iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თავკვერი საფერავისებური

თავკვერი საფერავისებური — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

ფოთლის საერთო ნიშნებით თავკვერს ჰგავს, მარცვლების ფორმითა და ფერით კი — საფერავს. სწორედ ამ ნიშნების გამო მიიღო სახელწოდება თავკვერი საფერავისებური. ეს ჯიში ძალიან მცირე რაოდენობითაა გავრცელებული გურჯაანის მუნიციპალიტეტში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, ოდნავ განივოვალური ფორმის, ხუთ-სამნაკვთიანი, იშვიათად სრულიად დაუნაკვთავი. ფოთლის ქვედა მხარე თითქმის შიშველია, ოდნავაა შებუსული აბლაბუდისებრად, მათ ქვეშ თხლადაა მოფენილი ჯაგრისებრი შებუსვა. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალოზე დიდი და გრძელია, ვიწრო კონუსური ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, ზოგჯერ უფორმო მტევნებიც გამოერევა. მტევნები თხელია, იშვიათად ძალიან თხელიც. მარცვალი საშუალო ან საშუალოზე დიდი ზომისაა, ოვალური ფორმის, მაგრამ მომრგვალო და მოგრძო მარცვლებიც შეინიშნება. მუქი იისფერია, კანი ოდნავ მკვრივია და უხვადაა დაფარული ცვილისებრი ფიფქით. რბილობი საშუალო სიმკვრივისაა, მდნარი. წვენი ღია ვარდისფრადაა შეფერილი, გემო სასიამოვნო და ჰარმონიული აქვს, ოდნავ ეტყობა ჯიშური არომატი.

ჯიში საშუალო ზრდისა და დაბალმოსავლიანია. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 138 დღიდან 160 დღემდე მერყეობს. მტევნის წონა 150-დან 400 გრამამდეა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 10-21%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 5.6-12 გ/ლ-ს.

მიიღება სუფრის წითელი მშრალი ღვინო და გამოიყენება სასუფრე ყურძნად.
თავკვერი უხეშფოთლიანი

თავკვერი უხეშფოთლიანი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

თავკვერის ერთ-ერთი ვარიაციაა.

ბოტანიკური აღწერა
მისი ფოთლები ჩვეულებრივ თავკვერთან შედარებით უფრო სქელი და უხეშია. ყვავილითა და მტევნით თავკვერისგან თითქმის არ განსხვავდება. სამაგიეროდ მარცვლის რბილობი უფრო მკვრივი და კნატუნა აქვს. ამ ვარიაციის წიპწა უფრო დიდი ზომისაა. მოსავლიანობით ჩვეულებრივ თავკვერს აჭარბებს, ხარისხი კი იგივეა.
თავქარა

თავქარა — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მრგვალი, ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ქეჩისებრადაა შებუსული, ხოლო ძარღვები დაფარულია ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი დიდი ზომის და კონუსური ფორმისაა, საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, შეზნექილი, მუქი ვარდისფერი.

თავქარა ძლიერი ზრდისაა. მოსავლიანობა საშუალო და საშუალოზე მაღალი აქვს. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს შედის. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 15-18.2%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8.5 გ/ლ-ს.

მიიღება სუფრის ვარდისფერი მშრალი ღვინო და გამოიყენება სასუფრე ყურძნად.
თავწითელა

თავწითელა, თავწითელა დონდღლაბი, მწვანე დონდღლაბი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭა-ლეჩხუმიდან.

მზისკენ მიმართული მხარე სრულ სიმწიფეში მოწითალო აქვს და აქედან მიიღო თავისი სახელწოდება.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან თითქმის ოვალური, სამ-ხუთნაკვ-თიანი, იშვიათად მთლიანი. ფოთლის ქვედა მხარე აბლაბუდისებრ-ჯაგრისებურად არის შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ძირითადად კონუსური ფორმის, ფრთიანი. გვხვდება ცილინდრულ-კონუსური მტევნებიც, საშუალო სიკუმსის. მარცვალი დიდი ზომის, მომ-რგვალო ან თითქმის ოვალურია. მომწვანო-მოყვითალო, ხოლო მზის მხარეს მოვარდისფრო ელფერით. კანი სქელი აქვს, მვვრივი, ცვილისებრი ფიფქით საშუალოდ დაფარული. რბილობი წვნიანი და მკვრივია.

თავწითელას სავეგეტაციო პერიოდი 175 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის პირველ ნახევარში შედის. მოსავალი ძალიან არათანაბარი აქვს. მტევნის წონა 130-150 გრამს შორის მერყეობს, საჰექტარო მოსავლიანობა საშუალოდ 8.0 ტონაა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18-22%-ს, მჟავიანობა — 5.5-6.5 გ/ლ-ს.

მიიღება ვარგი ხარისხის სუფრის თეთრი ღვინო, ასევე გამოსადეგია სასუფრე ყურძნად.
თამარის ვაზი

თამარის ვაზი, თამარის ყურძენი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში მესხეთიდან.

ნაპოვნია მესხეთის ტერიტორიაზე და მისი სახელწოდებაც სიმბოლურია.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ფორმის, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარეს მთავარ ძარღვებზე შეინიშნება მცირე შებუსვა. ძარღვებს შორის შეუბუსავია. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსური, ზოგჯერ ცილინდრული ფორმის, საშუალო სიკუმსის. მარცვალი — საშუალო, ზოგჯერ მცირე ზომის, მომრგვალო, მუქი ლურჯი, თითქმის შავი. კანი საშუალო სისქისაა, ცვილისებრი ფიფქით საშუალოდ დაფარული. რბილობი საშუალოდ წვნიანია, მომჟაო-მოტკბო გემოთი, წვენი შეუფერავია.

თამარის ვაზი საშუალოზე ძლიერი ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 157-160 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბერის მეორე ნახევარში შედის. მტევნის საშუალო წონა 80 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა 8.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20%-ს, მჟავიანობა — 15 გ/ლ-ს.

მიიღება სუფრის წითელი მშრალი ღვინო.
თბილული

თბილული — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭიდან.

რაჭაში მსგავსი სახელით (ტფილურა, თბილური) მოიხსენიებენ გორულ მწვანესაც და თვალდამწვრისოულსაც, თბილული კი სრულიად განსხვავებული ჯიშია. მისი მცირე ნარგავები გავრცელებულია ამბროლაურისა და ზესტაფონის მუნიციპალიტეტების სოფლებში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ან პატარა ზომისაა, ოვალური, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე საშუალოდაა ქეჩისებრად შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი ცილინდრულ-კონუსური ფორმისაა, გვხვდება ცილინდრულიც და კონუსურიც, საშუალო სიკუმსის, ზოგჯერ მეჩხერი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მოყვითალო-მომწვანო ელფერით. კანი სქელი აქვს, მვვრივი, ცვილისებრი ფიფქიო დაფარული. რბილობი წვნიანია, გემო — სასიამოვნო.

ჯიში საშუალო ზრდით ხასიათდება. ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში თბილულის დამწიფებას 164 დღე სჭირდება, ხოლო სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს, ოქტომბრის დასაწყისში შედის. მტევნის საშუალო წონა 100 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 8.3 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18-19.6%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 5.1-7.2 გ/ლ-ს.

თბილულიდან მიიღება ჩალისფერი, მსუბუქი და სასიამოვნო სუფრის ღვინო.
თეთრა (ვაზის ჯიში)

თეთრა — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი სასუფრე-საღვინე ვაზის ჯიში აჭარიდან. ამ ჯიშს საერთო არ აქვს საქართველოს სხვა რეგიონებში გავრცელებულ მსგავსი სახელწოდების მქონე ჯიშებთან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ ოვალური, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე აბლაბუდისებრად სუსტადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია, მტევანი — საშუალო ზომის, ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ ოვალური, ღია მწვანე, მზის მხარეზე მომწვანო-ქარვისფერი. კანი სქელი და მკვრივი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული. რბილობი წვნიანი და ხორციანია, სასიამოვნო ტკბილი გემოთი.

ჯიში ძლიერი ზრდისა და უხვმოსავლიანია. კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე დაახლოებით 195 დღე სჭირდება. ერთი ძირი მაღლარი 50-60 კილოგრამ ყურძენს იძლევა. მტევნის საშუალო წონა 158 გრამამდეა, საჰექტარო მოსავლიანობა კი — 15.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 9-10 გ/ლ-ს.

მიიღება საკმაოდ ჰარმონიული, ხილის ტონებით გამოხატული თეთრი მშრალი ღვინო. ყურძენი გამოიყენება სასუფრედ, მთელი ზამთრის განმავლობაში ინახება და კარგად იტანს ტრანსპორტირებას.
მეჰმანდაროვების სახლი

მეჰმანდაროვების სახლი — სასახლის სტილის ისტორიული საცხოვრებელი კომპლექსი, რომელიც მდებარეობს შუშაში. ეს არის აზერბაიჯანის მე-18 საუკუნის სამოქალაქო არქიტექტურის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ნიმუში. საცხოვრებელი კომპლექსი, რომელიც ოდესღაც მეჰმანდაროვების ოჯახს ეკუთვნოდა, მოიცავს დიდ საცხოვრებელ კორპუსს, მცირე საცხოვრებელ კორპუსს და საოჯახო მეჩეთს. კომპლექსი გარშემორტყმულია ქვის კედლებით. მეჰმანდაროვების დიდი საცხოვრებელი კორპუსი საბჭოთა პერიოდში შუშას საქალაქო საავადმყოფოს ფუნქციას ასრულებდა. ოკუპაციის შემდეგ დიდი შენობა მთლიანად განადგურდა. მეჰმანდაროვების პატარა საცხოვრებელი კორპუსი დამპყრობლების მიერ შუშას ისტორიის მუზეუმად გამოიყენებოდა. კომპლექსში არსებული მეჩეთი სამეზობლო მეჩეთსაც ასრულებდა. შუშას ოკუპაციის შემდეგ მეჩეთი სომეხი დამპყრობლების მიერ გეოლოგიურ მუზეუმადაც გამოიყენებოდა. 2020 წელს შუშას ოკუპაციისგან განთავისუფლების შემდეგ მიმდინარეობს მეჰმანდაროვების მამულის კომპლექსის შეკეთება და აღდგენა.

არქიტექტურული მახასიათებლები
სახლს გეგმაში კვადრატული ფორმა აქვს. მეორე სართულის ოთხი ოთახიდან სამი სახლის გვერდით მდებარე ვერანდამდე გადის, ხოლო დიდი ოთახი სარკმლით, რომელიც მისაღები ოთახის ფუნქციას ასრულებს, ლაკონიური მთავარი ფასადისკენ იხსნება.

მიუხედავად სიმეტრიის ნაკლებობისა, სახლის მთავარი ფასადი ნაწილების ჰარმონიის შთაბეჭდილებას ტოვებს, ხოლო ფასადს ავსებს მსუბუქი სარკმელი და კარგად შემუშავებული შესასვლელი პორტალი. შენობის გვერდით ფასადზე განთავსებული კიბე და ხის ვერანდა არ ამძიმებს მის ზოგად იერსახეს. შენობის არქიტექტურაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია კარგად განათებულ და მდიდრულად მორთულ მისაღებ ოთახს.

დიდი საცხოვრებელი კორპუსისა და საოჯახო მეჩეთის ინტერიერი მოხატა უსტა გამბარმა და გააფორმა შაქის ხანის სასახლის ფრესკების მსგავსი ნახატებით. კომპლექსში შემავალ პატარა საცხოვრებელ კორპუსში სსრკ-ს დროს მდებარეობდა შუშას ისტორიის მუზეუმი.
თეთრა ლაბილაძის

თეთრა ლაბილაძის — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭა-ლეჩხუმიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მომრგვალო ფორმის, დაუნაკვთავი. ფოთლის ქვედა მხარე ქეჩისებურადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი — საშუალო ზომის, ცილინდრული ფორმის და საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო-ოვალური ფორმის, მომწვანო-მოყვითალო შეფერილობის. კანი თხელი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით მცირედ დაფარული. რბილობი ოდნავ მკვრივი და ნაკლებ წვნიანია.

ვაზი საშუალო ზრდის და საშუალომოსავლიანია. მტევნის წონა 150-160 გრამია. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20-21 %-ს, ხოლო მჟავიანობა — 6.5-7.5 გ/ლ-ს.

მიიღება სუფრის მშრალი თეთრი ღვინო.
მირზა ფატალი ახუნდოვის ქუჩა (შუშა)

მირზა ფათალი ახუნდოვის ქუჩა ან რასტა ბაზარის ქუჩა — დივანხანასა და შუშას მეიდანს შორის დამაკავშირებელი ისტორიული ქუჩაა, რომელიც მდებარეობს შუშას ისტორიულ ცენტრში. საუკუნის მეორე ნახევრიდან ის ასევე იყო მთავარი სავაჭრო ცენტრი.

ისტორია
ქვედა ბაზრის ქუჩისგან განსხვავებით, რასტას ბაზრის ქუჩას არ აქვს ზუსტი და კარგად დაგეგმილი ქალაქ შუშას ისტორიული გენერალური გეგმა. ამიტომ საუკუნის შუა ხანებამდე რასტას ბაზრის ქუჩა, რომელიც მომავალში იქნება ქალაქის მთავარი კომერციული გზატკეცილი, მხოლოდ დამხმარე ქუჩის როლს ასრულებდა. იმ დროს ქალაქის მთავარი სავაჭრო გზატკეცილი იყო ქვედა ბაზრის ქუჩა. ყარაბაღის სახანოს რუსეთის იმპერიასთან შეერთების და ყაჯარებსა და რუსეთის იმპერიას შორის თურქმენჩაის ხელშეკრულების ხელმოწერის შემდეგ 1828 წელს, სამხედრო საფრთხის აღმოფხვრის შემდეგ, შუშამ, სხვა ციხე ქალაქების მსგავსად, დაკარგა თავდაცვითი მნიშვნელობა და ქალაქში დაიწყო ვაჭრობის განვითარება. ეს ქმნის ქალაქის ძველი სავაჭრო ქუჩის, ქვედა ბაზრის ქუჩის რეკონსტრუქციისა და რასტა ბაზრის მსგავსი ახალი და უფრო დიდი სავაჭრო ქუჩის შექმნის აუცილებლობას.

შუშაში სავაჭრო ცენტრის გაფართოების დროს ჩნდება სკვერები და ქუჩები რამდენიმე დიდი სავაჭრო-საბაზრო კომპლექსით, რომლებიც აშენებულია საზოგადოებრივი სავაჭრო შენობებით. ახალი არქიტექტურულ-გეგმარებითი ცენტრის ფორმირება 1855 წლის შუშას გენერალურ გეგმაშიც აისახა. ამ გეგმის მიხედვით, ქალაქის ცენტრი ქვედა მოედნიდან ჯუმას მეჩეთის წინ მდებარე მოედანზე გადადის. ურბანული განვითარების ამ პროცესის გათვალისწინებით, ბაჰარლი აცხადებს, რომ ქალაქის ქვედა ნაწილი, რომელიც ოდესღაც მდიდარი იყო საზოგადოებრივი და კომერციული შენობებით (ქარვასლები, სავაჭრო ცენტრები და აბანოები), თანდათან კარგავს თავის მნიშვნელობას, ხოლო ზედა ნაწილი გაუმჯობესებულია და ხდება ცენტრი.

სარეკონსტრუქციო სამუშაოების დროს 1837 წელს კეთილმოეწყო შუშას გენერალურ გეგმაში ნაჩვენები ყველაზე გრძელი გადასასვლელი ქუჩა, რაც ახალ დიდ სავაჭრო ცენტრად იქცა.

რასტას ბაზარი აშენებულია შუშას პლატოს ყველაზე გრძელ (დაახლოებით 300 მეტრზე) ბუნებრივ განიერ ვაკეზე. ქუჩის სახელიც - რასტა სპარსულად - სწორი - აქედან მოვიდა. რასტა ბაზრის ქუჩა აკავშირებს ხანის სასახლეს, რომელიც გარშემორტყმულია ციხის კედლებით და მის წინ დივანხანას მოედანთან.

ხისტი წითელი ხაზის გასწვრივ ქუჩის ორივე მხარეს აშენდა კომერციული რიგები. რასტას ბაზარი, ახალი კომერციული გზა, იწყებოდა დივანხანას მოედნის აღმოსავლეთ კუთხიდან, ქალაქის უდიდესი მოედნიდან და შუშას ციხის განჯის კარიბჭის მახლობლად და გრძელდებოდა მეიდანამდე.

შუშას 1837, 1844 და 1847 წლების გენერალური გეგმები აჩვენებდა რასტა ბაზრის ქუჩის ორივე მხარეს ერთსართულიანი მაღაზიების იდენტურ რიგებს, რომლებიც 300 მეტრამდე და დაახლოებით 15 მეტრ სიგანემდე იყო გადაჭიმული. 1855 წლის გენერალური გეგმის მიხედვით, როგორც ჩანს, ახალი ქარვასლები აშენდა რასტასა და შაიტანის ბაზრის ქუჩების დასავლეთ მხარეს, ასევე ახალი კომერციული ცენტრი. ქუჩის დასავლეთით ბოლოში ორივე მხარეს ორი ქარვასლა იყო. ჰქონდა კვადრატული გეგმა და შიდა ეზო. იმ ქარვასლათაგან ჩვენს დრომდე არც ერთი არ შემორჩენილა. ჰაჯი აბასის ქარვასლა, რომელიც მდებარეობს ქუჩის სამხრეთ ბოლოში, იყო ქალაქის უდიდესი ქარვასლა შუშას 1855 წლის გენერალური გეგმის მიხედვით.
თეთრი კაპისტონი

თეთრი კაპისტონი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭიდან.

სრულიად განსხვავდება იმერული ამავე სახელწოდების ვაზისგან — კაპისტოწი თეთრი. მისი მცირე ნარგავები შემორჩენილია ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბუგეულში, ხოლო შენარევების სახითაა სოფელ საკეციაში, აბანოეთში და იწაში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი პატარა ზომისაა, თითქმის ოვალური, სამნაკვთიანი, იშვიათად ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ქეჩისებრადაა შებუსული. ყვავილი მდედრობითი სქესისაა. მტევანი — მცირე ზომის, ცილინდრული ფორმის, მეჩხერი, ზოგჯერ უფორმო. მარცვალი მცირე ან საშუალო ზომის, მომრგვალო, ქარვისფერი, სქელკანიანია. რბილობი თითქმის მკვრივი აქვს, წვენი — ტკბილი.

თეთრი კაპისტონის სავეგეტაციო პერიოდი 157 დღეა. იგი სექტემბრის მეორე ნახევარსა და ოქტომბრის ჰირველ ნახევარში მწიფდება. მტევნის წონა 40-133 გრამს შორის მერყეობს. საჰექტარო მოსავლიანობა 7.0-8.0 ტონაა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20-24%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 5.5-8 გ/ლ-ს.

თეთრი კაპისტონი იძლევა მოყვითალო-მომწვანო ფერის ღვინოს.
საათლის უბანი

საათლის უბანი — ქალაქ შუშის 17 უბნიდან ერთ-ერთი.

შესახებ
საათლის უბანი აგებულია ციცაბო ფერდობზე. უბნის მთავარი ქუჩიდან ვიწრო ქვით მოპირკეთებული გზები ავსებენ ერთმანეთს მარცხენა და მარჯვენა მიმართულებებით. უბნის მეჩეთის წინ არის პატარა მოედანი. მეზობლად მდებარე ყველა საცხოვრებელი კორპუსი ერთი ან ორსართულიანია. სამეზობლო მოედნის ქვედა ნაწილში არის მტკნარი წყლის წყარო, ნაგები თეთრი სუფთა ქვით. წყაროს წყალი გაყვანილი იყო ხანის ასულის, ხურშიდბანუ ნათევას მიერ 1873 წელს შუშას ციხემდე აშენებული წყალსადენიდან. ამ წყლით მომარაგებული იყო მთლიანი უბანი. უბნის მოსახლეობა ჩამოყალიბდა ირმიდორდის რაიონის სოფელ საათლიდან, ასევე ქეშთაზლის სოფლის მოსახლეობიდან. საათლის უბნიდან ბევრი ცნობილი პიროვნება გამოვიდა. შუშას უბნებს შორის საათლის უბნის მარცხენა მხარეს ციცაბო ფერდობზე მდებარეობს ქოჩერლის უბანი. ქალაქის ცენტრამდე მიმავალი შედარებით ფართო გზის ორივე მხარეს იყო საცხოვრებელი კორპუსები, მეჩეთი, წყაროს აბანო, ხიდი და მოედანი. უბნის ხიდს „სამეფო ხიდი“ ეწოდა. მე-20 საუკუნის 40-იან წლებში ხიდი დაანგრიეს და მოედანი ოდნავ გაფართოვდა. უბნის საცხოვრებელი კორპუსები ერთმანეთისგან განსხვავდებოდა. ეს გამოწვეული იყო სოციალური უთანასწორობით. მეზობლად არის 6-მდე ორსართულიანი საცხოვრებელი კორპუსი, დანარჩენი შენობები კი ერთსართულიანია. საათლის უბანში საუკუნეში იყო მეჩეთი, მედრესე და აბანო. საათლის უბნის ყველაზე ცნობილი მეჩეთია საათლის მეჩეთი, რომელიც აშენდა 1883 წელს არქიტექტორ კარბალაი საფიხან ყარაბაღის პროექტის საფუძველზე და აზერბაიჯანის რესპუბლიკის კულტურისა და ტურიზმის სამინისტრომ დაარეგისტრირა ეროვნული მნიშვნელობის ისტორიულ და კულტურულ ძეგლად. ამ უბანში ცხოვრობდა ყარაბაღის სახანოს პრემიერ-მინისტრი, პოეტი მოლა ფანაჰ ვაგიფი. ასწავლიდა მედრესეში. გაითხარა და აღადგინა „შირინ სუ“ აბანო. საათლის უბნის სახელწოდება საათლის ტომის სახელიდან არის აღებული. ამ ტომიდან ჩვიდმეტი ოჯახი გადმოსახლდა აქ პოეტ მოლა ფანაჰ ვაგიფთან ერთად. აქ მან გახსნა სკოლა.
თეთრი ჩხავერი

ზენათური — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში გურიიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი მომრგვალო ან ოდნავ განივოვალური ფორმისაა, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია ხშირი აბლაბუდისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური ფორმის, მხრიანი, საშუალო სიკუმსის, გვხვდება თხელი მტევნებიც. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მომწვანო-მოყვითალო ფერის, ცვილისებრი ფიფქით საშუალოდ დაფარული. კანი თხელი და მკვრივი აქვს, რბილობი — წვნიანი და მცირეხორციანი, გემო — სასიამოვნო.

ჯიში სიმწიფის საგვიანო პერიოდისაა. გამოიყენება თეთრი მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
თეთრიშა

თეთრიშა — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში გურია-სამეგრელოდან.

ვაზის სახელწოდება ქართულად „თეთრისა-ს“ ნიშნავს.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია სქელი ქეჩისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრული, იშვიათად ფრთიანი, კუმსი ან საშუალო სიკუმსის. მარცვალი — საშუალო ზომის, მომრგვალო ან ოდნავ ოვალური, თეთრი ფერის. კანი მკვრივია და თხელი ცვილისებრი ფიფქითაა დაფარული. რბილობი ხორციანი და წვნიანია, გემო — ტკბილი და სასიამოვნო.

თეთრიშა საშუალო ან საშუალოზე ძლიერი ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი 165-170 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის შუა რიცხვებში შედის. მტევნის საშუალო წონა 150 გრამია. საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.5-7.0 ტონაა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20.5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 9.1 გ/ლ-ს.

გამოიყენება როგორც სასუფრე ყურძნად, ისე სუფრის თეთრი ღვინის დასამზადებლად. ღვინო ჰარმონიული და სასიამოვნოა.
თვალდამწვრისეული

თვალდამწვრისეული — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი პატარა ან საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, ზოგჯერ ოდნავ ოვალური, სამნაკვთიანი ან სრულიად დაუნაკვთავი. ფოთლის ქვედა მხარე სქლადაა აბლაბუდისებრად შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი პატარა ან საშუალო ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსური, იშვიათად კონუსური ფორმის, ზოგჯერ ფრთიანი, საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მომწვანო-მოყვითალო ფერის, წვნიანი. შედარებით სქელი კანი აქვს, რომელსაც სუსტად ეტყობა ცვილისებრი ფიფქი.

თვალდამწვრისეული საშუალო ზრდით ხასიათდება. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის მეორე ნახევარში შედის. მტევნის წონა 75 გრამია. საჰექტარო მოსავლიანობა დაახლოებით 5.0 ტონაა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში შაქრიანობა აღწევს 10-20%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8-9 გ/ლ-ს.

მიიღება სუფრის მშრალი მომწვანო-მოყვითალო ღვინო.
თითა კახური

თავკვერი თეთრი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი სასუფრე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან განიერ ოვალური ფორმის, ხუთნაკვთიანი, იშვიათად სამნაკვთიანი. ქვედა იარუსზე კი მთლიანი ფოთლებიც გვხვდება. ფოთლის ქვედა მხარე საშუალო სიხშირის აბლაბუდისებრ-ჯაგრისებრადაა შებუსული. ყვავილი მდედრობითი სქესისაა. მტევანი საშუალო ზომის, ცილინდრული ფორმისაა, დატოტვილი ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის. მტევნები მეტწილად თხელია, აგრეთვე გვხვდება საშუალო სიკუმსის. მარცვალი მსხვილი, მოგრძო ან გრძელია, სიმწიფის დროს ქარვისფერი. კანი თხელი და გამჭვირვალე აქვს^ თხელი ცვილისებრი ფიფქით დაფარული. რბილობი მკვრივია, კნატუნა, ნაკლებ წვნიანი. გემო სასიამოვნო და ჰარმონიული აქვს, სუსტად განვითარებული ჯიშური არომატით .

თითას სავეგეტაციო პერიოდი 143-დან 150 დღემდე მერყეობს. მტევნის წონა 100-350 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 8.0-9.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 16-18%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 4.8-7 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სასუფრე ყურძნად. აქვს შენახვისა და ტრანსპორტირების კარგი უნარი.
თითა ქართლური

თითა ქართლური, თითა ყურძენი, ატენის თითა, ატენური თითა, ყვითელი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

ქართლში თითას სახელწოდებით ორი განსხვავებული ჯიში გვხვდება — თითა ქართლური, რომელიც ასევე ატენურისა და ყვითლის სახელებითაა ცნობილი და კიდევ ერთი სრულიად განსხვავებული ჯიში „რბილთითა“, რომლის მარცვლები რბილი და წვნიანია.

თითა ქართლურს აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს ვაზის ჯიშთა შორის შუალედური ადგილი უჭირავს. აღმოსავლური თვისებებიდან მისთვის დამახასიათებელია მარცვლის ფორმა. დასავლეთის ჯგუფიდან კი — მტევნის ზომა, ახალგაზრდა ყლორტის შებუსვა და ა.შ. მისი მცირე ნარგავები ქართლის ცენტრალურ რაიონებში და მესხეთშია თავმოყრილი.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ ოვალური ფორმის, ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარეს ძარღვებს შორის არე შიშველია ან გასდევს უმნიშვნელო აბლაბუდისებრი შებუსვა. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალოზე დიდი ზომისაა, ცილინდრულ-კონუ-სური ფორმის, ფრთიანი, კუმსი, გვხვდება საშუალო სიკუმსისა და თხელი მტევნებიც. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მოგრძო-ოვალური. სიმწიფის პერიოდში აქვს მომწვანო-მოყვითალო ელფერი. თხელკანიანია, ცვილისებრი ფიფქით ოდნავ დაფარული. რბილობი საკმაოდ ხორციანი და წვნია-ნია ძალიან ტკბილი და სასიამოვნო გემოთი.

თითა ქართლური ძლიერი ზრდითა და საშუალომოსავლიანობით გამოირჩევა. სავეგეტაციო პერიოდის ხანგრძლივობა კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე დაახლოებით 167 დღეა. მტევნის საშუალო წონა 155-180 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.7-9.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19.4-20%-ს, მჟავიანობა — 5.3-6 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სასუფრე ყურძნად. ხასითდება ლამაზი გარეგნობითა და სასიამოვნო გემოთი.
თქვაფუნა

თქვაფუნა, თქვაფა რაჭული — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭა-ლეჩხუმიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო და საშუალოზე დიდი ზომისაა, მომრგვალო, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია სქელი აბლაბუდისებრ-ქეჩისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრული, ზოგჯერ ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, საშუალო სიკუმსის ან თხელი. მარცვალი — საშუალო ზომის, მომრგვალო, მომწვანო-მოყვითალო. კანი თხელი და მკვრივი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით სქლად დაფარული. რბილობი წვნიანი და ტკბილია. წიპწები გარსშია მოქცეული.

თქვაფუნა საშუალო ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი 164 დღეა. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის შუა რიცხვებში შედის. მტევნის საშუალო წონა 150 გრამია. საჰექტარო მოსავლიანობა 8.0-10.0 ტონაა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18.4%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7.6 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინისა და საბრენდე სპირტის დასამზადებლად.
თქვლაფა შავი

თქვლაფა შავი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

ამ ჯიშის ყურძენი იმდენად წვნიანია, რომ კალათში ჩაწყობისთანავე წვენი გამოსდის. ამ თვისებებმა მისი სახელის შერჩევაზეც იმოქმედა და თეთრ თქვლაფასთან დიდი მსგავსების გამო მოსახლებამ შავი თქვლაფა უწოდა.

გორის, სამაჩაბლოს, კასპის, ახალგორისა და ბოლნისის მოსახლეობა შეცდომით შავ ჭყაპასაც ეძახის.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, გულისებრი ფორმის, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე აბლაბუდისებრად თხლად ან საშუალოდ არის შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური, მხრიანი, ხშირად ფრთიანი, საშუალო სიკუმსის. გვხვდება კუმსი და თხელი მტევნებიც. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოდნავ ოვალური, შავად შეფერილი. თხელკანიანია, ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული. რბილობი წვნიანია, ადვილად სცილდება როგორც კანს, ისე წიპწას. გამოირჩევა შედარებით დაბალი სიმჟავითა და შაქრიანობით.

თქვლაფა ოქტომბრის პირველ ნახევარში მწიფდება. ვაზი ძლიერი ზრდისაა. მტევნის საშუალო წონა 140-170 გრამია. საჰექტარო მოსავლიანობა — 18.0-15.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 15-10%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 9-11 გ/ლ-ს.

ცალკე დაწურული თქვლაფას ღვინო სუსტია და ნაკლებად საინტერესო, მაგრამ მაღალშაქრიან ღვინოებთან კუპაჟში მისი გამოყენება წარმატებით შეიძლება.
თქლაფა თეთრი

თქლაფა თეთრი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

ძალიან იშვიათი ჯიშია. ამპელოგრაფიული ნიშნებით (ფოთლის ფორმა, ზომა, შებუსვა, მტევნის, მარცვლისა და წიპწის ზომა და ა.შ.) ძალიან ახლოს დგას მელიკუდასთან.

სამაჩაბლოს სოფლებში შეცდომით ამ სახელით მოიხსენიებენ ჭყაპას.

ბოლნისის ზონაში პატარა ჯგუფების სახითაა, ხოლო ერთეული ძირები ქართლის მუნიციპალიტეტების ვენახებშია გავრცელებული.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, გულისებრი ფორმის, შუა ნაკვთი წაგრძელებულია და მახვილი წვერით ბოლოვდება. ფოთლის ქვედა მხარე აბლაბუდისებრად სუსტად შებუსულია. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი დიდი ზომისაა, კონუსური ან უფორმო, ძლიერ კუმსი. მარცვალი — დიდი ზომის, მომრგვალო, იშვიათად ოვალური და განივოვალური მარცვლებიც გვხვდება. ჩალისფერია, მზის მხარეს მოყვითალო მურა ლაქებით. კანი თხელი და გამჭვირვალე აქვს, ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული. რბილობი ძალიან წვნიანია და ადვილად სცილდება კანს. შეხებისას ადვილად სკდება. დაბალშაქრიანია, მომჟავო-მოტკბო გემოთი.

თქვლაფა თეთრი სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს შედის და სავეგეტაციო პერიოდის დასასრულსაც მხოლოდ 70%-ია მომწიფებული. მტევნის წონა 250-800 გრამია. უხვმოსავლიანი ჯიშია, ერთ ძირზე დაახლოებით 7-10 კილოგრამი ყურძენი იკრიფება. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 15-18%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 5-7 გ/ლ-ს.

გამოიყენება საბრენდე სპირტის მისაღებად.