iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სე სიდე

სე სიდე ( ; დ. 19 მარტი, 1921, ფუძიანი, ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა — გ. 4 მარტი, 2000, შანხაი, ჩინეთი), ასევე ცნობილი როგორც ჰილდა სე — ჩინელი ფიზიკოსი, პედაგოგი და პარტიული მოღვაწე. ფუდანის უნივერსიტეტის ხელმძღვანელი 1983 წლიდან 1988 წლამდე, ჩინეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი 1980 წლიდან. ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის წევრი 1982-1992 წლებში. სე სიდე დაბრუნდა

1988 წლის ბოლოს სე სიდე გადადგა რექტორის თანამდებობიდან, ადგილი დაუთმო ჰუა ჟონგის, მაგრამალ უნივერსიტეტის მმართველთა საბჭოს მრჩევლად დარჩა.

სე სიდეს კვლევითი სამუშაოები ძირითადად კონცენტრირებული იყო მყარი მდგომარეობის ფიზიკის, ინტერფეისის ფიზიკის და ნახევარგამტარების ფიზიკის სფეროებზე . მისი კვლევა გამოქვეყნებულია ოთხმოცზე მეტ ჟურნალში.

გარდა ამისა, მან გამოაქვეყნა რამდენიმე წიგნი და მონოგრაფია, მათ შორისაა „ “ ხუან კუნეს თანაავტორობით) და „ “ (1986).

სამეცნიერო და პედაგოგიური მუშაობის გარდა, სე სიდე მონაწილეობდა პარტიულ პოლიტიკურ საქმიანობაში, იყო ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის წევრი 1982-1992 წლებში და ხელმძღვანელობდა ჩინეთის სახალხო პოლიტიკურ საკონსულტაციო კონფერენციის შანხაის კომიტეტს 1988 წლიდან 1993 წლამდე.

სე სიდე გარდაიცვალა კიბოთი 2000 წლის 4 მარტს.

2011 წელს ფუდანის უნივერსიტეტში ახლად ჩამოყალიბებულ კოლეჯს სახელი სე სიდეს საპატივსაცემოდ უწოდეს.

საპატიო წოდებები და სამეცნიერო საზოგადოებების წევრობა
1981 წლიდან სე სიდეს მიენიჭა საპატიო დოქტორის წოდება სხვადასხვა ქვეყნების თორმეტი უნივერსიტეტიდან, მათ შორის ჩინეთისა და ჰონგ კონგის, გაერთიანებული სამეფოს, კანადის, შეერთებული შტატებისა და იაპონიის ჩათვლით. ჩინეთის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსის წოდების გარდა, იგი აირჩიეს ამერიკის ფიზიკურ საზოგადოებისა და მეცნიერებათა საერთაშორისო აკადემიის (იმ დროს განვითარებადი ქვეყნების მეცნიერებათა აკადემია) წევრად .
ხუდავერდილი

ხუდავერდილი — სოფელი აზერბაიჯანში, ზემო ყარაბაღის რეგიონში, ჯაბრაილის რაიონში. მდებარეობს ყარაბაღის ქედის ძირში.

1993 წლიდან ოკუპირებული იყო სომხეთის შეიარაღებული ძალების მიერ. 2020 წლის 30 ოქტომბერს აზერბაიჯანის რესპუბლიკის შეიარაღებულმა ძალებმა სოფელი დაიბრუნეს.

ტოპონიმიკა
ადგილობრივი მოსახლეობის თანახმად, დასახლება მეზობელ სოფელ ჰაჯილიდან გადმოსულმა პიროვნებამ, სახელად ხუდავერდმა დააარსა, ამიტომ სოფელს მისი სახელი ეწოდა.

ეკონომიკა
მოსახლეობის ძირითადი საქმიანობა მეცხოველეობა იყო.
ჰობიჰორსინგი

ჰობიჰორსინგი ( ან ) — ჰობის სახეობა, რომელიც წარმოადგენს ცხენისთავიანი ხის ჯოხით „ჯირითს“.

ისტორია
ჰობიჰორსინგს საკმაოდ დიდი ხნის ისტორია აქვს. ზოგადად ოდითგანვე ის ცნობილი იყო, როგორც საბავშვო თავის შექცევის სახე. სიტუაცია შეიცვალა მას შემდეგ რაც 2010 წელს ახალგაზრდა ფინელმა გოგონამ ალისა აორნიმიაკიმ არ შეკრიბა მის ირგვლივ სამეგობრო წრე და არ დაიწყეს აღნიშნული ფორმით თავის შექცევა. რამდენიმე წელიწადში ფინეთში ჩამოყალიბდა ჰობიჰორსინგის მოყვარულთა მთელი სუბკულტურა. 2015 წელს ალისამ დაიწყო ახალი სპორტის სახეობაში წესების ფორმირება.

ჰობიჰორსინგი მეტწილად გავრცელებულია ფინეთში, სადაც შეჯიბრებები მიმდინარეობს 2017 წლიდან.
მელოს ციხე

მელოს ციხე — ციხესიმაგრე თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე. არქიტექტურლი ძეგლი ისტორიული კლარჯეთის ჩრდილოეთ პროვინციის — ნიგალისხევის სამხრეთ ნაწილში, მდ. ჭოროხის შენაკადის მდ. მელოსწყლის მარჯვენა სანაპიროზე.

