iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ართურ ჯეიმზ ბალფური

ართურ ჯეიმზ ბალფური (; დ. 25 ივლისი, 1848, უიტინჯემი — გ. 19 მარტი, 1930, ფიშერ-ჰილი, სარის საგრაფო) — ინგლისელი სახელმწიფო მოღვაწე. 1874 წლიდან პარლამენტის წევრი. კონსერვატიული პარტიის ერთ-ერთი ლიდერი. ლორდი 1922 წლიდან, 1887-1891 წლებში ირლანდიის საქმეთა მინისტრი. ატარებდა ირლანდიის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის წინააღმდეგ მკაცრი რეპრესიების პოლიტიკას. 1891-1892 წლებსა და 1895-1902 წლებში ფინანსთა მინისტრი, 1902-1905 წლებში პრემიერ-მინისტრი. 1904 წელს საფრანგეთიდან დადო შეთანხმება, რომელიც ანტანტის საფუძველი გახდა. 1915-1916 წლებში იყო საზღვაო მინისტრი, 1916-1919 წლებში იყო საგარეო საქმეთა მინისტრი. 1918 წლის მარტიდან აქტიურად მონაწილეობდა ანტისაბჭოური ინტერვენციის მოწყობაში. მისი ე. წ. „ბალფურის დეკლარაცია“ (1917 წლის ნოემბერი) პალესტინაში ებრაული „ეროვნული კერის“ შექმნის შესახებ გამოხატავდა ბრიტანეთის იმპერიალიზმის მისწრაფებას შეენარჩუნებინა ბატონობა ახლო აღმოსავლეთში. ბალფურმა, როგორც ინგლისელმა დელეგატმა, მონაწილეობა მიიღო ვერსალის საზავო ხელშეკრულების (1919) შემუშავებაში. 1912-1922 წლებში იგი მეთაურობდა ინგლისის დელეგაციას ვაშინგტონის კონფერენციაზე.
ფრენსის მიეტლენდ ბალფური

ფრენსის მიეტლენდ ბალფური (; დ. 10 ნოემბერი, 1851, ედინბურგი — გ. 19 ივლისი, 1882) — ინგლისელი ზოოლოგი და ემბრიოლოგი, ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1878). 1876 წლიდან მუშაობდა კემბრიჯის უნივერსიტეტში. ხელმძღვანელობდა ცხოველთა მორფოლოგიის კათედრას. 1882 წლიდან პროფესორი. განავითარა ევოლუციური მიმართულება ემბრიოლოგიაში. მასვე ეკუთვნის შედარებითი ემბრიოლოგიის ერთ-ერთი პირველი სახელმძღვანელო. იგი დაიღუპა შვეიცარიის ალპებში, 1882 წელს.
ცეგლედი

ცეგლედი — ქალაქი უნგრეთში, პეშტის მედიეში. მდებარეობს დედაქალაქ ბუდაპეშტიდან დაახლოებით 70 კილომეტრით სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მდინარე ტისასა და დუნაის შორის.

რეგიონი ჯერ კიდევ უძველესი ხანიდანაა დასახლებული. ამჟამინდელი სახელით წერილობით წყაროებში პირველად 1290 წელს იხსენიება. საუკუნეში, ქალაქი მონღოლთა შემოსევების შედეგად დაინგრა, თუმცა მოგვიანებით კვლავ აღადგინეს. 1514 წელს, ცეგელდი დიორდია დოჟას მეთაურობით წამოწყებულ გლეხთა აჯანყების ერთ-ერთი ცენტრი იყო.
შალგოტარიანი

შალგოტარიანი — ქალაქი ჩრდილო-აღმოსავლეთ უნგრეთში, ნოგრადის მედიეში.

მდებარეობს კარანჩის მთის ძირში, ზღვის დონიდან 250 მეტრზე, დედაქალაქ ბუდაპეშტიდან 120 კილომეტრით ჩრდილო-აღმოსავლეთით. ქალაქი გარსშემორტყმულია ტყეებითა და ბორცვებით, რომელთა წვერებზეც აღმართულია ციხესიმაგრეთა ნანგრევები.

ქალაქი ჯერ კიდევ შუა საუკუნეებში არსებობდა, თუმცა დიდი ალბათობით, პატარა სოფლის სახით.
ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტი

ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტი ასევე ცნობილია, როგორც დავით აღმაშენებლის სახელობის საერთაშორისო აეროპორტი ან კოპიტნარი — აეროპორტი ქალაქ ქუთაისიდან 14 კილომეტრით დასავლეთით. ის ერთ-ერთია საქართველოს სამ საერთაშორისო აეროპორტს შორის, თბილისის საერთაშორისო აეროპორტისა და ბათუმის საერთაშორისო აეროპორტთან ერთად. ასაფრენი ბილიკის სიგრძე 2 600 მეტრს შეადგენს და სრულიად აკმაყოფილებს თანამედროვე სტანდარტებს და -ის მთავარი აღმასრულებელი დირექტორი ჯოზეფ ვარადი. ქუთაისის აეროპორტმა პირველი რეისი მის ოფიციალურ გახსნამდე 1 თვით ადრე 2012 წლის 28 აგვისტოს მიიღო, რომელსაც სატვირთო 747 ასრულებდა. ბიუჯეტურმა ავიაკომპანია -მა ავიარეისების შესრულება სექტემბრიდანვე დაიწყო კიევისა და ქუთაისის აეროპორტებს შორის.
ქუთაისის აეროპორტის პრიორიტეტია მიიზიდოს დაბალფასიანი ავიაკომპანიები და შექმნას განსაკუთრებული გარემო ავიაკომპანიებსა და აეროპორტებს შორის. აეროპორტი აღჭურვილი იქნება უმაღლესი ხარისხის სანავიგაციო და მეტეოროლოგიური სისტემებით.
კიმბაიას ცივილიზაცია

კიმბაიას ცივილიზაცია — სამხრეთ ამერიკული ცივილიზაცია, რომელიც გამოირჩეოდა ოქროზე მუშაობის ოსტატობით. ოქროს ნამუშევრების უმეტესობა შესრულებულია ტუმბაგაზე, რომელიც წარმოადგენდა 30% სპილენძის და ოქროს შენადნობს, შედეგად იღებდნენ გამორჩეული ფერს და ტონალობას. კიმბაები ცხოვრობდნენ დღევანდელიი კოლუმბიის შემდეგ დეპარტამენტებში: კინდიო, კალდასი და რისარალდა, ძირითადად მდინარე კაუკას ხეობაში. არ არსებობს ზუსტი ინფორმაცია მათი დასახლებების გაჩენაზე, ყველაზე მიღებული პერიოდია ძვ. წ. აღ. საუკუნე.

კიმბაიას ცივილიზაციამ ზენიტს მიაღწია - საუკუნეებში, ამ პერიოდს მოიხსენიებენ კიმბაიას კლასიკურ პერიოდად. ამ პერიოდს განეკუთვნება კიმბაიას ცივილიზაციის ყველაზე ცნობილი ნიმუშები. ამ კულტურის ხელოვნების ნიმუშებისთვის დამახასიათებელია ანთროპომორფიზმი, ასევე მრავლად მოიპოვება ხილისა და პოპოროს (კირის შესანახი მოწყობილობა) ნიმუშები.

უმეტესი არქეოლოგიური ნიმუშები მოპოვებულია სარკოფაგებიდან. ოქრო ითვლებოდა წმინდა მეტალად და წარმოადგენდა გარკვეულ პასპორტს, სიკვდილის შემდგომ ცხოვრებაში. დაუდგენელი მოვლენების გამო საუკუნეში კიმბაიას ცივილიზაცია მთლიანად გაქრა.

გალერეა
კვამლი (ფილმი)

კვამლი — 1995 წლის დამოუკიდებელი ამერიკული ფილმი. მან მიიღო „ვერცხლის დათვი“ 45-ე ბერლინალეზე.

სიუჟეტი
ფილმი 5 სხვადასხვა ისტორიას გადმოსცემს. ისინი ერთიანდებიან ბრუკლინის თამბაქოს მაღაზიის მეპატრონის გარშემო. ფილმის პერსონაჟები არიან დაბნეული მწერალი პოლ ბენჟამენი, რომელმაც მეუღლე დაკარგა. ოგი, მაღაზიის მეპატრონე, რომელიც ყოველდღე ერთიდაიმავე წერტილიდან იღებს ერთი და იგივე ხედის ფოტოებს, ჩვიდმეტი წლის შავკანიანი ყმაწვილი, რომელიც თავის ნამდვილ ვინაობას მალავს, რუბი, ოგის ყოფილი პარტნიორი, რომლის შვილიც აბორტის გაკეთებას აპირებს და საირუსი, ავტოფარეხის მფლობელი.

როლებში
ჰარვი კეიტელი — ოგი ვრენი
უილიამ ჰარტი — პოლ ბენჟამენი
ფორესტ ვიტეკერი — საირუს კოული
ჰაროლდ პერიონუ — რაშიდ კოული
სტოკარ ჩენინგი — რუბი მაკნატი
ეშლი ჯადი — ფელისიტა
იოზეფ მასოპუსტი

იოზეფ მასოპუსტი (; დ. 9 თებერვალი, 1931 — გ. 29 ივნისი, 2015) — ჩეხი ფეხბურთელი და საფეხბურთო მწვრთნელი.

კარიერა
იოზეფ მასოპუსტმა კარიერის უდიდესი ნაწილი საფეხბურთო კლუბ პრაღის „დუკლაში“ გაატარა, სადაც უნივერსალური ტიპის ნახევარმცველის პოზიციაზე თამაშობდა და თანაბარი წარმატებით ართმევდა თავს, როგორც დაცვით, ასევე შეტევით ფუნქციებს. ჩეხოსლოვაკიის ეროვნულ ნაკრებში 1954–1966 წლებში ჩაატარა 63 მატჩი და გაიტანა 10 გოლი. მსოფლიოს 1962 წლის ჩემპიონატზე, სადაც ჩეხოსლოვაკია ვიცე-ჩემპიონი გახდა, მასოპუსტი ნაკრების ერთ-ერთი ლიდერი იყო. ამავე წელს -მა ევროპის წლის საუკეთესო ფეხბურთელად დაასახელა და გადასცა ოქროს ბურთი. 1999 წელს -ის ვერსიით საუკუნის 100 საუკეთესო ფეხბურთელს შორის 61-ე ადგილზე დასახელდა.

მიღწევები
საკლუბო
დუკლა პრაღა
ჩეხოსლოვაკიის ჩემპიონატი: 1953, 1956, 1957–58, 1960–61, 1961–62, 1962–63, 1963–64, 1965–66
ჩეხოსლოვაკიის თასი: 1960–61, 1964–65, 1965–66

სანაკრებო
ჩეხოსლოვაკია
მსოფლიოს ვიცე-ჩემპიონი: 1962

ინდივიდუალური
ოქროს ბურთი: 1962
მსოფლიო ჩემპიონატის სიმბოლური ნაკრების წევრი: 1966
ფიფა-ს ასეული ( 100): 2004
ოტოს სამეცნიერო ენციკლოპედია

ოტოს სამეცნიერო ენციკლოპედია (ჩეხ. ან ) — უდიდესი უნივერსალური ენციკლოპედია ჩეხურ ენაზე. გამოიცემოდა 1888—1909 წლებში. ენციკლოპედია დღემდე ინფორმაციის აქტუალურ წყაროდ რჩება მთელი რიგი მიმართულებებით (განსაკუთრებით ჩეხურ კულტურასა და ისტორიას აშუქებს). სახელი დაერქვა გამოცემის ინიციატორისა და გამომცემლის — ჩეხი საზოგადოებრივი მოღვაწისა და ბიბლიოფილის, იან ოტოს, გვარის მიხედვით. დერეკ სეიერი ჩეხეთის ისტორიის შესახებ დაწერილ თავის წიგნში ამ გამოცემას სამშობლოში შეუდარებელ ენციკლოპედიასა და ზოგადსაკაცობრიო თვალსაზრისით, ერთ-ერთ უდიდეს და უსრულყოფილეს ენციკლოპედიას უწოდებს, რომელიც მისი აზრით, მხოლოდ ბრიტანიკას თუ ჩამორჩება.

ენციკლოპედია 28 სქელტანიანი ტომისგან შედგება (27 ძირითადი და 1 დამატებითი ტომი; ზოგიერთი ტომის სისქე — ათას გვერდზე მეტია). სტატიათა საერთო რაოდენობა — დაახლოებით 186 ათასია, გვერდების საერთო რაოდენობა — 28912, მოიცავს 4888 ილუსტრაციასა და 479 გვერდს დამატებითი მასალებით. რედკოლეგია 55 მთავარი რედაქტორისა და 1100 ავტორისგან შედგებოდა, რომელთა შორისაც იმ დროის ჩეხეთის წამყვანი მეცნიერები ირიცხებიან. ენციკლოპედიის დამახასიათებელი ნიშანია მასალის სიღრმისეული დამუშავება: ზოგიერთი სტატია 10 გვერდამდეც კი აღწევს, ხოლო ავტორების აზრით, ყველაზე მნიშვნელოვანი თემების აღმწერი სტატიების გვერდების რაოდენობა 100 სცილდება.

1996 — 2003 წლებში ენციკლოპედია ხელახლა გამოიცა და მოკლე ხანში --ზეც გადაიტანეს ინფორმაცია. „ოტოს ენციკლოპედია“ სავაჭრო ნიშნად 1995 წლის 22 მაისს დაარეგისტრეს. ენციკლოპედიის სტატიები საზოგადო საკუთრებაშია.
ბოქსიტოგორსკის რაიონი

ბოქსიტოგორსკის რაიონი — ადმინისტრაციული ერთეული ლენინგრადის ოლქში, რუსეთი. ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი ბოქსიტოგორსკი, საიდანაც მომდინარეობს რაიონის სახელი. წარმოიქმნა 1952 წლის 25 ივლისს. 1963—65 წლებში შედიოდა ტიხვინის სასოფლო რაიონის შემადგენლობაში. რაიონის ფართობია 7,18 ათასი კმ², რაც ოლქის ფართობის 9,59%-ს შეადგენს.

მოსახლეობა 2010 წლის აღწერით 53 842 ადამიანს შეადგენდა.

გეოგრაფია
რაიონის ძირითადი ნაწილი ტიხვინის მაღლობზე მდებარეობს, აბსოლუტური სიმაღლე — ზღვის დონიდან 150-250 მეტრი, ხოლო დასავლეთი ნაწილი კი ტიხვინის დაბლობზე მდებარეობს, სიმაღლე — 50-100 მეტრი. ბოქსიტოგორსკის რაიონის ტერიტორიაზე მოიპოვება დოლომიტი და ტორფი. კლიმატი — ზომიერი-კონტინენტურია. ივლისის საშუალო ტემპერატურა — 17 °, იანვრის — −10 °. ნალექების წლიური რაოდენობა — 650—700 მმ.

მოსახლეობა
2010 წლის აღწერით ქალაქის მოსახლეობა 53 842 ადამიანს შეადგენდა, რაც ლენინგრადის ოლქის მოსახლეობის 3,13% იყო. ამ მაჩვენებლით რაიონი მე-14 ადგილს იკავებდა ოლქის შემადგენლობაში. ურბანიზაციის დონე 77,55%-ია, რაც საშუალო მაჩვენებელზე მაღალია. ქალაქის მოსახლეობა 41 758 ადამიანს შეადგენს. რაიონში მდებარეობს ორი ქალაქი — პიკალიოვო და ბოქსიტოგორსკი. სოფლის მოსახლეობა 12 084 ადამიანს შეადგენს, სულ რაიონში 184 სასოფლო დასახლებული პუნქტია.
ბრმა ჯვარი

ბრმა ჯვარი — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ არგოხში, დგას შუა სოფელში, ერთ-ერთი მოსახლის ეზოში. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, რომელსაც სამხრეთიდან, მთელ სიგრძეზე, თანადროული მინაშენი ეკვრის (9,2 8,6 მ). ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია. ამჟამად ეკლესიის კედლები მხოლოდ 2-2,5 მეტრის სიმაღლეზეღა დგანან. შენობა ძირითადად რიყის ქვითაა ნაგები, კონსტრუქციულ ნაწილებში და გარეთა კუთხეებში შირიმის ნათალი ქვაა გამოყენებული.

ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან, მინაშენიდან ჰქონია (შემორჩენილია წირთხლების მცირე ნაწილი). აღმოსავლეთით, ორსაფეხურიანი მხრებით გამოყოფილი ნახევარწრიული აფსიდაა, რომელიც ღერძზე განგრეულია და სარკმლის კვალი აღარ ჩანს. დარბაზის გრძივი კედლების შუაში და დასავლეთ კუთხეებში თითო ორსაფეხურიანი პილასტრია.

მინაშენი ნახევარწრიული აფსიდით დასრულებული ვიწრო და გრძელი სივრცეა. შესასვლელი მას დასავლეთიდან აქვს, რომელიც კედლის მთელ სიგანეს მოიცავს.
არგოხის ეკლესია

არგოხის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ არგოხში, სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (5,3 3,6 მ), ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. წყობა ირეგულარულია - ტლანქი. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილია აღმოსავლეთ ნახევარი (სიმაღლე 2,8-3,2 მ) და დანარჩენი კედლების მცირე ნაწილები. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე მცირე ზომის სარკმელია, რომელსაც მხოლოდ ჩრდილოეთ წირთხლი და გარეთა გადახურვის ქვა შემორჩა. სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშია. აფსიდი გადახურული ყოფილა სხმული კონქით (შემორჩენილია მცირე ნაწილი).
ქემალფაშა (ართვინი)

ქემალფაშა (; ძვ. სახელწოდება — მაკრიალი, ადგილობრივი ლაზები ნოღედსაც უწოდებენ) — ქალაქი თურქეთში, ართვინის პროვინციის ქემალფაშის რაიონში რაიონში. მდებარეობს შავი ზღვის სანაპიროზე, სარფის სასაზღვრო-გამშვები პუნქტიდან 5 კილომეტრში. მოსახლეობა 4 894 ადამიანი (2011 წ.). 2017 წელს გახდა ართვინის პროვინციის რაიონი.

ისტორია
სასაზღვრო ზონაში მდებარე მაკრიალი სხვადასხვა ეპოქაში მოიაზრებოდა ჭანეთსა და კლარჯეთში, ზღვისპირისა და გონიას მიკროპროვინციებში.

არის მოსაზრება, რომ მაკრიალი არის პტოლემაიოსთან ( ს.) დამოწმებული პუნქტი ქსილინე. ტოპონიმი, რომელიც შესაძლოა მაკრონების ტომის სახელწოდებასთან იყოს დაკავშირებული. წერილობით წყაროებში პირველად გვხვდება მიქელ პანარეტოსთან ( ს.) მაკროსეგიალოსი/მაკრეგიალუსი („გრძელი სანაპირო“) ფორმით, რაც ადგილ. სახელის ბერძნულად გადააზრების გზით უნდა იყოს მიღებული. ავტორის მიხედვით, ამ ადგილს ორი დინასტიური ქორწინების ფაქტი უკავშირდება: 1367 ივნისში ლაზიკეში, მაკრიალში, „ხმელეთითა და ზღვით“ ჩავიდა ტრაპიზონის იმპერატორის, ალექსი -ის ამალა, რ-მაც საქართველოს მეფე ბაგრატ -ს იმპერატორის ქალიშვილი ანა მიათხოვა (კონტექსტიდან ჩანს, თითქოს ჯვრისწერა/ქორწილი აქვე შედგა); 1377 მაკრიალში გაატარა ზაფხული იმავე ალექსი -მ. გონიიდან დავით -ის ასულის (ბაგრატის დის), გულქან-ხათუნის ჩასვლის შემდეგ ამალა ტრაპიზონისკენ დაიძრა, სადაც მას ევდოკია უწოდეს და უფლისწულ მანუელზე (შემდგომში – იმპერატორი მანუელ ) დააქორწინეს. აღნიშნული ცნობებიდან ირკვევა, რომ მაკრიალი არა მხოლოდ სასაზღვრო ზონაა ტრაპიზონის იმპერიასა და საქართველოს სამეფოს შორის (ამ უკანასკნელის შემადგენლობაში), არამედ პრაქტიკული საგზაო კვანძია რეგიონის სახმელეთო და საზღვაო მიმოსვლაში.

საქართველოს სამეფოს დაშლის შემდეგ მაკრიალი შედიოდა იმერეთის სამეფოში, სამცხე-საათაბაგოსა და გურიის სამთავროებში; ხოლო 1551 წელს ოსმალეთის მიერ მისი დაპყრობის შემდეგ – ტრაპიზონის ვილაიეთის არქაბეს კაზას გონიოს ნაჰიეში. მაკრიალის თემში შედიოდა სოფლები მაკრიალი, სარფი, ლიმანი და კარაშარვარი. 1878 წლიდან გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოკრუგის გონიოს უბანში. დასახლებული იყო ლაზებით. მუჰაჯირობის გამო მცხოვრებთა რიცვხი შემცირდა 189-დან 75-მდე.

1920-1921 წლებში იყო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შემადგენლობაში, 1921-იდან კი თურქეთის შემადგენლობაშია. ქალაქის სტატუსი მიიღო 1987 წელს.

ღირსშესანიშნაობები
ეკლესია
მაკრიალის სიძველეებიდან აღსანიშნავია ზღვის სანაპიროზე მდებარე კომპლექსი, რომელიც შედგება დარბაზული ტიპის ეკლესიისაგან და მასზე დასავლეთიდან მიყრდნობილი 3-სართულიან ოთხკუთხა კოშკისგან (სიმაღლე – 12 მ). სართულები კამარებითაა გადახურული. ნაგებია ძირითადად რიყის ქვით. კუთხეებში გამოყენებულია აგური, აგრეთვე კერამიკული ფრაგმენტები – ამფორები, დოქები, წყალგაყვანილობის მილები და სხვა, რომლებიც უფრო ადრეული (სავარაუდოდ, გვიანრომაული) პერიოდისაა. კოშკის ქვედა დონეზე შეინიშნება ქვიშაქვის კვადრები, ასევე მეორადი გამოყენების შედეგად მოხვედრილი. სავარაუდოდ, კოშკი თავდაცვითი ნაგებობის გარდა ერთგვარი ორიენტირიც („შუქურა“) უნდა ყოფილიყო.

ხიდი
გალერეა
მატეო ბანდელო

მატეო ბანდელო (; დ. 1485, კასტელნუოვო-სკრივია — გ. 1561, აჟენი, საფრანგეთი) — იტალიელი მწერალი. იყო დიპლომატიც, მეომარიც, ბერიც. წერდა სატრფიალო ლექსებს („კანცონები“, 1544). მსოფლიო ლიტერატურის ისტორიაში შევიდა როგორც შესანიშნავი ნოველების ავტორი. 1505-1560 წლებს შორის დაწერილი მისი 214 ნოველის სამი ტომი 1554 წელს გამოიცა, ხოლო მეოთხე 1573 წელს. ნოველებში შთამბეჭდავად, ძარღვიანი, თუმცა არცთუ მთლად დახვეწილი ენით, წარმოდგენილია აღორძინებისდროინდელი იტალიური ცხოვრების ცოცხალი სურათები; დამახასიათებელია თხრობის ობიექტურობა, დოკუმენტური სიზუსტე და მძაფრი დრამატიზმი. ბოკაჩოს შემდეგ ბანდელო ყველაზე დიდ ნოველისტადაა აღიარებული იტალიაში. მისი თხზულებები შემდგომ ბევრმა ევროპელმა დრამატურგმა გამოიყენა.
სურენდრანათ ბანერჯი

სურენდრანათ ბანერჯი (; დ. 10 ნოემბერი, 1848, კალკუტა — გ. 6 აგვისტო, 1925, ბარაკპური) — ინდოეთის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის მოღვაწე. დაამთავრა კალკუტის უნივერსიტეტი. 1876 წელს, ბენგალში დააარსა ინდური ბურჟუაზიული ნაციონალიზმის ლიბერალურ-ზომიერი ფრთის პოლიტიკური ორგანიზაცია — ინდური ასოციაცია. იყო ბენგალის ეროვნული მოძრაობის ერთ-ერთი გამოჩენილი ლიდერი. პარტია — ინდოეთის ეროვნული კონგრესის ერთ-ერთი დამაარსებელი (1885). 1918 წელს, ზომიერთა ჯგუფთან ერთად გამოვიდა პარტიიდან და შექმნა ლიბერალთა ფედერაცია.
მარინ ბარლეტი

მარინ ბარლეტი (დ. 1450 — გ. 1512) — ალბანელი ისტორიკოსი. მონაწილეობდა ოსმალთა ჯარებით გარემოცული შკოდერის დაცვაში (1478). შემდეგ იტალიაში იყო ემიგრანტად. მისმა შრომებმა შკოდერის ალყისა და სკანდერბერგის შესახებ საფუძველი ჩაუყარა ალბანურ ისტორიოგრაფიას და უკვე საუკუნეში ითარგმნა ლათინურიდან ევროპულ ენებზე.
ხატიბ ალ-ბაღდადი

ხატიბ ალ-ბაღდადი (დ. 1002, ბაღდადთან ახლოს — გ. 1071, ბაღდადი) — არაბი ისტორიკოსი და ბიოგრაფი. იყო ხატიბად (მქადაგებლად) ბაღდადში, საიდანაც მოდის მისი სახელი. ხატიბ ალ-ბაღდადის მრავალრიცხოვან ნაშრომთა შორის აღსანიშნავია 14-ტომიანი „ბაღდადის ისტორია“, რომელშიც გადმოცემულია 7830-მდე ბიოგრაფია იმ პირებისა, რომლებიც ამ ქალაქთან იყვნენ დაკავშირებულნი. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თხზულების შესავალი ნაწილი, რომელიც შეიცავს მეტად საინტერესო ცნობებს ქალაქ ბაღდადის გეოგრაფიის, ტოპოგრაფიისა და ისტორიისათვის.
ხეფრენი

ხეფრენი — ძველი ეგვიპტის ფარაონი, დინასტიის (ძვ. წ. 2723-2563 წწ.) წარმომადგენელი. ხეოფსის მემკვიდრე (შესაძლოა შვილი ან ძმაა). გიზაში მეორე პირამიდის (სიმაღლე 143,5 მ) ამშენებელი. ეს პირამიდა ძველად გვირაბით უკავშირდებოდა დაბლობში აგებულ გრანიტის ტაძარს, რომელშიც იდგა ხეფრენის ორი დიორიტის ქანდაკება (ინახება კაიროს მუზეუმში).
სენტ-გოდენსის დაბლ-იგლი

სენტ-გოდენსის „დაბლ-იგლი“ ან სენტ-გოდენსის 20 დოლარი — აშშ-ის ოქროს მონეტები 20 დოლარიანი ნომინალით, რომელნიც 1907-1933 წლებში იჭრებოდნენ. აშშ-ში, მიმოქცევაში ოდესმე არსებული მონეტებიდან, ყველაზე ლამაზებად ითვლებიან. აქვთ რამდენიმე ნაირსახეობა.

მონეტა მისი დიზაინერის — ამერიკელი სკულპტორის ოგასტეს სენტ-გოდენსის საპატივსაცელმოდაა დარქმეული. თეოდორ რუზველტი, ისწრაფვოდა რა, ამერიკული მონეტები უფრო ლამაზები და ესთეთიკურად მიმზიდველები გაეხადა, 1904 წელს სენტ-გოდენსს ახალი მონეტის ტიპების შემუშავება სთხოვა. აშშ-ის ზარაფხანასთან თანამშრომლობის ნეგატიური გამოცდილების და მთავარ გრავიორ ჩარლზ ბარბერთან არც თუ ისე მეგობრული ურთიერთობის მიუხედავად, სენტ-გოდენსმა მიიღო პრეზიდენტის შეთავაზება. ახალი მონეტების შექმნის და მათი ფართო მოხმარებაში გაშვება შეფერხებებით მიმდინარეობდა, ეს გამოწვეული იყო ნაწილობრივ როგორც სენტ-გონდსის ავადმოყოფობით, ასევე თვითონ მონეტის რელიეფის გამოსახულების განსაკუთრებულობებითაც. სენტ-გოდენსი 1907 წელს გარდაიცვალა, ამ დრომდე მან უკვე მოასწრო 10 და 20 დოლარიანი მონეტების დიზაინის შექმნა, თუმცა მათ მიმოქცევაში გაშვებას ვეღარ მოესწრო.

პირველი არც თუ ისე დიდი ტირაჟის შემდეგ, სამონეტო ეზოს გრავიორმა ბარბერმა მონეტის რელიეფურობის უფრო შემცირებით დიზაინს მოდიფიცირება გააკეთა. ამ ცვლილების შედეგად მონეტის მოჭრის პროცესი შედარებით გაადვილდა. მონეტებზე, რომელნიც 1907 წელს და 1908 წლის დასაწყისში მოიჭრნენ, არ იყო დევიზი  (ჩვენ ღვთის გვჯერა) — ამერიკული ფულის აუცილებელი ატრიბუტი. აშშ-ის კონგრესის მოთხოვნით დევიზი დატანილ იქნა გამოსახულებაზე, ხოლო მონეტებმა, რომელნიც სიტყვა -ს არ შეიცავდნენ, მიიღეს სახელი „უღმერთოები“ .

სენტ-გოდენსის „დაბლ-იგლი“ ძირითადად საერთაშორისო ვაჭრობისთვის გამოიყენებოდა.

იმისდა მიუხედავად, რომ 1933 წელს 455 ათასი ეგზემპლარი მოიჭრა, დღესდღეობით ამ მონეტების რამდენიმე ეგზემპლარიღაა შემორჩენილი. დანარჩენი კი გადადნობილ იქნა, აშშ-ის მიერ ოქროს სტანდარტზე უარის თქმის გამო. 1933 წლის სენტ-გოდენსის „დაბლ-იგლი“ დღესდღეობით ყველაზე ძვირადღირებული ამერიკული მონეტაა მსოფლიოში, რომელიც 2002 წელს აუქციონზე 7 590 020 ამერიკულ დოლარად გაიყიდა.
ბასკუნჩაკი

ბასკუნჩაკი — გაუდინარი მლაშე თვითმლექი ტბა რუსეთში, ასტრახანის ოლქში, მდინარე ვოლგის აღმოსავლეთით 53 კილომეტრზე. უკავია ოვალური ფორმის ქვაბული. ზედაპირის ფართობი 106 კმ², სიგრძე 20 კმ, მაქსიმალური სიგანე 10 კმ, საშუალო სიღრმე 0.1 მ.

ტბის დონე ზღვის დონიდან –21.6 მეტრზე დაბლაა. დასავლეთი და სამხრეთი ნაპირები საკმაოდ მაღალია, ჩრდილოეთი და აღმოსავლეთი დაბალი. ძირითადად საზრდოობს დიდი ბოგდოსა და პატარა ბოგდოს მთისძირში გამომავალი მრავალრიცხოვანი მარილიანი წყაროებით. ზაფხულში მთლიანად შრება და იფარება მარილის ფენით. ტექტონიკური წარმოშობისაა და განლაგებულია მარილის შტოკის კალთაზე. წელიწადში ტბაში ჩაედინება 8 მლნ. მ³-ზე მეტი წყალი, რომელიც შეიცავს 930 ათ. ტ გახსნილ მარილს (მათ შორისაა 864 ათ. ტ ნატრიუმის ქლორიდი).

ბასკუნჩაკზე განვითარებულია რუსეთში უძველესი და უმსხვილესი მარილის მრეწველობა. აქ წელიწადში მოიპოვება დაახლოებით 2 მლნ. ტ მარილი. სამრეწველო მარილის მარაგი 400 მლნ. ტ მეტია. მუშავდება ჰოლოცენური ასაკის ქვის მარილის ლინზისებრი ბუდობი, რომლის ფართობია 73 კმ², ხოლო მაქსიმალური სისქე ცენტრში 19 მ. ზედა სამუშაო ფენიდან მოიპოვება სამი სახეობის მარილი: „ნოვოსადკა“, „ჩუგუნკა“ და „გრანატკა“. იწარმოება სუფრის, ტექნიკური და აბაზანის მარილი. წიაღისეულის ცენტრია ტბის დასავლეთ ნაპირზე მდებარე დაბა ქვემო ბასკუნჩაკი.

ბასკუნჩაკი მოქცეულია ბოგდო-ბასკუნჩაკის ნაკრძალის ტერიტორიაზე.
ტაირონა

ტაირონა — სერა-ნევადა-დე-სანტა-მარტას მთიან მასივში არსებული რამდენიმე დამოუკიდებელი საბელადო. ტომების სამოსახლო ტერიტორიები დღეისთვის შედის კოლუმბიის შემდეგ დეპარტამენტებში: სესარის დეპარტამენტი, მაგდალენას დეპარტამენტი და ლა-გუახირის დეპარტამენტი. ეს გაერთიანება წარმოიშვა დაახლოებით საუკუნეში და განსაკუთრებულად მრალავალ რიცხოვნებას მიაღწია საუკუნეში.

ტაირონას ხალხი წარმოადგენდა ჩიბჩა-მუისკების ორიდან ერთ-ერთ ძირითად ლინვისტურ ჯგუფს, მეორე ჯგუფი იყო მუისკების. არქეოლოგიური და გენეტიკური კვლევები აჩვენებს, რომ ამ ხალხებმა დღევანდელი კოლუმბიის ტერიტორიის ათვისება დაიწყო დაახლოებით ახალ წელთაღრიცხვამდე 200 წლის წინ. ეთნო-ისტორიული მონაცემები მოწმობს, რომ ტაირონას ხალხის და ესპანელების პირველი კონტაქტი მშვიდობიანი იყო, თუმცა 1600 წლისთვის მოხდა კომფრომტაცია და ტაირონებმა გადაინაცვლეს სერა-ნევადა-დე-სანტა-მარტას მთების სიღრმეში. ამან მათ მისცა საშუალება - საუკუნის ესპანური კოლონიზაციის პერიოდისთვის თავი აერიდებინათ. დღეისთვის მაცხოვრებელი კოგიები, ვივაები, არჩუები და კანკუამოები ითვლებიან ტაირონას ხალხის პირდაპირ შთამომავლებად.
ხივა

ხივა — ქალაქი უზბეკეთში, ხორეზმის ოლქში. მდებარეობს ხორეზმის ოაზისში, ფალვანის არხზე.

ისტორია
სახელი ეწოდა ძველი ჭის ხეივაკის მიხედვით ( საუკუნემდე ეწოდებოდა ხივაკი). საუკუნის დამდეგიდან იგი ხვარაზმის შემადგენლობაში შედის. 712 წელს დაიპყრეს არაბებმა, 1221 წელს - მონღოლებმა, 1388 წელს - თემურლენგმა. საუკუნიდან 1920 წლამდე ხივის სახანოს დედაქალაქია. 1740 წელს დაანგრია ნადირ-შაჰმა. 1873 წელს ხივა დაიკავა რუსეთის ჯარმა. 1920 წლიდან ხორეზმის სახალხო საბჭოთა რესპუბლიკის დედაქალაქი იყო, 1924 წლიდან უზბეკეთის შემადგენლობაშია.

არქიტექტურა
ხივა ხორეზმის არქიტექტურის ქალაქ-მუზეუმია. იჩან-ყალის და დიშან-ყალის ტერიტორიაზე განლაგებულია კუმია-არკის ციტადელი, ჯუმა-მეჩეთი, სეიდალა-უდინის მავზოლეუმი (1303 წელი), თაშ-ხაულის (1830-1838 წწ.) და ნურულ-ლაბაის (1904-1912 წწ.) სასახლეები, მუჰამად ამინ-ხანის ანსამბლი, მრავალი მედრესე, მავზოლეუმი, აბანო, ბაზარი, ტრადიციული საცხოვრებელი სახლი.

იჩან-ყალა შეტანილია მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.
ხივის სახანო

ხივის სახანო — ფეოდალური სახელმწიფო ცენტრალურ აზიაში (- სს.) 1512 წელს შექმნა უზბეკმა ხანმა ილბარსმა. - საუკუნეებში ხივის სახანოში მიმდინარეობდა გამუდმებული შინაფეოდალური ბრძოლა და ომები მეზობელ სახანოებთან. 1700, 1703, 1714 წლებში ხან შაჰ-ნიაზის ელჩები პეტრე -თან მოლაპარაკებას აწარმოებდნენ ხივის სახანოს ქვეშევრდომად მიღების თაობაზე. 1740 წელს ხივის სახანო დაიპყრო ნადირ-შაჰმა, მაგრამ მისი სიკვდილის შემდეგ ხივის სახანო კვლავ დამოუკიდებელი გახდა. 1763 წელს ხელისუფლება ყუნღირათის ტომმა აიღო. მუჰამედ რაჰიმმა (1806-1825 წწ.) დაამთავრა ხივის სახანოს გაერთიანება, შექმნა უზენაესი საბჭო, გაატარა გადასახადების რეფორმა, განამტკიცა ცენტრალური ხელისუფლება. 1873 წლის გენდემიანის საზავო ხელშეკრულებით ხივის სახანომ დათმო ამუდარიის მარჯვენა ნაპირის მიწები და რუსეთის ვასალად იქცა. ხანი სარგებლობდა შეუზღუდავი უფლებებით. ქვეყანაში ძალაუფლება და თვითნებობა გამეფდა. ამ დროს სახანოს ცხოვრებაში დიდ როლს თამაშობდა მუსლიმანური რეაქციული სასულიერო წოდება. ფეოდალური ურთიერთობა მჭიდროდ იყო დაკავშირებული პატრიარქალურ-გვაროვნულ მონათმფლობელურ წყობილებასთან. 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ხივის სახანოში მწვავე პოლიტიკური ბრძოლა დაიწყო. 1920 წლის წითელმა არმიამ ხანის ხელისუფლება დაამხო. 1920 წლის 26 აპრილს კი გამოცხადდა ხორეზმის სახალხო საბჭოთა რესპუბლიკა.
ბოლესლავ პრუსი

ბოლესლავ პრუსი (; დ. 20 აგვისტო, 1847 - გ. 19 მაისი, 1912) ნამდვილი სახელი ალექსანდრ გლოვაცკი — პოლონური ლიტერატურის მოწინავე ფიგურა და მსოფლიო ლიტერატურის დამახასიათებელი ხმა.

15 წლის ასაკში 1863 წლის პოლონურ აჯანყებას შეუერთდა, რომელიც რუსეთის იმპერიის წინააღმდეგ იყო მიმართული. 16 წლის შესრულებიდან ცოტა ხანში მძიმე დაზიანებები მიიღო ბრძოლისას, ხუთი თვის შემდეგ კი დააპატიმრეს აჯანყებაში მონაწილეობის მიღებისათვის. სწორედ ამ ადრეულ გამოცდილებებს შეიძლება გამოეწვია მასში აგორაფობია, რაც მთელი ცხოვრების მანძილზე სდევდა მწერალს. ადრეული გამოცდილებების დამსახურებაა ისიც, რომ პრუსმა უარი თქვა პოლონეთის დამოუკიდებლობის ძალით დაბრუნებაზე.

1872 წელს, 25 წლის ასაკში გლოვაცკი ვარშავაში დასახლდა სადაც დაიწყო მისი 40 წლიანი ჟურნალისტის კარიერია, რომელიც მთლიანად პოლონელ ხალხში მეცნიერების, ტექნოლოგიის, განათლების, ეკონომიკისა და კულტურის განვითარებას მოახმარა. სწორედ ამით ცდილობდა პოლონეთის რუსული, პრუსიული და ავსტრიული გავლენისგან დახსნას. გლოვაცკიმ მისი ფსევდონიმი, პრუსი მისი ოჯახის პოლონური ტიტულიდან მიიღო.

თავიდან პრუსი მოკლე მოთხრობებს წერდა. ამ საქმეში ნახული წარმატების შემდეგ პრუსი უფრო დიდ სამუშაოს შეეჭიდა. 1884 წლიდან 1895 წლამდე მან მისი ოთხი მთავარი ნოველა დაწერა: საგუშაგო, თოჯინა, ახალი ქალი და ფარაონი. თოჯინა ასახავს კაცის რომანტიკულ, ბრმა სიყვარულს, რომელიც იმედგაცრუებულია მისი ქვეყნის ასეთი ჩამორჩენით. ფარაონი, პრუსის ერთადერთი ისტორიული ნოველაა. ის პოლიტიკური ძალისა და ერთა ბედისწერის ნარკვევია, რომელიც ასახავს ძველი ეგვიპტის მეოცე დინასტიის დასარულსა და ახალი სამეფოს დასაწყისს.

შემოქმედება
ნოველები
სულები მონობაში( , 1876])
დიდება (, დაიწყო 1885, არ დაუმთავრებია)
საგუშაგო (, 1885–86)
თოჯინა (, 1887–89)
ახალი ქალი (, 1890–93)
ფარაონი (, დაიწერა 1894–95; გამოვიდა 1895–96)
ბავშვები (, 1908)
ცვლილებები (, დაიწყო 1911–12; დაუსრულებლი)