ქართველები თურქეთში

ქართველები თურქეთში — ეთნიკურად ქართველი წარმოშობის თურქეთის მოქალაქეები ან მაცხოვრებლები. ეს საზოგადოება ძირითადად ორი ჯგუფისგან შედგება: ავტოქთონური ქართველები (ძირითადად ართვინისა და არტაანის მკვიდრნი) და მუჰაჯირები, რომლებიც საუკუნეში რუსეთის მიერ ქართული მიწების ანექსიის შემდეგ ოსმალეთის იმპერიის სხვადასხვა რეგიონში გადასახლდნენ.

ისტორია
დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე მცხოვრები ქართველები განიხილებიან იმ საზოგადოების მემკვიდრეებად, რომელიც ამ მიწებზე ათასწლეულების განმავლობაში, ჯერ კიდევ ტაო-კლარჯეთის სამეფოს ჩამოყალიბებამდე არსებობდა.

ქართველები, რომლებიც ისტორიულად თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში ავტოქთონურ მოსახლეობას წარმოადგენდნენ, ანტიკური ხანიდან შუა და ახალ საუკუნეებამდე სხვადასხვა სამეფოებსა და სამთავროებში ცხოვრობდნენ, როგორებიცაა კოლხეთი, იბერია, ტაო-კლარჯეთის სამეფო და სამცხის სამთავრო. საუკუნის დასაწყისში ამ მიწების ნაწილი ბიზანტიის იმპერიის შემადგენლობაში, კერძოდ იბერიის თემში შევიდა.

 საუკუნეში, კავკასიასა და ანატოლიაში თურქული ტომების გამოჩენით, საფუძველი ჩაეყარა პირველ კონტაქტებს ქართველებსა და თურქებს შორის. ამ ეპოქაში, ანატოლიაში მოსულ სელჩუკებს წინ დახვდათ ბერძენი, სომეხი და ქართველი მოსახლეობა. ეს თავდასხმები ქართულ ისტორიულ წყაროებში ცნობილია როგორც დიდი თურქობა. ამ პერიოდში მრავალი სამხედრო შეტაკება მოხდა, რომლებიც ქართველ-სელჩუკთა ომების სახელითაა კლასიფიცირებული. 1048 წელს ერზურუმთან გამართულ ბასიანის ბრძოლაში ქართულ-ბიზანტიური გაერთიანებული ლაშქარი სელჩუკთა არმიას დაუპირისპირდა; ბრძოლის დროს ტყვედ ჩავარდა ქართველი სარდალი ლიპარიტ . 1071 წლის მანასკერტის ბრძოლაში ბიზანტიის დამარცხების შემდეგ, დიდმა სელჩუკებმა თავდასხმების მთავარ მიმართულებად საქართველო აქციეს.

ოსმალეთის პერიოდის ისტორიკოსი იბრაჰიმ ფეჩევი, ჰიჯრით 943 წლის 15 მუჰარემით (1536 წლის 5 აგვისტო) დათარიღებულ მოვლენას შემდეგნაირად აღწერს:

ფეჩევის გადმოცემით, 1549 წელს ვეზირ აჰმედ-ფაშას მეთაურობით საქართველოს წინააღმდეგ ახალი ლაშქრობა მოეწყო. ამ კამპანიის დროს ჩაახშვეს ქართველთა აჯანყება, დაიკავეს ახალი ციხესიმაგრეები და მიწები, ხოლო ადგილობრივი მოსახლეობისგან მრავალი ახალგაზრდა დაატყვევეს და დაიმონეს: „...ჯერ თორთუმის ციხე იქნა აღებული მძიმე ბრძოლით. შემდეგ ნეჯაჰისა და ამირახორის ციხეები ჩაბარდნენ ზავით; აქჩაყალე ბრძოლით იქნა აღებული... დივანის სახელით ცნობილ რეგიონზე თავდასხმა მოეწყო და ურიცხვი შევარდენისებრმზერიანი ჭაბუკი და ქალიშვილი ისლამის ღაზაების (მეომრების) ხელში ჩავარდა... შემდეგ თორთუმი, თილჰისი, აქჩაყალე და დივანეს (ლივანეს) ხეობა გაერთიანდა, ერთ სანჯაყად იქცა და ერთ-ერთ ბეგს გადაეცა.“

თუმცა თურქ-ქართველთა ურთიერთობის დასაწყისი ბევრად უფრო ძველ დროში იღებს სათავეს, თურქეთის ქართველების (როგორც ოსმალეთის ქვეშევრდომების) ისტორიის ათვლის წერტილად ხშირად 1578 წელი მიიჩნევა, როდესაც ოსმალები მყარად დამკვიდრდნენ საქართველოს მიწებზე. ამ თარიღის შემდეგ ოსმალებმა საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთი ნაწილი ცალკე პოლიტიკურ ერთეულად ჩამოაყალიბეს, თავდაპირველად გურჯისტანის ვილაიეთის, მოგვიანებით კი ჩილდირის ეიალეთის სახელწოდებით. ყოფილი „სამცხე-საათაბაგოს“ პოლიტიკური ინტეგრაცია ოსმალეთის იმპერიაში რელიგიურ ასიმილაციასთან ერთად მიმდინარეობდა. რეგიონში ისლამიზაციის პროცესი საუკუნეში მმართველ კლასში დაიწყო, ხოლო საუკუნეში ფართო მასებს გადაედო; თუმცა რთულად მისადგომ დასახლებებში, როგორებიცაა იუსუფელი, ბარხალი, არტანუჯი და შავშეთი, ქრისტიანობა და საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის გავლენა გარკვეული დროის განმავლობაში კიდევ ინარჩუნებდა არსებობას.

რუსეთის მიერ საქართველოს ანექსიის შემდეგ და განსაკუთრებით 1877-1878 წლების ოსმალეთ-რუსეთის ომის (ცნობილი როგორც „93-ის ომი“) შედეგად, არტვინისა და ბათუმის რეგიონებიდან დიდი მიგრაციული ტალღები დაიწყო ოსმალეთის შიდა პროვინციებში — მარმარილოსა და შავი ზღვის რეგიონებში. ამ მასობრივ გადასახლებას, რომლის დროსაც მუსლიმი ქართველები სამშობლოდან აიყარნენ, „მუჰაჯირობა“ (მუჰაჯირები) ეწოდება, ხოლო თავად თურქეთში გადასახლებულმა ქართველებმა საკუთარ თავს „ჩვენებურები“ უწოდეს.

დემოგრაფია
თურქეთში ქართველები ძირითადად ორ რეგიონში არიან კონცენტრირებულნი:
შავი ზღვის რეგიონი: ართვინი, ორდუ, სამსუნი, გირესუნი, ამასია, სინოპი, თოქათი.
მარმარილოს ზღვის რეგიონი: საქარია, ბურსა, ქოჯაელი, დუზჯე, ბალიქესირი, იალოვა.

ართვინელი ქართველები
ართვინელი ქართველები წარმოადგენენ ავტოქთონურ მოსახლეობას, რომლებიც ტრადიციულად ცხოვრობენ ბორჩხის, მურღულის, შავშეთისა და იუსუფელის რაიონებში. საუკუნის დასაწყისიდან დაიწყო ქართული ტოპონიმების მასობრივი თურქიზაცია. სევან ნიშანიანის კვლევით, ართვინის რეგიონში 500-ზე მეტი ქართული და ლაზური გეოგრაფიული სახელი შეიცვალა.

მუჰაჯირი ქართველები (ჩვენებურები)
ტერმინი „ჩვენებური“ გამოიყენება იმ მუსლიმი ქართველების მიერ, რომლებიც 1877-1878 წლების ომის (93-ის ომი) შემდეგ გადასახლდნენ თურქეთის სიღრმეში. მუჰაჯირობა შეეხო აჭარის, ბათუმის, არტაანისა და მაჭახლის რეგიონებს. გადასახლებულები ხშირად საკუთარ თავს წარმოშობის ადგილის მიხედვითაც მოიხსენიებდნენ (მაგ: ბათუმელი, აჭარელი, მაჭახლელი).

ქართველი კათოლიკეები
ქართველი კათოლიკეების ნაწილი ოსმალეთში 1828-1829 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ მესხეთ-ჯავახეთიდან გადასახლდა. 1861 წელს მამა პეტრე ხარისჭირაშვილმა სტამბოლში დააარსა ქართველ კათოლიკეთა სავანე (ფერიქოიში), რომელიც მალე მნიშვნელოვან კულტურულ და საგანმანათლებლო ცენტრად იქცა.

იხილეთ ასევე
ქართველები
ჩვენებურები
ტაო-კლარჯეთი