iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თელავის საცხოვრებელი სახლი (კვირიკე დიდის 14)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს კვირიკეს დიდის ქუჩაზე (№ 14). თარიღდება საუკუნის დასაწყისით.

სახლი ერთსართულიანია, დაბალი, ქუჩისპირა, აგურის ფასადი გალესილია ცემენტით. ძველებური სახე იკვეთება მხოლოდ საერთო მასაში. ფასადის მარცხენა ნახევარს სამკუთხა ფრონტონი ასრულებს, რომლის ქვემოთ, მიწის პირას, ორი თაღოვანი სარკმელია განთავსებული. სადარბაზოს კარი ძველია. იგი ხისაა, ორფრთიანი. დამუშავებულია კვეთილობით. კარი უშუალოდ, ეზოს მხარეს მდებარე, ხის აივანზე გადის, რომლის მოაჯირებიც და აფრებიც შეცვლილია. აივანზე გამომავალი ღიობეიბს თავსართები და ალათები ავთენტურია, რკალური. ეზოს, ქუჩის მხარეს, რიყის ქვის ზღუდე აკრავს.

2011 წელს, სახლს ქუჩის მხარეს ნალესობა ჩამოაცალეს, გააუქმეს შესასვლელი და ფასადის ნაწილი ცემენტით შელესეს.
კონდოლის კვირაცხოვლის ეკლესია

კონდოლის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ კონდოლის ცენტრში, წარწერის თანახმად აშენებულია 1817 წელს.

ეკლესია
ძეგლი წარმოადგენს, მოზრდილი ტიპის დარბაზული ფორმის ეკლესიას (189,6 მ), რომელსაც დასავლეთიდან ეკვრის ბევრად უფრო მაღალი სამრეკლო. ეკლესია ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. აქვს ორი შესასვლელი დასავლეთიდან და აღმოსავლეთიდან, ორივე შესასვლელი სწორკუთხაა და გარედან თაღოვან შეღრმავებაშია ჩასმული, ორივე შესასვლელის არქიტრავის ქვაზე, მხედრულით შესრულებული თთ წარწერა ცუდადაა დაცული და სავსებით არ იკითხება. აღმოსავლეთით ნახევარჭრიული აფსიდია, რომელშიც ერთი ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი და სამი, მცირე ზომის ნიშაა. მსგავსი სარკმელი ეკლესიაში კიდევ შვიდია, სამი ჩრდილოეთ კედელში, კიდევ სამი სამხრეთში და ერთი დასავლეთ კედელში, რომელიც რომელიც შესასვლელის ზემოთაა გაჭრილი და სამრეკლოს მეორე სართულში გადის. ნიშებიდან, ერთი, თაღოვანი სარკმლის სამხრეთითაა, ორი - ერთი თაროვანი მეორე სწორკუთხა ჩრდილოეთით. თითო თაღოვანი ნიშა გრძივი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილშია აფსიდის მხრებთან ახლოს. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით. კონქის ტაღი ნახევარ წრიულია. მსგავსი ფორმისაა კამარაც.

ეკლესიის დრაბაზის გრძივი კედლები და კამარა, სამი წყვილი პილასტრითა და მათზე გადაყვანილი საბჯენი თაღებით, ოთხ, თანაბარ ნაწილად იყოფა. დასავლეთ კუთხეებშიც თითო პილისტრია, რომლებზეც დაყრდნობილია დასავლეთ კედლის მიმდებარე თაღია დაყრდნობილი. პილასტრები დასრულებულია დაბალი, პროფილის კაპიტელებით. პილასტრებს შორის თთ ყრუ თაღია. შიგნიდან ეკლესია შელესილი და შეთეთრებულია.
ეკლესიის ფასადებიდან მხოლოდ აღმოსავლეთ ფასადია მორთული, აგურის წყობით გამოყვილი, შეღრმავებული ჯვრის გამოსახულება რომელიც წითლაადაა შეღებილი.

სამრეკლო
გეგმით სწორკუთხაა (3,2 2,8 მ), სამსართულიანი. ნაგებია მთლიანად აგურით. და სართული სამ მხარეს თაღოვანი მალებითაა გახსნილი. თაღები ნახევარწრიული ფორმისაა. ისინი დაყრდნობილია დასავლეთ კუთხეში მდებარე კვადრატების კვეთის ორ ბოძზე და ეკლესიის დასავლეთ კუთხეში გამოყვანილ, ერთსაფეხურიან პილასტრებზე. ბოძები და პილასტრები, ორივე სართულზე, სამსაფეხურიანი კაპიტელებითაა დამრგვალებული. სართული გადახურულია გუმბათოვანი კამარით. ხოლო და სართულები კი ერთმანეთთანაა დაკავშირებული. სართული ექვსწახნაგაა, ნახევარწრიული თაღებით გახსნილი ფანჩატურია. იგი შიგნიდან გუმბათოვანი კამარით ხოლო გარედან აგურისავე პირამიდისეული სახურავითაა გადახურული.

გალავანი
ეკლესიას გარს აკრავს რიყის ქვით ნაშენი 2,5 მეტრის სიმაღლის, არაწესიერი მოხაზულობის გალავანი.

სარეაბილიტაციო სამუშაოები
 საუკუნის ბოლოს ძეგლზე ჩატარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები: ეკლესია გადაიხურა კრამიტით, სამრეკლო - თუნუქით, აღდგა გალავნის დანგრეული ნაწილები და მის დასავლეთ კედელში მოეწყო ჭისკარი.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (კვირიკე დიდის 16)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს კვირიკე დიდის ქუჩაზე (№ 16).  თარიღდება საუკუნის დასაწყისით.

სახლი ორსართულიანია, დგას ეზოს სიღრმეში, ქუჩის მხარეს მოსაზღვრული გალავნით. სახლის რიყის ქვითა და აგურის შერეული წყობითაა აგები. ასევეა ნაგები გალავანიც, რომელზეც მცირე ზომის, აგურის, ოთხკუთხა სვეტებია დადგმული. გალავანში ჩართულია ჭიშკარი, რომელიც სადარბაზოს კარის მსგავსად, კვეთილობით არის გაფორმებული. სახლის ძველი ნაწილიდან, რომლის მხარეს, შემორჩენილია ხის მცირე აივანი და კიბე, რომელზე სახასიათო, დეკორატიული ლილვებით დასრულებული ძველი სარკმლები გამოდის. სარკმლების თავსართები აგურის დეკორატიული წყობით არის გამოყვანილი. შენობას თავდაპირველი სახე ძლიერ აქვს შეცვლილი: ხის კედლები შემინულია, კედლები შელესილია ბათქაშით. შენობის სარდაფში მარანია. სახლი გადახურულია კრამიტით.
თელავის წყარო (თეიმურაზ II-ის ქუჩა)

თელავის წყარო — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ქალაქ თელავის ცენტრალურ ნაწილში, თეიმურაზ -ის ქუჩაზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ნაგებობა თაღისებრია, მიშენებულია ქუჩის ცალ მხარეს ამოყვანილ, საყრდენ კედელზე. ნაგებია კვადრატული აგურით და შელესილია. თვით თაღი შეისრულია, დაყრდნობილია სწორკუთხა კვეთის ორ ბურჯზე. ბურჯებს წინიდან თითო თხელი პილასტრი უყვება, რომელიც ბურჯების ზემოთაც გრძელდება და თავი ნაძერწი ორნამენტით აქვს შემკული. ბურჯები დასრულებულია დაბალი, ორსაფეხურიანი კაპიტელით, რომელიც პილასტრებზეც გადადის.
ლაფანყურის სამარხი

ლაფანყურის სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს სოფელ ლაფანყურის ჩრდილოეთით. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრის დასასრულით. აღმოჩნდა 1966 წელს, თელავის კირქვა-მარმარილოს კომბინატის კარიერის მიმართულებით გზის გაყვანის დროს. ძეგლი იმავე წელს შეისწავლა ისტრიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური).

სამარხში აღმოჩნდა ოდნავ ჩაზნექილპირიანი და მომრგვალებულძირიანი ქვის ჯამი, ხელით ნაძერწი, ხუთი ჭურჭელი, რომლებიც დამზადებულია ქვიშის, თეთრი, ზოგჯერ ბრწყინავი მინარევისა და წვრილი კენჭების შემცველი თიხით; ამოკაწრული, კონცენტრული ხაზითა და კოპებით შემკული, შავპრიალა ქილა; ასიმეტრიული ფორმის ორი ქოთანი. მათგან ერთი მორუხო-მოყავისფროა, მეორე მოწითალო-მორუხოდ გამომწვარი, ცალყურა, შვერილისებრი ორი კოპით; მორუხო-მოყავისფრო ბადია და კათხა, რომლებსაც სწორი, ბრტყელბაკოიანი პირი და ბრტყელი, ღარიანი ყური აქვს. ბადიას პირს, ზემოდან, გარშემოუყვება ამოღარული ხაზი. კათხას მსგავსი ხაზი პირს ქვემოთ აქვს შემოვლებული.

