iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ქართველები რუსეთში

ქართველები რუსეთში – ქართული დიასპორა რუსეთში. 2021 წლის აღწერით რუსეთში ცხოვრობდა 112 765 ეთნიკურად ქართველი.

დიასპორის ეთნოკულტურული ორგანიზაციები
ასტრახანი. ქართული კულტურის საოლქო საზოგადოება „ივერია“
დონის როსტოვი. საქართველოს ხალხების დონის სათვისტომო „ვარძია“
ეკატერინბურგი. კულტურის საზოგადოება „რუსთაველი“
ვლადიკავკაზი. ქართული ეროვნულ-კულტურული ცენტრი „ერთობა“
კალინინგრადი. კალინინგრადის ოლქის ქართული მოსახლეობის რეგიონული საზოგადოებრივი ორგანიზაცია „ივერია“
კისლოვოდსკი. კისლოვოდსკის რეგიონული ეროვნულ-კულტურული ორგანიზაცია „ივერია“
კრასნოდარი. კრასნოდარის რეგიონული ქართული სათვისტომო „ივერია
კრასნოიარსკი. კრასნოიარსკის მხარის ქართული ეროვნულ-კულტურული ავტონომია „ერთობა“
მოსკოვი. საზოგადოება „ქართველები რუსეთში“
მოსკოვი. „მოსკოვის ქართული სათვისტომო“
ნაბერეჟნიე ჩელნი. ქართული სათვისტომო „ივერია“
ნიჟნი-ნოვგოროდი. ნიჟნი-ნოვგოროდის სოციალური დაწესებულება „ქართული თანამეგობრობა“
ნოვოროსიისკი. ქართული კულტურულ-საგანმანათლებლო საზოგადოება „საქართველო“
პეტროზავოდსკი. კარელიის რესპუბლიკური ორგანიზაცია „ქართული კულტურის საზოგადოება“
სანქტ-პეტერბურგი. რეგიონული საზოგადოებრივი ორგანიზაცია სანქტ-პეტერბურგის ქართული სათვისტომო „ივერია“
სანქტ-პეტერბურგი. სანქტ-პეტერბურგის კოლხური დიასპორა
სანქტ-პეტერბურგი. სანქტ-პეტერბურგის საზოგადოება „თბილისი“
სარატოვი. ქართული სათვისტომო „ივერია“
სოჭი. კრასნოდარის სამხარეო ქართული კულტურის ცენტრი „ივერია“
სტავროპოლი. „სტავროპოლის მხარის ქართული დიასპორა“
ტულა. საქალაქო საზოგადოებრივი ორგანიზაცია „საქართველოს სათვისტომო“

დიასპორის ცნობილი წარმომადგენლები
ლეფსი, გრიგორი
სოტკილავა, ზურაბ
წერეთელი, ზურაბ
კანდელაკი, თიკა
ფირცხალავა, ირაკლი
ქასრაშვილი, მაყვალა
პავლიაშვილი, სოსო
თოფურია, ქეთა
ადოლფ ფონ ჰარნაკი

ადოლფ ფონ ჰარნაკი (; დ. 7 მაისი, 1851, ქ. დერპტი, ახლანდელი ქ. ტარტუ ― გ. 10 ივნისი, 1930, ჰაიდელბერგი) — გერმანელი თეოლოგი. იყო პრუსიის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი, ბერლინის უნივერსიტეტის რექტორი (1901 წლიდან). ავტორია მრავალი თეოლიგიური გამოკვლევისა („დოგმების ისტორია“ სამ ტომად (1885-1890), „ძველი ქრისტიანული ლიტერატურის ისტორია ევსებიოსმდე“ სამ ტომად (1893-1904), „ქრისტიანობის არსი“ (1900), „მონაზვნობა, მისი იდეალები და ისტორია“ (მე-6 გამოცემა, 1903).

1900-იან წლებში ჰარნაკთან პეტერბურგის უნივერსიტეტიდან მიავლინეს ივანე ჯავახიშვილი, რომელმაც გერმანულ ენაზე გამოაქვეყნა „ევსტათი მცხეთელის მარტვილობა“ ჰარნაკის კომენტარებითურთ (1901). 1903 წელს ნ. მარის შრომის ― „სინის მთაზე მუშაობის წინასწარი ანგარიში“ ― გაცნობამ გააღრმავა ჰარნაკის ინტერესი საქართველოსადმი. მან მოუწოდა გერმანელ მეცნიერებს შეესწავლათ საქართველოს ისტორია და კულტურა, რამაც დიდი გამოძახილი იქონია დასავლეთ ევროპაში.
ჯორჯ ჯულიან ჰარნი

ჯორჯ ჯულიან ჰარნი (დ. 17 თებერვალი, 1817, დეპტფორდი — გ. 9 დეკემბერი, 1897, რიჩმონდი, სარის საგრაფო) — ინგლისის მუშათა მოძრაობის მოღვაწე, ჩარტიზმის მემარცხენე ფრთის ერთ-ერთი ლიდერი.

მონაწილეობდა ლონდონის მუშათა ასოციაციის დაარსებაში (1836). 1838 წელს დააარსა რევოლუციურ-დემოკრატიული ასოციაცია. 1842 წლიდან იყო ჩარტისტული ცენტრალური ორგანოს „ნორთერნ სტარის“ („ “) და სხვა ჩარჩისტული გამოცემების რედაქტორი. 40-იან წლებში დაუახლოვდა კარლ მარქსსა და ფრიდრიხ ენგელსს. იყო კომუნისტთა კავშირის წევრი. ისევე როგორც სხვა ჩარტისტებმა ჰარნიმ ბოლომდე ვერ აღიქვა მეცნიერული კომუნიზმის იდეები. 1851 წლიდან დროებით ჩამოშორდა პროლეტარულ მოძრაობას. იყო ინტერნაციონალის წევრი.
როი ჰაროდი

როი ფორბზ ჰაროდი ჰეროდი (დ. 13 თებერვალი, 1900, ლონდონი — გ. 8 მარტი, 1978, ჰოლტი) — ინგლისელი ეკონომისტი, ჯონ კეინზის მოწაფე და მიმდევარი.

დაამთავრა ოქსფორდის უნივერსიტეტი (1922). აქვე კითხულობდა ეკონომიკის კურსს (1929–1937 და 1946–1967). 1942–1945 წლებში იყო საადმირალოს მრჩეველი სტატიკურ საკითხებში, 1947–1950 — გაეროს ქვეკომისიის წევრი დასაქმებისა და განვითარების სტაბილურობის საკითხებში, 1952–1953 — საერთაშორისო სავალუტო ფონდის ეკონომიკის მრჩეველი. ჰაროდის ძირითადი შრომები ეხება ეკონომიკის ზრდის, ფულის თეორიის, კაპიტალიზმის სავალუტო სისტემისა და სხვა პრობლემებს. ჰაროდი უგულებელყოფდა კაპიტალისტურ კვლავწარმოების რეალურ პროცესს და მისთვის დამახასიათებელ წინააღმდეგობებს.
ჰაინრიხ და იულიუს ჰარტები

ძმები ჰაინრიხ (დ. 30 დეკემბერი, 1855, ვეზელი — გ. 11 ივნისი, 1906, ტეკლენბურგი) და იულიუს (დ. 9 აპრილი, 1859, მიუნსტერი — გ. 7 ივლისი, 1930, ბერლინი) ჰარტები — გერმანელი მწერლები, კრიტიკოსები და ჟურნალისტები. ერთად გამოსცემდნენ ლიტერატურულ-კრიტიკულ ჟურნალებს, კრიტიკულ წერილებს; უფროს თაობას ბრალად სდებდნენ ეპიგონობას, ზერელობას და მოუწოდებდნენ ღრმად ეროვნული შინაარსის ნაწარმოებების შექმნისაკენ. ჰაინრიხ ჰარტის მნიშვნელოვანი ნაწარმოებებია ეპოსი "კაცობრიობის სიმღერა" (ტ. 1-4, 1887–1906), იულიუს ჰარტისა - ლირიკული ლექსების კრებულები, ნოველები, დრამატული თხზულებები. ძმების კრიტიკულმა მოღვაწეობამ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა გერმანულ ნატურალიზმის ესთეტიკის ჩამოყალიბებაში.
ფრენსის ბრეტ ჰარტი

ფრენსის ბრეტ ჰარტი (; დ. 25 აგვისტო, 1836, ოლბანი — გ. 5 მაისი, 1902, ლონდონი) — ამერიკელი მწერალი. სახელი მოუხვეჭა „კალიფორნიულმა მოთხრობებმა“ (1856-1871). ამერიკული ლიტერატურის ისტორიაში უმთავრესად შევიდა როგორც ნოველისტი. მისი თემატურად მრავალფეროვანი ნოველებისათვის დამახასიათებელია რომანტიკული ეფექტები, ავანტიურული თხრობა, სენტიმენტალიზმი, რეალისტური ხედვა. თუმცა იგი არ ესწრაფვის ფართო სოციალურ განზოგადებას, მაინც აშკარად ჩანს ბურჟუაზიული მორალის მიუღებლობა, ჰუმანური მორალის დამკვიდრების ცდა („ღრიალი ბანაკის იღბალი“, 1870; „როგორ მოვიდა სანტა კლაუსი სიმფსონის ბარში“, 1872 და სხვა). დიდი წარმატება ხვდა წილად მისი მოთხრობების კრებულს „არგონავტების თქმულებები“ (1875). ჰარტს ეკუთვნის აგრეთვე რომანები „გაბრიელ კონროი“ (1876), „კლარენსი“ (1895), ნარკვევები, პაროდიები და სხვა.
ედუარდ ჰარტმანი

