დეკომუნიზაცია უკრაინაში

დეკომუნიზაცია უკრაინაში დაიწყო საბჭოთა კავშირის დაშლის პერიოდში და შემდგომ გაფართოვდა.ღირსების რევოლუციისა და რუსეთ-უკრაინის ომის დაწყების შემდეგ უკრაინის მთავრობამ დაამტკიცა კანონები, რომლებმაც კომუნისტური სიმბოლიკა აკრძალა, აგრეთვე ნაციზმის სიმბოლოებიც, რადგან ორივე იდეოლოგია ტოტალიტარულად იქნა მიჩნეული.

2015 წლის 15 მაისს პრეზიდენტმა პეტრო პოროშენკომ ხელი მოაწერა კანონების პაკეტს, რომელმაც ექვსთვიანი ვადა დააწესა საბჭოთა კომუნისტური ძეგლების დემონტაჟისთვის (მეორე მსოფლიო ომის ძეგლების გარდა) და იმ საჯარო ადგილების გადარქმევისთვის, რომლებსაც საბჭოთა კომუნისტთა სახელები ერქვა. იმ დროისთვის ეს ნიშნავდა, რომ ახალ სახელებს მიიღებდა 22 ქალაქი და 44 სოფელი. კანონის დარღვევა შეიძლება დაჯარიმდეს მედიასაშუალების აკრძალვითა და ხუთიდან ათ წლამდე თავისუფლების აღკვეთით.

რუსეთ-უკრაინის კონფლიქტის ადრეულ ეტაპზე ოლექსანდრ ტურჩინოვი ამტკიცებდა, რომ უკრაინის კომუნისტური პარტია ქვეყანაში პრორუს სეპარატისტებსა და რუსეთის პროქსი ძალებს ეხმარებოდა. 2015 წლის ივლისში უკრაინის შინაგან საქმეთა სამინისტრომ უკრაინის კომუნისტურ პარტიას, განახლებულ უკრაინის კომუნისტურ პარტიას და მუშათა და გლეხთა კომუნისტურ პარტიას არჩევნებში მონაწილეობის უფლება ჩამოართვა და განაცხადა, რომ განაგრძობდა სასამართლო პროცესებს, რათა უკრაინაში კომუნისტური პარტიების რეგისტრაცია შეწყვეტილიყო. 2015 წლის დეკემბრისთვის ეს პარტიები უკვე აკრძალული იყო უკრაინის სუვერენიტეტისა და ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევაში მონაწილეობისთვის, სახელმწიფოს ძალადობრივი დამხობის წაქეზებისა და რუსეთის პროქსი ძალების მხარდაჭერის გამო. უკრაინის კომუნისტურმა პარტიამ აკრძალვა ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში გაასაჩივრა.

2016 წლისთვის გადარქმეული იყო 51 493 ქუჩა, 987 ქალაქი და სოფელი, ხოლო დემონტაჟებული იყო 1 320 ლენინის ძეგლი და 1 069 სხვა კომუნისტური მოღვაწის მონუმენტი.

ისტორია
ადრეული არაფორმალური რეფორმები
არაოფიციალური დეკომუნიზაციას პროცესი უკრაინაში დაიწყო საბჭოთა კავშირის დაშლისა და შემდგომ უკრაინის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ 1991 წელს. დეკომუნიზაცია გაცილებით უფრო მკაცრად და თვალსაჩინოდ განხორციელდა ყოფილი საბჭოთა კავშირის ბალტიის ქვეყნებში და საბჭოთა კავშირის ფარგლებს გარეთ მდებარე ვარშავის პაქტის სახელმწიფოებში.

ქვეყნის 1991 წლის დამოუკიდებლობის შემდეგ უკრაინის პირველმა პრეზიდენტმა, ლეონიდ კრავჩუკმა, 1990-იანი წლების დასაწყისში გასცა ბრძანებები, რომლებიც მიზნად ისახავდა „დესოვეტიზაციას“ პროცესს.

ევრომაიდანის შემდგომი რეფორმები
ევრომაიდანის დროს და მის შემდეგ, დაწყებული კიევში 2013 წლის 8 დეკემბერს ლენინის ძეგლის დაცემით, მომიტინგეებმა რამდენიმე ლენინის მონუმენტი და ქანდაკება მოხსნეს ან გაანადგურეს.

2014 წლის აპრილში, უკრაინაში დეკომუნიზაციის ოფიციალურ, ქვეყნის მასშტაბით პროცესამდე ერთი წლით ადრე, ადგილობრივმა ხელისუფლებამ კომუნისტური სიმბოლოებისა და ტოპონიმების მოხსნა და შეცვლა დაიწყო, როგორც, მაგალითად, დნიპროპეტროვსკიში.

2015 წლის 9 აპრილს უკრაინის პარლამენტმა დეკომუნიზაციის შესახებ კანონმდებლობა მიიღო. იგი წარადგინა იასენიუკის მეორე მთავრობამ და კრძალავდა „კომუნისტური და ნაციონალ-სოციალისტური ტოტალიტარული რეჟიმების“ სიმბოლოების პოპულარიზაციას. კანონპროექტის ერთ-ერთი მთავარი დებულება იყო საბჭოთა კავშირის რეჟიმის აღიარება „კრიმინალურად“ და ისეთ რეჟიმად, რომელიც „სახელმწიფო ტერორის პოლიტიკას ატარებდა“. თუმცა კომუნისტური სიმბოლოების აკრძალვამ ასობით ქანდაკების მოხსნა, ქუჩის ნიშნების შეცვლა და დასახლებული პუნქტების, მათ შორის უკრაინის ზოგიერთი უდიდესი ქალაქის, მაგალითად დნიპროს, გადარქმევა გამოიწვია. მაქსიმ ერისტავიმ .-დან 2015 წლის აპრილის ბოლოს შეაფასა, რომ ქვეყნის მასშტაბით გადარქმევის პროცესი დაახლოებით 1.5 მილიარდი დოლარი დაჯდებოდა.

კანონმდებლობამ აგრეთვე განსაკუთრებული სამართლებრივი სტატუსი მიანიჭა 1917-დან 1991 წლამდე (საბჭოთა კავშირის არსებობის პერიოდში) „უკრაინის დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის“ ვეტერანებს. რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ცვლილება იყო.

2015 წლის 15 მაისს უკრაინის პრეზიდენტმა პეტრო პოროშენკომ ხელი მოაწერა დეკომუნიზაციის კანონებს. ამან დაიწყო ექვსთვიანი პერიოდი კომუნისტური მონუმენტების დემონტაჟისა და იმ საჯარო ადგილების გადარქმევისთვის, რომლებიც კომუნისტურ თემატიკასთან დაკავშირებულ სახელებს ატარებდა.

2015 წლის 3 ივნისს უკრაინის ეროვნული მეხსიერების ინსტიტუტმა გამოაქვეყნა იმ 22 ქალაქისა და 44 სოფლის სია, რომლებიც გადარქმევას ექვემდებარებოდა. ამ დასახლებული პუნქტების უმრავლესობა მდებარეობდა დონბასის რეგიონში აღმოსავლეთ უკრაინაში, დანარჩენები კი — ცენტრალურ და სამხრეთ უკრაინაში. იმ დასახლებებისთვის, რომლებმაც ეს ვადა ვერ დაიცვეს, ოლქის ხელისუფლებებს 2016 წლის 21 მაისამდე ეძლეოდათ დამატებითი დრო.

ამავე დროს სამინისტრომ განაცხადა, რომ აგრძელებდა სასამართლო პროცესებს, რომლებიც 2014 წლის ივლისში დაიწყო, უკრაინაში კომუნისტური პარტიების რეგისტრაციის გაუქმების მიზნით.

2015 წლის ოქტომბერში ოდესაში მდებარე ლენინის ქანდაკება გადაიქცა „ვარსკვლავური ომების“ ბოროტმოქმედის — დართ ვეიდერის ქანდაკებად.

2015 წლის 16 დეკემბერს კიევის საოლქო ადმინისტრაციულმა სასამართლომ სრულად დააკმაყოფილა იუსტიციის სამინისტროს მოთხოვნა და აკრძალა უკრაინის კომუნისტური პარტიის საქმიანობა.

პარტიამ ეს აკრძალვა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოში გაასაჩივრა.

დნიპროს ჰიდროელექტროსადგურის თავზე აღმართული ლენინის ქანდაკება იმ დროისთვის უკრაინაში დარჩენილი ყველაზე დიდი ლენინის მონუმენტი იყო.

სხვადასხვა დასახლებული პუნქტის გადარქმევის შესახებ კანონს ხელი მოეწერა 2016 წლის 20 მაისს.

უკრაინის პარლამენტმა 2016 წლის ივლისში განაცხადა, რომ იმ ადგილების ახალი სახელები ყირიმში, რომელიც 2014 წლის რუსეთის მიერ ანექსიის შემდეგ სრულად რუსეთის კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა, ძალაში შევა მხოლოდ მას შემდეგ, რაც ყირიმის ავტონომიური რესპუბლიკა და სევასტოპოლი უკრაინის იურისდიქციაში დაბრუნდება.

2017 წლის მაისში უკრაინის 46-მა დეპუტატმა, ძირითადად ოპოზიციური ბლოკის ფრაქციიდან, მიმართა უკრაინის საკონსტიტუციო სასამართლოს, რათა 2015 წლის დეკომუნიზაციის კანონები არაკონსტიტუციურად ეცნო.

უკრაინის ეროვნული მეხსიერების ინსტიტუტის დირექტორმა ვოლოდიმირ ვიატროვიჩმა 2018 წლის თებერვალში განაცხადა, რომ „დეკომუნიზაცია, ტოტალიტარული რეჟიმის სიმბოლოების ჩამოშორების კონტექსტში, ფაქტობრივად დასრულებულია“. თუმცა, მისი თქმით, კიევი ამ პროცესში ჩამორჩებოდა.

შემდგომში შემოთავაზებულ იქნა, რომ დნიპროპეტროვსკის ოლქის სახელწოდება „სიჩესლავი“ გამხდარიყო.

2019 წლის 16 ივლისს უკრაინის საკონსტიტუციო სასამართლომ ძალაში დატოვა 2015 წლის უკრაინის დეკომუნიზაციის კანონები.

რეფორმები უკრაინაში რუსეთის შეჭრის შემდეგ
2022 წლის 27 აპრილს (რუსეთის უკრაინაში შეჭრის დროს) კიევში, ხალხთა მეგობრობის თაღის ქვეშ მდგარი საბჭოთა პერიოდის -იანი ბრინჯაოს ქანდაკება, რომელიც რუსეთ-უკრაინის მეგობრობას განასახიერებდა, კიევის მერის ვიტალი კლიჩკოს ბრძანებით მოხსნეს.

2023 წლის 1 აგვისტოს კიევში, უკრაინის მეორე მსოფლიო ომის ისტორიის ეროვნული მუზეუმის კომპლექსში მდებარე დედა-სამშობლოს მონუმენტიდან მოხსნეს საბჭოთა გერბი. მისი შემცვლელი, უკრაინული ტრიზუბი, სრულად დამონტაჟდა 2023 წლის 23 აგვისტოს (დამოუკიდებლობის დღის წინა დღეს). მონუმენტს ასევე ეწოდა დედა უკრაინა.

2023 წლის 24 ოქტომბერს პრეზიდენტმა ვოლოდიმირ ზელენსკიმ ხელი მოაწერა კანონს № 8263, რომელმაც გააუქმა ქალაქის ტიპის დასახლების ცნება. კანონი № 8263 გამიზნული იყო, რათა ხელი შეეწყო „უკრაინის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობის ცალკეული საკითხების გადაწყვეტის პროცედურის დესოვეტიზაციისთვის“.

კრიტიკა
2015 წლის 18 მაისს ევროპაში უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაციამ გამოთქვა შეშფოთება, რომ აღნიშნულმა კანონებმა შესაძლოა უარყოფითად იმოქმედოს პრესის თავისუფლებაზე. ორგანიზაციამ ასევე გამოთქვა სინანული იმასთან დაკავშირებით, რომ სამოქალაქო საზოგადოებას არ მიეცა საკმარისი შესაძლებლობა კანონების საჯარო განხილვაში მონაწილეობისათვის.

2015 წლის 18 დეკემბერს ვენეციის კომისიამ განაცხადა, რომ უკრაინის დეკომუნიზაციის კანონები არ შეესაბამება ევროპულ საკანონმდებლო სტანდარტებს. განსაკუთრებით კრიტიკული იყო კომუნისტური პარტიების აკრძალვის მიმართ.

2022 წლის თებერვალში თავის მიმართვაში ვლადიმირ პუტინმა განაცხადა, რომ უკრაინის დეკომუნიზაციას „აზრი არ აქვს“, რადგან „თანამედროვე უკრაინა შექმნა კომუნისტურმა რუსეთმა, კერძოდ ლენინმა“. -ის ჟურნალისტმა ვიტალი ჩერვონენკომ აღნიშნა, რომ პუტინის ეს განცხადება არ შეესაბამება სინამდვილეს, ვინაიდან არსებობდა დამოუკიდებელი უკრაინული სახელმწიფო ფორმირებები 1917–1920 წლებში და ასევე მიმდინარეობდა კიევის ომი ლენინის ბოლშევიკურ მთავრობასთან, რომლის მიზანი იყო უკრაინის ჩართვა ბოლშევიკურ რუსეთში.

შედეგები
2015 წლის 16 დეკემბრიდან უკრაინაში აკრძალულია სამი კომუნისტური პარტია: უკრაინის კომუნისტური პარტია და მუშათა და გლეხთა კომუნისტური პარტია. ერთადერთი პარტია, რომელმაც ეს აკრძალვა გაასაჩივრა, იყო უკრაინის კომუნისტური პარტია; ამის შედეგად სასამართლოს გადაწყვეტილება უკრაინის კომუნისტური პარტიის აკრძალვის შესახებ დაუყოვნებლივ არ შესულა ძალაში. თუმცა, 2015 წლის აპრილის დეკომუნიზაციის კანონი შეიცავს ნორმას, რომელიც უკრაინის იუსტიციის სამინისტროს აძლევს უფლებას, კომუნისტურ პარტიას არჩევნებში მონაწილეობა აუკრძალოს.

უკრაინაში 1991 წელს არსებობდა 5 500 ლენინის მონუმენტი, ხოლო 2015 წლის დეკემბრისთვის მათი რაოდენობა 1 300-მდე შემცირდა. 2014 წლის თებერვლიდან (როდესაც 376 მონუმენტი ჩამოინგრა) 2015 წლის დეკემბრამდე 700-ზე მეტი ლენინის ძეგლი მოიხსნა ან განადგურდა.

2017 წლის 16 იანვარს უკრაინის ეროვნული მეხსიერების ინსტიტუტმა განაცხადა, რომ დეკომუნიზაციის შედეგად გადაერქვა 51 493 ქუჩას, მოედანსა და „სხვა ობიექტს“.

მთელი 2016 წლის განმავლობაში გადაერქვა 51 493 ქუჩას და 987 ქალაქსა და სოფელს, 25 რაიონს შეეცვალა სახელი, ხოლო მოიხსნა 1 320 ლენინის ძეგლი და 1 069 სხვა კომუნისტური ფიგურის მონუმენტი.

ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მაგალითი იყო ოდესაში მდებარე ლენინის ძეგლი, რომელიც დართ ვეიდერის მონუმენტად გადააკეთეს.

2019 წლის თებერვალში -მა დაწერა, რომ ჩერნობილის გამორიცხვის ზონაში მდებარე ლენინის ორი ქანდაკება უკრაინაში დარჩენილი ერთადერთი ლენინის მონუმენტი იყო, თუ არ ჩავთვლით ოკუპირებულ ტერიტორიებს.

2021 წლის იანვარში რადიო თავისუფლება-მ უკრაინის ხელისუფლების მიერ კონტროლირებად სამ პატარა სოფელში ლენინის სამი დარჩენილი ქანდაკება აღმოაჩინა.

2021 წლის იანვარში უკრაინაში 24 ქუჩა ჯერ კიდევ ატარებდა ყოფილი რუსი კოსმონავტისა და ერთიანი რუსეთის წევრის, ვალენტინა ტერეშკოვას სახელს. ისინი 2022 წელს გადაერქვა.

უკრაინაში ბოლო ლენინის ძეგლი (რუსეთის მიერ ოკუპირებული ტერიტორიების გამოკლებით) 2021 წლის 27 იანვარს დაანგრიეს სოფელ სტარი ტროიანში, იზმაილის რაიონიში, ოდესის ოლქიში.

უკრაინის ეროვნული მეხსიერების ინსტიტუტის დირექტორმა ვოლოდიმირ ვიატროვიჩმა 2018 წლის თებერვალში განაცხადა, რომ კიევში დედა-სამშობლოს მონუმენტზე არსებული საბჭოთა ურო და ნამგალი უნდა მოხსნილიყო და მის ნაცვლად განთავსებულიყო უკრაინული ტრიზუბი,

საზოგადოებრივი აზრის გამოკითხვები
2016 წლის ნოემბერში ჩატარებულმა გამოკითხვამ აჩვენა, რომ რესპონდენტთა 48% მხარს უჭერდა უკრაინაში კომუნისტური იდეოლოგიის აკრძალვას, 36% წინააღმდეგი იყო, ხოლო 16% გადაუწყვეტელი რჩებოდა. ამავე გამოკითხვით, რესპონდენტთა 41% მხარს უჭერდა ქვეყანაში ლენინის ყველა ძეგლის დემონტაჟის ინიციატივას, მაშინ როდესაც 48% წინააღმდეგი იყო და 11% გადაუწყვეტელი რჩებოდა.

2022 წლის 8 აპრილის მდგომარეობით, სოციოლოგიური ჯგუფ „რეიტინგი“ს გამოკითხვის თანახმად, უკრაინელთა 76% მხარს უჭერდა იმ ქუჩებისა და სხვა ობიექტების გადარქმევის ინიციატივას, რომელთა სახელებიც საბჭოთა კავშირთან და რუსეთთან იყო დაკავშირებული, უკრაინაში რუსეთის შეჭრის შემდეგ.