ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტი

ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტი ― გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ მიღებული მრავალმხრივი საერთაშორისო ხელშეკრულება. მიიღეს 1966 წლის 16 დეკემბრის 2200 რეზოლუციით და ძალაშია 1976 წლის 3 იანვრიდან. ოთხ სახელმწიფოს პაქტზე ხელი აქვს მოწერილი, მაგრამ რატიფიცირებული არ აქვს.

ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტი (ფაკულტატურ ოქმთან ერთად) ადამიანის უფლებების საერთაშორისო ბილის ნაწილია ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციასთან და სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა პაქტთან ერთად.

პაქტის მონიტორინგს გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტი ახორციელებს.

გენეზისი
ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის მიღების ისტორია ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციასთანაა გადაჯაჭვული. „ადამიანთა სასიცოცხლოს მნიშვნელოვანი უფლებების დეკლარაცია“ 1945 წლის სან-ფრანცისკოს კონფერენციაზე შეიმუშვეს, რის შემდეგაც გაერო ჩამოყალიბდა და მონახაზის შექმნა ეკონომიკურ და სოციალურ საბჭოს დაევალა. პროცესის ადრეულ ეტაპზე დოკუმენტი დაიყო დეკლარაციად, რომელიც ადამიანის უფლებების ზოგად პრინციპებს შეიცავდა და კონვენციად ან პაქტად, რომელიც იურიდიულ ვალდებულებებს ასახავდა. პირველი ადამიანის უფლებების საყოველთაო დეკლარაციად გარდაიქმნა, რომელიც 1948 წლის 10 დეკემბერს მიიღეს. შედეგად, კონვენცია ორ დამოუკიდებელ პაქტად გაიყო: ერთი სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებებს მოიცავს, ხოლო მეორე ― ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებებს. ორივე პაქტი რაც შეიძლება მეტ მსგავს დაშვებას შეიცავდა და ხელმოსაწერად მალევე გაიხსნა.

პირველი დოკუმენტი სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა პაქტად გარდაიქმნა, ხოლო მეორე ― ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა შესახებ საერთაშორისო პაქტად. მონახაზები 1954 წლის გაეროს გენერალურ ასამბლეაზე წარადგინეს განსახილველად და 1966 წელს მიიღეს.

მიმოხილვა
პაქტი ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციისა და სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა საერთაშორისო პაქტის სტრუქტურის მსგავსია, პრეამბულასა და 21 მუხლს მოიცავს და 5 ნაწილად იყოფა.

ნაწილი (1-ელი მუხლი) აღიარებს ერთა თვითგამორკვევის უფლებას, მათ შორის, პოლიტიკური სტატუსის თავისუფლად განსაზღვრის, ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული განვითარებისკენ სწრაფვის, საკუთარი რესურსებისა და სიმდიდრის განკარგვის უფლებებს. ასევე, აღიარებს ხალხთა უფლებას, არ ჩამოერთვათ საარსებო საშუალებები და მონაწილე, მათ შორის, არათვითმმართველი და სამეურვეო ტერიტორიების მართვის პასუხისმგებლობის მქონე სახელმწიფოებს, თვითგამორკვევის უფლების განხორციელებას ავალდებულებს.

ნაწილი (მუხლები 2-5) ამკვიდრებს „პროგრესული რეალიზაციის“ პრინციპს. პაქტში ჩამოთვლილი უფლებები განხორციელებული უნდა იყოს „ყოველგვარი დისკრიმინაციის გარეშე, რასის, კანის ფერის, სქესის, ენის, რელიგიის, პოლიტიკური ან სხვა მრწამსის, ეროვნული ან სოციალური წარმომავლობის, ქონებრივი მდგომარეობის, დაბადების ან სხვა გარემოებათა მიხედვით“. მონაწილე სახელმწიფოებს შეუძლიათ პაქტში მოცემული უფლებები მხოლოდ კანონით განსაზღვრულ შეზღუდვებს დაუქვემდებარონ იმდენად, რამდენადაც ეს უფლებების ბუნებასთან შეთავსებადია და დემოკრატიულ საზოგადოებაში კეთილდღეობის უზრუნველყოფას ემსახურება.

ნაწილი (მუხლები6-15) მოიცავს უფლებათა ჩამონათვალს:
შრომის სამართლიანი და ხელსაყრელი პირობების უფლება, მათ შორის, პროფესიული კავშირების შექმნისა და მათში გაწევრიანების უფლება (მუხლები 6, 7, 8)
სოციალური უსაფრთხოება, მათ შორის, სოციალური დაზღვევა (მხული 9)
ოჯახის უფლება, მათ შორის, ანაზღაურებადი შვებულება და ბავშვთა დაცვა (მუხლი 10)
ცხოვრების სათანადო დონის, შესაფერისი კვების, ტანისამოსისა და საცხოვრებლის, განუწყვეტლივ ცხოვრების პირობების გაუმჯობესების უფლება (მუხლი 11)
ჯანდაცვის, ფიზიკური და ფსიქიკური ჯანმრთელობის უმაღლესი შესაძლო სტანდარტების უფლება (მუხლი 12)
განათლების მიღების უფლება, მათ შორის, დაწყებითი განათლების ყველასათვის სავალდებულო და უფასო ხელმისაწვდომობის, საშუალო განათლების სხვადასხვა ფორმით მიღებისა და უმაღლესი განათლების თანაბარი ხელმისაწვდომობის უფლება. პაქტის თანახმად, „განათლება მიმართულ [უნდა] იქნას ადამიანის პიროვნებისა და მისი ღირსებების შემეცნების სრულად განვითარებისაკენ“.(მუხლები 13, 14)
კულტურულ ცხოვრებაში მონაწილეობის უფლება (მუხლი 15)

ნაწილი (მუხლები 16-25) ითვალისწინებს მხარეების მეთვალყურეობისა და ზედამხედველობის პირობებს. სახელმწიფოების მოხსენებები გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის გენერალურ მდივანს წარედგინება, რომელიც ასლებს ეკონომიკურ დ ასოციალურ საბჭოს უგზავნის.

ნაწილი (მუხლები 26-31) ასახავს რატიფიკაციის, ძალაში შესვლისა და დამატებების მიღების პირობებს.

დებულებები
პროგრესული რეალიზაციის პრინციპი
პაქტის მეორე მუხლის მიხედვით, თითოეული მონაწილე სახელმწიფო კისრულობს ვალდებულებას, „ეკონომიკურ დ ტექნიკურ სფეროში, მისთვის ხელმისაწვდომი რესურსების მაქსიმალური გამოყენებით მიიღოს ზომები ამ პაქტით აღიარებული უფლებების პროგრესულად სრული რეალიზაციისათვის ყველა სათანადო საშუალებებით, საკანონმდებლო ზომების მიღების ჩათვლით“. აღნიშნული პრინციპი განსხვავდება სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა საერთაშორისო პაქტში მოცემული პრინციპისაგან. წესებაში მოცემული „მიიღოს ზომები“ უფლებების რეალიზაციისკენ მუშაობის უწყვეტ ვალდებულებაზე მიუთითებს. ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტის განმარტებით, პრინციპი ყოველი უფლების განხორციელების მინიმალურ დონეს უზუნველყოფს.