ძეგლი მიეკუთვნება თრიალეთურ კულტურას. არქეოლოგიური მასალა ინახება თელავის მხარეთმცოდნების მუზეუმში. სოფლის მიდამოებში, ძირითადად მდინარე ლოპოტის ხეობაში, ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ, აღმოჩენილია სხვადასხვა არქეოლოგიური მასალა, რომელიც დაცულია სოფლის სკოლის მუზეუმში.
თელავის ჭიშკარი (თეიმურაზ ბაგრატიონის ქუჩა)

თელავის ჭიშკარი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს თელავის ცენტრალურ ნაწილში, თეიმურაზ ბაგრატიონის ქუჩაზე (№ 10), სავარაუდოდ თარიღდება საუკუნით.

ჭიშკარი მოგრძო, მაღალი ნაგებობაა, რომლის ცენტრში ფართო, შეისრულთაღოვანი გასასვლელია მოწყობილი, გვერდით ნაწილებში კი, მიწიდან ოთხმოციოდე სანტიმეტრის სიმაღლეზე, თითო ვიწრო, მაღალი, შეისრულთაღოვანი ნიშაა. თაღში ჩადგმულია ხის დაბალი, ორფრთიანი კარი (გვიანდელია). ცენტრალურ ნაწილი, გვერდით ნაწილებთან შედარებით, ბევრად უფრო (დაახლოებით ოთხჯერ) განიერია და ქუჩის მხრიდან, გვერდებზე, თითო სადა პილასტრი აუყვება. თითო ანალოგიური პილასტრი ჭიშკრის ორივე კიდეშიცაა. ეზოს მხრიდან კედლის ზედაპირი ერთიანია, დაუნაწევრებელი. გარედან ნიშნების ქვემოთ და ზემოთ, ასევე, გასასვლელის თაღის გვერდებზე არსებული კედლის სიბრტყეები აგურის ფიგურული წყობითაა გამოყვანილი. ნაგებობა გადახურულია ღარისებრი კრამიტის ორფერდა სახურავით.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (კვირიკე დიდის 55)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს კვირიკე დიდის ქუჩაზე (№ 55). თარიღდება საუკუნის დასაწყისით.

სახლი ორსართულიანია. დგას ეზოს სიღრმეში. ეზოს მხარეს, დიდი ზომის, აგურის, შელესილ ბურჯებზე დაყრდნობილი, გადახურული, ხის აივანი აქვს. ზედა სართულის კარ-სარკმლები ნალისებრთაღოვანია. სწორკუთხა ალათებით. აივნის მოაჯირი და აფრები აღჭურვილია ჭვირული სახეებითაა გაფორმებული. აივანზე მეორე სართულზე ასასვლელი კიბე გარედანაა მიდგმული. კიბეს რიკულებიანი მოაჯირები აქვს. ეზო შემოსაზღვრულია რიყის ქვით ნაშენი, დაბალი გალავნით. სახლი კრამიტითაა გადახურული, აივანი კი თუნუქით.
ახატლის ღვთისმშობლის ეკლესია

ახატლის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ახატლის აღმოსავლეთით, სოფელ ყარაჯლისკენ მიმავალი გზის პირას. ეკლესია თარიღდება საუკუნით.

ეკლესია დარბაზულია (10,36,7 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით და აგურით (19194,5 სმ). კედლები, ძირითადად, რიყის ქვისაა, აგური უმეტესად გამოყენებულია კონსტრუქციის ნაწილების, ღიობების და მორთულობის ელემენტების გამოსაყვანად. შესასვლელი სამია: ჩრდილოეთით - შეისრულთაღიანი (ამჟამად ამოქოლილია), სამხრეთით - სწორკუთხა და დასავლეთით - ნახევარწრიული თაღით. შესასვლელები გარედან, კედლის საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეშია ჩასმული. აღმოსავლეთით ღრმად, ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც დარბაზისგან გამოყოფილიამარტივი პილასტრების წყივილითა და მათზე დაყრდნობილი, საბჯენი თაღით. დარბაზის გრძივ კედლებზე კიდე ორ-ორი პილასტრია, რომლებსაც კამარის საბჯენი თაღები ეყრდნობა და საბჯენი თაღებიც ოდნავ შეისრული ფორმისაა. ინტერიერი რვა თაღოვანი სარკმლით ნათდება. მათგან ერთი აფსიდშია გაჭრილი, სამ-სამი კი გრძივ კედლებში, ერთიც დასავლეთ კედელში. ყველა სარკმელს საფეხურებად დამუშავებული ძირი აქვს. აფსიდის გვერდებში თითო მაღალი, შეისრულ თაღიანი ნიშაა. ერთი მცირე ნიშა აფსიდის ჩრდილოეთ ბოლოშია, პილასტრთან ახლო. საკურთხევლის ბაქანი, შუაში მოწყობილი ნახევარწრიული ამბიონით, ეკლესიის იატაკის მიმართ ორი საფეხურითაა ამაღლებული. საკურთხევლის ცენტრში დგას კუბური ფორმის ტრაპეზი.

