ხოსე ბალტა

ხოსე ბალტა ი მონტერო — (დ.25 აპრილი, 1814 – გ.26 ივლისი, 1872) — პერუელი სამხედრო და პოლიტიკოსი, რომელიც პერუს მე-19 პრეზიდენტის პოსტს იკავებდა 1868–1872 წლებში. იგი იყო ჯონ ბალტა ბრუსა და აგუსტინა მონტერო კასაფრანკას შვილი.

1865 წელს მან მხარი დაუჭირა მარიანო იგნასიო პრადოს პრეზიდენტის თანამდებობის ხელში ჩაგდებაში და მუშაობდა მის ადმინისტრაციაში. 1867 წელს კი თავად დაამხო პრადო. პრეზიდენტობის პერიოდში ბალტამ აღადგინა კონსტიტუციური მმართველობა და წამოიწყო მასშტაბური პროექტები ქვეყნის განვითარების მიზნით. მან გუანოს ექსპორტზე მონოპოლია მიანიჭა ფრანგულ კომპანიას და ევროპაში დიდი სესხები მოიზიდა, თუმცა მისი ადმინისტრაციის გადაჭარბებულმა ხარჯებმა პერუ მძიმე ვალებში ჩაძირა. საბოლოოდ ბალტა ჩამოაგდეს და მოკლეს მისიავე კაბინეტის უკმაყოფილო წევრმა — თავდაცვის მინისტრმა ტომას გუტიერესმა, მისი წარუმატებელი სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობის დროს.

ადრეული კარიერა
ხოსე ბალტა ი მონტერომ სამხედრო კარიერა ადრეული ასაკიდან აირჩია. მხოლოდ 16 წლის ასაკში, 1830 წელს, იგი შევიდა სამხედრო კოლეჯში, რომელიც სამი წლის შემდეგ სერჟანტის წოდებით დაამთავრა. 38 წლის ასაკისთვის მას უკვე პოლკოვნიკის წოდება ჰქონდა მიღებული.

1855 წელს მან მხარი დაუჭირა ლუის ხოსე დე ორბეგოსოს (1834), ფილიპე სანტიაგო სალავერის (1835) და რესტავრაციის მოძრაობას (1838–1839).

1865 წელს იგი შეუერთდა პედრო დიეს კანსეკოსა და მარიანო იგნასიო პრადოს აჯანყებას პრეზიდენტ ხუან ანტონიო პესეტის წინააღმდეგ. მან მონაწილეობა მიიღო 2 მაისის ბრძოლაში, თუმცა მომდევნო წელს თავი გამოიჩინა პრეზიდენტ პრადოს მოწინააღმდეგეთა შორის, რის შედეგადაც იგი გადაასახლეს ჩილეში.

ხოსე ბალტა 1867 წელს დაბრუნდა პერუში და ჩიკლაიოში პრადოს წინააღმდეგ მოძრაობას ჩაუდგა სათავეში. ეს მოძრაობა აირეკლა არეკიპაშიც, სადაც მან გენერალ პედრო დიეს კანსეკოსთან ერთად აჯანყება წამოიწყო. ორივემ უარი განაცხადა ახლად გამოცხადებული 1860 წლის კონსტიტუციისადმი ფიცის დადებაზე.

მარიანო იგნასიო პრადო შემდეგ სამხრეთისკენ გაემართა აჯანყების ჩასახშობად, თუმცა ბალტასა და დიეს კანსეკოს ზეწოლის, აგრეთვე ლიმიდან კონგრესის მხრიდან განხორციელებული გავლენის შედეგად, იგი იძულებული გახდა გადამდგარიყო. დროებითი პრეზიდენტობა უკვე მესამედ დაეკისრა გამოცდილ გენერალს, პედრო დიეს კანსეკოს, რომელიც პრეზიდენტი გახდა.

თავისი უფლებამოსილების დაწყებიდან პირველ თვემდე, 6 თებერვალს, დიეს კანსეკომ საპრეზიდენტო არჩევნები დანიშნა, რომელშიც ბალტა აქტიურად მონაწილეობდა საარჩევნო კამპანიაში. ამ არჩევნებში მან მიიღო 3168 ხმა, მანუელ კოსტასმა — 384, ხოლო მისმა მთავარმა მეტოქემ, ლიბერალების წარმომადგენელმა მანუელ ტორიბიო ურეტამ — 153 ხმა.
ხოსე ბალტამ საპრეზიდენტო სარტყელი 1868 წლის 2 აგვისტოს მოირგო.

რესპუბლიკის პრეზიდენტობა
მისი ადმინისტრაციის პერიოდში ბალტამ დაიწყო ქვეყნის გახსნა უცხოური კაპიტალისათვის. ფინანსთა მინისტრად დანიშნულმა ნიკოლას დე პიეროლამ სცადა პერუს ეკონომიკური კრიზისის გადაჭრა, რომელმაც ქვეყანა ძლიერ დააზარალა, და ამისათვის გუანოს ექსპლუატაციის უფლება გადასცა ფრანგულ-ებრაულ კომპანია დრეიფუსს . ამ ნაბიჯმა იგი ადგილობრივ ოლიგარქიასთან დაპირისპირებაში ჩააყენა.

ხელშეკრულებიდან მიღებული თანხები გამოყენებულ იქნა რკინიგზების მშენებლობისა და სხვა მასშტაბური პროექტების დასაფინანსებლად, რაც ბალტას მთავრობის ერთ-ერთ მთავარ მემკვიდრეობად ითვლება. 1861 წლისთვის პერუს მხოლოდ დაახლოებით 90 მილი სიგრძის სარკინიგზო ქსელი ჰქონდა, ხოლო 1874 წლისთვის მისი სიგრძე 947 მილს მიაღწია. ამავე პერიოდში, რკინიგზების გარდა, განხორციელდა რამდენიმე მნიშვნელოვანი ინფრასტრუქტურული პროექტიც: აშენდა ახალი ნავმისადგომები სანაპიროებზე, ლიმაში გაიყვანეს ფართო გამზირები და აიგო ახალი ხიდები სანაპირო რეგიონებში. ერთ-ერთი ასეთი ნაგებობაა ხიდი, რომელიც დღეს მისი სახელითაა ცნობილი და 1869–1919 წლებში აშენდა.

თუმცა, რადგან მთავრობას არ ჰქონდა საკმარისი სახსრები რკინიგზის მშენებლობაზე მომუშავე კონტრაქტორებისთვის გადახდისთვის, მან დაიწყო დრეიფუსისგან გუანოს შემოსავლებზე წინასწარი თანხების მოთხოვნა, რამაც უკვე ისედაც უზარმაზარი სახელმწიფო ვალის მკვეთრი ზრდა გამოიწვია. ეკონომიკური კრიზისის წინაშე მდგარმა პრეზიდენტმა ხოსე ბალტამ 1868 წელს ფინანსთა მინისტრად დანიშნა ნიკოლას დე პიეროლა — პოლიტიკური თვალსაზრისით კონსერვატორი და დემოკრატი. პიეროლამ კონგრესს სთხოვა უფლებამოსილება, რომ გუანოს საზღვარგარეთ გაყიდვაზე უშუალოდ (კომისიონერების გარეშე) ეწარმოებინა მოლაპარაკებები, დაახლოებით ორი მილიონი მეტრული ტონის ოდენობით. ამ წინადადებას დათანხმდა ფრანგულ-ებრაული კომპანია „დრეიფუს ძმები“ .

პერუს მთავრობასა და კომპანია დრეიფუსს შორის კონტრაქტი გაფორმდა 1869 წლის 17 აგვისტოს და კონგრესმა იგი დაამტკიცა 1870 წლის 11 ნოემბერს. შეთანხმება ძალაში შევიდა პერუელი კაპიტალისტებისა და გუანოს კომისიონერების პროტესტის მიუხედავად.

1879 წლისთვის პერუს სარკინიგზო სისტემამ 1 963 მილი სიგრძის ლიანდაგს მიაღწია.

არჩევნები და მკვლელობა
მთავარი სტატია: გუტიერესის ძმების აჯანყება

1871 წელს, ძალზე დაძაბული საარჩევნო გარემოს პირობებში, გავრცელდა ხმები, რომ სახელმწიფოს მეთაურის ძმა და იმდროინდელი პრემიერ-მინისტრი, ხუან ფრანსისკო ბალტა, პრეზიდენტობისთვის იყრიდა კენჭს. თუმცა ნიკოლას დე პიეროლას რჩევით ეს არ განხორციელდა. ამის შემდეგ ბალტამ გადაწყვიტა მხარი დაეჭირა ყოფილი პრეზიდენტის, ხოსე რუფინო ეჩენიკეს კანდიდატურისთვის, მაგრამ მანაც უარი განაცხადა ნომინაციაზე. საბოლოოდ, მესამე კანდიდატი — ანტონიო არენასი — გახდა ის, ვინც ბალტას სრული მხარდაჭერა მიიღო.

მისი კონკურენტები იყვნენ მანუელ ტორიბიო ურეტა არენასი, რომელიც განმეორებით იყრიდა კენჭს, და მანუელ პარდო ი ლავალიე, იმ დროისთვის უზენაესი პროკურორი. უკანასკნელის საარჩევნო კამპანია ძალზე ძლიერი აღმოჩნდა და 1872 წელს იგი პერუს რესპუბლიკის ისტორიაში პირველ სამოქალაქო პრეზიდენტად დამკვიდრდა.

მიუხედავად იმისა, რომ გუტიერესის ძმები — ტომასი (ომის მინისტრი) და მისი ძმები სილვესტრე, მარსელიანო და მარსელინო (ყველა პოლკოვნიკის წოდებით და რამდენიმე ბატალიონის სარდლობით) — ხოსე ბალტას ხელისუფლებაში დარჩენას სთავაზობდნენ, მან საბოლოოდ ამაზე უარი თქვა; ეს პერუს ისტორიაში იშვიათი მოვლენა იყო. იმავე წელს, 1872 წლის 22 ივლისს, მაშინდელმა მინისტრმა ტომას გუტიერესმა აჯანყებას ჩაუდგა სათავეში და თავი რესპუბლიკის უზენაეს მეთაურად გამოაცხადა.

იმავე დღეს პრეზიდენტი ბალტა დააპატიმრეს, როდესაც იგი მიგელ გრაუ სემინარიოსა და აურელიო გარსია ი გარსიას — იმ დროის ორი უმაღლესი რანგის საზღვაო ოფიცრის — შესახვედრად მიდიოდა. ამ ორი გამოჩენილი სამხედრო პირის შუამდგომლობის შედეგად, ფლოტმა უარი თქვა ტომას გუტიერესის აჯანყების მხარდაჭერაზე და არ სცნო მისი მთავრობა; ამის ნაცვლად, მთელი ესკადრა ზღვაში გავიდა, რათა გემები შეთქმულთა ხელში არ ჩავარდნილიყო.

ამავე დროს, ლიმის მოსახლეობაც დაუპირისპირდა მოვლენებს და შეთქმულ ძმებს შორის ერთ-ერთი, სილვესტრე გუტიერესი, 1872 წლის 22 ივლისს დედაქალაქში გამართული ერთ-ერთი შეტაკების დროს დაიღუპა. ძმის სიკვდილის საპასუხოდ მარსელიანო გუტიერესმა გასცა ბრძანება ხოსე ბალტა ი მონტეროს მკვლელობის შესახებ; იგი საკუთარ საწოლში დახვრიტეს სამი დაბალი რანგის ოფიცრის მიერ. ამ მოვლენებმა რამდენიმე დღის შემდეგ გამოიწვია ტომას გუტიერესის დამხობა და სასტიკი ლინჩის წესით მოკვლა: მისი ცხედარი ჩამოკიდეს მაღალ კოშკზე, შემდეგ ქუჩაში გადმოაგდეს და ბოლოს ცეცხლი წაუკიდეს სილვესტრე და მარსელიანოს გვამებთან ერთად. (მარსელინო გუტიერესი, რომელმაც ძმებს მხოლოდ სუსტი მხარდაჭერა გაუწია, დააპატიმრეს და სამხედრო წოდებები ჩამოართვეს; მოგვიანებით მან თავი მხოლოდ ჩილეს წინააღმდეგ წყნარი ოკეანის ომში მონაწილეობით გამოისყიდა).

1990 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში პოლკოვნიკ ბალტას შვილთაშვილი ნიკოლას დე პიეროლა ბალტა (ასევე პრეზიდენტ ნიკოლას დე პიეროლას დიდი დისშვილი) კანდიდატის სახით მონაწილეობდა.

საქმიანობა და მემკვიდრეობა
1869 წელს დააარსა სასოფლო-სამეურნეო სკოლა.
დააარსა ანკონი და შექმნა ტარაპაკას კონსტიტუციური პროვინცია.
განხორციელდა კალიაოს ნავმისადგომის (პიერის) მშენებლობა.
აშენდა გზები ლიმა–კალიაო და ლიმა–უაჩო.
დააფუძნა სალავერის პორტის ტრასტი.
აშენდა „გამოფენების სასახლე“, რომელიც ამჟამად ხელოვნების მუზეუმს წარმოადგენს.
დააარსა ლა ვიქტორიას უბანი.
ააშენა არიკას სან-მარკოსის საკათედრო ტაძარი და იმავე ქალაქის ადმინისტრაციული შენობა (ქალაქი ამჟამად ჩილეს ეკუთვნის).