iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თოხლიაურის მესამე ეკლესია

თოხლიაურის მესამე ეკლესია, კერპის საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ თოხლიაურის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სამიოდე კილომეტრის მოშორებით, ნასოფლარ შავქედის სამხრეთით, 300 მეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზეულია, 7,8 მეტრი 4,5 მეტრზე. საშენ მასალად გამოყენებულია რიყის ქვა, თუმცა წყობაში ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმიც.

ეკლესია დაზიანებულია, კონქთან ერთად შემორჩენილია აფსიდიც, ჩრდილოეთ კედელი 1 მეტრზეღაა შემორჩენილი შემორჩენილი, არც დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნაწილი აღემატება 1 მეტრს. აფსიდა ნახევარწრიულია, ის გადახურულია შემცირებული პროპორციების მქონე კონქით. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია შეისრულთაღოვანი სარკმელი, საიდანაც დღემდე მხოლოდ თაღი შემორჩა. სარკმლის ორთივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშია. ინტერიერი შელესილი ყოფილა.
თელეთის მთავარანგელოზის ეკლესია

თელეთის მთავარანგელოზის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, სოფლის ჩრდილოეთით, ტყეში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით. წყობა ირეგულარულია, კუთხებიი ამოყვანილია მოზრდილი ზომის სუფთად ნათალი მოგრძო ქვიშაქვის ქვებით. კარ-სარკმელები გამოყვანილია აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი შეისრული თაღითაა გადახურული. ეკლესიის დარბაზი იმდენად მოკლეა რომ მისი განივი ღერძი 1 მეტრით აღემატება გრძივ ღერძს. აღმოსავლეთით ღრმა აფსიდია, რომლის სამხრეთ გვერდი ოდნავ ნალისებრი მოხაზულობისაა. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს თითო კვადრატული ნიშაა. აფსიდი დადაბლებული პროპორციების კონქითაა გადახურული. ეკლესიის ფასადები მოურთვეოლია დასავლეთ ფასადის წყობაში ჩატანებულია ქვიშაქვის სამი მოგრძო ქვა. მათგან ორი შესასვლელის სამხრეთითაა, ერთი ჩრდილოეთით. ეკლესია დაბურული იყო ღარისებრი კრამიტით.
ტოლათსოფლის ღვთისმშობლის ეკლესია

ტოლათსოფლის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტოლათსოფელში, ძველ სასაფლაოზე. ნაგებობის უმეტესი ნაწილი საუკუნის მიწურულს განეკუთვნება. იგი დაშენებულია ადრე არსებული ეკლესიის შემორჩენილ კედლებზე. შენობის ეს ორი სამშენებლო ფენა ერთმანეთისგან განსხვავდება როგორც მასალით, ისე წყობის ხასიათითაც. ეკლესიის თავდაპირველი კედლები რიყისა და ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობითაა ნაგები, განახლებული ნაწილები კი - კვადრატული აგურითა და რიყის ქვით. ეკლესია დარბაზულია (8,25,9 მეტრი). ძლიერ დაზიანებულია: ჩამოშლილია სახურავი და ლავგარდნის ნაწილი, კედლების ზედა ნაწილები ალაგ-ალაგ მონგრეულია. შესასვლელი ორია: სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. სამხრეთის კარი აგურით ნაწყობი ბრტყელი თაღითაა გადახურული, დასავლეთისა - სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით აფსიდის ღერძზე საკმაოდ განიერი სარკმელია. მსგავსი ორი სარკმელია სამხრეთით, ხოლო სამი - ჩრდილოეთით. სარკმლები ბრტყელი თაღითაა გადახურული და შიგ რკინისგისოსებიანი ხის ჩარჩოებია ჩასმული. დარბაზს ხის კამაროვანი გადახურვა ჰქონია. ფასადები დასრულებული ყოფილა შირიმის ქვის თაროსებრი ლავგარდნით. ეკლესიის დასავლეთ კედელზე დაშენებული იყო აგურის სამრეკლო, რომლისგანაც კვადრატული საფუძველიღა შემორჩა.
თოხლიაურის მეხუთე ეკლესია

თოხლიაურის მეოთხე ეკლესია (ასევე ცნობილი როგორც, ღონიტას ველის საყდარი) — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ თოხლიაურის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ღონისტასხევის მარცხენა მხარეს, ტყიან ქედზე. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, (3,653,35 მ). ნაგებია რიყის ქვით და კირის ხსნარით.

შემოსასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი სწორკუთხაა და კედლის ღერძიდან ოდნავ სამხრეთითაა. აღმოსავლეთით არსებული ნალისებრ აფსიდაში ოთხკუთხა სარკმელია, რომლის სამხრეთითაც მცირე ზომის ოთხკუთხა ნიშია. იმავე ფრომის ოდნავ მოზრდილი ნიში ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ბოლოშიცაა. დასავლეთ კედელში, შემოსასვლელვის ჩრდილოეთ გვერდის ასწვრივ მოწყობილია ოთხკუთხა, თითქმის პარალელური წირთხლებიანი სარკმელი. შიგნით ეკლესია, განძისმაძიებლების მიერ, დაახლოებით 1.2 მეტრით არის ჩაღრმავებული
ვერხვიანის წმინდა გიორგის ეკლესია

ვერხვიანის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ვერხვიანის სამხრეთით, ექვსასიოდე მეტრზე, ვენახებს შორის მდებარე, პატარა ბორცვზე. ადგილობრივი მოსახლეობა ეკლესიას ციხეს უწოდებს.

ეკლესია დარბაზულია, სავარაუდოდ თარიღდება საუკუნით. ნაგებია საშუალო ზომის რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. ქვა შერჩეულია და დაწყობილი თანაბარი სიმაღლის, თარაზულ რიგებად. კონსტრანტულ ნაწილებში გამოყენებულია აგური. კედლები გამაგრებული ყოფილა ხის მსხვილი ძეგლებით.

შენობა ძლიერ დაზიანებულია: მთლიანადაა ჩამონგრეული კამარა. დანგრეულია სამხრეთ და დასავლეთ კედლის დიდი ნაწილი. განგრეულია აფსიდის კედლის შუა ნაწილი. შემორჩენილ კედლებს, მიწიდან 2-2,5 მეტრ სიმაღლეზე, გარედან და შიგნიდან, საპირე წყობა ჩამოშლილი აქვს.

შესასვლელი ეკლესიას დასავლეთიდან ჰქონია. იგი გარედან ჩასმული ყოფილა აგურით გამოყვანილ, საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეში, რომლისგანაც მხოლოდ ზედა, მარცხენა ნაწილიღაა შემორჩენილი. ჰქონდა თუ არა ეკლესიას მეორე შესასვლელი არ ჩანს.

აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ორივე გვერდში, სიმეტრიულად, მოწყობილია თითო მაღალი შეისრულთაღოვანი ნიშა. მათი გეგმის მოხაზულობა თითქმის ნახევარწრიულია. თაღები კი, აგურითაა ნაწყობი. აგურითაა ნაწყობი საკურთხევლის სარკმლის თაღიც, რომელიც როგორც შიგნიდან, ისე გარედანაც შეისრულია და გარეთკენ მკვეთრად ვიწროვდება. აფსიდი კონქითაა გადახურული, რომლის ქვედა ნაწილი აგურისა და რიყის ქვის რიგების მონაცვლეობითაა ამოყვანილი, ზედა კი, მთლიანად აგურისაა. ეკლესიის აღმოსავლეთ კედელი და გრძივი კედლების შესაბამისი ბოლოები კონქის ქუსლის დონემდეა შემორჩენილი, რის გამოც კონქი გარედან მთლიანად გაშიშვლებულია და შორიდან გუმბათს წააგავს.

ეკლესიის დარბაზი შემაღლებულ პროპორციებში ყოფილა გადაწყვეტილი. დარბაზის გადამხურავი კამარა დაყრდნობილი ყოფილა საბჯენ თაღზე. საკუთრივ თაღი კი - პილასტრებზე, რომელთა წყობაში აგურიც იყო გამოყენებული. პილასტრის ნაშთი დარბაზის ჩრდილოეთ-დასავლეთ კუთხეშიცაა. ამ უკანასკნელს დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენი თაღი ეყრდნობოდა.
ტუშურების ეკლესია და კოშკი

ტუშურების ეკლესია და კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტუშურების სამხრეთ-დასავლეთით, თავლაღად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (5,84 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით. ორივე მხრიდან ბრტყლად გადახურული შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშია. საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნულია კანკელით (შემორჩენილია 1 მეტრ სიმაღლეზე). კედლებს მთელ სიგრძეზე გასდევს საფეხური. ეკლესია გადახურულია ღარიანი კრამიტით. კოშკი ეკლესიის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეზეა მიშენებული. იგი გეგმით კვადრატულია (3,23,2 მეტრი), ოთხსართულიანი; ნაგებია ნატეხი ქვით. სართულის აღმოსავლეთ კედელში სწორკუთხა კარია. სართულის დასავლეთ კედლის შუა ნაწილში - ვიწრო სარკმელი. ორივე სართულს ხის ბრტყელი გადახურვა აქვს. სართულის სამხრეთ კედელში ერთი სარკმელია. სართულის სამხრეთ კედელში გაჭრილი კარი ხის აივანზე (ამჟამად ჩამოშლილია) გადიოდა. თითო სარკმელი ჩრდილო, დასავლეთ და აღმოსავლეთ კედლებშია. ამ სართულის კამაროვანი გადახურვა ჩრდილო და სამხრეთ კედლებს ეყრდნობა. სართულები ერთმანეთს სართულშუა გადახურვებში მოწყობილი თითო პატარა ოთხკუთხა ხვრელით უკავშირდება. სახურავი ორფერდაა და შესაძლოა ფიქლით იყო გადახურული.
თოხლიაურის მთავარმოწამეს ეკლესია

თოხლიაურის მთავარმოწამეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ თოხლიაურის ჩრდილოეთით, 4 კილომეტრზე, დიდი ველების ტყიან ქეედზე. სავარაუდოდ თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

საშენ მასალად გამოყენებულია რიყის მოზრდილი ქვები, წყობა ძირითადად ქაოსურია, თუმცა შეორჩენილია სწორხაზოვანი რიგებიც. დიდი დანკარგების გარეშეა შემორჩენილი კედლები. დასავლეთ კედელი კი 2,4 მეტრის სიმაღლეზე დგას.

ეკლესია უაფსიდოა 5,65 მეტრი 4,45 მეტრზე, აღმოსავლეთით ეკლესია დასრულებულია სწორი კედლით რომელშიც ოდნავ შევიწროვებული სარკმელის კვალია დარჩენილი.

შესასვლელი სამხრეთიდანაა, 1-1,3 მეტრის სიმაღლეზეა შემორჩენილი წირთხლებიც. დასავლეთ კედელში დაბალი, ვიწრო სარკმელია გაჭრილი. შიგნიდან, დასავლეთის ორივე კუთხე მომრგვალებულია.
კვირიას ხატი

ტერმინი კვირიას ხატი შეიძლება აღნიშნავდეს:

კვირიას ხატი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლაფანაანთკარში.
კვირიას ხატი — საკულტო ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კვერნაულაში.
კვირიას ხატი — საკულტო ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ორხევში.
კვირიას ხატი — საკულტო ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭურჭელაურებში.
კვირიას ხატი — საკულტო ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტუშურებში.
ტუშურების კოპალას ხატი

ტუშურების კოპალას ხატი — საკულტო ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტუშურების ჩრდილო-დასავლეთით, 0,5 კილომეტრზე, ჩიტაურების ხევის პირას. აგებულია საუკუნეში. ნატეხი ქვით ნაგებ, კუბური ფორმის (1,41,41,4 მეტრი) მასიურ ბაზისზე დაშენებულია მთლიანად აგურით ნაწყობი ოთხწახნაგოვანი ფანჩატური. ქვედა ნაწილის აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნახნაგებში (მიწის დონეზე) თითო შეისრულთაღოვანი ნიშია. ფანჩატურის კვადრატულ ბურჯებზე ბრტყელი თაღებია დაყრდნობილი. თაღები და მათ ზემოთ წყობის ნაწილი სწორკუთხოვან შეღრმავებაშია მოქცეული. ფანჩატური დასრულებულია ვიწრო ლავგარდნით, რომელიც კუთხით შვერილი აგურების ერთი რიგისგან შედგება. ნაგებობას პირამიდული ფორმის აგურის სახურავი აქვს.
თოხლიაურის სამების ეკლესია

თოხლიაურის სამების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ თოხლიაურისგან 400-450 მეტრის მოშორებით, აღმოსავლეთით. მანავის მეურნეობის სასტუმროს ჩრდილოეთით 60-70 მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუუნეებით. საუკუნის მიწურულს ეკლესია ექსპერტებთან შეთანხმების გარეშე გააარემონტეს, რის გამოც ძეგლმა დაკარგა თავდაპირველი მახასიათებელი ნიშნები.

ეკლესია დარბაზულია, საშენ მასალად გამოყენებულია რიყის სხვადასხვა ზომის ქვები და კირის დუღაბი. ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდანაა, კარი შეისრული თაღითაა გადახურული, კარი გამოყვანილია აგურით და როგორც შიგნიდან ისე გარედანაც შეღრმავებულ სწორკუთხა არეშია ჩასმული.

ეკლესიის აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ორივე მხარესაც თითო, მცირე ზომის კვადრატული ნიშია. აფსიდის შუა ნაწილი განგრეული ყოფილა, რომელიც რემონტის დროს ამოავსეს და თაღოვანი სარკმელი მოაწყვეს. ამავე დროსაა მოწყობილი დასავლეთ კედელში ორი მრგვალი სარკმელი.

ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით, რომელიც ხის წვრილ ტოტებზეა დაწყობილი.
თოხლიაურის ღვთისმშობლის ეკლესია

თოხლაურის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ თოხლიაურის სასაფლაოზე. არქიტექტურული ნიშნებით თარიღდება საუკუნით, 2013-2014 წლებში სოფლის მოსალხეობამ თვითნებურად აღადგინა ეკლესია, რის დროსაც: კამარა, კონქი, აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ კედლების ნაწილები და დასავლეთ კედელი განაახლეს.

აფსიდა გეგმით ნახევარწრიულია. მასში განიერი ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის გვერდებზე კი სიმეტრიულად ორი ნახევარწრიულთაღოვანი ნიშია განლაგებული.

გრძივ კედლებზე ერთსაფეხურიანი ორ-ორი პილასტრია. პილასტრებზე დაყრდნობილი იყო კამარის საბჯენი თაღები. პილასტრები ასევე გვხვდება დასალვეთ კუთხეებში, მათზე დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბრჯენი თაღები იყო გადაყვანილი. ჩრდილოეთ კედლის შუა ნაწილში საშუალო ზომის ოთხკუთხა ნიშია. სამხრეთ კედელში კი აფსიდის მხარისა და პილასტრს შორის დაბალი, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი.
კვირიას ხატი (ტუშურები)

კვირიას ხატი — საკულტო ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტუშურების სამხრეთით, 0,3 კილომეტრზე, აგებულია საუკუნეში. ნაშენია აგურითა და ნატეხი ქვით, გეგმით კვადრატულია (1,11,1 მეტრი; სიმაღლე 1,8 მეტრი). ჩრდილო და დასავლეთ წახნაგებში თითო სწორკუთხა ნიში აქვს. ნაგებობა კრამიტის ორფერდა სახურავითაა გადახურული.
ზემო ყანდაურის ეკლესია

ზემო ყანდაურის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ყანდაურის ჩრდილოეთით, დაახლოებით 500 მეტრზე. ეკლესიის სამხრეთ კედელში, გარედან, ჩასმულია ბაზალტის ქვა, რომელზეც ამოკვეთილია ორენოვანი (ქართული და სომხური) სამშენებლო წარწერა. წარწერის მიხედვით ეკლესია აგებულია 1884 წელს, სიმონ პეტრუსოვის „ფულითა და გამრჯობითა“. თუმცა, შენობის კედლებში სხვა, ბევრად უფრო ძველი ფენაცაა შესამჩნევი, რომელიც, როგორც საშენი მასალის რაობით, ისე წყობის ხასიათითაც გამოირჩევა და ხუროთმოძღვრული ნიშნებით გვიანდელ შუა საუკუნეებით შეიძლება დათარიღდეს. ჩანს, რომ ეკლესია 1884 წელს კი არ აუგიათ, არამედ აღუდგენიათ, თუმცა, ამ ფაქტის აღნიშვნის ნაცვლად, წარწერაში, ეკლესიის აგების შესახებაა საუბარი.

ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილები, აღმოსავლეთ კედლების ზედა ნაწილები, აღმოსავლეთ კედელი შუაში, მთელ სიმაღლეზე, გახეთქილია. ეკლესიის შიგნით მცენარეულობა და მოზრდილი ხეა მოსული.

ეკლესია დარბაზულია. შენობის თავდაპირველი ნაწილი რიყის თანაბარი ზომის ქვითა და კირის დუღაბითაა ნაგები. წყობაში, აქა-იქ, რიყის ნატეხი ქვები და ლოდებიცაა ჩართული. კუთხეები ოდნავ მოზრდილი ქვებითაა ამოყვანილი. რიგების სწორხაზოვნება ძირითადად დაცულია. მოგვიანებით აღდგენილ ნაწილებში, რიყის ქვასთან ერთად, აგურიცაა გამოყენებული. სარკმლები და არქიტექტურული ელემენტები კი მთლიანად აგურისაა.

ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან აქვს. კარი შიგნითკენ ოდნავ ფართოვდება. იგი გადახურული იყო აგურით ნაწყობი, ბრტყელი თაღით. აღმოსავლეთით ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც დაბალი, ოთხკუთხა სარკმელი და გეგმით ნახევაწრიული ორი ნიშაა. სარკმელი ჩვეულებისამებრ, აფისიდ ღერძზეა. ნიშები კი აფსიდის ბოლოებთანაა განლაგებული. ჩრდილოეთ ნიშანი წყობიდან გამოშვერილი აგურებით გამოყვანილი თაროა. სამხრეთ ნიშა კი ძირიდან სამოციოდე სანტიმეტრის სიმაღლეზეღაა შემორჩენილი. ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში, აფსიდის მხართან ახლოს, შემორჩენილია სარკმლის ქვედდა ნაწილი. იგი, საკურთხევლის სარკმლის მსგავსად, გარეთკენ ოდნავ ვიწროვდება და დახრილი რაფა აქვს.

ეკლესიის შემორჩენილი კედლები გარედან სადაა. სამხრეთ ფასადზე, შესასვლელის მარჯვნივ, აგურით გამოყვანილი ვიწრო, მაღალი, ოთხკუთხა ნიშა, რომელიც ლოდითაა გადახურული.
ლაშარის ჯვრის ნიში (ტუშურები)

ლაშარის ჯვრის ნიში — საკულტო ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტუშურების სამხრეთით, 0,3 კილომეტრზე, აგებულია საუკუნეში. ნაგებია ნატეხი ქვითა და აგურით. სიმაღლე 1,9 მეტრია. სალოცავი გეგმით კვადრატულია (1,35×1,35 მეტრი). მასიური ნაგებობაა. დასავლეთით (მიწის დონეზე) თაღოვანი ნიში აქვს, სამხრეთითა და აღმოსავლეთით კი, თითო სწორკუთხა ნიში. დასავლეთ წახნაგის ზემო ნაწილში წყობიდან ოდნავ შვერილი ოთხი აგურით ჯვარია გამოყვანილი. ნაგებობას კრამიტის ორფერდა სახურავი აქვს.
იკვლივგორანის ლომისის ეკლესია

იკვლივგორანას ლომისის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ იკვლივგორანას სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია ორნავიანია, სიგრძე 7.4 მეტრი, სიგანე 6.8 მეტრი. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვებითა და კირის დუღაბით. გარეთა კედლებში გამოყენებული ქვები შედარებით მოზრდილია. ქვები შერჩეულია და ერთმანეთთან მჭირდოდაა მიწყობილი, თუმცა არ ქმნიან სწორხაზოვან რიგებს. ეკლესიის სხვა არქიტექტურულ ელემენტებში ასევე გამოყენებულია შირიმის ქვები.

ეკლესიის ორივე ნავი აფსიდიანია, და ერთმანეთს ორმალიანი თაღედით უკავშირდებიან. თაღები ეყრდნობიან სწორკუთხა ბურჯს, რომელიც დაგვირგვინებულია ნატეხი ქვით გამოყვანილი კაპიტელით. მსგავსი კაპიტელებითაა დასრულებული თაღედის განაპირა კედლებიც.

შესასვლელი სამხრეთ ნავის სამხრეთ კედლის შუაშია. ძველად, გარედან კარი თარაზულად, ხოლო შიგნიდან ნახევარწრიული თაღით იყო გადახურულუ.

ორივე ნავის აფსიდი ნახევარწრიულია. ორივეში თაღოვანი, გარეთკენ შევიწროებული სარკმელია გაჭრილი. ორივე სარკმის თაღი, როგორც შიგნიდან ისე გარედან მთლიანად შირიმის ქვაშია გამოკვეთილი. მთავარი ნავის აფსიდის გვერდებში თითო პატარა, ოთხკუთხა ნიშია. სამხრეთ ნავის აფსიდა კი ნიშების გარეშეა. აფსიდები დასრულებულია წესიერი ფორმის კონქებით. მთავარი ნავის კონქის თაღი აფსიდის მხრებზეა დაყრდნობილი. სამხრეთ ნავის კონქის თაღი კი მარტივპროფილიან კაპიტელებზე. მათავარი ნავის კონქის წყობიდან, ოდნავ გამოშვერილი ქვებით გამოვანილი თაროა, რომელიც აფსიდს მთელს სიგრძეზე გაუყვება.

ორივე ნავი შიგნიდან გადახურულია ნახევარცილინდრული კამარით. მთავარ ნავს, გარდა საკურთხევლის სარკმლისა, ასევე ანათებს სამხრეთ კედელში გაჭრილი ორი პატარა, ოთხკუთხა სარკმელი. სამხრეთ ნავს, საკურთხევლის სარკმლის გარდა სხვა სარკმელი არ აქვს.

აღმოსავლეთ ფასადზე, მთავარი ნავის სარკმელი შემკულია ნახევარწრიული რელიეფური თაღით. იგი დაყრდნობილია იმავე პროფილის ორ სვეტზე, რომლებსაც ბოლოში ჰორიზონტალური გადანაკეცები აქვთ. სარკმლის ქვემოთ, ერთ ქვაში გამოკვეთილია რელეფური ჯვარი.

მთავარი ნავი გადახურული იყო ორქანობიანი სახურავით, ხოლო სამხრეთ ნავი ცალქანობიანი სახურავით.
ქალის ციხე

ქალის ციხე, თამარის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით, თოხლიაურისხევის სათავეებთან, მანავის ცივის სამხრეთ კალთის ერთ-ერთ განშტოებაზე, სოფლიდან 10 კილომეტრზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს.

ციხის სახელწოდებას ლეგენდა თამარ მეფეს უკავშირებს. თითქოს ციხის მეფე ქალს აუშენებია და ამიტომ ჰქვია მას ქალის ციხე. სხვა ვერსიის მიხედვით კი, როდესაც მამაკაცები საომრად იყვნენ წასული, ციხეს ქალები იცავდნენ და სახელიც აქედან მომდინარეობს. ქართლის ცხოვრების მიხედვით, საუკუნეში გიორგი ბრწყინვალემ ჰერ-კახთა და სომხეთის ერისთავნი, რომლებიც მონღოლებს მიემხრნენ, კახეთის ცივის მთაზე მიიწვია და ამოწყვიტა: არსებობს ვარაუდი, რომ გიორგი ბრწყინვალემ მოღალატე ერისთავები სწორედ ქალის ციხეში დასაჯა სიკვდილით.

ციხე განლაგებულია ორი ღრმა ხევის შესაყართან, მაღალ ციცაბოფერდებიან მთაზე, ისე რომ ხევების მხრიდან იგი სრულიად მიუდგომელია. ერთადერთი მისადგომი ბილიკი მანავის ცივის მხრიდანაა. ციხის გეგმა არაწესიერი მოხაზულობისაა. ციხის სამხრეთით, ყველაზე დაბალ ადგილზე, გეგმით ნახევარწრიული კოშკია, რომელიც გალავანშია ჩართული და როგორც ჩანს ციხის მხარეს მთელ სიმაღლეზე იყო გახსნილი. ციხის ტერიტორია მთლიანად ტყითაა გადაფარული და უამრავი ქვაა მიმოფანტული.

ციხის ჩრდილოეთ ნაწილში, მცირე შემაღლებაზე, ძლიერ დაზიანებული, დარბაზული ტიპის ეკლესიაა, რომლისგანაც, მხოლოდ აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებია შემორჩენილი. თუმცა კედლები გარედან მიწითა და ქვითაა დაფარული. შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. კედლები ამ ადგილას განგრეულია. აღმოსავლეთით აფსიდია, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი.
ზემო ყანდაურის სამარხი

ზემო ყანდაურის სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ყანდაურის ჩრდილოეთით, განაპირას. განეკუთვნება ძვ. წ. და ათასწლეულების მიჯნას.

შემთხვევით აღმოჩენილი ორმოსამარხი შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიის ექსპედიციამ. სამარხში აღმოჩნდა ივრისა და ალაზნის ქვემო წელისათვის დამახასიათებელი ბრინჯაოს მახვილი. ინახება საგარეჯოს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
ნათლისმცემლის ნაეკლესიარი

ტერმინი ნათლისმცემლის ნაეკლესიარი შეიძლება აღნიშნავდეს:

ნათლისმცემლის პირველი ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში;
ნათლისმცემლის მეორე ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში.
ნათლისმცემლის მესამე ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში.
მრავალძლის წმინდა გიორგის ნიში

მრავალძლის წმინდა გიორგის ნიში — საკულტო ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტუშურების სამხრეთით. აგებულია საუკუნეში. სიმაღლე 3,2 მეტრია. მისი ქვედა მასიური კორპუსი (11 მეტრი) ნატეხი ქვითაა ნაშენი. ჩრდილო, აღმოსავლეთ და დასავლეთ წახნაგებში სწორკუთხა ნიშებია. მათგან ჩრდილოეთის ნიშის ზემოთ თიხის მილია ჩასმული. ზედა ნაწილი აგურით ნაგებია. ოთხ კვადრატულ ბურჯზე დაყრდნობილი თაღებით გახსნილი ფანჩატურია (შიგ ბრინჯაოს ზარი კიდია). სახურავი ოთხფერდაა, თუნუქის, წვერზე ლითონის ჯვარი ადგას. ნაგებობა შელესილი და შეთეთრებულია.

ლიტერატულა
გიორგიწმინდის წმინდა გიორგის პირველი ეკლესია

გიორგიწმინდის წმინდა გიორგის პირველი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გიორგიწმინდის ჩრდილო-აღმოსავლეთით დაახლოებით 1,5 კილომეტრზე, სოფელ ანთოკსა და გიორგიწმინდას შორის მდებარე მთაზე. სავრაუდოდ თარიღდება საუკუნით.

ეკლესია დარბაზულია და უაფსიდო. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და მოყვითალო ფერის კირის დუღაბით. გარეთა კედლებში, ალაგ-ალაგ, ირიბად დაწყობილი ქვის რიგებია, რომლებიც შესაბამის კედლებს მთელ სიგრძეზე არ გასდევს. კედლების ზედაპირი როგორც შიგნით, ისევე გარედანაც, გასწორებულია ბათქაშით. მიუხედავად ამისა, იგი მაინც უსწორმასწოროა.

შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან აქვს. კარი გარედან გამოყვანილია აგურით და ნახევარწრიული ტიმპანითაა (შემორჩენილია მცირე ნაწილი) დასრულებული, შიგნით კი თარაზული გადახურვა აქვს. კარის ზღურბლი მიწიდან სამოციოდე სანტიმეტრის სიმაღლეზეა. რის გამოც, შესასვლელი წინ რამდენიმე საფეხურიანი კიბე უნდა ყოფილიყო მოწყობილი (ამჟამინდელი კიბე საუკუნის მიწურულს, ადგილობრივი მაცხოვრებლების მიერაა გაკეთებული).

ეკლესიის გეგმა შიგნითაც ოთხკუთხა. საკურთხევლის ნაწილი იატაკის მიმართ თხუთმეტიოდე სანტიმეტრითაა შემაღლებული. აღმოსავლეთ კედლეში გაჭრილია ოდნავ შევიწროვებული, ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი, რომლის წირთხლები და თაღიც აგურითაა გამოყვანილი. სარკმლის ძირის დონეზე, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ბოლოში, თითო პატარა, ოთკუთხა ნიშაა. სარკმლის ჩამოსწვრივ კი, აგურით ნაშენი, ოთხწახნაგა ტრაპეზი დგას.

ეკლესია შიგნიდან გადახურულია ერთიანი კამარით, რომელიც გრძივ კედლებთან შეერთების ადგილას მცირე კუთხეს ქმნის.

ეკელსიის ფასადები სადაა. სამხრეთ შესასვლელის თავზე, წყობაში, ჩასმულია საფლავის ოთხკუთხა ქვა. კედლები დასრულებულია აგურის ოთხწახნაგა ლავგარდანით, რომელიც შედგენილია დაკბილული და ჩვეულებრივი წყობით გამოყვანილი რიგების მონაცვლეობით.

ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კამარით, რომლის ნაწილი აყრილია, ნაწილი კი - დამტვრეული.
იკვლიგორანის ღვთისმშობლის ეკლესია

იკვლიგორანის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიიცპალიტეტის სოფელ იკვლივგორანის აღმოსავლეთით. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის და ნატეხის ქვით. შენობის კუთხეებში და სარკმლის წირთხლებად გამოყენებულია შირიმიც. შესამჩნევია შეკეთების კვალი. ეკლესია დაზიანებულია, ჩამონგრეულია კამარისა და სამხრეთ კედლის დიდი ნაწილი.

შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიულ აფსიდში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი, რომლის წირთხლები შირიმის ქვისაა. სარკმელის ორივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშია, ხოლო ქვემოთ, კედელზე მიდგმულია ტრაპეზი. აფისდა დარბაზისაგან მხრებითაა გამოყოფილი. კონქის თაღი ნახევარწრიულია და შირიმის თაროსებრივ იმპოსტებს ეყრდნობა.
მანავის ქაშვეთის ეკლესია

მანავის ქაშვეთის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, სასაფლაოზე. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. შემორჩენილია: საკურთხევლის აფსიდი და გრძივი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილი. აფსიდის შუაში განგრეულია, ჩრდილოეთ კედლის შემორჩენილი ნაწილი მოცილებულია აფსიდს და ჩრდილოეთითაა გადახრილი. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. აფსიდი მოკლეა, განიერი. აფსიდის სამხრეთ გვერდში ორი ოთხკუთხა ნიშაა მოწყობილი, ჩრდილოეთ გვერდში კი ერთი. აფსიდის კედელში თიხის ჭურჭელია ჩატანებული.
ფუძისანგელოზის ხატი

ფუძისანგელოზის ხატი — საკულტო ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტუშურების სამხრეთ-დასავლეთით, ტყეში, აგებულია საუკუნეში. სიმაღლე 3,2 მეტრია. ხატის ქვედა მასიური კორპუსი (1,11,1 მეტრი) ნატეხი ქვითაა ნაშენი. ჩრდილოეთის, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მხრიდან სწორკუთხა ნიშები აქვს. ხატის ზედა ნაწილი ოთხფერდასახურავიანი ფანჩატურია, რომლის თუნუქის სახურავი ოთხ კვადრატულ ბოძს და მათზე გადებულ კოჭებს ეყრდნობა. სახურავის წვერზე ლითონის ჯვარია გამოსახული.
კაკაბეთის კავთის ღვთისმშობლის ეკლესია

კაკაბეთის კავთის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ კაკაბეთის აღმოსავლეთით, ორი კილომეტრის მოშორებით, ტყიანი ქედის ძირში. აგებულია ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ საუკუნის ნახევარში, ძველი დანგრეული ეკლესიის ფუძეზე.

ეკლესია მცირე ზომისაა 4,9 მეტრი 4 მეტრზე, აგებულია რიყის ქვით და აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. ასევე დასავლეთ კედელშია მოწყობილი სარკმელი.

შენობა, როგორც შიგნიდან ისევე გარედან ორკალთა ხის სახურავითაა გადახურული.
ავაზასგორის ნამოსახლარი

ავაზასგორის ნამოსახლარი — ნამოსახლარი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ კაკაბეთის დასავლეთით, მოგრძო ბუნებრივ ბორცვზე. გამოკვლეური მასალის მიხედვით ნამოსახლარი ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულით და ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრით. ნამოსახლარი შეისწავლა კახეთის აქეოლოგიურმა ექსპედიციამ კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. ნამოსახლარში აღმოჩენილია ნავისებრი ხელსაფრქვავის ფრაგმენტები და თიხის ჭურჭლების ნამსხვრევები.