ბაჰაიზმი

ბაჰაი რელიგია (არაბ. ) — ინტერნაციონალური რელიგია რომლის მთავარი იდეალი და მოწოდება მსოფლიოს რელიგიათა გაერთიანებაა. ის წარმოიშვა საუკუნეში, სპარსეთში და მსოფლიო რელიგიათა შორის ყველაზე ახალგაზრდა აღმსარებლობაა, რომელიც შემდგომ მთელ მსოფლიოში გავრცელდა. ატარებს სამივე აბრაამული რელიგიის ნიშნებს. ბაჰაიზმის დამაარსებლებია ბაბი, ბაჰაულა და აბდულ ბაჰა. რელიგიის მიმდევრებს ბაჰაი ჰქვიათ, რაც არაბულ ენაზე „ღვთის დიდებას“ ნიშნავს. ბაჰაიზმის სიმბოლოდ გამოიყენება ცხრაქიმიანი ვარსკვლავი.

1848 წლიდან არსებობს ბაჰაიზმის საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომელიც მოქმედებს, როგორც საზოგადოებრივი ორგანიზაცია. ის მსოფლიოს მასშტაბით 1500-ზე მეტ პროექტს ახორციელებს და 350-მდე სკოლას მართავს. ბაჰაისტების რიცხვი მსოფლიოს მასშტაბით მზარდია. 1954 წელს 213 000 ბაჰაისტი იყო, რომელთაგან 94% იყო ირანის მოქალაქე. 1960-იანებიდან ბაჰაელები მესამე სამყაროს ქვეყნებშიც გაჩნდნენ. 1968 წელს მათმა რაოდენობამ მილიონს გადააჭარბა. 1988 წელს ისინი 4,5 მილიონი იყვნენ, 2004 წელს კი 7,5 მილიონი. ბაჰაელთა სარწმუნოება 2000-ზე მეტ ეთნიკურ ჯგუფს აერთიანებს, მათი 40% ინდოელებია. ბაჰაისტების ყველაზე დიდი ეკლესია სწორედ ინდოეთშია, სადაც მათი რიცხვი 2 მილიონს აღემატება. ბაჰაისტების დაახლოებით 2% ირანელებია, დაახლოებით ნახევარი მილიონი ადამიანი.

ისტორია
ბაჰაიზმის დამაარსბლები არიან საიდ ალი მუჰამადი, იგივე ბაბი (არაბულიდან „კარიბჭე“, 1819-1850) და მირზა ჰუსეინ ალი ნური (1817-1892), რომელსაც ეწოდა ბაჰაულა (არაბულიდან „ღვთის დიდებულება“). ბაბის ბაჰაისტები ადარებენ იოანე ნათლისმცემელს და წინამორბედად თვლიან, მეორეს კი მოძღვრების სრულმყოფელად და დამაგვირგვინებლად. მათი აზრით სანამ ღმერთი ბაჰაულას საღვთო მისიას გამოუცხადებდა, მან ქვეყანას მახარებელი მოუვლინა, რომელსაც მისთვის გზა უნდა გაეკაფა.

ბაბი დაიბადა 1819 წელს შირაზში. 1844 წლის 22 მაისს მან მიიღო პირველი გამოცხადება და შეუდგა ქადაგებას. მას ბევრი შიიტი მიმდევარი გამოუჩნდა, მაგრამ მუსლიმი საუსლიერო პირებიდან დიდ წინააღმდეგობას წააწყდა, რადგ ბაბის მოძღვრებაში ადამიანის უფლებები დიდ ადგილს იკავებდა. ის, სხვათა შორის, აქცენტს აკეთებდა ქალთა უფლებებისა და ერების თანასწორუფლებიანობის შესახებ, რაცისლამური დოგმატიკისა და შარიათის კრიტიკას გულისხმობდა. 1847 წელს ბაბი დააპატიმრეს, მაგრამ ამან მის მიმდევრებს ხელი ვერ შეუშალა. ბაბის მიმდევრები მუსლიმებს 1848 წელს გამოეყვნენ. ამ წელს ბადაშტში შედგა ბაბის მომხრეთა დიდი კრება, რომელსაც მათ შორის ბევრი ქალი ესწრებოდა. ბაბიზმის წარმოქმნამ შიიტების მღელვარება გამოიწვია. ბაბის და მისი მიმდევრების დევნა დაიწყო სახელმწიფო აპარატმა. ამის გამო ბაბის მიმდევრებმა შაჰისა და მისი პოლიტიკის წინააღმდეგ ჯიჰადი გამოაცხადეს და დაიწყეს მშვიდობიანი დაუმორჩილებლობა, რომელიც ხელისუფლებამ სისხლში ჩაახში. 1850 წლის 9 ივლისს ბაბი თავრიზში საჯაროდ დახვრიტეს. მისი მიმდევრების წინაღმდეგ ტერორი 1853 წლამდე გრძელდებოდა.

ტერორის მიუხედავად ბაბის იდეების ამოძირკვა ვერ მოხერხდა. მას მხარდამჭერები გამოუჩნდნე ირანის ელიტარულ ოჯახებშიც. ასეთები იყვნენ სახელმწიფო მინისტრის შვილები, ნახევარძმები მირზა ჰუსეინ ალი ნური და მირზა იაჰუა ნური, რომელსაც შემდგომში სუბი-აზალი (არაბ. „მარადისობის განთიადი“) ეწოდა. სუბი-აზალი გახდა თემის ლიდერი ბაბის სიკვდილის შემდეგ. 1852 წელს დააპატიმრეს ბაჰაულაც. მისი ბევრი თანამორწმუნე სიკვდილით დასაჯეს, თავად ბაჰაულა კი დასავლეთის დიპლომატიური ჩარევით, სახელმწიფოდან გააძევეს. ის ქურთისტანის მთიანეთში, სილემანის ოლქში დერვიშად წავიდა და დიდ დროს ლოცვასა და მედიტაციაში ატარებდა. 1856 წელს ის დაბრუნდა ბაღდადში, სადაც შექმნა ცნობილი შრომები „შვიდი ხევი“ და „დაფარული სიტყვა“. 1862 წელს გამოვიდა მისი ფუნდამენტური ნაშრომი „რწმენის წიგნი“, რომლითაც, ფაქტობრივად, დაფუძნდა ახალი რელიგია.

ბაჰაულა პოპულარული ფიგურა გახდა ერაყშიც, ამან შეაშფოთა ირანის კონსული და ადგილობრივი სასულირეო პირები, რის გამოც ბაჰაულა იძულებული გახდა სტამბოლში გაქცეულიყო. 1863 წლის 8 აპრილს მან შეკრება გამართა სტამბოლის რიდვანის პარკში, რაც ბაჰაისტებისთვის იმდენად მნიშვნელოვან მოველნადიქცა, რომ საგანგებო დღესასწაული — რიდვანი — დააწესესეს იმის მიუხედავად, რომ სუბი-აზალმა მისი რელიგიური მნიშვნელობა უარჰყო. ბაჰაულას დაუპირისპირდა ოსმალეთის იმპერიის ხელისუფლებაცდა ოთხი თვის შემდეგ ის სტამბოლიდან ედირნეში გადაასახლეს. იქ მან 1866 წლის გაზაფხულზე საჯაროდ და წერილობით განაცხადა, რომ მსოფიოში ყველაზე გავლენიანი რელიგიური ლიდერია. მაშინ სუბი-აზალიმ ძმა კიდევ ერთხელ დაგმო და დაიწყო კამპანია, რომ ოსმალეთის ხელისუფლების თვალში ბაჰაულას მოძღვრება დესტრუქციულად წარმოჩენილიყო. ბაბის ის მიმდევრები, რომლებიც ბაჰაულას გაყვნენ, დღეს ბაჰაისტებად იწოდებიან, ხოლო ისინი, ვინც არ ბაჰაულას გაყვნენ და არც სუბი-აზალის, არიან ბაბიტები. ბაბიტების რაოდნეობა დღეს 2000-ს არ აღემატება.

სუბი-აზალს და ბაჰაულას დაპირისპირების შედეგი ის იყო, რომ ოსმალეთის ხელისუფლებამ ორივე დასაჯა. ბაჰაულა დააპატიმრეს აკონში, ხოლო სუბი-აზალი გადაასახლეს კვიპროსზე. აკონი ბაჰაისტების სათაყვანებელ ადგილად გადაიქცა და ის ახლაც იზიდავს პილიგრიმებს. ბაჰაულამ 20 წელი გაატარა პატიმრობაში. ამ დროს მან დაწერა წიგნები არაბულ და სპარსულ ენებზე, დაამუშავა თეორია კაცობრიობის ერთიანობის და რელიგიათა შერიგების შესახებ. ამ თვალსაზრისით გამორჩენული იყო მისი წიგნი „უწმინდესი წიგნი“. ბაჰაულა გარდაიცვალა 1892 წლის 29 მაისს ბაჰჟი ბაი ჰიაფაში, სადაც აღიმართა ტაძარი, რომელიც ბაჰაელების ულიერი ცენტრია.

ბაჰაულას შემდეგ ბაჰაისტების წინამძღვარი გახდა მიი ვაჟი აბდულ ბაჰა (1844-1921). მისი სახელი არაბულად დიდებულების მსახურს ნიშნავს. აბდულ ბაჰამ მამის მსგავსად ცხოვრების უდიდესი ნაწილი გაატარა ტყვეობასა და გადასახლებაში. მას თავისუფლება მოუტანა 1908 წელს ახალგაზრდა თურქების რევოლუციამ. აბდულ ბაჰამ 1910-1913 წლებში იმოგზაურა ეგვიპტეში, ევროპასა და აშშ-ში, მოინახულა იქ 1892 წლიდან დაარსებული ბაჰაელთა ეკლესიები. საყოველთაო აღიარება და ავტორიტეტი მოიპოვა პირველი მსოფლიო ომის დროს ჰუმანიტარული საქმიანობის გამო. 1920 წელს მას ბრიტანეთის რაინდის ტიტული მიენიჭა.

აბდულ-ბაჰამ თავის მემკვიდრედ შვილიშვილი შოგი-ეფენდი (1897-1957) გამოაცხადა. ამ უკანასკნელმა დიდი სამისიონერო პროგრამა შეიმუშავა. უპირველეს ყოვლისა ბაჰაულას მნიშვნელოვანი წიგნები თარგმნა ინგლისურად, რითაც მათ ფართო გავრცელებას შეუწყო ხელი. ჰაიფაში გააშენა ბაღი და რეზიდენცია, რომელიც ბაჰაიზმის მსოფლიო ცენტრად გამოაცხადა.

შოგი-ეფენდის მემკვიდრე არ დარჩენია. ბაჰაელთა ხელმძღვანელობა გადაეცა საბჭოს, რომელიც შეიქმნა 1963 წელს და და კომპლექტებულია 9 კაცით და 9 ქალით. მისი რეზიდენცია მდებარეობს ხაიფაში და მას ჰქვია „სამართლიანობის მსოფლიო სახლი“.

მოძღვრება
ბაჰაიზმი სათავეს ისლამის შიიტური ტრადიციიდან იღებს, თუმცა აქვს ძველი და ახალი აღთქმების, ინდუიზმისა და ბუდიზმის გავლენებიც. მიუხედავად ამისა, ბაჰაიზმი ცალკე, დამოუკიდებელი რელიგიაა. რწმენის სათავეში დგას ერთი ღმერთი, რომელიც ყველა რელიგიის ადამიანს აერთიანებს. ღმერთმა სამყარო შექმნა სიყვარულით, უყვარს ადამიანები, მათ არ ტოვებს ობლად და ატყობინებს საკუთარი განზრახვების შესახებ. კაციობრიობის სულიერი დაავადების დროს ღმერთი დედამიწაზე საკუთარ წარმომადგენელს აგზავნის. ღვთიური გამოცხადებები მიუღიათ მოსეს, აბრაამს, დავითს, ასევე ზარატუსტრას, კრიშნას, მაჰმადს, მაგრამ ღვთის ნების მთავარი განცხადებელი ძველ დროში იყო იესო ქრისტე, ახალ დროში კი ბაჰაულა.

