iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბეატრიზ პორტუგალიელი (1504-1538)

ბეატრიზ პორტუგალიელი (, ; დ. 31 დეკემბერი, 1504 — გ. 8 იანვარი, 1538) — ავისის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე მანუელ -ისა და დედოფალ მარია არაგონელის შუათანა ასული. სავოიის ჰერცოგინია 1521-1538 წლებში როგორც კარლო -ის მეუღლე. სავოიის ჰერცოგ ემანუელე ფილიბერტო -ის დედა.

ბიოგრაფია
ბეატრიზი დაიბადა 1504 წლის 31 დეკემბერს. იგი იყო პორტუგალიის მეფე მანუელ -ისა და მისი მეორე ცოლის, დედოფალ მარია არაგონელის მესამე შვილი და მეორე ქალიშვილი. მას სახელი ბებიის, ვიზეუს ჰერცოგინია ბეატრიზ პორტუგალიელის პატივსაცემად დაარქვეს. მისი უამრავი და-ძმიდან აღსანიშნავია პორტუგალიის მეფე ჟუან და ესპანეთის დედოფალი და საღვთო რომის იმპერატრიცა ისაბელ პორტუგალიელი. იგი მკაცრ კათოლიკურ განათლებას იღებდა თავისი აღმზრდელის, ელვირა დე მენდოსას მეთვალყურეობის ქვეშ.

1521 წლის 8 აპრილს, ვილეფრანშ-სურ-მერში ბეატრიზი დაქორწინდა სავოიის ჰერცოგ კარლო -ზე. ვინაიდან კარლო სავოიის ჰერცოგი 1504 წლიდან მოყოლებული იყო, ბეატრიზი სავოიის ჰერცოგინია ქორწინებისთანავე გახდა.

ტურინის კარზე ბეატრიზი აღწერილია, როგორც „დამაბრმავებლად ლამაზი და მეტად ამბიციური“. 1531 წელს, მისმა სიძემ, საღვთო რომის იმპერატორმა კარლ -მ მას ასტის გრაფინიობა უბოძა. მისი გარდაცვალების შემდეგ ასტი მის მემკვიდრეებს გადაეცათ და სავოიას მიუერთდა.

1534 წელს ბეატრიზი შეხვდა კარლ -ის დისწულ კრისტინა დანიელს, რომელმაც სავოიაში გზად გაიარა, რათა მილანში ჩასულიყო და მის ჰერცოგ ფრანჩესკო -ზე დაქორწინებულიყო. 1535 წელს კრისტინას ქმარი, ჰერცოგი ფრანჩესკო გარდაიცვალა, რის გამოც მილანის ტახტისათვის დიდი ბრძოლა ატყდა. ამ დროს, კარლ -ის გავლენით კრისტინამ მილანის ტახტის მემკვიდრედ ლუვოვიკო სავოიელი გამოაცხადა, ბეატრიზის უფროსი ვაჟი. ამ ამბიდან ერთ წელიწადში ლუდოვიკო გარდაიცვალა. 1536 წლის აპრილში, მილანის ტახტის წართმევის მცდელობისთვის, საფრანგეთის მეფე ფრანსუა -ის ჯარები შევიდნენ სავოიაში, დაანგრიეს ციხესიმაგრეები და სავოია საფრანგეთს მიუერთეს, რა დროსაც ბეატრიზი და მისი ქმარი ნიცაში გაიქცნენ. ამავე წლის მაისში, კრისტინა დანიელთან ერთად პავიაში იგი იმპერატორ კარლ -ს შეხვდა, თუმცა მისმა მოლაპარაკებებმა რაიმე პოლიტიკური შედეგი ვერ მოიტანა და სავოია კვლავ ფრანგების ხელში რჩებოდა. ამის შემდეგ, დაქვრივებული კრისტინა მასთან დასახლდა. აღსანიშნავია, რომ ბეატრიზი და კრისტინა ახლო მეგობრები იყვნენ. ბეატრიზი გარდაიცვალა 1538 წელს ნიცაში, 33 წლის ასაკში.

სავოიის ტახტის დაბრუნება მისმა ვაჟმა მხოლოდ 1559 წელს მოახერხა ფრანსუა -ის ქალიშვილზე დაქორწინებით. მოგვიანებით, 1580 წელს, როდესაც ავისის დინასტია შეწყდა, ბეატრიზის ვაჟი ემანუელე ფილიბერტო და მისი დის, ისაბელ პორტუგალიელის ვაჟი ფილიპე ერთმანეთს პორტუგალიის ტახტში ეცილებოდნენ, რაშიც ფილიპემ გაიმარჯვა და შეიქმნა იბერიის უნია.

შვილები
ადრიანო ამადეო (1522-1523), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
ლუდოვიკო (1523-1536), პიემონტის პრინცი, გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
ემანუელე ფილიბერტო (1528-1580), სავოიის ჰერცოგი და ესპანური ნიდერლანდების შტატჰალტერი, ცოლად შეირთო საფრანგეთის მეფე ფრანსუა -ის ნაბოლარა ასული მარგარიტა დე ვალუა, რომელთანაც შეეძინა ერთი ვაჟი, მომავალი ჰერცოგი კარლო ემანუელე ;
კატერინა (1529-1536), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
მარია (1530-1531), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
იზაბელა (1532-1533), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
ემანუელე (1533), გარდაიცვალა ჩვილი;
ემანუელე (1534), გარდაიცვალა ჩვილი;
ჯოვანი (1537-1538), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
მარია პორტუგალიელი (1521-1577)

მარია პორტუგალიელი (; დ. 18 ივნისი, 1521 — გ. 10 ოქტომბერი, 1577) — ავისის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე მანუელ -ისა და დედოფალ ელეონორ ავსტრიელის ნაბოლარა შვილი. ძმასთან, მეფე ჟუან -თან ახლო ურთიერთობამ მარია ევროპის ერთ-ერთ უმდიდრეს ქალად აქცია. იგი გარდაიცვალა გაუთხოვარი და უშვილო.

ბიოგრაფია
ადრეული წლები
მარია დაიბადა 1521 წლის 18 ივნისს ლისაბონში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე მანუელ -ისა და მისი მესამე ცოლის, დედოფალ ელეონორ ავსტრიელის ნაბოლარა ქალიშვილი. მამამისისათვის იგი მეცამეტე და ნაბოლარა შვილი იყო, დედისათვის კი პირველი და უკანასკნელი. მისი დაბადებიდან რამდენიმე თვეში, 1521 წლის 13 დეკემბერს მამამისი გარდაიცვალა და ტახტზე მისი ნახევარ-ძმა, მეფე ჟუან ავიდა, რომელსაც ცოლად მარიას დეიდა, ეკატერინე ავსტრიელი ჰყავდა. მარიას დედა, დედოფალი ელეონორი ძმის, საღვთო რომის იმპერატორ კარლ -ის მიწვევით ჩავიდა ვენაში და სამუდამოდ დატოვა ლისაბონი, რის შემდეგაც მას თავისი ქალიშვილი აღარასდროს უნახავს.

1530 წელს ელეონორ ავსტრიელი ცოლად საფრანგეთის მეფე ფრანსუა -ს გაჰყვა, რომელიც ასევე დაქვრივებული და მრავალშვილიანი კაცი იყო. პორტუგალიაში დარჩენილი მარია თავისი ნახევარ-ძმისა და მისი ცოლის მეთვალყურეობით იზრდებოდა.

საქორწინო მოლაპარაკებები
1537 წელს მარია თავის დეიდაშვილ კრისტინა დანიელთან ერთად, რომელიც მილანის ჰერცოგის ქვრივი იყო, განიხილებოდა მესამედ დაქვრივებული ინგლისის მეფე ჰენრი -ის მეოთხე საცოლედ. ელჩები ჰენრისათვის შესაფერის საცოლედ უფრო კრისტინას მიიჩნევდნენ, რადგან მარია მათ ვერცერთ კრიტერიუმს ვერ აკმაყოფილებდა. ამის შემდეგ იგი განიხილებოდა თავისი ნახევარ-დის შვილის, ესპანეთის მეფე ფილიპე -ის საცოლედ, მაგრამ იგი მოგვიანებით ჟუან -ის ასულ მარია მანუელაზე დაქორწინდა. მარია მანუელა 1545 წელს მშობიარობას გადაჰყვა, 1549 წლიდან კი ფილიპესა და მარიას საქორწინო მოლაპარაკებები სერიოზულად განაახლა უკვე ბრიუსელში მცხოვრებმა და მეორედ დაქვრივებულმა ელეონორ ავსტრიელმა. თუმცა, ეს მოლაპარაკებები მას შემდეგ ჩაიშალა, რაც ინგლისის ტახტი მერი -მა დაიკავა, რა დროსაც კარლ -მ თავისი ვაჟი ინგლისის დედოფალზე დააქორწინა.

დარჩენილი ცხოვრება
1556 წელს ელეონორ ავსტრიელი თავის დაქვრივებულ დასთან, მარია ავსტრიელთან ერთად ესპანეთში დაბრუნდა და მონასტერში დასახლდა. 1558 წელს, პორტუგალია-ესპანეთის საზღვართან ახლოს, ბადახოსში მარია და ელეონორა ერთმანეთს კვლავ შეხვდნენ. მათ ამ დროისთვის 28 წელი არ ენახათ ერთმანეთი და ეს ბოლო შემთხვევა იყო, როდა დედა-შვილი ერთმანეთს შეხვდა. შეხვედრისას ელეონორმა მარიას მასთან გადასვლა სთხოვა, რაზეც შვილისაგან თანხმობა მიიღო. მარია თავისი ნივთების წამოსაღებად და ოჯახთან დასამშვიდობებლად ჩავიდა ლისაბონში, რასაც რამდენიმე კვირა დასჭირდა, ამასობაში კი 1558 წლის 25 თებერვალს ელეონორი გარდაიცვალა.

მარია გარდაიცვალა 1577 წლის 10 ოქტომბერს, 56 წლის ასაკში, ლისაბონში. იგი იქვეა დაკრძალული.
ჟუან მანუელ პორტუგალიელი

ჟუან მანუელ პორტუგალიელი (; დ. 3 ივნისი, 1537 — გ. 2 იანვარი, 1554) — ავისის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე ჟუან -ისა და დედოფალ ეკატერინე ავსტრიელის ვაჟი. პორტუგალიის ტახტის მემკვიდრე. პორტუგალიის მეფე სებასტიან -ის მამა.

ბიოგრაფია
ჟუან მანუელი დაიბადა 1537 წლის 3 ივნისს ევორას სასახლეში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე ჟუან -ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ ეკატერინე ავსტრიელის მეორე შვილი და პირველი ვაჟი. ამის გამო, იგი დაბადებიდანვე პორტუგალიის ტახტის პირველი მემკვიდრე იყო. მართალია მისი ძმებისგან განსხვავებით, რომლებიც ჩვილობაშივე დაიღუპნენ ჟუან მანუელი ბავშვობაში ჯანმრთელი იყო, მაგრამ გარდატეხის ასაკში შესვლასთან ერთად ავადმყოფობები დაეწყო. 1552 წელს იგი დააქორწინეს მის მამიდაშვილ ხუანა ავსტრიელზე, რომელიც იყო ესპანეთისა და საღვთო რომის იმპერატორ კარლ -ისა და დედოფალ ისაბელ პორტუგალიელის ნაბოლარა ასული.

ჟუან მანუელი გარდაიცვალა 1554 წლის 2 იანვარს, 16 წლის ასაკში, ტუბერკულოზით. ამ დროს, მისი ახალგაზრდა ცოლი უკვე ორსული იყო. 1554 წლის 20 იანვარს ხუანამ ვაჟი გააჩინა, რომელსაც სებასტიანი დაარქვეს. იგი პორტუგალიის მომავალი მეფე იყო, თუმცა ხუანამ მალევე დატოვა პორტუგალია და მშობლიურ ესპანეთში გადასახლდა. მართალია იგი მეორედ აღარ გათხოვილა, მაგრამ შვილი აღარასდროს უნახავს. პატარა სებასტიანის აღზრდა ჟუან მანუელის დედამ, დედოფალმა ეკატერინე ავსტრიელმა იკისრა.
ლუიში (ბეჟას ჰერცოგი)

ლუიშ პორტუგალიელი (; დ. 3 მარტი, 1506 — გ. 27 ნოემბერი, 1555) — ავისის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე მანუელ -ისა და დედოფალ მარია არაგონელის შუათანა ვაჟი. ბეჟას ჰერცოგი. პორტუგალიის მეფე ანტონიუ -ის მამა.

ბიოგრაფია
ლუიში დაიბადა 1506 წლის 3 მარტს აბრანტესში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე მანუელ -ისა და მისი მეორე ცოლის, დედოფალ მარია არაგონელის შუათანა ვაჟი. 1521 წელს მამის გარდაცვალების შემდეგ, ტახტი მისმა ძმამ, ჟუან -მ დაიკავა, რომელმაც ლუიშს მაშინვე უბოძა ბეჟას ჰერცოგობა.

1535 წელს, თავის სიძესთან, საღვთო რომის იმპერატორ კარლ -თან ერთად ლუიშმა მონაწილეობა მიიღო ტუნისის დაპყრობაში.

ოფიციალურად ლუიშს ცოლი არ ჰქოლია, მაგრამ იგი საიდუმლოდ იყო დაქორწინებული ესპანელი დიდებულის, პედრო გომესის ასულ იოლანტა გომესზე, რომელთანაც ერთი ვაჟი შეეძინა — ანტონიუ. ლუიში 1555 წლის 27 ნოემბერს გარდაიცვალა, 49 წლის ასაკში. მის შემდეგ მისი ცოლი აღარ გათხოვილა და მონაზვნად აღიკვეცა, მისი ვაჟი კი 1580 წელს პორტუგალიის დე-ფაქტო მეფე გახდა.
ფერნანდუ (გუარდას ჰერცოგი)

ფერნანდუ პორტუგალიელი (; დ. 5 ივნისი, 1507 — გ. 7 ნოემბერი, 1534) — ავისის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე მანუელ -ისა და დედოფალ მარია არაგონელის უმცროსი ვაჟი. გუარდას პირველი და უკანასკნელი ჰერცოგი 1530-1534 წლებში.

ბიოგრაფია
ფერნანდუ დაიბადა 1507 წლის 5 ივნისს აბრანტესში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე მანუელ -ისა და მისი მეორე ცოლის, დედოფალ მარია არაგონელის შუათანა ვაჟი. მას დაბადებისთანავე მიანიჭეს გუარდას ჰერცოგის წოდება. იგი ასევე იყო ალფეატის, საბუგალისა და აბრანტესის სენიორი და ტრანკოსოს, მარიალვასა და ლამეგოს მაიორი.

1530 წელს ფერნანდუმ ცოლად შეირთო ლულესა და მარიალვას გრაფინია გვიდომარა კუტინო, რომელიც პორტუგალიის უმდიდრესი ოჯახის ერთადერთი მემკვიდრე იყო. მათი ქორწინება ფერნანდუს ძმამ, მეფე ჟუან -მ მოაწყო. წყვილი აბრანტესში ცხოვრობდა, სადაც შეეძინათ ორი შვილი: ლუიზა (დ. 1531) და მკვდარშობილი ვაჟი (დ./გ. 1533). მისი ერთადერთი შვილი, ინფანტა ლუიზაც მცირეწლოვანი დაიღუპა 1534 წელს.

ლუიზას გარდაცვალებიდან სულ ერთ თვეში, განადგურებული ფერნანდუ გარდაიცვალა 1534 წლის 7 ნოემბერს, 27 წლის ასაკში. მისი ქვრივი, მისი დაღუპვიდან ასევე ერთ თვეში, 1534 წლის 9 დეკემბერს გარდაიცვალა.
ჟუან ფელიში

ჟუან ფელიში სეკეირა (; დ. 10 ნოემბერი, 1999, ვიზეუ, პორტუგალია) — პორტუგალიელი ფეხბურთელი, ესპანეთის პრიმერა დივიზიონის კლუბ „ატლეტიკო მადრიდისა“ და პორტუგალიის ეროვნული ნაკრების თავდამსხმელი. თამაში შეუძლია, გრეთვე გარემარბისა და შემტევი ნახევარმცველის პოზიციაზე.

ფელიშმა პროფესიული კარიერა დაიწყო „ბენფიკა “-ში. 2018 წელს იგი ძირითად გუნდში მოხვდა. 2018–19 წლის სეზონზე დაეხმარა კლუბს პორტუგალიის პრიმეირა ლიგის მოგებაში, რისთვისაც დასახელდა ჩემპიონატის საუკეთესო ახალგაზრდა ფეხბურთელად. იგი აგრეთვე გახდა ყველაზე ახალგაზრდა ფეხბურთელი, რომელმაც შეასრულა ჰეთრიკი უეფა-ს ევროპა ლიგაზე, 19 წლის ასაკში.

ფელიშის ტალანტმა მიიპყრო რამდენიმე ევროპული კლუბის ყურადღება. საბოლოოდ, 2019 წელს, იგი 126 მილიონი ევროს სანაცვლოდ გადავიდა ესპანურ კლუბ „ატლეტიკო მადრიდში“, რითაც იქცა მესამე ყველაზე ძვირადღირებულ ფეხბურთელად ისტორიაში.

მისი დებიუტი პორტუგალიის ეროვნულ ნაკრებში შედგა უეფას ერთა ლიგის ფინალში შვეიცარიის ნაკრების წინააღმდეგ მატჩში, სადაც პორტუგალიის ნაკრებმა გაიმარჯვა ანგარიშით 3-0.

მიღწევები
საკლუბო
ბენფიკა
პრიმეირა ლიგა: 2018–19
უეფა-ს ახალგაზრდული ლიგა, მეორე ადგილი: 2016–17
-ის თვის ახალგაზრდა ფეხბურთელი: იანვარი, 2019
უეფა-ს ევროპა ლიგის სეზონის საუკეთესო შემადგენლობა: 2018–19
პრიმეირა ლიგის წლის საუკეთესო ახალგაზრდა ფეხბურთელი: 2018–19
აფონსუ პორტუგალიელი (კარდინალი)

კარდინალ-ინფანტი აფონსუ პორტუგალიელი (; დ. 29 აპრილი, 1509 — გ. 21 აპრილი, 1540) — ავისის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე მანუელ -ისა და მისი მეორე ცოლის, მარია არაგონელის უმცროსი ვაჟი. კათოლიკე კარდინალი, ლისაბონის არქიეპისკოპოსი, გუარდას, ევორას, ვიზეუს, სან-ხოსეს, სან-პაულოსა და სანტა-ლუსიას ეპისკოპოსი. იგი გარდაიცვალა დაუქორწინებელი და უშვილო, ლისაბონში.
დუარტე პორტუგალიელი

დუარტე პორტუგალიელი (; დ. 7 ოქტომბერი, 1515 — გ. 20 სექტემბერი, 1540) — ავისის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე მანუელ -ისა და დედოფალ მარია არაგონელის ნაბოლარა ვაჟი.

ბიოგრაფია
დუარტე დაიბადა 1515 წლის 7 ოქტომბერს ლისაბონში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე მანუელ -ისა და მისი მეორე ცოლის, დედოფალ მარია არაგონელის ნაბოლარა შვილი. მისი დაბადებიდან ორ წელიწადში დედამისი გარდაიცვალა და მამამისი მესამედ დაქორწინდა, ამიტომაც მამის მხრიდან კიდევ ერთი ნახევარ-და ჰყავდა. მის აღზრდა-განათლებაზე ანდრე დე რეზენდე ზრუნავდა, რომელმაც დაწერა შემდგომში მისი ბიოგრაფია. დუარტეს უყვარდა ნადირობა და ჩუმი კლასიკური მუსიკა.

1537 წელს ცოლად შეირთო ბრაგანსას ჰერცოგ ჟაიმეს ასული იზაბელ დე ბრაგანსა, რომლის მზითვითაც იგი ხიმარესის ჰერცოგი გახდა. ქორწილიდან სამ წელიწადში დუარტე გარდაიცვალა, 24 წლის ასაკში. მას სამი შვილი დარჩა, მისი მეუღლე კი მეორედ აღარ გათხოვილა და მონაზვნად აღიკვეცა.

შვილები
მარია (1538-1577), ცოლად გაჰყვა პრინც ალექსანდრე პარმელს;
კატარინა (1540-1614), ცოლად გაჰყვა ბრაგანსას ჰერცოგ ჟუანს;
დუარტე (1541-1576), ხიმარესის ჰერცოგი, გარდაიცვალა უცოლ-შვილოდ;
იზაბელ დე ბრაგანსა

იზაბელ დე ბრაგანსა (; დ. 1514 — გ. 16 სექტემბერი, 1576) — ბრაგანსას დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე მანუელ -ის რძალი როგორც მისი ვაჟის, ხიმარესის ჰერცოგ დუარტე პორტუგალიელის მეუღლე და მისი სამი შვილის დედა.

ბიოგრაფია
იზაბელი დაიბადა 1514 წელს. იგი იყო ბრაგანსას ჰერცოგ ჟაიმესა და მისი პირველი ცოლის, ლეონორ პერეს დე გუსმანის ქალიშვილი. 1537 წელს იგი ცოლად გაჰყვა საკუთარ ბიძაშვილს, ხიმარესის ჰერცოგ დუარტე პორტუგალიელს, რომელიც იყო პორტუგალიის მეფე მანუელ -ისა და დედოფალ მარია არაგონელის ნაბოლარა ვაჟი. აღსანიშნავია, რომ ხიმარესის ჰერცოგობა დუარტემ იზაბელის მზითვიდან მიიღო, რომელიც მისმა ძმამ, თეოდუშიუ -მა გაატანა.

1540 წელს დუარტე გარდაიცვალა, რა დროსაც იზაბელი მესამე ბავშვზე იყო ორსულად. მისი შუათანა ქალიშვილი კატარინა, შემდგომში იზაბელის ძმის შვილს გაჰყვა ცოლად და ბრაგანსას ჰერცოგინია გახდა. იგი გარდაიცვალა 1576 წლის 16 სექტემბერს.

შვილები
მარია (1538-1577), ცოლად გაჰყვა პრინც ალექსანდრე პარმელს;
კატარინა (1540-1614), ცოლად გაჰყვა ბრაგანსას ჰერცოგ ჟუანს;
დუარტე (1541-1576), ხიმარესის ჰერცოგი, გარდაიცვალა უცოლ-შვილოდ;
მარია პორტუგალიელი (1538-1577)

მარია პორტუგალიელი (, ; 12 აგვისტო, 1538 — გ. 9 ივლისი, 1577) — ავისის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე მანუელ -ის ნაბოლარა ვაჟის, ხიმარესის ჰერცოგ დუარტე პორტუგალიელისა და მისი მეუღლის, იზაბელ დე ბრაგანსას პირველი შვილი. საღვთო რომის იმპერატორ კარლ -ის შვილიშვილ ალექსანდრე პარმელის მეუღლე 1565 წლის 11 ნოემბრიდან და მისი სამი შვილის დედა. პარმისა და პიაჩენცის ჰერცოგ რანუციო ფარნეზეს დედა.

შვილები
მარგერიტა (1567-1643), ცოლად გაჰყვა მანტუას ჰერცოგ ვინჩენცო -ს;
რანუციო (1569-1622), პარმის ჰერცოგი, ცოლად შეირთო მარგერიტა ალდობრანდინი, მაგრამ შვილები არ ჰყავდა;
ოდოარდო (1573-1626), კარდინალი;
ჰექსატრიინილის რადიკალი

ჰექსატრიინილის რადიკალი — ორგანული ნაერთი და თავისუფალი რადიკალი. მისი ქიმიური ფორმულაა 6. მოლეკულაში ნახშირბად ატომები ერთმანეთს და ერთ წყალბადს მონაცვლეობით უკავშირდებიან ერთმაგი და სამმაგი ბმებით. ჰექსატრიინილის რადიკალი არის პირველი უარყოითად დამუხტული ნაწილაკი რომელიც აღმოაჩინეს ვარსკვლავთშორის სივრცეში -ტელესკოპის საშუალებით.
კატარინა პორტუგალიელი (1540-1614)

კატარინა პორტუგალიელი (; დ. 18 იანვარი, 1540 — გ. 15 ნოემბერი, 1614) — ავისის დინასტიის წარმომადგენელი. დუარტე პორტუგალიელისა და იზაბელ დე ბრაგანსას ასული. ბრაგანსას ჰერცოგინია როგორც ჟუან -ის მეუღლე. პორტუგალიის დე-ფაქტო დედოფალი და ტახტის მოსარჩელე 1580-1614 წლებში როგორც მანუელ -ის შვილიშვილი. პორტუგალიის მეფე ჟუან -ის ბებია.

ბიოგრაფია
კატარინა დაიბადა 1540 წლის 18 იანვარს. იგი იყო ხიმენესის ჰერცოგ დუარტესა და მისი ცოლის, იზაბელ დე ბრაგანსას მეორე ასული. მამის მხრიდან იგი პორტუგალიის მეფე მანუელ -ის შვილიშვილი იყო. მისი და, მარია ცოლად პარმის პრინცს გაჰყვა და ჯერ კიდევ 1577 წელს გარდაიცვალა, ხოლო მისი უმცროსი ძმა ნაადრევად და უშვილოდ დაიღუპა, ამიტომაც ოჯახის ერთადერთი მემკვიდრე კატარინა გახდა.

კატარინა ცოლად გაჰყვა თავის ბიძაშვილ ჟუან -ს, ბრაგანსას ჰერცოგს, რომელიც პორტუგალიის მეფე ჟუან -ის შთამომავალი იყო. 1580 წელს, ენრიკე -ის გარდაცვალებასთან ერთად შეწყდა ავისის დინასტიაც და პორტუგალიაში დაიწყო მემკვიდრის კრიზისი. ცხადია კატარინამ ტახტზე განაცხადა პრეტენზია, თუმცა მას მისი ბიძაშვილები: ესპანეთის მეფე ფილიპე (ისაბელ პორტუგალიელის ვაჟი) და სავოიის ჰერცოგი ემანუელე ფილიბერტო (ბეატრიზ პორტუგალიელის ვაჟი) დაუპირისპირდნენ. 1580 წელს ფილიპე პორტუგალიის ტახტზე ავიდა და იგი ესპანეთთან გააერთიანა, რითაც შეიქმნა იბერიის უნია.

ფილიპეს გამეფებიდან სიცოცხლის ბოლომდე, კატარინა პრეტენზიას აცხადებდა და ასარჩელებდა პორტუგალიის ტახტს, თუმცა ამაოდ. იგი 1614 წლის 15 ნოემბერს გარდაიცვალა 74 წლის ასაკში. მისმა შვილიშვილმა ჟუან -მ მოახერხა 1640 წელს პორტუგალიის ტახტიდან ფილიპე -ის ჩამოგდება, ესპანელების გაძევება, პორტუგალიის განთავისუფლება და ბრაგანსების დინასტიის გამეფება.

შვილები
მარია (1565-?);
სარაფინა (1566-1604), ცოლად გაჰყვა ესკალონას ჰერცოგ ხუან ფერნანდეს პაჩეკოს;
თეოდუშიუ (1568-1630), ბრაგანსის ჰერცოგი, პორტუგალიის მეფე ჟუან -ის მამა.
დუარტე (?-?), ფრეჩილას მარკიზი;
ალექსანდრე (?-?), ევორას ეპისკოპოსი;
ჩერუბინა (1572-1580);
ანჟელიკა (1573-1576);
იზაბელა (1578-1582);
ფილიპე (1581-1608);
ოიდონკის ციხე

ოიდონკის ციხე — ციხესიმაგრე ბელგიის სოფელ სინტ-მარია-ლეერნეში. ისტორიკოსების ცნობით ის - საუკუნეებში აშენდა. თავდაპირველად ციხესიმაგრე ფრანგ ჰერცოგებს, მონტმორენსებს, ეკუთვნოდათ. ოიდონკის ციხეს თავისი ისტორიის მანძილზე ბევრი სოციალური კონფლიქტი უკავშირდება, აქედან გამოირჩევა საუკუნის რელიგიური ომი, რომელიც ციხის სიახლოვეს მოხდა. ამ პერიოდში ციხესიმაგრე გაეხვა ცეცხლის ალში და 1579 წელს განადგურდა კიდეც. ამ ამბის შემდეგ ციხე შეიძინა ბელგიელმა და იმ დროს ევროპაში სიმდიდრით მეოთხე ადამიანმა მარტენ დელა ფაიმ და საკუთარი გმოვნებით აღადგინა რენესანსის სტილში.

1864 წელს ციხის შემდეგი მფლობელი გახდა ბელგიაში ერთ-ერთი ყველაზე დიდგვაროვანი ადამიანი ჰენრი კინტ დე როდენბეკე და ამის შემდეგ ციხესიმაგრე მის შთამომავლობას გადაეცემა. ამჟამად სასახლეში ცხოვრობენ კინტ დე როდენბეკეთა შთამომავლები: გრაფი ჰენრი კინტ დე როდენბეკე, მისი მეუღლე გრაფინია კორალი ვასკეზი და მათი სამი ვაჟი. ციხე 1944 წლიდან დაცულია როგორც ძეგლი და 1958 წლიდან დღემდე ღიაა მნახველებისათვის წელიწადის გარკვეულ დროებში და სპეციალურ საათებში.
ნანა კიზირია

ნანა ანტონის ასული კიზირია (დ. 17 ივნისი, 1941, თბილისი — გ. 2 თებერვალი, 1994) — ქართველი ენათმეცნიერი, ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი.

