ნეონი

ნეონი (; ქიმიური სიმბოლო — ) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეორე პერიოდის, მეთვრამეტე ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — მერვე ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის, ა) ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია — 10, ატომური მასა — 20.179. სამყაროში გავრცელების მიხედვით მეხუთე ელემენტია (წყალბადის, ჰელიუმის, ჟანგბადის და ნახშირბადის შემდეგ). ნეონი ინერტული ერთატომიანი აირია ფერის, გემოსა და სუნის გარეშე.

ისტორია
ნეონი აღმოაჩინა 1898 წლის ივნისში შოტლანდიელმა ქიმიკოსმა უილიამ რამზაიმ და ინგლისელმა ქიმიკოსმა მორის ტრავერსმა. მათ ეს ინერტული აირი გამოყვეს „გამორიცხვის მეთოდით“, მას შემდეგ რაც ჰაერიდან ჟანგბადი, აზოტი და ყველა შედარებით მძიმე კომპონენტი გადააქციეს სითხედ. ელემენტს უბრალო სახელი მისცეს „ნეონი“, რაც ბერძნულად „ახალს“ ნიშნავს. 1910 წლის დეკემბერში ფრანგმა გამომგონებელმა ჟორჟ კლოდმა გააკეთა აირგანმუხტვის ნათურა, რომელიც ნეონით იყო შევსებული.

სახელწოდების წარმოშობა
სახელწოდება მომდინარეობს ბერძნული „ახალიდან“ .

არსებობს ლეგენდა, რომლის მიხედვითაც ელემენტს სახელი მისცა რამზაის ცამეტი წლის ვაჟიშვილმა — ვილიმ, რომელმაც ჰკითხა მამას, თუ რა სახელის დარქმევას აპირებდა აირზე, და ამასთან აღნიშნა, რომ მას სურდა დაერქმია ლათინური (ლათ. — ახალი). მამამისს მოეწონა ეს აზრი, თუმცა სახელწოდების წარმოება ბერძნულიდან უფრო მიზანშეწონილად მიიჩნია და -ს უფრო კარგი ჟღერადობა აქვსო.

გავრცობადობა
სამყაროში
სამყაროს მატერიაში ნეონი გავრცელებულია არათანაბრად, მაგრამ მთლიანობაში სამყაროში გავრცელებულობით მეხუთე ადგილი უჭირავს ყველა ელემენტს შორის — მიახლოებით 0,13 % მასის მიხედვით. ნეონის ყველაზე დიდი კონცენტრაცია შეიმჩნევა მზეზე და სხვა ვარსკვლავებზე, აირების ნისლებში, მზის სისტემის გარე პლანეტებზე — იუპიტერზე, სატურნზე, ურანზე, ნეპტუნზე. ბევრი ვარსკვლავის ატმოსფეროში ნეონს უჭირავს მესამე ადგილი წყალბადისა და ჰელიუმის შემდეგ.

დედამიწის ქერქი
მეორე პერიოდის ყველა ელემენტს შორის ნეონი — დედამიწაზე ყველაზე ნაკლებადაა გავრცელებული. მერვე ჯგუფის შიგნით ნეონი დედამიწის ქერქში გავრცელებით მესამე ადგილზეა — არგონისა და ჰელიუმის შემდეგ. მოცულობის მიხედვით, ხოლო მისი საერთო მარაგი განისაზღვრება 7,8 მ³. ქანების დაშლისას აირი გადადის ატმოსფეროში. უფრო ნაკლებად კი ნენონი ატმოსფეროში წყლიდან ხვდება.

ნეონის ასეთ სიმცირეს დედამიწაზე მეცნიერები ხსნიან იმით, რომ ერთხელ დედამიწამ დაკარგა პირველადი ატმოსფერო, რომელმაც თან გაიყოლა ინერტული აირების ძირითადი მასა, რომლებსაც არ შეეძლოთ ქიმიურ რეაქციაში შესულიყვნენ და წარმოექმნათ მინერალები სხვა ელემენტებთან და ამით დარჩენილიყვნენ დედამიწაზე.

განსაზღვრა
ხარისხობრივად ნეონს განსაზღვრავენ ემისიური სპექტრით (მახასიათებელი ხაზებია 585,25 ნმ და 540,05 ნმ), რაოდენობრივად — მას-სპექტრომეტრიის და ქრომატოგრაფიული ანალიზის მეთოდებით. ყველაზე გავრცელებულია მჩატე 20.

ბევრ ალფა-აქტიურ მინერალებში მძიმე 21 და 22 შეფარდებითი შემცველობა ათჯერ, ასჯერ აღემატება შემცველობას ჰაერში. ეს გამოწვეულია იმით რომ, ამ იზოტოპების წარმოქმნის ძირითად მეთოდს წარმოადგენს ბირთვული რეაქცია, რომელიც მიმდინარეობს ალუმინის, მაგნიუმის, ნატრიუმის და სილიციუმის ბირთვების მძიმე ელემენტების ბირთვების დაშლის პროდუქტებით დაბომბვისას. ამას გარდა, მსგავსი რეაქციები მიმდინარეობს დედამიწის ქერქში და ატმოსფეროში კოსმოსური გამოსხივების ზემოქმედების ქვეშ.

დაფიქსირებულია ასევე მთელი რიგი ნაკლებად ეფექტიანი ბირთვული რეაქცია, რომლის დროსაც წარმოიქმნება 21 და 22 — ეს არის მძიმე ჟანგბადის 18 და ფთორის 19 ბირთვის მიერ ალფა-ნაწილაკების მიტაცება:

\