ფრანცისკო მენენდესი

ფრანცისკო მენენდესი (დ. 3 დეკემბერი, 1830 – გ. 22 ივნისი, 1890) — სალვადორელი პოლიტიკოსი და სამხედრო ოფიცერი, რომელიც სალვადორის პრეზიდენტის თანამდებობას იკავებდა 1885 წლიდან 1890 წლამდე — მის დამხობამდე და გარდაცვალებამდე.

მენენდესი სალვადორის არმიაში 1851 წელს ჩაეწერა, 1858 წელს კი ოფიცერი გახდა. 1871 წელს, აუაჩაპანის მერის თანამდებობაზე ყოფნისას, იგი შეუერთდა ლიბერალების ამბოხებას კონსერვატორი პრეზიდენტის, ფრანსისკო დუენიასის წინააღმდეგ. მარშალ სანტიაგო გონსალესის მმართველობის პერიოდში მენენდესი დივიზიის გენერლის წოდებამდე დაწინაურდა. მან რევოლუცია წამოიწყო პრეზიდენტ რაფაელ სალდივარის წინააღმდეგ და 1885 წლის 22 ივნისს დროებითი პრეზიდენტი გახდა. ხუთი წლის შემდეგ, 1890 წლის 22 ივნისს, მენენდესი დაამხეს და მოკლეს გენერალ კარლოს ეზეტას მეთაურობით მოწყობილი სახელმწიფო გადატრიალების დროს, რადგან ეზეტას პრეზიდენტის თანამდებობაზე მისი ჩანაცვლება სურდა.

ადრეული ცხოვრება
ფრანსისკო მენენდეს ვალდივიესო დაიბადა 1830 წლის 3 დეკემბერს სალვადორის ქალაქ აუაჩაპანში, რომელიც მაშინ ცენტრალური ამერიკის ფედერალური რესპუბლიკის შემადგენლობაში შედიოდა. მისი მშობლები იყვნენ ხოსე ესტაკიო მენენდესი და გაბრიელა ვალდივიესო. ისინი მდიდარი მიწათმფლობელები იყვნენ. მენენდესი ოჯახს ქონების მართვაში ეხმარებოდა და სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებს ზედამხედველობდა. მისი ოჯახი განსაკუთრებით დიდი რაოდენობით ყავას აწარმოებდა. მენენდესმა განათლება მშობლიურ აუაჩაპანში მიიღო.

სამხედრო კარიერა
მენენდესი სალვადორის არმიაში 1851 წელს, 20 წლის ასაკში ჩაეწერა. იმავე წელს იგი კაპრალის წოდებით მონაწილეობდა ლა-არადას ბრძოლაში პრეზიდენტ დოროტეო ვასკონსელოსის სარდლობით. 1858 წელს მას სუბ-ლეიტენანტის წოდება მიენიჭა და ბონიფასია სალასარზე დაქორწინდა. იმავე წელს იგი ასევე იყო აუაჩაპანის მუნიციპალური საბჭოს წევრი .

1871 წელს იგი აუაჩაპანის მერი გახდა. როგორც იდეალისტი ლიბერალი, მენენდესი შეუერთდა მარშალ სანტიაგო გონსალესის ამბოხებას კონსერვატორი პრეზიდენტის, ფრანსისკო დუენიასის წინააღმდეგ. გონსალესმა მენენდესს პოლკოვნიკის წოდება მიანიჭა; მენენდესმა სანტა-ანას ჰოსპიტალში თავდაცვითი პოზიცია დაიკავა და ოთხი დღის განმავლობაში მძიმე საარტილერიო ცეცხლის ქვეშ იმყოფებოდა. ამბოხების წარმატების შემდეგ, გონსალესმა მენენდესი დამფუძნებელ ასამბლეაში დანიშნა ახალი კონსტიტუციის შესამუშავებლად.

1872 წელს, გონსალესის ჰონდურასში ინტერვენციის დროს, მენენდესი ჩალატენანგოს დეპარტამენტის სამხედრო მეთაური იყო და საინვაზიო ძალების ზურგს იცავდა. მოგვიანებით მას ბრიგადის გენერლის წოდება მიენიჭა და აუაჩაპანის დეპარტამენტის გუბერნატორი გახდა. 1876 წელს, გვატემალის შემოჭრის შემდეგ, მენენდესმა ქალაქი აპანეკა დაიბრუნა, რისთვისაც დივიზიის გენერლად დააწინაურეს. მენენდესი უპირისპირდებოდა პრეზიდენტ რაფაელ სალდივარის მთავრობას, რომელიც გვატემალის პრეზიდენტის, ხუსტო რუფინო ბარიოსის მიერ იყო დასმული. გენერალ მანუელ ესტევესის მიერ სალდივარის წინააღმდეგ მოწყობილი წარუმატებელი გადატრიალების მცდელობის შემდეგ, მელენდესი სალვადორიდან გვატემალაში გაიქცა.

პრეზიდენტობა
ბარიოსი დაიღუპა ჩალჩუაპას ბრძოლაში 1885 წლის 3 აპრილს, როდესაც ცენტრალური ამერიკის ძალისმიერი გაერთიანების მიზნით სალვადორში შეიჭრა. მენენდესმა, გვატემალის ახალი მთავრობის მხარდაჭერით, რევოლუცია წამოიწყო სალდივარის წინააღმდეგ. სალდივარი 14 მაისს გადადგა და პრეზიდენტობა გადააბარა გენერალ ფერნანდო ფიგეროას, მეორე დეზიგნატს, რომელიც დროებითი პრეზიდენტის მოვალეობას ასრულებდა. ფიგეროა შეეცადა რევოლუციის ჩახშობას, თუმცა საბოლოოდ გადადგა და სალვადორიდან გაიქცა. მან პრეზიდენტობა 18 ივნისს სენატორ ხოსე როსალესს გადასცა, ხოლო როსალესმა, თავის მხრივ, მენენდესს 22 ივნისს, როდესაც ეს უკანასკნელი დედაქალაქ სან-სალვადორში შევიდა.

რევოლუციის შემდეგ მენენდესმა ჩამოაყალიბა კაბინეტი: რაფაელ მესა — საგარეო ურთიერთობების, იუსტიციის, საჯარო განათლებისა და სარწმუნოების მინისტრად; მანუელ გალიარდო — ფინანსთა და საჯარო კრედიტების მინისტრად; ხასინტო კასტელიანოსი — მმართველობის მინისტრად; ფრანსისკო გალინდო — განვითარებისა და ქველმოქმედების მინისტრად; გენერალი ესტანისლაო პერესი — ომისა და საზღვაო ფლოტის მინისტრად.

როგორც დროებითმა პრეზიდენტმა, მენენდესმა მოიწვია დამფუძნებელი ასამბლეა ახალი კონსტიტუციის შესამუშავებლად. ასამბლეამ, რომელიც ძირითადად მენენდესის ოპონენტებისგან შედგებოდა, 1885 წლის კონსტიტუციის პროექტი მოამზადა, თუმცა მენენდესმა მასზე უარი თქვა. მან დაითხოვა ასამბლეა და მომდევნო წელს ახალი არჩევნები ჩაატარა. ამჯერად, მისმა მოკავშირეებმა შეიმუშავეს 1886 წლის კონსტიტუცია. ამ დოკუმენტით პრეზიდენტის ვადა 4 წლით განისაზღვრა, აიკრძალა დაუყოვნებლივი ხელახალი არჩევა და ჩამოყალიბდა ერთპალატიანი საკანონმდებლო ორგანო. 1886 წლის კონსტიტუცია ყველაზე ხანგრძლივია სალვადორის ისტორიაში — მან 53 წელი იარსება 1939 წლის კონსტიტუციის მიღებამდე.

მენენდესმა 1887 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში გაიმარჯვა, ვიცე-პრეზიდენტად კი ბალტასარ ესტუპინიანი აირჩიეს. ინაუგურაციის შემდეგ მან კაბინეტში ცვლილებები შეიტანა: გალიარდო ფინანსთა მინისტრად გადაიყვანა, ხოლო მმართველობის მინისტრად რაფაელ აიალა დანიშნა. მენენდესის მმართველობისას დაარსდა ქვეყნის ტელეგრაფიის სკოლა, ეროვნული ბიბლიოთეკა და პოლიტექნიკური სკოლა.

1888 წელს კუსკატლანის დეპარტამენტის გუბერნატორი, გენერალი ხოსე მარია რივასი მენენდესის მთავრობას აუჯანყდა, რადგან პრეზიდენტმა უარი თქვა მისი ვიცე-პრეზიდენტობის კანდიდატად დანიშვნაზე. ამბოხება ჩაიხშო, თუმცა რივასმა გუბერნატორის თანამდებობა შეინარჩუნა. 1890 წელს რივასი კვლავ აჯანყდა, როდესაც მენენდესმა იგი კუსკატლანის სამხედრო სარდლად არ დანიშნა. აჯანყება დამარცხდა და რივასი ჰონდურასში გაიქცა. იმავე წელს მენენდესმა შექმნა „გამოჩენილ პირთა ხუნტა“ თავისი მემკვიდრის შესარჩევად. ხუნტამ ხულიო ინტერიანო აირჩია და დაიწყო მზადება 1891 წლის არჩევნების მის სასარგებლოდ გასაყალბებლად.

დამხობა და სიკვდილი
1890 წლის 22 ივნისს გენერალმა კარლოს ეზეტამ სახელმწიფო გადატრიალება მოაწყო. მისი ჯარისკაცები საბანკეტო დარბაზში, საპრეზიდენტო სასახლეში შეიჭრნენ. მენენდესი ეზეტას ჯარისკაცებს სასახლის ბაღში ხმლით დაუპირისპირდა. გადატრიალების დროს იგი თავის ტვინში სისხლის ჩაქცევით გარდაიცვალა. მისი ცხედარი ძმისშვილმა გადაასვენა და სან-სალვადორის ცენტრში, იარაღის მოედანზე გამოასვენეს. მენენდესი დაკრძალულია სან-სალვადორის საერთო სასაფლაოზე.

გადატრიალების შემდეგ ეზეტა დროებითი პრეზიდენტი გახდა. გამარჯვების სიტყვაში მან 1885 წლის ხუნტას „კონსპირაციული“ უწოდა, რადგან იგი იქიდან გარიყეს — მას თავად სურდა მენენდესის მემკვიდრედ ყოფნა. ეზეტამ 1891 წლის არჩევნებში თითქმის ერთხმად გაიმარჯვა, თუმცა 1894 წელს იგი გენერალმა რაფაელ ანტონიო გუტიერესმა დაამხო.

მოწინააღმდეგეები მენენდესს სახელმწიფო სახსრების მითვისებაში ადანაშაულებდნენ. მისი სიკვდილის შემდეგ ნოტარიუსმა მისი ქონება 235,671 პესოდ შეაფასა. მმართველობის პერიოდში მრავალი საგანმანათლებლო დაწესებულების დაარსების გამო, 1928 წელს სალვადორის მთავრობამ დააწესა მასწავლებლის დღე, რომელიც მენენდესის პატივსაცემად 22 ივნისს აღინიშნება.