iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თილისმა

თილისმა (ასევე ამულეტი, ) — მაგიური ნივთი, რომლის ფუნქცია მისი მფლობელის დაცვა ან მისი მაგიური ზემოქმედების ეფექტურობის გაზრდაა. ზოგიერთის რწმენით თილისმებს ასევე შეუძლია წარმატების მოტანა, განსაცდელისგან დაცვა, გუნების გაუმჯობესება და სხვა. თილისმა შეიძლება იყოს ნებისმიერი ნივთი — საიუველირო ნაწარმიდან დაწყებული, ქვის ნატეხითა და ხის ქერქის ნაჭრით დამთავრებული. მაგ. ქრისტიანების გარკვეული ნაწილი ყელზე ჯვარს ატარებს, როგორც ერთგვარ თილისმას, იმ ვარაუდით, რომ ის მათ უსიამოვნებებისგან დაიცავს (და არა მხოლოდ მათ კონფესიური მიმართულების სიმბოლოს).

თილისმა შეიძლება გახდეს რაიმე პერსონაჟი ან ცხოველი. მაგ. სპორტული გუნდები და მუსიკალური ჯგუფები ხშირად იყენებენ რომელიმე პერსონაჟს საკუთარი სიმბოლო-თილისმის სახით.
ტიმოთესუბანი

ტიმოთესუბანი (კიმოთესუბანი) — სოფელი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში (წაღვერის თემში). მდებარეობს მდინარე გუჯარეთისწყლის ხეობაში, ისტორიული თორის ცენტრში, გვირგვინას ქედის სამხრეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 1100 მეტრი, ბორჯომიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 17 კილომეტრი, კურორტ წაღვერიდან 2 კილომეტრი. სოფელში არის დაწყებითი სკოლა, კლუბი.

ვახუშტი ბატონიშვილი ამ სოფლის შესახებ წერს:

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 235 ადამიანი.

ტიმოთესუბნის მონასტერი
სოფელში დგას - საუკუნეებში, სავარაუდოდ, შალვა ახალციხელის ხელშეწყობით აშენებული ეკლესია. სავარაუდოდ, ეკლესიის ტერიტორიაზე უნდა იყოს დაკრძალული თავად შალვა ახალციხელიც. აქვე არის მიუვალ კლდეში ნაკვეთი სახლები, რომლებიც სავარაუდოდ შუა საუკუნეებშია აგებული.
მარია ანა მოცარტი

მარია ანა ვალბურგა იგნატია მოცარტი (მოფერებით: ნანერლი) (დ. 30 ივლისი, 1751 — გ. 29 ოქტომბერი, 1829) — მე-19 საუკუნის თავის დროზე განთქმული ავსტრიელი მუსიკოსი, ლეოპოლდ მოცარტის და ანა მარია პერტლის შვილი, ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტის უფროსი და. ფორტეპიანოზე დაკვრა ნანერლმა 7 წლიდან დაიწყო. უმცროს ძმასთან და მამასთან ერთად ხშირად მგზავრობდა ევროპაში.
სახა

სახას რესპუბლიკა (იაკუტია) (იაკუტ. , ) — რესპუბლიკა რუსეთის ფედერაციის სუბიექტი, შედის შორეულ აღმოსავლეთის ფედერალურ ოკრუგში. რუსეთის ყველაზე მსხვილი რეგიონი. მნიშვნელოვანი ეკონომიკური რეგიონი ქვეყნის აღმოსავლეთ ნაწილში.

დედაქალაქი — ქ. იაკუტსკი.

შეიქმნა 1922 წლის 27 აპრილს.

მდინარეები
სახაზე გაედინება მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი მდინარე ლენა (4,310 კმ.) რომელსაც აქვს ასობით შედარებით მცირე შენაკადი. სხვა დიდი მდინარეები არიან:
ვილიუი (2650 კმ.) ლენას შენაკადი
ოლენიოკი (2292 კმ.)
ალდანი (2273 კმ.) ლენას შენაკადი
კოლიმა (2129 კმ.)
ოლიოკმა (1320 კმ) ლენას შენაკადი
მაია (1053 კმ) ალდანის შენაკადი

დემოგრაფია
1989-2010 წლებში ხდებოდა მოსახლეობის კლება, დემოგრაფიული მონაცემები იცვლებოდა შემდეგ ნაირად: 1989 წელი - 1 081 408 ად.; 2002 წელი - 949 280 ად.; 2010 წელი - 958 528 ად.

ეთნიკური ჯგუფები
2010 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობა პროცენტულად იყოფოდა შემდეგ ეთნიკურ ჯგუფებად:
466 492 იაკუტები (49,9 %)
353 649 რუსები (37,8 %)
20 341 უკრაინელები (2,2 %)
21 080 ევენკები (2,2 %)
15 071 ევენები (1,6 %)
8122 თათრები (0,9 %)

რელიგია
2012 წლის მიხედვით მოსახლეობის რელიგიური შემადგენლობ არის შემდეგი:
რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესია (37,8 %)
ტენგრიანობა ან ციმბირული შამანიზმი (13 %)
ისლამი (2 %)
ზოგადი ქრისტიანობა (1 %)
პროტესტანტიზმი (1 %)
ბუდიზმი (0,4 %)
ათეიზმი (26 %)
სულიერების მომხრე, მაგრამ არა რელიგიური (17 %)
დანარჩენი (1,8 %)
ნემსიწვერა

ნემსიწვერა — მცენარეთა გვარი ნემსიწვერასებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი, იშვიათად ერთწლოვანი ბალახებია.

