მოსკოპოლე

მოსკოპოლე, მოსხოპოლი ან ვოსკოპოია (; , ) — სოფელი კორჩის ოლქში, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ალბანეთში. საუკუნეში, ის იყო არუმინების კულტურული და კომერციული ცენტრი. საუკუნის შუა ხანებში აქ იყო ოსმალეთის ბალკანეთში კონსტანტინოპოლის გარეთ პირველი საბეჭდი სახლი, საგანმანათლებლო დაწესებულებები და მრავალ ეკლესია. ის გახდა ბერძნული კულტურის წამყვანი ცენტრი, მაგრამ ასევე შეიცავდა ალბანური და არუმინული კულტურის ელემენტებს, დასავლური ცივილიზაციის ძლიერი გავლენით.

ერთ-ერთი შეხედულება ქალაქის დაცემას მიაწერს მუსლიმი ალბანელი ყაჩაღების მიერ განხორციელებულ თავდასხმათა სერიას. მოსკოპოლეზე თავდასხმა განხორციელდა და თითქმის დაინგრა ამ ჯგუფების მიერ 1769 წელს, მას შემდეგ, რაც ადგილობრივები მონაწილეობდნენ რუსეთის იმპერიის მხარდაჭერით დაგეგმილ ბერძნულ აჯანყებაში. მისი განადგურება პიკს მიაღწია 1788 წელს, როცა ქალაქი საბოლოოდ მიატოვეს და დაანგრიეს.მოსკოპოლე, რომელიც ადრე აყვავებული ქალაქი იყო, პატარა სოფლად იქცა იოანინას ალი-ფაშას მიერ. სხვა შეხედულების მიხედვით, ქალაქის დაცემის მთავარი მიზეზი იყო ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში სავაჭრო მარშრუტების გადატანა, რაც ამ თავდასხმების შედეგად მოხდა.

დღეს მოსკოპოლე, ცნობილი, როგორც ვოსკოპოია, არის პატარა მთიანი სოფელი და, რამდენიმე სხვა ადგილობრივ დასახლებასთან ერთად, ითვლება წმინდა ადგილად ადგილობრივი მართლმადიდებელი ქრისტიანების მიერ. ის იყო ერთ-ერთი საწყისი სამშობლო არუმინული დიასპორის დიდი ნაწილისთვის. მას ასევე უწოდებდნენ „არუმინების იერუსალიმს“ , „ახალ ათენს“ ან „ბალკანეთის არკადიას“.

თანამედროვე დროში არუმინები აღარ წარმოადგენენ მოსახლეობის უმრავლესობას, რადგან ქრისტიანი და მუსლიმი ალბანელები დასახლდნენ სოფელში, განსაკუთრებით მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ. მიუხედავად ამისა, მოსკოპოლეს მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს არუმინულ ნაციონალიზმში, და მრავალი არუმინელი მწერალი წერდა მოსკოპოლეზე მითური და უტოპიური გზით, ქალაქის განადგურებას გლოვით.

სახელი
ვარიანტები
ქალაქი ცნობილია, როგორც , . არუმინული სახელი ქალაქისა იცვლება შემდეგნაირად: , ,, და . ) და მისი ეკვივალენტური ფორმა . ). ქალაქი იწოდება ან და . ის ცნობილია, როგორც
 და . ბერძნული სახელწოდება იცვლება შემდეგნაირად: (ტრანსლიტერაციით , , ) და მისი ეკვივალენტი ფორმა . ასევე გამოიყენება ვარიანტი / (//) სხვადასხვა შემთხვევაში ბერძნულ ენაში. ქალაქს თურქულად უწოდებენ ან , ხოლო ბულგარულად — . რუმინულად კი ცნობილია, როგორც ან .

