iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ლელააშხა

ლელააშხა — მთა საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ცაგერისა და ლენტეხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ლეჩხუმის ქედზე, მდინარეების ლაჯანურისა (რიონის მარჯვენა შენაკადი) და ღობიშურის (ცხენისწყლის მარცხენა შენაკადი) წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3152 მ. აგებულია ქვედაიურული თიხაფიქლებით. შემოსილია ალპური მდელოებით.
მადაგასკარული ხელფეხა

მადაგასკარული ხელფეხა, აიე-აიე — ძუძუმწოვარი ცხოველი ნახევრად მაიმუნების ქვერიგისა. მათი სხეულის სიგრძეა 40 სმ, კუდისა — 60 სმ, მასა 2 კგ-მდე. აქვს დიდი თავი, მოკლე დინგი, დიდი ყურები, რბილი კუდი, ყველა თითზე ბრჭყალები, მხოლოდ ტერფის ცერზეა ბრტყელი ფრჩხილი. უკანა კიდურები წინაზე გრძელია. შეფერილია მუქი ყავისფერიდან შავამდე. გავრცელებულია მადაგასკარზე წვიმის ტყეებში. აქტიურია ღამით. იკვებება მანგოს ხისა და ქოქოსის პალმის ნაყოფით, ხოჭოებით, მატლებით და სხვა. მცირერიცხოვანია.
სან-კარლო

სან-კარლო — ოპერის თეატრი ნეაპოლში. აშენდა კარლ -ის ბრძანებით მოძველებული სან-ბართოლომეოს თეატრის შესაცვლელად. გაიხსნა 1737 წლის 4 ნოემბერს ოპერის „მეტასტაზიო“ განახლებული დადგმით. გახსნისას თეატრალურ დარბაზში ეტეოდა 3300 მაყურებელი, რაც მას მსოფლიოში უდიდესი თეატრის რეპუტაციას ანიჭებდა. 1815-22 წლებში თეატრს განაგებდა როსინი, 1822-38 წლებში — დონიცეტი, ხოლო 1850-იან წლებში — ნიკოლა ბოქსა. 1816 წლის ხანძრის შემდეგ შენობა ხელახლა აშენდა, განახლდა 1845, 1854 და 1943 წლის ბომბარდირების შემდეგ.
ლელიანის განძი

ლელიანის განძი — ქუფური და სასანური მონეტების დიდი განძი (171 ცალი), ნაპოვნია 1924 წელს ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლელიანში, მონეტებიდან ყველაზე ძველი მოჭრილია ხოსრო (590-628) სასანიანის დროს, ხოლო ახალი — 829 წელში. განძი ჩაფლული უნდა იყოს საუკუნის ნახევარში. აღმოჩენილი მასალა მიუთითებს ამ რაიონში სავაჭრო-სატრანზიტო გზის არსებობაზე. ლელიანის განძი დაცულია აკადემიკოს ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
ლელიანის კატა

ლელიანის კატა — მტაცებელი ძუძუმწოვარი კატისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 80 სმ, მასა 16 კგ აღწევს. აქვს გრძელი ფეხები, ყურის ბოლოზე მოკლე ფუნჯები. ბინადრობს სამხრეთ-აღმოსავლეთ აფრიკის წინა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის მდინარეთა ხეობების ხშირ ბარდებში. ყოფილ სსრკ-ში — ვოლგის დელტაში, კასპიის ზღვის დასავლეთ სანაპიროზე, შუა აზიის მდინარეთა ხეობებში. საქართველოში — მხოლოდ აღმოსავლეთ ნაწილში. მთებში 800 მ-ზე მაღლა არ ადის. იკვებება ფრინველებით, ძუძუმწოვრებით. ზოგიერთ ადგილებში სარეწაო ნადირ-ფრინველის განადგურებით ერთგვარი ზიანი მოაქვს სანადირო მეურნეობისათვის. ლელიანის კატის ბეწვი მდარე ხარისხისაა.
ლელობურთი

ლელობურთი — ქართული ეროვნული სპორტის სახეობა, რომელიც აღმოცენებულია უძველესი თამაშის საფუძველზე. ტრადიციის სახით შემორჩენილია გურიაში, შუხუთში. თამაში იმართება მატყლით დატენილი ბურთით (3 კგ-მდე) ფეხბურთის მინდორზე (დაახლოებით 70×105 მ), რომელსაც არ აქვს კარი. გუნდს ეთვლება ქულა, თუ იგი რაიმე საშუალებით ხელით ან ფეხით გადააცილებს ან გადაიტანს ბურთს მოწინააღმდეგის ჩათვლის ხაზს იქით როგორც ჰაერში, ისე მიწაზე. გამარჯვებულია ის, ვინც ამას მეტჯერ გააკეთებს. ნებადართულია ჩავლება, ჩაბღუჯვა, წაქცევა, მხოლოდ უხეში ილეთების გარეშე. თამაში შედგება ორი 30-წუთიანი ნახევრისა და 10-წუთიანი შესვენებისაგან. ლელობურთს ყოველ აღდგომას თამაშობენ.

ისტორია
 საუკუნე ლელობურთი დასავლეთ საქართველოში განსაკუთრებული პრივილეგიით სარგებლობდა. ქუთაისში ლელობურთის თამაშის ადგილი იყო საფიჩხიაზე ე. წ. ხარაზოვის ბაღის მიდამოები. გურიას რაც შეეხება, არსებობს ვარაუდი, როცა ხასანბეგ თავდგირიძეს აზნაურმა ერასტი ჭყონიამ ხმლის ერთი მოქნევით თავი მოჰკვეთა შუხუთთან ბრძოლაში, მის სახელზე დაიწერა განუმეორებელი სიმღერა „ხასანბეგურა“ და ლელოს თამაშიც შუხუთში (გურიაში) სწორედ ამასთან დაკავშირებით იმართება. არსებობს გამოთქმა: „გურულებმა ხელჩართულ ბრძოლაში სულ ხელისკვრითა და მიწოლით გადაყარეს თათრები ჩოლოქს გადაღმაო“.

საქართველოს სსრ-ში იმართებოდა ლელობურთის ყოველწლიური რესპუბლიკური ჩემპიონატი, დაწესებული იყო საქართველოს სსრ-ის სპორტის ოსტატის წოდება.
პოლაბური ენა

პოლაბური ენა — დასავლეთსლავური მკვდარი ენა რომელზეც პოლაბიელი სლავები საუბრობდნენ , ოდერის, ელბისა და ბალტიის ზღვის არეალში. ახლოს იდგა პოლონურთან, ახასიათებდა ცხვირისმიერი ბგერები, მრჩობლობითი რიცხვი, აორისტისა და იმპერფექტის ფორმები.

სლავურად ნიშნავს მდინარეს (აქედან მომდინარეობს სახელი). ეს ენა დაახლოებით საუკუნის შუა პერიოდამდე გამოიყენებოდა, შემდგომ მას მეკლენბურგ-წინა პომერანიას ტერიტორიაზე ისევე როგორც, ცენტრში (ბრანდერბურგიდ ტერიტორიაზე), აღმოსავლეთით საქსონია-ანჰალტის ტერიტორიაზე, ქვემო საქსონიაში, შლეზვიგ-ჰოლშტაინის ტერიტორიაზე ჩაენაცვლა გერმანული
ფიფა-ს ოც წლამდე მსოფლიო ჩემპიონატი

ოც წლამდე მსოფლიო ჩემპიონატი, რომელიც ასევე ცნობილი იყო როგორც მსოფლიოს ახალგაზრდული ჩემპიონატი, არის საფეხბურთო ტურნირი 20 წლამდე ასაკის ახალგაზრდებს შორის. ტურნირი იმართება -ს ეგიდით. 1977 წლიდან მოყოლებული ტურნირი ყოველ ორ წელიწადში ერთხელ იმართება.

დღემდე გამართულ თხუთმეტ ტურნირში, შვიდმა ერევნული ქვეყნის ნაკრებმა შეძლო თასის მოპოვება. მათ შორის არგენტინა ყველაზე წარმატებულად შეიძლება ჩაითვალოს; ამ ქვეყნის ეროვნულმანაკრებმა ექვსჯერ შეძლო ტურნირის მოგება. მეორე ადგილზეა ბრაზილია ოთხი გამარჯვებით. პორტუგალიას ორი გამარჯვება აქვს, გერმანიას, ესპანეთს, იუგოსლავიას და საბჭოთა კავშირს თითო-თითო.

შედეგები
ლემი

„ლემი“ — ზოომორფული დროშა, რომელიც დაცულია სვანეთში სეტის წმინდა გიორგის ეკლესიაში (მესტიის რაიონი). გამოჰქონდათ ზაფხულის დღესასწაულზე, „ხილიშზე“ („ჰჷლიშ“). „ლემი“ ხისტარიანი იყო. ტარს ჩამოცმული ჰქონდა ვერცხლის შუბისებრი თავი, რომელზეც წმინდანთა გამოსახულებები და ასომთავრული წარწერა იყო ორივე მხარეზე. კერავდნენ აბრეშუმის ქსოვილისაგან, უკეთებდნენ ვერცხლის ყბებს, კბილებსა და ენას. თავზე აკერებდნენ ყურებს, თვალები და ცხვირი გამოჰყავდათ ვერცხლისფერი სირმით. დროშას, კუდის ჩათვლით 2,4 მსიგრძე ჰქონდა. სწრაფი მოძრაობისას ჰაერით ივსებოდა და ცხოველის ფორმას იღებდა.

ხალხური გადმოცემა პირველი „ლემის“ დამზადებას ქალღვთაება ლამარიას მიაწერს, ზოგი კი თამარ მეფეს. „ლემი“ სეტის წმინდა გიორგის ყველაზე ძლიერ რელიკვიად ითვლებოდა. მას განაგებდა და იცავდა პრივილეგირებული გვარიდან არჩეული მელომე, რომელიც ლემით ხელში წინ უძღოდა ლაშქარს ომიანობისას. დღეობის ბოლოს იმართებოდა დოღი, სადაც მელომეც იღებდა მონაწილეობას. მისი გამარჯვება საქმეში გამარჯვებასა და ხვავრიელ წელიწადს ნიშნავდა.

ლემი არქაული წარმომადგენების საფუძველზეა აღმოცენებული. იგი უნდა უკავშირდებოდეს სვანეთში დამოწმებულ ტოტემური მგლის რწმენებს, შესაძლოა წმ. გიორგის ზოომორფული გამოვლინებაც იყოს. ანალოგიური დროშები გავრცელებული იყო სკვითებს, სარმატებსა და პართელებს შორის, საიდანაც გადაიღეს რომაელებმა და სასანურმა ირანმა. აქედან კი — ბიზანტიელებმა და შუასაუკუნეების ევროპელებმა.
წითელი მგელი

წითელი მგელი , მტაცებელი ძუძუმწოვარი ძაღლისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძეა 76-103 სმ, მასა 14-21 კგ. ქვედა ყბაზე მესამე ძირითადი კბილი არ აქვს. საერთო შეფერილობა ჟანგისფერ-წითელია, მუცელი კი უფრო ღია ფერისაა. გავრცელებულია ცენტრალურ და სამხრეთ აზიაში, ინდოჩინურ მალაკის ნახევარკუნძულისა, კუნძულ სუმატრისა და იავის ჩათვლით. ყოფილ სსრკ-ში — შორეული აღმოსავლეთის მთებში, დასავლეთ საიანებზე, შუა აზიაში. ბინადრობს მთებში ალპურ ზონამდე. ყველგან საკმაოდ იშვიათია. აქტიურია უმთავრესად ღამით. ნადირობს ირემზე, ცხვარზე, თხასა და შველზე. მაკეობის ხანგრძლივობა 62-64 დღე გრძელდება. შობს 5-9 ლეკვს.
ფაფრიანი მგელი

ფაფრიანი მგელი — ძუძუმწოვარი ცხოველი ძაღლისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე 115-125 სმ აღწევს, კუდისა დაახლოებით — 30 სმ. სიმაღლე მინდაოში 75 სმ. გავრცელებულია სამხრეთ ამერიკაში. გვხვდება ბრაზილიაში, პარაგვაიში, არგენტინაში, ბოლივიასა და პერუში. მეტად იშვიათად ურუგვაიში. მოშავო ფერის დინგი აქვს. უპირატესობას ანიჭებს ღია ბალახოვან და ბუჩქნარ პამპასებს, ტყის პირებსა და ჭაობის ნაპირებს. მთებსა და წვიმის ტყეებში არ გვხვდება. მონოგამიური ცხოველია. მაკეობა გრძელდება 62-66 დღე. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევს 1 წლისა. ტყვეობაში ცოცხლობს 12-15 წელს. საფრთხესთან ახლოს მყოფი სახეობაა.
ეთიოპიური მგელი

ეთიოპიური მგელი — ძუძუმწოვარი ცხოველი ძაღლისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე 100 სმ აღწევს, კუდისა — 25-33 სმ. სიმაღლე მინდაოში 50-60 სმ. წონა დაახლოებით 20 კგ-მდე. ლიტერატურაში უწოდებენ აგრეთვე ეთიოპიურ ტურას. აქვს გრძელი ფეხები და გრძელი დინგი. მუქი წითური ფერისაა, ყელი ღია (ხშირად თეთრი), ხოლო ყურების უკანა და კუდის ზედა ნაწილი მოშავო შეფერილობისაა. დინგზე თეთრი კოპლები აქვს. ბინადრობს ეთიოპიის მთიანეთში, ზღვის დონიდან 3000-4500 მ სიმაღლეზე. ზომითა და აგებულებით წააგავს კოიოტს, თუმცა მისგან განსხვავდება გრძელი და ვიწრო თავის ქალითა და წითელი და თეთრი ბეწვით. ენდემური ფორმაა. ძაღლისებრთა ოჯახის იშვიათი წარმომადგენელია.
ჰერბერტ ჰუვერი

ჰერბერტ კლარკ ჰუვერი (; დ. 10 აგვისტო, 1874, უესტბრანჩი, აიოვის შტატი — გ. 20 ოქტომბერი, 1964, ნიუ-იორკი) — აშშ-ის 31-ე პრეზიდენტი (1929 - 1933), რესპუბლიკელი.

ბიოგრაფია
ჰუვერი პროფესიით სამთო ინჟინერი იყო. უორენ გამალიელ ჰარდინგის და კალვინ კულიჯის პრეზიდენტობის დროს აშშ-ის ვაჭრობის მდივანის პოსტი ეკავა. ვაჭრობის მდივნობისას მან ბევრი გააკეთა მთავრობასა და კომპანიებს შორის თანამშრომლობის გაუმჯობესებისთვის, საერთაშორისო ვაჭრობის გაზრდისთვის და ახალი ტექნოლოგიების განვითარებისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ მას არჩევით თანამდებობაზე მუშაობის გამოცდილება არ ჰქონდა, მან 1928 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში ადვილად გაიმარჯვა. იგი კაბინეტის ბოლო მდივანი იყო, ვინც პრეზიდენტად აირჩიეს.

ჰუვერის პრეზიდენტობა ხასიათდებოდა მძიმე ეკონომიკური კრიზისით – დიდი დეპრესია. სახელმწიფოს ეკონომიკაში ჩაურევლობის პოლიტიკამ კრახი განიცადა. მის მიერ პრეზიდენტის პოსტის დაკავებიდან რვა თვე არ იყო გასული, როდესაც 1929 წლის საფონდო ბაზრის კრახი მოხდა. ჰუვერის არცერთმა მცდელობამ ეკონომიკური სიტუაციის გაუმჯობესებისთვის შედეგი არ გამოიღო. 1932 წლის არჩევნებში მან გამანადგურებელი მარცხი იწვნია. ისტორიკოსების აზრით მისი ასეთი მარცხი, მთავარ მიზეზ ეკონომიკურ კრიზისთან ერთად, მშრალი კანონის არაპოპულარულობამ, ქარიზმის და პოლიტიკოსებთან მუშაობის უნარის ნაკლებობამ გამოიწვია.
ლემურისებრნი

ლემურისებრნი — ძუძუმწოვრების ოჯახი პრიმატების რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 13-37 სმ, კუდისა — 16-56 სმ აღწევს. სხეული შემოსილი აქვთ რბილი და გრძელი ბალნით. თითები ბოლოვდება ფრჩხილებით (ტერფის მეორე თითზე ბრჭყალია). კიდურები სატაცია. მკერდზე 2 სარძევე ჯირკვალია (რუხ პაპალემურს — მხრებზე). აქვთ 36 კბილი. თავის ტვინი სუსტადაა განვითარებული. ცნობილია 6 გვარის 14 სახეობა. ლემურისებრნი გავრცელებულნი არიან მადაგასკარზე. ბინადრობენ ტყეში. იკვებებიან ხილით, ფოთლებით, ყვავილებით, მწერებითა და მათი მატლებით. მაკეობა 2-5 თვემდე გრძელდება. აქტიურები არიან ღამე ან ბინდში. დღე სძინავთ ფუღუროებსა ან ბუდეებში. ზოგნი ჯგუფებად (4-10 ინდივიდი) ან ჯოგებად (60-მდე ცხოველი) ცხოვრობენ, ზოგნი — წყვილებად ან მარტოულადაც. შობენ 1-3 ნაშიერს. ლემურისებრნის საერთო რაოდენობა თანდათანობით კლებულობს.
ჩესტერ ართური

ჩესტერ ალან ართური ( დ. 5 ოქტომბერი, 1829 — გ. 18 ნოემბერი, 1886) — აშშ-ის 21-ე პრეზიდენტი (1881-1885), აშშ-ის მე-20 ვიცე-პრეზიდენტი (1881), რესპუბლიკელი.

ართურმა 1848 წელს უნიონ კოლეჯი დაამთავრა, შემდგომში ასწავლიდა სკოლაში გაწევრიანდა ადვოკატთა ასოციაციაში და ქალაქ ნიუ-იორკში სამართლის პრაქტიკას გადიოდა. სამოქალაქო ომის დასაწყისში ნიუ-იორკის შტატის გენერალ-კვარტერმეისტერი იყო. პრეზიდენტობამდე ართური ნიუ-იორკის პორტის საბაჟოს დირექტორი იყო (1871-1878), ხოლო ჯეიმზ გარფილდის ადმინისტრაციაში ვიცე-პრეზიდენტის პოსტი ეკავა.

მან პრეზიდენტის თანამდებობა მას შემდეგ დაიკავა, რაც 1881 წლის 2 ივლისს მძიმედ დაჭრილი პრეზიდენტი გარფილდი 19 სექტემბერს გარდაიცვალა. პრეზიდენტის რანგში ართური ეცადა ტარიფების დაწევას. მიუხედავად ამისა კონგრესმა დაახლოებით იმდენჯერვე გაზარდა ტარიფი, რამდენიც შეამცირა, მაგრამ ართურმა მაინც მოაწერა ხელი ტარიფის აქტს 1883 წელს. აღშფოთებული დასავლელებმა და სამხრეთელებმა დემოკრატიულ პარტიას მიმართეს, ამის შემდეგ ტარიფები ორი პოლიტიკური პარტიის უმთავრეს დავის საგანად იქცა.

ართურის ადმინისტრაციამ ემიგრაციის შესახებ პირველი ფედერალური კანონი გამოსცა. მისი პრეზიდენტობის მთავარი მიღწევა სამოქალაქო სამსახურის რეფორმა იყო. ამის გამო მას „სამოქალაქო სამსახურის მამას“ უწოდებდნენ. მან 1884 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში რესპუბლიკელთა ნომინაციის მოპოვება ვერ შეძლო.
დრეზდენის დაბომბვა

დრეზდენის დაბომბვა — განხორციელდა 1945 წლის 13-14 თებერვალს ბრიტანეთის სამეფო საჰაერო ძალების ცეცხლოვანი დაბომბვისა და აშშ-ის არმიის საჰაერო ძალების დამატებითი იერიშის შედეგად. დრეზდენი, გერმანიის ერთ-ერთი უძველესი და ულამაზესი ქალაქი მდინარე ელბაზე, ფერფლად იქცა. მასიურმა დაბომბვამ ცეცხლოვანი შტორმი გამოიწვია, რომელმაც ყველაფერი შთანთქა მის გზაზე. დაღუპულთა რაოდენობა 22,000—25,000 შორის მერყეობს.

მიწაზე
ენდრიუ ჯონსონი

ენდრიუ ჯონსონი (ინგლ. ; დ. 29 დეკემბერი, 1808 — გ. 31 ივლისი, 1875) — აშშ-ის მე-17 პრეზიდენტი (1865-1869), აშშ-ის მე-16 ვიცე-პრეზიდენტი (1865). პრეზიდენტის თანამდებობა აბრაამ ლინკოლნის მკვლელობის შემდეგ დაიკავა.

სამხრეთის შტატების აშშ-დან გამოყოფის დროს ჯონსონი ტენესიდან სენატორი იყო. როგორც უნიონისტი იგი ერთადერთი სამხრეთელი სენატორი იყო, ვინც თანამდებობა შეინარჩუნა. ის ყველაზე გამოჩენილი დემოკრატი გახდა სამხრეთიდან, ვინც პრეზიდენტ ლინკოლნის სამხედრო პოლიტიკას სამოქალაქო ომის დროს მხარს უჭერდა. 1862 წელს ლინკოლნმა იგი ოკუპირებული ტენესის სამხედრო გუბერნატორად დანიშნა. ტენესში მან თავი გამოიჩინა აჯანყების წინააღმდეგ ენერგიული და ეფექტიანი ბრძოლით და რეკონსტრუქციისაკენ გადადგმული ნაბიჯებით.

1864 წელს ჯონსონი ნაციონალური კავშირის პარტიამ აშშ-ის ვიცე-პრეზიდენტის პოსტზე წარადგინა. მან და ლინკოლნმა არჩევნებში გაიმარჯვეს, ხოლო ლინკოლნის მკვლელობის შემდეგ ჯონსონი პრეზიდენტი გახდა.

პრეზიდენტის რანგში იგი რეკონსტრუქციის პირველ ეტაპს ხელმძღვანელობდა, რომელიც რადიკალი რესპუბლიკელების მიერ კონგრესში კონტროლის მოპოვებამდე, 1866 წლამდე გრძელდებოდა. მისმა შემრიგებლურმა პოლიტიკამ სამხრეთელების მიმართ და ვეტომ სამოქალაქო უფლებების კანონპროექტზე იგი ზოგიერთ რესპუბლიკელთან მწვავედ დააპირისპირა. 1867 წელს წარმომადგენელთა პალატამ ხმათა უმრავლესობით ჯონსონის იმპიჩმენტის პროცედურა დაიწყო, თუმცა სენატში, სადაც დამნაშავედ ცნობისთვის ხმების ორი მესამედი იყო საჭირო, იგი გაამართლეს. საგარეო პოლიტიკაში მისი პრეზიდენტობის ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვლენა რუსეთის იმპერიისგან ალასკის შესყიდვა იყო.

მან 1868 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში დემოკრატთა ნომინაციის მოპოვება სცადა, თუმცა წარუმატებლად. პრეზიდენტობის შემდეგ ის დემოკრატთა მხარდაჭერით 1875 წელს სენატში აირჩიეს. პრეზიდენტობის დროს მისი პარტიული კუთვნილება გაურკვეველი იყო, მაგრამ როდესაც აშშ-ის პრეზიდენტებს პარტიული ნიშნით ყოფენ, მას დემოკრატ პრეზიდენტად თვლიან. ისტორიკოსების მიერ იგი ერთ-ერთ ცუდ პრეზიდენტადაა მიჩნეული.
ურბანული განახლება

ურბანული განახლება (ინგლ. , ან ) — წინააღმდეგობრივი პროგრამა აშშ-სა და მრავალ სხვა განვითარებულ ქვეყანაში, რომელიც მიზნად საშუალო და მჭიდროდ დასახლებული ქალაქური უბნების გადახალისებას ისახავს. ეს პროცესი გვიან 1940-იან წლებში დაიწყო და დღემდე გრძელდება. მას მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს ქალაქის ზოგად იერზე. ეს მექანიზმები გადამწყვეტ როლს ასრულებს მსოფლიოს ქალაქების ისტორიასა და დემოგრაფიაზე, მათ შორის: პეკინის, მელბურნის, გლაზგოს, ბოსტონის, ვარშავის, სან-ფრანცისკოსა და ბილბაოს განახლებაში. ყველაზე ხშირად ციტირებულ ნიმუშთა შორისაა კანარი-ვარფი ლონდონში და კარდიფი უელსში.

ურბანულ განახლებას თან მრავალი წინააღმდეგობა სდევს და ტიპურად მოიცავს მცირე თუ დიდი წარმოებების დანგრევას, ადამიანთა გადასახლებას და უძრავი ქონების ნაციონალიზაციას ქალაქის მთავრობის მიერ ჩაფიქრებული საზოგადო მიზნებისთვის განკუთვნილი პროექტების განხორციელებისთვის. გამართლება, რომელსაც ხშირად ურბანული განახლების პროექტებისთვის იყენებენ, არის დაკნინებული საცხოვრებელი უბნების, კომერციული და ინდუსტრიული კვარტლების გადახალისების აუცილებლობა. ამ პროექტებს, როგორც წესი, სოციალურად ნაკლებად დაცული საზოგადოების ფენები ეწირება.

 საუკუნის მეორე ნახევარში ურბანულმა განახლებამ სწრაფი ურბანული განაშენიანება გამოიწვია გარეუბნებში, ქალაქის ძველი უბნები კი ახალი გზატკეცილებისა და ავტოსტრადებისთვის დაინგრა.

ურბანული განახლების ეფექტი ფაქტობრივ გადახალისებაზე ინტენსიური დებატების საგანია. მის დამცველთა მტკიცებით ის ეკონომიკური მამოძრავებელი ძალაა, ოპონენტები კი მას მდიდართა კიდევ უფრო გამდიდრების მექანიზმად აღიქვამენ ღარიბთა და გადასახადების გადამხდელთა ხარჯზე. მისი საფასური საკმაოდ მაღალია არსებული უბნებისთვის, ვინაიდან მრავალ შემთხვევაში ასეთი პროექტები ქალაქის ამ "ცოცხალი ორგანიზმების" განადგურებით სრულდება.

თავდაპირველი ურბანული განახლების პროექტების ჩავარდნის გამო ქალაქმგეგმავები და საზოგადოებრივი აქტივისტები ცდილობენ ფოკუსი გადაიტანონ არსებული ურბანული გაერთიანებების (თემების, უბნების, კვარტლების) სოციალურ გადახალისებაზე. დროთა განმავლობაში ურბანული განახლება გადაიზარდა პოლიტიკაში, რომელიც ნაკლებად ეყრდნობა ნგრევას და მეტად გადახალისებასა და რეინვესტიციას, რაც ამჟამად მრავალი ადგილობრივი მმართველობის სამოქმედო გეგმის ინტეგრირებული ნაწილია. ეს პროგრამები ასევე მოიცავს ადგილობრივი მცირე და საშუალო მეწარმეობის წახალისებას. თუმცა, მიუხედავად ამ ახალი ადაპტირებული ფორმისა, ურბანული განახლების პროექტები ხშირად ხდება მთავრობის კორუფციისა და თავნებობის წყარო.
ლენინური პრემია

ლენინური პრემია, ვ. ი. ლენინის სახელობის პრემია — სსრკ-ში მოქალაქეთა წახალისების ერთ-ერთი უმაღლესი ფორმა მეცნიერების, ტექნიკის, ლიტერატურის, ხელოვნებისა და არქიტექტურის დარგში უთვალსაჩინოესი მიღწევებისათვის.

სკკპ ცკ-ისა და სსრკ მინისტრთა საბჭოს 1966 წლის 9 სექტემბრის დადგენილებით, 2 წელიწადში ერთხელ ანიჭებდნენ 30 ლენინურ პრემიას (25 — მეცნიერებასა და ტექნიკაში, 5 — ლიტერატურაში, ხელოვნებასა და არქიტექტურაში). 1970 წელს დამატებით დაწესდა პრემია საბავშვო ლიტერატურისა და ხელოვნების ნაწარმოებისათვის. თითოეული ლენინური პრემიის ოდენობა 1000 მანეთი იყო. მოქმედი დებულებით ( 1967, № 6, . 29) განსაზღვრული იყო იმ სახელმწიფო, საზოგადო და სამეცნიერო ორგანიზაციათა წრე, რომელთაც უფლება ჰქონდათ წარედგინათ ნაშრომი ლენინურ პრემიაზე. ლენინური პრემიის მოსაპოვებლად შეიძლება წარედგინათ სამეცნიერო ნაშრომი, რომელიც დაიბეჭდა (საჯაროდ შესრულდა ან აიგო) კანდიდატურების წარდგენის ვადის დამთავრებამდე 1 წლით ადრე, ტექნიკური და წარმოების დარგის ნაშრომი კი — სახალხო მეურნეობაში დანერგვის შემდეგ. სკკპ ცკ-ისა და სსრკ მინისტრთა საბჭოს დადგენილება ლენინური პრემიის მინიჭების შესახებ პრესაში ქვეყნდებოდა ვ. ი. ლენინის დაბადების დღესთან დაკავშირებით. იმ პირს, რომელმაც მიიღო ლენინური პრემია, ენიჭება „ლენინური პრემიის ლაურეატის“ წოდება, გადაეცემოდა დიპლომი, საპატიო ნიშანი და მოწმობა.

საქართველოს სსრ
ლენინური პრემიის ლაურეატები იყვნენ:
1957 — გიორგი მელიქიშვილი — კვლევებისთვის ამიერკავკასიის ხალხების ისტორიის დარგში, აღწერილია შრომებში „ნაირი-ურარტუ“ და „ურარტუს სოლისებრი წარწერები“ (1954)
1958 — ვახტანგ ჭაბუკიანი, ბალეტმეისტერი და მთავარი პარტიის შემსრულებელი — საბალეტო სპექტაკლისთვის „ოტელო“, დაიდგა თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრის სცენაზე
1961 — ნიკოლოზ ანთელავა — ფილტვების დაავადებათა ქირურგიული მკურნალობის ორიგინალური მეთოდების შემუშავებისა და ფართო სამედიცინო პრაქტიკაში დანერგვისათვის
1962 — რევაზ გამყრელიძე — შრომების ციკლისათვის დიფერენციალური განტოლებები და მათი გამოყენება ოპტიმალური მართვის თეორიასა და რხევების თეორიაში (1956—1961)
1963 — ილია ვეკუა — სამეცნიერო ნაშრომისთვის „განზოგადებული ანალიტიკური ფუნქციები“ (1959)
1964 — ვსევოლოდ ზენკოვიჩი
1965 — კონსტანტინე წერეთელი „ყარაყუმჰიდრომშენი“ ტრესტის მთ. ინჟინერი — თურქმენეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკაში ყარაყუმის არხის აგებისთვის
1966 — სერგო ზაქარიაძე — გიორგი მახარაშვილის როლის შესრულებისთვის ფილმში „ჯარისკაცის მამა“ (1964) კინოსტუდია [ქართული ფილმის ნაწარმოები
1967 — შალვა დარჯანია სათავო სპეციალური საკონსტრუქტორო ბიუროს მთ. კონსტრუქტორის მოადგილე — ჩაის საკრეფი მანქანა „საქართველო“-ს შექმნისა და წარმოებაში დანეგვისათვის ჩაის ფოთლის შერჩევითი შეგროვების პროცესის მექანიზაციისათვის
1968 — არჩილ გელოვანი
1970 — სიმონ ვირსალაძე
1972 — გიორგი ძოწენიძე
1976 — ლეონიდე ბოკერია
1978 — ოთარ ღუდუშაური
1980 — ნოდარ დუმბაძე — რომანისთვის „მარადისობის კანონი“.
ლენქორანული ხერკინა

ლენქორანული ხერკინა, ბოკაუტი სპარსული პაროცია — ჰამამელისისებრთა ოჯახის რელიქტური პაროციას გვარის ერთადერთი სახეობა. მისი სიმაღლე 25 მ აღწევს, ძირიდანვე ძლიერ დატოტვილი ზაფხულშწვანე ხეა.

გავრცელებულია აზერბაიჯანსა (თალიშში და აქა-იქ კავკასიონის სამხრეთ კალთების ძირას, აფთარანის ვაკეზე) და ჩრდილოეთ ირანში (კასპიის ზღვისპირეთში). ქმნის წმინდა კორომებს (ზღვის დონიდან 250 მ-მდე) ან შერეულია ფოთლოვან (წაბლფოთოლა მუხის, რცხილის და ძელქვის) ტყეში (ზღვის დონიდან 600-800 მ), ცალკეული ხეები გვხვდება ზღვის დონიდან 1200 მ-მდე.

ლენქორანული ხერკინა იზრდება თბილ და ტენიან გარემოში, თუმცა — 32°-მდე ყინვასაც უძლებს. ჩრდილოსამტანია, ნელა იზრდება. 150 წლისა 15 მ-მდე სიმაღლეს და 30 სმ სისქეს აღწევს, ცოცხლობს 200 წლამდე. ყვავილობს თებერვალ-მარტში, შეფოთვლამდე (აპრილში). ნაყოფს ისხამს სექტემბერ-ოქტომბერში.

დეკორატიულია, წითლად შეფერილ ფოთლებს დეკემბრამდე ინარჩუნებს. მისი გართხმული ტოტები ადვილად ფესვიანდება, ერთმანეთს შეეზრდება ხოლმე და ამიტომ საუკეთესოა ცოცხალ ღობედ. იტანს კრეჭას. აქვს ლამაზი მოყავისფრო-ვარდისფერი („კავკასიის ვარდისფერი ხე“), ძალიან მაგარი, მძიმე და გამძლე მერქანი.

იყენებენ სადურგლო და სახარატო საქმეში, აკეთებენ მანქანის ნაწილებს, საფეიქრო მაქოებს, მხატვრულ ნახელავებს. ფოთოლი შეიცავს ტანინებს (7%) და ხმარობენ ხალხურ მედიცინაში ჭრილობის მოსაშუშებლად. თესლი შეიცავს ტექნიკურ ზეთს. ამრავლებენ თესლით და ვეგეტატიურად.
ლენცოფა

ლენცოფა — ორწლოვან და ერთწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარი ძაღლყურძენასებრთა ოჯახისა.

მისი 20-მდე სახეობა გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, აფრიკასა და კანარის კუნძულებზე. საქართველოში იზრდება 3 სახეობა; მათ შორის უფრო მნიშვნელოვანია შავი ლენცოფა — ორწლოვანი ბალახია. ღეროსეული ფოთლები მჯდომარეა და ნახევრად ღერომხვევი. მღვრიე ყვითელი ფერის გვირგვინი იისფრად არის დაძარღვული. ნაყოფი მრავალთესლიანი მოგრძო კოლოფია. გავრცელებულია ევრაზიაში, ჩრდილოეთ ამერიკასა და ავსტრალიაში. გავრცელდა როგორც გზადმიყოლილი. იზრდება რუდერალურ ადგილებზე, გზისპირებზე, ბოსტანში, ბაღსა და მინდორში. ჩვენში ეს სახეობა გავრცელებულია თითქმის ყველგან მთის ზემო სარტყლამდე. ლენცოფა ძალზე შხამიანია. აქვს არასასიამოვნო სუნი, შეიცავს ალკალოიდებს — ჰიოსციამინს, ატროპინსა და სკოპოლამინს.

მედიცინაში იყენებენ ლენცოფას ფოთლების ექსტრაქტს, როგორც სპაზმების საწინააღმდეგო და ტკივილგამაყუჩებელ საშუალებას კუჭნაწლავისა და სასუნთქი გზების ზოგიერთი დაავადების დროს. ლენცოფას დაფშვნილი ფოთლები შედის ასთმატოლის შედგენილობაში. ლენცოფასგან ამზადებენ ლენცოფას ზეთს, რომელიც ტკივილგამაყუჩებელ საშუალებად იხმარება დაჟეჟილობის, იშიაზისა და სხვა შემთხვევებში. ლენცოფით მოწამვლა ზოგჯერ სიკვდილით მთავრდება.

პირველადი დახმარება: შეტივნარებული გააქტიურებული ნახშირით და კალიუმპერმანგანატის ხსნარით კუჭის ამორეცხვა, შემდეგ მარილიანი საფაღარათო საშუალებანი, მაგარი ჩაი, ყავა და სხვა.
ლესელიძე (დაბა)

ლესელიძე ( [გჲეჩრჷფშ]; ყოფილი ერმოლოვსკი — გადაერქვა 1944 წლის 1 ივნისს) — დაბა და თემის ცენტრი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, მდებარეობს შავიზღვისპირა დაბლობზე, მდინარე ფსოუს მარცხენა ნაპირზე, მისშესართავთან, რუსეთის საზღვართან, ზღვის დონიდან 6 მეტრზე, გაგრიდან 18 კილომეტრში, სოხუმი-სოჭის საავტომობილო და სარკინიგზო ხაზზე. დაბაში მოქმედებს რკინიგზის ბაქანი.

ისტორია
ეს სახელწოდება შედარებით ახალია. საუკუნის 60-იან წლებამდე აქ არსებობდა სოფელი გეჩრიფშ. სახელწოდებას საფუძვლად უდევს ჯიქების თავადური საგვარეულოს გეჩ, გეჩბა ფუძე, რომლებიც 1864 წელს ოსმალეთში გადაასახლეს. სახელწოდება „გეჩბების მხარეს, საცხოვრისს“ ნიშნავს. საუკუნის მიწურულს ერმოლოვსკი ეწოდა რუსეთის იმპერიის მიწათმოქმედებისა და ქონების მინისტრის ა. ს. ერმოლოვის პატივსაცემად, რომელმაც ეს ადგილები 1894 წელს შემოიარა. 1944 წელს ლესელიძე ეწოდა დიდი სამამულო ომის გენერლის კონსტანტინე ლესელიძის პატივსაცემად, რომელიც კავკასიის მისადგომებს იცავდა. საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა კოლმეურნეობა რომლის პროფილი იყო მეთამბაქოეობა, მეხილეობა და მევენახეობა. ლესელიძის სადაბო საბჭოში ასევე შედიოდა სოფლები სალმე და სულევო. 1992-1993 წლების აფხაზეთის ომის შემდეგ აფხაზეთის რესპუბლიკამ უწოდა გეჩრიფში (//).

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით დაბაში ცხოვრობდა 969 ადამიანი.

კურორტი
ლესელიძე რესპუბლიკური მნიშვნელობის ზღვისპირა კლიმატური კურორტია. ჰავა ნოტიო სუბტროპიკულია. იცის რბილი, უთოვლო ზამთარი და ცხელი ნოტიო ზაფხული. იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 5,5 °, აგვისტოსი – 23,4 °. ნალექები 1250 მმ წელიწადში. მზის ნათების ხანგრძლივობა 1890 საათი. ძირითადი სამკურნალო საშუალებაა ზღვაში ბანაობა, თალასოთერაპია. სამედიცინო ჩვენება: გულ-სისხლძარღვთა სისტემის, სუნთქვის ორგანოთა ქრონიკული დაავადებები და ნერვული სისტემის ფუნქციური მოშლა. სეზონი მაისიდან ოქტომრამდე.

კონსტანტინე ლესელიძის ძეგლი
დაბაში იდგა კონსტანტინე ლესელიძის ბრინჯაოს ძეგლი. შეასრულა 1974 წელს მოქანდაკე ს. ი. კაკაბაძემ და აღმართეს მარმარილოს მაღალ პოსტამენტზე 1975 წელს. ლესელიძის ძეგლი საზეიმოდ გაიხსნა დიდ სამამულო ომში გამარჯვების 30 წლისთავისადმი მიძღვნილ დღეს — 1975 წლის 9 მაისს. მიტინგზე გამოვიდა გენერლის ქალიშვილი იზოლდა ლესელიძე, რომელმაც თქვა:

აფხაზეთის ომის დროს, 1992 წლის სექტემბერში, ქ. გაგრის დაცემის შემდეგ, სხვა ქართულ ძეგლებთან ერთად მიწასთან იქნა გასწორებული ძეგლიც. მისი შემდგომი ბედი უცნობია. ლესელიძის სკულპტურული პორტრეტის აღდგენა შეუძლებელია: არ შემორჩა მასალები არც მოქანდაკის სახელოსნოში, არც ქანდაკებათა თბილისის კომბინატში.