iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გიორგი ჩორჩანელი

გიორგი ჩორჩანელი — - საუკუნეების დიდი აზნაური სამცხეში, ჩორჩანელების საგვარეულოს წარმომადგენელი.

ბასილი ზარზმელი მას დიდ მთავარს უწოდებს. გიორგი ჩორჩანელის სამფლობელო სამცხეში ყველაზე ვრცელი და ერმრავალი იყო. ჰქონდა ტაძრები და სასახლეები ზანავსა და ჩორჩანში (ახლანდელი ადიგენის მუნიციპალიტეტი), აქედან მოდის ჩორჩანელის გვარიც. მეზობელი ხევების მცირე თუ მსხვილი ფეოდალები გიორგი ჩორჩანელის ვასალები („საკუთარნი“, „წინაშემდგომელნი“) იყვნენ.

ქვრივმა და შვილმკვდარმა გიორგი ჩორჩანელმა თავისი უძრავ-მოძრავი ქონება უანდერძა დას ლატავრს (სამცხის დიდი ფეოდალის მირიან ბაჰლაუნდის ქვრივს) და მის შვილებს — სულას, ბეშქენსა და ლაკლაკს. ამგვარად გაერთიანდა სამცხის ამ ორი დიდი ფეოდალური სახლის სამფლობელოები. გიორგი ჩორჩანელმა დიდძალი სიმდიდრე დაუტოვა ზარზმის მონასტერსაც, რომელიც მისი ხელშეწყობით ააშენეს სერაპიონ ზარზმელის მეთაურობით სამცხეში ჩასულმა ბერებმა.

გიორგის სიკვდილის შემდეგ მის მემკვიდრეებს შორის ატყდა შინაომი. დაპირისპირება მას შემდეგ დაიწყო, რაც ლაკლაკს მისმა დისწულმა მამულის ნაწილი მოსთხოვა, ლაკლაკმა კი ის მოკლა. არეულობა მთელს სამცხეს მოედო და დასრულდა სამი წლის შემდეგ გიორგი მაწყვერელის ჩარევის შედეგად.
გიორგი მაწყვერელი

გიორგი მაწყვერელი — აწყურის ეპისკოპოსი დაახლოებით - საუკუნეებში (პ. ინგოროყვას აზრით, გიორგი მაწყვერელი საუკუნის ნახევარში ცხოვრობდა). საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე ახალი სტილით 15 აპრილი (2 აპრილი). მოხსენებულია ბასილი ზარზმელის „სერაპიონ ზარზმელის ცხოვრებასა“ და გიორგი მერჩულეს „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში“.

გიორგი მაწყვერელი ყოფილა შუარტყლის ხევიდან (კლარჯეთი), წარჩინებული ოჯახიშვილი. საეკლესიო აღზრდა-განათლება მიუღია ოპიზის მონასტერში. იცნობდა მიქაელ პარეხელს და სერაპიონ ზარზმელს და დასწრებია ამ უკანასკნელის დაკრძალვას. სერაპიონის შესახებ შემდეგ ცნობები მიუწოდებია ბასილი ზარზმელისათვის. გიორგიმ აწყურის კათედრა დაიკავა სამცხის დიდი ფეოდალის, გიორგი ჩორჩანელის გარდაცვალების მეოთხე წელს, როდესაც ჩორჩანელთა სახლეულობაში, და საერთოდ, მთელ სამცხეში დიდი მღელვარება და შინაომი იყო გაჩაღებული მისი მემკვიდრეობის გამო. ამ განუკითხაობის ჟამს გიორგი მაწყვერელმა „ხელთიდვა განგებაჲ სამცხისაჲ“ და „დააწყნარა ყოველი საბრძანებელი თჳსი“, ვითარცა წეს იყო და დაიპყრა ყოველი მამული და ეკლესიანი პირველთა მათ მეშფოთეთანი“. კორნელი კეკელიძის აზრით გიორგი მაწყვერელი თავისი დროისთვის ცნობილი მწერალი უნდა ყოფილიყო, თუმცა მის თხზულებათაგან ჩვენამდე არაფერი შემონახულა.
გიორგი მცირე

გიორგი მცირე, ხუცესმონაზონი (გ. საუკუნის 80-იან წლებში) — ქართველი მწერალი, გიორგი მთაწმიდლის მოწაფე.

თან ახლდა თავის მოძღვარს ანტიოქიაში, შავ მთაზე, იერუსალიმში, კონსტანტინოპოლში, ათონზე. გიორგი მთაწმიდლის ნეშტის კონსტანტინოპოლიდან ათონის მთაზე გადასვენების შემდეგ გიორგი მცირე სამუდამოდ იქ დამკვიდრდა. 1066-1068 წლებში მან გიორგი შეყენებულისა და იოანე ჭყონდიდელის დავალებით აღწერა გიორგი მთაწმინდელის ცხოვრება და სასულიერო-სამწერლო მოღვაწეობა. გიორგი მცირის თხზულების ენა სადა და ხატოვანია, თხრობა — შთამბეჭდავი, ზოგი პასაჟი გიორგი მთაწმინდელის „იოანე და ექვთიმე ათონელების ცხოვრების“ მიბაძვით არის დაწერილი. გიორგი მცირე არ გადმოგვცემს თარიღებს, არ გვაწვდის გიორგი მთაწმინდელის თხზულებათა სრულ ნუსხას. „ცხოვრებაში“ გვხვდება ზოგიერთი უზუსტობაც, მიუხედავად ამისა, გიორგი მცირის თხზულება ქართული ჰაგიოგრაფიული მწერლობის ბრწყინვალე ნიმუშია.

ავტორი ამჟღავნებს ღრმა განსწავლულობასა და დახვეწილ ლიტერატურულ გემოვნებას. ძეგლში საყურადღებო ცნობებია ბაგრატ -ის მეფობისა და საქართველო-ბიზანტიის მაშინდელ ურთიერთობათა შესახებ. ტექსტი შეტანილია ათონის ივერთა მონასტრის კრებულში (1074), პირველად გამოსცა მიხეილ საბინინმა (კრებული „საქართველოს სამოთხე“, 1882). ლათინურად თარგმნა პაულ პეეტერსმა (1923).
გიორგი ოსტატი

გიორგი ოსტატი — საუკუნის დასასრულისა და საუკუნის დასაწყისის ქართველი ოსტატი.

1811 სოფ. ვაშლოვანში (თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი) აუგია კოშკი (მოხსენებულია კოშკის წარწერაში). გეგმით წრიული, სამსართულიანი კოშკი ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. ყოველ სართულზე თითო ოთახია. საგანგებოდ არის დამუშავებული სამხრეთი (სოფლისაკენ მიმართული) მხარე. აგურით ნაშენ შვერილ ნაწილში ორი ღრმა თაღია. ქვედაში შესასვლელია, ზედაში კი დატანებულია დარბაზის აივნის კარი. კარს ზემოთ ორბელიანების გერბიანი ყვითელი ქვა არის ცასმული. კოშკის გარეგანი სახე, პროპორციები, ტექნიკური შესრულების მაღალი დონე მოწმობს, რომ კოშკის აშენებული გვიანფეოდალური ხანის ხუროთმოძღვრულ ტრადიციებზე აღზრდილი და დახელოვნებული ოსტატი ყოფილა.
გოგოლაური

გოგოლაური — ყიზილბაში დამპყრობლების წინააღმდეგ კახეთის აჯანყების (1659) გმირი. ხალხური პოეზიის მიხედვით გოგოლაური ფშაველთა რაზმის მეთაური ყოფილა, მონაწილეობდა კახეთში ჩამოსახლებული თურქმანებისაგან ბახტრიონის ციხის გათავისუფლებაში (ბახტრიონის ბრძოლა) და ალვანის ველზე გამართულ ბრძოლაში, რომელიც აჯანყებულთა გამარჯვებით დამთავრდა.
დაუთბეგ გოგორიშვილი

დავით (დაუთბეგ) გოგორიშვილი (გ. 1626) — სამცხის ფეოდალი, გიორგი სააკაძის მომხრე.

სააკაძესთან ერთად იყო 1626 წლის ბაზალეთის ბრძოლაში. ვინაიდან სააკაძეს არ უნდოდა პირადი მონაწილეობა მიეღო ძმათა შორის სისხლისღვრაში, გოგორიშვილმა ჩაიცვა მისი კურტაკი, შეჯდა მისსავე ცხენზე და სააკაძის სახელით ბრძოლაში შეიჭრა. მან არევ-დარევა შეიტანა მოწინააღმდეგის რაზმში, მაგრამ თვითონაც დაიღუპა — ზურაბ არაგვის ერისთავმა მოკლა ორთაბრძოლაში.
გოჩა ბატონიშვილი

გოჩა ბატონიშვილი (ბაგრატიონი) (გ. 1599) — ქართლის მეფის სიმონ -ის თანამებრძოლი, მეწინავე ჯარის სარდალი.

ქართლის მეფე გიორგი -ის ძე. თავი გამოიჩინა 1598-1599 გორიდან ოსმალების განდევნისათვის ბრძოლაში, სადაც დაიღუპა. გოჩა ბატონიშვილის შთამომავლებმა მიიღეს გოჩაშვილის გვარი, რომლის უკანასკნელი წარმომადგენელი 1736 წელს იხსენიება.

წყარო
გორგიჯანიძე ფ., საქართველოს ისტორია, ს. კაკაბაძის გამოც., „საქართველოს მოამბე“, 1925, [ტ.] 2;
ვახუშტი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, წგნ.: ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 4, თბ. 1973.
კარნეგი-მელონის უნივერსიტეტი

კარნეგი-მელონის უნივერსიტეტი — კერძო კვლევითი უნივერსიტეტია პიტსბურგში, პენსილვანია. ჩამოყალიბდა 1967 წელს კარნეგის ტექნოლოგიის ინსტიტუტისა და მელონის ინდუსტრიული კვლევის ინსტიტუტის გაერთიანების შედეგად.

