iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ალფონსო XI

ალფონსო (; დ. 13 აგვისტო, 1311, სალამანკა — გ. 16 მარტი, 1350, გიბრალტარი) — კასტილიის და ლეონის მეფე 1312 - 1350 წლებში. ფერდინანდ -სა და კონსტანცია პორტუგალიელის ვაჟი. 1328 წელს მარია პორტუგალიელზე, პორტუგალიის მეფე ალფონსო -ს ასულზე იქორწინა.

ალფონსო 1 წლისაც არ იყო მამა რომ გარდაეცვალა. ვინაიდან ფერდინანდმა არანაირი განკარგულება რეგენტობაზე არ დატოვა, მის გარდაცვალებას ცხარე კამათი მოყვა. რეგენტობისთვის ბრძოლაში მონაწილეობა მიიღო ყველა ქალაქმა, მთლმა არისტოკრატიან და მეფის ყველა ნათესავმა. ცენტრალური ხელისუფლება გაქრა და ქვეყანაში დაიწყო ქაოსი. ომი 1324 წლამდე გაგრძელდა, სანამ ალფონსო სრულწლოვანი არ გახდა.

ახალმა მეფემ, რომელიც არეულობის პერიოდში გაიზარდა, თავი გამოაჩინა, როგორც ვერაგმა, სასტიკმა და გარყვნილმა ადამიანმა. მარია პორტუგალელის ცოლად მოყვანის შემდეგ, ცოტა ხანში, მან დედოფლის ყველა პრივილეგიები თავის საყვარელს, ელეონორა გუსმანს გადასცა, რომლისგანაც 5 ვაჟი ჰყავდა. ამის გამო მან წაიჩხუბა სიმამრთან, პორტუგალიის მეფესთან, რომელმაც მალე ომი დაიწყო კასტილიის წინააღმდეგ. საბოლოოდ მარიამ დაიყოლია მამა ალფონსოსთან შერიგებაზე. ალფონსო დაპირდა საყვარლის ჩამოშორებას და დედოფლისთვის უფლებების დაბრუნებას.

მეფეების შერიგებას ხელი შეუწყო გარე საფრთხემაც, აფრიკელმა მავრებმა შეწყვიტეს სამოქალაქო ომები და გაერთიანდნენ გრანადის ემირთან ქრისტიანების წინააღმდეგ. 1340 წელს ქრისტიანული და მუსულმანური ლაშქრები ერთმანეთს რიო-სალდოს ბრძოლაში შეხვდნენ, რომელიც ქრისტიანთა გამარჯვებით დასრულდა. მავრებს დიდი დანაკარგები ჰქონდათ, ხოლო ქრისტიანებმა ხელში დიდძალი ნადავლი ჩაიგდეს. შემდეგ წელს კასტილიელებმა რამდენიმე ქალაქი აიღეს და გენუელთა ფლოტის დახმარებით ზღვაზეც დაამარცხეს მავრები. ალფონსომ ორ წლიანი ალყის შედეგად აიღო ქალაქი ალხესირასი, 1350 წელს დაიწყო გიბლარტარის ალყა, მაგრამ გარდაიცვალა შავი ჭირისგან.
ალფონსო XII (ესპანეთი)

ალფონსო ( დ. 28 ნოემბერი, 1857 — გ. 25 ნოემბერი, 1885) — ესპანეთის მეფე ბურბონების დინასტიიდან 1874-1885 წლებში. ისაბელა -სა და ჰერცოგ ფრანცისკ კადისელის ვაჟი. იქორწინა 1878 წელს მერსედეს ორლეანელზე და 1879 წელს მარია კრისტინა ავსტრიელზე ავსტრიის ერცჰერცოგ კარლ ფერდინანდის ასულზე.

1868 წელს ალფონსო დედასთან ერთად გააძევეს ესპანეთიდან. ჯერ იგი პარიზის წმ. სტეფანეს კოლეჯში სწავლობდა. 1870 წლის ზამთარში დედოფალმა შვილი რომში გააგზავნა, სადაც პაპმა იგი პირველად აზიარა. ფრანგულ პრუსული ომის დროს იზაბელა გადასახლდა ჟენევაში, სადაც ალფონსო ადგილობრივ ლიცეუმში სწავლობდა. 1872 წლის თებერვალში სწავლა განაგრძო ვენაში, თავადთა წმ. ტერეზას სახელობის სასწავლებელში. შემდეგ კი სწავლობდა ინგლისში, სანდჰერის კოლეჯში. გაძევება პრინცს მოუხდა, იგი არ იყო გაფუჭებული სამეფო კარზე ცხოვრებით, ამის ნაცვლად ევროპის საუკეთესო სასწავლებლებში მიიღო განათლება.

იზაბელას მიერ ტახტზე უარის თქმის შემდეგ, კორტესებმა მეფის არჩევნები მოაწყეს, სადაც ალფონსოს ცოტა მომხრე ჰყავდა. 1870 წლის ნოემბერში კორტესებმა აირჩიეს ამადეუს სავოელი მეფედ. არჩენებზე ალფონსმა მხოლოდ ორი ხმა მიიღო. მაგრამ ამადეუსმა 3 წლის შემდეგ უარი თქვა ტახტზე. ამჯერად მეფის არჩევნებზე ალფონსოს მეტი შანსი ჰქონდა. 1874 წლის 29 დეკემბერს იგი მეფედ არა კორტესებმა, არამედ არმიამ გამოაცხადა. სერანოს რესპუბლიკური სამინისტრო დანებდა. ალფონსო ამ დროს პარიზში იყო. იგი სასწრაფოდ გაემგზავრა ესპანეთში და 1875 წლის 14 იანვარს მადრიდში საზეიმოდ შევიდა.

