iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
პერუჯა

პერუჯა  — იტალიის რეგიონის უმბრიას ისტორიული დედაქალაქი, პერუჯას პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი. ქალაქი განლაგებულია ბორცვებზე, საიდანაც იშლება უსასრულო პანორამული ხედი ტიბრის ხეობაზე და ტრაზიმენოს ტბაზე.

ისტორია
ქალაქი დაარსებულია, როგორც ჩანს უმბრების მიერ. ქალაქი პირველად ისტორიულ წყაროებში მოიხსენიება, როგორც ეტრურიას მოკავშირე 12 ქალაქიდან ერთ-ერთი. ძვ. წ. 310 წლიდან რომის კოლონია პერუზია. ძვ. წ. 41 - ძვ. წ. 40 წლებში პერუზიას ომის დროს ოქტავიანესა და მარკუს ანტონიუსს შორის ქალაქი გადაწვეს. 592 წელს პერუჯა ხდება ლანგობარდების საჰერცოგოს ცენტრი.

შუა საუკუნეების პერუჯაში მუდმივად ხდებოდა ძმისმკვლელი ხოცვა-ჟლეტა, გომოწვეული ოდის და ბალონეს ოჯახებს შორის ბრძოლით ქალაქში უმაღლესი ხელისუფლებისთვის. ზოგადად იტალიურ პოლიტიკაში ქალაქი ფორმალურად დამოუკიდებელი იყო, ჩვეულებრივ რჩებოდა პაპების მხარეს. საუკუნეში პაპები არაერთხელ პოულობდნენ ხსნას მათი ერთგული ქალაქის კედლებში; აქ გაიმართა ხუთჯერ კონკლავი.

რენესანსის ეპოქაში ქალაქმა სახელი გაითქვა უმბრიის სკოლის მხატვრებით, როგორებიც იყვნენ პიეტრო პერუჯინო და რაფაელ სანტი. საუკუნის დასაწყისში ბრძოლა პერუჯასათვის მიმდინარეობდა მილანის ვისკონტებსა და ნეაპოლის სამეფოს მმართველებს შორის. 1416 წლიდან 1424 წლის ჩათვლით ქალაქს ფლობდა კონდოტიერი ბრაჩო და მონტონე.

1540 წელს პერლუიჯი ფარნეზემ გამარჯვება მოიპოვა ბალონეს ოჯახის უკანასკნელ წარმომადგენელზე, რის შემდეგ ქალაქი შევიდა პაპის ოლქის შემადგენლობაში. 1797 წლის თებერვალში ფრანგებმა ქალაქი პერუჯა მცირე დროით გახადეს ტიბერინსას რესპუბლიკის დედაქალაქად. საუკუნეში ქალაქი არაერთხელ დაზარალდა მიწისძვრისშედეგად.

კლიმატი
მიუხედავად იმის, რომ პერუჯა მდებარეობს იტალიის ცენტრალურ ნაწილში, ქალაქში ტენიანი სუბტროპიკული კლიმატია.

დემოგრაფია
2007 წლის მონაცემებით ქალაქ პერუჯაში ცხოვრობდა 163 287 კაცი, რომელთაგან 47,7 პროცენტს შეადგენს კაცები და 52,3 პროცენტს ქალები. არასრულწლოვანები (18 წლის ბავშვები და უმცროსები) მოსახლეობის 16,41 პროცენტს შეადგენენ, ხოლო პენსიონერები მოსახლეობის 21,51 პროცენტს. საშუალო ასკი პერუჯაში 44 წელია. 2002 - 2007 წლის განმავლობაში პერუჯაში მოსახლეობის რაოდენობა 7,86 პროცენტით გაიზარდა. მოსახლეობის 90,84% იტალიელია, 3.93% ემიგრანტები ევროპიდან ძირითადად ალბანელები და ბულგარელები, 2,01% ამერიკელი და
1,3% ჩრდილოეთი აფრიკიდან. მოსახლეობის უმრავლესობა კათოლიკეა.

ღირსშესანიშნაობები
ეტრუსკების დროიდან პერუჯაში შემორჩენილია კედლის ფრაგმენტები სამი კარიბჭით. ქალაქის ცენტრში მდებარეობს 4 ნოემბრის მოედანი ცნობილი მაჯორეს შადრევანით (1345—1430), რომელიც გაფორმებულია მითოლოგიური თემებით.

ქალაქი მდიდარია უძველესი ტაძრებით:

სან-ანჯელოს ეკლესია ( — ს.).
სან-დომენიკოს ეკლესია (1305, რეკონსტრუირებულია 1632) ცნობილია პაპის ბენედიქტე საფლავით.
სან-პიეტროს ეკლესია ( საუკუნე).
სან-სევეროს კაპელა — ცნობილი, პერუჯინოს და რაფაელის ფრესკებით.
სან-ბევინიატეს ეკლესია (დაახ. 1250) — ტამპლიერების ტაძარი.
კოლეჯიო დე კამბიო (1452-57) ცნობილია პიეტრო პერუჯინოს და მისი მოსწავლეების მონუმენტური ფრესკებით.

ცნობილი ადამიანები
ჯერარდო დოტორი
მონიკა ბელუჩი

დაძმობილებული ქალაქები
გრანდ-რაპიდსი , აშშ
ბრატისლავა , სლოვაკეთი
პოტსდამი , გერმანია
სიეტლი , აშშ
ტიუბინგენი , გერმანია
ექს-ან-პროვანსი , საფრანგეთი
სემიუელ ფინლი ბრიზ მორზეს სახელობის მედალი

სემიუელ ფინლი ბრიზ მორზეს სახელობის მედალი — ამერიკის გეოგრაფიული საზოგადოების მედალი, რომელიც დაწესდა 1902 წელს.
დიზაინი შემუშავებულია ლაურა ფრეიზერის მიერ.
მედალს ანიჭებენ „გეოგრაფიულ მეცნიერებაში ნოვატორობისა და მიღწევებისათვის“.

სემიუელ ფინლი ბრიზ მორზე იყო მხატვარი, აგრეთვე გამომგონებელი. ევროპაში მოგზაურობის შედეგად მორზემ გამოიგონა ელექტრომაგნიტური მბეჭდავი ტელეგრაფი (1836). შექმნა ასევე ე.წ. მორზეს ანბანი.

მიმღებები
სემიუელ ფინლი ბრიზ მორზეს სახელობის მედლით სხვადასხვა დროს დაჯილდოვდნენ:

1928: ჯორჯ უილკინსი
1945: არჩერ ჰანტინგტონი
1952: გილბერტ გროსვენორი
1966: ჩარლზ ჰიჩკოკი
1968: უილმა ფაირჩილდი
1986: ჯონ უივერი
1991: ალექსანდერ მელამიდი
1999: დონალდ ლოიდ-ჯონსი
2001: დუგლას მაკმანისი
2004: რონალდ აბლერი
2008: ჯონ გულდი
2008: რიჩარდ ნოლტე
ალტა-მურჯიის ეროვნული პარკი

ალტა-მურჯია — ეროვნული პარკი სამხრეთ იტალიაში, აპულიის რეგიონში. გადაჭიმულია მურჯიის გეოგრაფიულ არეალში. დაარსდა 2004 წელს. პარკის ფართობი 677,39 კმ²-ია.

წარსულში ეს ტერიტორია ტყით ყოფილა დაფარული, ახლა კი მხოლოდ აქა-იქ, განცალკევებით მდგომი მოგზაურთა მუხა თუ შეგვხვდება. მეორე მხრივ, წარმოდგენილია მრავალი სახეობის ბალახეული და ბუჩქები. ასევე გავრცელებულია სოკოს მრავალი სახეობა, რომელთა უდიდესი ნაწილიც საკვებად ვარგისია.
მადალენას არქიპელაგის ეროვნული პარკი

მადალენას არქიპელაგის ეროვნული პარკი — სახმელეთო-საზღვაო ეროვნული პარკი იტალიაში, კუნძულ სარდინიის სანაპიროზე. სულ მოიცავს 201,46 კმ² ფართობს და 180 კმ სიგრძის სანაპირო ზოლს. ეს რეგიონი მოიცავს ლა-მადალენას მუნიციპალიტეტის ყველა კუნძულს. ტერიტორია ასევე იქნება ბოჩე-დი-ბონაფიკოს საერთაშორისო საზღვაო პარკის ნაწილი, რომელიც უახლოეს მომავალში შეიქმნება.
ასპრომონტეს ეროვნული პარკი

ასპრომონტეს ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი იტალიაში, აპენინების სამხრეთ ნაწილში, კალაბრიის რეგიონში.

გადაჭიმულია ზღვის სიახლოვეს და ის მოიცავს მწვერვალებს, რომელთა სიმაღლეს 2 000 მეტრამდე აღწევს.

პარკის ტერიტორიას მრავალი მდინარე გადაკვეთს. გავრცელებულია ცხოველთა და ფრინველთა მნიშვნელოვანი სახეობები, მათ შორისაა მგელი, მიმინო, ზარნაშო და ა. შ. ტერიტორიის უდიდეს ნაწილში დომინირებს ტყეები ან პლაჟის ხეები, სოჭი, შავი ფიჭვი, ქვის მუხა, წაბლი და ხმელთაშუაზღვისპირეთის ბუჩქნარი.

ხმელთაშუა ზღვით შემოსაზღვრული პარკი ასევე მდიდარია ისტორიული, ხელოვნების და არქეოლოგიური ფასეულობებით.
ჯორჯ დევიდსონის სახელობის მედალი

ჯორჯ დევიდსონის სახელობის მედალი — ამერიკის გეოგრაფიული საზოგადოების მედალი.
ენიჭებათ წყნარ ოკეანეში და მის მოსაზღვრე ტერიტორიებზე განხოციელებული განსაკუთრებული მიღწევებისათვის და გამოკვლევებისათვის.
1946 წელს ამერიკის გეოგრაფიულმა საზოგადოებამ ჯორჯ დევიდსონის ქალიშვილის ელენორ კემპბელ დევიდსონისაგან მემკვიდრეობით მიიღო $5000.
შედეგად დაწესდა მედალი, რომელსაც ჯორჯ დევიდსონის სახელი ეწოდა.
მედალი შემუშავებულია 1951 წელს ამერიკელი მოქანდაკის პოლ მენშიპის მიერ.

