iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მოსკოვიუმი

მოსკოვიუმი (; ქიმიური სიმბოლო — ); უნუნპენტიუმი (; ქიმიური სიმბოლო — ), ეკა-ბისმუთი (-) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეშვიდე პერიოდის, მეთხუთმეტე ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — მეხუთე ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის, ა) ხელოვნურად მიღებული რადიოაქტიური ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია — 115, დნ — 400 °, დუღ — 1100 °, სიმკვრივე — 13.5 გ/სმ3. მოსკოვიუმი სინთეთიკურია და მხოლოდ ლაბორატორიებში იქმნება, მოსკოვიუმის ნახევრად დაშლის პერიოდია 220 მილიწამი. ელემენტი პირველად რუსმა მეცნიერებმა ქალაქ დუბნაში აღმოაჩინეს. 2015 წლის დეკემბერში თეორიული და გამოყენებითი ქიმიის საერთაშორისო კავშირიმა და თეორიული და გამოყენებითი ფიზიკის საერთაშორისო კავშირმა ქიმიური ელემენტი ოფიციალურად აღიარა და პერიოდულობის სისტემაში ადგილი მიუჩინა. დღემდე მოსკოვიუმის დაახლოებით 100 ატომია გამოკვლეული, მათი მოლური მასა 287 - 290-ს შუა მერყეობს.
ტენესინი

ტენესინი (; ქიმიური სიმბოლო — ), უნუნსეპტიუმი (; ქიმიური სიმბოლო — ), ეკა-ასტატი (-) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეშვიდე პერიოდის, მეჩვიდმეტე ჯგუფის (ძველი კლასიფიკაციით — მეშვიდე ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის, ა) ხელოვნურად მიღებული რადიოაქტიური ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია — 117, დნ — 350–550 °, დუღ — 610 °, სიმკვრივე — 7.1–7.3 გ/სმ3. ელემენტი პირველად 2004 წელს რუსმა მეცნიერებმა ქალაქ დუბნაში აღმოაჩინეს. რუსმა ქიმიკოსებმა მისი გამოკვლევა 2012 წელს დაიწყეს და ელემენტის 7 ატომი გამოიკვლიეს. შედეგები ერთმანეთს ემთხვეოდა. ამიტომ მეცნიერებმა გადაწყვიტეს ელემენტის რეგისტრაციის მოეთხოვათ. 2015 წლის დეკემბერში თეორიული და გამოყენებითი ქიმიის საერთაშორისო კავშირიმა და თეორიული და გამოყენებითი ფიზიკის საერთაშორისო კავშირმა ქიმიური ელემენტი ოფიციალურად აღიარა და პერიოდულობის სისტემაში ადგილი მიუჩინა. ელემენტის იზოტოპები სხვადასხვა 2010 - 2015 წლებში რამდენიმეჯერ შექმნეს და გამოიკვლიეს. იმის გათვალისწინებით, რომ ჯერჯერობით ტენესინის ყველა იზოტოპი გამოკვლეული არაა, ბოლომდე დადგენილი არც თვითონ ელემენტის თვისებებია.
ოგანესონი

ოგანესონი (; ქიმიური სიმბოლო — ), უნუნოქტიუმი (; ქიმიური სიმბოლო — ), ეკა-რადონი (-) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეშვიდე პერიოდის, მეთვრამეტე ჯგუფის (ძველი კლასიფიკაციით — მერვე ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფის, ა) ხელოვნურად მიღებული რადიოაქტიური ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია — 118, დნ — 52±15 °, დუღ — 177±10 °, სიმკვრივე — 7.2 გ/სმ3. ოგანესონი ყველაზე მძიმე ატომური მასის მქონე ქიმიური ელემენტი მენდელეევის პერიოდულ სისტემაში. ის ბუნებაში არ გვხდება და მისი მიღება მოხდა ლაბორატორიაში სინთეზირების შედეგად. ძლიერ რადიოაქტიულია, ამის გამო დღემდე მისი რამდენიმე ატომია გამოკვლეული.ოგანესონის ნახევრად დაშლის პერიოდია 0.89 მილიწამი. პირველად მიღებულ იქნა 2002 წელს ქ. დუბნას ატომური კვლევების გაერთიანებული უნივერსიტეტში. 2015 წელს მას მიანიჭეს სახელწოდება ოგანესონი, იური ოგანესიანის პატივსაცემად, რომელიც იყო იმ ლაბორატორიის ხელმძღვანელი, რომელშიც პირველად იქნა სინთეზირებული ახალი ელემენტი. 2015 წლის დეკემბერში თეორიული და გამოყენებითი ქიმიის საერთაშორისო კავშირიმა და თეორიული და გამოყენებითი ფიზიკის საერთაშორისო კავშირმა ქიმიური ელემენტი ოფიციალურად აღიარა და პერიოდულობის სისტემაში ადგილი მიუჩინა.ამ ელემენტს დღემდე აღმოჩენილთაგან უდიდესი ატომური ნომერი და ატომური მასა აქვს. ოგანესონს ელემენტ 118-ის სახელითაც მოიხსენიებენ.
გულბაათ ჭავჭავაძე