კარნეგი-მელონი აშშ-ში უძველესი დრამატული სკოლის ადგილიცაა (1914). კომპიუტერული მეცნიერება, კომპიუტერული ინჟინერინგი და დრამატურგიის პროგრამები უნივერსიტეტის საუკეთესო პროგრამებად ითვლება. სხვა ძლიერ განყოფილებათა შორისაა - საინფორმაციო სისტემები, ეკონომიკა, სოციალური მეცნიერებანი, ხელოვნება, არქიტექტურა და მუსიკა. კარნეგი-მელონი განთქმულია მისი უნიკალური ინტერდისციპლინარული გარემოთი და ინოვაციური სწავლების მეთოდების დანერგვით. კარნეგი-მელონს უკავშირდება 13 ნობელის პრემიის ლაურეატის, 9 რუტინგის ჯილდოს, 7 ემის, 3 ოსკარისა და 4 ტონის მფლობელთა სახელები.
კალგარის უნივერსიტეტი

კალგარის უნივერსიტეტი მდებარეობს კალგარის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, ალბერტას პროვინციაში, კანადა. უნივერსიტეტში დაახლოებით 23 500 სრული და 4 500 არასრული დასწრების სტუდენტი სწავლობს. მას 100-მდე საბაკალავრო, სამაგისტრო და სადოქტორო პროგრამა გააჩნია. უნივერსიტეტის კამპუსი დაახლოებით 2,13 კმ²-ზეა გადაჭიმული და აქ 17 ფაკულტეტი, 53 დეპარტამენტი და 30-ზე მეტი კვლევითი ინსტიტუტი მდებარეობს. უნივერსიტეტის ყველაზე ცნობილი ფაკულტეტებია - ჰასკეინის ბიზნესის სკოლა, შულიხის საინჟინრო სკოლა, სამედიცინო სკოლა, იურიდიული სკოლა და 2007 წლიდან უდიდესი სავეტერინარო სკოლაც. უნივერსიტეტს 1917 პროფესორ-მასწავლებელი ჰყავს.
გრიგოლ დოდორქელი

გრიგოლ დოდორქელი (ვახვახიშვილი) — - საუკუნეების ქართველი საეკლესიო მოღვაწე და მწერალი, დავითგარეჯის ლიტერატურული სკოლის აქტიური წევრი, თავად ვახვახიშვილთა საგვარეულოდან.

მოღვაწეობდა დოდორქის მონასტერში. 1703-1713 წლებში დაწერა ჰაგიოგრაფიული თხზულება „თთუესა სეკდემბერსა იგ წამებაჲ ყოვლადდიდებულისა მოწამისა დედოფლისა ქეთევანისაჲ, რომელი იწამა სპარსთა მეფისა შაჰაბაზ უსჯულოჲსა მიერ ქალაქსა შირაზისასაჲ“, რომელიც სანდო ისტორიული წყაროცაა. გრიგოლ დოდორქელს ეკუთვნის რამდენიმე საგალობელიც. ზოგ მათგანში შექებულია ქეთევან დედოფალი.
გრიგოლი (ქორეპისკოპოსი)

გრიგოლი — მსხვილი ფეოდალი, რომელმაც ისარგებლა ქართლის ერისმთავარ ჯუანშერ არჩილის ძის გარდაცვალების (787 წ.) შემდეგ შექმნილი სიტუაციით, კახეთი დამოუკიდებელ სამთავროდ გამოაცხადა და კახეთის პირველი მთავარი (787-827 წწ.) გახდა.

კახეთის მთავრებმა თავიდანვე მიიღეს ქორეპისკოპოსის ტიტული. მკვლევართა უმეტესობის აზრით, ქორეპისკოპოსი ბიზანტიური სასულიერო ტიტულია და სასოფლო თემის განმგებელ უსამწყსოო ეპისკოპოსს ნიშნავს, თუმცა არსებობს საწინააღმდეგო მოსაზრებაც, რომლის თანახმადაც ტერმინი ადგილობრივი წარმოშობისა უნდა იყოს. კახეთის მთავრების ტიტული უნდა მომდინარეობდეს წანართა ქორეპისკოპოსის სახელწოდებიდან. წანარები დღევანდელი ხევის (ყაზბეგის რაიონის) ტერიტორიაზე მცხოვრები ტომი იყო, რომელმაც აქტიური მონაწილეობა მიიღო არაბთა წინააღმდეგ გამართულ ბრძოლებში. სწორედ წანარებზე დაყრდნობით ატარებდა გრიგოლი თავის საშინაო თუ საგარეო პოლიტიკას.

 საუკუნის დასასრულიდანვე იწყება კახეთის სამთავროს გაძლიერება. მაას შემოუერთდა კუხეთი (დღევანდელი გარეკახეთი) და გარდაბანი (მტკვრის მარჯვენა სანაპირო დებადასა და შამქორს შორის). კახეთის მთავარმა დაიპყრო შიდა ქართლიც, რის გამოც მას შეტაკება მოუხდა აშოტ კურაპალატთან. აშოტს მიემხრო აფხაზთა მეფე, გრიგოლს კი - თბილისის ამირა. გრიგოლი დამარცხდა და იძულებული გახდა დაეთმო შიდა ქართლის დიდი ნაწილი, თუმცა ქართლის ტერიტორია მდინარე ქსნის აღმოსავლეთით კახეთის სამთავროს შემადგენლობაში დარჩა.

გრიგოლს, როგორც ჩანს, მემკვიდრე არ დარჩენია და მისი გარდაცვალების შემდეგ კახეთის სამთავროში დღის წესრიგში დადგა ტახტის მემკვიდრეობის საკითხი.
გრიგოლ ოშკელი

გრიგოლ ოშკელი — საუკუნეში მოღვაწე ქართველი მწიგნობარი, მთარგმნელი. ზედწოდების მიხედვით ივარაუდება, რომ უნდა ყოფილიყო ოშკის ერთ-ერთი მოღვაწე.

ეფრემ მცირეს ხელახლა უთარგმნია გრიგოლ ოშკელის მიერ სომხურიდან თარგმნილი თხზულება „ევნომიანოსთა მიმართ და ღმრთისმეტყუელებისათჳს“, რომლის მინაწერი გვამცნობს: „ლოცვა ყავთ, წმიდანო და ქრისტეს მოყუარენო, ეფრემისათჳს თარგმანისა, რომლისა მიერ მეორედ ითარგმნა ესე საკითხავი, რამეთუ ნეტარისა გრიგოლ ოშკელისა მიერ სომხურისაგან თარგმნილი ესოდენ ვპოვე“ (ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი, –292). ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ერთ-ერთ ნუსხაში (–87) დაცულია გრიგოლ ღვთისმეტყველის თხზულება, რომლის მთარგმნელად გრიგოლ ოშკელი მოიხსენიება: „საკითხავი სამხილებელი არიანოსთა და ევნომიანოსთა ბოროტად უწესოებისაჲ, რომელნი იგი მოსწრაფე იყვნეს წვალებისაებრ თვსისა ცთომილად ღმრთისმეტყუელებად და წინაშე ურწმუნოთა საშჯელსა ჰყოფდეს მართლმადიდებელთა თანა და უღირსთა და ჭაბუკთა კაცთა მღდელად და ეპისკოპოსად ქელთა დაასხმიდეს და სხუასა მრავალსა უწესოებასა იქმოდეს, რომელთაცა ამხილა წმიდამან გრიგოლი“.

კორნელი კეკელიძის აზრით, გრიგოლ ოშკელის თარგმნილი უნდა იყოს –87 ნუსხაში დაცული გრიგოლ ღვთისმეტყველის კიდევ ერთი თხზულება — „ქებაჲ და შესხმაჲ ნეტარისა კესარიოს ძმისა თჳსისაჲ, რომელი ესე თქუა ჟამსა მიცვალებისა მისისა“. ექვთიმე თაყაიშვილის აზრით, შესაძლებელია იგი ოშკის ტაძრის მშენებელი, დიდ სამშენებლო წარწერაში დამფუძნებლებთან — ბაგრატ ერისთავთერისთავთან და დავით მაგისტროსთან ერთად მოხსენიებული გრიგოლი იყოს.
საქართველოს სულიერი მისია

საქართველოს სულიერი მისია — ზვიად გამსახურდიას 1990 წლის ნაშრომი.

ტერმინისა და ცნების წარმოშობა
ტერმინი „საქართველოს სულიერი მისია“ დაამკვიდრა პრეზიდენტმა ზვიად გამსახურდიამ თავის კონცეპტუალურ ნაშრომში, რომელიც დაფუძნებულია ლექციაზე, წაკითხულზე „იდრიატის“ ფესტივალზე თბილისში (ფილარმონია, 2 მაისი, 1990 წელი).
ბაკქანალია

ბაკქანალია (გავრც. ვაკხანალია) იყო რომაული ღმერთი ბახუსის ველური და მისტიური ფესტივალი. შემოვიდა რა რომში ქვემო იტალიიდან ეტრურიის გავლით (დ. ძვ.წ. 200), ბაკქანალია საიდუმლოდ ტარდებოდა და მას მხოლოდ ქალები ესწრებოდნენ; გრძელდებოდა სამი დღის განმავლობაში ყოველწლიურად სიმილას ველზე, ავნეტინის მთასთან. შემდგომში, ფესტივალზე დასწრების უფლება მამაკაცებსაც მიეცათ და დღესასწაული თვეში უკვე ხუთჯერ ტარდებოდა. ტიტუს ლივიუსის (ასევე ლივი) თანამხმად ეს ბახუსის კულტის ლიდერად პაკულა ანიას ყოფნის პერიოდში მოხდა, თუმცა ზოგიერთი ისტორიკოსი მიიჩნევს, რომ მამაკაცები ცერემონიალში ადრეც მონაწილებდნენ.

ლივის ცნობით, კულტის სწრაფმა გავრცელებამ, რომლის დროსაც ყველანაირი სახის კრიმინალი და პოლიტიკური კონსპირაციები ისახებოდა, განაპირობა ძვ. წ. 186 წელს სენატის გადაწყვეტილების მიღება — ე.წ. (ლათ.) , რომელიც აპულიაში (სამხრეთი იტალია) 1640 წელს ნაპოვნ ბრინჯაოს ტაბულაზეა აღბეჭდილი (ამჟამად ინახება ვენის საიმპერატორო მუზეუმში). ამ გადაწყვეტილების მიხედვით ბაკქანალია აკრძალეს სრულიად იტალიაში გარდა განსაკუთრებული შემთხვევებისა, რომლის ნებართვა მხოლოდ სენატს შეეძლო გაეცა. თუმცა, მიუხედავად მკაცრი სასჯელისა, ბაკქანალიის ტრადიციამ კიდევ დიდ ხანს გასტანა სამხრეთ იტალიაში.

თანამედროვე სქოლასტები ლივის გადმოცემებს ეჭვქვეშ აყნებენ და მიიჩნევენ, რომ სენატი ბაკქანთა წინააღმდეგ სამი მიზეზის გამო გამოვიდა: (პირველი) კულტში ლიდერები ქალები იყვნენ, რომაული ტრადიციების საწინააღმდეგოდ; (მეორე) კულტის წევრები ასევე იყვნენ მონები და ღარიბები, რომლებიც კლასობრივი სისტემის გადაგდებას გეგმავდნენ; (მესამე) ერიხ გრუენის თეორიის მიხედვით, ამგვარი ღრეობები წინ სწევდა ზოგიერთი გენერალის პოპულარობას, რაც საფრთხეს წარმოადგენდა სენატის კოლექტიური ავტორიტეტისთვის.

მას შემდეგ ეს სიტყვა თანამდეროვე ტერმინოლოგიაში ზოგადად გამოიყენება თავაწყვეტილი ღრეობისა და განუკითხაობის აღსანიშნავად.
გიორგი მერჩულე

გიორგი მერჩულე — საუკუნის ქართველი მწერალი, ტაო-კლარჯეთის ლიტერატურული სკოლის წარმომადგენელი.

განსწავლული პიროვნება იყო, იცოდა უცხო ენები, საფუძვლიანად იცნობდა სასულიერო მწერლობასა და ქრისტიანულ თეოლოგიას (პავლე ინგოროყვას განმარტებით, „მერჩულე“ სამართლის სპეციალისტ თეოლოგს, რჯულის მეცნიერს ნიშნავს). მოღვაწეობდა ხანძთის სავანეში. 951 წელს აქვე დაწერა ჰაგიოგრაფიული თხზულება „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრება“, რისთვისაც გამოიყენა გრიგოლ ხანძთელის მოწაფეთა ნაამბობი და სხვადასხვა ისტორიული წყარო (კირილე ალექსანდრიელის, იპოლიტე რომაელის, კირილე სკვითოპოლელისა და სხვათა თხზულებანი).

გიორგი მერჩულეს თხზულება განავრცო ბაგრატ ერისთავთერისთავმა 958–966. „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრება“ ასახავს - საუკუნეების საქართველოს პოლიტიკურ-სახელმწიფოებრივ ცხოვრებას, ტაო-კლარჯეთში გაჩაღებულ სამონასტრო მშენებლობასა და კულტურულ-საგანმანათლებლო საქმიანობას, გრიგოლისა და მის მოწაფეთა თავგადასავალს. ძეგლი პირველხარისხოვანი საისტორიო წყაროა და ზოგიერთი საცილობელი საკითხის გადაწყვეტაში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება. საყურადღებოა თხზულებაში გადმოცემული ქართველთა ეროვნული მთლიანობის იდეა.

გიორგი მერჩულეს აზრით, „ქართლი“ მხოლოდ ეთნოგრაფიული ერთეული როდია, საქართველოა ყველგან, სადაც ღვთისმსახურება ქართულ ენაზე სრულდება: „ქართლად ფრიადი ქუეყანაჲ აღირაცხების, რომელსაცა შინა ქართულითა ენითა ჟამი შეიწირვის და ლოცვაჲ ყოველი აღესრულების“. ქართული საზოგადოებრივი და ფილოსოფიური აზროვნების ისტორიის თვალსაზრისით გიორგი მერჩულეს მსოფლმხედველობა ცხოველ ინტერესს იწვევს. მწერალი ოფიციალური ქრისტიანული იდეოლოგიის მტკიცედ დამცველია, ქადაგებს პატრიოტიზმისა და კაცთმოყვარეობის იდეებს. თხზულებაში ზოგჯერ სასულიერო მწერლობისათვის მოულოდნელი ეპიზოდებიც გვხვდება, იგრძნობა ლტოლვა საერო მოტივებისაკენ, რაც უმთავრესად სატრფიალო თავგადასავალთა გადმოცემაში მჟღავნდება. გიორგი მერჩულე ქართული პროზის დიდოსტატია. თემატიკურ მრავალფეროვნებასა და იდეურ-აზრობრივ სიღრმესთან ერთად თხზულება ინტიმურ-ფსიქოლოგიურ განცდებისა და ყოფითი რეალიების სრულყოფილი ასახვითაც გამოირჩევა. მისთვის დამახასიათებელია ხატოვანი და ძარღვიანი, ზოგჯერ სადა და მარტივი ენა, ბრწყინვალე მხატვრული გამომსახველობითი ხერხები, განცდის სიწრფელე და უშუალობა.

„გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრება“ საინტერესოა აგრეთვე როგორც ლიტერატურული წყარო, სანდო ცნობებს გვაწვდის - საუკუნეების მიჯნაზე მოღვაწე ქართველი მწერლების სოფრონ შატბერდელის, ილარიონ პარახელის, გიორგი მაწყვერელისა და სტეფანე მტბევარის შესახებ. იერუსალიმის საპატრიაქრო ბიბლიოთეკაში დაცულია თხზულების საუკუნით დათარიღებული ერთადერთი ხელნაწერი (მიაკვლია ნიკოლოზ ჩუბინაშვილმა, 1845). 1902 ხელნაწერი აღწერა ნიკო მარმა და მანვე გამოსცა მეცნიერულად რუსული თარგმანითურთ. ლათინურად თარგმნა პაულ პეეტერსმა (1923). 1956 დეივიდ ლანგმა გამოაქვეყნა მისი ინგლისური პარაფრაზი. საფიქრებელია, რომ გიორგი მერჩულეს გარკვეული ღვაწლი მიუძღვის ჰიმნოგრაფიაშიც. ამაზე უნდა მიუთითებდეს მინაწერი მიქაელ მოდრეკილის საგალობელთა კრებულში (მერჩულიულნი).
ასურელი მამები

ასურელი მამები — საეკლესიო მოღვაწეთა ჯგუფი, რომელიც საუკუნეში მოსულა საქართველოში სირიიდან. წყაროებში იხსენიებიან „ათორმეტი“ ან „ათსამმეტი ასურელი მამანი“. სინამდვილეში ისინი მეტნი იყვნენ და რიცხვი 12-13, როგორც ჩანს, საკრალური მნიშვნელობით არის აღებული.

ასურელი მამების საქართველოში მოღვაწეობის მიზანი ქრისტიანული რელიგიის დაცვა-განმტკიცება იყო. ი. ჯავახიშვილის მოსაზრებით, ასურელი მამები დიოფიზიტები იყვნენ, კორნელი კეკელიძე მათ მონოფიზიტებად მიიჩნევდა. დადასტურებულია, რომ ამავე პერიოდში და ამავე მიზნით ალბანეთსა და სომხეთშიც წავიდნენ სირიელი მოღვაწენი. საქართველოში ასურელი მამების წამოსვლის მოთავე და ხელმძღვანელი იოანე ზედაზნელი ყოფილა. პირველად საუკუნის ნახევარში ქ. ანტიოქიიდან დავით გარეჯელი მოსულა, შემდეგ, საუკუნის შუა ხანებში, იოანე ზედაზნელი მოწაფეების თანხლებით, და ბოლოს, 70-იან წლებში კი აბიბოს ნეკრესელი.

ისტორიამ შემოინახა იმ ასურელი მამების სახელები, რომელთა მოღვაწეობამაც თვალსაჩინო კვალი დატოვა. ესენი არიან, გარდა ზემოთ დასახელებულებისა, შიო მღვიმელი, იოსებ ალავერდელი, ანტონ მარტყოფელი, თადეოზ სტეფანწმინდელი, პიროს ბრეთელი, ისე წილკნელი, სტეფანე ქიზიყელი ანუ ხირსელი, ისიდორე სამთავნელი, მიქაელ ულუმბოელი, ზენონ იყალთოელი, ელია დიაკონი, აგრეთვე პიმენი, ნათანე და იოანე.

აღმოსავლეთ საქართველოში ასურელმა მამებმა მრავალი მონასტერი ააშენეს, ქართველ წარმართულ მოსახლეობასა და ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხებში ქრისტიანობა გაავრცელეს და ჩრდილოეთი მხარეები ეკლესიურად საქართველოს დაუქვემდებარეს. მათი საქმიანობა ხელს უწყობდა ქართული ფეოდალურ-ქრისტიანული კულტურის გავრცელება-განმტკიცებას, ნიადაგს უმზადებდა განმათავისუბლებელ ბრძოლებს ირანის წინააღმდეგ. განამტკიცებდა ბერძნულ-ბიზანტიული ორიენტაციას კულტურულ-პოლიტიკურ სფეროში.

დიდი იყო ასურელი მამების მოღვაწეობა სოციალურ-ეკონომიური შედეგიც. მათ მიერ დაარსებულმა სამონასტრო ცენტრებმა ხელი შეუწყვეს უდაბურ-უკაცრიელი ადგილების სამეურნეო ათვისებას. ამავე დროს ეს სავანეები ქართული მწიგნობრობისა და განათლების ცენტრებად იქცნენ. ასურელი მამების მრწამსი კი, რომელსაც უკიდურესად ასკეტიზმი ახასიათებდა, საქართველოში გავრცელდა და ასურელი მამებთა ინდივიდუალურ თვისებად დარჩა. ქართული ასკეტიზმი შედარებით ზომიერი იყო და უფრო ბერძნულს წააგავდა.

ასურელი მამების მოღვაწეობა საქართველოში ქრისტიანულ აღმოსავლეთთან, კერძოდ, სირიასთან, ტრადიციულ კულტურულ-რელიგიური ურთიერთობის გამოხატულება იყო. მათ შესახებ ფართო ჰაგიოგრაფიული ლიტერატურა შეიქმნა (ასურელ მამათა ცხოვრებანი).

ასურელი მამების მიერ დაარსებული მონასტრები
ზედაზნის მონასტერი
შიომღვიმის მონასტერი
დავითგარეჯა
ნეკრესის მონასტერი
მარტყოფის ღვთაების მონასტერი
ალავერდი
ხირსის მონასტერი

ასურელი მამების სახელობის მონასტრები საქართველოში
ქანდის მონასტერი
მზოვრეთის მამათა მონასტერი

ფოტოგალერეა
იოსებ ალავერდელი

იოსებ ალავერდელი, ამბა ალავერდელი — საქართველოში მოღვაწე ერთ-ერთი ასურელი მამა. მოვიდა ქ. ანტიოქიიდან საუკუნის შუა წლებში იოანე ზედაზნელთან ერთად. ცხოვრობდა ზედაზნის მონასტერში, შემდეგ მდინარე ალაზნის მარჯვენა ნაპირას დააარსა ალავერდის მონასტერი (აუგია წმ. გიორგის სახელობის ეკლესია, დასაფლავებულია იქვე). მისმა მოღვაწეობამ ხელი შეუწყო კახეთის ამ მხარეში ქრისტიანობის განმტკიცებას.

იოსებ ალავერდელი იხსენიება ასურელი მამების — დავით გარეჯელის, შიო მღვიმელის — „ცხოვრებათა“ მეტაფრასულ რედაქციებში ( საუკუნე). საუკუნეში შეუდგენიათ იოსებ ალავერდელის სვინაქსარული „ცხოვრება“.
ისიდორე სამთავნელი

}). თავდაპირველად ზედაზნის მონასტერში მოღვაწეობდა, შემდეგ ქართლში მდინარე ლეხურის აღმოსავლეთით, სამთავისის სანახებში, დააარსა მონასტერი. დასაფლავებულია სამთავისის ტაძრის ტერიტორიაზე.

ცხოვრება
ისიდორე სამთავნელის ცხოვრების ამსახველი ცალკე თხზულება არ შემორჩენილა. მის შესახებ ცნობები მოიპოვება სხვა ასურელ მამათა ცხოვრების ტექსტებში.

ხსენების დღე
საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია წმინდა პიროს ბრეთელის ხსენების დღეს 25 ივნისს [ძვ. სტ. 12 ივნისი] აღნიშნავს.
შიო მღვიმელი

შიო მღვიმელი — საეკლესიო მოღვაწე, ერთ-ერთი ასურელი მამა. შიომღვიმის მონასტრის დამაარსებელი.

დაიბადა ანტიოქიაში. 20 წლისა განთქმული მეუდაბნოის იოანეს მოწაფე გახდა, თავისი ქონება გლახაკებს და მონასტრებს დაურიგა თავად კი ბერად აღიკვეცა.

 საუკუნის შუა წლებში იოანე თავის მოწაფეებთან ერთად საქართველოში მოვიდა. ცხოვრობდნენ მცხეთაში, შემდეგ ზედაზნის მთაზე. 4 წლის შემდებ შიო მღვიმელი გამოეყო ძმობას და სარკინეს მთაზე დააარსა შიომღვიმის მონასტერი. თავდაპირველად შიო მღვიმელი ცხოვრობდა მცირე გამოქვაბულში, რომელიც დაახლოებით საუკუნეში ეკლესიად უქცევიათ, მონასტერი შიო მღვიმელის დროსვე იქცა მსხვილ ორგანიზაციად. მისივე ინიციატივით აქ ააგეს პირველი ეკლესია იოანე ნათლისმცემლის სახელობისა. სიცოცხლის უკანასკნელი წლები შიო მღვიმელმა გაატარა განმარტოებით, 12 მ სიღრმის მღვიმეში (აქედან „მღვიმელი“), ანდერძის თანახმად, იქვე დაკრძალეს. შიო მღვიმელის ცხოვრების ამსახველი თხზულება შემონახულია ორი რედაქციით: მოკლე (გამოკრეფილია არსენ კათოლიკოსის ვრცელი თხზულებიდან „იოანე ზედაზნელის და მისი მოწაფეების ცხოვრება“, საუკუნის ნახევარი) და მისი მეტაფრასი ( ს.).
სტეფანე ხირსელი

სტეფანე ხირსელი, სტეფანე ქიზიყელი — საუკუნის შუა წლებში ხირსაში (ქიზიყი) მოღვაწე ერთ-ერთი ათცამეტი ასურელი მამათაგანი, წმინდანი (ხს. დღე — ). დააარსა ხირსის მონასტერი, დასაფლავებულია იქვე.

ცხოვრება
სტეფანე ხირსელის ცხოვრების ამსახველმა წერილობითმა წყაროებმა ჩვენამდე ვერ მოაღწია. გადმოცემით ცნობილია რომ ის იოანე ზედაზნელის მოწაფე იყო და სამოღვაწეოდ მან შეარჩია ცივ-გომბორის ქედზე მცირე ფერდი, რომელიც იმ დროს უსიერი ტყით იყო დაფარული.

წმინდა სტეფანემ „აღაშენა სამყოფელი თჳსი ხირსის სოფლის მოახლო, სახელსა ზედა წმ. სტეფანესა“. თუმცა ცალკეული მაგალითები ხირსის სასწაულმოქმედი ცხოვრებისა აღარ არსებობს, უდავოა, რომ მან „ურიცხუნი ძალნი და ნიშნი აღასრულნა ქვეყანასა ზედა, ვინათგან მრავალ არიან სასწაულნი“ ქმნილნი ასურელ მამათ მიერ. „შემდეგ მრავალს მიუღუაწებია ქვემო კახეთს“, ნეტარი მამა მშვიდობით აღესრულა. მის მიერ აშენებულ მონასტერში „დაიდვა წმინდა გვამი მისი სავსე სასწაულებითა და ნიშებითა“.

