ფათიჰის მეჩეთი

ფათიჰის მეჩეთი — სტამბოლის ერთ-ერთი უდიდესი მეჩეთი, რომელიც მდებარეობს ქალაქის ევროპულ ნაწილში, ფათიჰის რაიონში. იგი ასევე ცნობილია როგორც დამპყრობლის მეჩეთი (მისი სახელწოდება თურქულად ნიშნავს „დამპყრობელს“).

ფათიჰის მეჩეთი აშენდა 1470 წელს ბიზანტიური წმინდა მოციქულთა ტაძრის ადგილას. იგი სრულად დაინგრა 1766 წლის მიწისძვრის შედეგად და ხელახლა იქნა აღდგენილი 1771 წელს. მეჩეთის გუმბათის დიამეტრი 26 მეტრია. მის ეზოში განთავსებულია სასაფლაო, სადაც მავზოლეუმში მარადიულად განისვენებს ოსმალეთის სულთანი, კონსტანტინოპოლის დამპყრობელი — მეჰმედ . მისი აკლდამა ქალაქის უმნიშვნელოვანესი სალოცავთაგანია. მეჩეთთან ასევე ფუნქციონირებს მედრესე.

ისტორია
ფათიჰის მეჩეთი — სულთან მეჰმედ დამპყრობლის ბრძანებით აიგო 1463-1470-იან წლებში და წარმოადგენდა უპრეცედენტო ზომის რელიგიურ-საზოგადოებრივ კომპლექსს. იგი აღმართული იქნა ნახევრად დანგრეული ბიზანტიური წმინდა მოციქულთა ეკლესიის ადგილას. არქიტექტორ ატიკ სინანის მიერ დაპროექტებული ფათიჰის მეჩეთი გახდა პირველი მსხვილი შენობა, რომელიც შესრულდა ოსმალური იმპერიული არქიტექტურული ტრადიციით.

თავდაპირველად, კომპლექსი შედგებოდა მეჩეთისა და მის გარშემო განლაგებული შენობების ჯგუფისგან. მასში შედიოდა რვა მედრესე (სასულიერო სასწავლებელი), ბიბლიოთეკა, საავადმყოფო, თავშესაფარი, ქარვასლა (საქარავნე სადგური), ბაზარი, ჰამამი (აბანო), დაწყებითი სკოლა და საჯარო სამზარეულო (იმარეთი), სადაც ღარიბებზე საკვები გაიცემოდა. მოგვიანებით დაემატა სხვადასხვა თურბე (მავზოლეუმი). იმ დროს კომპლექსს თითქმის კვადრატული ფორმა ეკავა, რომლის გვერდი 325 მეტრს შეადგენდა და ფევზიფაშას ქუჩის გასწვრივ იყო გადაჭიმული.

მეჩეთი სერიოზულად დაზიანდა 1509 წლის მიწისძვრის დროს, რის შემდეგაც აღადგინეს. თუმცა, ის კვლავ დააზიანა 1557 და 1754 წლების მიწისძვრებმა და მოგვიანებით ისევ აღდგენილი იქნა.

ნაგებობა საბოლოოდ მთლიანად დაინგრა 1766 წლის 22 მაისის მიწისძვრის შედეგად, როდესაც ჩამოინგრა მთავარი გუმბათი და კედლები ისე დაზიანდა, რომ მისი აღდგენა შეუძლებელი გახდა.

დღევანდელი მეჩეთი (რომელიც უკვე სრულიად განსხვავებული გეგმით აშენდა) დასრულდა 1771 წელს, სულთან მუსტაფა -ის დროს. მისი არქიტექტორი იყო მიმარ მეჰმედ ტაჰირი.

არქიტექტურა
გარე ხედი
თავდაპირველად ფათიჰის მეჩეთს ჰქონდა ერთი ცენტრალური გუმბათი, რომელსაც ქიბლას მხრიდან იმავე დიამეტრის ერთი ნახევარგუმბათი ამაგრებდა და რომელიც ოთხ თაღზე იყო დაკიდებული. მისი დიამეტრი 26 მეტრს შეადგენდა. მეჩეთის თანამედროვე შენობას (1771) კვადრატული გეგმარება აქვს; ცენტრალურ გუმბათს ოთხივე მხრიდან ოთხი ნახევარგუმბათი ამაგრებს. შიდა ეზო, პორტალი და მინარეთების ქვედა ნაწილები პირველი ნაგებობიდან არის შემორჩენილი, ხოლო დანარჩენი ყველაფერი 1771 წელს, ბაროკოს სტილში იქნა რეკონსტრუირებული. მეჩეთს ორი მინარეთი ადგას, რომელთაგან თითოეულს ორი აივანი (შერეფე) აქვს.

ინტერიერი
ფათიჰის მეჩეთის დღევანდელი ინტერიერი არსებითად წარმოადგენს ატიკ სინანის ადრინდელი პროექტების ასლს, რომლებსაც ის თავად არაერთხელ იყენებდა სტამბოლში თავის სხვა ნაგებობებში, ისევე როგორც მისი მოწაფეები (ამ ტექნიკაში შეიმჩნევა აია-სოფიას ტაძრის მიბაძვა). 26 მეტრი დიამეტრის ცენტრალურ გუმბათს ოთხი ნახევარგუმბათი ამაგრებს, დიდი მარმარილოს სვეტებით. კალიგრაფიულ წარწერებსა და მინბარში ბაროკოს გავლენა შეიმჩნევა, თუმცა, ფათიჰის მეჩეთის დაბალხარისხოვანი თეთრი ფილები ვერანაირად ვერ შეედრება იზნიქის კერამიკას, რომელიც რუსტემ-ფაშას მეჩეთის მსგავსი შენობების ბრწყინვალებას ქმნის. მიჰრაბი კი ჯერ კიდევ პირველი ნაგებობიდან არის შემორჩენილი.

კომპლექსი
ისევე როგორც სტამბოლში იმპერიული ეპოქის სხვა ნაგებობები, ფათიჰის მეჩეთიც იყო დაპროექტებული, როგორც ნაგებობათა კომპლექსი, რომელიც რელიგიურ და საზოგადოებრივ საჭიროებებს უნდა მომსახურებოდა.

მეჩეთის ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით განლაგებულია რვა დიდი მედრესე, ოთხ-ოთხი თითოეულ მხარეს, რომლებიც ცნობილია როგორც „- “. ეს ნაგებობები სიმეტრიულია, თითოეული მათგანი მოიცავდა 18 ოთახს მოსწავლეებისთვის (თითოეული ოთახი იტევდა ოთხ ადამიანს) და ერთ საკლასო ოთახს. თითოეული მედრესეს უკან არსებობდა მინაშენი, რომლის ზომაც თავად შენობის ნახევარს შეადგენდა. ეს მინაშენები გზის მშენებლობის შედეგად სრულად დაინგრა. ერთ დროს მედრესეებში დაახლოებით ათასი მოსწავლე სწავლობდა. მოგვიანებით კი სწორედ ეს კომპლექსი სტამბოლის უნივერსიტეტის საფუძველი გახდა.

თავშესაფარი (სტუმრების სახლი) მდებარეობს მეჩეთის სამხრეთით. შენობას აქვს ლამაზი შიდა ეზო, რომელიც გამორჩეულია მასში არსებული ოფიკალციტისა და გრანიტის სვეტებით. ეს სვეტები, სავარაუდოდ, გადარჩენილია წმინდა მოციქულთა დანგრეული ეკლესიიდან. თავშესაფრის მოპირდაპირე მხარეს განთავსებულია დიდი აკლდამა – სულთან მაჰმუდ -ის დედის, ნაქშიდილის საფლავი.

სასაფლაოზე, რომელიც მეჩეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს (ქიბლას მიმართულებით), განთავსებულია სულთან მეჰმედ დამპყრობლისა და მისი მეუღლის, გიულბაჰარ ხათუნის აკლდამები. ორივე მავზოლეუმი მიწისძვრის შემდეგ აღადგინეს. დამპყრობლის აკლდამა შესრულებულია ბაროკოს სტილში და მისი ინტერიერი მდიდრულად არის მორთული. გიულბაჰარის აკლდამა კი, პირიქით, სიმარტივითა და კლასიკური ხაზებით გამოირჩევა და, შესაძლოა, დიდად ჰგავს თავდაპირველ ნაგებობას. გარდა ამისა, აქ მრავალი წამყვანი სახელმწიფო მოღვაწის საფლავი მდებარეობს, მათ შორის არის ოსმან ნური-ფაშაც.

იმავე მხარეს, მეჩეთს ემიჯნება გუმბათით შემკული ბიბლიოთეკა, რომელიც 1724 წელს აშენდა. მისი ერთი კარი ქუჩაზე გადის, დანარჩენი ორი კი მეჩეთის შიდა ეზოში. ამჟამად ბიბლიოთეკას რემონტი უტარდება და მისი წიგნები სულეიმანიეს მეჩეთის ბიბლიოთეკაში ინახება.

ფათიჰის მეჩეთთან არსებული ქარვასლა 1980-იან წლებში იქნა რეკონსტრუირებული და ახალ მაღაზიებთან გაერთიანდა, რათა ის სამუშაო სივრცედ გადაქცეულიყო. საავადმყოფო, ბაზარი, სამზარეულოები და აბანო ჩვენს დრომდე არ შემორჩენილა.