iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
არაბთა გაერთიანებული საამიროების შეიარაღებული ძალები

არაბთა გაერთიანებული საამიროების შეიარაღებული ძალები ან გაერთიანებული თავდაცვის ძალები — არაბთა გაერთიანებული საამიროების სამხედრო ორგანიზაცია, რომელსაც პასუხისმგებლობა აქვს სახელმწიფოში შემავალი შვიდივე საამიროს დავდაცვაზე. იგი მოიცავს 70 500 პერსონას, მათი მთავარი შტაბი მდებარეობს აბუ-დაბიში.
ისტორია
დაზავებული ომანის მზვერავები ხანგრძლივი დროის მანძილზე საზოგადოებრივი წესრიგის სიმბოლოდ ითვლებოდნენ, რომელთაც ბრიტანელი ოფიცრები მეთაურობდნენ. თუმცა მოგვიანებით 1971 წლისთვის ეს ძალა არაბთა გაერთიანებული საამიროების თავდაცვის ძალის ბირთვი გახდა.

მიუხედავად იმისა, რომ მათი ძალები თავდაპირველად მცირე რიცხოვანი იყო, გაერთიანებული საამიროების შეიარაღებული ძალები ყოველწლიურად უფრო და უფრო იზრდება. დღეისათვის ისინი სხვადასხვა ქვეყნებისგან თანამედრო და მოწინავე სამხედრო ტექნოლოგიებს ყიდულობენ, უმეტესად საფრანგეთისგან, შეერთებული შტატებისგან და გაერთიანებული სამეფოსგან. ოფიცერთა უმეტესი ნაწილი გაერთიანებული სამეფოს სენდჰერსტის სამეფო სამხედრო აკადემიის კურსდამთავრებულებია, დანარჩენები ვესტ-პოინტიში მდებარე ამერიკის შეერთებული შტატების სამხედრო აკადემიაში სწავლობდნენ, ან ავსტრალიაში დანტრუნის სამეფო სამხედრო აკადემიაში, ან სენტ-სირის სპეციალურ სამხედრო სკოლაში საფრანგეთში. საფრანგეთმა 2009 წლის მაისში გახსნა აბუ-დაბის ბაზა. 2011 წლის მარტში არაბთა გაერთიანებული საამიროები ოპერაცია ოდისეას განთიადს შეუერთდა. ოპერაციაში მონაწილეობისათვის მათ გაგზავნეს ექვსი -16 გამანადგურებელი შევარდენი და ექევსი მირაჟი 2000 ტიპის მრავალფუნქციური საბრძოლო თვითმფრინავი. სპარსეთის ყურის ომის დროს შეერთებული შტატებს ჯარები და აღჭურვილობა სწორედ არაბთა გაერთიანებულ საამიროებში ჰყავდა დისლოცირებული.
ორგანიზაცია
არაბთა გაერთიანებულ საამიროებში არსებობს ორი განსხვავებული სამხედრო ორგანიზაცია. აგს-ის ფედერალური სამხედრო ძალები, რომელსაც ეწოდება გაერთიანებული თავდაცვის ძალები. ასევე საამიროების დაქვემდებარებაში არსებული საკუთარი სამხედრო ძალები.
ფედერალური ძალები
აგს-ის არმია
როგორც არაბთა გაერთიანებული საამიროების შეიარაღებული ძალების ნაწილი გაერთიანებული საამიროების არმია პასუხისმგებელია სახმელეთო ოპერაციებზე.
აგს-ის საჰაერო ძალები
არაბთა გაერთიანებული საამიროების საჰაერო ძალები მოიუცავს 4000 სამხედრო პერსონას. 1999 წელს საჰაერო ძალები დათანხმდა აშშ-ისგან 80 -16 გამანადგურებელი შევარდენის შეძენას. საჰაეროს ძალების შემადგენლობაში ასევე შედის მირაჟი 2000, ბრიტანული ქორი და ფრანგული შვეულმფრენები. საჰაერო თავდაცვას გააჩნია -23 ქორის ტიპის რაკეტები.
აგს-ის საჰაერო თავდაცვის ძალები
აგს-ის სამხედრო-საზღვაო ძალები
სამხედრო ექსპანსია (1991–2005)
არაბთა გაერთიანებული საამიროების შეიარაღებული ძალები მასიურ ექსპანსიაზე 1995 წელს გადავიდა, რას წინ უძღვოდა 1992-1993 წლის შენაძენები. ესენია 436 ლეკლერკი ტანკები, 415 ჯავშან-მანქანა ბიემპი-3. ირანის გამოცდილების ხარჯზე ისწავლეს და მხოლოდ ერთი სამხედრო მომწოდებლით არ დაკმაყოფილდნენ. ამიტომ აგს-ის შეიარაღებული ძალები იარაღს სხვადასხვა ქვეყნებისაგან ყიდულობენ, როგორებიცაა რუსეთი, უკრაინა, აშშ, გაერთიანებული სამეფო, გერმანია, იტალია და საფრანგეთი.
სამხედრო დანახარჯები
1999: $2,100,000,000 (მთლიანი შიდა პროდუქტის 1.8%)
2000: $2,600,000,000 (მთლიანი შიდა პროდუქტის 0.8%)
2005: $3,800,000,000 (მთლიანი შიდა პროდუქტის 1.0%)
2010: $10,000,000,000
შავზურგა ქაშაყი

შავზურგა ქაშაყი — თევზი ქაშაყისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 50 სმ, მასა — 1,8 კგ აღწევს. გამსვლელი თევზია. ტოფობს ივნის-ივლისში. იზამთრებს კასპიის ზღვის სამხრეთით, გაზაფხულზე აქედან მიემართება კასპიის ზღვის დასავლეთით და სატოფოდ მდინარე ვოლგაში შედის. ძვირფასი სარეწაო ობიექტია — მსუქანია და საამო საჭმელია. მისი რეწვა ძირითადად მაშინ ხდება, როდესაც დაიწყება ტოფობისათვის მიგრირება.
რეტროვირუსები

რეტროვირუსები  — რნმ-ის შემცველი ვირუსების ოჯახი, რომლებიც უმეტესწილად ხერხემლიანებს აინფიცირებენ. ყველაზე ცნობილი და აქტიურად შესწავლადი წარმომადგენელია ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი.

რეტროვირუსის მიერ უჯრედის ინფიცირების შემდეგ ციტოპლაზმაში იწყება ვირუსული დნმ-გენომის სინთეზი, რომლის დროსაც მატრიცის როლში გამოიყენება ვირიონული რნმ. ყველა რეტროვირუსი საკუთარი გენომის რეპლიკაციისთვის იყენებს უკუტრანსკრიპციის მექანიზმს: ვირუსული ფერმენტი უკუტრანსკრიპტაზა (ან რევერტაზა) ვირუსული რნმ-ის მატრიცაზე ასინთეზირებს დნმ-ის ერთ ძაფს, შემდეგ კი დნმ-ის უკვე სინთეზირებული ძაფის მატრიცაზე აგებს მეორეს, მის კომპლემენტარულ ძაფს. წარმოიქმნება დნმ-ის ორძაფიანი მოლეკულა, რომელიც ინტეგრირდება უჯრედის ქრომოსომულ დნმ-ში უჯრედული გაყოფის დროს, როცა არ არის ბირთვის გარსი (გამონაკლისს წარმოადგენს აივ-ინფექციამ რომლის დნმ-იც აქტიურად იჭრება ბირთვში), და შემდგომში ასრულებს მატრიცის როლს ვირუსული რნმ-ის მოლეკულების სინთეზისთვის. ეს რნმ-ები გამოდის უჯრედის ბირთვიდან და უჯრედის ციტოპლაზმაში იფუთება ვირუსულ ნაწილაკებად, რომლებსაც ახალი უჯრედების ინფიცირება შეუძლია.

ერთ-ერთი ჰიპოთეზის თანახმად, რეტროვირუსები შესაძლოა წარმოიშვნენ რეტროტრანსპოზონებიდან — ეუკარიოტების გენომის უძრავი უბნებიდან.
რესტრიქცია-მოდიფიკაციის სისტემა

რესტრიქცია-მოდიფიკაციის სისტემა — ბაქტერიების ფერმენტული სისტემა, რომელიც ანადგურებს უჯრედში მოხვედრილ უცხო დნმ-ს. მისი მთავარი ფუნქციაა უჯრედის დაცვა უცხო გენეტიკური მასალისგან, მაგალითად, ბაქტერიოფაგებისა და პლაზმიდებისგან. სისტემის კომპონენტებისთვის დამახასიათებელია აქტიურობის ორი ტიპი — მეთილტრანსფერაზური (მეთილაზური) და ენდონუკლეაზური. თითოეულ მათგანზე შეიძლება პასუხისმგებელი იყოს როგორც ცალკეული ცილები, აგრეთვე ერთი ცილა, რომელიც ორივე ფუნქციას აერთიანებს.
ხუან II (არაგონი)

ხუან (; დ. 29 ივნისი, 1398, მედინა-დელ-კამპო, კასტილია — გ. 20 იანვარი, 1479, ბარსელონა, კატალონია) — არაგონისა და სიცილიის მეფე 1458-1479 წლებში. ფერდინანდ -ისა და ელეონორა ალბუკერკეს შვილი. შუა საუკუნეების ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივად მცხოვრები მეფე, იცოცხლა 80 წელი.

იგი იყო ფერდინანდ -ის მეორე შვილი. ტახტის მემკვიდრე კი იყო მისი უფროსი ძმა ალფონსო . 1415 წლს, მამამისის კანონის მიხედვით იგი გახდა გენერალ-ლეიტენანტი სიცილიაში. 1416 წელს ფერდინანდ გარდაიცვალა და ტახტზე ასული ალფონსო -ის ინიციატივით ხუანი ესპანეთში დაბრუნდა.

1419 წელს დააქორწინეს ბლანკა -ზე, ნავარის მეფე კარლ -ის შვილზე, რომელთანაც შეეძინა ოთხი შვილი კარლი, ხუანა, ბლანკა და ელეონორა. 1425 წელს კარლ გარდაიცვალა და ხუანი და ბლანკა გამოაცხადეს მეფეებად. ბლანკა მართავდა ქვეყანას, ხუანი ძირითადად ცხოვრობდა არაგონში. 1441 წელს ბლანკა ნავარელი გარდაიცვალა, ტახტი კი ხუანმა ჩაიგდო ხელში.

ბლანკას გარდაცვალების შემდეგ ხუანი მეორედ დაქორწინდა ხუანა ენრიკესზე, რომელიც იყო კასტილიის მეფის ხუან -ის ფავორიტის ალვარო დე ლუნას პოლიტიკური მოწინააღმდეგის ფედერიკო ენრიკესის ქალიშვილი. წლის შემდეგ ხუანა ენრიკესმა გადაწყვიტა თავისი ხელით ემართა ნავარა, რამაც ნავარაში სამოქალაქო ომი გამოიწვია, რის შედეგადაც ნავარა მთლიანად არაგონის კონტროლის ქვეშ გადავიდა.

1458 წელს არაგონის მეფე ალფონსო გარდაიცვალა უშვილოდ. მის ნაცვლად ტახტზე ავიდა ხუან . 1460 წელს მან საკუთარი შვილი კარლი ციხეში გამოკეტა, რამაც კატალონიაში აჯანყება გამოიწვია. 1461 წელს ხუანი იძულებული გახდა კარლი გაეთავისუფლებინა და თავის მემკვიდრედ ეღიარებინა. 1461 წლის 23 სექტემბერს კარლ ვიანელი გარდაიცვალა, რის გამოც კატალონიელებმა უარი თქვეს ეღიარებინათ ხუან -ის მეფობა. ხუანის ბარსელონაში ჩასვლამ სამოქალაქო ომის პროვოცირება მოახდინა. ამავდროულად რეგიონში დაიწყო გლეხთა მსხვილი აჯანყება, რამაც აიძულა ხუანი ლოიალური დამოკიდებულება გამოეჩინა მოწინააღმდეგეების მიმართ.

1469 წელს ხუან -მ ვალიადოლიდში ერთმანეთზე დააქორწინა თავისი შვილი ფერდინანდი და კასტილიის მეფის ხუან -ის შვილი ისაბელა, კასტილიის ტახტის მემკვიდრე. ამ ქორწინებამ საფუძველი ჩაუყარა ერთიანი ესპანეთის ჩამოყალიბებას.

ხუან გარდაიცვალა სიბერით, 80 წლის ასაკში. დაკრძალულია პობლეტის მონასტერში.
დნმ-დაქტილოსკოპია

დნმ-დაქტილოსკოპია ან გენეტიკური დაქტილოსკოპია — პიროვნების ბიოლოგიური იდენტიფიკაციის მეცნიერული მეთოდი, რომელიც დამყარებულია თითოეული ადამიანის დნმ-ის უნიკალურ წყობაზე, მის თავისებურ „გენეტიკურ ანაბეჭდზე“, რომელიც მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ინდივიდუალური და უცვლელია.

მეთოდი 1984 წლის 10 სექტემბერს აღმოაჩინა ბრიტანელმა გენეტიკოსმა ალეკ ჯეფრისმა. გამოიყენება ძირითადად კრიმინალისტიკაში სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზის ჩატარების დროს სხვადასხვა დანაშაულის მხილებისთვის, აგრეთვე ნათესაობის დასადგენად და პიროვნების იდენტიფიკაციასთან დაკავშირებული მრავალი სხვა ამოცანის ამოსახსნელად.

დღესდღეობით დნმ-დაქტილოსკოპია ტარდება პორტატულ ლაბორატორიებშიც კი. მსოფლიოში ათეულობით დაწესებულება უშვებს მოწყობილობებს პიროვნების გენომური იდენტიფიკაციისათვის.
ლიგაზა

ლიგაზა ( — შეკავშირება, შეერთება) — ფერმენტი, რომელიც აკატალიზირებს ორი მოლეკულის შეკავშირებას ახალი ქიმიური ბმის წარმოქმნით (ლიგირება). ამასთან ერთად, როგორც წესი, ხდება ერთ-ერთი მოლეკულიდან მცირე ქიმიური ჯგუფის ჩამოშორება (ჰიდროლიზი).

ლიგაზები განეკუთვნებიან ფერმენტების კლასს 6.

მოლეკულურ ბიოლოგიაში 6.5 ქვეკლასის ლიგაზები კლასიფიცირებულია რნმ- და დნმ-ლიგაზებად.
რესტრიქციის ენდონუკლეაზები

რესტრიქციის ენდონუკლეაზები, რესტრიქტაცები (-დან — შეზღუდვა) — ფერმენტების ჯგუფი, რომელიც განეკუთვნება ჰიდროლაზების კლასს და აკატალიზირებს ნუკლეინის მჟავების ჰიდროლიზის რეაქციას.

ეგზონუკლეაზებისგან განსხვავებით, რესტრიქტაზები ნუკლეინის მჟავებს ხლეჩენ არა მოლეკულის ბოლოდან, არამედ შუაში. ამასთანავე თითოეული რესტრიქტაზა სცნობს დნმ-ის გარკვეულ უბანს, რომლის სიგრძე ნუკლეოტიდების ოთხ წყვილზე მეტია, და ხლეჩს ნუკლეოტიდურ ჯაჭვს ამოცნობის უბნის შიგნით ან მის გარედან.

ბაქტერიული გენომის დაცვა საკუთარი რესტრიქტაზისგან ხორციელდება ადენინისა და ციტოზინის ნუკლეოტიდური ნაშთების მეთილირების მეშვეობით (შენიღბვით).
გენური ინჟინერია

გენური ინჟინერია (გენეტიკური ინჟინერია) — რეკომბინანტური რნმ-ისა და დნმ-ის მიღების, ორგანიზმებიდან (უჯრედებიდან) გენების გამოყოფის, გენებთან მანიპულაციების განხორციელებისა და მათი ორგანიზმში შეყვანის ხერხების, მეთოდებისა და ტექნოლოგიებისა ერთობლიობა.

გენური ინჟინერია არ წარმოადგენს მეცნიერებას ფართო გაგებით, მაგრამ წარმოადგენს ბიოტექნოლოგიების ინსტრუმენტს და იყენებს ისეთი ბიოლოგიური მეცნიერებების ინსტრუმენტებს, როგორებიცაა მოლეკულური ბიოლოგია, ციტოლოგია, გენეტიკა, მიკრობიოლოგია, ვირუსოლოგია.
სამხრეთის კონუსი

სამხრეთის კონუსი — გეოგრაფიული რეგიონი, რომელიც მოიცავს სამხრეთ ამერიკის უკიდურეს სამხრეთ ნაწილებს, სამხრეთი ტროპიკის მიმდებარედ. ტრადიციული გაგებით, ის მოიცავს არგენტინას, ჩილესა და ურუგვაის; დასავლეთით ესაზღვრება წყნარი ოკეანე, სამხრეთით კი ატლანტისა და წყნარი ოკეანეების დამაკავშირებელი გზა, რაც ანტარქტიდამდე უახლოესი (1000 კმ) კონტინენტური არეალია. სოციალური და პოლიტიკური გეოგრაფიის თვალსაზრისით, სამხრეთის კონუსი მოიცავს არგენტინას, ჩილეს, ურუგვაის, პარაგვაის, სამხრეთ ბრაზილიას და ბრაზილიის შტატ სან-პაულუს.

სიცოცხლის მაღალი ხანგრძლივობა, ლათინურ ამერიკაში უმაღლესი ადამიანის განვითარების ინდექსი, ცხოვრების მაღალი სტანდარტი, გლობალურ ბაზარზე მნიშვნელოვანი ჩართულობა და მზარდი ეკონომიკა — სამხრეთის კონუსს სამხრეთ ამერიკის ყველაზე აყვავებულ მაკრო-რეგიონად აქცევს.

ქვეყნები და ტერიტორიები
როზეტა ასათიანი

როზეტა ასათიანი (დ. 24 ივნისი, 1939, ქუთაისი) — ქართველი ეკონომისტი, ეკონომიკურ მეცნიერებათა დოქტორი (1993), პროფესორი (1994), საქართველოს ეკონომიკურ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1996), ნიუ-იორკის მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრი (1999), რუსეთის საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა აკადემიის (საქართველოს განყოფილება) ნამდვილი წევრი (2007).

ბიოგრაფია
როზეტა ასათიანმა დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკონომიკის ფაკულტეტი 1962 წელს. 1972-2006 წლებში მუშაობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ჯერ ასისტენტის, შემდგომ დოცენტისა და 1993-2006 წლებში პროფესორის თანამდებობებზე. 2007 წლიდან (დღემდე) არის საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი, 2012 წლიდან თსუ-ის პაატა გუგუშვილის სახელობის ეკონომიკის ინსტიტუტის მეცნიერ-კონსულტანტი, 2014 წლიდან — თსუ-ის რექტორის მრჩეველთა საბჭოს წევრი, 2017 წლიდან — საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ეკონომიკის ექსპერტი. ქართულ, რუსულ და ინგლისურ ენებზე გამოქვეყნებული აქვს 200-ზე მეტი მეცნიერული ნაშრომი, მათ შორის: მონოგრაფიები, სახელმძღვანელოები, ეკონომიკისა და ბიზნესის განმარტებითი ლექსიკონები, თანამედროვე ეკონომიკის მცირე ენციკლოპედია; მრავალი სტატიის ავტორია ქართულ ენციკლოპედიაში, თანაავტორი და მთავარი რედაქტორი პირველი ქართული სახელმძღვანელოსი ეკონომიკურ თეორიაში (1998). 45-ზე მეტი მონოგრაფიის მეცნიერ-რედაქტორია.

პროფესორ როზეტა ასათიანის კალამს ეკუთვნის სასკოლო სახელმძღვანელოები ეკონომიკაში -- კლასებისათვის. 1993 წელს ჩამოაყალიბა სტატისტიკური სამსახური „ბარომეტრის“ სახელწოდებით, გამოსცა სტატისტიკური კრებულები სერიით — საქართველო და გარე სამყარო, სახელდობრ „მოსახლეობა ციფრებში“ (1995), „მსოფლიო ციფრებში“ (2000). როზეტა ასათიანის კვლევის სფეროა მაკროეკონომიკის თეორიული და პრაქტიკული ხასიათის საკითხთა ფართო წრე, საზოგადოებრივი სექტორის ეკონომიკისა და გლობალიზაციის ფრიად აქტუალური პრობლემები.

როზეტა ასათიანი პირველი და ერთადერთი ქართველი მკვლევარი ქალია, რომელმაც სადოქტორო დისერტაცია დაიცვა ეკონომიქსში. მიღებული აქვს ოქროს მედალი წარჩინებული სწავლისთვის (1957), საქართველოს ეკონომისტთა საზოგადოების სამეცნიერო პრემია (1988), თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის საიუბილეო სამეცნიერო პრემია (1994), ღირსების ორდენი (1999), საუნივერსიტეტთაშორისო სამეცნიერო პრემია 2008 წლის საუკეთესო სამეცნიერო ნაშრომისათვის ეკონომიკაში (2009), პაატა გუგუშვილის სახელობის სამეცნიერო პრემია და ლაურეატის დიპლომი (2013), საქართველოს საპატრიარქოს საპატიო სიგელი ეკონომიკური მეცნიერების განვითარების საქმეში შეტანილი დიდი წვლილისათვის (2014), ივანე ჯავახიშვილის სახელობის მედალი ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის წინაშე დიდი დამსახურებისათვის, ხანგრძლივი და ნაყოფიერი სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობისათვის (2014), საპატიო დიპლომი საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში ნაყოფიერი სამეცნიერო-პედაგოგიური მუშაობისათვის (2014), რუსეთის საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა აკადემიის ვ. ვერნადსკის სახელობის ოქროს მედალი ეკონომიკური მეცნიერების განვითარებაში წვლილისათვის (2017), იუნესკოს მიერ დაწესებული საპატიო სიგელი ეკონომიკის დარგში სამეცნიერო მიღწევებისათვის (2017) და სხვა.
ტონი ადამსი

ტონი ალექსანდრე ადამსი (; დ.10 ოქტომბერი, 1966, ლონდონი) — ინგლისელი ფეხბურთელი და მწვრთნელი. 1998 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის, ასევე, 1988, 1996 და 2000 წლების ევროპის ჩემპიონატების მონაწილე ინგლისის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში.

ორი დეკადის განმავლობაში თამაშობდა ლონდონის „არსენალში“, გუნდის კაპიტანი იყო და მასთან ერთად ოთხჯერ მოიგო პრემიერლიგა. ადამსმა 66-ჯერ ითამაშა ინგლისის ნაკრების რიგებში.

სანაკრებო სტატისტიკა
შარჯა

შარჯა — არაბთა გაერთიანებული საამიროების სიდიდით მესამე ქალაქი და შარჯის საამიროს ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს არაბეთის ნახევარკუნძულზე, სპარსეთის ყურის სანაპიროზე. ქალაქის მოსახლეობა 2008 წლის მონაცემებით 801 004 კაცს შეადგენს.

ქალაქი წარმოადგენს კულტურულ და სამრეწველო ცენტრს. არაბთა გაერთიანებული საამიროების მშპ-ის 7,4 % შარჯაზე მოდის.

დაძმობილებული ქალაქები
გრანადა, ესპანეთი
ჰიდროქსილის ჯგუფი

ჰიდროქსილის ჯგუფი (ჰიდროქსილი) — ფუნქციური ჯგუფი ორგანულ და არაორგანულ კავშირებში. ჰიდროქსილის ჯგუფში წყალბადისა და ჟანგბადის ატომები დაკავშირებულია კოვალენტური ბმით. ორგანულ ქიმიაში ამ ფუნქციურ ჯგუფს აგრეთვე უწოდებენ „სპირტულ ჯგუფს“.

ჟანგბადის ატომი იწვევს სპირტების მოლეკულის პოლარიზაციას. წყალბადის ატომის შედარებითი მობილობა იწვევს იმას, რომ უმდაბლესი სპირტები ჩანაცვლების რეაქციაში შედიან ტუტე ლითონებთან. არაორგანულ ქიმიაში შედიან ფუძეების შემადგენლობაში, მათ შორის, ტუტეების.
ტასმანის მყინვარი

ტასმანის მყინვარი — ხეობის რთული ტიპის მყინვარი სამხრეთ კუნძულზე, ახალი ზელანდიაში. სიგრძე 27 კმ, ფართობი 101 კმ², სისქე 600 მ. მდებარეობს სამხრეთ ალპებში, კუკის მთის აღმოსავლეთ კალთებზე. მოქცეულია კუკის მთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე. ახალი ზელანდიის უდიდესი მყინვარია. ფირნის ხაზი გადის ზღვის დონიდან 1800 მ სიმაღლეზე. მყინვარის ენა ეშვება 600 მ-მდე. ენის ქვედა 8-9 კმ-იანი მონაკვეთი დაფარულია მორენით. 2200 მ-ის ზემოთ ატმოსფერული ნალექების რაოდენობა წელიწადში 7000 მმ აღწევს. უკან იხევს. 1973 წლისათვის ტასმანის მყინვართან არ ფიქსირდებოდა საბოლოოდ ჩამოყალიბებული ტბა, ხოლო 2008 წლისათვის, წარმოქმნილ ტბას ჰქონდა ზომები 72 კმ, ხოლო სიღრმე 245 მ. მყინვარი ბოლოს ტასმანის ტბაში პოულობს. კრაისტჩერჩის მიწისძვრის შედეგად 2011 წელს ტასმანის მყინვარს მოწყდა 30 მილიონი ტონა ყინული, რომელიც ტასმანის ტბაში მოექცა, რის შედეგადაც მოხდა ცუნამი. სახელი ეწოდა აბელ ტასმანის პატივსაცემად.
შუა საუკუნეების ხელოვნება

შუა საუკუნეების ხელოვნება — ისტორიულ-მხატვრული ტერმინი, რომელიც გამოიყენება ფეოდალიზმის პერიოდის ხელოვნების აღსანიშნავად. დასავლეთ ევროპაში შუა საუკუნეების ხელოვნებად მიიჩნევა პერიოდი - საუკუნეებს შორის, რენესანსის ეპოქამდე, საქართველოში კი - საუკუნეები. აღმოსავლური ქვეყნებისთვის ეს ტერმინი ვრცელდება მთელი ფეოდალიზმის ხანაზე. შუა საუკუნეების ხელოვნება მჭიდროდ უკავშირდებოდა რელიგიური მსოფლმხედველობის სისტემას, ხასიათდებოდა სახეთა გარკვეული პირობითობით.
შუაკაცი

შუაკაცი — პირი ქართულ ჩვეულებით სამართალში, რომელიც იღვწოდა დაზარალებული მხარის დასაყოლიებლად დავის მშვიდობიანად, მორიგებით დამთავრებისთვის. კონკრეტული ვითარების მიხედვით შუაკაცთა რაოდენობა 1-3 კაცით განისაზღვრებოდა. როცა შუაკაცები დაითანხმებდნენ დაზარალებულს, მოდავე მხარეები ხშირად შუაკაცების აქტიური მონაწილეობით, ირჩევდნენ საქმის არსებითად გადამწყვეტ ბჭეებს, მედიატორებს (ხევსურეთში „რჯულის კაცებს“, სვანეთში „მორვარებს“). შუაკაცები წარმართავდნენ ბჭეთა შეყრამდე საჭირო მოსამზადებელ საქმიანობას („რიგის ყენებას“). ნაკლებმნიშვნელოვან საქმეებს არსებითად შუაკაცებიც წყვეტდნენ. ზოგჯერ კი ისინი თვითონაც შედიოდნენ ბჭე-მედიატორთა სასამართლოს შემადგენლობაში. სვანეთში შუაკაცს „მეცქულარს“ ეძახდნენ. შუაკაცების შესახებ ცნობებს შეიცავენ ბექა-აღბუღას (მმ. 39, 49, 52, 60) და ვახტანგ -ის (მმ 188, 190) სამართლის წიგნები
კრისტოფერ პისარიდესი

კრისტოფერ ანტონიუ პისარიდესი (; დ. 20 თებერვალი, 1948) — კვიპროსელ-ბრიტანელი ეკონომისტი. ლონდონის ეკონომიკისა და პოლიტიკურ მეცნიერებათა სკოლის ეკონომიკის სკოლის ხელმძღვანელი. მისი სამეცნიერო სფერო მაკროეკონომიკაა, უფრო ზუსტად, შრომის ეკონომიკა, ეკონომიკური ზრდა და პოლიტიკა. ნობელის პრემიის ლაურეატი ეკონომიკაში (2010).
ტასმანის ტბა

ტასმანის ტბა — პროგლაციალური ტბა ახალ ზელანდიაში, სამხრეთ კუნძულზე. მდებარეობს ზღვის დონიდან 727 მ სიმაღლეზე. ფართობი 1,95 კმ². 2008 წლის მდგომარეობით ტბის სიგრძე 7 კმ, სიგანე 2 კმ, ხოლო სიღრმე 245 მ აღწევდა. წარმოიქმნა ტასმანის მყინვარის უკან დახევის შედეგად. 1970-იან წლებში ტასმანის მყინვართან არსებობდა რამდენიმე პატარა გამდნარი წყლის ტბორი, რომლებიც 1990 წლისათვის გაერთიანდა და შედეგად წარმოიქმნა ტბა. ერთვის მდინარე მარჩისონი. ტასმანის ტბა და მყინვარი მოქცეულია კუკის მთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე. სახელი ეწოდა ჰოლანდიელი ზღვაოსნის აბელ ტასმანის პატივსაცემად.
ტერმინატორი (დნმ)

ტერმინატორი — დნმ-ის ნუკლეოტიდების თანმიმდევრობა, რომელსაც რნმ-პოლიმერაზა სცნობს და მიიჩნევს რნმ-ის მოლეკულის სინთეზის შეწყვეტისა და ტრანსკრიპციული კომპლექსის დისოციაციის მანიშნებლად.

ხშირად ეს თანმიმდევრობები მთავრდება თიმინური ნუკლეოტიდების ჯაჭვით, რომელსაც წინ უძღვის უბანი, რომელიც შეიცავს შიდა, კომპლემენტარულ თანმიმდევრობებს საპირისპირო ორიენტაციებში („სარჭისებური“ სტრუქტურები). სარჭის უბანი მდიდარია წყვილებით, რომლებიც ამ სტრუქტურას სიმტკიცეს მატებენ.

ბაქტერიებს აქვთ ორი ტიპის ტერმინატორი:
-დამოუკიდებელი ტერმინატორები.
-დამოკიდებული ტერმინატორები.
ასტერიზმი (ასტრონომია)

ასტერიზმი — ვარსკვლავების მიერ შედგენილი მოხაზულობა, რომელიც დედამიწის ღამის ციდან დაიმზირება. მან შესაძლოა წარმოქმნას ოფიციალური თანავარსკვლავედის ნაწილი ან შედგებოდეს მრავალი ვარსკვლავით. თანავარსკვლავედების მსგავსად, ასტერიზმებიც უმეტეს შემთხვევაში ვარსკვლავებისგან შედგება, რომლებიც ერთმანეთთან ფიზიკურად არაა დაკავშირებული, დედამიწიდან მათი მანძილი ძალიან განსხვავებულია. უმეტესად მარტივი ფორმები და რამდენიმე ვარსკვლავი ამ მოხაზულობებს ადვილად შესამჩნევს ხდის და, აქედან გამომდინარე, განსაკუთრებით გამოყენებადია მათთვის, ვინც ღამის ცაზე დაკვირვებას თვითონ სწავლობს.
ხოაკინ მოსკერა

ხოაკინ მარიანო დე მოსკერა-ფიგეროა ი არბოლედა-სალასარი (; დ. 14 დეკემბერი, 1787 — გ. 4 აპრილი, 1878) — სამხრეთამერიკელი პოლიტიკური მოღვაწე. კოლუმბიის შეერთებული შტატების მეოთხე პრეზიდენტის, ტომას სიპრიანო დე მოსკერას უფროსი ძმა.

ხოაკინ დე მოსკერა დაიბადა 1787 წელს პოპაიანში, ახალი გრანადის ვიცე-სამეფოში. მისი მშობლები იყვნენ ხოსე მარია მოსკერა ი ფიგეროა და მარია მანუელა არბოლედა-სალასარი. ჯერ კიდევ 5 წლის ასაკში შეიყვანეს სკოლაში, შემდეგ დაამთავრა კაუკის უნივერსიტეტი და 1805 წლიდან ადვოკატად მუშაობა დაიწყო. 1810 წელს მონაწილეობა მიიღო კოლუმბის დამოუკიდებლობის გამოცხადებაში და შევიდა არმიაში, მონაწილეობა მიიღო სხვადასხვა ოპერაციებში, მიაღწია კაპიტნის წოდებამდე.

1830 წლის 1 აპრილს დიდი კოლუმბიის პრეზიდენტმა, სიმონ ბოლივარმა დატოვა ბოგოტა მკურნალობის მიზნით. შემდეგ ბოლივარმა განცხადება გააკეთა გადადგომის შესახებ და 4 მაისს კონგრესმა ახალ პრეზიდენტად ხოაკინ მოსკერა აირჩია, ხოლო მის ბოგოტაში ჩამოსვლამდე (13 ივნისამდე) მის მოვალეობას ვიცე-პრეზიდენტი დომინგო კაისედო ასრულებდა. მოსკერას ავადმყოფობის გამო, 2 აგვისტოდან პრეზიდენტის მოვალეობას კვლავ კაისედო ასრულებდა. მალე ბოგოტაში აჯანყდა ვენესუელის ბატალიონი და ხელისუფლებაში გენერალი რაფაელ ურდანეტა მოვიდა. მოსკერა და კაისედო იძულებული გახდნენ ბოგოტა დაეტოვებინათ. თუმცა კოლუმბიელმა გენერლებმა მხარი არ დაუჭირეს ურდანეტას და ის იძულებული გახდა მოლაპარაკებაზე წასულიყო, რის მიხედვითაც მან აღიარა მასკერო კოლუმბიის პრეზიდენტად, ხოლო კაისედო პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებლად.

1851 წლის 15 ნოემბერს ქვეყნის ფაქტობრივი დაშლის გამო მოწვეულ იქნა კონსტიტუციური ასამბლეა, რომელმაც 1831 წლის 23 ნოემბრიდან შექმნა დროებითი მთავრობა და ვიცე-პრეზიდენტად აირჩია გენერალი ხოსე მარია ობანდო (პრეზიდენტის არყოფნის გამო, იგი ამავე დროს გახდა მისი მოვალეობის შემსრულებელიც).
მზის მასა

მზის მასა — მასის საზომი სტანდარტული ერთეული ასტრონომიაში, რომელიც სხვა ვარსკვლავების, ვარსკვლავთგროვებისა და გალაქტიკების მასის გასაზომად გამოიყენება. ეს უდრის მზის მასას, რომელიც დაახლოებით 2 ნონილიონი (1030) კილოგრამია:

_{\}=( 1,98855\ \\ 0,00025 )\ \10^{30}\{ }

ზემოთხსენებული მასა 332,946 აღემატება დედამიწის მასას, ხოლო იუპიტერისას — 1048-ჯერ.

რადგანაც დედამიწას მზის გარშემო ელიფსური ორბიტა აქვს, მისი მასა მზის მასის ერთეულებში შეიძლება გამოითვალოს პატარა სხეულის ორბიტალური პერიოდით, რომელიც ცენტრალური მასის გარშემო ბრუნავს. მზის დღეღამის პარალაქსი ზუსტად გაიზომა ვენერას ტრანზიტისას 1761 და 1769 წლებში, რომლის მნიშვნელობა 9″ იყო (შედარებისთვის, თანამედროვე 1976 წლის მნიშვნელობაა 8,794148″). თუ ვიცით დღეღამის პარალაქსის მნიშვნელობა, შეგვიძლია განვსაზღვროთ მანძილი მზემდე გეომეტრიის საშუალებით.

პირველი ადამიანი, რომელმაც გამოთვალა მზის მასა, იყო ისააკ ნიუტონი. თავის წიგნ -ში მან დედამიწისა და მზის მასის ფარდობა დაწერა, რომელიც დაახლოებით 1/28 700 იყო. მოგვიანებით მან დაადგინა, რომ ეს მნიშვნელობა დაფუძნებული იყო მზიური პარალაქსის მცდარ მნიშვნელობაზე, რომელიც მას გამოყენებული ჰქონდა მზემდე მანძილის დასადგენად (1 ასტრონომიული ერთეული). მან თავისი შეფასებული ფარდობა -ს მესამე გამოცემაში გადააკეთა 1/169 282-ად. მზიური პარალაქსის თანამედროვე მნიშვნელობა ბევრად პატარაა, ანუ მასის ფარდობა 1/332 946-ია.

მზის მასა საზომ ერთეულად მაშინ გამოიყენებოდა, სანამ ასტრონომიული ერთეული და გრავიტაციული მუდმივა ზუსტად გაიზომებოდა. ეს იმიტომაა, რომ მზის სისტემაში არსებული სხვა პლანეტის ფარდობითი მასის ან ორი ორმაგი ვარსკვლავის მთლიანი მასის გამოთვლა შეიძლება მზის მასის ერთეულებში პლანეტის ან ვარსკვლავის ორბიტალური რადიუსით და პერიოდით კეპლერის მესამე კანონის გამოყენებით, თუ ორბიტალური რადიუსი გაიზომება ასტრონომიულ ერთეულებში და ორბიტალური პერიოდი — წელიწადებში.

მზის მასა შემცირდა მას შემდეგ, რაც ის წარმოიქმნა. ეს მოხდა ორი პროცესით, რომელიც თითქმის თანაბარი რაოდენობისაა. პირველი, მზის ბირთვში წყალბადი ჰელიუმად თერმობირთვული სინთეზის შედეგად გარდაიქმნება და ეს რეაქცია გარკვეულ მასას გარდაქმნის ენერგიად გამა სხივების ფოტონების ფორმით. ამ ენერგიის უმეტესობა საბოლოოდ მზიდან გამოსხივდება. მეორე, მზის ატმოსფეროში არსებული მაღალი ენერგიების პროტონები და ელექტრონები პირდაპირ გამოიტყორცნება გარე კოსმოსში, როგორც მზიური ქარი.

მზის თავდაპირველი მასა, როცა მან მიაღწია მთავარ მიმდევრობას, გაურკვეველი რჩება. ადრეულ მზეს ბევრად მაღალი მასის დაკარგვის ტემპი ჰქონდა, ვიდრე დღეს აქვს, ამიტომ მან შესაძლოა დაკარგა თავისი თავდაპირველი მასის 1-7 %-მდე. მზე ძალიან მცირე მასას იძენს ასტეროიდებისა და კომეტების შეჯახებების წყალობით, თუმცა მისი მასა მზის სისტემის საერთო მასის 99,86 %-ია.

მსგავსი ერთეულები
1 მზის მასა, ☉, შეიძლება გადავიყვანოთ მსგავს ერთეულებში:
27 068 510 მთვარის მასა 
332 946 დედამიწის მასა (⊕)
1 047,56 იუპიტერის მასა 

ის ასევე ხშირად გამოიყენება ფარდობითობის ზოგად თეორიაში სიგრძის ან დროის ერთეულებში მასის გამოსახატავად.

_\ \{}{^2} \ 1,48~\{};\ \ _\ \{}{^3} \ 4,93~ \{\ }
სათესი ქერი

სათესი ქერი — ერთწლოვანი ბალახოვანი მცენარე მარცვლოვანთა ოჯახისა. სიმაღლე 30-60 სმ, კულტურული ჯიშებისა — 90 სმ. ღერო სწორია, შიშველი.

მნიშვნელოვანი სასოფლო-სამეურნეო კულტურაა. კაცობრიობის ისტორიაში ერთ-ერთი უძველესი კულტურული მცენარე. ქერის მარცვალს ფართოდ იყენებენ სასურსათო, ტექნიკური და საკვები მიზნებისათვის.

სათესი ქერი ველურად გვხვდება ჩრდილოეთი აფრიკიდან დაწყებული ტიბეტამდე დამთავრებული.