ჯაფარ ჯაბარლი

ჯაფარ ჯაბარლი (; დ. 20 მარტი, 1899 — გ. 31 დეკემბერი, 1934, ბაქო) — აზერბაიჯანელი დრამატურგი, პოეტი და პროზაიკოსი, თეატრისა და კინოს კრიტიკოსი, მთარგმნელი, სცენარისტი, ჟურნალისტი, მსახიობი, რეჟისორი. აზერბაიჯანის სსრ-ის ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1933).

ბიოგრაფია
ჯაფარ ჯაბარლი დაიბადა 1899 წლის 20 მარტს ბაქოს გუბერნიის დასახლებაში, სოფელ ხიზიში (ამჟამად რაიონის ცენტრი), ღარიბი გლეხის ოჯახში. მას შემდეგ რაც ქვანახშირის მაღაროელმა მამამ მხედველობა დაკარგა, ოჯახი იძულებული გახდა ბაქოში გადასულიყო.

განათლება
ჯაფარი შევიდა სამკლასიანი „მე-7 მუსლიმური და რუსული" სკოლის პირველ კლასში, რომელიც გაიხსნა 1905 წელს ჰაჯი მამედჰუსეინ ბადალოვის კერძო საკუთრებაში. ჯაფარის პირველი მასწავლებლები იყვნენ პედაგოგი-მწერალი სულეიმან სანი ახუნდოვი, აბდულა შაიგი, რაჰიმ ბეი შიხლინსკი, ალიმამედ მუსტაფაევი. სკოლა ჯაბარლიმ 1908 წელს დაამთავრა და გარკვეული პერიოდი ოჯახს ეხმარებოდა. მოგვიანებით სწავლობდა ბაქოს ალექსეევის სახელობის მე-3 უმაღლეს დაწყებით სკოლაში, რომელიც 1915 წლის 2 აპრილს დაამთავრა.

1915 წელს მწერალი შევიდა ბაქოს პოლიტექნიკური სასწავლებლის ელექტრომექანიკის განყოფილებაზე და სწავლა დაასრულა 1920 წლის 6 მაისს, მიიღო სერტიფიკატი და მოწმობა. შემდეგ ჩაირიცხა აზერბაიჯანის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მედიცინის ფაკულტეტზე. თუმცა მან დაწერა განცხადება და დატოვა ფაკულტეტი. ჯაფარი ოჯახში უმცროსი შვილი იყო.

ჯაფარი 1922 წელს დაქორწინდა თავის ბიძაშვილ სონაზე. ამ ქორწინებიდან მას შეეძინა 2 შვილი — აიდინი და გულარა. მისი უფროსი ვაჟი აიდინ ჯაბარლი დაიბადა 1924 წელს.

ახალგაზრდა ჯაბარლი ხედავდა ადამიანების გაჭირვებას, საზოგადოების დაყოფას ღარიბებად და მდიდრებად, აკვირდებოდა მათ მძიმე და რთულ ცხოვრებას და ცდილობდა ეს ყველაფერი ჩაეწერა და გამოეხატა თავისი დამოკიდებულება მათ მიმართ. მან თავისი აზრები ასახა ისეთ ლექსებში, როგორებიცაა „ბორანი ზამთრის ღამეს“, „მათთვის, ვინც დღესასწაულებს აღნიშნავს“, „მათხოვარი“ და „წვლილი მუსლიმისთვის, რომელიც ემზადება ნოვრუზის დღესასწაულისთვის“.

პოეტმა თავის ლექსებში აღნიშნა, რომ იმ დროს აქტუალური გახდა ქალის თავისუფლების საკითხი და რომ ქალები ჯერ კიდევ მოკლებული იყვნენ ძირითადი უფლებებს. ზოგჯერ პოეტის კრიტიკა მიმართულია სოციალური და პოლიტიკური საკითხებისკენ და ამხელს სახელმწიფო სტრუქტურაში არსებულ ხარვეზებს.

როგორც ჯაფარ ჯაბარლის პიესებსა და მოთხრობებში, მის სატირულ ლექსებშიც მნიშვნელოვანია კაპიტალიზმის პირობებში ქალებისადმი დამოკიდებულების საკითხი. მწერალი თავის სატირულ ლექსებში აკრიტიკებს თავისი საზოგადოების ნეგატიურ დამოკიდებულებას ქალების მიმართ და მოუწოდებს მათ საკუთარი უფლებების დასაცავად.

ჯაბარლიმ თავისი პირველი ლექსები, მოთხრობები და დრამები 1915-1916 წლებში დაწერა. „ასლანი და ფარჰადი“, მისი ერთ-ერთი პირველი მოთხრობა, დათარიღებულია 1916 წლის 15 ივლისით. მოთხრობის ხელნაწერი „მანსური და სიტარა“ და ასევე ოპერა „სიტარა“ დაიწერა 1915 წლის ბოლოს ან 1916 წლის შუა ხანებში.

მიუხედავად იმისა, რომ ჯაბარლიმ თავისი შემოქმედება პოეზიით დაიწყო, მან დაწერა თავისი ყველაზე ცნობილი ნაწარმოებები დრამის ჟანრში და ცნობილი იყო როგორც აზერბაიჯანელი დრამატურგი და თეატრალური მუშაკი. ხედავდა ხალხის წინსვლის მთავარ ხაზს კულტურისა და თეატრის განვითარებაში, მწერალი ერთმანეთის მიყოლებით ქმნიდა ულამაზეს სასცენო ნაწარმოებებს, ასევე მოღვაწეობდა ხელოვნების სხვადასხვა დარგში.

ჯაბარლი შემოქმედების პირველი პერიოდის ნაწარმოებებში საუბრობს საზოგადოებაში არსებულ უსამართლობაზე, გამოხატავს რისხვას და სიძულვილს ნანახი უსამართლობის მიმართ. თავის დრამებში მწერალი გამოხატავდა პროტესტს სოციალური სტრუქტურის მიმართ. იმ ბურჟუაზიული საზოგადოების წინააღმდეგობებზე დაყრდნობით, რომელშიც ის ცხოვრობდა, მან გამოავლინა, რომ ფული და სახელმწიფო, რომელსაც ამ საზოგადოებაში დომინანტური როლი აქვს, არღვევს ადამიანების ზნე-ჩვეულებებს, ამახინჯებს მათ შინაგან სამყაროს და აწამებს ერთგულ, სუფთა გულის ადამიანებს.

„ნასრედინ შაჰი“ ჯაფარ ჯაბარლის პირველი ისტორიული პიესაა. მწერლის ხელნაწერებს შორის პიესის უძველესი ვერსია დაახლოებით 1916 წლით თარიღდება. ნაწარმოებში ჯაბარლიმ აჩვენა შრომისმოყვარე გლეხების მძიმე ცხოვრება, ხანების გარყვნილება და პროგრესული ირანელი ახალგაზრდობის თავისუფლებისთვის ბრძოლა ირანში მმართველი შაჰის (ქაჯარების) დესპოტიზმის ფონზე.

ჯაფარ ჯაბარლიმ აზერბაიჯანში პირველმა გაამდიდრა ისტორიული დრამის ჟანრი ეროვნული თავისუფლების იდეებითა და მასების სიტყვით შაჰის აბსოლუტიზმის წინააღმდეგ. მან პიესაში „ნასრედინ შაჰი“ ასახა მასების ბრძოლა ტირანიისა და აბსოლუტიზმის წინააღმდეგ. „ნასრედინ შაჰი“ აზერბაიჯანული დრამატურგიისა და ჯაბარლის შემოქმედების ისტორიული თემების განვითარების ახალი ეტაპი იყო. იგი პირველად დაიდგა 1919 წელს აშხაბადში.

1917 წელს ჯაბარლიმ დაწერა პიესები „ტრაბლისის ომი" ანუ „ვარსკვლავი" და „ედირნის დაპყრობა" ოსმალეთის ისტორიაზე. ორივე ნაწარმოების თემა აღებულია თურქების გმირული ბრძოლებიდან უცხოელთა წინააღმდეგ. სურათისა და თემის სიახლოვის გათვალისწინებით სპექტაკლი „ედირნის დაპყრობა“ შეიძლება ჩაითვალოს სპექტაკლის „ტრაბლისის ომის“ გაგრძელებად. ვინაიდან ეს ნაწარმოებები ხელს უწყობს თურქულ ცხოვრებას, თურქულ გმირობასა და ვაჟკაცობას, დაწერის დღიდან ისინი საბჭოთა კრიტიკოსებმა მიიღეს, როგორც „პან-თურქისტული" და „პანისლამისტური" ნაწარმოებები და მალევე ისინი მთლიანად მოიხსნა სცენიდან.

