მზექალა შანიძე

მზექალა აკაკის ასული შანიძე (დ. 16 იანვარი, 1926, თბილისი) — ქართველი ფილოლოგი. ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი (1974), პროფესორი (1981). საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის აკადემიკოსი (2013). გელათის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1995). თბილისის საპატიო მოქალაქე (2015). აკადემიკოს აკაკი შანიძის ქალიშვილი.

ბიოგრაფია
მზექალა შანიძე დაიბადა 1926 წლის 16 იანვარს ქალაქ თბილისში. 1948 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტი სემიტოლოგიის სპეციალობით. უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ მზექალა შანიძე გახდა აკადემიკოს გიორგი წერეთლის ასპირანტი სემიტური ენების სპეციალობით. ასპირანტურის ორი წელი გაატარა სანქტ-პეტერბურგში.

იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ქართული ენის კათედრის თანამშრომელი (1952–58 წლებში უფროსი მასწავლებელი, 1958–81 წლებში დოცენტი; 1958 წელს მუშაობდა სიმონ ჯანაშიას სახელობის სახელმწიფო მუზეუმის ხელნაწერთა განყოფილების უფროს მეცნიერ თანამშრომლად. 1958–68 წლებში იყო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტის სემიტოლოგიის განყოფილების უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი; 1968–02 წლებში კორნელი კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ინსტიტუტის ძველი ქართული ფილოლოგიის განყოფილების ხელმძღვანელი, 2002–06 წლებში კორნელი კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ინსტიტუტის მთავარი კონსულტანტი.

1981–06 წლებში იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ძველი ქართული ენის კათედრის პროფესორი, ლაბორატორია „ორიონის“ ხელმძღვანელი. 2006 წლიდან დღემდე თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორის საბჭოს მრჩეველი, პროფესორი-ემერეტუსი 2012 წლიდან. არჩეულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორად 2016 წელს.

1952–06 წლებში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში კითხულობდა ლექციებს შემდეგ სპეციალობებში: ძველი ებრაული ენა, სემიტურ ენათა შედარებითი გრამატიკა, ქართული ენა, ქართული სალიტერატურო ენის ისტორია.

მზექალა შანიძის სამეცნიერო ინტერესების სფეროა: ქართული ენის ისტორია, ლექსიკოლოგია, ტექსტოლოგია და ბიბლიური ფილოლოგია. არის 190 სამეცნიერო ნაშრომის, მათ შორის, 8 წიგნის ავტორი. მათ შორის: „ძველი ქართული გრამატიკული ტრაქტატი“ (1990), „ცხოვრება მეფეთ-მეფე დავითისა“ (1992), „ახლადაღმოჩენილ ქართულ ხელნაწერთა აღწერილობა“ (სამენოვანი წიგნის ინგლისური ნაწილის თარგმანი, ათენი, 2005).

შანიძე ახლად აღმოჩენილი ქართული ხელნაწერების შესასწავლად სამჯერ (1996, 2002, 2009 წწ.) იმყოფებოდა წმინდა ეკატერინეს მონასტერში სინის მთაზე და არის თანაავტორი (ზაზა ალექსიძესთან, ლილი ხევსურიანთან და მიხეილ ქავთარიასთან ერთად) სინის ახლადაღმოჩენილ ხელნაწერთა სამენოვანი კატალოგისა, რომელიც ათენში 2005 წელს გამოქვეყნდა. მისივე ნათარგმნია კატალოგის მთლიანი ინგლისური ტექსტი.

აქტიურ მონაწილეობას იღებდა შვეიცარიულ-ქართული პროექტის — იაკობის ჟამის წირვის ქართული თარგმანის უძველესი ტექსტის და ბელგიურ-ქართული პროექტის — გრიგოლ ნაზიანზელის თხზულებათა ქართული თარგმანების განხორციელებაში. მისი რედაქტორობით ბიბლიოგრაფიულ იშვიათობად აღიარებული აკაკი შანიძის „ხალხური პოეზია“ ხელმეორედ გამოიცა.

1951 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია თემაზე: „ფარინგალური ბგერები ძველ ებრაულ ენაში“, ხოლო 1974 წელს სადოქტორო დისერტაცია თემაზე: „ფსალმუნთა წიგნის ძველი ქართული თარგმანები“, რომელიც 1979 წელს წიგნად გამოქვეყნდა.

მზექალა შანიძე მონაწილეა სამეცნიერო კონფერენციებისა: 1996 — საერთაშორისო ლინგვისტური სემინარი (ბერგენი); 1999 — ლინგვისტიკის ისტორიის საერთაშორისო კონგრესი (პარიზი).

1990–91 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის პირველი მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრი საქართველოს სსრ კომუნისტური პარტიიდან, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).

ჯილდოები
მზექალა შანიძეს მიღებული აქვს ივანე ჯავახიშვილის სახელობის მედალი (1986), შრომის ვეტერანის მედალი (1987), აკაკი შანიძის სახელობის პრემია (1990); ღირსების ორდენი (1996, 2015), ივანე ჯავახიშვილის სახელობის პრემია (2010), შოთა რუსთაველის სახელობის პრემია (2013), ივანე ჯავახიშვილის სახელობის მედალი (2016), საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის საპატიო სიგელი ფილოლოგიის დარგში სამეცნიერო მიღწევებისათვის გაეროს მიერ დაარსებული მეცნიერ ქალთა საერთაშორისო დღესთან დაკავშირებით (2017), ექვთიმე თაყაიშვილის სახელობის საქართველოს საისტორიო საზოგადოების საპატიო სიგელი (2018), ქაქუცა ჩოლოყაშვილის სახელობის ბრწყინვალების ორდენი (2019).

2021 წელს თამარ მეფის ორდენი „ქართველოლოგიის განვითარებაში, ძველი და ახალი ქართული ენისა და ლიტერატურის, საქართველოს ისტორიის, ქართული კულტურული მემკვიდრეობის კვლევაში შეტანილი განსაკუთრებული პირადი წვლილისა და გამორჩეული საზოგადოებრივი მოღვაწეობისათვის“. 2024 წელს მიენიჭა ილიას მედალი, „მარად და ყველაგან, საქართველო, მე ვარ შენთანა“ (საგურამოს პრემიის ფარგლებში), ქართული კულტურისა და სულიერების წინაშე განსაკუთრებული დამსახურებისათვის.