ვახტანგოვის სახელობის თეატრი

ევგენი ვახტანგოვის სახელობის სახელმწიფო აკადემიური თეატრი — დრამატული თეატრი მოსკოვში. იგი დაარსდა 1913 წელს, როგორც სტუდენტური დრამატული სტუდია, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ევგენი ვახტანგოვი. მოსკოვის სამხატვრო თეატრის მე-3 სტუდიის ოფიციალური გახსნის თარიღია 1921 წლის 13 ნოემბერი, ამ დღეს აჩვენეს სპექტაკლი „წმინდა ანტონის სასწაული“. 1926 წელს სტუდიას ეწოდა ევგენი ვახტანგოვის თეატრი - მისი დამფუძნებლისა და პირველი ხელმძღვანელის სახელი. 1956 წელს თეატრს მიენიჭა აკადემიურის სტატუსი.

ისტორია
ევგენი ვახტანგოვის ხელმძღვანელობა
ვახტანგოვის და მანსუროვის სტუდიები
თეატრის დამაარსებელი ევგენი ვახტანგოვი 1883 წელს დაიბადა ვლადიკავკაზში. გიმნაზიაში სწავლის პერიოდიდან ის მონაწილეობდა სამოყვარულო სპექტაკლებში. ევგენის მამას არ მოსწონდა შვილის გატაცება და თეატრს არასერიოზულ საქმედ მიიჩნევდა. მისი აზრით, შვილს რიგის პოლიტექნიკური ინსტიტუტი უნდა დაემთავრებინა და შემდგომში ფაბრიკის მმართველი გამხდარიყო. ევგენი ვახტანგოვი თავიდან მოსკოვის უნივერსიტეტის ფიზიკა-მათემატიკის ფაკულტეტზე ჩაირიცხა, თან განაგრძობდა სამოყვარულო სპექტაკლებში თამაშს. შემდეგ გადავიდა იურიდიულ ფაკულტეტზე. პარალელურად შედგა მისი, როგორც რეჟისორის დებიუტი. თეატრით სერიოზული გატაცების გამო სერიოზული უთანხმოება ჰქონდა მამასთან.

1909 წელს ვახტანგოვი თეატრალურ სკოლაში შევიდა და კონსტანტინე სტანისლავსკის და ვლადიმერ ნემიროვიჩ-დანჩენკოს მოსწავლე გახდა. 1912 წელს სტანისლავსკიმ და ლეოპოლდ სულერჟიცკიმ ჩამოაყალიბეს და 1912 წელს გახსნეს მოსკოვის მხატვრული თეატრის პირველი სტუდია, სადაც ვახტანგოვმა შეიძინა გამოცდილება, გამოიმუშავა სტილი, დადგა სპექტაკლი და შედგა როგორც მსახიობი. ამავე წელს სტუდენტების ჯგუფმა ჩამოაყალიბა სტუდენტური დრამატული სტუდია, რომლის ხელმძღვანელი ვახტანგოვი გახდა. მეცადინეობები იმ დროისთვის მოდური „სტანისლავსკის სისტემით“ ტარდებოდა.

თავდაპირველად თეატრს არ ჰქონდა საკუთარი შენობა და რეპეტიციებისთვის ნაქირავებ ბინაში იკრიბებოდნენ. პირველი სპექტაკლი ბორის ზაიცევის „ლანინების მამულის“ მიხედვით დაიდგა და მისი ჩვენება 1914 წლის 26 მარტს შედგა მონადირეთა კლუბში. მხატვრული თეატრის ხელმძღვანელობამ ვახტანგოვს აუკრძალა „გვერდით“ მუშაობა. სტუდია იატაქქვეშეთში გადავიდა და სერიოზულად დაიწყეს სამსახიობო ხელოვნების შესწავლა.

1914 წლის შემოდგომაზე სტუდიამ იქირავა ბინა მანსუროვის შესახვევში, ოსტოჟენკაზე, მოაწყო საერთო საცხოვრებელი, სცენა და აუდიტორია 35 ადამიანისთვის. ევგენი ვახტანგოვი ამტკიცებდა, რომ მსახიობებისთვის სტუდია მათი ცხოვრების მთავარი ადგილი უნდა გახდეს. მან შემოიტანა „სტუდიური“ და „არასტუდიური“ ადამიანის ცნებები და მსგავსი ქმედებები. 1917 წელს სტუდია საჯაროდ გამოვიდა, როგორც „მოსკოვის ვახტანგოვის დრამატულ სტუდიად“. ერთი წლის შემდეგ პირველად წარმოადგინეს სპექტაკლი მორის მეტერლინკის პიესის „წმინდა ანტონის სასწაულის“ მიხედვით. თავად ვახტანგოვი სტუდიას თავის სახლად თვლიდა. 1919 წელს სტუდია თორმეტმა მსახიობმა დატოვა, რომლებიც განაწყენებულნი იყვნენ რეჟისორზე, რადგან მას არ აინტერესებდა სპექტაკლები, რომლებიც მისი მონაწილეობის გარეშე დაიდგმებოდა. მოგვიანებით ზოგიერთი მსახიობი სტუდიაში დაბრუნდა, ზოგმაც ბოდიშის წერილები მისწერა ვახტანგოვს.

მეორე დასი დიდი გაჭირვებით შეიკრიბა სხვა სტუდიებიდან. სტუდიის სკოლის პირველ კურსზე მიღება გამოცხადდა. ასე მივიდნენ თეატრში ბორის შჩუკინი და ცეცილია მანსუროვა (ნამდვილი გვარი ვოლერშტეინი. სასცენო სახელი მიიღო შესახვევის მიხედვით, სადაც თეატრი მდებარეობდა), პრინცესა ტურანდოტის როლის პირველი შემსრულებელი. ამ ჯგუფში შედიოდნენ რუბენ სიმონოვი, მარია სინელნიკოვა, ელიზავეტა ალექსეევა. ამავდროულად, ევგენი ვახტანგოვი დიდი ხნის განმავლობაში არ ცნობდა ახალ სტუდიას, როგორც საკუთარს და მას ადგილმდებარეობის მიხედვით - მანსუროვის სტუდიას უწოდებდა. ახალმა დასმა აღადგინა 1918 წლის სპექტაკლი და დადგა ჩეხოვის „თოლია“. მაყურებლებმა აღნიშნეს, რომ პირველი სპექტაკლები მომხიბვლელი და კეთილგანწყობილი იყო, მაგრამ, გარკვეული პერიოდის შემდეგ, ვახტანგოვმა მთლიანად გადააკეთა ისინი. თეატრი სწრაფად განვითარდა: კრიტიკოსები ამბობდნენ, რომ ნატურალისტური და ფსიქოლოგიურად შიშველი „მშვიდობის დღესასწაული“ და „წარღვნა“ შეიცვალა თვითუარყოფითა და ასკეტიზმით სპექტაკლში „როსმერსჰოლმი“, სარკასტული გროტესკით სპექტაკლებში „სასწაული“ და „ქორწილი“, ექსპრესიონიზმით „ერიკ “-ში, მისტიკით „გადიბუკში“ და სიმსუბუქით „პრინცესა ტურანდოტში“. თითქოს სასიკვდილო დაავადებით დაავადმყოფებული ევგენი ვახტანგოვი ყოველ სპექტაკლში ახალი თეატრის შექმნას ცდილობდა.

მოსკოვის სამხატვრო თეატრის მესამე სტუდია
1920 წლის ზაფხულში სტუდიამ დაიკავა ბერგის ყოფილი სასახლე არბატზე, №26-ში. შენობაში კაპიტალური რემონტი დაიწყო. იმავე წლის 13 სექტემბერს ვახტანგოვის სტუდია მიიღეს სამხატვრო თეატრში და იგი ცნობილი გახდა როგორც „მოსკოვის სამხატვრო თეატრის მე-3 სტუდია“. 1921 წლის 29 იანვარს შედგა განახლებული პიესის „წმინდა ანტონის სასწაულის“ პრემიერა, რომელშიც ყოველდღიური კომედიის ნაცვლად ტრაგიკული ფარსი გამოჩნდა. დამდგმელი რეჟისორი ევგენი ვახტანგოვი, მხატვარი კი იური ზავადსკი იყო. ზავადსკის გარდა სპექტაკლში მონაწილეობდნენ ოსიპ ბასოვი, ოსვალდ გლაზუნოვი, ბორის ზახავა, ბორის შჩუკინი, რუბენ სიმონოვი, მარია ნეკრასოვა, ალექსანდრა რემიზოვა და სხვები. სპექტაკლმა წარმატებით ჩაიარა. 1921 წლის 11 დეკემბერს ჟურნალ „თეატრალური მიმოხილვა“-ში („ “) გამოქვეყნდა თეატრალური კრიტიკოსის ლიუბოვ გურევიჩის დადებითი მიმოხილვა. კრიტიკოსებმა ახალი სპექტაკლები ნეორეალიზმს და ნატურალიზმს მიაკუთვნეს, თავად ევგენი ვახტანგოვი თვლიდა, რომ ის ფანტასტიკური რეალიზმის ჟანრში მუშაობდა. მოსკოვის სამხატვრო თეატრის მესამე სტუდია გადავიდა განახლებულ შენობაში 1921 წლის შემოდგომაზე. გახსნა შედგა 13 ნოემბერს, ასევე „წმინდა ანტონის სასწაულის“ ჩვენებით - ეს დღე ითვლება ვახტანგოვის სახელობის თეატრის დაბადების ოფიციალურ თარიღად.

ევგენი ვახტანგოვის ხსოვნის მუზეუმი
ევგენი ვახტანგოვის გარდაცვალების შემდეგ, თეატრის თანამშრომლებმა დაიწყეს დაწესებულების მუშაობის შესახებ დოკუმენტების არქივის შეგროვება. ამის საფუძველზე, თანამშრომლების ინიციატივით, მუზეუმი შეიქმნა. იგი გაიხსნა 1931 წლის დეკემბერში გამოფენით თეატრის მეათე წლისთავის პატივსაცემად. გამოფენა ასევე მოიცავდა ვახტანგოვის მოღვაწეობის პერიოდს დენეჟნის შესახვევში 1918 წლიდან 1922 წლამდე. სხვადასხვა დროს მუზეუმს ხელმძღვანელობდა რეჟისორის მეუღლე ნადეჟდა ვახტანგოვა, თეატრმცოდნე ლ.ვენდროვსკაია. ამჟამად მასში განთავსებულია დირექტორის პირადი ნივთები, ბიბლიოთეკა და ავეჯი მისი კაბინეტიდან. საერთო ჯამში ფონდი შეიცავს 80 ათასზე მეტ ექსპონატს: პოსტერებს, პროგრამებს, ფოტოსურათებს, მოდელებს, დეკორაციებისა და კოსტიუმების ესკიზებს, საარქივო დოკუმენტებს, ბეჭდურ მასალას, ფერწერულ, გრაფიკულ და მემორიალურ ნივთებს. 2010 წელს დენეჟნის შესახვევის №12 სახლი, №1 ბინაში გაიხსნა მუზეუმის ფილიალი - ევგენი ვახტანგოვის მემორიალური ოთახი, სადაც განთავსებულია ადრე გამოუფენელი ექსპონატები. მუზეუმის თანამშრომლების მონაწილეობით გამოიცემა წიგნები თეატრის, მისი რეჟისორებისა და მსახიობების შესახებ, შეირჩევა მასალა სპექტაკლებისთვის და ტარდება სასწავლო ლექციები შჩუკინის თეატრალური ინსტიტუტის სტუდენტებისთვის.

საგამოფენო დარბაზი „ნავსადგური“
2019 წლის სექტემბერში თეატრის ერთ-ერთ ოთახში გაიხსნა სპექტაკლ „ნავსადგურისადმი“ მიძღვნილი გამოფენა. თეატრის 90 წლის იუბილესთან დაკავშირებით 2011 წელს დადგმული სპექტაკლის ჩვენება ერთი წლის განმავლობაში იგეგმებოდა, მაგრამ მაყურებლის სიყვარული რომ მოიპოვა, შემდგომ წლებშიც დარჩა თეატრის რეპერტუარში. 2018 წლის 14 ივნისს მაყურებლის წინაშე სპექტაკლის საბოლოო ჩვენება მოეწყო იმ შესანიშნავი მსახიობების გარდაცვალების გამო, რომლებისთვისაც სპექტაკლის ცალკეული ფრაგმენტები დაიდგა. სპექტაკლის და მასში მბრწყინავ ოსტატთა პატივსაცემად, როგორებიც არიან: იულია ბორისოვა, გალინა კონოვალოვა, იური იაკოვლევი, ვლადიმერ ეტუში, ვიაჩესლავ შალევიჩი, ვასილი ლანოვოი, გაიხსნა ახალი სამუზეუმო სივრცე.