iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბიმეტალიზმი

ბიმეტალიზმი — ფულადი სისტემა, რომლის პირობებში საყოველთაო ეკვივალენტის როლი კანონმდებლობით მიკუთვნებული აქვს ორ კეთილშობილ ლითონს — ოქროსა და ვერცხლს. ორივე ლითონისაგან მოჭრილი მონეტები შეუზღუდავად ასრულებენ ფულის ყველა ფუნქციას თანაბარი პირობებით. ბიმეტალიზმი, როგორც ფულადი სისტემა, შუა საუკუნეებში დამკვიდრდა; ცნობილია მისი ორი სახეობა: პარალელური ვალუტის სისტემა და ორმაგი ვალუტის სისტემა.

პარალელური ვალუტის სისტემის არსებობისას ოქროსა და ვერცხლის ფასების შეფარდება (პარიტეტი) მყარდება სტიქიურად, მათი საბაზრო ღირებულების შესაბამისად. ეს სისტემა ახასიათებდა ადრეულ პერიოდს. იგი მოუხერხებელი იყო ანგარიშსწორებისათვის, რადგან ოქროსა და ვერცხლის თანაფარდობა და ე. ი., საქონელთა ფასები სისტემატურად იცვლებოდა.

ორმაგი ვალუტის სისტემის არსებობის პირობებში კი პარიტეტს ოქროსა და ვერცხლს შორის აწესებდა მთავრობა; მაგ., ევროპის ქვეყნებში 1865 წელს ეს თანაფარდობა შეადგენდა 1 : 15,5.

ბიმეტალიზმი არ პასუხობს განვითარებული სასაქონლო წარმოების მოთხოვნებს და ეწინააღმდეგება ფულის ბუნებას, რომელიც მოწოდებულია შეასრულოს საქონელთა საყოველთაო ეკვივალენტის როლი. ბიმეტალიზმის წინააღმდეგობრივმა ხასიათმა და მერყეობამ, ასევე ვერცხლის წარმოების ზრდამ და აქედან გამომდინარე მისი ღირებულების შემცირებამ (ვერცხლისა და ოქროს შეფარდება იყო 1880წ. – 1 : 18, 1907 წ. – 1 : 40) და სხვა ფაქტორებმა საუკუნის დასასრულიდან ოქროს მონომეტალიზმზე გადასვლა გამოიწვია.
ბრინჯაო

ბრინჯაო — სპილენძის შენადნობი სხვადასხვა ქიმიურ ელემენტთან, უმთავრესად ლითონთან: კალასთან (კალიანი ბრინჯაო), ალუმინთან (ალუმინიანი ბრინჯაო), ბერილიუმთან (ბერილიუმიანი ბრინჯაო) და სხვა. ბრინჯაოს არ უწოდებენ მხოლოდ სპილენძისა და თუთიის (თითბერი), აგრეთვე სპილენძისა და ნიკელის შენადნობებს (სპილენძიანი შენადნობები). უძველესია კალიანი ბრინჯაო. მისი დამზადება და გამოყენება ადამიანმა ჯერ კიდევ ახ. წ.–მდე 3000 წლის წინ იცოდა (ბრინჯაოს ხანა). შუა და გვიან ბრინჯაოს ხანაში სპილენძს სხვადასხვა რაოდენობით უმატებდნენ დარიშხანს, სტიბიუმს, ტყვიას, თუთიას, მაგრამ ყველაზე გავრცელებული მაინც კალიანი ბრინჯაო იყო.

ვარაუდობენ, რომ საქართველოში ბრინჯაოს დამზადება და გამოყენება ახ. წ.-მდე დაახლოებით 2000 წლის წინ დაუწყიათ. პირველად დარიშხანიანი ბრინჯაო დაუმზადებიატ, შემდეგ მისთვის სტიბიუმი დაუმატებიათ (დარიშხანა - კვალიდან 2-3 %-მდე, სტიბიუმი - კვალიდან 12 %-მდე). შენადნობში დარიშხანის რაოდენობას განსაზღვრავდნენ ბრინჯაოს დანიშნულების მიხედვით, მაგ., ნაჭედიიარაღის დასამზადებლად განკუთვნილი ბრინჯაოშეიცავდა 0,5-7 % დარიშხანს, სამკაულებისათვის განკუთვნილი კი - 7-22 %-ს. კალიანი და სხვა ბრინჯაოს მეტალურგია საქართველოში განვითარდა ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულსა და ათასწლეულის დასაწყისში.

კალიანი ბრინჯაო კალას 14-18 %-ს (ზოგჯერ მეტსაც) შეიცავდა. ასეთი რთული შედგენილობის შენადნობიდან ნივთებს ჭედვით და ჩამოსხმით ამზადებდნენ. კალიან ბრინჯაოს საუკეთესო სამსხმელო თვისებების გამო ფართოდ იყენებდნენ საომარი და სამეურნეო იარაღის (შუბები, მახვილები, სატევრები, ცულები), მონეტების, მხატვრული ნაკეთობებისა და სამკაულიების დასამზადებლად. შუა საუკუნეებში ბრინჯაოსგან ეკლესიის ზარებს ასხამდნენ. ასეთი ბრინჯაო 20 %-მდე კალას შეიცავდა. საუკუნიდან დაიწყეს ბრინჯაოს გამოყენება მანქანათმშენებლობაში (საკისრების მილისების, კბილანების, არმატურისა და სხვათა დასამზადებლად). ამ დარგისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ბრინჯაოს ანტიფრიქციულ (ანტიფრიქციული მასალები) და ანტიკოროზიულ თვისებებს. შექმნილია სხვადასხვა მარკის სამანქანო ბრინჯაო, რომელიც შეიცავს კალას (10-15 %-მდე), თუთიას (5-10 %) და მცირე რაოდენობით ტყვიასა და ფოსფორს. საუკუნეში კალის დეფიციტურობის გამო დაიწყეს ბრინჯაოს შემცვლელის დამზადება. მაგ., შექმნილია ალუმინიანი ბრინჯაო, რომელიც საუკეთესო თვისებებისაა. იგი შეიცავს ალუმინს (5-12 %), მცირე რაოდენობით რკინას, მანგანუმსა და ნიკელს. კარგი თვისებებით გამოირჩევა ბერილიუმიანი ბრინჯაოც (დამუშავებულია 20-30-იან წლებში). შენადნობი, რომელიც 2 % ბერილიუმს შეიცავს, ზოგიერთ ფოლადზე მტკცეა. მაღალი სიმტკიცისაა კადმიუმიანი ბრინჯაოც. კადმიუმი უმნიშვნელოდ ამცირებს მის ელექტროგამტარობის უნარს. ამის გამო ამ შენადნობს იყენებენ ტელეგრაფის, ტელეფონისა და ტროლეიბუსის საკონტაქტო მავთულების დასამზადებლად.

საუკეთესო თვისებებისაა აგრეთვე სილიციუმიანი ბრინჯაო, რომელიც მაღალი პლასტიკურობის გამო ადვილად მუშავდება წნევით. ბრინჯაოს თანამედროვე მანქანათმშენებლობაში, საავიაციო და სარაკეტო ტექნიკაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია.

ბრინჯაოს საუკეთესო ჩამოსხმითი თვისებების წყალობით შესაძლებელი ხდება ნებისმიერი მოდელის უფაქიზესი დეტალების რეპროდუქცირება. ბრინჯაო მკვრივია, ოქსილირების შედეგად იძენს მედეგ ფერს (ბუნებრივ პატინას), ადვილია მისი ქიმიური ტონირება (პატინირება), მოოქროვება, მოჭედვა და გრავირება, რაც ნაკეთობათა ფერისა და გამრავალფეროვნების საშუალებას იძლევა. ბრინჯაო ფართოდ გამოიყენება სამონეტო საქმიანობაში.
დემონეტიზაცია

დემონეტიზაცია (დე... და მონეტა), სახელმწიფო ხელისუფლების მიერ მონეტისათვის მიმოქცევისა და გადახდის საშუალებათა კანონიერი ფუნქციის ჩამორთმევა. მონეტის ხმარებიდან ამოღება, რასაც განაპირობებს რემედიუმის მკვეთრი გადახრა. მონეტა, რომელმაც დემონეტიზაცია განიცადა, თავის ღირებულებას ინარჩუნებს მხოლოდ მასში შემავალი ლითონის (წონის მიხედვით) ღირებულების რაოდენობით. დემონეტიზაცია ჩვეულებრივ, ფულის სისტემის შეცვლის დროს ტარდება; მაგ., მონეტის ლითონის გაუფასურებისა და სხვა სავალუტო ლითონზე გადასვლისას.
თითბერი

თითბერი — სპილენძის ფუძეზე დამზადებული შენადნობი, რომლის ძირითადი დანამატია თუთია (50%-მდე); თითბერი – ჯერ კიდევ ჩვ. წ. აღ -მდე ძველი ბერძნებისა და ეგვიპტელებისათვის იყო ცნობილი. საუკუნის ბოლომდე მას იღებდნენ ხის ნახშირთან შერეული სპილენძისა და თუთიის მადნის დნობით. საუკუნიდან დაიწყეს სპილენძისა და თუთიის პირდაპირი შედნობა. სპილენძის შენადნობებიდან თითბერი ყველაზე გავრცელებულია. იგი ადვილად მუშავდება წნევით, ახასიათებს მაღალი მექანიკური თვისებები, ლამაზი ფერისაა და შედარებით იაფია. თითბერთაგან ამზადებენ ლენტებს, ფურცლებს, წნელებს, მილებს, მავთულს (დეფორმირებადი თუთბერი), აგრეთვე სხმულებს. თუთიის შემცველობის გაზრდასთან ერთად იცვლება თითბერის ფერი წითლიდან ღია ყვითლამდე. თითბერს, რომელიც შეიცავს 10%-მდე თუთიას, ტომპაკი ჰქვია, ხოლო 10-იდან 20%-მდე — შემცველს კი ნახევრადტომპაკი. ეს შენადნობები გამოირჩევა კოროზიამედეგობით და გადიდებული პლასტიკურობით. მათ იყენებენ რადიატორების მილების, ფურცლების, ლენტის დასამზადებლად, ფოლადის მისატკეცად.

თითბერს, რომელიც შეიცავს 20% თუთიას, იყენებენ ნაკეთობათა ცივი შტამპვით, დაწნეხითა და ადიდვით დასამზადებლად. მექანიკური, ანტიკოროზიულ და სხვა თვისებათა გასაუმჯობესებლად სპილენძისა და თუთიის ორმაგ შემადნობებს უმეტესად ალუმინს, რკინას, მანგანუმს, ნიკელს, ტყვიას და სხვა ელემენტებს უმატებენ (ჯამში დაახლოებით 10-მდე). თითბერს, რომელიც შეიცავს 15% და 0,5% აქვს ოქროს ფერი, გადიდებული ატმოსფერული კოროზიამდგრადობა; მას იყენებენ, როგორც ოქროს შემცვლელს, წარჩინების ნიშნების, მხატვრულ ნაკეთობათა დასამზადებლად. თითბერი, რომელსაც დამატებული აქვს 1,5% , ზღვის წყლის მიმართ კოროზიამედეგია. ტყვიის შემცველ თითბერს იყენებენ საავტომობილო და საათების მრეწველობაში. თითბერს იყენებენ აგრეთვე საერთო მანქანათმშენებლობაში, ხელსაწყოთმშენებლობაში, თბოტექნიკაში და წარმოების სხვა მრავალ დარგში.
კარატი

კარატი — ძველი ბერძნული წონის ერთეული; შუა საუკუნეებში გავრცელებული იყო ახლო და შუა აღმოსავლეთის ქვეყნებშიც. ბერძნულ-რომაული კარატი უდრიდა 0,189 გ, ეგვიპტური — 0,196 გ. საქართველოში დამკვიდრდა – საუკუნეებში კერატის და – საუკუნეებში ყირათის სახელწოდებით. კერატი შედიოდა დრამის წონით სისტემაში და მისი –ს, ანუ 1,212 გ იყო. ყირათი შეადგენდა მისხლის -ს, ანუ 0,192 გ.

კარატი არის ასევე ძვირფასი ქვების მასის საზომი. 1907 წელს პარიზის საერთაშორისო კონვენციის განსაზღვრით კარატი უდრის 200 მგ ან 2·10−4 კგ. ზოგ ქვეყანაში აღნიშნავს ასევე ძვირფასი ლითონების შენადნობთა სინჯს.
კლიშე (ტიპოგრაფია)

კლიშე (ფრანგ. ) — საბეჭდი ფორმა, იყენებენ საილუსტრაციო ორიგინალების მაღალი ბეჭდვის ხერხით აღწარმოებისათვის. სარეპროდუქციო ორიგინალის ხასიათის მიხედვით, კლიშე არის შტრიხული და რასტრული.

შტრიხულ კლიშეს იღებენ შტრიხებით შედგენილი გამოსახულებიდან (კალმით ნახატი, გრავიურის ანაბეჭდი, ნახაზი).

რასტრულ კლიშეს ნახევრადტონოვანი გამოსახულებიდან, რომელიც შედგება სხვადასხვა ნაჯერობის ელემენტებისაგან (ფოტოსურათი, აკვარელით ან ზეთის საღებავებით ნახატი). კლიშეს აკეთებენ ხეზე, ლინოლეუმზე, თუთიაზე (ყველაზე მეტადაა გავრცელებული), ასევე თითბერზე, სპილენძზე, პლასტმასაზე.
კოლექცია

კოლექცია ( „შეგროვება, კრებული“), ერთგვაროვანი ან თემატურად გაერთიანებული საგნების, რომლებსაც, როგორც წესი, აქვს ისტორიული მნიშვნელობა, სისტემაში მოყვანილი კრებული.

კოლექციონერობა შემგროვებლობისაგან იმით განსხვავდება, რომ იგი გულისხმობს საკოლექციო მასალის გამოვლინებას, შეგროვებას, შესწავლას და სისტემაში მოყვანას; აღმოცენდა რენესანსის ეპოქაში (მედიჩები ფლორენციაში, ლუი , ფრანგი კარდინალები რიშელიე და მაზარინი, პაპები იულიუს , ლეო და სხვ.). ცნობილი უნივერსალური კოლექცია ჰქონდათ გოეთესა და ამერიკელ მხატვარსა და ბუნებისმეტყველს ჩ. პილსს.

 და სს-ის მიჯნაზე ჯერ აშშ-ში, შემდეგ ევროპაში კოლექცია კაპიტალის დაბანდების სარფიან ხერხად იქცა, რადგანაც გადასახადები არ ედებოდა, რამაც კოლექციის ობიექტებით სპეკულაცია გამოიწვია.

კოლექციონირება ხელს უწყობდა ნუმიზმატიკის, ჰერალდიკის, სფრაგისტიკის, აგრეთვე არქეოლოგიის, ეთნოგრაფიისა და სხვ. განვითარებას. ჩამოყალიბდა კოლექციონირების სამი სახე: სამეცნიერო, სასწავლო და მოყვარულთა. გამოიკვეთა მისი დარგებიც: ფილატელია (საფოსტო მარკების შეგროვება და შესწავლა), ბონისტიკა (ქაღალდის ფულის, ნიშნებისა და ბონების შეგროვება და შესწავლა), მოყვარულთა ნუმიზმატიკა (მონეტების შეგროვება), ფილუმენია (ასანთის კოლოფების ან მათი ეტიკეტების შეგროვება), ფილოკარტია (ბარათების შეგროვება და შესწავლა), ფალერისტიკა (სამკერდე ნიშნების შეგროვება და შესწავლა), ფილოფონია (მუსიკალური ჩანაწერების შეგროვება და შესწავლა) და სხვ. ბევრ ქვეყანაში არის კოლექციონერთა საზოგადოებები, გამოდის სპეციალური წიგნები, ჟურნალები და კატალოგები.
ლიგატურა (საიუველირო საქმე)

ლიგატურა — დამხმარე შენადნობი, რომელთა მეშვეობით თხევად ლითონს მალეგირებელ ელემენტებს ლითონის ნადნობისათვის ან გამყარებული ლითონის განსაზღვრული თვისებების მისანიჭებლად. ლიგატურიდან თხევადი ლითონისთვის მალეგირებელი ელემენტების დამატება სხვა ხერხითაც შეიძლება(იხ. ლეგირება), მაგრამ იგი ამ თვისებებს ლიგატურიდან უკეთესად ითვისებს. ძვირფასი ლითონის მონეტის მოსაჭრელად განკუთვნილი შენადნობისათვის დაბალი ხარისხის ლითონის დამატება; მაგ., ვერცხლის ან სპილენძის დამატება ოქროსათვის, სპილენძისა – ვერცხლისათვის და ა.შ.; ამგვარ შენადნობს ოქროთი ან ვერცხლით ლეგირებული ეწოდება, მონეტის ჩამოსხმისათვის მოხმარებულ შენადნობის მასას (წონას) კი მონეტის ლიგატურული მასა.
ოსტეოპოროზი

ოსტეოპოროზი — დაავადება დაკავშირებული ძვლის ქსოვილის დაზიანებასთან (დავიწროებასთან), რომელიც ძვლის მოტეხილობასა და დეფორმაციას იწვევს.

ასაკთან ერთად ძვლები ვიწროვდება და მყიფე ხდება. ნაწილობრივ ეს იხსნება იმით, რომ დაახლოებით 35 წლის შემდეგ ძვლებიდან კალციუმის გამორეცხვა უფრო ინტენსიურად ხდება. ეს თვისება დამახასიათებელია ყველასთვის, თუმცა ზოგიერთ ადამიანს უფრო მკაფიოდ უვლინდება და ოსტეოპოროზი უვითარდება.
ჯორჯ ჯენინგსი

ჯორჯ ჯენინგსი ; დ. 10 ნოემბერი, 1810 — გ. 17 აპრილი, 1882) — ინგლისელი სანიტარული ინჟინერი და სანტექნიკოსი, რომელმაც პირველი საზოგადოებრივი საპირფარეშო გამოიგონა.

ჯენინგსის სპეციალიზაცია ტუალეტის ისეთი დიზაინი შექმნა იყო, რომელიც „ისევე უნაკლო იქნებოდა, როგორც კი სანიტარული კარადა შეიძლება ყოფილიყო“. თუმცა მისი შექმნილია ისეთი საზოგადოებრივი სანიტარული პროექტები, როგორიცაა მიწისქვეშა „საზოგადოებრივი საპირფარეშოები“ . შესასვლელებს ლითონის ხელსაჭიდები ჰქონდა და განათებული თაღები, ინტერიერის კედლები კი კერამიკული ფილებით იყო დაფარული.

ერთ-ერთი დღემდე შემორჩენილი ნიმუშია მამაკაცთა საპირფარეშო უესლის კაპელასთან, ლონდონი, აგებული 1891 წელს და აღდგენილი 1972 წელს. მისი ყველაზე განთქმული ინსტალაცია იყო დიდი გამოფენისთვის მოსვენების ოთახები ბროლის სასახლეში.
ფულერ ოლბრაიტი

ფულერ ოლბრაიტი (12 იანვარი, 1900 – 8 დეკემბერი, 1969) — ამერიკელი ენდოკრინოლოგი, რომელსაც მნიშვნელოვანი წვლილი მიუძღვის ამ სფეროს განვითარებაში, განსაკუთრებით კი კალციუმის მეტაბოლიზმის საკითხში.

ოლბრაიტს მიაწერენ მრავალ აღმოჩენას მედიცინაში. მან აღწერა პოლიოსტოტური ფიბროზი (რომელსაც მოგვიანებით მაკკუნი-ოლბრაიტის სინდრომი დაარქვეს), ჰიპერპარათიროიდიზმის კლინიკური და პათოლოგიური თვისებები და სხვადასხვა ტიპები (პარათიროიდის ჰორმონის გადაჭარბებული წარმოება პარათიროიდის გლანდების მიერ), კუშინგის სინდრომის მექანიზმი, და გამოიცნო მენოპაუზის მნიშვნელობა ოსტეოპოროზზე, სხვა მრავალთა შორის.

1943-44 წლებში იყო ამერიკის კლინიკური გამოძიების საზოგადოების პრეზიდენტი, 1945-46 წწ. შიდა სეკრეციების შესწავლის ასოციაციის პრეზიდენტი, ხოლო 1946-47 წლებში ენდოკრინული საზოგადოების ხელმძღვანელი. 1955 წელს აირჩიეს მეცნიერებათა ეროვნულ აკადემიაში.
ფრიდენსრაიხ ჰუნდერტვასერი

ფრიდენსრაიხ ჰუნდერტვასერი (გერმ. , ნამდვ. სახელი — ფრიდრიხ შტოვასერი; დ. 15 დეკემბერი, 1928, ვენა, ავსტრია — გ. 19 თებერვალი, 2000, ახალი ზელანდია) — ავსტრიელი არქიტექტორი და ფერმწერი, ორიგინალური შენობების შემქმნელი „ბუნებრივ“, „ეკოლოგიურ“ და „ბიომორფულ“ სტილში. მისი ერთ-ერთი პირველი და ყველაზე განთქმული პროექტი იყო ჰუნდერტვასერჰაუზი ვენაში, რომელიც შემდგომში მთელი მისი შემოქმედების ლეიტმოტივი გახდა.

ჰუნდერტვასერის ორიგინალური, უმართავი, ზოგჯერ შოკისმომგვრელი არტისტული ხედვა აისახა მის ფერწერაში, ეკოლოგიურობაში, ფილოსოფიაში, ფასადების დიზაინში, საფოსტო მარკებში, დროშებში და ტანსაცმელში. მის ნამუშევრებში გავრცელებულ თემათა შორისაა სწორი ხაზის უარყოფა, მკვეთრი ფერები, ორგანული ფორმები, ადამიანთა დაახლოება ბუნებასთან და მკაცრი ინდივიდუალიზმი. ის დღემდე რჩება განუმეორებლად, თუმცა მისი არქიტექტურული ნამუშევრები ემსგავსება ანტონიო გაუდისას ბიომორფულ ფორმებში და ფილების გამოყენებაში. ადრეულ პერიოდში მას შთაგონება ეგონ შილეს ნამუშევრებიდან მიუღია და მის სტილს ხშირად ადარებდნენ გუსტავ კლიმტის ხელწერას. ის აღტაცებაში მოჰყაავდა სპირალებს და სწორ ხაზებს „ეშმაკის ხელსაწყოებს“ უწოდებდა. ის ხელოვნების საკუთარ თეორიას „ტრანსავტომატიზმს“ უწოდებდა, სიურრეალისტურ ავტომატიზმზე დაყრდნობით, ყურადღებას ამახვილებდა რა მნახველის გამოცდილებაზე, თვით ხელოვანის განცდის ნაცვლად.
მიუნცკაბინეტი

მიუნცკაბინეტი (გერმ. ) — მონეტების კაბინეტი, სადაც დაცული იყო კოლექციონერების მიერ შეგროვებული მასალა და წარმოებდა მათი შესწავალა. საუკუნეში ხუთი ასეთი ცენტრი შეიქმნა: სამეფო ან საიმპერატორო ნუმიზმატიკური ცენტრები ვენაში, ბერლინში, პარიზში, ლონდონსა და პეტერბურგში.

თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ნუმიზმატიკის კაბინეტი დაარსდა 1924 წელს აკად. ივანე ჯავახიშვილის თაოსნობით, რომელსაც დღიდან მისი დაარსებისა სათავეში ედგა თამარ ლომოური. 1931 წელს უნივერსიტეტის ნუმიზმატიკური კაბინეტის მონეტები და ინვენტარი გადაეცა საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმს და აქ უკვე მეორე გამოჩენილი ქართველი მეცნიერის აკად. დავით ჩუბინაშვილის ინიციატივით საფუძველი ჩაეყარა ნუმიზმატიკურ უჯრედს, რომელიც შემდეგში განყოფილებად გადაიქცა.
მონეტა

მონეტა — ლითონის ფულის ერთეული; ლითონის რომელიმე სახეობისაგან მოჭრილი ფული, რომელსაც აქვს განსაზღვრული ფორმა, წონა, სინჯი და ღირებულება. თავდიპრველად სიტყვა „მონეტა“ იყო ქალღმერთ იუნონას ერთ-ერთი ეპითეტი და ნიშნავდა დამრიგებელს. სახელი მომდინარეობს კაპიტოლიუმის ბორცვზე (ქ. რომი) იუნონა — მონეტას ტაძარში მოთავსებული ზარაფხანისაგან, სადაც იჭრებოდა ლითონის ფული. მონეტის სამშობლოდ მიჩნეულია ლიდია. ძვ. წ. საუკუნიდან მონეტამ მრგვალი ფორმა მიიღო და მისი სრულფასოვნების გარანტიას სახელმწიფო იძლეოდა. მონეტის შემოღებამდე მიმოქცევაში იყო ლითონის სხვადასხვა ფორმის ზოდები.

მონეტის მოჭრა საქართველოში ძვ. წ. საუკუნიდან დაიწყო და სისტემატურად გრძელდებოდა 1834 წლამდე. ტერმინი მონეტა ძველ ქართულ წყაროებში არ იხსენიება. სამონეტო საქმიანობა საქართველოში განახლდა 1995 წლიდან. მონეტის მოჭრის უფლება, როგორც წესი, სახელმწიფოს კომპეტენციაა; ამდენად, მონეტა სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის მქონე საბუთია.

გალერეა
მონომეტალიზმი

მონომეტალიზმი, ( „ერთი, ერთიანი, ერთადერთი“; მეტალი < „ლითონი“) — ფულადი სისტემა, რომლის დროსაც ერთი ლითონი არის საყოველთაო ეკვივალენტი და ფულადი მიმოქცევის საფუძველი. იმის მიხედვით, თუ რომელი ლითონი ასრულებს ამ როლს, მონომეტალიზმი შეიძლება იყოს: სპილენძის, ვერცხლისა ან ოქროსი. სპილენძის მონომეტალიზმი არსებობდა რომში ძვ. წ. – საუკუნეებში, ვერცხლისა — რუსეთში (1843-1852 წწ.), ნიდერლანდებში (1847-1875 წწ.), ინდოეთში (1852-1893 წწ.). ჩინეთში დიდხანს არსებობდა ვერცხლის მონომეტალიზმი, რომელიც ოფიციალურად შეიცვალა 1935 წელს. ოქროს მონომეტალიზმი შემოიღეს საუკუნის ბოლოს დიდ ბრიტანეთში და საუკუნის ბოლოს ევროპის სხვა ქვეყნებში, რუსეთსა და იაპონიაში — 1897 წელს, აშშ-ში — 1900 წელს.
სიმბოლო

სიმბოლო ( „ნიშანი“) — გრძნობად-აღქმადი ობიექტი, რომელსაც შეთანადებული აქვს ნებისმიერი ბუნების სხვა ობიექტი, როგორც მისი მნიშვნელობა. არ არის აუცილებელი, რომ სიმბოლო ჰგავდეს თავის მნიშვნელობას. სიმბოლოს მნიშვნელობა შეიძლება იყოს როგორც ფიზიკური საგანი ან მოვლენა, ისე აზროვნებისეული ობიექტი — საგანთა თვისება, საგნობრივი ვითარება. სიმბოლო აღქმად-მატერიალურ სახეს აძლევს აზროვნების პროცესებს და ამით ქმნის ცოდნის დაგროვებას, შენახვისა და გადაცემის საშუალებას. ზოგჯერ სიმბოლოს იყენებენ „პირობითი ნიშნის“ სინონიმად და განსაზღვრავენ მას, როგორც აშკარა შეთანხმებით შემოღებულ ნიშანს.
სიქა

სიქა, (< სპარს. სექქე), თეგი, ტვიფრი, რომლითაც იჭრება ლითონის ფული. თითო მონეტის მოსაჭრელად საჭიროა ორი სიქა — შუბლისა და ზურგის გამოსახულებისათვის. შუბლის სიქა იჭრებოდა გრდემლზე, ზურგისა — მოძრავი ლითონის ღეროზე. სიქაზე ამოკვეთილია ნეგატიური გამოსახულება და სამონეტო ლეგენდა. უძველეს მონეტებს (ძვ. წ. – საუკუნეებში) გამოსახულება მხოლოდ შუბლის მხარეზე აქვთ. ზედა სიქის ნაცვლად იხმარებოდა ოთხწახნაგა განიკვეთიანი რკინის ერთი ან რამდენიმე ღერო, რომელიც მონეტაზე ოთხკუთხა ღრმულს (ე. წ. ) ტოვებდა. ზოგჯერ ამ ღეროების ქვედა პირზე რაიმე მარტივი გამოსახულება (ვარსკვლავი, ჯვარი) იკვეთებოდა. თანდათან ეს გამოსახულება გართულდა და ძვ. წ. – საუკუნეებში გაჩნდა მონეტის ზურგის გამოსახულებაც. მონეტის შუბლისა და ზურგის სიქები პირველად გამოიყენეს ათენში პისისტრატეს დროს. უძველეს სიქას ამზადებენ ბრინჯაოსა და რკინისაგან, შემდგომში — ნაწრთობი ფოლადისაგან. ანტიკურ ხანასა და შუა საუკუნეებში თითოეულ მონეტას ჭრიდნენ ზედა სიქაზე ჩაქუჩის დარტყმით. საუკუნეში გამოიგონეს მონეტის მოსაჭრელი მანქანა, რომელიც პრაქტიკულად დღემდე უცვლელად იხმარება. სიქა გაცვეთის შემდეგ იცვლებოდა, ამიტომ მათი პოვნის შემთხვევები იშვიათია. აღმოჩენილი სიქების უმეტესობა ყალბისმქნელებს ეკუთვნით. 1944 წელს გრემში ნაპოვნია ორი სიქა; ინახება სიმონ ჯანაშიას სახ. საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
ფოლადი

ფოლადი — რკინის დეფორმირებადი (ჭედადი) შენადნობი ნახშირბადსა (არაუმეტეს 2.14%–ისა და არანაკლებ 0,022 %-ისა) და სხვა ელემენტებთან. შავი მეტალურგიის უმნიშვნელოვანესი პროდუქტი. ფოლადის წარმოების უძველესი ხერხია ცივსაბერი პროცესი, რომელსაც საფუძვლად ედო ქურაში (მოგვიანებით შახტურ ღუმელში) რკინის აღდგენა მადნიდან ხის ნახშირით. ძველი ქართველი მელითონეები სიტყვა ფოლადს უწოდებდნენ მაგარ რკინას, რომელიც რუსულ ენაში „ბულატის“ სახელწოდებით დამკვიდრდა. ადრეული მეტალურგიის უდიდეს მიღწევად ამ სახის ფოლადი ითვლება. ასეთი ფოლადის ნამზადის ზედაპირი ტალღოვანია ან ქსოვილისებრი ბოჭკოვნებით გამოირჩევა, ახასიათებს მაღალი ფხამახვილობა, დიდი დრეკადობა და სიმტკიცე. გამოყენების სფეროს მიხედვით ფოლადი არის საკონსტრუქციო, საიარაღო და განსაკუთრებული თვისებების მქონე.
მსუბუქი ლითონი

მსუბუქი ლითონები — ლითონები, რომელთა სიმკვრივე 5 გრ/სმ³-ზე მცირეა. ზღვარი მსუბუქსა და მძიმე ლითონებს შორის მერყეობს. ისეთი ლითონები, როგორებიცაა ლითიუმი, ბერილიუმი, ნატრიუმი, მაგნიუმი და ალუმინი, ყოველთვის ამ ცნების ქვეშ მოიაზრება, დამატებით ლითონები ნიკელამდე. ნიკელზე მძიმე ლითონებს ხშირად მძიმე ლითონებს უწოდებენ. მსუბუქი ლითონები, ჩვეულებრივ, ნაკლებად ტოქსიკურებია, ვიდრე მძიმე ლითონები.

მონეტების დასამზადებელ შენადნობთათვის იყენებენ მხოლოდ ალუმინის ლიგატურას, უმეტესად ეს არის ალუმინი-სპილენძი-მაგნიუმის შენადნობი. ეკონომიის მიზნით ის ფართოდ გამოიყენება წვრილი მონეტების დამზადებისას, რადგანაც მსოფლიო ბაზარზე ძვირადღირებული სპილენძისაგან დამზადებული მონეტის ფასი გადააჭარბებდა წვრილი მონეტის ნომინალურ ღირებულებას.
ჭედვა

ჭედვა — ლითონების წნევით დამუშავების ერთ-ერთი სახეობა, რომლის დროს იარაღი ნამზადზე ასრულებს მრავალჯერად წყვეტილ ზემოქმედებას, რის შედეგად იგი (ნამზადი) დეფორმირდება და თანდათანობით საჭირო ფორმასა და ზომას იღებს.

ჭედვა ცნობილი იყო მანამ, სანამ ადამიანი მადნისაგან ლითონის მიღებას დაიწყებდა; მაგ., ირანში, მესოპოტამიასა და ეგვიპტეში მეტეორიტული რკინის ჭედვა ძვ. წ. - ათასწლეულში იცოდნენ. თითქმის ამავე პერიოდიდან იწყებენ ლითონის დამუშავებას იბერიულ-კავკასიური მოდგმის ხალხები. საზოგადოების მატერიალურ კულტურის განვითარებაში მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო სპილენძის გამოდნობა და მისი დამუშავება (ბრინჯაოს ხანა). ამ დროს ფართოდ იყენებდნენ ჭედვას. შემდგომ პერიოდში ვითარდება რკინის მეტალურგია. ამავე პერიოდში მრავალ ქვეყანაში, მათ შორის საქართველოში, დაიწყო განვითარება ჭედვის ხელოვნებამ.

ლითონს ჭედავენ (როგორც წესი, ცხლად) ფასონურ ან ბრტყელ საცემებს შორის. დაბალი მწარმოებლურობის მიუხედავად, ჭედვა ერთეულ და წვრილსერიულ წარმოებაში უნივერსალური და შეუცვლელი პროცესია, განსაკუთრებით დიდი მასის (350 ტ-მდე) ნაჭედების მისაღებად. ჭედვა მიმდინარეობს სამჭედლო უროებზე, რომელთა მვარდნი ნაწილების მასაა 1-იდან 5000 კგ-მდე, და სამჭედლო ჰიდროწნეხებზე, რომლებიც ავითარებენ 2-200 მეგნ (200-20000 ტძ) ძალას. ჭედავენ როგორც სხმულებს, ისევე ნაგლინს. დიდი მასის სხმულების ან ნამზადების ჭედვის დროს იყენებენ ამწეებს, მანიპულატორებს, გადამყირავებლებს. ჭედვის დროს უმჯობესდება ლითონის სტრუქტურა და ხარისხი.

ხარისხოვანი ნაჭედის მისაღებად უნდა დაიცვან ტემპერატურული ინტერვალი — ჭედვის დაწყებისა და დამთავრების ტემპერატურა. იგი დამოკიდებულია საჭედ მასალასა და მის ქიმიურ შემადგენლობაზე (მაგ., დაბალნახშირბადიანი ფოლადებისათვის — 1280-750°, ლეგირებული ფოლადისათვის — 1180-850°, სპილენძის შენადნობებისათვის — 900-700°, ალუმინის შენადნობებისათვის — 500-380°).

ჭედვის ძირითადი ოპერაციებია დასმა, გამოტვიფვრა, გაწელვა, მოგორვა, გაჭოლვა, ჭრა, სამჭედლო შედუღება და სხვ.
ჭვირნიშანი

ჭვირნიშანი, წყლის ნიშანი, ფილიგრანი — გამჭვირვალე გამოსახულება — მოხატულობა ან ტექსტი ქაღალდზე, რომელიც ჩანს მხოლოდ სინათლეზე გახედვისას; კეთდება ქაღალდის წარმოების პროცესში ქაღალდის სველ ტილოზე ეგუტერის ან მრგვალბადიანი მანქანის ცილინდრების მეშვეობით. ჭვირნიშანი აღმოცენდა ევროპაში იმ პერიოდში, როდესაც ქაღალდის წარმოებამ სავაჭრო-სასაქონლო მნიშვნელობა მოიპოვა. პირველად იგი ქაღალდის იტალიურ ნაწარმზე გაჩნდა ს-ის ბოლოს. ამ ნიშნის მიხედვით ხდებოდა ხელოსნის შრომის ანაზღაურება. ევროპული წარმოების ქაღალდი ჭვირნიშნიანი იყო ს-ის ბოლომდე. ევროპულისაგან განსხვავებით, აღმოსავლური წარმოების ქაღალდს ჭვირნიშანი არ ჰქონია.

ქართული ტერმინი „ჭვირნიშანი“ ივანე ჯავახიშვილმა შემოიღო. ქართული ხელნაწერების ჭვირნიშნებს პირველმა ექვთიმე თაყაიშვილმა მიაქცია ყურადღება. ქართულ წერილობით ძეგლებში ჭვირნიშანი ს-ის დამდეგიდან გვხვდება, ქაღალდი ვენეციიდან შემოჰქონდათ. - სს-ის მიჯნაზე აღმოსავლური წარმოების ქაღალდი საქართველოში გაქრა და ევროპული ჭვირნიშნიანი ქაღალდი გაბატონდა. თუ ძველად ჭვირნიშანს სავაჭრო-სასაქონლო ღირებულება ჰქონდა, თანდათანობით მან შეიძინა სამეცნიერო და დამცავი დატვირთვა: ჭვირნიშნით არკვევენ ძველი ქაღალდის სადაურობას და ათარიღებენ უთარიღო ძველ დოკუმენტაციასა და წიგნებს, ყალბისაგან ანსხვავებენ ნამდვილ ფულს, ფასიან ქაღალდებს, საბუთებს, მარკებს და ა. შ. ზოგჯერ მისი დანიშნულება მხოლოდ ქაღალდის გალამაზებაც არის.

ჭვირნიშანი საფოსტო მარკაზე
ფილატელიაში ჭვირნიშანი წარმოადგენს საფოსტო მარკის ერთ-ერთ მახასიათებელს. მისი საშუალებით შესაძლებელია ნამდვილი და ყალბი მარკების გარჩევა. სიმბოლო შეიძლება იყოს მარტივი და რთული. მარტივი სიმბოლოები სათითაოდ ყველა მარკაზე არის ხოლმე გამოსახული. რთული სიმბოლოები უფრო დიდი ზომისაა და მარკების მთელ ფურცელზეა გაშლილი, ცალკეულ მარკაზე კი სიმბოლოს ფრაგმენტი ისახება. ჭვირნიშანი დატანებული აქვს საუკუნის და საუკუნის დასაწყისის ყველა მარკას. თანამედროვე მარკებზე კი იშვიათად გვხვდება.

მრავალი ქვეყანა ტრადიციულად ყოველთვის იყენებს ჭვირნიშანს თავის საფოსტო მარკებზე, თუმცა ამის აუცილებლობა თანამედროვე მაღალხარისხოვანი და დაცული ბეჭდვის პირობებში არ არსებობს.

მარკის კლასიკური წყლის ნიშნებია: მცირე ზომის გვირგვინი, ვარსკვლავი, ნახევარმთავრე, გედი, ხარის თავი, ეროვნული სიმბოლოები, გეომეტრიული ფიგურები .

რუსეთისა და მისი გავლენის ტერიტორიების მარკების ჭვირნიშნები
რუსეთის იმპერიის 1858 წელს გამოცემულ მარკებზე ჭვირნიშანში ისახება „ორიანი“;
რუსული ანბანის ასოები „. . . .“ ( — სახელმწიფო ქაღალდების დამზადების ექსპედიცია), ჰორზონტალური და ვერტიკალური ხაზები, რომლებიც სერავენ მთელ ფურცელს 1866 წლის მარკებზე.
„ჩრდილოვანი კავდრატები“ — დამახასიათებელია 1921 და 1928-1929 წლების საბჭოთა მარკებისათვის , მათ შორის მარკა „განთავისუფლებული პროლეტარია‎‎“ 1921წ.
„რომბები“ — 1922 წლის მარკებზე;
„კვადრატები და კუთხეები“ — ავიაფოსტის 1930 წ. მარკებზე;
„ხალიჩა“ — 1925-1935 წლების მარკებზე;
„ნამგალი და ურო“ — 1950 წლის მარკებზე;
„კუთხეები“ — 1960 წლის მარკებზე.

დამღირების ზოგიერთი ტიპი, მაგალითად „ჯვარი ოვალში“, შვეიცარიის ადრეული პერიოდის მარკებზე ძალიან ჰგავს ჭვირნიშანს, რადგან დამღირების ადგილზე ქაღალდი უფრო თხელია, მაგრამ წყლის ნიშნისაგან განსხვავდება მახვილი კიდეებით.