ეუთოს მინსკის ჯგუფი

ეუთოს მინსკის ჯგუფი — ეუთოს წევრი ქვეყნების ჯგუფი, რომელიც 1992-2025 წლებში ყარაბაღის კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით მოგვარების გზებს იძიებდა. ჯგუფი, მას შემდეგ, რაც აზერბაიჯანმა და სომხეთმა ერთობლივად მიმართეს ეუთოს მისი გაუქმების შესახებ, 2025 წლის სექტემბერში დაიშალა და წლის ბოლომდე სრულიად გაუქმდება.

მინსკის ჯგუფის თანათავმჯდომარეები იყვნენ რუსეთი, საფრანგეთი და ამერიკის შეერთებული შტატები. გარდა ამისა, მინსკის ჯგუფში შედიოდა ბელარუსი, გერმანია, იტალია, შვედეთი, ფინეთი და თურქეთი, ასევე სომხეთი და აზერბაიჯანი.

მინსკის ჯგუფის შექმნა
1992 წლის 30-31 იანვარს, ეუთო-ს საგარეო საქმეთა მინისტრთა საბჭომ პარიზის შეხვედრაზე გადაწყვიტეს, რომ ყარაბაღის კონფლიქტის ზონაში გაეგზავნათ მომხსენებლები.

1992 წლის 24 მარტს ჩატარდა ეუთო-ს საგარეო საქმეთა მინისტრების საბჭოს საგანგებო სხდომა, სადაც ხაზგასმით აღინიშნა ყარაბაღის კონფლიქტის დარეგულირების აუცილებლობა. გადაწყდა  რაც შეიძლება სწრაფად მოიწვეულ იქნას ყარაბაღის კონფერენცია, რომელიც ეუთო-ს მისიის პრინციპების, ვალდებულებებისა და დებულებების საფუძველზე კრიზისის მშვიდობიანი მოგვარების მიზნით მოლაპარაკებების მუდმივ ფორუმს უზრუნველყოფს.

ყარაბაღის კონფლიქტზე ეუთო-ს შემდგომი მუშაობა მინსკის ჯგუფის სამუშაო ჯგუფის ფარგლებში გაგრძელდა, რომელშიც მონაწილეობდა 11 ქვეყანა. დაიწყო ე.წ. დროებითი კონფერენციები მშვიდობის დამყარების მიზნით. მინსკის ჯგუფის პირველი შეხვედრა 1992 წლის 1 ივნისს რომში ჩატარდა. 1992 წლის ზაფხულში რომში ჩატარდა ხუთი ასეთი შეხვედრა - თუმცა მნიშვნელოვანი შედეგი არ ყოფილა. ამ შეხვედრების განხილვის ძირითადი თემა იყო ყარაბაღის წარმომადგენელთა სტატუსი მინსკის ჯგუფში. ძირითადი მოლაპარაკებები საიდუმლოდ ინახებოდა და არ გახმაურებულა.

2002 წლის 7 ოქტომბერს კიშინიოვში დსთ-ს სამიტის დროს, მინსკის ჯგუფის მოლაპარაკებები სომხეთისა და აზერბაიჯანის დელეგაციებში განიხილებოდა. მათი თქმით, ათი წლის განმავლობაში ეუთოს შუამდგომლობა არ იყო საკმარისად ეფექტური.

2015 წლის 19 დეკემბერს სერჟ სარქისიანმა და ილჰამ ალიევმა შვეიცარიის ქალაქ ბერნში, თანათავმჯდომარეების ეგიდით გამართეს სამიტი. პრეზიდენტებმა მხარი დაუჭირეს ძალადობის შემცირებას და დაადასტურეს მზადყოფნა გააგრძელონ შეთანხმებაზე მუშაობა.

ბოლო სამიტი ილჰამ ალიევსა და სერჟ სარგსიანს შორის, 2017 წლის 16 ოქტომბერს ჟენევაში შედგა, მინსკის ჯგუფის ორგანიზებით. პრეზიდენტებმა აღიარეს შესაბამისი ქმედებები, რათა მოლაპარაკებების პროცესის გაძლიერება და დაძაბულობის შემცირება მოხდეს კონფლიქტის ზონაში.

მადრიდის პრინციპები
კონფლიქტის მოგვარების პრინციპების წინასწარი ვერსია, რომელსაც მოგვიანებით, „მადრიდის“ პრინციპები უწოდეს, 2007 წლის ნოემბერში ქალაქ მადრიდში გადაეცა კონფლიქტურ მხარეებს.

2008 წლის 14 მარტს გაერო-ს გენერალურმა ასამბლეამ მიიღო რეზოლუცია „სომხური ძალების აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ყველა ოკუპირებული ტერიტორიიდან დაუყოვნებელი, სრული და უპირობო გაყვანა“. კენჭისყრას მხარი დაუჭირეს 39-მა წევრმა, 7-მა წინააღმდეგ და 100-მა თავი შეიკავა. მინსკის ჯგუფის თანათავმჯდომარე ქვეყნებმა (შეერთებული შტატებმა, რუსეთმა, საფრანგეთმა) ამ რეზოლუციის წინააღმდეგ გამოვიდნენ, რადგან, მათი აზრით, ის ცალმხრივი იყო. თუმცა, მათ აღნიშნეს, რომ მიუხედავად ამ დოკუმენტისა, ისინი მხარს უჭერენ აზერბაიჯანის ტერიტორიულ მთლიანობას.

2009 წლის 10 ივლისს, იტალიის ქალაქ ლ'აკვილაში ეუთოს მინსკის ჯგუფის თანათავმჯდომარეებმა გამოაქვეყნეს მადრიდის პრინციპების განახლებული ვერსიის ძირითადი დებულებები:

აზერბაიჯანის კონტროლის ქვეშ მთიანი ყარაბაღის ტერიტორიის დაბრუნება;
მთიანი ყარაბაღისთვის დროებით სტატუსის მინიჭება, რომელიც უზრუნველყოფს მის უსაფრთხოებასა და თვითმმართველობას;
სომხეთისა და მთიანი ყარაბაღის დერეფნის გახსნა;
მთიანი ყარაბაღის იურიდიულად საბოლოო სამართლებრივი სტატუსის განსაზღვრა;
იძულებით გადაადგილებულ პირთა და ლტოლვილთა უფლება, დაბრუნდნენ თავიანთ ყოფილ საცხოვრებელ ადგილებში;
საერთაშორისო უსაფრთხოების გარანტიები, რომლებიც მოიცავენ სამშვიდობო ოპერაციებს.

მინსკის ჯგუფის თანათავმჯდომარეებმა 2009 წლის დეკემბერში და 2010 წლის იანვარში მადრიდის პრინციპების ტექსტი გადასცეს აზერბაიჯანისა და სომხეთის პრეზიდენტებს. მათი კვლევისა და შეფასების პროცესი მრავალი თვის განმავლობაში მიმდინარეობდა, თითოეულ მხარე აცხადებდა, რომ მათთვის მხოლოდ შეთავაზებული ნაბიჯების ნაწილი იყო მისაღები.

რუსეთი, როგორც მინსკის ჯგუფის თანათავმჯდომარე, დამოუკიდებლად ცდილობდა მხარეების შეთანხმებას. 2010 წლის 27 სექტემბერს შეხვედრა შედგა ასტრახანში, თუმცა ამანაც ვერ მოიტანა შედეგი.

ვარაუდობდნენ, რომ 2011 წლის 24 ივნისს ყაზანში მომდევნო სამმხრივ შეხვედრაზე მხარეები შეთანხმდებიან სამომავლო სამშვიდობო შეთანხმების მთავარ პუნქტებთან დაკავშირებით მადრიდის პრინციპების ფარგლებში, მაგრამ შეთანხმება არ იქნა მიღწეული იმის გამო, რომ აზერბაიჯანი მოითხოვდა, შეთანხმებულ დოკუმენტში მრავალი ცვლილებების შეტანას.

მინსკის ჯგუფის საქმიანობა ყარაბაღის მეორე ომის შემდეგ
2020 წლის შემოდგომაზე დაიწყო ომი სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის. ეუთოს მინსკის ჯგუფი მხარეებს ჰუმანიტარული ცეცხლის შეწყვეტისკენ მოუწოდებდა და მონაწილეობდა დროებითი ზავის შეთანხმებების ინიცირებაში, მათ შორის ტყვეთა და დაღუპულთა ცხედრების გაცვლის საკითხებში. მიუხედავად ამისა, ჯგუფმა ვერ შეძლო გრძელვადიანი შედეგის მიღწევა და საბრძოლო მოქმედებები გაგრძელდა. 2020 წლის 10 ნოემბერს აზერბაიჯანის პრეზიდენტის, სომხეთის პრემიერ-მინისტრისა და რუსეთის პრეზიდენტის ერთობლივი სამმხრივი განცხადება გამოქვეყნდა, რომლის თანახმადაც მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის ზონაში ყველა სამხედრო მოქმედება შეწყდა. შეთანხმების საფუძველზე რეგიონში რუსული სამშვიდობო ძალები განთავსდნენ.

2021 წლის იანვარში მოსკოვში გაიმართა რუსეთის, აზერბაიჯანისა და სომხეთის ლიდერების შეხვედრა, რის შემდეგაც მიიღს ახალი შეთანხმებები ინფრასტრუქტურული და ეკონომიკური კავშირების აღდგენის შესახებ. ამ პერიოდში მინსკის ჯგუფის როლი პრაქტიკულად მინიმალური იყო, ხოლო მედიატორის ფუნქციას ძირითადად რუსეთი ასრულებდა.

მეორე ყარაბაღის ომში გამარჯვებისა და მთიანი ყარაბაღის სტატუსის საკითხის დასრულებულად მიჩნევის შემდეგ, აზერბაიჯანმა უარი განაცხადა ეუთოს მინსკის ჯგუფის შუამავლობით მიმდინარე მოლაპარაკებებში მონაწილეობაზე. აზერბაიჯანული მხარე ჯგუფს არაეფექტურ ფორმატად აფასებდა, რომელმაც თითქმის სამი ათწლეულის განმავლობაში ვერ შეძლო კონფლიქტის მოგვარება და სტატუს კვოს შენარჩუნებას უწყობდა ხელს.

2022 წელს, რუსეთსა და დასავლეთის ქვეყნებს შორის ურთიერთობების გამწვავების ფონზე, საფრანგეთმა და აშშ-მა რუს თანათავმჯდომარესთან კონტაქტების შეწყვეტის შესახებ განაცხადეს, რის შედეგადაც მინსკის ჯგუფის ფორმატი ფაქტობრივად გაიყინა. თანათავმჯდომარეების ბოლო ერთობლივი განცხადება 2021 წლის 7 დეკემბერს გამოქვეყნდა.

ეუთოს მინსკის ჯგუფის დაშლა აზერბაიჯანულმა მხარემ სომხეთ-აზერბაიჯანის სამშვიდობო პროცესის ერთ-ერთ პირობად დაასახელა. აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევი განაცხადა, რომ სომხეთის მიერ ყარაბაღის აზერბაიჯანის ნაწილად აღიარების შემდეგ მინსკის ჯგუფის არსებობა „კარგავს იურიდიულ აზრს“. 2025 წელს სომხეთის პრემიერ-მინისტრმა ნიკოლ ფაშინიანი ჯგუფის დაშლაზე თანხმობა გამოთქვა. ექსპერტების შეფასებით, იმ დროისთვის ჯგუფის საქმიანობის აღდგენის შესაძლებლობის არანაირი ნიშანი აღარ არსებობდა.

ეუთოს მინსკის ჯგუფის დაშლა
2025 წლის 8 აგვისტოს ვაშინგტონში აზერბაიჯანისა და სომხეთის წარმომადგენლებმა, აშშ-ის პრეზიდენტის დონალდ ტრამპის შუამავლობით, პარაფირება გაუკეთეს მშვიდობისა და სახელმწიფოთაშორისი ურთიერთობების დამყარების შესახებ მომავალი შეთანხმების ტექსტს. ამავე შეხვედრის ფარგლებში აზერბაიჯანისა და სომხეთის საგარეო საქმეთა მინისტრებმა, ილჰამ ალიევისა და ნიკოლ ფაშინიანის თანდასწრებით, ხელი მოაწერეს ეუთოსადმი ერთობლივ მიმართვას მინსკის ჯგუფისა და მასთან დაკავშირებული სტრუქტურების დაშლის შესახებ. ამასთან, აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა და სომხეთის პრემიერ-მინისტრმა ერთობლივ განცხადებაში მოუწოდეს ეუთოს მონაწილე სახელმწიფოებს, მხარი დაეჭირათ მინსკის პროცესისა და მასთან დაკავშირებული სტრუქტურების დახურვისთვის.

ეუთო მიესალმა 2025 წლის 8 აგვისტოს მიღებულ ერთობლივ განცხადებას და განაცხადა, რომ მზად იყო ხელი შეეწყო შეთანხმების განხორციელებისთვის. მინსკის ჯგუფის სტრუქტურების დახურვის ინიციატივას მხარდაჭერა გამოუცხადეს ასევე საფრანგეთმა და რუსეთმა. 2025 წლის 1-ლ სექტემბერს ეუთოს მინისტრთა საბჭომ ერთხმად მიიღო გადაწყვეტილება ეუთოს მინსკის პროცესისა და მასთან დაკავშირებული სტრუქტურების დახურვის შესახებ.

კრიტიკა
ანალიტიკურ პუბლიკაციებსა და ექსპერტთა შეფასებებში ხშირად აღინიშნებოდა, რომ მინსკის ჯგუფმა 30-წლიანი საქმიანობის განმავლობაში ვერ შეძლო კონფლიქტის მოგვარების მიმართულებით მნიშვნელოვანი შედეგის მიღწევა. აზერბაიჯანი და თურქეთი ჯგუფს ადანაშაულებდნენ 1990-იანი წლების შემდეგ ჩამოყალიბებული სტატუს კვოს შენარჩუნებაში და მისი შეცვლის სურვილის არქონაში.

მინსკის პროცესის დახურვის გადაწყვეტილება ეუთოს 57-ვე წევრმა სახელმწიფომ ერთხმად მიიღო.