iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მელიტონ კელენჯერიძე

მელიტონ სპირიდონის ძე კელენჯერიძე (დ. 5 თებერვალი, 1864, სოფ. ტაბაკანი, ახლანდელი ზესტაფონის მუნიციპალიტეტი ― გ. 15 აგვისტო, 1942, თბილისი), ქართველი საზოგადო მოღვაწე, პედაგოგი, ფოლკლორისტი.

ბიოგრაფია
სწავლობდა თბილისის სასულიერო სემინარიაში. 1894 წელს კიევის სასულიერო აკადემიის დამთავრების შემდეგ მუშაობდა მასწავლებლად ქუთაისსა და ფოთში. იკვლევდა ხალხური ზეპირსიტყვიერების საკეთხებს, კრებდა და აქვეყნებდა ფოლკლორულ ნიმუშებს. 1893-1894 წლებში ჟურნალ „მოამბეში“ დაიბეჭდა მისი ნაშრომი „სახალხო პოეზია და მისი საპედაგოგო, საესტეტიკო და სამეცნიერო მნიშვნელობა“ (ცალკე წიგნად — 1896, ქუთაისი). 1915 წელს გამოსცა ხალხური ზღაპრების, აფორიზმებისა და გამოცანების კრებული.

შეადგინა სახელმძღვანელოები სკოლებისათვის: „სიტყვიერების თეორია“, „ქართული ქრესტომათია“, „ქართული ენის გრამატიკა“ და სხვა. მელიტონ კელენჯერიძე ავტორია გამოკვლევებისა ქართული ეკლესიის ისტორიიდან: „გაბრიელი ეპისკოპოსი იმერეთისა“ (1913), „საქართველოს საკათალიკოსო ეკლესიის მოკლე ისტორია“ (1918), „სიმართლე ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიაზე“ (რუსულ ენაზე, 1906) და სხვა.

მრავალმხრივი მოღვაწე და მეცნიერი, იგი თავის სიტყვას ამბობდა ფოლკლორისტიკაში, თეოლოგიაში, სიტყვიერების თეორიაში; კულტურულ-საგანმანათლებლო საქმიანობაში.
პიერ დე კუბერტენი

პიერ დე კუბერტენი (დ. 1 იანვარი, 1863, პარიზი — გ. 2 სექტემბერი. 1937, ჟენევა) — ფრანგი საზოგადო მოღვაწე, პედაგოგი, ისტორიკოსი, ლიტერატორი, ანტიკური ოლიმპიური თამაშების საერთაშორისო სპორტული შეჯიბრების სახით აღორძინების ინიციატორი.

განათლება მიიღო სენ-სირის სამხედრო სკოლაში, იურიდიულ კოლეჯსა და პარიზის პოლიტიკურ მეცნ. სკოლაში. მთელი თავისი შემოქმედება მიუძღვნა ეროვნული განათლების რეფორმის შემუშავებას, ფიზიკური აღზრდის პრობლემას, საერთაშორისო სპორტული მოძრაობის განვითარებას და სხვ.

1894 პარიზში მისი თაოსნობით შედგა საერთაშორისო სპორტული კონგრესი, რომელმაც მიიღო გადაწყვეტილება ოლიმპიური თამაშების აღორძინების შესახებ. 1894-96 კუბერტენი საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტის გენერალური მდივანი იყო, 1896-1925 ― პრეზიდენტი, ხოლო 1925-იდან ― საპატიო პრეზიდენტი. კუბერტენმა შეიმუშავა ოლიმპიური თამაშების ჩატარების ძირითადი წესები, დაწერა სპორტსმენ-ოლიმპიელების ფიცის ტექსტი. კუბერტენს ეკუთვნის მრავალი ნაშრომი სპორტსა და ფიზიკურ აღზრდაზე. 1912 ოლიმპიადის თამაშებისადმი მიძღვნილ ხელოვნებათა კონკურსზე წარადგინეს კუბერტენის (ფსევდონიმით) "ოდა სპორტს", რომელმაც ოქროს მედალი დაიმსახურა.

დაკრძალულია ლოზანაში, ხოლო მისი გული ― მისივე სურვილისამებრ ― ანტიკური ოლიმპიური თამაშების დედაქალაქ ოლიმპიაში.
შანდორ პეტეფი

შანდორ პეტეფი (დ. 1 იანვარი, 1823, კიშკერეში — გ. 31 ივლისი, 1849, შეგეშვარი) — უნგრელი პოეტი, რევოლუცოინერი-დემოკრატი. უნგრეთის რევოლუციის (1848) ერთ-ერთი ხელმძღვანელი.