ჯორჯ დევიდსონი იყო გეოგრაფი და გეოდეზისტი. გამოკვლევებს უმთავრესად წყნარ ოკეანეში ატარებდა.
იყო კალიფორნიის უნივერსიტეტის პროფესორი. 1907 წელს მან გამოაქვეყნა შრომა „სან-ფრანცისკოს ყურის აღმოჩენა“ (ინგლ. ).

სხვადასხვა დროს ჯორჯ დევიდსონის სახელობის მედლით დაჯილდოვდნენ: ჯორჯ კრესი, რეიმონდ ფოსბერგი, ჰიროში იშიდა და სხვ.
ქრომი

ქრომი (; ქიმიური სიმბოლო — ) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეოთხე პერიოდის, მეექვსე ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — მეექვსე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, ბ) ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია 24, ატომური მასა — 51.996, დნ — 1907 °, დუღ — 2671 °, სიმკვრივე — 7.15 გ/სმ3. მაგარი მოვარდისფრო-თეთრი ფერის ლითონი.

ისტორია
1766 წელს ეკატერინბურგის მახლობლად იქნა აღმოჩენილი მინერალი, რომელმაც მიიღო სახელწოდება „ციმბირული წითელი ტყვია“, 4. თანამედროვე სახელია  — კროკოიტი. 1797 წელს ფრანგმა ქიმიკოსმა ლუი ვოკლენმა შეძლო მისგან გამოეყო ახალი ძნელად დნობადი ლითონი (ალბათ ვოკლენმა პირველად მიიღო ქრომის კარბიდი).

სახელწოდების წარმომავლობა
სახელწოდება ელემენტმა მიიღო ბერძნული  — ფერისაგან, საღებავი — მისი ნაერთების მრავალშეფერილობის გამო.

ბუნებაში
ქრომი საკმაოდ გავრცელებული ელემენტია (0,02 მასური წილი, %). ქრომის ძირითადი ნაერთია — ქრომიტი ქრომული რკინა ·23. მნიშვნელობით მეორე მინერალია კროკოიტი 4.

საბადოების მდებარეობა
ქრომის ყველაზე დიდი საბადოები მდებარეობს სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში, (პირველი ადგილი მსოფლიოში), ყაზახეთში, რუსეთში, ზიმბაბვეში, მადაგასკარზე. საბადოები განლაგებულია თურქეთის, ინდოეთის, სომხეთის ტერიტორიაზეც, ასევე ბრაზილიაში, ფილიპინებზე.
ქრომის მადნების მთავარი საბადოები რუსეთში ცნობილია ურალზე (დონსკის და სარანოვსკის).

ყაზახეთში ქრომის დაზვერილი მარაგი შეადგენს 350 მლნ. ტონაზე მეტს (მეორე ადგილი მსოფლიოში). ქრომის პიკოლინატი შედის დასუსტების საშუალებების შემადგენლობაში.
მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობა

მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობა — ჯვაროსნული ლაშქრობა 1202-1204 წწ. დაიგეგმა ეგვიპტის წინააღმდეგ, მაგრამ ვენეციელი ვაჭრების მზაკვრული გეგმის წყალობით იგი ბიზანტიის საწინააღმდეგოდ შემობრუნდა. თეობალდ -ის გარდაცვალების შემდეგ სათავეში ჩაუდგა ბონიფაციუს მონფერატელი.

წინარე ისტორია
 საუკუნის დამდეგს ბიზანტიის სამეფო კარზე დიდი არეულობა სუფევდა. 1204 წელს თამარ მეფემ ფრიად თამამი გადაწყვეტილება მიიღო - საბაბად გამოიყენა ბიზანტიის იმპერატორ ალექსი ანგელოსის მოხელეთა მიერ თამარისგან დასაჩუქრებული ბერების გაძარცვა და ბიზანტიის კუთვნილ სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავი ზღვისპირეთში ჯარი გაგზავნა. ქართულმა ჯარმა დაიპყრო ტერიტორია და იქ ტრაპიზონის საკეისრო დააარსა. თამარმა ტრაპიზონის მეფობა საქართველოში აღზრდილ ალექსი კომნენოსს ჩააბარა.

ისტორია
იმავე 1204 წელს ჯვაროსნებმა კონსტანტინოპოლი აიღეს და იქ ლათინთა იმპერია დააარსეს. რომლის პირველი იმპერატორიც გახდა ბოლდუინ ფლანდრიელი. ბონიფაციუს მონფერატი გახდა თესალონიკის მეფე. ლათინთა იმპერიამ 1261 წლამდე იარსება. ამ ლაშქრობის შემდეგ ჯვაროსანთა პოზიციები ახლო აღმოსავლეთში ძლიერ შესუსტდა. იერუსალიმი ეგვიპტელი არაბების ხელში რჩებოდა. ევროპის მონარქებმა შემდეგი დარტყმა ეგვიპტისაკენ მიმართეს.
ლივორნო

ლივორნო (. ტრადიც. ) — საპორტო ქალაქი იტალიაში, ტირენიის ზღვაზე, ტოსკანის დასავლეთ სანაპიროზე. წარმოადგენს ლივორნოს პროვინციის დედაქალაქს და 2009 წლის მონაცემებით, მისი მოსახლეობა 160 000 ადამიანს შეადგენს.

ისტორია
იტალიური რენესანსის ხანაში ლივორნო „იდეალურ ქალაქთან“ ასოცირდებოდა. დღეისათვის ის თავის ისტორიას აცოცხლებს მის გარშემო არსებულ სტრუქტურებში, რომლებიც გადაკვეთილია არხებით და გარს არტყავს გამაგრებული კედლები. არეულ-დარეული ქუჩები, რომლებიც ვენეციის რაიონს ამშვენებს და მედიჩების პორტი, რომელსაც მაღლიდან კოშკები და ციხესიმაგრეები გადმოჰყურებს, ქალაქის ცენტრისკენ მიემართება. საუკუნის მიწურულს არქიტექტორ ბერნარდო ბუონტალენტის მიერ დაპროექტებულმა ლივორნომ საუკუნის ბოლოს ქალაქდაგეგმარების დიდი ექსპანსია განიცადა. ამ პერიოდში, ძველის ციხესიმაგრეების ნაცვლად ახლები აშენდა, ამავე პერიოდს მიეკუთვნება ქალაქის კედლები და სანავიგაციო არხების სისტემა.

1580-იან წლებში, ტოსკანის ჰერცოგმა ფერდინანდ -მა ლივორნო პორტო-ფრანკოდ გამოაცხადა, რაც იმას ნიშნავდა, რომ აქ ვაჭრობის პროცესში ჩართული საქონელი გადასდახადებისგან თავისუფლდებოდა. 1590 — 1603 წლებში ძალაში იყო რეჯი-ლივორნოს კანონები, რომლებიც ეხმარებოდა კომერსანტებს და აცხადებდა რელიგიურ თავისუფლებას. ამ კანონბების დამსახურებით, ლივორნო გახდა კოსმოპოლიტი ქალაქი და ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პორტი მთელს ხმელთაშუა ზღვაზე. ვაჭრობის მიზნით ლივორნოში გადასახლდა მრავალი უცხოელი, მათ შორის იყვნენ ფრანგები, ჰოლანდიელები, ინგლისელები და ებრაელები. ესპანეთიდან ასევე გადმოსახლდნენ მორისკები (ესოანელი მუსლიმანები). 1606 წლის 19 მარტს, ჰერცოგმა ფერდინანდ მედიჩიმ ლივორნოს ქალაქის სტატუსი მიანიჭა.

ნაპოლეონის ომების პერიოდში, აიკრძალა ვაჭრობა ბრიტანეთთან, რამაც ლივორნოს ეკონომიკა უძლიერესად დააზარალა. 1868 წელს, ქალაქი ახლადშექმნილი იტალიის სამეფოს შემადგენლობაში შედის და კარგავს თავისუფალი პორტის სტატუსს, რაც ქალაქის მნიშვნელობას აკნინებს.

კულტურა
პოლიტიკურად, ლივორნო იტალიის ერთ-ერთი ყველაზე მემარცხენე ქალაქია. სწორედ აქ დაარსდა 1921 წლის იანვარს იტალიის კომუნისტური პარტია.

ლივორნოსგან ეწოდა სახელი ქათმის ერთ-ერთ ჯიშ ლეგჰორნს.

დაძმობილებული ქალაქები
გალერეა
კალიარი

კალიარი (; სარდ. ) — ქალაქი იტალიაში, კუნძულ სარდინიის დედაქალაქი. მისი სარდინიული სახელწოდება კასტედუ ციხესიმაგრეს ნიშნავს. 2010 წლის მონაცემებით, ქალაქის მოსახლეობა 156 000 ადამიანს შეადგენს, ხოლო მეტროპოლიური არეალის — 480 000 -ს.

ხანგრძლივი ისტორიის მქონე უძველესმა ქალაქმა მრავალი ცივილიზაციის მმართველობის ქვეშ გამოიარა. ის იყო სარდინიის სამეფოს დედაქალაქი (რომელიც 1861 წელს იტალიის სამეფო გახდა) 1324 — 1720 და 1798 — 1815 წლებში. ქალაქში მდებარეობს კალიარის უნივერსიტეტი და სარდინიის რომანულ-კათლიკური არქისაეპისკოპოსო, შესაბამისად ის რეგიონის მნიშვნელოვანი კულტურული, საგანმანათლებლო, პოლიტიკური და ხელოვნების ცენტრია, ცნობილია არტ-ნუვოს არქიტექტურითა და მრავალი მონუმენტით. ამავე დროს, ის სარდინიის ეკონომიკური და ინდუსტრიული კვანძია, რომელსაც გააჩნია ერთ-ერთი უდიდესი ნავსადგური მთელს ხმელთაშუა ზღვაზე, საერთაშორისო აეროპორტი და შემოსავლების ერთ-ერთი უდიდესი მაჩვენებელი იტალიაში, რითაც ის ჩრდილოეთის ისეთ ქალაქებს უტოლდება, როგორებიცაა ტურინი, ვიჩენცა და გენუა.

კალიარი მდებარეობს სარდინიის მერიდიანულ ზონაში. მის სამხრეთით იშლება კალიარის ყურე, აღმოსავლეთით — შვიდი ძმის მთები , დასავლეთით — კაპოტერის მთები, ჩრდილოეთით კი კამპიდანოს ვაკე. იგი იტალიის მასშტაბით მე-8 და სამხრეთ იტალიის ყველაზე ხალხმრავალი ქალაქია.

კალიარის კლიმატი ტიპური ხმელთაშუაზღვიურია, ძალიან ცხელი ზაფხულით. ივლისის ტემპერატურა ხშირად 40 °-ს უტოლდება. წვიმიანი სეზონი გრძელდება ოქტომბრიდან მარტამდე. ზამთრის საშუალო ტემპერატურა 10 °-ია.
პეტრე მეუდაბნოე

პეტრე მეუდაბნოე, პეტრე ამიენელი — ფრანგი ასკეტი ბერი, რომელსაც მიეწერება პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობის ორგანიზება. დაიბადა დაახლოებით 1050 წელს ამიენში. თავდაპირველად იყო სამხედრო მოღვაწე, მაგრამ შემდეგ მიატოვა საერო ცხოვრება და ბერად აღიკვეცა. ამ პერიოდში ქრისტიანულ სამყარო შეპყრობილი იყო ჯვაროსნული ლაშქრობის იდეებით.

იერუსალიმში ყოფნის დროს საკუთარი თვალით იხილა ქრისტიანთა დამცირება და გაუსაძლისი ყოფა. უკან დაბრუნებისას იურუსალიმის პატრიარქმა მას რომის პაპთან წერილი გაატანა, რომელშიც პატრიარქი პაპს და ევროპის მონარქებს შველას თხოვდა. პაპმა დახმარება აღუთქვა. პაპისაგან დაიმედებულმა მეუდაბნოემ მთელი საფრანგეთი საბრძოლო მოწოდებებით შემოიარა.

ჯვაროსნების მიერ იერუსალიმის აღების შემდეგ დაბრუნდა სამშობლოში, ჩავიდა პიკარდიაში და იუიში 1099 წელს დააარსა ავგუსტინელთა მონასტერი, სადაც გარდაიცვალა 1115 წელს.
სალერნო

სალერნო — ქალაქი და კომუნა სამხრეთ-დასავლეთ იტალიაში, კამპანიის რეგიონში, სალერნოს პროვინციის დედაქალაქი. მდებარეობს სალერნოს ყურესთან, ტირენიის ზღვის სანაპიროზე.

სალერნო ამალფის სანაპიროს მთავარი ქალაქია. ყველაზე უკეთ ცნობილია თავის სამედიცინო სკოლით (მსოფლიოში პირველი სამედიცინო უნივერსიტეტი). საუკუნეში, სანსევერინოს ოჯახის მმართველობისას, რომლებიც სამხრეთ იტალიაში ყველაზე გავლენიანი ფეოდალი-ლორდები იყვნენ, ქალაქი სწავლა-განათელბის, კულტურისა და ხელოვნების უდიდესი ცენტრი გახდა. ეს ოჯახი თავის სამსახურში ქირაობდა იმ დროის უდიდეს ინტელექტუალებს. მოგვიანებით, 1694 წელს, ქალაქმა გადაიტანა რამდენიმე კატასტროფული მიწისძვრა და ჭირი, შემდგომში კი ესპანელთა მმართველობა, რომელიც საუკუნემდე გაგრძელდა. ამის შემდეგ, სალერნო პართენონის რესპუბლიკის შემადგენლობაში შევიდა და ასევე გამოსცადა ნაპოლეონის მმართველობა.

უფრო თანამედროვე ისტორიაში, ქალაქი მასპინძლობდა იტალიის მეფე ვიქტორ ემანუელ -ს, რომელმაც აქ 1943 წელს, მეორე მსოფლიო ომისას მოკავშირეებთან მშვიდობიანი მოლაპარეკების შემდეგ რომიდან გადმოინაცვლა. ამის შემდეგ, აქ ჩამოყალობდა ე. წ. „სამხრეთის ხელისუფლება“ და სალერნო რამდენიმე თვის განმავლობაში იტალიის „დედაქალაქი“ გახდა. მის მახლობლად განხორციელდა მოკავშირეთა რამდენიმე შემოჭრა.

დღეისათვის, სალერნო კამპანიისა და ზოგადად მთელი იტალიის მნიშვნელოვანი კულტურილი ცენტრია თავისი გრძელი და მოვლენებით აღსავსე ისტორიით. ქალაქს მდიდარი და მრავალგვარი კულტურა გააჩნია. ამავე დროს, სალერნო სამ განსხვავებულ რაიონად იყოფა: შუა საუკუნეების ნაწილი თანამედროვე ხელოვნების არეალებით, საუკუნეში დაგეგმარებული რაიონი და უფრო მჭიდროდ დასახლებული ომის შემდგომი არეალი, რომელიც აპატრამენტთა რამდენიმე ბლოკს მოიცავს.

გეოგრაფია
ქალაქი მდებარეობს მდინარე სელეს ვაკის ჩრდილო-დასავლეთ კიდეზე და მიეკუთვნება ამალფის სანაპიროს. მის ცენტრალურ ნაწილს კვეთს პატარა მდინარე ირნო.

კლიმატი ხმელთაშუაზღვიურია, ცხელი და შედარებით მშრალი ზაფხულით (30 ° აგვისტოში) და წვიმიანი შემოდგომით და ზამთრით (8 ° იანვარში). ნალექების საშუალო წლიური მაჩვენებელი დაახლოებით 1 000 მმ-ია. ქალაქი საკმაოდ ქარიანია, რისი მიზეზიც მთებიდან სალერნოს ყურისკენ მქროლავი ძლიერი ქარებია. მიუხედავად ამისა, ამ ფაქტის წყალობით სალერნო იტალიის ერთ-ერთი ყველაზე მზიანი ქალაქია.

დაძმობილებული ქალაქები
სალერნოს ყურე

სალერნოს ყურე — ყურე ტირენიის ზღვაში, სამხრეთ-დასავლეთ იტალიის სალერნოს პროვინციის სანაპიროზე. ამ ზოლის ჩრდილოეთი ნაწილი წარმოადგენს ტურისტებში პოპულარულ ამალფის სანაპიროს, რომელიც მოიცავს ქალაქებს: ამალფის, მაიორის და პოზიტანის, აგრეთვე ქალაქ სალერნოს. მისი ფართობი 2 450 კმ²-ია.

სალერნოს ყურე ნეაპოლის ყურისგან გამოყოფილია სორენტინის ნახევარკუნძულით, სამხრეთით კი ესაზღვრება სილენტოს სანაპირო.
ნეაპოლის ყურე

ნეაპოლის ყურე — ყურე ტირენიის ზღვაში, იტალიის სამხრეთ-დასავლეთ სანაპიროსთან (კამპანიის რეგიონი). მისი სიგანე 15 კმ-ია. დასავლეთით იხსნება ხმელთაშუა ზღვაში. ჩრდილოეთით ესაზღვრება ქალაქი ნეაპოლი და პოცუოლი, აღმოსავლეთით — მთა ვეზუვი, სამხრეთით კი სორენტინის ნახევარკუნძული და მისი მთავარი ქალაქი სორენტო. ნახევარკუნძული მას სალერნოს ყურისგან გამოყოფს.

ყურეში მდებარეობს კუნძულები — კაპრი, ისკია და პროსიდა. არეალი მნიშვნელოვანი ტურისტული დესტინაციაა რომაული ნანგრევებითა და ახლოსმდებარე პომპეითა და ჰერკულანუმით.

ყურემ უმასპინძლა აფროსნობის შეჯიბრს 1960 წლის რომის ზაფხულის ოლიმპიადისას.
ვენეციის ყურე

ვენეციის ყურე — ყურე ადრიატიკის ზღვაში, რომელიც ესაზღვრება თანამედროვე იტალიის, სლოვენიისა და ხორვატიის ნაპირებს. მდებარეობს ადრიატიკის ზღვის ჩრდილოეთ ნაწილში, მდინარე პოს დელტასა და ისტრიის ნახევარკუნძულს შორის.

ყურის საშუალო სიღრმე 34 მეტრია. ჩაედინება მდინარეები: ტალიამენტო, პიავე, ადიჯე და ბრენტა. მის სანაპიროზე მდებარე მთავარი ქალაქებია — ვენეცია, ტრიესტი, კოჯა და პულა. სანაპიროებზე გამოიყოფა მრავალი ლაგუნა.

ანტიკურ ხანაში, ვენეციის ყურე ქარვის გზის ბოლო წერტილს წარმოადგენდა. ყურემ სახელი სავარაუდოდ ვენეციის რესპუბლიკისგან მიიღო იმ პერიოდში, როდესაც ის ძლიერების მწვერვალზე იმყოფებოდა და თითქმის მთლიანად ფლობდა ადრიატიკის ზღვის ჩრდილოეთ ნაწილს.
სორენტინის ნახევარკუნძული

სორენტინის ან სორენტის ნახევარკუნძული — ნახევარკუნძული სამხრეთ იტალიაში, შეჭრილია ტირენიის ზღვაში და ერთმანეთისგან გამოყოფს ნეაპოლისა (ჩრდილოეთით) და სალერნოს (სამხრეთით) ყურეებს.

სახელი ეწოდა ქალაქ სორენტოსგან, რომელიც მის ჩრდილოეთ ნაპირზე მდებარეობს. მის სამხრეთით გაწოლილია ამალფის სანაპირო. ნახევარკუნძულის სამხრეთი წვერის გასწვრივ, ტირენიის ზღვაში მდებარეობს კუნძული კაპრი. მთლიანი რეგიონი პოპულარულ ტურისტულ დესტინაციას წარმოადგენს.
წახნისწყარო

წახნისწყარო — სოფელი საქართველოში, ადიგენის მუნიციპალიტეტში, წახანის თემში. მდებარეობს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1280 მეტრზე. დაბა ადიგენიდან დაშორებულია 23 კილომეტრით, ახალციხიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 21 კილომეტრით. საბჭოთა პერიოდში შედიოდა ვარხანის სასოფლო საბჭოში.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 41 ადამიანი.
მაგმატიზმი

მაგმატიზმი — მაგმის გამოდნობის, კრისტალიზაციის, გადაადგილებისა და შემცველ ქანებთან ურთიერთქმედების პროცესები. დედამიწის ქერქის გეოლოგიური ისტორიისა და სტრუქტურის შესაბამისად განარჩევენ გეოსინკლინურ, ბაქნურ, ოკეანური (რიფტების, კუნძულთა რკალებისა და დედამიწის ცხელი ლაქების) და აქტივიზებული არეების მაგმატიზმებს; მაგმის გაცივების სიღრმის მიხედვით — აბისალურ, ჰიპაბისალურ, სუბვულკანურსა და ზედაპირულ მაგმატიზმებს, ხოლო მაგმის შედგენილობის მიხედვით — ულტრაფუძე, ფუძე, მჟავა და ტუტე მაგმატიზმებს.

მაგმატიზმი განსაკუთრებით ინტენსიურად მიმდინარეობს გეოსინკლინებში; მისი გამოვლინების ცალკეული ფორმა დაკავშირებულია გეოსინკლინის განვითარების გარკვეულ ეტაპთან. თანამედროვე გეოლოგიურ ეპოქაში მაგმატიზმი განსაკუთრებით ფართოდ არის განვითარებული წყნაროკეანურ გეოსინკლინურ სარტყელში, შუაოკეანურ ქედებზე, აფრიკის რიფტულ ზონაში, ხმელთაშუა ზღვის აუზში და სხვ.
ვალო-დი-დიანო

ვალო-დი-დიანო — ხეობა იტალიაში, კამპანიის რეგიონის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, სალერნოს პროვინციაში.

მდებარეობს ალბურნის მთებსა და კამპანიისა და ბაზილიკატის რეგიონების საზვრებს შორის. მიჩნეულია ჩილენტოს გეოგრაფიულ სუბრეგიონად და ჩილენტოსა და ვალო-დი-დიანოს ეროვნული პარკის ნაწილად, რომელიც 1998 წლიდან შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში. უდიდესი სატყეო პარკი (პრუნო) ძირითადად ჩილენტოს მხარეს მდებარეობს.

არეალს გარს არტყავს 17 მუნიციპალიტეტი, რომელთა შორისაც უდიდესია ზალა-კონსილიანა 15 000 მცხოვრებით.

კლიმატი ტიპური აპენინების ხეობებისათვის დამახასიეთებელია. ნალექების საშუალი წლიური მაჩვენებელი 1000 მმ-ია.

გალერეა
ლანგობარდების ნამოსახლარები

ლანგობარდების ნამოსახლარები — იტალიაში მდებარე ლანგობარდების შვიდი დასახლების საერთო სახელწოდება, რომლებიც 2011 წელს იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიყვანა „შუა საუკუნეების ევროპის ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი სულიერი და კულტურული როლის შეტანისათვის“.

ნამოსახლარები
ჩივიდალე-დელ-ფრიული - გასტალდაგის ტერიტორია და საეპისკოპოსო კომპლექსი
ბრეშა - სან-სალვატორეს მონასტერი
კასტელსეპრიო
სპოლეტო - სან-სალვატორეს მონასტერი
კამპელო-სულ-კლიტუნო - კლიტუმნუსის ტაძარი
ბენევენტო - წმინდა სოფიას ეკლესია
მონტე-სანტ'ანჯელო - მიქაელ მთავარანგელოზის ტაძარი
ბანდიტაჩიის ნეკროპოლისი

ბანდიტაჩიის ნეკროპოლისი — ეტრუსკების უძველესი ნეკროპოლისი იტალიაში, ქალაქ ჩერვეტერეს სიახლოვეს. 2004 წელს შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

მოიცავს 45 ჰექტარ ტერიტორიას, საიდანაც 10 ჰა მნახველთათვის ღიაა, სულ აღრიცხულია 1000 სამარხი, რომლებიც მიწაყრილების სტილისაა. ეს ნეკროპოლისი ერთ-ერთი უდიდესია ხმელთაშუა ზღვის აუზში. სამარხები ვილიანოვის ლულტურას მიეკუთვნება და ძვ. წ. საუკუნიდან ახ. წ. საუკუნემდე, გვიანდელ ეტრუსკულ პერიოდამდე შუალედით თარიღდება. მათ შორის უძველესებს ჭის ფორმა აქვთ, სადაც გარდაცვლილთა ფერფლს ინახავდნენ. ასევე შემორჩენილია ამ საფლავების აღმნიშვნელი ნიშნები.
პესკარა

პესკარა — ქალაქი იტალიაში, აბრუცის რეგიონში, პესკარის პროვინციის დედაქალაქი. 2007 წლის მონაცემებით, ის აბრუცოს ყველაზე ხალხმრავალი ქალაქია 123 059 მცხოვრებით, მის მეტროპოლიურ არეალში კი სულ 400 000 ადამიანი ცხოვრობს. მდებარეობს ადრიატიკის ზღვის სანაპიროზე, მდინარე ატერნო-პესკარის შესართავთან, რომიდან 210 კმ-ის მოშორებით. თანამედროვე მუნიციპალიტეტი 1926 წელს შეიქმნა, მიმდებარე ტერიტორიები კი პესკარის პროვინციად გაფორმდა. ახალი ქალაქის შექმნის მთავარი სპონსორი იყო მისი მკვიდრი, პოეტი გაბრიელე დ'ანუნციო.

ქალაქის კლიმატი ხმელთაშუაზღვიურია, ცხელი, მშრალი ზაფხულითა და რბილი, ნოტიო ზამთრით. ხშირია ზღვის ქარები.

ისტორია
პესკარის პირველი მაცხოვრებლები ანტიკურ ხანაში, მდინარე ატერნო-პესკარის მაპირბთან დასახლდნენ, შესაართავის სიახლოვეს, ახალ ქალაქს ისინი ვიტუს-ატერნს უწოდებდნენ. დაახლოებით 1000 წელს, ქალაქს პისკარია დაერქვა, რაც ამ არეალში თევზის სიუხვეზე მიუთითებდა.

1140 წელს ქალაქი ნორმანებმა დაიპყრეს, საუკუნეში კი კარლოს -მ. პესკარის ეკონომიკური და დემოგრაფიული აყვავების ხანა საუკუნეში დადგა. ნაპოლეონის ომების დროს, პესკარა ფრანგების მნიშვნელოვან სამხედრო საყრდენს წარმოადგენდა.

 საუკუნეში, პესკარა იტალიის გაერთიანებისათვის ბრძოლის გული იყო, მიუხედავად იმისა, რომ ის ნეაპოლის სამეფოში მდებარეობდა. 1943 წლის დაბომბვებისას ქალაქის ნაწილი დაინგრა და დაიღუპა მისი 3000 მცხოვრები.

ბოლო დეკადებში, პესკარა მნიშვნელოვნად ვითარდება, ჩამოყალიბდა რა როგორც რეგიონისა და ადრიატიკის სანაპიროს მთავარი ქალაქი, მრავალმხრივი ეკონომიკით და მნიშვნელოვანი ტურისტული ფუნქციებით.

დაძმობილებული ქალაქები
არკაშონი, საფრანგეთი
მაიამი, აშშ
ლიმა, პერუ
სპლიტი, ხორვატია
კაზალე-მონფერატო, იტალია
გაეტის ყურე

გაეტის ყურე — ყურე ტირენიის ზღვაში, იტალიის დასავლეთ სანაპიროსთან. ჩრდილოეთით ესაზღვრება ჩირსეოს მთა, სამხრეთით — კუნძული ისკია და დასავლეთით — პონციანის კუნძულები. მისი სანაპიროები იშლება იტალიის ორ რეგიონზე — ლაციოსა და კამპანიაზე.

ყურის მაქსიმალური სიგრძე 92 კმ-ია, სიგანე კი 50 კმ. სახელი ეწოდა ლაციოს პროვინციაში, მის სანაპიროზე მდებარე სოფელ გაეტისგან. ყველაზე მნიშვნელოვანი ჩამდინარე მდინარეა ვოლტურნო. ყურის აკვატორიაში ძლიერ განვითარებულია ტურიზმი, რაც უპირველესად მისი პლაჟების დამსახურებაა.
გენუის ყურე

გენუის ყურე — ყურე ლიგურიის ზღვის ჩრდილოეთ ნაწილში. მისი სიგანე 125 კმ-ია და გადაჭიმულია ქალაქ იმპერიიდან დასავლეთით, ქალაქ ლა-სპეციამდე. სანაპირო ხაზის სიგრძე 240 კმ-ია. მის სანაპიროზე მდებარე უმსხვილესი ქალაქია გენუა, რომელსაც ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნავსადგური გააჩნია მთელ ხმელთაშუა ზღვაზე. სწორედ გენუისგან ეწოდა ყურეს სახელი. მის ყურის შიგნით კიდევ ორი პატარა მდებარეობს — სამოთხისა და ტიგულიოს ყურეები მდებარეობს.

ყურის სანაპიროები მთლიანად მოიცავს გენუის პროვინციას და თითქმის მთლიანად სავონიისა და სპეციის პროვინციებს.
მანფრედონიის ყურე

მანფრედონიის ყურე — ყურე ადრიატიკის ზღვაში, იტალიის აღმოსავლეთ სანაპიროსთან. მის ჩრდილოეთ საზღვარს აყალიბებს მონტე-გარგანოს ნახევარკუნძლი, სამხრეთს კი აპულიის სანაპირო. ყურეში რამდენიმე მდინარე ჩაედინება, მათ შორისაა კარაპელე და ჩერვარო. სახელი ეწოდა ქალაქ მანფრედონიისგან. სანაპიროს გასწვრივ ჭაობებია.

სანაპირო ხაზის სიგრძე 60 კმ-ს შეადგენს ყურის ჩრდილოეთი ნაწილი კლდოვანია, ულამაზესი ზღვის კლიფებითა და ქვიშით, რომლის ცენტრშიც მოკლე-მოკლე ჭაობები ვრცელდება.
პოცუოლის ყურე

პოცუოლის ყურე — მცირედ გამოკვეთილი ყურე ტირენიის ზღვაში, ნეაპოლის ყურის ჩრდილო-დასავლეთით, იტალიის კამპანიის რეგიონის სანაპიროსთან. სახელი ეწოდა ქალაქ პოცუოლისგან.

გადაჭიმულია მისენოსა და პოზილიპოს კონცხებს შორის, 6 კილომეტრზე. ყურზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ვულკანიზმთან დაკავშირებული ბუნებრივი ფენომენი ბრადისიმო, რის გამოც 1980-იან წლებში სანაპიროზე მდებარე ერთ-ერთი ნავსადგური თავდაპირველი მდებარეობიდან 50 მეტრით გადაადგილდა.

ყურის ფართობი 130 კმ²-ია. სანაპირო შელფი ვიწროა, ვრცელდება 300 — 2500 მეტრზე სანაპირო ხაზიდან და მისი საშუალო სიღრმე 50 მეტრია.