აფშარები

აფშარები (ასევე ცნობილნი როგორც ავშარები; ; ) — თურქულენოვანი ეთნოსი. ისინი განეკუთვნებიან ოღუზური ტომების იმ 24 ისტორიულ ჯგუფს, რომელთაც სხვადასხვა შუა საუკუნეების ავტორები სისტემატურად მოიხსენიებენ თავიანთ ნაშრომებში.

ისტორია
ისტორიის მიხედვით, აფშარები მიეკუთვნებიან თურქომანთა ეთნო-კულტურულ წრეს, ხოლო მრავალი თანამედროვე კვლევა მათ განიხილავს, როგორც აზერბაიჯანელი ხალხის ერთ-ერთ ქვეეთნოსს. თურქმენეთის რესპუბლიკაში არსებული აფშარული მოსახლეობა შედის ქვეყნის ხუთ ეთნოგრაფიულ ქვეჯგუფში. დიდი რუსული ენციკლოპედიის მონაცემებით, ჩრდილო-დასავლეთ ირანში მცხოვრები აფშარები ეთნიკურად და კულტურულად აზერბაიჯანელებთან არიან დაახლოებულნი, მაშინ როცა ავღანეთსა და ირანის სხვა რეგიონებში ისინი თურქმენებთან ავლენენ მეტ სიახლოვეს.

ეთნონიმი
აფშართა ეთნონიმი დოკუმენტურად პირველად საუკუნის თურქი ლექსიკოგრაფის, მაჰმუდ ალ-ქაშგარის, კრებულში დივან ლუღათ ატ-თურქ-ში დასტურდება. ასევე გვხვდება საუკუნის სპარსული უნივერსალისტის, რაშიდ ად-დინის, ისტორიულ თხზულებაში ჯამი ატ-ტავარიხ, რომელშიც მოცემულია ოღუზთა გენეალოგიური მითოლოგია. აღნიშნული წყაროს თანახმად, ტომის სახელწოდება უკავშირდება აფშარ ხანის სახელს — ოღუზ-ხანის შვილიშვილისას, ხოლო სიტყვა „აფშარი“ შეიძლება ითარგმნოს როგორც „მორჩილი“ ან „გარდამავალი“. იმავე ეპოქაში მმართველისა და ისტორიკოსის, აბუ ალ-ღაზის, ნაშრომში აღნიშნულია, რომ აფშართა ტომის სახელწოდება გულისხმობს შრომისმოყვარე, საქმისადმი სწრაფვაში გამორჩეულ პიროვნებას.

ენა
აფშარული ენის ტიპოლოგიური კუთვნილების საკითხი სადავოა. ზოგიერთი მკვლევარი მას დამოუკიდებელ ენობრივ ერთეულად მიიჩნევს ოღუზური ჯგუფის სამხრეთ შტოში, ხოლო სხვათა აზრით, აფშარული ენა წარმოადგენს აზერბაიჯანული ენის დიალექტურ ფორმას. თვითონ აფშარები საკუთარ ენას „აზერბაიჯანულს“ უწოდებენ. აფშარული ენის გავრცელების არეალი მოიცავს ირანსა და ავღანეთს ფლობს, რაც საუკუნის პირველ ნახევარში დაადასტურა უნგრელმა თურქოლოგმა ლაიოშ ლიგეტიმ, რომელმაც მონღოლურენოვანი აფშარების არსებობა დაადასტურა. ასეთი პირები, როგორც წესი, ბილინგვურები არიან და მათ მონღოლურ დიალექტზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა სპარსულ-ტაჯიკური ენოვანმა გარემომ. მონღოლური ენის გავრცელება აფშარებში დაკავშირებულია საუკუნის მონღოლთა ექსპანსიასთან.

თურქმენეთის ტერიტორიაზე აფშარები წარმოდგენილნი არიან თურქმენი ეთნოგრაფიული ჯგუფების: არსარი, გოკლენი, მურჩელი, ესგი და ალილის შემადგენლობით.

აფშარების უმრავლესობა მიჰყვება შიიტურ ისლამს, მაშინ როცა თურქმენეთის აფშარები ძირითადად სუნიტური მაზჰაბის მიმდევრები არიან.

მრავალი აფშარი მისდევს ნახევრად მომთაბარე ყოფას, განსაკუთრებით ქერმანის რეგიონის სამხრეთში, და დაკავებულია მეცხოველეობითა და სოფლის მეურნეობით.

კლანური სტრუქტურა
აფშარებს ჰყავთ რამდენიმე ტრადიციული კლანი, რომელთაგან გამოირჩევიან: ალპლუ, არაშლუ, ბეკეშლუ, გუნდუზლუ, იმირლუ, კოსე აჰმედლუ, პაპალუ, კასემლუ, კერეკლუ და კირკლუ. კლანი იმირლუ შესაძლოა უკავშირდებოდეს ოღუზთა ერთ-ერთ უძველეს ტომს — იმირს. აფშარებად ასევე მიიჩნევიან აინალუს, უსალუს და უსტაჯლუს კლანების წარმომადგენელთა ქვეჯგუფები.

თურქმენი ისტორიკოსის ო. გუნდოგდიევის თანახმად, აფშარები შესაძლოა აღწერილნი იყვნენ ძველი სომეხი და ქართველი ავტორების მიერ, როგორც ალან-ასის ტომების ნაწილი — „ოვსურების“ სახელწოდებით.

შუა საუკუნეები
აფშარების ისტორიული სოფელი აუჩარი, რომელიც საუკუნეში მოიხსენია არაბმა გეოგრაფმა ალ-მუკადასიმ, ბუხარასთან ახლოს მდებარეობდა[51]. – საუკუნეებში აფშარები დასახლებული იყვნენ თანამედროვე თურქმენეთის ბალკანის რეგიონში, ბალხანის მთების მიდამოებში და მანგიშლაკის ნახევარკუნძულზე (დღევანდელი ყაზახეთი).

აფშარები, 24 ოღუზური ტომიდან ერთ-ერთი, ბოზოკის ფრთის წარმომადგენლები არიან. სელჩუკთა მიერ ახლო აღმოსავლეთის დაპყრობების პერიოდში, აფშარებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს და რეგიონის სხვადასხვა ნაწილში განმტკიცდნენ. საუკუნეში ისინი სელჩუკთა ადმინისტრაციული მმართველების სახით იხსენიებიან ხუზისტანში.

მიუხედავად სეფიანთა სახელმწიფოში მათი აქტიური სამხედრო-პოლიტიკური ჩართულობისა, აფშარების ტომის შიდა ერთიანობა თანდათანობით დაიშალა. მიუხედავად იმისა, რომ მათი გავლენა გარკვეულწილად შენარჩუნებული იყო, ტომი დასუსტდა და გაიფანტა.

1736 წელს, ნადირ შაჰმა — აფშარების წარმომადგენელმა — შაჰ თამაზ -ის და აბას -ის ტახტიდან ჩამოგდების შემდეგ თავი ირანის შაჰად გამოაცხადა და საფუძველი ჩაუყარა აფშარიდების დინასტიას.