თანზიმათი

თანზიმათი — ოსმალეთის იმპერიის მოდერნიზაციის რეფორმების ეპოქა (1839–1876), როცა იმპერიის პირველი კონსტიტუცია მიიღეს. რეფორმები დაიწყო სულთან აბდულმეჯიდის მიერ გამოცემული „გიულჰანე ჰათ-ი შარიფით“, რომელიც იმპერიის სოციალურ-ეკონომიკურ გარდაქმნებზე კონცენტრირდებოდა. მათი ავტორი და წამყვანი ფიგურა იყო მუსტაფა რეშიდ-ფაშა — დიპლომატი და საგარეო საქმეთა მინისტრი, რომელმაც დასავლური ნორმების მიხედვით შეიმუშავა რეფორმათა გეგმა ცენტრალური მმართველობის გასაძლიერებლად და პორტას ევროპულ ძალებზე დამოკიდებულების შესამცირებლად.

ისტორია
 საუკუნის დასაწყისში ოსმალეთის იმპერია სერიოზულ კრიზისს განიცდიდა, რაც მოითხოვდა რეფორმების გატარებას ქვეყნის დაშლის თავიდან ასაცილებლად. წინა მცდელობები — სულთან სელიმ -ისა და მუსტაფა ფაშა ბაირაქთარის რეფორმები — წარუმატებლად დასრულდა, ხოლო მაჰმუდ -ის დროს განხორციელებული ცვლილებები მხოლოდ ცენტრალური ძალაუფლების გამყარებასა და ადმინისტრაციული სისტემის გამარტივებას ემსახურებოდა.

რეფორმების ეკონომიკური წინაპირობა იყო იმპერიის ფინანსური მდგომარეობის გაუარესება. ადგილობრივმა წარმოებამ ვერ გაუძლო ევროპული ინდუსტრიის ზეწოლას, რის შედეგადაც მრავალი ტრადიციული დარგი გაუქმდა. ევროპულმა იაფმა და ხარისხიანმა საქონელმა ბაზარზე ადგილობრივი პროდუქცია ჩაანაცვლა. ამას თან დაერთო გილდიური სისტემის კრიზისი და მსხვილი მიწის მესაკუთრეთა ეკონომიკური გაძლიერება ფეოდალური სისტემის შენარჩუნების ფონზე. იმპორტი ძირითადად შედგებოდა მაღალი დამატებული ღირებულების მქონე საქონლისგან, მაშინ როცა ექსპორტში დაბალი ღირებულების პროდუქცია ჭარბობდა.

1830-იან წლებში რუსმა მოგზაურმა მ. პ. ვრონჩენკომ აღნიშნა, რომ ანკარაში შალის დაზგების რაოდენობა 2000-დან 100-მდე შემცირდა ევროპული პროდუქციის დაბალი ფასის გამო. სოფლის მეურნეობაში დასაქმებული მოსახლეობის უმრავლესობა ბუნებრივ მეურნეობაში რჩებოდა. 1838 წლის შემდეგ სახელმწიფო მონოპოლიებისა და შიდა სავაჭრო ბარიერების გაუქმებამ ხელი შეუწყო შიდა ვაჭრობის გააქტიურებას, თუმცა ერთიანი შიდა ბაზრის ჩამოყალიბებას ფეოდალური წესრიგი და ეკონომიკური არასტაბილურობა ხელს უშლიდა.

იმპერიის ეკონომიკაში უცხოურმა კაპიტალმა კაპიტალიზმი ვერ განავითარა და ოსმალეთი ნედლეულის მიმწოდებლად და ასევე ევროპის ბაზრად გადააქცია. მმართველი წრეების მხრიდან ინვესტიციებისადმი უინტერესობამ და ფუფუნებისკენ მიდრეკილებამ კაპიტალის დეფიციტი და ფინანსური სისტემის არასტაბილურობა გამოიწვია.

ისტორიულ ლიტერატურაში რეფორმები ორ პერიოდად იყოფა: 1839–1853 და 1856–1876 წლებზე.

გულჰანე ჰათ-ი-შერიფი
1839 წელს სულთან აბდულმეჯიდმა გამოაცხადა „გულჰანე ჰათ-ი-შერიფი“ — რეფორმების პროგრამა, რომელიც ითვალისწინებდა გადასახადების სისტემის შეცვლას, სასამართლო პროცესების საჯაროობასა და სამხედრო ხარჯების განსაზღვრას. რეფორმები ვრცელდებოდა ყველა ქვეშევრდომზე, რელიგიური კუთვნილების მიუხედავად. მისმა ავტორმა მუსტაფა რეშიდ ფაშამ ულემებისა და მაღალჩინოსნების მხრიდან ძლიერი წინააღმდეგობა მიიღო. ძირითადი მიზანი იყო ქვეშევრდომთა სიცოცხლის, პატივისა და ქონების უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, გადასახადების სამართლიანი განაწილება და გაწვევის სისტემის მოდერნიზაცია.

პალესტინაში, მიწის რეფორმამ ადგილობრივ ბაზარს ჩაუყარა საფუძველი, რაც ებრაელ მიგრანტებს შესაძლებლობას აძლევდა დაებანდათ მიწა. შედეგად, მოხდა მათი გადმოსახლება და შემდგომი გადასახადების ზრდა სახელმწიფო ბიუჯეტში.

სომხეთში, 1863 წელს მიღებულმა ეროვნულმა კონსტიტუციამ სომხურ მოსახლეობას მიანიჭა თვითმმართველობის ელემენტები. იგი შედგებოდა 150-მდე მუხლისგან და დამტკიცებული იყო როგორც კათოლიკოსის, ისე იმპერიული ხელისუფლების მიერ. დოკუმენტმა დააარსა სომხეთის ეროვნული კრება.

რეფორმების შედეგები
თანზიმატის რეფორმების გატარება ხშირად წინააღმდეგობებს აწყდებოდა, ვინაიდან ეწინააღმდეგებოდა ტრადიციულ ღირებულებებსა და შარიათს და აზიანებდა მოხელეთა, სასულიერო და ფეოდალური წრეების ინტერესებს. ამის გამო, რეფორმების რეალიზება არასრულყოფილი და ხანგრძლივი აღმოჩნდა.

რეფორმების პერიოდში აღინიშნა სოფლის მეურნეობის გარკვეული ზრდა, რაც აშარის გადასახადიდან მიღებული შემოსავლების ზრდით აისახა – 1848–1876 წლებში ის 194,8 მილიონიდან 743,6 მილიონ ყურუშამდე გაიზარდა. თუმცა, იმპორტმა მნიშვნელოვნად გადააჭარბა ექსპორტს, რამაც ქვეყნის საგარეო ვაჭრობაში დეფიციტი გააღრმავა. ეს დეფიციტი იფარებოდა უცხოური სესხებით, რამაც დამოკიდებულება ევროპულ კაპიტალზე გაზარდა.

მსოფლიო ბაზარზე ჩართვამ ოსმალეთის ეკონომიკა ისე შეცვალა, რომ მისი შიდა სტრუქტურა არ დაემთხვა ახალ რეალობას: რაც ქვეყანაში იწარმოებოდა, აღარ შეესაბამებოდა მოსახლეობის საჭიროებებს. ამ არათანაბარმა განვითარებამ ეკონომიკას თვითდაფინანსებისა და თვითგანვითარების უნარი დაუკარგა.

ყირიმის ომის შემდეგ, რეფორმატორები ცდილობდნენ ფინანსური სისტემის რესტრუქტურიზაციას. 1857–1871 წლებში სახელმწიფო შემოსავლები 1038-დან 1920 მილიონ ყურუშამდე გაიზარდა, მაგრამ ხარჯები უარესად კონტროლდებოდა.

ევროპული სასესხო კაპიტალის ექსპლუატაციამ და მსოფლიო ეკონომიკურმა კრიზისმა იმპერია გაკოტრებამდე მიიყვანა. იმპერიის ბიუჯეტი აგრარული ეკონომიკის პირობებში ძირითადად გლეხების გადასახადებზე იყო დამოკიდებული, რაც არამდგრად სისტემას ქმნიდა.

1854 წლიდან პორტამ 15-მდე საგარეო სესხი აიღო, რომელთა საერთო მოცულობამ 1875 წლისთვის 242 მილიონ ოსმალურ ლირას მიაღწია. საგარეო ვალი სწრაფად გაიზარდა. 1875 წლის ოქტომბერში სახელმწიფომ გაკოტრების შესახებ გამოაცხადა. მთავრობის თქმით, ვალების დაფარვა ნახევრდებოდა, 1876 წელს კი გადახდები სრულად შეწყდა.

ოსმალეთის ვალის ზრდამ ევროპელ კრედიტორებში ფინანსური რეფორმების აუცილებლობა დააყენა, რათა შესაძლებელი ყოფილიყო იმპერიის ექსპლუატაცია თანამედროვე ფინანსური სტანდარტების საფუძველზე. პორტას გადასვლა ფეოდალურიდან ბურჟუაზიულ მოდელზე გარე ძალების სტრატეგიული ინტერესის საგანი გახდა.

1863 წელს, შიდა და გარე გამოწვევების შედეგად, ოსმალეთის იმპერიამ დააფუძნა ოსმალეთის ბანკი, რომელიც ფორმალურად სახელმწიფო ბანკად ითვლებოდა, მაგრამ ფაქტობრივად ინგლისურ-ფრანგულ (შემდგომ ავსტრიულ) კაპიტალს ეკუთვნოდა. ბანკს ჰქონდა ექსკლუზიური უფლება იმპერიის მასშტაბით ბანკნოტების გამოშვებაზე და მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა საგარეო სესხების გაფორმებაში.

თანზიმატის რეფორმების მნიშვნელოვანი ნაწილი ან არასრულად განხორციელდა, ან ქაღალდზე დარჩა. მიუხედავად გარკვეული ფინანსური მიღწევებისა, რეფორმებს აკლდა სისტემური მხარდაჭერა და მმართველი წრეების ნამდვილი სურვილი გარდაქმნისათვის. 1870-იანი წლებისთვის ქვეყანაში დაიწყო კონტრრეფორმების პროცესი, რომელიც არსებითად აფერხებდა რეფორმების ეფექტურ განხორციელებას.

თუმცა, რეფორმებმა გარკვეული პოზიტიური შედეგებიც მოიტანა — მაგალითად, ბიუროკრატიის გაძლიერება, რაც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა ადმინისტრაციულ პროცესებზე. მიუხედავად ამისა, ძველი სამხედრო-ფეოდალური ბიუროკრატია მნიშვნელოვან დაბრკოლებას წარმოადგენდა.

ეკონომიკური კრიზისის გაღრმავებამ (ინფლაცია, ფისკალური დეფიციტი, დეპრესია) 1870-იან წლებში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა რეფორმების შეჩერებაში. ფინანსური სისტემა კვლავ ეფუძნებოდა შუა საუკუნეების გადასახადების პრინციპებს, ბოროტად გამოყენების მაღალი მაჩვენებლებით, რამაც მოსახლეობაში რეფორმებისადმი უნდობლობა და უარყოფითი დამოკიდებულება გამოიწვია.

რეფორმების შეფერხების მიზეზებს შორის იყო:

ბიუროკრატიის ინერტულობა და რეფორმების მიმართ წინააღმდეგობა;
რელიგიური ინსტიტუტების გავლენის შენარჩუნება და მათი განდევნის შეუძლებლობა;
ეკონომიკური სისუსტე და კაპიტალისტური განვითარების ჩამორჩენა;
ევროპული სესხების მავნე ზეგავლენის დაუნახაობა და მათი წესრიგად აღქმა;
მაღალი დონის კორუფცია და საზოგადოების მხრიდან რეფორმების გაუგებრობა;
კულტურული და ეროვნული განსხვავებები, რომლებმაც ხელი შეუშალა ერთიანი რეფორმატორული ხედვის ჩამოყალიბებას.

ამ ფონზე, იმპერატორების პოლიტიკურმა პოზიციებმა, მაგალითად, მაჰმუდ -ის არასაკმარისმა ძალაუფლებამ და აბდულ მეჯიდ -ის მოტივაციის ნაკლებობამ, ვერ უზრუნველყო რეფორმების თანმიმდევრული და წარმატებული განხორციელება.