კოსოვოს ნეოლითური ძეგლები

ნეოლითური ძეგლები — კოსოვოს ტერიტორიაზე თითქმის ყველგან გვხვდება. გოლოცენის თბილმა და ტენიანმა კლიმატმა, რომელიც უკანასკნელი გამყინვარების პერიოდის დასრულების შემდეგ დადგა, საგრძნობლად იმოქმედა როგორც ადამიანებზე, ისე ფლორასა და ფაუნაზე. კლიმატის სტაბილიზაციამ მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია ადამიანის ცხოვრებაზე: შეიცვალა საზოგადოებების ორგანიზება, გაჩნდა მუდმივი დასახლებები მშრალ ზონებში, მდინარეების პირას და ნაყოფიერ პლატოებზე.

ნეოლითური ეკონომიკა დაფუძნებული იყო მიწათმოქმედებაზე, სამუშაო იარაღებისა და კერამიკის წარმოებაზე, იარაღის დამზადებაზე, ცხოველების მოშინაურებასა და გამრავლებაზე, აგრეთვე ნადირობასა და თევზჭერაზე. შესაბამისად, დასახლებები იქმნებოდა ბუნებრივი რესურსებით მდიდარ გარემოში. კოსოვოს ნეოლითური საცხოვრებლების უმეტესობა აშენებული იყო ადგილობრივად მოპოვებული მასალებით: ხის ჩარჩოზე აღმართული ქოხები, დაფარული მიწისა და შვრიის ქატოს ნარევით, გადახურული ლერწმისა და ჭვავის ღეროებისგან მოქსოვილი სახურავებით. მიუხედავად იმისა, რომ არქეოლოგებს განსხვავებული მოსაზრებები აქვთ ბალკანეთის ნეოლითის ზუსტი დათარიღების შესახებ, ფართოდ არის მიღებული, რომ ეს პერიოდი მოიცავდა ჩვ. წ. აღ-მდე დაახლოებით 6500-3500 წლებს. მღვიმეებში აღმოჩენილი კედლის ნახატები მოწმობს, რომ ეს სივრცეები გამოიყენებოდა როგორც დროებითი თავშესაფრები და საკულტო ადგილები. ნეოლითური საზოგადოების მთავარი რელიგიური კულტის საგანი იყო დედა-ღმერთი, ხოლო თვით საზოგადოება — არსებითად მატრიარქალური.

ძეგლები
ვლაშნია
ვლაშნია — მრავალფენოვანი არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს ამაღლებულ კლდოვან ტერასაზე მდებარე ბრტყელ პლატოზე, ზღვის დონიდან 335 მეტრის სიმაღლეზე. იგი განლაგებულია პრიშტინადან ჟურისკენ მიმავალ გზაზე, პრიზრენიდან დაახლოებით 6 კილომეტრის დასავლეთით. ვლაშნიაში აღმოჩენილი კულტურული ფენები სხვადასხვა ისტორიულ პერიოდს მიეკუთვნება — ადრეული ნეოლითის სტარჩევოსა და ვინჩას კულტურებიდან დაწყებული, ელინისტური ხანით, გვიანანტიკური პერიოდითა და ადრეული შუა საუკუნეებით დამთავრებული. არქეოლოგიური მასალა მოიცავს თიხის ჭურჭელსა და მის ფრაგმენტებს, ქვისა და ძვლის იარაღებს, როგორც დეკორატიულ, ისე ყოფით დანიშნულების ნივთებს, აგრეთვე მონეტებს. გვიანანტიკურ ხანაში ვლაშნია, რომელიც იმ დროისთვის გრადიშტას სახელით იყო ცნობილი, გამაგრებული იყო დამახასიათებელი კედლებით — იუსტინიანე -ის ეპოქისთვის ტიპური არქიტექტურული ელემენტებით. სავარაუდოდ, ეს გამაგრებული უბანი, რომელიც დაახლოებით 2 ჰექტარს მოიცავდა, გზის — ლისი-ნაისის არტერიის — სავარაუდოდ დასაკვირვებლად გამოიყენებოდა. ეს გზა დასახლებას გვერდს უვლიდა და მისი მონიტორინგი სტრატეგიულ მნიშვნელობას ატარებდა.

ვლაშნიაში ნაპოვნი ნეოლითურ პერიოდს განკუთვნილი ნივთების რიცხვში შედის კერამიკული ფრაგმენტები, დამშვენებული გეომეტრიული ხაზებით. სტარჩევოს კულტურის კაჟის დანა, აგრეთვე ათასწლეულით დათარიღებული ანთროპომორფული (ადამიანის მსგავსი) და ზოომორფული (ცხოველის მსგავსი) ფიგურები. აღმოჩენილ არტეფაქტებს შორის განსაკუთრებული ადგილი უკავია დეფორმირებულ თიხის დერგილს, დამახასიათებელს ვინჩას კულტურისთვის (ძვ. წ. აღ-ის ათასწლეული), აგრეთვე ბრინჯაოს ხანის გამომწვარი თიხის სუფრის ჭურჭელსა და მონეტას, რომელიც იწონის 3.72 გრამს და თარიღდება ძვ. წ. აღ-ის 55 წლით. ძირითადი გათხრების ადგილიდან დაახლოებით 1.5 კილომეტრით დასავლეთით აღმოჩენილია ქვის ნაგებობა, რომლის კედლებზე გამოსახულია სპირალების ფორმის ნახატები.

რუნიკი
რუნიკის არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ამავე სახელწოდების სოფელში, სკენდერას მუნიციპალიტეტში, დრენიცის რეგიონში, დაახლოებით 25 კილომეტრით სამხრეთ-დასავლეთით მიტროვიცადან და 10 კილომეტრით ჩრდილო-დასავლეთით სკენდერიდან. ეს არის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ადრეული ნეოლითის ხანის არქეოლოგიური ძეგლი კოსოვოში, სადაც აღმოჩენილია არტეფაქტები სტარჩევოს კულტურის წარმომადგენლობით. გათხრები რუნიკში ჩატარდა 1966-1968 და 1984 წლებში, ძირითადად სოფელ რუნიკის დარდანიის უბანში მდებარე დაახლოებით 35 კერძო ნაკვეთზე. აღმოჩენილია სტარჩევოსა და ვინჩას კულტურებთან დაკავშირებული კერამიკის ფრაგმენტები, რომლებიც თარიღდება ძვ. წ. 6500-3500 წლებით.

2010 წლის მარტში აღნიშნულ ტერიტორიაზე ჩატარდა მაგნიტურ-გეოფიზიკური კვლევა, რომელმაც მოიცვა 10 000 მ² ფართობი. კვლევის შედეგად გამოვლინდა ხის კედლებით გამაგრებული საცხოვრებელი ნაგებობების ნაშთები. აღმოჩენილია მონოქრომული კერამიკა წითელი მბზინავი საფარით, იმპრესოს კულტურა, ბარბოტინის ჭურჭელი, ასევე ხაზოვანი და გეომეტრიული ორნამენტებით მოხატული კერამიკა. განსაკუთრებულად გამოსაყოფია ანთროპომორფული ფიგურები და საკულტო მაგიდები (მცირე ზომის საკულტო ან ძღვენის სამსხვერპლოები). დეკორატიული არტეფაქტებიდან აღსანიშნავია სპირალურ ორნამენტიანი თიხის ვაზა, ოხრით დაფარული და მუქ ფერებში შეღებილი, ხელისგულის ფორმის ორნამენტით. რუნიკის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი აღმოჩენაა „რუნიკის ოკარინა“ — დამწვარი თიხისგან დამზადებული, 8 სანტიმეტრი სიგრძის მუსიკალური ინსტრუმენტი, რომელიც ამჟამად წარმოადგენს უძველეს მუსიკალურ ინსტრუმენტს, აღმოჩენილს კოსოვოს ტერიტორიაზე.