iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჯრუჭულა

ჯრუჭულა — მდინარე დასავლეთ საქართველოში (საჩხერისა და ჭიათურის მუნიციპალიტეტები). მდინარე ყვირილის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს რაჭის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2015 მ-ზე. სიგრძე 25 კმ, აუზის ფართობი 210 კვ.კმ. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, მდგრადი წყალმცირობა — ზამთარში, წყალმოვარდნები — ზაფხულსა და შემოდგომაზე.

საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 5,94 მ³/წმ. ჯრუჭულას ერთვის სხვადასხვა რიგის 225 შენაკადი, მათ შორის, ფასკნარა (14 კმ), მოხვურა (10 კმ), სატოპელა (14 კმ) და ციხისწყალი (13 კმ).
ფეს-ელ-ბალი

ფეს-ელ-ბალი (არაბ. ‎) — მაროკოს ქალაქ ფესის უძველესი და კედელშემორტყმული ნაწილი. თავდაპირველად იგი დაარსდა როგორც იდრისიდების დინასტიის დედაქალაქი ახ. წ. 789 - 808 წლებში. ფეს-ელ-ბალი სახელგანთქმულია მსოფლიოში უძველესი უნივერსიტეტით. მისი მოსახლეობა 156 000 ადამიანს შეადგენს და ამავე დროს წარმოადგენს ავტომანქანებისგან თავისუფალ მსოფლიოში უდიდეს არეალს.

1981 წელს, ფეს-ელ-ბალი იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში შეიტანა სახელით ფესის მედინა. მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი მოიცავს ფეს-ელ-ბალის ურბანულ ფაბრიკებსა და კედლებს, ასევე მის გარშემო არსებულ ბუფერულ ზონას.

ფეს-ელ-ბალი, ფეს-ჯდიდთან და ფრანგების მიერ შექმნილ ახალ ქალაქთან ერთად ფესის სამ მთავარ რაიონს წარმოადგენს.

789 წელს, ახლადშექმნილი იმპერიის დედაქალაქის ასაშენებლად იდრისებმა მდინარე ფესის მარჯვენა ნაპირი აირჩიეს. თავდაპირველი მოსახლეობის ძირითად ნაწილს ესპანეთის ქალაქ კორდობადან ამბოხის შედეგად გამოქცეული მოსახლეობა შეადგენდა, რომლებმაც აქ თავშესაფარი ჰპოვეს. 809 წელს, ასევე ახალი ქალაქი დააარსეს მდინარის მეორე მხარეს, სადაც ძირითადად ქალაქ კარაუანიდან (თანამედროვე ტუნისის ტერიტორია) ამობხის შედეგად გამოქცეული ხალხი დასახლდა.

ამის შემდეგ, ორივე ქალაქი, რომლებსაც ერთამანეთისგან პატარა მდინარე ჰყოფდა, დამოუკიდებლად ვითარდებოდა, სანამ საუკუნეში ისინი შეერთდებოდნენ.

ერთ-ერთი მაგალითი იმისა, თუ რა წვლილი შეიტანეს ლტოლვილებმა ფესის აყვავებაში, არის ალ-კარაუინის უნივერსიტეტი, რომელიც 859 წელს ტუნისელმა ლტოლვილებმა დააარსეს და დღემდე მსოფლიოს უძველეს უნივერსიტეტად მიიჩნევა.
ფესი

ფესი (არაბ. ‎; ) — სიდიდით მეორე ქალაქი მაროკოში, კასაბლანკას შემდეგ, ფეს-ბულემანის რეგიონის დედაქალაქი. 2010 წლის მონაცემებით, მისი მოსახლეობა 1 მლნ ადამიანს შეადგენს.

ფესი, ყოფილი დედაქალაქი, ერთ-ერთია ქვეყანაში არსებული ოთხი „იმპერიული ქალაქიდან“, სხვა დანარჩენებია რაბატი, მარაქეში და მექნესი. ქალაქი მოიცავს სამ განსხვავებულ რაიონს — ფეს-ელ-ბალის (ძველი, კედელშემორტყმული ქალაქი), ფეს-ჯდიდს (ახალი ფესი) და ფრანგების მიერ შექმნილ უახლეს ნაწილს ახალ ქალაქს .

ფეს-ელ-ბალი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შესული. მისი მედინა, ესაზღვრება მსოფლიოში უდიდეს ავტომობილთანაგ თავისუფალ არეალს. ფესში მდებარე ალ-კარაუინის უნივერსიტეტი 859 წელს დაარსდა და მსოფლიოში უძველეს, დღემდე მოქმედ უნივერსიტეტად მიიჩნევა. ქალაქს ხშირად დასავლეთის „მექას“ და აფრიკის „ათენს“ უწოდებენ.

ისტორია
ქალაქი 789 წელს, მდინარე ფესის მარჯვენა სანაპიროზე ისდისიდთა დინასტიის ფუძემდებელმა, ირდის -მა დააარსა. მშენებლობები მდინარის მოპირდაპირე მხარეს მისმა ვაჟმა, ირდის -მ გააგრძელა. ასე წარმოიქმნა მდინარის სხვადასხვა მხარეს მდებარე ორი დამოუკიდებელი ქალაქი, რომლებიც საუკუნეში შეერთდნენ.

