ბილინები

ბილინები — ძველ რუსულ ენაზე შესრულებული ზეპირი ეპოპეები, რომლებშიც ერთმანეთშია შერეული წარმართული და ქრისტიანული ტრადიციები. ყველაზე ცნობილი ბილინაა უცნობი ავტორის სიტყვა იგორის სოფლის შესახებ.

ზოგადი მიმოხილვა
ბილინები ისტორიული შინაარსის ხალხური, ეპიკური სიმღერების განსაკუთრებული სახეა. მკვეთრად გამორჩეული თავისი მხატვრული თავისებურებებითა და თემატიკით. შინაარსის მიხედვით, ბილინა ენათესავება ისტორიულ სიმღერებს, მაგრამ მაინც ძირეულად განსხვავდება მათგან. ბილინაში როგორც წესი, აისახება არა ცალკეული ფაქტი, არამედ ხალხის ცხოვრების მრავალი მოვლენა ერთობლიობაში. ბილინური ეპოსი განაზოგადებს ხალხის ისტორიულ გამოცდილებას და მოგვითხრობს მის ბრძოლაზე სახელმწიფოს დამოუკიდებლობისა და თავისუფლებისათვის.

ბილინა — საგმირო ეპოსის აღსანიშნავად მეცნიერებაში მხოლოდ საუკუნის მეორე ნახევარში დამკვიდრდა. ხალხში საგმირო სიმღერებს „” და „” ერქვა, თუმცა „ბილინაც” ცნობილი იყო სოფლის მოსახლეობაში. მას გაცილებით ფართო მნიშვნელობა ჰქონდა და ნამდვილად მომხდარ ამბავს აღნიშნავდა. როგორც ჩანს, ბილინა ერქვა არა მხოლოდ პოეტურ, არამედ პროზაულ ნაწარმოებსაც. საუკუნე ოცდაათიანი წლებიდან ტერმინი „ბილინა” რუსული, ხალხური ეპიკური პოეზიის ერთ-ერთი ჟანრის აღსანიშნავად დამკვიდრდა ცნობიერებაში.

ჟანრის ჩამოყალიბება
არ არსებობს ერთიანი აზრი ბილინების შექმნის თარიღზე. ისტორიულ საბუთებსა და მატიანეებში არ გვხდება ინფორმაციები არც საგმირო სიმღერებზე, არც მათ შემქმნელებსა თუ შემსრულებლებზე.
ბილინებში მოხსენიებულია ქალაქი კიევი, სახელმწიფოს დედაქალაქი და კულტურის ისეთი ცენტრები, როგორიცაა დიდი ნოვგოროდი, გალიჩი, ჩერნიგოვი, მურომი, რიაზანი, პაჭანიკთა თუ თათართა ხანების სახელები. ყოველივე ეს აფიქრებინებს მკვლევართ, რომ ბილინების, როგორც ცალკე ჟანრის ჩამოყალიბება დაიწყო კიევის რუსეთის ეპოქაში - საუკუნეებში და დასრულდა -საუკუნეებში. ამავე პერიოდში შეიქმნა ორი ძირითადი ციკლი ბილინებისა — კიევური და ნოვგოროდული ციკლები. კიევური ციკლის ბილინების მთავარი თემაა თათარ-მონღოლთა წინააღმდეგ ბრძოლა, ხოლო ნოვგორდულ ციკლში ასახულია შუა საუკუნეების მდიდარი სოვდაგრული ნოვგოროდი. თავისი სოციალური წინააღმდეგობითა და ტიპური ყოფით.

ბილინებში საკმაოდაა ფანტასტიკური ჟანრის ელემენტებიც: რეალური პერსონაჟების გვერდით მოქმედებენ ჯადოქრები, მისნები და სხვა, რომლებიც სურვილისამებრ ხან მხეცებად იქცევიან, ხან ფრინველებად თუ თევზებად. გვხვდება ბევრი ზღაპრული არსებაც: ცეცხლისმფრქვეველი გველეშაპი, ზღვის მეფე და სხვა. ბილინათა რეალური სამყარო ერთგვარ ფანტასტიკურ ერთგვარ ფანტასტიკურ ელემეტებსაც შეიცავს. მიუხედავად ამისა შინაარსის ისტორიული საფუძველი მაინც საკმაო სიცხადითაა გამოკვეთილი.

თავისი ფორმით, ბილინი თავისუფალი ლექსია (შვიდიდან თექვსმეტ მარცვლამდე სტრიქონში). იგი ტონური ლექსის ერთ-ერთი ნაირსახეობაა. ყველაზე ხშირად გვხდება სამ და ოთხ მარცვლიანი საზომი. რითმა ბილინაში განუვითარებელია. თუ არის მხოლოდ და მხოლოდ ზმნური რითმები, ბილინებს რეჩიტატივით ყვებოდნენ, როგორც მვკევარები ვარაუდობდენ, ძველად ბილინები მუსიკალური კომპანიმენტით სრულდებოდა, მაგრამ როცა მათი სისტემატური შეკრება დაიწყეს, მათ მუსიკის თანხლებით უკვე აღარავინ ასრულდებდა,

ასახული ეპოქა
ბილინებში ასახული ეპოქა არ შეიძლება ზუსტ ისტორიულ ეპოქად ჩაითვალოს. ესაა პირობითი, ეპიკური დრო. ასევე, მატერიალრი და სულიერი ყოფა, წეს-ჩვეულებანი და წარმოდგენები, რომლებიც არ შეიძლება კონკრეტული ათწლეულებით ან საუკუნეებით დათარიღდეს — ესაა ფეოდალიზმის ეპოქის (-) და, ხშირად, უფრო გვიანი პერიოდის ყოფა აიასახა ბილინებში.

ისტორია
ბილინების ყველაზე ადრეული ჩანაწერები - საუკუნეებს განეკუთვნება. ეს ჩანაწერები ხელნაწერ კრებულებში აღმოჩნდა ზღაპრებისა და თავშესაქცევი მოთხრობების გვერდით. ბილინები ამ კრებულებში პროზადაა მოცემული. პირველი კრებული რუსულმა საზოგადოებამ 1804 წელს იხილა, როცა გამოქვეყნდა კირშა დანილოვის „ძველი რუსული ლექსები”. კრებული 26 ეპიურ სიმღერას შეიცავდა. 1818 წელს ეს კრებული ხელმეორედ გამოვიდა სათაურით: „ძველი რუსული ლექსები, შეკრებილი კირშა დანილოვის მიერ”. ამ წიგნში ბილინების გარდა დაიბეჭდა ისტორიული სიმღერები და ბალადები, კაზაკური და სალდათური სიმღერები, აგრეთვე — სახუმარო და სატირული ლექსები. ტექსტები დასავლეთ ციმბირში იყო შეკრებილი. არავინ იცის ვინ იყო კირშა დანილოვი — ზეპირსიტყვიერების შემკრები თუ სახალხო მთქმელი, რომელმაც თვითონვე ჩაწერა საკუთარი რპერტუარი. ასევე დაუდგენელია, რა მიზნით შეიქმნა ეს კრებული, ვისთვის იყო განკუთვნილი ის და სხვა.

თუმცა კირშა დანილოვის კრებულის გამოქვეყნების შემდეგ ძალზე გაიზარდა ინტერესი ბილინებისა და საერთოდ, ზეპირსიტყვიერიბასდმი და ბევრმა ენთუზიაზიასტმა ინტელიგენტმა თუ მეცნიერმა მოკიდა ხელი ფოლკლორული მასალის შეკრება-შეგროვებას. ბილინათა „ცოცხალ ყოფაში” აღმოჩენა მაინც შემთხვევით მოხდა საუკუნის სამოციან წლებში.

1860 წლის ზაფხულში, სამსახურეობრივ საქმეებზე ონეგის ტბის გარშემო სოფლებსა და ქალაქებში მოგზაურობდა ხალხურ ნაწარმოებთა შეკრების დიდი ენთუზიაზისტი პაველ რიბნიკოვი. ერთხელ მას თავის თანამგზავრებთან ერთად ონეგის ტბის ერთ-ერთ უდაბურ კუნძულზე, შეი-ნავოლოკზე მოუხდა შეჩერება უამინდობის გამო. სწორედ აქ არგუნა მას ბედმა, ბუნებრივ გარემოში მოესმინა ბილინები.

სწორედ საუკუნის სამოციანი წლებიდან იწყება ბილინების სისტემატური პუბლიკაცია. ამავე პერიოდში ჩაეყარა საფუძველი ამ ჟანრის თანმიმდევრულ მეცნიერულ შესწავლას, რაც დღემდე გრძელდება.

ბილინების გავლენა რუსულ კულტურაზე
ჯერ კიდევ საუკუნის რუსი პოეტები და მუსიკოსები იყენებდნენ ბილინურ სიუჟეტებსა და სახეებს თავიანთ ნაწარმოებებში. ბევრი, რუსი ავტორის ნაწარმოებები ბილინების საფუძველზეა შექმნილი.

კიდევ უფრო ხშირად იყენებდნენ ბილინურ ეპოსს საუკუნის რუსული კულტურის მოღვაწეები: ვლადისლავ ჟუკოვსკი, ალექსანდრე პუშკინი, მიხეილ ლერმონტოვი, ნიკოლოზ გოგოლი, ნიკოლოზ ნეკრასოვი და მრავალი სხვა.