ენის პროცესირება ტვინში

ენის პროცესირება მოიაზრებს ადამიანების მიერ სიტყვების გამოყენებას იდეებისა და გრძნობების გადმოსაცემად და ასევე იმას, თუ როგორ ხდება ამგვარი კომუნიკაციის დამუშავება და გაგება. ამდენად, ენის პროცესირება გულისხმობს ტვინის მიერ ენის შექმნასა და გაგებას. ბოლოდროინდელი თეორიების მიხედვით, აღნიშნული პროცესი მთლიანად ტვინში მიმდინარეობს და მას ტვინი განაგებს. გარდა ამისა, ენის პროცესირების ჩამოყალიბებაში მონაწილეობენ გარემო ფაქტორებიც.

ენის პროცესიერება ადამიანის სახეობისათვის ერთ-ერთი, შეიძლება ითქვას ყველაზე დამახასიათებელი უნარია. მიუხედავად ამისა, მასზე არსებული ინფორმაცია მწირია და საკვლევად დიდ მასალას წარმოადგენს. ტვინის აღნიშნული ნაწილი აგრეთვე აუმჯობესებს ენის შემსწავლელთა მიერ გამოყენებულ დასწავლისა და აზროვნების გზებს.

აღნიშნულ თემაზე დღესდღეობით არსებული ცოდნა მომდინარეობს პაციენტებისგან, რომელთაც მიუღიათ გარკვეული ტიპის თავის ქალის სერიოზული დაზიანება, იქნება ეს გარე (ტყვიით მიყენებული დაზიანება, ჭრილობები) თუ შიდა (ინფარქტი, სიმსივნე, დეგენერაციული დაავადებები) დაზიანება.

კვლევებმა აჩვენა, რომ ენის პროცესირების უმეტესი ფუნქციები თავის ტვინის ქერქში მიმდინარეობს. ქერქის ენის უბნების მთავარ ფუნქციას სიმბოლური რეპრეზენტაცია წარმოადგენს. ენის სხვადასხვა ფორმის არსებობის მიუხედავად, ყველა მათგანი სიმბოლურ რეპრეზენტაციაზეა დაფუძნებული.

ენის პროცესირებაში მონაწილე ნერვული სტრუქტურები
ენის ფუნქციების უმრავლესობა მუშავდება რამდენიმე ასოციაციურ უბანში. ადამიანთა კომუნიკაციისათვის აუცილებლად მიიჩნევა ორი კარგად იდენტიფიცირებული უბანი, ვერნიკესა და ბროკას არე. აღნიშნული უბნები ძირითადად დომინანტურ ნახევარსფეროში (მოსახლეობის 97%-ში დომინანტურია მარცხენა ნახევარსფერო) მდებარეობენ და ენის პროცესირებაში ყველაზე მნიშვნელოვან უბნებად ითვლებიან. სწორედ ამიტომ მიიჩნევა ენა ლოკალიზებულ და ლატერალიზებულ ფუნქციად.

მიუხედავად ამისა, აღნიშნულ კოგნიტიურ ფუნქციაში ნაკლებად დომინანტური ნახევარსფეროც მონაწილეობს, თუმცა, მისი მონაწილეობის დონე მუდმივი განხილვის საგანია.

ენის პროცესირებისა და შეუფერხებელი მეტყველებისთვის რელევანტურ ფაქტორებად მიიჩნევა ქერქის სისქე, ქერქის შუბლისწინა უბნების მონაწილეობა და კომუნიკაცია მარჯვენა და მარცხენა ნახევარსფეროებს შორის.

ვერნიკეს არე
ვერნიკეს არე, როგორც წესი, მდებარეობს დომინანტური ნახევარსფეროს ზემო საფეთქლის ხვეულას უკანა მხარეს (ბროდმენის უბანი 22). მისი ზოგიერთი განშტოება ვრცელდება ლატერალური ღარის უკანა ნაწილზე, თხემის წილში.

ვერნიკეს არე აუდიტორულ და ვიზუალურ ქერქს შორის მდებარეობს. ქერქის სმენითი ნაწილი ტრანსვერსალურ საფეთქლის ხვეულაში (ბროდმენის უბნები 41 და 42), საფეთქლის წილში, ქერქის მხედველობითი ნაწილი კი კეფის წილის უკანა მხარეს მდებარეობს (ბროდმენის უბნები 17, 18 და 19).

მიუხედავად იმისა, რომ დომინანტური ნახევარსფერო ენის გაგების უმეტეს ასპექტზეა პასუხისმგებელი, ბოლოდროინდელმა კვლევებმა აჩვენა, რომ არადომინანტური ნახევარსფეროს (მოსახლეობის 97%-ში მარჯვენა ნახევარსფერო) ჰომოლოგიური უბანი დაწერილი თუ მოსმენილი ორაზროვანი სიტყვების გაგებაში მონაწილეობს.

რეცეპტული მეტყველება ტრადიციულად ზემო საფეთქლის ხვეულას უკანა ნაწილში მდებარე ვერნიკეს არესთან და მასთან მდებარე უბნებთან ასოცირდება. მეტყველების აღქმის თანამედროვე მოდელებში ვერნიკეს არეს დიდი ნაწილთან ერთად შედის დორსალური ნაკადიც, რომელიც მოიცავს ასევე მეტყველების მოტორულ პროცესირებაში ჩართულ უბნებს.

ვერნიკეს არე პირველად 1874 წელს კარლ ვერნიკემ აღმოაჩინა. მისი მთავარი ფუნქციაა ენის გაგება და გამართული იდეების გადმოცემის უნარის არსებობა, იქნება ეს ხმოვანი, წერილობითი თუ ჟესტებით ნაჩვენები ენა. უფრო ღრმა ანალიზი ცხადყოფს, რომ ბროკას არე შესაძლოა ნაკლებად იყოს ჩართული ცალკეული სიტყვების წარმოებაში, თუმცა ნაჩვენებია, რომ ეს არე გაცილებით ვრცელ მასშტაბზე ახდენს ენის პროცესირების ინფორმაციის შეთანხმებას მეტყველების წარმოსაქმნელად.

რკალისებრი ნაკრები 
რკალისებრი ნაკრები ტვინში არსებულ ვერნიკესა და ბროკას არეებს შორის მდებარეობს და მათ ერთმანეთთან ნერვული ბოჭკოების ნაკრების საშუალებით აკავშირებს. ტვინის ეს ნაწილი ორ არეს შორის ტრანზიტულ ცენტრს წარმოადგენს და დიდწილად მეტყველებასა და კომუნიკაციაზეა პასუხისმგებელი.

ქერქის სისქე და ვერბალური სიმწყობრე
ბოლოდროინდელმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ლექსიკური სიმწყობრის ზრდის მაჩვენებელი დადებით კორელაციაშია ქერქის შეთხელების მაჩვენებელთან. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, გაუმჯობესებული შედეგები უფრო მეტ შეთხელებასთანაა დაკავშირებული. ეს ფაქტი გაცილებით უფრო აშკარაა მარცხენა ნახევარსფეროს უბნებში, მათ შორის მარცხენა ლატერალურ დორსალურ შუბლისა და მარცხენა ლატერალურ თხემის წილებში, ანუ იქ, სადაც ჩვეულებრივ ბროკასა და ვერნიკეს არეები მდებარეობს. ბავშვები შედარებით  დაბალი ეკონომიკური სტატუსის მქონე ოჯახებიდან გარემოსგან უფრო ნაკლებ კონგიტიურ სტიმულებს იღებენ, რაც მათ ენის პროცესირებისათვის არახელსაყრელ მდგომარეობაში აყენებს.

ბილინგვური განვითარება და ზემოქმედება
ბილინგვებზე ჩატარებული კვლევის მიხედვით, ორივე ენის შესახებ არსებული ინფორმაცია ტვინში მაშინაც აქტიურდება, როდესაც მოსაუბრე მხოლოდ ერთ ენას იყენებს. ზოგი კვლევა აჩვენებს, რომ, ვინაიდან ბილინგვებს ლინგვისტურ ინფორმაციაზე წვდომა მონოლინგვებისაგან განსხვავებულად აქვთ, ისინი ენის პროცესირებაში უპირატესობით სარგებლობენ და მონოლინგვებს რეაქციის დროის მაჩვენებელსა და შემდგომ მოცემულ დავალებებში შესაბამისი ენის წარმოქმნაში ჯობნიან. მიუხედავად ამისა, სხვა კვლევის მიხედვით, აღნიშნული პროცესი ყველა ბილინგვალზე არ ვრცელდება.

შემავალი ინფორმაციის ხარისხი და ბავშვებზე მიმართული მეტყველება
ბავშვებზე მიმართული მეტყველება ბავშვებში გავლენას ახდენს ენის პროცესირების განვითარებაზე. ისინი, ვისაც ამგვარ მეტყველებასთან უფრო მეტი შეხება აქვთ, ენის პროცესირებაში უფრო ეფექტურ უნარებს გამოიმუშავებენ.

ვერბალური ენა
მეტყველების აღქმა
აუდიტორული ორგანოების მიერ მიღებული აკუსტიკური სტიმული კორტის ორგანოში ბიოელქტრულ სიგნალებად გადაიქცევა. აღნიშნული ელექტრული იმპულსები სკარპას განგლიონის მეშვეობით ორივე ნახევარსფეროში პირველად აუდიტორულ ქერქში გადადის. ყოველი ნახევარსფერო მას თავისებურად ამუშავებს: მარცხენა მხარე  ისეთ ნაწილებს ამოიცნობს როგორებიცაა ფონემები, მარჯვენა მხარე კი პროზოდულ მახასიათებლებსა და მელოდიურ ინფორმაციას არჩევს.

სიგნალი მარცხენა ნახევარსფეროში მდებარე ვერნიკეს არეში გადადის (ინფორმაცია, რომელიც მარჯვენა ნახევარსფეროში მუშავდებოდა ინტერ-ნახევარსფერულ აქსონებს გადაკვეთს), სადაც უკვე აღნიშნული ანალიზი მიმდინარეობს.

მეტყველების გაგებისას აგზნება ფიქსირდება ვერნიკეს არესა და მის გარშემო.  მრავალრიცხოვანი მტკიცებულების თანახმად, მეტყველების პროცესირების აკუსტიკურ-ფონეტიკურ ასპექტებში უკანა ზედა საფეთქლის ხვეულა მონაწილეობს. შედარებით ვენტრალური მხარეები, როგორიცაა უკანა შუა საფეთქლის ხვეულა , მიიჩნევა, რომ უფრო დიდ ლინგვისტურ როლს თამაშობს, აკავშირებს რა აუდიტორული სიტყვის ფორმას ვრცლად გადანაწილებულ სემანტიკურ ცოდნასთან.
ექსპრესიული აფაზია (იგივე ბროკას აფაზია): ხასიათდება, როგორც არამწყობრი აფაზია. ამგვარ ენობრივ აშლილობას ბროკას არეს ან მის ახლოს მყოფი ადგილების დაზიანებისას ვხვდებით. ამ აშლილობის მქონე ინდივიდებს უჭირთ მეტყველება, მიუხედავად იმისა, რომ მათი კონგიტიური ფუნქციების უმრავლესობა დაუზიანებელია და ენის გაგებაც შეუძლიათ. ისინი ხშირად ტოვებენ პატარა სიტყვებს, აანალიზებენ საკუთარ აშლილობას, რაც შესაძლოა ფრუსტრაციის მიზეზი გახდეს.
რეცეპტული აფაზია (იგივე ვერნიკეს აფაზია): რეცეპტული აფაზიის მქონე ინდივიდები უპრობლემოდ მეტყველებენ, თუმცა, მათ მიერ წარმოქმნილი სიტყვები არათანმიმდევრულია. ამავე დროს, მათ უჭირთ სხვისი ნალაპარაკევის გაგება და ხშირად საკუთარ შეცდომებს ვერ ხვდებიან. ამგვარი აშლილობა გვხვდება მაშინ, როდესაც დაზიანება ვერნიკეს არესთანაა.
კონდუქციის (გამტარობის) აფაზია - ხასიათდება მეტყველების სუსტი განმეორებით. ამგვარი აშლილობა საკმაოდ იშვიათია და გვხვდება მაშინ, როდესაც ზიანდება რკალისებრი ნაკრების ტოტები. აუდიტორული აღქმა პრაქტიკულად უვნებელია და მეტყველების გენერაციაც შენარჩუნებულია. ამ აშლილობის მქონე პაციენტები საკუთარ შეცდომებს აანალიზებენ, თუმცა საკმაოდ უჭირთ მათი შესწორება.