შესწავლის ისტორია
მელოს ციხეს იხსენიებენ თურქი მკვლევრები. ქართველ მკვლევართაგან ეს ციხე პირველად დევი ბერძენიშვილმა აღწერა. ციხის შესახებ გარკვეული ინფორმაცია 2014-2016 წლებში გამოქვეყნდა მეცნიერთა რამდენიმე ჯგუფის მიერ.

ისტორიული გეოგრაფია
აქაური მოსახლეობა ძირითადად მუჰაჯირი გურჯები არიან. 1878-1917 წლებში სოფელი მელო სასაზღვრო ზონას წარმოადგენდა, აქედან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 5 კმ-ში გადიოდა რუსეთ-ოსმალეთის საზღვარი. მელოს ციხე ნაგებია ფლეთილი ქვით და დუღაბით. ციხის გეგმა კლდის რელიეფზეა მორგებული. მელოს ციხე მდ. ჭოროხის მარცხენა შენაკადის მდ. მელოსწყლის ხეობის ჩამკეტი ციხეა. იგი სტრატეგიულ ადგილზე — ვიწრო ხეობის განშლის დასაწყისში მდებარეობს, ძნელად მისასვლელი ქედის დასასრულს. მელოს ციხიდან საიწვერის უღელტეხილით გზა გადადის ბუდაზორის და ხევისკარის ციხეებზე, საიდნაც ჩადის ოგდემში, ამიერ ტაოში. შუა საუკუნეების სავაჭრო-საქარავნო გზა საუკუნის ჩათვლით, რეგიონში ინფრასტრუქტურის განვითარებამდე იყო მოქმედი. მელოს ციხე ართვინთან ერთად ნიგალის ხევის უმნიშვნელოვანეს საფორტიფიკაციო ნაგებობას წარმოადგენს. ვახუშტი ბატონიშვილი აღნიშნავს კლარჯეთის ამ მიკრორეგიონის განსაკუთრებულ ბუნებას, მთისა და ბარის სიახლოვეს, რაც დადებითად მოქმედებდა ხეხილის მრავალფეროვნებაზე.

ტოპონიმი
იური სიხარულიძის აზრით ტოპონიმ „მელოს“ ადრეული ფორმა უნდა ყოფილიყო „მელნი“. მელოს აქვს 2 მეზრე და 2 იალაღი მელოს ხეობაში. ტოპონიმი განივრცო ჰიდრონიმზეც - მელოსწყალი.

ციხის აღწერა
მელოს ციხე არქიტექტურულად ჰგავს ოხურის ციხეს, მხოლოდ ბევრად დაზიანებულია. გალავნის ორი მხარე (აღმოსავლეთის და ჩრდილოეთის კედელი) მთლლიანად ჩამოშლილია. ნაწილობრივ აგრეთვე დაზიანებულია დასავლეთის კედელი. მისი ცენტრალური ნაწილი დანგრეულია. შემორჩენილია გალავნის 2 ნაშთი. დასავლეთ და აღმოსავლეთ მხარეს კლდოვანი ქანობია და ციხემდე ძნელად მიისვლება. სამხრეთ მხარეს კი ვიწრო ბილიკით ციხემდე შეიძლება მიღწევა. თითოეულ მიმართულებას აკონტროლებს 3 სალოდე და 3 სათოფური. სათოფურების არსებობა მიანიშნებს ციხის გვიან შუა საუკუნეებში გამოყენებაზე.
საღირას ციხე

საღირას ციხე — ციხესიმაგრე თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე. არქიტექტურული ძეგლი ართვინის პროვინციის არტანუჯის რაიონში.

შესწავლის ისტორია
საღირას ციხე მეექვსე სამეცნიერო ექსპედიციის ფარგლებში მოინახულა პროექტ „ტაო-კლარჯეთის ქართული ციხე სიმაგრეების“ ექსპედიციამ. მოინახულეს ციხის მიდამოები, დააფიქსირეს ციხის იმ დროინდელი მდგომარეობა, გადაიღეს ციხის ფოტო-სურათები და პანორამები.

ტოპონიმი
საისტორიო წყაროებში სოფლის უძველესი მოხსენიება ფიქსირდება 1572 წლის „გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარში“, რომელშიც იხსენიება სოფელი საღირსა. რუსულ ხუთვერსიან რუკებზე, რომელიც ცარისტული რუსეთის მმართველობის დროს შეიქმნა, ორივე ეს სოფელი იხსენიება, როგორც საგარა და საკარია. რაც შეეხეა ტოპონიმ „საღირას“. იგი საკუთარი სახელიდან არის ნაწარმოები. სახელი „საღირა“ და მისგან ნაწარმოები გვარები საკმაოდ პოპულარული იყო გვიანი შუა საუკუნეების საქართველოში.

ისტორიული გეოგრაფია
საღირას ციხეს არტანუჯის თავდაცვისუნარიანობის განმტკიცება ევალებოდა. შესაბამისად, მისი მშენებლობა მაშინ გახდა აქტუალური, როდესაც პოლიტიკური ცენტრი არტანუჯი გახდა. ლოკალური მნიშვნელობა ციხე-სიმაგრეს, უპირველესყოვლისა, ტანძოთისწყლის ხეობისთვის აქვს. საღირას ციხე ფეოდალური ეპოქის პირმშოა. ის ზემოდან გადაჰყურებს მთელს ხეობას, მის შემოსასვლელს, ხეობიდან გასასვლელს, ირგვლივ არსებულ სივრცეს.

ციხის აღწერა
ციხე-სიმაგრის ფართობის გათვალისწინებით, იგი მიეკუთვნება ტაო-კლარჯეთის დიდ საფორტოფიკაციო ნაგებობათა კატეგორიას. საღირას ციხესთან მიახლოებისას პირველი, რაც თვალში გვხვდება ესაა მრავალრიცხოვანი ქვების გროვა. გალავნის კედლები დღეისთვის გამქრალია.
ჰე ზეჰუი

ჰე ზეჰუი ( ; დ. 5 მარტი, 1914, სუჭოუ, ჩინეთის რესპუბლიკა – გ. 20 ივნისი, 2011, დუნჩენი, პეკინი, ჩინეთი) — ჩინელი ბირთვული ფიზიკოსი. მუშაობდა ბირთვული ფიზიკის განვითარებასა და გამოყენებაზე ევროპასა და ჩინეთში.

ადრეული წლები და განათლება
ჰე ზეჰუი დაიბადა სუჭოუში 1914 წელს. სწავლობდა 10 საშუალო სკოლაში, სადაც ინტერესს ავლენდა სხვადასხვა აკადემიური დისციპლინების მიმართ. იყო ფრენბურთის გუნდის წევრი. 1936 წელს დაამთავრა პეკინის ცინხუას უნივერსიტეტი ფიზიკის ფაკულტეტი. შემდეგ სწავლა განაგრძო ბერლინის უნივერსიტეტში ექსპერიმენტული ბალისტიკის განხრით. თავის ჯგუფში საუკეთესო სტუდენტი იყო.

სამეცნიერო კარიერა
ჰე ზეჰუი გაგზავნეს გერმანიაში, რადგან გერმანელები დაინტერესებულები იყვნენ მაღალტექნოლოგიური საბრძოლო მასალების შემუშავებით.

1945 წელს ბრისტოლში ინგლისურ-ფრანგულ კონფერენციაზე წარმოდგენილი მისი ნაშრომი, სტატიის სახით გამოქვეყნდა წამყვან სამეცნიერო ჟურნალში . სტატია ეხებოდა ერთობლივი კვლევის შედეგებს ბოტესთან და მაიერ-ლაიბნიცთან პოზიტრონ-ელექტრონული გაფანტვის პირველი მიახლოების შესახებ. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ის 1946 წელს გადავიდა პარიზში, სადაც დაქორწინდა ციან სანჩიანგზე და შემდგომ ისინი ერთად მუშაობდნენ კიურის სახელობის ინსტიტუტში, სადაც შეისწავლა და დაადასტურა ბირთვული დაშლის ფენომენი. ოჯახი დაბრუნდა ჩინეთში 1948 წელს.

ჩინეთში დაიწყო მუშაობა კვლევით ეროვნულ აკადემიაში. იგი იყო ერთადერთი მეცნიერ-თანამშრომელი ბირთვული კვლევების ინსტიტუტში. კომუნისტების ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ, მან და მისმა მეუღლემ გადაწყვიტეს არ დაეტოვებინათ ქვეყანა, მიუხედავად მათი საგარეო კავშირებისა, უფრო მეტიც, მის ქმარს მიეცა უფლება საზღვარგარეთ ეყიდა ძვირადღირებული აღჭურვილობა. და 1955 წელს ციან სანჩიანგი დაიქირავა ჩინეთის მთავრობამ ბირთვული ბომბის შესაქმნელად. მომდევნო წელს ჰე ზეჰუიმ მიიღო ჯილდო მესამე ადგილისთვის ჩინეთის მეცნიერებათა აკადემიისგან ბირთვული ფოტოგრაფიული ემულსიის შესაქმნელად გაწეული სამუშაოსთვის.

შემდგომში ჰე ზეჰუი ხელმძღვანელობდა ნეიტრონული ფიზიკის კვლევის ბიუროს, ეს იყო ატომური ენერგიის ინსტიტუტის ერთგვარი ჩინური ანალოგი. იგი მუშაობდა უამრავ სამეცნიერო საკითხზე, მათ შორის ბირთვულ იარაღზე და მათ გამოცდაზე. ჩინეთმა ააგო თავისი პირველი ბირთვული რეაქტორი და ციკლოტრონი 1950-იან წლებში და შეიმუშავა ბირთვული და წყალბადის ბომბები, რომლებიც წარმატებით გამოსცადეს 1960-იან წლებში.

1966 წელს დაიწყო ჩინეთის კულტურული რევოლუცია. ჰე ზეჰუი 1973 წლამდე საჯარო გამოსვლებით არ გამოირჩეოდა. შემდგომში მან შეიცვალა მეცნიერული შეხედულებები კოსმოსური გამოსხივებისა და მაღალი ენერგიის ასტროფიზიკის შესახებ. ბირთვული კვლევების ევროპულ ორგანიზაციაში, გერმანიასა და სხვა ქვეყნებში მოგზაურობის დროს მან თავისი წვლილი შეიტანა საერთაშორისო თანამშრომლობის განვითარებაში.

ჯილდოები და აღიარება
მთელი თავისი ცხოვრების განმავლობაში მუშაობდა მაღალი ენერგიის ფიზიკის სფეროში. 1980 წელს აირჩიეს ჩინეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრად. იგი ჩინეთში საკულტო ფიგურა იყო. ჰე ზეჰუის სახელი ეწოდა მის ყოფილ სკოლაში სამეცნიერო ლაბორატორიებს.

პირადი ცხოვრება
ჰე ზეჰუის და ციან სანჩიანგს სამი შვილი შეეძინათ, ორი გოგონა და ერთი ბიჭი. მეუღლე გარდაიცვალა 1992 წელს. ჰე ზეჰუი გარდაიცვალა პეკინში 2011 წელს, 97 წლის ასაკში.
ემილი პრეიერი

ემილი პრეიერი (; დ. 6 ივნისი, 1849, დიუსელდორფი — გ. 23 სექტემბერი,1930, იქვე) — გერმანელი მხატვარი, ნატურმორტის ოსტატი.

ბიოგრაფია
ემილი პრეიერი დაიბადა მხატვრული ტრადიციებით ცნობილ ოჯახში. მან პირველი გაკვეთილები ფერწერაში მამის, მხატვარ იოჰან-ვილჰელმ პრეიერისგან მიიღო. მამის და-ძმაც ასევე მხატვრები იყვნენ.

იმის გამო, რომ ქალებს იმ პერიოდში უნივერსიტეტებში სწავლის უფლება არ ჰქონდათ, ემილი დიუსელდორფის სამეფო ხელოვნების აკადემიაში არაოფიციალურად სწავლობდა
თავისი სურათების პირველი გამოფენა 1866 წელს მოაწყო ხელოვნების მაღაზიაში და ედუარდ შულტეს გალერეაში. მას ჰქონდა გამოფენები ბერლინში, დრეზდენში და მის მშობლიურ ქალაქში.

პრეიერის ნატურმორტები ნიუ-იორკის მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმმა და ფილადელფიის სურათების გალერეამ შეიძინა. ემილი პრეიერის ნამუშევრები ასევე ინგლისურ და ამერიკულ კერძო კოლექციებშია.

გალერეა
ციან სანჩიანგი

ციან სანჩიანგი ( (დ. 16 ოქტომბერი, 1913 — გ. 28 ივნისი, 1992) — ჩინელი მეცნიერი, ბირთვული ფიზიკოსი, ჩინეთის „ატომური ბომბის მამა“. ჩინეთის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1955). ჩინეთის კომუნისტური პარტიის წევრი 1954 წლიდან.

ბიოგრაფია
ციან სანჩიანგი დაიბადა შაოქსინგში ( ჟეჯიანის პროვინცია). ცნობილი ჩინელი მეცნიერის ციან ქსუანტონგის მეორე ვაჟი. ეთნიკურად ჰანი.

1929 წელს ჩააბარა პეკინის უნივერსიტეტის საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტის მოსამზადებელ კურსზე, 1932 წელს ჩაირიცხა ცინგჰუას უნივერსიტეტის ფიზიკის ფაკულტეტზე, რომელიც დაამთავრა 1936 წელს.

უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ მუშაობდა პეკინის უნივერსიტეტის კვლევით ცენტრში, მალევე გახდა ასპირანტი და 1937 წელს გაემგზავრა საფრანგეთში. სწავლობდა სორბონასა და "კოლეჟ დე ფრანსში" , სადაც მიიღო დოქტორის ხარისხი 1940 წელს და კვლევებს აწარმოებდა მარი კიურის ქალიშვილისა და სიძის მეთვალყურეობის ქვეშ. 1944 წელს გახდა საფრანგეთის სამეცნიერო კვლევების ეროვნული ცენტრის წევრი.

საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიის ანრი დე პარვილიეს ფიზიკის პრემიის ლაურეატი (1946 წ.). დაინიშნა ბირთვული კვლევების ცენტრის სამეცნიერო დირექტორის თანამდებობაზე.

1948 წელს მეუღლესთან ერთად დაბრუნდა ჩინეთში.

ციან სანჩიანგი იყო ცინგხუას უნივერსიტეტის ფიზიკის დეპარტამენტის პროფესორი, ჩინეთის მეცნიერებათა აკადემიის თანამედროვე ფიზიკის ინსტიტუტის (შემდგომში ატომური ენერგიის ინსტიტუტის) დირექტორი, ინჟინერიის სამინისტროს მინისტრის მოადგილე 2, დაგეგმვის განყოფილების ხელმძღვანელი. და ჩინეთის მეცნიერებათა აკადემიის ვიცე-პრეზიდენტი, ჩინეთის ფიზიკური საზოგადოების ხელმძღვანელი, ჩინეთის მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების ასოციაციის საპატიო თავმჯდომარე, ჩინეთის მეცნიერებათა აკადემიის განსაკუთრებული მრჩეველი.

1979 წლიდან 1982 წლამდე ეკავა ჩჟეცზიანგის უნივერსიტეტის რექტორის თანამდებობა.

1946 წლის აპრილში ცოლად შეირთო თავისი თანაკურსელი ჰე ზეჰუი (1914-2011), ასევე მოგვიანებით ჩინეთის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1980). წყვილს სამი შვილი შეეძინა.

გარდაიცვალა გულის შეტევით.

წვლილი მეცნიერებაში
კოლეგებთან ერთად მან აღმოაჩინა ურანის ბირთვის ტრინალური და მეოთხეული დაშლის ფენომენი, ექსპერიმენტულად დაადგინა კავშირი ენერგიასა და გაფართოების კუთხეს შორის, თეორიულად დაასაბუთა და ექსპერიმენტულად დაამტკიცა ტრინალური ბირთვული დაშლის ფენომენი .

ხსოვნა
1999 წლის სექტემბერში, მისი გარდაცვალებიდან შვიდი წლის შემდეგ, ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის, ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის სახელმწიფო საბჭოს და ცენტრალური სამხედრო საბჭოს გადაწყვეტილებით, ციან სანჩიანგს მიენიჭა სპეციალური ჯილდო "ორი ბომბის და ერთი თანამგზავრის დამსახურებული ჯილდო. ”

2011 წლის 25 მაისს გამოვიდა საფოსტო მარკა სერიიდან " ჩინეთის თანამედროვე მეცნიერები" , ტირაჟით 10,5239 მილიონი ეგზემპლარი. მასზე გამოსახულია ციან სანჩიანგის პორტრეტი და ურანის ბირთვის მეოთხეული დაშლის ფოტო .
პალაკადი

პალაკადი (; ასევე ცნობილი როგორც პალგჰატი; წარსულში ცნობილი როგორც პალაკატუსერი) ― ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ინდოეთის შტატ კერალაში. ამავე სახელწოდების მქონე რაიონის ადმინისტრაციული შტაბი. პალაკადი ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული მუნიციპალიტეტი და მეოთხე ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქალაქია კერალაში. დაარსდა ინდოეთის დამოუკიდებლობის მოპოვებამდე, ბრიტანეთის ინდოეთის პერიოდში და პალგჰატის სახელით იყო ცნობილი. ქალაქი ცნობილია ანტიკური პალაკადის ფორტით, რომელიც ქალაქის ცენტრში მდებარეობს. 1766 წელს ფორტი ჰაიდარ ალიმ დაიკავა და ხელახლა ააგო. ქალაქი შტატის დედაქალაქ თირუვანანტაპურამიდან 347 კმ-ით ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარეობს.

მდინარე კალპათის ჩრდილოეთით საუკუნის ვისვანათა სვამის ტაძარი მდებარეობს, სადაც რათოლსავამის ფესტივალი იმართება. პალაკადში მდინარე ბჰარათაპუჟა მიედინება. ქალაქი მდინარის ჩრდილოეთ სანაპიროზეა გაშენებული.

ისტორია
- საუკუნეში კოიამპუტურის ირგვლივ რეგიონს სანგამის ხანაში ჩერას დინასტია მართავდა. რეგიონი მალაბარის სანაპიროდან ტამილნადუსკენ მიმავალი მთავარი სავაჭრო მარშრუტისკენ გასასვლელს წარმოადგენდა. ქალაქ პალაკადს პალაკადი რაჯები მართავდნენ. რაჯების თავდაპირველი შტაბი ათავანადში, ტირურის ტალუკში, დღევანდელი მალაპურამის რაიონში მდებარეობდა. 1766 წელს ჰაიდარ ალიმ კოჟიკოდეს ზამორინი, ბრიტანეთის ოსტინდოეთი კომპანიის მოკავშირე, დაამარცხა და კოჟიკოდე მის სამფლობელოს შეუერთა. კოლათუნადუ, კოტაიამი, კადათანადუ, კოჟიკოდე, ტანური, ვალუვანადი და პალაკადი მაისურის სამეფოს ნაწილი გახდა. ჰაიდარ ალის ვაჟმა და მემკვიდრემ, ტიპუ სულთანმა, გააგრძელა ბრიტანეთის ოსტინოდეთის კომპანიის წინააღმდეგ ბრძოლა, რასაც ანგლო-მაისურის მესამე და მეოთხე ომი მოჰყვა.

გეოგრაფია
პალაკადი კერალის ცენტრალურ ნაწილში მდებარეობს. ქალაქის ოფიციალური ენაა მალაიალამური ენა. ქალაქში მდინარე ბჰარათაპუჟის ორი შენაკადი: კალპათი და კანადი მიედინება. პალაკდის მრავალ კაშხალს შორის ყველაზე დიდია: მალამპუჟის კაშხალი, რომელიც ქალაქიდან 15 კმ-ის დაშორებით მდებარეობს.

პალაკადი ტირუვანანტაპურამიდან 347 კმ-ით ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარეობს, კოიამპუტურიდან ― 50 კმ-ით სამხრეთ-დასავლეთით, ტრისურიდან 66 კმ-ით ჩრდილო-აღმოსავლეთით, კოჟიკოდედან ― 127 კმ-ით სამხრეთ-აღმოსავლეთით. ქალაქი კოჩიდან 144 კმ-ში მდებარეობს.

კლიმატი
პალაკადი ტროპიკული წვიმებისა და მშრალ კლიმატურ სარტყელშია მოქცეული. ტემპერატურა მთელი წლის მანძილზე ზომიერია. გამონაკლისია მარტი და აპრილი, რომლებიც ყველაზე ცხელი თვეებია. ნალექიანობის მაჩვენებელი ძალიან მაღალია, განსაკუთრებით, სამხრეთ-დასავლეთ მუსონის დროს. ყველაზე ნალექიანი თვე ივლისია. საშუალო წლიური ნალექიანობის მაჩვენბელი 1 838 მმ-ის ტოლია.

დემოგრაფია
2011 წლის აღწერის მიხედვით, პალაკადის მოსახლეობა 130 955 ადამიანს შეადგენს. მათგან 63 833 კაცია და 67 122 ქალი.

პალაკადის მოსახლეობის წერა-კითხვის დონე 94.2%-ს უდრის: კაცებს შორის ― 96.83%, ხოლო ქალებს შორის ― 91.73%. პალაკადის მეტროპოლიურ ტერიტორიის მოსახლეობისთვის ეს მაჩვენებელი 92.14%-ის ტოლია, რაც საშუალო ეროვნულ მაჩვენებელზე მაღალია.

ინდუიზმის მიმდევრები მოსახლეობის 68%-ს (89 098 ადამიანი) შეადგენენ, მუსლიმანები ― 27.9%-ს (36 620 ადამიანი), ქრისტიანები ― 3.8%-ს (5 006 ადამიანი).
ხიბულა (ფილმი)

„ხიბულა“ — 2017 წლის ფილმი, რომლის რეჟისორია გიორგი ოვაშვილი. ის ტრილოგიის დასასრულია რეჟისორის პირველი ორი ფილმის — „გაღმა ნაპირის“ (2009) და „სიმინდის კუნძულის“ (2014) შემდეგ.

ფილმი საქართველოს, გერმანიისა და საფრანგეთის ერთობლივი კინოპროდუქციაა. ის საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროსა და ეროვნული კინოცენტრის მხარდაჭერით შეიქმნა. ფილმს საფუძვლად უდევს 1991 წელს საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ ქვეყანაში განვითარებული რეალური მოვლენები. მისი სიუჟეტი საქართველოს პირველი პრეზიდენტის — ზვიად გამსახურდიას უკანასკნელ დღეებს მიჰყვება.

ფილმის მსოფლიო პრემიერა 2017 წლის 27 ივლისს კარლოვი-ვარის საერთაშორისო კინოფესტივალზე მთავარ საკონკურსო პროგრამაში შედგა. ეროვნული კინოპრემიერა ბათუმის საავტორო კინოს საერთაშორისო ფესტივალის ფარგლებში გაიმართა, საქართველოს კინოთეატრების ეკრანებზე კი 23 ნოემბერს გამოვიდა.

სიუჟეტი
პრემიერ-მინისტრისა და რამდენიმე მცველის ამარა დარჩენილმა პრეზიდენტმა მთას შეაფარა თავი. ჯგუფი მუდმივი გადაადგილებით ცდილობს თავი დააღწიოს „მდევარს“. უჩინარი მდევარი კი, ცდილობს „მსხვერპლი“ მუდმივი ფსიქოლოგიური ზეწოლის ქვეშ ამყოფოს. მის ყოველ ნაბიჯს აკონტროლებს და ახერხებს, პრეზიდენტმა მათთვის სასურველი მიმართულებით იმოძრაოს.

ფილმში მონაწილეობენ: ჰოსეინ მაჰჯუბი, ზურაბ ანთელავა, მანუჩარ შერვაშიძე, ქიშვარდ მანველიშვილი, ნოდარ ძიძიგური, ლიკა ბაბლუანი, გალობა გამბარია და სხვები.
ბერმუხა

ბერმუხა — ქართული როკ-ჯგუფი. დაარსდა 1965 წელს. მის მუსიკაში გაერთიანებულია ფოლკლორული მუსიკის ელემენტები რიტმ ენდ ბლუზთან, ჯაზთან და მძიმე როკთან.

ბერმუხა იყო პირველი როკ ჯგუფი, რომელმაც საბჭოთა კავშირში და საქართველოში დაუკრა ამერიკული სტილის მუსიკა და ქართველ მსმენელს როკის ჟანრი გააცნო. მიუხედავად იმისა, რომ მოგვიანებით, 1970-იან წლებში, კომუნისტური რეჟიმისა და საბჭოთა იდეოლოგიის წინააღმდეგ მსგავსი ჯგუფები გამოჩნდა, ბერმუხა მათ შორის პიონერი იყო.

ისტორია
ბაჩი ქიტიაშვილი, ჯგუფ ბერმუხას დამფუძნებელი, ერთ-ერთი პირველი ქართველი მუსიკოსი იყო, ვინც საბჭოთა პერიოდში აკრძალულ როკ-მუსიკას უკრავდა. მან ჯგუფი დააარსა 1965 წელს, ქალაქ რუსთავში. მას შემდეგ როკ-ჯგუფი პოპულარული გახდა ქართველ ანდერგრაუნდ მუსიკის მოყვარულებში. ჯგუფი რამდენიმე წლის განმავლობაში ასრულებდა ცნობილ უცხოურ ჰიტებსა და საკუთარ კომპოზიციებს. მისი პოპულარული ჰიტებია „არწივი“ და „დღეს ჩვენ ერთად ვართ“.

მუსიკოსის გარდაცვალებამდე, 2009 წელს, ბერმუხა მონაწილეობდა ევროვიზიის სიმღერის კონკურსის შიდა შესარჩევ ტურში
ლეო კვაჭაძე

ლევან (ლეო) კვაჭაძე (დ. 3 ოქტომბერი, 1908, ლახამულა, ახლანდ. მესტიის მუნიციპალიტეტი — გ. 22 იანვარი, 2011, თბილისი) — ქართველი ენათმეცნიერი, ქართული ენისა და მისი სწავლების მეთოდიკის მკვლევარი.

ლეო კვაჭაძემ 1930 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 1947 წლიდან დაიწყო სამეცნიერო-კვლევითი მოღვაწეობა. 1948 წელს დაიცვა დისერტაცია თემაზე „რთული წინადადების სწავლების თანამიმდევრობა“. 1931 წლიდან იყო პედაგოგი. სხვადასხვა დროს მუშაობდა მესტიის, სოფ. ლახამულის, თბილისის საშუალო სკოლებში მასწავლებლად, დირექტორად. 1947 წლიდან სამეცნიერო-კვლევითი მოღვაწეობა დაიწყო ალექსანდრე პუშკინის სახელობის პედაგოგიურ ინსტიტუტში ქართული ენის კათედრაზე. იმავდროულად იყო ზუგდიდის სამასწავლებლო ინსტიტუტის ქართული ენისა და ლიტერატურის კათედრის გამგე (1950–1952). აკაკი შანიძესთან ერთად თანაავტორია „ქართული ენის გრამატიკის“ სასკოლო სახელმძღვანელოს ორივე ნაწილისა (1964-იდან 70-იანი წლების მიწურულამდე), ხოლო შემდეგ – კლასების „ქართული ენის“ სახელმძღვანელოსი.

1966 წელს მიენიჭა საქართველოს სკოლის დამსახურებული მასწავლებლის ჯილდო, 1983 წელს — საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწის პრემია, 1988 წელს – საქართველოს სსრ-ის სახელმწიფო პრემია (წიგნისათვის „თანამედროვე ქართული ენის სინტაქსი“), 1997 წელს — ღირსების ორდენი.

გარდაიცვალა 2011 წლის 22 იანვარს, 102 წლის ასაკში. დაკრძალულია საბურთალოს პანთეონში.
ზურაბ ანთელავა

ზურაბ ანთელავა (დ. 25 აპრილი, 1954) — ქართველი თეატრისა და კინოს მსახიობი. საქართველოს დამსახურებული არტისტი (1986). სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი.

ბიოგრაფია
ზურაბ ანთელავა წარმოშობით ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფელ შამგონიდანაა. იზრდებოდა თბილისში, მამიდასთან.
დაამთავრა შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალური ინსტიტუტი (მიხეილ თუმანიშვილის ჯგუფი). 1975 წლიდან მუშაობდა თელავის თეატრში, სადაც ასამდე როლი აქვს შესრულებული.

1999 წლიდან იმყოფებოდა ემიგრაციაში. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ (2012) გამოდის სოხუმის მოზარდმაყურებელთა თეატრის („თეთრი ტალღა“) სცენაზე.

გადაღებულია ფილმებში. ცნობილია ასევე კვაზი მანტკავას როლით სერიალიდან „ჩემი ცოლის დაქალები”.

ფილმოგრაფია
1978 — „დათა თუთაშხია“
1987 — „ხარება და გოგია“ (შახტიევი)
1984 — „ათოვდა ზამთრის ბაღებს“
2017 — „ხიბულა“ (პრეზიდენტის მცველი)
ჯანეტ აქიუზ მატეი

ჯანეტ აქიუზ მატეი ( ; დ. 2 იანვარი, 1943 – 22 მარტი, 2004) — თურქი-ამერიკელი ასტრონომი, ცვალებადი ვარსკვლავების დამკვირვებელთა ამერიკული ასოციაციის დირექტორი 1973 წლიდან 2004 წლამდე.

ჯანეტი დაიბადა ებრაულ ოჯახში თურქეთის ქალაქ ბოდრუმში . მან საშუალო განათლება მიიღო იზმირში, ამერიკის კოლეგიურ ინსტიტუტში. უმაღლესი განათლების მისაღებად ჩავიდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში, სადაც ჩაირიცხა ბრანდეისის უნივერსიტეტში უოლტამში (მასაჩუსეტსი) . უნივერსიტეტის დასრულების შემდეგ დორით ჰოფლეიტმა მუშაობა შესთავაზა მარია მიტჩელის ობსერვატორიაში ნანტაკეტში. 1970 წლიდან 1972 წლამდე მუშაობდა ლეანდერ მაკ კორმიკის ობსერვატორიაში შარტლოტსვილში. მიიღო ხელოვნების მაგისტრის ხარისხი ასტრონომიაში ვირჯინიის უნივერსიტეტიდან 1972 წელს, ხოლო . 1982 წელს გახდა იზმირის ეგეოსის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის დოქტორის ხარისხის მფლობელი ასტრონომიაში.
მატეი 180-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომის ავტორია ცვალებადი ვარსკვლავების შესახებ. მსახურობდა -ს ხელმძღვანელად სამ ათწლეულზე მეტი ხნის განმავლობაში, იგი კოორდინაციას უწევდა მოყვარული ასტრონომების მიერ ცვალებად ვარსკვლავებზე დაკვირვების შედეგად მოპოვებული ინფორმაციის შეგროვებას. იგი ჩართული იყო მრავალ პროექტში, რომელიც მიზნად ისახავს მოყვარული და პროფესიონალი ასტრონომების ურთიერთთანამშრომლობას.

მატეის მიღებული აქვს არაერთი ჯილდო თავის სფეროში, მათ შორისაა: 1987 წელს საფრანგეთის ასტრონომიული საზოგადოების მედალი, 1993 წელს ჯორჯ ვან ბისბრუკის პრემია ამერიკის ასტრონომიული საზოგადოებისგან, ამავე წელს ლესლის პრემია ასტრონომიული ლიგისგან, 1995 წელს ჯოვანი ბატისტა ლაკინის პრემია სამოყვარულო ასტრონომებთან თანამშრომლობისთვის -გან, 1995 წელს ჯექსონ გვილტის მედალი ბრიტანეთის სამეფო ასტრონომიული საზოგადოებისგან. ჯანეტის პატივსაცემად 11695 ასტეროიდის უწოდეს .

2004 წლის 22 მარტს ჯანეტი გარდაიცვალა ბოსტონში ლეიკემიის შედეგად.
ალენუშ ტერიანი

ალენუშ ტერიანი (, 1920 - 2011 წწ. ) — სომხური წარმოშობის ირანელი მეცნიერი, ასტრონომი და ფიზიკოსი; მას უწოდებენ თანამედროვე ირანული ასტრონომიის დედას.

ბიოგრაფია
ალენუშ ტერიანი დაიბადა 1920 წლის 9 ნოემბერს თეირანში, სომხურ ოჯახში. მისი მამა, არტო — რეჟისორი, პოეტი და მთარგმნელი, უფრო ცნობილი იყო კრიპტონიმით ; დედა ვართო — თეატრის მსახიობი და რეჟისორი.

მომავალმა მეცნიერმა 1947 წელს დაამთავრა თეირანის უნივერსიტეტის მეცნიერებათა ფაკულტეტი, სადაც დაიწყო თავისი კარიერა ფიზიკის ლაბორატორიაში და მალევე გახდა ლაბორატორიის ხელმძღვანელი. ალენუშ ტერიანმა საფრანგეთში სწავლის გაგრძელების მიზნით განაცხადი გააკეთა სტიპენდიის მოსაპოვებლად, მაგრამ თეირანის უნივერსიტეტის პროფესორმა მაჰმუდ ჰესაბიმ ხელი არ მოაწერა მას, რადგან მიიჩნია, რომ მიღებული განათლება საკმარისი იყო ირანელი ქალისთვის. თუმცა ალენუშმა მამის ფინანსური მხარდაჭერით, მაინც მოახერხა სასწავლებლად საფრანგეთში გამგზავრება, სადაც 1956 წელს მიიღო დოქტორის ხარისხი ატმოსფეროს ფიზიკაში სორბონის უნივერსიტეტში (ახლანდელი პარიზის უნივერსიტეტი ). ირანში დაბრუნების შემდეგ იგი გახდა თეირანის უნივერსიტეტის თერმოდინამიკის ასისტენტ პროფესორი. მოგვიანებით მუშაობდა მზის ფიზიკის დარგში დასავლეთ გერმანიაში ოთხი თვის განმავლობაში გერმანიის მთავრობის მიერ თეირანის უნივერსიტეტისთვის მინიჭებული სტიპენდიით. 1964 წელს ალენუშ ტერიანი გახდა ფიზიკის პირველი პროფესორი ქალი ირანში.

1966 წელს ტერიანი გახდა თეირანის უნივერსიტეტის გეოფიზიკის კომიტეტის წევრი. 1969 წელს აირჩიეს ამავე უნივერსიტეტის მზის ფიზიკის განყოფილების ხელმძღვანელად და დაიწყო მუშაობა მზის ობსერვატორიაში, რომლის ერთ-ერთი დამფუძნებელიც თავად იყო.

იგი პენსიაზე გავიდა 1979 წელს და ცხოვრობდა თეირანში. პროფესორ ალენუშ ტერიანის 90 წლის იუბილეს აღნიშვნაში არაერთი ირანელი პარლამენტარი და 100 -მდე ირანელი სომეხი მონაწილეობდა.

იგი გარდაიცვალა 2011 წლის 4 მარტს თეირანში მოხუცთა თავშესაფარში. დაკრძალეს ირანელი ქრისტიანების სასაფლაოზე თეირანში.