iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ელაზნაურის შეთანხმება

ელაზნაურის შეთანხმება — ხელშეკრულება რუსეთის იმპერიასა და იმერეთის სამეფოს შორის, იმერეთის სამეფოს ანექსიისკენ გადადგმული პირველი ნაბიჯი. ხელი მოაწერეს 1804 წლის 25 აპრილს სოფელ ელაზნაურში (ახლანდელი სოფელ ვახანის მიდამოებთან, ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში) რუსეთის მხრივ გენერალმა პავლე ციციანოვმა და იმერეთის მეფე სოლომონ -მ. ხელშეკრულების ხელმოწერის შემდეგ რუსეთის იმპერიამ სოლომონ მმართველობას ჩამოაცილა და, მოგვიანებით, დააპატიმრა. წინააღმდეგობის მიუხედავად, სოლომონ -ეს მოუწია იმერეთის დატოვება.

ელაზნაურის შეთანხმება შედგება 17 მუხლისაგან. შეთანხმებით იმერეთის სამეფო რუსეთის ქვეშევრდომად გამოცხადდა, თუმცა სოლომონ -ს მეფობა საშვილიშვილოდ რჩებოდა; მაგრამ თუ სოლომონს ვაჟი არ მიეცემოდა, მის მემკვიდრედ კონსტანტინე ბატონიშვილი (იმერეთის მეფის დავით -ს ძე) უნდა გამოცხადებულიყო. ტახტზე ახლად ასეულ იმერეთის მეფეს სათანადო სიგელით რუსეთის იმპერატორი ამტკიცებდა. იმერეთის მეფე უნდა დამორჩილებოდა საქართველოში რუსეთის „უპირველეს მმართველს“. მეფის ხელში რჩებოდა საშინაო საქმეების გამგებლობა. მას რუსული კანონებით უნდა ემოქმედა. რუსეთი კისრულობდა იმერეთის დაცვას. ამ მიზნით იქ თავისი ჯარი უნდა ჩაეყენებინა. იმერეთის მეფეს რუსეთის ჯარისათვის უნდა აეშენებინა სადგომები, მოემარაგებინა შეშით, სურსათით და ფერაჟით. იმერეთის მეფეს უნდა მიეღო წილი ქვეყნის ტერიტორიაზე რუსი სპეციალისტების მიერ აღმოჩენილი მადნიდან და რუსების მიერ აგებული ახალი ქალაქების შემოსავლიდან, ამასთან, მეფე ვალდებული იყო ახლად გახსნილი სამადნოები მუშახელით მოემარაგებინა. იმერეთის მეფე ვალდებული იყო მოეწესრიგებინა გზა ვახანიდან ქუთაისამდე და ფოთამდე, უზრუნველეყო გზების დაცვა. იმერეთის მეფეს ხე-ტყე უნდა მიეცა რუსეთისათვის შავ ზღვაზე ფლოტის მშენებლობისათვის და გამოეყო მუშახელი.

გურიის სამთავრო იმერეთის მეფეს რჩებოდა. იმერეთის მეფე ვალდებული იყო დადიანისათვის დაებრუნებინა ოდიშსა და ლეჩხუმში დაკავებული ციხეები, გაეთავისუფლებინა ტყვეები და არ შეევიწროვებინა სამეგრელოს მთავარი. იმერეთის მეფე აიღებდა ბაჟს სამეფოს ტერიტორიაზე გატარებული საქონლიდან, მაგრამ მეფეს ჯილდოდ უნდა მისცემოდა რუსეთის საბაჟოების შემოსავლის ნაწილი. იმერეთიდან ქართლში მეფის ნებართვის გარეშე ვერავინ გადასახლდებოდა, ხოლო ქართლიდან იმერეთში — მთავარსარდლობის ნებართვის გარეშე. ეს წესი ადრე გადასახლებულებზე არ ვრცელდებოდა. რუსეთის იმპერატორმა ალექსანდრე -მა იმერეთის მეფის „თხოვნით“, დამტკიცების ნიშნად, 1804 წლის 4 ივლისს გამოსცა სიგელი, რომლითაც დაადასტურა მეფის „მუხლნი სათხოვრისანი“, იმერეთის სამეფოს რუსეთის მფარველობაში შესვლა. ელაზნაურის შეთანხმება იმერეთის სამეფოს, როგორც პოლიტიკური ერთეულის, არსებობას უშვებდა და მფარველობის ფარგლებს არ სცილდებოდა.
ინვალიდთა სახლი

ინვალიდთა სახლი — შენობა-ნაგებობათა კომპლექსი პარიზში, რომელიც მოიცავს მუზეუმებს, მონუმენტებს და საფრანგეთის სამხედრო ისტორიის ძეგლს წარმოადგენს. ყველაზე მნიშვნელოვან შენობათა შორის არის ინვალიდთა სახლი და წმ. ლუდოვიკოს ტაძარი და ეკლესია.

1670 წელს საფრანგეთის მეფე ლუი -მ გადაწყვიტა დაჭრილი ჯარისკაცებისთვის საავადმყოფო აეშენებინა. მშენებლობა 1671 წელს დაიწყო და 1676 წელს დასრულდა. საავადმყოფოში 4000 პაციენტი ეტეოდა. ამჟამად ინვალიდთა სახლი მუზეუმად არის ქცეული.

აქ დაკრძალულთა შორის არიან საფრანგეთის საზოგადო და სამხედრო მოღვაწეები:

ნაპოლეონ ბონაპარტი
ჟოზეფ ბონაპარტი
ჟერომ ბონაპარტი
ნაპოლეონ ბონაპარტი
ფერდინან ფოში - საფრანგეთის მარშალი
კლოდ ჟოზეფ რუჟე დე ლილი - მარსელიოზას ავტორი
სებასტიან ლე პრეტრ დე ვობანი - საფრანგეთის სამხედრო ინჟინერი და მარშალი.

ნაპოლეონის საფლავი
სამუზეუმო ექსპონატების გალერეა
ფოვიზმი

ფოვიზმი — მიმდინარეობა ფრანგულ ფერწერაში საუკუნის დასაწყისში. დამახასიათებელი იყო კაშკაშა ფერები და გამარტივებული ფორმები. მიმდინარეობამ მცირე ხანი იარსება — დაახლოებით 1898-1908 წლებში.

სახელი „ფოვები“ მათ მიმდევრებს შეარქვა კრიტიკოსმა ლუი ვოქსელმა 1905 წელს. თავად მხატვრებს ეს სახელი არასდროს უღიარებიათ. ფოვისტები თვლიდნენ, რომ ნამუშევრის შექმნისას მთავარი არც პერსპექტივაა და არც შუქრჩდილი. სურათში უნდა იყოს მარტივი, სახასიათო კონტური, რომელიც უშუალოდ ადამიანის გრძნობებზე იმოქმედებს.
ელეგი

ელეგი — კაცისა და ქალის მოკლე ზედატანი. გავრცელებული იყო უმთავრესად გურიაში, აჭარასა და ლაზეთში, ხოლო როგორც ქალის ტანსაცმელი — სამეგრელოში, რაჭა-ლეჩხუმსა და აფხაზეთში. მამაკაცის ელეგი დასავლურ ქართულ ჩაქურას კომპლექსში შემავალი ერთ-ერთი ელემენტი იყო, ჩოხის ქვეშ და ახალუხის (ზუბუნი) ზემოდან იცვამდნენ. ელეგის თარგი შეიცავდა წინა ორ კალთას, ზურგს, სახელოებს და საყელოს (ზოგჯერ უსახელოდაც ამზადებდნენ), ქალისა ხშირად ყაითნით გაწყობილ და ნაქარგობით შემკული იყო. მისი გამოყენება საუკუნის 30-იან წლებამდე დასტურდება.
ელექტრული სკაროსი

ელექტრული სკაროსი — თევზი სკაროსისებრთა ოჯახისა. გავრცელებულია წყნარი, ინდოეთის და ატლანტის ოკეანეთა ტროპიკულ და სუბტროპიკულ წყლებში. სხეულის სიგრძე 2 მ აღწევს, ხოლო წონა 100 კგ. თავის ორივე მხარეზე განვითარებული აქვს ელექტრული ორგანოები, რომლებიც 70 ვ ელექტროდენის იმპულსებს წარმოქმნიან. იკვებება ფსკერის უხერხემლო ცხოველებით.
ელია

ელია შეიძლება აღნიშნავდეს:

ელია — წინასწარმეტყველი ( საუკუნე ქრისტეს შობამდე)
ელია — ქართული წარმართული ღვთაება
ელია — ქართლის ეკლესიის მეოთხე მამამთავარი
ელია — მთა საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპლიტეტში
ელია — მთა საქართველოში, თბილისში
ელია — მთა საქართველოში, კახეთის მხარეში
ელია — მთა საქართველოში, მცხეთის მუნიციპლიტეტში
ელია — თბილისის ერთ-ერთი უბანი
ანრი მატისი

ანრი მატისი ( ; 31 დეკემბერი, 1869 – 3 ნოემბერი, 1954) — ფრანგი მხატვარი და მოქანდაკე, ფოვიზმის მიმდინარეობის ლიდერი. განთქმულია მისეული ფერისა და ფორმის მეშვეობით ემოციის ასახვის ტექნიკით.

დაიბადა ლე-კატოში, საფრანგეთის ჩრდილოეთში. 1892 წელს პარიზში ჩამოვიდა, სადაც ბუგროს სახელოსნოში, ჟიულიენის აკადემიასა და ნატიფი ხელოვნების სკოლაში (ეკოლ დე ბოზ-არტ) სწავლობდა. 1895–1898 წლებში გუსტავ მოროს სახელოსნოში მუშაობდა.

