მარტინ ბეჰაიმი

მარტინ ბეჰაიმი (, , ; დ. 6 ოქტომბერი, 1459 — გ. 29 ივლისი, 1507) — გერმანელი გეოგრაფი, 1492 წელს, ამერიკის აღმოჩენამდე შექმნა პირველი გეოგრაფიული გლობუსი.

ბიოგრაფია
მარტინ ბეჰაიმი დაიბადა ფრანკონიის თავისუფალ ქალაქ ნიურნბერგში, ბოჰემური წარმოშობის მდიდარ ვაჭართა ოჯახში, რომლებიც ქალაქში საუკუნის დასაწყისში დასახლდნენ. მისი მამა ვენეციასთან ვაჭრობდა და არჩეული იყო ქალაქის სენატში. მარტინი ახალგაზრდა ასაკიდანვე მონაწილეობდა მამის საქმიანობაში; მამის გარდაცვალების შემდეგ, 1474 წელს, ის მუშაობდა ბიძასთან, ლეონარდთან და იორიუს ვან დორპთან, მეხელენიდან ქსოვილების ვაჭართან, და ესწრებოდა ფრანკფურტის ბაზრობას. 1478 წელს ის ანტვერპენში გადავიდა, სადაც საღებავების მაღაზიაში მუშაობდა და იქ არითმეტიკას სწავლობდა. არსებობს მტკიცებულება, რომ ბეჰაიმი სწავლობდა იოჰან მიულერთან, იმ დროის წამყვან ასტრონომთან და მათემატიკოსთან.

1484 წელს ბეჰაიმი პირველად გამოჩნდა ლისაბონში, სავაჭრო მიზნებით (იმ დროს პორტუგალიის კავშირები ფლანდრიასთან და ჰანზას ლიგასთან ფართოვდებოდა). ერთი წლის შემდეგ, მეფე ჟუან -მ ის რაინდად აკურთხა. 1488 წელს მან იქორწინა თავისი მეგობრის, იოოს ვან ჰურტერის ქალიშვილზე, პორტუგალიელ ფლამანდიელზე, რომელიც პიკოსა და ფაიალის კუნძულების (აზორის არქიპელაგზე) გუბერნატორად მსახურობდა და აზორის კუნძულებზე დასახლდა. ამ ქორწინებამ ბეჰაიმი კართან დააახლოვა და შესაძლოა, მას კარის ასტრონომისა და კარტოგრაფის თანამდებობა მოუტანა.

ესპანელი მემატიანე ანტონიო დე ჰერერა თავის წიგნში „ინდოეთის ზოგადი ისტორია“ ამტკიცებს, რომ კოლუმბი შეხვდა ბეჰაიმს და განიხილა დასავლეთით ინდოეთისკენ გაცურვის გეგმა. ისტორიკოსის თქმით, კოლუმბმა „თავისი აზრის დადასტურება იპოვა ბოჰემიელ მარტინში, მის მეგობარში, ფაიალის კუნძულის პორტუგალიელ მკვიდრში და კარგად გათვითცნობიერებულ კოსმოგრაფში“. ბეჰაიმი ასევე დაახლოებული იყო „მათემატიკოსთა წრესთან“ - კარის მეცნიერთა საზოგადოებასთან, რომელიც ძირითადად ფიზიკაზე, ასტრონომიასა და ნავიგაციაზე იყო ორიენტირებული.

არსებობს მტკიცებულება, რომ ბეჰაიმი მონაწილეობდა დიოგო კაოს აფრიკის სანაპიროებზე მოგზაურობაში (1484). ექსპედიცია 19 თვე გაგრძელდა; ამ პერიოდში პორტუგალიელებმა აღმოაჩინეს გამბიისა და გვინეის აქამდე უცნობი რეგიონები, დაამყარეს კონტაქტი ვოლოფის ხალხთან, მიაღწიეს კონგოს მდინარის შესართავს და სანელებლებით (წიწაკითა და დარიჩინით) დატვირთულები დაბრუნდნენ.

1490 წელს ბეჰაიმი სამუშაოდ და დედის მიერ დატოვებული მემკვიდრეობის მისაღებად მშობლიურ ქალაქში დაბრუნდა. ქალაქის საბჭოს წევრმა, გეორგ ჰოლცშურმა, რომელიც ეგვიპტესა და წმინდა მიწაზე იმოგზაურა და გეოგრაფიული აღმოჩენებით იყო დაინტერესებული, დაარწმუნა იგი, რომ ქალაქში დარჩენილიყო და შეექმნა გლობუსი, რომელიც პორტუგალიურ უახლეს აღმოჩენებს ასახავდა. 1492 წლისთვის გლობუსი დასრულებული იყო; ის ასახავდა ევროპელების გეოგრაფიულ ცოდნას ამერიკის აღმოჩენის წინა დღეს. გლობუსის, მეტსახელად „დედამიწის ვაშლის“, დიამეტრი 507 მმ იყო. მას არ აქვს თანამედროვე განედისა და გრძედის აღნიშვნები, მაგრამ მოიცავს ეკვატორს, მერიდიანებს, ტროპიკებს და ზოდიაქოს ნიშნების გამოსახულებებს. გლობუსი შეიცავს იგივე გეოგრაფიულ შეცდომებს, რაც რუკებზე გვხვდება. ის ასევე მოიცავს სხვადასხვა ქვეყნის მოკლე აღწერილობებს და მათი მაცხოვრებლების გამოსახულებებს.

1493 წლის ივლისში მარტინ ბეჰაიმი პორტუგალიაში დაბრუნდა. „დედამიწის ვაშლის“ შექმნის შემდეგ მისი ცხოვრების შესახებ ინფორმაცია უკიდურესად მწირია. ცნობილია, რომ ის 1506 წლამდე ფაიალის კუნძულზე ვაჭრობით იყო დაკავებული, შემდეგ კი ლისაბონში გადავიდა საცხოვრებლად, სადაც 1507 წლის 29 ივლისს გარდაიცვალა სიღარიბეში.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს ბეჰაიმი.