ირან-რუსეთის ურთიერთობები

მოსკოვის დიდ საჰერცოგოსა და სპარსეთის იმპერიას (ირანი) შორის ურთიერთობა ოფიციალურად 1521 წელს დაიწყო, სეფიანების მმართველობის დროს.

მოსკოვის დიდ საჰერცოგოსა და სპარსეთის იმპერიას (ირანი) შორის ოფიციალური დიპლომატიური ურთიერთობები 1521 წელს დაიწყო, სეფიანების მმართველობის ეპოქაში. თუმცა, 2024 წლის დეკემბერში ასადის რეჟიმი საბოლოოდ დაემხო.

კავკასიაში ირანი და რუსეთი სომხეთთან ერთად სტრატეგიულ ღერძს ქმნიან, რომელიც რეგიონული უსაფრთხოების და გავლენის დაბალანსების მიზნებს ემსახურება. ეს პარტნიორობა მოიცავს ეკონომიკურ, სამხედრო და დიპლომატიურ თანამშრომლობას, რაც რეგიონში მათი გავლენის განმტკიცებას უწყობს ხელს.

აერთაშორისო სანქციების პირობებში, რუსეთი ირანისთვის მთავარი სავაჭრო და სამხედრო პარტნიორია. მათი ერთობა, რომელიც დასავლური ზეწოლის დაბალანსებას ემსახურებოდა, სირიასა და ერაყში საერთო ოპერაციებით კიდევ უფრო განმტკიცდა.

თუმცა, 2024 წლის ბოლოს ასადის რეჟიმის ვარდნამ ირანისა და რუსეთის სტრატეგიებზე ახალი გამოწვევები შექმნა, რაც მათ რეგიონულ პოლიტიკაში გადახედვას მოითხოვს.

მიუხედავად სირთულეებისა, ირანი და რუსეთი სომხეთთან ერთად კავკასიაში სტრატეგიულ ღერძს ინარჩუნებენ, რაც რეგიონული უსაფრთხოებისა და გავლენის დაბალანსების უმნიშვნელოვანეს ფაქტორად რჩება.

ირანი ერთადერთი ქვეყანაა დასავლეთ აზიაში, რომელიც 2007 წელს მოიწვიეს კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციაში , ნატოს ალტერნატივად განიხილულ ალიანსში. ვლადიმერ პუტინის მმართველობის პერიოდში რუსეთმა ირანთან სამხედრო თანამშრომლობა გააძლიერა და რეგიონში სტრატეგიული პარტნიორობა განმტკიცდა.

მიუხედავად შიდა წარმოებული აღჭურვილობის უპირატესობისა, ირანი კვლავ ყიდულობს რუსეთის სამხედრო სისტემებს, ხოლო თავად რუსეთს უპილოტო თვითმფრინავებისა და სამხედრო ტექნოლოგიებით ეხმარება უკრაინის ომში.

ირანს მოსკოვში აქვს საელჩო, ხოლო საკონსულოები – ასტრახანსა და ყაზანში. რუსეთს თეირანში აქვს საელჩო, ხოლო საკონსულოები – რაშტსა და ისპაჰანში.

ისტორია
რუსეთის იმპერია
წინასეფიანთა ხანა
რუსებსა და სპარსელებს შორის ურთიერთობა ათასწლეულზე მეტ ხანს ითვლის. საუკუნეში სპარსეთსა და რუსეთს შორის უკვე არსებობდა კომერციული გაცვლები.

1553 წელს დაარსდა (ცნობილი როგორც რუსული კომპანია), რომელიც კასპიის ზღვის გავლით სავაჭრო გზების გაფართოებას ისახავდა მიზნად.

რუსული სიმღერა, რომელიც მოგვითხრობს რაზინის სპარსელ პრინცესასთან ურთიერთობის ტრაგიკულ ნახევრად ლეგენდარულ ისტორიას, დღემდე პოპულარულია.

სეფიანთა მმართველობის პერიოდში ირანსა და რუსეთს შორის ურთიერთობა შედარებით დაბალანსებული იყო.

ნადირ შაჰმა რუსეთი შეთქმულებაში დაადანაშაულა, რამაც ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობა კვლავ დაძაბა. 1741 წელს მან დაღესტანში შეიჭრა, რის შედეგადაც მდინარე თერგის მიმდებარე ტერიტორიები რუსეთის მხრიდან მუდმივი მეთვალყურეობის ქვეშ მოექცა და ეს მდგომარეობა ნადირ შაჰის გარდაცვალებამდე გაგრძელდა.

