iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სახალინური ზუთხი

სახალინური ზუთხი  — თევზი ზუთხისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 2 მეტრზე მეტია, მასა 60 კგ-ს აღემატება. გავრცელებულია წყნარი ოკეანის ჩრდილოეთ ნაწილში, აზიის სანაპიროებზე — მდინარე ამურის შესართავიდან კორეის ნახევარკუნძულის ქალაქ ვონდანამდე და კუნძულ ჰოკაიდომდე. გამოირჩევა დაბალი ბუნებრივი რიცხოვნობით. ნაკლებად შესწავილი სახეობაა. გამსვლელი თევზია. ქვირითობის ერთადერთი ცნობილი ადგილი არის მდინარე ტუმნინი. მორფოლოგიურად და ეკოლოგიურად ძალიან ახლოს დგას მწვანე ზუთხთან (. ). ადრე ისინი ერთ სახეობად განიხილებოდნენ.
მწვანე ზუთხი

მწვანე ზუთხი  — თევზი ზუთხისებრთა ოჯახისა. გამსვლელი, მტკნარი და მლაშე წყლის, ფსკერული სახეობაა. სიგრძეში საშუალოდ 130 სმ-ია, იზრდება 270 სმ-მდეც, მაქსიმალური დადასტურებული მასა 159 კგ, სიცოცხლის ხანგრძლივობა კი 60 წელია. ზურგის ფარფლი აღმართულია საერთო სიგრძის ბოლო მესამედში, ანალური ფარფლი განლაგებულია ზურგის ფარფლის უკანა ნაწილის მოპირდაპირედ. მკერდის ფარფლები სხეულის ქვედა ნაწილში, ლაყუჩის ხვრელის უკან მდებარეობს, დიდი და მომრგვალებულია. მუცლის ფარფლები ანალურ ხვრელთან ახლოსაა. ჩვეულებრივ ზეთისხილისფრიდან მუქ მწვანემდეა, ქვედა ნაწილი მოთეთრო-მწვანეა. მთელ გვერდზე ლატერალურ და ვენტროლატერალურ ფირფიტებს შორის გასდევს ზოლი, კიდევ ერთი ზოლია მუცლის მონაკვეთზე. ფარფლები რუხიდან მკრთალ მწვანემდეა შეფერილი. ულვაშები პირთან უფრო ახლოსაა, ვიდრე დინგის ბოლოსთან.

გავრცელებულია ჩრდილოეთ ამერიკის წყნარი ოკეანის სანაპიროზე: ალეუტის კუნძულებიდან და ალასკის ყურიდან ქალაქ ენსენადამდე (მექსიკა). კანადაში მოწყვლად სახეობად ითვლება. -ის დანართით აკრძალულია საერთაშორისო ვაჭრობა. ბინადრობს ესტუარებში, დიდ მდინარეთა ქვემო წელზე და შესართავების მლაშე წყლებში. ქვირითს მტკნარ წყალში ყრის. ოკეანეში დიდი მანძილის გავლა შეუძლია.

მორფოლოგიურად და ეკოლოგიურად ძალიან ახლოს დგას სახალინურ ზუთხთან (. ), ადრე ერთ სახეობად განიხილებოდნენ.

გალერეა
ნიკოლოზ მახვილაძე

ნიკოლოზ მახვილაძე (დ. 1890, თეთრიწყარო — გ. 12 ნოემბერი, 1944, თბილისი) — ქართველი თერაპევტი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1925), პროფესორი (1930), საქართველოს სსრ-ის მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1941).

ბიოგრაფია
1923 წელს გ. დიდებულიძესთან ერთად დაასაბუთა საქართველოში ანკილოსტომიდოზის ენდემურობა; იმავე წელს დაადგინა ბრუცელოზის ენდემურობაც. 1925 წელს მისი თაოსნობით დაარსდა პროფესიულ სნეულებათა პოლიკლინიკა. ამ ბაზაზე 1927 წელს შეიქმნა შრომის ჰიგიენისა და პროფესიულ სნეულებათა სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი, რომლის დირექტორიც იყო გარდაცვალებამდე. 1930-1936 წლებში იყო ჯერ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის, შემდეგ კი თბილისის სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტის კერძო პათოლოგიისა და თერაპიის კათედრის გამგე. 1936-1938 წლებში განაგებდა ექიმთა დახელოვნების ინსტიტუტის შინაგან სნეულებათა კათედრას, ხოლო 1938 წლიდან თბილისის სამედიცინო ინსტიტუტის პროპედევტიკული თერაპიის კათედრას. 1941 წელს დაამთავრა სამხედრო სამედიცინო აკადემია. მან პირველმა გამოთქვა აზრი საქართველოში პელაგრის ენდემურობის და მასთან ბრძოლის აუცილებლობის შესახებ. მან შეისწავლა სამხარეო პათოლოგიური რევმატიზმის, მალარიის კლინიკისა და გავრცელების, ჰიპერტონიული დაავადების პათოგენეზის, დიეთეტიკისა და სხვა საკითხები. 1959 წელს მისი სახელი მიენიჭა შრომის ჰიგიენისა და პროფესიულ სნეულებათა სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტს.
ვარდევანის ეკლესია

ვარდევანის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვარდევანში. სოფლის სამხრეთით რამდენიმე ასეულ მეტრში შემაღლებულ ადგილას შემორჩენილია დარბაზული ეკლესიის ნანგრევები. იქვეა სოფლის სასაფლაოც.

აღწერა
ეკლესიის კედლები მხოლოდ 1,5 მეტრის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია გათლილი, მოვარდისფრო ტუფის მოზრდილი კვადრები. ეკლესიას სამხრეთიდან აქვს შესასვლელი, სადაც კარგად დამუშავებული არქიტრავის ვარდისფერი ქვა გდია. აღნიშნულ ქვაზე ორი ლილვით შექმნილ წრეში ჩასმული ტოლმკლავიანი და ბოლოებგაშლილი ჯვარია გამოსახული.
მაჭარწყლის ეკლესია

მაჭარწყლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფელ მაჭარწყალში.

ეკლესიას ერთადერთი შესასვლელი აქვს სამხრეთი მხრიდან. სწორედ აღნიშნული შესასვლელის არქიტრავის ქვაზე ამოკაწრული ასომთავრული წარწერის რამდენიმე გრაფემა — „ნიკლზ“ საკმარის არგუმენტად ჩათვალა სერგი მაკალათიამ, რომ აღნიშნული ტაძარი წმიდა ნიკოლოზის სახელობის ეკლესიად მიეჩნია. თუმცა დევი ბერძენიშვილმა გამოთქვა ვარაუდი, რომ აქ მოხსენიებული ნიკოლოზი შეიძლება საერო პირი იყოს.

ეკლესია დარბაზული ტიპის ნაგებობაა. იგი ძალიან დაზიანებულია, კერძოდ, კამარა ჩაქცეული აქვს, თითქმის მთლიანად დანგრეულია აღმოსავლეთ ფასადი. ეკლესია აგებულია რუხი ფერის უხეშად გათლილი საშუალო ზომის ქვებით. ალაგ-ალაგ ჩატანებულია წითელი ფერის ქვები. ეს განსაკუთრებით შეინიშნება ეკლესიის დასავლეთ ფასადზე, რაც მნახველზე დიდ შთაბეჭდილებას ახდენს. ეკლესიას გალავნის შიგნით შიგნით სასაფლაოა. ტაძრის ინტერიერში დასავლეთ ფასადზე მომწვანო ფერის ქვაზე ამოკაწრულია საუკუნის მხედრული წარწერა, რომელიც დღემდე უცნობი იყო ქართული ისტორიოგრაფიისათვის. წარწერიანი ქვა ამობრუნებულია. როგორც ჩანს შემდეგ სამშენებლ მასალად გამოიყენეს. წარწერა სავედრებელი ხასიათისაა და შემდეგი სახით იკითხება: ამის შემდეგ მოდის რამდენიმე გრაფემა, რომელიც კირით არის დაფარული.
ტყემლოვანის ეკლესია

ტყემლოვანის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ ტყემლოვანში. ეკლესია ხუროთმოძღვრული მონაცემებიდან გამომდინარე, საუკუნით თარიღდება.

ეკლესია საშუალო ზომის დარბაზული ტიპის ძეგლს წარმოადგენს სამხრეთის მინაშენით. ტაძარი ნაშენია ბაზალტის ფერადოვანი ქვით, რაც მნახველზე დიდ შთაბეჭდილებას ახდენს. სამხრეთ ფასადზე, შესასვლელის ზევით ვიწრო თაღოვანი სარკმლის თავსართის ფილას გასდევს ერთსტრიქონიანი დაქარაგმებული მხედრული წარწერა: ქო შლინი კე გი შე წე. ვალერი სილოგავა ამ სავედრებელ წარწერას შემდეგი სახით კითხულობს: ამავე სამხრეთ კედლის ზედა ფილაზე გამოსახულია მცირე ზომის რელიეფური ჯვარი. ეკლესიის აღმოსავლეთ სარკმელის თავსართის ქვები ძირს არის ჩამოვარდნილი. მეორე, სრულიად შემონახულ ფილაზე ორი საერო პირის მიერ ჯვრის აღმართვის სცენაა გამოსახული. კომპოზიციის ცენტრში ფართომკლავებიანი ჯვარია ამართული. ჯვრის მკლავებთან ფრონტალურად ერთმანეთის მსგავსი ფიგურები დგანან. ორივეს ცალი ხელი დოინჯით აქვს წელზე შემოდებული. მეორე ხელით კი ჯვრის ტარი უჭირავთ. დ. ბერძენიშვილი აქ გამოსახულ საერო პირებში სამხრეთ სარკმლის წარწერაში მოხსენიებულ კვირიკესა და გიორგის მოიაზრებს.
მაიონი (ვულკანი)

მაიონი (; ასევე ცნობილი როგორც მაიონის მთა და მაიონის ვულკანი; ) ― აქტიური სტრატოვულკანი ალბაის პროვინციაში, ბიკოლის რეგიონში, ფილიპინებში. პოპულარული ტურისტული დანიშნულების ადგილი „სრულყოფილი კონუსითაა“ ცნობილი, რადგანაც ვულკანს სიმეტრიული კონუსის ფორმა აქვს და ფილიპინურ მითოლოგიაში წმინდა ადგილად ითვლება.

1938 წლის 20 იანვარს მაიონის ვულკანი და მიმდებარე ტერიტორიები ფილიპინების მასშტაბით პირველ ეროვნულ პარკად გამოცხადდა. 2000 წელს პარკი ხელახლა კლასიფიცირდა ბუნების პარკად და ვულკან მაიონის ბუნების პარკი ეწოდა. ვულკანი ალბაის ბიოსფერული ნაკრძალის ცენტრალური ობიექტია, რომელიც 2016 წელს იუნესკოს ეგიდით შეიქმნა და დღეისთვის მსოფლიოს მემკვიდრეობის ძეგლთა ნუსხაში შესატანადაა ნომინირებული.

მაიონი ფილიპინების ყველაზე აქტიური ვულკანია და მის აქტივობას რეგულარულად აკვირდება ფილიპინების ვულკანოლოგიისა და სეისმოლოგიის ინსტიტუტი, რომლის პროვინციული შტაბ-ბინა მწვერვალიდან 12 კმ-ის დაშორებით, ლიგნიონ-ჰილში მდებარეობს.

გეოგრაფია
მაიონი ალბაის პროვინციისა და ბიკოლის რეგიონის უმაღლესი წერტილი და მთავარი ღირსშესანიშნაობაა. ვულკანის სიმაღლე 2 463 მეტრია და ალბაის ყურედან 10 კმ-ითაა დაშორებული. გეოგრაფიულად, ვულკანი რვა ქალაქისა და მუნიციპალიტეტის ტერიტორიას მოიცავს: ლეგასპის, დარაგის, კამალიგის, გინობატანის, ლიგაოს, ტაბაკოს, მალილიპოტის და სანტო-დომინგოს.

გეოლოგია
მაიონი კლასიკური სტრატოვულკანია პატარა ვულკანური კრატერით. კონუსის სიმეტრიულობის გამო იგი მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე სრულყოფილ ვულკანადაა მიჩნეული.

2021 წლის აგვისტოში მაიონის ნიადაგში ანტიბიოტიკებისა და კიბოს საწინააღმდეგო ბაქტერიების სახეობები აღმოაჩინეს.

ამოფრქვევები
მაიონი ფილიპინების ყველაზე აქტიური ვულკანია, რომელიც ბოლო 500 წლის მანძილზე 47-ჯერ ამოიფრქვა. ვულკანის ამოფრქვევის შესახებ პირველი ჩანაწერები 1616 წლით თარიღდება. პირველი ამოფრქვევა, რომლის შესახებაც ვრცელი ჩანაწერები არსებობს, 1766 წლის 20 ივლისითაა დათარიღებული და ექვს დღეს გაგრძელდა.

მაიონი ყველაზე მასშტაბურად 1814 წლის 1-ელ თებერვალს ამოიფრქვა. ამოფრქვევის დროს ვულკანური ექსპლუზიურობის ინდექსი 4-ს გაუტოლდა. ვულკანიდან ამოფრქვეულმა მუქმა ფერფლმა ქალაქი კაგსავა მთლიანად დაფარა. ქალაქის 1 200 მკვიდრი დაიღუპა. ფილიპინების ვულკანოლოგიისა და სეისმოლოგიის ინსტიტუტის შეფასებით, ეს იყო მაიონის ისტორიაში ყველაზე ლეტალური ამოფრქვევა. 1993 წელს პიროკლასტიკურ ამოფრქვევას 79 ადამიანი იმსხვერპლა, მეტწილად, ფერმერები. ამოფრქვევის შემდეგ ალბაის პროვინციულმა მთავრობამ 50 000 მკვიდრის ევაკუაცია მოახდინა. ვულკანთან და მის ლანდშაფტთან არაერთი ფესტივალი და რიტუალია დაკავშირებული.
ტარასი მგალობლიშვილი

ტარასი მგალობლიშვილი (დ. 20 ივლისი, 1877, ქუთაისი — გ. 1939) — ქართველი რევოლუციონერი.

ბიოგრაფია
1894 წლიდან საქმიანობდა ბათუმში. 1902 წელს მონაწილეობა მიიღო ბათუმის მუშათა გაფიცვაში. 1903 წლიდან იყო რსდმპ-ის წევრი. 1906 წლიდან თბილისში განაგრძო პარტიული მუშაობა. რეაქციის წლებში რამდენჯერმე დააპატიმრეს. თებერვლის რევოლუციის შემდეგ პარტიის ერკეთის რაიკომის თავმჯდომარედ აირჩიეს. 1918 წელს იყო ბოლშევიკების გურიის სამაზრო და დასავლეთ ამიერკავკასიის კომიტეტის წევრი. თანამშრომლობდა ბოლშევიკურ გაზეთებში. 1919 წლის ნოემბერში ხელმძღვანელობდა აჯანყებას ჩოხატაურის რაიონში, რომლის დამარცხების შემდეგ არალეგალურად გაემგზავრა ბაქოში და განაგრძო პარტიული მუშაობა. საქართველოს საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ პარტიულ სამუშაოზე იყო გურიასა და იმერეთში. 1926 წლიდან სხვადასხვა დროს მუშაობდა სახალხო მოსამართლედ, უმაღლესი სასამართლოს წევრად, დამცველთა კოლეგიის წევრად.
ლუიზ მიშელი

ლუიზ მიშელი (დ. 29 მაისი, 1830, ვრონკური ― გ. 10 იანვარი, 1905, მარსელი) — ფრანგი მწერალი, რევოლუციონერი.

ბიოგრაფია
1871 წელს იყო პარიზის კომუნის აქტიური მონაწილე. კომუნის დაცემის შემდეგ დააპატიმრეს. 1873 წელს გადაასახლეს ახალ კალედონიაში. ქალაქ ნუმეაში გახსნა სკოლა და ადგილობრივი კანაკების ბავშვებს ასწავლიდა წერა-კითხვას. 1880 წელს ამნისტიის შედეგად დაბრუნდა საფრანგეთში. მონაწილეობდა მუშათა მოძრაობაში. იყო [[პეტრე კროპოტკინი[[ს მომხრე. 1890-1895 წლებში ემიგრაციაში იყო [[ლონდონი|ლონდონში]]. წერდა რომანებს, პიესებს, ნოველებს, პუბლიცისტურ წერილებს.
ანრი მიშო

ანრი მიშო (დ. 24 მაისი, 1899, ნამიური ― გ. 19 ოქტომბერი, 1984) — ფრანგი პოეტი, წარმოშობით ბელგიელი.

ბიოგრაფია
1927 წელს გამოაქვეყნა ლექსების პირველი კრებული „ვინ ვიყავი“. მისი მთავარი კრებულებია „ეკუადორი“, „ჩემი საკუთრებები“ (1929), „ვინმე პლიუმი“ (1930), „ჯადოსნურ ქვეყანაში“ (1941), „გადასასვლელები“ (1950), „საწყალობელი სასწაული“ (1956), „ნაცნობობა უფსკრულის წყალობით“ (1961)
არსენ ჯორჯიაშვილი

არსენ ჯორჯიაშვილი (დ. 7 აპრილი, 1881, დიდი ენაგეთი — გ. 1 მარტი, 1906, ტფილისი) — ქართველი რევოლუციონერი.

ბიოგრაფია
მუშაობდა ამიერკავკასიის რკინიგზის ჩამომსხმელ საამქროში. 1905 წელს მუშაობდა რევოლუციაში, პოლიციის მოხელეებსა და მეფის ჯარებზე თავდასხმებში. 1905 წლის სექტემბერში მონაწილეობდა პლასტუნთა პოკლზე თავდასხმაში, მოკლა ათამდე პლასტუნი. დეკემბერში მონაწილეობა მიიღო შეიარაღებულ ბრძოლებში. 1906 წლის 16 იანვარს სილიბისტრო ჯიბლაძის დავალებით ყუმბარით მოკლა კავკასიის სამხედრო შტაბის უფროსი გენერალი გრიაზნოვი. დაპატიმრებულ ჯორჯიაშვილს იცავდა იოსებ ბარათაშვილი. კავკასიის სამხედრო საოლქო სასამართლოს განაჩენით ჯორჯიაშვილი საგუბერნიო ციხეში ჩამოახრჩვეს. ჯორჯიაშვილის სახელი ეწოდა მშობლიურ სოფელს, იქვე დაიდგა მისი ძეგლი. მის შესახებ გადაღებულია ფილმი „არსენა ჯორჯიაშვილი“.
ჯაჯუ ჯორჯიკია

ჯაჯუ ჯორჯიკია (დ. 7 იანვარი, 1885, ნოჯიხევი — გ. 8 ოქტომბერი, 1953, თბილისი) — ქართველი მწერალი, პედაგოგი.

ბიოგრაფია
1904 წელს ჩაირიცხა ვალაბრის სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტის აგრო-ბიოლოგიურ ფაკულტეტზე. 1907 წელს დაბრუნდა სამშობლოში და ქუთაისის სკოლებში ასწავლიდა ფრანგულ ენასა და ბუნებისმეტყველებას. 1911 წლიდან იყო საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოების ქუთაისის განყოფილების გამგეობის დამფუძნებელი წევრი. 1921-1931 წლებში იყო სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკუმის დირექტორი. საუკუნის 10-იანი წლებიდან მისი მინიატურები, მოთხრობები და თარგმანები იბეჭდებოდა ჟურნალ-გაზეთებში - „სახალხო გაზეთი“, „იმერეთი“, "კოლხიდა", "სამშობლო", "გრდემლი", "ოქროს ვერძი" და სხვა. 1914 წელს გამოვიდა მწერლის თხზულებათა პირველი კრებული; 1925 წელს - მეორე - „ფერადი მოთხრობები“; ავტორია აგრეთვე ფრანგული ენის სასკოლო სახელმძღვანელოებისა. 1931 წლიდან მოღვაწეობდა თბილისში, უმთავრესად პედაგოგიურ სარბიელზე (საქართველოს თეატრალური ინსტიტუტი, ყოფილი 23-ე სკოლა და სხვა); 1944 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე იგი თბილისის ვაჟთა საშუალო სკოლის დირექტორი იყო.
ჯოუ ენლაი

ჯოუ ენლაი (დ. 5 მარტი, 1898 ― გ. 8 იანვარი, 1976) — ჩინელი სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე. 1917-1918 წლებში სწავლობდა იაპონიაში, შემდეგ ნანკაის უნივერსიტეტში ტიანძინში. მონაწილეობდა 4 მაისის ანტიიმპერიალისტურ მოძრაობაში. 1920-1924 წლებში მუშაობდა და სწავლობდა გერმანიასა და საფრანგეთში. 1922 წლიდან იყო ჩინეთის კომუნისტური პარტიის წევრი. 1934-1956 წლებში იყო ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ცკ-ის მდივანი. 1949-1958 წლებში იყო ჩინეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი.
დუნგანური ენა

დუნგანური — სინიტური ენა რომელზეც ყაზახეთში და ყირგიზეთში მცხოვრები ჰუების მონათესავე ხალხი დუნგანები საუბრობენ. ის წარმოშობილია განსუში და შენსიში გავრცელებული ცენტრალური ვაკეების მანდარინიდან. მისი ძირითადი დამწერლობითი სისტემაა კირილიცა (ისტორიულად გამოიყენებოდა ჩინურის არაბული ტრანსკრიფცია) და მოიცავს ისეთ ნასესხებ სიტყვებსა და არქაიზმებს რომელიც თანამედროვე მანდარინში აღარ გამოიყენება.

ისტორია
ყირგიზეთში და ყაზახეთში მცხოვრები (ასევე მცირე ჯგუფები სხვა პოსტ საბჭოთა ქვეყნებში) დუნგანები არიან 1870-1880-იანებში ჩრდილო-დასავლეთ ჩინეთში დუნგანების აჯანყების ჩახშობის შემდეგ რეგიონში მიგრირებული ჰუების მცირ ჯგუფების შთამომავლები. ჩრდილო-დასავლეთ ჩინეთში მცხოვრები ჰუებს დასავლელი მწერლები და ასევე თურქი ნაციონალისტებიც ხშირად მოიხსენებდნენ როგორც დუნგანებს ან ტუნგანებს. ეს ხალხი როგორც წესი საუბრობრდა მანდარინის იგივე დიალექტზე რაზეც სხვა იმ რეგიონის ჩინელი მოსახლეობა. ამავდროულად მათი ისტორიის თავისებურების გამო მათი ენა გამდიდრებული იყო ისლამური ან ისლამურის გავლენიტ შექმნილი ტერმინოლოგიით. ნასესხები სიტყვები ძირითადად შემოსული იყო არაბულიდან, სპარსულიდან და თურქულიდან, ასევე გამოიყენებოდა მათი ჩინური თარგმანები. მიუხედავად იმისა, რომ მათ ცალკე სასაუბრო ენა არ აქვთ, მათი ნასესხები ისიტყვები, ფრაზეოლოგია და მეტყველების თავისებურ მონაცვლეობა ჩინურად ცნობილია როგორც ჰუიჰუი ჰუა (, "ჰუის საუბარი") და გამოიყენებოდა ამ ხალხის იდენტობის აღნიშვნისთვის.

დუნგანები რუსეთის იმპერიაში და შემდგომ საბჭოთა კავშირში კიდევ უფრო მეტად იზოლირებული იყვნენ ჩინეთისსგან. მათმა ენამ განიცადა რუსულის და მათი მეზობლების თურქულის მნიშვნელოვანი გავლენა. საბჭოთა კავშირში შეიქმნა დუნგანური ენის პეკინურზე დამყარებული სტანდარტული ჩინურისგან განსხვავებული განსუს პროვინციის დიალექტზე დამყარებული დამწერლობის სტანდარტი, რომელიც გამოიყენებოდა დუნგანებით დასახლებულ სოფლებში. საბჭოთა პერიოდში გამოდიოდა დუნგანურის შემსწავლელი სახელმძღვანელოები. გამოიცა 14 000 სიტყვიანი (სამ ტომად) რუსულ დუნგანური ლექსიკონი. იბეჭდებოდა ენათმეცნიერული ნაშრომები და წიგნები დუნგანურზე. პირველი დუნგანური გაზეთი დაფუძნდა 1932 წელს, რომელიც დღემდე გამოდის ყოველ კვირეულ ფორმატში.

როდესაც 1988 წელს ჰუების მკვლევარი დრუ ს. გლადნი (რომელიც რამდენიმე წელი ცხოვრობდა ჩინეთში) შეხვდა დუნგანებს ალმათიში მათთან საუბრის გამოცდილება შემდეგნაირად აღწერა: "ჰიბრიდული დიალექტი რომელიც აერთიანებდა თურქულ და რუსულ ლექსიკურ ერთეულებს".

დემოგრაფია
დუნგანურზე უმეტესად საუბრობენ ყირგიზეთში, ესევე არიან მნიშვნელოვანი ჯგუფები: რუსეთში, ყაზახეთში და უზბეკეთში. დუნგანები არიან ჩინეთიდან წამოსული მიგრანტების შთამომავლები, რომლებიც ცენტრალურ აზიაში დასახლდნენ. საბჭოთა კავშირის 1970-1989 წლების სტატისტიკური მონაცემების მიხედვით, გუნგანები სხვა ეთნიკურ ჯგუფეფთან შედარებით უკეთესად ინარჩუნებდნენ მათ სასაუბრო მშობლიურ ენას. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ დუნგანურად მოსაუბრე დუნგანების რაოდენობა მნიშვნელოვნად შემვირდა.
საჰიბ II გირეი

საჰიბ გირეი (‎; დ. 1726 — გ. 1807, სტამბოლი, ოსმალეთის იმპერია) — ყირიმის ხანი 1771–1775 წლებში, აჰმედ გირეის ვაჟი, დევლეთ გირეის შვილიშვილი.

ბიოგრაფია
საჰიბ გირეი იყო დევლეთ -ის მე-4 ვაჟის, აჰმედ გირეის შვილი. აღიზარდა ოსმალეთის სულთნების კარზე. 1760-იან წლებში დაბრუნდა ყირიმში და სახელმწიფო საქმეების მართვაში ჩაერთო. 1770 წლამდე ეკავა პერეკოფის ორ-ბეის ანუ გამგებლის თანამდებობა. 1771 წელს საჰიბ ყირიმელმა დიდებულებმა ოსმალეთის სულთნის დაუკითხავად აირჩიეს ხანად.

საჰიბს სახანოს მართვა მოუწია რუსეთთან გამძვინვარებული ომის დროს. 1772 წელს, შირინის, ასევე მანსურის კლანის ბეგებთან და ნოღაელებთან ერთად მან ხელი მოაწერა შეთანხმებას რუსეთის იმპერიასთან ალიანსის შესახებ, რის შემდეაც მიიღო რუსებისგან სამხედრო და ფინანსური დახმარების დაპირება. 1774 წელს ოსმალებსა და რუსებს შორის დაიდო ქუჩუქ-კაინარჯის ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც ყირიმის სახანო დამოუკიდებელ პოლიტიკურ ერთეულად, ხოლო რუსეთი მის გარანტორად გამოცხადდა.

ყირიმში უკმაყოფილება იყო რუსული არმიის ყოფნის გამო და თავად საჰიბ სერიოზულ სირთულეებს წააწყდა სახელმწიფოს მართვაში.
სახანოს მომავლის შესახებ აზრთა სხვადასხვაობა ძალიან დიდი იყო, თათარი ბეგების ნაწილს ჰქონდა მიდრეკილება ყირიმის ყოფილ სახელმწიფო სტატუსში დაბრუნების - ოსმალეთის მფარველობაში შესვლისკენ. 1775 წელს საჰიბის ბიძაშვილი, დევლეთ ნოღაელთა და რუს კაზაკთა დახმარებით შეიჭრა ბახჩისარაიში და ქალაქზე კონტროლი დაამყარა. საჰიბ გირეის ტახტის დატოვება და რუსეთში გაქცევა მოუწია. 1783 წელს რუსების მიერ ყირიმის ანექსიის შემდეგ კი გადაასახლეს ოსმალეთში. გარდაიცვალა სტამბოლის რაიონ ჩათალჯაში, 1807 წელს, 81 წლის ასაკში.
ბაჰადირ II გირეი

ბაჰადირ გირეი (; დ. 1722 — 1791, სტამბოლი, ოსმალეთის იმპერია) — ყირიმის ხანი 1782 წელს, თოფალ აჰმედ გირეის უფროსი ვაჟი, დევლეთ გირეის შვილიშვილი.

ბიოგრაფია
ბაჰადირ გირეი იყო დევლეთ გირეის შვილის, თოფალ აჰმედ გირეის ვაჟი. ცხოვრების უდიდესი ნაწილი გაატარა ოსმალეთში. 1777 წელს თავის ძმა, შაჰინთან ერთად აჯანყდა დევლეთ -ის წინააღმდეგ. ამბოხის შედეგად შაჰინი ყირიმის ხანად, ხოლო ბაჰადირი იედიშყულის ურდოს ლიდერად დამტკიცდა. შაჰინ გირეის პრორუსული რეფორმების გატარების გამო სახანოში ბევრი მოწინააღმდეგე გამოუჩნდა. 1782 წელს ბაჰადირმა ისარგებლა ხანის უარყოფითი რეპუტაციით და თავის ბიძაშვილებთან, შაჰინ და არსლან გირეიებთან ერთად სათავეში ჩაუდგა დიდ აჯანყებას, რომლის შედეგადაც შაჰინ გირეი ყირიმიდან გააძევა.

ბაჰადირ -მ ოსმალეთსა და რუსეთს ელჩები გაუგზვნა თავისი ტიტულის აღიარების მიზნით. ოსმალეთმა მოთხოვნაზე უარი განაცხადა, ხოლო რუსეთმა ყირიმში ჯარები გაგზავნა ტახტზე ისევ შაჰინის დასაბრუნებლად. რუსებმა ანტონ ბოგდანოვიჩ ბალმენისა და ალექსანდრე სუვოროვის ხელმძღვანელობით მთლიან სახანოზე კონტროლი დაიბრუნეს. ბაჰადირ -ის მომხრეთა უმეტესობა კავკასიის გავლით ოსმალეთში გადავიდა, თვითონ ბაჰადირი კი ტყვედ ჩავარდა. შაჰინ გირეიმ მისი სიკვდილით დასჯა გადაწყვიტა, თუმცა რუსებმა გადაარჩინეს და ხერსონში გაგზავნეს პატიმრად. 1783 წელს ყირიმის ანექსიის შემდეგ მოახერხა კავკასიაში გაქცევა, 1789 წლიდან კი სტამბოლის ახლოს, საკუთარ მამულში ცხოვრობდა. გარდაიცვალა იქვე, 1791 წელს.
ლიბიდო

ლიბიდო, იგივე სქესობრივი ლტოლვა — ადამიანის ბუნებრივი ლტოლვა სექსისადმი. ფსიქოანალიტიკურ თეორიაში ლიბიდო არის ფსიქიკური სწრაფვა ან ენერგია, რომელიც განსაკუთრებით დაკავშირებულია სექსუალურ ინსტინქტთან, თუმცა ასევე გამოიხატება სხვა ინსტინქტურ სურვილებსა და სწრაფვებში.

ლიბიდოზე მოქმედებს ბიოლოგიური, ფსიქოლოგიური და სოციალური ფაქტორები. ბიოლოგიურად, ადამიანებში ლიბიდოს სასქესო ჰორმონები და ნეიროტრანსმიტერები არეგულირებენ — მეტწილად ტესტოსტერონი და დოფამინი, შესაბამისად. სოციალური ფაქტორები, მაგალითად, სამსახური და ოჯახი, და შინაგანი ფსიქოლოგიური ფაქტორები, მაგალითად, პიროვნების ხასიათი და სტრესი, ასევე ზემოქმედებს ლიბიდოზე. გარდა ამისა, სქესობრივ ლტოლვაზე შეიძლება იმოქმედოს ჯანმრთელობის პრობლემებმა, მედიკამენტებმა, ცხოვრების სტილმა, ასაკმა (მაგალითად, სქესობრივმა მომწიფებამ) და ურთიერთობაში არსებულმა პრობლემებმა.
რუთ ალმოგი

რუთ ალმოგი (ივრ. , დ. 15 მაისი, 1936, პეტახ ტიკვა, ისრაელი) — ებრაელი მწერალი,  ნოველისტი,  პოეტისა და პროზაიკოსის აარონ ალმოგის მეუღლე. წერს ებრაულ ენაზე.

ბიოგრაფია
რუთ ალმოგი დაიბადა 1936 წლის 15 მაისს პეტახ-ტიკვაში გერმანელი ემიგრანტების ოჯახში. მისი მშობლები ექიმები იყვნენ. სწავლობდა რელიგიურ სკოლაში, სადაც დაწყებით კლასებში მისი მასწავლებელი  გახლდათ შმუელ აგნონის ქალიშვილი. სწავლობდა ფილოლოგიასა და ლიტერატურას თელ -ავივის უნივერსიტეტში. 1967 წელს,  პირველი მოთხრობის გამოქვეყნების შემდეგ, რუთ ალმოგმა დაიწყო მუშაობა გაზეთ ჰაარეცში (ებრაულად ""). იქ, დიდი ხნის განმავლობაში, წერდა რეცენზიებს მსოფლიო ლიტერატურის ნაწარმოებების შესახებ, რომლებიც ჯერ კიდევ არ იყო ნათარგმნი ებრაულ ენაზე. რუთ ალმოგი კვლავ მუშაობს ჰაარეცში.

რუთ ალმოგის კალამს ეკუთვნის არაერთი  წიგნი როგორც ბავშვებისთვის, ასევე მოზრდილებისთვის. ალმოგის მოთხრობებში ყურადღება გამახვილებულია ქალის პიროვნებაზე, ქალის წარუმატებელ ბედზე. მწერალი თავად განსაზღვრავს თავისი ლიტერატურული ნაწარმოების მიმართულებას, როგორც „ტიკუნ ომანუთი“ (ებრ. ), ანუ ხელოვნების მეშვეობით ცხოვრების კორექცია. 1993 წელს მან გამოუშვა ამავე სახელწოდების მოთხრობების კრებული.

პირადი ცხოვრება
რუთ ალმოგის მეუღლე  ცნობილი ებრაელი პოეტი და პროზაიკოსი აარონ ალმოგია. წყვილს ორი ქალიშვილი ჰყავს.
ზუთხისნაირნი

ზუთხისნაირნი  — თევზების რიგი ხრტილოვანი განოიდების ქვეკლასისა. ძველი ზუთხისნაირების ნამარხები ცნობილია ქვემო იურული პერიოდიდან, თანამედროვე სახეობები — ქვემო ცარცული პერიოდიდან. მათი სხეულის სიგრძეა 27 სმ-დან (მასა დაახლ. 200 გრამი; ამუდარიის მცირე ცრუდინგნიჩაბა) 5 მეტრამდე (მასა 1 ტონა და მეტი; სვია). სხეული თითისტარასებურია, ჩვეულებრივ გლუვი ან ფარეკლების (რომბისებრი ძვლოვანი ფირფიტები) ხუთი გრძივი რიგით დაფარული, რაც განოიდური ქერცლის რუდიმენტებად ითვლება. თავი დაფარულია ფარებით — გადაკრული (კანისებრი) ძვლებით, რომლებიც აგებულებით ფარეკლებს წააგავს. აქვთ საშხეფი (მდებარეობს სალაყუჩე სარქვლის ზედა მხარესთან). დინგი (თავის ნაწილი თვალების წინ) წინ გამოწეულია; ქვედა ზედაპირზე განლაგებულია ულვაშები. პირიც ქვემოთ მდებარეობს. ზურგისა და ანალური ფარფლების სხივების რაოდენობა აღემატება მათ საყრდენ ჩონჩხოვან ელემენტებს (რადიალებს). მუცლის ფარფლების ძირში მდებარეობს ანუსი. კუდის ფარფლი ჰეტეროცერკალურია (გამოშვერილი დიდი ზემო ნაწილით, რომლის შემდეგ კიდევ გრძელდება კუდის ღერო). კუდის ზედა ნაწილი დაფარულია რომბისებრი ქერცლით. შიდა ჩონჩხი ხრტილოვანია; ღერძული ჩონჩხის საფუძველს წარმოადგენს დრეკადი ქორდა. გულში აქვთ არტერიული კონუსი, ნაწლავებში — სპირალური სარქველი (ზრდის შემწოვ ზედაპირს). ცნობილია ორი თანამედროვე ოჯახი: ზუთხისებრნი და დინგნიჩაბასებრნი, 6 გვარი და 27 სახეობა. ბინადრობენ ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს წყალსატევებში; გამსვლელი და ტბა-მდინარის თევზებია. ზოგიერთი რეწვისა და აკვაკულტურის ობიექტია (მაგ., ბესტერი).
ბესტერი

ბესტერი — თევზების გვართაშორისი ჰიბრიდი, ცქვრინისა და სვიის ნაჯვარი. მიღებულია 1952 წელს სსრკ-ში, ხელოვნური განაყოფიერების გზით. თავის ქალის ძვლების ფორმით უფრო მეტად სვიას ჰგავს. სიგრძეში აღწევს 180 სმ-ს, რა დროსაც მასა 30 კგ-ზე მეტია. ნაყოფიერია. მასში შეხამებულია ძვირფასი თვისებები: სვიისათვის დამახასიათებელი სწრაფი ზრდა და ცქვრინისათვის დამახასიათებელი ადრეული სქესობრივი სიმწიფე. წარმატებით გამოიყენება მეთევზეობაში — აზოვის ზღვაში, წყალსაცავებზე და ტბორულ მეურნეობებში.
სტრუქტურალიზმი

სტრუქტურალიზმი (გერმ. ) — საუკუნის ფილოსოფიური მიმდინარეობა, რომელიც მეცნიერების კვლევის ამოცანად მიიჩნევს ობიექტების სტრუქტურის დადგენას. იგი იყენებს კვლევის სტრუქტურულ მეთოდებს, რომელიც დამუშავდა მატემატიკაში, ფიზიკასა და ბუნების სხვა მეცნიერებებში. სტრუქტურალიზმს დიდი გავლენა ჰქონდა ლინგვისტიკაზე, სოციოლოგიაზე, ანთროპოლოგიასა და სხვა მიმართულებებზე. იგი დასაბამს შვეიცარიელი ლინგვისტის ფერდინანდ დე სოსიურის შრომებში იღებს.
სტრუქტურალიზმისთვის დამახასიათებელია: საკვლევი ობიექტების აქტუალური მდგომარეობისადმი გაღრმავებული ყურადღება, მათთვის შინაგანად დამახასიათებელი დროის გარეშე თვისებების გამორკვევა მისწრაფება, მკვეთრად განსხვავებულ იქნეს საკვლევი ობიექტები და კვლევის საშუალებანი და შესაბამისად უარის თქმა იზოლირებული ფაქტებს ან ელემენტებს შორის მიმართებების ფიქსირება. სტრუქტურალიზმი ობიექტის შესწავლისას გულისხმობს საკვლევი ამოცანის ჩარჩოებში მოძრაობას დაკვირვებადი ფაქტების პირველადი ორგანიზაციიდან ობიექტის შინაგანი სტრუქტურის გამოვლენისა და აღწერისაკენ და, შემდგომ, ობიექტის თეორიული მოდელის შექმნისაკენ მისი ინტერპრეტაციებით საკვლევ მასალაში. სტრუქტურალიზმის განვითარებაზე რიგ მეცნიერებაში გავლენა მოადინა სემიოტიკის წარმოშობამ, ფ. სოსიურის იდეებმა ლინგვისტიკაში, კ. ლევისტროსისა - ეთნოლოგიაში, ვიგოტსკისა და პიაჟეს - ფსიქოლოგიაში, აგრეთვე მეტალოგიკისა და მეტამათემატიკის დამუშავებამ. სტრუქტურალიზმის კვლევის ზოგად საგნად შეიძლება დასახელდეს მოღვაწეობის პროცესები, რომლებიც გაშუალებულია მათი მონაწილეების ურთიერთობით ნიშნების სისტემის საშუალებით. ასეთ სისტემად სტრუქტურალიზმისთვის გვევლინება: ბუნებრივი ენა, პირველყოფილი სოციალური და კულტურული სტრუქტურები და ა.შ. სტრუქტურული მეთოდების გამოყენებამ ლინგვისტიკაში შესაძლებელი გახადა გადაჭრილიყო ამოცანები, რომლებიც დაკავშირებულია დამწერლობის არმქონე ენების აღწერასთან. სტრაქტურალიზმის იდეები გარკვეულ მეთოდოლოგიურ როლს ასრულებენ კულტურის მოვლენათა სადისციპლინათშორისო კვლევების გაერთიანებაში, ჰუმანიტარული და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების დაახლოებაში მათი სპეციფიკურობის შენარჩუნებით. სტრუქტურალისტები არიან: ლევი-შტრაუსი, ბარტი და ფუკო