სიდონიუ პაიში

სიდონიუ ბერნარდინო კარდოზუ და სილვა პაიში (დ. 1 მაისი, 1872 — გ. 14 დეკემბერი, 1918) — პორტუგალიელი პოლიტიკოსი, სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი, რომელიც პორტუგალიის პრეზიდენტის პოსტს იკავებდა 1918 წელს. მას მეტსახელად „პრეზიდენტ-მეფეს“ უწოდებდნენ. იგი ასევე იყო პრემიერ-მინისტრი, ომის მინისტრი და საგარეო საქმეთა მინისტრი 1917–1918 წლებში, ფინანსთა მინისტრი 1911–1912 წლებში, ხოლო ვაჭრობისა და საზოგადოებრივი სამუშაოების მინისტრი — 1911 წელს.

მისი პოლიტიკური საქმიანობა სიდონიუ პაიშს პორტუგალიის თანამედროვე ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე პოლარიზებულ ფიგურად აქცევს: მწერალმა ფერნანდუ პესოამ მას „პრეზიდენტ-მეფე“ უწოდა — განსაზღვრება, რომელიც შემდგომ წლებში გამყარებულ მეტსახელად იქცა და მის რეჟიმს სიმბოლურადაც გამოხატავს. იგი პორტუგალიის პრეზიდენტებს შორის ერთადერთია, რომელიც მოკლეს, და პორტუგალიის სახელმწიფოს მეთაურთა შორის მესამეა, ვინც ძალადობრივი სიკვდილით გარდაიცვალა.

ადრეული ცხოვრება
პაიში დაიბადა კამინიაში, 1872 წლის, 1 მაისს. იგი იყო სიდონიუ ალბერტუ მაროკუში პაიშის — ებრაული წარმოშობის ნოტარიუსის — და რიტა ჟულია კარდოზუ და სილვას, კამინიელი მშობლიური მკვიდრების, უფროსი შვილი.

მან დაწყებითი განათლება მიიღო სერტაში, სადაც 7–11 წლის ასაკში ცხოვრობდა, ხოლო საშუალო განათლება — ვიანა დუ კაშტელუს ლიცეუმში (სანტა მარია მაიორის საშუალო სკოლა). ამის შემდეგ იგი კოიმბრაში გაემგზავრა, რათა მოსამზადებელი კურსები გაევლო მათემატიკასა და ფილოსოფიაში. 1888 წელს პაიშმა სამხედრო კარიერა აირჩია და არმიის სკოლაში ჩააბარა, სადაც არტილერიის კურსებს დაესწრო. როგორც გამორჩეულმა სტუდენტმა, კურსები წარმატებით დაასრულა და 1892 წელს უმცროს ლეიტენანტად დააწინაურეს, 1895 წელს — ლეიტენანტად, 1906 წელს — კაპიტანად, ხოლო 1916 წელს — მაიორად.

არმიის სკოლაში სწავლის დასრულების შემდეგ პაიშმა სწავლა გააგრძელა კოიმბრის უნივერსიტეტში, სადაც მათემატიკის სპეციალობით დაამთავრა. იმავე უნივერსიტეტში მან 1898 წელს დოქტორის ხარისხი მიიღო.

პოლიტიკა
კოიმბრაში ყოფნის პერიოდიდანვე, პორტუგალიური მონარქიის დასასრულისკენ, პაიში საჯაროდ გამოხატავდა რესპუბლიკურ იდეალებს. ამავე ხანაში იგი მცირე ხნით კოიმბრაში მოქმედ მასონურ ლოჟასაც ეკუთვნოდა, თუმცა, როგორც ჩანს, მეტად აქტიური არ ყოფილა.

იმ დროისთვის უკვე გამორჩეულ მათემატიკოსად მიჩნეული პაიში კოიმბრაში დარჩა და დაინიშნა დიფერენციული და ინტეგრალური კალკულუსის ფაკულტეტის პროფესორად. იგი ასევე მუშაობდა ბორტეროს სამრეწველო სკოლაში, სადაც 1905–1909 წლებში დირექტორის მოვალეობასაც ასრულებდა.1910 წლის, 23 ოქტომბერს რექტორ მანუელ დე არიაგას დროს, იგი უნივერსიტეტის ვიცე-კანცლერად დაინიშნა.

როგორც რესპუბლიკური მოძრაობის ერთ-ერთი ლიდერი, პაიში აქტიურ პოლიტიკურ ცხოვრებაში სრულად ჩაერთო პირველი რესპუბლიკის გამოცხადების (1910) შემდეგ. ეროვნული სარკინიგზო კომპანიის მმართველ ორგანოში მოკლე დროით მუშაობის შემდეგ, იგი აირჩიეს ეროვნულ დამფუძნებელ კრებაში, რომელსაც დაევალა 1911 წლის კონსტიტუციის შემუშავება.

ახალი მთავრობის ფორმირების ჩვეულებრივი კონსულტაციების დაწყების ნაცვლად, მეამბოხეებმა ძალაუფლება პირდაპირ ჩაიგდეს ხელში: ბერნარდინო მაჩადო ჩამოაშორეს რესპუბლიკის პრეზიდენტის პოსტს და ემიგრაციაში გააძევეს. შემდგომ, 1917 წლის, 11 დეკემბერს, სიდონიუ პაიშმა ჩაიბარა მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარის (პრემიერ-მინისტრის) თანამდებობა და ამასთან ერთად თავი მოუყარა ომის მინისტრისა და საგარეო საქმეთა მინისტრის პორტფელებსაც. იგი ასევე (27 დეკემბერს) შეუდგა პრეზიდენტის ფუნქციების შესრულებას მანამდე, სანამ ახალი არჩევნების ორგანიზება მომდევნო წლის დასაწყისში გახდებოდა შესაძლებელი. ყველა ეს ნაბიჯი პირდაპირ ეწინააღმდეგებოდა 1911 წლის კონსტიტუციას, რომლის შემუშავებაშიც თავად პაიშს მნიშვნელოვანი წვლილი ჰქონდა შეტანილი. გადატრიალებისა და მთავრობის საწყის ეტაპზე სიდონიუ პაიშს სხვადასხვა შრომითი ჯგუფების მხარდაჭერაც ჰქონდა — დაპატიმრებული თანამებრძოლების გათავისუფლების სანაცვლოდ და ასევე იმის გამო, რომ გავლენიანი ეროვნული მუშათა კავშირი ( ' ) თავადაც ცდილობდა რესპუბლიკური მემარცხენეობის ძალაუფლების ცენტრად ჩამოყალიბებას. თავისი მიზნებითა და მრავალი ფორმით „ახალი რესპუბლიკა“ წინამორბედად მიიჩნევა ესტადო-ნოვოსთვის, რომელიც მოგვიანებით ანტონიუ დე ოლივეირა სალაზარის ეპოქაში ჩამოყალიბდა.

რომის კათოლიკურ ეკლესიასთან ურთიერთობების „დალაგების“ მცდელობისას სიდონიუ პაიშმა 1918 წლის, 23 თებერვალს შეცვალა ეკლესიისა და სახელმწიფოს გამიჯვნის კანონი. ამან ტრადიციული რესპუბლიკელებისა და მასონების მხრიდან დაუყოვნებლივი და მძაფრი რეაქცია გამოიწვია, თუმცა ფართო მხარდაჭერა მოიპოვა კათოლიკეების, ზომიერი რესპუბლიკელებისა და სოფლის მოსახლეობის მხრიდან, რომელიც იმ დროისთვის პორტუგალიის მოსახლეობის აბსოლუტურ უმრავლესობას წარმოადგენდა. ამ გადაწყვეტილებამ ასევე აღადგინა დიპლომატიური ურთიერთობები ვატიკანთან, რომელმაც 1918 წლის, 25 ივლისს ლისაბონში სამოციქულო ნუნციუსად დანიშნა მონსინიორი ბენედეტო ალოიზი მასელა (შემდგომში — ნუნციუსი ბრაზილიაში, კარდინალი და კამერლენგო).

კიდევ ერთი არაკონსტიტუციური ნაბიჯით, პაიშმა 1918 წლის, 11 მარტს გამოსცა დეკრეტი, რომლის მიხედვითაც პრეზიდენტი უნდა აერჩიათ პირდაპირი კენჭისყრით (პლებისციტით), საყოველთაო საარჩევნო უფლებით. კათოლიკეთა შორის საკუთარი პოპულარობით სარგებლობის შედეგად იგი აირჩიეს, 1918 წლის, 28 აპრილს და მიიღო 470,831 ხმა — იმ დროისთვის უპრეცედენტო მაჩვენებელი. იგი რესპუბლიკის პრეზიდენტად გამოცხადდა იმავე წლის 9 მაისს, კონგრესთან კონსულტაციის გარეშეც კი, და მოიპოვა უშუალო დემოკრატიული ლეგიტიმაცია, რომლის გამოყენებითაც ცდილობდა (თუმცა უშედეგოდ) ოპოზიციის წინააღმდეგობის ჩახშობას.

1918 წლის თებერვლისა და მარტის დეკრეტებმა — რომლებიც მოქმედ კონსტიტუციასთან მკვეთრი წინააღმდეგობის გამო „1918 წლის კონსტიტუციად“ მოიხსენიებდნენ — არსებითად შეცვალა 1911 წლის კონსტიტუციის ჩარჩო, რეჟიმს მიანიჭა მკაფიოდ საპრეზიდენტო ხასიათი, განაახლა საარჩევნო სამართალი და შეცვალა როგორც ეკლესიისა და სახელმწიფოს გამიჯვნის წესები, ისე ხელისუფლების განაწილება სახელმწიფო ორგანოებს შორის.

თუმცა 1918 წლის, აპრილში, პორტუგალიის ექსპედიციური კორპუსი განადგურდა ლისის ბრძოლაში, ხოლო პორტუგალიის მთავრობამ ვერ შეძლო საჭირო გამაძლიერებლების გაგზავნა და ვერც ჯარების რეგულარული მომარაგება. მდგომარეობა იმდენად გამწვავდა, რომ ომის დასრულების შემდეგაც კი პორტუგალიამ ვერ შეძლო საკუთარი სამხედროების სამშობლოში დროული ტრანსპორტირება. სოციალური კონფლიქტი გაიზარდა იმ დონემდე, რომ ქვეყანაში პრაქტიკულად მუდმივი აჯანყების მდგომარეობა ჩამოყალიბდა.

ეს ვითარება გახდა რეჟიმის „იღბლიანი“ არსებობის დასასრულის დასაწყისი. გაფიცვებს, კონფლიქტებსა და შეთქმულებებს შორის მონაცვლეობის ფონზე, 1918 წლის ზაფხულიდან მოყოლებული „სიდონისტური“ რეჟიმის დასრულების მცდელობები სულ უფრო მძაფრი და ძალადობრივი ხასიათის გახდა, რის გამოც პრეზიდენტმა 1918 წლის, 13 ოქტომბერს, საგანგებო მდგომარეობა გამოაცხადა. ამ ნაბიჯით და ოპოზიციური მოძრაობების მკაცრი რეპრესიით მან შეძლო პოლიტიკური სიტუაციის დროებითი კონტროლი, თუმცა ნათელი იყო, რომ რეჟიმი უკვე „სასიკვდილოდ“ იყო დაჭრილი.

წლის დასასრულს პოლიტიკური ვითარება არ გაუმჯობესდა, მიუხედავად საომარი მოქმედებების დასრულებისა 1918 წლის, 11 ნოემბრის, კომპიენის ტყეში გაფორმებული ზავით; ამ მოვლენას ახლდა ჯორჯ -ის (გაერთიანებული სამეფო) მეგობრული გზავნილიც, რომლითაც იგი ცდილობდა შეემსუბუქებინა სიდონიუ პაიშის ადრე გამოხატული და ფართოდ ცნობილი პროგერმანული განწყობების აღქმა.

მკვლელობა
პაიში პირველი მკვლელობის მცდელობას გადაურჩა 1918 წლის 5 დეკემბერს, საზღვაო ტრაულერის — — გადარჩენილთა დაჯილდოების ცერემონიის დროს. თუმცა ცხრა დღის შემდეგ იგი მეორე თავდასხმის მსხვერპლი გახდა.

პრეზიდენტი 1918 წლის 14 დეკემბერის საღამოს ლისაბონში, როსიუს სადგურზე გაემართა მას შემდეგ, რაც შიადუში მდებარე „“-ს რესტორანში ივახშმა. მას თან ახლდნენ ძმა და ვაჟი. პაიში აპირებდა მატარებლით პორტოში გამგზავრებას, რათა შეხვედროდა ჩრდილოეთის სამხედრო ხუნტებს. სადგურში შესვლისას, დაახლოებით 23:00 საათზე, მას რესპუბლიკური გვარდია დახვდა, რომელსაც პრეზიდენტის დაცვა ჰქონდა დაკისრებული. პრეზიდენტზე მანამდე განხორციელებულმა, წარუმატებელმა თავდასხმამ უსაფრთხოების ზომების გამკაცრება განაპირობა, თუმცა ეს ატმოსფეროზე არ ასახულა: როდესაც პრეზიდენტი სადგურში შევიდა, ორკესტრი პოპულარულ სიმღერას უკრავდა.

სადგურის შიგნით მას ელოდებოდა მემარცხენე აქტივისტი ჟოზე ჟულიუ და კოშტა, რომელსაც პისტოლეტი ალენტეჟუს მოსასხამში ჰქონდა დამალული. როდესაც პრეზიდენტმა როსიუს სადგურის პირველ სართულზე მკვლელს ჩაუარა, და კოშტამ შეძლო პრეზიდენტის გარშემო განლაგებული ორმაგი პოლიციური კორიდონის გარღვევა და მოსასხამის ქვეშ დამალული პისტოლეტიდან ორი გასროლა განახორციელა. პირველმა ტყვიამ პაიშს მარჯვენა ხელი დაუზიანა და ტყვია სხეულში ჩარჩა. მეორე გასროლამ პრეზიდენტს მუცლის არეში მიაყენა სასიკვდილო ჭრილობა. პაიში მაშინვე დაეცა და პანიკა დაიწყო. არეულობისას დაცვამ შემთხვევით ოთხი უდანაშაულო გამვლელი სასიკვდილოდ დაჭრა; მკვლელი კი, რომელიც გაქცევას არ ცდილობდა, ბრბოს მიერ სასტიკად ნაცემი და შემდეგ დაკავებული იქნა. ამ მომენტში პაიში ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო და იგი წმინდა იოსების საავადმყოფოსკენ გადაიყვანეს, თუმცა საავადმყოფომდე გზაში, შუაღამემდე ცოტა ხნით ადრე, მიყენებული ჭრილობების შედეგად გარდაიცვალა.

სიდონიუ პაიშის დაკრძალვას ათიათასობით ადამიანი დაესწრო, თუმცა პროცესის მიმდინარეობისას არაერთი შეწყვეტა მოხდა, მათ შორის ძალადობრივიც, რადგან პროტესტის მონაწილეები ბრბოში ირეოდნენ. 1918 წლის 16 დეკემბერის ჟუან დუ კანტუ ე კასტრუ რესპუბლიკის კონგრესმა აირჩია მის მემკვიდრედ, და არა ახალი პლებისციტის გზით.

მემკვიდრეობა
სიდონიუ პაიშის მკვლელობამ პირველი რესპუბლიკისთვის ტრავმული ხანა დააანონსა. არსებითად პოპულისტი და ქარიზმატული ლიდერი, პაიში საკუთარ თავს განწირული ქვეყნის უკანასკნელ იმედად წარმოაჩენდა და საზოგადოების ფართო ნაწილიც მას ასე აღიქვამდა. სწორედ ეს ხსნის, რატომ იქონია მისმა მკვლელობამ პორტუგალიის პოლიტიკაზე იმდენად ძლიერი და ხანგრძლივი გავლენა. ამის შემდეგ პოლიტიკური სტაბილურობა მეტწილად გაქრა, რასაც მოჰყვა მუდმივი კრიზისი; იგი ფაქტობრივად დასრულდა მხოლოდ თითქმის რვა წლის შემდეგ, როდესაც 1926 წლის 28 მაისის გადატრიალებამ დაამყარა შემდგომი ორმოცი წლის დიქტატორული მმართველობის გზა.

დაგლას უილერი პაიშის, როგორც ლიდერის (და შემდგომში — კულტური ფიგურის), მიმზიდველობას მის ხასიათს უკავშირებს:

მწერალი ფერნანდუ პესოა აღტაცებით მოიხსენიებდა პაიშს როგორც „პრეზიდენტ-მეფეს“ (-) — განსაზღვრება, რომელიც შემდგომ წლებში გამყარებულად დარჩა, რადგან ზუსტად გამოხატავდა მის რეჟიმს. თუმცა, როგორც ჩანს, 2010-იანი წლების შუა პერიოდის შემდეგ პროექტში მცირე ან საერთოდ არანაირი წინსვლა არ დაფიქსირებულა.

ჯილდოები
სამი ორდენის ლენტი და დიდი ჯვარი, როგორც რესპუბლიკის პრეზიდენტი და პორტუგალიის საპატიო ორდენების დიდი მაგისტრი (1917–1918)
ქრისტეს ორდენის რაინდი, პორტუგალია (27 იანვარი 1919)
ავისის ორდენის რაინდი, პორტუგალია (5 ოქტომბერი 1933)
ავისის ორდენის ოფიცერი, პორტუგალია (4 დეკემბერი 1943)