ქაშქაები

ქაშქაები (თვითსახელწოდება: ქაშქაილარ; ; ) ― თურქულენოვანი ხალხის ტომობრივი გაერთიანება, რომელიც ირანში, ძირითადად ფარსის, ხუზესტანისა და სამხრეთ ისპაჰანის რეგიონებში ცხოვრობს. ისინი სხვადასხვა წარმოშობის ტომებისა და კლანების კონფედერაციას წარმოადგენენ, ძირითადად თურქული, მაგრამ ასევე მოიცავს ლურულ, ქურთულ და არაბულ ელემენტებს. მათი მოსახლეობა დაახლოებით 1.7–2.0 მილიონს შეადგენს.

სახელწოდება
ქაშქაების წარმოშობა კვლავ სამეცნიერო დებატების საგანია. ერთ-ერთი პოპულარული თეორიის თანახმად, ისინი შაჰსევენებს ენათესავებიან, რომელთაგან ზოგიერთი სეფიანთა ეპოქაში აზერბაიჯანიდან (განსაკუთრებით არდაბილის რეგიონიდან) სამხრეთ ირანში გადაასახლეს საზღვრების გასაძლიერებლად. ამას, კერძოდ, მსგავსი ტომობრივი სახელები და ტოპონიმები ადასტურებს. ეთნონიმის ეტიმოლოგიაც ბუნდოვანია: ის ასოცირდება კაშკა-დაღის მთიანეთთან, ასევე თურქულ სიტყვასთან „გაშგა/ქაშქა“ (ცხენი შუბლზე თეთრი ლაქით), ამ თეორიას მხარს უჭერდნენ ისეთი ორიენტალისტები, როგორებიც არიან ვ.ვ. ბარტოლდი და ა.ა. რომასკევიჩი; ასევე ზმნასთან ** („სირბილი“) და ასევე კაშგარიდან მიგრაციის ჰიპოთეზასთან.

 საუკუნის შუა ხანებში, ბრიტანეთის კონსულმა აბოტმა ჩაწერა ქაშქაის ერთ-ერთი ლიდერის ვერსია, რომ ხალხი ჰულაგუ ხანმა ქაშგარიდან (ცენტრალური აზიის რეგიონი, რომელიც ჩინეთს ესაზღვრება) გადაასახლა. ამ მოსაზრებას იზიარებდნენ ლორდი კურზონი და არმინიუს ვამბერი.

თანამედროვე მკვლევარები (ბალაიანი, ბაჰმანბეგი) ამ ვერსიას გულუბრყვილოსა და ზედაპირულს უწოდებენ. ისინი ამტკიცებენ, რომ ის მხოლოდ სიტყვების „ქაშგარისა“ და „ქაშყაის“ დამთხვევას ეფუძნება და სრულიად უგულებელყოფს ქაშყაის მოსახლეობასა და ქაშგარის მოსახლეობას შორის ენისა და კულტურის ღრმა განსხვავებებს.

თანამედროვე სამხრეთ-დასავლეთ ირანში, სიტყვები „ქაშყაი“ და „თურქი“ ხშირად სინონიმებად გამოიყენება ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ.

საქმიანობა
თანამედროვე დროში, ქაშქაის ხალხის ცხოვრების წესი და ეკონომიკური საქმიანობა მნიშვნელოვნად შეიცვალა ურბანიზაციისა და ირანის მთავრობის პოლიტიკის გავლენით, თუმცა, ცხოვრების მრავალი ტრადიციული ფორმა და კულტურული იდენტობის ელემენტები შენარჩუნებულია.

ქაშკაის ხალხის დიდი ნაწილი დღესაც მომთაბარე ან ნახევრად მომთაბარე ცხოვრებას ეწევა. მოსახლეობის დაახლოებით ნახევარი სეზონურად გადაადგილდება — ზაფხულში ზაგროსის მთებში, ხოლო ზამთარში სპარსეთის ყურის მიმდებარე დაბლობებში. მათი მთავარი საქმიანობა მეცხოველეობაა.

ქაშქაელები მჯდომარე და ნახევრად მომთაბარე ჯგუფები სოფლის მეურნეობით არიან დაკავებულნი, მოჰყავთ ისეთი კულტურები, როგორიცაა ხორბალი, ქერი და ბრინჯი. ამავდროულად, ბოლო ათწლეულების განმავლობაში ურბანიზაცია გაძლიერდა. მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი დიდ ქალაქებში გადავიდა მიგრაციაში, მათ შორის შირაზში, ბუშირში, აჰვაზსა და აბადანში. ურბანულ რაიონებში, ისინი ძირითადად დასაქმებულნი არიან მრეწველობაში, მათ შორის ნავთობის სექტორში.

