ტომაჟ პლანინა

ტომაჟ პლანინა ( სლოვენ. ; დ. 17 მარტი , 1934 — გ. 31 დეკემბერი, 2014 ) — სლოვენიელი გამოქვაბულის ფოტოგრაფი, სპელეოლოგი და ბოტანიკოსი. ცნობილია თავისი ნამუშევრებით გამოქვაბულების ფოტოგრაფიის სფეროში, თოკების, განსაკუთრებით კვანძების ლაბორატორიული ტესტირებით და  ერთი თოკის ტექნიკის განვითარებაში შეტანილი წვლილით.

ბავშვობა, განათლება და კარიერა
დაიბადა ქალაქ შკოფია ლოკაში, გეოგრაფის, კარტოგრაფის, ბიოლოგის, სლოვენიის საბუნებისმეტყველო მუზეუმის დირექტორის ფრანც პლანინას ოჯახში. დაწყებითი და საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ ტომაჟ პლანინამ სწავლა ლიუბლიანაში გააგრძელა, სადაც   ოჯახი  გადავიდა საცხოვრებლად. მან 1957 წელს დაამთავრა ლიუბლიანას უნივერსიტეტის ბიოლოგიის ფაკულტეტი.

პლანინამ დაიცვა დისერტაცია. მას გარკვეული მიღწევები ჰქონდა ბოტანიკურ მეცნიერებაში, შექმნა ცნობილი ჰერბარიუმი. მიუხედავად ამისა, არ გააგრძელა აკადემიური კარიერა და სამსახური დაიწყო "ისკრას" ელექტრონიკისა და ავტომატიზაციის განვითარებისა და ტექნოლოგიების ცენტრში. მუშაობდა სხვადასხვა თანამდებობებზე, მათ შორის,  გახლდათ კვლევითი პროექტის ხელმძღვანელი.

სპელეოლოგია
სლოვენიის სპელეოლოგიის პიონერის, პაველ კუნავერის მიერ ორგანიზებული ექსკურსიები გამოქვაბულებში დიდი პოპულარობით სარგებლობდა. სწორედ ამან განაპირობა პლანინას გამოქვაბულებით დაინტერესება. 1950 წელს, 16 წლის ასაკში ის შეუერთდა -ს — ლუბლიანას მღვიმეების მკვლევართა საზოგადოებას  და 1954 წელს პირველი წვლილი შეიტანა სლოვენიის გამოქვაბულების რეესტრის შედგენაში. 1992 წლამდე მან დაარეგისტრირა 51 ახალი მღვიმე, ძირითადად დაბლობ კარსტში.

1953 წლიდან 1956 წლამდე იგი მონაწილეობდა მაღალმთიანი კარსტების პირველ კვლევებში მალიპოდის პლატოზე, სკუტას მთის ქვემოთ, კამნიკ-სავინსკის ალპებში.

მომდევნო წლებში იგი ასევე შეუერთდა რამდენიმე ექსპედიციას ტრიგლავსკო ბრეზნოს გამოქვაბულში ტრიგლავის პლატოზე (სიმაღლე 2377 მ.).

იოჟე შტირნთან ერთად მან დაწერა მიმოხილვითი სტატია მაღალმთიან კარსტზე, რომელიც გამოიცა მისი გარდაცვალების შემდეგ.

1960-იანი წლების შუა ხანებში მოხდა თაობების ცვლა—ლუბლიანას გამოქვაბულების მკვლევართა საზოგადოებაში მეორე მსოფლიო ომამდე შექმნილმა გუნდმა ადგილი დაუთმო ახალგაზრდა სპელეოლოგებს.

ეს მაშინვე აისახა უფრო ამბიციურ პროგრამაში, რომელიც შთაგონებული იყო 1963 წლის დიდი წარმატებით, როდესაც ახალგაზრდა მღვიმეების მცირე ჯგუფმა გაარღვია ვიწრო გადასასვლელი ნაჟდენა ჯამას   მღვიმის ბოლოს. მღვიმე, რომელიც აღმოაჩინა ვილჯემ პუტიკმა მე-19 საუკუნის ბოლოს, მდინარე უნიკას ზემოთ, მხოლოდ 250 მეტრის სიგრძის იყო. გარღვევის შედეგად გამოჩნდა 5 კმ სიგრძის გამოქვაბული.

1967 წლიდან 1971 წლამდე და 1984 წლიდან 1986 წლამდე ტომაჟ პლანინა ხელმძღვანელობდა -ს. მისი ხელმძღვანელობით ექსპედიციები გაიმართა ძალიან ღრმა გამოქვაბულებში. ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო 1969 წლის 20 კაციანი ექსპედიცია ჟანკანა იამას გამოქვაბულში (როგორც ამას ადგილობრივები უწოდებენ) სოფელ რასპორთან, ისტრიაში, ხორვატია.

პირველ და მეორე მსოფლიო ომებს შორის ისტრია იტალიას ეკუთვნოდა, ლიტერატურაში გამოქვაბულს აბისსო ბერტარელი ერქვა, იგი გამოიკვლიეს 1924 და 1925 წლებში. 1924 წლიდან 1926 წლამდე (450 მ სიღრმით) ითვლებოდა მსოფლიოში ყველაზე ღრმა გამოქვაბულად. 1959 წლიდან უკვე იუგოსლავიის ყველაზე ღრმა გამოქვაბული იყო, რომელიც მოიცავდა სლოვენიას და ხორვატიას. ექსპედიციის ერთ-ერთი მიზანი იყო ახალი ზუსტი კვლევის ჩატარება. ექსპედიციამ მიაღწია გამოქვაბულის მანამდე ცნობილ ფსკერს, იტალიურ სიფონს, 346 მ სიღრმეზე და შემდეგ  გრძელი, დაბალი, მტვრიანი ჰორიზონტალური გვირაბით ჩავიდა სლოვენიურ სიფონამდე 361 მ სიღრმეზე. ახალმა სიღრმემ გამოქვაბული იუგოსლავიის ყველაზე ღრმა გამოქვაბულების სიაში მესამე ადგილზე დააყენა. შემდგომმა -ის ექსპედიციებმა გოტოვჟსა და იაზბენში გოტოვჟის სიღრმე 320 მ-მდე შეამცირა, იაზბენი კი — 334 მ-მდე. პირველ ადგილზე დარჩა ჟანკანას ორმო. ამ მიღწევებმა დააყენა იმ დროისთვის იუგოსლავიის სპელეოლოგთა სათავეში. შემდეგი დიდი ექსპედიცია, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ტომაჟ პლანინა, იყო არჩვის უფსკრულში ბოჰინჯის ტბაზე 1972 წლის სექტემბერში. სლოვენიის ძირითადი სპელეოლოგიური უბნები, სადაც პლანინა მუშაობდა, იყო ცერკნიშკას ტბა და პლანინსკოს ველის გამოქვაბულები, განსაკუთრებით რაკოვ შკოციანი, კრიზნას ორმო და ნაიდენას ორმო. სლოვენიის ფარგლებს გარეთ ის კარგად იცნობდა ხორვატიაში ველებიტის მთიანეთს და მონტენეგროში დურმიტორის მასივს —  ამ ტერიტორიების ზოგიერთი ნაწილი მან ადგილობრივებზე უკეთ იცოდა.

პლანინა ასევე გახლდათ სლოვენიის გამოქვაბულების სამაშველო სამსახურის ერთ-ერთი დამფუძნებელი და მთავარი სლოვენური გამოქვაბულების ჟურნალის (ჩვენი გამოქვაბულები) სარედაქციო კოლეგიის წევრი 1977 წლიდან გარდაცვალებამდე.

გამოქვაბულის ფოტოგრაფია
სლოვენიელი გამოქვაბულის ფოტოგრაფების სიაში ტომაჟ პლანინა მესამე ადგილს იკავებდა ბოგომილ ბრინშეკის (1884-1914) და ფრანც ბაჰრის (1901-1988) შემდეგ. პლანინამ სწორედ მათგან  ისწავლა გამოქვაბულებში ფოტოგრაფიის ხელოვნება. მან ჯერ კიდევ 1960-იან წლებში დაიწყო 35 მმ-იანი ერთლინზიანი რეფლექსური კამერის გამოყენება დიდი ფორმატის კამერების ნაცვლად, რომლებიც იმ დროს ჩვეულებრივ გამოიყენებოდა გამოქვაბულების ფოტოგრაფიაში. პლანინამ ასევე უარი თქვა ფოტო ფლეშზე, როგორც განათების საშუალებაზე, გამოქვაბულებში ჰაერის ძლიერი დაბინძურების გამო და გახდა პირველი, ვინც დაეუფლა ელექტრონული ფლეშის გამოყენების ტექნიკას.

პლანინას ყველაზე წარმატებული ნამუშევრები გაკეთდა კრიჟნა იამას გამოქვაბულში. მისი ნამუშევრები რეგულარულად ჩნდებოდა საბუნებისმეტყველო პრესაში, მათ იყენებდნენ გამოქვაბულების რეკლამირებისთვის, ასევე აქვეყნებდა სტატიებს გამოქვაბულებისა და გამოქვაბულების ფოტოგრაფიის ტექნიკის შესახებ.

უბედური შემთხვევა მთაში
1994 წელს იალოვეცის მთაზე (2645 მ.) ექსკურსიის დროს, დიდი ქვა დაგორდა თოვლიან კულუარზე და ტომაჟ პლანინას ფეხი დაუზიანდა მუხლის ქვემოთ. მკურნალობის პროცესი, რომლითაც დასრულდა მისი პროფესიული კარიერა, რამდენიმე წელი გაგრძელდა, მან კვლავ შეძლო სიარული, მაგრამ ბოლომდე ვერ გამოჯანმრთელდა. ის გარდაიცვალა 2015 წლის დადგომამდე ცოტა ხნით ადრე ხანგრძლივი ავადმყოფობის შედეგად გამოწვეული გართულებებისგან.

მემკვიდრეობა
პლანინას ნამუშევრებმა ასახვა პოვა მისი მშობლიური სპელეოლოგიის ინსტიტუტის, ლიუბლიანას მღვიმეების კვლევის საზოგადოებისა და ზოგადად სლოვენიელი სპელეოლოგების მიღწევებში. მნიშვნელოვანია მისი წვლილი სპელეოლოგიური აღჭურვილობის გაუმჯობესებასა და უსაფრთხოებაში. პლანინა იყო ხიდი თაობებს შორის და დიდი მენტორი. იგი ყოველთვის ემახსოვრებათ იდეების, პრობლემების გადაჭრის მეთოდების, უსაზღვრო იუმორის, სპელეოლოგიისა და გამოქვაბულების არაჩვეულებრივი სიყვარულის გამო.

გალერეა