iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ამელია ედვარდსი

ამელია ედვარდსი ( დ. 7 ივნისი, 1831, ინგლისი, ლონდონი — გ. 15 აპრილი, 1892) — ინგლისელი რომანისტი, ჟურნალისტი, მოგზაური და ეგვიპტოლოგი.

ბიოგრაფია
ამელია დაიბადა 1831 წლის 7 ივნისს იზლინგტონში, ლონდონში, ჰყავდა ირლანდიელი დედა და მამა, მამამისი იყო ბრიტანეთის არმიის ოფიცერი, მანამ, სანამ ბანკირი გახდებოდა. ედვარდსმა განათლება სახლში დედამისისგან მიიღო და ადრეულ ასაკში გამოავლინა მწერლობის ნიჭი. მან თავისი პირველი ლექსი შვიდი წლის ასაკში გამოაქვეყნა, ხოლო პირველი მოთხრობა – თორმეტი წლის ასაკში. ამის შემდეგ მან სხვადასხვა ჟანრის ლექსები, მოთხრობები და სტატიები გამოაქვეყნა რამდენიმე ჟურნალში, მათ შორის ' , და . ასევე წერდა -სა და -ისთვის. გარდა ამისა, ედვარდსი მხატვარიც გახდა. იგი საკუთარი ნაწერების ილუსტრირებას აკეთებდა და ხატავდა სცენებს წიგნებიდან, რომლებიც წაკითხული ჰქონდა. ის იმდენად ნიჭიერი იყო 12 წლის ასაკში, რომ მიიპყრო ჯორჯ კრუკშენკის ყურადღება, რომელმაც შესთავაზა, რომ ესწავლებინა მისთვის. თუმცა, ედვარდსის მშობლები მხარს არ უჭერდნენ მის ამ უნარს, რადგან ხელოვნებას ნაკლებად მნიშვნელოვანი პროფესიად მიიჩნევდნენ და მხატვრის ცხოვრების წესს სკანდალურად აღიქვამდნენ. მშობლების უარყოფითმა გადაწყვეტილებამ ედვარდსის ცხოვრებას ადრეულ ეტაპზე დაღი დაასვა. იგი ხშირად ფიქრობდა, იქნებ ხელოვნება იყო მისი ნამდვილი მოწოდება.

პირადი ცხოვრება
1851 წლის იანვარში, ამელია ედვარდსი დაინიშნა მისტერ ბეკონზე (სახელი უცნობია), შესაძლოა მისი მოხუცებული მშობლების ზრუნვის გამო. ამელიას სერიოზული მიჯაჭვულობა გააჩნდა მდედრობითი სქესის მიმართ. 1860-იანი წლების დასაწყისიდან ის ცხოვრობდა ელენ დრიუ ბრეშერთან (1804–1892), მასზე 27 წლით უფროს ქვრივთან, რომელმაც დაკარგა ქმარი და ქალიშვილი, ელენ დირუ უნდა გამხდარიყო მისი კომპანიონი, მაგრამ 1892 წლის დასაწყისში ამელია და ელენი გარდაიცვალნენ. ედვარდსის ცხოვრებაში კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი პიროვნება იყო ელენ ბირნი, პასტორისა და სკოლის ინსპექტორის ცოლი, რომელთანაც ედვარდსმა, როგორც ჩანს, სასიყვარულო ურთიერთობა 1860-იანი წლების მეორე ნახევრის განმავლობაში დაამყარა. ურთიერთობა დასრულდა, როდესაც ელენ ბირნის ქმარს, ჯონ რაის ბირნს, სხვა სასკოლო უბანი დაუნიშნეს და წყვილი დაშორდა, რამაც ედვარდსი ღრმად შეაწუხა.

ედვარდსმა შემდგომში შეინარჩუნა მნიშვნელოვანი, მჭიდრო მეგობრობა მხატვარ მარიან ნორტთან (1830–1890 წწ.), მოგზაურობის თანამგზავრ ლუსი რენშოუსთან (1833-1919) და მის უახლოესს რწმუნებულთან კეიტ ბრედბერისთან, რომელიც ასევე გახდა ედვარდსის ანდერძის აღმსრულებელი.

სიკვდილი და მემკვიდრეობა
გრიპის დაინფიცირების შემდეგ, ედვარდსი გარდაიცვალა 1892 წლის 15 აპრილს ვესტონ-სუპერ-მარში, 1864 წლიდან იგი ცხოვრობდა ვესტბერი-ონ-ტრიმში, ბრისტოლთან ახლოს. იგი დაკრძალეს წმინდა მარიამის ღვთისმშობლის ეკლესიის ეზოში, ჰენბერიში, ბრისტოლში, სადაც მისი საფლავი მონიშნულია ობელისკით ქვით ანხის ძირში. გვერდით არის მისი 30 წლის ცხოვრების პარტნიორის, ელენ დრიუ ბრეიშერის (9 აპრილი 1804 - 9 იანვარი 1892) საფლავი.

ედვარდსმა ეგვიპტური სიძველეების კოლექცია და ბიბლიოთეკა უანდერძა ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯს, 2500 ფუნტი სტერლინგით დაარსდა ედვარდსის ეგვიპტოლოგიის კათედრა, რომელმაც დიდი გავლენა მოახდინა ეგვიპტოლოგიის, როგორც დისციპლინის განვითარებაზე. მისმა ერთგულებამ ამ მეცნიერებისადმი მიიღო მეტსახელი „ეგვიპტოლოგიის ნათლია“.
სონია ალკონინი

სონია ალკონინი მუხიკა (დაიბადა 1965 წელს) — ბოლივიელი ანთროპოლოგი და არქეოლოგი, რომელიც მუშაობს ანდების ადრეული სახელმწიფოებისა და იმპერიების სოციალურ-ეკონომიკურ და პოლიტიკური განვითარების მიმართულებით. მან შეისწავლა უძველესი იმპერიული საზღვრების დინამიკა და გუარანის ტროპიკული ტომების გავრცელების საშუალებები ამ ტერიტორიებზე. მან ასევე ჩაატარა არქეოლოგიური სამუშაოები აღმოსავლეთ ბოლივიის ხეობებში და ტიტიკაკას ტბის რეგიონში.

ბიოგრაფია
სონია ალკონინი მუხიკა დაიბადა 1965 წელს ბოლივიაში. ადრე გამოავლინა ინტერესი ადრეული ანდების საზოგადოებების პოლიტიკური ფორმირებების და არქეოლოგიის მიმართ კულტურული ურთიერთობების შესწავლის გასაუმჯობესებლად. 1992 წელს მან მონაწილეობა მიიღო კალიფორნიის უნივერსიტეტის ბერკლის ტარაკოს არქეოლოგიურ პროექტ ჩირიპაში, რომელიც მიზნად ისახავდა ტიტიკაკას ტბის აუზის ზონაში სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური განვითარების დონის გამოვლენას. ამ ადგილებში გათხრების დროს აღმოჩენილია ტიუანაკუს ცივილიზაციის ჩირიპას, ჩირიპა-მამანის და , და ფაზების კულტურების ჭურჭლის ნატეხები.მან ბაკალავრის ხარისხი მიიღო 1993 წელს - ში ლა პაზში  და სწავლა განაგრძო პიტსბურგის უნივერსიტეტში, მიიღო მაგისტრის ხარისხი ანთროპოლოგიაში 2000 წელს და დოქტორის ხარისხი არქეოლოგიაში 2002 წელს. 2004 წელს ალკონინი დაიქირავეს ასისტენტ პროფესორად სან ანტონიოს ტეხასის უნივერსიტეტში, ხოლო 2010 წელს დააწინაურეს ასოცირებულ პროფესორად ანთროპოლოგიის კათედრაზე.

მისი ადრეული კვლევა ფოკუსირებული იყო ინკების დასახლებების გაფართოებაზე ბოლივიის მაღალმთიანეთში და მათ გავლენას რეგიონში არსებულ ცივილიზაციებზე. . 2007 წელს მან მოიპოვა გრანტი აშშ-ს ეროვნული სამეცნიერო ფონდისგან ინკების ექსპანსიის საზღვრების შემდგომი შესწავლისთვის. პროექტის მიზანი იყო იმის დადგენა, თუ რა გავლენას ახდენდა ინკებთან კონტაქტი რეგიონის დასახლებების სტრუქტურასა და პოლიტიკურ ეკონომიკაზე.

2009 წელს ალკონინის გათხრებმა ჩარასანის ველზე, უძველეს კალავაიას საიმპერატორო ცენტრში პატა კაატას სახელწოდებით, ახალებურად წარმოაჩინა ტერიტორიის ევოლუცია, მის წმინდა ადგილებზე განხორციელებული აქტივობები და ის პროცესები, რომლებიც გამოიყენებოდა პოლიტიკური ლეგიტიმურობისა და კულტურების იერარქიის შესანარჩუნებლად ტიტიკაკას ტბის საზღვრებთან. 2013 წელს სონია ალკონინის თანამშრომლობით სარა ბეკერთან (რივერსაიდის კალიფორნიის უნივერსიტეტიდან) ვატა-ვატას ტერიტორიაზე აღმოჩენილი იქნა სამი თავის ქალა, რომელთაგან ორი ქალს ეკუთვნოდა. ექსპერტიზამ გამოავლინა ძალადობის რიტუალური ქმედებები, მათ შორის თავის მოკვეთა და თვალის ამოღება, საბრძოლო ჭრილობის ნიშნების გარეშე. აღმოჩენამ გაანადგურა დიდი ხნის რწმენა იმის შესახებ, რომ ძალადობრივი სურათები მხოლოდ ილუსტრირებულ ხასიათს ატარებდა. ალკონინის მიერ გაკეთებულმა შეფასებამ ნათელი გახადა, რომ ბოლივიის კალავაიას რეგიონში ტივანაკუს იმპერიის ხალხი იყენებდა ვაჭრობას, რელიგიას და რიტუალურ ძალადობას, როგორც პოლიტიკურ სტრატეგიას საკუთარი ძალაუფლების შესანარჩუნებლად.
ნაირა ბეპიევი

ნაირა ბეპიევი (დ. 29 ივლისი, 1948) — ქართველი მეცნიერი, მთარგმნელი, საზოგადო მოღვაწე, ფილოლოგიის დოქტორი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ქართულ-ოსურ ურთიერთობათა სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის ხელმძღვანელი და საქართველოს საზოგადოებრივი მაუწყებლის ოსურენოვანი მოამბის რედაქტორი.

აკადემიური და საზოგადოებრივი ცხოვრების პარალელურად, ადვოკატირებას უწევს ოსური თემისთვის მნიშვნელოვან საკითხებს, როგორიცაა განათლება, კულტურა, მედია, ადამიანის უფლებების დაცვა, ჯანდაცვა და სხვ. წარმოადგენს სახალხო დამ­ცველ­თან არ­სე­ბუ­ლი ერ­ოვ­ნულ უმ­ცი­რე­სო­ბა­თა საბ­ჭოს წევრს. 2021 წელს გახდა ღირსების ორდენის კავალერი.
გულ-ფილტვის რეანიმაცია

გულ-ფილტვის რეანიმაცია (რე... და ) — ღონისძიებათა ერთობლიობა, რომელიც ტერმინალური მდგომარეობის დროს მიმართულია ადამიანის სასიცოცხლო ფუნქციების აღსადგენად. რეანიმაციას შეისწავლის მედიცინის დარგი რეანიმატოლოგია. ტერმინალური მდგომარეობა შეიძლება განვითარდეს სხვადასხვა მიზეზის (მძიმე ტრავმა, მოწამვლა, დამწვრობა, სისხლდენა, დახრჩობა, გულის კუნთის ინფარქტი, თირკმლების მწვავე უკმარისობა, ტეტანუსი და სხვა) შედეგად. თანამედროვე რეანიმაციული ღონისძიებები, ორგანიზმის უშუალო გაცოცხლების გარდა, მიმართულია ნივთიერებათა ცვლის მწვავე დარღვევების (ელექტროლიტური, აიროვანი), სისხლის მიმოქცევის, სუნთქვის, თირკმლებისა და ღვიბლის მწვავე უკმარისობის წინააღმდეგ. ტერმინალური მდგომარეობიდან სრულყოფილად გამოყვანა დამოკიდებულია აგრეთვე ცენტრ. ნერვული-სისტემის უმაღლესი ნაწილების დროულ კომპენსაციაზე. რეანიმაციისათვის იყენებენ სხვადასხვა, „მ. შ. ელექტრონულ (კარდიომონიტორი, ექტროსტიმულატორი, დეფიბრილატორი) აპარატურას, ქირურგიულ ხერხებს (ტრაქეოსტომია, მსხვილი სისხლძარღვების პუნქცია და კათეტერიზაცია), ფარმაკოლოგიურ საშუალებებს (ადრენომიმეტიკური და ქოლინორეაქციული საშუალებანი, გლიკოზიდები, კორტიკოსტეროიდები და სხვა), ისეთ მეთოდებს, როგორიცაა გულის არაუშუალო (გულმკერდის გახსნის გარეშე) მასაჟი ხელოვნური სუნთქვა პირით — პირში, პირით — ცხვირში და სხვა. სასწრაფო რეანიმაცი მომსახურებას ავადმყოფს უწევს სასწრაფო დახმარება, რომელსაც აქვს სპეციალური დანადგარებით აღჭურვილი ავტომანქანები და ჰყავს სპეც ბრიგადები (შოკის, ინფარქტის, ტოქსიკოლოგიური და სხვა). რეანიმაციული ღონისძიებების მთლიანი კომპლექსი ტარდება რეანიმაციისა და ინტენსიური თერაპიის სპეციალიზებულ განყოფილებებში (ცენტრებში), რომლებიც შექმნილია კარდიოლოგიურ, ქირურგიულ, ნევროლოგიურ და სხვა ცენტრებთან ან ქალაქისა და საოლქო დიდ საავადმყოფოებთან.
რეანიმატოლოგია

რეანიმატოლოგია (რეანიმაცია და ) — მედიცინის დარგი, რომელიც შეისწავლის ტერმინალური მდგომარეობის პროფილაქტიკის, ადამიანის ორგანიზმის სასიცოცხლო ფუნქციების ჩაქრობისა და აღდეგენის ძირითად კანონზომიერებებს. რეანიმატოლოგიის თეორიული საფუძველია აგონიის, ე. წ. კლინიკური სიკვდილისა და დაკარგული ან შეცვლილი სასიცოცხლო ფუნქციების აღდგენის პროცესების პათოლოგიური ფიზიოლოგია. ორგანიზმის სასიცოცხლო ფუნქციების აღდგენის პრაქტიკული მეთოდების კომპლექსს აერთიანებს ცნება „რეანიმაცია".

მომაკვდავი ადამიანის გაცოცხლების ცდები ცნობილია უძველესი დროიდან, როლდესაც სუნთქვისა და გულის მუშაობის აღსადგენად მიმართავდნენ სხვადასხვა გამღიაზიანებელ საშუალებას (სითბო, ტკივილი), სისხლის გამოშვებას, გულის გარეგან მასაჟს, ხელოვნური სუნთქვას (პირით-პირში) და სხვა. საუკუნის დასასრულიდან დაიწყო ორგანიზმის კვდომისა და მისი ცხოიველმოქმედების აღდგენის პროცესების კანონზომიერებათა შესწავლა.

რეანიმატოლოგია, როგორც მედიცინის დამოუკიდებელი სამეცნიერო-პრაქტიკული დარგი, ჩაისახა საუკუნის შუა წლეებში. ამას ხელი შეუწყო შოკის არსისა და მსოფლიო ომის პერიოდში დაჭრილთა სუნთქვის უკმარისობის შესწავლამ, 50-იანი წლების დასაწყისში ევროპაში პოლიომიელიტის ეპიდემიების დროს სუნთქვითი უკმარისობის საწინააღმდეგო ზომების შემუშავებამ, პათოლოგიური ფიზიოლოგიის გულმკერდის ქირურგიული თერაპიის, ტრაანსპლანტოლოგიის, ანესთეზიოლოგიის, ფარმაკოლოგიისა და მედიცინის სხვა დარგების განვითარებამ. რომლის განვითარება დაკავშირებულისა აგრეთვე თანამედროვე ტექნიკური მიღწევებთან (ელექტრონული სასიგნალო აპარატაურის, სუნთქვის, სისხლის მიმოქცევის აღმადგენი, სისხლის წიდისაგან გამწმენდი და სხვა აპარატების შექმნა) და სხვა.

რეანიმატოლოგია შეისწავლის გულ-სისხლძარღვთა, ცენტრალური ნერვული, სუნთქვისა და სხვა სისტემების ფუნქციებს, რომლის პრობლემებია სიცოცხლიდან ბიოლოგიურ სიკვდილში გარდამავალი და გაცოცხლების პერიოდებში მოფთხდარი შეუქცევადი ცვლილებების კრიტერიუმების შესწავლა; ტერმინალური მდგომარეობის მკურნალობისა და პროფილაქტიკური, აგრეთვე პოსტრეანიმაციული პერიოდის მკურნალობის რაციონალური და სრულყოფილი მეთოდების დამუშავება; კლინიკური სიკვდილის გახანგრძლივების (ანუ ბიოლოგიური სიკვდილის დაყოვნების) ახალი გზების ძიება, რისთვისაც იყენებენ ჰიპოთერმიას, ჰიპერბარულ ოქსიგენაციას, ხელოვნურ სუნთქვას, დამხმარე სისხლის მიმოქცევას, ახალ ფარმაკოლოგიურ პრეპარატებს და სხვა. რეანიმატოლოგია თავის მეთოდებს იყენებს არა მარტო ორგანიზმის ტრავმის შედეგად განვითარებული დარღვევების, აგრეთვე მოწამვლის ან ოპერაციის შემდგომი გართულებების დროს, არამედ ყველა იმ დაავადებისას, რომელიც შეიძლება ავადმყოფის სიცოცხლის საშიშროების უშუალო მიზეზი გახდეს.
ოკინოშიმის წმინდა კუნძული და მასთან დაკავშირებული ადგილები

ოკინოშიმის წმინდა კუნძული და მასთან დაკავშირებული ადგილები — იაპონიის კუნძულ კიუშუს ჩრდილო-დასავლეთში მდებარე ძეგლთა ჯგუფი, რომელიც 2017 წელს შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში და კრიტერიუმების მიხედვით.

ისტორია
„კოჯიკისა“ და „ნიჰონ შოკის“ მიხედვით, მუნაკატის სამი ღვთაება ამატერასუს ქალიშვილებად ითვლება, რომლებიც მზის ქალღმერთის მიერ უზარმაზარი ხმლების შთანთქმის შედეგად გაჩნდნენ. ოკიცუ-მია კუნძულ ოკინოშიმაზე მუნაკატა ტაიშას სინტოისტური სამლოცველო კომპლექსის ნაწილია; კუნძულზე ოფიციალური სამლოცველო შენობები არ აუშენებიათ; ამის ნაცვლად, თაყვანისცემის ცენტრს ქვის გროვები ანუ იორიშირო წარმოადგენდა. - საუკუნეებამდე ამ ადგილას 80 000-ზე მეტი არტეფაქტი განათავსეს. მათ შორისაა სარკეები და ბრინჯაოს დრაკონის თავის ფორმის ნივთები ვეის ეპოქის ჩინეთიდან; ოქროს ბეჭდები და ცხენის აღკაზმულობა, რომლებიც სილას სამარხებში კორეაში ნაპოვნი ნივთების მსგავსია და მინის თასის ფრაგმენტები სასანიდური სპარსეთიდან.. მუნაკატის კლანი , ძლიერი ადგილობრივი მმართველები, აკონტროლებდნენ გზას კონტინენტისკენ და „ხელმძღვანელობდნენ რიტუალებს“. ამ ტერიტორიაზე არსებული მრავალი კოფუნი ანუ ყორღანი, სავარაუდოდ, მათი სამარხებია.
რეაქტიული წევა

რეაქტიული წევა, რეაქტიული ძალა — რეაქტიული ძრავას საქშენიდან გამოდენილი აირების ან სხვა მუშა სხეულის ნაკადის რეაქციის (უკუცემის) ძალა. რეაქტიული წევა ძრავას მუშა ზედაპირებზე მოქმედი მუშა სხეულის წნევების ტოლქმედია; მიმართულია საქშენის ღერძის გასწვრივ მუშა სხეულის გამოდინების სიჩქარის ვექტორის საწინააღმდეგო მიმართულებით.
რეაქტიული ძრავა

რეაქტიული ძრავა — ძრავა, რომელიც მოძრაობისათვის აუცილებელი წევის ძალის წარმოსაქმნელად პირველად ენერგიას გარდაქმნის მუშა სხეულის რეაქტიული ჭავლის კინეტიკურ ენერგიად. ძრავას საქშენიდან მუშა სხეულის გამოდინების შედეგად იქმნება რეაქტიული ძალა ჭავლის რეაქციის (უკუცემის) სახით. ეს ძალა გადააადგილებს სივრცეში ძრავას და მასთან კონსტრუქციულად დაკავშირებულ აპარატს ჭავლის გამოდინების საწინააღმდეგო მიმართულებით. რეაქტიული ჭავლის კინეტიკურ ენერგიად რეაქტიულ ძრავაში შეიძლება გარდაიქმნას ენერგიის სხვადასხვა სახეობა (ქიმიური, ბირთვული, ელექტრული, მზისა). რეაქტიული ძრავა (პირდაპირი რეაქციის ძრავა) მოიცავს საკუთრივ ძრავას მაძრავთან ერთად. თანამედროვე რეაქტიულ ძრავაში პირველად ენერგიად უფრო ხშირად ქიმიურ ენერგიას იყენებენ. ამ შემთხვევაში მუშა სხეული წარმოადგენს, გავარვარებულ აირებს — ქიმიურ სათბობის წვის პროდუქტებს. რეაქტიული ძრავის მუშაობის დროს დამწვარ ნივთიერებათა ქიმიური ენერგია გარდაიქმნება წვის პროდუქტების სითბურ ენერგიად, ხოლო ცხელი აირების სითბური ენერგია – რეაქტიული ჭავლის (და, მაშასადამე, ძრავათი აღჭჯურვილი აპარატის) წინსვლითი მოძრაობის მექანიკურ ენერგიად. ნებისმიერი რეაქტიული ძრავის მთავარი ნაწილია წვის კამერა, რომელშიც წარმოიქმნება მუშა სხეული. კამერის ბოლო ნაწილს, რომლის დანიშნულებაა მუშა სხეულის აჩქარება და რეაქტიული ჭავლის მიღება, რეაქტიულ საქშენს უწოდებენ.

გარემოს გამოყენების თვალსაზრისით განასხვავებენ რეაქტიული ძრავების 2 ძირითად კლასს: ჰაერრეაქტიულ ძრავებსა (ჰრძ) და რაკეტულ ძრავებს (რძ). პირველი კლასის რეაქტიული ძრავები (ჰრძ) მუშა სხეულის ძირითად მასას (ატმოსფერულ ჰაერს) გარემოდან იღებენ, მეორე კლასისა (რძ) კი მუშა სხეულის ყველა კომპონენტითაა აღჭჯურვილი, რაც აუცილებელია მათ კოსმოსში სამუშაოდ. არსებობს აგრეთვე კომბინირებული რძ-ები, რომლებიც 2 ძირითადი ტიპის ერთობლიობაა.

რეაქტიული მოძრაობის პრინციპი ცნობილი იყო დაახლოებით საუკუნეში ახ. წ. (ე. წ. ჰერონის სფერო). მყარსაწვავიანი რაკეტული ძრავები (დენთის რაკეტები) პირველად ჩინეთში გამოჩნდა ახ. წ. საუკუნეში; ასეული წლების მანძილზე იყენებდნენ მათ ჯერ აღმოსავლეთში, მერე კი ევროპაში საფეიერვერკო, სასიგნალო და საბრძოლო მიზნებისათვის. 1903 წლიდან თხევადსაწვავიანი რაკეტული ძრავების (თრძ) შექმნაზე მუშაობდა კ. ციოლკოვსკი. პირველი საბჭოთა თრმ-ები (ორმ, ორმ-1, ორმ-2) შეიქმნა ვ. გლუშკოს ხელმძღვანელობით (1930-1931).

რეაქტიული ძრავების გამოყენების სფერო მეტად ფართოა, უმთავრესად კი საფრენ აპარატებში (სამოქალაქო, სამხედრო და კოსმოსური თვითმფრინავები, შვეულმფრენები და სხვა) იყენებენ. რეაქტიული ძრავების ძირითადი მახასიათებლებია: რეაქტიული წევა, კუთრი იმპულსი (ან საწვავის კუთრი ხარჯი), ძრავას კუთრი მასა. რეაქტიული ძრავების მრავალი ტიპისათვის მნიშვნელოვანი მახასიათებლებია გაბარიტები და რესურსი. არსებული რეაქტიული ძრავების წევა მერყეობს კნ-ის ნაწილებიდან ასეულ კნ-მდე.
კუიატაა

კუიატაა — სუბ-არქტიკული სასოფლო-სამეურნეო ლანდშაფტი გრენლანდიის სამხრეთ რეგიონში. ეს არის პირველი ცნობილი მაგალითი სოფლის მეურნეობისა არქტიკაში და უძველესი მტკიცებულება ძველი ნორდიკული კულტურის გავრცელებისა ევროპის ფარგლებს გარეთ. კუიატაის რეგიონში მიაგნეს რა სოფლის მეურნეობისთვის შესაფერის ღრმა ფიორდებს, მათ სწრაფად დააარსეს პატარა ფერმერული დასახლებები, ამ ტერიტორიას კი ეისტრიბიგდი (აღმოსავლეთის დასახლება) უწოდეს.

აყვავების პიკზე, საუკუნეში, ეისტრიბიგდს ჰყავდა საკუთარი ეპისკოპოსი და მოიცავდა 200-300 ფერმას. ამ პერიოდში თულეს ხალხი მიგრირდა გრენლანდიაში და კონტაქტში შევიდა ნორმანებთან. თანაარსებობის ეს პერიოდი შესაძლოა 250 წელი გაგრძელებულიყო. საუკუნისთვის ნორმანების სოფლები კუიატააში გაქრა და გრენლანდიაში სოფლის მეურნეობის მცირე ნიშნები მომდევნო რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში აღარ შეინიშნებოდა, 1780-იან წლებამდე, როდესაც ინუიტმა ქალმა, ტუპერნამ და მისმა ნორვეგიელმა მეუღლემ, ანდერს ოლსენმა, დაიწყეს ფერმის მოწყობა იგალიკუში, შუა საუკუნეების ეპისკოპოსის ყოფილ რეზიდენციაში. ეს ტერიტორია მას შემდეგ უწყვეტად მუშავდება.
კოტორის თავდაცვითი სისტემა

კოტორის თავდაცვითი სისტემა — ინტეგრირებული ისტორიული თავდაცვითი სისტემა, რომელიც იცავდა შუა საუკუნეების ქალაქ კოტორს და მოიცავს გალავნებს, კოშკებს, ციტადელებს, კარიბჭეებს, ბასტიონებს, ციხესიმაგრეებს, წყალსაცავებს, ციხე-დარბაზს და დამხმარე შენობებსა და სტრუქტურებს. ისინი შეიცავს ილირიის, ბიზანტიის იმპერიის, ვენეციისა და ავსტრიის სამხედრო არქიტექტურას. ძველ ქალაქთან და მის ბუნებრივ გარემოსთან ერთად, ეს ციხესიმაგრეები შეტანილია მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში 1979 წელს სახელწოდებით კოტორის ისტორიულ-კულტურული და ბუნებრივი რეგიონი და წარმოადგენს მონტენეგროში ერთადერთ მსგავს კულტურული მნიშვნელობის მქონე ძეგლს.

კოტორის თავდაცვითი სისტემა 2017 წელს ასევე შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში, როგორც - საუკუნეების ვენეციის თავდაცვითი ნაგებობების ნაწილი.

ისტორია
წმინდა იოანეს მთის მწვერვალი უკვე გამაგრებული იყო ილირიელების დროს. საუკუნეში ბიზანტიის იმპერატორმა იუსტინიანე -მა გადააკეთა ციხესიმაგრე. ბიზანტიელების უკანდახევის შემდეგ, მიუხედავად მრავალი შემოსევისა, გარკვეულ დამოუკიდებლობას მიაღწიეს, თუმცა ამას მდგრადი გავლენა არ ჰქონია ციხესიმაგრეებზე. ეს ვიტარება შეიცვალა 1420 წელს, როდესაც მაშინ დამოუკიდებელი კატაროს რესპუბლიკა ვენეციის მმართველობის ქვეშ მოექცა. როგორც ალბანია ვენეტას ნაწილმა, ციხესიმაგრეებმა მიიღეს თავიანთი ამჟამინდელი სტრუქტურა. ამ პერიოდში მოხდა ორი ოსმალური ალყა, 1538-1571 და 1657-1699 წლებში. 1797 წელს ციხესიმაგრეები კამპოფორმიოს ხელშეკრულებით ჰაბსბურგების მონარქიას გადაეცა. 1805 წელს, პრესბურგის ხელშეკრულებით, კოტორი ფრანგული იმპერიის სატელიტ სახელმწიფოს, ნაპოლეონისეულ იტალიის სამეფოს გადაეცა, მაგრამ დიმიტრი სენიავინის მეთაურობით რუსული ჯარების მიერ იყო ოკუპირებული, სანამ ისინი 1807 წელს ტილზიტის ხელშეკრულების შემდეგ არ წავიდნენ. სამი წლის შემდეგ იგი ფრანგული იმპერიის ილირიულ პროვინციებში შევიდა. ციხესიმაგრეებს (მაშინდელი სახელით კატარო) თავს დაესხა ბრიტანელი საზღვაო კაპიტანი უილიამ ჰოსტი თავისი გემით და 38 ზარბაზანით. „არასამხედრო მანევრით“ მან თავისი გემების ზარბაზნები აიტანა ციხესიმაგრის ზემოთ პოზიციებზე ბლოკის და ტაკელაჟის გამოყენებით და დაიწყო დაბომბვა. ვენის კონგრესის შემდეგ კოტორი დაუბრუნდა ავსტრიის იმპერიას. პირველ მსოფლიო ომში დამარცხების შემდეგ ავსტრიელები წავიდნენ და ციხესიმაგრე აღარავის დაუკავებია. მეორე მსოფლიო ომის დროს კოტორი ღერძის ქვეყნების მიერ იყო ოკუპირებული და განთავისუფლდა 1944 წლის 21 ნოემბერს, ეს თარიღი აღნიშნულია ქალაქის კარიბჭის თავზე.
ფოტონური რაკეტული ძრავა