სახელის ფორმები / წარმოიშვა ბერძნული სიტყვიდან (მწყემსი), რაც მიუთითებს ერთ-ერთ ძირითად პროფესიაზე, რომელსაც არუმინები ეწეოდნენ.[

გამოყენება ისტორიულ ჩანაწერებში
ქალაქი გამოჩნდა ალბანური ფორმით ოსმალეთის დოკუმენტებში – საუკუნეებიდან. ვენეციურ და ფრანგულ სავაჭრო დოკუმენტებში ორივე ფორმა — და — ჩანს, ეს უკანასკნელი ფორმა ასოცირდება არუმინულენოვან მოსახლეობასთან. ოჰრიდის პატრიარქის ფირმანებში ქალაქი ჩნდება ფორმით . საუკუნის ავტორი მელეტიოს მიტროსი იყენებს ფორმას თავის ნაშრომში „გეოგრაფია“. წმინდა იოანე ნათლისმცემლის მონასტრის კოდექსში ხშირად გვხვდება არუმინული ფორმა . სავარაუდოდ, ეს გამოწვეულია კოდექსის მწერლის — ყოფილი გორეს მიტროპოლიტის, მიშელის — წარმომავლობით: ის იყო მეზობელი სოფლის, შიფსკეს, მკვიდრი, რომელშიც ისტორიულად არუმინები სახლობდნენ. თუმცა, როცა საქმე ეხება კოდექსში გადმოწერილ არქივურ დოკუმენტებს — მაგალითად, ოჰრიდის პატრიარქატის სინოდის დადგენილებებს ან თვით მოსკოპოლეს სასულიერო კრებების ოქმებს — მიშელი, როგორც ჩანს, ამჯობინებდა ფორმას . ასე იყო შემთხვევაშიც, რომელიც შეეხება 1660–1687 წლებს: მაშინ, როდესაც მონასტერთა ბერებს, ქალაქის სამეზობლოების თვალსაჩინო პირებსა და არქონტებს შორის შედგა შეთანხმებები, ქალაქის სახელი აღნიშნულია ფორმით .

ამრიგად, ფორმების / გამოყენება არ წარმოადგენს გარკვეულ დასკვნას ეთნიკური ან სოციალური კუთვნილების შესახებ, რადგან თვით კოდექსის იმ ნაწილშიც, რომელიც მიშელის — არუმინელის — ხელით არის დაწერილი, გვხვდება შემთხვევები, როცა ის ასევე იყენებს ფორმას . რაც შეიძლება ითქვას დარწმუნებით, არის ის, რომ ორივე ფორმა გამოიყენებოდა ცვალებადად, რაც მიუთითებს გრძელვადიან თანაცხოვრებასა და ამ ორი თემის მჭიდრო ინტეგრაციაზე. ეს, შესაძლოა, ნიშნავდეს იმას, რომ იმ დროს, გარდა რელიგიური იერარქიისა და მის მიერ წარმოებული დოკუმენტებისა, სახელი საკმაოდ გავრცელებული იყო საერო მოსახლეობაში და თვით დაბალი რანგის სასულიერო პირებში. მეტიც, ზემოთხსენებული შეთანხმების ხელმომწერებს შორის გვხვდება ალბანური გვარები, როგორიცაა ნგუშტა, ვრუშო და კრუნდე, რაც შესაძლოა მიუთითებდეს იმ სამ უბანზე, რომლებიც ძირითადად ალბანებით იყო დასახლებული.

გეოგრაფია
თანამედროვე მოსკოპოლე მდებარეობს კორჩიდან 21 კილომეტრის დაშორებით, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ალბანეთის მთებში, ზღვის დონიდან 1,160 მეტრის სიმაღლეზე და წარმოადგენს კორჩის მუნიციპალიტეტის ერთ-ერთ დაქვემდებაებულ ტერიტორიას. მისი მოსახლეობა 2011 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენდა 1,058 ადამიანს. მოსკოპოლეს მუნიციპალიტეტი შედგება შემდეგი სოფლებისგან: მოსკოპოლე, შიფსკე, კრუშოვა, გჯონომადი და ლავდარი. 2005 წელს მუნიციპალიტეტს ჰყავდა 2,218 მაცხოვრებელი, ხოლო თვით მოსკოპოლეს დასახლებაში დაახლოებით 500 ადამიანი ცხოვრობს.

მოსკოპოლეს არსებობა არ უნდა გამოეპაროს ქრონიკოს გიონ მუზაკას. 1478 წელს, ალბანეთის დატოვების შემდეგ, მან დეტალურად აღწერა ყველა მიმდებარე სოფელი, მათ შორის ვოსკოპი, რომელიც, მისი 1510 წლის ჩანაწერის თანახმად, მისი თქმით, იყო მიტოვებული , . ვოსკოპი, რომლის შესახებაც მუზაკა საუბრობს, ალბათ არის თანამედროვე სოფელი იმავე სახელწოდებით, რომელიც მდებარეობს მოსკოპოლესთან მიმდებარე მაღლობების ძირას.

