თავდაუსხმელობის პრინციპი

თავდაუსხმელობის პრინციპი, ასევე ცნობილი როგორც თავდაუსხმელობის აქსიომა, ძალის გამოყენების დაუშვებლობა, ინტერვენციის აკრძალვა — ეთიკური დამოკიდებულება აგრესიის დაუშვებლობასთან დაკავშირებით. ამ კონტექსტში აგრესია განმარტებულია როგორც, ნებისმიერი სახის ძალისა ან მუქარის გამოყენება სხვა პირის ან მისი საკუთრების მიმართ. პაციფიზმისგან განსხვავებით ეს პრინციპი არ კრძალავს თავდაცვის გამოყენებას თავდასხმის დროს.

თავდაუსხმელობის პრინციპი ამერიკის შეერთებულ შტატებში ლიბერტალიანიზმის განმსაზღვრელი პრინციპია. იგი ასევე ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი იდეოლოგია ანარქო-კაპიტალიზმში, კლასიკურ ლიბერალიზმსა და სახელმწიფოს ისეთ მოდელში, როგორიცაა „სახელმწიფო-ღამის დარაჯი“.

ისტორია
თავდაუსხმელობის პრინციპი სხვადასხვა ფორმით არსებობდა საუკუნეების განმავლობაში. არაერთმა ავტორმა წამოაყენა საკუთარი მოსაზრება და ფორმულირება თავდასხმის პრინციპის შესახებ, რომელიც, როგორც თავდაუსხმელობის პრინციპის მხარდამჭერები ამტკიცებენ, ამ უკანასკნელის ერთ-ერთი ფორმაა.

თავდაუსხმელობის პრინციპის ისტორიული ფორმულაციები

ჯონ ლოკი (1689) - ლოკი აცხადებს: „ვინაიდან ყველა თანასწორი და დამოუკიდებელია, ამიტომ არავინ არ უნდა მიაყენოს სხვა პირის ცხოვრების, ჯანმრთელობისა, თავისუფლებისა და საკუთრების უფლებას ზიანი“.

თომას ჯეფერსონი (1819) - ისააკ ტიფანისთან მიწერილ წერილში, ჯეფერსონი აცხადებს: „კანონიერი თავისუფლება არის დაუბრკოლებელი მოქმედება ჩვენი სურვილისა, რომელიც თავის მხრივ ლიმიტირებულია სხვათა თანასწორუფლებიანობით. მე არ ვამატებ „კანონის ფარგლებში“, რადგან კანონი, ზოგჯერ სხვა არაფერია თუ არა ტირანის ნება, ხოლო ყოველთვის მისი ნებაა როცა „კანონის ძალით“ სხვა პირთა უფლებებს არღვევს. არც ერთ ადამიანს არ აქვს ბუნებითი უფლება გამოავლინოს სხვა ინდივიდუალის და მისი უფლების წინააღმდეგ აგრესია. სწორედ ასეთი ქმედებების აღკვეთისკენ უნდა იყოს კანონიც მიმართული.“

ჰერბერტ სპენსერი (1851) - სპენსერი აყალიბებს შემდეგ დებულებას: „ყოველი ადამიანი თავისუფალი გააკეთოს ის რაც სურს, იმ პირობით თუ იგი არ არღვევს სხვა ადამიანის თავისუფლებას“.

ჯონ სტიუარტ მილი (1859) - თავის ნაშრომში „თავისუფლებაზე“ მილი წერდა, რომ „ცივილიზებული საზოგადოების ნებისმიერი წევრის წინააღმდეგ, მათი ნების საწინააღმდეგოდ, შესაძლოა გამოყენებული იყოს კანონიერი ზომები, მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუ ეს ქმედება სხვისი ზიანის თავიდან აცილების ერთადერთი საშუალებაა.“

ალბერტ ჯეი ნოკი (1923) - თავისი წიგნის „სახელმწიფო, ჩვენი მტერი“ მეორე თავში ნოკი მოიხსენიებს ლეგენდარულ მეფე პაუზოლეს, რომელმაც დაადგინა მხოლოდ ორი კანონი „არავის ავნო“ და „შედმეგ კი გააკეთე ის რაც გსურს“.

აინ რენდი (1961) - საკუთარ ნაშრომში „ეგოიზმის სული“ აინ რედი აყალიბებს: „ცივილიზებული საზოგადოების აუცილებელი პირობაა სოციალურ ურთიერთობებში ფიზიკური ძალის გამოყენების დაუშვებლობა. [...] ცივილიზებულ საზოგადოებაში, ძალის გამოყენება დასაშვებია მხოლოდ მათ წინააღმდეგ ვინც საკუთრივ ამ ძალის გამოყენების ინიციატორი იყოს.“

მიურეი როტბარდი (1963) - „ომი, მშვიდობა და სახელმწიფოში“ (1963) როტბარდი აცხადებდა რომ: „არავის არ აქვს უფლება გამოიყენოს ძალა ან საფრთხე შეუქმნას სხვა პიროვნებას ან მის საკუთრებას. ძალადობა შესაძლოა გამოყენებულ იქნეს მხოლოდ თავდაცვისას. მოკლედ, ძალადობა არ შეიძლება გამოყენებულ იქნას მშვიდობის წინააღმდეგ. ეს არის ფუნდამენტური წესი, რომელზეც აგებულია მთელი ლიბერტარიანული თეორია.“

საფუძვლები
ზოგიერთი თანამედროვე მემარჯვენე-ლიბერტარიანელი ადასტურებს, რომ თავდაუსხმელობის პრინციპი ნებისმიერი ეთიკური დისკუსიის მთავარი არგუმენტია. ეს მოსაზრება პირველად ანარქო-კაპიტალისტ მეცნიერ ჰანს ჰერმან ჰოპს ეკუთვნის.

ბუნებითი სამართლის ზოგიერთი მიმდევარი, ლიზანდერ სპუნერი, მიურეი როტბარდი და რობერტ ნოზიკი, თავდაუსხმელობის პრინციპის წარმოშობის საფუძვლად არ განიხილავდნენ სამოქალაქო ან პოლიტიკურ კონვენციებს. ასეთი მიდგომა ხშირად გულისხმობს თავდაუსხმელობის პრინციპის გაერთიანებას ისეთ ფუნდამენტურ უფლებებთან, როგორიცაა საკუთრების უფლება და სიცოცხლის უფლება.

აინ რენდი უარყოფდა ბუნებითი ან თანდაყოლილი უფლებების თეორიებს და სამაგიეროდ წამოაყენა ფილოსოფიურ რეალობაზე დაფუძნებული არგუმენტები სოციალურ კონტექსტში ადამიანების ცხოვრების თემებზე. მან ზახი გაუსვა იმას, რომ თავდაუსხმელობის პოლიტიკური პრინციპი მხოლოდ უფრო ფუნდამენტური ფილოსოფიის შედეგია. მისი ეს შეხედულება სრულიად განსხავდება იმ შეხედულებებისგან, რომლებშიც თავდაუსხმელობის პრინციპი აქსიომად აღიქმება. რენდი აცხადებდა, რომ ადამიანი ცოცხლობს მხოლოდ საკუთარი გონებრივი კონცეფციის იდენტიფიკაციის გზით, „ვერანაირი გრძნობა, აღქმადობა, ბიძგი ან ინსტინქტი ამას ვერ იზამს, ამიტომ სწორედ გონების ძალითაა ნაკარნახევი ეს ქმედება.“

ინტერვენცია
მიუხედავად იმისა, რომ თავდაუსხმელობის პრინციპი მიზნად ისახავს ინდივიდუალების სუვერენიტეტის დაცვას, ლიბერტარიანელები მკაცრად განასხვავებენ თუ რა შემთხვევებში შეიძლება გამოყენებულ იქნას იგი. ასეთი სფეროების რიცხვს მიეკუთვნება: ფსიქოლოგიურ კონსულტაციებში ჩარევა (მაგ. ნარკომანი ადამიანების ან ოჯახური ძალადობის შემთხვევებშიც ჩარევა), ფსიქიკურად არაჯანსაღი ადამიანებისთვის იძულებითი მკურნალობის გაწევა, სამედიცინო დახმარება (მაგ. ევთანაზიის შემთხვევა), ადამიანის ორგანოებით ვაჭრობა, სახელმწიფოთა პატერნალიზმი (მათ შორის ეკონომიკური ინტერვენცია) და სახელმწიფოების საგარეო ინტერვენცია. სხვადასხვა დისკუსია მიმდინარეობს ასევე ისეთ თემებზე, როგორიცაა თავდაუსხმელობის პრინციპის შესაბამისობა ბირთვული იარაღის გავრცელების საკითხში და ასევე ადამიანით ვაჭრობის სფეროში.

სახელმწიფოები
ზოგიერთი ლიბერტარიანელი ამართლებს მინიმალური სახელმწიფოს არსებობას იმ საფუძვლებზე, რომ ანარქო-კაპიტალიზმი აქცენტს აკეთებს თავდაუსხმელობის პრინციპის არჩევითობაზე, ვინაიდან კანონების აღსრულება ღიაა კონკურენციისთვის. ისინი ამტკიცებენ, რომ კანონების აღსრულების პროცესის ლოგიკური დასასრული ყოველთვის ომია.

ანარქო-კაპიტალისტები აცხადებდნენ, რომ პრაქტიკაში და უფრო განვითარებულ საზოგადოებაში, სადაც მეტად გავრცელებულია ინსტიტუტების იდეა, საკუთარი ინტერესების დაცვის მიზნით დავები მშვიდობიანი გზებით გვარდება. ანარქო-კაპიტალისტები აღნიშნავენ, რომ კანონის აღსრულების საკითხში სახელმწიფოთა მონოპოლია სულაც არ ნიშნავს თავდაუსხმელობის პრინციპის დამკვიდრებას მთელ საზოგადოებაში კორუფციისა და კორპორატივიზმის გზით.

კრიტიკა და მხარდაჭერა
კრიტიკოსები აცხადებენ, რომ თავდაუსხმელობის პრინციპი არაეთიკურია რადგან ის კრძალავს აგრესიული გზებით აღკვეთოს ისეთი ქმედებები, რომლებიც არ უკავშირდება უშუალოდ ადამიანის საკუთრების უფლებებს, მაგალითად ზეპირი სექსუალური შევიწროება, ცილისწამება, ბოიკოტირება და არაინვაზიური დისკრიმინაცია. თუ ასეთი ქმედებების მსხვერპლი საპასუხოდ გამოიყენებს აგრესიას, შესაძლოა ფიზიკურ აგრესიაში იყოს გამოხატული ეს უკანასკნელი, თავადაუსხმელობის პრინციპის მიხედვით ის აგრესორად ჩაითვლება. თავდაუსხმელობის პრინციპის მომხრეები კრიტიკის საპასუხოდ აცხადებენ, რომ ბოიკოტირება და ცილისწამება ორივე სიტყვის თავისუფლების გამოხატულებაა, არაინვაზიური დისკრიმინაცია კი გაერთიანებების თავისუფლების ნაწილია, აქედან გამომდინარე როგორც სიტყვის ასევე გაერთიანების თავისუფლება მშვიდობიანია და თავის თავში გამორიცხავს აგრესიას. მხარდამჭერები ასევე ამტკიცებენ, რომ ფიზიკური ანგარიშსწორების აკრძალვა არ მოიცავს იმ აგრესიული ქმედების მხარდაჭერას, რომელმაც გამოიწვია ასეთი რეაქცია, არამედ ზოგადად აცხადებს, რომ არსებობს ისეთი მშვიდობიანი, არააგრესიული საშუალებებიც, რომელთა მეშვეობით შესაძლებელი იქნება დარღვეული უფლებების აღდგენა (მაგ. რეპარაცია) და საპასუხო ქმედების განხორციელება საბოლოო ჯამში არ დაარღვევს თავდაუსხმელობის პრინციპს.

ბევრი მხარდამჭერი ფიქრობს, რომ ზეპირი და წერილობითი შანტაჟი, რომელიც ფიზიკურ აგრესიას მოასწავებს, საკმარისია იმისათვის რომ ამოქმედდეს ე.წ. ფიზიკური აგრესიის გზით თავდაცვა. კანონიერად ასეთი სახით დაშინებები წარმოადგენს სიტყვის თავისუფლების ზღვარის გადაცდომას. გაერთიანებების თავისუფლება გულისხმობს მესაკუთრეთა ლეგიტიმურ უფლებას აირჩიოს, მაგალითად, თუ ვის აქვს უფლება გამოიყენოს ამ უკანასკნელის საკუთრებაში მყოფი უძრავი ქონება, ლეგიტიმურ მესაკუთრეებს ასევე უფლება აქვთ დააწესონ სიტყვის თავისუფლების შეზღუდვები. მაგალითად, თეატრის მესაკუთრემ, რომელსაც სურს თავიდან აიცილოს ანშლაგი ან პანიკა, შესაძლოა აკრძალოს თეატრში ყველანაირი საფუძვლის გარეშე ყვირილი: „ცეცხლია, ცეცხლი..“

ჰენრი ლუის მენკენი, მწერალი რომელმაც ძალიან ბევრ ლიბერტარიანელზე იქონია გავლენა, სიტყვის თავისულფლების ეთიკურ საზღვარს ასე წარმოიდგენს:

ლიბერტარიანიზმის მიმდევარ დეივიდ ფრიდმენს მიაჩნია, რომ თავდაუსხმელობის პრინციპი განხილულ უნდა იქნეს, როგორც პირობითი და არა აბსოლუტური პრინციპი. ფრინდმანი თავის მოსაზრებას ამყარებს სხვადასხვა ფაქტობრივი არგუმენტებით, მაგალითად მეზობლის ქმედება, რომელიც გამოხატულია სხვის საკუთრებაზე სანათის დანათებით, აგრესიად არ უნდა ჩაითვალოს, მაგრამ თუ ეს უკანასკნელი გიგანტურ ლაზერს ანათებს სხვის საკუთრებას, ნებისმიერი გონივრული განსაზღვრებით, ცალსახად აგრესიაა. როგორც უბრალოდ ფანარი, ასევე გიგანტური ლაზერი ორივე ასხივებს ფოტონს სხვის საკუთრებას, ამგვარად მათ შორის უნდა არსებობდეს გონივრული განსხვავება თუ რა სიმძლავრის დანათება შეიძლება ჩაითვალოს აგრესიად. შესაბამისად თავდაუსხმელობის პრინციპი აშკარად ორაზროვანია. ფრიდმანი მიუთითებს, რომ ზოგადად რთულია ისეთი საქმიანობის განხორციელება (მაგ. ფრენა), რომელიც ათასობით ადამიანის თანხმობას საჭიროებს და ამასთანავე მესამე პირისთვის საშიშროებას წარმოადგენს, რადგან ასეთი ქმედება შესაძლოა აგრესიად დაკვალიფიცირდეს.