iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ირინე ათენელი (ბიზანტია)

ირინე (დ. დაახლ. 752, ათენი — გ. 9 აგვისტო, 803, კ. ლესბოსი) — ბიზანტიის დედოფალი 797–802 წლებში. იმპერატორ ლეონ -ის ცოლი. ქმრის სიკვდილის შემდეგ იყო თავისი ვაჟის კონსტანტინე -ის მეურვე და თანამმართველი. 797 წელს დააბრმავებინა შვილი და ერთპიროვნული მმართველი გახდა. გამოდიოდა ხატმებრძოლეობის წინააღმდეგ. 787 წელს ირინემ მოიწვია ნიკეის მსოფლიო საეკლესიო კრება, რომელმაც აღადგინა ხატების თაყვანისცემა. მის დროს ბიზანტიამ რამდენიმე მძიმე მარცხი განიცადა არაბებთან და გაძლიერებულ ბულგარელებთან ბრძოლაში. ირინე ტახტიდან ჩამოაგდეს სასახლის კარზე მომხდარი გადატრიალების შედეგად.
მარაე

მარაე (მაორი ენაში, კუკის კუნძულების მაორიზე, ტაიტურში); მალა (ტონგანურში); მალაე (სამოურში და ჰავაიურში) — კომუნალური, წმინდა ადგილი, რომელიც გამოიყენებოდა რელიგიური და სოციალური საკითხებისთვის პოლინეზიელ ხალხებში. პოლინეზიურ ენებში ამ სიტყვას ასევე აქვს: სუფთა, ხეებისგან გაწმენდილი ადგილის მნიშვნელობაც. ის წარმოადგენს მოსუფთავებულ მართკუთხა ადგილს, რომელიც შემოსაზღვრულია ქვის ან ხის სვეტებით (ამ ბოძებს ტაიტურსა და კუკის კუნძულების მაორიზე ეწოდება აუ) შესაძლებელია იყოს ტერასებიც (პაეპაე) საცერემონიო მიზნებისათვის და ცენტრალური ქვა რომელსაც ეწოდება აჰუ ან ა'უ. რაპანუის ხალხში აღდგომის კუნძულზე აჰუ ეწოდება მარაეს მთელ კომპლექსს.

ზოგიერთ პოლინეზიურ ხალხში და განსაკუთრებით ახალ ზელანდიელ მაორებში მარაე არის ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილი. თუმცა ტროპიკული პოლინეზიის უმეტეს ნაწილში მარაები ან განადგურდა ან მიატოვეს საუკუნეში ქრისტიანობის შემოსვლის შემდეგ, მიუხედავად ამისა ადგილები სადაც იყო მარაები დღემდე მიიჩნევა ტაბუდ. კუკის კუნძულებზე შენარჩუნებულია რამდენიმე მარაე (არაი-ტე-ტონგა, ვაეროტა, ტაპუტაპუატე) და გამოიყენება არიკის არჩევისას (პოლიტიკური ლიდერი ახალი ზელანდიის და კუკის კუნძულების მაორებში).
ისავრიელთა დინასტია

ისავრიელთა დინასტია სირიელთა დინასტია – ბიზანტიის იმპერატორთა დინასტია, მეფობდნენ 717-802 წლებში. სახელი ეწოდა დინასტიის დამფუძნებლის ლეონ „ისავრიელის“ მიხედვით, თუმცა როგორც შემდეგ დადგინდა ლეონ სირიელი იყო და არა ისავრიელი. ისავრიელთა დინასტიის მმართველობის დროს იმპერიის მდგომარეობა საგრძნობლად განმტკიცდა.
იუდეველთა ომი

იუდეველთა ომი — იუდეველთა აჯანყება რომაელთა ბატონობის წინააღმდეგ. ამბოხების მიზეზი გახდა რომის პროვინცია იუდეის ქალაქ კესარეის საქალაქო თვითმმართველობიდან იუდეველთა გამოძევება და იერუსალიმში რომაელი პროკურატორის ბოროტმოქმედებანი. აჯანყებულებმა გაანადგურეს რომაული გარნიზონი; წარმატებით მოიგერიეს სირიის ნაცვლის შემოტევა. აჯანყება მოედო მთელ იუდეას. მასში მონაწილეობდნენ: ზელოტები, რომლებსაც ემხრობოდნენ ვაჭრები, ხელოსნები და გლეხები; სიკარიუსები - მონათა და გაღატაკებულ გლეხთა რიგებიდან გამოსულები, და ფარისეველნი - რიტუალური სიწმინდისა და წეს-ჩვეულებათა დამცველნი, რომლებიც შემდგომ ცდილობდნენ რომთან შეთანხმებას. აჯანყებულებს განუდგა და რომის მხარეზე გადავიდა მხედართმთავარი იოსები (შემდგომში ცნობილი ისტორიკოსი იოსებ ფლავიუსი). ამბოხებულებმა გადააყენეს ფარისეველნი, გაათავისუფლეს მონები და იერუსალიმის ტაძარი ციხესიმაგრედ გადააქციეს. აჯანყებულთა მედგარი წინააღმდეგობის მიუხედავად, რომაელთა ჯარი ვესპასიანეს მეთაურობით წარმატებით იბრძოდა. ამასობაში ვესპასიანე რომის იმპერატორად გამოაცხადეს და ჯარის სარდლობა თავის ძეს ტიტუსს ჩააბარა. ალყაშემორტყმული იერუსალიმი 5 თვეს გმირულად იგერიებდა რომაელთა შეტევებს. 70 წელს რომაელებმა მიწასთან გაასწორეს იერუსალიმის ტაძარი, ტყვეები მონებად აქციეს. 73 წელს დაეცა სიკარიუსთა უკანასკნელი საყრდენი ქალაქი მასადა. იუდეველთა ომი იყო ერთ-ერთი იმ სახალხო მოძრაობათგანი, რომელიც რომაულ პროვინციებში თან სდევდა იმპერიის საერთო სოციალურ კრიზისს.
ფოვოს სრუტე

