მალტის გვირგვინის კოლონია

მალტის გვირგვინის კოლონია და მისი დამოკიდებული ტერიტორიები (ცნობილი როგორც მალტის გვირგვინის კოლონია ან უბრალოდ მალტა) – ყოფილი ბრიტანული კოლონია მალტის კუნძულებზე, რომელიც შემდგომში გახდა რესპუბლიკა მალტა. ის ჩამოყალიბდა 1813 წელს მალტის პროტექტორატის ბრიტანეთის გვირგვინის კოლონიად გარდაქმის შემდეგ, რაც დადასტურებული იქნა 1814 წლის პარიზის სამშვიდობო ხელშეკრულებით. კოლონიამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა 1964 წელს.

დაარსება და ადრეული წლები (1813–1824)
1530–1798 წლებში მალტას მართავდა წმინდა იოანეს ორდენი. ორდენი გაუქმდა მეორე კოალიციის ომის დროს და მალტა დაიპყრო ნაპოლეონმა. მალტელები აჯანყდნენ საფრანგეთის რამდენიმე თვიანი მმართველობის შემდეგ და ბრიტანეთს დახმარება სთხოვეს. საბოლოოდ ფრანგებმა კაპიტულაცია მოახდინეს 1800 წელს და მალტა ნებაყოფლობით გახდა დიდი ბრიტანეთის პროტექტორატი. ბრიტანეთს მაშინ კუნძულის ევაკუაცია უნდა განეხორციელებინა 1802 წლის ამიანის ხელშეკრულების პირობების შესაბამისად, მაგრამ ვერ შეასრულა ეს ვალდებულება. მალტა გახდა გვირგვინის კოლონია 1813 წლის 23 ივლისს, როდესაც სერ თომას მეიტლენდი დაინიშნა მალტის გუბერნატორად. იმ წელს მალტას მიენიჭა კონსტიტუცია. მალტის გვირგვინის კოლონიის სტატუსი დაადასტურა პარიზის ხელშეკრულებამ 1814 წელს, რომელიც თავად დაადასტურა ვენის კონგრესმა 1815 წელს.

ჭირი მალტაში გაჩნდა 1813 წლის მარტში, როდესაც ალექსანდრიიდან დაავადებული ბრიტანული სავაჭრო გემი ჩამოვიდა. დაავადების გავრცელება განსაკუთრებით ვალეტასა და გრანდ ჰარბორის რაიონში დაიწყო და როდესაც გუბერნატორი მეიტლენდი ჩამოვიდა საკარანტინო ზომების გატარება დაიწყო. ჭირი გოზოში გავრცელდა 1814 წლის იანვრისთვის. მთლიანობაში დაიღუპა 4486 ადამიანი, რაც მთლიანი მოსახლეობის 4 %-ს შეადგენდა. დაავადების აღმოფხვრის შემდეგ მეიტლენდმა რამდენიმე რეფორმა განახორციელა. იგი ავტოკრატი იყო, რადგან მან უარი თქვა საკონსულტაციო საბჭოს შექმნაზე, რომელიც მალტის წარმომადგენლებისგან შედგებოდა და ამიტომ მას არაფორმალურად "მეფე ტომს" უწოდებდნენ. მან 1814 წელს შექმნა მალტის პოლიციის ძალები, ხოლო 1819 წელს დაშალა ადგილობრივი იტალიურენოვანი უნივერსიტეტი. განხორციელდა სხვადასხვა რეფორმა საგადასახადო და სასამართლო უზენაეს სასამართლოებშიც. მეიტლენდი გუბერნატორად დარჩა გარდაცვალებამდე, 1824 წლის 17 იანვარამდე.

 საუკუნე და საუკუნის დასაწყისი
1825 წელს მალტის სკუდო და იმ დროისთვის მიმოქცევაში მყოფი სხვა ვალუტა ოფიციალურად შეიცვალა გირვანქა სტერლინგით, ყველაზე დაბალი ღირებულების მონეტა იყო მესამედი ფარტინგი მოჭრილი არარეგულარული ინტერვალებით, ბოლო ასეთი გამოცემა მოხდა 1913 წელს. ამის მიუხედავად სკუდომ და სხვა უცხოურმა მონეტებმა განაგრძეს ცირკულირება შეზღუდული რაოდენობით, ხოლო ბოლოს სკუდო გაიყვანეს ბაზრიდან 60 წლის შემდეგ 1886 წლის ოქტომბერსა და ნოემბერში. საბერძნეთის დამოუკიდებლობის ომის დროს მალტა გახდა მნიშვნელოვანი ბაზა დიდი ბრიტანეთის, საფრანგეთისა და რუსეთის სამხედრო-საზღვაო ძალებისთვის, განსაკუთრებით 1827 წლის ნავარინოს ბრძოლის შემდეგ. ადგილობრივი ეკონომიკა გაუმჯობესდა და ბიზნესის ბუმი დაიწყო, მაგრამ ომის დასრულებიდან მალევე 1832 წელს მოხდა ეკონომიკური ვარდნა. 1828 წელს ვატიკანის ეკლესია-სახელმწიფოს გამოცხადების შემდეგ მოხდა სიწმინდის უფლების გაუქმება. სამი წლის შემდეგ მალტის საყდარი პალერმოს საყდრისგან დამოუკიდებლად გაკეთდა. 1839 წელს გაუქმდა პრესის ცენზურა და დაიწყო ანგლიკანური წმინდა პავლეს პრო-საკათედრო ტაძრის მშენებლობა.

1846 წლის საკარნავალო უწესრიგობების შემდეგ, 1849 წელს ბრიტანეთის მმართველობის ქვეშ შეიქმნა არჩევითი წესით დაკომპლექტებული სამთავრობო საბჭო. 1870 წელს ჩატარდა რეფერენდუმი სასულიერო პირების სამთავრობო საბჭოში მონაწილეობის შესახებ, ხოლო 1881 წელს ბრიტანეთის მმართველობის ქვეშ შეიქმნა აღმასრულებელი საბჭო; 1887 წელს სამთავრობო საბჭოს ბრიტანეთის მმართველობის ქვეშ დაევალა „ორმაგი მმართველობა“. 1878 წელს სამეფო კომისიამ თავის მოხსენებაში რეკომენდაცია მისცა საგანმანათლებლო და სასამართლო სისტემების ანგლიკანიზაციის შესახებ. 1903 წელს გამოიხატა ნეგატიური რეაქცია, რომელიც დაკავშირებული იყო 1949 წლის ბრიტანეთის მმართველობის ქვეშ არსებული სამთავრობო საბჭოს ფორმის დაბრუნებასთან.

მიუხედავად ამისა, მალტელებს 1921 წლამდე უარი უთხრეს თვითმმართველობის უფლებაზე და ადგილობრივი მოსახლეობა ხანდახან იტანჯებოდა მნიშვნელოვანი სიღარიბის გამო. ეს დაკავშირებული იყო კუნძულის მოსახლეობის მაცხოვრებელთა სიმრავლეზე და ბრიტანეთის სამხედრო ხარჯებზე მის მნიშვნელოვან დამოკიდებულებაზე, რომელიც იცვლებოდა სამხედრო მოთხოვნილებების შესაბამისად. საუკუნის განმავლობაში ბრიტანულმა ადმინისტრაციამ ჩაატარა რამდენიმე ლიბერალური კონსტიტუციური რეფორმა, რომელსაც მთლიანობაში შეხვდა წინააღმდეგობა ეკლესიისა და მალტის ელიტის მხრიდან, რომლებიც ებღაუჭებოდნენ საკუთარ ფეოდალურ პრივილეგიებს. ამის შემდეგ მალტა დაუბრუნდა გვირგვინის კოლონიის სტატუსს, რომელიც მას ქონდა 1813 წელს.

ბრიტანელების მოსვლამდე ასწლეულების განმავლობაში ოფიციალური ენა და ელიტის ერთ-ერთი საგანმანათლებლო ენა იყო იტალიური ენა, მაგრამ მისი სტატუსი დაიკარგა ინგლისური ენის მზარდი გამოყენების გამო. 1934 წელს ინგლისური და მალტური ენები გამოცხადნენ ერთადერთ ოფიციალურ ენებად. იმ წელს მოსახლეობის მხოლოდ დაახლოებით 15 % თავისუფლად ლაპარაკობდა იტალიურად. არმია გადაიყვანეს ეგვიპტის ქალაქ ალექსანდრიაში, იმ საფრთხის გამო, რომ არმია საკმაოდ ახლო მიზანში იქნებოდა ევროპიდან საჰაერო დარტყმებისთვის. იტალიის ომის გამოცხადების დროს (1940 წლის 10 ივნისი), მალტას ჰყავდა გარნიზონი ოთხი ათასზე ნაკლები ჯარისკაცით და დაახლოებით ხუთი კვირის საკვები მარაგით დაახლოებით სამასი ათასი მოსახლეობისთვის. გარდა ამისა მალტის საჰაერო თავდაცვა შედგებოდა ორმოცდაორი საზენიტო იარაღისაგან (ოცდათოთხმეტი "მძიმე" და რვა "მსუბუქი") და ოთხი -ისგან, რომელთათვისაც სამი მფრინავი იყო საჭირო.

ბრიტანეთის კოლონია მალტა, რომელიც მდებარეობდა სიცილიიდან დაწყებული ღერძის ქვეყნების საზღვაო გზებამდე სიახლოვეს, განიცდიდა ბომბარდირებას იტალიელთა და გერმანელთა ავიაციების მხრიდან. დიდი ბრიტანეთი იყენებდა მალტას იტალიელთა საზღვაო ფლოტზე თავდასხმისათვის და კუნძულზე ქონდა წყალქვეშა გემების ბაზა. მალტა ასევე გამოიყენებოდა მიყურადების პუნქტის სახით, სადაც კითხულობდნენ გერმანულ რადიოშეტყობინობებს, მათ შორის „ენიგმას“ დახმარებით გადაცემულ შეტყობინობებსაც.

მალტაზე პირველი საჰაერო დარტყმები განხორციელდა 1940 წლის 11 ივნისს; იმ დღეს მოხდა 6 შეტევა. კუნძულის ბიპლანებმა ვერ შეძლეს თავდაცვა ლუკის აუშენებელი აეროდრომის გამო; მაგრამ მეშვიდე შეტევისას აეროდრომი უკვე მწყობრში იყო. თავიდან იტალიელები დაფრინავდნენ დაახლოებით 5500 მეტრ სიმაღლეზე, შემდეგ დაბომბვის სიზუსტის გასაუმჯობესებლად ფრენის სიმაღლე დაწიეს 3000 მეტრამდე.

აგვისტოს ბოლოს „ “-მა მიიღეს შევსება 12 -ის თვითმფრინავის სახით, რომლებიც ჩამოიყვანეს გემით . საბრძოლო მოქმედებების პირველი 5 თვის განმავლობაში კუნძულის ავიაციამ გაანადგურა ან მწყობრიდან გამოიყვანა დაახლოებით 37 იტალიური თვითმფრინავი.

ომის დაწყებიდან 1941 წლის დეკემბრამდე მალტაზე დაიღუპა 330 ადამიანი, ხოლო 297-მა მიიღო მძიმე ჭრილობები. 1941 წლის იანვარში გერმანული მეათე საავიაციო კორპუსი ჩავიდა სიცილიაში, ხოლო აფრიკის კორპუსი — ლიბიაში. შემდეგი 4 თვის განმავლობაში დაიღუპა 820 ადამიანი, ხოლო 915-მა მიიღო მძიმე ჭრილობები.

1942 წლის 15 აპრილს მეფე ჯორჯ -მ გიორგის ჯვრით დააჯილდოვა (გამოვლენილი მამაცობისათვის უმაღლესი სამოქალაქო ჯილდო) „მალტის კუნძულების ციხესიმაგრე – მისი ხალხი და დამცველები“. ფრანკლინ დელანო რუზველტი მალტაში ჩავიდა 1943 წლის 8 დეკემბერს და ამერიკის შეერთებული შტატების ხალხის სახელით მალტის ხალხს უსახსოვრა აშშ-ის პრეზიდენტის ჯილდო. მან ეს ჯილდო გადასცა 8 დეკემბერს, მაგრამ სიმბოლური თვასაზრისით მასზე თარიღად მიუთითა 7 დეკემბერი. კერძოდ მასში ნათქვამი იყო: „ციდან მუდმივი ცეცხლის შედეგად მალტა იდგა ერთი და უშიშარი ზღვისპირას, როგორც პატარა მკვეთრი კოცონი სიბნელეში – იმედის მანათობელი მომავლის ნათელი დღეებისა“. ჯილდოს მთლიანი ტექსტი ახლა ამოკვეთილია რესპუბლიკის ქუჩაზე მდებარე ვალეტის საქალაქო მოედნის დიდებული სასახლის მაგისტრის კედლის მემორიალურ დაფაზე.

1942 წელს ოპერაცია „კვარცხლბეკის“ დამცველები ჩავიდნენ გრანდ-ჰარბორში, ხოლო მომდევნო წელს ფრანკლინ დელანო რუზველტი და უინსტონ ჩერჩილი ეწვივნენ მალტას. მეფე ჯორჯ ასევე ეწვია გრანდ-ჰარბორს.

მეორე მსოფლიო ომის დროს უგო პასკუალ მიფსუდი და ჯორჯ ბორგ ოლივერი იყვნენ მალტის ნაციონალისტური პარლამენტის ერთადერთი დარჩენილი წევრები. მიფსუდს გული წაუვიდა მას შემდეგ, როდესაც მკვეთრად გამოვიდა ენრიკო მიცის და მალტური წარმოშობის 49 სხვა იტალიელის, რომელთაც ბრალი ედებოდათ პროიტალიურ პოლიტიკურ მოღვაწეობაში, უგანდის საკონცენტრაციო ბანაკში დეპორტაციის დასაცავად. რამდენიმე დღის შემდეგ ის გარდაიცვალა.

მოკავშირეებმა სიცილიაზე გადასხმა 1943 წელს დაიწყეს მალტიდან. 1943 წლის იტალიის კაპიტულაციის შემდეგ იმავე წელს იტალიური ფლოტი მოკავშირეებს დანებდა მალტაში. 1945 წელს ჩერჩილი და რუზველტი იალტის კონფერენციის დაწყებამდე ერთმანეთს შეხვდნენ მალტაში.

1946 წელს მალტის ეროვნულმა ასამბლეამ მიიღო 1947 წლის კონსტიტუცია, რომელმაც აღადგინა თვითმმართველობა, ხოლო პოლ ბოფა გახდა მალტის მეხუთე პრემიერ-მინისტრი.

თვითმმართველობა დამოუკიდებლობამდე (1947–1964)
მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ მალტამ მოიპოვა თვითმმართველობა: დომინიკ მინტოფი-ს მალტის ლეიბორისტული პარტია (მლპ) ცდილობდა დიდი ბრიტანეთთან ან მთლიან ინტეგრაციას, ან თვითგამორკვევას (დამოუკიდებლობა), ხოლო ჯორჯ ბორგ ოლივერის ნაციონალისტური პარტია (ნპ) გამოდიოდა დამოუკიდებლობის მომხრედ „დომინიონის იგივე სტატუსით“, რომელიც გააჩნიათ კანადას, ავსტრალია და ახალ ზელანდიას. ამავე დროს, 1948 წლის კორფუს სრუტის ინციდენტის 1949 წელს დიდმა ბრიტანეთმა ხელი მოაწერა ჩრდილოატლანტიკურ ხელშეკრულებას და შევიდა ნატოში.

1952 წელს დედოფალ ელისაბედ -ის ტახტზე ასვლის შემდეგ, 1955 წლის დეკემბერში ლონდონში შედგა კონფერენცია მრგვალი მაგიდის ირგვლივ, რომელიც მიეძღვნა მალტის მომავალს, რომელშიც მონაწილეობა მიიღეს მალტის ახალმა პრემიერ-მინისტრმა დომენიკ მინტოფმა, ჯორჯ ბორგ ოლივერმა და სხვა მალტელმა პოლიტიკოსებმა, ასევე დიდი ბრიტანეთის კოლონიების საქმეთა მინისტრმა ალან ლენოქს-ბოიდმა. დიდი ბრიტანეთის მთავრობა დათანხმდა კუნძულებისთვის მიენიჭებინა სამი საკუთარი ადგილი ბრიტანეთის თემთა პალატაში. ამას გარდა, შინაგან საქმეთა სამინისტრო კოლონიების საქმეთა სამინისტროსგან თავის თავზე აიღებს პასუხისმგებლობას მალტის საქმეებზე. მიცემული პირობების თანახმად, მალტის პარლამენტი ასევე შეინარჩუნებს პასუხისმგებლობას ყველა საკითხებზე, გარდა თავდაცვისა, საგარეო და საგადასახადო პოლიტიკისა. მალტელებს ასევე უნდა ქონდეთ სოციალური და ეკონომიკური პარიტეტი დიდ ბრიტანეთთან, რომელიც გარანტირებული უნდა იყვეს კუნძულების ძირითადი დასაქმების წყაროს – დიდი ბრიტანეთის თავდაცვის სამინისტროს მიერ.

რეფერენდუმი დიდ ბრიტანეთთან ინტეგრაციის თაობაზე ჩატარდა 1956 წლის 11 და 12 თებერვალს, სადაც მოსახლეობის 77,02 %-მა მხარი დაუჭირა ამ წინადადებას, მაგრამ ნაციონალისტური პარტიის ბოიკოტის გამო რეფერენდუმში მონაწილეობა მიიღო მოსახლეობის მხოლოდ 59,1 %-მა, რაზეც ოპოზიციამ განაცხადა, რომ რეზულტატი საბოლოო არ არის.

ბრიტანელმა დეპუტატებმა ასევე შეწუხდნენ იმაზე, რომ მალტის წარმომადგენლობა ვესტმინსტერში ქმნის პრეცენდენტს სხვა კოლონიებისთვის და გავლენას მოახდენს საყოველთაო არჩევნების შედეგებზე.

ამას გარდა, სამეფო ფლოტისათვის მალტის სტრატეგიული საჭიროების დაქვეითება იმას ნიშნავს, რომ დიდი ბრიტანეთის მთავრობა უფრო მეტად არასაჭიროდ უჭერდა მხარს სამხედრო-საზღვაო ძალებს. 40 მუშის სამუშაოდან განთავისუფლების შესახებ საადმირალოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილების შემდეგ დომენიკ მინტოფმა განაცხადა, რომ „პარლამენტში მალტელი ხალხის წარმომადგენლები აცხადებენ, რომ ისინი უკვე აღარ არიან დამოკიდებულები შეთანხმებებზე და ვალდებულებებზე დიდი ბრიტანეთის მთავრობის წინაშე“ (1958 წლის კარავაჯოს ინციდენტი). პასუხად კოლონიების საქმეთა მინისტრმა ტელეგრამა გაუგზავნა დომენიკ მინტოფს, სადაც ამტკიცებდა, რომ ის „დაუფიქრებლად საფრთხის ქვეშ აგდებდა“ ინტეგრაციის მთელ გეგმას.

1961 წელს სისხლის კომისიამ წარადგინა ახალი კონსტიტუცია, რომელიც ითვალისწინებდა გარკვეულ თვითმმართველობას. ჯორჯ ბორგ ოლივერი მომდევნო წელს სტოლპერის მოხსენების წარდგენის შემდეგ გახდა მალტის პრემიერ-მინისტრი. მალტამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა 1964 წლის 21 სექტემბერს.