ფოტონური რაკეტული ძრავა (ფრძ), კვანტური რაკეტული ძრავა — ჰიპოთეზური რაკეტული ძრავა, რომელშიც წევა წარმოიქმნება მისგან სინათლის კვანტების — ფოტონების — მიმართული გამოდინების შედეგად. აქვს კუთრი იმპულსის ზღვრული მნიშვნელობა, რადგანაც ფოტონების გადინების სიჩქარე სინათლის სიჩქარის ტოლია. სავარაუდოა, რომ მისი გამოყენება შესაძლებელი გახდება განსაკუთრებით შორეულ კოსმოსში (ვარსკვლავთშორისი) ფრენისათვის.
ვალონგოს ნავსადგური

ვალონგოს ნავსადგური — ძველი ნავსადგური, რომელიც მდებარეობს რიო-დე-ჟანეიროს პორტის ტერიტორიაზე, ამჟამინდელ კოელო-ე-კასტროსა და საკადურა-კაბრალის ქუჩებს შორის. აშენებულია 1811 წელს. ეს იყო აფრიკელი მონების გადმოსხმისა და ვაჭრობის ადგილი 1831 წლამდე, როდესაც აფრიკაში ბლოკადა დაწესდა, რომელმაც აკრძალა ატლანტიკური მონათვაჭრობა ბრაზილიაში (თუმცა, ბრაზილიის მთავრობა თვალს ხუჭავდა ამ ვაჭრობაზე 1850 წლამდე).

მისი ფუნქციონირების ოცი წლის განმავლობაში ვალონგოში 500 ათასიდან ერთ მილიონამდე მონა გადმოსხეს. ბრაზილიამ ატლანტიკური ვაჭრობის მეშვეობით დაახლოებით 4,9 მილიონი მონა მიიღო.

1843 წელს ნავმისადგომი განაახლეს პრინცესა ტერეზა კრისტინა ბურბონის გადმოსვლისათვის, რომელიც უნდა გათხოვილიყო იმპერატორ პედრუ -ზე. ნავმისადგომს მაშინ ეწოდებოდა „ “ (იმპერატრიცას ნავმისადგომი).

1850 წლიდან 1920 წლამდე, ძველი ნავმისადგომის ირგვლივ ტერიტორია გახდა სივრცე, რომელსაც იკავებდნენ შავკანიანი მონები ან გათავისუფლებული ადამიანები სხვადასხვა ერებიდან, ტერიტორიას ეიტორ დოს პრაზერესმა უწოდა „ “ (პატარა აფრიკა).
სანსა (ტაძარი)

სანსა — ნებისმიერი კორეული ბუდისტური ტაძრის სახელწოდება, რომელიც მთაზე მდებარეობს. ამ ტაძრებიდან შვიდი აღიარებულია იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებად. ვინაიდან ქვეყანა ძირითადად მთიანია და ბუდიზმი ღრმად არის ფესვგადგმული მის ისტორიაში, ქვეყანაში მრავალი სანსა გვხვდება.

სიტყვა სანსა შედგება ორი სიტყვისგან, სან და სა, რომლებიც შესაბამისად ნიშნავენ მთას და მონასტერს/ტაძარს.

იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ტაძრები
თხევადსაწვავიანი რაკეტული ძრავა

თხევადსაწვავიანი რაკეტული ძრავა (თრძ) — თხევადი სარაკეტო საწვავით მომუშავე ქიმიური რაკეტული ძრავა. მისი სქემა დაამუშავა კ. ციოლკოვსკიმ (1903). პირველი სამამულო თრძ-ები (საცდელი სარაკეტო ძრავები) ააგეს და გამოცადეს აირდინამიკურ ლაბორატორიაში (1930-1931). შემდგომ ვ. გლუშკოს, ა. ისაევის, ს. კოსბერგისა და სხვათა ხელმძღვანელობით სსრკ-ში შექმნეს მძლავრი ძრავები (რდ-107, რდ-108, რდ-119, რდ-214 და სხვა), რომლებმაც უზრუნველყვეს დედამიწის, მზის, მთვარის, მარსის პირველი ხელოვნური თანამგზავრების, კოსმ. ხომალდების, ყველა გეოფიზ. და სხვა რა-კეტის გაფრენა (1949-1972).

თრძ მოიცავს საქშენიან წვის კამერას, საწვავისს კომპონენტების მისაწოდებელ, რეგულირებისა და ანთების სისტემებსა და დამხმარე აგრეგატებს (თბოგადამცემი, შემრევი და სხვა). თრძ ავითარებს წევას მნ-იდან (მიკრორაკეტული ძრავები) რამდენიმე მეგნ-მდე (მაგალითად „სატურნ-5“ რაკეტის პირველი საფეხურის თრძ ქმნის დაახლოებით 7 მეგნ წევას); ორკომპონენტიანი საწვავისათვის კუთრი იმპულსი აღწევს 4500 ნ·წმ/კგ, სამკომპონენტიანისათვის კი — 5000 ნ·წმ/კგ.

თრძ არის ერთჯერადი და მრავალჯერადი ამუშავებისა, ერთ- და მრავალკამერიანი. განასხვავებენ ერთ და მრავალძრავიან რაკეტულ ძალურ დანადგარებს. თრძ-ში საწვავის მიწოდების სისტემა არის გამოძევებითი ან ტურბოტუმბოსაგრეგატიანი (ტტა). ტტა თრძ 2 ძირითადი სქემისაა: ერთში ხდება გენერატორის აირის კმაწვა, მეორეში კი — არა.

