iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ლანკაშირული ჰილერი

ლანკაშირული ჰილერი — ძაღლის ჯიში, რომელიც გამოყვანილია დიდ ბრიტანეთში საუკუნე/1960-იანი წლებში.

ჰილერები, რომლებიც შინაური ცხოველების გადასარეკად მათ ფეხებში კბენდნენ, ყველგან იყვნენ, სადაც ნახირ ბაზრობებზე მიერეკებოდნენ. ლანკაშირელი ჰილერები საუკუნის დასაწყისამდე გაქრნენ. თანამედროვე ჯიში, რომელიც 1960-იან წლებში გაჩნდა, მიიღეს უელშ კორგი პემბროკის და მანჩესტერული ტერიერის შეჯვარების გზით. მექანიზებული ტრანსპორტის გაჩენასთან ერთად ჰილერების ყოლის აუცილებლობა შემცირდა. დიდ ბრიტანეთში გაქრნენ ისეთი ძაღლები, როგორიცაა იორქშირული და ნორფოლკური ჰილერები, დრევერ ქერი და სმიტფილდის ლონდონური კოლი. თანამედროვე ლანკაშირული ჰილერი, მიუხედავად იმისა, რომ საწყისი ჯიშისგან დიდად არ განსხვავდება, იშვიათად გამოიყენება პირვანდელი დანიშნულებით და მისთვის არასოდეს უსწავლებიათ ამგვარად მუშაობა.

ლანკაშირული ჰილერი ცოცხალი ცხოველია და სიხარულით იჭერს ვირთხებს და კურდღლებს. ეს თვისებები მას მონათესავე ტერიერებისგან ერგო. ასევე კარგი კომპანიონია. ლანკაშირული ჰილერის წინა თათები დაფარულია ღია-ყავისფერი ბალნით. სხეულის ზომებთან შედარებით ფეხები მოკლე ჩანს. კუდი ზურგისკენაა დახვეული. დრუნჩზე არსებული ბალანი სხეულის სხვა ნაწილებთან შედარებით უფრო ადრე იცვლის შეფერილობას ასაკის მატებასთან ერთად. მკერდი და მუცელი გრძელი და ღრმაა. ზურგი ძლიერია. უკანა ფეხებზე მუსკულატურა კარგადაა განვითარებული. აქვს დიდი, სუფთა თვალები. ლანკაშირული ჰილერი ადვილად იტანს სიცივეს. ძნელად იწვრთნება. ძნელად ეგუება ბავშვებს. კარგი მოდარაჯეა.
ჯიგალაზადე იუსუფ სინან-ფაშა

ჯიგალაზადე იუსუფ სინან-ფაშა (; დ. ? — გ. 1606) — ოსმალეთის იმპერიის დიდი ვეზირი 1596 წლის ოქტომბერ-დეკემბერში. იგი იყო ასევე კაპუდან-ფაშა 1591-1595 და 1599-1604 წლებში.

იგი დაიბადა მესინის მახლობლად არისტოკრატულ ოჯახში 1545 წელს, მისი მამა ვისკონტი, იყო მეკობრე ესპანეთში ხოლო დედა წარმოშობით თურქი კასტელნუოვოდან (ამჟამად ჰერცეგ-ნოვი). ვისკონტმა და მისმა ვაჟმა 1560 წელს ჯერბის ბრძოლაში გაიმარჯვეს.

1574 წელს იგი წარმატებით გაუძღვა ოსმალეთის ფლოტს, 250 დან 300 საბრძოლო გემს და დაახლოებით 75 000-მდე კაცს ტუნისში. 1575 წელს ის გახდა იანიჩრების აღა და შეინარჩუნა თანამდებობა 1578 წლამდე.

1590 წლის ზავის შემდეგ ის დაინიშნა ერზურუმის გუბერნატორად და 1591 წელს გახდა და 1595 წლამდე იყო ოსმალეთის ფლოტის მთავარი ადმირალი ანუ კაპუდან-ფაშა.

მან სცადა, რომ აეღო ჰატკინის ციხესიმაგრე რომელიც დაეცა 1586 წელს სექტემბერში, ხოლო 1596 წელს კერესტესის ბრძოლაში გამარჯვება მოიპოვა. გაწეული სამსახურისთვის იგი დააჯილდოვეს და დიდი ვეზირის წოდება მიანიჭეს.

1587 წლის დეკემბრიდან 1598 წლის იანვრამდე იყო დამასკოს ბეიელერბეი. 1599 წლის მაისში იგი მეორედ გახდა კაპუდან-ფაშა. მისი 1605 წლის კამპანია არ იყო წარმატებული. ამავე წლის დეკემბერში ვანის ციხესიმაგრიდან უკან დაბრუნებისას გარდაიცვალა.
(2060) ქირონი

2060 ქირონი , ადრე 1977 , 95/ — პირველი აღმოჩენილი ასტეროიდი კენტავრების ჯგუფისა. აგრეთვე კატალოგიზირებულია, როგორც კომეტა . ქირონის პერიჰელიუმი მდებარეობს სატურნის ორბიტის შიგნით, აფელიუმი — ურანის ორბიტასთან ახლოს.

ქირონის ორბიტა არ არის სტაბილური მილიონი წლების მასშტაბებში, რაც ამტკიცებს იმას, რომ იგი დიდი ხნის განმავლობაში არ იყო თავის ამჟამინდელ ორბიტაზე. ეს ფაქტი საშუალებას გვაძლევს, ვივარაუდოთ, რომ ასტეროიდი წარმოშობით კოიპერის სარტყლიდანაა.
კენტავრები (ასტეროიდები)

კენტავრები — ასტეროიდების ჯგუფი, რომელიც მდებარეობს იუპიტერისა და ნეპტუნის ორბიტებს შორის. მახასიათებლებით გარდამავალია მთავარი სარტყლის ასტეროიდებსა და კოიპერის სარტყლის ობიექტებს შორის (აგრეთვე ზოგიერთი მახასიათებლით ჰგვანან კომეტებს).

ამ ჯგუფის ობიექტებს ეძლევათ ანტიკური მითოლოგიის კენტავრების სახელები.

ისტორია
პირველი აღმოჩენილი კენტავრი იყო ქირონი (1977). პერიჰელიებთან მიახლოებისას მას აღენიშნება კომა, რომელიც დამახასიათებელია კომეტებისთვის, ამიტომ ქირონი კლასიფიკაციის მიხედვით ერთდროულად ითვლება როგორც კომეტად (95/), ასევე ასტეროიდად (2060 ), თუმცა იგი ზომებით მნიშვნელოვნად აღემატება ტიპურ კომეტას.

ცნობილი კენტავრები
რამირო II (არაგონი)

რამირო არაგონელი (; დ. 1075 — გ. 16 აგვისტო 1157) — არაგონის მეფე 1134—1137 წლებში. სანჩო -ის და ფელიცია დე რუსის ვაჟი.

ბიოგრაფია
ადრეული წლები
ადრეულ ასაკაში რამირომ გადაწყვიტა სასულიერო პირი გამხდარიყო. ის წავიდა მონასტერში და თავდაპირველად სან-პონსე-დე-ტომერასის ბერი იყო, შემდეგ სან პედროს მონასტრის აბატი, მოგვიანებით კი როდა-ბარბასტროს ეპისკოპოსი.

მისმა ძმამ ალფონსო -მა სიკვდილის წინ თავისი სამფლობელო ანდერძით დაუტოვა იონიტების და ტამპლიერთა რაინდთა ორდენს, მაგრამ არ ნავარის და არც არაგონის ელიტა არ ჩქარობდა შეესრულებინატ ეს განკარგულება. ნავარის მეფედ გარსიო რამირესი აირჩიეს, არაგონში ხაკების ყრილობაზე კი — რამირო. რომის პაპის წინასწარი ნებართვის შემდეგ რამირო ტახტზე ავიდა.

მმართველობა
რამირო მართავდა არაგონის სამეფოს და სობრარბეს და რიბაგორსას საგრაფოებს. თავისი მმართველობის დასაწყისში, რამიროს მოუხდა არაგონელი დიდებულების სახით ოპოზიციასთან გამკლავება.

როდესაც გაიგო, რომ დიდებულები ამზადებდენ შეთქმულებას, რამირომ სანტ-პონს დე ტომრესის მონასტრის აბატთან გააგზავნა მაცნე, რომელიც ადრე აბატთან მსახურობდა. როდესაც მაცნე აბატთან მივიდა, ის ვარდებს სხლავდა და მაღალ თავებს აჭრიდა. აბატმა მეფეს ურჩია, რომ მასაც იგივე გაეკეთებინა.

ამის შემდეგ რამირო -მ დაიბარა ყველაზე ცნობილი დიდებულები იმ საბაბით, რომ უნდა ეჩვენებინა ის ზარი, რომლის ხმასაც მთელ სამეფოში გაიგებდნენ და ბრძანა თავი მოეკვეთათ აჯანყების 12 სავარაუდო მოთავისათვის. დანარჩენები შეშინდნენ და უარი თქვეს მეფის საწინააღმდეგოთ გამოსვლაზე.

გარსია რამირესის აყვანის უშედეგო მცდელობის შემდეგ, რომის პაპის რჩევით რამირო დაქორწინდა ქვრივ აგნესა აკტივანელზე (აგნესა დე პუატიეზე). ამ ქორწინებიდან მათ შეეძინათ ქალიშვილი. 1137 წელს რამირო და რამონ ბერენგერმა, რომელიც ბარსელონის საგრაფოს ხელმძღვანელობდა, ხელი მოაწერეს საქორწინო ხელშეკრულებას რომლის თანახმადაც პრინცესა პეტრონილა ხდებოდა გრაფის საცოლე. ხოლო თვითონ რამირო კი ტახტიდან გადადგა და სან-პედროს მონასტერში დაბრუნდა, სადაც 1157 წლის 16 აგვისტოს გარდაიცვალა.
მარტინი (არაგონი)

მარტინი (; დ. 29 ივლისი, 1356 — გ. 31 მაისი, 1410) — არაგონის, სიცილიისა და სარდინიის მეფე. იგი იყო უკანასკნელი შთამომავალი ვიფრედ -ის, ლეგიტიმური მამრობითი ხაზით და მისი სიკვდილის შემდეგ ბარსელონის დინასტია მოისპო.

ბიოგრაფია
მარტინი დაიბადა 1356 წელს ( ჟირონში ან პერპინიანში ). იგი იყო არაგონის მეფის პედრო -ის და ელეონორა სიცილიელის მეორე ძე. 1373 წლის 13 ივნისს მარტინი დაქორწინდა მარია ლოპეს დე ლუნაზე.

არაგონული სამეფო სახლის პრინცს, მარტინს სამართავად გადაეცა მონბლანის საჰერცოგო. 1380 წელს მამამ დანიშნა სიცილიის სამეფოს მმართველად და რეგენტად. 1396 წელს მარტინმა გარდაცვლილი ძმისგან ხუან -ისგან მემკვიდრეობით მიიღო არაგონის სამეფო ტახტი. მაგრამ სიცილიელი ფეოდალები ამ დროს იმუქრებოდნენ ბუნტის ატეხვით და მარტინმა გადაწყვიტა სიცილიაზე დარჩენილიყო. მისმა მეუღლემ მარია ლოპეს დე ლუნამ მიიღო სამეფო ტახტი მისი სახელით და მოქმედებდა როგორც მისი წარმომადგენელი მის ჩამოსვლამდე - 1397 წლამდე. ამ დაგვიანებამ გამოიწვია პრობლემები: მარტინის უფლება სამეფო ტახტზე იყო სადავო გრაფ დე ფუას მიერ, რომლის მეუღლე ჟანა იყო ხუან -ის უფროსი ქალიშვილი. მარტინმა შეძლო წარმატებულად მოეგერიებინა გრაფის ჯარის შემოჭრა.

უშვილო ჟანას გარდაცვალებუს შემდეგ ხუან -ის მეორე ქალიშვილი იოლანდა არაგონელი ცოლად გაჰყვა ლუდოვიკო ანჟუელს და მანაც განაცხადა უფლება სამეფო ტახტზე. მოგვიანებით არაგონის სამეფო ტახტზე პრეტენზია განაცხადეს მისმა შვილებმა.

1398 და 1399 წლებში მარტინმა გაილაშქრა მავრების წინააღმდეგ ჩრდილოეთ აფრიკაში.

ხაიმე -ის მმართველობის დროიდან არაგონმა სცადა სარდინიის და თანდათან მთელი კუნძულის დაპყრობა. მაგრამ 1380 წელს პედრო -ეს (მარტინის მამის) მმართველობის პერიოდში, დამოუკიდებლად დარჩენილი არბორია გახდა წინააღდეგონის გაწევას საყრდენი და ელეონორა არბორიელმა სწრაფად გაათავისუფლა მთელი კუნძული არაგონელებისგან. მეფე მარტინმა გაგზავნა თვისი შვილი, მარტინი უმცროსი, რათა კიდევ ეცადა სარდინიის დაპყრობა. სიკვდილი წინ 1409 წელს შვილმა მოუგო ბრძოლა სანლურისთან, გარეკა კუნძულიდან სარდინელების მოკავშირეები - გენუელები და ტყვედ ჩაიგდეს წარჩინებული სარდინიელების დიდი ნაწილი.
შვილის სიკვდილის შემდეგ მარტინმა მემკვიდრეობით მიიღო სიცილია და ეწოდა მარტინ .

მარტინის მმართველობის პერიოდში არაგონმა მიაღწია მშვიდობას საზღვრებს შიგნით და დაიწყო ქვეყნის შინაგანი გაძლიერება. საგარეო პოლიტიკაში მარტინი მხარს უჭერდა პაპების ავინიონელების ხაზს და მისი მმართველობის პერიოდში ანტიპაპი გახდა არაგონელი ბენედიქტ .

სამივე კანონერი შვილის გარდაცვალების შემდეგ მარტინმა არაგონელი სახლის მემკვიდრედ დანიშნა თავისი დეიდაშილი ხაიმე ურხელელი. მან მოასწრო კიდევ დაქორწინებულიყო მეორედ თავის დეიდაშვილზე, მარგარიტა დე პრადესზე, მაგრამ მისი ხანმოკლე ქორწინება უნაყოფო გამოდგა. მარტინი სიკვდილის შემდეგ 1410 წ. მისი კანონიერი შვილებიდან ცოცხალი არცერთი არ იყო, მისი ხაზი გააგრძელა ფადრიკემ (მარტინ უმცროსის უკანონო შვილმა), რომელიც მეფემ კანონიერ მემკვიდრედ ვერა და ვერ მიიჩნია. ამიტომ მარტინის სიკვდილის შემდეგ დაიწყო ორწლიანი ბრძოლა ტახტის მემკვიდრეობისთვის, რომელიც დამთავრდა კასპიის კომპრიომისით, რისი თანახმადან შემდეგ მეფედ ექვსი პრეტენდენტისაგან იყო არჩეული ფერდინანდ არაგონელი, მარტინის ნათესავი ტრასტამარების დინასტიიდან.
პედრო II (არაგონი)

პედრო კათოლიკე (, ; დ. 1174/1176 — გ. 12 სექტემბერი, 1213) — არაგონის მეფე, ბარსელონის, ჟერონის, ოსონის, ბაზალუს, სერდანის, რუსილიონის, პალარსის და რიბაგორსის გრაფი 1196 წლიდან, მონპელიეს სენიორი 1204 წლიდან, რომის პაპის პირველი ვასალი არაგონის მეფეებს შორის, აქტიური მებრძოლი და ჯვაროსნული ლაშქრობების მონაწილე.

