საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი

საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი — საპატიო სპორტული წოდება საბჭოთა კავშირში. 1983 წლამდე, წოდების ოფიციალური სახელწოდება იყო „სპორტის დამსახურებული ოსტატი“, მაგრამ ოფიციალურ დოკუმენტებში — მაგალითად, სსრ კავშირის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის დადგენილებაში და სსრ კავშირის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის ბრძანებულებებში ორდენებისა და მედლების მინიჭების შესახებ — გამოიყენებოდა სახელწოდება „სსრ კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი“. სტანდარტულ აბრევიატურად სპორტულ საცნობარო ლიტერატურაში გამოიყენებოდა — სსრკ სდო.

წოდება დაწესებულია სსრ კავშირის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის 1934 წლის 27 მაისის დადგენილებით „სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდების დაწესების შესახებ“, რომელიც გადაეცემა „საბჭოთა ფიზიკური კულტურის აქტიურ მშენებლობაში ჩართულ გამოჩენილ ოსტატებს“.

წოდების მინიჭების უფლებამოსილება გააჩნდა სსრ კავშირში სპორტის მმართველ უმაღლეს ორგანოს, რომელიც სხვადასხვა დროს სხვადასხვა სახელწოდებითა და სტატუსით ფუნქციონირებდა.

სპორტის პირველი დამსახურებული ოსტატები
1934 წლის 5 ივნისს წოდება 22 სპორტსმენს მიენიჭა, რომელთა სია გაზეთ „პრავდაში“ იმავე წლის 17 ივნისს გამოქვეყნდა. სპორტის დამსახურებული ოსტატის პირველი სამკერდე ნიშანი ჩქაროსნულ მოციგურავე იაკობ მელნიკოვს გადაეცა.

ამ სიიდან ათ-ათი ადამიანი მოსკოვისა და ლენინგრადის, ხოლო თითო-თითო — კიევისა და ხარკივის წარმომადგენელი იყო. სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდების პირველ მფლობელთა უმრავლესობა მოქმედ სპორტსმენს წარმოადგენდა, ხოლო ნაწილს ახალი დამთავრებული ჰქონდა სპორტული მოღვაწეობა.

იაკობ მელნიკოვს სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდების დამადასტურებელი მოწმობა სტალინის სახელობის საავტომობილო ქარხნის კულტურის სასახლეში, რამდენიმე ათასი ადამიანის თანდასწრებით საზეიმოდ გადაეცა. დანარჩენ სპორტსმენთათვის აღნიშნულ მოწმობათა გადაცემის ცერემონია ფიზიკური კულტურის საკავშირო საბჭოს შენობაში შედგა.
ანატოლი აკიმოვი, სერგეი ილინი, ანდრეი სტაროსტინი, გრიგორი ფედოტოვი და მიხეილ იაკუშინი (1940) — ფეხბურთი — წოდება მიენიჭათ სოფიაში გამართულ ამხანაგურ მატჩებში მოსკოვის სხვა კლუბების მოთამაშეებით გაძლიერებული მოსკოვის „სპარტაკის“ (ფაქტობრივად — მოსკოვის ნაკრების) წარმატებული ასპარეზობისთვის.

დიდი სამამულო ომი
დიდი სამამულო ომის დაწყებასთან ერთად წოდების მინიჭება დროებით შეწყდა, ხოლო 1942 წელს გამოცემული ბრძანების თანახმად, „სპორტის დამსახურებული ოსტატის“ წოდება ენიჭებოდათ სპორტის ოსტატებს, რომლებმაც დამპყრობლებთან ბრძოლაში თავი გამოიჩინეს. მათ შორის:

1942 წლის 18 ივნისს, „წითელი არმიისა და სამხედრო-საზღვაო ფლოტისთვის რეზერვების მომზადების საქმეში გაწეული განსაკუთრებული საზოგადოებრივი და პედაგოგიური ღვაწლისა და საუკეთესო სპორტული მიღწევებისთვის“ წოდება მიენიჭა 22 სპორტსმენს, მწვრთნელსა და მასწავლებელს, რომელთა შორის იყო ცნობილი მძლეოსანი და მოგვიანებით ცნობილი მწვრთნელი ვიქტორ ალექსეევი — ბლოკადაში მოქცეულ ლენინგრადში მოქმედ „სპორტსმენ-ათასოვანთა“ მოძრაობის წევრი.

1942 წლის 23 სექტემბერს, „თვალსაჩინო სპორტული მიღწევებისა და წითელი არმიისთვის რეზერვების მომზადების საქმეში გაწეული შრომისა და ნაყოფიერი საზოგადოებრივი და პედაგოგიური მოღვაწეობისათვის“ წოდება მიენიჭა თეოდოსი ვანინს , რომელმაც ისტორიაში ერთ-ერთი საუკეთესო შედეგი აჩვენა მსოფლიო რეკორდის გაუმჯობესების მიზნით გამართულ სპეციალურ გარბენში 20 000 მ-ზე.

1943 წლის 17 ივლისს, მათ შორის, რომელთაც წოდება მიენიჭათ იყვნენ ბლოკადაში მოქცეულ ლენინგრადში 1942 წელს გამართული საფეხბურთო მატჩების მონაწილეები — ლენინგრადის „დინამოს“ კაპიტანი ვალენტინ ფიოდოროვი და მსაჯი ნიკოლაი უსოვი. უსოვი ერთადერთია ისტორიაში, ვინც სპორტის დამსახურებული ოსტატი გახდა, როგორც სპორტული შეჯიბრების მსაჯი.

მათ შორის, რომელთაც 1943 წლის შემოდგომაზე სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდება მიენიჭათ იყვნენ ძალოსნები — ეფიმ ხოტიმსკი, მოისეი კასიანიკი და არკადი ავაქიანი.

მათ შორის, რომელთაც სიკვდილის შემდეგ წოდება მიენიჭათ იყვნენ:

მოკრივე ევგენი შერონინი — საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი (1940); ლესგაფტის სახელობის ფიზიკური კულტურის სახელმწიფო ინსტიტუტის პარტიზანული რაზმის დაზვერვის მეთაური, დაიღუპა 1941 წლის 14 სექტემბერს (წოდება მიენიჭა 1943 წელს);

მოჭიდავე გრიგორი პილნოვი — საბჭოთა კავშირის 7-გზის ჩემპიონი (1933, 1935, 1937–1941); საბჭოთა კავშირის შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის სპეციალური დანიშნულების ცალკეული მოტომსროლელი ბრიგადის ოპერატიული დანაყოფის მეთაური, დაიღუპა 1942 წლის 22 იანვარს (წოდება მიენიჭა 1942 წელს);

მოთხილამურე ლიუბოვ კულაკოვა — საბჭოთა კავშირის 3-გზის ჩემპიონი სათხილამურო რბოლაში (1938, 1941), საკავშირო შეჯიბრებების გამარჯვებული სამთო-სათხილამურო სპორტში (1941); საბჭოთა კავშირის შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის სპეციალური დანიშნულების ცალკეული მოტომსროლელი ბრიგადის რაზმის დაზვერვის ოფიცერი, დაიღუპა მიღებული ჭრილობების შედეგად 1942 წლის 23 აპრილს (წოდება მიენიჭა 1942 წელს, 1943 წელს მიენიჭა სამამულო ომის ხარისხის ორდენი);

მოჭიდავე ალექსეი ჟელნინი — საბჭოთა კავშირის 2-გზის ჩემპიონი (1924, 1926); პოდპოლკოვნიკი, დაიღუპა 1942 წლის 7 დეკემბერს (წოდება მიენიჭა 1943 წელს).

ომისშემდგომ პირველ წლებში წოდება ენიჭებოდათ სპორტსმენებს, რომელთაც გააჩნდათ საბრძოლო დამსახურება და მიღებული მძიმე ტრავმებისა თუ ჭრილობების მიუხედავად დიდ სპორტს დაუბრუნდნენ. მათ შორის იყვნენ:

მძლეოსანი გავრილ რაევსკი (1947) — საბჭოთა კავშირის 2-გზის ჩემპიონი (1935, 1937) და საბჭოთა კავშირის 5-გზის რეკორდსმენი (1935) ჭოკით ხტომაში, საბჭოთა კავშირის რეკორდსმენი ათჭიდში (1937); თავის არეში მიყენებული მძიმე ჭრილობის შემდეგ, რის შედეგადაც მან მარცხენა თვალი დაკარგა, დაუბრუნდა სპორტს და 1947 წელს უკრაინის სსრ ჩემპიონის წოდება მოიპოვა ჭოკით ხტომაში;

მოკრივე ვიაჩესლავ შჩერბაკოვი (1948) — რომელმაც ბრძოლაში ხელი დაკარგა, ომის შემდეგ ცნობილი მწვრთნელი გახდა.

წოდების მინიჭება რევოლუციამდელი პერიოდის სპორტსმენებისთვის
ომამდე, იმ სპორტსმენებიდან, რომლებმაც ჯერ კიდევ რევოლუციამდე მიაღწიეს წარმატებას, წოდება მხოლოდ მათ ენიჭებოდათ, რომელთაც სპორტში 1930-იან წლებშიც გააჩნდათ რაიმე მიღწევა ან გარკვეული დამსახურება. მათ შორის იყვნენ:

პლატონ იპოლიტოვი, რუსეთის 3-გზის ჩემპიონი ჩქაროსნულ ციგურაობაში — 1934 — სპორტული ჟურნალისტი და სპორტის პოპულარიზატორი, ფიზიკური კულტურისა და სპორტის საკავშირო კომიტეტის განყოფილების ხელმძღვანელი. აღნიშნავს, რომ ზემდგომი ინსტანციებიდან წამოსული ინიციატივისა და გაცემული დირექტივების საფუძველზე, წოდება მიენიჭათ მათ შორის იმ სპორტსმენებსაც, რომელთაც მნიშვნელოვანი სპორტული მიღწევები არ ჰქონიათ, რის თაობაზეც მოჰყავს ფეხბურთელების მაგალითები:

1948 წლის 5 აგვისტოს წოდება მიენიჭა მიხეილ სუშკოვს, როგორც კიევის „დინამოს“ წარმომადგენელს, რომელიც სულ ახლად დანიშნული იყო გუნდის მწვრთნელად და არასდროს უთამაშია „დინამოს“ შემადგენლობაში; ამასთან, როგორც ფეხბურთელი, ის არასდროს ყოფილა საბჭოთა კავშირის, რსფსრ-ს ან მოსკოვის საფეხბურთო ნაკრებების წევრი.

