ბოტროპსი ასპერი

— ორმოღრძილა გველების სახეობა, რომელიც გვხვდება ჩრდილო-აღმოსავლეთ მექსიკიდან ჩრდილო-სამხრეთ ამერიკამდე. დაბალ და საშუალო სიმაღლეებზე მისი ჰაბიტატი ვრცელდება მექსიკის ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან კოლუმბიისა და ეკვადორის ანდებამდე, ასევე ვენესუელაში. მასა შეიძლება აღწევდეს 6 კილოგრამამდე, ხოლო მაქსიმალური სიგრძე — 2.5 მეტრამდე, რის გამოც იგი ერთ-ერთი ყველაზე დიდი გველგესლაა. ფერი მერყეობს ღია ყავისფრიდან მუქ ყავისფრამდე, ხშირად აქვს ყვითელი ზიგზაგის მსგავსი ნახატი სხეულის ორივე მხარეს.

მას „საბოლოო -“-საც უწოდებენ მისი თავდაცვის, დიდი ზომის, გრძელი ეშვების და ძლიერი შხამის გამო. ის პასუხისმგებელია თავისი არეალის ფარგლებში გველის ნაკბენების ყველაზე დიდ რაოდენობაზე, ძირითადად იმიტომ, რომ ხშირად ცხოვრობს ადამიანებთან, პირუტყვთან და შინაურ ცხოველებთან ახლოს. მიუხედავად ამისა, როგორც ყველა შხამიანი გველი, იგი ცდილობს თავიდან აიცილოს ადამიანებთან კონტაქტი. კბენა ძირითადად ხდება მაშინ, როცა გველი საფრთხეს გრძნობს ან კუთხეშია მოქცეული. ამჟამად ქვესახეობები არ არის აღიარებული.

ეტიმოლოგია
ზოგადი სახელი, , მომდინარეობს ბერძნული სიტყვებიდან და , რაც შესაბამისად ნიშნავს „ორმოს“ და „სახეს“ (ან „თვალს“). ეს მინიშნება ამ გველების მაღალმგრძნობიარე, სითბოს დეტექტორ ორმოოვან ორგანოებზე მიუთითებს. სპეციფიკური ეპითეტი , რომელიც არის ლათინური სიტყვა და ნიშნავს „ხოროშს“ ან „უხეშს“, შესაძლოა მიუთითებდეს სახეობის ქედისებრ ზურგის ქერცლებზე.

გავრცელებული სახელები
ამ გველის მიმართ გამოყენებული ზოგიერთი გავრცელებული სახელია („ხავერდი“ ესპანურად), --, (ტრინიდადი), (გაიანა), (გვატემალა, ჰონდურასი, ნიკარაგუა; „ყვითელი წვერი“), (ეკვადორი და პანამა; „“), , (კოლუმბია), (ვენესუელა), (მექსიკა; ნაუატლიდან — ოთხი, და — ცხვირი; „ოთხი ცხვირი“), და - (ბელიზი).

-- ფრანგული სახელია (ან შესაძლოა კრეოლური), რაც ითარგმნება როგორც „შუბის რკინა“, „შუბის რკინის წვერი“ ან უბრალოდ „შუბისპირი“. ინგლისურში სახელი გამოიყენება მთლიანად -ის გვარის მიმართ. სახელი -- გამოიყენებოდა არათანმიმდევრულად და ძალიან არაფორმალურად; -ის გვარის რამდენიმე სახეობას სხვადასხვა დროს ეწოდებოდა --, ყველაზე ხშირად — , , და . რამდენიმე ჰერპეტოლოგი ამჯობინებდა და ამტკიცებდა, რომ სახელი -- შეზღუდულიყო მხოლოდ -ით , რომელიც კარიბის ზღვის ფრანგულენოვანი კუნძულ მარტინიკიდანაა, თუმცა პოპულარულმახმარებამ ეს განსხვავება იშვიათად აღიარა. დასავლეთ ნახევარსფეროს შხამიანი ქვეწარმავლების შესახებ თავიანთ ფუნდამენტურ ნაშრომში კემპბელმა და ლამარმა განაცხადეს: „სახელს - , რომელიც ფართოდ გამოიყენება ჩრდილოეთ ამერიკაში . -ისა და . -ის მიმართ, არ გააჩნია გამოყენების კანონიერი საფუძველი იმ რეგიონებში, სადაც ეს გველი ბინადრობს.“ [მაგ. ესპანურ და პორტუგალიურენოვან ქვეყნებში]. ჩრდილოეთ ამერიკის ამფიბიებისა და ქვეწარმავლების სტანდარტიზებული სახელების დადგენის მიზნით, ამფიბიებისა და ქვეწარმავლების შესწავლის არაკომერციულ საზოგადოებამ , და ერთ-ერთი უდიდესი საერთაშორისო ჰერპეტოლოგიური გაერთიანება, გამოიყენა შემდეგი ნომენკლატურა:

