iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
რუბენ აღაბაბიანი

რუბენ იაკობის ძე აღაბაბიანი (დ. 30 ოქტომბერი, 1911, თბილისი — გ. 6 დეკემბერი, 1970, იქვე) — ეროვნებით სომეხი, საქართველოში მოღვაწე არქიტექტორი, პოეტი, მთარგმნელი. არქიტექტურის დოქტორი, პროფესორი (1949), საქართველოს მეცნიერებისა და ტექნიკის დამსახურებული მოღვაწე (1948). მისი საარქივო პირადი არქივი 2011 წლიდან დაცულია საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის საარქივო ფონდში.

ბიოგრაფია
1932 წელს დაამთავრა საქართველოს საინჟინრო-სამშენებლო ინსტიტუტი. ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას (1932–1970). მუშაობდა (გ. ჩიგოგიძესთან ერთად) არქიტექტურულ პროექტირებაში გამოთვლითი ტექნიკური გამოყენების საკითხებზე. ავტორია ცხინვალისა (1936, ი. ყირქესალთან ერთად) და ბათუმის (საპროექტო მოცემულობა, 1933, ბ. ლორთქიფანიძესთან, ლ. სუმბაძესა და ი. ყირქესალთან ერთად) გენგეგმებისა. მწვანე კონცხისა (1935) და ციხისძირის (1939) დასასვენებელი სახლების კორპუსების, თბილისის ისნის რაიონის მეგობრობის პარკში სომეხ კულტურის მოღვაწეთა პანთეონის დაგეგმარება-კეთილმოწყობისა (60-იანი წლები) და სხვა. სამეცნიერო-პრაქტიკული გამოკვლევების პარალელურად ეწეოდა ლიტერატურულ მოღვაწეობას. მისი ლექსების პირველი წიგნი „ლირიკა“ გამოიცა თბილისში 1930 წელს (სომხურ ენაზე). მასვე ეკუთვნის თბილისსა და ერევანში გამოცემული რამდენიმე კრებული. სომხურ ენაზე თარგმნა და გამოსცა გ. ტაბიძის, გ. ლეონიძის, ი. გრიშაშვილის, ი. აბაშიძის ლექსები. 1931–1941 წლებში იყო თბილისში გამომავალი სომხური საბავშვო ჟურნალის „კარმირ წილერის“ („წითელი კვირტები“), ხოლო 1936–1941 წლებში საქართველოს მწერალთა კავშირის სომხური სექციის ლიტერატურული ალმანახის „გრაკან ჰანდესის“ („ლიტერატურული მიმოხილვა“) რედაქტორი. დაჯილდოებულია „საპატიო ნიშნის“ ორდენითა და მედლებით. დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
აღაპი

აღაპი (< ) — მიცვალებულის მოსახსენებელი პურისჭამა, განკუთვნილი ეკლესია-მონასტრის კრებულისათვის. საწყისს იღებს ადრინდელი ქრისტიანობიდან, როდესაც ეკლესიის წევრები საღამოობით სერობაზე იკრიბებოდნენ (სიმბოლურად ეს იყო „საიდუმლოს სერობის“ მოგონება). ამ დროს ასრულებდნენ ზიარებას, არჩევდნენ საზოგადო და საეკლესიო საქმეებს. თავდაპირველად აღაპი ეკლესიის წევრთა თანასწორუფლებიანობასა და ძმობა-სიყვარულს გამოხატავდა. შემდეგ კი თანდათან დაკარგა დემოკრატიული ხასიათი და მდიდართა ღრეობად იქცა, საუკუნეში ადგილობრივი საეკლესიო კრებებმა ჩამოაშორეს აღაპს ზიარება, ხოლო კონსტანტინოპოლის მსოფლიო საეკლესიო კრებებმა (680 და 692) აკრძალეს აღაპის გამართვა ტაძარში და ამით საეკლესიო შინაარსი დაუკარგეს მას. აღაპი სრულიად მოისპო, აღმოსავლეთ მართლმადიდებელ ქრისტიანებში კი დიდხანს შემორჩა, როგორც წმინდანთა და გარდაცვლილ ნათესავთა მოსახსენებელი სერობა.

აღაპი საქართველოში ძველთაგანვე ეკლესიაში ან მონასტერში ეწყობოდა და თან ახლდა წირვა, ზოგჯერ კი — პანაშვიდიც. სააღაპო ტრაპებზე უნდა შეესვათ ღვინო მიცვალებულის ცოდვების შესანდობრად, ხოლო წირვისას მოუხსენიებინათ მისი სახელი. ზოგჯერ ეწყობოდა ე. წ. „კარგაღებული“ აღაპი. ამ დროს უფასოდ უმასპინძლებოდნენ „გლახაკებს“. აღაპი ეკლესია-მონასტრების გამდიდრების წყარო იყო. რამდენიმე მისი ხარჯების დასაფარავად ხდებოდა ყმების, მამულების, ფულის და სხვა შეწირვა.

