იოსებ მჭედლიშვილი (პოეტი)

იოსებ მჭედლიშვილი (დ. 20 აპრილი/1 ივლისი, 1888 — გ. 16 თებერვალი, 1950) — პოეტი, მწერალი, დრამატურგი და მომღერალი. მოღვაწეობდა 1910—1930-იან წლებში. საქართველოში ბოლშევიკების შემოსვლის პირველი წლების მნიშვნელოვანი მატიანეა მისი ჩანაწერები - „იოსებ მჭედლიშვილის დღიური: 1924—1941“. ეს დღიური 2014 წელს, საქართველოს ლიტერატურის სახელმწიფო მუზეუმის მიერ გამოიცა.
ბიოგრაფია
ბავშვობა და განათლება
იოსებ მჭედლიშვილი 1888 წლის 20 აპრილს, კაკაბეთელი გლეხის, სოლომონ ისაკის ძე მჭედლიშვილისა და მისი მეუღლის, სოფიოს ოჯახში დაიბადა. იოსების დედა, პატარძეულელი, ვინმე ენაგელის ასული ყოფილიყო.

ილია ჭავჭავაძის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ შედგენულ ვებსაიტზე მოცემულია ინფორმაცია, რომ 1897 წელს იოსებ მჭედლიშვილი ალექსანდრე კავსაძის ხოროში, წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების დასახმარებლად გამართულ კონცერტზე, ოპერის თეატრში, მღეროდა. მიუხედავად იმისა, რომ შეუძლებელი არაა რომ ამ ხოროში (ამ დროისათვის 9 წლის) იოსებსაც ემღერა, სავარაუდოდ, გაზეთში ნახსენებ მჭედლიშვილში („...ყარაშვილი და საერო ხორო, კავსაძისა და მჭედლიშვილისა.“) იგულისხმება არა იოსებ, არამედ ივანე ესტატეს ძე მჭედლიშვილი, მომღერალი, მწერალი და მსახიობი.

15-16 წლის პოეტი პირველად გაიცნობს იაკობ გოგებაშვილს, და ამ შეხვედრასთან დაკავშირებული მოგონებაც აქვს, რომელიც მოგვითხრობს თუ როგორ ჩაასწორა გრამატიკული შეცდომები ახალგაზრდა ყმაწვილმა ცნობილი საზოგადო მოღვაწის წიგნ „ბუნების კარში“.

სათავადაზნაურო გიმნაზიაში ჩარიცხული მწერალი 1908 წელს აარსებს ჟურნალ „მოწაფეს“, რომლის პირველივე გამოცემაც აკაკი წერეთლის იუბილეს ეძღვნება.

მჭედლიშვილს გიმნაზია არ დაუსრულებია. მან, თანასკოლელებთან ერთად, არალეგალური პოლიტიკური წრე დააარსა, რომლის ერთ-ერთი წევრის მიერ ამ დაჯგუფების მხილებას იოსების 1912 წელს, მეშვიდე კლასიდან გარიცხვა მოჰყვა. ამ პერიოდში მჭედლიშვილი უკვე წლებია რაც ჟურნალ-გაზეთებში ლექსებსა და მოთხრობებს ბეჭდავს. მისი დებიუტი 1906 წელს, გაზეთ „ზარში“, ლექსით „არ შედრკებით“, შედგა, და 1907 წლიდან თანამშრომლობს თითქმის ყველა ლიტერატურულ გამოცემასთან, უფრო აქტიურად - ვალერიან გუნიას „ნიშადურთან“. წერს პუბლიცისტურ წერილებს, პოემებს, ლექსებს, პიესებსა და მოთხრობებს.
მოსკოვი
გიმნაზიიდან გარიცხვის შემდეგ, 1914 წელს, იოსებ მჭედლიშვილი ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას უერთდება. ამ ორგანიზაციის მეშვეობით, მოგვიანებით, 1917 წელს, იბეჭდება მისი წიგნი - „მწყემსის წერილები“. 1914 წელსვე წერს საკმაოდ სკანდალურ პიესას, „ანგელოსთა აჯანყება“, რის გამოც მას ანათემას გადასცემენ და ეკლესიიდან დაითხოვენ. მოსკოვში უმეგობრდება დიმიტრი არაყიშვილსა და ტიციან ტაბიძეს.

იოსებ მჭედლიშვილი აქტიურ ცხოვრებას ეწევა პირველი რესპუბლიკის არსებობისას; ერთვება მრავალ ღონისძიებასა თუ კვლევაში.

1921 წლის 26 თებერვალს, საქართველოში ბოლშევიკთა ხელისუფლების დამყარების მეორე დღეს, ომში დაღუპული იუნკერებისადმი მიძღვნილ სამგლოვიარო პროცესიაზე, იოსებ მჭედლიშვილი კითხულობს ლექსს (მოცემულია მხოლოდ ამონარიდი):
„პირზე ღიმილი შერჩათ იმ გმირებს,
სამშობლოსათვის რომ დაწვნენ ველად,

და გაზაფხული უკოცნით პირებს
იმათ საფლავებს უკანასკნელად!...“
მჭედლიშვილს მაშინვე აპატიმრებენ. ამ ფაქტის გამო მას, ხშირად, ფორმალურად, პირველ რეპრესირებულ მწერლად მიიჩნევენ. პოეტს იმავე დღეს, შალვა ნუცუბიძის ჩარევით ათავისუფლებენ.
1921 წლის შემდეგ
1924 წლის 1 თებერვალს დაწყებული დღიურის პირველივე ჩანაწერში, მწერალი ამბობს, რომ არსებობდა კიდევ ერთი, უფრო ადრეული პერიოდის დღიური, რომელში წერაც მან ნახევარი წლის წინ შეწყვიტა:
„დიდი ხანია... მგონი, რომ ნახევარ წელზე მეტი, რაც დღიურის წერას თავი გავანებე.“ - გვ. 1; 1924 წლის მეორე ნახევარში მას მეორედ აპატიმრებენ და მეტეხის ციხეში იხდის სასჯელს.

1924 წელს იბეჭდება პოეტის „თქმულება შოთა რუსთაველზე“ — დიმიტრი არაყიშვილის ოპერის ლიბრეტოს გალექსილი ვერსია. 1924-25 წლებში ის აქტიურად თარგმნის არაყიშვილის რომანსებს რუსულიდან.

1930-1940-იანი წლები
1930-იან წლებში მჭედლიშვილი აქტიურად თანამშრომლობდა ივანე ჯავახიშვილთან. ის იხსენიება 1934 წელს გამოცემული წიგნის, „საქართველოს ეკონომიური ისტორია, ტომი“, შესავალში, როგორც წიგნში აღნიშნული სანდო მასალების მომძიებელი. აგრეთვე ჩნდება ჯავახიშვილის მეორე ნაშრომში, „ქართული მუსიკის ისტორიის ძირითადი საკითხები“ (1938 წ.).

1941 წელს აქვეყნებს პიესა „ოიანა-ბუიანას“, რომლის დაწერაც მას ჯერ კიდევ კოტე მარჯანიშვილმა ურჩია, როდესაც ორივე მათგანი კახეთში, ხალხური დღესასწაულების შესასწავლად მოწყობილ ექსპედიციაში იმყოფებოდა.
გარდაცვალება
იოსებ მჭედლიშვილი 1950 წელს, 16 თებერვალს, ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ, 61 წლის ასაკში გარდაიცვალა. დაკრძალულია ვაკის პანთეონში.