დამეგობრებული ქალაქები
ფესი დამეგობრებულია შემდეგ ქალაქებთან:

მონპელიე, საფრანგეთი, 1961-დან
სტრასბურგი, საფრანგეთი, 1961-დან
ფლორენცია, იტალია, 1961-დან
კაირუანი, ტუნისი, 1965-დან
ტლემსენი, ალჟირი, 1969-დან
სენ-ლუი, სენეგალი, 1979-დან
კორდობა, ესპანეთი, 1982-დან
იერუსალიმი, პალესტინა/ისრაელი (1982-დან) (ხელი მოეწერა პალესტინის მხარესთან)
იზმირი, თურქეთი, 1995-დან
ბობო-დიულასო, ბურკინა-ფასო, 2003-დან
სუვონი, სამხრეთი კორეა, 2003-დან
კოიმბრა, პორტუგალია
ლაჰორი, პაკისტანი
მულტანი, პაკისტანი
პუებლა, მექსიკა
სენექერიმ ჰოვანეს არწრუნი

სენექერიმ ჰოვანეს არწრუნი (; გარდ. 1026) — ვასპურაკანის სომხური სახელმწიფოს მეფე 1003-1021 წლებში.

 საუკუნის დასაწყისში ვასპურაკანის სამეფო თურქებმა დაარბიეს. სიტუაციით ისარგებლა ბიზანტიის იმპერატორმა ბასილი ბულგართმმუსვრელმა აიძულა სენაქერიმ ჰოვანესი დაეტოვებინა ტახტი.

სენაქერიმ ჰოვანესის ასული მარიამი საქართველოს მეფის გიორგი -ის მეუღლე იყო.
ვოლიუბილისი

ვოლიუბილისი — ყველაზე სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე რომაული ქალაქი. მისი ნანგრევები ამჟამად თანამედროვე მაროკოს ტერიტორიაზე მდებარეობს, ქალაქ ფესისა და რაბატის დამაკავშირებელ მაგისტრალზე. 1997 წლიდან შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

ვოლიუბილისის დაარსების ზუსტი დრო ნისლითაა მოცული. ამ ტერიტორიაზე დასახლებები ჯერ კიდევ ნეოლითის ხანიდან არსებობს. ძვ. წ. საუკუნეში ამ არეალს კართაგენელები განაგებდნენ. ამის შემდეგ ვოლიუბილისი ელინისტური კულტურის ცენტრი ხდება მავრიტანიის სამეფოში, რომელსაც იუბა მართავდა.

ქალაქის სახელი ლათინურად „სიუხვეს" ნიშნავს, რაც მისი ნიადაგის ნაყოფიერებიდან მომდინარეობს. ძირითდი სამშენებლო სამუშაოები საუკუნეში დაიწყო. ამ დროს აშენდა ფორუმი, ბაზილიკა და აკვედუკი. 277 წელს მიეკუთვნება დღეისათვის კარგად შემონახული ტრიუმფალური თაღი, რომელიც კარაკალის ედქიტის სადიდებლად აიგო. ქალაქის ამის შემდგომი ისტორია უძველეს ავტორებს მწირად აქვთ გაშუქებული.

1915 წელს ფრანგმა არქეოლოგებმა ნაქალაქარის გათხრა დაიწყეს, რომელმაც საუკუნის დასაწყისამდე გასტანა. სამუშაოების შედეგად გაირკვა, რომ უძველესი ქალაქი მიწისძვრას დაუნგრევია. დაზიანებული აკვედუკი გამოუსადეგარი გახდა, ამიტომ მოსახლეობამ გადასახლება დაბლა, მდინარესთან დაიწყო. 788 წელს ამ ადგილას იდრისების დინასტიის შთამომავალი, იდრის იბნ აბდალაჰი მოვიდა, რომელმაც რეზიდენციისათვის ვოლიუბილისი აირჩია.

უძველესი ქალაქის ადგილას მდებარე არაბული სოფელი მნიშვნელოვნად დაზიანდა 1755 წლის ლისაბონის მიწისძვრის დროს, რომლის შემდეგაც ის საბოლოოდ მიატოვეს. მოსახლეობა ახლომდებარე ქალაქ მულაი-იდრისში გადასახლდა.

გალერეა
ქერჩის ქართული ტრაგედია

ქერჩის ქართული ტრაგედია — მოვლენა, რომელიც მოხდა მეორე მსოფლიო ომის განმავლობაში, როდესაც ქერჩის ნახევარკუნძულზე ფაშისტური გერმანიის ჯარები თავს დაესხა საბჭოთა ჯარებს, რომელიც ძირითადად დაკომპლექტებული იყო ეთნიკური ქართველებით.

1942 წლის მაისში, ფაშისტურმა გერმანიამ დაიწყო სწრაფი ოპერაცია საბჭოთა არმიის წინააღმდეგ, რომელიც იცავდა ქერჩის ნახევარკუნძულს, ყირიმის, უკრაინის სსრ აღმოსავლეთ ნაწილში. საბჭოთა ჯარების მობილიზაცია მოხდა მას შემდეგ, რაც გერმანელებმა დაიკავეს უკრაინის სსრ. ოპერაცია დაიწყო 1942 წლის 8 მაისს და დასრულდა 1942 წლის 18 მაისს საბჭოთა ჯარების სრული განადგურებით. საბჭოთა ქართული რაზმები, ფელდმარშალ ერიხ ფონ მანშტაინის შეიარაღებული ძალების ალყაში მოექცნენ და მოხვდნენ მძლავრი ცეცხლისა და დაბომბვის ქვეშ მოიერიშე თვითმფრინავებიდან. ჯარისკაცებმა ზღვით სცადეს უკან დახევა, მაგრამ ამაოდ. საბოლოოდ, 10 დღიანი ბრძოლის შემდეგ დაახლოებით 120 ათასი ეთნიკური ქართველი ჯარისკაცი დაიღუპა.
მარაქეში

მარაქეში (ბერბერ. ; არაბ. ‎), აგრეთვე ცნობილი როგორც „წითელი ქალაქი" — ყველაზე მნიშვნელოვანი, ყოფილი საიმპერატორო ქალაქი მაროკოს ისტორიაში. ამჟამად მარაქეში მაროკოს ცენტრალური სამხრეთ-დასავლეთ ეკონომიკური რეგიონის მარაქეშ-ტენსიფტ-ალ-ჰაუზის დედაქალაქია. მდებარეობს თოვლით დაფარული ატლასის მთების მთისწინეთში და მაროკოს მეოთხე უმსხვილეს ქალაქს წარმოადგენს კასაბლანკას, ფესისა და ტანჟერის შემდეგ. მარაქეში ტანჟერიდან სამხრეთ-დასავლეთით 580კმ-ით, რაბატიდან სამხრეთ-დასავლეთით 327კმ-ით, კასაბლანკადან სამხრეთით 239კმ-ით და აგადირიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 246კმ-ითაა დაშორებული.

მარაქეში ერთ-ერთია მაროკოს ოთხი საიმპერატორო ქალაქიდან (გარდა მარაქეშისა- ფესი, მექნესი, რაბატი). ბევრი სხვა ჩრდილოაფრიკული ქალაქის მსგავსად, მარაქეშიც შედგება ძველი, გამაგრებული ქალაქისა (მედინა) და მისი დანამატი თანამედროვე ქალაქისაგან. ამჟამად მისი მთლიანი მოსახლეობა 1 070 000 ადამიანს შეადგენს. ქალაქს ემსახურება მენარას საერთაშორისო აეროპორტი, ამავე დროს, რკინიგზით დაკავშირებულია კასაბლანკასთან.

მარაქეშს გააჩნია უდიდესი ტრადიციული ბაზარი (სუკი) მაროკოში, ასევე ერთ-ერთი ყველაზე დაკავებული მოედანი მთელს აფრიკასა და მთელ მსოფლიოში — ჯემაა-ელ-ფნა. მოედანი გადაჭედილია აკრობატებით, მკითხავებით, წყლის გამყიდველებით, მოცეკვავეებითა და მუსიკოსებით. ღამით აქ იხსნება კვების ობიექტები და მოედანი ღია ცის ქვეშ მდებარე უდიდეს რესტორნად იქცევა.

სახელი
ქალაქის სახელწოდების ზუსტი წარმოშობა სადავოა. ქალაქის სახელწოდება სავარაუდოდ ბერბერული -დან მოდის და „ღმერთის მიწას“ ნიშნავს. მაგრამ სიტყვა ფიგურირებს მავრიტანიის, ჩრდილოაფრიკული სამეფოს სახელწოდებაში. ასევე შესაძლოა სახელი დაკავშირებული იყოს ძველბერძნულ სიტყვა მავროს-თან , რაც შავს აღნიშნავს. ინგლისურად მარაქეში გამოითქმის, როგორც , თუმცა გავრცელებულია ქალაქის ფრანგული დასახელებაც - .

სულ რაღაც რამდენიმე ათეული წლის წინ, მაროკო არაბებისთვის, სპარსელებისა და ევროპელებისთვის ცნობილი იყო როგორც „მარაქეშის სამეფო". ევროპული სახელი მაროკო პირდაპირ წამოვიდა ბერბერული სიტყვა -დან. თუმცა, ბევრ სამხრეთ აზიურ ენაზე ამ ქვეყანას დღემდე „მარაქეში" ჰქვია.

ისტორია
 საუკუნეში ალმორავიდების მოსვლამდე, არეალი ქალაქ აღმათიდან იმართებოდა. ალმორავიდების ლიდერმა, აბუ-ბაქრ იბნ-უმარმა მიიჩნია, რომ აღმათი ხალხით მეტისმეტად იყო გავსებული და ახალი დედაქალაქის აგება გადაწყვიტა. მშენებლობა მან მდინარე ტენსიფტის სიახლოვეს წამოიწყო. სამუშაოები 1070 წლის მაისში დაიწყო, მაგრამ აბუ-ბაქრს 1071 წლის იანვარში საჰარაში მოუწია წასვლა აჯანყების ჩასახშობად, შესაბამისად ქალაქის მშენებლობა მისმა მოადგილემ და შესაძლო მემკვიდრემ, იუსუფ იბნ-ტაშფინმა დაასრულა. ქალაქმა თავის დიად ხანას მესამე ალმორავიდი სულთნის, იაქუბ ალ-მანსურის მმართველობისას მიაღწია. ამ დროს ქალაქში მრავალი პოეტი და მეცნიერი მოვიდა და მან კუტუბიას მეჩეთისა და ახალი კასბას (გამაგრებული ნაწილი) მშენებლობა დაიწყო.

მულაი-ისმაილის მმართველობამდე, მარაქეში მაროკოს დედაქალაქი იყო. ისმაილის შემდეგ, მისმა ვაჟმა დედაქალაქი მექნესში გადაიტანა.

მარაქეშის მედინა შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

დაძმობილებული ქალაქები
სკოტსდეილი, აშშ
გრანადა, ესპანეთი
მარსელი, საფრანგეთი
კლერმონ-ფერანი, საფრანგეთი
აიაჩო, სანფრანგეთი
ტომბუქტუ, მალი
კერკრადე, ნიდერლანდები

გალერეა
უილიამ ფრედერიკ დენინგი

უილიამ ფრედერიკ დენინგი ( დ. 25 ნოემბერი 1848, რედპოსტი — გ. 9 ივნისი 1931) — ბრიტანელი ასტრონომი.

ბიოგრაფია
უილიამ ფრედერიკ დენინგი დაიბადა 1848 წლის 25 ნოემბერს, ინგლისის ერთ-ერთ პატარა სოფელში. პატარა ასაკშივე გამოიჩინა ინტერესი ბუნებისმეტყველებისადმი. 17 წლიდან ასტრონომიით დაინტერესდა. თავისი პირველი რეფრაქტორი შეიძინა 1866 წელს. თავდაპირველად დაკვირვებებს ასრულებდა მზის ლაქებზე, იუპიტერის თანამგზავრებზე და ასევე მერკურის გადაადგილებაზე. დენინგის პირველი პუბლიკაციები გამოიცა 1866 წელს ჟურნალ „ “-ში.

საყურადღებო დაკვირვებებს ატარებდა მეტეორებსა და ახალ პლანეტებზე. 1920 წელს მოახდინა ახალი აღმოჩენა. მან გედის თანავარსკვლავედში დააფიქსირა ახალი ვარსკვლავის სიკაშკაშე. უილიამ დენინგს 1898 წელს მიენიჭა სამეფო ასტრონომიული საზოგადოების ოქროს მედალი. მისი სახელობისაა კრატერი მარსსა და მთვარეზე.
იაბლონოვსკის სასახლე

იაბლონოვსკის სასახლე - ვარშავის ერთ-ერთი ისტორიული სასახლე. მდებარეობს თეატრალურ მოედანზე, შრუდმიეშციეს რაიონში.

ისტორია
სასახლე აშენდა 1773-1785 წლებში ანტონი ბარნაბა იაბლონოვსკის ბრძანებით. 1817-1819 წლებში სასახლემ რატუშის ფუნქცია შეიძინა, რადგან მასში ქალაქის თვითმმართველობა განთავსდა. ამის გამო სასახლე მნიშვნელოვნად გადააკეთეს. 1863 წელს იანვრის აჯანყებისას სასახლე დაზიანდა, რის გამოც 1864-1869 წლებში სასახლის კიდევ ერთი რეკონსტრუქცია გახდა საჭირო. ამჟამად ის ნეორენესანსის სტილში გადააკეთეს და ფასადზე კოშკი მიაშენეს. შენობა მთლიანად დაინგრა 1944 წელს, გერმანელთა მიერ ვარშავის აჯანყების ჩახშობის დროს. 1990-იან წლებში სასახლე ხელახლა ააშენეს. კოშკი და ფასადი ორიგინალური, საუკუნის დასაწყისის არქიტექტურული გეგმით აშენდა, ხოლო შენობის უკანა ნაწილები კი - თანამედროვე სტილით.
ჰოპლიტი

ჰოპლიტი — მძიმედ შეიარაღებული მებრძოლი ძველ საბერძნეთში, რომელიც ჯარის მთავარ ნაწილს წარმოადგენდა. ბერძნულ განლაგება ფალანგაში სწორედ ჰოპლიტთა მძიმედ აღჭურვილი ჰოპლიტები შედიოდა. ისინი შეიარაღებულნი იყვნენ 2–3 მეტრის შუბებით და მოკლე 60-სანტიმეტრიანი ხმლით. ჰოპლიტის დაცვას უზრუნველყოფდა: აბჯარი, მუზარადი, სამუხლეები და ფარი. ფარს „ჰოპლონი“ ერქვა. ის ჰოპლიტის მთელ ტანს ფარავდა. ჰოპლიტს ბრინჯაოს აბჯარი ემოსა, რომელიც ზოგჯერ ტყავით და ტილოთი იყო დაფარული. ჰოპლიტის თავს ხშირად კორინთული ტიპის მუზარადი ამშვენებდა რომელიც კარგად უზრუნველყოფდა ჰოპლიტის: თავის ქალის, ცხვირის, ლოყების, ყურებისა და კისრის დაცვას. მუზარადი მორთული იყო ცხენის ძუისაგან დამზადებული მოსართავებით. ჰოპლიტის მუხლებს სამუხლეები იცავდა, ხოლო ფეხზე სანდლები ეცვა.
პოდკამენაია-ტუნგუსკა

პოდკამენაია-ტუნგუსკა, ჩულაკანი, შუა ტუნგუსკა — მდინარე რუსეთში (კრასნოიარსკის მხარე). მდინარე ენისეის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 1865 კმ, აუზის ფართობი 240 ათ. კმ². სათავე აქვს ანგარის ჭიუხებში. ზემოთში ეწოდება კატანგა, მიედინება განიერ და ღრმა ხეობაში. ტეტერეს შესართავიდან ხეობა ვიწროვდება, გადის ლავებზე და აჩენს ჭორომებს. შესართავიდან 250 კმ-ზე ხეობა ფართოვდება 20-23 კმ-მდე.

