iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ფრანკლინ დელანო რუზველტი

ფრანკლინ დელანო რუზველტი ( დ. 30 იანვარი, 1882 — გ. 12 აპრილი, 1945) — აშშ-ის 32-ე პრეზიდენტი დემოკრატიული პარტიიდან. ოთხჯერ იქნა არჩეული, მსახურობდა 1933-45 წლებში და აშშ-ის ერთადერთი პრეზიდენტია, რომელიც ორ ვადაზე მეტჯერ იკავებდა ამ პოსტს. მე-20 საუკუნის ცენტრალური ფიგურა, მას ხშირად აშშ-ის სამ უდიდეს პრეზიდენტთა რიგში მოიხსენიებენ.

დიდი დეპრესიის პერიოდში 1930-იან წლებში, რუზველტმა ჩამოაყალიბა ახალი გარიგება, რომლის მიზანი უმუშევართა დასაქმება, ეკონომიკის აღდგენა და ეკონომიკური სისტემის რეფორმა იყო. მისი ყველაზე განთქმული მემკვიდრეობა სოციალური უსაფრთხოების სისტემა და უოლ სტრიტის რეგულაციაა. აქტიური ფედერალური მთავრობის მისეულმა აგრესიულმა გამოყენებამ ენერგია შეჰმატა დემოკრატიულ პარტიას. რუზველტის მიერ შექმნილი ახალი გარიგების კოალიცია პოლიტიკაში დომინირებდა 1960-იან წლებამდე. ის და მისი მეუღლე ელეონორა რუზველტი თანამედროვე ამერიკული ლიბერალიზმის ქვაკუთხედად მოიაზრებიან.
როდესაც მეორე მსოფლიო ომი დაიწყო 1939 წელს რუზველტი ფორმალურ ნეიტრალიტეტს იცავდა. იგი ლენდ-ლიზის პროგრამით დახმარებას უწევდა ნაცისტური გერმანიის წინააღმდეგ მებრძოლ ქვეყნებს, განსაკუთრებით დიდ ბრიტანეთს. 1941 წლის 7 დეკემბერს იაპონია, ამერიკულ სამხედრო-საზღვაო ბაზას პერლ-ჰარბორს თავს დაესხა, რასაც რუზველტმა მეორე დღესვე იაპონიისთვის ომის გამოცხადებით უპასუხა. ამას 1941 წლის 11 დეკემბერს გერმანიის მიერ შეერთებული შტატებისთვის ომის გამოცხადება მოყვა. აშშ-ის ეკონომიკის თითქმის სრულმა მობილიზაციამ საომარი მოქმედების მხარდასაჭერად, ეკონომიკის გამოცოცხლება გამოიწვია. რუზველტი შეერთებულ შტატებს თითქმის მთელი მეორე მსოფლიო ომის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა და მცირე ხნით ადრე, ვიდრე ომი დასრულდებოდა ინსულტით გარდაიცვალა. ამის შემდეგ პრეზიდენტის პოსტი ვიცე-პრეზიდენტმა ჰარი ტრუმენმა დაიკავა.
ახალციხის მაზრა

ახალციხის მაზრა — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული რუსეთის იმპერიაში. მოიცავდა დღევანდელ ახალციხის, ადიგენის და ნაწილობრივ ასპინძის რაიონების ტერიტორიას. შეიქმნა 1840 წელს, როდესაც ყოფილი ახალციხის საფაშო ადრიანოპოლის 1829 საზავო ხელშეკრულებით რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა. ადმინისტრაციული ცენტრი იყო ახალციხე. 1840 წელს ახალციხის მაზრა საქართველო-იმერეთის გუბერნიაში შევიდა, ხოლო 1846 ხერთვისისა და აბასთუმნის საპოლიციო უბნებით — ახლად შექმნილ ქუთაისის გუბერნიაში. 1849 წელს შეუერთეს ახალქალაქის საპოლიციო უბანი. 1867 წელს თბილისის გუბერნიის შემადგენლობაში შევიდა 1874 წელს გამოეყო ახალქალაქის მაზრა.

1918 წელს ახალციხის მაზრა დაკავა ოსმალეთის იმპერიამ. 1918 წლის დეკემბერში ახალციხის მაზრაში გავრცელდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის იურისდიქცია. 1919 წლის 10 იანვარს ახალციხე აიღო ყარსის რესპუბლიკამ, თუმცა მასზე მალე კონტროლი აღადგინა საქართველომ.

ახალციხის მაზრა გაუქმდა 1930 წელს.

მოსახლეობა
1897 წლის აღწერით მოსახლეობის 35,5%-ს შეადგენდნენ თურქები, 22% – სომხები, 18% –აზერბაიჯანელები, 17,7% – ქართველები, 2,5% – რუსები.

1905 წელს მაზრა 2635 კმ² ეკავა. დასახლებული პუნქტი — 193; მოსახლეობა — 58879 კაცი. რუსეთის შემადგენლობაში შესვლის შემდეგ მოსახლეობის ეროვნული შემადგენლობა მკვეთრად შეიცვალა. რუსეთის იმპერიის პოლიტიკის შედეგად მუსლიმ ქართველთა უდიდესი ნაწილი ოსმალეთში გადასახლდა. მათ ადგილზე ჩამოსახლდნენ ოსმალეთიდან დევნილი ქრისტიანი სომხები, ბერძნები და სხვა.

