ალექსანდრე გრიბოედოვი

ალექსანდრე სერგეის ძე გრიბოედოვი დ. 15 იანვარი [ძვ. სტ. 4 იანვარი], 1795 — გ. 11 თებერვალი [ ძვ. სტ. 30 იანვარი], 1829, თეირანი; დაკრძალულია თბილისში, მთაწმინდის პანთეონში) — რუსი მწერალი და დიპლომატი.

ბიოგრაფია
ბავშვობა
ალექსანდრე სერგეის ძე გრიბოედოვი დაიბადა 1795 წლის 4 იანვარს ძველ თავადურ ოჯახში. მიხეილ რომანოვმა 1609–1610 წლებში მოსკოვის პოლონელთაგან დაცვისას გამოჩენილი სიმამაცისა და ერთგულებისთვის უბოძა მიხეილ გრიბოედოვის ოჯახს 4 სოფელი ველებითა და ტყეებით. მიუხედავად იმისა, რომ ალექსანდრეს დედაც და მამაც იყვნენ მიხეილის შთამომავლები, მათი ნათესაობა ძალზედ შორეული იყო და დაქორწინებაში ხელი არ შეუშალა. ალექსანდრე გრიბოედოვის მშობლებს ჰქონდათ სოფლები სამ გუბერნიაში, სადაც ათასზე მეტი გლეხი ცხოვრობდა. ალექსანდრე გრიბოედოვის მამა სამხედრო სამსახურიდან მხოლოდ მაიორის ჩინით გადადგა. ალექსანდრეს მშობლები მაშინ დაშორდნენ ერთმანეთს, როდესაც იგი ახალი დაბადებული იყო. განშორების შემდეგ შვილს მამა ძალიან იშვიათად უნახავს. ბავშვი ცხოვრობდა დედასთან, ნასტასია გრიბოედოვასთან. ალექსანდრეს დედა ოჯახში თავის მიმართ უსიტყვო მორჩილებასა და პატივისცემას მოითხოვდა. ორი წლის ალექსანდრეს მიუჩინეს ფრანგულის მასწავლებელი, რადგანაც ფრანგულის ცოდნა იმ დროის რუსული არისტოკრატიისათვის სავალდებულო იყო.

გარდა ფრანგულისა, დედამ გადაწყვიტა ალექსანდრესთვის კიდევ ერთი ენა ესწავლებინა, ამიტომაც დაიქირავა გერმანულის პედაგოგი, სახელად იოჰან პეტროზილიუსი. გარდა გერმანულისა, ის თავის მოწაფეს გეოგრაფიასა და ისტორიას ასწავლიდა.

საუნივერსიტეტო პანსიონში
1803 წელს 9 წლის ალექსანდრე შეიყვანეს მოსკოვის უნივერსიტეტის კეთილშობილთა პანსიონში, თუმცა აგრძელებდა სახლში ცხოვრებას და გერმანულის სწავლას. მოსკოვის ერთ-ერთი საუკეთესო საგანმანათლებლო დაწესებულება ტვერის ქუჩაზე მდებარეობდა. იგი საუნივერსიტეტოდ იმიტომ ითვლებოდა, რომ ეკუთვნოდა მოსკოვის უნივერსიტეტს. სასწავლებელი თავადთა წრის ბავშვებისთვის იყო განკუთვნილი და ამიტომაც მას კეთილშობილურს უწოდებდნენ. ხშირად მოსწავლეები იქვე ცხოვრობდნენ, რის გამოც დაწესებულებას პანსიონი ეწოდა. სხვადასხვა დროს იგივე პანსიონი დაამთავრეს ვასილი ჟუკოვსკიმ და მიხეილ ლერმონტოვმა. პანსიონის მასწავლებელთა უმრავლესობა იყო ასევე უნივერსიტეტის პროფესორიც. პანსიონი მრავალფეროვანი იყო: ასწავლიდნენ ისტორიას, გეოგრაფიას, სამხედრო ხელოვნებას; ასევე ეუფლებოდნენ — ცეკვას, სიმღერასა და მუსიკას. ყურადღების გარეშე არც ენებს ტოვებდნენ. პატარები ინგლისურ, ფრანგულ, გერმანულ და ლათინურ ენებს ეუფლებოდნენ. პანსიონში ცხოვრების განმავლობაში გრიბოედოვი თავის ბიძასთან — ალექსეი გრიბოედოვთან — ერთად ხშირად იყო სტუმრად ცნობილ და უცნობ თავადთა ოჯახებში.

