iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბისოს საქრისტოს კიდურის სამაროვანი

ბისოს საქრისტოს კიდურის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბისოში, მდებარეობს მდინარე ხევსურეთის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე, ფერდობზე. თარიღდება - საუკუნეებით. 1989 წელს გათხარა ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის არქეოლოგიის კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. სამაროვანზე გათხრილია ხუთი ქრისტიანული სამარხი: ოთხი ქვისსამარხი, ერთი ამოშენებულკედლიანი სამარხი. სამარხთაგან ერთ-ერთში აღმოჩნდა ბრინჯაოს სამაჯური და მშვილდსაკინძი.

მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ბისოს კოშკი

ბისოს კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ბისოს ჩრდილოეთით, 400 მეტრის მანძილზე, სამანქანო გზის პირას. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს. კოშკი ორსართულიანია , ნაგებია ნახეტი ქვით. დაზიანებულია - ჩანგრეულია სართულშუა გადახურვა. კედლებზე შემორჩენილია გადახურვის ხის კოჭების ბუდეები. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა – სართულის დონეზე, მიწიდან 3,6 მეტრის სიმაღლეზე. წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. შესასვლელი გადახურულია ნახევარწრიული თაღით. სართულის კედლები ყრუა, სართულის ჩრდილოეთ კედელში ერთი სათოფურია, დასავლეთისაში – ორი.
ბალთანის სამაროვანი

ბისოს ბალთანის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს მდინარე ხევსურეთის არაგვის მარცხენა ნაპირზე, ფართო ტერასაზე, სოფელ ბისოდან დასავლეთით, 200 მეტრის მანძილზე. თარიღდება - საუკუნეებით. 1989 წელს გათხარა ისტორიის და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის არქეოლოგიის კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის ექსპედიციამ.

სამაროვანზე გათხრილია ოთხი ქვისსამარხი და მასი მიწისქვეშა აკლდამა. დაკრძალვის პოზა ქრისტიანულია, მხოლოდ ერთ სამარხშია ზურგზე გაშოტილი ჩონჩხი მკვეთრად მოხრილი ფეხებით. ეს ერთადერთი სამარხია ინდივიდუალური, დანარჩენი საოჯახოა. გათხრისას აღმოჩნდა მცირე ზომის თიხის ჭრაქები შიდაპირზე ძლიერი ცეცხლის კვალით, მოჩალისფროდ გამომწვარი თიხის ცალყურა სასმისი, ბრინჯაოს სასაფეთქლე რგოლები, სამაჯურები, ღილები, აბზინდა, რკინის ბეჭედი, დანები ისრისპირი, მინის მძივები და სხვა.

მასალა ინახება არქეოლოგიის კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
კოპალას ეკლესია

ტერმინი კოპალას ეკლესია შეიძლება აღნიშნავდეს:

კოპალას ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ კოღოთოში.
კოპალას ეკლესია — ეკლესია დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბულაჩაურში.
კოპალას ეკლესია — ეკლესია თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა სიონში.
კოპალას ეკლესია — ეკლესია თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჟებოტაში.
მუნჯაკი

მუნჯაკი — ძუძუმწოვარ ცხოველთა გვარი ირმისებრთა ოჯახისა. მათი სხეულის სიგრძეა 89–135 სმ, სიმაღლე მინდაოში 40–65 სმ. ფეხები შედარებით მოკლეა, უკანები წინებზე გრძელი; სხეული ჯმუხად გამოიყურება. მამლებს აქვთ მოკლე სწორი რქები მცირე ზომის თვალსზედა და, ზოგჯერ, ორი დამაბოლოებელი გამონაზარდით, ისინი განლაგებულია მაღალ რქის ძირებზე. შეფერილობა ზურგზე მოყვითალო- ან მორუხო-ჟანგმიწოვანია, მუცელზე — მოთეთრო. დედალი მამალზე ღია ფერისაა. გამოყოფენ 4-დან 14-მდე სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია ინდოსტანში, სამხრეთ-აღმოსავლეთ და აღმოსავლეთ ჩინეთში, ინდოჩინეთში, შრი-ლანკაზე, დიდი ზონდის კუნძულებზე (სულავესის გარდა), ხაინანსა და ტაივანზე. მთებში ზღვის დონიდან 4000 მეტრამდე აღწევენ. ბინადრობენ ხშირ ტყეებში წყალსატევთან ახლოს, არ ერიდებიან ანთროპოგენურ ლანდშაფტს. ცხოვრობენ მარტო ან წყვილებად, ზოგჯერ ოჯახებად. იკვებებიან სხვადასხვა ბალახით, ბუჩქების ფოთლებით, ნაყოფებით, სოკოებითა და სხვ. სქესობრივი აქტივობის პერიოდისა და შიშის დროს გამოსცემენ ძლიერ მყეფარე ხმას. გამრავლება გარკვეულ სეზონთან დაკავშირებიული არ არის. მაკეობა დაახლ. 6 თვე გრძელება, იგებს 1, იშვიათად ორ ნაშიერს. დამოუკიდებელ ცხოვრებას მიახლოებით 6 თვისანი იწყებენ, სქესობრივ სიმწიფეს დედალი 7–8 თვეში აღწევს, მამალი — სიცოცხლის 1-ლი წლის ბოლოს. ცოცხლობენ 12–15 წელს. კარგად იტანენ ტყვეობას. ადგილობრივი მოსახლეობის მხრიდან ნადირობის ობიექტები არიან (იყენებენ ხორცსა და ტყავს). -ის ნუსხის თანახმად, შავი მუნჯაკის (. ) მდგომარეობა საგანგაშოა, ხოლო დიდრქება მუნჯაკი (. ) შეფასებულია საფრთხეში მყობ სახეობად.
ჭაობის ირემი