1917 წელს მაზრის მოსახლეობა შეადგენდა დაახლოებით 72 ათას ადამიანს, მათ შორის უმრავლესობას შეადგენდნენ ქართველები – 66 ათასი ადამიანი.
ახალციხის მურა ნახშირის საბადო

ახალციხის მურა ნახშირის საბადო, მდებარეობს ახალციხის მუნიციპალიტეტში, ახალციხის ქვაბულში, ქალაქ ვალესა და სოფელ ნაოხრების მიდამოებში.

დახასიათება
ნახშირის შემცველი ნალექები გავრცელებულია 90-100 კმ² -ზე. ნახშირიანი წყება ზედაოლოგოცენური ასაკისაა. გამოიყოფა სამი ჰორიზონტი: ქვედა ქვიშაქვები - 20-40 მ, ნახშირის ფენებიანი პროდუქტიული თიხიანი წყება - 60-150 მ და ზედა ქვიშაქვები - 30-50 მ სიმძლავრისა. ნახშირიანი წყება შუა- და ქვედაოლიგოცენურ თიხებს და ქვიშაქვებს (600-750 მ) მოსდევს, ზევიდან კი გადაფარულია ზედაოლიგოცენური ფერადი თიხიანი და თიხიანი ქვიშაქვების წყებით (450-650 მ). საბადოზე დადგენილია 5 ნახშირიანი ჰორიზონზი: სამი - საკუთრივ ნახშირიან პროდუქტიულ წყებაში და ორი - ფერად წყებაში. პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს მესამე ჰორიზონტს, რომელიც პროდუქტიული წყების სულ ზედა ნაწილშია. გამოკვლეულია ფართობი, რომელზედაც ფენები სამუშაო სიმძლავრეს ინარჩუნებენ (დაახლოებით 25 კმ²). ახალციხის ნახშირი ტიპურ ჰუმუსურ მაღალნაცრიან მურა ნახშირს განეკუთვნება. ნახშირის სიმკვრივე ნაცრიანობასთან დაკავშირებით 1210-1750 კგ/მ³-მდეა, საშუალო ტენიანობა 12-13%, ნაცრიანობა 35%, ქროლადები 48%, გოგირდი 2,5$, თბოუნარიანობა 3200-4500 კკალ/კგ. ორგანული მასის შედგენილობა: ნახშირბადი 68-70%, წყალბადი 5,3%, ჟანგბადი 24,5%, აზოტი 1%. ამოღების ნახშირი იფშვნება, შენახვიდან 1,5-2,5 თვის შემდეგ მოსალოდნელია თვითანთება. საბადოს გეოლოგიური მარაგი 110-120 მლნ. ტ-მდეა.

ისტორია
ახალციხის მურა ნახშირის საბადოს ათვისება ადგილობრივი მრეწველობამ 1931 წელს დაიწყო, 1941-იდან შეუდგნენ კაპიტალური შახტების მშენებლობას, ხოლო 1946 საექსპლუატაციოდ გადაეცა პირველი შახტი. ამჟამად არახელსაყრელი ტექნიკურ-ეკონომიკური პირობების გამო საბადოს დამუშავება დროებით შეჩერებულია.
ახალციხის ქვაბული

ახალციხის ქვაბული, სამცხის ქვაბული — ტექტონიკური ეროზიული მთათაშორისი ქვაბული სამხრეთ საქართველოში, მდინარე მტკვრის ზემო აუზში. ჩრდილოეთიდან შემოფარგლულია მესხეთის ქედის, სამხრეთიდან ერუშეთის ქედის, დასავლეთიდან არსიანის ქედის კალთებით; აღმოსავლეთით ესაზღვრება თრიალეთის ქედის დასავლეთი დაბოლოება.

ახალციხის ქვაბულის ძირის აბსოლუტური სიმაღლე საშუალო 900-1000 მ ქვაბულის კალთები აგებულია შუაეოცენური ასაკის ვულკანოგენური ქანებით, ხოლო შუა ნაწილი ზედა ეოცენის თაბაშირიანი ქვიშიან-თიხოვანი წყებით, ოლიგოცენური თიხებითა და ქვიშიან-თიხოვანი ნალექებით, აგრეთვე მიო-პლიოცენის ტუფოგენური (გოდერძის) წყებით. მეოთხეული ნალექები მტკვრისა და მისი შენაკადების ხეობათა ძირზეა.

ქვაბულის ცენტრში ტერასული ვაკეა. კლდეებზე (ზღვის დონიდან 1200-1300 მ-მდეა) განვითარებულია ბორცვიან-სერებიანი ეროზიული ლანდშაფტი, უმთავრესად რელიეფის ნაზი ფორმებით; ვულკანოგენურ წყებებზე რელიეფი კლდოვანია. 1200-1300 მ ზემოთ მესხეთის, ერუშეთისა და არსიანის ქედების კალთების საკმაოდ დანაწევრებული მთა-ხეობათა რელიეფია.

ახალციხის ქვაბულში ძირითადად მთის სტეპის ჰავაა. ზამთარი - ცივი, შედარებით მშრალი, ზაფხული - ხანგრძლივი და თბილი. იანვრის საშუალო ტემპერატურა - 2,2 ° (ასპინძა), - 5,4 ° (აბასთუმანი) ფარგლებში მერყეობს, აგვისტოში 17,3 °-დან (აბასთუმანი) 20,5 °-მდე (ახალციხე). საშუალო წლიური ტემპერატურა 6,5 °, 9,5 °. აბსოლუტური მინიმალური -29 °,-32 °, აბსოლუტური მაქსიმუმი 36 °, 39 °. ნალექები 400-520 მმ წელიწადში. ქვაბულის ფერდობებზე ზემოთ ზომიერი ნოტიო ჰავაა ცივი ზამთრითა და გრილი ზაფხულით.

ახალციხის ქვაბულის ჰიდროგრაფიულ ქსელს შეადგენს მდინარე მტკვარი და მისი შენაკადები - ფოცხოვისწყალი (შენაკად ქვაბლიანით), ურაველი, წინუბნისწყალი და სხვა. ტბებიდან აღსანიშნავია წუნდა და სათახვე. მინერალური წყაროებია აბასთუმანში (ოცხე), ახალციხეში, ასპინძაში, ურაველში და სხვა.

ახალციხის ქვაბულში 1300-1400 მ სიმაღლემდე ტყის რუხ-ყავისფერ და ყავისფერ ნიადაგებზე ტყესტეპის ლანდშაფტია, ქვაბულის ფარგლებს გარეთ, 2000-2200 მ-მდე ტყის ყომრალ ნიადაგებზე განვითარებულია მთის ტყის, უფრო ზემოთ - მთა-მდელოს ლანდშაფტი.
ახაშალა

ახაშალა, ახაშვალა (აფხ. სიტყვასიტყვით - ზედმეტი, საზოგადოების გარეშე მდგომი), ყმა გლეხების კატეგორია ფეოდალურ აფხაზეთში. არ გააჩნდათ ოჯახი და საკუთრება (იგივეა, რაც იმერული და მეგრული "მოჯალაბე"). ახაშალა ტყვე, ნასყიდი, გაჩუქებული, მზითევში მოყოლილი გლეხი იყო. შეადგენდა დამოკიდებული მოსახლეობის 4-5%-ს. მიწაზე მიმაგრებული და დაოჯახებულია ახაშალა ახოიუ ხდებოდა.
გევორქ ახვერდიანი

გევორქ ახვერდიანი (, დ. 17 ივნისი [ძვ. სტ. 5 ივნისი], 1818, თბილისი, — გ. 29 ნოემბერი [ძვ. სტ. 17 ნოემბერი], 1861, იქვე) — სომეხი ლიტერატურათმცოდნე, საზოგადოებრივი მოღვაწე. აგროვებდა აშუღური პოეზიის ნიმუშებს. საიათნოვას სომხურ ლექსებს დაუთმო გამოკვლევა, კომენტარები და გამოსცა მოსკოვში (1852). ნაშრომი „თბილისის ამქრები“ ავტორის სიკვდილის შემდეგ ნაწილ-ნაწილად გამოიცა თბილისში (1882–1883). 1903 წელს გამოვიდა მის მიერ შედგენილი კრებული საუკუნისა და საუკუნის ნახევრის გუსანთა სიმღერებისა.
თედორე ახვერდოვი

თედორე ესაიას ძე ახვერდოვი, თევდორე ახვერდაშვილი (; დ. 1773 — გ. 1820) — რუსეთის იმპერიის გენერალ-მაიორი, წარმოშობით ქართველი. კავკასიის ომის მონაწილე.

წარმოშობა
დაიბადა 1773 წელს ქართველი აზნაურის, სეკუნდ-მაიორ ესაია ვასილის ძე ახვერდაშვილის ოჯახში. ახვერდოვის ქართულ წარმოშობაზე მიუთითებს რუსული ბიოგრაფიული ლექსიკონი, რუსეთის თავად–აზნაურთა გენეალოგიური წიგნები (ბობრინსკის და სხვ.), მ. გოგიტიძე; მიუხედავად ამისა, სომეხმა მეცნიერმა გ. ავეტისიანმა იგი სომეხი გენერლების სიაში შეიყვანა.

კარიერა
1788 წელს ჩააბარა საარტილერიო კადეტთა კორპუსში. 1791 წელს შტიკ-იუნკერი (იუნკერის წოდება საარტილერიო და საინჟინრო ჯარებში) გახდა. ხოლო 1793 წელს გახდა აუდიტორი (რევოლუციამდელ რუსეთში სამხედრო იურისტის წოდება) და კანონიერთა (გერმ. ; არტილერისტი, სიტყვ. მეზარბაზენე) პოლკში ჩაირიცხა. იმავე წელს ახვერდოვი გადაყვანილ იქნა გენერალ პლატონ ალექსანდრეს ძე ზუბოვის შტაბში ფლიგელ-ადიუტანტად.

1796 წელს აყვანილ იქნა კანონიერთა პოლკის კაპიტნის რანგში; 1797 წელს დაინიშნა საარტილერიო ბატალიონში (მე-5 საარტილერიო პოლკი); 1798 წელს აყვანილ იქნა ვიცე-პოლკოვნიკის (ვიცე-პოლკოვნიკი) რანგში; 1799 წელს — პოკოვნიკის; 1800 წელს განაწილდა საპონტონე როტაში; 1803 წელს გადაყვანილ იქნა მე-9 საარტიელერიო ბატალიონში; 1806 წელს — მე-4 საარტილერიო პოლკში, ხოლო მისი დაშლის შემდეგ, 1806 წელსვე მე-9 საარტილერიო ბატალიონის ბრიგადის მეთაურად გადავიდა.

1807 წელს ახვერდოვი დაინიშნა საქართველოს მმართველად; 1808 წელს აყვანილ იქნა გენერალ–მაიორის რანგში; 1811 წელს გათავისუფლდა ამ თანამდებობიდან და ჩაირიცხა არტილერიაში; 1812 წლიდან კავკასიაში მოქმედი მე-19 ქვეითი დივიზიის მეთაურია; მივლინებულ იყო თურქეთში სამშვიდობო ტრაქტატის დასადებად. 1816 წლიდან იყო ცალკე ქართული კორპუსის არტილერიის უფროსი მეთაური.

საბრძოლო გამოცდილება და ორდენები
ახვერდოვი მონაწილეობდა:
1796 წელს შემახის და განჯის აღებაში
1798–1799 წლებში იმყოფებოდა ციმბირის გუბერნიებში ნიტრატის (სელიტრა) მოსაპოვებალად
1800 წელს ყაბარდოს დამორჩილებისთვის მიენიჭა წმინდა იოანე იერუსალიმელის ორდენი
1804 წელს განჯის შტურმში და აღებაში
1807 წელს რუსეთ თურქეთის ომში თავი გამოიჩინა იუსუფ-ფაშას დამარცხებაში რისთვისაც, 1808 წლის 5 თებერვალს მიენიჭა კლასის წმინდა გიორგის ორდენი (№ 1919 — გრიგოროვიჩ-სტეპანოვის სიით, № 825 — სუდრავსკის სიით)

ოჯახი
ახვერდოვი დაქორწინებული იყო გენერალ-მაიორ არსენიევის ქალიშვილზე, რომელთანაც იზრდებოდა თავადის ასული ნინო ჭავჭავაძე, შემდგომში ალექსანდრე გრიბოედოვის მეუღლე.

ახვერდოვის ძმამ, ალექსანდრემ ასევე მიაღწია გენერლის ჩინს. იყო ყიზლარის კომენდანტი და მონაწილეობდა კავკასიის საომარ მოქმედებებში, ხოლო შემდეგ, 1812 წელს შეადგინა კალმიკური ლაშქარი ნაპოლეონის წინააღმდეგ საბრძოლველად. ალექსანდრე ვაჟი, ნიკოლოზი (ნიკოლაი) (1800–1876) ჟანდარმთა ცალკე პოლკში და იყო სმოლენსკის სამხედრო გუბერნატორი.

მეორე ძმა ნიკოლოზი (ნიკოლაი) (1754–1817) იყო გენერალ-ლეიტენანტი და დიდი მთავრების ნიკოლოზ და მიხეილ პავლეს ძეთა აღმზრდელი, რის შემდეგაც არხანგელსკის გუბერნატორის თანამდებობაზე მსახურობდა.
არდევან ახვლედიანი

არდევან ვალერიანის ძე ახვლედიანი (დ. 27 ნოემბერი [ძვ. სტ. 14 ნოემბერი], 1897, ცაგერი — გ. 15 თებერვალი, 1942, თბილისი) — ქართველი მეან-გინეკოლოგი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1936), პროფესორი (1939)

ბიოგრაფია
1924 წლიდან, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამკურნალო ფაკულტეტის დამთავრების შემდეგ, მუშაობდა სვანეთში, სადაც შეისწავლა ენდემური ჩიყვი. გამოიკვლია საქართველოში ამ დაავადების გავრცელების მიყეყები. შეისწავლა სოფ. მუაშის მინერალური წყლების სამკურნალო თვისებები, რამაც განაპირობა მუაშის კურორტად აღიარება. 1939–1942 წლებში იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის მეანობა-გინეკოლოგიის კათედრის პროფესორი. შეადგინა მეანობის პირველი სახელმძღვანელო ქართულ ენაზე.
ახლისმსგავსი ვარსკვლავი

ახლისმსგავსი ვარსკვლავი, ცვალებადი ვარსკვლავი, რომელიც სპექტრისა და ბრწყინვალების ცვლილების ხასიათით ახალ ვარსკვლავს ემსგავსება, თუმცა მისი ბრწყინვალების ცვლილება უფრო მცირე ამპლიტუდისაა და ხშირად ისე მეორდება, რომ პერიოდსა და ამპლიტუდაში რეგულარული კანონზომიერება არ შეიმჩნევა. ახლისმსგავს ვარსკვლავებს მიაკუთვნებენ ისეთ ვარსკვლავებსაც, რომელთაც ბრწყინვალება უცვლელი აქვთ, მაგრამ ახალი ვარსკვლავების განვითარების რომელიმე ფაზის შესაბამისი სპექტრი ახასიათებთ. ტიპური ახლისმსგავი ვარსკვლავებია მარჩბივის და ჟირაფის ტიპის ვარსკვლავები, რომლებიც დროდადრო (10 დღე-ღამიდან რამდენიმე თვემდე ინტერვალით) 2-5 ვარსკვლავიერი სიდიდით აკაშკაშებენ ხოლმე. გედის ტიპის ვარსკვლავები, რომელთა ატმოსფერო უწყვეტად ფართოვდება რამდენიმე ასეული კილომეტრის სიჩქარით წამში და ყოველ ასიათას წელიწადში მზის ტოლ მასას კარგავს. ანდრომედეს ტიპის ვარსკვლავები, რომლებიც თითქმის განუწყვეტლივ და არაწესიერად იცვლიან ბრწყინვალებასა და სპექტრს. ვარაუდობენ, რომ ახლისმსგავი ვარსკვლავები ფიზიკური ბუნებით ახალ ვარსკვლავებს ემსგავსებიან, მხოლოდ მათ ცვლილებათა ციკლის მასშტაბით ჩამოუვარდებიან.
ბელა ახმადულინა

ბელა (იზაბელა) ახატის ასული ახმადულინა ( დ. 10 აპრილი, 1937, მოსკოვი — გ. 29 ნოემბერი, 2010, მოსკოვი) — რუსი პოეტი.

ბიოგრაფია
1960 წელს დაამთავრა მაქსიმ გორკის სახელობის ლიტერატურის ინსტიტუტი. ლექსებს ბეჭდავდა 1955 წლიდან. პირველი კრებული „სიმი“ 1962 წელს გამოსცა. ლირიკული ლექსების გარდა ავტორია პოემების, მოთხრობების, ნარკვევების, ლიტერატურული პორტრეტებისა და ესეებისა. ახმადულინას შემოქმედებაში დიდი ადგილი უკავია მხატვრულ თარგმანს. მან პირველმა წარუდგინა რუსულენოვან მკითხველს ანა კალანდაძე და პირველმა დაარღვია გალაკტიონ ტაბიძის უფერულ თარგმანთა სტერეოტიპი და რუსულად ააჟღერა მისი შედევრები. მანვე შესანიშნავად თარგმნა ნიკოლოზ ბარათაშვილის, გალაკტიონ ტაბიძის, ს. ჩიქოვანის, კ. კალაძის, ი. აბაშიძის, გ. აბაშიძის, ი. ნონეშვილის, ა. სულაკაურის, მ. ქვლივიძის, თ. ჭილაძის, ო. ჭილაძის, მ. ფოცხიშვილის, ი. ორჯონიკიძის, აგრეთვე აფხაზი მწერლების: ბ. შინქუბას და ვ. თარბას ნაწარმოებები.

საქართველოს განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ახმადულინას შემოქმედებაში მისი ნაწარმოებების მნიშვნელოვანი ნაწილი საქართველოსადმია მიძღვნილი. წლების მანძილზე ახმადულინას ლექსები პირველად ჟურნალ „ლიტერატურნაია გრუზიაში“ იბეჭდებოდა. საქართველოშივე, გამომცემლობა „მერანში“ გამოვიდა პოეტის ყველაზე ვრცელი კრებულები „სიზმრები საქართველოზე“ (1977, 1979), რომლებიც მოიცავს მანამდე გამოქვეყნებულ სხვადასხვა ჟანრის (ლექსები, პოემები, თარგმანები, პროზა, წერილები) ნაწარმოებებს და პირველ პუბლიკაციებსაც (რედაქტორ-შემდგენელი გ. მარგველაშვილი).

1977 წელს ახმადულინა გახდა ამერიკის ხელოვნებისა და ლიტერატურის აკადემიის საპატიო წევრი. 1989 წელს მიენიჭა სსრკ-ის სახელმწიფო პრემია. საერთაშორისო „ტრიუმფის პრიზის“ ლაურეატი (1993).

დაკრძალულია მოსკოვში, ნოვოდევიჩის სასაფლაოზე.
ახ, მეზურნევ

„ახ, მეზურნევ“ — ქართული ხალხური სიმღერა, ქალაქური მუსიკის ფოლკლორის თავისებური ნიმუში. მუსიკალური ენის მხრივ უახლოვდება ქალაქური სიმღერის დასავლურ შტოს, სიტყვიერ ტექსტში კი ლაპარაკია მეზურნეზე — ქალაქური სიმღერის აღმოსავკლური შტოს ტიპურ წარმომადგენელზე. ცნობილია სიმღერის ორი ვარიანტი: ერთი ჩაწერა ო. ჩიჯავაძემ (ტექსტი ი. კერესელიძისა). სიმღერა მეტად პოპულარული იყო რევოლუციამდელ ქართველ ახალგაზრდებს შორის. მეორე ჩაიწერა დიმიტრი არაყიშვილმა საუკუნის დასაწყისში (კრებული „ერთხმიანი და გუნდური ქალაქური სიმღერა“, 1946, რუსულ ენაზე). სიმღერას საფუძვლად უდევს ქუჩური სახუმარო ტექსტი, თუმცა ჩანს მეფის რუსეთის საწინააღმდეგო განწყობილებაც („ნიკო, ნიკო, რაზბონიკო“ — იგულისხმება მეფე ნიკოლოზ ).
ახოობა

ახოობა — ახოიანი მიწათმოქმედების სისტემასთან დაკავშირებული სათემო დღეობა. იმართებოდა გუდამაყრილ ბექაურ-წიკლაურთა გვარის ძირი ხატის - ფუძის ანგელოზის, "პირიმზის" კარზე (ხევსურეთი, სოფ. უკანახო), მონაწილეობდა გუდამაყრის მთელი თემი. ვინაიდან ეს ხატი სოფ. დუმაცხოში უკანახოდან "გადმოსულად" ითვლებოდა, მორწმუნეთა პროცესია დუმაცხოდან ხატს (დროშა-ბორაყს) "მიაბრძანებდა თავის სამკვიდროში", სადაც იკვლებოდა ზვარაკი და იმართებოდა პურობა.