 , 1824: (ინგლისური)
 (, 1884[1883]): (ინგლისური)

ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, ჰერპეტოლოგები უპირატესობას ანიჭებენ სახელს -ისთვის, თუმცა ტერმინი -- კვლავ ხშირად გვხვდება მოხმარებაში.

აღწერილობა
-ის სახეობების გარჩევა შესაძლებელია მათი ფართო, ბრტყელი თავით, რომელიც მკვეთრად არის გამოყოფილი სხეულის დანარჩენი ნაწილისგან. ამ გველის თავი ღიადან მუქ ყავისფრამდე ან სულაც შავში გადადის. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვეულებრივ არ ახასიათებს, მას შეიძლება ჰქონდეს კეფის ლაქები ან ზოლები, რომლებიც შეიძლება როგორც ბუნდოვანი, ისე მკაფიო შეგვხვდეს. ქვედა მხარე უმეტესად ღია ყვითელია. ამ სახეობას განსხვავებული ორნამენტები და ფერები აქვს ზურგისა და მუცლის მხარეზე, აგრეთვე ახასიათებს პოსტორბიტალური (თვალის შემდგომი) ზოლი. მუცლის მხარე ყვითელი, კრემისფერი ან მოთეთრო-ნაცრისფერია, მუქი ლაქებით, რომლებიც უფრო ხშირია უკანა ბოლოსთან ახლოს. ვენტროლატერალურად (მუცელ-გვერდითად), . -ს აქვს მონაცვლეობითი ნაცრისფერი ქერცლები, რომლებიც უფრო მკრთალია მედიალური ხაზისკენ. გვერდებზე ჩანს ღია კიდეების მქონე მუქი სამკუთხედები, რომელთა რაოდენობა 18-დან 25-მდე მერყეობს. მწვერვალები შუა ზურგის ხაზზე ან მონაცვლეობენ, ან ერთმანეთის სარკისებურად აირეკლებიან. შუალედებში არის მუქი, პარავერტებრალური (ხერხემლისპირა) ლაქები. ზოგიერთ ეგზემპლარს სხეულის თითოეულ მხარეს შეიძლება ჰქონდეს ყვითელი ზიგზაგისებური ხაზი. ზურგის მხარეს ფერების დიდი მრავალფეროვნებაა: ზეითუნისფერი, ნაცრისფერი, ღია ყავისფერიდან მუქ ყავისფრამდე, მოყვითალო-ყავისფერი ან ზოგჯერ თითქმის შავი. წყლის დაკარგვის თავიდან ასაცილებლად იმ მშრალ რეგიონებში, სადაც ისინი გვხვდებიან, ამ სახეობას უფრო მეტი ქერცლი აქვს.

ამ სახეობის ეგზემპლარები შეიძლება იწონიდნენ 6 კილოგრამამდე (13 ფუნტი) და ხშირად სიგრძეში 1.2-დან 1.8 მეტრამდე (3.9-დან 5.9 ფუტამდე). ძალიან დიდმა მდედრებმა შეიძლება მიაღწიონ 2.5 მეტრამდე (8.2 ფუტი) სიგრძეს, თუმცა იშვიათად. ისინი ყველა გველს შორის სექსუალური დიმორფიზმის ერთ-ერთი ყველაზე მკაფიო მაგალითია. ორივე სქესი ერთნაირი ზომის იბადება, მაგრამ 7-დან 12 თვის ასაკში მდედრები იწყებენ ბევრად უფრო სწრაფად ზრდას, ვიდრე მამრები. მდედრებს აქვთ სქელი, მძიმე სხეული და მამრებზე მნიშვნელოვნად დიდები იზრდებიან. მათ ასევე აქვთ თავი, რომელიც თავიანთ ზომასთან შეფარდებით მამრების თავზე ორჯერ ან სამჯერ დიდია, და პროპორციულად უფრო დიდი შხამიანი კბილები (ჩვეულებრივ 2.5 სმ).

თავის გეოგრაფიულ არეალში ეს სახეობა ფენოტიპურად ძალიან ვარირებს. ამის შედეგად, დიდია აღრევა მასსა და სხვა მონათესავე სახეობებს შორის, განსაკუთრებით -თან, რომელიც ფერით მსგავსია, მაგრამ ჩვეულებრივ აქვს ყვითელი ან ჟანგისფერი ტონები და მართკუთხა ან ტრაპეციული ლაქები.

გავრცელება
იგი გვხვდება აღმოსავლეთ მექსიკის ყურე-ატლანტიკის ფერდობზე, ჩრდილოეთით ტამაულიპასის შტატამდე, სამხრეთით მთელი იუკატანის ნახევარკუნძულის გავლით ცენტრალურ ამერიკაში, მათ შორის გვატემალაში, ბელიზში, ჰონდურასში, ნიკარაგუაში, კოსტა-რიკასა და პანამაში. იზოლირებული პოპულაცია გვხვდება ჩიაპასის (მექსიკა) სამხრეთ-აღმოსავლეთით და გვატემალის სამხრეთ-დასავლეთით. სამხრეთ ამერიკის ჩრდილოეთით იგი გვხვდება კოლუმბიაში, ეკვადორში, გაიანასა და ვენესუელაში. მითითებული ტიპური ადგილმდებარეობაა „ობისპო, დარიენის ყელზე“ (პანამა).

კემპბელისა და ლამარის (2004) მიხედვით, მისი არეალი ეკვადორში წყნარი ოკეანის სანაპიროს გასწვრივ ვრცელდება სამხრეთით ელ-ოროს პროვინციამდე და რიო-კატამაიოს ხეობის ვილკაბამბას რაიონამდე. გავრცელებული ინფორმაციით, ეს სახეობა გვხვდება ეკვადორის წყნარი ოკეანის კალთაზე მდებარე თოთხმეტი პროვინციიდან შვიდში (ბოლივარი, კარჩი, ჩიმბორასო, ესმერალდასი, გუაიასი, ლოს-რიოსი და პიჩინჩა). არსებობს რამდენიმე ჩანაწერი ჩრდილოეთ სანაპირო პერუდანაც, სადაც ეს გველები დაფიქსირებულია ტუმბესის რეგიონში. იგი ასევე ცნობილია კოლუმბიის წყნარი ოკეანის სანაპიროსთან მდებარე კუნძულ გორგონადან.

. გვხვდება კოლუმბიის ანდებსშორისი ხეობების მასშტაბით, კარიბის ზღვის სანაპირო დაბლობის გავლით ცენტრალურ ვენესუელაში, ორინოკოს ჩრდილოეთით, აღმოსავლეთით დელტა-ამაკუროს რეგიონამდე. ეს არის ერთადერთი -ის სახეობა, რომელიც გვხვდება კუნძულ ტრინიდადზე, თუმცა იქ სიტუაცია რთულდება ტრინიდადის ორინოკოს დელტასთან სიახლოვის გამო, სადაც ის შეიძლება სიმპატრიული იყოს . -თან.

ჰაბიტატი
ამ სახეობას უყვარს ტენიანი გარემო და გვხვდება დაბალ ან საშუალო სიმაღლეებზე (600 მეტრამდე (2,000 ფუტი)) მდებარე თითქმის ყველა სასიცოცხლო ზონაში, გარდა იმ ზონებისა, რომლებსაც ახასიათებთ ძლიერი სეზონური მშრალი პერიოდები. თუმცა, ისინი ხანდახან ბევრად უფრო მაღალ სიმაღლეებზეც გვხვდებიან. ეს ეხება კოსტა-რიკის მთისწინეთის ტყეებს, გვატემალისა და მექსიკის ნისლიან ტყეებს, ან კოლუმბიისა და ეკვადორის კარიბის ზღვის რეგიონის ქვედა მთის ნოტიო ტყეებს. იგი ძირითადად ბინადრობს ტროპიკულ წვიმიან ტყეებსა და მარადმწვანე ტყეებში, მაგრამ ასევე გვხვდება ტროპიკული ფოთლოვანი ტყეების უფრო მშრალ ადგილებში, ეკლიან ტყეებსა და ფიჭვის სავანებში ტბების, მდინარეების და ნაკადულების მახლობლად. . -ის სანადირო ტერიტორია საშუალოდ 3.71 ჰექტარიდან 5.95 ჰექტარამდე მერყეობს, რაც შედარებით მცირეა სხვა ორმოოვან გველებთან შედარებით.

ქცევა
. ღამის ცხოველი და მარტოსულია. ის ნაკლებად აქტიურია ცივ და მშრალ პერიოდებში. ეს სახეობა ხშირად გვხვდება მდინარეებისა და ნაკადულების მახლობლად; დღისით მზეზე თბება, ხოლო ღამით ჩამოცვენილ ფოთლებში ან ტყის საფარქვეშ კარგად შენიღბული უძრავად წევს და ელოდება მსხვერპლს, მაგალითად, ვირთხებსა და თაგვებს, რათა ჩაუსაფრდეს მათ. კუთხეში მიმწყვდეული ან შეშინებული. ახალგაზრდა ინდივიდები ხშირად ნახევრად ხეზე ცხოვრობენ, და ზრდასრული გველებიც კი ხანდახან გვხვდებიან ბუჩქებსა და დაბალ ხეებზე.

ჩვეულებრივ . -თან შედარებით, ეს გველები აღწერილნი არიან როგორც ფეთქებადი და არაპროგნოზირებადი შეწუხების დროს. მათ შეუძლიათ და ხშირად მოძრაობენ კიდეც ძალიან სწრაფად, როგორც წესი, საფრთხისგან გაქცევას ამჯობინებენ, მაგრამ შეუძლიათ მოულოდნელად შეიცვალონ მიმართულება თავის მედგრად დასაცავად. ზრდასრული ეგზემპლარები, კუთხეში მიმწყვდევისას და სრულ მზადყოფნაში ყოფნისას, საშიშნი არიან. საველე ბიოლოგების მიერ ამ სახეობისგან მიღებული ნაკბენების მიმოხილვისას, ჰარდიმ (1994) მას უწოდა „უმაღლესი ორმოოვანი გველი“ .

კვება
 არის გენერალისტი კვებაში და ცნობილია, რომ ნადირობს ცხოველთა საოცრად ფართო სპექტრზე. ხდება ზოგადი ონტოგენეტიკური ცვლილება რაციონში: ახალგაზრდებში ექტოთერმული (ცივსისხლიანი) მსხვერპლის უფრო მაღალი პროცენტია, რაც ზრდასრულებში იცვლება ენდოთერმული (თბილსისხლიანი) მსხვერპლის უფრო დიდი პროცენტით, განსაკუთრებით მცირე ძუძუმწოვრებით. თუმცა, როგორც ახალგაზრდები, ისე ზრდასრულები, ზომისა თუ ასაკის მიუხედავად, შესაძლებლობისამებრ ნადირობენ როგორც ექტოთერმულ, ისე ენდოთერმულ სახეობებზე. საჭმლის მომნელებელ ტრაქტში უხერხემლოებისა და მწერების ნაშთების აღმოჩენა ბაყაყებისა და ხვრელების ნაშთებთან ერთად, მიჩნეულია მეორად გადაყლაპვად (როცა მსხვერპლს ჰყავდა ნაჭამი), თუმცა რამდენიმე ისეთი ეგზემპლარის გაკვეთა, რომლებიც მხოლოდ მწერების ნაშთებს შეიცავდა, როგორიცაა ხოჭოები და ბაღლინჯოები , მიუთითებს იმაზე, რომ მწერებიც წარმოადგენენ პირველად მსხვერპლს. კანიბალიზმი დაფიქსირებულია როგორც ტყვეობაში მყოფ, ისე ველურ ახალგაზრდებში, და ასევე ცნობილია, რომ ეს სახეობა იკვებება მკვდარი ბაყაყებითა და მღრღნელებით. ენდოთერმული მსხვერპლის სახეობებია: ნაცრისფერთავა ტანაგრი, ჭინჭრაქა , ლურჯ-შავი გრასქვიტი, ცენტრალურამერიკული მატყლიანი ოპოსუმი, ჩვეულებრივი ოპოსუმი , დესმარეს ჯიბის თაგვი, მუქი ბრინჯის ვირთხა, შავი ვირთხა, როტშილდის მაჩვზღარბა, ბრაზილიური ბოცვერი და მცირე მიწისმთხრელი.

