iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჰილმენდი

ჰილმენდი (ასევე ჰილმანდი ან ჰილმუნდი; პუშტუ/სპარსული: ; ძველი ბერძნული: ' ; ლათინური: ') — ავღანეთის უდიდესი მდინარე და სისტანის აუზის გაუდინარი არის მთავარი წყლის რესურსი. მდინარის მცირე ნაწილი ჩაედინება ირანში.

ეტიმოლოგია
დასახელება წარმოდგება ავესტური ენის -იდან, რომელიც სიტყვა სიტყვით ითარგმნება როგორც: ჯებირების მქონე, დაგუბებული. ეს დასახელება სავარაუდოდ დაკავშირებული უნდა იყოს ჰილმენდის მდინარის უძველესი დროიდან მიმდებარე ტერიტორიების სარწყავი დანუშნულებით გამოყენებასთან.

გეოგრაფია
მინარე ჰილმენდის სიგრძე წარმოადგენს 1,150 კილომეტრს. სათავეს ქაბულიდან დასავლეთით დაახლოებით 40 კილომეტრში, ჰინდუქუშის მთათა სისტემიდან იღებს. გაივლის: უნაის უღელტეხილის ჩრდილოეთით, ხაზარაჯათის აღმოსავლეთ მხრიდან, მაიდან-ვარდაკის პროვინციის ბიჰსუდის ოლქში, შემდეგ მიედინება დასავლეთით დაიკუნდის და ურუზგანის პროვინციებში. ის სამხრეთ-დასავლეთით კვეთს უდაბნო დაშთ-ი-მარგოს, საიდანაც ჩაედინება სისტანის ჭაობების და ხამუნის ტბების რეგიონში, ზაბოლთან ახლოს, ავღანეთ-ირანის საზღვარზე. ჰილმენდს რამდენიმე მცირე მდინარე ერთვის, მათ შორის: ტარნაკი და არღანდაბი.

ამ მდინარის და მისი წყლის რესურსის მართვას ახორციელებს ჰილმენდისა და არღანდაბის ხეობის მმართველი ორგანო რომლის სათაო ოფისი მდებარეობს ლაშკარგაჰში (ავღანეთი). ის ძირითადად გამოიყენება სოფლის მეურნეობის ირიგაციული დანიშნულებით, თუმცა ბოლო წლებში გახშირებულვა გვალვებმა მის შემადგენლობაში გაზარდა მარილის მინერალის მოცულობა რაც მის სარწყავად ვარგისიანობის ხარისხს ამცირებს. მდინარის მთელი სიგრძის უმეტეს ნაწილზე მას მარილის შემცველობა არ აქვს. მისი წყალი მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ავღანელი ფერმერებისთვის არამედ ირანში სისტანი და ბელუჯისტანის ოსტანში მცხოვრები ფერმერებისთვისაც, რომლებიც ჰილმენდის წყალს ხამუნის ტბის გავლით იღებენ.

როგორც ავღანეთის სხვა მდინარეებზე ჰილმენდზეც არის აგებული რამდენიმე კაშხალი რომლებიც ხელოვნურ წყალსაცავებს ქმნიან, მათ შორის გამოსარჩევია კაიაკის კაშხალი. კაშხალი ცნობილი გახდა 2006 წელს მომხდარი ინციდენტის გამო, რომელიც გამოწვეული იყო საბჭოთაკავშირისა და ავღანეთის ომის დროინდელი ფეხოსანთა საწინააღმდეგო ნაღმების მიერ. ამ ინციდენტთან დაკლავშირებით გადაღებული მხატვრულ-დოკუმენტური ფილიმი კაიაკი. ჰილმენდის უმსხვილეს შენაკადს მდინარე არღანდაბს ყანდაარის ჩრდილოეთით ასევე აქვს მნიშვნელოვანი დაჰლას კაშხალი.

სარწყავი პროექტები
1946-1970 წლებში ამერიკის შეერთებული შტატების დახმარებით ავღანეთის მთავრობამ ააშენა სარწყავი სისტემა . შედეგად 1970-იანი წლებისთვის სოფლის მეურნეობისთვის გამოყენებადი ფართობი 77 ათასიდან 145 ათას კვადრატულ ჰექტრამდე გაიზარდა და 5,5 ათას სულ მოსახლეს მიეცა ადგილზე დასახლების საშუალება.

ისტორია
ჰილმენდის ხეობის რეგიონი სახელობითად მოხსენებულია ავესტაში (ზოროასტრიზმის რელიგიური ტექსტების კრებული, შესრულებულია ავესტურ ენაზე) (ფარგარდი 1:13), როგორც არიანული მიწა ჰეტუმანტი. ეს ტერიტორია წარმოადგენდა დღევანდელი ავღანეთის ტერიტორიაზე ზოროასტრიზმის გავრცელების უძველეს კერას. მიუხედავად ამისა ძველი წელთაღრიცხვის პირველ ათასწლეულში და ახალი წელთაღრიცხვის დასაწყისში ჰილმენდის და მდინარე ქაბულის ხეობებში ინდუსების და ბუდისტების დომინაციის გამო პართიელები მას თეთრ ინდოეთს უწოდებდნენ.
თაიჭოუ (ჯეძიანი)

თაიჭოუ (, [.], თაიჭოუს დიალექტი: ) — საოლქო დონის ქალაქი აღმოსავლეთ ჩინეთის ზღვის ცენტრალური ნაწილის სანაპიროზე, ჯეძიანის პროვინციაში, ჩინეთი. ის შანხაიდან 300 კილომეტრით სამხრეთით და ხანგჭოუდან 230 კილომეტრით სამხრეთ-აღმოსავლეთით. თაიჭოუ დამატებით არის მუნიციპალიტეტი, რომელიც მოიცავს 3 რაიონს, 2 საოლქო დონის ქალაქსა და 3 მცირე ზომის ადმინისტრაციულ ერთეულს. 2020 წლის მონაცემებით, ქალაქის მოსახლეობამ 6 662 888 ადამიანი შეადგინა, რომელთაგან 3 578 660 ქალაქის ურბანულ ნაწილში (მეტრო არეალი) ცხოვრობს.

ეტიმოლოგია
ლეგენდის თანახმად ტერმინი „თაიჭოუ“ მომდინარეობს მთა თიენთაის სახელწოდებიდან.

ისტორია
ხუთი ათასი წლის წინ, თაიჭოუს ტერიტორიაზე თანამედროვე მაცხოვრებლების წინაპრებმა დაიწყეს დასახლება. სიას, შანისა და ჯოუს დინასტიების პერიოდში, მაშინ როდესაც მთელი ჩინეთი მხოლოდ ყვითელი მდინარის აუზით შემოიფარგლებოდა, თანამედროვე თაიჭოუს ტერიტორია ტუნგოუს ნაწილს წარმოადგენდა. ძველი წელთაღრიცხვით საუკუნეში, ცინის იმპერიის მიერ მიმდებარე ტერიტორიის დაპყრობის შემდეგ, თანამედროვე თაიჭოუს ტერიტორიაზე არსებული დასახლება ცნობილი იყო, როგორც ხუეიფუ. ეს დასახლება გაერთიანებული იყო მინჭონგის პრეფექტურაში, ხანის დინასტიის მმართველობის პერიოდში კი ქუაიძის შემადგენლობაში შედიოდა.

1994 წლის 22 აგვისტოს, თაიჭოუს მუნიციპალიტეტი შეიქმნა თაიჭოუს პრეფექტურის ადგილას, რაც სახელმწიფო საბჭოს დადგენილების საფუძველზე გადაწყდა. 199 წელს თაიჭოუ სახელმწიფო საბჭომ ჯეძიანისწრბანიზაციის სტრუქტურის წამყვან ქალაქად დაამტკიცა, ასევე პირველი დონის ეკონომიკის სუბ-ზონად. ეროვნული განვითარებისა და რეფორმის კომისიის გადაწყვეტილებით, თაიჭოუ ფორმალურად გახდა მდინარე იანძის დელტის 16 ქალაქის შემადგენელი ნაწილი (2003 წლის 15 აგვისტოს დადგენილება).

გეოგრაფია
თაიჭოუს დაქვემდებარებაშია გძელი სანაპირო ზოლი, რომელიც ასევე მოიცავს კუნძულებს. უდიდესი კუნძული არის იუხუანის კუნძული, რომელიც სამხრეთ ნაწილში მდებარეობს. აღმოსავლეთით სანაპირო ზონები ძირითადად დაბლობია, ხშირია ბორცვებიც. თაიჭოუს აღმოსავლეთი და ჩრდილოეთი ნაწილები მთიანია, იანდაგის მთიანეთი სამხრეთ-დასავლეთით, ქუოცანგის მთები (, ფინინი: ) დასავლეთით და თიენთაის მთა ჩრდილო-დასავლეთით. თაიჭოუს უმაღლსეი წერტილია მიშალანგი (, ფინინი: ), 1382.4 მეტრის სიმაღლისაა, რომელიც ქუოცანგის ქედზე მდებარეობს. ეს მთა ასევე არის აღმოსავლეთ ჯეძიანის პროვინციის უმაღლესი წერტილი.

ჩინური საავტომობილო მწარმოებელი კომპანია დაარსდა თაიჭოუში. ეს არის ჩინეთის ათ ავტომობილების მწარმოებელ კომპანიას შორის ერთ-ერთი.

ჩინური ავტო ნაწილების მწარმოებელი ერთ-ერთი მთავარი ავტონაწილების მწარმოებელი კომპანიაა, რომელიც მანქანებისათვის ყველა ტიპის ნაწილებს აწარმოებს..

თაიჭოუ ასევე არის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მანდარინის მწარმოებელი რეგიონი. აქ ასევე მოჰყავთ: იაპონური ზღმარტლი, უენდანი (თურინჯის სახეობა), მირიკა რუბრა. სხვა სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებს შორისაა: ბრინჯი, კანოლა, ზიზანია (გარეული ბრინჯი), ედო, ჩინეთის წყლის წაბლი, ბამბუკი.

დაძმობილებული ქალაქები
ფორტ უეინი, აშშ (2012)
ჰანაუ, გერმანია
არმორიკის მასივი

არმორიკის მასივი — მობრტყელებული ეროზიული მაღლობი ან პენეპლენი საფრანგეთში. მდებარეობს ბრეტანისა და კოტანტენის ნახევარკუნძულებზე, საფრანგეთის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. ფართობი დაახლოებით 65 ათ. კმ². აღმოსავლეთით ესაზღვრება პარიზის აუზი, სამხრეთით აკვიტანიის აუზი, დასავლეთით ბისკაიის ყურე, ხოლო ჩრდილოეთით ლა-მანშის სრუტე. სიმაღლე იშვიათად აჭარბებს 400 მ-ს. მაქსიმალური სიმაღლე 416 მ (მთა ავალუარი). წარსულში მასივის უმაღლეს წერტილად მიიჩნეოდა მთა დ’ეკუვი (417 მ), თუმცა ახალი კვლევებით, მისი სიმაღლე 413 მ-ით განისაზღვრება. არმორიკის მასივსა და პარიზის აუზს ჰყოფს ბუნებრივი რეგიონი პერშე.

არმორიკის მასივის ოროგრაფიული ერთეულებია: მონ-დ’არე (385 მ), დიუ-მენე (339 მ), მონტან-ნუარი (318 მ), ლანდ-დე-ლანვო (175 მ), სილონ-დე-ბრეტანი (91 მ), კოევრონი (357 მ), მანსელის ალპები (216 მ), სინიალ-დ’ეკუვი (413 მ), მონ-პინსონი (365 მ). მასივის ერთ-ერთი ყველაზე თვალწარმტაცი ადგილია კლდოვანი მთა როშ-დ’ოეტრი (118 მ).

არმორიკის მასივი სუსტად ამობურცული ვაკეა; გაბატონებულია ცალკეული ინტენსიურად დანაწევრებული გრანიტული და ქვიშაქვური ჭიუხები. მდინარეები უხვწყლიანია, წარმოდგენილია ფართო და ვიწრო ხეობების მონაცვლეობით. ზედაპირი ღრმადაა დანაწევრებული მდინარეთა ხეობებით. მის ფარგლებშია სადავო წარმოშობისა და ასაკის ექვსი იარუსიანი მოსწორების ზედაპირი, რომლებიც პედიმენტსა და პედიპლენს წარმოადგენენ.

არმორიკის მასივი აგებულია კამბრიუმამდელი კრისტალური ფიქლებითა და გნაისებით. გეოლოგიურად მასივი ჰერცინული კრისტალური ფუნდამენტის
ვეებერთელა გაშიშვლებაა. ცენტრალურ მასივთან შედარებით ნაკლებადაა აზევებული; მთები ჩამოყალიბდა კარბონულ სისტემაში, კერძოდ, ჰერცინულ ოროგენში და დიდწილად ეროზიით იყო დამუშავებული. ჩრდილოეთით ეროზიით მკაფიოდ არის ამოჭრილი რიები და ხეობები, ხოლო სანაპირო ხაზი ღრმად არის დაკბილული. სეისმურად ზომიერად აქტიურია. არმორიკის მაღლობისთვის ნიშანდობლივია ლანდშაფტის ტიპი — ბოკაჟი.

ტერიტორიის დიდი ნაწილი გაუტყეურებულია. სოფლის მეურნეობაში ჭარბობს მეცხოველეობა, რეგიონს წამყვანი ადგილი უკავია რძის, ყველის, საქონლისა და ღორის ხორცის წარმოებაში. მზარდია საქონლის საკვების კულტივაცია. მოსახლეობა კონცენტრირებულია სანაპიროს გასწვრივ, რომელიც იზრდება განაპირა რაიონების ხარჯზე.

არმორიკის მასივის აღმოსავლეთი ნაწილი ცნობილია ნორმანდიის მასივის სახელწოდებით, რომელიც გრანიტებით, ფიქლებითა და ქვიშაქვებითაა აგებული. გვხვდება ვერანი, ტორფნარი და მდელო. არმორიკის მასივის სახელწოდება დაკავშირებულია გალების ისტორიულ რეგიონთან — არმორიკასთან.
აშიკაგა იოშიმიცუ

აშიკაგა იოშიმიცუ ( , გ. 25 სექტემბერი, 1358 – 31 მაისი, 1408) - ასიკაგას დინასტიის მესამე სიოგუნი, რომლის მმართველობა გრძელდებოდა 1368 წლიდან 1394 წლამდე, მურომაჩის პერიოდში. ის იყო აშიკაგა იოშიაკირას მესამე ვაჟი, მისი ბავშვობის სახელი იყო ჰარუო .

კარიერა
იოშიმიცუ დაინიშნა სიოგუნად, 1368 წელს, ათი წლის ასაკში. ოცი წლის ასაკში ის მიიღეს იმპერიულ სასამართლოში, როგორც დიდი მრჩევლის მოვალეობის შემსრულებელი.

1379 წელს მან რეორგანიზაცია მოახდინა დაწესებულების ინსტიტუციური ჩარჩოების. ორი წლის შემდეგ კი გახდა მეომრების (სამურაების) კლასის პირველი პირი და მასპინძლობდა იმპერატორს თავის კერძო რეზიდენციაში. 1394 წელს იოშიმიცუ გახდა სახელმწიფოს დიდი კანცლერი, იმპერიული სასამართლოს უმაღლესი რანგის წევრი.

1395 წელს ყველა საჯარო ოფისიდან გადადგა და გადავიდა კიტაიამა-დონოში , თავის საპენსიო ვილაში, ის ამაყობდა პავილიონით, რომლის ორი მესამედი დაფარული იყო ოქროს ფოთლებით. მან იქ ექვსჯერ მაინც მიიღო ელჩები მანგისა და ჯოსონის სასამართლოებიდან და გააყალბა ჩინეთ-იაპონური სავაჭრო შეთანხმების პირობები, რომელიც საუკუნეზე მეტხანს გაგრძელდა. მისი დიპლომატიური ძალისხმევის ნიშნად, ჩინეთის სუვერენმა იოშიმიცუ „იაპონიის მეფედ“ გამოაცხადა.

1407 წელს მან განიზრახა მიეღო ტიტული: " " , რომელიც ძირითადად გადამდგარ იმპერატორებს ენიჭებოდათ. მომდევნო წელს ის მოულოდნელად გარდაიცვალა, ეს გეგმა კი განუხორციელებელი დარჩა. მაგრამ მისგან ეს ნაბიჯი ძალიან გაბედული იყო, რადგან ის არასდროს მჯდარა იაპონიის იმპერატორის ტახტზე. სიკვდილის შემდეგ მისი სახელი იყო როკუონინი .

იოშიმიცუმ მოაგვარა განხეთქილება ჩრდილოეთ და სამხრეთ სასამართლოებს შორის 1392 წელს, როდესაც მან დაარწმუნა სამხრეთის კარის იმპერატორი გო-კამეიამა გადაეცა საიმპერატორო რეგალია ჩრდილოეთის იმპერატორ გო-კომაცუსთვის. იოშიმიცუს ყველაზე დიდი პოლიტიკური მიღწევა იყო ის, რომ მან შეძლო ნანბუკო-ჩოს ბრძოლის დასრულება. ამ მოვლენამ მისი ავტორიტეტის გამყარება განაპირობა.

1394 წელს მისი ვაჟი აშიკაგა იოშიმოჩი დაამტკიცეს მეოთხე სიოგუნად. იოშიმიცუმ კი სიკვდილამდე გააგრძელა სიოგუნის ავტორიტეტის შენარჩუნება.

მურომაჩი
მან ააშენა თავისი საცხოვრებელი შტაბი მურომაჩის გზის გასწვრივ, კიოტოს ჩრდილოეთ ნაწილში, 1378 წელს. შესაბამისად, იაპონურად, აშიკაგა იოშიმიცუს მოიხსენიებენ, როგორც მურომაჩის სიოგუნას, ხოლო იმ პერიოდს, როგორც მურომაჩის პერიოდს.

ოქროს პავილიონის ტაძარი
იოშიმიცუ მოულოდნელად გარდაიცვალა 1408 წელს, 49 წლის ასაკში. გარდაცვალების შემდეგ, მისი საპენსიო ვილა (კიოტოს მახლობლად) გახდა როკუინ-ჯი, რომელიც

დღეს თავისი სამსართულიანი, ოქროს ფოთლებით დაფარული რელიქვიით არის ცნობილი, რასაც  „კინკაკუ“ ეწოდება. ტაძარი იდენტიფიცირებულია, როგორც კინკაკუ-ძი, ანუ ოქროს პავილიონის ტაძარი. იქ იოშიმიცუს ქანდაკებაც არის ნაპოვნი.
გუჯრის ციხე

გუჯრის ციხე, საკირის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფელ საკირეში. ციხე სოფლიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 1,5-2 კილომეტრზე მდებარეობს. ციხის კედლებმა ჩვენამდე ფრაგმენტების სახით მოაღწია. სამშენებლო მასალად ნამსხვრევი ქვაა გამოყენებული. ციხეს მისი არქიტექტურული მონაცემების საფუძველზე - საუკუნეებით ათარიღებენ.

საკირის ციხის მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობდა, რომ ის მდეობარეობდა ისტორიული თორისა და ციხისჯვრიდან სამცხე-საათაბაგოს გზაზე. აქედან გამომდინარე, მისი მთავარი ფუნქცია აღნიშნული გზის შეკვრა და გაკონტროლება იყო. საკირის ციხეს თავისი ეკლესიაც ჰქონია, რომელსაც ადრეული ხანისად მიიჩნევენ. 1745 წელს ახალციხის ასაღებად წასულმა ქართლის ჯარმა საკირის ციხე დაიკავა. თუმცა 1747 წელს ციხე ლეკებმა ათასი კაცით აღნიშნული ციხე აიღეს: 1770 წელს ასპინძის ბრძოლის წინ ერეკლე და ტოტლებენი სადგერის ციხეში მისულან. ტოტლებენს აქ დაუტოვებია 400 კაცი თავისი ბარგით და 6 ზარბაზანი, თავად კი თორის გავლით საკირის ციხესთან შეხვედრია ერეკლე მეფეს.
სერგო ჭიღლაძე

სერგო ჭიღლაძე (დ. 14 მარტი, 1920, ზოდი ― გ. 3 თებერვალი, 1944) — ქართველი სამხედრო პირი, უმცროსი სერჟანტი, საბჭოთა კავშირის გმირი.

ბიოგრაფია
სკოლის დამთავრების შემდეგ მუშაობდა ჭიათურის მაღაროში ელექტრომონტიორად, მებიგედ, მეელმავლედ. დიდი სამამულო ომის დროს იბრძოდა ჩრდილო-დასავლეთ ბრიანსკისა და ბელორუსიის ფრონტებზე. 1944 წლის 3 თებერვალს სოფელ დუბროვასთან გამართულ ბრძოლაში დაიღუპა. ამავე ბრძოლაში გამოჩენილი მამაცობისთვის მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება. ქალაქ მინსკში არის მისი სახელობის ქუჩა, ერთ-ერთ სახლზე კი მისი სახელობის მემორიალური დაფაა დაყენებული.
ავთანდილ ჭიჭინაძე

ავთანდილ ჭიჭინაძე (დ. 16 სექტემბერი, 1921, ჭოლევი ― გ. უცნობია) — ქართველი მეცნიერი მანქანათმცოდნეობის დარგში და სპორტსმენი. ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი (1970), პროფესორი (1972), რსფსრ-ის მეცნიერების და ტექნიკის დამსახურებული მოღვაწე (1982). იყო სსრკ-ის სპორტის ოსტატი აკადემიურ ნიჩბოსნობაში, სსრკ-ის ჩემპიონი 1951-1953 წლებში.

ბიოგრაფია
1944 წელს დაამთავრა მოსკოვის ტრანსპორტის ინჟინერთა ელექტრომექანიკური ინსტიტუტის ელექტრული ტრანსპორტის ფაკულტეტი. სხვადასხვა დროს მუშაობდა ამავე ინსტიტუტში, აგრეგატულ საავიაციო ქარხანაში. 1956 წლიდან მუშაობდა ა. ბლაგონრავოვის სახელობის მანქანათმცოდნეობის ინსტიტუტში, 1965 წლიდან იყო ამავე ინსტიტუტის მასალათა ფრიქციული კვლევის ლაბორატორიის გამგეა. მუშაობდა ხახუნის, ცვეთისა და შეზეთვის პრობლემებზე. მან ჩამოაყალიბა და დასაბამი მისცა ახალ სამეცნიერო მიმართულებას - „თბური დინამიკა და ფრიქციული წყვილების ხახუნისა და ცვეთის მოდელირება“, მისი რედაქციით გამოვიდა ცნობარი „პოლიმერები მანქანებისა და ხელსაწყოების ხახუნის კვანძებში“.
ალექსი ჭიჭინაძე (პედაგოგი)

ალექსი ჭიჭინაძე (დ. 17 მარტი, 1851, ჭოლევი ― გ. 28 იანვარი, 1917, ტფილისი) — ქართველი პედაგოგი, მთარგმნელი

ბიოგრაფია
დაამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. 1875 წელს მისი ხელმძღვანელობით გაიხსნა პირველი ქართული სკოლა ქუთაისში, რომელმაც უმოკლეს დროში დიდი ავტორიტეტი მოიპოვა საზოგადოებაში. 1880 წელს ქუთაისში დაარსდა სათავადაზნაურო სასწავლებელი, იგი ამ სასწავლებლის ინსპექტორად მიიწვიეს, მან თავისი კერძო სასწავლებელი დახურა და მოსწავლეებიანად ახალ სასწავლებელში გადავიდა. 1886 წელს გადაყვანილ იქნა თბილისის სათავადაზნაურო სასწავლებლის ინსპექტორად, სადაც 1894 წლამდე ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას. 1894–1900 წლებში მუშაობდა თერგის ოლქის სახალხო სკოლების ინსპექტორად. 1900 წელს ერევნის გუბერნიის სახალხო სკოლათა დირექტორად დაინიშნა, ამ თანამდებობაზე მან 1905 წლამდე იმუშავა. 1905–1914 წლებში იგი ხონის საოსტატო სემინარიის დირექტორად მუშაობდა. მისი ხელმძღვანელობით სემინარია საუკეთესო პედაგოგიურ სასწავლებლად გადაიქცა. 1900-იან წლებში მისი უშუალო მონაწილეობით ჩამოყალიბდა ქუთაისის ქართული სცენა, რისთვისაც ი. მიქელაძესთან ერთად თარგმნა ნ. გოგოლის „რევიზორი“, ა. ოსტროვსკის „შემოსავლიანი ადგილი“ და სხვა. 1914 წელს იგი გადაყვანილ იქნა თბილისში და დაინიშნა ქართული გიმნაზიის დირექტორად. იგი ენერგიულად იბრძოდა სწავლა-აღზრდის სისტემის საფუძვლიანი გაუმჯობესებისათვის.
ალექსი ჭიჭინაძე (ბალეტმაისტერი)

ალექსი ჭიჭინაძე (დ. 26 დეკემბერი, 1917, ტფილისი ― გ. 3 ოქტომბერი, 1994) — ქართველი ბალეტის მოცეკვავე და რეჟისორი, საქართველოს სსრ–ის ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1966), რსფსრ–ის სახალხო არტისტი (1972).

ბიოგრაფია
1941 წელს დაამთავრა მოსკოვის ქორეოგრაფიული სასწავლებელი. 1941–1944 წლებში იყო მოსკოვის დიდი თეატრის სოლისტი. 1944–1966 წლებში იყო მოსკოვის სტანისლავსკისა და ნემიროვიჩ–დანჩენკოს სახელობის მუსიკალური თეატრის წამყვანი სოლისტი. 1953 წელს დაამთავრა მოსკოვის თეატრალური ხელოვნების ინსტიტუტი. 1955 წლიდან და 1966–1971 წლებში იყო ამავე თეატრის ბალეტმაისტერი, 1971–1984 წლებში მთავარი ბალეტმაისტერი; 1967–1970 წლებში ვარშავის " "–ის მთავარი ბალეტმაისტერი; 1983 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე იყო ქუთაისის ოპერისა და ბალეტის თეატრის ბალეტმაისტერი და საბალეტო დასის სამხატვრო ხელმძღვანელი.
ბესარიონ ჭიჭინაძე

ბესარიონ ალექსის ძე ჭიჭინაძე (დ. 27 აპრილი, 1887, ტფილისი ― გ. 5 ოქტომბერი, 1937) — ქართველი ინჟინერ-ჰიდრომშენებელი, პროფესორი (1928).

ბიოგრაფია
1913 წელს დაამთავრა პეტერბურგის ტექნოლოგიური ინსტიტუტი. 1913-1916 წლებში მუშაობდა ბუხარის, 1916-1917 წლებში ტრაპიზონის რკინიგზების მშენებლობაზე. 1919-1921 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის გზათა დეპარტამენტის დირექტორი. 1922-1927 წლებში იყო ზაჰესის მშენებლობის უფროსი, 1927-1930 წელებში რიონჰესის მშენებლობის უფროსი, 1930-1934 წლებში კი ამიერკავკასიის ენერგეტიკის სამმართველოს უფროსი. 1934-1937 წლებში მოსკოვში საკავშირო ტრესტ „ჰიდროენერგოპროექტის“ მმართველი და 1934-1937 წლებში მოსკოვის საინჟინრო-სამშენებლო ინსტიტუტის პროფესორი. 1931 წლიდან იყო სკკპ (ბ) წევრი.

1937 წლის მაისში დააპატიმრეს მოსკოვში, როგორც საქართველოში მოქმედი „ანტისაბჭოთა დივერსიულ-ტერორისტული ჯაშუშური მეამბოხე ორგანიზაციის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი“ და უცხო სახელმწიფოების აგენტი. გადაიყვანეს თბილისში. 4 ოქტომბერს სსრკ სამხედრო სასამართლოს უმაღლესმა კომისიამ მიუსაჯა სიკვდილით დასჯა. მომდევნო დღეს ჭიჭინაძე დახვრიტეს. რეაბილიტირებულია 1955 წელს.
კონსტანტინე ჭიჭინაძე (გეოლოგი)

კონსტანტინე ჭიჭინაძე (დ. 18 მაისი, 1913, ყიზლარი, დაღესტანი — გ. 1941, თბილისი) — ქართველი გეოლოგ-მინერალოგი, გეოლოგ-მინერალოგიურ მეცნიერებათა კანდიდატი (1940).

ბიოგრაფია
1937 წელს დაამთავრა ს. კიროვის სახელობის საქართველოს ინდუსტრიული ინსტიტუტი. 1940 წლიდან მუშაობდა ამიერკავკასიის ფერადი ლითონების საძიებო ტრესტში, აგრეთვე საქართველოს ინდუსტრიულ ინსტიტუტში. არის საქართველოს ტერიტორიის მეტალოგენიური კვლევის ერთ-ერთი ფუძემდებელი. იკვლევდა რაჭისა და სვანეთის სასარგებლო წიაღისეულის საბადოებს.
ინგლის-ჰოლანდიის ომები

ინგლის-ჰოლანდიის ომები ― ომები - საუკუნეებში ინგლისსა და გაერთიანებული პროვინციების რესპუბლიკას შორის. ომების საბაბი მსოფლიო ვაჭრობასა და კოლონიებში ჰეგემონია იყო. სულ გაიმართა ოთხი ომი. ინგლის–ჰოლანდიის ომებმა დაასუსტა ჰოლანდია და გამარჯვება და სავაჭრო–კოლონიური პირველობა დარჩა მრეწველობაში მოწინავე ინგლისს. ინგლის–ჰოლანდიის ომებმა ხელი შეუწყო სამხედრო-საზღვაო ხელოვნების განვითარებას.
ინდეპენდენტები

ინდეპენდენტები ― პროტესტანტიზმის ერთ-ერთი რელიგიურ-საეკლესიო მიმდინარეობის მომხრეები ინგლისის რევოლუციის დროს საუკუნეში. პრესვიტერიანებისგან განსხვავებით ინდეპენდენტები გადაჭრით უარყოფდნენ ყოველგვარ ეკლესიას, რომელიც დასაბამს სახელმწიფოსგან იღებდა. რევოლუციის პირველ ეტაპზე გამოხატავდნენ ფართო მასების ინტერესებს. 1646 წელს გაითიშნენ, დემოკრატიული ძალები გამოეყვნენ თავადაზნაურთა და ბუჟუაზულ კლასს, რომელსაც ოლივერ კრომველი მეთაურობდა.
მდელო

მდელო — ეკოსისტემის ტიპი, რომლის ავტოტროფული კომპონენტი წარმოდგენილია უპირატესად მეზოფილური და მეზოტროფული მრავალწლიანი ბალახებით, რომლებიც მთელი სავეგეტაციო პერიოდის განმავლობაში უწყვეტად ვითარდებიან. მდელოების უმრავლესობა გაჩნდა ჭრისა და ხანძრების შედეგად ამოყრილი ტყეებისა და ბუჩქნარების, დამშრალი ჭაობებისა და ტბების ადგილას. ბუნებრივი მდელოები ყალიბდებიან ხანგრძლივად წყლით დაფარულ ჭალებში, ზღვის სანაპიროებსა და ლიმანების ნაპირებზე სტეპის რეგიონებში, მთის ზედა სარტყლებში და სხვ. მდელოსათვის დამახასიათებელია ნიადაგის ზედა ფენის — კორდის წარმოქმნა, რომელშიც ჩაზრდილია ბალახების ფესვები და ფესურები. მთლიანი ფიტომასიდან მიწისქვეშა ნაწილი, ჩვეულებრივ, 3–5 და მეტჯერ აჭარბებს მიწისზედას. მდელოს საზოგადოებებში, ძირითადად, დომინირებენ მარცვლოვნები და ისლისებრნი. მდელო ძვირფასი საკვები სავარგულია, გამოიყენება როგორც სათიბი და საძოვარი; დამახასიათებელია მკვეთრად გამოხატული სეზონური და სხვადასხვაწლიური ცვალებადობა და სწრაფი ცვლილებები ძოვების, თიბვისა და მელიორაციის ზემოქმედების შედეგად. განარჩევენ კონტინენტურ, ჭალის და მაღალმთიან მდელოებს.

კონტინენტური მდელოები მდინარეთა ჭალებს გარეთ მდებარეობს. განირჩევა მშრალი ხეობების (წყალგამყოფებზე და ფერდობებზე, დატენიანებული მხოლოდ ატმოსფერული ნალექების ხარჯზე) და ბარის (ახლო გრუნტისწყლებიან დაბლობებზე) მდელოები. მშრალი ხეობის მდელო წარმოიქმნება ტყის ზონაში ნატყევებზე, ტყის ეწერ და რუხ ნიადაგებზე. ბარის მდელოები გავრცელებულია ტყის, ტყესტეპისა და სტეპის ზონებში; მისი ნიადაგი უფრო მდიდარი, ხოლო ბალახთდგომა უფრო მოსავლიანია. ჭალის მდელოები დაკავშირებულია წყალდიდობის დროს დატბორილ მდინარეთა ხეობებთან. გავრცელებულია ტუნდრიდან უდაბნოებამდე; ყველაზე დიდი ფართობით წარმოდგენილია ტყისა და ტყესტეპის რაიონებში. ისინი უფრო მოსავლიანი და სახეობრივი შემადგენლობით მრავალფეროვანია, ვიდრე კონტინენტური მდელოები. მაღალმთიანი მდელოები (სუბალპური და ალპური) გავრცელებულია ტენიანი, საკმაოდ თბილი კლიმატის მქონე მთის რაიონებში (მ.შ. ალპები, კარპატები, კავკასიონი, ტიან-შანი, ალთაი, ურალი და სხვ.), ტყის ზედა საზღვრის მაღლა და ტყის სარტყელში, განადგურებული ტყეების ადგილზე. სუბალპური მდელო შედარებით მაღალი ბალახითაა წარმოდგენილი და გამოიყენება როგორც სათიბი და საძოვარი. იგი ალპურ მდელოზე უფრო მოსავლიანია. ამ უკანასკნელს დაბალი ბალახთდგომა აქვს, იყენებენ საძოვრად. პროდუქტიულობის გაზრდის მიზნით მდელოებს აკულტივირებენ (ასწორებენ ბურცობებს, აფხვიერებენ კორდს, შეაქვთ სასუქები, თესენ ძვირფას ბალახებს და ა.შ., ტენის ნაკლებობის შემთხვევაში რწყავენ, ჭარბად დატენიანებულ მდელოებს აშრობენ).
ჩვეულებრივი ასფურცელა

ჩვეულებრივი ასფურცელა — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე რთულყვავილოვანთა ოჯახისა. აქვს სწორმდგომი და ზედა ნაწილში დატოტვილი ღერო. ფოთლები მორიგეობით განლაგებული, ფრთისებრგანკვეთილი, დაკბილულკიდეებიანი და საერთო მოხაზულობით წაგრძელებულია. აქვს ძლიერი დამახასიათებელი სუნი. საყვავილე კალათები შეკრებილია ბრტყელ ფარისებრ ყვავილედებში; ყვავილები ყვითელია, ყველა მილისებრი. ყვავის ივლის-აგვისტოში.

გვხვდება როგორც სარეველა — გზების გასწვრივ, მზიან ადგილებში, მინდვრებზე, იშვიათად ბუჩქებს შორის. მთელ მცენარეზე, განსაკუთრებით კი ყვავილებზე, განლაგებულია ჯირკვლები, რომლებიც ეთეროვან ზეთს შეიცავს. ამიტომ, საყვავილე კალათები მნიშვნელოვნად მდიდარია მისით (1,5–2%), ვიდრე ფოთლები (0,2%). ამას გარდა, მცენარე შეიცავს ფლავონოიდებს და ფენოლკარბონის მჟავებს.
ჯოშუა ანგრისტი

ჯოშუა დავიდ ანგრისტი (დ. 18 სექტემბერი, 1960) — ებრაელი-ამერიკელი ეკონომისტი. 2021 წელს გვიდო იმბენსთან ერთად მიიღო ნობელის პრემია ეკონომიკის დარგში, „მიზეზშედეგობრივი კავშირების ანალიზში შეტანილი მეთოდოლოგიური წვლილისთვის“. არის ჯონ ფონ ნოიმანის პრემიის ლაურეატი, ეკონომეტრიკის საზოგადოების წევრი, ამერიკის ხელოვნებისა და მეცნიერების აკადემიის წევრი.
გია ხარჩილავა

გია (გიორგი) ხარჩილავა (დ. 17 აპრილი, 1970 — გ. 2 ნოემბერი, 2024) — ქართველი პოლიტიკოსი, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტის მერი 2021 წლის ნოემბრიდან, 2021 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების არჩევნებში ერთადერთი ოპოზიციის წევრია, ვინც თვითმმართველობის არჩევნებში გაიმარჯვა და წალენჯიხის მერი გახდა.

1991 წელს დაამთავრა საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის მექანიკა-მანქანათმშენებლობის ფაკულტეტი. 2006–2010 წლებში იყო წალენჯიხის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს თავმჯდომარე. 2021 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების არჩევნებში ხარჩილავა ერთადერთია ოპოზიციის წევრებს შორის, ვინც თვითმმართველობის არჩევნებში გაიმარჯვა და წალენჯიხის მერი გახდა.

ცესკოს შედეგების მიხედვით, ხარჩილავამ ხმათა 51,09% მიიღო (7248 ხმა), მისმა კონკურენტმა „ქართული ოცნებიდან“, გოგა გულორდავამ – კი 48,90% (6937 ხმა). ხოლო ბიზნესმენმა თემურ ჭყონიამ წალენჯიხაში ბიზნესის გახსნის შესახებ განცხადება გაავრცელა.

ხარჩილავას ყავს მეუღლე და სამი შვილი.
ოსვენციმი

ოსვენციმი ― ქალაქი პოლონეთში. მდებარეობს პოლონეთის სამხრეთ ნაწილში, მდინარე სოლის ნაპირზე, ვისლასთან შეერთების ადგილას. 1940-1945 წლებში ოსვენციმში მდებარეობდა ოსვენციმის საკონცენტრაციო ბანაკი, რომელიც ამჟამად იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლია. ოსვენციმში დაიბადა ბეატა შიდლო, პოლონეთის პრემიერ-მინისტრი 2015-2017 წლებში.
ოსიანი

ოსიანი — ლეგენდარული მეომარი და კელტების ბარდი. გადმოცემის თანახმად ცხოვრობდა საუკუნეში ირლანდიაში ან შოტლანდიაში. მისი სიმღერების მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი. ესაა თქმულებები მეფე ფინის, ანუ ფინგალის და მისი თანამებრძოლების საგმირო საქმეების შესახებ. საუკუნეში ოსიანის სახელი მოედო მთელ ევროპას, როდესაც ჯეიმზ მაკფერსონმა, რომელიც გელური ფოლკლორის შემგროვებელი იყო, ინგლისურ ენაზე გამოსცა წიგნი, რომელიც გელურიდან თარგმნილ ოსიანის სიმღერებად გამოაცხადა.