„მოსკვას“ ჩაძირვა

„მოსკვა“ — რუსული სარაკეტო კრეისერი და რუსეთის შავი ზღვის ფლოტის ფლაგმანი ჩაიძირა 2022 წლის 14 აპრილს, რუსეთ-უკრაინის ომის (2022) დროს. უკრაინელი ოფიციალური პირების განცხადებით, უკრაინულმა ძალებმა ხომალდს ორი ფრთოსანი რაკეტა „ნეპტუნი“ მოარტყეს, ხოლო რუსეთის მხარემ გემის ჩაძირვის მიზეზად გაურკვეველი მიზეზებით ბორტზე გაჩენილი ხანძარი და ზღვაზე არსებული შტორმი დაასახელა.

„მოსკვა“ ყველაზე დიდი წყალწყვის სამხედრო ხომალდი იყო, რომელიც მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ საბრძოლო მოქმედებების შედეგად ჩაიძირა. რუსული მხარის მიხედვით, მოხერხდა ეკიპაჟის 396 წევრის ევაკუირება, გარდაიცვალა 1 და დაკარგულად ითვლება 27 მეზღვაური, თუმცა, არსებობს დაუდასტურებელი ცნობები უფრო მაღალი რაოდენობის მსხვერპლის შესახებ.

ფონი
2022 წლის თებერვალში რუსეთის შავი ზღვის ფლოტის ფლაგმანმა, მართვადი რაკეტებით აღჭურვილმა კრეისერმა „მოსკვამ“ სევასტოპოლის პორტი დატოვა რუსეთ-უკრაინის კონფლიქტში მონაწილეობის მისაღებად. ხომალდი, საპატრულო ნავ „ვასილი ბიკოვთან“ ერთად, მოგვიანებით, გამოყენებულ იქნა უკრაინის სამხედრო ძალების წარმომადგენელთა წინააღმდეგ კუნძულ ზმეინზე თავდასხმის დროს. „მოსკვამ“ დაამყარა რადიოკავშირი კუნძულზე განლაგებულ მცირერიცხოვან გარნიზონთან და მათი დანებება მოითხოვა, პასუხად კი მიიღო ამჟამად საყოველთაოდ ცნობილი ფრაზა: „რუსული სამხედრო ხომალდი, იდი ნახუი“ . ამის შემდეგ კუნძულთან კონტაქტი დაიკარგა, ხოლო გარნიზონის ცამეტივე წევრი ტყვედ აიყვანეს.

ჩაძირვა
უკრაინული ვერსია
პირველი ცნობა ხომალდის რაკეტით დაზიანების შესახებ 2022 წლის 13 აპრილს, უკრანის დროით 20:42 წუთზე, უკრაინულ სამხედრო ძალებთან დაკავშირებულმა მოხალისემ -ზე პოსტის სახით გაავრცელა. მოგვიანებით, იმავე საღამოს, პრეზიდენტის მრჩეველმა ოლექსი არესტოვიჩმა განაცხადა, რომ „მოსკვას“ ცეცხლი ეკიდა და რთულ ვითარებაში იმყოფებოდა, ხოლო ოდესის გუბერნატირმა, მაქსიმ მარჩენკომ ოფიციალურად დაადასტურა, რომ უკრაინულმა ძალებმა კრეისერს ორი ხომალდსაწინააღმდეგო ფრთოსანი რაკეტა „ნეპტუნი“ მოარტყეს, რამაც „ძალიან სერიოზული დაზიანება გამოიწვია“. 14 აპრილს, უკრაინის დროით 12:43 წუთზე უკრაინის სამხრეთის სარდლობამ -ზე ვიდეო დაპოსტა, რასაც თან ახლდა ცნობა, რომ ხომალდი უკრაინული „ნეპტუნების“ მოქმედების ზონაში დაზიანდა, მასზე იყო ხანძარი და „მოსკვას“ საბრძოლო ჯგუფში შემავალი სხვა გემები „მის დახმარებას ცდილობდნენ, თუმცა, ბორტზე განლაგებული საბრძოლო მასალის ძლიერმა აფეთქებამ და შტორმმა ხომალდის დაგვერდება გამოიწვია და ის იძირებოდა“.

რუსული ვერსია
მარჩენკოს განცხადებიდან რამდენიმე საათში რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ განაცხადა, რომ გემზე გაჩენილმა ხანძარმა საბრძოლო მასალის აფეთქება გამოიწვია და ხომალდი სერიოზულად იყო დაზიანებული, თუმცა, განცხადებაში არაფერი იყო ნათქვამი მიზეზებზე ან უკრაინის მხრიდან სარაკეტო თავდასხმაზე. 14 აპრილს სამინისტრომ განაცხადა, რომ კრეისერზე არსებული სარაკეტო სისტემები დაუზიანებელი იყო, ცეცხლი ლოკალიზებული იყო მეზღვაურების მიერ, ხოლო გემის პორტში ბუქსირებისთვის შესაბამისი სამუშაოები ტარდებოდა. იმავე დღეს, მოგვიანებით, სამინისტრომ განაცხადა, რომ ბუქსირების პროცესში მყოფი „მოსკვა“ ძლიერი შტორმის გამო ჩაიძირა, თუმცა, სხვადასხვა ცნობით, ამინდი ამ დროს საკმაოდ წყნარი იყო. 15 აპრილს რუსულ ტელევიზიებში და მედიასაშუალებებში „მოსკვას“ ჩაძირვის შესახებ მოკლე ცნობები გავრცელდა, სადაც მიზეზად ზღვაზე არსებული შტორმი იყო დასახელებული. ჩანდა, რომ „მოსკვა“, ბორტზე არსებული ხანძრის მიუხედავად, სევასტოპოლის პორტისკენ შესაკეთებლად მიემართებოდა; რუმინეთის და თურქეთის ხელისუფლების წარმომადგენლებმა განაცხადეს, რომ „მოსკვა“ 14 აპრილს, ადგილობრივი დროით 03:00 საათზე ჩაიძირა.

სავარაუდო სარაკეტო თავდასხმა
15 აპრილს აშშ-ის ერთ-ერთმა ოფიციალურმა პირმა განაცხადა, რომ მათი აზრით, „მოსკვას“ ორი უკრაინული ფრთოსანი რაკეტა „ნეპტუნი“ მოხვდა. მისივე განცხადებით, ამ დროს ხომალდი ოდესიდან დაახლოებით 65 საზღვაო მილის (120 კმ) მოშორებით იმყოფებოდა და თავდასხმის შემდეგ განაგრძო სვლა თავისივე ძალით, ვიდრე 14 აპრილს არ ჩაიძირა. ასევე, სადაზვერვო შეფასებით, სარაკეტო თავდასხმას მსხვერპლიც მოჰყვა, თუმცა, რაოდენობა უცნობი იყო. სავარაუდოდ, უკრაინული რაკეტები ოდესის ახლოს განთავსებული სახმელეთო დანადგარიდან გაუშვეს. ერთ-ერთი რაკეტა, სავარაუდოდ, გემის ხიდურის ქვეშ აფეთქდა. „მოსკვას“ ჩაძირვის ოპერაციისას, შესაძლოა, ყურადღების გადასატანად გამოყენებული ყოფილიყო 2 ტიპის უპილოტო საფრენი აპარატებიც.

კრეისერი „მოსკვა“ აღჭურვილი იყო სამშრიანი ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვის სისტემით, რომელსაც გააჩნდა ადეკვატური შესაძლებლობები გზა გადაეჭრა და გაენადგურებინა „ნეპტუნის“ რაკეტები, რადარის მიერ მათი აღმოჩენიდან 3-4 წუთშიც კი. ეს სისტემა მოიცავდა -300 და 933 მიწა-ჰაერი კლასის რაკეტებს, ანტისენსორულ საშუალებებს და ელექტრონულ ჩამხშობებს რაკეტისთვის მიმართულების ასარევად და საბოლოო ზომის სახით, -630 ტიპის ახლო მოქმედების ავტომატურ ქვემეხს. არ არსებობს ცნობა ხომალდის ეკიპაჟის მიერ რომელიმე სისტემის გააქტიურების შესახებ. ტაიფუნ ოზბერკის ვარაუდით, გემის რადარებმა (3 ან 4 რადარი) ან ვერ აღმოაჩინეს მისკენ მომავალი „ნეპტუნის“ რაკეტები, ან გემის ეკიპაჟმა ვერ შეძლო თავდაცვითი სისტემების დროულად მოქმედებაში მოყვანა, რაც მსგავსი საგანგებო სიტუაციებისთვის მათ მოუმზადებლობაზე მეტყველებს. თუმცა, ეს იმ შემთხვევაში, თუ რაკეტის მოხვედრება გემზე არსებული საბრძოლო მასალის აფეთქებას არ გამოიწვევდა. ამდენად, „მოსკვას“ ჩაძირვაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ზიანის კონტროლის გაუმართავმა სისტემამ

აუდიო და ვიდეომასალა
18 აპრილისთვის სოციალურ ქსელებში გავრცელდა ორი ფოტო და ერთი მოკლე, 3 წამიანი ვიდეოკლიპი, რომლებშიც, სავარაუდოდ, ჩანდა „მოსკვა“ ცეცხლის გაჩენიდან ხოტა ხნის შემდეგ და ჩაძირვამდე ცოტა ხნით ადრე. სურათებზე ჩანს მარცხენა ბორტზე დაგვერდებული ხომალდი, დღისით, წყნარ ამინდში. ჩანს ხანძრით მიყენებული მძიმე დაზიანებები ცენტრალური ნაგებობის გარშემო, ასევე, ნახვრეტები გემბანის გვერდითა ნაწილში, წყალხაზთნ ახლოს. ხომალდის სამაშველო ნავების უმეტესობა არ ჩანს, რაც მიუთითებს, რომ ამ დროისათვის უკვე განხორციელებულია ევაკუაცია. -ის მიხდევით, მარჯვენა ბორტის უკან (სურათის უკანა ფონზე) ჩანს დიდი რუსული სამაშველო საბუქსირო გემი, რომელიც „მოსკვას“ წყალს ასხამს. ანალიტიკოსებმა, რომლებსაც კონსულტაციისთვის დამოუკიდებლად მიმართეს -მა და -მა, დაადსტურეს, რომ სურათებზე, სავარაუდოდ, „მოსკვა“ ჩანს.

15 აპრილს უკრაინულმა წყაროებმა გაავრცელეს ცნობა, რომ „მოსკვას“ ეკიპაჟის ნაწილი, მათ შორის, რანგის კაპიტანი ანტონ კუპრინი (43 წლის), რომელიც გემის მეთაური იყო, აფეთქების დროს დაიღუპა. დამოუკიდებელი რუსული გამოცემის, -ს ევროპის ბიურომ გაავრცელა ცნობა, რომ ჩაძირვის მომენტისთვის 40-მდე მეზღვაური იყო დაღუპული. თვითმხილველთა გადმოცემით, ყირიმის საავადმყოფოებში 200-მდე დაშავებული მეზღვაური იმყოფებოდა.

ჩაძირვიდან ცოტა ხნის შემდეგ რუსეთის თავდაცვის სამინისტროს ოფიციალურმა წარმომადგენელმა განაცხადა, რომ ეკიპაჟი ევაკუირებული იყო და მსხვერპლის არსებობა თავდაპირველად არ დაადასტურა. მიუხედავად ამისა, რამდენიმე მეზღვაურის ოჯახს შეატყობინეს, რომ მათი ოჯახის წევრი „დაკარგული“ იყო. 16 აპრილს რუსეთმა გაავრცელა ვიდეო, სადაც, მათი მტკიცებით, ჩანს საზღვაო ძალების მეთაურის, ადმირალ ნიკოლაი იევმენოვის შეხვედრა „მოსკვას“ 100-მდე მეზღვაურთან. ადმირალის განცხადებით, ისინი საზღვაო ძალებში სამსახურს გააგრძელებდნენ. დამოუკიდებელი რუსული ონლაინ-გაზეთის, -ის ცნობით, ვიდეოზე ჩანს დაახლოებით 100 მეზღვაური, მათ შორის, რანგის კაპიტანი ანტონ კუპრინი. -ის ცნობით, რუსეთის თვდაცვის სამინისტროს ვიდეოში 240-მდე გადარჩენილი მეზღვაური ჩანს, მთლიანი ეკიპაჟის დაახლოებით ნახევარი. თუმცა, „რადიო თავისუფლების“ უკრაინული გამოცემა აცხადებს, რომ ამ ვიდეოს ნამდვილობის დადასტურება შეუძლებელია.

22 აპრილს რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ გაავრცელა განცხადება, სადაც დაადასტურა „მოსკვას“ ერთი მეზღვაურის დაღუპვა და 27 დაკარგულად გამოაცხადა. განცხადების მიხედვით, მოხდა 396 მეზღვაურის ევაკუაცია.

გავლენა
თუ უკრაინის მტკიცება, რომ „მოსკვას“ ჩაძირვა სარაკეტო თავდასხმამ გამოიწვია, მართალია, იგი იქნება ყველაზე დიდი სამხედრო ხომალდი, რომელიც მსოფლიო ომის შემდეგ საომარი მოქმედებების შედეგად ჩაიძირა. მასთამ მიახლოვებული ზომის ბოლო სამხედრო გემი, რომელიც სამხედრო მოქმედებების დროს ჩაიძირა, იყო არგენტინული კრეისერი „გენერალი ბელგრანო“, რომელიც 1982 წელს, ფოლკლენდის ომის დროს ბრიტანეთის სამეფო საზღვაო ძალების წყალქვეშა ნავმა „-მა“ ჩაძირა. ასევე, ომის დროს დაკარგული პირველი რუსული ფლაგმანი 1905 წლის შემდეგ, როცა რუსეთ-იაპონიის ომის დროს, ცუშიმას ბრძოლაში „თავადი სუვოროვი“ ჩაიძირა. კარლ შუსტერის თქმით, თუ უკრაინის განცხადება მართალია, „მოსკვა“ შეიძლება იყოს ისტორიაში ყველაზე დიდი სამხედრო გემი, რომელიც სარაკეტო თავდასხმამ გაანეიტრალა ან გაანადგურა.

„მოსკვა“ ერთადერთი საბრძოლო ხომალდი იყო რუსეთის შავი ზღვის ფლოტში, რომელსაც შეიარაღებაში გააჩნდა -300 შორი მოქმედების ჰაერსაწინააღმდეგო რაკეტები. იგი არ უშვებდა რაკეტებს უკრაინული სახმელეთო მიზნებისკენ, თუმცა, უზრუნველყოფდა იმ ხომალდების ჰაერსაწინააღმდეგო დაცვას, რომლებიც ამას აკეთებდნენ. მისმა ჩაძირვამ აღნიშნულ ხომალდებს, რომლებიც ნაკლებად დაცულნი არიან, აიძულა, მოშორებოდნენ უკრაინის სანაპიროებს. უცნობია, რამდენად შეძლებს უკრაინა მათი გაზრდილი მოწყვლადობის სათავისოდ გამოყენებას.

„მოსკვას“ იდენტური კლასის ორი ხომალდი 2022 წლის თებერვლიდან აღმოსავლეთ ხმელთაშუა ზღვაშია განლაგებული, თუმცა, მონტრეს კონვენციის ძალით, თურქეთს კონფლიქტში მონაწილე სამხედრო ხომალდებისთვის შავი ზღვის სრუტეები ჩაკეტილი აქვს. შესაბამისად, დაკარგული „მოსკვას“ მისივე კლასის ხომალდით ჩანაცვლება სხვა ფლოტებიდან რუსეთს თურქეთის სახელმწიფო სუვერენიტეტის დარღვევის გარეშე არ შეუძლია.

2020 წელს რუსეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის სევასტოპოლის ეპარქიის მთავარხუცესმა განაცხადა, რომ „მოსკვას“ სამლოცველოში ბინას დაიდებდა „ძელი ჭეშმარიტის“ ნაწილი. „ძელი ჭეშმარიტი“, ქრისტიანული გადმოცემით, წარმოადგენს ჯვარს, რომელზეც ქრისტე გააკრეს და მისი ნაწილი ბევრი ქრისტიანისთვის უმნიშვნელოვანესი რელიკვიაა. სხვადასხვა მოსაზრების მიხედვით, რელიკვია ხომალდთან ერთად ჩაიძირა.

გამოხმაურება
აშშ-ის ეროვნული უსაფრთხოების მრჩევლის ჯეიკ სალივანის თქმით, „მოსკვას“ ჩაძირვა „რუსეთისთვის დიდი დარტყმაა“, რომელიც აიძულებს მოსკოვს, მძიმე არჩევანი გააკეთოს ორ წამგებიან ნარატივს – რუსი მეზღვაურების არაკომპეტენტურობასა და უკრაინული მხარის წარმატებულ თავდასხმას შორის. სასაკი ტაკაჰირო, ჰიროშიმას უნივერსიტეტის მოწვეული პროფესორი რუსეთის უსაფრთხოების პოლიტიკის საკითხებში -თან საუბარში „მოსკვას“ ჩაძირვას იაპონიის იმპერიის საბრძოლო გემ „იამატოს“ ჩაძირვას ადარებს. აშშ-ის თავდაცვის დეპარტამენტის სპიკერის, ჯონ კერბის განცხადებით, „მოსკვას“ მთავარი ფუნქცია შავ ზღვაში განლაგებული რუსული ძალების საჰაერო შეტევებისგან დაცვა იყო და მის ჩაძირვას ამ მხრივ დიდი გავლენა ექნება, სულ მცირე, მოკლევადიან პერიოდში მაინც.

 -ის მიერ 2022 წლის 14 აპრილს გამოქვეყნებული შეფასების მიხედვით, „მოსკვას“ ჩაძირვა ყველაზე ძვირადღირებული დანაკარგია რუსული სამხედრო ძალისთვის დღემდე და მისი ჩანაცვლება შეიძლება $750 მილიონი დაჯდეს.

მიუხედავად რუსეთის მტკიცებისა, რომ ხომალდის ჩაძირვის მიზეზი უკრაინული რაკეტები არ ყოფილა, -ის ცნობით 15 აპრილის დილას რუსეთმა განახორციელა სარაკეტო თავდასხმა კიევში განლაგებულ „-ის“ საკონსტრუქტორო ბიუროს კუთვნილ რაკეტების ქარხანაზე, რომელშიც „ნეპტუნის“ რაკეტები შეიქმნა და იწარმოებოდა.

„მოსკვას“ ჩაძირვამდე ორი დღით ადრე უკრაინის ფოსტამ გამოუშვა ერთი მილიონი მარკა „რუსული სამხედრო ხომალდი, იდი ნახუი“, რომელზეც გამოსახული უკრაინელი ჯარისკაცი „მოსკვას“ შუა თითს უჩვენებს. ჩაძირვამ მარკებზე მოთხოვნა გაზარდა. უკრაინაში ხალხის გარკვეული რაოდენობა მის შესაძენად რიგში 2 საათზე მეტ ხანს იდგა. „მოსკვას“ ჩაძირვამ უკრაინელების სულისკვეთების ამაღლება, ხოლო რუსულ საოკუპაციო ძალებში, პირიქით მისი ვარდნა გამოიწვია. უკრაინის საზღვაო ძალების მეთაური, ოლექსი ნეიჟპაპა „მოსკვას“ ჩაძირვის შემდეგ დააწინაურეს.

რუსულ სატელევიზიო მედიაში „მოსკვას“ ჩაძირვის ამბავი მხოლო მცირე ხნით გამოჩნდა, ხოლო საგაზეთო სტატიებში საუბარი იყო მოძველებულ ხანძარსაწინააღმდეგო სისტემაზე და აღნიშნული იყო, რომ ხომალდის ჩაძირვა ომის მიმდინარეობაზე გავლენას არ იქონიებდა. მიუხედავად ამისა, კინორეჟისორმა და სახელმწიფო დუმის დეპუტატმა ვლადიმირ ბორტკომ, რომელიც, -ს შეფასებით, „აშკარად ემოციური“ იყო, განაცხადა, რომ „მოსკვას“ ჩაძირვა ომის საფუძველი იყო. ხოლო სერგეი მარკოვმა, რომელიც კრემლის ერთგული მხარდამჭერია, 4-ის გადაცემაში განაცხადა, რომ გემს ნორვეგიიდან შემოტანილი რაკეტები მოხვდა, ხოლო მისი ელექტრონული თავდაცვის სისტემა ამერიკელებმა გაანეიტრალეს. რუსულ მედიაში ასევე გავრცელდა სპეკულაცია, რომ ხომალდი ნორვეგიული -119 -ის ტიპის რაკეტებით ჩაძირეს.

ერთ-ერთმა უკრანულმა გამოცემამ და ორმა სამხედრო ანალიტიკოსმა ჩაძირვის შემდეგ გამოთქვეს ვარაუდი, რომ „მოსკვას“ ბირთვული ქობინების ტარების შესაძლებლობა ჰქონდა და სავარაუდოდ, ჰქონდა ორი ასეთი ქობინი ჩაძირვის მომენტში. მათ მეზობელ ქვეყნებს მოუწოდეს, გამოეკვლიათ შესაძლო ბირთვული ინციდენტის საკითხი. არსებობს მცირედი შანსი, რომ „მოსკვას“ ჰქონოდა ბირთვული ქობინები -500 და -1000 -ის სახით, თუმცა, არ არსებობს ამის დამადასტურებელი საბუთი მისი ჩაძირვის დროს. გემზე ბირთვული ქობინების არსებობა უარყო აშშ-ის სამხედრო მაღალჩინოსანმაც.

გავრცელებული ინფორმაციით, რუსეთის საზღვაო ძალებმა ადგილზე სამაშველო გემი „კომუნა“ გაგზავნეს, რომელსაც ბორტზე -28 ტიპის სამაშველო წყალქვეშა აპარატი აქვს. გემი რვა ხომალდისგან შედგენილი კონვოის ნაწილია. „კომუნა“, რომელიც 110 წლის არის, ერთ-ერთი ყველაზე ძველი გემია რუსეთის საზღვაო ძალებში. „მოსკვას“ ზომის და იმის გამო, რომ ჩაძირვისას ის ნაწილებად არ დაშლილა, მისი ზედაპირზე ამოყვანა არაპრაქტიკულია. ნაცვლად ამისა, სამაშველო ოპერაციის სავარაუდო მიზანს კოდირებული მასალების, იარაღის, ცხედრების და სხვადასხვა სენსიტიური მასალის ამოღება წარმოადგენს, რომლებითაც შეიძლება უცხოური ძალები დაინტერესდნენ. „კომუნა“ შავი ზღვის ფლოტის ნაწილია და სევასტოპოლშია ბაზირებული. ჩაძირვის ადგილზე ყოფნამ იგი, შესაძლოა, უკრაინელების პოტენციურ სამიზნედ აქციოს.