iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სპიტაკის მიწისძვრა

სპიტაკის მიწისძვრა — 6,8–7,2 მაგნიტუდის მიწისძვრა, რომელიც მოხდა 1988 წლის 7 დეკემბერს, ადგილობრივი დროით 11:41:27 საათზე, სომხეთის სპიტაკის რეგიონში (იმ დროისთვის საბჭოთა კავშირის ნაწილი).

ადგილობრივი ინფრასტრუქტურა (განსაკუთრებით სკოლები და საავადმყოფოები) მიწისძვრისთვის მოუმზადებელი აღმოჩნდა, რის გამოც სულ მცირე 25.000 ადამიანი დაიღუპა. შენობათა უმრავლესობა დაბალი სეისმომედეგობის იყო. თვითმხილველთა ვარაუდით, მიწისძვრა 10 წუთით გვიან რომ მომხადრიყო, ბავშვები სტრუქტურულად არასაიმედო სკოლებიდან გამოსული იქნებოდნენ და დაღუპვას გადაურჩებოდნენ.

სრულიად დაინგრა ქალაქი სპიტაკი და 58 სოფელი მის გარშემო; ნაწილობრივ დაინგრა ქალაქები: ლენინაკანი (დღევანდელი გიუმრი), სტეფანავანი, კიროვაკანი (დღევანდელი ვანაძორი) და დაახლოებით 400 დასახლებული პუნქტი. მიწისძვრამ 16.2 მილიარდი დოლარის ზარალი მოიტანა. დაღუპულების გარდა, დაახლოებით 19 ათასი ადამიანი დაშავდა, ხოლო 500 ათასი ადამიანი უსახლკაროდ დარჩა.
მან რეი

მან რეი ( დ. 27 აგვისტო, 1890 — გ. 18 ნოემბერი, 1976) — ამერიკელი მოდერნისტი ხელოვანი, მოღვაწეობდა პარიზში. მნიშვნელოვანი წვლილი აქვს დადაიზმისა და სიურრეალიზმის მიმდინარეობებში. ხელოვნების სამყაროში ყველაზე უკეთ ცნობილია მისი ავანგარდისტული ფოტოსურათებით, თუმცა საკუთარ თავს უპირველეს ყოვლისა მხატვარს უწოდებდა.

1999 წელს ჟურნალმა „არტნიუსმა“ მეოცე საუკუნის 25 ყველაზე ცნობილ მხატვართა შორის დაასახელა.

ბიოგრაფია
1915 წელს მან რეის პირველი სოლო გამოფენა მოეწყო. 1913 წელს მან რეი შეხვდა მის პირველ ცოლს, ადონ ლაკროიქსს. მათ იქორწინეს 1914 წელს და 1937 წელს განქორწინდნენ.

ნიუ-იორკში ცხოვრების პერიოდში, მეგობარ, მარსელ დიუშანთან ერთად, ცდილობდა ჩამოეყალიბებინა დადაიზმის ამერიკული განშტოება, მიმდინარეობისა, რომელიც დაიწყო ევროპაში, როგორც ტრადიციული ხელოვნებიდან რადიკალური გადახვევა. რამდენიმე არასახარბიელო ცდის შემდეგ, მან რეიმ განაცხადა: „დადას არ შეუძლია ნიუ-იორკში ცხოვრება“.

1921 წლის ივლისში იგი გადავიდა პარიზში, საფრანგეთში, სადაც მას შეუყვარდა მსახიობი და მოდელი კიკი დე მონტპარნასე (ელის პრინი). კიკი იყო მან რეის კომპანიონი მთელი 1920-იანი წლების განმავლობაში. ის გახდა რეის ყველაზე ცნობილი ფოტოგრაფული გამოსახულების ობიექტი და იღებდა მონაწილეობას მის ექსპერიმენტულ ფილმებში. 1929 წელს მან რეიმ დაიწყო რომანი სიურრეალისტ ფოტოგრაფთან, ლი მილერთან.

შემდეგი 20 წლის განმავლობაში მან რეიმ მონპარნასში შეძლო თავისი ნიშანი დაედო ფოტოგრაფიისთვის. იმ დროის დიდი ხელოვანები, როგორიცაა ჯეიმზ ჯოისი, გერტრუდა სტაინი და შონ კოქტო პოზირებდნენ მისი კამერის წინ.

შონ არპის, მაქს ერნსტის, ანდრე მასონის, ჟოან მიროსა და პაბლო პიკასოსთან ერთად, მან რეი იყო წარდგენილი სურრეალისტების პირველ გამოფენაზე პიერის გალერეაში, პარიზში 1925 წელს. ლი მილერთან - მის ფოტოგრაფიის ასისტენტთან და საყვარელთან ერთად - მან რეიმ შექმნა ფოტოგრამების გამოყენების ტექნიკა, რომელსაც რეიგრაფები დაარქვა. მან რეიმ ასევე შექმნა ავანგარდული მოკლემეტრაჟიანი ფილმების სერია, როგორიცაა (2 , 1923); - (16 , 1926); ' (15 , 1928); (20 , 1929).

მოგვიანებით მან რეი დაბრუნდა აშშ-ში, სადაც ის ლოს-ანჯელესში, კალიფორნიაში, ცხოვრობდა 1940-1951 წლებში. ლოს-ანჯელესში დაბრუნებიდან რამდენიმე დღეში, მან რეი შეხვდა ჯულიეტ ბროუნერს, მოცეკვავესა და ექსპერიმენტულ მოდელს. მათ თითქმის მაშინვე დაიწყეს ერთად ცხოვრება და იქორწინეს 1946 წელს, ორმაგ ქორწინებაში მათ მეგობრებთან მაქს ერნსტთან და დოროთი ტანინგთან ერთად.

მან რეი მიწას მიაბარეს მონპარნასის სასაფლაოზე, პარიზში. ჟულიეტ ბროუნერი 1991 წელს მან რეის გვერდით დაკრძალეს. მის ეპიგრაფში იკითხება: „კვლავ ერთად“.
აქადური ენა

აქადური ენა — სემიტურ ენათა ჩრდილო-აღმოსავლურ შტოს განეკუთვნება. აქვს ორი დიალექტი - ასურული (ჩვ. წ.-მდე საუკუნემდე) და ბაბილონური (პირველი ათასწლეულის ბოლომდე). ამის გამო მას ასურულ-ბაბილონურ ენასაც უწოდებენ. აქადური ცნობილია ჩვ. წ.-მდე - საუკუნეების ლურსმული დამწერლობის ძეგლებით. ეს ძეგლები სამ პერიოდს მოიცავს: 1. წინასარგონულ; 2. სარგონისა და სარგონიდების; 3. ურის მესამე დინასტიის ხანის.

აქადური ლიტერატურა
გილგამეშის ეპოსი (ქრისტეშობამდე ადრეული მეორე ათასწლეული)
მაინცის საკათედრო ტაძარი

მაინცის საკათედრო ტაძარი, ასევე წმინდა მარტინის საკათედრო ტაძარი — საკათედრო ტაძარი ქალაქ მაინცის ისტორიულ ცენტრში, საბაზრო მოედანზე; მაინცის ეპისკოპოსის საბრძანებელი.

კათედრალი ძირითადად რომანულ სტილშია, თუმცა ექსტერიერზე გვიანდელმა დამატებებმა საუკუნეების განმავლობაში მას სხვადასხვა არქიტექტურული მიმდინარეობების კვალი დააჩნია.

თავდაპირველად წმ. იოანეს სახელობის ეკლესია, შემდეგ კი წმ. სალვატორესი არქიეპისკოპოსმა ჰატო -მა 911 წელს აკურთხა და ის მაინცის ეპისკოპოსის საკათედრო ტაძარს წარმოადგენდა 975 წელს მაინცის არქიეპისკოპოსად ვილიგისის დანიშვნამდე.

ვილიგისის დროს ქალაქი მაინცი ეკონომიკურად აყვავდა. ვილიგისი ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი მთავარი გახდა, ხოლო 991-994 წლებში იმპერიის რეგენტის კი გახდა. მისი ბრძანებით დაიწყო პრე-რომანული სტილის კათედრალის მშენებლობა. ეს ახალი და შთამბეჭდავი შენობა ვილიგისის წარმოდგენით მაინცს მეორე რომის სტატუსს მიანიჭებდა.

ამ ახალ კათედრალს ორი ეკლესიის ფუნქცია უნდა მიეღო: ძველი კათედრალისა და წმ. ალბანის ეკლესიისა, რომელიც უდიდესი იყო იმ არემარეში და ბენედიქტელთა სააბატოს ეკუთვნოდა, სადაც ეპისკოპოსები და სხვა წარჩინებულები იკრძალებოდნენ, მათ შორის ფასტრადა, შარლემანის მეუღლე. სინოდთა უმრავლესობა წმ. ალბანის სააბატოში იმართებოდა.
ურ-ნამუ

ურ-ნამუ — შუმერის და აქადის მეფე ურის მესამე დინასტიიდან. მეფობდა დაახ. ძვ. წ. 2112 - ძვ. წ. 2094 წლებში.

დააარსა ურის მესამე დინასტია, ცნობილია, რომ იგი იყო ურის არისტოკრატიული ოჯახიდან. თავდაპირველად იგი იყო ურუქის მეფის უტუხენგალის ნაცვალი ურში, მაგრამ ამ უკანასკნელის დაღუპვის შემდეგ გახდა სამხრეთ მესოპოტამიის მეფე. მან დაიპყრო ლაგაში და გააერთიანა სამხრეთ მესოპოტამია. ურ-ნამუმ განაახლა საირიგაციო არხები. მის შემდეგ გამეფდა მისი ვაჟი შულგი.
სერგი გვარჯალაძე

სერგი გვარჯალაძე (დ. 13 ნოემბერი, 1967) — ქართველი ჟურნალისტი, პროდიუსერი, მუსიკოსი, ტელეწამყვანი, ტელერეჟისორი.

ქართველი ტელე-მაყურებლისათვის იგი ცნობილია, როგორც ტელეწამყვანი, თუმცა ამავე დროს კერძო, დამოუკიდებელ მედია საპროდუქციო კომპანიას ხელმძღვანელობს. მისი ხელმძღვანელობით კომპანიამ რამდენიმე ქართული სატელევიზიო პროდუქტი („კომუნიკატორი“, „ჯეო-პოპი“, „ვაკანსია“) დაამზადა ტელეკომპანიებისათვის „პირველი არხი“ (საზოგადოებრივი მაუწყებელი) და „რუსთავი 2“. სერგი ყველა ამ გადაცემის კონცეფციის ავტორი, წამყვანი და პროდიუსერი იყო.

2005 წელს მან სრულმეტრაჟიან დოკუმენტალისტიკაში სცადა ძალები, როგორც ავტორმა და რეჟისორმა. 52-წუთიანი დოკუმენტური ფილმი „ელექტრონავტები“, 2005 ბოლოს საზოგადოებრივი მაუწყებლობის ეთერში იქნა პირველად წარმოდგენილი. აქვს სხვა დოკუმენტური ფილმებიც. 2012 წელს გამოვიდა დოკუმენტური ფილმი გლდანის შესახებ, „პლანეტა გლდანი“.

სატელევიზიო მოღვაწეობის გარდა, სერგი ქართული რადიოსადგურებისათვის („ფორტუნა“ და „ფორტუნა+“) ორ საავტორო რადიოგადაცემას („მიუზიქჰოლი“ და „მუზორამა“) ამზადებდა. წარსულში ლოკალური რადიოსადგურისათვის „ “, გერმანულ ქალაქ მიუნსტერში ამზადებდა გადაცემას „“.

სერგი ასევე აქტიურია მედია-კონსულტაციის დარგში, თანამშრომლობს რა კომპანიებთან „ჯეოსელი“ და „აჭარა მიუზიქჰოლი“. კონსულტაციებს უწევდა „ფონდ ღია საზოგადოება — საქართველოს“ დასაქმების პროექტს, ხოლო 2006 წლის ივნისიდან ის პროექტის „ჩვენ ერთი გუნდი ვართ“ ერთ-ერთი ხელმძღვანელი იყო. ეს პროექტი საქართველოს ფეხბურთის ფედერაციის დაკვეთით გაკეთდა და საქართველოს ნაკრების და მის გულშემატკივართა მხარდამჭერ საინფორმაციო კამპანიას ითვალისწინებდა. ამავე პროექტის ფარგლებში სერგის მიერ გადაღებული იქნა 56-წუთიანი დოკუმენტური ფილმი „ერთი გუნდი“.

2006 წლის სექტემბრიდან სერგი ქართული ყოველთვიური მუსიკალური ჟურნალის „ოზონი“ მთავარ რედაქტორად მოღვაწეობდა. ჟურნალის გამოცემა 2007 წლის გაზაფხულზე შეწყდა.

ტელეარხ -ზე სერგი ამზადებდა გადაცემას „პოპ-მოპედი“.

2013 წლის აპრილიდან „იმედის“ ეთერში გადის სერგის საავტორო გადაცემა „იმედიატორი“. ეს არის ღამის შემეცნებითი-გასართობი გადაცემა, რომელიც დაკომპლექტებულია სიუჟეტით, მუსიკალური რგოლებით, საკონცერტო სესიებით, მოკლემეტრაჟიანი ფილმებით და ინტერვიუებით სტუმრებთან.
სერენ კიერკეგორი

სერენ კიერკეგორი (კირკეგორი) (; დ. 5 მაისი, 1813, კოპენჰაგენი — გ. 11 ნოემბერი, 1855) — დანიელი ფილოსოფოსი, თეოლოგი, კრიტიკოსი, პოეტი, ქრისტიანული მორალის და ეთიკის წარმომადგენელი, თეისტური ეგზისტენციალიზმის მიმდინარეობის წარმომადგენელი. კიერკეგორის დროს გამეფებული ჰეგელის მოძღვრების მოწინააღმდეგე, კლასიკური გერმანული იდეალიზმის საწინააღმდეგოდ ემხრობოდა რაციონალიზმის მეორადობას და წმინდა არსებობის (ეგზისტენციალიზმის) პირველადობას, რომლითაც რთული დიალექტიკური განვითარების გზით პიროვნებას ძალუძს საკუთარი არსის აღქმა რწმენაში.

კიერკეგორის თეოლოგიური ნაშრომი ფოკუსირდება ქრისტიანულ ეთიკაზე, ეკლესიის ინსტიტუტზე, ქრისტიანობის წმინდა ობიექტურ მტკიცებულებებს შორის განსხვავებებზე, უზენაესის თვისებრივ სხვაობაზე ღმერთსა და კაცს შორის, ინდივიდის სუბიექტურ ურთიერთობაზე, ქრისტესთან, რომელიც შვა რწმენამ. მისი ნაშრომის უმეტესი ნაწილი ეხება ქრისტიანულ სიყვარულს. ის უკიდურესად კრიტიკული იყო ქრისტიანობის, როგორც სახელმწიფო რელიგიის პრაქტიკის მიმართ, უპირველეს ყოვლისა კი დანიის ეკლესიის მიმართ. მისი ფსიქოლოგიური ნაშრომი იკვლევს ინდივიდების ემოციებსა და გრძნობებს, რომლებიც აწყდებიან ცხოვრებისეულ არჩევანს.

კიერკეგორს ადრეული ნაშრომები სხვადასხვა ფსევდონიმით ჰქონდა დაწერილი, რითაც წარმოაჩენდა სხვადასხვა შეხედულებებს და მათ ინტერაქციას ერთმანეთთან კომპლექსური დიალოგის სახით. ის იკვლევდა კომპლექსურ პრობლემებს სხვადასხვა ხედვიდან გამომდინარე, ყოველივეს სხვადასხვა ფსევდონიმით. მისი ბევრი ნაშრომი, რომელიც მას საკუთარი სახელით აქვს დაწერილი ეძღვნება „მარტოხელა ინდივიდს“, რომელსაც შესაძლოა სურდეს მისი ნაშრომების მნიშვნელობის გაგება. აღსანიშნავია მისი მოსაზრება, რომელსაც ის ამგვარად აჟღერებს: „მეცნიერებასა და განათლებას სურს გვასწავლოს, რომ ობიექტად გახდომა არის გზა. ქრისტიანობა კი გვეუბნება, რომ გახდე სუბიექტური, გახდე სუბიექტი, არის გზა.“ მაშინ როცა, მეცნიერები სწავლობენ სამყაროს დაკვირვების გზით, კიერკეგორი ემპათიურად უარყოფს, რომ დაკვირვებით შესაძლებელია გამჟღავნდეს სამყაროს სულის შინაგანი შრომა.

კიერკეგორის რამდენიმე ძირითადი კონცეფცია მოიცავს „სიმართლეს, როგორც სუბიექტურობას“, რწმენის რაინდს, დიხოტომიის განმეორებადობას, შიშს, უზენაესის თვისებრივ განკერძოებას, რწმენას როგორც ვნებას და ცხოვრების გზის სამ ეტაპს. კიერკეგორის ნაშრომები დანიურად არის დაწერილი და თავდაპირველად, ის მხოლოდ სკანდინავიელებისთვის იყო ხელმისაწვდომი. თუმცა, საუკუნისთვის მისი ნაშრომები გადაითარგმნა მთავარ ევროპულ ენებზე, როგორიცაა ფრანგული და გერმანული. საუკუნის შუა წლებიდან მისმა ნაშრომებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა ფილოსოფიაზე, თეოლოგიაზე და დასავლურ კულტურაზე.

რჩეული ბიბლიოგრაფია
„ან–ან“ (-) (1843)
„სატანჯველის სახარება“ ( 978-9941-8-1929-2, „აქტი“ 2019)
„შიში და თრთოლვა“ (1843), (: 978-9941-8-2059-5, „აქტი“ 2020)
„ფილოსოფიური ფრაგმენტები“ (1844)
„შიშის ცნება“ (1844) (: 978-9941-2-2293-1, თბ.: სულხან-საბა ორბელიანის სასწავლო უნ-ტი: უნივერსალი, 2014)
„სიკვდილის დაავადება“ (1849)
ბაღდადური

ბაღდადური — ქართული ქალაქური ცეკვა. აღმოცენდა საუკუნის ნახევარში. განსაკუთრებით დამკვიდრდა ხალხურ საგაზაფხულო დღესასწაულზე — ყეენობაზე. ბაღდადურს საფუძვლად დაედო ძველებური ქართული გლეხური ცეკვა ბუქნა, ხტომითი მოძრაობები, პანტომიმის ელემენტები. სრულდება ნელი ტემპით. ბაღდადურის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი თეატრალიზებული დადგმაა „ძველი თბილისის სურათები“ (ქორეოგრაფი ირაკლი ბაგრატიონი). ბაღდადური გამოიყენა კომპოზიტორ ვიქტორ დოლიძემ ოპერაში „ქეთო და კოტე“. მუსიკალური ზომა 6/8.
ბაღვაშები

ბაღვაშები — მსხვილ ფეოდალთა საგვარეულო - საუკუნეებში საქართველოში, არგვეთის (ზემო იმერეთი) ძველი მფლობელები. საუკუნის 70-იან წლებში გვარის უფროსი წარმომადგენელი ლიპარიტ ბაღვაში დავით ქართველთა კურაპალატის (876-881) ყმობაში (ვასალობაში) შევიდა, მიიღო მისგან მიწა-წყალი თრიალეთში და შექმნა ძლიერი კლდეკარის საერისთავო. მის შთამომავლებს ერისთავთ-ერისთავის ტიტული ჰქონდათ. ბაღვაშების მეორე შტოს წარმომადგენლები იყვნენ რაჭის ერისთავები კახაბერისძენი. ბაღვაშებთა კლდეკარის შტოს პოლიტიკური ძლიერების ბაზას წარმოადგენდა მათი სამამულო სამფლობელო არგვეთი და პატრონყმობის საფუძველზე მიღებული კლდეკარის საერისთავო. კლდეკარის ბაღვაშები აქტიურად მონაწილეობდნენ ჯერ ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონთა დავაში მიწა-წყლისათვის, შემდეგ საქართველოს სამეფო-სამთავროთა ბრძოლაში პირველობისა და ქვეყნის გაერთიანებისათვის. გაძლიერებული ბაღვაშები ცდილობდნენ საერისთავო მიწა-წყალი მამულად გადაექციათ.

საგვარეულოს არსებობის მთელ მანძილზე ისინი ოპოზიციაში ედგნენ გაერთიანებული საქართველოს მეფეებს (ლიპარიტ , ლიპარიტ , რატი , ივანე ლიპარიტის ძე). ამ შტოს უკანასკნელი წარმომადგენლის დავით აღმაშენებლის დროის პოლიტიკური მოღვაწის, რატის გარდაცვალების შემდეგ მეფემ კლდეკარის საერისთავო გააუქმა. - საუკუნეებში ცენტრალური ხელისუფლების წინააღმდეგ მებრძოლთა რიგებში იყვნენ ბაღვაშების რაჭის შტოს წარმომადგენლები - კახაბერისძენი. ამ გვარის უკანასკნელი წარმომადგენელი კახაბერ კახაბერისძე მონღოლთან კავშირის გამო მკაცრად დასაჯა დავით -მ (1245-1293).

წყარო
არისტაკეს ლასტივერტეცი, ისტორია , ე. ცაგარეიშვილის გამოც. თბ., 1974;
მატიანე ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც. ტ.1, თბ., 1955;
ცხოვრება მეფეთ-მეფისა დავითისი, იქვე;
ჟამთააღმწერელი, იქვე, ტ. 2, თბ., 1959
ბაღის ტუხტი

ბაღის ტუხტი — ლამაზად მოყვავილე დეკორატიული მცენარე ბალბისებრთა ოჯახისა. იზრდება 2,5 მ-მდე. აქვს მთლიანი ან თათიებრ დანაკვთული ფოთოლი, ყვავილი — მარტივი ან ბუთხუზა. ყვავილობს უხვად და ნაირფერად (თეთრი, ვარდისფერი, იისფერი ან მოშავო-მოწითალო).

იყენებენ ყვავილნარებსა და გაზონებში მასობრივ ნარგაობად, ყვავილწნულებში, სამკურნალოდ და სამღებრო საქმეში. ღეროს ბოჭკოსაგან ამზადებენ თოკს, ხეზს, ჯვალოს.
ბაღჩეული კულტურები

ბაღჩეული კულტურები — მცენარეთა ჯგუფი გოგრისებრთა ოჯახისა (საზამთრო, ნესვი, გოგრა). მცენარეები გართხმული ან მცოცავია. მათ სამშობლოდ ითვლება აზიის, აფრიკისა და ამერიკის ტროპიკული და სუბტროპიკული ქვეყნები.

ბაღჩეული კულტურები სითბომოყვარული და გვალვაგამძლეა. ხანგრძლივი სავეგეტაციო პერიოდი აქვს. კარგად ხარობს ყამირსა და ნასვენ მიწებზე, აგრეთვე მსუბუქი მექანიკური შედგენილობის ნიადაგებზე. კულტივირებულია უმთავრესად ჩრდილოეთის განედი 50°-სა და სამხრეთის განედი 35°-ს შორის მდებარე რაიონებში.
პიროსის გამარჯვება

პიროსის გამარჯვება — ფრაზეოლოგიზმი, რომელიც აღნიშნავს გამარჯვებას ისეთი დანაკარგებით, რომლებიც აბათილებს გამარჯვებით მოპოვებულ უპირატესობას. ეს გამოთქმა წარმოიშვა პიროსის გამარჯვებისას ასკულუმთან ბრძოლაში, როდესაც პიროსმა დაამარცხა რომაელები, მაგრამ ისეთი დანაკარგებით, რომ კამპანიის გაგრძელება ვეღარ შეეძლო.
ბაყაყისებრნი

ბაყაყისებრნი — უკუდო ამფიბიების ოჯახი. აერთიანებს 400-ზე მეტ სახეობას. გავრცელებულია თითქმის მთელ მსოფლიოში, ახალი ზელანდიისა, ავსტრალიის, პოლარული ქვეყნების, სამხრეთ ამერიკის უკიდურეს სამხრეთ ნაწილისა და ოკეანიის ზოგი კუნძულის გარდა. საქართველოში გვხვდება 3 სახეობა. ამ ოჯახის წარმომადგენლებს კბილები მხოლოდ ზედა ყბებზე აქვს, გავის მალის განივი მორჩები ცილინდრული ან ოდნავ გაგანივრებულია. ფალანგებს არ გააჩნია ჩანართი ხრტილები. საქართველოში თითქმის ყველგაა ტბის ბაყაყი, ზოგ ადგილას ბინადრობს კავკასიური ბაყაყი და ამიერკავკასიური ბაყაყი. იკვებებიან მწერებით, ჭიებით, პატარა თევზებითა და ამფიბიებით, ლიფსიტებითა და თავკომბალებით. ანადგურებენ მავნე მწერებს, რითაც სარგებლობა მოაქვთ, მაგრამ ლიფსიტებისა და პატარა თევზების მოსპობით თევზის მეურნეობას ზიანს აყენებენ. საყურადღებოა გოლიათი ბაყაყი, რომლის სხეულის სიგრძე 32-49 სმ აღწევს, ხოლო წონა - 3,5 კგ. უკუდო ამფიბიებს შორის იგი უდიდესია; გვხვდება ტროპიკულ აფრიკაში (უმეტესად კამერუნში). აღსანიშნავია აგრეთვე ხარბაყაყი, რომლის სხეულის სიგრძე 20 სმ აღწევს, ხოლო უკანა ფეხებისა - 25 სმ. იწონის 600 გ-მდე. გავრცელებულია ჩრდილოეთ ამერიკაში. დიდი ზომის ბაყაყები იკვებებიან თევზებით, წვრილი ბაყაყებით, წყლის გველებით, წყლის ფრინველის (იხვებისა და სხვა) მართვეებით, პატარა ძუძუმწოვრებით, აგრეთვე ნაირგვარი უხერხემლო ცხოველებით. სასარგებლო ცხოველების განადგურებით აზარალებენ ადგილობრივ მოსახლეობას. ბაყაყისებრთა ოჯახის ზოგ სახეობას იყენებენ საკვებად. განსაკუთრებით ჩრდილოეთ ამერიკასა და დასავლეთ ევროპაში.
ბაყაყკბილა

ბაყაყკბილა — კუდიანი ამფიბიების გვარი დაკუთხულკბილასებრთა ოჯახისა. აერთიანებს 3 სახეობას. ყოფილ სსრკ-ში გვხვდება სემირეჩიეს ბაყაყკბილა , რომელიც მხოლოდ ჯუნგარიის ალათაუს მთებშია გავრცელებული. სემირიჩიეს ბაყაყკბილას სხეულის სიგრძე 20 სმ აღწევს. წინა კიდურებზე 4-4, უკანაზე 5-5 თითი აქვს. სხეული ზემოდან მომწვანო რუხია, ზოგჯერ ლაქებით მოფენილი. ბაყაყკბილა ბინადრობს მთის პატარა მდინარეებში. ქვირითიდან გამოჩეკილ ლარვებს გარეგანი ფრთისებრი ლაყუჩები აქვს. მეტამორფოზი მხოლოდ მესამე წელს ხდება. სქესობრივ სიმწიფეს 4-5 წლის შემდეგ აღწევენ.
ბაყაყი

ბაყაყი — უკუდო ამფიბიების გვარი ბაყაყისებრთა ოჯახისა. აერთიანებს 200-ზე მეტ სახეობას. ამ გვარშია გაერთიანებული ყველაზე პატარა (30 მმ-მდე) და ყველაზე დიდი უკუდო ამფიბია (გოლიათი ბაყაყი 325 მმ სიგრძისაა). საქართველოში გვხვდება ტბის ბაყაყი ზომით ყველაზე დიდია ჩვენი ფაუნის ამფიბიებს შორის. სხეული ზემოდან მუქი მწვანე აქვს და მუქი ხალები გააჩნია. ზურგის გასწვრივ ხშირად გასდევს ნათელი ზოლი. ბინადრობს ნაირგვარ წყალსატევში. მთაში გვხვდება ზღვის დონიდან 2500 მ-მდე. მთელ ცხოვრებას ატარებს წყალში ან წყლის მახლობლად. აქტიურია დღე-ღამის განმავლობაში. იკვებება უმთავრესად მწერებით, ზოგჯერ პატარ-პატარა ფრინველების ბარტყებით, ბიგებით და ამფიბიების ახალგაზრდა ფორმებით. ზამთრობს წყალსატევების ფსკერზე. დებს 9000-მდე ქვირითს. ტბის ბაყაყის თავკომბლების გროვები არსებით როლს თამაშობს ნივთიერებათა წრებრუნვაში;

მცირეაზიური ბაყაყი ზემოდან ღია მურა, წენგოსფერი ან ყავისფერია და მუქი ლაქები აქვს. მუცელი უხალებოა, ვარდისფერი ან მონარინჯისფრო-წითელი. გავრცელებულია მზირე აზიაში, ამიერკავკასიაში და წინაკავკასიაში. ბინადრობს მთის ტყეებში, ტყე-სტეპებში და ალპურ მდელოებზე. ზღვის დონიდან 3000 მ-მდე. წყალს დიდ მანძილზე არ შორდება. იკვებება წვრილი უხერხემლოებით.

2007 წელს ჰიროსიმას მეცნიერებმა შექმნეს გამჭვირვალე ბაყაყი, პირველი ოთხფეხა გამჭვირვალე არსება. როგორც მეცნიერები აცხადებენ, გამჭვირვალე კანიანმა ბაყაყებმა, შესაძლოა, ფართო გამოყენება პოვონ სამეცნიერო კვლევებში, რადგან კარგად ჩანს ამ ამფიბიის სისხლძარღვები, კუჭ–ნაწლავი და გული მისი გაკვეთის გარეშეც.
უმა

უმა — ძველი შუმერული ქალაქი-სახელმწიფო სამხრეთ შუამდინარეთში. დააარსეს შუმერებმა ძვ. წ. ათასწლეულის დასაწყისში.

ამ ქალაქის მთელი ცნობილი ისტორია ლაგაშთან ბრძოლის ფაქტებია. ქალაქის პირველი ცნობილი ენსი (მმართველი) იყო ურში, რომელიც ძვ. წ. საუკუნეში წარმატებით ებრძოდა ლაგაშის მეფეს სასაზღვრო ნაყოფიერი ველის გუედენის დასაკავებლად. მის დროს დაიწყო უმის გაძლიერება. შემდეგი მმართველი ენაკალე, როგორც წყაროებიდან ჩანს უნდა ყოფილიყო ლაგაშის მეფე ეანათუმის მარიონეტი. ენს ურ-ლუმის დროს უმამ დაიბრუნა დამოუკიდებლობა და მისივე მეთაურობით მოეწყო ლაშქრობა ლაგაშის მეფის ენანათუმ -ის წინააღმდეგ.

უმის ხელახალი გაძლიერება დაკავშირებულია მეფე ლუგალზაგესის სახელთან (ძვ. წ. 2373-2349 წწ.), რომელიც მიიჩნევა ქალაქის ყველაზე ძლიერ ენსად. მან მთელი შუამდინარეთი გააერთიანა. იგი დაამარცხა სარგონ აქადელმა, რის შემდეგაც უმამ დაკარგა პირველობა. ურის დინასტიის მმართველობის ეპოქაში (ძვ. წ. 2132-2024 წწ.) უმა ლაგაშთან ერთად ქვეყნის მნიშვნელოვან სამეურნეო და კულტურულ ცენტრს წარმოადგენდა. აქ იჯდა ოლქის მმართველი ენსის ტიტულით. უმას არქივებიდან მომდინარეობს ათასობით ლურსმული დოკუმენტი, რომელთა მონაცემები ძვირფასი წყაროა შუმერის სოციალურ-ეკონომიკური ცხოვრების აღსადგენად.
შურუფაქი

შურუფაკი - შუმერული ქალაქი-სახელმწიფო სამხრეთ მესოპოტამიაში. დღეს ამ ადგილს ჰქვია ტელ ფარა (ერაყი). შურუფაქი ასევე ნახსენებია „შუმერის მეფეთა სია‎ში“. იხსენიება იმ ხუთ ქალაქს შორის, რომელიც წარღვნამდე არსებობდა.

არქეოლოგია
შურუფაქი აღმოაჩინა გერმანულმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ 1902 წელს ვალტერ ანდრეს ხელმძღვანელობით. ქალაქში აღმოაჩინეს ლურსმული დამწერლობით დიდი ბიბლიოთეკა. შურუფაქის ბიბლიოთეკა 3 ნაწილად იყოფა, ესაა სხვადასხვა სამეურნეო ტექსტები, სასწავლო ტექსტები, ანუ ფირფიტები რომელზეც ახალგაზრდა შუმერები წერას სწავლობდნენ და „არქაული ლურსმული სიმბოლოების სია“, საიდანაც გაირკვა ქალაქის დასახელება. დაახლოებით ძვ. წ. საუკუნეში შურუფაქი აღმოჩნდა წყლით დაფარული წყალდიდობის შედეგად, ასე რომ შესაძლოა მითს წარღუნას შესახებ აქვს ისტორიული საფუძველი. ამ წყალდიდობამ შდურუპაკის გარდა დააზარალა ური და კიში.

გათხრებით დადასტურდა, რომ შურუფაქი ადრინდელი ტიპის (ძვ.წ. ს.) საქალაქო დასახლებას წარმოადგენდა. აქ აღმოჩენილი სამეურნეო და რელიგიური შინაარსის ლურსმნული დოკუმენტები მიუთითებენ შურუფაქის აღზევებაზე ძვ.წ. - საუკუნეებში. შუმერული მითების მიხედვით ამ ქალაქში იჯდა წარღვნის დროს კაცთა მოდგმის თესლის გადამრჩენელი გმირი მეფე ზიუსუდრა (აქად. უტ-ნაპიშტიმი, ბიბლიური ნოე). არსებობა შეწყვიტა ძველი წელთაღრიცხვით ათასწლეულის ბოლოს.
ბაყმის ხე

ბაყმის ხე, შავი სანდალოზი  — ხე ცეზალპინიისებრთა ქვეოჯახისა. სიმაღლე 12 მ აღწევს, დიამეტრი 0,5 მ-მდე. აქვს ფრთისებრი ფოთლები და წვრილი ყვითელი ყვავილები.

სამშობლოდ ითვლება ცენტრალური ამერიკა. კულტივირებულია ტროპიკებში. ლამაზი შეფერილობის მერქანს იყენებენ ავეჯისა და პარკეტის დასამზადებლად. შეიცავს საღებარ (ჰემატოქსილინი) და მთრიმლავ ნივთიერებებს.
ბაში

ბაში — სამტრედიის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზედა ბაშის, ქვედა ბაშისა და შუა ბაშის ძველი სახელწოდება.

ისტორია
ისტორიულ წყაროებში ბაში პირველად მოხსენიებულია 1578 წელს. სახელი „ბაში“ ბაჟიდან უნდა იყოს წარმომდგარი. ამ მიდამოებში შუა საუკუნეებში საბაჟო იყო, სადაც მდინარე რიონით ამოტანილ თუ გასატან საქონელს ბაჟს ადებდნენ. 1926 წლისთვის ბაშის თემის სამი სოფლის მოსახლეობა შეადგენდა 2924 ადამიანს, ხოლო ფართობი 35,5 კმ2-ს.

ამჟამად სამტრედიის მუნიციპალიტეტის ბაშის თემი მოიცავს სოფლებს: შუა ბაში (თემის ცენტრი), ზედა ბაში, ქვედა ბაში, მეორე ეწერბაში, პირველი ეწერბაში.
ბაშილი

ბაშილი ან ბაშილთაუ — მწვერვალი საქართველოსა და რუსეთის (ყაბარდო-ბალყარეთი) საზღვარზე, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 4148 მ. პირამიდული ფორმისაა. აგებულია ქვედა პალეოზოური გრანიტოიდებით. დამახასიათებელია ძლიერი თანამედროვე გამყინვარება.
ბაშყარა

ბაშყარა — მწვერვალი საქართველოსა და რუსეთის (ყაბარდო-ბალყარეთი) საზღვარზე, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედზე, ნივალურ ზონაში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 4162 მ. აგებულია პალეოზოური გრანიტოიდებით. ბაშყარიდან ადილსუს ხეობაში (ბაქსანის აუზი) ეშვება ამავე სახელწოდების მყინვარი, ხოლო სამხრეთით მესტიაჭალის ხეობაში (ენგურის აუზი) — ლეხზირის მყინვარი.
ეტალონი (პროექტი)

„ეტალონი“ — სატელევიზიო პროექტი, რომელიც მიზნად ისახავს ქვეყნის მოსწავლე ახალგაზრდობის მასობრივ დაინტერესებას სწავლა-განათლების თანამედროვე მეთოდების გამოყენებით (მათ შორის მედია საშუალებებით).

ეტალონი ტელეკომპანია იმედისა და ჟურნალ „რეიტინგის“ ერთობლივი, მოსწავლე ახალგაზრდობაზე გათვლილი ინტელექტუალურ-შემეცნებითი გადაცემაა, რომლის მიზანია, ხელი შეუწყოს საქართველოში ცოდნის პოპულარიზაციას, გამოავლინოს და წაახალისოს ყველაზე ნიჭიერი ახალგაზრდები.

„ეტალონის“ იდეის ავტორი და წამყვანია გოჩა ტყეშელაშვილი. ეთერში გასვლის შემდეგ, პროექტმა პოპულარობა მოიპოვა, როგორც მოსწავლე-ახალგაზრდობაში, ისე უფროსი ასაკის ტელემაყურებლებში.

პროექტს, ეთერში გასვლამდე უკვე მხარს უჭერდნენ ცნობილი პოლიტიკოსები და საზოგადო მოღვაწეები. „ეტალონი“ სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქის, ილია მეორეს ლოცვა-კურთხევით მიმდინარეობს. იდეა, თამაშის მიმდინარეობა და წესები მთლიანად ქართულია და დაპატენტებულია.

„ევროპის საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა აკადემიამ“ ქალაქ ჰანოვერში (გერმანია) 2006 წლის 26-28 მაისს ფართომასშტაბიან კონფერენციაზე პროექტი „ეტალონი“ პედაგოგიკის სიახლედ აღიარა, დიპლომი და ოქროს მედალი მიანიჭა და სპეციალური ტერმინი — „მედიაპედაგოგიკა“ შეურჩია.

ისტორია
პროექტი 2004 წლის შემოდგომის სატელევიზიო სეზონიდან ტელეკომპანია მზის ეთერში დაიწყო, თუმცა გაზაფხულის სეზონიდან მან ტელეკომპანია იმედზე გადაინაცვლა; აქვე, მას დაემატა მეორე პროექტი სტუდენტებისათვის — ეტალონის პრინციპებზე აგებული გადაცემა „დიდი პერსპექტივა“. 2007 წლის შემოდგომიდან, ეტალონი საზოგადოებრივი მაუწყებლის ეთერში გაგრძელდა. 2008 წლის შემოდგომიდან, გადაცემა კვლავ ტელეკომპანია მზეს უბრუნდება. 2010 წლის შემოდგომიდან ყოველ კვირას, დილის 10:00-ზე ეტალონი იმედის ეთერში გადიოდა. 2012 წლის შემოდგომიდან ეტალონი საზოგადოებრივი მაუწყებლის „პირველი არხის“ ეთერში გადის ყოველ შაბათს 18:00 საათზე, ხოლო განმეორებით კვირას,დილის 10:00 საათზე. გადაცემას მართვას საპროდიუსერო კომპანია „ეტალონი მედია“.

გადაცემაში მონაწილეობენ საქართველოს სხვადასხვა სოფლებისა თუ ქალაქების სკოლების წარმატებულ მოსწავლეთა გუნდები. თუმცა, არაგეგმიურ გადაცემებში პოლიტიკოსები, მომღერლები, მსახიობები, სპორტსმენები თუ მასწავლებლებიც იღებენ მონაწილეობას.