ვატიკანის ოთხთავი

ვატიკანის ოთხთავი — საუკუნის ხელნაწერი, რომელიც გადაწერის ადგილიდან გარკვეული დროის შემდეგ ის ჯერ ხვდება პალატის, შემდეგ არხლის მონასტერში, აქედან სპარსეთში, ხოლო შემდგომ რომში და საბოლოოდ ვატიკანის სამოციქულო ბიბლიოთეკაში.
ისტორია
ვატიკანის ოთხთავი ერთ-ერთი გამორჩეული ხელნაწერია. ამჟამად ის ვატიკანის ბიბლიოთეკაში ინახება (. . 1). თუ როგორ აღმოჩნდა ხელნაწერი ჩვენი ქვეყნის ფარგლებს გარეთ, ბოლომდე ცნობილი არაა. ამის შესახებ კითხვების დასმა ექვთიმე თაყაიშვილმა დაიწყო და აღნიშნა, რომ უცნობია ისტორია ხელნაწერის ვატიკანის ბიბლიოთეკაში მოხვედრისა. თამარ შურღაიამ ეს საკითხი საგანგებოდ იკვლია და აღმოაჩინა სიახლეებიც ამასთან დაკავშირებით, თუმცა ბოლომდე ვატიკანის სახარება-ოთხთავის მოგზაურობის ისტორია უცნობია. თ. შურღაია ვატიკანის ოთხთავის რომში აღმოჩენას უკავშირებს მკვლევრის პიეტრო დელა ვალეს სახელს, რომელმაც მას შემდეგ, რაც აღმოსავლეთის ქვეყნებში იმოგზაურა, 77 ხელნაწერი ჩაიტანა რომში, ხოლო უკვე შემდგომ, 1718 წელს, ეს ხელნაწერები პიეტროს შთამომავლებმა გადასცეს ვატიკანის ბიბლიოთეკას. სწორედ მათ შორის აღმოჩნდა ვატიკანის ოთხთავიც.

პიეტრო დელა ვალე საქართველოში არ ყოფილა. ცნობილია, რომ ის სპარსეთში ტყვედ მყოფ ქეთევან დედოფალს შეხვდა. მკვლევარ თამარ შურღაიას აქვს გამოთქმული ვარაუდი, რომ სწორედ ქეთევან დედოფლის სპარსეთში წაღებულ მდიდარი ბიბლიოთეკის წიგნებს შორის უნდა ყოფილიყო ვატიკანის ოთხთავიც, ხოლო დედოფლის მოწამეობრივი სიკვდილის შემდეგ, სავარაუდებელია, რომ მისი ბიბლიოთეკაც დელა ვალეს უნდა გადასცემოდა.

ხელნაწერის გადამწერისა და მომგებლის ანდერძებში ხელნაწერის გადაწერის ადგილი და დრო მითითებული არ არის. ხელნაწერის შემდგომი პერიოდის ანდერძ-მინაწერები ოთხთავის ადგილსამყოფელის შესახებ ასეთ ცნობებს იძლევა: ის ჯერ პალატის, ხოლო შემდეგ უკვე არხლის მონასტრის კუთვნილება უნდა ყოფილიყო. არხლის ეკლესიის ადგილიც სრულად გარკვეული არ არის, თუმცა, ვარაუდობენ, რომ თიანეთთან ახლოს მდებარეობდა. ამ უკანასკნელ მონასტერთანაა დაკავშირებული მეფე ალექსანდრეს მოხსენიება ვატიკანის ოთხთავის 222-ზე: „ადიდენ ღმერთო და ყ(ოვლა)დ წ(მიდა)ო არხლისა ღ(ვ)თ(ი)სმშობ(ე)ლო ორთავე შ(ინ)ა ცხორებ(ი)თა პატრონი მეფე ალექსანდრე, რ(ომელმა)ნ მოიძია წ(მიდა)ჲ ესე ოთხთავი დაკარგული და გ(ა)მოწირ(უ)ლი და აწ ახლად შესწირა და მოაჴსენა არხალს ყ(ოვლა)დ წ(მიდ)ა ღ(ვ)თ(ი)სმშობ(ე)ლსა“ (ვატიკანის ოთხთავი, 222 ).

ექვთიმე თაყაიშვილის აზრით, აქ მოხსენიებული მეფე კახეთის მმართველი ალექსანდრე მეორე უნდა იყოს. სწორედ ალექსანდრე -ის შვილის, დავით -ის მეუღლეა ქეთევან დედოფალი და გასაკვირი აღარაა, რომ მის ბიბლიოთეკაში ვატიკანის ოთხთავიც ყოფილიყო აღნიშნულ ხელნაწერზე დართული მინაწერების მიხედვით, შეიძლება თვალი გავადევნოთ ვატიკანის ოთხთავის მოგზაურობას - გადაწერის ადგილიდან გარკვეული დროის შემდეგ ის ჯერ ხვდება პალატის, შემდეგ არხლის მონასტერში, აქედან სპარსეთში (სავარაუდოდ, ქეთევან დედოფლის ტყვეობის გამო), ხოლო შემდგომ რომში და საბოლოოდ კი ვატიკანის სამოციქულო ბიბლიოთეკაში.
ხელნაწერის აღწერილობა და სტრუქტურა
ხელნაწერის შესახებ პირველ ცნობებს მიხეილ თარხნიშვილი იძლევა . ვატიკანის ოთხთავი დაწერილია ეტრატზე. ხელნაწერი წიგნი სულ 305 ფურცლისაგან შედგება. ფურცლის ზომა 23 17.5 სმ-ია. ტექსტი განლაგებულია 2 სვეტად. სვეტში 25-26 სტრიქონია, ხოლო სვეტებს შორის მანძილი 1.5 სმ-ია.

ხელნაწერი დაზიანების გამო ხელმეორედ აუკინძავთ და მუქი წითელი შეფერილობის ყდაში ჩაუსვამთ. ხელნაწერის აკინძვა სწორად არ მომხდარა, რის გამოც ოთხთავის ზოგიერთი ადგილი თანმიმდევრობით არაა წარმოდგენილი. ამის მაგალითია ე.წ დოქსოლოგიური ძეგლი, რომელიც სახარების ბოლოსაა მოთავსებული, თუმცა ფურცლები არათანმიმდევრულად განლაგებული (ფ.280, 283, 284).

ტექსტის დასაწერად ძირითადად გამოყენებულია ნუსხური, თუმცა არის ადგილები, სადაც მხედრულისკენ გარდამავალი ხელითა და ასომთავრულადაა დაწერილი. მაგ. ასომთავრულია: მათეს სახარების დასაწყისი ორი გვერდი - 9 და 9; მათეს სახარების დასასრულს ანდერძი (90). მარკოზის სახარების დასასრულს ანდერძიც ასომთავრულადაა დაწერილი(144); ლუკას სახარების ბოლოსაც არის ანდერძი, აგრეთვე, ასომთავრულად (223); ასევე, ასომთვრულითაა ნაწერი იოანეს სახარების პირველი გვერდი (225); იოანეს სახარების ბოლოს ანდერძი (280). ასომთავრულადაა შესრულებული მათეს, მარკოზისა და იოვანეს სახარებების სათაურებიც.

თავების სათაურები და პირველი ასოები (ე.წ. საზედაო ასოები) შესრულებულია წითელ-ლურჯ ფერში, მორთულია ოქროსფერი დეკორაციებით და სცილდება ტექსტის სვეტებს. საზედაო ასოები უმეტეს შემთხვევაში გაფორმებულია ოთხივე სახარებაში. შესრულებულია ლურჯი და წითელი ორნამენტებით. ორნამენტებითაა გაწყობილი მათეს, მარკოზისა და იოანეს სახარებების დასაწყისებიც.