iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ფილიპა რუბენიანი

ფილიპა რუბენიანი , აგრეთვე ცნობილია, როგორც ფილიპა სომეხი (; დ. 1183 ― გ. 1219) ― სომხეთის პრინცესა რუბენიანთა დინასტიიდან. მეფე რუბენ -ისა და დედოფალ ზაბელ ტორონელის ასული. ნიკეის იმპერატორ თეოდორე ლასკარისის მეორე ცოლი 1214-1216 წლებში.

სომხეთის პრინცესა
ფილიპა დაიბადა 1183 წელს. იგი იყო კილიკიის სომეხთა სამეფოს მმართველ რუბენ -ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ ზაბელ ტორონელის უმცროსი ქალიშვილი. მას მხოლოდ ერთი უფროსი და ჰყავდა, პრინცესა ალისა, რომელიც მასზე მხოლოდ ერთი წლით უფროსი იყო. 1186 წელს, როდესაც ფილიპა სულ სამი წლის იყო, მამამისი გარდაიცვალა. ვინაიდან ძე არ დარჩენია, რუბენი მისმა უმცროსმა ძმამ, ლევონ -მა ჩაანაცვლა, რომელიც თავისი ძმისწულების „რეგენტი და აღმზრდელი“ გახდა. თუმცაღა, ლევონმა ფილიპა და ალისა მალევე ამოიღო მემკვიდრეთა სიიდან და ისინი თავისი შვილებით ჩაანაცვლა.

სემპად კონეტაბლის ჩანაწერების მიხედვით, 1189/1190 წლის 3 თებერვალს პრინცესა ფილიპა შაჰენშაჰზე დანიშნეს, რომელიც იყო სასუნის მთავარ ჩორდუანელისა და სომეხთა კათალიკოს გრეგორი -ის დის ვაჟი. ამავდროულად, პრინცესა ალისა შაჰენშაჰის უფროს ძმაზე დანიშნეს. სასუნის სამთავრო, რომელსაც ორი ძმა განაგებდა, ერთობ მნიშვნელოვანი სტრატეგიული ობიექტი იყო სომხებისათვის, დინასტიური ქორწინებებით კი მეფე ლევონი მათთან დაახლოვებას ცდილობდა.

ალისა და ფილიპა ძმებზე ნიშნობის შემდეგ 1193 წლამდე დააქორწინეს, რამეთუ 1193 წლის მაისში შაჰენშაჰი და მისი ძმა, ჰეთუმი, დახოცეს. მათი ქორწინების დოკუმენტები და თარიღი არ არსებობს, თუმცა ამის შესახებ იქიდან დგინდება, რომ სემპად კონეტაბლი დებს მათ ქვრივებად იხსენიებს. სემპადი ასევე საუბრობს იმის შესახებ, რომ ძმების დახოცვის უკან მეფე ლევონი იდგა. ვინაიდან ალისა ამ დროს მხოლოდ თერთმეტი წლის იყო, ხოლო ფილიპა ათის, მათი ქორწინება არ ყოფილა კონსუმირებული და, შესაბამისად, იმ ხანის კანონების მიხედვით, არც ვალიდური. ამის გამო დებს თავისუფლად შეეძლოთ კვლავ გათხოვება.

1198/1199 წლის 31 იანვარს ფილიპა დაინიშნა ოშინ ლამპრონელზე, ლამპრონის მმართველ ჰეთუმის უფროს ვაჟზე. ნიშნობის მიუხედავად ქორწინება არასოდეს შემდგარა, თუმცა ამის მიზეზს სემპადი არსად ასახელებს.

ნიკეის იმპერატრიცა
1214 წლის 24 ნოემბერს ფილიპა დააქორწინეს ნიკეის იმპერატორ თეოდორე ლასკარისზე. ქორწინების შესახებ ცნობებს გიორგი აკროპოლიტი გვაწვდის. ცნობილია, რომ ფილიპას იმპერატორისაგან 1215 წელს ერთადერთი ვაჟი შეეძინა, კონსტანტინე ლასკარისი, რომელიც 1249 წელს თრაკესიის ჰერცოგი გახდა.

1216 წელს იმპერატორმა თეოდორემ ფილიპასთან არსებული ქორწინება გააუქმა და უკან, სომხეთში დააბრუნა, თუმცა კონსტანტინე ნიკეაში დარჩა. მიუხედავად იმისა, რომ მათი განქორწინების მიზეზად რელიგიის განსხვავება სახელდება, ზუსტი მიზეზი მაინც უცნობია. ერთ-ერთ ვერსიად განიხილება, რომ მეფე ლევონმა მოატყუა იმპერატორი თეოდორე და ფილიპა საკუთარ ქალიშვილად წარუდგინა, იმპერატორს სურდა სომხეთის ტახტზე მემკვიდრული უფლებების მიღება, ხოლო როდესაც გაირკვა, რომ ფილიპა მეფის მხოლოდ ძმისწული იყო, მას გაეყარა.