ბაჰაის არსებითი ნიშანია რასების და ტომების გაერთიანებისკენ მოწოდება, მისი იდეალია კაცობრიობის ერთ ერად და ერთ სარწმუნოებად გაერთიანება და დედამიწაზე ღვთის სასუფევლის დამკვიდრება. ბაჰაის სარწმუნოება გადმოცემულია „ხუთ ბურჯში“

სარწმუნოების ფორმულა (შაჰადა)
ლოცვა (სალათ)
მარხვა (საუნ)
მოწყალება (ზაქათი)
მომლოცველობა (ჰაჯი)

მორწმუნეთა ყოველდღიურიღვთისმსახურება ისლამის პრინციპებს მიჰყვება, მაგრაგ შესამჩნევი ცვლილებებით. ხუთგზის ლოცვა შემცირებულია სამამდე, შემცირებულია მარხვის ვადა, რამადანის ნაცვლად შემოღებულია 19-დღიანი ბაჰაულას თვე. შემოსავლი 19% მორწმუნემ მოწყალებისთვის უნდა გაიღოს. მორწმუნემ ყოველდღიურად უნდა ილოცოს, ამისთვის ცალკე შენობები საჭირო არაა. აკრძალულია მაგარისასმელები და გართობა, მიუღებელია როგორც ასკეტიზმი, ასევე ჰედონიზმი. არ ხდება აღსარების ჩაბარება.

ბაჰაელებს სასულიერო პირები არ ჰყავთ. თითოეული ტემი თავად ირჩევს ყოველწლირად 9 პირს (ქალებს და კაცებს), რომლებიც ადგილობრივ სასულიერო კრებულს ქმნიან. არ აქთ სპეციალიზებული სასულიერო სასწავლებლები.

ბაჰაი რელიგიის თერთმეტი დებულება
მსოფლიო რელიგიათა და მათ წყაროთა ღვთაებრივი წარმოშობის აღიარება;
ადამიანის მიერ ჭეშმარიტების ინდივიდუალური ძიება;
რასობრივი, კლასობრივი, ნაციონალური, რელიგიური, პოლიტიკური და სხვა წინააღმდეგობების გადალახვა;
რელიგიისა და სამეცნიერო პროგრესის თანამშრობლობა;
საზოგადო განათლების მნიშვნელობის და აუცილებლობის აღიარება;
ქალთა და მამაკაცთა თანასწორუფლებიანობა;
მოსახლეობის სიღატაკესთან ბრძოლა;
საერთაშორისო უშიშრობისა და სამართლიანობის პრინციპებზე დაყრდნობით ახალი მსოფლიო ფედერალური სისტემის შექმნა;
მაღალზნეობრივი ცხოვრების პრაქტიკა;
საერთაშორისო ენა;
ახალი სულიერი მსოფლიო ცივილიზაციის შექმნა.

ბაჰაის სარწმუნოება საქართველოში
1846 წელს ბაბის მოძღვრებას ეზიარა ქართველი უფლისწული, ისპაჰანის გუბერნატორი მანუჩარ ბაგრატიონი. კავკასიაში ბაჰაიზმი საუკუნის დასაწყისში შევია. მისი მიმდევრები ძირთადად აზერბაიჯანელები იყვნენ, თუმცა ის რამდნეიმე ქართველმაც ირწმუნა. საბჭოთა კავშირის რეჟიმის პირობებში მათ ეს რელიგია ვერ შეინარჩუნეს, რადგან იატაკქვეშეთში უწევდათ არსებობა. საბჭოთა კავშირის დანგრევის შემდეგ ბაჰაელები ასპარეზზე ღიად გამოვიდნენ. 1992-1993 წლებში საქართველოში ჩავიდნენ მისიონერები ირანელი რაოჰანი და ინდოელი აფშინა. მათ ბაჰაელთა პირველი თემი შექმნეს და არჩევნებიც ჩაატარეს. თბილისში დაფუძნდა ბაჰაის სასულიერო ასამბლეა, რომელიც 2500-მდე მოქალაქეს აერთიანებს.

მიმდევრები
 საუკუნის დასაწყისისთვის ამ სარწმუნოებას მთელ მსოფლიოში 7,5 მილიონი მიმდევარი ჰყავდა. ბაჰაიზმის მიმდევრები ძირიადად ცხოვრობენ ინდოეთში, ირანში, აფრიკაში, სამხრეთ ამერკასა და აშშ-ში. თავის სამშობლოში - ირანში - ბაჰაის რელიგია აკრძალულია.

ბაჰაიზმის წმინდა წიგნია „ქითაბე აყდას“, ხოლო ბაჰაულლაჰს გარდა მისი მნიშვნელოვანი პიროვნებებია ბაბი, აბდულ ბაჰა და შოღი ეფენდი. დედამიწის ყველა დასახლებულ კონტინენტზე არსებობს ბაჰაის ტაძრები, რომელთა კარი ყველა სარწმუნოების მიმდევრებისთვის ღიაა.