iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
უილიამ IV

უილიამ (; დ. 21 აგვისტო, 1765 — გ. 20 ივნისი, 1837) — დიდი ბრიტანეთისა და ირლანდიის გაერთიანებული სამეფოსა და ჰანოვერის მეფე ჰანოვერის დინასტიიდან 1830-1837 წლებში. ჯორჯ -სა და შარლოტა მეკლენბურგ-შტრელიცელის ვაჟი. იქორწინა 1818 წელს ადელაიდაზე, საქსენ-მენინგენის ჰერცოგის, ჯორჯის ასულზე.

ბიოგრაფია
ბავშვობიდან უილიამს ნავიგაცია იზიდავდა, ამიტომ მშობლებმა იგი საზღვაო განხრით გაუშვეს. მსახურობა უილიამმა 14 წლის ასაკში დაიწყო როგორც მიჩმანმა გემზე „პრინცი ჯორჯი“, ბევრ ბრძოლაში მიიღო მონაწილეობა და სიმამაცე გამოიჩინა. 1785 წელს ლეიტენანტი გახდა, 1786-ში კაპიტანი, ხოლო 1790 წელს კონტრ-ადმირალი. ამით დასრულდა მისი კარიერა ფლოტში. 1789 წელს, როგორც კლარნესის ჰერცოგმა, მან ადგილი დაიკავა ლორდთა პალატაში, მაგრამ მანერებით და ხასიათით იგი მთელი ცხოვრების მანძილზე მეზღვაურად დარჩა.

მეფე ჯორჯი შეშფოთებული იყო შვილის მანერებით და რაღაც პერიოდი გაგზავნილი ჰყავდა ჰანოვერში. თუმცა ამ გადასახლებამ არ გამოასწორა მისი მანერები, მისი თავისუფალი ქცევა და იმის თქვა რასაც ფიქრობდა შოკის მომღვრელი იყო გერმანელი დიდებულებისთვის. პრინცი არც კი ცდილობდა მხარი აება ადგილობრივი საზოგადოებისთვის. ბორდელში მან ვენერიული დაავადება აიკიდა.

ინგლისში 1790 წელს დაბრუნების შემდეგ იგი დაუახლოვდა მსახიობს დოროთი ჯოანს, რომელიც მრავალი წლის მანძილზ მისი უკანონო ცოლი იყო. 1797 წელს მან მამისგან მიიღო მამული ბუშიპარკსი და ენთუზიაზმით შეუდგა ფერმერობას. ამ დროისთვის დოროთის მისგან ორი შვილი ეყოლა. 1807 წელს მათ უკვე 10 შვილი ჰყავდათ. მიუხედავად ამისა, როდესაც დინასიის ინტერესებიდან გამომდინარე უილიამი უნდა დაქორწინებულიყო, დოროთიმ მას თავი დაანება და ფულადი კომპენსაციით დაკმაყოფილდა.

მალე უილიამმა ცოლად 24 წლის ადელაიდა საქსენ-მეინინგენელი მოიყვანა. იგი გამგები და კეთილი ქალი იყო, არ ეჭვიანობდა ქმრის პირველ ოჯახთან, მოაწესრიგა მისი საქმეები, თავს აკავებინებდა ალკოჰოლის უზომოდ გამოყენებისგან და საერთოდ ცდილობდა მეტი კეთილშობილება შემატებინა მისთვის. იმის გამოკლებით, რომ მათ არ ჰყავდათ შვილები, მათი ქორწინება ბედნიერი იყო.

1827 წელს მისმა ძმამ, ჯორჯ -მ უილიამს ლორდ-ადმირალის წოდება უბოძა. მაგრამ ამ პოსტზე უილიამმა იჩხუბა პრემიერ-მინისტრთან არტურ ველინგტონთან და მოუწია გადადგომა.

გამეფების შემდეგ, მას არ შეუცვლია ცხოვრების სტილი. იგი ისეთივე უშუალო დარჩა, მიღებებზე ლამაზ ქალებს აქცევდა ყურადღებას, დილაობით ბრაიტონის სანაპიროზე სეირნობდა და გამვლელებს ესაუბრებოდა, ეტლიდან თავს ყოფდა გადასაფურთხებლად. თუმცა უილიამი გამეფდა საკმაოდ რთულ დროს. მთელს ქვეყანაში დაიწყო არჩევნების სისტემის რეფორმის მოთხოვნები, რომელიც უკვე რამდენიმე საუკუნე არ შეცვლილა. ამის შედეგად თემთა პალატის დიდი ნაწილი ირჩეოდა მიყრუებულ ადგილებში, როდესაც დიდ ინდუსტრიულ ცენტრებს არ ჰყავდათ თავისი წარმომადგენლები პარლამენტში. მეფემ მხარი ვიგებს დაუჭირა, რომლებიც რეფორმის მომხრე იყვნენ. 1832 წლის რეფორმის შედეგად 56 „მიყრუებულ ადგილს“ აღარ ჰყავდა დეპუტატი, ხოლო განთავისუფლებული 143 ადგილი ახალმა ოლქებმა დაიკავეს. ეს იყო უილიამის მეფობის უმნიშვნელოვანესი მომენტი.
იოზეფ ვირთი

კარლ იოზეფ ვირთი (; დ. 6 სექტემბერი, 1879 — გ. 3 იანვარი, 1956) — გერმანელი პოლიტიკოსი. გერმანიის რაიხსკანცლერი 1921-1922 წლებში ვაიმარის რესპუბლიკის დროს. იყო კათოლიკური პარტია „ცენტრის“ მემარცხენე ფრთის ლიდერი. 1914-1918 და 1920-1933 წლებში რაიხსტაგის დეპუტატი. 1921 წლის მაისიდან 1922 წლის ნოემბრამდე ჯერ რაიხსკანცლერი, შემდეგ კი რაიხსკანცლერი და საგარეო საქმეთა მინისტრი. მისმა მთავრობამ ხელი მოაწერა რაპალოს ხელშეკრულებას. (1922). 1930-1931 წლებში იყო შინაგან საქმეთა მინისტრი. 1933-1948 წლებში იყო ემიგრაციაში. გამოდიოდა გერმანიაში მილიტარიზმის აღორძინების წინააღმდეგ. 1955 წელს სსრკ-მ მიანიჭა ლენინური პრემია „ხალხთა შორის მშვიდობის განმტკიცებისთვის“
ჰანს ლუთერი

ჰანს ლუთერი (; დ. 10 მარტი, 1879 — გ. 11 მაისი, 1962) — გერმანელი პოლიტიკოსი. გერმანიის რაიხსკანცლერი 1925–1926 წლებში ვაიმარის რესპუბლიკის დროს.

ლუთერი ასევე იკავებდა ფინანსთა მინისტრისა და შინაგან საქმეთა მინისტრის პოსტებს, აქტიურად მონაწილეობდა ვაიმარის რესპუბლიკის ეკონომიკური და ფინანსური პოლიტიკის ფორმირებაში. მისი ფინანსთა მინისტრობის დროს განხორციელდა ვალუტის სტაბილიზაცია და რუნთენმარკის შემოღება.

პოლიტიკური კარიერის დასრულების შემდეგ იგი რაიხსბანკის პრეზიდენტი გახდა (1930–1933) და წარმოადგენდა გერმანიას აშშ-ში ელჩად (1933–1937).
კრივი

კრივი — სპორტის სახეობა, ორ სპორტსმენს შორის მუშტით ბრძოლა განსაკუთრებული წესების დაცვით. განვითარდა მუშტი-კრივიდან, რომელიც ცნობილი იყო ეგვიპტესა და ბაბილონში, ანტიკურ საბერძნეთში.

კრივი შედიოდა ოლიმპიური თამაშების პროგრამაში. კრივის წესები (უხელთათმანოდ) შეიმუშავეს საუკუნეში ინგლისში; 1867 წელს დაამტკიცეს ხელთათმანებით კრივის პირველი წესები. შეჯიბრება კრივში ტარდება 250-300 გრამიანი რბილი ხელთათმანებით რინგზე სამწუთიანი რაუნდით, რაუნდებს შორის ერთწუთიანი შესვენებაა. გამარჯვება ეძლევა იმ მოკრივეს, რომელმაც წარმატებით ჩატარებული შეტევებით მოაგროვა მეტი ქულა, მოიგო ნოკაუტით ან თუ მოწინააღმდეგეს აღარ შეუძლია ბრძოლა, დისკვალიფიცირებულია ან უარს ამბობს ბრძოლის გაგრძელებაზე. კრივში აკრძალულია დარტყმა წელსქვევით, კეფაში, ზურგში, თავის დარტყმა. ბრძოლას სჯის რეფერი (მსაჯი რინგზე) და 3-5 მსაჯი რინგს გარეთ.

კრივი იყოფა ორ ნაწილად: სამოყვარულო და პროფესიონალური. სამოყვარულო კრივი იმით განსხვავდება პროფესიონალურისგან, რომ მასში არის სამი სამწუთიანი რაუნდი, ბრძოლა ტარდება 10 ან 12 ზომა ხელთათმანებით, მოკრივეებს აცვიათ ტრუსი და მაისური, რომელიც მათი კუთხის ფერის შესაბამისი უნდა იყოს და ახურავთ დამცავი შლემები. სამოყვარულო კრივში არის სხვადასხვა ასაკობრივი კატეგორიები, რომლებიც შესაბამისად კიდევ იყოფა წონით კატეგორიებად. ასაკობრივი კატეგორიებია: ბავშვები, რომელშიც 13-14 წლის მოკრივეები გამოდიან, კადეტები, 15-16 წლის მოკრივეების ასაკობრივი კატეგორია, 17-18 ახალგაზრდები და ბოლოს სენიორები. სამოყვარულო კრივში არის უფრო მკაცრი წესები, ვიდრე პროფესიონალურში. 3 ერთნაირ შენიშვნაზე მოკრივის მოწინააღმდეგეს ეწერება 2 ქულა. ხოლო 5 ერთნაირ შენიშვნაზე მოკრივეს აძლევენ დისკვალიფიკაციას.

სამოყვარულო კრივის მსოფლიო ფედერაციას ეწოდება . ამ ფედერაციის ეგიდით ტარდება ევროპის, მსოფლიო, ოლიმპიადის შესარჩევი და ოლიმპიური ჩემპიონატები. 2009 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე რომელიც ჩატარდა მილანში, შედგა მოლაპარაკებები და დაფუძნდა ნახევრად პროფესიონალური კრივის ლიგა, რომელსაც ეწოდება . ამ ლიგაში მონაწილეობას იღებენ მოყვარულები და ჩხუბობენ პროფესიონალური წესებით 5 რაუნდს.
ოლიმპიური თამაშები

ოლიმპიური თამაშები — უძველესი და ყველაზე პოპულარული სპორტული შეჯიბრი, რომელსაც საფუძველი ჩაეყარა ძველ საბერძნეთში. პირველი ოლიმპიური თამაშები მოეწყო ძვ. წ. 776 წელს ქალაქ ოლიმპიაში. თამაშებს შორის ინტერვალი შეადგენდა 1417 დღეს. ოლიმპიური თამაშები ითვლება თანამედროვეობის უმნიშვნელოვანეს საერთაშორისო კომპლექსურ სპორტულ შეჯიბრებად, რომელიც ხელს უწყობს მსოფლიოს ახალგაზრდობის მეგობრობისა და ურთიერთთანამშრომლობის განმტკიცებას, მშვიდობასა და პროგრესს.

1894 წელს პარიზში საერთაშორისო კონგრესზე იქნა მიღებული და დამტკიცებული ოლიმპიური თამაშების ძირითადი წესები და დებულებები (ოლიმპიური ქარტია). ასევე მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება ერთიანი ხელმძღვანელი ორგანოს შექმნის თაობაზე, რომელსაც ეწოდა „საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტი“ (სოკ).

თანამედროვე ოლიმპიური თამაშები ტარდება 4 წელიწადში ერთხელ და ყოველ თამაშებს ენიჭება ნუმერაცია, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ თამაშები არ ჩატარდა რაიმე მიზეზის გამო (მაგალითად ომის გამო, 1916 წლის თამაშები; 1940 წლის თამაშები; 1944 წლის თამაშები).

1924 წლიდან სისტემატურად ტარდება ზამთრის ოლიმპიური თამაშებიც. მსოფლიოს ხუთივე კონტინენტის სპორტსმენებმა თამაშებში პირველად მონაწილეობა 1908 წელს მიიღეს.

თანამედროვეობის პირველი ოლიმპიური ჩემპიონია ჯ. კონოლი (სამხტომი 13.7 მ, აშშ). მანდილოსნებმა პირველად მონაწილეობა მიიღეს 1900 წელს ჩოგბურთელთა ტურნირში და პირველი ქალი ჩემპიონი იყო შ. კუპერი (დიდი ბრიტანეთი).

ოლიმპიური ალამი პირველად აღიმართა 1914 წელს პარიზში თამაშების აღორძინების 20 წლისთავისადმი მიძღვნილ ზეიმზე.

ოლიმპიური ალამი თეთრი ფერის დროშაა და მასზე გამოსახულია ხუთი ერთმანეთზე გადაჯაჭვული რგოლი (ცისფერი, ყვითელი, შავი, მწვანე და წითელი). რგოლები სიმბოლიზირებენ ხუთ კონტინენტს: აფრიკას, აზიას, ამერიკას, ოკეანეთსა და ევროპას. დროშა შექმნილია პიერ დე კუბერტენის მიერ და მისი თქმით დროშის ექვსი ფერი (თეთრი ფონის ჩათვლით) ასახავს იმ დროს ოლიმპიური თამაშების მონაწილე ყველა ქვეყნის დროშის ფერებს. ამ ემბლემის დევიზია „, , “ („უფრო სწრაფად, უფრო მაღლა, უფრო ძლიერ“).
ავანას დინასტია

ავანას დინასტია მართავდა ელამურ ქალაქ ავანში ძვ. წ. - საუკუნეებში.
მესალიმი
და კიდევ ორი მეფე - ძვ. წ. საუკუნე
პელი - დაახ. ძვ. წ. 2500
ტატა
უკუტახიში
ხიშური
შუშუნტარანა
ნაპილხუში
კიკუსივეტემპტი
ლუხიშანი - დაახ. ძვ. წ. 2300
ხიშეპრატენი
ხელუ - დაახ. ძვ. წ. 2250
ხიტა - დაახ ძვ. წ. 2220
კუტიკ-ინშუშინაკი - დაახ. ძვ. წ. 2190

ძვ. წ. საუკუნის ბოლოს, საუკუნის პირველ ნახევარში ავნას მეფეები მმართველობდნენ ჩრდილო შუამდინარეთში. დაახ. ძვ. წ. 2500 წელს კიში მმართველებმა მოახერხეს ელამელთაგან გათავისუფლება. ამ დროს ავანაში ახალი დინასტია გაბატონდა, რომლის პირველი წარმომადგენელიც სავარაუდოდ პელი იყო. თუმცა ამ პერიოდის ისტორია თითქმის სრულიად უცნობია. ავანის დინასტიის მერვე მეფე, ლუხიშანი, დაამარცხა აქადის მეფემ სარგონმა, თუმცა ტახტის შენარჩუნება მან მოახერხა. ხოლო მისი შემცვლელის, ხიშეპრატენის დროს ელამიტები აუჯანყდნენ დამპყრობლებს. აქადის ახალ მეფეს რიმუშს ისევ უნდა დაემორჩილებინა ელამი. აქადელებმა ელამელები ორ ბრძოლაში დაამარცხეს და გაძარცვეს ელამი. მეორე ბრძოლა მოხდა მდინარე კაბნიტთან დაბლობზე სუზებსა და ავანს შორის. მხოლოდ კუტიკ-ინშუშინაკის დროს, როდესაც აქადის იმპერია დაიქცა კუტიების შემოსევებისგან, ელამმა დაიბრუნა დამოუკიდებლობა.