ინტენსიური ფერების, გამარტივებული ნახატისა და ბრტყელი გამოსახულების მეშვეობით გრძნობების უშუალო გადმოცემის ძიება აისახა მის ნამუშევრებში, რომელიც მან „გარეულთა“ (ფოვისტების) გამოფენაზე გამოიტანა შემოდგომის სალონში. ამასთან მატისზე დიდი გავლენა მოუხდენია მიუნხენში გამოფენილი ისლამური ხელოვნების ნიმუშების დათვალიერებას. ორი ზამთარი, გატარებული მაროკოზე (1912–1913) მის შემოქმედებას აღმოსავლური მოტივებით ამდიდრებს, ხოლო დიდი ხნით ლაჟვარდოვან ნაპირზე ცხოვრებამ კი მის ტილოებს კაშკაშა პალიტრა შეჰმატა. მისი ტილოები, რომელზეც გამოსახულია ქალის ფიგურები, ნატურმორტები და პეიზაჟები, თემატური მრავალფეროვნებით შეიძლება არ გამოირჩეოდეს, თუმცა ისინი ბუნებრივი ფორმებისა და მათი თამამი გამარტივების ხანგრძლივი შესწავლის შედეგია. მან მიიღო ტრადიციული სამხატრო განათლება. მის სურათებს ხშირად „ბავშვურს“ უწოდებდნენ, რადგან ფორმებს მოცულობითის ნაცვლად სიბრტყობრივად გამოსახავდა, ძირითად აქცენტს კი კაშკაშა ფერების გამომსახველობაზე აკეთებდა.
ელვა (გაზეთი)

„ელვა“ — ქართული ყოველდღიური პოლიტიკური და ლიტერატურული გაზეთი, რსდმპ თბილისის გაერთიანებული კომიტეტის ორგანო. გამოდიოდა თბილისში 1906 წლის 12 (25) მარტიდან (გაზეთ "განთიადის" დახურვის შემდეგ) 15 (28) აპრილის ჩათვლით. რედაქტორი-გამომცემელი — გერასიმე მახარაძე (ფაქტობრივად რედაქტორი — ფილიპე მახარაძე). გაზეთში ბოლშევიკებთან ერთად მენშევიკებიც თანამშრომლობდნენ.
მართალია, „ელვა“ ფორმალურად გაერთიანებული ორგანო იყო, მაგრამ თავისი მიმართულებით იგი ბოლშევიკურ გაზეთს წარმოადგენდა. მის ფურცლებზე სისტემატურად ქვეყნდებოდა ი. სტალინის ნაშრომები, ფ. მახარაძის წერილები და სხვა. გაზეთში თანამშრომლობდნენ: ი. ევდოშვილი, გ. ქიქოძე, მ. იაშვილი, ლ. ახმეტელაშვილი, შ. შარაშიძე და სხვა. გაზეთი დაიხურა ადგილობრივი ხელისუფლების განკარგულებით.
ელი

ელი (თურქ., აზერბ. ილ, ელ - ტომი, ხალხი) — მეჯოგე-მომთაბარე მოსახლეობა კახეთსა და ქვემო ქართლში - საუკუნეებში.

ისტორია
ელის შემოჭრისა და დამკვიდრების ცდა საქართველოში დაკავშირებული იყო მომთაბარე ხალხების (სელჩუკები, მონღოლები, თურქმანები) შემოსევებთან. საუკუნიდან ისინი ბრძოლით იკავებდნენ მცირე აზიისა და ამიერკავკასიის ტერიტორიას. საქართველოში ელიის ჩამოსახლება იქცა სეფიანთა დინასტიის შაჰების პოლიტიკად, რომლის მიზანი იყო ქართული ფეოდალური მიწათმფლობელობისა და სახელმწიფოებრიობის მოსპობა.

შაჰ-აბას -მა ელი დიდ მასებად ჩაასახლა მის მიერ გაჟლეტილი და ირანში გადასახლებული კახელების მიწა-წყალზე. ქართულ ფეოდალურ საზოგადოებაში ფეხს იკიდებდა ნახევრად პატრიარქალური, ნახევრად ფეოდალური წყობის, ეთნიკურად უცხო სოციალური ძალა, რომლის ჩამორჩენილი ეკონომიკური ბაზა (ექსტენსიური მეურნეობა, ფეოდალური მიწათმფლობელობის ზრდადაუსრულებელი ფორმები) საფუძველს აცლიდა საქართველოს სამიწათმოქმედო მეურნეობის ინტენსიურ დარგებს და გადაგვარებით ემუქრებოდა ადგილობრივ სოციალურ-პოლიტიკურ წყობილებას.

ელის დამკვიდრება შაჰ-აბას--ის გეგმის ქართულ-ქრისტიანული სამეფოების „გურჯისტანის“ სახანოებად გადაქცევის დასაწყისი იყო. ეს გეგმა ჩაშალა მარტყოფის ბრძოლამ გ. სააკაძის მეთაურობით. თურქმანული ტომების ჩასახლების მორიგი ცდა შაჰ-აბას -ის დროს ჩაშალა კახეთის აჯანყებამ (1659). საუკუნის ნახევრიდან კახეთსა და ქვემო ქართლში მეჯოგე-მომთაბარე და მკვიდრბინადარი მოსახლეობის თანაფარდობა უკანასკნელის სასარგებლოდ შეიცვალა. ელის ნაშთები ლოკალიზებულ იქნენ ადგილობრივი ფეოდალური ურთიერთობათა გარემოცვაში. ელის გამოცოცხლების პოლიტიკა, რასაც ნადირ-შაჰი ატარებდა ქართლსა და კახეთში საუკუნის 30-40-იან წლებში, მარცხით დამთავრდა. საუკუნის საქართველოში შემუშავებულ იქნა „ელის დებულება“, რომელიც შევიდა „დასტურლამალში“. ელის ეკავა სომხითი, ალგეთისა და დმანისის ხეობები. მისი სოციალური სტრუქტურა ირანში მცხოვრები ყიზილბაშური ტომების მომთაბარული ორგანიზაციის შესაბამისი იყო.

