ბერძნულ-თურქული მოსახლეობის გაცვლა

ბერძნულ-თურქული მოსახლეობის გაცვლა (; ; ) — მოსახლეობის იძულებითი გაცვლა საბერძნეთს, თურქეთსა და ბულგარეთს შორის 1923 წელს. ეს მოვლენა იყო საბერძნეთის დამარცხების შედეგი თურქეთ-საბერძნეთის მეორე ომში (1919-1922) და ლოზანის საზავო ხელშეკრულების დადების შედეგი. ეს მოვლენა გახდა მცირე აზიის კატასტროფის ბოლო ეტაპი.

გაცვლა ხორციელდებოდა 1923 წლის 1 მაისიდან, საბერძნეთსა და თურქეთის დიდ ეროვნულ ასამბლეას შორის 1923 წლის 30 იანვარს ხელმოწერილი კონვენციისა და პროტოკოლის შესაბამისად. გაცვლამ დაახლოებით 2 მილიონ ადამიანზე მოახდინა გავლენა და იძულებითი ხასიათი ჰქონდა, განსაკუთრებით მცირე აზიისა და აღმოსავლეთ თრაკიის ბერძნული მოსახლეობის მიმართ. გაცვლის მთავარი მიზანი იყო სახელმწიფოების ეროვნული შემადგენლობის ჰომოგენიზაცია, რომლებიც ჩამოყალიბდნენ ყოფილი ოსმალეთის იმპერიის ტერიტორიაზე, და სეპარატიზმის განვითარების თავიდან აცილება პოტენციური ეთნორელიგიური უმცირესობების მხრიდან.

წინაპირობა
საბერძნეთის პრემიერ-მინისტრ ელეფთერიოს ვენიზელოსს ჰქონდა ბიზანტიის იმპერიის აღდგენის გეგმები, რაც ცნობილია როგორც ვენიზელოსის დიდი იდეა, და სურდა ყველა ბერძნის საკუთარ სახელმწიფოში გაერთიანება. თუმცა, ამას ასრულება არ ეწერა დიპლომატიური კოლიზიების შედეგად. თავდაპირველად ხელსაყრელი ვითარება — ოსმალეთის იმპერიის დამარცხება პირველ მსოფლიო ომში მუდროსის დროებითი ზავით და ანტანტის ქვეყნების მხარდაჭერა ბერძნული მისწრაფებებისადმი, მათ შორის პირდაპირი მანდატით მცირე აზიის ბერძნებით დასახლებული ტერიტორიების დაკავება — ომის დაწყებისას შეიცვალა. ეს ვითარება ფაქტობრივ ღალატად იქცა მოკავშირეების მხრიდან, რომლებმაც შეწყვიტეს ყოველგვარი დახმარება ბერძნებისთვის (მიუხედავად იმისა, რომ ხელს უწყობდნენ ომის გაჩაღებას და ფორმალურად საბერძნეთის მხარეს იდგნენ). ამავე დროს, თურქ ნაციონალისტთა მთავრობამ სამხედრო-ტექნიკური და ფინანსური მხარდაჭერა მიიღო რუსეთის ბოლშევიკური მთავრობისგან. ეს ყველაფერი გახდა საბერძნეთის დამარცხების მიზეზი თურქეთ-საბერძნეთის მეორე ომში (1919-1922) და დადებული ლოზანის სამშვიდობო ხელშეკრულების შედეგი. აღნიშნული მოვლენა კი მცირე აზიის კატასტროფის ბოლო ეტაპი იყო. შედეგად, საბერძნეთმა, მიუხედავად ჯარისა და საბრძოლო მასალების რიცხოვნობაში არსებული უპირატესობისა, თურქული ძალებისგან გამანადგურებელი მარცხი განიცადა. საბერძნეთში მოხდა სამხედრო აჯანყება 1922 წლის 11 სექტემბერს, რომელიც დასრულდა მეფე კონსტანტინე -ის დამხობით, ასევე მონარქისტული პარტიის ხუთი მინისტრისა და მათ მიერ დანიშნული მთავარსარდლის გასამართლებითა და დახვრეტით. ისინი დაადანაშაულეს იმაში, რომ თავიანთი მოქმედებით სახელმწიფო ინტერესები პარტიულ ინტერესებს შეწირეს და საბერძნეთის დამარცხება და შემდგომი ხოცვა-ჟლეტა გამოიწვიეს. მოსახლეობის გაცვლის შესახებ შეთანხმება დაიდო საბერძნეთის 1919-1922 წლების თურქეთ-საბერძნეთის ომში დამარცხების შემდეგ, რის შედეგადაც საბერძნეთმა ასევე დაკარგა სმირნის ოლქისა და აღმოსავლეთ თრაკიის უფლება. ამან ოლქის ქრისტიანული მოსახლეობა (რომელიც ომამდელი იზმირის მოსახლეობის ნახევარს შეადგენდა) თურქული ჯარების უმოწყალო ხოცვა-ჟლეტისთვის და ქალაქის თურქების მიერ გადაწვისთვის გაწირა. ამასთან, ბრიტანული ჯარები, ჩაურევლად, ქალაქის ყურეში აკვირდებოდნენ მომხდარს. მალე ქრისტიანთა ძირითადი მასა ევაკუირებული იქნა ათენში, ბევრი კი ამერიკასა და ავსტრალიაში წავიდა.

გაცვლის პირობა
საბერძნეთსა და თურქეთს შორის მოსახლეობის გაცვლა ხორციელდებოდა რელიგიური, და არა ეთნიკური ნიშნით. მაგალითად, ბერძნულენოვანი მუსლიმები იძულებულნი იყვნენ დაეტოვებინათ საბერძნეთის ტერიტორია (განსაკუთრებით კრეტა ), მაშინ როდესაც ქრისტიანული მოსახლეობა ტოვებდა თურქეთს (უფრო ზუსტად ანატოლიას), მიუხედავად იმისა, რომ ნახევარკუნძულის შიდა რაიონებიდან ქრისტიანთა უმეტესობას უკვე დაკარგული ჰქონდა ბერძნულად საუბრის უნარი და გადასული იყო თურქული ენის სპეციფიკურ დიალექტზე — კარამანლიდურ ენაზე.

საბერძნეთსა და ბულგარეთს შორის გაცვლა მიმდინარეობდა ეთნიკური ნიშნით. ამავდროულად, ბულგარეთსა და თურქეთს შორის მოსახლეობის იძულებითი გაცვლა არ მომხდარა. თუმცა, ფაქტობრივად, ყველა მართლმადიდებელმა ბულგარელმა დატოვა თურქეთის ტერიტორია, მაშინ როდესაც თურქულენოვანი და სხვა მუსლიმები განაგრძობდნენ ბულგარეთში ცხოვრებას მნიშვნელოვანი რაოდენობით, მუდმივი მუჰაჯირობის (ემიგრაციის) პროცესის მიუხედავად.

ევაკუაცია
ქრისტიანების (დაახლოებით 1.5 მილიონი ადამიანი) ევაკუაციის შემდეგ, დაიწყო მუსლიმების გამოსახლება ჩრდილოეთ საბერძნეთიდან (ძირითადად მაკედონიიდან). ამის შედეგად, სალონიკი — ძველი ბერძნული ქალაქი, რომელმაც საუკუნის დასაწყისისთვის მნიშვნელოვნად დაკარგა თავისი ქრისტიანული (ბერძნულ-სლავური) უმრავლესობა — ხელახლა გახდა ელინური. გარდა ამისა, კრეტა გახდა წმინდა ბერძნული და ქრისტიანული. ამასთან ერთად, კონსტანტინოპოლის (სტამბოლის) გარდა, დასავლეთ თურქეთის ყველა ქალაქმა (ისტორიულად ბერძნულმა ადრიანოპოლმა, სმირნამ და მრავალმა პატარა დასახლებამ) დაკარგა თავისი ქრისტიანი მცხოვრებლები. ამასთან, გაცვლა აშკარად არათანაბარი იყო: საბერძნეთში 1.5 მილიონი გამოსახლებული ქრისტიანი ჩავიდა, 0.5 მილიონი წასული მუსლიმის ადგილზე, რამაც საბერძნეთში სოციალური კრიზისი გამოიწვია. ამ კრიზისმა განაპირობა მსხვილ ქალაქებში (პირველ რიგში ათენში, პირეოსში და თესალონიკში) ღარიბთა უბნების ზრდა, მასობრივი უმუშევრობა, სიღარიბისა და შიმშილის ზრდა და მასობრივი ემიგრაცია საზღვარგარეთ.

გაცვლის სტატისტიკა
ბერძენი ქრისტიანი ემიგრანტები და ლტოლვილები
ოფიციალური სტატისტიკის მონაცემებით, 151,892 ბერძენმა დატოვა მცირე აზია კონფლიქტის მიმდინარეობისას. უმეტესობა საბერძნეთში გაემგზავრა, თუმცა მნიშვნელოვანი რაოდენობა ემიგრირდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში, კანადასა და ავსტრალიაში. 1923 წლის ლოზანის სამშვიდობო ხელშეკრულებამ ოფიციალურად აღრიცხა თურქეთის ტერიტორიიდან გადმოსახლებული 1,404,216 ბერძენი ქრისტიანი. 60,027 ბერძენი ჩავიდა ბულგარეთის შავი ზღვის სანაპიროდან, 58,522 ჩამოვიდა ყოფილი რუსეთის იმპერიის ტერიტორიიდან (ძირითადად ყირიმიდან, სადაც ვრანგელის თეთრგვარდიული რეჟიმი დაემხო). 30,080 ლტოლვილი ჩავიდა სხვა რეგიონებიდანაც (ძირითადად ალბანეთის, დოდეკანესის კუნძულების და სხვა ტერიტორიებიდან).
ლტოლვილთა მნიშვნელოვანი ნაწილი ათენისა და სალონიკის ღარიბ კვარტლებში დასახლდა, საიდანაც მათი მესამედამდე ნაწილი მოგვიანებით კვლავ ემიგრირდა ჩრდილოეთ ამერიკაში. ადამიანთა მნიშვნელოვანი რაოდენობა საბერძნეთში ჩავიდა და დატოვა იგი ოფიციალური სტატისტიკის მიერ აღრიცხვის გარეშე.
ლტოლვილების მიღება საბერძნეთს 45 მილიონი ფრანგული ფრანკი დაუჯდა, გარდა ამისა, ერთა ლიგამ ქვეყანას დამატებით 150 მილიონი ფრანკი გამოუყო ლტოლვილთა განსახლებისთვის.

მუსულმანი ემიგრანტები
რაც შეეხება მუსლიმებს, ოფიციალურმა სტატისტიკამ აღრიცხა 380 ათასი „თურქი“, რომლებიც მაკედონიიდან იქნენ გამოსახლებულნი. თუმცა, მათ შორის იყო გარკვეული რაოდენობის ბოშა-მუსლიმები, ალბანელი-მუსლიმები, ასევე სლავი-მუსლიმები, და ამას გარდა, 3 ათასამდე ისლამიზებული რომანულენოვანი ვლახი. იმისთვის, რომ ერთხელ და სამუდამოდ დასრულებულიყო ბულგარეთის პრეტენზიები ეგეოსის ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე, საბერძნეთის ხელისუფლებამ ამავდროულად ბულგარეთში გადაასახლა 60 ათასი ბულგარელი-ქრისტიანი.

გამონაკლისები
კონვენცია ითვალისწინებდა გაცვლიდან სამი რეგიონის გამორიცხვას: კონსტანტინოპოლის ბერძენი-ქრისტიანები (კონსტანტინოპოლის ქალაქის პრეფექტურა, 1912 წლის კანონით განსაზღვრული) — იმ მომენტისთვის დაახლოებით 270 ათასი ადამიანი, იმბროსისა (გოქჩეადა) და ტენედოსის (ბოზჯაადა) კუნძულების მოსახლეობა, და დასავლეთ თრაკიის მუსლიმები (თურქები, ბულგარელები და ბოშები) — დაახლოებით 86 ათასი ადამიანი. გაცვლისგან ასევე გადარჩა კვიპროსის მუსლიმური მოსახლეობა (18%), რომელიც იმ დროს ბრიტანეთის მმართველობის ქვეშ იყო, და დოდეკანესის კუნძულების, როდოსისა და კოსის მუსლიმები (5%), რომლებიც იტალიის მმართველობის ქვეშ იყვნენ. მიუხედავად იმისა, რომ მუსლიმებმა საბერძნეთში შეინარჩუნეს რიცხობრივი უპირატესობა ტრადიციული საცხოვრებელი რაიონებში, სტამბოლის ბერძნული მოსახლეობა საუკუნის განმავლობაში განუწყვეტლივ მცირდებოდა. 1955 წლისთვის ქალაქში 100 ათასზე მეტი ბერძენიც კი აღარ დარჩა და მათი უმეტესობა პოგრომის შედეგად იქნა გაძევებული. რაც შეეხება კუნძულებს, იმბროსი (გოქჩეადა) და ტენედოსი (ბოზჯაადა) თურქებით დასახლდა, ხოლო 1974 წლიდან სკოლებსა და ადმინისტრაციაში ბერძნული ენის გამოყენება აიკრძალა. საბერძნეთში კი, დასავლეთ თრაკიის რეგიონში, თურქულენოვანი განათლება დღემდე შენარჩუნებულია.