iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სტელვიოს ეროვნული პარკი

სტელვიოს ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი იტალიის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. შეიქმნა 1935 წელს. წარმოადგენს იტალიის უდიდეს პარკს, რომელიც ვრცელდება ტრენტინო-ალტო-ადიჯესა და ლომბარდიის რეგიონების ტერიტორიებზე. სტელვიოს ეროვნული პარკი ესაზღვრება შვეიცარიის ეროვნულ პარკსა და სხვა შედარებით მცირე პარკებს. საერთო ჯამში ეროვნული პარკები მოიცავენ დაცული ბუნებრივი ტერიტორიების 400 000 ჰა-ს.

სტელვიოს ეროვნულ პარკში უხვადაა მდინარეული ხეობები და მაღალი მთები. ტერიტორიის სიმაღლე მერყეობს 650-დან 3900 მ-მდე.
პარკი ველური ბუნების მრავალი სახეობის კერაა; ფაუნის წარმომადგენლებიდან აღსანიშნავია: არჩვი, შველი, კეთილშობილი ირემი, გარეული ღორი, ჩვეულებრივი მელა, ყარყუმი, დედოფალა, ციყვისებრნი, ზაზუნა, თეთრი კურდღელი, მაჩვი, თეთრყელა კვერნა, ტყის კვერნა, ჟრუნი, ბატკანძერი, ყორანი, ყვავი, კოდალა, კაკაჩა, კაკაბი, ბუ, მთის არწივი და სხვა.

შედარებით დაბალ ადგილებში ზღვის დონიდან 1000-2000 მეტრამდე არის წიწვოვანი მცენარეები. გვხვდება სოჭი, შროშანი, ჩვეულებრივი ფურისულა, ედელვაისი, ბაიასებრნი, როდოდენდრონი და მრავალი სხვა.
კაგუა

კაგუა — ქალაქი ვენესუელაში, არაგუის შტატში. მდებარეობს შტატის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, ზღვის დონიდან 458 მეტრზე, მდინარე არაგუის ხეობაში. წარმოადგენს ქალაქ მარაკაის მეტროპოლიური არეალის შემადგენელ ნაწილს.

ქალაქი დაარსდა 1620 წელს სახელით კაგუა-ლა-ვიეხო. 1622 წელს ის ხელახლა აღდგა მის ამჟამინდელი მდებარეობის ადგილას სახელით ნუესტრა-სენიორა-დელ-როსარიო-დე-კაგუა , საუკუნეში ეს დასახელება სან-ხოსე-დე-კაგუამ შეცვალა, საბოლოოდ კი დარჩა მხოლოდ კაგუა. სახელწოდება „კაგუა“ მომდინარეობს ადგილობრივი სიტყვა „კაჰიუასგან“, რაც ლოკოკინას ნიშნავს.

კაგუის მოსახლეობა 2001 წლის მონაცემებით 107 932 ადამიანს შეადგენდა. ქალაქში მრავლადაა სკვერი. კლიმატი ტროპიკული ცხელია. შემოსაზღვრულია სხვა მნიშვნელოვანი ქალაქებით: მარაკაი (14 კმ-ში), ვალენსია (65 კმ-ში), კარაკასი (100 კმ-ში).
ანაკო

ანაკო — ქალაქი ვენესუელაში, ანსოატეგის შტატში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 220 მეტრზე. წარმოადგენს მთავარ საგზაო გზაჯვარედინს პუერტო-ლა-კრუსს, ელ-ტიგრეს, სიუდად-ბოლივარს, მატურინსა და ბარსელონას შორის. ქალაქის ეკონომიკის განვითარებას ხელი შეუწყო 1942 წელს იქ აღმოჩენილმა ნავთობმა. ანაკოს გავლენის არეალში განვითარებულია ფერმერული მეურნეობა.

2009 წლის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობა 232 021 ადამიანს შეადგენს.
ამერიკული ინტრიგა

ამერიკული ინტრიგა — რეჟისორ უილიამ ოლსონის კინოფილმი.
მთავარ როლებში მონაწილეობენ: გრეტჩენ მოლი, კემერონ ბრაიტი, ჯეიმზ რებჰორნი, ნოა უაილი, მარკ პელეგრინო. წარმოებულია 2008 წელს. ფილმის რელიზი შედგა 2009 წლის 27 თებერვალს. სცენარი დაიწერა ალექს მეტკალფის მიერ. მუსიკის ავტორია დასტინ ოჰალორენი.

სიუჟეტი
1963 წელი. 13 წლის ადამ სტეფორდი ტიპური ცხოვრების მიმდევარია. ერთ-ერთ საღამოს მის ყურადღებას მიიპყრობს მეზობლად მცხოვრები ქერათმიანი ქალბატონი სახელად კეთრინ კასველი. ადამი მასთან ეზოს ბაღში სამუშაოდ მოეწყობა. ამასთანავე ადამი კეთრინს უთვალთვალებს. ერთხელაც იგი შენიშნავს, რომ კეთრინ კასველი ურთიერთობაში იმყოფება ქვეყნის პრეზიდენტთან — ჯონ კენედისთან.
სამხრეთ კავკასიის ვულკანური მთიანეთი

სამხრეთ კავკასიის ვულკანური მთიანეთი — ვულკანური მთიანეთი ამიერკავკასიაში. მოიცავს სომხეთს, საქართველოს სამხრეთ ნაწილს და აზერბაიჯანის დასავლეთ ნაწილს. წარმოადგენს მაღალი ვულკანური პლატოების,მთის მასივების, ქედებისა და ქვაბულების ერთობლიობას, ჩრდილოეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან შემოფარგლულია მცირე კავკასიონით, სამხრეთიდან — არაქსის შუა დინების ტექტონიკური ქვაბულით, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთით სომხეთის მთიანეთში გადადის. მაქსიმალური სიმაღლე 4090 მ (მწვერვალი არაგაწი).

