ვოინიჩის ხელნაწერი

ვოინიჩის ხელნაწერი, ან ვოინიჩის მანუსკრიპტი  — ილუსტრირებული კოდექსი, დაახლოებით  საუკუნის პირველ ნახევარში დაწერილი უცნობი ავტორის მიერ უცნობ ენაზე უცნობი ანბანის გამოყენებით.

ხელნაწერის ოთხი ფურცლის რადიოაქტიური ანალიზის შედეგების მიხედვით ქიმიკოსი და არიზონას უნივერსიტეტის არქეომეტრისტმა გრეგ ხოჯინსმა დაამტკიცა, რომ პერგამენტი მანუსკრიპტისთვის შექმნილი იყო 1404 წელსა და 1438 წელს შორის რენესანსის ეპოქაში, რაც არ ნიშნავს იმას, რომ ტექსტი არ შეიძლება დაწერილი ყოფილიყო გაცილებით გვიან. ხელნაწერში არის მხოლოდ ერთი კბილაკებ გალავნიანი ქალაქის რეალისტური ნახატი „მერცხლის კუდის“ ტიპის. საუკუნის დასაწყისში ასეთი კბილები ძირითადად ჩრდილოეთ იტალიაში გვხდება (მოგვიანებით მეტად გავრცელებული იყო).

ხელნაწერი ინტენსიურად განიხილებოდა კრიფტოგრაფიის მოყვარულთა მიერ და კრიპტოანალიზის პროფესიონალთა მიერ, მათ შორის მეორე მსოფლიო ომის დიდი ბრიტანეთისა და ამერიკის შეერთებული შტატების კრიპტოანალიტიკოსების მიერ. მთლიანი ხელანწერის კი არა მისი მცირე ნაწილის გაშიფრვაც ვერ მოხერხდა. დამარცხებების რიგმა მანუსკრიპტი კრიპტოლოგიაში ცნობილი საგანი გახადა. ამჟამად არსებობს ბევრი ვარაუდი ხელნაწერის შინაარსის, მნიშვნელობისა და ავტორის შესახებ. რიგი ვარაუდების მიხედვით ის დაწერილია უცნობი ხელოვნური ენით ან კიდე ევროპული ენებიდან რომელიმეზე. ასევე არსებობს ვარაუდი აღმოსავლეთ-აზიური ენებიდან ერთ-ერთის გამოყენების შესახებ ავტორის მიერ შექმნილი ანბანით და იმის შესახებ, რომ ხელნაწერი არის მისტიფიკაცია.

მაგრამ ვარაუდებიდან არ არის მიღებული ცალსახა მტკიცება და აღიარება სამეცნიერო სფეროში.

წიგნი ატარებს ანტიკვარის ვილფირდ ვოინიჩის სახელს, რომელმაც სეიძინა ის 1912 წელს. 1961 წელს ბუკინისტმა ჰანს კრაუსმა იყიდა წიგნის მის მემკვიდრესთან ეტელ ვოინიჩისაგან 24 500 -ს ფასად და 1969 წელს და მიყიდა ის ბეინეკის უცნაური წიგნებისა და ხელნაწერების ბიბლიოთეკას იელსის უნივერსიტეტში, სადაც ის ამჟამად ინახება.

აღწერა
წიგნში პერგამენტის დაახლოებით 240 გვერდია. ყდაზე არ არის არანაირი წარწერა თუ ნახატი. გვერდის სიდიდეა — 16,223,5 სმ-ზე, წიგნის სისქე — 5 სმ.

ტექსტი
ტესქტი დაზუსტებით დაწერილია მარცხნიდან მარჯვნივ, ოდნავ „მოხეული“ მარჯვენა მინდორით. გრძელი სექციები დაყოფილია პარაგრაფებად, მარცხენა მინდორზე ზოგჯერ არის აბზაცის აღნიშვნა. ხელნაწერში არაა ჩვეულებრივი პუნქტუაცია. კალიგრაფია სტაბილური და კონკრეტულია, ისე, რომ ანბანი ნაცნობი იყოს მწიგნობრისთვის და მან გაიგოს რას წერს.

წიგნში 170 000-ზე მეტი აღნიშვნაა, რომლებიც ჩვეულბერივსამებრ ერთმანეთისგან ვიწრო ადგილებითაა დაშორებული. აღნიშვნების უმეტესობა დაწერია ფრთის ერთი ან ორი უბრალო მოძრაობით. ფრაქტიკულად მთლიანი ტესტი დაწერილი ანბანით რომელშიც 20-30 ასოა. გამონაკლისს წარმოადგენს რამდენიმე ათეული განსაკუთრებული აღნიშვნა, რომლთაგანაც თითოეული წიგნში 2-ზე მეტჯერ არ გვხვდება.

უფრო ფართო დაშორებები ყოფენ ტექსტს მიახლოებით 35 ათას „სიტყვაზე“, რომლებიც განსხვავდებიან სიგრძით. როგორც ჩანს ისინი ექვემდებარებოდნენ ზოგიერთ ფონეტიკურ ან ორფოგრაფიულ წესებს. ზოგიერთი აღნიშვნა ჩნდება ყოველ სიტყვაში (როგორც ხმოვნები ინგლისურში), ზოგიერთი აღნიშვნა არასოდეს მოზდევს სხვებს, ზოგიერთები შეიძლება გაორმაგდეს სიტყვაში, ზოგიერთი- არა.

ულიამ ბენეტონის 1976 წელს, ჟაკ გაემისა, გაბრიელ ლანდიმის და ჟორჟ სტოლფის ტექსტის ხშირმა ანალიზებმა, გამოავლინა მისი სტრუქტურა და დახასიათება ბუნებრივი ენისთვის მაგალითად, სიტყვების გამეორება ესაბამება ციპფის კანონს, ხოლო ინფორმაციული ენტროპია (დაახლობეით ათი ბიტი სიტყვაზე) ისეთივე, როგორც ლათინურ ენას და ინგლისურს. ზოგიერთი სიტყვა ჩნდება მხოლოდ წიგნის ცალკეულ განყოფილებებში ან მხოლოდ რამდენიმე გვერდზე. ზოგიერთი სიტყვა მეორდება მთლიან ტექსტში. გამეორებები ძალიან იშვიათია მაგალითად ილუსტრაციების ქვეშ ხელმოწერებს შორის. „ბოტანიკური“ ნაწილის თითოეული გვერდის პირველი სიტყვა გვხვდება მხოლოდ ამ გვერდზე და, შესაძლებელია, იყოს მცენარის სახელწოდება.

მეორე მხრივ, ვოინიჩის ხელნაწერის ენა რაღაცით საერთოდ არ ჰგავს არსებულ ევროპულ ენებს. მაგალითად, წიგნში თითქმის არ გვხდება სიტყვა რომელიც ათ „ასოზე“ მეტს შიცავს და თითქმის არაა ერთ ან ორ ასოიანი სიტყვები.

დარწმუნებით შეიძლება ითქვას, რომ წიგნის დიდი ნაწილი მიძღვნილია მცენარეებისთვის, მაგრამ მცდელობა შეედარებინათ ისინი მცენარეთა რეალურ ნიმუშებთან და იმ დროის სტილიზებულ სურათებთან საბოლოოდ მთლიანად ჩავარდა. რამდენიმე მცენარე: იაჟუჟუნა, გვიმრა ადიანტუმი, შროშანა, ბრტყელეკალა — შესაძლებელია სრულიადაც იყოს დაზუსტებული. ის სურათები „ბოტანიკური“ განყოფილებიდან, რომლებიც შეესაბამება „ფარმაცევტული“ განყოფილების ნიმუშებს, ქმნიან მათი ზუსტი ასლების შთაბეჭდილებას, მაგრამ არარსებული ნაწილებით, რომლებიც ავსებულია დაუჯერებელი დეტალებით. ერთი ეგზემპლარის ფესვი დაკავშირებულია მეორეს ფოთლებთან და მესამეს ყვავილებთან.