კარლ რობერტ ედუარდ ფონ ჰარტმანი (გერმ. ) (დ. 23 თებერვალი, 1842, ბერლინი ― გ. 5 ივნისი, 1906, გროსლიხტერფელდე) — გერმანელი ფილოსოფოს-იდეალისტი, ირაციონალისტი. მთავარ შრომაში "არაცნობიერის ფილოსოფია" (1869) ამტკიცებს, რომ პირველადია არაცნობიერი სულიერი საწყისი, რომელიც მთელი სინამდვილის ერთიანობას განსაზღვრავს, ხოლო სამყაროში მიმდინარე აღმავლითი პროცესები განსაზღვრულია არაცნობიერი საწყისით, ნებით. ამ თვალსაზრისის საფუძველზე უარყოფილია მატერიალიზმი და დიალექტიკა. ა. შოპენჰაუერის პესიმიზმის გავლენით ჰარტმანი ეთიკაში უარყოფდა ბედნიერების როგორც მიწიერ, ისე რელიგიურ გაგებას, აგრეთვე ბედნიერების, სიკეთის განხორციელებისაგან მიმართულ სოციალურ პროცესს. ევოლუციის საბოლოო შედეგი, მისი აზრით, სამყაროს აუცილებელი მოსპობაა, რადგან, როდესაც არაცნობიერი ამაღლდება ცნობიერების დროზე და თავისი შექმნილის შემეცნებას დაიწყება, მას შეაფასებს როგორც უმიზნო, უგონოსა და მოსპობის ღირსს.
ემილ ჰარტმანი

იოჰან პეტერ ემილ ჰარტმანი (დ. 14 მაისი, 1805, კოპენჰაგენი — გ. 10 მარტი, 1900, იქვე) — დანიელი კომპოზიტორი. სწავლობდა მამამისთან - ავგუსტ ვილჰელმ ჰარტმანთან, რომელიც კოპენჰაგენის გარნიზონის ეკლესიის ორგანისტი იყო. 1817–1843 წლებში ჰარტმანი ამ ეკლესიაში მუშაობდა, 1824 წლიდან შეცვალა მამამისი. 1843 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე კოპენჰაგენის ღვთისმშობლის ეკლესიის ორგანისტი იყო. ჰარტმანი ერთ-ერთი ფუძემდებელია (ნილს გადესთან ერთად) სამუსიკო გაერთიანებისა (1839 წლიდან მისი პრეზიდენტი). ხელმძღვანელობდა და დირიჟორობდა სტუდენტურ საგუნდო კავშირს (1868–1900), იყო კონსერვატორიის დირექტორი (მისი დაარსებიდან — 1867 წლამდე). ჰარტმანი დანიური მუსიკის რომანტიზმის პირველი წარმომადგენელია.
ნიკოლაი ჰარტმანი

ნიკოლაი ჰარტმანი (; დ. 20 თებერვალი, 1882, რიგა ― გ. 9 ოქტომბერი, 1950, გეტინგენი) — გერმანელი ფილოსოფოსი, კრიტიკული ონტოლოგიის ფუძემდებელი. 1920-1945 მარბურგის, კელნის, ბერლინისა და გეტინგენის უნივერსიტეტების პროფესორია.

ბიოგრაფია
ჰარტმანი ჯერ პაულ ნატორპის მოწაფე იყო და მარბურგის სკოლის ნეოკანტიანელთა პოზიციებს იცავდა („არსის პლატონისეულ ლოგიკა“, 1909, „მათემატიკის ფილოსოფიური საფუძვლები პროკლესთან“, 1909), შემდეგ კი ედმუნდ ჰუსერლის გავლენით დაიწყო გნოსეოლოგიის საზღვრების გადალახვა და „თვით საგნებისაკენ“ სვლა. ჰარტმანი მოითხოვს კვლევის დამყარებას მეტაფიზიკის მინიმუმზე, იდეალიზმისა და რეალიზმზე მაღლა დგომისა და თვალსაზრისამდელ პოზიციებზე, გვთავაზობს ობიექტური იდეალიზმის, როგორც ღია სისტემის, საკუთარ გაგებას („შემეცნების მეტაფიზიკის ძირითადი ნიშნები“, 1921), რომელიც შემდგომში განახორციელა დიდ ფაქტობრის მასალასა და ტრადიციის ათვისებაზე („გერმანული იდეალიზმის ფილოსოფია“, ტ. 1, 1923, ტ. 2, 1929) დამყარებით. ეს სისტემა წარმოადგინა შრომებში: „გონითი არსის პრობლემა“ (1933), „ონტოლოგიის დაფუძნებისათვის“ (1935), „შესაძლებლობა და სინამდვილე“ (1938), „რეალური სამყაროს აგებულება“ (1940), „ბუნების ფილოსოფია“ (1950); აღსანიშნავია აგრეთვე „ეთიკა“, რომელიც მაქს შელერის გავლენითაა დაწერილი (1926) და უკანასკნელი შრომა „ესთეტიკა“ (1953). ჰარტმანმა დაწვრილებით დაამუშავა კატეგორიების პრობლემა, განასხვავა მათი სფეროები და ფენები, დაინახა დიალექტიკის საჭიროება, მაგრამ ვერ განასხვავა ერთმანეთისაგან ტელეოლოგია და განვითარების თეორია და ორივე უარყო, აღიარა მხოლოდ „ჰორიზონტალური“ და არა „ვერტიკალური“ დიალექტიკა, ამიტომ სისტემის ერთიანობა ვერ დააფუძნა. ჰარტმანის გავლენა განიცადეს გ. იაკობიმ, გ. მარტინმა, ჰ. ვაინმა, მ. ლანდმანმა და სხვ. ჰარტმანის ხელმძღვანელობით 1922 მარბურგში სადოქტორო დისერტაცია დაიცვა მოსე გოგიბერიძემ.
ჰარტმან ფონ აუე

ჰარტმან ფონ აუე (; დ. დაახლოებით 1165 ― გ. დაახლოებით 1215) — გერმანელი პოეტი. მონაწილეობდა ჯვაროსნულ ლაშქრობაში 1189-1191 წლებში. აღსანიშნავია მისი სარაინდო რომანები „ერეკი“ (1180) და „ვაინი“ (1200), რელიგიური თხზულებები „გრეგორიუსი“ (1187) და „საწყალი ჰაინრიხი“ (1195), მანვე შექმნა „სიმღერები“, რომელშიც გაერთიანდა 13 სამიჯნურო და 3 ჯვაროსნული სიმღერა, აგრეთვე „წიგნაკი “ - თავისებური გაბაასება გულსა და სხეულს შორის და „წიგნაკი “ - მოთქმა სიყვარულის გამო.
ჰარუნ არ-რაშიდი

ჰარუნ არ-რაშიდი (დ. 17 მარტი, 763 ან თებერვალი, 766, რეი — გ. 24 მარტი, 809, ტუსი) — ხალიფა (766-იდან) აბასიანთა დინასტიისა. ძალაუფლება ხელში ჩაიგდო და განაგებდა ბარმაქიანთა გვარის ვეზირების დახმარებით, რომლებიც წარმოადგენდნენ ირანის ფეოდალურ არისტოკრატიას, ხოლო 803-იდან მათი ჩამოცილების შემდეგ განაგებდა ერთპიროვნულად. ჰარუნ არ-რაშიდის დროს სახალიფოში განვითარდა სოფლის მეურნეობა, ხელოსნობა, ვაჭრობა და კულტურა (უმთავრესად ლიტერატურა). ჰარუნ არ-რაშიდი განაგრძობდა ბრძოლას ბიზანტიასთან. გარდაიცვალა შუა აზიაში სამხედრო ლაშქრობის დროს.
სუძუკი ჰარუნობუ

სუძუკი ჰარუნობუ (ჰოძუმი ძიჰეი) (დ. 1718 ან 1725, ედო (ტოკიო) — გ.1770, იქვე) — იაპონელი გრაფიკოსი და ფერმწერი, უკიიო-ე-ს სკოლოს წარმომადგენელი. ხეზე ფერადი გრავიურის ერთ-ერთი პირველი იაპონელი ოსტატი. ჰარუნობუს ნამუშევრების უმეტესობა შესრულებულია 1764-1770 წლებში. უმთავრესად ხატავდა ახალგაზრდა ქალებს (გამყიდველებს, მოცეკვავეებს და ა. შ.), ქუჩის სცენებს. მისი განვითარებისათვის დამახასიათებელია კონტურის დახვეწილი ხაზი, ნათელი კოლორიტი. ბეჭდვის დროს ხშირად იყენებდა რელიეფური ტვიფვრის და სხვა რთულ ტექნიკას.
ჰარშა

ჰარშა (სრული სახელი ჰარშავარდჰანა) (გ. 647) — ინდოეთის მმართველი (დაახლოებით 606-647) ჰუშპაბჰუტის (პუშიაბჰუტი) საგვარეულოდან. წერდა სანსკრიტზე. ცნობილია ჰარშას დრამები „რატნავალი“, „პრიადარშიკა“, რომელთა სიუჟეტი აგებულია სატრფიალო-ავანტიურულ ინტრიგაზე, და „ნაგების სიხარული“ („ნაგანანდა“), რომელსაც საფუძვლად უდევს ბუდისტური ლეგენდა სამართლიანობისათვის თავდადებული მეფის ჯიმუტავაჰანის შესახებ. ჰარშას რამდენიმე ლექსი შემოინახა ანთოლოგიებმა.
ჰასან II

ჰასან მულაი ჰასან ალაუი (; დ. 9 ივლისი, 1929, რაბატი — გ. 23 ივლისი, 1999) — მაროკოს მეფე 1961-1999 წლებში, ალაუიტების (ალავიტების) დინასტიის წარმომადგენელი. 1952 წელს დაამთავრა ბორდოს (საფრანგეთი) უნივერსიტეტის სამართლის ფაკულტეტი. მაროკოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ (1956) დანიშნეს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსად, შემდეგ პრემიერ-მინისტრად და თავდაცვის მინისტრად (1960 მაისი - 1961 თებერვალი). 1961 წლის 3 მარტს გამოაცხადეს მაროკოს მეფედ და მუსლიმანთა რელიგიის მეთაურად. ჰასან იყო სახელმწიფო მეთაური და შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალი. გარდაიცვალა 1999 წლის 23 ივლისს.
ჰასან-ბეგ რუმლუ

ჰასან-ბეგ რუმლუ (დ. 1531/1532 — გ. 70-იანი წლების მიწურული) — ირანელი ისტორიკოსი. წარმოშობით ყიზილბაშურ რუმლუს ტომს ეკუთვნოდა. დაახლოებით იყო შაჰის კართან და ბავშვობიდანვე თან ახლდა თამაზ -ს ლაშქრობებში. ავტორია 12-ტომიანი მსოფლიო ისტორიული ტიპის თხზულებისა "უმშვენიერესი ისტორიათაგანი" ("აჰსან ალ-თავარიხ"). შემორჩენილია თხზულების მხოლოდ 2 უკანასკნელი ტომი. მე-12 ტომში მოთხრობილია პირველ სეფიან ხელმწიფეთა ისტორია 1578 წლამდე. ამავე ტომში ვრცელი ცნობებია საქართველოს შესახებ, კერძოდ, დაწვრილებით არის აღწერილი შაჰ-თამაზის შემოსევები, რომელთა მხილველიც თვითონ იყო.
ჰასან-ფაშა

