iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
რობერტ ბროუნი

რობერტ ბრაუნი (; დ. 21 დეკემბერი, 1773, მონტროზი — გ. 10 ივნისი, 1858, ლონდონი) — ინგლისელი ფიზიკოსი და ბოტანიკოსი. ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი.

ბიოგრაფია
რობერტ ბრაუნი დაიბადა დიდ ბრიტანეთში შოტლანდიის ქალაქ მონტროზში. 1773 წლის 21 დეკემბერს, ოჯახში, რომელიც დამოუკიდებელი აზროვნების დევიზით ცხოვრობდა. საშუალო სასწავლებელი მან ებერდინში დაამთავრა, რის შემდეგ ედინბურგის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტი დაასრულა. 5 წელი იმუშავა ბროუნმა ჯარში ფერშლის თანამდებობაზე. 25 წლის ბრაუნი ლონდონშია და კვალიფიკაციას იმაღლებს, თან ბოტანიკის საკითხებით ინტერესდება.

რობერტ ბრაუნის შრომები
1801 წელს მიემგზავრება ექსპედიციაში, ავსტრალიის მცენარეულობის შესასწავლად. ამის შემდეგ ბრაუნი მთლიანად ბოტანიკოსი გახდა. მას დიდი დამსახურება მიუძღვის ამ მეცნიერების განვითარებაში: მის მორფოლოგიურ-ემბრიოლოგიურ გამოკვლევებს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა მცენარეულობის ბუნებრივი სისტემის აგებაში.

1827 წელს რომერტ ბროუნმა მიკროსკოპის სასარკე მინაზე წყალი დააწვეთა და ზევიდან ყვავილის მტვრიანა მოაბნია. დაკვირვების დროს მან შენიშნა , რომ მტვრიანას ნაწილაკი განუწყვეტლივ და ქაოსურად მოძრაობდნენ. შემდეგ მან იგივე ცდა სხვადასხვა ყვავილების მტვრიანებზე გაიმეორა. შედეგი იგივე მიიღო. ამან ბროუნს საფიქრალი გაუჩინა: რა თვისება ექნებამკვდარი მცენარის მტვრიანას? ამ მიზნით მან ერთი წლის წინათ შენახული ჰერბარიუმის ყვავილი ამოიღო და მისი მტვრიანა მოათავსა ანალოგიურ პირობებში. შედეგი კვლავ იგივე იყო. ბროუნმა ცდები ჩაატარა ნახშირის, მინის, სხვადასხვა მინერალებისა და ლითონის ფქვილზე. ყველა შემთხვევაში ეს ნაწილაკი სითხის ზედაპირზე განუწყვეტლივ და ქაოსურად მოძრაობდნენ. ერთი წლის შემდეგ მან გამოაქვეყნა თავისი დაკვირვებები სათაურით: „ორგანულ და არაორგანულ ნივთიერებებში არსებული აქტიური ნაწილაკების შესახებ“. ამ ნაშრომში მან მოიხსენია ორი ბუნებისმეტყველი - ნიდჰემი და გლეიქენი, რომლებმაც ანალოგიუი მოვლენა მტვრიანაზე ბუნდოვანად შენიშნეს ბროუნზე უფრო ადრე, მაგრამ ბროუნმა შენიშნა ნაწილაკების მოძრაობა , როგორც ორგანულ ისე არაორგანულ ნივთიერებებში. „მაშ ყოველი ნივთიერების ნაწილაკების დამახასიათებელი თვისება წყვეტილი აგებულება და ქაოსური მოძრაობაა“- წერდა ბრაუნი. ამ მოძრაობას „ბრაუნის მოძრაობა “ეწოდა.

შემდეგში გამოირკვა, რომ ბრაუნის მოძრაობა იყო და არის მოლეკულურ-კინეტიკური თეორიის სისწორის ერთ-ერთი ძირითადი დამამტკიცებელი მოვლენა. ამ მოვლენის შედარებით სწორი ახსნა პირველად ო. ვინერმა მოგვცა 1863 წელს. იგი თითქმის თანამედროვე ახსნას შეესაბამება, ოღონდ სითხისა და მტვრიანას მოლეკულებს გარდა მან თავის ჰიპოთეზაში „ეთერის მოლეკულებიც“ შეიტანა და ამით გაართულა საქმის ვითარება.

1876 წელს ვ. რამზაიამ, 1887 წელს ი. დელსონმა, გ. კარბონელმა, ჟ. ტისონმა და განსაკუთრებით 1888 წელს ლ. გუიმ, სავსებით სწორი ახსნა გამოუძებნას ბრაუნის მოძრაობას: მათ დაამტკიცეს, რომ საკმაოდ მცირე შუალედში სითხის მოლეკულებისაგან ბრაუნის ნაწილაკებისათვის გადაცემულმა იმპულსებმა შეიძლება არ გააბათილოს ერთმანეთი, რაც გამოიწვევს ნაწილაკის გადანაცვლებას ერთი გარკვეული მიმართულებით. ბრაუნის მოძრაობის გამომწვევი მიზეზი სითხის მოლეკულების დაჯახებაა, დაამტკიცა ქ. აინშტაინის, მ. სმოლუხოვსკისა და ჟ. პერენის შრომებით, თეორიულადაც და ექსპერიმენტულადაც.

რობერტ ბრაუნი გარდაიცვალა 1858 წლის 10 იანვარს, 84 წლის ასაკში, ლონდონში.
რომან შტეინბერგი

რომან შტეინბერგი (; დ. 5 აპრილი, 1900, ტალინი — გ. 16 აპრილი, 1928, იქვე) — ესტონელი ბერძნულ-რომაული სტილით მოჭიდავე. მისი მწვრთნელი იყო რობერტ ოკსა. 1924 წელს მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი პარიზის ოლიმპიადაზე, ნახევარფინალში დამარცხდა ედვარდ ვესტერლუნდთან, ხოლო ბრინჯაოს მედლისათვის დაამარცხა არტურ ლინდფორსი. 1921-1923 წლებში სამჯერ გახდა ესტონეთის ჩემპიონი. გარდაიცვალა 28 წლის ასაკში, ავადმყოფობის გამო, ესტონეთის დედაქალაქ ტალინში.

მედლები
1924
1924 წლის ოლიმპიური თამაშები
შტეფანია მარაჩინიანუ

შტეფანია მარაჩინიანუ (; დ. 18 ივნისი, 1882, ბუქარესტი — გ. 1944, იქვე) — რუმინელი ფიზიკოსი.

ბიოგრაფია
შტეფანია მარაჩინიანუ დაიბადა 1882 წლის 18 ივნისს ბუქარესტში. შტეფანიას დამთავრებული აქვს რუმინეთის უნივერსიტეტი. ამ უნივერსიტეტიდან მან ფიზიკა-ქიმიურ მეცნიერებათა ლიცენციატის ხარისხი მიიღო. უნივერსიტეტის დასრულების შემდეგ იგი დატოვეს საპროფესოროდ მოსამზადებლად და იმავე დროს მასვე მიანდეს რადიოაქტიურობის კურსის წაკითხვა ფიზიკასა და ქიმიის სპეციალური სტუდნტებისათვის. ორი წლის შემდგომ მარაჩინიანუს მიენიჭა დოცენტის ხარისხი. თუმცა ეს შედეგები მას არ აკმაყოფილებდა და კვალიფიკაციის ასამაღლებლად გადაწყვიტა წასულიყო პარიზში. პარიზში მარაჩინიანუ ლექციებს ისმენდა ცნობილი მეცნიერის, ორგზის ნობელის პრემიის ლაურეატის მარი სკლოდოვსკა-კიურისაგან. სლადოვსკაია-კიურის ყურადღება სწორედ მარაჩინიანუმ მიიპყრო და იგი სამუშაოდ თავის ლაბორატორიაში — პარიზის რადიუმის განთქმულ ინსტიტუტში მიიწვია. 1924 წელს სორბონის უნივერსიტეტში მარაჩინიანუმ დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია. მისი ნაშრომი ეხებოდა პოლონიუმისა და აქტინიუმის ბირთვული დაშლის მახასიათებლის პრეციოზნულ განსაზღვრას. ნაშრომის კვლევის მომენტში იგი წააწყდა შემდეგ ფაქტს: რადიოაქტიურობის გაზომვის შედეგები ხშირად დამოკიდებული ხდებოდა იმ საგნის მასალისა და გეომეტრიული ფორმისაგან, რომელზეც გამომსხივებელი რადიოაქტიური პრეპარატი იყო მოთავსებული. ამ მოვლენის სრულებით ახსნა მარაჩინიანუს პერიოდში შეუძლებელი იყო, თუმცა მოგვიანებით, ათეული წლების შემდეგ, ხელოვნური რადიოაქტიურობის აღმოჩენამ ნათელი გახადა, რომ მარაჩინიანუს ჰიპოთეზა საფუძვლიანი იყო და მას ნახევრად უკვე დამუშავებული ჰქონდა ეს დიდი აღმოჩენა რადიოაქტიურობაში.

დოქტორის ხარისხის მიღების შემდეგ მარაჩინიანუ კვლევებს აგრელებს პარიზთან ახლოს მდებარე ობსერვატორიაში. იგი ობსერვატორიაში კვლავ რადიოაქტიურობის კვლევას აგრძელებდა. იგი ცდილობდა დაემტკიცებინა გარეგანი ზემოქმედების შესაძლებლობა რადიოაქტიურობაზე. მან ამ პერიოდში მრავალი ნაშრომი გამოაქვეყნდა, რომლებშც მკაფიოდ ჩანდა, რომ ასეთი ზემოქმედებას შეუძლია წარმოშვას მზის სინათლე, თუმცა შემდგომ ასეთი დასკვნის არასწორი გამოდგა. მიუხედავად ამისა მისმა იდეამ რადიოაქტიურობაზე გარეგანი ზემოქმედების შესაძლებლობის შესახებ მოგვიანებით მაინც გაიმარჯვა: ეს ფაქტი საბჭოთა ფიზიკოსებმა დაამტკიცეს როგორც თეორიულად, ასევე პრაქტიკულად.