შენობის სამხრეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში, იატაკიდან 1 მეტრის სიმაღლეზე, თხუთმეტი, ვიწრო სათოფურია გაჭრილი. ამ სათვდაცვო ელემენტები გამოყენება ძეგლის თავისებურებას წარმოადგენს. იატაკი მოფენილია კვადრატული აგურით.

ეკლესიის ფასადებიდან მხოლოდ აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებია მორთული. მორთულობის ელემენტებია აგურის წყობის შერრმავებით გამოყვანილი ჯვრები და რომბები. ფასადზე, შესასვლელის ირგვლივ რომბებია გამოსახული, რომლებიც შესასვლელს ჩარჩოსავით ევლება, გვერდებზე ხუთ-ხუთი რომბია, ზემოთ ორი. ზედა რომბებს შორის სწორკუთხა ნიშაა (სიმაღლე 0,7 მეტრი, სიგანე 0,5 მეტრი), მის ზემოთ კი, თღოვანი სარკმელი. სარკმლის ზემოთ, ფრონტონის ძირის დონეზე, საფეხუროვან პოსტამენტზე დაყრდნობილი ჯვარია, რომლის ოდნავ ქვემოთ, სარკმლის გვერდებზე, თითო ჯვარია განლაგებული, იმ განსხვავებით, რომ ისისნი საფეხუროვან პოსტამენტზე კი არა არიან დაყრდნობილი, არამედ რომბზე. ცენტრალური ჯვრის მსგავსი ერთი ჯვარი აღმოსავლეთ ფასადზეცაა, ფრონტონის არეში. შენობის კედლები დასრულებულია საფეხურიანი ლავგარდნით, რომელიც გამოყვანილია ჩვეულებრივ დაწყობილი და კუთხით წინწამოწეული აგურების რიგების მონაცვლეობით.
თელავის ჭიშკარი (ბახტრიონის ქუჩა)

თელავის ჭიშკარი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს თელავის ცენტრალურ ნაწილში, ბახტრიონის ქუჩაზე (№ 21). სავარაუდოდ თარიღდება საუკუნით.

ჭიშკარი აგურით ნაგები მოგრძო, მაღალი ნაგებობაა, ფართო, შეისრულთაღოვანი გასასვლელით ცენტრში. ეზოს მხრიდან იგი ბრტყელია, ქუჩის მხარეს კი ოთხი პილასტრით სამ ნაწილადაა დანაწევრებული, რომელთა შორის შუა თითქმის ოთხჯერ უფრო განიერია განაპირებზე. განაპირა ნაწილებში, მიწიდან ორმოცდაათიოდე სანტიმეტრის სიმაღლეზე, მოწყობილია თითო მაღალი, შეისრულთაღოვანი ნიშა, რომელთა ზემოთ კედლის ზედაპირი აგურის ფიგურული წყობითაა გამოყვანილი. ანალოგიურადაა ნაწყობი გასასვლელის თაღსა და პილასტრებს შორის დარჩენილი სიბრტყეც. ჭიშკარი დაგვირგვინებულია ოდნავ გადმოშვერილი ლავგარდით, რომელიც ჩვეულებრივად დაწყობილი აგურის ორი რიგისგან შედგება. ნაგებობა გადახურულია ღარისებრი კრამიტის ორფერდა სახურავით.
კონდოლის მაცხოვრის ეკლესია

კონდოლის მაცხოვრის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კონდოლის ჩრდილოეთით 1 კილომეტრზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, (4,4 3,2 მ). ნაგები იყო სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვით კირის ხსნარზე. ძლიერ დაზიანებულია: სამხრეთ და დასავლეთ კედლები მიწის პირამდეა დანგრეული, დანარჩენი 2 კი 1,5 მეტრის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით გაპრტყელებილი, ასიმეტრიული მოყვანილობის აფსიდაა.
როსტომის აბანო

როსტომის აბანო — არქიტექტურული ძეგლი თელავში გვირაბის ქუჩაზე (№ 35). თარიღდება საუკუნით.

ამჟამად ძლიერაა სახეშეცვლილი. შემორჩენილია კვადრატული აგურითა და რიყის ქვით ნაგები კედლების ნაწილები. საუკუნის 70-იან წლებში მთავარი ფასადი ტუფის ფილებით მოუპირკეთებიათ და ფართო, ნახევარწრიული თაღებით დაუნაწევრებიათ. ფასადი დასრულებულია მრუდხაზოვანი პროფილის (თარო, წრეთარგი და ლილვი) მაღალი ლავგარდნით.
ნაფარეულის ნათლისმცემლის ეკლესია

ნაფარეულის ნათლისმცემლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ნაფარეულის სამხრეთით, 2-3 კილომეტრზე, ვენახებში.

ძეგლი სამეკლესიანი ბაზილიკაა. სავარაუდოდ, თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. ძლიერ დაზიანებულია. იმდენად, რომ გასუფთავების გარეშე გეგმის ზუსტად დადგენა არ ხერხდება. შემორჩენილია: მთავარი ეკლესია. ჩრდილოეთ ნავის აღმოსავლეთი ნაწილი და დასავლეთ გარშემოსავლელის დასავლეთი კედლის მცირე მონაკვეთი. სამხრეთი ეკლესია მთლიანად დანგრეულია.

შენობის ცენტრალურ ნაწილს, სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან, ტრადიციულად, გვერდის ეკლესიების ვიწრო მოცულობები ეკვროდა, რომლებიც ერთმანეთთთან დასავლეთის გარშემოსავლელით იყო დაკავშირებული. შენობა ქრონოლოგიურად განსხვავებულ, ორ ფენას შეიცავს, რომლებიც განსხვავებული საშენი მასალით არის ნაგები. ძირითადი, თავდაპირველი ნაწილი, შერჩული, ნატეხი ქვის წყობითაა ამოყვანილი. ქვებს შორის დარჩენილი არეები ამოვსებულია წმინდა ბათქაშით. მოგვიანებით განახლებული ნაწილები კი წვრილი ნატეხი ქვით და აგურის შერეული წყობით, საკმაოდ დაუდევრად არის ამოყვანილი. მთავარ ეკლესიას ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. ღობის გარკვეული ნაწილი მოგვიანებით აღუდგენიათ და გარედან თაღით გადაუხურავთ. თაღი, ისევე, როგორც წირთხლები, კვადრატული აგურითაა ნაწყობი და გარედან, აგურის წყობაშივე გამოყვანილ, კედლის სწორკუთხა შეღრმავებაშია ჩასმული. დარბაზი, აღმოსავლეთით, დასრულებულია საკურთხევლის აფსიდით, რომლის ჩრდილოეთით გვერდი ნალისებრია, სამხრეთი გვერდი კი, რომლებიც მოგვიანებითაა განახლებული — ნახევარწრიული. აქ ერთი, სწორკუთხა ნიშაა მოწყობილი.

ჩრდილოეთი ნავი ეკლესიის ძირითად კორპუსს წყობში გადაბმით არ უკავშირდება. იგი განივი კედლით ორ სადგომადაა გაყოფილი. მათგან აღმოსავლეთით აფსიდია და მთავარი ეკლესიის სამკვეთლოს ფუნქციას ასრულებდა, დასავლეთისა კი, საკუთრივ ჩრდილოეთ ეკლესია, სწორი კედლითაა დასრულებული. სამკვეთლოში შესასვლელი კარი მთავარი ეკლესიის ჩრდილეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია. სამკვეთლო განათებული იყო აფსიდის ღერძზე გაჭრილი, ვიწრო, პარარელურწორთხლებიანი სარკმლით.
ნაფარეულის ღვთაების ეკლესია

ნაფარეულის ღვთაების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ნაფარეულის ცენტრში, მთავარი გზის პირას. თარიღდება საუკუნის მიწურულით და საუკუნის დასაწყისით.

ეკლესია მოზრდილი, დარბაზული ტიპის ნაგებობაა, გეგმით სწორკუთხა (18,29,3 მ, შიგნით სიმაღლე კამარის წვერომდე - 10 მ-მდეა). ნაგებია რიყის ქვით. კარ-სარკმლების ღიობები და კონსტრუქციული ნაწილები (კამარა, საბჯენი თაღები, ლავგარდანი) — კვადრატული აგურით. კედლები შიგნიდან და გგარედან შელესილი და შეთეთრებულია.

 საუკუნის შუა ხანებში ეკლესიაში ლიმონათის ქარხანა იყო მოწყობილი, რის გამოც მან მნიშვნელოვანი დაზიანებები მიიღო. საუკუნის ათწლეულის ბოლო წლებში, ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ეკლესიას ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები: აღადგინეს კედლების მონგრეული ნაწილები, ლავგარდანი და ეკლესია კრამიტით გადახურეს. გარდა ამისა, ეკლესიის დასავლეთ კედელზე, ადრე არსებული სამრეკლოს ადგილზე, ახ., ოთხწახნაგა სამრეკლო დააშენეს. ეკლესიას სამი შესასვლელი აქვს: სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების დასავლეთ ნაწილში და დასავლეთ კედლის ღერძზე. სამხრეთ შესასვლელი ნახევარწრიულთაღოვანია. დანარჩენი ორი - სწორკუთხა. დასავლეთ კარი გარედან კედლის სიბრტყეში ოდნავ შეღრმავებულ, ნახევარწრიულთაღოვან არეშია მოქცეული.

