iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბაცბური ენა

ბაცბური ენა, წოვა-თუშური ენა, წოვათუშური ენა — ნახურ-დაღესტნური ენათა ოჯახის ნახური ჯგუფის უმწერლობო ენა. მასზე ლაპარაკობენ საქართველოში ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფ. ზემო ალვანის მცხოვრები წოვა-თუშები, დაახლოებით 500 კაცი (1997). ქართულად უწოდებენ თუშურსაც, რაც აისახა სამეცნიერო ლიტერატურაშიც. საგრძნობია განსხვავება მოხუცებისა და ახალგაზრდების მეტყველებას შორის, შეინიშნება მცირე სხვაობა სოფლის სხვადასხვა უბანში.

ბაცბური ენის ხმოვანთა სისტემა რთულია. გარდა ხუთი ხმოვნისა (ა, ე, ი, ო, უ), გამოიყოფა მეორეული, მაგრამ ფონემატური მნიშვნელობის მოკლე და ნაზალური ხმოვნები. არის გრძელი ხმოვნები და დიფთონგები. თანხმოვანთაგან სპეციფიკური ფონემია ლატერალი, ლარინგალი, რამდენიმე ფარინგალი და ზოგიერთი გემინატი.

ბაცბური ენაში გამოიყოფა 4 გრამატიკის კლასის ნიშანი: ვ-, ბ-, ჲ-, დ-. არსებით სახელთა დაყოფა გრამატიკის კლასებად მხოლობითი და მრავლობითი რიცხვის მიხედვით 8 ჯგუფს აღწევს. გრამატიკის კლასის პრეფიქსები წარმოდგენილია ზმნასა და ზედსართავში, ნაცვალსახელში „ყველა“ და რიცხვით სახელში „ოთხი“. სახელთა სისტემა რთულია. ძირითადი ბრუნვებია სახელობითი, ერგატივი, ნათესაობითი, მიცემითი. ნივთთა კლასში ერგატივი ემთხვევა მოქმედებითს, ადამიანთა კლასში კი იმთავითვე გარჩეულია. ადგილობრივი ბრუნვებია ლოკატივი და რამდენიმე მიმართულებითი. არის ერთ- და ორთანდებულიანი ფორმები. ზოგი ბრუნვის ნიშანი და თანდებული სიტყვაწარმოების აფიქსადაც გამოიყენება. ბრუნება ორფუძიანია; ჯგუფები გამოიყოფა ფონეტიკურ-მორფოლიგიური ნიშნის მიხედვით. ზმნა მდიდარია დრო-კილოთა ფორმებით. უღვლილება კლასოვან-პიროვანია. პიროვანი საბოლოოდ ჩამოყალიბებული არაა. გრამატიკის კლასით გადმოცემულია გარდაუვალი ზმნის სუბიექტი და გარდამავალის ობიექტი. პირის ნაცვალსახელთაგან მომდინარე პირის ნიშნებით ჩვეულებრივ აღინიშნება სუბიექტი, იშვიათად - ობიექტი. ზმნის უძველესი კატეგორიაა ასპექტი. მას ემყარება დროთა წარმოება. გარდამავლობა გარჩეულია სინტაქსურად. გარდამავალი ზმნა ერგატიულ კონსტრუქციას ქმნის, გარდაუვალი - ნომინატიურს. სპეციფიკური კონსტრუქციის მარტივი წინადადების პარალელურად ქართული ენის გავლენით ბაცბური ენაში ჩნდება რთული წინადადება სათანადო ახალი კავშირებით.

ბაცბურ ენაში დიდი რაოდენობითაა შესული ქართულიდან ნასესხები სიტყვები. მკაფიოდ გამოხატული სესხების წესები ჩამოყალიბებულია ბაცბური ენის ლინგვისტური მოდელის მიხედვით.

რიცხვითი სახელი
ბაცბურში განირჩევა რაოდენობითი და რიგობითი რიცხვითი სახელები. ზოგადად ბაცბურ ენაში არის თვლის ოცობითი სისტემა.

1 — ცჰა
2 — ში
3 — ჴო
4 — დჵივ'
5 — ფხი
6 — ჲეთხ
7 — ვორლ'
8 — ბარლ'
9 — ისა
10 — იტა
პარიზის სამეფო

„პარიზის სამეფო“ ეწოდება 511-567 წლებში არსებულ ერთ-ერთ ფრანკონულ სამეფოს, რომელიც მეროვინგების მიერ ხლოდვიგ -ის სამეფოს სამემკვიდრეო ნაწილებად დაყოფის შედეგად წარმოიშვა. ავსტრაზიამ, ბურგუნდიამ და ნოისტრიამ შეძლეს საკუთარი იდენტურობის ჩამოყალიბება, რაც ვერ შეძლეს პარიზმა და ორლეანმა.

პარიზის მეფეები იყვნენ
511-558 – ხილდებერტ 
558-561 – ხლოთარ 
561-567 – ხარიბერტ
ნოისტრია

ნოისტრია — ეწოდებოდა ფრანკების სამეფოს დასავლეთ ნაწილს 511-737 წლებში. იგი მდებარეობდა მდინარეების სენასა და ლუარას შორის. ნოისტრიის მეფეები მეროვინგების დინასტიიდან იყვნენ. მიუხედავად განუწყვეტელი ომისა მეზობელ ავსტრაზიასთან (ფრანკთა სამეფოს აღმოსავლეთი ნაწილი) ეს ორი სამეფო ხშირად პერსონალური უნიის ქვეშ ერთიანდებოდა. ნოისტრია სუასონის სამეფოს დამხობის შემდეგ წარმოიშვა და თავის მხრივ საფუძველი დაუდო დასავლეთ ფრანკების სამეფოს – „დასავლეთ ფრანკონიას“. ნოისტრიის მბრძანებლები მეფის ტიტულს ატარებდნენ.

ნოისტრიის მეფეები იყვნენ
584-629 – ხლოტარ „უმცროსი“
629-639 – დაგობერტ „კეთილი“ (პერსონალური უნია)
639-657 – ხლოდვიგ 
657-673 – ხლოტარ 
673-673 – თოიდერიხ 
673-675 – ხილდერიკ (პერსონალური უნია)
675-691 – თოიდერიხ (ხელმეორედ)
691-695 – ხლოდვიგ 
695-711 – ხილდებერტ 
711-715 – დაგობერტ 
715-721 – ხილპერიკ 
721-737 – თოიდერიხ 
737-741 – კარლოს მარტელი (პერსონალური უნია)
741-743 – პიპინ მოკლე
743-751 – ხილდერიკ
აჭარული ხაჭაპური

აჭარული ხაჭაპური — ხაჭაპურის ერთ-ერთი სახეობა. წარმოადგენს მოგრძო ფორმის, ღუმელში გამომცვარ ჩაღრმავებულ მასას, რომელშიც მოთავსებულია ყველი. როგორც წესი, სუფრაზე მირთმევამდე ზევიდან ემატება კვერცხი.

წარმომავლობა
მართალია აჭარული ხაჭაპურის სახელით ცნობილი ხაჭაპურის სახეობა არ აქვს ნახსენები თედო სახოკიას, რომელმაც აჭარაში იმოგზაურა 1897 წელს და აღწერა აჭარული სამზარეულო, მაგრამ აჭარული ხაჭაპური ბათუმშია წარმოშობილი და იმიტომაც დაერქვა სახელი აჭარული.ერთ-ერთი ვერსიით ნავის ფორმის ხაჭაპური ლაზმა მეთევზე ალი კაბარიამ გამოიგონა, რომელმაც მას „ერბოიანი ხაჭაპური“ უწოდა.
ბადაგი

ბადაგი — მოდუღებული ან ვაკუუმაპარატებში შესქელებული წვენი.

ყურძნის წვენი შეიცავს 60-73% შაქარს (ძირითადად გლუკოზასა და ფრუქტოზას), უმთავრესად ვაშლისა და ღვინის მჟავებს, მინერალურ და აზოტოვან ნივთიერებებს. ბადაგი საუკეთესო საკვები პროდუიქტია. მას ადვილად ითვისებს ორგანიზმი. ბადალს ფართოდ იყენებენ ტკბილი ღვინოების კუპაჟის დროს.

შაქროვანი პროდუქტი არის უფერო, ბლანტი, თითქმის გამჭვირვალე სითხე. მიიღება ძირითადად კარტოფილის ან სიმინდის სახამებლის დაშაქრების (არასრული ჰიდროლიზის) შედეგად. შეიცავს მშრალ ნივთიერებებს: დექსტრინს, მალტოზას, გლუკოზას (80%-მდე), ხელ უწყობს სახაროზის ხსნადობას (აბრკოლებს მის კრისტალიზაციას). ფართოდ იყენებენ საკონდიტრო, საკონსერვო და ლიქიორის წარმოებაში, აგრეთვე მსუბუქ მრეწველობაში ქსოვილების აპრეტირებისათვის.

ასევე არსებობს ჭარხლის შავი ბადაგი, ანუ მელასა (შაქრის წარმოების ნარჩენები), შეიცავს სახაროზასა და ზოგიერთ სხვა მინარევს.
ფელამუში

ფელამუში — ქართული ტრადიციული ტკბილეული.

მომზადება
ახლად დაწურული თეთრი ყურძნის ტკბილი წვენი ჩავასხათ დიდ ქვაბში და ავადუღოთ. დუღილის დროს მოყენებული ქაფი მაშინვე მოვხადოთ და ვადუღოთ, სანამ ტკბილი წვენი არ შეწითლდება და არ განახევრდება (სანამ არ მობადაგდება). ბადაგი გადმოვდგათ ცეცხლიდან. მეორე დღეს გავწუროთ საცერში, დავდგათ ცეცხლზე და როდესაც შეთბება, გადმოვდგათ ცეცხლიდან, ნელ-ნელა ჩავყაროთ წმინდად გაცრილი პურის ფქვილი (ან სიმინდის), თან კოვზით განუწყვეტლივ ვურიოთ, რომ არ დამოკლდეს. როდესაც ფქვილს სულ ჩავყრით და კარგად გავხსნით, შევდგათ ისევ ცეცხლზე, ნელ-ნელა ვადუღოთ და თან კოვზით განუწყვეტლივ ვურიოთ, რომ ძირზე არ მიიწვას. ცოტა რომ შესქელდება, კიდევ კარგად დავზილოთ; როდესაც მის ზედაპირზე გაჩნდება თეთრი ბუშტუკები, ფელამუში მზად იქნება.

ასეთი ფელამუშით შეიძლება გაკეთდეს ჩურჩხელა.

მასალა
ყურძნის წვენი – 1 ლიტრი
ფქვილი – 1.5 ჩაის ჭიქა
გოზინაყი

გოზინაყი — საახალწლო ტკბილეული. წვრილად დაჭრილი და თაფლში მოხარშული ნიგოზი (იშვიათად ნუში ან თხილი). ახალი წლის მისალოცი ტაბლის — აბრამიანის ერთ-ერთი აუცილებელი კომპონენტი. საქართველოს ზოგიერთ კუთხეში (იმერეთი, რაჭა) გოზინაყი ჩურჩხელას ეწოდებოდა. ქართველი ხალხის ძველი რელიგიის რწმენა-წარმოდგენით თაფლი და ნიგოზი წმინდა საკვებად ითვლებოდა და „ბატონებს“ სწირავდნენ — თაფლს საშობაო კორკოტში ურევდნენ, კაკალს „ბატონებს“ უკმევდნენ, (ბაზმა). სვანეთში ლიფანალის დღეობაზე თაფლისა და რძის ნაზავს ასხურებდნენ ხოლმე იმ გზას, რომლითაც ვითომც უკან ბრუნდებოდნენ მიცვალებულთა სულები.
ქაბაბი

ქაბაბი (სპარს. ქაბაბ) — ძროხის ან ცხვრის ხორცისაგან დამზადებული კერძი.

მომზადება
ძროხის ან ცხვრის რბილი ხორცი ხახვთან ერთად გავატაროთ ხორცსაკეპ მანქანაში შევაზავოთ მარილით, ძალიან წვრილად დაჭრილი შინდის ჩურჩით ან კოწახურით, დანაყილი პილპილით, შევურიოთ გათქვეფილი კვერცხი. გავაკეთოთ დაკეპილი ხორცის პატარ-პატარა გუფთები, მივცეთ მოგრძო ფორმა, ამოვალაგოთ ორცხობილაში და შევწვათ ერბოიან ტაფაზე ორივე მხრიდან. როცა შეიწვება, ცოტა წყალი დავასხათ და ვადუღოთ რამდენიმე წუთს.

მასალა
ხორცი - 1 კილო
ხახვი - 4 თავი
ერბო - 3 სუფრის კოვზი
შინდის ჩურჩა - 0.5 ჩაის ჭიქა
კვერცხი - 2 ცალი
დანაყილი ორცხობილა - 3 სუფრის კოვზი
მარილი - გემოვნებით
პილპილი - გემოვნებით
ლობიანი

ლობიანი — ქართული კერძი. მზადდება ცომისა და ლობიოს მასისგან.

საქართველოში არსებობს ლობიანის ბარბარობის დღესასწაულზე მირთმევის ტრადიცია.

ინგრედიენტები
კარაქი ან მარგარინი 200 გრ.
პურის ფქვილი 300 გრ.
კვერცხი 1 ცალი.
ლიმონის მჟავა 5 გრ.
მარილი 5 გრ.
საფუარი 5 გრ.
შაქარი 4-5 გრ.
წყალი დაახლოებით 100 მლლ.
წითელი ლობიო 250 გრ.
ხახვი 100 გრ.
უცხო სუნელი 5 გრ.
ზეთი 50 მლლ.
მარილი და პილპილი გემოვნებით

მომზადების წესი
ცომი მზადდება ისვე როგორც იმერული ხაჭაპურის, ოღონდ ლობიანის შემთხვევაში ცომი საჭიროებს უფრო მეტ მოზელვას. ლობიო გადაარჩიეთ, გარეცხეთ და დადგით მოსახარშად. როგორც კი ლობიო დარბილდება დაამატეთ ხახვის მთლიანი თავი და უცხო სუნელი. ლობიოს მოხარშვის შემდეგ გადაწურეთ, გაატარეთ ხორცის საკეპ მანქანაში და დაამატეთ მარილი, შავი პილპილი გემოვნებით და ზეთი. ლობიოს გაცივებისთანავე შეგიძლიათ შეუდგეთ მის შეხვევას. შემდეგ ლობიანი გააბრტყელეთ მოათავსეთ ის ღუმელის გაცხელებულ ტაფაზე და გამოაცხეთ 220 გრადუს ტემპერატურაზე 15 წუთის განმავლობაში. ბოლოს ლობიანს ზევიდან გადაუსვუთ კარაქი (ცხიმი).
ხინკალი

ხინკალი — ქართული ცომის გუფთა. შედგება ღორისა და საქონლის (ან ცხვრის) ხორცის ნარევისგან. წარმოადგენს ცომისგან დამზადებულ ერთგვარ ტომარას, რომელშიც მოთავსებულია გატარებული ხორცი. მზადდება ხარშვის წესით.

ისტორია
ხინკლის დამზადება სათავეს იღებს აღმოსავლეთ საქართველოს მთიან რეგიონებში. მისი გამოგონების პატივი მიეწერებათ როგორც მოხევეებს, ასევე ფშავლებს, მთიულებსა და ხევსურებს. უძველესი წესით ხინკალი მზადდება მსხვილად დაკეპილი ხორცით. მთიან რაიონებში ასეთი მეთოდით ხინკალს დღემდე ამზადებენ.

ხინკლის სხვადასხვა ვარიაციები გავრცელებულია მთელ კავკასიაში.
ბაძგი

ბაძგი, ჭყორი — მცენარეთა გვარი ბაძგისებრთა ოჯახისა. მარადმწვანე ზოგჯერ ფოთოლმცვივანი ხეები და ბუჩქებია. აქვს მარტივი, ტყავისებრ ხეშეში, კიდეეკლიანი ფოთლები. ნაყოფი კურკიანაა, წითელი ან შავი, იშვიათად ყვითელი.

შეიცავს 400-ზე მეტ სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია სამხრეთ ამერიკისა და აზიის ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში. 3 სახეობა იზრდება კავკასიაში. ესენია: წვრილნაყოფა ბაძგი ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიაში, ჰირკანული ბაძგი — თალიშში და კოლხური ბაძგი — საქართველოში.

კოლხური ბაძგი 2,5 მ სიმაღლის მარადმწვანე ბუჩქია; ქვეტყეს ქმნის ფოთლოვან (განსაკუთრებით წიფლნარებში). ფოთლოვან-წიწვოვანსა და წიწვოვან ტყეებში. კულტივირებულია ბაძგის ეგზოტიკური სახეობის უმრავლესობა მოშენებულია საქართველოში. მათგან აღსანიშნავია პარაგვაული ბაძგი ანუ პარაგვაული ჩაი, რომლის ფოთლებისაგან სამხრეთ და ჩრდილოეთ ამერიკასა და დასავლეთ ევროპაში ამზადებენ ჩაის - მატეს.

ბაძგის მარადმწვანე სახეობები დეკორატიულია, აშენებენ ცოცხალ ღობეებად. მაგარსა და მძიმე მერქანს იყენებენ სადურგლო-სახარატო საქმეში. ფოთოლი, ნაყოფი და ქერქი იხმარება მედიცინასა და კულინარიაში. სახეობათა უმრავლესობა შეიცავს მთრიმლავ, ცხიმოვან და საღებარ ნივთიერებებს, ზოგი 1, 2 და ვიტამინებს.

გალერეა
ჩანახი

ჩანახი — ცხვრის ხორცისა და ბოსტნეული კულტურებისაგან დამზადებული ქართული კერძი.

მასალა
ცხვრის ხორცი - 1 კგ
ცხვრის დუმა - 0,2 კგ
ბადრიჯანი - 1 კგ (6-7ცალი)
პომიდორი - 1 კგ
კარტოფილი - 0,7-0,8 კგ
ხახვი - 0,2 კგ (4-5 თავი)
ნიორი - 1 თავი
მწვანილი: ქინძი, ოხრახუში, ნიახური, რეჰანი - 3-3 ძირი
ხმელი ქინძი
წიწაკა
მარილი

მომზადება
ცხვრის დუმა დავჭრათ წვრილად და მოვშუშოთ. ამავე ქონში ცალ-ცალკე შევწვათ მთელ-მთელი (თავმოჭრილი) ბადრიჯანი; ოთხად, სიგრძივ გაჭრილი კარტოფილი და მთელ-მთელი მწიფე პომიდორი.

მოშუშული დუმის ნარჩენებში ავურიოთ წვრილად დაჭრილი ნიორი, ქინძი, ოხრახუში, ნიახური, რეჰანი, წიწაკა, დანაყილი ხმელი ქინძის თესლი. აღნიშნული გულსართი ფრთხილად ჩავდოთ ბადრიჯანში და პომიდორში, ისე რომ არ დავარღვიოთ მთლიანობა.

ცალკე შევწვათ დაჭრილი ცხვრის ხორცი, ჩავალაგოთ ქვაბში ფენა-ფენად, ჯერ ბადრიჯანი, შემდეგ ხორცი, დაჭრილი ხახვი, კარტოფილი, პომიდორი, ხორცი, ბადრიჯანი, კარტოფილი, ხორცი და ზევიდან პომიდორი. დავასხათ გულსართისა და ცხიმის ნარჩენები და 15-20 წუთი ვშუშოთ.

და რა თქმა უნდა უმარილო საჭმელი რომ არ გამოგვივიდეს შეწვისას ყველაფერს ცოტა-ცოტა მარილი მოვაყაროთ, რა თქმა უნდა გემოვნების და თვალზომის მიხედვით.

ჩანახი სასურველია მომზადეს თიხის ჭურჭელში, თუ არ გვაქვს უდრო დიდი გულით და ბარაქიანი ხელით გავაკეთოთ, რომ გემოთი არანაკლები გამოგვივიდეს.
ვალენსია

ვალენსია (, კატალ. ) — ქალაქი ესპანეთში, ვალენსიის ავტონომიური რეგიონისა და ამავე სახელწოდების პროვინციის ცენტრი. მოსახლეობით მესამე ქალაქი ესპანეთში მადრიდისა და ბარსელონას შემდეგ, 1.5 მილიონი მცხოვრები ჰყავს. ვალენსიის პორტი სიდიდით მეხუთე ადგილზეა ევროპაში და პირველი ხმელთაშუა ზღვის ქვეყნებს შორის. ქალაქს მინიჭებული აქვს გლობალური ქალაქის წოდება.

ქალაქი ძვ. წ. 138 წელს დაარსდა. იგი მდინარე ტურიას სანაპიროზე მდებარეობს. ქალაქის ისტორიული ცენტრი ესპანეთში ყველაზე დიდია; მთავარ მონუმენტად ითვლება ვალენსიის კათედრალი.
ჩემი ბრძოლა

„ჩემი ბრძოლა“ — ადოლფ ჰიტლერის ავტობიოგრაფიული ნაშრომი, რომელიც მან 1925-1926 წლებში გამოსცა.

წიგნში ავტორი თავის მოღვაწეობასა და 1900-1924 წლებში ევროპის პოლიტიკურ-ეკონომიკურ სიტუაციაზე საუბრობს. იგი აქტიურად ეხება პირველი მსოფლიო ომის თემასაც, რომელშიც გერმანიის დამარცხების ერთ-ერთ ძირითად მიზეზად კომუნიზმს თვლის, რომელმაც გერმანია 1918 წლის შემოდგომაზე მოიცვა. ჰიტლერი გერმანიის მძიმე მდგომარეობაში ყოფნის მიზეზებს ებრაელებს აბრალებს, რომელთა მთავარი მიზანი, მისი აზრით ქვეყნის გაძარცვა არის. ქვეყნის გარე მტრებად კი ავტორს დასავლეთის ქვეყნები და საბჭოთა კავშირი მიაჩნია.

წიგნში მოცემული მასალა მეორე მსოფლიო ომის ერთ-ერთ იდეოლოგიად იქცა. ნათლად ჩანს ავტორის ანტისემიტიზმი. მაგალითად, იგი დასაბუთებით ამტკიცებს, რომ საერთაშორისო ენა ესპერანტო ითვლება ებრაულ შეთქმულებად. ჰიტლერი იყენებდა ძირითად თეზისებს, იმ დროისთვის საკმაოდ პოპულარული იდეოლოგიიდან „ებრაული მუქარის“ შესახებ, რომელიც იუწყებოდა ებრაელების მიერ „მსოფლიოს მონოპოლური დაპყრობის“ შესახებ.
რეპლიკა

რეპლიკა დრამატურგიაში (იტალ. < ლათ. - ვუხსნი, ვპასუხობ). დრამატული ნაწარმოების დიალოგის ელემენტი, მოქმედი პირის პასუხი. რეპლიკას უწოდებენ ასევე ბოლო ფრაზას, რომელსაც მოჰყვება სხვისი პასუხი. აქტის ბოლოს რეპლიკას ეკისრება ან მოქმედების შეჯამება, ან მოქმედების შემდგომი განვითარების მონიშვნა.

 საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისის ფსიქოლოგიურ , სიმბოლისტურ, იმპრესიონისტულ დრამატუგიაში გაიზარდა რეპლიკის, როგორც ფსიქოლოგიური იმპულსის როლი და სათანადოდ დაიხვეწა მისი აზრობრივი და სტილისტური მხარე.
რეფრენი

რეფრენი (ფრანგ. < ძვ. ფრანგ. - დამსხვრევა), 1. ტაეპები, რომლებიც ლექსში გარკვეული წესით მეორდება. რეფრენზე აგებული მყარი სალექსო ფორმებია: ტრიოლეტი, რონდელი, რონდო, ბალადა და ა.შ. 2. იგივეა, რაც მისამღერი, ანუ კუპლეტის ნაწილი, რომელიც მეორდება. განვითარდა ხალხური სასიმღერო ლექსიდან, სადაც გუნდი სოლისტის ნათქვამს იმეორებდა. მისამღერი რამდენიმე სახისაა: ა) უბრალოდ იმეორებს სტროფის ტაეპს (მთლიანად ან ნაწილობრივ), ბ) გამეორებას ემატება ან ხმაბაძვითი სიტყვები, რომლებსაც, შესაძლებელია, ადრე რაიმე საწესჩვეულებო მნიშვნელობა გააჩნდა, ანდა მისამღერის ტრადიციული ფორმა შეიძინეს. გ) დასრულებული ფრაზა ტაეპის სახით, ტექსტთან დაკავშირებული და სიმღერიდან სიმღერაში გადასული. დ) რამდენიმე ტაეპი, რომლებიც უშუალოდაა დაკავშირებული ტექსტთან.
ბახალათი

ბახალათი — საეპისკოპოსო ცენტრი ადრინდელი ფეოდალური ხანის ჰერეთში. იხსენიება სომხურ „ეპისტოლეთა წიგნში“ საუკუნის დასაწყისიდან სამეცნიერო ლიტერატურაში მიღებული შეხედულებით, ბახალათი უნდა იყოს თანამედროვე აზერბაიჯანის ზაქათალის რაიონის პუნქტი ბახთალო, რომელიც მდებარეობს გვიანდელი ფეოდალური ხანის კახეთის ქალაქ ბაზარის ტერიტორიაზე. ბახთალოში შემორჩენილია საუკუნის ბახთალას ღვთისმშობლის ეკლესია.
ხლოდვიგ II

ხლოდვიგ (; ; დ. 634 — 11 სექტემბერსა და 16 ნოემბერს შორის, 657) — მეროვინგების დინასტიის წარმომადგენელი. 639-657 წლებში ნოისტრიისა და ბურგუნდიის მეფე.

მისი მეფობის დროს სახელმწიფოს მაჟორდომები ეგა და ერხინოალდი (არშამბო) და ხლოდვიგის დედა ნანტეხილდი მართავდნენ. 650 წელს მან იქორწინა ინგლისური არისტოკრატული წარმოშობის მონაზე ბათილდეზე, რომელთანაც მას სამი ვაჟი შეეძინა.

ხლოტარ 
ხილდერიკ 
თოიდერიხ
თოიდერიხ IV

თოიდერიხ (; დ. 711 — გ. 16 მარტსა და 30 აპრილს შორის, 737) — მეროვიგთა დინასტიის წარმომადგენელი და ფრანკთა მეფის დაგობერტ -ის ვაჟი.

715 წელს იგი ნოისტრიის მეფე გახდა, თუმც მომდევნო 716 წელს თოიდერიხი სამეფო საქმეების ჩამოაშორეს და „აღსაზრდელად“ შელის მონასტერში გამოკეტეს. 721 წელს ხილპერიკ -ის სიკვდილის შემდეგ, კარლ მარტელმა იგი კვლავ მეფედ „აღადგინა“. თოიდერიხი 737 წელს გარდაიცვალა და ტახტი 742 წლამდე ვაკანტური დარჩა.
ბახვის მანიფესტი

„ბახვის მანიფესტი“ — ბახვის თემის გლეხთა მოთხოვნები, რომლებიც წაუყენეს კავკასიის მთავარმართებლობის წარმომადგენელს 1905 წლის თებერვალში.

1905 წლის 9 იანვრის სისხლიანმა კვირამ დიდი გამოხმაურება ჰპოვა საქართველოში, განსაკუთრებით კი გურიაში. ხელისუფლება იძულებული იყო ანგარიში გაეწია ქვეყანაში შექმნილი რევოლუციური მდგომარეობისათვის, ამიტომ ჯერ მშვიდობიანი გზით სცადა აჯანყებულ „მცხოვრებთა შთაგონება“. ამ მიზნით გურიაში გაიგზავნა მთავარმართებლობის საბჭოს წევრი სულთან ყირიმ-გირეი, ჯარი კი ნატანებში შეაჩერეს. ყირიმ-გირეიმ 12 თემი მოიარა (ამ დროს ოზურგეთის მაზრა 25 თემად იყო დაყოფილი), რათა გამოერკვია, „რას მოითხოვდა ხალხი მთავრობისაგან“.

1905 წლის 23 თებერვალს ყირიმ-გირეი ჩავიდა ბახვში. შეკრება გაიმართა სოფლის სასამართლოს წინ, მოედანზე. შეკრებილმა 500-მდე გლეხმა აირჩია 12 წარმომადგენელი (უმთავრესად სოციალ-დემოკრატები), რომლებმაც წამოაყენეს შემდეგი ძირითადი მოთხოვნები: საუფლისწულო, საეკლესიო, სამონასტრო მიწების კონფისკაცია და მათი უსასყიდლოდ გადაცემა მშრომელი ხალხის სარგებლობაში; ყოველგვარი საბატონო, საეკლესიო თუ სახელმწიფო ბეგარისა და ყველა არაპირდაპირი გადასახადის გაუქმება; სიტყვის, კრების, ბეჭდვის თავისუფლება; პიროვნების ხელშეუხებლობა; საყოველთაო, სავალდებულო უფასო დაწყებითი სწავლება ქართულ ენაზე. წარმომადგენლებმა ამასთან განაცხადეს, რომ არსებული მთავრობა ვერ შეძლებს დააკმაყოფილოს ყველა ეს მოთხოვნა, ამიტომ საჭიროა მთელ რუსეთში შეიცვალოს წესწყობილება და სახალხო მთავრობა აირჩეს საყოველთაო, პირდაპირი და ფარული კენჭისყრით.

გურიის ამბებზე ვრცელი სტატიები დაიბეჭდა როგორც ადგილობრივ, ისე რუსეთის ჟურნალ-გაზეთებში. ბახვის გლეხობის მოთხოვნებზე კორესპონდენცია (სათაურით „გურიაში“) დაიბეჭდა, აგრეთვე ლენინურ გაზეთ „ვპერიოდში“ („“) 16 (29) მარტს, 12-ში, რომელიც საზღვარგარეთ გამოდიოდა და არალეგალურად ვრცელდებოდა რუსეთში. კორესპონდენციაში ბახვის გლეხთა მოთხოვნები მანიფესტად იყო მოხსენიებული. ამის გამოც დაერქვა მას „ბახვის მანიფესტი“.

მანიფესტის მოთხოვნათა შეუსრულებლობა გახდა ერთ-ერთი წინაპირობა 1905 წელს გურიაში შეიარაღებული ამბოხების დაწყებისა, რაც გურიის რესპუბლიკის გამოცხადებით და შემდეგ ამბოხის სასტიკი ჩახშობით დამთავრდა.

შეხვედრები
22 თებერვალი — შემოქმედი. ესწრებოდა სოფლების შემოქმედის, კვირიკეთის,წითელმთის, გოგიეთის, გომის, ფატარის, მაკვანეთის, გორისფერდის მცხოვრებლები, სულ 500-600 ადამიანი. მოსახლეობის მხრიდან შეხვედრაზე გამოვიდა 12 დელეგატი.
23 თებერვალი — ბახვი, ესწრებოდა 500 ადამიანი
24 თებერვალი — ხიდისთავი. ესწრებოდა 2000 ადამიანი, მოსახლეობის მხრიდან შეხვედრაზე გამოვიდა 25 დელეგატი, მათ შორის 3 ქალი.
25 თებერვალი — ასკანა, ეკლესიის მახლობლად, გორაკის წვერზე ორ-კლასიან სკოლასთან, ესწრებოდა 600 ადამიანი. მოსახლეობის მხრიდან შეხვედრაზე გამოვიდა 14 დელეგატი.
25 თებერვალი — ჯვარცხმა, სოფლის კანცელარია. ესწრებოდა 1000 ადამიანი. მოსახლეობის მხრიდან შეხვედრაზე გამოვიდა 16 დელეგატი.
28 თებერვალი — ჩოხატაური
1 მარტი —ერკეთი. ესწრებოდა 4000 ადამიანი
3 მარტი — სურები, სკოლასთან. ესწრებოდა 1500 ადამიანი. მოსახლეობის მხრიდან შეხვედრაზე გამოვიდა 18 დელეგატი.
5 მარტი — ნანეიშვილისეული, სამინისტრო სკოლის წინ. ესწრებოდა 2000 ადამიანი. მოსახლეობის მხრიდან შეხვედრაზე გამოვიდა 12 დელეგატი.
7 მარტი — ნიგოითი. მოსახლეობის მხრიდან შეხვედრაზე გამოვიდა 17 დელეგატი, აქედან 4 ქალი.
8 მარტი — ლანჩხუთი, ესწრებოდა 4-5 ათასი ადამიანი.
ბახვისწყალი

ბახვისწყალი — მდინარე გურიაში, ოზურგეთისა და ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე, სუფსის მარცხენა შენაკადი. სიგრძე 42 კმ, მდინარის აუზის ფართობი 156 კმ². იერთებს 90-ზე მეტ პატარა შენაკადს, რომელთა საერთო სიგრძეა 127 კმ. საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლებით. წყალდიდობა გაზაფხულზე იცის (უდიდესი დონე და ხარჯი მაისში), წყალმცირობა - ზაფხულის ბოლოსა და შემოდგომის დასაწყისში (უმცირესი დონე და ხარჯი აგვისტოში). საშუალო წლიური ხარჯი 6,18 მ³/წმ.

სათავე აქვს მესხეთის ქედის ჩრდილო-დასავლეთ კალთაზე, სამთო დასახლება ზოტიყელის სიახლოვეს. ბახვისწყლის ნაპირებზე არის კურორტი ბახმარო და სოფლები უკანავა, ვანისქედი, მთისპირი, ოქროსქედი, მშვიდობაური, ფამფალეთი, ზედა ბახვი. სოფ. ქვედა ძიმითთან ერთვის მდინარე სუფსას. ბახვისწყლისხეობაში დგას გურიაში უძველესი ასკანის ციხე. მდინარე ბახვისწყალზე აშენებულია ჰიდროელექტროსადგური ბახვი-3. ჰესის დადგმული სიმძლავრეა 9,8 მგვტ, ხოლო საშუალო წლიური გამომუშავება 38 მლნ.კვტსთ.
ბახთიარნამე

„ბახთიარნამე“, - საუკუნეების ქართული ლიტერატურის თარგმნილი ძეგლი. სპარსულ-ტაჯიკური „ბახთიარნამე“ — საერთო სიუჟეტური ქარგის მქონე არაკების კრებული — დაახლოებით საუკუნის კლასიკური პროზის ძეგლია. უძველეს სპარსულ დედანს ჩვენამდე არ მოუღწევია. არსებობს სპარსული „ბახთიარნამეს“ როგორც ლიტერატურული, ისე ხალხური ვერსიები. ერთ-ერთი ხალხური ვერსია დაედო საფუძვლად „ბახთიარნამეს“ ქართულ თარგმანს, რომელიც შესრულებულია ვახტანგ -ის ბრძანებით უცნობი მთარგმნელის მიერ დაახლოებით 1703—1711 წლებში. „ბახთიარნამეს“ მეორე ქართული ვერსია — სპარსელი პოეტის ფანაჰის ( ს.) პოემის პროზაული თარგმანი — ალექსანდრე სულხანიშვილს ეკუთვნის (1828).
კოპენჰაგენის ოპერა

კოპენჰაგენის ოპერა გაიხსნა 2005 წლის 15 იანვარს. დანიელი არქიტექტორის, ჰენინგ ლარსენის ნამუშევარი ეძღვნება დანიის დედოფალს, მარგერიტ -ს.

მდებარეობა
ოპერა აგებულ იქნა დედოფლის სასახლის პირდაპირ, კოპენჰაგენის ძველ დოკებზე 2001 - 2005 წლებში, ჰოლმენში. ახალი დარბაზი დააფინანსა დანიელმა მეწარმემ მერსკ მაკკინი მიულერმა, რომელიც არის საზღვაო სასნავთობო ჯგუფის, .. --ის მფლობელი. შენობა გარშემორტყმულია წითელი აგურის შენობებით, რომლებიც მიეკუთვნება საუკუნეს. სექტორი უკავია უამრავ რესტორანს, გალერეას, ხელოვნების აკადემიას.

ისტორია და აღწერა
კოპენჰაგენის ოპერის მეცენატი იმდენად მბრძანებლური ხასიათის აღმოჩნდა, რომ არქიტექტორმა ჰენინგ ლარსენმა პროექტის განხორციელების პროცესში თავის დანებებაც კი დააპირა, თუმცა თავი შეიკავა. პრესას კი განუცხადა, რომ თანამშრომლობის პროცესი წარმოუდგენლად რთული იყო როგორც ფიზიკურად ასევე ფსიქოლოგიურად.
შენობას გარს არტყამს არხები და ამვარად იქმნება შთაბეჭდილება კუნძულზე ყოფნის. მისი ფასადი ფოლადის გრილს გვაგონებს, რის გამოც ზედმეტსახელად "ტოსტერი" შეარქვეს. ასევე უწოდებენ "აეროპორტის ტერმინალს".
კონსტრუქციაში გამოყენებულოია ბეტონი, მინა, ფოლადი და მარმარილო. ინტერიორი 14 სართულისგან შედგება და ათასამდე ოთახს მოიცავს. მთავარი სცენა და კულისები შენობის შუაგულში მდებარეობს. დიდი დარბაზი 1500 ადამიანზეა გათვლილი. ორკესტრისთვის განკუთვნილ ადგილში კი 110 მუსიკოს ეტევა. შენობაში მოთავსებულია ოთხი მეორეული სცენა. ორკესტრის სარეპეტიციო დარბაზი მიწისქვეშ , ზღვის დონიდან 13 მეტრით ქვემოთ მდებარეობს.

ოპერას უკავია 41000 კვ. მეტრი ფართობი, მიწისქვეშ მისი ფართობია 12000 კვ. მეტრი. სიმაღლე 38 მეტრია. კონსტრუქცია დაჯდა 336 მილიონი ევრო.
თოიდერიხ I

თოიდერიხ , თეუდორიხ (; ; დ. 486 — გ. 534) — ფრანკების მეფე მეროვინგების დინასტიიდან. 511 წლიდან რეიმსის მეფე. ხლოდვიგ -ს ვაჟი.

თოიდერიხის მთავარი ბიოგრაფია გრიგოლ ტურელი, ფრედეგარი და ფრანკთა ისტორიის წიგნის ანონიმი ავტორი. არცერთი ბიოგრაფი არ მოიხსენიებს მისი დედის სახელწოდებას, სავარაუდოდ ის უნდა ყოფილიყო მოსამსახურე ან რომელიმე ფრანკი მეფის ასული, რომელიც ეკლესიამ არ აღიარა კანონიერად და ამიტომაც არ იხსენიებენ მატიანეებში.

ხლოდვიგ -ის გარდაცვალების შემდეგ თოიდერიხმა და მისმა სამმა ძმამ ხლოდომერმა, ხილდებერტმა და ხლოტარმა ფრანკთა სახელმწიფო გაინაწილეს. უდიდესი ნაწილი შეხვდა ძმებს შორის უფროსს თოიდერიხს.
ლა სკალა

ლა სკალა ( — სიტყვასიტყვით „თეატრი კიბეზე“) — ოპერის შენობა მილანში, იტალიაში.

ისტორია
შენობა ააგეს ორ წელიწადში არქიტექტორ ჯუზეპე პიერმარინის მიერ, მარი-ტერეზა ავსტრიელის შეკვეთით მას შემდეგ, რაც ხანძრის გამო განადგურდა ძველი საჰერცოგო თეატრი. ლა სკალა გაიხსნა 1778 წლის 3 აგვისტოს ანტონიო სალიერის ოპერით ' .

ამ შენობაში იდგმებოდა დომენიკო ჩიმაროზას, ჯუზეპე ვერდის და სხვათა ოპერები. ეს ქორეოგრაფიული ხელოვნების მთავარი ადგილი იყო. ყოველ წელიწადს მასში უამრავი ბალეტი იდგმება კლასიკური ცეკვის უდიდესი ოსტატების მონაწილეობით. ამის გამო ლა სკალამ თითქმის მითოლოგიური მნიშვნელობა შეიძინა.

1943 წელს ლა სკალის შენობა დაიბომბა და მისი ხელახალი გახსნა 1946 წელს მოხერხდა.

ლა სკალის ყველაზე ცნობილი მთავარი დირიჟორი იყო არტურო ტოსკანინი. 1972 წელს იგი შეცვალა კლაუდიო აბადომ, 1986 წელს კი - რიკარდო მუტიმ.
2002 წლის 19 იანვარს შენობა დაიხურა განახლებისთვის საჭირო სამუშაოების გამო. განახლებას ხელმძღვანელობდა არქიტექტორი მარიო ბოტა. ხელახალ გახსნას ადგილი ჰქონდა 2004 წლის 7 დეკემბერს სალიერის იმავე ოპერით, რითაც თავდაპირველად გაიხსნა.

ლა სკალაში მუსიკალური სეზონი ტრადიციულად იხსნება 7 დეკემბერს, მილანის მფარველი წმინდა ამბროზის დღეს. ამავე შენობაში არის ლა სკალას მუზეუმი, სადაც ინახება სასცენო ნახატების, დეკორაციების, ქანდაკებების, კოსტიუმების უდიდესი კოლექცია.

ლა სკალას მუსიკალური ხელმძღვანელები
ბარენბოიმი, დანიელ, (2006 -)
მუტი, რიკარდო, (1986 - 2005)
აბადო, კლაუდიო, (1968 - 1986)
1956-დან 1968 წლამდე მუსიკალური ხელმძღვანელი არ ჰყოლია
კანტელი, გვიდო, (1956)
ჯიულინი, კარლო მარია, (1953 - 1956)
საბატა, ვიქტორ დე, (1929 - 1953)
ტოსკანინი, არტურო, (1921 - 1929)
1918-დან 1920 წლამდე ლა სკალა დახურული იყო
სერაფინი, ტულიო, (1917 - 1918)
სერაფინი, ტულიო, (1909 - 1914)
ტოსკანინი, არტურო, (1898 - 1908)