თავისუფალი ეკონომიკური ზონები საქართველოში

თავისუფალი ეკონომიკური ზონა (თეზ) — ქვეყნის სპეციალურად გამოყოფილი ტერიტორია, სადაც მოქმედებს შეღავათიანი საბაჟო, სავალუტო, სავაჭრო, საგადასახადო, სავიზო და შრომითი რეჟიმები. თეზ-ები მსოფლიო ეკონომიკაში ქვეყნის ინტეგრირების მნიშვნელოვანი საშუალებაა. საქართველოში მათი შექმნა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია აბრეშუმის დიდი გზის აღდგენისა და ევროპა-კავკასია-აზიის სატრანსპორტო დერეფნის პროექტის რეალიზაციის პირობებში.

დამოუკიდებლობის მოპოვების (1991) შემდეგ, საქართველოში თეზების შექმნის მიმართულებით მიღებული იქნა რამდენიმე დოკუმენტები, 1997 წელს კი — კანონი „თავისუფალი ინდუსტრიული ზონების შესახებ“. კანონის მიხედვით თეზ-ის შექმნა შეიძლება ნებისმიერ ტერიტორიაზე, რ-ის ფართობი აღემატება 10 ჰა, გარდა საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული დაცული ტერიტორიებისა. თავისუფალი ინდუსტრიული ზონა შეიძლება შეიქმნას: ა) საქართველოს მთავრობის ინიციატივით; ბ) ფიზიკური ან იურიდიული პირის —ორგანიზატორის მოთხოვნით.

2020 წლის მონაცემებით საქართველოს ტერიტორიაზე ფუნქციონირებს 4 თავისუფალი ინდუსტრიული ზონა:
ფოთის თავისუფალი ინდუსტრიული ზონა;
ქუთაისის თავისუფალი ინდუსტრიული ზონა;
ქუთაისის ჰუალინგის თავისუფალი ინდუსტრიული ზონა;
თბილისის ტექნოლოგიური პარკის თავისუფალი ინდუსტრიული ზონა.
ბათუმის პორტო-ფრანკო
საქართველოში თეზ-ის ისტორიული მაგალითია ბათუმის პორტო-ფრანკო (თავისუფალ ნავსადგური). ევროპის დიდი სახელმწიფოების ზეწოლით რუსეთმა 1878 წლის 29 ოქტომბერს ბათუმი პორტო-ფრანკოდ. თავდაპირველად პორტოფრანკოს ტერიტორია ბათუმში ნავსადგურსა და მის ახლომდებარე ტერიტორიას მოიცავდა, შემდგომ კი იგი გაფართოვდა და ქალაქის ფარგლებს გასცდა. 1884 ბათუმის თავისუფალი სავაჭრო ზონა 900 დესეტინას (9,81 კმ²) შეადგენდა. 1883 წელს ბათუმი რკინიგზით ბაქოს დაუკავშირდა და ნავთობპროდუქტების გასაღების ძირითადი პუნქტი გახდა. პორტო-ფრანკოს სტატუსმა დადებითად იმოქმედა ქალაქის ინფრასტრუქტურისა და მრეწველობის. – საუკუნეების მიჯნაზე ბათუმში 350–380 სამრეწველო და 1000-ზე მეტი სავაჭრო ობიექტი აღირიცხებოდა. 1886–1889 წლებში გაიხსნა 5 მსხვილი ბანკი, რომლებიც საბანკო ოპერაციებს საერთაშორისო მასშტაბით აწარმოებდნენ. პორტო-ფრანკოს პირობებში ბათუმი ძირითადად საიმპორტო-სატრანზიტო ვაჭრობის ზონა იყო.

ფოთის თავისუფალი ინდუსტრიული ზონა
2008 წლის 15 აპრილს ფოთის ნავსადგურის ტერიტორიაზე შეიქმნა ფოთის თავისუფალი ინდუსტრიული ზონა. ის ფაქტობრივად 2010 წლის 16 ნოემბრიდან ამოქმედდა. მოიცავს 3 მლნ. მ²-ზე მეტ ფართობს. მისი უდიდესი ნაწილი სამრეწველო დანიშნულებით უნდა იქნეს გამოყენებული. ზონაში რეგისტრირებულია 90-მდე კომპანია, რომელთა უმრავლესობა უცხოურია. მათგან საქმიანობას მხოლოდ ზოგიერთი ახორციელებს.

ამ ზონის ორგანიზატორის (ადმინისტრატორის) უფლებამოსილებას ახორციელებდა შპს „რაკია საქართველო – თავისუფალი ინდუსტრიული ზონა“ , რომელსაც ეს ზონა კონცესიის საფუძველზე 99 წლის მართვის უფლებით გადაეცა. 2016 წელს „რაკიამ“ ფოთის თავისუფალი ინდუსტრიული ზონის 85% სახელმწიფოს დაუბრუნა, 2017 წელს კი საქართველოს მთავრობამ ფოთის ინდუსტრიული ზონის 75%-იანი წილი ჩინურ კომპანია -ს პირდაპირი მიყიდვის წესით გადასცა.

ქუთაისის თავისუფალი ინდუსტრიული ზონა
2009 წლის მარტში სამთავრობო დადგენილებით შეიქმნა ქუთაისის თავისუფალი ინდუსტრიული ზონა, რომელიც მდებარეობს ქუთაისის ყოფ. საავტომობილო ქარხნის ტერიტორიაზე და მოიცავს 27 ჰა ფართობს. მისი შექმნის ინიციატორია ტერიტორიის მეპატრონე, შპს „ჯორჯიან ინტერნეშენელ ჰოლდინგი" , რომელიც ამავდროულად არის თავისუფალი ინდუსტრიული ზონის ადმინისტრატორიც. ქუთაისის თავისუფალ ინდუსტრიულ ზონაში პირველი მოქმედი კომპანია იყო შპს „ფრეშ-ჯორჯია“ [- ; ეგვიპტური „ფრეშ ელექტრიკ კომპანის“ შვილობილი კომპანია], რომელიც აწარმოებს მაღალი ხარისხის საოჯახო ტექნიკას, მ. შ. გაზქურებს, წყლის გამაცხელებლებსა და სარეცხ მანქანებს.

თავისუფალი ტურისტული ზონები
2010 წლის 17 დეკემბერს ძალაში შევიდა კანონი თავისუფალი ტურისტული ზონების განვითარების ხელშეწყობის შესახებ. კანონის მიზანია საქართველოში ტურიზმის განვითარება და მეწარმეობის ხელშეწყობა, რისთვისაც დადგინდა საშეღავათო პირობები ამგვარ ზონებში სასტუმროების მშენებლობისა და ფუნქციონირებისათვის. 2010-2011 წლებში შეიქმნა სამი თავისუფალი ტურისტული ზონაა: ქობულეთის, განმუხურისა და ანაკლიის. მიუხედავად ამისა, ტურიზის სექტორში შემოსული ინვესტიციები მთლიანი მოცულობის მხოლოდ უმცირეს ნაწილს შეადგენს.