ასეთა შეუპოვარმა ძიებამ მზის სინათლის მოქმედების შესახებ რადიოაქტიურობაზე, მარაჩინიანუძალიან მნიშვნელოვან ჰიპოთეზამდე მიიყვანა (1934). მრავალი დაკვირვების საფუძველზე რუმინელი ფიზიკოსი მივიდა შემდეგ დასკვნამდე: მიწისძვრის წინ ჰაერის რადიოაქტიურობა ეპიცენტრის ზონაში იზრდება.

საფრანგეთში შესრულებული ნაშრომების გამო მარაჩინიანუს 1928 წელს მიანიჭეს სპეციალური პრემია. ამ დაჯილდოვების ინიციატორი იყო ფრანგი ასტრონომი და ფიზიკოსი ა. დელონდრი. დელონდრი ნახსენებ პერიოდში მედონის უნივერსიტეტში რექტორად მუშაობდა. პრემიით მიღებული სახსრებით მარაჩინიანუმ სამშობლოში დაბრუნების შემდგომ ბუქარესტის უნივერსიტეტის საბუნებისმეტყველო-სამეცნიერო ფაკულტეტთან არსებული რადიოაქტიური გამოკვლევების ლაბორატორია შექმნა. ლაბორატორია 1935 წელს გაიხსნა.

შტეფანია მარაჩნიანუ გარდაიცვალა 1944 წელს, ბუქარესტში.
რიმეიკი

რიმეიკი ან რემეიკი ( — „გადაკეთება“, „გარდაქმნა“) — ტერმინი, რომელიც აღნიშნავს უკვე არსებული ხელოვნების ნიმუშის — ფილმის, ტელესერიალის, ვიდეო თამაშის ან სხვა გასართობი კონტენტის გადაკეთებული, ხელახალი ვერსიის გამოცემას. ასეთი სახის ნამუშევარი არ ახდენს ორიგინალური ნაწარმოების ციტირებას ან პაროდირებას, არამედ ავსებს მას ახალი მახასიათებლებით. ის შესაძლოა იმეორებდეს ორიგინალის სიუჟეტს, მაგრამ, ამავე დროს, ასახავდეს მას ახალ ისტორიულ და სოციალურ-პოლიტიკურ პირობებში.
მელიტინა კირპიჩოვა-მილოვიდოვა

მელიტინა კირპიჩოვა-მილოვიდოვა (დ. 7 იანვარი, 1887, სტავროპოლი — გ. 31 მაისი, 1923) — რუსი ფიზიკოსი. მელიტინა იყო სანქტ-პეტერბურგის ინსტიტუტის (შემდგომში ლენინგრადის ინსტიტუტი) პირველი ქალი მასწავლებელი.

ბიოგრაფია
მელიტინა ვლადიმერის ასული მილოვიდოვა დაიბადა 1887 წლის 7 იანვარს სტავროპოლში, გიმნაზიის მასწავლებლის, ვლადიმერ თევდორეს ძე მილოვიდოვის ოჯახში. მელიტინას მამა გიმნაზიაში ასწავლიდა ზოოლოგიას, ფიზიკას, ქიმიასა და ბოტანიკას. ზოოლოგიის გაკვეთილებზე ევოლუციის შესახებ დარვინისეული იდეების პროპაგანდის გამო ოჯახსი გადაასახლეს სტავროპოლიდან. შემდგომში მილოვიდოვების ოჯახი დასახლდა ეკატერინოდარში (კრასნოდარში). მელიტინამ საკუთარი ინტერესი ასტრონომიისა და მათემატიკის მიმართ ჯერ კიდევ გიმნაზიაში გამოავლინა. საშუალო განათლება მან მიიღო „სტოიუნინის გიმნაზიაში“ (პეტერბურგი). პეტერბურგში ყოფნის პერიოდში მელიტინამ გაიცნო შემდგომში სსრ კავშირის მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრი მ. კირპიჩოვი, რომელსაც ცოლად გაყვა. ამ პერიოდიდან მელიტინა მოიხსენიება როგორც კირპიჩივა-მილოვიდოვა.

მელიტინა კირპიჩოვა-მილოვიდოვამ თავდაპირველად მუშაობა დაიწყო პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში, ზოგადი ფიზიკის კათედრის ასისტენტის თანამდებობაზე. ამ კათედრას სკობელნიცი მეთაურობდა. 1906 წელს სკობელნიცის კათედრის ლაბორანტად დაინიშნა ა. იოფე. პოლიტექნიკუმის კედლებში მან განაგრძო საკუთარი კვლევები. 1916 წელს იოფე ამავე ინსტიტუტში პროფესორი გახდა და დაბეჭდა სტატია „მყარი დიელექტრიკების ელექტროგამტარობა“. ამ სტატიის ავტორები იყვნენ მელიტინა კიპიჩოვა-მილოვიდოვა და იოფე. ნახსენებ სტატიაში ავტორებმა მიზნად დაისახეს შეესწავლათ კრისტალთა ელექტროგამტარობის მექანიზმი. თუ ვისარგებლებთ ტერმინოლოგიით, რომელიც ნახევარგამტერების ფიზიკაში გამოიყენება, იოფემ და მილოვიდოვა-კირპიჩოვამ ერთმანეთისგანგანასხვავეს მინარევული და საკუთარი (ანუ იონური) გამტარობა. ამით მათ შესაძლებლობა მიეცათ ემსჯელათ იონების ძვრადობის სიდიდის, ელექტროგამტარობის ტემპერატურაზე და ძაბვაზე დამოკიდებულების შესახებ, კერძოდ ავტორებმა უჩვენეს, რომ დენის სიდიდე ძაბვაზე დამოკიდებულებით ემორჩილება ომის კანონს. ავტორები აგრეთვე განიხილავენ თუ რა არის საკუთარი იონური გამტარობის წარმოქმნის მიზეზი. ამგვარად, განხილულ ნაშრომში მოცემულია რეალური კრისტალის მნიშვნელოვანი საკითხები მის მოლეკულურ-კინეტიკურ და ელექტრულ თვისებებთან ერთად. ეს ნაშრომი მოგვიანებით, მელიტინას სიკვდილის შემდეგ, იოფემ წარადგინა ბრიუსელში სოლვეის მე-4 კონგრესზე. ამ ნაშრომმა თეორეტიკოსებისა და ექსპერიმენტატორების დიდი ინტერესი გამოიწვია.

შემდგომში მელიტინას ერთი მოხსენება გამოქვეყნდა ერთ-ერთი ჟურნალის ფურცლებზე. ეს სტატია იყო ატომების ქიმიური თვისებებისმიმოხილვა, რომელიც ჩაატარეს ნილს ბორის თეორიისა და კოსელის „ქიმიური კავშირის მოდელის“ საფუძველზე.

1923 წელს მელიტინა კირპიჩოვა-მილოვიდოვა უეცრად ავად გახდა და გარდაიცვალა ამავე წლის 31 მაისს, 36 წლის ასაკში. აღსანიშნავია იოფეს სიტყვით გამოსვლა სამეცნიერო საბჭოს სხდომაზე: მელიტინას შრომებმა ღირსეული ადგილი დაიკავეს „იოფეს შრომების კრებულში“.

იგი იყო პირველი ფიზიკოსი ქალი, რომელიც ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ მიავლინეს საზღვარგარეთ გერმანიის და ინგლისის მეცნიერებთან სამეცნიერო კავშირის დასამყარებლად. იგი სამართლიანად ითვლება სსრ კავშირის მეცნიერებათა აკადემიის განთქმული ფიზიკა-ტექნიკური ინსტიტუტის ერთ-ერთ ორგანიზატორად.
უზბეკეთის ჩოგბურთის ფედერაცია

უზბეკეთის ჩოგბურთის ფედერაცია (; — უზბეკეთის წარმომადგენელი ჩოგბურთში სამოყვარულო და პროფესიონალურ დონეზე. ოფიციალურად დაარსდა 2002 წლის 15 აპრილს. 1992 წლიდან არის ჩოგბურთის საერთაშორისო ფედერაციის ასოცირებული წევრი, ხოლო 1993 წლიდან — წევრი. არის უზბეკეთის წარმომადგენელი დევისისა და ფედის თასებზე. ფედერაცია ხელმძღვანელობს ყველა ტურნირის ორგანიზებას უზბეკეთში.
კეტლინ ლონდსდეილი

კეტლინ ლონსდეილი (; დ. 28 იანვარი, 1903, დრიჰად-ნუა, ირლანდია — გ. 1 აპრილი, 1971, ლონდონი) — ინგლისელი კრისტალოგრაფი.

ბიოგრაფია
კეტლინ ლონდსდეილი (ქალიშვილობის გვარი იარდლი) დაიბადა 1903 წლის 28 იანვარს ირლანდიის ქალაქ დრიჰად-ნუაში, ფოსტის მოხელის ოჯახში. მალევე მათი ოჯახი საცხოვრებლად გადავიდა დიდ ბრიტანეთში. მცირე სტიპენდიის წყალობით კეტლინმა დაამთავრა საშალო სკოლა. შემდგომში მან სწავლა ბლედფოლდის „ქალიშვილთა კოლეჯში“ განაგრძო. 19 წლის ასაკში მან ეს კოლეჯი დაამთავრა და სწავლა უკვე ლონდონის უნივერსიტეტში გააგრძელა. ამ უნივერსიტეტში კეტლინს უილიამ ლოურენს ბრეგი ასწავლიდა. ბრეგი მალევე აღაფრთოვანა ახალგაზრდა გოგონას მეცნიერებისადმი სწრაფვამ და მას მალევე შესთავაზა ადგილი თავის კვლევით ჯგუფში, რომლის წევრებიც ორგანული ნაერთების რენტგენულ ანალიზზე მუშაობდნენ. სწორედ ამ შეხვედრამ განსაზღვრა კეტლინ იარდლის ბედი. 1927 წელს კეტლინი ჯ. ლონდსდეილზე გათხოვდა. ამ პერიოდიდან იგი ლონდსდეილად მოიხსენიება.

ახალგაზრდა მკვლევარმა, შეძლო და გამოიყენა ჯგუფების აბსტრაქტული თეორიის მძლავრი მეთოდები და ჩაატარა გამოკვლევები რთლი ორგანული კრისტალების სიმეტრიის შესაძლო ტიპების კლასიფიკაციაში და ამ სიმეტრიების იდენთიფიკაციის სტანდარტული რენტგენული მეთოდების შემუშავებაში. მან ეს შედეგები ცხრილის სახით გაფორმა. ნახსენები ცხრილები მეტად საჭირო და სამაგიდო ცნობარი გახდა კეტლინის ყველა კოლეგისათვის. სხვადასხვა ქვეყნის ლაბორატორიაში მიღებული რენტგენოსტრუქტურული ანალიზის ცობარის მონაცემების რიცხვები სწრაფად იზრდებოდა. 1952 წელს დაიწყეს მათ გამოცემა რენტგენული კრისტალოგრაფიის საერთაშორისო ცხრილების სოლიდური ტომების სახით. კეტლინი იყო ამ გამოცემის პირველი რედაქტორი. მის გარეშე წარმოუდგენელი იყო ნებისმიერი ნებისმიერი კრისტალოგრაფიის მუშაობა.

ლონდსდეილმა აგრეთვე შეიმუშავა რიგი კრისტალოგრაფიული მეთდები, რომლებიც საშუალებას გვაძლევდნენ მიგვეღო მეტად საჭირო თვალსაჩინო ინფორმაცია კრისტალების დეფექტებსა და პოლიკრისტალური მატერიების ტექსტურის შესახებ. ძალზე საინტერესო შედეგები კეტლინმა ალმასის გამოკვლევის დროს მიიღო.

მანვე შეისწავლა ეს „პარაზიტული“ მოვლენა და ამით მან შეძლოკრისტალების დრეკადი დახასიათებით მთელი რიგი მნიშვნელოვანი შედეგების მიღება, რომლებიც ეხებოდნენ დიფუზური რენტგენული განბნევის კავშირს ატომური მოძრაობის დინამიკასთან.

კეტლინ ლონდსდეილის ნაყოფიერი და აქტიური მეცნიერული მოღვაწეობის გამო აღიარებულია რენტგენოსტრუქტურული ანალიზის კლასიკოსად. თუმცა მის ცხოვრებას ეს საქმიანობა მთლიანად ვერ ავსებდა. მან გაზარდა ორი ქალიშვილი და ვაჟი. აგრეთვე ბევრს მოგზაურობდა: მას შემოვლილი აქვს თითქმის ყველა ქვეყანა.

ლონდსდეილის მეცნიერული მოღვაწეობა ღირსეულად იყო შეფასებული დიდ ბრიტანეთში და მის საზღვრებს გარეთაც. იგი ისტორიაში პირველი ქალი იყო, რომელმაც 1945 წელს არჩეულ იქნა ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრად (იგივე ინგლისის მეცნიერებათა აკადემია). 1956 წელს მიანიჭეს რაინდის ღრსება, ხოლო 1957 წელს დიდი ბრიტანეთის სამეფო საზოგადოების დევის საპატიო მედალი. 1960-1961 წლებში იგი აგრეთვე არჩეული იყო დიდი ბრიტანეთის იერარქიაში სამეცნიერო ორგანიზაციის ვიცე-პრეზიდენტად, ხოლო 1966 წელს კეტლინი აირჩიეს კრისტალოგრაფთა საერთაშორისო კავშირის პრეზიდენტად.

კეტლინ ლონდსდეილი გარდაიცვალა 1971 წლის 1 აპრილს, ლონდონში.
საფანვალი

საფანვალი — საშუალო ზომის დახურული შემინული კარადა. გამოიყენება ჭურჭლის, ვერცხლეულისა და მცირე ზომის სამშვენისების შესანახად და სადემონსტრაციოდ. საფანვალი შეიძლება, ეწოდოს კომბინირებული კარადების შემინულ სექციებსაც. ერთი მხრივ, საფანვალი ისეთ შემინულ კარადას ენათესავება, როგორიცაა ბუფეტი, თუმცა მისგან შემინულობის დიდი ფართობი და ყრუ კარების არქონა გამოარჩევს. მეორე მხრივ კი საფანვალი ფუნქციურად სამუზეუმო და სავაჭრო კარადა-ვიტრინების ანალოგიურია.

ისტორია
სახელწოდება საფანვალი საკმაოდ ძველია, თუმცა საქართველოს რუსეთის იმპერიაში შესვლის, შემდგომ კი კომუნიზმის დამყარების შემდეგ იგი უმართებულოდ ჩაანაცვლა რუსულმა სიტყვა „გორკამ“, რომელმაც ქართული სახელწოდება თითქმის სრულად განდევნა. საბჭოთა წლებში საფანვალი სსრკ-ის ავეჯმწარმოებელ საამქროებში თითქმის არ იწყობოდა, ანტიკვარული საფანვალების მცირე რაოდენობა კი მასების სამომხმარებლო ინტერესს ვერ აკმაყოფილებდა. ბოლო პერიოდში ე. წ. მეორეული თუ ახალი საფანვალების, როგორც ავეჯის ნაწილის, მიმართ ინტერესი კვლავ გაზრდილია. საფანვალებს ხშირად ინტერიერის დიზაინში თვალსაჩინო ადგილს უძებნიან დიზაინერები.
ელის დებულება

ელის დებულება — ქართლის ჯანიშინის, ვახტანგ -ის მიერ 1707–1709 წლებში შედგენილი სახელმწიფო სამართლის „დასტურლამალის“ ერთ-ერთი (26-ე, სხვა დაყოფით 21-ე) კარი, რომელსაც „ელის გამოსაღების რიგი“ ჰქვია.

შედგება 18 მუხლისგან და განსაზღვრავს აღმოსავლეთ საქართველოში სპარსეთიდან ჩამოსახლებული მომთაბარე თურქმანი ელის სოციალურ და პოლიტიკურ სტატუსს. ელის სოციალური ორგანიზაცია საქართველოში ყიზილბაშური ტომების სოციალური ორგანიზაციის ზუსტი გამეორება იყო. იგი მოქმედი კანონი იყო საუკუნეში. დებულების მიხედვით, სხვადასხვა სახელწოდების ელი გაერთიანებული იყო 76 თაბუნში. აქედან, ისტორიკოსმა ი. ლორთქიფანიძემ აღადგინა 28 თაბუნის ადგილმდებარეობა: ალგეთში — 3, ქციის ხეობაში — 6, მტკვრის გაღმა მხარეს — 13, სომხითში — 5 და დაბნისის ხევში — 1.
იუსუფ ადილ-შაჰი

იუსუფ ადილ-შაჰი (დ. 1450 — გ. 1510) — ადილ-შაჰის დინასტიის დამაარსებელი და ბიჯაპურის სასულთნოს პირველი სულთანი.

წარმოშობა
მისი წარმოშობის შესახებ სხვადასხვა ვერსია არსებობს, მათ შორის ყველაზე პოპულარული ვერსიაა მისი ქართული წარმომავლობა. ამ ვერსიის თანახმად, მაჰმუდ ღავანმა იგი ირანში შეიძინა. ზოგიერთი ისტორიკოსი მიიჩნევს, რომ იგი წარმოშობით სპარსია ან თურქმენი.

ზოგიერთი ისტორიკოსი კი თვლის, რომ იგი არის ოსმალეთის იმპერიის სულთან მურად -ის შვილი.

მის შესახებ ინფორმაციას გვაწვდიან იმ პერიოდის ისტორიკოსები მუჰამედ ქასიმ ჰინდუ შაჰი (იგივე ფერიშთა) და რაფი ად-დინ შირაზი. სხვადასხვა ვერსიების არსებობის მიუხედავად, ორივე თანხმდება, რომ უსუფი საქართველოდან გატაცებული და მონად გაყიდული ახალგაზრდა გახლდათ, რომელმაც თავისი ნიჭის წყალობით ინდოეთის ერთ-ერთი სამეფოს სათავეში მოხვედრა მოახერხა. ფერიშთას სიტყვებით, საქართველოში ყარა-ყოიუნლუსა (შავბატკნიანები) და აყ-ყოიუნლუს (თეთრბატკნიანები) თუქმანთა თარეშის დროს ტყვედ წაყვანილთა შორის უნდა ყოფილიყო ყრმა იუსუფუც, რომელმაც რამდენიმე წელი სპარსეთში გაატარა. სწორედ იქ მოაქციეს ისლამზე და სახელიც იქვე შეუცვალეს. სპარსეთიდან ინდოეთში წაუყვანიათ და ბაჰამანის სასულთნოს დიდვაზირის, წარმოშობით სპარსი ღავანისთვის საჩუქრად მიურთმევიათ.

 საუკუნის მიწურულის იტალიელი მოგზაური ნიკოლო მანუჩი თავის ნაშრომში „ “ აღნიშნავდა, რომ:

1502 წელს ბიჯაპურში ჩასული იტალიელი მოგზაური ლუდოვიკო დი ვართემა აღნიშნავდა, რომ უსუფ ადილ-შაჰი ძალიან ძლიერი, მდიდარი და გულუხვი ხელმწიფეა, რომ შაჰის ჯარის უმეტეს ნაწილს „თეთრკანიანი ჯარისკაცები“ შეადგენდნენ, რომლებიც აშკარად გამოირჩეოდნენ სამეფოს ადგილობრივი, მოყავისფრო კანის მქონე მოსახლეობისაგან.

გარდაცვალება
უსუფი 1510 წელს გარდაიცვალა, როდესაც 67 წლისა იყო. დასაფლავებულია ქალაქ შაჰპურში, ცნობილ სუფი ჩანდაჰ-ჰუსეინის აკლდამაში.
აღალუა

აღალუა (გ. 11 სექტემბერი, 1795) — ქართლ-კახეთის სამეფოს სამხედრო მოღვაწე, ეთნიკურად სომეხი.

თეიმურაზ ბატონიშვილის ცნობით, 1795 წლის კრწანისის ბრძოლის დროს ხელმძღვანელობდა თბილისის ციხეში განლაგებულ არტილერისტთა ერთ ჯგუფს, რომელიც ცდილობდა სეიდაბადის ბაღებიდან გამოსული სპარსელთა ჯარის შეჩერებას და დიდი ზიანი მიაყენა მტერს. დაიღუპა ამავე ბრძოლაში.
ტატიანა კონტოროვა

ტატიანა კონტოროვა (დ. 16 დეკემბერი, 1911, პეტერბურგი — გ. 2 აპრილი, 1978, ლენინგრადი) — რუსი თეორეტიკოსი-ფიზიკოსი.

ბიოგრაფია
ტატიანა აბრამის ასული კონტოროვა დაიბადა 1911 წლის 16 დეკემბერს, პეტერბურგში. 1931 წელს ტატიანამ დაამთავრა ლენინგრადის პოლიტექნიკური ინსტიტუტის ფიზიკა-მათემატიკური ფაკულტეტი. ტატიანა კონტოროვა სპეციალობით ინჟინერი იყო, იკვლევდა ქიმია-ფიზიკის სასაზღვრო საკითხებს. 1935-1951 წლებში ტატიანა კონტოროვა მუშაობდა ლენინგრადის ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტში უმცროსი მეცნიერ-თანამშრომლის თანამდებობაზე, ხოლო 1940-1951 წლებში უფროს მეცნიერ-თანამშრომლად. პარალელურად 1933-1951 წლებში პედაგოგიურ მოღვაწეობასაც ეწეოდა ლენინგრადის პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში „თეორიული ფიზიკის“ კათედრაზე ჯერ ასისტენტად, ხოლო შემდგომ დოცენტად. ფიზიკა-ტექნიკის ფაკულტეტის მესამე და მეხუთე კურსზე მყოფი სტუდენტებისათვის ტატიანა კითხულობდა ლექციებს შემდეგ თემებში: კვანტური მექანიკა, მყარი სხეულების ფიზიკა, სტატისტიკურ ფიზიკა, მეტალების ელექტრონული თეორია და გამოსხივების თეორია.

1935-1940 წლებში ტატიანა მუშაობდა თეორეტიკოსად ლენინგრადის ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტის „პლასტიკური დეფორმაციის ლაბორატორიაში“. 1933 წელს იგი იცავს დისერტაციას ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა კანდიდატის ხარისხის მოსაპოვებლად თემაზე: „პლასტიკური დეფორმაციის მექანიზმის შესახებ“. 1935-1941 წლებში კონტოროვამ იაკობ ფრენკელისთან ერთად ოთხი ნაშრომი გამოაქვეყნა. ეს ნაშრომები ეხებოდა პლასტიკური დეფორმაციის, მექანიკური შემრჩოლებისა და კრისტალების მყიფე რღვევის თეორიის საკითხებს. ტატიანა კონტოროვამ იაკობ ფრენკელისთან ერთად გამოქვეყნებული ნაშრომებიდ დიდი წვლილი შეიტანა კრისტალების დეფექტების თეორიაში.

ომის წლების პერიოდში ტატიანა კონტოროვა თანამშრომლობდა ლენინგრადის ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტის თეორიულ განყოფილებასთან. ინსტიტუტის კოლექტივთან ერთად იგი ევაკუირებულ იყო ყაზანში. ყაზანში ტატიანა კვლავ აგრძელებდა მუშაობას მყარის სხეულის მექანიკურ თვისებებზე.

შემდგომ პერიოდში ტატიანა თანდათან დაინტერესდა მყარი სხეულების ელექტრონული თეორიით: სითბურით, განსაკუთრებით კი ელექტრონული თვისებებით. 1948-1951 წლებში ტატიანა იყო ლენინგრადის ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტის ნახევრად გამტარული განყოფილების ერთ-ერთი აქტიური თეორეტიკოსი. აღსანიშნავია, რომ ამ განყოფილებას ხელმძღვანელობდა აბრამ იოფე. იოფეს ხელმოწერილ დახასიათებაში წერია:

ტატიანა კონტოროვა არის 46 ნაშრომის ავტორი. აგრეთვე მისი ხელმძღვანელობით დაცულია მთელი რიგი საკანდიდატო დისერტაციები. აღსანიშნავია რომ, მისი სადოქტორო დისერტაციის დაცვა მოხდა განსაკუთრებულ პირობებში. ტატიანა თანამშრომლებმა კონფერენციის დარბაზში საკაცით მიიყვანეს და სავარძელში ისე ჩასვეს, რომ მას აუდიტორიისათვის შესძლებოდა ეჩვენებინა ფორმულები, რომელიც დაფაზე წინასწარ ჰქონდა მომზადებული. მისი სადოქტორო დისერტაცია დაცულ იქნა 1973 წლის 25 ივნისს და ეხებოდა შემდეგ თემას: „მყარი სხეულების მექანიკური და სითბური თვისებების თეორია“. დაცვალ მაღალ დონეზე ჩაიარა და მას ერთხმად მიანიჭეს ფიზიკა-მათემატიკის დოქტორის ხარისხი, რომელიც ერთი წლის შემდეგ დაუმტკიცდა (1974 წლის 12 აპრილი).

ტატიანა კონტოროვა გარდაიცვალა 1978 წლის 2 აპრილს, ლენინგრადში.
მარი-ანტუანეტ ტონელა

მარი-ანტუანეტ ტონელა (; დ. 5 მარტი, 1912, შაროლი — გ. 3 დეკემბერი, 1980, პარიზი) — ფრანგი ფიზიკოსი და ფიზიკოს-ისტორიკოსი.

ბიოგრაფია
მარი-ანტუანეტ ტონელა დაიბადა 1912 წლის 5 მარტს, შაროლში. შაროლამ პარიზის უნივერსიტეტი დაამთავრა 1935 წელს, ხოლო შემდგომ სწავლა განაგრძო ანრი პუანკარეს სახელობის ინსტიტუტის თეორიული ფიზიკის ჯგუფში. ამ ჯგუფს ხელმძღვანელობდა ლუი დე ბროილი. 1941 წელს ტონელამ სადოქტორო დისერტაცია დაიცვა შემდეგ თემაზე: „ფოტონის თეორია რიმანის სივრჩეში“. დისერტაციის დაცვის შემდეგ იგი გათხოვდა ჟაკ ტონელაზე. 1945 წელს გახდა სამეცნიერო კვლევების ფრანგული ეროვნული ცენტრის მკვლევარი. მან განავითარა ვოლფრანგ პაულის იდეები: დემონსტრირება გაუკეთა იმ ღრმა კავშირს, რომელიც აერთიანებს გრავიტაციის რელატივისტურ თეორიას 2-სპინის მქონე ნაწილაკების თეორიასთან. სწორედ ეს თემაა გამოხატული ტონელას მრავალ ნაშრომში. ამავე წლებში ტონელამ მუშაობა დაიწყო კოლეჟ დე ფრანსში, სადაც კითხულობდა ლექციებს ელექტრომაგნიტიზმსა და ფარდობითობის თეორიაში. მანვე შეადგინა ელექტრომაგნიტური და გრავიტაციული ველების ერთეულოვანი გეომეტრიული თეორიების მიმოხილვა. ნახსენები მიმოხილვა 15-მდე წლის შემდეგ საფუძვლად დაედო ტონელას ფუნდამენტურ მონოგრაფიას, რომელიც პირველად 1959 წელს გამოიცა. ლუი დე ბროლი ამბობდა, რომ „საფრანგეთში ტონელა ჯერ კიდევ მაშინ იყო საუკეთესო ამ პრობლემების კურსში“.

მარი-ანტუანეტ ტონელას ძირითადი ნაშრომები ეხება გრავიტაციის თეორიასა და ფარდობითობის ზოგად თეორიას, ველის ერთიან გეომეტრიულ თეორიებს და აგრეთვე ამ თეორიების ისტორიისა და მეთოდოლოგიის პრობლემებს.

ტონელა ფიზიკის კურსებს კითხულობდა არა მარტო სორბონის უნივერსიტეტში არამედ სამხრეთ ამერიკაში (განსაკუთრებით ბრაზილიაში). ბრაზილიაში ტონელა ხშირად ხვდებოდა ბრაზილიელ მწერალს ჟორჟ ამადუს. ამადუ დიდ შეფასებას აძლევდა მის მხატვრულ-ლიტერატურულ ნაშრომებს. ტონელას ნაშრომებმა კვანტურ მექანიკაში, ფარდობითობის თეორიასა და ველის ერთეულოვან თეორიებში ალბერტ აინშტაინის დიდი ინტერესები გამოიწვია.ამ ნაშრომების საფუძველზე 1955 წელს ტონელა აინშტაინმა პრისტონში მიიწვია, თუმცა აინშტაინის მოულოდნელი გარდაცვალების გამო ეს შეხვედრა ვერ შედგა.

1972 წელს ტონელა სათავეში უდგება სორბონის უნივერსიტეტის თეორიული ფიზიკის ცენტრს, ხოლო 1970 წელს მას მიანიჭეს ანრი პუანკარეს სახელობის პრემია საკუთარი მნიშვნელოვანი გამოკვლევებისათვის.

ტონელა აგრეთვე თავის სამეცნიერო გამოკვლევებს ფიზიკაში წარმატებით უთავსებდა მეცადინეობებს მეცნიერების ისტორიასა და ფილოსოფიაში. 1971 წელს მან გამოაქვეყნა „ფარდობითობის პრინციპის ისტორია“ და მუშაობა დაიწყო „სინათლის თეორიის ისტორიაზე“. ტონელა ფიზიკის ისტორიის კურსს კითხულობდა სორბონის უნივერსიტეტში. აგრეთვე აქტიურ მონაწილეობას იღებდა ისტორიის საერთაშორისო კონგრესებში.

ტონელა იყო ერთ-ერთი პირველი ფიზიკოსი და მეცნიერების ისტორიკოსი იყო, რომლის შრომებსა და გამოსვლებში გამოიხატა მეცნიერების ესთეტიკის ესოდენ დამახასიათებელი გაგება. აგრეთვე გამოიხატა ის, რასაც რასც თვითონ მეცნიერების, მისი ისტორიისა და ფილოსოფიის ჰუმანიზაცია შეიძლება ეწოდოს.

მარი-ანტუანეტ ტონელა გარდაიცვალა 1980 წლის 3 დეკემბერს, პარიზში, უკანასკნელი ლექციის წაკითხვის შემდეგ .