iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მთისძირის მეორე ეკლესია

მთისძირის მეორე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ მთისძირის ჩრდილოეთით 1,7 კილომეტრზე, მდინარე არეშის მარჯვენა ნაპირზე, ტყეში. განეკუთვნება - საუკუნეს.

ძველი სამეკლესიიანი ბაზილიკაა, სამი მხრიდან ერთიანი გარშემოსავლელით (12.7 10.8 მეტრი), შენობა ნაგები ყოფილა რიყისა და ნატეხი ქვით — თიხის ხსნარზე. შემორჩენილია კედლების წყობის 4-8 რიგი (მაქსიმალური სიმაღლე 1.2 მეტრია).

მთავარ ეკლესიას (10,15 5,5 მეტრი) ორი შესასვლელი აქვს — სამხრეთით და დასავლეთით. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია კვერცხისებრი ფორმის აფსიდით, რომელიც გრძივი კედლებიდან ერთსაფეხურიანი მხრებითაა გამოყოფილი. მოგვიანებით აფსიდი დარბაზისგან რიყის ქვით ნაგები კანკელით გაუმიჯნავთ, რომლისგანაც წყობის სამი რიგიღაა შემორჩენილი. მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში კარია, რომელიც მთავარი ეკლესიის აფსიდის ჩრდილოეთით მდებარე, სწორკუთხა გეგმის სათავსში გადის. მთავარი ეკლესიის შუაში დგას გეგმით თითქმის კვადრ. (1 1,1 მეტრი), ზემოთკენ ოდნავ შევიწროებული ნაგებობა (სიმაღლე 1 მეტრი), რომელსაც აღმოსავლეთ წახნაგში მოწყობილი აქვს პატარა, ოთხკუთხა ნიშა.

სამხრეთ ეკლესია უაფსიდოა. იგი ვიწრო და გრძელი დერეფანია. სამხრეთ ეკლესიის სამხრეთ კედლის შუაში ორმალიანი თაღოვანი შესასვლელის ნაშთია — თაღებს შორის კავდრატული სვეტით. მეორე შესასვლელი გარშემოსავლელის დასავლეთ კედლის შუაშია.

ჩრდილოეთ ეკლესია აფსიდიანია, დამოუკიდებელი შესასვლელი მას არ ჰქონია. ეკლესიის გათხრისას გამოვლინდა კრამიტის ნატეხები და წითელკეციანი, კარგად დამუშავებული და გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. ჭურჭლის შიდაპირი დაფარულია შავი თუ მუქი ყავისფერი მასით.

ეკლესიის აღმოსავლეთით, 35 მეტრზე, ოთხკუთხა გეგმის (6,6 5,5 მეტრი) ნაგებობის ნანგრევებია. იგი ნაგები ყოფილა რიყისა და ნატეხი ქვით — თიხის ხსნარზე. ერთადერთი შესასვლელი მას აღმოსავლეთიდან ჰქონდა. შიგნით, ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში, ჩაფლული ყოფილა ბრტყელძირიანი ქვევრი (აღმოჩნდა თოკისებრი ორნამენტით შემკული ნატეხები). გამოვლინდა, აგრეთვე, წითელკეციანი ჯამისა და ტუჩიანი ჭურჭლის ფრაგმენტები, რკინის მოგრძო ნივთი (ურდული).
ალმატის წმინდა ბარბარეს ეკლესია

ალმატის წმინდა ბარბარეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ალმატში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (5,53,4 მ), უაფსიდო, ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით და აგურით, დაზიანებულია, ჩაქცეულია კამარა. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთ კედლის შუაში თარაზულად თარაზულად გადახურული სარკმელია გაჭრილი, რომლის ჩრდილოეთით ღრმა სწორკუთხა ნიშაა, ხოლო ქვემოთ, კედელზე, კუბური ტრაპეზიაა მიშენებული. აღმოსავლეთ სარკმლის გარდა, ერთი მსგავსი სარკმელი სამხრეთ კედელშიცაა. მის მოპირდაპირედ კი სწორკუთხა ნიშაა მოწყობილი, შენობა გადახურულია კრამიტით, დაბურული ხის სახურავით. ეკლესია განიერი კედლებით შემოფარგლული, სწორკუთხა მოხაზულობის (10,48,1 მ), პატარა ეზოს ჩრდოლო-აღმოსავლეთის კუთხეში, ეზოს შესასვლელი დასავლეთ კედლის სამხრეთ კიდეში ჰქონია.
გრემის პეტრე-პავლეს ეკლესია

გრემის პეტრე-პავლეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის საბავშვო ბაღის ეზოში. დათარიღებულია გვიანი შუასაუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, გეგმით სწორკუთხა. ნაგებია ნატეხი ქვით და აგურით. ძეგლი შელესილ-შეთეთრებულია. აქვს ორი შესასვლელი ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდაა, რომლის ღერძზე შეისრულთაღიანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით ერთი ოთხკუთხა ნიშაა მოწყობილი. ქვემოთ კი, კედელზე, მიდგმულია ტრაპეზი. თითო სარკმელი დასავლეთ კედლის გარდა ყველა დანარჩენ კედელშიცაა. კონქის თაღი შეისრულია. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. ეკლესიის ფასადებზე, პალისტრების მეშვეობით, შექმნილია სწორკუთხა არეები. კედლები დასრულებულია აგურის კბილანისებრი წყობით შექმნილი სამსაფეხურიანი ლავგარდნით. შენობა გადახურულია კრამიტით.
გრემის ქულბაქები და ქარვასლა

გრემის ქულბაქები და ქარვასლა — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გრემში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში, ეგრეთ წოდებულ სავაჭრო უბნის ცენტრალურ ნაწილში. ქულბაქების გეგმა აღმიდან დასავლეთის მიმართულებით წაგრძელებული სწორკუთხედია, რომლის შუაში იგივე მოხაზულობის ეზოა. ეზოში შესასვლელი ჩრდილოეთ მხრიდანაა. ეზოს ირგვლივ, ერთმანეთის მიყოლებით განლაგებულია დუქნები, რომლებსაც მცირე გამონაკლისების გარდა, თითქმის ერთნაირი აგებულება აქვს - მოგრძო, ყრუკედლებიანი შეისრულკამაროვანი სათავსი, რომლის წინ იმავე სიგანისა და 1,5 მეტრი სიღრმის ლოჯიაა. დუქნები ერთდროულადაა ნაგები. კედლები და კამარები ნაწყობია ნატეხი ქვით. ყველა დუქანს ჰქონია ბუხარი. ზოგიერთი დუქანი ორსართულიანი ყოფილა. ჩრდილოეთი რიგის დასავლეთ კიდეში მდებარე ორსართულიანი დუქნების ქვემოთ სარდაფებია, რომლებიც ერთმანეთს კარით უკავშირდება. ორივე სარდაფის კედლები შელესილია. შესაძლოა, ისინი მაცივრის როლს ასრულებდა. ამავე რიგის ერთ-ერთი დუქნის უკანა ნაწილში, დაბალი კედლით, გამოყოფილია ვიწრო ადგილი, რომლის კედლები შიგნიდან წყალგაუმტარი ხსნარითაა შელესილი. ეზოს დასავლეთ რიგში ოთხი დუქანია. მათგან სამს დასავლეთიდან ეკვრის ერთიანი, მოზრდილი სათავსი, რომელიც კარით მხოლოდ განაპირა დუქნებს უკავშირდება. შუა დუქანში აგებულია ექვსგვერდი აუზი. სავარაუდოდ, ეს დუქანი „სალხინო“ ადგილიც იყო.

ჭიშკართან, ეზოში გასასვლელის აღმოსავლეთ გვერდში, მოწყობილია პატარა სათავსო, რომელიც დანარჩენი სათავსოებისგან როგორც ფართობით, ისე ორიენტაციითაც განსხვავდება.
სამხრეთ რიგში თანაბარი ფართობის ათი სათავსია, აღმოსავლეთ რიგში კი - ოთხი. მათგან ორს ლოჯია ეზოს მხარეს აქვს, ორს კი - ქარვასლაში გასასვლელის მხარეს.
ქარვასლა ქულბაქებს აღმოსავლეთიდან ეკვრის. თავდაპირველად ამ ადგილას მდგარა მოზრდილი თონეებიანი შენობები, შემდეგ კი ქარვასლა აუგიათ. ამჟამად ქარვასლისგან მხოლოდ საძირკვლის ნაშთებია შემორჩენილი, რის გამოც მისი გეგმა ზუსტად არ იკითხება. შენობის გრძივი ღერძის ორივე მხარეს ერთრიგად განლაგებულია 16-16 სათავსო ფართობი მერყეობს 14 კვადრატული მეტრიდან 23 კვადრატულ მეტრამდე. მათ შორის კი განიერი ტალანი ყოფილა, რომლის იატაკქვეშ გადის წყალსადენი.

ქარვასლის სამხრეთი და ჩრდილოეთი კედლები შეჭრილია ქულბაქების აღმოსავლეთ კედელში, რაც იმაზე მიგვანიშნებს, რომ იგი ქულბაქებზე ადრე ყოფილა აგებული.
ქულბაქებისა და ქარვასლის ტერიტორიაზე გათხრების დროს აღმოჩნდა ვერცხლისა და სპილენძის რამდენიმე მონეტა. მათი უმრავლესობა ცუდადაა დაცული. ერთი ვერცხლის მონეტა, რომელიც ქულბაქების ტერიტორიაზე იყო ნაპოვნი ეკუთვნის შაჰ-ისმაილს და თარიღდება 1502-1524 წლებით, ხოლო ორი სპილენძის მონეტა, რომლებიც ნაპოვნი იყო ქარვასლის ტერიტორიაზე, თარიღდება საუკუნის ნახევრით.
მთისძირის მესამე ეკლესია

მთისძირის მესამე ეკლესია — არქიტექტორულ-არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით, 2 კილომეტრზე, ტყეში. მდინარე არეშის მარჯვენა ნაპირზე. სავარაუდოდ, თარიღდება შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (7.2 4.8 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვით, ნატეხი ქვითა და ტალახით, კედლები შემორჩენილია 1 მეტრ სიმაღლეზე. შესასველი სამხრეთით და დასავლეთითაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც დარბაზისგან გამიჯნული ყოფილა კანკელით. კანკელის კედელში (შემორჩენილია ქვედა ორი რიგი) აღმოჩნდა ბაზალტის არქაული ხელსაფქვავის ქვა (მსგავსი ხელსაფქვავები აღმოჩნდა ეკლესიის გარეთაც).
ეკლესიას სამხრეთიდან და დასავლეთიდან ერთიანი, ვიწრო მინაშენი ეკვროდა, შესაძლოა, რომ იგი ეკლესიის ზღუდის ფუნქციას ასრულებდა. მისი კედლები (სიმაღლე 0,3 მეტრი) მთელ სიგრძეზეა შემორჩენილი, მინაშენში შესასვლელი დასავლეთ ფრთაშია მოწყობილი - ჩრდილოეთიდან. ამ მხარეს იგი მთელ სიგანეზეა გახსნილი. ეკლესია გადახურული იყო ბრტყელი და ღარისებრი კრამიტით.

ეკლესსის გათხრების დროს აღმოჩნდა ღარისებრი და ბრტყელი კრამიტის ნამტვრევები, საოჯახო, სადა კერამიკის ფრაგმენტები. ეკლესიის შუაში გაითხარა გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ორმოსამარხი. აღმოჩნდა თიხის მოზრდილი, მუცელგანიერი, ორყურა ქილა (სიმაღლე 28 სანტიმეტრი), ცალყურა ქილა (სიმაღლე 17 სანტიმეტრი) და თიხის ცალყურა დოქი (სიმაღლე 21 სანტიმეტრი). ასევე, სხვა ჭურჭლის ნატეხებიც.

კლესიის დასავლეთით, 10 მეტრ მანძილზე, გაითხარა გეგმით სწორკუთხა (3.8 2 მეტრი) ნაგებობა. იგი ნაგები ყოფილა რიყისა და ნატეხი ქვით - თიხის ხსნარზე (შემორჩენილი იყო ქვის წყობის მხოლოდ სამი რიგი), შენობა დამხრობილია სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებით, შესასვლელი მას სამხრეთიდან ჰქონია. ნაგებობის გაწმენდისას დადასტურდა კრამიტის ფრაგმენტები და საოჯახო, სადა ჭურჭლის უსახური ნატეხები.

ეკლესიის სამხრეთ-დასავლეთით, 15 მეტრ მანძილზე. გაიწმინდა გეგმით თითქმის კვადრატული (5.8 5.1 მეტრი) ნაგებობა. შემორჩენილი იყო რიყისა და ნატეხი ქვით ნაგები კედლების წყობის ერთი რიგი. შემაკავშირებლად აქაც ტალახის ხსნარი ყოფილა გამოყენებული ნაგებობის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში აღმოჩნდა ქვევრი, რომლის გვერდები შემკული იყო ამოღარული, ტალღური ორნამენტით სამხრეთ კედელთან, 0.8 მეტრ სიღრმეზე, გამოვლინდა მსხვილი ქვებით შემოწყობილი სამარხი, რომელშიც დადადსტურდა მოყავისფროდ გამომწვარი, დაშლილი ქილა, ცალყურა დიდი ზომის დაშლილი დოქი, ქვის ბრტყელი ფიალა და სხვადასხვა ჭურჭლის ნატეხები.

ნაგებობის გარეთ, ჩრდილო-დასავლეთ კუთხესთან, აღმოჩნდა კიდევ ერთი ანალოგიური სამარხი, ოღონდ უფრო მცირე ზომისა, იგი ქვით იყო ნაშენი. სამარხში ჩონჩხი არ დადასტურებულა. აღმოჩნდა ყავისფრად გამომწვარი თიხის მომცრო სასმისი. თიხის ჭურჭლის (ორი ცალყურა სასმისი, ერთი ლამბაქი ბრტყელი, ვერტიკალურად გახვრეტილი შვერილით) ნატეხები.

სამარხეული ჭურჭელი ფორმით და კეცით ადრინდელ ბრინჯაოს ხანის კერამიკის მსგავსია, თუმცა, აქვს განსხვავებული ნიშნებიც.
საბუის ნათლისმცემლის მეორე ეკლესია

საბუის ნათლისმცემლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ საბუეს ცენტრში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. შიგნიდან და გარედან შელესილია. შესასვლელი დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან აქვს. ორივე კარი ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული და შიგნიდან ნახევარწრიულთაღოვან შეღრმავებაშია ჩასმული. აღმოსავლეთით საკმაოდ ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. თითო მსგავსი სარკმელი სამხრეთ და დასავლეთ კედელშიცაა. აფსიდის გვერდებში ორ-ორი ნიშაა. საკურთხევლის ბაქანი, დარბაზის იატაკის მიმართ, საფეხურითაა შემაღლებული და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. ეკლესიის გრძივი კედლები დანაწევრებულია პილასტრით და მასზე დაყრდნობილი ორ-ორი დეკორატიული თაღით. დარბაზი გადახურულია ნახევარცილინდრული კამარით, რომელიც კონქის თაღის გარდა, კიდევ ორ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. თაღები — პროფილირებულ კრონშტაინებს. ერთი საბჯენი თაღი დარბაზის შუაშია, პილასტრების ასწვრივ, მეორე — დასავლეთ კედელთან. ფასადები სადაა, აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფრონტონებზე, აგურის წყობით, გამოსახულია საფეხურებიან პოსტამენტზე დაყრდნობილი, თითო შეღრმავებული ჯვარი. ფასადები აგურით ნაწყობი სამსაფეხურიანი ლავგარდნითაა დასრულებული. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით. ეკლესიის დასავლეთ ფრონტონის წვერზე დადგმულია აგურით ნაგები სამრეკლო. რომელიც ექვს მრგვალ სვეტზე დაყრდნობილ, ნახევარწრიული თაღებით გახსნილ, ექვსწახნაგა ფანჩატურს წარმოადგენს.
ალმატის წმინდა თევდორეს ეკლესია

ალმატის წმინდა თევდორეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ალმატის სასაფლაოზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია აგურით. შიგნიდან და გარედან შელესილი ყოფილა. ძლიერ დაზიანებულია: ჩაქცეულია კამარა, ფასადებზე საპირე წყობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩამოშლილია, სამხრეთ კედელი განგრეულია. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხეველია, რითიც დაბაზისგან არ არის გამოყოფილი, საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედლის შუაში თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. თითი მსგავსი სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. გარედან ოთხივე ფასადის კიდეებს ერთსაფეხურიანი პილასტრი აუყვება.
გრემის რვაგვერდა ნაგებობა

გრემის რვაგვერდა ნაგებობა — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობდა ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის მეფე-დიდებულთა უბანში. დღესდღეობით შემორჩენილია საძირკველი და აქა-იქ აგურით მოპირკეთებული იატაკის ფრაგმებტები.

ნაგებობის გეგმა შიგნით და გარედან რვაწახნაგია (გარეთა ღერძის ზომები — 10,5 მ., შიგნით — 5,5 მ.). შიდა კედლებს აგურის ერთი ფენი შემოუყვება აღმოსავლეთ წახნაგის წინ ერთრიგად დაწყობლი აგურებით, იქმენება 1,3 მ. სიგანის საფეხური. შესაძლებელია სწორედ ამ წახნაგში იყო მოწყობილი შენობის შესასვლელი. შენობას არ ჰქონდა საფორტიფიკაციო (დაცვითი) დანიშნულება ის უბრალოდ საცხოვრებლად იყო გამოყენებული.
გრემის სავაჭრო უბნის აბანო

გრემის სავაჭრო უბნის აბანო — ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი გრემის არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ეგრეთ წოდებული სავაჭრო უბნის დასავლეთ ნაწილში. თარიღდება - საუკუნეებით.

აღწერა
აბანოს ძირითადი, საბანაო ნაწილი, გეგმით კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია, რომელზედაც ჩრდილოეთიდან შიგნიდან ათწახნაგა გასახდელია მიდგმული. გასახდელში შესასვლელი არის ჩრდილოეთით მდებარე ერთ-ერთ წახნაგში. მის მოპირდაპირედ საბანაო ნაწილში გასასვლელი კარია. დანარჩენი წახნაგების ქვედა ნაწილში, იატაკიდან 0.5 მეტრ სიმაღლეზე, გვერდიგვერდ, ოთხ-ოთხი მცორე ზომის ნიშაა,ზედა ნაწილში კი თითო ღრმა ნიშა, რომელთა ძირი და კედლები შელესილია. გასახდელის ცენტრში თხელკედლიანი წრიული აუზია.