დანიშნულების მიხედვით თრძ არის ძირითადი (სამარშო), მაკორექტირებელი, სამუხრუჭო საჭისა. მიკრორაკეტული თრძ ორგვარია: მასტაბილიზებელი და საორიენტაციო. ჩვეულებრივ თრძ-ები მუშაობენ წვის კამერაში არსებული მუდმივი წნევის დროს. მიკრორაკეტული ძრავები უმეტესად იმპულსურია. მჟანგავის სახეობის მიხედვით თრძ არის აზოტმჟავიანი, აზოტტეტრაოქსიდიანი, ჟანგბადიანი, წყალბადზეჟანგიანი, ფთორიანი და სხვა.

მეტად ძნელია ძრავას გაგრილება, რადგან ძალიან მაღალი ტემპერატურისა (5000 -მდე) და წნევის (ათეულ მეგნ/მ²-მდე) დროს მასზე მოქმედებს წვის აგრესიული პროდუქტები: ეს ზემოქმედება ზოგჯერ გაძლიერებულია კონდენსირებული ფაზის არსებობით. კამერების უმრავლესობას აგრილებენ საწვავის ერთერთი კომპონენტით. ხშირად მიმართავენ შერეულ გაგრილებას, ე. ი. გარე და შიგა გაგრილებას ერთდროულად.

რაკეტა-მატარებელი „ვოსტოკის“ (გდლ-ოკბ, 1954-1957) პირველი საფეხურის ჟანგბად- ნავთიანი 4-კამერიანი თხევადსაწვავანი რაკეტული ძრავა რდ-107-ის ნაწილებია: 1 – საჭის წკის კამერები; 2 – მთავარი წვის კამერები; 3 – ძალური ჩარჩო; 4 – აირგენერატორი; 5 – ტურბინაზე დაყენებული თბოგადამცემი; 6 – მჟანგავის ტუმბო; 7 – საწვავის ტუმბო.

რაკეტა-მატარებლ „კოსმოსის“ (გდლ-ოკბ, 1952-1957) პირველი საფეხურის აზოტმჟავა-ნახშირწყალბადიანი 4-კამერიანი თხევადსაწვავიანი რაკეტული ძრავა რდ-214-ის ნაწილებია: 1 – წვის კამერა; 2 – აირგენერატორი; 3 – ტურბინა; 4 – მჟანგავის ტუმბო; 5 – საწვავის ტუმბო.

ტურბოტუმბოსაგრეგატიან თხევადსაწვავიან რაკეტულ ძრავაში საწვავის მიწოდების სქემა: 1 – საწვავის ავზები; 2 – ორთქლგენერატორი; 3 – ტურბოტუმბოიანი აგრეგატი; 4 – ფრქვევანები; 5 – წვის კამერა; 6 – საქშენი.

შერეული გაგრილების მქონე თხევადსაწვავიანი რაკეტული ძრავას სქემა: 1 – შეკუმშულაი-
რიანი ბალონი; 2 – წნევის რედუქტორი: 3 – საწვავის ავზები; 4 – სარქვლები; 5 – წვის კამერა; 6 – საწვავის მიწოდების სარტყლები შიგა გაგრილებისათვის; 7 – საქშენი.
მყარსაწვავიანი რაკეტული ძრავა

მყარსაწვავიანი რაკეტული ძრავა (მრძ), დენთის რაკეტული ძრავა — მყარი სარაკეტო საწვავით მომუშავე რეაქტიული ძრავა. მრძ-ში მთელ საწვავს მუხტის სახით ათავსებენ წვის კამერაში; ძრავა მუშაობს განუწყვეტლივ, საწვავის მთლიანად დაწვამდე. მრძ-ს უმთავრესად იყენებენ რეაქტიულ არტილერიაში, აგრეთვე კოსმონავტიკაში კოსმოსური საფრენი აპარატების მამუხრუჭებელ ძრავებად და რაკეტა-მატარებლის პირველი საფეხურების ძრავებად. მრძ შედგება კორპუსისა (წვისკამერა) და რეაქტიული საქშენისაგან. ნახევრად ბლანტ მყარ რაკეტულ საწვავს ასხამენ მრძ-ს კორპუსში გამყარების შემდეგ საწვავი მჭიდროდ ეკვრება კედლებს და მათ იცავს ცხელი აირებისაგან ზოგჯერ კამერაში ათავსებენ დაწნეხილ მყარ საწვავს. საწვავს ანთებს მაალებელი მოწყობილობა. მრძ-ს წევას ცვლიან მუხტის წვის ზედაპირის ცვლილებით ან საქშენის კრიზისული ჭრილის ფართობის შეცვლით, წევის მიმართულებას კი — აირის საჭეებით, დეფლექტორით, ძირითადი ძრავას მოქანავე საქშენებით და სხვა; აქტიური უბნის ბოლოში მოცემული სიჩქარის შესანარჩუნებლად ძრავას კამერაში სწრაფად ამცირებენ წნევას, გადახრიან რეაქტიულ ჭავლს და სხვა.

მრძ-ს წევის დიაპაზონი ნ-ის მეასედი ნაწილებიდან 10-15 მეგნ-მდე აღწევს.