მიუხედავად ზედაპირული განათლებისა, ესოანეთისთვის იგი განათლებული კაცი იყო, თან მას კარგად ესმოდა ქვეყნის მდგომარეობა და მისი საჭიროებები, მან გამოავლინა სიმამაცე და მოქმედების წყურვილი. საუბედუროდ, ალფონსო ტახტზე ისეთ ასაკში ავიდა, როდესაც თავისუფლება და ძალაუფლება დიდ საფრთხეს წარმოადგენს. მან არეული ცხოვრება დაიწყო, რაც მალე მის ჯანმრთელობაზე აისახა.

მეფეს უნდა დაესრულებინა სამოქალაქო ომი. კარლიტებმა, რევოლუციის დროს ახალი შეტევა დაიწყეს, დაკავებული ჰქონდათ ქვეყნის ჩრდილოეთი და ემზადებოდნენ მადრიდზე გასალაშქრებლად. ბასკების მხარეში აჯანყება იყო. სარაგოსა და ზოგი სხვა ქალაქი რესპუბლიკელთა ხელში იყო. მადრიდში დამკვიდრების შემდეგ, მეფე ენერგიულად შეუდგა მშვიდობის დამყარების პროცესს. მარტში მან ბასკების ამნისტიას მოაწერა ხელი და დაპირდა მათი ყველა უფლებების შენარჩუნებას. კარლისტ ოფიცრებს დაპირდა თანამდებობების შენარჩუნებას. ამ ნაბიჯებით მან განაპირობა მეამბოხეთა არმიის დაშლა, რომლებიც საბოლოოდ დამარცხდნენ 1876 წლის მარტში. შემდეგ მშვიდობა დამყარდა რესპუბლიკელებთანაც და მიღებულ იქნა ახალი კონსტიტუცია, 1845 წლის კონსტიტუციაზე უფრო პროგრესული, მაგრამ უფრო მოზომილი ვიდრე 1869 წლის.

ალფონსოს მმართველობა არ იყო მშვიდი. ქვეყანა გაღატაკებული იყო, წარმოება დანგრეული, ყველგან ბანდიტები თარეშობდნენ და დრო და დრო სამხედროები ჯანყდებოდნენ. ამ ყველაფერთან ერთად ქოლერის ეპიდემიამ ბევრი ხალხი იმსხვერპლა. მეფემ საზოგადო უბედურებებისას გამოავლინა უდიდესი ენერგია, იგი მუდამ მოგზაურობდა ქვეყნის სხვადასხვა მხარეებში.

19 წლის ასაკში, მიუხედავად დედამისის ნებისა, ალფონსომ ცოლად თავისი ბიძაშვილი მარია მერსედესი მოიყვანა, მაგრამ მათი ქორწინება ხანმოკლე აღმოჩნდა, რადგან ახალგაზრდა დედოფალი ჭლექით მოკვდა. შემდეგ წელს მან ცოლად ავსტრიელი პრინცესა მარია მოიყვანა ცოლად. ალფონსო 28 წლის ასაკში მოკვდა.
ალფონსო II (ნეაპოლი)

ალფონსო (; დ. 4 ნოემბერი, 1448 — გ. 18 დეკემბერი, 1495) — ნეაპოლის მეფე არაგონის მეფეების დინასტიიდან 1494 - 1495 წლებში. ფერდინანდ -ის ვაჟი.

ალფონსო ისეთივე სასტიკი და ვერაგი იყო, როგორც მამამისი, თუმცა მამის კარგი მხარეები მას არ გამოყვა. მიუხედავად ფერდინანდის ყოველგვარი მცდელობისა მიეცა ვაჟისთვის განათლება, იგი გაიზარდა უხეში, ყოველგვარ სათნოებას მოკლებული. იგი დესპოტურად და უკანონოდ მმართველობდა, არ ჩერდებოდა თვითნებური სიკვდილით დასჯებისა და მკვლელობების წინაშე. ამის გარდა მან გააუპატიურა და შეაცდინა ბევრი წარჩინებული ქალი. რომისნ პაპმა ინოკენტი -მ ჯერ კიდევ ფერდინანდი ცოცხალი იყო, როდესაც ეკლესიისგან განკიცხა და წაართვა ტახტზე უფლებები ალფონსოს. ნეაპოლელებს იგი სძულდათ, მაგრამ მის ჩამოსაგდებად არ ჰქონდათ ძალა.

ნეაპოლის სამეფოს ძველი მტრები ანჟუელები ამ დროისთვის გადაშენდნენ. საფრანგეთის მეფეს ლუი , რომელიც ანჟუელთა მემკვიდრე იყო, მემკვიდრეობით ნეაპოლზე ფეოდალური უფლებებიც მიიღო, მაგრამ იგი ნამეტანი ჭკვიანი პოლიტიკოსი იყო, ამით რომ ესარგებლა. ლუის სიკვდილიდან 10 წლის შემდეგ შარლ მ გამოაცხადა თავისი პრეტენზიები ნეაპოლის სამეფოზე და დაიწყო ლაშქრობისთვის მზადება. იგი ძლიერი და საშიში მტერი იყო. ალფონსის ყველა მოწინააღმდეგემ მას მხარი დაუჭირა. ფრანგული პარტია იმდენად ძლიერი იყო, რომ ალფონსომ ვერ გაბედა წინააღმდეგობის გაწევა. ნეაპოლის ჯარებმა რომი უბრძოლველად დატოვეს 1495 წელს, როდესაც ქალაქში შარლი შევიდა. 1495 წლის იანვარშივე ალფონსომ ტახტზე უარი თქვა, თავისი ვაჟის, ფერდინანდის სასარგებლოდ და სიცილიაში გაიქცა. იგი იმავე წელს მოკვდა მესინაში.
აფონსუ I (პორტუგალია)

აფონსუ (პორ. ; დ. 1109, გიმარაინში, პორტუგალიის სამეფო - 6 დეკემბერი, 1185, კოიმბრა, პორტუგალიის სამეფო) – პორტუგალიის მეფე ბურგუნდიელთა დინასტიიდან 1139 - 1185 წლებში. იქორწინა მაფალდაზე, სავოის გრაფის ამადეუსის ასულზე.

ბიოგრაფია
გამეფებამდე
აფონსო იყო პორტუგალიის მარკგრაფის ენრიკესა და კასტილიის მეფის ალფონსო -ს ასულის, ტერეზიას ვაჟი. მამა დაიღუპა 1112 წელს და სანამ აფონსო პატარა იყო, ქვეყანას დედამისი მმართავდა. როდესაც აფონსო გაიზარდა, იგი აღუდგა თავის დედას და მის საყვარელს (შესაძლოა ქმარს) გალისიის გრაფს ფერნანდო პერესა ტრასტამარას და განდევნა ისინი 1128 წელს. გამეფების შემდეგ აფონსომ დაიწყო კასტილიისგან პორტუგალიის გასანთავისუფლებლად ბრძოლა. 1136 წელს კასტილიის მეფემ უარი თქვა პორტუგალიაზე თავის უფლებებზე. კასტილიასთან დაზავების შემდეგ, აფონსომ არაბების წინააღმდეგ გაილაშქრა. ურიკასთან ბრძოლაში, 1139 წელს, მან დაამარცხა არაბთა ლაშქარი, რომელიც 5 საემიროს გაერთიანებული ძალებისგან შედგებოდა. ბრძოლის შემდეგ, ბრძოლის ველზევე, აფონსო მეფედ გამოაცხადეს. აფონსოს ბრწყინვალე გამარჯვების შესახებ ამბავი მთელ ქრისტიანულ სამყაროს მოედო. ლამეგოში შეკრებილმა კორტესებმა დაამტკიცეს აფონსოს მეფის ტიტული. 1143 წელს კი ბრაგის არქიეპისკოპოსმა იგი მეფედ აკურთხა.

მეფობა და რეკონკისტა
დაახლოებით ამ პერიოდში პორტუგალიის ნაპირებს მოადგნენ მთელი ევროპიდან შეკრებული ჯვაროსნები, რომლებიც აქედან პალესტინაში უნდა წასულიყვნენ. აფონსომ ელჩები გაუგზავნა მათ იმაში დასარწმნებლად, რომ ისინი თავის ფიცს იმ შემთხვევაშიც შეასრულებდნენ, თუ კი მას დაეხმარებოდნენ არაბებისგან ქალაქ ლისაბონის დახსნაში. ქრისტიანებმა ქალაქს ალყა შემოარტყეს, როგორც ხმელეთიდან, ასევე ზღვიდან. მუსლიმები თავს იცავდნენ და ძლიერ წინააღმდეგობას უწევდნენ. ალყა 4 თვე გაგრძელდა. ლისაბონში შიმშილი დაიწყო და ქალაქის მცველები იძულებულნი გახდნენ მოლპარაკებები დაეწყოთ. აფონსომ მათ საშუალება მისცა ქალაქი დაეტოვებინათ, მაგრამ იარაღი და ქონება არ უნდა წაეღოთ. ჯვაროსნებმა მიიღეს ნადავლით თავისი წილი და გასცურეს სირიისკენ, აფონსო კი 1147 წელს შევიდა ქალაქში.

აქამდე დედაქალაქი კოიმბრა იყო, ახლა ალფონსომ იგი ლისაბონში გადმოიტანა, ვინაიდან ეს ზღვისპირა ქალაქი იყო მშვენიერ ადგილას. ამის შემდეგ მეფემ აიღო ალკასერ-დუ-სოლი, ბეჟა და ბოლოს 1166 წელს ევორა, ალენტეჟუს ოლქის მთავარი ქალაქი. შემდეგ აიღო მურა, სერპა, ელვასი და სახელმწიფოს საზღვრები გვადიანამდე გაზარდა. 1171 წელს აფონსო წარმატებით შეებრძოლა არაბებს სანტარემესთან და 1184 წელს იქვე დაამარცხა ალმაგადი იუსუფი.
ალფონსო I

ალფონსო შეიძლება შეესაბამებოდეს:
აფონსო (1094-1195) — პორტუგალიის მეფე.
ალფონსო დ’ესტე — ფერარას ჰერცოგი.
ალფონსო (739-757) — ასტურიის მეფე
ალფონსო (1104-1134) — არაგონის მეფე
ალფონსო (1040-1109) — კასტილიის პირველი მეფე ალფონსო, უკეთ ცნობილი როგორც ალფონსო . იგი მეექვსე ალფონსო იყო ასტურიის მეფეებიდან მოყოლებული და მესამე ლეონის მეფეებიდან.
ალფონსო აგრეთვე ცნობილი როგორც ალფონსო
აფონსუ II (პორტუგალია)

აფონსუ სქელი (; დ. 23 აპრილი, 1185 — გ. 25 მარტი, 1223) — პორტუგალიის მეფე ბურგუნდიელთა დინასტიიდან 1211–1223 წლებში. სანშუ და დულკა არაგონელის ვაჟი. იქორწინა 1206 წელს ურაკაზე, კასტილიის მეფის ალფონსო -ის ასულზე.

აფონსუს მმართველობა დებთან ჩხუბით დაიწყო. სანშუ -მა მათ დიდი მამულები დაუტოვა, მაგრამ მეფეს ამდენის გაღება არ სურდა. მხოლოდ 1216 წელს რომის პაპის ინოკენტი -ს ჩარევის შემდეგ მორიგდა მათთან, მამულების ნაწილის მიცემით. 1217 წელს ნინდერლანდელი ჯვაროსნების დახმარებით, მან დაამარცხა მუსლიმები ალკასერ დო სოლის ბრძოლაში. მოქალაქეები დანებდნენ. მეფემ ბრძანა მოეკლათ ყველა მამაკაცი, ვისაც იარაღის ტარება შეუძლია, ხოლო დანარჩენი მოსახლეობა განდევნა. რომის პაპთან კონფლიქტში, აფონსუს თავი ისევე მტკიცედ ეჭირა, როგორც მამამისს. ამის გამო იგი განკვეთეს ეკლესიისგან და მთელ სამეფოს დაედო ინტერდიქტი. აფონსუმ კარგი კანონები შემოიღო თავისუფალი მოქალაქეების დასაცავად, ზრუნავდა სასამართლოების სამართლიანობასა და სიცოცხლის უსაფრთხოებაზე. იგი პაპთან შეურიგებლად მოკვდა.
საკურა

საკურა (; იაპონური კანჯით და ჩინური დამწერლობით: ან ; კატაკანა: ; ჰირაგანა: ) — დეკორატიული ალუბლის გვარის მერქნიანი მცენარე.

ყვავილობს გაზაფხულზე(მარტიდან აპრილამდე), ყვავილების შეფერილობა გრადირებს მუქი წითლიდან (ეს მოწითალო ფერი განპირობებულია პიგმენტით, რომელსაც ანტოციანინს უწოდებენ) მკვეთრი-ვარდისფერამდე ან თეთრამდე. საკურას ნაყოფი (საკურანბო), მწნილი, დამარილებული ფოთლები და ყვავილები გამოიყენება საკვებ პროდუქტებში.საკურა არის მცენარე, რომელსაც აქვს მრავალი მუტაცია და ახალი მახასიათებლებით, როგორიცაა ხის ფორმა, ყვავილობის ეტაპი, ყვავილების და ფურცლების ადგილმდებარეობა, რაოდენობა, ფორმა, ზომა, შეფერილობა, ხილის ზრდა და შემცირება, ამინდისადმი და მავნებლებისადმი გამძლეობა. ტოტები იყოფა გრძელ ტოტებად (იზრდება რამდენიმე ათეული სანტიმეტრი წელიწადში) და მოკლე ტოტებად (იზრდება 1 სმ-ზე ნაკლები). საკურას გრძელ ტოტებს აქვთ მხოლოდ ფოთლის კვირტები, ხოლო მოკლე ტოტებს — ყვავილის კვირტები.

საკურა ინტენსიურად იზრდება ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ რეგიონებში, როგორიცაა დასავლეთ ციმბირი, იაპონია, ჩინეთი და აშშ. ისინი კარგად იზრდებიან საკვები ნივთიერებებით მდიდარ ნიადაგებზე, საკურა მყიფე თუ ტაიფუნმა ან ადამიანმა მოტეხა სქელი ტოტი (ადამიანს, რომელიც საკურას სილამაზით არის მოხიბლული და ტოტებს მოტეხავს, „ყვავილების ქურდს“ უწოდებენ და ეს ცოდვად ითვლება) და საკურა არ განიკურნა, შეიძლება ჭრილობისგან დალპეს ან გახმეს და ერთბაშად მოკვდეს.რადგანაც საკურა ხშირად გზის პირას ირგვება, ის ხშირად ზიანდება მანქანის გამონაბოლქვისაგან.მჟავური წვიმა ასევე ასუსტებს ხეებს. საკურას ქერქი ჰორიზონტალური მიმართულებით „იფრცქვნება“, მისი ზედაპირი მონაცრისფრო, პრიალა და ლამაზია, ამიტომ იგი გამოიყენება მცირე ზომის ნივთებისთვის, როგორიცაა აქსესუარები და ჩაის ჭურჭელი. ადგილობრივი ჯიშები არც ისე მგრძნობიარეა დაავადებებისა და მავნებლების მიმართ, მაგრამ ხელოვნურად წარმოებული ჯიშები შეიძლება დაუცველი მათ მიმართ იყოს.

საკურა ძველთაგანვე პატივცემული იყო იაპონელების მიერ, მცენარე იაპონიისა და იაპონური კულტურის სიმბოლოდ ითვლება.

27 მარტს, დაწყებული ჰეისეის მეოთხე წლიდან (1992), „იაპონური საკურის საზოგადოების“ მიერ აღინიშნება საკურას ყვავილობის დღესასწაული.
აქუა (ცათამბჯენი)

აქუა — 87-სართულიანი მშენებარე ცათამბჯენი ჩიკაგოში (ჩრდ. კოლუმბუსის გზატკეცილის ნ. 225); დასრულებისას ეს იქნება არქიტექტორი ჯინ განგის პირველი ცათამბჯენი. ეს ასევე უდიდესი სამშენებლო პროექტი იქნება ამერიკაში, რომელსაც ქალი ხელმძღვანელობდა.

პროექტი
შენობის ფასადი მინის იქნება ალაგ-ალაგ გამოზნექილი აივნებით, რომლებიც სართულიდან სართულზე ოდნავ იცვლის ადგილს და შენობას მოლივლივე ეფექტს აძლევს. ზოგიერთი აივნებით ფასადიდან 3.7 მ-მდე გამოიწევს.

შენობას 5.100 კვ. მ. საოფისე და სავაჭრო ფართი ექნება, ასევე 210 სასტუმრო ოთახი (1-18 სართულები), 476 გასაქირავებელი საცხოვრებელი ბინა (19-52 სართ.), და 263 გასაყიდი ბინა და დუპლექსი (53-80 სართ.). აქუა ასევე პირველი შენობა იქნება ქალაქის ცენტრში, რომელშიც გასაყიდი, გასაქირავებელი ბინები და სასტუმრო მოთავსდება ერთდროულად.
მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1974

მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1974 — ფიფა-ს მსოფლიო თასის მე-10 გათამაშება, რომელიც გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში ჩატარდა. ტურნირის ფინალური ეტაპი 13 ივნისიდან 7 ივლისამდე გრძელდებოდა და მასში 16 ეროვნული ნაკრები მონაწილეობდა. გერმანიის ფედერაციულმა რესპუბლიკამ პირველად უმასპინძლა ფიფა-ს მსოფლიო თასის გათამაშებას, ხოლო მასპინძელთა ეროვნულმა ნაკრებმა, ჰელმუტ შიონის თავკაცობით, მეორედ მოიპოვა მსოფლიო ჩემპიონის ტიტული.

დასავლეთ გერმანიის ეროვნული ნაკრები, რომელმაც ფინალში, მიუნხენის „ოლიმპიაშტადიონზე“ ნიდერლანდები ანგარიშით 2–1 დაამარცხა, — მეოთხე გუნდი გახდა (ურუგვაის, იტალიის და ინგლისის შემდეგ), რომელმაც მასპინძლის რანგში მსოფლიო ჩემპიონობა მოიპოვა.

ქალაქები და სტადიონები
შედეგები
1 ჯგუფი
----

----

----

----

----

----

----

2 ჯგუფი
----

----

----

----

----

----

ბრაზილიამ ბურთების უკეთესი შეფარდებით აჯობა შოტლანდიას.

----

3 ჯგუფი
----

----

----

----

----

----

----

4 ჯგუფი
----

----

----

----

----

----

არგენტინამ ბურთების უკეთესი შეფარდებით აჯობა იტალიას.

----

ფინალური ჯგუფები
 ჯგუფი
----

----

----

----

----

----

----

 ჯგუფი
----

----

----

----

----

----

----

მატჩი მესამე ადგილისათვის
----

ფინალი
----

პერიოდიკა
ბესარაბია

ბესარაბია — ისტორიული რეგიონი აღმოსავლეთ ევროპაში. სამხრეთით ბესარაბიას ესაზღვრება შავი ზღვა, დასავლეთით — მდინარე პრუტი, ხოლო აღმოსავლეთით — მდინარე დნესტრი.

ისტორიულად ბესარაბია ეწოდებოდა რუმინეთის ერთ-ერთი უდიდესი რეგიონის მოლდოვის უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილს, შავი ზღვის სანაპიროზე, რომელსაც დღეს ბუჯაკს უწოდებენ. საუკუნიდან რუსეთის იმპერიამ პოლიტიკური მოსაზრებებით სახელწოდება განავრცო მთელ აღმოსავლეთ მოლდოვის რეგიონზე, მდინარე პრუტიდან მდინარე დნესტრამდე.

ბესარაბიის ტერიტორიის ცენტრალური ნაწილი დღესდღეობით მოქცეულია მოლდოვაში, ხოლო სამხრეთ და ჩრდილო ნაწილი — უკრაინაში.

ისტორია
საუკუნეების განმავლობაში ბესარაბია ავსტრიის, რუსეთისა და ოსმალეთის იმპერიების ზეგავლენის ქვეშ იმყოფებოდა და ამ სახელმწიფოებისთვის სტრატეგიულ ინტერესს წარმოადგენდა.

1812 წელს მოლდოვას სათავადო რუსეთს შეუერთდა. 1917 წლამდე ძირითადად რუმინელებით დასახლებული ბესარაბია რუსეთის იმპერიის გუბერნიად დარჩა, მეორე მსოფლიო ომამდე რუმინეთის აღმოსავლეთი პროვინცია იყო, ხოლო შემდეგ იგი საბჭოთა კავშირმა შემოიერთა.

ეტიმოლოგია
სახელწოდება მომდინარეობს რუმინელი თავად ბასარაბების დინასტიისგან, რომელიც - საუკუნეებში ბატონობდა დუნაისა და დნესტრს შორის მდებარე შავი ზღვის სანაპირო ნაწილში და სწორედ ამ ტერიტორიას ეწოდებოდა ბესარაბია. მოგვიანებით, 1812 წლიდან, რუსეთმა ბესარაბია უწოდა მთელ რეგიონს, მდინარეებს პრუტსა და დნესტრს შორის. ხშირად სახელწოდებას შეცდომით აკავშირებენ არაბეთთან, თუმცა ამ მოსაზრებას არავითარი საფუძველი არ გააჩნია.
აფონსუ III (პორტუგალია)

აფონსუ ( დ. 1210 — გ. 16 თებერვალი, 1279) — პორტუგალიის მეფე ბურგუნდიელთა დინასტიიდან 1248–1279 წლებში. აფონსუ -ს და ურაკა კასტილიელის ვაჟი. იქორწინა 1235 წელს მატილდაზე, რენო დე მარტინის ასულზე და 1254 წელს ბეატრისა გუსმანი, ალფონსო -ს, კასტილიის მეფის უკანონო შვილზე.

1245 წლიდან, როდესაც აფონსუს უფროსი ძმა სანშუ გადააყენეს და იგი ფაქტობრივად მმართავდა ქვეყანას. 1248 წელს კი კორტესებმა იგი ოფიციალურად მეფედ აღიარეს. მან განაახლა არაბებთან ომი და დაპყრო მთელი ალგარვი. აფონსუ ზრუნავდა მიწათმოქმედების განვითარებაზე, დაპყრობილ ტერიტორიებზე ასახლებდა ქრისტიან კოლონისტებს და ქმნიდა ახალ დასახლებებს. ძალაუფლების გამყარების შემდეგ, მან დაიწყო სასულიერო პირების უფლებების შეზღუდვა. ეპისკოპოსები ჩიოდნენ, რომ იგი ითვისებს ეკლესიის მამულებს, ართმევს შემოსავლებს და აიძულებს სასულიერო პირებს დაემორჩილონ საერო სამართალს. რომის პაპი გრიგოლ დაემუქრა აფონსუს ეკლესიისგან განკვეთით. ალფონსუ არწმუნებდა პაპს, რომ პატივს სცემს მას, მაგრამ აგრძელებდა თავის პოლიტიკას. 1277 წლამდე მას გასდიოდა ეს პოლიტიკა, მაგრამ ბოლოს იგი განკვეთეს ეკლესიისგან. მხოლოდ სიკვდილამდე ცოტა ხნით ადრე, 1279 წელს შეურიგდა იგი სასულიერო პირებს, და დაპირდა 1245 წელს მიცემული დაპირებების შესრულებას.
აფონსუ IV (პორტუგალია)

აფონსუ გულადი (; დ. 8 თებერვალი, 1291, ლისაბონი, პორტუგალია — გ. 28 მაისი 1357, ლისაბონი, პორტუგალია) — პორტუგალიის მეფე ბურგუნდიელთა დინასტიიდან 1325 -1357 წლებში. დენიშისა და იზაბელა არაგონელის ვაჟი. იქორწინა 1309 წელს ბეატრისაზე, კასტილიის მეფის, სანჩო ასულზე.

ტახტზე ასვლამდე, აფონსუ დიდხანს ეომებოდა თავის მამას. გამეფების შემდეგ კი მტრობდა თავის უკანონო ძმასთან აფონსუ სანჩესთან. საქმე შეიარაღებულ დაპირისპირებებამდე მიდიოდა. ბოლოს დედოფალმა იზაბელამ შეარიგა ისინი. აფონსუ აღარ სდებდა ბრალს ძმას მის წინააღმდეგ მოქმედებებში და დამეგობრდა კიდევაც მასთან. აფონსუ კარგი მმართველი იყო, იცავდა სამართლიაობას. მან ხალხს დიდი მხარდაჭერა გაუწია 1344 წლის დიდი მიწისძვრის დროს და 1348 წლის შავი ჭირის ეპიდემიისას. სიბერეში აფონსუს უთანხმოებები ჰქონდა თავის მემკვიდრესთან პედრუსთან.
აფონსუ V (პორტუგალია)

აფონსუ ( ; დ. 15 იანვარი, 1432 — გ. 28 აგვისტო 1481) — პორტუგალიის მეფე 1438–1481 წლებში (ავისის დინასტია). დუარტესა და ელეონორა არაგონელის ვაჟი. იქორწინა 1448 წელს იზაბელაზე, პედრო კომბრელის ჰერცოგის ასულზე.

დუარტეს გარდაცვალების შემდეგ, აფონსუს სრულწლოვანობამდე ქვეყანას მმართავდა მისი დედა ელეონორა. ამ პერიოდში ხშირი იყო არეულობები. დიდებულების ლიდერები იყვნენ ინფნტები პედრუ, ენრიკე და ჟუანი - მცირეწლოვანი აფონსუს ბიძა, რომელმაც ხელში ჩაიგდო რეგენტობა. 1441 წელს დედოფალი კასტილიაში გაიქცა და გარდაიცვალა ტოლედოში. 1448 წელს აფონსუმ სრულწლოვანებას მიაღწია, ცოლად თავისი ბიძაშვილი იზაბელა მოიყვანა და დაიწყო ქვეყნის დამოუკიდებლად მმართვა.

იგი განათლებული, მჭერმეტყველი, ზნეობრივი და ზრდილობიანი იყო, მაგრამ თავარიანი, მას იტაცებდა გეგმები, რომლის განხორციელებაც არ შეეძლო. იგი ჯერ სიმამრის, პედრუს რჩევებს უსმენდა, მაგრამ მოგვიანებით იჩხუბა მასთან და ჩამოაშორა კარს. მათ შორის კონფლიქტი ომში გადაიზარდა, 1449 წლის მაისში ალფარობეირასთან ბრძოლაში პედრო დაიღუპა.

შემდეგ წლებში აფონსუ ებრძოდა მაროკოელ მავრებს და ატარებდა ექსპედიციებს აფრიკის ნაპირების გასწვრივ. 1458 წელს მეფე დიდი ფლოტით წავიდა ალკასერის დასაპყრობად. ციხე ცოტახანში დანებდა. 1463 და 1464 წლებში მეფემ ორჯერ უშედეგოდ სცადა ტანჟერის აღება. მესამე ლაშქრობა შედეგიანი აღმოჩნდა. პორტუგალელებმა ჯერ მდიდარი არზილა აიღეს, ხოლო 1470 წელს მეფე ტრიუმფით შევიდა ტანჟერში.

შემდეგ აფონსო საკმაო ხანს იბრძოდა კასტილიის ტახტისთვის. თავისი პრეტენზიების გასამართლებლად მან ცოლად შეირთო ხუანა, ენრიკე -ს ერთადერთი ქალიშვილი, 1475 წელს აფონსუ კასტილიაში შეიჭრა და ომი ენრიკეს დის იზაბელას წინააღმდეგ დაიწყო. პორტუგალელებმა აიღეს ტორო და სამორა, მაგრამ მეტ წარმატებებს ვერ მიაღწიეს - კასტილიელი დიდებულები დედოფლის ერთგულები დარჩნენ. 1476 წელს გაიმართა ტოროსთან ბრძოლა. აფონსუ დამარცხდა. 1479 წელს მან უარი თქვა კასტილიის ტახტზე, იზაბელასთან სამშვიდობო ხელშეკრულება დადო და გაშორდა ხუანას. იმავე წელს იგი განმარტოვდა და მმართველობა შვილს ჟუანს გადააბარა. მისი ბრძანებით ლისაბონის მახლობლად, ზღვის ნაპირზე, დაიწყო მონასტრის მშენებლობა. აფონსუს აქ სურდა დასახლება, მაგრამ იგი გარდაიცვალა სანამ მონასტრის მშენებლობა დასრულდებოდა.
ჰაიტიური კრეოლი

ჰაიტიური კრეოლი , ხშირად წოდებული მარტივად კრეოლი — ენა, რომელსაც ჰაიტიზე დაახლოებით 8,5 მილიონი ადამიანი საუბრობს (2005 წლის მონაცემებით) და 3,5 მილიონი მის საზღვრებს გარეთ, მათ შორის კანადაში, აშშ-ში, საფრანგეთში და რამდენიმე კარიბის ქვეყანაში — დომინიკელთა რესპუბლიკაში, კუბაზე და ბაჰამებზე.

ჰაიტიური კრეოლი ჰაიტის ორ ოფიციალურ ენათაგანია ფრანგულთან ერთად. ეს არის ძირითადად ფრანგულ ენაზე დაფუძნებული კრეოლი, თუმცა მასზე გავლენა აქვს ადგილობრივ ტაინოს, ზოგიერთ დასავლეთ აფრიკულ და ცენტრალურ აფრიკულ ენებს, პორტუგალიურსა და ესპანურს. ენაში ორი გამორჩეული დიალეექტია: ფაბლა და პლატო.
ნაიარევი სახე (ფილმი)

ნაიარევი სახე — 1983 წლის ფილმი. რეჟისორი ბრაიან დე პალმა, პროდიუსერი – მარტინ ბრეგმენი. ფილმის მთავარი გმირის ტონი მონტანას როლს ასრულებს ალ პაჩინო.

სიუჟეტი
1980 წლის გაზაფხულზე, პორტი - მერიელ ჰარბორი გაიხსნა და ათასობით კუბელი ლტოლვილი გაემართა შეერთებული შტატებისაკენ, თავისი ამერიკული ოცნების საძებნელად. ერთ-ერთმა მათგანმა ის მაიამის მზიან ქუჩებში იპოვა. სიმდიდრემ და ძალაუფლებამ მის ყველაზე წარმოუდგენელ ოცნებასაც გადააჭარბა. ტონი მონტანა ერთ-ერთი ყველაზე დაუნდობელი განგსტერი იყო კინოს ისტორიაში.
აფონსუ VI (პორტუგალია)

აფონსუ გამარჯვებული (; დ. 21 აგვისტო, 1643, ლისაბონი, პორტუგალია — გ. 12 სექტემბერი, 1683, სინტრა, პორტუგალია) — პორტუგალიის მეფე ბრაგანსის დინასტიიდან 1656-1683 წლებში. ჟუან და ლუიზა დე გუსმანის ვაჟი. იქორწინა 1666 წელს მარიაზე, ნემურის ჰერცოგის, კარლ ამადეუსის, ასულზე.

აფონსუ 14 წლის იყო, როდესაც გარდაეცვალა მამა. რეგენტი გახდა მისი დედა, ჭკვიანი და ენერგიული ქალი. იგი მმართველობას განაგრძობდა მას მერეც, როდესაც მეფე სრულწლოვანი გახდა. ბავშვობიდან აფონსუ არაფრით სერიოზულით არ იყო დაკავებული, ცუდად სწავლობდა, მასწავლებლებს არ უჯერებდა, სამაგიეროდ უყვარდა ქუჩის ბიჭებთან თამაში. გამეფების შემდეგ მან განაგრძო ასეთი ცხოვრება: ლოთობდა და გარყვნილობდა. მის მეგობარს, იტალიელ ვაჭარს ანტონიო კონტის დიდი გავლენა ჰქონდა მასზე და განაწყობდა დედის წინააღმდეგ. დედოფალმა, ამის საპასუხოდ, დაიახლოვა უმცროსი ვაჟი პედრუ, რომელიც დააახლოვა ყველაზე პატივცემულ და განათლებულ ხალხთან და აპირებდა ძალაუფლება მისთვის გადაეცა. 1662 წელს, სახელმწიფო თათბირისას, დედოფლის ერთგულმა დიდებულებმა დააპატიმრეს აფონსუ, კონტი და მეფის სხვა მეგობრები. მაგრამ ამ გადატრიალებას წარმატება არ ჰქონია. აფონსუ ალკანტარაში გაიქცა, საიდანაც განაგრძო დედის წინააღმდეგ ბრძოლა. დიდებულთა უმეტესობა და არმია მას მიემხრო. დედოფალი იძულებული გახდა მონასტერში წასულიყო. მმართველობა გადავიდა გრაფ კასტელო მელორას ხელში, იგი ჭკვიანი და მოხერხებული კაცი იყო. 1666 წელს მან მეფეს ცოლად მარია ფრანსისკა. აფონსუს იგი მალე მობეზრდა და აღარ აქცევდა ყურადღებას. დედოფალი კი ამაყი და პატივმოყვარე ქალი იყო. ქმართან ჩხუბის მერე, იგი მის უმცროსს ძმას დაუახლოვდა. მალე მათ ძლიერი პარტია ჩამოაყალიბეს და ბევრი მომხრე ჰყავდათ. 1667 წლის 1 ოქტომბერს პედრუმ დაიკავა სამეფო სასახლე და მეფეს მოსთხოვა თავისი მეობრების მმართველობისგან ჩამოშორება. სასახლის გარშემო მყოფი ხალხიც იგივეს ითხოვდა. მეფე უნდა დათანხმებულიყო. ნოემბერში იგი აიძულეს უარი ეთქვა ტახტზე. კორტესებმა პედრუ პრინც მმართველად აღიარეს. მარია ფრანსისკა ამტკიცებდა რომ არ ჰქონდა აფონსუსთან ცოლ-ქმრული ურთიერთობები, განქორწინება მიიღო და პედრუს გაყვა ცოლად. აფონსუ ჯერ სასახლეში იყო პატიმრობაში, შემდეგ გადაასახლეს ტერსეირუში, რამდენიმე წლის მერე კი მისცეს პორტუგალიაში დაბრუნების უფლება და იგი სასახლეში დასახლდა. ბოლო წლები აფონსუმ სრულ აპატიაში გაატარა.
ამადეუს I (ესპანეთი)

ამადეუს ( დ. 30 მაისი, 1845 — გ. 18 იანვარი, 1890) — ესპანეთის მეფე სავოიის დინასტიიდან 1870–1873 წლებში. ვიქტორ ემანუელ სა და ადელჰაიდ ავსტრიელის ვაჟი. იქორწინა მარია ვიქტორია დელ პოცოზე.

ამადეუსი ესპანელმა კორტესებმა მეფედ ისაბელ -ის გაგდების შემდეგ აირჩიეს. იგი ყოყმანობდა ესპანეთის ტახტზე ასვლამდე, აცნობიერებდა რომ შესაძლოა ვერ გაუკლავდებოდა მეფობას. იგი კეთილგონიერი და კეთილსინდისიერი ადამიანი იყო, მაგრამ არ იცოდა არც ესპანური ენა, არც ესპანეთის ისტორია, არც ესპანელ ხალხს და პოლიტიკურ პარტიებს იცნობდა. თანაც იგი არ იყო გენიოსი და არ შეეძლო მტკიცედ მოქმედება. მადრიდში ჩამოსვლისას მან სცადა ხალხის მოხიბვლა სიმამაცით და უბრალოობით, მაგრამ ვერცერთი თვისება ვერ გამოავლინა. ამაყი არისტოკრატია ვერ იტანდა მის ბურჟუაზიულ მანერებს. საშუალო კლასი უფრო გაკვირვებული იყო, ვიდრე მოხიბლული მისი უბრალოობით, ხოლო ხალხის მასებმა საერთოდ ვერ აღიქვეს მეფე ფუფუნების და დასანახი დიდების გარეშე. ამადეუსმა სცადა არმიის და ფლოტის მხარდაჭერის მოპოვება, მაგრამ ოფიცრებმა უარი თქვეს კორტესების მიერ არჩეული მეფისთვის ფიცის დადებაზე. მმართველობის პერიოდში მას უწევდა სამოქალაქო ომის ზღვარზე ბალანსირება, კაბინეტების მუდმივი ცვლა, კორტესებთან მუდმივი დაპირისპირება. ბოლოს 1873 წელს მან უარი თქვა ტახტზე და დატოვა ესპანეთი. ქვეყანაში კი მაშინვე სამოქალაქო ომი დაიწყო.