გულბაათ (პანტელეიმონ) ივანეს ძე ჭავჭავაძე (დ. 1796, წინანდალი — გ. 2 აგვისტო, 1863, იქვე) — ქართველი თავადი. იგი ცნობილია როგორც ლეგენდარული ქართველი თამადა და მსმელი. გადმოცემის თანახმად, გულბაათ ჭავჭავაძეს ერთ ქეიფში 25 ლიტრი ღვინის დალევა შეეძლო. იგი სმას 3 ლიტრიანი თიხის დოქით იწყებდა („მოთელვის“ მიზნით) და არ ყოფილა შემთხვევა, რომ მას სუფრა მაგიდის რომელიმე თანამეინახეზე ადრე დაეტოვებინოს. დაიბადა წინანდალში. მამა — იოანე (ნინია) ზურაბის ძე ჭავჭავაძე, დედა — ანა. 16 წლის ასაკში დაობლდა. ჰყავდა ორი ძმა იასონი და სპირიდონი. გულბაათ ჭავჭავაძის შვილიშვილი იყო თავადი, ქართველი სამხედრო მოღვაწე, ალექსანდრე ჭავჭავაძე. 1822 წელს გულბაათ ჭავჭავაძე დაქორწინდა ანა იოსების ასულ ქობულაშვილზე (1809–1840), ხოლო 1840 წელს თამარ ედიშერის ასულ ჩოლოყაშვილზე (1812–1848). პირველი ქორწინებიდან წყვილს შეეძინა 4 შვილი: ზაქარია, ანასტასია, დარეჯანი (დარია) და ანა, ხოლო მეორე ქორწინებიდან აგრეთვე 4 შვილი: არჩილი, ეკატერინე (მალუცა), მარიამი და ნიკოლოზი. გულბაათ ჭავჭავაძემ მთელი ცხოვრება წინანდალში გაატარა. საუკუნის საქართველოში გულბაათ ჭავჭავაძე აღიარებული იყო უპირველეს თამადად. მთელი თავისი ცხოვრება ადგილ-მამულების დამუშავებით იყო დაკავებული. მიღებული შემოსავლით მან კარგი განათლება მისცა თავის უმცროს ძმებს და შვილებს. მიღებული განათლებით მისი ოჯახიდან 7 გენერალი გამოვიდა. მის შესახებ წერდნენ საქართველოში ჩამოსული მიხეილ ლერმონტოვი, ალექსანდრე დიუმა. იმდროინდელი რუსული პრესაც წერდა მის შესახებ. ლერმონტოვი მის შესახებ წერდა თავის მეგობარს, რავენსკის: ალექსანდრე დიუმა კავკასიაში მოგზაურობის დროს შეხვდა მას, რაც აღნიშნა კიდევაც თავის წიგნში „კავკასია“.

რუსეთის მეფის მემკვიდრემ ალექსანდრემ საქართველოში სტუმრობის დროს ის პეტერბურგში მიიწვია. მეფედ კურთხევის მერე ალექსანდრე -ს გულბაათი პეტერბურგში ესტუმრა. ალექსანდრე -მ დიდი პატივით მიიღო გულბაათი და კარგად უმასპინძლა. ცნობილმა ქართველმა პოეტმა ლადო ასათიანმა 1942 წელს გამოაქვეყნა ლექსი „გულბაათ ჭავჭავაძე“, რომელიც მიუძღვნა ლეგენდარულ ქართველ მსმელსა და თამადას, გულბაათ ჭავჭავაძეს. გულბაათ ჭავჭავაძე დაკრძალულია წინანდალში ჭავჭავაძეების საგვარეულო სასაფლაოზე. საქართველოს გასაბჭოების პირველ წლებში კომუნისტებმა სასაფლაო გაძარცვეს და გაანადგურეს.
ილჰამი სანჯარი

ილჰამი სანჯარი (; დ. 1909, გორდესი, მანისა, თურქეთი— გ. 13 დეკემბერი, 1986) — თურქი  პოლიტიკოსი.

დაამთავრა ანკარის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. მუშაობდა მოსამართლედ,პროკურორად,თავისუფალ ადვოკათად,ასევე იყო სტამბოლის საკრებულოს წევრი.1961 წლის 20 ნოემბრიდან 1965 წლის 20 თებერვლამდე,1973 წლის 15 აპრილიდან 1974 წლის 26 იანვრამდე,1974 წლის 17 ოქტომბრიდან 1975 წლის 31 მარტამდე იყო თურქეთის რესპუბლიკის თავდაცვის მინისტრი.
ბინგა

ბინგა  — მთა მოზამბიკში.

ბინგის მთა მოზამბიკის ყველაზე უფრო მაღალი წერტილია, რომლის სიმაღლეც შეადგენს 2436 მეტრს ზღვის დონიდან. მდებარეობს ქვეყნის უკიდურეს დასავლეთში ზიმბაბვეს საზღვარზე, მანიკის პროვინციაში. ბინგას მთა წამოჭიმულია მანიკის დაბლობში, რომელიც გადადის ჩიმანიმანიში, ზიმბაბვეს მაღალმთიანეთის სამხრეთ ნაწილში. მთა მდებარეობს ჩიმანიმანის ეროვნული პარკის მოზამბიკის ნაწილის ტერიტორიაზე, რომლის ძირითადი ტერიტორია ზიმბაბვეში მდებარეობს.

