iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კეიჯი ნიშიოკა

დასო კეიჯი ნიშიოკა ( დ. 14 თებერვალი 1933 – 21 მარტი 1992) — იაპონელი ბოტანიკოსი. ბჰუტანში იაპონიის მთავრობამ გააგზავნა ბჰუტანის სოფლის მეურნეობის მოდერნიზაციის მიზნით. ნიშიოკა მუშაობდა ბჰუტანში სოფლის მეურნეობის ექსპერტად 28 წლის განმავლობაში 1992 წელს გარდაცვალებამდე.

ბიოგრაფია
კეიჯი ნიშიოკა დაიბადა ტაცუზო ნიშიოკასა და ტოში ნიშიოკას ოჯახში 1933 წლის 14 თებერვალს სეულში. ის ოთხი შვილიდან უფროსი იყო. სეულში, რომელსაც მაშინ ეძახდნენ კეიჯოს, კეიჯი დადიოდა საკურაგაოკას დაწყებით სკოლაში.

ოჯახი საცხოვრებლად ოსაკაში გადავიდა მეორე მსოფლიო ომში იაპონიის დამარცხების და კორეის შემდგომი დეკოლონიზაციის შემდეგ. ოსაკაში ნიშიოკა საშუალო სკოლაში სწავლობდა. 1952 წელს ნიშიოკა შევიდა ოსაკას პრეფექტურის უნივერსიტეტში სოფლის მეურნეობის შესასწავლად. 1959 წელს დაქორწინდა სატოკო ნიკაიზე.

ცხოვრება ბუტანში
1958 წელს სასუკე ნაკაო, ოსაკას უნივერსიტეტის ერთ-ერთი პროფესორი, გაემგზავრა ბჰუტანში, როგორც პირველი ოფიციალური სტუმარი იაპონიიდან. ბჰუტანის პრემიერ მინისტრმა ჯიგმე პალდენ დორჯემ სთხოვა ნაკაოს გამოეგზავნა სოფლის მეურნეობის ექსპერტი, რომელიც დაეხმარებოდა ბჰუტანს სოფლის მეურნეობის ინდუსტრიის მოდერნიზებაში.

იმ დროს იაპონიასა და ბჰუტანს შორის განვითარებული ორმხრივი ურთიერთობების ნაკლებობა ხელს უშლიდა ნებისმიერ გეგმას. თუმცა, ეს პრობლემა მოგვარდა, როდესაც ბჰუტანი შეუერთდა კოლომბოს გეგმას 1962 წელს და ამით მიიღო უფლება მიეღო დახმარება გეგმის ფარგლებში სხვა წევრი ქვეყნებისგან.

პარო
1966 წელს ნიშიოკამ სამ სტუდენტთან ერთად დააარსა ექსპერიმენტული ფერმა პაროში, სახელწოდებით . ამ ფერმაში ნიშიოკას იაპონიიდან ჩამოტანილი თესლიდან მოჰყავდა ბრინჯი, ბარდა, ბოლოკი, გოგრა და კომბოსტო. ფერმა წარმატებული იყო, თანდათანობით გაფართოვდა და მომგებიანი გახდა. მან ასევე მოუწოდა ფერმერებს გაეყიდათ თავიანთი პროდუქცია ბაზრებზე, მათ შორის პაროს მიღმა მდებარე ადგილებში, მათ შორის: თიმფუსა და ფუნჩეოლინგში.

ჟემგანგი
ნიშიოკა, ბონდეის ფერმის ათ სტუდენტთან ერთად, გაემგზავრა ჟემგანგში 1976 წლის მარტში კომპლექსური განვითარების პროექტის ფარგლებში. ამ მხარის მცხოვრებნი ძირითადად ტყეებში სოფლის მეურნეობით იყვნენ დაკავებულნი, მუდმივი დასახლებების გარეშე. ნიშიოკა მუშაობდა რეგიონის უფრო განვითარებისთვის. მან ბრძანება გასცა ტყეების გაწმენდა და ფერმერების დასახლება გასუფთავებულ ადგილებში სოფლებში.

სოფელ სონამთანგის მიმდებარე ტერიტორია 146 ჰექტარზე მდებარე ტყის ჭარბტენიანი ჭაობიანი ადგილიდან ნიშიოკას ბრძანებით გადაკეთდა ბრინჯის მინდვრებად. მეოთხე ხუთწლიანი გეგმის ბოლოს, 65 ოჯახს, რომელთა წევრებმაც წვლილი შეიტანეს ამ ტერიტორიაზე მიწის გაწმენდასა და დამუშავებაში, მიიღეს მიწა, რითაც შეიქმნა სოფელი სონამთანგი.

ჯილდოები და ტიტულები
ბჰუტანის სოფლის მეურნეობის განვითარებაში შეტანილი მრავალი წვლილისთვის ნიშიოკას 1980 წელს მიენიჭა დაშოს წოდება ის იყო პირველი უცხოელი, რომელმაც მიიღო ხსენებული წოდება. მოგვიანებით მას მიენიჭა ბჰუტანის სამეფო ორდენი, რაც უმაღლეს სამოქალაქო ჯილდოდ ითვლება ბჰუტანში.

მემკვიდრეობა და ხსოვნა
ნიშიოკა ბჰუტანში ცნობილია, როგორც "თანამედროვე სოფლის მეურნეობის მამა" . პანბანგში მას იხსენებენ როგორც "იაპონელ საჰიბს ".

პანბანგში დაკიდულ ხიდს ნიშიოკას სახელი ჰქვია.

2014 წლის ივნისში, იაპონიასა და ბჰუტანს შორის ორმოცდაათწლიანი თანამშრომლობის აღსანიშნავად, პაროში (ძონგხაგი) გაიხსნა ნიშიოკას ხსოვნის მუზეუმი.
ვიოლა ამერდი

ვიოლა ამერდი (; დ. 7 ივნისი, 1962) — შვეიცარიელი პოლიტიკოსი, შვეიცარიის ფედერალური საბჭოს წევრი 2019 წლის 1 იანვრიდან. შვეიცარიის ქრისტიან-დემოკრატიული სახალხო პარტიის (/) წევრი.

2023 წლის 13 დეკემბერს ვიოლა ამერდი აირჩიეს შვეიცარიის პრეზიდენტად.

ბიოგრაფია
ვიოლა ამერდი დაიბადა 1962 წლის 6 ივნისს. 1982 წელს დაასრულა მშობლიური ქალაქის ლათინური გიმნაზია, რის შემდეგაც იურიდიული განათლება მიიღო ფრიბურის უნივერსიტეტში, რომელიც დაასრულა 1987 წელს. 1991 წლიდან ბრიგეში მუშაობდა იურისტად და ნოტარიუსად.

1992 წელს გახდა მშობლიური ქალაქის საბჭოს წევრი. 1996 წელს გახდაბრიგეს მუნიციპალიტეტის ვიცე-პრეზიდენტი, ხოლო 2000 წელს პრეზიდენტი. 2005-2018 წლებში შვეიცარიის პარლამენტის ქვედა პალატის, შვეიცარიის ეროვნული საბჭოს წევრია. 2018 წელს აირჩიეს შვეიცარიიის ფედერალური საბჭოს წევრად და დაიკავა თავდაცვის, სამოქალაქო თავდაცვისა და სპორტის მინისტრის თანამდებობა, მოვალეობის შესრულებას შეუდგა 2019 წლის 1 იანვრიდან.

2020 წელს შვეიცარიის ორი პარტია გაერთიანდა. შვეიცარიის კონსერვატიულ-დემოკრატიული პარტიისა და ქრისტიან-დემოკრატიულო სახალხო პარტიის საფუძველზე ჩამოყალიბდა ცენტრის პარტია. ახალი პარტიის წევრი გახდა ვიოლა ამერდიც. 2023 წლის 1 იანვრიდან შვეიცარიის ვიცე-პრეზიდენტია, ხოლო 2024 წლისათვის აირჩიეს პრეზიდენტად.
მაიდარჯავინ განზორიგი

მაიდარჯავინ განზორიგი ( განხუიაგი ; დ. 1949 წლის 5 თებერვალი, ცეცერლეგი, მონღოლეთის სახალხო რესპუბლიკა — გ. 4 ივლისი, 2021 , ულან- ბატორი, მონღოლეთი) — მონღოლი კოსმონავტი-დუბლიორი, აკადემიკოსი, მონღოლეთის სახალხო რესპუბლიკის შრომის გმირი ( 2011 წ. ). 1978 წელს მან მონაწილეობა მიიღო საბჭოთა ინტერკოსმოსის პროგრამაში და ემზადებოდა ფრენისთვის.

ბიოგრაფია
მაიდარჯავინ განზორინგი დაიბადა 1949 წლის 5 თებერვალს მონღოლეთის არაჰანგაის პროვინციის ქალაქ ცესერლეგში . სანამ კოსმონავტობის კანდიდატად აირჩვედნენ, ატარებდა სახელს განხუიაგი, მაგრამ საბჭოთა კავშირის მხარემ დაჟინებით მოითხოვა, რომ მას შეეცვალა არასასიამოვნო ჟღერადობის სახელი.

ანათლება
სწავლობდა ცესერლეგის 10-წლიან სკოლაში, 1969 წელს შევიდა კიევის პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში, რომელიც დაამთავრა 1975 წელს და მიიღო თერმოდინამიკოს- ინჟინერის დიპლომი. 1975 წლიდან 1978 წლამდე მუშაობდა ავტომატიზაციის ინჟინრად ულან-ბატორის პირველ ელექტროსადგურში. 1977 წლიდან სწავლობდა მონღოლეტის ფიზიკა-ტექნოლოგიურ ინსტიტუტში, რომელიც დაამთავრა 1978 წელს.

ფრენისთვის მზადება
1978 წლის იანვარში კოსმონავტის კანდიდატად არჩევის შემდეგ, მაიდარჯავინ განზორინგი გამოიძახეს აქტიურ სამხედრო სამსახურში. ის გახდა ერთ-ერთი შერჩეული ფინალისტი კანდიდატიდან, რომელიც გაგზავნეს 1978 წლის იანვრის ბოლოს მოსკოვში შემოწმების გასავლელად. 1978 წლის მარტში, სპეციალური კომისიის გადაწყვეტილებით, იგი აირჩიეს -დან ერთ-ერთ კანდიდატად კოსმოსური ფრენისთვის სოციალისტური ქვეყნების ინტერკომისიის თანამშრომლობის პროგრამის ფარგლებში და ამავდროულად დაიწყო ფრენისთვის მზადება იური გაგარინის სახელობის კოსმონავტების სასწავლო ცენტრში. იმავე წლის ოქტომბერში დაინიშნა "სოიუზ-39 " კოსმოსური ხომალდის სარეზერვო ეკიპაჟში, გაიარა სრული სასწავლო კურსი სოიუზის ტიპის კოსმოსურ ხომალდზე და "სალიუტ-6"-ის ორბიტალურ სადგურზე .

მაიდარჯავინ განზორიგი იყო პირველი მონღოლი კოსმონავტის ჟუგდერდამიდინ გურაღჩას დუბლიორი. მას არ ჰქონდა კოსმოსური ფრენის გამოცდილება.

ფრენის დასრულების შემდეგ
1981-1984 წლებში მუშაობდა სადოქტორო დისერტაციაზე მოსკოვის კოსმოსური კვლევის ინსტიტუტში . 1984 წელს დისერტაციის წარმატებული დაცვის შემდეგ მიენიჭა ტექნიკურ მეცნიერებათა კანდიდატის აკადემიური ხარისხი.

1984 წლიდან 1990 წლამდე იკავებდა მონღოლეთის ფიზიკა-ტექნიკის ინსტიტუტის საჰაერო კოსმოსური ინფორმაციის დამუშავების სამეცნიერო და მეთოდოლოგიური ლაბორატორიის ხელმძღვანელის თანამდებობას. 1990 წლიდან არის მონღოლეთის მეცნიერებათა აკადემიის ინფორმატიკისა და დისტანციური ზონდირების ინსტიტუტის დირექტორი. 2014 წლიდან — ინსტიტუტის წამყვანი მკვლევარი და თემის ხელმძღვანელი. ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი.იგი ავტორი და თანაავტორია სტატიებისა არაერთ საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალში.

ოჯახი
მაიდარჯავინ განზორიგი დაოჯახებულია,ჰყავს ორი შვილი.

დამატებითი ინფორმაცია
როდესაც მონღოლეთში ფრენის კანდიდატების შერჩევის პროცესი მიმდინარეობდა, მონაწილეობის უფლება მიეცათ არა მხოლოდ სამოქალაქო, არამედ სამხედრო სპეციალისტებსაც. შედეგად, შემოთავაზებული 12 კანდიდატიდან მომზადებისთვის ოთხი კანდიდატი შეირჩა:

დარჯაგინ სურენხორლო
ჯუგდერდემიდინ გურაღჩა
მაიდარჯავინ განზორიგი
სანჯადამბინ საიცოგი
ბეკჟან ტაშმუხამედოვი

ბეკჟან ტაშმუხამედოვი (დ. 27 იანვარი, 1935 - 25 ივნისი, 2020) — საბჭოთა და უზბეკი ბიოლოგი და ბიოფიზიკოსი, ბიოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი, უზბეკეთის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი.

ბიოგრაფია
ბეკჟან ტაშმუხამედოვი დაიბადა 1935 წლის 27 იანვარს ტაშკენტში უზბეკი მწერლის აიბეკის ოჯახში.

1958 წელს დაამთავრა მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ხოლო 1961 წელს — ასპირანტურა მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

1962 წლიდან ეწეოდა პედაგოგიურ საქმიანობას და ატარებდა სამეცნიერო მუშაობას ტაშკენტის სახელმწიფო უნივერსიტეტში (იყო ბიოლოგიისა და ნიადაგმცოდნეობის კათედრის უმცროსი მკვლევარი, ბიოქიმიისა და ბიოფიზიკის კათედრის უფროსი ლექტორი და ასოცირებული პროფესორი). 1971 წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე იონების აქტიური ტრანსპორტირება ბიოლოგიურ მემბრანებში და გახდა ბიოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი.

ბეკჟან ტაშმუხამედოვი ასევე მუშაობდა უზბეკეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის ბიოქიმიის ინსტიტუტის მთავარ მეცნიერ-თანამშრომელად,ხოლო შემდეგ — ბიოფიზიკის ლაბორატორიის ხელმძღვანელად.

1979-1986 წლებში იკავებდა ტაშკენტის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიოფიზიკისა და გარემოს დაცვის განყოფილების გამგის თანამდებობას.

1986-1992 წლებში იყო უზბეკეთის მეცნიერებათა აკადემიის ფიზიოლოგიისა და ბიოფიზიკის ინსტიტუტის დირექტორი. 1987 წელს აირჩიეს უზბეკეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილ წევრად (1987). იყო უზბეკეთის მეცნიერებათა აკადემიის ბიოლოგიურ მეცნიერებათა განყოფილების თავმჯდომარე, უზბეკეთის რესპუბლიკის უმაღლესი სასერტიფიკაციო კომისიის თავმჯდომარე.

ბეკჟან ტაშმუხამედოვი 200-ზე მეტი სამეცნიერო სტატიის ავტორია. იგი მონაწილეობას იღებდა ბიოლოგიისა და ბიოფიზიკის პრობლემებზე მიძღვნილ საერთაშორისო კონფერენციებში. მოამზადა 20 მეცნიერებათა დოქტორი და 40-ზე მეტი მეცნიერებათა კანდიდატი. იგი უზბეკეთის რესპუბლიკის დამსახურებული მეცნიერია. იკავებდა უზბეკური ბიოლოგიური ჟურნალის მთავარი რედაქტორის თანამდებობას, რომელიც გამოდიოდა რუსულ, უზბეკურ და ინგლისურ ენებზე ( 0042-1685).

ბეკჟან ტაშმუხამედოვი გარდაიცვალა 2020 წლის 25 ივნისს. ის დაკრძალეს ტაშკენტში ჩიგატაის სასაფლაოზე.
ედესის ქართული კოლონია

ედესის ქართული კოლონია — ქართული კულტურის ერთ-ერთი უძველესი და მნიშვნელოვანი კერა შუამდინარეთში, ქ. ედესაში (– სს.).

ქ. ედესა (იგივე ანტიოქია, ურჰა — ახლანდელი შანლიურფა) ჩრდილოეთ შუამდინარეთის მნიშვნელოვან კულტურულ, რელიგიურ (ქალაქსა და მის შემოგარენში 300-მდე ეკლესია-მონასტერი იყო), საგანმანათლებლო და სავაჭრო ცენტრს წარმოადგენდა. საქარავნო გზათა თავშესაყარზე მდებარეობის გამო, იგი შუამდინარეთისა და ახლო აღმოსავლეთის კულტურულ ცხოვრებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა. ედესის ბაზრობა ვაჭრებს იზიდავდა აზიისა და ევროპის შორეული ქვეყნებიდან, მათ შორის იბერიიდან და ლაზიკიდან. ქ. ედესის მოსახლეობა საუკუნის შუაწლებში უკვე ძირითადად ქრისტიანული იყო. საუკუნიდან არამეული ენის ედესის დიალექტზე იქმნებოდა კლასიკური ქრისტიანული ლიტერატურა. ედესაში იყო ეფრემ ასურის მიერ დაარსებული, მთელ ჩრდილოეთ შუამდინარეთში ცნობილი საღვთისმეტყველო სკოლა, სადაც მოსწავლეები ცოდნას ეუფლებოდნენ როგორც სასულიერო, ისე საერო დისციპლინებში.

ედესაში სასწავლებლად ჩადიოდნენ მეზობელი ოლქებიდან და ქვეყნებიდან, ალბათ, ქართლიდან და ეგრისიდანაც. ედესაში ქართული კულტურული კერა, სავარაუდოდ, იბერიაში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების შემდეგ შეიქმნა. მცხეთასთან ერთად სწორედ ედესა იყო ის ადგილი, სადაც წმინდა წიგნები ქართულად ითარგმნებოდა (ამაზე უნდა მიგვითითებდეს იერემია ურჰაელის — მას საუკუნეში მოღვაწე იერემია იბერიელთან აიგივებენ — მიერ „დიდაქეს" ქართულად თარგმნა). ედესაში მძლავრი ქართული კულტურული კერის არსებობით იყო განპირობებული ის, რომ ვახტანგ გორგასლის დედამ – დედოფალმა საგდუხტმა და ვახტანგის დამ – ხვარანძემ ამ ქალაქში 8 წელიწადი (460–468) გაატარეს.

ედესის ქართული კოლონიის წარმომადგენლები უნდა ყოფილიყვნენ დაახლოებით 534 წელს ქართლში მოსული ასურელი მამები. ედესის ქართული კოლონიასთან პეტრე იბერის კავშირზე მიუთითებს კოპტურ წყაროებში მისი „ურჰაელად" მოხსენიება. ედესიდან ანტონ მარტყოფელი წამოსვლის შემდეგაც ედესის ქართული კოლონია, რომელშიც, იბერიიდან ჩასულთა გარდა, ჩრდილოეთ შუამდინარეთისა და პონტო-კაპადოკიის ქართველური მოსახლეობის წარმომადგენლებიც ცხოვრობდნენ, არსებობას განაგრძობდა. მაგრამ, როდესაც საუკუნეში ჩრდილოეთ შუამდინარეთში არაბები გაბატონდნენ, აღმოსავლეთ-ქრისტიანული კულტურისა და განათლების ცენტრში — ქ. ედესაში ქართული კულტურის კერამ არსებობა შეწყვიტა.
ვახტანგ ედილაშვილი

ვახტანგ იასონის ძე ედილაშვილი (დ. 18 დეკემბერი, 1909, სოფელი ბრეთი — გ. 13 აპრილი, 1985, თბილისი, საქართველოს სსრ) — ქართველი გეოლოგი. გეოლოგიის-მინერალოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი (1965), საქართველოს დამსახურებული გეოლოგი (1984).

ბიოგრაფია
1934 წელს დაამთავრა ამიერკავკავკასიის ინდუსტრიული ინსტიტუტი. საქართველოს გეოლოგიურ სამმართველოს სისტემაში ხელმძღვანელობდა აგეგმვითსა და სასარგებლო წიაღისეულის ძებნა-ძიებით სამუშაოებს. იყო სხვადასხვა მასშტაბის მრავალი სახელმწიფო გეოლოგიური რუკის ავტორი. იყო საკავშირო გეოლოგიური სამინისტროს კურატორი კავკასიის გეოლოგიური აგეგმვის საკითხებში. მისმა გამოკვლევებმა დიდად შეუწყო ხელი შაორის ქვანახშირის საბადოს, აგრეთვე თბილისისა და ცაიშის თერმული წყლების ახალი საბადოების აღმოჩენას. 1949-1954 წლებში, როგორც კავკასიის ნახშირძიების ტრესტის მთავარი გეოლოგი, ხელმძღვანელობდა გეოლოგიურ-აგეგმვითსა და ძებნა-ძიებით სამუშაოებს იურული ნახშირიანი ნალექების გავრცელების რაიონებში. 1954-1965 წლებშ იყო კავკასიის მინერერალური ნედლეულის ინსტიტუტის სექტორის გამგე, 1969-1970 წლებში — საკავშირო ტრესტ „სპეცგეოფიზიკის" ამიერკავკასიის გეოფიზიკური ექსპედიციის მთავარი გეოლოგი; შეისწავლა ტიტანშემცველობა კავკასიაში, საქართველოს მანგანუმის საბადოები, გეოლოგიური სუბსტრატის ზედაპირის ხასიათი აჭარა-თრიალეთსა და სამხრეთ კახეთში. იყო მრავალი სამეცნიერო შრომის ავტორი. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები.
ირაკლი ედილაშვილი

ირაკლი ლევანის ძე ედილაშვილი (დ. 10 ივლისი, 1935, თბილისი — გ. 27 ოქტომბერი, 2007, იქვე) — ქართველი ქიმიკოსი. ქიმიურ მეცნიერებათა დოქტორი (1986), პროფესორი (1987).

ბიოგრაფია
1958 წელს დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის ქიმიური ფაკულტეტი. 1958-2007 წლებში მუშაობდა საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში, პ. მელიქიშვილის სახელობის ფიზიკისა და ორგანული ქიმიის ინსტიტუტის ნავთობქიმიის ლაბორატორიაში სხვადასხვა თანამდებობაზე. 1987 წლიდან იყო ლაბორატორიის გამგე. მცენარეთა დაცვის ინსტიტუტთან ერთად შეიმუშავა პრეპარატი „კეიმი" სოფლის მეურნეობის მავნებლებთან საბრძოლველად, რისთვისაც მიენიჭა საქართველოს მინისტრთა საბჭოს სიგელი და პრემია. ედილაშვილის კვლევის ძირითადი მიმართულება იყო ნავთობის ზეთების ფოტოქიმიური ჟანგვის ეფექტური ინჰიბიტორების გამოვლენა.
სატოპელა

სატოპელა, სათოფელა― მდინარე იმერეთში, ჭიათურის მუნიციპალიტეტში. სატოპელა უერთდება მდინარე ჯრუჭულას სოფელ ზედუბნის ქვემოთ, ზღვის დონიდან 430 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 14 კმ.

სატოპელას უერთდება რამდენიმე მცირე მდინარე და ღელე, მათ შორის აღსანიშნავია მდინარეები მუხრანი და ვანციხა.

სატოპელას შესართავის გასწვრივ ჯრუჭულას ხეობის მარჯვენა ფერდობი ძლიერ არის დანაწევრებული დიაგონალური მშრალი ხევებით. მარცხენა ფერდობი კი დამეწყრილ ქარაფს წარმოადგენს. ფერდობის თხემები საკმაოდ მოკლებულია ბუნებრივ მცენარეულობას. სატოპელას შესართავიდან 200-250 მეტრით ქვემოთ ჯრუჭულას უერთდება მდინარე ციხისწყალი.
ნგუენ ვან ჰიუ

ნგუენ ვან ჰიეუ ( დ. 21 ივლისი, 1938, ჰანოი, ვიეტნამი — 23 იანვარი, 2022) — ვიეტნამელი ფიზიკოსი, ( დიდი ხნის განმავლობაში მუშაობდა დუბნის ბირთვული კვლევების გაერთიანებულ ინსტიტუტში ), კვანტური ველის თეორიის და ელემენტარული ნაწილაკების თეორიული ფიზიკის სპეციალისტი, რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის უცხოეელი წევრი (1982) , ლენინის პრემიის ლაურეატი მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების დარგში (1986).

ბიოგრაფია
ნგუენ ვან ჰიეუ დაიბადა ჰანოიში 1938 წლის 21 ივლისს.

1954 წელს ნგუენ ვან ჰიუ შევიდა ჰანოის პედაგოგიური უნივერსიტეტის ფიზიკის ფაკულტეტზე, რომელიც დაამთავრა 1956 წელს, რის შემდეგაც მან განაგრძო მუშაობა იმავე უნივერსიტეტში.

1970 წელს ნგუენ ვან ჰიუ დაბრუნდა ვიეტნამში და სათავეში ჩაუდგა ფიზიკის ინსტიტუტს დირექტორის რანგში, ამავე დროს იყო სამეცნიერო კვლევების ეროვნული ცენტრის თავმჯდომარის მოადგილე. 1975 წლიდან 2006 წლამდე ეკავა მრავალი ხელმძღვანელი თანამდებობა სამეცნიერო და საგანმანათლებლო დაწესებულებებში და ორგანიზაციებში: იყო ვიეტნამის რესპუბლიკის სამეცნიერო კვლევის ეროვნული ცენტრის პრეზიდენტი, მასალების კვლევის აკადემიის დირექტორი, ჰანოის ინსტიტუტის დირექტორი. ტექნიკის და ვიეტნამის მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების აკადემიის დირექტორი. 2005 წლიდან აზია-წყნარი ოკეანის თეორიული ფიზიკის ცენტრის ხელმძღვანელია.

ნგუენ ვან ჰიუ გარდაიცვალა 2022 წლის 23 იანვარს.

სამეცნიერო შედეგები
ნგუენ ვან ჰიეუს ძირითადი ნაშრომები დაკავშირებულია კვანტური ველის და მრავალნაწილაკიანი სისტემების თეორიებთან. მან შეისწავლა ასიმპტომური მიმართებები გაფანტვის ამპლიტუდებს შორის რელატივისტურ ლოკალურ კვანტურ ველის თეორიაში. ზოგიერთი ნაშრომი ეძღვნება სუსტი ურთიერთქმედების ვექტორული დენის სტრუქტურას, ელემენტარული ნაწილაკების უნიტარული სიმეტრიის თეორიას და დისპერსიულ მიმართებებს. მას აგრეთვე ეკუთვნის ნაშრომი სუპერგამტარობის თეორიაზე და ზეგამტარებში ელექტრონების დაწყვილებაზე.
ვო დინ ტუანი

ვო დინ ტუანი ( დ. 11 აპრილი, 1948, ნიაჩანგი) — ვიეტნამელი სწავლული, გამომგონებელი, ქიმიის და ბიოსამედიცინო ინჟინერიის პროფესორი. ცხოვრობს ამერიკის შეერთებულ შტატებში. ამჟამად უკავია დიუკის უნივერსიტეტის ფიცპატრიკის ფოტონიკის ინსტიტუტის დირექტორის თანამდებობა. მას აქვს 44 პატენტი გარემოს დაცვის, ბიოლოგიისა და მედიცინის სფეროში. შედის "ასი ცოცხალი გენიოსის" სიაში (43 ნომრად).

ბიოგრაფია
ხალგაზრდობა
ბევრი სხვა გამომგონებლის მსგავსად, მან ბავშვობაში დაიწყო საკუთარი სათამაშოების დამზადება. საშუალო სკოლა დაამთავრა ვიეტნამში. ოჯახში ძალიან აფასებდნენ განათლებას. მამა ეუბნებოდა: "მატერიალური სიმდიდრისგან განსხვავებით, რომელიც ნებისმიერ დროს შეიძლება დაიკარგოს, განათლება დარჩება შენთან სიცოცხლის ბოლომდე".

17 წლის ასაკში ჩაირიცხა შვეიცარიის პოლიტექნიკური ფედერალე დე ლოზანის სკოლაში, ასპირანტურაში სერიოზულად გადაწყვიტა მეცნიერი გამხდარიყო. 1971 წელს მიიღო ბაკალავრის ხარისხი ფიზიკაში.

1968 წელს სტუდენტური რევოლუციის დროს განვითარებულმა მოვლენებმა მეზობელ საფრანგეთში გავლენა მოახდინა მომავალი მეცნიერის მსოფლმხედველობაზე. სხვა სტუდენტებთან ერთად, ქიმიისა და ფიზიკის საგანმანათლებლო ლიტერატურის პარალელურად, კითხულობდა ალბერ კამიუს, ჟან-პოლ სარტრის, კარლ იუნგის და კრიშნამურტის ნაშრომებს. მან სწავლა და კვლევა ციურიხში განაგრძო - ში. მასზე შთაბეჭდილება მოახდინა იმ ფაქტმა, რომ აინშტაინი ამ სკოლაში სწავლობდა და იქ მუშაობდა ვოლფგანგ პაული.

1975 წელს მიიღო დოქტორის ხარისხი. ამ დროს დასრულდა ვიეტნამში ომი, რის შედეგადაც ძალაუფლება გადავიდა ვიეტნამის კომუნისტური პარტიის ხელში და ვო დინ ტუანი ემიგრაციაში წავიდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში.

სამეცნიერო საქმიანობა
1977 წლიდან ის ჩართულია სამეცნიერო კვლევებში ტენესის - ში როგორც მოწინავე ბიოსამედიცინო ფოტონიკის ცენტრის დირექტორი. ის იყო კალიფორნიის და ნოსკვილში ტენესის უნივერსიტეტების პროფესორი. 2006 წელს გადავიდა დიუკის უნივერსიტეტში .

მისი კვლევითი ინტერესები მოიცავს ბიოსენსორების, ბიოჩიპების, მოწინავე ტექნოლოგიებისა და მეთოდების შემუშავებას ბიოფოტონიკაში, ნანოფოტონიკაში, პლაზმონიკასა და თერანოსტიკაში ( დიაგნოსტიკა და თერაპია) ისეთი დაავადებებისთვის, როგორიცაა კიბო და ინფექციური დაავადებები .

ვო დინ ტუანის ერთ-ერთი პირველი დაპატენტებული გამოგონებას (პატენტი 4674878) მიეკუთვნება სპეციალური ლენტი, რომლის დამზადება და გამოყენება მარტივია ის მიმაგრებულია ტოქსიკური ინდუსტრიის მუშაკების ტანსაცმელზე. იმახსოვრებს ტოქსიკური ნივთიერებების დოზებს და ტიპებს, რომლებსაც თანამშრომელი იღებს. ასეთი ფირის სკანირებას და მდგომარეობის საშიშროების დადგენას მხოლოდ 11 წამი სჭირდება და შეიძლება განხორციელდეს უშუალოდ წარმოებაში. მაშინ, როდესაც ჩვეულებრივი სისხლისა და შარდის ტესტები უფრო მეტ დროს ანდომებს და საჭიროებს სპეციალურ აღჭურვილობას.

შემდგომში მან მიიღო 43 პატენტი, რომელთაგან ზოგიერთი ლიცენზირებული იყო კომერციული გამოყენებისთვის (განსაკუთრებით ოპტიკური მონაცემთა შენახვის ტექნოლოგია და ოპტიკური ბიოფსია კიბოს გამოსავლენად). მეცნიერის ავტორობით გამოქვეყნებულია 450-ზე მეტი პუბლიკაცია რეცენზირებად სამეცნიერო ჟურნალებში. იგი 9 წიგნის ავტორი და რედაქტორია.

2019 წელს მას მიენიჭა სერ ჯორჯ სტოქსის პრემია.
ჩან დაი ნგია

ჩან დაი ნგია (, დ. 13 სექტემბერი, 1913 — გ. 9 აგვისტო 1997), ნამდვილი სახელი ფამ ქუანგ ლი — ვიეტნამელი მეცნიერი-ტექნიკოსი, სამხედრო ინჟინერი, ვიეტნამის სოციალისტური რესპუბლიკის სოციალისტური შრომის გმირი, ითვლება "ვიეტნამის თავდაცვის ინდუსტრიის მამად."

ბიოგრაფია
დაიბადა 1913 წლის 13 სექტემბერს, ღარიბი კათოლიკე გლეხის ოჯახში ვინჰ ლონგის პროვინციაში. ნამდვილი სახელი: ფამ ქუანგ ლი. ის 6 წლის ასაკში დარჩა მამის გარეშე, ცხოვრობდა დიდ სიღარიბეში. მიუხედავად ამისა, 1933 წლისთვის მოახერხა ბაკალავრის ხარისხის მიღება, მაგრამ იმ დროს არ ჰქონდა ფული ჰანოიში სწავლის გასაგრძელებლად. თუმცა, 1935 წელს იგი სასწავლებლად გაემგზავრა საფრანგეთში, სადაც რამდენიმე წლის განმავლობაში შეძლო განათლების მიღება რამდენიმე საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, მათ შორის ცნობილ პოლიტექნიკურ სკოლაში, გახდა მათემატიკის ბაკალავრი და დაიწყო მუშაობა აერონავტიკის ინჟინერიის ინსტიტუტში. 1942 წელს გადავიდა გერმანიაში, სადაც მუშაობდა იარაღისა და თვითმფრინავების მწარმოებელ სხვადასხვა ქარხანაში.

ჩან დაი ნგია დაბრუნდა ვიეტნამში 1946 წელს, შეუერთდა ხო ში მინის აჯანყებულებს ქვეყნის ჩრდილოეთით, მონაწილეობა მიიღო მთის ტყეებში იარაღის წარმოების ორგანიზებაში. 5 დეკემბერს ხო ში მინმა უბოძა ახალი სახელი (ჩან დაი ნგია) და — მისი სამხედრო-ტექნიკური ცოდნის გათვალისწინებით — რამდენიმე თანამდებობა ახლადშექმნილი სახელმწიფოს სამხედრო-ინდუსტრიულ სტრუქტურაში, რომელთა შორის იყო ვიეტნამის სახალხო არმიის არტილერიის ხელმძღვანელის თანამდებობა. 1948 წელს მიიღო გენერალ-მაიორის სამხედრო წოდება, 1952 წელს გახდა ვიეტნამის შრომის გმირი და ხო ში მინის ორდენის მფლობელი 1956 წლის 6 მარტს გახდა ვიეტნამში დაარსებული პოლიტექნიკური უნივერსიტეტის პირველი რექტორი. 1950-1960 წლებში — მრეწველობისა და ვაჭრობის მინისტრის მოადგილე, 1960-1962 წლებში — მძიმე მრეწველობის მინისტრი, 1965 წელს დაინიშნა ვიეტნამის მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარედ, 1983-1988 წლებში — ვიეტნამის ეცნიერება და ტექნოლოგიების ასოციაციის პრეზიდენტად. ამ პოსტების პარალელურად, ხანდახან ერთდროულად რამდენიმე სხვა თანამდებობასაც იკავებდა. 1966 წლიდან იყო სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის უცხოელი წევრი.

1996 წელს ჩან დაი ნგიას მიენიჭა ხო ში მინის სახელობის პრემია ინდოჩინეთის ომის დროს სხვადასხვა იარაღის წარმოებისა და განვითარების ორგანიზებისთვის. მის მიერ შექმნილი პისტოლეტი არ დარჩენილა ყურადღების მიღმა.

გარდაიცვალა 1997 წლის 9 აგვისტოს ქალაქ ხოშიმინში 85 წლის ასაკში.

ხსოვნა
მეცნიერის სახელს ატარებს ჰანოის ერთ-ერთ პანსიონი, ,ტექნიკური უნივერსიტეტი, სამეცნიერო-კვლევითი ხომალდი, ასევე მრავალი ქუჩა, გზატკეცილი და სხვა ობიექტი ვიეტნამის სხვადასხვა რაიონში.
კვებეკის I კონფერენცია

კვებეკის კონფერენცია — მეორე მსოფლიო ომის მიმდინარეობისას ჩატარებული ერთ-ერთი კონფერენცია, რომელმაც მუშაობა დაიწყო 1943 წლის 14 აგვისტოს. აქაც, ისევე როგორც ვაშინგტონში ძირითადი ადგილი ეკავა კამათს ევროპაში სრულფასოვანი მეორე ფრონტის გახსნის ადილის განსაზღვრის საკითხზე. ჩერჩილმა, უკვე მუსოლინის გადაყენების შემდეგ, კიდევ ერთხელ სცადა, თავს მოეხვია რუზველტისათვის ბალკანური ვარიანტი, თუმცა რუზველტი დაჰპირდა თავის სამხედრო მრჩეველებს, რომ მტკიცედ გაილაშქრებდა ბალკანური ვარიანტის წინააღმდეგ და დაიცავდა „ოვერლორდს“, რაც შეასრულა კიდეც. შედეგად, კონფერენციაზე ჩერჩილი იძულებული გახდა, ეცნო ოვერლორდი მოკავშირეთა ძირითად ოპერაციად, მაგრამ, ამასთან, ინგლისის პრემიერმა მთელი რიგი პირობების გათვალისწინება მოითხოვა, კერძოდ: დესანტის გადასხმის მომენტში არ უნდა ყოფილიყო ქარი; მთვარე უნდა ყოფილიყო საჭირო ფაზაში; უნდა ყოფილიყო შესაფერისი მოქცევა; გერმანელთა თავდაცვა არ უნდა გაძლიერებულიყო; მოწინააღმდეგეს არ უნდა ჰყოლოდა რეზერვში 12 დივიზიაზე მეტი; მას არ უნდა შესძლებოდა პირველ 2 თვეში (დესანტის გადმოსხმის შემდეგ) აღმოსავლეთის ფრონტიდან 15 დივიზიაზე მეტის გადმოსროლა და ა. შ. ამრიგად, ინგლისელებს სურდათ დაეტოვებინათ უფლება, უარი ეთქვათ „ოვერლორდზე“, თუ მისი განხორიციელების დროისათვის ყველა ეს პირობა შესრულებული არ იქნებოდა.

ჩერჩილის სტრატეგიამ კვებეკში კიდევ ერთი დარტყმა მიიღო: კონფერენციაზე დაადგინეს, რომ ძირითად ოპერაციას დახმარებოდნენ სამხრეთ საფრანგეთში, კერძოდ, ტულონსა და მარსელს შორის, დესანტის გადასხმით (კოდური სახელწოდება ამ ოპერაციისა იყო „ენვილი“, შემდგომში ის შეიცვალა „დრაგუნით“). ამ დესანტის შემადგენლობაში უნდა შესულიყო ხმელთაშუაზღვისპირეთში განლაგებული ნაწილები, რომელთა გამოყენებაც ჩერჩილს ჩრდილოეთ იტალიასა და ბალკანეთში სურდა. „ენვილის“ წარმატების უზრუნველსაყოფად მოკავშირეებმა საჭიროდ ჩათვალეს სარდინიისა და კორსიკის დაკავება, რითაც ისინი მიიღებდნენ ხელსაყრელ დასაყრდენს სამხრეთ საფრანგეთში შესაჭრელად. ბრიტანეთის პრემიერი ამ ოპერაციის წინააღმდეგ მისი განხორციელების დღემდე იბრძოდა, რადგანაც თვლიდა რომ ეს გამოიწვევდა ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ რაიონში სამხედრო მოქმედებების შესუსტებას, მაგრამ არაფერი გამოუვიდა. ერთი სტყვით, კვებეკის კონფერენცია დასრულდა ტრანსლამანშური სტრატეგიის მომხრეთა გამარჯვებით. ერთადერთი, რასაც მიაღწია ჩერჩილმა კვებეკში, იყო ის, რომ კონფერენციის მონაწილეებმა დაადგინეს, გადაესხათ დესანტი სამხრეთ იტალიაში, უზრუნველეყოთ იტალიის გამოსვლა ომიდან, დაეკავებინათ აპენინის ნახევარკუნძული რომის ჩათვლით და მუდმივი ზეწოლა ეწარმოებინათ ჩრდილოეთ იტალიაში განლაგებულ გერმანელთა ჯარებზე. და მაინც, სწორედ ეს გადაწყვეტილებები აძლევდა იმედს ბრიტანეთის პრემიერს, რომ მოგვიანებით ის მაინც შეძლებდა თავისი სურვილის განხორციელებას და მეორე ფრონტს საფრანგეთის ნაცვლად ბალკანეთში გახსნიდა. ბრძოლა ამ საკითხის გარშემო ჯერ კიდევ არ იყო დამთავრებული.