შემთხვევა ჭოტისწყლის ხიდზე

შემთხვევა ჭოტისწყლის ხიდზე ამერიკელი მწერლისა და აშშ-ის სამოქალაქო ომის ვეტერანის, ამბროზ ბირსის 1890 წელს გამოქვეყნებული მოკლე მოთხრობა. მოთხრობა, თავდაპირველად, სან-ფრანცისკოს ადგილობრივ გაზეთში - - გამოქვეყნდა, მომდევნო წელს კი ის ბირსის ერთიან მოთხრობების კრებულშიც აიკინძა. აღსანიშნავია, რომ ნოველა აღიარებულია, როგორც „ამერიკულ ლიტერატურაში ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და ყველაზე ხშირად ანთოლოგიზირებადი ნაწარმოები“, რის გამოც ის არაერთხელ ადაპტირებულა. ნაწარმოების სიუჟეტი ამერიკის სამოქალაქო ომის დროს ვითარდება, გამოირჩევა რა თავისი არათანმიმდევრული ქრონომეტრაჟითა და დამახასიათებელი „სიუჟეტური გადახვევებით“ (ე.წ. ). მრავალი ლიტერატურათმცოდნე მიიჩნევს, რომ ბირსის მიერ დამკვიდრებული თხრობის ამგვარი მეთოდი - უცაბედად გადაინაცვლოს ერთი სიჟეტიდან მეორეზე მთავარი გმირის გონებაში ჩასაწვდომად - ცნობიერების ნაკადის ტექნიკის ერთ-ერთ პირველ მაგალითს წარმოადგენს.
გამოცემა და პუბლიკაცია
შემთხვევა ჭოტისწყლის ხიდზე პირველად გამოჩნდა სან-ფრანცისკოს ადგილობრივ გაზეთში, 1890 წლის 13 ივლისს, შემდგომში კი გაერთიანდა ბირსის კრებულში, სახელწოდებით - მოთხრობები ჯარისკაცებსა და მოქალაქეებზე (1891).

ერთ-ერთი თანამედროვე კრებულის რედაქტორმა მოთხრობა მოიხსენიეა, როგორც „ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად ანთოლოგიზირებადი ნოველა ამერიკული ლიტერატურის ისტორიაში“. ამერიკელი სამეცნიერო ფანტასტი მწერალი, კურტ ვონეგუტი მოთხრობაზე საუბრისას წერდა: „ყველას, ვისაც ბირსის ეს დიდი ამერიკული მოთხრობა არ აქვს წაკითხული, უკმეხად აღვიქვამ. ესაა ამერიკელი გენიოსის უნაკლო გამოვლინება, როგორიცაა დიუკ ელინგტონის „დახვეწილი ქალბატონი“ ან ბენჯამინ ფრანკლინის „ფრანკლინის ღუმელი““.
სიუჟეტი
პეიტონ ფარკუარი, ამერიკელი სამოქალაქო პირი, რომელიც, აგრეთვე, მდიდარი პლანტატორი და მონათმფლობელია, ემზადება სიკვდილით დასჯისთვის ალაბამას სარკინიგზო ხიდზე, ამერიკის სამოქალაქო ომის დროს მას ეს-ესაა, რაც ჩამოხრჩობა მიესაჯა. ექვსი მილიტარისტი და ასეული ქვეითისგან შემდგარი ბრიგადა ხიდის მიდამოებს მიბჯენილან მის გასამაგრებლად და, აგრეთვე, დაკისრებული განაჩენის აღსასრულებლად. ამ დროს, პეიტონი ფიქრს საკუთარ ცოლ-შვილზე იწყებს, რის შემდეგაც მის ყურადღებას „ზარბაზნისმაგვარი ხმამაღალი ხმაური“ იქცევს, რომელიც, როგორც აღმოჩნდა, არაფერია, თუ არა მისი საათის წკარუნი. ის საკუთარ გონებაში განიხილავს ხიდიდან გადახტომისა და მდინარეში ნელა ჩაყვინთვის ვერსიას, რა თქმა უნდა, გადარჩენის მიზნით, თუკი ის შეკრული ხელების გათავისუფლებას შეძლებს, თუმცა მას თავად ჯარისკაცები ხიდიდან მანამ ჩამოაგდებენ, სანამ ის იდეით იმოქმედებს.

ამ დროს მოქმედება ინაცვლებს წარსულში, როცა პეიტონი და მისი მეუღლე სახლში ისვენებდნენ. უეცრად მათ სამხრეთულ აბჯარში გადაცმული ჯარისკაცი ესტუმრებათ, რომელიც ჭიშკართან მიდის და აკაკუნებს. ის სხვა არაფერს ითხოვს ოჯახისგან, თუ არა ერთ ჭიქა წყალს. სანამ პეიტონის მეუღლე წყლის მოსატანადაა წასული, პეიტონი ჯარისკაცთან ბაასს მართავს, რა დროსაც გაიგებს, რომ ჩრდილოელებმა სარკინიგზო ხიდი დაიკავეს და რეაბილიტაცია ჩაუტარეს. ჯარისკაცი, რეალურად, ჩრდილოეთელია და თავს სამხრეთელად წარმოაჩენს, რითაც ის ამცნობს პეიტონს ახლადდადგენილი წესდების შესახებ - ყოველი მოქალაქე თუ ჯარისკაცი, განურჩევლად ჩინისა, ვინც გაბედავს და ჩრდილოელების მიერ დაკავებულ ხიდს დააზიანებს, ჩამოხრჩობით დაისჯება. ფარკუარი მახეში გაება, ის ხიდისთვის ცეცხლის წაკიდებას დააპირებს.

თხრობა კვლავ აწმყოში ინაცვლებს და ფარკუარი მდინარეში ეშვება, მას შემდეგ, რაც კისერზე შემოჭერილი თოკის დაჭიმულობსგან წყდება. ის ხელებს იხსნის, მარყუჟს აშორებს და ზედაპირზე ამოდის, რათა გაქცევა სცადოს. ის ამ დროს საკმაოდ აღელვებულ მდგომარეობაშია, ჩაყვინთავს და ჩაცურავს ღრმად, მდინარის ფსკერისკენ, რათა მილიტარისტთაგან მომავალ ტყვიებს თავი ააცილოს. საბოლოოდ, ის ახერხებს საზღვრებს გარეთ გასვლას, გამოდის მდინარიდან, რათა ფეხით სახლამდე მიმავალი 30 მილი რაც შეიძლება სწრაფად და უსაფრთხოდ გაიაროს. ფარკუარი მთელი დღე დაიარება, ერთი შეხედვით, უსასრულო ტყეში და იმ ღამეს ეწყება ჰალუცინაციები, ხედავს უცნაურ თანავარსკვლავედებს და ყურში უცხო, გაუგებარ ენაზე წარმოთქმული ჩურჩულები ჩაესმის. ის წინ მიიწევს, ცოლ-შვილზე ფიქრით აღძრული, განსაცდელით გამოწვეული ტკივილის მიუხედავად. მეორე დილით, მას შემდეგ, რაც გამოღვიძების შემდეგ გზას განაგრძობს, ის საკუთარი სახლის ჭიშკართან აღმოჩნდება. მიიწევს ცოლისკენ, დააპირებს გადაეხვიოს საკუთარ მეუღლეს, მაგრამ სანამ ის ამას გააკეთებს, კისერში საზარელ ტკივილს იგრძნობს. მას ყურში კვლავ საშინელი ხმაური და ციმციმი ჩაესმის. თხრობა ისევ საწყის ფაზას უბრუნდება - აღმოჩნდა, რომ პეიტონ ფარკუარი სრულებით არსად გაქცეულა. ის ხედავს ჯერ სინათლეს, შემდეგ კი კვლავ სიბნელით შემოიფარგლება, ხოლო თავად მოთხრობა კი ამ სიტყვებით მთავრდება:„პეიტონ ფარკუარი მკვდარი იყო; კისერგადატეხილი ეკიდა ჭოტისწყლის ხიდზე და ნელ-ნელა ირწეოდა“.

ანალიზი
ნამდვილი ჭოტისწყლის ხიდი მდებარეობდა ტენესის შტატში, სადაც თავად ჯარისკაცმა ბირსმა სამ სიკვდილით დასჯას უხელმძღვანელა. ბირსმა ადგილმდებარეობა ტენესიდან ალაბამაში შეგნებულად შეცვალა, რადგან რეალურ ხიდზე რკინიგზა იმ მომენტში არ იყო გაყვანილი.

ერთ-ერთ მთავარ თემას წარმოადგენს ე.წ. “ღირსეული სიკვდილის“ კონცეფცია. სიუჟეტი ანახებს მკითხველს იმას, რომ „ღირსების“ პრინციპი არ არბილებს თავად მსხვერპლის შინაგან სიმწარეს. ფარკუარი პროცესიის დასრულებით აკმაყოფილებს საზოგადოდ დამკვიდრებულ ცნების სისწორეს თავდადებული, ღირსელი სიკვდილის შესახებ, რასაც თავად გმირი არ ეთანხმება - ის ცდილობს (და აკეთებს), საკუთარი ყურადღება გარდაუვალი სიკვდილის მოლოდინში არ გალიოს და საკუთარ ოჯახზე იწყებს ფიქრს. ის, რასაც რეალობაში ვერ ახერხებს, მთელი გულითა და გონებით წარმოიდგენს დააღწიოს თავი მარწუხებს და საკუთარ ცოლ-შვილს მიაშუროს, რითაც ქმნის რეალობის დამახინჯებას.

ეს განცდა მთხრობლიდან მკითხველზეც ინაცვლებს. როგორც თავად მწერალმა ერთხელ თქვა, „მას სძაგს ზარმაცი მკითხველები, რომელთაც ნაწარმოების დეტალური ანალიზის უნარი არ გააჩნიათ“. ფარკუარი ფედერალური სკაუტის მიერ რჩება მოტყუებული - თავის მხრივ, სწრაფი მკითხველიც ავტორის მიერ დაგებულ ხაფანგში მოჰყვა, რომლითაც ის აიძულებს მათ, იფიქრონ ფარკუარის ბედნიერი გაქცევისა და გადარჩენის შესახებ. ამის მაგივრად, მკითხველი პერსონაჟი მკითხველის დაფარული, ქვეცნობიერი სურვილის მომსწრე გახდება, რომელიც მწერლის მიერ კარგადაა ასახული.
გავლენა
სუბიექტური დროის ხანგრძლივი სვლა, როგორიცაა ფარკუარის წარმოსახვა სიკვდილით დასჯისას, რამდენიმე ავტორმა გამოიკვლია. მის ადრეულ ლიტერატურულ წინამორბედად შეგვიძლია ტანის დინასტიაში მოღვაწე ლი გონგძუოს მოთხრობა - „ნანკეს გუბერნატორი“ - გამოვყოთ. აგრეთვე, შუა საუკუნეების კიდევ ერთი ნათელი ნიმუში არის ესპანელი მწერლის, დონ ხუან მანუელის ზღაპრების კრებული - „გრაფი ლუსიანორის შესახებ“. ჩარლზ დიკენსის ესსე, სახელწოდებით „ვიზიტი ნიუგეიტში“, რომელშიც კაცი ოცნებობს, დააღწიოს თავი სასიკვდილო განაჩენს, სპეკულირებულია, როგორც სიუჟეტის შესაძლო ინსპირაციის წყარო. ბირსის ისტორიამ კი, თავის მხრივ, გავლენა იქონია ისეთ ნაწარმოებებზე, როგორებიცაა ერნესტ ჰემინგუეის კილიმანჯაროს თოვლიანი მთა და უილიამ გოლდინგის რომანი ფინჩერ მარტინი.

ბირსის ე.წ. „ცრუ თხრობის“ ტექნიკამ კარგად გაიდგა ფეხი ლიტერატურის სხვადასხვა ჟანრში და მას შემდეგ ის არაერთ ცნობილ მწერალს გამოუყენებია, მათ შორის ჰერბერტ უელსს, ვლადიმერ ნაბოკოვს, ხორხე ლუის ბორხესს, უილიამ გოლდინგსა და ხულიო კორტასარს.

თანამედროვე კინემატოგრაფიაში გამოსარჩევია დევიდ ლინჩის გვიანდელი ფილმები, რომელთა უმრავლესობასაც კინოკრიტიკოსები სწორედ აღნიშნულ მოთხრობასთან აკავშირებენ, თუმცა ისინი, ასევე, ინტერპრეტირებულნი არიან, როგორც „მებიუსის ლენტის ისტორიები“. მოთხრობამ დიდი გავლენა იქონია 1990 წლის ფილმის - იაკობის კიბე (1990) - შექმნაში, აგრეთვე, ბრიუს ჯოელ რუბინისთვის, შეექმნა ეპონიმური სახელწოდების ფილმი, რომელიც 1962 წელს გამოვიდა. არანაკლებ შევხვდებით ნოველის გავლენას ტობიას ვულფის მოთხრობის - „ტყვია ტვინში“ - სიუჟეტში. მოთხრობის სათაურს იმეორებს ჯონ შირლის 1999 წლის მოთხრობა, რომელშიც მთავარ გმირად დეპრესიული დიასახლისი გვევლინება.

სიუჟეტმა გავლენა მოახდინა მუსიკაზეც. მაგალითად, მეთოთხმეტე ტრეკი -ის 1997 წლის ალბომში სახელწოდებით " ". მძიმე მეტალის ჯგუფმა -მა გაიმეორა ნაწარმოების არსი სიმღერაში " " 2000 წლის ალბომში - . ადამ იანგმა იუწყა, რომ მისი მუსიკალური პროექტის - - სახელის შთაგონების წყაროს სწორედ აღნიშნული მოთხრობა წარმოადგენდა. -ის სიმღერა " " შთაგონებული იყო მოთხრობის სიუჟეტით მისი კომპოზიტორის, პატრიკ სიმონსის მიხედვით.
ადაპტაციები
ჯაშუში (ასევე, ცნობილია როგორც ხიდი), ჩარლზ ვიდორის 1929 წელს გადაღებული მუნჯი ფილმი.
2010 წელს მუსიკალურმა კოლექტივა , ჯონი დეპის რეჟისორობით, გადაიღო სიმღერის - “” - მუსიკალური კლიპი, რომელიც მოთხრობის სიუჟეტში განვითარებულ მოვლენებს იმეორებს.
მოთხრობის სახელი ეწოდა ამერიკული სიტკომის - ამერიკელი მამიკო! – 2010 წლის ერთ-ერთ სერიას.
ჯონ ბონ ჯოვის მუსიკალურ კლიპში, სიმღერისთვის "' ' " , თემად გამოყენებული აქვს მოთხრობის ისტორია.
 , რეჟისორ ჯონ გივა-ამუს 2008 წლის მოკლემეტრაჟიანი ფილმი .
ამ მტხრობაზეა დაფუძნებული 2013 წლის მოკლემეტრაჟიანი ფილმი „გასასვლელი ოთახი“.