შემოქმედება
გრიბოედოევის მსოფლმხედველობას განსაზღვრავს განმათავისუფლებელი მოძრაობის პირველი თაობის - რევოლუციონერ თავად-აზნაურთა იდეები. მისი შემოქმედების საფუძველს რეალიზმი წარმოადგენს. გრიბოედოვის მთავარი თხზულებაა კომედია „ვაი ჭკუისაგან“ (სრული ტექსტი გამოქვეყნდა 1862 წელს). ნაწარმოების კონფლიქტს ქმნის ორი მსოფლმხედველობის, ორი იდეოლოგიის შეჯახება: ფეოდალიზმის დამცველთა და რევოლუციის ძალთა ბრძოლა, რეაქციული რუსეთისა და ახალი, თავისუფლებისმოყვარე თაობის ჭიდილი.

„ვაი ჭკუისაგან“ მაღალიდეური და მხატვრულად სრულყოფილი ქმნილება, რეალისტური დრამატურგიის ბრწყინვალე ნიმუშია. გრიბოედოვის ადრეული ნაწარმოებებიდან აღსანიშნავია ფრანგულიდან გადმოკეთებული კომედიები „ახალგაზრდა ცოლ-ქმარი“ (1815), „მოგონილი ღალატი“ (1817) და სხვა ავტორებთან ერთად დაწერილი პიესები: „საკუთარი ოჯახი, ანუ გათხოვილი საპატარძლო“ (1817), „სტუდენტი“ (1817). გრიბოედოვი მეგობრობდა მაშინდელი ქართული საზოგადოების თვალსაჩინო წარმომადგენლებთან (ა. ჭავჭავაძის ოჯახი, გრიგოლ ორბელიანი, გიორგი ერისთავი და ძმები ჭილაშვილები, სოლომონ დოდაშვილი და სხვ.). მის სახელთანაა დაკავშირებული გაზეთ „ტიფლისსკიე ვედომოსტის“ გამოცემა, სამაზრო სკოლების გახსნა, თბილისის საჯარო ბიბლიოთეკის დაარსების ცდა, „კომერციული ბანკის“ დაარსება. მასვე ეკუთვნის აღა-მაჰმად-ხანის მიერ დანგრეული თბილისის განახლების პროექტი. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მის მიერ შედგენილი მთელი ამიერკავკასიის სამეურნეო-კულტურული გარდაქმნის პროექტი. საქართველოსთანაა დაკავშირებული გრიბოედოვის მხატვრული შემოქმედების ნაწილი:„მგზავრის წერილები“, ლექსი „იქ,სადაც რბის ალაზანი“, პოემა „მეყალიონე“, ფრაგმენტები დაუმთავრებელი ტრაგედიისა „ქართული ღამე“, გეგმა ტრაგედიისა „რადამისტი და ზენობია“.

შემონახულია ცნობები, რომ „ვაი ჭკუისაგან“ პირველად ალექსანდრე ჭავჭავაძის სახლში წარმოადგინეს, ხოლო შემდეგ — რომან ბაგრატიონის სასახლეში (გრიბოედოვის სახელობის თეატრის ყოფილი შენობა). კომედიის პირველი მთარგმნელები იყვნენ გ. წინამძღვრიშვილი (1853), ალექსანდრე ყაზბეგი, განდეგილი (დომინიკა ერისთავი). უახლესი თარგმანი ეკუთვნის სიკო ფაშალიშვილს (გამოიცა 1960). გრიბოედოვის შემოქმედებამ მაღალი შეფასება მიიღო ჯერ კიდევ რევოლუციამდელ ქართულ კრიტიკაში.

თბილისში არსებობს მისი სახელობია ქუჩა.