დღეობისათვის ლუდის ხარშვა და საჯაროზე კოდით დადგმა უმთავრესად "შარვანიანთა" სახლიკაცებს ევალებოდა. დღეობის დასასრულს იმართებოდა "ქვაბის წართმევის" ცერემონიალი. გამარჯვებულ სახლიკაცს მომავალ წელს უნდა დაედგა ლუდით კოდი, რაც დიდ სახელად ითვლებოდა.
ახოს აღება

ახოს აღება, ახოს ატეხვა — მიწათმოქმედების ერთ-ერთი უძველესი და ფართოდ გავრცელებული სისტემა. სახნავ-სათესად იყენებდნენ ტყის გაკაფვისა და ჯირკების გადაწვით გამოთავისუფლებულ ნიადაგებს. მათი გამოფიტვის შემდეგ ითვისებდნენ ახალ ფართობებს (საბას განმარტებით, ახო არის „საყანური გაკაფული“, ეს მნიშვნელობა სიტყვას ქართული ეთნოგრაფიულ სინამდვილეშიც ჰქონდა შემონახული). ძველ მიწათმოქმედი ტყის მოახოებისათვის ძირითადად ცეცხლს იყენებდა. ეს ტრადიცია საქართველოში გვიანობამდე შემორჩა. ახოს ასაღებას არჩევდნენ მზიან ადგილს, ამასთან ამჯობინებდნენ ფოთლოვანი ხეების ნადგომს. გაზაფხულზე ხეებს მიწიდან 15-20 სმ სიმაღლეზე ცულით ან სპეციალური ხის „საყვერით“ ქერქს შემოაჭრიდნენ, რის შედეგად ხე ზეზეურად ხმებოდა. ხე-ტყის ნაწილს შეშად იყენებდნენ, ნაწილს — საშენ მასალად, უვარგისს კი ადგილზევე წვავდნენ. „ახალი ნატეხის“ დასამუშავებლად ხმარობდნენ წერაქვს, ცულწერაქვს, ქაჩს, ორთოხს და სხვას. პირველი ორი-სამი წლის მანძილზე სახვნელ იარაღს არ იყენებდნენ, რადგან ნაკვეთში დარჩენილი ხის ფესფები სახვნელის მუშაობას აბრკოლებდა.

საახოედ ტყის გაკაფვას ხევსურეთში „ტყის დანაყვა“ ეწოდებოდა. საახოო სისტემასთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ქერის მოყვანა. სხვა დანარჩენი მარცვლეული „ახალ ნატეხ“ ნიადაგში ვერ ხარობდა. ორი-სამი წლის შემდეგ ნაკვეთზე სხვა მარცვლეულსაც თესავდნენ.
პლოვდივი

პლოვდივი (, წარსულში ფილიპოპოლი და ფილიბე ) — ბულგარეთის სიდიდით მეორე ქალაქი დედაქალაქ სოფიას შემდეგ, 2012 წლის დეკემბრის მონაცემებით მოსახლეობა 339 077 ადამიანს შეადგენდა. პლოვდივის ოლქისა და პლოვდივის, მარიცასა და როდოპის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციული ცენტრი, რომელთა მოსახლეობა საერთო ჯამში დაახლოებით 403 153 ადამიანია (2011). ქალაქი მნიშვნელოვანი ეკონომიკური, სატრანსპორტო, კულტურული და საგანმანათლებლო ცენტრია, ასევე ისტორიული ოლქის, თრაკიის სიდიდით მეორე ქალაქია სტამბოლის შემდეგ. ბალკანეთის ნახევარკუნძულის ქალაქებს შორის კი სიდიდით მეათეა.

ქალაქს 6000 წლიანი ისტორია აქვს, რომელიც ნეოლითური ხანის ძეგლებითაც ვლინდება (დათარიღებული ძვ.წ 4000 წელი), პლოვდივი მსოფლიოს უძველეს ქალაქად მიიჩნევა. ქალაქის დასავლეთი ნაწილი ბერძნული ისტორიული სახელით — ფილიპოპოლით იყო ცნობილი, რომელიც ძვ.წ 340 წელს ეწოდა. თავდაპირველად პლოვდივი თრაკიელთა , ხოლო მოგვიანებით კი მაკედონელებისა და რომაელების დაქვემდებარებაში იყო. შუა საუკუნეებში ქალაქს შენარჩუნებული ჰქონდა თავისი სტრატეგიული მნიშვნელობა მთელს რეგიონში, თუმცა კვლავაც სხვადასხვა იმპერიის დაქვემდებარებაში იყო, ჯერ ბიზანტიის, ხოლო შემდგომ ბულგარეთის იმპერიის. საუკუნიდან კი უკვე ოსმალეთის იმპერიის დაქვემდებარებაში იყო, ხოლო 1878 წლის 4 იანვარს ქალაქი ოსმალური მმართველობისგან რუსულმა ჯარმა გამოიყვანა და გადავიდა ბულგარეთის შემადგენლობაში ამავე წლის ივლისამდე, ამავე წელსვე გახდა აღმოსავლეთი რუმელიის დედაქალაქი. 1885 წელს აღმოსავლეთი რუმელია, პლოვდივთან ერთად ბულგარეთის შემადგენელი ნაწილი გახდა.

ქალაქი ბულგარეთის სამხრეთ-ცენტრალურ ნაწილში, მდინარე მარიცას ორივე ნაპირზე მდებარეობს. ისტორიულად ცნობილია, რომ ქალაქი გაშენებულია სიენიტის 7 ბორცვზე, რომელთა სიმაღლე 250 მეტრს აღწევს. სწორედ, ამ ბორცვების გამო ქალაქი ბულგარეთში ხშირად მოიხსენიება, როგორც: „ქალაქი 7 ბორცვზე“.

პლოვდივში ყოველწლიურად მრავალი კულტურული ღონისძიება ტარდება, მათ შორისაა: პლოვდივის საერთაშორისო საქველმოქმედო ბაზრობა, თეატრალური ფესტივალი, სატელევიზიო ფესტივალი „ოქროს სკივრი“. ანტიკური ხანიდან შემონახულია რომაული ამფითეატრი, ოდეონი, სტადიონი, ეირენეს არქეოლოგიური კომპლექსი და სხვა.
კონსტანცა

კონსტანცა — უძველესი ქალაქი აღმოსავლეთ რუმინეთში, დობრუჯას რაიონში, შავი ზღვის სანაპიროზე. კონსტანცის ჟუდეცის ადმინისტრაციული ცენტრი. დაარსდა დაახლოებით ძვ. წ. 600 წელს. 2009 წლის მონაცემებით მოსახლეობა შეადგენს 302 040 ადამიანს.

კონსტანცაშია სიდიდით მეორე მეტროპოლიტენი რუმინეთში (ბუქარესტის მეტროპოლიტენის შემდეგ).

კონსტანცას პორტი, რომლის ფართობია 39.26 კმ² და სიგრძე დაახლოებით 30 კილომეტრი, არის უდიდესი პორტი შავ ზღვაზე და ერთ-ერთი უდიდესი ევროპაში.
რკინიგზის ტრანსპორტი

რკინიგზის ტრანსპორტი — ტრანსპორტის სახეობა, რომელიც მოძრაობს ლიანდაგიან გხაზე, რომელსაც გადააქვს ტვირთი და გადაჰყავს მგზავრები ლოკომოტივების ან ძრავავაგონური წევის საშუალებით. რკინიგზის ტრანსპორტის გაჩენა მჭიდროდაა დაკავშირებული მსხვილი მრეწველობის განვითარებასთან.

ისტორია
მსოფლიოში პირველი საერთო სარგებლობის რკინიგზა სტოქტონ-დარლინგტონი იყო (სიგრძე 21 კმ. ინგლისელმა ჯ. სტეფენსონმა 1825 წელს ააგო) 30-იან წლებში რკინიგზები გაიყვანის ავსტრიაში, გერმანიაში, ბელგიაში, საფრანგეთში და სხვაგან. 1830 წელს აშშ-ში გაიხსნა რკინიგზა. 1837 წელს რკინიგზის მშენებლობა დაიწყეს რუსეთში. 1850-1870 წლებში კი — სხვა კონტინენტებზეც. რკინიგზის ქსლები განსაკუთრებით გაფართოვდა 1880-1890 წლებში, როდესაც ყოველწლიურად საშუალოდ საექსპლუატაციოდ გადაეცემოდა 20 ათ. კმ. რკინიგზა. ეს აიხსნებოდა რკინიგზის ტრანსპორტის დიდი უპირატესობით ტრანსპორტის სხვა სახეობებთან შედარებით. სარკინიგზო ტექნიკის სრულყოფამ და ტვირთის რკინიგზით გადატანის მოცულობის ზრდამ ხელი შეუწყო გადატანის ღირებულების შემდგომ შემცირებას. რკინიგზით ტვირთის გადატანის დაბალი თვითღირებულება შესაძლებელია ძლიერ მაღალი ტვირთდაძაბულობისა და გადაზიდვის სიშორის შემთხვევაში, აგრეთვე, მძიმეწონიანი მატარებლების გამოყენების დროს. სხვა შემთხვევაში გადაზიდვის თვითღირებულება რამდენჯერმე იზრდება და ხშირად აღემატება ასეთივე ტვირთის ავტოტრანსპორტით გადატანის თვითღირებულებას.

რკინიგზის ქსლის სწრაფ განვითარებას საუკუნის დამლევსა და საუკუნის დასაწყისში ხელს უწყობდა მისი სამხედრო სტრატეგიული მნიშვნელობა.

რკინიგზის ტრანსპორტის ტექნიკური აღჯურვილობა სხვადასხვა ქვეყანაში სხვადასხვაგვარია. განსხვავებულია აგრეთვე ლიანდაგის სიგანეც. მსოფლიო ომამდე რკინიგზაზე ძირითადად გამოიყენებოდა ორთქლის წევა. ამჟამად მრავალ ქვეყანაში ფართოდაა გამოყენებული ელექტრული და თბოწევა.
ახტალა

ახტალა — ტალახით სამკურნალო კურორტი ქალაქ გურჯაანში. თბილისიდან 122 კმ, ზღვის დონიდან 412 მეტრი. ჰავა ზომიერი კონტინენტური: ზაფხული ცხელი, ზამთარი თბილი, ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა 700 მმ. კურორტის სამკურნალო ფაქტორის ფსევდოვულკანური ტალახი, რომელსაც იყენებენ აბაზანებისთვის, აპლიკაციებისა და ტამპონებისათვის. მას მოიხსენიებენ ვახუშტი ბატონიშვილი ( ს.), ისტორიკოსი პ. იოსელიანი და ექიმი ა. მესხიშვილი ( ს.). ახტალის ტალახის სამკურნალო თვისებების საფუძვლიანი შესწავლა დაიწყო კურორტოლოგიისა და ფიზიოთერაპიის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში (დაარსდა 1928) დ. ჯავახიშვილის ხელმძღვანელობით.

ახტალაში არის მოზრდილთა და ბავშვთა სანატორიუმი, პოლიკლინიკა, სააბაზანო (ტალახსამკურნალო). ჩვენებები: მოძრაობის ორგანოთა ქრონიკული დაავადებანი, პერიფერიული ნერვული სისტემისა და გინეკოლოგიური დაავადებანი. სეზონი აპრილ-დეკემბერში.

ისტორია
ახტალა წარმოადგენდა ცალკე სოფელს, მოიპოვებოდა მადნეული. 1785 წლის 19 სექტემბერს ლეკებმა დაარბიეს სოფელი ახტალა და სოფლიდან გაზიდეს დიდი რაოდენობით ფული, ვერცხლისა და სპილენძის მარაგი. ერთი წლის შემდეგ, 1786 წლის აგვისტოდან ახტალაში განახლდა მადნეულის წარმოება. 1934 წლიდან საქართველოს ცაკ-ის დადგენილებით მოექცა ახალშექმნილი ქალაქ გურჯაანის შემადგენლობაში.
აჯა

} ჰაჯათ) — ძველ საქართველოში ხელისუფლისადმი მიმართული თხოვნა-ვედრება სამართლის ან რაიმე წყალობის მისაღებად. სამართლის მთხოვნელის აჯას ანუ საჩივარს (გვიანდელი არზა) განიხილავდა სათანადო ხელისუფალი ან სასამართლო დაწესებულება (ერთ დროს სააჯარო კარი). აჯის შედეგად წყალობის მიღება საგანგებო მინიშნებით აისახებოდა საბუთში (მაგ.: „... მამულის წიგნსა გვეაჯენბით, ვისმინეთ აჯა და მოხსენება თქუენი... შეგიწყალეთ და გიბოძეთ...“). წყალობის სიგელის იმ ნაწილს, სადაც თხოვნის მოკლე შინაარსი იყო გადმოცემული, ჰაჯა-მოხსენება ეწოდებოდა.
აჯამეთის არხი

აჯამეთის არხი — სარწყავი სისტემა ზესტაფონისა და ბაღდათის მუნიციპალიტეტებში.

არხი იწყება სოფელ ქვედა საქარასთან, მდინარე ყვირილის მარჯვენა ნაპირზე და მის პარალელურად მიემართება. სოფელ ახალ სვირთან აკვედუკით ყვირილის მარცხენა მხარეზე გადადის და მთავრდება ვარციხესთან, მდინარე ხანისწყალთან. სიგრძე 30 კმ. არხში წყლის საშუალო ხარჯი 3 მ³/წმ. საექსპლუატაციოდ გადაეცა 1950 წელს. რწყავს 3,5 ათ. ჰა ფართობს.
აჯამეთის აღკვეთილი

აჯამეთის აღკვეთილი (ყოფ. აჯამეთის სახელმწიფო ნაკრძალი) — აღკვეთილი იმერეთის მხარეში ქუთაისიდან 15 კმ-ზე. დაარსდა 1935 წელს, ფართობი 4848 ჰა. შექმნილია ორი მასივისაგან: აჯამეთის მუხნარისა (3742 ჰა, მდ. რიონის მარცხენა შენაკადებს — ყვირილასა და ხანისწყალს შორის) და ვარციხის მასივისაგან (1106 ჰა, ხანისწყლის მარცხენა მხარეს).

აჯამეთის აღკვეთილში შემონახულია კოლხური ტიპის იმერული მუხის რელიქტური ტყეები (მუხნარების ხნოვანება 120-200 წლებს შორის მერყეობს), კავკასიური ძელქვის წმინდა კორომები (1,5 ჰა) და აგრეთვე ჰართვისის მუხა. აჯამეთის სახელმწიფო ნაკრძალში წარმოდგენილია ტყის სხვა ჯიშებიც: იფანი, კავკასიური რცხილა, მინდვრის ნეკერჩხალი, პანტა, თამელი. ქვეტის ჯიშებიდან ყველაზე მეტად გავრცელებულია იელი და კუნელი, რომლებიც ზოგან გაუვალ რაყას ქმნის. აჯამეთის სახელმწიფო ნაკრძალში ძუძუმწოვრებიდან გვხვდება შველი, მელა, თეთრყელა კვერნა, მაჩვი, კურდღელი, ციყვი. ფრინველებიდან საყურადღებოა ტყის ქათამი. აჯამეთის აღკვეთილის ძირითადი მიზანია კოლხეთის ტყის ნიმუშისა და მესამეული ეპოქის იმერული მუხის, ჰართვისის მუხის, ძელქვისა და აგრეთვე ფაუნის დაცვა, მომრავლება და მეცნიერული შესწავლა. აჯამეთის აღკვეთილი საქართველოს ბუნების უნიკალური ძეგლია.