„ტრაბლისის ომის“ და „ედირნის დაპყრობის“ თემა აღებულია ოსმალეთის მოსახლეობისა და თურქეთში მცხოვრები თურქების ბრძოლით სავსე ისტორიის უახლოესი წარსულიდან (1911-1913 წწ.). ჯაფარ ჯაბარლი პირველი აზერბაიჯანელი დრამატურგია, რომელმაც ნურუ ფაშა მხატვრულ ლიტერატურაში მიიყვანა ისტორიული ტრაგედიით „ტრაბლისის ომი“. ნაწარმოების მიხედვით დადგმული პირველი სპექტაკლი აჩვენეს 1918 წლის 10 მარტს, ნოვრუზის დღესასწაულის წინა დღეს, ბაქოს „ისმაილიას“ შენობაში.

ავტორმა ორივე ნაწარმოები ახალგაზრდობაში (18 წლის ასაკში), შემოქმედების საწყის ეტაპზე დაწერა. ბაქოს პოლიტექნიკური სკოლის სტუდენტობის მიუხედავად, ჯაფარ ჯაბარლი პრესის ინფორმაციაზე დაყრდნობით ადევნებდა თვალს ოსმალეთის ისტორიის ბალკანეთის ომების პერიოდს (1911-1913 წწ.) და შემოქმედებითად დამოკიდებულების მქონე ისტორიულ ფაქტებს, მან შექმნა ეს სცენური ნამუშევრები. პრობლემებისა და პერსონაჟების ურთიერთგამომრიცხავი წერტილების დაპირისპირება.

„ტრაბლისის ომში“ მოვლენები 1911-1912 წლების იტალია-ოსმალეთის ომის ფონზე ვითარდება.

ტრაგედია „ედირნის დაპყრობა“ ახალგაზრდა ჯაბარლიმ 1917 წლის 17 ოქტომბერს დაასრულა და ნამუშევარი პირველად აჩვენა იმავე წლის 15 დეკემბერს აბას მირზა შარიფზადეს პრეზენტაციაზე. ჯაფარ ჯაბარლიმ ნაწარმოებების („ტრაბლისის ომი“ და „ედირნის დაპყრობა“) პირველი წარმოდგენის შემდეგ გამართულ მიღებაზე ისაუბრა თურქი ხალხის სიძველესა და მათ მდიდარ კულტურულ და სამხედრო ტრადიციებზე. გარდა იმისა, რომ აღწერს ნური ფაშას, როგორც სამხედრო მოღვაწისა და პიროვნების მხატვრულ სახეს „ტრაბლისის ომში“, მან მიუძღვნა ამ თემას „ედირნის დაპყრობა“ და დაჰპირდა ახალი ნაწარმოების დაწერას, რომელიც მოგვითხრობს გენერლის ტრიუმფალური ლაშქრობის შესახებ ბაქოს გადარჩენისთვის. ჯაფარ ჯაბარლის ცეცხლოვანმა სიტყვამ ნური ფაშაზე შთაბეჭდილება მოახდინა. ბანკეტის შემდეგ გენერალმა მიიღო ჯაბარლის მოწვევა, რომელსაც „მეგობარი“ უწოდა და მისი სტუმარი გახდა. მეორე დღეს ჯაბარლის დედამ მიიღო ნური ფაშას გამოგზავნილი საჩუქრები. მათ შორის იყო: ნიკელის მოოქროვილი რკინის საწოლი, ტანსაცმლის კედლის საკიდი და კედლის საათი. სპექტაკლის მთავარი შინაარსია თურქი ხალხის აღშფოთება მმართველი წრეების მიმართ, რომლებმაც ბალკანეთის ომების დროს დაიკავეს მორჩილი და თვალთმაქცური პოზიცია, პატრიოტული მოძრაობა ედირნეს დაკარგული მიწებისთვის, გმირობა და ვაჟკაცობა.

ავტორი ნაშრომში — „ბაქოს ომი“ აღწერს 1918 წლის მარტში ბაქოში მომხდარ სისხლიან მოვლენებს, სომეხი დაშნაკების მიერ აზერბაიჯანელების სისასტიკეს და გმირულმა მხსნელმა თურქულმა არმიამ ნური ფაშას მეთაურობით ქალაქი გადაარჩინა სომეხი ველურებისგან. ეს ტრაგედია დაიდგა 1919 წლის 16 სექტემბერს, ე. შარიფზადეს ხელმძღვანელობით, „თურქულ კერაში“ (თურქეთის სახელმწიფო თეატრი).

შემოქმედების მეორე პერიოდი
ჯაფარ ჯაბარლის ლიტერატურული მოღვაწეობის შედეგი 1920-1923 წლებში იყო პიესები „აიდინი“ (1919) და „ოქტაი ელ-ოღლუ“ (1921). ორივე ნაწარმოები 1921-1923 წლებში დაიდგა აზერბაიჯანის სახელმწიფო თეატრში და შეტანილი იყო თეატრის რეპერტუარში. იდეებითა და სტილით ერთმანეთთან დაახლოებულ ამ ნაწარმოებებში ჯაბარლიმ აჩვენა საზოგადოება, სადაც დომინირებს ფული და ამ საზოგადოებაში ჩაგრული მუშების ტრაგედია.

2013 წელს იპოვეს ჯაფარ ჯაბარლის ლექსი, რომელიც დაწერილი იყო 1923 წლის 17 ივლისს ბაქოს ციხეში. ლექსის „აყვავებული ყვავილები“ ბოლოს არაბული შრიფტით არის დაწერილი „ბაქო, 19. 1923 წლის 17 ივლისი“. ლექსი საბჭოთა ციხის პოეზიის ერთ-ერთი პირველი ნიმუშია. საგამოძიებო მასალებში აღმოჩენილი ეს ლექსი ასახავს იმას, რომ ჯაფარ ჯაბარლის აღარ სჯერა სიცოცხლისა და არაფრის. ლექსი იპოვა ჯაბარლის მემკვიდრეობის მკვლევარმა, ფილოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორმა ასიფ რუსტამლიმ.

ტრაგედიის „ცეცხლოვანი პატარძლის“ დაწერის იდეა პირველად ჯაბარლის 1924 წელს დაებადა. „ცეცხლოვანი პატარძალი“ ძირითადად ეძღვნება მე-9 საუკუნეში მომხდარ ტიპიურ ისტორიულ მოვლენებს და სახალხო ლიდერის ბაბექის ბრძოლას არაბი დამპყრობლების წინააღმდეგ. ნაწარმოების პირველი ვერსია მზად იყო 1925 წლის შუა წლებში, ჯაბარლიმ მასზე სამი წელი იმუშავა, გააუმჯობესა და მხოლოდ ამის შემდეგ გადასცა თეატრს.

1928 წელს პიესით „ცეცხლოვანი პატარძალი“ დრამატურგი შეეხო თემას, რომელიც ისტორიული წარმომავლობით პრობლემურია და დროიდან გამომდინარე აქტუალური. პირველ ვერსიაში ნაწარმოები დაიწერა პიესად, რომელიც შედგებოდა 38 სურათისგან, ხოლო სპექტაკლისთვის მომზადების პროცესში ის 18 სურათამდე შემცირდა.

„ცეცხლოვანი პატარძალი“ 1928 წელს დაიდგა და მისი რეჟისორი იყო ა. ტუგანოვი.

უკვე 1922-1923 წლებში ჯაბარლიმ სახელმწიფო დრამატულ თეატრს წარუდგინა „არაზის მდინარე“. დიდი ალბათობით, ეს ლექსი ეძღვნებოდა აზერბაიჯანელი ხალხის ერთიანობის საკითხს. სამწუხაროდ, ეს ნამუშევარი არ არის ნაპოვნი და არ არსებობს დეტალური ინფორმაცია ამის შესახებ. 1923 წელს ჯაბარლიმ გამოაქვეყნა თავისი ლეგენდარული ლექსი „ქალწულის ციხე“ ჟურნალში „განათლება და კულტურა“.

1924 წელს, აზერბაიჯანის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტზე სწავლისას ჯაბარლიმ განაგრძო ლიტერატურული მოღვაწეობა. არაერთი მოთხრობისა და ლექსის წერასთან ერთად ეწეოდა თარგმანსაც, სიტყვით გამოდიოდა სხვადასხვა მედიაში სტატიებით.

1925 წელს სახელმწიფო თეატრისთვის თარგმნა შექსპირის ტრაგედია „ჰამლეტი“, ხოლო 1927 წლის დასაწყისში გამოსცა მოთხრობა „დილბარი“. 1928 წელს თარგმნა და გამოსცა ლევ ტოლსტოის „ჰაჯი-მურატი“ და მაქსიმ გორკის „ბავშვობა“.

