iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
უკანაუბნის წმინდა გიორგის ეკლესია

უკანაუბნის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ უკანუბანში. აგებულია გარდამავალ ხანაში.

სოფლიდან დასავლეთით 1 კმ-ზე, მდ. ცხრაზმის მარჯვენა ნაპირას მდებარე მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა, აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხევლის ცენტრში გაჭრილია მაღალი, არქიტრავული სარკმელი. კონქზე გადასვლა ხდება მარტივპროფილიანი ტრომპების საშუალებით. სატრიუმფო თაღის მარცხენა ნაწილი კრონშტეინებს ეყრდნობა, მარჯვენა კი კედლის წყობაში იძირება.ცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღი კრონშტეინებს ეყრდნობა. თაღი შირიმის ქვისაა. დასავლეთ სარკმელი არქიტრავულია. ასეთივეა სამხრეთის შესასვლელიც, რომელსაც ნაოთხალები აქვს. იატაკი მიწაყრილია. ეკლესია ადგილობრივი წარმოშობის სხვადასხვა ზომის უხეშად დამუშავებული ქვითა ანაგები. წყობა სწორხაზოვანია. ლავგარდანი მარტივპროფილიანია. საბურავად გამოყენებულია ფიქალი. სამხრეთიდან მინაშენის კვალი იკითხება.
თინიკაანის ეკლესია ერთაბრძანებულობა

თინიკაანის ეკლესია ერთაბრძანებულობა — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ თინიკაანში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

სასაფლაოზე დგას ეკლესია, რომელიც სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები. კუთხეებში გამოყენებულია თლილი ქვა. ფასადების წყობაში ჰორიზონტალურად ჩაყოლებულია ფიქალი.
დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხეველია, რომლის ცენტრში გაჭრილია ფართო სარკმელი.
ეკლესიის კედლები სხვადასხვა სიმაღლეზეა შემორჩენილი, აქედან ყველაზე მაღალი დასავლეთის კედელია. ჩრდილოეთ კედელში ჩანს სარკმლის ქვედა ნაწილი. აღმოსავლეთით ადგილობრივი მოსახლის ვასო პავლიაშვილის მიერ აგებული მცირე სათავსია, რომელშიც ინახება "ლომისას" სახელობის ტოლმკლავა ჯვარი _ მოპირკეთებული ვერცხლის ფირფიტებით. ცენტრში დისკია, ყვავილის გამოსახულებით, შუაგულში კი ჩასმულია სერდოლიტი. ჯვარი დამაგრებულია ვერცხლის ბურთულაზე, რომელზეც მხედრული წარწერაა ამოკაწრული:
"თბაფის, კა, მევნი ქყლ: ლომისა მთავარ; მოწამე, წმინდა გიორგი, ჩავლელ, ხორასნს, წვლებით, მოველ, მოგებით გუკლეთებივარ, პავლეთ, შვლებთ, თავსი, საქონლი და მ."
აქვეა შენახული ჭედური ხელოვნებით შესრულებული დიდი ზომის ვერცხლის ხატი, რომელზეც გამოსახულია წმინდა გიორგი.
დოლიანის წმინდა გიორგის ეკლესია

დოლიანის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტში, ახალგორში, „ახშადურას“ უბანში, „დოლიანის ნასოფლარზე“, სასაფლაოზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ძეგლი ნაგებია საშუალო ზომის რიყის ქვით და კირის ხსნარით და განეკუთვნება მცირე ზომის ცალნავიან დარბაზულ ეკლესიათა რიგს. გეგმაში სწორკუთხაა და ოდნავ კოლოფისებრი ფორმის საკურთხეველი აქვს. საკურთხევლის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში ნიშაა. თითო ნიშაა აგრეთვე დარბაზის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებშიც. საკურთხეველი დარბაზისგან აფსიდის მხრებით იყოფა. ეკლესიას შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. ამავე კედელზე შემორჩა კარის ზედა სარკმელი.
ძეგლის ტექნიკური მდგომარეობა არასახარბიელოა. მთლიანად ჩამოქცეულია კამარა, სატრიუმფო თაღი და საკურთხევლის კონქი; ნაწილობრივ ჩამონგრეულია აღმოსავლეთი კედელი; დანარჩენი სამი კედელი მხოლოდ 1,5-დან 3 მეტრამდეა შემორჩენილი. ეკლესიაში და მის გარშემო ჩამოვარდნილია კედლის ფრაგმენტები.
ნახიდის კვირაცხოვლის ეკლესია

ნახიდის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნახიდში. ეკლესია აგებულია გვიანი შუა საუკუნეებში.

ძეგლი მდებარეობს სოფლიდან სამხრეთ-დასავლეთითი 1 კმ-ზე. ეკლესია სხვადასხვა ზომის ადგილობრივი წარმოშობის ქვითაა ნაგები.

მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით დასრულებულია ასეთივე სწორკუთხა საკურთხევლით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სარკმელი. სარკმლის ძირში არქიტრავული ნიშაა მოთავსებული. ასეთივე ნიშებია სამხრეთ კედელშიც.

ეკლესიის კედლები შემორჩენილია 2-2,5 მეტრზე. კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. კედლები დეფორმირებულია, გაჩენილია ბზარები, არქიტრავული შესასვლელი ჩრდილოეთ კედელშია. კარი ნაოთხალია. ინტერიერი ამოვსებულია ჩამონაშალი ქვით. ძეგლის გარშემო შემორჩენილია გალავანი.
უკანაუბნის ეკლესიის ნანგრევი

უკანაუბნის ეკლესიის ნანგრევი — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ უკანუბანში. აგებულია
შუა საუკუნეებში.

სოფლიდან დასავლეთით 1 კმ-ზე, მდინარე ცხრაზმის მარჯვენანაპირას არსებულიეკლესიიდან შემორჩენილია აღმოსავლეთი დადასავლეთი კედლების მცირე ფრაგმენტები. აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილიანიშა. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია დიდიზომის ფლეთილიქვა. ეკლესიის დანარჩენი კედლები მიწის პირზე არ იკითხება.
ჩიგოიანის წმინდა გიორგის ეკლესია

ჩიგოიანის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩიგოიანში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ნანგრევებად ქცეული მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია რიყის, ფლეთილი და შირიმის ქვით იყო ნაგები. ნახევარწრიულ საკურთხეველში, მორღვეული სარკმლის ორსავე მხარეს თითო ნიშაა მოთავსებული. სამხრეთ კედელში შესასვლელი კარის მარცხენა წირთხლია შემორჩენილი.
თინიკაანის ღვთისმშობლის ნიში

თინიკაანის ღვთისმშობლის ნიში — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ თინიკაანში. აგებულია საუკუნეში.

სოფლის სასაფლაოზე, ძველი ეკლესიის ადგილას, ადგილობრივ მოსახლეობას დაუდგამს ნიში, რომლის წყობაში ეკლესიის სამშენებლო მასალად შირიმია გამოყენებული. ნანგრევებს შორის მხოლოდ საძირკვლის მცირე ფრაგმენტები განირჩევა.
დაბაკნეთის ეკლესია

დაბაკნეთის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დაბაკნეთში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია ადგილობრივი წარმოშობის უხეშად თლილი ქვითაა ნაგები. ფასადები შელესილი ყოფილა.

დარბაზი გეგმით სწორკუთხაა, აღმოსავლეთით დასრულებული სწორკუთხა საკურთხევლით, რომლის ცენტრში გაჭრილია არქიტრავული სარკმელი. სარკმლის ძირში და ჩრდილოეთ კუთხეში ტრაპეზის თითო ქვა დგას. ჩრდილოეთით და სამხრეთით მოწყობილია ნიშები. საკურთხევლის იატაკი დარბაზისაგან გამოყოფილია ერთსაფეხურიანი სოლეით. აბსიდის კონქი სფერულია.
ცილინდრულ კამარას ნახევარწრიული საბრჯენი თაღი აქვს. დასავლეთის კედელში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი; სამხრეთი შესასვლელი არქიტრავულია. იატაკზე დაგებულია ქვის ფილები.

ეკლესიის ორქანობა სახურავის დასავლეთ კეხზე დადგმულია ოთხ სვეტზე შემდგარი სამრეკლო, რომელიც გადახურულია წახნაგოვანი სახურავით.

ეკლესიას გარს შემოუყვება მშრალი წყობის გალავანი.
ერედის ღვთისმშობლის ეკლესია

ერედის ღვთისმშობლის ეკლესია — საკულტო ნაგებობა, ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ერედაში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითაა ნაგები.

ეკლესიიდან შემორჩა დასავლეთი კედელი, რომლის სიმაღლე 180 სმ-ს აღწევს, სამხრეთი კედელი ფრაგმენტულად და სამხრეთ-აღმოსავლეთის კუთხის მცირე ნაწილი.

ეკლესიის ნანგრევი დაფარულია დიდი ზომის ეკალ-ბარდებით. ირგვლივ მიმობნეულია ჩამონაშალი ქვები.
თინიკაანის სამების ეკლესია

თინიკაანის სამების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ თინიკაანში. აგებულია გარდამავალ ხანაში.

დარბაზულ ეკლესიას ჩრდილოეთით თითქმის თანადროული მინაშენი აქვს.
გეგმით მართკუთხაა, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია არქიტრავული სარკმელი. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო ნიშაა. სარკლმის ძირში და საკურთხევლის ცენტრში ტრაპეზის ქვები დგას. საკურთხევლის კონქი სფერულია.
ჩრდილოეთ კედელში ერთი სწორკუთხა ნიშაა. ამავე კედელში გაჭრილია კარი, რომელიც მინაშენს უკავშირდება. ეკლესიას არ აქვს დამოუკიდებელი კარი. ეკლესიის კამარა ცილინდრულია. დასავლეთ კედელში მოთავსებულია არქიტრავული სარკმელი.
მინაშენი გეგმით მართკუთხაა. შესასვლელი დასავლეთ კედელშია გაჭრილი. ინტერიერში, სამხრეთ კედელზე შემორჩენილია განიერი პილასტრი, რომელსაც კედლის თაღები ებჯინება. აღმოსავლეთ კედელში სარკმელი და თითო ნიშაა. მინაშენის გადახურვა მთლიანად ჩამოქცეულია.
ეკლესიის ფასადები სადაა. ერთადერთ მორთულობას წარმოადგენს აღმოსავლეთ და დასავლეთ სარკმლების თავზე ჩასმული ფილა ბოლნური ჯვრის რელიეფური გამოსახულებით.
ნაგებობის სამშენებლო მასალად გამოყენებულია მოწითალო ფერის ფლეთილი ქვა. ძეგლის გარშემო მშრალი წყობის გალავანია.
უკანაუბნის ეკლესიის მეორე ნანგრევი

უკანაუბნის ეკლესიის მეორე ნანგრევი — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ უკანუბანში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

მდ. ცხრაზმის მარჯვენა ნაპირას, სოფლიდან დასავლეთით 2 კმ-ზე მდებარე ეკლესიიდან შემორჩენილია ჩრდილო-დასავლეთი კუთხე, რომლის სიმაღლე 1-1,5 მეტრს აღწევს. ნაგებია სხვადასხვაზომის ფლეთილი ქვით. დანარჩენი კედლების კვალი არ იკითხება.
ნახიდის წმინდა გიორგის კომპლექსი

ნახიდის წმინდა გიორგის კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნახიდში. აგებულია გარდამავალ ხანაში.

ძეგლი მდებარეობს სოფლიდან აღმოსავლეთით 1,5 კმ და გადაჰყურებს მდინარე ნახიდურას. ჩვენამდე ძეგლმა დაზიანებული სახით მოაღწია. კომპლექსი ძირითადად ადგილობრივი ფიქალითა და ფლეთილი ქვითაა ნაშენი. მთავარ ნაგებობას წარმოადგენს ეკლესია კოშკით. კოშკზე იკითხება მხოლოდ სამი სართულის კვალი. აღმოსავლეთი მხარე გადახსნილია. კამარა ჩამოქცეულია, მაგრამ შემორჩა ლავგარდნის ფრაგმენტები: შირიმის თლილი ქვა, ზედ დიდი ზომის ფიქალით; სარკმელ-სათოფური ყველა სართულზეა. გარედან კედლებზე შემორჩენილია ნალესობა.

ეკლესიის წყობაში ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმი. აბსიდი არ არის ღრმა. საკურთხეველში ორი ნიშა და ერთი სარკმელია. სარკმლის ძირში დგას ტრაპეზის ქვა. კამარა ჩამოქცეულია, არ ჩანს არც მისი ქუსლი. დასავლეთ კედელზე შირიმით ამოყვანილია მკვეთრად განსხვავებული კედლის თაღი. კარგად ჩანს ნალესობის კვალი. სწორსაკურთხევლიან მინაშენში ერთი სარკმელია გაჭრილი. შესასვლელი კარი ორია - სამხრეთით და დასავლეთით. ეს უკანასკნელი კოშკში გასასვლელს წარმოადგენს.

კომპლექსის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში საკმაოდ დიდი ნაგებობის ნანგრევებია - შესაძლოა სატრაპეზო ყოფილიყო. არის ქვევრი. საბურავად გამოყენებული კრამიტი ტრაპეციის ფორმისაა. მშრალი წყობის გალავანი მორღვეულია და დეფორმირებული.
ჩიგოიანის წითელი ხატის ეკლესია

ჩიგოიანის წითელი ხატის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩიგოიანში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. ძეგლი მდებარეობს ნასოფლარ ქვედა ბაგინში მდ. ქსნის სათავეებთან.

