კარპატების რეგიონული არქიტექტურა

კარპატების რეგიონული არქიტექტურა — არქიტექტურული ტრადიცია, რომელიც ეყრდნობა გარემოსა და კულტურულ ფაქტორებს და ქმნის უნიკალურ სივრცით-კონსტრუქციულ გადაწყვეტებს.

ვერნაკულარული არქიტექტურა აღნიშნავს არაპროფესიულ, ხალხურ არქიტექტურას, მათ შორის გლეხური საცხოვრებელი გარემოს. კარპატების მთიანეთში და მის შემოგარენში ტრადიციულად ძირითად სამშენებლო მასალებად გამოიყენებოდა ხე და თიხა.

კულტურისა და რელიგიის გავლენა
აღმოსავლური ქრისტიანობა
რადგან უკრაინელები, რუსინები და რუმინელები უმეტესად აღმოსავლური მართლმადიდებლობის მიმდევრები არიან, მათი არქიტექტურული ტრადიციები ხშირად ასახავს რელიგიურ მოთხოვნებს, რომლებიც განსხვავდება დასავლეთ ქრისტიანული და ებრაული ტრადიციებისგან.

ეკლესიები, როგორც წესი, იყოფა სამ ნაწილად — ნართექსი, ნავი და საკურთხეველი, და მოიცავს იკონოსტასს. შენობების გარე ფორმა ხშირად არის ჯვრისებური (კრეციფორმული), თუმცა ყოველთვის მოიცავს ცენტრალურ გუმბათს და ხშირად — რამდენიმე დამატებით გუმბათსაც.

ლიტურგიის დროს მრევლი მიმართულია აღმოსავლეთისკენ, ხოლო ეკლესიებში არ არის სტაციონარული სკამები.

საცხოვრებელ სახლებში მთავარი შესასვლელი და ფანჯრები ხშირად მიმართულია სამხრეთისკენ (შესაბამისად პასიური მზის დიზაინის პრინციპებს), ხოლო ხატები და სხვა რელიგიური ატრიბუტიკა განთავსებულია ე.წ. „ხატების კუთხეში“, ჩვეულებრივ აღმოსავლეთ კედელზე.

იუდაიზმი
აღმოსავლეთ-ცენტრალური ევროპის სინაგოგები გამოირჩევა უნიკალური, მთლიანად ხის კონსტრუქციით.

მასალები და ტექნოლოგიები
დეტალები რეგიონების მიხედვით განსხვავდება, თუმცა ამ ტერიტორიაზე საცხოვრებელი სახლების უმეტესობას ტრადიციულად ახასიათებდა ერთსართულიანი მართკუთხედის გეგმა, ერთი ან ორი ოთახი, ცენტრალური საკვამური და ორმაგი ან ოთხფერდა სახურავი.

სამშენებლო მასალები ძირითადად ადგილობრივად მოიპოვებოდა და მოიცავდა ხეს (ხშირად მუხას), თიხას, ჩალას, ქვას, ცაცხვის და ორგანულ ნარევებს. ტყიან და მთიან რეგიონებში სახურავები დაფარული იყო ხის შინგლით, ხოლო დაბლობ ადგილებში — ჭვავის ჩალით.

 საუკუნის ბოლოს გავრცელებული იყო ორი ძირითადი კონსტრუქციული სისტემა — ჰორიზონტალური მორების (ლოგ-კონსტრუქცია) და კარკასულ-შემავსებელი ტიპები. ხის სიმცირის პირობებში გამოიყენებოდა ასევე ვატლის და თიხის ტექნიკა.

ჰორიზონტალური მორების კონსტრუქციისას გამოიყენებოდა სხვადასხვა შეერთების მეთოდი, მათ შორის მარტივი „სედლის ჭრილი“ და უფრო რთული მტრედის კუდის ტიპის შეერთება.

ხშირად სახლები შიგნიდან და გარედან ილესებოდა ტენიანობისგან დაცვის, თბოიზოლაციის გაუმჯობესებისა და ესთეტიკური მიზნით. ტრადიციული ლესი მზადდებოდა თიხის, წყლის, ჩალისა და ორგანული დანამატებისგან, რის შემდეგაც იფარებოდა ცაცხვის ხსნარით.

ჩალის სახურავები ისტორიულად ფართოდ გამოიყენებოდა, თუმცა დროთა განმავლობაში მათი გამოყენება შემცირდა ხანძრის რისკის გამო. იატაკები ხშირად იყო მიწისგან, რომელიც მყარდებოდა ორგანული ნარევებით, თუმცა ხის იატაკები უფრო სასურველად ითვლებოდა.

სახლების ზომები, როგორც წესი, მერყეობდა დაახლოებით 8–9 მეტრიდან სიგრძეში და 3.5–5 მეტრამდე სიგანეში. საცხოვრებლის ცენტრში განთავსებული იყო ტრადიციული თიხის ღუმელი (უკრ. ).

მსოფლიო მემკვიდრეობა
მარამურეშის ხის ეკლესიები — რუმინეთი
სლოვაკეთის კარპატების ხის ეკლესიები — სლოვაკეთი
სამხრეთ მცირე პოლონეთის ხის ეკლესიები — პოლონეთი
კარპატების რეგიონის ხის ცერკვები პოლონეთსა და უკრაინაში — პოლონეთი და უკრაინა

წინასწარი სიები
პოლესიეს საკულტო ხის არქიტექტურა (– საუკუნეები) — ბელარუსი
ზემო ტისის რეგიონის ხის სამრეკლოები — უნგრეთი