საბანაო ნაწილი ორსართულიანია. ქვედა ნაწილი გათბობისთვის იყო განკუთვნილი, ზედა კი - საბანაოდ. საქვაბე ქვედა სართულის დონეზე, აღმოსავლეთ ნაწილის შუაშია. მის თავზე, ზედა სართულის მთელ სიგანეზე, მოწყობილია კამაროვანი წყალსაცავი. აქედან ცხელი წყალი, კედლებში დატანებული მილებით, შესაბამისი ადგილებისკენ მიედინებოდა.
მეორე წყალსაცავი, რომელიც ცივი წყლისათვის იყო განკუთვნილი, სამხრეთ კედლის გაყოლებაზეა და ასევე კამარით ყოფილა გადახურული.

საბანაო ნაწილს გეგმის სწორკუთხედში ჩაწერილი ტოლმკლავა ჯვრის ფორმა აქვს. ცენტრში, ჯვრის მკლავების გადაკვეთაზე, მოზრდილი რვაწახნაგა სათავსოა, რომელსაც ოთხი მხრიდან ერთვის თითო ღრმა უბე. მათგან სამი სწორკუთხაა, ხოლო მეოთხეს, აღმოსავლეთით მდებარეს, სამწახნაგა დაბოლოება აქვს. შემორჩენილი ნაწილების მიხედვით დგინდება, რომ უბეები შეისრული კამარით იყო გადახურული, ცენტრალური ნაწილი კი - გუმბათოვანით.
საბანაო ნაწილის ოთხივე კუთხეში განცალკევებული საბანაო სათავსოებია, რომლებსაც შესასვლელი ცენტრალური სათავსოდან აქვთ. აღმოსავლეთ კუთხეებში მდებარე ორივე სათავსოს აღმოსავლეთ ბოლოში ერთი მეტრი სიმაღლის კედლით გამოყოფილი აუზია, რომლებშიც ცივი და ცხელი წყალი ცალ-ცალკე შედიოდა.

დასავლეთ კუთხეში მდებარე სათავსოები სხვადასხვაგვარადაა გადაწყვეტილი. მათგან სამხრეთ-დასავლეთ კუთხის სათავსო კვადრატულია, მასში მილები არ შედის. ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე სათავსო უფრო მოზრდილია და მისი დასავლეთ ნაწილი შენობის ძირითადი კორპუსის გარეთ გადის.

აბანოს ძირითადი კორპუსის კედლებში ექვს ადგილას მოწყობილია გეგმით სწორკუთხა, მოზრდილი ღრმული, რომლებშიც წყლის მილები შედის და გამოდის. კედლების დაზიანების გამო მათი დანიშნულების განსაზღვრა ვერ ხერხდება.
მეორე სართულის აგურის იატაკი დაყრდნობილი იყო აგურისავე ოთხკუთხა სვეტებზე.

იატაკის კონსტრუქცია საინტერესოდა გადაწყვეტილი. სვეტებზე კუთხეებკთ დაწყობილია დიდი ზომის აგურები. მასზე დასხმულია კირის ხსნარი, ზემოდან კი ჩვეულებრივი ზომის აგურია დაფენილი, რომელიც სქელი დუღაბითაა გადალესილი. იატაკი შემოსასვლელისაკენ ოდნავ დაქანებულია. კარის ღიობში ღარია, რომელიც ჯერ ჩრდილო-დასავლეთ კუთხის სათავსოს აღმოსავლეთ კედლის ძირს მიუყვება, ხოლო შემდეგ მილს უერთდება და გარეთ გადის. აქედან კი აგურებით გამოყვანილი ღარით ჩრდილოეთისკენ მიემართება.
გათხრებისას დიდი რაოდენობით აღმოჩნდა კერამიკული ნამტვრევები და ფაიამსის ჭურჭლის ფრაგმენტები.
გრემის შადრევნიანი პავილიონი

გრემის შადრევნიანი პავილიონი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გრემში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში, ეგრეთ წოდებულ მეფე-დიდებულთა უბანში, მდინარე ინწობის ნაპირას.

ნაგებობის გეგმა თითქმის კვადრატულია და ოთხივე მხარეს გახსნილი, შუაში კი, შადრევანია, რომელიც იატაკის დონის ქვემოთაა. პავილიონისაკენ მომდინარე წყლის სათავე ნაგებობა მოშორებით, მდინარე ბოლიის სათავესთან ყოფილა აგებული. სათავე ნაგებობიდან წყალი კერამიკული მილებით მოედინებოდა და ჩადიოდა პავილიონის აღმოსავლეთ გვერდზე მიშენებულ მცირე ზომის, წრიულ აუზში. აქედან კი შადრევნისაკენ მიემართებოდა. წყლის მოძრაობისათვის საჭირო წნევის შესაქმნელად, აუზის ფსკერი შადრევნის ფსკერზე ბევრად უფრო მაღლაა. წყალი აუზიდან შადრევნისკენ ჯერ ჰორიზონტალურად მიედინებოდა, შადრევანთან მიახლოებისას კი, ძირს ეშვებოდა, შემდეგ ისევ ჰორიზონტალურად მიედინებოდა შადრევნის ფსკერისაკენ და მის ცენტრში ამოდიოდა.

პავილიონის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში მოწყობილი ყოფილა, პატარა მოგრძო ოთახი, რომლის დანიშნულება არ ირკვევა. ოთახის წინ შემორჩენილია კიბის ორი საფეხური, შესაძლოა, აქედანვე იყო პავილიონში შესასვლელი. პავილიონი დგას ნატეხი ქვით ნაგებ ცოკოლზე. ბურჯების შემორჩენილი ნაწილები და იატაკი კვადრატული აგურისაა.

ნაგებობა, როგორც მიაჩნიათ, რთული აგებულების გუმბათოვანი კამარებით ყოფილა გადახურული. გადახურვა დაყრდნობილი იყო მძლავრ, ოთხკუთხა ბოძებზე, რომელთაგან ძირებიღაა შემორჩენილი, ორ-ორი აღმოსავლეთ და დასავლეთ გვერდებზე, ხოლო ოთხი — შუა ხაზზე.
გრემის საცხოვრებელი სახლი

გრემის საცხოვრებელი სახლები — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის მეფეთა და დიდებულთა უბანში. შენობა გეგმილით მოგრძო მართკუთხედია (20,87 მ.). ნაგებობა შედგება სხვადასხვა ზომის ოთხი ოთახისაგან. ნაგები იყო რიყის ქვით. კედლები შემორჩენილია 0,3 მ სიმაღლეზე. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. შემორჩენილია კარიბჭისმაგვარი, ოთხკუთხა სათავსის საძირკველი.
ალმატის წმინდა მარინეს ეკლესია

ალმატის წმინდა მარინეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ალმატის განაპირას, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

დაზიანებულია. მონგრეულია ჩრდილო-დასავლეთ კუთხე. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის და ნატეხი ქვით, კირის ხსნარზე. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია აგურიც. შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი გარედან სწორკუთხაა, შიგნიდან - თაღოვანი, ნახევარწრიული აფსიდია, რითიც სიღრმით დარბაზის სიგრძის ტოლია. აფსიდში ვიწრო, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი, მსგავსი თითო სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა. ქვემოთ კი დგას კუპური ტრაპეზი. აფსიდის თაღი ნახევარწრიულია. ნახევარწრიულია კამარაც. ფასადები დასრულებულია აგურის ხერხულა წყობით გამოყვანილი ლავგარდნით. შენობა გადახურულია კრამიტით.
შილდის ეკლესია და სასახლე

შილდას ეკლესია და სასახლე — ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი შილდის არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფლის მიდამოებში, გრძელ ქედად წოდებულ ადგილას.

აღწერა
ორივე შენობა დანგრეულია. ნაგები იყო ნატეხი და რიყის ქვით კირის ხსნარზე. ეკლესიიდან შემორჩენილია ჩრდილოეთ კედელი და მისი მინაშენის მცირე ნაწილი. ეკლესიასთან ახლოს სასახლის კედლების ნაწილებია. სასახლე გეგმით სწორკუთხაა. შედგებოდა რამდენიმე სათავსოსგან. სასახლის დასავლეთით საწნახლის ნანგრევები და წყლის რეზერვუარის ნაშთებია.
გრემის სწორკუთხა ნაგებობა

გრემის სწორკუთხა ნაგებობა — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის მეფე-დიდებულთა უბნის ჩრდილოეთ განაპირას. მოსახლეობაში ცნობილია როგორც „აკადემია“, თუმცა ისტორიულ წყაროებში არანაირი ცნობა არ არის შემორჩენილი. ამჟამად დანგრეულია და მხოლოდ საძირკველია შემორჩენილი.

ნაგებობის გეგმა კვადრატს წააგავდა ზომებით (20,518,5 მ.), შედგებოდა ორი სხვადასხვა ზომის ნაწილისაგან. აღმოსავლეთ ნაწილი დასავლეთ ნაწილს სამჯერ აღემატება. აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მიმართულებით განლაგებულია წაგრძელებული, თითქმის თანაბარი ფართობის სამი დარბაზი. მათგან შუა სამხრეთით მდებარე ერთიანია, ჩრდილოეთით მდებარე კი, ორ არათანაბარ სათავსოდ იყო გაყოფილი. ნაგებობის მეორე, მთავარი ნაწილისაგან კედლით გამიჯნული ნაწილის კიდეებში, თითო დიდი ოთახია, რომელთა შორის მოქცეულ ნაწილში, სხვადასახვა ზომის, ოთხი პატარა სათავსო, რომლებიც ჭადრაკულად ყოფილა განალგებული. ისინი სამეურნეო დანიშნულებისთვის გამოიყენებოდა.

შენობის კედლები ნაგები ყოფილა რიყის ქვითა და აგურით, ეს ყველაფერი აქა-იქ შემორჩენილი ფრაგმენტებით ირკვევა, დარბაზები მოპირკეთებული იყო აგურით.
ნანგრევებში დიდი რაოდენობით აღმოჩნდა ღია ცისფერი და მუქი ლურჯი ფერის შორენკეცები.
გრემის წმინდა გიორგის მეორე ეკლესია

გრემის წმინდა გიორგი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის განაპირას,გ. ხახუტაშვილის ვენახში. დათარიღებულია გვიანი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (6,44,5 მ). ნაგებია ნატეხი ქვითა და აგურით. წყობა ირეგულარულია. დაზიანებულია: ჩამოშლილია გადახურვა, თითქმის მთლიანად განადგურებულია ჩრდ. და სამხრ. ფასადების საპირე წყობა. ასევე სამწუხაროდ არ შემორჩენილა ლავგარდანი. ტაძარს შესასვლელი დასავლეთ კედლიდან აქვს, კარს შიგნიდან თარაზული გადახურვა აქვს. აღმ-ით უსწორმასწორო, ღრმა აფსიდია, სადაც შეისრულთაღიანი სარკმელი და ორი მცირე ზომის ოთხკუთხა ნიშაა. მსგავსი თითო ნიშა გრძივ კედლებშიცაა. აფსიდაში სარკმლის ქვემოთ და ჩრდ. ნიშის მარჯვნი, კედელზე, მიშენებულია სამწახნაგა ტრაპეზი. აფისიდის თაღი ოდნავ შეისრულია, დას კედელზე, შეისრულთაღიანი სარკმელია, დარბაზი გადახურულია ქარგილზე ასხმული შეისრული კამარით. ინტერიერი შელესილია. იატაკი მოპირკეთებულია კვადრატული ფილებით.
აბაშის ციხე

აბაშის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 8 კილომეტრზე, მდინარე დურუჯის ხეობაში, იელგორად წოდებულ ადილზე თარიღდება საუკუნით.

ციხე გეგმით თითქმის ოთხკუთხედია (38 24 მ). საშენ მასალად გამოყენებულია რიყის ქვა. ციხის აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში ჩართულია თითო ოთხკუთხა კოშკი. მათგან აღმოსავლეთით მთლიანად გალავნის აბრისს გარეთაა გატანილი, დასავლეთით კი გალავნის შიგნითაა დაზიანებულია: ფრაგმენტულადაა შემორჩენილი ციხის ჩრდილო და სამხრეთ კედლები, აღმოსავლეთ კოშკი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. ციხის შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეშია. შესასვლელამდე ადის ქვის განიერი კიბე, რომელიც მიშენებულია დასავლეთ კოშკის ჩრდილო კედელზე დასავლეთ კოშკი ოთხი სართულის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. შესასვლელი მას პირველ სართულზე, აღმოსავლეთიდან აქვს. სართულის კედლებში რამდენიმე ნიშა და სათოფურია. მსგავსი ნიშნები და სათოფურები დანარჩნენ, სართულებზეც. კოშკს ხის სართულშუა გადახურვა ჰქონია.
ჭიკაანის უსანეთის ეკლესია

ჭიკაანის უსანეთის ეკლესია — ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი ჭიკაანის არქიტექტურული ძეგლი
მდებარეობს სოფლის მიდამოებში, წიწკანაანთ სერზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

აღწერა
ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ყორე ქვითა და კირის ხსნარით. მოგვიანებით მისთვის დასავლეთიდან მიუდგამთ ნატეხი ქვით და აგურით ნაშენი ორსართულიანი სამრეკლო. ძეგლი დაზიანებულია: ჩამოშლილია ეკლესიის საბურავი და ლავგარდნის მნიშვნელოვანი ნაწილი, დაბზარულია ეკლესიის კედლები, სამრეკლოს მეორე ნაწილის ზედა ნაწილები ალაგ-ალაგ მონგრეულია. ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიას დასავლეთიდან აქვს - სამრეკლოს პირველი სართულიდან. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან - თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო, პთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით მოწყობილია თითო სწორკუთხა, სამალავიანი ნიშა. ერთი ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიშენებულია კუბური ფორმის ტრაპეზი. აფსიდი გადახურულია
წესიერი ფორმის კონქით, რომლის ნახევარწრიული თაღი აფსიდის მხარს ეყრდნობა. საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნული იყო ქვის კანკელით, რომლის მცირე ნაწილიც ჯერ კიდევ შემორჩენილია. შიგნით ეკლესია გადახურულია ქარგილზე დასხმული ნახევარცილინდრული კამარით. სამრეკლო ნატეხი ქვითა და აგურითაა ნაგები. მისი პირველი სართული გეგმით კვადრატულია. მის ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში გაჭრილია გარედან თაღით, ხოლო შიგნიდან თარაზულად გადახურული შესასვლელი. დასავლეთ კედელში კი - ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი. სართული გადახურულია დადაბლებული პროპორციების მქონე გუმბათოვანი კამარით. სამრეკლოს მეორე სართული, შიგნიდან და გარედან, რვაწახნაგოვანი ფანჩატურია, რომლის თითოეულ წახნაგში თითო ვიწრო, მაღალი სარკმელია გაჭრილი.
შილდის პირველი კოშკი

შილდის პირველი კოშკი— არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის თავში, ჩრდილოეთ განაპირას, მდინარე ჩელთის მარცხენა ნაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა სუკუნეებით.

კოშკი გეგმით კვადრატულია (6.5 6.5 მეტრი), ოთხსართულიანი, ნაგებია ძირითადად წვრილი რიყის კვით. არქიტექტორულიი ელემენტების (ძირითადად თაღების) გამოსაყვანათ გამოყენებულია კვადრატული აგური. კოშკის გარეთა კედლების წყობაში აშკარად შესამჩნევია ქრონოლოგიურად განსხვავებული ორი სამშენებლო ფენა, რომლებიც ერთმანეთისგან, როგორც ფერით, ისე წყობის ხასიათითაც განსხვავდება. კოშკის ოთხივე კედლის ზედაპირი (დაახლოებით ორი სართულის სიმაღლეზე) გასწორებულია ბათქაშით, რის გამოც უფრო ღია ფერისა ჩანს. კედლების ზედა ნაწილები შეულესავია. აქ ქვა თითქმის იგივე ზომისაა, მაგრამ ქვედა ნაწილებისგან განსხვავებით,ფორმისა და ზომის მიხედვით შერჩეულია და დაწყობილია ჰორიზონტალურ რიგად.

შესასვლელი ორია - პირველ და მეორე სართულზე, ჩრდილოეთით, ორივე კარი თაღოვანია, გამოყვანილია აგურით. შიგნით კი, ფიცრული გადახურვა აქვთ. კოშკის პირველი სართულის შესასვლელის პირდაპირ, სამხრეთ კედელში, გეგმით ნახევარწრიული, თაღოვანი ბუხარია. რომლის ორივე მხარეს თითო, სწორკუთხა ნიშაა მოწყობილი. აღმოსავლეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში ორ-ორი ცალმაგი სათოფურია. ერთი შეწყვილებული სათოფურია სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში, ნიშის ქვემოთ.

მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში ორი ცალმაგი სათოფურია, დასავლეთისაში - ერთი, თითო შეწყვილებული სათოფური სამხრეთით და ჩრდილოეთითაა. აღმოსავლეთ კედლის სამხრეთ ნაწილში აგურით გამოყვანილი შეისრულთაღიანი ბუხარია. ბუხრის მარჯვნივ, ოდნავ ზემოთ, სწორკუთხა ნიშა. მსგავსი ნიშა დასავლეთითაცაა, სართულის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხესთან, კედლებში, თიხის სამი მცირე ქოთანია ჩადგმული (ორი სამხრეთით, ერთი - დასავლეთით), რომლებსაც, სავარაუდოდ, ტყვიისა და თოფის წამლის შესანახად იყენებდნენ.

მესამე სართულის თითოეულ კედლებში თითო შეწყვილებული სათოფურია. აღმოსავლეთ, სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში - თითო სწორკუთხა ნიშიც.
მეოთხე სართულის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში თითო სწორკუთხა ღიობია (სიმაღლე - 80 სანტიმეტრამდე, სიგანე - 60 სანტიმეტრამდე). აღმოსავლეთ კედელი ყრუა, ხოლო დასავლეთისაში ერთი შეწყვილებული სათოფურია მოწყობილი. კოშკის სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა (შემორჩენილია კოჭების საყრდენი ბუდეები)