iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ცხრამუხა

ცხრამუხა — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში, შიდა ქართლის ვაკეზე, მდინარე მტკვრის მარცხენა მხარეს. თემის ცენტრი (სოფლები: თაგვეთი, რბონა). ნასოფლარი დამჩხრეულა. ზღვის დონიდან 720 მეტრი, ხაშურიდან 3 კმ. სოფელში დგას კოშკი და წმინდა ნინოს ეკლესია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1728 ადამიანი.

ისტორია
ცხრამუხა ისტორიულ წყაროებში საუკუნიდან გვხვდება. როსტომ და დავით აბაშიძეების მიერ მამულის ნასყიდობის 1751 წლის სიგელში მოიხსენიება ცხრამუხა (ცხორომუხა), როგორც გაყიდული ჭალის მამულის საზღვარი. ცხრამუხა ქართლის სააბაშიოში შედიოდა და ქვიშხეთელი აბაშიძეების კუთვნილებას წარმოადგენდა. შემდეგ იგი ამილახორების ხელშია. ერთ-ერთი დოკუმენტი, რომელშიც ცხრამუხაა მოხსენიებული, 1771 წლის 17 იანვრით თარიღდება. ეს დოკუმენტი არის განჩინება რევაზ ამილახორსა და ნიკოლოზ აბაშიძეს შორის მამულის საქმეზე. ერეკლე -ის იმავე წლის 20 იანვრის ბრძანებაში ნათქვამია, რომ ცხრამუხა ამილახორს დარჩა.

ცხრამუხაც არაერთხელ გამხდარა ლეკთა თავდასხმის ობიექტი. საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგაც გრძელდებოდა მათი თავდასხმები. აბაშიძეების ერთ-ერთ დოკუმენტში ნათქვამია, რომ 1808 წელს

1865 წელს აქ ცხოვრობს 46 კომლი გლეხი. აქედან სახელმწიფოა 15, ხოლო დროებით ვალდებული 31 კომლი. 1886 წელს ცხრამუხაში უკვე 91 კომლია (284 კაცი და 253 ქალი, სულ 537 კაცი). მოსახლეობის ეროვნული შემადგენლობა მთლიანად ქართულია.

ცხრამუხაში სახლობენ გვარები: ბარბაქაძე, ბერიძე, ბირკაძე, გელაშვილი, გოგალაძე, გოგალაშვილი, გოგნიაშვილი, ელბაქიძე, თიგიშვილი, კაპანაძე, კოჟორიძე, კურტანიძე, ლაცაბიძე, ლომიძე, მინაძე, მიქელაძე, ოქრუაშვილი, რაზმაძე, ქართველიშვილი, ღონღაძე, ჩადუნელი, ჩაჩანიძე, ცერცვაძე, ციცქიშვილი...

სოფლის სახელწოდება დაკავშირებულია მუხასთან. სოფელში გვიჩვენებენ ადგილს, კერძოდ, დღევანდელ სასაფლაოსთან, წმ. ნინოს ეკლესიის ირგვლივ, სადაც ცხრა მუხა მდგარა და აქედან შეერქვა სოფელს სახელწოდება - ცხრამუხაო. სახელწოდება ცხრამუხა სიტყვათშეერთებით არის მიღებული. აქ მსაზღვრელი რიცხვითი სახელია, ხოლო საზღვრული, არსებითი სახელი. ამ რიგის არაერთი ტოპონიმია დაფიქისრებული ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ორმუხები - უბანი, ორჯამიანა - წყარო და ა.შ.).
წრომი

წრომი — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა მხარეს. თემის ცენტრი (სოფლები: ახალშენი, დიდი ყელეთი, იმერლიანთკარი, ნადარბაზევი, პატარა ყელეთი). ნასოფლარი დიდი ხავლეთი. ზღვის დონიდან 800 მეტრი, ხაშურიდან 15 კმ. სოფელში დგას საუკუნის ძეგლი წრომის ტაძარი. გარდა ამისა, სოფელშივეა წმინდა მარინეს ეკლესია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 316 ადამიანი.

ისტორია
წრომი (წრომისაი) ფრინველის სახელია და „ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონის“ მიხედვით, „იგივეა რაც ჭოტი“.

წრომი ადრინდელ და განვითარებულ ფეოდალურ ხანაში გარკვეულ კულტურულ როლს თამაშობდა ქვეყნის ცხოვრებაში, იგი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დასახლებული პუნქტია (დაბაა) ქართლის დასავლეთით. ერთ-ერთი დოკუმენტიდან ჩანს, რომ საუკუნის დასაწყისში აქ 6 კომლი ცხოვრობდა. 1728 წელს წრომში 58 კომლი მოსახლეა, რომლებიც იხდიან ყველა საოსმალო გადასახადს 27 810 ახჩის ოდენობით. განსაკუთრებით, მძიმე აღმოჩნდა წრომისათვის საუკუნის 30-იანი წლები, როცა ლეკიანობის შედეგად სოფელი მთლიანად მოიშალა. მხოლოდ საუკუნის 60-70-იან წლებიდან იწყება წრომის ხელმეორედ დასახლება. ამ მხარის თავადებს - ციციშვილებს, სამეფო კარის ხელშეწყობით ჯავახეთიდან გადმოჰყავთ მოსახლეობა და ასახლებენ გაუკაცრიელებულ სოფლებში, მათ შორის წრომშიც. ეს პროცესი გრძელდება საუკუნეშიც. ვახუშტი ბატონიშვილი ორ წრომს იცნობს. აქედან ერთი წრომი, ჩვენი აზრით, დღევანდელი ნადარბაზევი უნდა იყოს. ორ წრომს აფიქსირებს იოანე ბატონიშვილიც. მის აღწერაში აქ მოსახლეობა არ ჩანს, რაც შედეგი უნდა იყოს ლეკთა გამუდმებული თავდასხმებისა. წრომში, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, მოსახლეობის ხელმეორედ დასახლება ს-ის 60-70-იანი წლებიდან იწყება. იგივე შენიშვნა შეიძლება ითქვას სხვა დასახლებულ პუნქტებზეც, თუმცა, ეს ლეკიანობით გამოწვეულ მძიმე შედეგებს სრულებითაც არ ცვლის.

აქ სახლობენ გვარები: ბაყაშვილები, ბერიძეები, გოგალაძეები, გრიგალაშვილები, იკოშვილები, კაპანაძეები, ლაქოშვილები, ლომიძეები, მაისურაძეები, მიქელაშვილები, მურჯიკნელები, სარალიძეები, სულეიმანაშვილები, ტალახაძეები, ქოქოშვილები, ქურდაძეები, ღვინიაშვილები, შუბითიძეები, ჩუბინიძეები, ჩუტკერაშვილები, ციცქიშვილები, ძულიაშვილები, წიქარიშვილები, ხაჩიძეები.

წრომში რამდენიმე არქეოლოგიური ძეგლია, კერძოდ, ნამოსახლარები, რომლებიც გვიანდელი ფეოდალური ხანით თარიღდებიან. აქვეა აღმოჩენილი სამეთუნეო სახელოსნოც, რომელიც გვიანბრინჯაოს ხანით თარიღდება. აღმოჩენილია სამეთუნეო ქურის ნაშთი, ნახშირის გროვები და წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. სერიოზული არქეოლოგიური გათხრები წრომში არ უწარმოებიათ. წრომში, როგორც აღვნიშნეთ, მდებარეობს შესანიშნავი ხუროთმოძღვრული ძეგლი, რომელიც მაცხოვრის სახელზეა აგებული და თარიღდება 626-634/635 წლებით.
ზემო ბროლოსანი

ზემო ბროლოსანი — სოფელი საქართველოში, ხაშურის მუნიციპალიტეტის წაღვლის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს ლიხის ქედის აღმოსავლეთ მთისწინეთში, მდ. ჭერათხევის (სურამულის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 900 მ-ზე, ხაშურიდან 28 კმ-ში, გომიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 17 კმ-ში.

სოფლის სამხრეთით, 500 მ დაშორებით სასაფლაოზე დგას გვიანდელი შუა საუკუნეების წმ. გიორგის ერთნავიანი ეკლესია. აქვე, დაახლოებით 50 მ-ზე, 1915 აგებული მეორე ერთნავიანი ეკლესია დგას.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 97 ადამიანი.
კლდისწყარო (ალის თემი)

კლდისწყარო — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ალის თემი). ლიხის ქედის აღმოსავლეთ მთისწინეთზე. ზღვის დონიდან 800 მეტრი. ხაშურიდან 10 კილომეტრი. 2006 წლის 1 იანვრის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 26 კომლი, სულ 35 ადამიანი. სოფელში დგას წმინდა გიორგის ეკლესია.

ისტორია
საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს უწყებების მიხედვით სოფელი გამოეყო ოსიაურის სასოფლო საბჭოს და მიეკუთვნა გომის სასოფლო საბჭოს.

დემოგრაფია
2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 34 ადამიანი. 2014 წელს კი ფიქსირდება კლება, სოფელში ცხოვრობს 12 კაცი, საიდანაც 8 მამაკაცია, ხოლო 4 ქალი.

1728 წელს შედგენილი თბილისის ვილაიეთის დიდი დავთრის მიხედვით სოფელი კლდისწყარო შედის თბილისის ვილაიეთის გორის ლივის ამილახვრის ნაჰიეში. სოფელში მცხოვრები 25 კომლი იხდის ყველა საოსმალო გადასახადს, რომლის ჯამიც შეადგენს 5436 ახჩას.

1930 წლის 15 ნოემბრის მონაცემებით კლდისწყაროში 53 კომლი ცხოვრობს. სულ 231 ადამიანი. ამ დროს აქ სახლობდნენ გვარები: გონგლაძე, გელაშვილი, ჯოჯიშვილი, საძაგლიშვილი, გოგალაძე.

სოფელში ამჟამად ცხოვრობენ გოგალაძეები, გონგლაძეები, გელაშვილები, მჭედლიძეები, ჩადუნელები და სხვა.

ისტორია
სოფელი კლდისწყარო პირველად ისტორიულ წყაროებში მოიხსენიება 1685 წელს გიორგი -ის დროს (მეფობდა 1676-1688 და 1703-1709 წწ.) შედგენილ წყალობის წიგნში ბეგთაბეგ შანშეან მარტეროზიშვილისადმი, რომლის მიხედვითაც გიორგი მეფე სამეფო კარის მდივანს შანშეან მარტეროზიშვილს უბრუნებს თავის კუთვნილ მიწებს და ამბობს: ამ დოკუმენტიდან ირკვევა, რომ სოფელი კლდისწყარო საუკუნის ბოლოს მარტეროზიშვილების კუთვნილება იყო.

ვახუშტი ბატონიშვილი იცნობს კლდისწყაროს და დატანილი აქვს რუკაზე. იოანე ბატონიშვილი კი 1795 წელს სურამის წყლის აღწერისას აფიქსირებს მას, მაგრამ როგორც ნასოფლარს.

 საუკუნეში შედგენილ მოლაშქრეთა დავთრის ნაწყვეტის მიხედვით კლდისწყაროდან ლაშქარში გაწვეული ყოფილან: პეტრიაშვილი დათუნა, ჭალიძე დათუნა, ჭალიძე ბერუკა, პეტრიაშვილი ბერუკა, ჭალიძე ნიკოლოზი, პეტრიაშვილი პაპუნა, გოშნიაშვილი პაპუნა, ბიწაძე გიორგი, შაქარაშვილი სეხნია, პეტრიაშვილი ბერიდა ჭალიძე იორდანე.

1715 წელს შედგენილი განჩინება ელიზბარ დავითაშვილისა და გიორგი რამაზიშვილის მამულის საქმის შესახებ გვამცნობს, რომ სოფელი კლდისწყარო დავითაშვილს დარჩენია და მისი სამფლობელი გამხდარა.
კლდისწყარო (წაღვლის თემი)

კლდისწყარო — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (წაღვლის თემი). ლიხის ქედის აღმოსავლეთ მთისწინეთზე. ზღვის დონიდან 840 მეტრი. ხაშურიდან 30 კილომეტრი. 2006 წლის 1 იანვრის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 67 კომლი, სულ 175 ადამიანი. სოფელში არის წმინდა მარიამის ეკლესია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 139 ადამიანი.
ნაბახტევი

ნაბახტევი — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ალის თემი). მდინარე ჭერათხევის მარჯვენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 720 მეტრი. ხაშურიდან 20 კილომეტრი. 2006 წლის 1 იანვრის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 262 კომლი, სულ 854 ადამიანი. სოფელი მდიდარია კულტურის ძეგლებით: ნაბახტევის დედაღვთისა, ნათლისმცემლის ეკლესია, კვერცხობის ეკლესია, ღვთისმშობლის ეკლესია.

დემოგრაფია
2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 855 ადამიანი. 2014 წელს კი ფიქსირდება კლება, სოფელში ცხოვრობს 688 კაცი, საიდანაც 346 მამაკაცია, ხოლო 342 ქალი.
პატარა ფლევი

პატარა ფლევი — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ფლევის თემი), შიდა ქართლის ვაკეზე. ზღვის დონიდან 870 მეტრი, ხაშურიდან 22 კმ. სოფელში ორი ეკლესიაა: სამყვირალოს წმინდა გიორგის ეკლესია და ფლევის ღვთისმშობლის ეკლესია.

დემოგრაფია
2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 278 ადამიანი. 2014 წელს სოფელში ცხოვრობს 195კაცი საიდანაც 81 მამაკაცია, ხოლო 114 ქალი.
პატარა ხალები

პატარა ხალები — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ხალების თემი), თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 1040 მეტრი, ხაშურიდან 15 კმ. სოფლის შემოგარენშია ორი ეკლესია: წმინდა გიორგისა და ღვთისმშობლის სახელობისა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.
პატარა თხილნარა

პატარა თხილნარა, ყოფ. პატარა თხინალა — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ადმინისტრაციული ერთეული ხცისი).

მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1080 მ-ზე, ხაშურიდან 13 კმ დაშორებით. 2002 და 2014 წლების აღწერებით მუდმივი მოსახლეობა არ არის.

ისტორია
1886 წლის აღწერით, პატარა თხინალაში 16 კომლი (61 კაცი და 59 ქალი, სულ 120 კაცი). ეროვნული შემადგენლობის თვალსაზრისით მოსახლეობა მთლიანად ოსურია. პატარა თხინალა, როგორც სოფელი, მოიშალა საუკუნის 90-იანი წლების დასაწყისში.
პატარა სატივე

პატარა სატივე — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (გომის თემი), შიდა ქართლის ვაკეზე, მდინარე სურამულას მარცხენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 750 მეტრი, ხაშურიდან 16 კმ.

დემოგრაფია
2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 90 ადამიანი. 2014 წელს კი ფიქსირდება კლება, სოფელში ცხოვრობს 68 კაცი, საიდანაც 36 მამაკაცია, ხოლო 32 ქალი.

ისტორია
სოფლის სახელწოდება მომდინარეობს ტივისაგან. გადმოცემით აქ ტივების სადგომი ყოფილა. სატივე თავად ამირეჯიბების კუთვნილი მამული იყო. შემდგომში კი ბაგრატიონ-დავითაშვილების ხელში გადავიდა.

არსებობს როსტომ მეფის 1634 წლის 23 ოქტომბრის დოკუმენტი, სადაც მოხსენებულია სოფელი სატივე. ბაგრატიონ-დავითაშვილების ოჯახი ფცაში ცხოვრობდა და ხშირად ჩამოდიოდნენ სატივეში. მათვე გამოუყვანიათ სოფელში წყარო, რომელიც დღესაც მოქმედებს და ხალხი „ბატონიანთ წყაროს“ უწოდებს.

როგორც ირკვევა სამეფო კარისგან გარკვეული დახმარება და ღონისძიებები გატარდა სატივის გასაცოცხლებლად. ერეკლე მეფე ბრძანებს: „ჩვენი ბრძანება არის, ვინც სატივეს დგახართ მერმე თქვენი მორიგე და სურსათი გვიპატიებია... ღმერთმა ნუ ქნას, თუ დაგჭირდებათ, ჯარს მოგახმართ“.
მიწობი

მიწობი — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ხცისის თემი). ყელეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 680 მეტრი. ხაშურიდან 11 კილომეტრი. 2006 წლის 1 იანვრის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 128 კომლი, სულ 358 ადამიანი. სოფელში 4 ნაეკლესიარია და დგას კიდევ ე. წ. გოლას საყდარი.
ნაცარგორა (ხაშურის მუნიციპალიტეტი)

ნაცარგორა — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ფლევის თემი). შიდა ქართლის ვაკეზე. ზღვის დონიდან 760 მეტრი. ხაშურიდან 15 კილომეტრი. 2006 წლის 1 იანვრის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 119 კომლი, სულ 314 ადამიანი.

ისტორია
არქეოლოგიური გათხრებით აღმოჩენილია უძველესი დასახლება, რომელიც შემდეგ განადგურდა. მთლიანი ნასახლარები დაფარულია მტვრისა და ნაცრის სქელი ფენით, ამიტომაც დაერქვა ამ ადგილს ნაცარგორა. ნაცარგორაში დასახლდნენ ახლიდან 1889 წელს. არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აქ აღმოჩენილია თიხის ქოთანში შენახული ხორბლის უძველესი ჯიში, ბრინჯაოს შუბები, ისრისპირები და სხვადასხვა სახის სამკაულები.

დემოგრაფია
2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 263 ადამიანი. 2014 წელს სოფელში ცხოვრობს 201 კაცი, საიდანაც 92 მამაკაცია, ხოლო 109 ქალი.

ცნობილი ნაცარგორელები
რამაზ ხარშილაძე - ქართველი ძიუდოსიტი.

გალერეა
პატარა ბეკამი

პატარა ბეკამი — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (სურამის სადაბო თემი), ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 860 მეტრი, ხაშურიდან 3 კმ.

ისტორია
საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს უწყებების მიხედვით სოფელი გამოეყო ტეზრის სასოფლო საბჭოს და მიეკუთვნა სურამის სადაბო საბჭოს.

დემოგრაფია
2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 390 ადამიანი. 2014 წელს კი ფიქსირდება კლება, სოფელში ცხოვრობს 327 კაცი, საიდანაც 159 მამაკაცია, ხოლო 168 ქალი.
სავანისუბანი

სავანისუბანი — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ქვიშხეთის თემი), ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 810 მეტრი, ხაშურიდან 11 კმ. სოფლის სასაფლაოზე დგას 1856 წელს აგებული სავანისუბნის წმინდა ელიას ეკლესია.

ისტორია
საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს უწყებების მიხედვით სოფელი გამოეყო ტეზრის სასოფლო საბჭოს და მიეკუთვნა ქვიშხეთის სასოფლო საბჭოს.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 271 ადამიანი.
მონასტერი (ხაშურის მუნიციპალიტეტი)

მონასტერი — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ქვიშხეთის თემი). ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 880 მეტრი. ხაშურიდან 11 კილომეტრი. 2006 წლის 1 იანვრის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 66 კომლი, სულ 193 ადამიანი. სოფლის დასავლეთით დგას ღვთისმშობლის ეკლესია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 195 ადამიანი.
სათივე

სათივე — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ქვიშხეთის თემი). მდინარე მტკვრის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 680 მეტრი. ხაშურიდან 19 კმ. 2014 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 188 ადამიანი. სოფელში დგას ღვთისმშობლის ეკლესია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 188 ადამიანი.
მცხეთისჯვარი

მცხეთისჯვარი (ცხეთიჯვარი) — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ალის თემი). შიდა ქართლის ვაკეზე, მდინარე ჭერათხევის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 800 მეტრი. ხაშურიდან 28 კმ. სოფელში არის წმინდა მარინეს ნაეკლესიარი.

ისტორია
განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს ალის ციხის მიდამოებში ე. წ. „გასაყიდლიანთ ვენახში“ ნამოსახლარზე ნაპოვნი ჩინური მონეტა, რომელიც
ერთადერთია საქართველოში. ნამოსახლარზე დადასტურებულია სამი კულტურული ფენა: გვიანბრინჯაოს ხანის, ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრისა და განვითარებული შუა საუკუნეების ნამოსახლარი.

ინტენსიურობით გამოირჩევა განვითარებული ფეოდალური ხანის ფენა, რომელშიც აღმოჩნდა ჩინური მონეტა. ამავე ფენაში ნაპოვნია ერთი ქართული — გიორგი -ის მონეტა.
მკვლევრები ზ. ბრაგვაძე და ა. დავითაშვილი ჩინური მონეტის შესახებ აღნიშნავენ:

ამ მონეტას ჩინეთში სუნის დინასტიის მმართველობის ხანაში ჭრიდნენ (960-1279 წწ.). არსებობდა ჩრდილოეთი (960-1127 წლები) და სამხრეთი (1127-1279 წლები) სუნის დინასტიები. აღნიშნული მონეტა სამხრეთი სუნის დინასტიის მმართველობის პერიოდს ეკუთვნის. მოჭრის თარიღი აღბეჭდილია მონეტის მეორე მხარეს, სადაც ზის ნიშანი „ლაუ“, რაც ნიშნავს — 6. ე. ი. მონეტა მოჭრილია მმართველობის მეექვსე წელს, ანუ 1200 წელს.

დემოგრაფია
2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 251 ადამიანი. 2014 წელს კი ფიქსირდება კლება, სოფელში ცხოვრობს 199 კაცი, საიდანაც 180 მამაკაცია, ხოლო 170 ქალი.
საფრანგეთის კონსულობა

კონსულობა — საფრანგეთის ისტორიის პერიოდი, როდესაც ძალაუფლება პრაქტიკულად გენერალ ნაპოლეონ ბონაპარტის ხელში იყო. საფრანგეთში კონსულატის მმართველობა დაიწყო 1799 წლის 9 ნოემბერს (18 ბრიუმერს), როდესაც ნაპოლეონმა სახელმწიფო გადატრიალება და დირექტორიის დამხობა მოახერხა და დასრულდა 1804 წლის 14 მაისს, როდესაც ნაპოლეონი იმპერატორად ეკურთხა.
ეინდჰოვენი

ეინდჰოვენი — მუნიციპალიტეტი და ქალაქი ნიდერლანდების სამხრეთში. 2015 წლის აღწერით მოსახლეობა შეადგენს 223, 220 ადამიანს. ქალაქში არის დიდი რაოდენობით საწარმოები დაკავშირებული მაღალ ტექნოლოგიებთან და ინფორმატიკასთან, მაგალითად . ქალაქი ასევე ცნობილია საფეხბურთო კლუბ პსვ-თი.

დაძმობილებული ქალაქები
, მინსკი
, ნანკინი
, ბელოსტოკი
, ჩინანდეგა
, ემფულენი
, ალ-ქადარიფი
, ბაიე
, იასი
, ტაინანი
პოლ დელაროში

პოლ დელაროში (; დ. 17 ივლისი, 1797, პარიზი — გ. 4 ნოემბერი, 1856, პარიზი) — ფრანგი მხატვარი, აკადემიზმის წარმომადგენელი.

ბიოგრაფია
მისი ნამდვილი სახელი იყო იპოლიტი, თუმცა მას სახლში პოლს ეძახდნენ, ამიტომაც მას ეს სახელი შერჩა თანამედროვე ხელოვნების ისტორიაში. მისი მამა სურათების ექსპერტი იყო, ხოლო მისი ბიძა მუშაობდა პარიზის საგამომცემლო ბიბლიოთეკაში. ასე რომ, მომავალი მხატვარი, პოლ დელაროში მხატვრულ გარემოცვაში დაიბადა და შესაძლოა ამასაც უნდა უმადლოდეს თავის შემდგომ წარმატებებს.

თავდაპირველად დელაროში პეიზაჟმა გაიტაცა და მას იგი მხატვარი ვატელე ასწავლიდა, თუმცა შემდგომ მან სწავლა გააგრძელა დებორდისთან საისტორიო მხატვრობაზე. შემდგომი ოთხი წლის განმავლობაში იგი მუშაობდა ბარონ გროსთან

უკვე 1832 წლისათვის მას იმდენად დიდი პოპულარობა ჰქონდა დაგროვილი, რომ იყო არჩეულ იქნა ინსტიტუტის წევრად. შემდგომ წელს მან მიიღო პროფესორის თანამდებობა ხელოვნების დარგში, პარიზის სასწავლებელში. 1834 წელს მიემგზავრება იტალიაში და ქორწინდება მხატვარ ვერნეს ერთადერთ ქალიშვილზე. მან იტალიაში სამი წელი დაჰყო.

გამორჩეული მოსწავლეები
ერნესტ ოგიუსტენ ჟანდრონი
ეჟენ ბენჟამენ ფიშელი

გალერეა
პალატალიზაცია

პალატალიზაცია არის ენათმეცნიერული ცნება-ტერმინი, რომელიც როგორც სინქრონულ, ასევე დიაქრონულ ენათმეცნიერებაში გამოიყენება. სიტყვა პალატალიზაციის ქვეშ ენათმეცნიერები მოიაზრებენ ენაში არსებულ ბგერათა ასიმილიციის გარკვეულ მოვლენას: ზოგიერთი თანხმოვანი ზოგ ხმოვანთან მეზობლობისას შეიცვლის საარტიკულაციო ადგილს, ანუ თავდაპირველი ველარულიდან პალატალურ მდგომარეობაში გადადის და შესაბამისად ჟღერადობას შეიცვლის.

პალატალიზაცია სლავურ ენებში
მრგვალფარფლიანები

მრგვალფარფლიანები, პინაგორისებრნი — ზღვის თევზების ოჯახი ქორჭილასნაირთა რიგისა. აქვთ მოკლე სხეული (60 სმ-მდე), სფეროსებრი, წინა ნაწილში გაბერილი, უკან შევიწროვებული. მასა 3 კგ-მდე. ტოფობის პერიოდში მკვეთრი „საქორწინო“ მორთულობა აქვს. ოჯახში 9 გვარი და 30 სახეობაა. გავრცელებულია ატლანტისა და წყნარ ოკეანეებში. ფსკერის თევზებია, იკვებებიან წვრილი თევზებით, კიბოსნაირებით და სხვა. არეწაო მნიშვნელობა აქვს მხოლოდ პინაგორს (საკვებად იყენებენ ხორცს, ქვირითსა და ღვიძლს).
მრუდე ტბა

მრუდე ტბა — ტბა საქართველოში, ახალქალაქის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სამსრის ქედზე, ზღვის დონიდან 2814 მ სიმაღლეზე. სარკის ფართობი 0,26 კმ², მაქსიმალური სიღრმე 6,9 მ. წარმოადგენს ჯავახეთის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ტბას. წაგრძელებულია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ. სამხრეთ-აღმოსავლეთით აჩენს 200 მ-მდე სიგრძის განიერ უბეს. ტბის აუზი სუსტადაა დანაწევრებული, რაც ხელს უშლის ზედაპირული ნაკადების წარმოშობას. ტბის სანაპირო უმეტესად ლოდებითაა მოფენილი. ნაპირები სუსტადაა დანაწევრებული. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. მაღალი დონე აქვს მაის-ივნისში, დაბალი ზამთარში. გამდინარეა მიწისქვეშა გზით. ნოემბრიდან მაისამდე ტბა ყინულით იფარება. ტბის წყალი მუქი ლურჯი ფერისაა. წყალი სუსტად მინერალიზებული, სუფთა და სასმელად ვარგისია.
ნიკოლოზ ჭავჭავაძე (ფილოსოფოსი)

ნიკოლოზ (ნიკო) ზურაბის ძე ჭავჭავაძე (დ. 5 მაისი, 1923, ყვარელი — გ. 15 თებერვალი, 1997, თბილისი) — ქართველი ფილოსოფოსი და საზოგადო მოღვაწე. ფილოსოფიურ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი. ოცდაათი წლის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტს. მეგობრებთან ერთად იხსნა ქართული ფილოსოფიური აზრი მარქსიზმ-ლენინიზმის მარწუხებისაგან. მისი ხელშეწყობითა და თაოსნობით განვითარდა საქართველოში ფილოსოფიური ანთროპოლოგია, კულტურის ფილოსოფია, აქსიოლოგია. იყო საქართველოს ფილოსოფიური საზოგადოების თავმჯდომარე, ჟურნალ „მაცნეს“ ფილოსოფიისა და ფსიქოლოგიის სერიის რედაქტორი, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ესთეტიკის კათედრის გამგე, 1992-1995 წლებში იყო საქართველოს მე-3 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება“. ხელმძღვანელობდა აფხაზეთის საკითხთა კომისიას.

დაიბადა 1923 წლის 5 მაისს ყვარელში თავადის ოჯახში. გარდაიცვალა 1997 წლის 15 თებერვალს. დაკრძალულია ყვარელში იოანე ნათლისმცემლის სახელობის ჭავჭავაძეთა საგვარეულო ეკლესიაში. ნიკოლოზი იყო 80-იანი წლების ეროვნული მოძრაობის ერთ-ერთი ხელმძღვანელის — ზურაბ ჭავჭავაძის მამა.
საქობო (სიღნაღის მუნიციპალიტეტი)

საქობო (ყოფილი საქვაბე) — სოფელი საქართველოში, სიღნაღის მუნიციპალიტეტში, ალაზნის ვაკეზე. თემის ცენტრი (სოფელი: მაშნაარი). ზღვის დონიდან 450 მეტრი. სიღნაღიდან 7 კილომეტრი.

სოფელმა სახელწოდება მიიღო „ქვაბებიდან“ (გამოქვაბულებიდან), რომლებიც დღესაც არის შემონახული.

სოფელში მდებარეობს წმინდა სტეფანეს, ყველაწმინდის, სამებისა და წმინდა გიორგის შუა საუკუნეების ტაძრები.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2662 ადამიანი.
ტიბაანი

ტიბაანი — სოფელი საქართველოში, სიღნაღის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთ დაბოლოებაზე. ზღვის დონიდან 360 მეტრი. სიღნაღიდან 14 კილომეტრი. სოფელი გაშენებულია წნორი-დედოფლისწყაროს გზატკეცილზე.

ისტორია
სოფლის ძველი სახელწოდებაა ხირსა. აქ მდებარეობს ღირსი ასურელი მამის სტეფანე ხირსელის საფლავი და მისი სახელობის მამათა მონასტერი. რუსეთის იმპერიის დროს სოფელი შედიოდა ჯუგაანის სასოფლო საზოგადოებაში.საბჭოთა პერიოდში ტიბაანის სასოფლო საბჭოში შედიოდა სოფელი პრასიანი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1786 ადამიანი.
ილიაწმინდა

ილიაწმინდა (ყოფილი ახალი ალექსანდროვკა, ულიანოვკა) — სოფელი საქართველოში, სიღნაღის მუნიციპალიტეტში, ივრის ზეგნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კალთაზე. თემის ცენტრი. ზღვის დონიდან 630 მეტრი. სიღნაღიდან 20 კილომეტრი.