ბიოგრაფია
მშობლების (მამა — სერბი, დედა — სლოვაკი) გაკოტრების გამო პეტეფი იძულებული გახდა სწავლისათვის თავი დაენებებინა და მოხეტიალე ცხოვრება დაეწყო. მუშაობდა სტატისტად, გამწესდა ჯარისკაცად, იყო მოხეტიალე დასის მსახიობი და მოდების ჟურნალის რედაქტორის თანაშემწე. პირველი ლექსი "მსმელი" 1842 გამოაქვეყნა. მ. ვერეშმარტის დახმარებით დაბეჭდა პირველი კრებული "ლექსები" (1844). პეტეფი იყენებდა ხალხურ მოტივებს, თუმცა თვალსაჩინო იყო მისი პოეტური ქმნილებების თვითმყოფადი ხასიათიც (პოემა "სოფლის ურო", 1844; პოი, შანემა-ზღაპარი "რაინდი იანოში", 1844; ქართული თარგმანი 1952).

პეტეფის ლექსებში მალე გაჩნდა დემოკრატიული სულისკვეთება ("ველური ყვავილი", 1844, "მეფეთა წინააღმდეგ" და სხვ.). პოეტის სატრფიალო ლირიკამ მწვერვალს მიაღწია ციკლებში "ეტელკას საფლავის კვიპაროსების რტოები" (1845), "სიყვარულის მარგალიტები" (1845). სამყაროს მტკივნეულ შეგრძნებას გამოხატავს რომანტიკული ციკლი "ღრუბლები" (1845-1846). რეაქციულმა კრიტიკამ, სამშობლოს უნუგეშო მდგომარეობამ და უიღბლო სიყვარულმა პოეტი სულიერ კრიზისამდე მიიყვანა (დრამა "ძუ ვეფხვი და აფთარი", 1845; პოემა "პიშტა სილაი", 1846 და სხვ.). შემდეგ კი, 40-იანი წწ. მეორე ნახევარში, ი. არანთან დამეგობრებამ, იულია სენდრევის სიყვარულმა და მასთან ქორწინებამ კეთილისმყოფელი გავლენა მოახდინა პეტეფის შემოქმედებითს ევოლუციაზე ("ერთი რამ მაღელვებს", "სასახლე და ქოხი" და სხვ.).

უნგრეთის სოციალურმა და პოლიტიკურმა ვითარებამ პეტეფის მთელი შემოქმედება რევ.-დემოკრატიულ პლატფორმაზე დააყენა. 1847 სათავეში ჩაუდგა "ახალგაზრდა უნგრეთის" ორგანიზაციას. მონაწილეობდა ბურჟუაზიულ-დემოკრატიული რევოლუციის "12 პუნქტის" შემუშავებაში. პეტეფიმ შექმნა დემოკრატიულ ლიტერატურისათვის მებრძოლ ახალგაზრდა მწერალთა ჯგუფი "ათეულის საზოგადოება". 1849 მარტიდან იგი პეშტის რევოლუციური მოძრაობის ერთ-ერთი ლიდერი გახდა; 1849-იდან იყო ი.ბემის ადიუტანტი. საბრძოლო ჰიმნად გაისმოდა პეტეფის ლექსები "ეროვნული სიმღერა", "საბრძოლო 1792 სექტემბრის სიმღერა" და სხვ. პეტეფის შემოქმედებას ერთგვარად აჯამებს პოემა "მოციქული" (1848; ქართული თარგმანი, 1977).

26 წლის პეტეფი მეფის რუსეთის კაზაკებთან ბრძოლაში დაიღუპა. მისი სახელი მსოფლიო ლიტერატურაში დარჩა რევოლუციის, თავისუფლებისა და სიყვარულის მგზნებარე მომღერალი. პეტეფის ნაწარმოებები თარგმნილია მსოფლიოს თითქმის ყველა ენაზე.
იაკობ ვასერმანი

იაკობ ვასერმანი, (დ. 10 მარტი, 1873, ფიურტი, ბავარია — გ. 1 იანვარი. 1934, ალტაუსზეე, ავსტრია) — გერმანელი მწერალი. არსებობს მოსაზრება, რომ მისი რომანები („ცირნდორფელი ებრაელები“, 1897; „მოლოხი“, 1903; „კასპარ ჰაუზერი ანუ გულის სიზანტე“, 1909; „ბატებიანი კაცუნა“, 1915; „კრისტიან ვანშაფე“, 1919; „მაურიციუსის საქმე“, 1928; „ეცელ ანდერგასტი“, 1931) ნაწილობრივ ფსიქოანალიზისა და დოსტოევსკის გავლენითაა დაწერილი. მწერალი გვიხატავს ცალკეული კეთილშობილი ადამიანების სახეებს. საყოველთაო უკეთურობისა და უპატიოსნობის ფონზე ეს გმირები ხშირად იღუპებიან მტრულ საზოგადოებასთნ ბრძოლაში.

მის საუკეთესოდ აღიარებულ რომანში „კასპარ ჰაუზერი ანუ გულის სიზანტე“, იაკობ ვასერმანი კეთილშობილურ, ჩუმი არისტოკრატიზმით და სევდიანი იუმორით სავსე, დახვეწილ და ლიტერატურულად მოქნილი წერის მანერით — განსხვავებული ბუნების და ტიპის ადამიანების თვალსაჩინო თავისებურებებზე, ცხოვრების ცალკეულ, თითქოს უმნიშვნელო ნიუანსებზე მრავალმხრივ ცოდნას ამჟღავნებს.
კახეთის მხარე

კახეთის მხარე — მხარე აღმოსავლეთ საქართველოში, მოიცავს ისტორიულ-გეოგრაფიული პროვინციების კახეთის, ჰერეთის (ნაწილობრივ) და თუშეთის ტერიტორიებს. რეგიონის საერთაშორისო კოდია: -.

ადმინისტრაციული დაყოფა
კახეთის მხარეში შედის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემდეგი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულები:

ზოგადი ცნობები
მხარის ფართობი შეადგენს 11 310 კვ.კმ–ს, მოსახლეობა — 303 833, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 1 კვ.კმ–ზე — 28,2 კაცს. მოსახლეობის 85,16 % ქართველია, 10,16 % აზერბაიჯანელი, 4,68 % სხვა ეროვნებების წარმომადგენელი. მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი თელავი. მხარეში 285 დასახლებული პუნქტია, მათ შორის:

ქალაქი — 9: ახმეტა, გურჯაანი, დედოფლისწყარო, თელავი, ლაგოდეხი, საგარეჯო, სიღნაღი, ყვარელი, წნორი;
სოფელი — 276.

ადგილობრივი მმართველობა
მხარის ადმინისტრაციული ერთეულებია: ქალაქის მერია — 1, მუნიციპალიტეტის გამგეობა — 8, სოფლის საკრებულო — 110. მხარეში სახელმწიფო მმართველობას ახორციელებს საქართველოს პრეზიდენტის მიერ დანიშნული სახელმწიფო რწმუნებული. ამ თანამდებობაზე, რომელიც შემოღებულ იქნა 1993 წლის დეკემბერში, დღემდე მუშაობდნენ:

1993 — ლევან თედიაშვილი
1995 — გიორგი არსენიშვილი
2002 — ბიძინა სონღულაშვილი
2003 — თამაზ ხიდეშელი
2004 — პეტრე ცისკარიშვილი
2006 — გია ნაცვლიშვილი
2008 — ლევან ბეჟაშვილი
2008 — გიორგი ღვინიაშვილი
2012 — ზურაბ ჭიაბერაშვილი
2013 — ირაკლი შიოლაშვილი
2016 — ირაკლი ქადაგიშვილი
2021 — ირაკლი შიოშვილი
2022-2026 — გიორგი ალადაშვილი
18 თებერვალი, 2026 - დღემდე — პლატონ კალმახელიძე

ისტორია
მხარის ადრინდელი ისტორია იხილეთ სტატიებში:

კახეთი
თუშეთი
კახეთის სამთავრო
კახეთ-ჰერეთის სამეფო
კახეთის სამეფო
ქართლ-კახეთის სამეფო
საქართველოს ისტორია

მოსახლეობა
ამჟამად კახეთში 320 ათასამდე მცხოვრებია (საქართველოს მოსახლეობის თითქმის 9 %). უკანასკნელი ნახევარი საუკუნის მანძილზე მისი მოსახლეობა შედარებით ნელა იზრდებოდა, რაც განპირობებული იყო ზომიერი ბუნებრივი მატებითა და სოფლიდან ქალაქში მიგრაციით. კახეთში მოსახლეობის სიმჭიდროვე 28,2 კაცს უდრის ერთ კვადრატულ კილომეტრზე. კახელები ძირითადად ივრის ზეგნის ჩრდილოეთ ნაწილში — ალაზნის ველის მიმდებარე გორაკ-ბორცვიან ზოლში ცხოვრობენ.

ეთნიკური შემადგენლობა
კახეთის ეროვნული შედგენილობა მრავალფეროვნებით არ გამოირჩევა. აქ უმრავლესობა (85 %) ქართველია. აქ ასევე ცხოვრობენ აზერბაიჯანელები, ქისტები, ოსები, რუსები და სომხები.

ეკონომიკა
კახეთის მხარე სასოფლო-სამეურნეო რეგიონია, რომლის ძირითად საქმიანობას წარმოადგენს მევენახეობა. რეგიონის ღვინის წარმოებაში აშშ-სა და საფრანგეთის ინვესტიციებია წარმოდგენილი. საგარეჯოსა და დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტებში ნავთობის გარკვეული მარაგებია. 2004 წელს ჩინური კაპიტალის მონაწილეობით აშენდა და ექსპლუატაციაში შევიდა ხადორის ჰესი. მხარისათვის პერსპექტიულია ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარება (დავით გარეჯის კომპლექსი, ალავერდი, იყალთო და სხვა).

ღირსშესანიშნაობები
მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების, არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი, მათ შორის უმნიშვნელოვანესია:

ალავერდის ეკლესია
იყალთოს მონასტერი
დავით გარეჯის მონასტერი
გრემის ნაქალაქარი
ნეკრესის ეკლესია
წინანდალი ალ. ჭავჭავაძის სახლ–მუზეუმი
მცხეთა-მთიანეთის მხარე

მცხეთა-მთიანეთის მხარე — მხარე აღმოსავლეთ საქართველოში, მოიცავს ისტორიულ-გეოგრაფიული პროვინციების შიდა ქართლის, ერწო-თიანეთის, ფშავის, ხევსურეთის, მთიულეთის, გუდამაყრის, ქსნისხევის, ხევის ტერიტორიებს. რეგიონის საერთაშორისო კოდია: -.

ზოგადი ცნობები
მხარის ფართობი შეადგენს 6785 კვ.კმ-ს, მოსახლეობა – 94 039 ადამიანს, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 1 კვ.კმ-ზე – 13,9 კაცს. მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი მცხეთა. მხარეში 411 დასახლებული პუნქტია, მათ შორის:

ქალაქი – 2: მცხეთა, დუშეთი;
დაბა – 5: ჟინვალი, ფასანაური, თიანეთი, სიონი, სტეფანწმინდა;
სოფელი – 404.
ეთნიკური შემადგენლობა – ქართველები, აზერბაიჯანელები, ოსები, ასურელები, სომხები, რუსები.

ადმინისტრაციული დაყოფა
მცხეთა-მთიანეთის მხარეში შედის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემდეგი ადმინისტრაციულ–ტერიტორიული ერთეულები:

მმართველობა
1995–1997 — შალვა ოგბაიძე (პირველი გუბერნატორი);
1997–1998 — თემურ გიორგაძე;
1998–2001 — კობა ბუჩუკური;
2002–2004 — არმაზ შამანაური;
2004 — დავით ბაშალეიშვილი;
2004–2005 — გიორგი ხაჩიძე;
2005–2008 — ვასილ მაღლაფერიძე;
2008–2013 — ცეზარ ჩოჩელი;
2013 — ხათუნა ოჩიაური;
2013 — ნუგზარ ყიფიანი.

მოსახლეობა
ეკონომიკა
მცხეთა-მთიანეთი ძირითადად სასოფლო-სამეურნეო მხარეს წარმოადგენს, სადაც გამოიყოფა მეცხოველეობის (თიანეთი, დუშეთი, ყაზბეგი) და მებოსტნეობა-მებაღეობის რაიონები (მცხეთა, ნაწილობრივ დუშეთი). საქართველოს სამხედრო გზა ამ რეგიონზე გადის, რუსეთ-საქართველოს დამაკავშირებელი ერთადერთი მაგისტრალია ამჟამად. სამრეწველო ობიექტები თავმოყრილია მცხეთასა და დუშეთში. მხარეში მდებარეობს ქვეყნის მთავარი სამთო-სათხილამურო კურორტი გუდაური.

ღირსშესანიშნაობები
მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების, არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი, მათ შორის უმნიშვნელოვანესია:
ქალაქი-მუზეუმი მცხეთა
ანანურის ციხე
ზედაზნის მონასტერი
ლარგვისის მონასტერი
შიომღვიმის მონასტერი
შატილი (ძეგლი)
გერგეტის სამება
სამცხე-ჯავახეთის მხარე

სამცხე-ჯავახეთის მხარე — მხარე სამხრეთ საქართველოში, მოიცავს ისტორიულ-გეოგრაფიული პროვინციების სამცხის, ჯავახეთისა და თორის ტერიტორიებს. რეგიონის საერთაშორისო კოდია: -.

ადმინისტრაციული დაყოფა
სამცხე-ჯავახეთის მხარეში შედის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემდეგი ადმინისტრაციულ–ტერიტორიული ერთეულები:

ზოგადი ცნობები
მხარის ფართობი შეადგენს 6413 კვ.კმ-ს, მოსახლეობა — 160 504 (2014), მათ­გან 48,28 % ეთ­ნი­კუ­რად ქარ­თ­ვე­ლი იყო, 50,52 % კი სო­მე­ხი. მოსახლეობის სიმჭიდროვე 1 კვ.კმ-ზე — 24,6 კაცს.

მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ახალციხე. მხარეში 353 დასახლებული პუნქტია, მათ შორის:
ქალაქი — 5: ახალქალაქი, ახალციხე, ბორჯომი, ვალე, ნინოწმინდა;
დაბა — 7: ბაკურიანი, ბაკურიანის ანდეზიტი, წაღვერი, ახალდაბა, ადიგენი, აბასთუმანი, ასპინძა;
სოფელი — 258.

ადგილობრივი მმართველობა
სამცხე-ჯავახეთში აღმასრულებელ ხელისუფლებას განახორციელებს სახელმწიფო რწმუნებული-გუბერნატორი. მისი ფუნქციებია უზრუნველყოს რეგიონში საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვის კოორდინაცია, რესურსების მობილიზება, ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულების სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების პროგრამების შემუშავებისა და განხორციელების ხელშეწყობა, ადამიანის უფლებების დაცვა და სხვა.

მხარეში ადგილობრივი თვითმმართველობა ხორციელდება წარმომადგენლობითი (საკრებულო) და აღმასრულებელი ორგანოების მიერ შემდეგი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულების მიხედვით:
ადიგენის მუნიციპალიტეტი;
ასპინძის მუნიციპალიტეტი;
ახალქალაქის მუნიციპალიტეტი;
ახალციხის მუნიციპალიტეტი;
ბორჯომის მუნიციპალიტეტი;
ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტი.

მხარეში სახელმწიფო მმართველობას ახორციელებს საქართველოს მთავრობის მიერ დანიშნული სახელმწიფო რწმუნებული-გუბერნატორი. ამ თანამდებობაზე, დღემდე მუშაობდნენ:
1994 - ვლადიმერ ბაქრაძე
1998 - გიგლა ბარამიძე
2002 - თემურ მოსიაშვილი
2003 - გელა კვარაცხელია
2004 - ნუგზარ პარუნაშვილი
2004 - ნიკო ნიკოლოზიშვილი
2005 - გიორგი ხაჩიძე
2008 - ლაშა ჭკადუა
2012 - ივანე წიკლაური
2013 - აკაკი მაჭუტაძე
2018 - კახა სამხარაძე

მოსახლეობა
ღირსშესანიშნაობები
მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების, არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი, მათ შორის უმნიშვნელოვანესია:
ვარძიის სამონასტრო კომპლექსი
თმოგვის ციხე
ხერთვისის ციხე
ზარზმის მონასტერი
საფარის მონასტერი
რაბათის ციხე

გალერეა
ქვემო ქართლის მხარე

ქვემო ქართლის მხარე — მხარე აღმოსავლეთ საქართველოში, მოიცავს ისტორიულ-გეოგრაფიული პროვინციების ქვემო ქართლის და თრიალეთის ტერიტორიებს. რეგიონის საერთაშორისო კოდია: -. ქვემო ქართლის მხარეში შედის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემდეგი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულები:

ქვემო ქართლის უმეტესი ნაწილი თბილისიდან სამხრეთით მდებარეობს. მისი საზღვრები ძირითადად ემთხვევა ისტორიული პროვინციის საზღვრებს, თუმცა აერთიანებს გარეკახეთის ნაწილსაც (კუხეთი და გარდაბანი). ჩრდილოეთი და დასავლეთი საზღვრები მიუყვება თრიალეთისა და სამსრის ქედებს. სამხრეთიდან ესაზღვრება აზერბაიჯანისა და სომხეთის რესპუბლიკები.

ადმინისტრაციული დაყოფა
ქვემო ქართლის მხარეში შედის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემდეგი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულები:

ზოგადი ცნობები
ქვემო ქართლი საქართველოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ეკონომიკური მხარეა. მას თბილისის შემდეგ, მეორე ადგილი უკავია სამრეწველო პროდუქციის წარმოების მხრივ.

მხარის ფართობი შეადგენს 6528 კვ.კმ-ს, რაც საქართველოს საერთო ფართობის 10 %-ია. საქართველოს მხარეებს შორის ქვემო ქართლს ფართობით მე-4 ადგილი უკავია, ხოლო მოსახლეობით მე-3. მოსახლეობა — 424 ათასს, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 1 კვ.კმ-ზე — 65 კაცს. მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი რუსთავი. მხარეში 353 დასახლებული პუნქტია, მათ შორის:

ქალაქი — 7: რუსთავი, ბოლნისი, გარდაბანი, დმანისი, თეთრიწყარო, მარნეული, წალკა;
დაბა — 6: კაზრეთი, მანგლისი, თამარისი, შაუმიანი, ბედიანი, თრიალეთი;
სოფელი — 338.

მოსახლეობა
ქვემო ქართლის მოსახლეობა 423 986 ადამიანია, რაც საქართველოს მოსახლეობის 11,42 %-ია. მოსახლეობის 51,25 % ეთნიკურად ქართველია, 41,75 % აზერბაიჯანელი, 5,07 % - სომეხი, ხოლო 1,93 % - აფხაზი, ოსი, რუსი, ბერძენი, უკრაინელი და ქურთი. ამასთან, რუსთავში, თეთრიწყაროს, გარდაბნისა და წალკის მუნიციპალიტეტებში ჭარბობენ ეთნიკურად ქართველები, ხოლო მარნეულის, ბოლნისისა და დმანისის მუნიციპალიტეტებში - აზერბაიჯანელები.

მმართველობა
მხარეში საქართველოს მთავრობის წარმომადგენელია სახელმწიფო რწმუნებული. ამ თანამდებობაზე 1994 წლის ოქტომბრიდან დღემდე მუშაობდნენ:

1994 — ლევან მამალაძე;
2003 — ზურაბ მელიქიშვილი;
2004 — იოსებ მაზმიშვილი;
2004 — ზურაბ მელიქიშვილი (მეორეჯერ);
2008 — დავით კირკიტაძე;
2012 — სულხან სიბაშვილი;
2014 — პაატა ხიზანაშვილი;
2017 — გრიგოლ ნემსაძე.

ეკონომიკა
მხარეს თავისი გეოგრაფიული მდებარეობის გამო კარგი სატრანსპორტო კავშირები აქვს. აქ გადის სომხეთისა და აზერბაიჯანის რესპუბლიკებთან დამაკავშირებელი საავტომობილო და სარკინიგზო მაგისტრალები. მთავარი სამრეწველო ქალაქებია რუსთავი და მარნეული. მხარე საქართველოს საერთო საწარმოო მოცულობის 15-20 %–ს იძლევა.

ღირსშესანიშნაობები
მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს ბუნების, არქიტექტურისა და კულტურის მრავალი ძეგლი, მათ შორის უმნიშვნელოვანესია:
ბოლნისის სიონი
ფიტარეთის მონასტერი
ბირთვისის ციხე-სიმაგრე
დმანისის ნაქალაქარი
სამშვილდე
მარტყოფის ღვთაების მონასტერი
წუღრუღაშენი
სულხან-საბა ორბელიანის ლიტერატურული მუზეუმი
წერაქვის სამონასტრო კომპლექსი

ისტორია
მხარის ადრინდელი ისტორია იხილეთ სტატიებში:
ქართლი
ქვემო ქართლი
თრიალეთი
ქართლის სამეფო
ქართლ-კახეთის სამეფო
საქართველოს ისტორია
მუსიკათმცოდნეობა

მუსიკათმცოდნეობა — მეცნიერება მუსიკის შესახებ, ხელოვნებათმცოდნეობის ერთ-ერთი დარგი. შეისწავლის მუსიკის ხელოვნების კანონზომიერებებს, მოვლენებსა და განვითარების პროცესს საზოგადოების ცხოვრების სხვადასხვა მხარესთან კავშირში. მუსიკათმცოდნეობის ქვედარგებია: მუსიკის თეორია, მუსიკის ისტორია, მუსიკალური ეთნოგრაფია, მუსიკალურ საკრავთმცოდნეობა, მუსიკის კრიტიკა, მუსიკალური სოციოლოგია, მუსიკალური ესთეტიკა, მუსიკალური აკუსტიკა და მუსიკალური ფსიქოლოგია (უკანასკნელი ორი ფსიქოლოგიის შესწავლის საგანიც არის).
კინომცოდნეობა

კინომცოდნეობა — მეცნიერება კინოს შესახებ, ხელოვნებათმცოდნეობის დარგი. იგი შეისწავლის კინოხელოვნების თეორიას და ისტორიას, მათ შორის სამსახიობო ხელოვნებას, რეჟისურას, კინოდრამატურგიის და კინომუსიკის პრობლემებს, ოპერატორისა და მხატვრის ხელოვნებას და სხვა. კინომცოდნეობასთან უშუალოდ არის დაკავშირებული კინოს კრიტიკა, რომელიც კინოხელოვნების მიმდინარე ცხოვრების ანალიზს აკეთებს.

გამოჩენილი კინომცოდნეები
ჟორჟ სადული
თეატრმცოდნეობა

თეატრმცოდნეობა — მეცნიერება თეატრის შესახებ, ხელოვნებათმცოდნეობის დარგი. იგი შეისწავლის თეატრალური ხელოვნების თეორიას და ისტორიას, მათ შორის სამსახიობო ხელოვნებას, დრამატურგიას, რეჟისურას, თეატრალურ არქიტექტურას, დეკორატიულ ხელოვნებას და სხვა.
თეატრმცოდნეობასთან უშუალოდ არის დაკავშირებული თეატრალური კრიტიკა, რომელიც თეატრალური ხელოვნების მიმდინარე ცხოვრების ანალიზს აკეთებს.

გამოჩენილი თეატრმცოდნეები
ანტუანი, ანდრე
ნათელა არველაძე
მიხეილ თუმანიშვილი
გრიგოლ ბუხნიკაშვილი
ნადია შალუტაშვილი
ნოდარ გურაბანიძე
ლონდა ღვალაძე-ჭაბუკიანი
ეთერ გუგუშვილი
ნათელა ურუშაძე
შოთა ცუცქირიძე
თამარ გომართელი
ვასილ კიკნაძე
ლაშა ჩხარტიშვილი
ნიკოლოზ წულუკიძე
დედამიწის შემსწავლელი მეცნიერებები

დედამიწის შემსწავლელი მეცნიერებები — მეცნიერების დარგები, რომელთა კვლევის ობიექტია დედამიწა და მისი სხვადასხვა ასპექტები:

გეოდეზია — საბუნებისმეტყველო და საინჟინრო მეცნიერებათა დარგი, რომლის მიზანია დედამიწის ან მისი რაიმე ნაწილის ფორმისა და ზომის შესაწავლა მისი სიმრუდის დადგენის მიზნით.
გეოლოგია — მეცნიერება დედამიწის მყარი საფარის (ქერქის) და მის შემადგენლობასთან დაკავშირებული მოვლენების შესახებ.
გეოფიზიკა — მეცნიერება დედამიწის ქერქის, ოკეანეების და ატმოსფეროს ფიზიკური მდგომარეობისა და მოვლენების შესახებ.
ეკოლოგია — მეცნიერება ცოცხალი არსებებისა და გარემოს ურთიერთობების შესახებ.
მინერალოგია — მეცნიერება მინერალების შესახებ.
მეტეოროლოგია — ატმოსფერული მოვლენების შემსწავლელი მეცნიერება.
პალეონტოლოგია — ნამარხი ცხოველებისა და მცენარეულობის შემსწავლელი მეცნიერება.
სეისმოლოგია — მეცნიერება მიწისძვრებისა და დედამიწის შიგნით სეისმური ტალღების მოძრაობის შესახებ.
ფიზიკური გეოგრაფია — გეოგრაფიის დარგი, რომელიც სწავლობს დედამიწის ბუნებრივ ასპექტებს, ბუნებრივი ტერიტორიების სტრუქტურულ ნაწილებს. იგი მოიცავს აგრეთვე მეცნიერებათშორის დისციპლინებს: გეომორფოლოგია, კლიმატოლოგია, ოკეანოლოგია, ჰიდროლოგია, გლაციოლოგია და ბიოგეოგრაფია.
ეკოლოგია

ეკოლოგია ( — სახლი, გარემო, და — შეცნობა, სწავლა) — ბიოლოგიის ნაწილი, რომელიც ცოცხალ ორგანიზმებს შორის ურთიერთკავშირებს, აგრეთვე ცოცხალ ორგანიზმებსა და მათ საცხოვრებელ გარემოს ურთიერთდამოკიდებულებას შეისწავლის.

ტერმინი „ეკოლოგია“ ზოგჯერ ცნება გარემოს დაცვის აღსანიშნავადაც გამოიყენება, თუმცა ბოლო წლებში ამ ორი ტერმინის გამიჯვნის ტენდენცია შეიმჩნევა, სადაც „ეკოლოგია“ აღნიშნავს ბიოლოგიის დარგს, ხოლო „გარემოს დაცვა“ - ადამიანის საქმიანობის შედეგად მისი გარემოს დეგრადაციასთან დაკავშირებულ საკითხებს.

არსებობს ტერმინ „ეკოლოგიის“ კიდევ რამდენიმე განმარტება:

ეკოლოგია არის მეცნიერება, რომელიც მიმართულია ცოცხალ არსებათა განთავსების და განაწილების, მათ გარემომცველ სამყაროსთან ურთიერთობის და წონასწორობის პირობების შეცნობისაკენ.
ეკოლოგია ბუნების ეკონომიკაა.
ეკოლოგია გარემოს ორგანულ და არაორგანულ კომპონენტებთან ცოცხალი ბუნების ურთიერთობების შემსწავლელი მეცნიერებაა.
ეკოლოგია არის მეცნიერება, რომელიც ცოცხალ ბუნებაში არსებულ რთულ ურთიერთკავშირებს სწავლობს.

ეკოლოგიის დარგები
ანთროპოეკოლოგია - ადამიანის ეკოლოგია
გარემოს დაცვა - გამოყენებითი ეკოლოგია
გეოეკოლოგია
დინამიკური ეკოლოგია
ზოგადი ეკოლოგია - ბიოეკოლოგია
სოციალური ეკოლოგია

ეკოლოგიის ცნებები და ტერმინები
ანთროპოგენური ფაქტორები - ბიომასა - ბიოტიკური ფაქტორები - ბიოტოპი - ბიოცენოზი - ეკოლოგიური ნიშა - ეკოლოგიური პირამიდა - ეკოსისტემა - კონსუმენტი - ოზონის შრე - პოპულაცია - პროდუცენტი - რედუცენტი - სათბურის ეფექტი

ეკოლოგიური ორგანიზაციები
გრინფისი
ეკოლოგიური მოძრაობა
მწვანეები
ჭიათურის სამოქალაქო კლუბი მომავალი
ისტორიოგრაფია

ისტორიოგრაფია (ბერძნ. ისტორია და ...გრაფია „აღწერა“) — ტერმინი რამდენიმე მნიშვნელობით გამოიყენება:

ისტორიული მეცნიერების მთელი ისტორია, აგრეთვე გამოკვლევათა ერთობლიობა, რომელიც შეეხება განსაზღვრულ ეპოქას, თემას, ან ისტორიულ ნაშრომთა ერთობლიობა, რომელთაც აქვთ შინაგანი ერთიანობა სოციალურ-კლასობრივი ან ნაციონალური მახასიათებლების მიხედვით, მაგ. შუა საუკუნეების ისტორიოგრაფია, ფრანგული ისტორიოგრაფია.
ისტორიული მეცნიერების დარგი, რომელიც შეისწავლის მის ისტორიას, კერძოდ: ისტორიული ცოდნის დაგროვებას, ისტორიული მოვლენების განმარტებას, ისტორიული მეცნიერების მეთოდოლოგიური მიმართულებების ცვლას და სხვა.
ისტორიის, ისტორიული პროცესის აღწერა. აქედან მომდინარეობს პროფესიული ტერმინი ისტორიოგრაფი, რაც ისტორიკოსის სინონიმია.

ისტორიოგრაფია არის წარსულის აღწერის მეტა-ანალიზი. ისტორიოგრაფიის შესწავლისას ისწავლება არა წარსულის მოვლენები უშუალოდ, არამედ ამ მოვლენების ინტერპრეტაციების ცვლილებები ცალკეული ისტორიკოსების შრომებში. ზოგიერთი ძირითადი საკითხი, რომელიც განიხილება ისტორიოგრაფიაში:

ვინ დაწერა ისტორიული წყარო (პირველადი ან მეორეული);
რამდენად სარწმუნოა წყარო;
როგორი იყო ისტორიული ცოდნა და წარმოდგენები წყაროს შედგენის პერიოდში;
ვინ იყო წყაროს შემკვეთი და მომხმარებელი (აუდიტორია);
რომელ წყაროებსა და ფაქტებს ანიჭებდნენ უპირატესობას და რომელს უგულვებელყოფდნენ თხრობისას;
რა მეთოდით იყო შეგროვებული ინფორმაცია და სხვა.
გიორგი II (აფხაზთა მეფე)

გიორგი — აფხაზთა (დასავლეთ საქართველოს) მეფე 922-957 წლებში, კონსტანტინე -ის ძე.

მეფობის პირველ წლებში სამეფო ტახტს ნახევარძმა ბაგრატი ეცილებოდა. გიორგი -ის ხელისუფლება მხოლოდ ბაგრატის გარდაცვალების შემდეგ განმტკიცდა. მის სამეფოში შედიოდა ქართლი, რომლის ერისთავადაც თავისი უფროსი შვილი კონსტანტინე დაინიშნა. ქართლის აზნაურების მხარდაჭერით კონსტანტინე, რომელსაც გამეფება სურდა, მამას აუჯანყდა. გიორგი -მ აჯანყება ჩააქრო, კონსტანტინე სიკვდილით დასაჯა და ქართლის ერისთავად თავისი მეორე ძე ლეონი (შემდეგში მეფე ლეონ ) დასვა. გიორგი -ის დროს აფხაზთა სამეფომ პოლიტიკურ ძლიერების მწვერვალს მიაღწია. საუკუნის 20-იან წლებში გიორგი კახეთში შეიჭრა და შეიპყრო ქორეპისკოპოსი კვირიკე , რომელმაც ცნო აფხაზთა მეფის უფლებანი კახეთზე. გიორგი -მ კვირიკე გაათავისუფლა. შემდეგში გიორგი -ის გაძლიერების მოწინააღმდეგე ქართლისა და კახეთის აზნაურთს დახმარებით კვირიკე -მ დაიბრუნა კახეთი. 957 გიორგი -მ კახეთის დასაპყრობად ლაშქარი გაგზავნა თავისი შვილის ლეონის წინამძღოლობით, მაგრამ გიორგი გარდაიცვალა და ლეონი და კვირიკე დაზავდნენ. კვირიკემ ცნო აფხაზთა მეფის სიუზერენობა. გიორგი -ის გავლენა ვრცელდებოდა ტაოკლარჯეთში და საქართველოს ფარგლებს გარეთაც. გიორგი -ის ასული გურანდუხტი გურგენ მეფეთა მეფის მეუღლე იყო; გიორგი -ის აქტიური ხელშეწყობით საუკუნის ნახევარში ალანთა ქვეყანაში ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადდა. ნაყოფიერად მოღვაწეობდა იგი კულტურის სფეროშიც. ქართული წყარო მას ეკლესიათა ამშენებელს უწოდებს. გიორგი -მ დააარსა ჭყონდიდის (მარტვილის) საეპისკოპოსო კათედრა.

საისტორიო წყაროები
აბხაზთ მეფეთა ქრონიკაში ვკითხულობთ:

მარტვილის ტაძრის წარწერა რომელიც მოჰყავს ბროსეს თავის -ში (. , 12):

მოშორებით ზევით:
გიორგი II (იმერეთის მეფე)

გიორგი (დ. 1514 — გ. 1583) — იმერეთის მეფე 1565-1583, ბაგრატ -ის ძე.

მეფობის პირველ წლებში, ოდიშისა და გურიის მთავართა გათიშვის მიზნით, გურიელს დაუმოყვრდა. ლევან დადიანმა გიორგი -ის ტახტიდან ჩამოგდება და მისი ბიძაშვილის ხოსრო ბატონიშვილის გამეფება განიზრახა. მეფის წინააღმდეგ დადიანს შეუკავშირდა ჭილაძეთა საგვარეულოს მეთაური ვარაზ ჭილაძეც. 1565 წელს იანეთთან მომხდარ ბრძოლაში გიორგი -მ დაამარცხა დადიანი, მისი მომხრეები და საჯავახო დაიპყრო. მეფის გაძლიერების შიშმა დადიანი და გურიელი შეაკავშირა. მათ შეერთებული ძალით წაართვეს გიორგი -ს საჯავახო და შუაზე გაიყვეს. ამ შინაფეოდალური ომის გარდა გიორგი -ს ბრძოლა უხდებოდა ოსმალო დამპყრობლების წინააღმდეგაც. 1578 წელს მან ლიხის მთის სიმაგრეებთან დაამარცხა და უკუაგდო ლალა-ფაშას მიერ იმერეთის დასალაშქრად გამოგზავნილი რაზმი.

ციტატა