შემოქმედების მესამე პერიოდი
1928 წლიდან იწყება მწერლის შემოქმედების მესამე პერიოდი. აზერბაიჯანში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ მწერალმა ცოტა ხნით შეისვენა დრამატული შემოქმედებისგან და 1927 წელს დაწერა „სევილი“. ნამუშევარი ეძღვნება ქალის თავისუფლების თემას. 1928 წელს „სევილის“ დადგმით თითქოს გზა გაიხსნა აღმოსავლელი ქალების თავისუფლებისთვის.

ქალთა თავისუფლება ჯაბარლის დრამის ერთ-ერთი მთავარი თემაა. ჯაბარლისთვის, ისევე როგორც ჯალილ მამედყულიზადესთვის, ქალების პრობლემა იყო „ძველი პრობლემა“. მწერლის მოთხრობების უმეტესობა აზერბაიჯანელი ქალების უბედურ ბედს ეძღვნება. თუმცა მწერალმა აზერბაიჯანელი ქალები არა უძრაობაში, არამედ განვითარებაში აღწერა. ისინი თანდათან აცნობიერებენ თავიანთ ადამიანურ ღირსებას. ჯაბარლის ნაწარმოებების ქალები პასიური პროტესტიდან აქტიურ პროტესტსა და სოციალურ ბრძოლაში გადადიან.

ქალთა განმათავისუფლებელ მოძრაობაში პრესამ და მხატვრულმა ლიტერატურამ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა და ამ ბრძოლაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ჯაბარლის პიესას „სევილი“. ნაწარმოებში აზერბაიჯანელი ქალის ცხოვრება გუშინ, დღეს და მომავალშიც აისახება სევილის სახეში.

სპექტაკლში „სევილი“, რომელმაც პირდაპირი გავლენა მოახდინა 1930-იანი წლების ლიტერატურულ და სოციალურ გარემოზე და დიდი რეზონანსი მოჰყვა მაყურებელსა და მკითხველში, დრამატურგი ცდილობდა გამოესახა ახალი საზოგადოება, ახალი ხალხი, ახალი ოჯახი და მორალური ნორმები. მხატვრული ილუსტრაცია. ნაწარმოებში აღწერილია თვინიერი ქალის ცხოვრების გზა, სულიერი ევოლუციის პროცესი. სპექტაკლში მწერალმა თანამედროვე ცხოვრების მასალაზე დაფუძნებული სიძველისა და სიახლის ბრძოლა ასახა.

1930 წელს ჯაბარლიმ მუშაობა დაიწყო თურქეთის სახელმწიფო თეატრის სამხატვრო განყოფილების რეჟისორად და დირექტორად.

„სევილის“ შემდეგ დრამატურგი ორ თემაზე ფიქრობდა — ერთი იყო ხალხთა მეგობრობა, მეორე კი ახალი სოფლის საკითხი.

ჯაბარლის გასული საუკუნის 30-იანი წლების დრამატული შემოქმედება იწყება პიესით „ალმაზი“. ნაწარმოების პირველი შესრულება აჩვენეს 1931 წლის 13 აპრილს. სპექტაკლს დიდი წარმატება ხვდა წილად.

სოციალიზმის აგების პერიოდის, 1929-1930 წლების ერთ-ერთი მთავარი სოციალური საკითხი იყო სოფლის მეურნეობის კოლექტივიზაცია. ალმაზის პიროვნებაში მწერალმა სოციალისტური საზოგადოებისთვის დამახასიათებელი ახალგაზრდის იმიჯი შექმნა.

1931 წელს ჯაბარლიმ დაასრულა სპექტაკლი „1905 წელს“ და გადასცა თეატრს. ნაწარმოები ხალხთა მეგობრობაზეა. ამ სპექტაკლით თურქეთის სახელმწიფო დრამატულმა თეატრმა 1931 წლის სეზონი გახსნა. თავად ჯაბარლი მუშაობდა დადგმაზე.