საქართველოში განსახლებული ყიზილბაშური ტომებიდან ცნობილია: ჯავანშირი, ქეშალუ, ნაჯბადილი, არახლუ, დემურჩი, აჰმადლუ, ჰასანლუ და სხვა. ამ ტომების ძირითად სოციალურ უჯრედებს ოიმახი და ობა ეწოდებოდა. ელის განსახლებული იყო სახელმწიფო, სამეფო და საფეოდალო მიწებზე. საქართველოს ხელისუფლება ფისკალური და სამხედრო მიზნებისათვის 3 წელიწადში ერთხელ ატარებდა ელის აღწერას. საუკუნიდან შესამჩნევი გახდა ელის მკვიდრბინადრულ ცხოვრებაზე გადასვლის ტენდენცია. ელის სამეურნეო და სოციალური პროგრესი საქართველოში უფრო სწრაფი ტემპით განვითარდა, ვიდრე მის მონათესავე ირანსა და ანატოლიიის თურქმანულ ტომებში.
სლოვენიის გერბი

სლოვენიის გერბის წითლად შემოხაზულ ლურჯ ფარზე გამოსახულია მთა ტრიგლავი. ორი ლურჯი ზოლი ტრიგლავის ქვეშ აღნიშნავენ სლოვენიის ზღვას და მდინარეებს. სამი ვარსკვლავი ცილეს გრაფების (მსხვილი სლოვენიელი ფეოდალები) გერბიდან არის აღებული. მისი დიზაინი 1991 წელს მარკო პოგაჩნიკმა შექმნა და იმავე წლის 24 ივნისს იქნა მიღებული.

ისტორიული გერბები
გერნიკა (ნახატი)

„გერნიკა“ — პაბლო პიკასოს ნამუშევარი, დაწერილია 1937 წ. ესპანეთის რესპუბლიკის მთავრობის შეკვეთით, რათა გამოეფინათ იგი 1937 წლის საერთაშორისო ექსპოზიციაზე. ნამუშევარი შექმნილია კუბიზმის სტილში და მასზე ასახულია გერნიკის დაბომბვა. გერნიკა ქალაქია ჩრდილოეთ ესპანეთში, რომელიც ნაცისტურმა გერმანიამ და ფაშისტურმა იტალიამ ნაციონალისტების მოთხოვნით დაბომბა. ნახატი ჯერ ესპანეთის გამოფენაზე იყო, შემდეგ კი სხვა ღონისძიებებზე მსოფლიოს მასშტაბით. ნახატი მალე გახდა ფართოდ ცნობილი და აღიარებული, ამან კი მსოფლიო ყურადღება მიაპყრო ესპანეთის სამოქალაქო ომს.
ელია (ღვთაება)

ელია — ქართული წარმართული ღვთაება, წვიმა-სეტყვისა და ჭექა-ქუხილის განმგებელი.

ხალხური წარმოდგენით, იგი ცაზე ეტლით დაგრიალებს, ბრმა არის და ზოგჯერ უადგილო ადგილას დაუშენს სეტყვას. ამიტომ სეტყვის ღრუბელი რომ გამოჩნდებოდა, თოფის სროლასა და ზარების რეკვას ატეხდნენ: ელია გაიგონებს, მიხვდება, აქ სოფელია და გაგვეცლებაო. ელიას სამსხვერპლო ცხოველია თხა (ციკანი), რაც ამ კულტის წინაქრისტიანულ წარმომავლობას მოწმობს. ქრისტიანობამ, მიუხედავად ოფიციალური ეკლესიის ცდისა, ვერ შეძლო ელიას კულტის მოსპობა და მხოლოდ ზოგიერთი ქრისტიანული ელემნტი შესძინა მას. ხალხმა წარმართული ღვთაება დაუკავშირა ცად ამაღლებულ ბიბლიურ წინასწარმეტყველ ელიას (წმინდა ილია), აგრეთვე წვიმისა და ჭექა-ქუხილის განმგებელს, რომლის ხალენი (ტყავის მოსასხამი), ლეგენდის მიხედვით, უფლის კვართთან ერთად საქართველოში ჩამოუტანიათ. ზოგი წარმოდგენის თანახმად, ელია ეშმაკეულია და, როგორც ბრმა და სასტიკი ძალა, სეტყვით ანადგურებს ყანებს, ებრძვის ხატებს და ანგელოზებს, მეხს უშენს მათ „დასაბრძანებელ“ მაღალ ხეებს. ამ ოდესღაც ძლიერი ღვთაების სახელობის დღესასწაული — ელიაობა იმართებოდა საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში.
ელიაობა

ელიაობა — ამინდის ღვთაების, ელიას სახელობის დღესასწაული. ქრისტიანული კალენდრით წმ. ელიას (ილიას) დღესასწაული იმართებოდა 2 აგვისტო (ძვ. სტ. 20 ივლისი). გარდა საეკლესიო, ოფიციალური დღესასწაულისა, არსებობდა ელიაობის ხალხური ვარიანტები, რომელთაც საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში სხვადასხვანაირად მართავდნენ.

