მოსკოვის მექანიზმი

ვენის მექანიზმი და მოსკოვის მექანიზმი — წარმოადგენს ადამიანის უფლებების სფეროში ნდობისა და უშიშროების განმტკიცების ზომების შესახებ შეთანხმებებს, რომლებიც 1989, 1990 და 1991 წლებში დამტკიცდა ევროპის უშიშროებისა და თანამშრომლობის კონფერენციის შემდგომში იგი განვითარდა 1990 წლის კოპენჰაგენის დეკლარაციასა და 1991 წელს მოსკოვში გამართული შეხვედრის შედეგად, რის შემდეგაც დამკვიდრდა ტერმინი „მოსკოვის მექანიზმი“. ორივე მექანიზმი ერთად ცნობილია, როგორც „ადამიანური განზომილების მექანიზმი“. თავისი არსით, ვენის მექანიზმი განსაზღვრავს პროცედურებს, რომლებიც მონაწილე სახელმწიფოებს აძლევს საშუალებას, დასვან ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული კითხვები, ხოლო მოსკოვის მექანიზმი დამატებით განსაზღვრავს პროცედურებს დამოუკიდებელი ექსპერტების მისიების შესაქმნელად, რათა მოხდეს პრობლემური საკითხების შესწავლა, როგორც კონკრეტული სახელმწიფოების შიგნით, ასევე სხვა სახელმწიფოებში ვიზიტის გზით. მოსკოვის მექანიზმში ცვლილებები განხორციელდა 1993 წელს, რომში.
სხვა სახელმწიფოების მიერ დასმულ შეკითხვებზე პასუხების გაცემა;
მოთხოვნის შესაბამისად, ორმხრივი შეხვედრების ორგანიზება ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული სიტუაციების განსახილველად და პრობლემების გადასაჭრელად;
ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული საკითხების შესახებ ყველა მონაწილე სახელმწიფოს ინფორმირება;
აღნიშნული საკითხების განხილვა ეუთოს ოფიციალურ შეხვედრებზე. მექანიზმის ფარგლებში განისაზღვრა 3 ძირითადი პროცედურული ეტაპი: დამოუკიდებელი ექსპერტების „რესურსების სიის“ შექმნა; „ექსპერტების მისიის“ მოწვევა (მაქსიმუმ სამი წევრი); და „მომხსენებლებთა მისიის“ მოთხოვნა (მაქსიმუმ სამი წევრი). რესურსების სია ძალაში შევა მას შემდეგ, რაც მასში მინიმუმ 45 ექსპერტი ჩაერთვება.

ვენის მექანიზმი გააქტიურდა 2024 წლის 20 დეკემბერს, როდესაც ალბანეთმა, ავსტრიამ, ბელგიამ და ეუთოს ოცდათოთხმეტმა სხვა წევრმა სახელმწიფომ გამოთქვა შეშფოთება ადამიანის უფლებების შესაძლო დარღვევებთან დაკავშირებით. საკითხი მოიცავდა დაკავებული მომიტინგეების არასათანადო მოპყრობისა და დაზიანებების, ჟურნალისტების წინააღმდეგ ჩარევისა და ძალადობის, ასევე საქართველოში 2024 წლის არჩევნების შემდგომ საპროტესტო აქციების დროს დარღვევებში ეჭვმიტანილი პოლიციელების დაუსჯელობის შესახებ. მონაწილე სახელმწიფოებმა გამოყვეს 5 ძირითადი საკითხი: მშვიდობიანი შეკრების თავისუფლება; თვითნებური დაპატიმრება და დაკავება; პოლიტიკური ოპოზიციის მიზანმიმართული დევნა პოლიციის რეიდებისა და დაპატიმრების გზით; და „არასათანადო მოპყრობა, რომელიც შეიძლება წამების ნიშნებს შეიცავდეს“. ამასთან, მათ დასვეს რვა კონკრეტული კითხვა ადამიანის უფლებების გამოძიებებთან და დაცვასთან დაკავშირებით, რომლებზეც ვენის მექანიზმის შესაბამისად პასუხი ათი დღის ვადაში უნდა გაეცეს.

მოსკოვის მექანიზმის გააქტიურება
2024 წლის ივლისის მდგომარეობით, მოსკოვის მექანიზმი თხუთმეტჯერ გააქტიურდა, მათ შორის შეიარაღებული კონფლიქტების კონტექსტში, რომლებმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინეს მოსახლეობასა და სამოქალაქო საზოგადოებაზე.

2020 წლის სექტემბერში მექანიზმი ამოქმედდა 2020 წელს ბელარუსში გამართული საპროტესტო აქციების ჩახშობასთან დაკავშირებული ადამიანის უფლებების საკითხების საპასუხოდ. ვოლფგანგ ბენედეკის, ვერონიკა ბილკოვას და მარკო სასოლის მიერ შედგენილ ექსპერტთა მისიის ანგარიში ეუთოს მუდმივმოქმედ საბჭოს 2022 წლის 13 აპრილს წარედგინა. ანგარიშში აღწერილია რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ უკრაინაში საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევების მკაფიო ნიმუშები.

2022 წლის 2 ივნისს, იმავე 45-მა მონაწილე სახელმწიფომ კვლავ გამოიყენა მოსკოვის მექანიზმი ახალი ექპერტთა მისიის შესაქმნელად. შემადგენლობაში შედიოდნენ ვერონიკა ბილკოვა (პრაღის უნივერსიტეტი), ლაურა გუერჩო (პერუჯას უნივერსიტეტი) და ვასილკა სანჩინი (ლიუბლიანას უნივერსიტეტი). მისიის მიზანი იყო, 2022 წლის აპრილის ანგარიშის დასკვნებზე დაყრდნობით შემდგომი შეფასებებისა და ქმედებების განხორციელება. მისიის ანგარიშში, რომელიც 2022 წლის 14 ივლისს წარედგინა ეუთოს მუდმივმოქმედ საბჭოს, დადასტურდა წინა მისიის შედეგები და გამოვლინდა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის აშკარა დარღვევები, ძირითადად რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ, ასევე ადამიანის უფლებების ფართო მასშტაბიანი დარღვევები, განსაკუთრებით რუსეთის ფედერაციის მიერ ოკუპირებულ ტერიტორიებზე.

2022 წლის 28 ივლისს, ეუთოს 38-მა მონაწილე სახელმწიფომ აამოქმედა მოსკოვის მექანიზმის ექსპერტთა მისია რუსეთის ფედერაციაში ადამიანის უფლებების დარღვევების გამოსაძიებლად. მისიის ამოცანებს წარმოადგენდა ეუთოს ვალდებულებების შესრულების შეფასება, მათ შორის, მთავრობის პოლიტიკის გავლენა სამოქალაქო საზოგადოებაზე, მედიის თავისუფლებაზე, კანონის უზენაესობაზე და დემოკრატიული პროცესებისა და ინსტიტუციურ შესაძლებლობებზე, ასევე „ეუთოს ყოვლისმომცველი უშიშროების მიზნის მიღწევის პროცესზე“.

მექანიზმი 2023 წელს ორჯერ ამოქმედდა, ბელარუსთან და რუსეთთან მიმართებაში. ექსპერტებმა, ვერონიკა ბილკოვამ, სესილი ჰელესტვეიტმა და ელინა შტეინერტემ, შეასრულეს თავიანთი მისია. მათი 86-გვერდიანი ანგარიში, მასთან დაკავშირებულ წერილებთან ერთად, გამოქვეყნდა 2024 წლის აპრილში ეუთოს მიერ.

ექსპერტთა შეფასებით, თვითნებურად დაკავებული უკრაინელი მშვიდობიანი მოქალაქეების რაოდენობა რამდენიმე ათასს აღწევდა და რუსეთის ხელისუფლების მიერ დაკავებული უკრაინელი მშვიდობიანი მოქალაქეების უმრავლესობა არ იყო დაკავებული საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ან საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა სამართლის ნორმებით დაშვებული საფუძველით, რაც სამართლებრივად თვითნებურ დაკავებად კვალიფიცირდება. ანგარიშში ასევე მოხსენიებულია საერთაშორისო სისხლის სამართლის ელემენტები და ეუთოს „ვალდებულებები“, რომლებიც ერთად განსაზღვრავენ სამართლის ოთხ სფეროს. დაკავებების უმეტეს შემთხვევაში იურიდიულად დაუსაბუთებელ მიზეზებად დასახელებულია „[მოქალაქეების] უკრაინისადმი მხარდაჭერა და რუსული ოკუპაციის უარყოფა, რაც მიზნად ისახავდა მოსახლეობაზე ზეწოლას, ოკუპანტ ძალებთან თანამშრომლობის იძულებასა და მოსახლეობაში შიშის დათესვას“. ზოგიერთი დაკავება შესაძლოა იურიდიულად დასაბუთებული ყოფილიყო. მისიის დასკვნით, უკანონოდ დაკავებული მშვიდობიანი მოქალაქეების დიდი ნაწილი გახდა წამების, სექსუალური ძალადობის, საკვებისა და წყლის ნაკლებობის, სამედიცინო დახმარების არარსებობისა და არასათანადო დაკავების პირობების მსხვერპლი. ექსპერტთა შეფასებით, თვითნებური დაკავების სისტემატური და ფართომასშტაბიანი ხასიათი, შესაძლოა კვალიფიცირდეს, როგორც კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაული რომის წესდების 7(1) მუხლის შესაბამისად.