ელეონორა დუზე

ელეონორა დუზე (; დ. 3 ოქტომბერი, 1858, ვიჯევანო, იტალია — გ. 21 აპრილი, 1924, პიტსბურგი, აშშ) — მსოფლიოში ცნობილი იტალიელი მსახიობი, მეტსახელად „ღვთაებრივი“. სარა ბერნართან ერთად იგი თავისი დროის უდიდეს თეატრალურ მსახიობად ითვლებოდა.

ბიოგრაფია
დაიბადა სომხური წარმოშობის მსახიობთა ოჯახში. მისი პაპა, ლუიჯი დუზე (დუზიანი), პადუაში გარინბალდის თეატრის დამფუძნებელი იყო. ოთხი წლის ასაკში მან თამაში დაიწყო მშობლების დასში და მათთან ერთად მოგზაურობდა იტალიის ქალაქებში. მისი პირველი სერიოზული წარმატება იყო მთავარი როლის შესრულება ემილ ზოლას დრამაში „ტერეზა რაკენი“ (1879).

1881-1883 წლებში ქორწინებაში იმყოფებოდა მსახიობ ტებალდო მარკეტისთან (1844-1918), რომელიც ფსევდონიმით — კეკი გამოდიოდა; მათ შეეძინათ ქალიშვილი. მჭიდრო ურთიერთობა ჰქონდა „სკაპილიატურას“ წარმომადგენლებთან. 1886 წელს შექმნა საკუთარი თეატრალური დასი და 30 წლის ასაკისთვის იტალიის ყველაზე ცნობილი მსახიობი გახდა.

თამაშობდა დიუმა-შვილის („ქალი კამელიებით“), სარდუს, იბსენის („ჰედა გაბლერი“, „თოჯინების სახლი“ და სხვ.), ზუდერმანისა და მეტერლინკის („მონა ვანა“) პიესებში. არიგო ბოიტომ, რომელთანაც მსახიობს ფარული ურთიერთობა ჰქონდა, მისთვის შექსპირის „ანტონიუსი და კლეოპატრა“ თარგმნა.

1890 წლის შემდეგ ძირითადად იტალიის ფარგლებს გარეთ, უმეტესწილად საფრანგეთში გამოდიოდა. წარმატებით საგასტროლო ტურნეები გამართა აშშ-ში, სამხრეთ ამერიკასა და რუსეთის იმპერიაში (1891-1892, 1908). 1890-იანი წლების დასაწყისში ურთიერთობა ჰქონდა რუს მხატვარ ალექსანდრე ვოლკოვთან და გარკვეული პერიოდი მის პალაცოში ცხოვრობდა დიდ არხზე; მათი სასიყვარულო მიმოწერა გამოქვეყნებულია.

1895-1904 წლებში ახლო ურთიერთობა ჰქონდა გაბრიელე დ’ანუნციოსთან, რომელმაც იგი თავისი რომანის — „ალის“ პროტოტიპად აქცია. მსახიობმა ეს კავშირი მას შემდეგ გაწყვიტა, რაც მწერალმა დრამა „მკვდარი ქალაქის“ ფრანგულ პრემიერაში ანას როლის შესრულება დუზეს მრავალწლიან მეტოქეს, სარა ბერნარს შესთავაზა. 1905 წელს პარიზში მან ვასილისას როლი შეასრულა მაქსიმ გორკის დრამაში „ფსკერზე“.

1908 წელს დუზემ თეატრი მიატოვა. ამის შემდეგ, ორი წლის განმავლობაში, ფლორენციაში იტალიელ ფემინისტ ლინა პოლეტისთან ერთად ცხოვრობდა. მსახიობმა კინოში მხოლოდ ერთხელ ითამაშა — არტურო ამბროზიოს ფილმში „ფერფლი“ (1916), რომელიც გრაცია დელედას ამავე სახელწოდების რომანის მიხედვით გადაიღეს. მოლაპარაკებები დევიდ გრიფიტთან ერთობლივი მუშაობის შესახებ უშედეგოდ დასრულდა. 1920 წელს იგი აზოლოში (ტრევიზოს პროვინცია) დასახლდა. დუზე სცენას 1921 წელს დაუბრუნდა. მიუხედავად იმისა, რომ უკვე ასაკში იყო და თმა გაჭაღარავებოდა, ის მაინც უგრიმოდ და პარიკის გარეშე თამაშობდა. გრიმის მინიმალური გამოყენება (რაც ხშირად ფარავს მიმიკის ნიუანსებს) სრულიად უჩვეულო იყო იმდროინდელი თეატრისთვის. თანამედროვენი აღნიშნავდნენ მისი ინტონაციების მრავალფეროვნებასა და ხელების დახვეწილ, რთულ პლასტიკას.

იტალია ფაშისტების ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ (1922) დატოვა. გარდაიცვალა ფილტვების ანთებით საგასტროლო ტურნეს დროს, მას შემდეგ, რაც წვიმაში დასველდა და გაცივდა (საერთოდ, სუსტი ფილტვები ჰქონდა). დაკრძალულია აზოლოში. მისი მრავალი პირადი ნივთი ქალიშვილმა ადგილობრივ მხარეთმცოდნეობის მუზეუმს გადასცა. დუზეს არქივის დანარჩენი ნაწილი ინახება ჩინის ფონდში , კუნძულ სან-ჯორჯო-მაჯორეზე.

დუზეს დიდება საყოველთაო იყო. მის ხელოვნებას მაღალ შეფასებას აძლევდნენ ანტონ ჩეხოვი, კონსტანტინე სტანისლავსკი, ბერნარდ შოუ და ჩარლი ჩაპლინი. ამერიკელმა პოეტმა სარა ტისდეილმა თავის პირველ წიგნს (1907) „სონეტები დუზეს და სხვა პოემები“ უწოდა. 1923 წლის ივლისში დუზე გახდა პირველი ქალი, რომლის პორტრეტმაც ჟურნალ „ტაიმის“ გარეკანი დაამშვენა. მან დიდი გავლენა მოახდინა მართა გრემზე.

ავსტრიელი პროზაიკოსის, ემილ რაინჰარდტის მიერ დაწერილი მსახიობის ბიოგრაფია (1928) ითარგმნა ინგლისურ, ფრანგულ, იტალიურ, პორტუგალიურ, პოლონურ და ლატვიურ ენებზე და 15 გამოცემას გაუძლო. იტალიის რამდენიმე ქალაქის (ბოლონია და სხვ.) თეატრი ელეონორა დუზეს სახელს ატარებს. 1953 წელს ლუიჯი კომენჩინიმ თავის ფილმში „ “ ელეონორა დუზეს საარქივო კადრები ჩართო. მსახიობის სასცენო კოსტიუმები, რომლებიც იტალიელმა მოდელიორმა ფაუსტო სარლიმ აღადგინა, მსოფლიოს სხვადასხვა მუზეუმშია გამოფენილი.

დუზე დღემდე მიიჩნევა ყველა დროის ერთ-ერთ უდიდეს მსახიობად; კერძოდ, კრიტიკოსმა ჰერმან ბარმა მას „უდიდესი მსახიობი“ უწოდა.

1974 წელს ელეონორა დუზეს პატივსაცემად პლანეტა ვენერაზე მდებარე 30-კილომეტრიან კრატერს მისი სახელი ეწოდა.