iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
დიდი ქალაქი

დიდ ქალაქად ითვლება ქალაქი, რომლის მცხოვრებთა რიცხვი 100.000 კაცს აღემატება. ცნება მიღებული იქნა 1887 წელს, საერთაშორისო სტატისტიკოსთა კონფერენციის მიერ.

საქართველოს დიდი ქალაქები
2020 წლის აღწერით საქართველოში 4 დიდი ქალაქია:

თბილისი (1.184.800)
ბათუმი (169.150)
ქუთაისი (135.200)
რუსთავი (128.700)

მეხუთე დიდი ქალაქი 2003 წლამდე სოხუმი იყო, მაგრამ მისი მოსახლეობა კონფლიქტის გამო შემცირებულია (43 700).

გერმანიის დიდი ქალაქები
2006 წლის ბოლოსთვის, გერმანიას 82 დიდი ქალაქი აქვს.

დანარჩენ 8 ქალაქში, და საუკუნის გერმანიაში 100.000 მცხოვრებზე მეტი ცხოვრობდა ისე, რომ სულ 90 ქალაქი არსებობდა, რომელსაც დიდი ქალაქი ეწოდებოდა.

გერმანიის 82 დიდ ქალაქში 2006 წლისათვის სულ 25.449.822 კაცი ცხოვრობდა. რაც ნიშნავს გერმანიის საერთო მოსახლეობის 30,9 %–ს. (2006 წლის 31 დეკემბრის მონაცემები: 82.315.000 ).

იხილე ასევე გერმანიის დიდი ქალაქების სია

ავსტრიის დიდი ქალაქები
2007 წლის 1. იანვარს ავსტრიის სტატისტიკის მიხედვით

ვენა (1.664.146)
გრაცი (247.698)
ლინცი (188.894)
ზალცბურგი (149.018)
ინსბრუკი (117.693)

იხილე ასევე ავსტრიის ქალაქების სია

შვეიცარიის დიდი ქალაქი
შვეიცარიის ფედერალური სამსახურის სტატისტიკის 2006 წლის 31 დეკემბრის მონაცემების მიხედვით

ციურიხი (350.125)
ჟენევა (178.603)
ბაზელი (163.081)
ბერნი (122.422)
ლოზანა (118.049)

იხილე ასევე შვეიცარიის ქალაქები

დიდი ქალაქები მსოფლიოს მასშტაბით
2002 წლისათვის მსოფლიო მასშტაბით დაახლ. 1700 იყო, რომელშიც 100.000 მცხოვრებზე მეტი ცხოვრობდა.
ლორე

ლორე, ლორი — შუა საუკუნეების ციხე-ქალაქი და ისტორიული მხარე ტაშირში (ახლანდელი სომხეთი). ქალაქის ნანგრევები შემორჩენილია ქ. სტეფანავანის ახლოს. დაარსდა საუკუნის 20–იან წლებში ტაშირ ძორაგეტის მეფე დავით უმიწაწყლოს მიერ, 1065 წლიდან კვირიკიდების დინასტიის მიერ ჩამოყალიბებული ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს ცენტრი. მდებარეობდა მაღალ სამკუთხა პლატოზე. ორი მხრით ხეობები იცავდა, მესამე მხრით — ციხესიმაგრეთა კედლების სისტემა. 1118 წელს მეფე დავით აღმაშენებელმა ლორე მიმდებარე ტერიტორიებით საქართველოს სახელმწიფოს შემოუერთა. განსაკუთრებული სამხედრო მნიშვნელობის გამო იგი საქართველოს ამირსპასალართა სადგომი პუნქტი გახდა. განვითარებული ფეოდალიზმის ხანაში მთელ ტაშირს ლორე ეწოდა. 1177 წელს ლორე მეფე გიორგი -ის წინააღმდეგ აჯანყებული ივანე ორბელისა და დემნა უფლისწულის უკანასკნელი საყრდენი პუნქტი იყო. აჯანყების ჩახშობის შემდეგ ქალაქი ამირსპასალარ ყუბასარს გადაეცა. 1186 წლიდან ლორეს მხარგრძელთა ფეოდალური საგვარეულო ფლობდა და საქართველოს სანაპირო საერისთავოს ცენტრი იყო. მხარგრძელთა მმართველობის დროს ქალაქი აყვავდა. აშენდა სასახლეები, ეკლესიები, ხიდები. 1236 წელს ლორე მონღოლებმა აიღეს და სასტიკად დაარბიეს. - საუკუნეებში ქალაქი მნიშვნელოვნად დაქვეითდა და ციხესიმაგრის ფუნქციაღა შერჩა. - საუკუნეებში საბოლოოდ დააკნინა ირანელთა და ოსმალთა ლაშქრობებმა. 1918 წელს სომხეთი თავს დაესხა საქართველოს სადავო ტერიტორიების მითვისების მიზნით. სომხეთ-საქართველოს ომი დასრულდა ლორეს ტერიტორიის ნეიტრალურ ზონად გამოცხადებით. 1920 წელს საქართველოს შემადგენლობაში დაბრუნდა. 1921 წელს საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ, რეგიონი საქართველოს ჩამოეჭრა და სომხეთის სსრ-ს გადაეცა.
კვატროპოლი

კვატროპოლი – სახელწოდება ქალაქების ლუქსემბურგის, ტრირის, ზაარბრიუკენისა და მეცის უსაზღვრებო კოოპერაციისა ზაარ-ლორ-ლუქსის რეგიონის ფარგლებში.

ქალაქების ამ კოოპერაციის მიზანი არის სხვადასხვა ამოცანების ფარგლებში ერთობლივი პროექტების მომზადება, გამომუშავება და ჩატარება ინფრასტრუქტურისა და სამომსახურებო სფეროს უკეთ გამოყენება.
ლორის განძი

ლორის განძი — ვერცხლის მონეტების განძი (2430 ც.), რომელიც აღმოჩენილია ლორის ციხის ნანგრევებთან. მონეტები დაზიანებულია. ლორის განძის 600 მონეტა ბიზანტიურია და სავარაუდოა ტრაპიზონის ასპრების იმიტაციას წარმოადგენდეს. 503 ცალი აღმოსავლური მონეტაა, მათ შორის ჯუჩიდური, ჰულაგუიდური, ჯალაერიდების, თემურლენგისა და მისი მარიონეტების (სიურღათმიშისა და მაჰმუდის), თემურიდების, მამლუქების, ყარა-ყოიუნლუსი, აყ-ჭოიუნლუსი.

ლორის განძში 67 ქართული მონეტა აღმოჩნდა, რომელთა უმრავლესობა მოჭრილია ალექსანდრე -ის სახელით და დათარიღებულია 1412 (ქორონიკონით 100). რამდენიმე განეკუთვნება გიორგი -ს (ან -ს) და კონსტანტინე -ს (ან -ს). ლორის განძის ყველაზე გვიანდელი მონეტა მოჭრილია 1426 წელს, ე. ი. განძი ჩაფლულია 1426 წლის შემდეგ.
ლორის პლატო

ლორის პლატო, ლორის ვაკე, ლორის ქვაბული — პლატო სამხრეთ-დასავლეთ სომხეთში. გაწოლილია სამხრეთ კავკასიის ვულკანური მთიანეთის ჩრდილოეთ ნაწილში, მცირე კავკასიონის საზღვრის გასწვრივ. შექმნილია ლავური საფრით, რომელიც გარშემორტყმულია ლოქის, ჯავახეთისა და ბაზუმის ქედებით. სიმაღლე 1550-1700 მ-მდე, სიგრძე 30 კმ, სიგანე 18 კმ. ლორის პლატოს ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს პატარა ტბა ეტიკი. ქვაბულის ფარგლებშია ქალაქი ტაშირი. გაბატონებულია მთა-ველის ლანდშაფტი. მოჰყავთ მარცვლეული, შაქრის ჭარხალი, თამბაქო.
ლორწომის კლდე

ლორწომის კლდე, ალევის კლდე, უნაგირა — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ახალგორის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ალევის ქედის სამხრეთ დაბოლოებაზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1973 მ. ორმაგი მასივია ქარაფოვანი მაღალი სამხრეთი კედლით. აგებულია ზედაიურული კირქვებით. შემოსილია სუბალპური ტყითა და მდელოებით.
ლოსი

ლოსი, ცხენირემი — წყვილჩლიქოსანი ცხოველი ირმისებრთა ოჯახისა. მამალი ლოსის სხეულის სიგრძე 3 მ, მასა 570 კგ აღწევს. დედალი უფრო პატარაა. ლოსს აქვს გრძელი ფეხები, ვიწრო, წვეტიანი ჩლიქები, მოგრძო თავი, ხორციანი ზედა ტუჩი, დიდი, მოძრავი ყურები, ყელის არეში კანოვანი გამონაზარდი, რომელიც ბალნითაა დაფარული. მამლის რქები ნიჩბისებურია და გვერდებისაკენ განზიდული; დედალი ურქოა. ლოსის სხეული უხეში ბეწვითაა დაფარული. კისრის ზედა ნაწილსა და მინდაოში ბეწვი გრძელია და ფაფარს წააგავს. ზამთრობით ლოსი ფერად მუქი მურაა, ზაფხულობით თითქმის შავი, ფეხები თეთრი აქვს. გავრცელებულია ევროპაში, ჩრდილოეთ ამერიკასა და აზიის ტყის ზონაში. იჭრება ტყე-ტუნდრაში, ტყე-ველსა და ველებზე. იკვებება ხის ყლორტებით, ქერქით, ბალახეულით, ხავსით, სოკოებით და სხვა. გვხვდება ერთეულებად ან ქმნის 5-8 (ზოგჯერ 20-მდე) სულისაგან შემდგარ ჯგუფებს. მაკეობა 8 თვემდე გრძელდება. შობს 1-2 ნაშიერს. ძვირფასი სარეწაო ცხოველია (იყენებენ ხორცს, ტყავს).
ობერცენტრი

ობერცენტრი (გერმან. – მთავარი ცენტრი, სიტყვასიტყვით ზედა დონის ცენტრი) ჰქვია სამხარეო დაგეგმარებასა და ეკონომიკურ გეოგრაფიაში ზედა საფეხურის ცენტრალურ ადგილს და წარმოადგენს გერმანელი გეოგრაფის ვალტერ კრისტალერის მიერ დამკვიდრებულ ერთ–ერთ ცნება–ტერმინს ცენტრალური ადგილების სისტემიდან.

ობერცენტრების, ანუ მთავარი ცენტრების და სხვა ცენტრალური ადგილების განსაზღვრა ხდება სამხარეო და რეგიონული დაგეგმარების პროგრამებში.

