დოლისყანა

დოლისყანა — შუა საუკუნეების ქართული მართლმადიდებლური მონასტერი ისტორიულ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, კლარჯეთში, დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე, ართვინის პროვინციაში. მდებარეობს მდინარე არტანუჯისწყლისა და იმერხევის შესართავთან, მაღალი მთის ფერდობზე, თანამედროვე სოფელ ჰამამლიში . ძველად სოფელსაც დოლისყანა ერქვა. სამონასტრო კომპლექსიდან მხოლოდ მთავარი ტაძარია შემორჩენილი, დანარჩენი ნაგებობები კი უკვე საუკუნისათვის მთლიანად იყო განადგურებული. კარგადაა შემონახული ეკლესიის მთავარი, ჯვრული ნაწილი, რადგანაც აქ ბოლო დრომდე მეჩეთი (ჯამე) ფუნქციონირებდა.

ისტორია
როგორც ირკვევა, დოლისყანა, როგორც დასახლებული პუნქტი, მონასტრის აშენებმადეც არსებობდა. სუმბატ დავითის ძის ცნობით, 826 წელს, იანვარში დოლისყანის ტერიტორიაზე იდგა აშოტ კურაპალატის ლაშქარი, როდესაც იგი მოულოდნელად მოკლეს მტრებმა. მონასტერი აქ საუკუნიდან დგას, თუმცა ზუსტი თარიღი დადგენილი არაა და მისი რამდენიმე ვერსია არსებობს.

დათარიღება
დოლისყანის მონასტრის დაარსებისა და აშენების ზუსტი თარიღი ცნობილი არაა. გიორგი მერჩულე გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში წერს, რომ დოლისყანა კლარჯეთის სხვა მონასტრებთან შედარებით გვიან აშენდა, ე. ი. 830–840–იანი წლების შემდეგ. გარდა ამისა, მონასტერი აგებულია 951 წლამდე, გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების დაწერამდე. შესაბამისად, დოლისყანა 850–950 წლებს შორისაა დაარსებული. არსებობს თარიღის უფრო ზუსტად დადგენის სხვა მცდელობებიც. ამ მხრივ მნიშვნელოვანია ტაძრის წარწერები, რომლებშიც ქტიტორად იხსენიება სუმბატ მეფე. წარწერებში მოხსენიებული სუმბატი დ. ბაქრაძემ და ა. პავლინოვმა ადარნასე კურაპალატის ძედ, სუმბატ -ად მიიჩნიეს და ამის საფუძველზე მონასტრის მშენებლობაც მისი მოღვაწეობის ხანას – 954-958 წლებს მიაკუთვნეს. ეს დათარიღება ბოლო დრომდე საკამათო არ გამხდარა. ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი გამოთქვა ნ. შოშიაშვილმა, რომელიც თვლის, რომ სამხრეთ–დასავლეთი სათავსოს აღმოსავლეთი კედლის წარწერაში დაკარგულ ფილაზე სუმბატთან ერთად მისი უფროსი ძმა – ბაგრატიც (937–945) მოიხსენიებოდა. წარწერის ამგვარი აღდგენის საფუძველზე ნ. შოშიაშვილმა დოლისყანის ტაძარი საუკუნის ნახევრით დაათარიღა. ეს მოსაზრება გაიზიარა ვ. ჯობაძემაც. მან მიიჩნია, რომ ეკლესიის ძირითადი აღმშენებელი ბაგრატია, ხოლო სუმბატმა მხოლოდ აღადგინა ან განაახლა ძველი ტაძარი. ამ აზრის დამადასტურებელ არგუმენტად ვ. ჯობაძე მიიჩნევს რელიეფური გამოსახულებების სტილისტურ სხვაობასა და გუმბათის ყელისა და ძირითადი კორპუსის სხვადასხვაგვარ მოპირკეთებას

- საუკუნეები
 საუკუნემდე დოლისყანის შესახებ ინფორმაცია ნაკლებად მოიპოვება. ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.

1888 წელს ა. პავლინოვმა ტაო–კლარჯეთში მოგზაურობისას ინახულა დოლისყანის მონასტერიც. აღმოჩნდა, რომ ამ დროს ტაძარი უკვე მეჩეთად იყო ქცეული, ხოლო სამონასტრო კომპლექსში შემავალი სხვა შენობა–ნაგებობები — დანგრეული. შემდეგ კი თურქებმა ხის ფიცრებითა და ბოძებით აგებული სპეციალური კონსტრუქციით მეჩეთის იატაკი ეკლესიის თავდაპირველი იატაკის დონიდან ხუთიოდე მეტრით მაღლა, პატრონიკეს დონეზე აწიეს. იატაკაწეულ მეჩეთში შესასვლელად გამოიყენებოდა ჩრდილოეთის მკლავის სარკმელი, რომელიც გადიდებულია სიგანეშიცა და ქვემოთკენაც. ახალი იატაკის ზემოთ მთლიანად შეუთეთრებიათ ქართული მოხატულობა.

გეგმა
დოლისყანის ეკლესია ცენტრალურ-გუმბათოვანი ნაგებობაა ძირითადი ჯვრული სივრცითა და ოთხივე კუთხეში დამატებითი სათავსებით. შენობის გეგმა წაგრძელებული მართკუთხედის ფორმისაა. ძირითად ჯვრულ ნაწილს ქმნის ცენტრალური კვადრატული ნაწილიდან გამომავალი ოთხი მკლავი, მათ შორის ერთი, აღმოსავლეთის მკლავი აფსიდურია, ხოლო დანარჩენი სამი — მართკუთხედის ფორმისაა. დასავლეთის მკლავში, რომელიც განივ მკლავებთან შედარებით დაახლოებით 3,5-ჯერ გრძელია, ჩაშენებულია პატრონიკე, რომელიც მთლიანად იყო გახსნილი ძირითადი სივრცისკენ. წინა კედლის კამარამდე ამოშენების შემდეგ პატრონიკე ცალკე დახურულ სათავსად იქცა და მისი დასავლეთი ნაწილი დასავლეთის მკლავს მოსწყდა.

ეკლესიას მთავარი შესასვლელი დასავლეთი მკლავის სამხრეთ კედელზე აქვს. კარამდე მისვლა შესაძლებელია სამხრეთ-დასავლეთი კუთხის სათავსის გავლით, რომლის წინა კედელიც სრულადაა დანგრეული. დავით ხოშტარია ფიქრობს, რომ ეს სათავსო სამხრეთიდან თაღებით იქნებოდა გახსნილი და სტოა-კარიბჭის სახე ექნებოდა. ტაძრის მეორე შესასვლელი სავარაუდოდ დასავლეთ მკლავის დასავლეთი კედლიდან უნდა ყოფილიყო, თუმცა დღეს ეს ადგილი მიწითა და ნაყარი ქვებითაა სავსე.

სამშენებლო მასალა
დოლისყანა შერეული მასალითაა ნაგები. კედლების შიდა და გარე წყობას შეადგენს საშუალო ზომის უხეშად დამუშავებული ქვები, რომლებიც სწორ რიგებადაა დალაგებული, წინა მხრიდან მოსწორებულია, მაგრამ კუთხეები და წიბოები არაა გამოყვანილი; ქვებს შორის დარჩენილი ღრეჭოები კენჭებითა და კირითაა ამოვსებული.

კონსტრუქციულად მნიშვნელოვანი ნაწილები, თაღები, პილასტრები, ღიობები, კუთხეები სუფთად თლილი ქვებითაა გამოყვანილი. ასევე სუფთად გათლილი ქვიშაქვის კვადრატული ფორმის ფილებითაა მოპირკეთებული გუმბათის ყელის მთელი გარეთა მხარე. ეს ქვები მცირე ზომისაა — სიმაღლით 20–25 სმ და სიგანით 35–40 სმ

ფასადის მორთულობა და წარწერები
დოლისყანის ეკლესიის ფასადზე ძირითადი მორთულობა სარკმლების ირგვლივაა თავმოყრილი. ამ მხრივ განსაკუთრებით გამოირჩევა სამხრეთი მკლავის სარკმელი. უშუალოდ სარკმლის ღიობის ზემოთ თანაბარი ზომის ლამაზი ასომთავრული ასოებით გაკეთებულია წარწერა:
ქ(რისტ)ე ადიდე მეფჱ ჩ(უე)ნი ს(უმ)ბ(ა)ტ მზ(ე)გრძ(ელო)ბ(ი)თ
წარწერის ზემოთ რადიალურადაა განლაგებული 11 ტრაპეციის ფორმის ქვა, რომლებიც მორიგეობით წითელი და ყვითელი ფერისაა. ყვითელი ქვის ბუნებრივი ფერია, ხოლო წითელი მიღებულია დაფერვით და ამიტომ ბევრგან გადასულია. ამ ქვების ზემოთ დიდი რელიეფური თავსართი აქვს შემოვლებული, რომელიც მთლიანად ჩუქურთმითაა დაფარული. თავსართზე სავარაუდოდ ჯვარი იყო აღმართული. დღეს მისი მხოლოდ ქვედა მკლავის ფრაგმენტია შემორჩენილი, დანარჩენი კი მოტეხილია. სარკმლის ორივე მხარეს მთავარანგელოზთა რელიეფური გამოსახულებებია. ორივე გამოსახულებას ახლავს შესაბამისი წარწერაც (მარცხნივ და მარჯვნივ):

გაბრიელ მთავარანგელოზის რელიეფის წინ გამოსახულია მედალიონში ჩაწერილი ნახევარფიგურა, თუმცა მისი სახე ძალიან დაზიანებულია. მედალიონის ქვეშ არის წარწერა:
შ(ეი)ქმნ(ა) (ე)ს(ე) ჴ(ე)ლ(ი)თა გ(ა)ბრ(იე)ლ'დ(ია)კ(ო)ნ(ი)ს(ა)ჲ'თა

სამხრეთის სარკმლის მსგავსი პრინციპითაა აგებული აღმოსავლეთის სარკმლის გაფორმებაც, თუმცა ეს უკანასკნელი უფრო სადაა. თავსართს არ აქვს არც ჩუქურთმა, არც რელიეფური გამოსახულებები და არც წარწერები. "მარაო" აქაც თერთმეტი ქვისგანაა შედგენილი, ანალოგიური განლაგებით (ფოტო იხილეთ გალერეაში).

განსხვავებულია ჩრდილოეთი სარკმლის მორთულობა. ღიობისაგან მხოლოდ თაღოვანი დაბოლოებაა შემორჩენილი, რომელსაც პატარა თავსართი აქვს შემორჩენილი. მის ზემოთ ქვიშაქვის დიდი ფილაა ჯვრის გამოსახულებით. ჯვრის მკლავები ბოლოსკენაა გაფართოებული და უხვადაა მორთული. ფილას მსხვილი ლილვური ჩარჩო აქვს, რომელიც მის თავზე ერთგვარ ფრონტონს ქმნის. გუმბათის ყელის ძირში სადა პროფილის წრიული სარტყელია. ზემოდან ყელს ორი თაროს პროფილის კარნიზი ასრულებს. გუმბათის ნახევარსფეროს დაბალი, კონუსური სახურავი აქვს. ყელის სამხრეთ–აღმოსავლეთ წახნაგში ჩადგმულია ფილა სუმბატ მეფის რელიეფური გამოსახულებითა და წარწერით:
ქ(რისტ)ე ად(ი)დ(ე)ნ მეფე ჩ(უე)ნი ს(უმ)ბ(ა)ტ

სამხრეთ–დასავლეთ სათავსიდან ეკლესიაში შემავალ კარს ქვის დიდი არქიტრავი აქვს, რომელზეც კონსოლებზე მდგარი ნახევარწრიული ფორმის თავსართია გამოყვანილი. თავსართს გაუყვება მცენარეული ორნამენტი. მომცრო აფსიდა, რომელიც სამხრეთ–დასავლეთ სათავსის აღმოსავლეთ ნაწილშია, ეკლესიის თანადროული არაა და სავარაუდოდ საუკუნეში უნდა იყოს დამატებული. იგი მთლიანად თლილი ქვითაა მოპირკეთებული და აქვს სხვადასხვა კონფიგურაციის შვიდი ქვით გამოყვანილი კონქი. როგორც ჩანს, მისი წყობა ზემოთ და მარცხნივ აფსიდის გამოღებისას დაზიანდა. აღდგენილია თავისივე ქვებით. განახლებულ წყობასა და აფსიდში ჩასმულია რელიეფები, რომლებიც თავიდან სხვაგან უნდა ყოფილიყო. ერთ–ერთ მათგანზე, რომელზეც სავარაუდოდ წმინდა სტეფანეა გამოსახული, არის წარწერა:
წ(მიდა)ოსტეფანე შ(ეიწყალ)ემ(ო)ძღ(უა)რი გ(ა)ბ(რიე)ლ
ამ წარწერაში ნახსენები გაბრიელ მოძღვარი და და გაბრიელ დიაკონი (ან დეკანოზი), რომელიც სამხრეთის კედლის წარწერაშია მოხსენიებული, ერთი და იგივე პიროვნება უნდა იყოს. პირველი წარწერის (იხილეთ ზემოთ) მიხედვით, მას უნდა შეექმნა სამრეთის სარკმლის რელიეფური ქანდაკებები, თუმცა არაა გამორიცხული, მას სხვა წვლილიც ჰქონდეს ტაძრის მშენებლობაში

მეორე რელიეფი, რომელიც სამხრეთ–დასავლეთ სათავსშია, არის მაცხოვრის ფიგურა მედალიონში. აქვეა წარწერაც:
ი(ეს)უ ქ(რისტ)ეწ(მიდა)ჲ ესე ეკლესი(ა)ჲ წ(ინაშ)ე დღესა.......მეფეთა ჩ(უე)ნთა.......ქ(რისტ)ე შ(ეიწყალ)ე
ეს წარწერა ნაკლულია. დაკარგულია ქვედა მარცხენა ფილა (იხილეთ სურათი მარცხნივ).

ტაძრის ინტერიერში შემორჩენილია ნაკაწრი წარწერებიც.

ფრესკები
დოლისყანის ეკლესია მოხატული იყო, თუმცა ამჟამად მხოლოდ მეტ–ნაკლებად დაზიანებული ექვსი ფიგურაა შემორჩენილი საკურთხევლის ქვედა რეგისტრში, სარკმლის მარჯვნივ. ფრესკასთან არსებული წარწერის მიხედვით ირკვევა, რომ მარცხნიდან მეორე წმინდა ილარიონია, ხოლო მესამე — გრიგოლ საკვირველთმოქმედი. დანარჩენების ვინაობა გაურკვეველია. შემორჩენილია ასევე განკითხვის დღის ფრესკის ფრაგმენტები სამხრეთის კარის ტიმპანში. 1964–1967 წლებში ნ. და ჟ.მ. ტიერის ბევრად უკეთეს მდგომარეობაში დახვდათ. ამ პერიოდში ჯერ კიდევ არ იყო შეთეთრებული საკურთხევლის შუა ნაწილში არსებული მოციქულთა ფიგურები და და ზედა ნაწილში — მაცხოვრის დიდი ფიგურა. ჩანდა ასევე დიდი ფრაგმენტები გუმბათის ყელსა და გუმბათში (წინასწარმეტყველები, მაცხოვრის ამაღლების კომპოზიცია). ნ. ტიერი საკურთხევლისა და გუმბათის ნახევარსფეროს მხატვრობას - საუკუნეების მიჯნით ათარიღებს, გუმბათის ყელისას — - სს., სამხრეთის კარის ტიმპანისას კი — საუკუნის ნახევრით. ვ. ჯობაძე კი პალეოგრაფიული მონაცემების საფუძველზე მიიჩნევს, რომ დოლისყანის მხატვრობა მთლიანად საუკუნისა უნდა იყოს.

სამხრეთ მკლავის დასავლეთ კედელსა და დასავლეთ მკლავის სამხრეთ კედელზე ბევრია ბათქაშზე ნაკაწრები და საღებავით დატანილი წარწერები, სავარაუდოდ - საუკუნეებისა. მათი ნაწილი გამოქვეყნებული აქვს ზ. სხირტლაძეს. რამდენიმე ამგვარი წარწერა მთავარანგელოზებისადმი მიმართვით იწყება. ეს გარემოება და ასევე ტაძრის ფასადზე არსებული მთავარანგელოზთა რელიეფური გამოსახულებები დავით ხოშტარიას აზრით მიანიშნებს იმაზე, რომ ტაძარი მთავარანგელოზთა სახელობისა იყო

საინტერესო ცნობები
დოლისყანის ტერიტორიაზე 826 წლის იანვარში აშოტ კურაპალატი მოულოდნელად მოკლეს.
დოლისყანის ეკლესიის სამხრეთი მკლავის დასავლეთ კედელზე ფრესკაზე შემორჩენილია არაბულენოვანი წარწერა, რაც ქართულ საეკლესიო კულტურაში დიდი იშვიათობაა (გვხვდება კიდევ სამ ტაძარში: სამთავისში, სვეტიცხოველსა და ხონის წმინდა გიორგის ეკლესიაში).

გალერეა