ალფონს ამადუ ალი

ალფონს ამადუ ალი (დ. 9 აპრილი, 1930 — გ. 28 მარტი, 1987) — ბენინელი არმიის ოფიცერი და პოლიტიკური მოღვაწე. იგი ყველაზე აქტიური მაშინ იყო, როდესაც მისი ქვეყანა დაგომეის სახელით იყო ცნობილი. იგი დაიბადა ბასილაში, ცენტრალურ დაგომეაში და სწავლობდა ტოგოს, კოტ-დ’ივუარისა და სენეგალის სკოლებში, სანამ 1950 წელს საფრანგეთის არმიაში ჩაეწერებოდა. იგი მონაწილეობდა საბრძოლო მოქმედებებში ინდოჩინეთში 1950-დან 1953 წლამდე, მაროკოში 1955-დან 1956 წლამდე და ალჟირში 1959-დან 1961 წლამდე. 1965 წლის გადატრიალების შემდეგ პრეზიდენტმა კრისტოფ სოგლომ ალი არმიის შტაბის უფროსად დააწინაურა. 1967 წელს ახალგაზრდა არმიის ოფიცერი მორის კუანდეტე ალის კაბინეტის უფროსად დაინიშნა.

17 დეკემბერს კუანდეტემ სოგლოს წინააღმდეგ მორიგი გადატრიალება მოაწყო, თუმცა ორი დღის შემდეგ იგი იძულებული გახდა ძალაუფლება ალისთვის გადაეცა. მისი ადმინისტრაცია ზედამხედველობდა ახალი კონსტიტუციის შექმნასა და საპრეზიდენტო არჩევნებს, რომელიც პირველი იყო დაგომეაში 1964 წლის შემდეგ. შედეგები ანულირებული იყო ბოიკოტის გამო, რომელმაც ქვეყნის თითქმის სამ მეოთხედს ხმის მიცემაში ხელი შეუშალა. ალიმ პოპულარობა დაკარგა იმ მოსაზრებით, რომ სამხედროები ყაზარმებში უნდა დაბრუნებულიყვნენ, და საბოლოოდ იგი კუანდეტეს სპიკერად (ინტერესების გამტარებლად) იქცა. 1968 წლის 17 ივლისს ალი იძულებული გახდა ძალაუფლება ვეტერანი პოლიტიკოსისათვის, ემილ ზინსუსთვის გადაეცა.

ალის პენსიაზე გასვლა აღინიშნა სამხედრო სამსახურიდან არაერთი დათხოვნით, სასამართლო პროცესებითა და პატიმრობის ვადებით. ერთ-ერთ სასამართლო პროცესზე ზინსუს საქციელმა გამოიწვია მორიგი გადატრიალება, რომელსაც კუანდეტე ხელმძღვანელობდა. 1972 წლის 26 ოქტომბერს მატიე კერეკუმ გადატრიალების გზით ხელში ჩაიგდო ძალაუფლება. მან დაასრულა ალის სამხედრო კარიერა, ისევე როგორც ყველა სხვა მაღალი რანგის ოფიცრისა, და ალი დანიშნა ნავთობის ეროვნული ჭაბურღილების კომისრად — თანამდებობაზე, რომელსაც ძალიან მცირე პასუხისმგებლობა ახლდა. 1973 წლის 28 თებერვალს კერეკუმ ალე მის წინააღმდეგ შეთქმულებაში დაადანაშაულა და მას 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა. იგი გარდაიცვალა 1987 წლის 28 მარტს.

სამხედრო წარსული
ალი დაიბადა 1930 წლის 9 აპრილს ბასილაში, ცენტრალურ დაგომეაში. იგი იყო ჩრდილოეთში მცხოვრები მცირე ეთნიკური ჯგუფის, ვიჯის წევრი. მამამისი ასევე სამხედრო მეთაური იყო, რომელიც 1942 წელს ფრანგებს სირიაში ემსახურებოდა და ტოგოში პოლიციის წვრთნაში ეხმარებოდა. ალფონსი სწავლობდა ტოგოს, კოტ-დ’ივუარისა და სენეგალის სკოლებში, სანამ 1950 წელს საფრანგეთის არმიაში ჩაეწერებოდა. მისი პირველი საბრძოლო ოპერაცია იმავე წელს მოგვიანებით ინდოჩინეთის ნახევარკუნძულზე, ინდოჩინეთის პირველი ომის დროს შედგა. ალიმ იქაურობა 1953 წლის ბოლოს დატოვა, ცოტა ხნით ადრე, სანამ დიენ ბიენ ფუშის ოპერაცია „კასტორი“ დაიწყებოდა. ამ ომის გამოცდილების შემდეგ, იგი გაემგზავრა საფრანგეთის სენ-მაქსენის სერჟანტთა სკოლაში (ამჟამად მოქმედი სერჟანტების ეროვნული სკოლა (საფრანგეთი) ან - ’ ). ის მონაწილეობდა საბრძოლო მოქმედებებში მაროკოში 1955-დან 1956 წლამდე და ალჟირში 1959-დან 1961 წლამდე, სადაც იგი პარაშუტისტ-დესანტნიკი გახდა.

1963 და 1965 წლების დაგომეის გადატრიალებების დროს, ალი მოუწოდებდა გენერალ კრისტოფ სოგლოს ძალაუფლების ხელში ჩაგდებისკენ. 1965 წლის გადატრიალების შემდეგ, სოგლომ ალი არმიის შტაბის უფროსად დააწინაურა. ალი რამდენჯერმე ღიად გამოხატავდა თავის უთანხმოებას სოგლოსთან, თუმცა ამის მიუხედავად მაინც ერთგული რჩებოდა. ხოლო შტაბის სხდომებზე მისი ხშირი დაპირისპირება ალისთან დაგომეის დაეხმარა არმიაში ფრაქციების ჩამოყალიბებას.

1967 წლის სახელმწიფო გადატრიალება
კუანდეტეს საკუთარი მისწრაფებები ჰქონდა. 1967 წლის 17 დეკემბერს მან და კიდევ 60-მა ჯარისკაცმა სამხედრო გადატრიალება მოაწყვეს და სოგლო დაამხეს. კუანდეტემ ხელში ჩაიგდო პრეზიდენტობა, თუმცა არ იცოდა, რა ექნა ამისთვის. მისი ფრაქციის წევრები მოუწოდებდნენ ახალ პრეზიდენტს, დარჩენილიყო თავის თანამდებობაზე, მიუხედავად იმისა, რომ საზოგადოებრივი აზრი მის წინააღმდეგ იყო მიმართული. ამავდროულად, საფრანგეთმა უარი თქვა დაგომეის დახმარებაზე და არ აღიარა კუანდეტე. იგი იძულებული გახდა, ორი დღის შემდეგ ალი დროებით პრეზიდენტად დაენიშნა, მიუხედავად იმისა, რომ კუანდეტეს ალი შინაპატიმრობაში ჰყავდა აყვანილი და მას „მოვალეობებისათვის თავის არიდებასა“ და „დაშოშმინების პოლიტიკის“ გატარებაში ადანაშაულებდა. დოკუმენტი ალის ძლიერ აღამსრულებელ ხელისუფლებას ანიჭებდა, და იგი მარტის დასაწყისში მიიღო „სამხედრო რევოლუციურმა კომიტეტმა“ — ალის გარდამავალმა მთავრობამ, რომელიც მხოლოდ სამხედრო ოფიცრებისგან შედგებოდა. 31 მარტს ჩატარდა ეროვნული რეფერენდუმი კონსტიტუციის შესახებ, რომელიც 92-პროცენტიანი მხარდაჭერით მიიღეს.

მათი დისკვალიფიკაციის საპასუხოდ, ყოფილმა პრეზიდენტებმა, ჰუბერტ მაგამ და სურუ-მიგან აპიტიმ, პროტესტი მოაწყვეს, ხოლო კიდევ ერთმა ყოფილმა პრეზიდენტმა, ჟუსტინ აჰომადეგბე-ტომეტინმა, მხარი დაუჭირა ნაკლებად ცნობილ კანდიდატს, სახელად ბაზილ აჯუ მუმუნის. არჩევნები 15 მაისს ჩატარდა და იყო პირველი დაგომეაში 1964 წლის შემდეგ. მუმუნიმ არჩევნებში ხმების 80 პროცენტით გაიმარჯვა, თუმცა ალიმ შედეგები ბათილად გამოაცხადა, რადგან პროტესტმა ხელი შეუშალა ამომრჩეველთა თითქმის სამ მეოთხედს ხმის მიცემაში. ამ შედეგმა გამოიწვია შემდგომი დემონსტრაციები, ხოლო მაგას, აპიტის, აჰომადეგბე-ტომეტინსა და ყოფილ პრეზიდენტ კრისტოფ სოგლოს ქვეყანაში შესვლა აეკრძალათ, რაც უკმაყოფილების ჩახშობის მცდელობას წარმოადგენდა. ალი მიიჩნევდა, რომ მან შეცდომა დაუშვა მაგას, აპიტისა და აჰომადეგბე-ტომეტინის დისკვალიფიკაციით, რადგან სწამდა, რომ მხოლოდ მათ შეეძლოთ დაგომეისთვის ერთიანობის მოტანა. სექტემბერში ალი საერთოდ დაითხოვეს შეიარაღებული ძალებიდან, ხოლო შტაბის უფროსის პოსტზე მისი ადგილი კუანდეტემ დაიკავა. სასიკვდილო განაჩენის საფრთხის წინაშე მყოფ ალის, 4 ოქტომბერს გამართულ საჯარო სასამართლო პროცესზე, ათი წლით მძიმე შრომა მიესაჯა. ამ მოვლენების შემდეგ ალი პატიმრობიდან გაათავისუფლეს და არმიაში აღადგინეს.

1971 წელს ალიმ ტოგოელ ლტოლვილ ნოე კუტუკლუის დაგომეაში მფარველობის უფლება მისცა, მიუხედავად მთავრობის ოფიციალური საწინააღმდეგო პოლიტიკისა. 1972 წლის 26 ოქტომბერს მათიე კერეკუმ გადატრიალების გზით ხელში ჩაიგდო ძალაუფლება. მან დაასრულა ალის სამხედრო კარიერა, ისევე როგორც ყველა სხვა მაღალი რანგის ოფიცრისა, და იგი ნავთობის ეროვნული ჭაბურღილების კომისრად დანიშნა — თანამდებობაზე, რომელსაც ძალიან მცირე პასუხისმგებლობა ახლდა. 1973 წლის 28 თებერვალს კერეკუმ ალი მის წინააღმდეგ შეთქმულებაში დაადანაშაულა და მას 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა.