ერთნაირსქესიანთა ქორწინება სომხეთში

ერთნაირსქესიანთა ქორწინება სომხეთში ოფიციალურად არაა აღიარებული. მოქმედი კანონმდებლობით არ არის გათვალისწინებული არც ერთნაირსქესიანთა, არც სხვადასხვასქესიანთა წყვილთათვის სხვა სახის ოჯახური კავშირი, მათ შორის ფაქტობრივი ქორწინება.

სომხეთის მოსახლეობის და საზოგადოებრივი ლიდერების უმრავლესობა წინააღმდეგია ერთნაირსქესიანთა ქორწინებების აღიარების. აღნიშნული თემა ხშირად გამოიყენება პოლიტიკოსების მიერ სპეკულაციებისათვის. საკითხი აქტუალურია კონსტიტუციური რეფორმების პროცესშიც.

კონსტიტუცია და მისი რეფორმირება
დამოუკიდებელი სომხეთის პირველი წლების განმავლობაში 1978 წლის სომხეთის სსრ-ის კონსტიტუცია მოქმედებდა, რომელიც მოდელირებული იყო 1977 წლის სსრკ-ის კონსტიტუციის მიხედვით. ამ დოკუმენტის 51-ე მუხლში ნათქვამი იყო: „ქორწინება ეფუძნება ქალისა და მამაკაცის ნებაყოფლობით თანხმობას“.

1995 წელს რეფერენდუმის გზით მიღებულ სომხეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციაში, 32-ე მუხლის თანახმად, „ქალებსა და მამაკაცებს ქორწინებაში შესვლისას, საოჯახო ცხოვრებისა და განქორწინების დროს აქვთ თანაბარი უფლებები“.

2005 წლის რეფერენდუმისთვის ახალი ძირითადი კანონის პროექტის განხილვისას, დაისვა ერთნაირსქესიან პირთა შორის ქორწინების შესაძლო ლეგალიზების საკითხი. საბოლოოდ, მიღებული კონსტიტუციის 35-ე მუხლში აღნიშნულია: „ოჯახი წარმოადგენს საზოგადოების ბუნებრივ და საფუძველშექმნილ ერთეულს. ქორწინების ასაკს მიღწეულ ქალსა და მამაკაცს, მათი თავისუფალი ნებისა და სურვილის საფუძველზე, აქვთ ქორწინებისა და ოჯახის შექმნის უფლება. ქორწინებაში შესვლისას, საოჯახო ცხოვრებისა და განქორწინებისას, ისინი სარგებლობენ თანაბარი უფლებებით“.

2015 წლის რეფერენდუმის წინ, როგორც მმართველი რესპუბლიკური პარტია, ასევე ოპოზიციის წარმომადგენლები, აქტიურად გამოდიოდნენ ერთნაირსქესიანთა ოჯახების სამართლებრივი აღიარების წინააღმდეგ. ამასთან, ახალი კონსტიტუციის პროექტის ავტორები ამტკიცებდნენ, რომ ქორწინებასთან დაკავშირებულ მუხლში ცვლილებების მიზანი ერთნაირსქესიანთა ქორწინების აკრძალვა იყო, ხოლო მათი ოპონენტები შიშობდნენ, რომ ცვლილებები, პირიქით, შეიძლება გამხდარიყო მათი ლეგალიზაციის საფუძველი. საბოლოოდ მიღებული კონსტიტუცია აცხადებს:

სომეხი პოლიტიკოსების უმრავლესობა და ზოგიერთი უფლებადამცველი აღნიშნულ მუხლებს აღიქვამენ, როგორც ქორწინების მხოლოდ მამაკაცისა და ქალის კავშირის სახით განსაზღვრისა და ერთნაირსქესიანთა ქორწინების აკრძალვის ცალსახა ფორმულირებას. მეორე მხრივ, ვენეციის კომისიის წევრებმა კონსტიტუციის პროექტის ანალიზისას განაცხადეს, რომ ეს ფორმულირებები „არ უნდა ინტერპრეტირდეს როგორც სამართლებრივი დაბრკოლება ერთნაირსქესიანთა ქორწინებების აღიარებისთვის“. მსგავს შეფასებებს იძლევიან ზოგიერთი სომეხი პოლიტიკოსებიც და ლგბტ აქტივისტები. აღსანიშნავია, რომ სომხეთის საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯდომარემ გაგიკ არუთიუნიანიმა ერთ-ერთ ინტერვიუში თავი შეიკავა ერთნაირსქესიანთა ქორწინების კანონიერების შესახებ პასუხისგან, ხოლო იუსტიციის სამინისტრომ, მოქალაქეთა რეესტრის სააგენტოს ხელმძღვანელის, არგამ სტეპანიანის სახელით, აქტივისტების მიმართვის საპასუხოდ განაცხადა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ერთნაირსქესიანთა ქორწინების აკრძალვა კანონმდებლობაში პირდაპირ არ არის მოცემული, ხელისუფლება რეგისტრაციას ახორციელებს მხოლოდ იმ ქორწინებებზე, რომლებიც პირდაპირ არის გათვალისწინებული კანონით, შესაბამისად — ერთნაირსქესიანთა ქორწინების რეგისტრაცია არ არის შესაძლებელი.

