iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
არგიოპა

არგიოპა (ლათ. ) — სფეროსებრი-ქსელის მრთველი ობობა,რომელიც გავრცელებულია ცენტრალურ და ჩრდილო ევროპაში, ჩრდილო აფრიკაში და მიმდებარე აზიის ნაწილებში. როგორც გვარი -ის სხვა წარმომადგენლებს, არგიოპას მუცელიც მკვეთრი შეფერილობისაა - ყვითელი და შავი გარდამავალი ზოლების მონაცვლეობით.

ქსელს ჭიმავენ ბალახებს შორის, მიწის დონიდან ახლოს. ქსელის გაბმას ობობა მიახლოებით ერთ საათს უნდება. სფეროს-ფორმის ქსელს ზოგჯერ დიაგონალზე (ძირითადად ცენტრთან) კვეთს არგიოპასათვის დამახასიათებელი თეთრი ზიგზაგი. მისი ფუნქცია გაუგებარია, შესაძლოა მწერების მოსაზიდად გამოიყენება. როდესაც ნადავლი ქსელში ეხლართება, არგიოპა სწრაფი მოძრაობით ახვევს მას აბრეშუმში და მის სხეულში შეჰყავს დამადამბლავებელი შხამი. ამ სახეობის მამრი მდედრზე გაცილებით მომცრო ზომისაა, მისი დანახვა ხშირად შესაძლებელია მდედრის ქსელთან ახლოს. ამ დროს მამრი უცდის როდის გამოიცვლის მდედრი კანს და მზად იქნება განაყოფიერებისათვის. ვინაიდან კანის გამოცვლის შემდგომ მდედრის ქელიცერები გარკვეული დროის მანძილზე რბილია და მამრს დიდი შანსი აქვს სექსუალური კავშირის დამყარების შემდგომ ცოცხალი გადარჩეს. 2006 წელს ობობის ეს სახეობა გაერთიანებულ სამეფოში აღმოაჩინეს, თუმცაღა ნახსენები ობობას ზოლები, არგიოპას ყვითელ ზოლებთან შედარებით უფრო ღია - კრემისფერი იყო.

ცნობილია ერთი ქვესახეობა:

 ფრანგალინო, 1910 (პორტუგალია)
გრძელფეხა ფოლკუსი

გრძელფეხა ფოლკუსი — სინანთროპული ფეხსახსრიანი ცხოველი მთიბავი ობობების ოჯახისა. გავრცელებულია ყველა კონტინენტზე ანტარქტიდის გარდა. წარმოადგენს კოსმოპოლიტურ სახეობას. მისი წარმოშობა მოხდა ევროპაში.

გრძელფეხა ფოლკუსის სხეულის სიგრძეა 6–9 სმ, მამრები რამდენადმე მცირე ზომისანი არიან მდედრებზე. შეფერილია კრემისფრად, მკრთალ ყვითლად ან მკრთალ ყავისფრად, კარაპაქსზე აქვს რუხი ლაქა. ფეხები ძალიან გრძელი და ბზინვარე აქვს.
ტურინის საკათედრო ტაძარი

იოანე ღვთისმეტყველის საკათედრო ტაძარი — მთავარი ტაძარი ტურინში. აშენდა 1491—1498 წლებში. კაპელა, სადაც ინახება ქრისტეს სუდარა.

ამჟამად ტაძარში ინახება ქრისტეს სუდარის ასლი; თავად სუდარა კი იშვიათად გამოაქვთ საჯაროდ. 1997 წ. 11 აპრილს ტურინის საკათედრო ტაძრის გუარინის სამრეკლოს გაუჩნდა ცეცხლი, რომელიც ძალზედ სწრაფად გავრცელდა მთელ ტაძარზე. ტურინის სახანძრო დეპარტამენტის დროულმა რეაგირებამ უძვირფასესი რელიკვია განადგურებას გადაარჩინა; სუდარის უსაფრთხო ადგილზე გადატანისთანავე გუმბათი ჩამოინგრა. გამოძიებისთვის დღემდე გაურკვეველი რჩება ხანძრის გამომწვევი მიზეზები.
ხოსე მუნიოსი

იოსებ (ხოსე) მუნიოს კორტესი (; დ. 13 მაისი, 1948, სანტიაგო, ჩილე — გ. 30/31 ოქტომბერი, 1997, ათენი, საბერძნეთი) — ესპანური წარმოშობის ჩილელი მხატვარი და ხატმწერი. ასწავლიდა ხელოვნების ისტორიას მონრეალის უნივერსიტეტში. მართლმადიდებლობა მან თოთხმეტი წლის ასაკში მიიღო. იოსების მშობლები იყვნენ კათოლიკები, მაგრამ ოჯახი გაგებით შეხვდა იოსების არჩევანს.

ათონის მთაზე
1982 წლის შემოდგომაზე იოსები მეგობრებთან ერთად ათონის მთაზე გაემგზავრა, რათა მოენახულებინა ხატწერის მდიდარი ტრადიციებით განთქმული წმინდა დანიელის სკიტი. იოსებმა სახელოსნოში დაინახა ივერიის ღვთისმშობლის ხატის ასლი, რომელიც მას ძლიერ იზიდავდა. მან გადაწყვიდა ამერიკაში წაებრძანებინა ხატი, მაგრამ ბერებმა მას უარი განუცხადეს. მეორე დღეს კი ბერებმა თავიანთი ნებით გადასცეს იოსებს ეს ხატი.

მოგზაურობა მსოფლიოში
იოსებ მუნიოსი მონრეალში (კანადა) დაბრუნდა 1982 წლის 3 ნოემბერს ხატმა დაიწყო ძლიერი კეთილსურნელება და მირონდენა. მცირე ხნის შემდეგ ხატი გადაიტანეს მონრეალის საკათედრო ტაძარში. მრავალი კათოლიკე და პროტესტანტი მოკრძალებით მოდიოდა ტაძარში, რათა თაყვანი ეცა საკვირველთმოქმედი ხატისათვის. ეკლესიის ისტორიას არ ახსოვს ხატიდან მირონის ასეთი ხანგრძლივი დენა. ხოსე მუნიოსმა მრავალი ქვეყანა მოიარა სასწაულთმოქმედ ხატთან ერთად. მალე მთელს ქრისტიანულ სამყაროში გავრცელდა ივერიის მონრეალის ღმრთისმშობლის ხატის ფოტოები მასზე მიმაგრებული ბამბის ნაჭრებით, რომლებიც მკურნალი კეთილსურნელოვანი მირონით იყო გაჟღენთილი. იოსებ მუნიოსი სიცოცხლის ბოლომდე ივერიის ღმრთისმშობლის ხატის უცვლელი მცველი იყო.

მკვლელობა
1997 წლის 30 ოქტომბერს, საბერძნეთის დედაქალაქ ათენში იოსებ მუნიოსი უცნობმა პირებნა წამებით მოკლეს. გამოძიებას უშედეგოდ აწარმოებს ათენის პოლიციის სამმართველო. მირონმდენი ხატი მას შემდეგ გამოცხადებულია დაკარგულად. იოსებ მუნიოსის ცხედარი 10 ნოემბერს მონრეალში გადაასვენეს. დაკრძალულია ქ. ჯორდანვილში, (აშშ), წმიდა სამების მონასტრის სასაფლაოზე. 1998 წლის იანვარში, გაურკვეველ ვითარებაში დაიწვა მონრეალის მართლმადიდებლური ტაძარი, სადაც ესვენა ივერიის მონრეალის ღმრთისმშობლის მირონმდინარე ხატი.
როდენის მუზეუმი (ფილადელფია, აშშ)

როდენის მუზეუმი (ფილადელფია, აშშ) - გაიხსნა 1929 წლის 29 ნოემბერს.
მასში დაცულია ოგიუსტ როდენის განთქმული ნამუშევრები: მოაზროვნე, (1880-1882) განთავსებულია მუზეუმის ეზოში. მუზეუმის შესასველშია ჯოჯოხეთის კარიბჭე. ეს არის 5.5მ სიმაღლის ბრინჯაოს კარი, რომელიც თავდაპირველად შექმნილი იყო დეკორატიული ხელოვნების მუზეუმის შესავლელისათვის, რომელიც უნდა ყოფილიყო პარიზში, მაგრამ იდეა არ განხორციელდა. როდენმა 1880 წლიდან თითქმის გარდაცვალებამდე (1917) ამ კარიბჭისათვის 100-ზე მეტი სკულპტურა შექმნა. ერთ-ერთი ასეთი ფიგურა იყო მოაზროვნე, მაგრამ მოგვიანებით იგი დამოუკიდებელ სკულპტურად შეიქმნა. ფილადელფიის მუზეუმში წარმოდგენილი ჯოჯოხეთის კარიბჭე არის ერთ-ერთი იმ სამი კარიბჭიდან, რომელიც ჩამოისხა.

მუზეუმის დარბაზებში წარმოდგენილია როდენის მრავალი ნამუშევარი, მათ შორისაა კოცნა (1886), მარადიული გაზაფხული (1884), კალეს მოქალაქეები (1884).

მუზეუმის ისტორია
მუზეუმი წარმოადგენს თეატრისა და კინოს მაგნატის, ი. მასტმაუმის (1872-1926) საჩუქარს ქალაქ ფილადელფიისათვის. მასტმაუმი 1923 წლიდან აგროვებდა როდენის ნამუშევრებს, იმ მიზნით რომ მუზეუმი შეექმნა და გაემდიდრებინა თანამოქალაქეები. სამი წლის განმავლობაში მან თავი მოუყარა როდენის ნამუშევრების უმდიდრეს კოლექციას , რომელიც მოიცავდა: ბრინჯაოს ქანდაკებებს, თაბაშირის ესკიზებს, ჩანახატებს, გამოცემებს, წერილებს და წიგნებს. 1926 წელს მასტმაუმმა ფრანგ არქიტექტორებს პაულ კრეტსა და ჟაკ გრებერს დაუკვეთა მუზეუმის შენობისა და ბაღის დიზაინი. ქველმოქმედი კოლექციონერი ვერ მოესწრო თავისი ოცნების ახდენას და მუზეუმის ხილვას . მისი ოცნება მისმა ცოლმა შეასრულა და 1929 წლის 29 ნოემბერს მუზეუმი გაიხსნა.
ედუარდ VIII

ედუარდ (; ნათლობის სახელები ედუარდ ალბერტ ქრისტიან ჯორჯ ანდრია პატრიკ დავითი; 23 ივნისი 1894 — 28 მაისი 1972) — დიდი ბრიტანეთისა და ირლანდიის მეფე, ინდოეთის იმპერატორი 10 თვის განმავლობაში: 20 იანვარი – 11 დეკემბერი 1936 წელს, მაგრამ ოფიციაულად კორონაცია არ იყო ჩატარებული. უარი თქვა ტახტზე, რადგანაც ცოლად შეირთო განქორწინებული უოლის სიმფსონი, რასაც არ უჭერდა მხარს დიდი ბრიტანეთის მთავრობა.

