iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
დიასამიძეები

დიასამიძეები — ფეოდალური საგვარეულო სამცხე-საათაბაგოში.

წერილობით წყაროებში 1443 წლიდან იხსენიებიან. ამ დროს სამფლობელო ჰქონდათ ჩრდილო-აღმოსავლეთ სამცხეში. საუკუნის დასაწყისში დაეუფლნენ ჯერ აბუსერისძეთა მამულს მტბევარის სამწყსოში, შემდეგ ხურსიძეთა მამულს ღობიეთს — წურწყაბლის სამწყსოში. საუკუნის ნახევარში დიასამიძეების სახლი ქართლის მეფეებს უჭერდა მხარს სამცხე-საათაბაგოს ქართლთან შეერთებისათვის ბრძოლაში. 1548 წელს დიასამიძეების და სხვა მესხი დიდებულების დახმარებით ლუარსაბ -მა დაიპყრო ჯავახეთი და მდინარე მტკვრის აღმოსავლეთი მხარე. საპასუხოდ 1553 წელს ირანის შაჰმა თამაზ -მა დიასამიძეები აიკლო და ზოგიერთი მათგანი ტყვედ წაიყვანა.

1576-1578 წლებში დიასამიძეები აქტიურად მონაწილეობდნენ ჯაყელთა წინააღმდეგ შეთქმულებაში. 1578 წელს ოსმალთა მიერ სამცხე-საათაბაგოს დაპყრობის შემდეგ, დიასამიძეების სახლის ერთმა ნაწილმა ქართლს შეაფარა თავი. - საუკუნეებში დიასამიძეების გვარიდან იყვნენ ქართლის კათალიკოსები, მცხეთის ბოქაულთუხუცესები, ჯვრის მონასტრის წინამძღვარები და სხვა; კახეთში — ბოდბელები. საუკუნის 30-იან წლებში დიასამიძეებმა მონაწილეობა მიიღეს როსტომ მეფის წინააღმდეგ მოწყობილ შეთქმულებაში, რასაც მოჰყვა მათი დასჯა და სათავადო სახლის დამდაბლება.
დიდბაია

დიდბაია, ჭყანტა — მცენარეთა გვარი ბაიასებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი ბალახებია. აქვთ დიდი, კაშკაშა ყვითელი ყვავილები, ფოთლურა ნაყოფი.

მისი 20-მდე სახეობა გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ და ცივ სარტყელში. საქართველოში გვხვდება 2 სახეობა: და , რომლებიც იზრდებიან დაჭაობებულ ან ტენიან სარტყელში, იშვიათად — უფრო დაბლაც. -ს არეალი კავკასია-წინა აზიით შემოიფარგლება, ხოლო — უფრო ფართოდაა გავრცელებული — მთელ პოლარქტიკულ სამყაროს მოიცავს.
დიდგორი

დიდგორი შეიძლება აღნიშნავდეს:

დიდგორი — ქედი კასპის მუნიციპალიტეტში, თრიალეთის ქედის აღმოსავლეთი განშტოება
დიდგორი — მთა თრიალეთის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილში
დიდგორი — მთა საწკეპელა-სათოვლის ქედზე
დიდგორი — სოფელი თბილისის დაქვემდებარებაში
დიდგორი — სოფელი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში
დიდგორი — თბილისის ერთ-ერთი რაიონი 2007-2013 წლებში
დიდგორი — თეთრიწყაროს რაიონული გაზეთი
დიდგორი 1 — ქართული ჯავშანტრანსპორტიორი, მრავალფუნქციური დაჯავშნული სამხედრო-სატრანსპორტო საშუალება
დიდგორი 2 — ქართული მრავალფუნქციური დაჯავშნული სამხედრო-სატრანსპორტო საშუალება
დიდგორი 3 — -ის ტიპის სატვირთო ავტომობილის ბაზაზე შექმნილი ჯავშანმანქანა.
დიდგორი (თრიალეთის ქედი)

დიდგორი — მთა საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტისა და მცხეთა-მთიანეთის მხარის მცხეთის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს თრიალეთის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილში, დაბა მანგლისის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდინარე მტკვრის მარჯვენა შენაკადების — ვერესა და ნიჩბისისწყლის სათავეებში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1631 მ. აგებულია ზედა- და შუაეოცენის თიხებით, ქვიშაქვებით, ტუფ-ბრექჩიებითა და ტუფებით. კალთები დამრეცია, დანაწევრებულია ეროზიული ხეობებით. შემოსილია წიფლის ტყით. მწვერვალზე მეორეული სუბალპური მდელოა. ამ მიდამოებში 1121 წელს მოხდა დიდგორის ბრძოლა.
დიდგორობა

დიდგორობა — სახალხო დღესასწაული, რომელიც ტარდება 12 აგვისტოს, 1121 წელს მომხდარ დიდგორის ბრძოლაში ქართველთა გამარჯვების აღსანიშნავად. როგორც წესი, დღესასწაულის დროს იმართება სახალხო სეირნობა, ფოლკლორული ანსამბლების კონცერტები, დოღი, ტურნირი ჭიდაობასა და მკლავჭიდში.

ისტორია
ისტორიულად დიდგორობა იყო ხალხური რელიგიური დღესასწაული ქართლში, რომელიც იმართებოდა 7 (20) მაისს დიდგორის ველზე, სოფელ დიღომთან. დღეობაზე მოდიოდნენ დიღმის ხეობის, ქართლ-კახეთის ზოგიერთი სოფლისა და თბილისის მცხოვრებნი. მოსულთა შორის იყვნენ ხელოსნები და ვაჭრები, რომლებიც ჩამოტანილი საქონლით ვაჭრობდნენ. დიდგორის მთის ძირში „მისალოცავში“ საკულტო წესები სრულდებოდა. აქვე კლავდნენ შესაწირს, ნათლავდნენ ბავშვებს და მართავდნენ პურობას. დიდგორის მთის წვერზე მხოლოდ ის მლოცველები ადიოდნენ, ვისაც წინასწარ ჰქონდა დათქმული. აქ შემონახულია წმინდა გიორგის ეკლესიის ნანგრევები, რომლის საკურთხეველთან ადრე აღმართული ყოფილა ფალოსის ქვის გამოსახულება (ამჟამად დაცულია საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში). დღეობაზე იმართებოდა ჯირითი. ყველა მოჯირითეს „მოვიდა გორაზე“ (ასე ეწოდებოდა მცირე გორას) ერთხელ მაინც უნდა შეეჭენებინა ცხენი. ქართლის გარდა დიდგორობა ხევსურეთშიც იცოდნენ.
ფერეიდნული დიალექტი

ფერეიდნულ კილოზე საუბრობენ ფერეიდანში, ირანის ერთ-ერთ პროვინციაში მცხოვრები ქართველები. ეს კილო წარმოიქმნა კახურისაგან; სამ-ნახევარი საუკუნის წინ შუა სპარსეთში (ირანში) გადასახლებული კახელების ქართული მეტყველებისაგან; ეს მეტყველება იზოლირებულად განვითარებისა და სპარსულის გავლენის გამო ახალ ქართულ კილოდ ჩამოყალიბდა.

ნიმუშები განსხვავებათა
სხვა: ცხო
ლევანის მთვარე: ლევანას თროე
ჩვენი რძალი: ჩონ ზალი
თქვენი დეიდა: ქენ დედია
ჩვენ: ჩონ
თქვენ: ქენ
შემოვედი: შამუელ
შემოხვედი: შამოხელ
შემოვიდა: შამოიდა
მაქვს: მაქ
გაქვს: გაქ
გვაქვს: გოქ
გაქვთ: გაქყე
გვინდა: გუნდა
გინდათ: გინდაყე
გესმით: გესმისყე
თეჰრანიდან: თეჰრანისყე, თეჰრანსაყე
ბიჭისთვის: ბიჯისთი, ბიჯსათი
სოფელში: სოფელჩი
ეზოში: ოზოჩი
აქ: ექა
იქ: ანქა
ჩადი: ჩა ქოვით, ჩადი ქოვით
ამოდი: ამო ზევით, ამოდი ზევით
გენაცვალე: გენაცლო
გაუმარჯოს: გომარჯოს
გამოვართვი: გამუართი
გამოართვი: გამართი
დამისწავლე: დემესწავლე
დაგვისწავლე: დოგოსწავლე
სწორი: წორი
წყნარად: წყრანად
ძლიერ: ძრიალ
არის: არი
რა არის: რარი, რაირი
რას აკეთებ: რას იქ
რას აშენებ: რას აკეთებ
როდის მოხვალ: როს მოხოლ
ვინ: მინ
რამდენი: რაგდენი, რაგტენი
ხახვი: ხახი
სულ ყველა: სუყელა
ყველაფერი: სუ რამე
ქართულენოვანი: ქართველი
დიდგულა

დიდგულა — მაღალი (3-6 მ) ტოტებგაშლილი ბუჩქი ან დაბალი ხე ადოქსასებრთა (ადრე ცხრატყავასებრთა) ოჯახისა. ტოტების გული რბილი და თეთრია. აქვს თეთრი ან მოყვითალო-მოთეთრო ფარისებრ-საგველა კენწრულ ყვავილედებად შეკრებილი ყვავილები, მოშავო-მოიისფრო კენკრასებრი ნაყოფი. გავრცელებულია ჩრდილოეთ და შუა ევროპაში, ხმელთაშუაზღვისპირეთსა და მცირე აზიაში; ყირიმსა და კავკასიაში; საქართველოში — თითქმის ყვალგან; იზრდება ტყეში, ტყისპირებსა და ხევებში მთის შუა სარტყლამდე. უმთავრესად ტენიან ფერდობებზე. დიდგულა ქერს ყვავილსა და ნაყოფს იყენებენ მედიცინაში. ფოთოლი შეიცავს ვიტამინს, ნაყოფს იყენებენ საჭმელად და საღებავის დასამზადებლად.
დიდება

დიდება — ხატის, ღვთაების სადიდებელი გუნდური მღერა-გალობა (ხშირად ფერხულთან ერთად). საეკლესიო დღესასწაულებზე, სახალხო დრეობებში (ალავერდობა, კვირიკობა, მარიამობა, თეთრიგიორგობა, იახსარობა, ლაშარობა, კოპალობა, პირქუშობა) სიმღერა-გალობას ასრულებდა როგორც ვაჟთა, ისე ქალთა ორ-სამხმიანი გუნდი; განსაკუთრებით დამახასიათებელია აღმოსავლეთ საქართველოსათვის. დიდება ერქვა აგრეთვე თეთრი გიორგის სადიდებელ ძველთაძველ, პანტომიმური ხასიათის ქალთა ფერხულს, რომელიც ხშირად ერთვოდა გუნდურ მღერა-გალობას. მუსიკალური ზომა 3/4.

დიდებაზე სიარული გავრცელებული ცრუმორწმუნეობრივი რიტუალი იყო. გამუდმებული გვალვის ან ავდრის დროს ფეხშიშველი ქალები კარდაკარ დადიოდნენ „დიდების“ გალობით და ამინდის ღვთაება ლაზარეს (ლაზარობა) გვალვაში წვიმას შესთხოვდნენ, ავდარში — გამოდარებას. შეგროვილი თანხით ნაყიდ „საღვთოს“ სწირავდნენ ელიას იმ იმედით, რომ მათ თხოვნას შეისმენდა.
დიდებული

დიდებული — აზნაურთა უმაღლესი ფენის წარმომადგენელი ფეოდალური ხანის საქართველოში.

„დიდება“ მეფის მიერ აზნაურისათვის დიდი სახელოსა (თანამდებობა) და მისი შესაფერისი ყმა-მამულის ბოძებას ერქვა. დიდებამინიჭებულ აზნაურს დიდებული აზნაური ეწოდებოდა. აზნაური იმთავითვე ცდილობდა სახელო და ყმა-მამული სამემკვიდრეოდ ექცია. – საუკუნეებში დიდებულთა ცნობილი საგვარეულოების (კალმახელი, ჯაყელი, სურამელი, არიშიანი, ვარდანისძე, კახაბერისძე და სხვა) წარმომადგენლები დიდმოხელეობას თაობიდან თაობამდე ფლობდნენ. მაგ., ქართლის ერისთავობა საუკუნის 70-იანი წლებიდან მთელი საუკუნის მანძილზე სურამელების ხელში იყო; რაჭა-არგვეთ-თაკვერის ერისთავებად საუკუნის დასაწყისიდან საუკუნის 80-იან წლებამდე კახაბერისძენი იყვნენ; სამცხის ერისთავთერისთავად და სპასალარად - საუკუნეებში ჯაყელთა სახლის წევრები ჩანან. ზოგი ერისთავი ამავე დროს სამეფო კარის მოხელეც იყო. მაგ., სვანთა ერისთავი ვარდანისძე თამარის დროს მეჭურჭლეთუხუცესიც იყო. ბექას სამართლით, დიდებული აზნაურის სისხლი 40 ათ. თეთრად იყო შეფასებული, მაშინ, როდესაც ტაძრეული აზნაურის სისხლი 20 ათ. ღირდა, ხოლო აზნაურთა შორის ქვედა საფეხურზე მდგომი უციხო-უმონასტრო აზნაურისა — 12 ათ. თეთრი.

ცენტრალური ხელისუფლების შესუსტების მიზნით მონღოლები ხელს უწყობდნენ დიდებულების პარტიკულარულ მისწრაფებებს, მათი შემწეობით დიდებულებმა დაიმკვიდრეს სახელოები და ყმა-მამული. ერისთავი უკვე მთავრად იწოდებოდა. ზოგმა დიდებულმა მთავარმა მეფისაგან სრულ ან ნაწილობრივ დამოუკიდებლობასაც მიაღწია (ათაბაგი, გურიელი, დადიანი).

გვიანდელ საუკუნეებში დიდებულების წრიდან შეიქმნა თავადთა სოციალური წოდება. თავადთა შორის უპირატეს მდგომარეობაში მყოფთ „დიდებული თავადი“ ეწოდებოდა. – საუკუნეებში ქართლის სამეფოში დიდებულ თავადად ითვლებოდა ექვსი გაუყრელი საგვარეულოს მეთაური, რომელიც დიდ ყმამამულსა და სამოხელეო თანამდებობას ფლობდა. ესენი იყვნენ: ქსნის ერისთავი, არაგვის ერისთავი, ციციშვილი, ამილახვარი, ორბელიშვილი და სომხითის მელიქის სახლის უფროსი. ვახტანგის სამართლით, დიდებული თავადის სისხლი 1536 წელს თუმნად იყო შეფასებული. ამავე სამართლის ვაჭართა უმაღლესი ფენის წარმომადგენელს დიდებული ვაჭარი ეწოდებოდა.
დიდვაჭარი

დიდვაჭარი — ვაჭართა დაწინაურებული ფენის წარმომადგენელი განვითარებული ფეოდალიზმის ხანის საქართველოში; პირადად თავისუფალი, დიდი ქონების პატრონი ვაჭარი, რომელიც უმთავრესად სხვა ქვეყნებთან საქარავნო ვაჭრობას ეწეოდა. დიდვაჭარი აზნაურის პატივით სარგებლობდა. აღბუღას სამართლის თანახმად, მისი სისხლი 12 ათ. თეთრი ღირდა, ე. ი. მე-3 ხარისხის აზნაურის სისხლის ფასის ტოლი იყო.

დიდვაჭარი სახელმწიფო საქმეებშიც მონაწილეობდა. მეფე მას დესპანად გზავნიდა უცხო ქვეყნებში, აძლევდა პოლიტიკურ და დიპლომატიურ დავალებებს, იმსახურებდა როგორც ინფორმატორს, მისი წრიდან ნიშნავდა ბჭეს (მოსამართლეს). დიდვაჭარი მოვალე იყო მეფისათვის ძღვენი მიერთმია.

დიდვაჭრი იყო თბილისის მკვიდრი ზანქან (ზანქელ) ზორაბაბელი, რომელსაც დარბაზმა თამარ მეფისათვის საქმროს ჩამოყვანა დაავალა. – საუკუნეებში დიდვაჭარი „დიდებულ ვაჭრად“ იწოდებოდა.

ვახტანგის სამართლის მიხედვით, ვაჭრები 4 ჯგუფად იყოფოდნენ. ამათგან პირველი ჯგუფის წარმომადგენლები — დიდებული ვაჭრები ხარისხის აზნაურს უტოლდებოდნენ და მათი სისხლი 96 თუმანი ღირდა.

 საუკუნის დასაწყისისათვის დიდებული ვაჭარი — პირველხარისხოვანი მოქალაქე ცდილობდა „აზნაურული“ უფლებების შენარჩუნებას. 60-იანი წლებიდან, რეფორმების გატარების შემდეგ, დიდებული ვაჭარი შეცვალა გილდიის ვაჭარმა, რომელსაც აღარ აინტერესებდა წოდებრივი პრივილეგიები. იგი ეკონომიური შეძლებიდან გამომდინარე უფლებებით სარგებლობდა, აარსებდა საკრედიტო და სამრეწველო დაწესებულებებს, აქტიურად მონაწილეობდა ქალაქის თვითმმართველობაში.
დიდი აბული

დიდი აბული — მთა საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ახალქალაქის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სამსრის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3301 მ. აგებულია ძირითადად ნეოგენური ჰიალოდაციტებით. ჩამქრალი ვულკანია. ვულკანურ კონუსს სიძველისა და დიდი სიმაღლის გამო დაკარგული აქვს წესიერი ფორმა. დიდი აბულის კალთებზე გამომუშავებულია ძველმყინვარული ცირკები, მორენული ზვინულებითა და პატარა ტბებით. მთის უმეტესი ნაწილი შემოსილია ალპური მდელოებით. ფართოდაა განვითარებული პერიგლაციალური ლოდნარ-ღორღნარები.
დიდი თურქობა

„დიდი თურქობა“ — ამ ტერმინით ცნობილია თურქ-სელჩუკთა განუწყვეტელი შემოსევები საქართველოში საუკუნის 80-იან წლებში.

მცირე აზიაში სელჩუკთა სახელმწიფოს შექმნას უარყოფითი შედეგი მოჰყვა საქართველოსა და ამიერკავკასიის ქვეყნებისათვის. საქართველოს მეზობლად დამკვიდრდნენ მომთაბარე-მეჯოგე ტომები, რომლებიც სისტემატურად ესხმოდნენ თავს საქართველოს სხვადასხვა მხარეს. მეფე გიორგი -მ (1072-1089) მთელი რიგი ღონისძიებები გაატარა ქვეყნის შინაგანი ძალების შემომტკიცებისა და საზღვრების გაფართოების მიზნით, მაგრამ ეს წარმატებანი ხანმოკლე აღმოჩნდა. თურქ-სელჩუკთა სულთნის მალიქ-შაჰის საგანგებო ლაშქარმა დაამარცხა ყველისციხეში მდგომი მეფე გიორგი. ამას მალე უფრო დიდი ლაშქრობა მოჰყვა იასისა და ბუჟღობის მეთაურობით. სელჩუკები მთელ საქართველოს მოედვნენ. მემატიანის გადმოცემით „ერთსა დღესა დაწუეს ქუთათისი და არტანუჯი და უდაბნონი კლარჯეთისანი“. ეს იყო თურქ-სელჩუკთა პირველი დიდი შემოსევა, რომელიც 1080 წელს დაიწყო.

ამიერიდან სელჩუკები საქართველოში საძარცვავად ყოველი წლის გაზაფხულზე მოდიოდნენ და დაზამთრებამდე რჩებოდნენ. ასეთ ვითარებაში ქართველი მწარმოებელი საზოგადოება ინტენსიურ მეურნეობას ვეღარ უძღვებოდა. ამის გარდა, საქართველოს ტერიტორიაზე მომთაბარეთა ჩამოსახლება ყოველწლიურად მატულობდა. ქვეყანა გადაშენების საფრთხეს წინაშე იდგა, გიორგი ისპაანში ეახლა სულთან მალიქ-შაჰს და ყოველწლიური გადასახადი აღუთქვა. ამ გზით ქვეყანამ დროებით მოისვენა „ზედამარბეველთაგან“. ასევე მოიქცა კახთა მეფე აღსართანიც, რომელიც სულთანს ეახლა, მორჩილება გამოუცხადა და ქრისტიანობა დათმო. მაგრამ სელჩუკები მაინც თავისუფლად დათარეშობდნენ მთელ საქართველოში. შემოდგომის დადგომისთანავე მთელი თავისი ავლა-დიდებითა და საქონლით გაჩიანს ჩამოდგებოდნენ, თბილისიდან ბარდავამდე მთელი მტკვრის სანაპირო და ივრის პირის საუკეთესო საზამთრო საძოვრები მათ ეჭირათ, ხოლო საზაფხულო საძოვრებზე სომხეთის მთებში მიდიოდნენ. რუსთავი, დმანისი, სამშვილდე და სხვა ქალაქები მტრის ხელში გადავიდა; ასევე საქართველოს ფარგლებს გარეთ იყო ხორნაბუჯი, არადეთი, აგარანი, გავაზნი, გაგი და სხვა ციხეები.

თურქ-სელჩუკთა მომთაბარულ-მეჯოგური მეურნეობა უპირისპირდებოდა განვითარებული ფეოდალური ქვეყნის კულტურულ მეურნეობას, ანგრევდა და ანადგურებდა ქალაქებს და დაცემის პირამდე მიჰყავდა საქალაქო ცხოვრება, ვაჭრობა-ხელოსნობა. დიდი მსხვერპლის ფასად ქართველმა ხალხმა მაინც შეძლო თავისი თვითმყოფობის, პროგრესული ფეოდალური მეურნეობის შენარჩუნება. თურქ-სელჩუკთა სოციალურ-პოლიტიკურ სისტემას მზარდი ქართული ფეოდალური წყობილების საფუძვლები არ დაურღვევია.
დიდი ლობოროტი

დიდი ლობოროტი — მთა საქართველოში, ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტისა და ვანის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს მესხეთის ქედის ჩრდილოეთ განშტოება ლობოროტის ქედზე, მდინარეების ხანისწყლისა და სუფსის სათავეებში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2730 მ.

აგებულია შუაეოცენის ასაკის ვულკანოგენური ქანებით. კალთები ზემოთ შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით, ქვემოთ — წიფლნარ-მუქწიწვიანი ტყეებით.
დიდი სომხეთი

დიდი სომხეთი — ძველი სომხეთის სახელმწიფო. მოიცავდა სომხეთის ზეგნის ძირითად ნაწილს. ძვ. წ. 220 სელევკიდმა ანტიოქე -მ დაიპყრო აირარატის სამეფო და შეუერთა ტიგროსის ზემოთში და ვანის ტბის აუზში ადრე დაპყრობილ სომხურ მიწებს. ამ ქვეყანას ეწოდა დიდი სომხეთი. მისმა ადგილობრივმა გამგებელმა არტაშეს -მა ძვ. წ. 189 დიდი სომხეთი დამოუკიდებელ სამეფოდ გამოაცხადა და სათავე დაუდო არტაშესიანთა დინასტიას. არტაშეს -მა მეზობელი ქვეყნების ხარჯზე გააფართოვა სამეფო; იბერიას ჩამოაჭრა 3 ოლქი: ხორზენე, გოგარენე და პარიადრის მთიანეთი, დააარსა დედაქალაქი არტაშატი, განამტკიცა კერძო საკუთრება. დიდმა სომხეთმა თავისი ძლიერების მწვერვალს მიაღწია ტიგრან -ის (ძვ. წ. 95 - ძვ. წ. 56) დროს. ტიგრანში დაიპყრო სოფენა, მიდია, ატროპატენა, სირია, ფინიკია, კილიკია და სხვა. დააარსა დედაქალაქი ტიგრანაკერტი, მაგრამ მალე რომაელებთან ბრძოლაში დამარცხდა და თითქმის მთელი დაპყრობილი მიწები დაკარგა. არტიშესიანთა დინასტია დაეცა ახ. წ. საუკუნის დასაწყისში. საუკუნის 60-იან წლებამდე დიდ სომხეთს რიგრიგობით მართავდნენ რომაელთა და სპარსელთა მიერ დანიშნული პირები. 30-50-იან წლებში დიდი სომხეთის სამეფო ტახტზე იბერიელი უფლისწულებიც ისხდნენ - ჯერ მითრიდატე, შემდეგ რადამისტი. 60-იანი წლებიდან გამეფდნენ პართელი არშაკიდები. 301 წელს თრდატ -მ დიდ სომხეთში ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად გამოაცხადა. დიდი სომხეთის არსებობა შეწყდა 387 წელს, იგი გაიყვეს ბიზანტიამ და ირანმა.
დიდხევი

დიდხევი — მდინარე საქართველოში, თელავის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ლოპოტის მარჯვენა შენაკადი.

სათავე აქვს კახეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე. სიგრძე 19 კმ, აუზის ფართობი 94,6 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, ხანმოკლე წყალმოვარდნა — შემოდგომაზე, წყალმცირეა ზამთარსა და ზაფხულში. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 2,84 მ³/წმ. მდინარის მარჯვენა ნაპირზეა სოფელი ართანა.
დივიზიონიზმი

დივიზიონიზმი ( — დაყოფა, დანაწევრება) — ნეოიმპრესიონიზმისათვის დამახასიათებელი ფერწერული სისტემა, რომელიც დაამუშავეს ფრანგმა ფერმწერებმა ჟორჟ სერამ და პ. სინიაკმა. ეფუძნება ცალკეული მონასმების საშუალებით რთული ფერადი ტონის დანაწევრებას სუფთა ფერებად, რაც ითვალისწინებს აღქმის მომენტში ოპტიკურ გამთლიანებას. ამ სისტემას იყენებენ ა. ე. ლროსი და ნაწილობრივ კ. პისარო (საფრანგეთი), ჯ. სეგანტინი (იტალია), ტ. ვან რეისელბერგე (ბელგია), ი. გრაბარი (რუსეთი, ზოგიერთ ნამუშევარში), ქართველ მხატვართაგან რ. თურქია, ე. კალანდაძე, ზ. ნიჟარაძე, ე. ბერძენიშვილი (ადრინდელ ნამუშევრებში).
დიკა

დიკა — ძველი ქართული საგაზაფხულო ხორბლის სახეობა (მოიხსენიება საუკუნიდან). მოჰყავთ მთაში. დიკა შიშველმარცვლიანია, მარცვალი შედარებით ადვილად სცილდება კილს. ყვავილსა და თავთუნის კილს ფხები აქვს. სიცივისა და სოკოვანი დაავადებისადმი გამძლეა.

გავრცელებულია ძირითადად ზღვის დონიდან 900-1500 მ სიმაღლეზე. საქართველოში საგაზაფხულო ხორბლის მთავარი ჯიშია. მცირე რაოდენობით მოჰყავთ სომხეთსა და დაღესტანში.

დიკა ძვირფასი სასელექციო მასალაა. მისი პოპულაციიდან გამოყვანილია სელექციური ჯიში — დიკა 9-14, რომელიც მთიან ზონაში დარაიონებულია 1944 წლიდან დიკას 10 სახესხვაობიდან მთავარია წითელი, შავი და თეთრი დიკა, ადგილობრივი პოპულაცია — ჯავახური დიკა გავრცელებულია ჯავახეთის ზონაში.
დიკლო (მრავალმნიშვნელოვანი)

დიკლო შეიძლება აღნიშნავდეს:

დიკლო — სოფელი ახმეტის მუნიციპალიტეტში;
დიკლოსმთა — მწვერვალი ახმეტის მუნიციპალიტეტში;
აღმოსავლეთ დიკლოს მყინვარი — მყინვარი ახმეტის მუნიციპალიტეტში;
დასავლეთ დიკლოს მყინვარი — მყინვარი ახმეტის მუნიციპალიტეტში;
დიკლოს კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ დიკლოში;
დიკლოს საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ დიკლოს განაპირას, სამხრეთით;
დიკლოს ციხე-სახლი — არქიტექტურული ძეგლი ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ დიკლოს სამხრეთით.
Lib.ge

. ლიბ.ჯი — პირველი ქართული ინტერნეტ-ბიბლიოთეკა, რომელიც მოიცავს ათიათასზე მეტ ორიგინალურ და ნათარგმნ ტექსტს.

ისტორია
ლიბ.ჯი დაარსდა 2006 წელს. 2009 წელს ლიბ.ჯი-მ თბილისის საკრებულოს მხარდაჭერით დააარსა ლიტერატურული კონკურსი ახლაგაზრდა ავტორებისთვის, ასევე 2009 წლიდან არის ორგანიზატორი თარგმანის კვირეულისა. 2010 წელს ლიბ.ჯიმ როკ–კლუბთან ერთად დააფუძნა ყოველკვირეული არტ–საღამოები. 2010 წლიდან ლიტერატურის მუზეუმთან ერთად აწყობს ყოველთვიურ არტ–აქციებს. 2010 წლიდან ლიბ.ჯი–ს გაზეთ რეზონანსის კვირის გამოცემა „გალაკტიონში“ ეთმობა საკუთარი გვერდი.

ლიბ.ჯის განყოფილებებია: პროზა, პოეზია, დრამატურგია, სამეცნიერო, ისტორიული, საბავშვო, ფოლკლორი, ესეისტიკა, ინტერვიუ, სამართალი, ახალი წიგნები, პერიოდიკა, გალერეა, ღია ბლოგი, პრეს-ანონსი, სახელოვნებო აფიშა.

პორტალის რედაქტორთა ჯგუფი: ქეთო ნინიძე, არჩილ თალაკვაძე, დიანა ანფიმიადი, ნათია ნაცვლიშვილი, გიორგი ქავთარაძე, გიორგი კეკელიძე, გიორგი კაცია, ნიკა წიკლაური, ოლეგ კონოვალიოვი, ლიკა ავალიანი, ზაალ ჩხეიძე, ზაქარია ქიტიაშვილი, ოქტაი ქაზუმი, ანი კოპალიანი, ნათია გულიაშვილი, ვახუშტი მენაბდე
შავი ზღვის საერთაშორისო უნივერსიტეტი

შავი ზღვის საერთაშორისო უნივერსიტეტი ( ასევე: ) — უნივერსიტეტი, რომელიც 1995 წლიდან ეწევა სასწავლო და სამეცნიერო საქმიანობას. უნივერსიტეტი არის პირველი ინგლისურენოვანი საგანმანათლებლო დაწესებულება, რომელიც სწავლების სამივე საფეხურზე ახორციელებს საგანმანათლებლო პროგრამებს, როგორც ინგლისურ, ისე ქართულ ენებზე. უნივერსიტეტში მოქმედებს 39 აკრედიტებული საგანმანათლებლო პროგრამა.
კაცი საელჩოდან

კაცი საელჩოდან — ქართული ფილმი, გადაღებული რეჟისორ დიტო ცინცაძის მიერ.

სიუჟეტი
ფილმი მოგვითხრობს ჰერმერტ ნოიმანზე, რომელიც მუშაობს ფინანსურ მრჩევლად გერმანიის საელჩოში საქართველოში. მოსაბეზრებელი ოფისიდან დაბრუნების შემდეგ ცდილობს გაექცეს მოწყენილობას. მისი მონოტონური ცხოვრება მაშინ მთავრდება, როდესაც ის ცამეტი წლის გოგონას ხვდება ბაზარში. შემთხვევითი ნაცნობობა გადაიქცევა მეგობრობად, მაგრამ საზოგადოებაში ეჭვი ჩნდება, რომ საელჩოს თანამშრომელსა და ქუჩის ბავშვს შორის ურთიერთობა მხოლოდ მეგობრობით არ შემოიფარგლება.
გახერხვა

გახერხვა — წამების და სიკვდილით დასჯის მეთოდი. ამ მეთოდს იყენებდნენ აზიისა და ევროპის ზოგიერთ რეგიონში. დამნაშავეს აშიშვლებდნენ და კიდებდნენ თავდაღმა, შემდეგ კი იწყებდნენ საზარდულიდან მის გახერხვას. რადგან ადამიანი თავდაღმა იყო დაკიდებული ტვინს საკმარისი სისხლი მიეწოდებოდა და გონს ბოლო მომენტამდე არ კარგავდა.
დილა (გაზეთი)

"დილა" — ქართული გაზეთი, რომელიც სხვადასხვა დროს გამოდიოდა საქართველოში.

ქართული ყოველდღიური პოლიტიკური და ლიტერატურული გაზეთი სოციალ-დემოკრატული მიმართულებისა. გამოდიოდა თბილისში 1907 წელს. რედაქტორი-გამომცემელი ს. ვადაჭკორია. გამოვიდა 26 ნომერი.
ქართული ყოველდღიური გაზეთი, გამოდიოდა თბილისში 1911 წელს რედაქტორი-გამომცემელი — ა. ღულაძე. გამოვიდა 31 ნომერი.
ქართული ყოველდღიური პოლიტიკური და ლიტერატურული გაზეთი სოციალ-დემოკრატიული მიმართულებისა. გამოდიოდა ქუთაისში 1912-1913 წლებში. რედაქტორი-გამომცემელი — ი. რუხაძე. 1912 წლის სექტემბრიდა 1913 წლის 4 მარტამდე "დილის" ნაცვლად დროებით გამოდიოდა გაზეთი "მერცხალი". დაიხურა 1913 წლის აპრილის ბოლოს მთავრობის განკარგულებით.
დილა (ჟურნალი)

„დილა“ — ქართული ყოველთვიური საბავშვო ჟურნალი. 2013 წელს მიენიჭა არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი (#03/207 13.11.13).

ჟურნალის ისტორია
ჟურნალი „დილა“ 1904 წელს დაარსდა, დიდი მოღვაწისა და მწერალი ქალბატონის მარიამ დემურიას თაოსნობით. თვეების განმავლობაში ქობულაშვილების სახლში იკრიბებოდნენ მაშინდელი ლიტერატურული წრეების წარმომადგენლები, კრებებს უმეტესად აკაკი წერეთელი უძღვებოდა, ნინო ქობულაშვილმა იკისრა ამ ჟურნალის გამოცემა და რედაქტორად მარიამ დემურია დაინიშნა. ჟურნალს კრების გადაწყვეტილებით „ნაკადული“ ეწოდა. აკაკი წერეთელი, ვაჟა-ფშაველა, იაკობ გოგებაშვილი, იროდიონ ევდოშვილი, ეკატერინე გაბაშვილი, შიო მღვიმელი — ადამიანები, რომლებმაც ღვაწლი დასდეს ჟურნალის გამოცემას. მეორე რედაქტორი ნინო ნაკაშიძე გახდა. მან 1910 წლიდან 1920 წლამდე უხელმძღვანელა ჟურნალს 1920 წლამდე, 1928 წლამდე კი მისი სარედაქციო კოლეგიის უცვლელი წევრი იყო.

1928 წლიდან ჟურნალს სახელი შეეცვალა და „ოქტომბრელი“ დაერქვა. მეორე მსოფლიო ომის წლებში ჟურნალის გამოცემა შეწყდა. განახლდა 1945 წლის თებერვალში, როგორც საქართველოს ალკკ ცკ-ისა და ვ. ი. ლენინის სახელობის ნორჩ პიონერთა ორგანიზაციის რესპუბლიკური საბჭოს ორგანო. 1947 წლის სექტემბრიდან ჟურნალის რედაქტორის, ქართველი პოეტისა და მოღვაწის, რევაზ მარგიანის ინიციატივით ჟურნალს ეწოდა „დილა“.

2007 წელს საბავშვო ჟურნალ „დილის“ ბაზაზე საბავშვო გამომცემლობა „დილა“ დაარსდა, რომლის ბაზაზეც ჟურნალის გარდა ხდება ორიგინალური ქართული საყმაწვილო ენციკლოპედიის, ლიტერატურულ-შემეცნებით წიგნებისა და თანამედროვე ქართველ საბავშვო მწერალთა კრებულების გამოცემა.

სხვადასხვა დროს ჟურნალთან თანამშრომლობდნენ მწერლები: შიო მღვიმელი, ნინო ნაკაშიძე, ცქვიტი, მარიჯანი, გიორგი ქუჩიშვილი, იოსებ იმედაშვილი, იოსებ გრიშაშვილი, ნიკო ლორთქიფანიძე, პაოლო იაშვილი, მაყვალა მრევლიშვილი, მურმან ლებანიძე, გიორგი ნატროშვილი, ილია სიხარულიძე, რევაზ ჯაფარიძე; მხატვრები: ელენე ახვლედიანი, ოსკარ შმერლინგი, სევერიან მაისაშვილი, სევერიან კეცხოველი, გოგი თოთიბაძე, რევაზ ცუცქირიძე, იოსებ გაბაშვილი, რობერტ სტურუა, შალვა ცხადაძე, ჯემალ (მამია) ლოლუა, თენგიზ სამსონაძე, ედუარდ ამბოკაძე, ზურაბ ფორჩხიძე, გიორგი (გოგი) როინიშვილი; კომპოზიტორები: თამარ შავერზაშვილი, მერი დავითაშვილი, ქ. ანდრონიკაშვილი, რევაზ ლაღიძე, ლილი შავერზაშვილი და სხვა. სხვადასხვა დროს ჟურნალის რედაქტორები იყვნენ: ალიო მირცხულავა, ირაკლი აბაშიძე, გიორგი კაჭახიძე, ლავრენტი ჭიჭინაძე, რევაზ მარგიანი, იოსებ ნონეშვილი, ჯანსუღ ჩარკვიანი, მუხრან მაჭავარიანი.
დილარიანი

„დილარიანი“ — ქართული მწერლობის ჩვენამდე მოუღწეველი ძეგლი, საგმირო-სათავგადასავლო ხასიათის თხზულება. მისი არსებობა დასტურდება საუკუნის ლიტერატურული წყაროების („თამარიანი“, „ვეფხისტყაოსანი“) მიხედვით. თხზულების სათაური უნდა ყოფილიყო „დილარიანი“ ან „დილარგეთიანი“. ავტორობა მიეწერება სარგის თმოგველს. 1896 წელს ზ. ჭიჭინაძემ შეცდომით „დილარიანად“ მიიჩნია „ამირანდარეჯანიანის“ გაგრძელებათა ციკლი. საუკუნის დასაწყისში „დილარიანი“ უწოდა პეტრე ლარაძემ ლექსნარევი პროზით დაწერილ თავის ვრცელ თხზულებას, რომელშიც აღწერილია აბაშეთის მეფის დილარის ხიფათიანი თავგადასავალი.
დიმეტროდონი

დიმეტროდონი — ნამარხი მხეცისნაირი ქვეწარმავლების გვარი პელიკოზავრების რიგისა. სიგრძე 2,7 მეტრს აღწევდა. სხეულის მალათა გრძელი, წვეტიანი მორჩები ზურგზე ჰქონდათ ამოშვერილი, შესაძლოა ზედ იყო გადაჭიმული აპკი („ქურგის აფრა“), რომლის დანიშნულება გაურკვეველია. გვარში 10-მდე სახეობა ერთიანდებოდა. მათი ნაშთები ნაპოვნია ჩრდილოეთ ამერიკის პერმულ ქანებში.