კაპადოკიის ისტორია

კაპადოკია („შესანიშნავი ცხენების ქვეყანა“ — ; ; ; ; ) — აღმოსავლეთ ანატოლიის ისტორიული სახელი, დღევანდელი თურქეთის ტერიტორია. იგი ხმარებაში ჯერ კიდევ ანტიკურ პერიოდში შევიდა და დღემდე გამოიყენება. მკაფიო პოლიტიკური საზღვრები არ გააჩნია, რადგანაც საუკუნეების განმავლობაში მნიშვნელოვნად იცვლებოდა.

კაპადოკიის ისტორია მოიცავს ძალიან დიდ პერიოდს. სხვა ანატოლიურ რაიონებთან ერთად კაპადოკია შედის იმ ადგილების რიცხვში, სადაც აღმოჩენილია ადამიანური ცივილიზაციის უძველესი ძეგლები. დაახლოებით ძვ. წ. საუკუნე გაეკუთვნება პერიოდს როდესაც ამ ტერიტორიაზე დასახლდნენ ხეთები. შემდგომ საუკუნეებში კაპადოკიის მიწა გადადიოდა მიდიელებიდან სპარსელებისა თუ ალექსანდრე მაკედონელის ხელში. საუკუნეში კაპადოკია რომის იმპერიის პროვინცია გახდა, მოგვიანებით კი გადავიდა ბიზანტიის ხელში. საუკუნის დასაწყისიდან ტერიტორიის სელჯუკებით დასახლება დაიწყო, ხოლო შემდგომ ოსმალებით. დღევანდელ დროში რეგიონი თურქეთის ნაწილია.

ძირითადი თარიღები
დაახლოებით ძვ. წ. საუკუნე — ხეთებთა დაპყრობები;
ძვ. წ. 585 — დაიპყრეს მიდიელებმა;
ძვ. წ. 546 — დაიპყრეს აქემენიანებმა;
ძვ. წ. 333 — დაიპყრეს მაკედონელებმა;
ძვ. წ. 301 — არიარატ ქმნის კაპადოკიის სამეფოს;
ძვ. წ. 93 — დაპყრობები სომხების მიერ
17 წელი — კაპადოკიის რომაულ სახელმწიფოდ გარდაქმნა (გაერთიანებული პონტოს სამეფოსთან და მცირე სომხეთთან);
1071 წელი - შედის ფილარეტ ვარაჟნუნის სომხური სახელმწიფოს შემადგენლობაში
1087 წ. — ტერიტორია სელჩუკების მიერაა დაპყრობილი.
1515 წ. — კაპადოკიის, ოსმალთა იმპერიასთან საბოლოო შეერთება.
1915 წ. — სომხური მოსახლეობის განადგურება სომხების გენოციდის ფარგლებში.
1923 წ. — ბერძენი მოსახლეობის დეპორტაცია.
1919 წლიდან — თურქეთის შემადგენლობაში შესვლა ოფიციალურად 1923 წლიდან.

უძველესი ეპოქა
კაპადოკიის ისტორია თავისი ფესვებით ღრმად იჭრება უძველეს დროში. ანატოლიის შემადგენლობაში ის იყო ერთ-ერთი პირველი გამავრცელებელი ადამიანის ცივილიზაციისა. კაბადოკიიდან მოშორებით, ხასან-დაგის ვულკანიდან 140 კმ-ში, მდებარეობს პოპულარული ნეოლითის ხანის ქალაქი ჩათალჰოიუქი, რომელიც გამოჩნდა დაახლოებით ძვ. წ. 7500 წელს და ითვლება ადამიანის ერთ-ერთ პირველ სამყოფელად. შესაძლებელია, რომ კაპადოკიის ტერიტორიის დასახლება დაიწყო ოდნავ უფრო გვიან. უკვე 5000 — 4000 წლისათვის კაპადოკიაში იქმნება მცირე ქალაქ-სახელმწიფოები. 2300 წელს აღინიშნება, რომ ზიპანი, კაპადოკიისა და ქანესის მმართველი, ანატოლიის 17 მეფეს შორის ერთ-ერთი, გაემართა აქადის მეფის ნარამსუენის წინააღმდეგ და გახდა ასეთი სახის პირველი კავშირი. იმ დროის მთავარი ქალაქი იყო პურუსხანდა.

