სოლი (კვიპროსი)

სოლი — ძველი ბერძნული ქალაქი კვიპროსზე, მდებარეობს კარავოსტასის მახლობლად, მორფუს სამხრეთ-დასავლეთით, მორფუს ყურის სანაპიროზე. 1974 წლიდან ტერიტორია მდებარეობს ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის ოკუპირებულ ნაწილში.

თავდაპირველად სოლი ბევრად უფრო ვიწრო გეოგრაფიულ ზონაში იყო განთავსებული. მისი დღევანდელი გეგმარება მიეწერება ბერძენ კანონმდებელ სოლონს, რომელმაც ქალაქის განლაგება 10-წლიანი მოგზაურობისას შეიმუშავა. ქალაქის სახელწოდება სწორედ მის პატივსაცემად მიიჩნევა. თუმცა მკვლევარი რეიესი ამ ეწიმოლოგიას ეწინააღმდეგება და მიუთითებს, რომ სახელი „სოლი“ მოხსენიებულია ესარჰადონის პრიზმაზე, რაც სოლონის მოგზაურობამდე დათარიღებული დოკუმენტია. სოლი კვიპროსის ათ ქალაქ-სამეფოთაგან ერთ-ერთი იყო.

დღეს ყველაზე მნიშვნელოვანი მემკვიდრეობა ეკუთვნის რომაულ პერიოდს, განსაკუთრებით ცნობილია ბაზილიკის მოზაიკური იატაკი, რომელზეც გამოსახულია ფრინველები, ცხოველები, გეომეტრიული ორნამენტები და გედი. თეატრი გადაკეთებულია ისე, რომ დაკარგულია მისი ისტორიული ატმოსფერო.

ქალაქის მახლობლად 2005–2006 წლებში აღმოჩენილი იქნა სამი უძველესი მიწისქვეშა აკლდამა. ორში აღმოჩნდა მრავალი ნივთი, ხოლო მესამე ძარცვის შედეგად ცარიელი იყო. არქეოლოგების აზრით, ნივთები მიუთითებს სოლის მოსახლეობის სიმდიდრესა და ძლიერებაზე. აღმოჩენილი ჭურჭელი მსგავსია ათენში დამზადებული ნაწარმისა. არტეფაქტები წარმოდგენილია მორფუს არქეოლოგიისა და ბუნების მუზეუმში.

ძველი წყაროების მიხედვით, სოლი ათენს აწვდიდა სპილენძსა და მერქანს, სანაცვლოდ კი იღებდა მდიდრულ ლითონის ჭურჭელს.

სოლის ნეკროპოლი ვრცელდება ქალაქის გარშემო უზარმაზარ ტერიტორიაზე. ათასობით აკლდამა უკვე ძარცვის შედეგად დაზიანებული იყო. მიუხედავად ამისა, ნაპოვნი კერამიკული ფრაგმენტები შესაძლებელს ხდის მათი დათარიღება — ძირითადად ციპრო-არქაული პერიოდიდან დაწყებული ციპრო-რომაული პერიოდამდე.

ტაძრები ხოლადესში
მკვლევართა ცნობით, ხოლადესის ტერიტორიაზე არსებული კედლები აშენებული იყო ხელმეორედ გამოყენებული მასალით, რომელიც მდინარეში იყო აღმოჩენილი. ზოგ შემთხვევაში კედლებში გამოიყენებოდა გატეხილი ქანდაკებების ნაწილებიც. რამდენიმე კედელი დეკორირებული იყო ფრესკებით, რომელთაგან უმეტესობა აღმოჩენილია სტუკოს ფრაგმენტებზე, რომლებიც კედლების სიახლოვეს იატაკზე იყო ჩამოვარდნილი. ერთ ოთახში ფრესკები უკეთ იყო შენარჩუნებული და მათი ორნამენტები დეტალურად შეისწავლეს. დანარჩენ ოთახებში კედლები დეკორირებული იყო წითელი, ლურჯი, შავი და მწვანე ხაზებით, რომლებიც ქმნიდა დიდ კვადრატებს. ერთ-ერთ ოთახში აღმოჩენილია ასევე ფართო წითელი ზოლები.

აღმოჩენილია წყალსადენები, რეზერვუარები, კიბეები და საკურთხევლები. ნაგებობები ქმნის ტაძრების კომპლექსს, რომელიც შედგება -დან -მდე ნუმერირებული ტაძრებისგან. ეს ტაძრები შეიცვალა, გადაკეთდა და ხელახლა აშენდა ოთხი პერიოდის განმავლობაში. აღმოჩენილი მასალა განსაკუთრებით მდიდარია მარმარილოსა და კირის ქვის ქანდაკებებით. არქეოლოგთა აზრით, ტაძრები და ერთობლივად ეძღვნებოდა აფროდიტესა და კიბელეს. ტაძრები და — ერთ-ერთი ან ორივე — მიეძღვნა ისისს, ხოლო ტაძარი — სერაპის კანოპელსა და ეროსს. ტაძარი ეძღვნებოდა მითრას.

პირველ პერიოდში საკურთხეველი დაკავშირებული იყო არაწესიერ ეზოებთან. მეორე პერიოდში (, , ) ეს კავშირი უფრო გამყარდა, თუმცა არქიტექტურა ჯერ კიდევ არარეგულარული იყო. მესამე პერიოდში ტაძარი ხელახლა აშენდა როგორც ერთიანი კომპლექსი, ეზოები და საკურთხევლები ერთიანადაა დაგეგმარებული და სიმეტრიის მნიშვნელობა იზრდება. მეოთხე ეტაპზე ეზოების ნაწილი გადახურულია და რამდენიმე დახურული სალოცავიც შეინიშნება. ტაძრები თარიღდება ციპრო-ჰელენისტური და რომაული ხანით.

მარმარილოს ქანდაკებები სავარაუდოდ იმპორტირებული მასალისგან არის დამზადებული. როგორც ჩანს, თავები ცალკე იყო გამოქანდაკებული და სხეულს რკინის პინით ებმოდა. ზოგი ქანდაკება შეკეთებულია. ყველა ქანდაკება თავდაპირველად იყო შეღებილი, თუმცა ფერები სუსტად არის შემორჩენილი. სხვა ქანდაკებები დამზადებულია ალაბსტრისგან, ტერაკოტისგან, რბილი და მყარი კირის ქვისგან.

ზოგი ქანდაკება აღმოჩენილია ადგილზე , რაც მიუთითებს იმაზე, რომ ისინი განთავსებული იყო საკურთხეველში და შესაძლოა ხატების ტახტის როლსაც ასრულებდა. ეს თავისებურება მხოლოდ საკურთხეველში აღმოჩენილ ქანდაკებებს ახასიათებდა და არა ეზოებსა თუ გარე ტერიტორიას. პერიოდის (ძვ. წ. 250) ქანდაკებები აღმოჩნდა ტაძარ -ში. პერიოდის (ძვ. წ. საუკუნის ბოლოს) ქანდაკებები , და ტაძრებშია აღმოჩენილი. (ახ. წ. საუკუნის შუა) და (ახ. წ. საუკუნის დასაწყისი) პერიოდის ქანდაკებები ტაძარ -შია ნაპოვნი. ტაძრების იდენტიფიკაცია სწორედ ამ ქანდაკებებსა და წარწერებზეა დაყრდნობილი, თუმცა საბოლოოდ დაზუსტებული არ არის.

თეატრი
შვედეთის კვიპროსის ექსპედიციამ სოლიში აღმოაჩინა ძველი თეატრი. მკვლევართა აზრით, თეატრი თავიდანვე ერთიანად იყო დაგეგმილი და აშენებული — ცალკეული სამშენებლო ეტაპები ვერ დადგინდა. მისი სტრუქტურა მიუთითებს რომაულ პერიოდში აშენებაზე, ხოლო მონეტები კონკრეტულ პერიოდზე — ახ. წ. 42/43 და 66–70 წლები. თეატრი ფუნქციონირებდა საუკუნემდე.

თეატრი შედგება სამი ნაწილისგან: ორკესტრა, აუდიტორია და სცენის ნაგებობა. ორკესტრა ამოჭრილია კლდეში, ნახევარწრიული ფორმით და წაგრძელებული მართკუთხედით წინა ნაწილში. მისი იატაკი შელესილია კირქვის საფარით, ხოლო წვიმის წყლის გამოსატანად გამოყენებული იყო ტერაკოტის მილი. ორკესტრაში შეყვანა ხდებოდა ორი შესასვლელით — დასავლეთით და აღმოსავლეთით (პარადოსები). აუდიტორია ასევე ნახევარწრიულია და ამოჭრილია ფერდობზე. ის იყოფა დიაზომით, რომელიც დაფარული იყო კირქვის ფილებით.

სოლიში დაბადებული ცნობილი პირები
ნიკოსკლე, პასიკრატეს ვაჟი, რომელიც თან ახლდა ალექსანდრე მაკედონელს ინდოეთში (არიანე, 18.8).
სტასანორი, ძვ. წ. საუკუნის მაცხოვრებელი, ალექსანდრეს გენერალი და შემდგომ დრანგიანის, ბაქტრიისა და სოგდიანის გამგებელი ტრიპარადისოსის დაყოფის შემდეგ (არიანე, 35).
სტასანდერი, ძვ. წ. საუკუნის ალექსანდრეს გენერალი და შემდგომ არიისა და დრანგიანის სატრაპი.
ჰიერონი, რომელიც ალექსანდრემ გაგზავნა არაბეთის ნახევარკუნძულის შემოსავლელად. მან მიაღწია სპარსეთის ყურის შესართავამდე.
კლეარქე, ძვ. წ. საუკუნის პერიპატეტიკოსი ფილოსოფოსი, სავარაუდოდ იმყოფებოდა ოქსოსის ალექსანდრიაში, ბაქტრიაში.