პოდკამენაია-ტუნგუსკა საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის მაის-ივნისში, წყალმცირეა ივლისიდან-ოქტომბრამდე. შესართავთან წყლის საშუალო ხარჯი 1750 მ³/წმ, მაქსიმალური 35 ათ. მ³/წმ. მინიმალური (ზამთარში) — 3-15 მ³/წმ. იყინება ოქტომბრის ბოლოს, ყინულძვრა შუა მაისშია. ყინულის ჩახერგვის დროს ქვემოთში წყლის დონე 29, 7 მ-მდე აღწევს. სანაოსნოა შესართავიდან 1146 კმ-ზე. პოდკამენაია-ტუნგუსკას ნაპირზეა დასახლებული პუნქტები: ვანავარა, ბაიკიტი, პოდკამენაია-ტუნგუსკა.

1908 წელს მდინარე პოდკამენაია-ტუნგუსკის აუზში მოხდა უძლიერესი აფეთქება, რომელმაც შემდგომ მიიღო „ტუნგუსკის ფენომენის“ სახელწოდება.
თეტუანი

ტეტუანი (ბერბერ. ; არაბ. ; ; ) — ქალაქი ჩრდილოეთ მაროკოში. მისი ბერბერული სახელი ლიტერატურულად „თვალებს" ნიშნავს, ხოლო ფიგურულად „წყაროებს". ტეტუანი ერთ-ერთია მაროკოს ორი უმთავრესი ხმელთაშუაზღვიური ნავსადგურიდან. მდებარეობს გიბრალტარის სრუტიდან რამდენიმე მილით სამხრეთით. 2004 წლის მონაცემებით, მისი მოსახლეობა 320 539 ადამიანს შეადგენდა. ქალაქიდან 6 კმ-ით აღმოსავლეთით მდებარეობს სამოქალაქო, სანია-რამელის აეროპორტი.

მიუხედავად იმისა, რომ არაბული ოფიციალური ენაა, ის ყოველდღიურ საუბარში არ გამოიყენება, ქალაქს არაბულის საკუთარი დიალექტი გააჩნია, რომელიც ჯებლი არაბულისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება. ეს უკანასკნელი დომინირებდა საუკუნის იმ პერიოდში, როდესაც მიმდებარე სასოფლო დასახლებებიდან ხალხი ტეტუანში გადმოდიოდა საცხოვრებლად. ფართოდ რჩება გავრცელებული ესპანური და ფრანგული, განსაკუთრებით ბიზნეს და ინტელექტუალურ წრეებში. მთავარი რელიგიაა ისლამი, თუმცა ქალქიში ცხოვრობს ქრისტიანული უმიცრესობაც.

აღწერა
ტეტუანი მდებარეობს ქალაქ ტანგიედან 60 კმ-ით აღმოსავლეთით, და 40 კმ-ით სამხრეთით ესპანურ ანკლავ სეუტადან და გიბრალტარის სრუტიდან, რიფის მთების ოდნავ ჩრდილოეთით, მარტილის ხეობაში, შესაბამისად, ქალაქის სამხრეთით და დასავლეთით მთებია განლაგებული. ტეტუანი განლაგებულია ხეხილის ბაღების სარტყელის შუაგულში, რომელიც მოიცავს ფორთოხალს, ნუშს, ბროწეულს და კვიპაროზის ხეებს.

ქალაქის ქუჩები საოცრად ფართო და სწორია. ბევრი სახლი მიკეუთვნება არისტოკრატთა ოჯახებს, რომლებიც ესპანეთის რეკონკისტის დროს ანდალუსიიდან გამოქცეულთა შთამომავლები არიან.

ისტორია
ქალაქი დაარსდა ძვ. წ. საუკუნეში. არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩენილია როგორც რომაული, ისე ფინიკიური არტეფაქტები.

დაახლოებით 1305 წელს, ამ ადგილას ქალაქი ააშენა მარინიდმა მეფე აბუ-ტჰაბიტმა. ის წარმოადგენდა სეუტაზე იერიშების მისატან ბაზას. 1400 წელს, ქალაქი კასტილიელებმა დაანგრიეს, რადგან მას მეკობრეები იყენებდნენ მათზე თავდასხმებისთვის. საუკუნის დასასრულს, ქალაქი აღადგინეს ესპანეთის რეკონკისტის დროს ანდალუსიიდან გამოქცეულებმა. იმის გამო, რომ ქალაქს მეკობრული რეპუტაცია ჰქონდა მისი ისტორიის სხვადასხვა დროს, 1860 წლის 4 თებერვალს ის ესპანელებმა აიღეს ლეოპოლდო ო'დონელის მეთაურობით და გარდაქმნეს მთლიანად ევროპულ სტილში, სანამ 1862 წლის 2 მაისს ისინი ევალუაციას მოახდენდნენ. ამის შემდეგ, ადგილობრივებმა ასე საძულველი ცვლილებებსი ყველანაირი კვალი დაანგრიეს, სრულიად წაშალეს და ქალაქს ყოფილი იერსახე დაუბრუნეს.

1997 წლიდან, ტეტუანის მედინა შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.
საბერძნეთის კულტურა

საბერძნეთში წინათ ქალაქს პოლისს უწოდებდნენ.მთავარ პოლისს ერქვა აკროპოლისი.აკროპოლისი წარმოადგენდა ანსამბლს ანუ სხვადასხვა ელემენტებისა და არქიტექტურული ნაგებობების ერთობლიობას.მასში შედიოდა:მთავარი პანთეონი,პროფილეები,პონაკოთეკა(ხელოვნების ნიმუშების საცავი),ნიკეს ტაძარი და ერეხთეიონი (პატარა სვეტებიანი ნაგებობა რომელსაც ძველ საბერძნეთში არანაირი დანიშნულება არ ჰქონდა).პართენონში იდგა ათენას (ომის ქალღმერთის) ქანდაკება.ათენას ქანდაკების ავტორი იყო ფიდიასი,რომელიც მოღვაწეობდა ძვ.წ მე–5 საუკუნეში.სპარსეთთან ომის დროს ამ შენობაში მოათავსეს ტყვიაწამალი რომელიც აფეთქდა.ათენას ქანდაკება დაინგრა,დღესდღეობით მისი ნანგრევებია შემორჩენილი.

ხელოვნების ისტორიაში ელინიზმი ეს არის ბერძნული ანტიკური ხელოვნება რომელიც მოიცავს ძვ.წ. მესამე–პირველ საუკუნეებს.ელინური ნიშნავს ყველაფერ ბერძნულს.ელინიზმის დროს ბეძნული კულტურა გავრცელდა ჩრდილოეთ აფრიკაში ახლო და შუა აღმოსავლეთში.ამ პერიოდში შეიქმნა არტემიდას ტაძარი ეფესოში,როდოსის კოლოსი,ალექსანდრიის შუქურა.ამ დროს ასევე შეიქმნა მარმარილოს ქანდაკება ვენერა მილოსელი (ძვ.წ.პირველ საუკუნეში) და ინახება პარიზის დიდ მუზეუმ ლუვრში.ასევე ზევსის საკურთხეველი პერგამონში, რომელიც დაცულია ბერლინის სახელმწიფო მუზუმში.

ბერძნული კერამიკა
ბერძნული კერამიკა მიიღებოდა თიხის გამოწვის შედეგად. ბერძნების მიერ შექმნილი კერამიკული ნივთები მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნებში გადიოდა.კერამიკული ჭურჭელი იყო სხვადასხვა სახის: ამფორა,ჰიდრია,კრატერი და სხვ.ამფორებში ასხამდნენ ღვინოსა და ზეითუნის ზეთს.ჰიდრიაში წყალს.კრატერებში სურნელოვან ნელსაცხებლებს.თიხის ამ ჭურჭელს სხვადასხვაგვარი ფორმა ჰქონდა.

ბერძნული ორდერი
ძველი ელინები,ანუ ძველი ბერძნები, ღვდაებისადმი პატივისცემის ნიშნად ღმერთების გამოსახულებებს ქმნიდნენ.ამ გამოსახულებებს,მათი აზრით, თავისი მუდმივი ადგილსამყოფელი ადგილი უნდა ჰქონოდა.ამისათვის ბერძნებმა ტაძრების აგება დაიწეს.ყველა ბერძნული პოლისი ცდილობდა,რომ აეშენებინა რაც შეიძლება ლამაზი და დიდებული ტაძარი.ბერძნული ტაძრის მთავარი აუცილებელი შემადგენელი ნაწილი იყო ბოძები ანუ კოლონები (სვეტები).პირველად ბოძებს ხისგან აკეთებდნენ, შემდეგ კი-მარმარილოსაგან. ბერძნულ არქიტექტურაში დაცული იყო პროპორციებისა და წესრიგის გარკვეული სისტემა, რომელსაც უწოდებდნენ ორდერს.ორდერი სამი სახის იყო დორიული,იონური და კორინთული.დორიული კოლონა მარტივი მოყვანილობის, მაგრამ საკმაოდ სქელი კოლონა იყო.იგი ზევით თანდათან ვიწროვდება და უბრალო სქელი კვადრატული ფილით ბოლოვდება.იონური კოლონა დორიულზე უფრო ვიწროა,ზემოთ კი ლამაზად არის მოჩუქურთმებული.კორინთული კოლონა იყო ყველაზე ლამაზი და დეკორატიული კოლონა ძველ ელადაში.მხოლოდ მდიდრებსა და წარჩინებულებს ჰქონდათ საშუალება ამ კოლონის შეძენისა.
ელ-ჯადიდა

ელ-ჯადიდა (არაბ. - ახალი) — საპორტო ქალაქი მაროკოს ატლანტის ოკეანის სანაპიროზე, ელ-ჯადიდის პროვინციაში. 2004 წლის მონაცემებით, მისი მოსახლეობა 144 440 ადამიანს შეადგენდა. ზღვიდან, ელ-ჯადიდას საკმაოდ მავრული შეხედულება აქვს; ქალაქს გააჩნია დაჩეხილი ქვის პორტუგალიური კედლები.

ელ-ჯადიდა, ადრე ცნობილი, როგორც მაგასანი პორტუგალიელებმა 1502 წელს დაიპყრეს და აკონტროლებდნენ 1769 წლამდე, სანამ მას მიატოვებდნენ. ქალაქის მოასახლეობა ბრაზილიაში გადასახლდა, სადაც დააარსეს ახალი დასახლება ნოვა-მაგასანი . ამის შემდეგ ქალაქი სულთანმა მუჰამედ ბენ-აბდალაჰმა აიღო.

2004 წელს, პორტუგალიური გამაგრებული ქალაქი მაგასანი იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა, როგორც „თვალსაჩინო მაგალითი მაროკოული და ევროპული კულტურების გავლენისა", აგრეთვე „ადრეული მაგალითი რენესანსული იდეების განხორციელებისა, რომელიც შერწყმულია პორტუგალიურ სამშენებლო ტექნოლოგიებთან".

იუნესკოს თანახმად, პორტუგალიური პერიოდის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაგებობებია ცისტერნა და ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესია.

ამჟამად, ქალაქის ექსპორტის მთავარი პროდუქტებია მარცვლეული კულტურები, ნუში, სიმინდი, მსხალი, შალი, ცვილი და კვერცხი. იმპორტით შედის ბამბა, შაქარი, ჩაი, ბრინჯი. ნავსადგურისა და საწარმოების გამო, ელ-ჯადიდას პლაჟები დაბინძურებულია.

ელ-ჯადიდა საგზაო მაგისტრალით დაკავშირებულია ქალაქ ეს-სუვეირასთან.
ლეონიდ კულიკი

ლეონიდ ალექსის ძე კულიკი ( დ. 19 აგვისტო 1883, დერპტი — გ. 14 აპრილი 1942, სპას-დემენსკი) — რუსი მინერალოგი. მეტეორიტების ცნობილი მკვლევარი.

ბიოგრაფია
დაიბადა დერპტში (ახლანდელი ტარტუ). მამის გარდაცვალების შემდეგ ლეონიდ კულიკი ოჯახთან ერთად საცხოვრებლად გადავიდა სამხრეთ ურალში.
1903 წელს დაამთავრა ტროიცკის კლასიკური გიმნაზია და ჩააბარა პეტერბურგის სატყეო ინსტიტუტში. სტუდენტურ დემონსტრაციებში მონაწილეობის გამო ერთი წლის შემდეგ სასწავლებლიდან გარიცხეს. შემდეგ იგი სამხედრო სამსახურში გაიწვიეს. სწავლობდა ტირასპოლის პოლკის სკოლაში. შემდეგ ბრუნდება ტროიცკში, 1906 წელს იქვე ჩამოაყალიბა სოციალ-დემოკრატიული ორგანიზაცია, რომელმაც ბოლშევიკთა პროგრამა მიიღო.

1908 წელს ლეონიდ კულიკს ბრალს სდებენ ლიტერატურის არალეგალურ გავრცელებაში და შედეგად ციხეში ჩასვეს. 1909 წელს ვადა მოიხადა. შემდგომ მუშაობდა ქალაქ მიასაში, მეტყევეს დამხმარედ. 1911 წელს როგორც გეოდეზისტმა მონაწილეობა მიიღო ერთ-ერთი ექსპედიციაში, რომელსაც სახელოვანი მეცნიერი ვლადიმერ ვერნადსკი ხელმძღვანელობდა. ვერნადსკის წინადადებით ლეონიდ კულიკი 1912 წელს ხდება პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის მინერალოგიური მუზეუმის თანამშრომელი.

იყო პირველი მსოფლიო ომის მონაწილე, რომელიც პარუჩიკის ჩინით დაამთავრა. 1918 წელს მონაწილეობდა ერთ-ერთ სამეცნიერო ექსპედიციაში (ურალში), რომლის დანიშნულება იყო სასარგებლო წიაღისეულების შესწავლა. 1918 წლიდან მუშაობა დაიწყო მეტეორიტიკის მიმართულებით. 1921 წელს მისი ინიციატივით მინერალოგიურ მუზეუმში შეიქმნა მეტეორიტების განყოფილება.

1924 წელს დაამთავრა სწავლა პეტერბურგის უნივერსიტეტში და საბოლოოდ მიიღო მინერალოგიური სპეციალობა. ლეონიდ კულიკის განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობდა ტუნგუსკის კატასტროფა. 1927–1939 წლებში ტუნგუსკაში მან მოაწყო ექვსი (სხვა ცნობით ოთხი) სამეცნიერო ექსპედიცია, რომელიც ცდილობდა ტუნგუსკის ფენომენის ახსნას. ტუნგუსკის ფენომენის კვლევისას კულიკმა შეაგროვა მნიშვნელოვანი სამეცნიერო მასალა.

მეორე მსოფლიო ომის დაწყებისას კულიკი მოხალისედ წავიდა არმიაში. ომის დროს იგი დაიჭრა და სულ მალე ტიფით გარდაიცვალა. იგი ქალაქ სპას-დემენსკში დაასაფლავეს ადგილობრივმა მაცხოვრებლებმა.
ტვიფელფონტეინი

ტვიფელფონტეინი (აფრიკ. საეჭვო წყარო) — კლდის უძველესი გრავიურების არეალი ჩრდილო-დასავლეთ ნამიბიაში, კუნენეს რეგიონში. მოიცავს წყაროს, რომელიც ქვიშაქვის მაგიდა მთების მწვერვალებს შორის განლაგებულ ხეობაში მდებარეობს. ხეობა მინიმალური რაოდენობის ნალექებს იღებს და გააჩნია დღიური ტემპერატურის ფართო ცვალებადობა.

ტერიტორია 6 000 წლის წინ დასახლებული იყო მონადირე-შემგროვებლებით, ხოლო შემდეგ ხოიხოის მეჯოგე ხალხებით. ორივე ეთნიკური ჯგუფი არეალს იყენებდა რელიგიური მიზნებისა და შამანისტური რიტუალების ჩასატარებლად, რომლის პროცესშიც შექმნეს 2 500 კლდის გრავიურა და მცირე რაოდენობის კლდის ნახატები. იმის გამო, რომ მოიცავს აფრიკაში არსებული კლდის პეტროგლიფების უდიდეს კონცენტრაციას, 2007 წელს იუნესკომ ტვიფელფონტეინი მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში შეიტანა, როგორც პირველი ძეგლი ნამიბიიდან.

ისტორია
ტვიფელფონტეინი 6 000 წლის წინ დასახლებული იყო ქვის ხანის მონადირე-შემგროვებელი ვილტონის ქვის ხანის კულტურის ჯგუფით, რომლებმაც შექმნეს არსებული გრავიურების უდიდესი ნაწილი და სავარაუდოდ ყველა ნახატი. 2 000 - 2 500 წლის წინ, ხეობა დაიკავეს ბუშმენების მონათესავე ჰოტენტოტების ეთნიკურმა ჯგუფებმა. ეს ხალხი ასევე ეწეოდა კლდის მხატვრობას, რომელიც სრულიად განსხვავდება უფრო ძველი გრავირებებისგან. ეს ტერიტორია ევროპელთაგან დაუსახლებელი რჩებოდა მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდამდე, როდესაც ხანგრძლივმა გვალვებმა აფრიკაანსზე მოლაპარაკე ფერმერები (ბურები) აიძულა აქეთ გადაადგილებისკენ.

ტოპოგრაფი რეინარდ მააკი ამ არეალში კლდის გრავიურების არსებობას ჯერ კიდევ 1921 წელს იუწყებოდა, მაგრამ მისი მნიშვნელოვანი გამოკვლევები 1947 წელს დაიწყო, როდესაც ერთ-ერთმა მემამულემ ტერიტორია სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობისთვის იყიდა. მანვე აღმოაჩინა წყარო, რომელიც უცებ გაუჩინარდა, ამიტომ მას ტვიფელფონტეინი უწოდა. ამის შემდეგ, 1950 წლიდან იწყება არეალის სამეცნიერო შესწავლა ერნსტ რუდლოფ ჩერცის მიერ, რომელმაც 212 ქვის ფილაზე განლაგებული 2 500 გრავიურა აღწერა.
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ბელარუსში

2015 წლის მონაცემებით ბელარუსში იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის 4 ძეგლია, რაც ძეგლების საერთო რაოდენობის 0,4 %-ს შეადგენს. 3 ძეგლი სიაში შეტანილია კულტურული, ხოლო ერთი ბუნებრივი კრიტერიუმების მიხედვით, ამასთანავე ეს ობიექტი წარმოადგენს ბუნების საოცრებას, ტერიტორიას, რომელსაც აქვს გამორჩეული სილამაზე და ესთეტიკური მნიშვნელობა (კრიტერიუმი ). გარდა ამისა 2015 წლის მონაცემებით იუნესკოს საცდელ სიაში კანდიდატად წარდგენილია 10 ობიექტი. სსრკ-მ, რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდა ბელორუსიის სსრ, იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის კონვენციის რატიფიცირება მოახდინა 1988 წლის 12 ოქტომბერს. ბელარუსის ტერიტორიიდან იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში პირველად შეიყვანა ბელოვეჟის ტევრი 1992 წელს.

სტატისტიკა
ცხრილში შეტანილია ძეგლები, იუნესკოს მიერ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში დამატების თარიღის მიხედვით.

ობიექტების გეოგრაფიული მდებარეობა
საბერძნეთის პერიფერიები

საბერძნეთის პერიფერიები — საბერძნეთის უნიტარული სახელმწიფოა, რომელიც დაყოფილია პერიფერიებად და მუნიციპალიტეტებად. ცალკეა ათონის მთის სამონასტრო რესპუბლიკა, რომელსაც ავტონომია გააჩნია. აღნიშნულია დაყოფა ძალაშია 2010 წლიდან. 1987 წლიდან 2010 წლამდე საბერძნეთი იყოფოდა 13 რეგიონად რომლებიც თავის მხრივ 54 ნომად იყო დაყოფილი.

პერიფერიის საკრებულო და მმართველი აირჩევიან პირდაპირი კენჭისყრით ოთხი წლის ვადით

საბერძნეთის პერიფერიები