iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ართვინის ციხე

ართვინის ციხე — ციხესიმაგრე თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე. არის არქიტექტურული ძეგლი, ქალაქ ართვინის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, მდ. ჭოროხის მარცხენა ნაპირზე ამოზიდულ კლდოვან მთაზე.

ტოპონიმი
ქართულ წყაროებში გვხვდება ტოპონიმი „ართვინი“ და „ართვანი“. ვახუშტიც ამ ქალაქს „ართვანის“ ფორმით იხსენიებს. ტოპონიმ „ართნვინში“ გამოიყოფა ძველი სპარსული სიტყვის არტა//ართა ძირი, რომელიც წარმოადგენს ღვთაების სახელს.

შეწავლის ისტორია
ართვინის ციხის შესახებ ცნობები შემონახული აქვს ქართველ თუ უცხოელ მეცნიერებს, მოგზაურებს. 1878 წელს ჭოროხის ხეობა მოინახულა დ. ბაქრაძემ, რომელმაც მოკლე ანგარიში წარადგინა ამ მოგზაურობის შესახებ. ავტორი საუბრობს ართვინში დაცულ ქართული ხელნაწერების შესახებ, რომელთაგან ერთი რომელიც პარხლის მონასტერს ეკუთვნოდა 1241 წელს ყოფილა გადაწერილი.
მის შესახებ მოკლე ინფორმაციაა დაცული კ. მაჭავარიანის ნარკვევში: „ართვინი“ რომელიც გაზ. „ივერიამ“ გამოაქვეყნა.

ართვინის და მისი სიძველეების შესახებ გ. ცქიტიშვილისა და დ. ქორიძის სტატიებია შესული „ქართულ საბჭოთა ენციკლოპედიაში“.

ართვინის ციხის გარემო
ართვინის ციხე მდ. ჭოროხის მარცხენა ნაპირზე მაღალ კლდეზეა ნაგები. ციხე სამ დონიანია. პირველ დონეზე კარიბჭე და მისი ეზოა, მეორე დონეზე ძირითადი ციხის ეზო, ხოლო ყველაზე მაღალი წერტილი მთავარ კოშკს უკავია. ციხის ფართობი 1326 მ² მოიცავს.

ართვინის ციხე ოსმალთა ბატონობის დროს
 საუკუნის 30-40-იანი წლებიდან დაიწყო ოსმალთა აქტიური თავდასხმები ჭოროხის, თორთუმისა და ოლთისისწყლის მიდამოებში. ძმათამკვლელი ომით დასუსტებულ სამცხე-საათაბაგოს უკვე არ შესწევდა ძალა წინ აღსდგომოდა მკვლელს. ოსმალები ეტაპობრივად ეუფლებოდნენ სამხრეთ-საქართველოს ციხესიმაგრეებს. ყველაზე მასშტაბური ლაშქრობა გამოდგა 1549 წლის შემოდგომის სამხედრო კამპანია, რომელშიც მონაწილეობა მიიღეს არზუმის, დიარბაქირის, სივასის და ყარამანიის ბეგლარბეგებმა.

ართვინის მხარე რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში
1877-1878 წლების რუსეთ-თურქეთის ომი კავკასიაში რუსეთის იმპერიის მიერ ახალი ტერიტორიული შენაძენით დასრულდა. ართვინის მხარე ბათუმის ოლქში გაერთიანდა. 1878 წლის 20 სექტემბერს გადაწყდა ბათუმის ოლქში ორი ოკრუგი შექმნილიყო - ბათუმისა და ართვინის. ოლქს სათავეში სამხედრო გუბერნატორი ჩაუდგა.

ართვინი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შემადგენლობაში
1920 წლის ივნისიდან ინგლისელების მიერ ბათუმის ოლქის გადმოცემის შემდეგ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ აქტიურად დაიწყო მხარეში ადგილობრივი ხელისუფლების ჩამოყალიბება. შექმნილი სიტუაციიდან გამომდინარე ართვინის მცხოვრებთ საკმაოდ რთულ პირობებში უწევდათ არსებობა. 1970-1920 წლებში მოიშალა რუსეთის იმპერიის დროინდელი ინსტიტუტები. ამასთანავე, ართვინი, როგორც საზღვისპირა რეგიონი სხვა პრობლემების წინაშეც იდგა.
1920 წლის ნოემბრის მიწურულს და დეკემბრის დასაწყისში ართვინს საგანგებო მისიით ეწვია ბათუმის ქალაქის მოურავი გიზო ანჯაფარიძე. იგი შეისწავლიდა ყველა საკითხს რომელიც ოლქს აწუხებდა. 1921 წლის თებერვალში ართვინი თურქებმა დაიკავეს და ეს ძირძველი ქართული ტერიტორია საქართველოს ჩამოშორდა.
ირინა მიროშნიჩენკო

}
| დაბადგილი = ბარნაული, (რსფსრ, სსრკ)
| ეროვნება = რუსი
| მოქალაქეობა = ,
| გარდთარიღი =
ირინა მიროშნიჩენკო (; დ. 24 ივლისი, 1942, ბარნაული, (რსფსრ, სსრკ) — გ. 3 აგვისტო, 2023, მოსკოვი, რუსეთი) — საბჭოთა და რუსი მსახიობი, მომღერალი, პედაგოგი. რსფსრ სახალხო არტისტი (1988).

ბიოგრაფია
დაიბადა 1942 წლის 24 ივლისს ბარნაულში, სადაც მამამისი იყო მივლინებული მოსკოვიდან ციმბირის საბრძოლო ოლქის 22-ე სათადარიგო მსროლელთა პოლკის შემადგენლობაში. 1944 წელს დედასთან ერთად დაბრუნდა მოსკოვში (მამამისი შტაბში გადაიყვანეს და მხოლოდ 1945 წლის აგვისტოში, დემობილიზაციის შემდეგ შეუერთდა ოჯახს).

6 წლიდან სწავლობდა ვიოლინოზე დაკვრას გნესინების სახელობის სასწავლებელთან არსებულ სკოლაში.

1961 წელს სწავლა დაიწყო -თან არსებულ სკოლა-სტუდიაში (ვასილი მარკოვის კურსი). მესამე კურსზე შედგა მისი დებიუტი გიორგი დანელიას ფილმში „დავდივარ მოსკოვის ქუჩებში“. სკოლა-სტუდიის დამთავრების შემდეგ მსახიობად მიიღეს მოსკოვის მხატვრულ თეატრში , რომლის სცენაზეც ითამაშა მაშა („თოლია“), მისის ჩივლი („იდეალური ქმარი“), ჟენია („ვალენტინი და ვალენტინა“), რანევსკაია („ალუბლის ბაღი“) და სხვა მრავალი.

კინოში მისი პირველი დიდი ნამუშევარი იყო მზვერავ გალინა ორტინსკის როლი ფილმიდან „მათ იცნობდნენ მხოლოდ სახით“. შემდეგ იყო „ბიძია ვანია“, „კრემლის კურანტები“, „არც დაგსიზმრებიათ“ და მრავალი სხვა.

ირინა მიროშნიჩენკო გარდაიცვალა 2023 წლის 3 აგვისტოს მოსკოვის საავადმყოფოში. დაკრძალულია ტროეკუროვის სასაფლაოზე

ფილმოგრაფია
ჯილდოები და აღიარება
1971 საპატიო ნიშნის ორდენი
1976 რსფსრ დამსახურებული არტისტი
1988 რსფსრ სახალხო არტისტი
1998 ღირსების ორდენი
2015 მეგობრობის ორდენი
სინანთროპული ორგანიზმები

სინანთროპული ორგანიზმები (< და ) — მცენარეები და ცხოველები, რომელთა ცხოვრების ნირი დაკავშირებულია ადამიანთან, მის საცხოვრისთან, მის მიერ შექმნილ ან შეცვლილ ლანდშაფტთან. სინანთროპული ორგანიზმები მჭიდროდ არიან დაკავშირებული ადამიანთან და მისი სამოსახლოს მიღმა, ჩვეულებრივ, არ გვხვდებიან (სახლის თაგვი, ვირთაგვა, ტარაკანები, საწოლის ბაღლინჯო და სხვ.). სინანთროპული ორგანიზმები ნაკლებად არიან მიჯაჭვულნი ადამიანს და როგორც წესი ნათესებსა და ნარგავებში ცხოვრობენ (მ.შ. ჩვეულებრივი მემინდვრია, ზოგიერთი მცირე ზომის მტაცებელი, ბეღურასნაირი და ქათმისნაირი ფრინველები). სინანთროპულ ორგანიზმებს მიეკუთვნება მრავალი სარეველა და ადამიანის მიერ კულტივირებული მცენარეები. ჩვეულებრივ, ტერმინი „სინანთროპული ორგანიზმები“ გამოიყენება ზოოლოგიურ ლიტერატურაში.
ვოლფარტის ბუზი

ვოლფარტის ბუზი — მწერი ხორცის რუხი ბუზების ოჯახისა. სხეულის სიგრძე 8–14 მმ-ია, შეფერილია ნაცრისფრად; კვერცხისებრი მუცლის შუაში გასდევს შავი ზოლი კუთხოვანი კონტურებით, გვერდებზე მომრგვალო ლაქებია. გავრცელებულია ცენტრალურ აზიაში, სამხრეთ ევროპაში, ჩრდილოეთ აფრიკაში, მონღოლეთში, რუსეთის ევროპული ნაწილის სამხრეთში, დასავლეთ ციმბირში, უპირატესად მესაქონლეობის რაიონებში. ზრდასრული ბუზი იკვებება ნექტრით. მატლები პარაზიტობენ ჩლიქოსნებზე, ზოგჯერ ადამიანზეც, რომელზეც ხვდებიან ღია ცის ქვეშ ძილის დროს. ბუზი 180-მდე მატლს ყრის ერთდროულად მასპინძლის ჭრილობებზე, დაბეჟილობებზე და ლორწოვან გარსებზე; ისინი ჭამენ მის რბილ ქსოვილებს, რითაც იწვევენ მძიმე დაავადებებს — მიაზებს. 3–5 დღის შემდეგ ტოვებენ მასპინძელს; ჭუპრდებიან ნიადაგში. ადამიანის (განსაკუთრებით ბავშვის) დასნებოვნებას შესაძლოა მოჰყვეს ლეტალური შედეგი.
ბიჯეს ციხე

ბიჯეს ციხე — ციხესიმაგრე თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე. მდებარეობს არტანუჯის ჩრდილო-აღმოსავლეთით მაღალ ქედზე, სოფ. თუნთულუს მიდამოებში.

აღწერა
დღეს ციხე მთლიანად განადგურებულია. მხოლოდ რამდენიმე ადგილას იკითხება კედლის წყობა. სავარაუდოდ ბიჯე არტანუჯის დაცვის სისტემის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენდა.

კლდის ჩრდილო აღმოსავლეთ წაგრძლებაზე, კლდის უკიდურეს ნაწილში დაახლ. 25 მ. კედლის ნაშთებია შემორჩენილი. ბიჯე, უნდა იყოს 1574 წლის გურჯისტანის ვალაიეთის დავთარში მოხსენიებული სოფელი ბასა. ერთიდაიგივე ტოპონიმი რომ არის, ეს მასზე შეწერილი 11000 ახჩის მიხედვითაც ჩანს, რომელიც სარჩევში არის შეტანილი.
ბორჩხას ციხე

ბორჩხას ციხე — ციხესიმაგრე თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე. მდებარეობს ისტორიული კლარჯეთის ჩრდილოეთ პროვინციის ლიგანისხევის უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილში, მდ. ჭოროხის ქვემო წელის მარჯვენა სანაპიროზე, მდ. ჩხალისწყალთან შერთვის სიახლოვეს.

შესწავლის ისტორია
ბორჩხის ხეობა, მისი მდებარეობიდან გამომდინარე არაერთი მოგზაურის თუ მკვლევარის ყურადღების არეალში მოექცა. ხეობის ტერიტორიაზე არსებულ სიძველეთა შესახებ მრავალი ექსცერპტული ცნობაა შემონახული, თუმცა ბორჩხას ხეობის სრული და კომპლექსური აღწერა-მიმოხილვა დღემდე არ გაკეთებულა. ს-ში ამ ხეობაში იმოგზაურეს გიორგი ყაზბეგმა და დიმიტრი ბაქრაძემ. მათ ბორხჩას ხეობის ტოპონიმიკის, მოსახლეობის ყოფის შესახებ მრავალი საინტერესო ცნობა შემოგვინახეს. ეს ხეობა აღწერილი აქვთ აგრეთვე მოგზაურებს ევგენი ვეიდენბაუმსა და „დროების“ კორესპოდენტ ს. ბავრელს.

ისტორიული გეოგრაფია
მდ. ჭოროხის ქვემო წელი იყოფოდა 2 ქვეყანად: ბორჩხა და ართვინი. ბორჩხა ლიგანისხევის ჩრდილოეთი ცენტრია, ხოლო ართვინი სამხრეთი. ართვინი-ბორჩხას მონაკვეთში მდ. ჭოროხი საკმაოდ აქტიურად გამოიყენებოდა სანაოსნოდ და ტვირთის გადასატანად ყველა დროში. ვახუშტის თქმით ბორჩხას ხეობა მოსავლიანი და ხილითა და ვენახოთ მდიდარი ყოფილა, რაც განპირობებული იყო მთისა და ბარის სიახლოვით.

1886 წლის საოჯახო სიების მონაცემებით ბორჩხაში ცხოვრობდა 64 კომლი, 342 ქართველი.

ტოპონიმი
ბორჩხა ამ ტოპონიმის თურქიზებული ვერსიაა და ოსმალების პერიოდში შეერქვა. ავთენტური სახელდებაა ფორჩხა. ამგვარად უწოდებს ვახუშტი ბაგრატიონი. საქ-ოში კერძოდ იმერეთს რეგიონში გვხვდება ამ ადგილიდან წარმოშობის დამადასტურებელი გვარი - ფორჩხიძე.

ციხის აღწერა
ბორჩხას ციხე ოვალური ფორმისაა, ოდნავ წაგრძელებული. თანამედროვე ქალაქ ბორჩხას ცენტრში, მდ. ჭოროხის მარცხენა სანაპიროზე, ბენზინგასამართი სადგურის უკან, მდებარეობს ამჟამად რესტავრირებული ძელი ციხის ნაშთები, რომელიც საშალო ზომის უხეშად დამუშავებული ქვით არის ნაგები. ამჟამად ციხეში 5 მეტრი სიგრძის აღმავალი შსასვლელი კიბეა მოწყობილი დაასავლეთს მხრიდან.
ბოსელთას (შატბერდის) ციხე

ბოსელთას (შატბერდის) ციხე — ციხესიმაგრე თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე. მდებარეობს ართვინის ვილაიეთის ართვინის ილჩეს განაპირა სოფელ ოქუმუშლარის (ბოსელთა) სამხრეთ-დასავლეთით, არსიანის მაღალი მთებით გარშმორტყმულ ნაყოფიერ და ტყიან ხეობაში, რომელსაც ადგილობრივი მოსახლეობა უწოდებს შაბერთას.

შესწავლის ისტორია
1879 წელს სამხრეთ საქართველოში ექსპედიციის დროს დიმიტრი ბაქრაძემ გამოთქვა მოსაზრება, რომ „შატბერდად უნდა იგულისხმებოდეს თვით ლოდის-ყანა, თუმცა ახლა, როგორც მე ადგილობრივ დავრწმუნდი, ეს სახელი დაკარგულია“.

ვახტანგ ჯობაძე შატბერდის მდებარეობის დადგენას რთულ საკითხად მიიჩნევდა. ბოსელთას ციხის შედარებით სრული აღწერილობა ეკუთვნის ბათუმის უნივერსიტეტის საექსპედიციო ჯგუფის წევრს შოთა მამულაძეს.
ბოსელთას ციხის შესახებ წერილობითი თუ ნივთიერი წყაროები მწირად არის შემორჩენილი. შატბერდის შესახებ პირველი ცნობა გვხვდება გიორგი მერჩულეს თხზულებაში.

ისტორიული გეოგრაფია
ციხემდე მისასვლელ მარშრუტებს დაწვრილებით აღწერს შოთა მამულაძე. იგი აღნიშნავს, რომ შარბიეთის ციხეც საიმედოდ კეტავდა და იცავდა არტანუჯისაკენ სამხრეთ დასავლეთიდან მომავალ გზებს. ივანე ჯავახიშვილი ვახუშტიზე დაყრდნობით ახასიათებდა კლარჯეთს ბუნებას, როგორც უაღრესად მთიანი, ტყიანი და მცირე ველოვანი.
შატბერდში არსებული ტიპიური კლარჯული ბუნებისგან განსხვავებული გარემო არის ერთ-ერთი არგუმენტი ბოსელთას იდენტიფიცირებისთვის შატბერდის მონასტერთან.

ტოპონიმი
ტოპონიმი ბოსელთა უნდა მიანიშნებდეს ხეობის ნაყოფიერებას, სასოფლო-სამეურნეო ფუნქციას. ნიკო მარი კლარჯეთში მოგზაურობის დღიურში ორგზის იხსენიებს ტოპონიმ ბოსელთას. ბოსელთას ძველი სახელწოდება „აგარა“ იყო. ხეობის ტოპონიმიკა (შაბერთა, ბოსელთა, აგარა) ადასტურებს აქ შატბერდის მონასტრის და მისი „მცველი ციხის“ არსებობას.

ციხის აღწერა
ბოსელთას (შატბერდის) ციხე გაშნებულია ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთით წაგრძელების მაღალი კლდოვანი ქედის დასასრულ, ნახევარ პერიმეტრზე. ციხე მონასტრის ნანგრევებს დაჰყურებს ზემოდან. ბოსელთას ციხე გამორჩეულად დაცული და ძნელად მისადგომია, ვინაიდან სამი მხრიდან მიუვალია. აქვს ერთადერთი ძალზე ვიწრო, რთული რელიეფის მქონე მისადგომი კლდოვანი ქედის თხემზე გამავალი ბილიკის სახით. ციხის მთავარი კარიბჭიდან 10 მეტრში, ეკლესიის სამხრეთ-დასავლეთით არის დიდი ზომის ლოდი, რომელზეც ამოკვეთილია ორნაწილიანი წყალშმკრები თავისი რეზერვუარით. შოთა მამულაძე მას საწნახელად მიჩნევს. შატბერდის ციხის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ფრიგელში შემორჩენილია დიდი რეზერვუარი. სავარაუდოდ განკუთვნილი მარცვლეულის და სურსათის შესანახად. მეცნიერები მას მარნად მიიჩნევენ, რის საფუძველს ოქროსმაძიებელთა მიერ ნათხარ ფენაში აღმოჩენილი კერამიკის ნაშთები აძლევს. წყალშემკრებიდან 6 მ-ის მანძილზეა ციხესიმაგრის მთავარი კოშკი.
ნიკოლას ტულპი

ნიკოლას ტულპი აღორძინების ეპოქის ნიდერლანდელი ექიმი და ქალაქ ამსტერდამის მერი. ტულპი ცნობილი გახდა, როგორც თავისი დროის გამორჩეული მორალური ხასიათის მქონდე მკურნალი და რემბრანდტის ცნობილი ნახატის, ექიმ ნიკოლას ტულპის ანატომიის გაკვეთილი მთავარი ფიგურა.

ადრეული ცხოვრება
მისი დაბადების სახელია კლას პიტერსონი. იგი დაიბადა მდიდარი ვაჭრის ოჯახში, რომელიც აქტიურად იყო ჩართული ამსტერდამის საგარეო-საშინაო საქმეებში. ტულპმა 1611-1614 წლებში შეისწავლა მედიცინა ლეიდენის უნივერსიტეტში. ამსტერდამში დაბრუნდები შემდეგ, მან განთქმული ექიმის რეპუტაცია მოირგო. მალევე, ის ცვლის საკუთარი საგვარეულოს გერბს და მასზე ტიტას გამოსახავს, რის პარალელურადაც სახელს კლასიდან ნიკოლასზე იცვლის. იგი ჩაერთო ქალაქის პოლიტიკურ ყოფა-ცხოვრებაშიც თავიდან ის ქალაქის ხაზინდარი, ხოლო 1622 წელს უკვე ქალაქის მაგისტრატად იქცა.

ექიმის კარიერა
ტულპუს სამედიცინო კარიერა ამსტერდამის აყვავების ხანას დაემთხვა. როდესაც ამსტერდამის მოსახლეობა 1580 წელს 30 000-დან 1650 წელს 210 000-მდე გაიზარდა, საკუთარმა კარიერამ, როგორც ექიმსა და პოლიტიკოსს, ის გავლენიან ადამიანად აქცია. საქალაქო საბჭოში მისი კავშირების წყალობით, 1628 წელს ტულპი დაინიშნა ანატომიის პრეელექტორად ამსტერდამის ქირურგთა გილდიაში. მისი მეუღლე იმავე წელს გარდაიცვალა და ხუთი მცირეწლოვანი ბავშვის აღზრდა თავად ითავა. 1680 წელს მან ხელმეორედ იქორწინა, საიდანაც კიდევ სამი შვილი შეეძინა.

სწორედ ტულპმა მოაწერა ხელი პირველმა ჰოლანდიელ ემიგრანტთა ვარგისიანობის ანგარიშებს კუნძულ მანჰეტენზე. მისი ხელმოწერა აღმოაჩინეს ჰოლანდიური დასახლების არქივში, რომელიც 1980-იან წლებში, ნიუ-იორკში აღმოაჩინეს.

ტულპი პასუხისმგებელი იყო სააფთიაქო სამუშაოების წარმართვაზე. მისი დახმარებით, ამსტერდამელ ექიმებს ჰქონდათ წვდომა დიდი რაოდენობით აღმოსავლურ მედიკამენტებზე. 1635 წლისთვის, ქალაქში მოხვეული ჭირის გამო, წამლებისა და მკურნალობის თანხებმა საგრძნობლად იმატა, შედეგად ტულპმა, საკუთარ კოლეგებთან ერთად, გადაწყვიტა დაეწერა პირველი „ფარმაცევტული კრებული“, ე.წ. „ფარმაკოპია“.
ელენე საყვარელიძე

ელენე საყვარელიძე (დ. 26 დეკემბერი, 1924, ქუთაისი — გ. 2006) — ქართველი მსახიობი. საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტი (1990).

ბიოგრაფია
დაიბადა ქუთაისში 1924 წლის 26 დეკემბერს. 1942 წელს დაამთავრა თბილისის მე-15 საშ. სკოლა. 1946 წელს კი საქართველოს შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო თეატრალური ინსტიტუტის სამსახიობო ფაკულტეტი, 1971 წელს — იმავე ინსტიტუტის თეატრმცოდნეობის ფაკულტეტი. 1970–1991 წლებში თბილისის საესტრადო ხელოვნების სასწავლებელში კითხულობდა მსახიობის ოსტატობისა და მეტყველების კურსს. 1946–1953 წლებში მუშაობდა სოხუმის თეატრის ქართულ დასში, ხოლო 1954 წლიდან თბილისის რუსთაველის თეატრში.

ფილმოგრაფია
1949 — ბედნიერი შეხვედრა — მასწავლებელი
1966 — შეხვედრა წარსულთან — ექთანი
1967 — ქალაქი ადრე იღვიძებს
1969 — დიდოსტატის მარჯვენა
1970 — სემირამიდას ბაღები
1977 — დათა თუთაშხია — ივლიტა

ჯილდოები და აღიარება
1958 — საქართველოს დამსახურებული არტისტი
1990 — საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტი
შოვის ტრაგედია

შოვის ტრაგედია — სტიქიური უბედურება საქართველოში, ონის მუნიციპალიტეტში. 2023 წლის 3 აგვისტოს, 16:00 საათზე, კურორტ შოვის ტერიტორიაზე ჩამოწვა გლაციალური ღვარცოფი, რასაც მსხვერპლი მოჰყვა. ტრაგედიას 32 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა. 29 აგვისტოს სტიქიური უბედურების ზონაში სამაშველო სამუშაოების შესრულების დროს დაიღუპა სამხედრო პირი.

მიზეზი
საერთოდ, მდინარე ჭანჭახის აუზში მკაფიოდ არის გამოხატული ძველი მყინვარების მექანიკური მოქმედების ნაკვალევი. ეს მყინვარები მთავარი ქედიდან და კედელადან ჩამოდიოდნენ და მათი გავრცელების ქვედა ზღვარი კურორტ შოვის სიახლოვეს, სოფელ გლოლამდე აღწევდა, ზღვის დონიდან 1400 მ-ს. როგორც ცნობილია კურორტ შოვის მიდამოებში ბევრი ერატიკული ლოდია გაფანტული, რომელიც მხოლოდ მყინვარის მიერ შეიძლება იყოს ტრანსპორტირებული, ხოლო ერატიკული ლოდი პრეისტორიული მყინვარის მოძრაობის გზის ერთ-ერთი საუკეთესო მაჩვენებელია.

2023 წლის 3 აგვისტოს, ბუბისწყლის ხეობაში ადგილი ჰქონდა სტიქიური გეოლოგიური და ჰიდრომეტეოროლოგიური მოვლენების (მყინვარის ინტენსიური დნობა, ნალექების მოსვლა წვიმის სახით, სათავეებში კლდეზვავის ჩამოშლა, მეწყრულ-ეროზიული პროცესები და ღვარცოფის გავლა) თანხვედრას, რამაც გამოიწვია ექსტრემალური ხასიათის ღვარცოფული ნაკადის ფორმირება.

