პიროვნული მახასიათებლების დიდი ხუთეული

პიროვნული მახასიათებლების დიდი ხუთეული — პიროვნული მახასიათებლების ტაქსონომია ან დაჯგუფება,

თეორიაში მოცემულია ხუთი ფაქტორი:
ექსტრავერსია (კონტაქტური/ენერგიული ან მარტოხელა/იზოლირებული)
დათანხმებადობა (მეგობრული/ემპათიური ან კრიტიკული/რაციონალური)
გამოცდილებისადმი გახსნილობა (გამჭრიახი/ცნობისმოყვარე ან თავსებადი/ფრთხილი)
კეთილსინდისიერება (ეფექტური/ორგანიზებული ან ექსტრავაგანტული/უზრუნველი/სპონტანური)
ნეიროტიზმი (მგრძნობიარე/ნერვიული ან გულგრილი/თავდაჯერებული)

ეს ხუთი ფაქტორი შეგიძლიათ დაიმახსოვროთ ორი აკრონიმის გამოყენებით: „“ (გახსნილობა, კეთილსინდისიერება, ექსტრავერსია, დათანხმებადობა, ნეიროტიზმი,) ან „“ (კეთილსინდისიერება, დათანხმებადობა, ნეიროტიზმი, გახსნილობა, ექსტრავერსია,). ხუთივე ფაქტორი, შეიცავს უფრო სპეციფიკურ, კორელირებულ და მოწინავე ფაქტორებს. მაგალითად, ექსტრავერსია ხშირად ასოცირებულია კომუნიკაბელურობასთან, თავდაჯერებულობასთან, თავგადასავლების ძიებასთან, სითბოსთან, აქტიურობასთან და პოზიტიურ ემოციებთან. ეს თვისებები არაა რადიკალური, არამედ მოცემულია კონტინუუმის სახით.

2010-იან წლებში, პიროვნების ანალიზის უფრო დეტალურმა და სრულყოფილმა ვერსიამ დაიწყო ჩამოყალიბება. ხუთი მახასიათებელი ზედმეტად ფართოა ერთი ტერმინით აკურატულად აღსაწერად. გარდა ამისა, ფაქტორული სტრუქტურა განსხვავდება კულტურულ, ენობრივ და ეთნიკურ ჯგუფებს შორის, რაც საჭიროს ხდის სრული კვლევითი ფაქტორული ანალიზის ჩატარებას ყველა განსხვავებული პოპულაციისთვის.

ტყუპების შესწავლამ და სხვა კვლევებმა აჩვენეს, რომ ინდივიდებს შორის ვარიაციის ნაწილი დამოკიდებულია გენეტიკაზე, ნაწილი კი გარემოზე. კვლევის თანახმად კეთილსინდისიერება, ექსტრავერსია, გამოცდილებისადმი გახსნილობა და ნეიროტიზმი შედარებით სტაბილურია ახალგაზრდობიდან სიბერემდე.

განვითარება
პიროვნული მახასიათებლების დიდი ხუთეული შეიქმნა რათა შეესწავლთ დამოკიდებულება პიროვნებასა და აკადემიურ მიღწევებს (აკადემიურ მოსწრებას) შორის. ეს მოდელი ჩამოაყალიბა მკვლევარების რამდენიმე დამოუკიდებელმა ჯგუფმა, რომლებმაც გამოიყენეს ადამიანის ქმედებების ვერბალური აღწერის ფაქტორული ანალიზი. მკვლევარებმა მუშაობა დაიწყეს დიდი რაოდენობით ვერბალურ აღწერასა და პიროვნულ მახასიათებლებს შორის კავშირის (დამოკიდებულების) შესწავლით. მათ მონაწილეების სიები შეამცირეს 5-10-ჯერ და შემდეგ გამოიყენეს ფაქტორული ანალიზი დარჩენილი მახასიათებლების დასაჯგუფებლად (მონაცემების გამოყენებით, რომლებიც ძირითადად დაფუძნებულია ადამიანების შეფასებებზე, თვითშეფასების კითხვარში და თანატოლთა რეიტინგებში), რათა ეპოვათ პიროვნების ძირითადი ფაქტორები.

სააწყისი მოდელი 1961 წელს ერნესტ ტიუპსმა და რეიმონდ კრისტალმა განავითარა, აღმოჩნდა, რომ ეს ხუთი ყოვლისმომცველი ფაქტორი შეიცავს ყველაზე ცნობილ პიროვნულ მახასიათებლებს და ივარაუდება, რომ წარმოადგენს ყველა პიროვნული მახასიათებლის ძირითად სტრუქტურას.

მკვლევარების მინიმუმ ოთხმა ჯგუფმა ათწლეულების განმავლობაში დამოუკიდებლად იმუშავა ლექსიკურ ჰიპოთეზაზე პიროვნების თეორიაში. ყველა მათგანი აიდენტიფიცირებდა ერთსა და იმავე ხუთ ფაქტორს: პირველები იყვნენ ტიუპსი და კრისტალი, შემდეგ გოლდბერგი ორეგონის კვლევით ინსტიტუტში, კეტელი ილინოისის უნივერსიტეტში, და კოსტა და მაკკრეი. მკვლევარების ამ ოთხმა ჯგუფმა ხუთი ფაქტორის საპოვნელად განსხვავებული მეთოდები გამოიყენეს, ასე რომ, ხუთი ფაქტორის თითოეულ დაჯგუფებას განსხვავებული სახელები და განმარტებები აქვთ. თუმცა, ყველა მათგანი ძალიან ინტერ–კოლერილებული და ფაქტორ–ანალიტიკურად მსგავსი აღმოჩნდა. კვლევებმა აჩვენეს, რომ დიდი ხუთეული ქმედებების პროგნოზირებისა და ახსნისთვის არაა ისე გამოსადეგი, როგორც სხვა ფსიქოლოგიური ასპექტების და პირველადი მახასიათებლების უმეტესობა.

ხუთი მახასიათებლიდან თითოეული შეიცავს ორ განსხვავებულ, თუმცა კორელირებულ ასპექტს, რომლებიც პიროვნების დონეს, ხუთ ფაქტორთან შედარებით უფრო ღრმად ასახავენ, თუმცა ეს ასპექტები მაინც ზედაპირულია, იმ სხვა ასპექტურ საზომებთან, რომელთაც ხუთეულის მოდელი შეიცავს. ეს ასპექტებია: ნეიროტიზმი–არასტაბილურობა და დანებებადობა; ექსტრავერსია–ენთუზიაზმი და თავდაჯერებულობა; გამოცდილებისადმი გახსნილობა–ინტელექტი და გახსნილობა; კეთილსინდისიერება–შრომისმოყვარეობა და მოწესრიგებულობა; დათანხმებადობა–თანაგრძნობა და თავაზიანობა.

ცალკეული მახასიათებლების აღწერა
გამოცდილებისადმი გახსნილობა
გამოცდილებისადმი გახსნილობა ძირითადად არის ხელოვნების და ემოციების აღქმა, თავგადასავლების სიყვარული, უჩვეულო იდეების, წარმოსახვის უნარის, ცნობისმოყვარეობის და მრავალფეროვანი გამოცდილების ქონა. ხალხი, რომელიც გამოცდილებისადმი გახსნილია, არის ინტელექტუალურად ცნობისმოყვარე, გახსნილი ემოციების მიმართ, მგრძნობიარე სლამაზის მიმართ და ამოძრავებს ახალი რამის სწავლის და მცდელობის სურვილი. ისინი, ჩაკეტილ ხალხთან შედარებით უფრო კრეატიულები არიან და უკეთ ერკვევიან საკუთარ გრძნობებში. ასევე მათ შედარებით ხშირად აქვთ არატრადიციული, უჩვეულო რწმენა. ასეთი გახსნილობა ასევე აღიქმება როგორც არაპროგნოზირებადობა ან კონცენტრაციის ნაკლებობა, გამოცდილებისადმი გახსნილი ხალხი უფრო ხშირად ერთვება სარისკო საქმეში. მეტიც, ასეთი ხალხი თვითაქტუალიზაციას ახდენს ინტენსიური, ეიფორიული გამოცდილებების ძებნით. ისინი კი, ვისაც დაბალი გამოცდილებისადმი გახსნილობა აქვთ, უპირატესობას ანიჭებენ ნებისყოფას, მათ ახასიათებენ, როგორც პრაგმატული და მონაცემებზე ორიენტირებულიხანდახან როგორც დოგმატური და გონება ჩლუნგიც კი. ამ მახასიათებლის ინტერპრეტაცია და კონცეპტუალიზაცია უთანხმოებას იწვევს, რადგან მას არ აქვს ბიოლოგიური მხარდაჭერა. სხვა ოთხი მახასიათებლისგან განსხვავებით, გამოცდილებისადმი გახსნილობა არ ასოცირდება თავის ტვინის რომელიმე უბანთან.

გამოცდილებისადმი გახსნილი ადამიანის დახასიათების მაგალითები
მაქვს მდიდარი ლექსიკონი.
მაქვს კარგი წარმოსახვის უნარი.
ხშირად მომდის შესანიშნავი იდეები.
ყველაფერს სწრაფად ვიაზრებ.
ვიყენებ რთულ სიტყვებს.
დიდ დროს ვუთმობ სხვადასხვა თემაზე ფიქრს.
მიჭირს აბსტრაქტული ცნებების და იდეების გააზრება. (საპირისპირო)
არ ვარ დაინტერესებული აბსტრაქტული ცნებებით. (საპირისპირო)
მაქვს ცუდი წარმოსახვის უნარი. (საპირისპირო)

კეთილსინდისიერება
კეთილსინდისიერება არის თვითდისციპლინის გამოხატულება, პასუხისმგებლიანობა და წარმატებისკენ სწრაფვა. ეს ფაქტორი დაკავშირებულია იმასთან, თუ როგორ აკონტროლებს, არეგულირებს და მომართავს ადამიანი საკუთარ იმპულსებს. მაღალი კეთილსინდისიერება ასოცირდება სიჯიუტესთან და ფოკუსირებასთან. დაბალი კეთილსინდისიერება კი „მოქნილობასთან“ და სპონტანურობასთან, მაგრამ შეიძლება აღქმული იქნას, როგორც დაუდევრობა და არასანდოობა. საშუალოდ კეთილსინდისიერება იმატებს ახალგაზრდებში და იკლებს ასაკის მატებასთან ერთად.

კეთილსინდისიერი ადამიანის დახასიათების მაგალითები
ყოველთვის მზად ვარ.
ყურადღებას ვაქცევ დეტალებს.
რაც შეიძლება სწრაფად ვაკეთებ საქმეს.
მომწონს წესრიგი.
ვიყენებ განრიგს.
მუშაობისას ვარ მომთხოვნი.
ჩემ ნივთებს არ ვალაგებ. (საპირისპირო)
ხშირად მავიწყდება ნივთების საკუთარ ადგილზე დადება. (საპირისპირო)
თავიდან ვიცილებ მოვალეობებს. (საპირისპირო) ეს მახასიათებელი გარე სამყაროსთან გამოხატული ჩართულობით გამოირჩევა. ექსტრავერტებს სიამოვნებთ ხალხთან ინტერაქცია და ხასიათდებიან როგორც ყოველთვის ენერგიულები. ისინი არიან ენთუზიაზმით სავსე და მოქმედებაზე ორიენტირებული ინდივიდები. ისინი იჩენენ მაღალ ჯგუფურ ხილვადობას, მოსწონთ ლაპარაკი და საკუთარი აზრის დაფიქსირება. ექსტრავერტები, ინტროვერტებისგან განსხვავებით ხშირად დომინირებენ სოციალურ გარემოში.

ინტროვერტები არ გამოირჩევიან სოციალური ჩართულობით და აქვთ უფრო ცოტა ენერგია, ვიდრე ექსტრავერტებს. ინტროვერტები არიან ჩუმი, გაწონასწორებული და ნაკლებად ჩართული სოციალურ სამყაროში. მათი სოციალური ჩართულობის ნაკლებობა არ უნდა მივაწეროთ სიმორცხვეს ან დეპრესიას; ისინი სოციალური სამყაროსგან უფრო დამოუკიდებლები არიან ვიდრე ექსტრავერტები. ინტროვერტებს, ექსტრავერტებთან შედარებით ნაკლები სტიმულაცია და მეტი დრო სჭირდებათ მარტოობისთვის. ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ისინი არიან არამეგობრული ან ანტისოციალური; ისინი უბრალოდ რეზერვირებულნი არიან სოციალურ სიტუაციებში.

უმეტესობა, ინტროვერტისა და ექსტრავერტის კომბინაციაა, ჰანს აიზენკმა შექმნა მოდელი ნევროლოგიური განსხვავებების შესახებ, რომლებიც ამ მახასიათებლებს განაპირობებენ. დაბალი დათანხმებადობის მქონე პიროვნებები კონკურენტუნარიანები და გამომწვევები არიან, ამის გამო ზოგი მათ აღიქვამს, როგორც აგრესიულ, ან არასანდო ხალხს.

ზემოთხსენებულის საპირისპიროდ, დათანხმებადობას უარყოფითი გავლენა აღმოაჩნდა ტრანზაქციულ ლიდერობასთან სამხედრო სფეროში. კვლევამ, რომელიც ჩატარდა აზიურ სამხედრო დანაყოფებში აჩვენა, რომ ლიდერები მაღალი დათანხმებადობის დონით, იღებენ დაბალ შეფასებას ტრანსფორმაციული ლიდერობის უნარებში. ასე რომ, ძირფესვიანი კვლევით, ორგანიზაციებს შეუძლიათ დაადგინონ ინდივიდის სამუშაო პოტენციალი მის პიროვნულ მახასიათებლებზე დაყრდნობით. მაგალითად, პოლ საკეტი და ფილიპ უოლმსლი საკუთარ სტატიაში „რომელი პიროვნული ატრიბუტებია ყველაზე მნიშვნელოვანი სამუშაოდ?“, ამბობენ, რომ კეთილსინდისიერება და დათანხმდებადობა „მნიშვნელოვანია წარმატებისთვის ბევრ სხვადასხვა დარგში.“

დათანხმებადი ადამიანის დახასიათების მაგალითები
დაინტერესებული ვარ ხალხით.
განვიცდი სიმპათიას სხვების გრძნობების მიმართ.
ვარ გულჩვილი.
ჩემ დროს სხვებს ვუთმობ.
ვგრძნობ სხვების ემოციებს.
ხალხს ვანუგეშებ.
სხვებით არც ისე დაინტერესებული ვარ. (საპირისპირო)
ხალხს შეურაცხყოფას ვაყენებ. (საპირისპირო)
არ ვარ დაინტერესებული სხვა ხალხის პრობლემებით. (საპირისპირო)
არ ვგრძნობ თანაგრძნობას სხვების მიმართ. (საპირისპირო) ხშირად მოიხსენიება როგორც ემოციური არასტაბილურობა, ხოლო დაბალი ნეიროტიზმი მოიხსენება როგორც ემოციური სტაბილურობა. ჰანს აიზენკის (1967) პიროვნების თეორიის თანახმად, ნეიროტიზმი დაკავშირებულია სტრესის ან ავერსიული სტიმულისადმი დაბალ ტოლერანტობასთან. ნეიროტიზმი არის კლასიკური ტემპერამენტული მახასიათებელი, რომელიც ათწლეულების განმავლობაში იყო შესწავლილი ტემპერამენტის კვლევაში, სანამ გახდებოდა დიდი ხუთეულის წევრი.
მაღალი ნეიროტიზმის მქონე ადამიანები ემოციურად რეაქტიულები და დაუცველები არიან სტრესის მიმართ. ისინი ხშირად, ჩვეულებრივ სიტუაციებს აღიქვამენ, როგორც საშიშროებებს და ურთულდებათ მცირე იმედგაცრუებასთან გამკლავება. ისინი ასევე გულუბრყვილოდ გამოხატავენ ემოციებს. მათი ნეგატიური ემოციური რეაქციები, როგორც წესი, გრძელდება უჩვეულოდ დიდი ხნის განმავლობაში, რაც იმას ნიშნავს, რომ ისინი ხშირად არიან ცუდ ხასიათზე. ნეიროტიზმი კავშირშია სამუშაოს მიმართ პესიმისტურ დამოკიდებულებასთან, რწმენასთან, რომ სამსახური ხელს უშლის ინდივიდის პერსონალური ურთიერთობების ჩამოყალიბებას და კავშირშია სამუშაოდან გამომდინარე ზეწოლისგან გამოწვეულ შფოთვასთან. ასევე, მაღალი ნეიროტიზმის მქონე ადამიანები იჩენენ კანის მაღალ გამტარუნარიანობას დაბალი ნეიროტიზმის მქონე ადამიანებთან შედარებით. ემოციური რეგულაციის ამ პრობლემებმა შეიძლება შეამციროს მაღალი ნეიროტიზმის მქონე პირის უნარი, იფიქროს საღად, მიიღოს გადაწყვეტილებები და ეფექტურად გაუმკლავდეს სტრესს. ცხოვრებისეული მიღწევებით უკმაყოფილება შეიძლება დაკავშირებული იყოს ნეიროტიზმის მაღალ დონესთან და კლინიკურ დეპრესიაში ჩავარდნის ალბათობის ზრდასთან. მეტიც, ინდივიდები ნეიროტიზმის დონით, უფრო ხშირად აწყდებიან ნეგატიურ მოვლენებს ცხოვრებაში, მაგრამ, ნეიროტიზმის დონე შეიძლება შეიცვალოს დადებითი ან უარყოფითი ცხოვრებისეული გამოცდილების საპასუხოდ.

სკალის მეორე ბოლოში, დაბალი ნეიროტიზმის მქონე პირები უფრო იშვიათად ბრაზდებიან და არიან ნაკლებად ემოციურად რეაქტიულები. ისინი არიან მშვიდი, ემოციურად სტაბილური დაცთავისუფალი მუდმივი ნეგატიური გრძნობებისგან. ნეგატიური ემოციებისგან თავისუფლება არ ნიშნავს, რომ ისინი ბევრ დადებით ემოციას განიცდიან.

ნეიროტიზმი მსგავსია, თუმცა არაა იგივე, რაც ნევროზი ფროიდის გადმოსახედიდან. ზოგი ფსიქოლოგი ამჯობინებს მოიხსენიოსს ნეიროტიზმი როგორც ემოციური არასტაბილურობა, რათა განასხვაონ ის ტერმინიდან „ნევროტული“.

მაღალი ნეიროტიზმის მქონე ადამიანის დახასიათების მაგალითები
მარტივად ვისტრესები.
ხშირად ვნერვიულობ.
მარტივად ვბრაზდები.
მაქვს ცვალებადი ხასიათი.
ხშირად ვარ დეპრესიაში.
უმეტესად მოდუნებული ვარ. (საპირისპირო)
იშვიათად ვარ დეპრესიაში. (საპირისპირო)

1884 წელს, სერ ფრენსის გალტონი იყო პირველი, რომელმაც გამოიკვლია ჰიპოთეზა, რომ შესაძლებელია შეიქმნას ადამიანის პიროვნული თვისებების ყოვლისმომცველი ტაქსონომია: ლექსიკური ჰიპოთეზა.
1940 წელს, რეიმონდ კეტელმა დაახარისხა ზედსრთავი სახელები, სინონიმები მოაშორა და რაოდენობა 171-მდე ჩამოიყვანა. მან შექმნა თვითშეფასების ინსტრუმენტი პიროვნული მახასიათებლების კლასტერებისთვის, რომლებიც მან ზედსართავების კვლევისას აღმოაჩინა, რომელსაც უწოდა თექვსმეტი პიროვნული ფაქტორის კითხვარი.

1949 წელს ჩატარდა პიროვნების პირველი სისტემატური მულტივარიანტული კვლევა ჯოი პოლ გილფორდის მიერ. გილფორდმა გააანალიზა პიროვნების ათი ფაქტორი, რომელიც მან გაზომა გილფორდ-ციმერმანის ტემპერამენტული გამოკითხვით. ეს სკალები მოიცავდა ზოგად აქტივობას (ენერგია და უმოქმედობა); თავშეკავება (სერიოზულობა და იმპულსურობა); სითამამე (სოციალური სითამამე და მორჩილება); კომუნიკაბელურობა (სოციალური ინტერესი და სიმორცხვე); ემოციური სტაბილურობა (ხასიათის სტაბილურობა და არასტაბილურობა); ობიექტურობა (სქელკანიანი და ჰიპერმგრძნობიარე); მეგობრულობა (დათანხმებადობა და სიჯიუტე); გააზრებულობა (რეფლექტორული და გამოთიშული), პირადი ურთიერთობა (ტოლერანტობა და ჰიპერკრიტიკა); მასკულანურობა (სიმტკიცე და სიმპათეტურობა). ეს ეს მახასიათებლები რომლებიც ერთმანეთთან კორელირებდნენ მოგვიანებით გააანალიზეს გილფორდმა და სხვებმა და გადაანაწილეს სამ განზომილებაში: სოციალური აქტივობა (ზოგადი აქტივობა, აღმაფრენა, კომუნიკაბელურობა), ინტროვერსია-ექსტრავერსია (თავშეკავება, გააზრებულობა) და ემოციური ჯანმრთელობა (ემოციური სტაბილურობა, ობიექტურობა, კეთილგანწყობა, პირადი ურთიერთობები).