iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
პიუს VII

პიუს ერისკაცობაში გრაფი ბარნაბა ნიკოლო მარია ლუიჯი კიარამონტი (; დ. 14 აგვისტო, 1742, ჩეზენა — გ. 20 აგვისტო, 1823, რომი) — რომის პაპი 1800–1823 წლებში. კარდინალი 1785 წლიდან. ატარებდა ფრთხილ, ნაპოლეონის საფრანგეთისადმი შემთანხმებლურ პოლიტიკას. 1804 წელს ნაპოლეონი იმპერატორად აკურთხა, მაგრამ მალე მასთან უთანხმოება მოუვიდა და 1809 წელს დააპატიმრეს, რომში დაბრუნდა ნაპოლეონის დამარცხების შემდეგ (1804). ამავე წელს აღადგინა იეზუიტთა ორდენი. მფარველობდა მეცნიერებასა და ხელოვნებას.
პიუს VI

პიუს ერისკაცობაში გრაფი ჯოვანი ანჯელო ბრასკი (დ. 27 დეკემბერი, 1717, ჩეზენა, იტალია — გ. 29 აგვისტო, 1799, ვალანსი, საფრანგეთი) — რომის პაპი 1775-1799 წლებში. კარდინალი 1773 წლიდან. ნეპოტიზმის მიმდევარი.

კაპუცინი მისიონერების მეშვეობით, რომლებიც მოღვაწეობდნენ დასავლეთ საქართველოს ქალაქებსა და ახალციხეში, პიუსთან ურთიერთობა დაუმყარებია იმერეთის მეფე სოლომონ -ს, რომელსაც მეგობრული წერილით მიუმართავს პაპისათვის და უთხოვია მკურნალი ექიმის გამოგზავნა. გორელი ქართველი კაპუცინი ბერის ანტონის ხელით პიუსს გამოუგზავნია წერილი, რომელიც დათარიღებულია 1781 წლის 27 იანვრით. პაპი მადლობას უხდის სოლომონს ქართველ კათოლიკეთა მფარველობისათვის. საფრანგეთის დირექტორიის მიერ რესპუბლიკის გამოცხადების შემდეგ პაპი დააპატიმრეს და ვალანსის ციხეში ჩასვეს, სადაც გარდაიცვალა კიდეც.
ბაში-აჩუკი

„ბაში-აჩუკი“ — აკაკი წერეთლის ისტორიული რომანი. იგი 1659 წლის კახეთის აჯანყებას ეხება. აჯანყების დროს მთელი საქართველო გაერთიანდა სპარსეთის წინააღმდეგ. მებრძოლებს შორის იყვნენ ზაალ არაგვის ერისთავი, ქსნის ერისთავები (შალვა და ელიზბარ), ბიძინა ჩოლოყაშვილი, ფშავ-ხევსურები და ა.შ.

რომანი 1895–1896 წლებში დაიწერა. 1956 წელს გამოვიდა მისი კინო-ეკრანიზაცია.
გველეშაპი (პერსონაჟი)

გველეშაპი — ქართული ხალხური ზღაპრების პერსონაჟი, ბოროტი საწყისის განსახიერება, მრავალთავიანი, ცეცხლისმფრქვეველი, ბასრკბილებიანი ურჩხული. ხალხური ზეპირსიტყვიერება მას უმთავრესად წყლის სტიქიას უკავშირებს. გველეშაპი ეპატრონება ტბას, მდინარეს ან წყაროს და წყლის საფასურად მსხვერპლს მოითხოვს; სინათლისა და სიკეთის მტერია, შთანთქვას მზეს, უპირისპირდება კეთილ გმირებს. ფერის მიხედვით განირჩევა თეთრი, წითელი და შავი გველეშაპი. ეს უკანასკნელი ყველაზე ძლიერია, აქვს ფრენის უნარი. მას მავნე ფუნქციით ხშირად ენაცვლება დევი.

ძველ ქართულ ლიტერატურულ ძეგლებსა და ჰაგიოგრაფიაში გველეშაპი ურწმუნოებისა და წარმართობის სიმბოლოა, გაიგივებულია ეშმაკთან.
გველის თანავარსკვლავედი

გველის თანავარსკვლავედი — ცის ეკვატორზე მდებარე თანავარსკვლავედი. შედგება ორი ნაწილისაგან — თავისა და კუდისაგან, რომლებსაც ერთმანეთისაგან ყოფს გველისმჭერის თანავარსკვლავედი. გველის ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავი 2,6 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდისაა. საქართველოს ტერიტორიიდან კარგად მოჩანს მაის-ივნისში.
გველისენისნაირნი

გველისენისნაირნი — ეუსპორანგიუმიანი გვიმრების რიგი. უმრავლესობა მრავალწლოვანი ფესურიანი მცირე ზომის ბალახია, ზოგი — ეპიფიტი. ფესურიდან ამოდის ერთი ან რამდენიმე ფოთოლი, რომლებიც გაყოფილია ორად - მწვანე უნაყოფო ფირფიტად და სასპორე ნაწილად. მიწისქვეშა წინაზრდილი უფეროა, მიკორიზიანი.

