პირიმქულ ქოდიროვი

პირიმქულ ქოდიროვი (დ. 25 ოქტომბერი 1928 — გ. 20 დეკემბერი 2010) — უზბეკი რომანისტი, მოკლე მოთხრობების ავტორი და ლიტერატურული მთარგმნელი. მისი ყველაზე ცნობილი ნაწარმოებია ისტორიულ-ბიოგრაფიული რომანი „ბაბური: ვარსკვლიანი ღამეები“ , რომელიც მუღალთა იმპერიის დამფუძნებლის, ბაბურის ცხოვრებასა და სამხედრო-პოლიტიკურ მოღვაწეობას მხატვრულად გადმოსცემს. „ბაბური“ უზბეკეთის ერთ-ერთ ყველაზე წაკითხულ რომანად მიიჩნევა, რომელმაც ავტორს არაერთი სახელმწიფო და ლიტერატურული ჯილდო მოუტანა, მათ შორის ჰამზას სახელობის სახელმწიფო პრემია.

ქოდიროვი ასევე ცნობილია, როგორც რუსი ავტორების — ლევ ტოლსტოის, მიხაილ ლერმონტოვის, კონსტანტინ ფედინის და სხვათა — ნაწარმოებების უზბეკურ ენაზე მთარგმნელი. მწერალი 2010 წელს ტაშკენტში გარდაიცვალა.

ცხოვრება და შემოქმედება
პირიმქულ ქოდიროვი 1928 წლის 25 ოქტომბერს დაიბადა ქენგქოლის სოფელში, უზბეკეთის სსრ-ში, რომლის ტერიტორია თანამედროვე ადმინისტრაციულ დაყოფაში ისტარავსანის რაიონს, ტაჯიკეთში ეკუთვნის. 1945 წელს იგი ცენტრალური აზიის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სასწავლო-მოამზადებელ ფაკულტეტზე ჩაირიცხა, ხოლო მომდევნო წელს უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტზე გააგრძელა სწავლა. 1951 წელს წარმატებით დაამთავრა სწავლა და შემდეგ მოსკოვაში გაემგზავრა, სადაც მსოფლიო ლიტერატურის გორკის ინსტიტუტში სწავლობდა. 1954 წელს დაიცვა დისერტაცია, რომელიც უზბეკი მწერლის, აბდულა ყაჰჰორის შემოქმედებას ეხებოდა. მისი სხვა ისტორიული რომანებია „ “ („თაობათა გადასასვლელი“, 1988) და „ “ („ქორის დედის გამოსათხოვარი“, 2001), სადაც ავტორი შუა საუკუნეების და ახალი დროის მოვლენებს მორალურ-ფილოსოფიური პრობლემების პრიზმით აანალიზებს. 1978 წელს კი უზბეკეთის სსრ დამსახურებული კულტურის მოღვაწის წოდება.

მემკვიდრეობა და შეფასებები
„ვარსკვლიანი ღამეების“ რომანი ითვლება პირიმქულ ქოდიროვის ყველაზე ცნობილ ნამუშევრად და თარგმნილია არაერთ ენაზე, მათ შორის ინგლისურადაც.

„თაობათა გადასასვლელი“ („ “) და „ქორის დედის გამოსათხოვარი“ („ “) ხშირად აღიქმება, როგორც ავტორის ეთიკო-ფილოსოფიური ტრილოგიის შემადგენელი ნაწილი, სადაც მთავარი თემაა ისტორიული მემკვიდრეობის დახურვა-გახსნა თაობათა გადაბმულობაში. პირველი რომანი ყურადღებას ამახვილებს ახალი თაობის პასუხისმგებლობაზე წინამორბედების შეცდომების მიმართ: პერსონაჟები იძულებულნი არიან, გაარკვიონ, სად მთავრდება „ტრადიცია“ და სად იწყება „ნაბიჯი მომავლისკენ“; მეორე კი — ოჯახის, გვარისა და სამშობლოსადმი ერთგულების დილემაზე, რომელშიც გმირის პირადი ტრაგედია ისტორიის რყევებთან იკვეთება. ამ მხრივ, მისი პროზა საინტერესოა როგორც შუა აზიის ეროვნული ლიტერატურის, ისე ზოგადად, საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა ისტორიული რომანის ევოლუციის შესასწავლად.

მნიშვნელოვანი მხარე ქოდიროვის მემკვიდრეობაში მისი პედაგოგიური და ესსისტური ტექსტებია. ლიტერატურულ-კრიტიკულ წერილებში ავტორი ხშირად განიხილავს სამსჯელო საკითხებს: როგორ უნდა წაიკითხონ ახალგაზრდებმა კლასიკური ტექსტები; რა საზღვარი გადის ეროვნულ და უნივერსალურ ღირებულებებს შორის; როგორ შეიძლება ისტორიის სწავლება ისე, რომ იგი არც მითოლოგიად და არც „შიშის წყაროდ“ არ იქცეს. ამ წერილებში ქოდიროვი მხარს უჭერს ისტორიულ-კულტურული თვითშეგნების გაძლიერებას, მაგრამ, ამავე დროს, აფრთხილებს „გადაჭარბებული სენტიმენტალური ნოსტალგიის“ საფრთხეზე, რომელიც მომავალ ხედვას ბუნდოვნებს.

უზბეკეთის დამოუკიდებლობის შემდეგ ქოდიროვის ნაწარმოებები საჯარო დისკურსშიც აქტიურად დაიწყო ციტირება: სკოლების სასწავლო პროგრამებში „ვარსკვლიანი ღამეები“ და სხვა რომანები ეროვნულ იდენტობასა და ისტორიულ მეხსიერებაზე საუბრის ერთ-ერთ მთავარ ტექსტად იქცა. ამან ხელი შეუწყო მწერლის აღქმას, როგორც ავტორისა, რომელმაც ისტორიული რომანი არა მხოლოდ გასართობ, არამედ საგანმანათლებლო და ეთიკურ სივრცედ აქცია — ადგილად, სადაც მკითხველს შეუძლია, თავად გაიაზროს თავისი ადგილი წარსულსა და მომავალს შორის.