დარბაზული ეკლესია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები. გეგმით სწორკუთხა ნაგებობა, აღმოსავლეთით ასეთივე საკურთხევლითაა დასრულებული, რომლის ცენტრში გაჭრილია სარკმელი. დასავლეთ კედელში ერთი ნიშაა. სამხრეთით არქიტრავული შესასვლელია. აღმოსავლეთ ფასადის სარკმლის თავზე, ღრმა ნიშაა, რომელშიც წარწერიანი ზარები ჰკიდია. ამავე ფასადის კეხზე დადგმული ქვაჯვარა ადგილიდანაა დაძრული და არის მისი ჩამოვარდნის საშიშროება. ეკლესიას ეტყობა მრავალი გადაკეთების კვალი. საბურავად გამოყენებულია ყავარი. ძეგლის გარშემო გალავანია.
დაბაკნეთის ეკლესია (გარდამავალი ხანა)

დაბაკნეთის ეკლესია (გარდამავალი ხანა) — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დაბაკნეთში. აგებულია გარდამავალ ხანაში.

ეკლესია დგას მთის ფერდზე და გადაჰყურებს ცხრაზმის ხეობას.

ნაგებობა დარბაზული ტიპისაა, ჩრდილოეთიდან თანადროული კარიბჭით. დარბაზი აღმოსავლეთიდან სრულდება სწორკუთხა საკურთხევლით, რომელშიც გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. სარკმლის ძირში დგას მასიური ტრაპეზის ქვა, რომლის ფრონტონზე გამოჭრილია ნიშა. სამხრეთ კედელში თაღოვანი ნიშაა. ოდნავ შებრტყელებულ კონქზე გადასვლა ხდება ტრომპების საშუალებით. ინტერიერის მთელ პერიმეტრს ხარისხი შემოუყვება.

ცილინდრული კამარა ეყრდნობა ნახევარწრიულ თაღს. ეკლესია ნათდება დასავლეთის და სამხრეთის არქიტრავული სარკმლებით.

ჩრდილოეთის შესასვლელი არქიტრავულია. შესასვლელის წინ მცირე ზომის, მართკუთხა კარიბჭეა.

სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ფლეთილი ქვა.
ახშადების ხატი

ახშადების ხატი — არქიტექტურული ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტში, ახალგორის მიდამოებში. აგებულია გარდამავალ ხანაში.

ახშადურის წმ. გიორგის ეკლესიიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 2,5 კმ-ში მდებარეობს სამონასტრო კომპლექსი „ახშადების ხატი“, რომელიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ წაგრძელებულ სწორკუთხა გეგმის მძლავრ გალავანშია მოთავსებული. მონასტრის კომპოზიციურ ცენტრს წარმოადგენს მაღალი ცალნავიანი დარბაზული ეკლესია გვიანი ხანის დასავლეთი მინაშენით.

ეკლესია ფიქალის, რიყისა და შირიმის ქვითაა ნაგები. სავარაუდოა, რომ კარგად დამუშავებული შირიმის ქვები ძველი ეკლესიის ფრაგმენტებს წარმოადგენს. ქვის წყობა ფასადებზე უსისტემოა, მაგრამ ხატოვანი.

შენობის გადახურვა მთლიანად ჩაქცეულია და ყრია ეკლესიის კედლებთან, თუმცა დასავლეთის კედლის ფრონტონის მოხაზულობიდან ჩანს, რომ სახურავი ნახევარწრიულ კამარას ეჭირა. კოლოფისებრი აბსიდი დარბაზისაგან იყოფა მხრებით. გადარჩენილია საკურთხევლის კონქი, რომელშიც შეიმჩნევა ფრესკის კვალი; ამჟამად მასში სიუჟეტის გარჩევა შეუძლებელია. ეკლესიის ინტერიერში გეგმას მთელ პერიმეტრზე შემოუყვება ხარისხი, რომელსაც დასავლეთიდან შემოსასვლელი კარი წყვეტს, ხოლო აღმოსავლეთიდან საკურთხევლის ცენტრში კედელთან მიდგმული ტრაპეზის ქვა. საკურთხეველში ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშაა. შედარებით მომცრო ნიშებია დარბაზის გრძივ კედლებში, პირდაპირ საკურთხევლის მხრებთან. ამ ნიშებს ზემოთ შერჩენილია კანკელის ბუდეები.

ეკლესია განათებულია ოთხი სარკმლით: ორი მათგანი სამხრეთ კედელშია გაჭრილი, თითო კი დასავლეთით და აღმოსავლეთით. სარკმელთა ჭრილები იმდენად ვიწროა, რომ გარედან მათი აღქმა ძნელდება.

გვიანი ხანის მინაშენს, რომელიც ეკლესიას დასავლეთიდან ეკვრის, შესასვლელი აქვს სამხრეთიდან, დასავლეთ კედელში კი გაჭრილია ერთი სარკმელი. მინაშენის გადახურვა მთლიანად ჩამონგრეულია.

ეკლესიის გარშემო, გალავნის კედელთან შეიმჩნევა ნაგებობათა კვალი. ამჟამად, დანგრეული ნაგებობიდან აღსანიშნავია კარიბჭე, რომელიც გალავნის დასავლეთ კედელშია ჩართული. შემორჩენილი ნაწილის მიხედვით შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ის თაღოვანი უნდა ყოფილიყო. კარიბჭე მასიურია და სავარაუდოა, რომ მასზე სამრეკლო იდგა.

გალავნის გარეთ ერთადერთი თაღოვანი ნაგებობაა, რომელიც თავის დროზე შელესილი ყოფილა. თაღი ჩამოქცეულია, მაგრამ შემორჩა მისი ერთი ქუსლი. ნაგებობის თავდაპირველი ფუნქციის დადგენა ძნელია.

„ახშადების ხატის“ სამონასტრო კომპლექსის მდგომარეობა მეტად მძიმეა. მისი ძირითადი ნაწილი დანგრეულია. ტერიტორია მთლიანად დაფარულია ნანგრევებითა და ხშირი მცენარეულობით, რაც ხელს უშლის ძეგლის საფუძვლიან აღწერას, აზომვას და ფოტოფიქსაციას.
ქსნის ერისთავების ციხე-დარბაზი

ქსნის ერისთავების ციხე-დარბაზი — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლარგვისის სამხრეთით 2 კილომეტრზე, იფნევში. აგებულია საუკუნეში და გვიან შუა საუკუნეებში.

თავისი მმართველობის პირველ პერიოდში ქსნის ერისთავებს რეზიდენცია ქვენიფნევში (ნაქალაქარი) ჰქონდათ. მათ საგვარეულო სამარხს ლარგვისი წარმოადგენდა. "ძეგლი ერისთავთას" მიხედვით, ქვენიფნევში უნდა ყოფილიყო მოზრდილი ციხე. ქვენიფნევი მოხსენიებულია ქსნის საერისთავოს იმ დიდ ციხეთა შორის, რომელთა აღება მეფე დავით -მ ვერ მოახერხა: "... და მოაოხრეს ყოველი ცხრაზმის ხევი გარეშე ციხეთა, და ციხეთა ჰბრძოდეს ქუენიფნევს, არამედ ვერ აიხუნეს და შდ წელ გაგრძელდა ჰომი მათი". ერისთავი ლარგველი შალვას ძე გიორგი -ის მეფობის დროს (1314-1346 წწ.) აშენებს "... ტფილურითა წესითა დარბაზოვანს ქუენიფნევს". ხოლო ქვენიფნეველ ვირშელისძემ ს. შუა ხანებში "აღაშენა ქუენიფნევს ეკლესია და დარბაზოვანი დიდ-დიდი და შუენიერი".

ქვენიფნევი მდებარეობს მდინარის მარჯვენა მხარეს მაღალ მთაზე. როგორც ერისთავთა რეზიდენცია, იგი წარმოადგენდა ძლიერ გამაგრებულ ციხე-სიმაგრეს და ნაგებობათა რთულ კომპლექსს.

ციხის გალავანი თითქმის კვადრატულია. გალავნის დასავლეთ მხარეს ვიწრო შესასვლელია. ციხის გალავნის კედლები შედარებით უკეთ დასავლეთ ნაწილშია შემონახული. სიმაგრის კედლები ნაგებია მსხვილი ქვით, რომელიც ოდნავაა დამუშავებული და ერთმანეთთან კარგადაა მიჯრილი.

გალავნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში დგას ნახევრად დანგრეული კოშკი, რომლის გეგმა შიგნიდან კვადრატულია, ხოლო დასავლეთი კედელი გარედან მომრგვალებულია. კოშკის კედლები გაცილებით მცირე ზომის ქვითაა ნაგები, ვიდრე გალავნისა. კოშკს დატანებული აქვს რამდენიმე სათოფური. კოშკი წყობითა და სათოფურების მიხედვით გალავანზე გვიანდელი ჩანს.

კომპლექსის ჩრდილო-აღმოსავლეთით სწორკუთხა გეგმის მქონე დიდი შენობის ნანგრევებია, რომლის წყობა რამდენადმე ჰგავს გალავნის დასავლეთ კედლისას. შესაძლოა ეს იყოს ლარგველ შალვასძის მიერ "ტფილური წესით" ნაგები "დარბაზოვანი".

გალავნის გარეთ სერიოზულად დაზიანებული, ფლეთილი ქვით ნაგები მცირე დარბაზული ეკლესიაა. ეკლესიის საკურთხეველი კუთხეებში ოდნავ მომრგვალებულია. აღმოსავლეთ კედელში ორი სარკმელი იყო. ერთი სარკმლის თავზე, ფასადზე ქვაა დატანებული, რომელზედაც ჯვარია ამოკვეთილი. ინტერიერის ეკლესიის კედლები დაფარული ყოფილა ფრესკული მხატვრობით, რომელთა მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი.

ქვენიფნევში რეზიდენციის არსებობა განპირობებული იყო მისი სტრატეგიული ხელსაყრელი მდებარეობით. ჩრდილო-დასავლეთით აღმართული მთები საიმედოდ იცავდა მას, დასავლეთიდან კი ზურგს უმაგრებდა ქოლოთის ციხე. ქვენიფნევი თავისი ხელსაყრელი მდებარეობის წყალობით კონტროლს უწევდა ქსანზე გამავალ მაგისტრალს და ხეობის ზედა ნაწილის დაცვის ორგანიზაციის საკითხს წყვეტდა.
უკანაუბნის მთავარანგელოზის ეკლესია

უკანაუბნის მთავარანგელოზის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ უკანუბანში. აგებულია გარდამავალ ხანაში.

სოფლიდან სამხრეთით 2 კმ-ზე, მთაზე მდებარე დარბაზული ეკლესია ადგილობრივი წარმოშობის ფლეთილი ქვითა ანაგები. ეკლესია გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით გააჩნია შებრტყელებული, ნალისებრი ფორმის აბსიდა, რომლის ცენტრშიგაჭრილია არქიტრავული სარკმელი. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშაა. აბსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია მხრებით. კედლები შემორჩენილია მიწის ზედაპირიდან 2-2,5 მეტრის სიმაღლეზე. დასავლეთ კედელში ერთი სწორკუთხა სარკმელია. სამხრეთის არქიტრავულ შესასვლელს ნაოთხალები აქვს. კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. ინტერიერი სავსეა ჩამონაშალი ქვითა და მიწით.
თინიკაანის კვირაცხოვლის ეკლესია

თინიკაანის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ თინიკაანში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

იმ ადგილს, სადაც შემორჩენილია ნაგებობის ნაშთი, მოსახლეობა კვირაცხოველს უწოდებს. ნაგებობა გეგმით კვადრატს უახლოვდება. იგი ამოვსებულია მიწით და ქვით. გადახურვა ჩანგრეულია. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ფლეთილი ქვა.
თოხთის წმინდა მარინეს ეკლესია

თოხთის წმინდა მარინეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ თოხთაში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესიის კედლები შემორჩენილია 1 მეტრის სიმაღლეზე, ზოგან უფრო ნაკლებია. დარბაზული ტიპის უაბსიდო ეკლესია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები.
ინტერიერში ამოსულია დიდი ზომის ხე. ტერიტორიაზე ყრია ჩამონაშალი ქვა.
ძეგლის აზომვა საგანგებო გაწმენდის გარეშე არ ხერხდება.
დაბაკნეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

დაბაკნეთის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დაბაკნეთში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ტიპის ეკლესიას აღმოსავლეთიდან სწორკუთხა საკურთხეველი აქვს. საკურთხეველში გაჭრილია არქიტრავული სარკმელი, რომლის ჩრდილოეთით სწორკუთხა ნიშაა.

სამხრეთ კედელში ჩანს შესასვლელის კვალი. ეკლესიის კედლები შემორჩენილია 1 მეტრის სიმაღლეზე, სხვაგან უფრო ნაკლებია. ნაგებია ადგილობრივი წარმოშობის თლილი ქვით. ინტერიერი ამოვსებულია ჩამონაშალი ქვით.

ეკლესიას სამხრეთიდან მინაშენი ჰქონდა. მინაშენის მხოლოდ დასავლეთი კედლის მცირე ნაწილია შემორჩენილი.
ლარგვისის ეკლესია

ლარგვისის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელი ლარგვისის ქვენიფნევ ნასოფლარში. აგებულია გარდამავალ შუა საუკუნეებში.

ეკლესია დიდი ზომის უხეშად დამუშავებული ქვითაა ნაგები.
დარბაზული ეკლესია გეგმით მართკუთხედია, აღმოსავლეთით სწორკუთხა შებრტყელებული ნალისებრი აბსიდით. საკურთხევლის კედლის ნაწილი ჩამონგრეულია მიწის დონეზე. ცენტრალურ ნაწილში შემორჩენილია სარკმლის მარჯვენა წირთხლი. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშაა.
გრძივ კედლებს წყვილი, ორსაფეხურიანი პილასტრი ორ თანაბარ ნაწილად ჰყოფს.
სამხრეთ კედელში არქიტრავული შესასვლელი და სარკმელია გაჭრილი. ინტერიერში აღმოსავლეთ კედელზე შემორჩენილია ფრესკების ფრაგმენტები.
ფასადებზე შეიმჩნევა შელესილობის კვალი. ძეგლის გარშემო გალავნის ფრაგმენტებია.
ეკლესიის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია, კედლები დაბზარული. იატაკი ამოვსებულია მიწით.
კუცხოვეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

კუცხოვეთის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დორეთკარში. აგებულია გარდამავალ ხანაში.

მდინარე ჭურთულას ხეობის მაღალი ქედის სერზე, ნასოფლარ კუცხოვეთიდან ჩრდილოეთით, 1,5-2 კმ. ალპურ ზონაში მდებარეობს კუცხოვეთის წმინდა გიორგის ეკლესია. კუცხოეთის მიდამოებთან დაკავშირებულია ლეგენდა დევის შესახებ. არის სხვა ლეგენდაც: აშენებისას ამ ეკლესიას ორი ხეობა იჩემებდა - დორეთკარისა და ქარჩოხისა; პაექრობაში პირველს გაუმარჯვია და კარიც ამ ხეობის მხარეს გაუჭრიათ. კომპლექსის ნაგებობათა მშენებლობისთვის გამოყენებულია ადგილობრივი ფლეთილი ქვა. აღსანიშნავია შირიმის კარგად გათლილი ქვები, რომლებიც გამოყენებულია ეკლესიის სარკმლის საპირეებად და სატრიუმფო თაღში. ეკლესია მცირე ზომის დარბაზული ნაგებობაა. იგი მთლიანი კომპლექსის ცენტრია; მის გარშემო განლაგებული იყო სხვადასხვა ნაგებობა, რომელთა თავდაპირველი სახე სერიოზული დაზიანების გამო დღეს ძნელი წარმოსადგენია.

დარბაზულ ეკლესიას გვიანდელი მინაშენები აქვს სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. ეკლესიის კამარა, რადიალურად ჩალაგებული ქვებისგან იყო აწყობილი, რომელშიც გარეული იყო მსხვილი ფრაქციის შემავსებელი. კონქი საკმაოდ ტლანქადაა შესრულებული წვრილი ქვით; ეკლესია შელესილი ყოფილა. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონდა. სხვა ნაგებობათა შესახებ გეგმის გამოხაზვის გარდა ვერაფერს აღვნიშნავთ.
ერედის ხატი

ერედის ხატი — არქიტექტურული ძეგლი, ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ერედაში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

გზის პირას შემორჩენილია ნაგებობის ნაშთი, რომელსაც ხატს უწოდებენ. ჩვენამდე მოღწეული კედლის სიმაღლე 1 მეტრს აღწევს. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია რიყის ქვა და სქელი დუღაბი. კედელში შემორჩენილია სწორკუთხა ნიშის კვალი.
უკანაუბნის ციხე

უკანაუბნის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ უკანუბანში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. ისტორიულ წყაროებში უკანაუბნის ციხის შესახებ ვერაფერს ვპოულობთ. როგორც ცნობილია, „ძეგლი ერისთავთას“ ავტორი ქსნის ერისთავთა ისტორიას იუსტინიანე კეისრის დროიდან იწყებს და იქვე რამდენჯერმე ახსენებს ცხრაზმის ხევის ციხეს. „ძეგლი ერისთავთას“ მიხედვით, როდესაც ერისთავი როსტომი დამკვიდრდა ქსნის ცხრაზმის ხეობაში, „მაშინ იწყებსშენება ციხისა და სახლების ადიდ-დიდებისა“. ციხეს მნიშვნელობა დიდხანს არ დაუკარგავს. იმავე მატიანეში „ძეგლი ერისთავთა“, უკან უბნის ციხე იხსენიება 1400 წ. თემურ ლენგის შემოსევასთან დაკავშირებით. როგორც ირკვევა, თემურ ლენგის ლაშქრობას ქსნის საერისთავოში გადაურჩა რამდენიმე ციხე, მათ შორის, უკანა უბნისაც. ქსნის ხეობის მარცხენა შენაკადის, ცრაზმის წყლის სათავეში მდებარეობს სოფ. უკანუბანი, რომლის ტერიტორიაზე დღემდე შემორჩენილია ციხე-სიმაგრე კოშკით და ეკლესიით. ციხე ხეობის ჩამკეტი ყოფილა. ამ ადგილას თავდაპირველად ორი კოშკი აუგიათ. შემდეგ იქვე აუშენებიათ მცირე ზომის ეკლესია, ბოლოს კი მათ ირგვლივ ციხე გაშენებულა.
ქურთის ეკლესია

ქურთის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქურთაში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია მდებარეობს ნასოფლარ მეტეხთან, რომელიც სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითა და ფიქალითაა ნაგები. გეგმით კვადრატს წარმოადგენს, სწორკუთხა საკურთხეველში წყვილი სწორკუთხა ნიშაა მოთავსებული. ასეთივე ნიშაა ჩრდილოეთ კედელშიც. არქიტრავული შესასვლელი დასავლეთ კედელშია გაჭრილი. გადახურვა ჩამოქცეულია. ადგილობრივ მოსახლეობას ძეგლი თუნუქით გადაუხურავს. შესაძლებელია ეს იყო კოშკი, რომელიც ეკლესიად გადააკეთეს.
ჩიგოიანის აკლდამები

ჩიგოიანის აკლდამები — არქიტექტურული ძეგლი, ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩიგოიანში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ნასოფლარ ქვემო ბაგინიში, ძველი სასაფლაოს ტერიტორიაზე ყურადღებას იპყრობს ხევის პირზე ერთმწკრივად განლაგებული აკლდამების მრავალფეროვნება. შესასვლელი ღიობები ყველას ხევის მხარეს, ანუ სამხრეთით აქვს. სასაფლაოზე საინტერესო ქანდაკებებია, რომელთაგან განსაკუთრეულ ყურადღებას იქცევს წითელი ქვის ბუნი და ქვაშივე ჩასმული ჯვარი. ბუნზე აღმოსავლეთით ქალის და მამაკაცის ხელიხელჩაკიდებული ფიგურებია ამოკვეთილი. ჯვარზე მხედრული წარწერაა. არის სხვა ბუნის ქვებიც - ოთხი ცალი ერთრიგად ჩამწკრივებული, ასევე ვერტიკალურად ჩასმული ქვის თხელი ფილები და ბრტყელი საფლავის ქვები. როგორც წარწერიდან ჩანს, სოფელში ძირითადად ძებისაშვილებს უცხოვრიათ.
ლარგვისის ხატის ნანგრევი

ლარგვისის ხატის ნანგრევი — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელი ლარგვისში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ნასოფლარ ხრომისწყაროს სამხრეთ განაპირას აგებულია სოფლის მთავარი სალოცავი ხატი. მისგან შემორჩენილია კედლები დაახლოებით 1 მეტრ სიმაღლეზე. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ნამსხვრევი კლდოვანი ქვა.
მცირე ნაგებობის ჩრდილოეთ კედელში მოწყობილია შესასვლელი. გეგმით წაგრძელებული სწორკუთხა დარბაზი, აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხეველს ჰქმნის. საკურთხევლის ჩრდილოეთ ნაწილში მცირე ნიშაა.
პავლიანთკარის კოშკის ნანგრევი

პავლიანთკარის კოშკის ნანგრევი — არქიტექტურული ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ პავლიანთკარში. დათარიღებულია შუა საუკუნეებით.

ლომისას ხევში, ელოშვილების უბანში, შემაღლებულ ბორცვზე შემორჩენილია მრგვალი კოშკის ნანგრევი, რომლის გარშემო მიწის დონე ისეა ამოწეული, რომ ის თითქმის არ ჩანს.

კოშკი გეგმით ოვალურია. ნაგებია დიდი ზომის ფლეთილი ქვით. ძეგლი ამოვსებულია ჩამონაშალი ქვით.