ფოვო (მაორ. ) — სრუტე ახალ ზელანდიაში, რომელიც ქვეყნის სიდიდით მესამე კუნძულ სტიუარტს გამოყოფს სამხრეთ კუნძულისგან. სრუტის ჩრდილოეთ სანაპიროს გასწვრივ განლაგებულია სამი უბე: ტე-ვაევაე, ორეტი-ბიჩი და ტოეტოესი. სიგრძე დაახლოებით 130 კმ-ია, მაქსიმალური სიგანე 50 კმ, სიღღრმე კი 120 მეტრი. სრუტე ახალი ზელანდიის კონტინენტური შელფის შიგნითაა მოქცეული და პლეისტოცენის ხანაში იგი სავარაუდოდ ხმელეთი იყო.

1770 წლის მარტში, ფოვოს სრუტის არსებობას ვარაუდობდა კაპიტანი კუკი, მაგრამ შემდეგ იფიქრა, რომ კუნძული სტიუარტი სამხრეთის კუნძულთან იყო შეერთებული. სრუტე 1804 წელს ოუენ ფოლგერ სმითმა აღმოაჩინა და სახელი უწოდა ახალი სამხრეთ უელსის იმჟამინდელი ლეიტენანტ-გუბერნატორის, ჯოზეფ ფოვოს პატივსაცემად.
ფრენჩ-პასი

ფრენჩ-პასი (მაორ. ) — ვიწრო და სახიფათო სრუტე ახალ ზელანდიაში, რომელიც ერთმანეთისგან გამოყოფს კუნძულ დ'იურვილსა და სამხრეთ კუნძულს. დასავლეთ დაბოლოებაზე მდებარეობს ტასმანის უბე, აღმოსავლეთით კი პელორუს-საუნდი, რომელიც კუკის სრუტეში იხსნება.

ფრენჩ-პასს მთელს ახალ ზელანდიაში ყველაზე სწრაფი მიქცევა-მოქცევა ახასიათებს, რომელიც 8 კვანძს აღწევს.

სრუტეში პირველმა ევროპელებმა 1827 წელს გაიარეს, ადმირალ ჟიულ დიუმონ დ'იურვილის მეთაურობით.
კუკის მთა

კუკის მთა — ახალი ზელანდიის უმაღლესი წერტილი. სიმაღლე 3754 მ. მდებარეობს სამხრეთ კუნძულზე, ქალაქ კრაისტჩერჩიდან სამხრეთ-დასავლეთით. აგებულია კრისტალური ქანებით. მწვერვალი უნაგირის ფორმისაა, ძალზე ციცაბო ფერდობებით. დაფარულია თოვლითა და მყინვარებით. აღმოსავლეთ კალთაზე ეშვება ტასმანის მყინვარი, ხოლო დასავლეთ ფერდობზე — ჰუკერის მყინვარი. ატმოსფერული ნალექების რაოდენობა წელიწადში 4491 მმ აღწევს. კალთების ქვედა ნაწილში არის ენდემური სახეობებით მდიდარი ზომიერი სარტყლის უნიკალური წვიმის ტყეები. ალპინისტებისა და ტურისტების პოპულარული ადგილია. მოქცეულია კუკის მთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე, სადაც 2000 მ-ზე მაღლა მდებარე 140-ზე მეტი პიკი და დაახლოებით 70-მდე მყინვარი მდებარეობს.

მთის ადგილობრივი სახელწოდებაა „აორაკი“, რაც მაორი ენაზე ითარგმნება როგორც „დიდი თეთრი ღრუბელი“. სახელი ეწოდა ინგლისელი მეზღვაურისა და მკვლევრის ჯეიმზ კუკის პატივსაცემად. 1991 წელს მომხდარი თოვლზვავის შედეგად მწვერვალს მოსწყდა ქანები (თოვლთან და ყინულთან ერთად), რის გამოც მთის სიმაღლე დაახლოებით 10 მ-ით შემცირდა. კუკის მთაზე პირველი ასვლა განახორციელეს 1894 წელს.
ბალდუინ IV იერუსალიმელი

ბალდუინ (აგრეთვე ცნობილია როგორც ბალდუინ კეთროვანი; დ. 1161 — გ. 16 მარტი, 1185) — იერუსალიმის მეფე 1174 წლიდან. ამორი -ისა და აგნეს დე კურტენეს შვილი.

ბიოგრაფია
დაიბადა იერუსალიმში. იზრდებოდა სამეფო კარზე. როდესაც 2 წელი შეუსრულდა მისი მშობლები ერთმანეთს გაშორდნენ. 1167 წელს ბოდუენის მამამ ცოლად შეირთო ბიზანტიის პრინცესა მარია კომნენოსი, რომელთაც 5 წლის შემდეგ ეყოლათ შვილი იზაბელა. 1170 წელს 9 წლის ვაჟიშვილის აღზრდა დაეკისრა ვილჰელმ დე ტირს. ბალდუინს კეთრით პატარა ასაკშივე დაავადდა. 1174 წლის 11 ივლისს გარდაიცვალა ამალრიკ , ხოლო იმავე წლის 15 ივლისს შედგა ბალდუინის, როგორც იერუსალიმის მეფედ კურთხევა. იმ მომენტისათვის ბოდუენი 13 წლისა იყო, რის გამოც სამეფოს 3 წლის განმავლობაში რეგენტები მართავდნენ. თავდაპირველად თვითნებურად არაოფიციალური რეგენტი გახდა სენეშალი მილ დე პლანსი, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი უფლებებით გამოვიდა ბოდუენის ბიძა რაიმუნდ . 1174 წლის გაზაფხულზე დე პლანსი მოკლული იქნა, ხოლო ოფიციალური რეგენტი გახდა რაიმუნდ .

ბალდუინ მძიმედ ავადმყოფობდა და შესაბამისად გასაგები იყო, რომ იგი მემკვიდრეს გარეშე დარჩებოდა, ხოლო მისი მმართველობა ხანმოკლე აღმოჩნდებოდა. ამიტომ მეფის გარემოცვის წევრებმა ყურადღება გადაიტანეს ბალდუინის მიერ დასახელებულ მემკვიდრეებზე — სიბილაზე და იზაბელაზე. სიბილა იერუსალიმელი ბეთანიის მონასტერში იზრდებოდა, ხოლო იზაბელა ქალაქ ნაბლუსში ცხოვრობდა.

1176 წელს რაიმუნდ -ის ინიციატივით სიბილა ცოლად გაჰყვა ვილჰელმ მონფერატელს — ლუი -ისა და ფრიდრიხ ბარბაროსას ნათესავს. ვილჰელმს გადაეცა იაფისა და ასკალონის საგრაფო და იერუსალიმის სამეფოს ვასალური სახელმწიფო.

1177 წელს ბალდუინი სრულწლოვანი გახდა და შესაბამისად, აქტიურად ჩაება სახელმწიფო საქმეებში. გარკვეულ ხანში გადაწყვიტა ეგვიპტეში შეჭრა. 1176 წელს მუსლიმანთა ტყვეობიდან გათავისუფლდა რენო დე შატიიონი, რომელმაც 16 წელი გაატარა ალეპოს საპყრობილეში. ბალდუინმა იგი კონსტანტინოპოლში გაგზავნა, რათა იმპერატორთან მოლაპარაკება ეწარმოებინა კამპანიის დროს ბიზანტიის ფლოტის დახმარებასთან დაკავშირებით. ბიზანტიამ იერუსალიმის დასახმარებლად გაგზავნა 70 გალერისგან შემდგარი ესკადრა. ბალდუინი იმედოვნებდა, რომ რენო დე შატიიონი და ვილჰელმ მონფერატელი თავის თავზე აიღებდნენ ბრძოლას სალადინის წინააღმდეგ, თუმცა 1177 წელს მალარიით გარდაიცვალა ვილჰელმ მონფერატელი.

ვილჰელმ მონფერატელის სიკვდილის შემდეგ, 1180 წელს ბალდუინმა თავისი და, სიბილა მიათხოვა ფრანგ რაინდს, გი დე ლუზინიანს, რომელიც 1186 წელს გახდა იერუსალიმის მეფე.

პოპულარულ კულტურაში
რიდლი სკოტის 2005 წლის ფილმში „ზეციური სამეფო“, მეფე ბალდუინ -ის როლს ასრულებს ამერიკელი მსახიობი, ედვარდ ნორტონი.
ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის გერბი

ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის გერბი — ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სახელმწიფო სიმბოლო დროშასთან ერთად. მიღებულია ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს მიერ, 2012 წლის 29 აგვისტოს, № 18 დადგენილებით.

აღწერილობა
გერბის ფარი გაკვეთილ-გადაკვეთილია და იყოფა 4 ნაწილად (ველად), და ნაწილი გადაკვეთილია ტეხილად;

 ნაწილი — მეწამულ ველზე მოთავსებულია გადაჯვარედინებული ორი ოქროს თოფი;
 ნაწილი — ზურმუხტოვან ველზე ზედა ნაწილში ოქროს საწმისი, ქვედა ნაწილში ოქროს ციხე-სიმაგრე;
 ნაწილი — ზურმუხტოვან ველზე ზედა ნაწილში ოქროს თაღოვანი ხიდი, ქვედა ნაწილში ვერცხლის სამი შემცირებული ტალღოვანი სარტყელი;
 ნაწილი — ლაჟვარდის ველს მარჯვნიდან მარცხნივ კვეთს სამი ვერცხლის ყაბიწი.

გერბის ფარს ზემოთ მოთავსებულია საქალაქო ვერცხლის გვირგვინი — სამკოშკიანი ქონგურებიანი გალავანი (ციხე-სიმაგრის ფორმის) ნახევრად ღია ჭიშკრით.

ფარს ქვემოთ მოთავსებულია გერბის დევიზის ვერცხლ-ლაჟვარდოვანი ბაფთა, რომლის ვერცხლის ველზე შავად ჩაწერილია დევიზი — „ხელვაჩაური“.
ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის დროშა

ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის დროშა — ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სახელმწიფო სიმბოლო გერბთან ერთად. მიღებულია ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს მიერ, 2012 წლის 29 აგვისტოს, № 18 დადგენილებით.

აღწერილობა
დროშა ვერტიკალურად გაყოფილია ორ თანაბარ ნაწილად; პირველი ნაწილი ჰორიზონტალურად ტეხილად არის გაყოფილი თანაბარ ნაწილებად: მეწამულ და ზურმუხტოვან ველებად. მეორე ნაწილის ლაჟვარდოვან ველს ჰორიზონტალურად ყოფს სამი ვერცხლის სარტყელი. დროშის პროპორციაა 2:3.
ჩატემის კუნძული

}
| მდებარეობა = წყნარი ოკეანე
| კუნძულთა რაოდენობა =
| მთავარი კუნძული =
| ფართობი_კმ2 = 900
| სია =
| სიგრძე_კმ =
| სიგანე_კმ =
| სანაპიროს სიგრძე =
| სანაპიროზოლი_კმ =
| უმაღლესი მთა =
| სიმაღლე_მ = 299
| ქვეყნის სახელი =
ჩატემი — კუნძული წყნარ ოკეანეში, ახალი ზელანდიის აღმოსავლეთ სანაპიროსთან, ყველაზე დიდი ჩატემის კუნძულების ჯგუფში. მიიჩნევენ, რომ იგი ეკვატორისა და პოლუსის შუა გზაზე, ასევე საერთაშორისო დროის ხაზზე მდებარეობს. მაორის ენაზე მას ფარეკაურის, ხოლო მორიორის ენაზე რეკოჰუს უწოდებენ.

გეოგრაფია
ფართობი შეადგენს 900 კმ²-ზე მეტს..

ისტორია
სახელი ეწოდა გემ -ის პატივსაცემად, რომელიც კუნძულს მიმდგარი პირველი ევროპული გემი იყო (1791 წ.). თუმცა ადგილობრივი, ძირძველი მაორიორები იქ ცხოვრობდა ჩვენი წელთაღრიცხვის 1000 წლიდან.

მოსახლეობა
კუნძულზე ცხოვრობს დაახლოებით 600 ადამიანი (2013).
ჩატემის კუნძულები

}
| მდებარეობა = წყნარი ოკეანე
| კუნძულთა რაოდენობა = 10
| მთავარი კუნძული = ჩატემის კუნძული
| ფართობი_კმ2 = 966
| სია =
| სიგრძე_კმ =
| სიგანე_კმ =
| სანაპიროს სიგრძე =
| სანაპიროზოლი_კმ =
| უმაღლესი მთა =
| სიმაღლე_მ = 294
| ქვეყნის სახელი =
ჩატემის კუნძულები — არქიპელაგი წყნარ ოკეანეში, ახალი ზელანდიიდან დაახლოებით 680 კმ-ით სამხრეთ-აღმოსავლეთით.

ადგილობრივ მორიორის ენაზე კუნძულს რეკოჰუ ეწოდება. ახალი ზელანდიის შემადგენლობაში ოფიციალურად 1842 წლიდან შედის. მოიცავს ქვეყნის უკიდურეს აღმოსავლეთ წერტილს — კუნძულ ფორტი-ფორსს.

კუნძულებზე შემოღებულია განსაკუთრებული სასაათო სარტყელი, რომელიც განსხვავდება ახალი ზელანდიის დროისაგან 45 წუთით.

1832 წლიდან არქიპელაგი გამოცხადებულია ახალი ზელანდიის ტერიტორიად. არქიპელაგი მდებარეობს სპეციალური ორგანოს — უშუალო მმართველობაში და აქვს სპეციალური ტერიტორიული ერთეულის სტატუსი.

გეოგრაფია
მოიცავს 40 კმ რადიუსზე გაშლილ დაახლოებით ათ კუნძულს, რომელთა შორის უდიდესებია ჩატემი და პიტი.

მხოლოდ ეს ორი კუნძულია დასახლებული. მთლიანი ფართობი 966 კმ².

არქიპელაგის შემადგენლობა
ჩატემის კუნძული (900 კმ²)
პიტის კუნძული (62 კმ²)
მცირე მანგერე (0,15 კმ²)
მოტუჰოპე (0,12 კმ²)
მოტუჰარა (0,01 კმ²)
მანგერე (1,13 კმ²)
რანგატირა (2,18 კმ²)
სისტერსი
კასტლი
პირამიდი

კლიმატი
არქიპელაგის კლიმატი ტენიანი და ქარიანია. ზამთარში საშუალო ტემპერატურა შეადგენს დაახლოებით 6 °-ს, ზაფხულში — დაახლოებით 14 °-ს. ნალექების რაოდენობაა — დაახლოებით 900 მმ წელიწადში. ვიზიტისათვის საუკეთესო დროა — სექტემბრიდან მარტის ჩათვლით.

მოსახლეობა
ითვლება, რომ კუნძულები დასახლებული იქნა ჯერ კიდევ 1000 წელს ჩვენი დროით.

არქიპელაგის მოსახლეობა შეადგენს 609 ადამიანს (2006 წელი), რომელთაგანაც 240 ევროპელთა შთამომავალია, 369 — მაორელი და მორიორი (არქიპელაგის ძირძველი მაცხოვრებლები).

2013 წლის აღწერის მონაცემებით არქიპელაგის მოსახლეობა შეადგენს 600 ადამიანს, რომელთაგანაც 264 ევროპელთა შთამომავალია, 336 — მაორელი და მორიორი.

არქიპელაგის ადმინისტრაციული ცენტრია — დასახლება უაიტანგი, სადაც ცხოვრობს დაახლოებით 200 ადამიანი.
პიტის კუნძული

}
| მდებარეობა = წყნარი ოკეანე
| კუნძულთა რაოდენობა =
| მთავარი კუნძული =
| ფართობი_კმ2 = 62
| სია =
| სიგრძე_კმ =
| სიგანე_კმ =
| სანაპიროს სიგრძე =
| სანაპიროზოლი_კმ =
| უმაღლესი მთა = მთა ვაიჰერე
| სიმაღლე_მ = 241
| ქვეყნის სახელი =
პიტი ანუ რანგიაირია — მეორე უდიდესი კუნძული ჩატემის არქიპელაგის შემადგენლობაში, რომელიც ახალ ზელანდიას ეკუთვნის.

კუნძულის ფართობი 62 კმ²-ია. მდებარეობს ახალი ზელანდიის მთავარი კუნძულიდან 800 კმ-ით აღმოსავლეთით, ჩატემის კუნძულიდან 20 კმ-ით სამხრეთ-აღმოსავლეთით, რომლისგანაც პიტის სრუტითაა გამოყოფილი. კუნძული საკმაოდ გორაკ-ბორცვიანია, უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან 241 მეტრზეა აღმართული (მთა ვაიჰერე). 2011 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 38 ადამიანს შეადგენს.

პიტის კუნძული პირველი დასახლებული ადგილია დედამიწაზე, სადაც პირველად დგება ახალი წელი.

ევროპელებმა კუნძული 1791 წელს აღმოაჩინეს.
ოკლენდის კუნძული

}
| მდებარეობა = წყნარი ოკეანე
| კუნძულთა რაოდენობა =
| მთავარი კუნძული =
| ფართობი_კმ2 = 510
| სია =
| სიგრძე_კმ = 42
| სიგანე_კმ = 26
| სანაპიროს სიგრძე =
| სანაპიროზოლი_კმ =
| უმაღლესი მთა =
| სიმაღლე_მ = 650
| ქვეყნის სახელი =
ოკლენდი — სამხრეთ წყნარ ოკეანეში მდებარე ახალი ზელანდიის კუთვნილი, დაუსახლებელი ოკლენდის არქიპელაგის მთავარი კუნძული. ახალი ზელანდიის სხვა სუბანტარქტიკულ კუნძულებთან ერთად შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

გეოგრაფია
მდებარეობს ახალი ზელანდიის სამხრეთი კუნძულის სამხრეთით. კუნძულის ფართობია — 510 კმ². სიგრძე — დაახლოებით 42 კმ. კუნძულის სამხრეთი დაბოლოება გაგანიერებულია 26 კილომეტრამდე. აქ კუნძულს კვეთს ვიწრო არხი, რომელიც მას ადამსის კუნძულისგან გამოყოფს. გამოირჩევა თავის ჩაშვებული კლიფებითა და უხეში ზედაპირით, რომლის უმაღლესი წერტილიც ზღვის დონიდან 650 მეტრზე იწევა. აღმოსავლეთ სანაპიროზე მრავალრიცხოვანი ფიორდები და ყურეებია. კუნძულის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში მდებარე ლოვიტის კონცხი ხმელეთის ყველაზე დასავლეთი წერტილია, რომელიც ეკუთვნის ახალ ზელანდიას.

გალერეა
ტაბუ (პოლინეზიური კულტურა)

ტაბუ ან ტაპუ ან კაპუ — პოლინეზიაში რაიმე საღვთოს, წმინდის აღმნიშვნელი ტერმინი, რომელიც გულისხმობს რაიმე აკრძალვებს ან მორალურ შეზღუდვებს. ევროპაში გამოყენებული სიტყვა ტაბუ სათავეს იღებს ამ სიტყვიდან და ის უკავშირდება ჯეიმზ კუკის 1777 წელს ტონგაზე მოგზაურობას.

პოლინეზიის ხალხებში ეს სიტყვა გამოიყენება შესაბამისი მნიშვნელობით გარდა როტუმანისა სადაც ამ მნიშვნელობას ატარებს: ჰა'ა.
იბნ ისჰაკი

იბნ ისჰაკი აბუ აბდ ალ-ლაჰ მუჰამად იბნ ისჰაკი (დ. 704, მედინა — გ. 767/768, ბაღდადი) — არაბი ისტორიკოსი. მაჰმადის ერთ-ერთი ადრინდელი ბიოგრაფიის ავტორი. ცნობილია ამ თხზულების იბნ ჰიშამისეული რედაქცია „ალაჰის მოციქულის ცხოვრების წიგნის“ სახელწოდებით. მიუხედავად ლეგენდებისა და გამონაგონი პოეტური ციტატების სიმრავლისა, წიგნი ადრინდელი ისლამის ისტორიის ძვირფასი წყაროა.
იოანეს დრასხანაკერტცი

იოანეს დრასხანაკერტცი, იოანე დრასხანაკერტელი (გ. 929) — - საუკუნეების სომეხი ისტორიკოსი, 897-929 წლებში სომხეთის კათოლიკოსი. მისი შრომებიდან ცნობილია „სომეხი მამამთავრების რიგი“ და „სომხეთის ისტორია“, რომელიც გარდაცვალებამდე რამდენიმე წლით ადრე დაასრულა. ბოლო ნაშრომში აღწერილია სომხეთის ისტორია „ქვეყნის დასაბამიდან“ საუკუნის მეოთხედამდე. ნაშრომი შეიცავს საინტერესო ცნობებს შუა საუკუნეების სომხეთში კლასთა ბრძოლის, შინაფეოდალური ომების, პოლიტიკური წყობილების, საერთაშორისო ურთიერთობის, სოციალურ-ეკონომიკური მოვლენების, კულტურისა და, აგრეთვე საქართველოს ისტორიის შესახებ.
ტაბუ

ტაბუ — რაიმე ქმედების კატეგორიული აკრძალვა იმ მოტივით, რომ მსგავსი მოქმედება გამოიწვევს დაწყევლას ან მოყვება არა მიწიერი ძალების სასჯელი. მსგავსი შეხედულებები არსებობს ყველა საზოგადოებაში.

ტაბუ, როგორც მოვლენა აღმოცენდა პირველყოფილი საზოგადოების ჩამოყალიბების ხანაში. ის გაჩნდა ინსტიქტურად, სტიქიურად და ხელს უწყობდა ინდივიდის გარდაქმნას საზოგადოების წევრად. ტაბუმ ხელი შეუწყო ეგზოგამიის ჩამოყალიბებას და განმტკიცებას. ტაბუ ყოველთვის აკრძალვის სახით გამოიხატება, თუმცა ყოველგვარი აკრძალვა ტაბუ არ არის. ტაბუს დაცვას განაპირობებს არა სასჯელის შიში, არამედ მისი დაცვის აუცილებლობა.
ისქანდერ მუნში

ისქანდერ მუნში, ისქენდერ-ბეგ თორქმანი (დ. 1560/1561 — გ. 1634) — ირანელი ისტორიკოსი, წარმოშობით აზებაიჯანელი თორქმანთა ტომიდან. მსახურობდა შაჰ-მოჰამედ ხოდაბანდესთან ცხენოსანი ღოლამების კორპუსში. 1592/1593 წელს „უმაღლესი დივანის“ „დიდი მდივნების“ რიგებში ჩარიცხეს. მონაწილეობდა შაჰ-აბას -ის ლაშქრობებსა და მოგზაურობებში. მას ეკუთვნის თხზულება „ქვეყნის დამამშვენებელი ისტორია აბასისა“. ისქანდერ მუნშის ხელი მიუწვდებოდა შაჰის არქივზე და თავის თხზულებაში ფართოდ გამოიყენა სარქივო მასალა. თხზულება მნიშვნელოვანი პირველწყაროა საუკუნისა და საუკუნის მეოთხედის საქართველოს ისტორიისათვის. მასში საინტერესო ცნობებია დაცული ირანში მოღვაწე ქართველების შესახებ. ამ თხზულებით სარგებლობდა საუკუნის ქართველი ისტორიკოსი ფარსადან გორგიჯანიძე.

1629 წელს ისქანდერ მუნშიმ სეფი -ის დავალებით დაიწყო წერა თხზულებისა – „გაგრძელება აბასის ქვეყნის დამამშვენებელი ისტორიისა“. თხრობა წყდება 1634 წლის ამბებზე. ამ თხზულებაშიც საყურადღებო ცნობებია საქართველოს შესახებ.
კაგულის ბრძოლა

კაგულის ბრძოლა – ბრძოლა მდინარე კაგულთან (დუნაის მარცხენა შენაკადი) რუსეთის პირველ არმიასა (38 ათასი კაცი, 118 ქვემეხი, სარდალი პეტრე რუმიანცევი) და ოსმალეთის არმიის (150 ათასამდე კაცი, 130-180 ქვემეხი, სარდალი ივაზადე ჰალილ-ფაშა) მთავარ ძალებს შორის 1770 წლის 21 ივლისს, რუსეთ-ოსმალეთის ომის (1768-1774 წწ.) დროს. ბრძოლა რუსეთის ჯარის გამარჯვებით დამთავრდა. ოსმალებმა დაკარგეს 20 ათასი კაცი და დაახლოებით 130 ქვემეხი, რუსებმა – 1,5 ათ. კაცი.
კავად I

კავად ( დ. 473 — გ. 13 სექტემბერი, 531) — სასანიდური ირანის მე-20 შაჰინშაჰი 488–496 და 499–531 წლებში, პეროზ -ის უფროსი ვაჟი.

კავადი სასანიანთა ხელისუფლებაში მისი ბიძის, ბალაშის დამხობის შედეგად მოვიდა. დიდებულთა და ქურუმთა პოლიტიკური და ეკონომიკური ძლიერების დასუსტების მიზნით მიემხრო მაზდაკელებს და გაატარა მათი პროგრამის შესაფერისი ზოგიერთი ღონისძიება. დაახლოებით 496 წელს ტახტიდან ჩამოაგდეს. 499 წელს დაიბრუნა ტახტი და განაგრძო დიდგვაროვანთა საწინააღმდეგო პოლიტიკა. წარმატებით შეებრძოლა ბიზანტიას (502-505 ან 506), მოიგერია ჩრდილოეთ ჰუნების თავდასხმა.

კავად -ის დროს დაარსდა რამდენიმე ქალაქი, გაფართოვდა არხების ქსელი, დაიწყო რეფორმების გატარება. მეფობის ბოლო წლებში განუდგა მაზდაკელებს და სისხლში ჩაახშო მათი მოძრაობა.

მან აქტიური, სადამსჯელო პოლიტიკა აწარმოა კავკასიაში. ბიზანტიელებთან დაწყებული ომის პარალელურად ვახტანგ გორგასლის აჯანყებების მოგერიებაც უწევდა. 502 წელს, ივრის ხეობაში დაამარცხა იბერიის სამეფოს ჯარი, მეფე ვახტანგ გორგასალი კი მოღალატის ნასროლი ისრით მიღებულმა ჭრილობამ შეიწირა. ამის შემდეგ სასანიდებმა ქართლში ფეხი უფრო მოიკიდეს და დიდებულების დახმარებით, 523 წელს, კავად -ის განკარგულებით მეფობაც გააუქმეს.

531 წელს კავად გარდაიცვალა და მისი ანდერძის თანახმად ძალაუფლება ხელში აიღო მისმა უმცროსმა ვაჟმა, ხოსრო -მა, რომელმაც გააგრძელა
კავადის მიერ დაწყებული რეფორმების გატარების პროცესი, რისი წყალობითაც სასანიდური ირანი ძლიერების მწვერვალამდე მიიყვანა.
კათოლიკური ლიგა (გერმანია)

კათოლიკური ლიგა — გერმანელი კათოლიკე სასულიერო და საერო ფეოდალების გაერთიანება. შეიქმნა 10 ივლისს პროტესტანტულ უნიასთან საბრძოლველად. მისი ინიციატორი და მეთაური იყო მაქსიმილიან ბავარიელი. კათოლიკური ლიგა იქცა კათოლიკური რეაქციის ერთ-ერთ მთავარ ძალად არა მარტო გერმანიაში, არამედ მთელ დასავლეთ ევროპაში. კათოლიკურმა ლიგამ შექმნა დიდი არმია იოჰან ტილის მეთაურობით. ოცდაათწლიანი ომის (1618-1648 წწ.) დაწყებისთანავე კათოლიკურმა ლიგამ კავშირი შეკრა ფერდინანდ არაგონელთან. ლიგის ჯარებმა მთელი რიგი გამარჯვებები მოიპოვეს. საიმპერიო არმიის შექმნის შემდეგ კათოლიკური ლიგის გავლენა შემცირდა. შვედეთის მეფე გუსტავ ადოლფის არმიასთან ბრძოლებში (1631-1632 წწ.) დამარცხებათა შემდეგ კათოლიკური ლიგა პრაღის ზავის (1635 წ.) თანახმად დაშალეს.
კაპიტულარები

კაპიტულარები – კაროლინგების დინასტიის ფრანკთა მეფეების კანონები და განკარგულებანი, რომლებიც დაყოფილი იყო პატარ-პატარა თავებად (ლათ. , აქედან – სახელწოდება). უძველესი კაპიტულარები განეკუთვნება 827 წელს. კაპიტულარები აწესრიგებდა სამხედრო ბეგარას, დაპყრობილი მიწა-წყლის მართვა-გამგეობას, სამონეტო საქმეს და სხვ., აკანონებდა გლეხთა ფეოდალურ დამოკიდებულებას. მნიშვნელოვანი ისტორიული წყაროა „კაპიტულარი მამულების შესახებ“ (დაახლ. 800 წ.) – კარლოს დიდის ინსტრუქცია სამეფო ადგილ-მამულის სამეურნეო ორგანიზაციის შესახებ.
კაპორეტოს ბრძოლა

კაპორეტოს ბრძოლა — ბრძოლა ავსტრია-გერმანიის ჯარებსა და იტალიის მე-2 და მე-3 არმიებს შორის. მიმდინარეობდა 1917 წლის 24 ოქტომბრიდან 9 ნოემბრამდე კაპორეტოსთან (დასახლებული პუნქტი ჩრდილოეთ იტალიაში მდ. იზონცოს ნაპირზე) პირველი მსოფლიო ომის (1914-1918 წწ.) დროს. ავსტრია-გერმანიის ჯარებმა სასტიკად დაამარცხეს იტალიის არმიები. იტალიამ ამ ბრძოლის შედეგად დაკარგა 14 ათ. კმ² ტერიტორია. ავსტრია-გერმანიის შეტევას იტალიის ფრონტზე, მიუხედავად წარმატებისა, არ შეუცვლია ანტანტის საერთო სტრატეგიული მდგომარეობა.
კარაგეორგიევიჩების დინასტია

კარაგეორგიევიჩები – საუკუნეში სამთავრო, ხოლო 1903-1918 წლებში სამეფო დინასტია სერბეთში. შემდეგ სერბების, ხორვატებისა და სლოვენების სამეფოსა (1918-1929 წწ.) და იუგოსლავიაში (1929-45, ფაქტობრივად 1941 წლამდე). დინასტიის დამაარსებელი იყო გეორგე კარაგეორგიევიჩი (მთავარი 1808-1813 წწ.) სერბიის პირველი აჯანყების (1804-1813 წწ.) ხელმძღვანელი, მთავარსარდალი. კარაგეორგიევიჩები უკანასკნელი წარმომადგენელი პეტრე 1941 წლის აპრილში ფაშისტური ჯარების მიერ იუგოსლავიის ოკუპაციის შემდეგ ემიგრაციაში წავიდა. 1943 წ. 29 ნოემბერს იუგოსლავიის სახალხო განმათვისუფლებელი ანტიფაშისტური ვეჩეს მე-2 სესიაზე ემიგრაციაში მყოფი პეტრე -ს აეკრძალა იუგოსლავიაში დაბრუნება. დამფუძნებელმა კრებამ 1945 წლის 29 ნოემბერს მონარქია გაუქმებულად გამოაცხადა.

დინასტიის წარმომადგენლები
ალექსანდრე (მთავარი, 1842-1858),
პეტრე (მეფე 1903-1921 წწ.),
ალექსანდრე (მეფე 1921-1934 წწ.),
პეტრე (მეფე 1934-დან).
კარდისის საზავო ხელშეკრულება

კარდისის საზავო ხელშეკრულება – დაიდო რუსეთსა და შვედეთს შორის სოფელ კარდისში, დერპტის მახლობლად, 1661 წელს. კარდისის საზავო ხელშეკრულებამ რუსეთ-შვედეთის 1656-1658 წლების ომი ე. წ. „საუკუნო ზავით“ დაასრულა. 1659-1662 წლებში რუსეთის ჯარის არაერთმა დამარცხებამ პოლონელებთან და პოლონეთ-შვედეთის 1660 წლის საზავო ხელშეკრულებამ არახელსაყრელ პირობებში ჩააყენა რუსეთი, რომელიც იძულებული გახდა შვედეთისათვის დაეთმო ესტლანდიისა და ლიფლანდიის ქალაქები. რუსეთსა და შვედეთს შორის აღდგა 1617 წლის სტოლბოვოს ზავით გათვალისწინებული საზღვარი, კარდისის საზავო ხელშეკრულებამ საშუალება მისცა რუსეთს განეგრძო ომი პოლონეთთან უკრაინისა და ბელორუსიისათვის, რადგან შვედეთმა ვალდებულება იკისრა არ დახმარებოდა პოლონეთს.
ბენედიქტ დიბოვსკი

ბენედიქტ დიბოვსკი ( დ. 12 მაისი [ ძვ. სტ. 30 აპრილი], 1833 — გ. 31 იანვარი, 1930) — პოლონელი გეოგრაფი, ზოოლოგი, მედიკოსი, ლინგვისტი და საზოგადო მოღვაწე. სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის უცხოელი წევრ-კორესპონდენტი (1928). დერპში, ბრესლავსა და ბერლინში შეისწავლა მედიცინა და საბუნებისმეტყველო დარგები. ვარშავის უნივერსიტების პროფესორი პალეონტოლოგიისა და ზოოლოგის დარგში. დიდი წვლილი შეიტანა ციმბირისა და რუსეთის შორეული აღმოსავლეთის შესწავლის საქმეში. 1863 წლის პოლონეთის აჯანყების აქტიური მონაწილე, ბელორუსიასა და ლიტვაში იყო ამბოხებულების კომისარი. ჩამოხრჩობა მიუსაჯეს, თუმცა ოტო ფონ ბისმარკისა და გერმანელი ზოოლოგების მიერ მის დასაცავად გატარებული აქტიური კამპანიის შედეგად 1864 წელს სასჯელი შეუცვალეს 15 წლიანი კატორღით ციმბირში გადასახლებით. ციმბირში ყოფნისას გამოიკვლია ბაიკალის ტბა, მდინარე ამური და გაამდიდრა ზოოლოგია რიგი ახალი აღმოჩენებით.

1877 წელს დაბრუნდა სამშობლოში, თუმცა სულ მალე კამჩატკის შესწავლის სურვილით გატაცებული ქალაქ პეტროპავლოვსკში ხდება საოლქო ექიმი. გარკვეული დროის შემდეგ ლვოვში მიენიჭა პროფესორის წოდება. მისი მრავალრიცხოვანი სტატიები ზოოლოგიის დარგში დაიბეჭდა რუსულ, პოლონურ და გერმანულ ჟურნალებში. ავტორია 175-მდე სამეცნიერო ნაშრომისა. მის მიერ შედგენილი ლექსიკონები გამოიცა პოლონეთის აკადემიაში 5 ტომად. სიცოცხლის ბოლო წლებში დაკავდა ბაიკალის ტბის ფაუნის და მოლუსკების სისტემიტიკის შესწავლით.
ალბრეხტ II

ალბრეხტ შეიძლება ნიშნავდეს:

ალბრეხტ (ბრანდენბურგი) — ბრანდენბურგის მარკგრაფი (1150-1220)
ალბრეხტ (მაისენი) — მაისენის მარკგრაფი (1240-1314)
ალბრეხტ (საქსონია-ვიტენბერგი) — საქსონია-ვიტენბერგის ჰერცოგი (1250-1298)
ალბრეხტ (ბრაუნშვაიგი) — ბრაუნშვაიგ-ლიუნებურგის ჰერცოგი და ბრაუნშვაიგ-ვოლფენბიუტელ-გეტინგენის ფიურსტი (1268-1318)
ალბრეხტ (მეკლენბურგ-შვერინი) — მეკლენბურგის ჰერცოგი (1318-1379)
ალბრეხტ (ავსტრია) — ავსტრიის ჰერცოგი (1298-1358)
ალბრეხტ (ბავარია) — ბავარიის ჰერცოგი (1368-1397)
ალბრეხტ (სრი) — საღვთო რომის იმპერიის იმპერატორი (1397-1439)