ომელიან პრიცაკი

}: ; დ. 7 აპრილი, 1919 – გ. 29 მაისი, 2006) — უკრაინის ისტორიის პირველი პროფესორი ჰარვარდის უნივერსიტეტში და ჰარვარდის უკრაინული კვლევითი ინსტიტუტის დამფუძნებელი და პირველი დირექტორი (1973-1989).

კარიერა
1921-დან 1936 წლამდე ომელიან პრიცაკი ცხოვრობდა ტერნოპილში, სადაც დაამთავრა სახელმწიფო პოლონური გიმნაზია. პრიცაკმა აკადემიური კარიერა დაიწყო ლვოვის უნივერსიტეტში ომთაშორის პოლონეთში, სადაც შეისწავლა ახლო აღმოსავლეთის ენები ადგილობრივი ორიენტალისტების ხელმძღვანელობით და დაუკავშირდა შევჩენკოს სამეცნიერო საზოგადოებას და დაესწრო მის სემინარს უკრაინის ისტორიაზე ივან კრიპიაკევიჩის ხელმძღვანელობით. გალიციის საბჭოთა ანექსიის შემდეგ, იგი გადავიდა კიევში, სადაც მოკლე ხნით სწავლობდა წამყვან უკრაინელ ორიენტალისტთან, აჰატანჰელ კრიმსკისთან. მეორე მსოფლიო ომის დროს, პრიცაკი წაიყვანეს დასავლეთში როგორც ოსტარბაიტერი. ომის შემდეგ, მან ისწავლა ბერლინისა და გოტინგენის უნივერსიტეტებში, მიიღო დოქტორის ხარისხი უკანასკნელისგან, სანამ ასწავლიდა ჰამბურგის უნივერსიტეტში.

ევროპული პერიოდის განმავლობაში, პრიცაკმა წამოიწყო ურალ-ალტაური კვლევების საერთაშორისო ასოციაციის დაფუძნება. 1958-1965 წლებში, იგი მსახურობდა მის პრეზიდენტად და ურალ-ალტაიშე იარბუხერის მთავარ რედაქტორად 1954-1960 წლებში.
1960-იან წლებში, იგი გადავიდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში, სადაც ასწავლიდა ვაშინგტონის უნივერსიტეტში გარკვეული დროის განმავლობაში, სანამ გადავიდოდა ჰარვარდში გამოჩენილი ლინგვისტის, რომან იაკობსონის მიწვევით, რომელიც დაინტერესებული იყო მეთორმეტე საუკუნის „სიტყვა იგორის ლაშქრობაზე“ ავთენტურობის დამტკიცებით აღმოსავლური წყაროების გამოყენებით.
1973 წელს მან დააფუძნა ჰარვარდის უკრაინული კვლევითი ინსტიტუტი ჰარვარდში. ორი წლის შემდეგ, იგი გახდა პირველი მიხაილო ჰრუშევსკის სახელობის უკრაინის ისტორიის პროფესორი (1975). 1977 წელს მან დაიწყო ჟურნალი „ჰარვარდის უკრაინული კვლევები“.
1988 წელს მან თანადააფუძნა უკრაინისტთა საერთაშორისო ასოციაცია, რომელიც დაარსდა ნეაპოლში და გახდა მისი აღმასრულებელი საბჭოს წევრი და არქეოგრაფიული კომისიის ხელმძღვანელი.
1989 წელს იგი გავიდა პენსიაზე ჰარვარდის პროფესორის თანამდებობიდან. დამოუკიდებელი უკრაინის გამოჩენის შემდეგ 1991 წელს, პრიცაკი დაბრუნდა კიევში, სადაც დააფუძნა ეროვნული მეცნიერებათა აკადემიის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტი და გახდა მისი პირველი დირექტორი (1999 წლიდან – საპატიო დირექტორი). ასევე, მან ხელახლა დააფუძნა ჟურნალი „სხიდნი სვიტ“ (აღმოსავლეთის სამყარო). პრიცაკმა თავისი უკანასკნელი წლები უკან, ამერიკის შეერთებულ შტატებში გაატარა და გარდაიცვალა ბოსტონში 87 წლის ასაკში.

მთავარი ინტერესები
პრიცაკი იყო მედიევისტი, რომელიც სპეციალიზდებოდა აღმოსავლური, განსაკუთრებით თურქული წყაროების გამოყენებაზე კიევის რუსეთის, ადრეული თანამედროვე უკრაინისა და ევროპული სტეპის რეგიონის ისტორიისთვის. იგი ასევე იყო ძველი ნორვეგიულის სტუდენტი და იცნობდა სკანდინავიურ წყაროებს კიევის რუსის ისტორიისთვის. მისი მთავარი ნაშრომი „რუსის წარმოშობა“, რომლის მხოლოდ ერთი ტომი გამოჩნდა ინგლისურად (1981), იხრება, მაგრამ მთლიანად არ იზიარებს რუსის წარმოშობის ნორმანისტულ ინტერპრეტაციას. მას კიევის რუსი ესმოდა როგორც მრავალეთნიკური პოლიტიკური ერთეული.
ადრეული რუსის გარდა, პრიცაკის ნაშრომები ფოკუსირებული იყო ევრაზიულ მომთაბარეებზე და სტეპის იმპერიებზე, როგორიცაა ბულგარების, ხაზარების, პეჩენეგებისა და ყივჩაღების მიერ შექმნილი იმპერიები. თუმცა, მან მტკიცედ უარყო „ევრაზიული“ მიდგომა უკრაინისა და რუსეთის ისტორიისადმი და არ სურდა კავშირი ჰქონოდა მის რუსულ-ნაციონალისტურ პოსტულატებთან.

უკრაინელი ისტორიკოსი
განსხვავებით მისი წინამორბედებისა მიხაილო ჰრუშევსკის, დმიტრო დოროშენკოსა და ივან კრიპიაკევიჩისგან, რომლებიც წერდნენ ეროვნულ ისტორიებს ან უკრაინელი ხალხის ისტორიებს, პრიცაკი მიჰყვა პოლონური წარმომავლობის უკრაინელ ისტორიკოსს, ვიაჩესლავ ლიპინსკის, უკრაინის „ტერიტორიალისტური“ ისტორიის წერის იდეალის შეთავაზებაში, რომელიც მოიცავდა პოლონელებს, თურქულ და სხვა ხალხებს, რომლებიც ცხოვრობდნენ ქვეყანაში უძველესი დროიდან. ეს იდეა შემდგომში აიტაცა მისმა უმცროსმა თანამედროვემ პოლ რობერტ მაგოჩიმ, რომელიც გარკვეული დროით იყო ჰარვარდის უკრაინული ინსტიტუტის ასოცირებული წევრი.
პრიცაკი ცდილობდა გაეუმჯობესებინა უკრაინული კვლევების ხარისხი და მასშტაბი ჰარვარდის უნივერსიტეტში. იგი მხარს უჭერდა უნივერსიტეტში უკრაინული კვლევების სამი სხვადასხვა კათედრის დაფუძნებას: უკრაინის ისტორიის, უკრაინული ლიტერატურისა და უკრაინული ფილოლოგიის.

ომელიან პრიცაკის აღმოსავლეთმცოდნეობის კვლევითი ცენტრი
ომელიან პრიცაკის აღმოსავლეთმცოდნეობის კვლევითი ცენტრი, დასახელებული პროფესორის პატივსაცემად, დაარსდა 2009 წელს. ის ეფუძნება ომელიან პრიცაკის ვრცელ ბიბლიოთეკასა და საარქივო კოლექციას, რომელიც მან სიკვდილის შემდეგ კიევ-მოჰილას აკადემიისთვის გადაცემის პირობა დადო. პრიცაკის მიერ 70 წლის მანძილზე შეგროვებული მემკვიდრეობა შეიცავს ხელნაწერებს, ბეჭდურ გამოცემებს, პუბლიკაციებს, ისტორიულ წყაროებს, საარქივო დოკუმენტებსა და ფილოსოფიის, ლინგვისტიკის, მსოფლიო ისტორიის, აღმოსავლეთმცოდნეობის, სლავისტიკის, სკანდინავისტიკის, არქეოლოგიის, ნუმიზმატიკის, ფილოსოფიის და სხვა დარგების მხატვრულ და კულტურულ ძეგლებს. ეს კოლექცია 2007 წელს გადატანილ იქნა კიევ-მოჰილას ეროვნულ აკადემიაში. კვლევითი ცენტრი, ისევე როგორც ბიბლიოთეკა და საარქივო კოლექცია, ამჟამად ღიაა საზოგადოებისთვის.

პოლიტიკა
პრიცაკი იყო პოლიტიკური კონსერვატორი და თავისი ახალგაზრდობის წლებში აღმოსავლეთ გალიციაში პოლონეთის რესპუბლიკის დროს, და შემდგომშიც, ცივი ომის პერიოდში, მხარს უჭერდა კონსერვატიულ „ჰეტმანიტურ“, ანუ მონარქისტულ მოძრაობას უკრაინელებს შორის. ამან განაპირობა მისი კრიტიკა ჰრუშევსკის პოლიტიკური რადიკალიზმისა და ისტორიული პოპულიზმის მიმართ, თუმცა, პარადოქსულად, პრიცაკი ამტკიცებდა, რომ ჰრუშევსკის ისტორიის „სკოლა“ ჰარვარდში გრძელდებოდა. ასევე ცივი ომის პერიოდში, პრიცაკი გამოჩნდა უკრაინულ-ებრაული შერიგების მოძრაობაში. პრიცაკი ხშირად იყო მიწვეული რომის პაპ იოანე პავლე -სთან, რათა მიეწოდებინა ინფორმაცია ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ.