iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბორექი

ბორექი (თურქული: [ბორექ], ასევე ბურექი) — გამომცხვარი შიგთავსიანი ნაწარმი, რომელიც თხელი, მრავალფენიანი ცომით მზადდება. ჩვეულებრივ შიგთავსი ხორცი, ყველი ან ბოსტნეულია. ის გვხვდება ბალკანეთის, სამხრეთ კავკასიის, ლევანტის და აღმოსავლეთ ევროპისა და დასავლეთ აზიის სამზარეულოებში. ბორექი შეიძლება მომზადდეს დიდ ტაფაში და გამოცხობის შემდეგ დაიჭრას, ან გამოცხვეს პირდაპირ დაჭრილი სახით. ზოგიერთ შემთხვევაში ზემოდან აყრიან სეზამს.

წარმოშობა და სახელწოდება
ბორექი ოსმალურ სამზარეულოში ძალიან პოპულარული კერძი იყო და ფიქრობენ, რომ ეს სწორედ აქ შეიქმნა. არსებობს მტკიცებულებები, რომ კერძი შუა აზიაში მცხოვრებმა თურქული წარმოშობის ხალხებმა შექმნეს. ზოგიერთი ვერსიით კი კერძი ხმელთაშუაზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე ჩამოყალიბდა.

სიტყვა ბორექი თურქულიდან მოდის და ფენოვანი ცომით დამზადებულ ნებისმიერ კერძს მოიცავს. ტიეტზეს მონაცემებით სიტყვა თურქული ფესვიდან ბურ მომდინარეობს, რაც ,,გადახვევას" ნიშნავს.

ბორექი თურქული კულინარიისთვის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს კერძს წარმოადგენს და შესაძლებელია უძველესსაც. ფიქრობენ, რომ კერძი იმ პერიოდში შეიქმნა, როდესაც თურქული ტომები შუა აზიიდან მცირე აზიის ნახევარკუნძულზე გადასახლდნენ. შესაძლებელია იყოს აღმოსავლეთ რომაული (ბიზანტიური) კერძიც, რომლის სახელწოდებაც ტირიტას პლაკოუნტას (ბიზანტიური ბერძნული: ) არის და ითარგმნება როგორც ,,ყველიანი პლაცენტა".

ბოლო ეთნოგრაფიული გამოკვლევების თანახმად, ბერეკი, ალბათ, ცალკე გამოიგონეს შუა აზიელმა მომთაბარე თურქებმა საუკუნემდე.

გავრცელება და ვარიაციები
ბორექი ძალიან პოპულარული კერძია ყოფილ ოსმალთა იმპერიის ქვეყნებში. განსაკუთრებით გავრცელებულია ჩრდილოეთ აფრიკის ქვეყნებსა და ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე. სამხრეთ სლავური სამზარეულო ბორექის განსხვავებული სახებით გამოირჩევა. კერძი ასევე წარმოადგენს მიზრაჰი და სეფარდიული ებრაელების კულტურის ნაწილსაც.

თურქეთი
თურქეთში ბორექის მრავალი ვარიაცია არსებობს, რაც ქვეყნის სხვადასხვა ნაწილის კულტურითა და ტრადიციებითაა განპირობებული. ერთ- ერთ ყველაზე გავრცელებულ ტიპს სუ ბორეღი (წყლის ბორექი) წარმოადგენს, რომლის ცომის ფურცლებიც დიდ ტაფებში იხარშება და ემატება ყველი და შიგთავსის ნარევი (დამარილებული ხორცი, ხახვი და ტომატის სოუსი). ფენებს შორის მას ესმევა ზეთი. ეს შეიძლება იტალიური ლაზანიას უფრო მშრალ, ნაკლებად წვნიან ვარიანტად მივიჩნიოთ.

თურქეთში სიტყვა ბორექის წინ გამოიყენებენ დამატებით სიტყვას, რაც კერძის შემადგენლობასა ან წარმომავლობას აღნიშნავს (მაგალითად: სიგარა ბორეღი- შეხვეული ბორექი, ლაზ ბორეღი- ლაზური ბორექი).

არსებობს თათრული ბორექი, რომელსაც პიტნისა და ყველის ბორექს უწოდებენ. სხვანაირად მა კერძს მანტი ჰქვია.

ალბანეთი
ალბანეთში კერძს ბირექი ჰქვია. კოსოვოსა და რამდენიმე რეგიონში კერძს ასევე უწოდებენ პიტეს . ბირექი ტრადიციულად მზადდება ცომის რამდენიმე ფენით, რომლებიც ხელით იხვევა. საბოლოო ფორმა შეიძლება იყოს მცირე ზომის, ინდივიდუალური სამკუთხედები. ის ასევე შეიძლება გაკეთდეს როგორც ერთი დიდი ბირექი. არსებობს ბირეკის სხვადასხვა რეგიონალური ვარიაცია. ის შეგიძლიათ მიირთვათ ცივად ან ცხლად.

სომხეთი
სომხური ბიორექი ან ბორექი , შეიცავს ფენოვან ცომს, რომელიც ყველის შიგთავსიანია. ასევე არსებობს ისპანახისა და გატარებული ხორცის ვარიაციებიც.

ბულგარეთი
ნაწარმის ბულგარული სახელწოდება ბიურექია . ბულგარულ ენაზე ასევე გამოიყენებოდა სიტყვა ბიურეკი სხვა კერძების მიმართებაში, რომლებიც კვერცხისა და ყველისგან მზადდება. ასეთია ჩუშკა ბიურექი და ტივიჩკა ბიურექი .
სიცილიის სამზარეულო

სიცილიის სამზარეულო - სიცილიის კერძების და მათი მომზადების ტრადიციების ერთობლიობა, რომელიც კუნძულზე ორი ათასწლეულის მანძილზე განვითარდა. ძალიან ჰგავს იტალიურ სამზარეულოს, თუმცა აღინიშნება ბერძნული, ესპანური და არაბული გავლენაც. სიცილიელი მზარეულის მითაეკუსის ძვ.წ საუკუნეში ბერძნულად დაწერილი რეცეპტების წიგნი პირველი რეცეპტების წიგნია მსოფლიოში ნებისმიერ ენაზე. ამ წიგნით მან სიცილიის სამზარეულო ბერძნებს გააცნო.

ისტორია
სიცილიის სამზარეულოზე არაბული გავლენა ხდებოდა - საუკუნეებში, როდესაც კუნძული არაბთა მიერ იყო დაპყრობილი. ამ დროს დაიწყო სიცილიაში შაქრის, დარიჩინის, წიწაკის, ციტრუსების, ქიშმიშის, ბრინჯის, ნესვის, ჯავზის გამოყენება. თავისი კვალი დატოვეს კუნძულზე მცზოვრებმა ებრაელებმაც, რომლებმაც პირველებმა დაიწყეს ნივრის ზეთში შეწვა, ხორცის პოპულარობა კი ნორმანების დამსახურებაა. შემდეგ ესპანელებმა შემოიტანეს საკვები ახალი აღმოჩენილი ამერიკებიდან - პომიდორი, სიმინდი, კარტოფილი, ინდაური და სხვა პროდუქტები. კუნძულის აღმოსავლეთით მცხოვრებმა ბერძნებმა დატოვეს თევზის, ზეთისხილის, ლობიოს, თხილის და ახალი ბოსტნეულის მოხმარების ტრადიცია. კუსკუსის გამოყენებაში ჩანს ჩრდილოეთი აფრიკის გავლენა. სიცილია ერთ-ერთი პირველი ადგილი იყო, სადაც პასტა ყოველდღიურ საკვებად იქცა, პასტის ხსენებები ჯერ კიდევ საუკუნეში გვხვდება.

პოპულარული კერძები
სიცილიურ კერძებში ხშირია ზღვის პროდუქტების, ხორცის და ბოსტნეულის გამოყენება. პოპულარული ძირითადი კერძები შეიცავენ თევზს ან ხორცს, მაგ. სხვადასხვა თევზი კუსკუსით, პასტა ზღვის პროდუქტებით. პოპულარულია მაკკუ - ლობიოს წვნიანი, რომელსაც ტრადიციულად გლეხები ამზადებდნენ გაზაფხულის მოსვლის აღსანიშნავად. გავრცელებული აპეტაიზერია ყველის ან კარტოფილის ნამცხვარი. არსებობს დესერტების დიდი არჩევანი. ისტორიულად კანფეტი არაბთა გავლენის შედეგად გავრცელდა და მსოფლიოში თითქმის საუკეთესოდ შემოინახა კანფეტის დამზადების არაბული წესი. სიცილიის მონასტრებში ხშირად მზადდებოდა კანფეტები და ტკბილი ნამცხვრები სექსუალური მოტივებით - მაგ. ერთ-ერთი მონასტრის წმ. აგათა სიცილიელის პატივსაცემი მკერდის ფორმის ნამცხვრები. [://.//00//362 არსებობს შაქრის ქანდაკებების შექმნის ტრადიცია, დღეს მზადდება ცნობილი ადამიანების ქანდაკებები. ხილისგან სიცილიაში გავრცელებულია ციტრუსები, სასმელებიდან კი ღვინო, რადგან კუნძულის კლიმატი იდეალურია ყურძნის მოსაყვანად. ვენახის მოშენების ტრადიცია სიცილიაში პირველად ბერძნებმა შემოიღეს.
საურმაგ II

საურმაგ — ხოსროიდთა დინასტიიდან, იყო იბერიის (ქართლი, დასავლეთ საქართველო) მეფე 361-დან 363 წლამდე და დიარქი 370-დან 378 წლამდე. მას უარყოფს ქართული ისტორიული ტრადიცია, მაგრამ მოიხსენიებს საუკუნის რომაელი ისტორიკოსი, ამიანე მარცელინუსი. ის იყო რევის პირველი ძე სალომესგან და თრდატის ძმა.

საურმაგმა, როგორც ჩანს, თავისი პაპის, იბერიის პირველი ქრისტიანი მეფის, მირიან -ის სიკვდილის შემდეგ 361 წელს, წარმატებით მოიპოვა სამეფო ტახტზე მემკვიდრეობის უფლება და გაატარა პრო-რომაული პოლიტიკა. 363 წელს, იგი გაძევებულ იქნა სასანიდების მეფის შაპურ -ის მიერ, რომელმაც მის ადგილას ასფაგურ (ბაქარ ) დააყენა. ასფაგურ იყო საურმაგის ბიძა - მამის ძმა. კავკასიაში სასანიდების შემოჭრას საბოლოო ჯამში რომის პასუხი მოჰყვა, და მოგვიანებით, 370 წელს რომის იმპერატორმა ვალენტმა გაგზავნა თორმეტი ლეგიონი – დაახლოებით 12000 ადამიანი – ტერენტიუსის მეთაურობით, რომელმაც აღადგინა საურმაგი სომხეთსა და ლაზიკის მომიჯნავე იბერიის დასავლეთ პროვინციებში, მაშინ როდესაც ასფაგურ -ის მემკვიდრეს, მირდატ -ეს უფლება მიეცა შეენარჩუნებინა კონტროლი სამეფოს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილზე. გარიგება არ მიიღო შაპურმა როგორც მის მიერ განხილული ომის საფუძველი, და განაახლა საომარი მოქმედებები რომის წინააღმდეგ 371 წლის დასაწყისში. თუმცა, 378 წელს, გოთურმა ომებმა რომი აიძულა მიეტოვებინა საურმაგი; მის სამეფოს, უნდა შეეწყვიტა არსებობა, რამდენადაც იბერია სრულიად ან თითქმის სრულიად გადავიდა სასანიდების სუზერენიტეტის ქვეშ.

გუბაზ და ლევან და სანიკიძების მიხედვით — ქართლის მეფე, მირდატ -ის შემდგომ, საუკუნის 70-იან წლებში. მის დროს სპარსეთის მეფე შაბურ შემოესია ქართლს. საურმაგმა ტახტი დათმო. შაბურმა ქართლის მეფედ დასვა საურმაგის ნათესავი ვარაზ-ბაკური. საურმაგმა ბიზანტიის კეისარ ვალენტის თორმეტი ლეგიონი გამოართვა და მცხეთას მოადგა. ვარაზ-ბაკური საურმაგს დაუზავდა. ქართლი ორად გაიყვეს: მტკვრის მარჯვენა მხარეს საურმაგი გამეფდა, მარცხენას ვარაზ-ბაკური.

უკანასკნელი კვლევის თანახმად, საურმაგი უნდა იყოს ს-ის სოფისტი ფილოსოფოსისა და ისტორიკოსის, ევნაპი სარდელის ფრაგმენტში მოხსენიებული სუბარმახიოსი. ირკვევა, რომ 377 ან 378 წლებში, საურმაგის გამგებლობაში მყოფი ქართლის სამეფოს სამხრეთ-დასავლეთი ნაწილი საბოლოოდ განდგა ვარაზ-ბაკურისგან და "მიერთო ბერძენთა". თავად სავრომაკე (იგივე - სუბარმახიოსი) კი რომაელების სამხედრო სამსახურში შევიდა, სადაც სკუტარიების სხოლას (საიმპერატორო დაცვა) ტრიბუნის თანამდებობას მიაღწია. იგი ახლო მეგობარი და თანამზრახველი იყო 395-399 წლებში საიმპერატორო კარზე ყველაზე გავლენიანი მოხელის, ევტროპიუსისა. ევნაპი სარდელი სუბარმახიოსს 404 წელს უკვე წარსულ დროში მოიხსენიებს, რაც იმას ნიშნავს, რომ იგი დაახლოებით 400 წელს უნდა გარდაცვლილიყო.
მიოჰიპუსი

მიოჰიპუსი — ამომწყდარი ცხენების გვარი. წარმოიშვა ჩრდილოეთ ამერიკაში, გვიან ეოცენში (37,2–33,9 მლნ წლის წინ). მის წინაპრად ითვლება მეზოჰიპუსი. მასთან შედარებით, მიოჰიპუსი დიდი ზომის იყო და უფრო განვითარებული კბილების წყება ჰქონდა. ხანგრძლივად არსებობდა, მიოცენის ეპოქაში (23–5,3 მლნ წლის წინ) 1-თითიან ცხენისებრებთან ერთად თანაცხოვრობდა.
სახეობები
მუშნი დადიანი

ივანე (მუშნი) კონსტანტინეს ძე დადიანი (დ. 4 ნოემბერი, 1875, სოფ. ჭკადუაში, ახლანდ. ზუგდიდის მუნიციპალიტეტი, — გ. 1 სექტემბერი, 1924, თბილისი) — ქართველი სამხედრო მოღვაწე, საუკუნის დასაწყისის ეროვნულ-გამათავისუფლებელი მოძრაობის მონაწილე.

ბიოგრაფია
თავად კონსტანტინე გიორგის ძე დადიანის (დ. 1852 — გ. 1903) და ელენე (და­უმ­ხან) ოთარის ასულ დადიშქელიანის (დ. 1855 — გ. 1894) შვილი; „დიდი ნიკო“ დადიანის შვილთაშვილი. სწავლობდა ქუთაისის გიმნაზიაში (არ დაუმთავრებია). 1898-1900 წლებში მოხალისედ მსახურობდა ნიჟეგოროდის მე-17 დრაგუნთა პოლკში, შემდეგ თადარიგში იყო. 1904 წლიდან იყო სოციალისტ-ფედერალისტების პარტიის წევრი. მონაწილეობდა რუსეთის 1905 წლის რევოლუციაში. 1905 წლის 30 მარტს ზუგდიდში გამართულ მაზრის თავადაზნაურთა კრებაზე რევოლუციის მიზეზად „დაძველებული და დახავსებული პოლიტიკური წესწყობილება“ დაასახელა და მოუწოდა მონაწილეებს შეერთებოდნენ სახალხო მოძრაობას, ასევე შეექმნათ „მოშუამდგომე კომისია“. სპირიდონ კედიას და ალექსანდრე ჩხეტიასთან ერთად ხელმძღვანელობდა 1905 წელს ევროპიდან რევოლუციონერებისათვის გამოგზავნილი იარაღის შავი ზღვიდან ზუგდიდში გადატანას. „ზუგდიდის რესპუბლიკის“ საქმის გამო პასუხისგებაში მისცეს, გენერალ ალიხანოვ-ავარსკის სადამსჯელო რაზმმა 1906 წლის 3 თებერვალს დადიანის მამაპაპისეული სახლ-კარი და კარ-მიდამო გადაწვა, თავად მუშნი დადიანმა კი თავი სვანეთის გავლით, სპირიდონ კედიასა და 6 სვანის თანხლებით, ყარაჩაიში, დედამისის ნათესავებს შეაფარა (ეს რთული მოგზაურობა აღწერა მოგონებებში). სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ მონაწილეობდა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. წერდა ლექსებს სამშობლოსა და თავისუფლებაზე „მებრძოლის“ ფსევდონიმით.

 მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ დაუბრუნდა სამხედრო სამსახურს. მიიღო პორუჩიკობა. მსახურობდა ე. წ. „ველური დივიზიის“ ყაბარდოს ცხენოსან პოლკში, შემდეგ ჩაჩნურ ცხენოსან პოლკში. იბრძოდა კარპატებში. 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ იყო პეტროგრადში ქართველ მხედართა კავშირის წევრი. 1917 წლის აგვისტოში, გენერალ ლავრ კორნილოვის გამოსვლის პერიოდში, დადიანი მონაწილეობდა „მილლი შუროს“ (მუსულმანთა ეროვნული საბჭო) მიერ „ველურ დივიზიასთან“ წარგზავნილ დელეგაციაში. დაჯილდოებული იყო წმ. ანას ხარისხის ორდენითა და „გიორგის იარაღით“ (ორივე 1917).

1918 წლიდან მსახურობდა საქართველოს ჯარში, 1-ლი ცხენოსანთა პოლკის როტმისტრად. 1919 წლის სექტემბერში დაითხოვეს ცხენოსანი ჯარის თადარიგში. 1921 წელს საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ დადიანი ერთხანს ქართული წითელი არმიის ცხენოსან დივიზიაში მსახურობდა. მონაწილეობდა ანტისაბჭოთა აჯანყების მომზადებაში. როგორც საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტის რწმუნებული, ფარულად ადგენდა შეიარაღებულ ჯგუფებს სამეგრელოსა და სამურზაყანოში, მისი უმცროსი ძმა ოთარ დადიანი კი ტყეში იყო გასული თავის პარტიზანულ რაზმთან ერთად. 1924 წლის აგვისტოს აჯანყების დამარცხების შემდეგ საქართველოს სსრ შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარმა საშა გეგეჭკორმა შერიგების პირობით ძმები ტყიდან გამოიტყუა და დააპატიმრა სენაკის მაზრაში. მუშნი და ოთარ დადიანები მათ ნათესავთან, ნესტორ გარდაფხაძესთან, და სხვა მსჯავრდებულებთან ერთად თბილისში დახვრიტეს.

მუშნი დადიანს ცოლად ჰყავდა ეკატერინე ჯიჯიხია (დ. 1881 — გ. 1966). მათი შთამომავლები საქართველოში ცხოვრობენ.
ესავი

ესავი - ასევე ეწოდება ედომი, ძველი აღთქმის პერსონაჟი, ისააკისა და რებეკას შვილი, იაკობის ტყუპისცალი და ებრაულ ტრადიციებში ედომიტების წინაპარი. ბიჭების დაბადების ისტორია მათი სამომავლო როლების ასახვა იყო. ორსულობა მძიმე იყო რებეკასთვის. (დაბადება 25:23) უფალმა უთხრა მას: „ორი ხალხია შენს მუცელში, ორი ტომი გამოვა შენი საშოდან; ერთი ტომი მეორეზე ძლიერი იქნება, უფროსი უმცროსს დაემორჩილება“. ცნობილია როგორც ისააკის უსაყვარლესი შვილი, გაწაფული ნადირთდამჭერი.
მერიკჰიპუსი

