iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ცინქოფენი

ცინქოფენი, ატოფანი — სამკურნალო პრეპარატი, მოყვითალო ფხვნილი, წყალში არ იხსნება. იყენებენ ნიკრისის ქარის სამკურნალოდ. ხელს უწყობს შარდმჟავას გადასვლას ქსოვილებიდან სისხლში და თირკმელების გზით ორგანიზმიდან გამოყოფს, აძლიერებს ნაღვლისა და კუჭის წვენის სეკრეციას. ცინქოფენთან ერთად რეკომენდებულია უხვად ტუტე სითხის ("ბორჯომი" და სხვა) მიღბა, რაც ამცირებს კუჭზე პრეპარატის გამაღიზიანებელ მოქმედებას. ცინქოფენის მიღება არ შეიძლება ღვიძლის, თირკმლის დაავადებების, კუჭის წყლულოვანი დაავადების, ბრონქული ასთმისა და თივის ცხელების დროს.
ამენჰოტეპ IV

ამენჰოტეპ (ძვ. ეგვიპტ. „ამონი კმაყოფილია“), ეხნატონი („ატონისათვის მარგი“) — ეგვიპტის ფარაონი დინასტიიდან, მეფობდა ძვ. წ. 1353–1336 , 1351–1334 ან 1365–1349 წლებში.

ფარაონის საგარეო პოლიტიკა წარუმატებელი იყო. 1350-იანი წლების პირველ ნახევარში ეგვიპტემ მითანთან ომში სამხრეთი სირია დაკარგა. დაახლ. 1356–1355 წლებში მითანი დაამარცხა ხეთების სამეფომ და ეს უკანასკნელი ეგვიპტეს გაუმეზობლდა. დაიწყო აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთში ეგვიპტის ვასალების გადაბირება. შიდა პოლიტიკაში ამენჰოტეპი ეყრდნობოდა საზოგადოების ქვედა ფენებიდან გამოსულ ადამიანებს, რომლებსაც მის დროს უმნიშვნელოვანესი თანამდებობები ეკავათ (ე.წ. ნემხუ — „ობლები“). ამენჰოტეპ -ის გარდაცვალების შემდეგ მისი რელიგიის რეფორმა გააუქმეს და ამონის კულტი კვლავ აღადგინეს.

გარდაცვალების შემდეგ სამეფო კარმა ახეტატონი მიატოვა, ქალაქი შემდგომში დაინგრა. იგი ახალი სამეფოს პერიოდის ეგვიპტის საქალაქო ცხოვრების ცნობების მნიშვნელოვანი წყაროა. ამენჰოტეპ -ისა და მისი წინამორბედის, ამენჰოტეპ -ის საგარეო პოლიტიკის ისტორიის შესწავლა მნიშვნელოვნად ეფუძნება წინა აზიის მეფეებთან მიმოწერების ლურსმული დამწერლობის არქივის მონაცემებს, რომელიც ახეტატონში აღმოაჩინეს (ე.წ. ამარნის არქივი). ამენჰოტეპის დროის ხელოვნებას ახასიათებს განსაკუთრებული ნოვატორული და პირობითობებით უხვი სტილი. თავის ოფიციალურ ტექსტებში იყენებდა მისი დროის სალაპარაკო ენასთან განზრახ მიახლოებულ ენას.

ჰყავდა ორი ცოლი: ნეფერტიტი, რომელთანაც 6 ქალიშვილი შეეძინა, და, მეფობის ბოლოს, კიია, რომელთანაც, როგორც ჩანს, კიდევ ერთი ქალიშვილი ეყოლა. საეჭვოა ვარაუდები მამამისთან ერთად ხანგრძლივი თანამმართველობისა (9-დან 12 წლამდე) და აგრეთვე იმის შესახებ, რომ ტუტანხამონი მისი ვაჟი იყო.
ალექსანდრე არხანგელსკი

ალექსანდრე გრიგოლის ძე არხანგელსკი (დ. 16 ნოემბერი [ძვ. სტ. 4 ნოემბერი], 1889, ეისკი ― გ. 12 ოქტომბერი, 1938, მოსკოვი) — რუსი პოეტი და პროზაიკოსი.

ბიოგრაფია
პირველი ნაწარმოები გამოაქვეყნა 1919 წელს. მუშაობდა ჟურნალ „კროკოდილის“ რედაქციაში (1922—1932). მისი ლექსთა კრებულების („სოფლის შაირები“, 1928; „კულაკი და რადიო“, 1931 და სხვა) თემაა საბჭოთა სოფლის ცხოვრება. სატირულ მოთხრობებში, ლექსებსა და ფელეტონებში ამხილებდა ჩამორჩენილობას, ობივატელობას. არხანგელსკის სატირული ნიჭი განსაკუთრებით გამოვლინდა ლიტერატურული პაროდიის ჟანრში.
ირინა არხიპოვა

ირინა კონსტანტინეს ასული არხიპოვა (; დ. 2 იანვარი, 1925, მოსკოვი — გ. 11 თებერვალი, 2010, იქვე) — რუსი საოპერო მომღერალი (მეცო-სოპრანო), სსრკ სახალხო არტისტი (1966), სსრკ-ის უმაღლესი საბჭოს მოწვევის დეპუტატი.