ბანგის მწვერვალზე ასვლა ალპინისტების ჯგუფებისათვის საკმაოდ რთულია. მწვერვალისკენ ყველაზე უფრო საიმედო გზა — ჩრდილო-აღმოსავლეთის მიმართულებიდანაა.
აქ-სუუს რაიონი

აქ-სუუს რაიონი — ყირგიზეთის ისიქ-ქოლის ოლქის ხუთი რაიონიდან ერთ-ერთი. ადმინისტრაციული ცენტრია სოფელი აქ-სუუ.

მოსახლეობა
2009 წლის აღწერის მიხედვით აქ-სუუს რაიონში ცხოვრობს 63 686 ადამიანი, აქედან ყირგიზები შეადგენენ 56 369 ადამიანს ანუ მოსახლეობის 88,5%, რუსები — 2884 ადამიანი (4,5%) ყალმუხები — 2805 (4,4%), ყაზახები — 916 (1,5%), უიღურები — 201 (0,3%), თათრები — 146 (0,2%), უკრაინელები — 125 ადამიანი (0,2%) უზბეკები — 110 ადამიანი ანუ (0,2%).

ცნობილი მოსახლეები
ტაშიმ ბაიჯიევი (1910—1952) — ყირგიზეთის სსრ-ის მწერალი, განმანათლებელი, ლიტერატურათმცოდნე, დრამატურგი და ფილოლოგი.
ჯუმაშ ასანალიევი (1923—1944) — გვარდიის კაპრალი, საბჭოთა კავშირის გმირი.
კასიმალ ჯანტოშევი (1904—1968) — სახალხო მწერალი ყირგიზეთის სსრ-ში.
ჯუმატაი უმეტოვი (1933—1995) — ყირგიზეთის სსრ-ის სახალხო მხატვარი. ყირგიზეთის სსრ-ის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი.
გალიპოლის ბრძოლა

გალიპოლის ბრძოლა, გალიპოლის ოპერაცია, დარდანელის ოპერაცია, ჩანაქქალეს ბრძოლა — მასშტაბური სამხედრო ოპერაცია პირველი მსოფლიო ომის პერიოდში. გაიმართა უინსტონ ჩერჩილის ინიციატივით. ბრძოლაში მონაწილეობდა ანტანტის ქვეყნები, ძირითადად დიდი ბრიტანეთი და საფრანგეთი, ოპერაციის მიზანი იყო კონსტანტინოპოლის ხელში ჩაგდება და რუსეთისათვის საზღვაო გზების გახსნა.

წინა პირობები
1915 წლისათვის დიდი ბრიტანეთისა და რუსეთის იმპერიის ინტერესები დაემთხვა ყურეების კონტროლის სფეროში. დიდი ბრიტანეთი ცდილობდა კონსტანტინოპოლის ხელში ჩაგდებას, ხოლო რუსეთისათვის უკვე საუკუნიდან ყურეების საქმე უმნიშვნელოვანესი სამხედრო სტრატეგიული კონცეფცია იყო.

სამხედრო ოპერაციის გეგმა ვიცე-ადმირალმა სეკვილ კარდენმა წარუდგინა უინსტონ ჩერჩილს. იგი იყოფოდა ოთხ ეტაპად:

გარე თავდაცვითი სისტემის აღება.
შუალედური გამაგრებების აფეთქება ფსკერიდან.
შიდა თავდაცვითი სისტემის აღება.
მარმარილოს ზღვაზე გასვლა.

კარდენის გეგმა მოიწონა უმაღლესმა ხელმძღვანელობამ და დარდანელის სრუტეში გაიგზავნა ბრიტანულ-ფრანგული ესკადრა.

სამხედრო საბჭოს 1915 წლის 28 იანვრის სხდომაზე მიიღეს საბოლოო გადაწყვეტილება: დარდანელის სრუტეში განლაგებულ ფრონტს უნდა ემოქმედა დამოუკიდებლად არმიის დახმარების გარეშე.

ოსმალეთის მხარემ დაზვერვის საშუალებით უკვე იცოდა ოპერაციის მზადების შესახებ და დაიწყო საფორტიფიკაციო ნაგებობების გამაგრება.

ბრძოლის მსვლელობა
ოპერაცია დაიწყო 1915 წლის 19 თებერვალს ოსმალეთის ფორტების დაბომბვით, თუმცა მოკავშირეებმა რაიმე სერიოზული ზიანის მიყენება ვერ შეძლეს. გენერალური შეტევა დაიწყო 18 მარტს დილის 10:30 საათზე. მოკავშირეთა ხომალდები სრუტეში შევიდნენ. თურქები შორიახლო მისდევდნენ მოკავშირეებს, გაიხსნა საარტილერო ცეცხლი. მნიშვნელოვნად დაზიანდა მოკავშირეთა ფლოტი. 18:00 საათისათვის ბრიტანელმა ადმირალმა დე რობეკმა გასცა ბრძანება ოპერაციის შეწყვეტის შესახებ. თურქებმა უმნიშვნელო დანაკარგი განიცადეს.

ზღვაზე წარუმატებლობის შემდეგ მოკავშირეებმა გადაწყვიტეს დესანტის გადასხმით დაეპყროთ გალიპოლი. 25 აპრილს მოკავშირეებმა დესანტი ინგლისელი გენერლის იან ჰამილტონისა და ფრანგი გენერლის ალბერ დ’ამადის სარდლობით გელიბოლუს ნახევარკუნძულზე სედიულბაჰირთან გადასხეს. მოკავშირეთა ცდას შედეგი არ მოჰყოლია, რადგან ოსმალეთის იმპერიის ჯარების ძლიერ წინააღმდეგობას წააწყდნენ.

1915 წლის 7 დეკემბერს ბრიტანეთის მთავრობამ გასცა ბრძანება სრუტეებიდან მოკავშირეთა ძალების ევაკუაციის შესახებ, რომელიც დასრულდა 1916 წლის 9 იანვარს.

შედეგები
გალიპოლის ბრძოლაში გამარჯვებას თურქებისთვის ჰქონდა უდიდესი პოლიტიკური და მორალური მნიშვნელობა. ამ ბრძოლის შემდეგ ბულგარეთი პირველ მსოფლიო ომში ჩაება ოსმალეთის მხარეს, ხოლო უინსტონ ჩერჩილი იძულებული გახდა თანამდებობიდან გადამდგარიყო. გენერალ ფონ სანდერსს „აღმოსავლეთის ჰინდენბურგი“ უწოდეს, ხოლო სულთან მეჰმედ -ს ურჯულოებზე გამარჯვებულის - ღაზის ტიტული მიანიჭეს. დარდანელის ოპერაციის ჩავარდნით წაგებული დარჩა რუსეთი, რომელსაც სრუტეების რაიონი უნდა რგებოდა.
ნეპალის ცენტრალური ზოოპარკი

ნეპალის ცენტრალური ზოოპარკი — ზოოპარკი ჯავალახელში, ნეპალი. ზოოპარკში ცხოვრობს 109 სახეობის 870 ცხოველი. მას ხელმძღვანელობს ბუნების დაცვის ეროვნული ფონდი . თავდაპირველად მას კერძო ზოოპარკის სტატუსი ჰქონდა, მაგრამ 1956 წლიდან იგი საჯაროა.

ბოტო ჯატრას ფესტივალის განმავლობაში, ზოოპარკს 34 000-მდე სტუმარი ჰყავს.

ისტორია
ნეპალის ცენტრალური ზოოპარკი დაარსდა 1932 წელს, პრემიერ-მინისტრ ჯუდა შუმსერის მიერ, როგორც კერძო ზოოპარკი, ხოლო 1950 წელს, მთავრობის კონტროლის ქვეშ მოექცა. 1956 წელს, იგი საჯარო გახდა.

ცენტრალური აკვარიუმი მეფე სიდჰი-ნარსინგ-მალის მმართველობის დროს აშენდა, რაც ერთ დროს ლალიტპურისათვის წყლის ერთადერთი წყარო იყო. ასევე ის მოიცავს აკვარიუმს სუბტროპიკული თევზებისთვის.

ქვეწარმავლებიდან აღსანიშნავია: გიგანტური კუ, ვეფხვისებრი პითონი, ჩინური ალიგატორი, კობრა, ხვლიკისნაირნი, გარიალი და კუ
.

ფრინველებიდან აღსანიშნავია: ჟაკო, წეროტურფა, აზიური ყარყატი, ინდური იბისი, ხუჭუჭა თუთიყუში, ბუ, ტრამალის არწივი, აფრიკული სირაქლემა, მთის ბატი, რუხი ყანჩა, ჰიმალაიური სვავი, შავი ხოხობი, ინდური სვავი, ინდური წერო, , ვერცხლისფერი ხოხობი, ხოხობი, დიდი თეთრი ვარხვი, თეთრთვალა კაკაჩა, დიდი რქოსანი კაკადუ, თეთრი ყარყატი.

სხვა ობიექტები
ზოოპარკი ასევე მოიცავს ბიბლიოთეკას, საბავშვო მოედანს, საპიკნიკე ტერიტორიებს, რესტორანს, საჩუქრების მაღაზიას და ნიჩბიან ნავებს ტბაში. თევზაობა ნებადართულია მხოლოდ წელიწადის გარკვეულ დროს.
ვიკიბანაკი

ვიკიბანაკი — „ვიკიმედია სომხეთის“ პროექტი, რომელიც ხორციელდება სომხეთში. ვიკიბანაკის მიზანია განავითაროს ვიკიპედია ქალაქ ერევნის და სომხეთის სხვადასხვა სკოლის მოსწავლეებისა და სტუდენტების დახმარებით. ამავდროულად ხელი შეუწყოს მათ აქტიურ დასვენებას. პროექტი პირველად განხორციელდა ქალაქ ვანაძორში 2014 წელს.

ფორმატი
14-20 წლის აქტიური ვიკი-რედაქტორები ღებულობენ უფასო ვაუჩერებს დასვენებისათვის. ამასთანავე მათ ეძლევათ ფულადი ანაზრაურებაც. დღეში სამი საათის განმავლობაში, მონაწილეები ახდენენ ვიკიპედიის რედაქტირებას დასავლურ და აღმოსავლურ სომხურ ენებზე. მათ ეხმარებიან გამოცდილი რედაქტორები.

მიზნები
ვიკი-ბანაკის მიზანია სომხური ვიკიპედიის განვითარება მოსწავლეების დახმარებით, ასევე დასავლურ სომხური ვიკიპედიის დაარსება.

ერთი დღე ბანაკში
14 დღის განმავლობაში ბანაკის მონაწილეები სწავლობენ რედქტირების ინსტრუმენტებს გამოცდილი რედაქტორების დახმარებით, ქმნიან ახალ სტატიებს. იმისათვის რომ გაუადვილდეთ მუშაობა ვიკი-რესურსებში ამატებენ ლიტერატურას, საიდანაც ახდენენ სტატიების წერას ვიკიპედიაში. ვიკი-ბანაკი გარდა ვიკი-რედაქტირებისა მოიცავს ყოველდღიურ ვარჯიშებს, ცეკვებს, აჩვენებენ ფილმებს, ტარდება შეხვედრები მეცნიერებთან, მწერლებთან და კულტურის მოღვაწეებთან.
ლებომბოს მთები

ლებომბოს მთები  — ვიწრო მთების ჯაჭვი, სიგრძით 800 კმ, გადაჭიმული კვაზულუ-ნატალის პროვინციის ქალაქ ჰლუჰლუვედან სამხრეთში ლიმპოპოს პროვინციის ქალაქ პუნდა-მარიამდე ჩრდილოეთში სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში. მთების ჯაჭვის ზოგიერთი მონაკვეთი მდებარეობს არა მარტო სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში, არამედ მოზამბიკში და ესვატინში.

გეოგრაფია
მთების ჯაჭვი შედარებით დაბალი სიმაღლისაა — 450 მეტრიდან 800 მეტრამდე. ყველაზე უფრო მაღალი პიკია — მანანგის მთა 776 მეტრი სიმაღლით. ლონგვეს მთა — სიმაღლით 480 მეტრი ლებომბოს ქედის ყველაზე უფრო მაღალი წერტილია მდინარე ლეტაბას ჩრდილოეთით.

ამ მთებს უკავიათ ესვატინში ლუბომბოს ოლქის მნიშვნელოვანი ნაწილი. ამ რაიონში მდებარეობენ ქალაქები: სიტეკი (ესვატინი) — მთების ჯაჭვის ცენტრში, ლუბჰუკუ — დასავლეთში, მაიალუკა და ბიგ-ბენდი სამხრეთში; მდინარე მაპუტუ მიედინება მთის ქედის სამხრეთი ნაწილის გვერდით. ჩრდილოეთით მდებარეობენ ქალაქები: სიმუნიე (ესვატინი), ტამბანკულუ და ნამააჰა (მოზამბიკი), ასევე მლავულას ნაკრძალი და მდინარე მბულუზი.

ზოგი მდინარე, მათ შორის კომატი, პონგოლა, მკუზე და ლუსუტფუ, კვეთავენ მთებს დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ.

ქედის დასახელება წარმოშობილია ზულუს ენის სიტყვისგან , რომელიც ნიშნავს «დიდ ცხვირს».

გეოლოგია
გეოლოგიური თვალსაზრისით მთების ჯაჭვი მონოკლინურია, რიფტული ვულკანური ველის ნაწილი. ლებომბოს მონოკლინი გადაჭიმულია ჩრდილოეთისკენ და სამხრეთისკენ და ეშვება აღმოსავლეთისკენ. ის შედგება იურული პერიოდის ეფუზიური ქანების თანმიმდევრობისაგან, როგორც ბაზალტური, ასევე ლიპარიტული ლავებისაგან და ტუფებისაგან. თანმიმდევრობა მნიშვნელოვანწილად განლაგებულია კარუს ჰორიზონტალურ სუპერჯგუფში, რომელიც შედგება დანალექი ქანებისაგან, დასავლეთით კალაჰარის ფილაქანისაგან, ხოლო აღმოსავლეთით გადაკრულია დანალექი ქანებით, რომელთა ასაკია ცარცული პერიოდიდან უფრო თანამედროვემდე. მყარი ლიპარიტების და ეროზირებული ბაზალტების მონაცვლეობამ მოიტანა კუესტას პარალელური ციცაბო ქედების ჯგუფის გაჩენა, რომლებიც ერთმანეთისაგან გამოყოფილია სავანური ვაკით.

ისტორია
ლებომბოს მთების გამოქვაბულებში აღმოჩენილი იქნა ქვის საშუალო საუკუნეების დასახლების კვალი. ამ მთის ჯაჭვის რაიონში 1840 წელს მოკლული იქნა ზულუსების ბელადი დინგაანი. 1986 წლის 19 ოქტომბერს მოზამბიკის პრეზიდენტის სამორა მაშელის თვითმფრინავმა ლებომბოში განიცადა კატასტროფა დაუდგენელ ვითარებაში, როდესაც ის უკან მოფრინავდა ლუსაკის მოლაპარაკებებიდან, სადაც სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ხელისუფლებასთან განიხილებოდა აპარტეიდის საკითხები. სამორა მაშელი დაიღუპა 34 სხვა მგზავრთან ერთად. 1999 წლის 19 იანვარს მბუზინისთან ახლოს საზეიმოდ გაიხსნა მოზამბიკელი არქიტექტორის ჟო ფორაშის ნამუშევრის მონუმენტი ამ ავიაკატასტროფის ხსოვნის პატივსაცემად.

ეროვნული პარკები
მთის ჯაჭვის ნაწილი მდებარეობს კრიუგერის და პჰონგოლოს ეროვნული პარკების ტერიტორიებზე.
სან-პაულუს ზოოპარკი

სან-პაულუს ზოოპარკი — ყველაზე დიდი ზოოპარკი ბრაზილიაში. იგი ქალაქ სან-პაულუს სამხრეთ ნაწილში მდებარეობს.
ზოოპარკში წარმოდგენილია 3 200 ცხოველი, ძუძუმწოვრების — 102, ფრინველების — 216, ქვეწარმავლების — 95, ამფიბიების — 15 და უხერხემლოების 16 სახეობა. მისი ფართობი 824,529 მ²-ს შეადგენს.

ისტორია
სან-პაულუს ზოოპარკი დაარსდა 1957 წელს, მაშინდელი გუბერნატორის — ჟანიო კუადროსის მიერ. ეგზოტიკური ცხოველების პირველი სახეობები, როგორიცაა ლომები, აქლემები, დათვები და სპილოები, შეიძინეს კერძო ცირკებში, ხოლო ბრაზილიის ფაუნის გარეული ცხოველები — იაგუარები და ტყის ქათმები — მანაუსში. ზოოპარკის გახსნის ცერემონიალი 1958 წლის იანვარში იყო დაგეგმილი, მაგრამ აღნიშნულ წელს არსებული ძლიერი წვიმების გამო იგი გადაიდო და 16 მარტს გაიმართა. ამ დროს ზოოპარკში 482 ცხოველი იყო წარმოდგენილი, მათ შორის:
9 ირემი
2 ლაქებიანი იაგუარი და 1 შავი იაგუარი
3 ოცელოტი
2 ტყის კატა
1 დათვი
23 თუთიყუში
3 ცისფერი არა

დღევანდელობა
სან-პაულუს ზოოპარკი გახდა პირველი ბრაზილიული დაწესებულება, რომელმაც ხალხს მოუწოდა, რომ ჩაერთონ გადაშენების პირას მყოფი ისეთი ცხოველების აღდგენით პროგრამებში, როგორიცაა მაიმუნისებრი ლომი თამარინი, ევროპული ბიზონი, ირბისი.

1994 წლიდან, სან-პაულუს ზოოპარკი აღიარებულია გინესის მსოფლიო რეკორდების წიგნში, როგორც ბრაზილიის უდიდესი ზოოპარკი.
2001 წლის მაისში, ზოოპარკის გვერდით არსებული ტერიტორია, რომელიც ოკუპირებული იყო კომპანია „ “-ს მიერ, სან-პაულუს ზოოპარკის შემადგენლობაში შევიდა.
აგრიპა მენენიუს ლანატუსი

აგრიპა მენენიუს ლანატუსი, ზოგჯერ მენენიუს აგრიპა (ლათ. ) — რომაელი პოლიტიკოსი. ძვ. წ. 503 წელს აგრიპა რომის რესპუბლიკის კონსულად აირჩიეს, მისი თანაკონსული იყო ტიტუს მენენიუს ლანატუსი. კონსულობის პერიოდში მან და მისმა თანაკონსულმა საბინებთან ბრძოლაში გაიმარჯვეს და ტრიუმფით დაჯილდოვდნენ. ისტორიკოს ტიტუს ლივიუსის ჩანაწერების მიხედვით, ამავე წელს, რომის კოლონიური ლათინური ქალაქები პომეცია და კორა აჯანყდნენ, ლივიუსის მიხედვით აჯანყების დროს აგრიპა მენენიუსი მეთაურობდა რომაელთა ჯარს ქალაქ პომეციის აჯანყებულთა წინააღმდეგ.
უფლისწული და მათხოვარი

უფლისწული და მათხოვარი — ამერიკელი მწერლის, მარკ ტვენის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ისტორიული ჟანრის რომანი. გამოიცა 1881 წელს. რომანი მოგვითხრობს მე-16 საუკუნის ინგლისში მიმდინარე მოვლენებს.

სიუჟეტი
სიუჟეტი იწყება 1537 წელს, ინგლისის მეფის, ჰენრი -ის ვაჟის, ედუარდისა და მაწანწალა თომასის დაბადებით. ორივე მათგანი ზუსტად ერთ წელს, ზუსტად ერთ დღეს დაიბადა, მაგრამ მათი დაბადებით გამოწვეული სიხარული რადიკალურად განსხვავდება ერთმანეთისაგან. შემდგომში, მარკ ტვენი გვესაუბრენა მათ შორის არსებული არაჩვეულებრივი მსგავსების შესახებ.

