საზღვაო კულტურა აზერბაიჯანში

აზერბაიჯანის საზღვაო კულტურა მოიცავს ზღვასთან დაკავშირებულ ტრადიციებსა და საქმიანობას – მითებს, თევზაობას, ხელნაკეთობებსა და საზღვაო გადაზიდვებს სხვადასხვა ეპოქაში.

გობუსტანის კლდეზე ნავის გამოსახულება ადასტურებს, რომ ვაჭრობა აქ უკვე ძვ. წ. – ათასწლეულებში იყო განვითარებული. არაბი გეოგრაფი მუკადასი აღნიშნავს ბაქოს, როგორც მნიშვნელოვან პორტს. საუკუნეების განმავლობაში ბაქო კასპიის ზღვიდან ვოლგამდე და შირვან–გილანის აბრეშუმის გზაზე მნიშვნელოვან სატრანსპორტო და სავაჭრო ცენტრად ჩამოყალიბდა. საუკუნეში, რუსეთის იმპერიის პერიოდში, შეიქმნა კომპანია „კავკასია და მერკური“, რომელმაც კასპიის საზღვაო გადაზიდვები განავითარა. ნავთობის ინდუსტრიამ კიდევ უფრო გაზარდა ზღვის ტრანსპორტის საჭიროება.

1920 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ საზღვაო სექტორი გაანაციონალიზა. მეორე მსოფლიო ომის დროს აზერბაიჯანელი მეზღვაურები სამხედრო ტვირთების ტრანსპორტირებაში მონაწილეობდნენ. დამოუკიდებლობის შემდეგ ქვეყანა შეუერთდა საერთაშორისო საზღვაო ორგანიზაციებსა და „ერთი სარტყელი, ერთი გზის“ ინიციატივას. 2013–2014 წლებში შეიქმნა „აზერბაიჯანის კასპიის საზღვაო გადაზიდვების კომპანია“, რომელიც ქვეყნის ფლოტს აერთიანებს.

25 ივნისს აზერბაიჯანში ყოველწლიურად „მეზღვაურის დღე“ აღინიშნება.

ისტორია
აზერბაიჯანი კასპიის ზღვის სანაპიროზე მდებარეობს და საზღვაო საზღვრებს რუსეთთან, ირანთან, ყაზახეთთან და თურქმენეთთან იზიარებს. ვოლგის არხები უკავშირდება ატლანტიკის, ბალტიისა და თეთრ ზღვებთან, თუმცა სეზონურად იყინება. კუნძულების უმეტესობა ბაქოსა და აბშერონის არქიპელაგშია განთავსებული. ბაქო იყო და რჩება მთავარ პორტად, ხოლო დუბენდისა და სანგაჩალის ტერმინალები ნავთობ–გაზის ექსპორტისთვის გამოიყენება. ისტორიულად მნიშვნელოვანია მაჰმუდაბადი, გუშტასბი, ნიაზაბადი და სხვა პორტებიც .

„კასპიის ზღვის“ სახელწოდება ხაზარებს უკავშირდება და ფართოდ გამოიყენება თურქულ, სპარსულ და არაბულ ენებში. აზერბაიჯანელების ისტორიული არეალი მოიცავს კასპიის ზღვის სანაპიროებსა და კავკასიონის მთებამდე ვრცელ ტერიტორიას.

ნეოლითისა და ენეოლითის პერიოდიდან გობუსტანში ნიჩბოსნიანი ნავების გამოსახულებები ადასტურებს, რომ ზღვაოსნობა აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე უკვე ძვ. წ. – ათასწლეულებში არსებობდა.

ანტიკური წყაროები (სტრაბონი, პლინიუსი) აღწერენ ინდოეთიდან კასპიის ზღვაში და იქიდან კავკასიაში საქონლის ტრანსპორტირების მარშრუტებს. ჰუნების მოძრაობამ კასპიის დასავლეთ სანაპიროს სტრატეგიული მნიშვნელობა გაზარდა და სასანიანებმა თავდაცვითი ნაგებობები – გილგილჩაისა და ბეშბარმაკის კედლები, დერბენტის ციხე – ააგეს.

შირვანშაჰების ეპოქაში ბაქო ნავთობისა და მარილის ექსპორტის მნიშვნელოვან ცენტრად იქცა, მოგვიანებით, შირვანშაჰებმა ქართველების დახმარებით ვიკინგების გემები დაამარცხეს. 1041 წელს ვიკინგებმა ექსპედიცია კასპიისკენ (რაც „ინგვარის საგაში“ და რუნულ ქვებზეა აღნიშნული) გამართეს და ამის შემდეგ ისინი აღარ დაბრუნებულან.

– საუკუნეებში საზღვაო ვაჭრობა გაფართოვდა. ბაქოში ბუხარას ქარვასლა და ვენეციელი, გენუელი ვაჭრების პუნქტები იყო. მარკო პოლო წერდა, რომ ისინი კასპიის ზღვაში მოგზაურობდნენ და აბრეშუმს გელანიდან ეზიდებოდნენ. ბაქო, დერბენტი და სხვა პორტები აბრეშუმის, ხალიჩებისა და სანელებლების გადაზიდვის ჰაბებად იქცა.

 საუკუნეში კასპიის გზამ ევროპიდან ინდოეთამდე ბაქოს როლი კიდევ უფრო გაზარდა. ინგლისელმა მოგზაურებმა აღნიშნეს, რომ გემებისა და პორტების სიმცირე ვაჭრობას აფერხებდა, ქარავნული გზები ბაქოს აკავშირებდა შემახასთან, შაბრანთან და ასტრახანთან, ხოლო შაბრანში მთავარი პორტი ნიაზაბადი იყო. ოსმალეთის ინტერესს რუსი და ინგლისელი ვაჭრებიც აძლიერებდნენ. საუკუნეში კაზაკებმა ბაქოს შეუტიეს, მაგრამ დამარცხდნენ. საუკუნეში ხანები გემთმშენებლობას ავითარებდნენ, მათ შორის ბაქოს ხანი და ყოფილი ადმირალი მირზა მუჰამედ ხან .

რუსული გავლენის ფონზე კასპიის ზღვაში ნაოსნობის განვითარების მცდელობები დაიწყო. საუკუნეში ალექსანდრე -მ „მერკურის“ და „კავკაზის“ გაერთიანებით შექმნა რუსული საზღვაო კომპანია „კავკასია და მერკური“, რომელიც ყველაზე დიდი საზღვაო კომპანია გახდა. გაჩნდა სხვა საზოგადოებებიც („დურჟინა“, „აღმოსავლური საზოგადოება“, „ნობელის საძმო“) და ადგილობრივი გემთმფლობელებიც – უსეინოვები, დადაშოვები. 1868 წელს ბაქოში აშენდა გემების შეკეთების ქარხანა, რის შედეგადაც ქალაქი რუსეთის იმპერიის მესამე ცენტრი გახდა გემთსარემონტო მექანიზმით. საუკუნის მეორე ნახევრიდან გაიზარდა რუსეთ–ირანის საზღვაო ვაჭრობა და ბაქოდან ირანში სატრანზიტო გზა გაიხსნა.

გემთმშენებლობა
აზერბაიჯანში უძველესი დროიდან ტივები, ნავები და გასაბერი საშუალებები გამოიყენებოდა. გობუსტანის კლდეებზე გამოსახული ნავები ძვ.წ. - ათასწლეულებს მიეკუთვნება. შირვანშაჰების პერიოდში ბაქოში გემთმშენებლობა და ნავსაყუდლები არსებობდა. საუკუნეში ბაქოს ხანი მირზა მაჰამად ხან გემთმშენებლობას ხელმძღვანელობდა, რაც ადგილობრივ ვაჭრობასა და თავდაცვას ემსახურებოდა.

 საუკუნეში გაჩნდა კირჟიმები და ბარჟები, რომლებიც პორტის არაღრმა წყლებში ტვირთის გადასატანად გამოიყენებოდა. 1802 წელს ბაქოს ხანმა 3 სავაჭრო გემი ააგო, 2 წელიწადში კი – 11 საბრძოლო. „კავკასია და მერკურის“ ფლოტს 1860-იან წლებში უკვე 15 ორთქლმავალი და 30 იალქნიანი გემი ჰყავდა. 1870-იანებში თხევადი სატვირთო გემები გამოჩნდა, ხოლო საუკუნის დასაწყისში ფლოტი 700–800 გემს ითვლიდა. დამოუკიდებლობის შემდეგ ბაქოში გემთმშენებლობის ქარხანა დაარსდა.

 საუკუნის მეორე ნახევარში აზერბაიჯანის ნავთობის ბუმმა კასპიის ზღვის გადაზიდვების განვითარება მოითხოვა — იალქნიანი გემები შუნებმა და ორთქლმავლებმა შეცვალეს. „კავკასია და მერკური“ და სხვა კომპანიები ფლობდნენ მონოპოლიას, თუმცა ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევის „მტკვარ-კასპიის“ კონკურენციამ სისტემას შეარყია, სანამ სახელმწიფო კომპანიას არ შეუერთდა. 1902 წელს ბაქოს კომერციული პორტის მშენებლობა დაიწყო.

1913-ში ნავთობის გაძვირებამ კრიზისი შექმნა, კომპანიები გაერთიანდნენ „კამვო“-ში. ბოლშევიკების მოსვლის შემდეგ ფლოტი ნაციონალიზდა, კერძო ინიციატივა შემცირდა. ბრიტანელებმა ბაქოში საკუთარი ფლოტი შექმნეს და ტვირთებზე გადასახადი შემოიღეს. 1920-ში საბჭოთა ხელისუფლებამ კასპიის საზღვაო სექტორი სრულად გააკონტროლა. შეიქმნა სახელმწიფო უწყებები. 1938-ში ფლოტი ორ ნაწილად გაიყო — „კასპტანკერი“ (ნავთობი) და „კასპფლოტი“ (ტვირთი).

მეორე მსოფლიო ომის წლებში კასპიის ზღვაზე მცურავი გემები მნიშვნელოვანი მისიის შემსრულებლები გახდნენ — ისინი ფრონტზე აწვდიდნენ იარაღს, ნავთობსა და ჯარისკაცებს. ამ პერიოდში მეზღვაურებს შორის ქალთა რიცხვი საგრძნობლად გაიზარდა. ომის შემდეგ, 1953 წელს, კასპიის ზღვაზე შეიქმნა სპეციალური ნავთობფლოტი, ხოლო 1964 წლიდან კასპიის გემებმა ვოლგა–ბალტიის არხის გავლით ჩრდილოეთ ევროპამდეც დაიწყეს სვლა. 1992-ში აზერბაიჯანულმა გემებმა 70-წლიანი პაუზის შემდეგ საკუთარი დროშით გაცურეს. ქვეყანა შეუერთდა საერთაშორისო საზღვაო ორგანიზაციებს, გაჩნდა ახალი შეთანხმებები რუსეთთან და ყაზახეთთან.

2013–2014-ში შეიქმნა „აზერბაიჯანის კასპიის საზღვაო გადაზიდვების კომპანია“, რომელმაც ორი დიდი ფლოტი გააერთიანა. 2015-ში ბაქოს პორტი რეორგანიზდა.

ტრანსკასპიური მარშრუტი აზერბაიჯანს ჩინეთსა და ევროპას აკავშირებს, ხოლო 2025-ში უზბეკეთი აზერბაიჯანის დახმარებით საკუთარ ფლოტს შექმნის.

2017 წელს მოეწერა ხელი ლაპის ლაზულის სატრანზიტო დერეფნის შეთანხმებას, რომელიც აზიასა და ევროპას აკავშირებს და გადის კასპიის ზღვაზე. დერეფანი ავღანეთმა 2018 წელს ჰერათში გახსნა. აზერბაიჯანი ასევე მონაწილეობს სხვა პროექტებში – ციფრული აბრეშუმის გზა და მწვანე ენერგიის დერეფანი. ნავთობი და გაზი ქვეყნიდან გადის ბაქო–თბილისი–ჯეიჰანისა და სამხრეთის გაზის დერეფნის მეშვეობით, ხოლო მთავარი საბადოებია აზერი-ჩირაგ-გიუნაშლი და შაჰ-დენიზი.

საზღვაო განათლება
1860-იანებში ბაქოში სავაჭრო საზღვაო სკოლის დაარსება შესთავაზეს. 1881-ში საზღვაო კლასები გაიხსნა, სადაც მუსლიმებიც სწავლობდნენ. 1905 წელს გადაწყდა გემთმშენებლობის სკოლის გახსნა. 1920-ში ბაქოში წყლის ტრანსპორტის ტექნიკური სკოლა შეიქმნა, რომელმაც მექანიკოსები და ნავიგატორები მოამზადა.

მეორე მსოფლიო ომისას ახალგაზრდებსა და ქალებს საზღვაო ფლოტში ამზადებდნენ. 1939 წელს დაფუძნდა კასპიის საზღვაო სკოლა, რომელიც მოგვიანებით აზერბაიჯანის უმაღლეს საზღვაო სკოლად იქცა.

1996-ში შეიქმნა აზერბაიჯანის სახელმწიფო საზღვაო აკადემია – 3 ფაკულტეტითა და 7 განყოფილებით.

აზერბაიჯანის საზღვაო ძალები
აზერბაიჯანის საზღვაო ძალების შექმნა დაიწყო 1919 წელს, როცა ბრიტანელები ბაქოდან გავიდნენ. ფლოტში შედიოდა რამდენიმე გემი – „არდაჰანი“, „ყარსი“, „ასტრაბადი“ და სხვ. ასევე შეიქმნა საზღვაო ავიაციის სკოლა, თუმცა ძლიერი ფლოტის ჩამოყალიბება აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დაცემის გამო ვერ მოხერხდა.

1991 წელს დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, აზერბაიჯანმა სსრკ-ის კასპიის ფლოტის გემების 25% და ყველა ადგილობრივი ბაზა მიიღო. 1992-ში სამფეროვანი დროშა პირველად „ბაკილიზე“ აფრიალდა, დაიწყო ახალი ფლოტის შექმნა. 2017 და 2019 წლებში აზერბაიჯანმა „ზღვის თასს“ უმასპინძლა.

თევზჭერა
უძველესი დროიდან კასპიაში თევზაობდნენ ზუთხსა და ორაგულზე. ზუთხის ჭამა ზოგ ისლამურ მიმდინარეობაში აკრძალული იყო, ამიტომ მას ძირითადად რუსები ამუშავებდნენ. საუკუნიდან თევზჭერა კომერციულად განვითარდა, მუშები ასტრახანიდან ჩამოჰყავდათ. საუკუნის დასაწყისში გავრცელდა ბადეები, მაგრამ მარაგების აღდგენაზე არავინ ზრუნავსა, რამაც თევზის მასობრივი შემცირება გამოიწვია.

აზერბაიჯანში თევზაობა მხოლოდ საარსებო საქმიანობა არ ყოფილა – მას თან ახლდა ტრადიციული სიმღერები და რიტმული „იაჰუ“ ძახილი, რომელსაც მეთევზეების დამცველის სიმბოლური როლი ჰქონდა. მტკვარსა და კასპიის ზღვაზე გავრცელებული ეს ხმა თითქოს რიტუალად იქცა, რაც აზერბაიჯანელთა საზღვაო იდენტობის ნაწილად ჩამოყალიბდა. არქეოლოგიური გათხრები ადასტურებს, რომ ზღვის კულტურა ამ რეგიონში უძველესი დროიდან არსებობს – აღმოჩენილია მარგალიტის ორნამენტები და კლდეზე შესრულებული თევზაობის სცენები, რომლებიც ადამიანისა და ზღვის ურთიერთობის ხანგრძლივ ისტორიაზე მეტყველებს. ამ მდიდარი ტრადიციების გაგრძელებად, 2025 წელს „მარგალიტის ჩამოსხმის ხელოვნება“ იუნესკოს არამატერიალურ კულტურულ მემკვიდრეობად აღიარეს.

მითოლოგია და ხელოვნება ნავთობის ეპოქაში
1803-ში ბაქოელმა ჰაჯი ყასიმბეი მანსურბაევმა პირველმა დაიწყო ნავთობის მოპოვება სანაპიროსთან ახლოს. 1946–47 წლებში აშენდა პირველი პლატფორმები და კვლევითი ინსტიტუტები. ნავთობის თემაზე გადაიღეს ფილმები, მათ შორის „შავი ქვები“ (1956) და „სასწაულების კუნძული“. კადრები ბონდის ფილმშიც მოხვდა – (1999).

1952 წელს ოსიპოვმა გამოსცა წიგნი „შვიდი გემის კუნძული“, რომელიც ნავთობის ქანების შექმნის ისტორიას ასახავს. სახელწოდების მიუხედავად, მხოლოდ „ჩვანოვი“ და „ლანკარანლი“ გემებია ნახსენები, თუმცა „შვიდი გემის“ ლეგენდა ბაქოში პოპულარული გახდა .

მხატვარმა თაირ სალაჰოვმა ნავთობის თემას მიუძღვნა ნამუშევრები („ნეფთჩი“, „ესტაკადა“, „ნეფთ დაშლარი“), მარალ რაჰმანზადემ უცხოური დელეგაციების ვიზიტები ასახა, სათარ ბაჰლუზადემ კი ნავთობის კოშკები მზის ჩასვლისას დახატა.

აზერბაიჯანულ მითებში სამყაროს დასაწყისში ან ღმერთი, ან დიდი ზღვა არსებობდა. ერთ მითად, ღმერთმა ზღვაში შექმნა ძვირფასი ქვები, რომლებსაც დემონებმა ცისა და ვარსკვლავების შესაქმნელად გამოიყენეს. „მზის შვილების“ მითში დენიზი მზის ვაჟია. ზღაპრებში ოხაი – წყალქვეშა სამყაროს გმირია. ის ციხესიმაგრეში ცხოვრობს, რომელიც სისხლის ზღვებითაა გარშემორტყმული, კედლები კი თავის ქალებითაა აშენებული. სხვა ზღაპრებში გმირები ზღვებს კვეთენ და ნახევრად ადამიან მონსტრებს ებრძვიან.

ქალწულის კოშკის ლეგენდის მიხედვით, მეფის ქალიშვილმა თავი ზღვაში გადააგდო. ამ ამბავზე გადაიღეს ფილმი, მულტფილმი და შეიქმნა პირველი აზერბაიჯანული და აღმოსავლეთის ბალეტი „ქალწულის კოშკი“. ქალწულის კოშკი და ბაქოს ისტორიული პორტი იუნესკოს სიაშია, ხოლო ბაქოს სურახანის გემის მუზეუმი (2021) ზღვის ისტორიის, ნავთობის მოპოვებისა და ნაოსნობის კვლევას ეძღვნება.

ზღვის თემასთანაა დაკავშირებული თანამედროვე ლიტერატურაში ემინ მაჰმუდოვის ნაწარმოებები „სიბნელის ზღვა“ და „ატლანტიდის ქალიშვილი“. 2004 წელს გამოიცა „კასპიის ზღვის წყალქვეშა საიდუმლოებები“. საბჭოთა ფილმი „კაცი ამფიბია“ აზერბაიჯანშია გადაღებული.

ზღვის პროდუქტები და კულინარია
აზერბაიჯანულ სამზარეულოში მნიშვნელოვანი იყო ქერცლიანი თევზი – ორაგული, ჭერეხი, ფარგა. თევზს ამარილებდნენ, აბოლებდნენ, აშრობდნენ და ინახავდნენ. თევზისგან ამზადებენ ქაბაბს (ტანდურისა და ბუხარის ქაბაბს), სოლტმას, გიზმაშს, ლევანგს, ბუღლამას, ბალინ სირდაგს, ლამბიჩს, მუტანჯიმს და დოლმას. დიდგვაროვანთა სუფრებზე განსაკუთრებით გამოირჩეოდა ორაგულისა და ჭერეხის ქაბაბი. თევზს ყურძნისა და ლეღვის ფოთლებში ფუთავდნენ და ეგრე ამზადებდნენ. ბუხარში კი წვავდნენ. დასავლეთ რეგიონებში იყენებდნენ ხრამის, ხოლო აღმოსავლეთში – ფარგასა და კაპარჭინას. ლენქარანში უმატებდნენ ნიორსა და ოხრახუშს, მუღანში – ხახვსა და მწვანილებს. მუტანჯიმი მზადდებოდა თევზის ორთქლზე. თევზის დოლმა აფშერონში ახალი თევზით, ხოლო მუღანში დამარილებულით მზადდებოდა. ლენქორანში დამარილებულ თევზთან მიირთმევენ დაშმა-ფლავს, ხოლო სანაპირო რეგიონებში – ლავანგის გამომშრალ თევზთან ერთად.

სანაპირო კურორტები
აზერბაიჯანის სანაპიროები (აფშერონი, ნაბრანი) გამორჩეულია მზიანი კლიმატით და კურორტული რესურსებით. ქვიშა სასარგებლოა რევმატიზმისა და ართრიტის მკურნალობაში, რადგან ორგანიზმს სითბოს გადასცემს და მეტაბოლიზმს აძლიერებს. აბშერონის პლაჟები საბჭოთა დროიდან პოპულარულია. აქ განთავსებულია სანატორიუმები, ხოლო ბაქოს სანაპირო ბულვარი (1909) 1999 წლიდან ეროვნულ პარკად არის გამოცხადებული. სხვა ბულვარებია სუმგაითში, ლენქარანში და ასტარაში.