iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
პატარა პანდა

პატარა პანდა ან წითელი პანდა — ძუძუმწოვარი ცხოველი ენოტისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 51-64 სმ, მასა 3-4,5 კგ აღწევს. გავრცელებულია ჩინეთის სამხრეთ ნაწილში, ბირმისა და ნეპალის ჩრდილოეთით. აქტიურია ღამით, დღისით ხის ფუღუროში სძინავს. იკვებება ყლორტებით, ბალახით, ფესვებით, ხილით, თესლით, ზოგჯერ — ფრინველებით, მათი კვერცხებით, წვრილი მღრღნელებით. ტყვეობას ადვილად იტანს.

პოპულაციის სავარაუდო რაოდენობა ბუნებაში: უცნობია, მაგრამ მათი რაოდენობა, როგორც ჩანს, შობადობის დაბალი მაჩვენებლისა და ადამიანის ჩარევის გამო კლებულობს. ძირითადი საშიშროებები: საძოვრების გაფართოება, მთის ბამბუკის ტყეების განადგურება და უკანონოდ ნადირობა.
ლაიკა (ძაღლი-კოსმონავტი)

ლაიკა (; დ. 1954 — გ. 3 ნოემბერი, 1957) — პირველი ძაღლი, რომელიც გაუშვეს კოსმოსში დედამიწის ირგვლივ ორბიტაზე 1957 წლის 3 ნოემბერს. ამავე დროს, ლაიკა პირველი ცხოველია, რომელიც ორბიტაზე დაიღუპა. იმ დროისთვის ძაღლი დაახლოებით 2 წლის იყო და 6 კილოგრამს იწონიდა.

ლაიკას დაბრუნება დედამიწაზე არ იგეგმებოდა. იგი დაიღუპა ფრენის დროს ხომალდის გაშვებიდან 5-7 საათში სტრესისა და გადახურებისგან, თუმცა მანამდე გამოითქვა ვარაუდები, რომ იგი დაახლოებით ერთ კვირას გაძლებდა..
ბაიკონური

ბაიკონური (ყაზახ.: ; რუს.: ), ყოფილი ლენინსკი — ქალაქი ყაზახეთში, რუსეთისთვის მიქირავებული და ამ უკანასკნელის ადმინისტრაციაში. ქალაქი აშენდა ბაიკონურის კოსმოდრომის მომსახურებისთვის და საბჭოთა პერიოდში დახურული ქალაქის სტატუსი ჰქონდა. ოფიციალურად ამჟამინდელი სახელი ბორის ელცინის მიერ დაერქვა 1995 წლის 20 დეკემბერს.

თავდაპირველი ბაიკონური მაღაროელთა ქალაქი იყო ამჟამინდელი ადგილიდან რამდენიმე ასეულ კილომეტრში ჩრდილოაღმოსავლეთით მდებარეობდა. სახელწოდება „ბაიკონური“ კოსმოდრომს ეწოდა 1961 წელს, როდესაც იური გაგარინის გაფრენის შემდეგ საავიაციო სპორტის საერთაშორისო ფედერაციამ თავისი წესდების მიხედვით მოითხოვა საბჭოთა კავშირს დაესახელებინა სტარტის ადგილი. საბჭოთა კავშირის ხელმძღვანელობამ გადაწყვიტა უცხოეთისათვის „შეეთავაზებინა“ კოსმოდრომიდან 350 კილომეტრით დაშორებული პატარა დასახლების — ბაიკანურის სახელი. სახელი ბაიკონური ყაზახურად ნიშნავს „მდიდარ ყავისფერს“ ანუ „ნაყოფიერ მიწას დიდი ბოსტნებით“. კიდევ ერთი ახსნა სახელის შეცვლისა შეიძლება იყოს ამ ადგილის ძველი სახელი „ტიურატამი“, რაც გატეხილ ისარს ნიშნავს და კოსმოსური პოლიგონისთვის მიზანშეუწონელი იქნებოდა. თუმცა რკინიგზის სადგურს ამ ადგილას ძველი დასახლების სახელი შემორჩა.
ოდა (ჟანრი)

ოდა (ბერძ. - სიმღერა) — ლირიკული პოეზიისა და მუსიკის ჟანრი; საზეიმო პათეტიკური, მაღალი სტილის რიტორიკული ლექსი. წარმოიშვა ძველ საბერძნეთში. დამოუკიდებელ ლიტერატურულ ჟანრად იქცა ძველ რომაულ ლიტერატურაში. ოდის, როგორც ევროპული ლიტერატურის ჟანრის, ჩამოყალიბებაში განსაკუთრებული როლი ითამაშა ჰორაციუსის ოდებმა და ბერძენი პოეტის პინდარეს ეპინიკებმა.

შუა საუკუნეების ლიტერატურა ოდის, როგორც ჟანრს, არ იცნობს. ოდის აღორძინება დაიწყო რენესანსის ეპოქაში. თვით ტერმინი „ოდაც“ ჟანრის აღსანიშნავად ამ დროს დამკვიდრდა (პ. რონსარის „პდები“, 1550). ოდამ გაბატონებული მდგომარეობა მოიპოვა ფრანგული კლასიციზმის ლიტერატურაში. მისმა მამამთავარმა ფ. მალერბმა ოდის ახალი კლასიცისტური პოეტიკა შექმნა, რომელიც თეორიული ტრაქტატებით დააკანონა ნ. ბუალომ. საფრანგეთიდან ოდა ევროპის სხვა ქვეყნებში გავრცელდა. რუსული ლიტერატურაში - ლომონოსოვისა და დერჟავინის ოდები.

 საუკუნიდან დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში ოდა რომელიმე მნიშვნელოვანი პიროვნების ან მოვლენის პატივსაცემად დაწერილ ვოკალურ-საკრავიერ მუსიკალურ ნაწარმოებსაც ეწოდებოდა. ინგლისში ასეთი ნაწარმოებები უახლოვდებოდა კანტატას (პერსელი, ჰენდელი), გერმანიაში კანტატის მსგავსი ოდის პარალელურად (ბახის „სამგლოვიარო ოდა“, ბეთჰოვენის სიმფონიის ფინალი) იქმნებოდა ოდის სიმღერა გენერალ-ბანით. მოგვიანებით შეიქმნა საკრავიერი ოდა (კერუბინი, ლისტი, ბიზე, სტრავინსკი, პროკოფიევი).

 საუკუნის ნახევარსა და საუკუნის პოეზიაში ოდა ეპიზოდურადღა გვხვდება.

ქართულ მწერლობაში ოდა ანუ ხოტბა ძველთაგანვეა ცნობილი (იოანე საბანისძის „აბო თბილელის წამება“, თავი „ქებაჲ წმიდისა მოწამისა ჰაბოისი“, არსენ ბერის „მეფესა დავითს“). ქართულმა ოდამ თავისი განვითარების ზენიტს მიაღწია აბსოლუტური მონარქიზმის განმტკიცების პირობებში. ამ მხრივ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საუკუნის ქართული სახოტბო პოეზია, რომლის კლასიკური ნიმუშებია იოანე შავთელის „აბდულმესია“ და ჩახრუხაძის „თამარიანი“. შემდგომში აღორძინება ოდამ - საუკუნეებში ქართულ პოეზიაში განიცადა. ამ დროს დაიწერა თეიმურაზ -ის „გრემის სასახლეზედ“, თეიმურაზ -ის „ქება სრისა“, ბესიკის „ქება სოლომონ მეფისა“, „ასპინძისათვის“. გაჩნდა ე. წ. სამგლოვიარო ოდას ჟანრი (ბესიკის „სამძიმარი“). ოდური სტილის ნიშნებმა იჩინა თავი საუკუნის ქართულ რომანტიზმში (გ. ორბელიანის „სადღერგრძელო“). სახოტბო ლირიკის ნიმუშებია გ. ქუჩიშვილის „დიად სამშობლოს“, გ. ტაბიძის „ოქტომბრის სიმფონია“, ა. მირცხულავას „ჰიმნი სამშობლოს“ და სხვა.
რონდო

რონდო — გავრცელებული მუსიკალური ფორმა, რომელიც დაფუძნებულია მთავარი, უცვლელი (რეფრენი) და ახალ-ახალი თემების მონაცვლეობაზე. რონდო აღმოცენდა ხალხური სიმღერისაგან, რომელშიც ახალ-ახალი ნამღერები უპირისპირდება სტაბილურ ჰანგს. ძველებური ანუ კუპლეტური რონდო გავრცელებული იყო - საუკუნეებში ფრანგი კლავესინისტთა შემოქმედებაში. ვენის კლასიკოსები ხშირად იყენებდნენ რონდოს სონატურ-სიმფონიური ციკლების ფინალში. შემდგომში რონდოს მიეცა დამოუკიდებელი პიესის ფორმა. იგი დამკვიდრდა ვოკალურ ჟანრშიც (რომანსი, არია, საოპერო სცენა), ასევე საბალეტო მუსიკაში. ის არის 15 ტაეპიანი, 3 სტროფიანი ლექსი, სადაც ტაეპები იკვრება 2 რითმით და სტროფებში არის რეფრენი, რომელიც არ ირითმება. ტაეპი 10 მარცვლიანია, ხოლო რეფრენი 4 მარცვლიანი.
ახალციხის ბრძოლა

ახალციხის ბრძოლა რამდენიმე მოვლენაზე მიუთითებს:

ახალციხის კედლებთან მომხდარი ბრძოლა რუსეთ-თურქეთის ომის (1828-29) დროს 1828 წლის 27 აგვისტოს რუსეთის ფელდ-მარშალ პასკევიჩის 9000-იანი ჯარსა და კიოს მაჰმეთ-ფაშას 30.000-იანი თურქების ჯარს შორის. რუსებმა ამ ბრძოლაში გაიმარჯვეს.
იმავე ციხის დაცვა 20.000-იანი რუსეთის იმპერიის ჯარის მიერ გენერალ ნიკოლაი მურავიოვის მეთაურობით 1829 წლის 4 მარტს იმავე კონფლიქტში.
მაკი ფუმიჰიკო

ფუმიჰიკო მაკი (6 სექტემბერი, 1928, ტოკიო) — იაპონელი არქიტექტორი.

თავდაპირველი განათლება ტოკიოს უნივერსიტეტში მიიღო, შემდეგ კრანბრუკის ხელოვნების აკადემიაში გადადის მიჩიგანში, ბოლოს კი ჰარვარდის დიზაინის სკოლაში. მუშაობდა სკიდმორ, უვინგს ენდ მერილისთვის ნიუ-იორკში და სერტ ჯეკსონ ენდ ასოშიეტს-ისთვის კემბრიჯში. 1965 წელს შექმნა კომპანია "მაკი ენდ ასოშიეტს". 1960 წელს იაპონიაში ბრუნდება მეტაბოლიზმის ჯგუფის დაარსებაში დასახმარებლად. საკუთარ ნამუშევრებში ხშირად იყენებს ლითონისა და მინის მასალას. 1993 წელს პრიცკერის პრემია მიიღო პრაღის ციხესიმაგრეში გამართულ ცერემონიაზე.

ნამუშევრები
სპირალი (1985, ტოკიოში.)
მაკუჰარი მესე (1989, ჩიბაში.)
ტოკიოს საქალაქო გიმნაზიუმი (1991, სენდაგაია, ტოკიო)
ტვ ასაჰი (2003, ტოკიო.)
მილდრედ ლეინ კემპერის ხელოვნების მუზეუმი (2006, სენტ-ლუისი)

მიმდინარე პროექტები
ისმაილი იმამათის დელეგაცია, ოტავა
აღა ხანის მუზეუმი, ტორონტო
გაეროს ახალი შენობა ნიუ-იორკში
ტაუერი 4, ახალი მსოფლიო სავაჭრო ცენტრი ნიუ-იორკში
პრიცკერის პრემია

პრიცკერის არქიტექტურული პრემია გაიცემა ყოველწლიურად ჰაიატის ფონდის მიერ არქიტექტურაში მიღწევებისთვის. დაარსდა 1979 წელს ჯეი პრიცკერის მიერ, ადმინისტრაციას პრიცკერის ოჯახი უწევს და მსოფლიოში უპირველეს არქიტექტურულ ჯილდოდ ითვლება.

გამარჯვებული იღებს $100.000 ამერიკულ დოლარს; გაცილებით მნიშვნელოვანია ამ სფეროში ჯილდოს გამო მოხვეჭილი სახელი და სამშენებლო ინდუსტრიაში დეველოპერთა მიერ მათდამი ინტერესი. პრიცკერს ხშირად „არქიტექტურაში ნობელის პრემიად“ მოიხსენიებენ.

ლაურეატების სრული სია
1979 ჯონსონი, ფილიპ, აშშ
1980 ბარაგანი, ლუის, მექსიკა
1981 სტირლინგი, ჯეიმზ, დიდი ბრიტანეთი
1982 როში, კევინ, აშშ
1983 იუჰ მინ პეი, აშშ
1984 მეიერი, რიჩარდ, აშშ
1985 ჰოლაინი, ჰანს, ავსტრია
1986 ბომი, გოტფრიდ, გერმანია
1987 ტანგე კენძო, იაპონია
1988 ბანშაფტი, გორდონ, აშშ, და ნიმეიერი, ოსკარ, ბრაზილია
1989 გერი, ფრენკ, კანადა
1990 როსი, ალდო, იტალია
1991 ვენტური, რობერტ, აშშ
1992 სიზა, ალვარო, პორტუგალია
1993 მაკი ფუმიჰიკო, იაპონია
1994 პორტზამპარკი, კრისტიან, საფრანგეთი
1995 ანდო ტადაო, იაპონია
1996 მონეო, რაფაელ, ესპანეთი
1997 ფენი, სვერე, ნორვეგია
1998 პიანო, რენცო, იტალია
1999 სერ ფოსტერი, ნორმან, დიდი ბრიტანეთი
2000 კოოლჰაასი, რემ, ნიდერლანდი
2001 ჟაკ ჰერცოგი და პიერ დე მერონი, შვეიცარია
2002 მარკადი, გლენ, ავსტრალია
2003 უტცონი, იორნ, დანია
2004 ზაჰა ჰადიდი, ერაყი/დიდი ბრიტანეთი
2005 მეინი, თომ, აშშ
2006 მენდეს და როშა, პაულო, ბრაზილია
2007 როჯერსი, რიჩარდ, დიდი ბრიტანეთი
2008 ჟან ნუველი, საფრანგეთი
2009 პეტერ ზუმთორი, შვეიცარია
2010 კაცუიო სეჯიმა და რუიე ნიშიცავა, იაპონია
2011 ედუარდუ სოუტუ დე მოურა, პორტუგალია
2012 ვან შუ, ჩინეთი
2013 ტოიო იტო, იაპონია
2014 სირეგუ ბანი, იაპონია
2015 ფრაი ოტო, გერმანია
2016 ალეხანდრო არავენა, ჩილე
2017 , ესპანეთი
2018 ბალკრიშნა დოში, ინდოეთი
2019 ისოძაკი არატა, იაპონია
2020 ივონა ფარელი და შელი მაკნამარა, ირლანდია
2021 ანა ლაკატონი და ჟან-ფილიპ ვასალი, საფრანგეთი
2022 დიბედო ფრენსის კერე, გერმანია
2023 დევიდ ჩიპერფილდი, დიდი ბრიტანეთი
2024 რიკენ იამამოტო, იაპონია
პოტიომკინის საფეხურები

პოტიომკინის საფეხურები (უკრ.: , რუს.: ) უზარმაზარი კიბეა ოდესაში, უკრაინა. საფეხურები ქალაქის ყოფილი შესასვლელი იყო ზღვის მხრიდან და მის სიმბოლოდ ითვლებოდა. მისი თავდაპირველი სახელი იყო ბულვარის საფეხურები, უზარმაზარი კიბე ან რიშელიეს კიბე. ზედა საფეხური 12.5 მ-ია სიგანით, ხოლო ქვედა - 21.7 მ. კიბის სიმაღლე 27 მეტრია და 142 მეტრზე იშლება, თუმცა გაცილებით დიდის ილუზიას ჰქმნის. კიბე იმდენად ზუსტად არის დაპროექტებული, რომ ყურებისას ოპტიკურ ილუზიას ჰქმნის. კიბებს ზემოდან დამყურე ადამიანი მხოლოდ პლატფორმებს ამჩნევს, ხოლო საფეხურები უხილავია, მაგრამ ქვემოდან მოყურე ადამიანი კი მხოლოდ საფეხურებს ხედავს, პლატფორმები კი უხილავია. კიბეს სახელი გაუთქვა სერგეი ეიზენშტეინის 1925 წლის მუნჯმა ფილმმა „ჯავშნოსანი პოტიომკინი“.

