ეროვნული გამოღვიძება აზერბაიჯანში

ეროვნული გამოღვიძება აზერბაიჯანში, რომელსაც ასევე მოიხსენიებენ როგორც აზერბაიჯანული კულტურული აღორძინების პერიოდს — საუკუნის უკანასკნელ ათწლეულებსა და საუკუნის დასაბამში რუსეთის იმპერიაში მცხოვრები აზერბაიჯანელი მოსახლეობის თვითცნობიერების გაძლიერებისა და ეროვნული იდენტობის ფორმირების პროცესი. ეს კულტურულ-პოლიტიკური ფენომენი აზერბაიჯანის სივრცეში განათლების გაფართოებას, პრესისა და ხელოვნების დიფერენცირებულ განვითარებას მოიცავს, ასევე ევროპული მოდელის ინსტიტუციებისა და ღირებულებების ეტაპობრივ მიღებას.

აღნიშნული პერიოდის განმავლობაში აზერბაიჯანი იქცა პირველ მუსლიმურ ქვეყნად, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა ისეთ საკვანძო კულტურულ ინსტიტუტებს, როგორიცაა ეროვნული თეატრი, ოპერა, დასავლური უნივერსიტეტი და ბალეტი. ამავე ისტორიულ კონტექსტში შეიქმნა აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკა, რომელიც ცნობილია როგორც მუსლიმური აღმოსავლეთის ერთ-ერთი პირველი სეკულარული დემოკრატია. ის ასევე გამორჩეულია იმით, რომ ისლამურ ქვეყნებს შორის პირველად სწორედ ამ სახელმწიფომ მიანიჭა ქალებს არჩევნებში მონაწილეობისა და ხმის მიცემის უფლება.

ისტორია
განმანათლებლობის პერიოდში აზერბაიჯანელი ინტელექტუალები აქტიურად მონაწილეობდნენ რეგიონული მასშტაბის პოლიტიკურ და კულტურულ პროცესებში. მათი მოღვაწეობა გავლენას ახდენდა არა მხოლოდ სამხრეთ კავკასიაზე, არამედ ირანის, ოსმალეთისა და ცენტრალური აზიის საზოგადოებრივ წრეებზე — როგორც მათ მიერ გამოცემული ლიტერატურის, თეატრალური წარმოდგენების, ისე კონსტიტუციურ მოძრაობებში უშუალო მონაწილეობის გზით.

ვაგიფის საბჭო, რომელიც დაარსდა მოლა ფანაჰ ვაგიფის ინიციატივით, მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა აზერბაიჯანულ ენაზე პოეზიის წერის, განხილვისა და კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნების პროცესში. ლიტერატურის სფეროში მოღვაწე ბრიტანელი მეცნიერი ანა ოლდფილდი აღნიშნავს, რომ საბჭოს საქმიანობა წარმოადგენდა „აზერბაიჯანის ეროვნული ცნობიერების აღმავლობის“ თვალსაჩინო მაჩვენებელს. მისი თქმით, აშუღ-ფერი — ქალი პოეტი, რომელიც მონაწილეობდა ვაგიფის საბჭოს საქმიანობაში იყო ერთ-ერთი მთავარი დამცველი მშობლიური ენისა და პოეზიის ტრადიციებისა.

რუსეთის იმპერიის ოკუპაციამდე აზერბაიჯანის კულტურულ ცხოვრებაზე მნიშვნელოვან ზეგავლენას ახდენდა სპარსული ცივილიზაცია და მისი ლიტერატურულ-ფილოსოფიური ტრადიციები. თუმცა, რუსეთის იმპერიამ, რომელიც შიშობდა სპარსულ კულტურასთან ახლო კავშირის შედეგად პოტენციური სეპარატიზმის გაძლიერებას, დაიწყო ადგილობრივი თურქული კულტურის ხელშეწყობა. ამ პოლიტიკურმა მიდგომამ, სხვა სოციალურ-ეკონომიკურ ფაქტორებთან ერთად, მნიშვნელოვანი სტიმული მისცა აზერბაიჯანული კულტურის ეროვნულ აღორძინებას.

აღნიშნული პროცესის განვითარება პირობითად შეიძლება დაიყოს სამ ძირითად ეტაპად: პერიოდი 1905 წლამდე; 1905 წლიდან 1920-იან წლებამდე; და 1920-იანი წლებიდან დღემდე.

პირველი ეტაპის — რომელიც დასრულდა 1905 წლამდე — ლიდერი იყო მირზა ფატალი ახუნდოვი. ის ერთ-ერთი პირველი აზერბაიჯანელი მოაზროვნე იყო, რომელმაც ენის რეფორმის აუცილებლობის საკითხი დააყენა, ქალთა უფლებების უზრუნველყოფისა და არაბული ანბანის ლათინურით ჩანაცვლების შესახებ. ახუნდოვის იდეებმა დიდი გავლენა მოახდინა მის თანამედროვე მწერლებზე, რომელთაც დაიწყეს მის სტილზე მორგებული ნაწარმოებების შექმნა.

ამავე პერიოდში დაარსდა აზერბაიჯანულენოვანი გაზეთი „აქინჯი“, რომელიც თავშესაფარს სთავაზობდა რეფორმატორულ აზრსა და საზოგადოებრივ კრიტიკას. გამოცემა მოუწოდებდა ბატონყმობის გაუქმებას, საყოველთაო თანასწორობასა და საგანმანათლებლო დაწესებულებების სისტემურ განვითარებას. საუკუნის აზერბაიჯანელი განმანათლებლები — აბასყული აღა ბაქიხანოვი, ისმაილ ბეი გუთგაშინლი, მირზა შაფი ვაზეჰი და მირზა ფათალი ახუნდოვი — მიიჩნევდნენ, რომ ქვეყნის პროგრესი განაპირობებული უნდა ყოფილიყო ცოდნის გავრცელებით და მეცნიერების განვითარებით.

 საუკუნის 70-80-იან წლებში, აზერბაიჯანში მომძლავრდა რევოლუციური იდეები, რაც კაპიტალიზმის განვითარებასა და სოციალურ მობილობასთან ერთად, განაპირობებდა ეროვნული ინტელიგენციის ჩამოყალიბებასა და აქტიურ კულტურულ-პუბლიცისტურ საქმიანობას. მნიშვნელოვნად გაიზარდა სტამბების, საგამომცემლო სახლებისა და საზოგადოებრივი ასოციაციების რაოდენობა. ინტელექტუალურ წრეებში ცენტრალური ადგილი დაიკავა ჟურნალებმა და გაზეთებმა, რომლებიც ეროვნული მეხსიერების გადაცემის მთავარ პლატფორმად იქცა. ამ ასოციაციებს შორის აღსანიშნავია „ნიქათი“, „საფა“, „ადაბ იურდუ“, „ნაშრი-მაარიფი“ და „ჯამიატი-ხეირიე“. 1894 წელს ჰაბიბ ბეი მაჰმუდბეკოვისა და სულთან მეჯიდ განიზადეს ინიციატივით ბაქოში შეიქმნა პირველი სამკითხველო დარბაზები, რომლებიც საზოგადოებრივი განათლების გავრცელების მნიშვნელოვან ინსტრუმენტად იქცა.

აზერბაიჯანული ეროვნული გამოღვიძების პერიოდში განსაკუთრებით აღსანიშნავია თეატრის, პრესისა და თანამედროვე ტიპის სკოლის დაარსება. 1873 წელს ჰასან ბეი ზარდაბისა და ნაჯაფ ბეი ვაზიროვის ხელმძღვანელობით შეიქმნა პირველი თეატრალური ჯგუფი, რომელმაც დადგა პიესები „სარგუზეშთი-ვაზირი-ხანი-ლანკარანი“ (ლენქორანის ხანი) და „სარგუზეშთი მარდი-ხასისი“ (ძუნწის თავგადასავალი), რაც ეროვნული თეატრის დაფუძნების საწყის ეტაპად ითვლება.

1875 წელს ჰასან ბეი ზარდაბიმ დააარსა პირველი აზერბაიჯანულენოვანი გაზეთი „აქინჯი“, რომელიც იქცა თანამედროვე აზერბაიჯანული პრესის ფუნდამენტად. 1887 წელს დაარსდა ახალი ტიპის სკოლები, რომელთა სასწავლო პროგრამა მიმართული იყო აზერბაიჯანული ენისა და სეკულარული საგნების სწავლებისკენ, რითაც იგი განსხვავდებოდა ტრადიციული ისლამური მედრესეებისგან. სკოლის დაარსების საქმეში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ ჰაბიბ ბეი მაჰმუდბეკოვი და სულთან მეჯიდ განიზადე.

ეროვნული იდენტობისა და ენის საკითხი
აზერბაიჯანული ეროვნული იდენტობის ფორმირება საუკუნის მიწურულიდან საუკუნის დასაბამამდე მიმდინარე კულტურულ და პოლიტიკურ ცვლილებებთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული. მოდერნიზაციის პროცესებმა, საგამომცემლო საქმიანობამ და განათლების გავრცელებამ ხელი შეუწყო საზოგადოებაში ეროვნული თვითშეგნების გაძლიერებას.

1918–1920 წლებში მოქმედმა აზერბაიჯანის დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ — მუსლიმური აღმოსავლეთის პირველმა საპარლამენტო რესპუბლიკამ — მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ეროვნული იდენტობის სამართლებრივი და პოლიტიკური საფუძვლების ჩამოყალიბებაში, რაც მომდევნო ეპოქების აზერბაიჯანული სახელმწიფოს ფორმირებისთვის გადამწყვეტი წინაპირობა გახდა.