iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მამედ საიდ ორდუბადი

მამედ საიდ ორდუბადი (; დ. 24 მარტი, 1872, ორდუბადი, ერევნის გუბერნია, რუსეთის იმპერია — გ. 1 მაისი, 1950, ბაქო, აზერბაიჯანის სსრ) — აზერბაიჯანელი მწერალი, აზერბაიჯანის ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე. 1930-იან წლებში გახდა ისტორიული რომანის ჟანრის ფუძემდებელი აზერბაიჯანულ ლიტერატურაში.

ბიოგრაფია
განათლება
მამედ სეიდ ორდუბადი დაიბადა 1872 წლის 24 მარტს ნახიჩევანის რაიონის ქალაქ ორდუბადში, ცნობილი პოეტის ოჯახში, რომელიც პოეზიას წერდა ფსევდონიმით „ფაგირი“. იგი ოჯახს დიდგვაროვანი ადამიანებისთვის ლექსების წერით არჩენდა. მამის გარდაცვალების შემდეგ მამედ სეიდი 14 წლის ასაკში დედასთან ერთად აბრეშუმის ქარხანაში დაიწყო მუშაობა. ორდუბადიმ ლიტერატურული შემოქმედება 14-15 წლის ასაკში დაიწყო.

პირველადი განათლება მიიღო მოლასთან, შემდეგ კი მასწავლებლის, მირზა ბახშის სკოლაში. პოეზიითა და ლიტერატურით დაინტერესებულმა მირზა ბახშიმ ორდუბადის ნიჭი და კითხვის გატაცება დაინახა, ორდუბადის მეტი ყურადღება დაუთმო და სწავლის საფასურიც კი არ გამოართვა.

1936 წელს პოეტ ჰაბიბ ისმაილოვთან ერთად შეადგინა ლიბრეტო უზეირ ჰაჯიბეკოვის ოპერისთვის „ქოროღლი“.

1939 წელს შეადგინა ლიბრეტო აფრასიიაბ ბადალბეილის ოპერისთვის „ნიზამი“.

მამედ საიდ ორდუბადის პირველი ისტორიული რომანია „ღრუბლიანი თავრიზი“. ბოლო ისტორიული რომანი კი „ხმალი და კალამი“.

გადასახლება
მამედ საიდ ორდუბადის ლიტერატურული და რევოლუციური მოღვაწეობის გაფართოვებასთან ერთად გაიზარდა ხელისუფლების წრეების ეჭვებიც მის წინააღმდეგ. დევნისგან თავის დასაღწევად მამედ საიდს 1907 წელს ჯულფაში მოუწია გადასვლა. აქ ის უერთდება სოციალ-დემოკრატიულ პარტიას „ჰუმეთს“.

ორდუბადის აპატიმრებენ და ნახიჩევანის ციხეში სვამენ, მოგვიანებით გადაიყვანენ ტფილისში, შემდეგ ბაქოს ბაილის ციხეში. საბოლოოდ, 1914 წლის იანვარში გადაასახლეს ქალაქ ცარიცინში. გადასახლების წლები ძალიან მძიმე იყო მწერლისთვის. ზამთრის უმძიმეს სიცივეში შორ მანძილზე გამგზავრებამ, ციხიდან ციხეში გადაყვანამ, შიმშილმა, აუტანელმა ცხოვრებამ გაანადგურა მისი ჯანმრთელობა. მიუხედავად ამისა, ორდუბადიმ მოახერხა თავისი ნაწარმოებების გამოქვეყნება.

გარდაცვალება
ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ ორდუბადი გარდაიცვალა 1950 წლის 1 მაისს ბაქოში. დაკრძალულია საპატიო დაკრძალვის ხეივანზე.

ხსოვნა
აზერბაიჯანში არაერთ ქუჩას, კულტურულ და საგანმანათლებლო დაწესებულებას ორდუბადის სახელი დაარქვეს, ორდუბადსა და ბაქოში შეიქმნა სახლ-მუზეუმები, ნახიჩევანში კი მწერლის ბიუსტი დაიდგა.

ნაწარმოებები
„ხმალი და კალამი“ (1946-1948)
„ღრუბლიანი თავრიზი“ (1933-1948),
„საიდუმლო ბაქო“ (1940)
„მებრძოლი ქალაქი“ (1938)
„უბედური მილიონერი“ (1914)
„სისხლიანი წლები“
„ანდალუსიის ბოლო დღეები, ან გრენადას დანებება“ (1914)
„მამის ბრძანები“,
„თუთი,
„ძმის დახმარება“ და სხვა

იხილეთ აგრეთე
მამედ საიდ ორდუბადის სახლ-მუზეუმი
მოლა ნასრედინი
იიარვისეუტუ

იიარვისეუტუ ― ფინეთის სამხრეთ ოსტრობოტნიის რეგიონის ერთ-ერთი ქვერეგიონი 2009 წლიდან. 2021 წლის აღწერით ქვერეგიონის მოსახლეობა 19 334 ადამიანს შეადგენს.

მუნიციპალიტეტები
პოლიტიკა
2018 წლის ფინეთის საპრეზიდენტო არჩევნების შედეგები:
საული ნიინისტე — 56.8%
მატი ვანჰანენი — 15.1%
პაავო ვიაიურიუნენი — 13.0%
ლაურა ჰუჰტასაარი — 9.1%
პეკა ჰაავისტო — 2.7%
მერია კიულიონენი — 1.6%
ტუულა ჰაატაინენი — 1.5%
ნილს ტორვალდსი — 0.2%
კუუსიოკუნატი

კუუსიოკუნატი ― ფინეთის სამხრეთ ოსტრობოტნიის რეგიონის ერთ-ერთი ქვერეგიონი 2009 წლიდან. 2021 წლის აღწერით ქვერეგიონის მოსახლეობა 20 209 ადამიანს შეადგენს.

მუნიციპალიტეტები
პოლიტიკა
2018 წლის ფინეთის საპრეზიდენტო არჩევნების შედეგები:
საული ნიინისტე — 59.9%
პაავო ვიაიურიუნენი — 11%
მატი ვანჰანენი — 10.9%
ლაურა ჰუჰტასაარი — 9.9%
პეკა ჰაავისტო — 4%
ტუულა ჰაატაინენი — 2.7%
მერია კიულიონენი — 1.4%
ნილს ტორვალდსი — 0.2%
ხევისკარის ციხე

ხევისკარის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი თურქეთის რესპუბლიკაში, არდაჰანის პროვინციის გიოლეს/კოლა რაიონის სოფელ დურანმაჩში. ძეგლი თავისი მდებარეობით ისტორიული მესხეთის ტერიტორიას წარმოადგენს. მესხეთის ის ნაწილი, რომელიც თურქეთის რესპუბლიკის საზღვრებშია მოქცეული სპეციალურ ლიტერატურაში ტაო-კლარჯეთის სახელით მოიხსენიება.

ტოპონიმები
ციხე-სიმაგრის სახელწოდება — ხევისკარი ქართულია, მას მეორენაირად ხიმისკარსაც უწოდებენ. სახელწოდება „ხევისკარი“ ვარაუდობენ, რომ ძველი უნდა იყოს. ტოპონიმი „ხევისკარი“ მოხსენიებულია თურქულ დავთრებში – სს. ივანე ჯავახიშვილისა და ევგენი ბარამიძის მიერ შედგენილ რუკაზე ხევისკარი კოლას ტერიტორიაზე დადაშენის დასავლეთითაა ლოკალიზებული. იგივეს იმეორებს თ. ხუციშვილის შედგენილი ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2014 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშების რუკა. სავარაუდოდ ტერმინი „ხევისკარი“ არქაულია და იმ პერიოდისაა როდესაც ისტორიულ-გეოგრაფიული ქვეყნები განსაზღვრული ტერმინით აღინიშნებოდა ანუ საქართველო ხევებად დაყოფილ პოლიტიკურ სივრცეს ქმნიდა, მათ შორის იყო კოლას ხევი, ანუ კოლას ქვეყანა.
სეინიაიოკის ქვერეგიონი

სეინიაიოკის ქვერეგიონი ― ფინეთის სამხრეთ ოსტრობოტნიის რეგიონის ერთ-ერთი ქვერეგიონი 2009 წლიდან. 2021 წლის აღწერით ქვერეგიონის მოსახლეობა 131 294 ადამიანს შეადგენს.

მუნიციპალიტეტები
პოლიტიკა
2018 წლის ფინეთის საპრეზიდენტო არჩევნების შედეგები:
საული ნიინისტე — 63.2%
ლაურა ჰუჰტასაარი — 9.7%
პაავო ვიაიურიუნენი —9.1 %
მატი ვანჰანენი — 8.9%
პეკა ჰაავისტო — 5.1%
ტუულა ჰაატაინენი — 2.7%
მერია კიულიონენი — 1.4%
ნილს ტორვალდსი — 0.2%
სუუპოჰია

კუუსიოკუნატი ― ფინეთის სამხრეთ ოსტრობოტნიის რეგიონის ერთ-ერთი ქვერეგიონი 2009 წლიდან. 2021 წლის აღწერით ქვერეგიონის მოსახლეობა 20 209 ადამიანს შეადგენს.

მუნიციპალიტეტები
პოლიტიკა
2018 წლის ფინეთის საპრეზიდენტო არჩევნების შედეგები:
საული ნიინისტე — 61.6%
მატი ვანჰანენი — 11.2%
პაავო ვიაიურიუნენი — 10.6%
ლაურა ჰუჰტასაარი — 8.9%
პეკა ჰაავისტო — 3.1%
ტუულა ჰაატაინენი — 2.1%
მერია კიულიონენი — 2.1%
ნილს ტორვალდსი — 0.3%
კაინუუს მუნიციპალიტეტები

კაინუუს რეგიონი 2 ქვერეგიონს მოიცავს, რომლებიც 8 მუნიციპალიტეტად იყოფა.

