ნარატივი

ნარატივი (ასევე: თხრობა ან ამბავი) არის ერთმანეთთან დაკავშირებული მოვლენებისა და გამოცდილებების თანმიმდევრული გადმოცემა — ისეთი აღწერა, რომელიც მკითხველს/მსმენელს სთავაზობს „რა მოხდა“ და „როგორ მოხდა“ ერთიან სიუჟეტურ ჩარჩოში.
ნარატივი შეიძლება იყოს როგორც არამხატვრული (მაგ., მემუარი, ბიოგრაფია, საინფორმაციო რეპორტაჟი, დოკუმენტური ფილმი, საგზაო ჩანაწერები და სხვ.), ასევე მხატვრული (მაგ., ზღაპარი, იგავი, ლეგენდა, თრილერი, რომანი და სხვ.).

ნარატივი ვლინდება ადამიანის შემოქმედებისა და კომუნიკაციის თითქმის ყველა მედიუმში: საჯარო მეტყველებაში, ლიტერატურაში, თეატრში, ცეკვაში, მუსიკასა და სიმღერაში, კომიქსებში, ჟურნალისტიკაში, ანიმაციასა და ვიდეოში (მათ შორის კინოში და ტელევიზიაში), ვიდეოთამაშებში, რადიოში, ასევე როგორც წესებით მართული თამაშების, ისე თავისუფალი რეკრეაციული აქტივობების ფარგლებში. გარკვეულ პირობებში ნარატიულობა შეიძლება ჰქონდეს წმინდა ვიზუალურ ხელოვნებებსაც (ფერწერა, ქანდაკება, ნახატი, ფოტოგრაფია) — იმ შემთხვევაში, თუ ნამუშევარი მაყურებელს მოვლენათა გარკვეული მიმდევრობის აღქმას სთავაზობს.

ადამიანების მიერ ნარატივების გაზიარებასა და გადმოცემასთან დაკავშირებულ სოციალურ-კულტურულ პრაქტიკას ეწოდება „სთორითელინგი“ ; მისი დიდი ნაწილი ისტორიულად ზეპირ თხრობას ეფუძნებოდა .
წერილობითი კულტურის გაძლიერებასთან ერთად, ნარატივები უფრო ხშირად იწერებოდა, რედაქტირდებოდა და ფართოდ ვრცელდებოდა ტექსტის სახით. ნარატივის აგების ფორმალურ-ლიტერატურულ პროცესს — ნარაციას — ტრადიციულად განიხილავენ დისკურსის ოთხ „რიტორიკულ რეჟიმს“ შორის (აღწერა, ექსპოზიცია, არგუმენტაცია და ნარაცია). ამასთან, „ნარაციის“ ეს გაგება ნაწილობრივ განსხვავდება მის უფრო ვიწრო მნიშვნელობისგან — როგორც თხრობის აქტისგან — და იმ ნარატიული ტექნიკებისგან, რომლებიც კონკრეტულ ტექსტს სტილისტურად ამდიდრებს.

არსებითი სახელი და ზედსართავი ინგლისურ ენაში ფრანგულიდან საუკუნეში დამკვიდრდა; „ნარატივი“ როგორც არსებითი სახელი კი გამოყენებაში მოგვიანებით გავრცელდა.
ორივე სიტყვა საბოლოოდ მომდინარეობს ლათინური ზმნიდან („მოთხრობა“, „თხრობა“) და დაკავშირებულია ფუძესთან („მცოდნე“, „გამოცდილი“).

ნარატივი როგორც ანალიზის კატეგორია
ნარატივი ხშირად „უბრალო ამბავზე“ უფრო ფართო ცნებაა: იგი მოიცავს როგორც მოვლენათა თანმიმდევრობას (რას ვყვებით), ისე იმ წესებსა და ხერხებს, რომლებითაც ეს თანმიმდევრობა მკითხველამდე და მაყურებელამდე აღწევს (როგორ ვყვებით). ნარატოლოგიაში ამ განსხვავებას კლასიკური ფორმით გამოხატავენ ცნებებით „ამბავი“ და „დისკურსი“ — ანუ სიუჟეტის მასალა და მისი წარმოდგენის ფორმა. სწორედ ამ მიზეზით, ერთი და იგივე „ამბავი“ განსხვავებულად მოქმედებს სხვადასხვა ნარატიულ მოწყობაში: მაგალითად, როცა თხრობა იწყება ფინალით და შემდეგ მიზეზებთან „ბრუნდება“, ან როცა მოვლენები ქრონოლოგიურად, ხაზოვანი წესითაა დალაგებული.

ანალიზისას ხშირად გამოიყენება ცნებათა წყვილი „ფაბულა“ და „სიუჟეტი“: ფაბულა აღნიშნავს მოვლენათა ლოგიკურ-ქრონოლოგიურ რიგს, ხოლო სიუჟეტი — ტექსტში ან ფილმში მათ რეალურ განლაგებას, გამოტოვებებსა და აქცენტებს. ამ განსხვავებას განსაკუთრებულად გამოკვეთს ჟერარ ჟენეტის მიდგომა, რომელიც ნარატიულ დროს სამ ძირითად პარამეტრად შლის: მოვლენათა რიგი , თხრობის ტემპი/ხანგრძლივობა და გამეორების სიხშირე . შედეგად, ნარატივის „დინამიკა“ ხშირად იქმნება არა მხოლოდ იმით, რა მოხდა, არამედ იმითაც, როგორ ნაწილდება ინფორმაცია: რას გვიმხელს თხრობა ადრეულ ეტაპზე, რას — მოგვიანებით; რას ტოვებს უთქმელს და რის „გამოცნობას“ გვაიძულებს.

ასევე საკვანძოა თხრობის ხმა (ვინ ჰყვება?) და პერსპექტივა/ფოკალიზაცია (ვისი ხედვით „ვხედავთ“ ამბავს?). ერთი და იგივე სცენა შეიძლება სრულიად სხვაგვარად აღვიქვათ, თუ მთხრობელი უშუალო მონაწილეა, გარე დამკვირვებელია ან „ყველამცოდნე“ პოზიციიდან ლაპარაკობს; ან თუ მოვლენების შეფასება პერსონაჟის შეზღუდული ცოდნის ფარგლებში ხდება. ჟენეტის ტერმინოლოგიით, „ხმა“ და „მდგომარეობა“ (/) საშუალებას გვაძლევს განვასხვავოთ თხრობის დონეები (მაგ., ჩარჩო-თხრობა და შიგნით მოთხრობილი ამბავი) და განვსაზღვროთ, რამდენად ახლოს დგას მთხრობელი მოქმედებასთან.

ნარატივის კვლევა მხოლოდ მხატვრულ ლიტერატურას არ ეხება. ყოველდღიურ საუბრებშიც, როცა ადამიანი პირად გამოცდილებას ჰყვება, თხრობა ხშირად იძენს სტრუქტურას: იკვეთება „დასაწყისი“ (ორიენტაცია), შემდეგ — „შემთხვევა“ ან „კონფლიქტი“, შემოდის შეფასებითი ნაწილი („რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?“), ბოლოს კი დგება შედეგი და დახურვა. პირადი გამოცდილების ზეპირი ნარატივების ანალიზში ამგვარი მოდელირება გავლენიანად აღწერეს უილიამ ლაბოვმა და ჯოშუა ვალეცკიმ. ეს მიდგომა განსაკუთრებით პროდუქტიულია განათლებაში, მედიის კვლევასა და ისტორიული ტექსტების ანალიზში: მაგალითად, როგორ აწყობს ჟურნალისტი თხრობას ისე, რომ ფაქტები კონკრეტულ ინტერპრეტაციულ ჩარჩოში მოექცეს; ან როგორ ქმნის ისტორიკოსი მიზეზ-შედეგობრივ სქემებს, რათა მკითხველს პროცესისა და დროის დინამიკა მკვეთრად დაანახვოს.

თანამედროვე ნარატოლოგიაში განსაკუთრებით გაძლიერდა „კოგნიტიური“ მიმართულებაც: ნარატივს განიხილავენ როგორც გზას, რომლის მეშვეობითაც ვაგებთ „სიუჟეტურ სამყაროს“ — წარმოსახვით სივრცე-დროს, პერსონაჟებს, მიზნებსა და მოტივებს. ამ მიდგომის მიხედვით, ნარატივის მინიმალური „ელემენტები“ ხშირად უკავშირდება გამოცდილების ორგანიზებას: ვინ მოქმედებს, რა ხდება, სად და როდის, რა იცვლება და რა მნიშვნელობას იძენს ეს ცვლილება მსმენელისთვის ან მკითხველისთვის. ასეთ ფონზე უფრო გასაგებია, რატომ მუშაობს ნარატივი ერთნაირად ძლიერად სხვადასხვა მედიუმში — ტექსტში, კინოში, ფოტორეპორტაჟში, თამაშში ან დოკუმენტურ ფილმში: ტექნიკა შეიძლება განსხვავდებოდეს, მაგრამ საერთო რჩება მოვლენების ურთიერთკავშირის და მნიშვნელობის კონსტრუირების პრინციპი.

საბოლოოდ, ნარატივის ანალიზი გვაძლევს ინსტრუმენტებს, რათა განვასხვავოთ, სად მთავრდება „მოხდომა“ და სად იწყება „მოთხრობის სტრატეგია“; როგორ იბადება ემოცია, ნდობა ან ეჭვი მთხრობლის მიმართ; და როგორ გარდაიქმნება ერთი ამბავი მრავალ ვერსიად, როცა იცვლება თხრობის მანერა, პერსპექტივა ან დროის ორგანიზება.