iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ვარდების ომი

ვარდების ომი — ინგლისის სამეფო ტახტის დაუფლებისთვის მომხდარი სამოქალაქო ომი იორკებისა და ლანკასტერების მომხრეებს შორის. ორივე ოჯახის წარმომადგენლები პლანტაგენეტთა შთამომავლები იყვნენ და საკუთარ თავს ტახტის კანონიერ მემკვიდრეებად მიიჩნევდნენ. ომი 1455–1485 წლებში მიმდინარეობდა, თუმცა ამ პერიოდის განმავლობაში იყო მშვიდობიანობის პერიოდებიც; მცირე ბრძოლები 1455 წლამდე და 1485 წლის შემდეგაც ხდებოდა.

სამოქალაქო ომი ლანკასტერელთა გამარჯვებით დასრულდა, როდესაც რიჩმონდის გრაფმა ჰენრი ტუდორმა ბაზვორთის ბრძოლაში დაამარცხა რიჩარდ და ინგლისის მეფე გახდა, რითაც ტიუდორთა 117 წლიან მმართველობას დაუდო საფუძველი.

ისტორია
ომის დაწყების მიზეზი ინგლისის მეფე ჰენრი -ის სისუსტე იყო. მან ვერ შესძლო თავიდან აერიდებინა 1453 წელს ასწლიან ომში დამარცხება და ამავდროულად დროდადრო შეშლილობის შეტევებს განიცდიდა. 1454 წელს ინგლისის პარლამენტმა ჰენრი -ის სახელით მართვის სადავეები გადასცა იორკის ჰერცოგ რიჩარდს. 1455 წელს დაიწყო ინგლისის ისტორიაში ყველაზე დიდი ფეოდალური დაპირისპირება, ვარდების ომი. რამდენიმე დიდი ბრძოლის შემდეგ 1461 წელს, ჰენრი შოტლანდიაში გაიქცა. გრაფ რიჩარდ უორვიკის დახმარებითა და დიდი მხარდაჭერით ტახტი იორკმა ედუარდ -მ დაიკავა. ის მეფობის 10 წლის განმავლობაში ლანკასტერებს ებრძოდა. 1470 წელს უორვიკის მხარდაჭერით ჰენრი -მ ტახტის დაბრუნება შესძლო, თუმცა 1471 წელს რიჩარდ გლოსტერის ჰერცოგმა მოკლა. ტახტი კვლავ ედუარდ -ის ხელში აღმოჩნდა. 1475 წელს ედუარდმა ზავი დადო საფრანგეთთან. 1483 წელს სავარაუდოდ მისმა ძმამ რიჩარდ გლოსტერმა მოკლა. ტახტი მემკვიდრეობით მიიღო მისმა ვაჟმა ედუარდ -მ, თუმცა იგი მხოლოდ 12 წლის იყო. მცირეწლოვნების გამო მან ვერ შესძლო ტახტის დაკავება. მისმა ბიძამ რიჩარდმა ედუარდი და მისი ძმა ტაუერში გადაიყვანა. ამის შემდეგ ისინი არავის უნახავს, სავარაუდოდ რიჩარდის ბრძანებით დახოცეს. რიჩარდმა დაიკავა ტახტი რიჩარდ -ს სახელით. ამან შეაშფოთა ლანკასტერები, მათ მეთაურად რიჩმონდის გამგებელი ჰენრი ტიუდორი აირჩიეს და რიჩარდს დაუპირისპირდნენ. 1484 წელს ჰენრიმ 4000 კაციანი ლაშქრით საფრანგეთიდან შეუტია. 1485 წლის 1 აგვისტოს ბოსუორთის ბრძოლისა და რიჩარდის მოკვლის შემდეგ ლანკასტერებმა გამარჯვება იზეიმეს. ჰენრი ტიუდორი მეფედ აკურთხეს ჰენრი -ის სახელით. მან ცოლად ედუარდ -ის ქალიშვილი ელისაბედ იორკელი შეირთო და შეარიგა ლანკასტერები და იორკები.
Made in England (ალბომი)

— ელტონ ჯონის 25-ე სტუდიური ალბომი, გამოცემული 1995 წელს. იგი ეძღვნება დენის გოტიესა და პიტერ უილიამსი ხსოვნას, ისევე როგორც ელტონ ჯონის მეგობარ დევიდ ფერნიშს. ეს არის მუსიკოსის უკანასკნელი დისკი რეი კუპერის მონაწილეობით. შემდგომში ბას-გიტარაზე სხვა ალბომებზე უკრავდა ბობ ბერჩი.

დისკის გამოცემამდე, 1994 წლის სექტემბერში, როდესაც გამოვიდა ფილმის მეფე-ლომი საუნდტრეკი, ასევე სრულდებოდა , მომავალი ალბომის პირველი სინგლი. შემდგომში იგი მოხვდა ბრიტანული ჰიტ-აღლუმების #15 ადგილზე და იქცა ერთადერთ ამერიკულ ჰიტად ამ ალბომიდან. ასევე გაიმართა საკონცერტო ტურნე, რომლის ფარგლებშიც მუსიკოსმა რამდენიმე ქვეყანა მოიარა.

საგულისხმოა, რომ ალბომის ყველა სიმღერის სახელწოდება, გარდა სასათაურო კომპოზიციისა, ერთი სიტყვისგან შედგება.

სიმღერების სია
-მხარეები
ჩარტები
ყოველკვირეული ჩარტები
წლის საბოლოო ჩარტები
სერტიფიცირებები და გაყიდვები
UTC-04:00

−04:00 — სასაათო სარტყელი.

ეს სასაათო სარტყელი ვრცელდება ამერიკის კონტინენტზე, როგორც ჩრდილოეთ ასევე ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკაში.

სტანდარტული დრო (მთელი წელი)
 - აღმოსავლეთ კარიბის დროის ზონა
(გ. ს)

(გ. ს)

(გ. ს)

ატლანტიკის სტანდარტული დრო
(აშშ)
(აშშ)

სხვა კარიბები
(ნიდერლანდები)
(საფრანგეთი)
(საფრანგეთი)
(ნიდერლანდები)

სამხრეთი ამერიკა

- აკრი, ამაზონასი, რონდონია, რორაიმა

ჩრდილოეთი ამერიკა
- კვებეკი (აღმოსავლეთით 63° გრძედი)

სტანდარტული დრო (ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზამთარი)
ატლანტიკის სტანდარტული დრო
(გ. ს)

ყველა (კანონიერად აღიარებულია ზაფხულის დრო), (კანონიერად აღიარებულია ზაფხულის დრო),
- მხოლოდ ლაბრადორის ნახევარკუნძული
(დანია)- ჩრდილოდასავლეთით (აკვირდება აშშ, ზაფხულის დროის წესებით)

სტანდარტული დრო (სამხრეთ ნახევარსფეროს ზამთარი)
სამხრეთი ამერიკა
- სან-ლუისის პროვინცია
- მატუ-გროსუ, მატუ-გროსუ-დუ-სული
- კონტინენტი

წლის გარკვეული პერიოდი (ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზაფხული)
კარიბები

(გ. ს)

აღმოსავლეთის დრო

, მხოლოდ და

ყველა , , , , , , , , , , , , , , , , ,
, ,
აღმოსავლეთ ტერიტორიების ნაწილები ,
ბილბორდის მუსიკალური დაჯილდოება

ბილბორდის მუსიკალური დაჯილდოება ერთ-ერთია ყოველწლიური ამერიკული მუსიკალური დაჯილდოების შოუებიდან, გრემის, ამერიკული მუსიკის დაჯილდოების და როკ-ენ-როლის დიდების დარბაზში შესვლის ცერემონიის გვერდით. დასპონსორებულია მუსიკალურ ჟურნალ ბილბორდის მიერ და ტარდებოდა ყოველი წლის დეკემბერში, სანამ არ შეწყდა. ამ დროისათვის მაიკლ ჯეკსონი ყველაზე მეტ ჯილდოს ფლობს.

ამერიკული მუსიკის დაჯილდოების მსგავსად ბილბორდის მუსიკალური ჯილდოებიც ამა თუ იმ შემსრულებლის პოპულარობის მაჩვენებელია. ყოველწლიურად ხდებოდა დაჯილდოება სხვადასხვა ნომინაციების მიხედვით თითოეულ ჟანრში: საუკეთესო ალბომი, საუკეთესო შემსრულებელი, საუკეთესო სინგლი და სხვა. 1992 წლიდან ჯილდოებს დაემატა ბილბორდის საუკუნის ჯილდო, რომელსაც ბილბორდი გასცემდა უმაღლესი შემოქმედებითი მიღწევებისათვის. ჯილდოს სახელწოდება ეწოდა ჟურნალის ასი წლისთავის აღსანიშნავად, რომელიც 1994 წელს შეუსრულდა.

დაარსებიდან ბილბორდის მუსიკალური დაჯილდოების ცერემონია გარაიცემოდა ტელეარხ -ის მიერ. საკონტრაქტო ხელშეკრულების ვადის ამოწურვისა და სხვა გაუთვალისწინებელ ვითარებათა გამო 2007 წელს ჯილდოების გაცემა შეწყდა. ცერემონიის განახლების გეგმები 2008 წლისთვის ჩაიშალა და დღემდე აღარ ჩატარებულა. ამის გამო გამარჯვებულები სახელდება ბილბორდის მიერ პრესისა და ყოველწლიური გამოცემების დახმარებით.
როკ-ენ-როლის დიდების დარბაზი

როკ-ენ-როლის დიდების დარბაზი და მუზეუმი — მუზეუმი, რომელიც მდებარეობს ერის ტბის სანაპიროზე კლივლენდში, აშშ-ის შტატ ოჰაიოში. განკუთვნილია ყველაზე ცნობილი და გავლენიანი მუსიკალური შემსრულებლების ისტორიის შესანახად, პროდიუსერების და მუსიკალურ და განსაკუთრებით როკ ინდუსტრიაზე დიდი გავლენის მქონე სხვა ადამიანების შესახებ.
სექსუალური უმცირესობები

სექუალური უმცირესობები არიან ადამიანთა ჯგუფები, ვისი სექსუალური იდენტურობა და ორიენტაცია განსხვავდება საზოგადოების უმრავლესობისგან. ეს ტერმინი ჩნდება 1960 წლიდან,როდესაც გამოვიდა ლარს უილერსტამის წიგნი "ეროტიკული უმცირესობები". ამ ტერმინის ანალოგი გახდა "ეთნიკური უმცირესობები". სექუალურ უმცირესობებს ხშირად აბრევიატურით ლგბტ მოიხსენებენ.
ანასტასიო ბუსტამანტე

ანასტასიო ბუსტამანტე (, დ. 27 ივლისი, 1780, ხიკილპანი, მექსიკა — გ. 6 თებერვალი, 1853, სან-მიგელ-დე-ალიენდე, მექსიკა) — მექსიკელი პოლიტიკური მოღვაწე. მექსიკის 3-გზის პრეზიდენტი. იგი პირველად ხელისუფლებაში მოვიდა პრეზიდენტ ვისენტე გერეროს წინააღმდეგ მოწყობილი ამბოხების შედეგად. თავად ბუსტამანტე ორჯერ ჩამოაშორეს ხელისუფლებას და ორჯერვე გაიქცა ევროპაში.
ბენიტო ხუარესი

ბენიტო ხუარესი (, დ. 21 მარტი, 1806, სან-პაბლო-გელატაო, მექსიკა — გ. 18 ივლისი, 1872, მეხიკო, მექსიკა) — მექსიკელი პოლიტიკური მოღვაწე. მექსიკის პრეზიდენტი და ეროვნული გმირი.

ბიოგრაფია
დაიბადა ღარიბი ინდიელი საპოტეკების ოჯახში. სასულიერო სემინარიის დამთავრების შემდეგ დაამთავრა მეცნიერებისა და ხელოვნების ინსტიტუტი ადვოკატის წოდებით.

1847-1852 წწ. იყო მშობლიური შტატის ოახაკის გუბერნატორი. 1846-1847 წწ. იღებდა აქტიურ მონაწილეობას ამერიკელების წინააღმდეგ ბრძოლაში ამერიკა-მექსიკის ომის პერიოდში.

1853 წელს ანტონიო ლოპეს დე სანტა-ანას დიქტატურის დამყარების შემდეგ დაიკავა ანტისამთავრობო პოზიცია, იძულებული გახდა დაეტოვებინა ქვეყანა და წასულიყო აშშ-ში.

1854 წელს ბურჟუაზიული რევოლუციის დასაწყისშივე დაბრუნდა მექსიკაში, ხოლო 1855 წელს სანტა-ანას დამხობის შემდეგ იგი შევიდა ახალი მთავრობის შემადგენლობაში და დაიკავა იუსტიციის მინისტრის თანამდებობა.

1857 წელს აქტიურად მონაწილეობდა მექსიკის კონსტიტუციის მიღებაში. 1858-1872 წწ. მექსიკის პრეზიდენტია.

1872 წელს ანტისამთავრობო ამბოხების ჩახშობის შემდეგ მოულოდნელად გარდაიცვალა გულის შეტევით.

საინტერესო ამბები
ბენიტო ხუარესი ითვლება მსოფლიო სახელმწიფოთა ლიდერებს შორის ყველაზე ტანმორჩილად მისი სიმაღლე იყო 135 სმ.
ბენიტო ხუარესის პატივსაცემად სახელი დაარქვეს ბენიტო მუსოლინის.
იგი ერთადერთი პრეზიდენტია მექსიკის ისტორიის იმ პერიოდში, რომელიც არ იყო სამხედრო.
მეხიკოს საერთაშორისო აეროპორტს 2006 წელს ოფიციალურად უწოდეს ბენიტო ხუარესი.

კინემატოგრაფიაში
1939 წელს აშშ-ში გამოვიდა ფილმი ხუარესი, სადაც მთავარ როლს თამაშობდა პოლ მუნი.
ბეკანი

ბეკანი – მაიას ცივილიზაციის არქეოლოგიური კომპლექსი მექსიკაში. მდებარეობს იუკატანის ნახევარკუნძულზე, თანამედროვე კამპეჩეს შტატში. იგი საკმაოდ ახლოსაა მაიას სხვა ძეგლებთან: ბალამკუ, კალაკმული, ჩიკანა. სახელიწოდება "ბეკანი" ძეგლს აღმოჩენის შემდეგ არქეოლოგებმა უწოდეს და ნიშნავს "წყლის მიერ ფორმირებულ ხეობას".

არქეოლოგიური მონაცემები გვიჩვენებენ, რომ ბეკანის ტერიტორია დასახლებული იყო შუა პრე-კლასიკურ პერიოდში, ძვ. წ. 550 წელს. რამდენიმე ასეულ წელში, ბეკანი გადაიქცა მნიშვნელოვან საცერემონიო ცენტრად. ამ დროისთვის მას გარს შემოავლეს დიდი თხრილი. დაახლოებით ჩვ.წ. 500 წლისთვის, ბეკანს სხვა მრავალი მაიას არქიტექტურის სტილის შენობა შემატეს. მშენებლობები სადღაც 830 წლამდე გრძელდებოდა. შემდგომ პერიოდში მოსახლეობა ნელ-ნელა დაკნინდა და 1200 წლისთვის ბეკანი საერთოდ მიტოვებულ იქნა.

ბეკანი ოფიციალურ ლიტერატურაში პირველად 1934 წელს მოიხსენიეს ამერიკელმა მეცნიერებმა ამ რეგიონში ექსპედიციის შემდეგ.
კალიფორნიის ყურე

კალიფორნიის ყურე , ცნობილია ასევე, როგორც კორტესის ზღვა — ყურე ჩრდილოეთ ამერიკის წყნარი ოკეანის სანაპიროზე. გამოყოფს კალიფორნიის ნახევარკუნძულს მექსიკის კონტინენტური ნაწილისაგან. ყურის წყლები ესაზღვრება მექსიკის შტატებს: ქვემო კალიფორნიას, სამხრეთ ქვემო კალიფორნიას, სონორას და სინალოას. ყურის მაქსიმალური სიღრმეა 3000 მეტრი.

კუნძულები
ყურეში ორი დიდი (ანხელ-დე-ლა-გუარდა და ტიბურონი) და რამდენიმე პატარა კუნძულია, მათ შორის ესპირიტუ-სანტო და პარტიდა.
მეცხრე ტალღა

მეცხრე ტალღა — მარინისტი მხატვრის ივანე აივაზოვსკის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნახატი. შესრულებულია 1850 წელს.

ნახატზე ასახულია ზღვა ღამის ძლიერი შტორმის შემდეგ და დაღუპული გემის მგზავრები. მზის სხივები უზარმაზარ ტალღებს ანათებენ. მათ შორის ყველაზე დიდი – მეცხრე ტალღაა, რომელიც გემის ანძის ნამტვრევებზე ჩამოკიდებულ ადამიანებს დასაღუპად ემუქრება.

ინახება სანქტ-პეტერბურგის რუსულ მუზეუმში.
ბონამპაკი

ბონამპაკი – (მაია – მოხატული კედელი) მაიას ცივილიზაციის არქეოლოგიური ძეგლი მექსიკაში, ჩიაპასის შტატში. იგი მდებარეობს მასზე უფრო დიდი ძეგლის – იაშჩილანიდან 30 კილომეტრით სამხრეთით, რომლის დაქვემდებარებაშიც შედიოდა ბონამპაკი. იგი არ გამოირჩევა არც დიდი სივრცით არც რაიმე განსაკუთრებული არქიტექტურული ღირებულებით, მაგრამ იგი ძალიან ცნობილია თავისი კედლის მხატვრობით, რომლითაც ტაძრის შიდა კედლები გამოირჩევა. კონსტრუქცია აშენებულია ჩვ. წ. 580-800 წლებში. ძეგლი 1946 წელს აღმოაჩინეს ამერიკელმა მოგზაურებმა.

ნაგებობა შედგება სამი პატარა ოთახისგან, რომლებიც კლასიკური მაიას მხატვრობითაა აჭრელებული. პირველ ოთახში გამოსახულია სცენა, თუ როგორ აკურთხებს ქურუმი დიდებულის შვილს მემკვიდრედ. მეორე ოთახში ასახულია ომის სცენა და ამ ომში აყვანილი ტყვეები, რომლბსაც როგორც ყოველთვის, მაიას ხალხი შემდეგ მსხვერპლად სწირავდა, მაგრამ ნახატებში მსხვერპლშეწირვის რიტუალი არ ჩანს. მესამე ოთახში გამოსახულნია არიან მოცეკვავები, რომლებიც სპეციალურ კოსტიუმმებში და ღმერთების ნიღბებში გამოწყობილები სარიტუალო ცეკვას ასრულებენ.
ორისაბა (მთა)

ორისაბა ან ჩიტლალტეპეტლი ( — „ვარსკვლავი“, — „მთა“) — სტრატოვულკანი მექსიკაში. წარმოადგენს ქვეყნის უმაღლეს წერტილს. სიმაღლე 5636 მ. იგი სიმაღლით მესამეა ჩრდილოეთ ამერკაში. მექსიკის გეოგრაფიისა და სტატისტიკის ეროვნული ინსტიტუტის მონაცემებით მისი სიმაღლეა 5611 მ. ამოფრქვევა დაფიქსირებულია 1630, 1613, 1569, 1566, 1545-1565? და 1537, უკანასკნელი ამოფრქვევა დაფიქსირდა 1846 წელს.
UTC-02:00

−02:00 — სასაათო სარტყელი, რომელიც ვრცელდება შემდეგ რეგიონებში:

სტანდარტული დრო (მთელი წელი)
- ოკეანის კუნძულები - ფერნანდუ-დი-ნორონია, ტრინიდადი, მარტინ-ვასი, ეტსი.
(გ.ს)

წლის გარკვეული პერიოდი (სამხრეთ ნახევარსფეროს ზაფხული)
- ფედერალური ოლქი, ესპირიტუ-სანტუ, გოიასი, მინას-ჟერაისი, პარანა, რიო-დე-ჟანეირო, რიუ-გრანდი-დუ-სული, სანტა-კატარინა, სან-პაულუ

წლის გარკვეული პერიოდი (სამხრეთ ნახევარსფეროს ზაფხული)
(დანია) - კუნძულის დიდი ნაწილი
(საფრანგეთი) - აკვირდება, ჩრდილოეთი ამერიკა ზახულის დროის წესებით.
ქვიშხეთის დიმიტრი ყიფიანის სახლ-მუზეუმი

დიმიტრი ყიფიანის სახლ-მუზეუმი – მუზეუმი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვიშხეთში. თანამედროვე სახით გაიხსნა 2007 წელს ქართველი წმინდანისა და საზოგადო მოღვაწის დიმიტრი ყიფიანის პატივსაცემად. მისი როგორც ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის ფილიალის ისტორია კი საუკუნის 90-იანი წლებიდან იწყება.

სახლი სადაც დღეს მუზეუმი მდებარეობს აშენებულია საუკუნის 60-იან წლებში დიმიტრი ყიფიანის მიერ და აქ ცხოვრობდა მანამ სანამ მას სტავროპოლში გადაასახლებდნენ. მუზეუმი მოიცავს ყიფიანისეულ შენობას და მინაშენის ნაწილს, რომელზეც შედარებით ადრეული ( ს-ის ნახევარი) კვალი შეინიშნება.

 საუკუნის პირველ ნახევარში სახლი საქართველოს მწერალთა კავშირის ხელში გადავიდა და შენობაში განთავსდა ქართველ მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დასასვენებელი სახლი. საუკუნის 90-იან წლებში შენობაში განთავსდა ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის ქვიშხეთის ფილიალი. შესყიდულ იქნა რამდენიმე მემორიალური ნივთი და ექსპონატი. ამჟამად მუზეუმში დაცულია დიმიტრი ყიფიანთან დაკავშირებული 900–მდე ექსპონატი, დოკუმენტი თუ ფოტომასალა.
სამხრეთი ჯორჯია და სამხრეთ სენდვიჩის კუნძულები

სამხრეთი ჯორჯია და სამხრეთ სენდვიჩის კუნძულები — კუნძულთა ჯგუფი სამხრეთ ატლანტის ოკეანეში, საკმაოდ დაცილებულია კონტინენტს და წარმოადგენს დიდი ბრიტანეთის ზღვისიქითა ტერიტორიას. ამ კუნძულებიდან აღსანიშნავია სამხრეთი ჯორჯია, რომელიც კონტინენტიდან დაცილებულია 520 კილომეტრით, კუნძულების ფართობი შეადგენს 3903 კვადრატულ კილომეტრს.

ამ ტერიტორტიაზე ადგილობრივი მოსახლეობა არ სახლობს, აქ მრავლადაა გახსნილი დიდი ბრიტანეთის კვლვითი პუნქტები. მდებარეობს საკმაოდ მცირე კუნძული ბირდი, სადაც მდებარეობს ამ ტერიტორიების ადმინისტრაციული ცენტრი კინგ-ედუარდ-პოინტი.

კუნძული სამხრეთი ჯორჯია პირველად აღმოჩენილი იქნა ინგლისელების მიერ 1675 წელს. მოგვიანებით, უკვე ინგლისელებმა დაიწყეს ამ კუნძულის გამოკვლევა და თავიანთი ავანპოსტების დაარსება. 1982 წელს დაწყებული ფოლკლენდის ომის დროს ეს ადგილები ოკუპირებული იქნა არგენტინელების მიერ, მაგრამ ომის დასრულების შემდეგ სამხრეთი ჯორჯია და სამხრეთ სენდვიჩის კუნძულები კვლავ დიდ ბრიტანეთს დაუბრუნდა.

რაც შეეხება კუნძულ სენდვიჩს, ის პირველად აღმოჩენილი იქნა 1775 წელს ინგლისელი მეზღვაურის ჯეიმზ კუკის მიერ.

ფლორა და ფაუნა
ამ კუნძულების ფაუნა განსაკუთრებით მდიდარია. ეს ადგილები მრავალი იშვიათი ჯიშის ცხოველის სამშობლოა, აქ სახლობს დაახლოებით 120 000 სამეფო პინგვინი, აგრეთვე აღსანიშნავია: ალბატროსი, პინგვინი, ქარიშხალა, პრიონი, მეზღვიასებრნი და თოლია.

საკმაოდ მრავალფეროვანია კუნძულების ირგვლივ არსებული ზღვის სამყარო. აქ მრავლადაა სელაპები და ზვიგენები.
პორფირიო დიასი

ხოსე დე ლა კრუს პორფირიო დიას მორი (, დ. 15 სექტემბერი, 1830, ოახაკა-დე-ხუარესი, მექსიკა — გ. 2 ივლისი, 1915, პარიზი, საფრანგეთი) — მექსიკელი სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე. მექსიკის 3-გზის პრეზიდენტი. დიქტატორი. მექსიკას მართავდა 30 წლის განმავლობაში. მისი მმართველობის პერიოდს მექსიკის ისტორიაში პორფირიატო უწოდეს.

1910 წელს, მას შემდეგ, რაც საპრეზიდენტო არჩევნებში თავი გამარჯვებულად გამოაცხადა მისმა ოპონენტმა ფრანსისკო მადერომ უარი თქვა შედეგების აღიარებაზე და მოუწოდა მექსიკელებს დიასის წინააღმდეგ ბრძოლისათვის. ასე დაიწყო მექსიკის რევოლუცია, რომელიც 1911 წელს დიასის ჩამოგდებით დამთავრდა. დიასი საფრანგეთში გაიქცა სადაც გარდაიცვალა 1915 წელს 84 წლის ასაკში.
იაშჩილანი

იაშჩილანი – მაიას ცივილიზაციის უძველესი ქალაქი თანამედროვე მექსიკაში. მდებარეობს ჩიაპასის შტატში, მდინარე უსუმაკინტას ხეობაში. გვიან კლასიკურ პერიოდში, იაშჩილანი იყო ყველაზე უძლეველი ქალაქი უსუმაკინტას გასწვრივ, თავის მთავარ მეტოქე ქალაქ პიედრა-ნეგრასთან ერთად.

იაშჩილანის დაქვემდებარებაში შედიოდა სხვა მრავალი პატარა ქალაქი. დღეისათვის იაშჩილანი ცნობილია უცნაური ნაგებობებითა და პირამიდებით, რომლებზეც ამოტვიფრული იეროგლიფებიც ქალაქის მმართველი დინასტიის შესახებ მოგვითხრობს.

იაშჩილანის შესახებ პირველად ინფორმაცია 1833 წელს ჩნდება. დადგენილია, რომ ქალაქის ძველი სახელი იყო "პა-ჩანი", ხოლო "იაშჩილანი" არქეოლოგმა ტეობერ მალესმა უწოდა.
ბალამკუ

ბალამკუ — მაიას ეპოქის მცირე ნანგრევები მექსიკაში. მდებარეობს მაიას ქალაქ კალაკმულიდან 65 კილომეტრში, კამპეჩეს შტატში, გვატემალის საზღვართან.

ბალამკუ ცნობილი გახდა 1990 წელს. კარგად შემონახული კედლის ფრიზის საშუალებით. ფრიზი მდებარეობდა ერთ-ერთი ნაგებობის ქვედა ნაწილში.კარგადაა ასევე შემონახული ორიგინალური წითელი საღებავი.
კაბახი

კაბახი — მაიას ცივილიზაციის არქეოლოგიური ძეგლი თანამედროვე მექსიკის ტერიტორიაზე, იუკატანის შტატში. სახელწოდება მომდინარეობს მაიას ენიდან და ნიშნავს "ძლიერ ხელს". მისი ალტერნატიული სახელია კაბაუაკანი.

ეს ტერიტორია დასახლებული იყო ძვ. წ. საუკუნეში. აქ არსებული არქიტექტურის უმრავლესობა აგებულია ჩვ.წ. - საუკუნეებში. კაბახი მოსახლეობის მიერ მიტოვებულ იქნა ჯერ კიდევ მაშინ, სანამ იუკატანს ესპანელები დაიპყრობდნენ.

კაბახის ყველაზე ცნობილი სტრუქტურაა ე.წ. "ნიღბების სასახლე", რომლის ფასადიც დეკორირებულია წვიმის ღმერთი ჩააკის ასამდე ქვის ნიღბით. წვიმის ღმერთის ეს ნიღბები მრავლადაა ახლომდებარე სხვა სტრუქტურებზეც.

კომპლექსი კიდევ მრავალ მაიას სტილის სასახლეს შეიცავს, პატარ-პატარა დაბალ შენობებსა და პირამიდა-ტაძრებს.

კაბახი პირველად 1843 წელს აღწერეს მეცნიერებმა ჯონ ლოიდ სტეფენსმა და ფრედერიკ კატერვუდმა.

1993 წელს კაბახი იუკატანის სახელმწიფო პარკად გამოცხადდა.
ტანკახი

ტანკახი, — მაიას ცივილიზაციის ყოფილი ქალაქი მექსიკაში. მდებარეობს თანამედროვე მექსიკის შტატ კინტანა-როოში, მაიას ქალაქ ტულუმიდან რამდენიმე კილომეტრში.

პირველი შენობების ნაწილი აგებულია გვიან კლასიკურ, ხოლო ნაწილი პოსტკლასიკურ პერიოდში (დაახ. 770—1200 წწ.), რამდენიმე — მომდევნო ორას წელიწადში. ბევრ გვიან კლასიკურ ძეგლზე გამოსახულია ფრესკები.
ტიხუანა

ტიხუანა — ქალაქი უკიდურეს ჩრდილოეთ-დასავლეთ მექსიკაში. ქვემო კალიფორნიის შტატში. სახელმწიფო საზღვრით გამოყოფილია აშშ-ს დაძმობილებულ ქალაქ სან-დიეგოსაგან. ქალაქი დიდი სატრანსპორტო კვანძია. გამოირჩევა სასაზღვრო ვაჭრობით აშშ-სთან.

დაძმობილებული ქალაქები
სან-დიეგო, აშშ.
ვლადივოსტოკი, რუსეთი.
იანტაი, ჩინეთი.
ტორუნი

ტორუნი — ქალაქი ჩრდილოეთ პოლონეთში, მდინარე ვისლის სანაპიროზე. 2009 წლის ივნისში ჩატარებული აღწერის შედეგად აქ სახლობს 205 934 ადამიანი, მოსახლეობით ეს ქალაქი მეორეა კუიავო-პომერანიის სავოევოდოში, ბიდგოშჩის შემდეგ. შუა საუკუნეებში ამ ქალაქში დაიბადა ცნობილი პოლონელი ასტრონომი ნიკოლოზ კოპერნიკი. 1997 წელს იუნესკომ ეს ქალაქი შეიყვანა მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში რომლებიც მდებარეობს პოლონეთში.

ადრე ეს ქალაქი იყო ორი სავოევოდოს ადმინისტრაციული ცენტრი. ამ ქალაქში მოქმედებს ნიკოლოზ კოპერნიკის უნივერსიტეტი.

დაძმობილებული ქალაქები
კალაკმული

კალაკმული — მაიას ცივილიზაციის ყველაზე დიდი ქალაქი დღემდე აღმოჩენილ მაიას ქალაქებს შორის. მდებარეობს მექსიკაში, კამპეჩეს შტატში. გადაჭიმულია 1 800 000 აკრზე, ჯუნგლების სიღრმეში, პეტენის აუზის რეგიონში, გვატემალის საზღვრიდან 30 კმ-ის დაშორებით.

კალაკმული 1931 წლის 29 დეკემბერს, საჰაერო გადაფრენისას აღმოაჩინა ბიოლოგმა კირუს ლანდელმა და მანვე უწოდა ეს სახელი, რაც მაიას ენაზე ნიშნავს „ორი მომიჯნავე პირამიდის ქალაქს“.

კალაკმული იყო მაიას სუპერსახელმწიფო ჩრდილოეთ პეტენის რეგიონში. ქალაქი იმართებოდა ე. წ. „გველის თავის მოწყობით“. ეს წყობა, ტიკალის მსგავსად, დამახასიათებელია კლასიკური მაიას პერიოდისათვის. ქალაქის მოსახლეობა შეადგენდა დაახლოებით 50. 000 ადამიანს და მას ჰყავდა მთავრობა, რომელიც ქალაქს 150 კილომეტრის მოშორებიდან მართავდა. კალაკმულში გამოიყოფა 6 750 უძველესი სტრუქტურა, რომელთა შორის უდიდესია დიდი პირამიდა. მისი სიმაღლეა 55 მეტრი და როგორც მაიას პირამიდებისთვისაა დამახასიათებელი, საფეხურებიანია.

2002 წელს, იუნესკომ კალაკმული მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
რადომი

რადომი — ქალაქი ცენტრალურ პოლონეთში, 2009 წლის ივნისის მონაცემებით აქ ცოვრობს 223,914 ადამიანი. ქალაქი გაშენებულია მდინარე მელეჩნას სანაპიროზე. 1999 წლიდან რადომი შესულია მაზოვეთის სავოევოდოს შემადგენლობაში, ეს ქალაქი რადომის სავოეოევოდოს დედაქალაქია. ქალაქიდან 100 კილომეტრში მდებარეობს ქვეყნის დედაქალაქი ვარშავა.

აქ საკმაოდ ბევრი ისტორიული შენობა მდებარეობს. ეს ქალაქი დაარსდა 1364 წელს.

დაძმობილებული ქალაქები
სერფინგი

სერფინგი ( – „ზვირთებზე სრიალი“) — წყლის სპორტის სახეობა, რომელიც გულისხმობს სერფინგის დაფით ზღვის, ოკეანის ზვირთებზე სრიალს, გართობის ან შეჯიბრის მიზნით. სერფინგით დაკავებულს სერფერი ეწოდება. პირველი სერფერები იყვნენ ჰავაელები, ხოლო პირველი დაფები 70 კგ-მდე იწონიდა. სპორტის ეს სახეობა პოპულარულია ამერიკის შეერთებულ შტატებში, ავსტრალიაში, ბრაზილიაში და ზოგ სხვა ქვეყანაში.
კობა (ქალაქი)

კობა – მაიას ცივილიზაციის ქალაქის ნანგრევები მექსიკაში, კინტანა-როოს შტატში. მდებარეობს მაიას სხვა ძეგლის, ჩიჩენ-იცადან 90 კილომეტრით აღმოსავლეთით, კარიბის ზღვიდან 40 კილომეტრით დასავლეთით.

კობა მდებარეობს ორი ლაგუნის ირგვლივ. ქვის ამაღლებული, მობათქაშებული გზები ძეგლიდან ირგვლივ, ახლო-მახლო მიემართება. ამ გზებს მაიას ენაზე საკბე ჰქვია. ზოგიერთი ეს ქვაფენილი კარიბის ზღვის სანაპიროზე გადის, ხოლო ზოგიერთი ყველაზე გრძელი დასავლეთით, მაიას ძეგლ იახუნასკენ მიემართება. კომპლექსი შეიცავს რამდენიმე ტაძარ-პირამიდას, რომელთაგან უმაღლესი, რომელიც ნოოჩ-მულის სახელითაა ცნობილი, 42 მეტრი სიმაღლისაა.

კობას მოსახლეობა, მისი განვითარების პიკისას, შეადგენდა 50. 000 კაცს და განფენილი იყო 80 კვ. კმ-ზე. ეს ტერიტორია დასახლებულ იქნა ჩვ. წ საუკუნეში. ნაგებობათა უმრავლესობა განეკუთვნება ჩვ. წ. 500-900 წლებს.
აქროლადობა

აქროლადობა — პროცესი, რომლის მიმდინარეობას ხდება ხსნარების კონცენტრირება გამხსნელის აქროლადობის გზით.

ტექნოლოგია
აქროლადობა ყველაზე ხშირად წარმოებს მაღალი ტემპერატურისას, ზოგჯერ დუღილისას, და/ან ვაკუუმში. გამხსნელის აქროლადობაზე იხარჯება თბო ენერგია.

აქროლადობის აპარატები
აქროლადობის აპარატი ორთქლის გახურებით.
ვერტიკალური და ჰორიზონტალური ცილინდრული აქროლადობის აპარატები დაკლაკნილი მილების გაცხელებით ან გახურებადი პერანგით.
შიდა და გარე გამაცხელებელი კამერებიანი აპარატები
აპკური აპარატები
იძულებითი ცირკულაციის აპარატები.

გაცხელების დამატება ხდება აპარატის კედლებიდან, დაკლაკნილი მილების მეშვეობით.

თბომატარებელი
200 ° ტემპერატურაზე ქვემოთ შეიძლება თბომატარებლად გადახურებული წყლის ორთქლი იყოს, 200 ° მაღლა — მაღალტემპერატურიანი სითხეები (ზეთები), სათბობი აირები.
დილიფი

დილიფი, დილითი (ისტ. დლივი) — სოფელი საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარის ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში (ადმინისტრაციული ერთეული დიდი გონდრიო).

მდებარეობს ჯავახეთის ზეგანზე, ხანჩალის ტბის დასავლეთით, ზღვის დონიდან 1850 მეტრზე. ნინოწმინდიდან დაშორებულია 16 კმ-ით.

სოფელთან არის ადრინდელი ფეოდალური ხანის ეკლესია. დილიფის მიდამოებში არის მძლავრი მინერალური წყაროები და პემზის დიდი მარაგი. სოფელში არის საჯარო სკოლა.
ისტორია
სოფლის ძველი ქართული სახელწოდებაა „დლივი“. ასეა იგი მოხსენიებულია „ქართლის ცხოვრებასა“ და სომეხი ისტორიკოსის ასოღიკის (– სს.) თხზულებაში „მსოფლიო ისტორია“. – საუკუნეებში იგი ქართველ მეფეთა ერთ-ერთი სადგომი იყო. 988 წელს, ბაგრატ -ის თავდასხმის მოლოდინში, დლივში დაბანაკდა დავით კურაპალატი. აქვე, პერიოდულად, სადგომი ჰქონდათ ცენტრალიზებული სამეფო ხელისუფლების მტრებს – კლდეკარის ერისთავებს – ბაღვაშებს. 1058 წელს დლივში შეიპყრეს ლიპარიტ ბაღვაში და მისი ძე ივანე.

სოფლის მახლობლად შემორჩენილია ადრინდელი შუა საუკუნეების საყდრის ნანგრევები. სოფლის მახლობლად აღმოჩენილია სასანური და არაბული მონეტების განძი.

მოსახლეობა
გორელოვკა

გორელოვკა — სოფელი საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში. ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: გორელოვკა, ეფრემოვკა, ორლოვკა, ჟდანოვი, სამება, სპასოვკა).

გეოგრაფია
სოფელი მდებარეობს ჯავხეთის ზეგანზე, მდინარე ბუღდაშენის მარჯვნივ, ზღვის დონიდან 2065 მეტრი. სოფელში არის ვულკანური წიდის საბადო.

ისტორია
ადგილობრივი სომხები გორელოვკის ძველ სახელწოდებად ბუღდაშენს ასახელებენ. სიძველეებიდან ამ დიდ სოფელში ახლა აღარაფერია შემორჩენილი, თუმცა საუკუნის 30-იან წლებში ადგილობრივ მოსახლეობას კიდევ ახსოვდა, რომ გორელოვკა ძველი სოფლის ნანგრევებზე იყო აშენებული (ეკლესიის ნანგრევი, ძვ. სასაფლაო დიდი ბრტყელი ლოდებით, ზეთის სახდელი ნაგებობა და სხვ.).

გორელოვკის მახლობლად, ბუღდაშენის ტბის აღმოსავლეთ ნაპირზე, ძველი ნასოფლარია, სადაც შემორჩენილია ნასახლართა დიდი ბუდეები და სასაფლაო ძველი დაუმუშავებელი ლოდებით, ეკლესიის კვალი კი აღარსადაა. „გურჯისტანის ვილაიეთის დიდ დავთარში“ (1595) ეს ადგილები სრულიად დაუსახლებელი ჩანს. საუკუნის 40-იან წლებში რუსეთის მთავრობამ ჯავახეთში გადმოასახლა დუხობორები ტავრიისა და ვორონეჟის გუბერნიებიდან. სახელი „გორელოვკა“ მათი შერქმეულია. დასახლებისთანავე მათ ააშენეს ობოლთა სახლი, რუსულ-უკრაინული ტიპის ხატა და 1946-1947 წლებში ევროპულ ყაიდაზე ააგეს სამლოცველო სახლი. 1895 წელს 2 000-მდე დუხობორმა ძალადობის მიმართ პროტესტის ნიშნად იარაღი დაწვა. თბილისის გუბერნატორმა გიორგი შერვაშიძემ ურჩობისთვის სოფელში კაზაკთა პოლკი მიავლინა. ყველა მამაკაცი გაშოლტეს, ნაწილი კი ციმბირში გადაასახლეს. 1990-იან წლებამდე დუხობორების რიცხვი ოთხი ათასს აღწევდა, თუმცა მომდევნო წლებში მათმა უმეტესობამ საქართველო დატოვა.

საბჭოთა პერიოდში გორელოვკაში განვითარებული იყო მეცხოველეობა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1 165 კაცი, მათგან დუხობორების რაოდენობა 125 ადამიანია. სოფელში არის სამი საჯარო სკოლა და დუხობორების ეთნოგრაფიული მუზეუმი.