თეთრი ფითრი

თეთრი ფითრი — მარადმწვანე პარაზიტი ბუჩქოვანი მცენარეა ფითრისებრთა ოჯახისა, ბურთისებრი ფორმის, მრავალდატოტვილი. იგი ძირითადად მსხლის ტოტებზე გვხვდება, არცთუ იშვიათად ვაშლზე, აკაციაზე, ცაცხვზე, სოჭსა და სხვა მერქნიან მცენარეებზეც. ფოთლები ტოტებზე მოპირისპირედაა განლაგებული, სქელი ტყავისებრი, მოგრძო-ლანცეტისებრი ან ელიფსური ფორმისაა. ყვავილები წვრილია, მოყვითალო-მწვანე, მარტივი 3–4-ფურცლიანი ყვავილსაფარით, ერთსქესიანია. ნაყოფი მოყვითალო 1 სმ-მდე სისქის, მრგვალი, თესლიანი ცრუ კენკრაა, გარედან წებოვანი გარსით დაფარული.

ბოტანიკური აღწერა
ოჯახი: სანთალისებრთა . გვარი: ფითრი . სახეობა: თეთრი ფითრი . სიცოცხლის ფორმა: მარადმწვანე, ნახევრად პარაზიტული ბუჩქი. ხანგრძლივობა: მრავალწლოვანი. ფითრის სიცოცხლის ხანგრძლივობა შეიძლება იყოს 30–40 წელი, ზოგჯერ მეტიც. სიმწიფის პერიოდი: ნაყოფი მწიფდება ზამთარში. ღერო: ფითრის ღერო მწვანეა, დატოტვილი, მუხლისებურად გამსხვილებული კვანძებით. ტოტები მყიფეა, ადვილად ტყდება. ფოთლები: ფითრის ფოთლები მოპირისპირედაა განლაგებული, ტყავისებრი, მოგრძო-ლანცეტა ფორმის, მთლიანი კიდეებით. ფოთლის სიგრძე 2–8 სმ-ია, სიგანე — 0.8–2.5 სმ. ფოთლები მწვანეა, მოყვითალო ელფერით. ყვავილები: ფითრი ორსახლიანი მცენარეა, ანუ მამრობითი და მდედრობითი ყვავილები სხვადასხვა ეგზემპლარებზე ვითარდება. ყვავილები პატარაა, მომწვანო-მოყვითალო, შეკრებილია ყვავილედებად. ყვავილობს მარტ-აპრილში. ნაყოფი: სფერული, თეთრი, წებოვანი, ცრუ კენკრაა. ნაყოფის დიამეტრი დაახლოებით 1 სმ-ია. ნაყოფი შეიცავს ერთ თესლს, რომელიც გარშემორტყმულია წებოვანი ნივთიერებით — ვისცინით. ფესვები: ფითრი ნახევრად პარაზიტული მცენარეა. მასპინძელ მცენარეზე მიმაგრებულია სპეციალური ფესვებით — ჰაუსტორიებით, რომელთა მეშვეობითაც იღებს წყალს და მინერალურ ნივთიერებებს.

გავრცელება
ფითრი ფართოდაა გავრცელებული ევროპაში, აზიაში, ჩრდილოეთ აფრიკასა და ავსტრალიაში. საქართველოში გვხვდება თითქმის ყველგან, სადაც მისი მასპინძელი მცენარეები იზრდება.

სამკურნალო ნაწილები
სამკურნალო მიზნებისთვის გამოიყენება ფითრის ფოთლები, ნორჩი ყლორტები და ნაყოფი. შეიცავს ალკალოიდის მსგავს ნივთიერებებს, ორგანულ მჟავებს, ტრიტერპენოიდულ საპონინებს, ნახშირწყლებს, მთრიმლავ ნივთიერებებს, სპირტებს, ამინომჟავებს, ნაყოფში მოიპოვება კაუჩუკი და ინოზიტი 1-2%-მდე. ფოთლები და ტოტები შეიცავს ვისკოტოქსინს, აცეტილქოლინს, ქოლინს, პროპიონილქოლინს, ოლეანოლის და ურსოლის მჟავებს, ფლავონოიდებს, ფენოლკარბონის მჟავებს. ნაყოფი მდიდარია ვისცინით, რომელიც შეიცავს გლუკოზას, ფრუქტოზას, სახამებელს, ცილებს, ცხიმებს.

ხასიათდება ანტიათეროსკლეროზული, სისხლდენის შემაჩერებელი, ტკივილგამაყუჩებელი, შემომგარსავი, ლაქტაციის გამაძლიერებელი, შარდმდენი, საფაღარათო, წნევის დამწევი, ანთებისა და ავთვისებიანის სიმსივნეების საწინააღმდეგო მოქმედებით.