ცნობილია გველისენისნაირთა სამი გვარი. გველისენა და მარგალიტა გავრცელებულია ორივე ნახევარსფეროში. საქართველოში გვხვდება ერთეულ ეგზემპლარებად ან მეჩხერ ჯგუფებად. ჰელმინთოსტაქისი მხოლოდ აზიისა და ავსტრალიის ტროპიკებში იზრდება.
გველის სურო

გველის სურო — მცენარეთა გვარი ქენდირისებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი მიწაზე გართხმული ბალახია. აქვს მოპირისპირე, ხშირად ტყავისებრი მოზამთრე ფოთლები, თეთრი, ცისფერი ან მოლურჯო-იისფერი მარტოული ყვავილები.

ევროპასა და დასავლეთ აზიაში გავრცელებულია 7 სახეობა, საქართველოში — 2 სახეობაა: . და . (ქვესახეობა , ყოფილი . ). მათგან პირველი უფრო ფართოდ გვხვდება. მისი უნაყოფო ან ნაყოფიანი ღეროები გართხმული ან წამოწეული და შიშველია. აქვს მოლურჯო-იისფერი ყვავილები და თითქმის მჯდომარე ფოთლები. ყვავილობს აპრილ-მაისში. იზრდება მთის შუა სარტყლის ბუჩქნარებსა და ფერდობებზე.

დეკორატიული მცენარეებია, აშენებენ აგრეთვე როგორც სამკურნალო მცენარეს. საქართველოში გავრცელებული ორივე სახეობა სამკურნალოა, შეიცავს ალკალოიდებს — აკუმაცინს, ვინკამინს, ვინინს, პუბესცინს, რეზერპინს და სხვ. მათგან დამზადებული პრეპარატები (დევინკანი, ვინკაპანი) გამოიყენება ჰიპერტონიული დაავადებების დროს.
გველის მარწყვი

გველის მარწყვი — მრავალწლოვანი ბალახოვანი სარეველა მცენარე ვარდისებრთა ოჯახისა. აქვს 30-100 სმ სიგრძის გართხმული ღერო, სამყურა ფოთლები, მარწყვის მსგავსი წითელი ნაყოფი.

გველის მარწყვის სამშობლოა სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზია. გავრცელებულია ევროპასა და ამერიკაში. საქართველოში გზადმოყოლილი მცენარეა და გვხვდება კოლხეთის დაბლობსა და მთისწინებზე, ძირითადად სუბტროპიკულ კულტურების რაიონებში, იშვიათად აღმოსავლეთ საქართველოშიც. ზოგან მოშენებულია როგორც დეკორატიული მცენარე.
გველკუდები

გველკუდები, ოფიურები , ზღვის ცხოველების კლასი კანეკლიანების ტიპისა. სხეული შედგება ბრტყელი დისკოსა და 5 (იშვიათად 10-მდე) მოქნილი სხივისაგან. სხივები ლოკომოტორულ ფუნქციას ასრულებენ: სუნთქვისა და შეხების ორგანოთა ფუნქციებს - ამბულაკრული სისტემა. გველკუდების უმრავლესობა ცალსქესიანია, ზოგი ცოცხლადმშობია. იკვებებიან მცირე ზომის ცხოველებით ან დეტრიტით. კაშკაშა შეფერილობისანი არიან. ზოგი გველკუდა ანათებს კიდეც. ბინადრობენ ოკეანეებისა და ზღვების ფსკერზე. კლასში 2000-მდე სახეობაა.
გველხოკერა

გველხოკერა — უფეხო ხვლიკი ბოხმეჭასებრთა ოჯახისა. 1,5 მ-მდე სიგრძის მორუხო-მოყვითალო სხეულზე მოწითალო ან წენგოსფერი ელფერი დაჰკრავს. გვერდებზე კანის ღრმა ნაოჭი გასდევს. გავრცელებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში და სამხრეთ-დასავლეთ აზიაში. გვხვდება ყირიმში, კავკასიაში, შუა აზიაში ადის ზღვის დონიდან 2000 მ-დე. საქართველოში თითქმის ყველგან გვხვდება — ველებზე, მეჩხერ ტყეებში, ბაღებში და ზოგჯერ სოფლის ეზოებშიც. იკვებება მწერებითა და მოლუსკებით, რითაც სარგებლობა მოაქვს სახალხო მეურნეობისათვის. ივნის-ივლისში დებს 8-10 კვერცხს. ივლის-აგვისტოში ახალი თაობა იჩეკება.
ხიხვი

ხიხვი, ჯანანურა, ხიხვი (მწვანე) — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

ივ. ჯავახიშვილმა ჯიშის ხნიერების განსაზღვრისათვის სახელწოდებათა ენობრივი ანალიზი გამოიყენა და დაადგინა, რომ ხიხვი რქაწითელზე უფრო ხნიერი ჯიშია, ხოლო მისი წარმოშობა დაახლოებით - საუკუნეებს უნდა ეკუთვნოდეს.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ან საშუალოზე დიდი ზომისაა, მომრგვალო, სამ, იშვიათად ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე საშუალო სიხშირის აბლაბუდისებრად და ჯაგრისებრადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალოზე მცირეა, ცილინდრული ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, მხრიანი. მხრების სიგრძე ხშირად მტევნის ნახევარს აღწევს. მეცხერია, იშვიათად საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ძირითადად მომრგვალო, ზოგჯერ ოვალური ფორმის მარცვლებიც გვხვდება მომწვანო-მოყვითალო ელფერით, მზის მხარეს სიდამწვრის ლაქებით. კანი თხელი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით სუსტად დაფარული. რბილობი წვნიანი და მდნარია, ძალიან სასიამოვნო გემოთი და გამოხატული ჯიშური არომატით. წვენი უფერულია.

ხიხვი საშუალო ზრდით გამოირჩევა, ხოლო მისი მოსავლიანობა საშუალოზე მცირეა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 145 დღეა. მტევნის წონა 80-250 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.0-6.5 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 26-27%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 5.2-8.3 გ/ლ-ს.

მისგან მზადდება მაღალხარისხიანი, ევროპული სუფრის თეთრი, მშრალი და კახური სუფრის ღვინოები. ევროპული სუფრის ღვინო ღია ჩალისფერია, გამჭვირვალე, სასიამოვნო ჯიშური არომატით, ნაზი, სრული და ჰარმონიული გემოთი. კახურად დაყენებული კი — მუქი ჩალისფერია, საკმაოდ სხეულიანი, სრული და ჰარმონიული.
ქისი

ქისი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

მას რქაწითელსა და მწვანეს შორის შუალედური ადგილი უჭირავს. ვაზის საერთო შეხედულებით, ფოთლის ფორმითა და მისი ფირფიტის მოხაზულობით რქაწითელს ჰგავს, ხოლო მარცვლების შეფერვით და ძლიერი ჯიშური არომატით — მწვანეს. დანარჩენი ნიშნებითაც ქისს შუალედური ადგილი უჭირავს ნახსენებ ჯიშებს შორის. ღვინის ხარისხით ქისი რქაწითელს არ ჩამოუვარდება, ხოლო ზოგიერთ წლებში მწვანესაც კი უსწრებს.

ამჟამად ქისი გავრცელებულია კახეთში, ძირითადად ახმეტის, თელავის, ყვარლისა და გურჯაანის მუნიციპალიტეტებში რქაწითელისა და მწვანეს ვენახებში შენარევების და იშვიათად წმინდა ნარგავების სახით. მას სოფელ ქისტაურში შეცდომით „წობენურას“ ეძახიან, ხოლო ხოდაშენში „დამპალას“.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ ოვალური,სამ-ხუთნაკვთიანი.ფოთლის ქვედა მხარე შებუსულია საშალო აბლაბუდისებრი და მის ქვეშ მოფენილი საშუალო სიხშირის ჯაგრისებრი შებუსვით.ყვავილი ორსქესიანია.მტევანი საშუაოზომისაა, კონუსური ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, ზოგჯერ ფრთიანი. ფრთის სიგრძე ხანდახან მტევნის ნახევარს აღწევს. საშუალო სიკუმსისაა, იშვიათად გვხვდება როგორც თხელი, ისე კუმსი მტევნებიც. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოვალური, ზოგჯერ მომრგვალო. სრულ სიმწიფეში მომწვანო-ყვითელია. მონაცრისფრო ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული. მზის მხარეზე მარცვლებს უჩნდება ყავისფერი ლაქები. კანი თხელი და ნაკლებმკვრივია. რბილობი საშუალოდ წვნიანი, მდნარი. გემო სასიამოვნო და ჰარმონიული აქვს, კარგად გამოხატული ჯიშური არომატით.

ქისი საშუალო ან საშუალოზე ძლიერი ზრდისა და საშუალომოსავლიანია. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 152 დღეა. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის შუა რიცხვებში შედის. მტევნის საშუალო წონა 170-180 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.0-8.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20-24%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 6-8.5 გ/ლ-ს.

ქისი მაღალხარისხიანი საღვინე ჯიშია. კარგად გამოხატული არომატით, ნაზი და სასიამოვნო. გემო სრული და ჰარმონიული აქვს. კახური წესით დაყენებული ღვინო უფრო მაღალი ღირსებისაა — მუქი ჩალისფერი, კარგად გამოხატული ხილის სასიამოვნო არომატით, ნაზი, სრული, შინაარსიანი, ჰარმონიული და ხავერდოვანი გემოთი.
გვერდკისერა კუები

გვერდკისერა კუები — ქვეწარმავლების ქვერიგი კუების რიგისა. აქვთ გრძელი კისერი, 30-77 სმ სიგრძის ბაკანი. თავის შეზიდვა ჯავშანში არ შეუძლიათ. ამიტომ კისერს ღრიცავენ და თავს მარჯვენა ამ ნარცხენა იღლიის ფოსოში მალავენ. ბინადრობენ სამხრეთ ამერიკაში, ავსტრალიასა და მადაგასკარის მტკნარ წყლებში. რიგში 2 ოჯახია: პელომედუზისებრნი და გველკისერა კუსებრნი. გვერდკისერა კუები იშვიათად გამოდიან წყლიდან, ბევრი წყალსატევის ფსკერზე ცხოვრობს. იკვებებიან მცირე ზომის თევზებით. ზოგ სახეობას სარეწაო მნიშვნელობა აქვს (საკვებად იყენებენ მათ ხორცსა და კვერცხს).
გვერდნი

გვერდნი, გუერდნი, საგალობელთა კრებული. ქრისტიანულ ეკლესიაში ლიტურგიულ ჰიმნთა რამდენიმე კრებული არსებობდა. ეს ჰიმნები ანუ საგალობელნი ემყარებოდნენ მუსიკალურ ბგერათა გარკვეულ სისტემას. თავდაპირველად ბიზანტიაში საგალობლები ოთხი ხმის სისტემას ემყარებოდა. საუკუნეში იოანე დამასკელმა ამ ოთხ ძირითად ხმას, რომელთაც „ექოჲ კვირიოჲ“ — ქართლად „ჴმანი უფალნი“ ანუ „მთავარნი“ ეწოდებოდა, დაუმატა ოთხი სხვა ხმა, რომელთაც „ექოჲ პლაგიოჲ“ — ქართულად "ჴმანი გვერდითნი" ეწოდა.

ქართულ საგალობელთა კრებულები ორ წიგნად ყოფილა დაყოფილი უშუალოდ ხმების მიხედვით.; პირველში მოთავსებული ყოფილა 4 ძირითადი (ავთენტიკური) ხმის ჰიმნი და ეწოდებოდა „ჴმანი“, მეორეში — დანარჩენი 4 დამხმარე (პლაგიური) ხმისა, რომლებსაც „გუერდნი“ ეწოდებოდათ.
გვიმი

გვიმი — ჭის თავზე დადგმული ზღუდე ან „ჯურღმულის თორნე წყალთათჳს“ (საბა). ფართოდ არის გავრცელებული დასავლეთი საქართველოს დაბლობ ადგილებში. ჭის გვიმი სხვადასხვა მასალისაგან მზადდება. თიხის გვიმი ცილინდრული ფორმისაა, ოდნავ ძირგაგანიერებული და გეომეტრიული ორნამენტით ან ანთროპომორფული სახეებით შემკული; ქვის გვიმს ან მთლიანი ქვიდან თლიან (იგი ცილინდრული მოყვანილობისაა) ან რიყის ქვით აშენებენ (მომრგვალო ანდა ოთხკუთხედი); ხის გვიმი ფორმით ოთხკუთხაა. გვხვდება ცემენტის გვიმებიც. ჭაში ჩადგმული გვიმი ცილინდრულია, მომეტებულად თიხისაა, იშვიათად თლილი ქვისა. იყენებენ ნესტიან ადგილებში. მისი მთავარი დანიშნულებაა ჭის კედლების გამაგრება (ჰიდროიზოლაცია). არსებობს წყაროს გვიმიც (უმთავრესად სამეგრელოშია გავრცელებული). იგი მცირე ზომისაა, ცილინდრული, როგორც წესი, თიხისა; წყაროს თვალში სანახევროროდაა ჩამჯდარი და წყლის გამოსასვლელად მილი ან ნახვრეტები აქვს გაკეთებული.

გვიმი ასევე ეწოდება საკვამლე მილის იმ ნაწილს, რომელიც სახურავის ზევითაა.
გვიმრები

გვიმრები — უმაღლესი სპოროვანი მცენარეების ტიპი; აერთიანებს როგორც ბალახოვან, ისე ხემაგვარებს, აქვთ მეტწილად დიდი ფოთლები, ზოგს მარტივი, ზოგს მრავალჯერ ფრთართული; ნორჩი ფოთოლი ლოკოკინასავით არის დახვეული. უმეტესად ჩრდილის მცენარეები არიან. ბალახოვანი გვიმრების ღერო უფრო ხშირად მიწისქვეშა დატოტვილი ფესურაა. მასზეა განლაგებული მიწისზედა კვირტებიც. ტროპიკებში შემორჩენილია მეზოზოური ხანის ხისებრი გვიმრები, რომელთა ღერო 20 მ-მდე სიმაღლისაა. მერქანი უმეტესად კიბისებრტრაქეიდებიანია. გვიმრები მრავლდებიან ვეგეტატიურად მიწისქვეშა ფესურებით, ზოგჯერ ჩეკია კვირტებით. უსქესო გამრავლება ხდება სპორანგიუმებში განვითარებული სპორებით. სპორანგიუმის კედელი უჯრედების ერთ ან მრავალ შრეს მოიცავს და აქვს გამხსნელი რგოლი სქელგარსიანი უჯრედებით. სპორანგიუმების ჯგუფები ჩვეულებრივ ქმნიან სორუსებს, რომლებიც ხშირად დაფარულია საბურაველით (ინდუზიუმით). სპორის გაღივების შედეგად ვითარდება წინაზრდილი — ჰაპლოიდური სქესიანი თაობა — გამეტოფიტი. არის დიპლოიდური უსქესო თაობა — სპოროფიტი. ქინაზრდილზე განლაგებულია სასქესო ორგანოები — არქეგონიუმები და ანთერიდიუმები. კვერცხუჯრედის განაყოფიერება ხდება ტენიან გარემოში, მოძრავი მრავალშოლტიანი მამრობითი სასქესო უჯრედებით — აპერმატოზოიდებით. განაყოფიერებული კვერცხუჯრედებიდან ვითარდება ახალი გვიმრები (დიპლოიდი).

