iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
შანდუნი

შანდუნი ( პინ. ; ქართ. — მთების აღმოსავლეთი) — პროვინცია ჩინეთის აღმოსავლეთში დედაქალაქი — ძინანი; უმსხვილესი ქალაქი და პორტია ცინდაო. სხვა ისტორიულად და ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი ქალაქებია ტაიშანი, ბეიფანი, კურორტები ვეიჰაი და იანტაი, კონფუცის სამშობლო, ისტორიული ქალაქი ძიუფუ, მსხვილი სამრეწველო ცენტრი და სარკინიგზო კვანძი ძიბო და სხვა. პროვინციის მოსახლეობაა 91,800 მილიონი ადამიანი (მეორე ადგილზეა პროვინციათა შორის 2004 წ. მონაცემებით.) შანდუნი ჩინეთის რეგიონებს შორის პირველია ხორცის, ხორბლისა და ბრინჯის წარმოებით.

გეოგრაფია
მდებარეობს შნადუნის ნახევარკუნძულსა და ნაწილობრივ ჩინეთის დიდ ვაკეზე, მდინარე ხუანხეს ქვემოთში, ყვითელი ზღვის სანაპიროზე. სანაპიროზე ბევრი უება. ტერიტორიის დიდი ნაწილი უჭირავს მთებს. ჰავა ზომიერი, მუსონურია. მთავარი მდინარეებია ხუანხე და ვეიხე. პროვინციის ტერიტორიაზე მდინარე ხუანხე უერთდება ბოჰაის ზღვას.

ისტორია
ძვ. წ. - საუკუნეებში შანდუნის ტერიტორიის დიდი ნაწილი შედიოდა ცისა და ლუს სამეფოებში. შანდუნი ეწოდა საუკუნეში. შანდუნის პროვინცია შეიქმნა საუკუნის შუა წლებში. 1854-1855 წლებში შანდუნში იბრძოდნენ აჯანყებული ტაიპინელები, ხოლო 1864-1868 წლებში აჯანყებული ნიანძიუნები. 1894-1895 წლებში შანდუნის ტერიტორიაზე მიმდინარეობდა ჩინეთ-იაპონიის ომის საბრძოლო მოქმედებები. 1898 წელს შანდუნი იძულებითი იჯარით აიღო გერმანიის იმპერიამ, ხოლო ნავსადგური ვეიხაი გაერთიანებულმა სამეფომ. გერმანიამ შანდუნი საკუთარი გავლენის სფეროდ გამოაცხადა იქ მიიღო მთელი რიგი კონცესიებისა. პირველი მსოფლიო ომის დასაწყისში გერმანიის საიჯარო ტერიტორიები მიიტაცა იაპონიამ, მაგრამ ანტანტის ქვეყნებმა აიძულეს დაებრუნებინა ისინი ჩინეთისთვის. 1937-1945 წლებში შანდუნი ოკუპირებული ჰქონდა იაპონიას.
სპუტნიკ-1

„პირველი საბჭოთა და მსოფლიოში პირველი ხელოვნური დედამიწის თანამგზავრი“ ცნობადი არაოფიციალური სახელით „სპუტნიკ-1“ , თანამგზავრის კოდოდური აღნიშვნაა „პს-1“ — მსოფლიოში პირველი დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრი (დხთ), საბჭოთა კოსმოსური აპარატი, რომელიც საერთაშორისო გეოფიზიკური წლის ფარგლებში გაშვებულ იქნა ორბიტაზე 1957 წლის 4 ოქტომბერს.

დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრის შექმნაზე, პრაქტიკული კოსმონავტიკის ფუძემდებლის ს. კოროლიოვის ხელმძღვანელობის ქვეშ მუშაობდნენ მეცნიერები: მ. კოლდიში, მ. ტიხონრავოვი, მ. რიაზანსკი, ო. ივანოვსკი, ნ. ლიდორენკო, გ. მაქსიმოვი, ვ. ლაპო, კ. გრინგაუზი, ბ. ჩეკუნოვი, ა. ბუხტიაროვი, ნ. ბერესკოვი და სხვები.

დხთ „სპუტნიკ-1“-ის გაშვებამ დასაბამი მისცა პოლიტიკური, სამხედრო, ტექნოლოგიური და სამეცნიერო განვითარების ახალი ეპოქის დასაწყისს. მისი გაშვების თარიღი (4 ოქტომბერი) წარმოადგენს კაცობრიობის კოსმოსური ერის დასაწყისს და იგი ყოველწლიურად აღინიშნება რუსეთში, როგორც კოსმოსური ძალების დღე. მის სახელს ატარებს პლანეტა პლუტონის ზედაპირზე არსებული ერთ-ერთი დაბლობი (სახელი ოფიციალურად დაამტკიცა საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა 2017 წლის 8 აგვისტოს).

ისტორია
გაშვება განხორციელდა სსრკ თავდაცვის სამინისტროს მე-5 კვლევითი პოლიგონიდან „ტიურა-ტამი“ (რომელმაც მოგვიანებით დაერქვა კოსმოდრომი „ბაიკონური“) კონტინენტთაშორისი ბალისტიკური რაკეტის «-7»-ის ბაზაზე შექმნილი რაკეტა-მატარებლის „სპუტნიკის“ მიერ 1957 წლის 4 ოქტომბერს. დხთ-ს ორბიტალური პერიოდი შეადგენდა 1 საათსა და 35 წუთს, ეკვატორის მიმართ დახრილობა — 65°. დხთ წარმოადგენდა 58 სმ დიამეტრის 83.6 კგ ბურთის ფორმის აპარატს, რომელზეც იდგა 20.005 და 40.002 მეგაჰერცი სიხშირის 2 რადიოგადამცემი. სიგნალებს ჰქონდათ ტელეგრაფის გადაცემათა სახეობა. მათი ხანგრძლივობა შეადგენდა 0.3 წმ-ს. ერთი რადიოგადამცემი სიგნალს გადასცემდა მეორე რადიოგადამცემის პაუზის დროს. აპარატიდან სიგნალები განუწყვეტლად გადმოეცემოდა 22 დღის განმავლობაში, სანამ 26 ოქტომბერს ელექტრული ბატარეები არ დაჯდა. 1958 წლის 4 იანვარს, „სპუტნიკ-1“ ორბიტაზე გაშვებიდან სამი თვის შემდეგ ატმოსფეროს ზედა შრეებში დაიწვა. ამ ხნის განმავლობაში აპარატმა 1440-ჯერ შემუფრინა დედამიწას. თანამგზავრის პარალელურად, ოდნავ განსხვავებულ ორბიტაზე ფრინავდა რაკეტა-მატარებელი, რომლითაც იქნა გაშვებული კოსმოსში. დედამიწიდან შესაძლებელი იყო თვალყურის დევნება, როგორც თანამგზავრის ისე რაკეტა-მატარებლის.
ვლადიმერ ჭელიძე

ვლადიმერ გიორგის ძე ჭელიძე (დ. 2 მარტი, 1906, სოხუმი, — გ. 14 ივლისი, 1978, თბილისი) — ქართველი მათემატიკოსი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1967), ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი (1950), პროფესორი (1951), საქართველოს სსრ დამსახურებული მოღვაწე (1961).

1929 წ. დაამთავრა თსუ. 1930 წლიდან გარდაცვალებამდე მუშაობდა იქვე. 1942 წლიდან სკკპ წევრი. 1950–1978 წწ. იყო თსუ ნამდვილი ცვლადის ფუნქციათა თეორიისა და ფუნქციონალური ანალიზის კათედრის გამგე, ხოლო 1848–1852 წლებში მუშაობდა საქართველოს ა. რაზმაძის სახ. მათემატიკის ინსტიტუტში (1951–1952 — დირექტორი). ჭელიძის ძირითადი ნაშრომები ეძღვნება ნამდვილი ცვლადის ფუნქციათა თეორიას. მან ააგო ფართო აზრით დანჟუას ორმაგი ინტეგრალის თეორია. ჯერად მწკრივთა და 2-კლასის ფურიეს ორმაგ მწკრივთა თეორიაში მიიღო შეჯამებადობისა და თითქმის ყველგან კრებადობის აუცილებელი და საკმარისი პირობები, შეისწავლა ვარიაციათა აღრიცხვის ძირითადი ამოცანა სივრცის შემთხვევაში, განაზოგადა ჰაარისა და დიუბუა-რეიმონის კლასიკური შედეგი და სხვ.
ლუკა ჭელიძე

ლუკა ალექსანდრეს ძე ჭელიძე (დ. 9 აპრილი, 1904, სოფ. ბუგეული, — გ. 1 ოქტომბერი, 1976, თბილისი) — ქართველი ქიმიკოსი, პროფესორი (1959).

1932 წელს დაამთავრა თსუ. სკკპ წევრი 1931 წლიდან. 1937–1962 წლებში იყო ქუთაისის პედაგოგიური ინსტიტუტის რექტორი და ამავა ინსტიტუტის არაორგანული და ზოგადი ქიმიის კათედრის გამგე. 1962 წლიდან მუშაობდა თსუ-ში; 1966–1970 წლებში — თსუ-ის არაორგანული და ზოგადი ქიმიის კათედრის გამგე. ჭელიძის ძირითადი შრომები ეძღვნება ბენტონიტური თიხების გამოკვლევას. მის მეცნიერულ მოღვაწეობაში განსაკუთრებული ადგილი ეჭირა დასავლეთ საქართველოში ბენტონიტური თიხების ბუნებრივ საბადოთა შესწავლას, მან შეადგინა ბენტონიტური თიხების კოლექცია. ჩაატარა ცდები ამ თიხის გამოყენებით ღვინის გასაწმენდად, დაადგინა რომ ამ მიზნით ყველაზე ეფექტურია ასკანველის, გუმბრინისა და ჩუნეშის თიხები. მანვე შეიმუშავა ღვინის გაწმენდის მეთოდი. ლუკა ჭელიძე მიჩნეულია ბენტონიტური თიხების გამოვლენისა და მათი შემადგენლობის მეცნიერული კვლევის ფუძემდებლად საქართველოში.
ამონიუმის ქლორიდი