დღეს არსებული მონაცემებით, მოსკოპოლეს არსებობა ანტიკურ ხანაში მხოლოდ ვარაუდით შეიძლება შეფასდეს.

ეკონომიკა
 საუკუნის შუა პერიოდში მოსკოპოლეს მაცხოვრებლები მაინც უმეტესად „მომთაბარე მწყემსები“ იყვნენ, რომლებიც თავიანთ ფარას ზაფხულობით მოსკოპოლეში ატარებდნენ და ზამთარში ავლონას სანჯაკის საძოვრებზე გადაჰყავდათ. სწორედ იქ დაიწყო მათი კონფლიქტი ავლონას სანჯაკის ხელისუფლებასთან, რადგან მათგან მოითხოვდნენ გამოგონილ ან სიმბოლურად გაზრდილ გადასახადებს, რამაც აიძულა ისინი, საჩივარი წარედგინათ. რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ, 1700 წელს, მოსკოპოლეს მაცხოვრებლებმა კვლავ წარადგინეს საჩივარი სულთნის მიმართ, თუმცა ამჯერად ისინი ჩიოდნენ ქარავანის გაძარცვის გამო.

ისტორიულად, ქალაქის მთავარი ეკონომიკური საქმიანობა იყო მესაქონლეობა. ეს საქმიანობა განაპირობებდა ხორცისა დამამუშავებელი და ქსოვის საწარმოების განვითარებას. ასევე მისდევდნენ მეტალურგიასა და ვერცხლისა და სპილენძის დამუშავებას. საუკუნის შუა პერიოდისათვის ქალაქი გახდა მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ცენტრი, რომლის გავლენა გავრცელდა ოჰრიდის საეპისკოპოსოზე და მოიცვა ოსმალეთის აღმოსავლეთ მართლმადიდებლური სამყარო. 1769 წლამდე ქალაქი ვაჭრობდა ევროპის ცნობილი სავაჭრო ცენტრებთან, როგორიცაა ვენეცია, ვენა და ლაიფციგი.

წყაროები გაყოფილია მოსკოპოლეს ქალაქად აღიარებასთან დაკავშირებით, რადგან ზოგიერთი მათგანი მას რეალურ ქალაქად მიიჩნევს, ზოგი კი – არა.

მიუხედავად იმისა, რომ მოსკოპოლე ცნობილი იყო ევროპაში, ოსმალეთის იმპერიაში იგი მაინც მხოლოდ სოფლად ითვლებოდა , როგორც ეს დასტურდება ოფიციალურ ავსტრიულ დოკუმენტში 1716 წელს. თუმცა, აღნიშნული რეგიონით ჰაბსბურგების იმპერიის ცოდნა და ინფორმაცია ჯერ კიდევ დამტკიცების გარეშე რჩება. საუკუნის დასაწყისში ავსტრიის, უნგრეთის ან ვენეციისთვის, მოსკოპოლე იყო ვაჭრების ეგზოტიკური სამშობლო. ისინი უზრუნველყოფდნენ ბაზრებს მატყლით, ტყავითა და ცვილის პროდუქტებით, რომლებიც განსაკუთრებით მოთხოვნადი იყო - საუკუნეებში არსებული პირობებით. სოფლის მეურნეობის გარდა, მწყემსობა კვლავ იყო მოსკოპოლეს ეკონომიკური საქმიანობის მნიშვნელოვანი ნაწილი. წმინდა პროდრომის მონასტრის მთის ტერიტორია კვლავ გამოიყენებოდა როგორც საძოვრები, მიუხედავად იმისა, რომ ქალაქში ხელნაკეთი პროდუქციის წარმოება და ვაჭრობაც ვითარდებოდა.

მოსკოპოლეში ფუნქციონირებდა სტამბა, რომელმაც გამოსცა რელიგიური ლიტერატურა და სასწავლო წიგნები ბერძნულად. ეს იყო რიგით მეორე სტამბა ოსმალეთის ევროპაში, კონსტანტინოპოლის შემდეგ, და დააარსა მღვდელმა გიორგიოს კონსტანტინიდისმა. ამ დაწესებულებამ გამოაქვეყნა 19 წიგნი, ძირითადად სასულიერო მიზნებით თუმცა ასევე გამოსცა სასწავლო წიგნი, სახელწოდებით „გრამატიკის შესავალი“, ავტორი თეოდორე კავალიოტისი. ყველა ადგილობრივად დაბეჭდილი წიგნი იყო ბერძნულ ენაზე, რომელიც გამოიყენებოდა, მოსკოპოლეში სხვა ენებთან ერთად. კავალიოტისი მოგვიანებით გახდა ქალაქის საგანმანათლებლო ინსტიტუტის დირექტორი, რომელიც 1744 წლიდან ცნობილი იყო როგორც ახალი აკადემია ან ჰელენიკონი ფრონტისტირიონი, რომელიც დაარსებული იყო მდიდარი უცხოელი მერჩანტების მიერ.\[52] ამ ინსტიტუტმა გახდა ერთ-ერთი წამყვანი საგანმანათლებლო ცენტრი ორთოდოქსი ქრისტიანებისთვის დასავლეთ ბალკანეთში.

განადგურება და დაცემა
1769 წელს ძარცვების პირველი ეტაპი სწორედ მუსლიმურმა ალბანურმა ჯარებმა განახორციელეს. მოსკოპოლე თავდასხმების სამიზნე გახდა, რადგან მისი მაცხოვრებლები იყვნენ ჩართული ბერძნული აჯანყების მზადებაში, რომელსაც რუსეთი ემხრობოდა. ეს პროცესი ცნობილია, როგორც ორლოვის აჯანყება. 1788 წელს, ალი ფაშა იოანინელის ჯარებმა ტერიტორია გადაწვეს. ამ თავდასხმის შედეგად მოსკოპოლე პრაქტიკულად განადგურდა, ხოლო მისი კომერციული ნაწილი გადავიდა ახლოს მდებარე ქალაქებში, როგორც კორჩა და ბერატი.

თანამედროვე ეპოქა
მოსკოპოლე თანამედროვე ალბანეთში ხასიათდება, როგორც სოფლად მდებარე საპიკნიკე და ზამთრის კურორტი. თუმცაღა, ის, როგორც ისტორიული ქალაქი, არ დაკარგულა.

დღეს მოსკოპოლე უფრო პატარა სოფელია, სადაც მცხოვრები მოსახლეობა ძირითადად ტურიზმისა და სოფლის მეურნეობის სხვადასხვა საქმიანობითაა დაკავებული. მიუხედავად იმისა, რომ ტერიტორია აღარ დაუბრუნდა თავის ყოფილ დიდებას, მაინც მნიშვნელოვან ნიშანს წარმოადგენს, როგორც სომხური და ბერძნული ზეგავლენის ეპიცენტრი.

დემოგრაფია
მოსკოპოლეს დემოგრაფია ბოლო საუკუნეების განმავლობაში მკვეთრად შეიცვალა. დღეს სოფელში ძირითადად ალბანელები და უფრო მცირე რაოდენობით, ასევე არუმინელები და ბერძნები ცხოვრობენ. 2011 წლის ალბანეთის მოსახლეობის საყოველთაო აღწერის მიხედვით, 1,058 ადამიანიდან 69.57% ალბანელი იყო, ხოლო 5.48% არუმინელი, 0.47% მაკედონელი და 0.09% ბერძენი. სოფელში ყველაზე მეტი მორწმუნე მუსლიმია.

მოსკოპოლეს განადგურებასთან ერთად და არუმინული ლიტერატურის დაბადების პარალელურად, არაერთმა ახალგაზრდა არუმინელმა მწერალმა, რომლებმაც რუმინულ სკოლებში მიიღეს განათლება, მოსკოპოლე აღწერა უტოპიური ხედვით — სადაც ჭარბობდა სიყვარული, ნოსტალგია, ცრურწმენები, ემოციები და ყოველდღიური ცხოვრების ასპექტები. მშობლიური ქალაქის მონატრება იქცა ამ არუმინული ლიტერატურული მიმდინარეობის მთავარ ემოციად. რუმინელმა ისტორიკოსმა სორინ ანტოჰიმ ეს ინტელექტუალური განწყობა აღწერა, როგორც „მაგნიტური სილამაზის მქონე უბადლო ბრწყინვალე ქალაქის პოვნის აღტაცებული განცდა“, რაც „მოგონილსა და სიზმრისეულ გამოსახულებას“ ჰგავს. ამ ლიტერატურული მიმდინარეობის ფუძემდებელია ლეონ ბოგა.

