iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ფერნანდუ I (ბრაგანსის ჰერცოგი)

ფერნანდუ (; დ. 1403 — გ. 1 აპრილი, 1478) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. ბრაგანსის ჰერცოგ აფონსუ -ის ნაბოლარა ვაჟი. ბრაგანსის ჰერცოგი 1461-1478 წლებში.

ბიოგრაფია
ფერნანდუ დაიბადა 1403 წელს პორტუგალიაში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე ჟუან -ის უკანონო ვაჟის, ბრაგანსის ჰერცოგ აფონსუ -ისა და მისი პირველი ცოლის, ბეატრიზ პერეირა დე ალვიმის ნაბოლარა ვაჟი. 1460 წელს მისი უფროსი ძმა, აფონსუ გარდაიცვალა, რის გამოც მემკვიდრე ფერნანდუ გახდა, რომელმაც ბრაგანსის ჰერცოგობა 1461 წელს, მამის გარდაცვალების შემდეგ მიიღო.

ვინაიდან დედამისი ერთ-ერთი უმდიდრესი პორტუგალიელი დიდებულის, ნუნო ალვერეს პერეირას ერთადერთი შვილი იყო, მისი გარდაცვალების შემდეგ პერეირების უზარმაზარი ქონება ფერნანდუს დარჩა. იგი გახდა ბარსელოს გრაფი, არაიოლოს გრაფი, ვილა-ვიკოზას მარკიზი, ნეივას გრაფი და ურემის გრაფი. იგი მონაწილეობდა ტანჟერის ალყაში, რის შემდეგაც მეფემ იგი დააჯილდოვა და სეუტას გუბერნატორად დანიშნა.

იგი თავის ბიძაშვილთან, პორტუგალიის მეფე აფონსუ -თან ერთად მონაწილეობდა ჩრდილო აფრიკის კამპანიაში. 1471 წელს, როდესაც მეფე ასილას დასაპყრობად გაემგზავრა, პორტუგალიას ფერნანდუ მართავდა, როგორც რეგენტი. იგი გარდაიცვალა 1478 წლის 1 აპრილს, ვილა-ვიკოზაში.

ქორწინება და შვილები
1429 წლის 28 დეკემბერს ფერნანდუმ ცოლად შეირთო ესპანელი დიდგვაროვანი ხუანა დე კასტრო, რომელთანაც ცხრა შვილი შეეძინა:
ფერნანდუ (1430-1483), ბრაგანსის ჰერცოგი. ცოლად შეირთო იზაბელა ვიზეუელი;
ჟუანი (1430-1484), მონტემორ-ო-ნოვუს მარკიზი, გარდაიცვალა უშვილოდ;
აფონსუ (1435-?), ფარუს გრაფი;
ალვარუ (1440-1504), ფერეირას ბატონი;
ანტონიუ (?-?), დაიბადა მკვდარი;
იზაბელა (?-?), დაიბადა მკვდარი;
ბეატრიზი (1440-?), ცოლად გაჰყვა ვილა-რეალის მარკიზ პედრუ დე მენეზესს;
გვიდომარა (1450-?), ცოლად გაჰყვა ვიანა დო ალენტეჟუს მარკიზ ენრიკე დე მენეზესს;
კატარინა (?-?), დაიბადა მკვდარი;
ციკლური ნახშირბადი

ციკლური ნახშირბადი — ნახშირბადის ნაერთი, რომლის მოლეკულაც მხოლოდ ნახშირბადის ატომებისგან შედგება. მეორენაირად მას უწოდებენ ციკლო[]ნახშირბადს. „[]“ აღნიშნავს იმ ნახშირბადის ატომების რაოდენობას, რომლებიც შედიან ციკლში. რადგანაც ნაერთი მხოლოდ ნახშირბადისგან შედგება, ის ნახშირბადის ალოტროპიაა. ციკლში ნახშირბადატომები ერთმანეთს ერთმაგი და სამმაგი ბმებით უკავშირდებიან ერთმანეთის მონაცვლეობით.

ციკლო[6]ნახშირბადი
ციკლო[6]ნახშირბადი — ციკლი, რომელიც შეიცავს 6 ნახშირბადს და მისი ფორმულაა 6. სხვაგვარად ამ ციკლს ბენზოტრიინს უწოდებენ. მისი სინთეზი ვერ მოხერხდა და არაერთი წარუმატებელი შემთხვევა არსებობს მის სინთეზთან დაკავშირებით.

ციკლო[18]ნახშირბადი
მისი ფორმულაა 18. 2019 წელს /ოქსფორდის გუნდმა გამოაცხადა, რომ მისი სინთეზი მოახდინეს მყარ მდგომარეობაში.

მათი აზრით ციკლურ ნახშირბადს აქვს ალტერნატიული ერთმაგი და სამმაგი ბმები, რაც სავარაუდოდ მოლეკულას ნახევრად გამტარად აქცევს.
ციკლო(18)ნახშირბადი

ციკლო[18]ნახშირბადი ან ციკლოოქტადეკა-1,3,5,7,9,11,13,15,17-ნონაინი — ქიმიური ნაერთი და ნახშირბადის ალოტროპია ქიმიური ფორმულით . ციკლში მყოფი თვრამეტი ნახშირბადის ატომი ერთმანეთს მონაცვლეობით უკავშირდება ერთმაგი და სამმაგი ბმებით, ამრიგად ციკლო[18]ნახშირბადი არის ციკლური ნახშირბადი.

ციკლო[18]ნახშირბადი არის ყველაზე პატარა ციკლო[]ნახშირბადი, რომელიც თერმოდინამიკულად სტაბილურია. გამოთველბით ენერგიის დაძაბულობა 72 კილოკალორიაა თითო მოლზე.
-სა და ოქსფორდის უნივერსიტეტის გუნდის წევრებმა განაცხადეს, რომ იგი 2019 წელს მყარ მდგომარეობაში სინთეზირდა.

-ის ამ მკვლევარების თანახმად, მათი პროდუქციის ელექტრონული სტრუქტურა შედგება სამმაგი და ერთმაგი ბმების მონაცვლეობისაგან, სავარაუდოდ ამ მოლეკულას ნახევრად გამტარად გამოიყენებენ.
ფერნანდუ II (ბრაგანსის ჰერცოგი)

ფერნანდუ (; დ. 1430 — გ. 20 ივნისი, 1483) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. ბრაგანსის ჰერცოგ ფერნანდუ -ის უფროსი ვაჟი. ბრაგანსის ჰერცოგი 1478-1483 წლებში.

ბიოგრაფია
ფერნანდუ დაიბადა 1430 წელს პორტუგალიაში. იგი იყო ბრაგანსის ჰერცოგ ფერნანდუ -ისა და მისი ცოლის, ხუანა დე კასტროს პირველი შვილი. იგი ბავშვობიდანვე ძალიან ახლოს იყო თავის ბიძაშვილთან, პორტუგალიის მეფე აფონსუ -თან, რომელსაც თან ახლდა მაროკოში ლაშქრობისას. 1464 წელს მეფე აფონსუმ მას ხიმარესის გრაფობა უბოძა, 1475 წელს კი ხიმარესის ჰერცოგის რანკში აამაღლა.

ფერნანდუ ასევე მონაწილეობდა 1474 წელს დაწყებულ კასტილიის მემკვიდრეობის ომში, სადაც ერთმანეთს არაგონის მეფე ფერდინანდ -ის ცოლი ისაბელ კასტილიელი და პორტუგალიის მეფე აფონსუ -ის ცოლი ხუანა ლა ბელტრანეხა ებრძოდნენ. საბოლოოდ ბრძოლა ისაბელ კასტილიელის ტრიუმფითა და ხუანასთან განქორწინებით დასრულდა, მაგრამ გადასახლებულ დედოფალზე ზრუნვა ფერნანდუს დაეკისრა.

1478 წელს, მამამისის გარდაცვალების შემდეგ ფერნანდუ ბრაგანსის ჰერცოგი გახდა. ამ დროისათვის ბრაგანსას დინასტის პორტუგალიაში ყველაზე დიდი და ძლიერი სახლი იყო ავისის სამეფო დინასტიის შემდეგ. ფერნანდუმ ბრაგანსის ჰერცოგთა რეზიდენცია მალევე გადაიტანა ვილა-ვიკოზას სასახლეში.

მას შემდეგ, რაც ტახტზე აფონსუს ვაჟი ჟუან ავიდა, მან ისეთი რეფორმების გატარება დაიწყო, რომლითაც შეძლებდა პორტუგალიელი თავად-აზნაურობისათვის ძალაუფლების შემცირებას. ჟუან განსაკუთრებით დიდ ყურადღებას უთმობდა ბეჟას, ბრაგანსისა და ვიზეუს დინასტიების ძალაუფლების შემცირებაზე.

ჟუანმა ბეჟას ჰერცოგი დიუგუ, რომელიც ბიძაშვილად ერგებოდა, უაზროდ დაადანაშაულა ღალატში და სიკვდილით დასაჯა. იგივე ბედი ეწია ფერნანდუ -საც, რომელიც 1483 წლის 20 ივნისს, ევორაში სიკვდილით დასაჯეს. მეფემ მის ოჯახს მთელი ქონება წაართვა, რის გამოც ბრაგანსები იძულებული გახდნენ კასტილიაში გაქცეულიყვნენ, საიდანაც 1498 წელს დაბრუნდნენ და დაიბრუნეს წართმეული ტიტულები.

ქორწინებები და შვილები
ფერნანდუ ორჯერ დაქორწინდა. იგი პირველად დაქორწინდა ლეონორ დე მენეზესზე, თუმცა იგი მალევე უშვილოდ დაიღუპა. 1472 წელს, ფერნანდუმ ცოლად შეირთო პორტუგალიის მეფე მანუელ -ის უფროსი და, იზაბელა ვიზეუელი, რომელთანაც ოთხი შვილი შეეძინა:
ფილიპე (?-?), დაიბადა მკვდარი;
ჟაიმე (1479-1532), ბრაგანსის ჰერცოგი, ცოლად შეირთო ლეონორ პერესი, მისი გარდაცვალების შემდეგ კი ხუანა მენდოსა. ორივე ცოლთან სულ ათი შვილი შეეძინა;
დინიში (1481-1516), ლემოს გრაფი, გარდაიცვალა დაუქორწინებელი და უშვილო;
მარგარიდა (?-?), დაიბადა მკვდარი;
მელქიორი

მელქიორი — სპილენძის შენადნობი ძირითადად ნიკელთან (5-30%).

მელქიორი ერთფაზიანი შენადნობია, კარგად მუშავდება წნევით ცხელსა და ცივ მდგომარეობაში. იმის გამო, რომ მელქიორი დიდი რაოდენობით შეიცავს ნიკელს, აგრეთვე რკინისა და მანგანუმის დანამატებს, უზრუნველყოფილია მისი შედარებითი დიდი კოროზიული და კავიტაციური მედეგობა. მელქიორს იყენებენ საკონდენსაციო მილების (საზღვაო გემთმშენებლობაში), ჭურჭლისა და სხვა მასობრიცი მოხმარების საგნების დასამზადებლად. უწინ მელქიორს უწოდებდნენ როგორც სპილენძ-ნიკლის, ისე სპილენძ-ნიკელ-თუთიის შენადნობებსა და მოვერცხლილ თითბერს. ამ შენადნობს ეწოდება ნიკელის ვერცხლი.
დურგენ-ნური

დურგენ-ნური — გაუდინარი ტბა მონღოლეთში, ქალაქ ხოვდიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 145 კმ-ში. მდებარეობს დიდი ტბების ქვაბულის დასავლეთ ნაწილში, ზღვის დონიდან 1132 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 311 კმ², მაქსიმალური სიღრმე 27 მ. წყლის მინერალიზაცია 4 გრ/ლ. ფშანით შეერთებულია ტბა ხარა-ნურთან. ნაპირები დაბალია, დაკლაკნილი, წარმოდგენილია ბარხანებითა და მლაშობებით. ტბა და მასზე მიბჯენილი ტერიტორია 1997 წლიდან განსაკუთრებულად დაცულ ტერიტორიათა რიცხვს მიეკუთვნება.
ნიკელის ვერცხლი

ნიკელის ვერცხლი, ასევე ცნობილი როგორც გერმანული ვერცხლი, ახალი ვერცხლი, ან ალპაკა — სპილენძისა და ნიკელის შენადნობი, რომელიც ხშირად შეიცავს თუთიას. ჩვეულებრივ ამ შენადნობის ფორმულაცია მდგომარეობს შემდეგში: 60% სპილენძი, 20% ნიკელი და 20% თუთია.. სახელი „ვერცხლი“ შენადნობს ეწოდა, რადგან გარეგნულად ჰგავს ვერცხლს, როგორც შენადნობი კი საერთოდ არშეიცავს მას.
ფლუორენონი

ფლუორენონი — არომატული ორგანული ნივთიერება ქიმიური ფორმულით 138. გამოიყენება ოდორანტად სანთლებში და მალარიის საწინააღმდეგო მედიკამენტების დასამზადებლად. მისი მიღება ხდება ფლუორენისგან, მასზე ძმარმჟავისა და ნატრიუმის ჰიპოქლორიტის ხსნარის დამატებით. არის ყვითელი, ოთახის ტემპერატურაზე მყარი ნივთიერება.
კალიუმის ბისულფატი

კალიუმის ბისულფატი — არაორგანული ნაერთი ქიმიური ფორმულით 4. არის კალიუმის მჟავა მარილი, რომელიც შეიცავს გოგირდმჟავის მჟავურ ნაშთს, აქვს თეთრი ფერი. არის წყალში კარგად ხსნადი მყარი ნივთიერება.

მიღება
1985 წლისთვის მანჰეიმის პროცესით 1 მილიონი ტონა კალიუმის ბისულფატი იქნა წარმოებული. მთავარი პროდუქტებია გოგირდმჟავა და კალიუმის ქლორიდი, ეს რეაქცია ეგზოთერმულია (ანუ მის დროს გამოიყოფა სითბო):
 + 24 → + 4

კალიუმის ბისულფატი ასევე მიიღება კალიუმის ნიტრატზე გოგირდმჟავას მოქმედებით:
3 + 24 → 4 + 3

ქიმიური თვისებები
თერმული დეკომპოზიციის დროს კალიუმის ბისულფატი გადაგის სხვა მდგომარეობაში, მიიღება კალიუმის პიროსულფატი და გამოიყოფა წყალი:
227 → 24 + 3

გამოყენება
კალიუმის ბისულფატი ძირითადად გამოიყენება კალიუმის ბიტარტარატის დასამზადებლად, რომელიც გამოიყენება მეღვინეობაში. ასევე გამოიყენება, როგორც დეზინტეგრაციული აგენტი ანალიზურ ქიმიაში ან წინამორბედი ნივთიერება კალიუმის პერსულფატის ძლიერი მჟანგავის მისაღებად.
კალიუმის პიროსულფატი

კალიუმის პიროსულფატი ან კალიუმის დისულფატი — არაორგანული ნაერთი ქიმიური ფორმულით 227.

წარმოება
კალიუმის პიროსულფატი იწარმოება სხვა მარილების თერმული დეკომპოზაციით, ძირითადად კალიუმის ბისულფატით:
2 4 → 227 + 2
რეაქციის ტემპერატურის 600° -ზე მაღლა გაზრდა ამცირებს კალიუმის პიროსულფატის წარმოქმნას, წარმოიქმნება კალიუმის სულფატი და გოგირდის ტრიოქსიდი:.
227 → 24 + 3

გამოყენება
კალიუმის პიროსულფატი გამოიყენება ანალიზურ ქიმიაში.
ნაერთი ასევე გამოიყენება ვანადიუმის ოქსიდის კატალიზატორთან ერთად ინდუსტრიაში გოგირდის ტრიოქსიდის მისაღებად.
კალიუმის პერსულფატი

კალიუმის პერსულფატი — არაორგანული ნაერთი ქიმიური ფორმულით 228. ასევე ცნობილია როგორც კალიუმის პეროქსიდისულფატი. არის თეთრი, მყარი ნივთიერება, ცივ წყალში იხსნება ცუდად, თბილ წყალში — უკეთ. კალიუმის პერსულფატი არის ძლიერი ოქსიდანტი და ხშირად იყენებენ პოლიმერიზაციის დასაწყებად.

