სამხრეთ ოსეთის ომი (1991–1992)

1991–1992 წლების სამხრეთ ოსეთის ომი (ასევე ცნობილი როგორც სამხრეთ ოსეთის პირველი ომი) — ომი საქართველოს სამთავრობო ძალებსა და ეთნიკურ ქართველ მილიციას შორის ერთის მხრივ და სამხრეთ ოსეთისა და ჩრდილოეთ ოსელი მოხალისეების ძალებს შორის, რომლებსაც მხარს უჭერდა რუსეთი და სურდათ სამხრეთ ოსეთის გამოყოფა საქართველოდან და დამოუკიდებელი სახელმწიფოს შექმნა. ომი დასრულდა 1992 წლის 24 ივნისს ხელმოწერილი ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმებით, რომელმაც შექმნა ერთობლივი სამშვიდობო ძალები და დატოვა სამხრეთ ოსეთი გაყოფილი მეტოქე ხელისუფლებებს შორის.

ფონი
რუსეთში ცარისტული რეჟიმის დაშლის შემდეგ, სამხრეთ ოსები რუს ბოლშევიკებთან ერთად იბრძოდნენ ახლად დამოუკიდებელი მენშევიკური საქართველოს წინააღმდეგ. თავდაპირველად საქართველო წარმატებული იყო, მაგრამ 1921 წელს წითელმა არმიამ დაიპყრო ქვეყანა. სამხრეთ ოსეთი საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის ავტონომიურ ოლქად იქცა. საბჭოთა პერიოდში ეთნიკურ ოსებსა და ქართველებს შორის ურთიერთობა მშვიდობიანი იყო, ურთიერთქმედებებისა და ქორწინებების მაღალი მაჩვენებლით.

1989 წელს სამხრეთ ოსეთში დაახლოებით 98 000 ადამიანი ცხოვრობდა. აქედან 66,61% ოსი იყო, 29,44% ქართველი. კიდევ 99000 ოსი ცხოვრობდა საქართველოს სხვა ტერიტორიებზე. 1990 წლის დეკემბერში თბილისმა სამხრეთ ოსეთში საგანგებო მდგომარეობა გამოაცხადა და საქართველოსა და რუსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროების ჯარები სამხრეთ ოსეთში გაგზავნეს. ქართული მხარე ამტკიცებდა, რომ რუსეთის ფედერაციის სამხედრო ნაწილების აშკარა დახმარება იყო.

1990 წლის დასაწყისში სამხრეთ ოსეთს ჰყავდა მხოლოდ 300-400 ცუდად შეიარაღებული მებრძოლი. ექვს თვეში სამხრეთ ოსეთის ძალები გაიზარდა 1500 სრულ განაკვეთზე მებრძოლამდე და 3500 მოხალისემდე. ომში მონაწილე საქართველოს ეროვნული გვარდია 1991 წლის იანვარში, ბრძოლის დაწყებამდე შეიქმნა. ეს უნდა ყოფილიყო 12 000 კაციანი ჯარი, რომელიც გაწვევის შემდეგ უნდა გაზრდილიყო, მაგრამ ფინანსური სირთულეების გამო ის მოხალისეებისგან უნდა ჩამოყალიბებულიყო.

ქართველებმა სამი თავდასხმა წამოიწყეს ცხინვალის ოსების მიერ დაპყრობილ ნაწილებზე, 1991 წლის თებერვალსა და მარტში და 1992 წლის ივნისში. ომის ყველაზე ინტენსიური პერიოდი იყო 1991 წლის მარტსა და აპრილში. 1991 წლის 23 მარტს რუსეთის უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარე ბორის ელცინი შეხვდა გამსახურდიას ყაზბეგში და შეთანხმდნენ, რომ წამოიწყონ ძალისხმევა სამხრეთ ოსეთიდან საბჭოთა ჯარების გაყვანისა და ერთობლივი ქართულ-რუსული საპოლიციო ძალების შექმნაზე მშვიდობის აღსადგენად. 24 მარტს შეთანხმებული იქნა ცეცხლის დროებითი შეწყვეტა და ქართული ძალები დიდწილად გაიყვანეს ცხინვალიდან. ივლისსა და აგვისტოში შედარებით სიმშვიდის პერიოდის შემდეგ, ძალადობა განახლდა სექტემბრის შუა რიცხვებში, როდესაც გამსახურდიამ უბრძანა საქართველოს ეროვნულ გვარდიას დაბრუნებულიყვნენ ე.წ. სამხრეთ ოსეთში. მხოლოდ რამდენიმე რაზმმა შეასრულა თავდასხმის ბრძანება და ისინი მოიგერიეს სამხრეთ ოსეთის მილიციამ. ივნისის შეტევის დროს ცხინვალში საცხოვრებელი სახლების 80%-მდე დაიწვა და გაანადგურდა.

კონფლიქტის სამხედრო მოქმედება იყო „დაბნეული და ანარქიული“. 60-დან 100-მდე სოფელი გადაწვეს, გაანადგურეს ქართულმა ძალებმა ან სხვაგვარად მიატოვეს. ქართულმა ძალებმა რამდენიმე სოფელი ეთნიკურად გაასუფთავეს. მეორე მხრივ, ოსების კონტროლირებად ტერიტორიაზე მცხოვრები ქართველები იყვნენ „მარტივი სამიზნეები“: ქართველების მიერ დაკავებული სახლები გაძარცვეს და გადაწვეს. ლტოლვილთა ნაკადმა ჩრდილოეთ ოსეთში გაამწვავა იქ დაძაბული ეთნიკური მდგომარეობა და მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ოსურ-ინგუშურ კონფლიქტში.