ჭაობის ირემი — ძუძუმწოვარი ცხოველი ირმისებრთა ოჯახისა. ამავე დასახელების გვარის ერთადერთი წარმომადგენელი. მისი სხეულის სიგრძეა 195 სმ-მდე, სიმაღლე მინდაოში 120 სმ-მდე, მასა 150 კგ-მდე. თმის საფარველი გრძელი და უხეშია, ზაფხულში მოწითლო-ყავისფერი, ზამთარში რამდენადმე უფრო მუქი; ფეხების ქვედა მხარე შავია. რქები მხოლოდ მამლებს აქვთ, ძლიერ დატოტვილია. ფეხები გრძელი, ჩლიქები ფართოდ იშლება, რაც ცხოველს ჭაობებსა (აქედან სახელწოდება) და საფლობ ნიადაგებზე მსუბუქად გადაადგილების საშუალებას აძლევს. გავრცელებულია სამხრეთ ამერიკის აღმოსავლეთ ნაწილში. ბინადრობს ჭაობიან ტყეებში ნაკადულებთან, მდინარეებთან და ტბებთან ახლოს. მდინარის კალაპოტიდან გადმოსვლის დროსაც კი არ ტოვებს ჭალას, წყალში მრავალ დღეც ძლებს. ცხოვრობენ მარტო ან მცირე ჯგუფებად (6 სულამდე). დღისით მაღალ ბალახში, ბუჩქნარებსა და ლერწმნარში იმალება; ძოვს შებინდებისას და ღამით. იკვებება ჭაობისა და წყლის მცენარეებით. სქესობრივი აქტივობის პერიოდი და რქების ცვლა გარკვეულ სეზონთან დაკავშირებიული არ არის. მაკეობა 11–12 თვე გრძელდება. შობს 1 ნუკრს, რომელსაც მშრალ ადგილზე მალავს. ჭაობის ირემის საცხოვრებელი ადგილების ხელოვნურად ამოშრობისა და სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებად გადაქცევის გამო, ეს სახეობა საფრთხეში მყოფად ითვლება. შეტანილია -ის წითელ ნუსხაში.
დარინა ბარიხაშვილი

დარია ვლადიმერის ასული ბარიხაშვილი (; დ. 5 აგვისტო, 1992, პრივოლიე, უკრაინა) — ქართული წარმოშობის უკრაინელი კინოსა და თეატრის მსახიობი ქართული წარმოშობით. მას ნათამაშები აქვს 12 კინოროლი. 17 წლის ასაკში ჩააბარა კიევის ეროვნული თეატრის, კინოსა და ტელევიზიის უნივერსიტეტში. პოპულარობა მოუპოვა 2018 წელს სერიალ „ბეჭედში“ შესრულებულმა ანიას/იანას როლმა.
მოკავშირეების შეჭრა სიცილიაში

მოკავშირეების შეჭრა სიცილიაში (ასევე ცნობილი როგორც სიცილიის ოპერაცია, სიცილიის კამპანია და ოპერაცია „ჰასკი“) — მეორე მსოფლიო ომის კამპანია, სადაც მოკავშირეებმა დაიკავეს კუნძული სიცილია. ის დაიწყო საზღვაო შეჭრით და საჰაერო ოპერაციებით, რასაც მოჰყვა ექვს კვირიანი სახმელეთო ბრძოლა და იტალიის კამპანია.

ოპერაცია „ჰასკი“ დაიწყო 1943 წლის 9 ივლისს, შუაღამეს და დასრულდა 17 აგვისტოს. სტრატეგიულად, ოპერაციამ მიაღწია ყველა იმ მიზანს რაც მოკავშირეებმა მისი დაგეგმვისას დაისახეს; მოკავშირეებმა კუნძულიდან გააძევეს ღერძის საჰაერო, სახმელეთო და საძღვაო ძალები, ხმელთაშუა ზღვა პირველად გაიხსნა მოკავშირეების სავაჭრო გემებისთვის 1941 წლის შემდეგ, იტალიელი ლიდერი ბენიტო მუსოლინი ჩამოშორდა ქვეყნის მართველობას, გაიხსნა გზა იტალიაში შეჭრისაკენ, ადოლფ ჰიტლერმა შეწყვიტა კურსკში თავდასხმა ერთი კვირის შემდეგ, რათა ძალები იტალიაში გაეგზავნა. გერმანელმა ჯარისკაცებმა ყველა იტალიელ ჯარისკაცს ჩამოართვეს აღჭურვილობა და მათი ადგილი დაიკავეს.
რევაზ არველაძე (პოლიტიკოსი)

რევაზ არველაძე (დ. 28 ოქტომბერი, 1941, თელავი) — ქართველი მეცნიერი, პოლიტიკოსი, საქართველოს პარლამენტის მოწვევის წევრი, საქართველოს ენერგეტიკის აკადემიის პრეზიდენტი (1999 წლიდან), აკადემიკოსი.

1964 წელს დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის ენერგეტიკის ფაკულტეტი. 1964–1992 წლებში მუშაობდა ენერგეტიკის დარგში საპასუხისმგებლო თანამდებობებზე: 1964–1966 წლებში ახმეტის ხის დამამუშავებელი კომბინატის ელექტროინჟინერი, მთავარი ენერგეტიკოსი; 1966–1980 წლებში საქართველოს ენერგეტიკის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი, უფროსი ინჟინერი, უფროსი მეცნიერმუშაკი; 1980–1985 წლებში საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს საქმეთა მმართველობა, უფროსი რეფერენტი, განყოფილების გამგის მოადგილე. 1984–1991 წლებში საქმთავარენერგოს უფროსის მოადგილე, უფროსის პირველი მოადგილე, მთავარი ინჟინერი; 1991–1996 წლებში საქართველოს ენერგეტიკისა და ჰიდროტექნიკურ ნაგებობათა სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორი; 1992–1993 წლებში საქართველოს სათბობ-ენერგეტიკის მინისტრი; 1996–1997 წლებში იმავე სამინისტროს მინისტრის პირველი მოადგილე; 1998–1999 წლებში კორპორაცია „აგორას“ დირექტორი; 2004–2009 წლებში სს საქრუსენერგოს კონსულტანტი, ტექნიკური საბჭოს მრჩეველი. 1999–2004 წლებში საქართველოს მე-5 მოწვევის პარლამენტის მაჟორიტარი დეპუტატი № 18 საარჩევნოვნო ოლქიდან, ენერგეტიკის ქვეკომიტეტის თავმჯდომარე. სამეცნიერო ნაშრომების ავტორი, ტექნიკის მეცნიერებათა დოქტორი. 2016–2020 წლებში იყო საქართველოს მე-9 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ქართული ოცნება — დემოკრატიული საქართველო“.

ჯილდოები
2001 — ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენი
2023 — თბილისის საპატიო მოქალაქე
არჩილ დადუნაშვილი

არჩილ სერაპიონის ძე დადუნაშვილი (დ. 16 ოქტომბერი. 1916, ქუთაისი, — გ. 30 აგვისტო, 1997, იქვე) — ქართველი ენერგეტიკოსი, ხელსაწყოთმშენებელი. საქართველოს დამსახურებული ინჟინერი (1978), გამომგონებელი (1991). ტექიკურ მეცნიერებათა კანდიდატი (1962).

დაამთავრა საქართველოს ინდუსტრიული ინსტიტუტის ენერგეტიკის ფაკულტეტი 1940 წელს. 1932 წლიდან 16 წლისამ მუშაობა დაიწყო რიონჰესის მშენებლობაზე. მონაწილეობდა მეორე მსოფლიო ომში. 1947–1969 წლებში მუშაობდა „საქენერგოს“ დასავლეთ საქართველოს ენერგოსისტემაში. ამ პერიოდში მისი ხელმძღვანელობით ჩატარდა დასავლეთ საქართველოში არსებული ენერგოსისტემის რეკონსტრუქცია, აშენდა ახალი ობიექტები, მოხდა მათი ავტომატიზაცია. სისტემაში დაინერგა მისი გამოგონებები. 1969–1991 წლებში მუშაობდა ქუთაისის სპეციალური საკონსტრუქტორო ბიუროს დირექტორად. 1958 წლიდან ეწეოდა პედაგოგიურ საქმიანობას. არის სამეცნიერო ნაშრომების, 39 გამოგონების ავტორი. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები.
სერგო დადუნაშვილი

სერგო არჩილის ძე დადუნაშვილი (დ. 1 იანვარი, 1949, ქუთაისი) — ქართველი ინჟინერ-ელექტრიკოსი. ტექიკურ მეცნიერებათა დოქტორი (1995), პროფესორი (1996), საინჟინრო აკადემიის ნამდვილი წევრი (2000).

დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის ავტომატიკისა და გამოთვლითი ტექნიკის ფაკულტეტი 1971 წელს. 1917-1981 წლებში მუშაობდა სპეციალურ საკონსტრუქციო ბიურო „ანალიზხელსაწყოში“, 1981-1991 წლებში — ინფორმატიკის ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილედ, შემდეგ დირექტორად. მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა საქართველოში ინფორმაციის დამუშავების კომპიუტერული მეთოდებისა და ინფორმაციის გავრცელების ქსელური ტექნოლოგიების დანერგვაში. ეწევა აგრეთვე პედაგოგიურ და სამეცნიერო საქმიანობას (სისტემათა თეორია, ნანოტექნოლოგიების მოდელირება).
დავთარი

დავთარი (, , — „ტყავი“, , , — პერგამენტის მნიშვნელობით) — თავდაპირველად აღნიშნავდა წოდებათა სიას, შემდეგ — ყოველგვარი აღწერის სიას. საუკუნიდან იწყება ქაღალდის ხმარება და ამ დროიდან მოყოლებული დავთარი აღნიშნავს ადმინისტრაციულ რეესტრსა და საგადასახადო წიგნს.

უცხოელ დამპყრობლების მიერ საქართველოს აღწერის არაერთი მაგალითია ცნობილი. აღწერები ჩაატარეს არაბებმა საუკუნის 40-50-იან წლებში, მონღოლებმა — 1254 წელს, ყიზილბაშობის დროს — 1742 წელს. მათ შესახებ ცნობილია წერილობითი წყაროებიდან, მაგრამ დოკუმენტური სახით არ მოგვეპოვება.

ჩვენამდე მოაღწია როგორც სამხრეთ საქართველოსათვის, ისე ქართლის სამეფოსათვის შედგენილმა ოსმალურმა დავთრებმა. არსებობს 1573/4 წლის „გურჯისტანის კანუნნამე“, რომელიც გამოსცა ო. ბარქანმა თურქეთის პრემიერ-მინისტრის არქივში დაცული 1573/4 წლის შედგენილი გურჯისტანის ლივის აღწერის დიდი დავთრის საფუძველზე. 1595 წელს ოსმალებმა სამცხე-საათაბაგო აღწერეს და „გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი“ შეადგინეს. შემდგომში სულთნის ხელისუფლებას სამცხე-საათაბაგო აღარ აუწერია, მაგრამ ფეოდალთა ლენების (მიწების) რეგისტრაციის მიზნით შეადგინეს „ჩილდირის ეიალეთის ჯაბა დავთარი“. ქართლის აღწერის მცდელობები ოსმალეთის მიერ სამეფოს დაპყრობის პერიოდებს ემთხვევა (1578–1606 და 1723–32). 1578 წელს, თბილისის აღების შემდეგ, ოსმალებმა ქართლში საბეგლარბეგო დააარსეს, სანჯაყებად დაჰყვეს და შეუდგნენ დავთრის შედგენას, მაგრამ ადგილობრივი მოსახლეობის აჯანყებების და ირანთან ომის გამო ვერ შეძლეს ქვეყნის აღწერა. 1723 წელს ოსმალებმა კვლავ დაიპყრეს თბილისი, ქართლის სხვა ციხე-ქალაქები და 1728 წელს შეადგინეს „თბილისის ვილაიეთის დიდი დავთარი“.

ქართული დავთრები, ივანე ჯავახიშვილისა და ნიკო ბერძენიშვილის აზრით, საუკუნეში და უფრო ადრეც უნდა არსებულიყო. - საუკუნეებში ქართული წყაროებიდან ირკვევა, რომ ამ დროს ქართლის სამეფოში სამხედრო და ფისკალური მიზნით პერიოდულად ტარდებოდა მოსახლეობის აღწერა. ამან ასახვა პოვა ვახტანგ -ის დასტურლამალში. სამეფო ხელისუფლების კანცელარიასთან არსებობდა დავთარხანა, რომელიც ამ საქმეებს განაგებდა. ქართლის სადროშოების აღწერის შედეგად ადგენდნენ ოთხ დავთარს. ქართლის სამეფოში აღწერა ყოველ შვიდ წელიწადში ერთხელ უნდა ჩატარებულიყო, ხოლო საქართველოს ტერიტორიაზე მცხოვრები მომთაბარე მოსახლეობისა — 3 წელიწადში ერთხელ. ჩვენამდე მოაღწია მხოლოდ მეწინავე სადროშოს (ქვემო ქართლი) 1721 წლის აღწერის დავთარმა. ცალკე ტარდებოდა ქალაქის (თბილისი, გორი, თელავი) მოსახლეობის აღწერა. საუკუნეში ხალხის აღწერის დავთრები კახეთის სამეფოშიც ყოფილა შემოღებული. ჯერჯერობით დასავლეთ საქართველოს ხალხის აღწერის დავთრები არ აღმოჩენილა. სადროშოების დავთრების გარდა, საქართველოში ცნობილია სათავადოების (მაგ., საამილახვროს, მორიგი ჯარის, საეკლესიო (მაგ., აფხაზეთის საკათალიკოზოს, რუისის სამწყსოს) და სხვა დავთრებიც.
იცხაკ დავიდი

იცხაკ დავიდი, ისაკ ხაიმის ძე დავითაშვილი, (; დ. 12 იანვარი, 1946, თბილისი) — ებრაელი ისტორიკოსი, პოეტი, საზოგადო მოღვაწე. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის უცხოელი წევრი (1996), საქართველოს საპატიო მოქალაქე (1999).

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტი 1969 წელს. მუშაობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტში მეცნიერ–მუშაკად. 1972 წლიდან ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა ისრაელში, შემდეგ ამერიკის შეერთებული შტატებში. არის ისრაელის ბ. გაპონოვის სახელობის კავკასიოლოგიური სამეცნიერო ცენტრის დამფუძნებელი და თავმჯდომარე. 1975–1976 წლებში მოაწყო ამ ცენტრისა და კავკასიიდან წასულ ებრაელთა გაერთიანების სამეცნიერო-კვლევითი ექსპედიცია იერუსალიმის ჯვრის მონასტერში. 11 წელი იყო ისრაელის მთავრობის სპეციალური მრჩეველი კულტურისა და მეცნიერების დარგში. ჩამოაყალიბა პოლიტიკური ორგანიზაცია „ისრაელის ეროვნული მოძრაობა“. არის ისრაელში დაარსებული საქართველოდან წასულ ებრაელ მწერალთა კავშირის აქტიური წევრი.

იკვლევს ქართულ-ებრაულ, საქართველო-პალესტინის ურთიერთობებს, მცირე აზიისა და კავკასიის ებრაელთა ისტორიას („კავკასიელ ებრაელთა ისტორია პალესტინაში“, „ქართული პალესტინიანა“, „კავკასიის ებრაელთა ისტორია“), ასევე ძველებრაულ ფილოსოფიას, ესპანურ-არაბულ, ესპანურ-ებრაულ პოეზიას. ებრაულიდან ქართულად თარგმნა და კომენტარები დაურთო საუკუნის ნახევრის ებრაელი მოღვაწის იეჰუდა ჰალევი ჩორნის თხზულებას „მოგზაურობა საქართველოში“. შეისწავლა ევროპელი მოგზაურების (ამბროჯო კონტარინი, იოსაფატ ბარბარო, ნიკოლას ვიტსენი, ოლფერტ დაპერი) ცნობები და ჩანაწერები საქართველოს შესახებ. წერს ლექსებს ქართულ, რუსულ, ინგლისურ, ესპანურ, არაბულ, ებრაულ ენებზე.
ჯონ ჰარისონი

ჯონ ჰარისონი (დ. 24 აპრილი 1693 — გ. 24 მარტი 1776) — თვითნასწავლი ინგლისელი დურგალი და მესაათე, საზღვაო ქრონომეტრის გამომგონებელი, დიდი ხნის განმავლობაში ჰარისონი მუშაობდა ზღვაში გრძედის გამოანგარიშების პრობლემის გადასაჭრელად.

ჰარისონის აღმოჩენამ რევოლუცია მოახდინა ნავიგაციის სფეროში და მნიშვნელოვნად გაზარდა საზღვაო მოგზაურობის უსაფრთხოება.მისი აღმოჩენა იმდენად მნიშვნელოვანად იქნა მიჩნეული რომ ბრიტანეთის პარლამენტმა ფინანსური დახმარება გაუწია 20,000 ფუნტამდე.

1730 წელს ჰარისონმა წარმოადგინა თავისი პირველი კომპასის დიზაინი და მრავალი წლის განმავლობაში მუშაობდა მის გაუმჯობესებაზე,სიცოცხლის განმავლობაში მიიღო პარლამენტისგან აღიარება და ჯილდო. ჰარისონი 39 – ე ადგილზე გავიდა – ის 2002 წლის 100 ყველაზე დიდი ბრიტანელის საზოგადოებრივ გამოკითხვაში.
კამენეც-პოდოლსკის ციხესიმაგრე

კამენეც-პოდოლსკის ციხესიმაგრე — შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე ხმელნიცკის ოლქის ქალაქ კამენეც-პოდოლსკში, უკრაინა.