სამხრეთ კავკასიის ვულკანური მთიანეთის საფუძველი აგებულია პალეოზოური, მეზოზოური და პალეოგენური ასაკის ქანებითა და ინტრუზივებით, რომლებიც დაფარულია ნეოგენ-მეოთხეული ბაზალტებით, ანდეზიტებით, დაციტებითა და ტუფეები. მდიდარია სასარგებლო წიაღისეულით. არის სპილენძის, თუთიის, ტყვიის საბადოები, საშენი ტუფი, მარმარილო და სხვა. ახასიათებს მაღალი სეიემურობა. ჰავა სუბტროპიკული კონტინენტურია. იანვრის საშუალო ტემპერატურა -6, -12 °, ივლისის 15-იდან 25°-მდე. ნალექები 200-იდან 800 მმ-მდე წელიწადში. პლატოებსა და მთის კალთებზე მთის სტეპი და მდელოსტეპია, უფრო მაღალა — სუბალპური ნაირბალახიანი მდელოები და ალპური ხალები. ტყე (ფიჭვნარი, მუხნარი) იშვიათია.
აუიან-ტეპუი

აუიან-ტეპუი — ტეპუი ბოლივარის შტატში, ვენესუელაში. მდებარეობს გვიანის ზეგანზე. სიმაღლე 2450 მ. ზედაპირის ფართობი 666.9 კმ², ხოლო ფერდობის მიახლოებითი ფართობი 715 კმ². წარმოადგენს გვიანის ზეგნის ერთ-ერთ უდიდეს და ხშირად მონახულებად ტეპუის. აუიან-ტეპუის უსწორმასწორო გულის ფორმის მქონე პლატო ძლიერაა დაქანებული; ჩრდილო-დასავლეთით მისი სიმაღლეა დაახლოებით 1600 მ, ხოლო სამხრეთ-აღმოსავლეთით მაქსიმალურ სიმაღლეზეა. ჩრდილოეთიდან გაჭრილია ვეებერთელა ხეობით, რომელიც ცნობილია ეშმაკის კანიონის სახელწოდებით. პლატოს დასავლეთი ვრცელი ნაწილი ნაწილობრივ ტყიანია, ხოლო აღმოსავლეთი მეტწილად კლდიანი. მთის ფარგლებშია მრავალი ვრცელი მღვიმური სისტემა. აუიან-ტეპუიდან ეშვება მსოფლიოს უმაღლესი ჩანჩქერი — ანხელი, რომლის სიმაღლე 979 მ-ია. მთა მას შემდეგ გახდა ფართოდ ცნობილი, რაც 1933 წელს მფრინავმა ჯიმი ეინჯელმა შემთხვევით აღმოაჩინა ანხელის ჩანჩქერი. აუიან-ტეპუი პემონურ ენაზე ნიშნავს „ეშმაკის სახლს“.
ბალბი

ბალბი — სტრატოვულკანი კუნძულ ბუგენვილის სამხრეთ ნაწილში (პაპუა-ახალი გვინეა, წყნარი ოკეანე).
სიმაღლე 2715 მ. წარმოადგენს კუნძულის უმაღლეს წერტილს. მწვერვალიდან ჩრდილოეთით ქედის გასწვრივ მდებარეობს ხუთი ვულკანური წარმოშობის კრატერი, რომელთაგან ერთი ტბითაა დაკავებული. კრატერებთან არის მრავალრიცხოვანი ფუმაროლები, თუმცა ბალბი ისტორიულ დროში არ ამოფრქვეულა. სავარაუდოდ უკანასკნელი ამოფრქვევა დაფიქსირდა 1825 წელს (± 25 წელი).
ეველინე ვიდმერ-შლუმპფი

ეველინე ვიდმერ-შლუმპფი ; დ. 16 მარტი, 1956, ფელსბერგი, შვეიცარია) – შვეიცარიელი პოლიტიკოსი, შვეიცარიის კონსერვატიულ-დემოკრატიული პარტიის წევრი. შვეიცარიის პრეზიდენტი 2012 წლისათვის. შვეიცარიის ყოფილი პრეზიდენტის ლეონ შლუმპფის შვილი.

პოლიტიკური კარიერა
1981 წელს დაამთავრა ციურიხის უნივერსიტეტი. 2007 წლიდან შვეიცარიის ფედერალური საბჭოს წევრია. 2011 წელს ასრულებს შვეიცარიის ფედერალური ვიცე-პრეზიდენტის მოვალეობას, რომელიც ტრადიციულად 2012 წლისთვის აირჩიეს ფედერალურ პრეზიდენტად.
სამხრეთ ოსეთის პედაგოგიური ინსტიტუტი

სამხრეთ ოსეთის პედაგოგიური ინსტიტუტი (ოს. ) — უმაღლესი სასწავლო დაწესებულება ქალაქ ცხინვალში. დაარსდა 1932 წელს. 1934 წლამდე ეწოდებოდა ცხინვალის პედაგოგიური ინსტიტუტი, 1934—1961 წლის დეკემბრამდე — სტალინირის პედაგოგიური ინსტიტუტი. 1993 წლიდან ეწოდება ალექსანდრე თიბილოვის სახელობის სამხრეთ ოსეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტი.

