iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჭოპორტის ღვთისმშობლის ეკლესია

ჭოპორტის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭოპორტის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. განეკუთვნება საუკუნეს. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით, აგურითა და ხით. 1983 წელს ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესიის კედლები გარედან ცემენტის ხსნარით შეულესავს და შეუთეთრებია. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს - სამხრეთით, კედლის დასავლეთ კიდესთან და დასავლეთით კედლის ღერძზე. ორივე კარი შიგნით სწორკუთხაა, გარედა - თაღოვანი. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, თაღოვანი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს გეგმით ნახევარწრიული თითო ნახევარწრიულთაღიანი ნიშია. გრძივ კედლებში ორ-ორი თაღოვანი სარკმელია, დასავლეთით - ერთი. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში, საკურთხეველთან ახლოს, თითო სწორკუთხა ნიშია. ნიშების თავზე პატარა სამალავებია. საკურთხეველსა და დარბაზს ხის ბრტყელი გადახურვა აქვს. შენობის ფასადები შელესილია. აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, თითო შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული. შემორჩენილია ცოკოლისა და აგურის საფეხურიანი ლავგარდნის მცირე ნაწილი. ეკლესიის სახურავის კეხზე, დასავლეთ კიდეში, დგას ოთხ მხარეს თაღებით გახსნილი აგურის ვიწრო სამრეკლო, რომელსაც აგურისავე პირამიდული სახურავი აქვს.
ოგიუსტ ბერნარი

ოგიუსტ ბერნარი ( დ. 26 ივლისი, 1829 - გ. 6 ოქტომბერი, 1912) – ბელგიის მე-14 პრემიერ-მინისტრი, 1884 წლის ოქტომბრიდან 1894 წლის მარტამდე. 1909 წელს მიენიჭა ნობელის პრემია.

დაიბადა ოსტენდში 1829 წელს. 17 წლის ასაკში შევიდა ლიოვენის კათოლიკურ უნივერსიტეტში, სამართლის ფაკულტეტზე.

ის აირჩიეს დეპუტატთა კაბინეტში 1873 წელს და გახდა საზოგადოებრივი საქმის მინისტრი ჯულს მალუს პრემიერ-მინსტრობის პერიოდში. საგრძნობლად განავითარა სარკინიგზო, საირიგაციო და საგზაო ინფრასტრუქტურა. პრემიერ-მინისტრის პოსტის დაკავების შემდეგ, ის ესწრებოდა ბელგიის სახელით ჰააგის 1899 და1907 წლის კონვენციების წარდგენას. მას მიენიჭა ნობელის პრემია მშვიდობის განმტკიცემისთვის 1909 წელს, რომელიც გაიზიარა პოლ კონსტანთან.

ბიოგრაფია
ოგიუსტ ბერნარი დაიბადა ოსტენდში, ბელგიაში, საშუალო კლასის, ფლამანდრიული წამოშობის, კათოლიკურ ოჯახში. მამამისის სახელმწიფო სამსახურის გამო ხშირად უწევდათ საცხოვრებელი ადგილის შეცვლა. ადრეული განათლება ოგიუსტმა და მისმა დამ დედის მეშვეობით მიიღეს. დედა წარმოუდგენლად განათლებული და მორალური ხასიათის მქონე ადამიანი იყო. 1846 წელს ბერნარი შევიდა ლიოვენის უნივერსიტეტში, სადაც 1851 წელს მიიღო დოქტორის ხარისხი სამართალში. მან ორი წელი გაატარა პარიზის, ჰაიდელბერგის და ბერლინის უნივერსიტეტებში.

ბერნარი იყო ბელგიის პრემიერ-მინისტრი და შემდგომი ათი წელი ფინანსთა მინისტრი. მისი ხელმძღვანელობისას ბიუჯეტი მკვეთრად დაბალანსებული იყო.

