ანისი

ანისი (, , ) — შუა საუკუნეების დანგრეული ქალაქი. მდებარეობს თურქეთის პროვინცია ყარსში, სომხეთის საზღვრის მახლობლად.

961-1045 წლებში იყო სომხური ანისის სამეფოს დედაქალაქი. აღნიშნული სახელმწიფო მოიცავდა თანამედროვე სომხეთის უდიდეს და აღმოსავლეთ თურქეთის გარკვეულ ტერიტორიას. ქალაქი გაშენებული იყო მდინარე ახურიანის ხეობაში მდებარე სამკუთხედის ფორმის მაღლობზე, რომელიც უზრუნველყოფდა მის ბუნებრივ დაცვას. ანისს უწოდებენ 1001 ეკლესიის ქალაქს, მასზე გადიოდა რამდენიმე სავაჭრო გზა. ანისის შენობები, სასახლეები და ციხესიმაგრეები გამოირჩეოდა მხატვრული და ტექნიკური ღირებულებებით.

თავისი განვითარების უმაღლეს ეტაპზე ქალაქში ცხოვრობდა 100 000-ზე მეტი ადამიანი და მეტოქეობას უწევდა კონსტანტინოპოლს, ბაღდადს და დამასკოს. ქალაქი ანისი 1319 წლის მიწისძვრის შედეგად განადგურდა.

ისტორია
ეტიმოლოგია
სომეხი ისტორიკოსები, კერძოდ, ეღიშე და ლაზარ ფარპეცი, ქალაქს პირველად მოიხსენიებენ საუკუნეში. მათი სიუზერენი აშოტ (806-827 წწ.) ხალიფატისაგან 804 წელს იღებს სომხეთის იშხანაც-იშხანის (ერისთავთერისთავის) ტიტულს. ბაგრატუნების პირველი დედაქალაქი ხდება ბაგარანი, რომელიც მდებარეობდა ანისიდან სამხრეთით 40 კილომეტრში, შემდეგი დედაქალაქია შირაკავანი (მდებარეობს ანისიდან სამხრეთით 25 კმ.). 929 წელს დედაქალაქი ხდება ყარსი. 961 წელს აშოტ -ს დედაქალაქი გადააქვს ანისში. ქალაქი განსაკუთრებით სმბატ -ის (977-989 წწ.) მეფობის პერიოდში გაძლიერდა. 992 წელს დვინიდან აქ გადმოიტანეს საკათალიკოსო ცენტრი. საუკუნეში ქალაქში ცხოვრობდა 50-დან 100 ათასამდე ადამიანი.

ანისმა განვითარების პიკს მიაღწია გაგიკ -ის (989-1020 წწ.) მმართველობის პერიოდში. მისი გარდაცვალების შემდეგ დაიწყო ბრძოლა ტახტისათვის მის ორ მემკვიდრეს შორის, გამარჯვებული გახდა უფროსი ოვანეს-სმბატი (1020–1041 წწ.), რომლის მმართველობაშიც გადავიდა ქალაქი ანისი. ბიზანტიის იმპერიის თავდასხმის შიშით ოვანეს-სმბატმა თავის მემკვიდრედ გამოაცხადა ბიზანტიის იმპერატორი ბასილი . 1022 წლის იანვარში ბიზანტიაში გაემგზავრა კათალიკოსი პეტროს , რომელმაც ბასილი -ს გადასცა წერილი, რომლის მიხედვითც ოვანეს-სუმბატი იმპერატორს სთხოვდა დაეკავებინა ანისის ტახტი მისი გარდაცვალების შემდეგ. ოვანეს-სუმბატი გარდაიცვალა 1041 წელს, ბასილი -ის მემკვიდრემ მიხეილ -მ, თავისი ხელისუფლება დაამყარა ანისზე. ანისის ახალი მეფე გაგიკ (1041–1045 წწ.) ეწინააღმდეგებოდა ბიზანტიელებს, ისინი შეეცადნენ ქალაქის ხელში ჩაგდებას, მაგრამ წარუმატებლად. 1045 წელს პრობიზანტიური მოქალაქეების წაქეზებით ანისი ჩაბარდა ბიზანტიას და მისი მმართველი გახდა ბერძენი გუბარნატორი.

წმინდა სტეფანეს ეკლესია
ეკლესია იყო დარბაზული ტიპის, ნაგები კარგად ნათალი ქვის კვადრებით. ინტერიერი 3 ნაწილად იყოფა ლილვებითა და თაღნარით. ამჯერად ეკლესია მთლიანად დანგრეულია დარჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთი კედელი. ეკლესია გათხარა და მოგვიანებით გამოაქვეყნა ნიკო მარმა. სამხრეთ კედლის ნანგრევებში მან 1912 წელს აღმოაჩინა ვრცელი წარწერა, რომელიც ახლა დაკარგულია. 30 სტრიქონიანი წარწერა ეკუთვნოდა ეპიფანე მცხეთის კათალიკოსს. წარწერა 1218 წლით თარიღდება და ამის გამო ეკლესიის მშენებლობის პერიოდადაც საუკუნე იყო მიჩნეული. თუმცა ეს წარწერა არ შეიცავს მშენებლობის შესახებ არანაირ ცნობას და დამათარიღებლად ვერ გამოდგება. ზოგიერთი ისტორიკოსის მოსაზრებით ეკლესია საუკუნის მეორე ნახევარში უნდა აეგოთ. ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელზე, თაღებს ქვეშ ორი ფიგურული კომპოზიციაა, ქვაში ნაქანდაკევი, ელისაბედის და მარიამის შეხვედრა და ხარება, თეთრი საღებავით მიწერილი აქვს ასომთვრულად განმარტებითი წარწერები. ასომთავრული მინაწერები ეკლესის გარე ფასადზეც არის.

გრიგოლ განმანათლებლის (ტიგრან ჰონენცის) ეკლესია
ეთნიკურად სომეხის, ქალკედონელი (მართლმადიდებელი სომეხი) ტიგრან ჰონენცის მიერ აგებული ქართული ეკლესია ანისის ტერიტორიაზე. შედიოდა ანისის ქართულ ეპარქიაში. ეკლესიის აღმოსავლეთ კედელზე ამოტვიფრული წარწერის თანახმად, აშენებულია 1215 წელს მდიდარი ვაჭრის, ტიგრან ჰონენცის ფინანსებით.

ტაძარი აგებულია გრიგოლ განმანათლებლის სახელზე და მეორე სახელი ეწოდა ამშენებლის სახელის მიხედვით. ეკლესია მდებარეობს ანისის ნაქალაქარის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში და გადაჰყურებს მდინარე ახურიანის ხეობას. ძეგლი მდებარეობს თურქეთის უკიდურეს აღმოსავლეთში, ყარსის პროვინციაში, სომხეთის საზღვრიდან 120 მეტრში.

ეკლესია მოხატულია და მასზე უამრავი წარწერა გვხვდება. მოხატულობა ქართველი მხატვრების მიერაა შესრულებული. ასევე გვხვდება ქართული წარწერებიც. ტაძრის მშენებლობის პერიოდში ანისი ქართველების კონტროლის ქვეშ იყო, რაც ხსნის ფრესკების ქართულ წარმოშობას.

მაცხოვრის ეკლესია
ეკლესიის მშენებლობა დასრულებულია 1035 წლის შემდეგ პერიოდში. მას ჰქონდა უნიკალური კონსტრუქცია: გარედან 19-გვერდიანი, შინაგანად 8-აფსიდიანი, უზარმაზარი ცენტრალური გუმბათი მაღალ ბარაბანზე. იგი ააშენა უფლისწულმა აბლღარიბ ფაჰლავიდმა იმ ჯვრის წმინდა ნაწილების შესანახად, რომელზეც გააკრეს იესო ქრისტე. ეკლესია მეტწილად ხელუხლებელი იყო 1955 წლამდე, მანამ სანამ მთელი აღმოსავლეთი ნახევარი ქარიშხლის დროს არ ჩამოინგრა.

აბუგამრენცის წმინდა გრიგოლის ეკლესია
ეს პატარა ნაგებობა სავარაუდოდ საუკუნის ბოლო პერიოდით თარიღდება. იგი ააშენეს როგორც ფაჰლავუნების გვარის კარის ეკლესია. აქვე, ეკლესიის ჩრდილოეთ მხარეს იყო მათი მავზოლეუმი. ეკლესიას აქვს ცენტრალიზებული გეგმა გუმბათით.

გაგიკის ეკლესია
ასევე ცნობილია გაგიკაშენის სახელით, აშენებულია 1001-1005 წლებს შორის პერიოდში და მიზნად ისახავდა ვაღარშაპატში მდებარე ზვართნოცის ცნობილი ტაძრის მცირე ასლის შექმნას. ტაძრის საფუძველი აღმოაჩინა ნიკო მარმა 1905-1906 წლებში. მანამდე ეკლესიის ადგილზე უზარმაზარი მიწაყრილი იყო. ტაძრის მშენებელი იყო ცნობილი სომეხი არქიტექტორი თრდატი. როგორც ცნობილია ეკლესია აშენებიდან ძალიან მალევე ჩამოინგრა და მის ნანგრევებზე მოგვიანებით ააშენეს სახლები. თრდატის გეგმა ზუსტად მიყვება ზვართნოცის გეგმას.

წმინდა მოციქულების ეკლესია
მისი აშენების თარიღი არ არის ცნობილი, მაგრამ მის კედლებზე არსებული წარწერებიდან ყველაზე ადრეულია 1031 წლით დათარიღებული წარწერა. იგი დააარსეს ფაჰლავუნების დინასტიის წევრებმა და გამოიყენებოდა ანის მთავარეპისკოპოსების რეზიდენციად (რომელთა უმეტესობა იმ დინასტიას ეკუთვნოდა). მას აქვს ჩაწერილი ოთკუთხედის სახეობის გეგმა. ეკლესიიდან მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი, მაგრამ ეკლესიის სამხრეთის მხარეს აშენებული ნართექსი ულამაზესი ქვის ნაკეთობებით, ნაწილობრივ ხელუხლებელია. მინაშენი თარიღდება საუკუნით. ეკლესიის გარშემო არსებობდა არაერთი ნაგებობა, რომლებიც ნიკო მარმა გათხარა 1909 წელს, მაგრამ ამჟამად ისინი განადგურებულია.

მანუჩარის მეჩეთი
მანუჩარის მეჩეთმა სახელი მიიღო მისი ამშენებლის, შედადიანების დინასტიის (ანისს მართავდნენ 1072 წლის შემდეგ) წარმომადგენლის მანუჩარ იბნ შაბურის მიხედვით. მეჩეთის შემორჩენილი უძველესი ნაწილი მისი ჯერ კიდევ უცვლელი მინარეთია. სალოცავი დარბაზი, რომლის ნახევარი გადარჩა, თარიღდება - საუკუნეებით. 1906 წელს მეჩეთი ნაწილობრივ შეკეთდა, რათა მასში განთავსებულიყო საზოგადოებრივი მუზეუმი, რომელშიც ნიკო მარის გათხრების შედეგად ნაპოვნი საგნები განთავსებულიყო. მეჩეთის რესტავრაცია დაიწყო 2020 წელს.

ციტადელი
ანისის ნაქალაქარის სამხრეთ ნაწილში, გორაზე, მდებარეობდა შიდა ციხე. მას აქვს საკუთარი თავდაცვითი კედლები, რომლებიც თარიღდება იმ პერიოდით, როდესაც კამსარაკანის დინასტია მართავდა ანისს (ახ. წ. საუკუნე). ნიკო მარმა ციტადელის ტერიტორია გათხარა 1908-1909 წლებში. მან ანისის ბაგრატუნ მეფეთა სასახლის ნანგრევები გამოავლინა, რომლებსაც ციტადელის უმაღლესი ნაწილი ეკავათ. ასევე ციხესიმაგრის შიგნით ჩანს სამი ეკლესიის ნანგრევი და კიდევ რამდენიმე დაუდგენელი ნაგებობის კვალი. ერთ-ერთი ეკლესია, „სასახლის ეკლესია“ ანისის ყველაზე ძველი შემორჩენილი ეკლესიაა, რომელიც თარიღდება ან საუკუნეებით. ნიკო მარმა ამ ეკლესიის სასწრაფო აღდგენა დაიწყო, თუმცა ამჟამად ეკლესია დანგრეულია, სავარაუდოდ 1966 წლის მიწისძვრის შედეგად.

გალავანი
ანიის იცავდა კედლების მთელი წყება. ყველაზე ძლიერი თავდაცვა იყო ქალაქის ჩრდილოეთ მხარეს, ეს ნაქალაქარის ერთადერთი ნაწილია, რომელიც არ არის დაცული მდინარეებით ან ხევებით. ამ ადგილზე ქალაქი დაცული იყო კედლების ორმაგი ხაზით, გაცილებით მაღალი შიდა კედლით, რომელშიც ჩართულია მრავალი დიდი და მცირე მანძილით დაშორებული ნახევარწრიული კოშკები. მემატიანეები კედლის აგებას ანისის მეფე სმბატ -ს (977–989 წწ.) მიაწერენ. მოგვიანებით, მომდევნო მმართველებმა გაამყარეს სმბატის მიერ აგებული კედლები უფრო მეტი კოშკის დამატებით. - საუკუნეების სომხური წარწერები გვიჩვენებს, რომ ამ ახალი კოშკების აგების საფასურის ნაწილი კერძო პირებმა გადაიხადეს. ჩრდილოეთის კედლებს ჰქონდა სამი კარიბჭე, რომლებიც ცნობილია როგორც ლომის კარიბჭე, ყარსის კარიბჭე და დვინის კარიბჭე.

სხვა ძეგლები
ანისში კიდევ მრავალი სხვა მცირე ძეგლია. მათ შორისაა ქალწულთა სამლოცველოს სახელით ცნობილი მონასტერი; ეკლესია, რომელსაც იყენებდნენ ქალკედონელი სომხები; მდინარე ახურიანზე ერთი თაღოვანი ხიდის ნაშთები; მრავალი ზეთის საწნეხისა და რამდენიმე აბანოს ნანგრევები; მეორე მეჩეთის ნაშთები ჩამონგრეული მინარეთით; სასახლე, რომელიც სავარაუდოდ საუკუნით თარიღდება; რამდენიმე სხვა სასახლისა და მცირე საცხოვრებლის საფუძველი; რამდენიმე ქუჩა ცოტა ხნის წინ გათხრილი ნაშთებით და ა. შ.