iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
იან მარეკ მარცი

იან მარეკ მარცი (დ. 13 ივნისი, 1595, ლანშკროუნი — გ. 10 აპრილი, 1667, პრაღა) — ჩეხი ფიზიკოსი. იმპერატორის პირადი ექიმი.

ბიოგრაფია
იან მარეკ მარცი დაიბადა ჩრდილო-აღმოსავლეთ ჩეხეთში 1595 წელს. დაამთავრა პრაღის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის ფაკულტეტი და მიიღო ფილოსოფიისა და მედიცინის დოქტორის ხარისხი, იქვე აირჩიეს მედიცინის პროფესორად. მთელი თავისი ცხოვრება მარციმ პრაღაში გაატარა; იგი ჯერ პრაღის უნივერსიტეტის დეკანი იყო, ხოლო 1662 წელს ამ უნივერსიტეტის რექტორადაც დანიშნეს. მარცი ქვეყანაში ცნობილია როგორც „ჩეხეთის სამეფო ფიზიკოსი“ და იმპერატორის პირადი ექიმი. მარცის სამეცნიერო შრომებით ფიზიკაში, მათემატიკაში, მედიცინასა და ფილოსოფიაში დაინტერესებული ყოფილა ინგლისი, საფრანგეთი, გერმანია და ესპანეთი ჯერ კიდევ მარცის სიცოცხლეში. მეცნიერული დამსახურებისთვის მას აზნაურის დე კრონლანდის ტიტული მისცეს, ხოლოლონდონის სამეფო საზოგადოებამ იგი თავის წევრად აირჩია. მარცი გარდაიცვალა 1667 წელს პრაღაში.

მარცის ცდები
მარცი აკვირდებოდა ვიწრო ხვრელში თუ ხვრელების სისტემაში სხივის გავლისას, აგრეთვე წვრილ მავთულთან სხივის შეხებისას სპექტრული ფერების წარმოშობას. ამ სისტემას მან „მესერი“ უწოდა. 1648 წელს იან მარეკ მარციმ გამოაქვეყნა შრომა, რომელშიც პირველმა აღწერა დიფრაქციის მოვლენა. ფიზიკის ისტორიაში დიფრაქციის მოვლენის აღმოჩენას ადრე იტალიელ ფიზიკოსსა და ასტრონომს ფრანჩესკო მარია გრიმალდის მიაწერდნენ. გრიმალდის შრომა - „ფიზიკა-მათემატიკური ტრაქტატი სინათლის ფერებისა და ცისარტყელას შესახებ“ გამოქვეყნდა მისი გარდაცვალების შემდეგ 1665 წელს. მარციმ პრაღაში გამოაქვეყნა ოთხი წიგნი ცისარტყელასა და ფერების შესახებ. მისი აზრით, სპექტრული ფერებისა და ცისარტყელას წარმოშობას ერთი და იგივე მიზეზი აქვს. მან დაწვრილებით გამოიკვლია სინათლის გავლა მინის პრიზმაში და აღმოაჩინა სხივების ზოგიერთი თვისება, რაც შემდეგში გააღრმავა და გამოაქვეყნა ნიუტონმა „ტრაქტატში სინათლის შესახებ“. მარციმ შეამჩნია, რომ სპექტრის შემადგენელი მონოქრომატული სხივი მეორე პრიზმაში გავლისას ფერს აღარ იცვლის და რომ სხვადასხვა ფერის სხივი სხვადასხვა კუთხით ტყდებოდა.

პირველ წიგნში იგი აღწერს ცისარტყელას წარმოშობას წვიმის წვეთებში სინათლის სხივის გარდატეხასა და არეკვლის დროს. მეორე წიგნში — „ატმოსფეროს შესახებ“ ავტორი ცისარტყელას წარმოშობას აღწერს ატმოსფეროს სარტყელში სხივის გავლის დროს. აქვე აღნიშნულია, რომ ატმოსფეროს სხვადასხვა სარტყელს სხვადასხვა სიმკვრივე აქვს, რაც ცისარტყელას წარმოშობას იწვევს. 1650 წელს იან მარციმ კიდევ ერთი შრომა გამოაქვეყნა ცისარტყელას შესახებ - „დე ნატურა ირიდის“.
მარცის ხელნაწერებიდან ირკვევა, ზემოჩამოთვლილი შრომებიდან იგი მხოლოდარისტოტელეს შრომებს იცნობდა. მარცი არ იცნობდა დეკარტის შრომას, რომელიც 1639 წელს გამოქვეყნდა. უფრო მეტიც, მარცის წარმოდგენა არ ჰქონდა სინათლის გარდატეხაზე. ეს აშკარად ჩანსჰიუგენსისა და მისი თანამედროვის — კინერის მიმოწერიდან. კინერი ჩამოთვლის იმ ფიზიკოსთა შრომებს, რომლებიც მის დროს იყო ევროპაში გავრცელებული, ხოლოდეკარტის შრომას ცისარტყელას შესახებ არ აღნიშნავს.
იან მარეკ მარცის შრომები მხოლოდ ლათინურ ენაზეა გამოქვეყნებული.

1968 წელს ჩეხოსლოვაკიელმა ხალხმა იან მარეკ მარცის გარდაცვალების 300 წლისთავი აღნიშნა.
ივანე დვიგუბსკი

ივანე დვიგუბსკი (; დ. 24 თებერვალი, 1771, კოროჩა — გ. 30 დეკემბერი, 1839, კაშირა) — რუსი ფიზიკოსი.

ბიოგრაფია
ივანე დვიგუბსკი დაიბადა 1771 წლის 24 თებერვალს კურსკის გუბერნიის ქალაქ კოროჩაში, მღვდლს ოჯახში. მშობლები ივანეს სასულიერო მოღვაწეობისთვის ამზადებდნენ. 7 წლის ივანე დვიგუბსკი უკვე ლათინურად ლაპარაკობდა. დაწყებითი განათლება მან მშობლიურ ქალაქში მიიღო, რის შემდეგ ხარკოვის კოლეგიურში შევიდა, სადაც დიდი ინტერესი გამოიჩინა ბუნებისმეტყველების მიმართ. კოლეგიუმის დამთავრების შემდეგ დვიგუბსკი იქვე დატოვეს ლათინური ენის მასწავლებლად, მაგრამ ცოტა ხნის მუშაობის შემდეგ თავი „ავადმყოფად" გამოაცხადა და 1793 წელს განთავისუფლდა სამუშაოდან. 1792 წლიდან დვიგუბსკი მოსკოვის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტის სტუდენტია. კურსიდან უკვე იწყებს მთარგმნელობით მუშაობას - გერმანულიდან რუსულ ენაზე თარგმნის სხვადასხვა სამედიცინო ლიტერატურას. აღსანიშნავია რომ საუკუნის მეორე ნახევარში რუსულ ენაზე თითქმის არ მოიპოვებოდა სამედიცინო ლიტერატურა, ამიტომ დვიგუბსკის ამ თარგმნებით რუსული სამედიცინო ტერმინოლოგიის დამუშავებაც.
მიუხედავად იმისა, რომ იგი საექიმო მოღვაწეობისთვის ემზადებოდა, ძალზე დაინტერესდა ფიზიკის საკითხებით, რაც გამოწვეული იყო მისი მასწავლებლის, პროფესორ პეტრე სტრახოვის გავლენით.

1796 წელს დვიგუბსკიმ წარჩინებით დაამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტი და იქვე დატოვეს ბუმებისმეტყველების ისტორიის კაბინეტის გამგედ. მან მონდომებული და დაუღალავი შრომის შედეგად აღნიშნული კაბინეტი ახალი და ფასდაუდებელი კოლექციებით შეავსო. 1798 წელს მან დაიცვა სამაგისტრო დისერტაცია და მიანდეს ლექციების კითხვა ბუნებისმეტყველების ისტორიასა და ფიზიკაში. 1802 წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია ბოტანიკაში. ამავე წელს კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით მიავლინეს გერმანიასა და საფრანგეთში. იქ გამოქვეყნებული შრომების შედეგად დვიგუბსკი აირჩიეს გეტინგენის ფიზიკის საზოგადოების წევრად, საფრანგეთის გალვანური საზოგადოების წევრად, პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტად. 1804 წელს მოსკოვის უნივერსიტეტის საბჭომ მას ევროპაში ყოფნის დროს ექსტრაორდინალური პროფესორის წოდება მიანიჭა.

ივანე დვიგუბსკის შრომები
1798-1808 წლებში დვიგუბსკი მოსკოვის უნივერსიტეტში ფიზიკას ასწავლიდა. 1808 წელს მან გადმოთარგმნა ფრანგი ავტორის ჟაკოტოს „ფიზიკის სახელმძღვანელო". ეს წიგნი შეიცავლა ფიზიკის კანონების მოკლე შინაარსს და ძირითადი ფიზიკური მოვლენების ახსნას. 1814 წელს გამოვიდა მისი მეორე გამოცემა. ეს გადამუშავებული და შევსებული სახელმძღვანელო უკვე საუნივერსიტეტოდ იყო განკუთვნილი.

დვიგუბსკის ფიზიკის ორტომეული მესამედ გამოიცა 1824-1825 წლებში. ეს წიგნი სრულიად ახალი სახელმძღვანელო იყო რომელშიც ავტორმა ბევრ იმ ახალ აღმოჩენას მოუყარა თავი, რომელიც პირველიდან მეორე გამოცემამდე შეიქმნა მოწინავე იდეებით არის გაჟღენთილი სახელმძღვანეოს ბოლო თავი - ოპტიკა.
1912 წლის სამამულო ომის პერიოდში დვიგუბსკი აქტიური მონაწილეობა მიიღო მოსკოვის უნივერსიტეტის ევაკუაციის საქმეში.
1813 წელს დვიგუბსკის ირჩევენ მოსკოვის უნივერსიტეტის ფიზიკის კათედრის გამგედ, 1818 წელს კი ფიზიკა - მათემატიკის ფაკულტეტის დეკანად. დვიგუბსკის დიდი დამსახურება მიუძღვის ახალი ფიზიკური ლაბორატორიების მოწყობაში, მეტეოროლოგიური დაკვირვებების განახლებაში და სხვ.

ივანე დვიგუბსკი გარდაიცვალა 1839 წლის 30 დეკემბერს მოსკოვში.
რამაზ ნოზაძე

რამაზ ნოზაძე (დ. 16 ოქტომბერი, 1983, თბილისი, საქართველოს სსრ, სსრკ) — ქართველი სპორტსმენი (ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა, 96 კგ). ათენის ოლიმპიური თამაშების მეორე პრიზიორი (2004), მსოფლიოს ჩემპიონი (2007) და მესამე პრიზიორი (2003), ევროპის ორგზის ჩემპიონი (2003, 2007) და მესამე პრიზიორი (2008), მსოფლიოს თასის ორგზის (2003, 2004) და ევროპის თასის მფლობელი (2004). მსოფლიოსა (2003) და ევროპის (2003) ჩემპიონი ახალგაზრდებს შორის.

ძირითადი შედეგები
მწვანულა (სოკო)

მწვანულა — ფირფიტოვანთა ჯგუფის სოკო. ქუდი 5–10 სმ დიამეტრისა და ამოზნექილია, ბლაგვი ბორცვით შუაში, ლორწოვანი გარსითაა დაფარული, ფერად მოყვითალო-მომწვანოა, ცენტრში მეტად მუქი. ფეხი ხშირად თითქმის მთლიანად არის ჩაფლული მიწაში. რბილობი თეთრია, გარსის ქვეშ მოყვითალო. გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში. უმთავრესად იზრდება ფიჭვნარში შემოდგომით. თავისი კვებითი თვისებებით მიეკუთვნება მეოთხე კატეგორიის სოკოებს.
ლევან სანაძე

ლევან სანაძე (დ. 16 მარტი, 1928, თბილისი, საქართველოს სსრ, სსრკ — გ. 29 აგვისტო, 1998, მოსკოვი, რუსეთი) — ქართველი სპორტსმენი (მძლეოსნობა). საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1957). ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენის კავალერი.

ბიოგრაფია
დაიბადა თბილისში. იყო ოლიმპიური თამაშების მეორე პრიზიორი (1952, ჰელსინკი — ესტაფეტა 4100 მ), ევროპის ჩემპიონი (1950 — ესტაფეტა 4100 მ) და მესამე პრიზიორი (1954 — ესტაფეტა 4100 მ), სსრკ ორგზის ჩემპიონი (1948, 52 — ესტაფეტა 4100 მ), ექვსგზის მეორე (1948, 52, 54 — რბენა 100 მ; 1948 — რბენა — 200 მ; 1954 — ესტაფეტა 4100 და ესტაფეტა 4400) და შვიდგზის მესამე (1949, 1950, 1953 — რბენა 100 მ; 1950, 1951, 1954 — რბენა 200 მ; 1950 — ესტაფეტა 4400 მ) პრიზიორი. მსოფლიოს სტუდენტური თამაშების ორგზის ჩემპიონი (1951, 1954 — ესტაფეტა 4100 მ) და ორგზის მეორე პრიზიორი (1951, 1954 — რბენა 100 მ), მსოფლიოს ახალგაზრდული თამაშების მეორე (1955 — ესტაფეტა 4100 მ) და მესამე (1953 — ესტაფეტა 4100 მ) პრიზიორი. პირადი საუკეთესო შედეგები: 100 მ — 10,3 წმ; 200 მ — 21,4 წმ.

ძირითადი შედეგები
რამაზ ფალიანი

რამაზ ფალიანი (დ. 31 აგვისტო, 1973, მესტია, საქართველოს სსრ, სსრკ) — ქართველი მოკრივე. მსოფლიოს ჩემპიონი (2001) და ორგზის მესამე პრიზიორი (1993, 1999), ევროპის სამგზის ჩემპიონი (1996, 1998, 2000), „კეთილი ნების თამაშებში“ გამარჯვებული (1994), ოლიმპიური თამაშების მესამე პრიზიორი (1992, ბარსელონა), და ოლიმპიური თამაშების მონაწილე (1996, ატლანტა და 2000, სიდნეი — ორივე შემთხვევაში მეხუთე ადგილზე გავიდა), ხმელთაშუა ზღვის ქვეყნების ჩემპიონი (2000), ახალგაზრდებს შორის ევროპის ჩემპიონი (1989). სხვადასხვა დროს გამოდიოდა რუსეთისა (1993–1996) და თურქეთის სახელით (1997–2001). არის სსრკ, რუსეთისა და თურქეთის ჩემპიონი. 2002 წლიდან გადავიდა პროფესიულ კრივში, სადაც გამოდის საქართველოს სახელით. არის -ის საჩემპიონო ქამრის მფლობელი. 2012 იყო საქართველოს მოკრივეთა ნაკრების მთავარი მწვრთნელი. საბჭოთა კავშირის საერთაშორისო კლასის სპორტის ოსტატი (1989). რუსეთის სპორტის დამსახურებული ოსტატი.

ძირითადი შედეგები
შოთა ქველიაშვილი

შოთა ქველიაშვილი (დ. 1 იანვარი, 1938, თბილისი, საქართველოს სსრ, სსრკ — გ. 25 აპრილი, 2004) — ქართველი სპორტსმენი (სასტენდო და ტყვიის სროლა). 1965 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. სსრკ და ევროპის მრავალგზის რეკორდსმენი, ოლიმპიური თამაშების (1964, ტოკიო) ვერცხლის პრიზიორი. გაიმარჯვა მრავალ საერთაშორისო შეჯიბრებაში, საერთაშორისო კატეგორიის მსაჯი, ტყვიის სროლის საერთაშორისო ფედერაციის წევრი. 1969–1973 წლებში მუშაობდა სპორტულ-ადმინისტრაციულ ორგანოებში. 1976–1986 წლებში იყო საქართველოს სპორტული კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილე და საქართველოს ფიზიკური აღზრდისა და სპორტის აკადემიაში კათედრის გამგე. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები.

ტიტულები და ჯილდოები
ზაფხულის ოლიმპიადის ვერცხლის პრიზიორი (1964, ტოკიო; ნებისმიერი შაშხანა — 3 40, 300 მ – 1144 ქულა), ევროპის ჩემპიონი (1959, მილანი, მცირეკალიბრიანი შაშხანა — გუნდური; 1969, პლზენი, ნებისმიერი შაშხანა, წოლელა), ევროპის ვიცე-ჩემპიონი (1969, პლზენი, ნებისმიერი შაშხანა, წოლელა — პირადი და გუნდური), სსრკ ჩემპიონი (1961, მოსკოვი, ნებისმიერი შაშხანა, ჩოქელა; 1964, მოსკოვი, ნებისმიერი შაშხანა — 3 40 მ; 1968, კიევი, ნებისმიერი შაშხანა, ჩოქელა), სსრკ ვიცე-ჩემპიონი (1961, მოსკოვი, ნებისმიერი შაშხანა — 3 40 მ; 1963, მოსკოვი, ნებისმიერი შაშხანა — 3 40 მ; 1968, კიევი, ნებისმიერი შაშხანა — 3 40 მ), სსრკ ჩემპიონატის ბრინჯაოს პრიზიორი (1959, მცირეკალიბრიანი შაშხანა — 3 40 მ; 1963, მოსკოვი, ნებისმიერი შაშხანა, ჩოქელა; 1967, მოსკოვი, ნებისმიერი შაშხანა, ჩოქელა), სსრკ ხალხთა სპარტაკიადის ვიცე-ჩემპიონი (1959, 1963; გუნდური), სსრკ ხალხთა სპარტაკიადის ბრინჯაოს პრიზიორი (1963, 1967), მსოფლიოს ჩემპიონი ახალგაზრდებში (1958) სსრკ საერთაშორისო კლასის სპორტის ოსტატი (1964), საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1967), ღირსების ორდენის კავალერი (1997).

2006 წლიდან საქართველოს ტყვიის სროლის ფედერაცია შოთა ქველიაშვილის სახელობის საერთაშორისო ტურნირს ატარებს.

ძირითადი შედეგები
მწვანე ჩაი

მწვანე ჩაი — ჩაის ერთ-ერთი ნაირსახეობა; იძლევა ღია მომწვანო-ყვითელი ფერის, ძლიერი არომატისა და მომწარო-მწკლარტე გემოს მქონე ნაყენს. მწვანე ჩაის დამზადების ტექნოლოგიაში ამოღებულია ღნობისა და ფერმენტაციის პროცესები, რაც განაპირობებს მის დამახასიათებელ თვისებებს. შავ ჩაისთან შედარებით, მწვანე ჩაი იწვევს ადამიანის ორგანიზმის მოქმედების მეტად აღგზნებას. შეიცავს 12-დან 18,6 %-მდე სათრიმლავ ნივთიერებას (ტანიდებს), დაახლ. 1,5 % კოფეინს.
ჩვეულებრივი მწვანულა

ჩვეულებრივი მწვანულა, მწვანულა — ფრინველი მთიულასებრთა ოჯახისა. შეფერილია ზეთისხილისფერ-მწვანედ. გავრცელებულია ევროპის, დასავლეთ აზიისა და ჩრდილო-დასავლეთ აფრიკის ფოთლოვან ტყეებში, საქართველოში ბუდობისას გვხვდება; სამხრეთ რაიონებში მკვიდრად ცხოვრობს, ჩრდილოეთი რაიონებიდან კი ზამთრობით სამხრეთისაკენ მიფრინავს. ბუდეს ხეებზე აკეთებს. 1–2-ჯერ ბუდობს ზაფხულში; დებს 4–6 კვერცხს. იკვებება თესლითა და კენკრით, იშვიათად მწერებით.
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ბიუჯეტი

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ბიუჯეტი — საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში არსებული სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა საკმაოდ მძიმე იყო, რაც შესაბამისად აისახებოდა სახელმწიფო ბიუჯეტზეც. საქართველოს ფინანსთა და ვაჭრობა-მრეწველობის მინისტრის ამხანაგის (მოადგილის) სიმონ ავალიანის მონაცემებით, 1918-1919 წლებში შემოსავლით დაფარული იყო სახელმწიფო ბიუჯეტის 25%, ხოლო 1919-1920 წლებში — 40%.

მიუხედავად ამისა, საქართველოში იმხანად შექმნილი სოციალურ -ეკონომიკური ვითარება მაინც უკეთესი იყო როგორც მეზობელ ქვეყნებთან (რუსეთი, სომხეთი, აზერბაიჯანი), ასევე, სხვა არაერთ სახელმწიფოსთან შედარებით. ამ თვალსაზრისით, საქართველოს მონაცემები უტოლდებოდა საშუალო ევროპულ მაჩვენებლებს. კერძოდ, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ფინანსთა და ვაჭრობა-მრეწველობის მინისტრის კონსტანტინე კანდელაკის ცნობით, 1919-1920 წლებში სახელმწიფო შემოსავლით დაფარული იყო ქვემოთ ჩამოთვლილი ქვეყნების სახელმწიფო ბიუჯეტის შემდეგი ნაწილი: გერმანიაში — 7 %; ესტონეთში — 7%; პოლონეთში — 0%; რუმინეთში — 6%; იტალიაში — 8%.

საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური ვითარების შედარებით სტაბილურობას ჩვენი ქვეყნის დამოუკიდებლობის მოწინააღმდეგენი ხსნიდნენ რუსეთის იმპერიის დანგრევის შემდეგ ჩვენში დარჩენილი სახელმწიფო ქონების ვითომდაც „დიდი რაოდენობით“. აქვე უნდა გავიხსენოთ, რომ იმ პერიოდში წარმოქმნილ ყველა ახალ სახელმწიფოს დარჩა უძრავმოძრავი ქონება იმ ქვეყნებისა, რომელთაც ისინი გამოეყვნენ. ეს მოვლენა სრულებით ბუნებრივად მიიჩნევა საერთაშორისო პრაქტიკაში. კ. კანდელაკი წერდა: საბჭოთა კავშირის ხელისუფლების მიერ დადგენილ იდეოლოგიურ ჩარჩოებში მოქცეული მკვლევრები იძულებულნი იყვნენ, რომ საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში არსებული მდგომარეობა და, მათ შორის, სოციალურ-ეკონომიკური ვითარებაც მაქსიმალურად უარყოფით ჭრილში წარმოეჩინათ. ასეთი არაობიექტური მიდგომის ერთ-ერთ ნიმუშს წარმოადგენს საქართველოს კომუნისტური პარტიის პირველი მდივნის (1938-1952 წლებში) კანდიდატურის ჩარკვიანის გამოკვლევა, სადაც ავტორი ცდილობს, არა მხოლოდ გააკრიტიკოს, არამედ სასტიკად დაგმოს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ხელისუფლების ეკონომიკური პოლიტიკა, რომელსაც იგი „ანტიხალხურს“ უწოდებს.
რადი ხაბიროვი

რადი ხაბიროვი (; დ. 20 მარტი, 1964, საირანოვო, იშიმბაის რაიონი, ბაშკირეთი) — რუსი პოლიტიკოსი. ბაშკირეთის მეთაურის მოვალეობის შემსრულებელი 2018 წლის 11 ნოემბრიდან.

ბიოგრაფია
დაიბადა პედაგოგების ოჯახში. იყო სამი შვილიდან ყველაზე უმცროსი.

1984-1989 წლებში სწავლობდა ბაშკირეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე, ხოლო 1992-1994 წლებში იყო თურქეთის დედაქალაქ ანკარაში მდებარე ბილკენტის უნივერსიტეტის მაგისტრანტი.

1981-1982 წლებში მუშაობდა იშიმბაის სატრანსპორტო მრეწველობის ქარხნის მღარავის თანაშემწედ.1889-1992 წლებში არის ბაშკირეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სახელმწიფო სამართლისა და იურიდიული ფაკულტეტის კათედრის ასისტენტი. 1994-1998 წლებში ამავე უნივერსიტეტის უფროსი მასწავლებელია. 2002 წლამდე იურიდიული ფაკულტეტის დეკანის მოადგილე, ხოლო 2002-2003 წლებში უნივერსიტეტის სამართლის ინსტიტუტის დირექტორია.

პოლიტიკური კარიერა
2003-2008 წლებში ბაშკირეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტის ადმინისტრაციის ხელმძღვანელია. 2017 წლის 25 იანვრიდან მოსკოვის ოლქის ქალაქ კრასნოგორსკის საქალაქო ოლქის ხელმძღვანელის მოვალეობის შემსრულებელია, ხოლო ამავე წლის 28 მარტიდან ხელმძღვანელი.

2018 წლის 11 ოქტომბერიდან ბაშკირეთის რესპუბლიკის მეთაურის მოვალეობის შემსრულებელია. მეთაურის არჩევნები გაიმართება 2019 წლის 8 სექტემბერს.

ოჯახი
პირველი ქორწინებიდან ჰყავს ორი შვილი: სვეტლანა (1989 წ.) და რიტა (1998 წ.). 2014 წელს სვეტლანა ხაბიროვა გათხოვდა ავსტრიაში.

მეორე მეუღლე კარინე ხაბიროვა (ქალიშვილობის გვარი — ავეტისიანი) ექიმი-სტომატოლოგია, მასთან 2017 წელს შეეძინა შვილი ფარიტი.
სუჯუკი

სუჯუკი , შუჟუკი ანდა ჩუჟუკი , ჩუჩუკი , სუჯუკი  — ძეხვის ერთ-ერთი ტრადიციული ნაირსახეობა თურქულენოვან და ახლოაღმოსავლურ ხალხებში. ოსმალეთის იმპერიის დროს, ამ კერძმა ფართო გავრცელება ჰპოვა არაბებში , ბერძნებში , სომხებში , ბულგარელებში , სერბებში, ხორვატებში, ბოსნიელებში და მაკედონიელებში . აზერბაიჯანში ხორცის სუჯუკს დოლმას, ანუ გამოტენილს უწოდებენ. თურქეთში, თანამედრო ლიტერატურაში სუჯუკის განსასაზღვრად გამოიყენება ტერმინი ბუბმარ დოლმასი — ნაწლავებში ამოვსებული. სუჯუკის თათრული სახელწოდებაა თუთირმა.

გალერეა
ასევე იხილეთ
ქაზი-ქართა
ჩურჩხელა
მახანი (ძეხვი)
ჰასიპი — მსგავსი კერძი უზბეკურ სამზარეულოში
საჩი

საჩი — წარმოადგენს მეტალის ან კერამიკის თხელი ზარის ფორმის სახურავს, რომელიც ხორცის ან პურის საცხობის დასახურად გამოიყენება. მას ზემოდან ნაცარს და გავარვარებულ ნაკვერჩხალს აყრიან, რაც კონვექციური ცხობის ეფექტს ქმნის. გუმბათის ფორმა ცხობის დროს ორთქლს შიგნით ცირკულაციის საშუალებას აძლევს. მომზადების ასეთი პროცესით ხორცეული, თევზეული და ბოსტნეული რჩება წვნიანი. ის ასევე გამოიყენება პურის და ისეთი რტადიციული საკონდიტრო ნაწარმის საცხობად როგორიცაა ბურეკი.

სტადიციულად საჩი იყო მარტივი ღუმელი, ან ღუმელის შემცვლელი იმ ოჯახებისთვის ვისაც ღუმელის შეძენის საშუალება არ ჰქონდა. სახურავი ხშირად საცხობადაც გამოიყენებიდა. დღეს საჩი როგორც საცხობი მოწყობილობა რესტორნებში მთელი ბალკანეთის მასშტაბით აქტიურად გამოიყენება. ასევე გავრცელებულია საბერძნეთში (სადაც ჰქვია , ან ) და თურქეთში. საჩი ასევე შეიძლება ეწოდებოდეს ამ საცხობში მომზადებულ ხორცის და ბოსტნეულის კერძს.

ბულგარეთში სიტყვა საჩი ( ან ) აღნიშნავს თიხის თხელ ფილას რომელსაც ასხელებენ და მაგიდაზე დებენ. მასზე აცხობენ თხლად დაჭრილ ბოსტნეულს და ხორცს. ცხობის დროს ცხიმი არ გამოიყენება და ზევიდან არაფერს ახურებენ.

გალერეა
ბოთლიხური ენა

ბოთლიხური ენა (თვითდასახელება: ) — ნახურ-დაღესტნური ენათა ოჯახის დაღესტნური ენების ხუნძურ-ანდიური ენათა ჯგუფის ანდიური ქვეჯგუფის ერთ-ერთი უმწერლობო ენა. გავრცელებულია ბოთლიხის რაიონის ორ აულში — ბოთლიხსა და მიარსუში.

გრამატიკა
ბოთლიხური ენის ფონეტიკურ სისტემაში 5 მარტივი ხმოვნის გარდა არის ნაზალიზებული ხმოვნები. ყრუ სპირანტებსა და აფრკატებს შორის ფონოლოგიური დაპირისპირებაა: „სუსტი—ძლიერი“. დასტურდება ფარინგალური და ლარინგალური თანხმოვნები, სპეციფიკური ყრუ ლატერალური თანხმოვნები. მახვილი სუსტი, დინამიკურია.

ბოთლიხური ენა აგლუტენაციურია, ანალიზური წყობის ტენდენცია აქვს (უპირატესად ზმნაში). ყველა მორფოლოგიური კატეგორია, გრამატიკული კლასის გარდა, გადმოცემულია სუფიქსებით. მხოლობით რიცხვში გარჩეულია 3 გრამატიკული კლასი, მრავლობითში 2 (ცოცხალთა და არაცოცხალთა). ბრუნება განვითარებულია: 4 ძირითადი ბრუნვის გარდა დასტურდება ორ ათეულამდე ლოკატიური ბრუნვა, რომელიც 6 სერიას ქმნის. ზმნა იცვლება გრამატიკული კლასებისა და დრო-კილოთა მიხედვით. ძირითადი დროებია აწმყო, ნამყო და მყოფადი. ზმნაში რიცხვის გადმოცემა დაკავშირებულია გრამატიკული კლასის აღნიშვნასთან. ბრძანებითში გარჩეულია გარდამავლობა-გარდაუვალობა. სიტყვაწარმოება სუსტადაა განვითარებული. გარდამავალი ზმნა ერგატიულ კონსტრუქციას ქმნის. რთული წინადადების ასაგებად გამოიყენება მიმღეობიანი და აბსოლუტივიანი კონსტრუქციები.

ბოთლიხური ენაში ძირითადი ლექსიკური ფონდი კარგადაა დაცული, თუმცა ბევრია ნასესხები სიტყვაც. ბოთლიხისა და მიარსუს მეტყველებას შორის უმნიშვნელო სხვაობაა (ძირითადად ფონეტიკური ხასიათისა). ბოთლიხელები ორენოვანი ხალხია: დედაენის გარდა ყველამ იცის ახლომონათესავე ხუნძური, რომელიც მათთვის სალიტერატურო ენაა (ხუნძურ ენაზეა ადგილობრივი საქმისწარმოება, დაწყებითი სკოლა და ადგილობრივი გაზეთი).
ჰედვიგია იაგელონი

ჰედვიგია იაგელონი , აგრეთვე ცნობილია როგორც იადვიგა (; დ. 21 სექტემბერი, 1457 — გ. 18 თებერვალი, 1502) — იაგელონთა დინასტიის წარმომადგენელი. პოლონეთის მეფე კაზიმირ -ისა და დედოფალ ელიზაბეთ ავსტრიელის ასული. ბავარიის ჰერცოგინია 1479-1502 წლებში როგორც გეორგ ბავარიელის მეუღლე.

ბიოგრაფია
ჰედვიგია დაიბადა 1457 წლის 21 სექტემბერს კრაკოვში. იგი იყო პოლონეთის მეფე და ლიტვის დიდ მთავარ კაზიმირ -ისა და დედოფალ ელიზაბეთ ავსტრიელის მეორე შვილი და პირველი გოგონა. 1474 წლიდან ბავარიისა და პოლონეთის სამეფო კარებს შორის მოლაპარაკებები დაიწყო. საბოლოოდ შეთანხმება შედგა, რომლის მიხედვითაც ჰედვიგია ცოლად უნდა გაჰყოლოდა ბავარიის ჰერცოგ ლუდვიგ -ის უფროს ვაჟს, პრინც გეორგს;

ვინაიდან ჰედვიგიას დედის მხრიდან ისინი ახლო ნათესავები იყვნენ, ქორწინებაზე რომის პაპის თანხმობა იყო საჭირო, რომელიც მალევე მიიღეს.

1475 წლის 14 ნოემბერს ჰედვიგია და გეორგ ბავარიელი დაქორწინდნენ. საქორწინო ღონისძიებები ექვსი დღე გაგრძელდა და შუა საუკუნეების ყველაზე გლამურული ქორწილის სახელით შევიდა ისტორიაში. დღესაც კი, ქალაქ ლანდშატში, სადაც ისინი დაქორწინდნენ, ტრადიციულად ყოველ ოთხ წელიწადში ამ დღეს დიდი ზარ-ზეიმი იმართება ამ ამბავთან დაკავშირებით.

1485 წლიდან ჰედვიგია ბურგჰაუზენის ციხესიმაგრეში ცხოვრობდა. მათი ქორწინება ბედნიერი არ ყოფილა. მისი ქმარი საჯაროდ იყო ცნობილი, როგორც ლოთი და აღვირახსნილი კაცი. სამეფო კარის ცხოვრება გვიამბობს, რომ ბავშვების გაჩენის შემდეგ, ჰედვიგია გამუდმებით უკეტავდა კარს გეორგს, რადგან მასთან არანაირი ურთიერთობა აღარ სურდა. მათი ხუთი შვილიდან, მხოლოდ ორმა გოგონამ მიაღწია ზრდასრულობამდე.

ჰედვიგია 1502 წელს, ბურგჰაუზენში გარდაიცვალა. იგი დაკრძალეს ცისტერციანელთა ორდენის ეკლესიაში. 1803 წელს, ფრანგებმა ეს ეკლესია და მისი საფლავი გაანადგურეს.

შვილები
ლუდვიგი (1476-1496), გარდაიცვალა დაუქორწინებელი;
რუპერტი (1477), გარდაიცვალა ჩვილი;
ელიზაბეთი (1478-1504), ცოლად გაჰყვა რაინის პფალცგრაფ რუპერტს;
მარგარეტი (1480-1531), დონაუს აბატისა;
ვოლფგანგი (1482), გარდაიცვალა ჩვილი;
აბდელქადერ ბენსალაჰი

აბდელქადერ ბენსალაჰი (; დ. 17 მაისი 1942, ფელაუსენი – გ. 22 სექტემბერი, 2021) — ალჟირელი სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე. 2019 წლის 2 აპრილიდან 19 დეკემბრამდე ალჟირის პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი. ერთა საბჭოს თავმჯდომარე 2002 წლის 2 ივლისიდან.

ბიოგრაფია
1970 წლიდან 1974 წლამდე იყო ბეირუთში ალჟირის მედიისა და კულტურის ცენტრის დირექტორი. 1974-1977 წლებში გაზეთ „ “-ის რედაქტორია. 2013-2015 წლებში კი — ეროვნულ-დემოკრატიული გაერთიანების გენერალური მდივანი. 2002 წლის 2 ივლისიდან ალჟირის ერთა საბჭოს სპიკერია.

2019 წლის 2 აპრილს ალჟირში მიმდინარე საპროტესტო აქციების ფონზე ქვეყნის მეთაურმა აბდელაზიზ ბუტეფლიკამ თანამდებობა დატოვა და ალჟირის კონსტიტუციის 102-ე მუხლის თანახმად ქვეყნის პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი გახდა ერთა საბჭოს ხელმძღვანელი აბდელქადერ ბენსალაჰი.
იან I ალბერტი

იან ალბერტი (; დ. 27 დეკემბერი, 1459 — გ. 17 ივნისი, 1501) — იაგელონთა დინასტიის წარმომადგენელი. პოლონეთის მეფე კაზიმირ -ისა და დედოფალ ელიზაბეთ ავსტრიელის ვაჟი. პოლონეთის მეფე 1492-1501 წლებში. გარდაიცვალა უცოლ-შვილოდ, რის გამოც ტახტზე მისი ძმა, ალექსანდრე ავიდა.

ბიოგრაფია
იან ალბერტი დაიბადა 1459 წლის 27 დეკემბერს კრაკოვში. იგი იყო პოლონეთის მეფე კაზიმირ -ისა და მისი ცოლის, დედოფალ ელიზაბეთ ავსტრიელის შუათანა ვაჟი. დედის მხრიდან მისი პაპა გერმანიის, უნგრეთის, ბოჰემიის, ავსტრიისა და ხორვატიის მეფე ალბრეხტ იყო. ასევე იგი უნგრეთის მეფე სიგიზმუნდ -ის შვილიშვილი და საღვთო რომის იმპერატორ ფრიდრიხ -ის ბიძაშვილი გამოდიოდა. ჯერ კიდევ ბავშვობაში, მისმა უფროსმა ძმამ, პრინცმა ვლადისლავმა უნგრეთის ტახტის სანაცვლოდ უარი თქვა პოლონეთის მემკვიდრეობაზე, რის გამოც იანი ტახტის მემკვიდრე გახდა. 1492 წელს მამამისი გარდაიცვალა და პოლონეთის მეფე იან , ხოლო ლიტვის დიდი მთავარი მისი ძმა — ალექსანდრე ხდება.

როგორც ქრისტიანობის დამცველი, იანი ტახტზე ასვლისთანავე ჩაება მუსულმან ოსმალებთან ბრძოლაში. მის კამპანიას მალევე მისი ძმა, უნგრეთის მეფე ვლადისლავ -ც მიემხრო და ძმებმა თავიდან დიდ წარმატებას მიაღწიეს ოსმალებთან ბრძოლაში. დიდი ძალაუფლების მქონე იაგელონ ძმებს, რომელთა სამფლობელოებიც შავი და ადრეატიკის ზღვებიდან ბალტიის ზღვამდე იყო გადაჭიმული, ცხადია მალევე გამოუჩნდნენ მტრებიც. 1492 წელსვე მათ წინააღმდეგ გაერთიანდნენ ავსტრიის ერცჰერცოგი მაქსიმილიან და მოსკოვის დიდი მთავარი ივანე . ასევე მათ წინააღმდეგ აღსდგა მოლდოვეთის მმართველიც, რომელიც ოსმალთა მიმართ კეთილად იყო განწყობილი. 1494 წელს ალექსანდრემ, იანმა და ვლადისლავმა საგანგებო თათბირი მოიწვიეს, სადაც გაურიგდნენ თავიანთ სიძეს, ბრანდენბურგის კურფიურსტს და მტრებს ომი გამოუცხადეს. უძლეველ რუსეთთან ომის თავიდან ასაცილებლად ალექსანდრემ ცოლად ივანე -ის ასული ელენა მოსკოველი შეირთო.

1496 წელს იანი სათავეში ჩაუდგა 80, 000 კაციან არმიას. იგი შეიჭრა მოღალატე მოლდოვეთში, დაარბია იქაურობა, ჩამოაგდო მისი მმართველი და მოლდოვეთი უშუალოდ პოლონეთს მოუერთა. ამ დროს მოლდოველებს ოსმალები მიეშველნენ, რომლებმაც სასტიკად დაამარცხეს პოლონელები. ამის შემდეგ მისი ლაშქარი დაიშალა და უკან გაბრუნდა.

უკან დაბრუნებულმა იანმა ახლა უკვე ჩრდილოეთისკენ მიმართა ყურადღება და ტევტონთა დიდ მაგისტრ ფრიდრიხ ვეტინს ომი გამოუცხადა. მან ჯარების შეგროვებაც დაიწყო, თუმცა მოულოდნელად, 1501 წელს 41 წლის ასაკში უშვილოდ დაიღუპა. ამის გამო ტახტზე მისი ძმა, ალექსანდრე ავიდა.