1985 წლისათვის ინსტიტუტში არსებობდა 5 ფაკულტეტი: ფიზიკა-მათემატიკური, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა,
ისტორია-ფილოლოგიური, ფილოლოგიური, საზ. პროფესიათა. აქვს აგრეთვე საღამოს და დაუსწრებელი სწავლების განყოფილებები. სწავლება ოსურ, ქართულ და რუსულ ენაზეა (სპეციალობების მიხედვით). მოქმედებდა 14 კათედრა. სწავლობდა 1925 სტუდენტი, მუშაობდა 99 პროფესორ-მასწავლებელი.

ამჟამად მოქმედებს 12 ფაკულტეტი, სადაც ირიცხება დაახლოებით 3000-მდე სტუდენტი.
ინსტიტუტის თანამშრომელთა სამეცნიერო-კვლევითი სტატიები იბეჭდება საქართველოს სსრ პედაგოგიურ ინსტიტუტების „შრომებში“.
კილვა-კისივანი

კილვა-კისივანი — შუა საუკუნეების ციხესიმაგრის ნანგრევები ტანზანიაში კუნძულ კილვაზე. 1981 წელს იუნესკომ აღიარა მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლად.

 საუკუნეში შეიძინა სპარსელმა ვაჭარმა ალი ბინ ალ-ჰასანმა, რომელიც შემდეგ გახდა კილვის სასულთნოს დამაარსებელი. შემდგომი საუკუნეების განმავლობაში კილვა გახდა აღმოსავლეთ აფრიკის სანაპიროს უმსხვილესი სავაჭრო ქალაქი, ხოლო საუკუნიდან სანაპიროს ყველაზე მსხვილი და ძლიერი ქალაქის სახელსაც იმკვიდრებს.

 საუკუნეში სასულთნომ მიაღწია თავისი დიდების მწვერვალს. დაიპყრო ქალაქ-სახელმწიფოები მალინდი, მომბასა, პემბა, მაფია, ზანზიბარი, კომორი, ასევე მოზამბიკი და სოფალა, ვაჭრობდა მადაგასკართან.

არაბმა მოგზაურმა და ვაჭარმა იბნ ბატუტამ დაგვიტოვა ცნობები 1330 წელს თავისი ვიზიტის შესახებ კილვაში. ამავე პერიოდით თარიღდება ჰუსუნი კუბვას სასახლის და კილვის დიდი მეჩეთის აშენების დასრულება.

1502 წელს კუნძულს ეწვივნენ ვასკო და გამას კარაველები.
სამხრეთ ოსეთის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი

სამხრეთ ოსეთის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი — საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიისა (ცხინვალი), დაარსდა სამხრეთ ოსეთის სამეცნიერო-ლიტერატურულ საზოგადოების (დაარსდა 1922, 1925-იდან ეწოდა სამხრეთ ოსეთის მხარეთმცოდნეობის საზოგადოება) ბაზაზე. 1927 წელს გადაკეთდა მხარეთმცოდნეობის ინსტიტუტად. 1936 წელს რეორგანიზებულ იქნა სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტად, 1938 წელს ეწოდა სამხრეთ ოსეთის ცაკ-თან არსებული ენის, ლიტერატურისა და ისტორიის ინსტიტუტი, ხოლო 1944 შევიდა საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის სისტემაში როგორც სამხრეთ ოსეთის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი. აქვს 5 განყოფილება: არქეოლოგიის, ისტორიისა და ეთნოგრაფიის, ოსური ენის, ოსური ლიტერატურის და ეკონომიკის. ბიბლიოთეკა (33 ათასამდე ტომი). ინსტიტუტის თანამშრომლებს გამოქვეყნებული აქვთ 600-ზე მეტი შრომა, მათ შორის 145 მონოგრაფია, 19 სახელმძღვანელო და ინსტიტუტის „მოამბის“ 25 ტომი.
ზოია რუხაძე

ზოია მათეს ასული რუხაძე (დ. 10 მარტი, 1923 — გ. 10 აპრილი 1944, სიმფეროპოლი) — ქართველი პარტიზანი ქალი. მოსწავლე-იატაკქვეშელი, დიდი სამამულო ომის მონაწილე. გერმანელი ნაცისტების წინააღმდეგ სიმფეროპოლში მოქმედი კომკავშირული ორგანიზაციის აქტიური წევრი. გერმანელთა ყაზარმებზე აკრავდა სსრკ საინფორმაციო ბიუროს ცნობებს და ანტიფაშისტურ ფურცლებს, აგროვებდა სადაზვერვო ხასიათის ცნობებს მტრის დისლოკაციასა და მოძრაობებზე, მონაწილეობდა მნიშვნელოვანი იარაღ-საწყობების აფეთქებაში და სხვა.

1944 წლის 10 მარტს დააპატიმრეს გესტაპოს აგენტებმა. 21 წლის ახალგაზრდა ქალს საშინლად აწამებდნენ, მოითხოვდნენ მოკავშირე პარტიზანების გვარების გაცემას, მათი გეგმების გამხელას. თუმცა ზოია რუხაძე დუმდა. მოტეხეს ორივე ხელი, ამოთხარეს თვალები. ფაშისტებმა დასმულ შეკითხვებზე ვერცერთი პასუხი ვერ მიიღეს. ერთი თვის საშინელი წამების შემდეგ ზოია რუხაძე ჭაში ჩაახრჩვეს. რუხაძის გმირობაზე შეიქმნა კინოფილმი — ზოია რუხაძე (რეჟისორი დავით რონდელი). დაიწერა პოემა (იოსებ ნონეშვილი). რუხაძის ძეგლი დგას სიმფეროპოლსა და თბილისში.
სანათლავი

სანათლავი, ბაპტისტერიუმი — 1. სათავსი, რომელშიც ხდება ნათლისღება. ქვეყნებში სანათლავი ხშირად განცალკავებით დგას, წარმოადგენს გუმბათით დაგვირგვინებულ, გეგმით მრგვალ ან რვაწახნაგა ნაგებობას. შუაში არის ემბაზი.

საქართველოში ეკლესიაში სანათლავითვის თავდაპირველად ცალკე სათავსი იყო გამოყოფილი (ბოლნისის სიონი), რაც შემდეგ ხანებში აღარ გვხვდება (გარდა ნინოწმინდის ეკლესიისა).

2. იგივეა, რაც ემბაზი.
ჰეილეია

ჰეილეია (ძვ. ) — უმაღლესი სასამართლო ორგანო ძველ ათენში. ექსპერტთა მტკიცებით, ჰეილეია იყო ნაფიც მსაჯულთა პირველი სასამართლო.

შემადგენლობა
ჰეილეია შედგებოდა 5000 ათასი ძირითადი და 1000 სათადარიგო მოსამართლისგან, რომლებსაც ირჩევდა ხალხი. ისინი 30 წელს მიღწეულები უნდა ყოფილიყვნენ. მათ ერთი წლის ვადით, კენჭისყრით ირჩევდნენ. სასამართლოში ფუნქციონირებდა 10 კოლეგია — 500 ძირითადი და 1000 სათადარიგო (სახალხო მოსამართლის) შემადგენლობით. მოვალეობის ბოროტად გამოყენების თავიდან აცილების მიზნით, მათთვის ცნობილი არ იყო, თუ როდის გამოიძახებდნენ მოვალეობის შესასრულებლად, ეს წყდებოდა კენჭისყრით, საქმის განხილვის დღეს.

პროცესი
სასამართლოში წარმოდგენილი იყვნენ მხარეები, რომლებიც იცავდნენ თავიანთ საპროცესო ინტერესებს ნეიტრალური სახალხო მოსამართლეების წინაშე. გადაწყვეტილებას იღებდნენ ფარული კენჭისყრით. საკითხი წყდებოდა უბრალო უმრავლესობით, ხოლო იმ შემთხვევაში, თუ ხმები თანაბრად გაიყოფოდა, განსასჯელი გამართლებულად ითვლებოდა.
ქედხუდა

ქედხუდა — შუალედური რგოლი სახელმწიფო აპარატსა და მოსახლეობას შორის, მოქმედებდა საუკუნის მეორე ნახევრის აღმოსავლეთ საქართველოში. ქედხუდების თანამდებობა არჩევითი იყო: ცალკეული სოციალური ფენები — ქალაქელები, ვაჭრები, ხელოსნები, ასევე სოფლის მოსახლეობა თავიანთი წრიდან ირჩევდნენ სრულუფლებიან წარმომადგენლებს. პრივილეგირებულ ფენათა წარმომადგენელ ქედხუდებს მდივანბეგთა და მელიქ-მამასახლისის სასამართლოს წევრებადაც ვხვდებით. ქედხუდები, როგორც მოსამართლეები, საქმეს განიხილავდნენ ერთპიროვნულად ან კოლეგიურად. ისინი საქმეს არჩევდნენ მეფის, დედოფლის, კათალიკოსისა და ბატონიშვილების განკარგულებით. ქედხუდები მცირე მნიშვნელობის სამოქალაქო დავებსაც განიხილავდნენ. მათ ხელი არ მიუწვდებოდათ სისხლის სამართლის საქმეების გარჩევაზე.
მელიქ-მამასახლისის სასამართლო

მელიქ-მამასახლისის სასამართლო — სასამართლო საუკუნის საქართველოში. სხვა მოხელეების მსგავსად, მელიქი და მამასახლისი თავიანთ ფუნქციებს ახორციელებდნენ მათ ქვემდებარე ტერიტორიაზე. 1725 წლიდან თბილისის მამასახლისი ითვისებს მელიქის თანამდებობასაც და ეწოდებოდა მელიქ-მამასახლისი. მას ექვედებარებოდა ყოველგვარი სამამულო დავა და ვაჭართა საქმეები თბილისში. ძირითადად, ეს იყო ვალის გადახდასთან დაკავშირებული საქმეები, დავები საკარმიდამო ნაკვეთისა და დუქნის კუთვნილებასთან დაკავშირებით. მელიქ-მამასახლისებისგან გამორჩეულები იყვნენ თბილისისა და გორის მელიქ-მამასახლისები, რადგან ეს უკანასკნელნი უფრო მნიშვნელოვანი მოხელეები იყვნენ, ვიდრე სხვა რეგიონის ანალოგიური პირები.