მშობლები და მეფობის დაწყება
პედროს მამა იყო ალფონსო , ბარსელონის გრაფის ვაჟი. პირველი საერთო მონარქი არაგონის, კატალონიისა და ბარსელონის დინასტიის. დედა - სანჩა კასტილიელი (1154-1208) კასტილიის მეფის ალფონსო -ს ქალიშვილი. პედრო ტახტზე ავიდა 1196 წელს მამის გარდაცვალების შემდეგ. 1197 წელს მან გამოსცა კანონი ერეტიკოსების წინააღმდეგ, რომელიც ითვალისწინებდა მათ სამეფოს დატოვებას, ბარსელონის გარდა, ცეცხლზე დაწვის შიშით. 1200 წელს პედრო -მ დადო ზავი კასტილიის მეფე ალფონსო -სა და ლეონის მეფე ალფონსო -თან ნავარის წინააღმდეგ. თავს დაესხა ამ უკანასკნელს, მოკავშირეებმა წაართვეს მას ზოგიერთი ტერიტორია.

რომის პაპის ვასალი
1204 წლის 4 თებერვალს, არაგონის მეფემ პედრომ რომიდან ჩამოიტანა ვასალური ფიცი პაპი ინოკენტი -ის მიერ. რომის პაპს პედრო შეჰპირდა, რომ გადაიხდიდა ყოველწლიურ შესაწიერს და იბრძოლა მავრების განდევნისთვის. ამისათვის მან მიიღო ტიტული „რწმენის დამცველი“ და მეტსახელად კათოლიკე. ზუსტად არ არის ცნობილი ნამდვილი მოტივები, რომელმაც პედრო მიიყვანა ასეთ გადაწყვეტილებამდე. პედრო -ს უნდოდა სათავისოდ გადაეწყვიტა თავისი პოლიტიკური პრობლემები სამხრეთ საფრანგეთის ტერიტორიებზე.

ალბიგოელების ჯვაროსნული ლაშქრობა
1209 წელს პაპმა ინოკენტი -მ გამოაცხადა ჯვაროსნული ლაშქრობა სამხრეთი საფრანგეთის ერეტიკოსების წინააღმდეგ. პედროს სხვა ინტერესებიც ჰქონა სამხრეთ საფრანგეთის მიმართ. თავიდან მან ნეიტრალიტეტი დაიჭირა ჯვაროსნების მიმართ, როცა კაკარკასონთან მივიდნენ, მას უნდოდა მხარი დაეჭირა იქ შეფარებული ვასალისთვის, მაგრამ არაფერი არ გამოუვიდა. 1211 წელს მან მიიღო ფიცი სიმონ დე მონფორისაგან. იგი შეჰპირდა, თავის ვაჟის ხაიმეს და მონფორის ქალიშვილის დაქორწინებას და ამის დასამტკიცებლად გადასცა თავისი ვაჟი თავდებად. 1212 წელს მავრებზე ლაშქრობის შემდეგ, მოქალაქეების თხოვნით აიღო ტულუზა.

1213 წლის 12 სექტემბერს მიურეს ციხესიმაგრეში გაიმართა ბრძოლა. ჯვაროსნებმა გაიმარჯვეს, ხოლო მეფე პედრო ბრძოლაში დაიღუპა.

ქორწინება
1204 წელს პედრო დაქორწინდა მარია დე მონპელიეზე, გილიომ -ის ქალიშვილზე, ამით პედრომ კატალონიას მონპელიე შეუერთა. ამ კავშირის შედეგად დაიბადა ორი შვილი სანჩა (1205-1206) და ხაიმე (1208-1276), რომელსაც დარჩა ტახტი და ისტორიაში შევიდა როგორც ხაიმე დამპყრობელი, იგი ისე ცუდად ექცეოდა ცოლს, რომ რომში საჩივლელად წავიდა. აქ მან მოითხოვა გაყრა, მაგრამ 1213 წელს მარია დე მონპელიე რომში გარდაიცვალა.
სანჩო III

სანჩო კასტილიელი (; დ. 1134 — გ. 31 აგვისტო, 1158, ტოლედო) — კასტილიისა და ტოლედოს მეფე ერთი წლის განმავლობაში,1157 წლიდან 1158 წლამდე, რეკონკისტის დროს, რომელშიც მან მიიღო აქტიური მონაწილეობა.

სანჩო -მ დააარსა კალატრავის ორდენი. მას ეწოდა „ “ (სასურველი), იმის გამო, რომ ის იყო პირველი შვილი მისი მშობლებისათვის და დაიბადა რვა წლის შემდეგ ქორწინებიდან. მამის ნებით დანაწევრებული სამეფო გაიყო მის ორ ვაჟს შორის. სანჩოს მემკვიდრეობით გადაეცა კასტილია და ტელოდო, ხოლო ფერდინანდს მემკვიდრეობით გადაეცა ლეონი. ორმა ძმამ უბრალოდ ხელი მოაწერეს ხელშეკრულებას, როდესაც სანჩო მოულოდნელად გარდაიცვალა ზაფხულში 1158 წელს, დამარხეს ტოლედოში.

სანჩო -ს ცოლად ჰყავდა ბლანკა ნავარელი, რომელზეც იქორწინა 1151 წელს და ჰყავდა ორი ვაჟი.
ანეიტიუმი

ანეიტიუმი  — კუნძული ახალი ჰებრიდების არქიპელაგში, წყნარ ოკეანეში. ყველაზე სამხრეთით მდებარე ვანუატუს რესპუბლიკის დასახლებული კუნძული. ადმინისტრაციულად შედის ტაფეას პროვინციის შემადგენლობაში.

გეოგრაფია
კუნძული ანეიტიუმი მდებარეობს ახალი ჰებრიდების არქიპელაგის სამხრეთ ნაწილში, წყნარ ოკეანეში. ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობს კუნძული ტანა, ჩრდილო-აღმოსავლეთით — კუნძული ფუტუნა, უშუალო სიახლოვეს (სამხრეთ სანაპიროსთან) — კუნძული ინეკი. უახლოესი მატერიკი, ავსტრალია, მდებარეობს 1100 კმ-ში. აღმოსავლეთის მხრიდან კუნძულს გარს აკრავს წყნარი ოკეანე, დანარჩენი მხრიდან — მარჯნის ზღვა.

ანეიტიუმს აქვს ვულკანური წარმოშობა. სავარაუდოდ კუნძულზე ვულკანური აქტივობა შეწყდა პლეისტოცენ — ჰოლოცენის ეპოქაში.

კლიმატი კუნძულ ანეიტიუმზე ნოტიო ტროპიკულია. ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა შეადგენს 2155 მმ-ს, წლის საშუალო ტემპერატურა — +20,5—27,1 °. კუნძული ტანა დასახლდა უკიდურეს შემთხვევაში 2500 წლის წინ, ხოლო კუნძულ ანეიტიუმზე შენარჩუნდა ძველი სასოფლო სამეურნეო სისტემები ხელოვნურად ნოტიო და მშრალი ტერასების სახით.

 საუკუნის მეორე მეოთხედში კუნძულზე შეიქმნა სანტალის ხის მასალის დამუშავების და შეგროვების პირველი სადგურები. შემდგომში ანეიტიუმი, როგორც არქიპელაგის სხვა კუნძულები, გახდა ამ მეტად ფასიანი ხის სავაჭრო ცენტრი.

1841 წელს ლონდონის მისიონერთა საზოგადოების მისიონერებთან ტერნერთან და ნესბიტთან ერთად ანეიტიუმის და ფუტუნას კუნძულებზე გადმოსხდა რამდენიმე სამოელი მასწავლებელი. 1848 წელს მათ შეუერთდა პრესვიტერიანელი სასულიერო პირი ჯ. ჰედი, ახალი შოტლანდიიდან (კანადის პროვინცია). 1860 წლისთვის ანეიტიუმის ენაზე გადაითარგმნა ახალი აღთქმა, ხოლო კუნძულის მოსახლეობის ნაწილს უკვე შეეძლო კითხვა. პირველი კათოლიკე მისიონერები კუნძულზე მოვიდნენ 1848 წელს, მაგრამ 1849 წელს ეპიდემიის გამო ისინი იძულებულნი იყვნენ კუნძული დაეტოვათ. 1872 წლისთვის ანეიტიუმი სრულიად გააქრისტიანეს.

1906 წლის მარტში ანეიტიუმი, როგორც ახალი ჰებრიდების არქიპელაგის სხვა კუნძულები, გახდა საფრანგეთის და დიდი ბრიტანეთის ერთობლივი სამფლობელო, ანუ არქიპელაგმა მიიღო ბრიტანულ-ფრანგული კონდომინიუმის სტატუსი.

1980 წლის 30 ივნისს ახალმა ჰებრიდებმა მიიღო დამოუკიდებლობა დიდი ბრიტანეთისგამ და საფრანგეთისგან, და ანეიტიუმის კუნძული გახდა ვანუატუს რესპუბლიკის ტერიტორია.

მოსახლეობა
2009 წელს კუნძულ ანეიტიუმის მოსახლეობის რაოდენობამ შეადგინა 915 ადამიანი (2009). 1793 წელს კუნძულზე ევროპელების გამოჩენამდე ანეიტიუმზე ცხოვრობდა დაახლოებით 12 ათასი ადამიანი. მოსახლეობის რაოდენობის მკვეთრი კლება დაკავშირებულია ზოგიერთ ფაქტორთან, უპირველეს ყოვლისა, ეს გამოწვეული იყო უცხოელების მიერ შემოტანილი ავადმყოფობებით: 1860 წელს იფეთქა წითელას, ხოლო მის შემდეგ — დიზენტერიის ეპიდემიამ.

ყველაზე დიდი დასახლებული პუნქტია — სოფელი ანელკაუჰატი.

კუნძულის მთავარი ენაა — ანეიტიუმის ენა.

ეკონომიკა
ადგილობრივი მოსახლეობის ძირითადი საქმიანობაა — სოფლის მეურნეობა. მაცხოვრებლებს ძირითადად მოჰყავთ ინდური მანგო, ქოქოსის პალმა, პურის ხე, ბანანი, ნესვის ხე, ციტრუსები, იამსი, ტარო.

ახლომდებარე კუნძულ ინეკზე მოქმედებს აეროპორტი, საიდანაც კვირაში ორჯერ სრულდება ფრენა პორტ-ვილაში და კუნძულ ტანაზე.
ენრიკე I

ენრიკე კასტილიელი (; დ. 14 აპრილი, 1203, ვალიადოლიდი — გ. 6 ივნისი, 1217, პალენსია) — კასტილიის მეფე 1214–1217 წლებში.

ალფონსო -ისა და ელეონორა ინგლისელის შვილი. დედის ხაზით იყო ინგლისის მეფის ჰენრი -ისა და ელეონორა აკვიტანიელის შვილიშვილი. გარდაიცვალა 1217 წელს სახურავიდან ჩამოვარდნილი კრამიტის დაცემის შედეგად. მისი მემკვიდრე გახდა ბერენგარია.

1215 წელს, 12 წლის ასაკში დააქორწინეს პორტუგალიის მეფის სანშუ -ის ქალიშვილზე მაფალდა პორტუგალიელზე. იმის გამო, რომ ცოლ-ქმარი ჯერ კიდევ ბავშვები იყვნენ ქორწინება არ განხორციელდა და 1216 წელს ჩაიშალა.
ბერენგარია

ბერენგარია კასტილიელი ან ბერენგარია დიდი (; დ. 1 ივნისი 1180, სეგოვია — გ. 8 ნოემბერი 1246) — კასტილიის დედოფალი დედოფალი 1217 წ. იგი იყო ალფონსო და ელეონორა ინგლისელის უფროსი ქალიშვილი.

მმართველობა
1217 წელს ბერენგარია, თავისი ძმის, ენრიკეს სიკვდილის შემდეგ კასტილიის დედოფალი გახდა. ის დიდხანს არ მართავდა ქვეყანას. იმ წელსვე, გვირგვინი თავის ვაჟს ფერდინანდს გადასცა. ამის შემდეგ მის აზრს ახორციელებდა ფერდინანდი, მისივე აზრით ცოლად შეირთო ბეატრისა შვაბიელი. ასევევე ინარჩუნებდა თავის დასთან ბლანკასთან ურთიერთობებს ბლანკას წინადადებით, ფერდინანდმა ცოლად შეირთო ჟანა დე პონტ, პირველი ცოლის გარდაცვალების შემდეგ.

ოჯახი
1197 წელს ბერენგარია გათხოვდა, ლეონის მეფე ალფონსო -ზე, რომელიც მამამისის ბიძაშვილი იყო. შვიდი წლის შემდეგ ქორწინებარომის პაპმა ინოკენტი -მ გააუქმა ნათესაური კავშირის გამო. ამის შემდეგ ბერენგარია დაბრუნდა მამამისის სასახლეში.

ქორწინების შედეგად დაიბადა ხუთი ბავშვი:

ელეონორა (1199-1210) გარდაიცვალა ადრეულ ასაკში.
ფერდინანდი (1200-1250) კასტილიის მეფე დაქორწინებული იყო ელიზავეტა ჰოჰენშტაუფენზე (ესპანეთში უწოდებდნენ ბეატრისა შვაბიელს). შემდეგ იყო დაქორწინებული ჟან დე პონტეზე. ჰყავდა 15 შვილი.
ალფონსო (1203-1272) სენიორ დე მოლინა. დაქორწინებული იყო რამდენიმეჯერე, ჰყავდა 9 შვილი.
ბერენგარია (1204-1237)- გათხოვდა იერუსალიმის მეფეზე, იოანე დე ბრიენზე. ჰყავდა 4 შვილი.
კონსტანცია (1200 ან 1205-1242) - მონზონი.
ერომანგა

ერომანგა — კუნძული ახალი ჰებრიდების არქიპელაგში, წყნარ ოკეანეში. ეკუთვნის ვანუატუს რესპუბლიკას, ადმინისტრაციულად შედის პროვინცია ტაფეას შემადგენლობაში. ადრე კუნძული ცნობილი იყო ტანჯულების კუნძულის სახელით, მასზე საუკუნეში მისიონერების ხშირი სიკვდილიანობის გამო.

გეოგრაფია
ერომანგა — ყველაზე დიდი კუნძულია ტაფეას პროვინციაში და ფართობით მეოთხე კუნძული ვანუატუში.

კუნძული მდებარეობს ახალი ჰებრიდების არქიპელაგის სამხრეთ ნაწილში, წყნარ ოკეანეში. ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობს კუნძული ეფატე, სამხრეთით — კუნძული ტანა, სამხრეთ-აღმოსავლეთით — კუნძული ანივა. უახლოესი მატერიკი, ავსტრალია, მდებარეობს 1100 კმ-ში. აღმოსავლეთი მხრიდან კუნძულს გარს აკრავს წყნარი ოკეანე, დანარჩენი მხრიდან — მარჯნის ზღვა.

ერომანგას აქვს ვულკანური წარმოშობა, თუმცა ასევე არსებობს მარჯნული წარმოშობის ტერასები სიმაღლით 250 მეტრამდე. კუნძულის ფართობი შეადგენს 888,1 კმ²-ს. კუნძულის უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან — რანტოპის მთა (886 მეტრი).

კლიმატი ერომანგას კუნძულზე ნოტიო ტროპიკულია. ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა შეადგენს 1500 მმ-ს. კუნძულის პირველი ევროპელი აღმომჩენი გახდა ინგლისელი მოგზაური ჯეიმზ კუკი, რომელმაც კუნძული აღმოაჩინა 1774 წელს.

1825 წელს ერომანგას კუნძულზე ირლანდიელმა ვაჭარმა პიტერ დილონმა აღმოაჩინა სანტალის უზარმაზარი ტყეები. იმის შემდეგ ერომანგა, როგორც შემდგომში ეფატეს, ანეიტიუმის და ესპირიტუ-სანტოს კუნძულები, გახდა ამ მარადმწვანე ხეების ვაჭრობის ცენტრი. დღეისათვის სანტალის გაჩეხვა პრაქტიკულად შეჩერებულია. კუნძულზე ასევე იზრდება აგათისის და ტამანუს ხეები. ძველად ისინი ასევე ინტენსიურად იჩეხებოდა, მაგრამ დღეისათვის ტყეები ძირითადად აღდგენილია.

 საუკუნის შუაში ერომანგაზე გამოჩნდნენ პირველი მისიონერები, მაგრამ მათი მოღვაწეობა საწყის პერიოდში იყო უშედეგო და სიკვდილამდე სახიფათოც კი. მაგალითად, კუნძულზე ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ მოკლული და შემდეგ შეჭმული იქნა ლონდონის მისიონერთა საზოგადოების ცნობილი რელიგიური მოღვაწე ჯონ უილიამსი

1906 წლის მარტში ერომანგა, როგორც ახალი ჰებრიდების არქიპელაგის სხვა კუნძულები, გახდა საფრანგეთის და დიდი ბრიტანეთის ერთობლივი სამფლობელო, ანუ არქიპელაგმა მიიღო ბრიტანულ-ფრანგული კონდომინიუმის სტატუსი.

1980 წლის 30 ივნისს ახალმა ჰებრიდებმა მიიღო დამოუკიდებლობა დიდი ბრიტანეთისგან და საფრანგეთისგან, და კუნძული ერომანგა გახდა ვანუატუს რესპუბლიკის ტერიტორია.

მოსახლეობა
2009 წელს კუნძულ ერომანგას მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს 1959 ადამიანს. ყველაზე დიდი სოფლებია — პორტ-ნარვინი და დილონს-ბეი (აპონგკორი).

ისტორიულად კუნძულზე გავრცელებული იყო ოთხი ენა სამხრეთ-მელანეზიური ენების სამხრეთ-ვანუატუს ქვეჯგუფიდან: სორუნგი, იფო, სიე, ურა. მაგრამ დღეისათვის სორუნგი და იფო პრაქტიკულად გადაშენებულია.

კუნძულზე ძირითადი სასაუბრო ენებია: ბისლამა, ფრანგული და ინგლისური, თუმცა ასევე გამოიყენება ადგილობრივი ენები:
სიე (1352 მოლაპარაკე 2000 წელს; გავრცელებულია ასევე ვანუატუს სხვა სამხრეთ კუნძულებზე),
ურა (6 მოლაპარაკე 1998 წელს; გავრცელებულია კუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილში).

იფო — კუნძულის გადაშენებული ენა.
ეპი

ეპი  — კუნძული ახალი ჰებრიდების არქიპელაგში, წყნარ ოკეანეში. ეკუთვნის ვანუატუს რესპუბლიკას, ადმინისტრაციულად შედის შეფას პროვინციის შემადგენლობაში. ისტორიული სახელი — ტასიკო.

გეოგრაფია
კუნძული ეპი მდებარეობს ახალი ჰებრიდების არქიპელაგის ცენტრალურ ნაწილში, წყნარ ოკეანეში, დაახლოებით 1200 კმ-ში ჩრდილო-აღმოსავლეთით ავსტრალიიდან. კუნძულიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს შეპერდის კუნძულები, ჩრდილოეთით — კუნძული ამბრიმი, ჩრდილო-დასავლეთით — კუნძული მალეკულა.

კუნძულის სიგრძე ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ შეადგენს 43 კმ-ს, სიგანე — 18 კმ-ს. ეპის ფართობია — 444,7 კმ². სანაპირო ზოლის სიგრძეა 133,3 კმ. მაგრამ 1452 წელს იმავე დასახელების ვულკანის დიდი ამოფრქვევის შემდეგ კუვაე დაინგრა: შედეგად წარმოიქმნა ორი დამოუკიდებელი კუნძული და ოვალური ფორმის დიდი კალდერა (12 6 კმ). ეს ამოფრქვევა, ყველაზე დიდი უკანასკნელი 10 ათასი წლის განმავლობაში (ატმოსფეროში გაიფანტა 35 კმ³-მდე ვულკანური მასალა), იმოქმედა ახალი ჰებრიდების არქიპელაგის არა მარტო გეოგრაფიაზე და ისტორიაზე, არამედ ზემოქმედება მოახდინა გლობალურ კლიმატზე რამდენიმე წლის განმავლობაში.

კუნძულ ეპიზე მდებარეობს ორი ვულკანი: ალომბეი კუნძულის დასავლეთით და პომარე (ტავანი-კუტალი) აღმოსავლეთით, რომელიც ეპის უმაღლესი წერტილია ზღვის დონიდან (833 მეტრი). ნაპირთან ახლოს განლაგებულია ორი წყალქვეშა ვულკანი — ნიტაია (3 კმ ნაპირიდან) და კეიპ-კოუნი (4 კმ).

ეპის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს პლაჟი, რომელსაც გარს ეკვრის ლამენ-ბეის უბე, ხოლო სანაპიროდან შორიახლო მდებარეობს კუნძული ლამენი (მოსახლეობის რაოდენობა — დაახლოებით 500 ადამიანი). კუნძულის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარეობს საზღვაო ნაკრძალი ნიკაურა .

კლიმატი კუნძულ ეპიზე ნოტიო ტროპიკულია. ნალექების წლის საშუალო რაოდენობა აჭარბებს 2500 მმ-ს. კუნძულზე ხდება მიწისძვრები, ციკლონები, ვულკანური ამოფრქვევები.

1980 წლის 30 ივნისს ახალმა ჰებრიდებმა მიიღო დამოუკიდებლობა დიდი ბრიტანეთისგან და საფრანგეთისგან, და კუნძული ეპი გახდა ვანუატუს რესპუბლიკის ტერიტორიის ნაწილი.

მოსახლეობა
2009 წელს კუნძულ ეპის მოსახლეობის რაოდენობამ შეადგინა 5207 ადამიანი.

კუნძულზე ძირითადი სასაუბრო ენებია ბისლამა, ფრანგული და ინგლისური, თუმცა ასევე გამოიყენება ადგილობრივი ენები:
ბაკი (200 მოლაპარაკე 1981 წელი; გავრცელებულია კუნძულის დასავლეთ ნაწილში),
ბიერებო (450 მოლაპარაკე 1981 წელი; გავრცელებულია კუნძულის დასავლეთ ნაწილში),
ბიერია (170 მოლაპარაკე 1981 წელი; გავრცელებულია კუნძულის სამხრეთ ნაწილში),
ლამენუ (750 მოლაპარაკე 1986 წელი; გავრცელებულია კუნძულის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, კუნძულ ლამენუზე),
ლევო (750 მოლაპარაკე 1986 წელი; გავრცელებულია კუნძულის აღმოსავლეთ ნაწილში),
მაიი (100 მოლაპარაკე 1981 წელი; გავრცელებულია კუნძულის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში),
ჩრდილოეთი ეფატე (3000 მოლაპარაკე 1983 წელი; გავრცელებულია კუნძულის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, კუნძულებზე: ეფატე, ნგუნა, ტონგოა).

ეკონომიკა
ადგილობრივი მოსახლეობის ძირითადი საქმიანობაა — სოფლის მეურნეობა. დასავლეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე მდებარეობენ ქოქოსის პალმის პლანტაციები, რომლის ენდოსპერმისაგან კუნძულელები აწარმოებენ კოპრას. სხვა მთავარი კულტურებია — არაქისი და კავა. კუნძულ ეპიზე მოქმედებს ორი აეროპორტი.
ხაიმე III (მაიორკა)

ხაიმე მამაცი (; დ. 1315 — გ. 25 ოქტომბერი, 1349) — მაიორკის მეფე 1315–1349 წლებში.

ხაიმე 9 წლის ასაკში ავიდა ტახტზე. დედის გარდაცვალების შემდეგ ის ხდება თავის უშვილო ბიძის სანჩო -ის მემკვიდრე.

რეგენტების საბჭომ ხაიმე აიძულა უარი ეთქვა ტახტზე ხაიმე -ის სასარგებლოდ, ამასთანავე სანჩოს მიერ დაგროვილმა ვალებმა და 1331–1333 წლების ეპიდემიებმა ქვეყანა მიიყვანა იმ მდგომარეობამდე, რომ უკვე სრულწლოვანმა მეფემ ხაიმე -მ ჩაიბარა მთლიანად განადგურებული და დაცარიელებული სახელმწიფო. ყოველივე აქედან გამომდინარე ხაიმე იძულებული გახდა განეხორციელებინა პურის იმპორტი, რამაც უფრო მეტად გააუარესა ქვეყნის ფინანსური მდგომარეობა. ამას დაემატა ისიც, რომ 1337 წელს მეფემ ხელი მოაწერა კანონების კოდექსს და არაგონის მიმართ აღებულმა ვალდებულებამ იძულებული გახადა ომი წამოეყო გენუასთან. შედეგმაც არ დააყოვნა და ხაიმე -მ დაკარგა გავლენა სხვადასხვა ბაზრებზე და ტერიტორიებზე, შესაბამისად ამას მოყვა ფინანსური კრიზისი.

1343–1345 წლებში პედრო არაგონელმა თითქმის წინააღმდეგობის გარეშე ხელში ჩაიგდო ხაიმე -ის სამეფო, რომელსაც პედრო -მ შესთავაზა კომპენსაციის სახით სოლიდური თანხა, მაგრამ ხაიმე ტახტის დათმობას არ შეეგუა.

ხაიმე -მ საფრანგეთს მიყიდა მონპელიე და აღებული ფულით შეკრიბა ჯარი. 1349 წელს გადავიდა მალიორკაზე, ხოლო ლიუკმაიორის ბრძოლაში დაიღუპა.
მისი შვილები ხაიმე და ისაბელა თავის თავს მოიხსენიებდნენ მაიორკის მეფეებად, მაგრამ მათ არავითარი ძალაუფლება არ ჰქონდათ მსგავსად არაგონის მეფეებისა, რომლებიც ფორმალურად ატარებდნენ მეფის ტიტულს.