iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ზემო ქვათეთრი

ზემო ქვათეთრი — სოფელი საქართველოში, თიღვის მუნიციპალიტეტის ავნევის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს მდ. ღაღურის (შუა ფრონის მარცხენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 780 მ-ზე, სოფელ თიღვიდან 8 კმ-ის დაშორებით.
ისტორია
სოფელი „ქვათეთრისის“ სახელით იხსენიება იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ ( საუკუნის მიწურული) ფცის ხეობის სოფლებს შორის. საბჭოთა პერიოდში, 1922–1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ზნაურის (ყორნისის) რაიონში. არსებობდა ზემო ქვათეთრი, ლაშე ქვათეთრი (ლაშე) და შუა ქვათეთრი (ძვილეთის სასოფლო საბჭო). 1991 წელს ოფიციალურად გადაეცა ქარელის რაიონს, 2006 წელს — თიღვის მუნიციპალიტეტს. საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების მიერ სოფელი ვერ კონტროლდებოდა. 2014 წელს ცხინვალის სეპარატისტულმა მთავრობამ უწოდა „ურსდურთა“ . 1989 წლის აღწერით ზემო ქვათეთრში იყო 73 მცხოვრები (ოსები).
ლაშე (თიღვის მუნიციპალიტეტი)

ლაშე, ლაშე ქვათეთრი — სოფელი საქართველოში, თიღვის მუნიციპალიტეტის ავნევის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს მდ. ღაღურის (შუა ფრონის მარცხენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 800 მ-ზე, სოფელ თიღვიდან 7 კმ-ის დაშორებით.

ისტორია
საბჭოთა პერიოდში, 1922–1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ზნაურის (ყორნისის) რაიონში (ძვილეთის სასოფლო საბჭო). უშუალოდ ემიჯნებოდა სოფელ შუა ქვათეთრს. ასევე იწოდებოდა „ლაშე ქვათეთრის“ სახელით. 1991 წელს ოფიციალურად გადაეცა ქარელის რაიონს, 2006 წელს — თიღვის მუნიციპალიტეტს. საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების მიერ სოფელი ვერ კონტროლდებოდა. 1989 წლის აღწერით ლაშეში იყო 33 მცხოვრები (ოსები).
მალდა

მალდა — სოფელი საქართველოში, თიღვის მუნიციპალიტეტში (ყორნისის თემი). მდებარეობს მდინარე აღმოსავლეთის ფრონის ხეობაში. ზღვის დონიდან 900 მეტრი, ყორნისიდან 12 კილომეტრი.

ისტორია
1991 წლამდე შედიოდა ზნაურის რაიონის შემადგენლობაში.

არქეოლოგიური ძეგლები
1955 წელს შიდა ქართლის დაზვერვითმა ექსპედიციამ მალდაში მიაკვლია გვიანი ბრინჯაოს ხანის სამოსახლო გორას.
ტიბეტოლოგია

ტიბეტოლოგია — სამეცნიერო დისციპლინა, რომელიც ტიბეტში არსებულ ენათა და სულიერი და მატერიალური კულტურის შესწავლითაა დაკავებული.

ტიბეტოლოგიის საუნივერსიტეტო კურსი შეიძლება მოიცავდეს როგორც ფილოლოგიას, ლიტერატურათმცოდნეობას და რელიგიისმცოდნეობას, ისტორიას, ან ხელოვნების ისტორიას, ასევე ტიბეტის საზოგადოების და ბუდიზმის მეცნიერული კვლევების საფუძვლების შესწავლა-დაუფლებას.

ტიბეტოლოგია მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნებში
ევროპის უნივერსიტეტებში მოქმედ ტიბეტოლოგიურ ფაკულტეტებზე სწავლების მთავარი საგანს ხშირად ტიბეტის ბუდიზმის კვლევა წარმოადგენს. აქედან გამომდინარე განსაკუთრებული ყურადღება კლასიკური ტიბეტური ენის, მაგრამ ასევე ტიბეტური სასაუბრო ენის შესწავლას ეთმობა. ხშირად ტიბეტოლოგია შერწყმულია ინდოლოგიასთან.

ტიბეტოლოგიის დამაარსებლად მიიჩნევენ უნგრელ ორიენტალისტს ალექსანდერ სომას. ტიბეტოლოგიის პირველი კათედრები გერმანიაში საუკუნის 60-იან წლებში დაარსდა, რისი ერთ-ერთი მიზეზთაგანი ისიც იყო, რომ პოლიტიკური გარემოებების გაუარესების გამო უამრავმა ტიბეტელმა სწავლულმა მიაშურა დასავლეთის ქვეყნებს.

ტიბეტოლოგიური სპეციალობები გერმანიაში ფუნქციონირებს ჰამბურგის უნივერსიტეტთან არსებულ აზია-აფრიკის ინსტიტუტში, ლაიფციგის უნივერსიტეტში, მიუნხენის უნივერსიტეტსა და ბონის უნივერსიტეტში.

რამდენიმე ათეული წელია რაც ტიბეტოლოგია სხვა დისციპლინების მიმართაც ღიაა, ეს ღიაობა განსაკუთრებით ანგლოსაქსურ ქვეყნებს შეიმჩნევა; განსხვავებულ დარგებში მოღვაწე უფრო მეტი მეცნიერი ინტერდება ტიბეტის ენითა და კულტურით. ამ საქმეში კი დიდი როლი ითამაშა წლების განმავლობაში ტიბეტის სწავლებათა საერთაშორისო ასოციაციის (ინგლისურად (შემოკლ. )) მიერ გამართულმა ყრილობებმა.

საკუთრივ ჩინეთში ტიბეტოლოგია როგორც დარგი მხოლოდ დღეს იდგამს ფეხს.
მეხეთი

მეხეთი — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ქარელის მუნიციპალიტეტში (ზემო ხვედურეთის თემი). მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. მდინარე ხვედრულის (მტკვრის მარჯვენა შენაკადი) მარცხენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 960 მეტრი, ქარელიდან 15 კილომეტრი.

დემოგრაფია
2002 წლის აღწერის მონაცემებით მოსახლეობის 78 %-ს წარმოადგენდნენ ქართველები, 22 %-ს კი ოსები. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.
კვანტური კომპიუტერი

კვანტური კომპიუტერი — ჰიპოთეტური გამომთვლელი მოწყობილობა, რომელიც კვანტური ალგორითმების შესრულების გზით მუშაობისას იყენებს კვანტურ-მექანიკურ ეფექტებს, როგორიცაა კვანტური პარალელიზმი.

მიუხედავად იმისა, რომ კვანტური გამოთვლები ჯერ კიდევ ჩანასახის სტადიაშია, დღემდე ჩატარებულ ექსპერიმენტებში კვანტური გამოთვლების ოპერაციები შესრულდა ძალიან მცირე რაოდენობის კუბიტზე (კვანტური ბინარული ერთეულები). გაცხოველებული პრაქტიკული და თეორიული კვლევა ამ სფეროში ამჟამადაც მიმდინარეობს და მრავალი ეროვნული მთავრობა ხელს უწყობს კვანტური გამოთვლების კვლევებს კვანტური კომპიუტერების დამუშავებაში სამოქალაქო და ეროვნული უსაფრთხოების მიზნებისთვის (მაგ. კრიპტოანალიზისთვის).

თუ მსხვილმასშტაბიანი კვანტური კომპიუტერების აწყობა შესაძლებელი გახდა, ისინი შეძლებენ გარკვეული პრობლემების გადაჭრას გაცილებით სწრაფად, ვიდრე ნებისმიერი სხვა კლასიკური კომპიუტერი (მაგ. შორის ალგორითმი). კვანტური კომპიუტერები განსხვავდება სხვა კომპიუტერებისგან, როგორიცაა დნმ კომპიუტერები და ტრადიციული კომიუტერები ტრანზისტორებზე).
ბიჯნისის წმინდა მარინეს ეკლესია

ბიჯნისის წმინდა მარინეს ეკლესია — ეკლესია ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბიჯნისის სასაფლაოზე. სტილისტური ნიშნებით თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ეკლესია დარბაზულია (11,26,95 მეტრი), ნაგებია უხეშად დამუშავებული ქვიშაქვით. წყობა ირეგულარულია. ეკლესია თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილი კედლების სიმაღლე დაახლოებით 0,6 – 0,8 მეტრია. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია (შემორჩენილია ორი წირთხლი). ნახევარწრიულ აფსიდში სატრაპეზო ქვა დგას. დარბაზის გრძივ კედლებზე თითო ორსაფეხურიანი პილასტრია, ხოლო დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ კუთხესთან შემორჩენილია ასეთივე პილასტრის ფრაგმენტი.
კარბონატული წყალი

კარბონატული წყალი, აგრეთვე ცნობილი როგორც გაზიანი წყალი — სასმელი წყალი, რომელშიც გახსნილია ნახშირორჟანგის აირი, და მნიშვნელოვანი და განმსაზღვრელი კომპონენტია მრავალ უალკოჰოლო სასმელში. ნახშირორჟანგის აირის წყალში გახსნის პროცესს კარბონაცია ეწოდება. მისი შედეგია ნახშირმჟავას წარმოქმნა (რომლის ქიმიური ფორმულაა 23).

წარსულში სოდიან წყალს სახლის პირობებში აწარმოებდნენ, თუმცა ის ოდნავ განსხვავდებოდა კარბონატული წყლისგან, ვინაიდან ის მცირე რაოდენობით სუფრის მარილს, სოდის ციტრატს, სოდის ბიკარბონატს, კალიუმის ბიკარბონატსა და დისოდიუმის ფოსფატს შეიცავდა, დამმზადებლის მიხედვით, რის გამოც მათ ოდნავ მარილიანი გემო დაჰკრავდა. ეს პროცესი შესაძლებელია ბუნებრივადაც შეიძლება წარმოიქმნას კარბონატული მინერალური წყლის შესაქმნელად, მაგ. როგორიცაა მიჰალკოვოს მინერალური წყალი ბულგარეთში.
აზერბაიჯანის სახელმწიფო ჰიმნი

„აზერბაიჯანის მარში“ , აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ჰიმნი — აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ერთ-ერთი სახელმწიფო სიმბოლო, ისევე, როგორც აზერბაიჯანის რესპუბლიკის დროშა და გერბი. ჰიმნის მელოდია დაწერილია 1919 წელს აზერბაიჯანელი კომპოზიტოროის უზეირ ჰაჯიბეკოვის მიერ, ხოლო სიტყვები ეკუთვნის პოეტ აჰმედ ჯავადის. ჰიმნი ოფიციალურად მიიღეს 1992 წლის 27 მაისს, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მიერ თავისუფლების აღდგენის შემდეგ.

ჰიმნის ისტორია
აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის არსებობის წლებში კომპოზიტორ უზეირ ჰაჯიბეილიმ დაწერა ორი მარში. ეს ორივე ნაწარმოები გამოქვეყნებული იყო თურქი მუსიკადმცოდნეს ეტემ უნგიორის წიგნში „თურქული მარშები“ , რომელიც გამოქვეყნდა 1965 წელს ანკარაში. ამ ნაწარმოებების ხელნაწერაბი ჩატანილი იქნა თურქეთში კომპოზიტორის ძმის ჯეიჰუნ ჰაჯიბეკოვის მიერ. ერთ-ერთი მათგანს ეწოდება „აზერბაიჯანის ეროვნული მარში“ . 1919 წელს ამ ნაწარმოებს მიენიჭა პირველი ადგილი აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის მიერ (ამის შესახებ დაწერილია 1919 წლის 14 ნოემბრის გაზეთ „აზერბაიჯანში“ ). უ. ჰაჯიბეილის მიერ დაწერილი ხელნაწერი ინახება კომპოზიტორის სახლ-მუზეუმში, ბაქოში.

მეორე მარშის შესახებ, რომელსაც ეწოდება „აზერბაიჯანის მარში“ , თურქი პუბლიცისტი იძლევა შემდეგნაირ განმარტებას: „იმ წლებში, როდესაც აზერბაიჯანს ჯერ არ ჰქონდა დაკარგული თავისი დამოუკუდებლობა, ამ მარშს მღეროდნენ სამხედრო სასწავლებლებში სწავლის დაწყების წინ“. მოგვიანებით ეს მარშიაიდინ აზიმოვას მიერ არანჟირებული გუნდისთვის და ორკესტრისთვის მიღებულ იქნა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ჰიმნად. ის, რომ ეს მარში წარმოადგენდა აზერბაიჯანული დემოკრატიული რესპუბლიკის სახელმწიფო გიმნს, დასტურდება ასევე ჩანაწერებით და დოკუმენტებით, რომლებიც ინახება კომპოზიტორის სახლ-მუზეუმში.

1992 წლის 27 მაისის აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მილი მეჯლისის გადაწყვეტილებით „აზერბაიჯანის მარში“, რომლის მუსიკაც დაწერილ იქნა უზეირ ჰაჯიბეკოვის მიერ, ხოლო სიტყვები ეკუთვნის აჰმედ ჯავადს, მიღებულ იქნა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ჰიმნად.

1993 წლის 2 მარტის აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მილი მეჯლისის დამტკიცებული იქნა დადგენილება აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფი ჰიმნის შესახებ.

ჰიმნის ტექსტი გვხდება აზერბაიჯანულ ბანკნოტაზე (5 მანათის ნომინალზე). ჰიმნის ტექსტი მოოქროვილ ბრინჯაოზე ასევე დადგმულია ბაქოში სახელმწიფო დროშის მოედანზე. 2011 წელს აზერბაიჯანის რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის 20 წლის იუბილესთან დაკავშირებით გამოსვებულ იქნა საფოსტო მარკა სახელმწიფო ჰიმნის ტექსტით.

იხილეთ ასევე
აზერბაიჯანის გერბი
აზერბაიჯანის დროშა
ბულბულის ციხე

ბულბულის ციხე — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბულბულისციხის სამხრეთ-დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე. მდებარეობს ქვიშხეთიდან იმერეთში მიმავალ გზაზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. აგებულია რიყის ქვით. ძლიერ დაზიანებულია, ჩრდილოეთი და აღმოსავლეთი კედლები დანგრეულია. შემორჩენილია ნახევარწრიული გოდოლის ნაშთი. დასავლეთ ნაწილში და სამხრეთის სათოფურებიანი კედელი (სიმაღლე 5 მეტრი, სიგრძე 35 მეტრი; კედლის სისქე ზედა ნაწილში 1,2 მეტრია, ქვედაში - 2 მეტრი). ციხესიმაგრე მნიშვნელოვანი საფორტიფიკაციო ნაგებობა იყო აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს დამაკავშირებელ გზაზე.
სათივის ღვთისმშობლის ეკლესია

სათივის ღვთისმშობლის ეკლესია — ეკლესია ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათივის სამხრეთ-აღმოსავლეთით. აგებულია საუკუნეში.

ეკლესია დარბაზულია (4,6×3 მეტრი), ნაგებია თლილი ხის ძელებით აქ ადრე არსებული, რიყის ქვით ნაგები ეკლესიის საძირკველზე. აღმოსავლეთ კედელში ოთკუთხა სარკმელია. ფასდების ძელური წყობა თარაზულია. კუთხეები შეკრულია კონტრფორსებით. შენობაზე დასავლეთიდან მიდგმულია კარიბჭე (3×2 მეტრი), რომლის სამხრეთ კედელში გაჭრილია ეკლესიაში შესასვლელი კარი.
ანკლავი და ექსკლავი

ანკლავი — ერთი სახელმწიფოს ტერიტორია ან ტერიტორიის ნაწილი, რომელიც ყოველი მხრიდან გარშემორტყმულია სხვა სახელმწიფოს სამფლობელოებით და რომელსაც არ აქვს ზღვის ნაპირი (მაგ., სან-მარინოს რესპუბლიკა იტალიაში).

თუ ანკლავს აქვს გასასვლელი ზღვაზე, მას უწოდებენ ნახევრადანკლავს (მაგ., მონაკო).

ექსკლავი — სახელმწიფოს ტერიტორიის ნაწილი, რომელსაც არ აქვს საერთო საზღვარი სახელმწიფოს ძირითად ტერიტორიასთან და შემოსაზღვრულია სხვა ქვეყნის ტერიტორიით. ამავე დროს არ არის აუცილებელი ის შემოსაზღვრული იყოს მხოლოდ ერთი ქვეყნის ტერიტორიით, მას შეიძლება ესაზღვრებოდეს რამდენიმე ქვეყანა. (მაგ., ნახიჩევანი, რომელიც ეკუთვნის აზერბაიჯანს, გარშემორტყმულია სომხეთით, თურქეთითა და ირანით).

ექსკლავს, რომელსაც გასასვლელი აქვს ზღვაზე, უწოდებენ ნახევრადექსკლავს (მაგ., კალინინგრადის ოლქი).
მიხეილ გლინკა

მიხეილ ივანეს ძე გლინკა ( დ. 20 მაისი [ ძვ. სტ. 1 ივნისი], 1804 — გ. 3 თებერვალი [ ძვ. სტ. 15 თებერვალი], 1857, ბერლინი) — პირველი რუსი კომპოზიტორი, განთქმული ევროპაში, აგრეთვე ცნობილი როგორც რუსული კლასიკური მუსიკის მამა, რუსული ნაციონალური საკომპოზიტორო სკოლის ფუძემდებელი.

მიხეილ გლინკა დაიბადა რუსეთში, სოფელ ნოვოსპასკოიეში. მამამისი იყო მდიდარი არმიის კაპიტანი, მის ოჯახს კი ცართან ახლო კავშირი ჰქონდა. მიხეილ გლინკის „პატრიოტული სიმღერა“ 1991-2000 წლებში იყო რუსეთის ფედერაციის ეროვნული ჰიმნი.
კონფუცი

კონფუცი (ნამდვილი სახელი კუნგ ფუძი; ჩინ. ან ; დ. ძვ. წ. 551 , ციუიფუ — გ. ძვ. წ. 479) — ჩინელი ფილოსოფოსი. მისმა სწავლებამ დიდი გავლენა იქონია ჩინეთსა და აღმოსავლეთ აზიაზე. მისი ნამდვილი სახელია - კუნი, მაგრამ ლიტერატურაში ხშირად მოხსენიებულია, როგორც კუნ-ცზი, კუნ ფუ-ძი („მასწავლებელი კუნი“) ან უბრალოდ ძი - „მასწავლებელი“ (ამის მიზეზია ის, რომ კონფუცი უკვე 20 წლის ასაკში ცნობილი მასწავლებელი იყო).

ბიოგრაფია
ტრადიციის მიხედვით, კონფუცი ქრისტეშობამდე 551 წელს ჩუნციუს პერიოდში, ქალაქ ციუიფუს მახლობლად დაიბადა (ყოფილი ლუს სახელმწიფო, დღეს შედის შანდუნის პროვინცაში). ადრეული ჟამთაღმწერები მოგვითხრობენ რომ ის დაიბადა ღარიბ ,თუმცა კეთილშობილ ოჯახში.

კონფუცი იყო მებრძოლთა გვარის წარმომადგენელი. მამამისი შულიანხის ორ ბრძოლაში ჰქონდა მიღებული მონაწილეობა მიღებული და ფეოდალურ მამულს ფლობდა. ში ჯი-ში (ისტორიული ჩანაწერები), რომელიც ოთხი საუკუნის შემდეგ შეიქმნა წერია, რომ კონფუცი უკანონო ქორწინების შედეგად იშვა.

კონფუცი 3 წლის იყო, როდესაც მამამისი გარდაიცვალა, მას შემდეგ ის დედამისთან სიღარიბეში იზრდებოდა. მისი სოციალური მდგომარეობა დაკავშირებული იყო მზარდ ში კლასთან. ამ კლასის სტატუსი იყო შუალედური, აზნაურთა და ჩვეულებრივ მოკვდავებს შორის. ეს მათ საკუთარი ნიჭის წყალობით სოციალური სტატუსის მოპოვების საშუალებას აძლევდა . გადმოცემის თანახმად კონფუცს ბავშვობაში უყვარდა სამსხვერპლოზე ბრინჯაოს სარიტუალო ლარნაკების მიტანა. დედამისი გარდაიცვალა, როდესაც კონფუცი 23 წლის იყო, რის გამოც მან 3 წელი გლოვაში გაატარა.
ნიუ

ნიუ ( — შიშველი, გახდილი) — სახვითი ხელოვნების ჟანრი, რომელიც შიშველ (უმეტესად ქალის) სხეულს გამოსახავს. ნიუ არ ემსახურება სასწავლო მიზნებს, არც სურათის მოსამზადებელი მასალაა, იგი როგორც წესი, დამოუკიდებელი მხატვრული ნამუშევარია. ნიუს განვითარება დაკავშირებულია ადამიანის შიშველი სხეულის გამოსახულებასთან და ასახავს ამა თუ იმ ქვეყნისა და ეპოქის სილამაზის იდეალს. ნიუს საფუძველი ჩაეყარა აღორძინების ეპოქაში. იტალიური ჰუმანიზმისათვის დამახასიათებელი სილამაზის იდეალი აისახა ჯორჯონეს, ტიციანის, კორეჯოს და სხვების შემოქმედებაში. ნიუს, როგორც ჟანრის, ფორმირება საუკუნეში სენსუალიზმის იდეის გავრცელებასთან ერთად მოხდა. პეტერ პაულ რუბენსის ნაწარმოებებში გამოყენებულია ბაროკოს მდიდრული ფორმები („ქურქი“, დაახლოებით 1638-1640, სამხატვრო-ისტორიული მუზეუმი, ვენა), შიშველი ქალის გამოსახულებას ადგილი დაუთმო თავის შემოქმედებაში ველასკესმა („ვენერა სარკის წინ“, 1651, ეროვნული გალერეა, ლონდონი), რემბრანდტმა უარი თქვა მოდელის იდეალიზაციაზე და შექმნა ინტიმურ-ყოფითი ნამუშევრები („დანაე“, 1636, ერმიტაჟი, სანქტ-პეტერბურგი). საუკუნეში ნიუ ფართოდ გავრცელდა ფრანგული როკოკოს ხელოვნებაში. საუკუნის ნახევარში ჟან ოგიუსტ დომინიკ ენგრმა სინამდვილეს დაუპირისპირა სილამაზის კლასიკური, იდეალური კანონები („წყარო“, 1856, ლუვრი, პარიზი). გუსტავ კურბეს ადრინდელი ნამუშევრები დემოკრატიულია, ედუარ მანემ ყოველგვარი კავშირი გაწყვიტა მითოლოგიასთან და მოდელი რეალურ გარემოში მოგვცა („ოლიმპია“, 1863, იმპრესიონიზმის მუზეუმი, პარიზი); ბენუბისაგან განუყოფელია შიშველი ქალის ფიგურა პიერ ოგიუსტ რენუარის ნამუშევრებში („ნიუ მზეზე“, 1876, იმპრესიონიზმის მუზეუმი). საუკუნის ხელოვნებაში ჩნდება გამოსახვის ახალი ხერხები (პაბლო პიკასო, ჟორჟ რუო, ამედეო მოდილიანი და სხვები), რომელთაც სახის ექსპრესიულობის გაძლიერება მოჰყვა.
ნიუკასებრნი

ნიუკასებრნი — ერთლებნიან მცენარეთა ოჯახი. აერთიანებს ფესურიან ან გორგლიან მრავალწლოვან ბალახებს, მცოცავ ბუჩქებს ან ბუჩქბალახებს, ზოგჯერ — ხისებრ ფორმებს და ეპიტებს. აქვთ ტარო ყვავილედი, ტაროს ძირში კი — მკვეტღად შეფერილი ერთი დიდი მფარავი ფოთოლი — საბურველი.

ოჯახში თავმოყრილია 110-მდე გვარის 2000 სახეობა, რომლებიც გავრცელებულია ტროპიკებში და ნაწილობრივ ზომიერი ჰავის ქვეყნებში.

საქართველოში ამ ოჯახის 2 გვარის 4 სახეობაა. ნიუკასებრთა შორის ბევრია საჭმელი კულტურა (ტარო, ალოკასია, ქსანთოსომა) და ოთახის და ორანჟერეის მცენარე (მონსტერა, ფილოდენდრონი და სხვა).
ნიუ-ჰემფშირი (ქათამი)

ნიუ-ჰემფშირი — ამერიკული ქათმის ჯიში სახორცე-საკვერცხე მიმართულებისა. სახელწოდება ნიუ-ჰემფშირის შტატის გამო მიიღო, სადაც პირველად (1938) გამოიყვანეს იგი როდ-აილენდის ჯიშის მეკვერცული თვისებების გაუმჯობესების საფუძველზე. ნიუ-ჰემფშირი აგურისფერია, ფოთლისებრი ბიბილო აქვს. საშუალო წლიური კვერცხმდებლობა 180-200 ცალი. დედალი იწონის 2,7-2,8კგ, მამალი — 3,5-3,6 კგ. წიწილა ნელა იბუმბლება, ამიტომ ძნელი გამოსაზრდელია. ნიუ-ჰემფშირის ჯიშის ქათმების საქართველოში შემოიყვანეს 1947—1948 წლებში.
ნიქოზი

ნიქოზი — ისტორიული სოფელი შიდა ქართლში, გორის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზემო ნიქოზისა და ქვემო ნიქოზის ძველი საერთო სახელწოდება; საქართველოს თანამედროვე ტერიტორიული მოწყობით — გორის მუნიციპალიტეტის ერთ-ერთი ადმინისტრაციული ერთეული, რომელიც აერთიანებს სოფლებს: ზემო ნიქოზს, ზემო ხვითსა და ქვემო ნიქოზს.

ნიქოზი წერილობით წყაროებში პირველად ჯუანშერის „ვახტანგ გორგასლის ცხოვრებაში“ იხსენიება. ვახტანგ გორგასალს ( საუკუნის ნახევარი) ნიქოზში აუშენებია ღვთაების ეკლესია, სადაც წმინდა რაჟდენის ნეშტი დაუკრძალავთ. ნიქოზში გარდაცვლილა და იქვე დაუკრძალავთ თამარ მეფეზე უიმედოდ შეყვარებული ოვსთა ერთ-ერთი „მეფე“. 1614 წელს კახეთის დარბევის შემდეგ ნიქოზში ირანის შაჰი აბას მოვიდა. სოფელი ასევე ფიგურირებს თეიმურაზ -ისა და ერეკლე -ის ბრძოლებში ლეკების წინააღმდეგ.

ნიქოზი არქეოლოგიურად შეუსწავლელია. ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმში ინახება ნიქოზის მიდამოებში 1910-იან წლებში ნაპოვნი გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ხანის ბრინჯაოს სამაჯურები და სახელურის ნატეხი, ასევე გვიანდელი შუა საუკუნეების ბრინჯაოს ფირფიტა წმიდანის გამოსახულებით. ისტორიული ნიქოზის ტერიტორიაზე შემორჩენილია ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლები: ზემო ნიქოზის ღვთაების ეკლესიის კომპლექსი, ზემო ნიქოზის მთავარანგელოზის ეკლესია, ქვემო ნიქოზის კვირაცხოვლის ეკლესია, ქვემო ნიქოზის წმინდა გიორგის ეკლესია.
ნიღაბი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ნიღაბი შეიძლება აღნიშნავდეს:
ნიღაბი - მიცვალებულის სახეზე დასაფარავი
ნიღაბი - თეატრში იყენებენ
ნიღაბი - ხალხური ან რელიგიური დღობებისათვის განკუთვნილი

კინო
ნიღაბი (1961 წლის ფილმი) - დაბალბიუჯეტიანი კანადური ფილმი
ნიღაბი (1988 წლის ფილმი) - 1998 წლის იტალიური ფილმი
ნიღაბი - 1994 წლის კომედია ჯიმ კერის მონაწილეობით.
ნიღაბი (დასაკრძალი)

დასაკრძალავი ნიღაბი, მიცვალებულის სახეზე დასაფარებელი. წინაპართა კულტთან და საიქიო ცხოვრებაზე წარმოდგენებთან დაკავშირებული ეს ჩვეულება ფართოდ იყო გავრცელებული სხვადასხვა ხალხში სხვადასხვა დროს. ხის, თიხის, თაბაშირისა და ოქროს ნიღბები. ნაპოვნია ძველი ეგვიპტის სამაროვნებზე, ოქროს ნიღბები — მიკენის შახტურ სამარხებში (ძვ. წ. საუკუნე), ირანის ტერიტორიაზე და კუნძულ სამოსზე (ძვ. წ. საუკუნე). ნიღბები აღმოჩენილია ნინევიაში, კართაგენში და სხვა ადგილებში, აგრეთვე ძველ მექსიკისა და პერუს სამარხებში.

ნიღაბს ხმარობდნენ ეტრუსკებიც და მოგვიანებით ძველი რომაელებიც. ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულიდან ახ. წ. - საუკუნამდე მიცვალებულთა სახის ნიღბებით დაფარვის ჩვეულება ჰქონია ციმბირის ზოგიერთ ხალხსაც. ნიღაბი უმეტესად პორტრეტულია.

ნიღბის თავისებურ, გამარტივებულ სახეობად შეიძლება ჩაითვალოს ლითონის (ჩვეულებრივ ოქროს) ფორფიტები, რომლებსაც მიცვალებულს ბაგეებსა და თვალებზე აფარებდნენ ძველ სამყაროს მთელ რიგ ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოშიც ძვ. წ. ათასწლეულიდან ანტიკური ხანის დასასრულამდე. საქართველოში აღმოჩენილია ადრინდელი ანტიკური ხანის (ძვ. წ. - სს.) ბაგეებისა და თვალის საფარები — ელექტრუმისა და ვერცხლის რომბული ფირფიტები (ალგეთისა და ყანჩაეთის სამარხები). ოქროს თხელი ფურცლისაგან გამოჭრილი ოვალური ბაგის საფარი და წყვილი თვალის საფარი აღმოჩნდა მცხეთაში, 1958 წელს გათხრილ ერთ-ერთ მდიდრულ ქვის სამარხში. ასეთივე მაგის საფარები ნაპოვნია მცხეთის, ურბნისის სამაროვნების რამდენიმე სამარხში, რომლებიც საუკუნით თარიღდება.
ჯაინიზმი

ჯაინიზმი (სანსკრ.: ै - „გამარჯვებული“) — რელიგიურ-ფილოსოფიური სწავლება, წამოსული ინდოეთიდან ძვ. წ. საუკუნეში. დამაარსებლად ითვლება ჯინო მაჰავირა. ამჟამად ითვლის დაახლოებით 6 მილიონ მიმდევარს, რომელთაგან 3,5 მილიონი ინდოეთში ცხოვრობს.

ჯაინიზმის, როგორც დჰარმული რელიგიის, საფუძველს წარმოადგენს რწმენა გარდასახვების მიმდევრობაში (დჰარმაჩაკრა), სამსარასგან (მოკშა) გათავისუფლების შესაძლებლობა, მკაცრი ასკეტიზმი, სიცხოცხლის ყველა ფორმის შეუცვლელი ღირებულება (ფასეულობა) მის ნებისმიერ განსახიერებაში, და შედეგად, მათთვის ვნების დაუშვებლობა, ანუ ძალადობის უარყოფა (აჰისიმა).

ჯაინიზმი ქადაგებს, რომ ნებისმიერი არსება (ჯივა, სანსკრ.: ी) ინდივიდუალურია და მარადიულ სულს წარმოადგენს და დამოუკიდებლად არის პასუხისმგებელი საკუთარი ქმედებებისთვის. შესაბამისად, მკვიდრდება ცხოვრების ისეთი წესი, სადაც სიცოცხლის ყოველ ფორმას უკიდურესი პატივისცემა მიეგება. ღმერთი ჯაინებისთვის გაიგივებულია ისეთ ცნებებთან, როგორიცაა უსასრულო ცოდნა (სანსკრ.: ् ), უსასრულო შემეცნება (სანსკრ.: ् ््), უსასრულო გათვითცნობიერება (სანსკრ.: ् ि्, ?) და უსასრულო ბედნიერება (სანსრკ. ् ु, ?). ამგვარად, ჯაინიზმი არ მოიცავს საკუთარ ფილოსოფიაში ღმერთის, როგორც ყოვლისშემძლე ზეარსების ცნებას, არამედ როგორც უსასრულო სამყაროთქმნილებას, რომელსაც ბუნების კანონები მართავს, რომლებიც, თავის მხრივ, დამოკიდებულია სამყაროს შემადგენელ არსებითობათა (გუნი) ურთიერთქმედებაზე.

ჯაინიზმის კიდევ ერთ განმასხვავებელ ასპექტად ითვლება ანეკანტავადა — სწავლება ობიექტთა და ფენომენთა სხვადასხვა სუბიექტთა მიერ განსხავებული ხედვის არსებობის შესახებ.
ნიღაბი (თეატრი)

თეატრალური ნიღაბი, სახეზე ასაფარებელი ან თავზე ჩამოსაცმელი გამოსახულება ადამიანის პირისახისა, ცხოველის, ფრინველის ან მითოლოგიურ არსებათა თავ-პირისა. ამზადებენ ქაღალდისაგან, პაპიემაშესაგან, ტყავისა და სხვა მასალისაგან. იყენებენ შრომით საქმიანობასთან, ცხოველთა და მიცვალებულთა კულტთან დაკავშირებულ უძველეს წეს-ჩვეულებებში. მოგვიანებით შეიჭრა თეატრში, როგორც მსახიობის გრიმის ელემენტი. ნიღაბი წარმოადგენდა ბერძნულ-რომაული თეატრის აქსესუარს. ნიღაბს ატარებდა იტალიურ კომედია დელ არტეს კომიკურ პერსონაჟთა უმეტესობა. მან დიდი გავრცელება პოვა აზიის ხალხთა თეატრებში. ნიღაბი ქართულ ხალხურ იმპროვიზაციული თეატრის ბერიკაობის ძირითადი ატრიბუტი იყო. მას საქართველოში ხისგან, ტყავისგან, მწარე ბლის კანისაგან, გოგრისა და სხვა მასალისაგან ამზადებდნენ. არსებობს ბერიკული ნიღაბი კოსტიუმი, ტყავის ქუდ- ნიღაბი, ხელში დასაჭერი ან თითებზე ჩამოსაცმელი ნიღაბი ზოგჯერ ყეენობაშიც იყენებდნენ. ნიღაბს ამჟამად იშვიათად იყენებს „ცოცხალი თეატრი“, სამაგარიეროდ მან ფართო ადგილი დაიკავა თოჯინების თეატრში.
ნიღაბი (რიტუალი)

რიტუალური ნიღაბი — ხალხური ან რელიგიური დღეობებისათვის განკუთვნილი ნიღაბი ძველთაგანვე ფართოდ იყო გავრცელებული მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში (აფრიკა, ევრაზია, ოკეანეთი, ამერიკა). ნიღაბი სიმბოლურად გამოხატავდა ადამიანს ან ცხოველს, ფანტასტიკურ ან მითოლოგიურ პერსონაჟებს. რიტუალური ნიღბების გამოყენება დაკავშირებული იყო ტოტემისტურ ან ანიმისტურ წარმოდგენებთან, წინაპართა და ცხოველთა კულტებთან, რომელთა მიხედვით, ნიღბიანი პიროვნება თვითონვე გარდაისახებოდა იმ არსებად, რომელსაც ნიღაბი გამოხატავდა. ოკეანეთში ნიღაბს იყენებდნენ მამაკაცთა კავშირები, ახალგაზრდების განდობის ცერემონიაში (ინიციაცია). სამხედრო თავდასხმების ან მართლმსაჯულების აღსრულების დროს. ციმბირის ცალკეულ რეგიონებში ნიღბების გამოყენება დაკავშირებული იყო შამანურ ლოცვებთან. ანტიკური სამყაროსა და ძველი მსოფლიოს დაწინაურებული მიწათმოქმედი ხალხების კულტურებში. ნიღბები გავრცელდა სხვადასხვა რელიგიურ რიტუალებსა და მისტერიებში. ისტორიული და არქეოლოგიური მონაცემებით, ნიღბების არსებობა საქართველოში ძველთაგანვეა დამოწმებული. რიტუალურ ნიღბებს საქართველოში იყენებდნენ საახალწლო, ბერიკაობა-ყეენობია, ლაზარობა-გონჯაობისა და მიცვალებულთა სულებისადმი მიძღვნილ რიტუალებში. ეთნოგრაფიული მონაცემებით დამოწმებულია რიტუალური ნიღბების 2 სხვაობა:
სახეზე ასაფარებელი, თავზე ჩამოსაცმელი ან თავზე გასაკეთებელი ნიღაბი;
ნიღაბსამოსები.
პირველ სახესხვაობას განეკუთვნება ნაჩვრეტებიანი ნიღაბი თვალებზე, ცხვირზე ან ნიკაპზე ასაფარებელი და ადამიანი სახის ან ცხოველის თავპირის გამომსახველი, თავზე ჩამოსაცმელი ან თავზე გასაკეთებელი. ნიღაბს ცვლიდა სახის გამურვის წესი. სახის ან თავზე ჩამოსაცმელ ნიღბებზე, ისევე როგორც სახის გამურვისას, იხურავდნენ თავისებურ ქუდს ან მის იმიტაციას, იკეთებდნენ ფრინველის ფრთებს, ცხოველის რქებს და თოჯინას. ამავე ფუნქციას ასრულებდა თავზე დადგმური საბუდარი შიგ ჩამჯდარი ცოცხალი კრუხით. მეორე სახესხვაობას განეკუთვნება ჩასაცმელი და მოსასხამი ნიღბები; ჩასაცმელი ნიღაბი ზოომორფული ან ანთროპომორფული იყო და ორი ნაწილისაგან — ნიღბისა და ნიღაბსამოსისაგან შედგებოდა, მოსასხამი კი მთლიანი იყო და მუდამ ზოომორფული გამოსახულება (თხა, ცხვარი, ხარი, ღორი, დათვი, მგელი, ფანტასტიკის პერსონაჟები და ა. შ.) ჰქონდა. საქართველოს ცალკეულ კუთხეებში ნიღბების დასამზადებლად იყენებდნენ ქეჩას, ხის ქერქს, ნამჯის ტყავს, გოგრას, სახიან ქსოვილს, ცხოველთა თავის ქალას და ა. შ.