კაიაანი
კეჰის-კაინუუ
ყოფილი მუნიციპალიტეტები
კაიაანის მუნიციპალიტეტი (1977 წელს კაიაანს შეერწყა)
სიარიაისნიემი (1954 წელს უტაიიარვის ნაწილთან ერთად ვაალა წარმოქმნა)
ვუოლიიოკი (2007 წელს კაიაანს შეერწყა)
ვაალა (2016 წელს ჩრდილოეთ ოსტრობოტნიის რეგიონს მიეკუთვნა)
მეჰდი-ბეგ ჰაჯინსკი

მეჰდი-ბეგ ჰაჯინსკი (; 24 მაისი, 1879, ყუბა, ბაქოს გუბერნია — 1941, ივნისი, ბაქო, აზერბაიანის სსრ) — აზერბაიჯანელი თეატრისა და სახელმწიფო მოღვაწე, მსახიობი, პუბლიცისტი. ამიერკავკასიის სეიმის და აზერბაიჯანის ეროვნული საბჭოს მუსლიმთა ფრაქციის წევრი. აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის პარლამენტის წევრი.

ბიოგრაფია
მეჰდი-ბეგ ჰაჯინსკი დაიბადა 1879 წლის 24 მაისს ქალაქ ყუბაში.

1906 წლიდან ხელმძღვანელობდა ბაქოს მუსულმანური საგანმანათლებლო საზოგადოების თეატრალურ განყოფილებას „ნიჯათი“. 1914 წელს ჰაჯინსკი აირჩიეს „საფას“ საზოგადოების თეატრალური განყოფილების თავმჯდომარის მოადგილედ.

მეჰდი ბეი აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დროს აზერბაიჯანის ახლად დაარსებული სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე სწავლობდა. საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის სასამართლო მოხელეთა ყრილობაზე აირჩიეს სახალხო მოსამართლეთა საბჭოს მრჩეველთა საბჭოს წევრად.

1906-1907 წლებში იყო გაზეთ „თაქამულის“ რედაქტორი, რომელიც იყო პარტია „ჰუმეთის“ პრეს ორგანო.

საბჭოთა ხელისუფლების წლებში თანამშრომლობდა ტფილისის აზერბაიჯანულენოვან გაზეთებთან „იენი ფიქირ“, „იენი ქენდ“ და ჟურნალთან „დან ულდუზუ“.

1906 წლიდან ჰაჯინსკი სცენაზე გამოდიოდა და ბაქოს სცენაზე რამდენიმე პერსონაჟის როლიც მოირგო.

მეჰდი ბეგ ჰაჯინსკი გარდაიცვალა 1941 წლის ივნისში ბაქოში.
სალიანი

სალიანი — ქალაქი აზერბაიჯანში, სალიანის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს ბაქოდან სამხრეთ-დასავლეთით 130 კილომეტრში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე.

ისტორია
სალიანელები დამოკიდებულნი იყვნენ ყუბის სახანოზე, ნადირ შაჰმა კი ისინი ჩამოაშორა მას. საუკუნის შუა ხანებში სალიანი იბრაჰიმ რუდბარიმ დაიპყრო. მისი მმართველობით უკმაყოფილო სალიანელებმა დახმარებისთვის ყუბის ხანს მიმართეს. 1757 წელს ფათალი-ხანის მეთაურობით ჯარებმა სალიანი აიღეს, იბრაჰიმ რუდბარი განდევნეს და ქალაქი ყუბის სახანოს შეუერთეს.

1729-1782 წლებში სალიანი იყო სალიანის სასულთნოს დედაქალაქი.

1799 წელს შირვანის ხანმა მუსტაფა-ხანმა სალიანელები დაიპყრო და იქ თავისი ნაიბი დანიშნა.

1868 წლიდან სალიანი იყო ბაქოს პროვინციის ჯავადის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. 1916 წელს მიენიჭა ქალაქის სტატუსი.

1930 წლიდან სალიანის რაიონი ადმინისტრაციული ცენტრია.

მოსახლეობა
„კავკასიის ადგილთა და ტომების აღწერის მასალათა კრებულის“ მეთერთმეტე რედაქციის მიხედვით, (1891 წ.) ქალაქში 12 117 ადამიანი ცხოვრობდა.

1897 წლის მოსახლეობის პირველი საყოველთაო აღწერის მიხედვით, სალიანში ცხოვრობდა 11 787 ადამიანი, მათ შორის:

აზერბაიჯანელები — 11 520 ადამიანი (97,73%),
სლავები (ძირითადად რუსები, ასევე უკრაინელები და ბელარუსები) — 119 ადამიანი (1,01%),
სომხები — 108 კაცი (0,92%),
ქართველები — 24 კაცი (0,2%),
პოლონელები — 9 ადამიანი (0,08%),
ბერძნები — 2 ადამიანი (0,02%),
ავარები — 1 ადამიანი (0,01%),
ებრაელები — 1 ადამიანი (0,01%).

ბროკჰაუზისა და ეფრონის ენციკლოპედიური ლექსიკონის მონაცემებით, მოსახლეობა 1900 წელს შეადგენდა 12 120 ადამიანს.

1959 წლის აღწერის მონაცემებით, ქალაქში ცხოვრობდა 17 197 მოსახლე, ხოლო 1975 წელს - 25 700. ქალაქის 1979 წლის აღწერის მიხედვით, ქალაქის მოსახლეობა 26 196 კაცს შეადგენდა, 1989 წელს კი - 30 396 კაცს.

ეკონომიკა
საბჭოთა პერიოდიდან ქალაქში მოქმედებდა ბამბის საწმენდი, ელექტროშედუღების მოწყობილობების, პლასტმასის ნაწარმის და გამაგრილებელი სასმელების ქარხნები.

ქალაქის მერების სია
სალიანის სახანო
1729–1748 — ჰასანბაი ხანი
1748–1757 — იბრაჰიმ ხან რუდბარი
1757–1768 — კალბ ალი ხანი
1768–1782 — ყუბად ხანი

აზერბაიჯარის სსრ
1920 — იუსიფ გასიმოვი
1961–1966 — ჰუსეინ ჰუსეინოვი

აზერბაიჯანის რესპუბლიკა
1993 — ა. იუსუბოვი
1993–2004 — ვალიჰათ აზიზოვი
2004 — იუსიფ ალაკბაროვი
2004–2009 — რასიმ ბაშიროვი
2009–2011 — ალიაღა ჰუსეინოვი
2011–2016 — თაჰირ კარიმოვი
2016–დღემდე — სევიდნიკ ჰეტემოვი
Styropyro

დრეიკ ენტონი (; დ. 20 აგვისტო, 1992, ილინოისი, აშშ), ინტერნეტში ცნობილი, როგორც — ამერიკელი ქიმიკოსი და იუტუბერი.

ისტორია
ენტონი დაიბადა 1992 წლის 20 აგვისტოს სამხრეთ ილინოისის უნივერსიტეტში ისწავლა ქიმია და მოიპოვა ბაკალავრის ხარისხი. ფლობს ყავისფერ ქამარს ჯიუ-ჯიცუსა და ძიუდოში.

არხი
ენტონის არხზე დემონსტრირებულია მძლავრი ლაზერები, ლაზერების მეშვეობით ნაწილაკების ლევიტაცია, ტესლას კოჭასა და ლაზერების აწყობის პროცესი და მრავალი ქიმიური ექსპერიმენტი.
ხოჯავენდი

ხოჯავენდი , მარტუნი — ქალაქი მთიან ყარაბაღში, აზერბაიჯანი. მდებარეობს ყარაბაღის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. ხოჯავენდის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. არაღიარებული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობის მიხედვით, ქალაქი მარტუნის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი იყო. ქალაქში განთავსებულია რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალების სამშვიდობო კონტინგენტის №13 სადამკვირვებლო პუნქტი.

ეტიმოლოგია
სახელწოდება „მარტუნი“ მომდინარეობს სომეხი ბოლშევიკი რევოლუციონერის და ჩინოვნიკის, ალექსანდრე მიასნიკიანის სახელიდან. სახელი „ხოჯავენდი“ კი სპარსული წარმოშობისაა.

ისტორია
1960 წლის 29 იანვარს მარტუნმა მიიღო ქალაქური ტიპის დასახლების, ხოლო 1985 წელს ქალაქის სტატუსი.

ყარაბაღის ომი
მარტუნი და თავად მარტუნის რაიონი ყარაბაღის პირველი ომის ბოლო ეტაპებზე ფრონტის ქალაქად იქცა. 1992 წლის თებერვლის დასაწყისში ვაზგენ სარქისიანმა, სომხეთის მაშინდელმა თავდაცვის მინისტრმა, მონტე მელქონიანი შტაბის უფროსად დანიშნა და მარტუნისა და მიმდებარე რეგიონების დაცვის ხელმძღვანელობა დაავალა. 1992 წლის 2 ოქტომბერს სომხეთის შეიარაღებულმა ძალებმა მარტუნის მიმდებარე ტერიტორია აიღეს. აზერბაიჯანული წყაროს ცნობით, ომის დროს რეგიონში აზერბაიჯანელებით დასახლებული 10 სოფელი დაზიანდა. 1993 წლის ივნისში მელქონიანი ბრძოლაში დაიღუპა. ამ დრომდე ის რეგიონის მეთაურად რჩებოდა.

მოსახლეობა
1933 წლის 1 იანვრის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობდა 1 028 კაცი (210 კომლი), ყველა სომეხი.

1989 წლის მოსახლეობის სრულიად საკავშირო აღწერის მიხედვით, მარტუნში 6 998 ადამიანი ცხოვრობდა.

2005 წლის აღწერის მიხედვით, ქალაქში ცხოვრობდა 4 878 მოსახლე.

ისტორიული და კულტურული მემკვიდრეობა
ქალაქს აქვს კულტურის სახლი, რომელსაც ადგილობრივები „ოპერას“ ეძახიან. აქვე მდებარეობს წმინდა ნერსეს დიდის ეკლესია, რომელიც 2004 წელს გაიხსნა. მარტუნთან ახლოს საუკუნის რუსული გევორგავანის ეკლესიაა.

ეკონომიკა
მოსახლეობა ძირითადად მუშაობს სხვადასხვა სახელმწიფო დაწესებულებებში, მისდევენ სოფლის მეურნეობასა და მეცხოველეობას. 2015 წლის მონაცემებით, მარტუნს აქვს მუნიციპალური შენობა, კულტურის სახლი, ორი სკოლა, მუსიკალური სკოლა, ორი საბავშვო ბაღი, ახალგაზრდობის ცენტრი, 36 კომერციული საწარმო, ორი ქარხანა და რეგიონალური საავადმყოფო. მარტუნის თემი მოიცავს სოფლებს, ქაჯავანდს და კაქავაძორს.

კლიმატი
გალერეა
კვანტური განკურნება

კვანტური განკურნების მეთოდი — იდეების ფსევდომეცნიერული ნაზავი, რომელიც, სავარაუდოდ, გამომდინარეობს კვანტური მექანიკიდან, ფსიქოლოგიიდან, ფილოსოფიიდან და ნეიროფიზიოლოგიიდან. კვანტური განკურნების დამცველები ამტკიცებენ, რომ კვანტური ფენომენები არეგულირებს ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობას. არსებობს სხვადასხვა ვერსიები, რომლებიც მიუთითებენ სხვადასხვა კვანტურ იდეებზე, მათ შორის ტალღის ნაწილაკების ორმაგობაზე და ვირტუალურ ნაწილაკებზე, და ზოგადად „ენერგიაზე“ და ვიბრაციაზე. კვანტური განკურნება ალტერნატიული მედიცინის ფორმაა.

ტერმინი „კვანტური განკურნება“ გამოიგონა , როდესაც 1989 წელს გამოაქვეყნა თავისი წიგნის პირველი გამოცემა ამ სახელწოდებით.

კვანტურ განკურნებას არაერთი მიმდევარი ჰყავს, მაგრამ სამეცნიერო საზოგადოება ფართოდ მიიჩნევს მას სისულელედ. მთავარი კრიტიკა ეყრდნობა თანამედროვე ფიზიკის სისტემატურ არასწორ ინტერპრეტაციას, განსაკუთრებით იმ ფაქტს, რომ მაკროსკოპული ობიექტები (როგორიცაა ადამიანის სხეული ან ცალკეული უჯრედები) ძალიან დიდია იმისთვის, რომ გამოავლინონ თანდაყოლილი კვანტური თვისებები.

ფიზიკოსი ბრაიან კოქსი ამტკიცებს, რომ სიტყვა „კვანტურის“ არასწორად გამოყენება, როგორც ეს არის ფრაზაში „კვანტური განკურნება“, უარყოფითად მოქმედებს საზოგადოებაზე, რადგან ის ძირს უთხრის ნამდვილ მეცნიერებას და ხელს უშლის ადამიანებს ჩაერთონ ჩვეულებრივ მედიცინაში. ის აცხადებს, რომ „ზოგიერთი მეცნიერისთვის სამეცნიერო იდეების სამწუხარო დამახინჯება და მითვისება, რაც ხშირად თან ახლავს მათ პოპულარულ კულტურაში ინტეგრაციას, მიუღებელია“.
არტაანის ციხე

არტაანის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი, ციხესიმაგრე თურქეთის რესპუბლიკაში, მდინარე მტკვრის აუზში, არტაანის პლატოზე. არტაანი საუკუნეების განმავლობაში აკონტროლებდა არტაანის ველს და მის ცენტრს წარმოადგენდა.

ტოპონიმი
ძველ ქართულ წყაროებში არტაანი გვხვდება ყველგან „არტან“ ფორმით. სახელი ორი „ა“-თი გვიანდელია. ვახუშტიც „არტანს“ იყენებს. საუკუნიდან ქართულში მტკიცედ იკიდებს ფეხს „არტაან“ ფორმა. ქალაქის თურქული სახელწოდებაა . სახელის წარმოშობასთან დაკავშირებით საინტერესო მოსაზრება აქვს გამოთქმული მ. ბერიძეს:

შესწავლის ისტორია
არტაანის ციხის შესწავლა საუკუნის მეორე ნახევრიდან დაიწყო. ციხის მეცნიერული შესწავლა დიმიტრი ბაქრაძის სახელს უკავშირდება, რომელმაც 1881 წელს იმოგზაურა ამ მხარეში. 1902 წელს არტაანის ციხე შეისწავლა ექვთიმე თაყაიშვილმა.

არტაანის ციხეზე გაკეთებულია წარწერა:
ციხის გალავანი, მიუხედავად ფერდობებისა, მაინც შედარებით სწორ რელიეფზეა ნაგები. სამხრეთ მონაკვეთი საერთოდ მდინარე მტკვრის ხეობის ნაპირს მიუყვება. არტაანის ციხე ადვილი მისადგომი იყო, ამიტომ მას შუა საუკუნეებში დაცვის დამატებითი ელემენტები ჰქონდა თხრილის სახით. ზოგიერთ მონაკვეთში გალავანი 12 მეტრსაც აღემატებოდა. არტაანის ციხის გალავანში დღეისათვის 15 კოშკია ჩართული, თუმცა საუკუნის მემატიანის ევლია ჩელების მიხედვით, ციხეს:
ლუსი რი

}; დ.16 მარტი,1902, ვენა, ავსტრია-უნგრეთის იმპერია — 1 აპრილი, 1995, ლონდონი, დიდი ბრიტანეთი) — ბრიტანელი მეთუნე, მხატვარი და განმანათლებელი.

ბიოგრაფია
ლუსი რი დაიბადა 1902 წლის 16 მარტს ვენაში. მამამისი ებრაელი ექიმი ბენჯამინ გომპერცი იყო. ლუსი მისი უმცროსი შვილი გახლდათ. თავად ბენჯამინი იყო ზიგმუნდ ფროიდის კონსულტანტი. ლუსის ორი ძმა ჰყავდა - ტედი და პოლი.