რობერტ ბრამბო მიიჩნევდა, რომ ილუსტრაციებიდან ერთ-ერთი გამოსახავდა ახალი სინათლის მზესუმზირას. ეს რომ ასე ყოფილიყო, დაეხმარებოდა მეცნიერებს მანუსკრიპტის დაწერის თარიღის გარკვევაში და გამოაშკარავებდა მისი ინტრიგნულ წარმოშობას

არხები და ღრმულები „ბიოლოგიურ“ განყოფილებაში შეიძლება აღნიშნავდნენ კავშირს ალქიმიასთან, რასაც შეიძლება ჰქონოდა მნიშვნელობა წიგნს რომ ინსტრუქციები ჰქონოდა მედიცინის ელექსირებისა და ნარევების შესაქმნელად. თუმცა იმ დროის ალქიმიის წიგნებისთვის დამახასიათებელია გრაფიკული ენა, სადაც პროცესები, მასალები და კომპონენტები გამოისახებოდა განსაკუთრებული ნახატების სახით (არწივი, ბაყაყი, ადამიანი სამარხში, წყვილი საწოლში და ა.შ) ან სტანდარტული ტექსტური სიმბოლოებით (წრე ძვრით და ა.შ). არც ერთი მათგანი არ იდენტიფიცირდება ვოიჩინის მანუსკრიპტში.

სერჯიო ტორეზელო, პალეობოტანიკის ექსპერტი, აღნიშნავდა, რომ მანუსკრიპტი შეიძლება იყო ალქიმიური ჰერბალისტიკა, რომელსაც სინამდვილეში არ აქვს არაფერი საერთო ალქიმიასთან, თუმცა იყო შუასაუკუნეების ყალბი წიგნი, ნახევრად გამოგონებული სურათებით, რომლის ტარებაც შეეძლო მატყუარა-ექიმს კლიენტებზე შთაბეჭდილების მოსახდენად. სავარაუდოდ, ასეთი წიგნების შესაქმნელი სახლის სემინარები არსებობდა სადღაც ჩრდილოეთ იტალიაში, ზუსტად მანუსკრიპტის დაწერის სავარაუდო დროს. თუმცა ამგვარი წიგნები მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან ვოინიჩის მანუსკრიპტისგან სტილითაც, ფორმატითაც, ამას გარდა ყველა მათგანი დაწერილია ჩვეულებრივ ენაზე.

ასტროლოგიური გამოკვლევები ხშირად იკავებდნენ მნიშვნელოვან როლს მცენარეების აკრეფისას, სისხლდენისას და სხვა მედიცინის პროცედურებში, რომლებიც ტარდებოდა ასტროლოგიურ წიგნებში გაწერილი ხელსაყრელი თარიღების დროს (მაგალითად, ნიკოლოს კალპერის წიგნები). თუმცა ჩვეულებრივი ზოდიაქოს ნიშნების სიმბოლოების, 24-სთიანი დღის გამოსახულების, 12 თვისგან შემდგარი წლის, წელიწადის დროების და ერთი პროგრამის, შესაძლებელია გამოსახული კლასიკური პლანეტების გარდა, ჯერ კიდევ ვერავინ შეძლო ინტერპრეტირება მოეხდინა ილუსტრაციების ცნობილი ასტროლოგიური ტრადიციების ფარგლებში (ევროპულისა ან რაიმე სხვის).

ისტორია
რადგანაც ხელნაწერის ანბანი არ ჰგავს არცერთ ცნობილ სისტემას და ტექსტი დღემდე არაა გაშიფრული ერთადერთი რასაც შეიძლება მოვეჭიდოთ წიგნის წლოვანებისა და მისი წარმომავლობის დასადგენად არის — ილუსტრაციები. კერძოდ ტანსაცმელი და ქალების გაფორმება. ყველა დეტალი დამახასიათებელია — საუკუნეების ევროპისათვის.

არიზონის უნივერსიტეტის ქიმიკოსისა და არქეომეტრისტის გრეგ ხოჯინსის რადიოაქტიური ანალიზის შედეგების მიხედვით< დამტკიცდა, რომ პერგამენტი მანუსკრიპტისთვის შექმნილი იყო 1404 წელსა და 1438 წელს შორის რენესანს-ის ეპოქაში. იმის გაგების შემდეგ, რომ ატანასიუს კიხერი, ცნობილი იეზუიტი მეცნიერია რომის კოლეგიიდან, რომელმაც გამოაქვეყნა კოპტსის ლექსიკონი და გაშიფრა ეგვიპტური იეროგლიფები, მან დააკოპირა ხელნაწერის ნაწილი და გაუგზვანა ის კიხერს, რომში (ორჯერ), სთხოვდა რომ დახმარებოდა მის გაშიფვრაში. 1639 წლის ბარეშის წერილი კირხერს, აღმოჩენილია უკვე ჩვენს დროში რენე ცენდრებგენის მიერ — ხელნაწერის ყველაზე ადრინდელი ხსენება.

გაურკვეველი დარჩა უპასუხა თუ არა კირხერმა ბარეშის თხოვნას, მაგრამ ცნობილია, რომ მას სურდა წიგნის ყიდვა, თუმცა ბარეშმა, სავარაუდოდ უარი თქვა მის გაყიდვაზე. ბარეშის გარდაცვალების შემდეგ წიგნი მისი მეგობრის ხელში გადავიდა — იოგანუ მარკუს მარცის, პრაღის უნივერსიტეტის რექტორთან. სავარაუდოდ მარციმ ის კირხერთან გაგზვანა,
თავის ძველ მეგობარს. მარცის 1666 წლის მფარველობითი წერილი იყო ხელნაწერთან ერთად, როდესაც 1912 წელს ვოინიჩმა იგი შიძინა.

შემდეგი 200 წელიწადი ხელნაწერის ბედი უცნობია, მაგრამ მეტად სავარაუდოა, რომ ის ინახებოდა კირხერის სხვა მიმოწერებთან ერთად რომის კოლეგიის ბიბლიოთეკაში (დღევანდელი პაპის გრიგორიანული უნივერსიტეტი). სავარაუდოდ, წიგნი ზუსტად მანდ იყო სანამ ვიტორიო ემანუელე -ის ჯარმა არ დაიპყრო ქალაქი 1870 წელს და არ მიუერთა პაპის სამფლობელო იტალიის სამეფოს. ახალმა იტალიურმა ხელისუფლებამ გადაწყვიტა კონფისკაცია ეკლსიისგან, დიდი საკუთრების ანაზღაურება, მათ შორის ბიბლიოთეკის.

ბეკსის ბიბლიოთეკა გადატანილი იყო მონდრაგონეს ვილაზე ფრასკატში — დიდი სასახლე რომთან ახლოს, რომელიც შეიძინეს იეზუიტებმა 1866 წელს იეზუიტური კოლეჯის (გისლიერის) ნაწილად გახდომის შემდეგ.

1912 წელს რომის კოლეგია საჭიროებდა რესურსებს და გადაწყვიტა დიდი საიდუმლოს ქვეშ გაეყიდა თავისი საკუთრების ნაწილი. მანდრაგონის ვილაზე კირხერის შეკრების წიგნების გადაწყობის დროს, ვილფრიდ ვოინიჩი გადააწყდა უცნაურ მანუსკრიპტს. მთლიანობაში მან იეზუიტებთან შეიძინა ოცდაათი ხელნაწერი, მათ შორის ეს წიგნიც. წიგნის შეძენის შემდეგ ვოინიჩმა შიფრირებისთვის მისი ასლი გაგზავნა ამდენიმე სპეციალისტთან. 1961 წელს, მისი ცოლის ეტელ ლილიან ვოინიჩის გარდაცვალების შემდეგ, (ცნობილი როგორც რომანის „მოსაბეზრებელი ადამიანის“ ავტორი და მათემატიკოსი ჯორჯ ბულის შვილი), წიგნი გაყიდული იყო მისი მემკვიდრის ენ ნილის მიერ სხვა წიგნისგამყიდველისთვის. მას შემდეგ, რაც მან ვერ შეძლო მყიდველის პოვნა, 1969 წელს კრაუსმა მანუსკრიპტი ბეინეკის იშვიათი წიგნების ბიბლიოთეკას შესწირა.

ფილმოგრაფია
— დოკუმენტური ფილმი (ავსტრია, 2010).