ჯანი (ვაზის ჯიში)

ჯანი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში გურიიდან. სახელწოდება ჯანი ღონის აღმნიშვნელია. ჯანი მცირედმოსავლიანი, მაგრამ მაღალხარისხოვანი და სხეულიანი ღვინის მომცემი ჯიშია, რომელსაც ახასიათებს კარგი ტრანსპორტაბელობა და შენახვის უნარი.

გავრცელება
ივანე ჯავახიშვილის აზრით ჯანი - საუკუნეში შეტანილია გურიაში საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ მხრიდან. ჯანი სავარაუდოდ პონტოს მხარეშია წარმოშობილი და თავისი ბოტანიკურ-ბიოლოგიური ნიშან-თვისებებით კოლხეთის ვაზის უძველეს ჯიშთა წყებას მიეკუთვნება. საუკუნის პირველ ნახევრამდე ჯანი მასობრივად იყო გავრცელებული გურიაში, უმეტესად შუა და ზემო ნაწილის მთისპირა სოფლებში მაღლარად და მას ეჭირა პირველი ადგილი წითელყურძნიან ჯიშებს შორის.

მაღლარად ჯანი გავრცელებული იყო აგრეთვე შუა და ზემო აჭარაში და განსაკუთრებით მერისის ხეობასა და ფურტიო-ჩაოს ზონაში. ჯანი ფართოდ ყოფილა გავრცელებული აგრეთვე გურიის მოსაზღვრე ქვემო იმერეთის სოფლებშიაც.

ჯანს სხილათუბანთან და მტევანდიდთანერთად იყენებდა აგრონომი იაკობ მარი „მარის ღვინის“ წარმოებაში საუკუნის შუა წლებში. სოკოვან ავადმყოფობათა და ფილოქსერას გავრცელებამ თითქმის განადგურებამდე მიიყვანა ჯანის მაღლარები და მხოლოდ ერთეული ძირები გადარჩა გურიისა და აჭარის მთისპირა სოფლებში. 1905-1906 წლებში ჩოხატაურში გაშენებულ იქნა ნამყენი ჯანის ნერგები ჯიშის შენარჩუნების მიზნით.

ჯანის გავრცელების თანამედროვე არეალი გურიაში მეტად შეზღუდულია და შემოიფარგლება ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის რამდენიმე სოფლით (ბუკისციხე, ერკეთი, იანეული) რაც აიხსნება პირველყოვლისა ავადმყოფობათა მიმართ შედარებით დაბალი გამძლეობით და მცირემოსავალიანობით.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ან საშუალოზე დიდია, მომრგვალო ან ოდნავ განივ-ოვალური, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე მცირედაა დაფარული აბლაბუდისებრი და ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. რქაზე ხშირად 1 მტევანია. იშვიათად 2. მტევანი საშუალოზე მცირე ან მცირე ზომისაა, ცილინდრული ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, ახასიათებს ფრთა, რომლის სიგრძეც ხშირად მტევნის სიგრძის ნახევარს აღწევს. ხშირია დატოტვილი და უფორმო მტევნებიც. თხელი ან საშუალო სიკუმსისაა. საშუალო მტევნის სიგრძე 7-10 სმ, ხოლო სიგანე 6-7 სმ აღწევს. მარცვლების რაოდენობა მტევანზე 40-70 უდრის. მარცვალი — საშუალო ან საშუალოზე მცირე ზომის, შავ ფერში გარდამავალი მუქი ლურჯი ელფერით. ფორმით მარცვალი ოვალურია, შუა წელში განიერია, ბოლო მომრგვალებული და სიმეტრიული აქვს. კანი საკმაოდ სქელი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული. რბილობი მკვრივხორციანი და ნაკლებწვნიანია, ხრაშუნა და საღეჭი, საკმაოდ ტკბილი და სასიამოვნო გემოთი. ახასიათებს წვენის მცირე გამოსავლიანობა.

აგრობიოლოგიური დახასიათება
სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 208 დღეა. ვაზის გამოღვიძება იწყება მარტის ბოლოს, კვირტების გაფურქვნა — აპრილის პირველი რიცხვებიდან, ყვავილობა მიმდინარეობს ივნისის პირველ ნახევარში, სეთვალება იწყება აგვისტოს მესამე დეკადაში და სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის მესამე დეკადაში შედის. ფოთოლცვენა ნოემბრის ბოლოს ხდება.

ჯანი სუსტად უძლებს სოკოვან დაავადებებს, ამიტომ მისთვის უკეთესი გარემოა მზით განათებული სამხრეთი ფერდობები კალციუმის კარბონატების ნორმალური შემცველობით.

ვაზი საშუალო ზრდა-განვითარებისაა. მოსავლის პირველ ნიშნებს იძლევა მესამე წელს, სრულ მოსავლიანობაში კი შედის 4-5 წლიდან. ჯანი საშუალოზე ნაკლები ან მცირემოსავლიანი ჯიშია. მტევნის საშუალო წონა 69 გრამია. დაბლარად ფორმირებული ერთი ძირის მოსავალი 600-800 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა დაახლოებით 4-5 ტონაა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20,6-25,2%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 6,8-8,1 გ/ლ-ს. მცირე მოსავლიანობასთან ერთად ჯანს ახასიათებს წვენის მეტად მცირე გამოსავალი, რაც 54-55% არ აღემატება.

ჯანის ღვინო
ჯანის ღვინო ხასიათდება ნორმალური ალკოჰოლიანობით (11,5-12,1) და მცირედი მჟავიანობით (7,1-8). ტკბილის ჭაჭაზე დადუღება იწვევს ტანინების მომეტებულ ოდენობას. იწურება საკმაოდ შეფერილი, სხეულით მდიდარი, სქელი, ჰარმონიული, ექსტრაქტით მდიდარი, სასიამოვნო გემური თვისებების ღვინო. ის ახლოს დგას ოჯალეშთან და კახურ წითელ ღვინოებთან.

ნაკაშიძის ჯანი
შუა გურიაში (ბახვი, ბაღდადი, მიქელგაბრიელი) გავრცელებული იყო ე.წ. ნაკაშიძის ჯანი, რომელიც მიქელგაბრიელში პირველად შეიტანა მემამულე ნაკაშიძემ აქედან მიეცა სახელწოდება. ის სხვა სოფლებშიც გავრცელდა უხვმოსავლიანობის გამო. ამპელოგრაფიული და სამეურნეო-ტექნიკური მახასიათებლებით ის არსებითად განსხვავდება ჯანისგან და წარმოადგენს არამონის ვარიაციას.

ზრდასრული ფოთოლი საშუალო სიდიდისაა, მომრგვალო ან ოვალური, სამნაკვთიანი. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი ცილინდრული ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, ახასიათებს ფრთა, რომლის სიგრძეც ხშირად მტევნის სიგრძის ნახევარს აღწევს. მარცვალი საშუალოზე მსხვილია, თითქმის შავი, კანი თხელი აქვს, მცირედ ხორციანი და მეტად წვნიანი, ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული. ვერ იტანს ტრანსპორტირებას და იჭყლიტება.

ნაკაშიძის ჯანი უხვმოსავლიანია და წვენსაც მაღალი გამოსავლიანობა ახასიათებს. ყვავილობა იწყება მაისის ბოლოდან, შეთვალება იწყება აგვისტოს ბოლოს დეკადაში და სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის პირვენ ნახევარში. დაკრეფილი ყურძენი არ ინახება და ვერც ვაზზე ძლებს ხანგრძლივად. იძლევა საშუალო ღირსების, მასობრივი მოხმარების წითელ ღვინოს.