მაცუმაეს სამთავრო

მაცუმაეს სამთავრო (, მაცუმაე-ჰან) — პირველი ეთნიკურად იაპონური სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი ეძოს კუნძულზე (1869 წლიდან — ჰოკაიდო). ეს იყო ედოს პერიოდის (1604-1869) იაპონიის ყველაზე დიდი ტერიტორიის მქონე ფეოდალური სამთავრო (ჰანი), თუმცა ამავდროულად ყველაზე ნაკლებად დასახლებული.

ისტორია
კუნძული ჰოკაიდო (ეძო) დასახლებული იყო აინუს ტომებით. დაახლოებით საუკუნის ბოლოდან, ამ კუნძულზე მინამოტო იორიტომოსგან ხსნას ეძებდნენ ფუჯივარა იასუჰირას დამარცხებული ჯარების ნარჩენები. მემატიანეების თანახმად, იაპონელი სამურაები, ეძოზე მოხვედრის შემდეგ, იწყებდნენ ადგილობრივი აბორიგენების, აინუს ადათ-წესების გადაღებას. იმ დროს ჰოკაიდოს მთავარი მიმზიდველობა მის მოშორებულობასა და ძნელადმისაწვდომობაში მდგომარეობდა, რაც იაპონელებს ცენტრალური ხელისუფლების დევნისგან იქ დამალვის საშუალებას აძლევდა.

კამაკურას პერიოდში (1183-1333) მხოლოდ ოშიმას ნახევარკუნძულის (ჰოკაიდოს სამხრეთი წვერი) პატარა სანაპირო ნაწილი იმყოფებოდა ანდოს სამურაული საგვარეულოს მმართველობის ქვეშ. საუკუნის შუა პერიოდიდან იაპონელთა მზარდმა რაოდენობამ დაიწყო კუნძულის სამხრეთი ნაწილის დასახლება. საუკუნის შუა პერიოდში ანდოს კლანის ვასალმა სამურაულმა ოჯახებმა დაიწყეს იქ გამაგრებული დასახლებების შექმნა. იაპონელთა პირველი საყრდენი პუნქტი ჰოკაიდოზე გაჩნდა აინურ მხარეში, სახელად მატმაი. მოგვიანებით მისი სახელი იაპონურ ყაიდაზე შეიცვალა — მაცუმაე.

იაპონელთა წინსვლა წინააღმდეგობას აწყდებოდა ადგილობრივი მოსახლეობის — აინუს ტომის მხრიდან, რომლებიც სისტემატურად აჯანყებებს აწყობდნენ. 1457 წელს მოხდა ყველაზე მასშტაბური აჯანყება კოსიამაინის მეთაურობით. აჯანყების ჩახშობაში თავი გამოიჩინა კაკიძაკის საგვარეულომ, რომელმაც შემდეგ საკმაოდ სწრაფად დაიმორჩილა ეძოზე გამაგრებული დანარჩენი სამურაული ოჯახები. იმ დროს იაპონური დასახლებები ჰოკაიდოს ყველაზე სამხრეთ წვერზე იყო კონცენტრირებული. 1514 წელს კაკიძაკის საგვარეულო გადავიდა დღევანდელი ქალაქ მაცუმაეს ტერიტორიაზე და მოიპოვა ანდოს ძლევამოსილი საგვარეულოს წარმომადგენლის სტატუსი, რითაც ზემოდან დადასტურება მიიღო ეძოს სამურაულ ოჯახებზე საკუთარი ძალაუფლებისთვის.

მაცუმაეს საგვარეულოს ფუძემდებელი იყო სამურაი ტაკედა ნობუჰირო (1431-1494), რომელიც ვაკასას პროვინციიდან გადმოვიდა ჰოკაიდოზე, სადაც კაკიძაკის საგვარეულოს წარმომადგენელზე დაქორწინდა და სიმამრის სიკვდილის შემდეგ კაკიძაკის საგვარეულოს ჩაუდგა სათავეში. კაკიძაკის (მაცუმაეს) საგვარეულოს რეზიდენცია გახდა კაცუიამას ციხესიმაგრე.

კაკიძაკი (მაცუმაე) იოსიჰირო (1548-1616), კაკიძაკის საგვარეულოს მე-5 მეთაურმა (1583-1616), შეძლო მოეპოვებინა ტოიოტომი ჰიდეიოსისა და ტოკუგავა იეიასუს კეთილგანწყობა. 1599 წელს, მისთვის განმტკიცებული მიწის შესაბამისად, კაკიძაკი იოსიჰირომ გვარად მიიღო თავისი სამფლობელოს მთავარი დასახლების სახელი — მაცუმაე. 1604 წელს შოგუნმა ტოკუგავა იეიასუმ მაცუმაეს საგვარეულოს დაუმტკიცა აინებთან ვაჭრობის ექსკლუზიური უფლება. 1606 წელს დაიმიო მაცუმაე იოსიჰირომ ააშენა ფუკუიამას ციხესიმაგრე, რომელიც მის რეზიდენციად იქცა.

სამთავროს ჩამოყალიბების წინაპირობა გახდა იაპონელი კოლონისტების გადმოსახლება მჭიდროდ დასახლებული კუნძულიდან ჰონსიუ. მიუხედავად ჰოკაიდოს უფრო მკაცრი კლიმატისა, თავისუფალი მიწების საძიებლად იაპონელი კოლონისტები კვეთდნენ არცთუ ფართო (18 კმ) სანგარის სრუტეს და საუკუნის შუა პერიოდიდან სახლდებოდნენ ნაკლებად დასახლებული ჰოკაიდოს სამხრეთ სანაპიროზე. ამ პერიოდში ჰოკაიდოს ძირითად მოსახლეობას იაპონელებთან არანათესაური აინები შეადგენდნენ, რის გამოც კუნძული მთლიანობაში დიდხანს განიხილებოდა როგორც არალეგიტიმური იაპონური ტერიტორია. მიუხედავად ამისა, 1604 წელს იაპონურმა თემმა ჰოკაიდოზე ადმინისტრაციული სახე მიიღო მაცუმაე-ჰანის სამთავროს სახით. დაშორების გამო, ის ფორმალურად ითვლებოდა იაპონიის ცენტრალური მთავრობისგან დამოუკიდებლად. დიდი ხნის განმავლობაში სამთავროს მოსახლეობა შედარებით მცირე იყო, თუმცა ის მნიშვნელოვნად სწრაფად იზრდებოდა, ვიდრე რუსეთის იმპერიის შორეული აღმოსავლეთის სამფლობელოებში. მაგალითად, 1788 წლის აღწერის მიხედვით, მაცუმაეში დაახლოებით 26,5 ათასი ადამიანი ცხოვრობდა. შესადარებლად, იმ პერიოდში იტურუპზე რუსული მოსახლეობა 3 ადამიანს შეადგენდა, ურუპზე კი — დაახლოებით 40-ს.

 საუკუნის ბოლომდე მაცუმაეს დაიმიოს ხელისუფლება ფაქტობრივად შემოფარგლული იყო მხოლოდ ჰოკაიდოს კუნძულის სამხრეთ მეოთხედით. მის დანარჩენ, არაიაპონიზებულ ნაწილს ამ პერიოდში ეძო ერქვა. ამ პერიოდში იაპონელები, თუკი კუნძულის ჩრდილოეთით გადიოდნენ აინებთან სავაჭროდ, ამას ზაფხულობით აკეთებდნენ, ზამთარში კი ისევ სამხრეთში ბრუნდებოდნენ. ამან რუს კაზაკებს საშუალება მისცა, 1778-1779 წლებში ხარკი დაედოთ ჰოკაიდოს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილის (ყურე აკესი) აინუს მოსახლეობისთვის, რომელიც იმ დროისთვის იაპონელების დაქვემდებარებაში არ იმყოფებოდა. საპასუხოდ, იაპონელებმა გააძლიერეს კუნძულის ათვისება, რამაც გამოიწვია ადგილობრივი მოსახლეობის აჯანყება იაპონელების წინააღმდეგ 1789 წელს. 1792 წლის რუსული ექსპედიციის შემდეგ იაპონელებმა ეძოს აინებს რუსებთან ვაჭრობა აუკრძალეს.

მიუხედავად იმისა, რომ მაცუმაე სამთავროდ იწოდებოდა, მისი ეკონომიკური საფუძველი იაპონიის სამთავროების უმეტესობისგან ფუნდამენტურად განსხვავდებოდა. თუკი კუნძულ ჰონსიუზე, კიუსიუსა და სიკოკუზე არსებული სამთავროების საფუძველს წარმოადგენდა მიწათმოქმედთა გადასახადი და ვალდებულებები, მაცუმაეს შემოსავლები თითქმის მთლიანად აინებთან მონოპოლიურ ვაჭრობას ეფუძნებოდა. ეს უფლება ტოკუგავას შოგუნების მიერ იყო დამტკიცებული. მაცუმაეს სამთავროს არ გააჩნდა კოკუდაკა (რეიტინგი, რომელიც მოყვანილი ბრინჯის მოცულობით გამოიხატებოდა).

1799 წელს მაცუმაეს დაიმიო იძულებული გახდა, თავისი სამფლობელოს ნაწილი ურაკავას აღმოსავლეთით, შოგუნის მთავრობის (ბაკუფუს) კონტროლის ქვეშ გადაეცა. იმავე წელს მაცუმაემ სირიუტიკავასა და ურაკავას შორის არსებული მიწები ბაკუფუს პირდაპირ მმართველობაში გადასცა. ამის სანაცვლოდ, ბაკუფუმ მაცუმაეს საგვარეულოს გამოუყო მიწები მუსასის პროვინციაში (5 ათასი კოკუ შემოსავლით) ქალაქ ედოს მახლობლად. 1802 წელს შოგუნის მთავრობამ მაცუმაეს მთავრებს მუსასის პროვინციის დომენი ჩამოართვა, ხოლო ოჯახს დაენიშნა ყოველწლიური პენსია 3,5 ათასი რიოს ოდენობით. 1807 წელს მაცუმაეს ოჯახი გადაასახლეს მუცუს პროვინციის დატეს მაზრაში, მას ასევე ეკუთვნოდა მიწები კოძუკესა და ჰიტაჩის პროვინციებში.

1821 წელს შოგუნის მთავრობამ მაცუმაეს საგვარეულოს ნება დართო, დაბრუნებულიყო კუნძულ ეძოზე, და დაუბრუნა მას კონფისკებული სამფლობელოები. 1831 წელს მაცუმაეს დაიმიომ ბაკუფუსგან მიიღო რეიტინგი 10 ათასი კოკუს ოდენობით. მთავრობის დავალებით, მე-12 დაიმიომ მაცუმაე ტაკაჰირომ (1849-1865) სამთავროში ციხესიმაგრე ააშენა და მისი ფლობის უფლება მიიღო.

1855 წელს იაპონიის პორტების უცხოური ვაჭრობისთვის გახსნის გამო, შოგუნის მთავრობამ პირდაპირი კონტროლის ქვეშ აიღო ეძოს ტერიტორია ორობეს ჩრდილოეთით და კიკონაის აღმოსავლეთით, სამთავროს კი კუნძულის მხოლოდ მცირე ნაწილი დაუტოვა. სანაცვლოდ, დაიმიომ მაცუმაე ტაკაჰირომ მიიღო მამულები მუცუსა და დევას პროვინციებში. გარდა ამისა, მას ეძლეოდა ყოველწლიური კომპენსაცია 18 ათასი რიოს ოდენობით. მაცუმაეს უკანასკნელი (მე-14) დაიმიო გახდა მაცუმაე ნაგაჰირო (1865-1905), რომელიც მართავდა 1868-1869 წლებში. 1869 წელს კუნძული ჰოკაიდო მთლიანად შევიდა იაპონიის შემადგენლობაში.