8 მარტი 1937 წელს, მან მიიღო ტიტული „უინძორის ჰერცოგი" . ცნობილია თავისი კონტაქტებით ნაცისტებთან. 1940-1945 წლებში ბაჰამის კუნძულების გუბერნატორი.
ჰაფიზულა ამინი

ჰაზიფულა ამინი (დ.1 აგვისტო, 1929 — გ. 27 დეკემბერი, 1979) — ავღანეთის მეორე პრეზიდენტი კომუნისტური ავღანეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის დროს. ამინი ცდილობდა ავღანეთის, აშშსა და პაკისტანის ინტერესების გატარებას ავღანეთის საშინაო პოლიტიკაში, რამაც საბჭოთა კავშირის უკმაყოფილობა გამოიწვია. ამინი ასევე ცდილობდა პუშტუნიზაციის პოლიტიკის გატარებას.
1979 წლის 27 დეკემბერს რუსული კგბს სპეცრაზმი შეიჭრა მის სასახლეში და მოახდინა ამინის ლიკვიდაცია. ამინის შემდეგ საბჭოთა კავშირის მხარდაჭერით ავღანეთის პრეზიდენტი გახდა ბაბრაქ ქარმალი.
გოლეთიანი (სავაჭრო სახლი)

სავაჭრო სახლი გოლეთიანი - არის ნოკიას ერთადერთი ოფიციალური პარტნიორი საქართველოში.

კომპანია ნოკიასთან თანამშრომლობს 1998 წლიდან.

ორგანიზაცია ჩამოყალიბდა ინდივიდუალურ საწარმოდ 1997 წელს, მის საქმიანობას წარმოადგენდა აუდიო-ვიდეო პროდუქციის რეალიზაცია და სერვისი.

შემდგომში მან შეითავსა ფოტო მომსახურება და სერვისი.

1998 წლიდან ორგანიზაცია არის საქართველოში ოპერატორების პარტნიორი.
იაკობუს ფაბერი

იაკობუს ფაბერი ( დ. 1450 — გ. 1536) ან ჟაკ ლეფევრი — ფრანგი თეოლოგი და ჰუმანისტი იყო, წარმოშობით ეტაპლიდან (აქედან წარმოიშვა ), რომელიც თავის მხრივ, პიკარდიაში მდებარეობს. მისი დაბადების თარიღი სადაოა, ზოგს 1440 წელი მიაჩნია, სხვები კი 1455 წელს თვლიან, რაც უფრო სანდოა. ასწავლიდა პარიზში.

მიუხედავად იმისა, რომ იგი იზიარებდა ზოგიერთ აზრს, რომელიც მნიშვნელოვანი იყო პროტესტანტი რეფორმატორებისთვის, ის მაინც მთელი ცხოვრების განმავლობაში რომაელ კათოლიკედ დარჩა და ყოველგვარი ხმაურის გარეშე მოახერხა გარდაექმნა რომაული ეკლესია, მისგან განცალკევების გარეშე. მისი რამაოდენიმე წიგნი ერეტიკულად შერაცხეს და ამიტომ მან რამდენიმე ხანი გადასახლებაში დაჰყო. მაგრამ რატომღაც ის საფრანგეთის მეფის, ფრანსუა -ის ფავორიტად რჩებოდა და მისი მფარველობითაც ხშირად სარგებლობდა.
ლუი რილი

ლუი დავიდ რილი (დ. 22 ოქტომბერი, 1844 — გ. 16 ნოემბერი, 1885) — კანადელი პოლიტიკური მოღვაწე, პროვინცია მანიტობას დამფუძნებელი და კანადის პრერიების მეტისთა ლიდერი.
მან მეთაურობა გაუწია კანადის მთავრობას და მის პირველ პოსტ-კონფედერატ ლიდერს ჯონ ა.მაკდონალდს. რილის მთავარი მიზანი იყო მეტისი ერის კულტურის და თვითმყოფადობის შენარჩნება კანადის გავლენის გაზრდის პირობებში. კანადაში მას ხშირად აღიქვამენ როგორც ეროვნულ გმირს.მისი პირველი აჯანყება მთავრობის წინააღმდეგ იყო წითელი მდინარის აჯანყება 1869–1870 წლებში.

რილის მიერ შექმნილმა დროებითმა მთავრობამ შემოიშუვა უფლებები და ვალდებულებები, რომელთა თანახმად მანიტობას პროვინცია შეიერთდა კანადის კონფედერაციას.

რილი იძულებული გახდა გადახიზნულიყო აშშ-ში აჯანყების დროს მისი თანამოაზრის, ტომას სკოტის სიკვდლით დასჯის გამო.

მიუხედავად ამისა მას მიიჩნევენ ”მანიტობას მამად”.

როგორც ლტოლვილი იგი რამდენიმეჯერ აირჩიეს კანადის გაერთიანებულ ერთა სახლში, თუმცა იგი იქ ნამყოფიც კი არ იყო. ამავე პერიოდში მყარდება მისი რჩეულოის, განუმეორებლობის ვარაუდი, რამაც შემდგომში დიდი როლი ითამაში შემდგომ მოქმედებებში.იგი დაქორწინდა 1881 წელს და მას ეყოლა ორი ვაჟი.
რიეტი დაბრუნდა დღევანდელ სასკაჩევანის პროვინციაში, სადაც წარმოადგენდა მეტისთა ინტერესებს კანადის მთავრობაში. მისი ეს მოქმედება გადაიზარდა სამხრედრო კონფრონტაციაში, რომელიც დღეს ცნობილია როგორც 1885 წლის ჩრდილო-დასავლეთ აჯანყების სახელით.ეს ჯანყება დასრულდა რიელტის დაპატიმრებით და მისი სიკვდილით დასჯით. იმის გამო, რომ კანადის ფრანგულენოვან რეგიონებში რიერს საკმაოდ დადებითად აღიქვამდნენ, მისმა დასჯამ გამოიწვია ურთიერთობების გაფუჭება კვებეკსა და ინგლისურენოვან კანადას შორის. მიუხედავად იმისა, რომ მას ხან აღიქვამენ როგორც კანადის კონფედერაციის მამად, ხან კი როგორც მოღალატეს, იგი დღემდე რჩება კანადის ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე რთულ, საკამათო და დრამატულ ფიგურად.
ორკები

ორკები — ფენტეზის ჟანრის გამოგონილი რასა. ორკებს გააჩნიათ ბევრი საერთო გობლინებთან და ითვლებიან ფენტეზის ჟანრის ერთ-ერთ სტანდარტულ რასად.

წარმომავლობა
პირველად სიტყვა ორკი გამოიყენა ჯონ რონალდ რუელ ტოლკინმა თავის ნაწარმებში შუახმელეთი, სადაც „ორკი“ იყო გობლინის სინონიმი. სიტყვა „“ გამომდინარეობს ძველინგლისური ენიდან, სადაც აღნიშნავს გოლიათს ან დემონს. თვითონ ტოლკინი აღნიშნავდა, რომ ეს სიტყვა აიღო შუასაუკუნოვანი პოემა ბეოვულფიდან, სადაც იგი იყო გიგანტური მონსტრის, გრენდელის, სინონიმი. თავის გვიანდელ ნაშრომებსა და წერილებში ტოლკინი წერდა ამ სიტყვას როგორც „“. ასევე აღსანიშნავია, რომ ძველრომაულ მითოლოგიაში არის ნახსენები მიწისქვეშეთის დემონი სახელად ორკუსი . ტოლკინის ნამუშევრებში ორკები იყვნენ ბოროტი არსებები, რომლებიც ემორჩილებოდნენ შავ მბრძანებელს და შეადგენდნენ მისი ლაშქრის უდიდეს ნაწილს. შავმა ბრძანებელმა — მორგოთმა — შექმნა ორკები ყველაზე საშიში და ბოროტი ცხოველებისა და ნაწამები ელფებისგან, თუმცა მათი შექმნისას მან დაუშვა სერიოზული შეცდომა: ორკების შექმნის დროს სინათლე არ არსებობდა, ხეების სინათლე კი მხოლოდ ამანს ანათებდა, მზის შექმნის შემდეგ კი სინათლემ შუახმელეთიც მოიცვა, რამაც სინათლეს მიუჩვეველ ორკებს შუახმელეთში დღისით თარეშის საშუალება მოუსპო. შემდგომში ორკების ეს ნაკლი გამოასწორა სარუმანმა, როდესაც ორკებისგან გამოიყვანა ადამიანების მსგავსი ურუკ-ჰაის რასა, რომელსაც მზის სინათლის არ ეშინოდა.
აშდოდი

აშდოდი ( ; , ) — ქალაქი ისრაელში, ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროზე, თელ-ავივიდან 30 კმ-ით სამხრეთით. აშდოდის პორტი უდიდესია მთელს ისრაელში და მთელი იმპორტის 60% შედის. თანამედროვე აშდოდი დაარსდა 1956 წელს, თუმცა ქალაქის სტატუსი მხოლოდ 1968 წელს მიიღო.

ისტორია
აშდოდი ერთ-ერთი უძველესი ქანაანური ქალაქი პალესტინაში. ადრეულ ქანაანურ პერიოდში მნიშვნელოვანი ნავსადგური იყო. შემდეგ ამ ქალაქის აღება ფილისტიმელებმა მოახერხეს. აშდოდი ერთ-ერთი იყო ფილისტიმელთა ხუთი ქალაქის კავშირს შორის. ებრაელებისთვის წართმეული აღთქმის კიდობანი დროებით ამ ქალაქში ინახებოდა. ფილისტიმელების შემდეგ აშდოდი შედიოდა იუდეის სამეფოს სამფლობელოებში. იუდეის მეფე უზიამ გაამაგრა ქალაქი და ძლიერი გალავანი შემოავლო. ძვ. წ. 734 წელს აშდოდი ასურელებს დანებდა, ძვ. წ. 712 წელს კი ასურეთის მეფე სარგონ -მ პალესტინაში აჯანყება ჩაახშო, რომელსაც აშდოდი მეთაურობდა. აჯანყების დამარცხების შემდეგ ქალაქი ასურულ პროვინციად იქცა. ასურეთის იმპერიის დაცემის შემდეგ აშდოდს ეგვიპტელები დაეუფლნენ. ბაბილონის მიერ იუდეის დაპყრობისა და ხალხის გადასახლების შემდეგ ქალაქს ისევ ფილისტიმელები დაეუფლნენ და თავიანთ დედაქალაქად აქციეს. ბაბილონის ტყვეობიდან დაბრუნებული ებრაელების ლიდერის, ნეემიას მმართველობის და მის მიერ იერუსალიმის აღდგენის პერიოდში სიტყვა „აშდოდელი“ „ფილისტიმელის“ სინონიმი იყო. ელინისტურ პერიოდში აშდოდი (ბერძნულად აზოტოსი) პროვინციის ცენტრალური ქალაქი იყო. იუდეის სამეფოს აღდგენის შემდეგ იონათან მაკაბელმა ქალაქის ტერიტორიები გადაწვა და გაანადგურა, ქალაქი კი იოან გირკან -მა აიღო (დაახლ. ძვ.წ 165 წ). აშდოდს იუდეის სამეფო ძვ.წ 63 წლამდე, რომაელი სარდლის, პომპეუსის ლაშქრობამდე ინარჩუნებდა. რომაელებმა აშდოდი ჰეროდე დიდს დაუმორჩილეს, მის შემდეგ კი რომის პროვინცია გახდა.

დამეგობრებული ქალაქები
აშდოდი დამეგობრებულია შემდეგ ქალაქებთან:
ჩანთოსნები

ჩანთოსენები — ძუძუმწოვრების ინფრაკლასი, რომელიც მოიცავს 7 (ან 8) რიგს: ოპოსუმისნაირნი, ცენოლესტები, მიკრობიოთერიუმისნაირნი, ჩანთოსანი თხუნელასნაირნი, მტაცებელი ჩანთოსნები, ჩანთოსანი მაჩვისნაირნი, ორმჭრელიანი ჩანთოსნები და . საერთო ჯამში აერთიანებს სამასამდე სახეობას. მათი სხეულის სიგრძე მერყეობს 4–10 სმ-დან (ჩანთოსანი თაგვი) 160 სმ-მდე (რუხი კენგურუ). ჩანთოსნების გარეგნობა ნაირგვარია. უმრავლესობას კუდი კარგად აქვს განვითარებული, ზოგი მას სატაცად იყენებს. კიდურები უმეტესად ხუთთითიანია. ზოგ სახეობას და თითი რედუცირებული აქვს. კენგურუებსა და ზოგ სხვას და თითი ერთმანეთთან აქვს შეზრდილი (სინდაქტილია). კოალას, კუსკუსსა და ზოგ სხვას პირველი ერთი ან ორი თითი სხვა თითებისადმი აქვს დაპირისპირებული. მიწათხარიებს — ჩანთოსან თხუნელებსა და ჩანთოსან მაჩვებს წინა კიდურებზე მძლავრი ბრჭყალები ეზრდებათ. ჩანთოსან მიწის კურდღლებსა და კენგურუებს უკანა კიდურები ძლიერ წაგრძელებული და სახტომად მომარჯვებული, ხოლო წინა კიდურები მოკლე აქვთ. ბალნიანი საფარველი მეტად ხშირი და რბილია, ზოგისა ჯაგრისებური. ზოგს დინგზე აქვს ვიბრისები. ჩანთოსნების უმრავლესობას მოეპოვებათ ჩანთა, რომელიც იხსნება წინ ან უკან, ზოგს იგი გვერდითი ნაოჭის სახით აქვს, ხოლო ზოგს (ჩანთოსან ჭიანჭველაჭამიას) სულაც არ გააჩნია. ჩანთაში იხსნება 2–6 ძუძუ; უჩანთოებს აქვთ 25-მდე ძუძუ, რომლებიც სხეულის გვერდებზეა განლაგებული. კბილების რაოდენობა მერყეობს 22-დან (ქუსლითმავალი) 52-მდე (ჩანთოსანი ჭიანჭველაჭამია). თავის ტვინი პრიმიტიულია, კორძიანი სხეული არ აქვს. უმრავლესობის გრძნობის ორგანოები განვითარების მაღალ დონეზეა. ჩანთოსან თხუნელებს არ აქვთ თვალები. ზოგს სისხლის მიმოქცევის სისტემაში კიუვიეს სადინარები მოეპოვება. სხეულის ტემპერატურა 34–36° აღწევს. რძით იკვებებიან პასიურად, ძუძუდან პირის ღრუში რძე გადადის სპეციალური კუნთების შეკუმშვის შედეგად. ნაშიერის ხორხისა და რბილი სასის აგებულება ხელს უწყობს ერთდროულად სუნთქვასა და კვებას. ლაქტაციის პერიოდი 65 დღემდე გრძელდება. ჩანთაში ნაშიერი 250 დღემდე რჩება. ის სახეობები, რომლებსაც ჩანთა არა აქვთ, ნაშიერებს ზურგით ატარებენ ან მუცლის მხარეზე ძუძუთი ჰყავთ ჩამოკიდებული. უმრავლესობა წელიწადში ერთხელ (ზოგი რამდენჯერმე) მრავლდება. მაკეობა 8–40 დღე-ღამემდე გრძელდება. შობენ 1–24 ნაშიერს. თითოეულის სიგრძე 0,5–3 სმ, ხოლო მასა 0,6–5,5 გ აღწევს. ცოცხლობენ 5–25 წლამდე. იკვებებიან მცენარეულობით, ხმელეთის ცხოველებით, ზოგი ყოვლისმჭამელია. ზოგ ჩანთოსანს საკვებად იყენებენ, ბევრი მათგანი ბეწვის სარეწაო ობიექტია, ზოგს ადამიანის მეურნეობისთვის ზიანი მოაქვს. ჩანთოსნები გავრცელებული არიან ავსტრალიაში, ახალ გვინეასა და მიმდებარე კუნძულებზე, ტასმანიაზე, სულავესზე, სამხრეთ, ცენტრალურ და ჩრდილოეთ ამერიკაში. ზოგიერთის რაოდენობა ძალზე შემცირებულია და გადაშენების საფრთხის წინაშე დგას. ისინი შეტანილი არიან „წითელ წიგნში“. ჩანთოსნების ყველაზე უძველესი ნამარხები ჩრდილოეთ ამერიკის ქვედა ცარცული პერიოდიდან. სამხრეთ ამერიკაში გამოჩნდნენ პალეოცენიდან. ევროპაში ჩანთოსნები ცხოვრობდნენ ეოცენიდან მიოცენამდე. აზიაში და ავსტრალიაში ცნობილი არიან ოლიგოცენიდან.
კაინოზოური ჯგუფი

კაინოზოური ჯგუფი (ერა) ( — ახალი და — სიცოცხლე) — დედამიწის ქერქის შრეთა სტრატიგრაფიული სკალის ყველაზე ახალგაზრდა ჯგუფი, რომელიც შეესაბამება გეოლოგიური წელთაღრიცხვის უახლეს ერას და მოიცავს თანამედროვე ეპოქასაც. სახელი უწოდა ინგლისელმა გეოლოგმა ჯ. ფილიპმა 1841 წელს. იყოფა პალეოგენურ,ნეოგენურ და ანთრიპოგენურ (მეოთხეულ) სისტემებად (პერიოდებად). კაინოზოური ჯგუფის ხანგრძლივობა 60-70 მლნ. წელია. ამ დროის მანძილზე ჩამოყალიბდა კონტინენტებისა და ოკეანეების განაწილების დღევანდელი სახე, ალპურ გეოსინკლინურ (ნაოჭა) სარტყელში წარმოიქმნა მთები, რასაც თან ახლდა გაძლიერებული ვულკანური მოქმედება.

კაინოზოური ერის დასაწყისში დედამიწის ჰავა დღევანდელთან შედარებით უფრო თბილი იყო. შემდგომში, ხმელეთის ფართობის გაზრდისა და მთათა სისტემების წარმოქმნის შედეგად, ჰავა უფრო ცივი გახდა და ანთროპოგენში დაიწყო გამყინვარება. ფლორამ ნეოგენურ პერიოდში თითქმის თანამედროვე ხასიათი მიიღო. კაინოზოური ერის დასაწყისისათვის ამოწყდა ქვეწარმავალთა ზოგიერთი ჯგუფი და განვითარება დაიწყო ხერხემლიანთა უმაღლესმა კლასმა - ძუძუმწოვრებმა, აგრეთვე ძვლიანმა თევზებმა, ფრინველებმა. ანთროპოგენურ ორგანულმა სამყარომ განვითარების უმაღლეს დონეს მიაღწია - გაჩნდა ადამიანი.

სტრატიგრაფიული დანაწილების სქემა
კაინოზოური ჯგუფში სასარგებლო წიაღიასეულიდან უმნიშვნელოვანესია ნავთობი და აირი, აგრეთვე მურა ნახშირი, მანგანუმი, ქვამარილი, კალიუმის მარილი, ბოქსიტები, ფოსფორიტები, საშენი მასალები და სხვა.
მეზოზოური ჯგუფი

მეზოზოური ჯგუფი (ერა) (ბერძნ. და ბერძნ. - სიცოცხლე), დედამიწის ქერქის შრეთა სტრატიგრაფიული სკალის უკანასკნელის წინა ჯგუფი (დედამიწის გეოლოგიის ისტორიის შესაბამისი ერა). გამოყო ინგლისელმა გეოლოგმა ჯ. ფილიპსმა (1341). შეიცავს ტრიასულ სისტემას (პერიოდს), იურულ სისტემას (პერიოდს), დაცარცულ სისტემას (პერიოდს). აბსოლუტური გეოქრონოლოგიით მეზოზოური ერა დაიწყო 230 მლნ. წლის წინათ და გრძელდებოდა დაახლოებით 163 მლნ. წელიწადს. მეზოზოური ერაში კონტინენტებმა და ოკეანეებმა ძირითადად თანამედროვე სახე მიიღო; დაიწყო ტრანსგრესია - ლავრაზიისა და გონდვანის ხმელეთის დანაწევრება, ძველი მასივებისა და ჰერცინული დანაოჭების შედეგად წარმოქმნილი მთების დაძირვა. ალპური დანაოჭების ხმელთაშუა ზღვის სარტყელში (რომლის შემადგენლობაში კავკასიაც შედის) გაჩნდა ლოკალური გეოსინკლინური როფები. ტრიასულ პერიოდში ზომიერ სარტყლებში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიჭირა წიწვოვანებმა, გვიმრანაირებმა, ლიკოპოდოუმისნაირებმა; დაჭაობებულ ტყეებში წარმოიქმნა ტორფნარი. იურულ პერიოდში ზღვამ უფრო დიდი ტერიტორია დაიკავა, გაფართოვდა გეოსინკლინური როფები, კონტინენტებზე წარმოიქმნა ვრცელი დაბლობები, რომლებიც ზომიერ და ტროპიკულ სარტყლებში ხშირი მცენარეულობით დაიფარა. გაბატონდნენ ქვეწარმავლები, რომლებიც გაიყვნენ წყლის (პლეზიოზავრი, იქთიოზავრი), ხმელეთისა (დინოზავრი) და მფრინავ (პტეროზავრი) ქვეწარმავლებად; გაჩნდნენ პრიმიტიული ძუძუმწოვრები და პირველი კბილიანი ფრინველი (არქეოპტერიქსი). შუა ცარცულ ეპოქაში გაბატონდნენ ფარულთესლოვნები. ტროპიკულ და ზომიერ სარტყლებში გრძელდებოდა ტორფნარის დაგროვება, რომელიც შემდეგ ქვანახშირად გადაიქცა. გავრცელდნენ მწერები, რამაც ფრინველებისა და შემდეგ ძუძუმწოვრების განვითარებას შეუწყო ხელი. მეზოზოური ერის ბოლოს ამოწყდნენ გიგანტური ქვეწარმავლები. მეზოზოურ ერაში გაჩნდნენ და გაბატონდნენ ძვლიანი თევზები.