აღნიშნულ პროცესს ხელი შეუწყო ბოლო პერიოდში მომატებულმა ჰაერის ტემპერატურულმა ფონმა, კლიმატის ცვლილებით გამოწვეულმა მყინვარების ინტენსიურმა დნობამ და თანმდევმა ატმოსფერულმა ნალექებმა. დინამიკაში მოსული კლდეზვავური მასალა და მყინვარული მასის ნაწილი ხეობის ზედა ნაწილშივე ტრანსფორმირდა გლაციალურ ღვარცოფულ ნაკადად. კალაპოტში დიდი სიჩქარით გავლილმა ნაკადმა, ხეობის შუა და ქვედა ნაწილში, ორივე ბორტის გასწვრივ გამოიწვია ფერდობების ძირის გამორეცხვა და ე.წ. სანაპირო ტიპის მეწყრული სხეულების წარმოქმნა-გააქტიურება.

აღსანიშნავია, რომ სხვადასხვა მასშტაბის ახალი მეწყრულ-ეროზიული კერები ჩამოყალიბდა ბუბისწყლის პრაქტიკულად ყველა შენაკადში. ამრიგად, ხეობის ზემო წელში ფორმირებულ მყარ ნაკადს, მდინარე ჭანჭახთან შეერთებამდე, დაემატა როგორც ბუბისწყლის კალაპოტის გასწვრივ ნაპირგარეცხვის შედეგად ჩამოშლილი მეწყრული მასები, ასევე შენაკადებიდან ტრანსპორტირებული ნაშალი მასალა.
დენაციფიკაცია

დენაციფიკაცია — მოკავშირეთა ინიციატივა, რომელიც მიზნად ისახავდა გაეთავისუფლებინათ გერმანული და ავსტრიული საზოგადოება, კულტურა, პრესა, ეკონომიკა, სასამართლო სისტემა და პოლიტიკა ნაცისტური იდეოლოგიისგან. პროცესი მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დაიწყო. განხორციელდა ნაცისტური პარტიის და -ის წევრების ძალაუფლებისა და გავლენის პოზიციიდან ჩამოშორებით, ნაციზმთან ასოცირებული ორგანიზაციების დაშლით და 1946 წლის ნიურნბერგის სასამართლო პროცესებში გავლენიანი ნაცისტების გასამართლებით. დენაციფიკაციის პროცესი გამყარდა პოტსდამის შეთანხმებით, რომელიც 1945 წლის აგვისტოში დაიდო.
ლიანა კიკალიშვილი

ლიანა კიკალიშვილი (დ. 7 აგვისტო, 1951, მარტვილი) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი, პედაგოგი, ექიმი-პათოლოგ-ანატომი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1999), პროფესორი (2002).

ბიოგრაფია
1974 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი.

თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ტოპოგრაფიული ანატომიისა და ოპერაციული ქირურგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი, სამეცნიერო ნაშრომების ავტორი. კვლევის თემა: ღვიძლის სისხლის მიმოქცევიდან დროებითი გამოთიშვის გავლენა ორგანიზმზე ნორმოთერმიის, ნაღვლის შეგუბების, ჰიპოთერმიისა და პრეპარატ „პლაფერონ ლბ“-ით მკურნალობის პირობებში.

საკანდიდატო დისერტაციის თემა — „მორფოლოგიური ცვლილებები ჰეპატოციტებში ღვიძლის სისხლმომარაგებიდან დროებითი გამოთიშვის პირობებში“, დაიცვა 1988 წელს.

ჯილდოები
2000 — ღირსების მედალი
მიხეილ კაკაბაძე

მიხეილ კაკაბაძე (დ. 16 სექტემბერი, 1921 — გ. 18 მაისი, 1983) — ქართველი მწერალი და სპორტული ჟურნალისტი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1921 წლის 16 სექტემბერს. 1953 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი.

1945 წლიდან მუშაობდა პრესაში. იყო გაზეთ „მოლოდოი სტალინელის“ განყოფილების გამგე, „ზარია ვოსტოკას“ რედაქტორის მოადგილე. 1949–1952 და 1964–1976 წლებში იყო გაზეთ „ლელოს“ მთავარი რედაქტორი. მისი ინიციატივით გაზეთს შეეცვალა ძველი სახელწოდება „ფიზკულტურელი“ და დაერქვა „ლელო“.

1953–1955 წლებში იყო გაზეთ „ახალგაზრდა კომუნისტის“ რედაქტორი, ხოლო 1961–1964 წლებში - თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჟურნალისტიკის კათედრის დოცენტი. ავტორია წიგნებისა: „თეთრი და მწვანე“ (ოლიმპიურ თამაშებზე, 1970), „მეხიკო, მეხიკო“ (1972) და სხვა. გამოცემული აქვს მრავალი საფეხბურთო ცნობარი, თარგმნა იური ტრიფონოვის რომანი „სტუდენტები“. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები.
უდანაშაულოთა ხოცვა (ბრეიგელი)

უდანაშაულოთა ხოცვა რენესანსის ეპოქის ნიდერლანდელი ფერმწერის, პიტერ ბრეიგელ უფროსისა და მისი ვაჟის, პიტერ ბრეიგელ უმცროსის ერთობლივი, ზეთით შესრულებული ნამუშევარი. ნაწარმოები ინსპირირებულია ახალი აღთქმის ერთ-ერთი საწყისი სიუჟეტით - მათეს სახარების თანახმად, იუდეის მეფემ, ჰეროდე დიდმა გასცა განკარგულება, ამოეხოცათ ყველა ორ წელზე მცირე ასაკის მქონე ბავშვი ბეთლემში.

ნახატი ასახავს ზამთარში, ერთ-ერთ დასახლებაში შესულ კავალერისტთა ბრიგადას, რომელთაც უდანაშაულოთა დახოცვა განუზრახავთ, თუმცა, მისი ინსპირაციის წყაროსგან განსხვავებით, ის პირდაპირაა ასახული ნიდერლანდების რევოლუციის ფონზე, ე.წ. ოთხმოცწლიანი ომის შემდეგ, რითაც ალუზია კეთდება საუკუნეში, ერთ-ერთ თავდასხმაზე, რომელიც განხორციელდა ესპანელ და გერმანელ კავალერისტთა მიერ რიგით ფლანდრიულ სოფელზე.

ნახატი, ამჟამად, ბრიტანეთის სამეფო კოლექციას ეკუთვნის.
გიორგი გოგიჩაძე (მომღერალი)

გიორგი მიხეილის ძე გოგიჩაძე (დ. 9 ივნისი, 1908, სოფელი ზვერეთი (ზესტაფონის რაიონი) — გ. 5 მაისი, 1988) — ქართველი საბჭოთა საოპერო მომღერალი (ბანი), პედაგოგი, საქართველოს სახალხო არტისტი (1970).

ბიოგრაფია
დაამთავრა ქუთაისის კლასიკური გიმნაზია, სწავლის პერიოდში მღეროდა გიმნაზიის გუნდში. 1934 წელს დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი და ვანო სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორია (ვოკალური).

1934 წლიდან იყო მოსკოვის რადიოკომიტეტის მხატვრული დასის სოლისტი, პარალელურად მოსკოვის ფილარმონიის სოლისტი, 1936–1939 წლებში — მოსკოვის დიდი თეატრის საოპერო სტუდიის სოლისტი (ბანი). 1939–1952 წლებში იყო ზ. ფალიაშვილის სახელობის თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრის სოლისტი, 1950 წლიდან თბილისის „ნიჭიერთა ათწლედის“ ვოკალური განყოფილების გამგე. 1952 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე ვ. სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის პედაგოგი (სოლო სიმღერა). მისი მოწაფეები იყვნენ: ლ. ჭყონია, მ. მახარაძე, ა. ხომერიკი, ნ. მკერვალიძე, ლ. ასათიანი, ვ. კუბლაშვილი და სხვები. მის რეპერტუარში იყო ცანგალა (ზ. ფალიაშვილი „დაისი“), გლახა (იპოლიტოვ–ივანოვი „ღალატი“), ვანო (შ. თაქთაქიშვილი „დეპუტატი“), ლევანი(ი. ტუსკია „სამშობლო“), გელა (ი. გოკიელი „პატარა კახი“), როსტევან მეფე (შ. მშველიძე „ამბავი ტარიელისა“), ნადირ–ხანი (ა. კერესელიძე „ბაში–აჩუკი“), თავადი, ელიზბარი (ა. ანდრიაშვილი „კაკო ყაჩაღი“, „ლაშქარა“), ალმასხანი (ბალანჩივაძე „მზია“), მახრების ცეკვა (ა. ბუკია „დაუპატიჟებელი სტუმრები“), დონ ბაზილიო (როსინი „სევილიელი დალაქი“), მეფისტოფელი (გუნო „ფაუსტი“), მეფე, ლინდორფი, დოპერტუტა, კრესპელი (ოფენბახი „პერიკოლა“, „ჰოფმანის ზღაპრები“), ბორისი, პიმენი, ვარლაამი (მუსორგსკი „ბორის გოდუნოვი“), კოჩუბეი, გრემინი (ჩაიკოვსკი „მაზეპა“, „ევგენი ონეგინი“) და სხვა. მოსკოვის დიდი თეატრის სცენაზე შესრულებული პარტიები: სამიელი (ვებერი „ჯადოსნური მსროლელი“), მოცარტის, რიმსკი–კორსაკოვის, მუსორგსკის ოპერები. თანამშრომლობდა დირიჟორებთან: ო. ფრიდი, გ. სებასტიანი, ბ. ს. გოლოვანოვი. დაწერილი აქვს 60-ზე მეტი სამეცნიერო და მეთოდური ხასიათის ნაშრომი.

ჯილდოები და აღიარება
1946 — საქართველოს დამსახურებული არტისტი
1970 — საქართველოს სახალხო არტისტი
საბა საზონოვი

საბა საზონოვი (დ. 1 თებერვალი, 2002) — ქართველი ფეხბურთელი. „ემპოლისა“ და საქართველოს ეროვნული ნაკრების მცველი.

საკლუბო კარიერა
2018–19 წლებში „ზენიტის“ აკადემიაში თამაშობდა.

საზონოვის დებიუტი რუსეთის პრემიერ ლიგაში 2021 წლის 16 მაისს „ტამბოვის“ წინააღმდეგ გამართულ შეხვედრაში შედგა, სადაც მოედანზე 76-ე წუთზე გამოჩნდა და მაგომედ ოზდოევი შეცვალა.

2021 წლის 9 ივლისს საზონოვმა მოსკოვის „დინამოსთან“ სამწლიანი კონტრაქტი გააფორმა. თავდაპირველად, ის „დინამო 2-ში“ თამაშობდა, მაგრამ გუნდის ყოფილმა მწვრთნელმა სანდრო შვარცმა ძირითად შემადგენლობას შეაჩვია, დებიუტი კი 2021 წლის ოქტომბერში ჰქონდა. სლავიშა იოკანოვიჩის პერიოდში კი საბა „დინამოს“ საკვანძო მოთამაშე გახდა.

2021 წლის აგვისტოდან თამაშობს „ტორინოში“. მას შემდეგ იტალიურ კლუბში საბა საზონოვმა 12 მატჩი ჩაატარა, ხოლო ძირითად შემადგენლობაში ორჯერ მოხვდა.

საბა საზონოვი საქართველოს ფეხბურთის ფედერაციამ 2023-ის საზეიმო დაჯილდოებაზე წლის საუკეთესო ახალგაზრდა ფეხბურთელად დაასახელა.

საქართველოს ეროვნული ნაკრებისა და 21-წლამდელთა გუნდის ფეხბურთელისთვის 2023 წელი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო. საბა საზონოვმა საქართველოს მოქალაქეობა 2022 წელს მიიღო, 2023 წელს კი ევროპის ახალგაზრდული ჩემპიონატის ერთ-ერთი გამორჩეული მოთამაშე უეფა-მ და -მა ტურნირის სიმბოლურ ნაკრებში შეიყვანა.

საკლუბო სტატისტიკა
ჯილდოები
ღირსების ორდენი: 2024
დემოკრატიზაცია

დემოკრატიზაცია — დემოკრატიული გარდასვლა უფრო დემოკრატიულ პოლიტიკურ რეჟიმზე, რაც მოიცავს დემოკრატიული მიმართულებით მოძრავ არსებით პოლიტიკურ ცვლილებებს.

დემოკრატიზაციის პროცესზე შეიძლება გავლენა იქონიოს არაერთმა ფაქტორმა, მათ შორის ეკონომიკურმა განვითარებამ, ისტორიულმა მემკვიდრეობამ, სამოქალაქო საზოგადოებამ თუ საერთაშორისო პროცესებმა. დემოკრატიზაციის საპირისპირო პროცესი ცნობილია როგორც დემოკრატიული უკუსვლა ან ავტოკრატიზაცია.
ტოტალიტარული დემოკრატია

ტოტალიტარული დემოკრატია — ტერმინი, რომელიც ფართოდ გავრცელდა ებრაელი ისტორიკოსის იაკობ ლეიბ ტალმონის დამსახურებით. აღნიშნავს მმართველობის სისტემას, რომელშიც კანონიერად არჩეული წარმომადგენლები ინარჩუნებენ ეროვნული სახელმწიფოს მთლიანობას, რომლის მოქალაქეებიც, მიუხედავად იმისა, რომ მინიჭებული აქვთ ხმის მიცემის უფლება, მცირედით ან საერთოდ არ მონაწილეობენ გადაწყვეტილებების მიღების პროცესში. ეს ფრაზა მანამდე გამოყენებული იქნა ბერტრან დე ჟუვენელის და ედუარტ ჰარეტ კარის მიერ. შემდგომში ფრაზა გამოიყენეს ფრედერიკ უილიამ ენგდალმა და შელდონ უოლინმა.
სამხედრო დიქტატურა

სამხედრო დიქტატურა — დიქტატურის ფორმა, რომელშიც ძალაუფლებას აკონტროლებს ერთი ან მეტი სამხედრო ოფიცერი, რომელიც მოქმედებს სამხედროების სახელით. ამ სახის მმართველობა ყველაზე ხშირად ყალიბდება სამხედრო გადატრიალებით ან სამხედროების გაძლიერებით სახალხო აჯანყების გზით, საშინაო არეულობის ან არასტაბილური ვითარების დროს. სამხედროები ძალაუფლებას ესწრაფვიან „წესრიგის აღსადგენად“ ან „კორუფციასთან საბრძოლველად“, მაგრამ მათ შეიძლება ჰქონდეთ პირადი მოტივები, როგორიც იქნება დაფინანსების ზრდა ან სამხედროებზე სამოქალაქო კონტროლის შემცირება.
გიორგი მოისწრაფიშვილი

გიორი მოისწრაფიშვილი (დ. 29 სექტემბერი, 2001) — ქართველი ფეხბურთელი. თბილისის „დინამოსა“ და საქართველოს ახალგაზრდული ნაკრებების შემტევი ნახევარმცველი.

საკლუბო კარიერა
მოისწრაფიშვილის დებიუტი „თელავის“ რიგებში 2020 წელს თბილისის „ლოკომოტივის“ წინააღმდეგ შედგა, სადაც შეხვედრაში 69-ე წუთზე ჩაერთო. მატჩი ფრედ, 1–1 დასრულდა.

„თელავის“ რიგებში ჩატარებულ 12 შეხვედრაში მოისწრაფიშვილმა ერთი გოლის გატანა მოახერხა, 2020 წლის ნოემბერში მან საჩხერის „ჩიხურასთან“ მოგებულ მატჩში გაიტანა.