1219 წლის მაისში მეფე ლევონი გარდაიცვალა და იგი მისმა ქალიშვილმა, დედოფალმა ზაბელმა ჩაანაცვლა, სემპადი ამ დროს ფილიპას დედოფლის ცოცხალ ნათესავებს შორის აღარ იხსენიებს, რამეთუ მის მიხედვით იგი 1219 წლის დასაწყისში გარდაიცვალა, უცნობი მიზეზებით.
მოსევადება

მოსევადება — ნახშირბადოვანი ან მცირედ ლეგირებული ფოლადისა და თუჯის დეტალების ზედაპირზე რკინის ჟანგეულების (34 და სხვ.) 1–10 მკმ სისქის ფურჩის მიღება. მოსევადებას იყენებენ დეკორაციული მოპირკეთებისათვის. მოსევადების შედეგად წარმოქმნილი ფურჩის დამცავი თვისებები დაბალია, ამიტომ კოროზიამედეგობის გასაზრდელად მოსევადებულ დეტალებს ცხიმოვანი საზეთით ან ლაქით ფარავენ. განასხვავებენ ტუტე, მჟავურსა და თერმულ მოსავადებას.
ნაპატა

ნაპატა — ძველი ქალაქი სუდანში. მდებარეობდა ნილოსის მე-4 ჭორომებთან ახლოს და ძვ. წ. საუკუნიდან ეგვიპტის სასაზღვრო სადგური იყო, მნიშვნელოვანი სავაჭრო ქალაქი ეგვიპტე-სუდანის გზაზე. ძვ. წ. – ძვ. წ. საუკუნეებში ნუბიის (ქუშის) სახელმწიფოს დედაქალაქი. ნაპატაში იყო ქვეყნის უზენაესი ღვთაების ამონის ტაძარი, ქალაქის მახლობლად კი (ნური და ელ-კურუ) სამეფო ნეკროპოლები იყო განლაგებული. დედაქალაქის მეროეში გადატანის შემდეგ ნაპატა ქვეყნის რელიგიურ ცენტრს წარმოადგენდა. ძვ. წ. 24 წელს რომაელებმა დაანგრიეს. საუკუნის ნახევარში ნეპატის არქეოლოგიურ გათხრებს აწარმოებდა ამერიკელი არქეოლოგი ჯორჯ რეისნერი.
აშოტ იოანისიანი

აშოტ გარეგინი იოანისიანი (; , ; დ. 17 ივნისი, 1887გ. 30 ივნისი, 1972) — სომეხი მარქსისტი ისტორიკოსი, თეორისტი და საბჭოთა პოლიტიკური, პარტიული მოღვაწე.

ცხოვრება და კარიერა
ადრეული ცხოვრება
აშოტ იანისიანი დაიბადა შუშაში 1887 წლის 17 ივნისს.

საბჭოთა პერიოდი
სომხეთის გასაბჭოების შემდეგ, ჰოვანისიანი დაინიშნა განათლების მინისტრად. ამ თანამდებობაზე მან გამოაცხადა სომხური საბჭოთა სომხეთის ოფიციალურ ენად, ებრძოდა გაუნათლებლობას, დააარსა სამთავრობო გამომცემლობა და კულტურულ-საგანმანათლებლო ინსტიტუტი, მოაწყო ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, კულტურულ-ისტორიული ინსტიტუტი, ერევნის რევოლუციური მუზეუმი. ალექსანდრე მიასნიკიანთან ერთად მან დაარწმუნა მეცნიერებისა და ხელოვნების ცნობილი სომეხი მოღვაწეები საზღვარგარეთიდან დაბრუნებულიყვნენ საბჭოთა სომხეთში. ის ასწავლიდა ლენინიზმს ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტში 1921-1927 წლებში.

1927 წლის ივლისში იგი გადავიდა ლენინგრადში, სადაც ერთი წელი მუშაობდა სახელმწიფო საჯარო ბიბლიოთეკაში (ახლანდელი რუსეთის ეროვნული ბიბლიოთეკა), შემდეგ მიიწვიეს სამუშაოდ მოსკოვში, მარქსიზმ-ლენინიზმის ინსტიტუტში 1928–31 წლებში. 1931-1934 წლებში იყო სსრკ ეროვნებათა ინსტიტუტის ვიცე-დირექტორი და 1934–35 წლებში მატერიალური კულტურის ისტორიის სახელმწიფო აკადემიაში მოსკოვის ფილიალის უფროსი და 1935–37 წლებში მუშაობდა სსრკ ისტორიის ინსტიტუტის ვიცე-დირექტორად. საბჭოთა დისიდენტური გამოცემა აღნიშნავს, რომ „[უფრო მეტად], ვიდრე როგორც პოლიტიკური ფიგურა, ის უფრო ცნობილია როგორც ინტელექტუალი, რომელსაც გააჩნია მაღალი ხარისხის ორიგინალურობა, რაც იშვიათი მოვლენაა კომუნისტური პარტიის რიგებში“.

1960 წელს გახდა სომხეთის მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრი (აკადემიკოსი).

ჯილდოები
1961 წელს ოვანისიანი დასახელდა სომხეთის სსრ-ის დამსახურებულ მეცნიერად, 1967 წელს მიენიჭა ლენინის ორდენი. 1985 წელს გარდაცვალების შემდეგ მიენიჭა სომხეთის სსრ-ის სახელმწიფო პრემია.
ელნურ ჰუსეინოვი

ელნურ ჰუსეინოვი (; დ. 1987 წლის 3 მარტს, აშხაბადი, თურქმენეთი) — აზერბაიჯანელი მომღერალი. ის იყო აზერბაიჯანის წარმომადგენელი ევროვიზიის 2008 სიმღერის კონკურსზე, სადაც შეასრულა ,, ", სამირ ჯავადზადესთან ერთად დუეტში. 2015 წელს მან მოიგო -ის მეოთხე სეზონი და წარადგინა აზერბაიჯანი მე-60 ევროვიზიის სიმღერის კონკურსზე სიმღერით ,, ".