განათლების შინ მიღებისა და სკოლის დამთავრების შემდეგ, ლუსი სწავლობდა კერამიკას მაიკლ პოვოლნისთან ვენის სკოლაში. ეს სკოლა ეკუთვნოდა ვენის სახელოსნოებს, სადაც იგი შევიდა სწავლის გასაგრძელებლად 1922 წელს. ვენაში ცხოვრებისას იგი გაეცნო ბიძამისის რომაული კერამიკის კოლექციას, რომელიც ავსტრიის დედაქალაქის გარეუბანში გათხრების დროს იპოვეს. ამ კოლექციამ დიდი ინტერესი გაუჩინა არქეოლოგიის მიმართ.

1925 წელს ლუსი რიმ გახსნა თავისი პირველი სტუდია ვენაში და იმავე წელს გამოფინა საკუთარი ნამუშევრები პარიზში მსოფლიო გამოფენაზე. ამის შემდეგ იგი აგრძელებდა გამოფენებში მონაწილეობას. 1937 წელს კვლავ პარიზის მომდევნო მსოფლიო გამოფენაზე მან მოიპოვა ვერცხლის მედალი. 1949 წელს კი გამართა თავისი პირველი მეთუნეობის გამოფენა.

1926 წელს ვენაში ლუსი დაქორწინდა ბიზნესმენ ჰანს რიზე.

1938 წელს ლუსი რი გაიქცა ნაცისტური ავსტრიიდან და ემიგრაციაში წავიდა ინგლისში, სადაც დასახლდა ლონდონში. ამ პერიოდში ქმართან ურთიერთობა გაურთულდა და მათი ქორწინება 1940 წელს დასრულდა.

ომის დროს და მის შემდეგ, თავისი თავის გასატანად იგი ამზადებდა კერამიკულ ღილებსა და სამკაულებს. ზოგიერთი მათგანი ამჟამად ლონდონის ვიქტორიასა და ალბერტის მუზეუმშია გამოფენილი.

რის თავის პატარა სტუდია სახლში ჰქონდა მოწყობილი. მისი მოღვაწეობის 50 წლის განმავლობაში სტუდია დიდად არ შეცვლილა. სტუდია რეკონსტრუირებულია ვიქტორიასა და ალბერტის მუზეუმის კერამიკის გალერეაში.

ლუსი ასწავლიდა 1960 წლიდან 1972 წლამდე კემბერველის ხელოვნების კოლეჯში. მან დიდი წარმატებით გამოფენები მოაწყო და თავისი ნამუშევრებისთვის არაერთი ჯილდო მიიღო. თავისი ნამუშევრების ნაწილი თავის ახლო მეგობარს, იაპონელ დიზაინერს ისეი მიაკეს უანდერძა.

ლუსი რის მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის რამდენიმე ხარისხი: ოფიცერი (, 1968); მეთაური (, 1981); ქალბატონი (1991, ). მან მიიღო საპატიო დოქტორის წოდება ხელოვნების სამეფო კოლეჯში 1969 წელს და საპატიო დოქტორის წოდება ჰერიოტ-ვატის უნივერსიტეტიდან 1992 წელს.

ლუსი რიმ 1990 წელს დაანება მეთუნეობის საქმეს თავი, როდესაც მან პირველი ინსულტის გადაიტანა. იგი გარდაიცვალა თავის სახლში, ლონდონში 1995 წლის 1-ლ აპრილს.
ჯეკფრუტი

ჯეკფრუტი, ინდური პურის ხე — მარადმწვანე მერქნიანი მცენარე თუთისებრთა ოჯახისა. სიმაღლე 10–20 მ, ღეროს დიამეტრი 30–80 სმ. ზოგჯერ ქმნის ფიცრისებრ ფესვს. მთლიანი ფოთლები აქვს. ნაყოფის წონა 55 კგ, სიგრძე 90 სმ, დიამეტრი 50 სმ. ზრდადასრულებული ხე წელიწადში დაახლოებით 200-დან 500-მდე ნაყოფს იძლევა.

ნაყოფედს პირდაპირ ღეროზე ისხამს. დამწიფებული ნაყოფი ტკბილია და ჩვეულებრივ, დესერტად ხმარობენ. დაკონსერვებულ მწვანე ჯეკფრუტს აქვს რბილი გემო და ხორცისებრი ტექსტურა, რის გამოც მას „მცენარეულ ხორცს“ უწოდებენ. ჯეკფრუტი ჩვეულებრივ, გამოიყენება სამხრეთი და სამხრეთ-აღმოსავლეთი აზიის სამზარეულოში. საყოველთაოდ არის ხელმისაწვდომი დაკონსერვებული და გაყინული სახით. მისი სამშობლოა სამხრეთი ინდოეთი.

ფართოდ არის კულტივირებული მსოფლიოს ტროპიკულ რეგიონებში, მათ შორის ინდოეთში, ბანგლადეშში, შრი-ლანკასა და ფილიპინების, ინდონეზიისა და მალაიზიის წვიმის ტყეებში. ჯეკფრუტი ბანგლადეშის და ინდოეთის კერალის შტატის ეროვნული მცენარეა.
მონოპოლია (თამაში)

მონოპოლია — მრავალმოთამაშიანი სამაგიდო თამაში ეკონომიკის თემაზე, რომლის საბოლოო მიზანი ოპონენტის გაკოტრებაა. თამაშობს 2-8 მოთამაშე. ისინი აგორებენ ორ კამათელს სათამაშო დაფაზე გადასაადგილებლად, ყიდულობენ და ყიდიან ქონებას და ავითარებენ მას. არსებობს მონოპოლიის ასობით გამოცემა განსხვავებული წესებით. თამაში ოფიციალურად ნათარგმნი და დაბეჭდილია 37-ზე მეტ ენაზე. 2015 წლის მონაცემებით, მონოპოლიის 275 მილიონი ასლი გაიყიდა მსოფლიოში.
ბალიქქიოი (ხოფის რაიონი)

ბალიქქიოი — სოფელი ხოფის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. სოფლის მოსახლეობა 2021 წლის მონაცემებით 200 ადამიანია.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა ზენდიდი.

ისტორია
ბალიქქიოის ძველი სახელწოდებაა ზენდიდი. ლაზური ტოპონიმი ზენდიდი შედგება ვაკე ადგილის აღმნიშვნელი სიტყვისგან „ზენი“ და დიდის აღმნიშვნელი სიტყვისგან „დიდი“ და ნიშნავს „დიდ ვაკეს“. ეს ტოპონიმი თურქულში შესულია როგორც „ზენდით“ ან „ზენდიდ“. ქემალფაშის რაიონის აქდერეს სოფლის ძველი სახელწოდებაც ზენდიდია.

ზენდიდი, რომელიც სოფელ ჰენდექის უბანი იყო, 1956 წლის 6 ივნისს ოფიციალურ გაზეთში გამოქვეყნებული ცირკულარის საფუძველზე, 1956 წლის 19 აპრილიდან გამოეყო და გახდა ცალკე სოფელი. ამ დროს დასახლების სახელი დაიწერა როგორც ბალიქქიოი. მართლაც, 1960 წლის საყოველთაო აღწერაში ზენდიდი ჩაწერილია როგორც ბალიქქიოი, რომელიც ექვემდებარებოდა ხოფის რაიონის ცენტრალურ თემს და მისი მოსახლეობა შეადგენდა 271 ადამიანს. 1965 წელს ბალიქქიოის მოსახლეობა გაიზარდა 287 ადამიანამდე და ამ მოსახლეობიდან 112 ადამიანმა იცოდა წერა-კითხვა.
ბაშქიოი (ხოფის რაიონი)

ბაშქიოი — სოფელი ხოფის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. სოფლის მოსახლეობა 2021 წლის მონაცემებით 175 ადამიანია.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა მხიგი.

ისტორია
ბაშქიოის ძველი სახელწოდება ლაზურად ცნობილია როგორც მხიგი და ქართულად როგორც ფხიგი. თუმცა, ეს დასახლება ოსმალეთის პერიოდში ჩაწერილია როგორც ბაშქიოი . ტაო-კლარჯეთის რეგიონში ბაშქიოის სახელწოდება გვიან პერიოდში გაჩნდა და ეწოდა მაღალ ადგილებში მდებარე დასახლებებს.

სოფელი მხიგი / ფხიგი მდებარეობის ლაზეთის რეგიონი, ანტიკურ ხანაში კოლხეთის სამეფოს საზღვრებში შედიოდა. ოსმალებმა, ტრაპიზონის იმპერიის 1461 წელს განადგურების შემდეგ, 1547 წელს ეს რეგიონიც სრულად დაიპყრეს. 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის წელიწდეულში ეს დასახლება, „ხოფა ბაშქიოის“ სახელით ექვემდებარებოდა ტრაპიზონის პროვინციის ლაზისტანის სანჯაყის ხოფის რაიონს. ამ დროს ხოფის რაიონის საზღვრებში სხვა ბაშქოიც არსებობდა, ამიტომ სახელი ამგვარად დაიწერა. „ხოფა ბაშქიოის“ მოსახლეობა შედგებოდა 50 კომლში მცხოვრები 100 ადამიანისგან. თუმცა, შესაძლებელია ეს რიცხვი მხოლოდ მამაკაცებს მოიცავდა. სოფელში საგადასახადო აღრიცხვაში დაფიქსირებულია 3 თხა/ცხვარი, 300 ძროხა და 3 ხარი.

მხიგი/ბაშქიოი, 1877-1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომში დამარცხებული ოსმალეთის სახელმწიფომ საომარი რეპარაციების ნაწილის სახით რუსეთს გადასცა. რუსული მმართველობის დროს, 1917 წელს ლაზისტანის რეგიონში კვლევითი ექსპედიციის დროს ქართველმა ენათმეცნიერმა იოსებ ყიფშიძემ, სოფელში, რომელსაც ის ბაშქიოის უწოდებს, აღწერა 34 კომლში მცხოვრები 174 ადამიანი და დაწერა, რომ ეს მოსახლეობა ლაზებისგან შედგებოდა. ბაშქოი ან მხიგი, პირველი მსოფლიო ომის ბოლოს რუსული ჯარების რეგიონიდან გასვლის შემდეგ დამოუკიდებელი საქართველოს საზღვრებში მოექცა. წითელი არმიის მიერ საქართველოს ოკუპაციის შემდეგ, 1921 წლის 16 მარტის მოსკოვის ხელშეკრულების თანახმად თურქეთს გადაეცა.

მხიგი / ბაშქიოი, 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში ექვემდებარებოდა რიზეს პროვინციის ხოფის რაიონის ცენტრალურ თემს. 1965 წლის საყოველთაო აღწერის დროს ბაშქიოიში ცხოვრობდა 320 ადამიანი და ამ მოსახლეობიდან 145 ადამიანმა იცოდა წერა-კითხვა.
ბაშობა (ხოფის რაიონი)

ბაშობა — სოფელი ხოფის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. სოფლის მოსახლეობა 2021 წლის მონაცემებით 482 ადამიანია.

ისტორია
სოფელი ბაშობის ძველი სახელწოდება იყო ჰიგობა. ეს ადგილის სახელი თურქულში შევიდა იმავე ფორმით. მართლაც, 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის წელიწდეულში და 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში ის მოიხსენიება როგორც ჰიგობა .

სოფელი ჰიგობა, რომელიც მდებარეობს ლაზეთის რეგიონში, ანტიკურ ეპოქაში კოლხეთის სამეფოს საზღვრებში შედიოდა. ოსმალებმა, ტრაპიზონის იმპერიის განადგურების შემდეგ 1461 წელს, 1547 წელს მთლიანად დაიპყრეს ეს რეგიონიც. 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის წელიწდეულის მიხედვით, სოფელი ეკუთვნოდა ტრაპიზონის პროვინციის ლაზისტანის სანჯაყის ჰოპას რაიონ. მისი მოსახლეობა შედგებოდა 58 ოჯახში მცხოვრები 206 ადამიანისგან. თუმცა, შესაძლებელია ეს რიცხვი მოიცავდეს მხოლოდ მამაკაცებს. სოფელში, გადასახადით დაბეგრილი პირუტყვის რაოდენობაში აღრიცხულია 300 თხა/ცხვარი, 8 ცხენი და 30 ძროხა.

სოფელი ჰიგობა 1877-1878 წლების ოსმალეთ-რუსეთის ომში დამარცხებული ოსმალეთის იმპერიის მიერ გადაეცა რუსეთს, როგორც საომარი რეპარაციების ნაწილი. რუსული მმართველობის დროს, 1917 წელს, ქართველმა ენათმეცნიერმა იოსებ ყიფშიძემ, რომელმაც კვლევითი ექსპედიცია მოაწყო ლაზისტანში, სოფლის სახელი რუსულად ჩაწერა როგორც „ჰიგობა“ და აღნიშნა, რომ სოფელში 72 ოჯახში 379 ადამიანი ცხოვრობდა. ყიფშიძის მონაცემებით, სოფლის მოსახლეობა შედგებოდა ჰემშინებისგან. ჰიგობა/ჰიკობას სახელი, რადგან ის იყო „უცხოური წარმოშობის“, სოფლის სახელი 1959 წელს შეიცვალა და ეწოდა ბაშობა.

სოფლის ყველაზე მნიშვნელოვანი ისტორიული ნაგებობაა ბაშობის ხიდი.
ჩავუშლუ (ხოფის რაიონი)

ჩავუშლუ — სოფელი ხოფის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. სოფლის მოსახლეობა 2021 წლის მონაცემებით 338 ადამიანია.

ისტორია
სოფლის ცნობილი უძველესი სახელია ჩავუშლუ. 1876 წლის ტრაბზონის პროვინციის წელიწდეულში და 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში ის ასევე მოხსენიებულია როგორც ჩავუშლუ .

ჩავუშლუ, 1876 წლის ტრაბზონის პროვინციის წელიწდეულში მოხსენიებულია როგორც ტრაბზონის პროვინციის ლაზისტანის სანჯაყის ჰოპას რაიონის სოფელი. ჩავუშლუს მოსახლეობა აღრიცხულია როგორც 21 ოჯახში მცხოვრები 100 ადამიანი. ამ პერიოდში ოსმალეთის ადმინისტრაცია მხოლოდ მამაკაცების რაოდენობას აღრიცხავდა. ამის გამო, სოფლის მთლიანი მოსახლეობის დასადგენად საჭიროა მამაკაცების რაოდენობას დაემატოს იმდენივე ქალი. შედეგად ირკვევა, რომ ჩავუშლუში დაახლოებით 200 ადამიანი ცხოვრობდა. თითო ოჯახზე დაახლოებით 9,5 ადამიანის მოდიოდა, რაც მიუთითებს, რომ ოჯახები მრავალრიცხოვანი იყო. სოფელში, რომელიც სოფლის მეურნეობით ირჩენდა თავს, აღრიცხული იყო 500 თხა/ცხვარი, 4 ცხენი, 25 ძროხა და 3 ხარი.

ჩავუშლუ, 1928 წლის ოსმალური სოფლების სიაში იყო რიზეს პროვინციის ხოფის რაიონის ცენტრალური ნაჰიეს სოფელი.