ბერნარი, როგორც ბელგიის ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული პაციფისტი, გახდა საპარლამენტთაშორისო კავშირის აქტიური წევრი, მისი პრემიერ-მინისტრობიდან გადადგომის შემდეგ. ესწრებოდა რამდენიმე კონფერენციას, მსახურობდა როგორც საბჭოს პრეზიდენტი 1899 წლის შემდეგ. ჰააგის სამშვიდობო კონფერენციაზე 1899 წელს ჯარების შემცირების კომიტეტში იკავებდა ადგილს. ის იყო არბიტრაჟის მუდმივი სასამართლოს წევრი. 1902 წარმოადგენდა მექსიკას ამერიკის შეერთებულ შტატებთან დებატებში. სხვა უამრავ საერთაშორისო განხილვაში მონაწილეობდა როგორც არბიტრი.

ოგიუსტ ბერნარი ბელგიის ერთ-ერთი ყველაზე გამოჩენილი და გონიერი ადვოკატი იყო. 1873 წელს ის გახდა მთავრობის წევრი და 1884-დან 1894 წლამდე მეფე ლეოპოლდ -ის პრემიერ-მინისტრი. მთავრობიდან გადადგომის შემდეგ მეფის მოწინააღმდეგედ ჩამოყალიბდა, კონგოში განხორციელებული ბრუტალური პოლიტიკის გამო, თუმცა სიცოცხლის ბოლომდე იკავებდა პარლამენტის წევრის თანამდებობას.

1912 წელს ჟენევის კონფერენციიდან დაბრუნებისას, სადაც მონაწილეობდა საპარლამენტთაშორისო კონფერენციაზე, განიხილავდნენ საჰაერო თავდასხმის აკრძალვის საკითხებს, ბერნარის ლუცერნის ჰოსპიტალში მოთავსება გახდა საჭირო. ბერნარი იქვე გარდაიცვალა პნევმონიით. დაკრძალეს ქალაქ ბოიფორტში, უბრალო ცერემონიით, მისი სურვილის შესაბამისად.
მადარა უჩიჰა

— ნარუტოს მანგის პერსონაჟი. უჩიჰას კლანის ლიდერი იყო, რომელმაც ჰაშირამა სენჯუსთან ერთად კონოჰაგაკურე დააარსა. ობიტო უჩიჰას დახმარებით იგი მთვარის თვალის გეგმის განხორციელებას შეეცადა, რათა მსოფლიოს ერთპიროვნული მმართველი გამხდარიყო, თუმცა დამარცხდა.

თავის დროზე, მადარა ერთ-ერთ უძლიერეს შინობად იყო მიჩნეული. იგი უჩიჰას კლანის უძლიერესი წევრი იყო. მადარა განსაკუთრებით ძლიერი და ბოროტი ბუნების ჩაკრით დაიბადა, რაც თვით კურამასაც კი აშინებს. მეოთხე მსოფლიო ომის დროს მადარა ხუთივე კაგეს ერთდროულად შეებრძოლა და ყველა მათგანი დაამარცხა. რინეგანის გამოყენების დროს მადარას სუსანოს გამოყენება შეუძლია. მეტეორის ტექნიკის წყალობით, მეოთხე მსოფლიო ომის დროს მან მეოთხე დივიზიის დიდი ნაწილი გაანადგურა.

მადარა უჩიჰა ჩნდება სერიალის მიხედვით გადაღებულ ფილმებში და სხვა მედიაში — თამაშებში და ორიგინალურ ანიმაციურ ვიდეოებში .
ოკლენდის უნივერსიტეტი

ოკლენდის უნივერსიტეტი — საჯარო კვლევითი უნივერსიტეტი ახალი ზელანდიის ქალაქ ოკლენდში. თავდაპირველად ოკლენდის უნივერსიტეტი შეიქმნა როგორც ახალი ზელანდიის უნივერსიტეტის შემადგენელი კოლეჯი 1883 წლის 23 მაისს. 1961 წელს ახალი ზელანდიის უნივერსიტეტის დაშლის შედეგად მიიღო დამოუკიდებელი უნივერსიტეტის სტატუსი.
კენტერბერის უნივერსიტეტი

კენტერბერის უნივერსიტეტი — საჯარო კვლევითი უნივერსიტეტი ახალი ზელანდიის კენტერბერის რეგიონის ქალაქ კრაისტჩერჩში. თავდაპირველად კენტერბერის უნივერსიტეტი შეიქმნა როგორც ახალი ზელანდიის უნივერსიტეტის პირველი შემადგენელი კოლეჯი 1873 წლის 23 მაისს. 1961 წელს ახალი ზელანდიის უნივერსიტეტის დაშლის შედეგად მიიღო დამოუკიდებელი უნივერსიტეტის სტატუსი.
ნუგზარ მოლოდინაშვილი

ნუგზარ მოლოდინაშვილი (დ. 5 ნოემბერი, 1955) — ქართველი პოლიტიკოსი.

დაამთავრა საქართველოს ზოოტექნიკურ-ვეტერინარული სასწავლო-კვლევითი ინსტიტუტი. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).
ჭერემის ნამოსახლარი

ჭერემის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემში, დგას კვირიას გორაზე. განეკუთვნება ენელოითიდან ადრინდელ ბრინჯაოზე გარდამავალ ხანას.

ძეგლი შემთხვევით აღმოჩნდა მშენებლობის დროს. დაზიანებულ ნამოსახლარზე არქეოლოგიური სამუშაოები ჩაატარა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კიაზო ფიცხელაური). გამოვლინდა რამდენიმე სამეურნეო ორმო, ორმოებში გახეხილ-გაპრიალებულ ბრტყელ ცულებთან ერთად მტკვარ-არაქსის კულტურის ადრინდელი საფეხურისთვის დამახასიათებელი კერამიკაც აღმოჩნდა.

მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ საცავში.
ნამოსახლარი საღანძილე

ნამოსახლარი საღანძილე — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემში, დგას სოფლის ჩრდილოეთით 500-600 მეტრზე, მდინარე ჭერემისხევის მარცხენა ნაპირზე. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით ათასწლეულის ნახევარს.

ძეგლს 1983 წელს მიაკვლია კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ ხელმძღვანელი კიაზო ფიცხელაური. ნამოსახლარის შუაში ნიაღვრისგან შექმნილი ხრამის აღმოსავლეთ ფლატეში გაიწმინდა ერთი სათავსი. მისი დიდი ნაწილი ხრამის მიერაა დაზიანებული. იატაკი მოლესილია და რამდენჯერმე განახლებული. აღმოჩნდა მიწაში ჩაჭრილი კერა, რომლის ოდნავ ამობურცული, კიდე ბორდიურში გადადის. მთელი იატაკი ძლიერი ცეცხლის შედეგად გადამწვარია. აქ მოპოვებული მასალა მსგავსია მტკვარ-არაქსის ადრეულ ძეგლებზე მოპოვებული მასალის.

მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ საცავში.
ზვიად ნადარეიშვილი

ზვიად ნადარეიშვილი (დ. 25 ნოემბერი, 1959, აბაშა — გ. 12 ან 13 ოქტომბერი, 1992, ტყვარჩელი) — ქართველი პოლიტიკოსი, მრგვალი მაგიდის, ჰელსინკის კავშირის და საქართველოს პირველი მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრი. ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე.

დაამთავრა საქართველოს სუბტროპიკული მეურნეობის ინსტიტუტი.

1983 წლიდან იყო გულრიფშის რაიონის დრანდის შრომითი სწავლების კომბინატის პედაგოგი. 1984 წლიდან იყო № 2 მოძრავი კოლონის მუშაკი. საქართველოს ჰელსინკის კავშირის ცხუმ-აფხაზეთის რეგიონული ორგანიზაციის გამგეობის წევრი. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).

დაიღუპა აფხაზეთის ომში. 1992 წლის 7 ოქტომბერს ტყვედ აიყვანეს სოფელ ტამიშთან მარლენ გახოკიძესთან და რამაზ გოგიასთან ერთად, 12/13 ოქტომბერს სამივე დახვრიტეს ტყვრაჩელში.
ჭერემის სადგომი

ჭერემის სადგომი — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემში, დგას მდინარე ჭერმისხევის მარცხენა ნაპირზე, სოფლის სამხრეთით, შარაგზის პირას, განეკუთვნება მუსტიეს ხანას. ძველი წელთაღრიცხვით 1971 წელს მიაკვლია კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ.ფიცხელაური) ქვის ხანის რაზმმა (ხელმძღვანელი თ. ბუგიანიშვილი).

სადგომზე (ფართობი 2525 მეტრი) ნაპოვნია შუაპალეოლითური კაჭჟის ოთხი ნივთი: სამკუთხედისებრი მოყვანილობის კაჭარზე გაფორმებული ერთფუძიანი განივი, დაბალი, ფართო და მოგრძო ანატკეცები და პატარა სამკუთხედისბურ ანატკეცებზე გაკეთებული წვეტანა.

მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ საცავში.
ჭერემის სამების ეკლესია

ჭერემის სამების ეკლესია — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემში, დგას სოფლის ჩრდილოეთით, განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (5,373,7 მეტრი) ნაგებია ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა და სამხრეთ კედლის დიდი ნაწილი.

შესასვლელი სამხრეთიდანაა, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, სარკმლის ორივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშაა, სარკმლის ქვემოთ მასიური ქვის ტრაპეზი დგას. კვადრატს მიახლოებული დარბაზის სამხრეთ კედელში ერთი ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი.
ბაკურციხის ღვთისმშობლის ეკლესია

ბაკურციხის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბაკურციხის დასავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, სასაფლაოზე. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

2000 წელს ნახევრად დანგრეული ეკლესია ადგილობრივ მოსახლეობას საკმაოდ ტლანქად აღუდგენია.

ეკლესია დარბაზულია, აგებულია საშუალო ზომის რიყის ქვით, ნატეხი ქვითა და დუღაბით. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი ხის ძელებითაა გადახურული – თარაზულად. აღმოსავლეთით ნახევარწრიულ აფსიდში ერთი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშაა. დარბაზი გადახურულია ცილინდრული კამარით. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, თითო სარკმელი სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშია. ორივე მათგანი ხის ძელებით ბრტყლადაა გადახურული.
გურჯაანის ნათლისცემის ეკლესია

გურჯაანის ნათლისცემის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ გურჯაანის სამხრეთით, 100 მეტრზე, შემაღლებულ ადგილზე.

2003 წელს მთლიანად დანგრეული ეკლესიის საძირკველზე ადგილობრივ მოსახლეობას კედლების ამოყვანა დაუწყია, მაგრამ აღარ გაუგრძელებია. შემორჩენილი კვალის მიხედვით ეკლესია ნაგები ყოფილა რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. ჰქონია ნახევარწრიული აფსიდი და ორი შესასვლელი: დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან.
ნამოსახლარი ნადიკარი

ნამოსახლარი ნადიკარი — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში, დგას სოფლის აღმოსავლეთით 0,5 კილომეტრზე, ნადიკარად წოდებულ ადგილზე, ტერასაზე. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით ათასწლეულის ნახევრის დასასრულს. ფერდობი რომელზეც ნამოსახლარი დგას განიცდის ძლიერ ეროზიას, წვიმები მუდმივად რეცხავს მის ზედაპირს.

ძეგლს მიაკვლია კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ კიაზო ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. 1973 წელს დაზვერვების დროს ზედაპირულად აიკრიფა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, ობსიდიანის იარაღ-ანატკეცები, კაჟისა და რიყის ქვის იარაღები, კერამიკის უმეტესობა ხელითაა ნაძერწი, მოყვითალო-მოწაბლისფრო, ზედაპირმოგლუვებული და ხშირ შემთხვევაში, სუსტად ნაპრიალები კეცი ქვიშანარევი, იშვიათად ხვინჭის მინარევია, კარგადაა გამომწავრი. მრავლადაა ქილისა და ეგრეთ წოდებული ტაფისებრი ჭურჭლის ნატეხები. ქვის მასალიდან აღსანიშნავია სახოკები, საფხეკები, და რიყის ქვის ორმხრივ გახეხილ-გაპრიალებული ცულის ფრაგმენტები.

მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
გურჯაანის სადგომი

გურჯაანის სადგომი — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ გურჯაანის ყველაწმინდის ეკლესიის ეზოში, შესასვლელიდან 20–25 მეტრის დაშორებით, კახთუბნისხევის პირას. განეკუთვნება მუსტიეს ხანას.

ძეგლი 1965 წელს გამოავლინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კიაზო ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. სადგომზე აღმოჩნდა კაჟის დაბალი, ფართო და მოგრძო არასწორი მოყვანილობის ანატკეცები.

მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ–ეთნოგრაფიულ საცავში.
გურჯაანის სამების ეკლესია

გურჯაანის სამების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ქალაქ გურჯაანის სამხრეთით განაპირას. განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს.

ძეგლი სამეკლესიანი ბაზილიკაა (9,89,5 მეტრი), ნაგებია რიყის მსხვილი და ნატეხი ქვით. თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. შემორჩენილი კედლების მაქსიმალური სიმაღლე 1 მეტრია.

შუა ეკლესიის გვერდით ეკლესიებზე თითქმის ორჯერ უფრო განიერია და მათ თითო კარით უკავშრდება. შესასვლელი შუა ეკლესიას დასავლეთდან აქვს (შემორჩენილია ორივე წირთხლი). აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ნახევარწრიული შვერილი აფსიდით. საკურთხევლის ჩრდილოეთით მცირე ზომის, შვერილაფსიდიანი (ჩრდილოეთ გვერდი მონგრეულია) სათავსია, რომელსაც შუა ეკლესია ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში გაჭრილი კარით უკავშირდებოდა.

სამხრეთ ეკლესია აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდითაა დასრულებული. აფსიდის წინ, დაახლოებით 1,3 მეტრ მანძილზე, შემორჩენილია შუა ეკლესიის სამხრეთ კედელზე მიშენებული სწორკუთხა ბოძის ნაწილი (სიმაღლე – 0,5 მეტრი).

2010–2012 წლებში, კახეთის სამხარეო ადმინისტრაციის მხარდაჭერით, ეკლესია აღადგინეს (პროექტის ავტორი ნ. მინდორაშვილი) და ჩრდილოეთ მხრიდან მიაშენეს ორფერდა სახურავით გადახურული კარიბჭე.
ბანთარეულის ნამოსახლარი

ბანთარეულის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 250 მეტრზე, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირას. დაზიანდა გაზსადენის მშენებლობისას. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. ძეგლი 1985-86 წლებში გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). ნამოსახლარზე გამოვლინდა სამი სწორკუთხა ნაგებობის ნაშთი და ორი საწნახელი. ნაგებობათა შემორჩენილი კედლები ნაშენია მოზრდილი ბრტყელი ქვითა და დუღაბით. ერთ-ერთი ნაგებობის იატაკზე მოფენილია ქვის ფილები. საწნახლები ნამოსახლარის სამხრეთ ნაწილშია, ნაგებია ნატეხი ქვის ორპირა წყობითა და დუღაბით. ორივე საწნახლის ფსკერზე (თავსა და ბოლოში) ლასტის დასაგებად ჩამაგრებულია თითო ბრტყელი ქვა. ერთ-ერთი საწნახლის ფსკერი დაღარულია თევზისფხურად და შიგნით შელესილია. აქვს ტკბილის გასასვლელი ხვრელი. ერთ საწნახელს აქვს თაღარი. გამოვლინდა მოუჭიქავი და მოჭიქული თიხის სასმისების, ქოთნების, ჩაფების, ჯამების, დერგების ნატეხები. ნამოსახლარიდან აღმოსავლეთით, 250 მეტრზე, გადათხრილია ერთი სწოკუთხა სათავსი, რომლის ერთ-ერთ კედელთან მოწყობილია ნატეხი ქვით ნაგები საწნახელი. საწნახელს აქვს ტკბილის გასასვლელი ხვრელი, რომელიც ჩადის თაღარში. იქვე, სათავსის დასავლეთ კედელთან, შემორჩენილია მეორე საწნახლის ფსკერი. სათავსთან ახლოს, სამხრეთით, სწორკუთხა კოშკის ნანგრევებია.
დარჩეთის წმინდა ესტატეს ეკლესია

დარჩეთის წმინდა ესტატეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ დარჩეთის დასავლეთით 1 კილომეტრზე, სასაფლაოზე. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (4,93,5 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვით. კარ–სარკმელთა ღიობები გამოყვანილია აგურით. 2001–2002 წლებში ეკლესია სოფლის მოსახლეობამ დაუდევრად აღადგინა – რის გამოც თავდაპირველი სახე შეცვლილი აქვს. ეკლესია გარედან შებათქაშებული და შეთეთრებულია.

შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი შიგნით სწორკუთხაა, გარედან – თაღოვანი. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც თაღოვანი სარკმელი და ორი პატარა კვადრატული ნიშაა. დარბაზი გადახურულია ხის კამარით (აღდგენილია). იატაკი ცემენტითაა მოლესილი.

ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით დაბურული ორკალთა სახურავით, რომელიც დასავლეთ კედლიდან დაახლოებით 1 მეტრითაა გადმოშვერილი.
კოზმანის სალოცავი

კოზმანის სალოცავი — საკულტო ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემში. ითვლება ბარბაქაძეების საგვარეულო სალოცავად.

შენობა გეგმით სწორკუთხაა (43 მეტრი), უაფსიდო. ნაგებია მსხვილი, დაკუთხული ქვითა და თიხით.

შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი ხის ძელებითაა გადახურული. აღმოსავლეთ კედლის შუაში ბრტყელი რიყის ქვით თარაზულად გადახურული სარკმელია.

ნაგებობის ორკალთიანი კრამიტის სახურავი ხის კოჭებზეა გამართული.
ჭოპორტის ხატის ეკლესია

ჭოპორტის ხატის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭოპორტის აღმოსავლეთით, ტყით დაფარულ ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვისა და ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. ჩამოშლილია სახურავის საფარი და ლავგარდანი. კედლების ზედა ნაწილი და საპირე წყობა დაზიანებულია. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი ბრტყლადაა გადახურული. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, თარაზულად გადახურული ვიწრო სარკმელია. მეორე ასეთივე სარკმელი დასავლეთ კედლის ზედა ნაწილშია, სარკმლის ქვემოთ, კედლეზე, ტრაპეზია მიშენებული. დასავლეთ კედელს 0,25 მეტრ სიმაღლის საფეხური გასდევს. ეკლესიის ფასადები სადაა. სამხრეთ და დასავლეთის ფასადებზე თითო მწვანედ მოჭიქული ქვაა ჩასმული. კედლებზე აქა-იქ შემორჩენილია შირიმის თაროსებრი ლავგარდნის ფრაგმენტები.
ჯიმითის ნამოსახლარი

ჯიმითის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში, დგას ჩინურაანთ გორად წოდებულ ადგილზე, განეკუთვნება გვიანდელ ბრინჯაოს ხანას.

ძეგლს მიაკვლია კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ ხელმძღვანელი კიაზო ფიცხელაური, რაზმის ხელმძღვანელი ვ.ვარაზაშვილი. მიუხედავად იმისა, რომ განვითარებულ და გვიანდელ შუა საუკუნეებში როგორც გორაზე, ისე მის ირგვლივ მჭიდრო დასახლება ყოფილა. დღესაც კარგად ჩანს გორანამოსახლარისათის ამოთხრილი თავდაცვითი თხრილი.
ბანთარეულის სამაროვანი

ბანთარეულის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 200 მეტრზე, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირას. სამაროვანი დაზიანდა გაზსადენის მშენებლობისას. განეკუთვნება ადრინდელ და განვითარებულ შუა საუკუნეებს. 1985-88 წლებში ძეგლი გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (რაზმის ხელმძღვანელი - ივ. წიკლაური). სამაროვნის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში აღმოჩნდა ეკლესია, რომლის გარშემო გათხრილია ადრინდელი და განვითარებული შუა საუკუნეების 57 სამარხი. ადრინდელი შუა საუკუნეების სამარხებს განეკუთვნება ქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები და ქვისსამარხები. ინვენტარი (მინის მძივები, ბრინჯაოს საკინძები, ბეჭდები, საყურეები, ბალთები, ჯვარი, ძვლის კაური, ვერცხლის სასანური მონეტა) აღმოჩნდა მხოლოდ ქვისსამარხებში. განვითარებული შუა საუკუნეების სამარხებს განეკუთვნება კლდის ქვით აგებული, მოგრძო მოყვანილობის ამოშენებულკედლიანი სამარხები და აკლდამები. აკლდამების გვერდის კედლები შუაში შეზნექილია. სამარხებში აღმოჩნდა ბრინჯაოს ბეჭდები, სამაჯურები, ჯვარი (ქრისტეს ჯვარცმის გამოსახულებით), სასაფეთქლე რგოლი, ღილები, რკინის რგოლის ნატეხები. სამარხების დამხობა ქრისტიანულია. სამარხები განკუთვნილია ინდივიდუალური და საოჯახო დაკრძალვისთვის. მოპოვებული მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
სადგომი სადუღაგორა

სადგომი სადუღაგორა — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში, დგას სამხრეთით 8-10 კილომეტრზე, მდინარე ივერის მარცხენა სანაპიროზე, გორაკ-ბორცვიან ზოლში. სადგღაგორისა და მის მახლობლად გამართული წყალსაცავის შემოგარენში. განეკუთვნება მუსტიეს ხანას.

1971 წელს გამოავლინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციის, ქვის ხანის რაზმმა ხელმძღვანელი თ.ბუგიანიშვილი. სადუღარგორაზე და მის მიმდებარე მოხნულ ფართზე. ნაპოვნია კაჟს ერთი ლალისებრი და ორი მოგრძო, ფართო ანატკეცი შავი ფერის მონაცრისფროდ ღრმად პატინირებული ქანის ანატკეცზე გაკეთებული, ამოზნექილსამუშაოპირიანი გრძივი სახოკი და შავი ფერის ქანის ლევალუალურ ლამელაზე გაფორმებული, წვერმოტეხილი, რეტუშირებული წვეტანა.

მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ საცავში.
სადგომი უსახელო ბორცვი

სადგომი უსახელო ბორცვი — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში, დგას სამხრეთით დაახლობვებით 8-10 კილომეტრზე, მდინარე ირვის მარცხენა ნაპირზე, გორაკბორცვიან ზოლში. მელიღელესა და სადუღაგორას შორის. განეკუთვნება მუსტიეს ხანას.

1971 წელს გამოავლინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციის ხელმძღვანელი კიაზო ფიცხელაური, ქვის ხანის რაზმმა (ხელმძღვანელი თ. ბუგიანიშვილი). ერთ-ერთი პატარა ბორცვის თხემზე ბუნებრივ ღრმულში აღმოჩნდა მონაცრისფრო თეთრლაქებიანი კაჟის 33 ანატკეცი და ანამტვრევი.

მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ საცავში.
ბებრისციხის ნამოსახლარი

ბებრისციხის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 400-500 მეტრზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. 1986-87 წლებში გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (რაზმის ხელმძღვანელი ივ. წიკლაური). გათხრილია გალავნით შემოზღუდული სამი საცხოვრებელი და ერთი სამეურნეო სათავსი. სათავსები გეგმით ოთხკუთხაა, განლაგებულია ტერასულად. მათი შემორჩენილი კედლები ნაგებია კლდის კარგად დამუშავებული ქვით (დუღაბზე). გამოვლინდა კერები, ხარო, საწნახელი, ქვევრი და ბინური გადახურვის საყრდენი ბოძების ქვის ბალიშები. სათავსებში იატაკი მიწატკეპნილია, ხოლო ერთგან მოგებულია ფილები. ნამოსახლარის სამხრეთით დგას კლდის დამუშავებული ქვით ნაგები სწორკუთხა კოშკი. შემორჩენილია მისი მხოლოდ ერთი სართული. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარის პირდაპირ, აღმოსავლეთ კედელში, ხუთი ნიშია, ჩრდილო კედელში - ერთი. სამხრეთ კედელთან ქვის საფეხურია. ნამოსახლარის ჩრდილო-დასავლეთით, 9 მეტრზე, დგას კედელი (სიგრძე 3,9 მეტრი, სისქე 1,15 მეტრი, სიმაღლე 8 მეტრი), რომელშიც, სხვადასხვა დონეზე, ძელების საყრდენი ორ-ორი ბუდეა შემორჩენილი. კედლის ზედა ნაწილში ვიწრო ღიობია. გათხრებისას აღმოჩნდა მოუჭიქავი და მოჭიქული თიხის ჭურჭლისა და ხელსაფქვავის ნატეხები, თიხის კვირისტავი. ქვის ორი სალესი, რომლებიც ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ჭორმეშავის ხატის კომპლექსი

ჭორმეშავის ხატის კომპლექსი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭორმეშავში. შეიცავს დარბაზს, საწოლას და ორ საზარეს. დარბაზი ფიქლით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა. ჩრდილოეთ ნაწილით მიწაშია შეჭრილი. ნახევრად დანგრეულია, სახურავი ჩაქცეულია. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარი სწორკუთხაა. დარბაზის შუაში კერაა. მის გარშემო ქვის სკამებია. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში სიპის სამწირველოა. დასავლეთ კედელში დატანებულია პატარა თახჩა, დარბაზის ჩრდილოეთ ნაწილი ამაღლებულია და საკოდის დანიშნულებას ასრულებდა. საწოლი დარბაზის აღმოსავლეთითაა. ესაა ფიქლით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობა, რომელიც სანახევროდ მიწაშია ჩამჯდარი. შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთიდანაა. დასავლეთ კედლის გაყოლებაზე გრძელი ქვის სკამია. სამხრეთ კედელთან კერაა მოწყობილი. ორფერდა სახურავი ჩაქცეულია. დარბაზსა და საწოლას შორის ჯვრის კარია. ჯვრის კარის ჩრდილოეთით ორი საზარეა, ორივე მათგანი ფიქლით ნაშენი კოშკისებრი ყრუ ნაგებობაა. ორივეს საფეხუროვანი პირამიდისებრი გადახურვა აქვს.
კოტაძეურის კომპლექსი

კოტაძეურის კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთის ჩრდილოეთით, 6 კილომეტრზე, მდინარე არაგვისა და ივრის ხეობების დამაკავშირებელ ძველ გზაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. კომპლექსში შედის კოშკი, ნანგრევებად ქცეული რამდენიმე ნაგებობა და გალავანი. შენობები ნაგებია ნატეხი ქვით. კოშკი სწორკუთხაა (4,2 3,5 მეტრი), შემორჩენილია მისი სამი სართული. პირველი სართული ნანგრევებითაა ამოვსებული. მეორე სართულზე, დასავლეთით, მოზრდილი სარკმლის ნაშთია. შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის ხის ძელების ღრმულები. გალავანი არაწესიერი მოხაზულობისაა (30 20 მეტრი), შემორჩენილია ფრაგმენტულად.
ხარხეთის საცხოვრებელი სახლი

ხარხეთის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხარხეთის ცენტრალურ ნაწილში. ეკუთვნის ი. გვიანაშვილს. აგებულია ნატეხი ქვით. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. სახლი ორსართულიანია. სართულშუა გადახურვა და სახურავი ხის კოჭებზეა მოწყობილი. სახურავი ბრტყელია, მიწურბანიანი. პირველი სართულის სამხრეთის ფასადს გადახურული აივანი გასდევს. კოჭების დატვირთვა მრგვალ და ოთხკუთხა ხის სვეტებზეა გადატანილი. სვეტებს სვეტისთავები აგვირგვინებს. ზოგიერთი სვეტი ქვის ფილაზე დგას. ერთი ფანჯარა დასავლეთ კედელშია, ორი სწორკუთხოვანი კარი და ორი ფანჯარა აივანზე გამოდის. პირველი სართული წნული ტიზრებით სამ ნაწილადაა გაყოფილი. სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში - კერა, ხოლო ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში - გომური. აივნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში თონეა. მეორე სართულის სამხრეთის ფასადი გახსნილია. აღმოსავლეთ კედელში. რელიეფის შესაბამის დონეზე, განიერი შესასვლელია. კალოს იატაკი მის წინ მდებარე პირველი სართულის აივნის ბანის დონეზეა. აღმოსავლეთ კედლეში ერთი ნიშია, ჩრდილოეთისაში - ოთხკუთხა ღიობი. დასავლეთ კედელში - ასეთივე ღიობი და ერთი ნიში. კალო სამეურნეო საჭიროებისათვისაც იყო განკუთვნილი. აქ ინახავდნენ საქონლის საკვების მარაგს, სამეურნეო იარაღსა და ჭირნახულს.