iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მელანომა

მელანომა — დაავადება, რომელსაც ახასიათებს ავთვისებიანი სიმსივნის გაჩენა. ყველაზე ხშირად მელანობა ვითარდება კანის საფარზე, მაგრამ არის შემთხვევები, როცა ხდება ლორწოვანი გარსის დაავადებაც. მელანომას ახასიათებს სწრაფი განვითარება მთელს ორგანიზმში. წარმოადგენს კანის კიბოს ერთ-ერთ სახეობას. მისი განვითარების ფაზებია: ჰორიზონტალური ფაზა – განვითარების საწყისი სტადია, როცა მელანომა არ გამოდის ეპითელიუმის გარეთ; ვერტიკალური ფაზა – მელანომას შეღწევა კანის უფრო ღრმა ფენებში, ზრდის დაჩქარება, მეტასტაზებიანი სიმსივნეების გაჩენა.

მელანომა ვითარდება მელანოციტებიდან. განსაკუთრებით ხშირად ლოკალიზდება კანში (90%), იშვიათად კონიუნქტივაში, თვალის ქორიოიდულ გარსში, ცხვირის, პირის ღრუს, საშოს, სწორი ნაწლავის ლორწოვან გარსში. კანის მელანომა ვლინდება ხშირად 30-50 წლის ასაკში. რისკის ფაქტორებია: ულტრაიისფერი რადიაციის მნიშვნელოვანი დოზები, ნევუსების ტრავმები, ოჯახური წინასწარგანწყობა მელანომებისადმი, პიგმენტური ქსეროდერმა, დიუბრეის მელანოზი. შემთხვევათა 50-70%-ში კანის მელანომა ვითარდება პიგმენტური ნევუსიდან. განსაკუთრებით საშიშია ეპიდერმული ნევუსი. ხშირად იგი ვითარდება სათესლე პარკის კანზე, ხელისგულზე, ფეხისგულზე; წარმოადგენს 1 სმ-მდე დიამეტრის ბრტყელ ლაქას ან პიგმენტირებულ კვანძს, რომელიც არ სცილდება კანის ზედაპირს. იშვიათად მელანომა ვითარდება შიგადერმული, ცისფერი ნევუსებიდან. დიდ ნევუსებში ხშირია შემოფარგლული ნევუსის ჩანართები. ნევუსი, რომელიც წინ უძღვის მელანომას, შემთხვევათა 1/3-ში, ვითარდება მოზრდილ ასაკში, და შემთხვევათა 1/3 არის თანდაყოლილი. მელანომის დროულ დიაგნოზზეა დამოკიდებული დაავადების პროგნოზი. ნევუსის ნებისმიერი ცვლილება – მისი ზრდა, ფერის ცვლილება, დაწყლულება, სისხლდენა – მოითხოვს დაუყონებლივ ქირურგიულ ჩარევას. ანალოგიური ტაქტიკა რეკომენდებულია ნორმალურ კანზე ახალად ზრდადი, პიგმენტური ლაქების გაჩენის დროს. კანის მელანომა ხშირად წარმოიქმნება თავის, კისრის, კიდურების კანზე. ქირურგიული ჩარევის შემდეგ აფასებენ იმ ფაქტორებს, რომლებიც ზემოქმედებენ პროგნოზზე. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კანის სხვადასხვა შრეების ინვაზიის ხარისხი, რაც კორელაციაშია მეტასტაზების განვითარებასთან. ინვაზიის , (დვრილისებრი შრის ჩართვა) და ნაწილობრივ დონეები (რეტიკულურ შრემდე გაღწევით) ახასიათებს დაავადების ადრეულ დიაგნოზს. მეოთხე (რეტიკულურ შრეში გაღწევა) და მეხუთე ხარისხი (კანქვეშა ცხიმოვან ქსოვილში) ადასტურებს გვიან დიაგნოზს.

რისკ-ფაქტორები
მელანომას სიხშირე დრამატულად გაიზარდა გასული რამდენიმე ათწლეულის მანძილზე. ინვაზიური მელანომას დაახლოებით 59 940 ახალი შემთხვევის დიაგნოზის დასმა ხდება ყოველწლიურად ამერიკის შეერთებულ შტატებში. გამოთვლილია, რომ 49 მამაკაციდან 1–ს და 73 ქალიდან 1–ს უსვამენ მელანომას დიაგნოზს მათი სიცოცხლის მანძილზე.

მელანომას რისკი მჭიდროდ უკავშირდება ულტრაიისფერი გამოსხივების გავლენას და მგრძნობიარე მასპინძლის ფენოტიპს: ღია ფერის თმა და კანი, მიდრეკილება დამწვრობისკენ და მთელი რიგი კეთილთვისებიანი ან ატიპიური ხალები.

კანის ავთვისებიანი სიმსივნეების ოჯახური და პირადი ისტორია ასევე მნიშვნელოვანი რისკ–ფაქტორებია.

ისტორია
მიუხედავად იმისა, რომ მელანომა არ არის ახალი დაავადება, მისი აღწერილობის შესახებ ინფორმაცია ძველ დროში ძალიან მწირია.

ამერიკელმა ექიმმა როჯერ ტაკინგტონმა 1965 წელს ადამიანის მელანომის გენი აღმოაჩინა.
ატომური თეორია

ატომური თეორია — ქიმიასა და ფიზიკაში სამეცნიერო თეორია მატერიის ბუნების შესახებ, რომელიც ადგენს, რომ მატერიაშედგება დისკრეტული (წყვეტილი) ერთეულებისაგან, რომელსაც ატომები ეწოდება. მსგავსი ფილოსოფიურიკონცეფცია ანტიკურ საბერძნეთში ჩამოყალიბდა და სამეცნიერო წრეებში აქტიური განხსილვის საგნად იქცა საუკუნეში, როდესაც ქიმიის სფეროში აღმოჩენებმა აჩვენა, რომ მატერიის ქცევა ამ უკანასკნელის ატომებისგან შემადგენლობაზე მიუთითებს.

სიტყვა ატომი ძველი ბერძნული ზედსართავიდან, მომდინარეობს და განუყოფელს ნიშნავს. საუკუნეში ქიმიკოსებმა ტერმინის გამოყენება შეუქცევადი ქიმიური ელემენტების რაოდენობის ზრდასთან ერთად დაიწყეს. საუკუნის დამდეგს ელექტრომაგნიტური და რადიოაქტიური ექსპერიმენტების კვალდაკვალ, ფიზიკოსებმა აღმოაჩინეს, რომ „განუყოფელი ატომი“ სინამდვილეში სუბატომური ნაწილაკების (ელექტრონების ნეიტრონებისა და პროტონების) კონგლომერატს წარმოადგენდა, რომელთაც ერთმანეთისგან განცალკევებულად არსებობა შეუძლიათ.

მას შემდეგ რაც მეცნიერებმა აღმოაჩინეს, რომ ატომის დაყოფა შესაძლებელია, შემოიღეს ტერმინი „ელემენტარული ნაწილაკი“, რათა “განუყოფელი“, ატომის ურღვევი ნაწილები აღეწერათ. სამეცნიერო დარგს, რომელიც სუბატომურ ნაწილაკებს სწავობს ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკა ეწოდება. ამ სფეროში მოღვაწე ფიზიკოსები იმედოვნებენ, რომ მატერიის ფუნდამენტურ ბუნებას გამოიკვლევენ.

ისტორია
ფილოსოფიური ატომიზმი
მატერიის, როგორც დისკრეტული ერთეულის იდეა ძალიან ძველია და საბერძნეთისა და ინდოეთის ანტიკურ კულტურებში ჩნდება. სიტყვა „ატომი“ „განყოფელს“ ნიშნავს და სოკრატემდელი ფილოსოფოსების, ლევკიპისა და მისი მოსწავლის, დემოკრიტეს (ძვ.წ. 460 - 370 წწ.) მიერაა შემოღებული. დემოკრიტე ფიქრობდა, რომ ატომები რაოდენობის მხრივ უსასრულო იყო და ობიექტების ხარისხი მისი შემადგენელი ატომებით იყო განსაზღვრული. დემოკრიტეს ატომიზმი გადაამუშავეს გვიანი საბერძნეთის ფილოსოფოსებმა,მათ შორის ეპიკურემ (ძვ.წ. 341-270) და რომაელმა ეპიკურიანელმა პოეტმა, ლუკრეციუსმა (ძვ.წ. 99-55). ადრეულ შუა საუკუნეებში ატომიზმის იდეები დასავლეთ ევროპის უმეტეს ნაწილში დაივიწყეს, მაგრამ ისლამისტურ ფილოსოფიურ ჯგუფებში შემორჩა. საუკუნეში არისტოტელეს ნაწერების ხელახლა აღმოჩენის შემდეგ დასავლეთ ევროპაში ატომიზმის იდეები ხელახლა აღმოაჩინეს.

 საუკუნეში ლუკრეციუსის -სა და დიოგენე ლაერტელის ნაშრომის გამოჩენილი ფილოსოფოსების ცხოვრება და მოსაზრებები აღმოჩენის შემდეგ, რომლებშიც ატომიზმის იდეები იყო ჩამოყალიბებული, ამ საკითხისადმი ინტერესი კიდევ უფრო გაღრმავდა. მიუხედავად იმისა, რომ ატომიზმი ეპიკურიანელების ფილოსოფიასთან ასოცირდებოდა, რომელიც ორთოდოქსულ ქრისტიანულ სწავლებებს ეწინააღმდეგებოდა, ევროპელი ფილოსოფოსების უმრავლესობამ ატომიზმის იდეები მაინც არ მიიღო. ფრანგმა კათოლიკე მღვდელმა პიერ გასენდიმ (1592 - 1655) ეპიკურიანული ატომიზმი განიხილა და შეეწინააღმდეგა. მისი აზრით, ატომი ღმერთის მიერ იყო შექმნილი და მუდმივი არაა.. განსედის მიერ ჩამოყალიბებულ იდეებს საფრანგეთში პოპულარიზაცია გაუწია რანსუა ბერნიემ (1620-1688), ხოლო ინგლისში ნატურ-ფილოსოფოსმა უოლტერ ჩარლტონმა (1619-1707). ქიმიკოსმა რობერტ ბოილმა (1627-1691) და ფიზიკოსმა ისააკ ნიუტონმა(1642-1727) ატომიზმის იდეები დაიცვეს და საუკუნის ბოლოს ატომიზმის იდეები სამეცნიერო საზოგადოებების ნაწილისთვის მისაღები აღმოჩნდა.
კვანტური ქიმია

კვანტური ქიმია — ქიმიის დარგი, რომელიც მიზნად ისახავს ფიზიკურ მოდელებში კვანტური მექანიკის გამოყენებას და ქიმიური სისტემების ექსპერიმენტებს. ზოგჯერ მას მოლეკულურ კვანტურ მექანიკასაც უწოდებენ.

მიმოხილვა
ექსპერიმენტული ქვანტური ქიმიკოსები ეყრდნობიან სპექტროსკოპიას, რომლის მეშვეობითაც მოლეულურ დონეზე ენერგიის კვანტიზაციით ინფორმაციის შენარჩუნებაა შესაძლებელი. ჩვეულებრივ მეთოდებს შორისაა: ინფრაწითელი სპექტროსკოპია, ბირთვული მაგნიტური რეზონანსური სპექტროსკოპია და სკანირებითი მიკროსკოპია.

თეორიული კვანტური ქიმიის შრომები გამოთვლითი ქიმიის კატეგორიაში ერთიანდება და მიზნად ისახავს კვანტური თეორიის პროგნოზების გამოთვლას, რადგანაც ატომებსა და მოლეკულებს შეიძლება ჰქონდეთ დისკრეტული ენერგიები. ამ მხრივ მრავალატომური ერთეულების შემთხვევაში მრავალმხრივი პრობლემა წარმოიშობა, რომლის დროსაც გამოთვლები უმეტესწილად კომპიუტერით ხორციელდება, ვიდრე ანალიტიკური --- გამოთვლითი მეთოდებით.

კვანტური ქიმია მოიცავს ურთიერთდაკავშირებულ ექსპერიმენტულ და თეორიულ მეთოდებს. ამ გზით კვანტური ქიმიკოსები ქიმიურ ფენომენებს იკვლევენ. კვანტური ქიმია შეისწავლის ინდივიდუალური ატომებისა და მოლეკულების საწყის მდგომარეობას, ასევე ტრანზიციულ მდგომარეობებს ქიმიური რეაქციების დროს.

გამოთვლებისას კვანტური ქიმია ასევე იყენებს ნახევრად ემპირიულ და სხვა მეთოდებს, რომლებიც კვანტურ მათემატიკურ პრინციპებზეა დაფუძნებული და დროზე დამოკიდებულ პრობლემებს ეხება. კვანტური მექანიკის მთავარ მიზნებს შორისაა პატარა მოლეკულური სისტემების შედეგების მეტი სიზუსტით განსაზღვრა.

ისტორია
ზოგიერთი მოსაზრებით, კვანტური ქიმიის დასაწყისად შრედინგერის განტოლების შემუშავება ითვლება. ასევე, უოლტერ ჰეითლერისა (1904-1981) და ფრიც ლონდონის 1927 წლის სტატია კვანტური ქიმიის ისტორიაში პირველ ეტაპად მიიჩნევა. ეს არის კვანტური მექანიკის პირველი გამოყენება დიატომური წყალბადის მოლეკულისთვის. შემდეგ წლებში ამ მიმარტულებით მეტ პროგრესს მიაღწიეს ედუარდ ტელერმა, რობერტ მალიკენმა, მაქს ბორნმა, რობერტ ოპენჰაიმერმა, ლინუს პაულინგმა, ერიხ ჰიუკელმა, დაგლას ჰართრიმ, ვლადიმირ ფოკმა და სხვებმა. კვანტური ქიმიის განვითარებას ხელი შეუწყო 1838 წელს მაიკლ ფარადეის მიერ კათოდური სხივების აღმოჩენამ, 1859 წელს გუსტავ კირხჰოფის მიერ შავი სხეულის რადიაციის პრობლემის წამოყენებამ, 1877 წელს ლუდვიგ ბოლცმანის მიერ შემოღებულმა განსაზრებამ, რომ ფიზიკური სისტემის ენერგიული მდგომარეობა შეიძლება დისკრეტული იყოს და 1900 წელს მაქს პლანკის კვანტურმა ჰიპოთეზამ, რომლის მიხედვითაც ნებისმიერი რადიაციული ატომური სისტემა შეიძლება თეორიულად დაიყოს რამდენიმე დისკრეტულ ენერგიულ ელემენტად (იხ. პლანკის მუდმივა).

ელექტრონული სტრუქტურა
კვანტური ქიმიის პრობლემის გადაჭრის პირველი ნაბიჯი შრედინგერის განტოლების (ან დირაკის განტოლების რელატივისტურ ქვანტურ ქიმიაში) ელქტრონულ მოლეკულურ ჰამილტონიანთან ერთად. ამას მოლეკულის ელექტრონული სტრუქტურის განსაზღვრა ეწოდება. შეიძლება ითქვას, რომ მოლეკულის ან კრისტალის ელექტრონული სტრუქტურა მნიშვნელოვნად მიუთითებს მის ქიმიურ მახასიათებლებზე. შრედინგერის განტოლების ზუსტი ამოხსნა მხოლოდ წყალბადის ატომს ეხება. სხვა ატომურ ან მოლეკულურ სისტემებს, რომლებიც სამ ან მეტ „ნაწილაკს“ შეიცავენ, შრედინგერის განტოლება არ მიესადაგება.
ბიოარაორგანული ქიმია

ბიოარაორგანული ქიმია — სამეცნიერო სფერო, რომელიც ბიოლოგიაში ლითონების როლს იკვლევს. ბიოარაორგანული ქიმია სწავლობს როგორც ბუნებრივ მოვლენებს, როგორიცაა მეტალოცილების ქცევა, ასევე ხელოვნურად შემოღებულ ლითონებსაც, მათ შორის იმათაც, რომლებიც მედიცინასა და ტოქსიკოლოგიაში სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი არ არის. ბევრი ბიოლოგიური პროცესი, როგორიცაა სუნთქვა დამოკიდებულია ისეთ მოლეკულებზე, რომლებიც არაორგანული ქიმიის კვლევის სფეროს წარმოადგენს. დისციპლინა ასევე შეისწავლის მიმიკის იმ არაორგანულ მოდელებსაც, რომელიც მეტალოპროტეინების ქცევის იმიტირებას ახდენენ.

როგორც ბიოქიმიისა და არაორგანული ქიმიის ნაზავი, ბიოარაორგანული ქიმია მნიშვნელოვანია ცილების ელექტრო-სატრანსფერო მნიშვნელობის, სუბსტრატების შეკვრისა და აქტივაციის, ატომისა და ჯგუფების სატრანსფერო ქიმიისა და ბიოლოგიურ ქიმიაში ლითონების მახასიათებელთა ასახსნელად.

ცოცხალი ორგანიზმების შემადგენლობა
ძუძუმწოვრების მასის 99% ნახშირბადი, აზოტი, კალციუმი, ნატრიუმი, ქლორი, კალიუმი, წყალბადი, ფოსფორი, ჟანგბადი და გოგირდია. ორგანული ნივთიერებები (ცილები, ლიპიდები და ნახშირწყლები) უმეტესწილად ნახშირბადსა და აზოტს შეიცავენ და ჟანგბადი და წყალბადი უმთავრესად წყლის სახითაა წარმოდგენილი. უჯრედში ლითონების შემცველი ბიომოლეკულების მთლიან ერთობლიობას მეტალომი ეწოდება.

ისტორია
სიფილისის სამკურნალოდ პოლ ეჰრლიხმა ნახშირბადისა და დარიშხანის ნაერთები გამოიყენა, რითიც მედიცინისთვის ლითონების ან სულ ცოტა მეტალოიდების შესაბამისობის დემონსტრირება მოახდინა. ამის შემდეგ როზენბერგმა ცისპლატინში (-2(3)2) კიბოს საწინააღმდეგოაქტიურობა აღმოაჩინა. პირველი კრისტალიზებული ცილა ურეაზა იყო. შემდეგში აღმოჩნდა, რომ ის ფერმენტის აქტიურ ცენტრში ნიკელს შეიცავდა. ვიტამინ 12-ის ნაკლებობით გამოწვეული ანემიის მკურნალობისას, ვიტამინის კრისტალოგრაფიისას დოროთი ჰოჯკინმა აჩვენა, რომ ის კორინის მაკროწრეში მოქცეული კობალტისგან შედგება. დნმ-ის უოტსონ-კრიკისეულმა სტრუქტურის დემონსტრირებამ ფოსფატისშემცველი პოლიმერების სტრუქტურული როლი გამოკვეთა.

ბიოარაორგანული ქიმიის თემები
ბიოარაორგანულ ქიმიაში რამდენიმე განსხვავებული სისტემა იდენტიფიცირდება. მთავარი სფეროებია:

ლითონის იონთა ტრანსპორტირება და მომარაგება
ეს სფერო მოიცავს იონური არხების მრავალფეროვან კოლექციას, იონურ ტუმბოებს, ვაკუოლებს, რკინის კარიერებს და სხვაა ცილებსა და პატარა მოლეკულებს, რომლებიც უჯრედებში მეტალური იონების კონცენტრაციას აკონტროლებენ. ლითონები, რომლებიც მეტაბოლიზმისთვისაა საჭირო ადვილად ხსნადებია. ორგანიზმები მრავალ სტრატეგიას შეიმუშავებენ მსგავსი ელემენტების შეგროვებისა და ტრანსპორტირებისთვის.

ფერმენტოლოგია
საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში ბევრი რეაქცია, რომელიც წყალსა და მეტალურ იონებს შეიცავს ხშირად კატალიზური ცენტრებია (აქტიური ცენტრები) ფერმენტებისთვი, მაგალითად, მეტალოცილები. ხშირად რეაქტიული წყალი . ჰიდროლაზირებული ფერმენტების მაგალითებია ნახშირბადის ანჰიდრაზი, მეტალოფოსფატაზები და მეტალოცილაზები. ბიოარაორგანული ქიმიკოსები ამგვარი მეტალოცილების ფუნქციათა გაგებასა და გამეორებას ისახავენ მიზნად.

მნიშვნელოვანია, ლითონშემცველი ელექტრონების გადამცემი ცილებიც. მათი სამ მთავარ კლასად კლასიფიცირებაა შესაძლებელი: რკინა-გოგირდის ცილები, ლურჯი სპილენძის ცილები და ციტოქრომები. ამგვარი ელექტრონების გადამტანი ცილები არამეტალურ ელექტრონულ გადამტანებს ავსებენ
ცელიაკია

ცელიაკია — სისტემური აუტოიმუნური დაავადება, რომელსაც იწვევს ხორბლის, ქერის ან მსგავსი მარცვლეულის საკვებში შემავალი გლუტეინის პეპტიდები. წვრილი ნაწლავის იმუნური აქტივაცია იწვევს ხაოების ატროფიას, ნაწლავური კრიპტების ჰიპერტროფიას და ლიმფოციტების რაოდენობის ზრდას ეპითელიუმსა და საკუთრივ მემბრანაში. აღნიშნული ცვლილებები ადგილობრივად იწვევენ გასტროინტესტინურ სიმპტომებსა და მალაბსორბციას. სისტემური გამოვლინებები საკმაოდ მრავალფეროვანია და პოტენციურად მოიცავს ნებისმიერ ორგანოთა სისტემას.

სიმპტომები
ცელიაკიის დაავადების დიაგნოსტირება ყოველთვის მარტივი არაა, რადგაც იგი სხვადასხვანაირად ახდენს გავლენას ინდივიდებზე. ცნობილია 200-ზე მეტი სიმპტომი, რომელიც შეიძლება გამოვლინდეს საჭმლის მომნელებელი და სხვა სისტემების მხრივ. დაავადება შეიძლება განვითარდეს როგორც ბავშვებში, აგრეთვე მოზრდილებშიც. ზოგიერთ დაავადებულ პირს საერთოდ არ აქვს სიმპტომები.

პაციენტებს აუხსნელი გასტროინტესტინური სიმპტომებით (მათ შორის გაღიზიანებული ნაწლავის სინდრომი ან დისპეპსია), ქრონიკული დიარეა, აუხსნელი რკინადეფიციტური ანემია ან გამონაყარი კანზე, რომელიც შეესაბამება ჰერპეტიფორმულ დერმატიტს, უნდა ჩაუტარდეთ ტესტირება ცელიაკიაზე. სხვა სიტუაციები, რომელთა დროსაც აგრეთვე უნდა ჩატარდეს ტესტირება მოიცავს შემდეგ მდგომარეობებს: ზრდაში ჩამორჩენა, სიდაბლე, ვიტამინის დეფიციტი (12, , ფოლატი), განმეორებითი აფთოზური სტომატიტი, განმეორებითი სპონტანური აბორტი და უშვილობა.

ცელიაკიის ქვეჯგუფები
ცელიაკიის ოფიციალური კლასიფიკაცია არ არსებობს; თუმცა, აღნიშნული ნოზოლოგია შეგვიძლია დავყოთ მთავარ ქვეჯგუფებად. პირველი - კლასიკური ცელიაკია: ტიპური სიმპტომები, მაგალითად: დიარეა, წონის კლება, მუცლის ტკივილი და დისკომფორტი, დაღლილობა. კლასიკური სიმპტომები პაციენტების 50%-ში გვხვდება. მეორე- ატიპური ცელიაკია: არ გვხვდება ტიპური გასტროინტესტინური სიმპტომები ან მალაბსორბცია; აღინიშნება დეფიციტური დარღვევები (მაგ. რკინადეფიციტი) ან ნაწლავგარე გამოვლინებები (მაგ. დაღლილობა, ღვიძლის ფერმენტების მატება ან უშვილობა). თუმცა, ატიპური დაავადება სავარაუდოდ მოიცავს ცელიაკიის დიაგნოზის მქონე პირთა უმრავლესობას. მესამე - ლატენტური ("ჩუმი") ცელიაკია: ცელიაკიის სეროლოგიური და ჰისტოლოგიური მტკიცებულება, მაგრამ ყოველგვარი აშკარად გამოხატული სიმპტომების, ნიშნებისა და დეფიციტების გარეშე. ცელიაკიის ფარულ შემთხვევათა ზუსტი წილი უცნობია, თუმცა ითვლება, რომ ის შეადგენს შემთხვევათა არანაკლებ 20%-ს. მეოთხე - არამორეაგირე ცელიაკია: კლინიკური და სიმპტომები ან ლაბორატორიული დარღვევები, რომლებიც ცელიაკიას ახასიათებს, არ უმჯობესდება კვებიდან გლუტეინის ამოღების შემდეგ 6 თვის განმავლობაში ან ტიპური სიმპტომები ან ლაბორატორიული დარღვევები განმეორებითია გლუტეინისაგან თავისუფალი დიეტის დაცვის ფონზე. მეხუთე - რეფრაქტერული ცელიაკია: სპეციფიკური დიაგნოზი, რომელიც შედის არამორეაგირე ცელიაკიის ქვეჯგუფში; განისაზღვრება, როგორც კლინიკური სიმპტომებისა და ჰისტოლოგიური პათოლოგიების პერსისტირება მკაცრი, გლუტეინისაგან თავისუფალი დიეტის დაწყებიდან სულ მცირე 6 თვის შემდეგ და სხვა გამომწვევი მიზეზის ან გამოხატული ლიმფომის გარეშე. რეფრაქტერული ცელიაკიის ზუსტი ინციდენტობა უცნობია, თუმცა სავარაუდოდ 1%-ს შეადგენს.
ლასას ცხელება

ლასას ცხელება — მწვავე ვირუსული ჰემორაგიული დაავადება. ენდემურია დასავლეთ აფრიკის შემდეგ ქვეყნებში: ბენინი, განა, გვინეა, ლიბერია, მალი, სიერა ლეონე, ნიგერია. სავარაუდოა ვირუსის არსებობა დასავლეთ აფრიკის სხვა ქვეყნებშიც.

ისტორია
ლასას ვირუსი პირველად აღწერეს 1969 წელს. იგი წარმოადგენს ერთჯაჭვიან რნმ ვირუსს, რომელიც მიეკუთვნება არენავირიდას ოჯახს (გვარი: ). ვირუსის სახელი გამომდინარეობს ნიგერიის ერთი ქალაქის სახელიდან, სადაც აღინიშნა დაავადების პირველი შემთხვევები. ლასას ვირუსის ბუნებრივი რეზერვი არის პოლიმასტიური ვირთხა , ეს მღრღნელი ხშირად გვხვდება ტროპიკული აფრიკის სოფლებში. იგი ხშირად ქმნის კოლონიებს ადამიანების დასახლებებში ან სახლების გარშემო, სადაც ინახება საკვები. მღრღნელიდან ადამიანზე ვირუსის გადაცემა ხდება ადამიანის ორგანიზმში დაინფიცირებული მღრღნელის შარდის ან ფეკალიების პერორალურად მოხვედრით, დაინფიცირებული მღრღნელის გატყავება-დამუშავებისას ან საკვებად მიღებისას ან დაინფიცირებული მღრღნელის ექსკრეტებით დაბინძურებული ჰაერის ჩასუნთქვისას. ვირუსი ადამიანიდან ადამიანზე უფრო იშვიათად გადადის, ვიდრე მღრღნელიდან ადამიანზე.

სიმპტომები
დაავადები ინკუბაციური პერიოდი გრძელდება 3-17 დღე. პროდრომული სიმპტომები არ აღინიშნება. დაავადება იწყება თანდათანობით. ყოველდღიურად მატულობს ცხელება და ზოგადი ინტოქსიკაციის სიმპტომები. პირველ დღეებში ავადმყოფები აღნიშნავენ საერთო სისუსტეს, დამტვრეულობას, ზოგად სისუსტეს, კუნთებისა და თავის ტკივილს. სხეულის ტემპერატურა მატულობს და 3-5 დღის შემდეგ აღწევს 39-40 გრადუსს. ცხელება შესაძლებელია გაგრძელდეს 2-3 კვირა. მატულობს ინტოქსიკაციის სიპტომები (ასთენიზაცია, კუნთების ტკივილი, ცნობიერების დარღვევა). სახე და კისერი ჰიპერემიულია, ზოგჯერ პასტოზური, აღინიშნება სკლერის სისხლძარღვების ინექცია. გამოსავალი ლეტალურია დაავადებულთა 1%-ში და ჰოსპიტალიზებულ პაციენტთა 15%-ში. დროულად დაწყებული რეჰიდრატაცია და სიმპტომატური მკურნალობა მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს გამოსავალს.

კვლევა
ლასას ვირუსი ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ გამოკვლეული ერთ-ერთი ვირუსია, რომლის ეპიდემიის საშიშროება შესაძლოა მომავალში დადგეს. ამიტომაც ისინი დღისწესრიგში აყენებენ მის დიაგნოსტირებას, ვაქცინებისა და მედიკამენტების შემუშავებას მის საწინააღმდეგოდ.
დენგე

დენგეს ცხელება — ინფექციური გადამდები დაავადება, რომელიც ორი კლინიკური ფორმით მიმდინარეობს: დენგეს კლასიკური ცხელება და დენგეს ჰემორაგიული ცხელება. დაავადების გამომწვევია რნმ შემცველი არბოვირუსი, რომლის გადამტანიც კოღოები არიან. ინფექციის წყაროს კი წარმოადგენს ავადმყოფი ადამიანი, ასევე მაიმუნები და ღამურები. დენგეს ცხელებით ეპიდემიურ კერებში უპირატესად ავადობენ ბავშვები და არაიმუნური პირები. დაავადებას ახასიათებს სეზონურობა, განსაკუთრებით კი დაკავშირებულია წვიმიან პერიოდთან. დენგეს კლასიკური ფორმა რეგისტრირდება ტროპიკულ და სუბტროპიკულ რაიონებში.

სიმპტომები
დენგეს ცხელების სიმპტომებია: ძლიერი ცხელება (41 გრადუს ცელსიუსამდე); თავის ტკივილი; კუნთების, ძვლების, სახსრების ტკივილი, ტკივილი თვალებს უკან. შესაძლოა გამოვლინდეს: გავრცელებული გამონაყარი; გულისრევის შეგრძნება და ღებინება; იშვიათად, მცირე სისხლდენა ღრძილებიდან ან ცხვირიდან.

დენგეს ინკუბაციური პერიოდი ჩვეულებრივ 5-7 დღეა, კლასიკური ფორმის დროს 15 დღემდე მერყეობს, ჰემორაგიულის დროს 10 დღემდე. იწყება მწვავედ შემცივნებით და სხეულის ტემპერატურის მომატებით 39 °- 41 °–მდე, ძლიერი თავის ტკივილებით, რეტროორბიტალური მიდამოს, კუნთებისა და სახსრების ტკივილებით. სახე ჰიპერემიული, შეშუპებულია, შესაძლებელია ზოგადი ერითემის განვითარება, თვალის სკლერების სისხლძარღვები ინიცირებულია, დენგეს დროს ასევე აღინიშნება პერიფერიული ლიფმური ჯირკვლების გადიდება და მტკივნეულობა. სხეულის ტემპერატურა 3-4 დღის განმავლობაში რჩება მომატებული, 1-2 დღიანი რემისიის შემდეგ კი ვითარდება ცხელების ახალი ტალღა, რომელიც გრძელდება 2-3 დღე. კლასიკური დენგეს ცხელების დროს კუნთებში, ზურგსა და თეძოების მიდამოში ტკივილების გამო შეზღუდულია მოძრაობა, სიარულის მანერა ხდება არაბუნებრივი, ავადმყოფი საწოლში გაჭიმულ მდგომარეობაშია. მეორე ტალღის პერიოდში იდაყვისა და მუხლის სახსრების გამშლელ ზედაპირებზე, სახის კანზე, კისრის მიდამოში, მკერდზე, მუცელზე ჩნდება უხვი მქავანა მაკულო – პაპულოზური გამონაყარი შემდგომი აქერცვლით. რეკონვალესცენციის პერიოდი გრძელდება რამდენიმე კვირა. დენგეს ჰემორაგიული ცხელების დროს ხშირად აღინიშნება ტკივილი მუცლის არეში, გულისრევა, ღებინება სისხლნარევი მასებით, ცხვირიდან სისხლდენა, ჰემორაგიული გამონაყარი, ქვეითდება არტერიული წნევა.

ისტორია
1970 წლამდე დენგეს მძიმე ფორმის ეპიდემია მხოლოდ ცხრა ქვეყანაში დაფიქსირდა. ამჟამად ეს დაავადება აფრიკის, ამერიკის, ხმელთაშუა ზღვისპირეთის აღმოსავლეთის და წყნარი ოკეანეს დასავლეთ ნაწილის 100 ქვეყნისათვის ენდემურ დაავადებას წარმოადგენს.

2016 წლის დასაწყისში რიგ ქვეყნებში დენგეს საწინააღმდეგო პირველი ვაქცინა — (-) დარეგისტრირდა, რომლის გამოყენებაც 9-დან 45 წლამდე ადამიანებს შეუძლიათ.

დენგე საქართველოში
საქართველოში ვირუსით დაავადების პირველი შემთხვევა 2013 წელს, შემდეგ კი 2016 წელს დაფიქსირდა. ბოლნისში, 2017 წლის ივლისში დენგეს ვირუსის პირველი შემთხვევა დაფიქსირდა. ვირუსი სოფელ ფაზისში მცხოვრებ ახალგაზრდა მამაკაცს გადაედო. მას დაავადების მსუბუქი ფორმა აღმოაჩნდა და ის გამოჯანმრთელდა.
აფრიკული წყალკვეთია

აფრიკული წყალკვეთია — ფრინველი მეჭვავიასნაირთა რიგისა.

აღწერა
მისი სხეულის სიგრძეა 25–40 სმ. აქვს გრძელი ფრთები. შეფერილია უპირატესად შავ-მურად, ქვედა ნაწილი და შუბლი თეთრია. ნისკარტი ნარინჯისფერ-ყვითელია, წვერში მთლად ყვითელი.

გავრცელება
გავრცელებულია აფრიკაში, სენეგალიდან ნილოსის ქვემო წელამდე, კონგოსა და ზამბეზის აუზებში, ანგოლაში, კენიაში, ტანზანიაში. სამხრეთით აფრიკული წყალკვეთია კვაზულუ-ნატალამდე გვხვდება. ბინადრობს მტკნარწყლოვან წყალსატევებთან ახლოს, თუმცა ზღვის სანაპიროებზეც შეინიშნება.

კვება
თევზებზე ნადირობა მთელი დღის განმავლობაში შეუძლია, თუმცა ყველაზე ხშირად ღამით მოიპოვებს საკვებს. ნადავლის მოპოვების დროს წყლის ზედაპირთან ახლოს დაფრინავს და მასში თითქმის ჰყოფს ნისკარტს, წყალს „კვეთს“.

გამრავლება
მონოგამი ფრინველებია. ბუდობენ ცალკეულ წყვილებად ან კოლონიებად, რომელშიც 25-მდე მობუდარი წყვილი შეიძლება იყოს გაერთიანებული. ამასთანავე, ხშირად ერთიანდებიან სხვა სახეობის ფრინველებთანაც. ბუდე ნესტიან ნიადაგზე არსებული ღრმა ორმოა, რომელსაც ორივე მშობელი თხრის. ჩვეულებრივ რამდენიმე ორმოს აკეთებენ და შემდეგ ერთ-ერთს ირჩევენ. იგი მეჩეჩზეა განთავსებული, წყალთან ახლოს. ბუდობა აგვისტო-ოქტომბერში მიმდინარეობს. დედალი დებს 2-დან 4-მდე მოთეთრო ან მოყვითალო კვერცხს მუქი წინწკლებით. ორივე მშობელი კრუხობს მორიგეობით, ინკუბაცია 20–22 დღე გრძელდება. გამოჩეკიდან 1–2 დღეში ბარტყები ბუდეს ტოვებენ. გამოსაყვანი პერიოდი 5–6 კვირა გრძელდება.