აღაპის ნიადაგზე ფეოდალურ საქართველოში წარმოიშვა პირობითი მიწათმომფლობელობის განსაკუთრებული ფორმა ე. წ. „შეწირული“, შეიქმნა ყმა-გლეხთა ცალკე ჯგუფი — „მეაღაპენი“, რომლებიც ვალდებულნი იყვნენ ეკლესია-მონასტრებში აღაპის საჭიროებისათვის თავიანთი ჭირნახული მიეტანათ. დიდ ეკლესია-მონასტრებში შემუშვებული იყო აღაპის ადგილობრივი წესები. ადგენდნენ აგრეთვე დავთრებს, სადაც აღაპები კალენდრის რიგით შეჰქონდათ. საქართველოს მთიანეთში არსებობდა აღაპის მოწყობის ხალხური წესი.

აღაპის ჩასაწერად ჩვეულებრივად იყენებდნენ სვინაქსარს, სადაც აღნიშნავდნენ შემომწირველთა სახელებს, შემოწირულებას და მიცვალებულის მოხსენიების დღესა და წესს. ასეთ მინაწერებს შეიცავს იერუსალიმისა და გოლგოთის ქართული სვინაქსარები. რადგან აღაპები სვინაქსარზე წლებისა და საუკუნეების განმავლობაში იწერებოდა, ხელნაწერი ძველდებოდა, იხეოდა. მათი განახლებისა და თავმოყრის მიზნით აღაპების ტექსტებს ცალკე იწერდნენ. ამგვარი სააღაპე წიგნის ნიმუშია 1901 წელს გამოცემული „ათონის ივერიის მონასტრის 1074 წლის ხელნაწერი აღაპები“.
პაჭანიკები

პაჭანიკები (, , , , , ) — ტომთა კავშირი. ჩამოყალიბდა მომთაბარე თურქების, სარმატული და უნგრულ-ფინური ტომების შერწყმის შედეგად. ეთნიკურად ევროპეიდული და მონღოლოიდური ტიპების ნარევს წარმოადგენდნენ. ენა მიეკუთვნებოდა თურქულ ენათა ჯგუფს. - საუკუნეებში სახლობდნენ მდინარე ვოლგასა და ურალს შორის. საუკუნეში გადაინაცვლეს დასავლეთით და დასახლდნენ უდიდეს ტერიტორიაზე ვოლგის ქვემო წელიდან დუნაის შესართავამდე. პაჭანიკების ძირითადი საქმიანობა მესაქონლეობა იყო. საუკუნეში ხშირად თარეშობდნენ კიევის რუსეთის მთავრების სამფლობელოებში, 1036 წელს იაროსლავ ბრძენმა ბოლო მოუღო მათ თარეშს. - საუკუნეებში პაჭანიკები გაითქვიფნენ ყივჩაღებთან, რუსებთან, ბიზანტიელებთან, უნგრელებთან და მონღოლებთან.

მოხსენიებული არიან ბიზანტიურ, არაბულ, რუსულ და დასავლეთევროპულ ჟამთააღწერებში.
ასანთი

ასანთი — ცეცხლის სწრაფად დანთების მარტივი და მოხერხებული საშუალება, შედგება მყიფი ხის ან ქაღალდის ღერისა და მის ერთ ბოლოზე წასმული სპეციალური მასალისგან, როგორც წესი, ფოსფორის შემცველობით, რომელიც ალდება სპეციალურ ზედაპირზე ხახუნით წარმოქმნილი მხურვალებისგან. ასანთის ორი სახეობა არსებობს: უსაფრთხო ასანთი, რომელიც მხოლოდ სპეციალურ ზედაპირზე გაკვრით ინთება და საველე ასანთი, რომელიც ნებისმიერ მყარ ზედაპირზე გაკვრით ინთება.
მუჰამედ ალიმ ხანი

სეიიდ მირ მუჰამედ ალიმ ხანი (3 იანვარი, 1880 - 1944) — ბუხარას ბოლო ამირი, მმართველობდა ბოლშევიკების მიერ ბუხარას აღებამდე - 1920 წლის 30 აგვისტომდე; მანღიტთა დინასტიის წარმომადგენელი, ჩინგიზ ყაენის პირდაპირი შთამომავალი. გარდაიცვალა ქაბულში, ავღანეთი.

მიუხედავად იმისა, რომ ბუხარის საამიროს რუსეთის იმპერიისადმი ვასალური დაქვემდებარება აკავშირებდა, ალიმ-ხანი საერთაშორისო ურთიერთობებში აბსოლუტური მონარქის სახით მონაწილეობდა. ცამეტი წლის ასაკში მამამ პეტერბურგში გააგზავნა სახელმწიფო და სამხედრო საქმის შესასწავლად სამი წლით. 1896 წელს იგი რუსეთის იმპერატორისგან ბუხარას საამიროს ტახტის მემკვიდრის სტატუსით უკან ბრუნდება.

ორ წელიწადში ნასეფის გუბერნატორი ხდება, სადაც 12 წელი დაჰყო. მომდევნო ორი წელი, მამის გარდაცვალებამდე საამიროს ჩრდილოეთ პროვინციის - კარმინის მმართველი იყო. ბოლშევიკების მიერ ბუხარას აღებისთანავე ავღანეთში გადაიხვეწა.
ბუხარა

ბუხარა (უზბეკ.: , ; ტაჯიკ.: ; სპარს.: ُ‎, ; ყაზახ.: ; რუს.: ; სანსკრიტზე ) — სიდიდით მეხუთე ქალაქი უზბეკეთში და ბუხარის ვილაიეთის დედაქალაქი. მოსახლეობა 1999 წლის ცენზით შეადგენდა 237.900 ადამიანს. ბუხარა, სამარყანდთან ერთად უზბეკეთის ტაჯიკური უმცირესობის ერთ-ერთ ცენტრთაგანია. ამ ქალაქში ისტორიულად ასევე დიდი რაოდენობით ებრაელებიც ცხოვრობდნენ, რომელთა წინაპრები ქალაქში რომის იმპერიის პერიოდში დასახლდნენ.

ისტორია
არქეოლოგიური მონაცემებით ბუხარა საუკუნეში უნდა იყოს დაარსებული. როცა ქალაქი არაბებმა დაიპყრეს (709 წ.), იგი უკვე შუა აზიის მნიშვნელოვანი კულტურული და სავაჭრო-სახელოსნო ცენტრი იყო (ვაჭრობდა ირანთან, ინდოეთთან, ჩინეთსა და სხვა ქვეყნებთან). - საუკუნეებში ბუხარა სამანიდების სახელმწიფოს სატახტო ქალაქი იყო. საუკუნის ბოლოს მომთაბარეყარახანიდებმა ჩაიგდეს ხელში, საუკუნის შუა ხანებში - მომთაბარე ყარაჩინელებმა, 1220 წელს ჩინგიზ-ყაენმა აიღო, 1370 წელს - თემურლენგმა. საუკუნის დასაწყისში შაიბანიდების სახელმწიფოს სატახტო ქალაქი გახდა. საუკუნის შუა ხანებიდან საუკუნემდე ბუხარის სახანოს დედაქალაქი იყო.

საუკუნეთა განმავლობაში ქალაქი ევროპასა და აზიას შორის საქარავნო ვაჭრობის ცენტრად ითვლებოდა. ბუხარა ბევრჯერ ყოფილა ანტიფეოდალური აჯანყებების კერა (მუკანას ( ს-ის 70-იანი წლები), მალიქ სანჯარის (1206-1207 წწ), მაჰმუდ თარაბის (1238 წ) აჯანყებები). - საუკუნეში ქალაქი არაერთხელ ააოხრეს ირანელებმა და სხვა დამპყრობლებმა. 1868 წლიდან რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა. 1920 წლის 2 სექტემბერს ბუხარის ემირის ხელისუფლება დაეცა. 1920 წლის 8 ოქტომბერს ქალაქი ბუხარის სახალხო საბჭოთა რესპუბლიკის დედაქალაქად გამოცხადდა.

ისტორიული ძეგლები და ღირსშესანიშნაობები
ბუხარა ქალაქი-მუზეუმია, სადაც 140-მდე ძეგლია დაცული. მათ შორის აღსანიშნავია სამანიდთა ცენტრალურ-გუმბათიანი მავზოლეუმი (ე. წ. ისმაილ სამანის მავზოლეუმი, საუკუნის დასასრული - საუკუნის დასაწყისი); ანსამბლი ფოი-ქალანი, რომელშიც შედის ქალანის მინარეთი (1127 წ), ქალანის მეჩეთი ( საუკუნე, გადაკეთებულია - საუკუნეებში) - ერთ-ერთი უდიდესი შუა აზიაში (ფართობი 130 მ 80 მ); მირი-არაბის მედრესე (1536 წ); სეიფედინ ბოხარზის ორგუმბათიანი მავზოლეუმი ( საუკუნე, გადაკეთებულია - საუკუნეებში). ბუიან-ყული-ხანის მინიატურული მავზოლეუმი ( საუკუნე); ულუღ-ბეგის მედრესე (1417 წ) - შუა აზიაში შემორჩენილ მედრესეთაგან უძველესი; მის პირდაპირ მდიდრულად მოპირკეთებული აბდულაზიზ-ხანის მედრესეა (1652 წ). ბევრია საუკუნის ნაგებობა: ბალიანდის მეჩეთი და ხოჯა ზაინუდინის ხანაგა, შუა აზიის უდიდესი მედრესე ქუქელთაში; გუმბათიანი სავაჭრო ნაგებობანი - ზარგარანი, თელფაქ-ფურუშანი და სარაფანი; აბდულა-ხანის დახურული ბაზარი.

ქალაქგარეთა ნაგებობებიდან აღსანიშნავია: ბეჰაუდინის ხანაგა (1544-1545 წწ), ჩარ-ბაქრის მემორიალური ანსამბლი (1560-1563 წწ), ფაიზაბადის ხანაგა (1598-1599 წწ). - საუკუნეებს მიეკუთვნება არკის (ციტადელი) ნაგებობა და ე. წ. ჩარ-მინარის მედრესე (1807 წ), რომელსაც ორიგინალური ოთხკოშკიანი შესასვლელი აქვს. 1920 წელს საბჭოთა ჯარების შტურმის შედეგად ქალაქი და მისი ისტორიული მემკვიდრეობა მნიშვნელოვნად დაზიანდა.

ბუხარას ხედები
ართურ კონან დოილი

სერ ართურ იგნატიუს კონან დოილი (; დ. 22 მაისი, 1859, ედინბურგი ― გ. 7 ივლისი, 1930, კროუბორო) — შოტლანდიელი მწერალი, ცნობილი დეტექტივის, შერლოკ ჰოლმზის პერსონაჟის შემქმნელი. დეტექტიური რომანის ინოვატორი. იგი სამეცნიერო ფანტასტიკის, ისტორიული რომანის, თეატრისა და პოეზიის ჟანრშიც მუშაობდა.

კონანი თავდაპირველად მისი შუასახელი იყო, თუმცა ბოლო დროს მან იგი საკუთარი გვარის ნაწილი გახადა.

ბიოგრაფია
ართურ კონან დოილი დაიბადა 1859 წელს, ედინბურგში. მას ცხრა დედმამიშვილი ჰყავდა. მამა ადრევე გარდაიცვალა ალკოჰოლიზმით. დედა კი ირლანდიელი პლანტაგენეტების წარმომადგენელი იყო.

კათოლიკურ სკოლებში დაწყებითი და საშუალო განათლების მიღების შემდეგ დოილი აგნოსტიკოსი ხდება. 1875—1881 წლებში მედიცინას სწავლობს ედინბურგის უნივერსიტეტში. მისი ექიმად მუშაობა ნაკლებად წარმატებული აღმოჩნდება. პაციენტთა რიცხვი სულ უფრო მცირდება, რაც საშუალებას აძლევს მწერლობას მეტი დრო დაუთმოს. თავის პირველ ნაწერებს 1879 წელს აქვეყნებს, ხოლო 1887 წელს პირველად ჩნდება შერლოკ ჰოლმზის პერსონაჟი ' -ში გამოქვეყნებულ ნოველაში. დოილი თავს ანებებს მედიცინას და მთელ დროს მწერლობას უძღვნის.

პარალელურად დოილი პოლიტიკურ მოღვაწეობას ეწევა და წერს პამფლეტებს, მათ შორის: ომი სამხრეთ აფრიკაში: მიზეზები და ორგანიზაცია. 1902 წელს მას კეთილშობილის ტიტულს მიანიჭებენ და ხდება სერ ართურ კონან დოილი.

1918 წელს დოილი სპირიტიზმით დაინტერესდება და იწყებს კონფერენციათა ტურნეს, აქვეყნებს სხვადასხვა სახის ნაშრომებს, მათ შორის: ახალი გამოცხადება (1918), რომელშიც სიკვდილის შემდეგ სიცოცხლის არსებობას და ზეციურ ძალებთან კონტაქტის შესაძლებლობას ამტკიცებს.

მართალია, ართურ კონან დოილი განსაკუთრებით ცნობილია შერლოკ ჰოლმზის პერსონაჟით, მაგრამ მას ასევე ეკუთვნის ისტორიული მოთხრობები (როგორც თეთრი კომპანია), სამეცნიერო ფანტასტიკა (დაკარგული ქვეყანა) რომანები პარანორმალურ მოვლენებზე. მთლიანობაში მისი შემოქმედება მოიცავს 50-ზე მეტ წიგნსა და მრავალრიცხოვან ნოველას.

სერ ართურ კონანდოილი გარდაიცვალა 1930 წლის 7 ივლისს კარდიალური შეტევით.
აღაჯი

აღაჯი (თურქ.) — სიგრძის საზომი ერთეული ახლო აღმოსავლეთ ქვეყნებსა და საქართველოში გვიანდელ შუა საუკუნეებში. აღაჯი თურქული სიტყვაა და ხის ბოძს ნიშნავს. თავდაპირველად იგი გზებზე დასმულ ბოძებს შორის მანძილს გამოხატავდა. შემდეგ იგი დროზე დამყარებული საზომი გახდა და მხედრის მიერ ერთ საათში გავლილ მანძილს უდრიდა. ამის გამო მისი ზომა სხვადასხვა დროს 5,7–6,7 კმ ფარგლებში მერყეობდა. აღაჯის პარალელურად იხმარებოდა ეჯი.
წიგნი სამართლისა კაცთა შეცოდებისა ყოვლისავე

წიგნი სამართლისა კაცთა შეცოდებისა ყოვლისავე, ბექას და აღბუღას სამართალი — ძველი ქართული კანონმდებლობის ძეგლი. შედგენილია — საუკუნეებში. შეტანილია ვახტანგ -ის სამართლის წიგნთა კრებულში მე-6 ნაწილად აღბუღას სამართლის სახელწოდებით. შეიცავს შესავალსა და 98 მუხლს, რომელთაგან 1— 65 მმ — ბექა მანდატურთუხუცესის სამართალი — მიეკუთვნება ბექა ჯაყელს, ხოლო 66-98 მმ — აღბუღა ათაბაგ-ამირსპასალარის სამართალი — ბექას შვილიშვილს აღბუღა ჯაყელს.

ბექას სამართალი შედგენილი უნდა იყოს 1295—1304, აღბუღასი — დაახლოებით 1381—86, „ბექაჲს განაჩენი“ ცალკე, დამოუკიდებელი სამართლის წიგნის სახით არ შემონახულა. იგი „სრულობითა და უკლებელად“ აღნუსხავს და ახალ კანონების „დართვით“ დაუმტკიცებია აღბუღას საკანონმდებლო კრებას. ძეგლის უძველესი ხელნაწერია 1672 ნუსხა. კანონთა თავდაპირველი ტექსტი საგრძნობლად დაზიანებულია.

ბექას და აღბუღას სამართალი განკუთვნილი იყო სამცხე-სათაბაგოს ფეოდალური სამთავროსთვის და მის პოლიტიკური განკერძოებულობას გამოხატავდა, სამართლის წიგნში კანონმდებლის სახით საქართველოს მეფე არც კი იხსენიება; უზენაესი საკანონმდებლო, აგრეთვე ადმინისტრაციული და სასამართლო ხელისუფლება სამთავროში მისი მფლობელის — პატრონ-ათაბაგის ხელშია.
აღვი

აღვი — ცაგერის მუნიციპალიტეტის სოფლების ქვედა აღვის, შუა აღვისა და ზედა აღვის ძველი სახელწოდება.

ისტორია
სახელწოდების თავდაპირველი ფორმა აღუ უნდა იყოს. ამ სახელით იხსენიება სოფელი საუკუნის წყაროში (ხონის საყდრის გამოსავლის დავთარი). ისტორიული წყაროებით აღუ მოხსენიებულია საუკუნის გლეხთა საბეგრო დავთრების სიებშიც. მოგვიანებით გაიყო სამ ნაწილად.

ცნობილია აღვის სამკურნალო წყლები
აღთამარი

აღთამარი — ვანის ტბის კუნძული (ამჟამად თურქეთის ტერიტორია), სომეხი მეფეების — არწრუნების რეზიდენცია (- სს). კუნძულზე შემორჩენილია სომხური ხუროთმოძღვრების ძეგლი — წმინდა ჯვრის ეკლესია (915-921, ხუროთმოძღვარი მანუელი), რომლის კედლები შიგნიდან მოხატულია, ფასადები უხვადაა შემკული ქვაზე ნაკვეთი ჩუქურთმებით, ბიბლიური და საერო თემებზე შესრულებული რელიეფებით, მცენარეული და ცხოველური ორნამენტით. აქვეა საუკუნის ნავსადგურის ნანგრევები.
აღთქმა

აღთქმა — დაპირება, პირობა, სიტყვის მიცემა. რელიგიური აღთქმა გულისხმობს:

ღვთისა ან „წმინდანისადმი“ (ღვთისმშობელი, მთავარანგელოზი, წმ. გიორგი და ა. შ.) პირობის მიცემას ნაკისრი „საღმრთო“ ვალდებულების (ლოცვა, მსხვერპლის შეწირვა, სანთელ-საკმევლის მირთმევა და მისთანა) შესრულებას.

„ღვთის სიტყვას“ ადამიანთადმი, მის დარიგებას და პირობას, რომელიც, მონოთეისტების აზრით, უნაკლოდ და სრულად არის გადმოცემული „წმინდა წიგნებში“ (ძველი აღთქმა, ახალი აღთქმა, ყურანი, ბუდისტური წიგნები და სხვა).
აღმონაცენი

აღმონაცენი — მცენარის განვითარების ფაზა; თესლიდან, გორგლიდან, ბოლქვიდან და გამრავლების სხვა ორგანოებიდან ღივის გამოჩენა ნიადაგის ზედაპირზე. აღმონაცენის გამოჩენამდე ღივი იკვებება თესლის (გორგლის, ბოლქვის) საკვები ნივთიერებით, ხოლო შემდეგ, ფოთოლში ასიმილაციური მოვლენების განვითარებასთან ერთად, მცენარე იწყებს ორგანული ნივთიერებათა სინთეზს და მის ხარჯზე იზრდება.

აღმონაცენი გარეგნულად მრავალნაირია. მარცვლოვანებში თესლის გაღივების დროს გარეთ გამოდის პირველადი ფოთოლი, რომელსაც წვეტიანი ჟიჟო აქვს და კოლეოპტილე ეწოდება. ორლებნიანი მცენარეების აღმონაცენი მეტწილად ლებნებიანი ღეროსაგან ან ღეროსა და პირველადი ფოთლებისაგან შედგება. აღმონაცენის მიხედვით შეიძლება დადგინდეს მცენარის სახეობა, ზოგჯერ სახესვაობა და ჯიშიც კი. აღმონაცენის ამოჩენის დრო და მისი მდგომარეობა დამოკიდებულია თესლის სისხოზე, თანაბრობაზე, გაღივების ენერგიაზე, თესვის სიღრმესა და ვადებზე, ტემპერატურაზე, ნიადაგის აერაციასა და სხვა პირობებზე.
ცენტრალურ-ამიერკავკასიური ცული

ცენტრალურ-ამიერკავკასიური ცული — საბრძოლო იარაღი, რომელსაც აქვს მომრგვალო სამუშაო პირი და მაღალი, ოვალური სატარე ნახვრეტი. ძვ. წ. ათასწლეულიდან გავრცელებული იყო ცენტრალურ ამიერკავკასიაში. გავრცელების საზღვრები ჩრდილოეთით — კავკასიონის ქედი, აღმოსავლეთით — ნუხა-მინგეჩაურის ზოლი, სამხრეთით — მდინარე არაქსის შუა წელი, დასავლეთით — ძირითადად ლიხის ქედი (იშვიათად ამ ფარგლებს გარეთაც). შემდგომშიც, როდესაც ამ რეგიონში მატერიალური კულტურის რამდენიმე ლოკალური ვარიანტი ჩამოყალიბდა, ბრინჯაოს ცული ამ ტერიტორიისათვის ერთი და იგივე სახისა იყო. დაახლოებით ძვ. წ. საუკუნეში ამ ტიპის ცული ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სრულად გაქრა. მისი ადგილი კოლხური ცულის ფორმის რკინის ცულმა დაიკავა.
ლევან აღნიაშვილი

ლევან სიმონის ძე აღნიაშვილი (დ. 26 ივლისი [ ძვ. სტ. 14 ივლისი], 1897, თბილისი ― გ. 29 ივლისი, 1937) — რევოლუციური მოძრაობის მოღვაწე საქართველოსა და ამიერკავკასიაში. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორი (1932-1935).

ბიოგრაფია
განათლებით იურისტი. კომპარტიის წევრი 1915 წლიდან. მსოფლიო ომის დროს რევოლუციურ მოღვაწეობას ეწეოდა ჯარისკაცთა შორის კავკასიის ფრონტზე, ბათუმში, ჩრდილოეთ კავკასიაში, ოქტომბრის სოციალისტური რევოლუციის გამარჯვების შემდეგ — თბილისში, შემდეგ კი ისევ კავკასიის ფრონტზე, სადაც სამხედრო-რევოლუციური კომიტეტის წევრი იყო. 1918 წლიდან დამოუკიდებელი საქართველოს პირველმა მთავრობამ საქართველოდან გადაასახლა. სამოქალაქო ომის წლებში აღნიაშვილი იყო ინტერვენციისა და შინაგანი კონტრრევოლუციის წინააღმდეგ ბრძოლების ერთ-ერთი ხელმძღვანელი ჩრდილოეთ კავკასიაში, უკრაინაში, ყაზანსა დას მოსკოვის ოლქში. 1920 წლიდან მუშაობდა თურქესტანში, ჯერ გაზეთ „იზვესტიის“ რედაქტორად, შემდეგ სახელმწიფო გამომცემლობის თავმჯდომარედ. 1921 წლიდან მონაწილეობდა კომინტერნის კონგრესის მუშაობაში. 1923-1925 წლებში იყო საქართველოს ცეკავშირის წარმომადგენელი გერმანიაში. 1926 წლიდან ლექტორად მუშაობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. 1930 წლიდან იყო ამიერკავკასიის სატყეო სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტის დირექტორი, 1932-1935 წლებში — თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორი, 1935-იდან საქართველოს ფინანსთა სახალხო კომისრის პირველი მოადგილე. დახვრიტეს დიდი წმენდის დროს.
პეტრე აღნიაშვილი

პეტრე სიმონის ძე აღნიაშვილი (დ. 2 თებერვალი[ ძვ. სტ. 21 იანვარი], 1896, თბილისი ― გ. 31 მაისი, 1937) — ქართველი რევოლუციონერი, საბჭოთა სამხედრო და სახელმწიფო მოღვაწე. კომუნისტური პარტიის წევრი 1916 წლიდან.

ბიოგრაფია
სწავლობდა მოსკოვის უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე. 1917 წლის ოქტომბრის გადატრიალებამდე მუშაობდა თბილისისა და მოსკოვის ბოლშევიკურ ორგანიზაციებში. 1917 წლის დეკემბრიდან იყო კავკასიის ფრონტის სამხედრო-რევოლუციური კომიტეტის შემადგენლობაში და აქტიურად მუშაობდა ფრონტის ტრაპირონის უბანზე. 1918 წელს იყო ბოლშევიკური ამბოხების ერთ-ერთი ხელმძღვანელი აფხაზეთში. აჯანყების დამარცხების შემდეგ (1918 წლის მაისი) გადავიდა ჩრდილოეთ კავკასიაში და მეთაურობდა წითელი არმიის კავკავის ჯგუფს. 1919 წლის ზაფხულიდან ანტისამთავრობო მოქმედებებს ეწეოდა თბილისში, რისთვისაც დამოუკიდებელი საქართველოს მთავრობამ დააპატიმრა. 1920 წლის იანვრიდან ხელმძღვანელობდა წითელი არმიის ნაწილებს რუსეთის სამოქალაქო ომის ფრონტებზე. საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ იყო წითელი არმიის ქართული ნაწილების ერთ-ერთი ორგანიზატორი. 1921 წლის სექტემბრიდან საქართველოს სამხედრო და საზღვაო სახალხო კომისრის მოადგილე, შემდეგ ქართული დივიზიის უფროსი. მომდევნო წლებში მუშაობდა პასუხსაგებ თანამდებობებზე წითელ არმიაში, საქ. კპ(ბ)ცკში. სწავლობდა მოსკოვის წითელი პროფესურის ინსტიტუტში. 1932 წლის მარტში დანიშნეს საქართველოს სსრ-ის სახკომსაბჭოს თავმჯდომარის მოადგილედ. 1933-1934 წლებში მუშაობდა საქ. კპ (ბ) ცკ-ის მეორე მდივნად, 1935-1936 ასფსრ სახკომსაბჭოს თავმჯდომარის მოადგილედ. დაჯილდოებულია წითელი დროშის ორდენით. რეპრესირებულია, სიკვდილის შემდეგ რეაბილიტირებულია.
ლეოპოლდ ბერხტოლდი

გრაფი ლეოპოლდ ბერხტოლდი ( დ. 18 აპრილი, 1863, ვენა — გ. 21 ნოემბერი, 1942, იოდენბურგი) — ავსტრო-უნგრელი პოლიტიკოსი.

ბიოგრაფია
1906–1911 წლებში ბერხტოლდი ავსტრია-უნგრეთის ელჩი იყო სანქტ-პეტერბურგში (რუსეთის იმპერია), ხოლო 1912–1915 წლებში საგარეო საქმეტა მინისტრის პოსტი ეკავა. იგი ანტი-სერბიული პოლიტიკის მომხრე იყო და სერბიას ხმელთაშუა ზღვაზე გასასვლელი რომ არ ჰქონოდა ხელი შეუწყო ალბანეთის დაარსებას. 1914 წლის 28 ივნისს სარაევოში ავსტრია-უნგრეთის ტახტის მემკვიდრის ერცჰერცოგ ფრანც ფერდინანდის მკვლელობის შემდეგ მან შეადგინა და 1914 წლის 23 ივლისს ულრიმატუმი წაუყენა სერბიას. ამ უკანასკნელის მხრიდან ულტიმატუმის უარყოფას პირველი მსოფლიო ომის დაწყება მოჰყვა.

1915 წელს ბერხტოლდი მინისტრობიდან გადადგა, რადგან ვერ შეძლო იტალიისა და რუმინეთის მსოფლიო ომში გერმანია-ავსტრია-უნგრეთის მხარეზე ჩაბმა. 1915–1918 წლებში იგი ავსტრია-უნგრეთის ტახტის მემკვიდრის ერცჰერცოგ კარლის ობერჰოფმაისტერი და მრჩეველი იყო.
მაქსიმილიან ფონ შპეე

რაიხსგრაფი
მაქსიმილიან იოჰანეს მარია ჰუბერტ ფონ შპეე (გერმ.: ) (დ. 22 ივნისი, 1861, კოპენჰაგენი, დანია — გ. 8 დეკემბერი, 1914, ფოლკლენდის კუნძულების მახლობლად გროსკრეისერ „სმს შარნჰორსტის“ ბორტზე) — გერმანელი ვიცე-ადმირალი.

ბიოგრაფია
გრაფ ფონ შპეეს სამხედრო მოღვაწეობა დაიწყო 1878 წლის 23 აპრილს, როცა იგი, როგორც კადეტი «კაიზერლიხე მარინეს» რიგებში ჩაირიცხა.
27 იანვარი, 1905 — საზღვაო კაპიტანი
27 იანვარი, 1910 — კონტრ-ადმირალი
15 ნოემბერი, 1913 — ვიცე-ადმირალი

ვიცე-ადმირალის წოდების მიღებასთან ერთად იგი დაინიშნა აღმოსავლეთ აზიის ესკადრილიის მეთაურად, რომლის მთავარი ბაზა-ნავთსაყუდელი იყო ჩინური ქალაქი ცინდაო. პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე გერმანიის ფლოტმა ცინდაო დატოვა და შინისაკენ აიღო გეზი. 1914 წლის 1 ნოემბერს კორონელთან საზღვაო ბრძოლაში (ჩილე) გრაფ ფონ შპეეს ესკადრილია წარატებით შეებრძოლა ინგლისურ კრეისერთა დივიზიას. 2 ბრიტანული დაჯავშნული კრეისერი — „გუდ ჰოუპი“ და „მონმაუთი“ ჩაძირულ იქნა. შპეემ გზა განაგრძო, შემოუარა კეთილი იმედის კონცხს და 1914 წლის 8 დეკემბერს ფოლკლენდის კუნძულების მახლობლად წააწყდა მასზე გაცილებით მრავალრიცხოვან ბრიტანულ ფლოტს. ბრძოლა გერმანული ფლოტის დამარცხებით დამთავრდა: საფლაგმანო ხომალდი გროსკრეისერი „სმს შარნჰორსტი“, გროსკრეისერი „სმს გნაიზენაუ“, მცირე კრეისერი „ლაიფციგი“ და მცირე კრეისერი „ნიურნბერგი“ ბრიტანელების მიერ ჩაძირულ იქნა. 2200 გერმანელი მეზღვაური, მათ შორის ესკადრილიის შეფი გრაფი ფონ შპეე და მისი ორივე ვაჟი, ოტო და ჰაინრიხი ბრძოლაში დაიღუპნენ.
კოლმარ ფონ დერ გოლცი

ბარონი ვილჰელმ ლეოპოლდ კოლმარ ფონ დერ გოლცი მეტსახელად გოლც-ფაშა (* 12 აგვისტო 1843, ადლიგ ბილკენფელდი, პრუსია; † 19 აპრილი 1916, ბაღდადი, ერაყი) — იყო პრუსიელი გენერალ-ფელდმარშალი, სამხედრო ისტორიკოსი და მწერალი.

ბიოგრაფია
1861 - სამხედრო სამსახური დაიწყო ინფანტერიაში.
1864 - სწავლობდა ბერლინის სამხედრო აკადემიაში.
1866 - ფონ დერ გოლცი მონაწილეობას იღებდა პრუსია-ავსტრიის ომში და ტრაუტენაუსთან ბრძოლის დროს მხარში მძიმედ დაიჭრა.
1867 - მსახური დაიწყო პრუსიის არმიის გენერალურ შტაბში. გოლცმა იქორწინა მდიდარი მემამულის ქალიშვილზე თერეზე დორგუთზე, რომელთანაც შემდგომ 5 შვილი შეეძინა.
1870 - გერმანია-საფრანგეთის ომის დროს გოლცი პრუსსის პრინცის ფრიდრიც კარლის შტაბში მსახურობდა.
1878-1883 - ასწავლიდა სამხედრო ისტორიას პრუსიის სამხედრო აკადემიაში.
1883 - გამოაქვეყნა თავისი ყველაზე ცნობილი წიგნი "როსბახიდან იენა და აუერშტეტამდე" (გერმ.: " "), რომელშიც პრუსიის სამხედრო ისტორიის განხილვის ფონზე შეფარვით იმპერიას აკრიტიკებდა.
1883-1895 - რეორგანიზაცია ჩაუტარა თურქეთის არმიას.
1895 - ფონ დერ გოლცი გერმანიაში დაბრუნდა და ჯერ დივიზიის, შემდგომ კი კორპუსის მეთაურად დაინიშნა.
1909 წლის 7 ივლისი - ფონ დერ გოლცი ლამის გერმანიის კანცლერი გახდა. ამ დღეს იმპერატორი ვილჰელმ ეთათბირებოდა სამოქალაქო კაბინეტის შეფს რუდოლფ ფონ ვალენტინის კანცლერობის კანდიდატებზე - კოლმარ ფონ დერ გოლცზე და თეობალდ ფონ ბეთმან ჰოლვეგზე. იმპერატორს გოლცი სურდა, მაგრამ რაკი მისი ყოფნა თურქეთში აუცილებელი იყო, ამიტომ რაიხსკანცლერი ბეთმან ჰოლვეგი გახდა.
1911 - დააარსა "ახალგაზრდა გერმანიი კავშირი" (გერმ.: ), რომელიც ყველა მემარჯვენე ახალგაზრდული კავშირის ქოლგა-ორგანიზაცია გახდა.
1913 - კოლმარ ფონ დერ გოლცი 70 წლის ასაკში ყველა მისმიერ დაკავებული თანამდებობიდან გადადგა და პენსიაში გავიდა. ამ დროს იგი არმიის ინსპექტორი და გენერალ-ფელდმარშალი იყო.
1914 - პირველ მსოფლიო ომში გოლცს არმიის მეთაურობა აღარ ჩააბარეს. 23 აგვისტოს იგი ბელგიის გენერალ-გუბერნატორად დაინიშნა, მაგრამ რაკი ბელგიელების მიმართ გაცემული უღირსი ბრძანებების ასრულება არ ისურვა 28 ნოემბერს გადააყენეს და სამხედრო მისიით თურქეთში გაგზავნეს.
1915 - ოქტომბერში იგი თურქეთის მე-6 არმიის მთავარსარდლოად დაინიშნა და კუტ-ალ-ამარასთან ბრიტანელები სასტიკად დაამარცხა.
1916 წლის 19 აპრილი - კოლმარ ფონ დერ გოლცი ბაღდადში თავის შტაბ-ბინაში ტიფით გარდაიცვალა და იქვე დაკრძალეს. არაოფიციალური წყაროების მიხედვითიგი ახალგაზდრა თურქმა ოფიცრებმა მოწამლეს. ივნისში მისი ცხედარი გადაასვენეს სტამბოლში და დაკრძალეს გერმანიის საელჩოს ბაღში ელჩის ბარონ ფონ ვაგენჰაიმის და პოლკოვნიკ ფონ ლაიპციგის გვერდით. თურქეთის სულთანმა საფლავზე შემდეგი შინაარსის წარწერა გააკეთებინა: "იგი ოსმალეთის არმიის უკვდავი მასწავლებელი იყო".
სს-ის მე-6 სატანკო არმია

სს-ის მე-6 სატანკო არმია (გერმ.: "6. -" ან " 6") 1944 წლის სექტემბერში შედგენილ იქნა " თავდაცვის ოლქში" ბელგია-ჩრდ.საფრანგეთში «ვერმახტის» მთავარსარდლობის შტაბის ნაწილების, გენერალური სამეთაუროს გადარჩენილი ნაწილისა და «ვაფენ-სს»-ის არმიული ნაწილებისაგან.

არმია იყო «ვაფენ-სს»-ის ყველაზე დიდი საბრძოლო შენაერთი.

არმია მოქმედებდა:
1944 - დასავლეთ ფრონტი, არდენების შეტევა
1945 წლის მარტი - უნგრეთი, პლატენის ტბის თავდაცვითი ხაზი
1945 - ავსტრია, ვენის ოპერაცია

არმიის მთავარსარდალი იყო სს-ის ობერსტგრუპენფიურერი ზეპ დიტრიხი. არმიას ექვემდებარებოდნენ შემდეგი შენაერთები:
მე-6 სატანკო სამხედრო დაზვერვის პოლკი
სს-ის 1-ლი სატანკო კორპუსი
სს-ის მე-2 სატანკო კორპუსი
46-ე არმიული კორპუსი
1-ლი საკავალერიო კორპუსი
მე-2 უნგრული საარმიო კორპუსი
43-ე არმიული კორპუსი
ბრიუნაუს კორპუსი

1945 წლის 9 მაისს არმიის გადარჩენილმა შემდგენლობამ შტაირთან ამერიკელების წინაშე იარაღი დაყარა.