გვიმრები გავრცელებულია მთელ დედამიწაზე, უმეტესად ტენიან ტროპიკებში. მათი მრავალგვარი სასიცოცხლო ფორმიდან ზოგიერთი ხავსებს წააგავს, ზოგი მრავალწლოვანი ბალახებია, ზოგი კი ნამდვილი ხეები. მცირეოდენი სახეობები წყალში იზრდება. ზოგი (ქსეროფიტები) მშრალ ადგილებზეც გვხვდება. მრავალი ტროპიკული გვიმრა ბინადრობს ხის ღეროებსა და ფოთლებზე (ეპიფიტები). გვიმრები იყოფიან სამ კლასად: პირველადი გვიმრები ნამარხი ფორმებია. აქვთ დიქოტომიურად დატოტვილი ღერო და ტოტების ბოლოზე განლაგებული სპორანგიუმები. ტოლსპორიანები, იშვიათად განსხვავებულსპორიანები არიან; ეუსპორანგიუმიან გვიმრებს უინდუზიუმო მრავალშრიანი სპორანგიუმის კედელი აქვთ. მათი რამდენიმე სახეობიდან ყველა ტოლსპორიანია. ლეპტოსპორანგიუმიან გვიმრებს აქვთ ერთშრიანი სპორანგიუმის კედელი, აგრეთვე ინდუზიუმი. ზოგი ფორმა ტოლსპორიანია, ზოგი — განსხვავებულსპორიანი. ეს გვიმრები ყველაზე ფართოდ არიან გავრცელებული. შეიცავენ 10 ათასამდე სახეობას. იყოფიან სამ რიგად: ნამდვილ გვიმრებად , მარსილიასნაირებად და სალვინიასნაირებად .

საქართველოში გვხვდება როგორც ეუსპორანგიუმიანი, ისე ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრების ზოგიერთი სახეობა. ჭარბობს ნამდვილი გვიმრები, რომელთა 14 ოჯახის 54 სახეობა იზრდება ყველგან — დაბლობებიდან მოკიდებული ალპური სარტყლის ჩათვლით. სახეობათა უმეტესობა გავრცელებულია დასავლეთ სართველოს ტენიან ტყეებში.
გვირგვინა (მთა)

გვირგვინა — მთა საქართველოში, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს თრიალეთის ქედის დასავლეთ ნაწილში, ამავე სახელწოდების შტოქედზე (მდინარეების გუჯარეთისწყლისა და ნეძვისწყლის წყალგამყოფი). სიმაღლე ზღვის დონიდან 2253 მ.

აგებულია ძლიერ დანაოჭებული შუაეოცენური ტუფ-ბრექჩიებითა და ტუფ-ქვიშაქვებით. გვირგვინას კალთებზე წიფლნარი და მუქწიწვოვანი ტყეებია, მწვერვალზე — მეორეული სუბალპური მდელოები.
გვირგვინი (შენობა)

გვირგვინი — საქართველოში გავრცელებული დარბაზული ტიპის საცხოვრებელი სახლის კარვის ფორმის (პირამიდული) გადახურვა, რომელსაც სასინათლო და საკვამური ხვრელი აქვს.

ამოყვანილია საფეხურებად ერთმანეთზე დალაგებული, ძელებისაგან შეკრული და ზემოთკენ თანდათან შემცირებული მრავალკუთედების წყობით. გვირგვინის კონსტრუქცია ორგვარია — პარალელური (როდესაც ერთმანეთზე დაწყობილი მრავალკუთხედების გვერდები პარალელურია) და კუთხური (ყოველი ზედა მრავალკუთხედის გვერდები კუთხეზე ჰკვეთს ქვედა მრავალკუთხედს). გვირგვინმა განვითარების მრავალსაუკუნოვანი გზა განვლო უძველესი კოლხური სახლიდან ახალციხის თუ ერთაწმინდის დარბაზულ კომპლექსებამდე.
გვირგვინის კურთხევა კიდეს-კიდე

გვირგვინის კურთხევა კიდეს-კიდე — წარმომადგენლობითი ქორწინება ძველ საქართველოში. ფართოდ იყო გავრცელებული დიდგვაროვანთა წრეში. ერთმანეთისაგან დაშორებით („კიდეს-კიდე“) მყოფი საქმრო და საცოლე, რომლებსაც რაიმე მიზეზით დროზე ერთად შეყრა არ შეეძლოთ, გვირგვინის კურთხევის წესს თავიანთი ბინადრობის ადგილას ასრულებდნენ.

