iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სეტრიდა ჯააჯა

სეტრიდა ტაუკ ჯააჯა (არაბ. ,  მაისი, 31, 1967, კუმასი); ასევე სიტრიდა ან სტრიდა — ლიბანელი პოლიტიკური აქტივისტი, დეპუტატი პარტიისა „ლიბანის ძალები“ კედრების რევოლუციის აქტიური მონაწილე. სამირ ჯააჯას მეუღლე.

წარმომავლობა და ქორწინება
სეტრიდა  გამოჩენილი მეწარმე-ინვესტორის ილია ტაუკის ქალიშვილია. მისი მამის ბიზნესი ტრადიციულად  დასავლეთ აფრიკას, პირველ რიგში განას უკავშირდებოდა. სეტრიდა დაიბადა  ქალაქი კუმასში.

გარკვეული პერიოდის განმავლობაში იგი მუშაობდა მოდელად. სწავლობდა ლიბანის ამერიკულ უნივერსიტეტში. 1994 წელს მან მიიღო ბაკალავრის დიპლომი პოლიტოლოგიაში. მისი პოლიტიკური აქტიურობა უნივერსიტეტში სწავლის პერიოდში დაიწყო.

1991 წელს სეტრიდა ტაუკი დაქორწინდა. მისი მეუღლე სამირ ჯააჯა ფალანგისტური მილიციის მეთაური, ცნობილი მემარჯვენე ქრისტიანი პოლიტიკოსი, პარტია „ლიბანის ძალების“ თავმჯდომარეა. სეტრიდა  ქმრის პოლიტიკური თანამოაზრე და თანამებრძოლია.

რევოლუციონერი აქტივისტი
1994 წელს სამირ ჯააჯა დააპატიმრა პროსირიულმა ხელისუფლებამ. მას ბრალი დასდეს სამხედრო დანაშაულებებში (ლიბანის სამოქალაქო ომის ერთადერთი მონაწილე, ვისაც სამხედრო დანაშაულების ბრალი წაუყენეს) და მიუსაჯეს უვადო თავისუფლების აღკვეთა. სეტრიდა ჯააჯამ „ ლიბანის ძალების“ თავმჯდომარის მოვალეობა თავის თავზე აიღო. იგი აქტიურად ეწინააღმდეგებოდა სირიის საოკუპაციო რეჟიმს. კომენტატორებმა აღნიშნეს მსგავსება და მეტოქეობა სეტრიდა ჯააჯასა და სოლანჟ ჯემაიელს შორის.

2005 წლის კედრების რევოლუციამ დაასრულა ლიბანის ოკუპაცია. სეტრიდ ჯააჯამ, რომელიც „ლიბანის ძალების“ სათავეში იყო, აქტიური მონაწილეობა მიიღო ანტისრიულ მასობრივ საპროტესტო აქციებში. პარტია შეიყვანა „14 მარტის“ პოლიტიკურ ბლოკში.

ამავე დროს, სეტრიდა ჯააჯამ განაცხადა, რომ პირველი მიზანი  მისი ქმრის განთავისუფლება იყო. 2005 წლის 26 ივლისს სამირ ჯააჯა გაათავისუფლეს. იგი დაბრუნდა „ლიბანის ძალების“ თავმჯდომარის პოსტზე.

პოლიტიკოსი და მოდელი
2005 წლიდან სეტრიდა ჯააჯა ლიბანის პარლამენტის წევრია. პოლიტიკურად დგას ლიბანური ნაციონალიზმის და ქრისტიანული დემოკრატიის, ანტიისლამისტურ და ანტიკომუნისტურ პოზიციებზე. მტკიცედ უჭერს მხარს სამირ ჯააჯას  ყველა საკითხში.

„ლიბანის ძალების“ ოპონენტები აკრიტიკებენ სეტრიდა ჯააჯას მუსლიმებისადმი მკაცრი, მტრული დამოკიდებულების, ჩრდილოვანი პოლიტიკური დაფინანსების სქემების , ასევე ძალის გამოყენების  სავარაუდო მხარდაჭერის გამო.

პოლიტიკასთან ერთად, სეტრიდა ჯააჯა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ლიბანის საერო ცხოვრებაში, მუდმივად მონაწილეობს სხვადასხვა ღონისძიებებში.  ავტორიტეტულ პიროვნებად რჩება  "სამოდელო" სფეროში. ქრისტიანული საზოგადოების წრეებში მისი 50 წლის იუბილე ფართოდ აღინიშნა.

2007 წლის ივნისში დეპუტატმა სეტრიდა ჯააჯამ დააფუძნა არაკომერციული არასამთავრობო ორგანიზაცია,  ' , რომლის მიზანია  ბშარი კაზას მდგრადი განვითარება სხვადასხვა დონეზე (ეკონომიკური, სოციალური, სასოფლო-სამეურნეო, საგანმანათლებლო, გარემოსდაცვითი).

2014 წელს სეტრიდა ჯააჯა შეიყვანეს მსოფლიოს ოცდაათი ყველაზე სექსუალური ქალი პოლიტიკოსების რეიტინგში (27-ე პოზიციაზე, იტალიელ მიქელა ვიტორია-ბრამბილას და უკრაინელ იულია ტიმოშენკოს შორის).
ბუნდაჰიშნი

ბუნდაჰიშნი (ავესტური:- „პირველადი შემოქმედება“) — ფეჰლავურზე დაწერილი ზოროასტრული კოსმოგონიისა და კოსმოლოგიის ენციკლოპედიური კრებულის ტრადიციული დასახელება. ნაშრომის პირველადი დასახელება ცნობილი არ არის.