ეკლესიის შიდა სივრცე ვრცელია, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომელშიც მოწყობილია ერთი, ნახევარწრიულთაღიანი სარკმელი (ცენტრში) და სამი თაღოვანი ნიშა. მათ შორის ერთი, გეგმით ნახევარწრიული, სარკმლის ქვემოთაა, თითო-თითო კი — აფსიდის ბოლოებთან. გარდა ამისა, თითო, მცირე, თაღოვანი ნიშა გრძივი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილშიდაცაა — ერთმანეთის მოპირდაპირედ. საკურთხევლის იატაკი აფსიდის მხრების ხაზიდან საგრძნობლად წინწამოწეულია და ეკლესიის იატაკისმიმართ ორი საფხურითაა შემაღლებული.

გრძივ კედლებზე ხუთ-ხუთი, განიერი პილასტრია, რომლებსაც კამარის საბჯენი თაღები ეყრდნობა. პილასტრების დასავლეთით მდებარე წყვილი, დანარჩენი პილასტრების ტოლი სიგანისაა და დასავლეთ კედელთანაა შერწყმული. თითოეული საბჯენი თაღის ქუსლებთან გამოყოფილია მთლიანი ქვის, თაროსებრი იმპოსტები, რომლებსაც კამარის საბჯენი თაღების გარდა, პილასტრებს შორის გამოყვანილი, ბრტყელი ნიშების თაღებიც ეყრდნობა. ორივე კედელზე ხუთ0ხუთი ასეთი ნიშაა. ყოველ მათგანში, იატაკიდან 3,5 მეტრ სიმაღლეზე, თითო, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. ერთი, თაღოვანი სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა შესასვლელის თავზე. დასავლეთ კედლის ზედა ნაწილში, კედლის სისქეში, მოწყობილია ვერტიკალური ხვრელი, რომელიც სახურავზე დადგმულ სამრეკლოზე (აღდგენილია გარედან, ეკლესიის დასავლეთ კედელზე, კარის აქეთ-იქით, შეორჩენილია ორი, მძლავრი პილასტრი, რომლებიც სამრეკლოს ბაქნის დასაყრდნობად იყო განკუთვნილი) ადიოდა. ამ ხვრელში შესასვლელი (სიმაღლე 2 მეტრამდეა) სარკმლის გასწვრივაა. იგი იმდენად მაღლაა ,,ატანილი’’, რომ თავით თითქმის დასავლეთ კედლის მდებარე, საბჯენ თაღს ეხება.

ფასადები სადაა. აღმოსავლეთ ფასადზე, მაღალ, სამკუთხა ბაზისზე დადგმული, შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული. ფასადები დასრულებული იყო აგურით ნაწყობი, ხუთსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომელსაც განივ ფასადებზე მცირე, ჰორიზონტალური შემონაკეცები აქვს.
თელავის ჭიშკარი (გ. ცაბაძის ქუჩა)

თელავის ჭიშკარი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს თელავის ცენტრალურ ნაწილში, გიორგი ცაბაძის ქუჩაზე (№ 19). სავარაუდოდ თარიღდება საუკუნით.

ჭიშკარი აგურის ნაგებობაა, ფართო, ნახევარწრიულთაღოვანი გასასვლელით შუაში. დეკორატიულად მხოლოდ ქუჩისკენ მიმართული მხარე აქვს დამუშავებული. დამუშავების ძირითადი ელემენტებია შეღრმავებული სიბრტყეები. ცენტრში ფართო, საფეხურით შეღრმავებული, სწორკუთხა არეა, რომელშიც გასასვლელია ჩასმული. არე ზემოდან დასრულებულია წყობიდან შვერილი აგურებით გამოყვანილი, ვიწრო ფრიზით, გვერდებზე კი, თაღის წვეროზე ოდნავ დაბლა, მარტივი პროფილის იმპოსტები აქვს მოწყობილი. თითო, ანალოგიური პროფილის იმპოსტი იგივე დონეზე, ჭიშკრის კიდეებშიცაა. გასასვლელში ჩასმულია ხის ორფრთიანი ახალი კარი. თაღის ორივე მხარეს, კედლის სიბრტყეში, ორი საფეხურით შეღრმავებული, ნალისებრთაღოვანი, თითო ბრტყელი ნიშაა, რომელთა ქვედა ნაწილში, ვიწრო, ჰორიზონტალური ზოლით, დაბალი, სწორკუთხა არეა გამოყოფილი. ნიშნების ზემოთ, კედლის სიბრტყიდან შვერილი, ოთხ-ოთხი რომბია.