მოსახლეობა
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 560 ადამიანი. დღეს აქ ცხოვრობენ ფშავისა და ქიზიყის სოფლებიდან გადასახლებულები, თუმცა საუკუნის დასაწყისში სოფელში მალაკნები და ბოშები სახლობდნენ.
ქვემო მაღარო

ქვემო მაღარო — სოფელი საქართველოში, სიღნაღის მუნიციპალიტეტში (კახეთის მხარე), მაღაროს ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: ზემო მაღარო, ქვემო მაღარო).

მდებარეობს თბილისი-დედოფლისწყაროს რკინიგზასა და გზატკეცილზე, ივრის ზეგნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კიდეზე, ზღვის დონიდან 680 მ-ზე, სიღნაღიდან 11 კმ-ში. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არის 2737 მცხოვრები.

ქვემო მაღარო წარმოიქმნა სოფელ მაღაროდან (ახლანდელი ზემო მაღარო) მოსახლეობის დიდი ნაწილის ჩასახლების შემდეგ. საუკუნის ნახევარში მას შეერწყა სოფელი კელმეჩური. 2000-იან წლებში, ერთხანს, ორივე სოფელი ადმინისტრაციულად გაერთიანებული იყო მაღაროს სახელით (ასეა 2014 წლის აღწერაშიც).

ქვემო მაღაროს მახლობლად, სამხრეთით, ადგილ ოლეში, 1987 წელს კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ (ხელმძღ. კ. ფიცხელაური) გაითხარა ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულისა და ათასწლეულის დასაწყისის დანგრეული ყორღანი.

დემოგრაფია
2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 2737 ადამიანი. 2014 წლის აღწერის დოკუმენტებში ზემო მაღარო და ქვემო მაღარო მოხსენიებულია საერთო სახელწოდებით — მაღარო (მოსახლეობა — 1747 მცხოვრები).
ქვემო მაჩხაანი

ქვემო მაჩხაანი — სოფელი საქართველოში, სიღნაღის მუნიციპალიტეტში (კახეთის მხარე), ქვემო მაჩხაანის ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: ქვემო მაჩხაანი, ყარაღაჯი, ხირსა, ხორნაბუჯი).

მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთ დაბოლოებაზე, ზღვის დონიდან 640 მ-ზე, სიღნაღიდან 17 კმ-ში.

ისტორია და კულტურა
ქვემო მაჩხაანი მდებარეობს ისტორიულ ქიზიყში. გადმოცემით სოფლის სახელი მომდინარეობს თბილისის დასავლეთით მდებარე სოფელ მაჩხანიდან. ძნელბედობის დროს აქედან მოსახლეობა კახეთში გადასახლებულა და დაუარსებია ორი სოფელი — ქვემო მაჩხაანი და ზემო მაჩხაანი. იოანე ბატონიშვილი თავის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ იხსენიებს 2 სოფელ მაჩხაანს (სავარაუდოდ, ზემო და ქვემო მაჩხაანი).

ქვემო მაჩხაანი საუკუნის ქიზიყის ერთ-ერთ სავაჭრო და კულტურულ ცენტრს წარმოადგენდა და დაბად იწოდებოდა. სოფლის გარშემო სახნავი მიწების სიმცირის გამო ქვემო მაჩხაანელებს ვენახები ალაზნის ველზე ჰქონდა ძველი ანაგისა და ყარაღაჯის მახლობლად (ყარაღაჯის დღევანდელი მოსახლეობა მთლიანად ქვემო მაჩხაანიდან არის ჩასახლებული). სოფელში შემორჩენილია გვიანდელი შუა საუკუნეების იოანე ნათლისმცემლის დარბაზული ეკლესია, 1899 აგებული სახალხო თეატრი; არის იტალიის ეროვნული გმირის ფორე მოსულიშვილის სახლ-მუზეუმი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 609 ადამიანი.
ქვემო ბოდბე

ქვემო ბოდბე — სოფელი საქართველოში, სიღნაღის მუნიციპალიტეტში, ბოდბის თემის ცენტრი (სოფელი: ზემო ბოდბე). მდებარეობს ივრის ზეგნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კიდეზე, ზღვის დონიდან 750 მეტრი. სიღნაღიდან 24 კილომეტრი, თბილისიდან 110 კილომეტრი.

ქვემო ბოდბე ერთ–ერთი დიდი სოფელია. მოსახლეობა ძირითადად მიწათმოქმედებითა და მეცხოველეობითაა დაკავებული. მოჰყავთ ხორბალი, ქერი, მზესუმზირა, ამუშავებენ ვენახს. რეგიონი, ცნობილია ღვინით, ნატურალური ზეთითა და პურით. სოფელში 1962 წელს გაიხსნა კულტურის სახლი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2287 ადამიანი.