სინთეზი
კალიუმის პერსულფატი მიიღება კალიუმის ბისულფატის ცივი წყალხსნარის ელექტროლიზით.
2 4 → 228 + 2

მისი მიღება ასევე შესაძლებელია კალიუმის სულფატის ქიმიური დაჟანგვით ფთორის გამოყენებით.

უსაფრთხოება
კალიუმის პერსულფატი ძლიერი ოქსიდანტია და შეუთავსებელია ორგანულ ნაერთებთან. კანზე ხანგრძლივმა კონტაქტმა შეიძლება გამოიწვიოს კანის გაღიზიანება.
სპილენძის(II) აზიდი

სპილენძ-ის აზიდი — არაორგანული და ძლიერ ფეთქებადი ნივთიერება. მისი ფორმულაა (3)2.

გამოყენება
რადგან სპილენძის აზიდი ძლიერ ფეთქებადია და მგრძნობიარეა ყველანაირი პრაქტიკული გამოყენებისთვის, აქტიურობის შესამცირებლად ისახავენ ხსნარის სახით.

სინთეზი
სპილენძის აზიდის მიღება ხდება მეტათეზიზის რეაქციით 2+ და აზიდის იონის ურთიერთქმედებით.
2+ + 2 3− → (3)2

განადგურება ხდება კონცენტრირებულ აზოტმჟავასთან ურთიერთქმედებით. რეაქციის პროდუქტები არაფეთქებადი ნივთიერებებია: აზოტი, აზოტის ოქსიდები და სპილენძის ნიტრატი.
დიაცეტილის პეროქსიდი

დიაცეტილის პეროქსიდი — ორგანული პეროქსიდი ქიმიური ფორმულით (32)2. არის მყარი ან ბლანტი და მკვეთრი სუნის მქონე ჰაერზე. რადგან სუფთა სახით დიაცეტილის პეროქსიდი ფეთქებადია, ამიტომაც იყენებენ ხსნარის სახით, გამხსნელად გამოიყენება, მაგალითად, დიმეთილის ფთალატი.

მიღება
დიაცეტილის პეროქსიდი ფორმირდება წყალბადის პეროქსიდის და ძმარმჟავას ანჰიდრიდის ურთიერთქმედებით. რეაქციის ინტერმედიატი (შუალედური პროდუქტი) არის პეროქსიძმარმჟავა.

უსაფრთხოება
არის შოკისმომგვრელად ფეთქებადი ნივთიერება. კრისტალური დიაცეტილის პეროქსიდი ძლიერ არასტაბილურია და გააჩნია აფეთქების დიდი რისკები.
ჯანრი გოგეშვილი

ჯანრი გოგეშვილი (დ. 31 იანვარი, 1946, სოფ. ნიგოითი, ახლ. ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტი) — ქართველი მწერალი და ფილოლოგი .

ბიოგრაფია
1981 წელს დაამთავრა ალექსანდრე პუშკინის სახელობის თბილისის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის ბიბლიოთეკათმცოდნეობის და ბიბლიოგრაფიის ფაკულტეტი.

ავტორია ფსიქოლოგიურ-სოციალურ თემებზე დაწერილი მოთხრობების, იუმორესკების, ზღაპრების, რომანების, პიესების, პუბლიცისტური წერილების და ლექსებისა; პირველად მისი მოთხრობა „მესხური ყაყაჩოები“ 1968 წელს დაიბაჭდა ადიგენის რაიონულ გაზეთ „განახლებულ მესხეთში“; ხელმძღვანელობდა სცენისმოყვარეთა დასს, მართავდა თეატრალურ წარმოდგენებს. დააარსა გამომცემლობა „კიდევაც დაიზრდებიან“. სხვადასხვა დროს მუშაობდა უსაფრთხოების ტექნიკის ინჟინრად, უფროს ტექნოლოგად, საზღვაო ნავსადგურში ელექტროამწეს მემანქანედ, სტამბაში მბეჭდავად, სასოფლო კლუბის გამგედ, მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის დირექტორად, დრამატულ თეატრში დასის გამგედ, სარეკლამო სააგენტოში უფროს რედაქტორად, დარაჯად, გამომცემლობის რედაქტორად. დააარსა ჟურნალი „ხატოვანი მოტივაციები“, რომლის გამომცემელი და რედაქტორი თავადაა. ბოლო წლებში, თავისუფალი „ბლოგერის სტატუსით“ (სახელწოდებით „ლიტერატურულ-შემეცნებითი სივრცე“ ვებ-საიტების ერთობლიობა), ინტერნეტსივრცეში აქვეყნებს ლიტერატურულ ნაწარმოებებსა და პუბლიცისტურ შენიშვნებს.
თარგიმის ეკლესია

თარგიმის ეკლესია — შუა საუკუნეების ქართული წარმომავლობის ქრისტიანული ხუროთმოძღვრების ძეგლი ინგუშეთში. მდებარეობს მდინარე ასას მარჯვენა ნაპირზე, სოფელ თარგიმიდან 4 კმ-ში.

წარმოადგენს მცირე ზომის ერთნავიან ნაგებობას, რომლის ქვეშაც საძვალეა მოწყობილი. ნაგებია ფიქლით, მცირედ დამუშავებული რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. კედლები შელესილია, შესაძლებელია ეკლესია მოხატული ყოფილიყო. შესასვლელი სამხრეთ კედელშია გაჭრილი. საკურთხევლის აფსიდში ტრაპეზის ნაშთები შეინიშნება.
ჰექსაზინი

ჰექსაზინი, ასევე ცნობილი როგორც ჰექსააზაბენზოლი — ჰიპოთეტური აზოტის ალოტროპია ფორმულით 6. მოლეკულაში აზოტის ატომები ერთმანეთს მონაცვლეობით უკავშირდებიან ერთმაგი და ორმაგი ბმებით, რითაც ეს მოლეკულა ემსგავსება ბენზოლის ბირთვს. ეს ნაერთი იქნებოდა აზაბენზოლების საბოლოო წევრი, სადაც ბენზოლის ბირთვში ყველა მეთინის ჯგუფს აზოტი ჩაანაცვლებდა.

სტაბილურობა
ჰექსაზინის მოლეკულა სტრუქტურულად ჰგავს ძალიან სტაბილურ ბენზოლის მოლეკულას. ბენზოლის მსგავსად, სავარაუდოდ, ჰექსაზინიც უნდა იყვეს არომატული მოლეკულა. გარდა ამისა, გამოთვლებით იქნა დადგენილი, რომ ჰექსაზინის მოლეკულა ძალზე არასტაბილურია, შესაძლოა ამის გამომწვევი მიზეზი აზოტის ატომებზე მყოფი ელექტრონული წყვილი იყვეს.
ტერტ-ბუტილ ჰიდროპეროქსიდი

ტერტ-ბუტილ ჰიდროპეროქსიდი — ორგანული პეროქსიდი, რომელიც ფართოდ გამოიყენება სხვადასხვა დაჟანგვის პროცესებში, მაგალითად შარპლესის ეპოქსიდაციის დროს. ჩვეულებრივ ინახავენ 69–70%-იან წყალხსნარში.

სინთეზი
სინთეზის სხვადასხვა ხერხებიდან გამოსარჩევია:
წყალბადის პეროქსიდის რეაქცია იზობუტილენთან ან ტერტ-ბუტილის სპირტთან გოგირდმჟავის თანობისას;
იზობუტანის ავტო-ოქსიდაცია ჟანგბადით.

უსაფრთხოება
ტერტ-ბუტილ ჰიდროპეროქსიდი არის ძლიერ არასტაბილური, ცეცხლსაშიში და მომწამლავი ნივთიერება. მისი კოროზიული თვისებებიდან გამომდინარე იწვევს კანის, ლორწოვანი გარსისა და სასუნთქი გზების დაზიანებას.

ტერტ-ბუტილ ჰიდროპეროქსიდი შედის აშშ-ში ტრანსპორტირებისთვის აკრძალულ ნივთიერებათა სიაში. 704-ის ჯანმრთელობის, ცეცხლსაშიშობისა და არასტაბილურობის ცხრილში მას უკავია ყველგან უმაღლესი, მე-4 ადგილი. თუმცა სხვა წყაროები ამტკიცებენ, რომ ცხრილში ეს ნიშნულები უფრო დაბალია და არის 3-2-2 ან 1-4-4.
ჟაიმე (ბრაგანსის ჰერცოგი)

ჟაიმე დე ბრაგანსა (; დ. 1479 — გ. 20 სექტემბერი, 1532) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. ბრაგანსის ჰერცოგ ფერნანდუ -ისა და იზაბელა ვიზეუელის ვაჟი. ბრაგანსის ჰერცოგი 1483-1532 წლებში.

ბიოგრაფია
ჟაიმე დაიბადა 1479 წელს პორტუგალიაში. იგი იყო ბრაგანსის ჰერცოგ ფერნანდუ -ისა და მისი მეორე ცოლის, იზაბელა ვიზეუელის უფროსი ვაჟი. 1483 წელს, პორტუგალიის მეფე ჟუან -მ, გავლენიანი დიდებულების ჩამოსაცილებლად ბეჟას ჰერცოგი დიოგუ და ჟაიმეს მამა, ფერნანდუ ღალატის ბრალდებით სიკვდილით დასაჯა. მართალია ბრაგანსის ჰერცოგი ჟაიმე გახდა, მაგრამ მეფემ მასა და მის ოჯახს ყველანაირი პრივილეგია და ძალაუფლება ჩამოართვა, მეტიც მათი დევნაც კი დაიწყო, რის გამოც ბრაგანსების ოჯახი ემიგრაციაში წავიდა კასტილიაში.

1495 წელს, მეფე ჟუან -ის გარდაცვალების შემდეგ ტახტი მისმა ბიძაშვილმა მანუელ -მა დაიკავა, რომელმაც 1498 წელს ყველა დიდგვაროვანს დაუბრუნა თავისი ძველი მდგომარეობა. ამის შემდეგ ბრაგანსები, ისევე როგორც ბევრი სხვა არისტოკრატიული ოჯახი პორტუგალიაში დაბრუნდა. ახალგაზრდა ჟაიმემ ბინა ბრაგანსების ძველ რეზიდენციაში — ვილა-ვიკოზას სასახლეში დაიდო. აღსანიშნავია, რომ ჟაიმეს დედა, იზაბელა ვიზეუელი იყო მანუელ -ის ღვიძლი და. მისი ტახტზე ასვლიდან მალევე, კორტესებმა გამოსცეს დადგენილება, რომლის მიხედვითაც ავისის დინასტიაში მემკვიდრის კრიზისის შემთხვევაში ტახტს ჟაიმე დაიკავებდა, როგორც მანუელ -ის დისწული და ჟუან -ის შვილთაშვილი.

1500 წელს ჟაიმემ ცოლად შეირთო მედინა-სიდონიას ჰერცოგის ასული ლეონორ პერეს დე გუსმანი, რომელიც 1512 წელს მისივე ბრძანებით მოკლეს მრუშობის გამო. მანუელ -მა თავის დისწულს ასეთი კრიმინალი მიუტევა და მეტიც, ორი ახალი სასახლე აჩუქა ატლანტის ოკეანის სანაპიროზე. ჟაიმე გარდაიცვალა 1532 წლის 20 სექტემბერს, ვილა-ვიკოზას სასახლეში.

ქორწინებები და შვილები
1500 წელს, ჟაიმე დაქორწინდა მედინა-სიდონიას მესამე ჰერცოგ ხუან ალფონსო პერეს დე გუსმანის ასულ ლეონორ პერეს დე გუსმანზე, რომელიც 1512 წელს ღალატის გამო მოაკვლევინა და რომელთანაც ორი შვილი შეეძინა:
იზაბელა (1510-1576), ცოლად გაჰყვა ხიმარესის ჰერცოგ დუარტე პორტუგალიელს;
თეოდოშიუ (1503-1563), ბრაგანსის ჰერცოგი 1532-1563 წლებში, იქორწინა ორჯერ და შეეძინა სამი შვილი;

1520 წელს ჟაიმე მეორედ დაქორწინდა მურაოს ჰერცოგ დიეგო მენდოსას ასულ ხუანა დე მენდოსაზე, რომელთანაც რვა შვილი შეეძინა:
ჟუანა (1521-1588), ცოლად გაჰყვა ელჩეს გრაფ ბარნარდინუ დე კარდენას;
ჟაიმე (1523-1562), აღიკვეცა ბერად;
ევგენია (1525-1559), ცოლად გაჰყვა ფერეირას მარკიზ ფრანცისკო დე მელოს;
მარია (1527-1586), აღიკვეცა მონაზვნად;
კონშტანტინუ (1528-1575), ინდოეთის ვიცე-მეფე, ცოლად შეირთო მარია დე მელო, მაგრამ შვილები არ ჰყოლია;
ფულჟენშიუ (1529-1582), ხიმარესის დიდი მაგისტრი;
ტეოტინიუ (1530-1602), ევორას არქიეპისკოპოსი და ფესის ეპისკოპოსი;
ვიცენსია (1532-1603), აღიკვეცა მონაზვნად;
ფორმალდეჰიდი

ფორმალდეჰიდი (სისტემური სახელწოდება: მეთანალი) — ორგანული ნაერთი ქიმიური ფორმულით 2 ან (−). არის ალდეჰიდების ჯგუფის წარმომადგენელი და უმარტივესი ალდეჰიდი. სახელი ფორმალდეჰიდი ომდინარეობს კარბომჟავა ჭიანჭველამჟავისგან. ფორმალდეჰიდი არის მრავალი სხვა ნივთიერების დასამზადებად საჭირო საწყისი პროდუქტი. 1996 წელს ფორმალდეჰიდის წლიური მოხმარება 8,7 მილიონ ტონას შეადგენდა. ინდუსტრიაში მას ძირითადად იყენებენ პოლიმერების დასამზადებლად.

მისი ფართო გამოყენება თავისი არასტაბილურობისა და მომწამლაობის გათვალისწინებით საფრთხეს უქმნის ადამიანთა ჯამრთელობას. 2011 წელს აშშ-ის ტოქსიკოლოგიის ეროვნულმა პროგრამამ აღწერა, რომ ფორმალდეჰიდს აქვს კანცეროგენული თვისებები.

სინთეზი და ინდუსტრიული წარმოება
ისტორია
ფორმალდეჰიდი პირველად რუსი მეცნიერის, ალექსანდრე ბუტლეროვის მიერ იქნა აღმოჩენილი 1859 წელს. საბოლოოდ, ფორმალდეჰიდის იდენტიფიცირება მოახდინა გერმანელმა ქიმიკოსმა ავგუსტ ვილჰელმ ჰოფმანმა 1869 წელს.

ინდუსტრია
ინდუსტრიაში ფორმალდეჰიდი იწარმოება მეთანოლის კატალიზური დაჟანგვით, ყველაზე ხშირად კატალიზატორად გამოიყენება მეტალური ვერცხლი ან რკინის ოქსიდის ნარევი მოლიბდენის ან ვანადიუმის ოქსიდთან. ჩვეულებრივ, გამოიყენება ფორმოქსის პროცესი, რაც მდგომარეობს შემდეგში:

250–400 °-ზე მეთანოლი ურთიერთქმედებს ჟანგბადთან ზემოთარნიშნული კატალიზატორების თანაობით და მიიღება ფორმალდეჰიდი:.

ფორმალდეჰიდი ასევე გამოიყენება სპირტ პენტაერიტრიტოლის მისაღებად, რომელსაც იყენებენ საღებავებისა და ასაფეთქებელი ნივთიერების დასამზადებლად.

ფორმალდეჰიდი აცეტალდეჰიდთან კონდესაციით იძლევა პენტაერიტრიტოლს, რომელიც აუცილებელია -ის (პენტაერიტრიტოლის ტეტრანიტრატი) სინთეზისთვის. გამოიყენება როგორც ასაფეთქებელი საშუალება. ფენოლებთან კონდენსაციით კი იძლევა ფენოლ-ფორმალდეჰიდურ ფისს.

