iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სანქტ-პეტერბურგის გერბი

სანქტ-პეტერბურგის გერბი — წარმოადგენს სანქტ-პეტერბურგის ოფიციალურ სიმბოლოს. ამჟამინდელი ვარიანტი მიიღეს 2003 წლის 23 აპრილს.

ქალაქის გერბის პირვანდელი ვარიანტი ჯერ კიდევ 1712 წელს, სანქტ-პეტერბურგის პოლკების დროშებზე გამოჩნდა: ოქროს ცეცხლმოდებული გული ოქროსავე გვირგვინისა და ვერცხლის სათავადო მანტიის ქვეშ იყო მოქცეული, ქვედა მხრიდან კი გული ორ პალმის რტოს შორის იყო მოქცეული. გერბის ძირითადი სახე პეტრე დიდის დროს გამოცემული წიგნიდან „სიმბოლოები და ემბლემები“ არის აღებული, ხოლო ცეცხლმოდებული გული კი სანქტ-პეტერბურგის პოლკის შემქმნელმა ა.დ. მენშიკოვმა განათავსა.

სანქტ-პეტერბურგის გერბის ამჟამინდელი ვარიანტი წარმოადგენს ჰერალდიკურ წითელ ფარზე, ორ ერთმანეთზე ჯვარედინად გამოსახულ ვერცხლის ღუზასა (ერთი საზღვაო ღუზაა, რომელიც გერბის ქვემო მარცხენა კიდედან მარჯვნივ დიაგონალურად არის გამოსახული, ხოლო მეორე სამდინაროა) და მათ შორის ვერტიკალურად გამოსახულ ოქროს სკიპტრას, რომელიც ოქროს ორთავიანი არწივითაა დაგვირგვინებული. ფარს ზემოთა მხარეს გამოსახულია საიმპერატორო გვირგვინი, რომლის ორივე მხრიდან გამოდის ანდრეისეული ლაჟვარდოვანი ბაფთა. დიაგონალურად კი რუსული სკიპტრებია გამოსახული, რომელსაც ანდრეისეული ბაფთა აერთებს.
ტამანის ნახევარკუნძული

ტამანის ნახევარკუნძული — ნახევარკუნძული რუსეთში, კრასნოდარის მხარეში. მდებარეობს კავკასიონის დასავლეთ და ჩრდილო-დასავლეთ გაგრძელებაზე. აკრავს შავი ზღვა, აზოვის ზღვა და ქერჩის სრუტე. ფართობი დაახლოებით 2 ათ. კმ². ნაპირები დაბალია, შეჭრილ-შემოჭრილი. ახალი წელთაღრიცხვის დასაწყისში აქ იყო კუნძულები, რომლებიც საუკუნეში შეერთდა და წარმოიქმნა ნახევარკუნძული. ადრინდელი კუნძულები წარმოადგენს თიხოვანი ქანებით აგებულ გუმბათისებრ ამაღლებებს (სიმაღლე 164-მდე), რომლებზედაც 30-ზე მეტი ტალახის ვულკანია. დადაბლებებში არის მლაშე ლიმანური ტბები. ხორბლისა და სიმინდის ნათესები. განვითარებულია მევენახეობა და მებაღეობა.
ტონგატაპუ

ტონგატაპუ — ტონგის სამეფოს მთავარი კუნძული წყნარი ოკეანის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. ტონგატაპუს კუნძულების უდიდესი კუნძული. ფართობი — 257,03 კმ², მოსახლეობა — 75 416 ადამიანი (2011 წელი), რაც შეადგენს ტონგის სამეფოს მთელი მოსახლეობის 73,04 %-ს. კუნძულ ტონგატაპუზე მდებარეობს ტონგის დედაქალაქი ნუკუალოფა და ფუაამოტუს საერთაშორისო აეროპორტი. ადმინისტრაციულად კუნძული შედის ტონგატაპუს ოლქში.

გეოგრაფია
დაბლობი კუნძული, წარმოშობით აზევებული ატოლია. ჩამოყალიბებულია მარჯნული კირქვისაგან. ნიადაგი საკმაოდ ნაყოფიერია და აქვს ვულკანური წარმოშობა. იმ დროს როდესაც ტონგატაპუს სამხრეთი მხრის საშუალო სიმაღლე შეადგენს დაახლოებით 35 მეტრს, ჩრდილოეთი ნაწილი საკმაოდ ვაკიანია. კუნძულის უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან აღწევს 65 მეტრს.

კუნძულიდან ჩრდილოეთით, 7 კმ-ის მანძილზე, მდებარეობენ მომცრო კუნძულები და მრავალრიცხოვანი მარჯნული რიფები. კუნძულს აქვს ორი ლაგუნა — ფანგაუტა და ფანგაკაკაუ, რომლებიც მდებარეობენ ტონგატაპუს ჩრდილოეთ ნაწილში. მათი საშუალო სიღრმე შეადგენს 1 მეტრიდან 6 მეტრამდე.

განვითარებულია ტროპიკული პასატური კლიმატი.

გვხვდება ქოქოსის პალმების, ბანანების, ციტრუსების პლანტაციები.

ისტორია
ლაპიტას კულტურის პერიოდი
ტონგატაპუს კუნძულის ლაპიტას კულტურის მატარებელი ადამიანებით დასახლების ყველაზე ადრეული მტკიცებულებები ეკუთვნის ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 900—850 წლებს. ფანგაუტას ლაგუნაში არქეოლოგმა დევიდ ბერლიმ აღმოაჩინა თიხოვანი თავის ქალის ნიმუშები, რომლებიც ასევე აღმოჩენილი იქნა სანტა-კრუსის კუნძულებზე, რომლებიც მდებარეობენ 2000 კმ-ში ტონგატაპუს კუნძულიდან.

ტონგის იმპერიის პერიოდი
ტონგატაპუს კუნძულზე მდებარეობდა ტონგის იმპერიის დედაქალაქი. პირველი დედაქალაქი იყო ქალაქი ტოლოა, რომელიც არსებობდა თანამედროვე აეროპორტიდან შორიახლოს დაახლოებით 1000 წლის წინ (მაგრამ მის შესახებ საკმაოდ ნაკლებადაა ცნობილი). მეორე დედაქალაქი იყო ქალაქი ჰეკეტა, რომელიც მდებარეობდა კუნძულის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაპირზე. ჩვენი წელთაღრიცხვით დაახლოებით 1220 წლიდან 1851 წლამდე დედაქალაქი იყო ქალაქი მუა.

ევროპელებთან პირველი კონტაქტები
პირველი ევროპელი, რომელიც ეწვია ტონგატაპუს კუნძულს, იყო ნიდერლანდელი მოგზაური აბელ ტასმანი, რომელმაც კუნძული აღმოაჩინა 1643 წელს და მას სახელად დაარქვა ამსტერდამის კუნძული. შემდგომში 1777 წლის 5 ივლისს ტონგატაპუს კუნძულზე გადავიდა ინგლისელი მოგზაური ჯეიმზ კუკი.
ძაღლური შუადღე

ძაღლური შუადღე — სიდნი ლუმეტის 1975 წლის ფილმი. ფილმი დაფუძნებულია რეალურ მოვლენაზე, რომელიც მოხდა 1972 წლის 22 აგვისტოს ბრუკლინში და ასახავს ორი მძარცველის მიერ ბანკის ძარცვის წარუმატებელ მცდელობას.

როლებში
ალ პაჩინო — ჯონ ვოიტოვიცი
ჯონ კაზალე — სალვატორე ნატურალე
ჩარლზ დერნინგი — დეტექტივი ლუის კოტელი
ჯეიმზ როდერიკი — აგენტი რიჩარდ ბარკერი
ლანს ჰენრიკსენი — აგენტი მერფი
კრის სარანდონი — ერნესტ არონი

ჯილდოები
ფილმმა მიიღო ოსკარის 6 და ოქროს გლობუსის 7 ნომინაცია, თუმცა ამათგან მხოლოდ ერთი ოსკარის (საუკეთესო ორიგინალური სცენარი) მოპოვება შეძლო. ალ პაჩინომ მიიღო -ს ჯილდო საუკეთესო მსახიობი მამაკაცისთვის.
ვერდიქტი (1982 წლის ფილმი)

ვერდიქტი — სიდნი ლუმეტის 1982 წლის დრამა სასამართლოს შესახებ. წარუმატებელი ადვოკატი სასამართლოში იცავს პაციენტის ინტერესებს გავლენიანი ექიმებისა და საავადმყოფოს წინააღმდეგ, რომელიც ადგილობრივი ეპარქიის მფარველობის ქვეშაა. ფილმმა ოსკარის 5 ნომინაცია დაიმსახურა.

როლებში
პოლ ნიუმენი — ფრენკ გელვინი
შარლოტ რემპლინგი — ლორა ფიშერი
ჯეკ უორდენი — მიკი მორისეი
ჯეიმზ მეისონი — ედ კონკანონი
ლუკრეციუსი

ტიტუს ლუკრეციუს კარუსი (; დ. ძვ. წ. 99 — გ. ძვ. წ. 55) — ძვ. წ. საუკუნის რომაელი პოეტი და ფილოსოფოსი. სახელი გაითქვა ფუნდამენტური ფილოსოფიური ნაშრომით (საგანთა ბუნება).

ბიოგრაფია
ტიტუს კარუს ლუკრეციუსი დაიბადა ძვ. წ. 99 წელს. იგი ითვლება მატერიალიზმის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ მხარდამჭერად.

ლუკრეციუსი სხვებისგან გამოირჩეოდა იმით, რომ მას სხვადასხვა შეხედულებები და პოზიციები ჰქონდა ღმერთების რწმენის შესახებ. სულის უკვდავებისა და ღმერთების რწმენის შემუშავებაში, ლუკრეციუსი მნიშვნელოვან როლს სიზმრებს აკისრებდა და ყველას შთააგონებდა, სწორი ახსნა მიეცათ მისთვის. სიკვდილის წინაშე შიშის გასაფანტავად მან თქვა „სიკვდილი მაშინ მოვა, როცა ჩვენ აღარ ვიქნებით“.

ლუკრეციუსის პოზიცია ღმერთებისა და ცრურწმენების გაგებაში ანტიმითოლოგიურ-ანტირელიგიურია, თუმა იგი ათეისტიც არ ყოფილა. ლუკრეციუსი ცდილობდა შემოქმედი და პროვინციული ღმერთის უარყოფას. იგი მეტად მკაცრი მებრძოლის როლში გამოდიოდა კერპთაყვანისმცემლობისა და კერპთმსახურების წინააღმდეგ. მას უმეცრებით გამოწვეულ ბოროტებად მიაჩნდა კერპებისათვის, ქანდაკებებისათვის, მსხვერპლშეწირვის ტრადიციის გადაცემა ადამიანთა მოდგმაში.

ნაწარმოებები
ლუკრეციუსი ავტორია პოემის „საგანთა ბუნება“. რომელშიც განხილულია ატომისტური თეორიის გავრცელება და ადამიანის წარმოშობის საკითხები. პოემა 6 წიგნისაგან შედგება:

 და წიგნში გადმოცემულია სამყაროს აგების ატომისტური თეორია;
 წიგნი ეძღვნება სულს;
 წიგნში საუბარია ადამიანთა მოძღვრებაზე;
 წიგნი ეხება კოსმოგონიურ პრობლემებს, ადამიანის გვარის განვითარების ისტორიისა და ენის წარმოშობას;
 წიგნი ეხება რელიგიური წარმოშობის სამ ბუნებრივ მიზეზს.
ქსელი (ფილმი)

ქსელი — სიდნი ლუმეტის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ფილმი. გამოვიდა 1976 წელს.

სიუჟეტი
ტელეკომპანია -ის საინფორმაციო შოუს წამყვან ჰოვარდ ბილს ნერვებმა უმტყუნა. მან ღია ეთერში გამოაცხადა თვითმკვლელობის განზრახვის შესახებ. ამ განცხადებამ მოულოდნელად მის ურეიტინგო გადაცემას პოპულარობა მოუტანა. ტელეკომპანიის მმართველებმა გადაწყვიტეს ჰოვარდ ბილის მდგომარეობა რეიტინგის ზრდისთვის გამოეყენებინათ. ამას მხოლოდ საინფორმაციო სამსახურის უფროს მაქს შუმახერი უწევდა წინააღმდეგობას. სწორედ ამიტომ შუმახერი გაათავისუფლეს და გადაცემა სამართავად დიანა კრისტენსენს გადასცეს. ჰოვარდ ბილის შოუ იქცა ყველაზე პოპულარულ საინფორმაციო შოუდ. გადაცემის რეიტინგულობა მუდმივად არ გაგრძელებულა. როცა -ის მმართველებმა შეიტყვეს რეიტინგის ვარდნის შესახებ, გადაწყვიტეს, ღია ეთერში, მილიონიანი აუდიტორიის თვალწინ მოეკლათ ჰოვარდ ბილი.

როლებში
ფეი დანაუეი — დიანა კრისტენსენი
პიტერ ფინჩი — ჰოვარდ ბილი
უილიამ ჰოლდენი — მაქს შუმახერი
რობერტ დიუვალი — ფრენკ ჰაკეტი
ვესლი ედი — ნელსონ ჩეინი
ნედ ბიტი — არტურ ჯენსენი
ბეატრის სტრეიტი — ლუიზ შუმახერი

ჯილდოები
ოსკარი
საუკეთესო მსახიობი ქალი: ფეი დანაუეი
საუკეთესო მსახიობი კაცი: პიტერ ფინჩი
საუკეთესო მსახიობი ქალის მეორეხარისხოვან როლში: ბეატრის სტრეიტი
საუკეთესო ორიგინალური სცენარი: პედი ჩაეფსკი

ოქროს გლობუსი
საუკეთესო მსახიობი ქალი დრამაში: ფეი დანაუეი
საუკეთესო მსახიობი კაცი დრამაში: პიტერ ფინჩი
საუკეთესო რეჟისორი: სიდნი ლუმეტი
საუკეთესო სცენარი: პედი ჩაეფსკი.

საუკეთესო მსახიობი კაცი: პიტერ ფინჩი
გაბრიელ გოშაძე

გაბრიელ (გაგა) გოშაძე (დ. 23 ნოემბერი, 1977, თბილისი) — ქართველი რეჟისორი.

ბიოგრაფია
გაბრიელ (გაგა) გოშაძე დაიბადა 1977 წლის 23 ნოემბერს, თბილისში. დაამთავრა თბილისის 55-ე სკოლა და შოთა რუსთაველის თეატრისა და კინოს უნივერსიტეტი სარეჟისორო სპეციალობით. 1999—2005 წლებში იყო ალექსანდრე გრიბოედოვის სახელობის თბილისის რუსული დრამატული თეატრის რეჟისორი.

1994—1997 წლებში — საქართველოს ტელევიზია „საზოგადოებრივი მაუწყებელის“ რეჟისორი.

2010 წლიდან დღემდე არის ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მსახიობის ოსტატობის პედაგოგი.

გავლილი აქვს რობერტ სტურუას მასტერკლასი „ჰამლეტი ჰამლეტის გარეშე“ და, აგრეთვე, ლეონიდ ხეიფეცის მასტერკლასი.

დადგმები
ილიაუნის თეატრი
უილიამ გიბსონი — „ჯვალოს თოჯინა“ (ოთარ ეგაძესთან ერთად)
ვასილ სტანილოვი — „ოპერა მაფიოზო“
ჟან ანუი „ანტიგონე“

თეატრალური სარდაფი რუსთაველზე
გრიგორი გორინი — „ვინ ვინ არის“

ალექსანდრე გრიბოედოვის დრამატული თეატრი
ფერნანდო არაბალი — „პიკნიკი“

მეხუთე თეატრი/ ომსკი/ რუსეთი
ბერტოლტ ბრეხტი — „კავკასიური ცარცის წრე“

თავისუფალი თეატრი
სლავომირ მროჟეკი — „ზაფხულის დღე“

ვალერიან გუნიას სახელობის დრამატული თეატრი
ლაშა ბუღაძე — „თეატრი“
თუნჯერ ჯუჯენოღლუ — „ზვავი“
გრიგორი გორინი — „ვინ ვინ არის“

რუსთაველის თეატრი
ნედიალკო იორდანოვი — „გონზაგოს მკვლელობა“

ბათუმის დრამატული თეატრი
„ბოლო გაჩერება“ — ნოკოლას ე. ბრაერის კინოსცენარის მიხედვით

თბილისის ოპერისა და ბალეტის აკადემიური თეატრი
როკ-კანტატა — ჯგუფი „სინათლის წელიწადი“
სანამ ეშმაკი გაიგებს, რომ მკვდარი ხარ

სანამ ეშმაკი გაიგებს, რომ მკვდარი ხარ — სიდნი ლუმეტის უკანასკნელი ფილმი. გამოვიდა 2007 წელს. სათაური მოდის ირლანდიური ანდაზისგან: „შენ შეგიძლია სამოთხეში მოხვდე ნახევარი საათით, სანამ ეშმაკი გაიგებს, რომ მკვდარი ხარ“. ფილმში არათანმიმდევრული თხრობის ხერხია გამოყენებული.

სიუჟეტი
ორ ძმას იდეალური დანაშაული აქვს ჩაფიქრებული. მათ უნდა გაძარცვონ საკუთარი მშობლების საიუველირო მაღაზია, რომლის დაცვის სისტემას კარგად იცნობენ. მათ იმედი აქვთ რომ ასეულ ათასობით დოლარს იშოვიან, თანაც იარაღის, ძალადობისა და სისხლისღვრის გარეშე. უმცროსი ძმა ჰენკი შეშინებულია და საქმეში ბობი ლასორდას ჩართავს. ბობი ძარცვის ადგილზე იარაღით მივა და ძმების დედა შემოაკვდება.

როლებში
ფილიპ სეიმურ ჰოფმანი — ენდი ჰენსონი
ითან ჰოუკი — ჰენკ ჰენსონი
ალბერტ ფინი — ჩარლზ ჰენსონი
მარისა ტომეი — ჯინა ჰენსონი
დავით ღვალაძე

დავით ღვალაძე (დ. 1775, სვერი, ჭიათურის მუნიციპალიტეტი — გ. 12 აპრილი, 1863, იქვე) — ქართველი სამხედრო და სასულიერო მოღვაწე, კეთილმოწესე დეკანოზი.

ბიოგრაფია
დაიბადა ზემო იმერეთის სოფელ სვერში (ჭიათურის მუნიციპალიტეტი), სვერის ციხის ნაცვალის (გარნიზონის უფროსის თანაშემწე) ოჯახში. მიიღო საერო (ოჯახში) და სასულიერო განათლება.

მოღვაწეობა
დავით ღვალაძე 1795-1810 წლებში იყო სვერის ციხის უკანასკნელი ნაცვალი (გარნიზონის უფროსის თანაშემწე). ცარისტული რუსეთის მიერ იმერეთის სამეფოს გაუქმების და იმერეთის ანტიცარისტული ამბოხების (რომლის აქტიური მონაწილე იყო) ჩახშობის შემდეგ, 1811 წელს, იგი აღიკვეცა და 1814 წლამდე მსახურობდა სვერის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესიაში, რომელიც 1800 წელს მისი თაოსნობით იქნა აგებული. 1814-1838 წლებში იყო სოფელ სკინდორის (ჭიათურის მუნიციპალიტეტი) წმ. გიორგის სახელობის ეკლესიის წინამძღვარი. 1853 წელს განამწესეს სოფელ მორძგვეთის (ჭიათურის მუნიციპალიტეტი) წმ. გიორგის სახელობის ეკლესიის წინამძღვრად. იქ მსახურობდა გარდაცვალებამდე.

დავით ღვალაძე გარდაიცვალა 1863 წელს, დაკრძალულია სვერის იოანე ნათლისმცემლის სახელობის ეკლესიაში.

ოჯახი
ღვალაძეს ჯაფარიძის ქალისაგან ჰყავდა 7 შვილი. მისი პირდაპირი შთამომავლები (შვილიშვილის შვილები) იყვნენ პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე ელეფთერ ღვალაძე (1879-1955), ბიოქიმიის ქართული სამეცნიერო სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, პროფესორი ვარლამ ღვალაძე (1893-1944) და ადვოკატი და პუბლიცისტი, 1921-1937 წლების ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ერთ-ერთი ლიდერი ევგენ ღვალაძე (1900-1937).
მოივა

მოივა — ზღვის თევზი ცქიმურასებრთა ოჯახისა. სხეულის მაქსიმალური სიგრძე 20–25 სმ, ხოლო მაქსიმალური წონა 52 გ აღწევს. ორი ქვესახეობა: ატლანტური მოივა გავრცელებულია ატლანტის ოკეანის ჩრდილოეთ ნაწილში, თეთრ, ბარენცისა და კარის ზღვებში; წყნაროკეანური მოივა ანუ უეკი — კანადის ნაპირებთან, იაპონიის, ოხოტის, ბერინგის, ჩუკოტკისა და ლაპტევების ზღვებში. პელაგიური თევზია; იკვებება პლანქტონური კიბოსნაირებით. ცხოვრობს ღია ზღვაში. მეტად წვრილი ქერცლი და კბილები აქვს. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევს 2–3 წლისა. სიცოცხლის მაქსიმალური ხანგრძლივობა 10 წელი. რეწვის ობიექტია.
კარიმსკაია-სოპკა

კარიმსკაია-სოპკა — მარტივი აგებულების მოქმედი ვულკანი კამჩატკაზე, აღმოსავლეთის ქედზე. სიმაღლე 1468 მ. მწვერვალი სწორი წაკვეთილი კონუსია. კრატერიდან მუდმივად გამოიყოფა ცხელი აირები. ვულკანი მოქცეულია ძველი ვულკანის კალდერაში, რომელიც ჩამოყალიბდა ადრეულ ჰოლოცენში და აგებულია ლავებით, ანდეზიტურ-დაციტური შედგენილობის ფერფლით. მეტად აქტიური ვულკანია. 1852 წლიდან მოყოლებული დაფიქსირებულია 20-ზე მეტი ამოფრქვევა. უკანასკნელი ამოფრქვევა მოხდა 2013 წელს. სტრატოვულკანია.
კილაუეა

კილაუეა — მოქმედი ვულკანი კუნძულ ჰავაის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, წყნარ ოკეანეში. სიმაღლე 1247 მ. მდებარეობს ვულკან მაუნა-ლოას სიახლოვეს. კილაუეის დამრეცი ფარისებრი კონუსი ბოლოვდება 4 კმ სიგრძის, 3,2 კმ სიგანისა და 120 მ სიღრმის კალდერით, რომელშიც მდებარეობს ლავური ტბა ჰალემაუმაუ. დედამიწის ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური ვულკანია. ინტენსიური აქტივობის ფაზაში შევიდა 2011 წლის 6 მარტს. ტერიტორიის ნაწილი, რომელსაც იკავებს ვულკანი კილაუეა შედის ჰავაის ვულკანების ეროვნული პარკის შემადგენლობაში. აღსანიშნავია ვულკანური კრატერები: ჰალემაუმაუ და კილაუეა-იკი. 1965 წელს ლავურ ტბასთან ერთად შეიქმნა კრატერი მაკაპაჰი. კალდერის ირგვლივ კონცენტრულად არის განლაგებული რგოლისებრი ჰორსტები და გრაბენები. მისი ცენტრალური ნაწილი აზევებულია. ნამარხი ფლატეების სიმაღლეა 400 მ. კალდერიდან ვულკანის ფერდობებისაკენ გადაჭიმულია ორი რიფტული ზონა; სამხრეთ-აღმოსავლური 55 კმ სიგრძის ზონა კუმუკაჰის კონცხს აღწევს, რომელზედაც ათობით კონუსი და კრატერია. გრძელდება ოკეანის ფსკერზე აზიდული პუნის ზვინულის სახით. მეორე როფტული ზონა ვრცელდება სამხრეთ-დასავლეთისაკენ კალდერიდან ნაპირამდე.

კილაუეა უწყვეტად იფრქვევა. უკანასკნელი მნიშვნელოვანი ამოფრქვევები მოხდა 1952, 1954 და 1955 წლებში. ლავური ქერქის ნაპრალებიდან იჭრება ძირითადი შედგენილობის თხევადი ლავის შადრევნები. არის ვულკანოლოგიური სადგური და გეოფიზიკური ობსერვატორია.
დარი

დარი ან სპარსული-დარი — სპარსული ენის სახელწოდება და სტანდარტიზებული ფორმა ავღანეთში, მშობლიურად ითვლება ავღანეთში მცხოვრები ტაჯიკებისთვის, ხოლო ტაჯიკეთში მხოვრები ტაჯიკებისთვის მშობლიურია სპარსული ენის სხვა სტანდარტიზაცია — ტაჯიკური.

დარი ავღანეთში სახელმწიფო ენის სტატუსით სარგებლობს ავღანურ ენასთან (პუშტუსთან) ერთად. მნიშვნელობით იგი თითქმის არ განსხვავდება პუშტუსგან, რადგან დარი ოფიციალური სასაუბრო ენაა მოსახლეობის თითქმის 50%-ისთვის: ტაჯიკების (33%) გარდა, დარის იყენებენ ასევე ჰაზარელები (11%) და აიმაყები (1%).

ამ ტერმინით მოიხსენიება ახალი სპარსული ენა, რომელიც ფართოდ არის გავრცელებული არაბულ სამყაროში და საუკუნიდან გვხვდება არაბულ დასპარსულ ტექსტებში. სპარსული-დარი შეიძლება ლინგვისტურად კლასიფიცირდეს როგორც შუასპარსულის გაგრძელება, რომელიც სასანიანების დროს წარმოადგენდა ოფიციალურ რელიგიურ და სალიტერატურო ენას და თავის მხრივ სათავეს იღებდა ძველსპარსულისგან რომელიც იყო აქემენიანთა ოფიციალური ენა.
ვულკანური ფერფლი

ვულკანური ფერფლი — ლავის პატარა ნაწილაკები, ცალკეული მინერალებისა და ზოგჯერ გარეშე ქანების ნატეხები, რომლებიც გამოიყოფა ვულკანის ამოფრქვევისას. წარმოადგენს პიროკლასტურ მასალას, ანუ ტეფრას. ძლიერი ამოფრქვევის დროს ვულკანური ფერფლი დიდ მანძილზე ვრცელდება და ზოგჯერ სტრატოსფეროს მაღალ ფენებში აზიდულია წვრილი ფერფლის სახით, რომელიც იწვევს განსაკუთრებულ მოვლენებს: მანათობელ ღამის ღრუბლებს, ბიშოპის რგოლებსა და სხვა. აგრეთვე ოპტიკური ფენომენის ჰალოს გამომწვევია. შედგება ფერფლისა და ქვიშის ნაწილაკებისაგან, რომელთა დიამეტრია 2 მმ. შესუნთქვისას წარმოადგენს დიდ საშიშროებას ადამიანისა და ცხოველებისათვის. ვულკანური ფერფლი სახიფათოა აგრეთვე თვითმფრინავებისათვის. აფერხებს საჰაერო მიმოსვლებს. მდიდარია მიკროელემენტებით, რის გამოც ვულკანთან არსებული ნიადაგი მეტად ნოყიერია. მაგალითად, ვეზუვისა და ეტნის მიდამოებში განვითარებულია სოფლის მეურნეობა. ქმნის მტკიცე მარკირებულ ჰორიზონტებს. ასე მაგალითად, ვულკან ბეზიმიანის ამოფრქვევისას ვულკანური ფერფლი დიდ ბრიტანეთამდე მივიდა, ხოლო კრაკატაუს 1883 წლის ამოფრქვევის დროს წამოსულმა ვულკანურმა ფერფლმა დედამიწას თითქმის ორჯერ შემოუფრინა. ვულკანური ფერფლის ეს თავისებურება გამოიყენება სტრატიგრაფიაში (ქანის ფენების კორელაციის ტეფროქრონოლოგიური მეთოდი). ვულკანები ყოველწლიურად საშუალოდ ისვრიან 3•109 ტ ვულკანურ ფერფლს. ვულკანურ ფერფლს იყენებენ მსუბუქი ბეტონის დასამზადებლად, სითბოიზოლაციის მასალებისათვის და სხვა.
იბრაჰიმ ბუბაკარ კეიტა

იბრაჰიმ ბუბაკარ კეიტა (; დ. 29 იანვარი, 1945, კუტიალა, საფრანგეთის სუდანი — გ. 16 იანვარი, 2022, ბამაკო) — მალის პოლიტიკური მოღვაწე, ქვეყნის ყოფილი პრემიერ-მინისტრი (1994-2000 წწ.). 2013-2020 წლებში მალის პრეზიდენტი.

ბიოგრაფია
იბრაჰიმ ბუბაკარ კეიტა დაიბადა საფრანგეთის სუდანში (ამჟამად მალი) 1945 წლის 29 იანვარს. პარიზისა და ბამაკოს ლიცეუმების დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენეგალის დედაქალაქ დაკარში. არის პოლიტოლოგიისა და ისტორიის პროფესორი.

2013 წელს გადაწყვიტა მონაწილეობა მიეღო საპრეზიდენტო არჩევნებში. ორტურიან არჩევნებში გაიმარჯვა. არჩევნების მეორე დღეს მისმა მოწინააღმდეგემ სუმაილა სისემ კეიტას გამარჯვება მიულოცა.

2020 წლის აგვისტოში სამხედრო გადატრიალების დროს მეამბოხეებმა დააპატიმრეს, ხოლო 19 აგვისტოს გააკეთა განცხადება გადადგომის შესახებ.
ეგიუი-დიუ-მიდი

ეგიუი-დიუ-მიდი — მწვერვალი მონბლანის მასივზე, საფრანგეთში. სიმაღლე 3842 მ. მდებარეობს მონბლანიდან 8 კილომეტრში. მწვერვალიდან ჩრდილოეთით ხეობაში განლაგებულია ცნობილი კურორტი შამონი. შამონიდან ეგიუი-დიუ-მიდის მიმართულებით მიდის ბაგირგზა, რომელიც აშენებულია 1955 წელს. აქვე იღებს სათავეს 22 კმ სიგრძის სამთო-სათხილამურო ტრასა. მწვერვალზე პირველი ასვლა განხორციელდა 1818 წლის 4 აგვისტოს.
ეჟი კუკუჩკა

იუზეფ ეჟი კუკუჩკა (; დ. 24 მარტი 1948, კატოვიცე, პოლონეთი — გ. 24 ოქტომბერი 1989, ლჰოძე, ჰიმალაი) — ცნობილი პოლონელი ალპინისტი. რაინჰოლდ მესნერის შემდეგ გახდა მეორე ადამიანი, რომელმაც დაიპყრო დედამიწის ყველა რვაათასიანი მწვერვალი. 1989 წელს ეჟი კუკუჩკა ლჰოძეზე დაბრუნდა, რათა მის სამხრეთ კედელზე ასვლა განეხორციელებინა. ამავე წლის 24 ოქტომბერს დაახლოებით 8200 მ სიმაღლეზე კუკუჩკა უბედური შემთხვევის შედეგად მწვერვალს მოწყდა. მეგობრებმა იგი დაკრძალეს ყინულის ნაპრალში. არის ორი წიგნის ავტორი.
ნოშაკი

ნოშაკი — ჰინდუქუშის ქედის სიმაღლით მეორე (ტირიჩმირის შემდეგ, 7690 მ.) ცალკე მდგომი მთა, რომელიც მდებარეობს ავღანეთისა და პაკისტანის საზღვარზე. მისი დასავლეთ ფერდობი მდებარეობს ავღანეთში, ხოლო აღმოსავლეთი პაკისტანში. ნოშაკი ავღანეთის უმაღლესი მწვერვალია და მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში დურანის ხაზზე. წარმოადგენს მსოფლიოში ყველაზე დასავლეთით მდებარე 7000-იან მთას, მასზე ყველაზე მარტივი მარშრუტი ადის პაკისტანის მხრიდან ჩიტრალიდან.

მთაზე პირველი ასვლა 1960 წელს განახორციელეს იაპონური ექსპედიციის წევრებმა: ტოშიაკი საკაიმ და გორო ივაცუბომ. პირველი ასვლა განხორციელდა სამხრეთ-აღმოსავლეთი ქედიდან. დღეისთვის უმეტესად გამოიყენება დასავლეთი ქედი. პირველი ზამთრის ასვლა 1973 წელს განახორციელეს პოლონეთის ექსპედიციის წევრებმა: ანდრეს ზავადამ და თადეუშ პიტროვსკიმ. ეს იყო 7000 მეტრზე ზემოთ ზამთრის პირობებში მსოფლიოში პირველი ასვლა.

პირველი ასვლა ავღანელებმა ნოშაკზე განახორციელეს 2009 წლის 19 ივლისს. ასვლა განხორციელდა ვახანის დერეფნიდან.
ართურის დაცემა

ართურის დაცემა — ჯ.რ.რ. ტოლკინის დაუსრულებელი ლექსი, რომელიც მეფე ართურის ლეგენდას უკავშირდება. ავტორის გარდაცვალების შემდეგ პირველი ვარიანტი გამოიცა -ის მიერ, 2013 წლის 21 მაისს.

ლექსი ალიტერატურულ ფორმას ატარებს. იგი შედგება დაახლოებით 1000 სტროფისგან, სადაც ძველ ინგლისურ ენაზე დაწერილი „ბეოვულფის“ მსგავსი ლიტერატურული ზომა თანამედროვე ინგლისურ ენაზეა გადმოცემული. მიუხედავად იმისა, რომ ნაწარმოებზე გავლენა იქონია ართურის ეპოქი ლეგენდებმა, ლექსში მოთხრობილი მოვლენები ადრეულ შუა საუკუნეებში მიმდინარეობს, გერმანული პოეზიის ფორმით. ართური ნაჩვენებია, როგორც მიგრაციის პერიოდის ბრიტანული სამხედრო წინამძღოლი, რომელიც საქსონების შემოსევას იგერიებს. ნაწარმოებში ავტორი ერიდება ისეთ ტიპურ ასპექტებს, როგორიც არის გრაალის ძიება და მოქმედების მიმდინარეობა სამეფო კარზე. ლექსი იწყება ბრიტანეთის საპასუხო შეტევით საქსონურ მიწებზე.

შექმნის ისტორია
ტოლკინი, რომელიც იმ პერიოდში იყო ოქსფორდის პემბროუკის კოლეჯის პროფესორი, ლექსს წერდა 1930-იანი წლების დასაწყისში. მან შეწყვიტა მასზე მუშაობა 1934 წლის შემდეგ, სავარაუდოდ, 1937 წელს და დაიწყო „ჰობიტის“ გამოსაცემად მომზადება.
ასე რომ, ტექსტის შექმნა დაახლოებით მაშინ დაიწყო, როდესაც „თქმულება აოტრუსა და იტრუნზე“ იქმნებოდა, რომელიც, თავის მხრივ, წარმოადგენს 508 სტრიქონიან ლექსს, დაწერილს 1930 წელს.

გამოცემის ისტორია
ლექსის არსებობის შესახებ ცნობილი იყო მას შემდეგ, რაც იგი ჰამფრი კარპენტერის მიერ ტოლკინის ბიოგრაფიაში იქნა აღწერილი, 1977 წელს.
კარპენტერი აღნიშნავდა, რომ ლექსში
"არის ალიტერაცია და არ არის რითმა. [...] თავის ართურისეულ ლექსში [ტოლკინი] არ შეხებია გრაალს, თუმცა არტურის ბედის საკუთარი ინტერპრეტაცია წამოიწყო, რომელშიც მეფე და გავეინი „საქსონურ მიწებში“ საომრად მიემართებიან, მაგრამ შინ ბრუნდებიან მორდრედის ღალატის ცნობების გამო. ლექსი არ იქნა დასრულებული, მაგრამ იგი წაიკითხეს და მოიწონეს ე.ვ. გორდონმა და რ.უ. ჩემბერსმა, ლონდონის უნივერსიტეტის პროფესორმა, რომელიც მას „დიდ რამედ, ნამდვილად ჰეროიკულ ნაშრომად, რომელიც შორს დგას თავისი მნიშვნელობისგან და გვიჩვენებს, თუ როგორ შეიძლება ბეოვულფის მეტრის თანამედროვე ინგლისურში გამოყენება“.

კარპენტერს აგრეთვე მოყვანილი ჰქონდა აბზაცი პოემის ტექსტიდან, რათა ნათელი ყოფილიყო, რომ ეს არის ტოლკინის ფართომასშტაბიანი შემოქმედების ის იშვიათი მომენტი, როდესაც სექსუალური ვნება ღია ლიტერატურულ აღწერას გადის, ამ შემთხვევაში - მორდრედის დაუკმაყოფილებელი ვნება გინევრას მიმართ,
 / 
 / 
 / 

ტოლკინის გარდაცვალების შემდეგ ეს ლექსი რჩებოდა ერთ-ერთ ყველაზე სასურველ და დიდი ხნის ნანატრ გამოუცემელ ნაშრომად. ჯონ დ. რეიტლიფის თანახმად, რაინერ ანვინი ლექსის გამოცემას ჯერ კიდევ 1985 წელს აპირებდა, მაგრამ გამოცემა გადაიდო უფრო მნიშვნელოვანი პროექტების სასარგებლოდ (როგორიც იყო შუახმელეთის ისტორია, გამოცემული 1983–1996 წლებში), რითაც ყურადღება მიექცა ტოლკინის ლეგენდარიუმთან დაკავშირებული წიგნებისადმი ინტერესის დაკმაყოფილებას, ვიდრე მის ლიტერატურის სხვა სფეროებში მოღვაწეობის შედეგებს.
კიჟუჩი

კიჟუჩი — გამსვლელი თევზი ორაგულისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე ჩვეულებრივ 60-65 სმ აღწევს, წონა 3-4 კგ (ზოგჯერ 14 კგ). აქვს ვერცხლისფერი სხეული, ზურგი მოლურჯოა; დაჰკრავს წვრილი შავი ლაქები; გამრავლების პერიოდში მუქი ჟოლოსფერია. გავრცელებულია წყნარი ოკეანის ჩრდილოეთ ნაწილში. ტოფობს შემოდგომასა და ზამთარში. სიცოცხლის პირველ წლებში ცხოვრობს მტკნარ წყალში, შემდეგ ზღვაში ინაცვლებს, სადაც მალე იზრდება და 15-16 თვის შემდეგ აღწევს სქესობრივ სიმწიფეს. სარეწაო მნიშვნელობისაა.
ჩავიჩა

ჩავიჩა — გამსვლელი თევზი ორაგულისებრთა ოჯახისა. წყნაროკეანური ორაგულებიდან უდიდესია. გავრცელებულია წყნარი ოკეანის ჩრდილოეთ ნაწილში: ჩრდილოეთ ამერიკის ნაპირებთან — ალასკიდან კალიფორნიამდე; აზიის ნაპირებთან: მდინარე ანადირიდან ამურის ლიმანამდე. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევს 3-7 წლისა. კამჩატკაზე ტოფობს ივლის-აგვისტოში, ჩრდილოეთ ამერიკის მდინარეებში შემოდგომა-ზამთარში. მდინარეებში შედის გაზაფხულზე. სიცოცხლის პირველ წლებში ცხოვრობს მდინარეებში. გამრავლებისა და აკლიმატიზაციის ობიექტია. უპირატესობას ანიჭებს დიდ მდინარეებს. ზღვაში იკვებება წვრილი თევზით. მეტად ძვირფასი სარეწაო თევზია.
სიმა

სიმა, მასუ — გამსვლელი თევზი ორაგულისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე 71 სმ, ხოლო წონა 9 კგ-ს აღწევს. გავრცელებულია წყნარი ოკეანის აზიის ნაპირებთან — კამჩატკიდან იაპონიამდე. ქვირითს ყრის ზაფხულში მდინარის ზემოთში და პატარა შენაკადებში. სიცოცხლის პირველ წლებში ცხოვრობს მდინარეებში, შემდეგ ზღვაში მიგრირებს. სამხრეთში წარმოქმნის ჯუჯა ცოცხალ ფორმას. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევს 3-6 წლისა. იკვებება წვრილი თევზითა და კიბოსნაირებით. სარეწაო მნიშვნელობისაა; აკლიმატიზაციისა და გამრავლების ობიექტია.
ავღანეთის პრემიერ-მინისტრი

ავღანეთის პრემიერ-მინისტრი — მაღალი რანგის თანამდებობა ავღანეთის მთავრობაში. აღნიშნული თანამდებობა შეიქმნა 1927 წელს და ინიშნებოდა მეფის მიერ, ძირითადად როგორც მრჩეველი. აღნიშნულმა სისტემამ იარსება 1973 წლამდე, მონარქიის დასრულებამდე. კომუნისტურ ეპოქაში პრემიერ-მინისტრი წარმოადგენდა მთავრობის მეთაურს. თანამდებობის აღდგენა მოხდა 2014 წლის 29 სექტემბერს.

მთავრობის მეთაურები
(კურსივით აღნიშნული თარიღები აღნიშნავს მოვალეობის შესრულების დე-ფაქტო გაგრძელებას)
თრილერი

თრილერი — ფართო ჟანრი ლიტერატურაში, კინოსა და სატელევიზიო სფეროში. მასში ძირითადი ელემენტების სახით გამოიყენება მოლოდინი, დაძაბულობა და აღელვება. თრილერი ახდენს მაყურებლის ან მკითხველის განწყობის სტიმულირებას, რითაც მას მოლოდინის შეგრძნება აქვს, რასაც ემატება ამაღლებული მოლოდინი, გაურკვევლობა, სიურპრიზის შეგრძნება, შფოთვა და/ან ტერორი. თრილერის ჟანრის ფილმებს ახასიათებს ადრენალის მომატება, გაბედულობა, აღგზნება და მოქმედებათა სწრაფი ტემპით მიმდინარეობა.