პოლონეთის სამეფოს გვირგვინი

პოლონეთის სამეფოს გვირგვინი — ცნობილი, როგორც პოლონეთის გვირგვინი, გვიან შუა საუკუნეებში არსებული პოლონური სამეფო. 1569-1795 წლებში პოლონეთის გვირგვინი შედიოდა პოლონეთ-ლიტვის კავშირში.

მნიშვნელოვანი პოლიტიკური მოვლენები
პოლონეთის სამეფოს ჩამოყალიბება ტრადიციულად თარიღდება 966 წლით, როდესაც მიეშკო და მისი წარმართული სლავური სამეფო შეუერთდნენ ქრისტიან ევროპას, დააარსეს პოლონეთის სახელმწიფო, პროცესი, რომელიც დაიწყეს პიასტის დინასტიის წარმომადგენლებმა. მისი უფროსი ვაჟი და მემკვიდრე, პრინცი ბოლესლავ მამაცი, პოლონეთის ჰერცოგი, გახდა პოლონეთის პირველი გვირგვინიანი მეფე 1025 წელს.

კრევოს უნია
კრევოს უნია იყო 1385 წლის 13 აგვისტოს კრევოს ციხეში დადებული საქორწინო შეთანხმებების ერთობლიობა. იაგაილომ დაადასტურა საქორწინო ხელშეკრულებები 1385 წლის 14 აგვისტოს, პოლონეთმა და ლიტვამ შექმნეს კავშირი. შეთანხმებები მოიცავდა ქრისტიანობის მიღებას, მისი მეზობლების მიერ პოლონეთიდან „მოპარული“ მიწების დაბრუნებას და , პუნქტი, რომელიც ქმნიდა პირად გაერთიანებას. 1386 წლის 15 თებერვალს კრაკოვის ვაველის საკათედრო ტაძარში მონათლვის შემდეგ იაგაილომ ოფიციალურად დაიწყო ვლადისლავის სახელის გამოყენება. მისი ნათლობიდან სამი დღის შემდეგ შედგა ქორწინება იადვიგასა და ვლადისლავ იაგელოს შორის.

ლუბლინის უნია
ლუბლინის უნიით შექმნა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ერთიანი სახელმწიფო 1569 წლის 1 ივლისს პოლონეთის გვირგვინსა და ლიტვის დიდ სამთავროს გაერთაინებით. მანამდე პოლონეთის სამეფოსა და ლიტვის დიდ სამთვავროს მხოლოდ პირადი გაერთიანება ჰქონდათ. ლუბლინის კავშირმა გვირგვინის მეფობა არჩევით მონარქიად გადააქცია და დასრულდა იაგელონის დინასტია მას შემდეგ, რაც ანრი დე ვალუა 1573 წლის 16 მაისს მონარქად აირჩიეს.

1574 წლის 30 მაისს, ანრი დე ვალუა საფრანგეთის მეფე გახდა და 1575 წლის 13 თებერვალს საფრანგეთის მეფედ აკურთხეს. მან დატოვა გვირგვინის ტახტი და 1575 წლის 12 მაისს გვირგვინის მეფედ ანა იაგელონი აირჩიეს.

1791 წლის კონსტიტუცია
1791 წლის 3 მაისის კონსტიტუცია არის მეორე უძველესი, დაწერილი ეროვნული კონსტიტუცია ისტორიაში და უძველესი დაწერილი ეროვნული კონსტიტუცია ევროპაში; უძველესია შეერთებული შტატების კონსტიტუცია. მას ეწოდა მთავრობის აქტი მისი შემუშავება დაიწყო 1788 წლის 6 ოქტომბერს და გაგრძელდა 32 თვე. სტანისლავ ავგუსტუსი იყო კონსტიტუციის მთავარი ავტორი და მას სურდა, რომ გვირგვინი ყოფილიყო კონსტიტუციური მონარქია, დიდ ბრიტანეთის მსგავსად. 1791 წლის 3 მაისს შეიკრიბა დიდი სეიმი, წაიკითხეს და მიიღეს ახალი კონსტიტუცია. მან უფლება მისცა ბურჟუაზიას, გამოყო მთავრობის სამი შტო, გააუქმა ლიბერუმ ვეტო და შეაჩერა რეპნინის სეიმის ბოროტად გამოყენება.

ამან პოლონეთი კონსტიტუციურ მონარქიად აქცია და მეფეს, როგორც აღმასრულებელი ხელისუფლების მეთაურს, თავისი მინისტრთა კაბინეტი მისცა, რომელსაც კანონის მცველებს ეძახდნენ. საკანონმდებლო შტო ორპალატიანი იყო არჩეული სეიმით და დანიშნული სენატი; მეფეს მიეცა სენატში კავშირების გაწყვეტის უფლება, ხოლო სეიმის ხელმძღვანელი იყო სეიმის მარშალი. გვირგვინის ტრიბუნალი, გვირგვინის უმაღლესი სააპელაციო სასამართლო, რეფორმირებული იყო. სეიმი ირჩევდა თავის მოსამართლეებს სეიმის სასამართლოსთვის (გვირგვინის საპარლამენტო სასამართლო).

მთავრობის აქტმა განარისხა ეკატერინე , რომელიც თვლიდა, რომ პოლონეთს სჭირდებოდა რუსეთის იმპერიის ნებართვა ნებისმიერი პოლიტიკური რეფორმისთვის; იგი ამტკიცებდა, რომ პოლონეთი რადიკალური იაკობინიზმის მსხვერბლი გახდა, რომელიც იმ დროისთვის ცნობილი იყო საფრანგეთში. რუსეთი თანამეგობრობაში შეიჭრა 1792 წელს. კონსტიტუცია მოქმედებდა 19 თვეზე ნაკლები ხნის განმავლობაში; იგი გააუქმა გროდნოს სეიმმა.

პოლიტიკა
პოლონეთის სამეფოს გვირგვინის შექმნა პოლონეთის სახელმწიფოებრიობისა და ევროპული იდენტობის ევოლუციაში მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო. იგი წარმოადგენდა პოლონეთის სამეფოს (ერის) კონცეფციას, როგორც მკაფიოდ განცალკევებულს მონარქის პიროვნებისგან. კონცეფციის შემოღებამ აღნიშნა პოლონეთის მთავრობის ტრანსფორმაცია საგვარეულო მონარქიიდან (მემკვიდრეობითი მონარქიიდან) „არჩევით მონარქიამდე“ პოლონეთის სამეფოს გვირგვინი ასევე დაკავშირებული იყო პოლონეთის სხვა სიმბოლოებთან, როგორიცაა დედაქალაქი (კრაკოვი), პოლონეთის გერბი და პოლონეთის დროშა . ის ასევე შეიძლება ჩაითვალოს როგორც ადმინისტრაციული დაყოფა, ტერიტორიები პოლონეთის სახელმწიფოს უშუალო ადმინისტრაციის ქვეშ შუა საუკუნეებიდან მე-18 საუკუნის ბოლოს (ამჟამად პოლონეთი, უკრაინა, რუსეთი, ბელარუსი, მოლდოვას, სლოვაკეთი და რუმინეთი). ნაწილები შედიონდენ პოლონეთის სამეფოში ადრეული პერიოდიდან პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის საბოლოო დაშლამდე, 1795 წელს.

ამავდროულად, გვირგვინი ასევე აღნიშნავდა ყველა მიწას, რომლებზეც პოლონეთის სახელმწიფოს (არა მონარქს) შეეძლო განეცხადებიმა, რომ ჰქონდა მმართველობის უფლება, მათ შორის ისეთებიც, რომლებიც არ იყო პოლონეთის საზღვრებში.

ტერმინი განასხვავებს ლიტვის დიდ სამთავროსთან დაკავშირებულ ტერიტორიებს სხვადასხვა ფედერაციის ტერიტორიებიდან (რომლებიც სარგებლობდნენ სხვადასხვა ხარისხით ავტონომიით ან მეფისგან ნახევრად დამოუკიდებლობით), როგორებიცაა პრუსიის საჰერცოგო და კურლანდიის საჰერცოგო.

1569 წლის ლუბლინის კავშირამდე, გვირგვინის ტერიტორიები შეიძლება გავიგოთ, როგორც პოლონეთის სამეფოს ტერიტორიები, დასახლებული პოლონელებით, ან როგორც სხვა ტერიტორიები პოლონეთის მეფის სუვერენიტეტის ქვეშ (როგორიცაა სამეფო პრუსია) ან შლიახტების სამფლობელოები. თუმცა, ლუბლინის კავშირთან ერთად, დღევანდელი უკრაინის უმეტესი ნაწილი (რომელსაც უმნიშვნელო პოლონელი მოსახლეობა ჰყავდა და მანამდე ლიტვა მართავდა) გადავიდა პოლონეთის ადმინისტრაციის ქვეშ, რითაც გახდა გვირგვინის ტერიტორია.

იმ პერიოდში, გვირგვინის ტერიტორიების დამახასიათებელი ტერმინი პოლონელებისთვის იყო (მრავლობითი: ) - ან .

კონტექსტიდან გამომდინარე, პოლონური „გვირგვინი“ შეიძლება ასევე მოიხსენიებოდეს, როგორც ტერმინი, რომელიც გამოიყენება თანამეგობრობის ამჟამინდელი მონარქის პირადი გავლენისა და კერძო აქტივების გასარჩევად სამთავრობო უფლებამოსილებისა და ქონებისგან. ის ხშირად ნიშნავდა განსხვავებას არჩეული მეფის (როიალისტების) და პოლონელი მაგნატების (კონფედერატების) ლოიალურ პირებს შორის.

პროვინციები
ლუბლინის კავშირის შემდეგ (1569) გვირგვინის მიწები დაიყო ორ პროვინციად: მცირე პოლონეთი (პოლონური: ) და დიდი პოლონეთი (პოლონური: ). ისინი შემდგომში დაიყო ადმინისტრაციულ ერთეულებად, რომლებიც ცნობილია როგორც სავოევოდოები (სავოევოდოების პოლონური სახელები ნაჩვენებია ქვემოთ ფრჩხილებში).

დიდი პოლონეთი
ბრზეშ კუიავსკის სავოევოდო 
გნიეზნოს სავოევოდოე 1768 წლიდან
ინოვროცლავის სავოევოდო 
კალისზის სავოევოდო 
ლეხზიცას სავოევოდო 
მაზოვის სავოევოდო 
პოზნანის სავოევოდო 
პლოკის სავოევოდო 
პოდლასკის სავოევოდო 
რავას სავოევოდო 
სიერაძის სავოევოდო 
ვარმიის პრინც-საეპისკოპოსო

მცირე პოლონეთი
ბელის სავოევოდო 
ბრაცლავის სავოევოდოე 
ჩერნიჰოვის სავოევოდო 
კიჯოვის სავოევოდო 
კრაკოვის სავოევოდო 
ლუბლინის სავოევოდო 
პოდოლის სავოევოდოე 
რუსის სავოევოდო 
სანდომიერის სავოევოდო 
ვოლინის სავოევოდო 
სიევიერცის საჰერცოგო 

სამეფო პრუსიის პროვინცია (1569–1772)
სამეფო პრუსია იყო პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ნახევრად ავტონომიური პროვინცია 1569 წლიდან 1772 წლამდე. სამეფო პრუსია მოიცავდა პომერელიას, ჩემნოს მიწას (კულმერლანდია), მალბორკს სავოევოდოს (მარიენბურგი), გდანსკს (დანციგი), ტორუნს (თორნი) და ელბლაგს (ელბინგი). პოლონელი ისტორიკოსი ჰენრიკ ვისნერი წერს, რომ სამეფო პრუსია დიდი პოლონეთის ნაწილი იყო.

სხვა სამფლობელოები
მოლდოვის სამთავრო (1387-1497)
მოლდოვის ისტორია დიდი ხანია გადაჯაჭვულია პოლონეთის ისტორიასთან. პოლონელმა მემატიანემ იან დლუგოშმა ახსენა, რომ მოლდოველები (დლუგოშის თქმით ვალახები) შეუერთდნენ სამხედრო ექსპედიციას 1342 წელს, მეფე ვლადისლავ -ის მეთაურობით, ბრანდენბურგის მარგრავიტის წინააღმდეგ. პოლონეთის სახელმწიფო საკმარისად ძლიერი იყო უნგრეთის სამეფოსთან დასაპირისპირებლად, რომელიც გამუდმებით იყო დაინტერესებული ტერიტორიის, რომელიც გახდებოდა მოლდოვა, საკუთარ პოლიტიკურ ორბიტაში მოქცევით.

პოლონეთსა და მოლდოვას შორის კავშირები გაგრძელდა გალიციის პოლონეთის მიერ ანექსიის შემდეგ, გალიცია-ვოლჰინიას ომებში, და ბოგდან კუჰეას მიერ მოლდოვის სამთავროს დაარსების შემდეგ. ბოგდანი, მარამურეშის ვლახი ვოევოდა, რომელიც უნგრეთის მეფეს დაუპირისპირდა, გადალახა კარპატების მთები 1359 წელს, აიღო კონტროლი მოლდოვაზე და მოახერხა მისი დამოუკიდებელ პოლიტიკურ ერთეულად გადაქცევა. მიუხედავად ანჟუელების პოლონეთისა და უნგრეთის ხანმოკლე გაერთიანებისა, ბოგდანის მემკვიდრე ლასკუ, მოლდოვას მმართველი, სავარაუდოდ, დაკავშირებული იყო პოლონელებთან. ლასკუმ ასევე მიიღო კათოლიციზმი დაახლოებით 1370 წელს, მაგრამ მისი ეს ჟესტი დარჩა ხანგრძლივი შედეგების გარეშე.

პეტრუ -მა ისარგებლა უნგრეთ-პოლონური კავშირის დასასრულით და ქვეყანა მიუახლოვდა იაგელონის სამეფოს და გახდა ვლადისლავ -ის ვასალი 1387 წლის 26 სექტემბერს. ამ ჟესტს მოულოდნელი შედეგები უნდა მოჰყოლოდა: პეტრუმ პოლონეთის მმართველს მიაწოდა სახსრები, რომელიც საჭირო იყო ტევტონთა ორდნის წინააღმდეგ ომში და მას მიეცა კონტროლი პოკუტიაზე, სანამ დავალიანებას არ დაფარავდა; ვინაიდან არ იყო ჩაწერილი რეგიონი სადავო გახდა ორ სახელმწიფოს შორის, სანამ მოლდოვამ არ დაკარგა იგი ობერტინის ბრძოლაში (1531). პრინცმა პეტრუმ ასევე გააფართოვა თავისი მმართველობა სამხრეთით დუნაის დელტამდე. მისმა ძმამ რომან -მა დაიპყრო უნგრეთის მიერ მართული ცეტატეა ალბა 1392 წელს, რითაც მოლდოვამ მოიპოვა გასასვლელი შავ ზღვაში. სტეფანე -ის დროს, პოლონეთის მზარდი გავლენა დაუპირისპირდა უნგრეთის სიგიზმუნდს, რომლის ექსპედიციაც დამარცხდა გინდაოანში 1385 წელს, თუმცა სტეფანე იდუმალ ვითარებაში გაუჩინარდა.

მიუხედავად იმისა, რომ ალექსანდრე 1400 წელს ტახტზე აიყვანეს უნგრელებმა (ვლახეთის მირჩა -ის დახმარებით), ამ მმართველმა თავისი ერთგულება პოლონეთის გამოუცხადა (მოლდავეთის ძალები პოლონეთის მხარეზე ჩაერთო გრიუნვალდის ბრძოლა და მარიენბურგის ალყაში) და დანიშნა საკუთარი მმართველები ვლახეთში. მისი მეფობა ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული იყო მოლდოვის ისტორიაში, მაგრამ ასევე ამ დროს მოხდა პირველი დაპირისპირება ოსმალთთან ჩეტატეა ალბაში 1420 წელს და მოგვიანებით კონფლიქტი პოლონელებთან. ალექსანდრეს ხანგრძლივ მეფობას მოჰყვა ღრმა კრიზისი, რომლის დროსაც მისი მემკვიდრეები ერთმანეთს ებრძოდნენ, რამაც ქვეყანა დაყო ბოგდან -ის მკვლელობიდან და პეტრუ აარონის გამეფებამდე 1451 წელს. შემდეგ მოლდოვა დაექვემდებარა უნგრეთის შემდგომ ინტერვენციებს, მათიას კორვინუსმა გადააყენა აარონი და მხარი დაუჭირა ალექსანდრელს სუჩეავას. პეტრუ არონის მმართველობა ასევე ნიშნავდა მოლდოვის ოსმალეთის იმპერიისადმი ერთგულების დასაწყისს, რადგან მმართველი დათანხმდა ხარკი გადაეხადა მეჰმედ სათვის.

მოლდოვის სამთავრო მოიცავდა მოლდოვის მთელ გეოგრაფიულ რეგიონს. სხვადასხვა პერიოდში მოლდოვის სამთავროსთან პოლიტიკურად იყო დაკავშირებული სხვადასხვა ტერიტორიები. ეს ეხება პოკუტიას პროვინციას, ცეტატეა დე ბალტასა და ციცეუს ფეოდებს (ორივე ტრანსილვანიაში) და, მოგვიანებით, მდინარეების დნესტრსა და ბაგს შორის არსებული ტერიტორიებს.

ქალაქები შპიშის (ზეპეს) ოლქში (1412–1795)
როგორც ლუბოულას ხელშეკრულების ერთ-ერთი პირობა, უნგრელებმა შპიშის გაცვალეს 37000 პრაღის გროშენის (დაახლოებით შვიდი ტონა სუფთა ვერცხლი) ოდენობის ოდენობის სესხსა და 16 მარილის მწარმოებელი ქალაქის პოლონეთის შემადგენლობაში შეყვანის უფლებით, ვალის დაფარვამდე. ხელშეკრულება შეეხო: ბიალას, ლუბიკას, ვიერზბოვს, სპისკა სობოტას, პოპრადს, სტარცეს, სპოსკიე ვლოჩის, ნივა-ვიეშს, სპისკა ნოვა-ვიეშს, რუსზკინოვცეს, ვიელკას, სპისკიე პოდგორდზიესა და ცვარუვცეს.

სიევიერზის საჰერცოგო (1443-1795)
ვენცესლაუს- მა 1443 წელს 6000 ვერცხლის ბურღულის სანაცვლოდ კრაკოვის არქიეპისკოპოსს, ზბიგნევ კარდინალ ოლეშნიცკის, მიჰყიდა სიევიერზის საჰერცოგო. ამ პერიოდის შემდეგ იგი ითვლებოდა მცირე პოლონეთის ნაწილად და იყო ერთადერთი საეკლესიო საჰერცოგო მცირე პოლონეთში. საჰერცოგოს შეერთება მცირე პოლონეთის პროვინციასთან დაიდო 1790 წელს, როდესაც დიდმა სეიმმა ოფიციალურად შეიერთა საჰერცოგო, როგორც პოლონეთის სამეფოს გვირგვინის ნაწილი, პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაში.

ვარმიის სამთავრო-საეპისკოპოსო (1466–1772)
ვარმიის სამთავრო-საეპისოპოსო იყო ნახევრად დამოუკიდებელი საეკლესიო სახელმწიფო, რომელსაც მართავდა ვარმიის რომის კათოლიკური არქიეპისკოზის მოქმედი რიგითი და პოლონეთის სამეფოს პროტექტორატი, მოგვიანებით პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ნაწილი ეკლის მშვიდობის შემდეგ (1466-1772).

ლაუენბურგისა და ბუტოვის მიწა
პომერანიის დინასტიის უკანასკნელი მეფის, ბოგისლავ -ის უშვილო სიკვდილის შემდეგ, 1637 წელს, ლაუენბურგი და ბუტოვი გახდა პოლონეთის სამეფოს გვირგვინის ტერა (მიწა, ზიემია). 1641 წელს იგი გახდა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის პომერანის სავოევოდოს ნაწილი. 1657 წლის ბიდგოშჩის ხელშეკრულების შემდეგ, რომელმაც შეცვალა ვეჰლაუს ხელშეკრულება, იგი გადაეცა ბრანდენბურგ-პრუსიის ჰოენცოლერნის დინასტიას, შვედეთის წინააღმდეგ დახმარების სანაცვლოდ, იმავე ხელსაყრელი პირობებით, რომლებითაც ადრე სარგებლობდა პომერანიის დინასტია. ლაუენბურგი და ბუტოვი ოფიციალურად იყო პოლონეთის დეოდალი პოლონეთის პირველ დანაწილებამდე, 1772 წელს, როდესაც პრუსიის მეფე ფრიდრიხ -მ ეს ტერიტორია პრუსიას შეუერთა და 1773 წლის ვარშავის ხელშეკრულებამ ყოფილი პირობები გაანულა.

კურლანდისა და ზემგალეის საჰერცოგო (კურლანდი) (1562–1791)
კურლანდისა და ზემგალეის საჰერცოგო არის საჰერცოგო ბალტიის რეგიონში, რომელიც არსებობდა 1562 წლიდან 1791 წლამდე, როგორც ლიტვის დიდი სამთავროსა და მოგვიანებით პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ვასალური სახელმწიფო. 1791 წელს მან მოიპოვა სრული დამოუკიდებლობა, მაგრამ 1795 წლის 28 მარტს იგი ანექსირებული იქნა რუსეთის იმპერიის მიერ, პოლონეთის მესამე დანაწილებაში. საჰერცოგოს ასევე ჰქონდა კოლონიები ტობაგოსა და გამბიაში.

პრუსიის საჰერცოგო (1569-1657)
პრუსიის საჰერცოგო იყო საჰერცოგო პრუსიის აღმოსავლეთ ნაწილში 1525 წლიდან 1701 წლამდე. 1525 წელს პროტესტანტული რეფორმაციის დროს, ტევტონთა ორდენის დიდმა მაგისტრმა, ალბერტ ჰოჰენცოლერნმა, მოახდინა ტევტონთა ორდენის პრუსიის სახელმწიფოს სეკულარიზაცია და გახდა ალბერტი, ჰერცოგი პრუსიაში. მისი საჰერცოგო, რომლის დედაქალაქი იყო კონიგსბერგი (კალინინგრადი), შეიქმნა პოლონეთის გვირგვინის მოსაკარგავად, ისევე როგორც ტევტონური პრუსია 1466 წლის ოქტომბერში თორნის მეორე ზავის შემდეგ. ამ ხელშეკრულებამ დაასრულა ცამეტწლიანი ომი და ითვალისწინებდა ორდენის დასავლეთ ტერიტორიების გადაცემას პოლონეთის გვირგვინისათვის, რომელიც გახდა სამეფო პრუსიის პროვინცია, ხოლო ორდენის დარჩენილი ნაწილი გახდა პოლონეთის გვირგვინის მოსაკარგავი. საუკუნეში პოლონეთის მეფე იან კაზიმირმა ფრედერიკ ვილჰელმს წარუდგინა პრუსიის სუზერენობა შვედეთის წინააღმდეგ პოლონეთის მხარდაჭერის სანაცვლოდ. 1657 წლის 29 ივლისს მათ ხელი მოაწერეს ვეჰლაუს ხელშეკრულებას ვეჰლაუში (ახლა ზნამენსკი), რომლის მიხედვითაც ფრედერიკ ვილიამმა უარყო წინა შვედეთ-პრუსიის ალიანსი და იონ კაზიმირმა აღიარა ფრედერიკ ვილჰელმის სრული სუვერენიტეტი პრუსიის საჰერცოგოზე. სრული სუვერენიტეტი იყო აუცილებელი წინაპირობა 1701 წელს საჰერცოგოს პრუსიის სამეფოდ გადაქცევისთვის .

ლივონიის საჰერცოგო (1569–1772)
ლივონიის საჰერცოგო იყო ლიტვის დიდი სამთავროს ტერიტორია - მოგვიანებით კი პოლონეთის გვირგვინისა და ლიტვის დიდი სამთავროს ერთობლივი დომენი (კონდომინიუმი).

პროტექტორატები
კაფა (ფეოდოსია)
1462 წელს, ოსმალეთის იმპერიისა და ყირიმელი თათრების გაფართოების დროს, კაფა პოლონეთის მეფე კაზიმირ -ის მფარველობის ქვეშ მოექცა. კაფას დაცვის სიტყვა დადო, მაგრამ როდესაც რეალური საფრთხე მოვიდა, კაფას არავინ დახმარებია.