iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გიორგი გოგლიჩიძე

გიორგი გოგლიჩიძე (დ. 5 სექტემბერი, 1976) — ქართველი იურისტი და პოლიტიკოსი. ზესტაფონის მერი 2019 წლიდან.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1976 წლის 5 სექტემბერს. 1993-1997 წლებში სწავლობდა კავკასიის ბიზნეს აკადემიაში, ბიზნესის მართვის მიმართულებით. მიიღო მაგისტრის ხარისხი. 2000-2005 წლებში სწავლობდა გორის მრავალპროფილიანი მცირე აკადემიის იურიდიულ ფაკულტეტზე, სადაც დაეუფლა სამართალმცოდნეობას. 1995-1999 წლებში მუშაობდა საქართველოს პარლამენტში, ფრაქცია „ლეიბორისტის“ აპარატის სპეციალისტად. 1999-2006 წლებში იყო საქართველოს ლეიბორისტული პარტიის საორგანიზაციო მდივნის მოადგილე. 2006-2010 წლებში იყო ზესტაფონის რაიონის საკრებულოს წევრი. 2006-2008 წლებში მუშაობდა საქართველოს ლეიბორისტული პარტიის იმერეთის რეგიონის კოორდინატორად. 2008 წელს იყო საქართველოს ლეიბორისტული პარტიის ზესტაფოინის მაჟორიტარობის კანდიდატი. 2015-2017 წლებში იყო შპს „3გ“-ის დირექტორი. 2017 წელს მონაწილეობდა ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებში, ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის მერობის კანდიდატად. 2019 წელს გაიმარჯვა ზესტაფონის მერის არჩევნებში. მოიპოვა 12 876 ხმა (50,75%).
ყარაბაღი

ყარაბაღი — დღევანდელი აღმოსავლეთ სომხეთისა და სამხრეთ-დასავლეთ აზერბაიჯანის გეოგრაფიული რეგიონი, რომელიც მცირე კავკასიონის მაღლობიდან ვრცელდება მდინარე მტკვარსა და არაქსს შორის.

ტერიტორია პირობითად დაყოფილია სამ რეგიონად. ესენია: მაღალმთიანი ყარაბაღი (ისტორიული არცახი, დღესდღეობით მისი ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი მდებარეობს მთიან ყარაბაღში), დაბლობი ყარაბაღი (მოიცავს სტეპებს მდინარე მტკვარსა და მდინარე არაქსს შორის) და ზანგეზურის ქედის აღმოსავლეთ ფერდობი.

ისტორია
ანტიკურობა
რეგიონი, რომელსაც დღეს ყარაბაღი ეწოდება, უწინ სხვადასხვა კავკასიური ტომებით იყო დასახლებული და ითვლება, რომ სომხეთის სამეფომ დაიპყრო ძვ. წ. საუკუნეში. ამასთან, შესაძლებელია, რომ ეს რეგიონი ადრე სომხეთის სატრაპიის შემადგენლობაში შედიოდა ერვანდუნების დინასტიის მმართველობის დროს, ძვ.წ. საუკუნემდე.

შუა საუკუნეები
არაბთა შემოსევებმა მოგვიანებით გამოიწვია რამდენიმე სომეხი მთავრის წინა პლანზე წამოწევა, რომლებიც მოვიდნენ, რათა დაემყარებინათ თავიანთი მმართველობა რეგიონში. საუკუნეების განმავლობაში მუდმივმა ომებმა ამ ტერიტორიაზე მცხოვრებ ადამიანებს აიძულა, (მათ შორის ყარაბაღის რეგიონში მცხოვრებლებს) ემიგრაციაში წასულიყვნენ სხვა რეგიონებში. მონღოლთა ბატონობის პერიოდში სომეხთა დიდმა ნაწილმა დატოვა დაბლობი ყარაბაღი და თავშესაფრის ძებნა დაიწყეს მაღალმთიან რეგიონებში.

მეთხუთმეტე საუკუნეში, გერმანელმა მოგზაურმა იოჰან შილტბერგერმა შეისწავლა დაბლობი ყარაბაღი და აღწერა ის, როგორც სომხეთის, დიდი და ლამაზი დაბლობი, რომელსაც იმ დროისათვის მუსულმანები მართავდნენ. მაღალმთიანი ყარაბაღი 821 წლიდან საუკუნის დასაწყისამდე გადავიდა არაერთი სახელმწიფოს ხელში, მათ შორის აბასიანთა სახალიფოს, ანისის სამეფოს, მონღოლ - ინხანთა, ყარა-ყოიუნლუს, აყ-ყოიუნლუს და სხვა სახელმწიფოების დაქვემდებარებაში.

ადრეული თანამედროვე პერიოდი
1813 წელს, გულისტანის საზავო ხელშეკრულების თანახმად, ყარაბაღის მხარე სპარსელებმა დაუთმეს რუსეთის იმპერიას. რუსეთის მმართველობის პერიოდში ყარაბაღის (როგორც დაბლობი, ასევე მაღალმთიანი) რეგიონის ფართობი 13 600 კმ2-ს მოიცავდა, ხოლო შუშა იყო რეგიონის ყველაზე ცნობილი ქალაქი. რეგიონის მოსახლეობას ძირითადად შეადგენდნენ სომხები, ასევე თათრები, აზერბაიჯანელები და ქურთები. რუსებმა ჩაატარეს აღწერები 1823 წელს და შეამცირეს სოფლების რაოდენობა (თუმცა არა ადამიანების რაოდენობა) და შეაფასეს მთლიანი ყარაბაღის საგადასახადო საფუძველი, რომელშიც ასევე შედიოდა დაბლობი ყარაბაღიც.

1823 წელს რუსების მიერ ჩატარებული პირველადი გამოკითხვისა და 1836 წელს გამოქვეყნებული ოფიციალური სტატისტიკის თანახმად, მაღალმთიან ყარაბაღში თითქმის მთელ მოსახლეობას სომხები შეადგენდნენ (96,7% -ს). მთლიანი ყარაბაღის მოსახლეობას, უმეტესწილად შეადგენდნენ მუსულმანები.

თანამედროვე პერიოდი
რუსეთის იმპერიის დაშლის შემდეგ, ყარაბაღის ტერიტორიამ წარმოშვა კონფლიქტი სომხეთისა და აზერბაიჯანის ახლად ჩამოყალიბებულ რესპუბლიკებს შორის, რომელიც შემდეგ ომში გადაიზარდა. პირველი მსოფლიო ომის დროს ოსმალეთის იმპერიის დამარცხების შემდგომ, ბრიტანეთის ჯარებმა დაიკავეს სამხრეთ კავკასია. 1920 წელს აზერბაიჯანი და სომხეთი საბჭოთა კავშირში მიიღეს და ყარაბაღის ტერიტორიაც საბჭოთა ხელისუფლებამ დაიკავა.
არა აკობიანი

აკა აკობიანი (; დ. 4 ნოემბერი, 1980, ერევანი, სომხეთის სსრ, საბჭოთა კავშირი) — კარიერადასრულებული სომეხი ფეხბურთელი. პოზიციით ფორვარდი. ნაკრებში მისი დებიუტი შედგა 1998 წლის 21 ნოემბერს, საშინაო კედლებში ჩატარებულ მეგობრულ შეხვედრაში. სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში ჩატარებული აქვს 42 თამაში და გატანილი აქვს 7 გოლი. იგი თამაშობდა ბევრ სომხეთის და უკრაინის მრავალ გუნდში.

საკლუბო კარიერა
არაას კარიერა დაიწყო დვინ არტაშატში, კლუბში სადაც მისი ძმა არამ ჰაკობიანი თამაშობდა. ერთი წლის შემდეგ, იგი არა გადავიდა ალანია ვლადიკავკაზში, ხოლო მისი ძმა არამი სპარტაკ ერევანში. მომდევნო წელს მათი გზები კვლავ გადაიკვეთა სპარტაკ ერევანში. მას კლუბთან ერთად ერთადერთი ჩემპიონობა აქვს მოპოვებული: 2000 წელს სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგა.

მელატურგი
სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგის სეზონის დასრულების შემდეგ, აკობიანი მეტალურგიში გადავიდა. თუმცა, დროის გასვლასთან ერთად იგი სულ უფრო იშვიათად თამაშობდა კლუბში, რადგან ორგანიზაცია მას სხვადასხვა უკრაინულ და სომხურ კლუბებში უშვებდა იჯარით. 2001-2002 წლების სეზონში მან ითამაშა სპარტაკის ერევანში. სეზონის დასრულებისას სპარტაკი კლუბ ბანანცს შეუერთდა და მათ ერთად ეწოდათ ბანანცი ერევანი. ბანანცში, მან ერთი სეზონი ითამაშა და ამ სეზონში იგი გახდა სომხეთის თასის ფინალისტი სომხეთის ტოპ ბომბარდირი; აგრეთვე იგი გახდა 2003 წლის სომხეთის წლის ფეხბურთელი.

მიკა
2009 წლის სომხეთის პრემიერ ლიგის სეზონში მან თამაში მიკა ერევანში დაიწყო. სეზონში გატანილი 7 გოლით, იგი ლიგის ტოპ10 ბომბარდირში ვერ მოხვდა. 2009 წლის 1 დეკემბერს მისი ხელშეკრულება ამოიწურა მიკასთან. აკობიანმა კონტრაქტი არ გაახანგრძლივა კლუბთან.

ულისი
2009-10 წლების ზამთარში იგი კლუბ ულისისთან ერთად ვარჯიშობდა. 2010 წლის თებერვალში მან ერთწლიანი კონტრაქტი გააფორმა კლუბთან. აგვისტოში, ჰაკობიანმა დატოვა კლუბი, იმ იმედით, რომ სხვა კლუბში გადავიდოდა.

არარატი ერევანი
2010 წლის თებერვალში არარატი ერევანის მწვრთნელმა გამოაცხადა, რომ არა აკობიანი დაიმატეს. კლუბმა მას ერთწლიანი კონტრაქტი გააფორმა. სეზონში იგი გუნდის ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა გახდა, თუმცა ზაფხულში მან კლუბის დატოვება გადაწყვიტა.

პირადი ცხოვრება
არა აკობიანის ძმა, არამ აკობიანი აგრეთვე ფეხბურთელია, რომელიც თამაშობდა სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებსა და სომხეთის მრავალ კლუბში.
აკაკი ხორავას ქუჩა

აკაკი ხორავას ქუჩა — ქუჩა თბილისში, მთაწმინდის რაიონში (ვარდისუბანი). ერეკლე ტატიშვილის ქუჩიდან ვასილ პეტრიაშვილის ქუჩამდე. წარმოიქმნა საუკუნის დასაწყისში. თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წლის შედგენილ ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც მლეთის შესახვევი, ასევეა თბილისის 1934 წლის გეგმაზე. თბილისის ქუჩების 1940 წლის ცნობარში შეტანილია მლეთის სახელწოდებით. 1973 წელს აკაკი ხორავას სახელი დაერქვა. № 9 სახლში 1908–1915 წლებში ცხოვრობდა დიდი ქართველი პოეტი ვაჟა-ფშაველა. ქუჩას აქვს ჩიხი (ყოფილი მლეთის ჩიხი).
ანტონ კათალიკოსის ქუჩა

ანტონ კათალიკოსის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, კრწანისის რაიონში (კალა). გია აბესაძის ქუჩიდან ერეკლე -ის მოედნამდე. ქუჩა ადრეულ ხანაში წარმოიქმნა. თავდაპირველად ქუჩის მონაკვეთს ახლანდელი ერეკლე -ის მოედნიდან კოტე აფხაზის ქუჩამდე ერქვა ლილახანა, სამღებრო რიგი, რადგან აქ იყო სამღებრო სახელოსნოები. აღნიშნულია ალექსანდრე პიშჩევიჩის მიერ შედგენილ თბილისის 1785 წლის გეგმაზე. 1817–1820 წლებში აქ დასახლდნენ გერმანელი კოლონისტები და სამღებრო რიგს ეწოდა გერმანელების ქუჩა (შეტანილია 1841 წლის შედგენილ თბილისის ქუჩების სიაში) ქუჩის მე-2 მონაკვეთს, კოტე აფხაზის ქუჩიდან გია აბესაძის ქუჩამდე, ერქვა აკიმოვის ქუჩა („აკიმოვსკაია“), რაც „აქიმის“ ან „ექიმის“ დამახინჯებული ფორმა უნდა იყოს (ქუჩა დატანილია თბილისის 1867 წლის გეგმაზე). შესაძლოა ქუჩის სახელწოდება უკავშირდებოდეს იქვე მდგარ ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესიის მოძღვრის — ფილიპეს სახელს. „მოძღვართ მოღვაწეობის გარეშე იგი იყო შესანიშნავი მკურნალიც“ (ზაქარია ჭიჭინაძე, „კათოლიკთა ეკლესია საქართველოში“, ტფ., 1903). 1900 წელს აკიმოვის ქუჩა გაიზარდა გერმანელების ქუჩის ხარჯზე. 1923 წელს ქუჩას რევოლუციონერ იოსებ (სოსო) ივანიძის (დაიღუპა 1905) სახელი ეწოდა, 1990 — ანტონ კათალიკოსისა. 1914 წელს აშენებულ სინაგოგის შენობაში (№ 3) ამჟამად განთავსებულია საქართველოს ებრაელთა ისტორიულ-ეთნოგრაფიული სახელმწიფო მუზეუმი. აქვს ჩიხი (ყოფილი იოსებ ივანიძის ჩიხი, თბილისის 1934 წლის გეგმაზე დატანილია როგორც ავგუსტ ბებელის ჩიხი).
თევდორე მღვდლის ქუჩა

თევდორე მღვდლის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, დიდუბის რაიონში (დიდუბე). თამარ მეფის გამზირიდან სპირიდონ კედიას ქუჩამდე. ყოფილი სერგო ორჯონიკიძის ქუჩის მონაკვეთი. წარმოიქმნა საუკუნის ნახევარში. 1922-მდე ანდრიას ქუჩა ერქვა (დატანილია თბილისის 1876 წლის გეგმაზე), შემდეგ — სერგო ორჯონიკიძის, 1930 წელს კარლ მარქსის სახელი დაერქვა, შემდეგ — ისევ ორჯონიკიძის. 1990 წელს ორჯონიკიძის ქუჩის ერთ მონაკვეთს თევდორე მღვდლის სახელი ეწოდა, მეორეს — გიორგი ჩუბინაშვილისა.

ქუჩაზეა შპს საქართველოს რკინიგზის ცენტრალური კლინიკური საავადმყოფო, სააქციო საზოგადოება „ბავშვთა სამყარო“. შემონახულია საუკუნის დასასრულს საცხოვრებელი სახლები. ქუცაზე დგას ეგნატე ფიფიას ბიუსტი (მოქანდაკე კ. მერაბიშვილი. არქიტექტორი გ. ჯაფარიძე). აქვს 2 ჩიხი ( ჩიხი — ყოეფილი ორჯონიკიძის გასასვლელი, შემდეგ — ორჯონიკიძის ჩიხი, ჩიხი — ყოფილი ოზურგეთის ჩიხი, შემდეგ — ორჯონიკიძის ჩიხი).

არსებობს მოსაზრება, რომ ქუჩა 1922 წლამდე ატარებდა ერასტი ანდრეევსკის სახელს
სონა ახუნდოვა

სონა ახუნდოვა-ბაღირბაიოვა (; დ. 23 აგვისტო, 1896, შემახა — გ. 27 იანვარი, 1982, ბაქო) — აზერბაიჯანელი საბჭოთა სამეურნეო, სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი (1952), აზერბაიჯანის სსრ მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1964) და ექიმი (1960).

ბიოგრაფია
დაიბადა 1896 წელს, ქალაქ შემახაში, მოსამსახურეთა ოჯახში. პირველადი განათლება მიიღო ჰაჯი ზეინაბაბდინ თაგიევის მიერ ორგანიზებულ გოგონათა გიმნაზიაში და დარჩა წმინდა ნინას პანსიონში. სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ ჩაირიცხა კიევის უნივერსიტეტის მედიცინის ფაკულტეტზე. რევოლუციის გამო იძულებული გახდა ბაქოში დაბრუნებულიყო (1918), სადაც მან სწავლა არ გააგრძელა. აქტიური მონაწილეობა მიიღო აზერბაიჯანში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებაში. სწავლა განაგრძო მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მედიცინის ფაკულტეტზე და 1923 წელს მიიღო დიპლომი მედიცინაში. სტუდენტობის დროს იგი შეხვდა ნარიმან ნარიმანოვს, ყაზანფარ მუსაბეიოვს, სულთან მაჯიდ ეფენდიევს. კარიერის ადრეულ წლებში მუშაობდა საავადმყოფოებში ბაქოში, განჯაში, ევლახში და მონაწილეობდა აზერბაიჯანში ფართოდ გავრცელებული ტრაქომიისა და თვალის არაინფექციური დაავადებების მკურნალობასა და პროფილაქტიკაში. დიდი სამამულო ომის დროს ბაქოს საავადმყოფოში დაჭრილებს უწევდა სამედიცინო დახმარებას.

1970 წელს წელს აირჩიეს აზერბაიჯანის ინსტიტუტის თვალის დაავადებათა კათედრის საპატიო სამეცნიერო მრჩევლად. იყო სსრკ უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი; დაჯილდოებულია ლენინის ორდენით, შრომის წითელი დროშის ორდენითა და მედლებით.
დიმიტრი ბაქრაძის ქუჩა

დიმიტრი ბაქრაძის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, მთაწმინდის რაიონში (ვერა). თამარ ჭოველიძის ქუჩიდან ერეკლე ტატიშვილის ქუჩამდე. წარმოიქმნა საუკუნის 60-იან წლებში. მას ჯერ უბნის ბოქაულის კონსტანტინე იოსების ძე სვიმონოვის სახელი ერქვა (მან 1877 წელს იტალიის კონსულის მკვლელი დააკავა), 1900 წელს დაერქვა აგურის ქუჩის (ბესარიონ ბელინსკის ქუჩა) შესახვევი ამ მიდამოებში მდებარე აგურის ქარხნების გამო. 1922 დიმიტრი ბაქრაძის სახელი ეწოდა. აქვს 1 შესახვევი (ყოფილი შესახვევი), 1 ჩიხი.
ნიკოლოზ ბარათაშვილის აღმართი

ნიკოლოზ ბარათაშვილის აღმართი — აღმართი თბილისში, ისნის რაიონში (რიყისა და ავლაბრის მიჯნა). ნიკოლოზ ბარათაშვილის ხიდიდან ღვინის აღმართამდე. წარმოიქმნა საუკუნეში. ადრე ეს იყო ვიწრო ბილიკი, რომელიც 1803, 1845 და 80-იან წლებში თანდათან გააფართოვეს. 50-იან წლებში უწოდეს პავლე ციციანოვის, 1923 წელს — ივანე კალიაევის, 1945 წელს — ნიკოლოზ ბარათაშვილის სახელი.

1935 წელს ჩაუტარდა რეკონსტრუქცია და მიიღო დღევანდელი სახე. დღეს იგი ქალაქის ერთ-ერთი ულამაზესი ქუჩაა. ცალ მხარეს გასდევს კლდეზე გადმოკიდებული სახლები, მეორე მხარეს ქალაქის ხედი ძველი უბნების მომხიბლავი პანორამით. პლატონ იოსელიანის ცნობით ციციანოვის აღმართის კლდის წვერზე გაშენებული ყოფილა 2 სასახლე, რომელთაგან ერთი გურიის, მეორე — სამეგრელოს მთავარს ეკუთვნოდა. ეს სასახლეები აღა-მაჰმად-ხანის შემოსევის დროს დაუნგრევიათ.

ნიკოლოზ ბარათაშვილის აღმართი ქალაქის ცენტრს ნიკოლოზ ბარათაშვილის ხიდით უკავშირდება. აღმართის დასაწყისში დგას ნიკოლოზ ბარათაშვილის ძეგლი (მოქანდაკე ბ. ციბაძე. არქიტექტორი შოთა ყავლაშვილი). პოეტ იოსებ გრიშაშვილის „ლიტერატურულ ნარკვევებში“ (1957) გამოთქმულია მოსაზრება, რომ აღმართი ატარებდა არა მთავარმმართველ პავლე ციციანოვის, არამედ ფარსადან თეიმურაზის ძე ციციშვილის (1786–1845) სახელს, რომელსაც ამ მიდამოებში საკუთარი მამულები ჰქონია და პირველი ბილიკიც მას გაუყვანია. იგივე მოსაზრებაა გამოთქმული ისტორიკოს მაქსიმე ბერძნიშვილის წიგნში „მასალები საუკუნის პირველი ნახევრის ქართული საზოგადოებრიობის ისტორიისათვის“ (თბ., 1983).
დასავლეთკავკასიური ჯიხვი

დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი (ლათ. ) — წარმოადგენს კავკასიის ენდემურ სახეობას. ძირითადად გავრცელებულია კავკასიაში. დღეისათის ცნობილია მისი ორი სახეობა ეს არის დასავლეთკავკასიური ჯიხვი და აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი. ისინი მიეკუთვნებიან წვრილჩლიქოსნების რიგს. დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი მხოლოდ კავკასიონის დასავლეთ ნაწილშია გავრცელებული, მისი არეალი კი მოიცავს მთა ჩუგუშიდან მდინარე ბაქსანის სათავემდე ტერიტორიას. თუმცა გასულ საუკუნეში, ყოფილა შემთხვევები როცა დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი ამ არეალის გარეთაც კი გვხვდებოდა, მაგალითად ბალყარეთის ჩერეკის სათავებამდე.

აღწერა
დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი, ძირითადად გვხვდება სუბალპურ და ალპურ მდელოებზე დაახლოებით 800-დან 4000 მეტრამდე ტერიტორიაზე ზღვის დონიდან. ძირითადი სტუმრობს ტყით დაფარულ ფერდობებს, კლდეების მახლობლად.

ინდივიდების გამრავლების პერიოდი იწყება ნოემბრის შუა რიცხვებიდან და იანვრის ბოლომდე გრძელდება. ამ დროს წარმოიქმნება მდედრებისა და მამრების შერეული ჯგუფები.

მამრი სქესმწიფობას 5 წლის ასაკში აღწევს, ხოლო მდედრი 2 წლის ასაკში. მაკეობა 150-160 დღე გრძელდება.

მის ძირითად საკვებს სუბალპური და ალპური ბალახეულობა წარმოადგენს, თუმცა ასევე იკვებება ხის ფოთლებით, ხის ქერქითა და წიწვებით. საინტერესოა ის ფაქტიც, რომ დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი ძლიერ ეტანება მლაშე წყლებს და ხელოვნურ სამარილეებს.

სამწუხაროა, მაგრამ ჯიხვი კავკასიონის ტერიტორიაზე გავრცელებული მტაცებლების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანესს მსხვერპლ სახეობას წარმოადგენს, მასზე ნადირობს ფოცხვერი, მგელი და ჯიქი.

ჯიხვი სოციალური ცხოველია. ისინი ჯოგურად ცხოვრობენ. რამდენიმე ასეული ჯიხვი ერთ ფარაში ჩვეულებრივი მოვლენა იყო, თუმცა, ასეთი ფარები დღეს უკვე აღარ გვხვდება.

ჯიხვი იძლევა მაღალხარისხიან ხორცს, ტყავს, თივთიკს და რქებს. ამავე დროს სპორტული ნადირობის ობიექტია. ადვილად შინაურდება, თავისუფლად ეჯვარება შინაურ თხას და იძლევა მაღალპროდუქტიულ ჰიბრიდს.

ჯიხვი ძირითადად იკვებება ბალახით, მაგრამ წლის ცალკე სეზონებში მისი საკვების შემადგენლობა შეიცავს მერქნიანი მცენარეების ნაირგვარ ნაწილებს, ჯიხვის საკვებს შეადგენენ 100 სახეობაზე მეტი მცენარე. ჯიხვი ძოვს ადრე დილისა და საღამოს საათებში, ხოლო ზოგიერთ ადგილას მთელი ღამის განმავლობაში.

დღეისათვის ამ სახეობის არსებობა აღნიშნულია მდინარე ბაქსანის სათავეებში, რაც შეეხება იალბუზის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიას ის იქ აღაც გვხვდება.

დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი შედარებით დაბალია, თუმცა სხვა ჯიხვებისგან განსხვავებით საკმაოდ მსხვილი რქები აქვს. მისი რქების ფორმაც განსხვავებულია - რქები ზევით მიემართება და შემდეგ იხრება.

ბოლო პერიოდში ამ ინდივიდის რიცხვი შემცირებულია, რისი მიზეზიც ბრაკონიერობაა. ჯიხვი ტყვეობას ადვილად ეგუება და მალე თვინიერდება. ჯიხვებისთვის ძირითად საფრთხეებს წარმოადგენს: ნადირობა, ასევე დერივატების გამოყენება - იგულისხმება ჯიხვის რქების წარმოება. ჯიხვების ერთ-ერთ მთავარ საფრთხეს ასევე წარმოადგენს: რეკრეაცია/ტურიზმი (მათ შორის ალპინიზმი) და რეგიონალური კონფლიქტები.
ბადუკის ტბები

ბადუკის ტბები — სამი მთის ტბის კასკადი, მდინარე ბადუკთან. წარმოადგენს ტებერდას მარცხენა შენაკადს. მდებარეობს ჰადიბიბესა და ბადუკსკის საზღვრებს შორის, დასავლეთ კავკასიაში, ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ტერიტორიაზე. იმის გამო, რომ მდინარე ბადუკის ზემოთ სხვა ტბები ნაკლებად ცნობილია, ამ სამ ტბას ქვემო ბადუკის ტბებსაც უწოდებენ, თუმცა უფრო ხშირად მოიხსენიებენ და დამკვიდრებულია სახელი „ბადუკის ტბები“.

აღწერა
გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ ეს არის მეწყერული წარმოშობის ტბები და მათი ასაკი არ აღემატება 150-200 წელს. ტბის გარშემო არის ფიჭვნარები და არყის ტყეები.

აღნიშნული ტბები განთქმულია ულამაზესი ბუნებით, ეს ტბები მდებარეობს თებერდას ნაკრძალის ტერიტორიაზე. ტრადიციულად ბადუკის სამივე ტბა მიეკუთვნება ეკო ტურიზმის ერთ-ერთ მთავარ ობიექტს. ბადუკის ტბებისკენ გზის საფასური შეადგენს 300 მანეთს, ღირებულება გამოწვეულია იმით, რომ ეს არის ყველაზე დიდი ბილიკი, რომელიც გადის თებერდის ნაკრძალის ტერიტორიაზე. ბილიკი და ზოგადად ეს მარშრუტი საკმაოდ სახიფათოა ტურისტებისთვის, ამიტომ საჭიროა ჯგუფს თან ახლდეს გიდი.

ბადუკის ტბების სიახლოვეს,არის რამდენიმე დასახლება, მათ შორის აღსანიშნავია: ქალაქი თებერდა და სოფელი დომბაი.

პირველი ბადუკის ტბა ყველაზე პატარაა, მისი სიგრძე მხოლოდ 80 მეტრია. სიღრმე 4.5 მეტრი. წყლის ტემპერატურა ზაფხულში 5 გრადუსზეც კი არ იზრდება. დაშორება მისგან მეორე ტბამდე 260 მეტრია სწორი ხაზით.

მეორე ბადუკის ტბა ზღვის დონიდან 1987 მეტრის სიმაღლეზე მდებარეობს, სიგრძე 200 მეტრს აღემატება. მეორედან მესამე ტბისაკენ მიმავალი მარშრუტი დაახლოებით 130 მეტრი სიგრძისაა.

მესამე ბადუკის ტბა არის ყველაზე მაღალ ადგილას - ზღვის დონიდან 1990 მეტრ სიმაღლეზე. მისი ფართობია 3,6 ჰექტარი, მისი მაქსიმალური სიგრძე დაახლოებით 330 მეტრია, მისი სიგანე კი 200 მეტრია. სანაპირო ზოლია 0,9 კმ. ტბის სიღრმე - 9 მეტრამდე. მას ზოგჯერ დიდი ბადუკის ტბასაც უწოდებენ. მასში მოლურჯო-მომწვანო წყალია, ზაფხულში წყლის ტემპერატურა 10 გრადუსამდე ათბობს.

ეს სამი ტბა ერთმანეთთან არც ისე შორსაა. ძირითადად ტბის აუზში გვხვდება კალმახი. ამ სამივე ტბაში დაახლოებით წყალმცენარეების 100-ზე მეტი სახეობაა.
თებერდის ნაკრძალი

თებერდის ნაკრძალი — ბუნებრივი ნაკრძალი, მდებარეობს კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთაზე, ყარაჩაი-ჩერქეზეთი რესპუბლიკის ყარაჩოევის, ზელენჩუკისა და ურუფსის ოლქების ტერიტორიაზე.

ისტორია
1935 წლის იანვარში, ყარაჩაის ოლქის აღმასკომის გადაწყვეტილებით, დაიგეგმა ადგილობრივი ნაკრძალის მოწყობა, ხოლო 1936 წლის 5 მარტს, რუსეთის ცენტრალურ აღმასრულებელი კომიტეტისა და სახალხო კომისართა საბჭოს განკარგულებით გამოიცა აღნიშნულ საკითხზე დებულება.ამ განკარგულების მიხედვით აკრძალულია თებერდას ტერიტორიაზე ტყის ჭრა, ნადირობა, თევზაობა. თუმცა დასაშვებია ტერიტორიაზე საკურორტო ზონის მოწყობა და საძოვრების გამოყენება.

ადმინისტრაციული საზღვრების შეცვლასთან დაკავშირებით, 1944 წლის იანვარში, თებერდის ნაკრძალი დაქვემდებარებული იყო საქართველოს სსრ ნაკრძალის კომიტეტს.

1951 წელს იგი დაქვემდებარებული იყო რეზერვების ძირითადი დირექტორატის სსრკ მინისტრთა საბჭოს.

1955 წლიდან თებერდის ნაკრძალი ექვემდებარებოდა სსრკ სოფლის მეურნეობის სამინისტროს, შემდეგ კი გადაეცა რეზერვების ნადირობის მენეჯმენტის კომიტეტს.

1991 წლიდან 2000 წლამდე თებერდას ნაკრძალი ექვემდებარებოდა რუსეთის გარემოს დაცვის კომიტეტს, ხოლო 2000 წლიდან თებერდას ნაკრძალი ექვემდებარება რუსეთის ფედერაციის ბუნებრივი რესურსებისა და ეკოლოგიის სამინისტროს.

შემადგენლობა
თებერდას ნაკრძალი მოიცავს ორ ადგილს: თებერდისა (66,059 ჰა) და არხიზის (19,270 ჰა), ასევე ბიოსფეროს სატესტო ადგილს, რომლის ფართობია 27,277 ჰა, რომელიც აკავშირებდა ნაკრძალის ორ ადგილს ერთმანეთთან. ამრიგად, თებერდას ნაკრძალის მთლიანი საერთო ფართობი შეადგენს 112,606 ჰა.

ნაკრძალის ტერიტორიის 31.7% - ტყეები იკავებს, 20% - მდელოს უკავია, 8.5% - მყინვარს, 38.4% - კლდეებსა, ხოლო 0.7% - წყალს.

ნაკრძალის ტერიტორიაზე დაახლოებით 180 ტბა შედის. ისინი განთქმულნი არიან თავიანთი სილამაზით. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ბადუკის ტბები. ტბების მაქსიმალური სიღრმე 30-50 მეტრია. თითქმის ყველა ტბა მდებარეობს 2000 მეტრზე ზღვის დონიდან. მათი უმრავლესობა მყინვარების დნობის დროს წარმოიშვა. ტბების ასაკი 200-1000 წელია, ქალაქ თებერდას კარაკოლის ტბის გამონაკლისის გარდა, რომელიც წარმოიშვა უძველესი თებერდას მყინვარის უკან დახევების დროს, დაახლოებით 8000-10000 წლის წინ. ნაკრძალის ტერიტორიაზე ყველაზე დიდი მდინარეებია: თებერდა, ამანანუსი, ალიბეკი, დომბეი-იოლგენი (დომბეი-ულგენი), გონაჩხირი, ბადუკი, ულუ-მურუჯა. ნაკრძალში შედის 109 მყინვარი, საერთო ფართობით 74.3 კვადრატული მეტრი.

ნაკრძალის ყველაზე დაბალი წერტილი - მდინარე ჯამაგატის პირია - მდებარეობს 1260 მეტრ სიმაღლეზე ზღვის დონიდან. ყველაზე მაღალი წერტილი მთა დომბეი-ულგენია, რომლის სიმაღლეა 4047 მეტრი ზღვის დონიდან, ხოლო ნაკრძალის 85% მდებარეობს 2000 მეტრზე ზღვის დონიდან.

ფლორა და ფაუნა
ნაკრძალის ტერიტორიაზე იზრდება 1207 სახეობის მცენარე, ხავსიანი 470 სახეობა, ხმელეთის წყალმცენარეების 100-ზე მეტი სახეობა, 500 სახეობის სოკო. მცენარეებიდან 272 ენდემურ ჯიშს მიეკუთვნება. რუსეთის წითელ წიგნში ჩამოთვლილია 26 სახეობა, რომელიც თებერდას ნაკრძალშია დაცული.

თებერდას ნაკრძალში ვხვდებით 46 სახეობის ძუძუმწოვარს, 225 სახეობის ფრინველს, ქვეწარმავლების 10 სახეობას, 7 სახეობის ამფიბიას, 3 სახეობის თევზსა და 3000-ზე მეტი სახეობის მწერს. აქედან ცხოველთა 31 სახეობა შედის რუსეთის წითელ წიგნში.
დომბაი

დომბაი — საკურორტო სოფელი ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ტერიტორიაზე. სოფელი ყარაჩაევის რაიონის ნაწილია. მდებარეობს დაახლოებით 1600 მეტრის სიმაღლეზე, მთავარი კავკასიონის ქედის ჩრდილოეთ ძირში, მდინარეების ალიბეკისა და დომბეი-ულგენის შესართავთან. 2019 წლის მონაცემებით დომბაში ცხოვრობს 648 ადამიანი. ძირითადად ყარაჩაელები, ჩერქეზები და რუსები სახლობენ.

გზა უკავშირდება სოფელ თებერდას. ადმინისტრაციულ ცენტრამდე დაშორება დაახლოებით 120 კილომეტრია (გზის გავლით). მანძილი უახლოეს სარკინიგზო სადგურთან ქალაქ უტ-ძეგუტამდე კი დაახლოებით 100 კილომეტრია.

ისტორია
სიტყვა "დომბაი" ყარაჩაული წარმოშობის სიტყვაა და ნიშნავს „ბისონს“. ერთხელ, დომბეის ტყეებში, კავკასიური ბისონის მთელი ნახირი შემოსულა. სწორედ აქედან მომდინარეობს სოფლის ეს სახელი.

რეგიონში აღნიშული სოფლის გაჩენა დაკავშირებულია ტურიზმის განვითარებასთან, რომლის დასაწყისიც 1920-იანი წლებით თარიღდება, თუმცა არსებობს იმის მტკიცებულებაც, რომ ზოგიერთი ტურისტული ჯგუფი ამ ადგილებში ჯერ კიდევ იმყოფებოდა 1911 წელს. 1921 წელს აქ გამოჩნდა პირველი ორგანიზებული ტურისტული ბაზა. კურორტის პოპულარიზაცია სულ უფრო და უფრო მატულობს 1925 წლიდან. მიმდინარეობს სისტემატური გამოკვლევა და აღწერა მიმდებარე მწვერვალებისა და გადასასვლელებისა.

სპორტული კომპლექსის მასშტაბური მშენებლობა დომბაიში პოლიანაში დაიწყო მას შემდეგ, რაც რუსეთის ფედერაციის მინისტრთა საბჭოს გადაწყვეტილებით მაღალმთიან რაიონში დასვენების, ტურიზმის, თხილამურებით სრიალის განვითარებას შეუწყობს ხელს. 1972-1976 წლებში რეგიონში უკვე არსებობდა რამდენიმე სასტუმრო. 1984 წელს რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა რამდენიმე სასტუმროს. 1936-1961 წლებში შეიქმნა და განვითარდა ალპური ბანაკი, სოფლის სამხრეთ-დასავლეთით.

მდინარე ალიბეკის ზედა მიდამოებში მდებარეობს ალიბეკის საფეხმავლო ბანაკი - კავკასიაში ერთ-ერთი უძველესი, რომელსაც მიენიჭა ურბანული ტიპის დასახლების სტატუსი 1965 წელს .

სასტუმროებისა და ბანაკების ადგილების მშენებლობასთან ერთად, აშენდა საკაბელო გზები. 2004-2007 წლებში აშენდა ახალი საკაბელო მაგისტრალის სამი ხაზი - გონდოლას ერთი მონაკვეთი და ექვსი განყოფილების ორი მონაკვეთი, რომლებსაცც მოთხილამურეები გადაჰყავთ მუსა-აჩიტარას მთის მწვერვალზე (დაახლოებით 3200 მეტრზე).

სოფელში ეკონომიკური საქმიანობა ასოცირდება ტურისტულ მომსახურებასთან: არის უამრავი რესტორანი, კაფე და სასტუმრო. დომბეი ცნობილია, როგორც რუსეთში ზამთრის სპორტული ცენტრი.