მერიკჰიპუსი — ამომწყდარი ცხენების გვარი. მისი ნაშთები ცნობილია შუა და ზედა მიოცენური ნალექებიდან. ჩრდილოეთ ამერიკაში. წარმოშობილია ადრეულ გვარ პარაჰიპუსიდან ან მიოჰიპუსიდან. იწონიდა საშუალოდ 71-დან 100 კგ-მდე. ჰქონდა 3-თითიანი კიდურები. მიოცენის პერიოდში ბუნებამ მკვეთრი ცვლილებები განიცადა, ტყის მასივები ბალახოვან ვაკეებად გადაიქცა. ამან გამოიწვია ცხენისებრთა ჩლიქებისა და კბილების ევოლუცია. შუა თითი გადაიქცა ჩლიქად, ქვევიდან ბალიში გაუქრა. ზოგიერთ სახეობას გვერდითი თითები გრძელი ჰქონდა, მაგრამ სხვებისა ზომაში შემცირდა და მიწას მხოლოდ სირბილის დროს ეხებოდა. ბალახის სიმრავლე ნიშნავდა ფიტოლითით მდიდარ უფრო მეტ საკვებს. შესაბამისად, მერიკჰიპუსის კბილებმაც ევოლუცია განიცადა ადრინდელ წარმომადგენლებთან შედარებით: კბილის გვირგვინი ამაღლდა, დაიფარა უფრო მეტი ცემენტით, მიიღო მრუდე ფორმა, რითაც მერიკჰიპუსი დაემსგავსა ბალახისმძოველ ცხოველებს.

სახეობები
ბჰუტანის სამზარეულო

ბჰუტანის საკვები შედგება სუფთა ორგანული ბოსტნეულისგან, როგორიცაა ბაღის ახალი ისპანახი, ჩილის წიწაკა, ფოთლოვანი ნიორი, პომიდორი. ხეობებში მოჰყავთ: ბრინჯი, ქერი, ხორბალი, კარტოფილი, სიმინდი, სამხრეთით ბამბა. დიდი მნიშვნელობა აქვს ტროპიკულ მეხილეობას, განსაკუთრებით მანგოსა და ციტრუსოვნებს. საძოვრების სიუხვე ხელს უწყობს მეცხოველეობის განვითარებას. აშენებენ:ცხვარს, თხას, ცხენს(მათ შორის პონის), ღორს, იაკს.

ბჰუტანური სამზარეულო (ძონგკხა ྲུ་ ་; ვილიე:) იყენებს ბევრ წითელ ბრინჯს ( ყავისფერი ბრინჯის მსგავსია ტექსტურით, მაგრამ ნიგვზის არომატით, ბრინჯის ერთადერთი ტიპია, რომელიც იზრდება მაღალ სიმაღლეზე), წიწიბურას და აღმოსავლეთ რეგიონებში უფრო მეტად სიმინდს. ადგილობრივთა საკვებ რაციონში ასევე შედის ღორის ხორცი, ღორის ცხიმი, საქონლის ხორცი, იაკი, ქათამი და ცხვრის ხორცი. წვნიანები და ხორცის ნახარშები მზადდება ხორცისა და გამხმარი ბოსტნეულისგან, სეზონური ჩილით და ყველით. ხორცის, ბრინჯის, გვიმრების, ოსპისა და ბოსტნეულისგან დამზადებული წვნიანები და ჩაშუშული კერძები, ჩილსა და ყველსთან ერთად, ცივ სეზონზე ყველაზე სასურველი კერძებია. ზოუ შუნგო არის ბრინჯის კერძი, რომელშიც ურევენ ბოსტნეულის ნარჩენებს. ბჰუტანელების ნაციონალუური კერძია ემა დათში: მსხვილი მწვანე ჩილის წიწაკისაგან ყველის სოუსში მომზადებული წვნიანი. ადგილობრივები ძალიან ამაყობენ ამ პიკანტური კერძით.

სხვა საკვებში შედის ჯაშა მარუ (ქათმის კერძი), ფაყშა პაა (ჩილის წიწაკასთან, სანელებლებთან და ბოსტნეულთან ერთად მოხარშული ღორის ხორცი, პიპლილი, მწვანილი ან ბოლოკი), ტუკპა (ტიბეტური წვნიანი), ბატუპი და შემწვარი ბრინჯი. ძროხის რძის ყველს, რომელსაც დაცი ეწოდება, არასოდეს მიირთმევენ ნედლად, მაგრამ მას იყენებენ სოუსების დასამზადებლად. ზოედოე აღმოსავლეთის რეგიონებში წარმოებული ყველის კიდევ ერთი სახეობაა, რომელსაც სუპებს უმატებენ. ის ჩვეულებრივ მომწვანო ფერისაა და აქვს მძაფრი სურნელი. ყველის სხვა სახეობებში შედის დასავლური, როგორიცაა ჩედარი და გოუდა. დასავლეთის ყველი მზადდება შვეიცარიის ყველის ქარხანაში, ბჰუტანში ან შემოაქვთ ინდოეთიდან.

პოპულარულ წასახემსებლებია: მომო (ბჰუტანის პელმენი), შაქამ ეზაი, ხაბზეი- (ფქვილის, წყლისა და შაქრისგან დამზადებული გამხმარი ბლინები, რომლებიც შემდეგ იწვება),შაბალაი, ჯუმა (ბჰუტანური ძეხვი სანელებლებით ) და ლაფშა. ქვეყნის რესტორნებში შესაძლებელია ჩინური, ნეპალური, ტიბეტური და ინდური კერძების მირთმევა, რომლებიც ძალიან პოპულარულია. ასევე ბოლო წლებში გაიხსნა კორეული რესტორნები ქვეყანაში კორეული პოპ კულტურის მზარდი პოპულარობის გამო. რძის პროდუქტებიდან განსაკუთრებით პოპულარულია იაკისა და ძროხის კარაქი და ყველი. მათ თითქმის ყველანაირი რძისაგან ამზადებენ. პოპულარულ სასმელებს მიეკუთვნება კარაქის ჩაი, რომელიც

მზადდება ჩაის ფოთლების, მარილისა და კარაქისაგან (უწოდებენ სუჟას), მას ძირითადა საუზმეზე მიირთმევენ, რძის ჩაი (სახელწოდებით ნღაჯა), შავი ჩაი, ადგილობრივი წარმოების არა (ბრინჯის ღვინო) და ლუდი. სანელებლებში შედის კარრი, ილი, კოჭა, თინგაი (სიჩუანის წიწაკა), ნიორი, კურკუმა და კუმინი.

ბჰუტანი გახდა პირველი ქვეყანა მსოფლიოში, რომელმაც 2010 წლის თამბაქოს შესახებ კანონის თანახმად აკრძალა თამბაქოს გაყიდვა.

ეტიკეტი
კერძის შეთავაზებისას, ბჰუტანის მანერების შესაბამისად, სტუმარი ამბობს "მეშუ-მეშუ"-ს, იფარებს პირზე ხელს უარის ნიშნად და შემდეგ იღებს მეორე ან მესამე შეთავაზებას.
პაჟთა კორპუსი

პაჟთა კორპუსი — პრივილეგირებული სამხედრო-სასწავლო დაწესებულება მეფის რუსეთში. განკუთვნილი იყო უმაღლესი არისტოკრატიის ბავშვების სამხედრო და სახელმწიფო სამსახურისათვის მოსამზადებლად. დაარსდა 1759 წელს პეტერბურგში როგორც პაჟების და კამერ-პაჟების აღზრდისა და სწავლების დაწესებულება. 1802 წელს, გვარდიული ნაწილებისთვის კვალიფიციური ოფიცრების მომზადების აუცილებლობასთან დაკავშირებით, გადაკეთდა კადეტთა კორპუსის სახის სასწავლო დაწესებულებად, სადაც მხოლოდ სამეფო კარის პაჟებს იღებდნენ. სამხედრო-სასწავლო დაწესებულებების რეფორმის პერიოდში (1760-იანი წლები) გახდა 7-კლასიანი: 5 უმცროსი კლასი სამხედრო გიმნაზიის სახით და 2 უფროსი კლასი სამხედრო სასწავლებლის სახით. 1885 წლიდან ჰქონდა 7 საერთო კლასი, სადაც ისწავლებოდა კადეტთა კორპუსის სასწავლო გეგმის საგნები და ორი სპეციალური — სამხედრო და იურიდიული მეცნიერებები. პაჟთა კორპუსის კურსდამთავრებულები სარგებლობდნენ გვარდიაში და სპეციალურ ჯარებში სამსახურის უპირატესი უფლებით, იღებდნენ პოდპორუჩიკის (კავალერიაში — კორნეტის) ჩინს, სამხედრო სამსახურისათვის უუნაროები — მე-10, მე-12 და მე-14 კლასის სამოქალაქო ჩინებს.
ნეგრონი

ნეგრონი პოპულარული იტალიური კოქტეილია, რომელიც თითო წილი ჯინის, წითელი ნახევრადტკბილი ვერმუტისა და კამპარისგან (იტალიური ალკოჰოლური სასმელი; ბითერი) შედგება. ის ფორთოხლის ქერქითაა გაფორმებული. ნეგრონი ითვლება აპერიტივოდ, ანუ ჭამის წინ მისართმევ, მადისაღმძვრელ სასმელად.

ტრადიციულად ნეგრონს არა შენჯღრევით არამედ მორევით ამზადებენ. მას ძირს ყინულის კუბიკები უმაგრებს და ე.წ "ძველმოდური" (ინგ: -) ჭიქითაა მორთმეული.

ისტორია
მიუხედავად იმისა, რომ ნეგრონის წარმოშობის ზუსტი დრო და ადგილი უცნობია, ყველაზე ფართოდ მისაღები მოსაზრების თანახმად ეს 1919 წელს, იტალიის ქალაქ ფლორენციში, ტორნაბუონის ქუჩაზე მდებარე კაფე კასონიში მოხდა, რომელსაც დღესდღეობით რობერტო კავალის კაფე ჰქვია. თავადმა კამილო ნეგრონიმ სთხოვა ბარმენს ფოსკო სკარსელის, რომ მის საყვარელ კოქტეილში ამერიკანოში, ტრადიციული გაზიანი წყლის ნაცვლად ჯინი გამოეყენებინა, რათა სასმელი უფრო ძლიერი გამხდარიყო. ბარმენმა ასევე ჩვეული ლიმონის ნაცვლად ახლად დაბადებული ნეგრონი ფორთოხლის ქერქით გააფორმა, რითიც ხაზი გაუსვა იმას რომ ეს სულ სხვა სასმელი იყო.

