აფხაზები

აფხაზები — ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიური ეთნიკური ჯგუფი, რომელიც ძირითადად ცხოვრობს აფხაზეთის რეგიონში, საქართველოში. საუბრობენ აფხაზურ ენაზე, რომელიც ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიური ენების ჯგუფს მიეკუთვნება. 1989 წლის აღწერით საქართველოში 95,9 ათასი აფხაზი ცხოვრობდა, აფხაზეთის ასსრ-ში — 93,3 ათასი, მთლიანად საბჭოთა კავშირში კი 105 ათასი. 2003 წელს აფხაზეთის სეპარატისტული მთავრობის მიერ ჩატარებული აღწერის მიხედვით „რესპუბლიკაში“ 94,5 ათასი აფხაზი ცხოვრობს. გარდა აფხაზეთისა მრავალრიცხოვანი აფხაზური დიასპორა ცხოვრობს საქართველოს გარეთაც, მათ შორის ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებში (თურქეთი, სირია, იორდანია), ევროპასა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში. დიასპორაში ერთ ხალხად აღიქმებიან როგორც საკუთრივ აფხაზები, ისე ჩრდილოეთკავკასიელი აბაზების შთამომავლები; მათი საერთო რაოდენობა ზემოთ ჩამოთვლილ ქვეყნებში 400 ათასამდე აღწევს (ეს ციფრი პირობითია, ზუსტი ოფიციალური რაოდენობა არ არსებობს).

აფხაზები ეთნიკურად ენათესავებიან ჩრდილოკავკასიური წარმომავლობის ადიღებსა და უბიხებს. გარდა ამისა, აფხაზებს კულტურულ და საყოფაცხოვრებო თავისებურებებში მეტი საერთო აქვთ ქართველებთან. მათთან საუკუნეთა განმავლობაში ერთობლივმა თანაცხოვრებამ და მჭიდრო ურთიერთობამ გავლენა იქონია როგორც ენაზე, ასევე აფხაზთა ანთროპოლოგიაზეც.

აფხაზთა საკუთარი სახელწოდებაა „აფსუა“ . მსოფლიოს უმრავლეს ენაში მათი დასახელება მომდინარეობს ქართული სახელწოდებიდან „აფხაზი“. თურქულსა და ზოგიერთ ჩრდილოკავკასიურ ენაში აფხაზთა სახელწოდებაა „აბაზა“. ქართული ენის წამყვან როლს აფხაზთა შორის ადასტურებს ის ფაქტიც, რომ აფხაზეთშია დაწერილი ქართულენოვანი ჰიმნოგრაფიული და ჰაგიოგრაფიული თხზულებების დიდი ნაწილი. საუკუნიდან აფხაზეთში დასტურდება ქართული ეპიგრაფიკაც.

ქართლის ცხოვრების თხზულებაში „ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი“ დაცულია საინტერესო ცნობა თამარ მეფის ვაჟის, ლაშა-გიორგის სახელის (ლაშა) ეტიმოლოგიასთან დაკავშირებით. კერძოდ, აქ აღნიშნულია, რომ „ლაშა“ „აფსართა ენაზე“ განმანათლებელს ნიშნავს. „აფსართა ენის“ აფხაზურ ენასთან გაიგივების საფუძველს იძლევა როგორც ფონეტიკური მსგავსება (აფსარ — აფსუა), ისე ის ფაქტი, რომ დღევანდელ აფხაზურ ენაში „ალაშა“ ნათელს, სინათლეს ნიშნავს. აღსანიშნავია, რომ ეს ცნობა, აფსარული ენის შესახებ, დაცულია ქართლის ცხოვრების საუკუნის რედაქციაში, საუკუნის ნუსხაში კი „აფსარული ენა“ ნახსენები არაა. აქ ნათქვამია, რომ ლაშა განმანათლებელს ნიშნავს, თუმცა რომელ ენაზე, ეს დაკონკრეტებული არაა. მეცნიერები არ გამორიცხავენ, რომ „აფსარული ენა“ თამარის დროს მართლაც არსებობდა, შესაძლოა ეს ყოფილიყო ჩრდილოკავკასიელ ხალხთა ენა, რომლებიც აფხაზთა წინაპრებად არიან მიჩნეული. მეორე ვარაუდით კი, აფსარული ენა არის იგივე აფხაზური ენა (აფსუა), ამ ენაზე მოლაპარაკე ხალხი ისტორიულად მართლაც - საუკუნეებში იწყებს ჩრდილოეთიდან ჩამოსახლებას და ქართლის ცხოვრებაშიც „აფსარული ენის“ მოხსენიება შესაძლოა სწორედ ამ ფაქტს უკავშირდებოდეს.

ისტორია
პრეისტორიული ხანა
ადამიანის პირველი ნამოსახლარები აფხაზეთის ტერიტორიაზე წარმოდგენილია 400-100 ათასი წლის წინანდელი აშელის კულტურის სახით. არქეოლოგიური პერიოდიზაციით იგი ქვის ხანის ადრეულ ეტაპს განეკუთვნება. ძვ. წ. ათასწლეულის მეორე ნახევრისა და ძვ. წ. ათასწლეულიდან აფხაზეთის მოსახლეობა ლითონის ათვისებას იწყებს. აფხაზეთის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი ბრინჯაოს ნაკეთობები ძირითადად ძვ. წ. ათასწლეულითაა დათარიღებული. დღევანდელი აფხაზეთის ტერიტორიაზე ქართველური მოსახლეობის არსებობას ამ პერიოდისათვის მეცნიერები ასაბუთებენ ასევე ქალაქ სოხუმის სახელწოდების ქართველური წარმომავლობით — „ცხუმი“ სვანური ენიდან მომდინარეობს და რცხილას ნიშნავს. არსებობს ასევე არგანავტების ბერძნული მითის ლინგვისტურ კვლევაზე დამყარებული მოსაზრება არგონავტთა მოსვლისას აქ ქართველური ენის არსებობის თაობაზე.

ანტიკურ ხანამდე აფხაზეთის მოსახლეობის შესახებ ცნობები დაცულია ადრეული ანტიკური ხანის ბერძენ მწერლებთან — ჰეკატე მილეტელთან (ძვ. წ. საუკუნე), ჰეროდოტესთან (ძვ. წ. საუკუნე), სკილაქს კარიანდელთან (ძვ. წ. საუკუნე), სტრაბონთან (ძვ. წ. - საუკუნეები) და სხვა. მათ წყაროებში კოლხებით მთლიანად დასახლებული ჩანს დასავლეთი საქართველო დიოსკურიამდე (დღევანდელ სოხუმამდე), რის შემდეგაც იწყება ეთნიკურად ნარევი მოსახლეობის განსახლების არეალი. დიოსკურიის ჩრდილო-დასავლეთით კოლხებთან ერთად იხსენიებიან კერკეტები, კორაქსები და სხვები, რომელთაც მეცნიერთა ნაწილი ჩრდილოკავკასიური წარმომავლობის ხალხებათ თვლის, ნაწილი კი კოლხების სუბეთნიკურ ჯგუფებად მიიჩნევს.

 საუკუნის ავტორები, ფლავიუს არიანე და კლავდიოს პტოლემაიოსი ნიკოფსიასთან (თანამედროვე ტუაფსე) ასახელებენ გეოგრაფიულ პუნქტ „ლაზიკას“, არიანეს მიხედვით „ძველ ლაზიკას“. ზოგიერთი მეცნიერის ვარაუდით ეს დასახელება ამ ტერიტორიაზე კოლხთა უძველეს, ანტიკურ ხანამდელ მოსახლეობაზე მიუთითებს.

ანტიკური ხანა
ადრეულ ანტიკურ ხანაში, ძვ. წ. საუკუნიდან ახ. წ. საუკუნემდე თანამედროვე აფხაზეთის ტერიტორია კვლავ კოლხეთის სამეფოს შემადგენლობაშია და მისი მოსახლეობის ეთნიკური კუთვნილების საკითხიც უცვლელი რჩება, უცნობია დიოსკურიის ჩრდილო–დასავლეთით მცხოვრებ ხალხთა ზუსტი ეთნიკური წარმომავლობა. კოლხეთის სამეფოს ჩრდილოეთ მთიან მხარეში მოსახლეობენ სვანები, რომლებიც, როგორც ჩანს, დიოსკურიამდეც ვრცელდებოდნენ.

ახ. წ. - საუკუნეებში დასავლეთ საქართველოს შავიზღვისპირეთში იხსენიებიან აფსილები და აბაზგები. საკითხი, თუ რა დროიდან მოსახლეობენ ამ ტერიტორიაზე ეს ტომები, დღეს მეცნიერთა შორის საკამათის საგანია. ნაწილი თვლის, რომ ისინი კოლხეთის სამეფოს უძველესი მოსახლეობაა, თუმცა, რადგანაც კოლხურ-ქართველურ კულტურულ-ისტორიულ სამყაროს ეკუთვნოდნენ, ადრეულ წყაროებში არ იხსენიებიან. მეორე ნაწილი მიიჩნევს, რომ აფსილები და აბაზგები აქ სწორედ ამ პერიოდში ჩამოსახლებული ჩრდილოკავკასიური მოდგმის ხალხები არიან. აზრთა სხვადასხვაობაა აფსილებისა და აბაზგების ეთნიკურ წარმომავლობაზეც. გამოთქმულია ვარაუდი, რომ ისინი ისეთივე ქართველურ ეთნიკურ ჯგუფს წარმოადგენენ, როგორც კოლხეთში მცხოვრები სხვა ხალხები — ეგრები (ლაზები), სვანები. ამ აზრის მომხრე მეცნიერები აფსილებთან და აბაზგებთან თანამედროვე აფხაზების ეთნიკურ კავშირს გამორიცხავენ და მიიჩნევენ, რომ დღევანდელი აფხაზები (აფსუები) მხოლოდ საუკუნეში ჩამოსახლებული ადიღური მოდგმის ერია. მეორე ნაწილი, მეცნიერთა უმრავლესობა თვლის, რომ ეს ორი ტომი აფხაზურ-ადიღური მოდგმის ხალხია, რომლებიც თანამედროვე აფხაზების წინაპრები არიან. ამ მეორე ვარაუდს იზიარებენ ნიკო მარი, ივანე ჯავახიშვილი, სიმონ ჯანაშია, ნიკოლოზ ბერძენიშვილი, გიორგი მელიქიშვილი, ლ. ლავროვი, ზურაბ ანჩაბაძე, ედიშერ ხოშტარია-ბროსე და სხვები. არსებობს ასევე ვარაუდი, რომ საუკუნის ასურულ წყაროებში ნახსენები აღმოსავლეთ მცირე აზიის მთიანეთში მცხოვრები ხალხი „აბეშლა“ არის აფსილთა წინაპარი ტომი, რომელმაც სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ გადაინაცვლა. ერთიანი კოლხეთის სამეფოს დაშლის შემდეგ მის ტერიტორიაზე პოლიტიკურად რომის იმპერიაზე დამოკიდებული რამდენიმე სამთავრო შეიქმნა, რომელთა შორის, ფლავიუს არიანეს თქმით, აფსილია და აბაზგიაც იყო. საუკუნის მეორე ნახევრიდან დასავლეთ საქართველო ეგრისის სამეფოს სახელით ერთიანდება. აფშილეთი ამ პერიოდში მდინარე ეგრისწყლიდან (ღალიძგა) კოდორამდე უშუალოდ ეგრისს ექვემდებარებოდა, ხოლო კოდორის ჩრდილოეთი ნაწილი წარმოადგენდა აფხაზეთს (აბაზგიას), რომელიც თუმცა არ იყო ეგრისის უშუალო შემადგენლობაში, მაგრამ მისი ვასალი სახელმწიფო იყო.

- საუკუნეები
შუა საუკუნეების დასაწყისიდან თანდათან დასუსტებას იწყებს ეგრისის სამეფო. იგი აღიარებს აღმოსავლეთ რომის იმპერიის ძალაუფლებას. ბიზანტიის გავლენა ეგრისსა და მის ვასალებზე (აბაზგები, აფსილები) ხელს უწყობდა ამ ხალხში ქრისტიანობის გამტკიცებას. ბერძნული წყაროებით, საუკუნეში აფხაზური ტომები (აბაზგები, აფსილები) ქრისტიანები იყვნენ, თუმცა ზოგიერთი წარმართული ტრადიციაც არ ჰქონდათ დავიწყებული, მაგალითად ხეების თაყვანისცემა. ამ პერიოდიდან თანდათან ძლიერდება აფხაზეთი, რომელმაც გარდა ძველი აბაზგიის ტერიტორიისა მოიცვა სანიგების, მისიმიელებისა და აფშილების (აფსილები) ტერიტორიაც. ამ გაძლიერებას უკავშირდება ბერძნული ტერმინი „აბაზგისა“ და მისი ქართული შესატყვისის — „აფხაზის“ მნიშვნელობის გაფართოება. ბიზანტიის დაქვემდებარებაში შეიქმნა ახალი პოლიტიკური გაერთიანება — აბაზგიის სამთავრო (ქართულ წყაროებში აფხაზეთის სამთავრო), რომელშიც - საუკუნეებში სუბეთნიკური ჯგუფების აქტიური კონსოლიდაცია მიმდინარეობს. - საუკუნის წყაროებში წყდება ამ შედარებით მცირე სუბეთნიკური ჯგუფების მოხსენიება (აფსილები, სანიგები, მისიმიელები, ბრუქები) და მათ ნაცვლად ავტორები მხოლოდ აბაზგებს, ანუ აფხაზებს ასახელებენ. აკადემიკოსი სიმონ ჯანაშია აღნიშნავს:

ამგვარად, საუკუნეში დასრულდა აფხაზების, როგორც ფეოდალური ერის ძირითადი ჩამოყალიბება, რაშიც უდიდესი გავლენა აბაზგებმა და აფსილებმა იქონიეს. ამ ორი ეთნოსის შერწყმით შეიქმნა ადრეფეოდალური ხანის აფხაზი ერის ძირითადი ბირთვი, რომელსაც შემდეგ ხანებში აფხაზეთის ტერიტორიაზე მცხოვრები სხვა ეთნიკური ჯგუფებიც შეერწყნენ.

 საუკუნეში დასუსტებული ეგრისის სამეფო ბიზანტიის იმპერიამ საბოლოოდ გააუქმა, რის შემდეგაც თანდათან იწყება აბაზგიის მთავრების ჰეგემონიის გაფართოება მთელ დასავლეთ საქართველოში. აფხაზთა მთავრები კავშირს ამყარებენ აღმოსავლეთ საქართველოსთან; 736 წელს აფხაზთა და ქართველთა (აღმოსავლეთი საქართველოდან) გაერთიანებულმა ლაშქარმა ანაკოფიასთან მოიგერია არაბები, რის შემდეგაც მათ მალე დატოვეს საქართველოს ტერიტორია. ამგვარად ეგრისისა და აფხაზეთის გაერთიანება ნებაყოფლობით მოხდა. ამ დროიდან სიტყვა „აფხაზეთი“ მთელ დასავლეთ საქართველოს აღნიშნავს, ხოლო „აფხაზი“ დასავლეთ საქართველოში მცხოვრები ყველა ხალხის საერთო სახელწოდება ხდება, მათ შორის ქართველებისაც. ლეონ განუდგა ბიზანტიის იმპერატორს, რომელთანაც მანამდე ვასალური მდგომარეობა ეკავა, თავი მეფედ გამოაცხადა და სამეფოს დედაქალაქი ქუთაისში გადაიტანა. ისტორიულ წყაროებში იგი აფხაზთა მეფედ იწოდება.

დღეს ზუსტად არაა ცნობილი აფხაზთა მეფეების ეთნიკური წარმომავლობა. ზოგიერთი მეცნიერი მათ საკუთრივ აფხაზებად მიიჩნევს, ზოგი კი ქართველებად. არსებობს ასევე ვარაუდი მათი ბერძნული წარმომავლობის შესახებ, ვინაიდან ისინი ბიზანტიის იმპერიას ექვემდებარებოდნენ და მათ ვასალებს წარმოადგენდნენ. ზოგიერთი მეცნიერი (მარიკა ლორთქიფანიძე) არსებითად არ მიიჩნევს აფხაზთა მთავრების ეთნიკურ წარმომავლობას. მათი თქმით, არსებითი ისაა, რომ აფხაზთა სამეფო ენით, კულტურით, რელიგიით, პოლიტიკით ქართული სახელმწიფო იყო, ხოლო მისი მეფეები, ამავე ნიშნით — ქართველები. აფხაზთა სამეფოს მოსახლეობის უმრავლესობას ეთნიკურად ქართული მოსახლეობა შეადგენდა.

ვინაიდან ძველი ისტორიული აფხაზეთი აფხაზთა სამეფოს მხოლოდ ჩრდილოეთ მცირე ნაწილს წარმოადგენდა, მის მოსახლეობაში ეთნიკურ ქართველთა ხვედრითი წილი გაცილებით მეტი იყო, ვიდრე ეთნიკური აფხაზებისა. საკუთრივ აფხაზები, რომლებიც ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში ცხოვრობდნენ, სახელმწიფო პოლიტიკის გატარებაში, კერძოდ ერთიანი ქართული სახელმწიფოს ჩამოყალიბებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდნენ:

- საუკუნეებში დასავლეთ საქართველოს, აფხაზთა სამეფოს ქრისტიანული მრევლი აფხაზთა მეფეების აქტიური მონაწილეობით საბოლოოდ გამოეყო ბერძნულ ეკლესიას და ეკლესიურად მცხეთას დაექვემდებარა. ეს საკითხი საგანგებოდ შეისწავლეს ივანე ჯავახიშვილმა, ნიკოლოზ ბერძენიშვილმა, პავლე ინგოროყვამ, კორნელი კეკელიძემ, სიმონ ყაუხჩიშვიმა, ზურაბ ანჩაბაძემ, მარიკა ლორთქიფანიძემ.

პავლე ინგოროყვას აზრით ეს საეკლესიო რეფორმა აფხაზეთის სამეფოში ქართული ენისა და მწიგნობრობის გავრცელებასა და საქართველოს ნაციონალიზაციას ისახავდა მიზნად. იგი შენიშნავს:

 საუკუნიდან აფხაზებში (საკუთრივ აფხაზებში) ქართულმა ენამ გაბატონებული მდგომარეობა მოიპოვა. მან საბოლოოდ გამოდევნა ბერძნული ენა, როგორც საეკლესიო, ისე საერო ცხოვრებიდან. ამ პერიოდიდან ისედაც გაფართოებული მნიშვნელობის ცნება „აფხაზი“ კიდევ უფრო ფართოვდება. ერთიანი საქართველოს მეფის ტიტულში პირველ ადგილზე სწორედ „მეფე აფხაზთა“ იდგა, რადგანაც ბაგრატ -მ თავდაპირველად მხოლოდ ეს ტიტული მიიღო, ქართველთა მეფის წოდება კი მას მხოლოდ საუკუნეში მიენიჭა. ერთიანი საქართველოს მეფის ტიტულში „მეფე აფხაზთა“-ს წინა პლანზე წამოწევამ გამოიწვია ის, რომ ცნება „აფხაზი“ ამ პერიოდიდან უკვე ზოგადად ქართველს აღნიშნავს, როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოში.

სამეფო ტიტულატურაში „მეფე აფხაზთას“ პირველი ადგილით გამოწვეული გაიგივება ქართველისა და აფხაზისა (ასევე საქართველოსი და აფხაზეთის) განსაკუთრებით უცხოურ, ბერძნულ, არაბულ, რუსულ ლიტერატურაში აისახა. უცხოელი ავტორები „იბერსა“ და „აფხაზს“ ერთმანეთის პარალელურად სინონიმური მნიშვნელობით იყენებენ. მაგალითად, საუკუნის ბერძენი ისტორიკოსი გიორგი კეფრენე საქართველოს მეფეს გიორგი –ს (1014-1027) აფხაზეთის არქონტს უწოდებს, ხოლო მის შვილს, ბაგრატ –ს (1027-1072) — იბერიის არქონტს. - საუკუნეების ბიზანტიელი ავტორი იოანე ზონარა იმავე ბაგრატ –ს აბასგიის არქონტად იხსენიებს. იმპერატორ ბასილი -ის საქართველოში ლაშქრობის შესახებ მონათხრობში ნათქვამია, რომ ბასილიმ გაილაშქრა გიორგი აბაზგის წინააღმდეგ და იბერიისაკენ გამოემართა.

ქართველსა და აფხაზს აიგივებენ ასევე აღმოსავლელი, არაბი და სპარსი ავტორებიც. საუკუნის არაბი გეოგრაფი და ისტორიკოსი იაკუთი აღნიშნავს, რომ აფხაზეთში ცხოვრობს ქრისტიანი ხალხი — ქურჯები (ქართველები). საუკუნის სელჩუკი მწერალი იბნ ბიბი თამარ მეფეს გურჯთა მეფეს უწოდებს, ხოლო მის სამეფოს — აფხაზთა სამეფოს, დედაქალაქით ტფილისში. აფხაზსა და ქართველს აიგივებს ნიზამი განჯელი, ხაკანი შირვანი და სხვები.

აღსანიშნავია, რომ ამ პერიოდის საქართველოში აფხაზისა და ქართველის ერთობა მხოლოდ ამ სიტყვების სინონიმური მნიშვნელობით არ შემოიფარგლებოდა. საკუთრივ აფხაზ ხალხს, საქართველოს ჩრდილო დასავლეთ ნაწილში მცხოვრებთ, არაქართველებად არ თვლიდნენ. საუკუნის ქართველი ისტორიკოსი ლეონტი მროველი კავკასიის ხალხთა წარმომავლობაზე საუბრისას დასავლეთ საქართველოს ეთნიკურად მთლიანად „ეგროსის“ წილ ქვეყნად განიხილავს. ნიკოლოზ ბერძენიშვილი თვლის, რომ საუკუნის თხზულებაში ეს კონცეფცია - საუკუნეებიდან უნდა მომდინარეობდეს და აღნიშნავს:

მარიკა ლორთქიფანიძეც მიიჩნევს, რომ შუა საუკუნეების საქართველოში აფხაზები არაქართველებად არ განიხილებოდნენ. ამის დასამოწმებლად მას ის არგუმენტიც მოჰყავს, რომ ეთნიკურად ქართველ ბაგრატიონ მეფეებს საკუთარ ტიტულში (მეფე აფხაზთა...) ცვლილება არასდროს შეუტანიათ. ამ პერიოდში ცნება „აფხაზი“ გაფართოებული მნიშვნელობით აღარ გამოიყენება, ქართველებისა და უცხოელებისათვის აფხაზები უკვე კონკრეტულად ამ სამთავროს მკვიდრი მოსახლეობაა, რაც ძირითადად ეთნიკურ აფხაზებს გულისხმობს.

ისლამის გავრცელება
ჩამოსახლებულ ადიღეურ ტომებს აფხაზეთში საკუთარი წარმართული რელიგია ჩამოაქვთ. თავის მხრივ, ამ მხარეში გაბატონებული თურქები ისლამის გავრცელებას ცდილობენ. ამან განაპირობა ძველ აფხაზთა რწმენაში ქრისტიანული პოზიციების შერყევა. რელიგიური ცვლილების პროცესი კარგადაა ასახული ქართულ წერილობით ძეგლებში:

 საუკუნის პირველი ნახევრის დოკუმენტი იძლევა შემდეგ ცნობას:

 საუკუნის ბოლოდან აფხაზები იწყებენ დასავლეთ საქართველოს ზოგიერთ რეგიონზე, ძირითადად სამეგრელოზე თავდასხმებს. საუკუნისა და საუკუნის პირველი ნახევრის თითქმის ყველა თავდასხმა აღწერილი აქვს ვახუშტი ბატონიშვილს. ამგვარი თავდასხმების შესახებ არსებობს უცხოური წყაროებიც, მათ შორის ჟან შარდენისა და არქანჯელო ლამბერტის მონაცემები. აღსანიშნავია, რომ საუკუნის უცხოელი ავტორები სოხუმს არ თვლიან აფხაზთა ქალაქად. ასევე, საუკუნეში, არქანჯელო ლამბერტის ცნობით, დრანდა, მოქვი, ილორი და ბედია ეგრისელებისაა (სამეგრელო). საუკუნის დასავლელი ავტორები არც ბიჭვინთას მიაკუთვნებენ აფხაზებს. იტალიელი მისიონერი ძამპი, რომლის თხზულებაც ჟან შარდენის მოგზაურობის წიგნშია შესული, დასავლეთ საქართველოს კათალიკოსის შესახებ წერს:

ეს ცნობები სავარაუდოდ იმაზე მიუთითებს, რომ ის მოსახლეობა, რომელიც თავისი ყოფით, რწმენით განსხვავდება სამეგრელოსა და დანარჩენი დასავლეთი საქართველოს მოსახლეობისაგან (ჩამოსახლებული ადიღეველები), ბიჭვინთაში, სოხუმში ჯერ დამკვიდრებული არაა და ამიტომ ამ ქალაქების მოსახლეობა ევროპელებს აფხაზებად არ მიაჩნიათ. - საუკუნეებში ქართული დოკუმენტური მასალით დასტურდება, რომ სოფელი ნიჟანელი ჯერ კიდევ ქართული (მეგრული) სოფელია, 1626 წლის აფხაზეთის საკათალიკოსოს დიდი დავთრის მიხედვითაც ნიჟანელი ოდიშია. მდგომარეობა იცვლება საუკუნის დასაწყისში. 1712 წლის დოკუმენტში კათალიკოსი გრიგოლ ლორთქიფანიძე წერს:

იქვე ჩამოთვლილია აყრილი სოფლის მოსახლეობის გვარები, რომელთაგან ყველა მეგრულია. აფხაზთაგან თავდასაცავად სამეგრელოს მთავარი ლევან დადიანი აგებს საგანგებო კედელს, რომელიც კელასურის კედლის სახელწოდებითაა ცნობილი. ამ კედლის შესახებ ვახუშტი ბატონიშვილი წერს: „შევლო ზღუდე დიდმა ლევან დადიანმა, აფხაზთა გამოუსვლელობისათვის“. არქანჯელო ლამბერტის მიერ შედგენილ რუკაზე ამ კედელს აფხაზთაგან დასაცავი კედელი აწერია. აღსანიშნავია, რომ აფსუების ჩრდილოეთიდან მოსვლის იდეა ქართველ მეცნიერებს არ ეკუთვნით. ამის შესახებ საუკუნის რუსი მკვლევარებიც წერდნენ:

- საუკუნეები
 საუკუნის დასაწყისიდან იწყება საქართველოს ტერიტორიის ანექსია რუსეთის მიერ. 1801 წელს ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებიდან 9 წელიწადში, 1810 წელს რუსეთის ჯარები შეიჭრნენ აფხაზეთში და ქალაქი სოხუმი აიღეს, თუმცა აფხაზეთის სხვა ტერიტორიებს ისინი დიდხანს ვერ აკონტროლებდნენ. თავდაპირველად შარვაშიძეთა ხელისუფლება აფხაზეთში შენარჩუნდა შეზღუდული ავტონომიის სახით. აფხაზეთის სამთავროს საბოლოო გაუქმება პეტერბურგში მხოლოდ 1864 წელს გამოცხადდა, როდესაც აფხაზეთის უკანასკნელი მთავარი მიხეილ შარვაშიძე დააპატიმრეს და რუსეთში გადაასახლეს.

მუჰაჯირობა
რუსული მმართველობის დამყარებას აფხაზეთში თან მოჰყვა აფხაზი ხალხის წინააღმდეგობაც. ფართომასშტაბიანი შეიარაღებული აჯანყებები მოეწყო 1821-1827, 1840-1842, 1866 და 1877 წლებში. ყველა აჯანყება ჩახშობილ იქნა რუსული მმართველობის მიერ. აჯანყებების დამარცხებას თან სდევდა აფხაზთა იძულებითი გადასახლება ოსმალეთის იმპერიაში. 1864 წლის (კავკასიის საბოლოოდ დამორჩილების) შემდეგ რუსეთი უკვე პირდაპირ იწყებს მთიელ კავკასიელთა განდევნას სამშობლოდან. ამ პერიოდში ოსმალეთში გადასახლდა 700 ათასამდე ჩერქეზი, უბიხი, აფხაზი, ჩეჩენი, დაღესტნელი. განდევნილ მთიელ კავკასიელებს „მუჰაჯირებს“ უწოდებდნენ, რაც არაბულ ენაზე გადასახლებულს ნიშნავს.

1877 წლის აფხაზური აჯანყების ჩახშობის შემდეგ რუსეთის ხელისუფლებამ „დასაჯა“ სამშობლოში დარჩენილი აფხაზური მოსახლეობა. ფაქტობრივად მთელი აფხაზი ხალხი, მცირე გამონაკლისის გარდა, ოფიციალურად გამოცხადდა „დამნაშავე მოსახლეობად“, რაც მათ უფლებებს მნიშვნელოვნად ზღუდავდა. აფხაზებს აეკრძალათ აფხაზეთის ტერიტორიის დიდ ნაწილზე ცხოვრება, კერძოდ ზღვისპირეთში, მაღალმთიან ზონასა და სოხუმის მიდამოებში — ქალაქიდან 25 კილომეტრის სიახლოვეს. „დამნაშავე ხალხის“ სტატუსი აფხაზებს მხოლოდ 1907 წელს მოეხსნათ. 1921 წლის 29 მარტს გადაწყდა აფხაზეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შექმნა. ნესტორ ლაკობა და ვ. ეშბა აფხაზეთის სსრ–ის დამოუკიდებლობას აფხაზი ხალხის სახელით მოითხოვდნენ, თუმცა მთლიანად უარყოფდნენ აფხაზეთში მცხოვრებ ქართველთა (აფხაზეთის მცხოვრებთა უმრავლესობის) ინტერესებს. აღსანიშნავია, რომ აფხაზეთის სსრ–ის საქართველოსგან გამოყოფას და დამოუკიდებელ რესპუბლიკად აღიარებას არ შეწინააღმდეგებიან ქართველი ბოლშევიკები. აფხაზეთის სსრ იმავე აფხაზი ლიდერების მოთხოვნით 1931 წელს გაუქმდა და კვლავ საქართველოს სსრ–ის შემადგენლობაში შევიდა. აფხაზეთის ომს ათასობით ადამიანი ემსხვერპლა, დაიღუპა 4040 აფხაზი (მათ შორის 1820 მშვიდობიანი მოსახლე) და 9000-მდე ქართველი. ომს მოჰყვა აფხაზეთში ეთნოწმენდა ქართველების მიმართ და მოსახლეობის იძულებით გადასახლება საქართველოს სხვა რეგიონებში. დევნილთა უმრავლესობას ქართველები შეადგენენ, თუმცა მათ შორისაა აფხაზური მოსახლეობის დიდი ნაწილიც. ამ ყველაფერმა აფხაზეთის მოსახლეობაში მნიშვნელოვანი ცვლილებები განაპირობა, როგორც რაოდენობრივი, ისე ეთნიკური. ოპერატიული მონაცემებით 1992 წლის 1 იანვრისათვის აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მოსახლეობა 535 061 კაცს შეადგენდა, ხოლო 1997 წლის შესაბამისი პერიოდისათვის — 145 586 კაცს. ამრიგად, ომის შემდეგ აფხაზეთის მოსახლეობა შემცირდა 388 075 ადამიანით, ე.ი. 72 %. ომამდე აფხაზეთის მოსახლეობაში ქართველთა პროცენტული წილი 45,76 %-ს შეადგენდა (რაოდენობრივად 244 872), ხოლო აფხაზებისა — 17,73 %-ს (რაოდენობრივად 94 767). აფხაზეთის ეთნოწმენდის შედეგად აფხაზთა წილმა მოსახლეობაში 36,98 %-მდე იმატა, თუმცა რაოდენობრივად მნიშვნელოვნად შემცირდა (40 774).

აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის მითითებით, აფხაზთა დიდმა ნაწილმა აფხაზეთი კონფლიქტის დაწყებისთანავე დატოვა, ვინაიდან ძმათამკვლელ ომში მონაწილეობა არ ისურვა. მათ დღეს აფხაზეთში დაბრუნების საშუალება, ისევე როგორც სხვა დევნილებს, არა აქვთ, რადგან აფხაზი სეპარატისტების მიერ მოღალატეებად არიან შერაცხილი. გარდა ამისა, აფხაზეთის აფხაზური მოსახლეობის მნიშვნელოვანი კლების მიზეზი ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის მონაცემებით ბუნებრივ-მიგრაციული პროცესებია, რასაც აფხაზეთის ამჟამინდელი ეკონომიკური და პოლიტიკური ქაოსი, გაუსაძლისი საყოფაცხოვრებო პირობები და კრიმინოგენური ვითარება განაპირობებს. საუკუნის ბოლოდან აფხაზეთში შემოიტანეს და გაავრცელეს ვაზის უხვმოსავლიანი ამერიკული ჯიში „იზაბელა“, რომელმაც დიდი კონკურენცია გაუწია ვაზის ადგილობრივ ჯიშებს, ზოგი მათგანი საერთოდ გაქრა.

აფხაზურ სოფლებში მისდევენ მეხილეობასაც; აქ ხარობს ვაშლი, მსხალი, ქლიავი, ატამი, გარგარი, თხილი, კაკალი, ლეღვი, ალუბალი და სხვა. მოჰყავთ ბოსტნეული კულტურებიც, მათ შორის კომბოსტო და კარტოფილი, რომლებიც საუკუნეში შემოიტანეს. ტექნიკური კულტურებიდან გავრცელებულია ბამბა, სელი, კანაფი, რომლებიც თითქმის ყველა ოჯახს მოჰყავდა. საუკუნეში აფხაზებმა ხელი მიჰყვეს მეთამბაქოეობას, მეჩაიეობასა და მეციტრუსეობასაც.

შინაურ ცხოველთაგან ფართოდაა გავრცელებული წვრილფეხა და მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი, მათ შორის ძროხა, კამეჩი, თხა, ცხვარი; გარდა რქოსანისა, ჰყავთ ასევე ცხენი და სახედარი. მრავლად მისდევდნენ მეღორეობასაც, თუმცა ისლამის გავრცელებამ მეურნეობის ამ დარგის განვითარება აფხაზეთში მნიშვნელოვნად შეაფერხა. მეღორეობა დღემდე შემორჩა რეგიონის სამხრეთ ნაწილში. საქონელი გვიანი გაზაფხულიდან ზაფხულის ბოლომდე საძოვრებზე ჰყავდათ. საძოვრებად აფხაზები იყენებენ როგორც სამხრეთი კავკასიონის კალთებს, ისე ჩრდილოეთისას. წელიწადის სხვა დროებში საძოვრებად ზღვისპირა და მთისწინა მინდვრებს იყენებენ:

ხელოსნობა
 საუკუნის შუა ხანებამდე აფხაზეთში ხელოსნური ნაწარმი სოფლის მეურნეობისაგან ბოლომდე გამოყოფილი არ იყო. ოჯახური მოხმარების საგნებს, სამუშაო იარაღს, საოჯახო ჭურჭელს, ქსოვილებს, ნაბდებს, ტანსაცმელს, თოფის წამალსა და სხვ. აფხაზები ძირითადად ოჯახშივე ამზადებდნენ. ამას გარდა აფხაზეთში იყვნენ ხელოსნებიც, რომლებიც ბაზრისთვის მუშაობდნენ. მათ შორის იყვნენ მესაჭურვლეები, ოქრომჭედლები, ნავების მკეთებლები და სხვა. ადგილობრივი ხელოსნები ამზადებდნენ მაღალი ხარისხის იარაღს, თოფებს, ხმალ-ხანჯალს, რომელიც ხშირად ოქრო-ვერცხლით იყო მორთული. საუკუნის დასაწყისამდე აფხაზეთში ჭედავდნენ დამცავ აბჯრებსაც. ცნობილი გერმანელი ორიენტალისტის ჰაინრიხ იულიუს ფონ კლაპროთის ცნობით, რომელმაც საქართველოში 1807-1808 წლებში იმოგზაურა, აღნიშნავს, რომ აფხაზეთში, შავის ზღვის სანაპიროზე განსაკუთრებით მაღალი ხარისხის ჯაჭვის პერანგები იწარმოება.

აფხაზეთში მნრავალსაუკუნოვანი ისტორია ჰქონდა ასევე ნაოსნობასა და გემთმშენებლობას. ზოგიერთი თანამედროვე აფხაზური ტოპონიმის ეტიმოლოგია (მაგ. „ნავის გამოსათლელი ადგილი“, „ხომალდის ასაგები ადგილი“, „ნავის ჩასაშვები ადგილი“) მიუთითებს, რომ აქ გემთსაშენები ჰქონიათ მოწყობილი. ფრანგი მოგზაური ჟაკ ფრანსუა გამბა, რომელმაც საუკუნის 20-იან წლებში შავიზღვისპირეთში იმოგზაურა, აღნიშნავს:

აფხაზები ძირითადად 80-100-კაციან ბრტყელძირიან აფრიან-ნიჩბიან ნავებს აშენებდნენ. გარდა ამისა, აფხაზ გემთმშენებლებს უფრო დიდი გემების აგებაც შეეძლოთ; მაგალითად, ერთ-ერთი ცნობით აფხაზეთის მთავარმა ქელეშბეგ შარვაშიძემ საუკუნის დასაწყისში ოსმალეთის სულთანს საჩუქრად გაუგზავნა 60-ზარბაზნიანი ხომალდი, რომელიც აფხაზეთში იყო აგებული. აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში რუსეთის გაბატონების შედეგად აფხაზეთში საუკუნის ნახევრიდან გემთმშენებლობის ტრადიცია დავიწყებას მიეცა.

საცხოვრებელი გარემო
აფხაზურ სოფელს, როგორც წესი, დიდი ფართობი ეკავა, ხშირად ათეული კვადრატული კილომეტრი. სოფელი მეტწილად რამდენიმე უბანს აერთიანებდა. აფხაზური სოფლებისათვის გაფანტული მოსახლეობა დღესაც დამახასიათებელია. სოფელი მოშიშვლებულ ადგილში არ იყო გაშენებული, აფხაზები ძირითადად ტყიან ადგილებში ამჯობინებდნენ ცხოვრებას. ტყე აფხაზურ დასახლებებში თავდაცვით ფუნქციას ასრულებდა.

აფხაზთა ძველი საცხოვრებელი მრგვალ ან ოთხკუთხა ფაცხას წარმოადგენდა, რომელიც ჩალით იყო გადახურული და თიხით შელესილი. ოთხკუთხა სახლებში, რომლებსაც მრგვალი გადახურვა ჰქონდა, სოციალურად უფრო შეძლებული ოჯახები ცხოვრობდნენ. აღსანიშნავია, რომ შეძლებულ ოჯახებს ეზოში ორი საცხოვრებელი ჰქონდათ აშენებული: დიდი სახლი, რომელიც სტუმრებისთვის იყო განკუთვნილი და მცირე, რომელშიც ოჯახი ცხოვრობდა. ეს წესი ხაზს უსვამს აფხაზეთში სტუმართმოყვარეობის ტრადიციის განსაკუთრებულ მნიშვნელობას (იხ. ქვემოთ). ხშირად ეზოში დამატებით პატარა ფაცხას დგამდნენ ახლადდაქორწინებული შვილისათვის. გარდა ამისა, აფხაზურ ეზოში ხშირად იდგა სამზადი სახლი, რომელსაც მიწის იატაკი ჰქონდა და შუაცეცხლი იყო მოწყობილი. ოჯახის წევრები უმეტეს დროს სწორედ სამზად ფაცხაში ატარებდნენ. აღსანიშნავია, რომ როდესაც ჯოვანი ჯულიანო და ლუკა ამ ცნობებს გვაწვდის, სათაურად წერს „აბაზას“ („“), ხოლო ტექსტში იყენებს სხვა ტერმინებს — „აბკასა“ და „აბაცა“.

არქანჯელო ლამბერტის ცნობით, რომელმაც საუკუნეში დასავლეთ საქართველოში ოცი წლის განმავლობაში იცხოვრა, აფხაზები არ ცხოვრობენ ქალაქებში. ერთი გვარის ხალხი ერთად შეიყრებოდა და მაღლობ ადგილზე სახლობდა. საინტერესოა ის ფაქტი, ამ ხალხს სხვა კი არ ერჩის, არამედ ერთმანეთს თავად ესხმიან თავს და ძარცვავენ. არქანჯელო ლამბერტის თქმით, „ეს ხალხი მოქალაქეობას და ვაჭრობას მოკლებულია, და არც ფული გააჩნია, არც საქონელი“. აფხაზები რომ ფულს არ ხმარობენ, ამას ადასტურებენ ჯოვანი და ლუკა და საუკუნის თურქი ისტორიკოსი ევლია ჩელებიც. უფრო მოგვიანებით, საუკუნის 20-იან წლებში იმავეს აღნიშნავდა ფრანგი მოგზაური ჟაკ ფრანსუა გამბა:

1819 წელს რუსეთის საიმპერატორო კარის კვარტირმაისტერის, კაპიტან ენსგოლმის მიერ გამოცემულ რუსულენოვან ცნობარში, რომელშიც მოკლედაა აღწერილი დასავლეთ საქართველოს მხარეები, აფხაზების შესახებ ნათქვამია:

გვიან შუა საუკუნეებში აფხაზებისათვის ყოველდღიურ ტრადიციულ საკვებს წარმოადგენდა ღომის ფაფა , რომელიც ფეტვის ბურღულისაგან მზადდებოდა. საუკუნეში ფეტვი სიმინდის ფქვილმა შეცვალა. თავდაპირველად ღომს ცივად მიირთმევდნენ, მაგიდასთან იგი პურივით დაჭრილი მიჰქონდათ. ჟან შარდენი აღნიშნავდა, რომ აფხაზები, ჩერქეზებისა და შავიზღვისპირეთში მცხოვრები სხვა კავკასიელების მსგავსად, მხოლოდ და მხოლოდ ფაფით იკვებებიან — ეს არის მათი პური, სხვა რამ არ გააჩნიათ. აფხაზის სახლი ყოველთვის ღია იყო სტუმრისათვის. ნებისმიერ მგზავრს, განურჩევლად ეროვნებისა და სარწმუნოებისა შეეძლო შესულიყო პირველივე შემხვედრი აფხაზის ეზოში, სადაც მას დიდი პატივით ხვდებოდნენ. ტრადიციის თანახმად, სტუმარს არ ეკითხებოდნენ, ვინ იყო და სად მიდიოდა; მასპინძელი ვერც მშვიდობით მოსულ მტერს აკადრებდა ცუდს, მეტიც, საჭიროების შემთხვევაში მასპინძელი ვალდებული იყო საკუთარი სისხლის ფასად დაეცვა სტუმრის სიცოცხლე. აფხაზურ კულტურაში სტუმართმოყვარეობის ტრადიცია სისხლის აღებაზე მაღლა იდგა, ისევე როგორც სხვა კავკასიურ კულტურებში. აფხაზი ხალხის ცხოვრებაში ეს ტრადიცია დღესაც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.

აფხაზთა რელიგიური ცვლილება, მასობრივი გამუსულმანება - საუკუნეებს უკავშირდება. ეს ხანგრძლივი პროცესი განაპირობა ერთი მხრივ ჩრდილოკავკასიელი წარმართი ადიღეური ტომების ჩამოსახლებამ, ხოლო მეორე მხრივ ისლამური ოსმალეთის ბატონობამ აფხაზებზე. (აფხაზთა გამუსლიმების შესახებ უფრო ვრცლად იხილეთ ამავე სტატიის ქვეთავი „ისლამის გავრცელება“).

შუა საუკუნეების აფხაზ მოსახლეობაში, როგორც ქრისტიანებში, ისე მუსულმანებში, როგორც ჩანს რწმენა ყოველთვის შერყეული იყო. თურქი მოგზაური ევლია ჩელები აბაზთა (სავარაუდოდ, მათ შორის აფხაზებიც იგულისხმებიან) რელიგიაზე წერს:

მისივე თქმით, ყურანი არც სხვა ჩრდილოკავკასიურმა ხალხებმა იცოდნენ, ზოგ ხალხში კი ერთი სარწმუნოება არ იყო გავრცელებული. არც ქრისტიანი აფხაზები ყოფილან მტკიცე მორწმუნეები. არქანჯელო ლამბერტის თქმით, აფხაზები მხოლოდ სიტყვით იყვნენ ქრისტიანები. იმავეს აღნიშნავენ ჯოვანი და ლუკა, პავლე ალეპოელი და ნიკოლაი ვიტსენი. უცხოელ ავტორთა ამ ცნობებს ადასტურებს ვახუშტი ბატონიშვილიც, რომელიც წერს:

თუმცა, ვახუშტისავე ცნობით აფხაზებს მაინც შეუნარჩუნებიათ გარკვეული ქრისტიანული ჩვეულებები, მაგალითად ერთი ცოლის ყოლა, მარხვა, სამღვდელოების პირთა პატივისცემა; ასევე, არ ახასიათებთ სიძვა და მრუშობა.

- საუკუნეებიდან დღემდე აფხაზთა შორის არიან როგორც მართლმადიდებელი ქრისტიანები, ისე სუნიტი მუსლიმები. აფხაზეთში ისინი რამდენიმე საუკუნეა გვერდიგვერდ ცხოვრობენ, ხშირია შემთხვევები, როდესაც ოჯახის წევრებსა ახლო ნათესავებს შორისაც არის რელიგიური სხვაობა. აფხაზეთში საზოგადოებაში რწმენის სხვადასხვაობას არასდროს გამოუწვევია რელიგიური კონფლიქტი. აღსანიშნავია, რომ აფხაზი მუსლიმები და ქრისტიანები ზოგიერთ რელიგიურ დღესასწაულს, მაგალითად აღდგომას, ერთადაც კი აღნიშნავენ. დღეს აფხაზეთში მცხოვრებ აფხაზებში რაოდენობრივად მართლმადიდებლები მნიშვნელოვნად ჭარბობენ, თუმცა დიასპორის აფხაზები (ძირითადად თურქეთში) ძირითადად სუნიტი მუსლიმები არიან

ფოლკლორი
აფხაზური ფოლკლორი მდიდარი და მრავალფეროვანია. ზოგიერთი აფხაზური ეპიკური თქმულება გვაროვნული წყობილებიდან იღებს სათავეს. ასეთია მაგალითად თქმულება აბრსკილზე, მშვიდობისა და სიმართლის მცველზე, რომელიც ზრუნავდა საკუთარი ხალხის კეთილდღეობაზე, იცავდა მათ უცხოელთა დაპყრობებისაგან და დევნიდა ბოროტ ადამიანებს. აბრისკილი ღმერთებსაც არ ემორჩილებოდა, ამიტომ იგი ღვთის მსახურებმა ღრმა გამოქვაბულში ჩაკეტეს.

აფხაზური ფოლკლორიდან დღეს ყველაზე მეტად პოპულარულია სხვადასხვა ჟანრის ხალხური სიმღერები და ეროვნული ცეკვები, ხალხური სპორტული თამაშობები. აფხაზური სიმღერები და ცეკვები პოპულარულია არა მარტო აფხაზურ საზოგადოებაში, არამედ ეთნიკურად ქართველებშიც. ისინი ან მათი გათანამედროვებული ვერსიები ხშირად სრულდება და იდგმება სცენებზე ქართული ფოლკლორული ანსამბლების მიერ. აღსანიშნავია, რომ შესაბამისი ჯგუფების კვლევისას ანალოგიურ დასკვნამდე მივიდა აფხაზი ანთროპოლოგი ი. ლადარიაც.

გენეტიკა
გენეტიკური მანძილით აფხაზებთან ყველაზე ახლოს მყოფი ეთნიკური ჯგუფი ქართველებია, მათი გენეტიკა თითქმის იდენტურია დასავლეთ ქართველების გენეტიკასთან.