ურუმები

ურუმები/რუმები (ასევე რუმელები, ურუმელი ბერძნები, ბერძენ-თათრები; ურუმელი) — თურქულენოვანი ბერძნები. ბერძნების ეთნოლინგვისტური ჯგუფი, რომლებიც ისტორიულად ცხოვრობენ ყირიმსა და ჩრდილოეთ აზოვის რეგიონში. ელინისტურენოვანი რუმელებისგან განსხვავებით, ურუმები თურქულენოვანი ხალხია.

ეტიმოლოგია
ეთნიკური ჯგუფის სახელწოდება მჭიდრო კავშირშია ბიზანტიის მკვიდრთა თვითსახელწოდებასთან — რომეისთან, ასევე ბიზანტიის იმპერიის (ოფიციალურად, რომის იმპერიის) თურქულ სახელწოდებასთან — რუმთან.

ეთნონიმი „ურუმი“ მომდინარეობს არაბული სიტყვიდან „ُ‎ “ („რუმ“), რაც ნიშნავს „რომაულს“, „ბიზანტიურს“ ან „ბერძნულს“. თურქულ ენებში სიტყვას საწყისი ხმოვანი „უ“ ემატებოდა, რადგან სიტყვები იშვიათად იწყება თანხმოვან „რ“-თი.

ერთი და იგივე ეთნიკური ჯგუფის აღსანიშნავად ეგზონიმები „რუმ“ და „ურუმ“ სხვადასხვა ისტორიულ პერიოდში და განსხვავებულ გეოგრაფიულ არეალებში — ყირიმსა და ანატოლიაში — ურთიერთშენაცვლებით გამოიყენებოდა.

ზოგიერთი მკვლევრის აზრით, „ურუმები“ წარმოადგენს იმ ჯგუფს, რომელმაც სრულად გადაინაცვლა თურქულ ენაზე, მაშინ როდესაც „რუმებმა“ შეინარჩუნეს საკუთარი, ბერძნული ენობრივი იდენტობა.

ენობრივი მახასიათებელი
ურუმები ტრადიციულად მართლმადიდებლურ ქრისტიანები არიან. მათი მშობლიური ენა ურუმულია, რომელიც ყირიმულ-თათრულ ენასთან ახლოსაა და თურქულენოვანი ენების ყივჩაღურ ჯგუფს წარმოადგენს. ასევე რუსულ და უკრაინულ ენებსაც ფართოდ იყენებენ ყოველდღიურ ცხოვრებაში.

ურუმულ ენას მნიშვნელოვანი დიალექტური დიფერენციაცია ახასიათებს და მოიცავს ყივჩაკ-პოლოვციან, ყივჩაკ-ოღუზურ, ოღუზ-ყიფჩაქურ და ოღუზურ დიალექტებს. ყირიმული წარმოშობის ურუმების ენა მჭიდრო კავშირშია ყირიმულ-თათრულთან, ხოლო ანატოლიიდან ჩამოსულთა მეტყველება აღმოსავლეთ თურქეთის ოღუზურ დიალექტებთან ჰგავს. ერთ-ერთი დამახასიათებელი ფონეტიკური მახასიათებელია სიტყვების დასაწყისში „კ“ ბგერის „ტ“-ზე გადასვლა, რაც ურუმს ყირიმელი თათრისგან განასხვავებს.

ისტორია
მეცნიერულ საზოგადოებაში ურუმების წარმოშობასთან დაკავშირებით რამდენიმე ჰიპოთეზა არსებობს. ერთის თანახმად, ისინი ჩამოყალიბდნენ ზოგიერთი ყირიმელი ბერძნის მიერ თურქული ენის მიღების შედეგად. მეორე თეორია მათ წარმოშობას ყირიმელი თათრების ჯგუფებს უკავშირებს, რომლებმაც ქრისტიანობა მიიღეს. რიგი მკვლევარები ასევე აღნიშნავენ რეგიონის სხვა ხალხების, მათ შორის გოთების და ალანების, მონაწილეობას ურუმების ეთნოგენეზში. თუმცა ფართოდ მიღებულია, რომ ურუმები თურქულენოვანი ბერძნები არიან, რომლებიც მართლმადიდებლურ ქრისტიანობას მისდევენ. ისინი ყირიმში საუკუნიდან დასახლდნენ, ხოლო მოგვიანებით კავკასიაში (საქართველო). ყირიმელი თათრებისა და ოღუზ თურქების გავლენის ქვეშ, ამ თემმა შეიცვალა ენა და დიდ მსგავსებას ავლენს თურქულ კულტურასთან. ისინი ძირითადად ყირიმიდან უკრაინის მარიუპოლის რეგიონში და შემდეგ საქართველოში მე-18 და მე-19 საუკუნეებში მიგრირდნენ.

ურუმების თანამედროვე ისტორია დიდწილად დაკავშირებულია ყირიმიდან მათ მიგრაციასთან. 1779–1780 წლებში, ეკატერინე დიდის მეფობის დროს, რუსეთის იმპერიის მიერ ოსმალეთის იმპერიის ქრისტიანული მოსახლეობის გადასახლების პოლიტიკის ფარგლებში, ურუმები ყირიმიდან გადაასახლეს. თავდაპირველად, ისინი უკრაინის ცენტრალურ და ჩრდილოეთ რეგიონებში გადაასახლეს, მაგრამ შემდგომში მათი მნიშვნელოვანი რაოდენობა აზოვის ზღვის სანაპიროებზე გადავიდა. ყირიმში გადასახლებამდე რუმეებს „თათებს“ უწოდებდნენ, ხოლო ურუმებს - „ბაზარიელებს“.

წალკის რაიონში ურუმები სოფლებში სანტასა და იმერაში სახლობდნენ. ურუმებმა შეითვისეს ძველი ქართული ტრადიციები, კულტურის ელემენტები (მაგალითად, ლაზ ქალებში გავრცელებული თავსაბურავი „დაბლა“ — ქართული სიტყვიდან „დაბალი“).

საველე ეთნოგრაფიული, საარქივო და ლიტერატურული წყაროების მიხედვით, საუკუნის მეორე ნახევარსა და საუკუნის დასაწყისში თურქულენოვანი ურუმებისათვის დამახასიათებელი იყო ორთაობიანი მცირე ოჯახი — „ქიუჩუკ ავი“, რომლის წევრთა რაოდენობა საშუალოდ 3–8 ადამიანს შეადგენდა. იგი აერთიანებდა ახლო ნათესაურ წრეს, თუმცა ინარჩუნებდა დიდი ოჯახისათვის დამახასიათებელ ერთობლივი ცხოვრების ელემენტებს. პარალელურად არსებობდა დიდი ოჯახიც („ბეიუკ ავი“), რომელიც 3–4 თაობას მოიცავდა და 25-ზე მეტ წევრს აერთიანებდა. ოჯახში მამაკაცთა რიცხვი სჭარბობდა, ხოლო შრომით საქმიანობაში ბავშვები ადრეული ასაკიდან ერთვებოდნენ.

ურუმთა ძირითადი საცხოვრებელი ტიპი იყო „ყარა იაფი“ — კომპლექსური ნაგებობა, რომელიც აერთიანებდა საცხოვრებელ, სამეურნეო და საკუჭნაო სივრცეებს. საცხოვრებელი ნაწილი („ოდა“) ასრულებდა მრავალფუნქციურ როლს — აქ მიმდინარეობდა ყოველდღიური საქმიანობა, დასვენება და კვება. მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა სასადილო-საკუჭნაოს („აშხანა“), სადაც მდებარეობდა ტანდირი — როგორც საკვების მომზადების, ისე გათბობის საშუალება. საცხოვრებელ კომპლექსში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ბოსელს, რაც მიუთითებს მესაქონლეობაზე დაფუძნებულ მეურნეობაზე. საცხოვრებლის ერთკამერიანი სტრუქტურა და სივრცის ასაკობრივ-სქესობრივი განაწილება ასახავდა ტრადიციული საოჯახო თემის ორგანიზაციას.

ურუმთა ეკონომიკის საფუძველს წარმოადგენდა მიწათმოქმედება და მესაქონლეობა. მიწა, როგორც წესი, სახაზინო იყო და ოჯახებს მისი სარგებლობა ეკონომიკური შესაძლებლობების მიხედვით განესაზღვრებოდათ. სათიბები საერთო საკუთრებას წარმოადგენდა და ყოველწლიურად ნაწილდებოდა. თივის დამზადებისას ოჯახები ერთიანდებოდნენ შრომით გაერთიანებებში („ამპა“), სადაც მონაწილეები თანაბარი უფლებებით სარგებლობდნენ და შრომის შედეგი წინასწარ განსაზღვრული წესით ნაწილდებოდა.

ურუმთა ტრადიციული სამოსი აერთიანებდა ადგილობრივ და ანატოლიურ ელემენტებს. მამაკაცები ატარებდნენ ხელნაკეთი მაუდის „ჩოხას“, არხალუხს და ფართო შარვალს, ფეხზე — ნაქსოვ წინდებსა და ტყავის ფეხსაცმელს („ჩარუზი“), თავზე — ფაფახს. აღნიშნული ტანსაცმელი ასახავდა როგორც გარემო პირობებს, ისე კულტურულ გავლენათა მრავალფეროვნებას.