სოფელი კვლავ განადგურდა 1916 წელს, პირველი მსოფლიო ომის დროს, სალი ბუტკას ალბანური შეიარაღებული ბანდების მიერ, რომლებმაც სოფელი გადაწვეს და ადგილობრივი მშვიდობიანი მოსახლეობის ნაწილი დახოცეს. ბუტკა არუმინულ წრეებში ითვლება დამნაშავედ ამ მოვლენების გამო . ამას მოჰყვა სოფლის ეკლესიების ძარცვა ფრანგი ჯარისკაცების მიერ, რომლებიც მოქმედებდნენ კორჩის ავტონომიური პროვინციის ადმინისტრაციის სახელით.

ბერძნულ-იტალიური ომისას, 1940 წლის 30 ნოემბერს, ბერძნულმა ჯარებმა აიღეს მოსკოპოლე. 1941 წლის აპრილში, საბერძნეთის კაპიტულაციის შემდეგ, მოსკოპოლე დაბრუნდა საოკუპაციო ძალების კონტროლის ქვეშ. მეორე მსოფლიო ომის პარტიზანული ბრძოლების დროს, ქალაქის ნარჩენები სამჯერ გადაწვეს — ერთხელ იტალიელმა ჯარისკაცებმა და ორჯერ ალბანურმა ნაციონალისტურმა ორგანიზაციამ . ომის დროს მოსკოპოლედან 15 პარტიზანი დაიღუპა. მათ პატივსაცემად სოფელში აღმართეს მემორიალი მათი სახელებით.

ძველი ქალაქიდან დღემდე შემორჩენილია ექვსი მართლმადიდებლური ეკლესია (ერთ-ერთი ძლიერ დაზიანებული), ხიდი და მონასტერი.

ორთოდოქსული ეკლესიები და მონასტრები
მოსკოპოლეში სხვადასხვა ისტორიული პერიოდის განმავლობაში მრავალი მართლმადიდებლური ეკლესია და მონასტერი დაარსდა, რომლებიც ქალაქის რელიგიური და კულტურულ ცხოვრების განუყოფელი ნაწილი იყო. მისი განადგურების მიუხედავად, გარკვეული ეკლესიები და მონასტრები დღემდე არსებობს, რაც ამ ადგილის ისტორიულ მნიშვნელობას აძლიერებს.

მოსკოპოლეში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ადგილი ეჭირა წმინდა მიქაელის ეკლესიას, რომელიც თავის მნიშვნელობას არ კარგავდა, მიუხედავად იმისა, რომ განადგურების შემდეგაც მრავალი დაზიანება განიცადა. ასევე უნდა აღინიშნოს წმინდა პროდრომის სახელობის მონასტერი, რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი რელიგიური ცენტრი იყო.

თუმცა, როგორც კი ქალაქის სიმდიდრე შემცირდა, შეიზღუდა მისი რელიგიური და კულტურული გავლენა. 1996 წელს წმინდა მიქაელის ეკლესია დააზიანეს ალბანელმა მოზარდებმა. ამგვარად, მოსკოპოლეში დღეს მხოლოდ რამდენიმე მოქმედი ეკლესია და მონასტერი არსებობს, მათ შორის ზოგი ძალიან დაზიანებულია.
წმინდა ხარალამპეს ეკლესია — შემორჩენილია გარე კედლების ნაწილი
წმინდა ექვთიმეს ეკლესია — მთლიანად განადგურებულია

კლიმატი
მოსკოპოლეში ქვემო ზონებში ვლინდება ხეობისთვის დამახასიათებელი რბილი კლიმატი, ხოლო ზემო ტერიტორიებში — ალპური კლიმატი \[ ]. ხელსაყრელი კლიმატური პირობები იწვევს სეზონური ტურიზმის განვითარებას: ზამთარში, ზაფხულში, სპორტისა და რეკრეაციისთვის — მოსკოპოლეს სტუმრობენ როგორც ადგილობრივი, ისე უცხოელი ტურისტები.