ქერიმ ხან ზანდმა რუსებს ჩრდილოეთ საზღვრის გარკვეული ტერიტორიების გადაცემა შესთავაზა, თუ ისინი ოსმალეთისა და მისი სხვა მტრების წინააღმდეგ სამხედრო დახმარებას გაუწევდნენ.

ყაჯარის სპარსეთი - რუსეთის იმპერია
ნადირ შაჰის გარდაცვალებისა და აფშარიდების დინასტიის დაშლის შემდეგ, მე-18 საუკუნის შუა წლებში, ირან-რუსეთის ურთიერთობები ახალი მიმართულებით განვითარდა. ამ პერიოდში ყაჯარების დინასტია ჩამოყალიბდა, რომელმაც ჩრდილოელი მეზობლის მიმართ საგარეო პოლიტიკას განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო. პირველი ყაჯარ სპარსეთის ელჩი რუსეთში, მირზა აბოლჰასან ხან ილჩი გახდა.

1797 წელს აღა-მაჰმად-ხანის მკვლელობის შემდეგ, რომელმაც ქვეყნისთვის სტაბილურობის და კავკასიაში უზენაესობის მოპოვება შეძლო, ყაჯარების მთავრობა საშინაო არეულობებმა მოიცვა. ამ დროს, ბრიტანეთი, პორტუგალია და ნიდერლანდები სპარსეთის ყურეში გავლენის გაძლიერებას ცდილობდნენ, ხოლო რუსეთის იმპერია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ მიიწევდა, ირანის ჩრდილოეთ ტერიტორიებზე დომინირების მოსაპოვებლად.

ყაჯარების მთავრობა ვეღარ უმკლავდებოდა შიდა ქაოსსა და რუსეთის მზარდ წნეხს. შედეგად, რეგიონში ძალთა ბალანსი რუსეთის სასარგებლოდ შეიცვალა, რაც ირანის რეგიონულ პოზიციას საგრძნობლად ასუსტებდა და ახალი რეალობის წინაშე აყენებდა.

ფათალი-შაჰის მმართველობის პერიოდში ირანის სამეფო სასამართლო, ძლიერი ეკონომიკური კრიზისისა და შიდა არეულობების გამო, საგრძნობლად დასუსტდა. ასეთ პირობებში, 1813 წელს, ირანი იძულებული გახდა ხელი მოეწერა გულისტანის ხელშეკრულებაზე, რომელიც რუსეთ-სპარსეთის ომის (1804–1813) დამანგრეველი შედეგი იყო.

ამ ხელშეკრულებით ირანმა სამუდამოდ დათმო თანამედროვე დაღესტანი, საქართველო და აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მნიშვნელოვანი ნაწილი. აღნიშნული რეგიონები საუკუნეების განმავლობაში ირანის პოლიტიკური და კულტურული სივრცის განუყოფელი ნაწილი იყო და მათი დაკარგვა ქვეყნისთვის როგორც ტერიტორიული, ისე სტრატეგიული დარტყმა აღმოჩნდა.

თუმცა, გულისტანის ხელშეკრულებით მოყენებული ზიანი მხოლოდ დასაწყისი იყო. 1826–1828 წლების რუსეთ-სპარსეთის ომის შედეგად, ირანი იძულებული გახდა მიეღო კიდევ უფრო დამამცირებელი პირობები თურქმენჩაის ხელშეკრულებით. ამ შეთანხმებით, ირანმა დაკარგა თანამედროვე სომხეთი და აზერბაიჯანის დარჩენილი ნაწილი. გარდა ამისა, რუსეთმა მოიპოვა ეკონომიკური, სამართლებრივი და დიპლომატიური პრივილეგიები, რომლებიც მას ირანის შიდა საქმეებზე მნიშვნელოვან გავლენას აძლევდა.

კერძოდ, რუსმა ვაჭრებმა მიიღეს გადასახადებისგან გათავისუფლების უფლება და ვაჭრობის განსაკუთრებული პირობები. ირანში მყოფი რუსი მოქალაქეები გათავისუფლდნენ ადგილობრივი კანონებისგან და ექვემდებარებოდნენ მხოლოდ რუსეთის კონსულების იურისდიქციას. ამ პრივილეგიებმა რუსეთს საშუალება მისცა, არა მხოლოდ სამხედრო, არამედ ეკონომიკური და პოლიტიკური უპირატესობა მოეპოვებინა რეგიონში.

მიუხედავად იმისა, რომ აბას მირზამ, ირანის ტახტის მემკვიდრემ, თავდაპირველ ბრძოლებში გარკვეულ წარმატებას მიაღწია, ირანის დასუსტებული მდგომარეობა და რუსეთის სამხედრო უპირატესობა გადამწყვეტი აღმოჩნდა. ამ ტერიტორიების დაკარგვამ ირანს ჩრდილოეთ საზღვრებზე კონტროლი საბოლოოდ წაართვა და მის რეგიონულ გავლენას მძიმე დარტყმა მიაყენა.

თურქმენჩაისა და გულისტანის ხელშეკრულებებმა ირანს სამუდამოდ დააკარგვინა არაქსის მდინარის ჩრდილოეთით არსებული ტერიტორიები, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში ირანის კულტურული და პოლიტიკური სივრცის განუყოფელი ნაწილი იყო. ამ რეგიონებში შედიოდა თანამედროვე საქართველო, აზერბაიჯანი, სომხეთი და დაღესტანი. ეს ტერიტორიები არა მხოლოდ სტრატეგიული მდებარეობით იყო მნიშვნელოვანი, არამედ ირანის იდენტობის ისტორიულ და კულტურულ კონცეფციაში ფუნდამენტური როლი ეკავათ.

რუსეთმა, ჩრდილოეთ კავკასიასა და ამიერკავკასიაში თავისი პოზიციების გამყარების მიზნით, მიზანმიმართული პოლიტიკა გაატარა, რათა ირანის გავლენა სრულად აღმოეფხვრა. რუსეთმა ხელი შეუწყო ახალი, საერო პრინციპებზე დაფუძნებული თურქული იდენტობის ფორმირებას, რომელიც განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებდა საერთო ენაზე. ამ პროცესმა ბევრ ირანულენოვან მოსახლეს აიძულა დამალვა ან ასიმილაცია. განსაკუთრებით სწრაფად მოხდა თათებისა და ქურთების ინტეგრაცია ახალ რეალობაში.

ამ პერიოდში სპარსეთში მზარდი ანტირუსული განწყობა განსაკუთრებულ სიმწვავეს იღებდა, რამაც მრავალი ქალაქში აჯანყებების პროვოცირება გამოიწვია. ერთ-ერთი ასეთი აჯანყების დროს, თეირანში გაბრაზებულმა ბრბოებმა ასობით კაზაკთან ერთად მოკლეს ცნობილი რუსი დიპლომატი და ინტელექტუალი, ალექსანდრე გრიბოედოვი, რომელიც ასევე ალექსანდრე პუშკინის ახლო მეგობარი იყო.

ამავდროულად, რუსეთის იმპერია კვლავ აგრძელებდა სამხრეთით გაფართოებას. გულისტანისა და თურქმენჩაის ხელშეკრულებების დამანგრეველმა პირობებმა, აბას მირზას მოულოდნელმა გარდაცვალებამ 1823 წელს და სპარსეთის დიდი ვეზირის, აბოლ-ქასემ ქა’ემ-მაყამის, მკვლელობამ, ქვეყანა შიდა სტაბილურობისა და საგარეო პოლიტიკის მძიმე კრიზისში ჩააგდო.

ამ დარტყმების შედეგად, 1881 წელს ყაჯარების დინასტიამ ხელი მოაწერა ახალთის ხელშეკრულებას, რომლის პირობებითაც ირანი იძულებული გახდა, საბოლოოდ ეთქვა უარი პრეტენზიებზე ცენტრალურ აზიასა და თურქმენეთის ტერიტორიებზე.

1890 წელს, შაჰის ინიციატივითა და რუსეთის მეფის მხარდაჭერით, რუსებმა დააარსეს სპარსეთის კაზაკთა ბრიგადა, რომელმაც მომდევნო ათწლეულებში გადამწყვეტი როლი ითამაშა ირანის ისტორიასა და ირან-რუსულ ურთიერთობებში. ეს ბრიგადა ორგანიზებული იყო რუსული სამხედრო სტრუქტურის მიხედვით და სრულად იმართებოდა რუსი ოფიცრების მიერ.

ბრიგადა დომინირებდა თეირანში და ჩრდილოეთ ირანის მნიშვნელოვან ცენტრებზე, რაც მის გავლენას კიდევ უფრო აძლიერებდა. იმავე წელს რუსებმა ირანში დააარსეს რუსულ-სპარსული ბანკი, რომელიც სტრატეგიული ინსტრუმენტი გახდა როგორც ეკონომიკური კონტროლის, ისე რეგიონში მათი პოლიტიკური გავლენის გასაძლიერებლად

1907 წელს რუსეთმა და ბრიტანეთმა 1907 წლის ანგლო-რუსული კონვენციის მიხედვით ირანი სამ ნაწილად გაყვეს, რაც მათ ორმხრივ ინტერესებს ემსახურებოდა.

ამ პროცესებმა საფუძველი ჩაუყარა გილანის კონსტიტუციონალისტურ მოძრაობას, რომელიც ირანის კონსტიტუციური რევოლუციის მემკვიდრეობად ითვლებოდა. მოძრაობაში აქტიურად მონაწილეობდნენ კავკასიაში განათლებული ირანელი ემიგრანტები (მათ შორის ჩერქეზები) და სომხები, რომლებიც დაშნაკცუთიუნის პარტიის შექმნითა და ოსმალეთის წინააღმდეგ ბრძოლით იყვნენ დაკავებულნი. მირზა კუჭაკ ხანის ხელმძღვანელობით გილანის აჯანყებამ რუსულ არმიასთან შეიარაღებული დაპირისპირება გამოიწვია. თუმცა, 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციამ რუსეთის გავლენა შეასუსტა და ამით ირანში კონსტიტუციონალისტური მოძრაობის გაძლიერება შეჩერდა, ხოლო რეგიონში ძალთა გადანაწილება გარდაუვალი გახდა.

ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ათასობით რუსი გაიქცა ქვეყნიდან, რომელთა მნიშვნელოვანმა ნაწილმა ირანს, განსაკუთრებით მის ჩრდილოეთ რეგიონებს, შეაფარა თავი. ლტოლვილებმა იქ საკუთარი თემები შექმნეს, რომელთა შთამომავლობა დღემდე ცხოვრობს ირანში.

რუსი ემიგრანტების ცნობილი შთამომავლებს შორის არიან მარინა ნემატი, პოლიტიკური აქტივისტი და მწერალი, და ნადერ ჯაჰანბანი, ირანის საიმპერატორო საჰაერო ძალების ყოფილი გენერალი და უფროსის მოადგილე, რომლის დედაც თეთრი ემიგრანტი იყო. ამ ლტოლვილებმა ირანში არამარტო თავშესაფარი იპოვეს, არამედ ქვეყნის კულტურულ და პოლიტიკურ ცხოვრებაშიც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს.

1920 წელს რუსეთის ჩართულობა ირანში გაგრძელდა სპარსეთის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკის ხანმოკლე არსებობით, რომელიც აზერბაიჯანელი და კავკასიელი ბოლშევიკი ლიდერების მხარდაჭერით შეიქმნა. ამ რესპუბლიკის სწრაფი დაშლის შემდეგ, 1921 წლის ბოლოსთვის, რუსეთსა და ირანს შორის პოლიტიკური და ეკონომიკური ურთიერთობები განახლდა.

1920-იან წლებში საბჭოთა კავშირისა და ირანის სავაჭრო ურთიერთობები მნიშვნელოვნად გაძლიერდა. ბაქომ განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა, როგორც სავაჭრო ცენტრმა საბჭოთა კავშირსა და ახლო აღმოსავლეთს, განსაკუთრებით ირანს შორის, რაც რეგიონის ეკონომიკურ კავშირებს ახალ მასშტაბს სძენდა.

1921 წელს ბრიტანეთსა და ბოლშევიკურ მთავრობას შორის გაფორმდა შეთანხმება, რომელმაც შეცვალა 1907 წლის ირანის დაყოფის წესი. ბოლშევიკებმა ირანს დაუბრუნეს ყველა ტერიტორია და აღუდგინეს ნაოსნობის უფლება კასპიის ზღვაზე. ეს პირობები აისახა რუსეთ-სპარსეთის მეგობრობის ხელშეკრულებაში (1921), რომელიც ასევე ითვალისწინებდა საბჭოთა ჯარების ევაკუაციას ირანის ტერიტორიიდან.

მიუხედავად ამისა, ტერიტორიული დაბრუნება ვერ გახდა საკმარისი ყაჯართა დინასტიის დასაცავად. იმავე წელს პოლკოვნიკ რეზა შაჰის მიერ განხორციელებულმა სახელმწიფო გადატრიალებამ დინასტია დაამხო და ირანში ახალი პოლიტიკური ეპოქა დაიწყო. სსრკ-ს დაშლის შემდეგ, თეირანსა და მოსკოვს შორის დიპლომატიური და კომერციული ურთიერთობები სწრაფად გაიზარდა, ხოლო რუსეთმა აიღო ვალდებულება საბჭოთა პერიოდში დაწყებული იარაღის გარიგებების შესრულებაზე.

1990-იანი წლების შუა ხანებში რუსეთი დათანხმდა ირანის ბირთვული პროგრამის განვითარებასა და ბუშირის ბირთვული რეაქტორის მშენებლობის დასრულებაზე, რომელიც თითქმის 20 წლით იყო შეჩერებული. ეს ნაბიჯები თეირანი-მოსკოვის თანამშრომლობის გაღრმავების დასტური გახდა.

რუსეთის ფედერაცია
პუტინი-ხამენეის წლები
შეერთებულ შტატებთან დაძაბულობის გამწვავების ფონზე, ირანი აძლიერებს კავშირებს რუსეთთან და ჩინეთთან. ორივე ქვეყანა ეჭვით უყურებს თურქეთის რეგიონულ ამბიციებს და პანთურქული იდეოლოგიის გავრცელების მცდელობებს.

მიუხედავად ამ სკეპტიციზმისა, რუსეთმა მხარი დაუჭირა თურქეთისა და აზერბაიჯანის ზანგეზურის დერეფნის პროექტს, რამაც 2024 წელს ირანისგან დიპლომატიური საყვედური გამოიწვია. ეს წინააღმდეგობა ირანის რეგიონული ინტერესების დასაცავად გადადგმულ ნაბიჯად აღიქმება.

უკრაინის ომი
რუსეთ-უკრაინის ომის დროს შეერთებული შტატების ცნობით, რუსეთი ირანიდან უპილოტო თვითმფრინავების შეძენას ცდილობდა. 2022 წლის ივნისსა და ივლისში რუსული დელეგაცია ეწვია კაშანის აეროდრომს, თეირანის სამხრეთით, ირანის მიერ წარმოებული დრონების დასაკვირვებლად. ირანმა უარყო ეს ბრალდებები და განაცხადა, რომ არ მიაწვდიდა სამხედრო აღჭურვილობას არც რუსეთს და არც უკრაინას, ხოლო ორივე ქვეყანას მოუწოდა მშვიდობიანი გადაწყვეტილების ძიებისკენ.

თუმცა, 2022 წლის სექტემბერში უკრაინის სამხედროებმა განაცხადეს, რომ ირანის მიერ მიწოდებულ „თვითმკვლელ“ დრონებს რუსეთი იყენებდა და წარადგინეს მათი ნარჩენების მტკიცებულებები. ოქტომბერში ირანი დათანხმდა რუსეთს დამატებითი საჰაერო რაკეტებისა და დრონების მიწოდებაზე. ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ჰოსეინ ამირაბდოლაჰიანმა განაცხადა, რომ ირანი "არ დარჩება გულგრილი", თუ დამტკიცდება, რომ მისი დრონები გამოიყენება უკრაინელი ხალხის წინააღმდეგ, თუმცა დასძინა, რომ რუსეთთან თავდაცვითი თანამშრომლობა მაინც გაგრძელდება.

2023 წლის მონაცემებით, სხვადასხვა მედიასაშუალების ცნობით, ამერიკული დაზვერვა ამტკიცებდა, რომ ირანი ეხმარებოდა რუსეთს საკუთარი საზღვრებში უპილოტო თვითმფრინავების ქარხნის მშენებლობაში. ქარხანა მიზნად ისახავდა რუსეთის სამხედრო წარმოების გაძლიერებას და უკრაინაში მიმდინარე ომისთვის საბრძოლო რესურსების უზრუნველყოფას.

2023 წლის აგვისტოში თეთრმა სახლმა ირანს მოუწოდა, შეწყვიტოს შეიარაღებული უპილოტო თვითმფრინავების მიყიდვა რუსეთზე. ეს მოწოდება იყო კატარსა და ომანში მიმდინარე უფრო ფართო დისკუსიების ნაწილი, რომლის მიზანიც ბირთვული კრიზისის დეესკალაცია იყო. მოლაპარაკებები ასევე მოიცავდა პატიმრების გაცვლას, რის შედეგადაც ირანისა და აშშ-ის მოქალაქეები ციხიდან შინაპატიმრობაში გადაიყვანეს.

აშშ ცდილობს შეაჩეროს ირანის მიერ რუსეთისთვის დრონების, სათადარიგო ნაწილებისა და სხვა სამხედრო პროდუქტების მიწოდება, რომლებიც გამოიყენება უკრაინის ომში. ეს ინიციატივა წარმოადგენს ამერიკის მხრიდან ირანის სამხედრო მხარდაჭერის შეზღუდვის ძალისხმევის მნიშვნელოვან ნაწილს.