1950 წლის 27 ივლისს, რკინიგზელის დღესთან დაკავშირებით, წოდება მიენიჭათ მოსკოვის „ლოკომოტივის“ მწვრთნელსა და კლუბის სამ მოთამაშეს. მიმდინარე სეზონის იმ პერიოდისთვის „ლოკომოტივი“ საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ჩემპიონატში მე-11 ადგილს იკავებდა, ხოლო კლუბის დაჯილდოებული მოთამაშეები — მიხეილ ანტონევიჩი, ვიქტორ ლახონინი და ვასილი პანფილოვი — არანაირი მნიშვნელოვანი სპორტული მიღწევებით არ გამოირჩეოდნენ.

როგორც წესი, წოდება ენიჭებოდათ:

ოლიმპიურ ჩემპიონებს. ამასთან, ოლიმპიურ თამაშებში გამარჯვებების შემდეგ, წოდება არ მიენიჭა რამდენიმე ჩემპიონს სპორტის გუნდურ სახეობებში (წყალბურთი, ფრენბურთი, ხელბურთი, ჰოკეი), გუნდურ შეჯიბრებებში (მხატვრული ტანვარჯიში, ფარიკაობა) და მათ, ვისაც მონაწილეობა არ მიუღია ფინალურ გუნდურ რბოლასა (ველოსპორტი) და ესტაფეტაში (მძლეოსნობა, ცურვა). ამ სპორტსმენთაგან უმეტესობას მოგვიანებით მიენიჭა საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდება შემდგომ წლებში მიღწეული წარმატებისა თუ სხვა სპორტული დამსახურებისთვის ან 1989–1991 წლებში, — წოდების სპორტის ვეტერანებისთვის მინიჭებისას. საბჭოთა პერიოდის ოლიმპიური ჩემპიონებიდან, საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატები არ გამხდარან ფრენბურთელები: ტატიანა ვეინბერგა (1968), ვასილიუს მატუშევასი (1968 — გარდაიცვალა 1989 წელს) და ლუდმილა ჟიგილიი (1972 — რუსეთის სპორტის დამსახურებული ოსტატი, 2003), ხელბურთელი ნატალია ლუკიანენკო (1980), ჰოკეისტები: ვიქტორ ნიკიფოროვი (1956 — გარდაიცვალა 1989 წელს), ბორის ალექსანდროვი (1976) და ევგენი ბელოშეიკინი (1988, ასევე მსოფლიო ჩემპიონი 1986), ტანმოვარჯიშე დიმიტრი ლეონკინი (1952, ასევე ოლიმპიური თამაშების ბრინჯაოს მედალოსანი რგოლებით ვარჯიშებში — გარდაიცვალა 1980 წელს). ლუდმილა შიშოვა (1960).

სპორტის ოლიმპიურ სახეობებში: ინდივიდუალურ შეჯიბრებებში, წყვილებში, ეკიპაჟებში, საესტაფეტო გუნდებში და ა.შ., წოდება ენიჭებოდათ მსოფლიო ჩემპიონებს, ხოლო სპორტის იმ სახეობებში, რომელშიც მსოფლიო ჩემპიონატები დიდი ხნის განმავლობაში არ ტარდებოდა (1970–1980-იან წლებამდე: ცურვა და წყალში ხტომა, აკადემიური ნიჩბოსნობა, კრივი, მძლეოსნობა), წოდება შესაძლებელი იყო მიენიჭებინათ ევროპის ჩემპიონატში გამარჯვებისთვის. სათამაშო სპორტის გუნდურ სახეობებში კრიტერიუმები შეიძლებოდა მნიშვნელოვნად განსხვავებული ყოფილიყო: ფეხბურთში წოდება მასიურად ენიჭებოდათ ევროპის თასების მფლობელთა თასის მოპოვებისათვის — ხოლო ჰოკეიში, იშვიათი გამონაკლისის გარდა, წოდება მხოლოდ მსოფლიო ჩემპიონებს ენიჭებოდათ, ამასთან, ზოგიერთს — მხოლოდ მეორედ ან მესამედ მიღწეული გამარჯვების შემდეგ.

სპორტის არაოლიმპიურ სახეობებში წოდება ჩვეულებრივ ენიჭებოდათ მსოფლიოს მრავალგზის ან აბსოლუტურ ჩემპიონებს.

ასევე, წოდება შეიძლებოდა მიენიჭებინათ მსოფლიო დონის პირველი მიღწევისათვის სპორტის ნებისმიერ სახეობასა ან დისციპლინაში ან სპორტულ მიღწევათა ჯამური მაჩვენებლებიდან გამომდინარე.

სპორტის ოლიმპიურ სახეობებში ზოგიერთ სპორტსმენს წოდება მიენიჭა საკავშირო მასშტაბით მოპოვებული მიღწევებისთვის, კერძოდ:

1970-იანი წლების შუა პერიოდამდე ფეხბურთში წოდების მინიჭება ხდებოდა რაიმე კონკრეტული სპორტული მიღწევების გარეშეც (მოგვიანებით, მოქმედი მოთამაშეებიდან, ერთადერთი, ვისაც ამგვარად მიენიჭა წოდება იყო ფიოდორ ჩერენკოვი 1988 წელს).