გამრავლება
რეპროდუქციული ციკლის დრო და ამ სახეობის ნაყარის (თაობის) ზომა განსხვავდება მდებარეობის მიხედვით: მაგალითად, კოსტა-რიკის ზოგიერთ ნაწილში ის უფრო ნაყოფიერია, ვიდრე სხვაგან. გამრავლება მკვეთრად სეზონურია და კოსტა-რიკაში რეპროდუქციული ციკლები მჭიდროდ არის დაკავშირებული ნალექების შაბლონებთან. გამრავლების დრო განსხვავდება კარიბის ზღვისა და წყნარი ოკეანის დაბლობების პოპულაციებს შორის. წყნარი ოკეანის მხარეს, შეწყვილება ხდებოდა სექტემბრიდან ნოემბრამდე, ხოლო მდედრები მშობიარობდნენ აპრილიდან ივნისამდე. ამ პოპულაციაში შთამომავლების საშუალო რაოდენობა იყო 18.6 (ხუთიდან 40-მდე). ახალშობილთა საერთო სიგრძე მერყეობდა 28-დან 34.6 სანტიმეტრამდე (11.0-დან 13.6 დუიმამდე), ხოლო წონა 6.7-დან 13.1 გრამამდე (0.24-დან 0.46 უნციამდე). ატლანტიკის მხარეს შეწყვილება შეინიშნებოდა მარტში, ხოლო მშობიარობა ხდებოდა სექტემბრიდან ნოემბრამდე. შთამომავლების საშუალო რაოდენობა იყო 41.1 (14–86), მაშინ როდესაც ახალშობილთა საერთო სიგრძე მერყეობდა 27-დან 36.5 სანტიმეტრამდე (10.6-დან 14.4 დუიმამდე), და იწონიდნენ 6.1-დან 20.2 გრამამდე (0.22-დან 0.71 უნციამდე). ორივე პოპულაციაში ორსულობის დრო მერყეობდა ექვსიდან რვა თვემდე, და ნაყარის ზომა მნიშვნელოვნად კორელირებდა მდედრის ზომასთან. ეს სახეობა ითვლება ყველაზე ნაყოფიერად ამერიკის ყველა გველს შორის.

მამრებს შორის ბრძოლა ამ სახეობაში არ დაფიქსირებულა. მდედრები შეწყვილდებიან ერთზე მეტ მამრთან გამრავლების სეზონზე. შეწყვილება მოიცავს მამრის მოძრაობების სერიას, რომელიც შემდეგ ნელა მისდევს თანამგრძნობ მდედრს. მდედრი შემდეგ წყვეტს მოძრაობას და იღებს შესაბამის პოზას შესაწყვილებლად. არ არის ცნობილი, ახასიათებს თუ არა ამ სახეობას ყოველწლიური თუ ორ წელიწადში ერთხელ გამრავლება. რომელიც პასუხისმგებელია გველის საწინააღმდეგო შრატების წარმოებაზე (რომლებიც ასევე ექსპორტირდება ლათინური ამერიკისა და აფრიკის სხვა ქვეყნებში), გველებისა და მათი შხამების სამეცნიერო კვლევებზე, აგრეთვე საგანმანათლებლო პროგრამებზე სოფლის რაიონებსა და საავადმყოფოებში.