მიუხედავად იმისა, ბუნდაჰიშნი ეყრდნობა ავესტას და იმ ტექსტში ნახსენებ იდეებს განავრცობს, ის მაინც არ არის რელიგიური ტექსტი. შინაარსი ასახავს ზოროასტრულ ტექსტს, რომელიც თავის მხრივ ასახავს როგორც ზოროასტრულ ასევე ზოროასტრიანდელ რწმენებს. ხანდახან ტექსტის მიანიშნებს საუკუნის ისლამურ ირანზე, ხოლო ხანდახან მასში ჩანს იმ დროინდელი მეცნიერების შეხედულებები სამყაროზე. მაგალითად ის, რომ მთვარე უფრო შორსაა ვიდრე ვარსკვლავები იმ პერიოდში ფართოდ გავრცელებული სამეცნიერო შეხედულება იყო.

სქტუქტურა
ბუნდაჰიშნი შემორჩენილია ორი რეცენზიით: ინდური და ირანული ვერსიები. ინდოეთში მოკლე ვერსია იქნა აღმოჩენილი, რომელიც მხოლოდ 30 თავს შეიცავს და ის ცნობილია როგორც მცირე ბუნდაჰიშნი ან ინდური ბუნდაჰიშნი. ავ ვერსიის ასლი ევროპაში 1762 წელს აბრაამ ანქვიტილ-დუპერონმა (პირველი ფრანგი პროფესიონალი ინდოლოგი) ჩაიტანა. გრძელი ვერსია ირანიდან ინდოეთში 1870 წელს ჩაიტანა ტ.დ. ალექსანდრიამ. ეს ვერსია ცნობილი როგორც: დიდი ბუნდაჰიშნი ან ირანული ბუნდაჰიშნი ან მხოლოდ ბუნდაჰიშნი. ირანული ვერსია შეიცავს 36 თავს და დაახლოებით ორჯერ დიდია ვიდრე მცირე (ინდური) ვერსია. დიდი ვერსია სეიცავს როგორც ენციკლოპედიურ ასევე მიდრაშის (ბიბლიის ძველი იუდეური კრიტიკული განმარტებები) მსგავს ტექსტებს.

სათაური როგორც ჩანს არის ტექსტის უძველესი ორი ვერსიის პირველი ექცსი სიტყვის ნაერთი. უძველეს ორ ვერსიას განსხვავებული პირველი ხაზი აქვს. ამ ტექსტის პირველი თარგმანის სახელია - — „ზანდ-ცოდნა“ ან „ზანდის ცოდნა“, პირველი წინადადების პირველი ორი სიტყვა.

უმეტესი თავები მიეკუთვნება – საუკუნეებს, დაახლოებით დენკარდის („რელიგიის აქტები“ — საუკუნის ზოროასტრული რელიგიური ტექსტი) ძველი ვერსიის პერიოდს, რომელიც თავის მხრივ არის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ტექსტი ფეჰლავიზე. გვიანდელი თავები რამდენი საუკუნით უფრო ახალია. უძველესი შემორჩენილი ასლი თარიღდება საუკუნის შუა რიცხვებით.

ორივე ვერსია განსხვავებული დამწერლობითი ტრადიციებიდან მოდის და შესაბამისად ეს მცირედით აისახება კიდეც შინაარსზე. დიდი ვერსია ასევე უფრო ძველია და ის თარიღდება 1540 წლით. მცირე ვერსია თარიღდება 1734 წლით.

ტრადიციულად მცირე ვერსიაში თავების აღნიშვნა ხდება არაბული ნუმერაციით, ხოლო დიდ ვერსიაში რომაული ციფრებით. ეს ორი ვერსია არ არის სინქრონული, ასევე განსხვავებულია თავების ნუმერაცია. მცირე ვერზიის ანალიზი 1771 წელს დუპერონმა გააკეთა.

შინაარსი
ბუნდაჰიშნი არის ზოროასტრიანული შექმნის მითის მცირე ვერსია და სამყაროზე ბატონობისთვის აჰურა მაზდასა და აჰრიმანის პირველი ბრძოლების აღწერა. ტექსტის მიხედვით პირველ 3000 კოსმიური წლის განმავლობაში აჰურა მაზდამ შექმნა ფრავაში (ადამიანური სულის ზორასტრიანული კონცეფცია) და გადაწყვიტა ეს კონცეფცია რეალობად ექცია. მან აჰრიმანის წინააღმდეგ იარაღად გამოიყენა უგრძნობი და უმოძრაო სიცარიელე. აჰრიმანი დამარცხდა და დაემხო შემდეგი 3000 წლის ვადით. აჰურა მაზდამ ისარგებლა ამ დროით, რომ შეექმნა ამეშა სპენტა მატერიალური სამყაროს პირველ ელემენტები და აშა („ჭეშმარიტება“) იმისთვის, რომ აჰრიმანს ის არ გაენადგურებინა. ბოლოს ბუნდაჰინში ყვება პირუტყვის შექმნის შესახებ. გავაევოდატა პირველი პირუტყვი და გაიომარტი პირველი ადამიანი.
ბალახთდგომა

ბალახთდგომა — ბალახოვანი მცენარეულობა საკვებ სავარგულებზე. სიმაღლე და სიხშირე ანუ სიმჭიდროვე (მცენარეთა მწვანე ნაწილის რაოდენობა 1 მ³-ზე) განსაზღვრავს სათიბისა და ბუნებრივი საძოვრის მოსავლიანობას (პროდუქტიულობას). ბალახთდგომის ხარისხი დამოკიდებულია მისი შემადგენელი სახეობების საკვებ ღირებულებასა და აგროტექნიკურ ღონისძიებებზე. ბალახთდგომის სიმწიფე ეწოდება სათიბზე (საძოვარზე) მცენარეთა განვითარების იმ ფაზას, როდესაც ფართობის ერთეულიდან შესაძლებელია საკვები ნივთიერებების ყველაზე დიდი რაოდენობით აღება.
დევლეთ II გირეი

დევლეთ გირეი (; დ. 1648 — გ. ვიზე, ოსმალეთის იმპერია, 1713) — ყირიმის ხანი ორჯერ: 1699–1702 და 1709–1713 წლებში, სელიმ გირეის უფროსი ვაჟი.

ბიოგრაფია
დევლეთ გირეი სელიმ გირეისა და ჰაჯი გირეის მმართველობის პერიოდში დანიშნული იყო ყირიმის კალგად. 1699 წელს
მამამისი ტახტიდან გადადგა, ოსმალებმა კი 51 წლის დევლეთი დაამტკიცეს ხანად. მისი პირველი მმართველობა 3 წელიწადს გაგრძელდა. მას მოუწია საკუთარი ძმის, გაზი გირეის აჯანყების ჩახშობა. დევლეთი კარლოვიცის ზავის დადების შემდეგ დასუსტებული სულთნის ავტორიტეტს აღარ სცნობდა, მიზეზად კი ასახელებდა დიდ თურქულ ომსა და რუსეთის სამეფოსთან გაჩაღებული ომების შედეგად მიღებულ დიდ ზარალს. 1702 წელს მუსტაფა -ის გადაწყვეტილებით დევლეთ გირეი აიძულეს ტახტი ისევ მამისთვის დაეთმო.

1709 წელს დევლეთ -მ ოსმალებისგან მეორე შანსი მიიღო და დაუბრუნდა ყირიმის სახანოს მართვას. მას დაევალა ჩრდილოეთის ომში ჩართვა და რუსეთის წინააღმდეგ ბრძოლა. დევლეთ ოსმალებისგან შეუთნხმებლად მოქმედებდა ამ ომში, კაზაკებს ყირიმზე დასახლების ნება დართო. ის შიშობდა რუსების მიერ ზავის პირობების დარღვევას, რასაც სახანოს რუსებთან შეერთება მოჰყვებოდა. 1713 წელს დევლეთი ოსმალებმა მისი ძმის, ყაფლან გირეის სასარგებლოდ გადააყენეს, დაუნიშნეს პენსია და როდოსზე გადაასახლეს. რამდენიმე წელიწადში გადაიყვანეს ქალაქ ვიზეში, სადაც 1718 წელს, 70 წლის ასაკში გარდაიცვალა.

მოგვიანებით დევლეთ -ის 3-მა ვაჟმა (არსლან გირეი, ფეთიჰ გირეი და ყირიმ გირეი) და 5-მა შვილიშვილმა (სელიმ გირეი, დევლეთ გირეი, საჰიბ გირეი, შაჰინ გირეი და ბაჰადირ გირეი) შეძლო ყირიმის ხანის ტიტულის მიღება.
ჯეკ გრილიში

ჯეკ პიტერ გრილიში (; დ. ბირმინგემი, ინგლისი, 10 სექტემბერი, 1995) — ინგლისელი ფეხბურთელი, „ევერტონისა“ და ინგლისის ეროვნული ნაკრების შემტევი ნახევარმცველი.

კარიერა
გრილიში 2012–2021 წლებში თამაშობდა „ასტონ ვილაში“, 2016 წლიდან იყო გუნდის კაპიტანი. კლუბისა და ევრო 2020-ზე ნაკრების რიგებში თავის გამოჩენის შემდეგ, ჯეკი „მანჩესტერ სიტის“ შეუერთდა. სატრანსფერო ღირებულებამ 100 მილიონი ფუნტი შეადგინა, რაც გახდა პრემიერლიგის რეკორდი. ჯეკ გრილიში კი იქცა ფეხბურთის ისტორიაში ყველაზე ძვირადღირებულ ინგლისელ მოთამაშედ.

სანაკრებო სტატისტიკა
მიღწევები
საკლუბო
მანჩესტერ სიტი: (7)
პრემიერ ლიგა (3): 2021–22, 2022–23, 2023–24
ინგლისის ასოციაციის თასი (1): 2023
უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა (1): 2022–23
უეფა-ს სუპერთასი (1): 2023
მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი (1): 2023

სანაკრებო
ინგლისი
ევროპის ვიცე-ჩემპიონი: 2020
ფილიპო ლიპი

ფილიპო ლიპი (დ. 1406, ფლორენცია ― გ. 9 ოქტომბერი, 1469, პერუჯა) — იტალიელი მხატვარი, კარმელიტი ბერი. ავტორია წმინდა წერილის თემაზე შექმნილი ფრესკების და სურათებისა. ფრესკებში ჩახატა მრავალი თანამედროვის სახე და ავტოპორტრეტიც. მისი ნაწარმოებებია „ღვთისმშობლის დაგვირგვინება“ (1441-1447), ასევე პრატო ტაძრისა და სპოლეტის ტაძრის ფრესკები.
იულიუს ლიპერტი (ისტორიკოსი)

ფილიპო ლიპი (დ. 12 აპრილი, 1839, ბროუმოვი ― გ. 12 ნოემბერი, 1909, პრაღა) — ავსტრიელი ისტორიკოსი, ევოლუციური მიმართულების ეთნოგრაფი. მისი შრომები ეხებოდა ოჯახის, კულტურის და რელიგიის ისტორიის საკითხებს. მას კულტურის ყველა ფორმა გამოჰყავდა ადამიანის შრომითი საქმიანობისგან. გამოდიოდა რასიზმის წინააღმდეგ.
კაროლ ლიპინსკი

კაროლ ლიპინკსი (დ. 30 ოქტომბერი, 1790, რაძინინი ― გ. 16 დეკემბერი, 1861, ურლუვი) — პოლონელი მევიოლინე და კომპოზიტორი. 1810 წლიდან იყო ლვოვის საოპერო თეატრის კაპელმაისტერი. გასტროლებს მართავდა ევროპის ქვეყნებში. 1839-1859 წლებში იყო დრეზდენის საოპერო ორკესტრის სოლისტი და კონცერტმაისტერი. 1859 წლიდან ცხოვრობდა ურლუვში. ეკუთვნის მრავალი თხზულება ვიოლინოსთვის.
ფრიც ალბერტ ლიპმანი

ფრიც ალბერტ ლიპმანი (დ. 12 ივნისი, 1899, კენიგსბერგი ― გ. 24 ივლისი, 1986) — გერმანული წარმოშობის ამერიკელი ბიოქიმიკოსი, აშშ-ის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის (1950) და ლონდონის სამეფო საზოგადოების (1962) წევრი.

ბიოგრაფია
1924 წელს დაამთავრა ბერლინის უნივერსიტეტი. 1939 წელს წავიდა ემიგრაციაში აშშ–ში. 1941 წლამდე მუშაობდა კორნელის, 1941-1949 წლებში ჰარვარდის უნივერსიტეტებში, 1949-1957 წლებში მასაჩუსეტსის ჰოსპიტალში. 1957 წლიდან კი როკფელერის ინსტიტუტში. იკვლევდა უჯრედში ნივთიერებათა ცვლას და ცილის ბიოსინთეზს. 1947 წელს მტრედის ნაღველიდან გამოყო და შეისწავლა კოფერმენტის ქიმიური სტრუქტურა და ბიოლოგიური როლი. 1953 წელს მიიღო ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში.
ბიჭვინთის საწინამძღვრო ჯვარი

ბიჭვინთის საწინამძღვრო ჯვარი — საწინამძღვრო ჯვარი ბიჭვინთის ტაძრიდან.

ჯვარი შეწირულია ბიჭვინთის ტაძრისადმი აფხაზეთის კათალიკოს ევდემონ ჩხეტიძის მიერ. დამზადებულია 1565 წლის ახლო ხანებში ცნობილი ოსტატის მამნეს მიერ და წარმოადგენს მის ბოლო ნამუშევარს. შედგება: ჯვრის, სიონისა და მოოქრული ვერცხლის ტარისაგან. მასალად გამოყენებულია: ოქრო მოოქრული ვერცხლი, პატიოსანი თვლები.

ზოგადი ფორმებითა და აგებულებით ჯვარი ერთიანდება საქართველოში - საუკუნეებში ფართოდ გავრცელებულ ჯვრების ჯგუფში. აქვს ბოლოებგაფართოებული მკლავები, რომელთა კიდეები ფორმდება მედალიონებით. ჯვრის წინა პირზე რელიეფურად გამოსახულნი არიან: ჯვარცმული მაცხოვარი, ღვთისმშობელი, წმინდა იოანე მახარებელი, გაბრიელ მთავარანგელოზი, წმინდა ნიკოლოზ მარლიკიელი, სიონზე: ბიჭვინთის კათედრალური ტაძრის პატრონი — ყრმიანი ღვთისმშობელი (ოდიგიტრია) თანამდგომებით წმინდა პეტრეთი და პავლეთი, მთავარანგელოზები მიქაელი და გაბრიელი, საქართველოში ქრისტიანობის მქადაგებეი მოციქულები წმინდა ანდრია პირველწოდებული და სვიმონ კანანელი, ასევე წმინდა იოანე ნათლისმცემელი და წმიდნა იოანე ოქროპირი, მღვდელთმთავრები: გრიგოლ ღვთისმეტყველი და ბასილი დიდი გაშლილი გრაგნილით ხელში. ყოველ გამოსახულებას თან ახლავს ქართული ასომთავრულით შესრულებული განმსაზღვრელი წარწერა.