ვარაუდობენ, რომ ძვ. წ.  საუკუნეში კაპადოკიაში ასურელი ვაჭრების თხოვნით, რომლებსაც სირთულეები შეექმნათ ადგილობრივ მმართველობასთან, განხორციელდა სამხედრო ექსპედიცია სარგონ აქადელის მიერ. მიუხედავად ამისა ომების ზუსტი განხილვა ასეთი უძველესი დროიდან შემორჩენილი მონაცემების მიხედვით რთულია:

არსებობს ლეგენდა, (შენახული ძვ. წ. ეპიკური ასწლეულიდან „ბრძოლის მეფე“), მოხეტიალე აღმოსავლეთ სემიტური სარგონის ვაჭრებისა და მცირე აზიის მებრძოლების შთაგონების შესახებ (პურუსხანდუს ქალაქში) რომლებიც, იყვნენ მეფე და გმირი ნურდაგალიას ან ნურ-დაგანას წინააღმდეგ, თუმცა არქეოლოგიური მონაცემები არ ამტკიცებენ ამგვარად ძველ შეჭრას აკადის ვაჭრების მიერ მცირე აზიის ნახევარკუნძულზე; როგორც ისტორიკოსები ვარაუდობენ ლეგენდაში შერეულია სარგონ ქადაგელი, მეფე აკადა, მისი შვილიშვილი ნარამსუენი ქალაქ აშურის მეფესთან სარგონ თან ერთად მდინარე ტიგროსზე, მის შვილიშვილთან ნარამ სინთან, მცხოვრები ოთხასი წლის წინათ. განსხვავდება ეპოსის სიუჟეტური საფუძველი — თვითონ სარგონ აკადსის მცირე აზიის მთებში გამგზავრება — რა თქმა უნდა უძველესია. აქვე შეიძლება დავუკავშიროთ ის ეპოსის ნაწილი, როგორიცაა სარგონის მებრძოლთა მნიშვნელოვანი კითხვების განხილვები; ალბათ ესეც უტყუარი ისტორიული კვეთაა.

საქმიანი დოკუმენტების თიხის ფილები ბასოლისებრი დამწერლობით შესრულებული, აღმოჩენილია არქეოლოგების მიერ კაპადოკიაში (ძველასურული არქივი, ქანესის კოლონია), რომლებიც ამტკიცებენ იმას, რომ ეს ასურელი მოსახლეობა ჩრდილო-დასავლეთ ტავრიდან არა მხოლოდ გადარჩნენ არამედ ვითარდებოდნენ კიდეც.

ძვ. წ 2000 წელს ასურელების ზეგავლენა ანატოლიაზე თვალნათლივი გახდა, მაშინ როდესაც მათ დააარსეს სავაჭრო კოლონია-ფაქტორიები რეგიონში, სახელწოდებით „კარუმი“. მათ შორის ცენტრალური და მეტად ცნობილი გახდა ქიულთეფე კარუმი კანესის ციხესთან. ხეთური სამეფოს შექმნამდე ცოტა ხნით ასურელი ვაჭრების გაყიდვის მთვარი საგანი სპილენძი იყო, რადგანაც ანატოლიის მთათა სისტემა მდიდარი იყო მეტალის ნივთიერებებით. ეს სავაჭრო ურთიერთობები აკავშირებდნენ ანატოლიელებსა და ასურელებს დაახლოებით საუკუნე ნახევრის მანძილზე და შეჩერებული იყო 1850 — 1800 წლებში ადგილობრივ სამეფოთა შორის ბრძოლების შედეგად. ამ პერიოდიდან შემონახულია დიდი რაოდენობით არქეოლოგიური მტკიცებულებები, რომლებიც ამტკიცებენ ფართო ტრანსნაციონალურ ცვლილებებს.

ხეთების პერიოდი
ამ პერიოდის რეგიონის ისტორიის შესახებ ცნობები გამოირჩევა ბევრი საიმედო მტკიცებულებებით. ქვეყნის ძველი მოქალაქეები საკუთარ თავს ხეთებს უწოდებდნენ. ძვ. წ. საუკუნის შუა ხანებში ჩრდილო-დასავლეთიდან კაპადოკიაში ინდოევროპელთა ტომების შემოსევები დაიწყო.  — საუკუნესთვის ხათებთან შერევის შედეგად ჩნდება ერი ხეთები, რომლებსაც ეკუთვნით ქვეყნის უძველესი ძეგლები. ქვეყანა ხდება ხეთების იმპერიის ძირითადი ბირთვი.

 საუკუნეში მმართველმა ხათუსილი -მა თავის დედაქალაქად დაასახელა ხათუსა, რომელიც მდინარე ყიზილ-ირმაქზე მდებარეობდა, იგი მისმა შთამომავლებმა მორთეს ტაძრებითა და კლდოვანი საკურთხევლებით (დღევანდელი იაზილიკაია). ხეთების მეფეების არქივი ბოღაზ-ქოი (კაპადოკიური ფირფიტები) აღმოჩენილი იყო 1906 წელს ყიზილ-ირმაქის მდინარეზე მკვლევარ ვინკლემორის მიერ.

ხეთების იმპერიის დაცემის შემდეგ ძვ. წ. საუკუნეში კაპადოკიის ტერიტორიამ სახელი მიიღო თუბალების ქვეყანა. იგი განიცდიდა მუდმივ თავდასხმებს ასურელების მხრიდან. ძვ. წ.  — საუკუნეები არ წარმოადგენს მნიშვნელოვნად განათებულ პერიოდს ანატოლიის ისტორიის წყაროებში. ასურელი დაპყრობების გამო, ბერძნებმა უწოდეს ასირია ან სირია (მოგვიანებით - თეთრი სირიელები, ანუ კაპადოკიელები) ტერიტორიას სინოპისთან. უძველესი წყაროები ასევე ახსენებენ ამ ტერიტორიაზე მცხოვრებ ერს მუშქებს, ე.წ. ბიბლიური მესხების შთამომავლები. სინოდური ბიბლიის თარგმანში ერთ-ერთი ვერსიის თანახმად ქალაქ „ტუბაში“ იგულისხმება ზუსტადაც ქვეყანა თუბალეთი.

სპარსული პერიოდი
ასურეთის დაცემის შემდეგ კაპადოკია მიდიის ბატონობის ქვეშ მოექცა. ამ პერიოდს განეკუთვნება კიმერიელთა ხსენება: ძვ. წ. 672 წელს კიმერიელთა და მიდიელთა ერთობლივი ჯარი თავს დაესხა ასურეთს. ცნობილია მათი წინამძღოლების სახელები — ტეუშპის მეფეები, ლიგდამიდა (ტუგდამე) და შანდაკშარტუ. ასურელი მეფე ასარხადონი დახმარების თხოვნით მიმართავს სკვითებს, რომლებიც იმჟამად შუა აზიაში ცხოვრობდნენ. ძვ. წ. 650 წელს სკვითებმა გამოაძევეს კიმირიელები ჩრდილო შავიზღვისპირეთიდან. კიმერიელთა ტომები რამდენიმე ნაწილად დაყო, რომელთაგან ერთ-ერთმა შეძლო მცირე აზიაში გადასვლა და განმტკიცება მის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში — კაპადოკიაში — ძვ. წ. 644 წელს შეძლეს ლიდიას დედაქალაქის — სარდისის დაპყრობა. ძვ. წ. 615—565 წლის ომების შემდეგ ლიდიას მეფე ალიატემ გაანადგურა კიმერიელთა ჯარი, მათგან დარჩენილები შეერია მოსახლეობის ნაწილდ, ხოლო ნაწილი გადაინაცვლა დასავლეთ აზიაში, სადაც მოხდა მათი ასიმილაცია, ასე მიიჩნევს ჰეროდოტე.

ამის შემდეგ ძვ. წ.  საუკუნეში კაპადოკია ლიდიის სამეფოს ზეგავლენის ქვეშ მოექცა, სანამ უკანასკნელი არ დაეცა, სპარსეთის მეფე კიროს -ს აჯანყების შედეგად. სპარსეთისა და ლიდიის შორის ბრძოლამდე, ლიდიის მეფე კრეზმა, მიიღო მეტად ცნობილი წინასწარმეტყველება, დელფის წინასწარმეტყველება: „გალის მდინარის გადაკვეთით, კრეზი სახელმწიფოს გაანადგურებს“, გადავიდა მდინარე ყიზილ-ირმაქზე (უზველესი გალისი), იმ დროს სპარსელებზე დამოკიდებულ კაპადოკიაში 546 წლის შემოდგომით შეიჭრა, დააცარიალა ის და აიღო მისი ქალაქები, მაგრამ მოგვიანებით მან დამარცხება განიცადა, კიროსის 14-დღიანი ალყის შემდეგ, ლიდიის დედაქალაქი აიღეს და კრეზი დაატყვევეს. ამის შემდეგ მთელ ანატოლიაში, კაპადოკიის ჩათვლით, ქვეყანა სპარსელების ხელში გადავიდა, რომლებიც აქ მმართველობდნენ ალექსანდრე მაკედონელის მოსვლამდე.

კაპადოკიის სატრაპიის პოლიტიკური მოწყობა სპარსეთის იმპერიის შემადგენლობაში
ქვეყანა აქემენიანთა იმპერიის ნაწილი გახდა. კაპადოკიის ტერიტორია ორ სატრაპიად იყო დაყოფილი: რა თქმა უნდა დიდ კაპადოკიად, რომელიც იკავებდა ცენტრალურ ნაწილს (მთავარი ქალაქი — კაისერი), და მცირე კაპადოკია (პონტოს) შავი ზღვისპირა, (მთავარი ქალაქი — სინოპი). მაგრამ მათ შორის კონფლიქტი მოხდა და ევმენი გარბოდა თავისი თანხმლებლებისგან დიადოქოს პერდიკთან, რომელზეც თავიდანვე მოახდინა დიდი გავლენა და გახდა მის მრჩეველთაგან ერთ-ერთი.

„ოდნავ მოგვიანებით ევმენი შეიჭრა კაბადოკიაში ჯარის თანხმლებით, რომელთა წინამძღოლიც თვითონ პერდიკი იყო. მას შემდეგ, რაც არიარატი ტყვედ იყო აყვანილი ქვეყანა მაკედონიის მმართველობის ქვეშ მოექცა, ევმენი კი სატრაპად გამოცხადდა. მან ქალაქები მეგობრებს დაურიგა, დააწესა სადარაჯო რაზმები ამის გარდა თავისი სურვილის მიხედვით დანიშნა მოსამართლეები და მმართველები.“ (პლუტარქე. „შედარებითი ბიოგრაფია. სერტორი და ევმენი“).

ძვ. წ. 322 წელს, არიარტზე გამარჯვების შემდეგ, ევმენმა ის ტყვედ აიყვანა და აწამა. დამარცხებულის ძმისშვილი, არიარატ , გაიქცა მეზობელ სომხეთში, ხოლო ქვეყანა გახდა მაკედონიის სატრაპია. ხოლო თვითონ ევმენმა განიცადა დამარცხება ანტიგონისგან, ის აგრძელებდა მასთან ძლიერ ბრძოლას, რომელიც დასრულდა ძვ. წ. 316 წელს ტყვეობითა და წამებით ამ კაბადოკიელი სატრაპისა.

ამავე წლებში ჩნდება პონტოს სამეფო (პონტოს კაპადოკიის), რომლის დამარსებელიც იყო მითრიდატე , ის საკუთარ თავს ოტმანის შთამომავლად თვლიდა, იყო კაპადოკიის ერთ-ერთი სატრაპის შვილიშვილი და (სავარაუდოა, რომ საუბარი ისევ მცირე კაპადოკიის შესახებ მიმდინარეობს) ასევე მითრიდატეს სახელით იწოდებოდა. მითრიდატე მსახურობდა ანტიგონთან ერთად, რომელმაც გასცა ბრძანება მისი წამების შესახებ, თუმცა მეგობრების მიერ გაფრთხილებულმა, მან მოასწრო კაპადოკიაში გაქცევა. მანდ ის კიამატის ციხეში აფარებდა თავს, რომელიც ოლგასური მთების ძირში, პაფლაგონიის საზღვარზე მდებარეობდა, იქ ის იწყებს ზღვისპირა მიწების შეგროვებას. ამგვარად შექმნილი პონტის სამეფოს ისტორია კი მჭიდროდ იხლართება მეზობელი კაპადოკიური სამეფოს ისტორიასთა, რომელსაც მმართველობდა არიარტების ნათესავი დინასტია.