iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ციხისჯვარი (ციხესიმაგრე)

ციხისჯვარი — ისტორიული ციხესიმაგრე სამხრეთ საქართველოში, თორში, მდინარე შავიწყლის სათავეებთან, მის მარჯვენა ნაპირზე სოფელ ციხისჯვარში (ახლანდელი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია).

ისტორია
ტოპონიმი ციხისჯვარი ქართულ ნარატიულ წყაროებში საუკუნიდან იხსენიება. „მატიანე ქართლისაის“ ავტორი მოგვითხრობს რა კლდეკარის ერისთავის - ლიპარიტ ბაღვაშის განდგომის ამბავს, იქვე დასძენს: ამავე წყაროში მემატიანე გვაუწყებს რა სულა კალმახელის მიერ დლივში ლიპარიტ ბაღვაშის შეპყრობასა და მისი ბაგრატ -სათვის გადაცემას, ამბობს:

თავდაპირველად ციხისჯვარი აბუსერ ერისთავის იურისდიქციაში იყო მოქცეული. მან ბაგრატ მეფისა და კლდეკარის ერისთავის ლიპარიტ ბაღვაშის დაპირისპირებაში ამ უკანასკნელის მხარე დაიჭირა. როცა მესხმა ფეოდალმა სულა კალმახელმა ლიპარიტ ბაღვაში შეიპყრო, საქართველოს მეფემ აბუსერ ერისთავს ციხისჯვარი წაართვა და ერთგული სამსახურის სანაცვლოდ სულა კალმახელს გადასცა. სწორედ აქედან ჩაეყარა საფუძველი ციხისჯვარელთა ფეოდალურ სახლს.

1261 წელს მონღოლთა სარდალი არღუნი სამცხეს შემოესია და ციხისჯვრის ციხეს შემოადგა. ჟამთააღმწერლის მიხედვით:

როგორც ისტორიკოსი მოგვითხრობს, არღუნმა დაუწყო ბრძოლა ციხისჯვრის ციხე-სიმაგრეს, რომელსაც გარშემოვლებული კედელი დასრულებული არ ჰქონდა. მიუხედავად ამისა, ქართველების თავდადებამ აიძულა მონღოლები უკან გაბრუნებულიყვნენ. აქ ერთ ფრიად საყურადღებო ფაქტზე ამახვილებს ყურადღებას მემატიანე, რომ ციხისჯვრის ციხე ეკლესიის ციხეს წარმოადგენდა.

გვიან შუასაუკუნეებში ციხისჯვარი ავალიშვილთა ფეოდალური ოჯახის ხელშია. საუკუნეში, როცა ოსმალები სამცხეს-საათაბაგოს თანადათანობით იპყრობენ, ციხისჯვარი გოგორიშვილთა ფეოდალური სახლის წარმომადგენელმა ბეჟან გოგორიშვილმა წაართვა მათ და ოსმალთა ფაშას გადასცა. ბერი ეგნატაშვილის ცნობით:

ვახუშტი ბატონიშვილი ციხისჯვრის ციხის შესახებ აღნიშნავს:

აღწერა
ციხისჯვარის ციხე-დარბაზი აგებულია მდ. შავწყალას სათავეებთან, მის მარჯვენა ნაპირზე, უფრო კონკრეტულად, ამოზიდულ კლდოვან ბორცვზე. ამჟამად ციხე ნანგრევს წარმოადგენს და ძნელია მისი პირვანდელი სახის დადგენა. როგორც ჟამთააღმწერლიდან გავიგეთ, ციხე-სიმაგრეში ყოფილა ეკლესია, რომელიც დაუნგრევიათ და ახალი ტაძრის ასაგებ მასალად გამოუყენებიათ.

1873 წელს ძველი ქართული მართმადიდებლური ეკლესიის საძირკველზე ბერძნული მართმადიდებლური ტაძარი ააგეს. სერგი მაკალათიას დროს ბერძნული ეკლესიის შესასვლელი კარის მარცხენა მხარეს, ქვემოთ ჩატანებული იყო ნუსხურ წარწერიანი და ორნამენტირებული რუხი ფერის ქვა. ახლად აშენებული ტაძრის თავზე ჩასმული მარმარილოს ქვა გვაუწყებს, რომ საყდარი წმ. თეოდორე ტირონელისა, აგებულია მცხოვრებთა საკუთარი სახსარით 1873 წელს გადმოსახლებული ტრაპიზონის ვილაიეთიდან 1861 წელს, იმპერატორი ალექსანდრე ნიკოლოზის ძის დროს.

1879 წელს ციხისჯვრის ნაციხარზე სამრეკლოც დაუშენებიათ, რაც აძნელებს წარმოვიდგინოთ ციხის ადრინდელი გეგმა. ციხისჯვრის ციხე მნიშვნელოვანი სტრატეგიული პუნქტი იყო სამცხის, ჯავახეთის, სადგერის ხეობისა და გუჯარეთის ხეობის შესაყარზე.
ცარიზმი

ცარიზმი — სახელისუფლებო სისტემა რომლის სათავეში დგას ცარი, მონარქი ფართოდ შეუზღუდავი უფლებებით. უფრო ხშირად ცარიზმის ქვეშ იგულისხმება სახელმწიფო რეჟიმი რუსეთში 1480–1917 წლებში (თუმცა ეს გამოყენება ტექნიკურად მართებულია მხოლოდ 1721 წლამდე, რის შემდეგაც რუსეთის მონარქები ატარებდნენ იმპერატორის ტიტულს).
ცუცხვათის ციხე

ცუცხვათის ციხე — შუა საუკუნის ციხესიმაგრე დასავლეთ საქართველოში, იმერეთში, ოკრიბაში, ახლანდელი ტყიბულის მუნიციპალიტეტის სოფლების ცუცხვათისა და ოხომირის ახლოს, შემორჩენილია ნანგრევების სახით.

ცუცხვათის ციხე აკონტროლებდა ქუთაისიდან აღმოსავლეთ საქართველოსაკენ და ოკრიბის გავლით რაჭისაკენ მიმავალ გზებს. გვიანდელი შუა საუკუნეებში ცუცხვათის ციხე იმერეთის სამეფოს უმნიშვნელოვანესი სიმაგრე იყო. 1721 წელს ოსმალებმა დაიკავეს და იქ თავიანთი გარნიზონი ჩააყენეს. 1770 წელს მეფე სოლომონ -მა გაათავისუფლა. 1810 წელს იმერეთის სამეფოს რუსეთის იმპერიასთან შეერთების შემდეგ დაანგრიეს.
ცხირეთის ციხე

ცხირეთის ციხე – შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლში, თეძმის ხეობაში, ახლანდელი სოფელ ერთაწმინდის (კასპის მუნიციპალიტეტი) სამხრეთ-დასავლეთით 3 კმ-ზე. დგას ცხირეთის გორაზე.

ცხირეთის ციხეს მიიჩნევენ საუკუნის ნაგებობად. წყაროებში პირველად იხსენიება 1170 წელს. ცხირეთის ციხე ცნობილი იყო როგორც ქართლის მეფეთა საზაფხულო რეზიდენცია. 1454 წელს ქართლის მეფე გიორგი -მ ციხე ფეოდალ გამრეკელ ჯავახიშვილს გადასცა. 1609 წელს ოსმალებმა სცადეს ცხირეთის ციხესთან გასვლა და იქ მყოფი ქართლის მეფე ლუარსაბ -ის ხელში ჩაგდება, მაგრამ თევდორე მღვდელმა მტერს კვალი აუბნია და ცხირეთის ციხე გადაურჩა ოსმალთა თავდასხმას. ამ პერიოდში ციხე გიორგი სააკაძეს უბოძეს. 1632 წელს აქ იდგა ქართლის მეფე როსტომი, რომელიც გავლენიან ფეოდალ ნოდარ ციციშვილის მეთაურობით თავადურ კოალიციას ებრძოდა. მანვე 1652 წელს ცხირეთის ციხე გიორგი სააკაძის შვილს იორამ სააკაძეს დაუბრუნა.

ცხირეთის ციხე მოღწეულია გვიანი გადაკეთებით. უჭირავს დიდი ფართობი, მაღალ კედლებში დატანებული აქვს სათოფურები. აღმოსავლეთ მხრიდან მიუდგომელია. გალავნის შიგნით საცხოვრებელი შენობების საძირკვლებია. ციხის მახლობლად ცხირეთის ნასოფლარია.
ცხრაძმისხევი

ცხრაძმისხევი, ცხრაზმისხევი — ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლში მდ. ქსნის ხეობის ზემო წელზე. შუა საუკუნეებში - ადმინისტრაციული ერთეული. თავსდება ახლანდელი ახალგორის მუნიციპალიტეტის ლარგვისის თემის საკრებულოსა და მიმდებარე ტერიტორიაზე. სახელწოდება მოდის ცხრა საძმოსაგან (თემისაგან): დადიანეთი, ზოდეხი, თოხთა, მახიარეთი, დაბაკნეთი, უკანამხარი, უკანუბანი, წინუბანი (მარტიანი), ჩიტიანი, ყველდაბა.

ცხრაძმისხევი დასახლებულია ბრინჯაოს ხანიდან, ადრინდელ ფეოდალურ ხანაში — მჭიდროდ. - საუკუნეებში ადმინისტრაციულად ქსნისხევს ექვემდებარებოდა. საუკუნეში გაძლიერდა და გაფართოვდა - ქსნის ხეობის ზემოწელის (საკუთრივ ცხრაძმისხევი, ქარჩოხი, ჟამური, ჭურთა) გარდა მოიცავდა მდინარეების: ლეხურას, მეჯუდასა და პატარა ლიახვის ზემოთს; გაფართოვდა იგი სამხრეთითაც (რის გამოხატულებადაც მიჩნეულია ცხრაძმისხევის ცენტრის ლარგვისიდან ქვენიფნევს გადმოტანა). საუკუნის ნახევრიდან ცხრაძმისხევს მართავს ერისთავი, რომელიც ადრინდელი ფეოდალური ხანის ხევისუფლის პოლიტიკური სტატუსის გამგრძელებელია. შემდგომში ცხრაძმისხევის საერისთავო ქსნის საერისთავოს შეერწყა.

ცხრაძმისხევში შემორჩენილია საუბნო და სათემო სალოცავები, საფორტიფიკაციო ნაგებობები.
ცხნარი

ცხნარი — ისტორიული სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლში, მდინარე ხრამის მარცხენა მხარეს, ახლანდელი სოფ. ფიტარეთის (თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი) დასავლეთით დაახლოებით 3 კმ-ზე.

წყაროებში პირველად იხსენიება საუკუნეში. ისტორიულ ცხნარის მიდამოებში რამდენიმე ძეგლია: სამხრეთ-დასავლეთით, გორაკზე, ციხის ნანგრევებია. ნასოფლარის განაპირას შემორჩენილია დარბაზული ტიპის ეკლესია, რომელსაც სამხრეთიდან გვიანდელი პერიოდის მინაშენი აქვს. ეკლესია მოჩუქურთმებულია. აქვს ორი წარწერა. ერთის მიხედვით, იგი სოფლის მოსახლეობას აუგია მეფე დავით ულუსა და ფეოდალ ვარამ გაგელის დროს ( ს.). მეორე, ეკლესიის სამხრეთ მინაშენში ჩაყოლებული ქვაჯვრის ასომთავრული წარწერის თანახმად, ჯვარი აღმართულია კოჟოლის ძეთა მიერ (ფაქტი უნდა მიუთითებდეს, რომ საუკუნემდე აქ სხვა ტაძარი იდგა).
ევერესტი

ევერესტი (აგრეთვე ცნობილი როგორც ჩომოლუგმა, ჯომოლუნგმა, საგარმათხა) — დედამიწის უმაღლესი წერტილი. სიმაღლე 8848 მ. მდებარეობს ჰიმალაიში, ნეპალისა და ჩინეთის საზღვარზე. საფუძველი აგებულია კამბრიულისწინა გნაისებითა და გრანატებით, 7000 მეტრის ზევით — მეზოზოური კრისტალური ფიქლებითა და კირვებით. მასივიდან ყველა მხარეს ეშვება მყინვარები, რომელთა ბოლოები 5000 მეტრ სიმაღლეზე მდებარეობენ. ევერესტს პირამიდის ფორმა აქვს, სამხრეთი კალთა უფრო ციცაბოა, თოვლი და ფირნი არ ჩერდება და გაშიშვლებულია.

ევერესტი პირველად დაიპყრეს 1953 წლის 29 მაისს ჯ. ჰანტის ინგლისელი ექსპედიციის წევრებმა: თენცინგ ნორგეიმ და ედმუნდ ჰილარიმ. 1982 წლის 4 მაისს ევერესტს დაულაშქრავი მარშრუტით მიაღწიეს საბჭოთა ალპინისტებმა ვლადიმერ ბალიბერდინმა და ედუარდ მისლოვსკიმ, იმავე ღამით (რაც უნიკალური შემთხვევაა ჯომოლუნგმაზე ასვლის ისტორიაში) მწვერვალი დალაშქრეს სერგეი ბერშოვმა და მიხეილ ტურკევიჩმა.

სახელის დარქმევა ერთგვარი პრობლემა გახდა. კანდიდატებს შორის ბევრი ადგილობრივი სახელი იყო, ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მრავალსაუკუნოვანი ასეთი სახელი ტიბეტში იყო ჯომოლუნგმა. მოხსენება ამის თაობაზე, 1733 წელს პარიზში ფრანგმა გეოგრაფმა ანვილმა გამოაქვეყნა. ნეპალში კი ამ მთას დღემდე საგარმათხას ეძახიან. ბოლოს ენდრიუ ვომ განაცხადა, რომ ადგილობრივი სახელების სიმრავლე გაართულებდა მათ შორის ერთ-ერთის არჩევას, ამიტომ ჯორჯ ევერესტის პატივსაცემად წარადგინა ევერესტის სახელწოდება. საგულისხმოა, რომ მთის ზუსტი სიმაღლე სწორედ ევერესტმა განსაზღვრა.
ბეთლემი

ბეთლემი, ბეით-ლაჰმი — ქალაქი პალესტინის ავტონომიის ტერიტორიაზე. 2019 წლის მდგომარეობით ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 36 ათ. ადამიანს. ჩრდილოეთით ესაზღვრება იერუსალიმს. თავდაპირველად ქანაანელთა, მოგვიანებით კი იუდეველთა ქალაქი იყო სამხრეთ პალესტინაში. დაარსებული უნდა იყოს დაახლოებით ძვ. წ. ათასწლეულის შუახანებში. პირველად მოხსენიებულია თელ-ელ-ამარნის მიმოწერაში (ძვ. წ. ს.) „ბეთ-ილუ-ლაჰემას“ („ქალღმერთ ლაჰემას სახლი“) სახელით. განსხვავებით ჩრდილოეთ პალესტინის ამავე სახელწოდების ქალაქისაგან ზოგჯერ იუდეველთა ბეთლემს უწოდებდნენ. იგი ადონისის კულტის ადგილი იყო. ბიბლიის მიხედვით ბეით-ლაჰმი მეფე დავითის სამშობლოა.

სახარებაში იესო ქრისტეს დაბადების ადგილია. სხვა ვერსიით იესო ქრისტეს მშობლები ნაზარეთში (ჩრდილოეთი პალესტინა) ცხოვრობდნენ, ლუკას სახარებაში არის ცნობა იოსებისა და მარიამის ნაზარეთიდან ბეთლემში გამგზავრების შესახებ. თანამედროვე ბეთლემის მახლობლად შემორჩენილია ბიბლიაში მოხსენიებული ე. წ. „დავითის ჭა“ — მთაში ნაკვეთი ქვაბული (ლაკვანი) წვიმის წყლის შესაგროვებლად.

ტურიზმი
ტურიზმი ბეთლემის მოსახლეობის ძირითადი შემოსავლების წყაროა.ქალაქში შობას მასიურად ჩადიან მიმლოცველი ქრისტიანები, ბეთლემში 30-ათზე მეტი სასტუმროა. ჯასირ პალასი აშენდა 1910 წელს, რომელიც ეკლესიასთან ახლოს მდებარეობს, ის ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული სასტუმროა. 2000 წელს იგი დაიხურა პალესტინა-ისრაელის კონფლიქტის დროს, მაგრამ 2005 წელს კვლავ განახლდა.

კულტურა
ბეთლემში მრავალ-წლიანი ისტორია აქვს ქსოვას, ქარგვას, და ფერადი ლითონების დამუშავებას, სამეფო სამოსელი აუცილებლად აბრეშუმისან უნდა შეკერილიყო, ხოლო ჩვეულებრივ მოსასხამზე ბამბას ან ხავერს იყენებდნენ. ბეთლემში დამზადებულ სამოსელს დიდი გასავალი ჰქონდა ოსმალეთის იმპერიაში. ასევე დიდი ისტორია აქვს სამკაულების დამზადებას, ხშირად შევხვდებით ეკლესის მიმდებარე ტერიტორიაზე გახსნილ მაღაზიებს, სადაც მომლოცველები ყიდულობენ სამკაულებს ქრისტეს, ჯვრის, ეკლესის გამოსახულებით.

ბეთლემში ედვარდ საიდის მუსიკალური კონსერვატორიაში სწავლობს 500 სტუდენტი, სადაც ასწავლიან პალესტინის ფოლკლურულ მუსიკას. 1991 წელს დაარსდა პალესტინის მემკვიდრეობის ცენტრი, რომლის მიზანია შეინარჩუნოს ისტორიული ნაქარგები, და ხელი შეუწყოს ამ დარგის განვითარებას. ასევე არის კულტურული ცენტრი ქალაქის ცენტრში, რომელის მთავარი მიზანია გიდების მომზადება ტურისტებისთვის და ქალაქის ისტორის შესწავლა მსურველთათვის.

ბეთლემში ფუნქციონირებს ოთხი მუზეუმი. შობის მუზეუმი 1972 დაარსდა, მუზეუმის აშენებაში დიდი წვრილი შეიტანა, გაერთიანებული ერების, განათლების, და მეცნიერებისა კულტურიულმა ორგანიზაციამ. მუზეუმში არის 31 დეკემბერის ამსახველი სურეთები და ხშირად ტარდება ლექციები ქრისტეს შობასთან დაკავშირებით.
ანიმაცია

ეს ანიმაცია მოძრაობს შედგება 6 კადრისგან

ეს ანიმაცია მოძრაობს წამში 10 კადრის სიჩქარით.

12 კადრი/წამში ტიპური სიჩქარეა ანიმაციური ფილმისათვის

ანიმაცია, ასევე მულტიპლიკაცია (ლათ. - გამრავლება) — სტატიკური გამოსახულებების დროში მონაცვლეობით შექმნილი მოძრაობის ოპტიკური ილუზია. კინოპროდუქციაში ანიმაციის სახელით ცნობილია ტექნიკა რომლის დროსაც ფილმის თითოეული კადრი იქმნება ინდივიდუალურად. ეს კადრები შეიძლება იქმნებოდეს კომპიუტერის, ნახატი გამოსახულებების ფოტოგრაფირების ან სანიმუშო ერთეულისთვის განმეორებითი მცირე ცვლილებების გაკეთებისა და შედეგის სპეციალური ანიმაციური კამერით გადაღების საშუალებით.

გრაფიკული ანიმაციის ფუძემდებლად ითვლება ფრანგი მხატვარი - კარიკატურისტი ემილ კოლი. 1908 წლის 17 აგვისტოს პარიზში პირველად აჩვენეს მისი ნახატი ფილმი „ფანტასმაგორია“, რომელშიც კოლმა ანიმაციური (კადრობრივი) გადაღების გამოყენებით „გააცოცხლა“ (აამოძრავა) თავისი ნახატი მოთხრობების პერსონაჟები.

თოჯინური, მოცულობითი ანიმაციის პიონერად ითვლება რუსი მხატვარი და ოპერატორი ვ. სტარევიჩი, რომელმაც მრავალი საინტერესო თოჯინური ფილმი გადაიღო: „მშვენიერი ლიუკანიდა“, „კინოოპერატორის შურისძიება“ (ორივე 1912), „ჭრიჭინა და ჭიანჭველა“ (1913) და სხვა.

20-იან წლებში დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში ძირითადად ექსპერიმენტული, უფრო ხშირად აბსტრაქტული ანიმაციური ფილმები იქმნებოდა. დიდი პოპულარობა მოიპოვა აშშ-ში ძმები ფლეიშერების ფილმებმა, ხოლო შემდეგ -- რეჟისორისა და პროდიუსერის უოლტ დისნეის მრავალრიცხოვანმა სერიულმა ფილმებმა: „ფიფქია და შვიდი ჯუჯა“ (1938), „პინოქიო“ (1939), „ბემბი“ (1942) და სხვა.

პირველი ქართული ნახატი ფილმი „არგონავტები“ შეიქმნა რეჟისორ ვ. მუჯირის ხელმძღვანელობით 1936 წელს (მთავარი მხატვარი - ლადო გუდიაშვილი). 1939 წელს მუჯირმა გადაიღო პირველი ფერადი ანიმაციური ფილმი „ჩიორა“, ომის შემდგომ წლებში — „გაზაფხულის სტუმრები“, „სამი მეგობარი“, „ოქროს ბიბილო“ და სხვა.
ვლადიმერ ვოროშილოვი

ვლადიმერ ვოროშილოვი (; დ. 18 დეკემბერი, 1930, სიმფეროპოლი — გ. 10 მარტი, 2001,პერედელკინო) — ინტელექტუალური თამაშის "რა? სად? როდის?" ავტორი, ტელეგადაცემის "რა? სად? როდის?" შემქმნელი, რეჟისორი და წამყვანი. პროფესიით თეატრალური მხატვარი.

1989 - 2001 წლებში "რა? სად? როდის?" კლუბების საერთაშორისო ასოციაციის პრეზიდენტი. ვოროშილოვის გარდაცვალების შემდეგ საერთაშორისო ასოციაციის პრეზიდენტად არჩეული იქნა მისი ქვრივი - ნატალია სტეცენკო.
რა? სად? როდის? (სპორტული ვერსია)

სპორტული რა? სად? როდის? — ინტელექტუალური თამაშის „რა? სად? როდის?“ სპორტული ნაირსახეობა, როდესაც თამაშში ერთდროულად მონაწილეობს რამდენიმე (2-დან 100-მდე) გუნდი. ყველა გუნდს დაესმება ერთი და იგივე შეკითხვა ერთდროულად. მოსაფიქრებელი წუთის გასვლის შემდეგ გუნდები ფურცელზე წერენ პასუხს და აბარებენ ჟიურის. გარკვეული რაოდენობის კითხვების (როგორც წესი 12-15 შეკითხვა ერთ ტურში) გაჟღერების შემდეგ, ჟიური (წამყვანი) აცხადებს გამარჯვებულს, რომელსაც ყველაზე მეტი სწორი პასუხი დაუგროვდა.

საქართველოს პირველი ჩემპიონატი სპორტულ „რა? სად? როდის?“-ში გაიმართა 1995 წელს.

საქართველოს ჩემპიონატი
ძამის ციხე

ძამის ციხე, ორთუბნის ციხე — შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარეში, მდ. ძამის ხეობაში (ახლანდელი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფ. ორთუბნის ტერიტორიაზე).

ამ ადგილას მდებარეობდა ისტორიული ქალაქი მძოვრეთი. ძამის ციხე ძამისხევის ადმინისტრაციული და პოლიტიკური ცენტრი იყო. კონტროლს უწევდა თრიალეთ-ზემო ქართლის ერთ-ერთ ძირითად გზას. საუკუნეში ერთხანს აქ, ძამელ მთავარ ადარნასესთან, თავს აფარებდა დასავლეთ საქართველოს (აფხაზთა სამეფოს) სამეფო ტახტის პრეტენდენტი თეოდოსი (მეფობაში თეოდოს ). საუკუნეში ძამის ციხეს ფლობდა ახალქალაქის (ჯავახეთის) ერისთავთერისთავი თორელი გამრეკელი კახას ძე. საუკუნის დასაწყისში ძამის ციხე დაიკავა ოსების „ბაყათარმა“ (ბელადმა), მაგრამ სამცხის მთავარმა მონღოლების ხელშეწყობით გაათავისუფლა. საუკუნის 40-იან წლებში ძამის ციხეში გამაგრდა ქართლის მეფის როსტომის წინააღმდეგ აჯანყებული ფეოდალი ნოდარ ციციშვილი. მეფემ ციხის აღება ვერ შეძლო.

კლდეზე აღმართული ძამის ციხე რთული კონსტრუქციის მონუმენტური ნაგებობაა. აღმოსავლეთით აკრავს მაღალი, ტყიანი ქედი, სამხრეთით - ღრმა ხევი, დასავლეთით - ორთუბნის ვიწრო ხევი. ციხის სამშენებლო მასალად გამოყენებულია თლილი ქვა. შეინიშნება სამი სამშენებლო ფენა: ადრინდელი ფეოდალური ხანის, შუა ფეოდალური ხანისა და დაახლოებით საუკუნის, როდესაც ძამის ხეობაში ფანასკერტელ-ციციშვილები გაბატონდნენ. ძამის ციხის აღმოსავლეთ ნაწილში ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესიაა.
რიტენჰაუზ-სქვერი

რიტენჰაუზ-სქვერი ანუ რიტენჰაუზის მოედანი ერთ-ერთია ხუთ თავდაპირველ ღია პარკთაგან, რომელიც უილიამ პენმა დაგეგმა მე-17 საუკუნის ბოლოს ცენტრალურ ფილადელფიაში, პენსილვანია.

თავდაპირველად ერქვა საუზუესტ-სქვერი (ინგ. სამხრეთ-დასავლეთის მოედანი), შემდეგ სახელი გადაერქვა დევიდ რიტენჰაუზის პატივსაცემად, რომელიც ფილადელფიაში პირველი ქაღალდის მწარმოებლის, გერმანელი იმიგრანტი უილიამ რიტენჰაუზის, შთამომავალი იყო. უილიამ რიტენჰაუზის ძველი ქაღალდის ქარხანა ცნობილია, როგორც რიტენჰაუზთაუნი, რომელიც მდებარეობს ფეარმონტ პარკში. დევიდ რიტენჰაუზი საათების ოსტატი იყო და ამერიკის რევოლუციას უწყობდა ხელს.

დღეს, მწვანეში ჩაფლული პარკის ირგვლივ ჩამწკრივებულია მოდური მაღაზიები, საუკეთესო რესტორნები, ფეშენებელური ბინები და ორი სასტუმრო, მათ შორის ერთ-ერთი ხუთვარსკვლავიანი. პარკის მწვანე მდელოები და სკამები ახლომდებარე უბნების ოფისებში მომუშავე ფილადელფიელების მთავარი შუადღის დასასვენებელი და წასახემსებელი ადგილია, ხოლო მისი ლომისა და თხის ქანდაკებები პატარა ბავშვებისა და მათი მშობლების თავშეყრის პოპულარული ადგილია.

უფრო ვრცლად, სახელი ”რიტენჰაუზ-სქვერი” არაფორმალურად თავად ამ პარკის ირგვლივ მდებარე უბნის სახელზე მიუთითებს, რომელიც მოიცავს ცენტრის თითქმის მთელ დასავლეთ ნაწილს მარკეტ სტრიტიდან ჩრდილოეთით საუზ სტრიტამდე სამხრეთით, და ბროდ სტრიტიდან აღმოსავლეთით შუილკილის სანაპირომდე დასავლეთით. ქალაქის ამ უბანში, განსაკუთრებით კი პარკის სამხრეთ ბლოკზე მდებარეობს ფილადელფიის ყველაზე ძვირადღირებული უძრავი ქონება. ეს უბანი ყველაზე პოპულარულია 25-35 წლის ასაკის სეგმენტისთვის, თუმცა აქ მცხოვრებთა ასაკი საკმაოდ დიდ დიაპაზონს მოიცავს.

ხელოვნება და კულტურა
რიტენჰაუზის უბანი მრავალი კულტურული დაწესებულების ბინაა, მათ შორისაა კურტისის მუსიკის ინსტიტუტი, ფილადელფიის ხელოვნების ალიანსი, როზენბახის მუზეუმი და ბიბლიოთეკა, და სამოქალაქო ომისა და მიწისქვეშა რკინიგზის მუზეუმი.
ფილადელფია

ფილადელფია (აგრეთვე ფილი, ბერძნულიდან - „ძმური სიყვარულის ქალაქი“) — რიგით მეხუთე ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქალაქი აშშ-ში და ამასთან პენსილვანიის უდიდესი აგლომერაცია, ტერიტორიიულად და მოსახლეობის რაოდენობით. 2004 წლის 1 ივლისის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობა 1 470 151-ს შეადგენს.

ფილადელფია აშშ-ის ერთ-ერთი უძველესი და ისტორიულიად უმნიშვნელოვანესი ქალაქია. მან ამერიკის ისტორიაში კრიტიკული მნიშვნელობა შეასრულა. საუკუნის გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ის მეორე დედაქალაქი და აშშ-ის ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქალაქი იყო. ამ პერიოდში ის უსწრებს ბოსტონსა და ნიუ-იორკს პოლიტიკური და სოციალური მნიშვნელობით, ბენჯამინ ფრანკლინის ფილადელფიის აღმასვლაში გაწეული განსაკუთრებული წვლილის გამო.

ქალაქის ფარგლები ამავე სახელწოდების ქაუნტის არეს ემთხვევა კონსოლიდაციის აქტის მიღების შემდეგ 1854 წელს. მანამდე კი ქალაქი შემოიფარგლებოდა საუზ-სტრიტის, ვაინ-სტრიტისა და მდინარეები დელავერისა და შუილკილის შემოგარენით. ქალაქის ექსპანსიის შედეგად მან მოიცვა დასავლეთ ფილადელფიის, სამხრეთ ფილადელფიის, ჩრდილოეთ ფილადელფიისა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ფილადელფიის უბნები, ისევე როგორც გერმანტაუნი და ისეთი მცირე უბნები როგორიცაა როქსბორო, მანაიუნკი, მაუნტ-აირი და ჩესნატ-ჰილი.

ფილადელფია ასევე ერთ-ერთი უდიდესი საუნივერსიტეტო ქალაქია აშშ-ში 120.000-ზე მეტი სტუდენტით მხოლოდ ქალაქის ფარგლებში, ხოლო მის მეტროპოლიაში არსებული კოლეჯებისა და უნივერსიტეტების ჩათვლით კი 300.000-ზე მეტი სტუდენტით.
გავაზი (ისტორიული)

გავაზი, ძველი გავაზი — ისტორიული სოფელი კახეთში. მდებარეობდა თანამედროვე ახალსოფლის (ყვარლის მუნიციპალიტეტი) ტერიტორიაზე, მდინარე ალაზნის მარცხენა შენაკადის ავანისხევის (გავაზისწყლის) ორივე ნაპირზე. გავაზის დაწინაურებას ადრინდელი შუა საუკუნეებიდანვე ხელი შეუწყო მისმა ხელსაყრელმა მდებარეობამ კავკასიონისა და ალაზნის ველის მიჯნაზე. საუკუნეში გავაზაში აიგო მნიშვნელოვანი არქიტექტურული ძეგლი — ძველი გავაზის სახელით ცნობილი ეკლესია.

ქართული წერილობით წყაროებში გავაზი პირველად იხსენიება საუკუნეში, როდესაც ქორეპისკოპოსმა სამოელ დონაურმა იქ დაამარცხა არაბები. საუკუნეში კვირიკე ქორეპისკოპოსისა და კონსტანტინე აფხაზთა მეფის ჰერეთში ლაშქრობის შედეგად გავაზი და არიში კონსტანტინეს ერგო წილად. გავაზში აღმოჩენილი 1025 წლით დათარიღებული სამშენებლო წარწერა გვამცნობს, რომ აქ საყურადღებო მშენებლობა მიმდინარეობდა. გავაზის მნიშვნელობა განსაკუთრებით გაიზარდა - საუკუნეებში.

იგი კახეთის სამეფოს დედაქალაქ გრემიდან ირანისაკენ მიმავალ გზაზე მდებარეობდა. გამომწვარი თიხის ფილებით მოგებული, სამეთვალყურეო კოშკებით დაცული გზის თითო დღის სავალზე ქარვასლები იყო მოწყობილი. ერთ-ერთი ასეთი ქარვასლა გავაზშიც იდგა. შაჰ-აბასის მიერ კახეთის აოხრების შემდეგ გავაზის მნიშვნელობა დაკნინდა. ლეკიანობამ იგი გააპარტახა. საუკუნეში გავაზის მოსახლეობა გადასახლდა ალაზნის ველზე, სადაც ამავე სახელწოდების სოფელი გაშენდა. 1969-1972 წლებში არქეოლოგიური გათხრების შედეგად (ხელმძღვანელი ლ. ჭილაშვილი) გაირკვა, რომ გავაზის ტერიტორიაზე დასახლებული იყო ჯერ კიდევ ბრინჯაოს ხანაში. გაითხარა - საუკუნეების გავაზის ძირითადი უბნები: ბაზარი (თანამედროვე „ნაბაზრალი“), დარბაზოვანი (ციხის, ეკლესიისა და სასახლის კომპლექსები), სამება (ეკლესია, ქარვასლა, სახელოსნო უბანი) და აგრარული ზონა — „კოპალე“ (ქვის ყორეებით შემოზღუდული მამულები, სარწყავი სისტემა).
წათე I

წათე — ეგრისის მეფე საუკუნის 20-იან წლებში. მის დროს ეგრისში პოლიტიკური გავლენისათვის ერთმანეთს ეცილებოდნენ ბიზანტიის იმპერია და სასანიანთა იმპერია. იმპერატორ იუსტინე -ის დროს უარყო ქრისტიანობა და ირანელთა მხარეს გადავიდა, მაგრამ შაჰმა კავად -მა მას დახმარება ვერ გაუწია. ამის გამო, წათე იძულებული გამხდარა კვლავ დაბრუნებოდა ქრისტიანობას. ამ მიზნით იგი ჩავიდა კონსტანტინოპოლში. ამ ამბავმა ძალიან გაახარა იმპერატორი, მან მოანათვლინა წათე და შვილად გამოაცხადა. 523 წელს წათემ ბიზანტიაში შეირთო ბერძენი დიდმოხელის, პატრიკოს ნომეს ასული ვალერიანე. სამეფო გვირგვინით, ძვირფასი სამოსლითა და მრავალი საჩუქრით დატვირთული წათე სამშობლოში დაბრუნდა.

ირანის შაჰი ამ ამბავმა ძალიან განარისხა. იგი წათეს გადაბირებაში ბიზანტიის იმპერატორს ადანაშაულებდა, ამიტომ მან ლაშქარი გამოგზავნა ეგრისში მეფის დასასჯელად, მაგრამ იმპერატორმა იუსტინემ წათეს დასახმარებლად დიდი ჯარი გამოგზავნა სამი სარდლის მეთაურობით და ეგრისელებმა უკუაგდეს ირანელთა ლაშქარი.
წათე II

წათე — ეგრისის მეფე 554 წლის შემდეგ, გუბაზ -ის ძმა. ცხოვრობდა კონსტანტინოპოლში. გუბაზ -ის მოკვლის შემდეგ ეგრისის სახალხო კრებამ (555) მისი მეფედ დამტკიცება მოსთხოვა იუსტინიანე -ს. იმპერატორმა ეს მოთხოვნა შეასრულა და წათე დიდი პატივით გამოგზავნა ეგრისში, სადაც ის ზეიმით აკურთხეს მეფედ. წათე -ის მეფობის დროს გრძელდებოდა ირანისა და ბიზანტიის ბრძოლა ეგრისისათვის.
წალენჯიხა

წალენჯიხა — ქალაქი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის წალენჯიხის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს მდინარე ჭანისწყლის ნაპირზე, ზღვის დონიდან 222 მ სიმაღლეზე. ქალაქად გამოცხადდა 1964 წელს. ქალაქში არის ჯანდაცვის, განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები.

ეტიმოლოგია
წალენჯიხა, მეგრული „წენდიხა“, ჭანისწყალი მეგრული „წენწყარი“ მდინარისა და გეოგრაფიული პუნქტის ამგვარი სახელწოდებანი დადასტურებულია როგორც ქართული, ასევე უცხოური წყაროების მიერ.

სიმონ ჯანაშიას მიხედვით „წენი“ ანუ „წანი“ იყო ერთ-ერთი ტომთაგანი ჭანური-მეგრული განშტოებისა და არა საკუთრივ სანები. სწორედ ამ „წანი“ ტომისაგან მიიღო თავისი სახელწოდება ამ ადგილმა და იმ ციხემ (ჯიხამ), რომელიც მათ ეკუთვნოდათ (წენ-დიხა) და იმ მდინარემაც, რომელიც ციხეს ჩაუდიოდა (წენ-წყალი).

ისტორია
- საუკუნეებში წალენჯიხა მნიშვნელოვანი დასახლებული პუნქტი იყო, რაც დასტურდება წალენჯიხის საკათედრო ტაძარის მშენებლობით. დროთა განმავლობაში წალენჯიხის მნიშვნელობა კიდევ უფრო გაიზარდა ისე, რომ - საუკუნეებისათვის ის დადიანების ერთ-ერთ რეზიდენციად იქცა. დადიანებს აქ ჰქონდათ სასახლე, საჭურჭლე (საგანძური) და საგვარეულო სამარხიც. ქალაქის მნიშვნელობის ზრდამ გამოიწვია საუკუნეშივე ოდიშის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საეპისკოპოსოს გადატანა წალენჯიხაში, რამაც ხელი შეუწყო კულტურული და ეკონომიკური საქმიანობის აღმავლობას.

რუსეთის იმპერიის დროს წალენჯიხა იყო ზუგდიდის მაზრის ერთ–ერთი საბოქაულოს ცენტრი. საბჭოთა პერიოდში წალენჯიხა იქცა ჩაის გადამუშავების ერთ-ერთ ცენტრად, რამაც ხელი შეუწყო დასახლების ურბანიზაციას. მოქმედებდა ჩაის ექვსი ფაბრიკა. 1957 წელს სოფელი წალენჯიხა გარდაიქმნა ქალაქის ტიპის დასახლებად (დაბად), 1964 წელს კი მიიღო ქალაქის სტატუსი. დღეს მოქმედებს მხოლოდ ერთი ფაბრიკა, სადაც 300-მდე ადამიანი მუშაობს.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქში ცხოვრობს 3847 ადამიანი.

სურათები
წანარეთი

წანარეთი — ისტორიული მხარე აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში, მოიცავდა დარიალის ხეობის ზემოთს, ჯვრის უღელტეხილისა და მისი მიმდგომი რეგიონის ტერიტორიას — წანარეთის ხევს (იგივეა, რაც ხევი, ახლანდელი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია). და განსაკუთრებით - საუკუნეებში წანარების ტომის დაწინაურებამ და პოლიტიკურმა სიძლიერემ ცნება „წანარეთს“ ზოგადი, კრებითი ეთნიკური-პოლიტიკური შინაარსი შესძინა. წანარეთად იგულისხმებოდა კახეთის მთიანეთი - „მთიულეთი კახეთისა“ (მეცნიერებაში გამოთქმულია მოსაზრება, რომ გარკვეულ პერიოდში პოლიტიკური ასპექტით წანარეთი მთლიანად კახეთს ეწოდებოდა). ტრადიციულად წანარეთის ხელისუფალს დაკისრებული ჰქონდა დარიალის ხეობის კონტროლი და განსაკუთრებით უღელტეხილის დაცვა ჩრდილოეთიდან მომთაბარე ტომთაგან. - საუკუნეებში წანარეთი კახეთის სამთავროს შემადგენელი ნაწილი იყო. ამავე საუკუნეებში იგი ხდება ძირითადი ძალა კახეთის სამთავროს მიერ დაწყებული ბრძოლისა არაბთა ბატონობის წინააღმდეგ.
წანერი (მრავალმნიშვნელოვანი)

წანერი შეიძლება აღნიშნავდეს:

წანერის მყინვარი — მყინვარი სვანეთის კავკასიონის კალთაზე, შედგება ორი ნაკადისაგან
ჩრდილოეთი წანერი‎ — მყინვარი სვანეთის კავკასიონის კალთაზე
სამხრეთი წანერი‎ — მყინვარი სვანეთის კავკასიონის კალთაზე
წანერის უღელტეხილი — უღელტეხილი სვანეთის კავკასიონის ქედზე
წანერი — მდინარე საქართველოში