iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ინკების იმპერია

ინკების იმპერია (კეჩუა ; ტაუანტინსუიუ) — კოლუმბამდელი ამერიკის უმსხვილესი იმპერია. იმპერიის ადმნინისტრაციული, პოლიტიკური და სამხედრო ცენტრი მდებარეობდა კუსკოში (დღევანდელი პერუ). ინკების ცივილიზაცია აღმოცენდა პერუს მაღალმთიან რეგიონში ს. დასაწყისში. იმპერიამ, დაპყრობითი ომებისა თუ მშვიდობიანი ასიმილაციის შედეგად შეძლო გაეერთიანებინა მნიშვნელოვანი ტერიტორიები დასავლეთ სამხრეთ ამერიკაში (დღევანდელი ეკვადორი, პერუ, ბოლივია, ჩრდილოეთ-დასავლეთი არგენტინა, ჩრდილოეთ ჩილე და სამხრეთ კოლუმბია).

იმპერიის ოფიციალური ენა იყო კეჩუა, მაგრამ გავრცელებული იყო აგრეთვე ასობით ადგილობრივი ენა და დიალექტი. ინკები თავიანთ იმპერიას უწოდებდნენ ტაუანტინსუიუს, რაც აღნიშნავს სამყაროს ოთხ გაერთიანებულ მხარეს. იმპერია ოთხ ნაწილად იყოფოდა, ესენია: ჩინჩასუიო, ანტისუიო, კონტისუიო და კოლასუიო.

ინკების უმთავრესი ღვთება იყო ინტი — მზის ღმერთი. მიუხედავად ამისა, იმპერიაში შემავალ ყველა ტომს, სამეფოს და ქალაქს უფლება ეძლეოდათ შეენარჩუნებინათ თავიანთი ტრადიციული რელიგია, თუ უპირატესად აღიარებდნენ ინკების რწმენას.

კუსკოს სამეფო
ინკების ტომი პირველად კუსკოს მიდამოებში გამოჩნდა ს. დასაწყისში. მანკო კაპაკის მეთაურობით ინკებმა დააარსეს ქალაქი-სახელმწიფო კუსკო. საპა ინკას ხელმძღვანელობით ინკებმა დაიწყეს თავიანთი გავლენის გაფართოება და ტუპაკ ინკა იუპანკის მეფობის დროს უკვე აკონტროლებდნენ ანდების მთების უმეტეს ნაწილს (დღევანდელი პერუ და ეკვადორი).

ექსპანსია
ინკების ტრადიციის თანახმად, ჯარს სათავეში ედგა მეფის შვილი. პაჩაკუტის შვილმა ტუპაკმა 1463 წ. დაიპყრო ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიები, შემდეგ კი ჩიმორი — ინკების უმთავრესი მეტოქე პერუს სანაპიროზე. ტუპაკის შვილმა უაინა კაპაკმა შემოიერთა დღევანდელი ეკვადორის ნაწილი. ამ პერიოდისთვის, ინკების იმპერიაში შედიოდა ვრცელი ტერიტორიები: დღევანდელი პერუ, ბოლივია, ეკვადორისა და ჩილეს უმეტესი ნაწილი.

ინკების იმპერიაში გაერთიანებული იყო სხვადასხვა ენისა და კულტურის მქონე ტომები. ინკები საომარი მოქმედებების დაწყებამდე ჯერ აფრთხილებდნენ მოწინააღმდეგეს ნებაყოფლობით შემოერთებოდა იმპერიას, წინააღმდეგ შემთხვევაში კი იყენებდნენ თავიანთ ძლიერ და მრავალრიცხოვან ჯარს. დაპყრობილ ტომებს ინკები აიძულებდნენ თავიანთი ენის შესწავლას და მზის ღმერთის — ინტის აუცილებელ თაყვანისცემას, მაგრამ, ამავე დროს უფლებას აძლევდნენ შეენარჩუნებინათ ტრადიციული რელიგია და ცხოვრების სტილი, განსაკუთრებით კი ხელსაქმე და ჩაცმულობა, რითაც უადვილდებოდათ დაპყრობილთა წარმომავლობის და სოციალური სტატუსის გარჩევა.

ინკების ეკონომიკა ძირითადად გაცვლაზე და გადასახადებზე იყო დაფუძნებული. განვითარების ზენიტში მყოფი იმპერია 12 მილიონამდე ადამიანს აერთიანებდა და შესაბამისად, ერთ-ერთ უმსხვილეს სახელმწიფოს წარმოადგენდა იმჟამინდელ მსოფლიოში.
ნაპოლეონის იმპერატორად კურთხევა

ნაპოლეონის იმპერატორად კურთხევა . 1807 წელს შეიქმნა ჟაკ-ლუი დავიდის სურათი "ნაპოლეონის იმპერატორად კურთხევა", ეს ნახატი ერთ-ერთი ცნობილი ნაშრომია დავიდის შემოქმედებაში. ეს ისტორიული მოვლენა გამოსახავს ნაპოლეონ ბონაპარტის იმპერატორად კურთხევას. ამ საზეიმო ღონისძიებას ესწრებოდა რომის პაპი პიუს . როდესაც საზეიმო მომენტში პაპმა ასწია დიდი საიმპერატორო გვირგვინი, რათა იმპერატორისთვის თავზე დაედგა, ისევე როგორც ათი საუკუნის წინ პიუს -ის წინამორბედმა დაადგა გვირგვინი კარლოს დიდს, ნაპოლეონმა უეცრად გამოსტაცა ეს გვირგვინი პაპს და თვითონ დაიდგა თავზე. ამის შემდეგ დედოფალმა ჟოზეფინამაც დაიჩოქა იმპერატორის წინაშე და ნაპოლეონმა მას დაადგა მომცრო ზომის გვირგვინი.

ეს ჟესტი საკმაოდ ღრმააზროვანი იყო. ნაპოლეონს არ სურდა, რომ პაპის დალოცვას განსაკუთრებული მნიშვნელობა მისცემოდა.

პერსონაჟები
ნაპოლეონ 
ჟოზეფინ ბოარნე
ლეტიცია რამოლინო — ნაპოლეონის დედა
ლუი ბონაპარტი
ჟოზეფ ბონაპარტი
ნაპოლეონ-კარლი — ლუდოვიკო ნაპოლეონის შვილი
ნაპოლეონის და
ჩარლზ ლებრენი
ჯან კამბასერესი
ლუი ალექსანდრ ბერტიერი
შარლ მორის დე ტალეირანი
იოაჰიმ მიურატი
პაპი პიუს 
ჟაკ-ლუი დავიდი
G-Sides

- — ჯგუფ -ის სინგლების -მხარეების კრებული. თავდაპირველად, 2001 და 2002 წელს იგი გამოიცა მხოლოდ იაპონიასა და აშშ-ს ტერიტორიაზე. თითქმის ყველა გამოცემას აქვს ერთი და იგივე ყდა, რომელზეც ჯგუფის წევრ ნუდლს ხელში უჭირავს ჯეკ სკელინგტონის ფორმის თოჯინა. იაპონურ, კანადურ და ავსტრალიურ გამოცემებზე ამ ჩონჩხის მაგივრად გამოსახულია გოძილას ფიგურა.

სიმღერების სია
ჩარტები
ყოველკვირეული ჩარტები
წლის საბოლოო ჩარტები
სერტიფიცირება
ხოსე დე ლა-მარი

ხოსე დე ლა-მარი (დ. 12 მაისი, 1778, კუენკა, ეკვადორი — გ. 9 თებერვალი, 1855, სან-ხოსე, კოსტა-რიკა) — სამხრეთამერიკელი პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე. მისი კარიერა ძირითადად წარიმართა პერუში, სადაც ორჯერ 1822–1823 და 1827–1829 წლებში ეკავა პერუს პრეზიდენტის თანამდებობა.

ბიოგრაფია
ხოსე დე ლა მარი დაიბადა ეკვადორის ქალაქ კუენკეში, 2 წლის ასაკში წაიყვენეს ესპანეთში და მთელი ბავშვობა იქ გაატარა. გამოდიოდა ნაპოლეონის შეჭრის წინააღმდეგ. ფრანგებმა ტყვედ ჩაიგდეს და წაიყვენეს საფრანგეთში. ფერდინანდ -ის ხელისუფლების აღდგენის შემდეგ მეფემ მადლობის ნიშნად ბრიგადის გენერლის ჩინით დააბრუნა პერუში და დანიშნა პერუს ვიცე-სამეფოს სუბ-ინსპექტორად. 4 წლის შემდეგ კი მიიღო მარშლის წოდება.
პერუს ადმინისტრაციული დაყოფა

მას შემდეგ, რაც პერუმ ესპანეთისაგან მიიღო დამოუკიდებლობა მე-19 საუკუნის დასაწყისში, მისი ადმინისტრაციული დაყოფა ბევრჯერ შეიცვალა. 2002 წლამდე, პერუ დაყოფილი იყო 24 დეპარტამენტად , შემდეგ კი ამ წელს მიღებული კანონის საფუძველზე, პერუ დაიყო 24 რეგიონად და განსაკუთრებული სტატუსის მქონე ლიმის პროვინციად, რომელშიც შედის დედაქალაქი ლიმა და მისი შემოგარენი. ლიმა ქვეყნის პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურულ-საგანმანათლებლო ცენტრია. რეგიონებს მართავენ რეგიონის პრეზიდენტები და რეგიონული საბჭოები. რეგიონის პრეზიდენტებს, ისევე როგორც ქვეყნის პრეზიდენტს, ირჩევს მოსახლეობა 4 წლის ვადით.

რეგიონები
რეგიონები:

პროვინცია:
ლიმა

პროვინციები
პერუს პროვინციები, ცნობილი ესპანურად , არის ქვეყნის მეორე დონის ადმინისტრაციული დანაყოფი. ისინი იყოფიან ოლქებად (ესპ. ). ამჟამად პერუში 195 პროვინციაა, რომლებიც 25 რეგიონში არიან განლაგებულნი, გარდა ლიმის პროვინციისა. თითოეულ რეგიონში საშუალოდ 7 პროვინციაა. ყველაზე ცოტა პროვინცია მდებარეობს კალიაოში (ერთი), ხოლო ყველაზე ბევრი - ანკაშში (ოცი).

რაიონები
პერუს რაიონები (ესპ. ) არის ქვეყნის მესამე დონის ადმინისტრაციული დანაყოფი. რაიონი არის პროვინციის ქვედანაყოფი. ამჟამად პერუში 1,833 რაიონია.
ანკაშის რეგიონი

ანკაში — რეგიონი ჩრდილოეთ პერუში. ესაზღვრება ლა-ლიბერტადის რეგიონი ჩრდილოეთით, უანაუკოსა და პასკოს რეგიონები აღმოსავლეთით, ლიმის რეგიონი ჩრდილოეთით და წყნარი ოკეანე დასავლეთით. ანკაშის რეგიონის დედაქალაქი არის ქალაქი უარაკი, ხოლო უდიდესი ქალაქი და პორტი — ჩიმბოტე. სახელწოდება მიმდინარეობს კეჩუას ტომის სიტყვა ანგაშიდან, რაც ცისფერს ნიშნავს.

გალერეა
ნეპალის რეგიონები

ნეპალი იყოფა 14 ადმინისტრაციულ ზონად (्), ისინი აგრეთვე იყოფიან 75 ოლქად (ि्ा). 14 ადმინისტრაციული ზონა შედის ქვეყნის ხუთ მთავარ რეგიონის შემადგენლობაში (िा ्े्). ყველა ადმინისტრაციულ ერთეულს და ოლქს გააჩნია საკუთარი თვითმართველობა.

ნეპალის რეგიონების სია:
აღმოსავლე ნეპალის რეგიონი,
ცენტრალური ნეპალის რეგიონი,
დასავლეთ ნეპალის რეგიონი,
შუა-დასავლეთ ნეპალის რეგიონი,
შორეულ-დასავლეთ ნეპალის რეგიონი,
ხოსე ბერნანდო დე ტაგლე

ხოსე ბერნანდო დე ტაგლე (; დ. 21 მარტი, 1779, ლიმა, პერუ — გ. 26 სექტემბერი 1825, ელ-კალიაო, პერუ) — პერუელი პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე. ორჯერ 1823 და 1823–1824 წლებში ეკავა პერუს პრეზიდენტის თანამდებობა.

ბიოგრაფია
ხოსე ბერნანდო დე ტაგლე წარმოშობით ესპანელი არისტოკრატების გვარიდან იყო. 1812–1817 ცხოვრობდა ესპანეთში. პერუში დაბრუნების შემდეგ დაინიშნა ქალაქ ტრუხილიოს გუბერნატორად. მისი პირველი საპრეზიდენტო ვადა სულ ორი დღით (27-28 თებერვალი) შემოიფარგლებოდა. იმავე წელს პრეზიდენტ ხოსე დე ლა-რივა აგუეროს გადადგომის შემდეგ და სუკრეს 25-დღიანი მმართველობის შემდეგ იგი კვლავ გახდა პერუს მმართველი. მისი მთავრობის მთავარი დანიშნულება იყი მიეღო კონსტიტუცია.

მისი მმართველობის დროს შეიცვალა პერუს დროშა.
პერუს რეგიონები

მას შემდეგ, რაც პერუმ ესპანეთისაგან მიიღო დამოუკიდებლობა მე-19 საუკუნის დასაწყისში, მისი ადმინისტრაციული დაყოფა ბევრჯერ შეიცვალა. 2002 წლამდე, პერუ დაყოფილი იყო 24 დეპარტამენტად , შემდეგ კი ამ წელს მიღებული კანონის საფუძველზე, პერუ დაიყო 24 რეგიონად და განსაკუთრებული სტატუსის მქონე ლიმის პროვინციად, რომელშიც შედის დედაქალაქი ლიმა და მისი შემოგარენი. ლიმა ქვეყნის პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურულ-საგანმანათლებლო ცენტრია. რეგიონებს მართავენ რეგიონის პრეზიდენტები და რეგიონული საბჭოები. რეგიონის პრეზიდენტებს, ისევე როგორც ქვეყნის პრეზიდენტს, ირჩევს მოსახლეობა 4 წლის ვადით.

რეგიონების სია
არეკიპა

არეკიპა — მოსახლეობის რაოდენობით მეორე უდიდესი ქალაქი პერუში. მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ ნაწილში. არის არეკიპის რეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს ვულკან ელ-მისტის მთისწინეთში, ნაყოფიერ ხეობაში.

თანამედროვე ეპოქაში არეკიპა წარმოადგენს ქვეყნის სამხრეთი ნაწილის მსხვილ ფინანსურ, სამრეწველო და სავაჭრო ცენტრს. აქვს მჭიდრო ეკონომიკური კავშირები ბრაზილიასთან და ბოლივიასთან. რკინიგზის ხაზით უკავშირდება პერუში ტვირთბრუნვით მეორე ნავსადგურს - მატარანს.

1868 წელს ქალაქი პრაქტიკულად მიწასთან გაასწორა დამანგრეველმა მიწისძვრამ, თუმცა ქალაქს აღუდგინეს პირვანდელი სახე. არეკიპას ცენტრში დაცულია ბაროკოსა და ნეოგოთიკური სტილის ნაგებობები. ქალაქის ისტორიული ცენტრი 2000 წელს შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.

ისტორია
არქეოლოგიური მონაცემების მიხედვით, ხეობა სადაც მდებარეობს ქალაქი არეკიპა ჯერ კიდევ დასახლებული უნდა ყოფილიყო ძვ.წ. ძვ. წ. - საუკუნეებში. თანამედროვე ქალაქი 1540 წლის 15 აგვისტოს დააარსა ფრანსისკო პისაროს ემისარმა პედრო ანსურეს რედონდომ. იგი გახდა ქალაქის პირველი მმართველიც.
ბესიკ იაშვილი

ბესიკ იაშვილი (დ. 17 აპრილი, 1929, თბილისი — გ. 16 თებერვალი, 2021, თბილისი) — ქართველი ექიმი, აკადემიკოსი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი. ღირსების ორდენის (1999), ოქტომბრის რევოლუციის (1986) და საპატიო ნიშნის ორდენის კავალერი (1981).
ბიოგრაფია
დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი 1953 წელს. 1953-1961 წლებში იყო რუსთავის საავადმყოფოს ქირურგიული განყოფილების ორდინატორი, სისხლის გადასხმის განყოფილების გამგე, რუსთავის სისხლის სამსახურის დაარსების მთავარი ინიციატორი. 1974-1984 იყო დამწვრობის ცენტრის დირექტორი. მედიცინის მეცნიერებათა კანდიდატის ხარისხი მიენიჭა 1962 წელს, მედიცინის დოქტორის ხარისხი 1985 წელს, პროფესორის წოდება ქირურგის სპეციალობით მიენიჭა 1988 წელს. 1994 წლიდან არჩეული იყო მედიკო-ბიოლოგიურ მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილ წევრად, 1997 წელს სამხედრო სამედიცინო აკადემიის, ხოლო 1998 წელს სამედიცინო სოციალური მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილ წევრად.

1983 წლიდან ყოფილი საბჭოთა კავშირის არსებობის ბოლომდე იყო ა. ვიშნევსკის სახელობის ქირურგიის ინსტიტუტის საკავშირო საპრობლემო კომისიის №3 წევრი, რომელიც ეხებოდა სამხედრო ტრავმის პრობლემებს. არის აგრეთვე საბჭოთა კავშირის მიღწევათა გამოფენის ოთხგზის მონაწილე, რომელთაგან ერთი მონაწილეობა აღინიშნა ვერცხლის, ხოლო უკანასკნელი სამი კი ბრინჯაოს მედლით.

ბესიკ იაშვილი ავტორია 115 სამეცნიერო ნაშრომის, გამოქვეყნებული აქვს მონოგრაფიები. მისი ხელმძღვანელობით დაცულია 8 საკანდიდატო დისერტაცია. მის სახელთანაა დაკავშირებული საქართველოში კომბუსტიოლოგიური დარგის დაარსება. იგი აღდგენითი პლასტიკური ქირურგიის ერთ-ერთი დამფუძნებელია.

2015 წელს ბესიკ იაშვილს თბილისის საპატიო მოქალაქის წოდება მიენიჭა.
ხოსე დე ლა-რივა აგუერო

ხოსე დე ლა-რივა აგუერო ( დ. 3 მაისი, 1783, ლიმა, პერუ — გ. 21 მაისი, 1858, ლიმა, პერუ) — პერუელი პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე, მარშალი, ისტორიკოსი. 1823 წელს ეკავა პერუს პრეზიდენტის თანამდებობა, ხოლო 1838–1839 წლებში იყო ჩრდილოეთ პერუს პრეზიდენტი.

ბიოგრაფია
დაიბადა პერუში, მაგრამ ბავშვობა გაატარა ესპანეთში, იქვე მიიღო განათლებაც. 1809 წელს დაბრუნდა სამშობლოში და ჩაება დამოუკიდებლობისათვის ომში. 1822 წელს ხოსე სანმარტინმა დანიშნა ლიმის პრეფექტად.
ჩან-ჩანი

ჩან-ჩანი — მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი, სამხრეთ ამერიკაში, პერუში. ჩიმუს კულტურის ყოფილი ცენტრი და ჩიმორის სახელმწიფოებრივი გაერთიანების დედაქალაქი, მდებარეობს წყნარი ოკეანის სანაპიროზე, ქალაქ ტრუხილიოს დასავლეთით ლა-ლიბერტადის რეგიონში. 1986 წელს შეიყვანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში, მაგრამ იმავე წელს კლიმატის ცვლილებების გამო შემორჩენილი ნანგრევების განადგურების მიზეზით შეიყვანეს საფრთხის მყოფი ძეგლების სიაში.
კუსკო

კუსკო — ქალაქი სამხრეთ-დასავლეთ პერუში. კუსკოს რეგიონისა და ამავე სახელწოდების პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი.