კოლუმბიის ანტიოკიისა და ჩოკოს შტატებში ის იწვევს გველის ყველა ნაკბენის 50–70%-ს, გართულებების (ნარჩენი მოვლენების) 9%-იანი და სიკვდილიანობის 6%-იანი მაჩვენებლით (ოტენო და სხვები, 1992).

ვენესუელას ლარას შტატში ის პასუხისმგებელია ყველა მოწამვლის 78%-ზე და გველის ნაკბენით გამოწვეულ ყველა სიკვდილზე (დაო-ლ., 1971). ერთ-ერთი მიზეზი, რის გამოც ამდენი ადამიანი იკბინება, არის მისი კავშირი ადამიანის საცხოვრებელთან; ბევრი ნაკბენი ხდება შენობების შიგნით (სასა და ვასკესი, 2003).
ჰერპეტოლოგი დუგლას მარჩი გარდაიცვალა ამ სახეობის კბენის შემდეგ.

ეს სახეობა ფეთქებადი და სწრაფად მოძრავია. იგი ასევე მიჩნეულია უფრო აგზნებად და არაპროგნოზირებად ქვეწარმავლად, ვიდრე . . მისმა დიდმა ზომამ და ჩვევამ, თავი მიწიდან მაღლა ასწიოს, შეიძლება გამოიწვიოს მუხლს ზემოთ კბენა. ასევე დაფიქსირდა, რომ მას შეუძლია შხამი გამოასხუროს სულ მცირე 6 ფუტის (1.8 მ) მანძილზე წვრილი ნაკადებით თავისი შხამიანი კბილების წვერებიდან (მოლი, 1924).

კბენის სიმპტომები მოიცავს ტკივილს, ნაჩხვლეტი ჭრილობებიდან სისხლისდენას/ჟონვას, ადგილობრივ შეშუპებას, რომელიც შეიძლება გაიზარდოს 36 საათამდე, სისხლჩაქცევებს, რომლებიც ვრცელდება ნაკბენის ადგილიდან, ბუშტუკებს, დაბუჟებას, მსუბუქ ცხელებას, თავის ტკივილს, სისხლდენას ცხვირიდან და ღრძილებიდან, სისხლიან ხველას (ჰემოპტიზი), კუჭ-ნაწლავის სისხლდენას, ჰემატურიას (სისხლი შარდში), ჰიპოტენზიას, გულისრევას, ღებინებას, ცნობიერების დარღვევას და ელენთის მგრძნობელობას. მკურნალობის გარეშე შემთხვევებში ხშირად ვითარდება ადგილობრივი ნეკროზი და მან შეიძლება გამოიწვიოს განგრენა, რაც ხშირად მოითხოვს ამპუტაციას. 12 ფატალურ შემთხვევაში სიკვდილის მიზეზი გახდა სეფსისი (5), ქალასშიდა სისხლჩაქცევა (3), თირკმლის მწვავე დაზიანება ჰიპერკალემიითა და მეტაბოლური აციდოზით (2) და ჰემორაგიული შოკი (1).

ამ გველის შხამი იმდენად ძლიერია, რომ დიდელფინურ ოპოსუმებსაც კი (მაგალითად, ვირჯინიის ოპოსუმს), რომლებიც ჩვეულებრივ იმუნურები არიან ორმოოვანი გველებისა და ჩხრიალა გველების შხამის მიმართ, შეუძლიათ დაემორჩილონ ამ გველის შხამს. ეს განსაკუთრებით ხდება იმ შემთხვევაში, თუ ოპოსუმი არ არის სრულად გაზრდილი (და ამგვარად შხამი უფრო კონცენტრირებულია ერთ გრამზე). მართლაც, არსებობს ვარაუდი, რომ . -ის უკიდურესად ძლიერი შხამი განვითარდა, როგორც ამ გველებსა და დიდელფინურ ოპოსუმებს შორის ევოლუციური შეიარაღების რბოლის ნაწილი, როგორც თავდაცვითი ადაპტაცია ოპოსუმების მხრიდან მტაცებლობის თავიდან ასაცილებლად, ადაპტაცია, რომელმაც მათ საშუალება მისცა ენადირათ დიდ ოპოსუმებზე, ან ორივე ერთად.