ხალიჩების ქსოვა, ტრადიციული ხელობა, კვლავ მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ქაშქაის ხალხის ეკონომიკურ და კულტურულ ცხოვრებაში. ქაშქაის ხალიჩები და კილიმები, რომლებიც გამორჩეული ნიმუშებით გამოირჩევიან, ფართოდ არის ცნობილი და ხელმისაწვდომია როგორც ქვეყნის შიგნით, ასევე მის ფარგლებს გარეთ არსებულ ბაზრებზე.

თანამედროვე საზოგადოებაში ინტეგრაციის მიუხედავად, ქაშქაის ხალხი ინარჩუნებს ენობრივ და კულტურულ იდენტობას. მათი მშობლიური ენა კვლავ თურქული (ცნობილია როგორც „ტურკი“), თუმცა უმეტესობა სპარსულ ენაზეც საუბრობს. სამხრეთ-დასავლეთ ირანის ზოგიერთ რეგიონში ტერმინები „ქაშქაი“ და „თურქი“ კვლავაც ურთიერთშემცვლელად გამოიყენება.

ქაშქაის ეთნონიმმა თანამედროვე პოპულარულ კულტურაშიც ჰპოვა გამოხატულება: ავტომობილ -ის ერთ ერთი სერია -ს მათ საპატივსაცემოდ გამოიცა.

ისტორია
ქაშქაიელთა ისტორია საუკუნემდე ხასიათდება მათი ტომობრივი კავშირის თანდათანობითი გაძლიერებით და ირანში პოლიტიკურ ბრძოლებში აქტიური მონაწილეობით. მათი ადრეული ისტორია ჯერ კიდევ ცუდად არის შესწავლილი: საუკუნემდე არსებული წერილობითი წყაროები უკიდურესად შეზღუდულია. ბრიტანელი მკვლევარის, რიჩარდ ტაპერის აზრით, ქაშაის, როგორც ეთნოკულტურული თემის ჩამოყალიბება საუკუნით თარიღდება. თავად ქაშკაის ზეპირი გადმოცემის თანახმად, არდაბილი მათ წინაპრების სახლად ითვლება, საიდანაც ისინი საუკუნეში შაჰ ისმაილ ბრძანებით ქვეყნის სამხრეთით გადაასახლეს, რათა რეგიონი პორტუგალიური საფრთხისგან დაეცვათ. თუმცა, მკვლევარი პიერ ობერლინგი ფარსის რეგიონის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში ქაშქაის ყოფნის მტკიცებულებებზე მიუთითებს ჯერ კიდევ საუკუნეში.

 საუკუნის დასაწყისიდან ქაშქაიებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს რეგიონულ პოლიტიკაში. ქაშქაი ილხანების დინასტიის დამაარსებლად ითვლება ჯან მუჰამედ აღა (ჯანი აღა), რომლის დროსაც გაიზარდა ტომობრივი კავშირის პოლიტიკური მნიშვნელობა. ნადირ შაჰის მეფობის დროს მისი ვაჟები ისმაილ ხანი და ჰასან ხანი მონაწილეობდნენ სამხედრო კამპანიებში, მაგრამ შემდგომში რეპრესიების მსხვერპლნი გახდნენ: ჰასან ხანი სიკვდილით დასაჯეს, ხოლო ისმაილ ხანი დააბრმავეს. ნადირ შაჰის ბრძანებით, ქაშქაელები ხორასანში გადაასახლეს და ფარსში დაბრუნება მხოლოდ მისი გარდაცვალების შემდეგ შეძლეს.

სიტუაცია შეიცვალა აღა მაჰმად ხანის 1797 წელს გარდაცვალების შემდეგ. ახალმა მმართველმა, ფათჰ ალი შაჰ ყაჯარმა, ქაშქაებს ფარსში დაბრუნების უფლება მისცა. ამას პირადი კავშირებიც შეუწყო ხელი: მემკვიდრე პრინცმა აბას მირზამ ჯანი ხანის ოჯახთან ურთიერთობა შეინარჩუნა. ქაშქაების დაბრუნებამ და მათ გარშემო არსებული რამდენიმე მცირე ტომის გაერთიანებამ მათი პოლიტიკური გავლენის გაძლიერება გამოიწვია, რომელიც საუკუნის დასაწყისისთვის მნიშვნელოვნად გაიზარდა.

ცალკეული ლიდერების ძალისხმევის მიუხედავად, საუკუნის ბოლოსთვის ქაშქაის ხალხის გავლენა მნიშვნელოვნად შესუსტდა. მათი პოლიტიკური როლი მხოლოდ საუკუნის დასაწყისში აღდგა ისმაილ ხან შოლეტ ალ-დაულას ხელისუფლებაში მოსვლით.

 საუკუნის დასაწყისში, ილხან ისმაილ ხან შულათ ალ-დაულას ხელმძღვანელობით, ქაშქაიებმა მოახერხეს პოლიტიკური გავლენის აღდგენა, ირანში კონსტიტუციური რევოლუციის დროს ცენტრალური ხელისუფლების შესუსტების გამოყენებით. ისმაილ ხანი მხარს უჭერდა კონსტიტუციონალისტებს, ხოლო მათი მეტოქეები, გავამის კლანი, მონარქისტებს მიემხრო. პოლიტიკური ბრძოლის ფონზე, ქაშქაი შეიხ კაზალთან შეკავშირდა და ე.წ. „სამხრეთის ლიგა“ ჩამოაყალიბა. თუმცა, ბრიტანეთის ჩარევამ, რომელიც რეგიონში თავისი ეკონომიკური და სტრატეგიული ინტერესების დაცვას ცდილობდა, ქაშქაის პოზიციები შეასუსტა და შირაზის ალყაზე უარის თქმა აიძულა.

პირველი მსოფლიო ომის დროს ქაშქაი ბრიტანეთის ირანში ყოფნას ეწინააღმდეგებოდა. მათ პოზიციაზე მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია გერმანელმა აგენტმა ვილჰელმ ვასმუსმა, რომელმაც ისმაილ ხანთან მჭიდრო კონტაქტები დაამყარა. ოსმალეთის იმპერიის წარმატებაზე დაყრდნობით, ქაშქაელებმა შეიარაღებული წინააღმდეგობა წამოიწყეს, მაგრამ 1918 წლის მაისში ყანა ზინიანეს ბრძოლაში ბრიტანულმა ძალებმა („სამხრეთ სპარსეთის შაშხანებმა“) დამარცხდნენ. ამის მიუხედავად, მათ დაამტკიცეს, რომ რეგიონში ბრიტანეთის გავლენის წინააღმდეგ ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური ძალა იყვნენ.

1925 წელს რეზა შაჰ ფეჰლავის ტახტზე დამყარებით დაიწყო მკაცრი ცენტრალიზაციისა და ტომობრივი ავტონომიის შეზღუდვის პოლიტიკა. ისმაილ ხანი და მისი ვაჟი ნასირ ხანი ფაქტობრივად თეირანით შემოიფარგლნენ და ტომობრივი ტერიტორიების მმართველობა სამხედრო გუბერნატორებს გადაეცათ. ამან 1929 წელს აჯანყება გამოიწვია, რამაც ცენტრალური მთავრობა აიძულა დათმობებზე წასულიყო. თუმცა, 1932 წელს ახალი აჯანყება დაიწყო, რომელიც ქაშქაელების დამარცხებით დასრულდა. 1933 წელს ისმაილ ხანი სიკვდილით დასაჯეს, ხოლო მთავრობის მიერ იძულებითი დასახლების პოლიტიკამ მძიმე სოციალურ-ეკონომიკური შედეგები, მათ შორის შიმშილი გამოიწვია.

1941 წელს რეზა შაჰის ტახტიდან გადადგომის შემდეგ, ნასირ ხანი ფარსის რეგიონში დაბრუნდა და ტომობრივი კონფედერაცია აღადგინა. 1943 წელს ქაშქაიმ სერიოზული დამარცხება მიაყენა სამთავრობო ძალებს, რამაც ხელისუფლება აიძულა, ეღიარებინა მათი ავტონომია. 1945–1953 წლებში, ეგრეთ წოდებული „ოთხი ქაშქაი ძმის“ ხელმძღვანელობით, ქაშქაის გავლენა გაიზარდა. თუმცა, პრემიერ-მინისტრ მოჰამედ მოსადეყისადმი მათ მხარდაჭერას 1953 წლის სახელმწიფო გადატრიალების შემდეგ უკუშედეგი მოჰყვა: ლიდერები გააძევეს და მამულები ჩამოართვეს. 1960-იან წლებში, მოჰამედ რეზა ფეჰლევის მმართველობის დროს, ტომობრივი ავტონომიის სამუდამოდ გაუქმების პოლიტიკა განხორციელდა.

ქაშქაელები აქტიურად მონაწილეობდა ირანის ისლამურ რევოლუციაში, მაგრამ ახალ მთავრობასთან ხელსაყრელი ურთიერთობები მალევე შეიცვალა ცენტრალიზაციის გარშემო კონფლიქტით. ტომობრივი ლიდერები, მათ შორის ხოსრო ხანი, სახელმწიფოს საწინააღმდეგო საქმიანობაში დაადანაშაულეს. 1980 წლიდან 1982 წლამდე ქაშქაი შეიარაღებულ ბრძოლას აწარმოებდა მთავრობის წინააღმდეგ, თუმცა სამხედრო დამარცხების შემდეგ მათი წინააღმდეგობა ჩაახშეს. 1982 წელს ხოსრო ხანი სიკვდილით დასაჯეს, ხოლო ნასირ ხანის 1984 წელს გადასახლებაში გარდაცვალების შემდეგ, ქაშქაიმ საბოლოოდ დაკარგა მნიშვნელობა, როგორც პოლიტიკურად დამოუკიდებელმა ტომობრივმა კონფედერაციამ.