ავღანეთის რესპუბლიკა (1973–1978)

ავღანეთის რესპუბლიკა (პუშტუ: , ; დარი: , ) — პირველი რესპუბლიკა ავღანეთში. რესპუბლიკას ხშირად უწოდებენ დაუდის რესპუბლიკას, რადგან ბარაქზაის დინასტიის წარმომადგენელმა გენერალმა სარდარ მოჰამად დაუდ ხანმა შექმნა 1973 წლის ივლისში. რესპუბლიკის დაარსება მოხდა მას შემდეგ, რაც ბარაქზაის პრინცებმა სამხედრო გადატრიალების გზით მეფე მუჰამედ ზაჰირ-შაჰი დაამხეს. გადატრიალების მიზეზი გახდა ავღანეთის 1964 წლის კონსტიტუცია, რომელიც სამეფო ოჯახის წევრებს დიდ ძალაუფლებას ანიჭებდა, კერძოდ, ზაჰირ-შაჰის ცენტრალიზებული მმართველობისა და მისი შთამომავლობის სასარგებლოდ. ისინი დემოკრატიას იყვნენ ამოფარებულები. დაუდ ხანი ცნობილი იყო ავტორიტარული მისწრაფებებით და ქვეყნის მოდერნიზებას სსრკ-სა და აშშ-ის დახმარებით ცდილობდა.

1978 წელს მოხდა სამხედრო გადატრიალება, რომელიც ცნობილია, როგორც საურის რევოლუცია. გადატრიალება წაქეზებული იყო ავღანეთის კომუნისტური სახალხო დემოკრატიული პარტიის მიერ. გადატრიალების დროს დაუდი და მისი ოჯახის წევრები დახოცეს. მოგვიანებით „დაუდის რესპუბლიკა“ შეიქმნა, რომელსაც სსრკ-ის მიერ მხარდაჭერილი ავღანეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის დაარსება მოჰყვა.

ისტორია
ფორმირება
1973 წლის ივლისში, როდესაც იმდროინდელი ავღანეთის მონარქი მეფე მუჰამედ ზაჰირ-შაჰი თვალსა და წელკავზე ოპერაციის გაკეთების მიზნით იმყოფებოდა იტალიაში, მისმა ბიძაშვილმა და სიძემ, ყოფილმა პრემიერ-მინისტრმა გენერალმა სარდარ მოჰამად დაუდმა სამხედრო გადატრიალება მოაწყვეს ავღანეთში. გადატრიალების შედეგად ავღანეთის სამეფო დაემხო და მის ადგილას ავღანეთის რესპუბლიკა დაარსდა. რესპუბლიკა გამოირჩეოდა ერთპარტიული მმართველობით. გენერალი დაუდი იძულებული გახდა პრემიერ-მინისტრობიდან გადამდგარიყო. მომდევნო თვეში მეფე გადადგა სრულმაშტაბიანი სამოქალაქო ომის რისკის თავიდან აცილების მიზნით.

ერთპარტიული მმართველობა
ძალაუფლების ხელში ჩაგდების შემდეგ დაუდი ხანი, რომელმაც თავი ავღანეთის პირველ პრეზიდენტად გამოაცხადა, შექმნა საკუთარი პოლიტიკური პარტია „ეროვნული რევოლუციური პარტია“. ეს პარტია გახდა ქვეყანაში არსებული პოლიტიკური აქტივობის ერთადერთი ფოკუსი. 1974 წელს ავღანეთის ახალი დროშა შეიკერა ისევე, როგორც ემბლემა. საპრეზიდენტო სასახლეში დროშა საზეიმოდ აღიმართა. 1977 წლის იანვარში ლოია ჯირგამ საკონსტიტუციო ასამბლეის არჩევნების შემდეგ დაამტკიცა ახალი კონსტიტუცია ერთპარტიული მმართველობით. გარდა ამისა ძალისმიერი მეთოდებით შეიზღუდა პოლიტიკური ოპოზიცია. 1976 წელს პრეზიდენტმა დაუდმა დაწერა 7 წლიანი ეკონომიკური გეგმა ქვეყნის საკეთილდღეოდ და წამოიწყო სამხედრო წვრთნის პროგრამები ინდოეთსა და ეგვიპტესთან. დაუდმა ეკონომიკური განვითარების შესახებ მოლაპარაკებები აწარმოა ირანთან. დაუდმა თავისი ყურადღება ასევე მიაპყრო ნავთობით მდიდარ ახლო აღმოსავლეთ ერებს, როგორებიცაა საუდის არაბეთი, ერაყი და ქუვეითი და მათგან ფინანსური მხარდაჭერა მოითხოვა. 27 აპრილს ქაბულის საერთაშორისო აეროპორტის სამხედრო ბაზიდან დაიძრნენ ჯარისკაცები დედაქალაქის ცენტრის მიმართულებით. ძალაუფლების კონსოლიდაციას მხოლოდ 24 საათი დასჭირდა, მეამბოხე არმიის ნაწილებმა საჰაერო იერიში მიიტანეს პრეზიდენტის სასახლეზე და სწრაფად დაიკავეს კრიტიკული ინსტიტუტები და საკომუნიკაციო ხაზები. მეორე დღეს დამხობილი დაუდი და მისი ოჯახის წევრები სიკვდილით დასაჯეს.

პარტიის გენერალური მდივანი ნურ მუჰამედ თარაქი რევოლუციური საბჭოს პრეზიდიუმის თავმჯდომარედ გამოცხადდა და ფაქტობრივად სახელმწიფოს მეთაურის პოსტზე მუჰამედ დაუდ ხანი ჩაანაცვლა. ამავდროულად იგი გახდა ახლადშექმნილი ავღანეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის მეთაური. იგი ცდილობდა სსრკ-დან და აშშ-დან მიეღო ინვესტიციები. სეკულარისტებმა მხარი დაუჭირეს დაუდს, რადგან დაუდი თანხმა იყო ისლამური ჰიჯაბის (და უფრო კონკრეტულად, ფარდა) ტარება ქალებისთვის ყოფილიყო ნებაყოფლობითი, თუმცა ექსტრემისტები ძალადობდნენ ქალებზე, რომლებიც არ ატარებდნენ ჰიჯაბს და ქალებს ფეხებზე მჟავასაც კი ასხამდნენ. დამატებით, 1973 წლის აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი აცხადებდა, რომ არსებობდა ავღანური რესპუბლიკური არმიის მხრიდან ერთგულების პრობლემა: „ზოგადად მოსახლეობა ჯარს მიიჩნევს მთავრობის ინსტრუმენტად, ვიდრე ერის სამსახურში მყოფი მოქალაქეების ორგანიზაციას. ინდივიდები პატივისცემით არიან განწყობილი ხელისუფლების მიმართ, მაგრამ უპირველეს ყოვლისა, ეს პატივისცემა გამოიხატება საკუთარი ტომის ბელადის ან ოჯახის უფროსის მიმართ“.

განათლება
დაუდ ხანი დიდ აქცენტს აკეთებდა განათლებასა და ქალთა უფლებებზე მეფობის დროს. მისმა მთავრობამ გახსნა მრავალი სკოლა და საურის რევოლუციის დროს 1 მილიონი ავღანელი სტუდენტი შევიდა სკოლაში, რომელთაგან უმრავლესობა იყო გოგო.