iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჭაღარა კოდალა

ჭაღარა კოდალა — ფრინველი კოდალასნაირთა რიგისა. ის კოდალასებრთა ოჯახის ევრაზიული წარმომადგენელია. ჭაღარა კოდალა მჭიდროდ არის დაკავშირებული უფრო ფართოდ გავრცელებულ ევროპულ მწვანე კოდალასთან და იბერიულ მწვანე კოდალასთან . ჭაღარა კოდალას გავრცელების არეალი ევრაზიის ცენტრალურ ნაწილს მიუყვება და კორეის ნახევარკუნძულიდან საფრანგეთამდე აღწევს. ამ სახეობის ფრინველის გავრცელების არეალი ევროპის კონტინენტზე სამხრეთით ბალკანეთამდე, ხოლო აზიის კონტინენტზე, ინდოჩინეთის ნახევარკუნძულამდე აღწევს. ჭაღარა კოდალა ევროპულ მწვანე კოდალასთან შედარებით უფრო მომთხოვნია გარემო პირობების მიმართ. ის განსაკუთრებით არჩევს მაღალ ფართოფოთლოვან ტყეებს საბინადროდ, იკვებება ძირითადად ჭიანჭველებით.

აღწერა
ჭაღარა კოდალა 25–26 სმ სიგრძისაა, მისი ფრთების სიგრძე 38–40 სანტიმეტს აღწევს და დაახლოებით 125 გრამს იწონის. მამრს აქვს ნაცრისფერი თავი, რომელიც წინა მხრიდან წითელია. მდედრი ამ მხრივ განსხვავდება და თავზე წითელი ფერი არ აქვს.

ტაქსონომია
ამჟამინდელი ლათინური სახელწოდებით სახეობა პირველად ოფიციალურად აღწერა გერმანელმა ნატურალისტმა იოჰან ფრიდრიხ გმელინმა. მან ეს აღწერა 1788 წელს -ის მე-13 გამოცემაში გამოაქვეყნა ამჟამინდელი ლათინური სახელწოდებით . გმელინმა დაახასიათა ინგლისელი ნატურალისტის ჯორჯ ედუარდსის 1747 წელს გამოქვეყნებული ილუსტრაცია, რომელზეც ედუარდსმა ჭაღარა კოდალას ნორვეგიული ინდივიდი გამოსახა.

ჭაღარა კოდალას ათი ქვესახეობაა ცნობილი. მათგან ორი ჩრდილოური ქვესახეობებია, ხოლო რვა სამხრეთული. მათ შორის ყველაზე შესამჩნევი განსხვავება კისრის ფერია, ჩრდილოურ ქვესახეობებს ნახრისფერი კისერი აქვთ, სამხრეთულ ქვესახეობებს კი შავი. ზოგიერთი მეცნიერი სამხრეთული, შავი კისრის მქონე ქვესახეობების ცალკე დამოუკიდებელ სახეობად გამოყოფას ემხრობა.
ბრიუს ლის ძეგლი

ბრიუს ლის ქანდაკება — გაიხსნა 2005 წლის 26 ნოემბერს ბოსნია და ჰერცეგოვინის ქალაქ მოსტარში, მოქანდაკე ივან ფიიოლიჩის მიერ. ზრინიევაცის საქალაქო პარკში განთავსებული ნატურალური ზომის ქანდაკება არის 1.68 მეტრი სიმაღლის, რაც ბრიუს ლის რეალურ სიმაღლეზე დაბალია, რომელიც 1.72 მეტრი იყო. ქანდაკება იყო სოლიდარობის სიმბოლო ეთნიკურად გაყოფილ ქალაქში, სანამ ის არ მოიპარეს 2024 წლის 4 მარტს განხორციელებული ძარცვის დროს. მოგვიანებით ქანდაკება პოლიციამ იპოვა, თუმცა იგი უკვე ნაწილებად იყო დაჭრილი.

ისტორია
ეს იყო ბრიუს ლის პირველი საჯარო მონუმენტი, რომელიც მსოფლიოში გაიხსნა, ხოლო ჰონგ-კონგში მისი ქანდაკება გამოჩნდა ერთი დღის შემდეგ, რაც აღნიშნავდა ჰონგ-კონგელი ამერიკელი ვარსკვლავის 65-ე დაბადების დღეს.

ბრიუს ლის ქანდაკების პროექტი ინიცირებული იყო „მოსტარის ურბანული მოძრაობის“ ახალგაზრდული ჯგუფის მიერ, რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ ნინო რასპუდიჩი და ვესელინ გატალო. მათ ქანდაკება აღიქვეს როგორც „მცდელობა, ეჭვქვეშ დაეყენებინათ სიმბოლოები, ძველი და ახალი, მაღალი დიდებულების მასობრივ კულტურასა და კუნგ-ფუსთან შერწყმით“. ქალაქში, რომელიც ეთნიკური დაპირისპირებებით იყო სავსე, დინამიური კინოვარსკვლავი გახდა "ერთგულების, უნარის, მეგობრობისა და სამართლიანობის" სიმბოლო. ლი, მიუხედავად იმისა, რომ იყო ჩინური წარმოშობის ამერიკელი და ცნობილი საბრძოლო ხელოვნების მსახიობი, წარმოადგენდა სულ მცირე ერთ რამეს, რასაც შეეძლო მოსტარის მოსახლეობას შორის განხეთქილების დაძლევა: „ერთი რამ, რაც ყველას გვაერთიანებს, არის ბრიუს ლი“.

ქანდაკების გახსნის ცერემონიას დაესწრნენ ადგილობრივი ბრიუს ლის თაყვანისმცემლები, გერმანიის მთავრობის წარმომადგენლები, რომლებმაც დააფინანსეს ეს პროექტი და ასევე ჩინეთის ოფიციალური პირები. როგორც ბოსნიელები, ისე ხორვატები ჩიოდნენ, რომ ქანდაკება პროვოკაცია იყო, რადგან იგი საბრძოლო პოზიციით ქალაქის იმ მხარეს იყო მიმართული, რომელ მხარესაც ისინი ცხოვრობდნენ. მიტომ მისმა შემქმნელებმა გადაატრიალეს ქანდაკება ისე, რომ ის ნეიტრალური მიმართულებით ყოფილიყო მიბრუნებული.

2024 წლის 4 მარტს ქანდაკება მოიპარეს ძარცვის დროს და ექვსი დღის განმავლობაში დაკარგული იყო, სანამ პოლიციამ არ იპოვა. ეჭვმიტანილს ის ნაწილებად დაეჭრა და გეგმავდა მის გაყიდვას როგორც ჯართის მეტალს.
სოლიო
არდეატინის კარიბჭე

არდეატინის კარიბჭე — ავრელიანეს კედლის ერთ-ერთი კარიბჭე რომში (იტალია). ააგეს ნერონის დროს. დგას ავრელიანეს კედლის ერთ-ერთ კუთხეში.

განთავსებული იყო სან-სებასტიანოს კარიბჭესა და სან-პაოლოს კარიბჭეს შორის, შუა გზაზე, იმ თანამედროვე თაღებთან ახლოს, რომლის ქვეშაც ვია კრისტოფორო კოლომბოს ქუჩა გადის. კარიბჭე, ალბათ, აგებიდან ძალიან მალე ჩაიკეტა ( საუკუნიდან ის აღარ იხსენიება);  დღევანდელ ნანგრევებზე დაყრდნობით, ის შეგვიძლია უბრალო, ტრავერტინით ნაგებ „უკანა კარად“ ჩავთვალოთ, რომლის ყველაზე საინტერესო მახასიათებელიც კარიბჭის ორივე, შიდა და გარე მხარეს გადაჭიმული რომაული პერიოდის გზის არსებობაა, რომელზეც ურმების აქტიური (და როგორც ჩანს, ძალიან ინტენსიური) მიმოსვლის კვალი ჯერ კიდევ იკითხება.

კარიბჭეს არ გააჩნდა თავდაცვითი კოშკები: ეს ნაკლი გამოსწორდა კედლის მინაშენის საშუალებით, რომელიც პატარა გალავნის როლს ასრულებდა.

ჰუმანისტი და ისტორიკოსი პოჯიო ბრაჩოლინის განცხადების თანახმად, არდეატინის კარიბჭეს ჩვეული მემორიალური ფირფიტა უნდა ჰქონოდა მიმაგრებული, რომელიც გვატყობინებდა იმპერატორ ჰონორიუსის მიერ, 401-403 წლებში ჩატარებული რესტავრაციის შესახებ. ეს შეიძლება მიუთითებდეს, რომ გასასვლელი არა უბრალო „უკანა კარი“, არამედ ნამდვილი ერთთაღიანი კარიბჭე ყოფილიყო.

კარიბჭესთან ახლოს, შიდა მხარეს, კედელში ჩატანებული საფლავის კვალი გვხვდება: ეს შეესაბამება იმპერატორ ავრელიანეს პროექტს, რომელმაც ხარჯების შემცირებისა და კედლის საფუძვლის აგების დაჩქარების მიზნით, ახალი ნაგებობის მიერ დაკავებული ტერიტორიების ყოფილი სტრუქტურები თავად კედელში დაიტანა.
მინა კარაჯიჩი

მინა კარაჯიჩი (, დ. 12 ივლისი, 1828, ვენა) — გ. 12 ივლისი, 1894, ვენა) — სერბი მხატვარი და მწერალი.

ბიოგრაფია
მინა კარაჯიჩი დაიბადა ვენაში 1828 წლის 12 ივლისს. მამამისი ვუკ კარაჯიჩი სერბი იყო, დედა კი — ავსტრიელი ანა მარია კრაუსი. იგი მონათლული იყო კათოლიკურ ეკლესიაში და ვილჰელმინა დაარქვეს. მინა მრავალშვილიან ოჯახში იზრდებოდა, მაგრამ ცამეტი შვილიდან მხოლოდ მინა და მისი ძმა დიმიტრი გადარჩნენ. მამა ბავშვობიდანვე ზრუნავდა მის განათლებაზე — მინამ ექვსი წლიდან დაიწყო სახლში სწავლა. ისწავლა კითხვა და წერა გერმანულ ენაზე, რომელიც მათ სახლში მთავარი ენა იყო. რვა წლის ასაკიდან კერძო გაკვეთილებზე გააგზავნეს, სადაც ის სწავლობდა ფერწერას, ფორტეპიანოს დაკვრას, ასევე სწავლობდა ფრანგულ და იტალიურ ენები.

სერბული ენა მხოლოდ თხუთმეტი წლის ასაკში შეძლო შეესწავლა. ამ ენაზე დაიწყო ლექსებისა და პროზაული ნაწარმოებების წერა, ასევე თარგმნიდა სერბულ ხალხურ ზღაპრებს გერმანულ ენაზე. ყველაზე მეტად კი მხატვრობით იყო გატაცებული — სწავლის მიზნით ცნობილ ავსტრიელ მხატვრებს სტუმრობდა. ამავდროულად, მამამისი ცდილობდა მის ჩართვას თავის საქმეში, რაც შემდგომში მინას მთავარ საქმიანობად იქცა.

19 წლის ასაკში ის იწყებს ინგლისური ენის შესწავლას, იწყებს მამის ჩანაწერების გაკეთებას უცხოურ ენებზე და მასთან ერთად მოგზაურობს ევროპაში. მხატვრობა კვლავ მისი მთავარ გატაცებად რჩება – ის სტუმრობს სხვადასხვა გალერეებს ვენეციაში. მას შესაძლებლობა ჰქონდა შეხვედროდა ისეთ გამოჩენილ პიროვნებებს, როგორებიც არიან ბრანკო რადიჩევიჩი, პეტრე პეტროვიჩ-ნეგოში, ლუდვიგ ავგუსტ ფონ ფრანკლი, იაკობ გრიმი, ლეოპოლდ ფონ რანკე და პაველ იოზეფი. ამის შესახებ მოწმობს მინას ცნობილი ალბომი, სადაც ამ მწერლებმა და მხატვრებმა ჩანაწერები დატოვეს.

მემკვიდრეობა
მინა კარაჯიჩმა 50-ზე მეტი ნაშრომი დატოვა, მათ შორის: ფერწერული ნამუშევრები (20-ზე მეტი), ლექსები, თარგმანები, მოგზაურობების ჩანაწერები და სხვა ნაწარმოებები.

მისი რჩეული ნამუშევრები:
სერბული ზღაპრები (1854)
ბრანკო რადიჩევიჩი (1877)
წერილი‚ „ორლოს“ რედაქციას (1878)
რამდენიმე დღე სერბეთში (1895)
ვუკ კარაჯიჩის ასულ ბრანკოს შესახებ (1924)
ბრანკო რადიჩევიჩის მოგონებები (1947)
მინა კარაჯიჩ-ვუკომანოვიჩის წერილები (1997)
მინა კარაჯიჩ-ვუკომანოვიჩის ნახატები (1997)
მინა კარაჯიჩის დღიური (2004)
მინა კარაჯიჩის მოგონებები (2004)
კალაბაკა

კალაბაკა — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი თესალიაში, საბერძნეთი. მოსახლეობა 2021 წლის აღწერით შეადგენდა 11 492 ადამიანს, საიდანაც 8 573 ცხოვრობდა თვითონ ქალაქში.[1] ქალაქის სიახლოვეს მდებარეობს მეტეორას მონასტრები. კალაბაკა წარმოადგენს ძველი თესალიის რკინიგზის ჩრდილო-დასავლეთ ტერმინალს, რომელიც ამჟამად საბერძნეთის რკინიგზის ორგანიზაციის ნაწილია.

ისტორია
ქალაქის ერთ-ერთი უძველესი ეკლესიის (წმინდა იოანე ნათლისმცემლის) კედელზე არსებული ბერძნული წარწერა მოწმობს ძველი ბერძნული დასახლების არსებობას სახელით აიგინიონი.

 საუკუნეში ის ცნობილი იყო როგორც სტაგოი , ბიზანტიური ციხესიმაგრე და საეპისკოპოსო (ეს სახელი ბერძნული მართლმადიდებლური ეკლესიის მიერ კვლავ გამოიყენება ქალაქისთვის). მისი შუასაუკუნეების ძეგლებიდან მხოლოდ კათედრალი, ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესია გადარჩა. ეს იყო გვიანი ან ადრეული საუკუნის ნაგებობა, აშენებული უფრო ადრეული, გვიანი ანტიკური ეკლესიის ნანგრევებზე. ძველი ბერძნული ტაძრის ნაშთები (სავარაუდოდ ღმერთი აპოლონის) ჩართულია ქალაქის უძველესი და ყველაზე ცნობილი ეკლესიის კედელში, რომელიც ღვთისმშობელს ეძღვნება.

სტაგოი პირველად მოხსენიებულია დიატიპოსისში, რომელიც დაწერილია ბიზანტიის იმპერატორის ლეონ ბრძენის მიერ (886-912 წწ.). 1163 წელს არსებობდა მინიშნება სტაგოის ციხესიმაგრეზე. 1204 წელს სტაგოი ეპირის დესპოტატის დაქვემდებარებაში მოექცა. საუკუნის ბოლოს ნეოპატრიის საჰერცოგოს დაექვემდებარა. 1334 წელს კვლავ დაიპყრო ეპიროსის დესპოტმა, იოანე ორსინიმ და მალევე კვლავ ბიზანტიის იმპერიის კონტროლის ქვეშ მოექცა. 1348 წელს იგი დაიპყრეს სტეფან დუშანის სერბებმა. ქალაქის განვითარებამ პიკს მიაღწია მეფე სიმეონ უროშის მმართველობის დროს. როდესაც ოსმალებმა დაიპყრეს თესალია, კალაბაკა ლარისას ფაშის, ხოლო შემდგომში ტრიკალის სანჯაყის ადმინისტრაციული მმართველობის ქვეშ მოექცა.

გეოგრაფია
ქალაქი მდებარეობს მეტეორის მასივის ძირში, ქვიშაქვის გამონაშვერების რეგიონში, რომელიც წარმოიქმნა გადამკვეთი რღვევების გასწვრივ გამოფიტვის შედეგად ჩასიას მთების მთისწინეთში, თესალიასა და მაკედონიას შორის. აშკარაა, რომ ძველი დელტა გამაგრდა და ამაღლდა რეგიონის ოროგენეზისის დროს მაღალი ხარისხის რღვევებით. დრენაჟი ხდებოდა მდინარე პინიოსის ხეობაში.

მეტეორას მთელი მასივი ეკუთვნის ერთ მუნიციპალურ ერთეულს, კალაბაკას. ქალაქი მდებარეობს მასივის ძირში, მასივის სამხრეთ-დასავლეთ მხარეს, რომელიც მოქცეულია მდინარის მარცხენა, ანუ ჩრდილოეთ ნაპირზე, სადაც მდინარე მიედინება ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ. მუნიციპალური ერთეული კალაბაკა შედგება რამდენიმე დასახლებისგან და თემისგან, რომლებიც სოფლების სახელს ატარებენ. დანარჩენი შვიდი მუნიციპალური ერთეული ესაზღვრება კალაბაკას, მაგრამ არ მდებარეობს მასივში.
ოლგა იოვიჩიჩი

ოლგა „რიტა“ იოვიჩიჩი (, დ. 1920, კრალევო — გ. 11 ივლისი, 1942, დუგე, ხორვატიის დამოუკიდებელი სახელმწიფო) — იუგოსლავიის სახალხო-განმათავისუფლებელი ომის პარტიზანი, იუგოსლავიის სახალხო გმირი.

ბიოგრაფია
ოლგა იოვიჩიჩი დაიბადა 1920 წელს კრალევოში. დაამთავრა კრალევოს სკოლა, 1939 წელს გაემგზავრა ბელგრადის უნივერსიტეტში სასწავლებლად. უნივერსიტეტში ერთ-ერთი საუკეთესო სტუდენტად ითვლებოდა და აქტიურად იყო ჩართული საზოგადოებრივ საქმიანობაში. 1940 წელს გახდა კომუნისტური პარტიის წევრი. 1941 წლის ივნისში, რამდენიმე დღის შემდეგ, როგორც კი დაიწყო ომი სსრკ-სა და გერმანიას შორის, გერმანულმა პოლიციამ დააპატიმრა კომუნისტ პარტიზანებთან თანამშრომლობის ბრალდებით, თუმცა დაკითხვაზე მას არაფერი უთქვამს და აგვისტოში მეგობართან ერთად ციხიდან გაიქცა, რის შემდეგაც შეუერთდა პარტიზანულ მოძრაობას.

პარტიზანული საქმიანობა
ოლგა იოვიჩიჩი შეუერთდა კრალევოს პარტიზანულ რაზმს, რომელიც იოვან კურსულას სახელს ატარებდა. მეგობართან ერთად ისინი რაზმის საუკეთესო მებრძოლებად მიიჩნეოდნენ, ეწეოდნენ აგიტაციასა და პროპაგანდას, ასევე მუშაობდნენ ახალწვეულების გადაბირებაზე. პირველი ანტიპარტიზანული იერიშის დღეებში მონაწილეობდა სანდჟაკისთვის ბრძოლებში. 1941 წლის 21 დეკემბერს შევიდა პროლეტარულ საარტელერიო ბრიგადაში და დაინიშნა ასეულის პოლიტიკური ხელმძღვანელად (პოლიტრუკად) კრალევოს ბატალიონში.

ოლგა გახდა იუგოსლავიის არმიის პირველი ქალი პოლიტიკური ხელმძღვანელი (პოლიტრუკი). მან თავი გამოიჩინა არა მხოლოდ იარაღით ხელში, არამედ ბრძოლის წინ, პარტიზანებს მიმართა შთამაგონებელი სიტყვით. ოლგა ხელმძღვანელობდა იუგოსლავებს იგმანის ლაშქრობის, იაჰორინას ბრძოლის, მეორე და მესამე ანტიპარტიზანული შეტევის, „ბოსნიის კრაინაში“ (დღევანდელ ბოსნია და ჰერცეგოვინის ჩრდილო-დასავლეთი) კამპანიისა და ნერეტვაზე შეტაკებების დროს.ამის წყალობით ბევრი პარტიზანი ენდობოდა მას და მის როტის ლიდერად უჭერდა მხარს. მეტიც, ის არასდროს ტოვებდა თავის მებრძოლებს, მიუხედავად ავადმყოფობებისა და ჭრილობებისა.

1941-1942 წლების ზამთარში მისი რაზმი რომანიაში გერმანელებმა ალყაში მოაქციეს. ბატალიონის ასეულმა სცადა ალყის გარღვევა და როგატიცისკენ გასვლა. იმ დროს ოლგა სერიოზულად იყო ავად და მაღალი სიცხე ჰქონდა. ასეულის მეთაურმა და ჯარისკაცებმა დიდი წვალებით დაითანხმეს, დროებით დარჩენილიყო საველე ლაზარეთში, მაგრამ მათ ვერც კი მოახერხეს რამდენიმე კილომეტრის გავლა, სანამ ოლგა მათ არ დაეწია. მან თქვა, რომ ვერ შეძლებდა როტის მიტოვებას იმ მომენტში, როცა მათ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი დავალება ჰქონდათ შესასრულებელი. ძლიერ ქარბუქში, ჯარისკაცებმა მაინც შეძლეს ალყის გარღვევა და იახორინესკენ გასვლა.

გარდაცვალება
1942 წლის ივლისში, პროზორისთვის ბრძოლის დროს, ოლგა ჩავიდა სოფელ დუგეში, სადაც მან გარკვეული დრო გაატარა ბოსნიელი მუსლიმი ქალების გადაბირების პროცესში მე-4 ბატალიონში, რომელიც იმ დროს დუგეში იყო განლაგებული. 1942 წლის 11 ივლისს, როცა ოლგა ბრუნდებოდა გოგონების ჯგუფთან ერთად, რომლებმაც ახლახან პარტიზანულ რაზმებში შესვლა გადაწყვიტეს, მოულოდნელად შეეჩეხნენ შეიარაღებულ ბანდიტებს. ერთ-ერთმა მათგანმა ავტომატური იარაღიდან ცეცხლი გახსნა და ოლგა მძიმედ დაჭრა. თანამებრძოლებმა ბანდიტები გაანადგურეს და ოლგა სასწრაფოდ სოფელში გადაიყვანეს, მაგრამ მიღებული ჭრილობებისგან იმავე დღეს გარდაიცვალა.

ჯილდოები
1951 წლის 20 დეკემბერს ოლგა იოვიჩიჩს სიკვდილის შემდეგ მიენიჭა იუგოსლავიის სახალხო გმირის წოდება.
ასინარიის კარიბჭე

ასინარიის კარიბჭე — კარიბჭე რომის ავრელიანეს კედლებში. მას ზემოდან ადგას ორი გამოწეული კოშკი და მათთან დაკავშირებული საგუშაგო ოთახები. იგი აშენდა 271-275 წლებში, კედლის მშენებლობასთან ერთად. სხვა კარიბჭეებისგან განსხვავებით, იგი არ გადაუკეთებია ან გაუმაგრებია ჰონორიუსს და არც თეოდორიხს აღუდგენია.

სწორედ ამ კარიბჭის გავლით შევიდნენ ქალაქში აღმოსავლეთ რომის ჯარები გენერალ ველისარიუსის მეთაურობით 536 წელს, როდესაც მათ დაიბრუნეს ქალაქი ბიზანტიის იმპერიისთვის ოსტგუთებისგან.

მე-16 საუკუნისთვის ის უკვე გადატვირთული იყო მოძრაობით. კედლებთან ახლოს გაკეთდა ახალი გასასვლელი, რომ შექმნილიყო კარიბჭე სან ჯოვანი. ამ დროიდან ასინარიის კარიბჭეში მოძრაობა შეწყდა.მრავალი წლის განმავლობაში ის სრულიად გამოუყენებელი იყო, შესასვლელის კედლით ამოქოლვის გამო. ის ხელახლა მხოლოდ 1956 წელს, მნიშვნელოვანი რესტავრაციის შემდეგ გაიხსნა, თუმცა ამჟამად მხოლოდ ფეხით მოსიარულეთა გადასასვლელად გამოიყენება.
მაჯორეს კარიბჭე

მაჯორეს კარიბჭე — რომის ძველი, მაგრამ კარგად შემონახული მე-3 საუკუნის ავრელიანეს კედლების ერთ-ერთი აღმოსავლეთი კარიბჭეა. კარიბჭის გავლით ორი ძველი გზა გადიოდა: ვია პრენესტინა და ვია ლაბიკანა. ვია პრენესტინა იყო აღმოსავლეთის გზა, რომელიც ძველ ქალაქ პრენესტესკენ (თანამედროვე პალესტრინა) მიემართებოდა. ვია ლაბიკანის (ამჟამად ვია კასილინას) ქალაქიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ მიემართება.

კარიბჭე
პორტა მაჯორე უდავოდ მნიშვნელოვანი ურბანული ღირსშესანიშნაობაა ძველი აკვედუკების შესასწავლად და დასათვალიერებლად. ეს არის მონუმენტური ორმაგი თაღი, აგებული თეთრი ტრავერტინისგან. თავდაპირველად ცნობილი იყო როგორც პორტა პრენესტინა, შესაძლოა იმ გზის გამო, რომელიც მასზე გადის (ვია პრენესტინა). „კარიბჭე“, აშენებული ჩვ.წ. 52 წელს იმპერატორ კლაუდიუსის მიერ, თავდაპირველად განკუთვნილი იყო ორი აკვედუკის - აკვა კლაუდიასა და ანიო ნოვუსის - დეკორატიული საყრდენი ნაწილის უზრუნველსაყოფად. იმ დროს ეს აკვედუკები კვეთდა ძველ ვია ლაბიკანასა და პრენესტინას გზებს, რითაც შესაძლებელი გახდა ამ ადგილას ერთგვარი ტრიუმფალური თაღის შექმნა ბუნებაზე გამარჯვებისა და მისი დამპყრობლის, იმპერატორ კლაუდიუსის პატივსაცემად. ამ ორი აკვედუკის (აკვა კლაუდიასა და აკვა ანიო ნოვუსის) არხები, რომელთაგან ერთი მეორეზეა განლაგებული, შეიძლება დავინახოთ კარიბჭის ზედა ნაწილში, ტრავერტინის ატიკში გამავალი განივკვეთის დათვალიერებისას.

კარიბჭე ჩართული იქნა ავრელიანეს კედელში ჩვ.წ. 271 წელს იმპერატორ ავრელიანეს მიერ, რითაც ის ნამდვილად გადაიქცა ქალაქში შესასვლელად (კარიბჭედ). ექსპერტები ამას „არქიტექტურული გადამუშავების“ ადრეულ მაგალითად მიიჩნევენ, რაც გულისხმობს არსებული სტრუქტურის სხვა დანიშნულებისთვის მისადაგებას, ამ შემთხვევაში კი - აკვედუკის კედლად გამოყენებას.

კარიბჭე შემდგომში მოდიფიცირებულ იქნა, როდესაც იმპერატორმა ჰონორიუსმა 405 წელს კედლები გააძლიერა. ჰონორიუსის მიერ დამატებული საგუშაგოს საფუძვლები კვლავ ხილულია, ხოლო კარიბჭის ზედა ნაწილი, როგორც ის ჰონორიუსმა ააშენა, გადატანილია კარიბჭის მარცხენა მხარეს.

ამჟამად ის ცნობილია როგორც პორტა მაჯორე, შესაძლოა იმიტომ, რომ გზა, რომელიც კარიბჭეზე გადის, ბაზილიკა დი სანტა მარია მაჯორეს მიემართება. ეკლესია მნიშვნელოვანი სალოცავი ადგილია, რომელიც ღვთისმშობელს ეძღვნება.

შემდეგი წარწერები, რომლებიც იმპერატორების კლაუდიუსის, ვესპასიანესა და ტიტუსის აკვედუკებზე მუშაობის შესახებ მოგვითხრობს, თვალსაჩინოდაა წარმოდგენილი პორტა მაჯორეს იატაკზე:

ახლომდებარე არქეოლოგიური ნაშთები
ახლოს კარიბჭესთან, კედლის გარეთ, მდებარეობს უჩვეულო მცხობელის აკლდამა, რომელიც მარკუს ვირგილიუს ეურისაკესის მიერაა აშენებული.

1917 წელს ვია პრენესტინაზე, კარიბჭესთან ახლოს აღმოაჩინეს მიწისქვეშა ნეოპითაგორული პორტა მაჯორეს ბაზილიკა, რომელიც პირველი საუკუნით თარიღდება. საძირკვლის გეგმა გვიჩვენებს სამ ნავსა და აფსიდას, პროექტს, რომელიც მსგავსია იმ დიზაინისა, რომელიც მე-4 საუკუნის განმავლობაში ქრისტიანულ ბაზილიკებში დაიწყეს დანერგვა. კამარები მოჩუქურთმებულია თეთრი სტუკოთი, რომელიც ნეოპითაგორულ რწმენას განასახიერებს, თუმცა დეკორაციის ელემენტების ზუსტი მნიშვნელობა კვლავ განხილვის საგანია.
სატურნის ტაძარი

სატურნის ტაძარი ( ან ; ) ― უძველესი ტაძარი, აგებული რომაული მითოლოგიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ღმერთის, სატურნის პატივსაცემად. მდებარეობს დღევანდელ რომში, იტალიაში. მისი ნანგრევები დღესაც დგას კაპიტოლინის ბორცვის ძირას, რომაული ფორუმის დასავლეთ ნაწილში. ტაძრის მშენებლობა თარიღდება ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 497 წლით, თუმცა მისი სიძველის მიუხედავად, ამ ადგილის ისტორიაზე მუდმივად უთანხმოება იყო ექსპერტებს შორის.

ისტორია
ითვლება, რომ ტაძრის მშენებლობა დაიწყო ტარკვინიუს სუპერბუსის მმართველობის დროს. მისი ინაუგურაცია რომის რესპუბლიკის არსებობის ჯერ კიდევ ადრეულ წლებში მოხდა, რაც სატურნის ტაძარს უძველეს ტაძრად აქცევს. მეცნიერები ფიქრობენ, რომ საკურთხეველი, რომელიც მის წინ იდგა, თავად ტაძარზე გაცილებით ძველი იყო და დაკავშირებული იყო კაპიტოლინის გორაზე ქალაქის დაარსებასთან. ტაძარი მთლიანად აღადგინა მუნაციუს პლანკუსმა ძვ.წ 42 წელს.

არქიტექტურა
დღევანდელი ნანგრევები წარმოადგენს სატურნის ტაძრის მესამე ფაზას, რომელიც აშენდა 360 წელს მომხდარი ხანძრის შემდეგ. კედელზე შემორჩენილი წარწერა სწორედ ამ რესტავრაციას გვახსენებს. ის ფაქტი, რომ ტაძარი სწორედ მეოთხე საუკუნეში აღადგინეს, პირდაპირ უკავშირდება წარმართული რელიგიის აღორძინებას ამ პერიოდის რომში. იგი მოგვიანებით დაიკეტა წარმართების დევნის დროს.

რომაულ მითოლოგიაში სატურნი ასოცირდებოდა სიმდიდრესთან. მის ტაძარში განთავსებული იყო ხაზინა, აერარიუმი, სადაც რომის რესპუბლიკის ოქროსა და ვერცხლის მარაგი ინახებოდა. იქვე განთავსებული იყო სახელმწიფო არქივები, ლითონების ასაწონი ხელსაწყოები და რესპუბლიკის ოფიციალური სასწორი. მოგვიანებით აერარიუმი სხვა შენობაში გადაიტანეს, ხოლო არქივი ახლომდებარე ტაბულარიუმში. ტაძრის პოდიუმი, რომელიც ტრავერტინით დაფარული ბეტონისგან იყო ნაგები, გამოიყენებოდა გადასახადების თვალსაჩინოდ გამოსაკრავად.

კედლებზე ასევე ვხვდებით წარწერას: "სენატმა და რომაელმა ხალხმა აღადგინეს დამწვარი ტაძარი".

რვა გადარჩენილი სვეტი წარმოადგენს რომის უძველესი არქიტექტურული მემკვიდრეობის ერთ-ერთ საკულტო ნიმუშს. გვიანანტიკური სტილით მოჩუქურთმებული სვეტების გარდა, ყველა დარჩენილი დიზაინი სხვა შენობების მაგალითებიდან იყო აღებული. სატურნის ტაძრის ასაგებად გამოყენებული სპოლიების მაგალითებია ეგვიპტური გრანიტის სვეტის ლილვები და გვიანრესპუბლიკური აკანტუსის ფრიზი.

სატურნის სხვა საკულტო გამოსახულებებზე დაყრდნობით, ტაძრის შიგნით მდებარე ღმერთის ხის ქანდაკება თავდაბურული იყო, ხელში ნამგლით. მისი ფეხები დაფარული იყო მატყლით, რომელსაც მხოლოდ 17 დეკემბერს, სატურნის დღეს ხსნიდნენ. ამ დღესასწაულზე მონებს დროებით ათავისუფლებდნენ და ოჯახის წევრები ერთმანეთს ასაჩუქრებდნენ.
ნევიის კარიბჭე

ნევიის კარიბჭე — მცირე შესასვლელი კარიბჭე რომის, სერვიუსის კედელში.

მდებარეობს მე-12 ავგუსტუსის რეგიონში, მარკუს ტერენციუს ვარონის აღწერის მიხედვით, ეს კარიბჭე განლაგებულია ავენტინის ბორცვის მცირე მწვერვალზე, წმინდა ბალბინასა და წმინდა საბინას ეკლესიებს შორის. ამ კარიბჭიდან გამოდის ვია არდეატინა.

მე-4 საუკუნის ისტორიკოს ფესტუსის მიერ მოთხრობილი აპოკრიფული ისტორიის თანახმად, ამ კარიბჭეს სავარაუდოდ სახელი დაერქვა ნევიად წოდებული პატარა ტყის მიხედვით, რომელიც ოდესღაც ნევიუსად წოდებულ კაცს ეკუთვნოდა. დროთა განმავლობაში ტყეს უარყოფითი რეპუტაცია შეექმნა კრიმინალებისა და უსახლკარო ადამიანების გამო, რომლებიც ხშირად სტუმრობდნენ ამ ადგილს.
ვიმინალეს კარიბჭე

ვიმინალის კარიბჭე — შესასვლელი ძველი რომის სერვიუსის კედელში, კედლის ყველაზე დაუცველი მონაკვეთის ცენტრში. იგი მდებარეობს პორტა კოლინასა და პორტა ესკვილინას შორის. ეს სამი კარიბჭე და პორტა კვერკვეტულანა არის კედლის უძველესი კარიბჭეები.

მათი მშენებლობა უკავშირდება ძალიან ძველ პერიოდს, დაახლოებით 200 წლით ადრე ვიდრე სერვიუსის კედლის მშენებლობა დაიწყებოდა ძვ.წ. 378 წელს. ოთხი ორიგინალური კარიბჭე მეფე სერვიუს ტულიუსის მიერ ქალაქის გაფართოების პერიოდს უკავშირდება, რომელმაც ქალაქის ტერიტორიას დაუმატა კვირინალი, ვიმინალი, ესკვილინი და ცელიის ბორცვი. ამავე პერიოდს მიეკუთვნება პირველი თავდაცვითი ნაგებობაც, რომელიც ამ ბორცვებს აერთებდა. იგი დაახლოებით 1,300 მეტრის მანძილზე კოლინას კარიბჭიდან ესკვილინამდე იყო გაყვანილი, რათა ქალაქის ყველაზე დაუცველი ნაწილი დაეცვათ.

მკვლევარების აზრით, ამ კარიბჭეების უძველესობის შესახებ დამატებით მინიშნებას მათი სახელწოდებაც გვაძლევს. იგი პირდაპირ იმ ბორცვის სახელიდან მომდინარეობს, რომელსაც ისინი ემსახურებოდნენ, და არა რაიმე არსებული მონუმენტის (მაგალითად, ტაძრის ან საკურთხევლის) შესაბამისი ზედსართავისგან, რომელიც მხოლოდ ამ ტერიტორიის ქალაქის საზღვრებში ჩართვის შემდეგ შეიძლება გამოჩენილიყო.

ვიმინალის კარიბჭე დაახლოებით კვინკვენტოს მოედნის გასწვრივ შემორჩენილი კედლის ყველაზე შთამბეჭდავ და ხილულ მონაკვეთზე იყო გახსნილი. კედლებს გარშემო მოქცეული ბაღი უძველესი აგერის ნაპირს ფარავს. თავად აგერის კედელი კი დღემდე ჩანს სადგურის შენობის სარდაფში.

მკვლევართა შორის განსახილველ თემად დღემდე რჩება იმ გზის ან გზების იდენტიფიცირება, რომლებსაც ეს კარიბჭე ემსახურებოდა. ვარაუდობენ, რომ ეს შეიძლება ყოფილიყო ვია კოლატინა ან ვია ტიბურტინა, თუმცა არსებობს მოსაზრება, რომ იგი შესაძლოა საერთოდ არ ყოფილიყო რაიმე მნიშვნელოვან გზაზე გამავალი. იმპერატორთა ეპოქაში დიოკლეტიანეს აბანოების მშენებლობისთვის, შემდეგ სიქსტუს -ის მიერ რაიონის გადაკეთებისთვის და ბოლოს, 1856 წლის შემდეგ სარკინიგზო სადგურის მშენებლობისთვის განხორციელებულმა სამუშაოებმა თითქმის მთლიანად გაანადგურა არა მხოლოდ ძველი კედლების, არამედ კარიბჭეების კვალიც, ისევე როგორც მიმდებარე ტერიტორიაზე არსებული ორიგინალური გზების ნაშთები.

თუმცა, ტერმინის სადგურის მშენებლობის სამუშაოებს ერთი დადებითი მხარე მაინც ჰქონდა: მათ გამოაშკარავეს კედლების ნაშთები, რომლებიც 1892 წლამდე დაფარული იყო ნაგავის მთის („მონტე დელა ჯუსტიცია“) ქვეშ. ეს ნაგებობა ჩამოყალიბდა მეზობლად მდებარე დიოკლეტიანეს აბანოების მშენებლობის დროს დაგროვილი ნანგრევებისგან.
ყურდ-იუვასი

ყურდ-იუვასი – ქვის ხანის (შუა პალეოლითის) პერიოდის მღვიმე აზერბაიჯანში. მდებარეობს აფშერონის რაიონის სოფელ მამედლის მახლობლად.

ისტორია
2018 წლის დეკემბერში, აფშერონის რეგიონში ჩატარებული არქეოლოგიური ექსპედიციის დროს, ქვის ხანის პერიოდით დათარიღებული დიდი რაოდენობის ნივთები აღმოაჩინეს. ვინაიდან ნივთები დიდ ფართობზე აღმოჩნდა, არ არის გამორიცხული, რომ აქ იმ პერიოდის უძველესი სადგომი ყოფილიყო. აღმოჩენილი ბასრი წვეტიანი ნივთები, საჭრელი იარაღები და მინიატურული ხელის ცულები კაჟისა და ანდეზიტის ქვისგან იყო დამზადებული. აფშერონის პალეოგეოგრაფია ადასტურებს აღმოჩენილი ძეგლის მდებარეობის ტოპოგრაფიას. ექსპერტების თავდაპირველი მოსაზრებით, აღმოჩენილი მღვიმე შეიძლება მიეკუთვნებოდეს შუა პალეოლითის პერიოდს.