სომხეთ-იბერიის ომი

იბერიასა და სომხეთის სამეფოებს შორის ომი (50–54 წწ.) ცნობილი გახდა ძირითადად ტაციტუსის -ში მოცემული აღწერის საფუძველზე.

ომი იმ პერიოდში მოხდა, როდესაც კავკასიაში რომის და პართიის იმპერიებს შორის ძალთა დელიკატური ბალანსი იყო შენარჩუნებული. იმ დროს რომს მართავდა კლავდიუსი, ხოლო პართიას — ვოლოგეზ . ამ პერიოდში კავკასიურ სამეფოებს მართავდნენ ძმები იბერიიდან — ფარსმან იბერიაში და მიტრიდატე სომხეთში. ორივე მათგანი მეფობდა რომის მხარდაჭერით, რომელმაც მიტრიდატე სომხეთის ტახტზე 35 წელს აიყვანა. თუმცა, თხუთმეტი წლის შემდეგ ძმებს შორის ნდობა შეირყა, რასაც ტაციტუსი აბრალებს ფარსმანის ძის — რადამისტის ინტრიგებს.

რადამისტის მიერ სამეფო ტახტის მიტაცების შიშით, მამამისმა დაარწმუნა იგი ბიძამისის წინააღმდეგ ომი დაეწყო და სომხეთის მეფობა მოეთხოვა. იბერიელები დიდი ჯარით შეიჭრნენ სომხეთში, სადაც მან ალყა შემოარტყა მიტრიდატეს, გორნეას ციხესიმაგრეში (გარნი), რომელიც რომაელთა გარნიზონს ეკავა კაელიუს პოლიოს (პრეფექტი) და კასპერიოსის (ცენტურიონი) მეთაურობით. რადამისტმა ციხესიმაგრე იერიშით აიღო. მიტრიდატემ ციხესიმაგრე დატოვა იმისთვის, რომ რადამისტესთან სამშვიდობო მოლაპარაკება ეწარმოებინა. თუმცა რადამისტემ, მიუხედავად ძალადობისგან თავის შეკავების პირობისა, მიტრიდატე და მისი ვაჟები სიკვდილით დასაჯა და სომხეთის მეფე გახდა. ტაციტუსი აღნიშნულ მიტაცებაზე წერდა: „რადამისტეს შეეძლო შეენარჩუნებინა თავისი არასამართლებრივი ძალაუფლება მანამ, სანამ იგი სძულდათ და სიძულვილის ობიექტი იყო; რადგან ეს რომისთვის უფრო ხელსაყრელი იყო, ვიდრე მას ეს დიდებით მოეპოვებინა“.

რეგიონული ბალანსის დარღვევისა და მომხდარის უკანონო მიტაცებად აღქმის გამო, ვოლოგეზ -მა 52 წელს პართიიდან ჯარი გაგზავნა, რათა თავისი ძმა ტირიდატე სომხეთის მეფედ დაეყენებინა. იბერიელებმა არ გაუწიეს წინააღმდეგობა და უკან დაიხიეს სომხეთის რამდენიმე ქალაქიდან, მათ შორის არტაშატიდან, რაც პართიელებს საშუალებას აძლევდა ქალაქები უომრად დაეკავებინათ. ომი ორი წელი გაგრძელდა, თუმცა ზამთარმა, შიმშილმა და შავმა ჭირმა ტირიდატე აიძულა დაეტოვებინა სომხეთი, რაც რადამისტეს საშუალებას აძლევდა გაძლიერებული ჯარით დაბრუნებულიყო და ხელახლა განემტკიცებინა ძალაუფლება. თუმცა, საბოლოოდ ის ჩამოაგდეს ტახტიდან მისი მჩაგვრელი პოლიტიკისა და მოსახლეობის წინააღმდეგ მკაცრი ქმედებების გამო, რომლებიც მას ღალატში ედებოდა ბრალად — კერძოდ, იმაში, რომ მათ ქალაქები, პართიელებს წინააღმდეგობის გარეშე გადასცეს. სომეხი დიდებულები, რადამისტს, 55 წელს აუჯანყდნენ და სცადეს მისი შეპყრობა სასახლეში, თუმცა მან გაქცევა შეძლო თავის ცოლთან, ზენობიასთან ერთად. იმავე წელს ტირიდატე დაბრუნდა და სომხეთის მეფედ გამოცხადდა. თუმცა სომხეთზე პართიის კონტროლი რომისთვის მიუღებელი იყო, რის გამოც კონფლიქტი მალე გადაიზარდა რომაულ–პართიულ ომში (58–63 წწ.).

ომის გეოპოლიტიკური კონტექსტი და მემკვიდრეობა
სომხეთ-იბერიის ომი, რომელიც მომდინარეობდა სავარაუდოდ საუკუნეში, არ იყო მხოლოდ ორ სამეფოს — სომხეთისა და იბერიის — ტერიტორიული კონფლიქტი. იგი ასახავდა იმდროინდელი კავკასიის რეგიონის ფართო გეოპოლიტიკურ დინამიკას, რომელიც განპირობებული იყო რომისა და პართიის მუდმივი მეტოქობით რეგიონის კონტროლისათვის.

 საუკუნის შუა ხანებში რომის იმპერია და პართია ცდილობდნენ თავიანთი გავლენის გავრცელებას კავკასიაზე, რაც მათთვის როგორც სამხედრო-სტრატეგიული, ისე სავაჭრო თვალსაზრისით იყო მნიშვნელოვანი. სომხეთი, რომელიც ხშირად ერთგვარ ბუფერულ ზონად გვევლინებოდა ამ ორი იმპერიის შინაარსობრივ დაპირისპირებაში, პერიოდულად ხდებოდა ამავე ძალების პოლიტიკური ინსტრუმენტი. იბერიამ კი შეეცადა საკუთარი სახელმწიფოებრივი ინტერესების დაცვას და ამ ომში სწორედ თავისდამოუკიდებლობის შენარჩუნებისკენ მიმართული პოლიტიკური ნების გამოხატვა შეიძლება დავინახოთ1.

იბერიელებმა გამოიყენეს ადგილობრივი რელიეფი და მრისხანე მთიანი ლანდშაფტი როგორც თავდაცვითი იარაღი. მათ მიერ გამოყენებული თავდაცვითი ტაქტიკები, განსაკუთრებით ციხე-დარბაზების ქსელის გამოყენება, ითვლება ერთ-ერთ უძველეს მაგალითად რეგიონის სამხედრო სტრატეგიულ გააზრებაში2. ამასთან, ამ პერიოდში იბერიის სამეფო მმართველებმა — მათ შორის, სავარაუდოდ ფარსმან -მა ან ფარსმან -მა — ჩამოაყალიბეს საკუთარი სამეფო კარის იდეოლოგიური ნარატივი, რომელშიც ომი სომხეთთან წარმოდგენილი იყო როგორც „მართლად დასაბუთებული ბრძოლა ეროვნული ღირსების დასაცავად“3.

სომხურმა მხარემ კი ამ ომში დაინახა შესაძლებლობა გაეფართოებინა თავისი გავლენა კოლხეთში და დაეცვა არაშის ველი — სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი რეგიონისათვის — რომლითაც შესაძლებელი იყო სავაჭრო გზების გაკონტროლება შავი ზღვისაკენ. სომხეთის მეფეებს შორის, განსაკუთრებით გამოყოფილია არტაშესიანთა დინასტიის წარმომადგენლები, რომლებიც ცდილობდნენ იბერიის წინააღმდეგ არა მხოლოდ სამხედრო, არამედ დინასტიების მეშვეობით ქორწინებითი კავშირებით ზეგავლენის მოპოვებას4.

ომის შედეგები არ იყო ერთმნიშვნელოვანი. მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობს პირდაპირი წერილობითი წყარო, რომელიც ომის დამთავრებას აღწერს დეტალურად, სამეფო დინასტიების შემდგომი ისტორიიდან ჩანს, რომ ორივე მხარე შეეცადა სტატუს-კვოს შენარჩუნებას და გარდამავალი პერიოდის დიპლომატიური პროცესებით გადაჭრას. არსებობს ვარაუდი, რომ ომი დასრულდა რომაული და პართიული ზეგავლენის ახალი საზღვრების დაწესებით, რომელშიც სომხეთი უფრო მეტად დაქვემდებარებული გახდა პართიას, ხოლო იბერია – რომის მოკავშირედ ჩამოყალიბდა5.

ისტორიული მეხსიერება ამ ომს განსაკუთრებულ დატვირთვას ანიჭებს როგორც ორ კულტურულად ახლობელ, მაგრამ პოლიტიკური ინტერესებით განდაყოფილ ქვეყანას შორის წინააღმდეგობას. ქრისტიანობის შემოსვლის შემდეგ ორივე სახელმწიფოში, ომმა დაკარგა კონფესიური წონა, თუმცა პოლიტიკურ და საგანმანათლებლო წრეებში იგი დღემდე განიხილება როგორც ერთ-ერთი ადრეული მაგალითი კავკასიური სახელმწიფოს დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლისა.