iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
წაღვლის პირველი ნამოსახლარი და სამაროვანი

წაღვლის პირველი ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სამ კილომეტრზე, მდინარე წაღვლურის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ ლეკიკალიაზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის, ანტიკური და ფეოდალური ხანით.

ნამოსახლარზე აიკრიფა თიხის ჭურჭლისა და ბათქაშის ნატეხები, რკინის თავხვია საკინძი და სხვა მასალები. ტერასის ჭრილში ჩანს ნაცროვანი ფენები და თიხის ჭურჭლის ნატეხები.

ნამოსახლარის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, შემაღლებულ ადგილას სამაროვანია. აქ მიწის სამუშაოების დროს იპოვება ბრინჯაოს ნივთები, მძივები და ადამიანის ძვლები. მასალა ინახება სოფელ წაღვლის საჯარო სკოლის მხარეთმცოდნეობის კაბინეტში.
მცხეთის სამაროვანი

მცხეთის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ქალაქ მცხეთაში, ფიქრისგორაზე. ამჟამად აქ მცხეთის რაიონული საავადმყოფოს კორპუსი დგას. თარიღდება - სს-ით. სამაროვანი 1975 წელს გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგთა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. აფაქიძე). მოგრძო სწორკუთხა ქვაყუთები ჩადგმული იყო 0,5-0,8 მ სიღრმეზე. მათი გრძივი კედლები თითო ან წყვილი ფილაქვისგან შედგება, ხოლო განივი კედლები — თითო ფილაქვისგან. დაუდევრად დამუშავებული ფილაქვები ერთმანეთთან ცუდადაა მორგებული. ფარღიატების შესავსებად გამოყენებულია რიყის ან ნატეხი ქვა. სამარხები საოჯახოა. შიგ ესვენა ერთიდან ოთხამდე მიცვალებული, გულაღმა, გულხელდაკრეფილი, თავით დასავლეთისკენ. სამარხებში აღმოჩნდა ძოწის და გიშრისთავიანი რკინისა და ბრინჯაოს საკინძები, ოქროს წყვილი ნახევარსფეროსებრი კილიტი, რკინის ბეჭედი, მშვილდსაკინძი, დანისპირი, ძოწის მძივები, მინის სანელსაცხებლე და სხვა.
ხცისის ნასოფლარი

ხცისის პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალუტეტის სოფელ ხცისის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე, ადგილ ხარვებში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარის მიდამოებში შემორჩენილია რიყისა და ნატეხი ქვით ნაგები შენობების საძირკვლის ნაშთები; იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები, დიდი ზომის ქვევრის ფრაგმენტები და სხვა.
კოხიანა

ნაეკლესიარი კოხიანა — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათოვლეში, სოფლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრზე, სოფელ ხეკორძიდან სოფელ ლელობისაკენ მიმავალი გზის პირას მარჯვნივნივ შემორჩენილია კირის ხსნარით, ტუფის გათლილი კვადრებითა და კლდის ნატეხი ქვით ნაგები, გეგმით სწორკუთხა ეკლესიის კედლების წყობის ქვედა 2-4 რიგი. ნაეკლესიარი დაფარულია მცირე ნარეულობით.
ქსოვრისის ციხე-დარბაზი

ქსოვრისის ციხე-დარბაზი — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქსოვრისის ცენტრში. ძეგლი თარიღდება საუკუნით.

ციხე-დარბაზის გალავანი, კოშკი, ეკლესია და სასახლე ნაგებია რიყის ქვით, ასევე კონსტრუქციის ადგილებში გამოყენებულია აგური.

გალავანი გეგმით ოთხკუთხაა (30×38 მ). მისი კედლები სამიარუსიანია, მათი საშუალო სისქე 1 მეტრია. პირველი იარუსი ყრუა, ხოლო მეორე და მესამე იარუსებზე სათოფურებია. გალავანი ძლიერაა დაზიანებულია

გალავანზე, სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში მიდგმული კოშკი ოთხსართულიანია, ცილინდრული (დიამეტრი 5 მეტრი; სიმაღლე 14 მეტრამდე). კოშკის პირველი და მეორე სართული შიგნითაც ცილინდრულია, ხოლო მესამე — კვადრატული. პირველ სართულში შესასვლელი ეზოდანაა. ამ სართულის კედლებში სამეურნეო დანიშნულების 4 ნიშია. იქვეა ჭა. მეორე და მესამე სართულზე თითო ბუხარი და რამდენიმე ცალმაგი და ორმაგი სათოფურია. სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა (არ შემორჩენილა).

ციხე-დარბაზის ეკლესია დარბაზულია (9,8×6,2 მეტრი), დგას გალავნის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში. ეკლესიას დასავლეთით, სამხრეთითა და ჩრდილოეთით თითო შესასვლელი აქვს. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე სარკმელია. ეკლესიის დასავლეთის კედელში ერთი სარკმელია (სამხრეთ სარკმელი გვიანდელია). დარბაზი გადახურულია საბჯენ თაღზე დამყარებული შეისრული კამარით.

ფასადებზე (გარდა დასავლეთისა), სწორკუთხედებში ჩასმულია შეისრული დეკორატიული თაღები. აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ფასადზე აგურის წყობით გამოყვანილია თითო ჩაღრმავებული ჯვარი. ამავე ფასადებზე შემორჩენილი სამშენებლო მხედრული წარწერის თანახმად, ეკლესია აუგიათ 1712 წელს, რატიშვილ ზურაბს და მის მეუღლეს სოლოღაშვილის ასულს ანას.

ციხე-დარბაზის თავდაპირველი სასახლიდან აღარაფერია შემორჩენილი. ნანგრევებზე, სამხრეთით, მიდგმული სასახლე საუკუნისაა და მრავალჯერაა გადაკეთებული.
ხცისის ნასოფლარი და ნაეკლესიარი

ხცისის ნასოფლარი და ნაეკლესიარი — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალოტეტის სოფელ ხცისის სასაფლაოზე, ადგილ არაკაანთხრვში. თარიღდება გვაინდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარი შედგება რამდენიმე ნასახლარი ბუდისგან. შემორჩენილია რიყის ქვით ნაგებ შენობათა ნაშთები და წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიის ნანგრევები. დარბაზული ეკლესია ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. კედლები მოპირკეთებულია ქვიშაქვის კვადრებით.
წაღვლის მეორე ნამოსახლარი და სამაროვანი

წაღვლის მეორე ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთით, 700-800 მეტრზე, ადგილ ოსანაძეების ახოზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინისა და ფეოდალური ხანით. 1976 წელს მიწის სამუშაოების დროს აქ აღმოჩნდა ადამიანის ძვლები, ბრინჯაოს იარაღი, თიხის ჭურჭლის ნატეხები, აგრეთვე ქვევრები და დუღაბით ნაგები დანგრეული საწნახელი.
კარსნის მეთუნეთა ნამოსახლარი

კარსნის მეთუნეთა ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, თბილისი-მცხეთის საავტომობილო გზის მე-17 კილომეტრზე, კარსნისხევის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ძვ. წ. და ახ. წ. - საუკუნეებით. ძეგლი 1975 წელს გაითხარა ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის მიერ, ა. აფაქიძის ხელმძღვანელობთ.

ნამოსახლარი
ნამოსახლარი ტერასულადაა განლაგებული ბორცვის თხემსა და ძირში. გამოვლინდა კარგად გამოკვეთილი სამი სამშენებლო ფენა. საცხოვრებელი შედგებოდა საცხოვრებელი სახლისა და მსუბუქი კონსტრუქციის დამხმარე ნაგებობისაგან. გეგმით ოთხკუთხა შენობები ნაგებია ნატეხი ქვშაქვით და ტალახით. მათი უმეტესობა გადახურული ყოფილა მცხეთური ღარიანი და ბრტყელი კრამიტებით. თიხის იატაკის ცენტრალურ ნაწილში ქვითა და თიხით ნაგები კერებია. ნამოსახლარზე დიდი რაოდენობით გამოვლინდა მოვარდისფრო-მოწითალოდ გამომწვარი თხელკეციანი სამეორნეო დანიშნულების კერამიკა, სუფრისა და სამზარეულოს თიხის ჭურჭელი, ლითონისა და თიხის ქანდაკებები, რკინის დანები, მონეტები, ქვის სატყორცნი ჭურვები და სხვა.

სახელოსნო უბნები
სახელოსნო უბანი ნამოსახლრიდან 60 მეტრის მოშორებით, აღმოსავლეთით მდებარეობს. აქ აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის გამოსაწვავი ქურები და მასთან დაკავშირებული ფარდულის ტიპის ნაგებობების ნაშთები. ქურების ნაწილი ორსართულიანი ყოფილა. მათი ქვედა საცეცხლე განყოფილება გადახურულია ალიზის დიდი აგურებისაგან შეკრული თაღებით, რომლებშიც ცეცხლის ამოსასვლელად ღია ადგილებია დატოვებული. ალი ადიოდა მეორე სართულზე, სადაც ჭურჭლის გამოწვა ხდებოდა. საწარმო უბანზე გარდა ე. წ. ვერტიკალური ქურებისა არის ასევე ოვალური გუმბათისებრთაღიანი ქურა. საწარმოო ობანზე, ქურებში და მათ მახლობლად აღმოჩნდა წითელი წერნაქით მოხატული გვიანდელი ელინისტური ხანის თიხის ჭირჭელი.

სამაროვანი
სამაროვანზე გაითხარა ძირითადად კრამიტსამარხები. აქ ასევე დადასტურდა ორმოსამარხები, კომბინირებული სამარხები, ფილასამარხი და ქვევრსამარხი. კრამიტსამარხები ძირითადად ბრტყელი და ღარიანი კრამიტებით ნაგები ორფერდასახურავიანი კრამიტყუთებია, რომლებიც მიწაში ამოთხრილ ორმოებში ყოფილა ჩადგმული. ზოგიერთ კრამიტსამარხს იატაკიც კრამიტის ჰქონდა. მიცვალებულები მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე ესვენა, კიდურებმოკეცილი. სამარხებში აღმოჩნდა მოვარდისფროდ გამომწვარი თიხის სამტუჩა ხელადები, რელიეფული სარყლითა და კოპებით შემკული ხელადისებური ჭურჭელი, კოჭობები, მინის სანელსაცხებლები, ოქროს საყურეები და სასაფეთქლე რგოლები, რომაული და პართული მონეტები, გემიანი ბეჭდები და სხვა.

საწნახელი და მარანი
კარსნიხევის ნამოსახლართან ახლოს გამოვლინდა საწნახელის და მარნის ნაშთი. ჰიდრავლიკური ხსნარით მოკირყლულ-შემოზღუდული მოედანი ეკვრის კერამიკული ფილებით ნაშენ წაგრძელებულ ოთხკუთხა აბაზანისებურ ნაგებობას. ისინი იატაკში გაჭრილი ხვრელებით უერთდებიან კერამიკულ მილსადენს. საწნახელი ფერდობზე, მოსოწრებულ ტერასაზე დგას. მას უკავშირდება საურმე გზა.
წაღვლის მესამე ნამოსახლარი და სამაროვანი

წაღვლის მესამე ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სამ კილომეტრზე, მდინარე წაღვლურას მარცხენა ნაპირზე, პატარა ლაშეს ღელის ორივე მხარეს, ვენახებში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინისა და ანტიკური ხანით.

ნამოსახლარზე აიკრიფა თიხის ჭურჭლის ნატეხები. სამაროვანზე იპოვები ადამიანის ძვლები და ბრინჯაოს ნივთები. მასალა დაცულია სოფელ წაღვლის საჯარო სკოლის მხარეთმცოდნეობის კაბინეტში.
წაღვლის პირველი სამაროვანი

წაღვლის პირველი სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთით, ერთ კილომეტრზე, ვენახებში, ადგილ ჩოჩქოლიკარში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანით. სამაროვანზე შემთხვევით აღმოჩნდა ბრინჯაოს შუბის პირები, კაჟის ნამგლის ჩასართი და ზოომორფული ფიგურები. მასალა დაცულია სოფელ წაღვლის საჯარო სკოლის მხარეთმცოდნეობის კაბინეტში.
კარსნის მინის სახელოსნო

კარსნის მინის სახელოსნო — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, კარსნისხევის მარჯვენა ნაპირას, ფერდობზე, ყოფილი მაგნეტური ობსერვატორიის საცხოვრებელი ბინების სამხრეთით, 200 მეტრის მოშორებით, თარიღდება ფეოდალური ხანით.

1918 წელს ძეგლი გათხარა გ. ლემლეინმა. მოპოვებული მასალა ინახება სანქტ-პეტერბურგის ერმიტაჟის მუზეუმში.

ფერდობის ძირში, თიხის ფენის ქვეშ აღმოჩნდა 0,75 მეტრის სისქის კულტურული ფენა, თიხა ღორღი, აგურის ნატეხები, თიხის წითელი, შავი და თეთრი ჭურჭლის ნამტვრევები. ორიოდე მეტრით ზემოთ, აღმოჩნდა თხელი კულტურული ფენა, თიხისა და მინის ჭურჭლის ნამტვრევები, მინის სამაჯური, დიდძალი წიდა, მინის სადუღი ქოთნების ნატეხები, მინის წვეთები და ძაფები.

ტყეში, ფერდობის თავზე, შევაკებაზე გამოვლინდა ორმოები.
სათოვლის ნამოსახლარი

სათოვლის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათოვლეში, ჩრდილო-დასავლეთით, 1 კილომეტრზე, მშრალი დიდრიყის ხევის ორივე ნაპირზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრით, ადრინდელი განვითარებული და გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

ნამოსახლარზე 1981 წელს მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ მცირე არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა ძეგლზე. გამოვლინდა ნაგებობის კედლების ფრაგმენტები, სხვადასხვა პერიოდის თიხის ჭურჭელი, აგრეთვე ქვიშაქვის ფილებით ნაგები აღმოსავლეთი და სამხრეთისაკენ დამხრობილი ქვაყუთი, რომელიც გაძარცული იყო.
წაღვლის მეორე სამაროვანი

წაღვლის მეორე სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთით, 1,5 კილომეტრზე, სოფელ კლდისწყაროსთან დამაკავშირებელი გზის აღმოსავლეთით, ვენახებში, ადგილ ყვირილაკარში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკინის ხანით. სამაროვანზე შემთხვევით აღმოჩნდა ბრინჯაოს შუბისპირი, ორთითი, კაჟის ნამგლის ჩასართი და კვირისტავი. მოპოვებული მასალა ინახება სოფელ წაღვლის საჯარო სკოლის მხარეთმცოდნეობის კაბინეტში.
ფარეხების გორა

ფარეხების გორა — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძველ ქანდაში, თბილის-გორის საავტომობილო გზიდან ქსნის რკინიგზის სადგურისაკენ მიმავალი გზის მარცხენა მხარეს 100 მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო — ადრინდელი რკინის ხანით (ძვ. წ. - ათასწლეულთა მიჯნა — ძვ. წ. ათასწლეულის შუა ხანები). საუკუნეში ამ ადგილას ფარეხები მდგარა. აქედან მომდინარეობს სახელწოდებაც. გეომორფოლოგიურად გორა ამოზიდული ტიპისაა და წაგრძელებულია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. გორის ჩრდილოეთ ფერდი მიწის სამუშაოების დროს დაზიანებულა და კარგად ჩანს დაახლოებით ერთი მეტრის სიმძლავრის კულტურული ფენა. აქ გამოვლენილი რიყის ქვის საძირკველზე ნაგები ძელური სახლების კედლები თიხითაა შელესილი. გვხვდება წითლად გამომწვარი კერამიკის ნაშთები. ნაპოვნია ჯამები, კოჭობები, სასმისები, ქოთნები, დერგები და ქვევრები. სოფლის სკოლის მოსწავლეებმა გორის ძირში იპოვეს აღმოსავლეთ-ქართული ცული, ე. წ. ჩუგლუგი, დასავლეთ-ქართული ბრტყელი ცული და ბრინჯაოს სხვა ნივთები. ნაპოვნი ნივთები ინახება სოფლის საშუალო სკოლის პიონერთა ოთახში.
მცხეთის საფორტიფიკაციო ნაგებობანი

მცხეთის საფორტიფიკაციო ნაგებობანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ქალაქ მცხეთის ჩრდილოეთით, ღართისკარის ხევის მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება ელინისტური ხანით. ძეგლის გათხრა 1980 წელს დაიწყო ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგთა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. აფაქიძე). აღმოჩნდა კედლები და ოთხკუთხა კოშკები, მოსწორებულ ტერასებზე (2,8 1,4-3 მ) ამოყვანილია ხის ძელებით გამაგრებული რიყის ქვის საფუძველი, რომელზეც აღმართულია ალიზის კედელი (სიგრძე 3მ). ალიზის აგურები (0,50,220,12 მ; 0,370,220,12 მ) გადაბმულია ჯაჭვურად და შემტკიცებულია თიხის ხსნარით. აქვე აღმოჩნდა წითლად ანგობირებული პირმოყრილი ქუსლიანი ჯამები. ღართისკარში აღმოჩენილი საფორტიფიკაციო სისტემა წარმოადგენს ანტიკური ხანის მცხეთის ჩრდილოეთის კარს და გვაწვდის მასალებს ამ პერიოდის მცხეთის ისტორიული ტოპოგრაფიის დასადგენად.
ახალი არმაზის სამაროვანი

ახალი არმაზის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, რკინიგზაზე ბაქანის სამხრეთით, ფერდობის ძირას, არმაზისა და მარტაზის ხევებს შორის. ჩრდილოეთით მას მდინარე მტკვარი ესაზღვრება, სამხრეთით — თრიალეთის ქედის კალთები. თარიღდება გვიან ანტიკური ხანითა და ადრიან ფეოდალური ხანით. 1976 წელს გათხარა მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი — ა. აფაქიძე).

სამარხები ჩადგმული იყო 1,8 მეტრის სიღრმეზე. მათ განივ კედლებად ქვიშაქვის თითო ფილაა გამოყენებული, ხოლო გრძივი კედლები ნაგებია ნატეხი ქვითა და ტალახით. სამარხები მოზრდილი ფილებით. ზოგ სამარხზე შემორჩენილია შელესილობის კვალი. რამდენიმე სამარხზე აღმოჩნდა ვერტიკალურად აღმართული ქვიშაქვის ფილის ნატეხი (სამარხის მრავალგზის გამოყენების ნიშანი). მიცვალებულები დაკრძალულია გულაღმა, გაშოტილი, თავით დასავლეთისკენ. საუკუნის სამარხებში მიცვალებულთა ქრისტიანული წესით დაკრძალვა მოწმობს, რომ დიდი მცხეთასა და მის შემოგარენში ქრისტეს თემები არსებობდა ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებამდე.

სამარხებში აღმოჩნდა: ოქროს, ვერცხლისა და რკინის ბეჭდები, საყურეები, მინისა და პასტის მძივები, ბრინჯაოს საკინძები, სამაჯური, თიხისა და მინის სანელსაცხელებლები, პართული მონეტა.

სამაროვანის აღმოსავლეთით გამოვლინდა მძლავრი კულტურული ფენა, რომელიც შეიცავდა ადრეული ფეოდალური ხანის დიდძალ კერამიკას, რომელთა შორის მძლავრადაა კერამიკული წუნი (სამეთუნეო სახელოსნო), აგრეთვე ნატეხი ქვითა და თიხით ნაგები კედლები.
ლელობის ნაქალაქარი

ლელობის ნაქალაქარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლელობის ჩრდილო-დასავლეთით, 4 კილომეტრის მოშორებით, მდინარე ხეკორძულას სათავეებთან, ფერდობზე, ადგილ ნაქალაქარზე. თარიღდება საუკუნითა და საუკუნის ნახევრით.

1971 წელს ძეგლზე გათხრები ჩაატარა ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის დიღმის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, რ. აბრამიშვილის ხელმძღვანელობთ.

ნაქალაქარი ოთხ ტერასაზეა განლაგებული. ჩრდილოეთით მას კლდის ბუნებრივი ზღუდე გასდევს შემორჩენილია საერო და საკულტო შენობათა ნანგრევები. შენობის კლდის ქვის მშრალი წყობითაა ნაგები. ორ და სამოთახიან საცხოვრებელ კომპლექსებს სამეურნეო დანიშნულების სათავსები ეკვრის. შენობათა იატაკში ზოგან სამალავი და სურსათის შესანახი ორმოებია ამოჭრილი. ნაქალაქარის ტერიტორიაზე მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრში.
წაღვლის მესამე სამაროვანი

წაღვლის მესამე სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ორ კილომეტრზე, მდინარე წაღვლურის მარცხენა ნაპირზე, ადგილ მიქელაანთ ვენახებში. თარიღდება შუა ბრინჯაოს ხანიდან გვიანდელზე გარდამავალი პერიოდით და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით.

გაითხარა 93 სამარხი, რომელთა უმრავლესობა ინჰუმაციურია, არის კენოტაფიც. ინჰუმაციური სამარხებიდან ერთ-ერთში დაკრძალულია ორი მიცვალებული, ხოლო დანარჩენი ინდივიდუალურია. მიცვალებულები დამარხულია მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, ხელფეხმოხრილი, თავით ჩრდილოეთის ან სამხრეთისაკენ.

აღმოჩენილია ბრინჯაოს 4 სატევარი, 8 შუბისპირი, ობსიდიანის 14 ისრისპირი, ბრინჯაოს 100 საკინძი, 50 საკინი, 12 სამაჯური, რამდენიმე ასეული სარდიონის, ანთიმონის, პასტისა და სხვა მასალის მძივები; 332 თიხის ჭურჭელი, რომელიც დამზადებულია წვრილმინარევიანი თიხისაგან, აქვს მეტნაკლებად ფხვნადი კეცი, შავპრიალა ზედაპირი და რუხი-მოწითალო შიდა მხარე. არის დიდი და საშუალო ზომის დერგები, ქოთნები, კოჭობები, ღრმა ცალყურა ბადიები, ყურიანი და უყურო სასმისები.

შუა ბრინჯაოს მიწურულის და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანაზე გარდამავალი პერიოდის ინვენტარი თითქმის ერთმანეთის მსგავსია. ჭურჭელი დამზადებულია ცუდად გარჩეული თიხისაგან, გამომწვარია რუხ-მოწითალოდ და დაღარულია უსისტემოდ, რაც დამახასიათებელია გარდამავალი პერიოდისათვის. მოპოვებული მასალა ინახება ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
თომა ციციშვილის სასახლე

თომა ციციშვილის სასახლე — არქიტექტურული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხცისის განაპირას, აღმოსავლეთით. სამშენებლო წარწერის მიხედვით, აგებულია 1872 წელს გადაკეთებულია რამდენიმეჯერ. 1920-იან წლებიდან სხვადასხვა დროს შენობაში მოთავსებული იყო დაწყებითი სკოლა, სასოფლო საბჭო, კოლმეურნეობის კანტორა, კლუბი და მედპუნქტი. 1930 წელს სასახლის ნაწილი დაიწვა. აღდგენის შემდეგ, 1974 წლამდე შენობაში სკოლა იყო. ამჟამად გამოუყენებელია.

სასახლე ორი ნაგებობისგან შედგება: ერთი (12,523,5 მეტრზე) ადრინდელია, მისი ფასადი ჩრდილოეთისკენაა მიმართული, მეორე (6,616,3 მეტრეზე) - უფრო გვიანდელი. ნაგებობები კუთხით ერწყმის ერთმანეთს. სამხრეთით ეზოს მხარეს ორივე შენობას გაერთიანებული ღია აივანი აკრავს. სასახლე ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით, გადაკეთების დროს გამოყენებულია თანამედროვე აგური.

სასახლის ძირითად ორსართულიან შენობას, რომელსაც ჩრდილოეთით ღია აივანი აქვს, წაგრძელელებული სწორკუთხედის ფორმა აქვს. თითოეულ სართულზე ორ რიგად განლაგებული ექვსი ოთახია, რომლებიც ერთმანეთს კარებით უკავშირდება. მთავარი შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. ერთშრიანი კიბე სართულის ღია აივანზე ადის. სართულის დასავლეთ ნაწილში ვიწრო კორიდორია, რომელიც ეზოში გადის. ორივე სართულის ოთახების გრძივ კედლებში გაჭრილია ფანჯრები. კედლებში ბუხრები და ღუმლებია. მეორე, გვიანდელი ნაგებობა სამსართულიანია. სართულზე მარანია (ამჟამად თითქმის ამოვსებულია მიწით). მარანში ჩასასვლელი გაჭრილია ჩრდილოეთით, ნაგებობის თანხვედრის კუთხესთან. მარნის გრძივ კედლებზე ოთხი წყვილი პილასტრია, რომლებსაც ნახევარწრიული კამარის საბჯენი თაღები ეყრდნობა. კედლებში რამდენიმე ნიში და სარკმელია. სარკმლების ძირი შიგნიდან გარეთ მაღლდება. შენობის და სართული გადაკეთებულია და ერთიან წაგრძელებულ სათავსებს წარმოადგენს. ჩრდილოეთ კედელში დატანებულია საკანალიზაციო მილი.

მტკვრის ხეობისაკენ მიმართული ჩრდილოეთის ფასადი სიმეტრიულადაა დანაწევრებული ორ იარუსად განლაგებული ფანჯრებით, რომლებსაც რიყის ქვითა და აგურით ნაწყობი თაღები აქვთ.
ჩარდახის სამაროვანი

ჩარდახის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩარდახში, ნ. მუზაშვილის სახლის ეზოში. ძეგლი თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის - საუკუნეებით.

1961 წელს მიწის სამუშაოების დროს აღმოაჩინეს ხის ძელებით გადახურული ორმოსამარხები. სამარხები დაზიანებულია, რის გამოც დაკრძალვის წესის დადგენა ვერ მოხერხდა. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა (სამეთუნეო ჩარხზე გამოყვანილი და არათანაბრად გამომწვარი, დახვეწილი ფორმის თიხის სხვადასხვა ჭურჭელი, რომელიც შემკულია ამოღარული, კონცენტრული ხაზებით, თევზიფხური ორნამენტით, ცხოველის რქების სტილიზებული გამოსახულებით; ბრინჯაოს მთლიანადსხმული კახური ტიპის სატევარი; მასრაგახსნილი ხელშუბისპირი) სამთავროს, ნარეკვავის, თრიალეთის, ნავთლუღისა და სხვა სინქრონული ძეგლების მასალების ანალოგიურია. არქეოლოგიური მასალები ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
ბერუათხევი

ნასოფლარი ბერუათხევი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის უნიციპალიტეტის სოფელ სათოვლეში, სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით 2-3 კილომეტრზე, ბერუათხევის ნაპირზე. თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით, ამჟამად ტყით დაფარული ნასოფლარის ტერიტორიაზე ჩანს ნასახლარი ბუდეები. ნასოფლარის ჩრდილოეთით 50-100 მეტრზე შემორჩენილია კირის ხსნარითა და რიყის ქვით ნაგები დარბაზული ეკლესიის აღმოსავლეთისა და დასავლეთის კედლების ფრაგმენტები.
ლისის ნასოფლარი

ლისის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლისის ჩრდილოეთით, 3 კილომეტრის მოშორებით, მდინარე დიღმურას მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე შემორჩენილია რიყის ქვით ნაგები შენობათა ნანგრევები. ნასოფლარის ჩრდილოეთით, 300 მეტრის მოშორებით სამაროვანი და ეკლესიის ნანაგრევებია. სამაროვანზე დადასტურდა საფლავის ქვები და კერამიკის ნატეხები.
წაღვლის პირველი საცხოვრებელი სახლი

წაღვლის პირველი საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის ქვედა უბანში, აგებულია 1921 წელს. ეკუთვნის აბრამ გელაშვილს.

სახლი ორსართულიანია, ნაგებია ქვიშაქვით. ქვედა სართული ნახევარსარდაფია. აქ მარანია, რომლის გადახურვა გამაგრებულია ორი ხის სვეტით. მარნის უკანა კედელში ბუხარია ჩაშენებული. მარნის წინ დაბალმოაჯირიანი აივანია. ხის ერთმარშიანი კიბე ზედა სართულის აივანზე ადის. აქ ერთი საცხოვრებელი ოთახია, რომლის კარი და ორი სარკმელი აივანზე გამოდის. ოთახის უკანა კედელში კიდევ ერთი სარკმელია. ოთახისა და აივნის ჭერი შეფიცრულია. აივანს ექვსი პროფილირებული სვეტი აქვს. სვეტებს შორის, ზევით, ჭვირულორნამენტიანი თაღებია. გადახურვის შვერილ კოჭებს შორის არე შევსებულია კვეთილორნამენტიანი ფიცრით. აივნის მოაჯირი ყრუა. სახლს ნივნივებზე დაწყობილი კრამიტის სახურავი აქვს.
მცხეთის საცხოვრებელი სახლი

მცხეთის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ქალაქ მცხეთაში, სვეტიცხოვლის ტაძრის აღმოსავლეთით 900-100 მ-ზე. იგი საუკუნის 50-იან წლებში აუგია სვეტიცხოვლის დეკანოზს, რომანოზ მრევლიშვილს. სახლი ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. გადაკეთებულია: მთავარი შესასვლელის პარმაღი შეცვლილია რკინაბეტონის ფართო გადახურული აივნით, გვიანდელი ამავე მხარეს მიშენებული სამზარეულო და პატარა ოთახი, აგრეთვე დასავლეთის მინაშენები, აღმოსავლეთის აივანი და აივანზე ასასვლელი ქვის კიბე, შეცვლილია სახურავი, მონგრეულია ჩრდილოეთის აივანი. გადაკეთებების შედეგად სახლს შეცვლილი აქვს თავდაპირველი სახე. სახლი (გარე ზომები 15,5 12 მ) ზედა სართული საცხოვრებელია, ქვედა სართულზე სამეურნეო დანიშნულების სათავსებია.ორივე სართული ერთი განიერი ღერძული კედლით ორ ნაწილადაა გაყოფილი.ღერძულ კედელში, მის აღმოსავლეთ ნაწილში დატანებულია კიბის ორი უჯრედი. ერთით პირველი სართული დაკავშირებულია მეორესთან, მეორით — აღმოსავლეთის აივანი სხვენთან. ოთახები ერთმანეთთან კარითაა დაკავშირებული. ამ სართულზე ოთხი ოთახია. მოზრდილი ოთახები სართულის აღმოსავლეთ მხარესაა. მას თითო დამოუკიდებელი შესასვლელი აქვს აღმოსავლეთიდან. დასავლეთ ნაწილში განლაგებულ ოთახთან დამოუკიდებელი შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთ ოთახს აქვს. სამხედრო ნაწილში მდებარე ოთახებს პატარა სწორკუთხა სარკმლები აქვს. მეორე სართულზე ოთხი ოთახია. საშუალო ზომის, გეგმით სწორკუთხა წინკარიდან სამ ოთახში შეიძლება შესვლა. ამ სართულის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში მოთავსებული მისაღები ოთახი ფართობით აღემატება დანარჩენ ოთახებს.იგი აღმოსავლეთ აივანზე გადის და დასავლეთ კედლებში გაჭრილი კარით უკავშირდება ჩრდილო-დასავლეთ ოთახს, რომელსაც დამოუკიდებელი შესასვლელი არ გააჩნია. ყველა ოთახს ფართო სარკმლები აქვს.ფასადებისა და სარკმლები დასრულებულია ჰორიზონტალურ თაროზე დაყრდნობილი ორი აგურით შედგენილი თაღოვანი სათაურებით. აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე შემორჩენილია პარაპეტის ნაწილები.
ციხისძირის ეკლესიების კომპლექსი

ციხისძირის ეკლესიების კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ციხისძირის აღმოსავლეთით, იმ მთის ჩრდილო-დასავლეთ ფერდობზე, რომელზედაც ქსნის ციხეა აღმართული. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. კომპლექსში შედის ორი ეკლესია, ორივე ნაგებია რიყის ქვით, აქა-იქ ქვიშაქვის მოზრდილი ლოდები და ბრტყელი აგურიცაა ჩართული.

აღმოსავლეთის ეკლესია დარბაზულია (5,44,5 მეტრი). ეკლესია დაზიანებულია - ჩამონგრეულია სახურავის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხე, დეფორმირებულია სარკმელი, ინტერიერში ჩამოცვენილია შელესილობა. ეკლესიას დასავლეთით თაღოვანი შესასველი აქვს. ყოველ კედელში თითო სარკმელია. აღმოსავლეთით ნახევარელიფსური მოყვანილობის აფსიდია, რომელიც იატაკის საერთო დონიდან 0,4 მეტრითაა ამაღლებული. აფსიდის ორივე მხარეს, კედელში ნახევარწრიული კამარებით გადახურული, ძლიერ ვიწრო სადიაკვნე და სამკვეთლოა. მათ დაბალი თაღოვანი შესასვლელები და აღმოსავლეთით თითო სარკმელი აქვთ. დარბაზი, კამარა და კონქი დაბეტონებულია კირხსნარით. სატრიუმფო თაღი ერთსაფეხურიან პილასტრებს ეყრდნობა. ეკლესიას დასით გალავნით შემოზღუდული ეზო (8 10 მეტრი) აკრავს.

დასავლეთის ეკლესიაც დარბაზულია (7,25,1 მეტრი). მისი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. მას არქიტრავით გადახურული მაღალი ზღურბლი აქვს. აღმოსავლეთით სწორკუთხა, შეისრულკამარიანი საკურთხეველია, რომელიც დარბაზის იატაკიდან 0,4 მეტრითაა ამაღლებული, ასევე საკურთხეველში სარკმელია გაჭრილი. სატრიუმფო თაღი ერთსაფეხურიან მასიურ პილასტრებს ეყრდნობა. დარბაზი თითქმის კვადრატულია და გადახურულია აგურით ამოყვანილი ელიფსური გუმბათით, ჩრდილოეთით ერთი სარკმელია.

ამ ეკლესიასაც დასავლეთით გალავნიანი ეზო (7,66,8 მეტრი) აკრავს. შესასვლელი გალავნის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში ყოფილა გაჭრილი. სტილისტური ნიშნებით ორივე ეკლესია გვიანდელი ფეოდალური ხანით თარიღდება, ეკლესიები სომხურია.