დაღესტნის ომი

დაღესტნის ომი , ასევე ცნობილი როგორც ბოევიკების შეჭრა დაღესტანში — დაიწყო, როდესაც ჩეჩნეთში დაფუძნებული ისლამური საერთაშორისო სამშვიდობო ბრიგადა , ისლამისტური ჯგუფი, შამილ ბასაევის, იბნ ალ-ხატაბის, რამზან ახმადოვის და არბი ბარაევის მეთაურობით, შეიჭრა მეზობელ რუსეთის რესპუბლიკაში დაღესტანში, 1999 წლის 7 აგვისტოს. დაღესტნის სეპარატისტი აჯანყებულ შურას მხარდასაჭერად. ომი დასრულდა რუსეთის ფედერაციისა და დაღესტნის რესპუბლიკის გამარჯვებით და -ის უკანდახევით. ჩეჩნეთის მეორე ომის დაწყება 1999 წლის სექტემბერში ბინების დაბომბვების სერიასთან ერთად დაღესტანში შეჭრა იყო მთავარი .

ფონი
1996-1999 წლების ომისშემდგომ პერიოდში ომით განადგურებული ჩეჩნეთი ქაოს და ეკონომიკურ კოლაფსში ჩავარდა. ასლან მასხადოვის მთავრობამ ვერ შეძლო აღედგინა რეგიონი ან ხელი შეეშალა რიგი მხედართმთავრებისათვის ეფექტური კონტროლის დამყარებაში. მთავრობასა და რადიკალებს შორის ურთიერთობა გაუარესდა. 1999 წლის მარტში მასხადოვმა დახურა ჩეჩნეთის პარლამენტი და შემოიღო შარიათის ასპექტები. მიუხედავად ამ დათმობისა, ექსტრემისტები, როგორებიც იყვნენ შამილ ბასაევი და საუდის არაბეთში დაბადებული ისლამისტი იბნ ალ-ხატაბი, განაგრძობდნენ მასხადოვის მთავრობის წინააღმდეგ მოქმედებებს. 1998 წლის აპრილში ჯგუფმა საჯაროდ განაცხადა, რომ მისი გრძელვადიანი მიზანი იყო ჩეჩნეთისა და დაღესტნის კავშირის შექმნა ისლამური მმართველობის ქვეშ და რუსების განდევნა მთელი კავკასიის რეგიონიდან.

1997 წლის ბოლოს ბაგაუდდინ მაგომედოვი, დაღესტნელი ვაჰაბიტების (სალაფისტების) რადიკალური ფრთის ეთნიკური ავარის ლიდერი, თავის მიმდევრებთან ერთად ჩეჩნეთში გაიქცა. იქ მან დაამყარა მჭიდრო კავშირი იბნ ალ-ხატაბთან და ჩეჩნეთის ვაჰაბიტური თემის სხვა ლიდერებთან. 1999 წლის იანვარში ხატაბმა დაიწყო „ისლამური ლეგიონის“ ფორმირება უცხოელი მუსლიმი მოხალისეებით. იგი პარალელურად მეთაურობდა „იჩქერიისა და დაღესტნის მეჯლისის (პარლამენტის) სამშვიდობო ნაწილს“. დაღესტანში ჩეჩნეთის შემოსევების სერია მოხდა ომთაშორის პერიოდში, რამაც გამოიწვია 1997 წლის თავდასხმა 136-ე მოტომსროლელი პოლკის ფედერალურ სამხედრო გარნიზონზე დაღესტნის ქალაქ ბუინაქსკის მახლობლად. სხვა თავდასხმები მიზანში იღებდა მშვიდობიანი მოსახლეობისა და დაღესტნის პოლიციას.

1999 წლის აპრილში, მაგომედოვმა, „დაღესტნის ისლამური ჯამაათის ემირმა“ მიმართა „კავკასიის მუსლიმ პატრიოტებს“ „მიეღოთ მონაწილეობა ჯიჰადში“ და მონაწილეობა მიეღოთ „დაღესტნისა და კავკასიის რუსული კოლონიალური უღლისგან განთავისუფლებაში“. ამ „გამოჩენილი“ ვაჰაბისტის ხედვის მიხედვით, თავისუფალი ისლამური დაღესტნის იდეის მომხრეები უნდა ჩარიცხულიყვნენ მის მიერ დაარსებულ „კავკასიის ისლამურ არმიაში“ და სამხედრო მოვალეობის შესრულებისთვის მოეხსენებინათ შტაბისათვის სოფელ კარამახიში. ჩეჩენი სეპარატისტული მთავრობის წარმომადგენელი ტურპალ-ალი ატგერიევი აცხადებდა, რომ მან გააფრთხილა რუსეთის ფედერაციის უშიშროების ფედერალური სამსახურის დირექტორი ვლადიმერ პუტინი 1999 წლის ზაფხულში დაღესტანში მოსალოდნელი შეჭრის შესახებ.

შეჭრა და რუსული კონტრშეტევა
1999 წლის 4 აგვისტოს რუსეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს რამდენიმე სამხედრო მოსამსახურე დაიღუპა მაგომედოვის მებრძოლთა ჯგუფთან სასაზღვრო შეტაკების დროს, ბაგაუტდინ კებედოვის მეთაურობით. 7 აგვისტოს შამილ ბასაევმა და იბნ ალ-ხატაბმა ოფიციალურად წამოიწყეს შეჭრა დაღესტანში დაახლოებით 1500-2000 შეიარაღებული ბოევიკისგან შემდგარი ისლამისტი რადიკალით.

ხატაბი თავს უწოდებდა „ოპერაციის სამხედრო მეთაურს“, ხოლო ბასაევი იყო „საერთო მეთაური ბრძოლის ველზე“.

დამპყრობლების წინააღმდეგ წინააღმდეგობა გაძლიერდა, რუსული არტილერია და საჰაერო დარტყმები მოქმედებდნენ. საჰაერო ხომალდით მიწოდებული საწვავი-ჰაერის ასაფეთქებლების პირველი გამოყენება დასახლებულ ტერიტორიებზე მოხდა ამ კონფლიქტის დროს, განსაკუთრებით სოფელ ტანდოში ფედერალური ძალების მიერ. აჯანყებულები შეჩერდნენ დაბომბვის სისასტიკით: მათი მომმარაგებელი ხაზები გაწყდა და მიმოფანტული იყო დისტანციურად აფეთქებული ნაღმებით. ამან მოსკოვს დრო მისცა, მოეწყო კონტრშეტევა ჩრდილოეთ კავკასიის სამხედრო ოლქის მეთაურის გენერალ-პოლკოვნიკ ვიქტორ კაზანცევის მეთაურობით. 23 აგვისტოს ბასაევმა და ხათაბმა განაცხადეს, რომ ისინი ტოვებდნენ ბოტლიხის ოლქს, რათა „გადაჯგუფებულიყვნენ“ და დაეწყოთ „ახალი ეტაპი“ თავიანთ ოპერაციებში. ომში ასევე პირველად გამოიყენეს -90 ტანკი. კადარის ზონაში 8-დან 12-მდე -90 ტანკების ჯგუფმა ჯიუტი წინააღმდეგობა გაიარა. ერთ-ერთ ტანკს შვიდი სარაკეტო ყუმბარა მოხვდა და გადარჩა.

13 სექტემბრისთვის ყველა სოფელი დაიბრუნეს, ხოლო ბოევიკები განადგურდნენ ან ჩეჩნეთში გადავიდნენ. იმავდროულად, რუსეთის საჰაერო ძალებმა უკვე დაიწყეს ჩეჩნეთის შიგნით სამიზნეების დაბომბვა. სულ მცირე რამდენიმე ასეული ბოევიკი დაიღუპა ბასაევისა და ხატაბის მხარეზე მიმდინარე ბრძოლებში. ფედერალურმა მხარემ გამოაცხადა, რომ მათ 275 დაღუპული, 15 უგზო-უკვლოდ დაკარგულად და დაახლოებით 937 დაშავებული აქვთ. დაღუპული სამოქალაქო პირების რიცხვი არასოდეს დადგენილა.

შედეგი
რუსეთმა მოვლენებს მოაყოლა სამხრეთ-აღმოსავლეთ ჩეჩნეთის დაბომბვის კამპანია; 23 სექტემბერს რუსულმა გამანადგურებლებმა დაბომბეს სამიზნეები ჩეჩნეთის დედაქალაქ გროზნოშსა და მის გარშემო. ასლან მასხადოვი, ჩეჩნეთის პრეზიდენტი , ეწინააღმდეგებოდა დაღესტანში შეჭრას და რუსებს შესთავაზა ამბოხებული მხედართმთავრების დარბევა. ეს შეთავაზება რუსეთის მთავრობამ უარყო. 1999 წლის ოქტომბერში, ოთხი ბინის დაბომბვის შემდეგ, რომელშიც რუსეთმა ჩეჩნები დაადანაშაულა, რუსეთის სახმელეთო ჯარები შეიჭრა ჩეჩნეთში და დაიწყო ჩეჩნეთის მეორე ომი. რუსეთის გამარჯვების შემდეგ დაღესტანი იქცა უწყვეტი, დაბალი დონის აჯანყების ადგილად, რომელიც გახდა ჩრდილოეთ კავკასიის მთელი ამბოხების ნაწილი. ამ კონფლიქტში დაღესტანში შეიარაღებულ ისლამისტთა მიწისქვეშა დაჯგუფებებს (კერძოდ შარიათის ჯამაათის ჯგუფი) ჩეჩენი პარტიზანები დაეხმარნენ. ომმა ასობით ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა, ძირითადად მშვიდობიანი მოსახლეობა.

დაღესტანში შეჭრამ 32 000 დაღესტნელი მშვიდობიანი მოქალაქის გადასახლება გამოიწვია. მკვლევრის რობერტ ბრიუს უერის თქმით, ბასაევისა და ხატაბის შემოსევები პოტენციურად გენოციდური იყო, რადგან ისინი თავს დაესხნენ მთის სოფლებს და გაანადგურეს მცირე ეთნო-ლინგვისტური ჯგუფების მთელი მოსახლეობა. გარდა ამისა, უერი ამტკიცებს, რომ შემოსევები სწორად არის აღწერილი, როგორც ტერორისტული თავდასხმები, რადგან ისინი თავდაპირველად მოიცავდნენ თავდასხმებს დაღესტნელ სამოქალაქო პირებსა და პოლიციელებზე. პოლ კლებნიკოვის თქმით, გაზეთი ვარაუდობდა, რომ ბერეზოვსკისა და მის ჩეჩენ თანამოსაუბრეებს შორის მოლაპარაკებები დაღესტანზე თავდასხმას ეხებოდა.

მარინა ლიტვინენკოსა და ალექსანდრე გოლდფარბის თქმით, მოსკოვის კომსომოლეცში გამოქვეყნებული ტრანსკრიპტი იყო „ნაწილობრივ სიმართლე და ნაწილობრივ ფაბრიკაცია“.

ბორის ბერეზოვსკის თქმით, ომი დაიგეგმა დაღესტნის მოვლენებამდე ექვსი თვით ადრე, მისი წინააღმდეგობების გამო. ბერეზოვსკიმ დაადასტურა, რომ მოვლადი უდუგოვი მის სანახავად მივიდა, მაგრამ უარყო, რომ იგი უდუგოვთან შეთქმულებას აწყობდა. თუმცა, ბერეზოვსკის თქმით, უდუგოვი და ბასაევი შეთქმულებას აწყობდნენ სტეპაშინთან და პუტინთან ომის პროვოცირებისთვის და მასხადოვის დასამხობად, მაგრამ ჩეჩნეთის პირობა იყო რუსული არმიის გაჩერება მდინარე თერგთან. სამაგიეროდ, პუტინმა უღალატა ჩეჩნებს და დაიწყო სრულმასშტაბიანი ომი.“

სავარაუდო შეთქმულება ვოლოშინსა და ბასაევს შორის
იყო ბრალდებები, რომ ბორის ელცინის ადმინისტრაციის ალექსანდრ ვოლოშინმა ფული გადაუხადა შამილ ბასაევს ამ სამხედრო ოპერაციის დასაწყებად. 1999 წლის აგვისტოს დასაწყისში, საგამოძიებო რუსულმა ჟურნალმა -მ გამოაქვეყნა მოხსენება, რომ რუსეთის პრეზიდენტის ადმინისტრაციის ხელმძღვანელი ალექსანდრე ვოლოშინი ფარულად შეხვდა შამილ ბასაევს 1999 წლის 4 ივლისს. შეხვედრა მოაწყო -ს გადამდგარი ოფიცერმა, ანტონ სურიკოვმა და გაიმართა ვილაში, რომელიც იარაღით მოვაჭრე ადნან ხაშოგს ეკუთვნოდა, ნიცასა და მონაკოს შორის. შეხვედრის ბევრი მონაწილე 1990-იანი წლების დასაწყისში აფხაზეთის ომის დროს ერთ მხარეს იბრძოდა. ბორის კაგარლიცკის თქმით, ვინც შეხვედრა მოაწყო, ერთი შეცდომა დაუშვა; უსაფრთხოების სისტემა ბლოკავდა მონიტორინგს გარედან, მაგრამ უზრუნველყოფდა შესანიშნავ პირობებს შიგნიდან მონიტორინგისთვის. ფრანგულმა დაზვერვამ შეძლო ყველაფრის მოსმენა, რაც ხდებოდა.

ჩეჩნეთის რესპუბლიკის ყოფილ საგარეო საქმეთა მინისტრს ილიას ახმადოვს მიაჩნია, რომ სტატია ბასაევისა და ვოლოშინის შეხვედრის შესახებ ნიცაში 1999 წლის 4 ივლისს არ იყო დაფუძნებული ფაქტზე და ბასაევი რეალურად არ ყოფილა ნიცაში. ახმადოვის თქმით, ბასაევი გამოსახული იყო შორტებში, ხოლო ჩეჩენი მამაკაცები, განსაკუთრებით მებრძოლები, არ ატარებენ შორტებს. დამატებითი მიზეზი იმისა, რომ ეს ამბავი სერიოზულად არ მიგვეღო, იყო ის, რომ ბასაევი იყო გროზნოში 1999 წლის 3 ივლისის მიტინგის მონაწილე და რომ ახმადოვმა არ იცოდა შემთხვევა, როდესაც ბასაევმა დატოვა ჩრდილოეთ კავკასია ჩეჩნეთის პირველი ომის შემდეგ წლებში. ტიმურ მუზაევის მიერ ციტირებული პრესის მოხსენების თანახმად, ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა და პოლიტიკური კვლევების საერთაშორისო ინსტიტუტიდან, 1999 წლის 3 ივლისს გროზნოში გამართულ მიტინგზე მომხსენებლები იყვნენ ასლან მასხადოვი, შამილ ბასაევი და რუსლან გელაევი; ამ კაცებმა და სხვებმა მოუწოდეს შერიგებისა და ერთიანობისკენ.

ბრალდებები, რომ ბასაევი იყო -ს აგენტი
შამილ ბასაევი, სავარაუდოდ, რუსულ - ში მუშაობდა.

ილიას ახმადოვის თანახმად, რომელიც მუშაობდა ბასაევის 1997 წლის საარჩევნო კამპანიაში და 1999 წელს დაიკავა საგარეო საქმეთა მინისტრის თანამდებობა მასხადოვის მთავრობაში, ბრალდებები იმის შესახებ, რომ შამილ ბასაევი რუსებისთვის მუშაობდა, ჩეჩენ ლიდერებს შორის პოლიტიკური დაპირისპირების ელემენტად უნდა განიხილებოდეს. გააკრიტიკა ის, რაც მან უწოდა „ტანგენტები იმის შესახებ, თუ როგორ იყო შამილი რუსეთის აგენტი“ და აღნიშნა, რომ „შამილს თანაბრად მტკიცედ სწამდა, რომ მასხადოვის სხვადასხვა მოწოდებები მშვიდობის შესახებ მხოლოდ რუსეთს ასარგებლებდა“.