iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ივეოსი

ივეოსი — ფრინველი ივეოსისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძეა 50–65 სმ, მასა 530–770 გრამი. ნისკარტი გრძელი, წვრილი და ქვემოთკენ მოღუნულია; შიშველი კანი მის ძირთან — შავი, შეჯვარების დროს ცისფერი, წვრილი თეთრი ზოლით შემოქობილი. კისერი და ფეხები გრძელი. შებუმბვლა მოწითალო-ყავისფერი; შუბლი, კეფა, ზურგი და კუდზედა მიდამო მომწვანო-იისფერი ლითონისებრი ბზინვარებით; ფრთები და ბოლო შავია, მწვანე ელფერით. შეფერილობა ზრდასრული ფრინველებისა ზამთარში და მოზარდებისა ბზინვარების გარეშეა; თავი და კისერი თეთრი წინწკლებით. მამალს თავზე აქვს კარგად გამოხატული ქოჩორი. ოჯახის ერთადერთი სახეობაა, რომელიც ორივე ნახევარსფეროშია გავრცელებული; გვხვდება ევრაზიის სამხრეთში, აფრიკაში, მადაგასკარზე, ავსტრალიაში, ჩრდილოეთ ამერიკის სამხრეთ-აღმოსავლეთში და დიდი ანტილის კუნძულებზე; საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას. უპირატესობას ანიჭებს გაბარდულ მტკნარ და მარილიან წყალსატევებს; მთის ტბებზე გვხვდება ზღვის დონიდან 2000 მეტრზე (სომხეთი). იკვებება წყლისა და ხმელეთის ცხოველებით, უმთავრესად მწერებით, კიბოსნაირებითა და მოლუსკებით, აგრეთვე მცირე ზომის თევზებით, ამფიბიებითა და ქვეწარმავლებით. ბუდეს აშენებს ხეზე ან ლერწმის ხერგებზე. დიდ კოლონიებში (ხშირად სხვა ყარყატისნაირებთან ერთად) ვხვდებით რამდენიმე ათას წყვილს. დებს 3–7 (ჩვეულებრივ 4) კვერცხს; კრუხობს ორივე მშობელი 21–22 დღის განმავლობაში; ბარტყებს ბუდეში დაახლოებით 28 დღე კვებავენ; 50 დღის ასაკში მოზარდები ფრენის უნარს იძენენ. ახლო სახეობები — სათვალიანი (. ) და წვრილნისკარტა (. ) ივეოსები ბინადრობენ ჩრდილოეთ და სამხრეთ ამერიკაში.
გალაში

გალაში — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში, ბეჩოს თემი (სოფლები: ბაგვდანარი, გალაში, დოლასვიფი, დოლი, ლანხვრი, მაზერი, ნაშთქოლი, ტვებიში, უშხვანარი, ქართვანი, ცხეკვანი, ჭკიდანარი, ჭოხულდი).

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 38 ადამიანი.
ცხეკვანი

ცხეკვანი — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში, ბეჩოს თემი (სოფლები: ბაგვდანარი, გალაში, დოლასვიფი, დოლი, ლანხვრი, მაზერი, ნაშთქოლი, ტვებიში, უშხვანარი, ქართვანი, ცხეკვანი, ჭკიდანარი, ჭოხულდი).

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 37 ადამიანი.
ფრიდრიხ ადლერი

ფრიდრიხ ადლერი ( დ. 9 ივლისი, 1879 — გ. 2 იანვარი, 1960) — ავსტრიელი ფილოსოფოსი, ავსტრომარქსიზმისა ერთ-ერთი წარმომადგენელი, ვიქტორ ადლერის შვილი.

ბიოგრაფია
განათლებით იყო ფიზიკოსი. 1907-1911 წლებში იყო ციურიხის უნივერსიტეტის პრივატ-დოცენტი. ფილოსოფიაში გააერთიანა დიალექტიკური მატერიალიზმი და ემპირიოკრიტიციზმი. მხარს უჭერდა პროლეტარიატის ნეიტრალიტეტს პირველი მსოფლიო ომის დროს. 1916 წელს მოკლა ავსტრიის პრემიერ-მინისტრი კარლ ფონ შტრუხი. 1918 წელს გათავისუფლდა პატიმრობიდან. ჩართული იყო მეორე ინტერნაციონალის მუშაობაში. 1923-1940 წლებში იყო სოციალისტური მუშათა ინტერნაციონალის აღმასკომის წევრი. ებრძოდა კომუნიზმს. მხარს უჭერდა ანშლუსს. 1946 წლიდან ცხოვრობდა ციურიხში.
მანდეური ენა

მანდეური ენა — არამეული ენის ბაბილონური დიალექტი, რომელზეც - საუკუნეებში შეიქმნა მანდეველთა გნოსტიკური სექტის ლიტერატურა. აქედან სახელწოდება — მანდეური ენა. მანდეველები დღესაც გვხვდებიან (ერაყი, ირანი), თუმცა მათი სალაპარაკო ენა არაბულია. მადეური დამწერლობა ძველი არამეულის განვითარებას წარმოადგენს. სხვა არამეულ დამწერლობათაგან განსხვავებით, გადმოსცემს ხმოვნებსაც, რისთვისაც იყენებს დაკარგული ლარინგალებისა და და ჲ-ის აღმნიშვნელ ასოებს.
მოისეი კასიანიკი

| მედლები =
| ჯილდოები = =":"

}
=":"

მოისეი დავითის ძე კასიანიკი (; დ. 10 სექტემბერი, 1910, ნოვოჟიტომირი, ახლანდ. უკრაინა — გ. 31 დეკემბერი, 1988, ლენინგრადი) — უკრაინული წარმოშობის საბჭოთა სპორტსმენი (ძალოსნობა). 1938 წლიდან ცხოვრობდა საქართველოში. საბჭოთა კავშირის ხუთგზის ჩემპიონი (1936, 1937, 1943, 1944, 1946). დამყარებული აქვს საბჭოთა კავშირის 24 რეკორდი. საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1943), საბჭოთა კავშირის დამსახურებული მწვრთნელი (1956), საერთაშორისო კატეგორიის მსაჯი (1960). საპატიო ნიშნის ორდენის კავალერი (1957).

ძირითადი შედეგები
რეკორდები
მოისეი კასიანიკმა თავისი პირველი არაოფიციალური მსოფლიო რეკორდი 1936 წელს რჟევში დაამყარა, თუმცა იმ დროს იგი ჯერ კიდევ უკრაინაში ცხოვრობდა, 1938 წლიდან კი საქართველოში გადმოსახლდა. მას შემდეგ ასეთი მიღწევით 1939 წლამდე კასიანიკმა 56 კგ, შემდგომ კი 60 კგ წონით კატეგორიაში საერთო ჯამში ათჯერ გამოიჩინა თავი ლენინგრადში, დნეპროპეტროვსკში, ერევანში, ტაშკენტში, ბაქოში, მოსკოვსა და თბილისში.

იმ ხანად საბჭოთა კავშირი არც ძალოსნობისა და კულტურიზმის საერთაშორისო ფედერაციის წევრი იყო, როგორც მას 1968 წლამდე ძალოსნობის საერთაშორისო ფედერაციას მოიხსენიებდნენ. ამიტომ, კასიანიკის ფენომენალური შედეგები სამჭიდსა თუ ცალკეულ დისციპლინებში მსოფლიო რეკორდებად არ უღიარებიათ. მართალია, საბჭოთა კავშირი ამ ორგანიზაციაში 1946 წლიდან გაწევრიანდა და კასიანიკიც ჯერ კიდევ ფიცარნაგზე იდგა, — საკავშირო ჩემპიონატებშიც იმარჯვებდა, მსოფლიო ჩემპიონატის მესამე პრიზიორიც გახდა (1946) და ევროპისაც (1947), მაგრამ ძალოსანს სარეკორდო წონები იმ დროისთვის უკვე აღარ ემორჩილებოდა.

ქვემოთ მოყვანილია მოისეი კასიანიკის მიერ დამყარებული რეკორდები:
1936: რჟევი. 56 კგ. წ. კატ. აკვრა — 113 (არაოფოციალური)
1936: ლენინგრადი. 56 კგ. სამჭიდი — 277,5 (არაოფოციალური)
1937: თბილისი. 56 კგ. ატაცი — 88,5 (არაოფოციალური)
1937: თბილისი. 56 კგ.. სამჭიდი — 280 (არაოფოციალური)
1937: დნეპროპეტროვსკი. 56კგ. სამჭიდი — 282,5 (არაოფოციალური)
1938: ერევანი. (არაოფოციალური)
1938: ტაშკენტი. 60 კგ. წ. კატ. ატაცი — 98 (არაოფოციალური)
1938: ბაქო. 60 კგ. ატაცი — 98,5 (არაოფოციალური)
1939: მოსკოვი. 60კგ. ატაცი — 99,5 (არაოფოციალური)

მიღწევები
მსოფლიო ჩემპიონატის ბრინჯაოს პრიზიორი
1946 (პარიზი, საფრანგეთი)
ევროპის ჩემპიონატის ბრინჯაოს პრიზიორი
1947 (ჰელსინკი, ფინეთი)
საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი
1936, 1937, 1943, 1944, 1946
ანზორ ლეჟავა

ანზორ ლეჟავა (დ. 3 სექტემბერი, 1936, აბაშა — გ. 20 მარტი, 1997) — ქართველი სპორტსმენი (კალათბურთი), სსრკ ჩემპიონატების ოთხგზის მეორე (1959, 1960, 1961, 1969) და მესამე პრიზიორი (1965), სსრკ თასის მფლობელი (1969), სსრკ სპორტის ოსტატი, ღირსების ორდენის კავალერი. თამაშობდა თბილისის „ნაუკაში“, „ბურევესტნიკში“ (1954-1958) და თბილისის „დინამოში“ (1959-1972), მიწვეული იყო სსრკ ნაკრებში (1963). მსოფლიო ჩემპიონატის ბრინჯაოს მედლის მფლობელი (1963, ბრაზილია).

ძირითადი შედეგები
პაატა შამუგია (სპორტსმენი)

პაატა შამუგია (დ. 2 თებერვალი, 1952, თბილისი) — ქართველი სპორტსმენი (სპორტული ტანვარჯიში), მსოფლიოს თასის მფლობელი ბჯენით ხტომაში (1975), სსრკ რვაგზის ჩემპიონი (1973, ღერძზე ვარჯიშში, ბჯენით ხტომასა და გუნდურ პირველობაში; 1974, ღერძზე ვარჯიშში; 1975, ბჯენით ხტომაში; 1976, მრავალჭიდსა და ბჯენით ხტომაში; 1977, ბჯენით ხტომაში), სსრკ თასის გათამაშებაში გამარჯვებული (1973, მრავალჭიდში, ღერძზე ვარჯიშსა და ბჯენით ხტომაში), ინგლისის ღია პირველობის აბსოლუტური ჩემპიონი (1975).

ძირითადი შედეგები
ჯონი ხეცურიანი (სპორტსმენი)

ჯონი ხეცურიანი (დ. 20 მარტი, 1998, ხობი) — ქართველი სპორტსმენი (ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა), საქართველოს ჩემპიონატის ბრინჯაოს პრიზიორი (2019, 67 კგ), ახალგაზრდებს შორის საქართველოს ჩემპიონი (2018, 67 კგ). ახალგაზრდებს შორის ევროპის ჩემპიონი (2017 , 60 კგ) და ვერცხლის პრიზიორი (2018, 67 კგ). ჭაბუკებს შორის მსოფლიოს ორგზის ჩემპიონი (2014, 50 კგ, 2016, 54 კგ) და ვერცხლის პრიზიორი (2015, 54 კგ).

ძირითადი შედეგები
ჰაიდელბერგის იუდაისტურ სწავლებათა უმაღლესი სკოლა

ჰაიდელბერგის იუდაისტურ სწავლებათა უმაღლესი სკოლა – სახელმწიფო სტატუსის მქონე კერძო უმაღლესი სასწავლებელი, რომელიც 1979 წელს იქნა დაარსებული ქალაქ ჰაიდელბერგში და იმყოფება გერმანიის ებრაელთა საბჭოს მფლობელობაში და სარგებლობს ფედერალური დაფინასებით.

უმაღლეს სასწავლებელს მჭიდრო თანამშრომლობა აკავშირებს რუპრეხტ კარლს-უნივერსიტეტთან.

ჰაიდელბერგის იუდაისტურ სწავლებათა უმაღლეს სკოლაში ცოდნის მიღების უფლება აქვს ნებისმიერი რელიგიური აღმსარებლობის მოქალაქეს.

უმაღლესი სკოლის კათედრები
ბიბლია და ბიბლიის იუდეველთა ინტერპრეტაცია
თალმუდი და რაბინული ლიტერატურა
ებრაელი ხალხის ისტორია
ებრაული ენათმეცნიერება (ჰებრაისტიკა)
იუდეველთა ფილოსოფია და კულტურის ისტორია
იუდეველთა ლიტერატურები
იუდეველთა ხელოვნება
იუდაური რელიგიური მოძღვრება, -პედაგოგიკა და -დიდაქტიკა
შალვა ბარჯაძე

შალვა ბარჯაძე (დ. 5 დეკემბერი, 1980) — ქართველი ზოოლოგი (ენტომოლოგი). ბიოლოგიის მეცნიერებათა კანდიდატი (2005), დოქტორი.

2002 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიოლოგიის ფაკულტეტის ბაკალავრიატი ბიოლოგიის სპეციალობით. 2004 წელს კი — ამავე უნივერსიტეტის ბიოლოგიის ფაკულტეტის მაგისტრატურა ეკოლოგიის სპეციალობით. 2005 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია თემაზე: „მდინარეების ძამას, ტანასა და თეძმის ხეობების ბუგრების (: ) ფაუნა და ეკოლოგია“. 2001 წლიდან მუშაობს ზოოლოგიის ინსტიტუტში. 2016 წელს უხერხემლო ცხოველთა შემსწავლელი სამეცნიერო-კვლევითი ჯგუფის ხელმძღვანელი გახდა. 2013–2017 წლებში საქართველოს აგრარულ უნივერსიტეტში იყო ასისტენტ-პროფესორი ენტომოლოგიის მიმართულებით. 2017–2019 წლებში — ასისტენტ-პროფესორი, ხოლო 2019 წლიდან არის ასოცირებული პროფესორი უხერხემლოთა ზოოლოგიის მიმართულებით ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

სამეცნიერო ინტერესის სფეროებია: ბუგრებისა და კუდფეხიანების ტაქსონომია, ბიომრავალფეროვნება და ფილოგენეზი; მღვიმეების უხერხემლო ცხოველთა ბიოლოგია, ეკოლოგია და კონსერვაცია.
ათანაანთ ციხე

ათანაანთ ციხე, ათანაანთ კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ კარდანახის სამხრეთ-დასავლეთ განაპირას, შინმოუსვლელთა პარკის ტერიტორიაზე. ათანაანთ მიწებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

კოშკი ოთხ სართულიანია. გეგმით კვადრატს მიახლოვებული სწორკუთხედია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით. კუთხეები შედარებით მოზრდილი ქვებითაა ნაწყობი. ძლიერ დაზიანებულია: გარეთა კუთხეების ქვედა ნაწილი დაახლოებით 1,5 მეტრ სიმაღლეზე მონგრეულია. ჩამოშლილია სართულშუა გადახურვები, კედლები პირველ სართულზე ალაგ-ალაგ განგრეულია. შესასვლელი პირველ სართულზე ჩრდილოეთ მხრიდანაა. კარი გარედა კვადრატული აგურით ნაწყობი თაღითაა გადახურული, შიგნით კი ხის ბრტყელი გადახურვა ჰქონია (შემორჩენილი კვალი). კარის წირთხლუბში საურდულე ხვრელებია. შესასვლელის ჩრდილოეთით ერთი ცალმაგი სათოფურია. მსგავსი სათოფურები დანარჩენ კედლებშიცაა. აღმოსავლეთით ორი ცალმაგი სათოფურია, დანარჩენ ორში თითო-თითო. მეორე სართულის აღმოსავლეთ, დასავლეთ და სამხრეთ კედლებში ბრტყლად გადახურული ორ-ორი ნიშაა, რეებშიც თითო ცალმაგი სათოფურია მოწყობილი. მსგავსი ერთი ნიშა ჩრდილოეთ კედელშიცაა. მესამე სართულის თითოეულ კედელში ორ-ორი სწორკუთხა ნიშაა თითო ცალმაგი სათოფურით. დასავლეთ კედელში ნიშებს შორის, ერთი უსათოფურო ნიშაა. სამხრეთ კედელში კი ბუხარი. მეოთხე სართულის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში ოთხ-ოთხი ცალმაგი სათოფურია. დასავლეთ კედელში სამი, აღმოსავლეთ კედელში კი ორი სათოფური. სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა (შემორჩენილია კოჭების ბუდეები).
კალაურის საწნახელი და წყალსაცავი

კალაურის საწნახელი და წყალსაცავი — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ კალაურში, დასავლეთით, ვენახებში. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

საწნახელი გეგმით გაგრძელებული, სწორკუთხედია, ხოლო წყალსაცავი წრიული, ნაგები არიან რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. ამჟამად ორივე მიწითაა ამოვსებული და მხოლოდ გეგმა იკითხება. საწნახელთან ახლოს შემორჩენილია რამდენიმე ქვევრი.
დიდველის ციხე

დიდველის ციხე, დიდველის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, კაიშაურნის ველზე, მდინარე ხადისა და არაგვის ხეობებს შორის, დიდველის პლატოზე, დიდველის ნასახლარზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს. კოშკი ზურგიანია (6,7 4,5 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით. შემორჩენილია მხოლოდ სართული. შესასვლელი გაჭრილია ხევისკენ (აღმოსავლეთით) მიმართულ სწორ კედელში. თაღოვანი შესასვლელი გვირაბის მსგავსია, სხვა ზურგიანი კოშკებისგან განსხვავებით, ამ კოშკს ძალიან სქელი კედლები აქვს. მისი საერთო ფართობია 30 კვადრატული მეტრი, ხოლო შიგნით სათავსის ფართობი 3 კვადრატულ მეტრზე ოდნავ მეტია. სართულშუა გადახურვა კოჭოვანი ყოფილა.
ებნისის ღვთისმშობლის ეკლესია

ებნისის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ებნისის სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა. აგებულია მოზრდილი ზომის რიყის ქვის ირეგულარული წყობით. ძლიერ დაზიანებულია: ამოშლილია კამარა და კონქის დიდი ნაწილი, მონგრეულია ოთხივე კუთხე და კედლების ზედა ნაწილები. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარს გადახურვა ჩამოშლილი აქვს. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის გვერდზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რომლის ორივე მხარეს თითო პატარა სწორკუთხა ნიშია. ეკლესიის შემორჩენილ კედლებზე სხვა სარკმლების კვალი არ ჩანს.
ვარსიმაანის ნამოსახლარი და სამაროვანი

ვარსიმაანის ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ვარსიმაანის სამხრეთით, ადგილ ვარსიმაანთქედებზე. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით - საუკუნეებით. 1972, 1981, 1983-1984 წლებში გათხარა ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

აღწერა
ნამოსახლარზე გამოვლინდა ქვის საძირკველზე ალიზით ამოყვანილი კედლების ფრაგმენტები და თიხის ჭურჭლის ნატეხები. ნამოსახლარის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 10 მეტრზე გაითხარა სამაროვანი. გამოვლინდა 179 სამარხი. თიხნარ და ქვაღორღიან ნიადაგში 0.2-1.5 მეტრ სიღრმეზე გაჭრილი სამარხები ძირითადად მიწაყრილიანია. 12 სამარხი ქვაყრილიანია და სოციალურად დაწინაურებულ პირებს ეკუთვნოდა. მიცვალებულები სამარხებში დაკრძაალული იყვნენ ხელფეხმოხრილი, გვერდზე, ქალები მარცხნივ, მამაკაცები მარჯვნივ. ზოგს თავი ქვის ბალიშზე ედო. ოთხ სამარხში მხედართან ერთად ცხენიც იყო დამარხული. სამარხები ძირითადად ინდივიდუალურია, გვხვდება წყვილადაც. აღმოჩენილი თიხის ჭურჭლის დიდი ნაწილი გამომწვარია შავლეგად, ნაწილი მოწითალო-მოჩალისფროა. გვხვდება შეღებილიც. ჭარბობს ბრინჯაოს ნივთები. აღმოჩენილია რკინის სამკაული, ძვირფასი ლითონის ნივთები. გვხვდება ქვის, მინისა და ძვლის ნაწარმიც.
მანასეურის საცხოვრებელი სახლი

მანასეურის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მანასეურის ცენტრალურ ნაწილში, მთის ფერდობზე. განეკუთვნება საუკუნეს. ეკუთვნის მ. კეკიშვილს. სახლი ორსართულიანია, ნაგებია ნატეხი ქვით. პირველ სართულს სამხრეთით სწორკუთხა კარი და ერთი სარკმელი აქვს. აღმოსავლეთ, ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებში თითო ნიშია. იატაკი მიწურია. სართული წნული კედლით ორ ნაწილადაა გაყოფილი. ჩრდილოეთი ნახევარი საცხოვრებელია. აქ მოწყობილია კერა. სამხრეთი ნახევარი საქონლისთვისაა განკუთვნილი. სახლს სამხრეთი ფასადის მხარეს, ფიქლისტიკიანი ღია აივანი ეკვრის. აივნის დასავლეთ ნაწილში ბუხარია, ხოლო მისი წინა მხარის შუა ნაწილში დგას ხის პროფილირებულ კაპიტელიანი სვეტი. პირველი სართულის დასავლეთ კედელზე, გარედან, მეორე სართულზე ასასვლელი ხის კიბეა მიდგმული. მეორე სართული უფრო ღრმადაა შეჭრილი ფერდობში. ამ სართულის წინა ნაწილის გადახურვა ორ მასიურ ბურჯს ეყრდნობა. დასავლეთ ბურჯებს შორის შეულესავი წნული კედელია. ამ სართულის სამხრეთი ნაწილი პირველი სართულის აივნის ბანია. ბანზე კალოა მოწყობილი, ხოლო მის ჩრდილოეთ ნაწილს საქონლის საკვების, სამეურნეო იარაღებისა და ჭირნახულის შესანახად იყენებდნენ. სართულები ერთმანეთთან დაკავშირებულია საძრომითა და ხის მიდგმული კიბით.
ზემო კაჭრეთის სადგომი

ზემო კაჭრეთის სადგომი — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელი კაჭრეთის, სამხრეთ დასავლეთით 5-6 კილომეტრზე. გვიანდელი შუა საუკუნების ნასოფლარ ბეჟანბაღში, სარწყავი არხის მარჯვენა მხარეს. განეკუთვნება მუსტიეს ხანას.

ღია სადგომი ბეჟანბაღი, 1970 წელს გამოავლინა კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ქვის ხანის შემსწვალელმა რაზმმა (ხელმძღვანელი თ. ბუგიანიშილი). ბეჟანბაღის ნახნავებში ნაპოვნია მონაცრისფროდ ღრმად პატინირებული კაჟის იარაღი. ლევალუაურ ლამლაზე დამზდაებული დანა, სახოკი არალევალუაურ დაბალ, ფართო ანატკეცზე გაკეთებული, სწორსამუშაოპირიანი განივი სახოკი და მოგრძო, მასიურ ნატეხზე გაფორმებული ლიმასი.

მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ საცავში.
მაქართის კოშკი

მაქართის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მაქართას განაპირას, ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მთის ფერდობზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს. დასავლეთიდან გალავანი ეკვრის. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

კოშკი ზურგიანია ოთხსართულიანი, სიმაღლე 12,3 მეტრს აღწევს. ზურგით აღმოსავლეთისკენ, მთის ფერდობისკენაა მიმართული. ნაგებია ლოდების მშრალი წყობით. პირველი სართულის დასავლეთ კედელში, მიწიდან ერთ მეტრ სიმაღლეზე, სწორკუთხა შესასვლელია. პირველ და მეორე სართულების კედლები ყრუა. ორივე სართულზე ზურგის კედლის სისქე სამი მეტრია, გვედრის კედლებისა — ორი მეტრი. მესამე და მეოთხე სართულები ფართობით ქვედა ორს რამდენადმე აღემატება. ორივე სართულის სწორ კედელში თითო სარკმელია გაჭრილი. მესამე სართულის გვერდის კედელში ერთი ნიშია. სართულები ქვის თითო ფილითაა გადახურული და ამ ფილებში გაჭრილი თითო ხვრელით უკავშირდება ერთმანეთს. მეოთხე სართულის გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილი ჩამოშლილია. კოშკი ჩვეულებისამებრ ზემოთკენ არ ვიწროვდება.

გალავანს არაწესიერი მოხაზულობა აქვს. ნაგებია ნატეხი ქვით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. შემორჩენილია წირთხლის ნაწილი. ეზოს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში კოშკურა ნაგებობის ერთი კედლის ნაწილია შემორჩენილი, რომელზეც მესამე სართულის დონეზე პატარა სწორკუთხა ნიშია.
კაიშაურნის ეკლესია

კაიშაურნის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კაიშაურნის ცენტრალურ ნაწილში. სამშენებლო წარწერის მიხედვით, აგებულია 1899 წელს. ეკლესიის აგებაში დიდი მონაწილეობა მიუღიათ ადგილობრივ მღვდელს შ. კაიშაურსა და ახლომდებარე სოფლების მცხოვრებთ.

ეკლესია დარბაზულია (16,4 7,2 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვითა და თლილი ქვით. კედლები ძირითადად ნატეხი ქვისაა. გარეთა კუთხეები კარ-სარკმლების ღიობები, ლავგარდანი და ცოკოლი თლილი ქვითაა ნაწყობი. ფართო და მაღალი თაღოვანი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული შვერილი აფსიდია, რომელსაც ორი სარკმელი აქვს. აფსიდის წინ ვიწრო ბემაა, საკურთხევლის იატაკი დარბაზის იატაკიდან ორი საფეხურითაა ამაღლებული. ჭერი ბრტყელია. ეკლესიის ცენტრალური ნაწილი კვადრატული დარბაზია, რომელსაც დასავლეთიდან მოკლე, კამაროვანი სივრცე ერთვის. დასავლეთით ორი დამხმარე ოთახია. ოთახებს შორის — განიერი დერეფანი. ოთახებში შესასვლელი დერეფნიდანაა. ოთახებს ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო თაღოვანი სარკმელი აქვს. დარბაზის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლების შუაში თითო ფართო და მაღალი თაღოვანი სარკმელია. თითო, მაგრამ ბევრად მცირე ზომის სარკმელია ბემისა და დასავლეთის კამაროვანი სივრცის გვერდის კედლებში. დარბაზი გადახურულია შეკრული კამარით. ინტერიერი შელესილია და ლურჯი და თეთრი საღებავითაა შეღებილი. იატაკზე ქვის ფილებია დაგებული. დასავლეთის ფასადზე, შესასვლელის თავზე, შემორჩენილია დანგრეული ვიწრო სამრეკლოს ნაწილი. კარის თავზე, ქვაზე ამოკვეთილია ცხენზე ამხედრებული წმინდა გიორგი, მის ქვემოთ ჯვრის გამოსახულება და სამშენებლო წარწერაა. კარის გვერდებზე თითო ვიწრო და მაღალი, ბრტყელი თაღით დასრულებული ნიშია, ასეთივე ნიშებია ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფასადებზე, სარკმლის გვერდებზე. აღმოსავლეთის ფასადზე, სარკმლებს შორის, ჯვრის გამოსახულება და ბრტყელი ნიშია. შენობა დგას ორსაფეხურიან ცოკოლზე. კედლები კბილანებიანი ლავგარდნითაა დასრულებული. სახურავი თუნუქისაა. შენობის ცენტრალურ ნაწილზე, ოთხფერდა სახურავის კეხზე, თუნუქის ბოლქვისებრი დეკორატიული გუმბათია (დიამეტრი 1,3 მეტრი; სიმაღლე 3,3 მეტრი).
ვარსიმაანის წმინდა გიორგის ეკლესია

ვარსიმაანის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ვარსიმაანის დასავლეთით, სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, ნაშენია დიდი ზომის რიყისა და ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამოშლილია კამაროვანი გადახურვა და კონქის მნიშვნელოვანი ნაწილი, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილები. დასავლეთიდან ეკლესიას მოზრდილი სწორკუთხა მინაშენი ეკვრის, რომლის გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილი დანგრეულია. ეკლესიას სწორკუთხა შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს - მინაშენიდან. მინაშენის შესასვლელი მისი აღმოსავლეთ კედლის სამხრეთ კიდეშია გაჭრილი. ეკლესიის კვადრატული ფორმის დორმის დარბაზი აღმოსავლეთით ღრმა, ნალისებრი მოყვანილობის აფსიდითაა დასრულებული. აფსიდის ღერძზე ეკლესიის ერთადერთი, მცირე ზომის თაღოვანი სარკმელია. აფსიდში ერთ სიმაღლეზე განლაგებულია სამი სწორკუთხა ნიში. ერთი მცირე ზომის ნიში დარბაზის ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეშია. აფისიდი გადახურულია ტლანქად ნაწყობი კონქით. ეკლესია გადახურული იყო კრამიტით, რომლის მცირე ნაწილი აღმოსავლეთ კედელს შემორჩა.
გუდრუხის სათაოს სამაროვანი

გუდრუხის სათაოს სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გუდრუხის სიახლოვეს, ყოფილ სოფელსა და ახალ საავტომობილო გზას შორის. თარიღდება  - და - საუკუნეებით. 1986-1989 წლებში გათხრები ჩაატარა ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

ადგილ სათაოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, შემაღლებულ ადგილას, შემორჩენილია მცირე ეკლესიის ნანგრევები, საძირკვლის დონეზე. ეკლესიის  ჩრდილო-აღმოსავლეთით გამოვლინდა სამარხები. გათხრილია 44 სამარხი. აქედან ოთხი - საუკუნეებს განეკუთვნება, ხოლო 40 - საუკუნეებს, გვიანდელი ანტიკური ხანის ორმოსამარხებში გვხვდება მიცვალებულების ინდივიდუალური და წყვილადი დამარხვა მოკრუჩხულ მდგომარეობაში, მარცხენა გვერდზე, თავით დასავლეთისკენ, 2 სამარხი წვრილი ძელებით იყო გადახურული. აღმოჩნდა თიხის ხელადები, ბრინჯაოს საყურეები, რგოლები, საკინძეები, რკინის დანები, შუბისპირი, აბზინდები.

განვითარებული შუა საუკუნეების სამარხები, გარშემოვლებული იყო გალავნით. მისი ნაშთები საძირკვლის დონეზე შემორჩენილი იყო სამაროვნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში და შედგებოდა ორპირი წყობისგან. სამარხები განლაგებული იყო მეჩხრად და ზოგ შემთხვებში ორ სართულად, დამხრობა დასავლეთიდან-აღმოსავლეთითაა. დაკრძალვის წესი ქრისტიანულია. ინდივიდუალურ სამარხებში დაკრძალულია თითო მიცვალებული, ხოლო საოჯახოში - ოცდათოთხმეტამდე, რომელთა ძვლები მიხვეტილია აღმოსავლეთით. აღნაგობითა და საშენი მასალის მიხედვით გამოიყოფა სამარხთა ხუთი ტიპი, ორმოსამარხები, ორმოსამარხები გადახურული კლდის ფილებით, ქვისსამარხები, ამოშენებულ კედლიანი სამარხები.
მაქართის სამაროვანი

მაქართის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მაქართას ჩრდილოეთით, მთის ძირას, ციცაბო ფერდობზე. „დიდებათ მიწად“ წოდებულ ადგილზე. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით - საუკუნეებით. 1983 წელს გათხარა ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. სამაროვანის აღმოსავლეთ ნაწილში გაითხარა დანგრეული და გაძარცვული ექვსი სამარხი. დასავლეთ ნაწილი, რომელიც სათიბადაა გამოყენებული, გაუთხრელია. ამ ტერიტორიაზე ხშირად პოულობენ სამარხეულ ინვენტარს. ორმოსამარხები მოგრძოა, ამოშენებული და გადახურულია ქვის ფილებით. აკრეფილი მასალა: თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, ბრინჯაოს სპირალური ბეჭედი, საკიდი, ფირფიტოვანი სარტყლის ფრაგმენტები, ბრინჯაოს ირმის ქანდაკებები და სხვა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
კაიშაურნის კოშკი

კაიშაურნის კოშკი, სამების კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კაიშაურნის აღმოსავლეთით, კაიშაურნის ველზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. კოშკი ზურგიანია (7,2 4,2 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით, სწორი კედელი და კუთხეები - ტლანქად დამუშავებული მოზრდილი ქვებით. კოშკი დანგრეულია, შემორჩენილია მისი მხოლოდ ერთი სართული. კოშკის ქვედა ნაწილი მასიურია. შესასვლელი სწორ კედელშია, მიწის დონიდან 4,5 მეტრ სიმაღლეზე. სწორკუთხა კარის გარეთა კუთხეებისა და გადახურვის ნაწილი მონგრეულია. დასავლეთ ნაწილში შემორჩენილია სართულშუა ქვის ბრტყელი გადახურვის ნაწილი. კოშკის ირგვლივ ნაგებობათა ნანგრევებია.
ზაქათკარის კოშკი

ზაქათკარის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ზაქათკარის სამხრეთ-დასავლეთით, ნასოფლარ სუნტნის ტერიტორიაზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით.

აღწერა
კოშკი ზურგიანია, ნაგებია რუხი ფერის, ერთმანეთს კარგად მორგებული, მოგრძო ლოდების სწორხაზოვანი რიგებით. შემორჩენილია მხოლოდ ქვედა, ყრუ ნაწილი. მოგვიანებით კოშკის თავი მოუსწორებიათ და ზედ დაუდგამთ წვრილი ნატეხი ქვით ტლანქად ნაშენი პატარა სამლოცველო. განსხვავებული ორიენტაციის გამო, სამლოცველო კოშკზე ცერადაა დადგმული ისე, რომ სამი კუთხე კოშკის კედლების მიმართ გადმოშვერილი აქვს, ხოლო სამხრეთის ფასადის წინ პატარა, დაბალი კუთხით შემოზღუდული, სამკუთხა მოხაზულობის ეზოა შექმნილი. ორივე მხრიდან ბრტყლად გადახურული შესასვლელი სამლოცველოს სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეშია. სამლოცველო უაფსიდოა. შიგნით აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლები სწორია, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლები — მრუდხაზოვანი. აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ კიდესთან ვიწრო და მაღალი თაღოვანი სარკმელია, რომელსაც საფეხუროვანი რაფა აქვს. ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში ძირს დახრილი ცალმაგი სათოფურია. სამლოცველოს იატაკის ქვეშ ტიხრით გამიჯნური ორი სამალავია მოწყობილი. ინტერიერი გადახურულია სხმული კამარით, რომელსაც განივკვეთში სამცენტრიანი თაღის ფორმა აქვს. ფასადები სადაა. კედლები დასრულებულია ნატეხი ქვით გამოყვანილი თაროსებრი ლავგარდნით.
კარდანახის ელიას ეკლესია

კარდანახის ელიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ კარდანახის საღირაულებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. ძლიერ დაზიანებულია დასავლეთ კედელი და სამხრეთ-დასავლეთ კუთხე მთლიანად დანგრეულია: აღმოსავლეთ კედელი შუაში მთელ სიმაღლეზეა განგრეული. შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 2 მეტრამდე აღწევს. ეკლესიას შსასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით კუთხეებში ოდნავ მომრგვალებული საკურთხეველია, რომელიც დარბაზისგან მხრებით არ არის გამოყოფილი. საკურთხეველში და სამხრეთ კედელშო თითო ოთხკუთხა ნიშაა.