პატარა პიესა, რომელიც ჯაბარლიმ აჩვენა 1932 წლის ზაფხულში დაწერილ წერილში, იყო პიესა „“. რატომ უწოდა მწერალმა ამ პიესას „პატარა“? ამ კითხვას პასუხობს მწერლის წერილი ა. ტუგანოვისადმი ცოტა ხნის წინ. იმ წერილში ჯაბარლი აცხადებს, რომ სახელმწიფო დრამატული თეატრის იუბილესთან დაკავშირებით მცირე სატირულ პიესას დაწერს. ირკვევა, რომ ჯაბარლი თეატრის იუბილეზე შესასრულებელ სპექტაკლზე მუშაობდა, რომელიც მის ნაკლოვანებებს მეგობრულად აკრიტიკებდა. ეს სპექტაკლი უნდა ყოფილიყო კომედია ერთ-ორ მოქმედებად, კრიტიკული ნაწარმოები, როგორც „ჩვენი სცენის სარკე“. თუმცა შექმნის პერიოდში ნაწარმოები თანდათან იზრდებოდა, თემა გაფართოვდა და საბოლოოდ გადაიზარდა სერიოზულ სპექტაკლში, რომელიც აშუქებდა სოციალისტური ხელოვნების საკითხებს. ნაწარმოებზე მუშაობისას მწერლის მთავარი მიზანი იყო ლიტერატურისა და ხელოვნების სამყაროში არსებული ხარვეზების გამოვლენა, თეატრალური გარემოს გაწმენდა მავნე და ცუდი იდეებისა და თეორიებისგან. საჭირო იყო მათი თამამად გაკრიტიკება.

ახალგაზრდა გულსაბა, რომელიც მოსკოვში სწავლობდა და აზერბაიჯანში ჩავიდა, ამ ხარვეზებს წააწყდა, როცა თეატრალურ კოლექტივს ახალი რეპერტუარის, ახალი მეთოდისა და ძლიერი დისციპლინის საბრძოლველად მოუწოდა. გულსაბა ყველას ყურადღებას აქცევს იმ ნაკლოვანებებს, რასაც ხედავს. კოლექტივის დახმარებით ცდილობს მათ აღმოფხვრას. ის ამბობს: „ასევე, ამხანაგებო, ჩვენ გვაქვს კონსერვატიზმი: სიახლის შიში, სიბერის თაყვანისცემა“. გულსაბას ყველაზე მეტად ეს მთავარი ნაკლი, კონსერვატიზმი აწუხებს; ის იწყებს ბრძოლას კონსერვატიზმთან და სიბერესთან. სპექტაკლი შეიძლება მივიღოთ „ოგტაი ელოღლუს“ გაგრძელებად.

„"-თან ერთად, 1932 წელს ჯაბარლი მუშაობდა სპექტაკლზე „იაშარი". ნაწარმოები დაიდგა 1932 წლის დეკემბერში. მასში შეიქმნა ახალი აზერბაიჯანელი ინტელექტუალის იმიჯი. იაშარი ახალგაზრდა მეცნიერის ახალი ტიპია. მას სურს თავისი გამოგონებით გააუმჯობესოს სამშობლო. სპექტაკლში ჯაბარლი ეწინააღმდეგება მეცნიერებას, რომელიც ეთაყვანება ძველ სამეცნიერო ნორმებს და მოძველებულ მეთოდებს და მიესალმება ახალ, მეწარმე მეცნიერებს, რომლებიც თამამად არღვევენ მოძველებულ წესებს, რომლებიც აფერხებენ განვითარებას. „იაშარი“ ჯაბარლის ბოლო დასრულებული ნამუშევარი იყო.

1933 წლის 25 აპრილის სრულიად აზერბაიჯანის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის პრეზიდიუმის სხდომის №32 ბრძანებით ჯაფარ ჯაბარლის მიენიჭა „აზერბაიჯანის სსრ-ის ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწის“ საპატიო წოდება.

1933-1934 წლებში, მიუხედავად იმისა, რომ ჯაბარლის სცენისთვის ახალი ნაწარმოები არ მიუწოდებია, ეს წლები ასევე ყველაზე აქტიური იყო მის ცხოვრებაში. იმ დროს მუშაობდა დრამატულ თეატრში, ოპერის თეატრში და კინოში.

მიუხედავად იმისა, რომ მთელი ცხოვრება თეატრთან ერთად გაატარა, დრამატურგი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა ხელოვნების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან დარგს, კინოს და ყველაფერი გააკეთა აზერბაიჯანის ეროვნული კინოს შექმნისა და განვითარებისთვის.

პროფესიონალი დრამატურგი, რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში მუშაობდა აზერბაიჯანის სახელმწიფო დრამატულ თეატრში ლიტერატურული განყოფილების დირექტორად, ძალიან დაინტერესებული იყო იმ დროისთვის ახლად განვითარებული კინოხელოვნებით. 1928 წელს, მირზა ფათალი ახუნდოვის გარდაცვალებიდან 50 წლისთავზე, ბაქოს კინოს ქარხანაში გადაიღეს ფილმი სახელწოდებით „სონა“. ჯაბარლის, რომელიც ცნობილია როგორც აზერბაიჯანის პირველი ეროვნული სცენარისტი მხატვრული ფილმით „ჰაჯი ყარა“, სურდა გამოეყენებინა კინემატოგრაფიის დიდი შესაძლებლობები ჩადრის მოხდის კამპანიისთვის, აზერბაიჯანელი ქალების გადასარჩენად და მათი პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და სოციალურ ცხოვრებაში მისყვანად. მან ეს ოცნება ფილმ „სევილით“ აისრულა, რომლის ნახვის შემდეგ ბევრი ჩადრით მისული ქალი სეანსიდან ჩადრის გარეშე გამოვიდა.

ფილმი „სევილი“ გადაღებულია 1929 წელს ჯაფარ ჯაბარლის სცენარის მიხედვით. ეს ფილმი იყო აზერბაიჯანელი კინემატოგრაფისტების პირველი საპროტესტო ხმა ქალთა უუფლებობისა და ქალის მონობის წინააღმდეგ. ჯაბარლი მჭიდროდ იყო ჩართული ფილმში სევილის როლის შესასრულებლად შესაფერისი აზერბაიჯანელი გოგონას ძებნაში. ჯ. ჯაბარლი ბაქოს ქუჩებში დადიოდა და კარდაკარ ეძებდა აზერბაიჯანელ გოგონას სახლებში, ოფისებსა და უნივერსიტეტებში, რათა ეპოვა მსახიობი, რომელიც მის გმირს ეკრანზე გამოსახავდა. ჯაფარს სურდა, რომ სევილი ფილმში აზერბაიჯანელ გოგონას ეთამაშა. ამ ოცნებას მან საკუთარი სიჯიუტით მიაღწია. უცნაური თავგადასავლებიც კი ჰქონდა. ამ ძიების დროს მიღებული შთაბეჭდილების საფუძველზე დაწერა მოთხრობა „გიულერი“. სევილის როლს აზერბაიჯანის სახელმწიფო ნავთობისა და ქიმიის ინსტიტუტის სტუდენტი იზეტ ორუჯოვა ასრულებდა.

ფილმი „სევილი“ დიდი წარმატება იყო. ჯაბარლიმ, რომელიც უაღრესად კმაყოფილი იყო კინოში მოღვაწეობით, დაწერა სცენარები სპექტაკლებისთვის „ალმაზი“ და „1905 წელს“, ხოლო „სევილის“ შემდეგ მაშინვე დაიწყო ფილმის „ალმაზის“ გადაღება.

ქალბატონ სონა ჯაბარლის მოგონებებიდან ცნობილია, რომ მწერალი სიცოცხლის ბოლო წლები კინოსტუდიაში მუშაობდა და იძულებული გახდა დაეტოვებინა თეატრი, რომელიც მთელი ცხოვრება უყვარდა, მისი ნების საწინააღმდეგოდ.

ჯაფარის მოწინააღმდეგეები აცხადებდნენ, რომ მწერალმა მოახდინა აზერბაიჯანის სახელმწიფო დრამატული თეატრის მონოპოლია და სანამ ჯაფარი თეატრში იყო და წერდა, ისინი იქ სპექტაკლებს არ გამართავდნენ.

ამგვარად, ჯაფარმა მთლიანად დატოვა თეატრი და მუდმივ სამუშაოდ წავიდა ბაქოს კინოს ქარხანაში.

კინო უფრო და უფრო იზიდავდა ჯაბარლის. აზერბაიჯანში ხელოვნების ამ დარგში საჭირო კადრების ნაკლებობამ მდგომარეობა ძალიან გაართულა. ჯაბარლი ძალისხმევას არ იშურებდა კინოს ნაწარმოებების აღსადგენად, იქ მუშაობდა სცენარისტადაც და რეჟისორადაც. მან დააყენა საკითხი, რომ აზერბაიჯანელებს შეესწავლათ ოპერატორის, მხატვრის, რეჟისორის და კინომსახიობის პროფესიები. თავად, კინოში მუშაობის დროს, სერიოზულად უყურებდა ამ სამუშაოს ისევე, როგორც თეატრს და დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა ეროვნული კადრების აღრდასა და მომზადებას ამ მიმართულებით.

ჯაფარ ჯაბარლი არის ერთ-ერთი იმ პიროვნებათაგანი, რომელმაც დიდი წვლილი შეიტანა აზერბაიჯანის ეროვნული კინოხელოვნების განვითარებაში. მისი დამსახურება ფასდაუდებელია აზერბაიჯანის ეროვნული კინოს შექმნაში, ამ სფეროში ეროვნული კადრების მომზადებისა და ახალ, ეროვნულ საფუძვლებზე კინემატოგრაფიის დამკვიდრებაში.

ჯაფარლი ითვლება აზერბაიჯანის კინოსცენარისტების სკოლის დამაარსებლად. 1928 წელს მან დაწერა სცენარი მირზა ფათალი ახუნდოვის პიესის „ჰაჯი ყარას“ მიხედვით და გახდა აზერბაიჯანის ეროვნული კინოს პირველი სცენარისტი. მისი პიესების „სევილის“ და „ალმაზის“ მიხედვით (1929 და 1936) გადაღებულია ფილმები.

გარდაცვალება
ქალბატონი სონას მოგონებებიდან: „საერთოდ, ჯაფარი ამ წლებში ძალიან ბევრს მუშაობდა, მიუხედავად ჯანმრთელობის მდგომარეობისა, ცხოვრებაში ერთხელაც არ წასულა კურორტზე ან სანატორიუმში.“

სამუშაოზე მიჯაჭვულობისა და ჯანმრთელობის თანდათან გაუარესების შედეგად ჯაბარლი ძალიან დასუსტდა და გარდაიცვალა 1934 წლის 31 დეკემბერს, დილის 4 საათზე.

როგორც ამბობენ, ის გულის გაჩერებით გარდაიცვალა. თუმცა, მწერლის უეცარი გარდაცვალების შესახებ ჭორები დიდხანს ვერ ჩაცხრება. აბდულვაჰაბ იურდსევარიც კი ანკარაში გამოქვეყნებულ სტატიაში „ჯაფარ ჯაბარლი, ერთ-ერთი აზერბაიჯანელი დრამატურგი“, აღნიშნავს, რომ მან თავი მოიკლა, რადგან ვერ გაუძლო ზეწოლას.

ჯაფარ ჯაბარლისთან გამოსამშვიდობებელი ბოლო ცერემონია გაიმართა 1935 წლის 2 იანვარს ისმაილიას სასახლეში. დიდძალი ხალხი აცილებდა შემოქმედს უკანასკნელ გზაზე, საპატიო ხეივანში.

ჯაბარლის მოულოდნელი სიკვდილი იმ დროს, როდესაც ის წერდა და ქმნიდა დიდი ენთუზიაზმითა და ენერგიით, დიდი დანაკლისი იყო აზერბაიჯანული ლიტერატურისა და თეატრისთვის და აზერბაიჯანელი ხალხისთვის.

ხსოვნა
ჯაფარ ჯაბარლის სახელს ატარებს:
აზერბაიჯანის კინოსტუდია
რესპუბლიკური ბიბლიოთეკა

ერევნის აზერბაიჯანული დრამატული თეატრი
ბაქოში აზერბაიჯანის სახელმწიფო თეატრის მუზეუმი
ბაქოში არის ჯაფარ ჯაბარლის ძეგლი. მოქანდაკე მირალესქერ მირყასიმოვი
ჯაფარ ჯაბარლის სახელობის ქუჩები არის ბევრ ქალაქსა და დაბაში
1969 წელს კომპოზიტორმა რაუფ ჰაჯიევმა ჯაბარლის ხსოვნას მიუძღვნა მუსიკალური პოემა
1999 წელს ჯაფარ ჯაბარლის 100 წლის იუბილესთან დაკავშირებით, აზერბაიჯანში გამოიცა მარკა
2018 წლის 17 დეკემბერს აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ხელი მოაწერა განკარგულებას ჯაფარ ჯაბარლის 120 წლის იუბილეს აღნიშვნის შესახებ.
2019 წლის თებერვალში, ანკარაში, თურქული კულტურის საერთაშორისო ორგანიზაციის ცენტრალურ შტაბ-ბინაში, გამოჩენილი დრამატურგის ჯაფარ ჯაბარლის 120 წლის იუბილესთან დაკავშირებით კონფერენცია გაიმართა
აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 2019 წლის 7 მაისის 211 დადგენილებით ჯაფარ ჯაბარლი მოხვდა იმ ავტორების სიაში, რომელთა ნამუშევრები აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში სახელმწიფო მემკვიდრეობად იქნა გამოცხადებული

ჯაფარ ჯაბარლის პრემია
100 წლის იუბილესთან დაკავშირებით გაიცა ჯაფარ ჯაბარლის პრემია პირველად 1999 წელს, მეორედ კი 2010 წელს.