ლაპიტოსი

ლაპიტოსი ან ლაპეთოსი — ქალაქი კვიპროსზე. დე ფაქტო, ის ჩრდილოეთი კვიპროსის კონტროლის ქვეშ იმყოფება.

არქეოლოგების მტკიცებით, ლაპიტოსი დაარსდა აქაიელი ძმების — პრაქსანდროსისა და კეფეუსის — მიერ. სტრაბონის ცნობით, ახლომდებარე ლაპათოსის ანტიკური დასახლება სპარტელებმა დააარსეს.

ასურული წარწერების მიხედვით, ლაპიტოსი ერთ-ერთი იყო იმ თერთმეტ კვიპროსულ სამეფოთაგან, რომლებიც იმ დროისათვის არსებობდნენ. სპარსელთა ბატონობის პერიოდში, ქალაქში ფინიკიელები დასახლდნენ. ბოლო დამოუკიდებელი მმართველი იყო პრაქსიპოსი, რომელიც პტოლემეოს -მა ძვ. წ. 312 წელს დაემორჩილა.

ლამბუსა — სახელწოდება, რომელიც თანამედროვე ლაპიტოსის ჩრდილოეთით მდებარე ანტიკურ ბერძნულ დასახლებას მოიხსენიებს, მდებარეობს ქალაქისგან დაახლოებით დაშორებით, ზღვის სანაპიროზე.

ისტორია
რომამდელი ხანა
სტრაბონის მიხედვით, ლაპეთოსი „ლაკონელებისა და პრაქსანდროსის აშენებულია“. ფილოსოფოსი ეფესოსელი ალექსანდრე მას უწოდებდა „იმეროესას“, რაც ნიშნავს „მომხიბვლელს“ და „ვნებათა აღმძვრელს“.

ლაპიტოსი არქეოლოგიურ ლიტერატურაში ხშირად მოიხსენიება როგორც ლაკონიური კოლონია, რომელიც ტროას ომის შემდეგ აშენდა პრაქსანდროსის, მისი პირველი მეფის მიერ. თუმცა არქეოლოგიური აღმოჩენები — მათ შორის კერამიკული ჭურჭელი და დოქების საწარმო ბორბლები — მიუთითებს, რომ დასახლება ჯერ კიდევ ძვ. წ. ათასწლეულში არსებობდა. სიცილიელი დიოდორე, რომელიც ძვ. წ. საუკუნეში მოღვაწეობდა, წერდა, რომ ლაპიტოსი კვიპროსზე, ცხრიდან ერთ-ერთი სამეფო იყო

ლაპიტოსის მეფე პეისისტრატე, თავისი ფლოტით, სალამინის მმართველ ნიკოკრეონთან და კურიონის მმართველ სტასანორთან ერთად, დაეხმარა ალექსანდრე მაკედონელს ტვირის აღებაში ფინიკიაში. ამის საპასუხოდ ალექსანდრემ, როგორც გამარჯვებულმა მხედართმთავარმა, კიპროსი სპარსელებისგან დამოუკიდებლად გამოაცხადა. ლაპეთოსის უკანასკნელი მეფე იყო პრაქსიპოსი.

რომაული, ბიზანტიური და ლუზინიანების ეპოქა
რომაული მმართველობის პერიოდში ლაპეთოსში 10,000-ზე მეტი მოსახლე ცხოვრობდა. იგი კვიპროსის ოთხ ადმინისტრაციულ ერთეულთაგან ერთ-ერთს წარმოადგენდა. უძველესი დროიდან ლაპიტოსი წარმოადგენდა სპილენძის გადამუშავების ცენტრს და, რაც უფრო მნიშვნელოვანია, თიხის ნაწარმის მნიშვნელოვან საწარმოს.

არქეოლოგიური გათხრები
ლაპეთოსის მახლობლად აღმოჩენილია დიდი სამარხი ბრინჯაოს ხანიდან (დაახ. ძვ. წ. 2000–1800), რომელშიც ასობით საფლავია. გათხრები ჩატარდა ჯონ მაიერსის ხელმძღვანელობით 1913 წელს და მენელაოს მარკიდესმა გააგრძელა 1917 წელს. სამწუხაროდ, ადგილი არაერთხელ გაუძარცვავთ სამარხთა მაძიებლებს.

შვედური კვიპროსის ექსპედიცია
შვედური კვიპროსის ექსპედიცია წლების განმავლობაში — 1927–1931 — მუშაობდა კვიპროსში და 25-ზე მეტ არქეოლოგიურ ადგილზე ჩაატარა გათხრები. მათი ერთი ნაწილი ლაპიტოსშიც განხორციელდა. გათხრებისას აღმოჩენილი იქნა კერამიკული ნაწარმის მრავალფეროვანი ნიმუშები, ასევე სპილენძისა და ბრინჯაოს იარაღები. სპეციალური ყურადღება დაიმსახურა წაგრძელებული კისრის მქონე თიხის დოქებმა (ე.წ. „ნისკარტიანი“), რომლებიც წითლად არის შეღებილი და წააგავს ანატოლიის ანალოგიურ ნაწარმს.

ლაპიტოსის დასავლეთით აღმოჩენილია უძველესი დასახლება, რომელიც მიეკუთვნება ნეოლითურ ან ქალაქოლითურ ხანას და ცნობილია სახელწოდებით ალონია თონ პლაკონ. ტერიტორია მნიშვნელოვნად დაზიანდა როგორც ბუნებრივი, ასევე ადამიანური ფაქტორების შედეგად, რის გამოც მისი ზუსტი საზღვრების დადგენა გაძნელდა.

ეკონომიკა
ლაპიტოსის ეკონომიკაში დასაქმებულთა უმრავლესობას წარმოადგენენ საჯარო მოხელეები და მუშა ფენა. მოსახლეობის დანარჩენი ნაწილი საქმიანობს ტურიზმის, სოფლის მეურნეობის, მცირე საწარმოებისა და თევზჭერის სფეროებში.

პოლიტიკა
თურქი კვიპროსელების მუნიციპალიტეტი
ლაპიტოსის (ლაპტა) მუნიციპალიტეტი, რომელიც ქალაქს დე ფაქტო მართავს, დაარსდა 1974 წლის 19 ნოემბერს თურქი კვიპროსელების ავტონომიური ადმინისტრაციის კაბინეტის მიერ. მოქმედი მერია — ფუათ ნამსოი ეროვნული ერთიანობის პარტიიდან, რომელიც ამ თანამდებობაზე იმყოფება 1994 წლიდან.

1974 წლამდე ლაპიტოსი ადმინისტრაციულად იყოფოდა ექვს ენორიად , თითოეულს ჰყავდა თავისი სამოქალაქო და სასულიერო მმართველობა — თემის საბჭო, მართლმადიდებელი მღვდელი და სასაფლაო. ენორიები იყო:

ეკლესია-მონასტრები და მეჩეთები
ლაპიტოსში მდებარეობს 14 ეკლესია, 2 მეჩეთი და 2 მონასტერი. მათ შორის აღსანიშნავია:

წმინდა თეოდორეს ეკლესია — აშენდა 1834 წელს. ეზოში აქვს ორი თეთრი სვეტი ბიზანტიური ჯვრებით, ხოლო გალერეა საუკუნით თარიღდება. ეზოში არის ძველი საწნახელი. ლეგენდის მიხედვით, თავდაპირველად მიცვალებულთა სამლოცველო იყო.

წმინდა მინასის ეკლესია — მდებარეობს აღმოსავლეთით, აშენდა 1843 წელს. მასში წარმოდგენილია წმინდა მინასის ხატები ცხენზე, ადრე გააჩნდა დიდი ხატი საუკუნის დასაწყისიდან.

ესეიედ ელჰაჯ მეჰმედ აღას მეჩეთი — ცნობილია როგორც ზედა ლაპტას მეჩეთი. აშენდა 1828 წელს მღვდელმთავრის მიერ, თავდაპირველად მიწის სახურავითა და მინარეთის გარეშე. 1887–1889 წლებში შენობას დაემატა ეზო, კრამიტის სახურავები და 25 ფუტიანი მინარეთი. 1899 წელს ფუნქციონირებდა ასევე სკოლაც. ქვის მინარეთი 1974 წელს განადგურდა და 1976 წელს შეცვალა ბეტონის ახალი მინარეთი.

გამოჩენილი პიროვნებები
გიორგი კვიპროსელი — ბიზანტიელი გეოგრაფი

იოანე ცანგარიდისი — ბერძენი გენერალი

ანდრეას გ. ორფანიდესი — ისტორიისა და არქეოლოგიის პროფესორი, მუსიკალური კომპოზიტორი

საერთაშორისო ურთიერთობები
დაძმობილებული ქალაქები
ლაპიტოსი არაოფიციალურად დაახლობლებულია შემდეგ ქალაქებთან:

ბუიუქჩეკმეჯე, თურქეთი (2007 წლიდან)

ქემერი, ანტალია, თურქეთი (2012 წლიდან)

კარპოში, სკოპიე, ჩრდილოეთ მაკედონია (2015 წლიდან)