ზულფია ისროილოვა

ზულფია ისროილოვა (პსევდონიმი — ზულფია; ; 1915 წლის 1 მარტი, ტაშკენტი, რუსეთის იმპერია — 1996 წლის 1 აგვისტო, ტაშკენტი, უზბეკეთი) — სსრკ-ისა და უზბეკეთის პოეტი. სხვადასხვა პერიოდში ხელმძღვანელობდა ან მთავარი რედაქტორის პოსტს იკავებდა რიგ მედიაგამოცემებში, მონაწილეობდა საბჭოთა დელეგაციების შემადგენლობაში საერთაშორისო კონფერენციებზე. უზბეკეთში ქალთა სახელობითი ეროვნული სახელმწიფო პრემია მისი სახელით არის დაწესებული.

ადრეული ცხოვრება
სახელი „ზულფია“ მომდინარეობს სპარსული სიტყვისაგან , რაც ნიშნავს „თმის ხვეულს“ და, მისტიკურ მნიშვნელობაში — „ღმერთის საიდუმლოებებს, რომლებიც მორწმუნის სულიერ ნეტარებას ქმნიან“.

ზულფია დაიბადა მაჰალაში დერგეზ, ტაშკენტთან ახლოს, ხელოსნების ოჯახში. მისი მშობლები ინტერესდებოდნენ კულტურითა და ლიტერატურით. დედა მას ხშირად უმღეროდა ხალხურ სიმღერებს და უყვებოდა ხალხურ ზღაპრებს.

კარიერა
მისი პირველი ლექსი 1931 წლის 17 ივლისს უზბეკურ გაზეთ „იშჩიში“ („მუშა“) გამოქვეყნდა. პირველი ლირიკული კრებული — „ “ („ცხოვრების ფურცლები“) 1932 წელს გამოვიდა. შემდგომ ათწლეულებში იგი ქმნიდა როგორც პატრიოტულ ნაწარმოებებს, ასევე პროპაგანდისტულ ტექსტებს, მშვიდობისმოყვარულ პოეზიას, ბუნებისა და ქალთა თემატიკაზე შექმნილ ლექსებს.

1938 წლიდან ზულფია სხვადასხვა გამომცემლობაში მუშაობდა და წევრობას ინარჩუნებდა ეროვნულ და რესპუბლიკურ ორგანიზაციებში. ხშირად იკავებდა სხვადასხვა გამოცემის ხელმძღვანელის ან მთავარი რედაქტორის პოსტს. მეუღლის, ჰამიდ ოლიმჯონის ავტოსაგზაო შემთხვევით დაღუპვის შემდეგ (1944 წელი), მას მიუძღვნა რამდენიმე პოეტური ნაშრომი. 1953 წელს ის გახდა კომუნისტური პარტიის წევრი და ამავე წელს დაინიშნა ჟურნალ „“-ის მთავარ რედაქტორად. 1956 წელს მონაწილეობდა აზიის მწერალთა კონფერენციაზე დელიში, საბჭოთა მწერალთა დელეგაციის შემადგენლობაში, რომელსაც ხელმძღვანელობდა კონსტანტინე სიმონოვი. 1957 წელს დაესწრო აზია-აფრიკის სოლიდარობის კონფერენციას კაიროში.

პირადი ცხოვრება
ზულფია დაქორწინებული იყო სახელგანთქმულ უზბეკ პოეტზე ჰამიდ ოლიმჯონზე. პოეტი 1944 წლის 3 ივლისს ავტოკატასტროფაში დაიღუპა ტაშკენტში, 34 წლის ასაკში.

გარდაცვალება
ზულფია 1996 წლის 1 აგვისტოს გარდაიცვალა, 81 წლისა, ტაშკენტში.

მემკვიდრეობა
1999 წელს უზბეკეთში დაწესდა ქალთა ეროვნული სახელმწიფო პრემია, რომელიც მის სახელზე უწოდეს. 2008 წლის 1 მარტს, ტაშკენტში გაიხსნა მისი ძეგლი. 2014 წელს ძეგლი ბრინჯაოს ქანდაკებით ჩაანაცვლეს, ხოლო 2017 წლის დეკემბერში მას გაანაცვლეს და გადაიტანეს მწერლების ალეაზე.

ჯილდოები
ორი მედალი „გამორჩეული შრომისთვის“ (1944, 1950)
შრომის წითელი დროშის ორდენი (1951)
სამი შრომის წითელი დროშის ორდენი (1957, 1965, 1971)
ორი ლენინის ორდენი (1959, 1984)
უზბეკეთის სსრ სახალხო პოეტი (1965)
ჰამზას სახელობის სახელმწიფო პრემია (1970)
ხალხთა მეგობრობის ორდენი (1975)
სსრკ სახელმწიფო პრემია (1976)
სოციალისტური შრომის გმირი (1984)

შემოქმედებითი მემკვიდრეობა და მნიშვნელობა
ზულფია საუკუნის უზბეკური ლირიკის ერთ-ერთ სიმბოლოდ მიიჩნევა. მისი პოეზია აერთიანებს ტრადიციულ აღმოსავლურ მოტივებსა და თანამედროვე სოციალური თემატიკისადმი მაღალი პასუხისმგებლობის გრძნობას. მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ ზულფიამ ქალის ხმას მიანიჭა საჯარო, ენობრივი და ესთეტიკური სივრცე, სადაც ინტიმური განცდები მჭიდროდ არის გადაჯაჭვული მამულზე, ღირსებაზე და მშვიდობაზე ფიქრთან.

მისი პირველი კრებულები – „ “ („ცხოვრების ფურცლები“, 1932), „“ („ლექსები“) და სხვა – აგრძელებენ კლასიკური ჩაღატაიური ტრადიციის ხაზს, მაგრამ თემატიკურად უკვე მკვეთრად ურბანული, საბჭოთა ეპოქის ყოველდღიურობაზე ორიენტირებული პოეზიაა. პოეტი აღწერს ტაშკენტურ მაჰალებს, ქარხნებს, შრომის რომანტიკასა და ახალგაზრდა ქალების სამყაროს, სადაც სწავლა, სამუშაო და ოჯახური ვალდებულებები თანაარსებობენ და ხშირად კონფლიქტშიც შედიან.

დიდ სამამულო ომის წლებში და მის შემდეგ ზულფიას ლირიკაში გაძლიერდა სევდის, დანაკარგისა და პაციფიზმის მოტივები. იგი წერს ფრონტზე წასული მეუღლისა და ძმის დამლოდინებელი ქალების შესახებ, მოძრავ მატარებლებში გაგზავნილ წერილებსა და ჩუმ ლოცვად ქცეულ ყოველდღიურ შრომაზე. ამ კონტექსტში მიღებული აქვს ინტერპრეტაცია მისი სამშობლოზე, დედაზე და ბავშვობაზე დაწერილი ლექსების ციკლს, სადაც პირადი ტკივილი და კოლექტიური ტრაგედია ერთიან ემოციურ ქსოვილად იქცევა.

ზულფიას პოეზიის ერთ-ერთ თავისებურებად ითვლება სუფიური სიმბოლიკისა და მეტაფორიკის ინტეგრაცია. რაზია სულთანოვას შეფასებით, მისი ლირიკა „ცენტრალური აზიის ქალური სუფიური პოეზიის ერთ-ერთ სრულყოფილ ნიმუშს“ წარმოადგენს, რადგან მიწიერი სიყვარული აქ თანდათან გადადის ღვთაებრივი სილამაზისკენ სწრაფვაში, ხოლო საყვარელი ადამიანი ხშირად იქცევა უფალთან და შინაგან სრულყოფილებასთან მიახლოების ალეგორიად. ამავე დროს, პოეტი რეალური სოციალურ-პოლიტიკური თემებისგან არ შორდება და სულიერი ძიება ხშირად უკავშირდება ქალის თვითშეგნების, განათლებისა და შრომითი ემანსიპაციის საკითხებს.