თომი მუდმივად ოცნებობს, რომ იყოს მეფე. 1547 წელს, ის შემთხვევით მოხვდება მეფის სასახლესთან, სადაც მას კარისკაცი აგდებს, მაგრამ პრინცი ედუარდი იცავს მას და შეჰყავს თავის ოთახში. თომი უამბობს პრინცს თავისი ცხოვრების შესახებ. ედუარდს გაუჩნდება სურვილი, რომ ჩაიცვას თომის ტანსაცმელი და ქუჩაში გავიდეს. როცა ისინი ტანსაცმელებს გაცვლიან, აღმოაჩენენ არაჩვეულებრივ მსგავსებას მათ შორის. ედუარდი გამოდის სასახლიდან, სადაც კარისკაცი მას აგდებულად ექცევა, რადგან ჰგონია რომ ის მაწანწალა თომია.

ამასობაში, თომი რადიკალურად იცვლება. ის ნანობს თავის გადაწყვეტილებას და იწყებს მტკიცებას, რომ არ არის უფლისწული. სასახლეში მაცხოვრებლებს კი არ სჯერათ მისი, რადგან ის არაფრით განსხვავდება უფლისწულისაგან. მათ ის დაავადებული ჰგონიათ. ჰენრი იღუპება და ტახტი თომს რჩება. ხოლო ნამდვილი უფლისწული თომის მამამ სახლში წაიყვანა, არ მოუსმინა რა მის მტკიცებას, რომ უფლისწულია.

იწყება თომისთვის აუტანელი ცხოვრება. მან არ იცის სასახლეში მოქცევის წესები, არ იცის როგორ უნდა მიირთვას საჭმელი და ა.შ. ეს ყველაფერი ყველაში ეჭვს აჩენს, მაგრამ ვერავინ იჯერებს, რომ შესაძლოა, ვინმე ასე ჰგავდეს ნამდვილ მომავალ მეფეს.

1547 წლის 20 თებერვალს მეფის კორონაციაა დაგეგმილი. ამ დღეს, თომი განსაკუთრებულად განერვიულებია და ნატრობს, რომ ედუარდი დაბრუნდეს და დაიკავოს მისი კუთვნილი ტახტი. ასეც მოხდება: ედუარდი ზუსტად კორონაციის დღეს დაარწმუნებს სამეფო კარს, რომ ის არის ნამდვილი მეფე და თავის ადგილს დაიბრუნებს.
მაპუტუს ყურე

მაპუტუს ყურე (ადრინდელი დასახელება დელაგოა; , ) — ყურე, ერთ-ერთი საუკეთესო ნავსაყუდელი ინდოეთის ოკეანეში. მდებარეობს მოზამბიკის სრუტის სამხრეთში, მოზამბიკის სანაპიროსთან.

ყურის სიგრძე შეადგენს დაახლოებით 112 კმ-ს, სიგანე — 25-დან 40 კმ-მდეა, სიღრმე — 10-დან 16 მეტრამდე. სანაპირო ვაკიანია, ჭაობიანი, დაფარული ტყით. ყურესთან შეერთების ადგილას ჩამავალი მდინარეები (მაგალითად, ლიმპოპო) წყლითაა ამოვსებული და ქმნიან უბეებს. მოქცევის სიდიდე შეადგენს 1,8-დან 5 მეტრამდე. განვითარებულია თევზაობა (კიბორჩხალების დაჭერა). მთავარი პორტია — მაპუტუ.
ოპიტერ ვერგინიუს ტრიკოსტუსი

ოპიტერ ვერგინიუს ტრიკოსტუსი (ლათ. ) — რომის რესპუბლიკის კონსული ძვ. წ. 502 წელს, მისი თანაკონსული იყო სპურიუს კასიუს ვისცელინუსი. ვერგინიუსების ოჯახიდან ოპიტერი პირველი იყო, რომელიც კონსულად აირჩიეს. ოპიტერ ტრიკოსტუსი თანაკონსულ სპურიუს ვისცელინუსთან ერთად ავრუნკების წინააღმდეგ იბრძოდა, მათ ასევე აიღეს ქალაქი პომეცია. ტიტუს ლივიუსი წერს, რომ მოპოვებული გამარჯვების შემდეგ, ორივე კონსული ტრიუმფით დააჯილდოვეს. სავარაუდოდ ოპიტერ ვერგინიუსს ოთში შვილი ჰყავდა: პროკულუს ვერგინიუს ტრიკოსტუს რუტილუსი (კონსული ძვ. წ. 486 წელს) ტიტუს ვერგინიუს ტრიკოსტუს რუტილუსი (კონსული ძვ. წ. 479 წელს) ოპიტერ ვერგინიუს ტრიკოსტუს ესქვილინუსი (კონსული ძვ. წ. 478 წელს) აულუს ვერგინიუს ტრიკოსტუს რუტილუსი (კონსული ძვ. წ. 476 წელს).
კამპოტის ზოოპარკი

კამპოტის ზოოპარკი — ზოოპარკი კამბოჯის ქალაქ კამპოტიდან 10 კმ-ში. იგი 1999 წელს დაარსდა და 2000 წელს სენატორმა ნჰიმ ვანდამ გახსნა, რომელმაც 2014 წელს მიისაკუთრა ის და მასთან ერთად ბაიაპის ზოოპარკი, პრეი-ვენგის პროვინციის კამჩაი მეარის რაიონში. კამპოტის ზოოპარკის ფართობი 23 ჰექტარია, რის გამოც იგი სიდიდით მეორე ზოოპარკია კამბოჯაში.

2006 წელს, ზოოპარკში ცხოვრობდა 52 სახეობის 150-ზე მეტი ცხოველი, რასაც შემდეგ დაემატა ოთხი ბეჰემოთი, ოთხი ზებრა და რამდენიმე სირაქლემა.
2011 წელს, კამპოტის ზოოპარკი თანამშრომლობდა ფნომ-ტამაოს ბუნების დაცვისა და გადარჩენის ცენტრთან, რათა გაეუმჯობესებინათ ცხოველთა ვოლიერები.
კირილე ნინიძე

კირილე ნინიძე (დ. 17 იანვარი, 1878, ასკანა — გ. 14 სექტემბერი, 1937) — ქართველი პოლიტიკოსი, დამფუძნებელი კრების წევრი.

ბიოგრაფია
დაიბადა გლეხის, იესე ნინიძის ოჯახში. ჰყავდა ოთხი ძმა: თედორე, ყარამანი, მიხაკო და მოსე. დაამთავრა ქუთაისის სასულიერო სემინარია. 1901 წლის 5 მაისს ქუთაისის თეატრში რუსეთიდან ჩამოსულმა დასმა დადგა ანტისემიტური სპექტაკლი „შვილნი ისრაელისა“, რასაც მოჰყვა ახალგაზრდობის პროტესტი და სპექტაკლის ჩაშლა. პოლიციამ დააკავა არეულობის მოთავეები, მათ შორის კირილე ნინიძე. სწავლა განაგრძო ტარტუს უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე, სადაც სმაი კურსი დაასრულა. ამ პერიოდიდან იყო რსდმპ წევრი. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ აქტიურად ჩაერთო რევოლუციურ მოძრაობაში. იყო რსდმპ თბილისის ორგანიზაციების ხელმძღვანელი, 1905 წლიდან მუშაობდა მენშევიკების ფრაქციაში. 1903 და 1908 წლებში დაპატიმრებული იყო პოლიტიკური საბაბით. გადასახლებული იყო სარატოვის მხარის ქალაქ ვოლსკში. გადასახლებიდან დაბრუნების შემდეგ მუშაობდა პედაგოგად სხვადასხვა სასწავლებელში.

1917 წელს აირჩიეს საქართველოს ეროვნული საბჭოს წევრად. 1918 წელს ხელი მოაწერა საქართველოს დამოუკიდებლობის აქტს. 1918 წლის განმავლობაში იყო პარლამენტის წევრი. 1919 წლის 12 მარტს აირჩიეს საქართველოს დამფუძნებელი კრების წევრად სოციალ-დემოკრატიული პარტიიდან. იყო აგრარული კომისიის თავმჯდომარე. 1921 წლის იანვარში იყო იმ თერთმეტ წევრში, რომლებიც გამოეყვნენ მმართველ უმრავლესობას, დააარსეს გაზეთი „ახალი სხივი“ და ამიტომ „სხიველები” ეწოდათ.

1921 წელს საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ „სხიველები“ დარჩნენ საქართველოში და გააგრძელეს გაზეთის გამოცემა. 1921 წლის ივნისში ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ „სხიველები“ კირილე ნინიძე, ნიკიფორე იმნაიშვილი და მუხრან ხოჭოლავა მცირე ხნით დააპატიმრა მათი კრიტიკული პოზიციების გამო. 1922 წლის 15 თებერვალს მეორედ დააპატიმრეს ხაშურში, საქართველოს ოკუპაციის წლისთავზე საპროტესტო დემონსტრაციის პრევენციისთვის. პატიმრობიდან გაათავისუფლეს 1 მაისს. 1922 წლის ბოლოდან იყო „სხივის“ წარმომადგენელი დამკომში. მუშაობდა დამცველთა კოლეგიაში. 1924 წლის მარტში იცავდა სამღვდელო პირთა ჯგუფს და პატრიარქ ამბროსი ხელაიას. 1924 წლის აგვისტოს აჯანყების დროს იყო დამკომთან არსებული სამხედრო ცენტრის წევრი. 1924-1925 წლებში დაპატიმრებული იყო საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტის საქმესთან დაკავშირებით. 1924 წლის სექტემბერში ხელისუფლებამ მოახდინა მისი ქონების კონფისკაცია. 1925 წელს სასამართლომ მას შეუფარდა 3-წლიანი პატიმრობა, თუმცა, როგორც საბჭოთა ხელისუფლებისთვის არასაშიში პირი, სასჯელისგან გაათავისუფლა. 1928 წელს კვლავ დააპატიმრეს. 1937 წლის 15 აპრილს კიდევ ერთხელ დააპატიმრეს 13 სექტემბერს მიუსაჯეს სიკვდილი და დახვრიტეს შემდეგ დღესვე. 1937 წელს დახვრიტეს კირილეს ძმა ყარამან ნინიძეც. კირილე ნინიძე რეაბილიტირებულია 1960 წლის 29 სექტემბერს.

კირილე ნინიძის ძმის შვილიშვილი თედო ნინიძე იყო საქართველოს იუსტიციის მინისტრი 1993-1998 წლებში.