iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჯონ მალხაზ შალიკაშვილი

ჯონ მალხაზ დეივიდ შალიკაშვილი (დ. 27 ივნისი, 1936, ვარშავა, პოლონეთი — გ. 23 ივლისი, 2011, ტაკომა, ვაშინგტონის შტატი, აშშ) — ამერიკის შეერთებული შტატების არმიის გენერალი, აშშ-ის შეიარაღებული ძალების მეთაურთა გაერთიანებული კომიტეტის ხელმძღვანელი 1993–1997 წლებში.

ბიოგრაფია
ჯონ მალხაზ შალიკაშვილი დაიბადა დიმიტრი შალიკაშვილის ოჯახში, რომელიც 1918-1921 წლებში დამოუკიდებელი საქართველოს ჯარში ვიცე-პოლკოვნიკის წოდებით მსახურობდა. საქართველოს საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ დიმიტრიმ თავი პოლონეთს შეაფარა. 1932 წელს ვარშავაში გრაფინია მარია ბელიაევაზე. დაქორწინდა ვარშავაში ცხოვრობდნენ სხვა კონტრაქტის ოფიცრებიც, რომლებმაც საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ პოლონეთის ჯარში დაიწყეს კონტრაქტით მუშაობა, მათი მეთაური გენერალი ალექსანდრე ზაქარიაძე იყო. დიმიტრის ოჯახს ვარშავაში ცხოვრებისას სამი შვილი — ოთარი, მალხაზი და გეილი გაუჩნდათ. მალხაზ შალიკაშვილი ამ დროს ასევე ვარშავაში მოღვაწე გრიგოლ ფერაძემ მონათლა.

მეორე მსოფლიო ომში დიმიტრი გერმანელებთან ერთად ქართულ ბრიგადაში იბრძოდა საქართველოს ბოლშევიკური რუსეთისაგან გათავისუფლების მიზნით. შემდეგ, მისი სამხედრო ერთეული ბრიტანელებმა იგდეს ხელთ და ომის ბოლომდე მან სამხედრო ტყვეთა ბანაკში გაატარა. 1943 წელს დიმიტრის მეუღლე სამ შვილთან ერთად იძულებული გახდა დაეტოვებინა ცეცხლმოდებული ვარშავა და მათ პაპენჰაიმში (გერმანია) გაქცევით უშველეს თავს. ტყვეობიდან გათავისუფლებული დიმიტრი ოჯახს დაუბრუნდა.
1952 წელს შალიკაშვილები აშშ-ში გადასახლდნენ და ბინა პეორიაში (ილინოისის შტატი) დაიდეს. პეორიაში მალხაზმა დაამთავრა საშუალო სკოლა. 1958 წლის ივნისში მან მანქანათმშენებლობის ბაკალავრის ხარისხი მიიღო ბრედლის უნივერსიტეტში. 1958 წლის მაისში შალიკაშვილების ოჯახმა აშშ–ის მოქალაქეობა მიიღეს. შემდგომ მალხაზი საკუთარი ნებით შევიდა ამერიკის არმიაში, სადაც დაიწყო მისი სამხედრო კარიერა.

1993 წლის 25 ოქტომბერს, პრეზიდენტ ბილ კლინტონის გადაწყვეტილებით, გენერალი ჯონ მალხაზ შალიკაშვილი დაინიშნა შეერთებული შტატების შეიარაღებული ძალების შტაბების მეთაურთა გაერთიანებული კომიტეტის თავმჯდომარედ. 1997 წლის სექტემბერში, ამერიკის არმიაში 38-წლიანი მსახურის შემდეგ გენერალი შალიკაშვილი საკუთარი სურვილით გათავისუფლდა.

შალიკაშვილი იყო სტენფორდის უნივერსიტეტის პროფესორი, სადაც იგი მოღვაწეობდა საერთაშორისო უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის ცენტრში. 2004 წელს ჯონ მალხაზ შალიკაშვილი მრჩევლი იყო ჯონ კერის საპრეზიდენტო კამპანიაში. გენერალ შალიკაშვილს ჰყავდა მეუღლე და ერთი შვილი.

გარდაიცვალა 2011 წლის 23 ივლისს ვაშინგტონის შტატის ქალაქ ტაკომაში, 75 წლის ასაკში.

ქ. გურჯაანში 1999 წლიდან ფუნქციონირებს „ჯონ მალხაზ შალიკაშვილის სახელობის ქართული მხედრული ისტორიის მუზეუმი“.
ფაშიზმი

ფაშიზმი — პოლიტიკური მიმდინარეობა, რომელიც წარმოიშვა იტალიაში. მიუხედავად იმისა, რომ ფაშიზმის უმთავრესი იდეებისა და დოქტრინების საფუძვლები შეიძლება მეცხრამეტე საუკუნეში ვიპოვოთ, საბოლოო სახე ამ იდეებს პირველმა მსოფლიო ომმა და მისმა შედეგებმა მისცა, კერძოდ კი ომისა და რევოლუციის ძლიერმა ნაზავმა. იტალიაში ფაშისტური პარტია 1919 წელს ჩამოყალიბდა, მისი ლიდერი ბენიტო მუსოლინი 1922 წელს პრემიერ-მინისტრად დაინიშნა და 1926 წლისთვის დაფუძნდა ერთპარტიული ფაშისტური სახელმწიფო. გერმანიის ნაციონალ-სოციალისტური მუშათა პარტია, ცნობილი ნაცისტების სახელით, ასევე 1919 წელს ჩამოყალიბდა და ადოლფ ჰიტლერის ლიდერობით შეგნებულად გადმოიღო მუსოლინისეული ფაშიზმის სტილი. 1933 წელს ჰიტლერი დაინიშნა გერმანიის კანცლერად და ერთ წელიწადზე ოდნავ მეტ ხანში გერმანია ნაცისტური დიქტატურის ქვეშ მოაქცია.

იმავე პერიოდში ევროპის უმეტეს ნაწილში კრახი განიცადა დემოკრატიამ, რომელიც უმეტეს შემთხვევაში ჩანაცვლებულ იქნა მემარჯვენე ფრთის, ავტორიტარული ან ღიად ფაშისტური რეჟიმებით. 1938 წლისთვის ჩეხოსლოვაკია ერთადერთი შემორჩენილი დემოკრატიული ქვეყანა იყო აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში, ამავდროულად უნგრეთი და რუმინეთი მტკიცედ ადგა ფაშიზმისა და ნაცისტურ გერმანიასთან თანამშრომლობის გზას. პორტუგალიაში 1928 წელს სალაზარმა დიქტატურა დაამყარა, ხოლო ესპანეთში სამოქალაქო ომი ფრანკოს დიქტატურის ჩამოყალიბებით დაგვირგვინდა. ევროპის გარეთაც ჩამოყალიბდა რეჟიმები, რომლებიც გარკვეულწილად უკავშირდებოდნენ ფაშიზმს, განსაკუთრებით საუკუნის 30-იანი წლების იმპერიულ იაპონიასა და პერონის მმართველობის ქვეშ მყოფ არგენტინაში 1945-1955 წლებში.

ფაშიზმისთვის დამახასიათებელია მკაცრი იერარქიული წყობა, პალინგენეტიკური ნაციონალიზმი, მილიტარიზმი, კორპორატივიზმი, ავტარქია, ორგანიციზმი, ვოლუნტარიზმი, ვიტალიზმი და რეაქციული მოდერნიზმი. ფაშისტური იდეოლოგია განსაკუთრებით პოპულარული გახდა მე-20 საუკუნის დასაწყისში, როგორც დაღმასვლის ფაზაში მყოფი ევროპული ცივილიზაციის აღორძინებაზე მიმართული მოძრაობა და საერთაშორისო კომუნიზმის საპირწონე პოლიტიკური ძალა.

ისტორიულად ფაშიზმი პოზიციონირებდა როგორც „მესამე გზა“, რომელიც წარმოადგენდა მარქსისტული სოციალიზმის და ლიბერალ-დემოკრატიული კაპიტალიზმის ალტერნატივას. თანამედროვე პოლიტიკურ დისკურსში მას ხშირად ახასიათებენ როგორც ულტრამემარჯვენე იდეოლოგიას.
დემოკრატია

}
|=2]]

დემოკრატია ( „დემოს“ — ხალხი; „კრატოს“ — კანონი, ძალა) — სახელმწიფო მართვის ფორმა, როდესაც მთელი ძალაუფლება უშუალოდ ხალხს ან მათ წარმომადგენლებს ეკუთვნით. დემოკრატიის უმთავრესი მოთხოვნებია – არჩევითობა და მოკლევადიანობა. გარდა ამისა, ცნება დემოკრატია მოიცავს მთელ რიგ უფლებებსა და თავისუფლებას, რომელთაც ბუნება ანიჭებს ყოველ ადამიანს განურჩევლად მისი რასული, ეთნიკური, კონფესიური, რელიგიური, სოციალური, იდეოლოგიური თუ სხვა კუთვნილებისა.

დემოკრატიის ნიშან თვისებები
ღარიბთა და უპოვართა მმართველობა; მმართველობის ისეთი ფორმა როცა ხალხი პირდაპირ და უწყვეტად მართავს საკუთარ თავს პოლიტიკოსების და სახელმწიფო მოხელეთა დაუხმარებლად; თანაბარ შესაძლებლობებსა და პიროვნულ უნარს დაყრდნობილი საზოგადოება სადაც იერარქიიისა და პრივილეგიების ადგილი არაა. გადაწყვეტილებათა მიღების ისეთი წესი, რაც უმრავლესობის მმართველობას ეფუძნება. უმრავლესობის ძალაუფლებაზე კონტროლის განმახორციელებელი უმცირესობის უფლებებისა და ინტერესების უზრუნველმყოფელი სისტემა.

პირდაპირი დემოკრატია
მოქალაქეთა პირდაპირ, უშუალო და მუდმივ თანამონაწილეობას მმართველობით საქმიანობაში.
წარმომადგენლობითი დემოკრატია
დემოკრატიის შეზღუდული და არაპირდაპირი ფორმაა შეზღუდულია იმდენად რამდენადაც მმართველობაში ხალხის მონაწილეობა შეწყვეტილია და ხანმოკლე და მხოლოდ რამდენიმე წელიწადში ერთხელ არჩევნებში მონაწილეობით გამოიხატება.
კლასიკური დემოკრატია
დემოკრატიის კლასიკური მოდელი ძველ ბერძნული პოლისია ანუ ქალაქი სახელმწიფო კერძოდ მმართველობის ის სისტემა რომელიც ათენში განვითარადა ძვ. წ. - საუკუნეებში. იქ გავრცელებული პირდაპირი დემოკრატიის ფორმას იდეალურ სისტემად მიიჩნევდნენ. კლასიკური დემოკრატია სახალხო მმართველობის პრინციპს ეფუძნება. და ხალხის მიერ მმართველობის საუკეთესო მართვის ფორმად მიიჩნევა.
დამცავი დემოკრატია
დემოკრატიულმა იდეებმა ახალი სიცოცხლე - საუკუნეებში შეიძინა. აქ დემოკრატია ნაკლებად აღიქმებოდა როგორც საზოგადოების პოლიტიკურ ცხოვრებაში თანამონაწილეობის მექანიზმი. ის ახლა უფრო იმ საშუალებით მოიაზრებოდა, რითაც მოქალაქეებს ხელისუფლების მოთოკვა შეეძლოთ. აქედანაა მეურვე დემოკრატიის მცნება. დამცავი დემოკრატია ლიბერალიზმის ინდივიდუალისტურ შეხედებულებებზე აღმოცენდა. დამცავი დემოკრატია მოქალაქეებს ყველაზე მეტ საშუალებას აძლევს თავის ნებაზე იცხოვროს.

ხელშემწყობი დემოკრატია
ხელშემწყობი დემოკრატიის ყველაზე უახლესი და რადიკალური ჟან-ჟაკ რუსოსეული მოდელია. რუსოსეული დემოკრატია სხვა არაფერი იყო თუ არა იარაღი რითაც ადამიანს თავისუფლება და დამოუკიდებლობა უნდა მოეპოვებინა საკუთარი თავისთვის დაწესებულ კანონთა მორჩილების თვალსაზრისით.
ხელშემწყობი დემოკრატია მეტი თანამონაწილეობის პრინციპის გამტარებელია. ხელშემწყობ დემოკრატიას ის ღირსება გააჩნია, რომ თანამონაწილეობის ხარისხსაც ამაღლებს, მეტ თავისუფლებასაც მოითხოვს და პიროვნების ზრდასაც უწყობს ხელს.
სახალხო დემოკრატია
ცნება სახალხო დემოკრატია მას შემდეგ გაჩნდა რაც საბჭოური ტიპის რეჟიმები აღმოცენდა. სახალხო დემოკრატია განსაკუთრებულ მნიშვნელობას კლასთა შორის ძალაუფლების გადანაწილებას ანიჭებს. სახალხო დემოკრატია უფრო ეკონომიკურ განვითარებას ისახავს მიზნად ვიდრე პოლიტიკური უფლებების უბრალო გაფართოებას. მარქსს სჯეროდა კაპიტალიზმის დამხობა ჭეშმარიტი დემოკრატიის აყვავებას მოიტანსო.
ჯარი

ჯარი ან არმია — სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალების კრებითი სახელწოდება, რომელიც აერთიანებს სახმელეთო ძალებს. ჯარის უმთავრეს დანიშნულებას წარმოადგენს შეიარაღებული ბრძოლის წარმოება სახელმწიფოს ინტერესებიდან გამომდინარე. ჯარი ემორჩილება უმაღლეს მთავარსარდალს, რომელსაც უმრავლეს შემთხვევაში წარმოადგენს ქვეყნის მეთაური. ჯარის მმართველობის უმაღლეს ორგანოს წარმოადგენს გენერალური შტაბი, რომელიც უფლებამოსილია შეიმუშავოს ოპერაციის (ბრძოლის) გეგმა და უხელმძღვანელოს მის წარმოებას დაქვემდებარებული შტაბების საშუალებით.
ზავი

ზავი — ორ ან მეტ სახელმწიფოს შორის დადებულ ოფიციალურ ხელშეკრულება, რომლის თანახმად, ხელისმომწერი მხარეები საკუთარ თავზე იღებენ ვალდებულებას, რომ არ დაარღვევენ ზავით გათვალისწინებულ პრინციპებს ანუ არ გამოიყენებენ შეიარაღებულ ძალადობას ერთურთთა მიმართ პოლიტიკური საკითხების გადასაწყვეტად.

ზავის თანახმად, დაპირისპირებული მხარეები წყვიტავენ შეიარაღებულ ბრძოლას, რასაც საბრძოლო მოქმედებების ადგილზე მოსდევს მშვიდობა.
ვექსილოლოგია

ვექსილოლოგია — ისტორიის დამხმარე დისციპლინა, რომელიც შეისწავლის დროშების, ალმების, ვიმპელების, ბაირაღებისა და მისთანათა წარმოშობასა და განვითარებას.

ტერმინი „ვექსილოლოგია“ მომდინარეობს ლათინური სიტყვიდან „“, რაც რომაელ ლეგიონერთა დროშას ნიშნავდა. ვექსილოლოგიისადმი ფართო ინტერესი ამერიკასა და ევროპაში საუკუნის 60-იან წლებში გაჩნდა. მის ფართო პოპულარიზაციას ხელი შეუწყო უიტნი სმიტის გამოკვლევებმა. მალე გაჩნდა მრავალი პერიოდული გამოცემა, რომელიც ჩვენს დრომდე არსებობს (მაგ. ჩეხური „ვექსილოლოგია“, ინგლისური „ფლაგმასტერი“, კანადური „ფლაგსკანი“ და სხვა). უიტნის წიგნები ითარგმნა ევროპის თითქმის ყველა ენაზე.

დროშა თავისი შინაარსით მრავალგვარია, კერძოდ
სახელმწიფო;
სამხედრო-საზღვაო;
სასიგნალო;
სავაჭრო და სხვ.

დროშა მიიჩნევა სახელმწიფო სუვერენიტეტის სიმბოლოდ.

სამხედრო დროშა სამხედრო ნაწილის სიმბოლოა. იგი, როგორც მებრძოლთა შეკრებისა და გაერთიანების ნიშანი, გაჩნდა ძველი აღმოსავლეთის სახელმწიფოებში – ინდოეთში, ჩინეთში და სხვაგან.

სამხედრო-საზღვაო დროშა განსაზღვრავს, თუ რომელი სახელმწიფოს შეიარაღებულ ძალებს განეკუთვნება სამხედრო ხომალდი. იგი ძველ რომში გაჩნდა და საბოლოოდ - საუკუნეებში დამკვიდრდა.

დროშების უმრავლესობა უკავშირდება უშუალოდ სამხედრო ისტორიას, უპირველეს ყოვლისა, როგორც მოვლენათა მონაწილეს, და შემდეგ, როგორც სამხედრო დიდების მატიანეს.

დროშები წარმოადგენს გამოყენებითი ხელოვნების ძეგლებს, რამდენადაც მათზე მოცემულია შესანიშნავი დეკორატიული გაფორმებები, ძვირფასი ნაქარგები, აპლიკაციები, მხატვრული გამოსახულებები.

დროშები ძალიან მნიშვნელოვანი წყაროა ჰერალდიკისათვის – გერბების ისტორიისათვის, რადგან მათზე ხშირად არის ასახული არა მარტო პირადი და სახელმწიფო, არამედ საადგილმამულო გერბებიც.

დროშები გადმოგვცემს ასევე საინტერესო ისტორიებს. ამის თვალსაჩინო მაგალითია აშშ-ის, საფრანგეთის, ინგლისის დროშები.
აუნ სან სუ ჩი

აუნ სან სუ ჩი (დ. 19 ივნისი, 1945, იანგონი, მიანმარი) — მიანმელი (ბირმა) ქალი პოლიტიკოსი, ადამიანის უფლებათა დამცველი, პაციფისტი; 1991 წლის ნობელის პრემიის ლაურეატი მშვიდობის დარგში.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1945 წლის 19 ივნისს იანგონში. განათლება მიიღო დიდ ბრიტანეთში, ოქსფორდისა და ლონდონის უნივერსიტეტში. 1988 წელს ბრუნდება ბირმაში და იწყებს აქტიურ პოლიტიკურ მოღვაწეობას. ამ პერიოდში მიანმარში ხელისუფლებაში მოდის სამხედრო ხუნტა, რომელიც უსასტიკესად უსწორდება თავის პოლიტიკურ მოწინააღმდეგეებს. აუნ სან სუ ჩი შედის პოლიტიკურ მოძრაობაში ეროვნული ლიგა დემოკრატიისათვის, რის გამოც პუტჩისტები მას 1989 წელს შინაპატიმრობას უსჯიან. უკანონო ხელისუფლება მას თავისუფლებას სთავაზობს ქვეყნის დატოვების სანაცვლოდ, მაგრამ მტკიცე უარს იღებს. 1990 წელს ხუნტა ატარებს არჩევნებს, სადაც ეროვნული ლიგა დემოკრატიისათვის დამაჯერებელ გამარჯვებას აღწევს. მიუხედავად ამისა, არჩევნების შედეგები გაუქმებული იქნა, ხოლო შეიარაღებულმა ძალებმა უარი თქვეს ძალაუფლების გადაცემაზე. ამ მოვლენებმა საერთაშორისო საზოგადოების ყურადღება მიიპყრო და 1991 წელს აუნ სან სუ ჩის გადაეცა ნობელის პრემია მშვიდობის დარგში. პრემიის სახით მიღებული $1.3 მლნ. მან საკუთარი თანამემამულეების ჯანმრთელობის განვითარებასა და განათლების გავრცელებას მოახმარა. შინაპატიმრობიდან აუნ სან სუ ჩი გათავისუფლდა 1995 წლის ივლისში. 1999 წელს დიდ ბრიტანეთში მას გარდაეცვალა მეუღლე, მაგრამ სამხედრო ხუნტამ მას ქვეყნიდან გასასვლელი ვიზა არ მისცა. 2000 წლის სექტემბერში პუტჩისტებმა იგი კვლავ შინაპატიმრობაში აიყვანეს და მხოლოდ 2002 წლის 6 მაისს გაეროს შუამავალთა ჩარევით მას კვლავ დართეს თავისუფლად გადაადგილების ნება.

2003 წლის 30 მაისს სოფელ დეპაინში ხუნტის მიერ დაქირავებული შეიარაღებული პირები თავს დაესხნენ მის ავტომობილს, რომლის დროსაც მრავალი მისი მომხრე იქნა მოკლული და დაჭრილი. აუნ სან სუ ჩიმ მის მძღოლთან ერთად თავს გაქცევით უშველა, მაგრამ იგი მალევე დააპატიმრეს და ქალაქ იანგონის ციხე ინსეინში მოათავსეს. 2003 წელს გადატანილი ქირურგიული ოპერაციის შემდეგ იგი კვლავ შინაპატიმრობის რეჟიმში იქნა გადაყვანილი მიანმარის დე ფაქტო ხელისუფლების გადაწყვეტილებით. მიანმარის ოპოზიციის ლიდერი დღემდე შევიწროვებულია საკუთარ ქვეყანაში და შეზღუდული აქვს ქვეყნის შიგნით გადაადგილების უფლება.

2010 წლის 13 ნოემბერს გათვისუფლებულ იქნა შინაპატიმრობიდან. 2015 წელს მისმა პარტიამ დამაჯერებლად გაიმარჯვა ბოლო 25 წლის განმავლობაში მიანმარის პირველ ღია არჩევნებში. ქვეყნის კონსტიტუცია მას უკრძალავდა პრეზიდენტად გახდომას, რადგან მისი შვილები უცხო ქვეყნის მოქალაქეები არიან, მაგრამ ის მიანმარის ფაქტობრივ მმართველად მიიჩნეოდა. როჰინჯა მუსლიმების მდგომარეობის გამო მისმა მმართველობამ არაერთი კრიტიკა დაიმსახურა. 2021 წლის სამხედრო გადატრიალების შემდეგ პოლიციამ ქვეყნის ფაქტობრივ ლიდერს, აუნ სან სუ ჩის ბრალი წაუყენა. მისთვის წაყენებული ბრალი ითვალისწინებს იმპორტისა და ექსპორტის კანონის დარღვევას, ასევე კომუნიკაციისთვის უკანონო აპარატების ფლობას. 11 მარტს სამხედრო ხუნტამ 600 000 დოლარისა და ოქროს მითვისების ბრალი წაუყენა.
კარლ ჰაუსჰოფერი

კარლ ჰაუსჰოფერი ( დ. 27 აგვისტო 1869 — გ. 10 მარტი 1946) — გერმანელი პოლიტიკური მოღვაწე და მეცნიერი, გერმანული გეოპოლიტიკური სკოლის თავკაცი კარლ ჰაუსჰოფერი დაიბადა 1869 წლის 27 აგვისტოს მიუნჰენში. 1887 წლიდან იგი დიპლომატიურ სამსახურში იყო. 1908-1910 წწ. იაპონიაში მუშაობდა. პირველი მსოფლიო ომის დროს 1914-1918 წწ. ჰაუსჰოფერი ბრიგადის გენერალი იყო. 1921 წელს მიუნჰენის უნივერსიტეტში მას პროფესორის ცენზი მიენიჭა. იქვე, მან დააარსა გეოპოლიტიკის სკოლა. ჰაუსჰოფერს ახლო ურთიერთობები ჰქონდა მესამე რაიხის ერთ–ერთ თვალსაჩინო წარმომადგენელთან რუდოლფ ჰესსთან, რომელიც მან შემდგომში ა. ჰიტლერს გააცნო. პოლიტიკურ მეცნიერებათა პროფესორის იდეები დიდი პოპულარობით სარგებლობდა მესამე რაიხის მაღალ წრეებში და ზოგადად, გერმანულ საზოგადოებაშიც. იგი გარდაიცვალა 1946 წლის 13 მარტს ქ. ვაილჰაიმის მახლობლად.
დელტა

დელტა — მდინარის ქვემო წელის დადაბლება, ზღვაში ან ტბაში შეჭრილი მდინარის შესართავი, რომელიც აგებულია ნარიყით და გადაკვეთილია მეტნაკლებად დატოტვილი მდინარის ნაკადებითა და ფშანებით. დელტა წარმოიქმნება მდინარის ჩამონადენის, ზღვის ღელვის, მოქცევებისა და წყლის მიმოდენის რთული ურთიერთმოქმედების შედეგად. დელტის ზრდას ხელს უწყობს მდინარის მყარი ჩამონადენის სიუხვე, წყალსატევის (ზღვის, ტბის) დონის დაწევა (ან ხმელეთის ნაპირის აზევება).

განასხვავებენ დელტის ტიპებს: ნისკარტისებრი (ტიბრი), ლაპოტური (მისისიპი), ბლოკირებული (კამჩატკა), გამოშვერილი, მომრგვალებული ზღვის კიდით (ნიგერი), მრავალკუნძულიანი (ვოლგა), ჩაჭრილი (ნევა). ნოყიერი და დანესტიანებული ნიადაგების გამო ზოგი დელტა ინტენსიური მიწათმოქმედების რაიონია; ამ მხრივ აღსანიშნავია მდინარეების ნილოსის, ხუანხესა და განგის ვრცელი დელტები.

დელტა უწოდა ჰეროდოტემ მდინარე ნილოსის შესართავს, მდინარის ორი მთავარი ნაკადის სამკუთხა ფორმის გამო, რომელიც ბერძნული ანბანის ასომთავრულ (დელტას) მიამსგავსა.

დელტების დიდი ნაწილი აგებულია წვრილმარცვლოვანი დანალექებით, ქვიშებით და თიხოვანი მასალით შეზავებული ალევრიტებით. დელტური დანალექებისათვის დამახასიათებელია მეტად მრავალფეროვანი ფენობრიობა. დელტური დანაგროვების სიმძლავრე აღწევს რამდენიმე ასეულ და ათას მეტრს. მაგალითად მდინარე ნიგერის დელტური დანალექების სიმძლავრე 8 კილომეტრია. დელტის ზრდის სიჩქარე მერყეობს რამდენიმე მეტრიდან რამდენიმე ასეულ კილომეტრამდე წელიწადში. დიდი მდინარეების დელტები ხშირად დიდ ფართობს იკავებს. მდინარე ამაზონის დელტის ფართობია 100 ათ. კმ², მისისიპისა — 80 ათ. კმ², მდინარე ლენისა — 28 ათასი კმ², მდინარე ვოლგისა — 19 ათასი კმ². მდინარე სულაკი კასპიის ზღვას ერთვის ერთი შესართავით, ხოლო მდინარე ვოლგა, რომელსაც მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე მორფოლოგიურად რთული დელტა აქვს, კასპიის ზღვას ტოტებით, ფშანებითა და პატარა მდინარეებით ჩაერთვის, რომელთა რაოდენობა 500-მდეა.

დელტებს წარმოქმნის საქართველოს მდინარეებიც. აღსანიშნავია მდინარეების რიონისა და ჭოროხის დელტები. რიონის დელტაში გაშენებულია ქალაქი ფოთი თავისი გარეუბნებითა და ნავსადგურით. იგი მოწყვლადი დელტაა. მდინარე ჭოროხის დელტა მოიცავს სანაპირო ტერიტორიას საქართველოს სახელმწიფო საზღვრიდან (თურქეთთან) მდინარე ყოროლისწყლის შესართავამდე. მისი ფართობია 85 კმ². დელტის ხმელეთის თითქმის 70% უჭირავს ქალაქ ბათუმს თავისი გარეუბნებით და ადლიის აეროპორტს, 15% აგროსავარგულები და პლაჟებია. აღსანიშნავია აგრეთვე მდინარე მტკვრის დელტა აზერბაიჯანში, შესართავამდე 25 კმ-ზე მტკვარი ორ ტოტად იყოფა და ქმნის დელტას, რომლის ფართობია დაახლოებით 100 კმ².

დელტური ნალექები ეწოდება მდინარის შესართავისპირა რაიონის მექანიკური შედგენილობის სხვადასხვაგვარ ნალექს; ნამარხ დელტებში ხშირად გვხვდება ნახშირის ფენები. დელტის რაიონში წარმოიქმნება ეგრეთ წოდებული დელტური ნაპირი — დაბალი და მოვაკებული, ხშირად ლაპოტური ან თითისებურად განტოტებული ნაპირი, რომელიც აგებულია ფხვიერი ნაყარით. ბერდფუტი წარმოადგენს მდინარის დელტას, რომელიც მოყვანილობით წააგავს „ჩიტის თათს“.
ტბა

ტბა — ხმელეთის ქვაბულში მოქცეული შენელებული წყალცვლის ბუნებრივი წყალსატევი. დედამიწის ტბების საერთო ფართობი 2,7 მლნ. კმ² (ხმელეთის ფართობის დაახლოებით 1,8%).

წარმოშობის მიხედვით განარჩევენ :
ტექტონიკურ
ვულკანურ
მყინვარულ
ჩანაქცევის
ნაგუბარ
მდინარეულ
ზღვიურ
ეოლურ
ანთროპოგენურ ტბებს.

ტბის წყლის ბალანსის მთავარი შემოსავალია აუზის ზედაპირული და მიწისქვეშა ჩამონადენი, აგრეთვე ტბის ზედაპირზე მოსული ატმოსფერული ნალექები; გასავალია ტბის ზედაპირული და მიწისქვეშა განადენი და აორთქლება ტბის ზედაპირიდან. გვალვიან რაიონებში ტბის წყლის დიდი ნაწილი ორთქლდება და ხშირად ტბა მთლიანად შრება. ქარი ტბის ზედაპირზე იწვევს ღელვას, დინებებს, წყლის მოდენას და განდევნას. ტბის ზედაპირი თბება მზის პირდაპირი და გაბნეული რადიაციით. სიღრმეში სითბის გადაცემა ხდება წყლის არევისა და დინებების შედეგად. სითბო იხარჯება აორთქლებაზე, ჰაერში სითბოს გადაცემასა და გამოსხივებაზე. ზომიერი ჰავის ზონაში მდებარე ტბაში ზაფხულობით მყარდება პირდაპირი ტენპერატურული სტრატიფიკაცია: ზედა თბილ ფენასა (ეპილიმნიონი) და ქვედა ცივ ფენას (ჰიპოლიმნიონი) შორის არსებულ ტემპერატურული ნახტომის ფენაში (მეტალიმნიონი) წყლის ტემპერატურა სწრაფად ეცემა; ზამთრობით ამ ტბაზე შებრუნებული ტემპერატურული სტრატიფიკაციაა: ზედაპირიდან სიღრმისაკენ წყლის ტემპერატურა იზრდება, ხოლო გაზაფხულსა და შემოდგომაზე შეინიშნება ჰომოთერმია — წყლის ტემპერატურა მთელ სიღრმეზე თანაბარია. ცხელსა და ცივ სარტყლებში ტემპერატურული სტრატიფიკაცია სეზონურად არ იცვლება, იქ თითქმისმთელი წლის განმავლობაში შესაბამისად პირდაპირი და შებრუნებული სტრატიფიკაციაა. დიდი ტბები სითბოს საკმაო მარაგისა და ღელვის გამო მდინარეზე უფრი გვიან იყინება. წყალში გახსნილი მარილების რაოდენობის შესაბამისად განარჩევენ მტკნარ, მომლაშო, მლაშე და თვითმლექ ტბებს (მლაშე ტბა). წყალში არსებული მინერალური და ორგანული ნაწილაკების დალექვის შედეგად ხდება ტბების დალამვა და მის ფსკერზე წარმოიქმნება ტბიური ნალექები. წყალში შეტივტივებული მინერალური და ორგანული მარილის რაოდენობაზე არის დამოკიდებული წყლის ფერი და გამჭვირვალობა. ცისფერი და ძლიერი გამჭვირვალობა (40 მ-მდე ბაიკალში) აქვს სუფთა წყალს. ბიოლოგიური პროდუქტიულობის მიხედვით განარჩევენ: ბიოგენური ელემენტებით მდიდარ, მაღალპროდუქტიულ (ევროფულ), ბიოგენური-ელემენტებით ღარიბ, მცირეპროდუქტიულ (ოლიგოტროფულ) და ჰუმანური ნივთიერებებით მდიდარ (დისტროფულ) ტბებს, ევოლუციის პროცესში ტბა ამოივსება ლამით, იფარება შამბით და ნოტიო ჰავის პირობებში გადაიქცევა ჭაობად, მშრალ ჰავაში — მლაშობად. ტბის წყლის რესურსებს და სხვა პროდუქტებს ფართოდ იყენებენ სახალხო მეურნეობაში.

ზოგიერთ დიდი ზომის ტბებს ზღვას უწოდებენ; ასეთია მაგ., კასპიის ზღვა.

უდიდესი ტბები
დიალოგი

დიალოგი — მეტყველების ფორმა, რომლითაც გადმოცემულია ორი ადამიანის მონაცვლეობითი საუბარი. თითოეულის გამონათქვამი, რემელსაც რეპლიკას ვუწოდებთ, მოსაუბრისადმი არის მიმართული.

დიალოგური მეტყველებისათვის დამახასიათებელია რეპლიკების მჭიდრო შინაარსობრივი კავშირი, რაც ყველაზე ხშირად კითხვა–პასუხის ფორმით გადმოიცემა. დიალოგური მეტყველება ხშირად არ არის სრული, რადგან მოსაუბრისათვის სიტუაცია ნაცნობია და ცოდნაც საერთოა. დიალოგური მეტყველების უსრულობა ასევე ივსება ინტონაციით, ჟესტებითა და მიმიკებით.
მეორე მსოფლიო ომი

მეორე მსოფლიო ომი — ყველაზე მასშტაბური და სისხლისმღვრელი კონფლიქტი კაცობრიობის ისტორიაში.

აზიაში ის დაიწყო მეორე იაპონია-ჩინეთის ომით 1937 წლის 7 ივლისს და ევროპაში ნაცისტური გერმანიის თავდასხმით პოლონეთზე 1939 წლის 1 სექტემბერს. საომარი მდგომარეობა ევროპაში დასრულდა 1945 წლის 8 მაისის ვერმახტის კაპიტულაციით, ხოლო აზიაში — 1945 წლის 2 სექტემბერს იაპონიის კაპიტულაციით.

მეორე მსოფლიო ომის განმავლობაში გერმანია, იტალია და იაპონია აწარმოებდნენ დამპყრობლურ ომებს მსოფლიოს მრავალი ქვეყნის წინააღმდეგ. მათი მთავარი მოწინააღმდეგეები იყვნენ: საფრანგეთი, დიდი ბრიტანეთი და ჩინეთის რესპუბლიკა, რიბენტროპ-მოლოტოვის პაქტის დარღვევის შემდეგ საბჭოთა კავშირი და იაპონიის პერლ-ჰარბორზე თავდასხმის შემდეგ — ამერიკის შეერთებული შტატები.

მეორე მსოფლიო ომის ძირითადი ბრძოლის ადგილი იყო: აზია, წყნარი ოკეანის აუზი, ევროპა და ჩრდილოეთ აფრიკა. საომარი შეტაკებები მიმდინარეობდა აგრეთვე ჩრდილოეთ ამერიკაში (არქტიკა) ალასკასა და გრენლანდიაზე, ახლო აღმოსავლეთში — ერაყსა და ირანში, აღმოსავლეთ აფრიკაში — ეთიოპიასა და სომალიში, აგრეთვე სამხრეთ ამერიკაში (სურინამის დაპყრობა), ტიბეტში (ტოლსტოი-დოლანის მისია) და ანტარქტიდაზეც კი (ოპერაცია „ტაბარინი“).

მეორე მსოფლიო ომმა იმსხვერპლა 60 მილიონამდე ადამიანის სიცოცხლე, მათ შორის 20 მილიონამდე მშვიდობიანი მოქალაქის. ომის სულისკვეთება გაჟღენთილი იყო მძლავრი იდეოლოგიზმით, რამაც ურიცხვი სამხედრო დანაშაული და მშვიდობიან მოსახლეობაზე სისტემატიური ძალადობა გამოიწვია, რომელიც გენოციდშიც კი გადაიზარდა.
მონაწილეები
[[: .|||700|
რუდოლფ ჰესი

რუდოლფ ჰესი (: დ. 26 აპრილი, 1894, ალექსანდრია, ეგვიპტე — გ. 17 აგვისტო, 1987, ბერლინი, დასავლეთ გერმანია) — გერმანელი პოლიტიკური მოღვაწე, „ნსდაპ“-ის ერთ-ერთი ლიდერი და ადოლფ ჰიტლერის მოადგილე 1933-1941 წლებში. 1941 წელს მარტო გადაფრინდა გაერთიანებულ სამეფოში, ბრიტანელებსა და ნაცისტურ გერმანიას შორის მშვიდობის დამყარების მცდელობით მეორე მსოფლიო ომში, მაგრამ იგი შეპყრობილი იქნა ბრიტანეთის მთავრობის მიერ და ომის დამთავრებამდე იმყოფებოდა ტყვეობაში, რის შემდეგაც გადასცეს საერთაშორისო სამხედრო ტრიბუნალს.

ჰესი პირველ მსოფლიო ომში მონაწილეობისას რამდენიმეჯერ დაიჭრა, რისთვისაც დაჯილდოვდა მეორე ხარისხის რკინის ჯვრით. ომის დამთავრებამდე ცოტა ხნით ადრე ჩაირიცხა მფრინავად. 1918 წლის ოქტომბერში მიიღო ლეიტენანტის წოდება.

1919 წელს გახდა მიუნხენის უნივერსიტეტის სტუდენტი, სადაც ეუფლებოდა გეოპოლიტიკას. მისი მასწავლებელი იყო კარლ ჰაუსჰოფერი, რომელიც შემდგომში იქცა ნაცისტური იდეოლოგიის ერთ-ერთ საყრდენად. ჰესი ნსდაპ-ის შეუერთდა 1920 წლის 1 ივლისს. 1923 წელს ლუდის პუტჩის დროს მიემხრო ჰიტლერს . სახელმწიფო გადატრიალების წარუმატებელი მცდელობის და ორგანიზატორების დაპატიმრების შემდეგ, ციხეში ყოფნის პერიოდში, სწორედ ჰესი ეხმარებოდა ჰიტლერს „ჩემი ბრძოლის“ დაწერაში, რაც იქცა ნსდაპ-ის ძირითად პოლიტიკურ პლატფორმად. ნაცისტების ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ 1933 წელს, ჰესი დაინიშნა ჰიტლერის მოადგილედ, ხოლო უახლოეს დროში მიიღო მინისტრის პოსტი პორტფელის გარეშე.

ჰესი დაინტერესებული იყო ავიაციით და ხშირად სწავლობდა თანამედროვე თვითმფრინავებზე ფრენას, რომელთა წარმოებას საფუძველი მეორე მსოფლიო ომის დასაწყისში ჩაეყარა. 1941 წლის 10 მაისს იგი მარტო გაფრინდა შოტლანდიაში, იმ იმედით, რომ შესძლებდა სამშვიდობო მოლაპარაკებების წარმოებას ჰერცოგ ჰამილტონთან, რომელიც ბრიტანეთის მთავრობის ოპოზიციად მიიჩნეოდა. ჩაფრენისთანავე ჰესი დაუყონებლივ დააპატიმრეს და ომის დამთავრებამდე იმყოფებოდა ტყვეობაში. ომის შემდეგ ჰესი წარსდგა ნიურნბერგის პროცესზე. მთელი პროცესის განმავლობაში ირწმუნებოდა რომ იტანჯებოდა ამნეზიით, თუმცა მოგვიანებით აღიარა, რომ ეს იყო უბრალო ხრიკი. სასამართლომ ჰესი დამნაშავედ სცნო და მიუსაჯა სამუდამო პატიმრობა. სასჯელს იხდიდა შპანდაუს ციხეში 1947 წლიდან. მიუხედავად ოჯახის წევრებისა და გავლენიანი პოლიტიკოსების მიერ ჰესის განთავისუფლების არაერთი მცდელობისა, მისი დროზე ადრე გათავისუფლება დაბლოკა საბჭოთა კავშირმა. ის იმყოფებოდა დაცვის კონტროლის ქვეშ. 1987 წელს რუდოლფ ჰესმა სიცოცხლე თვიმკვლელობით დაასრულა. სიცოცხლის ბოლომდე ჰიტლერისა და მისი იდეების ერთგული დარჩა. ჰესის გარდაცვალების შემდეგ ციხე დაანგრიეს, რათა ეს ადგილი არ ქცეულიყო ნეონაცისტების სიწმინდედ.
ლეიტენანტი

ლეიტენანტი — უმცროს ოფიცერთა შემადგენლობის სამხედრო წოდება მრავალი ქვეყნის არმიაში.

პირველად გამოიყენეს საფრანგეთში საუკუნეში ასეულის მეთაურთა მოადგილეებისათვის ( — ადგილი და — დაკავება). საუკუნის ბოლოდან ოცმეთაურთა სამხედრო წოდებაა. ქართულ ჯარში არსებობს ლეიტენანტის ორი ხარისხი: ლეიტენანტი და უფროსი ლეიტენატი (სამართალდამცველ სტრუქტურებში არსებობს ასევე, უმცროსი ლეიტენენტის ხარისხი).

უმცროსი ლეიტენანტის წოდებას ნატოს ჯარების უმრავლესობა არ იცნობს. ლეიტენანტისა და უფროსი ლეიტენანტის სამხედრო კოდია „-1“