iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
უნაბი

უნაბი (ლათ. ) — მცენარეთა გვარი ხეჭრელისებრთა ოჯახისა. გვარში დაახლოებით 40 სახეობაა. გავრცელებულია აზიის, აფრიკის და ავსტრალიის ტროპიკულ და სუბტროპიკულ რაიონებში. ყველაზე ცნობილია უნაბის ერთ-ერთი სახეობა, რომელსაც „იუბას“ (ლათ. ) უწოდებენ. დიდი ხეებია, სიმაღლით 15 მ-მდე, ცოცლობენ 300 წლამდე. აქვს კვერცხისებრი, ოვალური ან ლანცეტა ფოთოლი, ორსქესიანი, ჯვარედინმტვერია ყვავილი. ყვავილობს მაისში, რაც 1,5—2 თვეს გრძელდება.

9 მ სიმაღლის დატოტვილი ბუჩქი ან ხეა დაკუთხულ-დაბრეცილი ყლორტებით, რომლებზეც 3 სმ-მდე სიგრძის გრძლად წაწვეტებული ეკლებია განლაგებული. ქერქი ღეროზე მუქი მოშავოა, ყლორტებზე კი მოყავისფრო. ფოთლები განიერი ლანცეტა ან კვერცხირსებრი, ზემოდან მბრწყინავი, ქვემოდან ბაცი, კიდეწვრილ-ხერხისებრდაკბილული, არათანაბარგვერდებიანი, მეტად მოკლე ყუნწიანი, წვრილ ყლორტებზე ორმწკრიივადაა განლაგებული. ხუთწვერიანი პატარა ყვითელი ყვავილები სამ-სამ ყვავილიან მჭიდრო თანაყვავილედებად შეჯგუფული ფოთლების უბეებშია განლაგებული. ჯვარედინმტვერია ყვავილი. ყვავილობს მაისში, რაც 1,5—2 თვეს გრძელდება. ნაყოფი კურკიანაა, რბილობი — სქელი, ფერად ღია მწვანე ან თეთრი. ნაყოფს იძლევა მე-3—მე-4 წელს. საქართველოში მსხვილნაყოფა უნაბის ცნობილი ჯიშებია ტა-იან-ძაო და ლი, რომლებიც 1930 წელს შემოიტანეს კალიფორნიიდან. ამჟამად ამ ჯიშების გასამრავლებლად სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობა მიმდინარეობს. ნაყოფი მრგვალი ან მოგრძო ოვალური ფორმის მბრწყინავკანიანია, მუქი-მოწითალო ან მოყავისფრო, ხორციანია, სიგრძით 4 სმ-მდე, დიამეტრით 2,5 სმ-მდე, წონით 45 გ-მდე, კურკა ქვისებრია.

ქიმიური შემადგენლობა
ნაყოფის მშრალ რბილობში არის 40%-მდე ნახშირწყლები, 5%-მეტი პროტეინი, 1,5% ქარვის და ვაშლის მჟავები, 5,8%-მდე – პექტინოვანი ნივთიერებები, 2%-ზე მეტი ფისები, 1,2% მთრიმლავი ნივთიერებები. ნაყოფები ძალიან მდიდარია ვიტამინებით ( 1100 მგ.%-მდე, 100 მგ.%-მდე). ფოთლები აგრეთვე შეიცავს დიდი რაოდენობით ასკორბინის მჟავას.

გამოყენება
იყენებენ ნედლად, კომპოტის, პასტილისა და მურაბის დასამზადებლად, მომჭნარი, გამხმარი და კონსერვირებული სახით, იყენებენ საკონდიტრო ნაწარმოებში და სასმელებში. უძველესი დროიდან გამოიყენება ხალხურ მედიცინაში როგორც მსუბუქი სასაქმებელი, ამოსახველებელი, მატონიზირებელი და შარდმდენი საშუალება. ფოთლებს გააჩნია მაანესთეზირებელი თვისებები (მათი დაღეჭვისას იკარგება სიტკბოს, სიმწარის და ა.შ. შეგრძნება). გამოიყენება აგრეთვე ვიტამინური ჩაის დასამზადებლად.

ჯიშები და სახეობები
შედგება 40 სახეობისაგან:
ხურმა

ხურმა — მცენარეთა გვარი აბანოზისებრთა ოჯახისა. სუბტროპიკული და ტროპიკული ხეები და ბუჩქებია.

ცნობილია 200-მდე სახეობა; ყოფილ სსრკ-ს ტერიტორიაზე — 3: იაპონური, კავკასიური და ვირგინიული ხურმა. მათგან ბუნებრივად იზრდება მხოლოდ ჩვეულებრივი, ანუ კავკასიური ხურმა ('); მაღალი ხეა. მისი ნაყოფი პირველად მოყვითალო-მოწითალო და მწკლარტეა. მწიფეს მოშავო-მურა და ლურჯი ელფერი გადაკრავს, სიმწკლარტე აღარ აქვს.

ჩვენში უფრო დასავლეთ საქართველოს ტყეებში იზრდება. იყენებენ საძირედ. ვირგინიული ხურმის (') სამშობლოა ჩრდილოეთ ამერიკის ცენტრალური ნაწილი. იაპონური, ანუ აღმოსავლური ხურმის (') სამშობლოა ჩინეთი, გავრცელებულია იაპონიაშიც.

საქართველოში იაპონური ხურმა დაახლოებით 100 წლის წინათ შემოიტანეს და გავრცელდა დასავლეთ საქართველოში, კახეთისა და ქართლის ზოგიერთ რაიონში. ნაყოფი შეიცავს 25% შაქარს (ჩირი 60%-მდე), ვიტამინებს. იაპონური ხურმის ჯიშები დაყოფილია 3 ჯგუფად: ტკბილი, ნახევრად ტკბილი და მწკლარტე.
ორკბილა

ორკბილა — ერთ- ან მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარი რთულყვავილოვანთა ოჯახისა. აერთიანებს 200-ზე მეტ სახეობას. გავრცელებულია მთელ დედამიწაზე, სახეობათა მეტი წილი კი — ამერიკაში. საქართველოში იზრდება მხოლოდ 3; მათგან გზადმოყოლილია ჩრდილოეთ ამერიკიდან და გვხვდება რუდერალურ ადგილებზე ზღვისპირა ზოლში. -ს იყენებენ ხალხურ მედიცინაში. მისი ღეროსა და ფოთლებისაგან იღებენ ყვითელ საღებავს შალეულის შესაღებად. იზრდება ზღვისპირა ზოლში და მთისწინებზე ჭაობიან და ტენიან ადგილებში, ზოგჯერ ბაღ-ბოსტნის სარეველაა.

სიმაღლით 15-60 სმ, იშვიათად 100 სმ-მდე. მას ძლიერ დატოტვილი მთავარძარღვა ფესვთა სისტემა აქვს, ღერო სწორმდგომია. შიშველი ფოთლები ღეროზე მოპირისპირედაა განლაგებული, მუქი მწვანეა, მოკლე ყუნწებით. ყუნწის ძირები ერთმანეთთანაა შეზრდილი, ფოთლის კიდეებდაკბილულია, ყვავილების კალათები ტოტების ბოლოებზეა მოთავსებული, კალათის საბურველი ორრიგაა. მისი გარეთა ფოთლები მწვანეა, მოგრძო, შიდა რიგის – მორუხო-ყვითელი, ოვალურია. ყვავილები მილისებრია, ორსქესიანი, ყვითელი ფერის თესლი სოლისებრია ორი ხორკლიანი კბილით, ამ ხორკლებით იგი ადვილად ემაგრება ცხოველების ბეწვს, ადამიანის ტანსაცმელს და ადვილად ვრცელდება.

ქიმიური შემადგენლობა
შეიცავს ეთერზეთს, ვიტამინ -ს, მთრიმლავ ნივთიერებებს.

გამოყენება
ორკბილა ფართოდ გამოიყენება სურავანდის, ტუბერკულოზის დროს, ოფლ, შარდ და ნაღველმდენ საშუალების სახით. ორკბილის ნაყენი კარგი გარეგანი საშუალებაა ეგზემის, ჭრილობების, წყლულების, ციებ-ცხელების დროს.
ღოლო

ღოლო — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე. აქვს დატოტვილი ფესვი და პირდაპირმდგომი ღერო 1,5-2,0 მ. სიმაღლის. 15-25 სმ სიგრძის ფოთლები ღეროს ქვედა ნაწილში სამკუთხა-კვერცხისებრია, გულისებრ ღრმად ამოჭრილი ფუძით და კიდეებში ტალღისებრი დაკბილვით. ყვავილები რგოლურადაა განლაგებული და კენწრული საგველას სახითაა შეკრებილი, ნაყოფი ღია-ყავისფერია, კვერცხისებრი კონფიგურაციისია და სამკუთხა.

ქიმიური შემადგენლობა
შეიცავს კატექინებსა და ლეიკოანტიციანებს.

გამოყენება
ღოლოს ფესვების და ნაყოფების გამონახარშს იყენებენ ფილტვების ტუბერკულოზის, დიზენტერიის და ნაწლავების დაავადებისას, ნედლი დაბეგვილი ფესვები რძის ნაღებთან ნარევში გამოიყენება სხვადასხვა გამონაყრებისა და ქავილების დროს. ფესვების ნაყენი ძმარზე კარგი საშუალებაა სარსველის დროს დაზელვისათვის, უკანასკნელ დროს ღოლოს ფესვებიდან გამოყოფილ ექსტრაქტს წარმატებით იყენებენ სიმსივნური წამონაქმნების წინააღმდეგ სამკურნალოდ.
ჯვრის უღელტეხილი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ჯვრის უღელტეხილი შეიძლება აღნიშნავდეს:

ჯვრის უღელტეხილი – უღელტეხილი კავკასიონის მთავარ ქედზე, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში;
ჯვრის უღელტეხილი – უღელტეხილი ლეჩხუმის ქედზე, ცაგერისა და ლენტეხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე;
ჯვრის უღელტეხილი – უღელტეხილი კაპრების სერის ქედზე, საჩხერის მუნიციპალიტეტში.
ჯვრის უღელტეხილი

ჯვრის უღელტეხილი, ხევისყელი — უღელტეხილი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ხევის კავკასიონის მთავარ ქედზე. მდინარეების ბიდარისა (თერგის მარჯვენა შენაკადი) და მთიულეთის არაგვის წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2379 მ. მასზე გადის საქართველოს სამხედრო გზა. აგებულია მეოთხეული ეფუზივებითა და ინტრუზიული დიაბაზებით. უღელტეხილის მიდამოებში სუბალპური და ალპური ლანდშაფტებია. სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე მოწყობილია გუდაურის ზამთრის სპორტული-გამაჯანსაღებელი კომპლექსი.

როგორც ცნობილია, ჯვრის უღელტეხილს აგებენ ახალგაზრდა ვულკანური ქანები, რომლებიც აქ გაჩნდენ პატარა მეფისკალოდან ლავების ამოღვრის შემდეგ. ამოღვრილმა ლავებმა წარმოშვა ნაკადი ჯვრის უღელტეხილისაკენ. ლავურმა ნაკადმა ამოავსო იმ ძველი მდინარის ხეობა. ლავების ამოღვრამდე ჯვრის უღელტეხილის სიმაღლე დაახლოებით 2000 მ-ზე ცოტა მეტი უნდა ყოფილიყო (ლავის ნაკადის სისქე 360 მ). ლავის ნაკადმა უღელტეხილის სიმაღლე მნიშვნელოვნად გაზარდა. შემდეგში, ჯვრის უღელტეხილის თანამედროვე სახის გამომუშავებაში, მყინვარებმა უდავოდ დიდი როლი ითამაშეს.

„ჯვრის უღელტეხილი“ წყაროებში ცნობილია აგრეთვე ჯვართაყელისა და გუდაურის უღელტეხილის სახელით.
გუდასტვირი

გუდასტვირი, გუდა-სტვირი — ქართული ხალხური ჩასაბერი საკრავი. საქართველოში გავრცელებულია მისი რამდენიმე სახეობა: ქართლური და რაჭული გუდასტვირი, აჭარული და მესხური ჭიბონი (ჭიმონი) და ფშაური სტვირგუდა.

გუდასტვირი ორი ძირითადი ნაწილისაგან შედგება: თხის ან ცხვრის ტყავისაგან დამზადებული ჰაერის რეზერვუარის — გუდისა და სტვირისაგან. გუდას ქვემოთა მხრიდან მიმაგრებული აქვს სტვირი, ხოლო ზემოდან — ჰაერის ჩასაბერი მასრა. საკუთრივ სტვირი შედგება ნავის, დედნებისა და წივილებისაგან ნავს რბილი ხისაგან თლიან და მასში დედნებს (მილებს) სვამენ, ბოლოზე კი ხარის ან ჯიხვის რქისაგან დამზადებულ სარეზონატორო ქარახსას ამაგრებენ. დედნები მზადდება დუდგულის ან ჭერმის ხისაგან. მასზე ამოჭრილია თვლები, თავში ჩასმული აქვს წივილები. მარჯვნივ დედანს „მთქმელი“ ეწოდება, მარცხენას — „ბანი“. თვლების რაოდენობა დამოკიდებულია გუდასტვირის სახეობაზე, მაგ. ქართლური და რაჭული გუდასტვირების „მთქმელზე“ ამოჭრილია 6, „ბანზე“ კი 3 თვალი. აჭარულ ჭიბონზე 5 და 3, მესხურზე — 5 და 5, ფშავურ სტვირგუდაზე — 3 და 1. წივილებს ლერწმისაგან თლიან. ისინი გამოსცემენ საკრავის ხმას. სახალხო დღესასწაულებზე გუდასტვირის თანხლებით სრულდება მრავალი ცეკვა და სიმღერა. აჭარაში ჭიბონს ნადის დროსაც უკრავენ.
გუდაფშუტოვანი სოკოები

გუდაფშუტოვანი სოკოები — ბაზიდიუმიანი სოკოების რიგი. შეიცავს 900-მდე სახეობას. უმაღლესი მცენარეების პარაზიტებია. ავადებენ როგორც ველურ, ისე კულტურულ მცენარეებს, განსაკუთრებით მარცვლოვან კულტურებს. იწვევენ დაავადება გუდაფშუტას, რის შედეგადაც მცენარის ზოგიერთი ორგანო მთლიანად იშლება მტვრისებრ ქლამიდოსპორებად. სხვადასხვა ორგანოზე — ყვავილზე, ღეროსა და ფოთოლზე, იშვიათად ფესვზე უვითარდება. ქლამიდოსპორის გაღივების შედეგად წარმოიქმნება ბაზიდიუმი.

უსტილაგოსებრთა ოჯახის წარმომადგენლებს ოთხუჯრედიანი ბაზიდიუმი (ფრაგმობაზიდიუმი) უვითარდებად, რომელთა გვერდებზე გამონაზარდების სახით წარმოიქმნება ბაზიდიოსპორები. ტილეციასებრთა ოჯახის წარმომადგენლებს ერთუჯრედიანი ბაზიდიუმი, რომლის ძაფისებრი ბაზიდიოსპორები ვითარდება. ბაზიდიოსპორების კოპულაციის შედეგად წარმოიქმნება ორბირთვიანი უჯრედები, რომელთაგანაც მიცელიუმი ვითარდება. მხოლოდ აქედან განვითარებული მიცელიუმი აავადებს მცენარეს. დაავადება უმეტესად დიფუზიურია — სოკოს მიცელიუმი მოედება მთელ მცენარეს, სპორები კი მხოლოდ გარკვეულ ორგანოებში წარმოიქმნება.
ქაცვი (მცენარე)

ქაცვი — ხშირტოტებიანი ბუჩქოვანი მცენარეა ფშატისებრთა ოჯახიდან, სიმაღლით 1,5-3,5 მ, იშვიათად 10 მ. სიმაღლის ხეა. ფოთლები მორიგეობითია, მოკლე ყუნწებით, ხაზურ-ლანცეტა, ზემოდან მონაცისფრო-მუქი მწვანეა, ქვემოდან მოვერცხლისფრო-თეთრი. ყვავილები ორსახლიანია, სწორი ჯამისებური, უფურცლო ყვავილსაფარით.

ნაყოფი წვნიანი, პრიალა, ნარინჯისფერი, ყვითელი ან მოწითალოა, სფეროსებრი ფორმის, სხედან ძალიან მოკლე ნაყოფსამაგრზე, რომელიც სქლად ერთხმის ტოტს.

გავრცელება
ქაცვი იზრდება მდინარის ნაპირებზე, მთის ფერდობებზე, ტენიან ადგილებში, სადაც ხშირად ქმნის ძნელადმისადგომ აღმონაცენს. განსაკუთრებით ფართოდაა გავრცელებული ქაცვის მდინარეების რიონისა და ცხენისწყლის ხეობებში, სადაც შესაძლებელია მისი მასიურად დამზადება.

ქიმიური შემადგენლობა
ნაყოფები საჭმელად ვარგისია, მომჟავო, მდიდარი ვიტამინებით ანანასის სუნით. შეიცავს 3,5%-მდე შაქარს, 2,6% მჟავებს, 8% ცხიმოვან ზეთებს 300-450 მგ.% -ვიტამინს, კაროტინს, 1, 2, (ფოთლის მჟავა) და ვიტამინებს. ნაყოფში შემავალი ზეთი მიდის ჭრილობის შემხორცებელი წამლების დასამზადებლად.

გამოყენება
ხალხურ მედიცინაში ქაცვის ნაყოფებს იყენებენ როგორც ტკივილგამაყუჩებელ, კუჭის სამკურნალო და სურავანდის საწინააღმდეგო საშუალებას. გამოიყენება აგრეთვე ქაცვის ფოთლებიც. ისინი შეიცავს 230-260 მგ.% -ვიტამინს და 10%-მდე მთრიმლავ ნივთიერებებს. ნორჩი ყლორტებისა და ფოთლებისაგან იღებენ შავ, ხოლო ნაყოფებიდან – ყვითელ საღებავებს.
გუდისისწყალი

გუდისისწყალი — მდინარე საქართველოში, ერედვისა და ჯავის მუნიციპალიტეტებში, დიდი ლიახვის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს გერმუხის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2860 მეტრზე. სიგრძე 24 კმ, აუზის ფართობი 91 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზაფხულსა და ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 2,66 მ³/წმ.
გუდისის ქედი

გუდისის ქედი — ქედი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარეში. მდებარეობს კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარეების დიდი ლიახვისა და პატარა ლიახვის წყალგამყოფი. გამოეყოფა გერმუხის ქედს მანგაავცაგის მწვერვალთან. სიგრძე 32 კმ, უმაღლესი მწვერვალი ღვიდისი (2945 მ). გუდისის ქედი რკალის ფორმისაა, მიმართულია სამხრეთისაკენ. აგებულია ზედაიურული ფიქლებით, კირქვებითა და ქვიშაქვებით, ქვედაცარცული კირქვებითა და მერგელებით, სარმატული ქვიშაქვებით, თიხებითა და კონგლომერატებით. მაღალ ადგილებში ტროგებისა და მორენების სახით შემორჩენილია ძველი გამყინვარების კვალი. თხემი და ჩრდილოეთი კალთა შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით, დანარჩენ კალთაზე მუხის, რცხილის, წიფლისა და სოჭის ტყეებია.
ალკიბიადე

ალკიბიადე (დ. დაახლ. ძვ. წ. 450, ათენი ― გ. ძვ. წ. 404, ფრიგია) — ათენელი (ძველი ბერძენი) პოლიტიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე. მხედართმთავარი, პერიკლეს გაზრდილი, სოკრატეს მოწაფე. ომის შემდგომ ეტაპებზე (იგულისხმება: პელოპონესის ომი) ცენტრალურ ფიგურად პერიკლეს ნათესავი და სოკრატეს მოწაფე, ნიჭიერი ავანტიურისტი ალკიბიადე გვევლინება. მასთან უერთიერთობაში აშკარად გამოჩნდა დემოკრატიის სისუსტე. სახალხო კრება ვერ გაერკვა, ათენის დემოკრატიისთვის სპარტა უფრო სახიფათო იყო, თუ ალკიბიადე. იგი არაერთხელ დაინიშნა სარდლად, წარმატებებსაც მიაღწია, მაგრამ გაწვეულ იქნა უკან. ალკიბიადე იყო სიცილიაზე ექსპედიციის (ძვ. წ. 415 - ძვ. წ. 413) სულისჩამდგმელი. ომის მეჩვიდმეტე წელს ათენელებმა გადაწყვიტეს, დახმარებოდნენ იონიურ კოლონიას სიცილიაზე, რომელსაც სირაკუზელები ავიწროებდნენ. სირაკუზის დამარცხებით ათენს მთელ სიცილიაზე ბატონობის შესაძლებლობა ექნებოდა, რაც განუზომლად გაზრდიდა მის რესურსებს სპარტასთან დაპირისპირებაში. ექსპედიციისთვის მზადების ბოლო ეტაპზე ათენში უცნობებმა ჰერმები, ღვთაების ქანდაკებები შებღალეს. დანაშაული ალკიბიადეს დაბრალდა. მან ისურვა, სიცილიაზე გამგზავრებამდე ემართლებინა თავი, მაგრამ სასამართლო გადაიდო და ალკიბიადე მხოლოდ მას მერე გამოიწვიეს, რაც მან ჯარი სიცილიაზე გადასხა. მის ნაცვლად იქ ნიკიასი გაგზავნეს, ხოლო ალკიბიადემ ვერ გაბედა ათენში დაბრუნება, თავი სპარტას შეაფარა და ლაკედემონელებს სიცილიური ექსპედიციის ამბავიც გაუმხილა.
მურმან ლებანიძე

მურმან სილოვანის ძე ლებანიძე (დ. 14 ნოემბერი, 1922, აღსთაფა, აზერბაიჯანის სსრ — გ. 17 აგვისტო, 2002, თბილისი, საქართველო) — ქართველი პოეტი, მთარგმნელი, ესეისტი. რუსთაველის პრემიის ლაურეატი (1973).

ბიოგრაფია
მურმან ლებანიძე დაიბადა 1922 წლის 14 ნოემბერს, დაბა აღსთაფაში. 1940 წელს, საშუალო განათლების მიღების შემდეგ, სწავლა განაგრძო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტზე, რომელიც დაამთავრა 1948 წელს. მეორე მსოფლიო ომმა სწავლა გააწყვეტინა და 19 წლისამ ჯერ კავკასიის უღელტეხილზე წარმოებულ ბრძოლებში მიიღო მონაწილეობა, შემდეგ — ყუბანში. 1943 წელს მძიმედ დაიჭრა და დაბრუნდა თბილისში. 1948 წელს მურმან ლებანიძე დაოჯახდა, მისი მეუღლე გახდა ელენე ჭავჭავაძე.

მოღვაწეობა
1946 წლიდან მუშაობდა საყმაწვილო-სალიტერატურო ჟურნალ-გაზეთების რედაქციებში. საქართველოს ბეჭდვითი სიტყვის კომიტეტის მთავარ რედაქტორად. 1978 წლიდან შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო პრემიების კომიტეტის პასუხისმგებელი მდივანია, თავმჯდომარედ. შოთა რუსთაველის საზოგადოების პრეზიდენტი იყო.

ლირიკული ლექსების პირველი კრებული 1950 წელს გამოაქვეყნა. ლებანიძეს ეკუთვნის ლექსებისა და პოემების კრებულები „რჩეული“ (1972), „ანისის აღება“ (1972), „უფლისციხესთან სისხლისფერი ყაყაჩოს წვეთი“ (1974), „რჩეული ლირიკა“ (1977), „რჩეული“ (1979): საბავშვო წიგნები „ბიჭები“ (1963), „ოთხი დრო“ (1964) და სხვა.

ლებანიძის შემოქმედებითი ინტერესების სფერო მრავალმხრივი და მრავალფეროვანია. ამან განაპირობა სინამდვილის სხვადასხვა ასპექტის და ნაირგვარი პოეტური თემის ასახვა მის პოეზიაში. ლებანიძის შემოქმედების წყარო სათავეს იღებს ქართული კლასიკური ლექსიდან და ხალხური ხელოვნებიდან. მისი ერთობ ორიგინალური ძიებანიც მუდამ ემყარება წინაპარ თანამოკალმეთა ტრადიციებს. პოეტმა შეძლო ახლებურად აეჟღერებინა ქართული სიტყვა და ახლებურად განეჭვრიტა თანამედროვე ადამიანის სულიერი სამყარო, ჩვენი ქვეყნის წარსული, აწმყო და მომავალი.

ლებანიძე თამამად ეხმაურებოდა პირადული თუ საზოგადოებრივი ცხოვრების საჭირბოროტო საკითხებს. მისი პოეტური თვალთახედვა უპირატესად კონკრეტულ, უშუალოდ აღსაქმელ მოვლენებზეა მიმართული. ამასთან, მის მიერ ასახული უაღრესად ინტიმური მოვლენებიც მხატვრული განზოგადების ხარისხშია ატანილი. გრძნობა თუ ფიქრი გამოხატულია ნატიფად და უშუალოდ, თავისუფალია ყოველგვარი სენტიმენტალურობისა და პათეტიკურობისაგან. ვერსიფიკაციის სფეროში მან კიდევ უფრო განავითარა პაროდიული სტილი და სასაუბრო მეტყველება. მის ლექსს ახასიათებს პოეტური ფრაზის მოქნილობა, სიტყვის ეფექტურობა და რითმის დინამიკურობა. პოეტი მუდამ საზოგადოებრივი ცხოვრების შუაგულში ტრიალებს. მისი შემოქმედებიდან განსაკუთრებით აღსანიშნავია პატრიოტიზმის, სიცოცხლის, სიკეთისა და სილამაზის, დიდი სამამულო ომის, სიყვარულისა და მეგობრობის თემები.

თარგმნები
მურმან ლებანიძე ნაყოფიერად მუშაობდა მთარგმნელობით სფეროშიც. მან თარგმნა იაპონური, კლასიკური და ძველი ეგვიპტური პოეზიის ძველი ნიმუშები, რედიარდ კიპლინგის, რობერტ ბერნსის ლექსები, შექმნა რუსული კლასიკური პოეზიის მიკროანთოლოგია (კრებული „უკვდავი ყვავილები“, 1971).

მურმან ლებანიძის ლექსები თარგმნილია რუსულ, აზერბაიჯანულ, სომხურ, უკრაინულ, ფრანგულ, გერმანულ და ჩეხურ ენებზე.

მინიჭებული პრემიები და ჯილდოები
შრომის წითელი დროშის ორდენი
„საპატიო ნიშნის“ ორდენი.
1972 შოთა რუსთაველისა და გალაკტიონის პრემიები.
ღირსების ორდენი
1995 წელს აირჩიეს თბილისის საპატიო მოქალაქედ.

მურმან ლებანიძე დაკრძალულია დიდუბის პანთეონში.
გუზან აბულასანის ძე ტაოელი

გუზან აბულასანის ძე ტაოელი — ქართველი პოლიტიკური მოღვაწე საუკუნის ბოლოს, კლარჯეთისა და შავშეთის მფლობელი. თამარ მეფემ მას ტაოც უბოძა. აქედან წარმოდგა მისი ზედწოდება — „ტაოელი“, „ტაოსკარელი“.

მემატიანის ცნობით, კლარჯეთისა და შავშეთის პატრონი გუზანი თამარმა „ძუელთა მეფეთა ტაოელთა დიდებულთა ადგილზე" შეიწყალა. 1186 წელს გუზანმა, ბოცო სამცხის სპასალარმა და რამდენიმე დიდებულმა თავისი ლაშქრით დაამარცხეს და განდევნეს შავშეთ-კლარჯეთს შემოსეული კარნუქალაქელი, შამელი და გარმიანელი თურქები და ურიცხვი ტყვეებითა და ალაფით წარდგნენ თამარის წინაშე. ჩანს, გუზანს ამის მერე უბოძეს ტაოც, თუმცა თამარის პირველი ისტორიკოსი მას ამ ბრძოლის წინ უკვე ტაოელად იხსენიებს.

1191 წელს, თამარის წინააღმდეგ დიდებულთა აჯანყების დროს, გუზანი პირველი განუდგა მეფეს და გიორგი რუსს მიემხრო. აჯანყების დამარცხების შემდეგ ტაოსკარი, ვაშლოვანი და სხვა მრავალი ციხე თურქებს გადასცა და დაუკავშირდა შაჰარმენს (ხლათის მმართველს). შაჰარმენის დიდძალი ლაშქარი გუზანის შვილთან ერთად კოლის მთებში შემოვიდა. თამარის ერთგულმა მხედრობამ ზაქარია ფანასკერტელის მეთაურობით დაამარცხა ეს ლაშქარი და გუზანის ცოლ-შვილი ტყვედ ჩაიგდო. თამარის მეორე ისტორიკოსის ცნობით, გუზანი ამის შემდეგ მთებში იმალებოდა და ავაზაკობდა, მაგრამ მთიბავებმა შეიპყრეს და დავით სოსლანს მიჰგვარეს. სოსლანმა, იცოდა რა თამარის გულმოწყალების ამბავი, მასთან შეუთანხმებლად გუზანს თვალები დასწვა (დააბრმავა).

წყარო
ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი, წგნ.: ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოცემა, ტ. 2, თბ., 1959
გუთნისდედა

გუთნისდედა — მიწის მუშა, რომელიც ხვნის დროს სახვნელს უძღვებოდა, აწესრიგებდა გუთნის მიმართულებას, ხნულის სიღრმესა და ბელტის სიგანეს, ხელმძღვანელობდა მოდგამს, ანაწილებდა ალოებს, გუთნისდედა დიდ გუთანთან არის დაკავშირებული. ხვნის ერთ სეზონში (გაზაფხულის, ზაფხულის ან შემოდგომის) მას შრომის საფასურად 2 ალო უწევდა. მასვე ერგებოდა ღვედისათვის 2 ალო, სახნის-საკვეთლისათვის — 3 ალო, გუთნის ხის ნაწილებში — 2 ალო (ქართლი). გუთნისდედა სოფელში საპატიო კაცად ითვლებოდა. ფეოდალურ საქართველოში ხვნის სეზონში გუთნისდედას უფლება ჰქონდა თავის ნაცვლად სხვა გაეგზავნა სამხედრო სამსახურში. ოჯახის გაყრის დროს გუთნის ღვედს, სახნის-საკვეთელს, გუთნის იარაღს მას აკუთვნებდნენ.
გუთნური

გუთნური — ქართული ხალხური შრომის პოეზიის ერთ-ერთი სახეობა; ერთხმიანი სოლო სიმღერა. სრულდებოდა გუთნით ხვნის დროს. დაკავშირებულია უძველეს აგრონომიის წეს-ჩვეულებებსა და დღესასწაულებთან. გუთნური აღმოცენებულია კოლქტიური შრომის საფუძველზე და ასახავს ხვნა-თესვის მთელ პროცესს, ახასიათებს გუთნისდედას, მეხრუსა და, საერთოდ, მშრომელ გლეხკაცს; გადმოსცემს მათს ფიქრებსა და განწყობილებებს. გუთნური არის ორხმიანი, გაბმული ბანის თანხლებით. პირველად ჩაწერა დიმიტრი არაყიშვილმა (1901-1909).
გულაბი

გულაბი — საქართველოში გავრცელებული ენდემური მსხლის ჯიში. ნაყოფი საშუალო სიდიდისაა. აქვს მოყვითალო-ლიმონისფერი ნაზი კანი. თეთრი, ტკბილი, მდნარი, წვნიანი, არომატული რბილობი, რბილობში იშვიათად ჩნდება გამერქნებული უჯრედები. მწიფდება აგვისტოს დასაწყისში. არატრანსპორტაბელური, მაღალხარისხოვანი სუფრის ჯიშია. ხე ინტენსიურად იზრდება, მაგრამ მოსავალს გვიან იძლევა (მყრნობიდან 8-10 წლის შემდეგ), ისხამს უხვად და რეგულარულად. საქართველოს მეხილეობის რაიონებში ფართოდ არის გავრცელებული გულაბის კლონური ჯგუფები: თბილისური, კახური, ქართლური, ახალციხური, ლეკური და სხვა. სოკოვანი დაავადებებიდან გულაბს ქეცი აზიანებს.
გულანი

გულანი — ქართულ ლიტურგიკულ პრაქტიკაში დამკვიდრებული კრებული, რომელშიც თავმოყრილია საღვთისმსახურო წიგნები — სახარება, საქმე მოციქულთა, მოციქულთა ეპისტოლენი, თორმეტივე თვის საგალობლები, მარხვანი და ზატიკი, საწინასწარმეტყველო, ფსალმუნნი, ჟამნი, სვინაქსარი, ტიბიკონი, მოკლე ჰაგიოგრაფიული საკითხები და სხვა.

გულანებს, რომელთაგან ზოგი ორ-სამ ფუთსაც კი იწონიდა, იძენდნენ მდიდარი ეკლესიები და მონასტრები. იგი ორიგინალური ქართული კრებულია და არცერთ სხვა ეკლესიას არ აქვს. ამიტომაც გაოცებულა ანტიოქიის პატრიარქი მაკარი ( საუკუნე), რომელსაც ქართულ ეკლესიაში კლიროსზე დასვენებული ვეებერთელა წიგნი უნახავს. ჩვენამდე მოღწეულია გელათის, დავითგარეჯის, მცხეთის, ალავერდის, კაცხის, მარტვილის, შემოქმედის, ბედიისა და სხვა ეკლესია-მონასტერთა გულანები. გულანის მოკლე რედაქციას ეწოდება „ჟამნ-გულანი“ (შეიცავს „ჟამნსა“ და მოკლე სვინაქსარულ საკითხებს; ცნობილია ყანჩაეთისა და რუისის ეკლესიის „ჟამნ-გულანი“). სულხან-საბა ორბელიანის განმარტებით, გულანი „გულთ სანდომად შეკრებული წიგნია“.
გულბადი

გულბადი, გულბაათი — ქართლის სამეფოს პოლიტიკური მოღვაწე საუკუნის 30-40-იან წლებში, თბილისის ციხისთავი. 1541 წელს, ირანის შაჰის თამაზ -ის საქართველოში პირველი შემოსევის დროს, უღალატა ქართველებს, თბილისის ციხე მტერს ჩააბარა და მუსლიმანობა მიიღო. შაჰმა დააჯილდოვა რენეგატი გულბადი და მისი ვაჟები საკუთარ ამალაში ჩარიცხა.
გულგულის სამაროვანი

გულგულის სამაროვანი — გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის (ძვ. წ. – სს.) ძეგლი სოფელ გულგულის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ე. წ. „ოლიების ტყეში“ (თელავის მუნიციპალიტეტი). გაითხარა 1956-1972 წლებში. გამოვლინდა 29 ინდივიდუალური ორმოსამარხი. მიცვალებულები ესვენენ კიდურებმოხრილნი მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე. ჩატანებული ჰქონდათ ბრინჯაოს იარაღ-საჭურველი, სხვადასხვა სამკაული, თიხის ჭურჭელი (უყურო, ორყურა და შვერილყურიანი დერგები, ქილები, სადღვებლები, ქოთნები, კოჭბები, ბადიები, ჯამები და სხვ. ზოგ სამარხში 60-მდე) და სხვა. აქ აღმოჩენილი თიხის ჭურჭლის სიმრავლე მიგვანიშნებს, რომ მოსახლეობის ერთ-ერთი საარსებო წყარო მეთუნეობა უნდა ყოფილიყო. ახლომდებარე სოფლებში დღემდეა შემორჩენილი თიხისა და საწარმოო ქვიშის კარიერები. თიხის ჭურჭლის გარდა სამარხებში აღმოჩნდა ბრინჯაოს შედგენილტარიანი სატევრები, მთლიანმასრიანი შუბისპირები მასრაზე ორი სამანჭვლე ნახვრეტით, ბრინჯაოს ხვია, სასაფეთქლე რგოლები, გვერგვები, სარდიონის მძივები და სხვ. მასალა ინახება გ. ჩუბინაშვილის სახ. თელავის სახელმწიფო ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.

სოფლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ე. წ. „სათვალისწყალზე“ გაითხარა 20 ორმოსამარხი, რომლებიც ზემოთ აღწერილი სამარხების ანალოგიური და სინქრონულია.
გულის მთა

გულის მთა — მთა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში.

მდებარეობს უშბის მასივის ბალის შტოქედზე (ენგურის სისტემის მდინარეების ფუშკვერისა და გულიჭალის წყალგამყოფი). სიმაღლე ზღვის დონიდან 2925 მ. აგებულია იურული თიხაფიქლებით, ქვიშაქვებითა და კირქვებით. დამახასიათებელია ალპური ლანდშაფტი.
გულის მყინვარი

გულის მყინვარი — ხეობის ტიპის მყინვარი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში.

მდებარეობს სვანეთის კავკასიონზე, მწვერვალ უშბის სამხრეთ კალთაზე. ასაზრდოებს მდინარე დოლრის მარცხენა შენაკად გულიჭალას. სიგრძე 2,5 კმ, ფართობი 1,6 კმ². მყინვარის ენა ეშვება ზღვის დონიდან 2870 მ სიმაღლემდე.
გულისაბა

გულისაბა — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე გულისაბასებრთა ოჯახისა. აქვს სწორმდგომი, 90 სმ-მდე სიმაღლის ღერო, კიდემთლიანი კვერცხისებრი ფოთლები, მტევნისებრ ყვავილებად შეკრებილი თეთრი, ყვითელი ან წითელი ყვავილები, რომლებიც ღამით იშლება, დილით კი იხურება (ღრუბლიან ამინდში გაშლილია დღისითაც), ხშირად ერთ ყვავილედში სამი ფერის ყვავილია. აქვს თითისტარისებრი მსხვილი ხორცოვანი ფესვები. ყვავილობს ივნისიდან ნოემბრამდე. მრავლდება თესლით. დეკორატიულ მებაღეობაში ცნობილია დაბალტანიანი, ჯუჯა, ჭრელფოთოლა ფორმებიც.

იზრდება ამერიკის ტროპიკებში, სამშობლოა პერუ, მექსიკა, ჩილე. ფართოდ გავრცელებული დეკორატიული მცენარეა. კულტივირებულია საქართველოშიც. კარგად ვითარდება აღმოსავლეთ საქართველოში. იძლევა თვითნათესარსაც (თბილისის ბოტანიკური ბაღი). ერთწლიანი კულტურაა.
გრიგოლ გულჯავარასაშვილი

გრიგოლ გულჯავარასაშვილი — საუკუნის ნახევრის ქართველი მხატვარი. 1678-1688 წლებში მისი ხელმძღვანელობით მოუხატავთ მცხეთის სვეტიცხოვლის შიგნითა „სვეტის“ კედლები, რაზედაც მიუთითებს თვით „სვეტზე“ მინაწერი.

მისი ნამუშევრებიდან განსაკუთრებით საყურადღებოა წმ. ნინოს ცხოვრებისა და ქართლის მოქცევის ციკლი, რომელიც შინაარსობრივად დაკავშირებულია ძველ ქართულ გადმოცემასთან და მატიანეთა მონათხრობთან. არის აგრეთვე საღვთო წერილის ცნობილი სიუჟეტებიც. მხატვრობის სხვადასხვა მანერა და ხარისხი გვაფიქრებინებს, რომ „სვეტის“ მოხატვაში გულჯავარასაშვილს თანაშემწეები ეხმარებოდნენ. ძეგლი თავისი ხასიათით გვიანდელი ფეოდალური ხანის ტიპური ნაწარმოებია: იგი მოკლებულია მონუმენტურობას, შესრულების ტექნიკა „მინიატიურულია“, ადამიანთა ფიგურები — წვრილი და წაგრძელებული, ხუროთმოძღვრული ფონი კი დაქუცმაცებული. გულჯავარასაშვილი თავისი დროის გამოცდილი და დახელოვნებული ოსტატი იყო.