ბიბლიოთეკების ისტორია

ბიბლიოთეკების ისტორია კოლექციებისა და დოკუმენტების მოწესრიგების საჭიროების გაჩენისთანავე დაიწყო. ინტერესის სფეროს წარმოადგენდა კოლექციის ხელმისაწვდომობა, საჭირო აღჭურვილობის მოპოვება და მოწესრიგება, წიგნების შესყიდვა, ბიუჯეტი, თანამშრომლები, ბიბლიოთეკის როლის ზრდა განათლების სისტემაში, ბიბლიოთეკების არსებობა ყველა სამიზნე ჯგუფისთვის, წიგნიერების დონე, შენობის არქიტექტურა, ბიბლიოთეკით სარგებლობის ნორმები, ბიბლიოთეკის როლი ერის კულტურულ მემკვიდრეობაში, ეკლესიაში და მთავრობაში. 1960 წლიდან საბიბლიოთეკო სფეროში დაიწყო კომპიუტერიზაცია და დიგიტალიზაცია.

ბიბლიოთეკის ისტორია წარმოადგენს აკადემიურ დისციპლინას, რომელიც ემსახურება ბიბლიოთეკების ისტორიის შესწავლას.

პირველი ბიბლიოთეკები
პირველ ბიბლიოთეკებში ინახებოდა ლურსმული დამწერლობით შესრულებული ჩანაწერები, რომლებიც თიხის ფირფიტებზე სრულდებოდა და დღემდე უძველესი დამწერლობის ნიმუშებს წარმოადგენს. უამრავი თიხის ფირფიტა აღმოაჩინეს შუმერული ქალაქ-სახელმწიფოების ტერიტორიაზე. ზოგიერთი ქრისტეს შობამდე 2600 წლით თარიღდება. თიხის შემცველი ტალახისგან მზადდებოდა დაახლოებით ერთი ინჩის სისქის, სხვადასხვა ზომისა და ფორმის თიხის ფირფიტა. თიხის ზედაპირი სწორი უნდა ყოფილიყო, რომ მასზე მუშაობა შეძლებოდათ. წერის დასრულების შემდეგ ფირფიტებს მზეზე ან გამოსაწვავ ღუმელში აშრობდნენ. შენახვის დროს ფირფიტებს გვერდი-გვერდ აწყობდნენ, თითოეულის შინაარსი მითითებული იყო ფირფიტის კუთხეში შესრულებულ სათაურში, რომელიც აადვლებდა მის მოძებნას.
პირველი ბიბლიოთეკები გაჩნდა სამხრეთ-დასავლეთ აზიის მოსავლიან ტერიტორიებზე და აფრიკაში, კონკრეტულად მესოპოტამიიდან ნილოსამდე. ეს ტერიტორია წარმოადგენდა ცივილიზაციის აკვანს, სადაც გაჩნდა დამწერლობის პირველი ფორმები. ამ ბიბლიოთეკებში ინახებოდა ჩანაწერები სავაჭრო ტრანსაქციების და ინვენტარის შესახებ. მსგავსი ბიბლიოთეკების არსებობა მიანიშნებდა პრეისტორიული ხანის დასასრულზე და ახალი ისტორიის დასაწყისზე.

ძველ ეგვიპტეში სისტემა ჰქონდა.

ნინევიაში, ასურბანიფალის ბიბლიოთეკაში, აღმოჩენილმა 30 000-ზე მეტმა თიხის ფირფიტამ თანამედროვე მკვლევარებს ფასდაუდებელი ინფორმაცია მიაწოდა მესოპოტამიის ლიტერატურის, რელიგიის და სახელმწიფო წყობის შესახებ. აღმოჩენილ ტექსტებს შორის აღმოჩნდა საყოველთაოდ ცნობილი, მსოფლიო შედევრი, ეპოსი — გილგამეშიანი. აღმოჩენილ ფირფიტებზე, ძირითადად, შელოცვები და მაგიური შინაარსის ტექსტები იყო წარმოდგენილი, რაც იმდროინდელი სამყაროსთვის უცხო არ იყო. ფირფიტებზე იყო ლოცვები ქარისთვის, წვიმისთვის, მთვარისთვის და პლანეტებისთვის, ასევე იყო ასტროლოგიური და სხვადასხვა სამედიცინო შინაარსის მქონე ტექსტები.

ჩინეთში ფილოსოფოსი ლაო-ძი იყო წიგნის მცველი, ბიბლიოთეკაში, რომელიც ეკუთვნოდა ჯოუს დიანასტიას და წარმოადგენდა ჩინეთის საბიბლიოთეკო სისტემის პირველ ჩანასახს. ბიბლიოთეკა პტოლომეების დინასტიის მფარველობით არსებობდა და წარმოადგენდა მთავარ საგანმანათლებლო კერას. ბიბლიოთეკა აშენდა ქრისტეს შობამდე მესამე საუკუნეში და ფუნქციონირებდა ვიდრე რომაელები დაიპყრობდნენ ეგვიპტეს, ძვ. წ. 30 წლამდე. ბიბლიოთეკა სავარაუდოდ აიგო და გაიხსნა პტოლემე სოტერის (ძვ. წ. 323–283) ან მისი ვაჟის პტოლემე ფილადელფოსის (ძვ. წ. 283–246) მეფობის დროს.

ცელსუსის ბიბლიოთეკა აშენდა ტიბერიუს იულიუს ცელსუს პოლემეანუსის პატივსაცემად, მშენებლობა დასრულდა ჩვენი წელთაღრიცხვით 135 წელს, ცელსუსის ვაჟის, გაიუს იულიუს აქვილას მიერ. მდებარეობს დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე. ბიბლიოთეკა წარმოადგენდა ანტიკურ შენობას ეფესოში, ანატოლიაში, რომელიც აშენდა როგორც ცელსუსის მონუმენტური აკლდამა და 12 000 გრაგნილის შესანახი ადგილი. ეფესოს განადგურების შემდეგ ბიბლიოთეკა ქალაქის ნანგრევების ქვეშ მოყვა და გაუჩინარდა. 1903 წელს, ავსტრიელმა არქეოლოგებმა დაიწყეს ბიბლიოთეკის ნანგრევების გასუფთავება. დღესდღეობით მსურველებს ამ ანტიკური ბიბლიოთეკის ჩვენამდე მოღწეული მხოლოდ წინა ფასადის ნარჩენების დათვალიერება შეუძლიათ.

კერძო და პირადი ბიბლიოთეკები შეიქმნა წიგნების შესანახად (განსხვავებით სახელმწიფო ან საუნივერსიტეტო ბილიოთეკებისგან, სადაც საარქივო მასალები და ჩანაწერები ინახებოდა) და პირველად გამოჩნდა კლასიკურ საბერძნეთში ძველი წელთაღრიცხვით მე-5 საუკუნეში. კერძო ბიბილიოთეკები გვხვდება გვიანი პერიოდის სენეკაში, სადაც ბიბლიოთეკისადმი შემდეგი დამოკიდებულება ჰქონდათ მდიდარ, მაგრამ გაუნათლებელ პატრონებს, რომლებიც წაკითხვითაც იშვიათად თუ კითხულობდნენ „როგორც სააბაზანო და ცხელი წყალი, ისე ბიბლიოთეკა სახლის პრესტიჟია“.

დასავლეთში კი პირველი საჯარო ბიბლიოთეკა დაარსდა რომის იმპერიის გავლენის ქვეშ. რომის პირველი საჯარო ბიბლიოთეკა დააარსა ასინიუს პოლიომ, რომელიც იულიუს კეისრის ლეიტენანტი და მხარდამჭერი იყო. მას შემდეგ, რაც მისმა ჯარმა გაიმარჯვა ილირიაში, პოლიო მიხვდა რომ სახელი საკმარისად მოიხვეჭა და გადაწყვიტა იულიუს კეისრის დიდი ხნის ჩანაფიქრი განეხორციელებინა და რომში პირველი საჯარო ბიბლიოთეკა დაეარსებინა, რითაც იმპერიის პრესტიჟს კიდევ უფრო გაზრდიდა და თან მეტოქეობას გაუწევდა ალექსანდრიას.