გვირგვინის ქვეშ საცოლესთან საქმროს მაგიერ სხვა ვინმე მამაკაცი იდგა, საქმროსთან საცოლის ნაცვლად ასევე — მამაკაცი და არა ქალი. მაგრამ ჯვრისწერის დროს იხსენიებდნენ ნამდვილი საქმროსა და საცოლის (და არა მათი წარმომადგენლების) სახელებს. ასეთი ჯვრისწერა ეწინააღმდეგებოდა კანონიკური სამართლებრივ დოგმებს, რომელთა მიხედვითაც ქორწინება რელიგიური საიდუმლოებაა და არა ხელშეკრულება. 1103 წელს წარმომადგენლობითი ქორწინების ეს წესი სასტიკად აკრძალა რუის-ურბნისის საეკლესიო კრება.
გზირი

გზირი — გვიანდელ ფეოდალურ საქართველოში ადგილობრივი ადმინისტრაციის დაბალი მოხელე, სოფლის მამასახლისის ხელქვეითი. ევალებოდა ბრძანებისა თუ განკარგულების ადგილზე მიტანა და გამოცხადება, ვისიმე გამოძახება და სხვა. ტერმინი „გზირი“ ადრინდელ ქართულ ძეგლებშიც გვხვდება, მაგრამ მისი იმდროინდელი მნიშვნელობა უცნობია. ივ. ჯავახიშვილის აზრით, შესაძლებელია „გზირი“ სიტყვა „გზისაგან“ იყოს ნაწარმოები.
გიბონისებრნი

გიბონისებრნი — მაიმუნების ოჯახი პრიმატების რიგისა. აქვთ მეტად გრძელი წინა კიდურები, რომელთა შლილი 2 მ აღწევს და მცირე ზომის საჯდომი კორძები. კუდი და ლოყისუკანა პარკები არ გააჩნიათ. ოჯახში ორი გვარია სიამანგი და გიბონები . გიბონი აერთიანებს 6 სახეობას, რომელთა სხეულის სიგრძეა 40-64 სმ, წონა 4-8 კგ. გიბონისებრნი გავრცელებული არიან სამხრეთ ჩინეთში, ინდოჩინეთში, სუმატრაზე, იავაზე, კალიმანტანზე. ხროვებად ცხოვრობენ ხეებზე. წინა კიდურების მეშვეობით დახტიან ტოტიდან ტოტზე ან ხიდან ხეზე (აკეთებენ 10-12 მ სიგრძის ნახტომებს), დარბიან ხის ტოტებზე. იკვებებიან მცენარეების ნაყოფებით, ფოთლებით, მწერებით, ფრინველის კვერცხით და მართვებით. მაკეობა 7-8 თვეს გრძელდება. სქესობრივად 5-10 წლისანი მწიფდებიან. ცოცხლობენ 30-35 წლამდე.
გიგანტოპითეკი

გიგანტოპითეკი (, ნათესაობითი ბრუნვა — გოლიათი და — მაიმუნი) — ნამარხ ადამიანის მსგავს მაიმუნთა გვარი. ცხოვრობდნენ შუა ანთროპოგენში აზიის სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ოლქებში. ნაპოვნია გიგანტოპითეკის 4 ქვედა ყბა და 1000-ზე მეტი კბილი. მისი საძირე კბილები 6-ჯერ დიდია ადამიანისაზე. კბილების სისტემის ზოგი ნიშნით (შედარებით პატარა ეშვები და სხვა) გიგანტოპითეკი ადამიანთან უფრო ახლოს დგას, ვიდრე ადამიანის მსგავს მაიმუნებთან. ეს გარემოება საფუძვლად დაედო ადამიანის წარმოშობის მცდარ გიგანტოიდურ თეორიას.
მეიოზი

მეიოზი — პროცესი, რომლის შედეგად დიპლოიდური ევკარიოტული უჯრედი იყოფა ისე, რომ ჰაპლოიდურ უჯრედებს, გამეტებს წარმოქმნის. მეიოზი მნიშვნელოვანია სქესობრივი გამრავლებისათვის. ვინაიდან პროკარიოტებს სქესი და სქესობრივი გამრავლება არ აქვთ, მათ არც მეიოზის უნარი გააჩნიათ.

დიპლოიდური უჯრედი ქრომოსომების ორ ჰომოლოგიურ ნაკრებს შეიცავს. მეიოზის დროს ხდება ყველა ქრომოსომის რეპლიკაცია, რასაც თან სდევს უჯრედის ორი თანმიმდევრული გაყოფა. შედეგად წარმოიქმნება ოთხი უჯრედი და ყოველ მათგანს ქრომოსომების ერთი ნაკრები ერგება მხოლოდ.

პროფაზა პირველი შედგება ხუთი სტადიისგან:

ლეპტონემა — ხდება დნმის კონდენსაცია, ქრომოსომები იხვევა სპირალურად.

ზიგონემა — ჰომოლოგიური ქრომოსომების კონიუგაცია, რომლებიც წარმოქმნიან სტრუქტურას სახელად ტეტრადები ან ბივალენტები.

პახინემა — ყველაზე გრძელვადიანი პერიოდი, ამ დროს ხდება კროსინგოვერი. ჰომოლოგიური ქრომოსომების ზოგი ნაწილი მკვრივად უკავშირდება ერთმანეთს და წარმოქმნის ქიაზმებს, სადაც ხდება კროსინგოვერი.

დიპლონემა — ხდება ქრომოსომების ნაწილობრივი დეკონდენსაცია, ამასთანავე გენომის ნაწილი შეიძლება მუშაობდეს მიმდინარეობდეს ტრანსკრიფციისა და ტრანსლაციის პროცესები. ზოგიერთი ცხოველების ოვოციტების ქრომოსომები ამ სტადიაზე იღებენ სპეციფიკურ ფორმას.

დიაკინეზი — დნმ კვლავ მაქსიმალურად კონდენსირდება, იშლება ბირთვის მემბრანა, ცენტრიოლები პოლუსებისკენ მიემართებიან. ჰომოლოგიური ქრომოსომები რჩება ერთმანეთს შეერთებული.
გიენოსი

გიენოსი — ანტიკური ხანის ქალაქი შავი ზღვის სანაპიროზე, კოლხეთში (ახლანდელი ქალაქ ოჩამჩირის მახლობლად).

გიენოსს ამავე სახელწოდების მდინარესთან ერთად იხსენიებს ბერძენი ავტორი ფსევდო-სკილაქს კარიანდელი (ძვ. წ. ს.). როგორც ვარაუდობენ, გიენოსს შეესატყვისება პომპონიუს მელას (ძვ. წ. ს.) მიერ მოხსენიებული ქ. კიკნოსი, სტეფანე ბიზანტიელის ( ს.) ლექსიკონში დასახელებული ქ. პიენისი და ქ. ტიენისი.

ოჩამჩირის მიდამოების არქეოლოგიური შესწავლის შედეგად დადგენილია, რომ აქ ჯერ კიდევ ქალაქის წარმოქმნამდე არსებობდა ადგილობრივი დიდი დასახლება და განვითარებული იყო ხელოსნური წარმოება. გიენოსის დაწინაურება და საქალაქო ცენტრად გადაქცევა ემთხვევა ახლანდელი ოჩამჩირის მახლობლად, მდინარე ჯიკუმურის შესართავთან ბერძენთა, საფიქრებელია, ათენელთა, სავაჭრო სამოსახლოს დაარსებას (ძვ. წ. ს. ნახ.). გიენოსში ბერძენთა გვერდით ცხოვრობდა მკვიდრი კოლხური მოსახლეობა.

ადრინდელ ანტიკურ ხანაში (ძვ. წ. - სს.) გიენოსს მჭიდრო ეკონომიკური ურთიერთობა ჰქონდა საბერძნეთის უმსხვილეს ცენტრებთან, განსაკუთრებით ათენთან, რომელსაც უხვად აწვდიდა გემთმშენებლობისათვის საჭირო მასალას — ძვირფას ხეს (ბზა და სხვა). შემდეგში გიენოსის საგარეო ვაჭრობაში ათენის ადგილს იკავებენ მცირე აზიის ცენტრები, განსაკუთრებით სინოპი. ძვ. წ. საუკუნეში გიენოსი დაკნინდა, მისი შემდგომი გამოცოცხლება ემთხვევა ეგრისის სამეფოს გაძლიერებასა და საქალაქო ცხოვრების ახალ აღმავლობას (- სს.).
გიმნურა

გიმნურა – ძუძუმწოვარი ცხოველი ზღარბისებრთა ოჯახისა. აქვს 45 სმ-მდე სიგრძის სხეული, 20-21 სმ კუდი, წაგრძელებული დინგი, 44 კბილი. შავი, უხეში ბალნით დაფარული სხეული, მოთეთრო თავი და ყელი. გვხვდება ტაილანდში, სუმატრაზე და კალიმანტანის მთებში. ბინადრობს ხის ფესვებში. მრავლდება წლის ნებისმიერ დროს, ყრის 4-5 ნაშიერს. იკვებება მწერებით. კუდის ფუძესთან მოთავსებული 2 ჯირკვალი გამოყოფს ნივრისსუნიან სითხეს, რითაც გიმნურა იგერიებს მტაცებლებს და იზიდავს მოპირდაპირე სქესის ინდივიდს.
გიორგაული თეთრი

გიორგაული თეთრი — ვახტანგ -ის მიერ შემოღებული ტერმინი, რომლის საფუძველზე ქართულ ისტორიოგრაფიაში დამკვიდრდა შეხედულება, თითქოს გიორგი ბრწყინვალის (1314-1346) ბრძანებით მოიჭრა ქართული ეროვნული მონეტა. ვახტანგ ემყარებოდა ბექა-აღბუღის სამართალს, რომელშიც ნახსენებია „გიორგის ჟამის თეთრი“. ეს ტერმინი კი გულისხმობს საქართველოში ილხანების სახელით მოჭრილ მონეტას. 1355 წლამდე საქართველოს ზარაფხანებში სხვა მონეტები არ იჭრებოდა.
გერში

გერში — ჭრილობა და ჭრილობის საზღაური ძველ ქართულ სამართალში.