ამონიუმის ქლორიდი — არაორგანული ნივთიერება ქიმიური ფორმულით 4. არის თეთრი, კრისტალური მარილი, რომელიც წყალში ძალიან კარგად იხსნება. ძირითადად გამოიყენება როგორც სასუქი და არომატიზატორი ზოგიერთ ლიქიორში. ამონიუმის ქლორიდი მიიღება ქლორწყალბადმჟავისა და ამიაკის ურთიერთქმედებით.

წარმოება
ამონიუმის ქლორიდი არის პროდუქტი „ამიაკ-სოდა პროცესის“ რეაქციისა, რომლითაც იღებენ ნატრიუმის კარბონატს:
2 + 2 3 + 2 + 2 → 2 4 + 23
გარდა იმისა, რომ ეს ამონიუმის ქლორიდის წარმოების ძირითადი მეთოდია, ეს მეთოდი გამოიყენება ზოგიერთ სამრეწველო ოპერაციაში ამიაკისგან განსათავისუფლებლად.
ამონიუმის ქლორიდი ასევე მიიღება ამიაკის წყალბადის ქლორიდთან (აირი) ან ქლორწყალბადმჟავასთან(წყალხსნარი) რეაქციისას:.

რეაქციები
ამონიუმის ქლორიდი გაცხელებით იშლება ამიაკად და წყალბადის ქლორიდად:

ზოგიერთი ამონიუმის ქლორიდის რეაქცია სხვა ქიმიკატებთან ენდოთერმულია, როგორც ბარიუმის ჰიდროქსიდის შემთხვევაში.
ნიშადური (ჟურნალი)

„ნიშადური“ — ქართული ყოველკვირეული სატირული ჟურნალი, გამოდიოდა 1907–1908 წლებში თბილისში; გამოიცა სულ 61 ნომერი: რედაქტორ-გამომცემელი — ვალერიან გუნია. ჟურნალში იბეჭდებოდა ლიტერატურული და პუბლიცისტური-კრიტიკული წერილები, პოლიტიკური სატირა, იუმორი, კარიკატურები და სხვა სტატიები. თანამშრომშრომლობდნენ აკაკი წერეთელი, ვაჟა-ფშაველა, იაკობ გოგებაშვილი, მიხეილ (მიხაკო) წერეთელი (ფსევდონიმი „ალაროდიელი“), შიო მღვიმელი, შ. ახოსპირელი, გ. დიასამიძე, დ. მესხი, იროდიონ ევდოშვილი, დუტუ მეგრელი, ია ეკალაძე, ილია ნაკაშიძე, ალექსანდრე სარაჯიშვილი, მ. გარიყული, ს. გერსამია, თედო სახოკია, იოსებ გრიშაშვილი, ლუარსაბ ბოცვაძე, სიმონ ქვარიანი, კ. ყიფიანი, სანდრო შანშიაშვილი, აკაკი შანიძე და სხვები.
რანგაკუ

რანგაკუ (, ქართულად სიტყვასიტყვით თარგმანში „ჰოლანდიის კვლევები“) — იაპონური მეცნიერების ერთ-ერთი მიმდინარეობა, რომელიც საკოკუს ხანიდან 1641–1854 წწ. გარესამყაროს შესწავლით იყო დაკავებული.

იაპონელი სწავლულები ეცნობოდნენ ნიდერლანდურ ან ნიდერლანდურ ენაზე ნათარგმნ ლიტერატურას და აანალიზებდნენ მას. აქედან გამომდინარე, რანგაკუ არის იაპონიისთვის ის, რაც დასავლეთისთვის არის ორიენტალისტიკა ან იაპონოლოგია.

რანგაკუ აღნიშნავს დასავლეთის გაცნობას ნიდერლანდური ენის მეშვეობით, რომელსაც ადგილი ჰქონდა იაპონიაში ქვეყნის ე.წ. „დახურვის ჟამს“ — 1641 წლიდან 1820 წლამდე.

ტერმინოლოგია
ცნება „რანგაკუს“ საყოველთაო შემოტანა და დამკვიდრება უკავშირდება სუგიტა გემპაკუს და საუკუნის სხვა პიონერების სახელს. განსაკუთრებით აღსანიშნავია სუგიტას მემუარები (რანგაკუ კოტო ჰაჯიმე, ქართ. „ჰოლანდიის კვლევის დასაბამი“), რომელმაც დიდი გავლენა იქონია თანამედროვეებზე და საერთოდ, ისტორიოგრაფიაზე. თავის მხრივ, მემუარების პოპულარიზების საქმეში დიდი როლი ითამაშა ფუკუზავა იუკიჩის , თანამედროვე იაპონიის ერთ-ერთი მესაძირკვლის, ნაწერებმა.

ისტორია
1720 წლის შემდეგ, როდესაც შოგუნ ტუკუგავა იოშიმუნემ უცხოური წიგნების შესწავლის ნებართვა გასცა, იაპონელი მთარგმნელები, ექიმები და სწავლულები შეუდგნენ ნიდერლანდურენოვანი - ორიგინალური, ან ნიდერლანდურ ენაზე ნათარგმნი, წიგნების იაპონურად თარგმნა-ადაპტირებას.

იაპონელები აგროვებდნენ ინფორმაციებს ევროპელთა შესახებ და სწავლობდნენ ობიექტებს, რომლებიც აღმოსავლეთ-ინდოეთის კომპანიას (შემოკლ. = ) შემოჰქონდა ქვეყანაში. განსაკუთრებული ინტერესის საგანს წარმოადგენდა მედიცინა, სამხედრო ტექნიკა, აგრარული მეცნიერებები. ევროპაში მიმდინარე პოლიტიკური მოვლენები იწვევდა არანაკლებ ინტერესს.

რამდენადმე განსხვავებულ ცნობებს გვაწვდიან თვითონ ნიდერლანდელები, რომლებიც პირველნი იყვნენ, რომლებსაც იაპონურ მიწაზე ფეხის დადგმის უფლება მიიღეს. ისინი ყოველწლიურად იღებდნენ შეკვეთებს კუნძულ დეჯიმაზე, მომავალ წელს კი აწვდიდნენ იაპონელ შემკვეთებს სასურველ წიგნებს. ადაპტირებულ წიგნებს დიდი გავლენა ჰქონდა სწავლულთა მცირე ჯგუფსა და ზოგ ამ წიგნიერ პირებთან ახლო კონტაქტში მყოფ ხელოვანზე.

რანგაკუს წყალობით იაპონია, მიუხედავად რესტრიქტიული ხასიათის ურთიერთობისა უცხოეთთან, არ დახვდა მთლად მოუმზადებელი ამერიკელი მეთიუ პერის დანაყოფებს, როცა ისინი 1853 წელს შავი ხომალდებით მიადგნენ ედოს ყურეს; იაპონელებმა უკვე კარგად იცოდნენ დასავლეთის სახელმწიფოთა კოლონიალური მისწრაფებების შესახებ აზიაში, შესწავლილი ჰქონდათ სხვადასხვა ტექნოლოგიები და დასავლური ნოუ-ჰაუს გააზრების შედეგად მათ შესაძლებელი გახადეს საუკუნის მეორე ნახევარში მოემზადებინათ ქვეყნის სწრაფი მოდერნიზირების მყარი საფუძველი.
ალექსანდრე არუთინიანი

ალექსანდრე გრიგოლის ძე არუთინიანი (დ. 23 სექტემბერი, 1920, ერევანი, სომხეთი — გ. 28 მარტი, 2012) — სომეხი კომპოზიტორი და პიანისტი, ერევნის კონსერვატორიის პროფესორი, სომხეთის სსრ სახალხო არტისტი (1962), სსრკ-ის სახალხო არტისტი (1970).

ნაწარმოებები:„კანტატა სამშობლოზე“ (1948, სსრკ სახელმწიფო პრემია, 1949), საზეიმო უვერტურა (1940), სიმფონია (1957), ვოიკალურ-სიმფონიური პოემა „თქმულება სომეხ ხალხზე“ (1961), კონცერტინო ხუთი ჩასაბერი საკრავისათვის (1964), კონცერტი კოლორატურული სოპრანოსათვის (1949), სიმფონიეტა (1966), „ოდა ლენინს“ (1967), ოპერა „საიათნოვა“ (დაიდგა 1969) და სხვა ნაწარმოებები. დაჯილდოებულია შრომის წითელი დროშის ორდენით.
არაგაწი

არაგაწი ( ცნობილია ასევე როგორც ალაგიოზი) — დიდი ანდეზიტ-დაციტური სტრატოვულკანი ჩრდილო-დასავლეთ სომხეთში, ერევნის ჩრდილო-დასავლეთით, არარატის ვაკის ჩრდილოეთით.

არაგაწი მრგვალი, ფარისებრი ამაღლებაა, რომელზედაც დაკბილული მწვერვალია აღმართული. სომხეთის და ამიერკავკასიის მთიანეთის უმაღლესი წერტილი (4090 მ). აგებულია ლავებითა და ტუფებით. ჩამოყალიბება დაიწყო პლიოცენსა და პლეისტოცენში. ლავის გაცივებული ნაკადები მიმართულია დასავლეთისა და სამხრეთ-დასავლეთის მიმართულებით 13 კმ მანძილზე. არის მყინვარები. აქვს 4 მწვერვალი. წარმოადგენს კონუსს, რომლის პერიმეტრია 200 კმ. მწვერვალებს შორის ვულკანური კრატერია, რომლის სიღრმე 350 მ, ხოლო სიგანე 2,5 კმ აღწევს.

კალთებზე, ზღვის დონიდან 3190 მ სიმაღლეზე მდებარეობს კარის ტბა. ჭარბობს მთის ქსეროფიტული სტეპები. მწვერვალთან მაღალმთის მდელოები და ქვის ნაყარია. სამხრეთ ფერდობზე შემორჩენილია შუა საუკუნეების ციხესიმაგრის ამბერდის ნანგრევები. მთის კალთებზე, 1500 მ-ზე მდებარეობს ბიურაკანის ობსერვატორია.
არმენოლოგია

არმენოლოგია (უფრო იშვიათად აგრეთვე არმენისტიკა) არის (სომხურად ) ინტერდისციპლინური სამეცნიერო დარგი, რომლის კვლევის საგანს წარმოადგენს სომხეთი. არმენოლოგიის მნიშვნელოვანი თემებია სომეხთა ქვეყანასათან დაკავშირებული ყველა საკითხის მეცნიერული შესწავლა-დამუშავება და გაშუქება; ენა, ლიტერატურა, ისტორია, ხელოვნება, სომეხთა კულტურა.

ქართულ არმენოლოგიას დიდი ისტორია აქვს. სომხური ენას და ლიტერატურას, ისევე როგორც სომხეთის ისტორიას საქართველოში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსების დღიდან შეისწავლიან. დღესდღეობით კი საქართველოში არა მარტო თსუ, არამედ სხვა, რამდენიმე უმაღლესი სასწავლებელი ამზადებს არმენოლოგთა ახალგაზრდა თაობებს.

არმენოლოგიის ისტორია
არმენოლოგიის დარგში სისტემურ მუშაობას საფუძველი ჩაეყარა - საუკუნეების მიჯნაზე, როდესაც 1679 წელს პარიზში სამეფო (ახლა - ეროვნულ) ბიბლიოთეკასთან შეიქმნა სომხური ხელნაწერების ფონდი, ხოლო ვენეციაში კათოლიკე სომეხმა მხითარ სებასტიელმა (1676-1749) 1701 წელს დააარსა მხითარისტების სახელით ცნობილი კონგრეგაცია (ძმობა), რომელსაც მოგვიანებით ტრიესტისა (1776) და ვენის (1881) ფილიაციები გამოეყო. ასე შეიქმნა ევროპაში არმენოლოგიის სკოლები: ევროპული (პარიზში, ლაიფციგში, ბერლინში და სხვა) და ეროვნული (მხითარისტები).

მხითარისტებს დიდი ღვაწლი მიუძღვით მეცნიერული არმენოლოგიის ჩამოყალიბებაში. მათი მემკვიდრეობა პირველსავე ეტაპზე მოიცავს თავისი დროისათვის უმნიშვნელოვანეს პუბლიკაციებს:

ისტორია (მ. ჩამჩიანი),
გეოგრაფია (ღ. ინჭიჭიანი, ღ. ალიშანი),
გრამატიკა (მხიტარ სებასტიელი, მ. ჩამჩიანი),
ლიტერატურის ისტორია (მ. ზარბჰანალიანი).

1749-1769 და 1836-1837 წლებში გამოიცა განმარტებითი ლექსიკონები. მხითარისტების მთარგმნელობითმა მოღვაწეობამ ევროპას გააცნო ძველი სომეხი ისტორიკოსების - მოვსეს ხორენაცის, აგათანგელოსის, ეღიშეს და სხვა თხზულებები, საუკუნის ანონიმი ავტორის „გეოგრაფია“. მათ მიერ დაარსებული პერიოდული ორგანოები „ბაზმავეპი“ („ანალები“, ვენეცია, 1843-იდან) და „ჰანდეს ამსორია“ („თვიური ჟურნალი“, ვენა, 1886-იდან) ევროპაში მეცნიერული არმენოლოგიის ცენტრებად იქცნენ.
სევანი (ქალაქი)

სევანი — ქალაქი (1961-მდე დაბა) სომხეთში. სევანის ტბის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზე. სევანის რაიონის ცენტრი. ქალაქში არის რკინიგზის სადგური, საავტომობილო გზების კვანძი. ერევნიდან 63 კილომეტრში. არის შემსრულებელი მექანიზმების, მინის ელექტროსაიზოლაციო, თამბაქოს საფერმენტაციო, და სხვა ქარხნები. ინდუსტრიულ-ტექნოლოგიური ტექნიკუმი.

დამეგობრებული ქალაქები
ISO 3166-2:AM

3166-2: — სომხეთის ოლქების კოდების კრებული. მათი მიზანია მთელ მსოფლიოში ჩამოაყალიბონ ადგილმდებარეობის სტანდარტული მოკლე აღნიშვნები, რომლებიც გამოიყენება ფუთის იარლიყებზე, კონტეინერებზე და სხვა. ყველგან, სადაც მოკლე ანბანურ-რიცხვობრივი კოდი ეხმარება უფრო მოხერხებულად და გასარკვევად მიუთითონ ადგილმდებარეობა, ვიდრე მისი სრული სახელი.

კოდები
სევანის ტბა

სევანი, გოქჩა, გოგჩა [თურქ. „ლურჯი წყალი“] , ქართულ წყაროებში გელაქუნი — ტბა სომხეთში. უდიდესია კავკასიაში. ფართობი — 1200 კმ². საშუალო სიღრმე — 28,5 მ, მაქსიმალური — 83 მეტრი.

მდებარეობს ამიერკავკასიის ვულკანურ მთიანეთში, დაახლოებით 1900 მ სიმაღლეზე. ტბას ჩრდილო-დასავლეთით ეკვრის ბამბაკის ქედი, ჩრდილო-აღმოსავლეთით შაჰდაღის ქედი, დასავლეთითა და სამხრეთით გეღამისა და ვარდენისის ქედები. სევანის ტბას უკავია მთათაშორისი ტექტონიკური ქვაბულის ცენტრალური ნაწილი. ორი მოპირისპირე კონცხით იყოფა მცირე სევანად (ჩრდილო-დასავლეთი) და დიდ სევანად (სამხრეთ-აღმოსავლეთი). მცირე სევანში მდებარე კლდოვან კუნძულზე, რომელიც ტბის დონის დაწევის შემდეგ ნახევარკუნძულადაა გადაქცეული, მდებარეობს საუკუნის არქიტექტურული ძეგლი — სევანის მონასტერი. სევანის ტბაში ჩადის 28 პატარა მდინარე. გამოდის მდინარე რაზდანი.

ტბის მთავარი მასაზრდოებელია ზედაპირული ჩამონადენი (727 მლნ. მ³ წელიწადში). წყლის ტემპერატურა ზედაპირზე ივლის-აგვისტოში 17-19 °, იანვარ-თებერვალში — 1,5-1,8 °. ძლიერ ყინვიან ზამთარში ტბა მთლიანად იყინება. მდიდარია თევზით. ტბის წყალი და მდინარე რაზდანი გამოყენებულია სევანის ჰიდროელექტროსადგურის კასკადისათვის. გაყვანილია არფა-სევანის გვირები, რითაც მდინარე არფის წყალი შედის სევანში. სევანის ტბის ნაპირზეა სევანი, ბუნებრივი ეროვნული პარკი.

ქართულ წყაროებში მეტწილად ცნობილია როგორც გელაქუნის ტბა, გელაქუნის ზღვა ასევე გოგჩა. მოიხსენიება მხატვრულ ლიტერატურაშიც, მაგ.,ალექსანდრე ჭავჭავაძის ლექსში „გოგჩა".

გალერეა
სევანის მონასტერი

სევანის მონასტერი ( – სევანავანკი) — არქიტექტურული კომპლექსი სევანის ტბის კუნძულზე (ახლა ნახევარკუნძულია). შემორჩენილია საუკუნის სამაფსიდიანი ჯვარ-გუმბათოვანი ეკლესიები: მცირე — კარაპეტის ეკლესია და დიდი — მოციქულთა ეკლესია (874). მოციქულთა ეკლესიის ხის კვეთილი კარი (1176 და 1552) და გავითის კვეთილი სვეტისთავები ინახება სომხეთის ისტორიის მუზეუმში, ერევანში.
ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო

ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო  ან ლორეს სამეფო — სომეხ მმართველთა ფეოდალური სახელმწიფო ქვემო ქართლის ტერიტორიაზე. შეიქმნა 978 წელს ამიერკავკასიის ხალხების არაბთა ბატონობის ნაშთების წინააღმდეგ ბრძოლის პირობებში. სამეფოს დამაარსებლის — გურგენის (978—989), იგივე კორიკეს, კვირიკეს, სახელის მიხედვით კვირიკიანების სამეფოსაც უწოდებენ.

ეს სომხურ-ქართული სამეფო დასახლებული იყო ქალკედონურ-გრიგორიანული რწმენის მოსახლეობით, სამეფოს კი შირაკის ბაგრატუნთა დინასტიის გვერდითი შტო - კვირიკიანების დინასტია მართავდა. სომხურ საისტორიო წყაროებში აღნიშნული სამეფო „გუგარქის“ სახელით მოიხსენიება. ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო განსაკუთრებით გაძლიერდა დავით უმიწაწყლოს მმართველობის ხანაში (989—1048), როდესაც სამეფოს ტერიტორია მნიშვნელოვნად გაფართოვდა თბილისისა და განჯის საამიროთა ხარჯზე და კვირიკიანმა მეფეებმა ცნობილი ქართული ციხესიმაგრე სამშვილდე თავის რეზიდენციად აქციეს, თუმცა 1065 წელს სამშვილდე ბაგრატ -მ აიღო და საქართველოს შემოუერთა, ამიტომ სამეფოს პოლიტიკურმა ცენტრმა ლორეში გადაინაცვლა. დავით აღმაშენებელმა თურქ-სელჩუკთაგან გათავისუფლებული ლორე 1122 წელს აიღო და ტაშირ-ძორაგეტი უშუალოდ საქართველოს შემოუერთა (1118—1122) და სომეხ ფეოდალ მმართველთა საგვარეულო გააუქმა. ისტორიულად ქვემო ქართლის ეს მხარე, როგორც საქართველოს განაპირა ნაწილი, სამართავად გადაეცათ სრულიად საქართველოს მხედართმთავრებს — ჯერ ორბელებს, ხოლო 1185 წლიდან — მხარგრძელებს.

მეფეები
გურგენი — 978—989 წწ.
დავით უმიწაწყლო — 989—1048 წწ.
კვირიკე — 1048—1090 წწ.
დავით და აბასი (ერთდროულად) — დაახლ. 1090—1145 წწ.
სოდომი და გომორი

სოდომი (, — „ცეცხლმოკიდებული“; ) და გომორი (, — „დატბორილი“; ) — ორი ბიბლიური ქალაქი, რომლებიც ძველი აღთქმის მიხედვით ღმერთმა დასაჯა ქალაქში მაცხოვრებელთა ცოდვებისათვის.

ვარაუდობენ, რომ ეს დაღუპული ქალაქები მკვდარი ზღვის სამხრეთ ნაწილში მდებარეობდა. დღესაც გამოიყენება გამოთქმა „სოდომური ცოდვა“ და აღნიშნავს „გარყვნილებას“, რომელიც ჰომოსექსუალიზმს მოიაზრებს და იმ ცოდვასაც შეიცავს, რის გამოც ასე სასტიკად განრისხდა ღმერთი (დაბადება თავი 19; 2 რჯული 29,23).
ერევნის ტბა

ერევნის ტბა (; ერევნის ზღვა, ან ) — სომხეთში, ქალაქ ერევნის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში შექმნილი ხელოვნური ტბა. შეიქმნა 1963-1966 წლებში მდინარე რაზდანის კალაპოტის გადასაკეტად. სიმაღლე ზღვის დონიდან 908 მეტრი, ფართობი — 650 ათ. მ², საშუალო სიღრმე — 8 მ, მაქსიმალური სიღრმე — 18 მ, მოცულობა — 5 მლნ. მ³. ზამთარში იყინება.

ტბასთან ახლოს გადის ერევანი-ეჩმიაძინის გზა, ასევე ახლოსაა ამერიკის საელჩო. 1976 წლის 16 სექტემბერს ტბაში გადავარდა ტროლეიბუსი, რომელშიც 92 ადამიანი იმყოფებოდა. იქვე მყოფმა შავარშ კარაპეტიანმა მოახერხა 10 მ სიღრმეზე ჩაძირული მანქანიდან 20 ადამიანის გადარჩენა.
არფა (მდინარე)

არფა, აღმოსავლეთი არფაჩაი (აზერბ. ; სომხ. ) — მთის მდინარე სომხეთსა და ნახჭევანში (აზერბაიჯანი), მდინარე არაქსის მარცხენა შენაკადი. სიგრძე — 126 კმ, აუზის ფართობი — 2630 კმ². სათავე აქვს ზანგეზურის ქედზე. შუაწელში მიედინება მთათაშუა ქვაბულში. იყენებენ სარწყავად, რის გამოც ზაფხულობით ვერ აღწევს მდინარე არაქსამდე. მდინარის ზემო დინებაშია კურორტი ჯერმუკი. შენდება გვირაბი (48,6 კმ), რომლითაც არფა სევანის ტბაში ჩავა. საზრდოობს მდნარი თოვლითა და წვიმის წყლით. მდინარეზე არის ჰესი და წყალსაცავი.
მოსკოვის კრემლის ხარების ტაძარი

ხარების ტაძარი (რუს. ́ ́) — ღვთისმშობლის ხარების სახელობის მართლმადიდებლური ტაძარი მოსკოვის კრემლის ტაძრის მოედანზე. აშენდა 1489 წელს ფსკოვის მოხელეების მიერ ძველი ტაძრის ადგილას და თავდაპირველად სამკუთხა ფორმა ჰქონდა. ტაძარი მძიმედ დაზიანდა 1547 წლის ხანძრისას. 1564 წელს ის აღადგინეს და ორი გუმბათი დაამატეს დასავლეთის მხარეს. 1572 წელს ტაძარს მიაშენეს კარიბჭე, რომელსაც მრისხანეს სახელი დაერქვა.

ნაწილობრივ შემორჩენილია ტაძრის 1508 წლის დროინდელი მოწერილობა. ტაძარში შემონახულია 1405 წელს ანდრია რუბლიოვისა და თეოფანე ბერძენის მიერ შექმნილი ხატები. საუკუნეში ტაძარი მოსკოვის მმართველთა კარის ეკლესიის ფუნქციას ასრულებდა. ეს ფუნქცია მას ნაწილობრივ შეუნარჩუნდა კარის პეტერბურგში გადატანის შემდეგაც.
მისაქ მეწარენცი

მისაქ მეწარენცი (ნამდვილი გვარი მეწატურიანი) (დ. 19 იანვარი, 1886, სოფ. ბინკიანი, ხარბერდის ვილაიეთი, თურქეთი — გ. 5 ივლისი [ძვ. სტ. 22 ივნისი], 1908, კონსტანტინოპოლი) — სომეხი პოეტი. ლექსების წერა 1901-იდან დაიწყო. 1903-დან ნაწარმოებებს ბეჭდავდა პერიოდულ პრესაში. 1907 წელს გამოვიდა მისი პირველი წიგნები „ცისარტყელა“, „ახალი სიმღერები“. ავტორია ლიტერატურული წერილებისა. მისაქ მეწარენცის პოეზიის მთავარი თემებია პატრიოტიზმი, ბუნება, მიჯნურობა, სოფელი; საგრძნობია პესიმიზმი და მისტიკა. მის შემოქმედებაზე გავლენა მოახდინა ფრანგულმა სიმბოლიზმა.
ნარ-დოსი

ნარ-დოსი (, ნამდვილი სახელი და გვარი მიქაელ ზაქარიას ძე ჰოვანისიანი ; დ. 13 მარტი [ ძვ. სტ. 1 მარტი ], 1867, თბილისი — გ. 13 ივლისი, 1933, იქვე) — სომეხი მწერალი. სომხეთისა და საქართველოს სახალხო მწერალი (1927).

სწავლობდა ავლაბრის სამრევლო სკოლაში, ხონის საოსტატო სემინარიაში. თბილისის სახელოსნო სასწავლებელში, მაგრამ უსახსრობის გამო არც ერთი მათგანი არ დაუმთავრებია. ბოლოს რედაქციებში დაიწყო მუშაობა. ნარ-დოსის მოთხრობების კრებულში „ჩვენი უბანი“ (1888-1894) დახატულია თბილისის ღარიბი მოსახლეობის ცხოვრების სურათები. აქვს რომანები „ანა საროიანი“ (1888), „მოკლული მტრედი“ (1898), „სიკვდილი“ (1868, გამოქვეყნდა 1912), „ახალი ადამიანი“ (1928, ცალკე გამოიცა 1935).
არარატი

არარატი ( არარატ, , , ‎) — ვულკანური მასივი მდინარე არაქსის შუაწელში (მარჯვენა ნაპირზე), თურქეთში, სომხეთის საზღვრის მახლობლად. შედგება ორი ჩამქრალი ვულკანური კონუსისაგან: დიდი არარატისა (სომხური სახელწოდება — მასის, თურქული — ბუიუქ-აღრი-დაღ), სიმაღლე 5165 მ და მცირე არარატისაგან (სომხ. სის), სიმაღლე 3925 მ. კონუსები გაყოფილია სარდარბულაკის უნაგირით. ორივე არარატის ძირის გარშემოწერილობაა 130 კმ. აგებულია კაინოზოური ბაზალტებით. დიდი არარატი 4250 მ-ს ზევით დაფარულია მუდმივი თოვლით. აქვს 30-მდე მყინვარი (უდიდესია წმ. იაკობის მყინვარი, სიგრძე 2 კმ). ფერდობები უდაბურია. ბიბლიის მიხედვით არარატის მთაზე გაჩერდა ნოეს კიდობანი.
აბრაჰამ I ალბათანეცი

აბრაჰამ ალბათანეცი, აბრაჰამ აღბათანეცი, ალბათანელი — სომხეთის კათალიკოსი 607-615 წლებში. წარმოშობით ვასპურაკანის რშტუნთა გავარის (პროვინციის) სოფელ ალბათანქიდან იყო; კათალიკოსობამდე ამავე გავარის ეპისკოპოსი. სომხეთის გაქალკედონიტებულ საეპისკოპოსოთა უმრავლესობა მის დროს (607) ირანის შემწეობით დვინის საპატრიარქო საყდარს დაემორჩილა და ერთიანი საკათალიკოსო აღდგა. აბრაჰამ ალბათანეცი აქტიური მონაწილე იყო ქართლისა და სომხეთის ეკლესიების დოგმატური კამათისა და საეკლესიო განხეთქილებისა (607-610). „ეპისტოლეთა წიგნმა“ შემოგვინახა მისი სამი ეპისტოლე კირიონ ქართლის კათოლიკოსისადმი და ერთი ენციკლიკა თავის სამწყსოსადმი, რომელიც „საყოველთაო ეპისტოლის“ სახელითაა ცნობილი. ამ ენციკლიკით მან ურთიერთობა გაწყვიტა ქართლისა და ალბანეთის ეკლესიებთან. აბრაჰამ ალბათანეცს მიაწერენ კიდევ ორ, დოგმატური ხასიათის თხზულებას.