ბიოგრაფია
დაამთავრა მოსკოვის არქიტექტურის ინსტიტუტი (1948) და მოსკოვის კონსერვატორია (1953). არხიპოვას დებიუტი შედგა სვერდლოვსკის ოპერისა და ბალეტის თეატრში. 1956 წლიდან მოსკოვის დიდი თეატრის სოლისტია. აქვს ძლიერი ხმა, გამოირჩევა დახვეწილი ოსტატობითა და არტისტიზმით. არხიპოვას რეპერტუარიდან აღსანიშნავია მარინა მნიშეიკის (მუსორგსკის „ბორის გოდუნოვი“), ამნერისის (ვერდის „აიდა“), კარმენის (ბიზეს „კარმენი“) და სხვა პარტიები.
გიორგი არჯევანიძე

გიორგი პავლეს ძე არჯევანიძე (დ. 24 იანვარი, 1863, სიღნაღი ― გ. 16 იანვარი, 1940, თბილისი) — ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალ-მაიორი (1916).
ბიოგრაფია
დაამთავრა პეტროვსკ-პოლტავის სამხედრო გიმნაზია. 1881 წლიდან იყო რუსეთის სამხედრო სამსახურში. მონაწილეობდა რუსეთ-იაპონიის ომში (1905 აგვისტოდან). პოლკოვნიკი (1910). მსოფლიო ომის დროს თავი გამოიჩინა კავკასიის ფრონტზე. მონაწილეობდა არზრუმის ციხესიმაგრის გარემოცვა-აღებაში, ხელმძღვანელობდა კუპდაღის გადასასვლელისათვის ბრძოლას. 1918–1921 წლებში მსახურობდა საქართველოს არმიაში. საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ არჯევანიძე შევიდა წითელ არმიაში. 1921 წელს იყო ქართული წითელი არმიის სარდლის განსაკუთრებულ დავალებათა შემსრულებელი, 1922 წლის მაისიდან - ქართული გაერთიანებული სამხედრო სკოლის, ხოლო 1927 წლის სექტემბრიდან ამიერკავკასიის ქვეითთა სკოლის პედაგოგი. 1928 წლის იანვრიდან პერსონალური პენსიონერი.
რევაზ ასაევი

რევაზ ნიკოლოზის ძე ასაევი (ასათი; დ. 15 მაისი, 1923, სოფ. კუწახტა, ახმეტის რაიონი — გ. 2007) — ოსი პოეტი.

ბიოგრაფია
მისი ლექსებისა და პოემების პირველი წიგნი „მებრძოლის კალამი“ (1947) სამამულო ომის თემას მიეძღვნა. მას შემდეგ გამოსცა მრავალი კრებული:„სისხლის წვეთი“ (1952), „თხზულებები“ (1954), „ლექსები საზღვარგარეთზე“ (1956), „მოგზაურობა ევროპის გარშემო“ (1958), „მოუსვენარი გული“ (1961), „ლეგენდები და ლექსები“ (1963), „ოსი რაინდები“ (1966), „ჩემი ოსეთი“ (1967), „ხალხის სიკეთე“ (1970) და სხვა.

ქართულ ენაზე გამოცემულია კრებულები: „გულის სიმღერა“ (1950), „ლექსები. პოემა“ (1955), „უცხოეთის გზებზე“ (1956), „სისხლის წვეთი“ (1958), „ოსური ლეგენდები“ (1967), „ლექსები“ (1970), „არა, სიცოცხლეს არ აქვს ზღვარი“ (1973) და სხვა.

ასაევმა ოსურ ენაზე თარგმნა აკაკი წერეთლის, ვაჟა-ფშაველას, ილია ჭავჭავაძის, ალექსანდრე ყაზბეგის, ეგნატე ნინოშვილის, ნიკოლოზ ბარათაშვილის, ნიკო ლომოურის და გიორგი ერისთავის ნაწარმოებები. დაჯილდოებულია „საპატიო ნიშნის“ ორდენით.

მნიშვნელოვანია რევაზ ასაევის სტატია სამხრეთ ოსეთის საბჭოთა ლიტერატურაზე, რომელიც დაიბეჭდა ჟურნალ „მნათობში“, 1950 წელს. მოცემულ სტატიაში, იგი განიხილავს იმ ოს მწერლებსა და პოეტებს, რომლებმაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს საბჭოთა პერიოდის ოსურ ლიტერატურაში.
ანთეოს ასათიანი

ანთეოს ერასტეს ძე ასათიანი (დ. 18 მაისი [ ძვ. სტ. 6 მაისი], 1895, ქუთაისი ― გ. 16 იანვარი, 1981, თბილისი) — ქართველი ჰიგიენისტი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1950), პროფესორი (1950), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1961)

ბიოგრაფია
1921–1922 წლებში იყო გაზეთ „კომუნისტის“ პასუხისმგებელი მდივანი, 1924–1925 წლებში პარტიის ახალციხის სამაზრო კომიტეტის პირველი მდივანი, 1927 საქართველოს მთავლიტის უფროსი, 1935–1936 ამიერკავკასიის ადგილობრივი მრეწველობის სახალხო კომისრის პირველი მოადგილე, 1938 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტი. 1942–1947 წლებში იყო საქართველოს სახელმწიფო სამედიცინო გამომცემლობის დირექტორი. 1944–1947 თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის კვების ჰიგიენის კათედრის გამგე, 1947–1952 წლებში საქართველოს ჯანდაცვის სამინისტროს სანიტარიისა და ჰიგიენის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორი. 1947–1974 წლებში განაგებდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სოციალური ჰოგიენის და ჯანდაცვის ორგანიზაციის კათედრას. ასათიანი საქართველოს ჰიგიენისტთა საზოგადოების ერთ-ერთი დამაარსებელი (1939) და თავმჯდომარეა (1963–1968), 1968 წლიდან საქართველოს მედიცინის ისტორიკოსთა საზოგადოების თავმჯდომარე. დაამუშავა რაციონალური კვებისა და სამკურნალო პროფილაქტიკურ დაწესებულებებში სამედიცინო მომსახურების გაუმჯობესების ზოგიერთი საკითხი. დაჯილდოებულია "საპატიო ნიშნის" ორდენითა და მედლებით.
გიორგი ასათიანი

გიორგი ირაკლის ძე ასათიანი (დ. 10 ივნისი, 1914, ქ. ბორზია, ჩიტის ოლქი ― გ. 17 ნოემბერი, 1977, თბილისი) — ქართველი დოკუმენტური კინოს რეჟისორი და ოპერატორი, საქართველოს (1961) და სსრკ სახალხო არტისტი (1967)

ბიოგრაფია
1936 წელს დაამთავრა ლენინგრადის კინოინჟინერთა ინსტიტუტი. მუშაობდა კინოკორესპონდენტად ასტრახანის ოლქში. 1943 წლიდან იყო სამხედრო კორესპონდენტი. მის მიერ ამ წლებში გადაღებული მასალები შევიდა დოკუმენტურ ფილმებში: „ნოვოროსიისკის აღება“ (1943), „ბერდიჩევის აღება“ (1944), „ჩანჩიბაძის გვარდიული არმია“ (1948). ასათიანმა თვისივე სცენარის მიხედვით დადგა და გადაიღო ფილმები: „მოგზაურობა ნეპალში“ (1959), „ნადირობა ჯუნგლებში“ (1960), „მსოფლიო ტაშს უკრავს“ (1961), „ნაირსართულიანი ამერიკა“ (1961), „ალჟირის დღიური“, „მაროკოელთა მიწა“, „საჰარა“ (სამივე 1962), „რესპუბლიკის დაბადება“ (1963), „მეხუთე კონტინენტის გზები“, „ურუგვაი“ (ორივე 1964), „პარიზი... პარიზი“ (1967), „ინკების ქვეყანაში“ (1968), „მიუნხენი მეოთხედი საუკუნის წინ“ (1969), „შვეიცარიული ნოველები“ (1970), „ნილოსის სათავეებთან“ (1972), „ესპანეთის ძიებაში“ (1973), „ბასკთა ქვეყანაში“ (1976) და სხვა.

ასათიანის ფილმებისათვის დამახასიათებელია კადრის ზუსტი კომპოზიცია, კინომასალის ორიგინალური შერჩევა, მხატვრულობა. ამასთან ასათიანი შესანიშნავი კინოჟურნალისტია. მისი ფილმები საინტერესო და სასარგებლოა შემეცნებითი თვალსაზრისითაც. სხვა ფილმებია: „აყვავებული საქართველო“ (1957), „ბრიუსელი“ (1958), „მაროკო“ (1962), „უძველესი კულტურის ქვეყანა“ (1963; ლომონოსოვის პრემია, 1964), „შეხვედრა საბერძნეთთან“, „ერთი დღე ბუენოს-აირესში“ (ორივე 1964), „ესპანეთის ძიებაში“ (1973) და სხვა. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები, მათ შორის რამდენიმე ორდენი.

დაკრძალულია თბილისში, საბურთალოს საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში.
გრამიტონ ასათიანი

გრამიტონ ყაფლანის ძე ასათიანი (დ. 19 ივნისი [ძვ. სტ. 6 ივნისი], 1895, სოფ. ტვიში, ახლანდელი ცაგერის რაიონი ― გ. 5 თებერვალი, 1979, თბილისი) — ქართველი გინეკოლოგი. მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1946), პროფესორი (1946). საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1960).

ბიოგრაფია
1927 წელს დაამთავრა თსუ-ის სამკურნალო ფაკულტეტი. 1945–1948 წლებში განაგებდა დაღესტნის სამედიცინო ინსტიტუტის მეანობა-გინეკოლოგიისა და პათანატომიის კათედრებს. 1953–1968 წლებში ხელმძღვანელობდა საქართველოს ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს მეანობა-გინეკოლოგიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის სამეანო განყოფილებას. შეისწავლა ენდომეტრიუმის (საშვილოსნოს შინაგანი გარსი) ასაკობრივი ცვლილებანი ფოლიკულური ჰორმონების მოქმედებასთან დაკავშირებით და გონორეული ვაგინიტი. შექმნა ორი გინეკოლოგიური იარაღი.

გრამიტონ ასათიანის შვილი ექიმი გედეონ (გედი) ასათიანი მეორე მსოფლიო ომში მონაწილეობდა, ომის დასრულების შემდგომ კი გაიქცა აშშ-ში და აღარ დაბრუნებულა საბჭოთა კავშირში. გედეონ ასათიანი დაკარგულად ითვლებოდა, მხოლოდ 1957 წელს ცნობა მიუვიდა ბატონ გრამიტონს, რომ იგი ცოცხალი იყო და იმყოფებოდა აშშ-ში. 1966 წელს მიიღო ნებართვა იმდროინდელი მთავრობისგან და აშშ-ში შვილის სანახავად წავიდა. ამის შესახებ სტატია დაიწერა ამერიკულ გაზეთში „ “, 1966 წლის 25 ოქტომბერს.
გურამ ასათიანი

გურამ ლევანის ძე ასათიანი (დ. 12 აგვისტო, 1928, თბილისი — გ. 28 ივნისი, 1982, იქვე) — ქართველი ლიტერატურათმცოდნე, კრიტიკოსი, ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი.

ბიოგრაფია
გაიზარდა ცნობილი მწერლის ლევან ასათიანის ოჯახში. სწავლობდა ჯერ თბილისის, შემდეგ კი მოსკოვის უნივერსიტეტში, სადაც მან დაამთავრა ფილოლოგიის ფაკულტეტი. 1955 წლიდან ქართულ და რუსულ პრესაში იბეჭდებოდა ასათიანის კრიტიკული წერილები თანამედროვე ლიტერატურის აქტუალურ პრობლემებზე. 1956 წელს საქართველოში დაბრუნდა. იყო „ლიტერატურნაია გაზეტას“ საკუთარი კორესპონდენტი საქართველოში, კინოსტუდია „ქართული ფილმის“ სასცენო განყოფილების გამგე, შ. რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი, ახალი ქართული ლიტერატურის განყოფილების გამგე, ხოლო 1977 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე „ლიტერატურნაია გრუზიას“ მთავარი რედაქტორი. 1977 წელს მონოგრაფიისათვის „ვეფხისტყაოსნიდან“ „ბახტრიონამდე“ მიენიჭა ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორის სამეცნიერო ხარისხი. სხვადასხვა დროს იგი იყო საქართველოს მწერალთა კავშირის გამგეობის პრეზიდიუმის წევრი, ჟურნალების „ლიტერატურნოე ობოზრენიეს“, „ცისკრის“, ალმანახ „კრიტიკის“, გაზეთ „ლიტერატურული საქართველოს“ რედკოლეგიის წევრი, საქართველოს მწერალთა კავშირთან არსებული აფხაზური ლიტერატურის საბჭოს თავმჯდომარე, სსრკ მწერალთა კავშირთან არსებული კრიტიკის საბჭოს წევრი. მასვე ეკუთვნის ნ. ბარათაშვილის შემოქმედებისადმი მიძღვნილი მონოგრაფიული გამოკვლევა და გ. ტაბიძის, ტ. ტაბიძის, პ. იაშვილის, გ. ლეონიძის, ს. ჩიქოვანის, ი. აბაშიძის, გ. რჩეულიშვილის ლიტერატურული პორტრეტები. 1965 წლიდან 1980 წლამდე ხელმძღვანელობდა შ. რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტის საუკუნის ქართული ლიტერატურის განყოფილებას.

თბილისში არსებობს მისი სახელობის ქუჩა.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
ძენი

ძენი (იაპ.: ; სანსკრ. ्ा დჰაიანა, ჩინ.: ჩან, კორ. სონ) — მიმდინარეობა მაჰაიანას ტრადიციის ბუდიზმში, ჩასახული ჩინეთში, შემდგომში გავრცელდა დანარჩენ შორეულ აღმოსავლეთში - ვიეტნამში, კორეაში და იაპონიაში. ამჟამად მისი მიმდევრები მთელ მსოფლიოში არიან. ძენი ანუ ძენ-ბუდიზმი უმეტესად გავრცელებულია სამხრეთ–აღმოსავლეთ ქვეყნებში . იპონიაში ძენ-ბუდიზმა გავრცელდა დაახლოებით -- საუკუნეებში.
ჩინური ძენის ხუთი სახლი გამოიყოფა: გუი იანგის სკოლა, ლინძის სკოლა ანუ ე.წ "ცემისა და ყვირილის სკოლა", ცაოდუნგის სკოლა ანუ ხუთი რანგის სკოლა, იუნ მენის ანუ მარტივი პასუხის სკოლა და ფა იანგის სკოლა.

ფა იანგის სკოლას ურთიერთგანმსჭვალულობის სკოლასაც უწოდებენ. მისი განმასხვავებელი ნიშანი სწორედ არსებობის ექვსი მახასიათებლის ურთიერთგანმსჭვალულობის მოძღვრებაში მდგომარეობს. ეს ექვსი მახასიათებელია: ერთობა და განცალკევება, მსგავსება და განსხვავება, ხდომილება და გაქრობა. მოძღვრების არსი მდგომარეობს დაპირისპირებულთა ერთიანობის შეგრძნებაში.

ჩანის ხუთ სახლს შორის ფა იანგის სკოლას ყველაზე ნაკლები გავლენა აქვს. საბოლოო ჯამში, ამ ხუთი მიმართულებიდან მხოლოდ ორი - ლინძისა და ცაოდუნის სკოლები უძლებენ დროის გამოცდას და განსაზღვრავენ ძენის სახეს, როგორც მომდევნო ეპოქებში, ასევე დღესაც.

845 წლიდან დაწყებულმა ბუდისტურმა დევნამ მნიშვნელოვნად დააზარალა ბუდიზმის თითქმის ყველა სკოლა. – სს-ს შემდეგ ნელ-ნელა დაკნინებული და დასუსტებული ხუაიანის და თიენტაის სკოლები, უთმობენ წავყვან როლს ჩანის სკოლებს, რომელთაც დევნის მძიმე წლები მნიშვნელოვანი დანაკლისების გარეშე გაიარეს და მიუხედავად იმისა, რომ სუნის ეპოქაში ზოგადად ბუდიზმი დასუსტებულია, ჩანისათვის ეს კვლავ აყვავების და გაძლიერების საუკუნეებია.
ვლადიმერ ასათიანი (ბიოქიმიკოსი)

ვლადიმერ სამსონის ძე ასათიანი (დ. 23 სექტემბერი [ ძვ. სტ. 10 სექტემბერი], 1901, ქ. ფერღანა, ახლანდელი უზბეკეთი ― გ. 9 მარტი, 1972, თბილისი), ქართველი ბიოქიმიკოსი, ბიოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი (1931), საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1955), საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1960).

ბიოგრაფია
1923 წელს დაამთავრა პერუჯის (იტალია) სამეფო უმაღლესი ექსპერიმენტული აგროქიმიის ინსტიტუტი. 1923-1926 წლებში მუშაობდა პარიზის, სტრასბურგის, შარლოტენბურგის უნივერსიტეტებში. 1926 წლიდან თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტის ორგანული და ფიზიოლოგიური ქიმიის კათედრაზეა. 1948 წლიდან თბილისის სამედიცინო ინსტიტუტის ორგანული და სასამართლო ქიმიის კათედრის გამგეა, 1931 - 1933 წლებში ანასეულის ჩაის მეურნეობის სრულიად საკავშირო სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტის დაარსების ერთ-ერთი ორგანიზატორი და დირექტორის მოადგილე, 1937 - 1939 წლებში ტუბერკულოზის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორი, 1964 წლიდან საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფარმაკოქიმიურის ინსტიტუტის დირექტორი.

ასათიანის ძირითადი შრომებია (რუსულ ენაზე): "ბიოქიმიური ფოტომეტრია" (1957), "ბიოქიმიური ფოტომეტრიის ახალი მეთოდები" (1965), "ანალიზის ფერმენტული მეთოდები" (1969; პ. მელიქიშვილის სახელობის პრემია, 1971), "ჩვენი ორგანიზმის ქიმია" (1969, საკავშირო პრემია, 1970), "შეცდომები ნივთიერებათა ცვლაში" (1972) და სხვა.

მთის კლიმატის ბიოქიმიის, ბიოლოგიურად აქტიურ ბუნებრივ ნივთიერებათა ქიმიისა და ბიოქიმიის ფარმაკოლოგიური ფუძემდებელია საქართველოში. ასათიანი იყო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ბიოქიმიის საზოგადოების ერთ-ერთი დამაარსებელი და ღავმჯდომარე, საქართველოს ჯანდაცვის სამინისტროს ფარმაკოლოგიური კომიტეტისა და საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფერმენტების კომისიის თავმჯდომარე, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიისა და დიდი სამედიცინო ენციკლოპედიის მთავარი სარედაქციო კოლეგიის წევრი. დაჯილდოებულია ლენინის ორდენითა და მედლებით. ცოლად ჰყავდა (1928 წლიდან) ექიმ ილია გოპაძის ქალიშვილი ქეთევანი. მისი შვილი იყო ფიზიოლოგი არჩილ ასათიანი.
ყიზილბაშები

ყიზილბაშები (, , ), „წითელთავიანები“ — თურქული მომთაბარე ტომების გაერთიანება მცირე აზიასა და აზერბაიჯანში („ყიზილბაშები“ მიიღეს საუკუნის ნახევარში). ეს სახელი დაერქვა ვრცელი სპექტრის ექსტრემისტ შიიტ მეომართა დაჯგუფებებს, რომელთაც დიდი წვლილი მიუძღვით ირანში საფავიდთა დინასტიის დაფუძნებაში. მათი წითელი თავსაბურავი შედგებოდა 12 ნაკეცისაგან, რაც სიმბოლურად 12 შიიტ იმამს აღნიშნავდა.

არდებილის შიიტური ორდენის სეფევიეს მთავარი სამხედრო დასაყრდენი. სეფევიეს შეიხების მეთაურობით ყიზილბაშები თავს ესხმოდნენ მეზობელ არამუსლიმან ქვეყნებს (საქართველოს, ტრაპიზონის იმპერიას და სხვა). საუკუნის დასაწყისში ისმაილ -ის მეთაურობით ყიზილბაშებმა გაანადგურეს აყ-ყოიუნლუს სახელმწიფო და 1502 წელს ისმაილ შაჰად გამოაცხადეს. ასე შეიქმნა სეფიანთა სახელმწიფო, სადაც საუკუნის დასასრულამდე ყიზილბაშების ზედა ფენას ეჭირა გაბატონებული მდგომარეობა. შაჰ-აბას -ის სამხედრო რეფორმის შემდეგ პოლიტიკური მნიშვნელობა და მათი ლაშქრის ძლიერება საგრძნობლად დაეცა. - საუკუნეებში რუსულ ოფიციალურ დოკუმენტებში ყიზილბაშებს უწოდებდნენ სეფიანთა სახელმწიფოს ყველა ქვეშევრდომს, ხოლო - საუკუნეებში ქართულ ისტორიულ წყაროებში ყიზილბაშები ერქვათ ირანის მეომრებს, ზოგჯერ კი თვით ქვეყანას.
თინათინ ასათიანი

თინათინ ლევანის ასული ასათიანი (დ. 12 მარტი, 1918, თბილისი, — გ. 20 ივლისი, 2011, ერევანი) — ქართველი ფიზიკოსი, ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი (1970), სომხეთის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის აკადემიკოსი (1996).

ბიოგრაფია
დაიბადა პროფესორ ლევან ასათიანის ოჯახში. 1940 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 1944 წლიდან არტემ ალიხანიანის მიწვევით მუშაობს სომხეთის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ერევნის ფიზიკის ინსტიტუტში (ამჟამად ატომური ენერგიის სახელმწიფო კომიტეტის ერევნის ფიზიკის ინსტიტუტი). კოსმოსური გამოსხივების ფართო ატმოსფერული ღვარების გამოკვლევისას ასათიანმა პირველმა გამოიყენა ატმოსფერული ღვართა ენერგიის გასზომვის ახალი მეთოდი.

1959 წელს თინათინ ასათიანი იწყებს კოსმოსური მიუონების პოლარიზაციის ხარისხის ენერგიაზე დამოკიდებულების შესწავლას, ხოლო 1963 წლიდან მონაწილეობს დამუხტულ ნაწილაკთა კვლევის ახალი მეთოდიკის დამუშავებაში — განიერღრეჩოიანი ნაპერწკლოვანი კამერების შექმნაში.

1970 წელს თინათინ ასათიანმა ალიხანიანთან და მეცნიერთა ჯგუფთან ერთად მიიღო ლენინური პრემია. ამ სამუშაოს შედეგად გამოირკვა, რომ მაგნიტურ ველში განიერღრეჩოიანი კამერის მოთავსებისას ნაპერწკალი შეიძლება განვითარდეს დამუხტულ ნაწილაკთა წინასწარ არ მოცემული წრიული ტრაექტორიის გასწვრივ. ამან განაპირობა კამერების ფართო გამოყენება ნაწილაკების იმპულსის გასაზომ ხელსაწყოებად.

თინათინ ასათიანი თანაავტორია 150-ზე მეტი ნაშრომისა. წლების მანძილზე მოღვაწეობდა ლექტორად ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. 1980 წელს მიენიჭა სომხეთის სსრ-ის დამსახურებელი მეცნიერის ტიტული. 1987 წელს მიენიჭა თბილისის საპატიო მოქალაქის წოდება. 1994 წლიდან იყო სოროსის ფონდის საპატიო პროფესორი. გარდაიცვალა ერევანში, 2011 წელს.
ატოცობა

ატოცობა, გიორგობა-ქვაშვეთობა — წმ. გიორგის სახელთან დაკავშირებული რელიგიური დღესასწაული. იმართებოდა სოფ. ატოცში (ქარელის მუნიციპალიტეტი), იწყებოდა ოქტომბრის ნახევარში და რამდენიმე კვირა გრძელდებოდა (შაბათ-კვირაობით). ატოცის წმ. გიორგის ეკლესიის მრევლს შეადგენდნენ ქართლის დასავლეთ მუნიციპალიტეტებისა და ზემო იმერეთის მცხოვრებნი.
ატრევსი

ატრევსი — ძველი ბერძნული მითოლოგიის გმირი. პელოფსისა და ჰიპოდამიას ძე, ტროის ომის გმირების აგამემნონისა და მენელაეს მამა. ატრევსმა და მისმა ძმამ თიესტემ მოკლეს თავიანთი ნახევარძმა ქრისიპე და დის ქმარს, მიკენის მეფეს, შეეხიზნენ. მოგვიანებით ატრევსი მიკენის მეფე გახდა. მალე ძმებს შორის შუღლი ჩამოვარდა. ატრევსმა დახოცა ძმისშვილები და მათი ხორცი თიესტეს ნადიმზე მიართვა; შემდეგ მან გაზარდა თიესტეს ცოცხლად დარჩენილი ვაჟი ეგისთე, რომელმაც მოკლა ატრევსი, განდევნა მიკენიდან აგამემნონი და მენელაე და თიესტესთან ერთად ხელში ჩაიგდო სამეფო.
ატრიუმი

ტერმინს ატრიუმი (ლათ. ) რამდენიმე მნიშვნელობით იყენებენ:

ძველ იტალიური და რომაული საცხოვრებელი სახლის ცენტრალური ნაწილი, რომლის ირგვლივ განლაგებულია სხვადასხვა დანიშნულების სადგომები. თავდაპირველად ატრიუმის შუაგულში კერა იყო მოთავსებული და მის თავზე სახურავს საკვამური ჰქონდა დატანებული. კვამლისაგან ატრიუმის ჭერი და კედლები იმურებოდა, ამიტომ დაერქვა ატრიუმი (ლათ. - შავი). შემდეგ კერა შეცვალა პატარა აუზმა (იმპლუვიუმი), რომელშიც სახურავის დიობიდან (კომპლუვიუმი) წვიმის წყალი ჩადიოდა. გვიანდელი რესპუბლიკის და იმპერიის ხანაში ატრიუმი რომაული საცხოვრებელი სახლის ერთ-ერთი საზეიმო - მისაღებ დარბაზად იქცა.
სვეტებით შემოსაზღვრული ღია ეზო გვიანდელ რომაულსა და ბიზანტიის არქიტექტურაში.
ლევან ასათიანი

ლავრენტი (ლევან) ნიკიფორეს ძე ასათიანი (დ. 12 ივლისი, 1900, თბილისი, — გ. 14 მაისი, 1955, იქვე) — ქართველი ლიტერატურათმცოდნე, ფილოლოგიის მეცნიერებათა კანდიდატი.

ბიოგრაფია
სწავლობდა ქუთაისის ქართულ გიმნაზიაში. 1925 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი. მუშაობდა ჟურნალ „მნათობის“ პასუხისმგებელ მდივნად, შ. რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტის უფროს მეცნიერ-თანამშრომლად. ასათიანის საყურადღებო ნაშრომებია: „ვოლტერიანობა საქართველოში“ (1927, 1933), მიძღვნილი - საუკუნეების მიჯნაზე მოღვაწე პროგრესულად მოაზროვნე ქართველი მწერლებისადმი; „ძველი საქართველოს პოეტი ქალები“ (1936), რომელშიც გამოქვეყნებული აქვს ქართული მწერლობის მანამდე უცნობი ნაწარმოებებიც; ვრცელი მონოგრაფია „ცხოვრება აკაკი წერეთლისა“ (1940, 1965). ასათიანის მრავალი წერილი აშუქებს ქართველ კლასიკოსებისა და საბჭოთა მწერლების შემოქმედების, აგრეთვე ქართულ-უცხოური ლიტერატურული ურთიერთობის საყურადღებო საკითხებს. მისი რედაქციით გამოცემულია ქართველ კლასიკოსთა თხზულებანი ქართულ, რუსულ, უკრაინულ და სომხურ ენებზე.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
მამია ასათიანი

მამია ვასილის ძე ასათიანი (დ. 11 მარტი, 1907, ქუთაისი — გ. 5 მარტი, 1970, თბილისი) — ქართველი მწერალი.

ბიოგრაფია
დაამთავრა ქუთაისის პედაგოგიური ტექნიკუმი. სწავლობდა თსუ-ის ფილოლოგიურ ფაკულტეტზე. მუშაობდა ქუთაისში საშუალო სკოლის დირექტორად, განათლების განყოფილების გამგის მოადგილედ, საქართველოს მწერალთა კავშირის ქუთაისის განყოფილების თავმჯდომარედ და სხვა. ასათიანის პირველი ლექსი დაიბეჭდა 1929 წელს. ნოველათა პირველი კრებული ("ხუთი ნოველა") - 1936 წელს. თავის მოთხრობებსა და ნოველებში ასათიანი გვიხატავს თანამედროვეთა საინტერესო სახეებს, მათ შრომას, სამშობლოსათვის თავდადებას, სიკეთისაკენ მისწრაფებას, სიყვარულს (კრებულები "მოთხრობები", 1955, 1960, 1967; "მთის ლეგენდები", 1963; "შიშველი ხმალი", 1964; "ხალდეს ყვავილები", 1966; "გელათის ქრონიკები" 1968 და სხვა). ასათიანი ავტორია მრავალი ნარკვევისა, აგრეთვე მოგონებებისა ქართველ მწერალთა და თეატრალურ მოღვაწეთა შესახებ.

დაკრძალულია დიდუბის მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში.
აუზი

აუზი შეიძლება აღნიშნავდეს:

აუზი — ხელოვნური წყალსატევი
აუზი — დედამიწის ზედაპირი, სადაც წყალი ცალკეულ მდინარესა თუ მდინარის ქსელში ჩაედინება
აუზი — დედამიწის ზედაპირი, რომელიც მოიცავს მყინვარსა და მის შენაკადებს
აუზი — ცურვაში, წყალბურთსა და წყალში ხტომაში სავარჯიშო
აუზი — ფენობრივი დანალექი სასარგებლო წიაღისეულის უწყვეტი ან თითქმის უწყვეტი გავრცელების დახშული არე
აუზი — აქვს რამდენიმე მნიშვნელობა
აუზი — თამაზ ჭილაზის რომანი
აურეუსი

აურეუსი — რომაული ოქროს მონეტა. ეპიზოდურად იჭრებოდა რესპუბლიკის უკანასკნელ წლებში. სამონეტო სისტემაში იმპერატორ ავგუსტუსის (ძვ. წ. 27 – ახ. წ. 14) დროიდან დამკვიდრდა და იჭრებოდა საუკუნის დასაწყისამდე. თავდაპირველად იწონიდა 8,19 გ. აურეუსის წონამ დროთა განმავლობაში შესამჩნევად იკლო. მონეტის შუბლზე მოთავსებული იყო იმპერატორის ან დედოფლის გამოსახულება და შესაბამისი ლათინური წარწერა, ზურგზე კი — სხვადასხვა გამოსახულებები (მითოლოგიის პერსონაჟები, სცენები) და სხვა. აურეუსი ფართოდ იყო გავრცელებული ბევრ ქვეყანაში. - საუკუნეებში აღმოსავლეთ საქართველოში ფულად მიმოქცევაში ის მცხეთაში, ზღუდერში (ქარელის მუნიციპალიტეტი), ერწოში (თიანეთის მუნიციპალიტეტი), ჟინვალში, ურეკში და სხვა. საქართველოში, ისევე როგორც ზოგიერთ სხვა ქვეყანაში, იჭრებოდა აურეუსის მინაბაძებიც.
აუქსოტროფები

აუქსოტროფები (ბერძნ. — ვზრდი, ვადიდებ და — კვება), ბაქტერიები, სოკოები ან წყალმცენარეები, რომლებსაც მუტაციის შედეგად დაკარგული აქვთ მარტივი წინამორბედი ნივთიერებებისაგან ზრდისათვის აუცილებელი ერთ-ერთი ნივთიერების სანთეზის უნარი.

აუქსოტროფების განვითარებისათვის აუცილებელია ამინომჟავები, ვიტამინები ან აზოტოვანი ფუძეები. ამით ისინი განსხვავდებიან ზრდის ნივთიერებათა სინთეზის უნარის მქონე აუქსოატოტროფებისაგან და აგრეთვე პროტოტროფებისაგან.
ალექსანდრე აფანასიევი

ალექსანდრე ნიკოლოზის ძე აფანასიევი (; დ. 23 ივლისი [ ძვ. სტ. 11 ივლისი], 1826, ბოგუჩარი, ვორონეჟის გუბერნია — გ. 5 ოქტომბერი [ ძვ. სტ. 23 სექტემბერი], 1871, მოსკოვი) — რუსი ისტორიკოსი, ლიტერატურათმცოდნე, ფოლკლორისტი.

ჟურნალ „ბიბლიოგრაფიჩესკიე ზაპისკის“ გამომცემელი (1859–1860). მისი ნაშრომებიდან აღსანიშნავია: „1769-1774 წლების რუსული სატირული ჟურნალები“ (1859), კრებული „რუსული ხალხური ლეგენდები“ (1859), სტატიები ნ. ნოვიკოვის, დ. ფონვიზინის, ა. კანტემირისა და სხვების შესახებ. „სლავების პოეტური შეხედულებანი ბუნებაზე“ (ტ. 1-3, 1866-1869), რომელიც მითოლოგიის სკოლის პრინციპებზეა აგებული. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი კრებულია „რუსული ხალხური ზღაპრები“ (ნაკვ. 1-8, 1855-1864), სადაც ექვსასამდე ტექსტია თავმოყრილი.