გეოგრაფია
ქალაქი მდებარეობს ანდებში, მდინარე ურუბამბის ხეობაში. ზღვის დონიდან 3 310 მეტრზე.

ისტორია
სამხრეთ ამერიკაში ევროპელების მისვლის პერიოდში, კუსკო ინკების იმპერიის დედაქალაქი იყო.

ღირსშესანიშნაობა
1983 წელს ქალაქი შეიყვანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.

დაძმობილებული ქალაქები
ათენი , (18 სექტემბერი 1991)

კუსკოს ხედები
საპარლამენტო რესპუბლიკა

საპარლამენტოა რესპუბლიკა — პოლიტიკური წყობა, სადაც სახელმწიფოს მეთაურს არ გააჩნია ისეთი ფართო უფლებები, როგორც საპრეზიდენტო რესპუბლიკაში, რადგანაც ამ უფლებების უდიდესი ნაწილი მინიჭებული აქვს მთავრობის მეთაურს (რომელსაც ჩვეულებრივ, პრემიერ-მინისტრს უწოდებენ). პრემიერ-მინისტრი, ჩვეულებრივ, უდიდესი საპარლამენტო პარტიისა თუ პარტიების კოალიციის მეთაურია და აღმასრულებელი ხელისუფლების ყველაზე მაღალი რანგის მინისტრი. ასეთ რესპუბლიკებში პრეზიდენტი უმრავლეს შემთხვევაში მხოლოდ სიმბოლური წარმომადგენლობითი ფუნქციების მატარებელია (მაგალითად გერმანია, იტალია, ისრაელი). ზოგიერთ შემთხვევაში პრეზიდენტს შეიძლება კანონით მინიჭებული ჰქონდეს მთავრობის ყოველდღიური საქმიანობის სამართავად საჭირო, აღმასრულებელი უფლებები, მაგრამ დაუწერელი შეთანხმებით, ის ამ უფლებებს არ იყენებს.
საპარლამენტო სისტემა

საპარლამენტო სისტემა — საპარლამენტოა სისტემა, სადაც მთვრობა ანსამბლეისა თუ პარლამენტის მეთვალყურეობითა და მეშვეობით მოქმედებს. მისი წევრებიც, საკანონმდებლო ორგანოს რიგებიდნ ირჩევიან და ამ ორგანოს წინაშე არიან ანგარიშვალდებული. საპრეზიდენტო სისტემა საკანონმდებლო და აღმასრულებელ შტოთა შორის ძალაუფლების განაწილებას ემყარება. შედეგად მყარდება ურთიერთობა, რომელსაც ამ შტოთა დამოუკიდებლობისა და ურთიერთდამკიდებულების კომბინირებული ხასიათი გამოარჩევს.
ანტონიო გუტიერეს დე ლა ფუენტე

ანტონიო გუტიერეს დე ლა ფუენტე — (დ.8 სექტემბერი, 1796, ტარაპაკა, ჩილე — გ. 14 მარტი, 1878, ლიმა, პერუ) — პერუელი პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე. 1829 წელს მცირე ხნით ეკავა პერუს პრეზიდენტის თანამდებობა.

ბიოგრაფია
ანტონიო გუტიერეს დე ლა ფუერტე დაიბადა 1796 პერუს პროვინცია ტარაპაკაში (ამჟამად ჩილე). იგი მონაწილეობდა პრეზიდენტ ხოსე დე ლა-მარის დამხობაში. სწორედ მის შემდეგ, აგუსტინ გამარას ხელისუფლებაში მოსვლამდე რამდენიმე თვით ეკავა პრეზიდენტის თანამდებობა.
ილო

ილო — საპორტო ქალაქი სამხრეთ პერუში. იგი უდიდესია მოკეგას რეგიონში და არის ილოს პროვინციის დედაქალაქი.

ისტორია
 საუკუნეში ესპანელების გამოჩენამდე ეს ადგილი დასახლებული იყო ჩირიბაიას ტომის მაცხოვრებლებით, ხოლო ჩარლზ მიწები კონკისტადორებს დაურიგა, სადაც გაშენებული იყო ზეთისხილის პლანტაციები. საუკუნის დასაწყისამდე სწორედ ზეთისხილის პლანტაციები იყო მთავარი შემოსავლის წყარო. მცირე დასახლებული ადგილი, პაჩოჩა გაშენებული იყო ზღვის ნაპირთან, სადაც მდინარე ოშმორი ჩაედინება წყარ ოკეანეში. საუკუნეების შემდეგ კი პაჩოჩა და მისი მოსახლეობა გადავიდა ილოს დღევანდელ სამყოფელზე და მიიღო ქალაქის დღევანდელი სახელი. მეოცე საუკუნემდე მოსახლეობა მდინარე ოშმორის ნაპირზე ცხოვრობდა და ილო იყო პორტი, რომელიც იღებდა აღმოსავლეთიდან ამერიკის შეერთებული შტატების დასავლეთ სანაპიროზე მიმავალ გემებს. 1800 წლისათვის, როდესაც მსოფლიოში კომერციული წარმოება გაიზარდა ქალაქში ჩასახლდნენ იტალიელები, ჩინელები, იაპონელები და გერმანელები. ქალაქისთვის ინტერნაციონალური ვაჭრობიდან ჩამოშორება გამოიწვია ტრანსკონტინენტული რკინიგზისა და პანამის არხის მშენებლობამ. პორტში მხოლოდ ორთლქმავლებიღა შედიოდა, რომლებსაც ჩილეს პორტებიდან პერუს პორტებში გადაქონდა საქონელი.

დღესდღეობით ქალაქი თავს მეთევზეობითა და სამთო მრეწველობით ირჩენს. სპილენძის საბადოები, რომლებსაც სამხრეთ პერუს სპილენძის კორპორაცია ფლობს რეგიონში უამრავ სამუშაო ადგილს ქმნის.

კლიმატი
ილოში ტემპერატურა წლის განმავლობაში მერყეობს 18-დან 28ამდე, თითქმის არ წვიმს, რადგან ილო ატაკამას უდაბნოს ჩრდილოეთ ნაწილშია გაშენებული, რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე მშრალი სანაპირო უდაბნოა მთელ მსოფლიოში.

მუზეუმები
პერუს ფლოტის მუზეუმი
" "-ის მუზეუმი
საიდუმლო სერობა (ლეონარდო და ვინჩი)

საიდუმლო სერობა ( ან ’ ) — ლეონარდო და ვინჩის ფრესკა, რომელიც ასახავს ქრისტესა და მოციქულების უკანასკნელ ვახშამს. შექმნილია 1495-1498 წწ. დომინიკელთა ორდენის მონასტერში სანტა-მარია-დელლა-გრაციე (მილანი).

ისტორია
მისი შექმნის ისტორია ერთობ საინტერესოა. ცნობილია, რომ „საიდუმლო სერობის“ შექმნის დროს ლეონარდო და ვინჩი უდიდესი პრობლემის წინაშე დადგა: მას უნდა განესახიერებინა სიკეთე იესოს სახით და ბოროტება — იუდას სახით. ლეონარდომ ხატვა შეწყვიტა და მხოლოდ მას შემდეგ განაგრძო, როდესაც იდეალურ მოდელებს მიაგნო, მაგრამ, მისდა გასაკვირად, ისინი ერთი და იგივე ადამიანი აღმოჩნდა.

ერთხელ ლეონარდო მომღერლების გუნდის გამოსვლას ესწრებოდა და ერთ-ერთ მომღერალში ქრისტეს ნათელი, სრულყოფილი სახე დაინახა. მუსიკოსს მან თავისი აზრები გაანდო და ისიც სიამოვნებით დასთანხმდა ქრისტეს სახის განსახიერებაზე. მხატვარმა იგი თავის სახელოსნოში მიიწვია და რამდენიმე ჩანახატი გააკეთა. სამ წელიწადში და ვინჩიმ ტილო თითქმის დაასრულა, მაგრამ ახლა სხვა პრობლებმის წინაშე დადგა: ვერაფრით მიეგნო ისეთი ადამიანის სახისთვის, რომელიც იუდას დასახატავად გამოდგებოდა. არადა, ფრესკის დამკვეთი ლოდოვიკო სფორცა აჩქარებდა.

ლეონარდო დადიოდა მილანის ქუჩებსა და სამიკიტნოებში, აკვირდებოდა ადამიანების სახეებს და დიდი ხნის ძიების შემდეგ ერთი მთვრალი, ბინძური, ჩამოძონძილი, ნაადრევად დაბერებული კაცი აღმოაჩინა, ეტიუდის შესაქმნელად დრო აღარ რჩებოდა და მხატვარმა თანაშემწეებს უბრძანა, ტაძარში წაეყვანათ იგი. ეკლესიაში მიყვანის შემდეგ და ვინჩიმ დახატა იუდა, რომლის სახეზეც აღბეჭდილი იყო ცოდვა, ეგოიზმი და უბედურება.

როდესაც მხატვარმა სამუშაო დაასრულა, მათხოვარი გამოფხიზლდა და როგორც კი ნახატს თვალი მოჰკრა, შეშინებულმა წამოიყვირა:
ჩავინ-დე-უანტარი

ჩავინ-დე-უანტარი — არქეოლოგიური ნაქალაქარი პერუში, მდებარეობს ზღვის დონიდან 3200 მეტრზე ანდებში, ანკაშის რეგიონში, ლიმიდან 250 კმ-ზე სამხრეთით. მიეკუთვნება ჩავინის კულტურას, რომელიც აკონტროლებდა სავაჭრო გზებს დასავლეთში წყნარ ოკეანემდე და აღმოსავლეთით ამაზონამდე.

ნაქალაქარის ორ ძირითად შენობას წარმოადგენს ძველი და ახალი ტაძრები. ძველი ტაძარი აგებულია ლათინური ასო -ს ფორმით. მის შიგნით მდებარეობს ცენტრალური ეზო, რომლის შიგნით ქვის ობელისკები და მონუმენტებია. ტაძრის შიგნით დერეფნების ლაბირინთი, ოთახები და წყალსადენის მოწყობილობებია. ახალი ტაძარი აგებულია ძვ. წ. 500-200 წწ.

როგორც არქეოლოგიური გათხრები ადასტურებენ ჩავინის კულტურას განუცდია პუკარასა და პარაკასის კულტურების გავლენა.

1985 წელს ჩავინ-დე-უანტარი შეიყვანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.
კარალი

კარალი (ასევე ნორტე-ჩიკოს კულტურა, კარალ-სუპეს კულტურა) — კოლუმბამდელი ცივილიზაცია პერუს ჩრდილოეთ-ცენტრალურ სანაპიროზე. კარალის კულტურა ჩამოყალიბდა ძვ. წ. - საუკუნეებში და სამხრეთ ამერიკის ცნობილი კულტურებიდან ერთ-ერთი უძველესია. კულტურის ნაკვალევი აღმოაჩინა არქეოლოგმა რუთ შეიდი სოლისმა 1997 წელს.

2009 წელს კარალი შეიყვანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.
ჩავინის კულტურა

ჩავინის კულტურა — კოლუმბამდელი ცივილიზაცია პერუში. გავრცელებული იყო ჩრდილოეთ ანდების მთიწინეთში თანამედროვე პერუს ტერიტორიაზე ძვ. წ. 900 - 200 წწ. ჩავინის კულტურა გავრცელებულია მოსნას ხეობაში, იქ სადაც ერთმანეთს ერთვიან მდინარეები მოსნა და უაჩეკსა ზღვის დონიდან 3150 მეტრ სიმაღლეზე, ამჟამად ამ ტერიტორიაზე ცხოვრობს ინდიელთა ტომები კეჩუა, ხალკა და პუნა.

ჩავინის კულტურის ყველაზე ცნობილი არქეოლოგიური ძეგლია ჩავინ-დე–უანტარის ზონა, რომელიც მდებარეობს ანდების მთებში ლიმის ჩრდილოეთით. თვლიან რომ ქალაქი ჩამოყალიბდა ძვ. წ. 900 წ. და წარმოადგენდა ჩავინის ცივილიზაციის რელიგიურ ცენტრს. ამჟამად ჩავინ-დე-უანტარს იუნესკო იცავს. ჩავინის კულტურის სხვა ძეგლებიდან აღსანიშნავია კუნტურ-უასის ციხესიმაგრე, გარაგაის მონასტერი და სხვ.
პერუს გერბი

პერუს გერბი — პერუს სახელმწიფოებრივი ეროვნული სიმბოლო დროშასთან ერთად. .

ისტორია
გერბის პირველი ვერსიის დიზაინი შექმნა გენერალმა ხოსე სან–მარტინმა და ოფიციალურად გამოცხადდა 1820 წლის 21 ოქტომბერს. მასზე გამოსახული იყო მზის ჩასვლა ანდებში.

1825 წლის 25 თებერვალს, სიმონ ბოლივარმა და კონგრესის შემადგენელმა ნაწილმა წამოაყენა ახალი ეროვნული სიმბოლოს შექმნის კანონი. ამის შედეგად ჩამოყალიბებული გერბი გამოყენებულია დღესაც. გერბის დიზაინი შექმნეს კონგრესმენებმა ხოსე გრეგორიო პარედესმა და ფრანსისკო ხავიერ კორტესმა.

გერბის უკანასკნელი მოდიფიკაცია მოხდა 1950 წლის მარტში, გენერალ მანუელ ოდრიას ადმინისტრაციის დროს.
აპურიმაკის რეგიონი

აპურიმაკის რეგიონი — პერუს ერთ-ერთი რეგიონი. მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ ნაწილში, ცენტრალური ანდების მთებში, მის აღმოსავლეთ კალთებზე.

ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება აიაკუჩოს და კუსკოს, სამხრეთიდან არეკიპის, აღმოსავლეთიდან კუსკოს, ხოლო დასავლეთიდან აიაკუჩოს რეგიონები.

ადმინისტრაციულად დაყოფილია 7 პროვინციად და 80 რაიონად.
ენაგეთი

ენაგეთი — სოფელი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში (ასურეთის ადმინისტრაციული ერთეული), თრიალეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე. ენაგეთი ისტორიულ წყაროებში საუკუნიდან იხსენიება. 2014 წლის აღწერით სოფელში 329 მცხოვრებია.

მდებარეობა
ენაგეთი ქვემო ქართლის მხარეში, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, მდინარე ენაგეთისხევის (ალგეთის მარცხენა შენაკადი) ნაპირას მდებარეობს, თრიალეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 800 მეტრზე. იგი თეთრიწყაროდან 21 კმ-ით, ხოლო მარნეულიდან (უახლესი რკინიგზის სადგური) 18 კმ-ით არის დაშორებული.

ენაგეთს საკმაო სიგრძეზე გასდევს სოფლის მთავარი გზა, რომელიც სოფელში თბილისი-თეთრიწყაროს დამაკავშირებელი საავტომობილო გზის იმ განშტოების გაგრძელებაა, რომელიც აღნიშნულ გზას ენაგეთთან აკავშირებს. სოფლის მთავარი გზის ორივე მხარეს არის დასახლებული უბნები. სოფელში არის მთავარი გზის პარალელური ერთი გზა და მთავარი გზის რამდენიმე განშტოება, რომელთა გარშემოც აგრეთვე უბნებია გაშენებული. ეს უბნები სოფლის მთავარ გზას აღნიშნული განშტოებებით უკავშირდება. მთლიანობაში, ენაგეთის რუკას წაგრძელებული ფორმა აქვს და მის ღერძს სოფლის მთავარი გზა წარმოადგენს. ენაგეთში დაახლოებით 110 სახლი დგას.

ენაგეთს ჩრდილოეთით ფოთლოვანი ტყის მასივები მდებარეობს, სამხრეთით კი ათვისებული სასოფლო-სამეურნეო მიწები. სოფლის თავზე, გორაკზე („სერი“) მდებარეობს ენაგეთის სასაფლაო.
ისტორია
ენაგეთი წყაროებში საუკუნიდან მოიხსენიება. 1523 წელს, ბარათაშვილების გაყრისას, სოფელში ყოფილა მათი სასახლე. ენაგეთში უცხოვრიათ დათონაშვილებს, ასათიშვილებს, ჯანიაშვილებს, თომიაშვილებს, პავლიაშვილებს, ყურშიაშვილებს, ყარაგოზიშვილებს და სხვ. შემდგომ საუკუნეებშიც ენაგეთი ბარათაშვილ-გოსტაშაბიშვილების მამულებში შედიოდა, თუმცა იქ იყვნენ სხვა მებატონეებიც. დატანილი აქვს რუკაზე ვახუშტი ბატონიშვილს ( ს.). თავის თხზულებაში ვახუშტი ენაგეთს იაყუბ-ყაენის ლაშქრობებთან დაკავშირებით მოიხსენიებს (ენაგეთის ბრძოლა).

სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით დაახლ. 2 კმ-ზე გვიანდელი შუა საუკუნეების ძველი ენაგეთის ნასოფლარია, სადაც შემორჩენილია 8 საყდარი ნანგრევების სახით. სოფლის მიდამოებში კიდევ რამდენიმე ეკლესიის ნანგრევებია. ერთ-ერთი მათგანის, წმინდა სამების გვიანდელი შუა საუკუნეების ეკლესიის ირგვლივ – საუკუნეების სასაფლაო და რამდენიმე ქვაჯვარია.
მოსახლეობა
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 329 ადამიანი. მათ აბსოლუტურ უმრავლესობას ეთნიკური ქართველები შეადგენენ. მოსახლეობა ქართული ენის ქართლურ დიალექტზე საუბრობს. ამჟამად მუდმივი მოსახლეობა ძლიერ შემცირებულია, ვინაიდან უკანასკნელ წლებში მრავალმა ენაგეთელმა მიაშურა საცხოვრებლად თუ სამუშაოდ დიდ ქალაქებს (თბილისი და რუსთავი). სოფელს ძირითადად ზაფხულობით სტუმრობენ დამსვენებლები (ძირითადად ქალაქებში საცხოვრებლად წასული ენაგეთელები და მათი ოჯახის წევრები).

ენაგეთში ცხოვრობენ ძირითადად შემდეგი გვარების წარმომადგენლები: მესტვირიშვილები, ნაცვლიშვილები, გოგიაშვილები, ბეჟანიშვილები.

ენაგეთელების ყოფა-ცხოვრება
ენაგეთი გამოირჩევა კარტოფილის კარგი მოსავლით. აგრეთვე მოჰყავთ სიმინდი, ხორბალი და სხვა კულტურები.

ენაგეთში არის ენაგეთის საჯარო სკოლა და ფეხბურთის საკმაოდ დიდი მოედანი. ამჟამად სოფელში აღარ ფუნქციონირებს არანაირი კულტურული დაწესებულება. ენაგეთში დიდი ხნის პრობლემას წარმოადგენს უწყლობა და ინფორმაციის ნაკლებობა (გართულებულია სატელევიზიო სიხშირეების მიღება).