თბილისის ციხე

თბილისის ციხე, ნარიყალა — შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე თბილისის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, მდ. წავკისისწყლის მარცხენა მხარეს, სოლოლაკის ქედის უკიდურეს აღმოსავლეთით მდებარე, მოგრძო და მაღალკლდოვან თხემზე. სხვადასხვა პერიოდის ქართულ და უცხოენოვან საისტორიო წყაროებში გვხვდება კალის, შურისციხის, ტფილისის ქალაქის, ციხის, მაღლაციხის, ნარიყალის სახელწოდებით.

ისტორია
ვარაუდობენ, რომ ციხის ადგილზე დასახლება ძველთაგანვე იყო (აღმოჩენილია ძვ. – სს. ბრინჯაოს სატევარი). ძველი ქართული საისტორიო წყაროები, კერძოდ „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ და „მეფეთა ცხოვრება“ თბილისში ციხის აგებას საუკუნის ნახევარში სპარსთა მეფის ერისთავს თუ პიტიახშს მიაწერს („მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ მიხედვით ეს პიტიახში ქრამ ხუარ ბორზარდია). „მეფეთა ცხოვრებას“ ცნობით, „აღაშენა ერისთავმან სპარსთამან ტფილისი კართა შორის ციხედ მცხეთისა“. „ქართლის ცხოვრების“ ერთ-ერთ ვარიანტში შესაბამისი ადგილი ასე იკითხება: „აღაშენა ერისთავმან სპარსთამან ტფილისის კართა შორის შურისციხედ ციხედ მცხეთისად“. თხზულების ძველი სომხური თაგმანი კი გვამცნობს, რომ „ააგეს ციხე ტფილისის კარს მცხეთის საწინააღმდეგოდ“. როგორც ჩანს, თბილისის ციხე სპარსელი პიტიახშის ადგილსამყოფელი იყო, საიდანაც მას მცხეთაში მყოფი ქართლის მეფის კონტროლი უნდა განეხორციელებინა. ამასვე იმეორებს ვახუშტი ბატონიშვილი, ოღონდ „კართა შორის ციხის“ ნაცვლად მას „შურისციხეს“ უწოდებს. იგი თბილისის ციხეს „მაღალ ციხედაც“ მოიხსენიებს: „... მაღალს ციხეში არს ეკლესია გუმბათიანი წმინდის ნიკოლოზისა და სასახლე მეფისა, პალატნი დიდ-დიდნი და შუენიერნი“.

თბილისის ციხის ფართოდ გავრცელებული სახელწოდება „ნარიყალა“ პირველად საუკუნეში გვხვდება. იმ დროს ყველა მნიშვნელოვან ციხეს (დმანისის, გორის, სიღნაღის და ა. შ.) ჰქონია თავისი ნარიყალა (სპარს. „ნარინყალა“ — ციტადელი, შიდაციხე), შემდგომში კი ეს სახელი მხოლოდ თბილისის ციხეს შემორჩა.

 საუკუნის ნახევარში თბილისის მომძლავრებასთან ერთად გაიზარდა მისი ციხის სტრატეგიული მნიშვნელობაც. იგი წარმოადგენდა შუა საუკუნეების ქალაქის დომინანტს, მის ძირითად თავდაცვით ნაგებობას. თავისი მრავალსაუკუნოვანი არსებობის განმავლობაში მან მტრის არაერთი დამანგრეველი შემოსევა განიცადა.

როსტომის მეფობის დროს (1632–1658) ხიდისყურიდან კალის ციხემდე ზღუდე გაუვლიათ და ქალაქი და ციხე გაუყვიათ. ამის შემდეგ გაჩნდა მიკროტოპონიმი „დაბლა ციხე“ — „მაღლა ციხის“ საპირისპიროდ. სწორედ ამ ხანებში თბილისში იმყოფებოდა თურქი მოგზაური ევლია ჩელები, რომელმაც დაგვიტოვა ციხის რამდენადმე გაზვიადებული აღწერილობა: „...დიდი ციხე მდინარე მტკვრის სამხრეთითაა... ციცაბო კლდეზე... აშენებული. დიდი ციხის გარშემოწერილობა ექვსი ათასი ნაბიჯია, მაგრამ ძველი ნაშენია. კედლის სიმაღლე სამოცი წყრთაა. სამოცდაათი ბურჯი და სამი ათასი ქონგური აქვს. მდინარე მტკვარს წყლისათვის განკუთვნილი ერთი ხვრელიანი კოშკი გადაჰყურებს; ალყის დროს იქიდან იკლავენ წყურვილს. გალავნის შიგნით ექვსასი ბანიანი სახლია. ხანის სასახლე ამ ციხეშია. ჯამე, ქარვასლა, აბანო და მცირე ბაზარი აქვს... დიდი ციხის აღმოსავლეთით ბუნებრივი ცხელი წყალია“.

თბილისის ციხე მნიშვნელოვნად დაზიანდა 1795 წელს კრწანისის ბრძოლის დროს. 1796 წელს სარაიდარებმა ფარსადანამ და სტეფანემ აღადგინეს ბრძოლების დროს დანგრეული ციხის კედლები. რუსეთის იმპერიის მიერ ქართლ-კახეთის სამეფოს ანექსიის შემდეგ თბილისის ციხემ დაკარგა ადრინდელი მნიშვნელობა. ერთხანს აქ განთავსებული იყო რუსის ჯარის ტყვია-წამლის საწყობი. 1827 წლის მიწისძვრამ ძლიერ დააზიანა და დაანგრია ციხის კედლები, ბურჯები და კოშკები, შეიწირა სტამბოლის გოდოლის დიდი ნაწილიც, 1847 წელს კი ციხის ერთ-ერთ შენობაში დენთის საწყობის აფეთქების შედეგად დაინგრა ნარიყალის თითქმის ყველა ნაგებობა, მ. შ. წმ. ნიკოლოზის ეკლესიაც. საუკუნის 70–80-იან წლებში მიმდინარეობდა ციხის სარესტავრაციო სამუშაოები. 1990-1997 წლებში ძველი ეკლესიის საფუძველზე აშენდა ნარიყალას წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია.

არქიტექტურა
თბილისის ციხემ ჩვენამდე მოაღწია – და საუკუნეების ნაგებობათა ნანგრევების სახით. ხანგრძლივი ისტორიის განმავლობაში ციხე მრავალგზის არის აღდგენილი და გადაკეთებული. ამის გამო ზღუდეებისა და გოდოლების პერანგს ჭრელი აღნაგობა აქვს.

თბილისის ციხე შედგება ერთმანეთთან დაკავშირებული ორი ძირითადი ნაწილისაგან. აღმოსავლეთის ნაწილი გეგმით კვადრატულია (70 მ × 70 მ), დასავლეთისა — სწორკუთხა (60 მ × 20 მ). ციხის კედლების სისქე 1,5-2 მ-ია. კედლები გამაგრებული იყო მრგვალი და სწორკუთხედი კოშკებით და ბურჯებით. შედარებით უკეთ შემოინახა თბილისის ციხის დასავლეთ ნაწილში ყველაზე მაღალ ნიშნულზე აღმართული ე. წ. „სტამბოლის გოდოლი“. ციხის კედლებში შემორჩენილია 2 კარის ნაშთი: ერთი, „განჯის კარად“ წოდებული, ახლანდელი ბოტანიკური ბაღის მხარეს, მეორე, უფრო დიდი — ციხის ჩრდილო-აღმოსავლეთის მხარეს. ამ კართან თბილისის ციხის უძველესი, ადრინდელი შუა საუკუნეების ხანის თლილი ქვის დიდი კვადრებით ნაგები კედლის ნაშთია. ციხის დანარჩენი ნაწილი ნაგებია კვადრატული ფორმის ქართული აგურით და ნატეხი ქვით, გაჯისა და კირის ხსნარზე.

თბილისი ციხე საკმაოდ მიუდგომელი იყო. შედარებით ადვილად შესაღწევი გზა დასავლეთიდან იყო, რის გამოც ციტადელი ამ მხარეს უფრო მეტად იყო გამაგრებული. ციხის წყლით მომარაგება საგანგებო სისტემით ხდებოდა, არხისა და აკვედუკის მეშვეობით. ეს უკანასკნელი გამოსახულია თბილისის ტურნეფორისეულ (1701) ნახატზე. ვახუშტისა (1735) და ჩუიკოს (1800) გეგმებზე დატანილია ციხის ეკლესია.

თბილისის ციხის ტერიტორიაზე საუკუნის 60–80-იან წლებში ჩატარდა არქეოლოგიური გათხრები, გამოვლინდა შუა საუკუნეების სხვადასხვა დანიშნულების ნაგებობათა ნაშთები, ძველი ეკლესიის საფუძველი, აგრეთვე კერამიკა, მინა, მონეტები.

გალერეა