ხსენების დღე
საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია წმინდა სტეფანეს ხსენების დღეს 9 იანვარს [ძვ. სტ. 27 დეკემბერი] აღნიშნავს.
მიქაელ ულუმბოელი

მიქაელ ულუმბოელი — საუკუნის შუა წლებში მოღვაწე ერთ-ერთი ათცამეტი ასურელი მამათაგანი, წმინდანი (ხს. დღე — ). დააარსა ქართლში ულუმბის მონასტერი, დასაფლავებულია იქვე.

ცხოვრება
ქართლში მოვიდა ანტიოქიიდან საუკუნის შუა წლებში იოანე ზედაზნელთან ერთად. ცხოვრობდა ზედაზნის მონასტერში. ზედაზნიდან საქადაგებლად წმინდა მიქაელ ულუმბოელი დაემკვიდრა სოფელ ულუმბოს ახლოს, სადაც მდინარე ალისწყალთან ააშენა მონასტერი. მონასტერი არაერთხელ გამხდარა შემოსევის საგანი, რის გამოც მიქაელ ულუმბოელის ცხოვრების ამსახველი წერილობითი წყაროები დაკარგულია.

აღსრულების შემდეგ ღირსი მამა მის მიერვე აშენებულ მონასტერში დაკრძალეს.

ხსენების დღე
საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია წმინდა პიროს ბრეთელის ხსენების დღეს 1 ივლისს [ძვ. სტ. 18 ივნისი] აღნიშნავს.
გუბაზ II

გუბაზ (გ. 554) — ეგრისის მეფე საუკუნის 40-50-იან წლებში. მისი მეფობის დროს დიდი ბრძოლა მიმდინარეობდა ირანსა და ბიზანტიას შორის (დიდი ომიანობა ეგრისში). ირანელების მიერ ქართლის დაკავებისა და მეფობის გაუქმების შემდეგ ბიზანტიელებმა ეგრისის გამაგრებისა და ირანელების შემოსევის თავიდან აცილების მიზნით, ქვეყანაში ჯარების შემოყვანა დაიწყეს, მაგრამ ბიზანტიელების თავხედობამ, მეფის საქმეებში ჩარევამ, ხალხის ყვლეფამ იმდენად განარისხა ეგრისელები, რომ 541 წელს გუბაზმა ელჩები გაუგზავნა ირანის შაჰს ხოსრო ანუშირვანს, რათა იგი დახმარებოდა მას ბიზანტიელთა ძალმომრეობისაგან ქვეყნის დახსნაში. ხოსრომ სიხარულით მიიღო გუბაზის ელჩები და მალე, 542 წელს, დიდი ჯარით შეიჭრა ეგრისში. გუბაზმა დახმარება გაუწია ირანელებს და ბიზანტიელები დამარცხდნენ, მაგრამ ხოსროს ვერაგული გეგმა ჰქონდა გუბაზისა და ეგრისელების გასანადგურებლად. მას სურდა, რომ გუბაზი მოეკლა, ეგრისელები მშობლიური მიწა-წყლიდან აეყარა და იქ ირანელები და თავისი ერთგული ტომები ჩაესახლებინა. შაჰმა გუბაზის მოკვლა თავის მოხელეს, ფაბრიზს დაავალა, ხოლო ფაბრიზმა ეს გეგმა გაანდო ერთ წარჩინებულ ეგრისელს, ფარსანსს, რომელსაც დიდი ხნის მტრობა ჰქონდა გუბაზთან, მაგრამ ფარსანსმა დაივიწყა პირადი დამოკიდებულება მეფესთან და გუბაზს ყველაფერი აცნობა. ხოსროს ნამდვილი ზრახვები გამომჟღავნდა და გუბაზი ბიზანტიელების მხარეს გადავიდა. ომი ახალი სისასტიკით განახლდა. ეგრისელები მეფესთან ერთად გმირულად იბრძოდნენ სამშობლოსათვის, მაგრამ არც ბიზანტიელები აღმოჩნდნენ სანდონი. მათი უგულობისა და ღალატის წყალობით ირანელებმა რამდენიმეჯერ გაიმარჯვეს. ამ დამარცხებაში გუბაზი ბიზანტიელთა სარდლებს მარტინეს, ბესასა და რუსტიკეს სდებდა ბრალს. მათ კი ვითომ სათათბიროდ 554 წელს მდინარე ხობისწყალთან მიიწვიეს მეფე და ვერაგულად მოკლეს. ამ ამბავმა სასტიკად აღაშფოთა ეგრისელები. მათ კრება მოიწვიეს და ბიზანტიის იმპერატორს მოსთხოვეს დაესაჯა მკვლელები, წინააღმდეგ შემთხვევაში ირანის მხარეზე გადასვლით იმუქრებოდნენ. იმპერატორმა კარგად იცოდა თუ რა მოჰყვებოდა მისთვის ეგრისელების ირანელთა მხარეს გადასვლას, ამიტომ 555 წელს გუბაზის მკვლელები გაასამართლეს და სიკვდილით დასაჯეს. ამავე წელს გაამეფეს ბიზანტიაში მყოფი გუბაზის ძმა წათე.