მეზოზოური ჯგუფის ნალექებთან დაკავშირებულია ქვანახშირის, საწვავი ფიქლების, ნავთობისა და აირის, რკინის, ბოქსიტების, ფოსფორიტებისა და სხვა საბადოები.
ცარცული სისტემა

ცარცული სისტემა (პერიოდი) (სახელი ეწოდა ევროპის ტერიტორიაზე ამ სისტემის ნალექებში საწერი ცარცის ფართო გავრცელების გამო) — მეზოზოური ჯგუფის რიგით მესამე (უკანასკნელი) სისტემა (გეოლოგიური წელთაღრიცხვის მეზოზოური ერის უკანასკნელი პერიოდი). მოსდევს იურულ სისტემას (პერიოდს) და წინ უსწრებს პალეოგენურ სისტემას (პერიოდს). აბსოლუტური გეოქრონოლოგიით ცარცული პერიოდი დაიწყო 135-137 მლნ. წლის წინათ და გრძელდებოდა დაახლოებით 70 მლნ. წელი. ცარცული სისტემა გამოყო 1822 წელს ბელგიელმა გეოლოგმა ჟ. ომელიუს დ’ალუამ პარიზის აუზში.

ცარცული სისტემა იყოფა 2 სექციად, სექციები — სართულებად. ბერიასული, ვალანჟინური, ჰოტრივული და ბარემული სართულები გაერთიანებულია ნეოკომურ ზესართულად, ხოლო კონიაკური, სანტონური, კამპანური და მაასტრიხტული სართულები - სენონურ ზესართულად. იურული პერიოდის ბოლოს მომხდარი ზღვის ვრცელი რეგრესიის შედეგად ადრინდელ ცარცულ ეპოქაში ზღვიური აუზები შემორჩა ხმელთაშუა ზღვის არეში, დასავლეთ ამერიკისა და აღმოსავლეთ აზიის გეოსინკლინურ როფებში, აღმოსავლეთ ევროპის ბაქნის აღმოსავლეთ ნაწილში, ჩრდილოეთ ციმბირში და სხვა ადგილებში. ბაქნების ვრცელი არეები, განსაკუთრებით სამხრეთ ნახევარსფეროში, ხმელეთს წარმოადგენდა. ცარცული პერიოდის შუაში წყნარი ოკეანის პერიფერიის გეოსინკლინურ სარტყლებში გაძლიერდა ტექტონიკური მოძრაობები. გვიანდელ ცარცულ ეპოქაში დედამიწა ისტორიაში ერთ-ერთი უდიდესი ტრანსგრესიის შედეგად ზღვამ მოიცვა აღმოსავლეთ ევროპის, ჩრდილოეთ ამერიკის, აფრიკის და ავსტრალის ბაქნების ვრცელი ფართობები. ცარცული პერიოდის ბოლოს განახლდა ტექტონიკური მოძრაობები წყნარი ოკეანის პერიფერიაზე. გვიანდელ ცარცულ ეპოქაში დედამიწის მრავალ ადგილას აღინიშნება მძლავრი ვულკანიზმი. ცარცულ პერიოდში გრძელდებოდა გონდვანის შემდგომი დანაწევრება. ადრინდელი ცარცული ეპოქის ხმელეთის ფლორაში ჭარბობდა გვიმრანაირები და შიშველთესლოვნები. გაჩნდა პირველი ფარულთესლიანები, რომლებიც ეპოქის ბოლოს გაბატონდნენ. ხერხემლიანთა ფაუნაში ყველაზე მეტად იყვნენ გავრცელებული ქვეწარმავლები (დინოზავრები და მფრინავი ხვლიკები); გაჩნდა პირველი პლაცენტიანი ძუძუმწოვრები. ზღვიურ უხერხემლოთა ფაუნაში ჭარბობდნენ მოლუსკები, განსაკუთრებით ამონიტები და ბელემნიტები. ცარცული პერიოდის ბოლოს ამოწყდა ამ პერიოდისათვის და საერთოდ მეზოზოური ერისათვის
დამახასიათებელი ცხოველების რამდენიმე ჯგუფი: ამონიტები, ბელემნიტები, რუდისტები, დინოზავრები, მფრინავი ხვლიკები და სხვა ცხოველები.

ცარცული სისტემის ნალექები ყველა კონტინენტზეა გავრცელებული ბურღვით ისინი დადგენილია ოკეანის ფსკერზედაც.

სასარგებლო წიაღისეულიდან ცარცული სისტემის ნალექებში აღსანიშნავია ქვანახშირისა და მურა ნახშირის, ნავთობისა და აირის, რკინის მადნის, მარილების, ფოსფორიტებისა და სხვა საბადოები.
ტრიასული სისტემა

ტრიასული სისტემა (პერიოდი), მეზოზოური ჯგუფის რიგით პირველი სისტემა (გეოლოგიური წელთაღრიცხვის მეზოზოური ერის პირველი ჯგუფის პერიოდი). აბსოლუტური გეოლოგოგიური ქრონოლოგიით ტრიასული სისტემა დაიწყო 230 მლნ. წლის წინათ და გრძელდებოდა 35 მლნ. წელი. ტრიასული სისტემა იყოფა სამ სექციად, დასავლეთ ევროპაში ამ სექციებს, ძირითადად გერმანიის აუზის ფარგლებში, უწოდებენ ბუნტზანდშტაინს (ჭრელი ქვიშა), მუშელკალკს (ნიჟარიანი კირქვა) და კოიპერს. სართულებად დაყოფა რეგიონების მიხედვით მეტ-ნაკლებად განსხვავებულია.

ტრიასული სისტემის დასაწყისში აღინიშნება ზღვის მნიშვნელოვანი რეგრესია, რომელიც მალე ტრანსგრესიით შეიცვალა. მან მაქსიმუმს მიაღწია გვიანდელ ტრიასულ ეპოქაში; ამავე ეპოქაში ამავე ეპოქაში შეიმჩნევა ყველაზე ინტენსიური ტექტონიკური მოძრაობები. შუა და გვიანდელ ტრიასულ ეპოქებში წყნარი ოკეანის პერიფერიაზე აღნიშნულია ინტენსიური ფუძე ვულკანიზმი. საკმაოდ მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა ფაუნაში - გაჩნდა ბელემნიტები, წყლის პირველი რეპტილიები, მცირე ზომის პირველი ძუძუმწოვრები. მცენარეთაგან ჭარბობდნენ გვიმრები, გინკგოსნაირნი და წიწვიანები.

ტრიასული სისტემის ნალექები მეტ-ნაკლებად ყველა კონტინენტზეა ცნობილი. საქართველოში ტრიასული სისტემის ნალექებს მიეკუთვნება დიზის წყების ზედა ნაწილები (სვანეთი, კახეთის კავკასიონი).

ტრიასული სისტემის ნალექებთან დაკავშირებულია ქვანახშირის (ყოფილი სსრკ, აშშ, იაპონია, ავსტრალია და სხვა, ნავთობისა და აირის (ყოფილი სსრკ, დიდი ბრიტანეთი, აშშ და სხვა), ალმასის (ყოფილი სსრკ), ურანის (აშშ), ქვამარილის (ცენტრალური ევროპა), მარმარილოს (იტალია —კარარა) და სხვა საბადოები.
პერმული სისტემა

პერმული სისტემა (პერიოდი) — პალეოზოური ჯგუფის უკანასკნელი, რიგით მეექვსე სისტემა (გეოლოგიური წელთაღრიცხვის პალეოზოური ერის მეექვსე პერიოდი). მოსდევს კარბონულ სისტემას (პერიოდს) და წინ უსწრებს მეზოზოური ჯგუფის (ერის) ტრიასულ სისტემას (პერიოდს). აბსოლუტური გეოქრონოლოგიით პერმული პერიოდი დაიწყო 285 მლნ წლის წინათ და გრძელდებოდა 55 მლნ. წელი. გამოყო როდერიკ მერჩისონმა 1841 წელს რუსეთის ვაკეზე და ურალში. პერმული სისტემა იყოფა ორ სექციად. უფრო მცირე ერთეულებად დანაწილება სხვადასხვა რეგიონში სხვადასხვაგვარია.

პერმულ პერიოდში გამოვლინდა ჰერცინული დანაოჭების უკანასკნელი ფაზისები, განსაკუთრებით გეოსინკლინურ არეებში. ბაქნების მნიშვნელოვან ფართობებზე ამ დროს აზევება და ძლიერი რეგრესია აღინიშნება, რასაც პერიოდის ბოლოს მკვეთრი კონტინენტური რეჟიმის დამყარება მოჰყვა. პერმულ პერიოდში შესამჩნევად გაძლიერდა ხმელეთის მცენარეთა დაცხოველთა როლი, რაც გამოწვეული იყო ხმელეთის ფართობის მკვეთრი ზრდით. საკმაოდ მრავალფეროვანი იყო ზღვის ფაუნაც.

პერმული სისტემის ნალექები მდიდარია სასარგებლო წიაღისეულით. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ქვანახშირის, ნავთობის, აირის, კალიუმის მარილის, ქვამარილის თაბაშირისა და სხვა საბადოები. საქართველოში ფაუნით დახასიათებული პერმული სისტემის ნალექები არის სვანეთში (დიზისა და ქვიშის წყებების ზედა ნაწილებში).