შრომის უფლებები
პაქტის მე-6 მუხლში აღიარებულია შრომის უფლება, რომელიც „...მოიცავს თითოეული ადამიანის უფლებას, მოიპოვოს საარსებო სახსრები შრომით, რომელსაც თავისუფლად აირჩევს ან რომელზეც თანხმდება, და მიიღებენ შესაბამის ზომებს ამ უფლების დასაცავად“. ამ უფლებების დასაცავად, მხარეები იღებენ „შესაბამის ზომებს“, რომელიც შეიძლება მოიცავდეს პროფესიული და ტექნიკური სწავლების ან წვრთნის პროგრამებს, რათა მიღწეულ იქნას მდგრადი ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული განვითარება და სრული დასაქმება. მხარეებმა უნდა უზრუნველყონ დასაქმებაზე თანაბარი ხელმისაწვდომობა და მშრომელთა დაცვა უსამართლო მოპყრობისგან. მონაწილე სახელმწიფოებმა უნდა აღკვეთონ დისკრიმნაციის ნებისმიეირ ფორმა სამუშაო ადგილებზე. სამუშაოს არჩევის თავისუფლება მიუთითებს, რომ მხარეები კრძალავენ იძულებით და ბავშვების შრომას.

მე-7 მუხლში მოცემულია თითოეული ადამიანის შრომის სამართლიანი და ხელსაყრელი პირობების ქონის უფლებას. მუხლის მიხედვით, ტოლფასოვანი შრომისთვის დასაქმებულები თანაბარი ანაზღაურებით, ისინი და მათი ოჯახების წევრები ღირსეული არსებობის შესაძლებლობებით, უსაფრთხო და ჯანსაღი შრომის პირობებით იყვნენ უზრუნველყოფილი. მოცემულ მუხლში დასვენების, თავისუფალი დროის ქონის, პერიოდული ანაზღაურებადი შვებულების უფლებებიცაა მოცემული.

მე-8 მუხლში პროფესიული კავშირების შექმნისა და მათში გაწევრიანების უფლებაა გათვალისწინებული. აღიარებულია გაფიცვის უფლება. აღნიშნულ მუხლში მოცემული უფლებები შეიძლება შეიზღუდოს შეიარაღებული ძალების, პოლიციის ან სახელმწიფო ადმინისტრაციის შემადგენლობაში მყოფი პირებისთვის. პაქტი მონაწილე მხარეებს სოციალური უზრუნველყოფის სქემის შემუშავებას ავალდებულებს ადამიანების დაავადებების, დარღვევების, მშობიარობის, სამუშაოს შესრულებისას დაშავებების, უმუშევრობისა და ხანდაზმულობის რისკებისგან დასაცავად. მსგავსი სქემებიდან მიღებული სარგებელი შესაბამისი, ყველასათვის ხელმისაწვდომი და დისკრიმინაციის ნებისმიერი ფორმისგან დაცული უნდა იყოს. პაქტი სქემების ფორმას არ ზღუდავს.

ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტი შენიშნავს, რომ ამ უფლების განხორციელებისას მუდმივად იჩენს თავს პრობლემები, ხელმისაწვდომობის დაბალი დონის გამო.

ზოგიერთი მხარე, მათ შორის საფრანგეთსა და მონაკოს, დამატებითი დებულებები აქვთ მიღებული და სოციალური უზრუნველყოფის შეღავათების მისაღებად ბინადრობის მოთხოვნები აქვთ დაწესებული. კომიტეტი მსგავსი შეზღუდვების დაწესების ნებას იძლევა, როცა ისინი გონივრული და პროპორციულია.

ოჯახის უფლება
მე-10 მუხლის თანახმად, ოჯახი საზოგადოების ბუნებრივი და ძირითადი ერთეულია და მონაწილე მხარეები ვალდებული არიან, შეძლებისდაგვარად ფართოდ დაიცვან და დაეხმარონ მას. მხარეებმა უნდა უზრუნველჰყონ მოქალაქეების მიერ ოჯახების თავისუფლად შექმნა და თავისუფალი ქორწინებები, ძალდატანების გარეშე. მომუშავე დედებს მშობიარობამდე და მშობიარობის შემდეგ დროის გონივრულ მონაკვეთში ანაზღაურებადი შვებულება ან შვებულების შესაბამისი სოციალური უზრუნველყოფა უნდა ჰქონდეთ. მხარეებმა ბავშვები და მოზარდები უნდა დაიცვან ეკონომიკური ან სოციალური ექსპლუატაციისგან, მათ შორის, ასაკობრივი ზღვრის დაწესებითა და ზნეობისა და ჯანმრთელობისთვის სახიფათო ან სიცოცხლისთვის საშიში საქმიანობების აკრძალვით.

ცხოვრების სათანადო დონის ქონის უფლება
მე-11 მუხლით ცხოვრების სათანადო დონის ქონის უფლებაა აღიარებული, რაც შესაფერისი კვების, სამოსის, საცხოვრებლის ქონის, ასევე, ცხოვრების პირობების განუწყვეტელი გაუმჯობესების უფლებებს მოიცავს. პაქტის კომენტარებში განსაზღვრულია შესაფერისი საკვების,საცხოვრებლისა და ტანისამოსის ქონის უფლებები.

ჯანმრთელობის უფლება
მე-12 მუხლში თითოეული ადამიანის ფიზიკური და ფსიქიკური ჯანმრთელობის უმაღლეს შესაძლო სტანდარტებზე უფლებაა აღიარებული. ჯანმრთელობა არ განისაზღრება, როგორც ჯანმრთელად ყოფნის უფლება, არამედ როგორც საკუთარი ჯანმრთელობისა და სხეულის კონტროლის უფლება. მე-12 მუხლის თანახმად, სახელმწიფოებმა უნდა მიიღონ ზომები ჯანმრთელობის უფლების რეალიზაციისთვის, მკვდრადშობილი და ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირებით, გარემოს ჰიგიენისა და მრეწველობაში შრომის ჰიგიენის ასპექტების გაუმჯობესებით და სხვ. აღნიშნული ჩამონათვალი მხოლოდ „ილუსტრაციული, არასრული მაგალითებია“, ვიდრე მხარეთა ვალდებულებების სრული ჩამონათვალი. , , , .

ჯანმრთელობის უფლება მხარეთა მიერ ქალთა რეპროდუქციული უფლებების პატივისცემასაც გმოიცავს, რაც კონტრაცეპტივებზე თავისუფალ წვდომასა და სექსუალური ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის თავისუფლებას გულისხმობს.

უფასო განათლების უფლება
პაქტის მე-13 მუხლი ყოველი ადამიანისთვის განათლების მიღების უფლებას აღიარებს დაწყებით, დაწყებით, საშუალო და უმაღლეს დონეზე, რაც ადამიანის პიროვნებისა და ღირსებების შემეცნების სრულად განვითარებისკენ და ადამიანის უფლებებისა და ძირითადი თავისუფლებების პატივისცემის განამტკიცებისკენ უნდა იყოს მიმართული.

პაქტის მიხედვით, მხარეებმა უნდა უზრუნველყონ უფასო დაწყებითი განათლება, სხვადასხვა ფორმით უზრუნველყოს საშუალო განათლების მიღება, მათ შორის, ტექნიკური და პროფესიური საშუალო განათლება, ყველასათვის თანაბრად ხელმისაწვდომი გახადონ უმაღლესი განათლება, წაახალისონ და ინტენსიური გახადონ ძირითადი განათლება, შეიმუშაონ ყველა საფეხურის სკოლათა სისტემა, შექმნან სტიპენდიების სისტემა და განუწყვეტლივ გააუმჯობესონ საგანმანათლებლო პერსონალის მატერიალური პირობები.

პაქტი მხარეებს ავალდებულებს, პატივი სცენ მშობლებისა და კანონიერი მეურვეების თავისუფლებას, ბავშვებისთვის არა მხოლოდ სახელმწიფო ორგანოების მიერ დაარსებული, არამედ სხვა სკოლებიც აირჩიონ, რომლებიც სახელმწიფოს მიერ დადგენილი საგანმანათლებლო მოდელის მოთხოვნების მინიმუმს შეესაბამება. აღნიშნულის თანახმად, საჯარო სკოლებმა პატივი უნდა სცენ სტუდენტების რელიგიის თავისუფლებას.

ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტი პაქტის ხელმომწერ სახელმწიფოებს აკადემიური პერსონალისა და სტუდენტების აკადემიური თავისუფლების პატივისცემას ავალდებულებს, რაც სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია საგანმანათლებლო პროცესისთვის.

მე-14 მუხლის მიხედვით, სახელმწიფოები ვალდებული არიან ორი წლის ვადაში შეიმუშაონ და მიიღონ დეტალური სამოქმედო გეგმა.

კულტურულ ცხოვრებაში მონაწილეობის უფლება
მე-15 მუხლი კულტურულ ცხოვრებაში მონაწილეობის უფლებას ითვალისწინებს. მოქალაქეებს მეცნიერული პროგრესის შედეგებით სარგებლობის უფლება და მორალური და მათ მიერ შექმნილი მეცნიერული, ლიტერატურული თუ მხატვრული ნაშრომებიდან მატერიალური ინტერესების დაცვით სარგებლის მიღები უფლება უნდა ჰქონდეთ. ამასთან, პაქტის მხარეები პატივს სცემენ სამეცნიერო კვლევისა და შემოქმედებითი მოღვაწეობისთვის აუცილებელ თავისუფლებას.

ფაკულტატური ოქმი
ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის ფაკულტატური ოქმი პაქტის დამატებითი შეთანხმებაა, რომელიც ინდივიდუალური საჩივრების მხრივ ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტის კომპეტენციას აღიარებს.

ფაკულტატური ოქმი გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის გენერალურ ასამბლეაზე 2008 წლის 10 დეკემბერს მიიღეს. ოქმი ხელმოსაწერად 2009 წლის 24 სექტემბერს გაიხსნა და 2020 წლის იანვრისთვის 45 მხარეს ჰქონდა ხელი მოწერილი და 24-ს ― რატიფიცირებული. რატიფიკაციის მოთხოვნების ბარიერის გადალახვის შემდეგ, ოქმი 2013 წლის 5 მაისს შევიდა ძალაში.

ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტი
ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტი ადამიანის უფლებების ექსპერტებით დაკომპლექტებული ორგანოა, რომელიც პაქტის იმპლემენტაციის მონიტორინგს ახორციელებს. კომიტეტი ადამიანის უფლებათა 18 ექსპერტისგან შედგება, რომლებიც 4 წლის ვადით აირჩევიან და შემადგენლობის ნახევარი 2 წელიწადში ერთხელ იცვლება.

ადამიანის უფლებათა მონიტორინგის სხვა ორგანოებისგან განსხვავებით, კომიტეტი არ შექმნილა იმ ხელშეკრულების მიხედვით, რომელსაც მეთვალყურეობს. მეტიც, კომიტეტი ეკონომიკური და სოციალური საბჭოს მიერ დაფუძნდა, მონიტორინგის წინა ორი ორგანოს წარუმატებლობის შემდეგ.

მხარეები
პაქტის მონაწილე მხარეები არიან:

არაწევრი სახელმწიფოები
ხელმოწერილია, მაგრამ რატიფიცირებული ― არა
არც ხელმოწერილია, არც რატიფიცირებული
ანდორა
ბოტსვანა
ბჰუტანი
ბრუნეი
კირიბატი
მალაიზია
მიკრონეზიის ფედერაციული შტატები
მოზამბიკი
ნაურუ
ომანი
სენტ-კიტსი და ნევისი
სამოა
საუდის არაბეთი
სინგაპური
სენტ-ლუსია
სამხრეთ სუდანი
ტონგა
ტუვალუ
არაბთა გაერთიანებული საამიროები
ვანუატუ

გაეროს არაწევრი სახელმწიფოები
კუკის კუნძულები
ნიუე
ტაივანი
ვატიკანი (წმინდა საყდარი)