ავანას შემდეგ მეფეებზე ცნობები არ არსებობს. შესაძლოა კუტიების შემოსევების შედეგად ელამიც დაიშალა. ქვეყანა თავიდან გაერთიანდა 100 წლის შემდეგ სიმაშკების მეთაურობით.
ჯალალედინი

ჯალალ ად-დინ მანგუბერდი ( - ან მანკბურნი), საქართველოში უკეთ ცნობილი, როგორც ჯალალედინი — ხვარაზმთა იმპერიის ბოლო მმართველი. 1220 წელს ჩინგიზ ყაენის მიერ მამამისი ალაადინ მუჰამად -ის დამარცხების შემდეგ ტახტზე ჯალალედინი ავიდა, თუმცა შაჰის ტიტული უარყო და თავს სულთანი უწოდა. მონღოლთა შემოსევისა და სამარყანდის დარბევის შემდეგ, იძულებული გახდა ინდოეთში გაქცეულიყო 5 ათას კაციანი ამალით. მაგრამ მდინარე ინდთან მას მონღოლები დაეწივნენ და ამალა დაუხოცეს.

ჯალალედინმა თავის დაღწევა მოახერხა და სამი წელი ინდოეთში გაატარა, სანამ სპარსეთში დაბრუნდებოდა. აქ ის საკუთარ არმიას უყრის თავს და იმპერიას იბრუნებს. ჯალალედინი ძალაუფლების კონსოლიდაციას მაინც ვერ ახერხებს და ცხოვრების დანარჩენი ნაწილი მონღოლთა, ტახტის პრეტენდენტთა და თურქ სელჩუკთა წინააღმდეგ ბრძოლებში ატარებს.

საბოლოოდ ის ძალაუფლებას სპარსეთში მონღოლებს უთმობს ალბორზის მთების ბრძოლაში და კავკასიაში გარბის, მანამდე ის ქალაქ თავრიზს, ხოლო კავკასიაში თბილისს იღებს 1226 წელს. ის მცირე ხნით თურქ-სელჩუკებს ამარცხებს და ქალაქ ხლათს იღებს, თუმცა მოგვიანებით სულთანმა ქაიყუბად -მა დაამარცხა იასი ჩემენის ბრძოლაში 1230 წელს. 1231 წელს იგი სელჩუკების მიერ დაქირავებულმა მკვლელმა მოკლა.

ჯალალედინის მიმდევრები მისი ერთგული დარჩნენ და სელჩუკთა მიწებს არბევდნენ ჯაზირასა და სირიაში მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში. აიუბიდის სულთანმა სალი აიუბმა მოგვიანებით ისინი დაიქირავა საკუთარი ბიძის, სალიჰ ისმაილის მოსაკლავად და მათ 1244 წელს იერუსალიმი აიღეს. „ხვარეზმელები“, როგორც ისინი საკუთარ თავს უწოდებდნენ, ეგვიპტის მამლუქებად მსახურობდნენ შემდგომში, სანამ ისინი საბოლოოდ მანსურ იბრაჰიმმა არ გაანადგურა.

1226 წელს, როდესაც ჯალალედინმა აიღო თბილისი, მოხდა უპრეცედენტო შემთხვევა. საკუთარი რწმენა ანუ მართლმადიდებლობა ერდროულად 100 000-მა ქართველმა დაიცვა. მათ თავი გასწირეს და არ გაიარეს ხიდზე გაწყობილ ხატებზე. ვინც არ გაივლიდა, მას თავს კვეთდნენ. 100 000-ზე მეტმა ტყვემ ხატებზე არ გაიარა. საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ ის 100 000 უდიდესი გმირი წმინდანად შერაცხა.
ვილჰელმ ჰოლანდიელი

ვილჰელმ ჰოლანდიელი (გერმ. ) (1227 - 28 იანვარი 1256) გერმანიის მეფე 1247 - 1256 წლებში. იქორწინა 1252 წლის 25 იანვარს ელისაბედ ბრაუნშვაიგელზე.

ვილჰელმი, ჰოლანდიის გრაფი (ვილჰელმ 1234–1256) არჩეულ იქნა გერმანიის მეფედ გოგენშტაუფენების მეტოქეების მიერ 1247 წლის სექტემბერში. ამ დროს ტახტზე მჯდომი მეფე, კონრად ებრძოდა ვულჰელმს, მაგრამ 1251 წელს იძულებული გახდა იტალიაში წასულიყო. ამის შემდეგ ვილჰელმი დიდებულთა უმეტესობამ მეფედ სცნო. 1252 წელს დიდებულებმა გადაწყვიტეს გოგენშტაუფენებისთვის მამულები ჩამოერთმიათ. მეფემ ეს მიწები თავის მომხრეებს გადასცა, ხოლო ქალაქების მხარდაჭერის მოსაპოვებლად, მეტი უფლებები მისცა მათ. ამით დასრულდა ვულჰელმის რეალური მმართველობა.

მიუხედავად იმისა რომ ვილჰელმი მამაცი, კეთილი და პატიოსანი ადამიანი იყო, მას არ ჰქონდა მეფობისთვის აუცილებელი თვისებები, არც საკმარისი ჭკუა არც პოლიტიკური ხედვა. დიდებულები მალე მას აღარაფრად აგდებდნენ. ისინი აღარ ჩამოდიოდნენ მეფის კარზე წვეულებების და მიღებებისას. თუმცა ვილჰელმს ეს დიდად არ აღელვებდა. იგი დაკავებული იყო ჩრდილოეთით ფრიზებთან წვრილი ომებით. 1256 წლის 28 იანვარს მორიგი ლაშქრობისას, იგი ცხენით ურთ ჭაობში ჩავარდა. ამით ფრიზებმა ისარგებლეს და მოკლეს იგი.
ადადნირარი I

ადად-ნირარი — ასურეთის მეფე ძვ. წ. 1307 - ძვ. წ. 1274 წლებში.

ადად-ნირარი პირველი იყო შამში ადად ადად-ნირარი ვინც ტიტული ”მრავალთა მეფე” აიღო. მან დაამარცხა ბაბილონის მეფე ნაზიმარუტაშუ და დაიპყრო მდიდარი ხურიტული ოლქი არაფხა და ნუზი. მითანის მეფის წინააღმდეგ ლაშქრობა დასრულდა მეფე შატურ -ს დატყვევებით, და მან თავი ასურეთის მოხარკედ სცნო. რამდენიმე წლის შემდეგ, ადად-ნირარმა ჩამოაგდო მითანის მეფე ვასაშატუ და შემოიერთა მთელი მითანი ქალაქ ქარხემიშამდე. თუმცა ადად-ნირარის გარდაცვალების შემდეგ მითანელები აჯანყდნენ და ტახტზე შატურა აიყვანეს.
ადად-ნირარი II

ადად-ნირარი ასურეთის მეფე ძვ. წ. 911 - ძვ. წ. 890.

ადად-ნირარმა ბოლო მოუღო არეულობებს, რომლებიც ქვეყანას საუკუნეზე მეტი არ ასვენებდა, გაამაგრა დედაქალაქი ბაბილონი მეფეების შამაშმუდამიკის და ნაბუშუმუკინ -ის დამარცხებით და ასურეთის სასარგებლოდ გადაჭრა სასაზღვრო კონფლიქტი ბაბილონთან. 911 წელს ადად-ნირარიმ წარმატებით გაილაშქრა ნიბურის მთებისკენ და დაიპყრო კატმუხის ოლქი (თანამედროვე ჯუდი-დაგი). შემდეგ წლებში მან დაიპყრო კუმანი (აღმოსავლეთ ხაბურისკენ) და ტიგროსის სათავეებამდე მიწები. ადად-ნირარიმ ოთხჯერ გაილაშქრა მთიანი ნაირისკენ და ეომებოდა ურარტუს.
ადად-ნირარი III

ადად-ნირარი — ასურეთის მეფე ძვ. წ. 811 — ძვ. წ. 783 წლებში. შამში-ადად -სა და შამურამატის ვაჟი.

ბავშვობის 5 წელი ადად-ნირარიმ დედის, შამურამატის (სემირამიდა) მეთვალყურეობაში გაატარა. ადად-ნირარის დამოუკიდებელი მეფობა წარმატებული იყო. დასავლეთით მან დაასრულა სირიის დაპყრობა, ფაქტობრივად აუღებელი დამასკო აიღეს ასურელებმა და გაძარცვეს. ადად-ნირარი აღიარეს ფინიკიამ, ტირმა, სიდონმა, ისრაელმა, ფილისტიმელებმა და ხარკი გადაუხადეს.
აკშაკის მეფეები

აკშაკის მეფეები მართავდნენ სემიტურ ქალაქ აკშაკში, ჩრდილოეთ შუამდინარეთი, დაახ. ძვ. წ. 2500 - ძვ. წ. 2315 წლებში.

უნზი
უნდადიბდიდი
ზუზუ (დაახ. ძვ. წ. 2400)
პუზურ-სუმუკანი
იშუელი
შუ-სუენი

აკშაკის მეფეები ძვ. წ. საუკუნეში ჩრდილო შუამდინარეთზე ძალაუფლებას იყოფდნენ კიშის მეფეებთან. კიშის ურუქის მეფის ენ-შაკუშანის მიერ აღების შემდეგ, აკშუკის მმართველმა ზუზუმ მიითვისა „კიშის ლუგალის“ ტიტული, რაც ტრადიციისამებრ ასოცირდებოდა შუმერის ჩრდილო ქალაქებზე ჰეგემონიასთან. მიკლე ხანში ზუზუ დაამარცხა ლაგაშის მმართველმა ეანატუმმა, და იგი დაიღუპა.
თხილამურები

თხილამურები — თოვლზე, ჭაობიან ადგილზე ან წყალზე გადასაადგილებელი მოწყობილობა. თხილამური ორი სახისაა სასიარულო და სასრიალო. სასიარულო თავის მხრივ ორნაირია თოვლის და ჭაობის. სასრიალო თხილამურებს განეკუთვნება სპორტული (გიგანტის, სუპერგიგანტის და სლალომის), ტურისტული, სანადირო და სპეციალური დანიშნულების თხილამურები.
სპორტული თხილამური მზადდება ხის, ლითონისა და სპეციალური ქიმიური პლასტიკატებისაგან. სარბენი თხილამურები მჩატე, ელასტიკური და ამასთან საკმაოდ მაგარიც უნდა იყოს. სპორტულმა თხილამურმა უნდა გაუძლოს მთიდან დიდი სიჩქარით დაშვებას, იმავდროულად ყველანაირ მოხვევას და გაჩერებას, ხოლო ტრამპლინიდან ხტომისას სწრაფ ფრენას და დახტომას. ამ ძირითადი მოთხოვნილების გათვალისწინებით ადგენენ სპორტული ტიპის თხილამურების ზომას, წონას და შესაბამის კონსტრუქციებს.
ალიატე

ალიატე — ლიდიის მეფე მერმონიდების დინასტიიდან ძვ. წ. 610 - ძვ. წ. 560 წლებში. სადიატესის ვაჟი.

ჰეროდოტეს ცნობებით, როდესაც ალიატემ სადიატესისგან მემკვიდრეობით მიიღო ტახტი, მან განაგრძო მამის მიერ დაწყებული ომი მილეტიელებთან. ლაშქრობებში იგი კაფავდა ტყეებს და ანადგურებდა ხორბალს, შემდეგ სახლში ბრუნდებოდა. ქალაქის ალყას აზრი არ ჰქონდა, რადგან მილეტიელები ზღვაზე ბატონობდნენ. სახლებს კი იგი არ ანგრევდა. ასე ომობდნენ ლიდიელები 11 წლის მანძილზე (აქედან 6 წელი სადიატესის მმართველობისას). ომის მე-12 წელს, როდესაც ლიდიელები წვავდნენ გემსაშენებს, ცეცხლი ათენას ტაძარზე გადავიდა და ტაძარი დაიწვა. ლიდიელებმა ამას თავდაპირველად მნიშვნელობა არ მიაქციეს. მაგრამ როდესაც ლაშქარი სარდებში ჩამოვიდა, ალიატე უცებ ავად გახდა. მას ვერაფერმა ვერ უშველა და მეფემ ელჩები გააგზავნა დელფოსის ორაკულთან, დაავდების მიზეზის გასაგებად. პიფიამ უპასუხა, რომ ღმერთები არ აპატიებენ, სანამ მიდიელები არ აღადგენენ ათენას დამწვარ ტაძარს მილეტიელთა მიწაზე.

პერიანდრი, კორინთოს ტირანი მილეტის ტირანის ფრასიბულეს მეგობარი იყო, და წინასწარ შეატყობინა მას ორაკულის პასუხის შესახებ. ალიატემ კი ორაკულის პასუხის მიღებისთანავე გაგზავნა მილეტში ელჩები ზავის დასადებად, სანამ ტაძარი არ იქნება აღდგენილი. რადგან ფრასიბულემ წინასწარ იცოდა ამის შესახებ, მან ასეთი ეშმაკობა მოიგონა: ბრძანა მთელი პური რაც ქალაქშია ბაზრის მოედანზე მიეტანათ და მოქალაქეებს უბრძანა, ნიშნის შემდეგ დაეწყოთ ქეიფი. როდესაც ელჩმა ეს დაინახა, დაბრუნდა და მოახსენა ალიატეს, რომ მილეტიელები, არა მხოლოდ არ არიან ომისგან გამოფიტულნი, არამედ ყველაფერი აქვთ და ქეიფობენ, ალიატემ ზავი დადო ქალაქთან.

მეორე ომს ალიატე აწარმოებდა მიდიელებთან და მათ მეფესთან, კიაკსართან. ამ ომის მიზეზი იყო, ის რომ, კიაკსარი წაეჩხუბა მის სამსახურში მყოფ სკვითებს, სკვითები ლიდიაში გაიქვნენ და ალიატემ მათ გადაცემაზე კატეგორიული უარი განაცხადა. ომი 5 წელი გრძელდებოდა ისე რომ, გამარჯვებული არ იყო გამოკვეთილი. მეექსვსე წელს, ბრძოლის დროს მზის დაბნელება მოხდა. დაბნელებამ მიდიელებს და ლიდიელებს უბიძგა შეეწყვიტათ ბრძოლა და ზავი დაედოთ. ალიატემ თავისი ქალიშვილი, არიენისი, გაათხოვა ლიაკსარის ვაჟზე, ასტიაგზე.

შემდეგ ალიატემ განდევნა წინა აზიიდან კიმერიელები და აიღო სმირნა. დაიწყო ომი კლაზომენთან, რომელიც წარუმატებლად დამთავრდა.

ალიატემ 50 წელი იმეფა და გარდაიცვალა. მის საფლავზე ყორღანი აღმართეს, რომლის ძირშიც ქვის ფილები იყო. იგი დიდი ხნის მანძილზე იყო ლიდიის ყველაზე დიდი შენობა.
აეროსტატი

აეროსტატი (აერო... და ) — საფრენი აპარატი, რომელიც წარმოადგენს ჰაერზე მსუბუქი საჰაერო ხომალდების ერთ-ერთ ტიპს. აეროსტატის ამწევ ძალას ქმნის (არქიმედეს კანონის შესაბამისად) მის გარსში მოთავსებული ჰაერზე მსუბუქი აირი, როგორებიცაა: წყალბადი ან ჰელიუმი. თავისუფლად მფრინავი აეროსტატის ჰაერში ასაშვებად საჭიროა შემცირდეს მისი მასა (ჩამოიყაროს ბალასტის ნაწილი), დასაშვებად კი ამწევ ძალას ამცირებენ (სარქვლიდან უშვებენ აირის ნაწილს). არამართულ თავისუფლად მფრინავ აეროსტატებს განეკუთვნება სტრატოსტატი, ბურთპილოტი, რადიოზონდი, მეტეოზონდი, მაშველი და მეტეოროლოგიური რადიოტელემეტრიული ან სხვა მოწყობილობებით აღჭურვილი ავტომატური აეროსტატი; ამ აეროსტატებს უმთავრესად სპორტული და კვლევითი მიზნით იყენებენ, ხოლო მისაბმელებს (გადამღობს, სათვალთვალოს, მეტეოროლოგიურსა და სხვა) — სამოქალაქო თავდაცვაში, საველე დაზვერვაში, საარტილერიო ცეცხლის კორექტირებისათვის, ატმოსფეროს ზონდირებისათვის და სხვა.
ამაცია

ამაცია (ივრ. ) — იუდეის მეფე ძვ. წ. 800 - ძვ. წ. 783 წლებში. იოაშის ვაჟი.

ამაციამ მმართველობა თავისი მამის მკვლელების დაჭერისა და სიკვდილით დასჯის ბრძანებით დაიწყო. გაილაშქრა ამალეკიელების, იდუმენების და გავალიელების წინააღმდეგ და დაამარცხა ისინი, რის შემდეგაც გადაწყვიტა ისრაელის სამეფოს დაპყრობა. თავს დაესხა ისრაელის მეფეს იეგოაშს და სასტიკად დამარცხდა. ბრძოლამდე იუდევლები გაიქცნენ და ამაცია ტყვედ ჩავარდა. გამარჯვებული ისრაელელები იერუსალიმში შევიდნენ და გაძარცვეს იგი. მათი წასვლის შემდეგ, ამაცია ვერ მორიგდა თავის დიდებულებთან. იგი გაიქცა ქალაქ ლახისში, მაგრამ შეთქმულებმა იქაც მიუგზავნეს მკვლელები და მეფე მოკლეს.
დირიჟაბლი

დირიჟაბლი (ფრანგ. ) — საფრენი აპარატი, რომელიც წარმოადგენს ჰაერზე მსუბუქი საჰაერო ხომალდების ერთ-ერთ ტიპს.

დირიჟაბლის ძირითადი ნაწილია აირით (ჩვეულებრივი წყალბადით ან ჰელიუმით) გავსებული კორპუსი. კორპუსის ბოლოში ჯვარედინად განლაგებული ჰორიზონტალური და ვერტიკალური უძრავი სიბრტყეები (სტაბილიზატორი და კილი), სიმაღლისა და მიმართულების საჭეები, აგრეთვე ერთი ან რამდენიმე გონდოლა ეკიპაჟის, მგზავრების, ძრავებისა და მოწყობილობების მოსათავსებლად. არსებობს რამდენიმე სახეობის დირიჟაბლი: რბილი სისტემის, ნახევრად ხისტი სისტემის და ხისტი სისტემის.
სლობოდან მილოშევიჩი

სლობოდან მილოშევიჩი (დ. 20 აგვისტო, 1941 — გ. 11 მარტი, 2006) — სერბი პოლიტიკური მოღვაწე. სერბეთის პრეზიდენტი 1989-1997 წლებში და იუგოსლავიის ფედერაციული რესპუბლიკის პრეზიდენტი 1997-2000 წლებში.

მილოშევიჩი თანამდებობიდან გადადგა 2000 წლის 24 სექტემბერს გამართული გაყალბებული საპრეზიდენტო არჩევნების შემდეგ დაწყებული მასობრივი სახალხო გამოსვლების შედეგად.

იგი იუგოსლავიის ხელისუფლებამ დააპატიმრა 2001 წელს და გადასცა ჰააგის საერთაშორისო ტრიბუნალს. მილოშევიჩს ბრალს სდებდნენ 90-იან წლებში, იუგოსლავიაში სამოქალაქო ომის მიმდინარეობისას, ბოსნიაში, ხორვატიასა და კოსოვოში გენოციდის განხორციელებაში, რიგი სამხედრო და კაცობრიობის წინააღმდეგ დანაშაულების ჩადენაში.

კაცობრიობის წინაშე არაერთი მძიმე დანაშაულის ჩადენაში ეჭვმიტანილი იუგოსლავიის ყოფილი პრეზიდენტი ისე დაიღუპა, რომ საერთაშორისო ტრიბუნალმა მისთვის განაჩენის გამოტანა ვერ მოასწრო. იგი 2006 წლის 11 მარტს ჰააგის ციხეში გულის შეტევით გარდაიცვალა.
ურალის მთები

ურალის მთები — მთათა სისტემა რუსეთსა და ყაზახეთში, რომელიც გადაჭიმულია თითქმის მერიდიანული მიმართულებით კარის ზღვის ნაპირებიდნ მდინარე ურალის ხეობის განედურ მონაკვეთამდე 2500 კმ სიგრძეზე და ქმნის საზღვარს ევროპასა და აზიას შორის. მდინარე ურალის განედური მონაკვეთის სამხრეთით ყაზახეთის ნახევარუდაბნოებამდე ვრცელდება დაბალმთიანი მუღოჯარების ნახევარუდაბნოები და სტეპები. ტექტონიკური და გეომორფოლგიური თვალსაზრისით, მუღოჯარები წარმოადგენს ურალის სამხრეთ ნაწილს. ჩრდილოეთში, პოლარულ წრესთან, ურალის სიგანე დაახლოებით 50 კმ-ია, ხოლო სამხრეთით, მთა მაგნიტნაიას განედზე — დაახლოებით 150 კმ.
ემბა

ემბა (ყაზახ. , ) — მდინარე გურიევის ოლქში, სიგრძე 647 კმ, აუზის ფართი 45,8 ათ.კმ. სათავეს იღებს მუღოჯარის მთების დასავლეთ კალთაზე, კასპიისპირა დაბლობზე გადაკვეთს მშრალ სტეპს, ნახევარუდაბნოს, უდაბნოს და ერთვის კასპიის ზღვას, რომელშიც წყალი მხოლოდ წყალუხვ წლებში ჩაედინება. ზაფხულობით მდინარე წყდება ერთმანეთისაგან განცალკევებულ მლაშე ტბებად. ემბა ძირითადად საზრდოობს თოვლის წყლით. იყინება ნოემბერში, ყინულსვლა აქვს მარტსა და აპრილში. მთავარი შენაკადია თემირი და მისავე აუზში არის ემბის ნავთობის აუზი.
კუმა

კუმა — მდინარე ჩრდილო კავკასიაში. სიგრძე 802 კმ, აუზის ფართი 33,5 ათასი კმ². სათავე აქვს კლდოვანი ქედის ჩრდილო კალთებზე. ზემოთში მიედინება მაღალ და ციცაბო ფერდობიან ხეობაში, შუაწელში ხეობა განიერია. კასპიისპირა დაბლობზე მდინარის კალაპოტი იტოტება და წყალი ვეღარ აღწევს კასპიის ზღვამდე. უმთავრესად საზრდოობს წვიმსა და თოვლის წყლით. საშუალო წლიური ხარჯი შუაწელში 10,9 მ³/წმ. იყინება ნოემბრის ბოლოს — დეკემბრის დასაწყისში, ყინულძვრა მარტის დასაწყისშია. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე. მდინარეს იყენებენ სარწყავად. გაყვანილია თერგ-კუმისა და კუმა-მანიჩის არხები. კუმას ნაპირზეა ქალაქები: მინერალნიე-ვოდი, ზელენოკუმსკი, პრიკუმსკი.
კუმა-მანიჩის ღრმული

კუმა-მანიჩის ღრმული — ტექტონიკური ღარისებრი დადაბლება, რომელიც გამოჰყოფს იმიერკავკასიის აღმოსავლეთ ევროპის ვაკის სამხრეთ ნაწილის სტეპებისა და ნახევარუდაბნოებისაგან და აკავშირებს ყუბან-აზოვისპირა და კასპიისპირა დაბლობებს. სიგანე 20-30 კმ, ცენტრალურ ნაწილში ვიწროვდება 1-2 კმ-მდე. ანთროპოგენურ პერიოდში წარმოადგენდა ზღვის სრუტეს, რომელიც აკავშირებდა კასპიისა და შავი ზღვის აუზებს. ამჟამად კუმა-მანიჩის ღრმულის ქვაბულში მდებარეობს ტბები და წყალსაცავები.
ამენჰოტეპ II

ამენჰოტეპ — ძველი ეგვიპტის ფარაონი დინასტიიდან ძვ. წ. 1436 - ძვ. წ. 1412 წლებში. თუტმოს -ის ვაჟი.

სანამ მამა დაახლოვებდა ამენჰოტებს ტახტთან, იგი ქურუმი იყო, თუმცა ბუნებით სამხედრო იყო. ძველი ეგვიპტური წყაროების თანახმად ამენჰოტები არნახული ძალით და ამტანობით გამოირჩეოდა. მისი მშვილდის დაჭიმვა არცერთ ეგვიპტელს და უცხოელს არ შეეძლო. თუ კი ტუტმოსის მიერ ნატყორცნი ისარი ხვრიტავდა სპილენძის სამიზნეს და სამიმტკაველით გამოდიოდა, ამენჰოტების ნატყორცნი ისარი ხვრიტავდა სამიზნეს და მეორე მხარეს მიწაზე ეცემოდა. ამის გარდა იგი დაიღალავი მენიჩბე იყო და უყვარდა ცხენები. როდესაც ამენჰოტეპი 18 წლის გახდა, მამამ იგი თანამმართველი გახადა, თუმცა ძალაუფლება მას ხელში მხოლოდ ტუტმოსის სიკვდილის შემდეგ ჩაუვარდა.

ამენჰოტეპმა განაგრძო მამის დამპყრობლური პოლიტიკა. დაახლოებით ძვ. წ. 1431 პირველად გაილაშქრა პალესტინაში. დაამარცხა სირიელები ქალაქ შამში-ადუმუსთან, გადაკვეთა მდინარე ორონტი და ეფრატის ნაპირებამდე მივიდა. ქალაქების თავები მოდიოდნენ მასთან ერთგულების დასამტკიცებლად. ამ ომის დროს დიდი ბრძოლები არ იყო, თუმცა ამენჰოტებს საკმარისი შემთხვევები ჰქონდა ეჩვენებინა თავისი მოხერხებულობა. წერენ, რომ ერთხელ იგი მარტო წავიდა დაუმორჩილებელ ქალაქ ხაშაბუსთან, მარტომ მოკლა 20 სირიელი, და დაბრუნდა უვნებელი ბანაკში 16 ტყვეთი და 60 ხარით. კატნასთან ბრძოლაში, ფარაობმა თავისი ხელით მოკლა მტრების მეთაური. ტახსიში და კელესირიაში მათ კომბალით მოკლა 7 დაუმორჩილებელი დიდებული. ეგვიპტეში დაბრუნებისას კი მათი გვამები გემის ცხვირზე გადმოკიდა.

ძვ. წ. 1429 წელს ამენჰოტეპმა მეორედ გაილაშქრა სირიაზე, რეჩენუში აჯანყებულთა წინააღმდეგ და იქიდან 90 000 ტყვე წამოიყვანა. ამის შემდეგ ქვეყანაში მშვიდობა დამყარდა. ყოველ შემთხვევაში ფარაონის ჩანაწერები არ იუწყებიან სხვა ომებზე.