ისტორია
მაღალი სტეპის პლატოზე განლაგებულ ოდესას ზღვის უბესთან პირდაპირი მისასვლელი სჭირდებოდა. კიბის აგებამდე ქალაქს უბესთან მხოლოდ შემოვლითი გზა და ხის ვიწრო კიბები აკავშირებდა. თავდაპირველი 200 საფეხურიანი კიბე 1825 წელს დააპროექტეს პეტერბურგელმა არქიტექტორებმა ავრაამ მელნიკოვმა და პოტემ. კიბის აგება 800.000 რუბლი ჯდებოდა.

1837 წელს გადაწყდა „მონსტრი კიბის“ აგება, რომლის მშენებლობა 1841 წელს დასრულდა. მშენებლობისთვის ინგლისელი ინჟინერი აპტონი დაიქირავეს. კიბისთვის მომწვანო-რუხი ქვა ტრიესტიდან (იმჟამად ავსტრიის ქალაქი) ჩამოიტანეს. ეროზიამ საფეხურების ქვა მალე გაანადგურა და 1933 წელს იგი მოვარდისფრო-რუხი გრანიტით შეცვალეს, ხოლო პლატფორმებზე ასფალტი დააგეს. პორტის გაფართოებისას რვა საფეხური ქვიშაში დაიკარგა, რამაც მათი საერთო რაოდენობა 192-მდე დაიყვანა, 10 პლატფორმით.

კიბის მარცხენა მხარეს 1906 წელს ფუნიკულიორი აიგო, როგორც საფეხურების ალტერნატივა. 50 წლის მუშაობის შემდეგ ფუნიკულიორი დაძველდა და 1970 წელს ესკალატორით შეიცვალა. ესკალატორი 1990-იენებში მოიშალა და 2004 წელს ის ისევ ახალი ფუნიკულიორით შეიცვალა.

1955 წელს პრიმორსკის საფეხურებს პოტიომკინის საფეხურები დაარქვეს ჯავშნოსანი პოტიომკინის აჯანყების 50 წლისთავის აღსანიშნავად. უკრაინის დამოუკიდებლობის შემდეგ პოტიომკინის საფეხურებს თავდაპირველი სახელი დაუბრუნდა, თუმცა ოდესელთა უმრავლესობა მას მაინც ძველი საბჭოთა სახელით მოიხსენიებს.
აკაში-კაიკიოს ხიდი

აკაში-კაიკიოს ხიდი ( აკაში კაიკიო ო-ჰაში), აგრეთვე ცნობილი როგორც მარგალიტის ხიდი — დაკიდებული ხიდი იაპონიაში, აკაშის სრუტეზე; აერთებს მაიკოს კობეში და ივაიას ავაძის კუნძულზე, და ჰონსიუ-სიკოკუს გზატკეცილის ნაწილია. ეს ყველაზე გრძელი დაკიდებული ხიდია მსოფლიოში დღეისთვის, როგორც საერთო სიგრძით (3.911 მ), ასევე მიცი ცენტრალური ფრთის ზომით (1 991 მ). გეგმით ის ერთ-ერთია სამ ხიდთაგან ჰონსიუ-სიკოკუს მონაკვეთზე.

ხიდის აგებამდე მგზავრები აკაშის სრუტეზე ბორნით გადადიოდნენ. სრუტე ხშირად შტორმიანია და 1955 წელს ძლიერი უამინდობის გამო ერთ-ერთი მორიგი ბორანი 168 მგზავრით ჩაიძირა, მგზავრების გადარჩენა ვერ მოხერხდა. ამ უბედური შემთხვევით გამოწვეული შოკითა და საზოგადოების აღშფოთების გამო იაპონიის მთავრობამ სრუტეზე დაკიდებული ხიდის გეგმის შექმნა გადაწყვიტა. თავდაპირველი გეგმით გათვალისწინებული იყო ხიდზე რკინიგზის ხაზის დამატებაც, თუმცა მშენებლობისას ეს პირობა უკუგდებულ იქნა - დარჩა მხოლოდ საავტომობილო ექვსი ხაზი. მშენებლობა 1988 წლის მაისში დაიწყო და მხოლოდ 1998 წლის 5 აპრილს დასრულდა. აკაშის სრუტე საერთაშორისო სანაოსნო გზაზეა და 1500 მეტრი სიგანის სანაოსნო ზოლს საჭიროებდა.

ხიდს სამი ფრთა აქვს. ცენტრალური ნაწილი 1991 მეტრია, გარდიგარდმო ფრთები 960 მეტრია. ხიდის საერთო სიგრძე 3911 მეტრია. ცენტრალური ფრთის სიგრძე 1990 მეტრი იყო თავდაპირველად, მაგრამ 19995 წლის კობეს მიწისძვრამ იგი ერთი მეტრით დააგრძელა. ხიდი პროექტით უძლებს 286 კმ/სთ ქარის წინაღობას, 8.5 მაგნიტუდის მიწისძვრას რიხტერის შკალით და სწრაფ ზღვის დინებას.

ხიდის მშენებლობა ¥ 500 მილიარდი (≈ 5 მილიარდ) დაჯდა. ამ თანხის დაფარვას ხიდზე მგზავრობის გადასახადით გეგმავდნენ. თუმცა ეს გადასახაი იმდენად მაღალია (2.300 იენი ან $20 დოლარი), რომ მძღოლთა უმრავლესობა ნელ მაგრამ იაფ ბორანს ამჯობინებს.
სიყვარულის სამკუთხედი

სიყვარულის სამკუთხედი მიუთითებს რომანტიკულ ურთიერთობაზე სამ ადამიანს შორის. მასში შეიძლება მოიაზრებოდეს ორი ადამიანიც, რომლებიც დამოუკიდებლად რომანტიკულად მესამე ადამიანთან არიან დაკავშირებული, მაგრამ, როგორც წესი, ამ სამკუთხედში სამივე ადამიანს გარკვეული ურთიერთობა აქვს დანარჩენ ორთან. ეს ურთიერთობა შეიძლება იყოს მეგობრობა, რომანტიკული, ძმური/ნათესაური, ან კიდევ მტრული.

ტერმინი "სიყვარულის სამკუთხედი" ყოველთვის გულისხმობს, რომ ამგვარი ურთიერთობა მიუღებელია სამიდან ერთ-ერთისთვის მაინც. როგორც წესი, ამგვარი ურთიერთობა მონოგამიის კონტექსტში გაიაზრება, რომლის, როგორც კულტურული ნორმის, ზეგავლენით სიყვარულის სამკუთხედი განწირულია არასტაბილურობისთვის.

იმ შემთხვევაში, როდესაც სამი (ან მეტი) მონაწილე თანახმაა სასიყვარულო, ინტიმურ ურთიერთობაზე, მას პოლიამორულს უწოდებენ და ამგვარ ურთიერთობას, ანტაგონიზმის არარსებობის გამო, აღარა აქვს კავშირი სიყვარულის სამკუთხედის ცნებასთან.

ფრანგული ტერმინი " " სხვაგვარ ურთიერთობაზე მიუთითებს და სიყვარულის სამკუთხედს არ ნიშნავს.

სიყვარულის სამკუთხედი ძალზე პოპულარული თემაა მხატვრულ ლიტერატურაში და ხელოვნებაში, მათ შორის რომანებში, ოპერებში, რომანტიკულ კომედიებში და პოპულარულ მუსიკაში.

ყველაზე განთქმული მაგალითი ინგლისურ ლიტერატურაში სიყვარული სამკუთხედის იყო მეფე ართურის, დედოფალი გინევერისა და მრგვალი მაგიდის რაინდის სერ ლანსელოტის ურთიერთობა. ლანსელოტი საფრანგეთიდან ჩამოვიდა ინგლისში ართურის სამეფო კარზე და საკუთარი გამჭრიახობით მალე მეფის ყველაზე ახლო მოკავშირე და მეგობარი გახდა. თუმცა ლანსელოტი გინევერით მოიხიბლა და ეს უკანასკნელი, თუმცა ართურიც გულწრფელად უყვარდა, ლანსელოტს დანებდა. დედოფლის ერთგულების გატეხვა ღალატის ტოლფასი იყო და ამ ურთიერთობას კამელოტის ჯანყი და ინგლისის დაყოფა მოჰყვა.
რ-7

რ-7 სემიორკა — მსოფლიოში პირველი საკონტინენტთაშორისო ბალისტიკური რაკეტა, შემუშავებული საბჭოთა კავშირის მიერ ცივი ომის დროს 1959-68 წლებში. დასავლეთისთვის იგი ცნობილი იყოს ნატოს მიერ შერქმეული სახელით -6 , ხოლო საბჭოთა კავშირში — 871. რაკეტა ასევე ბაზა იყო საბჭოთა კოსმოსური პლაცდარმისთვის, კერძოდ დღევანდელი რუსული რაკეტა–მატარებელი „სოიუზი“ მისი პირდაპირი შთამომავალია.

აღწერა
რ-7 იყო 34 მ სიგრძის, 3 მ დიამეტრის რაკეტა. იწონიდა 280 ტონას, შედგებოდა ორი საფეხურისგან, იყენებდა თხევად ჟანგბადს და ნავთს და შეეძლო საბრძოლო თავის 8 800 კმ მანძილზე მიტანა წრიული აცდენის ალბათობით 5 კმ. რაკეტას შეეძლო ერთადერთი ბირთვული საბრძოლო თავის (ნომინალური სიმძლავრით 3 მეგატონა) მიტანა მიზნამდე. რაკეტა სტარტს იღებდა მის გვერდზე მიმაგრებული ოთხი ამაჩქარებელით. რაკეტას ჰქონდა ინერციული ნავიგაციის სისტემა რომელიც დედამიწიდან რადიოთი იმართებოდა.

შექმნის ისტორია
რაკეტა რ-7 შექმნა დაიწყო საკონსტრუქტორო ბიურო ოკბ-1, კალინინგრადში 1953 წელს. თავდაპირვანდელი მოთხოვნა იყო, რომ შექმნილიყო ორსაფეხურიანი რაკეტა მასით 170 ტონა, რომელსაც 300 კგ საბრძოლო თავის მიტანა შეეძლებოდა 8 000 კმ მანძილზე. პირველ გამოცდებს 1953 წლის ბოლოს მოჰყვა ის, რომ მოთხოვნები მკვეთრად შეიცვალა და რაკეტის საბოლოო სქემა დამტკიცდა მხოლოდ 1954 წლის მაისამდე. რაკეტის რ-7 პირველი რეალური გამოცდა მოხდა 1957 წლის 15 მაისს ბაიკონურის კოსმოდრომიდან, მაგრამ ხანძრის გამო რაკეტა გაშვების ადგილიდან 400 კმ მანძილზე ჩამოვარდა. შემდეგ კვლავ წარუმატებელ გამოცდას მოჰყვა წარმატებული გამოცდა 21 აგვისტოსს (საკდესმა ამის შესახებ 26 აგვისტოს გამოაცხადა). ძალიან მალე ამას მოჰყვა ამ რაკეტის მოდიფიცირებული ვარიანტით დედამიწის პირველი თანამგზავრის (სპუტნიკ 1) და მეორე თანამგზავრის (სპუტნიკ 2) გაშვება და კოსმოსური ერის დასაწყისი.
ვიკისაწყობი

ვიკისაწყობი (ინგლ. , ) — საერთო ცენტრალიზებული საწყობი თავისუფლად გავრცელებადი სურათების, ხმოვანი ჩანაწერების, ვიდეოკლიპებისა და სხვა მულტიმედიური ფაილებისთვის, რომლებიც გამოყენებულია „ფონდი ვიკიმედიის“ პროექტების გვერდებზე. ეს ვიკიმედიის კიდევ ერთი დამატებითი პროექტია ვიკიპედიის მსგავსად, მაგრამ ეს საერთო რესურსია ვიკიმედიის ყველა დობილი პროექტისთვის ენისდა მიუხედავად.

ვიკისაწყობში ატვირთული ფაილები შეიძლება გამოყენებულ იქნას ისევე, როგორც ადგილობრივად ატვირთული ფაილები ვიკიმედიის სერვერზე, ყველა სხვა პროექტში ყველა ენაზე, მათ შორის ვიკიპედიაში, ვიკიწიგნებში, ვიკიწყაროში და ვიკისიახლეებში და ა. შ.; ისინი ასევე შეიძლება ჩამოტვირთულ იქნას საიტს გარეთაც, ვინაიდან საწყობის მთელი შემადგენლობა ან საზოგადოებრივ დომენშია ან გაშვებულია თავისუფალი ლიცეზიით, თავისუფალი დოკუმენტაციის ლიცენზიის მსგავსად.

ლიცენზირება
ვიკისაწყობზე ატვირთული ყველა ფაილი უნდა იყოს თავისუფალი გავრცელებისთვის ნებისმიერი იურისდიქციით. ამ ფაილებზე არ შეიძლება მათი გამოყენების შეზღუდვის პირობების მინიჭება. მაგალითად, ვიკისაწყობზე არ შეიძლება ისეთი ფაილების განთავსება, რომელთა გამოყენება კომერციული მიზნებისთვის აკრძალულია. ასევე არ დაიშვება ფაილები, რომლებიც ვრცელდება პირობებით (ამერიკული კანონმდებლობით დაშვებულია შეზღუდული გამოყენება საავტორო უფლებებით დაცული მასალის).

ფაილის ატვირთვის შემდეგ აუცილებელია: დაემატოს თარგები საავტორო უფლებების სტატუსის შესახებ. თუ ეს თარგი ლიცენზიაზე დამატებით ინფორმაციას საჭიროებს, მაშინ დაამატეთ მისი აღწერაც, მაგალითად, რა არის გამოსახული ფოტოსურათზე, სად და როდის იქნა გადაღებული და მისთ. ასევე დაამატეთ სურათის საწყისი წყარო, თუ იგი რომელიმე სხვა ვებგვერდიდან გადმოგაქვთ.
ზეახალი ვარსკვლავის ნარჩენი

ზეახალი ვარსკვლავის ნარჩენი (ინგლ. , ) — გაზისა და მტვრის წარმონაქმნი, ვარსკვლავის კატასტროფული აფეთქებისა და მისი ზეახალ ვარსკვლავად გადაქცევის შედეგი. აფეთქების დროს ზეახალი ვარსკვლავის ქერქი ყველა მიმართულებით იფანტება, წარმოქმნის რა უზარმაზარი სიჩქარით მზარდ დამრტყმელ ტალღას, რაც ქმნის კიდეც "ზეახალი ვარსკვლავის ნარჩენს".

არსებობს ზეახალი ვარსკვლავის წარმოქმნის ორი გზა:
მასიური ვარსკვლავი, ამოწურა რა საკუთარი საწვავი, წყვეტს თერმობირთვულ რეაქციებს, რაც იწვევს ვარსკვლავის კოლაფსს საკუთარი გრავიტაციის ძალის ზეგავლენით და მის გადაქცევას ნეიტრონულ ვარსკვლავად ან შავ ხვრელად;
თეთრი ჯუჯა თანამდევი ვარსკვლავის ნივთიერების დაგროვებით (აკრეციის მოვლენა) კრიტიკულ მასას აღწევს და თერმობირთვული აფეთქებით ზეახალ ვარსკვლავად იქცევა.

ორივე შემთხვევაში ზეახალი ვარსკვლავის აფეთქება გარშემო სივრცეში გამოტყორცნის მთელ ან თითქმის მთელ ვარსკვლავური ნივთიერებას სინათლის სიჩქარის დაახ. 10% სიჩქარით, რაც დაახლოებით 30 000 კმ/წამშია. გამოფრქვეული ნივთიერების შეხება ვარსკვლავთშორის გაზებთან წარმოქმნის დარტყმით ტალღას, რომელიც გაზს აალებულ პლაზმად აქცევს, ახურებს რა მას 10 მილიონ კელვინამდე.

შესაძლოა ყველაზე ლამაზი და კარგად გამოკვლეული ახალგაზრდა ნარჩენი იყო 1987 წელს წარმოქმნილი ზეახალი ვარსკვლავი 1987-სგან მაგელანის დიდ ნისლეულში. სხვა კარგად ცნობილი ზეახალი ვარსკვლავის ნარჩენები იყო კიბორჩხალსახის ნისლეული, წარმოქმნილი შედარებით ბოლოდროინდელი აფეთქებით (1054 წელს); ასევე ზეახალი ვარსკვლავი ტიხოს ნარჩენი ( 1572), სახელი ტიხო ბრაჰესგან დაერქვა, რომელიც აკვირდებოდა და დააფიქსირა მისი პირველდაწყებითი სიკაშკაშე აფეთქებიდან მცირე ხანში 1572 წელს; და ზეახალი კეპლერის ნარჩენი ( 1604) - იოჰან კეპლერის სახელზე.
ზეახალი ვარსკვლავი

ზეახალი ვარსკვლავი (ლათ. [] (მხ. რ.), [] (მრ. რ.), ტერმინი გამოიგონეს ასტრონომებმა — ვალტერ ბაადემ და ფრიც ზვიკიმ 1931 წელს) — ვარსკვლავი, რომლის ბრწყინვალება რამდენიმე წამში იზრდება, დაახლოებით, 20 ვარსკვლავიერი სიდიდით, შემდეგ კი შედარებით ნელა მცირდება და პირვანდელ ნათებასთან საერთო აღარაფერი აქვს. ზეახალი ვარსკვლავის ანთება ბევრად დიდი მასშტაბის მოვლენაა, ვიდრე ახალი ვარსკვლავისა. ანთების მაქსიმუმის დროს ზეახალი ვარსკვლავის ბრწყინვალება, თითქმის, უტოლდება იმ გალაქტიკის ბრწყინვალებას, რომელსაც ეკუთვნის. ამ დროს სპექტრში ჩანს ძალიან განიერი ხაზები. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ ვარსკვლავიდან ნივთიერება გამოიტყორცნება 20000 კმ/წმ-მდე სიჩქარით. ზეახალი ვარსკვლავის ანთება იშვიათი მოვლენაა; ცალკეულ გალაქტიკაში, საშუალოდ, საუკუნეში ერთხელ ხდება. მას მერე, რაც საუკუნის დასაწყისი ტელესკოპი გამოიგონეს, ჩვენს გალაქტიკაში ზეახალი ვარსკვლავის ანთება არ შეუნიშნავთ. იმ ადგილებში, სადაც, მატიანეების მიხედვით, ზეახალი ვარსკვლავი აინთო, ამჟამად შეიმჩნევა თავისებური მნათი ნისლეულები, რომლებიც ზეახალი ვარსკვლავის ანთების შედეგადაა წარმოქმნილი. მათგან ყველაზე კარგად შესწავლილია კიბორჩხალისებრი ნისლეული, რომელიც 1054 წელს ანთებული ზეახალი ვარსკვლავის ადგილზე მოჩანს. ამ ზეახალი ვარსკვლავის ნაშთია გამოკვეთილი პულსარი კიბორჩხალისებრ ნისლეულში. ნისლეულის ცენტრალური ნაწილი და პულსარი სპექტრის ვრცელ დიაპაზონში (რადიოდიაპაზონი, რენტგენული დიაპაზონი და სხვა) ასხივებენ. გაფართოების სიჩქარე ამჟამად, დაახლოებით, 1500 კმ/წმ-ია.

აღწერა
როგორც ცნობილია, ვარსკვლავში თერმო ბირთვული რეაქცია მიმდინარეობს. რეაქციის მიმდინარეობასთან ერთად, მასში მონაწილე ნივთიერების რაოდენობა იკლებს და წამოიქმნება წითელი გიგანტი. ამ დროს რეაქციის შედეგად წარმოქმნილი წნევა მცირდება და დგება მომენტი, როცა წითელი გიგანტის შიგნით არსებულ წნევას მისივე მიზიდულობის ძალა გადააჭარბებს ანუ არსებული წონასწორობა ირღვევა. ზედა ფენებში არსებული მატერია „ჩაიქცევა“ და დიდი აჩქარებით დაეცემა ცენტრში არსებულ მატერიას. ხდება აფეთქება, რის შედეგადაც ვარსკვლავის მატერია დიდი სიჩქარით გაიტყორცნება სივრცეში. ამ მომენტს ზეახალი ვარსკვლავის ანთება (აფეთქება) ჰქვია. დაკვირვებად სამყაროში ეს ერთ-ერთი ყველაზე გრანდიოზული მოვლენაა. აფეთქების ენერგია გამოსხივდება ყველა დიაპაზონში და მთლიანად პროცესი უაღესად მასშტაბურია. გამოსხივების სიმძალვრე ზოგჯერ მთელი გალაქტიკის გამოსხივებასაც კი აღემატება. აფეთქების შედეგად ვარსკვლავს ჩამოსცილდება ზედა ფენები, რჩება მხოლოდ ბირთვი, კომპაქტური ობიექტი, რომლის თვისებებს მხოლოდ მისი მასა და, შესაბამისად, გრავიტაციული ველის ძალა განსაზღვრავს. მასში არსებული მატერია თავისივე გრავიტაციის გამო იკუმშება და მისი სიმკვრივე წარმოუდგენელ სიდიდეს აღწევს.
კოსმოსი (მრავალმნიშვნელოვანი)

კოსმოსი (ბერძნ. — წესრიგი, წყობა, მშვიდობა, სამყარო).

კოსმოსი — ასტრონომიაში სამყაროს სინონიმი.
კოსმოსი — ფილოსოფიაში სამყარო, მსოფლიო წყობა, გალაქტიკა.
კოსმოსი (კოსმი) — კრეტის უზენაესი მმართველების ტიტული.
კოსმოსი — სსრკ-ის მიერ 1962 წელს გაშვებული დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრების სერია.
კოსმოსი — ერთ-ერთი ხელოვნური საერთაშორისო ენა.
ელენთა

ელენთა — ადამიანისა და ხერხემლიან ცხოველთა (უყბოებისა და ზოგი ორგვარადმსუნთქავი თევზის გარდა) მუცლის ღრუს კენტი ორგანო, რომელიც იმუნური სისტემის ყველაზე მსხვილი ორგანოა და ჩართულია სისხლის მიმოქცევისა და ლიმფურ სისტემაში.

ელენთის მთავარ მასას შეადგენს რეტიკულური ქსოვილი, რომლის უჯრედებიდან ვითარდება სისხლის უჯრედები — ჰემოციტები. უმდაბლეს ხერხემლიანებს და უმაღლესი ხერხემლიანების ემბრიონებს ელენთაში ყველა სახის ჰემოციტი წარმოექმნებათ. ამ ფუნქციას ზოგი უმაღლესი ხერხემლიანის ელენთა პოსტემბრიონულ პერიოდშიც ინარჩუნებს, უმეტესად კი მასში მხოლოდ უმარცვლო ლევკოციტები (უმთავრესად ლიმფოციტები) წარმოიქმნება. გარკვეულ პირობებში ერითროციტებისა და გრანულოციტების წარმოქმნის უნარი შენარჩუნებული აქვს ადამიანის და ზოგი ძუძუმწოვრის (კატა, ძაღლი) ელენთასაც. ელენთას დაცვითი ფუნქცია მისი უჯრედების მიერ ანტისხეულების წარმოქმნა და დაშლილი ერითროციტებისა და სისხლში მოხვედრილი მიკროორგანიზმების ფაგოციტოზია. ელენთა მნიშვნელოვანი „სისხლის დეპოა“ — მასში გროვდება სისხლის მარაგი, რომელიც ზოგ შემთხვევაში (სისხლდენა, ტკივილი, ფიზიკური დატვირთვა და ა.შ.) ელენთის შეკუმშვის შედეგად სისხლძარღვებში გადადის, შესაბამისად საგრძნობლად იცვლება ელენთის მოცულობაც (ეს თვისება განსაკუთრებით გამოხატული აქვთ ჩლიქოსნებსა და მტაცებლებს, რომელთა ელენთის გარსში კარგადაა განვითარებული კუნთები). ელენთაში მიმდინარე ბიოქიმიური პროცესები ცხიმოვანი მჟავებისა და ნაწილობრივ ამინომჟავების ცვლასთანაა დაკავშირებული.

ადამიანის ელენთა
ადამიანის ელენთა წაგრძელებული ოვალური ფორმისაა, ზემო გარეთა ზედაპირი გამოდრეკილია, ქვემო შიგნითა — შედრეკილი. ქვემო ზედაპირზე ღარია (ელენთის კარი), რომლითაც ელენთაში სისხლძარღვები და ნერვები შედის. მოზრდილი ადამიანის ელენთის წონაა 150–200 გრამი, სიგრძე — 12 სმ, სიგანე 7–8 სმ. ელენთა მარცხენა ფერდქვეშა მიდამოში მდებარეობს. ზოგიერთი დაავადების დროს (მალარია, შებრუნებითი ტიფი, ანემია და სხვა) ელენთა გადიდებულია. გარედან ელენთა დაფარულია მუცლის სეროზული გარსით — პერიტონიუმით, რომელიც გადადის შუაძგიდეზე და კუჭზე და ელენთის დამაფიქსირებელ იოგებს ქმნის. პერიტონიუმის ქვეშ კუნთოვანი და ელასტიური ბოჭკოების შემცველი შემაერთებელქსოვილოვანი გარსია, მას ფიბროზული კაფსულა ეწოდება. კაფსულა სიღრმეში გრძელდება ხარიხებად, რომლებიც ელენთას წილაკებად ყოფს. ხარიხებს შორის შუალედები ამოვსებულია რეტიკულური ქსოვილით, რომელშიც დიდი რაოდენობითაა ლიმფოციტები და ერითროციტები (წითელი პულპა). ცალკეული უბნები, სადაც ლიმფოციტების ინტენსიური წარმოქმნა ხდება (ლიმფური ფოლიკული), ერითროციტებს არ შეიცავს და თეთრ პულპას შეადგენს. სამკურნალო მიზნით ელენთის ამოცლა ან თანდაყოლილი უქონლობა ლიმფური კვანძების მოქმედებით კომპენსირდება.