iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ავტოლოგია

ავტოლოგია — პოეტურ ნაწარმოებებში სიტყვათა და გამოთქმათა გამოყენება მათი პირდაპირი მნიშვნელობით. მხატვრული ავტოლოგია თავისი რეალისტური სიზუსტით უპირისპირდება ფიგურალურ, ტროპულ მეტყველებას. მართალია, ავტოლოგიური სტილი თითქმის არ მიმართავს მხატვრულ სახეებს, მაგრამ ამის გამო იგი პოეტურობასა და ემოციურ ზემოქმედებას მოკლებული არ არის. ნაწარმოების მხატვრულ ქსოვილში ორგანულადაა ჩართული და პოეტური მეტყველების საერთო ექსპრესიულობას არ ეთიშება. რა თქმა უნდა, მხატვრული ავტოლოგია განსხვავდება ჩვეულებრივი ყოფითი მეტყველებისაგან და როგორც მხატვრული ნაწარმოების, მთლიანად მხატვრული მეტყველების შემადგენელი ნაწილი, იგი დამოუკიდებელ მხატვრულ სახედაც მიიჩნევა.
დესკრიფცია

დესკრიფცია — მხატვრული ხერხი, რომელიც გულისხმობს ბუნების, ვითარების, ყოფის აღწერას მხატვრულ ნაწარმოებში. აღწერა, ჩართული ამბის თხრობაში, სტილისტიკური ხერხია, რომელიც ერთგვარად ანელებს ფაბულის დინებასა და სიუჟეტის განვითარებას, მაგრამ ამასთანავე აფართოებს თხრობის ფარგლებს, ხელს უწყობს ამბის გაშლას, სხვადასხვა მომენტისა და მოტივის შემოტანით ამდიდრებს ნაწარმოებს. დესკრიფცია რეტარდაციის (ფაბულის შენელების) ერთ-ერთი სახეა.
კონჩედარია

კონჩედარია (, ფინინი: ) — მდინარე დასავლეთ ჩინეთში. გამოედინება ბაგრაშკიოლის ტბიდან, ზემო წელზე კვეთს ტიან-შანის აღმოსავლეთ განშტოებებს, მიედინება ტარიმის ღრმულის ჩრდილო-აღმოსავლეთ განაპირა მხარეს. სიგრძე 550 კმ, აუზის ფართობი (ბაგრაშკიოლის წყალშემკრების ჩათვლით) 184,4 ათ. კმ². ჩამონადენი წლის განმავლობაში თანაბარია, მთებიდან გამოსვლისას წყლის საშუალო ხარჯია 36 მ³/წმ. ვაკეზე კარმოქმნილი აქვს რთული სისტემა კალაპოტებისა, რომლებიც შეერთებულია ტოტებით; აქ მდინარის მიმართულება ხშირად იცვლება. იმ წლებში, როდესაც კონჩედარია ლობნორის ტბაში ჩაედინება, ტბა წყლით ივსება, ხოლო მაშინ, როდესაც თავის წყალს მთლიანად მდინარე ტარიმს გადასცემს, ლობნორი შრება. იკვებება შერეულად — წვიმის, თოვლის გრუნტის წყლებით.
ჯეჯილი (ჟურნალი)

„ჯეჯილი“ — ილუსტრირებული საბავშვო ჟურნალი. გამოდიოდა 1890–1920, 1922-1923 წლებში თბილისში. რედაქტორ-გამომცემელი ანასტასია თუმანიშვილ-წერეთელი. გამომცემელი (1922 წლიდან) განათლების სახალხო კომისარიატის სოციალური აღზრდის მთავარმმართველობა. პირველი ხუთი წლის მანძილზე გამოდიოდა ორ თვეში ერთხელ, შემდეგ – ყოველთვიურად. გამოცემასთან თანამშრომლობდნენ ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, რაფიელ ერისთავი, იაკობ გოგებაშვილი, ეკატერინე გაბაშვილი, შიო მღვიმელი და სხვანი. იბეჭდებოდა ასევე რუს და ევროპელ ავტორთა ნაწარმოებები, ფართო ადგილი ეთმობოდა ზეპირსიტყვიერების ნიმუშებს. „ჯეჯილი“ შედგებოდა მცირეწლოვანთა და მოზრდილთა განყოფილებებისაგან. ჟურნალში უმთავრესი ადგილი ეჭირა მხატვრულ ნაწარმოებებს, რომლებშიც მისაბაძი პერსონაჟები სჭარბობდნენ. თვალსაჩინო ადგილი ეთმობოდა ისტორიულ და საბუნებისმეტყველო ხასიათის წერილებს.
ანთიმოზ ჯუღელი

ანთმოზ ჯუღელი (ფსევდონიმი: გადაღმელი; დ. 1846 – გ. 1925) — ქართველი პროზაიკოსი, პედაგოგი. ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის მონაწილე. სწავლობდა ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში, შემდგომ თბილისის სასულიერო სემინარიაში. პედაგოგობდა სოფელ სუჯუნასა და ქალაქ სოხუმში, ეწეოდა ფართო საზოგადოებრივ-საგანმანათლებლო მოღვაწეობას. ავტორია 1875-76 წლებში გამოქვეყნებული რამდენიმე საყმაწვილო მოთხრობისა და პატარა თხზულებებისა საქართველოს ბუნებასა და გეოგრაფიაზე. შეადგინა საბავშვო წიგნები: „ბუნების სარკე“ (1875), „სიყვარული“ (1879), დედა ენის სასწავლო სახელმძღვანელო.
ბესარიონ ჯაფარიძე

}, თბილისი) — ქართველი პუბლიცისტი, ჟურნალისტი, საზოგადო მოღვაწე.

ბიოგრაფია
1868 წელს ქუთაისის გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ, სწავლა განაგრძო პეტერბურგის და ოდესის უნივერსიტეტებში საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტზე, ჟენევაში. ფლობდა რუსულ, ფრანგულ, გერმანულ ენებს. ისმენდა ედუარდ ჰარტმანის, ვერტემეიერის, მონიეს, ფოხტის ლექციებს. გაეცნო ევროპის საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებას. ესწრებოდა პირველი ინტერნაციონალის ადგილობრივი სექციის სხდომებს. სათავეში ედგა საზოგადოება „უღელის“ ჟენევის განყოფილებას, სადაც კითხულობდა ლექციებს საერთაშორისო მდგომარეობაზე. იყო 1874 წელს ჟენევაში გამართულ ქართველთა კონგრესის ერთ-ერთი მოთავე. იცნობდა პარიზის კომუნის ბევრ მონაწილესა და ხელმძღვანელს, ზოგ მათგანთან მეგობრობდა კიდეც. ქართულ პრესაში მან გამოაქვეყნა პირველი ორიგინალური წერილები პარიზის კომუნაზე (უშუალოდ კომუნის დღეებში დაწერილი). 1873 წლიდან უძღვებოდა „დროების“ უცხოეთის განყოფილებას, 1875–1876 წლებში კი თანარედაქტორობდა ამ გაზეთს. 1875 წელს სათავეში ედგა „ქართული წიგნის გამომცემელთა საზოგადოებას“ (მისი რედაქციითა და ხელმძღვანელობით გამოიცა ნიკოლოზ ბარათაშვილის, ზურაბ ანტონოვის თხზულებები, „ქართული მწერლობის“ და წიგნები). იყო ერთ-ერთი მეთაური ილია ჭავჭავაძის მიერ დაარსებული წრისა, მუდმივი თანამშრომელი და თანარედაქტორი გაზეთ „ივერიისა“, მეურვე „კრებულისა“.
ლევან ჯანდიერი

ლევან ჯანდიერი (ჯანდიერიშვილი) (ფსევდონიმი: ჭიჩოელი) (დ. 1848 – გ. 1921) — ქართველი ჟურნალისტი, მთარგმნელი, საზოგადო მოღვაწე, რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი (1909).

ქართველ სამოციანელთა წარმომადგენელი, ილია ჭავჭავაძის წრის წევრი და უახლოესი მეგობარი, „დროშა გიორგიდ“ წოდებული სამხედრო პირის – გიორგი ჯანდიერის შვილი. თბილისის კლასიკური გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ (1867) მუშაობდა თელავის სამაზრო გამგეობაში შტატგარეშე მოხელედ, 1868 წლიდან – მომრიგებელ შუამავლად, 1878 წელს – სიღნაღის მაზრის უფროსის მოადგილედ, 1883 წლიდან – თიანეთის მაზრის, შემდეგ ტფილისის მაზრის უფროსად, 1905 წლიდან – ერევნის ვიცე-გუბერნატორად, შემდეგ – სოხუმის ოლქის უფროსად, 1909 წელს – თბილისის თავადაზნაურთა საადგილმამულო ბანკის დირექტორად. სამსახურეობრივ მდგომარეობას იყენებდა აქტიური ეროვნულ-საზოგადოებრივი მოღვაწეობისთვის; მეფის მოხელეთა თვითნებობის აღსაკვეთად. მთიულები ჩამოასახლა მანგლისის მიდამოებში, სკოლა გახსნა მელაანში.

ლევან ჯანდიერის პუბლიცისტური და ისტორიული ხასიათის წერილები ქვეყნდებოდა „ცისკარში“, „დროებაში“, „ივერიაში“, „მოგზაურში“, „სასოფლო გაზეთში“. საყურადღებოა ნაშრომი „ლეკების აჯანყების შესახებ“ (1902), ნარკვევი – „ჯანდიერი და ჯანდიერისშვილნი“ (1902). რუსულიდან თარგმნილი და გამოცემული აქვს რამდენიმე თხზულება.
არმინ ლაშეტი

არმინ ლაშეტი (, დ. 18 თებერვალი 1961, აახენი) — გერმანელი პოლიტიკოსი და ჩრდილოეთი რაინ-ვესტფალიის მინისტრ-პრეზიდენტი 2017 წლის 27 ივნისიდან 2021 წლის 26 ოქტომბრამდე. 2021 წლის 16 იანვარს ის აირჩიეს გერმანიის ქრისტიან-დემოკრატიული კავშირის თავმჯდომარედ. ამ პოსტზე მან ანეგრეტ კრამპ-კარენბაუერი ჩაანაცვლა.

ლაშეტმა დაასრულა უნივერსიტეტი სამართალმცოდნეობის სპეციალობით, მოგვიანებით მუშაობდა ჟურნალისტად. 1994 წელს პირველად აირჩიეს გერმანიის პარლამენტში — ბუნდესტაგში. 1999 წელს ის გახდა ევროპის პარლამენტის წევრი. 2005 წლიდან აქტიურობს ჩრდილოეთი რაინ-ვესტფალიის პოლიტიკურ ცხოვრებაში. თანამდებობაზე ყოფნის დროს გამოირჩეოდა მიგრანტებისადმი დადებითი დამოკიდებულებით, რის გამოც მიიღო ზედმეტსახელი „თურქი არმინი“. 2021 წლის 16 იანვარს ის აირჩიეს გერმანიის ქრისტიან-დემოკრატიული კავშირის თავმჯდომარედ. არჩევნების მეორე ტურში მან დელეგატების 52.8%-ის მხარდაჭერა მიიღო და გაიმარჯვა ფრიდრიხ მერცზე.ამ პოსტზე მან ანეგრეტ კრამპ-კარენბაუერი ჩაანაცვლა.

არმინი დაიბადა დასავლეთ გერმანიის ქალაქ აახენში გერმანულენოვანი ვალონიელების კათოლიკურ ოჯახში.
დვანის ნასოფლარი

ტერმინი დვანის ნასოფლარი შეიძლება აღნიშნავდეს:

დვანის პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში.
დვანის მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში.
დვანის მესამე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში.
დვანის მეოთხე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში.
დვანის მეხუთე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში.
დვანის მეექვსე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში.
დვანის მეშვიდე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში.
დვანის მერვე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში.
კავთისხევის ნამოსახლარი

ტერმინი კავთისხევის ნამოსახლარი შეიძლება აღნიშნავდეს:

კავთისხევის პირველი ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევში.
კავთისხევის მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევში.
კავთისხევის მესამე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევში.
მღებრისუბანი

მღებრისუბანი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნოსტეს აღმოსავლელით, 1,5 კილომეტრის მანძილზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

ნასოფლარი იხვნება, ამიტომ ნასახლართა კვალი ცუდადაა შემორჩენილი. უხვად იპოვება თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები.

ნასოფლარის აღმოსავლეთ ნაწილში იდგა გვიანდელი ფეოდალური ხანის ღებისუბნის ეკლესია, რომელიც ნაგები იყო რიყიდა და ნატეხი ქვით. ეკლესია დანგრეულია.
გვერძინეთის საცხოვრებელი სახლი

გვერძინეთის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ გვერძინეთში, მდინარე ძამის მარცხენა ნაპირზე, სოფლის წყაროსთან. ეკუთვნოდა გიორგი ქოქოშვილს. აგებულია საუკუნის დასაწყისში. ერთსართულიანი ხის საცხოვრებელი სახლი (10 6 მ) აღმართულია ქვის საძირკველზე. ქუჩის მხარეს აივანია, რომელზედაც ვხვდებით ექვსსაფეხურიანი ქვის კიბით. აივნის მოაჯირი და ხის სვეტებს შორის თაღები ფივროს ჭვირულო ორნამენტით აროს შემკული. ერთი გრძელი ოთახიდან აივანზე გამოდის ერთი კარი და ერთი სარკმელი. ოთახის უკანა კედელში ეზოში გასასვლელი კარია. ერთი სარკმელი გვერდით კედელშიც არის გაჭრილი. ხის ნივნივებიანი, ორფერდა სახურავი თავდაპირველად ყავრით იყო გადახურული.
გიორგი შატბერაშვილის სახლი

გიორგი შატბერაშვილის სახლი — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ თვალადის შატბერაანთ უბანში, ამაღლებულ ბორცვზე. ეკუთვნოდა ქართველ მწერალსა და საზოგადო მოღვაწეს გიორგი შატბერაშვილს (1910-1965 წლები). სახლი ნაგებია ქვით, ორსართულიანია, აქვს ღია აივნები, გადახურულია კრამიტით. პირველი სართულის ორი ოთახი სამეურნეო დანიშნულებისაა. მეორე სართულზე ორი დიდი ოათახიდან (თითოეული 35მ²) ერთი სამუშაო კაბინეტი იყო. აქ დგას მწერლის საწერი მაგიდა, სკამი და წიგნების კარადა. ამ სახლში დაწერა მწერალმა მრავალი ლექსი, მოთხრობა, აქ შეაგროვა მასალა წიგნისათვის "თვალადური ქართული ჭაშნიკი". სოფელში მწერლის ხშირი სტუმრები იყვნენ რუსი და ქართველი მწერლები.
გორა სამნიფერდა

გორა სამნიფერდა — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანის სამხრეთით, 900 მეტრზე , მდინარე დვანისწყლიდან 100 მეტრ სიმაღლეზე, ადგილ სამნიფერდაზე. ძეგლი ორფენიანია. პირველი ფენა თარიღდება ადრინდელი ბრინჯაოს, ხოლო მეორე ფენა — გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის ხანით. იპოვება თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ხელსაფქვავის ქვები.
არადეთის ორგორა

არადეთის ორგორა — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტიში, მდინარე აღმოსავლეთის ფრონეს შესართავთან, დედოფლის მინდვრის სამხრეთ-აღმოსავლეთში, სოფელ დოღლაურის მახლობლად. თარიღდება ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის, ანტიკური და ადრინდელი ფეოდალური ხანით. ძეგლის საერთო ფართობი 4 ჰექტარია. ორგორაზე 1979 წლიდან გათხრებს აწარმოებს საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის შიდა ქართლის არქეოლოგიური ექსპედიცია, ი. გაგოშიძის ხელმძღვანებლობით. ძეგლზე აღმოჩენილია ნამოსახლრები, სამაროვანები და ყორღანი.

პირველი ნამოსახლარი
ნამოსახლარი განფენილია სამ ბორცვზე და მათ გარშემო ვაკეებზე. ბორცვებიდან ყველაზე მაღალი მდინარის დონიდან 40 მეტრზეა და დასავლეთით მდებარეობს, იგი სამი მხრიდან ხელოვნური თხრილითაა გამოტოფილი. გორაზე დაფიქსირებულია ადრინდელი და გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი ფეოდალური ხანების ფენები. ანტიკურ ხანაში გორას კოშკებიანი გალავანი ჰქონდა შემოვლებული, სავარაუდოა რომ თხრილიც ანტიკური ხანისაა. აღმოსავლეთის უფრო დაბალ და ვრცელ გორაზე მხოლოდ გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის რამდენიმე კულტურული ფენაა დადასტურებული. ჩრდილოეთის გორაზე გამოვლენილია ადრინდელი, შუა და გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკნის ხანის ნამოსახლარი, კულტურული ფენები და სამაროვნები.

მეორე ნამოსახლარი
ნამოსახლარი განლაგებულია ჩრდილოეთ გორის სამხრეთ ნაპირას. აქ გაითხარა სამი სავხოვრებელი ოთახი პურის საცხობებითა და საკურთხევლებით. მოპოვებული მასალიდან აღსანიშნავია სარიტუალო დანიშნულების უჩვეულო ფორმის თიხის ჭურჭელი, თიხის მილისებრი სადგარები და ლითონის სამკაულის ჩამოსასხმელი ქვის ყალიბი. აქვე გაითხარა ადრინდელი და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანებისათვის დამახასიათებელი კულტურული ნიშნების შემცველი რამდენიმე ფენა. მტკვარ-არაქსის კულტურის ნამოსახლარი ფენები ჩაჭრილია ორმოებით, რომლებშიც აღმოჩნდა ე.წ. ბედენური კულტურის და შუა ბრინჯაოს ხანის ხანის მასალა. 20-30 მეტრის სიგანის და 80 მეტრის სიგრძის მქონე ბუნებრივი ხევი შევსებულია ნაცრისა და კულტურული ნაშთების შემცველი ფენებით.

პირველი სამაროვანი
ჩრდილოეთ გორის დასავლეთით, მინდორში მდებარეობს ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის სამაროვანი. ადგილზე გაითხარა 13 სამარხი. მოპოვებულია მტკვარ-არაქსის კულტურის გვიანდელი პერიოდისათვის დამახასიათებელი შავად და ვარდისფრად შეღებილი თიხის ჭურჭელი, ვერცხლის, ანთიმონისა და ბრინჯაოს ხვიები და საკინძები, ანთიმონის, ბრინჯაოს და სარდიონის მძივები, საჟის ისრისპირები და სხვა.

მეორე სამაროვანი
გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანის სამაროვანი განლაგებულია გორის ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით. აქ მოპოვებული ინვენტარის უმეტეს ნაწილს თიხის ნაწარმი შეადგენს. ჭურჭელი დამზადებულია ჩარხზე, კარგად განლექილი თიხისგან. ხასიათდება დახვეწილი ფორმებით, ფერით შავი ან ლეგაა, აქვს ანგობირებული და ნაპრიალები ზედაპირი.

ყორღანი
ყორღანი მდებარეობს სამაროვნის ჩრდილოეთ აღმოსავლეთ კუთხეში, თარიღდება ძვ. წ. საუკუნით. დასაკრძალავ ორმოს ხელიანი ეტლის ფორმა აქვს. აღმოჩნდა გეომეტრიული ორნამენტით შემკული ბორბლისებურსაყბეურებიანი ორი ლაგამი, ცხენის აღკაზმულობისათვის განკუთვნილი ბრინჯაოსა და ძვლის რამდენიმე ნივთი, ბრინჯაოს და სარდიონის მძივები და შავი ფერის თიხის 10 ჭურჭელი.
გიორგი არადელ-იშხნელის საფლავი

გიორგი არადელ-იშხნელის საფლავი — ისტორიული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ არადეთიდან 3 კილომეტრის მოშორებით, საგვარეულო სასაფლაოზე. ცნობილი ქართველი მსახიობი, გიორგი არადელ-იშხნელის (1882-1929 წწ.) საფლავს ირგვლივ შემოვლებული აქვს რკინის მესერი, საფლავზე დგას მარმარილოს კვარცხლბეკი რომელზეც აღმართულია ჯვარი.
ქვემო ხანდაკის პირველი კოშკი

ქვემო ხანდაკის პირველი კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის ცენტრში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. კოშკი ცილინდრულია (დიამეტრი 8 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. პირველი სართულის კედლებში ექვსი გარეთკენ შევიწროებული სათოფურია (ორ-ორი აღმოსავლეთით და სამხრეთით, თითო — ჩრდილოეთითა და ჩრდილო-დასავლეთით). ამ სართულს აგურის გუმბათოვანი გადახურვა აქვს. დასავლეთ კედელში, მეორე სართულზე ასასვლელი კიბეა, მეორე სართულზე მაღალი ბუხარია, რომლის გვერდებზე თითო თაღოვანი ნიშია. ნიშებს შორის ორი ორმაგი სათოფურია. მეორე სართულის ჩრდილო კედელში მესამე სართულზე ასასვლელი კიბეა დატანებული. მესამე სართულზე, კედლებში, ყველა მხარეს თითო მაღალი ნიშია. ნიშებს შორის თითო ორმაგი სათოფურია. ამ სართულსაც კვადრატული აგურით ნაწყობი, გუმბათოვანი გადახურვა აქვს. კედელში ერთი ერთმაგი სათოფური და მეოთხე სართულზე ასასვლელი კიბეა. ყველა სათოფურს გარეთკენ შევიწროებული ნიში აქვს. ფასადებს შემოვლებული აქვს ბრტყელი რიყის ქვის თევზიფხურად ნაწყობი სარტყელი. აღმოსავლეთ ფასადზე აგურის წყობით გამოყვანილია მაღალი ჯვარი.
დვანის ნამოსახლარი

დვანის ნამოსახლარი — არქეოლოგოური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტში, ტახტიზურგა მთის სამხრეთით, ხელოვნური თხრილით გამოყოფილ ბორცვზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. ბორცვის ხელოვნურად მოსწორებულ ზედაპიზე შეინიშნება რიყის ქვით უდუღაბოდ ნაგებ შენობათა საძირკვლის ნაშთები. იპოვენა შავად გამომწვარო უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები.ნამოსახლარი დაცულია მიწის ჰუმუსოვანი საფრის ქვეშ.
ქვემო ხანდაკის მეორე კოშკი

ქვემო ხანდაკის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრზე, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ საფონავთან. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. კოშკი ცილინდრულია (დიამეტრი 7,2 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. თაღოვანი კარი დასავლეთ კედელშია. პირველ სართულზე სამი ერთმაგი სათოფურია, ორი — ჩრდილოეთით, ერთი — დასავლეთით. სამხრეთ კედელში მაღალი ნიშია. ამ სართულს აგურით ნაწყობი გუმბათოვანი გადახურვა აქვს. სამხრეთ-დასავლეთით, კედელში დატანებულია მეორე სართულზე ასასვლელი კიბე. მეორე სართულზე, სამხრეთით — ერთი ერთმაგი, ხოლო ჩრდილოეთით, აღმოსავლეთითა და დასავლეთით — თითო ორმაგი სათოფურია. ყველა სათოფურს გარეთკენ შევიწროებული ნიში აქვს. სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში დატანებულია მესამე სართულზე ასასვლელი კიბე. მესამე სართულის კედლები ნახევრად დანგრეულია. ფასადებს შემოვლებული აქვს რიყის ბრტყელი ქვის თევზიფხურად ნაწყობი სარტყელი. კოშკი საყარაულო ყოფილა.
ნიკო ცხვედაძის სახლი

ნიკო ცხვედაძის სახლი — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ თვალადის მონასელიანთ უბანში. აგებულია 1814 წელს. ეკუთვნოდა ცნობილ ქართველ პედაგოგსა და საზოგადო მოღვაწეს ნიკო ცხვედაძეს (1845-1911 წლები). სახლი დგას ყორეშემოვლებულ ეზოში. ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. შენობა სამხრეთიდან ორსართულიანია - ჩრდილოეთიდან სამსართულიანი. მესამე სართული მოგვიანებით დაუშენებია ნიკო ცხვედაძის სიძეს, ცნობილ ქართველ მეცნიერ-ეკონომისტს ფ. გოგიჩაიშვილს. შენობის დასავლეთ და ჩრდილოეთ მხარეს ჰქონია გალერეა (ამჟამად ამოშენებულია). პირველ სართულზე სიგრძივ ოთხი ოთახია, წინ დერეფნით, მეორე სართულზე - სამი. შენობის სახურავი ღარიანი კრამიტისაა.

ნიკო ცხვედაძესთან ზაფხულობით სოფელში ხშირად ჩადიოდნენ სტუმრად გამოჩენილი პედაგოგოები და საზოგადო მოღვაწეები. მისი უახლესი მეგობარი იაკობ გოგებაშვილი ჭაბუკობიდანვე სოფელ თვალადში ნიკო ცხვედაძის დედის ოჯახში ისვენებდა. ნიკო ცხვედაძის სახლში მას ცალკე ოთახი ჰქონია დასასვენებლად და სამუშაოდ. ამ ოთახს "იაკობის ოთახს" ეძახდნენ. აქ დაწერა იაკობ გოგებაშვილმა "კონა" და "იავნანამ რა ჰქმნა". ამჟამად ნიკო ცხვედაძის სახლში კავთისხევის რვაწლიანი სკოლაა.
ყუმბარების დამამზადებელი სახელოსნო

ყუმბარების დამამზადებელი სახელოსნო — ისტორიული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტში, ნასოფლარ რკონის ტერიტორიაზე, ნამოსახლარ თეკნარაზე, ტყეში. დანგრეულია: შემორჩენილია კედლები 1-1,5 მეტრის სიმაღლეზე. 1905 წელს იანვარ-ოქტომბრის რევოლუციური მოძრაობის აღმავლობის პერიოდში, გორის მაზრის ბოლშევიკური ორგანიზაციის გადაწყვეტილებით, მასების აქტიური შეიარაღებული გამოსვლების უზრუნველსაყოფად აქ არალეგალურად მოქმედებდა სახელოსნო, სადაც ამზადებდნენ ყუმბარებს. სახელოსნოში ექვსი კაცი მუშაობდა.
ქვემო ხანდაკის ნასოფლარი და ეკლესია

ქვემო ხანდაკის ნასოფლარი და ეკლესია — არქეოლოგიური, არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის სამხრეთით, ქედზე, მდინარე კავთურის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე აღმოჩნდა ნასახლართა ნაშთები. აქვე დგას რიყისა და ნატეხი ქვით ნაგები დარბაზული ეკლესია (3,52 მეტრი). ძლიერ დაზიანებულია. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აფსიდი ნახევარწრიულია. აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლებში თითო სარკმელია. აფსიდის კედელზე მიდგმულია სატრაპეზო ქვა.
დვანის ნამოსახლარი და სამაროვანი

დვანის ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ადგილ სოლოფერდაზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. სოლოფერდას ბორცვზე ხელოვნური თხრილით გამოყოფილია ბორცვის წვერი, რომლის ზედაპირი მოსწორებულია.

ნამოსახლარზე ჩანს რიყის და ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ნაგებ შენობათა საძირკვლის ნაშთები.

სამაროვანი მდებარეობს ვ. ნადირაძის ვენახში. გამოვლინდა მიწის სამუშაოების დროს. ორმოსამარხებში მიცვალებულები დაკრძალულია მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, ხელფეხმოკეცილი, თავით ჩრდილო-დასავლეთისკენ. აღმოჩნდა ბრინჯაოს ფოთლისებური და კახური ტიპის სატევრები, აღმოსავლეთ ამიერკავკასიური ცული, შავად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი, ღორის გახვრეტილი ეშვი და სხვა. მასალა დაცულია ქალაქ გორის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.

სამარხი (ორმოსამარხი) მიცვალებული დაკრძალულია ხელფეხმოკეცილი, თავით ჩრდილოეთისაკენ. აღმოჩნდა ბრინჯაოს ორყურა ქუსლიანი ქვაბი დაშავად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი. მასალა დაცულია სოფელ დვანის საშუალო სკოლაში.
სასირეთის კოშკი

სასირეთის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ სასირეთის ზემო უბანში. თარიღდება - საუკუნეებით. კოშკი ცილინდრულია, ნაგებია რიყის ქვით. შესასვლელი მეორე სართულზე აქვს. კედელში დატანებული კიბე პირველ სართულზე ჩადის. ამ სართულზე ოთხი ნიში და ოთხი ვიწრო სარკმელილია. სართულშუა გადახურვა გუმბათოვანია. მეორე სართულზე სათოფურები გადაკეთებულია საკმაოდ დიდი ზომის ოდნავ შეისრულთაღიან სარკმლებად. კარის პირდაპირ ბუხარია. კედელში დატანებულია მესამე სართულზე ასასვლელი ქვის კიბე.
დვანის ნამოსახლარი და სამარხი

დვანის ნამოსახლარი და სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ადგილ სოლოფერდას ძირეებზე, ს. კოპაძის კარმიდამოში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. მიწის სამუშაოების დროს გამოვლინდა შავად გამომწვარი, უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები.

ნამოსახლარზე შეინიშნება რიყის ქვის მშრალი წყობით ნაშენი შენობების საძირკვლის ნაშთები. ნამოსახლარი სოლოფერდას გორის ნამოსახლარის ერთ-ერთ უბანს წარმოადგენს.

სამარხში მიცვალებულები დაკრძალული იყო ხელფეხმოკეცილი, თავით ჩრდილო-დასავლეთისაკენ. აღმოჩნდა შავად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი. მასალა დაცულია ქალაქ ცხინვალის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.
იგოეთის სამაროვანი

იგოეთის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ იგოეთთან. თარიღდება გვაიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის ხანით. გამოვლინდა თბილისი-გორის საავტომობილო გზის მშენებლობის დროს. რამდენიმე სამარხი დაზიანდა, რის გამოც მიცვალებულთა დაკრძავლის წესის დადგენა ძნელდება. სამაროვანში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი - ჯამი, სურა, ქოთანი, სადღვებელი და სხვა, აგრეთვე რკინის ლაგამი, შუბისწვერი, ბრინჯაოს ბრტყელი ცული და სხვა მოპოვებული მასლა დაცულია გორის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.
არადეთის მეორე ნასოფლარი

არადეთის მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ არადეთის სამხრეთით, მდინარე აღმოსავლეთ ფრონის მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნამოსახლარზე ნაპოვნია წითლად გამომწვარი, უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვერევები და რიყის და ნატეხი ქვით ნაგები შენობათა საძირკველის ნაშთები.
სასირეთის ნამოსახლარი გორა

სასირეთის ნამოსახლარი გორა, ჭოტია გორა — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ სასირეთში, საშუალო სკოლის დასავლეთით, 100 მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკინის ხანით. გორის სამხრეთი ფერდობი გაუჭრიათ სკოლის სასროლეთისთვის. ჭრილში ჩანს რამდენიმე კულტურული ფენა. გორაზე და ჭრილში უხვად იპოვება თიხის ჭურჭლის ნატეხები. არქეოლოგიური გათხრები დაიწყო 1984 წელს ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის კასპის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.
ატოცის პირველი ნასოფლარი

ატოცის პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატოცის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით, დარბაძიანთ ჭაობებში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ძეგლზე გამოვლინდა 7 ნასახლარი ბუდე, სწორკუთხა შენობების ნატეხი ქვით ნაგები კედლის ქვედა ნაწილები. ძეგლზე მოიპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნატეხები.
ქვემო რენეს ნამოსახლარი გორა

ქვემო რენეს ნამოსახლარი გორა — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო რენეს სამხრეთით, ორ კილომეტრზე, სახნავ მიწებში. დასახლებული ყოფილა ადრინდელი რკინის ხანაში. ნამოსახლარ გორაზე იპოვება გვიანდელი ანტიკური და ადრინდელი ფეოდალური ხანის ჭურჭლის ნატეხები, შემორჩენილია სამების ეკლესიის ნანგრევები.
დვანის მეორე ნასოფლარი

დვანის მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანის ჩრიდილო-დასავლეთით, მთის ბუნებრივად მოსწორებულ წვერზე (ფართობი 2 ჰა), წმ. გიორგის ეკლესიასთან. სამი მხრიდან ღრმა ხევები ჩაუდის, მისასვლელი გზა მხოლოდ ჩრდილოეთიდანაა. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ეკლესიის გარშემო შეინიშნება სხვადასხვა ნაგებობის კვალი. იპოვება კერამიკული ჭურჭლისა და კრამიტის ფრაგმენტები. კულტურული ფენა მიწითაა დაფარული.
ატოცის მეორე ნასოფლარი

ატოცის მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატოცის ჩრდილოეთით, 2 კილომეტრის მოშორებით, ურიხელში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. გამოვლინდა შენობათა რიყის და ნატეხი ქვით ნაგები საძირკვლის ნაშთები. ადგილზე ნაპოვნია წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის და ქვევრის ნატეხები. ნასოფლარი მოსახლეობამ მეწყერის გამო, საუკუნეში მიატოვა.
მარიამ ჩადუნელის სახლი

მარიამ ჩადუნელის სახლი — არქიტექტუტული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ იგოეთის შუაში, გზის მარცხენა მხარეს. სახლი ეკუთვნოდა ერთ-ერთ პირველ მეჭარხლე ქალს, 1937 წლიდან კოლმეურნეობა „გლეხის იმედის“ თავმჯდომარეს მარიამ ჩადუნელს (1901-1972 წლები). აშენებულია 1934-1935 წლებში, ორსართულიანია. თავდაპირველად პირველ და მეორე სართულებზე ორ-ორი ოთახი იყო. ახლა სახლი ნაწილობრივ გადაკეთებულია.