ისტორია
კამენეც-პოდოლსკელი ისტორიკოსი იონ ვინოკური ვარაუდობდა, რომ ხის ციხესიმაგრე ჯერ კიდევ კიევის რუსეთის დროს უნდა დაარსებულიყო, თუმცა ქვის ციხესიმაგრის მშენებლობა ლიტველ თავადებს, კორიატოვიჩებს მიეწერებათ. 1362 წლიდან 1434 წლამდე ციხესიმაგრე, ქალაქის სხვა საფორტიფიკაციო ობიექტებთან ერთად იყო ჯერ ლიტვის მთავრების, შემდეგ კი პოლონეთის ხელისუფლების მთავარი ფორპოსტი პოდოლიეში.

ისტორიულ წყაროებში იგი პირველად 1374 წელს მოიხსენიება თავად იური კორიატოვიჩის სიგელში. ამ დროისათვის ციხესიმაგრის დიდი ნაწილი ქვის იყო და მდებარეობდა ქალაქის შესასვლელში.

 საუკუნეში რეგიონი დაიპყრეს პოლონელებმა. პოლონეთის მთავარმა ლიტველი თავადი დოვგერდი მოლაპარაკების მიზნით მიიტყუა და ტყვედ ჩაიგდო, დაიპყრო კამენეცის ციხე და დაამყარა ქალაქზე კონტროლი. ამ პერიოდიდან ციხესიმაგრე რეჩ პოსპოლიტის მთავარი სასაზღვრო პუნქტი გახდა. 1492 წლის აღწერით ციხესიმაგრე შედგებოდა კოშკის, ქვის კედლებისა და ორი კარიბჭისაგან.

1672 წელს კამენეც-პოდოლსკის ციხესიმაგრე ოსმალების არმიამ დაიპყრო. ამ პერიოდიდან იგი იწოდება „ოსმალურ“ ციხესიმაგრედ. საუკუნის დასასრულს ციხესიმაგრე პოლონელებმა დაიბრუნეს, ხოლო პოლონეთის დაყოფის შემდეგ გადაეცა რუსეთს. საუკუნეში ციხესიმაგრემ სამხედრო დანიშნულება დაკარგა. 1928 წლიდან ციხესიმაგრე რესპუბლიკური ნაკრძალია, ხოლო 1937 წელს მუზეუმ-ნაკრძალად გადააკეთეს.
ტრაპიზონის ოპერაცია

ტრაპიზონის ოპერაცია — სამხედრო ოპერაცია პირველი მსოფლიო ომის დროს, კავკასიის ფრონტზე ქალაქ ტრაპიზონის ასაღებად. ოპერაცია მიმდინარეობდა 1916 წლის იანვრიდან აპრილის ჩათვლით.

ბრძოლა
1915 წელს რუსეთის იმპერიის ფლოტმა დაბომბა ქალაქი ტრაპიზონი დაბომბვის შედეგად 1300 ადამიანი დაიღუპა. 1916 წლის იანვარში რუსეთის კავკასიის არმიის ზღვისპირეთის რაზმმა დაიწყო შეტევა ოსმალეთის იმპერიის მე-3 არმიის წინააღმდეგ. შეტევას მხარს უჭერდა შავი ზღვის ფლოტის ბათუმის რაზმი (1 სახაზო ხომალდი, 2 საესკადრო ნაღმოსანი, 2 ნაღმოსანი, 2 საკანონერო ნავი), რომელიც მდინარე არქაბესუს მიადგა და სახომალდო არტილერიით ჩაახშო ოსმალური ბატარეები. 6 თებერვალს ზღვისპირეთის რაზმმა (15 000 კაცი) არქაბესუს ნაპირიდან ტრაპიზონს შეუტია. 1916 წლის 4 მარტს რუსეთის არმიამ დაიკავა პაზარი. ორ დღეში ისინი აკონტროლებდნენ ლაზისტანის სანჯაყს და ტრაპიზონიდან 50 კმ-ში იდგნენ. რუსეთის არმიას, პარტიზანული წინააღმდეგობის გამო, კიდევ 40 დღე დასჭირდა ტრაპიზონის ასაღებად.საზღვაო დესანტის მხარდაჭერით რუსეთის არმიამ ხელთ იგდო რიზე, ოფომი, ხუმურგიანი და 14 აპრილს მიადგა მდინარე ყარადერესთან ოსმალთა გამაგრებულ პოზიციას. 7-8 აპრილს ზღვისპირეთის რაზმის გასაძლიერებლად რიზესა და ხუმურგიანში ნოვოროსიისკიდან ზღვით გადასხეს პლასტუნთა ორი ბრიგადა. ბათუმის რაზმი გააძლიერეს 2 ხომალდით და 1 საესკადრო ნაღმოსნით. ტრაპიზონის ადმინისტრაციამ დაინახა მოსალოდნელი საფრთხე და მმართველობა გადასცა ბერძენ მიტროპოლიტ ქრისზანთოსს, რომელმაც დადო პირობა მუსლიმი მოსახლეობის დაცვისა. ოსმალურმა არმიამ ქალაქი დატოვა და 15 აპრილს რუსეთის შეარაღებული ძალები ნიკოლოზ უმცროსისა და ნიკოლაი იუდენიჩის ხელმძღვანელობით უბრძოლველად შევიდნენ ქალაქში.
ვერა დავიდოვა

ვერა ალექსანდრეს ასული დავიდოვა (; 17 სექტემბერი, 1906, ნიჟნი-ნოვგოროდი, რუსეთი, — გ. 20 თებერვალი, 1993, თბილისი) — რუსი მომღერალი (მეცო-სოპრანო) და პედაგოგი. რუსეთისა (1951) და საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1981), პროფესორი (1964), საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (1946, 1950, 1951). მომღერალ დიმიტრი მჭედლიძის მეუღლე.

დაამთავრა ლენინგრადის კონსერვატორია 1930 წელს. 1929-1932 წლებში იყო ლენინგრადის ოპერისა და ბალეტის თეატრის, ხოლო 1932-1956 წლებში — სსრკ დიდი თეატრის სოლისტი; 1941-1943 წლებში მღეროდა თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრში; 1959 წლიდან იყო თბილისის კონსერვატორიის პედაგოგი; შექმნა ღრმა დრამატიზითა და მასშტაბურობით გამორჩეული სახეები რუსულ კლასიკურ და საზღვარგარეთულ ოპერებში, მ.შ. ლიუბაშა (ნ. რიმსკი–კორსაკოვის „მეფის საცოლე“), მარფა (მ. მუსორგსკის „ხოვანშჩინა“), კარმენი (ჟ. ბიზეს „კარმენი“), ამნერისი (ჯ. ვერდის „აიდა“); პირველად თბილისის ოპერის სცენაზე შეასრულა კონჩაკოვნას (ა. ბოროდინის „თავადი იგორი“), დალილას (კ. სენ-სანსის „სამსონი და დალილა“), შარლოტას (ჟ. მასნეს „ვერთერი“) პარტიები. ავტორია წიგნისა „მომღერლის სუნთქვა და ზოგიერთი რჩევა ხმის დაყენებისათვის“ (1966). დაკრძალულია დიდუბის პანთეონში.
დენის დავიდოვი

დენის ვასილის ძე დავიდოვი (; დ. 16 ივლისი, 1784, მოსკოვი, — გ. 22 აპრილი, 1839, სოფ. ვერხნიაია-მაზა, ახლანდ. რადიშჩევის რაიონი, ულიანოვსკის ოლქი, რუსეთი) — რუსი სამხედრო მოღვაწე, მწერალი და პოეტი; გენერალ-ლეიტენანტი (1831).

დაიბადა ოფიცრის ოჯახში. 1801 წელს შევიდა სამხედრო სამსახურში. 1806-1812 წლებში იყო გენერალ პეტრე ბაგრატიონის ადიუტანტი და მასთან მონაწილეობდა ომებში საფრანგეთთან (1806-1807), შვედეთთან (1808-1809) და ოსმალეთთან (1806-1812). 1812 წელს რუსეთში ნაპოლეონის არმიის შეჭრის შემდეგ ბაგრატიონის მხარდაჭერით დავიდოვმა შექმნა ჰუსართა და კაზაკთა პარტიზანული რაზმები და აქტიურად მოქმედებდა ფრანგების ზურგში. ევროპაში კამპანიის (1813-1814) დროს მეთაურობდა ჰუსართა პოლკს, თავი გამოიჩინა ლაიფციგის ბრძოლაში (1813) და მიიღო გენერალ-მაიორის წოდება (1814). შემდგომი წლები ძირითადად ლიტერატურულ მოღვაწეობას დაუთმო. მეგობრობდა დეკაბრისტებთან. 1826-1827 წლებში სამხედრო სამსახურში იყო კავკასიაში, მონაწილეობდა სპარსეთთან ომში. 1830-1831 წლებში იბრძოდა პოლონელი აჯანყებულების წინააღმდეგ. 1832 წელს სამხედრო სამსახურიდან გადადგა.

ავტორია სამხედრო-ისტორიული და პარტიზანული მოქმედებების შესახებ თეორიული ნაშრომებისა (მ.შ. „პარტიზანული მოქმედების თეორიის გამოცდილება“, 1821). შექმნა ე. წ. „ჰუსარული ლირიკა“. აქვს მოგონებები ალექსანდრე სუვოროვზე, მიხეილ კუტუზოვზე, პეტრე ბაგრატიონზე და სხვა მოღვაწეებზე. საქართველოში ჩამოსვლის შთაბეჭდილებანი აღწერა ნაწარმოებში „მოგონება 1826 წელზე“ და ლექსში „ნახევრად სალდათი“.
სერგეი დავიდოვი

სერგეი ივანეს ძე დავიდოვი (; დ. 1793 — გ. 29 მარტი, 1878, სანქტ-პეტერბურგი) — რუსეთის იმპერიის სახელმწიფო მოღვაწე, ოფიცერი.

კახეთის მეფე ალექსანდრე -ის შთამომავალი, თავად დავითიშვილთა გვარის წარმომადგენელი (გვარი მოდის ალექსანდრე -ის შვილიშვილის დავითის სახელიდან). სერგეი დავიდოვი 1809 წლიდან იყო სამხედრო და სახელმწიფო სამსახურში. მონაწილეობდა საფრანგეთთან ომში (1812-1814). 1825 წელს სამხედრო სამსახურიდან დაითხოვეს. შემდგომ წლებში ეკავა სხვადასხვა სამოქალაქო თანამდებობა; იყო ბელოსტოკის ოლქის მმართველი, რუსეთის ჩრდილო-დასავლეთ რამდენიმე გუბერნიის ვიცე-გუბერნატორი და სამოქალაქო გუბერნატორი; მოღვაწეობდა განათლების დარგშიც — 1838 წლიდან კიევის სასწავლო ოლქის მზრუნველი; 1844 წლიდან სანქტ-პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის საპატიო წევრი; 1845 წლიდან სენატორი; 1851 წლიდან სანქტ-პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის ვიცე-პრეზიდენტი.
მარკოს ლიორენტე

მარკოს ლიორენტე მორენო (; დ. 30 იანვარი, 1995, მადრიდი, ესპანეთი) — ესპანელი ფეხბურთელი, ესპანეთის პრიმერა დივიზიონის კლუბ მადრიდის „ატლეტიკოს“ ნახევარმცველი.

მარკოს ლიორენტემ პროფესიული კარიერა 2014 წელს, ესპანეთის საფეხბურთო კლუბ „რეალ მადრიდი -ში“ დაიწყო. 2015 წლიდან მადრიდის „რეალში“ ასპარეზობდა. 2016-2107 წლებში იჯარით წესით „ალავესში“ თამაშობდა. 2019 წელს, მარკუს ლიორენტე, რეალიდან 35 მილიონი გირვანქა სტერლინგის სანაცვლოდ გადავიდა ესპანურ კლუბ მადრიდის „ატლეტიკოში“.

2014 წელს თამაშობდა ესპანეთის 19 წლამდელთა ეროვნულ ნაკრებში. 2016-2017 წლებში გამოდიოდა ესპანეთის 21 წლამდელთა ნაკრებში.

ტიტულები
რეალ მადრიდი
უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა: 2017-18
უეფა-ს სუპერთასი: 2017
ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი: 2017, 2018

ესპანეთი 21 წლ.
ევროპის 21 წლამდე ფეხბურთელთა ჩემპიონატის ფინალისტი: 2017
Chelus orinocensis

— გველკისერა კუსებრთა ოჯახის ფოჩიანი კუს გვარის ორიდან ერთ-ერთი სახეობა.

ეს ინდივიდები ადრე მატამატას ეკუთვნოდნენ, თუმცა გარეგნულად მისგან მაინც განსხვავდებოდნენ. ცალკე სახეობად გამოიყო 2020 წელს, მას შემდეგ, რაც დნმ-ის 75 ნიმუშზე ჩატარდა მოლეკულურ-გენეტიკური და მორფოლოგიური ანალიზები და დადასტურდა მატამატასა და ამ ინდივიდებს შორის არსებული გენეტიკური და მორფოლოგიური განსხვავებები. ისინი მეცნიერულ განცალკევებამდე ერთმანეთს დაახლოებით 12,7 მილიონი წლის წინათ გამოეყვნენ გვიან მიოცენში. გავრცელებულია მდინარეების ორინიკოსა და რიო-ნეგროს აუზებში და ესეკიბოს წყალშემკრებში.

ახალი სახეობის აღმოჩენამ გამოიწვია მატამატას დაცვის სტატუსის გადახედვა, რადგან ადრე ითვლებოდა, რომ იგი ფართოდ იყო გავრცელებული და გამრავლების დიდი შესაძლებლობები ჰქონდა, თუმცა ახალი სახეობის გამოყოფამ, ცხადია, შეამცირა მისი რიცხოვნობაც და არეალიც.