ქალები საბერძნეთში

ბერძნული ისტორიის მოვლენების შედეგად ანტიკური და თანამედროვე პერიოდის საბერძნეთში განვითარდა ქალთა უფლებები, სტატუსი და მახასიათებლები. მაიკლ სკოტის სტატიაში "ქალთა აღზევება ძველ საბერძნეთში" , ქალების მდგომარეობა და მიღწევები საუკეთესოდ აღწერა თუკიდიდემ შემდეგ ციტატაში: „უდიდესი დიდება ქალებისთვის არის ის, რომ მათ შესახებ მამაკაცებს შორის რაც შეიძლება ნაკლები საუბარი იყოს, იქნება ეს ქება თუ გაკიცხვა“. თუმცა, ბერძენი ქალების სტატუსმა მნიშვნელოვანი ცვლილება და წინსვლა განიცადა მე-20 საუკუნეში. 1952 წელს ქალებმა მიიღეს ხმის უფლება, რამაც გამოიწვია მათი დაწინაურება სამუშაო ადგილებსა და თანამდებობებზე ბიზნესსექტორსა და მთავრობაში; ქალებმა შეძლეს შეენარჩუნებინათ ქონების მემკვიდრეობის უფლება, დაქორწინების შემდეგაც კი.

ქალები ბრინჯაოს ხანის საბერძნეთში
უძველესი დროიდან ისტორიულ წყაროებში მამაკაცები უფრო ხშირად არიან ნახსენები სახელით, ტიტულით ან პროფესიით, ვიდრე ქალები. მიუხედავად ამისა, ქალებზე მინიშნებები გვაძლევს ფასეულ მტკიცებულებებს იმისა, რომ მათი როლი სასახლის კონტროლირებად ეკონომიკაში ძალიან დიდი იყო. ბევრი ქალი კლასიფიცირებული როლების მიხედვით ხელმძღვანელობდა სასახლის სამუშაო ჯგუფებს, როგორიცაა ტექსტილის მუშაკები („სელის მუშაკები“, „მკერავი ქალები“, „თავსაბურავის დამამზადებლები“), საკვების მწარმოებლები („ფქვილის მფქველები“) და საშინაო პერსონალი („მომსახურე პერსონალი“). ზოგიერთი ქალი იდენტიფიცირებულია მათი წარმოშობით, რომელიც შეიძლება იყოს სასახლის ადგილობრივი ან უფრო შორეული რეგიონებიდან—მაგალითად, სამხრეთ-დასავლეთ საბერძნეთში პილოსის ჩანაწერები მოიხსენიებს ქალებს თურქეთის სანაპიროდანაც კი. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ქალები ხშირად პირდაპირ არ არიან მოხსენიებული როგორც მონები, მათი წარმოშობის დეტალები, ზოგიერთი ჯგუფის "ტყვეებად" მოხსენიება და სასახლის მიერ მათი ცხოვრებისა და შრომის რეგულირება მიუთითებს, რომ ისინი, სავარაუდოდ, ეფექტურ მონობაში იმყოფებოდნენ ან, მინიმუმ, მნიშვნელოვნად იყვნენ დამოკიდებულნი სასახლის ხელისუფლებაზე. სასახლის ჩანაწერები ადოკუმენტირებს მათ რაოდენობას, ძირითადი რაციონის, როგორიცაა მარცვლეული და ლეღვი, მიწოდებას და ნედლი მასალების განაწილებას მათი სამუშაოსთვის, რაც ხაზს უსვამს ამ დამოკიდებულებას. ზოგიერთი ეს ჯგუფი მუშაობდა მამაკაცი ზედამხედველის ან მფლობელის სახელის ქვეშ და ბევრ ჩანაწერში მოხსენიებულია მათი შვილები, რომლებიც სავარაუდოდ მუშაობდნენ დედების გვერდით და სწავლობდნენ მათ ხელობას.

ამ სოციალური მდგომარეობის ქალები იშვიათად არიან იდენტიფიცირებულნი სახელით, მაგრამ არსებობს რამდენიმე აღსანიშნავი შემთხვევა. მაგალითად, კრეტაზე კნოსოსის ფირფიტაზე ჩამოთვლილია ქალთა ჯგუფი — სავარაუდოდ, ტექსტილის მუშაკები—ინდივიდუალური სახელებით, მათ შორის ერთ-ერთს სახელად „ვარდი“ ან „როუზი“. კიდევ ერთი ფირფიტა ახსენებს ქალს სახელად კესანდრა, როგორც მნიშვნელოვანი რაციონის მიმღებს, საკმარისს 20 მუშაკის 20 დღის განმავლობაში უზრუნველსაყოფად. კესანდრა შესაძლოა ყოფილიყო პასუხისმგებელი მამაკაცი მუშაკების ჯგუფის ხელმძღვანელობაზე, თუმცა სამუშაოს კონკრეტული ტიპი არ არის ნახსენები. მისი როლი შეიძლება შემოფარგლული ყოფილიყო ამ ჯგუფის ზედამხედველობით, ან შესაძლოა მას ეკავა უფრო მაღალი პოზიცია სასახლის ადმინისტრაციაში, თუმცა არ არის საკმარისი კონტექსტი მისი ზუსტი პასუხისმგებლობების დასადგენად. გარდა ამისა, ფირფიტების ავტორების ვინაობა და სქესი უცნობია; მიუხედავად იმისა, რომ ისტორიკოსთა უმრავლესობა ვარაუდობს, რომ ბევრი მათგანი მამაკაცი იყო, შესაძლებელია, რომ ზოგიერთი მწერალი ქალიც ყოფილიყო.

ქალები ძველ საბერძნეთში
მიუხედავად იმისა, რომ ძველ საბერძნეთში ქალების უმეტესობას არ ჰქონდა პოლიტიკური და თანასწორი უფლებები, ისინი სარგებლობდნენ გადაადგილების გარკვეული თავისუფლებით არქაულ ეპოქამდე. არსებობს ჩანაწერები ქალების შესახებ ძველ დელფოში, გორტინში, თესალიაში, მეგარაში და სპარტაში, რომლებიც ფლობდნენ მიწას, იმ დროის ერთადერთ სიმდიდრეს. თუმცა, არქაული ეპოქის შემდეგ, ქალების მდგომარეობა გაუარესდა და გენდერული სეგრეგაციის კანონები იქნა დანერგილი. ქორწინებამდე ქალები იმყოფებოდნენ მამების ან სხვა მამრობითი ნათესავების მეურვეობის ქვეშ; ქორწინების შემდეგ ქმარი ხდებოდა ქალის კირიოსი. ქალები ჩვეულებრივ თხოვდებოდნენ დაახლოებით 14 წლის ასაკში მამაკაცზე, რომელიც ორჯერ უფროსი იყო მათზე. ეს სისტემა დანერგილი იყო როგორც საშუალება, რათა უზრუნველეყოთ გოგონების ქალწულობა ქორწინებისას. გოგონას კირიოსი ჩვეულებრივ არჩევდა მის ქმარს; ხშირად, კირიოსი ირჩევდა სხვა მამრობით ნათესავს, რათა უზრუნველეყო მემკვიდრეობით მიღებული ქონების ოჯახში დარჩენა. ამასთან, იმ დროს ათენის მოქალაქეებისთვის უკანონო იყო არა-ათენელ ადამიანებზე დაქორწინება. თუ დაიჭერდნენ, არა-ათენელი ქალები ხშირად იყიდებოდნენ მონობაში როგორც სასჯელი, და მამაკაცებს მძიმე ჯარიმები ეკისრებოდათ. უფრო მძიმე გარემოებებში, უფლებების ჩამორთმევა იყო კიდევ ერთი სასჯელი.
კლასიკური ათენი იდეალაურ სასჯელად მიიჩნევდა ქალების უკიდურეს იზოლაციას. სამართლებრივი ჩანაწერები მიუთითებს, რომ პატივსაცემი ქალები შეიძლება დარცხვენილიყვნენ მათი მამრობითი ნათესავების თანდასწრებით, ან თუ არანათესავმა მამაკაცმა უბრალოდ იცოდა მათი სახელი. ასეთი იზოლაცია, სავარაუდოდ, არაპრაქტიკული იყო ყველასთვის, გარდა მდიდრებისა, რადგან საოჯახო საქმეები, როგორიცაა წყლის მოტანა, საჯარო სივრცეებში შესვლას მოითხოვდა.

მაღალი კლასის ათენელი ბიჭების უმეტესობა იღებდნენ კერძო განათლებას რიტორიკასა და ფიზიკურ აღზრდაში, რაც აუცილებელი იყო პოლიტიკური და სამხედრო კარიერისთვის. ვინაიდან ქალები არცერთში არ მონაწილეობდნენ, ათენელი გოგონები მცირე ან საერთოდ არანაირ ფორმალურ განათლებას არ იღებდნენ. ამის ნაცვლად, ისინი დედებთან შეგირდობდნენ საოჯახო ხელოვნების შესასწავლად.
ერთადერთი სფეროები, რომლებშიც ათენელ ქალებს შეეძლოთ თავისუფლად მონაწილეობა, იყო რელიგიური რიტუალი და გართობა/პროსტიტუცია. იზოლაციის წესების მიუხედავად, ბევრი რელიგიური დღესასწაული აღინიშნებოდა ორივე სქესის თანდასწრებით. ზოგ რიტუალს კი ატარებდნენ (განსაკუთრებით თესმოფორია) მხოლოდ ქალები. ათენას ქურუმობას ჰქონდა დიდი მორალური გავლენა და როგორც ჩანს, ქალები მართავდნენ პირად გარდამავალ რიტუალებს.

სპარტაში
სპარტელი ქალების უდიდესი უმრავლესობა (~94%) იყვნენ მონობაში მყოფი ჰელოტები. ეს ქალები ატარებდნენ სპარტის ექსპლუატაციური კლასობრივი სტრუქტურის ეკონომიკურ ტვირთს და ჰქონდათ ოდნავი ან არანაირი სამართლებრივი დაცვა შეურაცხყოფისგან. ძველი საბერძნეთის მონებისთვის უჩვეულოდ, ჰელოტებს თავისუფლად შეეძლოთ სხვა ჰელოტი პარტნიორების არჩევა სექსუალური რეპროდუქციისთვის, თუმცა პარამილიტარული კრიპტეია დაუყოვნებლივ კლავდა ასეთი კავშირების შედეგად დაბადებულ ნებისმიერ ლამაზ ან უჩვეულოდ უნარიან ბავშვს. მაგრამ დაიწყეს მამულების მართვა, როცა მამაკაცები სამხედრო საქმიანობით იყვნენ დაკავებულნი. ძვ.წ. მე-4 საუკუნეში გახანგრძლივებული ომის შემდეგ, სპარტელ ქალებს ეკუთვნოდათ სპარტის მთელი მიწისა და ქონების 60%-დან 70%-მდე. ელინისტურ პერიოდში, ზოგიერთი უმდიდრესი სპარტელი იყო ქალი.

სპარტა ზრდიდა ახალგაზრდა სპარტელ ბიჭებს სამხედრო და პარამილიტარული საქმიანობისთვის ოჯახისგან შორს აგოგეში, პრაქტიკა, რომელიც მოიცავდა ფართო, ძალადობრივ ფიზიკურ და ემოციურ შეურაცხყოფას, მაგრამ სავარაუდოდ მცირე ინტელექტუალურ შრომას. სპარტელი გოგონები კი რჩებოდნენ თავიანთ ოჯახებთან, სწავლობდნენ საოჯახო მეურნეობის მართვას და შესაძლოა წერა-კითხვას. სხვა ქალაქ-სახელმწიფოებისგან განსხვავებით სპარტელი ქალები იშვიათად ასრულებდნენ საოჯახო საქმეს, ისინი ამას დამამცირებლად მიიჩნევდნენ და უკეთესად თვლიდნენ ჰილოტებისგან გამოძალვას. ჰილოტების მიერ დამზადებული სპარტელების ტანსაცმელი ცნობილი იყო როგორც უჩვეულოდ მარტივი და მოკლე სხვა პოლისებთან შედარებით - აშიშვლებდა გოგონების ბარძაყებს.

რამდენად ზედამხედველობდა სახელმწიფო სპარტელი გოგონების განათლებას, გაურკვეველია. როგორც ჩანს, გოგონები სპარტულ ღირებულებებს ძირითადად მუსიკის, ცეკვის, სიმღერისა და ვარჯიშის მეშვეობით ითვისებდნენ. სპარტელი გოგონები ათლეტურად ვარჯიშობდნენ, თითქოს ბრძოლისთვის, და შესაძლოა მონაწილეობდნენ გიმნოპედიაში ("შიშველი ახალგაზრდების ფესტივალი"). სავარაუდოდ, ისინი წყვეტდნენ მონაწილეობას ათლეტურ შეჯიბრებებში ქორწინების შემდეგ, ჩვეულებრივ დაახლოებით 20 წლის ასაკში. პლუტარქე წერდა თავის „სპარტელების გამონათქვამებში“: „როცა ვიღაცამ იკითხა, რატომ მიჰყავდათ გოგონები საჯარო ადგილებში პირბადის გარეშე, მაგრამ გათხოვილი ქალები პირბადით, მან უპასუხა: 'რადგან გოგონებს უნდა ეპოვათ ქმრები, ხოლო გათხოვილ ქალებს უნდა დაეცვათ ის, ვინც მათ ჰყავთ!'.“

სპარტული ქორწინება შეიძლება ყოფილიყო უფრო თავისუფალი ურთიერთობა, ვიდრე სხვა ბერძნულ პოლისებში. პოლიბიოსი წერს პოლიგამიისა და ცოლის გაზიარების შესახებ. სპარტელი მამაკაცები იშვიათად იყვნენ სახლში,