ცნობილია 400-მდე სახეობა, რომელიც გავრცელებულია ყველგან, ძირითადად კი ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ ზონაში. საქართველოში 27 სახეობაა, მათგან 3 კავკასიის ენდემია; სახეობათა უმრავლესობა იზრდება ტყისა და სუბალპურ სარტყელში; ფიჭვნარებსა და ნათელ ტყეებში, ქმნის მაღალმთის ფორმაციას, სუბალპურ მდელოთა ერთ-ერთი ედიფიკატორია. მცირე ნაწილი გვხვდება ველებისა და ნახევრად უდაბნოების სარტყელშიც . ნემსიწვერას ზოგიერთ დეკორატიულ სახეობას ამრავლებენ.

ნემსიწვერას სახელწოდებით ცნობილია ამავე ოჯახის პელარგონიუმის გვარის სახეობები.
ნემსიწვერასებრნი

ნემსიწვერასებრნი — ორლებნიან მცენარეთა ოჯახი. გაერთიანებულია ბალახოვანი მცენარეები, იშვიათად ბუჩქბალახები ან ბუჩქები. ფოთლები თანაფოთლებიანი აქვთ, ყვავილები აქტინომორფული, იშვიათად ოდნავ ზიგომორფული; გვირგვინი წითელი ან მოლურჯო-იისფერია.

აერთიანებს 8-მდე გვარის 800 სახეობას. გვხვდება ძირითადად ზომიერ ოლქებში, იშვიათად — ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში. საქართველოში მხოლოდ 2 გვარია ნემსიწვერა და სავარცხელა.
ნენსკრა

ნენსკრა, ჭვიბრულა — მდინარე მესტიის მუნიციპალიტეტში, სვანეთის კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ კალთაზე, ენგურის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 42 კმ, აუზის ფართობი 623 კმ². სათავე აქვს ზღვის დონიდან 2915 მ-ზე. საზრდოობს წვიმის, თოვლის, მყინვარული და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულსა და ზაფხულშია, წყალმცირობა — ზამთარში, შემოდგომაზე იცის წყალმოვარდნა, ზამთრობით — ყინულნაპირისი, ფსკერის ყინული, თოში. საშუალო წლიური ხარჯი 40,1 მ³/წმ. იყენებენ ხე-ტყის დასაცურებლად.

ჰიდროელექტროსადგური
ნენსკრა ჰესი მდინარე ნენსკრაზე, კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე აშენდება. სადგურის სიმძლავრე იქნება 280 მეგავატი. ჰესის პოტენციური წლიური გამომუშავება 1.2 მლრდ კვტ/სთ იქნება. სადგური ელექტროენერგიის გამომუშავებას 2019 წლიდან დაიწყებს, ხოლო პროექტი საბოლოოდ 2021 წელს დასრულდება.
ჰაინც-კრისტიან შტრახე

ჰაინც-კრისტიან შტრახე, რომელიც ცნობილია როგორც ჰაცე შტრახე, (დ. 12 ივნისი, 1969, ვენა) — ავსტრიელი პოლიტიკოსი ავსტრიის თავისუფლების პარტიიდან. ჰ.-კ. შტრახე არის ამჟამად თავისუფლების პარტიის კლუბობმანი ავსტრიის ეროვნულ საბჭოში, იგი არის ასევე ავსტრიის თავისუფლების პარტიის თავმჯდომარე.

პოლიტიკური ხაზი
ჰაინც-კრისტიან შტრახეს მთავარი თემებია უცხოელთა პოლიტიკა (კერძოდ კი ბრძოლა თავშესაფრის უფლების ბოროტად გამოყენების შესახებ), სოციალური თემები და საზოგადოებრივი უსაფრთხოება. შტრახეს პოლიტიკური ხაზს თვითონ ავსტრიაში მემარჯვენე პოპულისტურს უწოდებენ, რადგან მეტისმეტად უსვამს ხაზს პატრიოტიზმს („ავსტრია უპირველეს ყოვლისა“), ეჭვქვეშ აყენებს ევროკავშირს, გამუდმებით აფრთხილებს თავის მრავალრიცხოვან ამომრჩეველს ავსტრიისა და მთელი ევროპის ჰიპერქსენეზისისაგან. (იხილეთ ქსენოფობია) ამ მხრივ მის რიტორიკაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ისლამიზაციის საფრთხეს ეთმობა.

ავსტრიელი პოლიტოლოგის, ანტონ პელინკას აზრით კი ჰ.-კ. შტრახეს და მისი პარტიის იდეოლოგიის მხოლოდ მემარჯვენე პოპულისტურად შეფასება საკითხის სერიოზულობის მეტისმეტი, თუ არ განზრახვითი გაუბრალოება იქნებოდა. ანტონ პელინკას აზრით მართებული კლასიფიკაციის მიხედვით შტრახე და მისი თანამოაზრე პარტიელები ავსტრიის მემარჯვენე ექსტრემისტულ სცენას უნდა მიეკუთვნონ.

