ევოლუციის ქრონოლოგია

ევოლუციის ქრონოლოგია — დედამიწაზე სიცოცხლის განვითარების საკვანძო ეტაპების მონახაზი არსებული სამეცნიერო თეორიის მიხედვით. ბიოლოგიაში, ევოლუცია წარმოადგენს ბიოლოგიური პოპულაციების მემკვიდრეობითი ნიშან-თვისებების ცვლილებებს თაობათა მანძილზე. ბიოლოგიური ორგანიზაციის ნებისმიერ დონეზე, სამეფოდან სახეობის ჩათვლით, ასევე, ინდივიდუალურ ორგანიზმებში და ისეთ მოლეკულებში, როგორიცაა დნმ და პროტეინები, არსებული მრავალფეროვნება სწორედ ევოლუციური პროცესების შედეგია. ამჟამად არსებულ ცოცხალ ორგანიზმებს შორის არსებული მსგავსება მიუთითებს საერთო წინაპრის არსებობაზე, რომლისგანაც ყველა ცნობილი სახეობა, ცოცხალიცა და გადაშენებულიც, ევოლუციური პროცესების შედეგად წარმოიშვა. დედამიწაზე ოდესმე არსებულ სახეობათა 99 პროცენტზე მეტი, რაც, დაახლოებით, 5 მილიარდ სახეობას უტოლდება, გადაშენებულად ითვლება. დედამიწაზე ამჟამად არსებულ სახეობებათა რაოდენობის გაანგარიშება მერყეობს 10-დან 14 მილიონ სახეობამდე, რომელთაგანაც მხოლოდ 1.2 მილიონი სახეობაა დოკუმენტირებული, ხოლო დაახლოებით 86% ჯერ აღწერილი არაა. მეორეს მხრივ, 2016 წლის მაისში გამოქვეყნებული სამეცნიერო კვლევის მიხედვით, დედამიწაზე აჟამად 1 ტრილიონ სახეობაზე მეტი არსებობს, აღწერილი კი მხოლოდ მათი 1 პროცენტის ერთი მეათასედი ნაწილია.

სტატიაში მოცემული თარიღები მიახლოებითია და ემყარება ამჟამინდელ სამეცნიერო მტკიცებულებებს. მიუხედავად ამისა, ბიომრავალფეროვნების შესახებ წინააღმდეგობრივი ხედვები არსებობს. უფრო ტრადიციული მიდგომის მიხედვით, ბიომრავალფეროვნება დედამიწაზე დროის გასვლასთან ერთად განუხრელად იზრდებოდა. საწინააღმდეგოდ ამისა, არსებობს მოსაზრება, რომ დედამიწის ბიომრავალფეროვნების გზა ანიჰილაციისა და დივერსიფიკაციის მონაცვლეობას წარმოადგენს და წარსულის გარკვეულ პერიოდებში, მაგალითად, კამბრიული აფეთქების დროს, უფრო დიდი ბიომრავალფეროვნება არსებობდა.

გადაშენება
სახეობათა გადაშენების პროცესი მუდმივად მიმდინარეობს, რისი მიზეზიცაა გარემოს ცვლილებები, ორგანიზმების კონკურენცია ეკოლოგიური ნიშის დასაკავებლად და გენეტიკური მუტაციები, რის შედეგადაც ძველი სახეობებისგან ახლები წარმოიქმნება. დროდადრო, დედამიწის ბიომრავალფეროვნება განიცდის სწრაფ განადგურებას, რასაც მასობრივი გადაშენება ეწოდება. ამ დროს სახეობათა გადაშენების ტემპი ჩვეულებრივზე გაცილებით მაღალია. მასობრივი გადაშენების მოვლენა, ხშირად, მცირე მასშტაბის გადაშენებათა აკუმულაციას წარმოადგენს დროის შედარებით მოკლე პერიოდში.

დედამიწაზე მომხდარი პირველი ცნობილი მასობრივი გადაშენება იყო ჟანგბადის დიდი კატასტროფა ( 2.4 მილიარდი წლის წინ, რამაც პლანეტის ანაერობული სიცოცხლის უდიდესი ნაწილის მოსპობა გამოიწვია. მეცნიერების მიერ დადგენილია ამ მოვლენის შემდეგ მომხდარი 5 ძირითადი მასობრივი გადაშენება:

ორდოვიციულ–სილურული გადაშენება: 440 მილიონი წლის წინ. განადგურდა სახეობათა 86%, მათ შორის გრაპტოლიტები.
გვიანდევონური გადაშენება: 375 მილიონი წლის წინ. განადგურდა სახეობათა 75%, მათ შორის, ტრილობიტების უმეტესობა.
პერმულ–ტრიასული გადაშენება, „დიდი სიკვდილი“: 251 მილიონი წლის წინ. განადგურდა სახეობათა 96%, მათ შორის, ტაბულეტები, იმ დროს არსებული ხეების უმეტესობა და სინაპსიდები.
ტრიასულ–იურული გადაშენება: 200 მილიონი წლის წინ. განადგურდა სახეობათა 80%, მათ შორის, კონოდონტები.
ცარცულ–პალეოგენური გადაშენება: 66 მილიონი წლის წინ. განადგურდა სახეობათა 76%, მათ შორის ამონიტები, მოზაზავრები, იქთიოზავრები, პლეზიოზავრები, პტეროზავრები და არამფრენი დინოზავრები.

(თარიღები და პროცენტები მიახლოებითია.)

დეტალური ქრონოლოგია
ჰადეური ეონი
400 მილიონი წლის წინ და უფრო ადრე

არქეული ეონი
4 ― 2.5 მილიარდი წლის წინ

პროტეროზოული ეონი
2.5 მილიარდი ― 542 მილიონი წლის წინ. შედგება პალეოპროტეროზოული, მეზოპროტეროზოული და ნეოპროტეროზოული ერებისგან.

ფანეროზოული ეონი
542 მილიონი წლის წინ ― დღემდე

ფანეროზოული ეონით („კარგად გამოხატული სიცოცხლის“ ეონი) იწყება მრავალრიცხოვანი, ნიჟარიანი და ნაკვალევის მქონე ორგანიზმთა ნამარხების გამოჩენა. იგი იყოფა პალეოზოურ, მეზოზოურ და კაინოზოურ ჯგუფებად, რომლებიც ერთმანეთისგან მასობრივი გადაშენების მოვლენებითაა გამოყოფილი.

პალეოზოური ერა
542 მილიონი წლის წინ ― 251.0 მილიონი წლის წინ

მოიცავს კამბრიულ, ორდოვიციულ, სილურულ, დევონურ, კარბონულ და პერმულ პერიოდებს.

მეზოზოური ერა
251.4 მილიონი წლის წინ ― 66 მილიონი წლის წინ

მოიცავს ტრიასულ, იურულ და ცარცულ პერიოდებს.

კაინოზოური ერა
66 მილიონი წლის წინ – დღემდე

ისტორიული გადაშენებები