ჰასან-ფაშა ჯაყელი, ახალციხის (ჩილდირის) ფაშა 1758-1759 და 1761-1767 წლებში. ახლად დანიშნულ ფაშას დაევალა განდგომილი იმერეთის სამეფოს კვლავ დამორჩილება. ამ მიზნით ჰასან-ფაშამ 1758 ორჯერ ილაშქრა იმერეთში, მაგრამ ორჯერვე დამარცხდა. 1759 წელს გადააყენეს. მის ნაცვლად დანიშნეს იბრაჰიმ-ფაშა (ჯაყელი), რომელსაც ხალხი აუჯანყდა. 1761 კვლავ ჰასან-ფაშა დანიშნეს ორი თუღით. მალე იგი სამთუღიანი ფაშა და სერასკერი გახდა. 1763-1767 ჰასან-ფაშამ მრავალგზის ილაშქრა იმერეთში, მაგრამ უშედეგოდ. 1767 წლის თებერვალს იგი ახალციხიდან გაიწვიეს და სელენიქის ფაშად გაამწესეს.
ჰასდრუბალი (ჰამილკარ ბარკას სიძე)

ჰასდრუბალი (დ. დაახ. ძვ. წ. 270 — გ. ძვ. წ. 221) — ტიტუს ლივიუსის რომის ისტორიაში ის მოხსენებულია როგორც ჰამილკარ ბარკას სიძე და ჰანიბალის ცოლისძმა ან სიძე. ძვ. წ. 229 სარდლობდა კართაგენის ლაშქარს ესპანეთში, დააარსა ქალაქი ახალი კართაგენი (ახლანდელი კარტახენა). ძვ. წ. 221 წელს ის მოკლა კელტების მეფის მონამ, რომელმაც ეს საქციელი თავისი ბატონის სიკვდილზე შურისძიების მიზნით ჩიდინა.

მისი შემცვლელი იყო ჰანიბალი.
ჰატოიამა იტირო

ჰატოიმა იტირო (დ. 1 იანვარი, 1883, ტოკიო ― გ. 7 მარტი, 1959, იქვე) — იაპონიის პოლიტიკური მოღვაწე. 1927-იდან სეიიუკსაის (იაპონიის მსხვილი ბურჟუაზიისა და მემამულეთა) პარტიის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი. 1931–1934 განათლების მინისტრი. მეორე მსოფლიო ომის (1939–1945) დროს შედიოდა ტახტის დახმარების ასოციაციაში. მეორე მსოფლიო ომში იაპონიის დამარცხების შემდეგ, 1945 ნოემბერში, დაარსდა ლიბერალური პარტია და მისი თავმჯდომარე იყო აშშ-ის საოკუპაციო ხელისუფალტა მიერ პოლიტიკური მოღვაწეობიდან მის ჩამოშორებამდე (1946 მაისამდე). სან-ფრანცისკოს საზავო ხელშეკრულების დადების (1951) შემდეგ დაუბრუნდა პოლიტიკურ მოღვაწეობას და 1954-იდან — 1956 დეკემბრამდე, როგორც დემოკრატიული პარტიის (1955 ნოემბრიდან - ლიბერალურ-დემოკრატიული პარტია) პრეზიდენტი, მეთაურობდა მინისტრთა კაბინეტს. 1956 წლის 19 ოქტომბერს მოსკოვში იაპონიის მთავრობის სახელით ხელი მოაწერა სსრკ-იაპონიის ერთობლივ დეკლარაციას საომარი მდგომარეობის შეწყვეტისა და ორ ქვეყანას შორის დიპლომატიური ურთიერთობის აღდგენის შესახებ. 1957–1959 იყო "იაპონია-სსრკ" საზოგადოების პრეზიდენტი.
ჰატშეფსუტი

ჰატშეფსუტი (დ. დაახლოებით ძვ. წ. 1503 — გ. ძვ. წ. 1480) — ძველი ეგვიპტის დედოფალი (ფარაონი), ეგვიპტის დინასტიის წარმომადგენელი. თუტმოს -ის ასული და მისი თანამმართველი 15 წლის მანძილზე.

ტახტს ერთმანეთს ეცილებოდნენ ჰატშეფსუტი, თუტმოს (ჰატშეფსუტის ნახევარი ძმა და მეუღლე) და თუტმოს . ჰატშეფსუტის მომხრე დიდებულთა პარტიამ თუტმოს მმართველობას ჩამოაშორა და ჰატშეფსუტი გაამეფა. ეგვიპტის შიდა არეულობით ისარგებლეს ნუბიელებმა და აჯანყდნენ, მაგრამ ჰატშეფსუტმა ჩაახშო და სამხრეთ პალესტინაშიც გაგზავნა დამსჯელი ექსპედიციები. ჰატშეფსუტი არ ომობდა, ქვეყნის სიმდიდრე სამშენებლო საქმიანობისათვის გამოიყენა — აღადგინა ჰიქსოსების მიერ დანგრეული ძველი ტაძრები და ააგო ახალი (დაირ-ელ-ბაჰრი); განაახლა საბადოების დამუშავება სინის ნახევარკუნძულზე და მოაწყო სავაჭრო ექსპედიციები პუნტის ქვეყანაში.

ჰატშეფსუტის გარდაცვალების შემდეგ თუტმოს მკაცრად მოექცა მის ხსოვნას და თითქმის ყველგან მოსპო მისი სახელი.
ებინიზერ ჰაუარდი

ებინიზერ ჰაუარდი (დ. 29 იანვარი, 1850, ლონდონი — გ.1 აპრილი, 1928, უელინ-გარდენ-სიტი) — ინგლისელი ქალაქთმშენებლობის თეორიტიკოსი და სოციოლოგი.

ცხოვრობდა ნიუ-იორკსა (1872–1877) და ლონდონში (1877-იდან). გაიზარდა რ. უ. ემერსონისა და ე. ბელამის სოციალური-უტოპიური იდეებით. წამოაყენა ქალაქ-ბაღების შექმნის იდეა. პირველი ქალაქ-ბაღის შექმნის მშენებლობის ინიციატორი ლეჩუორთსა (1902–1903) და უელინგ-გარდენ-სიტიში (1920). 1899 დააარსა ქალაქ-ბაღების ასოციაცია.
ფელიქს ჰაუსდორფი

ფელიქს ჰაუსდორფი (დ. 8 ნოემბერი, 1868, ბრესლაუ, ახლანდელი ვროცლავი — გ. 26 იანვარი, 1942, ბონი) — გერმანელი მათემატიკოსი. 1891 წელს დაამათავრა ლაიფციგის უნივერსიტეტი. 1895 წლიდან ასწავლიდა იქვე (1902 წლიდან პროფესორი); მოგვიანებით გრაიფსვალდის, 1921 წლიდან — ბონის უნივერსიტეტების პროფესორი. ჰაუსდორფმა დიდი წვლილი შეიტანა მათემატიკის სხვადასხვა დარგში — სიმრავლეთა თეორიაში, ტოპოლოგიაში, ფუნქციონალურ ანალიზში, უწყვეტ ჯგუფთა თეორიაში, რიცხვთა თეორიაში.
ომი

ომი — სახელმწიფოებს შორის არსებული კონფრონტაციის გადაწყვეტა სამხედრო ძალადობის გზით. ომის წარმოებაში უმთავრეს როლს ასრულებენ სახელმწიფოს შეიარაღებული ძალები და გასამხედროებული ფორმირებები, რომლის პარალელურად მეომარი მხარეები აწარმოებენ დიპლომატიურ, იდეოლოგიურ და ეკონომიკურ ბრძოლებს დაპირისპირებულ მხარეებთან. ომის წამოწყების მიზეზი შეიძლება გახდეს გადაუჭრელი საკითხები ეკონომიკურ, იდეოლოგიურ, ტერიტორიულ, რელიგიურ და სხვა სფეროებში. ომი – ეს არის პოლიტიკის გაგრძელება. თავისი მასშტაბებით ომი შეიძლება იყოს ლოკალური, რეგიონული, მსოფლიო. საერთაშორისო კანონების მიხედვით ომის წამოწყება გამოუცხადებლად, ითვლება დანაშაულად. შეიარაღებული კონფლიქტისგან განსხვავებით, ომის მასშტაბები გაცილებით დიდია, როგორც გეოგრაფიული თვალსაზრისით, ასევე მისი ხანგრძლივობიდან გამომდინარე. მიუხედავად ამისა, პრაქტიკაში არ არსებობს ზუსტი კლასიფიკაცია იმისა, თუ რით განსხვავდება ომი შეიარაღებული კონფლიქტისაგან. ომი შეიძლება იყოს ხანმოკლე (რამდენიმე დღიანი) და ხანგრძლივი (რამდენიმე ათეულ წლამდე).
იჩქერიის პრეზიდენტები

ჩეჩნეთის რესპუბლიკა — იჩქერიის პრეზიდენტები:

ჯოხარ დუდაევი : 1991-1996
ზელიმხან იანდარბიევი : 1996-1997 (პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი)
ასლან მასხადოვი : 1997-2005
აბდულ–ჰალიმ სადულაევი : 2005-2006 (პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი)
დოკუ უმაროვი : 2006 (პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი)
იაროსლავ ჰაშეკი

იაროსლავ ჰაშეკი (დ. 30 აპრილი, 1883, პრაღა — გ. 3 იანვარი, 1923, ლიპნიცე) — ჩეხი მწერალი.

დაიბადა მასწავლებლის ოჯახში. დაამთავრა კომერციული სასწავლებელი. ბეჭდვა დაიწყო საუკუნის დასაწყისში. თავდაპირველად აქვეყნებდა მგზავრულ ნარკვევებსა და იუმორისტულ ჩანახატებს. ჰაშეკს ეკუთვნის ათასამდე ნარკვევი, მოთხრობა და ფელეტონი, რომლებშიც დასცინის ბიუროკრატიულ სახელმწიფოს აპარატს, ბურჟუაზიულ მორალსა და სამღვდელოებას.

