უზბეკეთის ისტორიისა და კულტურის სახელმწიფო მუზეუმი (სამარყანდი)

უზბეკეთის ისტორიისა და კულტურის სახელმწიფო მუზეუმი სამარყანდში — სამარყანდში მდებარე ერთ-ერთი მუზეუმი.

მუზეუმი ეძღვნება უზბეკეთის ისტორიასა და კულტურას, კერძოდ კი სამარყანდისა და მის ირგვლივ არსებული ისტორიული რეგიონების ისტორიასა და კულტურულ მემკვიდრეობას. იგი შედის სამარყანდის მუზეუმ-ნაკრძალის შემადგენლობაში.

ისტორია
1874 წელს სამარყანდში მოყვარულთა მუზეუმი გაიხსნა. ის გაუქმდა თურქესტანის გენერალ-გუბერნატორის, მიხეილ ჩერნიაევის (1882-1884) დროს. 1896 წლის 21 ივლისს სამარყანდის საოლქო სტატისტიკურმა კომიტეტმა მუზეუმი ხელახლა გახსნა. მუზეუმი განთავსდა გიორგის ეკლესიის გვერდით მდებარე პატარა სახლის ერთ-ერთ ოთახში და ეწოდებოდა „სამარყანდის სტატისტიკური კომიტეტის მუზეუმი“.

მისი დამაარსებლები იყვნენ არქეოლოგები ლეონ ბარშჩევსკი და ვასილი ლავრენტის ძე ვიატკინი, რომელიც შემდგომ მისი დირექტორი გახდა და რომელმაც სპეციალური სამუზეუმო შენობის აგებას მიაღწია. 1911 წელს გაიხსნა სამარყანდის საქალაქო მუზეუმი, 1930 წლიდან — სამარყანდის საოლქო მუზეუმი, 1930-1937 წლებში — უზბეკეთის სახელმწიფო ცენტრალური მუზეუმი, ხოლო 1937-1945 წლებში — სამარყანდის საოლქო ისტორიულ-მხარეთმცოდნეობითი მუზეუმი.

1939 წლის მარტში, მუზეუმის თანამშრომელმა ნ. ხარლამოვმა სამარყანდის ტერიტორიაზე, ქალაქის პარკში, ხელოვნური ტბის სანაპიროზე, აღმოაჩინა გვიანდელი პალეოლითის ხანის სამარყანდის სადგომი. 1945-1955 წლებში მას ეწოდებოდა უზბეკი ხალხის კულტურის რესპუბლიკური მუზეუმი, ხოლო 1955-1969 წლებში — უზბეკეთის კულტურისა და ხელოვნების ისტორიის რესპუბლიკური მუზეუმი. 1969 წელს შეიქმნა უზბეკეთის სსრ-ის კულტურისა და ხელოვნების ა. იკრამოვის სახელობის ისტორიის სახელმწიფო მუზეუმი ,1982 წელს მის ბაზაზე დაარსდა სამარყანდის სახელმწიფო გაერთიანებული ისტორიულ-არქიტექტურული და სამხატვრო მუზეუმ-ნაკრძალი.

მუზეუმის შენობა
1978 წლიდან 2010 წლამდე უზბეკეთის კულტურის ისტორიის მუზეუმი სამარყანდში განთავსებული იყო სპეციალურად აგებულ შენობაში, რეგისტანის მოედნისა და ანსამბლის მარჯვნივ, ტაშკენტის ქუჩაზე. ამჟამად დანგრეული ძველი მუზეუმის შენობის ადგილას მდებარეობს სკვერი „იულბარსლარ ხიიობონი“ (ვეფხვების სკვერი). 2010 წელს მუზეუმი გადაიტანეს მირზო ულუღბეკის ქუჩაზე მდებარე შენობაში. მუზეუმის ახალი შენობა რამდენიმე წლის განმავლობაში რემონტდებოდა და 2014 წლის 1 სექტემბერს საზეიმო ვითარებაში გაიხსნა გარემონტებული ახალი შენობა.

მუზეუმის ფონდები
მუზეუმის ფონდში ათობით ათასი ექსპონატი შედის, რომელთა დიდი ნაწილი უნიკალურად ითვლება. მუზეუმი დაყოფილია რამდენიმე თემატურ განყოფილებად, როგორიცაა ისტორია, ხელოვნება, არქეოლოგიის ფონდები, ეთნოგრაფია, სახვითი ხელოვნება, ნუმიზმატიკა და ბონისტიკა, ასევე მუდმივი და დროებითი გამოფენების განყოფილება. მუზეუმში დაცულია ძველი და შუა საუკუნეების კერამიკის, ლითონისა და მინის დიდი და უნიკალური კოლექცია. მუზეუმის ნუმიზმატიკურ ფონდში თავმოყრილია დაახლოებით 30 ათასი მონეტა, დაწყებული უძველესი შუააზიური სახელმწიფოების მონეტებით და დამთავრებული ირანის, შავიზღვისპირეთის, ძველი საბერძნეთისა და რომის იმპერიის მონეტებით.

მუზეუმში ინახება ბრინჯაოს ხანისა და შემდგომი ეპოქების საიუველირო ნაწარმი. საიუველირო კოლექცია (1500 ერთეული) მოიცავს პატარძლის საქორწილო კომპლექტს სრულად ( საუკუნის შუა წლები – საუკუნის დასაწყისი). ასევე, წარმოდგენილია მრავალრიცხოვანი ზოროასტრული ოსუარები და ამ კულტის საგნები, ძველი ჭადრაკის დაფები, საუკუნის გამოჩენილი უზბეკეთისა და შუა აზიის მხატვრების ოთხი ათასი ორიგინალური ტილო, მათ შორის ვასილ ვერეშჩაგინის, რიხარდ ზომერის, სამუილ დუდინის, ნიკოლაი კარაზინის, ალექსანდრე ნიკოლაევის (უსტო მუმინი) და ლევ ბურეს ნამუშევრები. ეთნოგრაფიული კოლექცია შეადგენს დაახლოებით 20 ათას ერთეულ ეროვნულ სამოსს, ოქრომკედით ნაქარგ ნივთებს და ხალიჩებსა.

მუზეუმის უნიკალურ ექსპონატებს შორის შეიძლება გამოვყოთ საუკუნის ხოჯანდის განმანათლებლის ხოჯა იუსუფ მირფაიაზოვის (1842-1924) გლობუსი, ძვ. წ. საუკუნის საკი მეომრის ბრინჯაოს მუზარადი, უძველესი ბერძნულ-ბაქტრიული, პართიული და ქუშანური მონეტების კოლექცია, ქუვას ბუდისტური ტაძრის სკულპტურები და აირტამის ფრიზის ასლები მუსიკოსების გამოსახულებებით. ცალკე განყოფილებაშია გამოყოფილი ნუმიზმატიკისა და სპეციალური ფონდის საცავი (დაახლოებით 30 ათასი ერთეული), რომელიც მოიცავს ნუმიზმატიკის, გლიპტიკის, ტორეუტიკისა და ძვირფასი ლითონების შემცველი ყოფითი საგნების კოლექციებს. ნუმიზმატიკის ფონდი მოიცავს არა მხოლოდ ცენტრალური აზიის, არამედ ძველი საბერძნეთისა და რომის, ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთის ბერძნული ქალაქ-სახელმწიფოების, ევროპისა და აზიის ქვეყნების მონეტებს.

ხელნაწერთა ფონდი დაახლოებით 3000 ერთეულ საცავს ითვლის, რომელთა შორის არის მასალები მუსლიმური სამართალწარმოების შესახებ, იურიდიული და სანოტარო გარიგებების აქტები, ხელნაწერი და ლითოგრაფიული წიგნები არაბულ, უზბეკურ, სპარსულ და თურქულ ენებზე. მუზეუმში წარმოდგენილია მინიატურებით დამშვენებული არაერთი ხელნაწერი. დოკუმენტური ფონდი და ფოტოკრებული დაახლოებით 60 000 ერთეულ საცავს შეადგენს და მოიცავს უზბეკეთის მეცნიერებისა და კულტურის მოღვაწეთა პირად დოკუმენტებს, ფოტოსურათებს, ნეგატივებს, გაზეთებსა და აფიშებს, საუკუნის ბოლოდან საუკუნის ბოლომდე.

წიგნი-ალბომი
2017 წელს უზბეკეთის კულტურული მემკვიდრეობის შესწავლის, შენარჩუნებისა და პოპულარიზაციის მსოფლიო საზოგადოებამ, სამეურვეო საბჭოს თავმჯდომარის ბახტიერ ფაზილოვის, სამეცნიერო საბჭოს თავმჯდომარის ედუარდ რთველაძის, ასევე მსოფლიო საზოგადოების მმართველობის თავმჯდომარისა და პროექტ „უზბეკეთის კულტურული მემკვიდრეობა“ ხელმძღვანელის ფირდავს აბდუხალიკოვის მონაწილეობით, მიიღო გადაწყვეტილება მოემზადებინა და გამოექვეყნებინა წიგნი-ალბომი სერიიდან „უზბეკეთის კულტურული მემკვიდრეობა მსოფლიოს კოლექციებში“, რომელიც ეძღვნებოდა უზბეკეთის ისტორიისა და კულტურის სახელმწიფო მუზეუმის კოლექციას „სამარყანდის სახელმწიფო მუზეუმ-ნაკრძალის კრებული“. აბდუხალიკოვმა აკადემიკოსთან, ხელოვნებათმცოდნეობის დოქტორთან, სახვითი და დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების განყოფილების გამგესთან აკბარ ხაკიმოვთან და მუზეუმის თანამშრომლებთან ოლგა პოგორელოვასა და ელიზავეტა ლუშნიკოვასთან ერთად დაიწყო სტატიების წერა. წიგნის საფუძველი გახდა უზბეკეთის ისტორიასა და კულტურასთან დაკავშირებული არტეფაქტები. მანამდე მუზეუმი ასევე თანამშრომლობდა პროექტთან „უზბეკეთის კულტურული მემკვიდრეობა მსოფლიოს კოლექციებში“. მუზეუმის კოლექციიდან ხალიჩების ფოტოები შევიდა წიგნ-ალბომში „უზბეკეთის მეხალიჩეობა: საუკუნეების მანძილზე შენარჩუნებული ტრადიცია“. მსოფლიო საზოგადოების მიერ ასევე მომზადდა დოკუმენტური ფილმი, რომელიც მუზეუმის კოლექციას ეძღვნებოდა.