iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
უანკაველიკა

უანკაველიკა — ქალაქი ჩრდილოეთ პერუში, უანკაველიკის რეგიონისა და ამავე სახელწოდების პროვინციის დედაქალაქი. მდებარეობს ზღვის დონიდან 3,600 მეტრზე, ანდების მთებში. ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 40,000 ადამიანს, ხოლო საშუალო სიმჭიდროვე კმ²-ზე შეადგენს 72.46 ადამიანს. უანკავალიკას ქალაქის სტატუსი მიენიჭა 1571 წელს. ქალაქი სარკინიგზო ხაზით უკავშირდება ქვეყნის დედაქალაქ ლიმას, ლიმამდე მანძილი 444 კილომეტრია.
მოკეგუა

მოკეგუა — ქალაქი სამხრეთ პერუში, მოკეგას რეგიონისა და მარისკალ-ნიეტოს პროვინციის დედაქალაქი. ქალაქიდან რამდენიმე კილომეტრში მდებარეობს წყნარი ოკეანე. მოკეგადან 1144 კილომეტრში მდებარეობს ქვეყნის დედაქალაქი ლიმა. ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 66.480 ადამიანს, საშუალო სიმჭიდროვე ქალაქში შეადგენს 16,58 ადამიანს კმ²-ზე.
მოიობამბა

მოიობამბა — ქალაქი სამხრეთ პერუში, სან-მარტინის რეგიონისა და მოიობამბას პროვინციის დედაქალაქი. ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 71,000 ადამიანს, საშუალო სიმჭიდროვე ქალაქში შეადგენს 285.5 ადამიანს კმ²-ზე.

დაძმობილებული ქალაქები
ტოლედო, ესპანეთი
ბილბაო, ესპანეთი
იკიტოსი, პერუ
არეკიპა, პერუ
სანტა-არმა, კოლომბია
ლოხა, ეკვადორი
მანაუსი, ბრაზილია
მანუელ პრადო ი უგარტეჩე

მანუელ პრადო ი უგარტეჩე (; დ. 21 აპრილი, 1889 — გ. 15 აგვისტო, 1967) — პერუელი ბანკირი და პოლიტიკური მოღვაწე, პერუს ყოფილი პრეზიდენტის, მარიანო იგნასიო პრადოს შვილი, პერუს პრეზიდენტი 1939–1945 და 1956–1962 წლებში.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1889 წლის 21 აპრილს, ლიმაში, არისტოკრატების ოჯახში. მისი ძმა, ლეონსიო პრადო გუტიერესი, სამხედრო გმირი იყო, რომელიც 1883 წელს, მანუელ პრადოს დაბადებამდე ექვსი წლით ადრე გარდაიცვალა.

როგორც არმიის ახალგაზრდა ოფიცერი, პრადომ აქტიური როლი ითამაშა 1914 გადატრიალების მოწყობაში, რომლითაც პერუს პრეზიდენტის — გილიერმო ბილინგურსტის მმართველობა დაემხო. 1934 წელს, პრადომ პერუს ცენტრალური სარეზერვო ბანკის პრეზიდენტის თანამდებობა დაიკავა.

საგარეო პოლიტიკაში, პრადოს ყველაზე დიდი სიამაყე ის იყო, რომ 1942 წელს, როგორც პრეზიდენტმა, სამხრეთ ამერიკის ერთა შორის, პერუ პირველი გახადა, რომელმაც ურთიერთობა გაწყვიტა ფაშისტური ქვეყნების ალიანსთან.

პირველი პრეზიდენტობა
მანუელ პრადომ, ძლიერი და გავლენიანი ოჯახის უფროსმა, პერუს პრეზიდენტობას, ამერიკის სახალხო-რევოლუციური ალიანსის პარტიის მარცხენა ფრთის დახმარებით მიაღწია. ოსკარ ბენავიდესის შემდეგ პერუს პრეზიდენტის თანამდებობა მანუელმა დაიკავა. მისი პირველი მმართველობის დროს დამთავრდა პანამერიკული მაგისტრალის მოასფალტება. მან განაცხადა:

ოსკარ ბენავიდესის შემდეგ პერუს პრეზიდენტის თანამდებობა მანუელმა დაიკავა. მისი პირველი მმართველობის დროს დამთავრდა პანამერიკული მაგისტრალის მოასფალტება.

იგი სახელმწიფოს სათავეში იდგა მთელი მეორე მსოფლიო ომის განმავლობაში. 1945 წელს ომი გამოუცხადა კიდეც გერმანიას. 1941–1942 წლებში პერუმ ტერიტორიული კონფლიქტი მოიგო ეკვადორთან, რის შედეგადაც პერუმ მიიღო 200 000 კმ² ტერიტორია.

მეორე პრეზიდენტობა
პირველი საპრეზიდენტო ვადის გასვლის შემდეგ სამოგზაუროდ გაემგზავრა ევროპაში და გარკვეული პერიოდი დაჰყო პარიზში. მანუელ ოდრიას საპრეზიდენტო ვადის გასვლის შემდეგ იგი კვლავ დაბრუნდა პერუში და 1956 წლის არჩევნების შემდეგ მეორე ვადით გახდა პერუს პრეზიდენტი.

პრადოს მეორე პრეზიდენტობის განმავლობაში (1956–1962), ყველაზე მნიშვნელოვანი აკრძალული პარტია (ამერიკის სახალხო-რევოლუციური ალიანსი) იყო, რომელიც 1948 წელს, პრეზიდენტ მანუელ ოდრიას მიერ, არაკანონიერად გამოცხადდა. მანუელ პრადომ განაცხადა, რომ იგი ახლად არჩეულ კონგრესს, განსახილველად გადასცემდა სასარჩელო განცხადებას -სთვის კანონის ძალის მინიჭების შესახებ. მოგვიანებით, სარჩელი დაკმაყოფილდა და საგარეო დევნილობაში მყოფი პარტიის სახელგანთქმული დამფუძნებელი — ვიქტორ-რაულ-აია-დე-ლა-ტორე, პერუში დაბრუნდა.

1961 წელს ოფიციალური ვიზიტით იმყოფებოდა იაპონიაში და გახდა მსოფლიოს პირველი სახელმწიფოს მეთაური, რომელიც მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ესტუმრა ამ ქვეყანას.

1962 წელს საპრეზიდენტო ვადის გასვლამდე 10 დღით ადრე რიკარდო პერეს გოდოის მიერ დამხობილ იქნა მისი ხელისუფლება. გარდაიცვალა ემიგრაციაში, პარიზში 1967 წლის 15 აგვისტოს.
პურინი

პურინი (5-4-4 ) — ჰეტეროციკლური ნაერთია, იმიდაზო(4.5) პირიმიდინების უმარტივესი წარმომადგენელი. პურინის წარმონაქმნები დიდ როლს ასრულებენ ბუნებრივი ნაერთების ქიმიაში. პურინის ფუძეზე წამოქმნილია: დნმ, რნმ, კოფერმენტი ნად, ალკალოიდები, კოფეინი, თეოფილინი და თეობრომინი, ტოქსინები, შარდოვანა, ამიტომ ფართოდ გამოიყენება ფარმაცევტიკაში.

პურინის მოლური მასა - 120.11გ/მოლი
პურინის დნობის ტემპერატურა - 214 °
ფთია

ტერმინით ფთია შეიძლება აღნიშნული იყოს:
ფთია — ძველი ქალაქი სამხრეთ აღმოსავლეთ თესალიაში, ფტიოდიდაში, მირმიდონების დედაქალაქი. პელევსის და დიდი აქილევსის სატახტო ქალაქი. მოხსენიებული აქვს: ჰომეროსს, ქსენოფონტეს, თუკიდიდეს, აპოლოდორეს.

ბერძნული მითოლოგია
აპოლონის სატრფო, დორიელთა მამამთავრის დოროსის დედა, რომელიც ფთიაში ცხოვრობდა. ენდიმიონის და ზღვის ნიმფის ან იფიანასას შვილმა ეტოლოსმა ჯერ აპის ფორნევსის ძე მოკლა მერე კურეტიდების ქვეყანაში გაიქცა, დახოცა იქ შეხიზნული დოროსი, ლაოდოკე და პოლიპოიტე და მიწას ეტოლია უწოდა.
ამფიონესა და ნიობეს ერთ-ერთი ასული, მოკლა არტემიდემ.
ამინტორის ხასა, ცილი დასწამა მეფისწულ ფენიქსს, რომელიც ამისთვის მამამ დააბრმავა. შემდეგ კი ბრმა კენტავრმა ქირონმა მოარჩინა.
კუელაპი

კუელაპი – ციხესიმაგრე პერუში, ამასონასის რეგიონში. აშენებულია საუკუნეში და ეკუთვნის ჩაჩაპოიასის კულტურას. მდებარეობს ზღვის დონიდან 3 000 მეტრზე.

კუელაპი 1843 წლამდე ყველასაგან მივიწყებული იყო, სანამ ის ხელახლა არ გაიხსნა. პირველად ის 1930 წელს შეისწავლეს ფრანგმა არქეოლოგებმა – ბორდელიემ და ლანგლუამ.

ციხესიმაგრე შედგება ერთმანეთზე დაშენებული გიგანტური პლატფორმებისაგან. პირველი პლატფორმის სიმაღლე 20 მეტრია, სიგრძე 400 მეტრი და გადაჭიმულია სამხრეთიდან ჩრდილოეთის მიმართულებით. საბოლოო ჯამში, ეს პლატფორმები 600-მდე კონსტრუქციას შეიცავენ. მათს უმრავლესობაზე ამოტვიფრულია ფრინველები, რომლებიც თითქოს შენობას გარშემო უფრენენ.
შენობაში შესასვლელად უნდა გაიარო ვიწრო ჭრილი ორ კედელს შორის, რომელიც 20 მეტრის სიმაღლეზე მდებარეობს და სადაც მხოლოდ ერთი ადამიანი ეტევა ერთ ჯერზე.

კუელაპის გარშემო მდებარეობს სამი მომცრო ნაგებობა: ელ-ტინტერო, ლა-ატალაია, ელ-კასტილიო. ციხე-სიმაგრიდან არცთუ ისე შორს მდებარეობს არქეოლოგიური კომპლექსი გრან-ვილაია.
უაკა-პუკლიანა

უაკა-პუკლიანა (კეჩ. – თამაში, სათამაშო ადგილი) — კომპლექსი პერუში, ქვეყნის ცენტრალური ნაწილის სანაპირო ზოლში. იგი წარმოადგენდა ლიმის კულტურის მნიშვნელოვან ადმინისტრაციულ და საცერემონიო ცენტრს, ალიზის უზარმაზარ პირამიდას, რომლის შექმნითაც, ქურუმთა წრემ პოზიციები განიმტკიცა. მისი აშენების პერიოდად მოაზარება ახ. წ. 200-700 წლები.
ხისკაირუმოკო

ხისკაირუმოკო — კოლუმბამდელი არქეოლოგიური ძეგლი პერუში, ქალაქ პუნოდან სამხრეთით 54 კილომეტრზე. მდებარეობს ტიტიკაკას ტბის აუზში, ზღვის დონიდან 4 115 მეტრზე. ეს ტერიტორია დასახლებული იყო ძვ.წ. 3000-1400 წლებში. 1994 წელს იგი აღმოაჩინა მარკ ალდენდერფერმა, როდესაც ის ფეხით მიუყვებოდა მდინარე ილავეს სანაპიროებს.

ობიექტის დასახელება მომდინარეობს კეჩუას სამი სიტყვის კომბინაციიდნ: "ხისკა" (პატარა), "ირუ" (ბალახის კონა), "მოკო" (პატარა ბორცვი).

ხისკაირუმოკო მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა კოლუმბამდელი პერუს ისტორიაში. აქ ამზადებდნენ უმაღლესი კლასის ნაკეთობებს, სარიტუალო ნივთებს, აქ გადიოდა მნიშვნელოვანი სავაჭრო გზები და ა.შ.
უაინა-პიქჩუ

უაინა-პიქჩუ (კეჩ. – ახალგაზრდა მთა) — მთა პერუში. მის ძირში მიედინება მდინარე ურუბამბა. იგი მაღლიდან გადმოჰყურებს და ორ ნაწილად ყოფს ინკების დაკარგულ ქალაქს – მაჩუ-პიქჩუს. ინკებმა ამ მთაზე გზა გაიყვანეს და მის მწვერვალზე ააშენეს ტაძარი და ტერასები. უაინა-პიქჩუ ზღვის დონიდან 2 720 მეტრის სიმაღლეზე მდებარეობს, მაჩუ-პიქჩუზე 360 მეტრით მაღლა.

ადგილობრივი გიდების გადმოცემით, ეს მთა იყო უმაღლესი ქურუმისა და ადგილობრივი ქალწულების საცხოვრებელი ადგილი. ყოველ დილას, მზის ამოსვლის წინ, უმაღლესი ქურუმი ფეხით ჩადიოდა მაჩუ-პიქჩუში და ზარს რეკდა, რაც ახალი დღის დადგომის ნიშანი იყო. მთის კალთაზე, სიმაღლით მაჩუ-პიქჩუზე დაბლა, მდებარეობდა მთვარის ტაძარი, ერთ-ერთი მაჩუ-პიქჩუს არეალის სამ უმთავრეს ტაძართაგან.
კუნტურ-უასი

კუნტურ-ვასი (კეჩ. - კონდორის სახლი) — რელიგიური ცენტრის ნანგრევები პერუს ანდებში, კომპლექსი მოიცავს სხვადასხვა ნაგებობებსა და ქვის სკულპტურებს. დადასტურებულია, რომ იგი ეკუთვნოდა ჩავინის კულტურას.

კუნტურ-ვასი მდებარეობს პერუს ჩრდილოეთ მთიანეთში, პატარა ქალაქ სან-პაბლოს სიახლოვეს, მდინარე ხაკეტეპეკის ხეობაში. ეს ხეობა ერთმანეთთან აკავშირებდა რეგიონის სანაპირო ზოლსა და მთიანეთს. კუნტურ-ვასი სწორედ დამაკავშირებელ რგოლს წარმოადგენდა.

კომპლექსი სავარაუდოდ ძვ.წ 1000-700 წლებში აშენდა. შედგება შემაღლებული ტაძრის, ოთხკუთხა პლატფორმებისა, შიდა ეზოსა და ოთახებისაგან. ერთ-ერთ ოთახში აღმოჩენილია 75 სმ სიგრძის თიხისაგან დამზადებული ანთროპომორფული ფიგურა, რომელიც შეღებილია სხვადასხვა ფერებში, აქვს ოთხკუთხა თვალები და გაღებული პირიდან მოუჩანს ძაღლის კბილები.

კომპლექსი 1945 წელს აღმოაჩინა ხულიო ტელომ. 1989 წელს, აქ არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარეს ტოკიოს უნივერსიტეტის მეცნიერებმა. მათ უამრავი ძვირფასი ნივთი აღმოაჩინეს: ძვირფასი მძივები, ოქროს გვირგვინები, საყურეები და ა.შ.
რაქჩი

რაქჩი — ინკების არქეოლოგიური ძეგლი პერუში, კუსკოს რეგიონში, იგი ასევე ცნობილია როგორც ვირაკოჩას ტაძარი. ახლომდებარე ქალაქი ატარებს ამავე სახელს. ორივე მათგანი მდინარე ურუბამბას გასწვრივ მდებარეობს. რაქჩის სანახავად ყოველწლიურად ათასობით ტურისტი მიეშურება და ეს რიცხვი ყოველწლიურად იმატებს. მაგალითად, 2000 წელს, აქ ჩამოვიდა 8 183 ტურისტი, უფრო ადრე, 2006 წელს კი — 83 334.

რაქჩის კომპლექსი რამდენიმე განსხვავებული არეალისაგან შედგება, რომელთაგანაც, თითოეულ მათგანს სხვადასხვა ფუნქცია გააჩნია.

კომპლექსის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილია ვირაკოჩას ტაძარი, რომელიც წარმოადგენს უზარმაზარ, ორსართულიანი მართკუთხა კონსტრუქციას.
ფერნან ბროდელი

ფერნან ბროდელი (; დ. 24 აგვისტო, 1902 — გ. 27 ნოემბერი, 1985) — ფრანგი ისტორიკოსი, ანალების სკოლის წარმომადგენელი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1902 წელს. 21 წლამდე სწავლობდა პარიზის უმაღლეს სასწავლებლებში. 1924–1932 წლებში ასწავლიდა ალჟირში, ხოლო 1935–1937 წლებში სან–პაულოს უნივერსიტეტში. 1937 წელს ბრუნდება პარიზში და ხდება უმაღლეს გამოკვლევათა პრაქტიკული სკოლის დირექტორი. მეორე მსოფლიო ომის დროს იყო გერმანელთა ტყვეობაში, სადაც, ერთი ვერსიით, ყოველგვარ ბიბლიოთეკებსა და არქივებს მოკლებულმა, საკუთარ მეხსიერებაზე დაყრდნობით დაწერა ნაშრომი: ხმელთაშუაზღვისპირეთი და ხმელთაშუაზღვისპირა სამყარო ფილიპე -ის ეპოქაში, რომელიც 1947 წელს დისერტაციად იქნა დაცული, ხოლო 1949 წელს წიგნად იქნა გამოცემული. 1949 წლიდან ხდება კოლეჯ დე ფრანსის პროფესორი და თანამედროვე ცივილიზაციათა კვლევის კათედრის გამგე. ლუსიენ ფევრის გარდაცვალების შემდეგ 1956 წელს გახდა ჟურნალის ანალები, ეკონომიკა, საზოგადოებები, ცივილიზაციები მთავარი რედაქტორი, რომელიც დატოვა 1970 წელს თანამშრომლებთან უთანხმოების გამო. 1970 წელს გამოვიდა მისი ნაშრომი ისტორია და სოციალური მეცნიერებები, დიდი ხანგრძლივობის დრო, 1963 წელს ცივილიზაციათა გრამატიკა, ხოლო 1979 წელს მატერიალური ცივილიზაცია, ეკონომიკა და კაპიტალიზმი - საუკუნეებში (სამ ტომად); 1984 წელს გახდა საფრანგეთის აკადემიის წევრი. სიცოცხლის ბოლო პერიოდში მუშაობდა მრავალტომიან ნაშრომზე საფრანგეთის თვითმყოფადობა, რომლის დასრულება ვერ შეძლო და 1986 წელს მხოლოდ ორ ტომად გამოქვეყნდა.
საიდა (თევზი)

საიდა — ზღვის თევზი ვირთევზასებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 120 სმ, მასა 10 კგ აღწევს. გავრცელებულია ატლანტის ოკეანის ჩრდილოეთ ნაწილში, ჩვეულებრივ არის ბარენცის ზღვაში, შედის თეთრ ზღვაშიც. ახასიათებს მიგრაცია: გაზაფხულზე — ჩრდილოეთში, შემოდგომაზე — სამხრეთში. იკვებება წვრილი თევზებით და კიბოსნაირებით. საკვების ძებნაში დღე და ღამე ვერტიკალურად მოძრაობს. ტოფობს იანვარ-აპრილში. რეწვის ობიექტია.
პერუ-ეკვადორის ომი

პერუ-ეკვადორის ომი — საუკუნის სამ კონფლიქტთაგან ერთ-ერთი, რომელიც წარმოიშვა პერუსა და ეკვადორს შორის. ომის მიზეზი იყო სადავო ტერიტორიები, რომლებიც მდებარეობდა ანდებსა და მდინარე მარანიონს შორის. კონფლიქტს სათავე ჯერ კიდევ კოლონიალურ პერიოდში დაედო. - საუკუნეებში არაერთი კონფლიქტი მოხდა აღნიშნული ტერიტორიების გამო ჯერ პერუსა და დიდ კოლუმბიას, ხოლო შემდეგ პერუ-ეკვადორს შორის.

ომი მიმდინარეობდა 1941 წლის 5 ივლისიდან 31 ივლისამდე მაგრამ ოფიციალურად დასრულდა რიო-დე-ჟანეიროს პროტოკოლის მიღებით 1942 წლის 29 იანვარს.
რიო-დე-ჟანეიროს პროტოკოლი

რიო-დე-ჟანეიროს პროტოკოლი - სამშვიდობო ხელშეკრულება, ხელი მოაწერეს 1942 წლის 29 იანვარს ბრაზილის ქალაქ რიო-დე-ჟანეიროში პერუსა და ეკვადორის საგარე საქმეთა მინისტრებმა. მშვიდობის დამყარების გარანტად გამოდიოდნენ აშშ, ბრაზილია, ჩილე და არგენტინა. ამ პროტოკოლის საშუალებით ფაქტობრივად დამთავრდა პერუ-ეკვადორის ომი.
პაკიშის ომი

პაკიშის ომი — მოკლე სასაზღვრო კონფლიქტი პერუსა და ეკვადორს შორის. საუკუნის სამ კონფლიქტთაგან ერთ-ერთი. მიმდინარეობდა 1981 წლის იანვარ-თებერვალში.

პერუს არმიამ საბრძოლო მოქმედებები დაიწყო 28 იანვარს, ხოლო უკვე 2 თებერვალს ამერიკის სახელმწიფოთა ორგანიზაციის სხდომაზე გაკეთდა განცხადება ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ.

ტერიტორიული კონფლიქტი ამ ომით არ დამთავრებულა და გაგრძელდა 1995 წლამდე მორიგი ომის დროსაც.
ლუის მიგელ სანჩეს სერო

ლუის მიგელ სანჩეს სერო (; დ. 12 აგვისტო, 1889 , პიურა, პერუ — გ. 30 აპრილი, 1933, ლიმა, პერუ) — პერუელი პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე. ორჯერ ეკავა პერუს პრეზიდენტის თანამდებობა 1930–1931 და 1931–1933 წწ. პირველად ხელისუფლების სათავეში მოექცა სამხედრო გადატრიალების შედეგად და დაიკავა დროებითი სამთავრობო ხუნტის პირველი პრეზიდენტის პოსტი, ხოლო მეორედ პირდაპირი არჩევნების შედეგად დაიკავა პრეზიდენტის თანამდებობა. 1933 წლის 30 აპრილს მოკლულ იქნა ამერიკის სახალხო-რევოლუციური ალიანსის წევრის მიერ.
საქსაუმანი

საქსაუმანი („გამძღარი ქორი“; ) — ციხესიმაგრე პერუს ქალაქ კუსკოში, რომელიც გადმოცემის მიხედვით ააგო პირველმა ინკამ მანკო კაპაკიმ. კუსკოს დაგეგმარებაში, რომელიც პუმას გვაგონებს, საქსაუმანი ამ პუმის კბილებია.

ციხესიმაგრეს ჰქონდა რამდენიმე მთავარი შესასვლელი: ტიმპუნკუ (ქვიშის შესასვლელი), აკაუანაპუნკუ (ეს სახელწოდება უკავშირდება მის მშენებელ აკაუანას) და ვირაკოჩაპუნკუ (ღმერთი ვირაკოჩას პატივსაცემად).

ციხესიმაგრე შედგებოდა ასევე სამი ძირითადი კოშკისაგან: მოიოკ-მარკა ან მუიუკ-მარკა (მრგვალი ციხესიმაგრე), ეკუთვნოდა ინკასა და მისი კარს და იყო მორთული ვარსკვლავებითა და ოქროს ცხოველებით. ორი დანარჩენი ციხესიმაგრე იყო კვადრატის ფორმის: პაუკა-მარკა და საკლა-მარკა, სადაც განლაგებულნი იყვნენ გარნიზონის რჩეული ჯარისკაცები. საქსაუმანი ააგო ოთხმა მთავარმა ოსტატმა, კერძოდ კი აპუ ვალპა რიმაჩმა, ინკა მანკანჩმა, აკავანა ინკამ და კალია-კუნჩუიმა. ნაგებობის ნახაზი შედგენილ იქნა იმპერატორ პაჩაკუტის დროს. მისი მშენებლობა კი დაიწყო ინკა ტუპაკ იუპანკმა, ხოლო დაასრულა უაიანა კაპაკმა.
აუგუსტო ლეგია

აუგუსტო ლეგია (; დ. 19 თებერვალი, 1863, პერუ — გ. 7 თებერვალი, 1932, ლიმა, პერუ) — პერუელი პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე. ორჯერ ეკავა პერუს პრეზიდენტის თანამდებობა 1908–1912 და 1919–1931 წწ.

ბიოგრაფია
დაიბადა პერუს ერთ-ერთ გავლენიანი ოლიგარქის ოჯახში, განათლება მიიღო ვალპარაისოში, ჩილე. მსახურობდა პერუს არმიაში ჩილესთან ომის დროს.
სამხრეთ პერუს რესპუბლიკა

სამხრეთი პერუს რესპუბლიკა — 1836-1839 წლებში პერუ-ბოლივიის კონფედერაციაში შემავალი საკმაოდ მოკლე ისტორიის მქონე სამი რესპუბლიკიდან ერთ-ერთი.

სამხრეთი პერუ ჩამოყალიბდა პერუს რესპუბლიკის ორად გაყოფის შედეგად, როდესაც ის გაიყო ჩრდილოეთ და სამხრეთ პერუდ. 1836 წელს, ამ ორმა რესპუბლიკამ ბოლივიასთან ერთდ შექმნა პერუ-ბოლივიის კონფედერაცია. კონფედერაციამ ზუსტად 3 წელი იარსება, შემდეგ იგი ომში დამარცხდა ჩილესთან. 1839 წლის აგვისტოში, აგუსტინ გამარამ ხელი მოაწერა კონფედერაციის დაშლას. ჩრდილოეთ და სამხრეთ პერუს ბაზაზე შეიქმნა ერთი – პერუს გაერთიანებული რესპუბლიკა.
ჩრდილოეთ პერუს რესპუბლიკა

ჩრდილოეთი პერუს რესპუბლიკა — 1836-1839 წლებში პერუ-ბოლივიის კონფედერაციაში შემავალი საკმაოდ მოკლე ისტორიის მქონე სამი რესპუბლიკიდან ერთ-ერთი.

ჩრდილოეთ პერუ ჩამოყალიბდა პერუს რესპუბლიკის ორად გაყოფის შედეგად, როდესაც ის გაიყო ჩრდილოეთ და სამხრეთ პერუდ. 1836 წელს, ამ ორმა რესპუბლიკამ ბოლივიასთან ერთდ შექმნეს პერუ-ბოლივიის კონფედერაცია. კონფედერაციამ ზუსტად 3 წელი იარსება და შემდეგ იგი ომში დაამარცხა ჩილემ. 1839 წლის აგვისტოში, აგუსტინ გამარამ ხელი მოაწერა კონფედერაციის დაშლას. ჩრდილოეთ და სამხრეთ პერუს ბაზაზე შეიქმნა ერთი – პერუს გაერთიანებული რესპუბლიკა.
ტუპაკ ამარუ II

ხოსე გაბრიელ ტუპაკ ამარუ (1742-1781) — იგივე ხოსე გაბრიელ კონდორკანკი 1780 წელს სათავეში ჩაუდგა ინდიელთა აჯანყებას ესპანელი კოლონიზატირების წინააღმდეგ პერუში. მისმა მოძრაობამ მარცხი განიცადა, მაგრამ ტუპაკ ამარუ -ის ფიგურა იქცა პერუს დამოუკიდებლობისა და ადგილობრივ ინდიელთა უფლებების დაცვისათვის ბრძოლის მითურ პერსონაჟად. 1871 წელს ის შეიპყრეს და კუსკოში თავი მოჰკვეთეს. მისმა საქციელმა და მოღვაწეობამ, ბიძგი მისცა ინდიელების შემდგომ მრავალრიცხოვან ამბოხებებს.

მსოფლიოს გარშემო
მის პატივსაცემად სახელი დაერქვა ტუპაკ ამარუ შაკურს.
ინკა როკა

ინკა როკა (კეჩ. ’ – "სულგრძელი ინკა") — კუსკოს სამეფოს მეექვსე საპა ინკა, პირველი იმპერატორი ანანის დინასტიიდან. მას ჰყავდა მეუღლე მამა მიჩაი და ვაჟი - იაუარ უაკაკი.

მამამისი იყო კაპაკ იუპანკი, რომლის მემკვიდრედაც ითვლებოდა მისი სხვა ვაჟი, ინკა როკას ძმა – კისპე იუპანკი. კაპაკ იუპანკის სიკვდილის შემდეგ, ინკა როკას მომხრეები აჯანყდნენ, მოკლეს კისპე იუპანკი და ტახტი ინკა როკას გადასცეს.

ლეგენდის თანახმად, ინკა როკამ დაიპყრო ჩანკასის ხალხი და დააარსა სკოლები, სადაც დიდებულები სწავლობდნენ. მან ასევე მოაწესრიგა საირიგაციო სისტემა კუსკოსა და მის შემოგარენში.
იაუარ უაკაკი

იაუარ უაკაკი (კეჩ. სისხლმტირალი ინკა) – კუსკოს სამეფოს მეშვიდე საპა ინკა, ანანის დინასტიის მეორე იმპერატორი. ინკა როკას ვაჟი. ჰყავდა მეუღლე მამა ჩიკია და ვაჟი – ვირაკოჩა ინკა.

მისი სახელი მომდინარეობს ერთი ისტორიიდან: როდესაც იგი რვა წლის იყო, იგი მოიტაცა აიარმაკამ და ამ მძიმე განსაცდელისას იგი სისხლის ცრემლებით ტიროდა. ტყვეობიდან უაკაკი მისი გამტაცებლის დიასახლისებმა გააპარეს.

იაუარ უაკაკის მმართველობისას, ინკებს გადამწყვეტი ბრძოლები ჰქონდათ ჩარკასის კულტურის ხალხთან. ერთ-ერთი ჟამთააღმწერლის მიხედვით, ჩარკასის საშინელი შემოტევის დროს, იაუარ უაკაკმა მიატოვა კუსკო და თავს უშველა. ქალაქი მისმა ვაჟმა, ვირაკოჩამ დაიცვა, დაამარცხა რა ჩარკასები.

სხვა იმპერატორებისაგან განსხვავებით, იგი კუსკოში პატარა შენობების აგებას ანიჭებდა უპირატესობას და უარი თქვა საკუთარი სასახლის აშენებაზე.
ვირაკოჩა ინკა

ვირაკოჩა ინკა — კუსკოს სამეფოს მერვე საპა ინკა, მესამე იმპერატორი ანანის დინასტიიდან . მამამის იყო იმპერატორი იაუარ უაკაკი და მისი ვაჟი იყო მომავალი უძლეველი იმპერატორი პაჩაკუტი. მისი ნამდვილი სახელი იყო ატუნ ტუპაკი. რაც შეეხება მისს სახელს "ვირაკოჩა" იგი მას ეწოდა ღმერთ ვირაკოჩადან გამომდინარე, რომელიც მას ხილვებში ეჩვენებოდა.

ვირაკოჩა ინკამ აწარმოა გადამწყვეტი ბრძოლები ჩარკასის კულტურასთან. ქრონისტები მას სხვადასხვანაირად მოიხსენიებენ, ზოგი როგორც მშიშარას, ზოგი – როგორც მამაცს. მაგალითად, ქრონისტ ინკა გარსილაო დე ლა ვეგას თანახმად, მამამისმა იაუარ უაკაკმა ჩარკასების შემოტევისას, მიატოვა ქალაქი კუსკო და გაიქცა, კარსმომდგარი მტერი კი სწორედ ვირაკოჩა ინკამ დაამარცხა. რაც შეეხება სხვა ქრონისტს, მაგალითად პედრო სიესა დე ლეონს, ის აღწერს, რომ ვირაკოჩამაც მიატოვა ქალაქი და მტერი მისმა შვილმა, პაჩაკუტიმ განდევნა.
პაჩაკუტი

პაჩაკუტი – კუსკოს სამეფოს მეცხრე საპა ინკა (1438-1472). კუსკოს სამეფო მან გარდაქმნა უზარმაზარ ინკების იმპერიად – ტაუანტინსუიუდ. ამჟამად ბევრი არქეოლოგი დარწმუნებულია, რომ ინკების დიდებული ქალაქი,მაჩუ-პიქჩუ სწორედ პაჩაკუტის მმართველობისას აშენდა.

კეჩუას ენაზე ითარგმნება როგორც „ის, ვინც მსოფლიო შეცვალა“. მართლაც, მისი მმართველობისას, კუსკო პატარა სოფლიდან გადაიზარდა დიდ იმპერიაში და უკან ჩამოიტოვა ჩიმუს კულტურა, რომელიც შემდეგ დაიპყრო და საბოლოოდ სამხრეთ ამერიკის ყველა იმდროინდელი ცივილიზაცია ინკების იმპერიაში მოაქცია.

წარმომავლობა
პაჩაკუტი, ვირაკოჩა ინკას ვაჟი, წარმოადგენდა ანანის დინასტიის მეოთხე იმპერატორს. ჰყავდა მეუღლე – მამა ანაუარკი და ორი ვაჟი: ამარუ იუპანკი და ტუპაკ ინკა იუპანკი. უფროსი ვაჟი – ამარუ, ტახტის მემკვიდრედ მიიჩნეოდა, მაგრამ პაჩაკუტიმ ტუპაკი აირჩია, რადგან ამარუს არ ჰქონდა მეომრის მონაცემები.

მეცხრე საპა ინკა
მამამისის სიკვდილის შემდეგ, პაჩაკუტი გახდა ინკების იმპერიის ერთპიროვნული მმართველი. ტახტზე ასვლისთანავე, მან ენერგიული სამხედრო კამპანიები წამოიწყო და როგორც უკვე აღვნიშნეთ, პატარა კუსკო გარდაქმნა მრავალეროვან იმპერიად. მისი დაპყრობები, რომელსაც ის ახორციელებდა თავის ვაჟთან, ტახტის მემკვიდრე ტუპაკ იუპანკისთან ერთად, იმდენად წარმატებული აღმოჩნდა, რომ ხანდახან პაჩაკუტის „ანდების ნაპოლეონად“ მოიხსენიებენ. 1471 წელს, როდესაც პაჩაკუტი გარდაიცვალა, იმპერია გადაჭიმული იყო სამხრეთ ჩილედან ჩრდილოეთ ეკვადორამდე, მოიცავდა რა თანამედროვე პერუს, ბოლივიის და ნაწილობრივ არგენტინის ტერიტორიებს.

პაჩაკუტიმ გაატარა არაერთი რეფორმა, მათ შორის ადმინისტრაციული რეფორმა. იმპერია დაყო ოთხ პროვინციად (სუიუ), რომელსაც მართავდა აპო. მანვე დაამშვენა და გაალამაზა ქალაქი კუსკო, იგი აქცია იმპერიის ცენტრად.

დღეისათვის, პაჩაკუტი თანამედროვე პერუს გმირად მიიჩნევა. 2000 წელს, პერუს პრეზიდენტად არჩეულ მეტისს, ალეხანდრო ტოლედოს ინდიელმა მოსახლეობამ მეტსახელად პაჩაკუტი შეარქვა.
ტუპაკ ინკა იუპანკი

ტუპაკ ინკა იუპანკი – ინკების იმპერიის მეათე საპა ინკა (1471-1493), მეხუთე იმპერატორი ანანის დინასტიიდან, პაჩაკუტის ვაჟი.

1463 წელს, მამამისმა ის ინკების არმიის მთავარსარდლად დანიშნა. ცოტა ხანში, მან სამეფო განავრცო ანდების გასწვრივ, ჩრდილოეთით თანამედროვე ეკვადორის ჩათვლით. მოახდინა ქალაქ კიტოს რეაბილიტაცია, არქიტექტურა ქალაქ კუსკოს სტილში გადააკეთა.

1471 წელს, პაჩაკუტის სიკვდილის შემდეგ, იგი ტახტზე ავიდა და სულ მალე დაიპყრო ჩიმორის კულტურა, თანამედროვე პერუს ჩრდილოეთით, რომელიც ინკების მთავარ მოწინააღმდეგედ ითვლებოდა.
მაიტა კაპაკი

მაიტა კაპაკი — კუსკოს სამეფოს მეოთხე საპა ინკა ურინის დინასტიიდან. როგორც იმპერატორ ლოკე იუპანკის ვაჟი, ის იყო მისი მემკვიდრე, თავის მხრივ შემდგომი იმპერატორის – კაპაკ იუპანკის მამა.

ქრონისტები მას აღწერენ როგორც დიდებულ მეომარსა და დამპყრობელს, რომელმაც დაიპყრო ტიტიკაკას ტბის მიმდებარე ტერიტორიები, ასევე არეკიპა და პოტოსი, მაგრამ ფაქტია, რომ მისი სამეფო შემოიფარგლეობდა მხოლოდ კუსკოს ხეობით. მას სავარაუდოდ უმდა მივაწეროთ ხეობის სხვა ხალხის – ალკავისას დამორჩილება.
კაპაკ იუპანკი

კაპაკ იუპანკი (კეჩ. „ინკების ბრწყინვალე მოანგარიშე“) – კუსკოს სამეფოს მეხუთე საპა ინკა, უკანასკნელი იმპერატორი ურინის დინასტიიდან. ის იყო იმპერატორ მაიტა კაპაკის ვაჟი და მემკვიდრე. მისი ცოლი – მამა გუსი ილპაი იყო წარსულში ინკების დიდი მტრის, ანტას ხალხის მმართველის ქალიშვილი. კაპაკ იუპაკანს ჰყავდა ვაჟი – ინკა როკა, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა ახალ, ანანის დინასტიას.

ლეგენდების მიხედვით, იგი იყო დიდებული დამპყრობელი. ქრონისტ ხუან დე ბეტანსოს მიხედვით, ის იყო პირველი საპა ინკა, რომელმაც დაიპყრო კუსკოს ხეობის გარეთ არსებული სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი ტერიტორიები. გარსილაო დე ლა ვეგას თანახმად, კაპაკ იუპანკმა დიდი ღვაწლი გასწია ქალაქ კუსკოს დასამშვენებლად: მან ააგო უამრავი შენობა, ხიდი, გზა, გაიყვანა წყლის არხები.
მანკო ინკა იუპანკი

მანკო ინკა იუპანკი – ერთ-ერთი ვილკაბამბას ინკათაგან. ასევე ცნობილია, როგორც მანკო ან მანკო კაპაკი . დაიბადა ახ.წ. 1516 წელს და იყო უაინა კაპაკის ვაჟი.

1533 წელს გარდაიცვალა ტუპაკ უალპა, ფრანსისკო პისაროს მიერ დასმული ინკების მარიონეტი იმპერატორი. მაშინ, მანკო ინკა ქალაქ კახამარკაში შეხვდა პისაროს და დიეგო დე ალმაგროს რათა მოელაპარაკათ ინკების ბედზე. ამ დროისთვის მანკო ერთადერთიღა იყო ცოცხლად დარჩენილი ინკთა დიდებულთაგან. 1534 წელს, კუსკოში, პისარომ კაპაკი ინკების მმართველად გამოაცხადა, მაგრამ სულ მალე დარწმუნდა, რომ ის არ იყო ისეთივე მარიონეტი მმართველი მის ხელში, როგორც ტუპაკ უალაპა.

მანკო ინკა საკმაოდ დაუმეგობრდა ესპანელებს, მათ მიმართ გულთბილობას იჩენდა და საჩუქრად ოქროს განძეულსა და ქალებს უძღვნიდა. ამ დროს, პისარომ და ალმაგრომ დატოვეს კუსკო და გაეშურნენ პერუს ჩრდილოეთ ტერიტორიების გამოსაკვლევად. კუსკოში მათ გარნიზონი ჩააყენეს და მეთვალყურეებად დააყენეს ფრანსისკო პისაროს ძმები – გონსალო პისარო, ხუან პისარო და ერნანდო პისარო.

პისაროს ძმები მანკო ინკას სასტიკად ეპყრობოდნენ. რის გამოც, 1535 წლის დეკემბერში ის იძულებული გახდა, კუსკოდან გაქცევა ეცადა, რაც კრახით დასრულდა. ის დაატყვევეს. ორი თვის შემდეგ, ინკებმა თავიანთ დატყვევებული იმპერატორის გასათავისუფლებლად უამრავი ოქრო-ვერცხლი გაიღეს. ამის შემდეგ, მანკო ინკა კუსკოს გაეცალა.

ცოტა ხანში, ესპანელთაგან თავიანთი იმპერიის გამოსახსნელად, მან შეაგროვა 200 000 მეომარი. 1536 წელს, ეს არმია კუსკოსაკენ დაიძრა. მათ ქალაქს ალყა შემოარტყეს და ესპანელების განდევნა სცადეს. ალყა 10 თვეს გაგრძელდა. ამ დროისთვის ინკებს ძალა გამოელიათ, ჯარისკაცთა დიდი ნაწილი ყვავილმა იმსხვერპლა.

ამის შემდეგ, 1536-1537 წლებში, მანკო ინკასა და პისაროს შორის კიდევ რამდენიმე სისხლისმღვრელი ბრძოლა გაიმართა, მაგრამ ინკებმა ვერ შეძლეს ესპანელთა დამარცხება.

მანკო ინკამ ხელი აიღო ბრძოლაზე და მეომრებთან ერთად ჯუნგლებს მისცა თავი. აქ მათ დააარსეს ვილკაბამბას სამეფო, დედაქალაქ ვილკაბამბათი. ესპანელებმა აქაც არ მოასვენეს ინკები. 1539 წელს მათ დაატყვევეს მანკო ინკას ცოლი (რომელიც ამავე დროს მისი და იყო) კურა ოკლო და 1539 წელს იგი მოკლეს. 1544 წელს, დიეგო დე ალმაგრომ მანკო ინკაც მოაკვლევინა.
საირი ტუპაკი

საირი ტუპაკი (ახ. წ. 1536-1561) — ინკების ვილკაბამბას სამეფოს იმპერატორი, მანკო ინკა იუპანკის ვაჟი. მას შემდეგ, რაც ესპანელებმა მას მოუკლეს ჯერ დედა – მამა ოკლო 1539 წელს და მერე მამა 1544 წელს, ის სათავეში ჩაუდგა სამეფოს.

ესპანელების არაერთი მცდელობის მიუხედავად, ისინი ტუპაკს ვერაფრით ვერ ითანხმებდნენ მათთან კავშირის დამყარებაზე. ის მაინც განაგრძობდა წინააღმდეგობას. მაგრამ 1560 წელს, იგი დათანხმდა მეგობრულ მიწვევას ლიმაში, მოინათლა ქრისტიანად დიეგოს სახელით და ესპანელთაგან მიიღო სრული პატიება. აქ მან ცოლად შეირთო საკუთარი და. ვილკაბამბაში ის არარასოდეს დაბრუნებულა, 1561 წელს მოულოდნელად გარდაიცვალა.

ვილკაბამბაზე კონტროლი მისმა ძმამ, ტიტუ კუსი იუპანკმა აიღო და გაგაგრძო ესპანელთა წინააღმდეგ მიმართული მოძრაობა.