ბიოგრაფია
დაიბადა თბილისში. 1958-1963 წელს დაასრულა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტი. 1965-1969 წლებში ნანა კიზირია ენათმეცნიერების ინსტიტუტის ასპირანტი იყო. 1970 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია („ჭანურის ბგვერითი შედგენილობა. ექსპერიმენტული გამოკვლვეა“). 1971 წლიდან მუშაობდა ენათმეცნიერების ინსტიტუტის ექსპერიმენტული ფონეტიკის ლაბორატორიაში უმცროს მეცნიერ-თანამშრომლად. 1982 წლიდან ნანა კიზირია უფროსი მეცნიერ თანამშრომელია, 1990 წლიდან — წამყვანი მეცნიერ თანამშრომელი. 1989 წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე: „თანამედროვე სალიტერატურო ქართული ინტონაცია (ექპერიმენტული გამოკვლევა)“.

ნანა კიზირია ორი მონოგრაფიისა და რამდენიმე ათეული სამეცნიერო წერილის ავტორია. იგი, აგრეთვე იყო ფონეტიკოს-ექსპერიმენტატორი, რომელიც იყენებდა ექსპერიმეტული კვლევის უახლეს მეთოდებს.

მონოგრაფიები
ჭანურის ბგერითი შედგენილობა (ექსპერიმენტული გამოკვლევა სოფელ სარფის მეტყველების მიხედვით) 1980 წელი.
სალიტერატურო ქართულის ინტონაციის საკითხები 1987 წელი.
დიდი ტბების ქვაბული

დიდი ტბების ქვაბული — ფართო ტექტონიკური დადაბლება მონღოლეთსა და რუსეთში. განლაგებულია მონღოლეთის დასავლეთ ნაწილში, ხოლო ჩრდილოეთი კიდე რუსეთის ტუვის ტერიტორიაზეა. ვრცელდება მონღოლეთის ალთაის, ხანგაისა და ტანუ-ოლის ქედებს შორის. ფართობი 100 ათ. კმ²-ზე მეტი. რელიეფში ჭარბობს დამრეცად დახრილი ღორღნარი და თიხოვანი ვაკეები, წვრილგორაკების მონკვეთების, იზოლირებული გრანიტული მოწმეებისა და მასივების მონაცვლეობით. სიმაღლე 750-800 მ-იდან 1500-2000 მ-მდე.

დიდი ტბების ქვაბულში განლაგებულია მრავალრიცხოვანი ტბები, რომელთაგან უდიდესია უბსუ-ნური, ხირგის-ნური, ხოიდ-დალაი-ნური და ხარა-ნური. აგებულია უმეტესწილად ალუვიური, ტბიური და ეოლური დანალექებით. კლიმატი მკვეთრად კონტინენტურია. ჰაერის ტემპერატურა ირყევა –50°-იდან 35°-მდე. ნალექების რაოდენობა 100-150 მმ, მთებში და ჩრდილოეთით წელიწადში 350 მმ ნალექი მოდის. ძირითადი მდინარეებია კობდო, ზაბხანი და ტესიინ-გოლი. დიდი ფართობი უკავია მლაშობებს, ქვიშის მასივებს, მშრალ კალაპოტებს. ქვაბულის აღმოსავლეთ ნაწილში გავრცელებულია ბარხანულ-სერებიანი ქვიშები, რომლებიც წარმოქმნილია მდინარეთა ალუვიურ-დელტური ნატანის ეოლური გადამუშავების შედეგად.

ცენტრალურ რაიონში გვხვდება ნახევარბუჩქნარი მლაშობურა უდაბნოები, რომლებიც პერიფერიებზე იცვლება გაუდაბნოებული სტეპებითა და ნახევარუდაბნოებით (ვაციწვერა, ასფურცელა, ავშანი და სხვა). მდინარეთა ხეობების გასწვრივ ადგილ-ადგილ არყისა და ვერხვის კორომებია, ტბების სანაპიროებზე — ლერწმის რაყები. განვითარებულია მეცხოველეობა და ოაზისური მიწათმოქმედება. ქვაბულზე გადის დასავლეთ და შუა ციმბირის წყლის ფრინველთა მიგრაციის ცენტრალური აზიის გზა. აგრეთვე ქვაბულის ტერიტორიაზე გვხვდება რამდენიმე გლობალურად იშვიათი სახეობა, მათ შორის ირბისი და ალთაის მთის ცხვარი.
აფონსუ I (ბრაგანსის ჰერცოგი)

აფონსუ (; დ. 10 აგვისტო, 1377 — გ. 15 დეკემბერი, 1461) — პორტუგალიის მეფე ჟუან -ის უკანონო ვაჟი. ავისის დინასტიის წარმომადგენელი და ბრაგანსის დინასტიის დამაარსებელი, რომელიც შემდგომში მართავდა პორტუგალიასა და ბრაზილიას. ბრაგანსის ჰერცოგი 1442-1461 წლებში და ბარსელოს გრაფი 1401-1461 წლებში.

ბიოგრაფია
აფონსუ დაიბადა 1377 წლის 10 აგვისტოს. იგი იყო პორტუგალიის მეფე ჟუან -ისა და მისი საყვარლის, ინეს პერესის უკანონო ვაჟი. იგი თავის ღვიძლ დასთან, ბეატრიზთან ერთად იზრდებოდა პორტუგალიის სამეფო კარზე, სადაც მათ აღზრდა-განათლებაზე ჟუან -ის ინგლისელი ცოლი, დედოფალი ფილიპა ლანკასტერი ზრუნავდა.

1415 წელს, სეუტას დაპყრობისას აფონსუს ევალებოდა ესტრემადურას პროვინციის მომზადება ბრძოლისთვის. სეუტადან დაბრუნების შემდეგ, გმირობისათვის მამამისმა მას გარკვეული პრივილეგიები მიანიჭა. 1433 წელს, ჟუან -ის გარდაცვალების შემდეგ მეფე აფონსუს ნახევარ-ძმა, დუარტე გახდა, რომელთანაც მართალია მას კარგი ურთიერთობა ჰქონდა, მაგრამ მეფემ აფონსუს ნება არ დართო ტანჟერის ალყაში მიეღო მონაწილეობა.

1438 წელს, დუარტეს გარდაცვალების შემდეგ მეფე მისი მცირეწლოვანი ვაჟი აფონსუ გახდა. ტრადიციის მიხედვით მეფის რეგენტი დედამისი, ამ შემთხვევაში დედოფალი ელეანორ არაგონელი უნდა გამხდარიყო, მაგრამ დუარტემ დატოვა ანდერძი, რის გამოც რეგენტი მისი ძმა, პედრუ გახდა. აფონსუსა და პედრუს ერთმანეთთან ცუდი ურთიერთობა ჰქონდათ, ამიტომაც რეგენტობისათვის დაწყებულ ბრძოლაში იგი ელეანორს მიემხრო. 1442 წლის 30 დეკემბერს, შერიგებისა და დაახლოვების მიზნით პედრუმ აფონსუს ბრაგანსის ჰერცოგობა უბოძა, რითაც იგი არა მხოლოდ პორტუგალიაში, არამედ ევროპის ერთ-ერთ უმდიდრეს კაცად აქცია. ამან ძმები მაინც ვერ დააახლოვა. აფონსუ ახლოს იყო მეფე აფონსუ -თან, რომელსაც იგი ძალიან უყვარდა.

1448 წელს აფონსუ სრულწლოვანი გახდა და პედრუს რეგენტობა ჩამოართვა. სულ მალე პედრუსა და მეფეს შორის ომი დაიწყო, სადაც აფონსუცა და მისი ნახევარ-ძმებიც მეფის მხარეს დადგნენ და 1449 წელს ბრძოლაში მოკლეს პედრუ, მიუხედავად იმისა, რომ აფონსუ პედრუს ასულ იზაბელ კოიმბრელზე იყო დაქორწინებული.

ბრძოლის შემდეგ აფონსუ -მ ბრაგანსის ჰერცოგს ახალი ტიტულები და პრივილეგიები მიანიჭა, აფრიკული კამპანიისას კი მთელი სამეფო ხელისუფლება მას ჩააბარა. აფონსუ გარდაიცვალა 1461 წლის 15 დეკემბერს, 84 წლის ასაკში.

შვილები
აფონსუს შვილები მხოლოდ პირველი ცოლის, ბეატრიზ პერეირასგან ჰყავდა:
აფონსუ (1401-1460), ვალენცას პირველი მარკიზი, გარდაიცვალა დაუქორწინებელი და უშვილო;
იზაბელა (1402-1466), ცოლად გაჰყვა პორტუგალიის მეფე ჟუან -ის ვაჟ ჟუან პორტუგალიელს;
ფერნანდუ (1403-1478), ბრაგანსის ჰერცოგი, ცოლად შეირთო ხუანა დე კასტრო, რომელთანაც ექვსი შვილი შეეძინა;
მანგანუმის(II) კარბონატი

მანგანუმის კარბონატი — არაორგანული ნაერთი ქიმიური ფორმულით 3. ჩვეულებრივ გვხვდება ბუნებაში, მინერალ როდოქროზიტის სახით, მაგრამ ინდუსტრიულად იწარმოება. არის ღია ვარდისფერი, წყალში უხსნადი ნივთიერება. 2005 წლისთვის დაახლოებით 20 000 ტონა აწარმოეს.

სტრუქტურა და წარმოება
მანგანუმის მოლეკულის გეომეტრიული ფორმა ჰგავს კალციტისას, რომელიც შედგება მანგანუმის იონებისგან და აქვს ოქტაედრული მოლეკულურ-გეომეტრიული ფორმა.

მისი მიღება ხდება მანგანუმის ნიტრატის წყალხსნარზე ნახშირორჟანგის და ამიაკის მოქმედებით, რის შედეგადაც ღია ვარდისფერი ნალექი ფსკერზე ილექება. გვერდით პროდუქტს, ამონიუმის ნიტრატს კი იყენებენ სასუქად.

რეაქციები და გამოყენება
მანგანუმის კარბონატი იშლება და გამოიყოფა ნახშირორჟანგი. პროცესი მიმდინარეობს 200 °-ზე და მიიღება 1.88:
3 + 0.44 2 → 1.8 + 2
ამ მეთოდით ზოგჯერ იღებენ მანგანუმის დიოქსიდს, რომელიც გამოიყენება მშრალი ბატარეების დასამზადებლად

უსაფრთხოება
მანგანუმით მოწამვლას რომელსაც მანგანიზმი ეწოდება შეიძლება გამოიწვიოს მანგანუმის მტვერმა.