საერთოდ, ობერცენტრები ირგვლივ მოცულია სხვადასხვა საშუალო დონის ცენტრებით, ანუ ე.წ. მითელცენტრებით. მითელცენტრები თავის მხრივ გადამწყვეტ მნიშვნელობას იძენენ მესამე სეგმენტისათვის, რომელიც ქვედა დონის ცენტრებს წარმოადგენს. ქვედა დონის ცენტრებს უნთერცენტრებს უწოდებენ.

გარდა მთავარი და პერიოდული მოთხოვნილებისა ობერცენტრებში შეიძლება დაფარულ იქნას ასევე სპეციფიკური მოთხოვნილებები, რომელიც მოიცავს ინფრასტრუქტურულ და საყოფაცხოვრებო მომსახურებებს .

განსაკუთრებული ტიპის მაღაზიები
სპეციალური საწარმოები
სპეციალიზებული კლინიკები
თეატრი
მუზეუმები
(უმაღლესი აკადემიური) სასწავლებლები
რეგიონალური უწყებები

ობერცენტრების უფრო ზუსტი ფუნქციური დატვირთვა გერმანიის მასშტაბით მხარიდან მხარეში განსხვავებულად განისაზღვრება. ასე მაგალითად არსებობს დაბალი და მაღალი საფეხურის ობერცენტრების გაგება, რომლის მიხედვითაც კიოლნი და დიუსელდორფი ნორდრაინ–ვესტფალიაში მაღალი საფეხურის ობერცენტრებია, მაშინ როდესაც კრეფელდი დაბალი საფეხურის ობერცენტრადაა მიჩნეული. არსებობს მითელცენტრები, რომელთაც ობერცენტრის ფუნქცია აკისრიათ, რადგან მათ სავალდებულო დატვირთვის მხოლოდ გარკვეული ნაწილი გააჩნიათ. გარდა ამისა, არსებობს ე.წ. ორმაგი ცენტრები, ანუ დოპელცენტრები და ქალაქების კავშირები, რომლებიც ფუნქციურად განავრცობენ ერთმანეთს, რათა ობერცენტრის მოთხოვნილებები ერთად დააკმაყოფილონ.
ლოტკინის გორა

ლოტკინის გორა, ლოტკინი — ძველი უბანი თბილისში, ქალაქის ჩრდილოეთ მხარეს, ახლანდელი „თბილისის ზღვის“ ახლოს. 1848 წელს შედგენილ თბილისის მიდამოების გეგმაზე აღნიშნულია „ლოტკინის თავის გორა“ და „ლოტკინის მთა“. სახელწოდება „ლოტკინი“, ისევე როგორც „ლოტიკი“, დაუდგენელი ქართული სიტყვის რუსული ტრანსკრიპციითაა ნაწარმოები. ლოტკინის გორას ადრევე იყენებდნენ საძოვრებად, აქ ცხვარი მოჰყავდათ გარეკახეთიდან და ქვემო ქართლიდან — გომარეთიდან; პირველი მოსახლენიც აქ სოფ. გომარეთიდან მივიდნენ საუკუნის 20-იან წლებში.
მარიანას ღარი

მარიანას ღარი, მარიანას ღრმული — ვიწრო დეპრესია წყნარი ოკეანის დასავლეთ ნაწილში, ფილიპინის ზღვაში. გადაჭიმულია დაახლოებით 2500 კმ-ზე მარიანას კუნძულების გასწვრივ. აქვს -სებრი პროფილი, ციცაბო (ქანობი 7-9°) კალთები, ბრტყელი ძირი (სიგანე 1-5 კმ). სიღრმე 11023 მ (სიღრმე გაზომა 1957 წელს სსრკ-ს საკვლევ გემ „ვიტიაზის“ ექსპედიციამ, პირველი გაზომვა — 11034 მ), რითაც ის მსოფლიო ოკეანის უღრმესი ადგილია. დაზუსტებით, რომელიც იაპონურმა ზონდმა აწარმოა 1995 წელს – 10920 მ–ს არ აღემატება. ბოლო გაზომვით კი, რომელიც 2011 წელს ამერიკულმა ოკეანოგრაფიულმა ექსპედიციამ ჩაატარა, დაფიქსირდა 10,994 მ (± 40 მ) სიღრმე.
პავიანი

პავიანი — ცხვირვიწრო მაიმუნების გვარი ანთრისებრთა ოჯახისა. მათი სხეულის სიგრძე 75-80 სმ, მასა 30 კგ აღწევს. აქვთ გრძელი ცხვირი, ძალზე განვითარებული ეშვები, ფართო ნესტოები, გრძელი ბეწვი, რომელიც ზოგჯერ ფაფარს წარმოქმნის, დიდი და კაშკაშა ფერის საჯდომი კორძები. წინა და უკანა კიდურები თითქმის თანაბარი ზომისაა, მტევანი და ტერფი მოკლეა, აერთიანებს 5 სახეობას: ჰამადრილი, სფინქსი, ბაბუინი, ანუბისი და ჩაკმა. გავრცელებული არიან აფრიკაში, საჰარის სამხრეთით, ბინადრობენ კლდეებზე დიდ ხროვებად. იკვებებიან მცენარეებით, მწერებით, ფრინველთა კვერცხებით.
სფინქსი (ცხოველი)

სფინქსი, გვინეური პავიანი — ცხვირვიწრო მაიმუნი პავიანის გვარისა. მისი სხეულის სიგრძე 70 სმ, კუდი — 55 სმ აღწევს. წითურ-მურა ფერისაა. გავრცელებული გვინეასა და სენეგალში. სფინქსები ცხოვრობენ ხროვებად — 20-40 ეზემპლარი ერთად. იკვებებიან მცენარეთა ნაყოფით, ფესვებით, პატარ-პატარა ცხოველებით, ფრინველებისა და ქვეწარმავლების კვერცხებით.
ჰამადრილი

ჰამადრილი — ძუძუმწოვარი ცხოველი პრიმატების რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 80 სმ, კუდისა 60 სმ, მასა 20-30 კგ აღწევს. დედალი მამალზე მომცროა. ჰამადრილს აქვს წაგრძელებული დინგი, კარგად განვითარებული წითელი ფერის საჯდომი კორძები. გავრცელებულია აღმოსავლეთ ეთიოპიაში, აღმოსავლეთ სუდანში, ჩრდილოეთ სომალიში, არაბეთის ნახევარკუნძულზე. ცხოვრობს სავანებში, კლდიან ადგილებში. ყოვლისმჭამელი ცხოველია. მაკეობა გრძელდება 170 დღემდე. უმეტესად შობს 1 ნაშიერს. ცოცხლობს 30 წლამდე. აკლიმატიზებულია სოხუმის მიდამოებში.
მიტელცენტრი

მიტელცენტრი ჰქვია სამხარეო დაგეგმარებასა და ეკონომიკურ გეოგრაფიაში ცენტრალურ ადგილთა სისტემის საშუალო საფეხურის ცენტრალურ ადგილს , რომელიც გერმანელმა გეოგრაფმა ვალტერ კრისტალერმა შეიმუშავა 1950 წელს. ადგილის მნიშვნელობას ნაკლებად განაპირობებს მისი სიდიდე, არამედ ბევრად უფრო მეტად ამ ადგილის ინფრასტრუქტურა მის გარშემომდებარე ადგილებთან შედარებით. ეს სისტემა რამდენიმე საფეხურისაგან შედგება — ობერცენტრის, მიტელცენტრის, უნტერცენტრისა და კლაინცენტრისაგან.
უნტერცენტრი

უნტერცენტრი — სამხარეო და ეკონომიკურ გეოგრაფიაში ყველაზე დაბალი საფეხურის ცენტრალური გეოგრაფიული პუნქტი, ან ადგილი. ცნება „უნტერცენტრი“ შეიმუშავა და დაამკვიდრა გერმანელმა გეოგრაფმა ვალტერ კრისტალერმა თავის ცენტრალურ ადგილთა სისტემაში, რომელიც 1933 წელს გამოქვეყნდა.

უნტერცენტრები სასოფლო კომუნებისთვის წარმოადგენს კომუნალური, ტვირთმიმოქცევითი და ინფრასტრუქტურული დაწესებულებების საერთო მოთხოვნილებათა უზრუნველყოფის ადგილებს, რომელთა შორისაცაა:

სათემო ადმინისტრაცია
ფოსტა
ეკლესია
საბაზისო და ძირითადი სკოლა
ბანკი
ექიმი და აფთიაქი
ძირითადი მოთხოვნილებების სავაჭრო პუნქტები (სუპემარკეტი, ბენზინგასამართი სადგური და ა.შ.)

პერიოდული პროდუქტებითა და მომსახურებებით უზრუნველყოფა (ანუ იმით, რაც ყოველდღიური მოთხოვნილებებში არ შედის) ხდება მიმდებარე მიტელცენტრებში, ხოლო განსაკუთრებული, ან სპეციფიკური სახის მოთხოვნილებების დაფარვა უნტერცენტრებისაგან კიდევ უფრო მოშორებით (მიტელცენტრების მახლობლად) ობერცენტრებში ხდება.
ნიუ-იორკის ფილარმონიული ორკესტრი

ნიუ-იორკის ფილარმონიული ორკესტრი — უძველესი აქტიური სიმფონიური ორკესტრი შეერთებულ შტატებში, ჩამოყალიბდა 1842 წელს ქალაქ ნიუ-იორკში. ფილარმონიული ორკესტრი წარმოდგენებს ლინკოლნის ცენტრის ავერი ფიშერის დარბაზში მართავს და საყოველთაოდ მოიაზრება, როგორც ერთ-ერთი საუკუთესო ორკესტრი მსოფლიოში. ორკესტრმა საკუთარი რეკორდული მე-14.000 კონცერტი 2004 წლის დეკემბერში გამართა. 2002 წლიდან ორკესტრის მუსიკალური დირექტორია ლორინ მააზელი. 2009 წლიდან მის თანამდებობას ალან გილბერტი დაიჭერს.
რეზუსი

რეზუსი — ცხვირვიწრო მაიმუნი მაკაკის გვარისა. მისი სხეულის სიგრძე 60 სმ აღწევს. შეფერილია მომწვანო-მოყვითალოდ. გავრცელებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში ინდოსტანის ნახევარკუნძულის ჩათვლით; გვხვდება ჰიმალაებში, ნეპალიდან ჩრდილოეთ ბირმამდე. ბინადრობს ხეზე, თუმცა ხშირად ჩამოდის მიწაზე. კარგად ცურავს და ყვინთავს. ქმნის ხროვას, რომელიც 20-მდე სულისაგან შედგება. მაკეობა 164 დღე გრძელდება, შობს 1 ნაშიერს, რომელსაც დედალი წლამდე კვებავს. რეზუსს იყენებენ როგორც ლაბორატორიულ ცხოველს სამედიცინო და ბიოლოგიური ექსპერიმენტებისთვის.
შამანიზმი

შამანიზმი (ქურუმი ტუნგისურად) ― რელიგიის უძველესი ფორმა მსოფლიოს მრავალ ხალხში. აღმოცენდა პრეისტორიულ ხანაში. მორწმუნეებს სწამდათ ექსტაზში შესული შამანისა და მასში ჩასახლებული სულის ურთიერთობა. შამანებს ეცვათ სპეციალური სამოსელი, რომელიც აღჭურვილი იყო სიმბოლური აქსესუარებით: ზოომორფული ნიშნებით, ცხოველების და ფრინველების ნაწილებით. თითოეულ მათგანს ჰქონდა კონკრეტული საკრალური მნიშვნელობა. შამანი იყენებდა სხვადასხვა ჟღარუნებს, ცეკვავდა, ტრაი;ლებდა, იყენებდა ჰიპნოზს. შამანიზმის ელემენტები შეითვისეს მაღალგანვითარებულმა რელიგიებმაც, მაგალითად გამოცხადებები და ხილვები ქრისტიანობაში, დერვიშთა ზოგიერთი მოქმედება ისლამში.
ზღვის დონე

ზღვის დონე — ზღვის საშუალო სიმაღლე, რომელიც ერთი განსაზღვრული ათვლის ზედაპირიდან იზომება. ათვლის ზედაპირის განსაზღვრა სიძნელეებთანაა დაკავშირებული და რთულ გაზომვებს ითვალისწინებს, რაც ზღვის დონის ზუსტ განსაზღვრას აძნელებს. განარჩევენ „მყისიერ“, მოქცევის, საშუალო დღე-ღამის, საშუალო თვიურ, საშუალო ნახევარწლიურ და საშუალო მრავალწლიურ ზღვის დონეებს.
ფიოდორ შალიაპინი

ფიოდორ ივანეს ძე შალიაპინი ( დ. 13 თებერვალი [ ძვ. სტ. 1 თებერვალი]), 1873 — გ. 12 აპრილი, 1938) — მეოცე საუკუნის რუსი საოპერო მომღერალი. ძლიერი და მოქნილი ბასის და მომაჯადოვებელ სასცენო თამაშის წყალობით, ის ოპერის ისტორიაში ერთ-ერთ უდიდეს შემსრულებლად ითვლება. მას ხშირად მიეწერება ხელოვნების ამ დარგში ბუნებრივი თამაშის დამკვიდრება.

მისი კარიერის რუსული ფაზის დროს, შალიაპინს კონფრონტირება სხვა ორ დიდ რუს ბასებთან, ლევ სიბირიაკოვთან (1869-1942) და უფრო ლირიკულ ვლადიმერ კასტორსკისთან (1871-1948) უწევდა. ფაქტი, რომ ამ გამორჩეული ტრიოდან შალიაპინი დანარჩენ ორზე გაცილებით დასამახსოვრებელი გახდა, მისი სასცენო გამოსვლების მიმზიდველობის ძალითაა განპირობებული.
ლიპარის კუნძულებთან ბრძოლა

ლიპარის კუნძულებთან ბრძოლა — პირველი პუნიკური ომის პირველი საზღვო ბრძოლა, რომელიც გაიმართა ძვ. წ. 260 წელს.

წინარეისტორია
აგრიგენტუმის აღების შემდეგ, სიცილიაზე სახმელეთო უპირატესობა რომაელებს ჰქონდათ, ხოლო ფლოტი კი კართაგენის უფრო ძლიერი იყო. რომაელებმა დაიმორჩილეს სიცილიის შიდა ნაწილი, ხოლო ზღვისპირა ქალაქებში კართაგენელები ბატონობდნენ. ამ სიტუაციის შესაცვლელად რომისთვის აუცილებელი იყო ფლოტი. რომაელებმა ააშენეს 100 ხუთგემბანიანი და 20 სამგემბანიანი გემი. რომაელებს გემთა მშენბლობის არავითარი გამოცდილება არ ჰქონდათ, ისინი მესინას ბრძოლამდე დატყვევებული ერთადერთი კართაგენული გემის მაგალითზე აშენებდნენ გემებს.

ახალ აშენებულ ფლოტს სათავეში გნეუს კორნელიუს სციპიონი ჩაუდგა. მან მესინასკენ გასცურა 17 გემით, დანარჩენი ფლოტი რამდენიმე დღის შემდეგ უნდა მოსულიყო.

ბრძოლა
ამ დროს რომაელებს მიეცათ საშუალება ღალატის მეშვეობით ლიპარი ჩაეგდოთ ხელში. სციპიონმა გადაწყვიტა არ დალოდებოდა დანარჩენ ფლოტს და არსებული გემების მესვეობით აეღო ქალაქი. როდესაც პანორმაში მყოფნა ჰანიბალმა შეიტყო სციპიონის ლიპარში ჩასვლის ამბავი, მან გაგზავნა ბოოდესი 20 გემით. ბოოდესმა ღამით ჩაკეტა პორტში რომაული ფლოტი. დაბნეული ჯარისკაცები გამთენიისას ქალაქში გაიქცნენ, ხოლო სციპიონი ტყვედ ჩაბარდა. ამ მოვლენის შედეგად შეარქვეს სციპიონს ასინა, რაც ლათინურად ვირს ნიშნავს.
მილაის ბრძოლა

მილაის ბრძოლა — პირველი პუნიკური ომის მეორე საზღვაო ბრძოლა.

წინარეისტორია
ლიპარის კუნძულებთან ბრძოლის წაგების შემდეგ ფლოტი გადაებარა გნეუს კორნელიუს სციპიონ ასინას კოლეგას გაიუს დუილიუსს, რომელსაც აქამდე სახმელეთო ჯარები ებარა. ხოლო სახმელეთი ჯარები სამხედრო ტრიბუნებს ჩააბარა. რომაელებმა გააცნობიერეს, რომ მათი გემები ბევრად ჩამოვარდებოდა კართაგენულებს სიჩქარეში და მოქნილობაში, ამიტომ მოიგონეს იარაღი, რომელსაც ყვავი შეარქვეს. გემის წინა ნაწილზე მაგრდებოდა მრგვალი ბოძი, რომელზეც მიმაგრებული იყო კიბე. კიბის აწევ დაწევა ბლოკებით ხდებოდა. ამ მოწყობილობით რომაელ ჯარისკაცებს საზღვაო ბრძოლის დროს შეეძლოთ მტრის გემზე გადასხვა და ხელჩართული ბრძოლა.

ბრძოლა
გაიუს დუილიუსმა შეიტყო რომ კართაგენული ფლოტი ქალაქ მილაისთან დგას და ფლოტით მათკენ გასცურა. კართაგენელები რომაელებს მათი გამოუცდელობის გამო ზერელედ უყურებდნენ, მათ 130 გემი გამოუშვეს რომაელთა დასახვედრათ, იმედით რომ გამარჯვება ადვილი იქნებოდა და არ ჩათვალეს საჭიროდ საბრძოლო განაწესის დაცვა. მათ დაინახეს რომაულ გემებზე აღმართული ყვავები, მაგრამ ვერ მიხვდნენ რა შეიძლება ეს ყოფილიყო. როდესაც ფლოტები ერთმანეთს მიუახლოვდნენ, რომაელები ყვავების მეშვეობით კართაგენულ გემებზე გადავიდნენ და გემბანებზე ხელჩართული ბრძოლები იმართებოდა, რაშიც რომაელები უთუოდ უფრო ძლიერები იყვნენ.

ასე რომაელებმა დაამარცხეს კართაგენელები და ხელში ჩაიგდეს მეთი ფლოტი. კართაგენელთა მეთაურმა ჰანიბალმა ძლივს მოახერხა ნავით გაქცევა. წამოწეული კართაგენული გემები ცდილობდნენ რომაულ გემებს გვერდებიდან ან უკნიდან მიახლოვებულიყვნენ, მაგრამ ყვავები ტრიალის წყალობით ყველა მიმართულებით სახიფათო იყო. პოლიბიუსის თანახმად, ამ ბრძოლაში კართაგენელებმა 50 გემი დაკარგეს.
ტინდარისის ბრძოლა

ტინდარისის ბრძოლა — რომისა და კართაგენს შორის პირველი პუნიკური ომის დროს მომხდარი ერთ-ერთი საზღვაო ბრძოლა. იგი გაიმართა სიცილიის ჩრდილოეთ ნაპირებთან, ქალაქ ტინდარისთან.

გაიუს ატილიუსი რომაული ფლოტით ქალაქ ტინდარისის ნავთსადგურში იდგა. მან დაინახა უწესრიგოდ მიმავალი კართაგენული ფლოტი. იგი დაედევნა მტრის ფლოტს, თვითონ კი 10 გემით წინ წავიდა, სანამ დანარჩენი გემები ნავსადგურიდან გამოდიოდნენ. როდესაც ეს კართაგენელებმა დაინახეს, შემობრუნდნენ, გარს შემოეხვივნენ ათ გემს და თითქმის ყველა ჩაძირეს, კინაღამ კონსულის გემიც ხელში ჩაიგდეს, რომელმაც სასწაულებრივ დაახწია დაღუპვას თავი, სწრაფმავალობის და კარგი მენიჩბეების წყალობით. ამასობაში დანარჩენი რომაული ფლოტი მოვიდა შემთხვევის ადგილზე. რომაელებმა 8 გემი ჩაძირეს, 10 ტყვეთ ჩაიგდეს, კართაგენის დანარჩენმა ფლოტმა ლიპარებს შეაფარა თავი.

ამ ბრძოლაში წარმატებას ორივე მხარე ითვისებდა. ამის გარდა მეტოქეები კიდევ უფრო დააფიქრა ფლოტის სტრუქტურაზე, რომლითაც შეძლებდა ზღვაზე გაბატონებას.
ადისის ბრძოლა

ადისის ბრძოლა იყო პირველი პუნიკური ომის პირველი ბრძოლა აფრიკის ტერიტორიაზე.

ეკნომის კონცხის ბრძოლის შემდეგ, რომაელებისთვის აფრიკისკენ გზა ხსნილი იყო, მათ დაუპრყოლებლად მოახერხეს ლივიის სანაპიროებზე გადმოსხდომა. რომაულ არმიას კონსული მარკუს ატილიუს რეგულუსი მეთაურობდა. ამასთან დაკავშირებით კართაგენელბმა ჰამილკარი სასწრაფოდ გამოიწვიეს აფრიკაში. მის გარდა კართაგენულ არმიას ჰასდრუბალი და ბოსტარი ხელმძღვანელობდნენ. ჰამილკარი კართაგენში დაბრუნდა 5 000 ქვეითით და 500 მხედარით.

რომაელები ამასობაში ლივიაში თარეშობდნენ. შემდეგ ადისს მიადგნენ და ალყა შემოარტყეს. კართაგენული არმიაც ადისისკენ დაიძრა. მათ ქალაქის მახლობლად გორა დაიკავეს და დაბანაკდნენ. გორა რთული ასასვლელი იყო, ხოლო კართაგენელებს უმეტესად საკუთარი მხედრობის იმედი ჰქონდათ. რომაელებმა გადაწყვიტეს უმოკლეს ვადებში შეტევა, სანამ კართაგენელები დაბანაკებულნი არიან მხედრებისთვის ასეთ მოუხერხებელ ადგილას.

რომაელები გორას განთიადზე მიადგნენ ორი მხრიდან. კართაგენელი მხედრები და სპილოები ამ სიტუაციაში სრულიად გამოუდეგარნი აღმოჩნდნენ, სამაგიეროთ ქვეითები კარგად იბრძოდნენ და პირველი ლეგიონი უკან დახიეს. მაგრამ, როდესაც კართაგენელები წინ წამოიწივნენ, მათ გარს მეორე მხრიდან რომაელები შემოეხვივნენ და უკუ აქციეს. ამის შემდეგ ბანაკიდან ყველა კართაგენელი გაიქცა. როცა კი ცხენები და სპილოები დაბლობზე ჩამოვიდნენ, დახევა გარდაუვალი იყო. რომაელებმა ცოტა ხანი სდიეს ქვეითებს, ხოლო შემდეგ ადვილად აიღეს ტუნეტი.
დრეპანის ბრძოლა

დრეპანის ბრძოლა — ბრძოლა, რომელიც მოხდა რომაელებსა და კართაგენელებს შორის სიცილიაზე უპირატესობის მოსაპოვებლად, პირველი პუნიკური ომის დროს.

ძვ. წ. 249 წელს სიცილიაზე ძირითადი საბრძოლო მოქმედებები ლილიბეუმის გარშემო იყო კონცენტრირებული, რომლის ალყაც არაერთი თვე გრძელდებოდა.

რომის კონსულმა პუბლიუს კლავდიუსმა გადაწყვიტა დატყმა მიეყენებინა კართაგენული ფლოტის მთავარ ბაზაზე - დრეპანაზე. მან ფლოტით ღამე დატოვა ლილიბეუმი და განთიადზე დრეპანაში ჩააღწია. რომაელებს იმედი ჰქონდათ, რომ მათი დარტყმა უეცარი იქნებოდა, მაგრამ არ გამოუვიდათ. კართაგენელმა ადმირალმა ატარბალმა მოასწრო ჯარისკაცების გემებზე აყვანა და პორტიდან გამოსვლა. იგი ქალაქის სამხრეთით წავიდა. იგი გავიდა დრეპანის კონცხსა და კლდოვან კუნძულებს შრის სრუტეში. რომის ფლოტის ნაწილი ჯერ არ იყო მოსული, ნაწილი კი უკვე ბუხტაში იყო. უკან გამოსვლაზე აურზაური დაიწყო, რომაული გემების ნაწილმა მოახერხა ცხვირით დასავლეთით და კუდით ნაპირისკენ განლაგება. ტიტუს ლივიუსთან წერია, რომ ბრძოლის წინ სამსხვერპლო ჩიტები არ კენკავდნენ საკენკს, რაც ცუდის მომასწავლებელი იყო. კლავდიუსმა ჩიტები გემიდან მოისროლა სიტყვებით ”თუ მათ კენკვა არ უნდათ, წყალი დალიონ”.

კართაგენელებმა რომაელები ნაპირდან მიაჭყლიტეს და ისე დაესხნენ თავს. ატარბალი მარჯვენა ფლანგს ხელმძღვანელობდა, რომლის პირისპირაც იყო კლავდიუსი. კართაგენელები ტარანებით ახჩობდნენ რომაულ გემებს, ან ისეთ ადგილებზე აგდებდნენ, სადაც ყალი არასაკმარისად ღრმა იყო. კლავდიუსმა 30 გემით მოახერხა სამხრეთით გამოსვლა. პოლიბიუსის თანახმად მტრებმა 93 გემი ჩაიგდეს ხელში, მეზღვაურებმა ნაპირზე გაქცევა მოახერხეს. ევთროპიუსის და ოროზიუსის თანახმად გადარჩა 30 გემი, ჩაიძირა ან ტყვედ ჩავარდა 90 გემი, გაიღუპა 8 000 რომაელი, ტყვედ 20 000 ჩავარდა. დიოდორეს თანახმად რომაელებმა 117 გემი და 20 000 ადამიანი დაკარგეს. ფრონტინეს თანახმად გადარჩა მხოლოდ 20 გემი.

კლავდიუსმა ბრძანა გადარჩენილი გემების მორთვა, ვითომ გაიმარჯვეს, კართაგენელთა დასაფრთხობად.
სირაკუზა

სირაკუზა ( ; ; ; ) — ქალაქი და ნავსადგური იტალიაში, კუნძულ სიცილიის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, ნაწილობრივ კუნძულ ორტიჯაზე, არის სირაკუზის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოსახლეობა 121605 (2017).

ისტორია
სირაკუზა იყო ერთ-ერთი პირველი ბერძნული კოლონია კუნძულ სიცილიაზე. დააარსეს კორინთელებმა ძვ. წ. 735 წელს. თავდაპირველად ქალაქს კუნძული ორტიგია ეკავა, მაგრამ თანდათანობით გაიზარდა და დროთა განმავლობაში იგი გახდა კუნძულზე ყველაზე დიდი და მდიდარი ქალაქი. კონტინენტს უკავშირდებოდა ხიდით. ქალაქი მძლავრი კედლებით იყო გარშემორტყმული და 5 ნაწილისგან შედგებოდა:

ორტიგია ათენასა და არტემიდას ტაძრებით, მძლავრი აკროპოლისით
აქრადინე ფორუმით, ზევსის ტაძრით, თეატრით და დიდი კატაკომბებით
ტიქე, ქალაქის ყველაზე ხალხმრავალი ნაწილი გიმნასიონით
ნეაპოლისი, სადაც იყო სიცილიაში ყველაზე დიდი თეატრი
ეპიპოლე, ქალაქის ყველაზე მაღალი ნაწილი.

სირაკუზს ჰქონდა ორი ყურე, დიდი იკეტებოდა ჯაჭვით და მცირე, გარშემორტყმული გემთსაშენით და არსენალებით. ქალაქს დასავლეთით ჰქონდა დიდი წყალსადენი, რომელიც ათენელებმა ალყის დროს გადაჭრეს. ძვ. წ. საუკუნეში არისტოკრატიის ნაცვლად დამყარდა ტირანია, რომელიც მოკლე ხნით დემოკრატიამ შეცვალა, მაგრამ ძვ. წ. 406 წელს კვლავ ტირანიამ გაიმარჯვა. სირაკუზს ჰქონდა ომები ათენთან, რომლებიც სირაკუზის სრული გამარჯვებით დასრულდა და კართაგენთან. და პუნიკურ ომებში სირაკუზი რომის მოკავშირე იყო, მაგრამ პუნიკურ ომში კართაგენის მხარე დაიჭირა. ძვ. წ. 211 წელს ორწლიანი ალყის შემდეგ რომაელებმა აიღეს, დაანგრიეს და დაარბიეს. სირაკუზს იცავდა არქიმედე. იმპერატორი ოქტავიანე ავგუსტუსი შეეცადა სირაკუზის აღორძინებას რომაელების ჩასახლებით, მაგრამ ვერ შეძლო.
აგათოკლე

აგათოკლე (; დ. ძვ. წ. 361 — გ. ძვ. წ. 289) — სირაკუსეს ტირანი ძვ. წ. 317 წლიდან და სიცილიის მეფე ძვ. წ. 304 წლიდან.

სიყმაწვილეში მექოთნე იყო. ძლიერი ნებისყოფის, სიმამაცისა და მხედართმთავრული ნიჭის წყალობით თვალსაჩინო ადგილი დაიკავა რესპუბლიკელთა შორის. დაქირავებული ჯარისა და გაღარიბებული მოქალაქეების დახმარებით დაამხო ოლიგარქია და ხელში ჩაიგდო ძალაუფლება. 313 წელს მას ემორჩილებოდა სიცილიის თითქმის ყველა ბერძნული ქალაქი. 312 წლიდან 306 წლამდე ეომებოდა კართაგენს სიცილიაში ბატონობისათვის. დაახლოებით 305 წელს მიიღო „სიცილიელთა მეფის“ ტიტული. 300-289 წლებში ებრძოდა სამხრეთ იტალიის ტომებს. 299 წელს დაიპყრო კუნძული კერკირა (კორფუ). აგათოკლეს მმართველობა სირაკუსეს სამხედრო გაძლიერებისა და კულტურის აყვავების ხანა იყო.
გნეუს კორნელიუს სციპიონ ასინა

გნეუს კორნელიუს სციპიონ ასინა — რომის კონსული ძვ. წ. 260 და ძვ. წ. 254 წლებში. მონაწილეობდა პირველ პუნიკურ ომში, დამარცხდა ლიპარის კუნძულებთან ბრძოლაში. მისი მეტსახელი ასინა ლათინურად ვირს ნიშნავს.

გნეუსი მიეკუთვნებოდა წარჩინებული კორნელიუსების გვარის სციპიონების შტოს. იგი იყო ლუციუს კორნელიუს სციპიონ ბარბატუსის ვაჟი და ლუციუს კორნელიუს სციპიონის ძმა.

გნეუს კორნელიუსი ძვ. წ. 260 წელს იქნა კონსულად არჩეული და მიაბარეს რომის პირველი ფლოტი, რომლითაც სიცილიის ნაპირებს მიადგა. მან სცადა ლიპარის აღება, მაგრამ კართაგენელების ფლოტმა მისი ფლოტი დაამარცხა და ტყვედ ჩავარდა, რის შედეგადაც მიიღო მეტსახელი ასინა. მოგვიანებით ტყვეობიდან დაიხსნეს. ძვ. წ. 254 წელს ისევ აირჩიეს კონსულად, ამჯერად მან წარმატებას მიაღწია პანორმას ბრძოლაში.