წარწერებში მოიხსენიებიან საერო პირებიც, ჯვრის მომგებელი — აფხაზეთის კათალიკოსი ევდემონ ჩხეტიძე, ასევე ოსტატი მამნე და მისი მეუღლე ულუმპია. ჯვარი ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში.
მაკი-ე

მაკი-ე - იაპონური ლაქის ტექნიკა, რომელიც ითვალისწინებს ზედაპირზე ლაქის გამოყენებით ნახატის შექმნას და შემდეგ სანამ ლაქი გაშრება მასზე ოქროსფერი, ვერცხლისფერი ან სხვა ფერებით შეფერილი ფხვნილის მოყრას. (ზოგჯერ ეს მეორდება ფენების შესაქმნელად). ფხვნილის მოყრისთვის შესაძლოა გამოყენებული იქნეს მტვრის მილი (მაკიზუცუ) ან სახატავი ფუნჯი (კებო). იაპონურად „მაკი“ მოყრას ნიშნავს, ხოლო „ე“ სურათს . არსებობს მაკი-ე-ს სხვა განხრები, მაგალითად, როგორიც არის ტოგიდაში მაკი-ე, ჰირამაკი-ე, ტაკამაკი-ე. ჰირამაკი-ე-ს დაბალი რელიეფური დიზაინი აქვს, ხოლო ტაკამაკი-ე-ს აქვს მაღალი რელიეფური დიზაინი.

ისტორია
მაკი-ე-ს ტექნიკა უმეტესად ჰეიანის პერიოდში (794–1185) განვითარდა. მას იყენებდნენ ალბუმების, მელნის/წერილის ყუთების მოსართავად. ყველაზე ძველი, მაკი-ე-ს ტექნიკით დამზადებული ნამუშევარი 919 წლით თარიღდება.

ტოგიდაში მაკი-ე-ს ტექნიკა
ტოგიდაში მაკი-ე, თავად მაკი-ე-ს ერთ-ერთი სახეობაა. ამ ტექნიკის შემთხვევაში დიზაინი იღებება ლაქით, მასზე კი ოქროს ან ვერცხლის ფხვნილი იყრება, ლაქის გაშრობის შემდეგ, ფხვნილის დასაფიქსირებლად დიზაინს სხვა ფენა ედება. შემდეგ რო-ირო-ურუში (შავი ლაქი ზეთის გარეშე) ისხმება მთელ ზედაპირზე და გაშრობის შემდეგ, ცოტა ხანს პრიალდება ნახშირით, ესხმება ცოტა წყალი, სანამ არ გამოჩნდება ოქროს ფხვნილი. ამ პროცესის შემდეგ, რომელსაც არატოგი ჰქვია, მოდის სური-ურუშის პროცესი, რომლის დროსაც ნედლი ლაქი ისმევა ბამბით და იწმინდება დაქუცმაცებული ბრინჯის ქაღალდით. დასრულებისას (შიაჟ ტოგი) ისევ ნახშირი გამოიყენება. მარცვლოვანი ნახშირით წყალთან ერთად და რბილი ქსოვილის საშუალებით პრიალდება ზედაპირი ნაზად.ბოლოს სური-ურუში და გაპრიალება სამჯერ მეორდება.

ტოგიდაში მაკი-ე-ს ტექნიკა ჰეიანის პერიოდში (794-1185) აყვავდა. მურომაჩის პერიოდიდან ეს ტექნიკა შერწყმულია მაღალრელიეფურ ტაკამაკი-ე ტექნიკასთან, ასეთი სტილით დამზადებულ ნაკეთობას კი ტოგიდაში მაკი-ე ჰქვია.

გალერეა
არახვეთის სახიზარი

არახვეთის სახიზარი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ არახვეთში. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

სახიზარი მიწის ზედაპირიდან დაახლოებით 10-15 მეტრის სიმაღლეზე მდებარეობს. სახიზრის ქვეშ მიწის დონეზე კლდის ფლეთილი ქვებით ამოყვანილია ერთგვარი კოშკის მსგავსი ბაქანი. ბაქნიდან ზემოთ სახიზრამდე კლდის გაშიშვლებული ვერტიკალურ კედელია. შესაძლოა ამ კლდოვან ქანში ხის სოლებზე გამართული კიბეები ან სხვა სახის კონსტრუქცია იყო მოწყობილი რომლის საშუალებითაც სახიზარში ხდებოდა ასვლა ან თოკის კიბეც გამოეყენებინოთ სახიზარში მოსახვედრად. სახიზარი წარმოადგენს 2 სართულად განლაგებულ სივრცეს. რომლის საფასადე მხრიდან ორივე კუთხეში კარგად დამუშავებული მოზრდილი ბოლკის მსგავსი კვადრებით არის ამოყვანილი კუთხეები. ცენტრალური სივრცე კედლების გარეშეა წარმოდგენილი და ღიაა დღეისათვის. კუთხეებში ამოყვანილ კედელში ჰორიზონტალურად განთავსებულია ხის ძელები, რომლებიც ორ სართულად ყოფს მთლიან სივრცეს. პირველი სართულის იატაკის დონეზე კარგად ჩანს ქვემოდან სახიზარში ამოსასვლელი ოთხკუთხა ფოსო. მეორე სართულის იატაკი არ ფიქსირდება მთლიანად ჩაქცეულია. ძნელია ზუსტად სახიზრის შიდა სივრცის მოცულობის განსაზღრა, თუმცა დრონით გადაღებული ფოტოებიდან ჩანს რომ საფასადე მხრიდან სიღრმეში დაახლოებით 1.5-2 მეტრამდეა შეწეული.
ჯაღმიანის ნასოფლარი

ჯაღმიანის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯაღმიანთან.

ნასოფლარს გარემოში დომინანტური ადგილი უკავია, ის გადაჰყურებს სოფლებს: ზაქათკარს, ჯაღმიანსა და კაიშაურნს. აქედან პანორამული ხედი იშლება მთლიან დიდველის პლატოზე, თეთრი არაგვის ხეობაზე და ასევე, ხადის ხეობის შუა წელზე. ნასოფლარის ტერიტორიაზე იკითხება სათავსი თუ საცხოვრებელი ნაგებობების ბუდეები. ასევე, კედლის ნაშთები. ერთ-ერთ მცირედ შემაღლებულ ბორცვზე ფიქსირდება მოზრდილი ზომის უხეშად დამუშავებული ქვის ლოდებისგან აგებული კედლის ნაშთი. შესაძლოა ეს კოშკის ნანგრევებს წარმოადგენდეს. ნაგებობების ჩაღმავებები კარგად ჩანს აეროფოტოებზე, შესაძლებელია მათი სწორკუთხა ფორმების გარჩევაც. თუმცა, უმეტესი მათგანი მიწითაა დაფარული. ნასოფლარის დასაწყისში, ქორდის ქედის ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარეობს წმინდა გიორგის ნიში. კვარცხლბეკზე მდგარ ორსაფეხურიან ბაზისში ჩადგმულია ერთიან ქვაში გამოჭრილი ქვაჯვარი.
კაიშაურნის ციხე

კაიშაურნის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კაიშაურნში, დიდველის პლატოზე.

კოშკიდან პანორამული ხედი იშლება როგორც დიდველის პლატოზე, ასევე ხადის ხეობის ნაწილზე და თეთრი არაგვის ხეობაზე. აქედან, ასევე კარგად ჩანს დიდველის პლატოს ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილი. კოშკი კლდოვან ქანზეა აგებული. აშენებულია ბაზალტის დიდი მართკუთხა და ირეგულარული ფორმის ქვებით. წყობა ჰორიზონტალურია. კოშკის ზურგიანი მხარე ჩრდილო-დასავლეთითაა მიმართული, ხოლო შუბლი - სამხრეთ-აღმოსავლეთით. კოშკი სამი სართულის დონეზეა შემორჩენილი. ზედა სართულების კედლები მიწისძვრის შედეგადაა მორღვეული. პირველი სართული ყრუა. სამხრეთ-აღმოსავლეთ ფასადზე, მეორე სართულის დონეზე მიწის ზედაპირიდან 5-6 მეტრის სიმაღლეზე, გაჭრილია სწორკუთხა, ნაოთხალიანი კარი, რომელიც არქიტრავის მასიური ქვითაა გადახურული. ჩრდილოეთ კედელში კვადრატული ნიშია მოწყობილი. ზედა სართულში ასასვლელი სწორკუთხა ღიობი სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარესაა მოქცეული. სამხრეთ-დასავლეთ ფასადის ერთ-ერთ, ჰორიზონტალურად წაგრძელებულ ქვაზე კონტრრელიეფში შესრულებულია ბუნზე დაფუძნებული, მცირე ზომის, მკლავებგაფართოებული ჯვარი. კოშკს სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ბაზალტის მოზრდილი ლოდებით ამოყვანილი ცოკოლი შემოუყვება. კოშკი ადრეული ხადის ხეობაში მეტად გავრცელებული ადრეული ეტაპის ზურგიანი კოშკების შესანიშნავ ნიმუშს წარმოადგენს, რომელიც დღემდე შედარებით კარგადაა შემორჩენილი.
ფეჰლავური დამწერლობა

ფეჰლავური დამწერლობა — გამოიყენებოდა როგორც ირანული ენების დამწერლობა ძველი წელთაღრიცხვის საუკუნიდან ახალი წელთაღრიცხვის საუკუნემდე. ფაჰლავური დამწერლობის არსებითი მახასიათებლებია: არამეული დამწერლობის სიმბოლოების გამოყენება და არამეული სიტყვების როგორც ჰეტეროგრამების გამოყენება (ამ მოვლენას ეწოდება ჰოზვარიშნი - არქაიზმები).

ფეჰლავურის ნიმუშები აღმოჩენილია ირანული ენების შემდეგ დიალექტებზე: პართიული, შუა-სპარსული, სოგდიური, სკვითური, საკანური. იმის მიუხედავად, თუ რომელი დიალექტისთვის გამოიყენებოდა დამწერლობის სისტემა ყოველთვის მოიხსენიება ფეჰლავად.

ფეფლავური ეარმოადგენს არამეულის სიმბოლოების (ლოგოგრამები) და სასაუბრო შუა-ირანულის ნაზავს.

ფეჰლავი შეიძლება განისაზღვროს, როგორც არსებული დამწერლობა რომელიც მორგებულია გარკვეულ ენობრივ ჯგუფს, თუმცა მისი ზოგიერთი თვისება უცხოა ამ ენათა ჯგუფისთვის. მას განსხვავებული ენობრივი თვისებები აქვს. ამ მახასიათებლის გამო ის აერთიანებს ბევრ ორალურ კომპოზიციას.

ეტიმოლოგია
დასახელება ფეჰლავი მოიაზრება, რომ წარმოდგება პართიული სიტყვა პართჰავ ან პართჰაუ - დან რაც პართიას (ისტორიული რეგიონი კასპიის ზღვის სამხრეთით) ნიშნავს. ხოლო სუფიქსი ი მიუთითებს ამ რეგიონის მოსახლეობასა და ენაზე. ტერმინის ფესვები მიდის ძველ ავესტურ სიტყვა პერათუ-მდე (დედამიწასავით დიდი), ასევე სანსკრიტის პრთვი-მდე (დედამიწა) და პართჰივი (მსოფლიოს ბატონი). ყველა ინდო ირანული ენისთვის ძლევამოსილი-ს კონოტაცია.

ისტორია
ფეჰლავის გამოყენების უძველესი დადასტურებაა არშაკ -ის (ძვ. წ. 250) მეფობის პერიოდში გამოცემული პართიული მონეტები რომელზეც გამოყენებული ფეჰლავური დამწერლობა. ასევე არსებობს მითრიდატე -ის (ძვ. წ. 171–138) დროს ფეჰლავურ დამწერლობაზე შექმნილი რამდენიმე ტექსტი. მითრადატკირდიტთან (დღევანდელი ნისას მახლობლად) აღმოჩენილ ხაზინის ნანგერებში ათასობით თიხის ჭურჭელის ნამსხვრევი იყო მოკლე ფეჰლავური ტექსტებით. რამდენიმე ოსტრაკონზე (თიხის, ძირითადად ვაზის, მცირე ნამტვრევები) დატანილია სამეფო ოჯახის წევრების სახელები.

ასევე აღმოჩენილია ქვაზე შესრულებული ჩანაწერები სადაც მოიხსენიება სასანიდი მეფეები რომლებიც - საუკუნეებში მეფობდნენ. თეორიულად ფაჰლავი გამოიყენებიდა შუა-ირანული ენების ჩასაწერად, რომელთაგან უმრავლესობა ძვ. წ. 300 წლიდან გამოიყენებოდა. არ არის არცერთი მანუსკრიპტი აღმოჩენილი რომელიც საუკუნეზე ადრე თარიღდება. ტერმინი ფეჰლავური ლიტერატურა მიესადაგება შუა-ირანულ ტექსტებს (ძირითადად შუა-სპარსული), რომლებიც თარიღდება სასანიანების იმპერისს დაცემის პერიოდით ( საუკუნე) და რის შემდეგაც ირანული ენები გადადიან თანამედროვე ეპოქაში.

ფეჰლავური ლიტერატურის უძველესი გადარჩენილი ნიმუში არის ეგრეთ წოდებული ფეჰლავური ფსალმუნი. ბულეიქში (არქეოლოგიური გათხრების ადგილი სინძიანში) აბრეშუმის დიდი გზაზე აღმოჩენილი, - საუკუნეების 12 გვერდიანი სირიული ფსალმუნების თარგმანი.

არაბების მიერ ირანის დაპყრობის შემდეგ ზოროასტრიული წმინდა ტექსტების გარდა ფეჰლავური არაბულმა დამწერლობამ ჩაანაცვლა.

სპარულის დასაწერად ფეჰლავი საუკუნეში ტაჰირიდებმა ხორასანში არაბული დამწერლობით ჩაანაცვლეს.

თანამედროვე სამხრეთ-დასავლეთ ირანში (ფარსის ოსტანი) ფეჰლავი მიიჩვენა პრესტიჟულ დიალექტად. ისლამური დაპყრობის შემდეგ ფარსის რეგიონის მიხედვით დიალექტს ფარსის დიალექტი ეწოდებოდა.

გალერეა
გაზი III გირეი

გაზი გირეი (; დ. 1673 — გ. 1709, იამბოლი, ოსმალეთის იმპერია) — ყირიმის ხანი 1704–1707 წლებში, სელიმ გირეის ვაჟი.

ბიოგრაფია
გაზი გირეი ხან სელიმ -ის 13 ვაჟიდან ერთ-ერთი იყო. ის 1690-იან წლებში აჯანყდა საკუთარი ძმის დევლეთ -ის წინააღმდეგ. ბუჯაკების ურდოსა და ყუბანის ნოღაელთა დახმარებით გაიბრძოლა ყირიმის ტახტისთვის, თუმცა დამარცხდა და კუნძულ როდოსზე გადასახლება მოუწია. 1703 წელს მამამისმა თავისი მეოთხე მმართველობის დროს იხმო სახანოში და კალგას ტიტული უბოძა. 1704 წელს, სელიმ გირეის გარდაცვალების შემდეგ, ოსმალებმა სწორედ გაზი დაამტკიცეს ყირიმის ხანად.

გაზიმ უმცროსი ძმები, ყაფლანი და მენლი თავის კალგად და ნურედინად დანიშნა. გაზი რელიგიურად შემწყნარებელი იყო. მან კათოლიკურ ეკლესიას ბახჩისარაიში მისიონერული საქმიანობის წარმართვის ნება დართო. 1706 წელს მოუწია ნოღაელთა დაშოშმინება. გაზის ტახტისათვის მოცილე ბევრი ძმა და ნათესავი ჰყავდა, ეს კი სახანოს საგრძნობლად ასუსტებდა იმ პერიოდში, როცა მის მეზობლად პეტრე რუსეთს ავითარებდა. 1707 წელს სტამბოლში სულთნის დივანმა მიიღო გადაწყვეტილება, რომლის თანახმადაც ყირიმის ახალ ხანად დაინიშნა ყაფლან გირეი. ოსმალებმა გაზი -ს ჩამოართვეს ყირიმის ხანის ტიტული და ბულგარეთის პროვინციაში გადაასახლეს. გაზი გარდაიცვალა 36 წლის ასაკში, იამბოლში, 1709 წელს, დაკრძალეს ქალაქის მეჩეთში.
ყაფლან I გირეი

ყაფლან გირეი (; დ. 1678 — გ. 1738, ჩეშმე, ოსმალეთის იმპერია) — ყირიმის ხანი სამჯერ: 1707–1709, 1713–1716 და 1730–1736 წლებში, სელიმ გირეის ვაჟი.

ბიოგრაფია
ყაფლან გირეი მამამისისა და მისი ძმა გაზის მმართველობის პერიოდში დანიშნული იყო ნურედინად. ის მამის, სელიმ გირეის მსგავსად გამოირჩეოდა სამეხდრო ნიჭით. 1707 წელს პირველად მიიღო ხანის ტიტული. ყაფლანი შეეცადა ჩერქეზი მთავრების ყირიმის სახანოს დაქვემდებარებაში დაბრუნებას. გადავიდა 10 ათას კაციანი არმიით ჩერქეზეთში, მაგრამ დამარცხდა, რის გამოც 1709 წელს ოსმალებმა გადააყენეს თანამდებობიდან და მისი უფროსი ძმით, დევლეთ გირეით შეცვალეს.

1713 წელს ყაფლან გირეი ისევ დაბრუნდა სახანოს ხელისუფლების სათავეში. მეორე მმართველობის დროს მოუწია ყუბანში მცხოვრები ნოღაელების ამბოხის ჩახშობა. ამ აჯანყებას მისი ძმისშვილი, ბაჰთი გირეი მეთაურობდა. ამის შემდგომ ოსმალებმა ყაფლან გაიწვიეს ჰაბსბურგები წინააღმდეგ ომში დასახმარებლად, მაგრამ ყირიმელმა ბეგებმა უარი თქვეს მისთვის სამხედრო ძალის მიწოდებაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ხანმა მაინც მოახერხა ჯარის შეკრება და უნგრეთის საზღვრამდე მიყვანა, მან დააგვიანა, რადგან ოსმალები უკვე დამარცხდნენ. 1716 წელს აჰმედ -ის ბრძანებით ყაფლანმა დატოვა ყირიმის ტახტი მისი ნათესავის, დევლეთ -ის სასარგებლოდ და საცხოვრებლად ბურსაში გადავიდა.

1730 წელს ოსმალეთმა ყაფლან გირეი მესამედ დააბრუნა ყირიმის ტახტზე. 1735 წელს სულთან მაჰმუდმა მას სეფიანთა ირანის წინააღმდეგ ლაშქრობის დაწყება უბრძანა. ყაფლანმა სულთანს ურჩია, გულდასმით აწონ-დაწონილიყო და ეფიქრა ამ ომის ყველა შესაძლო შედეგზე. ირანი გაძლიერებული რუსეთის იმპერიის მოკავშირე იყო და ყირიმელთაგან ასეთ აგრესიას შეიძლება გამოეწვია რუსებთან ახალი ომი. სულთანმა არ გადაიფიქრა თავისი გადაწყვეტილება, ყაფლან გირეიც დაემორჩილა მის ბრძანებას და ჩრდილოეთ კავკასიის გავლით სეფიანთა ფრონტისკენ გაემართა. მარბიელი ლაშქრობების შემდეგ არგუნის ხეობაში ჩეჩნების დიდ წინააღმდეგობას შეხვდა, რის შედეგადაც სასტიკად დამარცხდა. რუსეთის ჯარებმა, როგორც ყაფლანი ელოდა, წამოიწყეს შეტევა ყირიმზე და 1736 წლის გაზაფხულზე დამანგრეველი თავდასხმა მოაწყვეს სახანოს ტერიტორიაზე. მათმა შემოსევამ გამოიწვია მრავალი მსხვერპლი და ნგრევა (კერძოდ, დედაქალაქ ბახჩისარაიში არსებული ხანის სასახლე გადაწვეს, ასევე ყირიმის სახანოს ერთადერთი პორტი კეზლევი). სულთნის ბრძანებით ყაფლანი ნაჩქარევად დაბრუნდა ყირიმში, მაგრამ ჯარში გამეფებული განხეთქილების გამო, მან ვერ შეძლო თავდაცვის სათანადო ორგანიზება. რუსეთის არმიამ ყირიმი ეპიდემიის გამო დატოვეს.

ამის შემდგომ, ოსმალთა სულთნის დივანის განკარგულებით ყაფლან გირეი ჩამოშორდა სახელმწიფო საქმიანობას და თურქეთში გადასახლდა. გარდაიცვალა 1738 წელს, ეგეოსის ზღვის პირას მდებარე ქალაქ ჩეშმეში, დაკრძალეს იქვე. მოგვიანებით მისმა ვაჟმა, სელიმმა შეძლო ყირიმის ხანის ტიტულის მიღება.