საზღაურის ოდენობა განისაზღვრებოდა ჭრილობის ხარისხის მიხედვით (მსუბუქი იყო ჭრილობა თუ მძიმე — დამაშავებელი) და დაზარალებულის „სისხლით“ (ქონებრივი სასჯელით, რომელიც ინიშნებოდა დაზარალებულის სოციალური მდგომარეობის, ასაკის, სქესისა სახვა გარემოებათა გათვალისწინებით). ამის შესაბამისად გერში დამნაშავეს გადახდებოდა ან სრული „სისხლის“ ან მისი ნაწილის — ნახევრის, მესამედის, მეოთხედის ან მეხუთედის ოდენობით. მხედველობაში მიიღებოდა აგრეთვე ჭრილობის ადგილი (უჩინარი და თვალსაჩინო ჭრილობა).

დანაშაულის დამამძიმებელ გარემოებად ითვლებოდა და საზღაურის გადიდებას იწვევდა დაზარალებულის დაჭრა მალვით ან თავდასხმის დროს. გერში გათვალისწინებულია ბაგრატ კურაპალატის, გიორგი ბრწყინვალისა და ბექასა და აღბუღას სამართლის წიგნებში.
გიორგი ერისთავის თეატრი

გიორგი ერისთავის თეატრი — ქართული პროფესიული თეატრი (1850–1856), ეროვნული რეალისტური თეატრალური ხელოვნების განვითარების მნიშვნელოვანი კერა. დააარსა და მისი იდეური, შემოქმედებითი მრწამსი განსაზღვრა პოეტმა და დრამატურგმა გიორგი ერისთავმა.

პირველი წარმოდგენა გაიმართა 1850 წლის 2 (14) იანვარს, თბილისის გიმნაზიის სააქტო დარბაზში, სცენისმოყვარეთა ძალებით, გ. ერისთავის რეჟისორობითა და მონაწილეობით წარმოადგინეს მისივე პიესა „გაყრა“. ეს თარიღი მიჩნეულია ქართული თეატრის აღდგენის თარიღად და საუკუნის 80-იანი წლებიდან აღინიშნება, როგორც ქართული თეატრის დღე.

1851 წელს თბილისში მუშაობა დაიწყო გ. ერისთავის მიერ ჩამოყალიბებულმა პირველმა პროფესიულმა დასმა. მასში შედიოდნენ: სააკაძისა, ტატიშვილისა, ანტონოვისა, ბაფარაშვილისა, ნათიშვილისა, აბრამიძისა, ჯორჯაძისა, ნ. უზნაძისა, გ. დვანაძე, გ. ტატიშვილი, ი. ელიოზიშვილი, რჩეულიშვილი, გ. ჯაფარიძე, გ. კორძაია, ზ. ანტონოვი. თეატრთან მუდმივად თანამშრომლობდნენ საზოგადო მოღვაწეები და მწერლები: მ. თუმანიშვილი, ი. კერესელიძე და სხვები. იდგმებოდა გ. ერისთავის, ზ. ანტონოვის, ა. მეიფარიანის, გ. ჯაფარიძისა და სხვათა ორიგინალური, აგრეთვე თარგმნილი და გადმოკეთებული პიესები. მეფის მთავრობამ დასს ყოველწლიური ფულადი დახმარება დაუნიშნა, რადგან ვარაუდობდა, რომ იგი ცარიზმის ინტერესებს დაექვემდებარებოდა, მაგრამ როცა დარწმუნდა, რომ თეატრი განმათავისუფლებელ, ანტიბატონყმურ იდეებს ქადაგებდა, რეაქციულ თავადაზნაურობასთან ერთად დაიწყო მისი შევიწროება. 1854 წელს გ. ერისთავი იძულებული გახდა თეატრისათვის თავი დაენებებინა. თეატრი დაიხურა 1856 წელს.
გიორგი სანაია

გიორგი სანაია (დ. 24 თებერვალი, 1975 — გ. 26 ივლისი, 2001, თბილისი) — ქართველი ტელეჟურნალისტი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1975 წელს აფხაზეთში. შემდგომში საცხოვრებლად გადავიდა თბილისში.

1997 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჟურნალისტიკის ფაკულტეტი. სტუდენტობის პერიოდშივე მუშაობდა სხვადასხვა ჟურნალ-გაზეთებში. მოგვიანებით, მისი ყველაზე დიდი ნაბიჯი იყო ტელე-სამაუწყებლო კომპანია რუსთავი 2, სადაც გიორგი სანაიას მიჰყავდა იმ დროისათვის ყველაზე პოპულარული თოქ-შოუ „ღამის კურიერი“.

2001 წლის ივლისში, ტელევიზიით მოულოდნელად გავრცელდა ცნობა გიორგი სანაიას გარდაცვალების შესახებ. გარდაცვალების რეალური მიზეზი დღემდე უცნობია, თუმცა, ბევრის მოსაზრებით ამ მკვლელობის მიზეზი იმდროინდელი პოლიტიკური ინტრიგები უნდა ყოფილიყო.

მას დარჩა ცოლი და ერთი შვილი. გიორგი სანაია დღემდე ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ ქართველ ტელეწამყვანად და ერთ-ერთ საუკეთესო ჟურნალისტად.

დაკრძალულია თბილისში, საბურთალოს საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში.