ჩუ (სამეფო)

ჩუს სახელმწიფო — , ძველი ჩინეთის სახელმწიფო ჟოუების ეპოქაში. მისი პირველი მმართველი იყო ჩუს მეფე უ (ძვ. წ. საუკუნე). ჩუს სახელმწიფო მდებარეობდა ჟოუს სამეფო ქერქის სამხრეთ ნაწილში და მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა გაზაფხულისა და შემოდგომის პერიოდში. მებრძოლი სამეფოების პერიოდის დასასრულს, ძვ. წ. 223 წელს, იგი დაიპყრო და შეიერთა ცინმა ცინის გაერთიანების ომების შედეგად.
ჩუს სახელმწიფო ცნობილია აგრეთვე სახელებით ძინი და ძინგ-ჩუ . მისი ტერიტორია მოიცავდა თანამედროვე ჩინეთის პროვინციების უმეტეს ნაწილს: ჰუბეი, ჰუნანი, აგრეთვე სამხრეთ ჰენანი, ანჰუი, ჯიანსუ, ჯიანგსი, ჯეჯიანგი, ჩუნცინი და გუიჯოუ.

დედაქალაქი დაახლოებით 400 წლის განმავლობაში მდებარეობდა დანიანში, სადაც ერთდებოდა მდინარეები დან და სი, ახლანდელი სიჩუანის ოლქის სიახლოვეს. მოგვიანებით დედაქალაქი გადაიტანეს ინგში.

ჩუს სამეფო დინასტიის წინაპართა ტაძრის გვარი თავდაპირველად იყო ნაი (; ძველი ჩინური /*/), რომელიც შემდეგ ჩაიწერა და დამკვიდრდა როგორც მი (; /*/). დინასტიურ საგვარეულოს ასევე ჰქონდა იან (; /*/, /*/) სახელით ცნობილი ლინეარული ნიშნული, რომელიც მოგვიანებით მიიღეს და გამოიყენეს როგორც სიონგ (; /*/).

ისტორია
დაფუძნება
ლეგენდების მიხედვით, რომლებიც გადმოცემულია სიმა ციანის „ისტორიული ჩანაწერებში“, ჩუს მმართველი დინასტია წარმოშობით უკავშირებოდა „ყვითელ იმპერატორს“ და მის მემკვიდრეს, ზუან-სიუს. გადმოცემის თანახმად, ზუან-სიუს შვილთაშვილის შვილიშვილი ვუჰუი დანიშნული იყო ცეცხლის მართვის თავზე იმპერატორ კუს მიერ და მიენიჭა ტიტული ჟურონგი. ვუჰუის ვაჟს, ლუჯუნგს, ექვსი ვაჟი ჰყავდა, რომლებიც, თქმით, გაენაბრნენ საკეისრო ჭრილით. მათ შორის უმცროსმა, ჯილიანმა, მიიღო საგვარეულო გვარი „მი“.

ჯილიანის შთამომავალი იუშიონგი იყო ჟოუს მეფე ვენის მოძღვარი (მმართველობდა დაახლ. ძვ. წ. 1099–ძვ. წ. 1050). მას შემდეგ, რაც ჟოუმ დაამხო შანგების დინასტია, მეფე ჩენგმა (მმართველობდა დაახლ. ძვ. წ. 1042–ძვ. წ. 1021) იუშიონგის შვილთაშვილის შვილს, სიონგ იის, გადასცა ჩუს მიწები ქალაქ ნანიანგის აუზში და მიანიჭა მემკვიდრეობითი ტიტული „ძი“ (ვიზკონტი). ამ დროიდან ჩუს პირველი დედაქალაქი დაფუძნდა დანიანში (თანამედროვე ჰენანის პროვინციის სიჩუანის ოლქის ტერიტორია).

დასავლეთი ჩოუ
ძვ. წ. 977 წელს, როცა ჟოუების მეფე ჩაო-ჩუს წინააღმდეგ ლაშქრობაში მონაწილეობდა, მისი ნავი მდინარე ჰანში ჩაიძირა და მეფე დაიხრჩო. ამ მოვლენის შემდეგ ჟოუს სამეფომ შეწყვიტა სამხრეთის მიმართულებით გაფართოება, რის შედეგადაც სამხრეთის ტომებსა და ჩუს სახელმწიფოს მნიშვნელოვნად უფრო ადრე მიეცათ შესაძლებლობა ჩამოეყალიბებინათ საკუთარი პოლიტიკური ავტონომია, ვიდრე ჩრდილოეთის სახელმწიფოებს.

ძვ. წ. 863 წელს ჩუს მმართველმა ვიზკონტმა სიონგ ქუმ დაამარცხა და დაიმორჩილა ე-ს სახელმწიფო; მოგვიანებით კი ქალაქი ეჟოუ ჩუს ერთ-ერთ დედაქალაქად აქცია.

ხოლო ძვ. წ. 703 ან ძვ. წ. 706 წელს, მმართველად ავიდა სიონგ ტუნგი (ისტორიულად ცნობილი როგორც ჩუს მეფე უ), რამაც ჩუს სამეფოს პოლიტიკურ ისტორიაში ახალი ეტაპი გახსნა.

გაზაფხულისა და შემოდგომის პერიოდი
ჩუს მეფე ჯუანის მმართველობის დროს ჭუს სახელმწიფო თავისი ძალაუფლების მაქსიმუმს აღწევს და „ხუთ ჰეგემონ“ ლიდერთაგან ერთ-ერთი ხდეა. ჩუმ, მეზობელ სახელმწიფოებთან მრავალჯერადი სამხედრო დაპირისპირების შემდეგ, ძვ. წ. 695–689 წლებში დედაქალაქი გადაიტანეს დანიანიდან უფრო სამხრეთ-აღმოსავლეთით — იინგში.

ჩუმ თავისი ძალაუფლება ჯერ განმტკიცა ახლო გარე ტერიტორიაზე (თანამედროვე ჰუბეის პროვინცია), რის შემდეგაც დაიწყო გასაფართოებელი ლაშქრობები ჩრდილოეთისაკენ,ჩინეთის ჩრდილოეთ ბარისკენ. ძვ. წ. 648 წელს ჭუმ დაიპყრო ჰუანის სახელმწიფო.

ჩუს მზარდმა ძალამ შეაშინა ჩრდილოეთის სახელმწიფოები, რის შედეგადაც მათ ჩამოაყალიბეს მრავალრიცხოვანი სამხედრო კოალიციები ძინის ხელმძღვანელობით. ამ გაერთიანებებმა დროებით აღკვეთეს ჩუს ექსპანსია. ჩუმ თავისი პირველი მნიშვნელოვანი სამხედრო დამარცხება განიცადა ძვ. წ. 632 წელს ჩენგპუს ბრძოლაში.

ძვ. წ. საუკუნეში ჯინსა და ჩუს შორის არაერთი ომი გაიმართა ცენტრალური ბარის ჰეგემონიის დასამყარებლად. ძვ. წ. 597 წელს ჭუმ მოიპოვა მნიშვნელოვანი გამარჯვება ბის ბრძოლაში, რამაც ჯინის სამხედრო ძალა გარკვეული ხნით შეასუსტა. ჭუმ სტრატეგიულად გამოიყენა ჟენგის სახელმწიფო საკუთარი გავლენის გასაფართოებლად: მუქარისა და ზეწოლის გზით მან ჟენგი აიძულა გადაედგა ნაბიჯი ალიანსისკენ და ჩუს მოკავშირედ ქცეულიყო.

ჯინი თავის მხრივ ცდილობდა ამ გავლენის დაბალანსებას და პერიოდულად ერთდებოდა ლუს, ვეის და სონგის სახელმწიფოებთან. საბოლოოდ, ჩუსა და ჯინს შორის დაძაბულობა შესუსტდა მხოლოდ ძვ. წ. 579 წელს, როდესაც მათ შორის დადგა ოფიციალური ზავი.

ძვ. წ. საუკუნის დასაწყისში ჯინმა გააძლიერა უ — სახელმწიფო, რომელიც იანძის დელტასთან მდებარეობდა, და იგი ჩუს წინააღმდეგ ბალანსური ძალის როლში გამოიყენა. უ-მ თავდაპირველად დაამარცხა ცი, ხოლო ძვ. წ. 506 წელს ჩუზე მიიტანა იერიში. ბოჯუს ბრძოლაში გამარჯვების შემდეგ უ-მ დაიკავა ჭუს დედაქალაქი იინგი, რის გამოც ჩუს მეფე ძაო იძულებული გახდა გაქცეულიყო მოკავშირეების ტერიტორიებზე — იუნში და სუიში.

მეფე ძაო საბოლოოდ დაბრუნდა იინგში, თუმცა ძვ. წ. 504 წელს უ-ს კიდევ ერთი თავდასხმის შემდეგ მან დროებით გადაიტანა დედაქალაქი ყოფილი რუოს მიწაზე. ამ ვითარებაში ჩუმ დაიწყო იუეს სახელმწიფოს გაძლიერება (თანამედროვე ჯეჯიანგის ტერიტორიაზე), რათა ის ქცეულიყო ჩუს მოკავშირედ უ-ს წინააღმდეგ.

შემდგომში იუე თავდაპირველად ემორჩილებოდა უ-ს მეფე ფუჩაის, თუმცა მისი მმართველი გოუ ჯიანი მოთმინებით გადაიტანდა ტყვეობას, აღიდგენდა ძალებს და საბოლოოდ სრულიად დაამარცხებდა და შეერთებდა უ-ს სახელმწიფოს.

მებრძოლი სამეფოების პერიოდი
მას შემდეგ, რაც ჩუმ მოიშორა საფრთხე უ-სგან, მან ძვ. წ. 479 წელს დაიპყრო ჩენის სახელმწიფო, ხოლო ძვ. წ. 447 წელს ჩრდილოეთით მივლინა იერიში და დაამარცხა ცაის სახელმწიფო. ძვ. წ. საუკუნის ბოლოსთვის ჩუს სამეფო მმართველობა ძლიერ კორუმპირებული და არაეფექტიანი გახდა: სახელმწიფო ხაზინის საკმაოდ დიდი ნაწილი იხარჯებოდა სამეფო კარისა და მისი გარემოცვის შესანახად. მრავალი მოხელე რეალურად არ ასრულებდა ადმინისტრაციულ საქმიანობას და მხოლოდ იღებდა ანაზღაურებას, ხოლო ჩუს არმია — მიუხედავად თავისი ზომისა — დაბალი საბრძოლო მომზადებით გამოირჩეოდა.

ძვ. წ. საუკუნის 390-იან წლებში ჩუს მეფე დაომ თავის კანცლერად დანიშნა უ ცი. ძვ. წ. 389 წელს დაწყებულმა მისმა რეფორმებმა მნიშვნელოვნად გარდაქმნა ჩუს სახელმწიფო: შემცირდა მოხელეთა სახელფასო დანახარჯები, სამოქალაქო აპარატი გაიწმინდა უსარგებლო თანამდებობებისგან, ხოლო დედაქალაქ იინგში განიმზობა ურბანული მოწყობის ერთიანი რეგულაციები, რათა ქალაქი აღარ აღქმულიყო „ბარბაროსული იერის“ მქონედ. მიუხედავად იმისა, რომ უ ცი პოპულარული არ იყო ჭუს არისტოკრატიულ წრეებში, მისმა რეფორმებმა გააძლიერა სამეფო ხელისუფლება და ჭუ კვლავ იქცა ძლიერ პოლიტიკურ ძალად.

ჩუს გაძლიერებულმა არმიამ კვლავ მოიპოვა მნიშვნელოვანი გამარჯვებები — დამარცხდა ვეის სახელმწიფო და იუეს სახელმწიფო. იუეს ტერიტორია საბოლოოდ განაწილდა ჭუსა და ცი-ს სახელმწიფოს შორის დაახლოებით ძვ. წ. 334 ან ძვ. წ. 333 წელს.

თუმცა, ჩუს მმართველმა წრეებმა მალევე იძიეს შურისძიება: ძვ. წ. 381 წელს, ჭუს მეფე დაოს დაკრძალვის დღესვე, უ ცი მოკლეს.

მანამდე, ჩუში მოსვლის წინ, უ ცი მოღვაწეობდა ვეიში, სადაც შექმნა თავისი ცნობილი სამხედრო-სტრატეგიული ნაშრომი — ოსტატ უ-ს წიგნი, რომელშიც ის აანალიზებდა ექვს დიდი სახელმწიფოს ძლიერებასა და სისუსტეს. ჭუს შესახებ იგი წერდა, რომ სახელმწიფო უდიდეს პოტენციალს ატარებდა, მაგრამ მას აფერხებდა არაეფექტიანი და თვითნებური ელიტა.

მებრძოლი სამეფოების პერიოდის ბოლოს, ჩუ სულ უფრო ძლიერ ზეწოლას განიცდიდა დასავლეთიდან ძლიერი ცინის სახელმწიფოს მხრიდან, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც ცინში განხორციელდა და დამკვიდრდა შან იანგის მიერ წამოწყებული კანონისტური რეფორმები. ძვ. წ. 241 წელს შვიდი წამყვანი სახელმწიფოდან ხუთმა — ჩუმ, ძაომ, ვეიმ, იანმა და ჰანმა — შექმნა ალიანსი ცინის მზარდი ძალაუფლების შესაჩერებლად. ალიანსის ლიდერად დასახელდა ჩუს მეფე კაოლიე, ხოლო სამხედრო სარდლად — ჩუს გავლენიანი სახელმწიფო მოღვაწე ჩუნშენის ლორდი. ისტორიკოს იან კუანს მიხედვით, რეალური სამხედრო სარდლობა ბრძოლის დროს მესვეურობდა ძაოს გენერალი პან ნიუანი .

მოკავშირეებმა ცინს შეუტიეს სტრატეგიულ ჰანგუს ხევის შესასვლელთან, თუმცა ბრძოლის შედეგი მათი დამარცხებით დასრულდა. მარცხის შემდეგ მეფე კაოლიემ უნდობლობა გამოუცხადა ჩუნშენის ლორდს. სწორედ ამ დროს ჩუმ დედაქალაქი დასავლეთიდან საფრთხის თავიდან ასაცილებლად აღმოსავლეთით, შოუჩუნში გადაიტანა.

ცინის ტერიტორიული გაფართოების პარალელურად, ჩუ იძულებული გახდა განვრცელებულიყო სამხრეთითა და აღმოსავლეთით, ამ პროცესში შთანთქავდა ადგილობრივ კულტურულ გავლენებსაც. ძვ. წ. 249 წელს მეფე კაოლიემ ჩას შეუერთა ლუს სახელმწიფო.

თუმცა, ძვ. წ. საუკუნის ბოლოსთვის ჩუს ყოფილი ძლიერი პოზიცია საგრძნობლად დასუსტდა. ძმული და ცინის მრავალრიცხოვანი თავდასხმების შედეგად, ჩუს სახელმწიფო საბოლოოდ დაეცა და სრულად შეიერთა ცინის სახელმწიფომ.

ჩუს მიერ დაპყრობილი სახელმწიფოების სია
ძვ. წ. 863 — ე 
ძვ. წ. 704 — ცუანი 
ძვ. წ. 690 — ლუო 
ძვ. წ. 688–680 — შენ 
ძვ. წ. 684–680 — სი 
ძვ. წ. 678 — დენგი 
ძვ. წ. 648 — ჰუანი 
ძვ. წ. 643-ის შემდეგ — დაო 
ძვ. წ. 623 — ძიანგი 
ძვ. წ. 622 — ლიაო 
ძვ. წ. 622 — ლუ 
ძვ. წ. 622-ის შემდეგ — რუო 
ძვ. წ. 617 — ძიანგი 
ძვ. წ. 611 — იონგი 
ძვ. წ. 601 — სულიაო
ძვ. წ. საუკუნე — ჯონგლი 
ძვ. წ. 506-ის შემდეგ — სუი 
ძვ. წ. 574 — შუიონგი 
ძვ. წ. 538 — ლაი 
ძვ. წ. 512 — სიუ 
ძვ. წ. 479 — ჩენი 
ძვ. წ. 447 — ცაი 
ძვ. წ. 445 — ცი ( / )
ძვ. წ. 431 — ძი 
ძვ. წ. 418-ის შემდეგ — პი 
დაახლ. ძვ. წ. 348 — ძოუ 
ძვ. წ. 334 — იუე 
ძვ. წ. 249 — ლუ 

მმართველები
ადრეული წინაპრები

ჯილიანი — დაქორწინდა ბი ჟუის , რომელიც შანგის მეფე გენგის შვილთაშვილი იყო; მიღებული საგვარეულო გვარი — მი 
იინგბო ან ფუჯუ — ჯილიანის ვაჟი
იუშიონგი — ძვ. წ. საუკუნე; ცნობილი იყო აგრეთვე სახელით „სიუეშიონგი“ ; ჟოუს მეფე ვენის მასწავლებელი
სიონგ ლი — ძვ. წ. საუკუნე; იუშიონგის ვაჟი; გამოიყენა საგვარეულო ლინეარული სახელწოდება იან , რომელიც მოგვიანებით გახდა სიონგ 
სიონგ კუანგი — ძვ. წ. საუკუნე; სიონგ ლის ვაჟი

ვიზკონტები

სიონგ იი — ძვ. წ. ; სიონგ კუანგის ვაჟი; ჟოუს მეფე ჩენგის მიერ დანიშნული ჩუს მმართველად
სიონგ აი — დაახლ. ძვ. წ. 977; სიონგ იის ვაჟი; დაამარცხა და დაღუპა ჟოუს მეფე ჩაო
სიონგ დან — დაახლ. ძვ. წ. 941; სიონგ აის ვაჟი; ბრძოლობდა ჟოუს მეფე მუს წინააღმდეგ
სიონგ შენგი — სიონგ დანის ვაჟი
სიონგ იან — სიონგ შენგის ძმა
სიონგ ქუ — სიონგ იანის ვაჟი; სამივე შვილს მეფის ტიტული უბოძა
სიონგ კანგი — სიონგ ქუს ვაჟი; მისი მმართველობა სადავოა წყაროებში
სიონგ ძი — სიონგ კანგის ვაჟი; ტახტი დათმო ავადმყოფობის გამო
სიონგ იანი (უფროსი) — მმართველობდა ?–ძვ. წ. 848
სიონგ იონგი — ძვ. წ. 847–838
სიონგ იანი (უმცროსი) — ძვ. წ. 837–828
სიონგ შუანი — ძვ. წ. 827–822
სიონგ სიუნი — ძვ. წ. 821–800
სიონგ ე — ძვ. წ. 799–791
რუოაო ( / ) — ძვ. წ. 790–764
სიაოაო ( / ) — ძვ. წ. 763–758
ფენმაო ( / ) — ძვ. წ. 757–741

მეფეები
ჩუს მეფე უ ( / ), ძვ. წ. 740–690 — ჩუს პირველი მეფე
ჩუს მეფე ვენი ( / ), ძვ. წ. 689–677 — დედაქალაქი გადაიტანა იინგში
დუაო ( / ), ძვ. წ. 676–672 — მოკლა ძმამ
ჩუს მეფე ჩენგი ( / ), ძვ. წ. 671–626 — დამარცხდა ჩენგპუს ბრძოლაში
ჩუს მეფე მუ ( / ), ძვ. წ. 625–614
ჩუს მეფე ჯუანი ( / ), ძვ. წ. 613–591 — გამარჯვება ბის ბრძოლაში, აღიარებული ჰეგემონი
ჩუს მეფე გონგი ( / ), ძვ. წ. 590–560
ჩუს მეფე კანგი ( / ), ძვ. წ. 559–545
ჯიაო ( / ), ძვ. წ. 544–541
ჩუს მეფე ლინგი ( / → ), ძვ. წ. 540–529
ძიაო ( / ), ძვ. წ. 529 (რამდენიმე დღე)
ჩუს მეფე პინგი ( / → ), ძვ. წ. 528–516
ჩუს მეფე ძაო ( / ), ძვ. წ. 515–489 — დედაქალაქი დაეცა უ-ს მიერ
ჩუს მეფე ჰუი ( / ), ძვ. წ. 488–432 — დალოცა ზენგის მარკიზის დაკრძალვა
ჩუს მეფე ჯანი ( / ), ძვ. წ. 431–408
ჩუს მეფე შენგი ( / ), ძვ. წ. 407–402
ჩუს მეფე დაო ( / ), ძვ. წ. 401–381 — დანიშნა უ ცი, განახორციელა რეფორმები
ჩუს მეფე სუ ( / ), ძვ. წ. 380–370
ჩუს მეფე სუანი ( / ), ძვ. წ. 369–340 — დაპყრო ძოუ
ჩუს მეფე ვეი ( / ), ძვ. წ. 339–329 — დაყოფა იუესა და ცის შორის
ჩუს მეფე ხუაი ( / ), ძვ. წ. 328–299 — მოტყუებით ტყვედ წაიყვანა ცინმა
ჩუს მეფე ცინგსიანგი ( / ), ძვ. წ. 298–263 — დედაქალაქი დაიკავა ცინმა
ჩუს მეფე კაოლიე ( / ), ძვ. წ. 262–238 — დედაქალაქი გადაიტანა შოუჩუნში
ჩუს მეფე იუ ( / ), ძვ. წ. 237–228
ჩუს მეფე აი ( / ან ), ძვ. წ. 228
ფუჭუ ( / ), ძვ. წ. 227–223 — დაიპყრო ცინმა
ჩანგპინგის ლორდი , ძვ. წ. 223 — დაეცა ბრძოლაში

მოგვიანო პერიოდი („აღდგენილი ჩუ“)
ჩენ შენგი — ჩუს „დაფარული მეფე“ , ძვ. წ. 210–209
ჯინგ ძუუ — ჩუს „ცრუ მეფე“, ძვ. წ. 209–208
სიონგ სინ — ჩუს იმპერატორი ი , ძვ. წ. 208–206
სიანგ იუ — „დასავლეთ ჩუს ბატონ-ჰეგემონი“ , ძვ. წ. 206–202

გამორჩეული პირები
ციუ იუანი — ჭუს სახელმწიფო მოღვაწე და პოეტი, რომელსაც ტრადიცია მიიჩნევს კლასიკური ჩინური ლირიკის ერთ-ერთ პირველ გამოხატულებად; სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა, რითაც საფუძველი ჩაუყარა დღესასწაულს დრაკონის ნავის ფესტივალს.
ჩუნშენის ლორდი — ჩუს ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი მოღვაწე და მებრძოლი სამეფოების პერიოდის ოთხ ლორდს შორის ერთ-ერთი.
სიანგ იუ — „დასავლეთ ჭუს ბა-ვანი“ (ჰეგემონი), რომელმაც დაამარცხა ცინი იულუს ბრძოლაში და მოგვიანებით დაპირისპირდა ლიუ ბანგს ჭუ–ჰანის ომში.
ლიუ ბანგი — თავდაპირველად ცინის ქვეშევრდომი, მოგვიანებით კი ჰანის დინასტიის დამაარსებელი და პირველი იმპერატორი (ჰანის იმპერატორი გაოძუ).