მისი ენოვანი სტილი ხასიათდება შედარებით მარტივი, ხალხურ მეტყველებასთან ახლო ლექსიკითა და მკაფიო რიტმიკით, თუმცა ფორმალურად ზულფია იყენებს როგორც კლასიკურ არუზულ ზომას, ისე თანამედროვე მარცვლოვან ფორმებს. მკვლევართა აზრით, ამ გზით იგი აერთიანებს ნავოის სახელთან ასოცირებულ კლასიკურ ტრადიციას საუკუნის ურბანულ რეალობასთან და ქმნის „ქალის ხმა–ხიდს“ კლასიკურ და თანამედროვე კულტურულ სივრცეებს შორის.

პოეტის საზოგადოებრივი საქმიანობა მისი შემოქმედების გაგრძელებად აღიქმება. როგორც ჟურნალ „“-ის ხანგრძლივი პერიოდის რედაქტორი და სხვადასხვა მწერლობათა კავშირის ხელმძღვანელი წევრი, ზულფია აქტიურად მონაწილეობდა ქალთა განათლებისა და კულტურულ ცხოვრებაში ჩარევის კამპანიებში, ხვდებოდა სტუდენტებს, ასრულებდა საჯარო ლექსებს და წარმოადგენდა უზბეკურ პოეზიას აზიისა და აფრიკის მწერალთა საერთაშორისო კონფერენციებზე დელეგაციის შემადგენლობაში.

მისი სახელის ინსტიტუციონალიზაცია დამოუკიდებელი უზბეკეთის კულტურულ პოლიტიკაში განსაკუთრებულ სიმბოლურ მნიშვნელობას ატარებს. 1999 წელს დადგენილებით დაფუძნდა ზულფიას სახელობის სახელმწიფო პრემია, რომელიც ყოველწლიურად ენიჭება ნიჭიერ გოგონებს ლიტერატურის, ხელოვნებისა და მეცნიერების სფეროში მიღწეული წარმატებებისთვის; პრემიას თან სდევს სტიპენდია და სახელმწიფო დონეზე აღიარება. ამ პრემიას თანამედროვე უზბეკურ საზოგადოებაში ეძლევა ქალთა განათლებისა და პროფესიული რეალიზაციის მხარდამჭერი, ემანსიპაციური სიმბოლოს ფუნქცია.

ზულფიას მემორიალური პოლიტიკის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი კონცენტრაციის წერტილი არის მისი ძეგლი ტაშკენტში. 2008 წლის 1 მარტის გახსნილი ქანდაკება 2008–2014 წლებში მდებარეობდა დედაქალაქის ცენტრალურ პარკში, მოგვიანებით კი მისი ადგილი შეივსო ბრინჯაოს ახალმა მონუმენტმა; 2017 წლის დეკემბერში შაირას ძეგლი, ჰამიდ ოლიმჯონისა და გაფურ გულიამის ქანდაკებებთან ერთად, „მწერლების ალეაზე“ გადააბლეს. მონუმენტმა, ზულფიას სახელობის სკოლებთან, სახლ-მუზეუმთან და სხვა მემორიალურ ობიექტებთან ერთად, შაირას ფიგურა უზბეკეთის თანამედროვე კულტურულ მეხსიერებაში საბოლოოდ დაამკვიდრა როგორც „ქალის ხმის“ და ეროვნული პოეზიის ერთ-ერთი უპირველესი სიმბოლო.

ზულფიას ლექსები დღესაც იკითხება როგორც უზბეკეთში, ისე მის ფარგლებს გარეთ; მათზე მუსიკას ქმნიან თანამედროვე კომპოზიტორები, ცალკეული ტექსტები კი სკოლისა და უნივერსიტეტის სასწავლო პროგრამებშია შეტანილი. ამგვარად, მისი შემოქმედება ერთდროულად განიხილება როგორც კლასიკური, საკანონმდებლო ტრადიცია თანამედროვე უზბეკურ ლირიკაში და როგორც ცოცხალი, აქტუალური ხაზი, რომელიც ქალთა გამოცდილებას, სულიერ ძიებასა და სოციალურ პასუხისმგებლობას აერთიანებს.