ნატახტრის წყალსადენი

ნატახტრის წყალსადენი — თბილისის წყალმომარაგების ერთ-ერთი სისტემა.

ისტორია
თბილისს ძველადვე წყლის მიწოდების საკითხი თავისებურად ჰქონდა მოგვარებული. გათხრებით ნაპოვნი ძველი წყალსადენების მილები და მათი ნაშთები ნათლად გვიდასტურებს ამ მოსაზრებას. ისტორიული საბუთებით ცნობილია, რომ თბილისში სასმელად იხმარებოდა წავკისისა და კოჯრის მთებიდან გამომდინარე წავკისისა და სოლოლაკის წყლები.

 საუკუნის ისტორიკოსის ფარსადან გორგიჯანიძის ცნობით, თიხის მილებთან ერთად სოლოლაკის წყალი ქალაქში ხის ღარებით შემოდიოდა. გეოგრაფ ვახუშტის ცნობით, საბურთალოს ველის მოსარწყავად გამოყენებული უნდა ყოფილიყო რუ ვერეს წყლიდან; მეორე დიდი რუ ვერეს წყლიდან რწყავდა დღევანდელი ვერისა და ვაკის მიდამოებს, სადაც უმთავრესად ქალაქის ვენახები იყო გაშენებული. სასმელი წყლებითა და წყაროებით უფრო მდიდარი იყო მთაწმინდის რაიონი, ვერა, დღევანდელი რუსთაველის პროსპექტი (ოპერის წინ იყო მარმარილოს აუზით გამართული წყარო) და სოლოლაკი, რომელიც საუკუნის პირველ ნახევრამდე ასწლოვანი კაკლისა და ჭადრის ხეებით დაბურულ უზარმაზარ ბაღვენახს წარმოადგენდა. აქ მეფისა და დიდი ფეოდალებისათვის წყალი საგანგებოდ იყო გამოყვანილი წავკისიდან.

 საუკუნის პირველი ნახევრიდან, როცა თბილისის სწრაფი ზრდა დაიწყო, ქალაქი მარაგდებოდა მდინარე მტკვრის წყლით. ჯერ კიდევ ახსოვთ ჩვენში მეთულუხეები, რომელთაც ხის კასრებითა და ტყავის გუდებით კარდაკარ დაჰქონდათ როგორც მტკვრის, ისე წყაროების წყალი. ქალაქში, მდ. მტკვარზე, იყო ორისამი მცირე მწარმოებლობის საქაჩავი, რომლებიც წყლით ამარაგებდა ზოგიერთ სამხედრო ნაწილს.

წყლის ზიდვა თულუხებით ძნელი იყო დიდი დაწესებულებებისათვის, ამიტომ სახაზინო უწყებების გადაწყვეტილებით 1861 წელს მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ყოფილი ვერის ხიდის ქვემოთ, მოწყობილ იქნა წყალსადენის სათავე კვანძი. აქ დადგმული იყო ორთქლის მანქანა საქაჩავებით; წყალი თუჯის მილებით ადიოდა ხის ორგანყოფილებიან რეზერვუარში, საიდანაც თუჯისა და თიხის მილებით მიეწოდებოდა მომხმარებელს, ძირითადად დღევანდელი რუსთაველის პროსპექტისა და სოლოლაკის სახაზინო დაწესებულებებსა და მდიდარ მოსახლეობას.

წყალსადენის ქსელი გაყვანილი იყო მხოლოდ 33 ქუჩაზე (მილები 5.5 კმ. მანძილზე იყო ჩაწყობილი). წყალსადენი პრიმიტიული იყო; წყლის ქიმიური შედგენილობა გაცილებით მდარე მტკვრის წყალთან შედარებით და ბაქტეროლოგიურად მეტად საშიში.

მოსახლეობის დიდი ნაწილი ამ წყლით ვერ სარგებლობდა. ისინი სჯერდებოდნენ თბილისის წყაროებს (ვარაზის ხევის ორი წყარო, ვერის წყარო, ციციშვილის წყაროები, ლოტკინის გორის, წყეულს ესა ამაღლებისა და მთაწმინდის წყაროები).

1875 წელს ქალაქის თვითმმართველობამ აღძრა წყალსადენის ფართო მასშტაბით გამოყვანის საკითხი. 1884 წელს მათ მიერ მოწვეულმა სამთო ინჟინრებმა კონრადიმ და საროკინმა გამოიკვლიეს ავჭალის წყაროები (მდ. მტკვრის მარცხენა ნაპირზე) და სასმელად ვარგისად ცნეს. გაზომვების შედეგად დადგინდა, რომ ავჭალის წყაროების მინიმალური დებეტი უდრიდა 250 000, მაქსიმალური კი — 600.000 300 ვედროს დღე-ღამეში.

1884 წელს ინჟინრებს კონრადის და მასკალეს დაევალათ ავჭალის წყალსადენის პროექტის შედგენა. პროექტის შედგენის დროს მათ უნდა გაეთვალისწინებინათ მოთხოვნილებისამებრ მწარმოებლობის გაზრდა 320 000 ვედროდან 600 000 ვედრომდე დღე-ღამეში ნაგებობის კაპიტალური გადაკეთების გარეშე. მუშაობა დაიწყო 1885 წლის მარტში და იგი 1887 წლის სექტემბრამდე გაგრძელდა. სამუშაოს ხელმძღვანელობდნენ ინჟინრები კონრადი და ოზეროვი.

ავჭალის წყალსადენის დებეტი დღე-ღამეში 400 000 ვედროს შეადგენდა, თუმცა იგი 1891 წლის 15 ივლისიდან 276 000 ვედრომდე შემცირდა. ქალაქის თვითმმართველობა იძულებული გახდა ავჭალის წყაროები მტკვრის გაუწმენდავი წყლით შეეზავებინა, რამაც დასცა წყლის ხარისხი. ამას დაემატა კიდევ ერთი უბედურება: 1895 წლის 31 ოქტომბერს მოხდა. დიდი წყალდიდობა. მტკვრის წყალმა წალეკა ხელოვნური ნაგებობანი, სამუშაო არხი; წყლით აავსო წყალსაქაჩი სადგურის ქვედა სართული, საიდანაც წყალი სამანქანო და სატურბინო განყოფილებაში შეიჭრა.

1896 წელს მტკვარმა გაიწია მარჯვენა ნაპირისაკენ. ავჭალის წყალსადენმა ვეღარ შეძლო საჭირო რაოდენობის წყლის მიწოდება. ქალაქის თვითმმართველობამ მიიღო წინადადება, ავჭალაში მოწყობილიყო ხელოვნური ფილტრები დღეღამეში 500 000 ვედრო მწარმოებლობით.

1903 წელს ქალაქის საბჭომ საჭირო თანხები გაიღო მეორე მაგისტრალის გასაყვანად. საჭირო სამუშაოები ჩატარდა 1905-1906 წლებში.

ჯერ კიდევ 1895-1899 წლებში ქალაქის თვითმმართველობამ მოიწვია ინგლისელი ინჟინერი ლინდლეი და დაავალა ავჭალის წყალსადენის რეკონსტრუქციისა და ახალი, უხვი წყაროების გამოძებნის საკითხი.

ლინდლეიმ წალკის წყაროები მოდა წყალსადენის გაყვანას იწონა ჰიდროელსადგურის აგებაც დაუკავშირა. ინჟინერ მეტცის მიერ 1904 წელს შედგენილი პროექტით საჭირო იყო წალკიდან თბილისამდე 105 კმ-იანი გზის დაძლევა (ტოპოგრაფიულად მეტად რთულ რელიეფზე აიგებოდა საინჟინრო ნაგებობები). ამასთან, წალკის წყალსადენის პროექტის განხორციელება დაჯდებოდა ძალიან ძვირი — 16 მლნ. მანეთი (1904 წლის ფასებით).

ინჟინერმა ლინდლეიმ ყურადღება მიაქცია აგრეთვე მუხრანის ველის გრუნტის წყლებს და შესაძლოდ ცნო მისი საკმაო რაოდენობით არსებობა. ამის პარალელურად წარმოებდა არაგვის ხეობის, სახელდობრ, ჟინვალისა და საგურამოს წყაროების, ნატახტრისა და ბულაჩაურის წყაროების გამოკვლევა.

სამი ვარიანტიდან (წალკის, ნატახტრისა და ბულაჩაურის წყაროები) წყლის თვისებებით, მარაგითა და ხარისხით უპირატესობა ჰქონდა ნატახტრის წყაროს.

წყალახალი წყალსადენის მშენებლობის დაწყებამდე, 1921-1924 წლებში, განახლდა ძველი, ავჭალის, სადენი, ხოლო 1924-1933 წლებში. ტექნიკურად გაუმჯობესდა იგი; კერძოდ, ორთქლის დანადგარები შეიცვალა იაფფასიანი შიგაწვის ძრავებით. წყლის ამოტუმბვის სისტემის შეცვლით გადიდდა ავჭალის წყალსადენის სადგურის სიმძლავრე: ორივე მთავარი მაგისტრალით დღეღამეში ნაცვლად 1 200 000-1 300 000 ვედროსი თბილისში იგზავნებოდა 2 100 000 ვედრო წყალი (ეს იყო მაქსიმალური რაოდენობა 1933 წლამდე).

1924 წლიდან იწყება კვლევითი სამუშაოები ნატახტრის წყალსადენის ასაგებად. თბილისის აღმასრულებელი კომიტეტის კომუნალურ განყოფილებასთან ინჟინერ ლ. დიასამიძის თავმჯდომარეობით ჩამოყალიბდა ტექნიკური კომისია, რომელიც შემდეგ საგამოკვლეო სამმართველოდ გადაკეთდა.

1925 წელს ქალაქის საბჭომ მოლაპარაკება გამართა ფირმა „სიმენს ბაუ-უნიონთან“ და წყაროების გამოსაკვლევად გერმანელი სპეციალისტი, ცნობილი ჰიდროგეოლოგი პროფესორი პრინცი მოიწვია. პრინცმა 1926 წელს დაათვალიერა ნატახტრისა და ბულაჩაურის წყაროები და მარაგის მხრივ საიმედოდ ნატახტრის წყაროები ცნო, რაც ჰიდროგეოლოგიურმა გამოკვლევამაც დაადასტურა; თუ ბულაჩაურის წყლის დებეტი დღეღამეში მხოლოდ 1 800 000 ვედრო წყლით განისაზღვრებოდა, როების ნატახტრის წყადებეტი დღეღამეში 9 500 000 ვედრო იყო (თბილისს კი მაშინ 7 200 000 ვედრო წყალი ესაჭიროებოდა).

1928 წლის დასაწყისში დამთავრდა გამოკვლევის ძირითადი სამეშაოები და დაიწყო პროექტის დამუშავება. პროექტის დამუშავება და სათანადო ტექნიკური ხელმძღვანელობა ინჟინერ ლ. დიასამიძეს დაეკისრა, მის თანაშემწედ კი დანიშნულ იქნენ ინჟინრები გ. ხიზანიშვილი და გ. ვარაზაშვილი.

წყლის ქიმიური და ბაქტერიოლოგიური გამოკვლევის ჩასატარებლად შედგა სანიტარიული კომისია პროფესორ ს. ამირაჯიბის ხელმძღვანელობით (მასში შედიოდნენ პროფ. გ. ელიავა, დოცენტი მ. შალამბერიძე, ექიმები ჩიჯავაძე და ლ. წერეთელი, ქიმიკოსი გ. ციციშვილი).

გეოლოგიური გამოკვლევისათვის მოწვეულ იქნენ პროფესორები ა. ჯანელიძე და ა. გაბუნია; გვირაბის დასაპროექტებლად — ინჟ. ა. ჯორჯაძე; ქსელის გასაანგარიშებლად — ინჟინრები ნ. სუხიაშვილი და ა. ბილანიშვილი; ხელოვნური ნაგებობების დასაპროექტებლად პროფესორები კ. ზავრიევი და ა. ჩიქოვანი, ინჟინრები ვ. სლოვინსკი, ე. გროსი და ა. გეგიძე; კონსულტანტებად პროფ. ესმანი ბაქოდან (ქსელის ნაწილში) და ინჟ. გ. თუმანიშვილი (ხელოვნურ ნაგებობებში).

1928 წლის ბოლოს ნატახტრის წყალსადენის. პროექტი განიხილეს მოსკოვიდან და საზღვარგარეთიდან საგანგებოდ მოწვეულმა ცნობილმა სპეციალისტებმა, რის შემდეგ, 1928 წლის 18 ნოემბერს, ამიერკავკასიის სახკომსაბჭომ იგი დაამტკიცა.

პროექტის მიხედვით გათვალისწინებული იყო მთელი სამუშაოების ორ რიგად ჩატარება. პირველი რიგის სამუშაოების დამთავრებისას თბილისს უნდა მიეღო 4 000 000 ვედრო წყალი დღეღამეში, ამავე რაოდენობის წყალს მიიღებდა ქალაქი მეორე რიგის სამუშაოების დამთავრებისას.

ნატახტრის წყალსადენის მშენებლობა დაიწყო 1929 წელს და პირველი რიგის სამუშაოები ძირითადად 1933 წლის ივნისში დასრულდა.

ავჭალის წყალსადენი თუ საფუძვლიანი შეკეთების შემდეგ დღეღამეში 2 500 000 ვედრო წყალს მიაწოდებდა ქალაქს (ძირითადად ღრმაღელეავჭალის სამრეწველო რაიონს), მაშინ ნატახტრის წყალსადენის. მეორე რიგის სამუშაოების დამთავრების შემდეგ ივარაუდებოდა, რომ ნატახტარიავჭალის წყალსადენი მოგვცემდა სულ 10 500 000 ვედრო წყალს დღეღამეში, რაც საკმარისი იქნებოდა 20 წლის მანძილზე ქალაქისა და ახლომდებარე სოფლების მოსამარაგებლად.

ნატახტრის წყალსადენის მშენებლობასთან დაკავშირებით უნდა აღინიშნოს ს. ორჯონიკიძისა და ფ. მახარაძის ღვაწლი. ს. ორჯონიკიძემ პირადად დასვა საკითხი საქართველოს და ამიერკავკასიის დედაქალაქის წყლით მომარაგების პრობლემის კარდინალურად გადაჭრის აუცილებლობის შესახებ, ხოლო ფ. მახარაძე უშუალოდ თავმჯდომარეობდა ნატახტრის სამშენებლო კომიტეტს.

ნატახტრის წყალსადენის მშენებლობას საჭირო მოწყობილობით ამარაგებდა მაკეევის, ხარტისკის, როსტოვის, მოსკოვისა და სსრ კავშირის მთელი რიგი ქარხნები, აგრეთვე თბილისის 26 კომისრის, სტალინისა და კალინინის სახელობის ქარხნები და ბათუმის თუჯსასხმელი ქარხანა.

საქართველოს ჯანსახკომის ბაქტერიოლოგიური ინსტიტუტის დადებითი დასკვნის შემდეგ, 1933 წლის 30 ივნისს, შედგა ნატახტრის წყალსადენის საზეიმო გახსნა. 12 საათსა და 30 წუთზე ფ. მახარაძემ გადაჭრა სამიჯნო კამერის კარებზე გაბმული არშია და ნატასტრის წყალსადენი გახსნილად გამოაცხადა.

თავისუფლების მოედანზე აღმართული ვეებერთელა შადრევანი უხვად ღვრიდა ნატახტრის ცივ წყალს. ელექტრონის ფერებით გაჩირაღდნებული შადრევნების კოლონა გაფორმებული იყო მხატვარ ლ. გუდიაშვილის მიერ.