დედე გორგუდის ეპოსის ისტორიულობა

„დედე გორგუდის ეპოსის“ ისტორიულობა გულისხმობს ამ ეპოსში აღწერილი მოვლენების, პერსონაჟების და ტოპონიმების რეალურ ისტორიასთან შესაბამისობის შესწავლას. „ქითაბი-დედე გორგუდი“ არის შუა საუკუნეების თურქულ ენაზე შედგენილი ეპოსი, რომელიც შედგება თორმეტი მოთხრობისგან („ბოი“) და ასახავს ოღუზთა ტომების გმირულ ბრძოლებს, ყოფით ცხოვრებასა და რწმენით წარმოდგენებს. ტექსტი ფასდება როგორც თურქულ-მუსლიმური კულტურის მნიშვნელოვანი ძეგლი და ოღუზთა ზეპირსიტყვიერი ტრადიციების წერილობითი ფორმით დაფიქსირების მაგალითი.

მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენამდე მოღწეული ხელნაწერი საუკუნეს მიეკუთვნება, მეცნიერები თვლიან, რომ მის საფუძველს წარმოადგენს უფრო ძველი ზეპირსიტყვიერი გადმოცემები, რომლებიც - საუკუნეებში არსებულ ისტორიულ რეალობას ეხმიანება. ამ კუთხით, ტექსტის „ისტორიულობის“ განხილვა მოიცავს მისი შინაარსის შედარებას იმდროინდელ პოლიტიკურ, რელიგიურ და ეთნოკულტურულ პროცესებთან და ასევე ტექსტში წარმოდგენილი ფიგურების შესაძლო ისტორიული ანალოგების გამოვლენას.

ეპოსის ისტორიულ-კულტურული გარემო
ეპოსის ერთ-ერთი გამორჩეული პერსონაჟი, სალურის წარმომადგენელი ყაზან ხანი, შესაძლოა რეალური ისტორიული ფიგურა — ოღუზთა მეთაური ყოფილიყო, რომელიც სირდარიას ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიებზე პაჭანიკებთან გამართული ბრძოლებით გამოირჩეოდა. მიუხედავად იმისა, რომ ყველა აღწერილი ომი მის მმართველობას არ ეკუთვნის, დროთა განმავლობაში იგი ამ პერიოდის კოლექტიურ გმირად იქცა. ნარატივში მითითებულია, რომ ყაზან ხანი დედე გორგუდის ეპოქაში ცხოვრობდა, ხოლო მისი ბრძოლები რელიგიური იყო, რადგან დედე გორგუდი წმინდანად მიიჩნეოდა. დედე გორგუდი ეპოსში წარმოდგენილია როგორც ბრძენი მუსლიმი მრჩეველი. მეცნიერების აზრით, ის შეიძლება ყოფილიყო ან ოღუზ იაბგულების დროის მრჩეველი, ან შამანური ტრადიციის ბარდი ისლამამდელ პერიოდში.

როდესაც ოღუზები ანატოლიასა და კავკასიაში გადავიდნენ, ეპოსის სიუჟეტებიც ახალ ვითარებას მოერგო. ზოგიერთი მოთხრობა უკვე იმდროინდელ პოლიტიკურ მოვლენებს ასახავს. მაგალითად, გან თურალის ამბავი, სავარაუდოდ, დაკავშირებულია აყ-ყოიუნლუსა და ტრაპიზონის კომნენოსთა დინასტიურ კავშირთან. ეპოსში აღწერილია ოღუზ-თურქმენების დიდი სამფლობელო, რომელიც მოიცავდა ხორასანს, კავკასიას, ევფრატის აუზსა და ანატოლიას.

„ქითაბი-დედე გორგუდი“ დაწერილია სალურის ტომის სახელით, თუმცა ჩანს, რომ ყაზან ხანამდე ეს ტომი მნიშვნელოვან პოლიტიკურ როლს არ ასრულებდა. აბულ-გაზი ბაჰადირ ხანი აღნიშნავს, რომ მათი გენეალოგია ფრაგმენტულია და პოლიტიკურად დიდი გავლენა არ ჰქონიათ.

„ქიტაბი-დედე გორგუდის“ საბოლოო ფორმით დაწერის თარიღად საუკუნე ითვლება, თუმცა მისი ზეპირი გადმოცემა სხვადასხვა ისტორიულ პერიოდში, - საუკუნეებიდან საუკუნემდე ვრცელდება. ეპოსში აისახა როგორც ადრეული თურქული, ასევე კავკასიური არქაული წარმოდგენები. სიუჟეტები მიკერძოებულია ოღუზთა ბრძოლებსა და ცენტრალურ აზიაში ყივჩაღებისა და პაჭანიკების წინააღმდეგ, ასევე ანატოლიაში აყ-ყოიუნლუს ტომებისა და ქრისტიანების ურთიერთობებს.

აზერბაიჯანულ მითოლოგიაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია „ოღუზნამესა“ და „ქიტაბი-დედე გორგუდის“ ეპოსს [10]. - საუკუნეების ისტორიკოსმა რაშიდ ად-დინმა საკუთარ მოთხრობებში გამოიყენა ადგილობრივი და აღმოსავლური გენეალოგიური ლეგენდები თურქების ისტორიის დასაწერად.   საუკუნეში აზერბაიჯანში თურქმენებმა ოღუზების ლეგენდები დინასტიურ მითებად აქციეს. მაგალითად, ყარა იუსიფსა და აყ-ყოიუნლუს სჯეროდათ, რომ ისინი ოღუზ ხანის შვილები იყვნენ. ჰასან იბნ მაჰმუდმა მოგზაურობისას თან წაიღო ოღუზების წიგნი და დაწერა „კამ-ი ჯემ-აინი“, სადაც ასევე ბევრი ადგილობრივი ისტორიაა ჩაწერილი.

ნაწარმოებში ნახსენებია ყივჩაყები, რომლებიც საუკუნის შემდეგ მუსლიმები გახდნენ, მაგრამ იქამდე ოღუზების მტრები იყვნენ.ეპოსის სიუჟეტებში არსებობს გარკვეული მსგავსება ძველ ბერძნულ ლიტერატურასთან, კერძოდ, ევრიპიდეს „ალკესტის“ პერსონაჟსა და ოდისევსის დაბრუნების ამბებთან, რაც ბიზანტიის კულტურული გავლენით აიხსნება.

„ქიტაბი-დედე გორგუდსა“ და „შაჯარაი თარაქამას“ მიხედვით, ყაზან ხანის დედა პაჭანიკებმა დააპატიმრეს, მაგრამ ის დაბრუნდა და შვილიც გააჩინა. ეპოსში მტერი აპირებდა ყაზან ხანის შვილის გამოყენებას მის წინააღმდეგ. [3] ნაწარმოებში ოღუზ-პაჭანიკთა მტრობა ჯიჰადის მნიშვნელობის გარეშეა აღწერილი და ისლამის მტრების წინააღმდეგ ბრძოლის ელემენტები მოგვიანებით დაემატა. საუკუნიდან აყ-ყოიუნლუს ლაშქრობებმა აღმოსავლეთ ანატოლიასა და კავკასიაში ამ ურთიერთობებს ახალი პოლიტიკური მნიშვნელობა მიანიჭა. ბაიანდურ ხანისა და სალურ ხანის ეპიკური კავშირი, სავარაუდოდ, ბარდების ან კონკრეტული ტომების ისტორიულ მეხსიერებაზეა დაფუძნებული.

ეპოსის მიხედვით აყ-ყოიუნლუსა და ტრაპიზონის იმპერიის კავშირი
„ქიტაბი-დედე გორგუდში“ ტრაპიზონის ციხე და მისი ბერძენი მმართველები რამდენჯერმე იხსენიება, რაც მიანიშნებს, რომ ეპოსი ასახავს ანატოლიელი ბეგების ურთიერთობას ტრაპიზონის იმპერიასთან, კერძოდ კომნესონთა დინასტიასთან [23]. ტრაპიზონის იმპერატორები ხშირად ქმნიდნენ საგარეო-პოლიტიკურ კავშირებს თურქ ბეგებთან შუღლების გზით — ან თავად ირთავდნენ ცოლად თურქი ბეგების ქალიშვილებს, ან თავიანთ ქალიშვილებს ათხოვებდნენ მათზე. ზოგიერთ კომნესონს თურქული სახელიც კი ჰქონდა.

ეთნოგრაფი ეტორე როსი თვლის, რომ ეპოსის ზოგიერთი პერსონაჟი რეალურ ისტორიულ პირებს ეყრდნობა, მაგალითად, გან თურალის და ალაედინ თურალის მსგავსება. ფარუკ შუმერის აზრით, ეპოსის სიუჟეტები ადრინდელ ისტორიებს ეყრდნობა, მაგრამ მოგვიანებით აყ-ყოიუნლუს ეპოქის რეალიებზეა მორგებული.

ეპოსში აღწერილი ტერიტორიები შეესაბამება იმ სივრცეს, რომელსაც აყ-ყოიუნლუს დინასტია აკონტროლებდა. ეს ამტკიცებს, რომ ეპოსის საბოლოო რედაქცია სწორედ ამ ისტორიულ კონტექსტზეა დაყრდნობილი. თუ აყ-ყოიუნლუ დინასტია ბაიანდურებს უკავშირდება, მაშინ შესაძლებელია სალურებისა და ბაიანდურების კავშირის დადასტურებაც. ამას მხარს უჭერს „დედე გორგუდი“ და სხვა ტექსტები, სადაც ისინი ერთგვარ მემკვიდრეობით კავშირში არიან წარმოდგენილნი. გან თურალის ტომი, სადაც გმირი ქრისტიანი მმართველის ქალიშვილზე ქორწინდება, შეიძლება ტრაპიზონის იმპერიისა და თურქი ბეგების ურთიერთობის ლიტერატურულ ანარეკლად მივიჩნიოთ.

ეპოსში გმირების სახელების და მიღწევების ჩამოთვლა ზოგან თანმიმდევრულია, ზოგან კი — დარღვეული. განსაკუთრებით გამოირჩევა დირსა ხანის, დელი დომრულის და გან ტურალის ტომები, რომლებიც სხვა გმირებისგან განცალკევებულად ჩანს. ეს მიანიშნებს, რომ ისინი შესაძლოა ეპოსს მოგვიანებით დაემატნენ.

ეპოსი, სავარაუდოდ, საუკუნის მეორე ნახევარში დაიწერა, უზუნ ჰასანის მმართველობის დროს. ტექსტი ასახავს ბაიანდურების სახელმწიფოს, თუმცა ასევე ფიგურირებს ოსმალების სახელიც, რაც მიგვანიშნებს, რომ ავტორი ცდილობდა ორივე პოლიტიკური ძალის მიმართ ლოიალობა შეენარჩუნებინა.