კოქტეილმა წარმატება მოიპოვა და იტალიის ქალაქ ტრევიზოში ნეგრონების ოჯახმა ნეგრონის სახდელი ქარხანა დააარსა. აქ იწარმოებოდა კოქტეილის გამზადებული ვარიანტი, რომელიც იყიდებოდა სახელწოდებით "ანტიკო ნეგრონი 1919". ნეგრონის ერთ-ერთი ყველაზე ძველი მოხსენიება ეკუთვნის ორსონ უელსს ქოშოქთონის გაზეთში. 1947 წელს უელსი რომში იყო და მის ახალ ფილმზე, შავ მაგიაზე მუშაობდა. მან გაზეთისთვის ნეგრონი შემდეგნაირად აღწერა: "ბითერები შესანიშნავია თქვენი ღვიძლისთვის, ხოლო ჯინი არ არის კარგი. ისინი ერთმანეთს აბალანსებენ". ბითერები ალკოჰოლური სასმელების ჯგუფია, რომლებსაც გემოსთვის სხვადასხვა მცენარეების ექსტრაქტს უმატებენ. ამიტომ ისინი მომწარო, მომჟავო და ტკბილ-მწარე არომატით გამოირჩევა. აქედან მოდის სახელწოდებაც ( - ინგ. მწარეები).

სასმელის მემატიანე დეივიდ ვონდრიჩმა გამოიკვლია ნეგრონების ოჯახი. კამილო ნეგრონის თავადობის საკითხი ეჭვის ქვეშ დგას, თუმცა მისი პაპა ლუიჯი ნეგრონი ნამდვილად თავადი იყო.

ფრანგი გენერლის პასკალ ოლივიე დე ნეგრონის შთამომავლები ირწმუნებიან, რომ ის იყო თავადი ნეგრონი რომელმაც გამოიგონა ეს სასმელი 1857 წელს სენეგალში. ფრანგული გამოცემა კორს-მატინის 1980 წლის სტატია ამბობს, რომ მან ნეგრონი დაახლოებით 1914 წელს გამოიგონა.

მომზადება
ინგრედიენტები
• 1 უნცია ჯინი

• 1 უნცია კამპარი

• 1 უნცია ტკბილი ვერმუტი

• გაფორმება: ფორთოხლის ქერქი

შენიშვნა: უნცია უდრის 28.3 გრამს.

ნაბიჯები
ინგრედიენტები ყინულთან ერთად მოვათავსოთ მოსარევ ჭიქაში და ვურიოთ კარგად
ჩამოვასხათ დიდი ყინულის კუბიკებით სავსე "ძველმოდურ" ჭიქაში.
გავაფორმოთ ფორთოხლის ქერქით.

სახესხვაობები
• ამერიკანო: 1 უნცია კამპარი, 1 უნცია ტკბილი წითელი ვერმუტი და გაზიანი წყალი.

• ბულევარდიე: ჯინის ნაცვლად გამოიყენება ვისკი

• აგავონი ან ტეგრონი: ჯინის ნაცვლად გამოიყენება ტეკილა

• ჰოლანდიური ნეგრონი: ჯინის ნაცვლად გამოიყენება ტრადიციული ჰოლანდიური სასმელი იენევერი.

• ნეგრონი სბალიატო (სბალიატო იტალიურად შეცდომას ნიშნავს): ჯინის ნაცვლად გამოიყენება თეთრი ცქრიალა ღვინო ან პროსეკო

• ოლდ პალი: მის მოსამზადებლად მშრალი ვერმუტი და კანადური ჭვავის ვისკი გამოიყენება

• ოლდგრონი: თანამედროვე ტიპის ჯინის ნაცვლად გამოიყენება მე-18 საუკუნის ინგლისში პოპულარული, ჯინის ძველი რეცეპტი.
შარლოტა (ნამცხვარი)

შარლოტა — დესერტის სახეობა, რომლის მირთმევაც შეიძლება როგორც ცხლად, ისე ცივად. ზოგჯერ მას „ყინულის კუბის ნამცხვარსაც“ უწოდებენ. იგი არის პურისებრი ბისკვიტის ნამცხვარი, რომელსაც შიგნიდან ავსებენ ხილის პიურეთი ან კრემით, ზემოდან კი შოკოლადით აფორმებენ.

ტრადიციულად, შარლოტას კრემის მოსამზადებლად კარაქი გამოიყენებოდა, თუმცა დღეისათვის მას უკვე სხვადასხვა ინგრედიენტით ანაცვლებენ. ნამცხვრის შიგნით კრემის ნაცვლად, შესაძლებელია გამოყენებული იყოს მსგავსი არომატის მქონე ჟელატინის თხელი ფენაც.

ტიპები
ვინაიდან შარლოტა მარტივი მოსამზადებელია, მისი მრავალი სახეობა ჩამოყალიბდა. შარლოტების უმეტესობა ცივად მიირთმევა, ამიტომაც იგი უფრო თბილ სეზონებზეა პოპულარული. ხილის შარლოტები, როგორც წესი მზადდება ხილის პიურეთი ან კონსერვით, უმეტესად ჟოლოსი ან მსხილის, ასევე ამზადებენ ნაღებისა და ხილის კრემიან შარლოტებს. აგრეთვე გავრცელებულია შოკოლადის შარლოტა, რომელიც მზადდება შოკოლადის მუსის რამდენიმე ფენისაგან. აღსანიშნავია ბავარიული კრემით მომზადებული შარლოტაც.

უნდა აღინიშნოს, რომ კოლონიურ პერიოდში შეიქმნა ალჟირული შარლოტაც, რომელიც ერთობ განსხვავებულია ტრადიციულისაგან და მზადდება თაფლით, ფინიკით, ფორთოხლის ცედრითა და ნუშით.

რუსული შარლოტა, ან როგორც ფრანგები უწოდებენ , გამოიგონა ფრანგმა მზარეულმა მარი ანტუან კარემმა (1784-1833), რომელმაც მას სახელი დაარქვა დიდი ბრიტანეთის მეფე ჯორჯ -ის ერთადერთი ქალიშვილის, პრინცესა შარლოტა ავგუსტას პატივსაცემად. სიტყვა „რუსული“ მის ნამცხვარში მხოლოდ მისი იმჟამინდელი დამსაქმებლის, რუსეთის იმპერატორ ალექსანდრე -ის გავლენით მოხვდა. რუსული შარლოტა მზადდება ბავარიული კრემისაგან, გაფორმებულია სავოიარდებით და მიირთმევა ცივად. რუსული შარლოტა ერთობ პოპულარული დესერტი იყო 1930-50-იან წლებში, რომელიც ნიუ-იორკშიც კი იყიდებოდა. აღსანიშნავია, რომ იგი ამერიკელებმა თითქმის მთლიანად შეცვალეს და შექმნეს ყვითელ ბისკვიტზე წასმული ათქვეფილი ნაღებისა და მარაშინოს ალუბლისგან მომზადებული შარლოტა.

აღსანიშნავია მისი კიდევ ერთი სახეობა, სახელად სამეფო შარლოტა, რომელიც რუსული შარლოტას იდენტურია, თუმცა ამ შემთხვევაში სავოიარდებს შვეიცარიული რულეტის ნაჭრები ანაცვლებს.

ეტიმოლოგია
შარლოტას სახელთან დაკავშირებით მრავალი ვერსია არსებობს. ვინაიდან იგი მთელს ევროპაშია გავრცელებული, თითქმის ყველა ერს თავისი ვარიანტი აქვს. საუკუნის ინგლისში უკვე იყო გავრცელებული ნამცხვარი, სახელად „ჩარლეტსი“, რომელიც შემდეგში გახდა ნამცხვარი შარლოტა. მიიჩნევა, რომ მას სახელი დიდი ბრიტანეთისა და ირლანდიის მეფე ჯორჯ -ის მეუღლის, დედოფალ შარლოტა მეკლენბურგ-შტრელიცელის პატივსაცემად ჰქვია, რომელიც ქვეყანაში დიდი პოპულარობით სარგებლობდა. მეორეს მხრივ, არსებობს ვერსია, რომ მას სახელი რუსეთის იმპერატორ ნიკოლოზ -ის ცოლის, იმპერატრიცა შარლოტა პრუსიელის (გათხოვების შემდეგ ალექსანდრა ფიოდოროვნა) პატივსაცემად ჰქვია. ასევე მიიჩნევა, რომ იმპერატორმა ალექსანდრე -მა არა ბრიტანეთის მეფის ასულ შარლოტა ავგუსტას, არამედ სწორედ თავისი რძლის, შარლოტა პრუსიელის პატივსაცემად დაარქვა სახელი რუსულ შარლოტას. მთელი ამ ვარაუდების გამო, დაზუსტებით არაა ცნობილი, თუ ვის სახელს ატარებს ნამცხვარი.
გივი დეკანოიძე

გივი ილარიონის ძე დეკანოიძე (დ. 3 აპრილი, 1927, სოფ. მერჯევი, ახლანდ. საჩხერის მუნიციპალიტეტი, — გ. 24 მაისი, 1984, თბილისი) — ქართველი ენტომოლოგი. ბიოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი (1977), პროფესორი (1978).

დაამთავრა თბილისის სასოფლო–სამეურნეო ინსტიტუტის მეაბრეშუმეობის ფაკულტეტი (1949). 1952 წლიდან მუშაობდა ამავე ინსტიტუტში სხვადასხვა თანამდებობაზე. 1979–1984 წლებში იყო აგრონომიის ფაკულტეტის დეკანი, 1981–1984 წლებში — ენტომოლოგიის კათედრის გამგე, 1978-1984 წლებში — საქართველოს ენტომოლოგიური საზოგადოების თავმჯდომარე. გამოიკვლია ვაზისა და თუთის კულტურების ენტომო- და აკაროფაუნა. შეისწავლა უმთავრესი სახეობების ბიოეკოლოგია, დაადგინა საქართველოში გავრცელებული ჭიჭინობელების ტაქსონომიური შედგენილობა, აღმოაჩინა და აღწერა ახალი სახეობა — ვაზის ჭიჭინობელა [ ]. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები.