გიიომ დიუშენი

გიიომ ბენჟამინ ამან დიუშენი (; დ. 17 სექტემბერი, 1806, ბულონ-სიურ-მერი — გ. 15 სექტემბერი, 1875, პარიზი) — ფრანგი ნევროლოგი, რომელმაც აღადგინა ლუიჯი გალვანის კვლევა და მნიშვნელოვნად განავითარა ელექტროფიზიოლოგიის მეცნიერება. თანამედროვე ნევროლოგიის ერა განვითარდა დიუშენის ნერვული გზების გაგებისა და მისი დიაგნოსტიკური ინოვაციების წყალობით, მათ შორის ღრმა ქსოვილების ბიოფსიით, ნერვული გამტარობის ტესტებით და კლინიკური ფოტოგრაფიით. საქმიანობის ეს არაჩვეულებრივი დიაპაზონი (ძირითადად სალპეტრიერის კლინიკაში) მიღწეული იქნა პრობლემური პირადი ცხოვრებისა და ზოგადად გულგრილი სამედიცინო და სამეცნიერო დაწესებულების ფონზე.

ნევროლოგია საფრანგეთში დიუშენამდე არ არსებობდა და მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი სამედიცინო ისტორიკოსი ჟან მარტენ შარკოს ამ დისციპლინის მამად მიიჩნევს, შარკო დიუშენის წინაშე დიდად იყო დავალებული და ხშირად მას „ნევროლოგიის ჩემს მაგისტრად“ (ნევროლოგიის დარგში) მოიხსენიებდა. ის თვლიდა, რომ მას შეეძლო „იდეალიზებული ნატურალიზმის“ დაკვირვება და აღბეჭდვა ბერძნულ ხელოვნებაში დაფიქსირებული მსგავსი (და გაუმჯობესებულიც კი) გზით. სწორედ ამ ცნებების დასახასიათებლად და მეცნიერულად ჩამოყალიბებას ცდილობდა ის თავისი ექსპერიმენტებითა და ფოტოგრაფიით, რამაც განაპირობა 1862 წელს „ადამიანის ფიზიონომიის მექანიზმის“ გამოქვეყნება (ასევე სახელწოდებით „ვნებების გამოხატვის ელექტროფიზიოლოგიური ანალიზი, რომელიც გამოიყენება პლასტიკური ხელოვნების პრაქტიკაში“. ფრანგულად: , - ' ), რომელიც ამჟამად ზოგადად ითარგმნება, როგორც „ადამიანის სახის გამომეტყველების მექანიზმი“. ნაშრომი შედგება ტექსტის მოცულობისგან, რომელიც დაყოფილია სამ ნაწილად: ზოგადი მოსაზრებები, სამეცნიერო ნაწილი და ესთეტიკური ნაწილი.
ამ ნაწილებს თან ახლდა ფოტოგრაფიული ფირფიტების ატლასი. დიუშენი, რომელიც თვლიდა, რომ ის იკვლევდა სახის ნიშნების ღვთისგან ბოძებულ ენას.

დიუშენი განსაზღვრავს ადამიანის სახის ფუნდამენტურ გამომსახველობით ჟესტებს და თითოეულ მათგანს კონკრეტული სახის კუნთთან ან კუნთების ჯგუფთან აკავშირებს. ის ცამეტ პირველად ემოციას გამოყოფს, რომელთა გამოხატვას ერთი ან ორი კუნთი აკონტროლებს. ის ასევე გამოყოფს ზუსტ შეკუმშვებს, რომლებიც თითოეულ გამომეტყველებას იწვევს და მათ ორ კატეგორიად ყოფს: ნაწილობრივ და კომბინირებულად. სახის კუნთების სტიმულირებისა და პაციენტების ამ „იდეალიზებული“ გამომეტყველების დასაფიქსირებლად, დიუშენი ფარადულ შოკს იყენებდა სახის სხვადასხვა კუნთების ზედაპირზე დაჭერილი ელექტრიფიცირებული ლითონის ზონდების მეშვეობით.

დიუშენი დარწმუნებული იყო, რომ მისი პათოგნომური ექსპერიმენტების ჭეშმარიტების ეფექტურად გადმოცემა მხოლოდ ფოტოგრაფიით შეიძლებოდა, რადგან სუბიექტის გამომეტყველება ძალიან წარმავალი იყო მათი დახატვის ან დახატვისთვის. „მხოლოდ ფოტოგრაფიას,“ წერს ის, „ისეთივე ჭეშმარიტი, როგორც სარკე, შეეძლო ასეთი სასურველი სრულყოფილების მიღწევა“. ის მუშაობდა ნიჭიერ, ახალგაზრდა ფოტოგრაფთან, ადრიენ ტურნაშონთან (ფელიქს ნადარის ძმა) და ასევე დამოუკიდებლად ისწავლა ეს ხელოვნება, რათა თავისი ექსპერიმენტები დოკუმენტირებულიყო. ხელოვნების ისტორიის თვალსაზრისით, „ადამიანის ფიზიონომიის მექანიზმი“ იყო პირველი პუბლიკაცია ადამიანის ემოციების გამოხატვის შესახებ, რომელიც რეალური ფოტოებით იყო ილუსტრირებული. ფოტოგრაფია ახლახან გამოიგონეს და არსებობდა ფართოდ გავრცელებული მოსაზრება, რომ ეს იყო საშუალება, რომელსაც შეეძლო ნებისმიერი სიტუაციის სიმართლის აღბეჭდვა ისე, როგორც სხვა საშუალებებს არ შეეძლოთ.

დიუშენი სამეცნიერო განყოფილებაში იყენებდა ექვს ცოცხალ მოდელს, რომელთაგან ყველა, ერთის გარდა, მისი პაციენტები იყვნენ. თუმცა, მისი მთავარი მოდელი იყო „მოხუცი, უკბილო კაცი გამხდარი სახით, რომლის ნაკვთებიც, აბსოლუტურად უშნო რომ არ ყოფილიყო, ჩვეულებრივ ტრივიალურობას უახლოვდებოდა“. თავისი ექსპერიმენტებით, დიუშენი ცდილობდა აღებეჭდა სწორედ ის „პირობები, რომლებიც ესთეტიურად ქმნის სილამაზეს“. მან ეს გაიმეორა წიგნის ესთეტიკურ განყოფილებაში, სადაც ისაუბრა „სილამაზის პირობების: ფორმის სილამაზის, რომელიც დაკავშირებულია სახის გამომეტყველების, პოზისა და ჟესტის სიზუსტესთან“ გამოსახვაზე. დიუშენი ამ სახის გამომეტყველებებს „სულის ტანვარჯიშს“ უწოდებდა. მან მოხუცი კაცის გამოყენების კრიტიკას უპასუხა იმით, რომ „ყველა სახე შეიძლება სულიერად ლამაზი გახდეს მისი ემოციების ზუსტი გადმოცემით“ ამ ფირფიტებისთვის დიუშენმა გამოიყენა ნაწილობრივ უსინათლო ახალგაზრდა ქალი, რომელიც, მისი თქმით, „შეეჩვია ამ დამუშავების უსიამოვნო შეგრძნებას...“. როგორც სამეცნიერო განყოფილების ბევრ ფირფიტაში, ეს მოდელიც ფარადულად იყო სტიმულირებული, რათა მისი სახის ორივე მხარეს განსხვავებული გამომეტყველება გამოეწვია. დიუშენი გვირჩევდა, რომ სახის ორივე მხარის ერთდროულად ყურება მხოლოდ „უბრალო გრიმასს“ გამოავლენდა და მკითხველს მოუწოდებდა, თითოეული მხარე ცალ-ცალკე და ყურადღებით შეესწავლა.

დიუშენის ექსპერიმენტები „მექანიზმის“ ესთეტიკური ნაწილისთვის მოიცავდა სპექტაკლისა და ნარატივების გამოყენებას, რომლებზეც შესაძლოა გავლენა მოეხდინა იმ პერიოდის პანტომიმაში არსებულ ჟესტებსა და პოზებს. იგი თვლიდა, რომ მხოლოდ ელექტროშოკით და ჟესტებითა და დამხმარე სიმბოლოებით დახვეწილად აგებული თეატრალური პიესების გარემოში შეძლებდა მას ერთგულად აესახა კონფლიქტური ემოციებისა და ამბივალენტური განწყობების შედეგად წარმოქმნილი რთული კომბინაციური გამომეტყველება. ეს მელოდრამატული ტაბლოები მოიცავს მონაზონს „უკიდურესად მწუხარე ლოცვაში“, რომელიც განიცდის „ქალწულებრივი სიწმინდის წმინდა ტრანსფორმაციებს“; დედას, რომელიც გრძნობს როგორც ტკივილს, ასევე სიხარულს, როდესაც ბავშვის საწოლზეა დახრილი; შიშველმხრებიან კოკეტს, რომელიც ერთდროულად შეურაცხყოფილი, ამპარტავანი და დამცინავია; და ლედი მაკბეტის სამ სცენას, რომლებიც გამოხატავენ „სიძულვილის, ეჭვიანობის, სასტიკი ინსტინქტების აგრესიულ და ბოროტ ვნებებს“, რომლებიც სხვადასხვა ხარისხით არის მოდულირებული შვილობრივი ღვთისმოსაობის საპირისპირო გრძნობებით. პათოგნომური ეფექტის ეს თეატრი დომინირებს „მეკანიზმის“ ესთეტიკურ ნაწილში.

სილამაზე და სიმართლე
სახის კუნთების ადგილმდებარეობის დასადგენად და იდენტიფიცირებისთვის, დიუშენი დიდწილად ეყრდნობოდა ჩარლზ ბელის ნამუშევრებს, რომელიც თავის კვლევებში ფსიქიატრიულ პაციენტებსაც იყენებდა. შესაძლოა, დიუშენი თავს არიდებდა შეშლილების „ვნებების“ გადაღებას იმ დროს არსებული ტექნიკური პრობლემების გამო; თუმცა, უფრო სავარაუდოა, რომ ის ამას ესთეტიკური მიზეზების გამო აკეთებდა - რომ შეშლილების გამომეტყველებას სოციალურად მისაღებად არ მიიჩნევდა. ჩარლზ ბელის ნაწერებში ასევე აისახა ინსტინქტური ზიზღი ფსიქიკურად დაავადებულების მიმართ.

ბუნების ზუსტი იმიტაცია დიუშენისთვის ნებისმიერი ეპოქის საუკეთესო ხელოვნების აუცილებელი პირობა იყო და მიუხედავად იმისა, რომ ის აქებდა ძველ ბერძენ მოქანდაკეებს სილამაზის იდეალის უდავოდ მიღწევისთვის, მაინც აკრიტიკებდა მათ ანატომიური შეცდომებისა და ემოციებისადმი ყურადღების უგულებელყოფის გამო. ამგვარად, მაგალითად, სამეცნიერო ნაწილის ბოლოს, დიუშენი „ასწორებს“ სამი ფართოდ პატივცემული კლასიკური ბერძნული ან რომაული სიძველეების გამომეტყველებას: დიუშენი ამტკიცებს, რომ ამ სახის გამომეტყველებიდან არცერთი არ შეესაბამება ბუნებას, როგორც ეს მისი ელექტროფიზიოლოგიური კვლევის შედეგად გამოვლინდა.

დიუშენის გავლენა
დარვინის „ემოციების გამოხატვა ადამიანსა და ცხოველებში“, რომელიც ნაწილობრივ დაიწერა სერ ჩარლზ ბელის თეოლოგიურად დოქტრინული ფიზიონომიის უარყოფის სახით, გამოიცა 1872 წელს. ეს წიგნი ავითარებდა დარვინის ბუნებრივი გადარჩევის ევოლუციის თეორიას და ფოკუსირებული იყო ადამიანის ქცევის გენეტიკურ ასპექტებზე. დარვინის ტექსტში შედიოდა დიუშენის ფოტოებიდან აღებული ილუსტრაციები, ხოლო დარვინი და დიუშენი მოკლედ მიმოწერდნენ. ასევე აღსანიშნავია, რომ დარვინმა დიუშენის წიგნის თავისი ეგზემპლარი ბრიტანელ ფსიქიატრს ჯეიმზ კრაიტონ-ბრაუნს 1869 წელს ათხოვა, რომ კრაიტონ-ბრაუნმა, როგორც ჩანს, წიგნი დაახლოებით ერთი წლის განმავლობაში დაკარგა და რომ 1872 წელს კრაიტონ-ბრაუნმა სერ დევიდ ფერიე თავის ფსიქიკური ჯანმრთელობის ლაბორატორიაში მიიწვია, რათა ჩაეტარებინათ ექსპერიმენტები, რომლებიც ტვინის მოტორული ცენტრების ელექტრულ სტიმულაციას ეხებოდა.

დიუშენის ყველაზე ცნობილი სტუდენტი იყო ჟან მარტენ შარკო, რომელიც 1862 წელს სალპეტრიერის ფსიქიკური ჯანმრთელობის თავშესაფრის დირექტორი გახდა. მან დიუშენის ფოტოგრაფიული ექსპერიმენტების პროცედურა აითვისა და ასევე თვლიდა, რომ სიმართლის მიღწევა პირდაპირი დაკვირვებით იყო შესაძლებელი. მან ფსიქიკური ჯანმრთელობის თავშესაფარში ერთ-ერთ საგამოცდო ოთახსაც კი თავისი მასწავლებლის სახელი დაარქვა. დიუშენის მსგავსად, შარკოც ცდილობდა პაციენტების ჟესტებისა და გამომეტყველების აღრიცხვას, რადგან თვლიდა, რომ ისინი აბსოლუტურ, მექანისტურ კანონებს ექვემდებარებოდნენ. თუმცა, დიუშენისგან განსხვავებით, რომელიც თავის ექსპერიმენტებს მხოლოდ ჯანმრთელი ადამიანების სფეროთი ზღუდავდა, შარკო თითქმის ექსკლუზიურად ტრავმირებული პაციენტების - „ისტერიკების“ - გამომეტყველების ფოტოგრაფიით იყო დაინტერესებული. ის ასევე ცნობილია იმით, რომ საზოგადოებას ამ ემოციური გამოვლინებების ხილვის საშუალებას აძლევდა თავისი ცნობილი ყოველკვირეული „ვნებების თეატრის“ დაარსებით, რათა იმდროინდელი მოდური საზოგადოება შეშლილების გამოხატვის ხილვის საშუალება მიეცა. ამან დიდი შთაგონება მისცა პოპულარულ კულტურას, მათ შორის გრან-გინიოლის თეატრს, რომელიც 1897 წელს გაიხსნა და რომელშიც ალფრედ ბინემ არაერთი წვლილი შეიტანა. ზიგმუნდ ფროიდმა, რომელიც შარკოს კლინიკურ დემონსტრაციებს 1885 წელს დაესწრო, თავისი ცხოვრებისეული ნაშრომის, ფსიქოანალიზის საფუძველი ჩაუყარა შარკოს ჰიპნოზისა და ისტერიის შესახებ ნევროლოგიური ლექციების თანაგრძნობით დეკონსტრუქციით.

1981 წელს თანამედროვე აუდიტორიამ დიუშენის „ადამიანის ფიზიონომიის მექანიზმი“ ნახა, როდესაც წიგნი და მისი ფოტოები - ფრენოლოგიისა და ევოლუციური თეორიის ილუსტრაციებთან ერთად - ეკრანზე გამოვიდა ჯონ ფაულზის რომანის „ფრანგი ლეიტენანტის ქალი“ კინოვერსიაში. იქ მთავარი გმირი, ჩარლზ სმიტსონი, ახალგაზრდა მეცნიერი, რომელიც „თავისი დროის მამაკაცების უმეტესობის მსგავსად, ჯერ კიდევ ლავატერის ფიზიონომიის გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა“, ცდილობდა გაუცხოებული ქალის ნამდვილი ხასიათი მისი გამომეტყველებიდან განემარტა.

შესაძლოა, დიუშენის წვლილი ხელოვნებასა და მეცნიერებაში ყველაზე უკეთ გავიგოთ რობერტ სობიეშეკის წიგნში „ნაჭუჭში მოქცეული მოჩვენება“.