ელიაობას მესხეთში საყდარში იხდიდნენ, ასევე სცოდნიათ იმერეთში, სადაც საყდრის გარშემო კაცები ორსართულიან ფერხულს მართავდნენ, ქალები კი — ერთრიგიანს და „ოკრიალეს“ გაიძახოდნენ. კახეთში ელიაობას მართავდნენ ელიას მთაზე, წითელი წყაროს მახლობლად. სამეგრელოში წირვიდან დაბრუნებული ოჯახის უფროსი მარანში საჭმელ-სასმელით დატვირთულ ტაბლას შეიტანდა, სანთლებს აანთებდა და ქარისა და ავდრის არიდებას შესთხოვდა ღვთაებას. ელიასავე სახელზე უნდა ყოფილიყო ტაროსის დღეობა კოხინჯრობა (მეგრული „კოხობაში ოხვამერი“), რომელსაც 7-9 მაისს იხდიდნენ. ელიას თაყვანისცემა ხშირად ემთხვევოდა ლაზარობის — გვალვისა და დელგმის რიტუალებს, რომელიც სრულდებოდა არა კონკრეტულად დანიშნულ დღეს, არამედ ყოველთვის, როდესაც გვალვა ან დელეგმა შეაწუხებდა ხალხს. ამ რიტუალებში ელია და ლაზარე ხშირად ენაცვლებოდნენ ერთმანეთს.
ელია (თბილისი)

ელია — თბილისის ერთ-ერთი ძველი მიკროუბანი. მდებარეობს მტკვრის მარცხენა მხარეს, მახათის მთის ფარდობზე, ავლაბრის ჩრდილო-დასავლეთით, ელენე ახვლედიანის ხევის მარჯვენა მხარეს, რკინიგზის აღმოსავლეთით (ისნის რაიონი).

პლატონ იოსელიანის მიხედვით, ადრე მახათას მთაზე ელია წინასწარმეტყველის სახელზე აშენებული სალოცავი იდგა, რომლის ნაშთები მას თავად უნახავს. მისივე ცნობით, ამ ადგილას 20 ივლისს იმართებოდა საეკლესიო დღესასწაული, ელიაობა. ამ ეკლესიიდან უნდა მოდიოდეს უბნის დასახელება.

წყაროებში „მახათას ეკლესია“ პირველად 1654 წელს იხსენიება როსტომ მეფის მიერ ხოჯა ბეჰბუდასადმი გაცემულ, ქართულ და სპარსულ ენებზე შედგენილ წყალობის წიგნში. ხოჯა ბეჰბუდას მეფისათვის უთხოვია მახათას ეკლესიის ქვემოთ მდებარე ვაკე ადგილი თავისი ახლობლებისათვის სასაფლაოს მოსაწყობად.

დღეს ელიას გორაზე აღმართულია წმინდა სამების საკათედრო ტაძარი, ხოლო მახათაზე შენდება წმ. ილია წინასწარმეტყველის სახელობის სამონასტრო კომპლექსი.
ელისენი

ელისენი, ენისელი — მხარე ფეოდალური ხანის საქართველოში, ისტორიული ჰერეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთის ნაწილი. მოიცავდა მდინარეებს ბელაქნისწყალს, გიშისწყალს, ალაზანსა და კავკასიონის ქედს შორის მდებარე მიწებს ( საუკუნის 30-იანი წლებიდან საზღვრის ერთმა მხარემ გიშისწყლიდან ქურმუხისწყალზე გადაინაცვლა, რადგან აქ ამ დროისთვის ძირითადად უკვე ლეკი მოსახლეობა იყო).

ეტიმოლოგია
სახელწოდებას უკავშირებენ მისიონერ ელისეს, რომელიც, სომეხი ისტორიკოსის მოვსეს კალანკატვაცის ( ს.) ცნობით, საუკუნეში აღმოსავლეთ ამიერკავკასიაში ქრისტიანობას ქადაგებდა.

ისტორია
 საუკუნიდან ელისენი ჰერეთის საერისთავოს ნაწილს წარმოადგენდა და პოლიტიკურად საქართველოს შემადგენლობაში შედიოდა. საუკუნეში ერისმთავარი არჩილი ამ ტერიტორიაზე კულტურულ აღმშენებლობას ეწეოდა. საუკუნეში, კახეთის საერისთავოებად დაყოფის დროს, ელისენი მაჭის საერისთავოს შემადგენლობაში მოექცა. საუკუნის ნახევარში კახეთის მეფე გიორგი -მ აქ სამოურავო შექმნა. საუკუნიდან ელისენში დაღესტნიდან გადმოსული ლეკი მოახალშენენი სახლდებიან. მხარის ნაწილობრივმა ეთნიკურმა ცვლილებამ ელისენს არ დაუკარგა ადრინდელი პოლიტიკური შინაარსი, იგი კვლავინდებურად ქართველი მეფეების ხელისუფლებას ემორჩილებოდა. საუკუნის დასაწყისში ელისენის აღმოსავლეთი ნაწილი ახლად წარმოქმნილი მაჰმადიანური პოლიტიკური ერთულის ელისუს სასულთნოს შემადგენლობაში მოექცა. კახეთში ყიზილბაში ხანების მმართველობის ხანაში (1677-1703) მდგომარეობა არსებითად შეიცვალა, როგორც კაკში, ისე ელისენში ლეკი მოახალშენენი უკვე კომპაქტურად სახლდებოდნენ, მკვიდრ ქართულ მოსახლეობაში კი დაიწყო იძულებითი გამაჰმადიანების პროცესი. 1803 წლიდან ელისენი ჭარ-ბელაქნის „თავისუფალ თემებთან“ ერთად დამოკიდებული გახდა რუსეთის იმპერიაზე. 1830 წლიდან კი საბოლოოდ შევიდა მის შემადგენლობაში როგორც ჭარ-ბელაქნის ოლქის (შემდგომში ოკრუგის) ნაწილი. 1921 წლიდან ისტორიული ელისენი დანარჩენ საინგილოსთან ერთად აზერბაიჯანის ფარგლებშია.
ემბიები

ემბიები — მწერების რიგი. აქვთ 15-20 სმ-მდე სიგრძის ცილინდრული სხეული. დედალი ემბიები ჩვეულებრივ უფრთოა. დარბიან საკმაოდ სწრაფად როგორც წინ, ისე უკან. წინა თათების ბუშტისებრ გაბერილ პირველ ნაწევარზე ჯირკვალია, რომელიც გამოყოფს აბრეშუმისებრ აბლაბუდას ან აბლაბუდაზე წასასმელ სითხეს. ცნობილია ემბიების 1500-მდე სახეობა. ხმელთაშუა ზღვის ემბიები — გვხვდება ყირიმის სამხრეთ სანაპიროზე, კავკასიის შავი ზღვის სანაპიროებზე და ამიერკავკასიაში. თურქესტანული ემბიები გავრცელებულია შუა აზიაში. ემბიები პრაქტიკული მნიშვნელობა არა აქვთ.
ენასოკო

ენასოკო — სოკოს სახეობა ძარღვასოკოსებრთა ოჯახისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს ევროპას, აზიასა და ჩრდილოეთ ამერიკას.

საჭმელი სოკოა, იხმარება ახალი, მხოლოდ ნორჩი ეგზემპლარები, ასაკთან ერთად მწარე გემოს იძენს. იზრდება წიწვოვან ტყეებში დიდ ჯგუფებად, ზაფხულიდან შემოდგომამდე. მიკოროზას უპირატესად წარმოქმნის ნაძვთან.

სოკო პირველად აღწერა გერმანელმა მიკოლოგმა იაკობ კრისტიან შეფერმა 1774 წელს როგორც . მიმდინარე ბინომიალური სახელწოდება მიანიჭა ნიდერლანდელმა მიკოლოგმა მარინუს ანტონ დონკმა 1933 წელს.

აღწერა
ნაყოფსხეული — ენისებრი ან ქინძისთავისებრი. 3-8 სმ სიმაღლის და 2 სმ დიამეტრის, ზოგჯერ უფრო მცირე ზომის ნაყოფსხეული, რომელიც ძირისკენ წვრილდება და ძირში ქეჩისებურად არის შებუსული; მყიფეა, ჯერ კრემისფერია, შემდეგ მოყვითალო-ნარინჯისფერი და ბოლოს მონაცრისფრო.

ფეხი — გამოკვეთილი არ არის, გარდა ბუსუსებიანი ძირისა. ზედა ნაწილი უფრო მეტად ღრუბლისებრია, ქვემოთ — უფრო მაგარი. ფეხის ქვედა ნაწილი შედარებით გემოზე მწარეა.

რბილობი — თეთრი მოყვითალომდე, რბილი, ღრუბლისებრი, განსაკუთრებული სუნის გარეშე, ასაკთან ერთად მწარე გემოს იძენს. დაზიანებისას ფერს არ იცვლის. ქსოვილის ზედაპირი ნატრიუმის სულფატთან შეხებისას მწვანდება; ხოლო, კალიუმის ჰიდროქსიდი მას აყვითლებს.

სპორების ფხვნილი — მოყვითალო-თეთრი. ბაზიდიუმი ცილინდრული, გურზისებრი, 60-65 7-9 მკმ. სპორები — წვრილი, უფერული, კვერცხისებრ-ელიფსისებრი ფორმის, 10-153-5 მკმ. ქსოვილი ერთგვაროვანი, გააჩნია შემაკავშირებელი უჯრედები. ცისტიდების გარეშე.

გავრცელება
იზრდება ნიადაგზე, წიწვოვან ტყეებში რიგებად და დიდ ჯგუფებად, უპირატესად მთიან რეგიონებში. მიკორიზას წარმოქმნის ნაძვთან.

გავრცელების არეალი მოიცავს ჩრდილოეთ ამერიკას (კანადა, აშშ), ევროპასა (ესპანეთი, საფრანგეთი, ცენტრალური ევროპა, ბრიტანეთი, სკანდინავია) და აზიას (რუსეთი, იაპონია). გავრცელებულია საქართველოშიც.

იშვიათი სოკოა, შეტანილია პოლონეთის, რუმინეთის, ბელგიისა და გერმანიის გადაშენების პირას მყოფი სახეობების ნუსხაში.

მსგავსი სახეობები
გამოყენება
საჭმელი სოკოა, იხმარება ახალი, მხოლოდ ნორჩი ეგზემპლარები, ასაკთან ერთად მწარე გემოს იძენს. ზოგიერთი სახელმძღვანელო მას არასაჭმელ სოკოდ მიიჩნევს. ვიზუალურად ჰგავს მისივე გვარის რამდენიმე სახეობას, მათ შორის — ფილისქვისებრ სოკოსა და კომბალა სოკოს, რომლებიც უფრო დიდი ზომის არიან და ძირი შებუსვილი არ აქვთ.

გალერეა
ენგურის მყინვარი

ენგურის მყინვარი, ენგურ-უხვანი — ხეობის ტიპის მყინვარი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ კალთაზე. სიგრძე 3,1 კმ, ფართობი 3,5 კმ². მყინვარის ენა ეშვება ზღვის დონიდან 2730 მ სიმაღლეზე. ფირნის ხაზის სიმაღლეა 3550 მ. ენგურის მყინვარიდან სათავეს იღებს მდინარე ენგურის ერთ-ერთი მდგენელი.
ენგურის ბრძოლა

ენგურის ბრძოლა — ბრძოლა რუსეთისა და ოსმალეთის ჯარებს შორის მდინარე ენგურის ნაპირებზე 1855 წლის 25 ოქტომბერს, ყირიმის ომის (1853-1856) დროს.

1855 წლის სექტემბერ-ოქტომბერში თურქებმა დიდძალი ჯარი გადმოსვეს ყულევში, ტრაპიზონში, ხოლო 1856 წლის სექტემბერ-ოქტომბერში 36-ათასიანი არმია გადასხეს აფხაზეთში ომერ-ფაშას მეთაურობით. ოსმალეთის სარდლობა აფხაზეთ-სამეგრელოს ხელში ჩაგდებას ვარაუდობდა. ამავე დროს საქართველოში გამარჯვება მდგომარეობას შეუმსუბუქებდა ალყაში მოქცეულ ყარსის თურქულ გარნიზონს.

1856 წლის ოქტომბერში ომერ-ფაშას ჯარი აფხაზეთიდან სამეგრელოსკენ დაიძრა. მის წინააღმდეგ იდგა „გურიის რაზმი“ — 7 ბატალიონი და ქართველთა სახალხო ლაშქარი — დაახლოებით 5 ათასი კაცი გენერალ-მაიორ ივანე მუხრანბატონმა მეთაურობით. მუხრანბატონმა სცადა გაემაგრებინა გადასასვლელები მდ. ენგურზე; ყველაზე უკეთ იყო გამაგრებული რუხის გადასასვლელი, რომელიც ზუგდიდის გზას კეტავდა. ომერ-ფაშამ იერიში მიიტანა რუხის გადასასვლელზე, მაგრამ ძლიერ წინააღმდეგობას წააწყდა. მაშინ მან მოულოდნელად შეუტია ნაკლებად გამაგრებულ სანარმანიოს გადასასვლელს. უთანასწორო ბრძოლაში გამარჯვება ოსმალებს დარჩათ.

ამის შემდეგ ოსმალებმა იერიში მიიტანეს კოკის გადასავლელზეც და გარემოცვის მუქარით აიძულა მუხრანბატონი უკან დაეხია. რამდენიმე დღის შემდეგ რუსეთის ჯარმა საერთოდ დატოვა სამეგრელო და ცხენისწყლის მარცხენა ნაპირზე გადავიდა. მოკლულთა, დაჭრილთა და დაკარგულთა სახით რუსეთის ჯარმა 500-ზე მეტი ადამიანი დაკარგა, ოსმალებმა — 300-ზე მეტი.
ენგურის ცელულოზა-ქაღალდის კომბინატი

ენგურის ცელულოზა-ქაღალდის კომბინატი — ცელულოზა-ქაღალდის მრეწველობის მნიშვნელოვანი საწარმო ზუგდიდში, მდინარე ენგურის მარცხენა ნაპირზე. კომბინატი 1939 წელს ამოქმედდა (ამუშვდა ცელულოზას ორი სახარში ქვაბი და ერთი ქაღალდსაკეთებელი მანქანა). 1949 წელს დაიწყო საწარმოს რეკონსტრუქცია, დაიდგა სამი ქაღალდსაკეთებელი მანქანა, ამოქმედდა რვეულების დასამზადებელი საამქრო. 1960 წელს საექსპლუატაციოდ გადაეცა საფუარის საამქრო, 1963 წ. — მერქნის მასის გადასამუშავებელი საამქრო, 1969 წ. — მუყაოს საამქრო და ცელულოზის სახარში ქვაბი, 1970 წ. — გოფრირებული ყუთების საამქრო, ხოლო 1975 წელს 48-ფურცლიანი რვეულების ავტომატური ხაზი, რომლის მწარმოებლურობა იყო 40 მლნ. რვეული. კომბინატი ამზადებდა: საწერ და შესაფუთ ქაღალდს, მუყაოს, საფუარს, მუყაოს ყუთბს, რვეულებს, ბლოკნოტენს, ალბომებს და სხვა.
ენდრო

ენდრო — მცენარის გვარი ენდროსებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი ბალახები, ბუჩქბალახები ან ბუჩქებია. აქვს მთლიანი ჯვარედინად მოპირისპირე ფოთლები და უბის ნახევარქოლგებად შეკრებილი ყვითელი, მომწვანო ან მოთეთრო პატარა ყვავილები.

მისი 55-მდე სახეობა გავრცელებულია აზიის ზომიერ რაიონებში, ხმელთაშუაზღვისპირეთში, მცირე ნაწილი — შუა ევროპასა და აფრიკაში, 15 სახეობა კი — სამხრეთ ამერიკასა და მექსიკაში. საქართველოში 2 სახეობაა. რამდენიმე სახეობის მიწისქვეშა ნაწილები საღებავ ნივთიერებებს შეიცავს.

ძველთაგანვე აშენებდნენ საღებავ ენდროს , რომელსაც იყენებენ აბრეშუმის, ბამბეულისა და შალის (ნოხების) ქსოვილების შესაღებად. სინთეზური ალიზარინის აღმოჩენამ ენდროს კულტურა მკვეთრად შეამცირა და იგი მხოლოდ აზიის ზოგიერთ ქვეყანაში შემორჩა. ენდროს იყენებენ აგრეთვე ხალხურ მედიცინაში რაქიტის სამკურნალოდ.
ენდრონიკა

ენდრონიკა — ერთ- ან მრავალწლოვანი ბალახების, ზოგჯერ ბუჩქბალახების გვარი ენდროსებრთა ოჯახისა. თეთრი, ყვითელი ან ვარდისფერი პატარა ყვავილები შეკრებილია საგველა ყვავილედებად. ნაყოფი ორთესლიანი კაკლუჭაა.

ენდრონიკა ევრაზიური გვარია. აერთიანებს 400-მდე სახეობას, რომელთაგან საქართველოში გვხვდება 28 სახეობა. იზრდება მდელოებზე, ველობებზე, ტყეებში, წყალსატევების ნაპირებზე, ზოგიერთი მთის ქსეროფიტების კომპონენტია.

ბევრი სახეობა თაფლოვანია და სამკურნალო თვისებები აქვს, ზოგი საღებავ ნივთიერებებს შეიცავს.
ენკაუსტიკა

ენკაუსტიკა (, < — ამოვწვავ) — ფერწერა ცვილოვანი საღებავით, ვიწრო მნიშვნელობით — ცხელი წესით შესრულებული ცვილოვანი ფერწერა. გამოირჩევა რთული, მაგრამ მეტად გამძლე და ეფექტური ტექნიკით.

ანტიკურ ხანაში გავრცელებული იყო ეგვიპტეში, საბერძნეთსა და რომში, ხოლო შემდეგ — ადრინდელ ქრისტიანულსა და ბიზანტიურ სამყაროში. საუკუნის შემდეგ მივიწყებას მიეცა. ენკაუსტიკური ტექნიკის ცნობილი უძველესი ნიმუშებია ე. წ. ფაიუმის პორტრეტები ეგვიპტიდან (ახ. წ. - სს.). ქრისტიანული ეპოქის ძეგლებიდან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სინის მთის წმ. ეკატერინეს მონასტერში დაცული ხატები.

ადრეული შუა საუკუნეების საქართველოში ენკაუსტიკური ხატწერის ნიმუშებია: სუფთა ენკაუსტიკის ტექნიკით შესრულებული ანჩისხატის მაცხოვრის გამოსახულება (– საუკუნეები, ძლიერ დაზიანებულია) და წილკნის ღვთისმშობლის ხატი ( საუკუნე), რომლის ცალკეული ნაწილები შესრულებულია ცვილოვანი ტემპერით. საუკუნეში ენკაუსტიკური ტექნიკით შესრულებული ნამუშევრები აქვს ვალენტინ შერპილოვს („ბალერინა“, 1971, დ. შევარდნაძის სახელობის ეროვნული გალერეა).
ენოთერა

ენოთერა — ორწლოვან ბალახოვანი მცენარეთა გვარი ონაგრასებრთა ოჯახისა. აქვს მაღალი ღერო (1 მ-მდე), სწორი, დაუტოტავი, მორიგეობით განლაგებული ფოთლებით, ფესვთანური გრძელყუნწიანი და როზეტად შეკრულია, ღეროს ბოლოზე აქვს დიდი, მტევნისებრი ყვავილები, რომლებიც საღამოს იშლება.

იმტვერება ღამის ჩრჩილით, ზოგი სახეობა თვითმტვერიაა. საუკუნის დასაწყისში ენოთერა ჩრდილოეთ ამერიკიდან შემოიტანეს ევროპაში, იქიდან — საქართველოში. გავრცელებულია აფხაზეთში, გურიასა და სამეგრელოში. იზრდება მთის ქვედა და შუა სარტყელში, მინდვრებში, მდინარეთა ნაპირებზე, გზის პირებზე. მისი ერთწლიანი ფესვები ვარგისია საჭმელად. თესლი შეიცავს იოდიან ზეთს, რომელსაც სელისა და კანაფის ზეთს უმატებენ და იყენებენ როგორც სამკურნალოდ, ასევე ტექნიკური მიზნით.