კარიერა
ჰუსეინოვი დაიბადა აშხაბადში, თურქმენეთში, ეთნიკურად აზერბაიჯანელი მშობლების ოჯახში. მისი მამა იყო სამხედრო მოსამსახურე, ხოლო დედა მუსიკის თეორიის მასწავლებელი იყო. ხუთი წლის ასაკში ელნური ჩაირიცხა მუსიკალურ სასწავლებელში, სადაც ის სწავლობდა ფორტეპიანოზე დაკვრას. 1999 წელს ოჯახი საცხოვრებლად გადავიდა ბაქოში, აზერბაიჯანში, სადაც ელნური სწავლობდა სამედიცინო სკოლაში და აიღო სტომატოლოგის ხარისხი. 2004 წელს მან დაასრულა ასაფ ზეინალის მუსიკალური კოლეჯი და გაიარა ვარცხნილობის კურსები. იგი ცოტა ხნით მუშაობდა აზერბაიჯანის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო აკადემიურ თეატრში და უკრავდა აზერბაიჯანის სახელმწიფო ფილარმონიის საზოგადოების გუნდის ჯგუფთან ერთად, გარდა იმისა, ის მღეროდა საეკლესიო გუნდში. 2003 წელს მან მიიღო პირველი პრიზი მუსიკალურ კონკურსში .

2008 წლის ევროვიზიის სიმღერის კონკურსი
ელნურ ჰუსეინოვი და სამირ ჯავადზადე შეირჩნენ აზერბაიჯანის წარმომადგენლებად 2008 წლის ევროვიზიის სიმღერის კონკურსზე. ეს იყო ქვეყნის სადებიუტო შესრულება ევროვიზიის სიმღერის კონკურსში. მათ იმღერეს ,, " და ფინალში მერვე ადგილზე გავიდნენ. კონკურსის შემდეგ, დუეტი დაიშალა.

შემდგომი კარიერული ნაბიჯები
2009 წლის დეკემბერში ელნურ ჰუსეინოვმა გამოაცხადა, რომ მიდიოდა უკრაინაში მისი შემდგომი მუსიკალური კარიერის გასაგრძელებლად. 2010 წლის ივნისში ელნურ ჰუსეინოვმა ითამაშა მიუზიკლში პარიზის ღვთისმშობლის ტაძარი, რომელიც დაიდგა ჰეიდარ ალიევის სასახლეში. 2010 წლის ოქტომბერში მან შეიტანა განაცხადი აზერბაიჯანის წარმოდგენაზე 2011 წლის ევროვიზიის სიმღერის კონკურსზე, მაგრამ ის არ აირჩიეს, თუმცა ჰქონდა კამეო დიანა ჰაჯიევა პერფორმანსში.

ელნურ ჰუსეინოვმა მოგვიანებით გამართა პერფორმანსი აზერბაიჯანის სახელმწიფო ფილარმონიის დარბაზში.

თურქეთის ვოისი
2014 წელს ჰუსეინოვმა მონაწილეობა მიიღო თურქეთის ვოისის მეოთხე სეზონში. ბრმა აუდიენციის დროს მან იმღერა ბრიტანული დუეტის სიმღერა ,,". ოთხივე მენტორმა (მწვრთნელმა) სკამი შემოატრიალა. მენტორებისა და საზოგადოების დაჟინებული მოთხოვნით, მან ასევე შეასრულა დამატებითი სიმღერა. ჰუსეინოვმა აირჩია ებრუ გუნდესის გუნდი. ის იყო მთელი სეზონის განმავლობაში მთავარი ფავორიტი. 2015 წლის 18 თებერვალს, ელნურ ჰუსეინოვი გამოცხადდა თურქეთის ვოისის მე-4 სეზონის გამარჯვებულად, ხოლო კაია ასლანტეპეს მეორე ადგილზე გავიდა.

ევროვიზიის სიმღერის კონკურსი 2015
ელნურ ჰუსეინოვმა აზერბაიჯანი მეორედ წარადგინა 2015 წელს ევროვიზიის სიმღერის კონკურსზე სიმღერით ,, ". სიმღერა დაწერა სანდრა ბიურმანმა, ნიკოლას რებშერმა, ნიკლას ლიფმა და ლინა ჰანსონმა. სიმღერა აირჩია საზოგადოებრივმა მაუწყებელმა –მ. მისი პრემიერა შედგა 2015 წლის 15 მარტს. ჰუსეინოვმა ფინალში მე-12 ადგილი დაიკავა.
მურთუზა მუხთაროვი

მურთუზა მუხთარ-ოღლუ მუხთაროვი (დ. 1855 — გ. 1920) — ბაქოელი ნავთობის მსხვილი მეწარმე და ქველმოქმედი.

ბიოგრაფია
მურთუზა მუხთაროვი დაიბადა 1855 წელს ამირაჯანში. მან თავიდან დაიწყო ხელოსნის მოსწავლედ (დღეში იღებდა 10 კაპიკს), შემდეგ მუშაობდა ოსტატად, ბურღვის მემანქანედ.
1870 წელს, ურემის გაყიდვის შემდეგ, მუშად მოეწყო ბალახანის დასახლების სიახლოვეს — ზაბრატში. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ის ხელით იღებდა ნავთობს მცირე ჭაბურღილებიდან. იგი ხასიათდებოდა როგორც ძლიერი, გამძლე და მამაცი ადამიანი. ჭაბურღილები უკვე ბურღვის მექანიკურ მეთოდზე იყო გადასული და ის მაინც ზაბრატიდან ამირაჯანში მიმავალ ტალახიან გზას ტკეპნიდა უმცროს ძმასთან, ბალ-აჰმედთან ერთად. ასრულებდა ამ სფეროში ყველაზე რთულ და ბინძურ სამუშაოს. ნიჭიერი, შრომისმოყვარე ახალგაზრდა კაცი შეამჩნია წარმოების მფლობელმა, მარტოვმა. მალე მუხთაროვი ოსტატი გახდა და მის დაქვემდებარებაში შევიდა წარმოების მექანიკური სახელოსნოები. მურთუზმა გააუმჯობესა ნახევრად მექანიზებული ჩაქუჩის ჩარხი, რითაც მანქანა ბევრად უფრო გამძლე გახდა და მალე მუხთაროვს, როგორც ჭაბურღილების შეკეთებისა და პრობლემების აღმოსაფხვრელად შეუცვლელ ოსტატს, გასაქანს აღარ აძლევდნენ საწარმოების მფლობელები.

1895 წელს მან შექმნა მოდერნიზებული საბურღი მანქანა, რისთვისაც მიიღო სახელმწიფო პატენტი. მან ამ გამოგონებას „ბაქოს საბურღი სისტემა“ უწოდა. მუხთაროვის ჩარხები ბევრად უფრო სრულყოფილი იყო, ვიდრე მანამდე ვინმესთვის ცნობილი. მას ასევე ჰქონდა არაერთი სხვა გამოგონება.

 საუკუნის ბოლოს, მუხთაროვმა შეუკვეთა ბურღვის აღჭურვილობის მთელი ქარხანა ბიბი-ჰეიბატში. ეს იყო პირველი სამრეწველო საწარმო რუსეთში ნავთობის აღჭურვილობის წარმოებისთვის. ქარხნიდან არც თუ ისე შორს, მან ააგო სამსართულიანი შენობა მუშებისა და თანამშრომლებისთვის. ამით მან მიიზიდა საუკეთესო სამუშაო ძალა და შემოუვიდა დამატებითი მოგება. მუხთაროვის ქარხანაში წარმოებული ჩარხები და აღჭურვილობა იყიდებოდა რუსეთის ბაზარზე და გაჰქონდათ ექსპორტზე საზღვარგარეთ. ის თავადაც ხშირად ყიდულობდა მანქანებს და იარაღებს საზღვარგარეთ, განსაკუთრებით ამერიკაში. რევოლუციის შემდეგაც კი მოდიოდა კონტეინერები აღჭურვილობით მურთუზა მუხთაროვის სახელზე.

1910 წელს, იოზეფ პლოჟკოს პროექტით, ბაქოში აშენდა მუხთაროვის კუთვნილი სახლი, იტალიური რენესანსის სტილში. შენობის პირველ სართულზე იყო მაღაზიები და ოფისები, ხოლო მეორეზე — საცხოვრებელი ბინები.

1908 წელს მუხთაროვის სახსრებით, ვლადიკავკაზში, მდინარე თერგის სანაპიროზე, აშენდა უჩვეულო არქიტექტურითა და სილამაზით გამორჩეული სუნიტური მეჩეთი, რომელიც მუხთაროვის მეჩეთის სახელით არის ცნობილი.

1920 წლის აპრილში აზერბაიჯანში საბჭოთა ხელისუფლება აღდგა, ქალაქი დაიკავეს წითელი არმიის დანაყოფებმა. შექმნილი ვითარების გამო მურთუზა მუხთაროვმა თავი მოიკლა. მისი საფლავი მუხთაროვის მეჩეთის ეზოშია, მის მშობლიურ ამირჯანში.

მურთუზა მუხთაროვი დაქორწინებული იყო ოს დიდგვაროვან ელიზავეტა ტუგანოვაზე, პოლკოვნიკ ასლან-ბეკ ტუგანოვის ქალიშვილზე.

მურთუზა მუხთაროვის ხსოვნის პატივსაცემად მარდაკიანის დენდრარიუმში (რომლის ტერიტორია 1895–1920 წლებში მუხთაროვის კერძო აგარაკს წარმოადგენდა) დაიდგა მისი ბიუსტი, მის სახელს ატარებს ქუჩა ბაქოში და რკინიგზის სადგური საბუნჩის მახლობლად. სადგურის ახლოს მდებარე სოფელს ხალხში მუხთაროვას ეძახიან.
დანიელ ვარუჟანი

დანიელ ვარუჟანი, (დ. 21 აპრილი, 1884, ბრდნიქი — გ. 24 აპრილი, 1915, თონე) — სომეხი პოეტი. პირველი კრებული \დარბევა~ გამოაქვეყნა 1908 წელს. აღწერა სომეხთა ბრძოლა ოსმალეთის იმპერიის წინააღმდეგ და მათი აწიოკება. ავტორია კრებულებისა „ტომის გული“, „წარმართული სიმღერები“, „პურის სიმღერა“ (გამოიცა 1921). გახდა სომხების გენოციდის მსხვერპლი.
პუბლიუს კვინტილიუს ვარუსი

პუბლიუს კვინტილიუს ვარუსი, (დ. ძვ. წ. 53 — გ. 9) — ძველი რომის პოლიტიკური მოღვაწე და მხედართმთავარი. წარმოშობით იყო პატრიცი. ძვ. წ. 13 წლიდან იყო კონსული, ძვ. წ. 6-4 წლებში იყო ლეგატი სირიაში. 7 წლიდან იყო მთავარსადრალი გერმანიაში. მის გამოძალვით პოლიტიკას და იძულებით რომანიზაციას მოჰყვა გერმანელი ტომების აჯანყება რომის წინააღმდეგ არმინიუსის ხელმძღვანელობით. აჯანყებულებმა ტევტობურგის ტყის ბრძოლაში გაანადგურეს რომაელები. ვარუსმა თავი მოიკლა.
თეიმურ მამედოვი

თეიმურ ფიზული ოღლი მამედოვი (; დ. 11 იანვარი, 1993, ტომსკი, რუსეთი) — აზერბაიჯანელი მოკრივე. 2012 წლის ოლიმპიური თამაშების ბრინჯაოს მედალოსანი, მსოფლიო ჩემპიონატების ორგზის მედალოსანი (2011 და 2013), 2015 წლის ევროპული თამაშების გამარჯვებული და 2011 წლის ევროპის ჩემპიონი

ბიოგრაფია
თეიმური დაიბადა რუსეთის ქალაქ ტომსკში.. სსრკ-ს დაშლის შემდეგ თეიმური მშობლებთან ერთად აზერბაიჯანში გადავიდა საცხოვრებლად. ფიზულ მამედოვი კარგი მოკრივე იყო და თავისი 13 წლის შვილი კრივის წრეზე შეიყვანა. თავად თეიმურ მამედოვი თავს აზერბაიჯანულად თვლის.

მან მოკრივის კარიერა 2006 წელს დაიწყო. თავისთვის პირველ სადებიუტო საერთაშორისო ტურნირზე გამოვიდა 2008 წელს, მონაწილეობა მიიღო ბულგარეთში ევროპის ახალგაზრდულ ჩემპიონატში. ამ ტურნირზე მამედოვმა ოქროს მედალი მოიპოვა. შემდეგ, 2010 წლის ბაქოს მსოფლიო ახალგაზრდულ ჩემპიონატზე, მამედოვმა მოიგო პირველი ორი ბრძოლა, მაგრამ თურქ მოკრივესთან დამარცხების შემდეგ, მან დაასრულა თავისი გამოსვლა. ამ მარცხმა მამედოვს ჩამოართვა სინგაპურის ახალგაზრდულ ოლიმპიურ თამაშებზე ასპარეზობის შესაძლებლობა.

2013 წელს, მამედოვმა მოახერხა მინსკში გამართული ევროპის ჩემპიონატის ფინალში გასვლა, მაგრამ გადამწყვეტ მატჩში მან წააგო რუსი ალექსეი ეგოროვთან. იმავე წლის ოქტომბერში თეიმურმა მოიპოვა მსოფლიო ჩემპიონატის ბრინჯაოს მედალი ალმა-ატაში, ნახევარფინალში დამარცხდა მომავალ ჩემპიონ იტალიელ კლემენტე რუსოსთან.

2015 წელს ის გახდა პირველი ევროპული თამაშების გამარჯვებული, რომელმაც ფინალში დაამარცხა იტალიელი ვალენტინო მანფრედონია. იმავე წლის 29 ივნისს, თეიმურ მამედოვს მიენიჭა დიდების ორდენი პირველი ევროპულ თამაშებზე მაღალი მიღწევებისთვის და აზერბაიჯანის სპორტის განვითარების გაწეული დიდი სამსახურისთვის..

2016 წლის 5 აგვისტოს მამედოვი იყო აზერბაიჯანის მედროშე რიო-დე-ჟანეიროში, ბრაზილიაში გამართული ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების გახსნის ცერემონიაზე.
საადეთ I გირეი

საადეთ გირეი (‎; დ. 1492 — გ. 1538, სტამბოლი, ოსმალეთის იმპერია) — ყირიმის ხანი 1524–1532 წლებში, მენლი გირეის ვაჟი, ოსმალეთის სულთნის, სულეიმან -ის ბიძა.

ბიოგრაფია
საადეთ გირეი იყო ყირიმის ხანის, მენლი გირეის 8 ვაჟიდან, ერთ-ერთი. მამამისის მმართველობის დროს საადეთმა მონაწილეობა მიიღო ოსმალეთის იმპერიის შიდა ომში, რომლის დროსაც სულთანი, ბაიაზიდ ტახტიდან გადააყენა საკუთარმა ვაჟმა, სელიმმა. ამ უკანასკნელს მენლი გირეის ქალიშვილი ჰყავდა ცოლად შერთული. ამიტომაც ყირიმელები მის მხარეს იდგნენ ამ დაპირისპირებაში. საადეთ გირეიმ თავი გამოიჩინა ანატოლიის აჯანყების ჩახშობაში, სახელი გაითქვა ოსმალეთში და სულთნის კარზე დიდი პრივილეგიებით სარგებლობდა. მისი უფროსი ძმის, მეჰმედ -ის ასტრახანში მკვლელობის შემდეგ, ყირიმის ტახტს დაეუფლა მისი ვაჟი, გაზი. გაზი ვერ სარგებლობდა კარგი რეპუტაციით ყირიმელ დიდებულებში, მისმა მმართველობამ მხოლოდ 6 თვეს გასტანა. 1524 წელს საადეთ გირეიმ შემოიკრიბა თავის მომხრეთა მრავალრიცხოვანი არმია, ოსმალებთან ერთად შეიჭრა სახანოს დედაქალაქ სალაჩიკში, ტახტიდან ჩამოაგდო საკუთარი ძმისშვილი და ციხეში დაამწყვდია, ხანის ტიტული კი თავად მიიღო. რამდენიმე ხნის შემდეგ მან გაზი კალგად დანიშნა, თუმცა მისი მხრიდან ამბოხების შიშის გამო მალევე სიკვდილით დასაჯა.

საადეთ ენერგიულად მართავდა ყირიმის სახანოს. აქტიურად ებრძოდა ლიეტუველბსა და დონის კაზაკებს.
განსაკუთრებით უყვარდა სლავურ სოფლებზე თარეში და საკუთარი ხაზინის ტყვეებისა და ნადავლის მეშვეობით გამდიდრება. მას ოსმალებთან ერთად მოუწია საკუთარი კალგისა და ძმისშვილის, ისლამ გირეის აჯანყებების ჩახშობა. 1532 წელს საადეთ გირეიმ მოულოდნელად სახანოს ტახტი დატოვა და საცხოვრებლად ოსმალეთში გადავიდა. გარკვეული ცნობების თანახმად, ოსმალები აპირებდნენ ყირიმის ხანად საადეთის უმცროსი ძმის, საჰიბ გირეის დანიშვნას. საადეთ გირეიმ სტამბოლში ცხოვრების დროს დიდი პენსია მიიღო – 300,000 აქჩე წელიწადში. სულეიმან -ს თან ახლდა სეფიანთა ირანის წინააღმდეგ ლაშქრობაში. 1538 წელს გარდაიცვალა სტამბოლში.
ნუას ციხე-დარბაზი

ნუას ციხე-დარბაზი — არქიტექტურული ძეგლი ქალაქ ბორჯომში. მდინარე მტკვრის მარცხენა სანაპიროს კლდოვან მთაზე. ციხე-დარბაზი ქალაქ ბორჯომს ჩრდილო-დასავლეთიდან გადმოჰყურებს. თხემი დაახლოებით 80×50 მ., მოზღუდული გალავნით, რომლის ოთხივე კუთხეში გალავნის ბურჯებია.

სიმაგრე დამხრობილია ჩრდილოეთისა და სამხრეთისაკენ. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს, რომლის გვერდზე მრგვალი კოშკის ნანგრევია. ციხის ჩრდილოდასავლეთ ნაწილში სხვადასხვა ნაგებობათა ნაშთებია, ისეთი როგოროცაა: ქვევრები, ხაროები და სხვ. ვახუშტი ბატონიშვილი ამ ადგილებში ორ ნუას ასახელებს, ხოლო თავის რუკაზე ციხის ადგილას მთავრის საჯდომი რეზიდენცია აქვს აღნიშნული.

დ. ბერძენიშვილი მიიჩნევს, რომ ციხე-დარბაზის სახელწოდება ნუა მომდინარეობს მამაკაცის სახელ ნუადან და ამის მაგალითად მოჰყავს ზოსიმე კუმურდოელი ნუას ძე.
იურიკ სარქისიანი

იურიკ სარქისიანი (; დ. 14 აგვისტო, 1961 წელი, სამაგარი, სომხეთის სსრ) — ყოფილი საბჭოთა სომეხი ძალოსანი. მას მიენიჭა სსრკ სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდება 1982 წელს. 2007 წელს, იურიკ სარქისიანი ძალოსნობის საერთაშორისო ფედერაციის დიდების დარბაზში შეიყვანეს.

ადრეული ცხოვრება
იურიკ სარქისიანი დაიბადა სოფელ სამაგარში, ეჩმიაძინის რაიონში. მან ვარჯიში დაიწყო 13 წლის ასაკში. 1980 წელს სარქისიანი აიყვანეს სსრკ ძალოსნობის ეროვნულ გუნდში. მომდევნო წელს იგი გახდა ძალოსნობის მსოფლიო ჩემპიონი მოზარდებს შორის. ის ვარჯიშობდა ეჩმიაძინში –ში.

კარიერა
18 წლის ასაკში სარქისიანმა მონაწილეობა მიიღო 1980 წლის ზაფხულის ოლიმპიადაზე, იმავე წელს შეუერთდა საბჭოთა კავშირის ეროვნულ გუნდს. მან მეორე ადგილი დაიკავა საბანტო წონით კატეგორიაში (56 კგ) და მოიპოვა ოლიმპიური ვერცხლის მედალი. ოლიმპიური თამაშების შემდეგ სარქისიანი გადავიდა ბუმბულის წონაში (60 კგ), სადაც იასპარეზებდა კარიერის ბოლომდე.

1982 წელს სარქისიანმა მოიპოვა ოქროს მედლები ძალოსნობის ევროპის ჩემპიონატზე და ძალოსნობის მსოფლიო ჩემპიონატზე. სარქისიანმა გაიმეორა ეს მიღწევა მომავალ წელს, 1983 წელს ძალოსნობის ევროპის ჩემპიონატზე და 1983 წელს ძალოსნობის მსოფლიო ჩემპიონატზეც, რის შედეგადაც იგი ზედიზედ ორჯერ გახდა ევროპისა და მსოფლიოს ჩემპიონი. მან ასევე დაამყარა რამდენიმე მსოფლიო რეკორდი ამ ეტაპზე. ის იყო აშკარა ოქროს მედლის ფავორიტი 1984 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშებისთვის, მაგრამ ვერ შეძლო თამაშებში მონაწილეობა 1984 წლის ზაფხულის ოლიმპიადის ბოიკოტის გამო. 1988 წლის სეულის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე ის არ იყო სსრკ-ს ძალოსნების ოლიმპიურ გუნდში. ამის შემდეგ, ის ცოტა ხანს არ ვარჯიშობდა და ფიქრობდა ძალოსნობის კარიერის დასრულებაზე. 1991 წელს სარქისიანმა კვლავ განაგრძო ძალოსნობა დამოუკიდებელი სომხეთის სახელით. იურიკ სარქისიანი დასახელდა ეროვნული ნაკრების ლიდერად 1993 წლის მელბურნში გამართულ ძალოსნობის მსოფლიო ჩემპიონატზე. ის გახდა ტურნირის ბრინჯაოს მედალოსანი. ამის შემდეგ სარკისიანი ავსტრალიაში წონითმა ძალოსნობის წარმომადგენლებმა მიიწვიეს იქ დარჩენის მიზნით, მოგვიანებით კი ავსტრალიის მოქალაქეობა შესთავაზეს. მან ხელი მოაწერა კონტრაქტს ავსტრალიის ძალოსნობის ფედერაციასთან და მოგვიანებით ასპარეზობდა ავსტრალიის სახელით. სარქისიანმა წარადგინა ეს ქვეყანა 1996 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე ატლანტაში და 2000 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე სიდნეიში. სარქისიანმა ასევე მონაწილეობა მიიღო თანამეგობრობის თამაშებში 1998 და 2002 წლებში. მან 1998 წელს მოიპოვა ვერცხლი და, 41 წლის ასაკში, მოიპოვა ოქროს მედალი 2002 წელს.

პირადი ცხოვრება
სარქისიანმა 2006 წელს დაასრულა კარიერა და გადაწყვიტა ყურადღების გამახვილება ბიზნესზე და მწვრთნელობაზე. ის ავარჯიშებდა თავის ვაჟს დავითს, რომელიც 2004 და 2008 წლებში გახდა ოკეანეთის ჩემპიონატების გამარჯვებული, წონით კატეგორიებში, მსუბუქი (69 კგ) და საშუალო წონის (77 კგ) შესაბამისად. დავით სარქისიანს დაეკისრა ორწლიანი საერთაშორისო აკრძალვა ძალოსნობის ჩემპიონატებში, ტესტოსტერონის დანამატის გამო, რომელიც გამოჩნდა ანტიდოპინგ ტესტში 2010 წელს.
იუსუფ კარში

იუსუფ კარში (დ. 23 დეკემბერი, 1908 — გ. 13 ივლისი, 2002) — სომეხი-კანადელი ფოტოგრაფი, რომელიც ცნობილი გახდა ცნობილი ადამიანების პორტრეტების გადაღებით. მიჩნეულია როგორც, მე-20 საუკუნის ერთ-ერთი უდიდესი პორტრეტების ფოტოგრაფი.

სომეხთა გენოციდის შემდეგ, კარში კანადაში იმიგრირდა. 1930-იანი წლებისათვის უკვე დიდი ფოტოგრაფის სახელი ჰქონდა ოტავაში, სადაც მან ახალგაზრდობის უმეტესი დრო გაატარა, თუმცა სამუშაოდ ხშირად მოგზაურობდა. უინსტონ ჩერჩილის 1941 წელს გადაღებული ფოტოს შემდეგ, მან გადაიღო მრავალი პოლიტიკური ლიდერის, მეცნიერი და ხელოვანი ქალებისა და კაცების ფოტოები. კარშის 20-ზე მეტი ფოტო გამოჩნდა ჟურნალ -ის გარეკანზე, პენსიაზე გავიდა 1993 წელს.

ბიოგრაფია
იუსუფ კარში დაიბადა სომეხი მშობლების ვაჭარი ამსიჰ კარშის (1872–1962), და ბაია ნაკაშის (1883–1958) ოჯახში, 1908 წლის 23 დეკემბერს, მარდინში, დიარბაქირის ვილაიეთში, ოსმალეთის იმპერიაში. მას ჰყავდა ორი ძმა: ჯამილი და მალაკი; ეს უკანასკნელი ასევე ფოტოგრაფი იყო. მისი გაუნათლებელი მამა ბევრს მოგზაურობდა ავეჯის, ხალიჩების, სანელებლების სავაჭროდ, ხოლო დედამისი განათლებული ქალი იყო, რაც მაშინ იშვიათობას წარმოადგენდა, იგი ძალიან ნაკითხი იყო, განსაკუთრებით თავის საყვარელ ბიბლიაში.

ქალაქის სომხური მოსახლეობა ძირითადად არაბულენოვანი იყო. გაიზარდა სომხების გენოციდის დროს, რომლის დროსაც მისი ოჯახის ნაწილი მოკლეს. ”იმ დღეების მოგონებები შეიცავს სისხლისა და სილამაზის, დევნის და მშვიდობის უცნაურ ნაზავს”, - დაწერა მან მოგვიანებით. კარში და მისი ოჯახი გაიქცნენ ლტოლვილთა ბანაკში ალეპოში, სირიაში, 1922 წელს, ერთთვიანი მოგზაურობით ქურთულ ქარავანთან ერთად . ჟურნალმა ეკონომისტმა აღნიშნა, რომ მას თავი სომეხად მიაჩნდა და, ვართან გრიგორიანის აზრით, მას კანადელობაც და სომეხობაც ერთნაირად ეამაყებოდა.

კარში ოჯახმა კანადაში გაგზავნა. ის ბეირუთდან გემით ჰალიფაქსში, ახალ შოტლანდიაში, 1923 წლის 31 დეკემბერს ჩავიდა. საცხოვრებლად მაშინვე გადავიდა შერბრუკში, კვებეკში, რათა ეცხოვრა ბიძასთან, ჯორჯ ნაკაშიანთან ერთად, რომელიც ასევე პორტრეტების ფოტოგრაფი იყო. იგი ერთი წლის განმავლობაში სწავლობდა შერბრუკის საშუალო სკოლაში. კანადაში მისვლისას მან ცოტა ფრანგული და ინგლისური იცოდა, არ ჰქონდა ფული და განათლებაც არ ჰქონდა მიღებული. კარში მუშაობდა, ხოლო ფოტოგრაფიას ბიძამისი ასწავლიდა. 1928 წლიდან 1931 წლამდე, იუსუფი სწავლობდა ბოსტონში, მასაჩუსეტსის შტატში, ჯონ ჰ. გაროსთან, რომელიც იმ დროისთვის ყველაზე გამოჩენილი სომეხი ფოტოგრაფი იყო ამერიკაში, მან სახელი გაითქვა ბოსტონის ცნობილი ადამიანების ფოტოებით.

ქორწინება
კარშიმ პირველად იქორწინა სოლანჟ გოტიესზე (1902-1961) 1939 წელს. კარში შეხვდა მას ოტავას პატარა თეატრში 1933 წელს. გოტიე დაიბადა ტურში, საფრანგეთში და ახალგაზრდობისას იმიგრირდა კანადაში. ისინი თავდაპირველად საცხოვრებლად გადავიდნენ გოტიეს ბინაში და 1940 წელს, არტ დეკოს სტილის სახლში. გოტიესი გარდაიცვალა 1961 წლის იანვარში, კიბოთი.

მეორედ დაქორწინდა მედიკოს მწერალთან, ესტრელიტა მარია ნაჩბართან, 1962 წლის აგვისტოში, რომელიც მასზე 21 წლის უმცროსი იყო. მათ ქორწილს უძღვებოდა ფულტონ ჯ. შინი, ნიუ-იორკის კათოლიკე არქიეპისკოპოსის დამხმარე ეპისკოპოსი. 1972 წლიდან 1992 წლამდე ისინი ცხოვრობდნენ მესამე სართულის კომპლექტში შატო ლოურიეში, ოტავაში. მათ შვილი არ ჰყავდათ.
ისლამ I გირეი

ისლამ გირეი (‎; გ. 1537) — ყირიმის ხანი 1532 წელს, ხუთი თვის განმავლობაში, მეჰმედ გირეის ვაჟი, ოსმალეთის სულთნის, სულეიმან -ის ბიძაშვილი დედის მხრიდან.

ბიოგრაფია
ისლამ გირეიმ თავისი ცხოვრება ყირიმის ტახტისთვის გაჩაღებულ ომს შეალია. საკუთარი ბიძებისა და ოსმალთა წინააღმდეგ აჯანყდა სამჯერ და სამივეჯერ დამარცხდა. ჯერ კიდევ, კალგად ყოფნის პერიოდში (1526–1528 წ.წ) გამოთქვამდა პრეტენზიას ხანის ტიტულზე. 1532 წელს, როდესაც საადეთ გირეიმ ტახტი მოულოდნელად დატოვა, ყირიმის სახანო უნდა ჩაებარებინა ისლამ გირეის მეორე ბიძას, საჰიბს. ამ უკანასკნელს ისლამმა დაასწრო, მომხრეებთან ერთად შევიდა სალაჩიკში და თავი ყირიმის ხანად გამოაცხადა. საპასუხოდ საჰიბ გირეიმ შემოიკრიბა ყაზანის სახანოს, ოსმალთა და ცენტრალური აზიის სახელმწიფოთა რაზმი და 5 თვიანი ბრძოლის შემდეგ ტახტიდან ჩამოაგდო ისლამ გირეი.

ისლამ გირეი გადაიხვეწა ნოღაის ურდოში. მამამისის, მეჰმედ -ის ავტორიტეტის გამო ისლამს უამრავი მომხრე გაჰყვა თან. სწორედ ამიტომაც, მიიჩნევა, რომ ამ პერიოდში მან შეძლო სახანოს ორ ნაწილად გახლეჩვა. ოსმალეთის წინააღმდეგ მოლაპარაკებებს აწარმოებდა რუსებთან და ლიეტუველებთან. 1534 წელს ისევ აჯანყდა ბიძის დასამხობად. მან საჰიბს ულტიმატუმი წაუყენა, დაეთმო მისთვის სახანოს ტერიტორია პერეკოფამდე და თვითონ მხოლოდ ყირიმის ნახევარკუნძული ემართა. ისლამი ცხადია არ ჩათვლიდა თავს ოსმალეთის ვასალად და ნოღაელ და ყირიმელ ხალხთან ერთად აპირებდა საკუთარი მიწების მართვას. ეს აჯანყება სამ წლამდე გაიწელა. 1537 წელს, საჰიბ გირეის მომხრეები პერეკოფში დაბანაკებულ ისლამ გირეის არმიას მოულოდნელად დაესხნენ თავს, გაჟლიტეს მეომრები, თავად ისლამი კი გაქცევის დროს მოკლეს.