მელიქ-მამასახლისები არასდროს არ არჩევდნენ საქმეს ერთპიროვნულად. ისინი ან თვითონ შედიოდნენ სხვა სასამართლოების შემადგენლობაში, ან თვითონ თავმჯდომარეობდნენ სასამართლოს. მელიქი, მამასახლისი და, ასევე, ქედხუდა, სხვა სასამართლოს შემადგენლობაში შედიოდნენ მაშინ, როდესაც მოდავე მხარეები ქალაქის მცხოვრებლები იყვნენ. მელიქ-მამასახლისის თავმჯდომარეობით გამართულ სასამათლოში მონაწილეობა უნდა მიეღოთ ქედხუდებსა და სხვა პირებს.
სანამყენე

სანამყენე
1. სხვა მცენარეზე (საძირეზე) დასამყნობი კულტურული ჯიშის კალამი ან ქერქის კვირტიანი ნაწილი;
2. მცენარის მიწისზედა ნაწილი, რომელიც განვითარებულია სანამყენის კალმიდან ან კვირტიდან. მეხილეობაში კალამს სადედე ბაღიდან იღებენ. სანამყენის ხარისხი დამოკიდებულია სადედე ხის მდგომარეობასა (უნდა იყოს ჯანსაღი, მოსავლიანი, ცუდი გარემო პირობების ამტანი) და კალმის შენახვის პირობებზე.
სან-ესტებანის ეროვნული პარკი

სან-ესტებანის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი ვენესუელაში, კარაბობოს შტატში. მდებარეობს კარაბობოს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, სადაც ესაზღვრება ანრი-პიტიეს ეროვნულ პარკს (არაგუის შტატი). სან-ესტებანის ეროვნული პარკი შეიქმნა 1987 წელს. ფართობი 43.500 ჰა. პარკი ვრცელდება გუაკარის, ნაგუანაგუის, პუერტო-კაბელიოსა და სან-დიეგოს მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებზე.

პარკი პუერტო-კაბელიოში მოიცავს ციხე-დარბაზს. იგი იცავს აგრეთვე სხვა ისტორიულ ობიექტებს, რომელთა შორისაა: „ესპანელების გზა“ (გზა პუერტო-კაბელიოსა და ვალენსიას შორის, ასევე თაღოვანი ხიდი); სან-ესტებანის ქალაქი; ეროვნული გმირის ბარტოლომე სალომის სახლი; „ინდიელთა მარილიანი გზა“ (პატანემოსა და გუაკარას შორის); პარკი მოიცავს აგრეთვე პეტროგლიფებს, ტრონოკონეროს „ფერად ქვას“.

ისტორიული ადგილები
სოლანოს ციხე-დარბაზი
სან-ესტებანის სოფელი
ეროვნული გმირის ბარტოლომე სალომის სახლი
ძველი კოლონიური გზა ანუ ესპანელების გზა
მდინარე სან-ესტებანზე არსებული ხიდი
ინდიელთა მარილიანი გზა
ლას-ტრინჩერასის ცენტრი და თერმული აბაზანები
ვიგირიმის პეტროგლიფები
ბჭე-მედიატორთა სასამართლო

ბჭე-მედიატორთა სასამართლო — ბჭეთა, ანუ მედიატორთა სასამართლო აღმოსავლეთ საქართველოში, რუსეთთან შეერთების წინ. ბჭეები მხარეთა მიერ არჩეული მოსამართლეები იყვნენ, რომლებიც მხოლოდ ჩვეულებითი სამართლის მიხედვით განიხილავდნენ საქმეებს. შეეძლოთ აერჩიათ ერთი-ორი, სამ-სამი ან მეტი ბჭე. ბჭეების ძირითადი ფუნქცია მხარეთა მორიგება იყო. ისინი საქმეებს განიხილავდნენ სანივთო ურთიერთობების სფეროში, ვალდებულებით დავებს ურთიერთანგარიშსწორების შესახებ და მემკვიდრეობით დავებს. ბჭეთა სასამართლო ყოველთვის კოლაგიალური იყო. იგი ჩვეულებით სამართალს ეყრდნობოთა. ბჭე-მედიატორთა სასამართლოს გადაწყვეტილება გასაჩივრებას არ ექვემდებარებოდა, თუმცა ეს არ გამორიცხავდა საქმის ხელმეორედ განხილვის შესაძლებლობას. სასამართლო პროცესი, როგორც წესი, ზეპირად მიმდინარეობდა, გადაწყვეტილებათა წერილობითი გაფორმება სავალდებულო არ იყო. ბჭედ შეიძლებოდა არჩეულიყო ნებისმიერი სასულიერო და საერო პირი.
ცოდვის მოკიდება

ცოდვის მოკიდება — სასამართლოს მტკიცებულების ერთ-ერთი სახე ძველ ქართულ სამართალში. იგი ვახტანგ -ის სამართლის წიგნის მე-14 მუხლშია გათვალისწინებული. ცოდვის მოკიდება მცირემნიშვნელოვან საქმეზე გამოიყენებოდა, კერძოდ, ერთი მორჩილის (სამი აბაზის) ღირებულების საქმეზე. ცოდვის მოკიდება გარკვეული რიტუალის შესრულებასთან იყო დაკავშირებული. შეწამებულს (ბრალდებულს) შემწამებელი (ბრალმდებელი) ზურგზე უნდა მოეკიდა და წარმოეთქვა ფიცის განმსაზღვრელი ფორმულა: „თუ მე, რასაც მაბრალებ, იმის გამკეთებელი ვიყო, მეორედ მოსვლისას შენი ცოდვებისთვის შენს ნაცვლად მე განვიკითხო“. თუ ბრალდებული ამას გააკეთებდა, იგი თავისუფლდებოდა პასუხისმგებლობიდან.
კალუმის გეოგრაფიული მედალი

კალუმის გეოგრაფიული მედალი — ამერიკის გეოგრაფიული საზოგადოების ერთ-ერთი უძველესი ჯილდო.
იგი დააფუძნა გენერალ-მაიორმა ჯორჯ ვაშინგტონ კალუმმა (1809-1892).
ჯორჯ კალუმი ამერიკის გეოგრაფიული საზოგადოების ვიცე-პრეზიდენტი იყო.
მედალი ენიჭებათ მნიშვნელოვანი გეოგრაფიული აღმოჩენების ან გეოგრაფიული მეცნიერების განვითარებისათვის. პირველად მედალი მიენიჭა ამერიკელ მოგზაურს რობერტ პირს 1896 წელს.

მედალის გარეგანი იერი შემუშავებულია ლიდია ემეტის მიერ.

სხვადასხვა დროს კოლუმის მედლით დაჯილდოებულები იყვნენ: რობერტ პირი, ფრიტიოფ ნანსენი, ჯონ მიურეი, უილიამ მორის დეივისი, სვენ ჰედინი, იოვან ცვიიჩი, მარკ ჯეფერსონი და სხვა.
იმერეთის დროებითი მმართველები 1810-1840 წლებში

იმერეთის დროებითი მმართველები — მთავარმართებელმა ალექსანდრე ტორმასოვმა დაპყრობილი ქვეყნის ახალი მმართველობის შექმნა იმერეთში რუსთა ჯარის მეთაურს თეოდორე სიმონოვიჩს დაავალა. „იმერეთის ოლქის“ რუსული მმართველობის დებულება მთავარმართებლის კანცელარიაში მომზადდა და თავდაპირველად ქართლ–კახეთში დამყარებული რუსული მართლვა–გამგეობის სისტემის გამარტივებულ ვარიანტს წარმოადგენდა. „დადგენილება იმერეთის ოლქის შინაგანი მმართველობის შესახებ“ საზეიმოდ უნდა შესულიყო ძალაში. საამისოდ სპეციალური განაწესი შემუშავდა, მაგრამ დადგენილების განხორეციელება ვერ მოხერხდა. იგი უვარგისად თვით თევდორე სიმონოვიჩმა ცნო.

თევდორე სიმონოვიჩმა 1810–1814 წლებში იმერეთის საოლქო მართვა–გამგეობის სამი პროექტი შეიმუშავა, რომელთაგანაც ცხოვრებაში არც ერთი განხორციელებულა სრული სახით. უფრო სიცოცხლისუნარიანი იყო მისი მესამე პროექტი – „დადგენილება სავარაუდო საოლქო მმართველობის შექმნამდე იმერეთის დროებითი მმართველობის შესახებ“, რომელიც 1814 წლის დასაწყისში შეიმუშავეს. ამ დოკუმენტს დაემყარა ოლქის რუსული მმართველობის ორგანიზაცია, რომლის ოფიციალური შემოღება ხელისუფლებამ ვერ შეძლო, თუმცა იგი ფაქტობრივად არსებობდა და მოქმედებდა 1840 წლამდე.

იმერეთის დროებითი მმართველები
თედორე სიმონოვიჩი (1810–1815)
სტანისლავ მერლინი (1815–1816)
ივანე ხატუნცოვი (1816–1820)
ივანე პუზირევსკი (1820)
პეტრე გორჩაკოვი (1820–1825)
ვასილ ბებუთოვი (1825–1827)
კარლ ჰესე (1827–1831)
პეტრე ვაკულსკი (1831–1834)
დიმიტრი ახლესტიშჩევი (1834–1837)
აკიმ ესპეხო (1837–1840)
აკიმ ესპეხო

აკიმ (ეკიმ) ესპეხო (; დ. 1792, გრანადა, ესპანეთი — გ. 1847) — გენერალ–მაიორი რუსეთის იმპერიის დროს, ქუთაისის სამხედრო და სამოქალაქო გუბერნატორი, იმერეთის, გურიის, სამეგრელოსა და აფხაზეთის დროებითი მმართველი 1837–1840 წლებში.

დაიბადა 1792 წელს ესპანეთში, გრანადაში. თავდაპირველად მსახურობდა ესპანეთის ჯარებში, ხოლო მოგვიანებით, 1818 წლის 23 იანვარს მიიღო შტაბს–კაპიტანის წოდება და ჩაირიცხა რუსეთის ჯარების შემადგენლობაში.

ერთი წლის შემდეგ, 1819 წლის 7 აპრილს მიიღო კაპიტნის, ხოლო 4 დეკემბერს – მაიორის წოდება.

დაჯილდოებულია წმინდა ანას მეორე ხარისხის ორდენით (1827 წ.), ასევე წმინდა გიორგის მეოთხე ხარისხის ორდენით (1847 წ.)
დიმიტრი ახლესტიშჩევი

დიმიტრი დიმიტრის ძე ახლესტიშჩევი ( დ. 6 აგვისტო [ძვ. სტ. 26 ივლისი], 1796 — გ. 20 თებერვალი [ძვ. სტ. 8 თებერვალი] 1875) — რუსი გენერალი და იმერეთის, გურიის, სამეგრელოსა და აფხაზეთის დროებითი მმართველი 1834–1837 წლებში.

დაიბადა 26 ივლისს. სამხედრო საქმიანობაში იუნკერად ჩაირიცხა 1812 წელს ეგერის 39-ე პოლკში. 1814 წელს გადაიყვანეს ფინეთის პოლკში. 1824 წელს მიიღო პოდპოლკოვნიკის წოდება და შემდეგ წელს ჩააბარეს რეველის ქვეითი პოლკი, თუმცა, მალევე გაათავისუფლეს. 1827 წელს იგი დაბრუნდა სამხედრო საქმეში. 1834 წელს გადაიყვანეს საქართველოში და ჩააბარეს იმერეთის, სამეგრელოს, გურიისა და აფხაზეთის მმართველობა.

დაჯილდოებულია წმინდა გიორგის მეოთხე ხარისხის ორდენით 1838 წელს და წმინდა ვლადიმირის პირველი ხარისხის ორდენით.
კარლ ჰესე

კარლ ჰესე მეორე (რუს. 2-) (1788–1842) — გენერალ–ლეიტენანტი, ნაპოლეონის ომის ვეტერანი, იმერეთის, გურიის, სამეგრელოსა და აფხაზეთის მმართველი 1827–1831 წლებში.

დაიბადა 1788 წელს. მისი მამა, თეოდორე ივანეს ძე ჰესე, 1800 წლამდე იყო კომენდანტი. 1793 წელს ჩაეწერა ვიბორგიის გარნიზონში. 1805 წელს მონაწილეობდა ნაპოლეონის წინააღმდეგ ომში, კერძოდ პომერანიის საზღვაო ექსპედიციაში. მეორე ომის დროს, 1807 წელს, ჰესე მონაწილეობდა პრეისიშ–ეილაუს, გუტშადტის, ჰაილსბერგისა და ფრიდლანდის ბრძოლებში. გუტშადტის ბრძოლის შემდეგ მაგ წმინდა ვლადიმერის მეოთხე ხარისხის ორდენი მიიღო, ხოლო ფრიდლანდის ბრძოლის შემდგომ – წმინდა ანას მეოთხე ხარისხის ორდენი.

1808–1809 წლებში იყო თავად გორჩაკოვის ადიუტანტი, მონაწილეობა მიიღო რუსეთ–შვედეთის ომში და 1808 წლის 12 დეკემბერს მიიღო შტაბს–კაპიტნის წოდება და შემდგომ წელს საჩუქრად გადაეცა ოქროს შპაგა წარწერით „სიმამაცისთვის“.

1827 წელს დაინიშნა იმერეთის, გურიისა და სამეგრელოს მმართველად, ხოლო შემდგომში, მის კომპეტენციას აფხაზეთიც შეუერთდა.

მას აგრეთვე მიღებული აქვს წმინდა ანას მეორე ხარისხის ორდენი (1810), წმინდა გიორგის მეოთხე ხარისხის ორდენი (1824), წმინდა ვლადიმერის მესამე ხარისხის ორდენი (1829), წმინდა ანას პირველი ხარისხის ორდენი (1829) და ოქროს იარაღი „სიმამაცისთვის“ (1829 წელს, ბრილიანტებით შემკული).
პორფილე ჩანჩიბაძე

პორფილე ჩანჩიბაძე (დ. 26 დეკემბერი [ძვ. სტ. 13 დეკემბერი], 1901, ოზურგეთი — გ. 14 მარტი, 1950, მოსკოვი) — საბჭოთა სამხედრო მოღვაწე, გენერალ-პოლკოვნიკი, საბჭოთა კავშირის გმირი.

ბიოგრაფია
პორფილე ჩანჩიბაძე დაიბადა ქალაქ ოზურგეთში, გიორგი ჩანჩიბაძისა და ელისაბედ სირაძის ოჯახში. განათლება მიიღო ზვანის ორკლასიან სასწავლებელში, შემდეგ კი ოზურგეთის ვაჟთა გიმნაზიაში. მშობლების სურვილის მიუხედავად ექიმობას ჯარისკაცობა არჩია. საბჭოთა არმიაში იყო 1921 წლიდან.

მეორე მსოფიო ომი
მეორე მსოფლიო ომში პორფილე ჩანჩიბაძე თავდაპირველად მეთაურობდა 107-ე მოტომსროლელ დივიზიას. მისი მეთაურობით დივიზიამ ქალაქ ბელთან გაანადგურა გერმანებეის მე-20 სატანკო დივიზია. ჩანჩიბაძემ დივიზია 28 დღიანი ალყიდან გაიყვანა. ალყიდან გამოსვლისას დივიზიამ ფეხით გაიარა 400 კმ, ალყიდან გამოყვანილი იქნა 3500 ჯარისკაცი და მთელი საბრძოლო ტექნიკა. ამის შემდგომ ჩანჩიბაძე სარდლობდა 30-ე არმიის მოძრავ ჯგუფს, რომელიც ორ დივიზიას აღემატებოდა. მისმა შენაერთმა 1941 წლის 16-18 დეკემბერს წარმატებით შეასრულა დავალება. 1942 წლის შემოდგომაზე ჩანჩიბაძე დაინიშნა მე-13 გვარდიული მსროლელთა კორპუსის მეთაურად. კორპუსი მონაწილეობდა სტალინგრადის ბრძოლაში. კორპუსმა გაანადგურა ფონ მანშტაინის რამდენიმე სატანკო და ქვეითი დივიზია, ბრძოლით გაიარა 500 კმ და გაათავისუფლა 200-მდე დასახლება. 1943 წლის გაზაფხულზე მე-13 კორპუსი ჩანჩიბაძის მეთაურობით მონაწილეობდა ყირიმის გათავისუფლებაში. ჩანჩიბაძემ მაისში აიღო ქალაქი სევასტოპოლი.

1944 წლის ივნისიდან ჩანჩიბაძე სარდლობდა მე-2 გვარდიული არმიის ჯარებს და მონაწილეობდა ბალტიისპირეთის გათავისუფლების ოპერაციაში. 300 კილომეტრიანი მარშის შემდეგ გადალახა მდინარე ნემნა და მონაწილეობა მიიღო აღმოსავლეთ პრუსიის შეტევით ოპერაციაში, რომლის დროსაც გაარღვია სამი ძლიერი გამაგრებული ზოლი, გაანადგურა მოწინააღმდეგის სამი დივიზია და გაათავისუფლა 228 დასახლება.

1945 წლის 19 აპრილს მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება, ხოლო 2 ივლისს - გენერალ-პოლკოვნიკის სამხედრო წოდება. ომის შემდეგ ჩანჩიბაძეს ეკავა სამეთაურო თანამდებობები. იყო სსრკ მეორე მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი. გარდაიცვალა 1950 წლის 14 მარტს, 48 წლის ასაკში. დაკძალეს მოსკოვში, ნოვოდევიჩის პანთეონში.

უმაღლესი მთავარსარდლის მიერ ბრძანებით გამოცხადებული მადლობები
მოწინააღმდეგის თავდაცვის გარღვევისათვის პერეკოპესთან, სივაშესთან და ჯანკოემის აღებისათვის (1944 წლის 11 აპრილი)
·ქალაქ ევპატორიის განთავისუფლებისათვის (1944 წლის 13 აპრილი)
ქალაქ სევასტოპოლის განთავისუფლებისათვის (1944 წლის 10 მაისი)
ქალაქ შიაულიაის განთავისუფლებისათვის (1944 წლის 27 ივლისი)
მოწინააღმდეგის თავდაცვის გარღვევისათვის (1944 წლის 8 ოქტომბერი)
·მდინარეების დაიმე და პრეგელის ფორსირებისათვის და ქალაქების აღებისათვის (1945 წლის 23 იანვარი)
·აღმოსავლეთ პრუსიის ქალაქების აღებისათვის (1945 წლის 4 თებერვალი)
·ქალაქ პრეის-ეილაუს აღებისათვის (1945 წლის 10 თებერვალი)
·აღმოსავლეთ პრუსიის გერმანული სამხედრო დაჯგუფებების განადგურებისათვის კენისბერგის სამხრეთ დასავლეთით (1945 წლის 29 მარტი)

ჯილდოები
დაჯილდოებულია 2 ლენინის ორდენით. 1945 წლის 19 აპრილს მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება.
ხასანბეგურა

ხასანბეგურა — ქართული ხალხური სიმღერა, ისტორიულ-საგმირო ხასიათისა, გავრცელებულია გურიასა და აჭარაში.

სიმღერაში ასახულია შუხუთფერდის ბრძოლა, რომელიც გაიმართა 1854 წელს რუს-ქართველთა და ოსმალეთის ჯარებს შორის ყირიმის ომის (1853-1856) დროს. ოსმალების მხარეს იბრძოდა ჰასან-ბეგ თავდგირიძე. რომელიც ბრძოლის ველზე დაეცა.

მელოდია
სიმღერაში მონაწილე ხმებს ახასიათებს მდიდარი მელოდიური განვითარება, ურთიერთშორის ურთულესი კონტრაპუნქტული შეხამება. მას შენაცვლებით ასრულებენ ტერცეტი (მთქმელი, კრიმანჭული და ბანები) და ორხმიანი გუნდი (მთქმელები და ბანები).

ტექსტი
ხასანბეგი თავდგირიძე გარისხული ღვთისგან ერთი
თათრის ფაშობა იშოვნა სულ მთლად დაივიწყა ღმერთი
შეკვეთილში შემოვიდა იძახოდა ჰოლანგეთი
[ღენერალმა უოსტატა დაუტოვა ოზურგეთი]
ლანჩხუთამდე მას ვაცალოთ მერე ჩვენ გვიყუროს ერთი
ჩვენ გახლავართ გურულები დავამარცხეთ შუხუთფერში
ჯარი სულ მთლად გავუწყვიტოთ მთხრობლად არ გაუშვათ ერთი
ხასანბეგი თავდგირიძე თავმოჭრილი დევინახე
რომ გევიგე თუ ვინ იყო, ვაი! მეთქი დევიძახე
წინა ღამით მან გადაგვწვა მით დაიგო ცუდი მახე
რადგან ჩემი ძმაი იყო ბოლოს მაინც მე დავმარხე