თვითონ უარყოფს ამ ბრალდებებს და აცხადებს, რომ მას „მცდარად აყენებენ მემარჯვენე ექსტრემისტთა კუთხეში“. ჰაინც-კრისტიან შტრახემ სარჩელიც კი აღძრა ახალი ამბების ჟურნალ პროფილის წინააღმდეგ. მიუხედავავად ამისა, მისი რიტორიკა არ შეცვლილა, იგი კვალავაც მკვეთრად ანტიამერიკული, ევროსკეპტიკური რჩება.

ჰ.-კ. შტრახე და ქართული თემატიკა
პრესიდან ცნობილია ამ პიროვნებისა და მისი პარტიის კავშირების შესახებ რუსეთის ნაციონალისტებთან.

ავსტრიის პრესას არ დარჩენია შეუნიშნავი მისი მჭიდრო, ფრიად სიმბიოზური კავშირების შესახებ რუსეთელ ქართველ საქმოსნებთან, მათ შორის ლევან პირველთან.

2008 წლის დეკემბერში იგი იმყოფებოდა მოსკოვში, სადაც მან მკვეთრად გამოხატული ანტიქართული, ანტიევროპული და ანტიდასავლური პოზიცია დაიჭირა რუსეთ-საქართველოს ომთან დაკავშირებით; მან დაადანაშაულა ევროკავშირი „აგვისტოს ცნობილი მოვლენების დროს გამოჩენილი ცალმხრივობისათვის“. (ამ თემასთან დაკავშირებით ვრცლად იხილეთ ინტერვიუს ჩანაწერი სტატიის ბოლო ქვეთავში სათაურით „რესურსები ინტერნეტში“.)
სინათლე (გაზეთი)

„სინათლე“ — ქართული ყოველდღიური პოპულარული გაზეთი ეროვნულ-პატრიოტული მიმართულებისა. გამოდიოდა 1910–1911 წლებში. რედაქტორ-გამომცემელი — ი. როსტომაშვილი. 1911 წლიდან გაზეთის მეოთხე გვერდზე, როგორც დამოუკიდებელი გამოცემა, იბეჭდებოდა ლიტერატურული და კომერციული გაზეთი „განგაში“, რომლის რედაქტორ-გამომცემელი იყო ი. მჭედლიშვილი. „სინათლის“ გამოცემა რამდენიმეჯერ შეწყდა, ხოლო 1911 წლის ოქტომბერში დაიხურა.
ანა მარია მოცარტი

ანა მარია ვალბურგა მოცარტი (ადრე პერტლი) (დ. 25 დეკემბერი, 1720 — გ. 3 ივლისი, 1778) — ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტისა და მარია ანა მოცარტის დედა, ლეოპოლდ მოცარტის ცოლი.

ბიოგრაფია
დაიბადა ავსტრიაში. იყო ევა როსინას (1681-1755) და ნიკოლაუს პერტლის (1667-1724) ქალიშვილი.

შვილები
ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტი
მარია ანა მოცარტი
ნეოგენური სისტემა

ნეოგენური სისტემა(პერიოდი), ნეოგენი (ნეო... და ...გენი) — კაინოზოური ჯგუფის რიგით მეორე სისტემა (გეოლოგიური წელთაღრიცხვის კაინოზოური ერის მეორე პერიოდი). მოსდევს პალეოგენურ სისტემას(პერიოდს) და წინ უსწრებს მეოთხეულ (ანთროპოგენურ) სისტემას (პერიოდს). სახელი უწოდა ავსტრიელმა გეოლოგმა მ. ჰერნესმა (1853), რომელმაც გააერთიანა ჩ. ლაიელის მიერ გამოყოფილი (1833) მიოცენი და პლიოცენი. აბსოლუტური გეოქრონოლოგიით ნეოგენური სისტემა დაიწყო 25 მილიონი წლის წინათ და გრძელდებოდა 23 მილიონზე მეტ წელიწადს.

ნეოგენური სისტემა (პერიოდი) იყოფა ორ სექციად (ეპოქად) თითოეული მათგანი — ცალკეულ სართულებად (საუკუნეებად).

ნეოგენური სისტემის ნალექები გვხვდება მთელ დედამიქაზე. ნეოგენური სისტემაში მოხდა მნიშვნელოვანი ტექტონიკური მოძრაობები (ორიგენიული ეტაპი), რის შედეგადაც წარმოიქმნა მრავალი მთათა სისტემა (ალპები, კარპატები, ბალკანები, დინარის მთები, აპენინები, კავკასიონი, ჰიმალაი და სხვა). ადრინდელი ნეოგენური ეპოქიდან დაიწყო კავკასიონისა და მცირე კავკასიონის ნაოჭა სისტემებისა და მათ შორის მდებარე საქართველოს ბელტის მნიშვნელოვანი ნაწილის ჩამოყალიბება. ნეოგენური სისტემის ნალექთწარმოქმნა კავკასიის ტერიტორიაზე განპირობებული იყო აქ განვითარებული ზღვიური აუზებისა და მთელი პარატეთისის მსოფლიო ოკეანესთან კავშირის ხასიათით. ოკეანესთან ფართო კავშირის დროს (უფლისციხურ, საყარაულოურ, თარხნულ საუკუნეებში) არსებობდნენ ნორმულზღვიური დიდტანიანი მოლუსკები და ფორამინიფერები, ხოლო როდესაც კავშირი შეწყვეტილი ან ძლიერ შესუსტებული იყო (კოწახურული, ჩოკრაკული, ყარაღანული, სარმატული, მეოტური საუკუნეები და პლიოცენური ეპოქა), ნალექებში მხოლოდ მტკნარი ან მომარილიანო ტიპის ფაუნა შეინიშნება. ზღვიური ნალექების გარდა კავკასიის ტერიტორიაზე გავრცელებულია კონტინენტურიც (ზედასარმატულ-ჰოლოცენური ასაკის), რომელღა სისქე ზოგჯერ 3000 მ აღწევს. ოროგენული ეტაპისთვის დამახასიათებელია მძლავრი ვულკანური ამოფრქვევები, რომელთა შედეგად ნეოგენური სისტემაში წარმოიქმნება ბაზალტ-ანდეზიტ-დაციტ-ლიპარიტული ვულკანური ასოციაცია.

ნეოგენური პერიოდში საქართველოს ტერიტორიაზე ზომიერად თბილი ჰავის პირობებში უმთავრესად იზრდებოდა ფარულთესლიანი მცენარეები, რომელთა უმეტესობა დღემდე შემორჩა.

ნეოგენური სისტემის ნალექებთან დაკავშირებულია მნიშვნელოვანი სასარგებლო წიაღისეული: ნავთობი, აირი, რკინის მადნები, ქიმიური ნედლეული, საშენი მასალები, მურა ნახშირი და სხვა.
კამჩატკის მხარე

კამჩატკის მხარე — რუსეთის ფედერაციის სუბიექტი და შორეული აღმოსავლეთის ფედერალური ოკრუგის შემადგენელი ნაწილი.

ადმინისტრაციული ცენტრი — ქ. პეტროპავლოვსკ-კამჩატსკი.

ჩრდილოეთით ესაზღვრება მაგადანის ოლქს და ჩუკოტკის ავტონომიურ ოკრუგს.

შეიქმნა 2007 წლის 1 ივლისს კამჩატკის ოლქისა და კორიაკთა ავტონომიური ოლქის შეერთების შედეგად.

გეოგრაფიული მდებარეობა
კამჩატკის მხარეს უკავია ნახევარკუნძული კამჩატკა და მისი მიმდებარე კონტინენტის ნაწილი, აგრეთვე კომანდორის კუნძულები და კარაგის კუნძული.
პრიმორიეს მხარე

პრიმორიეს მხარე — რუსეთის ფედერაციის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული.

პრიმორიეს მხარე შეიქმნა 1938 წლის 20 ოქტომბერს სსრკ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის ბრძანებულებით „შორეული აღმოსავლეთის მხარის დაყოფის შესახებ ხაბაროვსკისა და პრიმორიეს მხარეებზე“ (პრიმორიეს მხარის შემადგენლობაში შევიდა შორეული აღმოსავლეთის მხარის პრიმორიესა და უსურიისკის ოლქები, შესაბამისად გაუქმებული 1939 და 1943 წლებში).

მხარის ადმინისტრაციული ცენტრი — ქ. ვლადივოსტოკი.

პრიმორიეს მხარის ფართობი შეადგენს 165,9 ათ. კმ²

მოსახლეობა — 1995,8 ათ. კაცი (2008). მოსახლეობის სიმჭიდროვე 12,3 ად./კმ² (2005), ქალაქის მოსახლეობის კუთრი წონა 75,4% (2005)
ნეოტენია

ნეოტენია (ბერძნ. — მოუმწიფებელი, ნორჩი და — ვწელავ, ვაგრძელებ) — ზოგიერთი ცოცხალი არსების გამრავლების უნარი ლარვულ პერიოდში ან ონტოგენეზის ადრეულ სტადიაზე. ნეოტენია ახასიათებს ზოგიერთ ამფიბიას, ფეხსახსრიანს, ჭიებს, მრავალ მცენარეს. ნეოტენიის კლასიკური მაგალითია ამბისტომა ანუ აქსოლოტლი, რომელსაც დაკარგული აქვს მეტამორფოზის უნარი და მრავლდება ლარვის სტადიაზე. ნეოტენიის გზითაა წარმოქმნილი ზოგი კუდიანი ამფიბია (მღვიმის პროტეუსი, ბრმა ტრიტონი, სირენები და ა. შ.), რომელიც სქესმწიფე ლარვას წარმოადგენს და წყალში ცხოვრობს. მცენარეებში ნეოტენია ცნობილია ხავსებში, ლიკოპოდიუმებში, გვიმრებში, შიშველთესლოვნებსა და ფარულთესლოვნებში, მაგალითად, ლემნას მარტივად აგებული სხეული წარმოიქმნა ონტოგენეზის ადრეულ სტადიაზე განვითარების შეწყვეტის შედეგად. ნეოტენიის საინტერესო შემთხვევაა ფარულთესლოვნებში მდედრობითი გამეტოფიტის, ე. წ. ჩანასახოვანი პარკის წარმოქმნა.
არსენ ოქროჯანაშვილი

არსენ ანდრიას ძე ოქროჯანაშვილი (დ. 25 ოქტომბერი, 1930, სოფელი თოფახი, კახის რაიონი, აზერბაიჯანი — გ. 4 ოქტომბერი, 1965, წულუკუძის რაიონი, ამჟამად ხონის მუნიციპალიტეტი, საქართველო) — ქართველი გეოგრაფი.

ბიოგრაფია
1955-1958 წლებში მუშაობდა ზაქათალის რაიონის სოფ. ალიაბადის ქართულ საშუალო სკოლის მასწავლებლად, შემდეგ კი დირექტორად.

1958 წლიდან გარდაცვალებამდე მუშაობდა ვახუშტი ბაგრატიონის სახელობის გეოგრაფიის ინსტიტუტში უმცროს მეცნიერ-თანამშრომლად. იგი აქტიურად ჩაება საქართველოს კარსტული ფენომენების, განსაკუთრებით, მიწისქვეშა წარმონაქმნების კვლევაში; მონაწილეობდა კარსტოლოგიურ ექსპედიციებში, იკვლევდა გუმისთა-კელასურის, არგვეთა-ოკრიბის, წებელდის, აგრეთვე ასხის, გუმისთის, ბზიფისა და არაბიკის კირქვული მასივებისა და რაიონების სპელეოლოგიურ ბუნებას. ჩატარებული სამუშაოების შედეგად გამოაქვეყნა რიგი სამეცნიერო შრომები. აღსანიშნავია მისი კვლევით სამუშაო ასხის კირქვული მასივის სამხრეთ ნაწილში, სადაც აღმოაჩინა და შეისწავლა რამენიმე ახალი მიწისქვეშა კარსტული სიღრუე, მათ შორის, ტობის გამოქვაბული, რომელსაც მისი გარდაცვალების შემდეგ არსენ ოქროჯანაშვილის სახელი ეწოდა. იგი თანავტორია საქართველოს კარსტული მღვიმეების კადასტრისა. მან თავისი სიცოცხლე შესწირა ასხის კირქვული მასივის შესწავლას, სადაც იგი 1965 წლის 4 ოქტომბერს მის ფერდობზე ტრაგიკულად დაიღუპა. მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა საქართველოს კარსტის შესწავლაში, კერძოდ, ახალი ათონის კარსტული მღვიმის კვლევაში. კახში არის არსენ ოქროჯანაშვილის ქუჩა, რომელიც მდებარეობს ჰეიდარ ალიევის პარკის ქვემოთ. მიღებული აქვს აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის საპატიო სიგელი (1962). ქართველი სპელეოლოგი.

ახალი ათონის მღვიმის კომპლექსის შექმნისასთვის მეცნიერთა და მშენებელთა ჯგუფთან ერთად 1977 წელს მიენიჭა სსრკ სახელმწიფო პრემია.

კახში არის არსენ ოქროჯანაშვილის ქუჩა, რომელიც მდებარეობს ჰეიდარ ალიევის პარკის ქვემოთ.
ნერკა

ნერკა — წყნარი ოკეანის გამსვლელი და ადგილობრივი თევზი ორაგულის გვარისა. მისი სხეულის სიგრძე 55-60 სმ, მასა 3 კგ აღწევს. გამრავლების პერიოდში მკვეთრი წითელია. მაის-ივლისში შედის კამჩატკის მდინარეებში. ტოფობს ზაფხულის ბოლოდან შუა ზამთრამდე წყაროებსა და ტბებში. ქვირითს ფლავს ხრეშიან გრუნტში. ტოფობის შემდეგ დედალ-მამალი კვდება, მოზარდები კი ერთი წელი და მეტიც სატოფე ადგილებში რჩებიან და აქ ლეშით იკვებებიან. სარეწაო მნიშვნელობის თევზია. აქვს ძვირფასი ხორცი და ქვირითი.
ნესვი

ნესვი — ერთწლოვანი ბალახოვანი მცენარის -ის გვარი გოგრისებრთა ოჯახისა. აქვს მომრგვალო-დაკურთხული ღერო, გრძელყუნწიანი და მსხვილი ფოთოლი, ცალსქესიანი, ზოგჯერ ორსქესიანი ყვავილი. ნაყოფი მრავალთესლიანი გოგრულაა, რომელსაც სხვადასხვა ფორმა აქვს.

ნესვის სამშობლოდ ითვლება შუა და მცირე აზია. ცნობილი სახეობებია გველისმაგვარი, დეკორატიული (აღმოსავლეთ საქართველოში დასტამბო) და ჩინური. კულტურაში გავრცელებულია უფრო ჩვეულებრივი ანუ სუფსის ნესვი . სითბოს მოყვარული მცენარეა, უძლებს გვალვას. კარგად ხარობს 25-30 ° ტემპერატურაზე.

ნაყოფი ძვირფასი საკვები და დიეტური პროდუქტია. დიდი რაოდენობით შეიცავს შაქარს (16-18%-ზე მეტს), ვიტამინს (60 მგ-მდე), კაროტინს, პექტინოვან ნივთიერებას და მინერალურ მარილებს. იყენებენ ნედლად, აგრეთვე შემჭკნარსა და გამხმარს. მისგან ამზადებენ ხილფაფას, მურაბას, ცუკატს, მარმელადსა და სხვას. შუა აზიის სარწყავ პირობებში ნესვის მოსავალი 1 ჰა-ზე 300-400 ც, ურწყავ რაიონებში — 200 ც-მდე აღწევს. საქართველოში გავრცელებულია უფრო ადგილობრივი ჯიშები: მეგრული ადგილობრივი, მუხიანური ადგილობრივი, აგრეთვე „მშვენება“, „კოლხოზნიცა 749/753“.
კენტავრის თანავარსკვლავედი

კენტავრის თანავარსკვლავედი — ცის სამხრეთ ნახევარსფეროს თანავარსკვლავედი. მისი ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავები 0,06 და 0,6 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდისაა. კენტავრშია მზის სისტემის უახლოესი ვარსკვლავები: პროქსიმა კენტავრი (მანძილი 1,31 პს) და ფიზიკური წყვილის შემადგენელი კენტავრის ვარსკვლავის და კომპონენტები (1,33 პს). დასაკვირვებლად საუკეთესო პირობებია მარტ-აპრილში. ნაწილობრივ ჩანს საქართველოდანაც.
ნესოსი

ნესოსი (ბერძნ.  — კუნძული) — ისტორიული გამაგრებული პუნქტი ეგრისის სამეფოში. ნესოსს მოიხსენიებს აგათია სქოლასტიკოსი 552–556 წლების ეგრისის დიდი ომის აღწერის დროს. ნესოსი ხელოვნურ კუნძულს წარმოადგენდა. აქ იყო ბიზანტიის ჯარების ერთ-ერთი მთავარი ბანაკი. 555 წელს ნახორაგანმა 60 ათასი მეომრით შეუტია ნესოსს, სადაც გამაგრებული იყვნენ ბიზანტიელი სარდლები მარტინე და იუსტინე. 556 წელს აქედან გაიგზავნა ბიზანტიის ჯარი როდოპოლისის ასაღებად.

მდებარეობა
ნესოსი 25–27 კილომეტრით იყო დაცილებული ტელეფისის ციხეს და მდებარეობდა იქ სადაც მდინარე ტეხური ერთვის მდინარე რიონს. სიმონ ყაუხჩიშვილის მოსაზრებით ნესოსი მდებარეობდა ახლანდელ სოფელ ისულას, რომელიც მდინარეების აბაშისა და ტეხურის შესართავში მდებარეობს, სამხრეთით, რიონისკენ. ყაუხჩიშვილი იშველიებს ისულასა და რიონს შორის დაფიქსირებულ ტოპონიმებს ნაოჩუ, ნადოხორი (დოხორი — სასახლე) და ნაოხვამი (ოხვამე — სალოცავი). ამ მიდამოებში ციხე-სიმაგრის კვალი არ ჩანს. ციხეს არც აგათია სქოლასტიკოსი იხსენიებს. ნესოსის მნიშვნელობას მისი კუნძულისებური და მიუდგომელი მდებარეობა განაპირობებდა. ამჟამად ძველი ნესოსის მიდამოები დაუსახლებელია; ახლომდებარე სოფლების მოსახლეობა მას კოდორეს ეძახის.
პოლონისტიკა

პოლონისტიკა ეწოდება მეცნიერულ დისციპლინას, რომელიც დაკავებულია პოლონური ენის, ამ ენაში შემავალი დიალექტების, პოლონური ლიტერატურის შეისწავლით. პოლონისტიკას სხვაგვარად ასევე პოლონურ ფილოლოგიასაც უწოდებენ, მაგრამ პოლონური ფილოლოგია მაინც ამ მეტად მრავალფეროვანი სამეცნიერო დისციპლინის მხოლოდ ერთ ნაწილს აღნიშნავს.

პოლონისტიკა არის სლავისტიკური, კერძოდ კი დასავლეთსლავისტიკური მეცნიერების ერთ-ერთი დარგი, თუმცა თავისი უფრო ფართო მნიშვნელობით შეიძლება მოიცავდეს პოლონელი ერის ისტორიულ, ქვეყანათმცოდნეობით, კულტუროლოგიურსა და სხვადასხვაგვარ მეცნიერულ შესწავლასა და კვლევას.
სონატა

სონატა ( < — ჟღერა) — კამერულ-საკრავიერი მუსიკის ერთ-ერთი ძირითადი ჟანრი. სონატა ჩვეულებრივ საამნაწილიანი ციკლური ნაწარმოებია. შედგება ჩქარი განაპირა ნაწილებისა და ნელი შუა ნაწილისაგან. ზოგჯერ ციკლში შეტანილია მენუეტი ან სკერცო. ტერმინი სონატა ცნობილია საუკუნიდან. თავდაპირველად იგი ეწოდებოდა ნებისმიერ საკრავიერ პიესას. საუკუნის დასაწყისისათვის ჩამოყალიბდა სონეტის 2 ტიპი: საეკლესიო და კამერული . საეკლესიო სონატისათვის დამახასიათებელია 4 ნაწილიანი ციკლი, რომლის თითოეული ნაწილი ტემპის განსაზღვრული თანმიმდევრობით ხასიათდება. კამერული სონატა საცეკვაო ნომრების თავისუფალი თანმიმდევრობაა. ზღვარი სონატის ამ სახეთა შორის მალე წაიშალა. საუკუნეში გავრცელდა ტრიო სონატები 2 და 3 შემსრულებლისათვის გენერალ ბასის თანხლებით.

სონატებს თხზავდნენ ა. ვივალდი, გ. ფ. ჰენდელი, ი. ს. ბახი. მას შემდეგ კი, როდესაც ძველებურ საკრავებს (კლავესინი, კლავიკორდი) პირველობა ფორტეპიანომ ჩამოართვა, განსაკუთრებით პოპულარული საფორტეპიანო სონატა გახდა. ამ ჟანრის განვითარებაში განსაკუთრებული ღვაწლი ვენის კლასიკოსებს: ი. ჰაიდნს, ვ. ა. მოცარტს, ლ. ვ. ბეთჰოვენს მიუძღვით. დიდი ადგილი უკავია სონატებს აგრეთვე შემდგომი პერიოდის კომპოზიტორების — ფ. შუბერტის, რ. შუმანის, ფ. შოპენის და სხვათა შემოქმედებაში.
ვალტორნა

ვალტორნა — უძველესი სასულე მუნდშტუკიანი საკრავი. წარმოდგება მონადირის ბუკისაგან აქვს გრძელი, ვიწრო, მორკალული ცილინდრული ლულა, ვიწრო და ღრმა მუნდშტუკი. ძველებურ ვალტორნებს არ ჰქონდათ მექანიკა და მხოლოდ ნატურალური ბგერათრიგის ტონებს გამოსცემდნენ. საუკუნის ნახევარში გავრცელდა ქრომატული ვალტორნები, საკრავს გაუკეთდა ვენტილების მექანიზმი. თანამედროვე ვალტორნა ფა წყობისაა (იშვიათად სი ბემოლისა). ვალტორნის პარტიას იწერენ ვიოლინოს გასაღებით, ჩვეულებრივ ხმოვანებაზე ერთი კვინტით მაღლა. ფა წყობის ვოლტორნის დიაპაზონია კონტროქტავის სი-დან მეორე ოქტავის ფა-მდე. ვოლტორნის ტემბრი ცაჟკაცური, პოეტურია. მასზე ასრულებენ მღერად მელოდიებსა და ჩქარ პასაჟებს. იგი სიმფონიური ორკესტრის შემადგენელი საკრავია. ხმარობენ აგრეთვე კამერულ ანსამბლებში და სოლოს შესასრულებლად.

უძველეს წარსულში — ეს ჩვეულებრივი რქა იყო, ან ხარის ან ველური ცხვრის. ძველი ბერძენი და ძველი რომაელის მებრძოლის ხელში ეს საკრავი სამხედრო სამსახურში ჩადგა. რქის ნაცვლად მჟღერი ლითონი გახდა — ბრინჯაო.

ალექსანდრე მაკედონელის ჩასაბერი რქის შესახებ ლეგენდა მოგვითხრობს: მისი ჟღერადობა 15 კმ-ს აღწევდა, მისი ფართო ნაწილის დიამეტრი კი 24,5 მ.
ლიბრეტო

ლიბრეტო ( — „წიგნაკი“) — მუსიკალურ-სცენური თხზულების (ოპერა, ბალეტი, თეატრი) სრული სიტყვიერი ტექსტი. ლიბრეტოს ქმნის ლიბრეტისტი. ზოგჯერ ლიბრეტოს პირველწყაროდ გამოიყენება ლიტერატურული ან დრამატული ნაწარმოები, რომელსაც ლიბრეტისტი ცვლის უმნიშვნელოდ (ზოგჯერ მნიშვნელოვნადაც). ცვლილება ძირითადად ეხება ტექსტს, მის გალექსვას. მოგეხსენებათ, ოპერის ჟანრი სპეციფიკურია, მისი ტექსტი ლაკონიური უნდა იყოს; ამის გარდა ოპერაში არის საოპერო ნომრები — არია, ანსამბლი, გუნდი — მათზე მოსარგებად ლიტერატურული ტექსტი გადაკეთებას ითხოვს. ხშირად კომპოზიტორსა და ლიბრეტისტს უწევთ ტექსტის მნიშვნელოვნად შეცვლა, მაგრამ მთავარი ის არის, რომ კომპოზიტორი ლიბრეტისტთან ერთად ქმნის თავის საკუთარ თხზულებას. არის შემთხვევები, როდესაც ლიბრეტოს ავტორი თვით კომპოზიტორია.
მარშა კროსი

მარშა ენი კროსი (ინგლ. ) (დ. 25 მარტი, 1962), უკეთ ცნობილი როგორც მარშა კროსი — ემისა და ოქროს გლობუსის ნომინანტი ამერიკელი მსახიობი. ბოლო დროს თამაშობს ბრი ჰოჯის როლს რეიტინგულ ტელესერიალში „სასოწარკვეთილი დიასახლისები“. ის ასევე ცნობილია ექიმი კიმბერლი შოს როლით საპნის ოპერაში „მელროუზ პლეისი“.

ფილმოგრაფია
ღამის კიდე (1984) (ტელე), ლიზ კორელი
თითბერი (1985), ვიკტორია ვილისი
ერთი სიცოცხლე საცხოვრებლად (1986-1987) (ტელე), კეიტ სანდერსი
ფრენკისა და ჯესი ჯეიმსების უკანასკნელი დღეები (1986) (ტელე), სარა ჰაიტი
თითქმის ზრდასრული (1988) (ტელე), ლესლი ფოლეი
ცუდი გავლენა (1990), რუთ ფილდინგი
ქარიშხალი და მწუხარება (1990) (ტელე), მარტი ჰოი
დასაჯდომი კვანძები (1991-1992), ვიკტორია ბროიელარდი
ჭავლი (1995), ალი
მელროუზ პლეისი (1992-1997), ექიმი კიმბერლი შო მანსინი
ყოველთვის თქვი ნახვამდის (1996), ენი კიდველი
ქალური უკუღმართობები (1996), ბეტ სტეფენსი
ყველაფერი რაც მას სურდა (1996) (ტელე), რეიჩელ სტოკმენი
სეინფელდი (1997),(ტელე), ექიმი სარა სიტარაიდსი
სამიზნე დედამიწა (1998), ქერენ მაკაფე
ბიჭი ხვდება მსოფლიოს (1999) (ტელე), რიანონ ლოურენსი, ტოპანგას დედა - 4 ეპიზოდი
ცეკვა სექტემბერში (2000), ლიდია გლისონი
პროფილერი" (2000)
ცხოვრება შიშში (2001), რებეკა ჰაუსმენი
ისტვიკი (2002) (ტელე), ჯეინ სპოფორდი
დედოფლების მეფე (2002), დები
ევავუდი (2003), ექიმი ლინდა ებოტი
ქარის ეფექტი (2003), მოლი
სასოწარკვეთილი დიასახლისები (2004–დღემდე), ბრი ჰოჯი
სასოწარკვეთილი დიასახლისი: ადრეული წლები (ყოველთვის თქვი ნახვამდის) (2005), ენი კიდველი
უბრალოდ პეკი (2009), შერილ პეკი
ნესტვი

ნესტვი — ქართული ხალხური ერთმილიანი ჩასაბერი საკრავი. ძველად ტერმინი „ნესტვი“ აღნიშნავდა ყოველგვარ მილს (არის მოსაზრება, თითქოს ტერმინი „ნესტვი“ ნაწარმოებია სიტყვა „ნესტოსაგან“). საბას ლექსიკონში ნესტვი ასეა განმარტებული: „რაიც საკრავნი განხვრეტილნი პირით იბერვიან, ნესტვნი არიან“. დაბადების ქართული თარგმანის რედაქციების ერთმანეთთან შედარებით გამოირკვა, რომ ადრე ნესტვი და საყვირი სინონიმები ყოფილა.
ნეფრიდიები

ნეფრიდიები (ბერძნ. — თირკმელი) — უხერხემლო ცხოველების გამომყოფი ორგანოები, რომლებიც ასრულებენ ოსმორეგულაციისა და ორგანიზმიდან ნივთიერებათა ცვლის მავნე პროდუქტების გამოტანის ფუნქციას. ნეფრიდიები ექტოდერმული ეპითელიუმისაგან აგებული, სხვადასხვა სირთულის მილაკებია: განასხვავებენ ორნაირ ნეფრიდიებს: პროტონეფრიდიუმის შიგნითა ბოლო დახშულია წამწამების კონით აღჭურვილი უჯრედით, ე. წ. სოლენოციტით (უმდაბლესი ჭიები, ზოგი რგოლოვანი ჭიები); მეტანეფრიდიუმის შიგნითა ბოლოზე წამწამოვანი ძაბრით შემოვლებული ნასვრეტია (ნეფროსტომი), რომელიც სხეულის ღრუში (ცელომში) იხსნება (უმთავრესად რგოლოვანი ჭიები). ზოგჯერ ნეფრიდიები შეზრდილია მეზოდერმულ სასქესო მილაკებთან (ცელომოდუქტებთან) და ქმნის შარდ-სასქესო მილაკს (ნეფრომიქსიუმს).
ნექტარი

ნექტარი — მცენარის სანექტრიდან გამოყოფილი ტკბილი წვენი. იზიდავს ფუტკარს და მისთვის ნახშირწყლოვანი საკვებიცაა და თაფლის მასალაც. ნექტარი სხვადასხვა შაქრის წყალხსნარია. მცირე რაოდენობით შეიცავს აზოტოვან და არომატულ ნივთიერებებს, მინერალურ მარილებს, ორგანულ მჟავებს, მრავალატომიან სპირტებს და დექსტრინების მსგავს ნივთიერებებს, აგრეთვე ფერმენტებს. მისი შედგენილობა დამოკიდებულია მცენარის სახეობასა და გარემო პირობებზე.
ნექტონი

ნექტონი — აქტიურად მოცურავე პელაგური ცხოველების ერთობლიობა, რომლებსაც შეუძლიათ დინების წინააღმდეგ ცურვა დიდ მანძილზე. ნექტონს ეკუთვნიან თევზები, კალმარები, ვეშაპისნაირნი, ფარფლფეხიანები, წყლის გველები, კუები, პინგვინები. ნექტონს უპირისპირებენ პლანქტონს, მათ შორის საშუალო ადგილი უჭირავს მიკრონექტონს, რომლის წარმომადგენლებს მოძრაობა შეზღუდული აქვთ. ასეთებია თევზების ლიფსიტები, თევზებისა და კალმარების სახეობები და სხვა.