iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ენა (ორგანო)

ენა — ხერხემლიანი ცხოველების და ადამიანის პირის ღრუს კენტი კუნთოვანი ორგანოა. თევზებისა და ზოგი პრიმიტიული წყალში მცხოვრები ამფიბიის ენა ლორწოვანი გარსის მარტივი ნაოჭია. ხმელეთის ხერხემლიანების ენა აღჭურვილია სპეციალური კუნთებით, მოძრავი ორგანოა და მონაწილეობს პირის ღრუში საკვების გადაადგილებაში, დაქუცმაცებასა და გასინჯვაში.

ენის ზედაპირზე ვითარდება ჯირკვლები, რქოვანი გარსი (ფრინველები), ხაოები, დვრილები (ძუძუმწოვრებსა და ადამიანებში მექანიკური ფუნქციის მქონე ძაფისებრი და სოკოსებრი დვრილები, გემოს რეცეპტორებით აღჭურვილი ფოთლისებრი და შემოზღუდული დვრილები) და სხვა. არსებობს სხვადასხვა განვითარებისა და აგებულების ენა, რაც განპირობებულია ცხოველის ეკოლოგიური თავისებურებებით (მაგალითად, კვების ხასიათით). ზოგ სპეციალიზებულ ფორმას (ბაყაყი, ქამელეონი, კოდალა, ჭიანჭველაჭამია) რთული აგებულების და ფუნქციის ენა აქვს.

ადამიანის ენა – ღეჭვის, მეტყველებისა და გემოვნების ორგანოა. ენაში განარჩევენ თავისუფალ ნაწილს – ენის სხეულს, რომელიც წინ ენის წვერით ბოლოვდება და ენის ძირს, რომლითაც ის უკავშირდება თავის ქალასა და ენისქვეშა ძვალს. ენის ზედაპირი – ენის ზურგი, შუა გასწვრივი ღარით იყოფა მარცხენა და მარჯვენა ნაწილებად. გასწვრივ ღარს შეესაბამება შემაერთებელქსოვილოვანი ძგიდე. ენის სხეულისა და ძირის საზღვარზე, შუა ხაზის გასწვირვ, მდებარეობს ბრმა ხვრელი (ფარისებრი ჯირკვლის სადინარის ნაშთი), რომლის გვერდებზე ენის სხეულისა და ძირის გამყოფი ღარია. ენა დაფარულია ლორწოვანი გარსით, რომელიც ქვემო ზედაპირზე ქმნის ღრძილებსა და ენას შორის გაჭიმულ კენტ ნაოჭს – ენის ლაგამს, მის გვერდებზე კარგად მოჩანს ორი მოწითალო ენისქვეშა კორძი, რომლის ხვრელებში იხსნება ყბისქვეშა და ენისქვეშა სანერწყვე ჯირკვლების სადინარები. ენის ზურგის ლორწოვანა ხორკლიანია, დაფარულია სხვადასხვა ფუნქციისა და ფორმის მქონე დვრილებით, რომლებიც ხავერდოვან შესახედაობას აძლევენ მას. ყველაზე მეტია ძაფისებრი დვრილები, რომლებიც ენის ზურგზეა გაფანტული და საერთო მგრძნობელობის აღმქმელ ორგანოს წარმოადგენს. სოკოსებრი დვრილები მოვარდისფრო შემაღლების სახით განლაგებულია ენის კიდეების გასწვრივ და წვერთან. შემოზღუდული დვრილები შეიცავენ გემოვნების ბოლქვებს. ადამიანის ენის გვერდებზე სუსტადაა გამოხატული ფოთლისებრი დვრილები. ენის ლორწოვანი გარსის სისქეში ლორწოვანი და სეროზული ჯირკვლებია, ძირის ლორწოვანა ლიმფოიდურ ქსოვილს შეიცავს. ენაში განარჩევენ ჩონჩხის კუნთებს, რომლებიც ქალას ძვლებზე და ინის ძვლიდან იწყება, და საკუთრივ ენის კუნთებს. მათი შეკუმშვა განაპირობებს ენის მოძრაობის მრავალფეროვნებასა და ფორმის ცვალებადობას. ენა შეიცავს მამოძრავებელ, მგრძნობიარე და გემოვნების ნერვებს. ენაში სისხლი მოაქვს ენის არტერიას, ხოლო ვენური სისხლი გააქვს თანამოსახელე ვენას.
ორბიტული სადგური

ორბიტული სადგური — მძიმე ხელოვნური თანამგზავრი, რომელიც ხანგრძლივად ფუნქციონირებს დედამიწისირგლივ, მთვარისირგვლივ ან პლანეტისირგვლივ ორბიტაზე. ორბიტული სადგური, შეიძლება იყოს პილოტირებული ან მუშაობდეს ავტომატური რეჟიმით. მისი დანიშნულებაა: დედამიწისირგვლივი კოსმოსური სივრცისა და დედამიწის, აგრეთვე მზის, მთვარისა და პლანეტების კვლევა ხელოვნური თანამგზავრებით, მეტეოროლოგიური, ასტრონომიული და სხვა დაკვირვებათა ჩატარება, მასალათა გამოკვლევა კოსმოსური ფრენის პირობებში, სამედიცინო, ბიოლოგიური და ტექნოლოგიური ექსპერიმენტების ჩატარება და სხვა. ორბიტული სადგური შეიძლება იყოს ბაზაც სხვა პლანეტებისაკენ გასაფრენი მძიმე კოსმოსური ხომალდების ასაგებად. ორბიტული სადგურების აგების შესაძლებლობა და მიზანშეწონილობა მეცნიერულად დაასაბუთეს საუკუნის დასაწყისში: კ. ციოლკოვსკიმ, ი. კონდრატიუკმა, ჰ. ობერთმა, გვიდო ფონ პირკემ, ჰერმან ნორდუნგმა და სხვებმა.

ორბიტული სადგურის შექმნისას ერთ-ერთი უძნელესი ამოცანაა ხომალდთა შეპირაპირება ორბიტაზე. პირველი შეპირაპირება ხელით მართვით მოახდინა ამერიკული კოსმოსური ხომალდ „ჯემინი-8“-ის ეკიპაჟმა რაკეტა „აჯენასთან“ 1966 წლის 16 მარტს. კოსმონავტთა უშუალო მონაწილეობის გარეშე პირველი ავტომატური შეპირაპირება კი 1967 წლის 30 ოქტომბერს განხორციელდა დედამიწისირგვლივ ორბიტაზე (საბჭოთა დედამიწიის ხელოვნური თანამგზავრები: „კოსმოს-186 და „კოსმოს-188“). პირველი ორბიტული სადგური შეიქმნა 1969 წლის 16 იანვარს „სოიუზ“ ტიპის ხომალდების შეპირაპირებით. შემდეგ შეიქმნა ხანგრძლივმოქმედი ორბიტული სადგურები („სალუტი“, სსრკ, 1971; „სკაილები“, აშშ, 1973).

ორბიტული სადგურში ეკიპაჟმა შეიძლება რამდენიმე თვეს დაჰყოს. „სკაილების“ მე-3 ეკიპაჟმა სადგურში 84 დღე-ღამე დაჰყო, „სალუტის“ ერთ-ერთმა ეკიპაჟმა კი – 185 დღე-ღამე. ამასთან დაკავშირებით დგება უწონადობის ეფექტის, კოსმოსური რადიაციისა და სხვა უარყოფითი მოვლენებისაგან კოსმონავტთა დაცვის ამოცანები.

ორბიტული სადგურების როლი სულ უფრო და უფრო იზრდება. მაგალითად, დიდი მნიშვნელობა ექნება მთვარისირგვლივ ორბიტულ სადგურთა შექმნას.

ორბიტალური სადგურების სია
სერიიდან სალუტი, სკაილები, მირი და საერთაშორისო კოსმოსური სადგური

სალუტ-1
სალუტ-2
სალუტ-3
სალუტ-4
სალუტ-5
სალუტ-6
სალუტ-7
ქარონი

ქარონი — მზის სისტემის ჯუჯა პლანეტაა. აღმოჩენილია 1978 წელს 22 ივნისს აშშ-ში. ქარონი თან ახლავს პლუტონს და დიდი ხნის განმავლობაში მის თანამგზავრად ითვლებოდა, მაგრამ პლუტონის პლანეტიდან ჯუჯა პლანეტამდე ჩამოქვეითებასთან ერთად ქარონსაც ჩამოერთვა ეს სტატუსი, რადგან მისი ბარიცენტრი პლუტონს გარეთ არის. აღმოჩენილ იქნა ამერიკელი ასტრონომის ჯეიმზ კრისტის მიერ აშშ საზღვაო ობსერვატორიის 155 სმ-იანი ტელესკოპით. ქარონს პლუტონის მთვარესაც უწოდებენ, რადგან, ისევე როგორც დედამიწის გარდა სხვა პლანეტებს, პლუტონსაც გააჩნია თანამგზავრი (მთვარე), რომელზეც ისეთივე კრატერებია, როგორც დედამიწისეულ მთვარეზე. „მთვარე ქარონი“ ზომით პლუტონის ნახევარია და დედამიწის დროით 6,5 დღეს ანდომებს სრული ბრუნით შემოვლას პლუტონის გარშემო. „ქარონი“ ასევე ძველ ბერძნულ მითოლოგიაშიც გვხვდება. იგი მოხუცია ცეცხლოვანი თვალებითა და ჭუჭყიანი თეთრი სამოსით, რომელიც ნავში ზის და გარდაცვლილთა სულები ჰადესის სამფლობელოში გადაჰყავს, თუმცა აუცილებლად საფასურით. ეს ხვედრი მას ჰადესმა მიუსაჯა.
მეთანი

მეთანი — ორგანული ბინარული ნაერთი. არის ალკანების კლასის უმარტივესი წარმომადგენელი. მისი ქიმიური ფორმულაა4. მეთანი ეთანთან, პროპანთან და ბუტანთან ერთად არის ბუნებრივი აირის მთავარი კომპონენტი.

თვისებები
მეთანის მოლეკულას აქვს ტეტრაედრული ფორმა, რადგან ყველა წყალბადს ნახშირბადი ერთი და იმავე სიგრძის ბმებით უკავშირდება. მეთანს, ისევე როგორც ყველა ალკანს, აქვს 3 ჰიბრიდიზაციის ტიპი.

ოთახის ტემპერატურაზე ჩვეულებრივი წნევის პირობებშში მეთანი არის უსუნო და უფერო აირი. ბუნებრივ აირს (მეთანს), რომელიც გამოიყენება სახლში, უმატებენ ოდორანტებს რათა აირის სუნი შესამჩნევი გახდეს გაჟონვის შემთხვევაში. ჩვეულებრივ უმატებენ ტერტ-ბუტილთიოლს(3)3). მეთანის დუღილის ტემპერატურა −164 °-ია ერთი ატმოსფერული წნევის პირობებში.

მეთანი საკმაოდ მდგრადი ნაერთია. არ შედის რეაქციაში ბრომიან წყალთან და არ აუფერულებს კალიუმის პერმანგანატის ხსნარს, მიზეზი შემდეგია: ნახშირბადი უკავშირდება ოთხ წყალბად ატომს ოთხი სიგმა ბმით (ანუ ნაერთი ნაჯერია), იმისათვის რომ მოხდეს ამ ხსნარების გაუფერულება საჭიროა ნაერთს გააჩნდეს მინიმუმ ერთი პი ბმა (ანუ ნაერთი უნდა იყოს უჯერი); ამ რეაქცია ეწოდება ჩანაცვლების რეაქცია, რომელიც არ ახასიათებს ალკანებს და ახასიათებს ალკენებსა და ალკინებს.

მეთანის მიღება
მეთანის მიღება ძირითადად ხდება ბუნებრივი აირისგან, ამიტომაც მისი ქიმიურად მიღება არამომგებიანია; ქიმიური გზებით ღებულობენ ლაბორატორიებში, ძირითადად კი ბუნებრივი აირის გამოხდით.

მეთანის მიღება ხდება ნატრიუმის აცეტატის და ნატრიუმის ტუტის ნარევის გახურებით:
3 + → 4 + 23

სხვა ხერხით მეთნს იღებენ ალუმინის კარბიდზე წყლის მოქმედებით:
43 + 122 → 43 + 34

ქიმიური რეაქციები
მეთანის წვის რეაქცია:
4 + 2 2 → 2 + 2 2

მეთანის რადიკალური რეაქცია:
მეთანის მოლეკულა რეაქციაში შედის ჰალოგენის ატომთან და ჰალოგენი ანაცვლებს წყალბადს.
• + 4 → + 3•
3• + 2 → 3 + •
რეაქციაში -ი არის ფტორი, ქლორი, ბრომი ან იოდი. ამ რადიკალურ რეაქციას „თავისუფალი რადიკალური ჰალოგენირება ეწოდება“. იგი აუცილებლად უნდა მიმდინარეობდეს ულტრაიისფერი დასხივების პირობებში, სხვაგვარად რეაქცია არ წარიმართება. რეაქციის მექანიზმი შემდეგში მდგომარეობს: დასხივების შედეგად ჰალოგენის ორი ატომი შორდება ერთმანეთს და წარმოიქმნება ატომური ჰალოგენის რადიკალი; ჰალოგენის ატომები უფრო იოლად შორდებიან ერთმანეთს ვიდრე მეთანში წყალბადი ცენტრალურ ნახშირბად არტომს.

რეაქცია მიმდინარეობს ოთხ ეტაპად. მისი პროდუქტებია:
პირველ ეტაპზე — მონოჰალომეთანი;
მეორე ეტაპზე — დიჰალომეთანი;
მესამე ეტაპზე — ტრიჰალომეთანი;
მეოთხე ეტაპზე — ტეტრაჰალომეთანი.

გამოყენება
მეთანი ძირითადად გამოიყენება სახლში, გასქურებში, წყლის თუ სახლის გამათბობლებში, ასევე ავტომობილებში, ტურბინებში. მეთანის და თხევადი ჟანგბადის ნარევი გამოიყენება სარაკეტო საწვავში.
ვოსხოდი

„ვოსხოდი“ — სსრკ-ის შექმნილი კოსმოსური ხომალდი პილოტირებული კოსმოსური გაფრენებისათვის. იგი იყო გაგრძელება „ვოსტოკის“ ტიპის კოსმოსური ხომალდების სერიისა.

ხომალდი შედგებოდა სფერისებური დასაშვები მოდულისგან (დიამეტრი 2,3 მეტრი), სადაც მოთავსებულნი იყვნენ კოსმონავტები და კონუსისებური ინსტრუმენტული ნაკვეთურისგან (მასა 2,27 ტონა, სიგრძე 2,25 მეტრი, სიგანე 2,43 მეტრი), სადაც მოთავსებული იყო საწვავი და ძრავები.

„ვოსხოდის“ ტიპის კოსმოსური ხომალდი ძირითადად იგივე „ვოსტოკის“ ტიპის ხომალდი იყო, რომელსაც ჰქონდა მყარსაწვავიანი დამამუხრუჭებელი ძრავა, რომელიც დასაშვები მოდულის წინა ნაწილში იყო მოთავსებული. კატაპულტირებადი სავარძელი „ვოსხოდიდან“ მოშორებულ იქნა და მის მაგივრად დაემატა ორი სავარძელი, რომელიც 90 გრადუსით იყო გადახრილი იმ მდგომარეობიდან რა მდგომარეობაშიც „ვოსტოკში“ იყო სავარძელი მოთავსებული. „ვოსხოდ-2“ შემთხვევაში დასაშვებ მოდულს დაემატა გასაბერი ლუკი (ღია კოსმოსში გასასვლელად) შესასვლელის მოპირდაპირე მხარეს. ეს ლუკი გამოყენების მერე შორდებოდა ხომალდს. ავარიის შემთხვევაში ეკიპაჟისათვის არ იყო გათვალისწინებული უსაფრთხოების ზომები. მყარსაწვავიანი სამუხრუჭე ძრავა ასევე დაემატა დასაშვებ მოდულს მიწაზე რბილად დაშვებისათვის. ეს აუცილებელი იყო, რადგან „ვოსტოკისგან“ განსხვავებით „ვოსხოდის“ ეკიპაჟი დასაშვებ მოდულში მყოფი ეშვებოდა მიწაზე. სივრცის ნაკლებობა ხომალდ „ვოსხოდში“ იწვევდა იმას, რომ კოსმონავტები სკაფანდრების გარეშე მიფრინავდნენ. „ვოსხოდ-2“ გაფრენის დროს ორივე კოსმონავტს ეცვა სკაფანდრი, რადგან ეს მისია ითვალისწინებდა ღია კოსმოსში გასვლას. ეკიპაჟის მეორე წევრი (პავლე ბელიაევი) ასევე ატარებდა სკაფანდრს იმ შემთხვევისთვის, თუკი უცებ ხომალდი ჰერმერტულობას დაკარგავდა. დასაშვებ მოდულს ასევე დაემატა მყარსაწვავიანი სამუხრუჭე ძრავა. „ვოსტოკს“, როგორც წესი, საკვების, წყლის და ჟანგბადის ათდღიანი მარაგი მიჰქონდა თან, რაც იმას ნიშნავდა, რომ თუ მისი სამუხრუჭე ძრავა არ იმუშავებდა, „ვოსტოკის“ ორბიტა ატმოსფეროს მაღალი ფენების წინააღმდეგობის გამო ამ ხნის განმავლობაში ხომალდს თავისით დაამუხრუჭებდა და დასვამდა დედამიწაზე. რაც შეეხება „ვოხსოდს“, მასში ადგილის ნაკლებობის გამო საკვების, წყლის და ჟანგბადის მარაგი მკვეთრად შეზღუდული იყო და სამუხრუჭე ძრავის გაუმართაობა არსებითად კოსმონავტების სიკვდილს ნიშნავდა.

ღია კოსმოსში გასასვლელი გასაბერი ლუკი იწონიდა 250 კილოგრამს, მისი დიამეტრი იყო 700 მმ, ხოლო სიმაღლე 770 მმ (კოსმოსში გაბერვამდე). კოსმოსში გაბერვისას მისი სიგრძე 2,5 მეტრი ხდებოდა, გარე დიამეტრი 1,2 მეტრი, ხოლო შიგა დიამეტრი 1 მეტრი. „ვოსხოდი“ კოსმოსში გაჰყავდა რაკეტა „ვოსხოდს“, რომელიც რაკეტა „ვოსტოკის“ გაუმჯობესებული ვარიანტი იყო.

„ვოსხოდის“ პროგრამით განხორციელდა შემდეგი ფრენები:

კოსმოს-47, 1964 წლის 6 ოქტომბერს. უპილოტო გამოსაცდელი ხომალდი.
ვოსხოდ-1, 1964 წლის 12 ოქტომბერს. მსოფლიოში პირველი გაფრენა როცა ხომალდის ბორტზე ერთზე მეტი ადამიანი იყო.
კოსმოს-57, 1965 წლის 22 თებერვალს. უპილოტო გამოსაცდელი გაფრენა რომელიც წარუმატებლად დამთავრდა.
ვოსხოდ-2, 1965 წლის 18 მარტი. ადამიანის პირველი გასვლა ღია კოსმოსში (ალექსეი ლეონოვი).
კოსმოს-110, 1968 წლის 22 თებერვალი. ორბიტალურ გაფრენაში საბორტო სისტემების გამოსაცდელი ფრენა. ხომალდში იყო ორი ძაღლი. გაფრენა 22 დღე გაგრძელდა.
კოსმოსური ხომალდი

კოსმოსური ხომალდი — ადამიანთა ფრენისათვის განკუთვნილი კოსმოსური საფრენი აპარატი. აქვს კოსმონავტების სიცოცხლის უზრუნველმყოფი სისტემების მქონე ჰერმეტული კაბინა. გეოცენტრულ ორბიტებზე ფრენისათვის გათვალისწინებულ კოსმოსურ ხომალდს თანამგზავრი კოსმოსური ხომალდი ეწოდება, სხვა ციური სხეულებისკენ გაფრენისათვის განკუთვნილს კი — საპლანეტათშორისო (საექსპედიციო) კოსმოსური ხომალდი. არსებობს მრავალჯერადი გამოყენების კოსმოსური ხომალდი, რომელსაც მრავალჯერ გამოიყენებენ დაბალ გეოცენტრულ ორბიტაზე ტვირთისა და ხალხის ტვირთისა და ხალხის მისაყვანად და უკან დასაბრუნებლად. უფრო მაღალ ორბიტებზე გადასვლისათვის გამოიყენებენ ავტომატურ რაკეტა-ბუქსირებს, ხოლო გეოცენტრულიდან სელენოცენტრულ, პლანეტოცენტრულ და სხვა ორბიტაზე გადასასვლელად იქმნება კოსმოსური ხომალდი — ბუქსირების პროექტები.
სერგეი კოროლიოვი

სერგეი პავლეს ძე კოროლიოვი (რუს. ) (დ. 12 იანვარი, 1907 [ძვ. სტ. 30 დეკემბერი, 1906], ჟიტომირი, უკრაინა ― გ. 14 იანვარი, 1966, მოსკოვი) — საბჭოთა მეცნიერი, რაკეტულ-კოსმოსური სისტემების კონსტრუქტორი, სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1958), ლენინური პრემიის ლაურეატი (1957).

ბიოგრაფია
1930 წელს ერთდროულად დაამთავრა მოსკოვის უმაღლესი ტექნიკური სასწავლებელი და მოსკოვის მფრინავთა სკოლა. ამავე წლის ივნისიდან მუშაობა დაიწყო ცენტრალური აეროჰიდროდინამიკურ ინსტიტუტში (ცაგი). 1931 წელს ფ. ცანდერთან ერთად მონაწილეობდა რეაქტიული მოძრაობის შემსწავლელი ჯგუფის ჩამოყალიბებაში (მოსგირდ), რომელსაც 1932 წლის მაისიდან თვითონ ხელმძღვანელობდა. ამ ჯგუფმა შემდგომ ააგო და 1933 წლის აგვისტოში გაუშვა პირველი თხევადსაწვავიანი რაკეტა „-09“.

განსხვავებით მისი მთავარი ამერიკელი მეტოქე ვერნერ ფონ ბრაუნისგან, კოროლიოვის ვინაობა მის სიკვდილამდე სრულიად უცნობი იყო როგორც დასავლეთისათვის, ასევე საბჭოთა საზოგადოებისათვის, რადგან საბჭოთა მთავრობა, როგორც წესი, ბევრ რამეს, რაც კოსმოსთან იყო დაკავშირებული, მალავდა. იგი ცნობილი იყო როგორც „მთავარი კონსტრუქტორი“.

მიუხედავად იმისა რომ თავდაპირველად იგი დაკავებული იყო თვითმფრინავების შექმნით, მან მალე თავი გამოიჩინა როგორც ნიჭიერმა ორგანიზატორმა. სტალინური რეპრესიების უდანაშაულო მსხვერპლმა ციხეებში ექვსი წელი გაატარა (მათ შორის რამდენიმე თვე ციმბირის ოქროსმომპოვებელ ბანაკებში). გათავისუფლების შემდეგ იგი გახდა საბჭოთა საკონტინენტთაშორისო ბალისტიკური რაკეტების ერთ-ერთი მთავარი კონსტრუქტორი. მოგვიანებით იგი გახდა საბჭოთა კოსმოსური პროგრამის ხელმძღვანელი და მისი მონდომებით გაშვებულ იქნა დედამიწის პირველი ხელოვნური თანამგზავრი და პირველი ადამიანი კოსმოსში. მისი სიკვდილის შემდეგ, 1966 წელს, კოროლიოვის საბჭოთა მთვარის პროგრამა, რომელიც მთვარეზე ადამიანის დაშვებას ისახავდა მიზნად ამერიკელებზე ადრე, განუხორციელებელი დარჩა.

გარდაიცვალა 1966 წლის 14 იანვარს, არასწორად ჩატარებული ქირურგიული ოპერაციის შედეგად.
ბალისტიკური რაკეტა

ბალისტიკური რაკეტა — ბალისტიკური ტრაექტორიით მფრინავი რაკეტა. ფრთიანი რაკეტისგან განსხვავებით, ბალისტიკური რაკეტას არ აქვს მზიდი ზედაპირი, რომლის დანიშნულებაა ატმოსფეროში ფრენის დროს აეროდინამიკური ამწე ძალების შექმნა. აეროდინამიკური მდგრადობის უზრუნველსაყოფად მას ზოგჯერ სტაბილიზატორებს უკეთებენ. ბალისტიკური რაკეტებს განეკუთვნება სხვადასხვა ტიპის საბრძოლო (მათ შორის საკონტინენტთშორისო) რაკეტები, რაკეტა-მატარებლები და კოსმოსური რაკეტები.
რაკეტა

რაკეტა ( < ან ) — საფრენი აპარატი, რომელიც გადაადგილდება სივრცეში საწვავის წვით გამოწვეული რეაქტიული წევით. ვინაიდან რაკეტის ფრენისთვის არაა საჭირო ჰაერი ან აიროვანი გარემოს არსებობა, მას შეუძლია იფრინოს , როგორც ნებისმიერ ამოსფეროში ასევე ვაკუუმშიც. სიტყვა რაკეტა გულისხმობს საფრენი მოწყობილობების ფართო სპექტრს, დაწყებული სადღესასწაულო გართობიდან დამთავრებული რაკეტა-მატარებლამდე.

სამხედრო ტერმინოლოგიაში სიტყვა რაკეტა აღნიშნავს კლასს, ჩვეულებრივ უპილოტო საჰაერო აპარატებს, რომლებიც გამოიყენება შორეული სამიზნეების განადგურებისთვის ფრენის რეაქტიული ძრავის გამოყენებით.

რაკეტა წარმოადგენს მრავალსაფეხურიან ბალისტიკურ რაკეტას, რომლის სასარგებლო ტვირთი ხელოვნური კოსმოსური ობიექტია. შორეული ფრენის დროს რაკეტა გაჰყავთ დხთ-ის ორბიტაზე, საიდანა იგი შემდეგ სტარტს იღებს ახალი ორბიტისაკენ. გამოგონებულ იქნა ჯერ კიდევ ჩინეთში დაახლოებით ათასი წლის წინ (მუშაობდა მყარ საწვავზე), მაგრამ პირველი რეალური საბრძოლო რაკეტა შექმნეს გერმანელებმა საუკუნის 40-იან წლებში. ეს იყო „ფაუ-2“.
ჰაიკუ

ჰაიკუ — ძლიერი სიმბოლური დატვირთვის მქონე კლასიკური პოეტური ფორმა. ტერმინი ხმარებაში შემოიღო საუკუნის იაპონელმა პოეტმა, მასაოკა შიკიმ, თუმცა ჰაიკუს მამამთავრად ითვლება მაცუო ბასიო, საუკუნის იაპონელი პოეტი. ეს არის უკიდურესად მოკლე სტრუქტურის ლექსი, რომლის მიზანია წამიერი შეგრძნებების, საგანთა ხედვის გადმოცემა. ტრადიციულად ჰაიკუ შედგება სამი ტაეპისაგან, ანუ ერთი ტერცეტისგან, რომელიც მთლიანობაში 17 მარცვალს შეიცავს. პირველი და მესამე ტაეპები 5-მარცვლიანია, მეორე კი — 7-მარცვლიანი.

გარდა ამისა აუცილებელია ჰაიკუ შეიცავდეს ერთ კიგოს (წელიწადის დროის სახელი), ან ისეთ სიტყვას, რაც წელიწადის რომელიმე დროზე მიანიშნებს (მაგალითად, ახალი წელი, ატმის ყვავილობა და ა.შ.), თუმცა კიგოს წარმოქმნის ასევე „სავსე მთვარის“ ხსენებაც.

ჰაიკუ ერთგვარი მომენტური სურათია, რომელშიც, ყველაფერთან ერთად, აუცილებელია არ ჩანდეს მთხრობელი, პოეტის „მე“. თუმცა გამორიცხული არაა იუმორი, ტროპები, მაგრამ ეს ყველაფერი თავშეკავებულად უნდა იქნას გამოყენებული. ლექსი ერთი ამოსუნთქვით უნდა იკითხებოდეს, სასურველია ხმამაღლა. ჰაიკუმ მკითხველში აზროვნების სურვილი უნდა აღძრას. მან კი არ უნდა აღწეროს რაიმე, არამედ მკითხველის ფანტაზია აამოძრაოს და გამოიწვიოს მასში გარკვეული სურათი.

ჰაიკუს წესების დარღვევა ძალიან ხშირია კლასიკოს მწერლებთანაც კი. თუმცა მთავარი მოთხოვნა არის ე.წ. „ჰაიკუს სულის“ შენარჩუნება, რაც ნანახის, განცდილის, უბრალო მომენტების გამოთქმაში მდგომარეობს. ზოგადი სახით ყოველთვის შენარჩუნებულია ტაეპების სტრუქტურა (გრძელი-მოკლე-გრძელი).

არსებობს ჰაიკუს მრავალი სკოლა და ტენდენცია: ქალაქური ჰაიკუ, ანგაჟირებული ჰაიკუ და ა.შ.

ჰაიკუს იაპონელი ოსტატები
მაცუო ბასიო
იოსა ბუსონი
მასაოკა შიკი
ტაკაჰამა კიოში
ტაკანო სუჯუ
ტანიძავა კაკიო
ნაგატა კოი

არაიაპონელი პოეტები
ხორხე ლუის ბორხესი
ალენ გინსბერგი
ჯეკ კერუაკი
ოქტავიო პასი
ამირი ბარაკა
ჯორჯ სვიდი
ალიის ბრძოლა

ალიას მდინარესთან ბრძოლა — რომაელებსა და გალებს შორის მომხდარი პირველი ბრძოლა. იგი დასრულდა რომაელთა სასტიკი დამარცხებით.

წინარეისტორია
გალები საუკუნის დასაწყისში გადმოსახლდნენ აპენინების ნახევარკუნძულზე. ეტრუსკებთან ომისას მოხდა მათი პირველი შეხება რომაელებთან, როდესაც რომაელი ელჩები არაეთიკურად მოიქცნენ გალების მიმართ, რამაც გამოიწვია ძვ. წ. 390 წელს გალთა რომისკენ გალაშქრება.

ბრძოლის მიმდინარეობა
ძვ. წ. 390 წელს რომაელთა ლეგიონები და გალთა ჯარი მდინარე ალიის და ტიბროსის შესართავთან შეხვდნენ ერთმანეთს. რომაელთა ჯარი წარმოდგენილი იყო 4 ლეგიონით, დამხმარე და მოკავშირე ჯარებთან ერთად მათში 40,000 კაცი იყო, თანაც უმრავლესობა გაუწვრთნელი ახალბედები იყვნენ.

რომის ჯარი ძალიან გაწელილი იყო, რათა მოწინააღმდეგეებს არ შეძლებოდათ ზურგიდან შემოვლა, მაგრამ მიუხედავად ამისა, მაინც გალების წყობაზე მოკლე იყო. ცენტრი ძალიან სუსტი იყო, რეზერვი კი მარჯვენა ფლანგზე ბორცვზე განათავსეს.

გალთა ბელადმა ბრენუსმა ჩათვალა, რომ რომაელთა რეზერვი განკუთვნილია იმისთვის რომ, როდესაც ხელჩართული ბრძოლა დაიწყება, გალთა ზურგს დაარტყას. ამიტომ მან უპირველეს ყოვლისა ბორცვზე გამაგრებულ რეზერვს დაარტყა.

რომაელებმა ბრძოლა არც დაიწყეს ისე გაიქცნენ. ბრძოლის პროცესში არცერთი ადამიანი არ დაღუპულა, დაიღუპნენ მხოლოდ პანიკური გაქცევისას ჭყლეტვაში. ბევრი ჯარისკაცი რომის მაგივრად ვეისკენ წავიდა. მდინარე ტიბრისთან მოხდა ჟლეტა, სადაც მთელი მარცხენა ფრთა გაიქცა. ყველა მდინარეში გადახტა თავის საშველად და ვინც ცურვა არ იცოდა ან გამძიმებული იყო იარაღით ყველა დაიხჩო.
მარჯვენა ფრთაზე მყოფებმა თავი ქალაქს შეაფარეს და პანიკაში კარიბჭე არც კი დაკეტეს.

შედეგები
ვინაიდან გაქცეულ რომაელთა უმეტესობამ თავი რომს კი არა ვეის შეაფარა, რომში ისინი დახოცილებად ჩათვალეს. ქალაქი პანიკამ მოიცვა. რომაელებმა უარი თქვეს მთელი ქალაქის დაცვაზე და მხოლოდ კაპიტოლიუმი გაამაგრეს, სადაც ყველა ბრძოლისუნარიანი მამაკაცი ოჯახებით და სენატორები შეეფარნენ. მეორე დღეს კი, რომის დაარსებიდან 364 წელს, გალებმა დაიკავეს რომი.
ჯგუფთა წარმოდგენის თეორია

ჯგუფთა წარმოდგენის თეორია – მათემატიკის დარგი, რომელიც შეისწავლის ჯგუფების წარმოდგენებს.

 ჯგუფის წარმოდგენა განისაზღვრება როგორც ჰომომორფიზმი ჯგუფიდან ვექტორული სივრცის ავტომორფიზმების ჯგუფში .

წარმოდგენილი ჯგუფის მიხედვით განარჩევენ წარმოდგენის თეორიის ქვედარგებს:

სასრული ჯგუფები – შეისწავლება სასრული ჯგუფების წარმოდგენები.
ტოპოლოგიური ჯგუფები – ზოგიერთი კონსტრუქცია სასრული ჯგუფების წარმოდგენებისთვის შეიძლება განზოგადდეს უსასრულო ჯგუფებისთვისაც. ლოკალურად კომპაქტური ტოპოლოგიური ჯგუფის შემთხვევაში ეს ხერხდება ჰაარის ზომის მეშვეობით. ამ თეორიას დიდწილად ემყარება ჰარმონიული ანალიზი და ზოგადი ფურიეს თეორიის თანამედროვე ფორმულირება.
ლის ჯგუფები – ზოგიერთი ლის ჯგუფი კომპაქტურია, შესაბამისად მათთვის შეიძლება ტოპოლოგიური ჯგუფების წარმოდგენის თეორიის გამოყენება.
NASA

— აერონავტიკის და კოსმოსური სივრცის კვლევის ეროვნული სამმართველო აშშ-ში. დაარსდა 1958 წლის 29 ივლისს.

არსებობის მანძილზე, –ს ბევრი დამარცხება და ბევრად უფრო მეტი გამარჯვება ხვდა წილად. ის იყო ამერიკის შეერთებული შტატების მთავარი იარაღი და ფლაგმანი კოსმოსურ რბოლაში საბჭოთა კავშირთან. კოსმოსის კვლევისა და ათვისების საკითხებში საბჭოეთის პიონერობა და წარმატებები აღმოჩნდა ის კატალიზატორი ამერიკისთვის, რომელმაც სათავე დაუდო დღეისათვის ისეთ ძლიერ სამეცნიერო–კვლევით ცენტრს როგორიცაა , რომელსაც თავისი მაშტაბურობითა და პროექტების გრანდიოზულობით ვერ შეედრება ვერც ერთი ევრაზიული კოსმოსური ცენტრი.
მარკუს მანლიუსი

მარკუს მანლიუს კაპიტოლიუმელი (, ხანდახან იწერება როგორც .; გ. ძვ. წ. 384) — რომაელი პატრიციუსი, კონსული.

მარკუს მანლიუსის დაბადების და წარმომავლობის შესახებ ცნობები არ მოგვეპოვება. ტიტუს ლივიუსის მიხედვით იგი ძვ. წ. 392 წელს კონსულად იყო არჩეული.

გალების მიერ რომის აღებისას იგი კაპიტოლიუმის მცველთა რიცხვში იყო და როდესაც გალებმა სცადეს ღამით ციხესიმაგრეში შეპარვა და ქალღმერთ იუნონასთვის მიძღვნილი ბატები გააღვიძეს, მათმა ყიყინმა სწორედ მანლიუსი გააღვიძა და იგი არნახული გულადობით შეებრძოლა მათ. მეორე დღეს კი კაპიტოლიუმში გამაგრებულმა ჯარისკაცებმა თავისი დღიური საგზალი აჩუქეს მას დიდი პატივისცემის ნიშნად.

კამილუსის მიერ რომის განთავისუფლების შემდეგ მანლიუსი მიიჩნევდა რომ მისი გმირობა დაივიწყეს და სათანადოდ არ შეაფასეს. მან დაიწყო პლებსის თავის გარშემო შემოკრება, ზოგი ვალებისგან იხსნა, ზოგს სხვა რამითაც დაეხმარა. მალე მან უკვე ღიად დაუწყო პლებეებს აჯანყებისკენ მოწოდება.

ძვ. წ. 385 წელს სენატმა დიქტატორ ავლუს კორნელიუს კოსუსს მოახსენეს მანლიუსის ქმედებების შესახებ. დიქტატორმა იგი მეორე დღესვე სასამართლოში დაიბარა. დიქტატორმა ბრძანა მანლიუსის დაპატიმრება, რითაც ამ უკანასკნელის პოპულატობა ხალხი კიდევ უფრო გაიზარდა. მისი მომხრეების შეთქმულება სულ უფრო და უფრო ფართოვდებოდა. მალე სენატი იძულებული გახდა გაენთავისუფლებინათ მანლიუსი, რამაც მდგომარეობა კიდევ უფრო გაამწვავა. მანლიუსი მოუწოდებდა პლებსს არ ჩაწერილიყვნენ ჯარში და არ გადაეხადათ გადასახადები, საქმე იქამდე მიდიოდა რომ პლებსი კიდევ ერთხელ დატოვებდა რომს.

ძვ. წ. 384 წელს მანლიუსი ისევ დაიბარეს სასამართლოში, ამჯერად მას ბრალად მეფის ძალაუფლებისთვის ბრძოლა ედებოდა, რაც რომში სიკვდილით ისჯებოდა. სასამართლო გაჭიანურდა, როგორც მიიჩნევენ იმის გამო, რომ იგი ტარდებოდა ისეთ ადგილას საიდანაც კარგად ჩანდა კაპიტოლიუმი. რაც ბრალდებას აშკარად ხელს უშლიდა. საბოლოოს გადაწყვიტეს სასამართლო ქალაგარეთ ჩაეტარებინათ, საიდანაც არ ჩანდა კაპიტოლიუმი. აქ უკვე ბრალდების მხარემ იმარჯვა და მარკუს მანლიუს სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანეს.

იგი გადმოაგდეს ტარპეის კლდიდან, რომელზეც დგას კაპიტოლიუმი. სენატის დადგენილებით მანლიუსების გვარში სახელი მარკუსი აიკრძალა.
სამნიტური ომები

სამნიტური ომები – ომები რომის რესპუბლიკასა და სამნიტთა გაერთიანებას შორის ცენტრალურ იტალიაში. მიმდინარეობდა ძვ. წ. საუკუნის მეორე ნახევარში და ძვ. წ. საუკუნის დასაწყისში. სამნიტები ამ დროისთვის დომინირებდნენ ცენტრალური იტალიის სამხრეთ ნაწილში. ამ ომების შედეგად კი რომაელებმა საბოლოოდ დაიმორჩილეს იტალიის სამხრეთ ნაწილში მცხოვრები ერები.

პირველი სამნიტური ომი
მეორე სამნიტური ომი
მესამე სამნიტური ომი