შეგროვების წესები
ფითრის ფოთლებს და ახალგაზრდა ტოტებს აგროვებენ ყვავილობამდე ან ყვავილობის პერიოდში, გაზაფხულზე ან ზაფხულის დასაწყისში. ნაყოფს კრეფენ სიმწიფის პერიოდში, ზამთარში. შეგროვებულ ნედლეულს აშრობენ ჩრდილში, კარგად ვენტილირებად ადგილას, თხელ ფენად გაშლილს. გამომშრალი ნედლეული ინახება მშრალ, გრილ ადგილას, ქაღალდის ან ქსოვილის ტომრებში.

ქიმიური შემადგენლობა
ფითრის სამკურნალო ნაწილები შეიცავს მრავალ ბიოლოგიურად აქტიურ ნივთიერებას:
ვისკოტოქსინი: ცილოვანი ნივთიერება, რომელიც შედგება ამინომჟავებისგან, აქვს ციტოტოქსიკური და იმუნომოდულატორული მოქმედება.
აცეტილქოლინი: ნეირომედიატორი, რომელიც მონაწილეობს ნერვული იმპულსების გადაცემაში.
ქოლინი: ჯგუფის ვიტამინის მსგავსი ნივთიერება, რომელიც მონაწილეობს ცხიმების ცვლაში.
ფლავონოიდები: კვერცეტინი, კემპფეროლი და სხვა, აქვთ ანტიოქსიდანტური, ანთების საწინააღმდეგო მოქმედება.
ფენოლკარბონის მჟავები: ქლოროგენის მჟავა და სხვა, ავლენენ ანტიოქსიდანტურ თვისებებს.
ორგანული მჟავები: ოლეანოლის მჟავა, ურსოლის მჟავა, აქვთ ანთების საწინააღმდეგო და სიმსივნის საწინააღმდეგო აქტივობა.
ვისცინი: წებოვანი ნივთიერება ნაყოფში, რომელიც შეიცავს გლუკოზას, ფრუქტოზას, სახამებელს, ცილებს, ცხიმებს.
მთრიმლავი ნივთიერებები: მცირე რაოდენობით.
მინერალური ნივთიერებები: კალიუმი, კალციუმი, მაგნიუმი და სხვა.

ფარმაკოლოგიური თვისებები
ფითრის სამკურნალო ნაწილებს აქვთ შემდეგი ფარმაკოლოგიური თვისებები:
ჰიპოტენზიური: აქვეითებს არტერიულ წნევას.
კარდიოტონური: აუმჯობესებს გულის კუნთის მუშაობას.
სედატიური: აქვს დამამშვიდებელი ეფექტი ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზე.
ანთების საწინააღმდეგო: ამცირებს ანთებით პროცესებს.
შარდმდენი: აქვს მსუბუქი შარდმდენი მოქმედება.
სიმსივნის საწინააღმდეგო: ზოგიერთი კვლევის მიხედვით, ფითრის ექსტრაქტს შეუძლია შეაფერხოს სიმსივნური უჯრედების ზრდა.
იმუნომოდულატორული: აძლიერებს ორგანიზმის იმუნურ სისტემას.

გამოყენება
თეთრი ფითრიდან მიღებული პრეპარატები გამოიყენება ჰიპერტონული დაავადებების, გულის ასთმის, ათეროსკლეროზის, თავის ტკივილების, ნეფრიტის დროს, ნევროზის, უძილობის, კლიმაქტერული სინდრომის, ართრიტის, რევმატიზმის დროს, როგორც სისხლშემადედებელი საშუალება ცხვირიდან, ფილტვებიდან, საშვილოსნოდან და გემორალური სისხლდენისას. ასევე, გამოიყენება როგორც დამხმარე საშუალება ონკოლოგიური დაავადებების მკურნალობისას.

ფითრის დამზადება შესაძლებელია გვიან შემოდგომით, მაგრამ სამკურნალო თვისებების შენარჩუნების მიზნით უკეთეს დროს წარმოადგენს თებერვალ-მარტი.

გამოყენება ხალხურ მედიცინაში
უძველესი დროიდან იხმარება სამკურნალოდ. ფითრი ფართოდ გამოიყენება ხალხურ მედიცინაში სხვადასხვა ქვეყანაში. მას იყენებენ ნაყენის, ნახარშის, ექსტრაქტის სახით. ხალხური რეცეპტების მიხედვით, ფითრის პრეპარატებს ხმარობენ მაღალი წნევის, გულის დაავადებების, უძილობის, ნერვული აშლილობის, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის დაავადებების, დიარეის, რევმატიზმის, პოდაგრის სამკურნალოდ. ასევე, იყენებენ როგორც სისხლდენის შემაჩერებელ, შარდმდენ და მატონიზირებელ საშუალებას. ფითრის ნაყოფს ზოგიერთ რეგიონში იყენებენ საკვებადაც.