ოერთულუ

ოერთულუ — ტაოს რეგიონის სოფლებიდან ერთ-ერთი იყო. შენქაიას რაიონის შექმნით იგივე სახელწოდების ქალაქად გადაიქცა. დღეს ქალაქ შენქაიას ქვედა და ზედა უბნებიც ამ სოფელს უკავშირდება.

ისტორია
ქალაქ შენქაიას ცენტრში მდებარეობდა ეკლესია რომელიც თურქულ წყაროში ორთაულის სახელით არის აღნიშნული. ოერთულუს სახელიც ქართული ორთაულისგან შეიძლება იყოს შეცვლილი. ასევე 1902 წლის ყარსის რუკაზე ამ დასახლების სახელი ორთაულისთან ახლოს წარწერით „ორთალის“ სახით იხსენიება.

დღევანდელი ქალაქ შენქაიას ბირთვის შემადგენელი სოფელი ორთული ან ორთაული მდებარეობდა ტაოს რეგიონში რომელიც შუა საუკუნეებში საქართველოს შემადგენელი ნაწილი იყო. რეალურად, ოსმალებმა ეს რეგიონი 1549 წელს საქართველოში ლაშქრობის შემდეგ საუკუნეში დაიპყრეს. გამქრალი ორთაულის ეკლესია და სხვა ეკლესიები და მეგალითური ნაგებობები ამ პერიოდიდან უნდა იყოს შემორჩენილი.

სოფელი ორთული ან ორთაული ადრეული პერიოდის ოსმალურ ჩანაწერებში არ არის მოხსენიებული. 1835 წლის ოსმალური მოსახლეობის აღწერაში კი ჩილდირის ეიალეთის ფენექის სანჯაყთან დაკავშირებული სოფლის სახით იხსენიება. ოსმალური ადმინისტრაციის მიერ ასქერობისა და გადასახადების განსაზღვრის მიზნით მხოლოდ მამაკაცი მოსახლეობის დადგენისას სოფელში 132 ოჯახში 380 მუსლიმი მამაკაცი იყო დარეგისტრირებული. მამაკაცების რაოდენობის ტოლი ქალების დამატების შედეგად, სოფელ ორთულის მუსლიმი მოსახლეობა დაახლოებით 760 კაცს შეადგენდა. სოფელში ასევე 12 ოჯახში 31 კათოლიკე მამაკაცი ცხოვრობდა. ორთულის მთლიანი კათოლიკე მოსახლეობაც დაახლოებით 62 კაცს შეადგენდა.

სოფელი ორთული 1877-1878 წლების ოსმალურ-რუსული ომის შემდეგ 1878 წელს ხელმოწერილი ბერლინის ხელშეკრულებით ომის ანაზღაურების ნაწილად ოსმალური სახელმწიფოს მიერ ცარისტი რუსეთს დარჩა. რუსული ადმინისტრაციის 1886 წლის მოსახლეობის დადგენაში ორთულის სახელით რეგისტრირებული სოფელი ოლთუს სანჯაყის ოლთუს ყაზას დაქვემდებარებული ნუსუნგის ნაჰიის 12 სოფლიდან ერთ-ერთი იყო. მოსახლეობა შედგებოდა 88 ოჯახში მცხოვრები 469 კაცისგან, მათ შორის 237 მამაკაცი და 232 ქალი. ერთი ოჯახი ყარაფაფაყად იყო, დანარჩენი მოსახლეობა კი თურქად იყო რეგისტრირებული. 1835 წლის მოსახლეობასთან შედარებით სოფელ ორთულის მოსახლეობა დაახლოებით ნახევრადაა იყო შემცირებული და კათოლიკე მოსახლეობა აღარ რჩება. რეალურად, ქართველი ისტორიკოსისა და არქეოლოგის ექვთიმე თაყაიშვილის 1907 წელს მიცემული ინფორმაციით, წარმომავლობით ქართველებზე დაფუძნებული სოფელ ყალყოსის ქრისტიანი მოსახლეობა სოფელ ოერთულუდან გადმოსახლებული იყო.

ქართველი ისტორიკოსისა და არქეოლოგის ექვთიმე თაყაიშვილის 1907 წელს მიცემული ინფორმაციით, ორთული დიდი სოფელი იყო და მოსახლეობა შედგებოდა გაისლამებული მესხებისგან. ორი დანგრეული ეკლესია იმყოფებოდა. უკეთეს მდგომარეობაში მყოფი ნაგებობა ძველი ეკლესიის ზემოთ იყო აშენებული. - საუკუნეში აშენებული ორთაულის ეკლესიისა და სხვა მცირე ეკლესიის ნანგრევებს დღემდე არ მოუღწევია.

ორთული 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში ორთულის სახელით იხსენიება. ამ თარიღისთვის სოფელი ერზურუმის ვილაიეთში ოლთუს ყაზას ქოსორის ნაჰიას ეკუთვნოდა. 1935 წლის ზოგადი მოსახლეობის აღწერაში „ოერთულუს“ სახელით რეგისტრირებული სოფელი იმავე ადმინისტრაციულ მდგომარეობას ფლობდა და მოსახლეობა 1225 კაცს შეადგენდა. 1946 წელს შენქაიას რაიონის შექმნისთანავე სოფელ ოერთულუს სახელიც შეიცვალა და სოფელი შენქაიას სახელით ამ რაიონის ადმინისტრაციულ ცენტრად იქცა. ამასთან დაკავშირებით ქალაქ შენქაიას დღევანდელი ქვედა და ზედა უბნების ძველ სახელად ოერთულუ მიიჩნევა.