iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბაგრევანდი

ბაგრევანდი — ისტორიული სომხური ოლქი მდინარე ევფრატის მარცხენა განშტოების — ე.წ. აღმოსავლეთი ევფრატის — სათავეებში, მდინარეების ბაგრევანდის, ახტოძორისა და არაცანის (ახლანდელი მურატის) წყალშესაყარზე (თურქეთის ტერიტორია). ოლქს ჩრდილოეთიდან საზღვრავდა სომხეთის ქედი (ახლანდელი აღრიდაღი), დასავლეთით ხინუსი (ახლანდელი ხინისი), სამხრეთიდან დევაბოინის (ახლანდელი ალადაღის) მთები, ბაგრევანდის მთავარი პუნქტი იყო ვალაშკერტი.

ბაგრევანდი საუკუნეთა მანძილზე სხვადასხვა პოლიტიკური გაერთიანების ხელში იყო. მას ფლობდნენ სპარსელები, არაბები, ბიზანტიელები, სელჩუკები, მონღოლები, ოსმალები. ბაგრევანდი არაერთხელ ქცეულა ქართველთა ექსპანსიის ასპარეზად, ასე იყო საუკუნეში, საუკუნეში (დავით კურაპალატის დროს). საუკუნიდან ანისის ბაგრატუნების სამეფოს შემადგენლობაში შევიდა. საუკუნის დამდეგს ბაგრევანდი შანშე მანდატურთუხუცესმა შეუერთა საქართველოს სახელმწიფოს; საუკუნემდე საქართველოს ფარგლებში იყო, ჯერ როგორც გაერთიანებული სახელმწიფოს, შემდეგ მისგან გამოყოფილი სამცხე-საათაბაგოს უკიდურესი სასაზღვრო სამხრეთ-დასავლეთი ქვეყანა. საუკუნეში ბაგრევანდი ოსმალებმა დაიკავეს, შედიოდა ბაიაზეთის საფაშოს ერზრუმის (არზრუმის) ვილაიერთში. თურქეთის თანამედროვე ადმინისტრაციული დაყოფით ამ პროვინციას ეწოდება აღრი.

- საუკუნეებში ბაგრევანდის მოსახლეობა ქართულ-სომხური იყო. მასში ჭარბობდნენ მართლმადიდებლობის მიმდევრები, რასაც ადასტურებს ბაგრევანდის უმთავრესი საეკლესიო ცენტრის — ვალაშკერტის საეპისკოპოსოს — ქართლის კათალიკოსისადმი დაქვემდებარება.
ლივინგსტონის მთები

ლივინგსტონის მთები, უიკინგის მთები — მთები აღმოსავლეთ აფრიკაში, ტანზანიაში. შედგება რამდენიმე პარალელური ქედისაგან. გადაჭიმულია 160 კილომეტრზე პოროტოს მთებსა და რუხუხუს ტექტონიკურ ხეობას შორის. სიმაღლე 2961 მეტრამდე. აგებულია გრანიტებითა და გნაისებით. ნალექები 2000 მმ წელიწადში. შემოსილია სავანითა და ტყით. თხემურ ნაწილში სტეპია. სახელი ეწოდა დეივიდ ლივინგსტონის პატივსაცემად.
სალა (არქიტექტურა)

სალა , , იგივე , გამოიყენება, როგორც შეხვედრების ადგილი, დაცულია მზისგან და წვიმისგან. უმეტესწილად ისინი ოთხივე მხრიდან ღიანი არიან ოთხივე მხრიდან. ძირითადად გვხვდება ტაილანდში, ბუდისტური ტაძრების ან ვატების მახლობლად, მაგრამ ასევე შეიძლება სხვა ადგილებშიც იყონ. ადამიანი, რომელიც სალას ააშენებს ტაძარში ან საზოგადოებრივ ადგილას, ზრდის თავის რელოგიურ დამსახურებას. ტაილანდში სალები სხვადასხვა მიზნით გამოიყენება და შესაბამისად, სხვადასხვა დასახელებები აქვთ.

ეტიმოლოგია
სალა დიდი ალბათობით ინდოარიული ენების ფესვების უნდა იყოს. ის ასევე შეიძლება სანსკრიტის „ाा“-დან (: ) მოსულიყო, მონათესავე ჰინდის „ा“-სთან, რაც დარბაზს, დიდ ოთახს ან ფარდულს ნიშნავს.
მეორე შეხედულებით კი სიტყვა მოდის ფესვიდან, რომელიც ნიშნავს თივით გადახურულს ან ფარდულს.

სახეობები
სალავატი — სალა, რომელიც ბუდისტურ ტაძრებში მდებარეობს.
სალა კან პარიანი — სალა, რომელიც ასევე ტაძარში მდებარეობს, მაგრამ განსაკუთრებულად დიდი ზომისაა, სადაც მრევლი ქადაგებებს უსმენს და იღებს რელიგიურ რჩევა–დარიგებებს. კამბოჯაში „სალა კან პარიანს“ სკოლებს უძახიან.
სალა ასაი — უმეტესწილად სასოფლო მიდამოებში მდებარე, გამვლელებისა და მოგზაურების დასვენებისთვის განკუთვნილი პავილიონები.
სალა რიმ ტჰანონი — პავილიონი, რომელიც გზიდან არც თუ ისე შორს მდებარეობს და ხშირად ავტობუსის გაჩერების დანიშნულებასაც ასრულებს.
სალა ტჰანამი („წყლის პავილიონი“) — ნავსადგომთან ახლოს, მდინარის ან არხის ნაპირთან მდებარე პავილიონი.
ლიკურგე

ლიკურგე — ლეგენდარული სპარტელი კანონმდებელი (ძვ. წ. - სს). პლუტარქეს ცნობით, ლიკურგე იყო მცირეწლოვანი მეფის ბიძა და აღმრზდელი. ბერძნული ტრადიცია მას მიაწერს სპარტის საზოგადო და სახელმწიფო წყობილების თითქმის ყველა ინსტიტუტის შექმნას, რაც სინამდვილეში ხანგრძლივი ისტორიული პროცესის შედეგი იყო. ლიკურგეს მიეწერება მიწების დანაწილება, უხუცესთა საბჭოს (გერუსია) შექმნა, სახალხო კრების აპელის დაწესება, ახალგაზრდობის მკაცრი აღრზდის მეთოდების შემუშავება და სხვა. სპარტაში არსებობდა ლიკურგეს, როგორც სინათლის ღვთაების განსაკუთრებული კულტი. ცხოვრების მკაცრი წესები, სიმდიდრისა და ფუფუნების საგნების უარყოფა, სპარტიატების თანასწორობის პრინციპი, საზოგადოებირივი ტრაპეზიების სავალდებულო ხასიათი (სისიტიები), ხელოვანთა გაძევება სპარტიდან და სხვა მრავალი მკაცრი მოთხოვნა მიეწერება ლიკურგეს სახელს. ამ წესების დაცვა სპარტიატებს მიაჩნდათ თავიანთი ძლიერების საფუძვლად.
ლიმფოციტები

ლიმფოციტები — სისხლის უფერო უჯრედების, ლეიკოციტების უმარცვლო სახესხვაობის — აგრანულოციტების ერთ-ერთი ფორმა. ლიმფოციტები მომრგვალო, 4,5-18 მკმ დიამეტრიანი უჯრედებია, რომელთაც აქვთ დიდი, მკვრივი, მრგვალი ბირთვი, მცირე რაოდენობის ბაზოფილური, ორგანოიდებით ღარიბი ციტოპლაზმა, სადაც არასოდეს არ არის სპეციფიკური მარცვლები.

ლიმფოციტები მთელი ლეიკოციტების 20-35%-ს შეადგენენ. მონაწილეობენ ანტისხეულების სინთეზში, აწვდიან საკვებ ნივთიერებებს სხვა უჯრედებს — მონოციტებს, მაკროფაგებს, ფიბრობლასტებს.

ლიმფოციტების 90-95%-ს შეადგენენ პატარა ლიმფოციტები, დანარჩენს კი საშუალო და დიდი ლიმფოციტები. პატარა ლიმფოციტებს შორის რამდენიმე სახის უჯრედებია, რომელთა ნაწილს შეიძლება ჰქონდეს სხვა ლიმფოციტად, და, საერთოდ, სისხლის ყველა უჯრედებად, აგრეთვე შემაერთებელი ქსოვილის უჯრედებად დიფერენცირების უნარი. ლიმფოციტები უმთავრეს როლს თამაშობენ იმუნოლოგიურ პროცესებში, სხვა უჯრედებს აწვდიან საკვებ და პლასტიკურ ნივთიერებებს. ლიმფოციტები წარმოიქმნებიან თავდაპირველად ძვლის წითელ ტვინში, საიდანაც გადადიან მკერდუკანა ჯირკვალში, შემდეგ კი ლიმფურ ორგანოებში, სადაც ინტენსიურად მრავლდებიან.
სპოროფიტი

სპოროფიტი (სპორა და ბერძნ. — მცენარე) — უსქესო დიპლოიდური (შეიცავს ქრომოსომათა ორმაგ რაოდენობას) თაობა მცენარეებისა, რომელთა განვითარების ციკლიც ხასიათდება თაობათა მორიგეობით. სპოროფიტზე წარმოიქმნება სპორანგიუმი, რომელშიც მეიოზის შედეგად ყალიბდება სპორები. სპოროფიტს ენაცვლება სპორიდან წარმოქმნილი ჰაპლოიდური გამეტოფიტი — სქესიანი თაობა, რომელზეც ვითარდება მდედრობითი და მამრობითი სასქესო ორგანოები. განაყოფიერებული კვერცხუჯრედი — ზიგოტა — საწყისს აძლევს სპოროფიტს. მცენარეთა სხვადასხვა ჯგუფში სპოროფიტი წარმოდგენილია სხვადასხვაგვარად. სპოროფიტი დომინირებს გამეტოფიტზე შიშველ- და ფარულთესლოვანებში, აგრეთვე გვიმრანაირებსა და ლამინარიასნაირ წყალმცენარეებში. ხავსებისა და ზოგიერთი წაბლა წყალმცენარის განვითარების ციკლში სპოროფიტს დაქვემდებარებული მდგომარეობა აქვს. მცენარეებში, რომელთაც განვითარების იზომორფული ციკლი ახასიათებთ, სპოროფიტი და გამეტოფიტი ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად არსებობენ და ერთნაირად არიან განვითარებული. იზოსპორიიდან ჰეტეროსპორიაზე გადასვლამ განაპირობა თესლების წარმოქმნა და მცენარეთა უფრო სრულყოფილ, თესლით გამრავლებაზე გადასვლა.
ლიმფური გულები

ლიმფური გულები — ლიმფური სადინარების გაფართოებული უბნები ვენებთან მისი შერთვის ადგილებზე. ლიმფური გულების კედელი შედგება 3 შრისაგან (ენდოთელიუმი, განივზოლიანი კუნთები და შემაერთებელი ქსოვილი), აქვს პულსაციის უნარი, რაც აძლიერებსვენებში ლიმფის ჩადენას. ვენებისაგან ლიმფური გულები აქვთ მრგვალპირიანებს, თევზებს, ამფიბიებს, ქვეწარმავლებს, ფრინველების ემბრიონებს.
ლისტვიაგა

ლისტვიაგა — ქედი ალთაიში, მდინარეების ბუხთარმისა და კათუნის აუზების წყალგამყოფზე. სიგრძე დაახლოებით 120 კილომეტრი. სიმაღლე 2783 მეტრამდე (ბისტრუხინის შპილი). აღმოსავლეთი ნაწილი ძლიერ დანაწევრებული ზეგანია. ლისტვიაგა აგებულია ეფუზიური ქანებით და ქვიშაქვებით. კალთები შემოსილია არყის, ვერხვისა და ლარიქსის ტყეებით, 2000 მეტრს ზევით სუბალპური და ალპური მდელოებია.
ადაპა

ადაპა — შუმერულ-აქადურ მითოლოგიაში — პირველი ადამიანი (ბიბლიური ადამის პროტოტიპი), ნახევრად ღმერთი და შუმერული პანთეონის უზენაესი ტრიადის მესამე წევრის — ენქის ძე. ცხოვრობდა სამხრეთ შუამდინარეთის უძველეს ქალაქ ერიდუში, რომლის მთავარი ღვთაებაც, სწორედ ენქი იყო. ადაპა ერთ-ერთია იმ შვიდ აბგალს შორის, რომელთაც მიეწერება შუმერულ ქალაქთა დაარსება.

მითი დაკარგულ უკვდავებაზე
ღვთაება ენქისადმი მთავარ შესაწირად ითვლებოდა თევზი. ამიტომაც ადაპას ყოველდღე უწევდა ნავით ზღვაში შესვლა და სამსხვერპლო თევზის დაჭერა. ერთხელაც, ზღვაში შესულს მოუსწრო ქარიშხალმა და მისი ნავი ამოატრიალა. ამის გამო განაწყენებულმა ადაპამ სამხრეთის ქარს ფრთები დაუმტვრია, რის გამოც ერთი კვირა არ ქროდა ქარი. ამ საქციელზე პასუხის გასაცემად ღვთაება ანუმ ზეცაში დაიბარა ის. წასვლამდე ენქიმ გააფრთხილა, პირი არ დაეკარებინა იმ საჭმელ-სასმელისათვის, რასაც მას ანუ შესთავაზებდა, რათა არ მოეწამლა. მაგრამ მოხდა საპირისპიროდ და ანუმ ადაპას შესთავაზა უკვდავების საკვები და სასმელი. ახსოვდა რა ადაპას მამის დარიგება, უარი თქვა შეთავაზებაზე. ასე დაკარგა ადაპამ უკვდავების მინიჭების შანსი.
ლიუბერცი

ლიუბერცი — ქალაქი (1925-დან) რუსეთში, მოსკოვის ოლქში. სარკინიგზო კვანძი, მოსკოვიდან 19 კილომეტრი. 171,978 მცხოვრებით (2010). ქალაქში მოქმედებს სავაჭრო მანქანათსაშენი, ხიდების მოწყობილობათა, ბურღვის ტექნოლოგიის ქარხნები. ასევე ხის დასამუშავებელი კომბინატი, პიანინოს ფაბრიკა, იყო სსრკ მეცნიერების აკადემიის სამეცნიერო და ტექნიკური ინფორმაციის ინსტიტუტის საწარმოო-საგამომცემლო კომბინატი და სხვა.
ახალი ჰოლანდია (კუნძული)

ახალი ჰოლანდია — კუნძული საადმირალოს რაიონში, სანქტ-პეტერბურგში, გარშემორტყმულია მდინარე მოიკით, კრიუკოვისა და საადმირალოს არხებით. კუნძული წარმოადგენს ადრეული კლასიციზმის უნიკალურ არქიტექტურულ ძეგლს. მისი ფართობი 7,8 ჰექტარია.

ისტორია
ახალი ჰოლანდია ორი ხელოვნურად შექმნილი კუნძულისგან შედგება, რომლებიც ნევის დელტაში მდებარეობენ. ისინი შეიქმნა 1719 წელს მას შემდეგ, რაც სანაოსნოდ მდინარეების ნევისა და მოიკას შორის საჭირო გახდა კრიუკოვისა და საადმირალოს არხების გაჭრა. ლეგენდის თანახმად კუნძულს სახელი პეტრე დიდმა უწოდა. ეს სახელი კუნძულისათვის ყველაზე შესაფერისი იყო, რადგან თავიდან „ჰოლანდია“ პეტერბურგში მთავარ საადმირალოს მიმდებარე ტერიტორიას ერქვა, სადაც გემთმშენებლობისათვის საჭირო ხის მასალა იყო. არხების გაჭრის შემდგომ საწყობები გადაიტანეს ახლადწარმოქმნილ კუნძულზე, თვითონ კუნძულს კი ეწოდა ახალი ჰოლანდია. ამავდროულად ახალი ჰოლანდია პირველი სამხედრო პორტი იყო რუსეთში, რომელიც პეტრე -ის ბრძანებით 1721 წლის 21 სექტემბერს დაარსდა.

დაახლოებით 3 საუკუნის მანძილზე კუნძულზე მნახველებს არ უშვებდნენ, ეს აკრძალვა მხოლოდ 2011 წლის 16 ივლისს მოიხსნა.
მაკ-კლურის სრუტე

მაკ-კლურის სრუტე — სრუტე კანადის არქტიკულ არქიპელაგში, ბანქსის, პრინს-პატრიკისა და მელვილის კუნძულებს შორის. სიგრძე დაახლოებით 400 კილომეტრი, სიგანე 88-140 კილომეტრი, სიღრმე 300 მეტრზე მეტი, მაქსიმალური 472 მეტრი. მთელი წლის მანძილზე ყინულით არის დაფარული. ნაოსნობა შესაძლებელია ყინულმჭრელების მეშვეობით აგვისტო-სექტემბერში. სახელი ეწოდა არქტიკის მკვლევარ რობერტ მაკ-კლურის პატივსაცემად.
ფხვენელნი

ფხვენელნი — ქართლის აზნაურთა საგვარეულო საუკუნეში. სახელწოდება წარმოსდგა მათი სამამულე სოფელ ფხვენისიდან (გორის მუნიციპალიტეტი). „ქართლის ცხოვრების“ ცნობით საუკუნის 50-იან წლებში ამ საგვარეულოს წარმომადგენლები ძმები სარა და გრიგოლ ფხვენელნი, ქართლისა და კახეთის აზნაურებთან ერთად, იბრძოდნენ აფხაზთა მეფის გიორგის გამაერთიანებელი პოლიტიკის წინააღმდეგ, ხელს უშლიდნენ მისი მფლობელობის დამყარებას ქართლსა და კახეთში. ამის შედეგად აფხაზთა მეფემ ვერ შეძლო კახეთის დაპყრობა და იქ კვლავ კახეთის ქორეპისკოპოსი კვირიკე დამკვიდრდა.

 საუკუნის შემდგომ ფხვენელნი აღარ იხსენიებიან წყაროებში. როგორც ჩანს, საქართველოს მონარქიის წარმოქმნის შემდეგ მათ, ისევე როგორც ქართლის სეპარატისტულად განწყობილმა სხვა დიდმა აზნაურებმა, დაკარგეს თავიანთი მამული.
ფხოველთა და დიდოელთა აჯანყება

ფხოველთა და დიდოელთა აჯანყება — მთიელთა გამოსვლა ფეოდალიზაციისა და გაქრისტიანების წინააღმდეგ საუკუნის 10-იან (სავარაუდოდ 1212 წ.) წლებში. საუკუნის დასაწყისისათვის მთიელები ჯერ კიდევ არ იყვნენ მასობრივად ჩაბმული ფეოდალურ ურთიერთობაში. მთის მოსახლეობის შეზღუდული ეკონომიკური საშუალებები ბარის მოსახლეობის მიმართ ანტაგონიზმს წარმოშობდა. ამის შედეგი იყო მთიელთა თავდასხმები ბარის მოსახლეობაზე. მთიელთადმი მტრულად იყვნენ განწყობილი, ერთი მხრივ, ფეოდალური ზედაფენა, რომელიც მთიელთა ფეოდალურ უღელში შებმას ესწრაფოდა, მეორე მხრივ – ბარის მწარმოებელი მოსახლეობა, რომელიც მთიელთა თავდასხმის ობიექტი იყო. საქართველოს ფეოდალური მონარქია ერთდროულად ისწრაფოდა მთიელთა ფეოდალიზაციისა და გაქრისტიანებისაკენ. ფხოველთა და დიდოელთა აჯანყებაც სწორედ ამ პროცესის საწინააღმდეგო რეაქცია იყო. მთიელთა აჯანყებაში დიდძალი ხალხი მონაწილეობდა.

სამეფო ხელისუფლებამ აჯანყებულ მთიელთა წინააღმდეგ მთის სხვა ხალხები (დვალები, მოხევეები, ჭართალელები, ერწოთიანელები, ცხრაზმელები, ხადელები და ცხავატელები) წარგზავნა ივანე მხარგრძელის სარდლობით, ამით სამეფო ხელისუფლება ხაზს უსვამდა იმ გარემოებას, რომ მის წინააღმდეგ მთელი მთა არ აჯანყებულა, რომ მთიელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი სამეფო ხელისუფლების ერთგული იყო.

დამსჯელი ექსპედიციის ხელმძღვანელობამ შეიმუშავა აჯანყებულებთან ბრძოლის კონკრეტული გეგმა. ივანე მხარგრძელმა მთიელთა რაზმები ხადის მთით გადაიყვანა „მთასა ფხოველთასა და დიდოთასა“. სამეფო ლაშქრის ერთ მხარეს მოექცა ძურძუკეთი, მეორე მხარეს კი – ფხოვეთი და დიდოეთი. როგორც ჩანს სამეფო ხელისუფლება არც ძურძუკეთს ენდობოდა და ამიტომ გამოაცალკევა აჯანყებული მხარეებისაგან. ძურძუკთა მეფეები ძღვენით ეახლნენ ივანე მხარგრძელს და თავისი ლაშქრით მხარში ამოუდგნენ სამეფო სპას. ამის შემდეგ საქართველოს ლაშქარმა ძურძუკებთან ერთად შეუტია აჯანყებულებს. ურიცხვი ფხოველი და დიდოელი ამოუწყვეტიათ. 3 თვე (ივნისი, ივლისი, აგვისტო) უმკლავდებოდნენ აჯანყებულები ივანე მხარგრძელის ლაშქარს. ბოლოს ზავი ითხოვეს და ერთგულების პირობა დადეს. ივანე მხარგრძელმა საზავო პირობები მიიღო და მძევლები წამოასხა. ამ გამარჯვებისათვის სამეფო ხელისუფლებამ ივანე „უაღრესსა პატივსა აიყვანა“.

საბჭოთა ისტორიოგრაფიის შეფასებით, ფხოველთა და დიდოელთა აჯანყების დამარცხებას სხვადასხვა არსებითი ხასიათის მიზეზი ჰქონდა. აჯანყებულებს არ გააჩნდათ განსაზღვრული სამოქმედო გეგმა. მთიელთა ეს გამოსვლა ვერ გასცილდა ფეოდალური ექსპლუატაციის წინააღმდეგ მიმართული გლეხთა სტიქიური აჯანყების ფარგლებს. ფხოველებმა და დიდოელებმა ვერ მოახერხეს აჯანყებაში მთის მთელი მოსახლეობის ჩაბმა. პირიქით, მთის დანარჩენი მოსახლეობა მათ წინააღმდეგ გამოვიდა. თავისთავად ფხოველთა და დიდოელთა აჯანყება ფეოდალური კლასისათვის მკაცრი გაფრთხილება და დამაფიქრებელი გაკვეთილი იყო. ფხოველთა და დიდოელთა აჯანყებას მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ფეოდალური საქართველოს ისტორიაში.
ქათიფ ჩელები

მუსტაფა იბნ აბდულაჰ ქათიფ ჩელები (; დ. თებერვალი 1609, სტამბოლი, ოსმალეთის იმპერია — გ. 6 ოქტომბერი, 1657, იქვე) — ოსმალური ისტორიოგრაფიის თვალსაჩინო წარმომადგენელი. ეკუთვნის ოცზე მეტი ნაშრომი სხვადასხვა დარგში (ღვთისმეტყველება, პოლიტიკა, ლიტერატურა, გეოგრაფია, ისტორია, სამართალი). მის ისტორიულ-გეოგრაფიულ თხზულებაში „ჯიჰან-ნუმა“ („მსოფლიოს სარკე“) ვრცლად არის მიმოხილული საქართველო და ამიერკავკასიის ქვეყნები. ნაშრომს დართული აქვს თურქულ ენაზე შედგენილი კავკასიის რუკა, რომელიც საკმაო სიზუსტით გადმოგვცემს საუკუნის საქართველოს გეოგრაფიულ პუნქტებსა და რაიონებს. საყურადღებოა ქათიფ ჩელების ისტორიული თხზულებები „თაკვიმ ალ-თავარიხ“ („ისტორიულ-ქრონოლოგიური ცხრილები“) და „ფეზლექე“ („ოსმალთა ისტორია“); ამ უკანასკნელში დაცულია ცნობები საქართველოს შესახებ.
ქალხუ

ქალხუ, ქალახი — ძველი ქალაქი ასურეთში (ახლანდელი ნიმრუდი, ერაყი). მდინარე ტიგროსის მარცხენა სანაპიროზე. დააარსა სალმანასარ -მა ძვ. წ. საუკუნეში. დაახლოებით ძვ. წ. 612 წელს ჯერ მიდიელებმა დაარბიეს, მერე კი — სპარსელებმა. ამიერიდან იგი უმნიშვნელო პუნქტად დარჩა. 1845 წლიდან ქალხუს არქეოლოგიური გათხრების შედეგად გამოვლინდა ასურელ მეფეთა წარწერები (სალმანასარ -ის შავი ობელისკი), არქიტექტურის შესანიშნავი ძეგლები: ზიკურათი, ასურნასირფალ -ისა და ასარხადონის ბრწყინვალე რელიეფებით.
ქანესი

ქანესი, ქანიში, ნესა — წინახეთური და ხეთური ხანის ქალაქი მცირე აზიაში, ახლანდელი ქიულთეფეს ადგილას (კაისერის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 20 კმ-ზე). ქანესი აღმოაჩინა ბ. ჰროზნიმ 1925 წლის არქეოლოგიური გათხრების შედეგად, როდესაც იპოვეს ათასობით ლურსმული, ე. წ. „კაპადოკიური“ ფირფიტა. როგორც შემდეგი გამოკვლევებით დადასტურდა, ძველ ხეთურ ენაზე შედგენილ წყაროებში ქანესს ეწოდებოდა აგრეთვე ნესა. ქანესში იყო განლაგებული ასურელთა დიდი სავაჭრო კოლონია, რომელიც ადგილობრივი ქალაქ-სახელმწიფოს მმართველს (ასეთები იყვნენ: ინარა, ვარშამა და სხვ.) ემორჩილებოდა. ქანესი დაიპყრო მეზობელმა ქალაქ-სახელმწიფომ ქუსარამ, რომლის მეფე ანითამ (ძვ. წ. საუკუნის შუა ხანები) ქანესი თავის სატახტო ქალაქად გამოაცხადა. ხეთურ ხანაში ქანესი დაკნინდა. ინდოევროპელი ხეთები თავიანთ ენას ქანესის სახელის მიხედვით აღნიშნავდნენ და მას ქანესურ (ნესურ, ნესიტურ) ენას უწოდებდნენ.
ლობენგულა

ლობენგულა (დ. 1836 — გ. 1894) — მატაბელეს ხალხის ინკოსი (გამგებელი, უმაღლესი ბელადი), უკანასკნელი დამოუკიდებელი აფრიკელი — გამგებელი სამხრეთ აფრიკაში 1870-1894 წლებში. 1880 წელს ცდილობდა ესარგებლა დიდ ბრიტანეთსა, გერმანიასა და ტრანსვაალს შორის წინააღმდეგობით ზამბეზი-ლიმპოპოს შუამდინარეთში და დიპლომატიური საშუალებებით შეეფერხებინა იმპერიალისტური ექსპანსია ამ რაიონში. 1888 წელს იძულებული გახდა დაედო ე. წ. მეგობრობის ხელშეკრულება დიდ ბრიტანეთთან და „ხელშეკრულება“ ინგლისელი კოლონიალური მოღვაწის ს. როუდზის აგენტებთან თავისი ქვეყნის მინერალური სიმდიდრეების კონცესიის შესახებ. 1893 წელს მეთაურობდა მატაბელეს განმათავისუფლებელ ბრძოლას.
ლოზანის კონფერენცია

ლოზანის კონფერენცია — საერთაშორისო კონფერენცია, რომელიც მიმდინარეობდა 1922 წლის 20 ნოემბრიდან 1923 წლის 24 ივლისამდე ლოზანაში (შვეიცარია). კონფერენცია მოიწვიეს ახლო აღმოსავლეთის მდგომარეობის მოსაწესრიგებლად თურქეთის წინააღმდეგ ინტერვენციის ჩაშლისა და დამოუკიდებლობისთვის ომში თურქეთის გამარჯვების შემდეგ.

მონაწილე ქვეყნები
მონაწილეობდნენ დიდი ბრიტანეთი, საფრანგეთი, იტალია, საბერძნეთი, რუმინეთი, იუგოსლავია, იაპონია, აშშ (მეთვალყურედ), თურქეთი. სსრკ-ისა და ბულგარეთის დელეგაციები მონაწილეობდნენ მხოლოდ შავი ზღვის სრუტეების რეჟიმის საკითხების განხილვაში, კერძო საკითხების განხილვაზე დაუშვეს ზოგიერთი სხვა ქვეყანაც.

კონფერენციის პირველი ეტაპი
საბჭოთა დელეგაციის პროექტის, რომელიც მომზადებული იყო ლენინის მიერ, ძირითადი დებულებები მხარს უჭერდა თურქულ ეროვნულ ინტერესებს, სამხედრო ხომალდებისათვის სრუტეების ჩაკეტვას, ომისა და მშვიდობიანობის დროს, ხოლო სავაჭრო გემებისათვის ნაოსნობის სრულ თავისუფლებას. ინგლისი, რომელიც გამოხატავდა ანტანტის ინტერესებს, მოითხოვდა სრუტეებში ყველა ქვეყნის სავაჭრო და სამხედრო გემების თავისუფალ მიმოსვლას, შავი ზღვის სრუტეების დემილიტარიზაციას და მათზე საერთაშორისო კონტროლის დაწესებას. თურქეთი იმ იმედით, რომ ინგლისი დაეხმარებოდა ეკონომიკურ, ფინანსურ და ტერიტორიული საკითხების მოგვარებაში, დაეთანხმა დიდი ბრიტანეთის პროექტს. მაგრამ ინგლისმა საზავო ხელშეკრულების თურქეთისათვის არახელსაყრელი პირობები წამოაყენა. თურქეთის დელეგაცია არ დათანხმდა და 1923 წლის 4 თებერვალს მოლაპარაკება შეწყდა.

კონფერენციის მეორე ეტაპი
კონფერენცია განაახლდა 1923 წლის 23 აპრილს. ლოზანის კონფერენციის მე-2 ეტაპზე ძირითადი იყო თურქეთთან საზავო ხელშეკრულების საკითხები. ურთიერთდათმობათა შედეგად ხელი მოაწერეს 17 დოკუმენტს. აქედან ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო ლოზანის საზავო ხელშეკრულება და სრუტეების რეჟიმის კონვენცია. კონვენცია ითვალისწინებდა სრუტეების ზონის დემილიტარიზაციას, ამასთანავე დასაშვებად თვლიდა ყველა ქვეყნის სავაჭრო და სამხედრო გემების თავისუფალ ნაოსნობას. საბჭოთა კავშირმა უარი თქვა ამ კონვენციის რატიფიცირებაზე. 1936 წელს ეს კონვენცია შეიცვალა მონტრეს კონფერენციაზე შემუშავებული კონვენციით.
რიჩარდ დილი

რიჩარდ დილი ( დ. 1940, ბეთლეჰემი, პენსილვანია, აშშ) — ამერიკელი არქეოლოგი, ანთროპოლოგი. ცნობილია, როგორც მესოამერიკის კოლუმბამდელი კულტურების მკვლევარი. განსაკუთრებით დიდი წვლილი მიუძღვის ოლმეკების ცივილიზაციის შესწავლაში, რომელიც არსებობდა მექსიკის ყურის სანაპიროზე ფორმაციულ (წინარეკლასიკურ) პერიოდში და რომელმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა უფრო გვიანდელ კულტურებზე, რომლებიც იმავე რეგიონში არსებობდა.
დენის ლოუ

დენის ლოუ (; დ. 24 თებერვალი, 1940, აბერდინი, შოტლანდია — გ. 17 იანვარი, 2025, იქვე) — ყოფილი შოტლანდიელი ფეხბურთელი.

კარიერა დაიწყო ინგლისში, ჰადერსფილდ ტაუნში. დიდი დრო გაატარა მანჩესტერულ კლუბებში სიტიში და იუნაიტედში, ამ უკანასკნელის ისტორიაში ლოუს გამორჩეული ადგილი უჭირავს, იგი იუნაიტედის ყველა დროის მეორე საუკეთესო ბომბარდირია ბობი ჩარლტონის შემდეგ. ასევე ასპარეზობდა იტალიურ ტორინოში. შოტლანდიის ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული ფეხბურთელი, მან ეროვნულ ნაკრებში 55 მატჩი გამართა და 30 გოლი გაიტანა.

1964 წელს ჟურნალმა -მა დაასახელა ევროპის საუკეთესო ფეხბურთელად და გადასცა ოქროს ბურთი, ის ერთადერთი შოტლანდიელია ვინც ეს ჯილდო მოიპოვა.
შუნგის იმპერია

შუნგის იმპერია — იმპერია ინდოეთის აღმოსავლეთ ნაწილში. წარმოიქმნა დაახლ. ძვ. წ. 185—73 წლებში, მაურიების იმპერიის დაცემის შემდეგ. დედაქალაქი — პატალიპუტრა.

მაურიების იმპერიის დაცემა
ძვ. წ. 185 წელს, მეფე აშოკას გარდაცვალებიდან 50 წლის შემდეგ მაურიების უკანასკნელი მეფე ბრიჰადრათჰა სასტიკად მოკლეა სამხედრო აღლუმზე საკუთარმა მთავარსარდალმა პუშიამიტრა შუნგას მიერ, რომელმაც თავი მეფედ გამოახცადა და ახალი დინასტია შექმნა.

ბუდიზმის დევნა
პუშიამიტრა შუნგა იყო მორწმუნე ბრამინი. იგი იყო ბუდიზმის მკვეთრი მოწინააღმდეგე და სისასტიკით ცნობილი. მან დანგრია ბუდისტური მონასტრები და დახოცა ბერები. აჯილდოებდა ხალხს ბუდისტი ბერების მკვლელობებისთვის. ბუდისტური მონასტრები იძარცვებოდა და გარდაიქმნებოდა ინდუისტურ ტაძრებად. განსაკუთრებით, ისეთ ადგილებში, როგორიცაა ნალანდა, ბოდგაია, სარნატი, და მატჰურა.

კონფლიქტი ინდო-ბერძნებთან
დაახლოებით, ძვ. წ. 180 წელს ინდო-ბერძნების მეფე დემეტიოს ბაქტრიელი გაემართა შუნგის წინააღმდეგ სალაშქროდ. მიაღწია თითქმის პატალიპუტრამდე. ჩამოაყალიბა ახალი ინდო-ბერძნული სამეფო ჩრდილო და ჩრდილო-დასავლეთ ინდოეთის ტერიტორიაზე. შეჭრის მიზეზად ითვლება აგრეთვე ბუდიზმი, რომელმაც ამ ადგილების დაკავებიდან მალევე აყვავებას მიაღწია. განსაკუთრებით არსებითი წვლილი ბუდიზმის განვითარებასა და გავრცელებაში მიუძღვის მხსნელად წოდებულ მეფე მენანდერ -ს.

ჰელიოდორის სვეტის თანახმად, ინდო-ბერძნები და შუნგა დაზავდნენ და დაახლოებით ძვ. წ. 110 წელს გაცვალეს დიპლომატიური მისიები.

შუნგის სამეფოს ბოლო პერიოდი
გვინ პერიოდში შუნგის სამეფოში გაგრძელდა წინააღმდეგობა ცენტრიდან მოშორებულ ადგილებში. ხოლო შუნგის დინასტიის დაცემის შემდეგ იმპერიას მართავდა კავნას დინასტია.

შუნგის მეფეთა სია
პუშიამიტრა შუნგა (ძვ. წ. 185—149)
აგნიმიტრა (ძვ. წ. 149—141)
ბასუჯტიეშა (ძვ. წ. 141—131)
ბასუმიტრა (ძვ. წ. 131—124)
ანდჰრაკა (ძვ. წ. 124—122)
პულინდაკა (ძვ. წ. 122—119)
გკჰოშა
ბაჯრამიტრა
ბჰაგავატა
დევაბჰუტი (ძვ. წ. 83 — 73)
ქართულ-ჰულაგუიანური დირჰემი

ქართულ-ჰულაგუიანური დირჰემი — საუკუნის 80-იან წლებში თბილისში მოჭრილი ვერცხლის მონეტა, რომლის ერთ მხარეს ილხანის სახელის შემცველი ზედწერილია უიღურულად, ხოლო მეორეზე – ქრისტიანული ლოცვა არაბულად: და ჯვრის გამოსახულება, გარე სეგმენტებში – გამოშვების თარიღი, იშვიათად მოჭრის ადგილი – თბილისი. ამგვარი ფული დიდი რაოდენობით მიმოიქცეოდა აღმოსავლეთ საქართველოში და მის ფარგლებს გარეთაც, რასაც მათი განძებად აღმოჩენის შემთხვევებიც მოწმობს. საქართველო ერთადერთი იყო ჰულაგუიანების ქვეშევრდომ სახელმწიფოთა შორის, რომელიც მონეტას უშვებდა ქრისტიანული რწმენის სიმბოლოთი.
ქარხემიში

ქარხემიში (ხეთური: ; ; ძვ.ბერძ: ; ლათ.; ) — ქალაქ-სახელმწიფო ჩრდილოეთ სირიაში, მდინარე ევფრატის მარჯვენა ნაპირზე, ახლანდელ ჯერაბლუსთან. უძველესი წყარო, რომელშიც მოხსენიებულია ქარხემიში, დაცულია მარის არქივში (ძვ. წ. საუკუნის დასასრული - საუკუნის ნახევარი). ჩრდილოეთ სირიაში ხეთების გააქტიურების პერიოდში (ძვ. წ. საუკუნე) ქარხემიშის სამეფო ჯერ კიდევ დამოუკიდებელი იყო. მოგვიანებით (ძვ. წ. საუკუნიდან) იგი ეგვიპტის პოლიტიკურ გავლენას განიცდიდა, თუმცა უმთავრესად ხურის (მითანის) ბატონობაში იყო. ამის შემდეგ ძვ. წ. საუკუნიდან ქარხემიშში ხეთების მეფეთა დინასტიის წარმომადგენლები მეფობდნენ ხეთების სამეფოს დაცემამდე (ძვ. წ. 1200 წ.). „ზღვის ხალხების“ შემოსევის დროს, როგორც ჩანს, ქარხემიშიც გაანადგურეს. ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევარში ქარხემიში ჰეგემონობდა გვიანდელ ხეთურ სამეფოებზე და ითვლებოდა „დიდი ხათის“ ქვეყნის პოლიტიკურ და კულტურულ ცენტრად. ქარხემიში ხარკს უხდიდა ასურეთის მეფეებს. ძვ. წ. 712 წელს სარგონ -მ დაიპყრო. ძვ. წ. 605 წელს ქარხემიშთან მოხდა ბრძოლა, რომელშიც ბაბილონის მეფე ნაბუქოდონოსორ -მ გაანადგურა ეგვიპტის ფარაონი ნეხო და ასურუბალიტ .

ქარხემიშში გათხრებმა გამოავლინეს ძლიერი თავდაცვითი ნაგებობანი, სასახლეთა, ტაძართა და სხვა შენობათა ნანგრევები, გვიანდელი ხეთური ხანის არქიტექტურული და სკულპტურული ძეგლები, ლურსმული და იეროგლიფური ტექსტები.
მარსილიუს პადუელი

მარსილიუს პადუელი (დ. 1275 — გ. 1342) — იტალიელი პოლიტიკური მოაზროვნე, ქალაქის ზედაფენის იდეოლოგი. მარსილიუს პადუელმა შუა საუკუნეებში ერთ-ერთმა პირველმა წამოაყენა საზოგადოებრივი ხელშეკრულების თეორიის საფუძველზე სახელმწიფოს შექმნის იდეა. ამტკიცებდა, რომ საერო ხელისუფლება სასულიეროზე მაღლა იდგა. მონარქია მაიჩნდა სახელმწიფოს საუკეთესო ფორმად. პაპობის კრიტიკისა და ლუდვიგ ბავარიელისთვის აშკარა მხარდაჭერის გამო 1327 წელს პაპმა მარსილიუს პადუელი ეკლესიისაგან განკვეთა.
ხმელეთის კუები

ხმელეთის კუები — ქვეწარმავლების ოჯახი ფარულკისრიან კუთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 10 სმ - 1 მ აღწევს. ჩვეულებრივ, მაღალი და ამობურცული ბაკანი აქვთ. ზურგის ფარი უძრავადაა შეერთებული მუცლის ფართან, ორივე დაფარულია მსხვილი და სქელი რქოვანი ფირფიტებით. თითები შეზრდილია. თავი მთლიანად იმალება ბაკანში. ოჯახის 6 (სხვა ვერსით 10) გვარი აერთიანებს 40-მდე სახეობას. გავრცელებული არიან ძირითადად აფრიკაში, ასევე აზიაში, სამხრეთ ევროპასა და ამერიკაში. საკმაოდ ზანტი ცხოველები არიან. ზოგჯერ 100 და უფრო მეტ წელს ცხოვრობენ. აღმოსავლეთ საქართველოში გვხვდება ხმელთაშუა ზღვის კუ . ბინადრობს ქსეროფიტულ ადგილებში. იკვებება მცენარეულობით. მრავლდება კვერცხით. ამჟამად მისი რაოდენობა ბევრ ადგილზე შემცირებულია. შეტანილია საქართველოს „წითელ წიგნში“.