კურმანგაზი საგირბაული

კურმანგაზი საგირბაული (, დ. 1818, სხვა მონაცემებით 1823, ბუკეევის ორდა — გ. 1889 ან 1896) — ყაზახი ხალხური მუსიკოსი, კომპოზიტორი, დომბრისტი, კიუების (დომბრაზე შესასრულებელი პიესების) ავტორი. მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა ყაზახური მუსიკალური კულტურის განვითარებაზე.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1818 ან 1823 წელს ბუკეევის ორდაში (დღევანდელი დასავლეთ ყაზახეთის ოლქის ბოკეიორდის რაიონი), ღარიბ ოჯახში. იგი ბაიულის ტომის ყიზილყურთის ქვეტომიდან იყო. პატარაობიდანვე დაინტერესებული იყო დომბრაზე დაკვრით. მამას მისი მუსიკისადმი მიდრეკილება არ მოსწონდა, მაგრამ დედა – ალქა, ნათელი პიროვნება და ძლიერი ხასიათის ქალი, ბიჭის გატაცებას მხარს უჭერდა. 6 წლის ასაკში, სიღარიბის გამო, კურმანგაზი მწყემსად გაგზავნეს. მშობლიურ აულში ის ხშირად უსმენდა შემხვედრ კიუიშებს (დომბრის მუსიკოსებს), რომელთა შორის გამოირჩეოდა უზაყი. მან ახალგაზრდა კურმანგაზიში დაინახა მუსიკისადმი სიყვარული და დიდი მომავალი უწინასწარმეტყველა. 18 წლის ასაკში კურმანგაზიმ მშობლიური აული დატოვა და მოხეტიალე კიუიშის ცხოვრება დაიწყო. ის აგრძელებდა უნარების განვითარებას ხელოვნებაში და ბაიჟუმას, ბალამაისანის, ბაიბაქთის, ესჯანის და შერქეშეს მსგავსი ცნობილი დომბრისტებისგან სწავლობდა. კურმანგაზი უზაყთან ერთად მონაწილეობდა მუსიკალურ შეჯიბრებებში და მალე ყაზახეთის უდიდეს დომბრისტებს შეუერთდა.

იგი იყო ბუკეევის ორდის ყაზახთა სახალხო აჯანყების (1836-1838) მოწმე, რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ ისატაი ტაიმანოვი და მახამბეტ უტემისოვი ჯანგირ ხანის წინააღმდეგ. ერთ-ერთი პირველი კიუი, „კიშკენტაი“ („პატარა“), სახალხო აჯანყებას მიეძღვნა. მდიდრების ღია კრიტიკის გამო იგი დევნას განიცდიდა. კურმანგაზ საგირბაიული არაერთხელ დააპატიმრეს, თუმცა არ დანებდა. მას სასჯელი ჰქონდა მოხდილი ურალსკისა და ორენბურგის ციხეებში. ასევე არსებობს ცნობები, რომ ის ირკუტსკის ციხეშიც იმყოფებოდა. განსაცდელებს, შეურაცხყოფებსა და დევნას გადარჩენილმა შექმნა კიუები „ალატაუ“ და „სარიარკა“, რომლებშიც ხალხის ღრმა ფიქრები აისახა დამოუკიდებლობისა და თავისუფლების, ასევე საკუთარი მიწის სიყვარულის მიმართ.

კურმანგაზი იცნობდა რუსული პროგრესული კულტურის წარმომადგენლებს — ფილოლოგებს, ისტორიკოსებს, ეთნოგრაფებს, რომლებიც ყაზახური მუსიკის, მუსიკოსებისა და ხალხურ ინსტრუმენტების შესახებ მასალას აგროვებდნენ. კურმანგაზ საგირბაიულის თანამედროვე, ურალსკის ჟურნალისტი და პოეტი ნიკიტა სავიჩევი გაზეთ „ურალსკის სამხედრო ცნობებში“ წერდა: „საგირბაიული — იშვიათი მუსიკალური სულია და, რომ მიეღო ევროპული განათლება, მუსიკალურ სამყაროში პირველი დიდების ვარსკვლავი იქნებოდა...“ კურმანგაზმა თავისი კიუი „ლაუშკენი“ მიუძღვნა რუს მეგობარს, რომელიც რთულ მომენტებში დაეხმარა. მისი მეგობრული გრძნობები ასევე აისახა კიუებში „მაშინა“, „პეროვსკის მარში“ და სხვა.

1862 წელს კურმანგაზი საბოლოოდ შეხვდა თავის თანამემამულეს, კიდევ ერთ დიდ კიუშის — დაულეთკერეის. ორივე დომბრისტ-იმპროვიზატორმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა ერთმანეთზე. დაულეთკერეის კიუი „ბულბული“ („მამალი“) კურმანგაზიმ თავის რეპერტუარში შეიტანა. კურმანგაზის შემოქმედების მწვერვალს წარმოადგენს კიუი „სარიარკა“, რომელიც ნათელი ტონალობითაა სავსე და ყაზახური სტეპების უსასრულო სივრცეების სურათს ხატავს. კურმანგაზის განსაკუთრებული შესრულების ტექნიკა, რომელმაც იმ დროის მუსიკალური ტექნიკა მნიშვნელოვნად განავითარა, დიდი სიფრთხილით შეისწავლეს და განავითარეს მისმა მოსწავლეებმა და მიმდევრებმა. მათ შორის იყვნენ მახამბეთ უტემისოვი, დინა ნურპეისოვა, ერგალი ესჟანოვი და სხვები.

1880 წელს კურმანგაზი დასახლდა ასტრახანის მახლობლად, სოფელ სახმაში. ცხოვრებისეული გამოცდილებით გამდიდრებული და ხალხში დიდად პატივცემული კურმანგაზი თავის გარშემო აერთიანებდა შემსრულებლობის ხელოვნების მიმდევრებს — მათ შორის დინა ნურპეისოვას, ერგალი ესჟანოვს, მამენს, მ. სულეიმენოვს. იმ დროის ცნობილი დომბრისტები — კოკბალა, მენეტაი, მენკარა, სუგურალი, ტორგაიბაი, შორა — ასევე კურმანგაზის მოწაფეებად ითვლებოდნენ.

იგი გარდაიცვალა 1889 ან 1896 წელს და დაკრძალულია სოფელ ალთინჟარში, რომელიც მდებარეობს რუსეთის ასტრახანის ოლქის ვოლოდარკის რაიონში. დღემდე კურმანგაზის 60 კიუია შემორჩენილი.

კიუების კრებულში „ “ („ყაზახური ტრადიციული ათასი კიუი“) კურმანგაზის კიუებს ასრულებენ ისეთი გამოჩენილი დომბრისტები, როგორიც არიან: კალი ჟანტლეოვი (1902-1993), გილმან ხაიროშევი (1914), მალგაჟდარ აუბაკიროვი (1934-1996), ერმეკ კაზიევი (1947), აიტჟან ტოქტაგანი (1946), რუსტემბეკ ომაროვი (1919), აზიდოლლა ესკალიევი (1934), შამილ აბილთაევი (1948), კარშიგა ახმედიაროვი (1946-2010), რისპაი გაბდიევი (1936-2004), ტუიაკ შამელოვი (1951), მუხით ბითენოვი (1912-1983), მურატ სიდიკოვი (1919), სადუაკას ბალმაგამბეტოვი (1941-1999), ბახით ბასიგარაევი (1928-2001), აიგულ ულკენბაევა (1962), მარატ ოსკენბაევი (1904-1982) და ბახით ყარაბალინა (1921-2001).