iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 30)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 30) თარიღდება - საუკუნეების მიჯნით.

სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია აგურით. აქვს ნახევარსარდაფი. ქუჩისპირა ფასადი სწორკუთხა მოხაზულობის საკმლებითა და ხის, სადარბაზო კარითაა დანაწევრებული. ნახევარსარდაფი გამოყოფილია ვიწრო ლავგარდნით. ნახევარსარდაფის კედელში დაბალი, ბრტყელი თაღით გადახურული სარკმლებია გაჭრილი. ფასადი დასრულებულია ლავგარდნით, რომლის ზემოთ პილასტრებითა და მათ შორის არსებული სწორკუთხა ჩაღრმავებებით დანაწევრებული, დაბალი პარაპეტია. ეზოს მხარეს მოქცეულ ფასადს საზეიმო იერს ანიჭებს ხის, ჭვირული აივანი. აივანს ეზოსკენ მომრგვალებული ფორმა აქვს. დღეს იგი შეფიცრულია. აივანზე ხის კიბით ავდივართ. აივნის მოაჯირი და თაღები ჭვირულია. აივანი ლაჟვარდისფრადაა შეღებილი. აივანზე გამოდის ოთახების კარ-სარკმლები. ოთახებში შემონახულია ხის ძე. იატაკი, შელამდული ჭერი, კარ-სარკმლების ალაფები. ოთახისა და აივნის კედლებზე შერჩენილია დეკორატიული მოხატულობის ფრაგმენტები. ნახევარსარდაფის წინ ღია ტერასაა, რომლის იატაკი ძველი აგურისაა. შენობა გადახურულია კრამიტით. თავისი პროპორციებითა და ფასადის გადაწყვეტით ეს სახლი ახვლედიანის ქუჩის საერთო განაშენიანებაში ორგანულადაა ჩართული.
ვარდისუბნის პირველი ეკლესია

ვარდისუბნის პირველი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთ-დასავლეთით, ახალი შუამთის დედათა მონასტრის სიახლოვეს, ტყეში, 700-800 მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. წყობა სწორხაზოვანია. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი კედლის ჩრდილოეთ კიდეშია მოწყობილი და გარედან ნახევარწრიული თაღი ხურავს. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. აფსიდის ცენტრში ვიწრო, ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რომლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო, ოთკუთხა ნიშაა. აფსიდის სარკმელის გარდა, ერთი მცირე, თაღოვანი სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა.

ეკლესიისთვის მოგვიანებით, ჩრდილოეთიდან, მიუშენებიათ გეგმით სწორკუთხა, ეკლესიაზე რამდენადმე მცირე სამლოცველო, რომელსაც ზემოდან რვაწახნაგოვანი ფანჩატური ადგას. სამლოცველო ეკლესიაზე ისეა მიდგმული, რომ მათი დასავლეთ კედლები ერთ ხაზზე მდებარეობს. შესასვლელი სამლოცველოს დასავლეთიდან აქვს, აღმოსავლეთით კი ღრმა აფსიდია, რომლის ცენტრში ვიწრო, ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სარკმელი შესასვლელის თავზეცაა. აფსიდში, სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო, ოთკუთხა ნიშაა, ქვმოთ კი, კედელზე, მოდგმულია ნახევარცილინდრული ფორმის ტრაპეზი. ნახევარცილინდრულია კამარაც. კამარის ჩრდილოეთ ნაწილში მოწყობილია კვადრატული ღიობი, რომლითაც სამლოცველო სამრეკვლოს უკავშირდება. სამრეკვლო შიგნიდან მრგვალია, გარედან რვაწახნაგოვანი. თითოეულ ღერძულ წახნაგში მოწყობილია თითო, მაღალი, ვიწრო, თარაზულთავიანი სარკმელი. შიგნით სამრეკლო გადახურულია გუმბათოვანი კამარით, გარედან კი, აგურით ნაწყობი, პირამიდული ფორმის, რვაწახნაგოვანი სახურავით.
სამლოცველოს დასავლეთ ფასადზე, სარკმლის გვერდებზე, თითო ნიშაა. სამლოცველოს სახურავი ცალფერდაა. იგი ეკლესიის სახურავის ჩრდილოეთ ფერდის გაგრძელებაზეა.

ეკლესია შემოსაზღვრული ყოფილა გალავნით, რომელიც საკმაოდ დიდ ფართობს ფარგლავდა. გალავანი აშენებულია რიყის ქვით, ალაგ-ალაგ ქართული აგურის ჩანართებია. გალავანში დატანებულია ნიშები, მცირე შესასვლელები. შემორჩენილია სამეურნეო ნაგებობების კვალი, რომლებიც სავარაუდოდ, ხით იქნებოდა გადახურული.

2005-2007 წლებში საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა დაცვისა და გადარჩენის ფონდის დაფინანსებით ეკლესიას ჩაუტარდა აღდგენითი სამოშაოები. ეკლესიის ირგვილ მოიჭრა მიწის ფენა. სახურავის კალთები გაიწმინდა მცენარეული საფარისგან. აღდგა კამარის და კედლების დანგრეული ნაწილები. ამოივსო კედლებში და კამარაში არსებული გამჭოლი ბზარები. აღდგა საპირე წყობის ჩამოშლილი ნაწილი და აგურის, საფეხხუროვანი ლავგარდანი. ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით. დაკონსევრდა გალავნის შემორჩენილი კედლები.
ლაფანყურის ლაშარის ჯვარი

ლაშარის ჯვარი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ლაფანყურის სამხრეთ-დასავლლეთით, დაახლოებით 2-2,5 კილომეტრზე მდინარე ლოპოტის მარჯვნივ, პატარა შენაკადის მაჩხაურის ხევის ხეობაში, ტყეში. სავარაუდოდ, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ნაგებობა გეგმით თითქმის კვადრატულია (მიახლოებით 9,8 8,7 მ). ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. შემორჩენილია მხოლოდ ორი კედელი - 1-1,5 მ სიმაღლეზე. დანარჩენი ორისგან კი მხოლოდ კვალი იკითხება. შემორჩენილი კედლებიდან ერთს მთელ სიგრძეზე გასდევდა ქვით ნაგები საწნახელი (შემორჩენილია ნაშთები), რომელიც ვიწრო ტიხრით ორ, თანაბარ ნაწილად იყო გამოყოფილი.

სოფლის მოსახლეობას, რომელიც საუკუნის დასაწყისში არაგვისა და ივრის ხეობიდან ჩამოსახლებული ფშავლებისგან შედგება, ნანგრევებთან მცირე, სასანთლე ნიში აუგია და მისთვის ლაშარის ჯვარი უწოდებია. ნაგებობასაც ამ სახელით მოიხსენიებენ.
ბახუტაანთ ეკლესიის კომპლექსი

ბახუტაანთ ეკლესიის კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს სოფელ კისისხევიის სამხრეთით. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. კომპლექსში შედის ეკლესიის სწორკუთხა ნაგებობები და სამრეკლო, რომლებსაც გარშემოუყვება დაბალი გალავანი.

ეკლესია დარბაზულია (8,6 5,8 მ) ძირითადად აგებულია წვრილი რიყის ქვით. ერთადერთი შესასვლელი შენობას დასავლეთიდან აქვს. კარი შიგინდან და გარედან თარაზულადაა გადახურული აღმოსავლეთით ღრმა აფსიდია, რასაც გვერდები ოდნავ მომრგვალებული, აღმოსავლეთ კედელი კი, თითქმის სწორი აქვს. აღმოსავლეთ კედლის ცენტრში გაჭრილია ზემოთკენ შევიწროებული, ბრტყლად გადახურული სარკმელი. მსგავსი თითო სარკმელი შენობის დანარჩენ კედლებშიცაა. საკურთხევლის სარკმლის ჩრდილოეთით გეგმით ნახევარწრიული, ნახევარწრიული თაღით დასრულებული ნიშაა. სამხრეთით სწორკუთხაა. გრძივ კედელბზე თითო პილასტრია, რომლებზეც მათ ორ, არათანაბარ ნაწილად ყოფს. პილასტრებზე გადაყვანილი კამარის საბჯენი თაღი, რომელსაც მომრგვალებული წვერი და თითქმის სწორი გვერდები აქვს. მსგავსი ფორმისაა კონქის თაღიც და კამარაც.

ეკლესიის ფასადები დასრულებულია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნით. მისი ქვედა საფეხური კუთხით შვერილი აგურების ერთ რიგით, ეგრეთ წოდებული ხერძულა წყობითააა გამოყვანილი, დანარჩენ ორი კი, ჩვეულებრივად დაწყობილი აგურით, სახურავი ორფერდაა, დაბურულია ღარისებრი კრამიტით. ეკლესიის ჩრდილო-აღმოსავლეთი კუთხესთან, 0,3 მეტრზე დგას აგურით ნაგები, აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით ოდნავ წაგრძელებული ნაგებობა რითიც ოთხივე მხარეს ნახევარ წრიული თაღითაა გახსნილი. თაღები დაყრდნობილია კუთხეებში მდგომ კვადრატულ კვეთის ბოძებზე. ამჟამად ოთხივე თაღის დიდი ნაწილი და გადახურვა ჩამოშლილია სავარაუდოდ, იგი გუმბათოვანი კამარით იყო გადახურული. ჰქონდა თუ არა მას მეორე სართლი, ამაჟამად დაუდგენელია.

ეკლესიის სამხრეთით, ორიოდე მილის მოშორებით, დგას გეგმით კვადრატული. ორსართულიანი სამრეკლო რითც პირველი სართული რიყის ქვითაა ნაშენი. მეორე აგურით, პირველი სართული გეგმით რვაწახნაგიანია. ამ სართულზე მომცრო სამოცველოა. შესასვლელი მას დასავლეთიდან აქვს. კარი გარედან მშვილდისებრი თაღითა გადახურლი, თაღის მალი ღიობზე რამდენადმე განიერია, რის გამოც მისი ქუსლების დონეზე მცირე საფეხური ქიმნება შიგნიდან შესასვლელი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით სამწახნაგა საკურთხეველია. რითც დანარჩენი ნაწილისგან გამოყოფილია მოკლე მხრებით, საკურთხევლის აღმოსავლეთ წახნაგის ღერძზე გაჭრილია სწორკუთხაა სარკმელი თითო. მსგავსი სარკმელი სამივე ღერძული წახნაგის ცენტრშია. სართული გადახურულია დადაბლებული პროპორციების მქონე, გუმბათოვანი კამარით. მეორე სართული შიგნიდან და გარედან ექვსწახნაგაა. ექვსივე წახნაგებში მოწყობილია ნახევარწრიული თაღით გადახურული, განიერი, მაღალი ღიობი, შიგნით სამრეკლო გუმბათოვანი კამარითაა გადახურული, ხოლო გარედან აგურის, პირამიდული ფორმის სახურავით. გალავანი რიყის ქვითაა ნაშენი. შემორჩენილია დაახლოებით 1 მეტრის სიღლეზე.
თეთრიწყლების სადგომი

თეთრიწყლების სადგომი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ თეთრი წყლებში. თარიღდება ქვედა პალეოლითის ხანით. გაითხარა 1966 წელს ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური) დაზვერვითი სამუშაოების დროს სადგომში აღმოჩნდა კაჟის ანატკეცები.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნადიკვრის 19)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი, მდებარეობს ნადიკვრის ქუჩაზე (№ 19), ვახვახიშვილების ციხის გარეთ, სამხრეთ-აღმოსავლეთით. თარიღდება საუკუნის დასაწყისით.

ნაგებია აგურით. გაირჩევა მშენებლობის ორი ეტაპი. პირველი ეტაპის მხოლოდ მარანია შემორჩენილი, რომელიც, მოგვიანებით, აღმოსავლეთისკენ წაუგრძელებიათ და ორ სათავსოდ გადაუკეთებიათ. ეს ორი სათავსო შემდგომი ეტაპის მშენებლობის დროს ცოკოლად გამოუყენებიათ. სახლი ე. წ. „გართული გეგმის“ ტიპისაა — საცხოვრებელი ოთახებითა და მათი გარეთ გატანილი, დამხმარე სადგომებით. შენობის ოთხივე ფასადი რუსული კლასიციზმისთვის დამახასიათებელი დეტალებითაა შემკული. კარისა და სარკმლების ღიობები დასრულებულია ერთმანეთის მონაცვლე ორი ტიპის — ფრონტონისებური და დაროსებრი თავსართებით. კარ-სარკმლებს, იატაკიდან 1 მეტრ სიმაღლეზე „გამაერთიანებელი სალტე-თარო“ შემოუყვება. ფასადებს ორსაფეხურიანი ლავგარდანი გასდევს. ფასადების ამგვარ გადაწყვეტას ვხვდებით თბილისის საუკუნის 10-იანი და 20-იანი წლების სახლებში.
ართანის ღვთისმშობლის მცირე ეკლესია

ართანის ღვთისმშობლის მცირე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ართანის ჩრდილო-დასავლეთით, 0,5 კილომეტრზე. მინდორში, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

აღწერა
ეკლესია დარბაზული ტიპისაა (5,2 3,9 მეტრი). ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითა და კირის სქელი დუღაბით. წყობა ირეგულარულია. კარ-სარკმელთა ღიობები და ლავგარდანი გამოყვანილია კვადრატული აგურით. აგურია გამოყენებული აფსიდისა და შენობის გარეთა კუთხეების წყობაშიც. მოგვიანებით ეკლესია შეუკეთებიათ — სახურავის კალთებზე დუღაბის სქელი ფენა დაუსხამთ და კრამიტით დაუბურავთ (შემორჩენილია ფრაგმენტები), რამაც ნაწილობრივ შეამცირა სახურავის კალთების დახრილობა. აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადზე აშკარად გამოიყოფა თავდაპირველ და გვიანდელ ფენებს შორის საზღვარი. შეკეთება შეხებია ჩრდილოეთ შესასვლელსაც, სადაც წირთხლების ქვემოთა, რიყის ქვით გამოყვანილი ნაწილები (იატაკის დონიდან დაახლოებით 60 სანტიმეტრის სიმაღლეზე) ეკლესიის თანადროულია, ხოლო ზემოთა — აგურისაა და წყობით გვიანდელობის ნიშნებს ატარებს.

შესასვლელი ორია — დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. ორივე კარის ღიობი გარედან აგურის შეისრული თაღით იყო გადახურული, შიგნიდან კი ხის, ძელოვანი გადახურვა ჰქონდა. ამჟამად იგი მხოლოდ დასავლეთ კარს შემორჩა.

ეკლესიის დარბაზი კვადრატულია, აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ოდნავ დეფორმირებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდით, რომლის ღერძზე გაჭრილია მცირე ზომის, ქვის ფილებით ბრტყლად გადახურული სარკმელი. მსგავსი სარკმელი დასავლეთიდანაცაა. იგი მოგვიანებით (შეკეთებისას) გაუფართოებიათ, აფსიდის ორივე გვერდში თითო, მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. მათ შორის ჩრდილოეთისას ორმაგი შეღრმავება აქვს. აფსიდი გადახურულია რიყის ქვით ნაწყობი კონქით, რომლის თაღი აგურისაა და შეისრულია. მსგავსი ფორმისაა კამარაც.

შენობის ფასადები სადაა. კედლები დასრულებული იყო საფეხურად ნაწყობი ლავგარდნით (შემორჩენილია ფრაგმენტები), რომელიც შედგებოდა ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხის შვერილი აგურის რიგების მონაცვლეობით.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (9 აპრილის 1)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს 9 აპრილის ქუჩაზე (№ 1). თარიღდება საუკუნის ნახევრით.

სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. შენობა ქუჩისკენ მიმართულია ვიწრო ფასადით, რომლებსაც კიდეებში პილასტებრისებრი შვერილები აუყვება, მათ შორის მოქცეული სიბრტყე თანაბარი მანძილებით დაცილებული, მშვილდისებრთაღიანი სამი თაღითაა დანაწევრებული. განაპირა შეღრმავებაში გაჭრილია თით სწორკუთხა სარკმელი. სახლს, ეზოს მხარეს, გასდევს ხის,გადახურული აივანი, რომელსაც ჭვირული მოაჯირი აქვს. აივნის ნაწილი მოგვიანებით შეუმინავთ. ფასადი დასრულებულია სამკუთხა ფრონტონით. ეზოს მხარეს გამავალი კარ- სარკმელების ღიობები ერთმანითისგან გამიჯნულია პილასტრის მსგავსი შვერილებით, რომლებზეც მშვილდისებრი პროფილირებული თაღებია გადაყვანილი. სახლს აქვს სამეურნეო დანიშნულების ნახევარსარდაფი. სახურავი ორფერდაა.
კონდოლის ღვთისმშობლის ეკლესია

კონდოლის ღვთისმშბლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კონდოლში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. შეკეთებულია საუკუნის ბოლოს.

ეკლესია დარბაზულია. დასავლეთიდან ეკვრის გეგმით სწორკუთხა, ეკლესიაზე ოდნავ უფრო განიერი, გვიანდელი მინაშენი. ორივე ნაგებობა რიყის ქვითა და კირის დუღაბითაა ნაგები.

ეკლესია აფსიდიანია. ერთადერთი, თაღოვანი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი კედლის ოდნავ სამხრეთ ნაწილშია გაჭრილი. აფსიდი გეგმით არაწესიერი მოხაზულობისაა. მის ცენტრში გაჭრილია მცირე, სწორკუთხა სარკმელი, რომლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო, ოთხკუთხა ნიშაა. დარბაზი გადახურულია შეისრული კამარით.
მაჩხაურის სასახლე

მაჩხაურის სასახლე — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ლაფანყურის სამხრეთ-დასავლეთით 2,5 კმ-ზე მდინარე ლოპოტის მარჯვენა შენაკადის მაჩხაურისხევის ხეობაში, ტყეში. ესაა მოზრდილი ნაგებობის ნანგრევები, რომელსაც ადგილობრივები „სასახლეს“ უწოდებენ. სავარუდოდ თარიღდება - საუკუნეებით.

შენობის შემორჩენილი კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი მიწითა და მცენარეულობებით ისეა დაფარული, რომ მისი გეგმის ზუსტად დადგენა გასუფთავების გარეშე შეუძლებელია. ნაგებობა ორი სხვადასხვა ზომის, ოთკუთხა ნაწილისგან შედგება. მათ შორის ერთი აღმოსავლეთით მდებარე შედარებით დიდია იგი აღმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული და გრძივი კედლით გამიჯნულ სხვადასხვა სიგანის, ორ სადგომს შეიცავს. ამ ნაწილს დასავლეთიდან ეკვრის ოდნავ უფრო მოკლე, მაგრამ შედარებით განიერი ნაწილი რომელიც ორსართულიანია.

შენობა ნაგებია დიდი ზომის, რიყის ქვით. ზომისა და ფორმის მიხედვით შერჩეულია და დაწყობილია წესიერ, სწორხაზოვნად გამავალ რიგებად. აღმოსავლეთ ნაწილის სადგომებიდან, სამხრეთით მდებარე, თითქმის 2-ჯერ ვიწროა მეორეზე და გარეთკენ სწორკუთხა ბურჯებზე გადაყვანილი თაღებით იყო გახსნილი. შემორჩენილია აღმოსავლეთ განაპირა თაღის ერთი გვერდი - შესაბამისს წირთხრილთან ერთად და ორი ბურჯის ნაშთი. ჩრდილოეთ სადგომიდან კი, მხოლოდ ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილიღა დგას. დანარჩენი კედლებისა მხოლოდ კვალი იკითხება.

ნაგებობის დასავლეთ ნაწილის ორივე სართული შედგება ერთმანეთთან თაღოვანი გასასვლელებით დაკავშირებული, სამ-სამი კვადრ. ოთახისგან. ქვემოთა სართულის ოთახებიდან ორი ნანგრევებითაა სავსე და მათი არქიტექტორული გადაწყვეტა არ ირკვევა. მესამე, სამხრეთით მდებარე ოთახი, კამაროვანია. ოთახის აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილია საშუალო ზომის სწორკუთხა ნიშა. მეორე სართულის დიდი ნაწილი დანგრეულია. ოთახების გამმიჯნავ ორივე კედელს თაღოვანი გასასვლელის წირთხრილები და თაღაღის ქუსლების ნაწილები შემორჩა. ჩრდ-ის განაპირა ოთახში ადსიდის მსგავსი. აღმოსავლეთით ორნამენტული მომრგვალებაა.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ჭადრის 2)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — ისტორიული ძეგლი თელავში. დგას ჭადრის ქუჩაზე (№ 2). ნაგებია აგურით. ეკუთვნოდა პედაგოგს და საზოგადო მოღვაწეს ივანე როსტომაშვილს, რომელმაც თელავში დააარსა წერა-კითხვის შემსწავლელი საკვირაო და გლეხ ქალთა სკოლები, საზოგადო სავაჭრო („დნეპრი“) თელავსა და კურდღელაურში ჩამოაყალიბა სახალხო ბანკები. 1884 წელს გაიხნა ბიბლიოთეკა-წიგნთსაცავი. როსტომაშილის ოჯახი იყო ქართველ მოღვაწეთა თავშეყრის ადგილი.
კონდოლის წმინდა გიორგის ეკლესია (1860)

კონდოლის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ კონდოლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 0,5 კილომეტრზე. ეკლესია აშენებულია 1860 წელს.

ეკლესია დარბაზულია, ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც გეგმის სწორკუთხედის ფარგლებშია მოქცეული. საშენი მასალა ორგვარია: რიყის წვრილი ქვა და ქართული აგური. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა. კამარა, კონი, საბჯენი თაღები. კარ-სარკმელთა თაღები, გარეთა კუთხეები და ფასადთა დეკორატიული ელემენტები.

შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი შეისრულთაღოვანია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდაა, რომელიც დადაბლებული ფორმის კონქითაა გადახურული. კონქის თაღი აფსიდას მხრებს ჩეულებიასამებრ არ ერწყმის, არამედ მცირე კუთხით, რის გამოც მათ საზღვარზე ჰორიზონტალური ხაზია შექმნილი. აფსიდის ცენტრში მაღალი, ნახევარწრიულთაღოვანი, ძლიერ დახრილი ძირის მქონე სარკმელი ჩრდილოეთითაა, ხოლო ერთი სამხრეთითაა კედლის დასავლეთ ნაწილში. აფსიდში, სარკმლის აქეთ-იქით, თითო შეისრულთაღოვანი ნიშაა მოწყობილი. ერთი ნიშა სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია. აფსიდის შუაში შემორჩენილია ოთხწახნაგა ტრაპეზის მცირე ნაწილი.

ეკლესიის გრძივი კედლების შუაში და დასვალეთ კუთხეებთან გამოყოფილია თითო, მარტივი პილასტრი, რომლებსაც ნახევარრიული საბჯენი თაღები ეყრდნობა. ნახევარწრიულია კამარაც. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებული ყოფილა. ამჟამად ნალესობა მხოლოდ კედლებს შემორჩათ.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნადიკვრის 26)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნადიკვრის  ქუჩაზე (№ 26). პროექტის თანახმად, აგებულია 1880-1881 წლებში. სახლი, თავდაპირველად, ჩათიშვილებს ეკუთვნოდა, შემდგომ კი „სობოროს“ დეკანოზს, იოანე შიუკაშვილს.

სახლზე მიმაგრებულია მემორიალური დაფა წარწერით:

სახლი ერთსართულიანია, ხუთოთახიანი. ძირითადად ნაგებია კვადრატული აგურით. ინტერიერში ოთახების განლაგება თავდაპირველია. შემორჩენილია ბუხრები. შენობა გრძივი ფასადით ქუჩისკენაა მიმართული. ფასადზე მშვილდისებური თაღით გადახურული ორი სადარბაზო კარი და მშვილდისებრთაღოვანივე, სადა საპირეში ჩასმული, ექვსი სარკმელი გამოდის, რომელთა შორის აგურის წყობით გამოყვანილი რესტირებული, ვერტიკალური ზოლებია ჩართული. ფასადის კიდეები ნალისებრი თაღით დასრულებული, ჩაღრმავებული არის მქონე, პილასტრისებრი შვერილითაა აღნიშნული. შესასვლელები კედლის ბოლოებშია. მათ შორის ერთი (მარცხენა ბოლოში მდებარე) — მოგვიანებით ამოუშენებიათ და სარკმლად გადაუეთებიათ. სარკმელთა ალათები სწორკუთხაა.

სადარბაზოს კარი ხისაა, ორფრთიანი. დამუშავებულია მარტივი, ნაკვეთი სახეებით, კარს ხისავე, თუნუქით დაბურული გვიანდელი მარკიზი აქვს. ფასადი დასრულებულია დაბალი, შვერილი ზოლით, რომელსაც ძირი განიერი, კბილანისებური ელემენტებით აქვს დამუშავებული. მათ შორის თითო, რუსტირებული, ვერტიკალური ზოლების ასწვრივაა, ხოლო თითო — კარ-სარკმლების. შენობას, მარჯვნიდან, ეკვრის „რუსული“ აგურით ნაგები, ხის მოზრდილი ძელით თარაზულად გადახურული ალაყაფის კარი, რომლის წინა მხარე ჩაღრმავებული, სწორკუთხა არეებითაა დამუშავებული. შენობის გვერდითა ფასადები აგურისა და რიყის ქვის შერეული წყობითაა ამოყვანილი. ორივე ფასადი დასრულებულია სამკუთხა ფრონტონით

ეზოს მხარეს სახლი ძლიერ არის გადაკეთებული. ამ მხრიდან მას ხის მოაჯირიანი აივანი (ამჟამად სახეცვლილია) გასდევდა, რომლის სახურავი აგურის კვადრატულ ბოძებზე იყო დაყრდნობილი. აივანზე გამომავალი კარ-სარკმლების გადახურვა მშვილდისებრია, ხოლო ალათები — სწორკუთხა. შენობა გადახურულია კრამიტით დაბურული, ორკალთა სახურავით.

2011-2012 წლებში შენობას ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები, რის შედეგადაც მას დაუბრუნდა თავდაპირველი იერ-სახე.
გულგულის ეკლესია

გულგულას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გულგულის ჩრდილოეთით, 2 კილომეტრზე, ნაგებად წოდებულ ადგილში. იგი სავარაუდოდ, თარიღდება - საუკუნეებით.

ძეგლი ნანგრევების სახითაა შემორჩენილი (მიახლოებითი ზომები: სიგრძე 11,5 მეტრი, სიგანე 10,9 მეტრი) და გათხრა-გასუფთავების გარეშე მისი გეგმის სრულად დადგენა შეუძლებელია. ნაგებობა, როგორც ჩანს, სამეკლესიანი ბაზილიკაა. შემორჩენილია: შუა ეკლესიის აფსიდი, სამხრეთ ეკლესია, რომელიც აღმოსავლეთით აფსიდითაა დასრულებული და შუა ეკლესიის ჩრდილოეთით მდებარე, სწორკუთხა სათავსი, სამკვეთლო. კედლების ნაშთები რიყის ქვითა და კირის დუღაბითაა ნაგები.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 34)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 34). აგებულია საუკუნის ბოლოს

სახლი ერთსართულიანია, ნაგებია აგურით. ახვლედიანის ქუჩაზე გამოდის მთავარი, გრძივი ფასადით. ფასადი დანაწევრებულია ხუთი, სწორკუთხა სარკმლითა და სადარბაზო კარით, რომელსაც ლითონის მარკიზი აქვს გადახურული. კარი, მოდერნის სტილისათვის დამახასიათებელი ნახატით, ოსტატურადაა დამუშავებული. სარკმლების აგურის ზღუდარების შუა ნაწილში, მაღალი კაპიტელით დასრულებული, ცრუ, სოლისებრი ქვებია გამოყვანილი. სარკმლების ქვემოთ სწორკუთხა, საფეხურით ჩაღრმავებული ნიშებია. ფასადი დასრულებულია დაბალი პარაპეტით, რომელიც დანაწევრებულია თანაბარი ზომის, ექვსი მოგრძო ნიშით, რომლებიც ორ საფეხურად შეღრმავებული, ორსაფეხურიანი, ხერხულა ფრიზითაა დაგვირგვინებული. ეზოს მხარე მთლიანად გადაკეთებულია. ამ მხარეს სახლი ორსართულიანია.
ართანის წმინდა გიორგის ეკლესია

ართანის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი. დგას სოფელ ართანის ჩრდილოეთით, 500-იოდე მეტრზე, ტყიანი მთის ფერდობზე, დაბალი (სიმაღლე 1,2 მეტრი), ფიქლით ნაგები გალავნით შემოფარგლულ, პატარა (ფართობი დაახლოებით 100 მ²) ეზოში. სავარაუდოდ, თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით.

აღწერა
ნაგებობა ორსართულიანია — კოშკისმაგვარი, ზემოთკენ სწორხაზოვნად ვიწროვდება და ორფერდა სახურავითაა დასრულებული (სიმაღლე მიწიდან სახურავის კეხამდე — 7 მეტრი). სართული (ზომები ფუძის დონეზე 4,7 3,5 მეტრი) ყრუკედლებიანი სათავსია, სართული — ეკლესიის შენობა ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. გარეთა კედლები შემთხვევითი ფორმის, სრულიად დაუმუშავებელი ქვებითაა ნაწყობი, რის გამოც წყობა არასწორხაზოვანია. ფასადის მხარეს ქვები ბრტყელი ზედაპირითაა მოქცეული. კედლების ზედაპირი (ძირითადად ქვედა ნახევარში) გასწორებულია წმინდა ბათქაშით, რომელიც ქვებს შორის დარჩენილ არეებს ავსებს და ნაწილობრივ, მათ ზედაპირებსაც ფარავს. შენობის ოთხივე კუთხე ამოყვანილია შირიმის, ნათალი ქვებით. გარდა ამისა, გამოყენებულია თხელი, კვადრატული აგური, რომლითაც ლავგარდანი და ეკლესიის შიდა გადახურვაა გამოყვანილი.

შესასვლელი მე-2 სართულის სამხრეთ კედელშია, მიწიდან 4 მეტრ სიმაღლეზე. კარის ღიობი აგურისა და შირიმის ქვებითაა გამოყვანილი. გადახურულია ქვით.

პირველი სართული შემაღლებული პროპორციების, კამაროვანი სადგომია. სადგომის გადახურვის წყობაში ვიწრო, სწორკუთხა (4545 სანტიმეტრი) ხვრელია დატანილი, რომლის მეშვეობითაც პირველი სართული მეორეს უკავშირდება. მეორე სართულზე მცირე ზომის, გეგმით კვადრატული ოთახია, რომელიც აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდითაა დასრულებული (სადგომის ფართობი საკურთხევლიანად 5 მ²-მდეა) აფსიდში გაჭრილია ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელი, რომელიც გარედან შირიმის მთლიან ქვაში გამოკვეთილი, ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული. აფსიდი დასრულებულია ამორფული, სხმული კონქით. კონქის თაღი შეისრულია. ნაწყობია კვადრატული აგურით. შეისრულია კამარაც.

მოგვიანებით, შენობის ფუნქციის შეცვლისა და მისი სათავდაცვოდ გამოყენებისას, მეორე სართულის ინტერიერი რამდენადმე შეუცვლიათ: შესასვლელის წინ, მთელ სიმაღლეზე, რიყისა და ნატეხი ქვის სქელი კედელი ამოუყვანიათ, რომელშიც ვიწრო, თაღოვანი კარი მოუწყვიათ.

ფასადები სადაა. კედლები დასრულებულია საფეხურებად ნაწყობი ლავგარდნით (ჩამოშლილია დიდი ნაწილი), რომელიც შედგება კუთხით შვერილი და ჩვეულებრივად ნაწყობი აგურის, ორ-ორი რიგის მონაცვლეობით. სახურავი დაბურულია ბრტყელი და ღარისებრი კრამიტის კომბინირებული წყობით. პირველი რიგის, ბრტყელი კრამიტების კიდეები, გაფორმებულია ერთმანეთისგან მცირე ინტერვალებით დაცილებული, სამ-სამი, ნახევარწრიული ელემენტით, რომელთა ერთობლიობა, ლავგარდანთან ერთად, გვერდით ფასადებზე მკვეთრ, დეკორატიულ აქცენტს ქმნიდა.

გალავანი წრიული გამოხაზულობისაა. მისი დასავლეთ ნაწილში მოწყობილია ვიწრო შესასვლელი, რომელსაც გადახურვა ჩამოშლილი აქვს. ძეგლი მსგავსი ტიპის ნაგებობათა საინტერესო ნიმუშია.
თეთრიწყლების სამაროვანი

თეთრიწყლების სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ თეთრი წყლების შუაგულში. თარიღდება ძვ. წ. - ათასწლეულის მიჯნით. ცნობილი გახდა 1949 წელს როცა თელავის სახელმწიფო ისტიტუტის მუზეუმისა და საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში მიიტანეს ბრინჯაოს მახვილები და სხვა სამარხეული ინვენტარი. არქეოლოგიური მასალა უხვად აღმოჩნდა 1953 წელს სოფლის ცენტრში ელექტროსადგურის მშენებლობის დროს 1965 წელს ჩატარებული დაზვერვითი ექსპედიციის დროს გაირკვა, რომ სოფელი გაშენებულია ძველი სამაროვნის ტერიტორიაზე რომელიციც გამუდმებით ზიანდებოდა საცხოვრებელი სახლების მშენებლობის გამო.

ძეგლის შესასწავლად გაკეთდა თხრილი რომელშიც 1 მ-ის სიღრმეზე გამოვლინდა 6 სამარხი. ნიადაგის სინოტივის გამო, სამარხეული ინვენტარი ცუდად იყო შემონახული. სამაროვანზეგათხრითი სამუშაოები ჩატარდა 1966, 1972 და 1974 წლებში. ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის შემდეგ არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის და კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის (ხელმძღვანელი კ. ფირცხელაური) მიერ. ორმოსამარხები სწორკუთხაა, დამხრობილია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ. დაზიანებულ სამარხებში მიცვალებულთა დამარხვის პოზა არ დგინდება, დანარჩენ სამარხებში მიცვალებულები წვანან მარჯვენა(მამაკაცები) ან მარცხენა(ქალები) გვერდზე, ძლიერ მოხრილი კიდურებით, თავით დასავლეთისკენ. ძეგლზე გამოვლინდა წვრილმარცვლოვანი, ქვიშანარევი თიხისაგან სამეურნეო მორგვზე დამზადებული, შავად, ყავისფრად ან ნაცრისფრად გამომწვარი, თხელკედლიანი ჭურჭელი (დოქი, კათხა, კოჭობი, ლანგარი, ჯამი, დენგი, ქოთანი, ქვაბქოთანა); მშვილდ-საკინძების ტიპის ბრინჯაოს საკინძი; თავგახსნილი,ერთმანეთზე თავგადადებული, მრგვალ-ბრტყელი, ჭდეულზედაპირიანი სამაჯურები; საარდიონის რამდენიმე ტიპის(სფერული, მრგვალ-ბრტყელი, ცილინდრული, შინდისებრი და სხვა, როგორც ორმხრივად, ისე ცალმხრივად გახვრეტილი) და თეთრი და ცისფერი პასტის ცილინდრული ლილისა თუ სფერული ფორმის მძივები დადასტურდა. აგრეთვე, ძვლის ან ბრინჯაოს მრგვალგანივკვეთიანი მავთულისაგან დამზადებული, თავთან მრგვალი ან ოვალურნახვრეტიანი ნემსმახათები, ბრინჯაოს მდიდრულად ორნამენტირებული, მთლიანად სხმული მახვილები, სატევარი (ორი სატარე მანჭვლით); რკინის მასრაგახსნილი შუბისპირი (დაზიანებული); ძვლის ყუნწიანი ისრისპირი. ზოგიერთ სამარხში დადასტურდა ცხვრის მთლიანი ჩონჩხი. სამაროვანზე გვხვდება ეგრეთ წოდებული სამახსოვრო სამარხები (კენოტაფები) - სამარხები მიცვალებულის გარეშე.