ჰოკეიში წოდება მიენიჭა სამ მოთამაშეს, რომლებიც მრავალი სეზონის განმავლობაში თავიანთი კლუბების წამყვან წევრთა შორის იყვნენ, რომელთაგან ორს — იური მოროზოვსა („ხიმიკი“, 1970) და იგორ დმიტრიევს („კრილია სოვეტოვი“, 1974) — არასდროს უთამაშიათ საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების ოფიციალურ მატჩებში. სპორტულმა ჟურნალისტმა ლევ როსოშიკმა ამგვარი არჩევანი საკამათოდ მიიჩნია — მისი აზრით, წოდებას არანაკლებ იმსახურებდა იგორ ჩისტოვსკი გორკის „ტორპედოდან“.

ზოგჯერ წოდება ენიჭებოდათ საბჭოთა კავშირის მრავალგზის ჩემპიონებს. განსაკუთრებით ბევრი ამგვარი მინიჭება მოხდა 1965–1966 წლებში: მოთხილამურე ივან უტრობინი (1966) — საბჭოთა კავშირის 10-გზის ჩემპიონი (1960–1966), 1964 წლის ზამთრის ოლიმპიური თამაშებისა და 1962 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის ბრინჯაოს პრიზიორი ესტაფეტაში (410 კმ); მძლეოსანი ვასილი ანისიმოვი (1966) — საბჭოთა კავშირის 11-გზის ჩემპიონი (1961–1966), რომელსაც არ მოუპოვებია მედლები დიდ საერთაშორისო შეჯიბრებებზე; მოკრივე ვლადიმერ სტოლნიკოვი (1965, დიდი სპორტის დატოვების შემდეგ) — საბჭოთა კავშირის 5-გზის ჩემპიონი (1955–1961), 1959 და 1961 წლების ევროპის ჩემპიონატის პრიზიორი; იახტსმენი ევგენი კანსკი (1965) — საბჭოთა კავშირის 16-გზის ჩემპიონი (1951–1965), რომელსაც საზღვარგარეთ გასვლის უფლება ჩამორთმეული ჰქონდა. ამგვარი სახით წოდების მინიჭების შემთხვევები მოგვიანებითაც იყო — მაგალითად, კლასიკური სტილის მოჭიდავე ვასილი მერკულოვი (1979, დიდი სპორტიდან წასვლის შემდეგ) — საბჭოთა კავშირის 5-გზის ჩემპიონი (1966–1975), 1967 წლის ევროპის ჩემპიონატის ბრინჯაოს პრიზიორი.

იყო სხვა ამგვარი სახით წოდების მინიჭების შემთხვევებიც სპორტსმენებისთვის, რომელთაც არ მოუპოვებიათ მედლები დიდ საერთაშორისო შეჯიბრებებზე, კერძოდ:

1968 — აბდისალან ნურმახანოვი — მძიმეწონოსანი მოკრივე; საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატების 4-გზის პრიზიორი (1957–1967), -ს გამარჯვებული (1963). პირველი კრივში და ერთ-ერთი პირველი სპორტის დამსახურებული ოსტატი ყაზახეთის სსრ-დან.

1973 — ვიქტორ ბოლშოვი — მძლეოსანი; 1960 წლის საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი, 1960 წლის ოლიმპიური თამაშებისა და 1962 წლის ევროპის ჩემპიონატის მე-4 ადგილოსანი სიმაღლეზე ხტომაში. ერთ-ერთი პირველი სპორტის დამსახურებული ოსტატი მოლდოვის სსრ-დან.

წოდება ენიჭებოდათ ასევე სპორტის იმ სახეობებში, რომელშიც საერთაშორისო შეჯიბრებები არ ტარდებოდა:

აკრობატიკაში წოდების მინიჭება პირველად 1963 წელს მოხდა და მას შემდეგ კიდევ რამდენჯერმე, სპორტის ამ სახეობაში მსოფლიო ჩემპიონატის გამართვამდე (ტარდება 1974 წლიდან);

მხატვრულ ტანვარჯიშში 1964 წელს, მსოფლიოს პირველ აბსოლუტურ ჩემპიონთან ერთად (1963), წოდება მიენიჭა საბჭოთა კავშირის ორ 4-გზის აბსოლუტურ ჩემპიონს;

ქალაქობანაში 1949 წლიდან 1981 წლამდე წოდება მიენიჭა 10 სპორტსმენს;

1977 წელს წოდება მიენიჭა ნატალია ბოგოსლოვსკაიას, საბჭოთა კავშირის 4-გზის ჩემპიონს მრავალჭიდში ;

ალპინიზმში წოდება ენიჭებოდათ სპორტული მიღწევების ჯამური მაჩვენებლების მიხედვით; გამონაკლისს წარმოადგენდა პირველ (1982) და მეორე (1989) საბჭოთა ჰიმალაის ექსპედიციებში მონაწილეობისთვის წოდების მინიჭება;

სპორტულ ტურიზმში მიღწევებისთვის წოდება მიენიჭათ დიმიტრი შპაროს ხელმძღვანელობით მოწყობილი შემდეგი სათხილამურო ექსპედიციების მონაწილეებს: ჩრდილოეთ პოლუსზე (1979) და საბჭოთა კავშირი — ჩრდილოეთი პოლუსი — კანადა (1988, წოდებები მიენიჭათ 1989 წელს).

სპორტსმენების გარდა, სპორტის დამსახურებული ოსტატები გახდნენ მათ შორის ისინი, რომლებიც მართალია ამყარებდნენ საერთაშორისო საავიაციო ფედერაციის მიერ ფიქსირებულ ოფიციალურ მსოფლიო რეკორდებს, მაგრამ სპორტსმენებად არ ითვლებოდნენ — იყვნენ კოსმონავტები და მფრინავი-გამომცდელები (კოსმონავტებს შორის მხოლოდ სვეტლანა სავიცკაია, ჯერ კიდევ მის პირველ კოსმოსურ ფრენამდე გახდა სპორტის დამსახურებული ოსტატი, როგორც მსოფლიოს აბსოლუტური ჩემპიონი სათვითმფრინავო სპორტში).

უცხო ქვეყნის მოქალაქეების საიუბილეო დაჯილდოებები
1972 წელი — საბჭოთა კავშირის 50 წლის იუბილე

1972 წლის დეკემბერში, საბჭოთა კავშირის 50 წლისთავის აღსანიშნავად, წოდება მიენიჭათ რიგი სოციალისტური ქვეყნების საუკეთესო სპორტსმენებს (იხ. ქვემოთ).

სპორტსმენები, რომელთაც წოდება ჩამოერთვათ
იყო შემთხვევები, როდესაც სპორტის არაერთ დამსახურებულ ოსტატს ეს წოდება ჩამოერთვა. მიზეზები განსხვავებული იყო — მათ შორის პოლიტიკური, სკანდალებში მონაწილეობა (სისხლის სამართლის დანაშაულისათვის მსჯავრდებიდან ცენტრალურ გაზეთში გამოქვეყნებულ ფელეტონამდე, რომელში მოყვანილი ფაქტებიც, მოგვიანებით შესაძლოა არც დადასტურებულიყო), არასპორტული საქციელი, „სპორტული რეჟიმის დარღვევა“ და სხვ. ზოგს მოგვიანებით წოდება აღუდგინეს, ზოგს — არა; რამდენიმე სპორტსმენმა განმეორებით მიიღო წოდება ახალი მიღწევებისთვის.

საზღვარგარეთ მუდმივად საცხოვრებლად დარჩენას ან საბჭოთა კავშირში დაბრუნებაზე უარის თქმას, როგორც წესი წოდების ჩამორთმევა მოსდევდა. მათ შორის, ვისაც წოდება ამგვარად ჩამოართვეს იყვნენ — მოჭადრაკე ალა კუშნირი (1974), მოშაშე ისერ კუპერმანი (1978), მოჭადრაკე ვიქტორ კორჩნოი (1976), მოციგურავეები ლიუდმილა ბელოუსოვა და ოლეგ პროტოპოპოვი (1979), ჰოკეისტი ალექსანდრე მოგილნი (1989). გამონაკლისს წარმოადგენდა ფეხბურთელი აგუსტინ გომესი, რომელიც ესპანელ რესპუბლიკელთა ბავშვებს შორის საბჭოთა კავშირში მოზარდობისას მოხვდა, — იგი 1956 წელს ესპანეთში დაბრუნდა და ადგილობრივი კომუნისტური პარტიის ხაზით განაგრძო საქმიანობა.

იყო წოდების ჩამორთმევის სხვა, შედარებით უფრო გახმაურებული შემთხვევებიც, მათ შორის:

რიგ რეპრესირებულ სპორტსმენებს ასევე ჩამოერთვათ სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდება, მათ შორის იყვნენ ფეხბურთელი ძმები — ალექსანდრე, ანდრეი და ნიკოლაი სტაროსტინები, რომელთაც 1943 წელს ჩამოართვეს წოდება (აღუდგინეს 1955 წელს).

1952 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე იუგოსლავიის ნაკრებთან საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო ნაკრების დამარცხების შემდეგ, წოდება ჩამოართვეს ნაკრების მთავარ მწვრთნელ ბორის არკადიევს და ნაკრების მოთამაშეებს — კონსტანტინე ბესკოვს და ვალენტინ ნიკოლაევს (მოგვიანებით წოდება აღუდგინეს).

1958 წელს ფეხბურთში სამი ოლიმპიური ჩემპიონისთვის — ედუარდ სტრელცოვის, მიხაილ ოგონკოვისა და ბორის ტატუშინისთვის წვეულება სისხლის სამართლის ბრალდებით დასრულდა; წოდება სამივე ფეხბურთელს ჩამოართვეს. ოგონკოვისა და ტატუშინის მიმართ სისხლის სამართლის ბრალდება მოხსნილი იქნა, მაგრამ მათ სამუდამო დისკვალიფიკაცია მისცეს; 1962 წელს მათ მოუხსნეს დისკვალიფიკაცია და დაუბრუნეს „საბჭოთა კავშირის სპორტის ოსტატის“ წოდება. ტატუშინს სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდება აღუდგინეს, ოგონკოვს წოდების აღდგენამ ვერ მოუსწრო (გარდაიცვალა 1979 წელს). სტრელცოვი, რომელიც გაასამართლეს, სასჯელის მოხდის შემდეგ დიდ სპორტს დაუბრუნდა და 1967 წელს მას კვლავ მიანიჭეს სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდება.

ხუთჭიდელ ბორის ონიშჩენკოს ჩამოართვეს წოდება 1976 წლის ოლიმპიურ თამაშებზე მომხდარი სკანდალისა და ამის შედეგად მიცემული სამუდამო დისკვალიფიკაციის შემდეგ: მან თავისი შპაგა აღჭურვა მექანიზმით, რომელიც ელექტრონულად აფიქსირებდა ჩხვლეტას მისი ფაქტობრივად მიყენების გარეშე.

1985 წლის დასაწყისში, კანადის საბაჟოზე ანაბოლური სტეროიდების აღმოჩენის შემდეგ სამუდამო დისკვალიფიკაცია მისცეს (2 წლის შემდეგ დისკვალიფიკაცია მოიხსნა) და წოდება ჩამოერთვათ ძალოსნებს — ალექსანდრე კურლოვიჩს (1988 წელს მან კვლავ მიიღო წოდება) და ანატოლი პისარენკოს.

არცთუ იშვიათად წოდების ჩამორთმევის მიზეზს საბჭოთა საზღვარზე „საბაჟო რეჟიმის დარღვევა“ წარმოადგენდა.

1964 წლის გაზაფხულზე, საბჭოთა ნაკრების იუგოსლავიიდან დაბრუნების შემდგომ ჩატარებული შემოწმებისას, მოთამაშეთა უმეტესობას აღმოაჩნდა ქვეყნიდან გამგზავრებისას დეკლარირებულ თანხაზე ბევრად მეტი ღირებულების იმპორტული ნივთები; 11 სპორტსმენიდან 10-ს ჩამოერთვა სპორტული წოდება (ხოლო 9 მათგანს დისკვალიფიკაცია მისცეს ერთი წლით, რის შედეგადაც მათ ოლიმპიური თამაშების გამოტოვება მოუწიათ), მათ შორის იყო ვიაჩესლავ კურენოი, რომელსაც სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდება ჩამოერთვა (აღუდგა 1965 წელს); ამ დრომდე უცნობი რჩება, ვისი ინიციატივით და რა მიზნით განხორციელდა აღნიშნული აქცია.

1971 წელს რობერტ ფიშერთან 0:6 დამარცხების შემდეგ, მოჭადრაკე მარკ ტაიმანოვს საბაჟო შემოწმებისას აღმოაჩნდა სოლჟენიცინის წიგნი „ “, რის შემდეგაც მას ჩამოერთვა წოდება (აღუდგა 20 წლის შემდეგ).

1973 წელს, ამერიკული ტურნედან დაბრუნებული საბჭოთა კავშირის ეროვნული საკალათბურთო ნაკრების საბაჟო შემოწმების შემდეგ, წოდება ჩამოართვეს 1972 წლის ოლიმპიურ ჩემპიონებს — ალჟან ჟარმუხამედოვს, რომელსაც ჩანთაში ცეცხლსასროლი იარაღი აღმოაჩნდა და ივან დვორნის, რომელიც მალევე დააკავეს და „სპეკულაციის“ ბრალდებით გაასამართლეს. ჟარმუხამედოვს 1979 წელს ევროპის ჩემპიონატის მოგების შემდეგ წოდება კვლავ მიანიჭეს; ხოლო დვორნის 1999 წელს „რუსეთის სპორტის დამსახურებული ოსტატის“ წოდება მიენიჭა.

1977 წლის 23 იანვარს, საზღვარგარეთ გასვლისას ჩატარებული შემოწმების დროს საბჭოთა კავშირის ეროვნული საკალათბურთო ნაკრების წევრს ალექსანდრე ბელოვს ხატები აღმოუჩინეს, რომლებიც მას მისივე თქმით, სხვა მოთამაშის თხოვნით გაჰქონდა; ბელოვს დისკვალიფიკაცია მიეცა და წოდება ჩამოერთვა; მოგვიანებით დისკვალიფიკაცია მოუხსნეს, მაგრამ 1978 წლის 3 ოქტომბერს ალექსანდრე ბელოვი გარდაიცვალა. აღნიშნული ინციდენტის გარშემო არსებული ერთი ვერსიით, პროვოკაციის მიზანი იყო ერთ-ერთი მოთამაშის მხრიდან ეროვნული ნაკრების სასტარტო ხუთეულში მოხვედრის მცდელობა, მეორე ვერსიის მიხედვით, პროვოკაციის მოწყობა მოსკოვში იყო ჩაფიქრებული, რათა ბელოვი ლენინგრადის „სპარტაკიდან“ მოსკოვის ცსკა-ში გადასვლაზე დაეყოლიებინათ.

სპორტის დამსახურებული ოსტატები ფეხბურთში
პირველ 22 სპორტსმენს შორის, რომელთაც 1934 წლის 5 ივნისს წოდება მიენიჭათ იყვნენ ფეხბურთელებიც, სულ რვა მათგანი: მიხეილ ბუტუსოვი, პაველ ბატირევი, ნიკოლაი სტაროსტინი, ფიოდორ სელინი, პიოტრ ისაკოვი, ნიკოლაი სოკოლოვი, ივან პრივალოვი და ვლადიმერ ვონოგი. თავიდან წოდების მინიჭება ხდებოდა ორ წელიწადში ერთხელ (1934, 1936, 1938, 1940). 1941 წლიდან კი — ყოველწლიურად, თუმცა დაჯილდოებულთა სიაში 1956, 1958, 1966, 1968, 1971, 1972, 1974, 1976–1980, 1983, 1984 და 1987 წლებში ფეხბურთელები არ იყვნენ წარმოდგენილნი. წოდების მინიჭების მხრივ, ყველაზე „საფეხბურთო“ წელი იყო 1948 წელი, როდესაც წოდება 31 ფეხბურთელს მიენიჭა. 20 ფეხბურთელს მიენიჭა წოდება 1989 წელს, ხოლო 17 ფეხბურთელს — 1946 წელს.

ათწლეულების მიხედვით ყველაზე „უხმოსავლიანად“ ითვლება 1940-იანები — 88 ფეხბურთელი, 1980-იანები — 52 და 1950-იანები — 44. თუკი პირველი წოდება მიენიჭა და შესაბამისად დაჯილდოებულთა სიას სათავეში ჩაუდგა ჩქაროსნული მოციგურავე (ნიშნით № 1), არსებული მონაცემებით, როგორც ჩანს დაჯილდოებულთა სია ფეხბურთელით დაიხურა. 1992 წლის 25 თებერვალს წოდებით დაჯილდოვდა იური ისტომინი, რომელსაც გადაეცა სპორტის დამსახურებული ოსტატის ნიშანი № 4402.

სულ, 58 წლის განმავლობაში წოდება 254-მა ფეხბურთელმა მიიღო. ფეხბურთელთა შორის ყველაზე ახლგაზრდა სპორტის დამსახურებული ოსტატი გახდა ედუარდ სტრელცოვი, ხოლო ყველაზე ასაკოვანი — იოჟეფ ბეცა. ფეხბურთელები, რომელთაც წოდება მიიღეს წარმოადგენენ 18 ქალაქს, რომელთაგან ყველაზე შთამბეჭდავად წარმოდგენილნი არიან მოსკოვი — 128, კიევი — 44, თბილისი — 33 და ლენინგრადი — 19. უწყებრივი კუთვნილების მიხედვით ლიდერობენ დინამოელები — 128 ადამიანი. 95 — პროფკავშირების, ხოლო 27 — საბჭოთა არმიისა და სამხედრო-საზღვაო ფლოტის წარმომადგენელია. 4 დაჯილდოებული ფეხბურთელის უწყებრივი კუთვნილების დადგენა ამ დრომდე ვერ მოხერხდა.

კლუბების ჩამონათვალი, რომელთაც ყველაზე მეტი სპორტის დამსახურებული ოსტატი მოამზადეს, ასე გამოიყურება: „დინამო“ კიევი (43), „დინამო“ მოსკოვი (40), „დინამო“ თბილისი (32), „სპარტაკი“ მოსკოვი (30), ცდკა-ცსკა (25), „ტორპედო“ მოსკოვი (14), „ლოკომოტივი“ მოსკოვი (8).

საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატები ფეხბურთში
შემოკლებანი: სა — საბჭოთა არმია; სსფ — სამხედრო-საზღვაო ფლოტი; პროფკავშირების სნფსს — პროფკავშირების საკავშირო ნებაყოფლობითი ფიზკულტურულ-სპორტული საზოგადოება.

სპორტის დამსახურებული ოსტატები საქართველოდან
სპორტსმენის სახელისა და გვარის შემდეგ მითითებულია წოდების მინიჭების თარიღი, ნიშნის ნომერი და შესაბამისი სპორტის სახეობა.

ა
როსტომ აბაშიძე (1962, ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა)
გიორგი ავალიშვილი (1955, კალათბურთი)
ნანა ალექსანდრია (1971, ჭადრაკი)
ვაჟა ამბროლიძე (1991, სპორტული აკრობატიკა)
გიორგი ანთაძე (17.03.1951, № 769, ფეხბურთი)
ალექსანდრე ანპილოგოვი (04.09.1976, ხელბურთი)
ნუგზარ ასათიანი (1964, ფარიკაობა)
იოსებ ასლანიშვილი (1946, ალპინიზმი)
ვლადიმერ აფციაური (1984, ფარიკაობა)
თეიმურაზ აფხაზავა (1982, ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა)
გივი ახვლედიანი (1951, ფრენბურთი)
ლევან ახვლედიანი (1966, ალპინიზმი)
ზარბეგ ბერიაშვილი (1969, თავისუფალი ჭიდაობა)
მიხეილ ბერძენიშვილი (11.03.1946, № 348, ფეხბურთი)
ნონა გაფრინდაშვილი (1964, ჭადრაკი)
გურამ გედეხაური (1987, ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა)
დავით გვანცელაძე (1971, ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა)
მაქსიმე გვარლიანი (1951, ალპინიზმი)
ნოდარ გვახარია (1960, წყალბურთი)
მიხეილ გიორგაძე (1982, წყალბურთი)
დავით გობეჯიშვილი (1986, თავისუფალი ჭიდაობა)
ვიქტორ გოგლიძე (1941, ჭადრაკი)
გურამ გოგოლაური (1974, ძიუდო)
ვლადიმერ გოგოლაძე (1988, სპორტული ტანვარჯიში)
ელენე გოკიელი (1946, მძლეოსნობა, თარჯრბენი, სიგრძეზე ხტომა)
ალექსანდრე გოლდშტეინი (1939, კრივი)
შალვა გორგასლიძე (1951, კრივი)
პავლე გუმაშიანი (1952, ძალოსნობა)
ვლადიმერ გუცაევი (15.05.1981, № 2730, ფეხბურთი)
ვლადიმერ დიაჩკოვი (1939, მძლეოსნობა, თარჯრბენი, ჭოკით ხტომა)
ნინო დუმბაძე (1943, ბადროს ტყორცნა)

ე
ომარ ეგაძე (1971, ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა)
გიორგი ეგნატაშვილი (1936, სპორტული ტანვარჯიში)

ვ
გიორგი ვართანოვი (1948, კრივი)

ზ
რაისა ზაალიშვილი (1947, სპორტ. ტანვარჯიში)
ანდრო ზაზროევი (14.02.1955, № 989, ფეხბურთი)
ლევან თედიაშვილი (1971, თავისუფალი ჭიდაობა)

ი
ვახტანგ იაგორაშვილი (1990, თანამედროვე ხუთჭიდი)
შოთა იამანიძე (21.03.1969, № 1779, ფეხბურთი)
დიმიტრი იოსელიანი (1936, მძლეოსნობა)
ვლადიმერ ისელიძე (1981, წყალბურთი)

კ
ანზორ კავაზაშვილი (05.11.1967, № 1682, ფეხბურთი)
გივი კარტოზია (1953, ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა)
მოისეი კასიანიკი (1943, ძალოსნობა)
ვაჟა კაჭარავა (1965, ფრენბურთი)
იოსებ კახიანი (1961, ალპინიზმი)
გელა კეტაშვილი (29.03.1989, № 3621, ფეხბურთი)
ანზორ კიკნაძე (1964, ძიუდო)
არჩილ კიკნაძე (05.08.1948, № 568, ფეხბურთი)
კონსტანტინე კობერიძე (1943, ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა)
გაიოზ კოპლატაძე (1947, სპორტული ტანვარჯიში)
გურამ კოსტავა (1967, ფარიკაობა)
თამაზ კოსტავა (15.05.1981, № 2723, ფეხბურთი)

ლ
შოთა ლომიძე (1969, თავისუფალი ჭიდაობა)
ქეთევან ლოსაბერიძე (1980, მშვილდოსნობა)

მ
ვლადიმერ მარღანია (26.03.1952, № 856, ფეხბურთი)
არსენ მეკოკიშვილი (1951, თავისუფალი ჭიდაობა)
გიორგი მერკვილაძე (1943, სპორტული ტანვარჯიში)
მიხეილ მესხი (16.02.1965, № 1486, ფეხბურთი)
გურამ მინაშვილი (1965, კალათბურთი)
ლევან მოსეშვილი (1965, კალათბურთი)
პეტრე მშვენიერაძე (1956, წყალბურთი)
გიორგი მშვენიერაძე (1980, წყალბურთი)

ნ
ანდრო ნავასარდოვი (1948, კრივი)

ო
დიმიტრი ობოლაძე (1965, ალპინიზმი)
გივი ონაშვილი (29.12.1976, ძიუდო)

პ
ბორის პაიჭაძე (14.07.1944, № 253, ფეხბურთი)
ტარიელ ჟღენტი (1973, სასტენდო და ტყვიის სროლა)

რ
ვლადიმერ რუბაშვილი (1961, თავისუფალი ჭიდაობა)
რომან რურუა (1966, ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა)
გიორგი რცხილაძე (1936, სპორტული ტანვარჯიში)

ს
ზურაბ საკანდელიძე (1967, კალათბურთი)
მიხეილ სალაძე (1981, ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა)
ნინო სალუქვაძე (1988, სასტენდო და ტყვიის სროლა)
ლევან სანაძე (1957, მძლეოსნობა)
ვიქტორ სანეევი (1968, მძლეოსნობა, სამხტომი)
გურამ საღარაძე (1965, თავისუფალი ჭიდაობა)
ვლადიმერ სვეტილკო (1950, ძალოსნობა)
თენგიზ სულაქველიძე (15.05.1981, № 2728, ფეხბურთი)
გიორგი სხირტლაძე (1960, თავისუფალი ჭიდაობა)

ტ
ამირან ტოტიკაშვილი (1990, ძიუდო)

უ
ვლადიმერ უგრეხელიძე (1964, კალათბურთი)

ფ
ლევან ფალავანდიშვილი (1946, კალათბურთი)
ომარ ფხაკაძე (1965, ველოსპორტი)

ქ
შოთა ქველიაშვილი (1967, სასტენდო და ტყვიის სროლა)
ანზორ ქიბროწაშვილი (1969, ძიუდო)
ავთანდილ ქორიძე (1960, ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა)
მიხეილ ქორქია (1972, კალათბურთი)
ოთარ ქორქია (1950, კალათბურთი)

ღ
ავთანდილ ღოღობერიძე (17.03.1951, № 770, ფეხბურთი)

ყ
თემურ ყაზარაშვილი (1982, ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა)
ლევან ყანჩაველი (1938, სპორტული ტანვარჯიში)
დავით ყიფიანი (15.05.1981, № 2729, ფეხბურთი)
დიმიტრი (დავით) ჩიკვაიძე (1943, სპორტული ტანვარჯიში)
მაია ჩიბურდანიძე (1978, ჭადრაკი)
ალექსანდრე ჩივაძე (15.05.1981, № 2724, ფეხბურთი)
გიორგი ჩოგოვაძე (1988, წყალში ხტომა)
შოთა ჩოჩიშვილი (1972, ძიუდო)
გივი ჩოხელი (16.02.1965, № 1488, ფეხბურთი)
არჩილ წერეთელი (1943, კალათბურთი)
ბექნუ ხერგიანი (1951, ალპინიზმი)
მიხეილ ხერგიანი (1963, ალპინიზმი)
ნოდარ ხიზანიშვილი (15.05.1981, № 2725, ფეხბურთი)
ნოდარ ჯორჯიკია (1952, კალათბურთი)
მედეა ჯუღელი (1952, სპორტული ტანვარჯიში)