ნიკოლას არდიტო ბარლეტა ვალიარინო

ნიკოლას არდიტო ბარლეტა ვალიარინო (დ. 21 აგვისტო, 1938) — პანამელი პოლიტიკოსი, რომელიც იყო პანამის 26-ე პრეზიდენტი 1984 წლის 11 ოქტომბრიდან 1985 წლის 28 სექტემბრამდე. იგი კენჭს იყრიდა როგორც „დემოკრატიული რევოლუციური პარტიის“ კანდიდატი 1984 წლის სადავო არჩევნებში.

განათლება
ბარლეტა სწავლობდა ჩრდილოეთ კაროლინის შტატის უნივერსიტეტში, სადაც 1959 წელს მიიღო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი სასოფლო-სამეურნეო ინჟინერიაში, მოგვიანებით კი მაგისტრის ხარისხი აგრარულ ეკონომიკაში. 1971 წელს მან მიიღო ეკონომიკის დოქტორის ხარისხი ჩიკაგოს უნივერსიტეტში. მისი სადოქტორო დისერტაციის სათაური იყო „სასოფლო-სამეურნეო კვლევის ხარჯები და სოციალური სარგებელი მექსიკაში“.

ადრეული კარიერა
1968 წლიდან 1970 წლამდე და 1973 წლიდან 1978 წლამდე ბარლეტა მსახურობდა გენერალ ომარ ტორიხოსის ერთ-ერთ ყველაზე სანდო მრჩევლად დაგეგმვისა და ეკონომიკური პოლიტიკის მინისტრის რანგში, იყო ეროვნული საბანკო კომისიის პრეზიდენტი და პანამის მომლაპარაკებელი ჯგუფის წევრი პანამის არხის ხელშეკრულებების ეკონომიკურ ასპექტებში. 1978 წლიდან 1984 წლამდე იგი იყო მსოფლიო ბანკის ვიცე-პრეზიდენტი ლათინურ ამერიკასა და კარიბის ზღვის აუზში. 1983 წლის ბოლოს მას პრეზიდენტმა რიკარდო დე ლა ესპრიელიამ მიმართა საპრეზიდენტო არჩევნებში მონაწილეობის შესახებ, როგორც დე ლა ესპრიელიას მემკვიდრეს.

პრეზიდენტობა (1984–1985)
არჩევნები 1984 წლის მაისში
1984 წლის თებერვალში პრეზიდენტი რიკარდო დე ლა ესპრიელია მოულოდნელად გადადგა თანამდებობიდან და მისი ადგილი ვიცე-პრეზიდენტმა ხორხე ილუეკამ დაიკავა, რომელსაც სრული ვადით კენჭისყრაში მონაწილეობა არ მიუღია. ბარლეტა კენჭს იყრიდა როგორც ეროვნული გვარდიის მიერ მხარდაჭერილი კოალიციის კანდიდატი და მის კანდიდატურას მთავრობის მხარდაჭერა ჰქონდა. ბარლეტასა და კოალიცია „ეროვნულ დემოკრატიულ კავშირს“ უპირისპირდებოდა „დემოკრატიული ოპოზიციური ალიანსი“ და მისი კანდიდატი, 82 წლის ვეტერანი პოლიტიკოსი არნულფო არიასი, რომელიც მანამდე სამჯერ იყო პრეზიდენტი და ყოველ ჯერზე სამხედრო გადატრიალების შედეგად ჩამოცილებული თანამდებობიდან.

არჩევნები ქვეყანაში პირველი იყო 16-წლიანი სამხედრო მმართველობის შემდეგ, რაც შეთანხმებული იყო აშშ-სთან მოლაპარაკებების დროს, რასაც 1977 წელს პანამის არხის ხელშეკრულების ხელმოწერა მოჰყვა; ბარლეტა პანამის მხრიდან ერთ-ერთი მომლაპარაკებელი იყო. არიასის პლატფორმა ხაზს უსვამდა პანამის პოლიტიკაში სამხედროების გავლენის შემცირების აუცილებლობას. ბარლეტას პლატფორმა აქცენტს აკეთებდა დემოკრატიის აღდგენაზე, ეკონომიკურ განვითარებასა და პატიოსან და ეფექტურ მმართველობაზე.

კამპანია აღმოჩნდა მწვავედ კონკურენტული, ორივე მხარე გამარჯვებას წინასწარმეტყველებდა. არიასი და მისი მხარდამჭერები ამტკიცებდნენ, რომ ბარლეტა კამპანიას უსამართლოდ აწარმოებდა. გარდა ამისა, მედიის უმეტესობა ტელევიზია, რადიოსადგურები და გაზეთები მხარს უჭერდა სამთავრობო კოალიციას. მაგალითად, ქვეყნის ხუთი ყოველდღიური გაზეთიდან მხოლოდ ერთი უჭერდა მხარს -ს. საარჩევნო კამპანიის დროს, აშშ-ის მთავრობის მიერ დაფინანსებულმა „დემოკრატიის ეროვნულმა ფონდმა“ და „თავისუფალი შრომის განვითარების ამერიკულმა ინსტიტუტმა“ დაახლოებით $20,000 გამოყვეს ბარლეტას კამპანიაში ჩართული აქტივისტების მხარდასაჭერად. აშშ-ის კანონმდებლები, წარმომადგენელი ჰენკ ბრაუნი და სენატორი ედვარდ ზორინსკი, ელჩ ევერეტ ელის ბრიგსთან ერთად, ეწინააღმდეგებოდნენ აშშ-ის მთავრობის მიერ დაფინანსებული ორგანიზაციების ჩარევას არჩევნებში.

1984 წლის 6 მაისს კენჭისყრის დღემ მშვიდობიანად ჩაიარა, თუმცა მეორე დღეს არიასის მომხრეების მიერ წამოწყებულმა ძალადობამ იფეთქა საკანონმდებლო სასახლის წინ, სადაც საარჩევნო საბჭო იკრიბებოდა. ერთი ადამიანი დაიღუპა. ოპოზიციამ წამოაყენა ბრალდება საარჩევნო დარღვევებისა და გაყალბების შესახებ. კონგრესის კანდიდატებმა ორივე მხრიდან სადავო გახადეს ხმების დათვლა რაიონულ დონეზე, რამაც საბოლოო დათვლა დააყოვნა. ამასობაში ორივე მხარე აცხადებდა გამარჯვებას. როდესაც პირველადი შედეგებით გამოჩნდა, რომ არიასი, რომელსაც ოპოზიციის დიდი ნაწილი უჭერდა მხარს, დიდი უპირატესობით იგებდა, სამხედრო ძლიერმა ფიგურამ მანუელ ნორიეგამ შეაჩერა დათვლა. შედეგების თავხედური მანიპულირების შემდეგ, მთავრობამ გამოაცხადა, რომ ბარლეტამ გაიმარჯვა მცირე სხვაობით — 1713 ხმით. დამოუკიდებელი შეფასებებით, არიასს სამართლიანი არჩევნების შემთხვევაში 50,000-მდე ხმით უნდა გაემარჯვა. 60,000-ზე მეტი ხმა საბოლოო დათვლაში არ იყო შეყვანილი. 1984 წლის 16 მაისს რაიონული შედეგები საბოლოოდ შეაჯამა საარჩევნო ტრიბუნალმა და ბარლეტა გამოცხადდა გამარჯვებულად 1713 ხმით. აშშ-ის მთავრობამ იცოდა ამ საარჩევნო მანიპულაციის შესახებ, მაგრამ არჩია კომენტარი არ გაეკეთებინა და განაცხადა, რომ ბარლეტას გამარჯვება უნდა განიხილებოდეს როგორც მნიშვნელოვანი ნაბიჯი წინ პანამის დემოკრატიაზე გადასვლის გზაზე. ნორიეგას მმართველობა სულ უფრო რეპრესიული ხდებოდა, აშშ-მ აღიარა ბარლეტას არჩევა და გამოხატა მასთან თანამშრომლობის მზადყოფნა, მიუხედავად საარჩევნო პროცესის ხარვეზების აღიარებისა.

თანამდებობაზე ყოფნა
ბარლეტამ, მკაცრმა და მშვიდმა ტექნოკრატმა, პოსტი 1984 წლის 11 ოქტომბერს დაიკავა. საინაუგურაციო სიტყვაში ახლად არჩეული პრეზიდენტი დაჰპირდა ეკონომიკის გამოსწორებას, კორუფციასთან ბრძოლას და პანამის პოლიტიკური პარტიების გაერთიანებას. მან სწრაფად წამოიწყო შეტევა ქვეყნის ეკონომიკურ პრობლემებზე და ითხოვა დახმარება მრავალმხრივი ინსტიტუტებისგან ეკონომიკური რესტრუქტურიზაციის პროგრამის მხარდასაჭერად. იგი დაჰპირდა სამთავრობო ბიუროკრატიის მოდერნიზაციას და ისეთი ეკონომიკური პროგრამის განხორციელებას, რომელიც უზრუნველყოფდა ყოველწლიურ 5%-იან ზრდას.

1984 წლის 13 ნოემბერს, საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად $603 მილიონიანი სესხის რენეგოციაციისთვის, ბარლეტამ გამოაცხადა ეკონომიკური სიმკაცრის ზომები, მათ შორის 7%-იანი გადასახადი ყველა მომსახურებაზე და შემცირებული ბიუჯეტი სამინისტროებისა და ავტონომიური სამთავრობო უწყებებისთვის, მათ შორის თავდაცვის ძალებისთვის. პროფკავშირების, სტუდენტებისა და პროფესიული ორგანიზაციების მასობრივი პროტესტებისა და გაფიცვების საპასუხოდ, მან ათი დღის შემდეგ ზოგიერთი ეს ზომა გააუქმა. ბარლეტას მართვის ჯიუტმა სტილმა ასევე გაანაწყენა პანამელი პოლიტიკოსები, რომლებიც მიჩვეულნი იყვნენ პოლიტიკის კულუარულ სტილს. მისი მმართველობისას თავდაცვის ძალები პირდებოდნენ მხარდაჭერას მის პროგრამას, მაგრამ რეალურად ძირს უთხრიდნენ მოლაპარაკებებს, რომლებსაც ბარლეტა აწარმოებდა ინდუსტრიალისტებთან, პროფკავშირების ლიდერებთან და სხვა ბიზნეს ჯგუფებთან ეკონომიკური რეფორმების მისაღწევად.

სანამ ბარლეტა ნიუ-იორკში იმყოფებოდა, მთავრობის კრიტიკოსი უგო სპადაფორა იპოვეს სასტიკად მოკლული და თავმოკვეთილი. სპადაფორამ გაამჟღავნა, რომ მას ჰქონდა მტკიცებულებები, რომლებიც ნორიეგას აკავშირებდა ნარკოტრაფიკთან და იარაღით უკანონო ვაჭრობასთან. სპადაფორას ახლობლები ამტკიცებდნენ, რომ მოწმეებმა იგი პანამის უსაფრთხოების ძალების პატიმრობაში ნახეს კოსტა-რიკის საზღვართან ახლოს, უშუალოდ მანამ, სანამ მის თავმოკვეთილ სხეულს 1985 წლის 14 სექტემბერს იპოვიდნენ. ბარლეტა დაჰპირდა მკვლელების მართლმსაჯულების წინაშე წარდგენას და რეკომენდაცია გაუწია დამოუკიდებელ კომისიას დანაშაულის გამოსაძიებლად. თავდაცვის ძალების შტაბ-ბინაში ბარლეტასა და სარდლებს შორის გამართულ შეხვედრაზე სერიოზული უთანხმოება წარმოიშვა, რასაც 1985 წლის 27 სექტემბერს ბარლეტას გადადგომა მოჰყვა, თანამდებობაზე ყოფნიდან მხოლოდ თერთმეტი თვის შემდეგ. არდიტო ბარლეტა მეორე დღეს მისმა პირველმა ვიცე-პრეზიდენტმა, ერიკ არტურო დელვალიემ შეცვალა, რომელმაც ახალი კაბინეტი 1985 წლის 3 ოქტომბერს გამოაცხადა.

ბარლეტას გადაყენება მიიჩნევა ნორიეგასთვის დასასრულის დასაწყისად; ბარლეტა ვაშინგტონის მიერ მიიჩნეოდა დემოკრატიაზე გადასვლის საუკეთესო იმედად. ოთხ წელიწადში ნორიეგა ამერიკული სამხედრო ინტერვენციის შედეგად ჩამოაცილეს ხელისუფლებიდან.

პოსტ-საპრეზიდენტო პერიოდი
მოგვიანებით, ბარლეტა იყო ოკეანეთაშორისი რეგიონის ორგანოს გენერალური ადმინისტრატორი 1995 წლიდან 2000 წლამდე; ეს სააგენტო პასუხისმგებელი იყო პანამის არხის ყოფილი ზონის მიღებაზე, მართვაზე, დაგეგმვასა და ეროვნულ განვითარებაში ჩართვაზე. დღეს ბარლეტა არის ვაშინგტონში დაფუძნებული ანალიტიკური ცენტრის, „ინტერამერიკული დიალოგის“ წევრი.