რიურიკი

რიურიკი (ასევე ცნობილი როგორც რორიკი, რიურიკი ან რიურიკი; ძველსაეკლესიო სლავურ ენაზე: , ლათინურად: ; ძველნორვეგიულად: ; გარდ. 879) — ვარანგი ტომის მეთაური, რომელიც ტრადიციული ცნობების მიხედვით, 862 წელს მოიწვიეს ნოვგოროდში მმართველად.

„ძველი დროის ზღაპრის“ მიხედვით, რიურიკის გარდაცვალების შემდეგ ხელისუფლება გადაიბარა მისმა ნათესავმა ოლეგმა, რომელმაც რეგენტობა გაუწია რიურიკის მცირეწლოვან შვილს, იგორს.

ტრადიციულად, რიურიკი ითვლება რიურიკოვიჩების დინასტიის დამფუძნებლად — დინასტიისა, რომელიც მართავდა კიევის რუსეთსა და მის სამთავრო დომენებს, ხოლო შემდგომში — რუსეთის სამეფოსაც, მანამ სანამ დინასტია არ შეწყდა ფეოდორ -ის გარდაცვალებით 1598 წელს.

ცხოვრება
რიურიკის შესახებ ყველაზე ადრეული ცნობა დაცულია „წარსული წლების მოთხრობაში“, რომელიც ტრადიციულად მიეწერება მონაზონ ნესტორს და შედგენილია დაახლოებით 1113 წელს. მატიანის მიხედვით, 860–862 წლებში აღმოსავლეთ სლავური და ფინურენოვანი ტომები — მათ შორის ჩუდები, სლოვენები, კრივიჩები, მარიელები და ვეფსები — ვარიაგებს აძევებენ ზღვიდან, უარს ამბობდნენ ხარკის გადახდაზე და ცდილობდნენ თვითმმართველობის დამყარებას. თუმცა შიდა უთანხმოების გამო ისინი კვლავ იძულებული გახდნენ მოეწვიათ ვარიაგები წესრიგის დასამყარებლად. მათ მოწვევას მოჰყვა რიურიკის, მისი უმცროსი ძმების — სინეუსის და ტრუვორის, — და მათი დიდი ამალით მოსვლა.

მატიანის მიხედვით, რიურიკი იყო წარმოშობით რუსული ვარიაგთა ტომიდან. თანამედროვე ისტორიოგრაფიის უმეტესობა მიიჩნევს, რომ რუსები სკანდინავიური წარმოშობის იყვნენ, სავარაუდოდ საუკუნეში შვედეთის აღმოსავლეთ სანაპიროდან. გავრცელებული თეორიის თანახმად, სახელწოდება რუსი წარმოიშვა ძველნორვეგიული სიტყვისგან, რომელიც ნიშნავს "მცურავ ხალხს" და უკავშირდება შვედეთის რეგიონის — როსლაგენის — ძველ სახელწოდებას.

სინეუსმა თავი დაიდო ბელოოზეროში, ხოლო ტრუვორმა — იზბორსკში. მათი გარდაცვალების შემდეგ რიურიკმა გააერთიანა მათი ტერიტორიები და გააფართოვა თავისი მმართველობა ჩრდილოეთ რუსეთში. რიურიკის მიმდევრები — ასკოლდი და დირმი, რომლებიც ბიზანტიაში გააგზავნა — ხელში იგდეს კიევი და შემდგომში დაპყრობის მიზნით განახორციელეს ლაშქრობა, რომელიც ბიზანტიური წყაროების მიხედვით 860 წლით თარიღდება.

1377 წლის ლავრენტიევის მატიანის კოდექსში — პირველწყაროს ყველაზე ძველ ვერსიაში — მითითებულია, რომ რიურიკი თავდაპირველად დასახლდა ნოვგოროდში („ახალი ქალაქი“), ხოლო ჰიპატიუსის კოდექსი ( ს.) მიუთითებს, რომ მისი პირველი საცხოვრებელი ადგილი იყო ლადოგა, საიდანაც შემდგომში გადმოიტანა მმართველობის ცენტრი ახლად დაარსებულ ნოვგოროდში — ციხესიმაგრეში, რომელიც აშენდა მდინარე ვოლხოვის სათავესთან. რიურიკი იქვე დარჩა სიცოცხლის ბოლომდე.

ამბობენ, რომ რიურიკი გარდაიცვალა 870-იან წლებში. სიკვდილის წინ მან თავისი სამფლობელო მიანდო ნათესავს — ოლეგს, ხოლო თავისი მცირეწლოვანი შვილი იგორი მას, მეურვეობაში ჩააბარა. მოგვიანებით ოლეგმა აიღო კიევი (მკვლელობით მოიშორა ადგილობრივი მმართველები) და დააარსა კიევის რუსეთი, რომელსაც შემდგომში მართავდნენ რიურიკის შთამომავლები — იგორი და მისი დინასტია. ეს სახელმწიფო არსებობდა მონღოლთა შემოსევამდე, 1240 წლამდე.

მემკვიდრეობა
რიურიკი არ არის მოხსენიებული კიევის მთავართა რეგნალური სიაში, რომელიც წარმოდგენილია ჰიპატიუსის კოდექსის (დაახლოებით 1425 წელი) შესავალ ნაწილში; ამ სიაში კიევის მთავართა რიგი იწყება „დირით და ასკოლდით“, შემდეგ მოდის „ოლეგი“ და მხოლოდ შემდეგ „იგორი“.

რიურიკიდები იყვნენ კიევის რუსეთის მმართველი დინასტია, რომელიც მოგვიანებით გადაიქცა რუსეთის სამეფოს მმართველ დინასტიად და არსებობდა 1598 წლამდე. მრავალი სათავადო და დიდგვაროვანი ოჯახი დღემდე აცხადებს, რომ ისინი წარმოშობით რიურიკის მამრობით ხაზს მიეკუთვნებიან.

ბოლო რიურიკიდი, რომელიც მართავდა რუსეთს ცარის ტიტულით, იყო ვასილი შუისკი, რომლის მმართველობა დასრულდა 1610 წელს. ის ეკუთვნოდა შუისკების სახლს.

ცნობილია, რომ რომანოვების დინასტია, გენეალოგიურად დაკავშირებულია რიურიკიდებთან ქორწინების გზით. დღესაც არსებობენ ისეთი თავადური ოჯახების შთამომავლები, რომლებიც თავიანთ გენეალოგიას რიურიკიდან მიყვებიან.

ასევე აღსანიშნავია, რომ მიხაელ კორიბუტ ვიშნიოვეცკი, რომელიც მართავდა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობას 1673 წლამდე, ეკუთვნოდა ვიშნიოვეცკების სახლს, რომელიც ტრადიციულად მიიჩნეოდა გედიმინიდების შთამომავლად. თუმცა, უახლესი კვლევები იუწყება, რომ ზბარასკების სახლი და მისი შიდა განშტოებები, მათ შორის ვიშნიოვეცკებიც, შესაძლოა წარმოშობით იყვნენ რიურიკიდები.

ალტერნატიული თეორიები
რიურიკის სახელი წარმოებულია ძველნორვეგიული სახელისგან . ერთ-ერთი ალტერნატიული თეორიის მიხედვით, რიურიკი შეიძლება გაიგივდეს დორესტადის რორიკთან — ფიგურასთან, რომელიც იყო ერთ-ერთი იმ ორ მეტოქე საგვარეულოს წარმომადგენელი, რომელთა შესახებ ფრანკული მატიანეები იუწყებიან, როგორც ჰედებიუს ახალდასაბამი დანიის სამეფოს მმართველები. ზოგიერთი წყაროს მიხედვით, ის შესაძლოა ყოფილიყო მეფე ჰარალდ კლაკის ძმისშვილი.

რორიკი მოხსენიებულია როგორც იმპერატორ ლუი -ის მიერ ფრისლანდიაში მიწების მიმღები. ცნობილია, რომ მან არაერთი მეზობელი ტერიტორია დაარბია: 850 წელს დაიპყრო დორესტადი, 857 წელს თავს დაესხა ჰედებიუს, ხოლო 859 წელს გაძარცვა ბრემენი. იმ დროს, როცა იგი იმყოფებოდა ლაშქრობაში, მისივე მიწებს თავს დაესხნენ მტრები. ამან გამოიწვია იმპერატორის განრისხება, რის შედეგადაც 860 წელს იმპერატორმა ჩამოართვა მას ყველა სამფლობელო.

ამის შემდეგ რორიკი გარკვეული დროით ქრება დასავლურ წყაროებში. ამავდროულად, რუსულ მატიანეებში 862 წელს ჩნდება რიურიკი, რომელიც თითქოს აღმოსავლეთ ბალტიის რეგიონში ჩავიდა და დააარსა ლადოგას ციხესიმაგრე, ხოლო შემდგომში გადავიდა ნოვგოროდში (საჭიროა წყაროს მითითება).

რორიკი კვლავ ჩნდება ფრანკულ მატიანეებში 870 წელს, როცა შარლ მელოტმა დაუბრუნა მას ფრიზლანდის სამფლობელოები. 882 წელს აღნიშნულია რორიკის გარდაცვალება, თუმცა კონკრეტული თარიღი არ არის მოცემული. „წარსული წლების მოთხრობაში“ რიურიკის გარდაცვალება 879 წლით თარიღდება, რაც სამ წლით ადრინდელია, ვიდრე დასავლურ წყაროებში.

დასავლური წყაროების მიხედვით, ფრიზლანდის მმართველი რორიკი ქრისტიანად მოექცა ფრანკების გავლენით.

რიურიკისა და დორესტადის რორიკის გაიგივების თეორია საუკუნის შუა წლებში გააცოცხლეს ანტინორმანისტმა ისტორიკოსებმა — ბორის რიბაკოვმა და ანატოლი კირპიჩნიკოვმა, თუმცა ამ ჰიპოთეზას ალიანდრო ნაზარენკო და სხვა მეცნიერები ეჭვის თვალით უყურებენ და არ ეთანხმებიან.