ოჯახის კოდექსი
დამოუკიდებლობის პირველ წლებში სომხეთში მოქმედებდა 1970 წლის „სომხეთის სსრ-ის ქორწინებისა და ოჯახის კოდექსი“, რომელიც დაფუძნებული იყო 1968 წლის „სსრკ-ისა და კავშირის რესპუბლიკების ქორწინებისა და ოჯახის შესახებ საკანონმდებლო საფუძვლებზე“. დოკუმენტი აცხადებდა ოჯახური ურთიერთობების საფუძვლად ქალისა და მამაკაცის ნებაყოფლობით ქორწინებით კავშირს. იურისტ-მეცნიერების მოსაზრებით, ეს ფორმულირება ასახავდა ტრადიციულ მიდგომას ქორწინებისადმი, როგორც მამაკაცსა და ქალს შორის კავშირისადმი.

2004 წელს მიღებული სომხეთის ოჯახის კოდექსი აცხადებს:

სომხეთის კანონმდებლობა აღიარებს მხოლოდ ოფიციალურად რეგისტრირებულ ქორწინებას, მაშინ როდესაც ფაქტობრივი ქორწინება არ იწვევს სამართლებრივ შედეგებს.

2017 წელს, მთავრობის სხდომაზე, იუსტიციის მინისტრმა დავით არუთუნიანმა, გამოთქვა მოსაზრება ოჯახის კოდექსში შესატანი იმგვარი ცვლილებების შესახებ, რომლებიც ქორწინებას მხოლოდ მამაკაცისა და ქალის კავშირს დაუკავშირებდა. სომხეთში ერთნაირსქესიანთა ქორწინებების შესაძლო კანონიერებაზე გაკეთებულმა ვარაუდმა პრემიერ-მინისტრ კარენ კარაპეტიანში გაკვირვება გამოიწვია.

2018 წელს პარტია „აყვავებული სომხეთის“ დეპუტატმა, ტიგრან ურიხანიანმა, შემოიტანა ინიციატივა, რომლის მიხედვითაც ოჯახის კოდექსში უნდა შეტანილიყო ჩანაწერი, რომელიც აკრძალავდა ერთნაირსქესიან პირთა ქორწინებას. თუმცა, მთავრობის პასუხით, ინიციატივა უარყოფილი იქნა იმ მოტივით, რომ კონსტიტუცია და ოჯახის კოდექსი უკვე გამორიცხავენ მსგავს შესაძლებლობას. ჟურნალისტებმა დეპუტატი დაადანაშაულეს პიარ-კამპანიაში, რომელიც მიზნად ისახავდა დროულად ჩატარებული არჩევნებისთვის მხარდაჭერის მოპოვებას.

უცხოეთში შემდგარი ქორწინების აღიარება
სომხეთის „ოჯახის კოდექსის“ თანახმად, ქორწინება, რომლებიც შედგა სხვა ქვეყნებში, აღიარებას ექვემდებარება სახელმწიფოს მიერ, თუმცა, თუ უცხო ქვეყნის ნორმები ეწინააღმდეგება სომხეთის კანონმდებლობას, მაშინ გამოიყენება სომხეთის კანონები. ამრიგად, საერთაშორისო ერთნაირსქესიანთა ქორწინების აღიარება, უფლებადამცველების აზრით, შეუძლებელია.

2017 წლის 3 ივლისს საინფორმაციო სააგენტომ „.“ გამოაქვეყნა სტატია, რომელშიც ნათქვამია, რომ სომხეთის იუსტიციის სამინისტროში უჩინარი წყაროს თქმით, შესაძლოა სომხეთმა აღიაროს უცხოეთში ერთნაირსქესიან პირთა ქორწინება. ამ ინფორმაციამ გავრცელება ჰპოვა გარკვეული მასობრივი ინფორმაციის საშუალებების მიერ, თუმცა მისი დადასტურება არ მომხდარა. 2019 წელს, იუსტიციის მინისტრმა, რუსთამ ბადაშიანმა განაცხადა, რომ სომხეთი არ აღიარებს ერთნაირსქესიანთა ქორწინებას.

საზოგადოებრივი აზრი და დისკურსი
2015-2016 წლებში ჩატარებული „ “-ის კვლევის თანახმად, სომხეთში ერთნაირსქესიანთა ქორწინების საზოგადოებრივი მხარდაჭერა ევროპის ქვეყნებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე დაბალია: მათი აღიარებისათვის მხოლოდ 3% მოსახლეობა გამოდის. ამასთან, დაბალი მხარდაჭერა აღინიშნებოდა ყველა ასაკობრივ ჯგუფში.

სომხეთის აპოსტოლური ეკლესია, რომელიც ქვეყანაში დომინანტური კონფესიაა, წინააღმდეგია ერთნაირსქესიანთა ქორწინების აღიარების. 2006 წელს, საფრანგეთში მცხოვრები სომხური წყვილი სამშობლოში ჩამოვიდა და ეჩმიაძინის კათედრალურ ტაძარში იმპროვიზირებული ქორწინება გამართა. ამას მოჰყვა საზოგადოების მნიშვნელოვანი რეზონანსი, ხოლო მათი ქმედებები ეკლესიის წარმომადგენლებმა გააკრიტიკეს. 2017 წელს გავრცელდა ამბავი სომხური დიასპორიდან აშშ-ში მყოფი მღვდლის, ვაზქენ მოვსესიანის შესახებ, რომელიც ერთნაირსქესიანთა ქორწინების მხარდამჭერად გამოდიოდა და ამ საკითხზე თანამშრომლობას აწარმოებდა ადგილობრივ ლგბტ ორგანიზაციასთან. საბოლოოდ, ეკლესიის ხელმძღვანელობის მოთხოვნით მან შეწყვიტა ეს თანამშრომლობა.

სომხეთში საზოგადოებრივი ლიდერების უმრავლესობის თვალსაზრისით არსებობს კონსენსუსი ერთნაირსქესიანთა ქორწინების ლეგალიზაციის წინააღმდეგ. ერთადერთი გამონაკლისი იყო უფლებადამცველი მიკაელ დანიელიანი, რომელიც ღიად გამოდიოდა ერთნაირსქესიანთა ქორწინების აღიარების მხარდასაჭერად. ლგბტ პირთა უფლებების მხარდაჭერის გამო იგი კრიტიკის ქარცეცხლში მოხვდა, როგორც კოლეგების, ისე პოლიტიკოსების მხრიდან. ლგბტ პირთა უფლებები და ერთნაირსქესიანი ქორწინებები ხშირად გამოიყენება სომხეთში პოლიტიკური სპეკულაციების მიზნით. ეს მოხდა, როგორც 2015 წლის რეფერენდუმის წინ, ასევე 2018 წლის არჩევნების წინ. ამასთან, 2018 წელს, პრემიერ-მინისტრმა ნიკოლ ფაშინიანმა, სომხეთში საერთაშორისო ლგბტ-კონფერენციის ჩატარების შესაძლო სკანდალის მიმართ, განაცხადა, რომ მას არ ჰქონდა პასუხი ლგბტ პირთა პრობლემებზე, არ სურდა მათი ძიება და რომ ამ საკითხზე მთავრობა მხოლოდ ათეულობით წლის შემდეგ დაიწყებდა მის გადაწყვეტას. ამავე დროს, პარტია „დაშნაკცუთიუნის“ წარმომადგენელმა არმენუი კურეგიანმა დაადანაშაულა პრემიერის პარტია ერთნაირსქესიანთა ქორწინების ლეგალიზაციის ხელშეწყობაში. მთავრობის წევრებმა ეს ბრალდებები „ქარის წისქვილებთან ბრძოლის“ ტოლფასად მიიჩნიეს. დამკვირვებლებმა აღნიშნეს, რომ პრემიერ-მინისტრის ასეთი სიფრთხილე განპირობებული იყო მისი ბალანსირებით, რომელიც ხორციელდებოდა ექსტრემალურად კონსერვატიულ მოსახლეობასა და ლიბერალურ ელიტას შორის, რომელმაც იგი ხელისუფლებაში რევოლუციით მოიყვანა.