მალაბადის ხიდი

მალაბადის ხიდი (, ქურთ. ) — ქვის თაღოვანი ხიდი მდინარე ბატმანზე, ქალაქ სილვანის მახლობლად, თურქეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. მშენებლობა დაიწყო 1146-1147 წლებში არტუკიდების მმართველობის პერიოდში და, სავარაუდოდ, დასრულდა დაახლოებით 1154 წელს (ჰიჯრით 549 წელს). ხიდის მშენებლობა დააფინანსა ჰუსამ ად-დინ თიმურთაშმა მარდინიდან, რომელიც ილღაზის შვილი და არტუკ-ბეის შვილიშვილი იყო .

ისტორია
ადგილობრივი ისტორიკოსის, ალ-ფარიკის ( ს.) მიხედვით, თანამედროვე მალაბადის ხიდმა შეცვალა ძველი ხიდი, რომელიც აშენდა 668-669 წლებში (ჰიჯრით 48 წელს) და დაინგრა 1144 წელს (ჰიჯრით 539 წელს). ალ-ფარიკის მოხსენების ორ ხელნაწერ ასლს შორის არსებული შეუსაბამობები ართულებს მალაბადის ხიდის საბოლოო იდენტიფიკაციას იმ ხიდად, რომელსაც ის მოიხსენიებს როგორც ქარამანის ან აკრამანის ხიდს. მიუხედავად ამისა, მისი გეოგრაფიული აღწერისა და ისტორიული ანგარიშის მრავალი ასპექტი ამ იდენტიფიცირებას ამყარებს.

ალ-ფარიკი აღნიშნავს, რომ თანამედროვე ხიდის მშენებლობა დაიწყო არტუკიდთა მმართველმა მაიაფარიკინისა და მარდინის — ას-საიდ ჰუსამ ად-დინ თემურ-თაშმა 1146-1147 წლებში (ჰიჯრით 541 წელს), პროექტის ხელმძღვანელობით დაკავებული იყო აზ-ზაჰიდ ბინ ალ-ტავილი. მას შემდეგ, რაც აზ-ზაჰიდმა აღმოსავლეთი საყრდენი ააშენა, ხიდი წყალდიდობამ დააზიანა. ამ ნაკლოვანებისთვის აზ-ზაჰიდი დაისაჯა და ის შეცვალა ამირი საიფ ად-დინ შირბარიკ მაუდუდ ბინ ალი (ბინ ალფ-იარუკი) ბინ არტუკიმ. შირბარიკმა განაახლა სამუშაოები აბულ-ხაირ ბინ ალ-ჰაკიმ ალ-ფასულის ხელმძღვანელობით, რომელმაც მშენებლობისთვის მასიური ხის მორები გამოიყენა. 1153 წლისთვის ხიდი თითქმის დასრულებული იყო. თუმცა, როცა ჰუსამ ად-დინ თემურ-თაში 1154 წლის 18 იანვარს გარდაიცვალა, თაღი ჯერ კიდევ დაუმთავრებელი იყო. მისი მემკვიდრე, ნაჯმ ად-დინ ალპიმ, მშენებლობის დასრულება ითავა და, მიუხედავად იმისა, რომ სამუშაოები კიდევ ერთხელ წყალდიდობამ შეაფერხა, მან „ხიდი ააშენა და შეაკეთა და თაღის შეერთება დაასრულა“.

ფრანგმა არქიტექტურის ისტორიკოსმა ალბერ გაბრიელმა და ეპიგრაფისტმა ჟან სოვაჟემ 1932 წელს მოინახულეს მალაბადის ხიდი. სოვაჟემ აღმოაჩინა წარწერა თემურ-თაშის სახელით, დათარიღებული ჰიჯრით 542 წელს (1147-1148 წლები), რაც, სავარაუდოდ, შეესაბამება შირბარიკის მიერ დაწყებული მეორე სამშენებლო ეტაპის დასაწყისს.

ხიდი აღდგენილი იქნა საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში. თავის დროზე, ეს იყო ერთადერთი ხიდი მდინარეზე ამ რაიონში და აქტიურად გამოიყენებოდა 1950-იან წლებამდე, სანამ მის ზემოთ არ აშენდა ახალი საავტომობილო ხიდი.

ხიდის ცენტრალური თაღი მდინარეს პერპენდიკულარულად გადაკვეთს, თუმცა სავალი ნაწილი მდინარის მიმართ დახრილად გადის, რის გამოც აღმოსავლეთ და დასავლეთ მიდამოებზე ჩნდება კუთხური მოხრილობები. მიდამოები მიწის დონიდან მთავარ თაღამდე იწევს და თავად თაღი — მაღალი, წაწვეტებული ფორმის — მდინარის ყველაზე ღრმა ნაწილზეა აგებული. ფერადი ერთგვაროვანი ქვისგან ნაგებ მიდამოებში ჩაშენებულია მცირე თაღები, რომლებიც წყალდიდობის დროს წყლის გაშვებას უზრუნველყოფს.

ხიდის ორი საყრდენი მდინარეშია განლაგებული. დასავლეთის საყრდენი ორ ქანდაკებას ატარებს — ერთი მდგარი, მეორე მჯდარი ფიგურა. ხიდი 150 მეტრი სიგრძით, 7 მეტრი სიგანითა და 19 მეტრი სიმაღლით გამოირჩევა, ხოლო მისი მთავარი თაღის გასასვლელი 38.6 მეტრია. ხიდის სავალ ნაწილზე განთავსებულია ორი საგადასახადო ჯიხური — თითოეულ მხარეს მთავარი თაღის მიმდებარედ. თაღის კამარებში განთავსებულია მცირე ოთახები, რომლებიც დაღლილი მოგზაურებისთვის იყო განკუთვნილი.

2016 წელს მალაბადის ხიდი შეყვანილ იქნა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის დროებით სიაში — თურქეთის ობიექტების ჩამონათვალში.