ჭიშკარი დაგვირგვინებულია მაღალი ფრიზით, რომელიც შედგება ერთმანეთისგან თანაბარი მანძილებით დაშორებული, ოთხკუთხა ელემენტების ერთიანი მწკრივისგან. მათ ზემოთ კი დაბალი, ლავგარდის ვიწრო ზოლია. ნაგებობა გადახურულია ღარისებრი კრამიტის ცალფერდა სახურავით, რომელიც ეზოს მხარესაა დახრილი.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ზ. კიკვიძის 5)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ზაირა კიკვიძის ქუჩაზე (№ 5). თარიღდება საუკუნის ბოლო და საუკუნის დასაწყისით.

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურისა და რიყის ქვის შერეული წყობით. ეზოს მხარეს ორსართულიანი, ხის აივანი აქვს, რაც სახლის მთავარ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს. აივნის ორივე სართულის მოაჯირი აჟურული სახეებითაა გაფორმებული. პირველ სართულზე ტიტების ფორმაა გამოუენებული, მეორე სართულზე კი ვარსკვლავისებრი. თავისებურია ასევე აფრების ნახატიც. აივნის შიდა კედლები მოხატულია მცენარეული მოტივებით. პირობითად, ამ სახლს „თელავური მოდერნიზმის“ სახელი შეიძლება ეწოდოს. გადმოცემის მიხედვით, ის დურგლის სახლია და მისივე შემოქმედების ნიმუშია.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 20)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 20). აგებულია 1906 წელს, დავით სარაჯიშვილის კომპანიონის დათუნაშვილის მიერ.

სახლი ერთსართულიანია ნაგებია აგურით. მთავარ ფასადზე გამოდის ოთხი დიდი სარკმელი და სადარბაზო კარი. სადარბაზო კარი ხისაა. გადახურულია ლითონის მარკიზით.  სარკმელებს, ძირის დონეზე, გასდევს აგურით გამოყვანილი თარო.  ფასადზე, სარდაფის ნაწილი გამოყოფილია ჰორიზონტალური ზოლით. კედელი დაგვირგვინებულია მაღალი ლავგარდნით  და მართკუთხა ჩაღრმავებით დანაწევრებული პარაპეტით. ასეთივე ჩაღრმავებებია სარკმლის ქვეშაც. სადარბაზო კარი ხის ჭვირულ აივანს უკავშირდება, რომელიც სახლს გვერდითა და უკანა ფასადზე ეგასდევს. სახლს აქვს სარდაფი, რომელიც ეზოს მხრიდან, მიწის დონეზე გამოდის . ეზოს მხრიდან სახლს თანამედროვე მინაშენი აკრავს. ქუჩისპირა ფასადზე არის წარწერა თარიღით - 1906 და ინიციალებით - ი. კ. დ.

2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი, არქიტექტორი დ. გივიშვილი).
ხელოსანთა უბანი

ხელოსანთა უბანი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს თელავის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, „ძველი გალავნის“ სახელწოდებით ცნობილ უბანში, ციხე-დარბაზის სამხრეთი. ქვედა ფენა თარიღდება - საუკუნეებით, ზედა - საუკუნეებით.

აღწერა
სადაზვერვო თხრილში გამოვლინდა რამდენიმე საცხოვრებელი ნაგებობის ნაშთი, რომლის ერთ-ერთი კედლის ძირში დადასტურდა ადამიანის ჩონჩხი ბრინჯაოს სადა ბეჭდითა და რკინის სამაჯურით, კერამიკისა და მინის საგანთა მრავალი ნატეხი და კერამიკული საელოსნოს ნაშთი. სახელოსნო მოიცავდა 50-მდე მ2-ს, თხრილის ფართობი დაფარული იყო ღორღით. აღმოჩნდა რიყის ქვითა და კირით ნაშენი კედელი, ღარისებრი კრამიტების ნატეხები. კრამიტყრილის ქვეშ - ყვითელი, სქელი, კირქვიანი და თიხანარევი ნიადაგი, ყვითელ, ოვალურბოლოიან ქანში, ამოჭრილი იყო მცირე ფოსოები, რომელშიც ორწმკრივად თიხის მოუჭიქავი ჭურჭელი იყო ჩადგმული. ნაგებობას გვერდიდან საბურველივით ჰქონდა დატანებული ქვით გადახურული კარი, ორი გვერდი კი რიყის ქვით ჰქონდა ამოშენებული. ტერიტორიაზე დადასტურდა დანახშირებული ძელები.

ქურის გათხრისას, კერამიკის მასალის მმიხედვით, გამოიყო ორი ფენა, პირველში, მიწის ზედაპირიდან 0,8-1 მეტრ სიღრმეზე, გამოვლინდა მოჭიქული და მოუჭიქავი, ერთფერი და მრავალფეროვანი ორნამენტითა და სხვადასხვა ტექნიკით შემკული ჯამეები, ლანგრები, სამტუნა და სწორპირიანი ხელადების, კოკების, ქოთნების, ჭინჭილების, საექველების, ქილების, ტუჩიანი, სადა ბადიის, წერნაქიანი თეფშების, თხელკედლიანი ჭურჭლის მთლი და ფრაგმენტული ნიმუშები, ფენაში, რომლის იატაკი მიწის ზედაპირიდან 1,7 სმ სიმარლეზე იყო შემორჩენილი, გამოიკვეთა საბერვლის კარი. აღმოჩნდა 1 ფენისგან სრულიად განსხვავებული, ერთმანეთის გვერდით ჩალაგებული, თიხის მოუჭიქავი ჭურჭელი. აღმოჩენილი კერამიკა ადგილზევე უნდა იყოს ნაწარმოები.
ახატლის ციხე-დარბაზი

ახატლის ციხე-დარბაზი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ახატლის სამხრეთ-აღმოსავლეთ განაპირას, მინდორში. ნაგებობა განეკუთვნება საუკუნის ნახევარს.

შენობა გეგმით აღმოსავლეთ-დასავლეთ მიმართულებით წაგრძელებული სწორკუთხედია (13,38,7 მეტრი, კედლების სისქე 1,1 მეტრი), რომელსაც გარედან ოთხივე კუთხე მომრგვალებული აქვს. ნაგებია რიყის ქვის ჰორიზონტალური რიგებით კირის სქელ დუღაბზე. შემორჩენილია პირველი სართულის ოთხივე კედელი, სხავადასხვა სიმაღლეზე და მეორე სართულის კედლის მცირე ნაწილი. პირველ სართულზე, ერთმანეთისგან განივი კედლით გამიჯნული, სხვადასხვა ფართობის, ორი, სწორკუთხა სადგომი, რომლებიც გამყოფ კედელში მოწყობილი, ნახევარწრიული თაღით დასრულებულიგასავლელით უკავშირდება ერთმანეთს. აღმოსავლეთით მდებარეობს სადგომი (დაახლოებითი ფართობი 20 კვ.მ), რიყის ქვიტ ნაწყობი კამარითაა გადახურული და, მეორე სადგომთან შედარებით, თითქმის ორჯერ უფრო მცირე ფართობისაა. დასავლეთით მდებარე სადგომს კი, ხის კოჭებზე დაყრდნობილი ბრტყელი გადახურვა ჰქონდა.

შესასვლელი დასავლეთ ნაწილში მდებარე სადგომის დასავლეთ კედელში იყო გაჭრილი. დიდი სადგომის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში ოთხ-ოთხი თაღოვანი ნიშაა, რომლებშიც თითო სათოფურია მოწყობილი. ნიშებს ზემოთ, ორივე კედელში, ორ-ორი სწორკუთხა, მკვეთრად დახრილიძირის მქონე სარკმელია. ორი, თაღოვანი ნიშაა სადგომების გამმიჯნავი სამხრეთ ნახევარში. ორივე ნიშის სიმეტრიულად, მცირე სადგომის მხრიდან, მოწყობილია იგივე ფორმის და ზომის ნიშა, მათ შორის მოქცეულ კედელში კი ვიწრო ხვრელია, რომელიც როგორც ჩანს, სათოფურებად გამოიყენებოდა. ამ ნიშების გარდა, მცირე სადგომის კედლებში კიდევ ოთხი ნიშაა. მათგან ორი, რომლებიც თითო სათოფურითაა აღჭურვილი, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებშია, ორი კი საკმაოდ მცირე ზომისაა და მდებარეობს აღმოსავლეთ კედლის კიდეებთან, ხოლო ერთი დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ბოლოში, ამ უკანასკნელში გაჭრილია მოზრდილი ღიობი, რომელიც დიდ სადგომში გადის. სადგომი განათებული იყო ორი განიერი, თარაზულად გადახურული სარკმლით, რომლებიც სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების შუაშია განთავსებული.

ნაგებობის მეორე სართულიც ორი სადგომისგან შედგება. ამ სართულიდან შემორჩენილია მხოლოდ სადგომის გამმიჯნავი კედლის მცირე ნაწილი. ძეგლი გამაგრებული საცხოვრებლის საინტერესო ნიმუშია. შენობის კორპუსშიც, როგორც ჩანს, გაერთიანებული იყო ორი ნაწილი, რომლებშიც განთავსებული იყო საბრძოლო ელემენტებით აღჭურვილი საცხოვრებელი და სამეურნეო ფუნქციის სადგომები.