ბაქტერიოციდი
ფორმალდეჰიდის წყალხსნარს იყენებენ სადენზიფექციო საშუალებად, რადგან ის კლავს ბაქტერიებისა და სოკოების უმრავლესობას (მათ შორის სპორებსაც).

წამლის ტესტირებისთვის
ფორმალდეჰიდი და კონცენტრირებული გოგირდმჟავა ქმნის მარკიზის რეაგენტს, რომელსაც შეუძლია ალკალოიდების და სხვა ნაერთების აღმოჩენა.

მედიცინაში
მედიცინაში ფორმალდეჰიდი გამოიყენება ჰიპერჰიდროზის სამკურნალოდ როგორც ანტიპერსპირანტი.
თეოდოშიუ I (ბრაგანსის ჰერცოგი)

თეოდოშიუ (; დ. 1510 — გ. 22 სექტემბერი, 1563) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. ბრაგანსის ჰერცოგ ჟაიმე -ის უფროსი ვაჟი. ბრაგანსის ჰერცოგი 1532-1563 წლებში.

ბიოგრაფია
თეოდოშიუ დაიბადა 1510 წელს პორტუგალიაში. იგი იყო ბრაგანსის ჰერცოგ ჟაიმესა და მისი პირველი ცოლის, ლეონოს პერეს დე გუსმანის უფროსი ვაჟი. 1512 წელს მამამისმა დედამისი ღალატის გამო მოაკვლევინა და მალევე მეორედ დაქორწინდა.

1532 წელს, მამის გარდაცვალების შემდეგ თეოდოშიუ გახდა ბრაგანსის ახალი ჰერცოგი. იგი ტიპური რენესანსული პრინცი იყო, რომელიც მეტად განათლებული იყო და უყვარდა ხელოვნება.

1542 წელს იგი დაქორწინდა თავის ბიძაშვილზე, ლემოს გრაფ დინიშის ასულ იზაბელ დე ლანკასტრეზე, რომელთანაც ერთი ვაჟი შეეძინა. 1558 წელს იზაბელი ტრაგიკულად გარდაიცვალა, ამიტომაც 1559 წელს თეოდოშიუ თავისი ცოლის ძმისწულ ბეატრიზ დე ლანკასტრეზე, რომელთანაც კიდევ ორი შვილი შეეძინა. ქორწინებიდან რამდენიმე წელიწადში, 1563 წელს თეოდოშიუ გარდაიცვალა და ტახტი მისმა ვაჟმა ჟუან -მა დაიკავა.

შვილები
ჟუან (1543-1583), ბრაგანსის ჰერცოგი 1563-1583 წლებში, ცოლად შეირთო კატარინა პორტუგალიელი;
ჟაიმე (?-1578), გარდაიცვალა დაუქორწინებელი და უშვილო;
იზაბელა (1560-?), ცოლად გაჰყვა კამინას ჰერცოგ მიგელ ლუიშ დე მენეზესს;
ჟუან I (ბრაგანსის ჰერცოგი)

ჟუან (; დ. 1543 — გ. 22 თებერვალი, 1583) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. ბრაგანსის ჰერცოგ თეოდოშიუ -ის უფროსი ვაჟი. ბრაგანსის ჰერცოგი 1563-1583 წლებში.

ბიოგრაფია
ჟუანი დაიბადა 1543 წელს პორტუგალიაში. იგი იყო ბრაგანისს ჰერცოგ თეოდოშიუ -ისა და მისი პირველი ცოლის, იზაბელ დე ლანკასტრეს უფროსი ვაჟი. 1563 წელს, მამის გარდაცვალების შემდეგ ბრაგანსის ჰერცოგი გახდა. ამავე წელს ცოლად შეირთო თავისი მამიდაშვილი — კატარინა პორტუგალიელი.

1578 წელს პორტუგალიის მეფე სებასტიან მაროკოელებმა მოკლეს ბრძოლაში. ახალგაზრდა მეფეს მემკვიდრე არ დარჩა, ამიტომაც ტახტი ბიძამისმა ენრიკე -მა დაიკავა, რომელიც ამ დროს უკვე ძალიან მოხუცი და უშვილო იყო. 1580 წელს, ენრიკეს გარდაცვალებით შეწყდა ავისების დინასტია, რის გამოც ტახტი მანუელ -ის შვილიშვილმა, ესპანეთის მეფე ფილიპე -მ დაიკავა ჰაბსბურგთა დინასტიიდან, რასაც მოჰყვა ესპანეთისა და პორტუგალიის ერთ, იბერიის უნიაში გაერთიანება.

ჟუანი, როგორც პორტუგალიის მეფე ჟუან -ის პირდაპირი შთამომავალი და მისი ცოლი, კატარინა, რომელიც მანუელ -ის შვილიშვილი იყო, პორტუგალიის ტახტზე პრეტენზიას აცხადებდნენ და თავს მის „ნამდვილ“ მეფე-დედოფლად აცხადებდნენ, თუმცა ამაოდ. 1583 წელს ჟუანი გარდაიცვალა. მოგვიანებით, 1640 წელს პორტუგალიის ტახტი მისმა შვილიშვილმა ჟუან -მ დაიკავა ბრაგანსის დინასტიიდან.

შვილები
მარია (1565-?);
სარაფინა (1566-1604), ცოლად გაჰყვა ესკალონას ჰერცოგ ხუან ფერნანდეს პაჩეკოს;
თეოდუშიუ (1568-1630), ბრაგანსის ჰერცოგი, პორტუგალიის მეფე ჟუან -ის მამა.
დუარტე (?-?), ფრეჩილას მარკიზი;
ალექსანდრე (?-?), ევორას ეპისკოპოსი;
ჩერუბინა (1572-1580);
ანჟელიკა (1573-1576);
იზაბელა (1578-1582);
ფილიპე (1581-1608);
თეოდოშიუ II (ბრაგანსის ჰერცოგი)

თეოდოშიუ (; დ. 28 აპრილი, 1568 — გ. 29 ნოემბერი, 1630) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. ბრაგანსის ჰერცოგ ჟუან -ისა და კატარინა პორტუგალიელის უფროსი ვაჟი. ბრაგანსის ჰერცოგი 1583-1630 წლებში. პორტუგალიის მეფე ჟუან -ის მამა.

ბიოგრაფია
თეოდოშიუ დაიბადა 1568 წლის 28 აპრილს ვილა-ვიკოზას სასახლეში, პორტუგალიაში. იგი იყო ბრაგანსის ჰერცოგ ჟუან -ისა და მისი ცოლის, კატარინა პორტუგალიელის უფროსი ვაჟი. მამის მხრიდან იგი პორტუგალიის მეფე ჟუან -ის შთამომავალი, ხოლო დედის მხრიდან მეფე მანუელ -ის შვილთაშვილი იყო. 1578 წელს მაროკოელებთან ბრძოლაში დაიღუპა პორტუგალიის მეფე სებასტიან , რომელსაც შვილები არ დარჩენია, რის გამოც ტახტი მისმა მოხუცმა ბიძამ, ენრიკე -მა დაიკავა, რომელიც 1580 წელს გარდაიცვალა. მისი გარდაცვალებით შეწყდა ავისის დინასტია და პორტუგალიაში ესპანეთის მეფე ფილიპე გამეფდა ჰაბსბურგთა დინასტიიდან, რომელიც მეფე მანუელ -ის შვილიშვილი იყო.

თეოდოშიუს მშობლები პორტუგალიის ტახტზე პრეტენზიას აცხადებდნენ და თავებს მის მეფე-დედოფლადაც კი მოიხსენიებდნენ. მამამისი 1583 წელს გარდაიცვალა, რის შემდეგაც თეოდოშიუ ბრაგანსას ჰერცოგი გახდა. მეფე ფილიპე -მ მაშინვე დააკავა თეოდოშიუ და პორტუგალიიდან გააძევა. დევნილობისას მან თავი ნეაპოლის სამეფოს შეაფარა (რომელიც ასევე ესპანეთის დაქვემდებარებაში იყო). ნეაპოლელთა მფარველობის მოსაპოვებლად, აქ იგი ნეაპოლის გუბერნატორის ასულ ანა დე ველასკოზე დაქორწინდა, რომელთანაც ოთხი შვილი შეეძინა.

1614 წელს დედამისი, კატარინა პორტუგალიელი გარდაიცვალა და თეოდოშიუმაც უარი თქვა ტახტზე პრეტენზიაზე, რის გამოც მეფე ფილიპე -მ მას და მის ოჯახს ნება დართო დაბრუნებულიყო პორტუგალიაში. თეოდოშიუ 1630 წლის 29 ნოემბერს გარდაიცვალა 62 წლის ასაკში, ვილა-ვიკოზას სასახლეში. 1640 წელს მისმა ვაჟმა მოახერხა პორტუგალიის მეფე გამხდარიყო და ქვეყნიდან ესპანელები გაეძევებინა.

შვილები
ჟუან (1604-1656), ბრაგანსის ჰერცოგი და პორტუგალიის მეფე, ცოლად შეირთო ლუიზა დე გუსმანი, რომელთანაც შეეძინა მომავალი ორი მეფე: აფონსუ და პედრუ , ასევე ინგლისისა და შოტლანდიის დედოფალი კატარინა ბრაგანსა;
დუარტე (1605-1649), ვილა-დე-კონდეს სენიორი, გარდაიცვალა დაუქორწინებელი და უშვილო;
კატარინა (1606-1610), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
ალექსანდრე (1607-1637), გარდაიცვალა დაუქორწინებელი და უშვილო;
მინკოვსკის სივრცე

მინკოვსკის სივრცე, ოთხგანზომილებიანი სივრცე — სივრცე, რომელიც აერთიანებს ფიზიკურ სამგანზომილებიან სივრცესა და დროს. შემოიღო ჰ. მინკოვსკიმ 1907-1908 წლებში. წერტილები მინკოვსკის სივრცეში შეესაბამება ფარდობითობის სპეციალური თეორიის „ხდომილობებს“. ხდომილობის მდებარეობა მინკოვსკის სივრცეში განისაზღვრება სამი სივრცული და ერთი დროითი კოორდინატით. იყენებენ _1=, _2=, _3=. კოორდინატებს, სადაც , , რომელიმე ათვლის ინერციულ სისტემაში ხდომილობის დეკარტის მართკუთხა კოორდინატებია, და _0= კოორდინატს. არის ხდომილების დრო, — სინათლის სიჩქარე. _0 ნაცვლად შეიძლება _4== წარმოსახვითი დროითი კოორდინატის შემოღება.

ფარდობითობის სპეციალური თეორიიდან გამომდინარეობს, რომ სივრცე და დრო დამოუკიდებელნი არ არიან. ათვლის ერთი ინერციული სისტემიდან მეორეზე გადასვლისას კოორდინატები და დრო გარდაიქმნებიან ლორენცის გარდაქმნების შესაბამისად.