1912 წელს გამოაქვეყნა მოთხრობათა კრებული „ყოჩაღი ჯარისკაცი და სხვა გასაოცარი ისტორიები“. 1915 ავსტრია-უნგრეთის არმიაში გაიწვიეს. მალე რუსებს ჩაბარდა ტყვედ. 1916 შევიდა რუსეთში შექმნილ ჩეხ-სლოვაკთა სამხედრო ნაწილში. თანამშრომლობდა გაზეთ „ჩეხოსლოვანში“ (კიევი). ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ჰაშეკი გადავიდა საბჭოთა ხელისუფლების მხარეზე, გახდა რკპ (ბ) წევრი და შევიდა წითელი არმიის რიგებში (1918). თანამშრომლობდა საფრონტო გაზეთებში.

რუსულად გამოაქვეყნა „ადმირალ კოლჩაკის არმია“ და „ხუცეს მალიუტას დღიური“ (ორივე 1919). 1920 წელს დაბრუნდა სამშობლოში. ჰაშეკის შემოქმედების მწვერვალია რომანი „ყოჩაღი ჯარისკაცი შვეიკი და მისი თავგადასავალი მსოფლიო ომის დროს“ (1921-1923, დაუმთავრებელია). შვეიკი — „პატარა ადამიანი“ გამოხატავს ხალხის პროტესტს ომის წინააღმდეგ.

ქალაქ ლიპნიცეში (ჩეხეთი) 1959 წელს გაიხსნა ჰაშეკის მუზეუმი.
ჯულიან ჰაქსლი

ჯულიან სორელ ჰაქსლი (დ. 22 ივნისი, 1887, ლონდონი — გ. 14 თებერვალი, 1975) — ინგლისელი ბიოლოგი, ფილოსოფოსი, ევოლუციის თანამედროვე სინთეზური თეორიის ერთ-ერთი შემქმნელი. ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1938). დაამთავრა ოქსფორდის უნივერსიტეტი (1909). სამეფო კოლეჯის (ლონდონი) ზოოლოგიის პროფესორი (1925-1935). მისი ძირითადი შრომები ეხება ევოლუციის, ექსპორტული ემბრიოლოგიის, ეთიკის ზოგად საკითხებს. 1946-1948 წლებში იყო იუნესკოს პირველი გენერალური დირექტორი.
ჰაფიზ ალი

ჰაფიზ ალი, აბუ ღადარ ალი ფაშა (დ. დაახლოებით 1762 — გ. 1807) — ერაყის გამგებელი 1802-1807. წარმოშობით ქართველი (იოსები ერქვა), აფხაზი მადად ბეგის ყმა იყო, ახალგაზრდა მიუყვანეს ერაყის გამგებელს სულეიმან-ფაშა ბუიუქს, რომელმაც ჰაფიზ ალი „ქართულ გვარდიაში“ ჩარიცხა და შემდეგ დააწინაურა. 1796 ჰაფიზ ალი დანიშნეს ქაჰიას (ერაყის გამგებლის მოადგილის) თანამდებობაზე, ხოლო 1802 იგი სათავაში ჩაუდგა ერაყის ხელისუფლებას. 1807 ჰაფიზ ალი ინგლისელთა ხელშეწყობით მომზადებული შეთქმულების მსხვერპლი გახდა.
ჰაფიზი აბრუ

ჰაფიზი აბრუ (ნამდვილი სახელი აბდ ალ-ლაჰ იბნ ლუტფ ალ-ლაჰ იბნ აბდ ალ-რაშიდ ალ-ბიჰდადინი) (გ. 1430) — ირანელი ისტორიკოსი და გეოგრაფი. განათლება მიიღო ჰამადანში. მოღვაწეობდა თემურიდთა კარზე. მისი პირველი ნაშრომი უნდა იყოს ანონიმური "მატიანეთა კრებულის გაგრძელება" ("ზეილ-ი ჯამი ალ-თავარიხ"). 1412 შეადგინა "შამის გამარჯვების წიგნის გაგრძელება" ("ზეილ-ი ზაფარნამეი შამი"), აღწერა შაჰრუხის მეფობა 1413-მდე ("თარიხი შაჰრუხ"), თარგმნა და ისტორიული ცნობებით შეავსო არაბული გეოგრაფიული თხზულება. მრავალტომიანი "კრებული" ("მაჯმა") აერთიანებს ტაბარის სპარსულ თარგმანს, რაშიდ ად-დინის, შამის და მის მიერ დაწერილ ისტორიულ შრომებს, მსოფლიო ისტორიული ტიპისაა 4-ტომიანი "მატიანეთა კრებული" ("მაჯმა ალ-თავარიხი").
ჰაფიზ იბრაჰიმი

ჰაფიზ იბრაჰიმი (სრული სახელი მუჰამედ ჰაფიზ ბინ იბრაჰიმ ფაჰმი) (დ. 1872, დაირუტი — გ. 31 ივლისი, 1932, კაირო) — არაბი (ეგვიპტელი) მწერალი და ჟურნალისტი. ცნობილია „ნილოსის პოეტის“ სახელით.

ბიოგრაფია
დაამთავრა სამხედრო სასწავლებელი კაიროში (1891); მონაწილეობდა ინგლისის სამხედრო ესპედიციაში სუდანში. ინგლისის წინააღმდეგ ეგვიპტის ოფიცერთა ამბოხებაში მონაწილეობისათვის სამხედრო სამსახურიდან დაითხოვეს (1900). განიცდიდა მუჰამად აბდოს მსოფლმხედველობის გავლენას. მომხრე იყო დასავლეთისა და აღმოსავლეთის კულტურის მიღწევათა სინთეზისა. 1901 გამოაქვეყნა ლექსების პირველი დივანი. მისი ლექსები დაწერილია ნეოკლასიკური სტილით, ასახავს პოეტის პატრიოტულ სულისკვეთებას, მოუწოდებს უცხოურ კოლონიზატორების წინააღმდეგ ბრძოლისაკენ. ეგვიპტის ცხოვრების აქტულურ პრობლემებს ეხება კლასიკური მაკამის ფორმით დაწერილი პროზაული ნაწარმოები „ღამეები სატიჰასთან“ (1906).
ჰაფსიდები

ჰაფსიდები — ბერბერული წარმოშობის დინასტია, რომელიც განაგებდა ტუნისს 1229-1574 წლებში; სახელწოდება მიიღო შეიხ აბე ჰაფსის სახელიდან, რომელიც ალმოჰადების მოძრაობის ერთ-ერთი დამაარსებელი იყო. იფრიკიის ალმოჰადმა ნაცვალმა აბუ ზაქარიამ (განაგებდა 1229-1249), რომელიც აბუ ჰაფსის შვილიშვილი იყო, დააარსა ფაქტობრივად დამოუკიდებელი სახელმწიფო. ჰაფსიდების ძლიერების პერიოდი ემთხვევა ალ-მუსთანსირის (1249-1277), ასევე აბუ ფარისის (1394-1434) და უსმანის (1435-1488) გამგებლობას. 1574 წელს ტუნისი თურქებმა მიიტაცეს და ჰაფსიდების დინასტია დაამხეს.
ენდრიუ ჰაქსლი

ენდრიუ ფილდინგ ჰაქსლი (დ. 22 ნოემბერი, 1917, ლონდონი — გ. 30 მაისი, 2012) — ინგლისელი ფიზიოლოგი. ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1955). დაამთავრა კემბრიჯის უნივერსიტეტი (1938). 1960-იდან ლონდონის უნივერსიტეტის კოლეჯის ფიზიოლოგიური განყოფილების პროფესორი. შექმნა კუნთის შეკუმშვის თეორია, აღწერა მიოფიბრილების ნატიფი სტრუქტურა, აღმოაჩინა, რომ შეკუმშვის დროს ხდება მიოფიბრილის წარმომშობი აქტინისა და მიოზინის ძაფების სრიალი და დაახლოება. გამოიკვლია ნერვული ბოჭკოების სინაფსები და ნერვული იმპულსის გადაცემისას ფიზიკურ-ქიმიური ცვლილებები, ნერვულ სისტემაში აგზნების და შეკავების იონური მექანიზმები. ნობელის პრემია (1963, ალან ლოიდ ჰოჯკინსა და ჯ. კ. ეკლზთან).
ტომას ჰენრი ჰაქსლი

ტომას ჰენრი ჰაქსლი (; დ. 4 მაისი, 1825, ილინგი, ლონდონის მახლობლად — გ. 29 ივნისი, 1895, ისტბორნი, სასექსი) — ინგლისელი ბუნებისმეტყველი, ჩარლზ დარვინის მეგობარი და მისი მოძღვრების პოპულარიზატორი.

1846–1850 წლებში მონაწილეობდა ექსპედიციაში ავსტრალიის აღმოსავლეთ სანაპიროსა და ახალ გვინეაზე; 1854-1895 წლებში იყო სამეფო სამთო სკოლის პროფესორი. 1871–1880 წლებში ლონდონის სამეფო საზოგადოების მდივანი. 1883–1885 წლებში — პრეზიდენტი. მისი გამოკვლევები ეხება პალეონტოლოგიის, ანთროპოლოგიის, ევოლუციური თეორიის, ზოოლოგიისა და შედარებითი ანატომიის საკითხებს. დაამტკიცა ნათესაური კავშირი მედუზებსა და პოლიპებს შორის (1849), განავითარა და დაამტკიცა დებულება ხერხემლიანი ცხოველების ქალას ერთიანი აგებულების შესახებ, დაამტკიცა ფრინველების წარმოშობა ქვეწარმვლებისაგან. ჰაქსლი ავითარებდა არასწორ შეხედულებას იმის შესახებ, რომ ორგანული სამყაროს ჯგუფების უმეტესობა არ განიცდის პროგრესს, მაგრამ ჩარლზ დარვინის წიგნის („სახეობათა წარმოშობა“, 1859) გამოსვლის შემდეგ, დამაჯერებლად ასაბუთებდა, რომ ადამიანი ცხოველური წარმოშობისაა. იგი მტკიცედ იცავდა დარვინიზმს კლერიკალების თავდასხმებისაგან.