იაჰმესის პირამიდა

იაჰმესის პირამიდა — კენოტაფი-პირამიდა ძველი ეგვიპტის ქალაქ აბიდოსში. აგებულია იაჰმეს -ის მიერ, როგორც ტაძრის კომპლექსის ნაწილი, ძვ. წ. 1550-1525 წლებში.

1993 წელს სტივენ ჰარვიმ ხელახლა წამოიწყო არქეოლოგიური გათხრები კომპლექსის ტერიტორიაზე. სხვა აღმოჩენებთან ერთად მან გათხრების შედეგად არაერთი რელიეფური ფრაგმენტი იპოვა, რომელთა საშუალებითაც დადგინდა, რომ იაჰმესის პირამიდის კომპლექსში შემავალი „ტეტიშერის კაპელაც“ პირამიდას წარმოადგენდა. გარდა ამისა, ამ გათხრების დროს აღმოჩენილი და მიწისაგან გამოთავისუფლებული იქნა არაერთი ნაგებობა, რომლებიც იაჰმესის პირამიდის ტაძრების კომპლექსს ეკუთვნის.

მშენებლობა
ჰიქსოსებზე გამარჯვების შემდეგ, რომლებიც ეგვიპტეში ერთ საუკუნეზე მეტ ხანს ბატონობდნენ, იაჰმეს -მა საკუთარი მმართველობა ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე გაავრცელა (ზემო და ქვემო ეგვიპტე) და ამგვარად დააარსა ეგვიპტის ახალი სამეფო.

მიუხედავად იმისა, რომ აბიდოსი ადრეული ხანიდანვე ძველი ეგვიპტის მნიშვნელოვან ცენტრს წარმოადგენდა სამარხებისა და საკულტო ნაგებობების მხრივ, იაჰმეს -ის პირამიდა პირველი და უკანასკნელი დიდი პირამიდა იყო ამ ტერიტორიაზე. თუმცა, დინასტიის ზოგიერთი მმართველს აქ აქვს საკუთარ სამარხიც. ეს სამარხები, როგორც წესი, პატარა პირამიდებს წარმოადგენენ და მათი ფუძის გვერდის სიგრძე 10 მეტრს არ აღემატება. იაჰმესის პირამიდა და იაჰმესის ტაძართა კომპლექსის ნაგებობები გეგმითა და აგებულებით ძირეულად განსხვავდება ყველა სხვა ადრეული ეგვიპტური პირამიდების კომპლექსისაგან, აქ არ გვხვდება ტიპური სქემა ტაძრების, პირამიდებისა და დამბებისა. ტერასებიანი ტაძრისა და ოსირისის სამარხის აგებით შემოღებული იქნა ახალი ელემენტები პირამიდის კომპლექსის მშენებლობაში.

პირამიდა გამორჩეულია იმით, რომ იგი სამარხი არაა, წარმოადგენს კენოტაფს — ფარაონ იაჰმესის ნამდვილი საფლავი სავარაუდოდ დრა აბუ ელ-ნაგაში მდებარეობს, მისი ლოკალიზაცია დღემდე არ მომხდარა. ვარაუდობენ, რომ იაჰმესის სამარხი შესაძლოა 1913 წელს ამერიკელი ეგვიპტოლოგის ჰერბერტ ოსტის ვინლიკის მიერ აღმოჩენილი პატარა პირამიდა იყოს. თუმცა, ეს სამარხიც ზოგჯერ სხვა მმართველებს მიეწერებათ — იაჰმესის წინაპარ კამოსს ან მის შესაძლო ვაჟიშვილს იაჰმეს-სიპაირს. იაჰმეს –ის მუმია, ისევე როგორც მისი ბებიის, ტეტიშერის ნეშთი დინასტიის პერიოდში დეირ-ელ-ბაჰარის სამარხშია გადატანილი პირამიდების ქურდებისაგან დასაცავად.

იაჰმესის კულტი მისი პირამიდისა და ტაძრების კომპლექსიდან წარმოდგენილია ერთ-ერთი სტელის სახით, რომელიც რამზეს -ის პერიოდამდე დაახლოებით სამი საუკუნით ადრეა შექმნილი. წარეწერები ადასტურებს, რომ იაჰმესის პროცესიის ნავი მოსახლეობას მიაჩნდა, როგორც ღვთაებრივი მეფის ორაკული

სტელის აღმოჩენისას ივარაუდეს, რომ წარწერაში პირამიდა მხოლოდ სიმბოლურად იყო ნახსენები, რადგანაც ნაგებობის ნანგრევები იმდროისათვის პირამიდად არ იყო იდენტიფიცირებული. სტელაში დასახელებული ბაღისა და ხელოვნურად შექმნილი ტბის ნაშთი დღეისათვის აღმოჩენილი არაა.

სტივენ ჰარვის ახალმა გამოკვლევებმა ცხადყო, რომ საქმე ფაქტობრივად აქამდე მხოლოდ აკლდამად მიჩნეულ ტეტიშერის პირამიდასთან ჰქონდათ. უცნაურია მხოლოდ ის, რომ პირამიდის ფუნდამენტი წარმოადგენს ქვითა და ხრეშით ამოვსებულ აგურის კაზემატს. შესასვლელი დერეფანი კაზემატი-ფუნდამენტის ცენტრამდე აღწევს. ამ გათხრებში აღმოჩნდა ასევე პირამიდიონის ფრაგმენტები, რის საშუალებითაც შესაძლებელი გახდა დადგენილიყო, რომ ამ პირამიდის დახრის კუთხეც იაჰმესის მთავარი პირამიდის მსგავსი იყო. ჰარვის ამ აღმოჩენებმა ცხადი გახადა ტეტიშერის ზემოთმოყვანილ სტელაში პირამიდის ხსენების მიზეზი. გარდა ამისა, გამოვლენილ იქნა 90 მ × 70 მ ზომების ალიზისაგან ნაგები გალავანი, რომელიც პატარა პირამიდას ერტყმოდა გარს. გალავნის შიგნით მრავალი პატარ-პატარა ნაგებობებია, რომელთა დანიშნულება დღეს ცნობილი არაა.

„ოსირისის სამარხი“
კომპლექსის სამხრეთ მეოთხედში მდებარეობს ფარაონ იაჰმესის „ოსირისის სამარხი“. იგი წარმოადგენდა სიმბოლურ სამარხს გარდაცვლილთა ღვთაება ოსირისისათვის, რომლის დანაკუწებული სხეულის ნაწილებიც, ეგვიპტური მითების მიხედვით, მთელი ეგვიპტის ტერიტორიაზე გადანაწილდა. გარდა ამისა, იგი შეიძლება აღიქმებოდეს, როგორც ქვესკნელის სიმბოლო.

ოსირისის სამარხი აგებულებით სენუსერტ -ის სამარხის მსგავსი იყო, თუმცა უფრო უხეშად ნაგები და დამუშავებული. შესასვლელი, რომელიც ორმოს ჰგავდა, საკმაოდ შეუმჩნეველი იყო და განსხვავდებოდა სხვა, ჩვეულებრივი მოქალაქეების სამარხების შესასვლელებისაგან. უსწორმასწორო, მიხვეულ-მოხვეული შესასვლელი მიწისქვეშა კლდეში იყო გამოკვეთილი. შესასვლელიდან მცირე მანძილზე ორი გვერდითი კამერაა გამოჭრილი. გზის ცენტრში მოთავსებული იყო შედარებით დიდი დარბაზი, რომელსაც 18 პილასტრი გააჩნდა, თუმცა პილასტრებისა და მთლიანად დარბაზის სიმაღლე მხოლოდ შესასვლელიდან დარბაზამდე მომავალი გზის სიმაღლეს ემთხვეოდა. დარბაზის შემდეგ გზა მიემართება უბრალო გამოქვაბულისაკენ და ძლიერაა დაქანებული. დარბაზისა და დარბაზამდე მიმავალი გზის კედლები არც შელესილია და არც დეკორირებული. ოსირისის სამარხი იაჰმესის მთავარი პირამიდისა და ტერასებიანი ტაძრის შუა წარმოსახვითი, ორიენტაციის ხაზის გარდიგარდმო მდებარეობს (სხვა ნაგებობები ამ ხაზის პირზეა განლაგებული).

ტერასებიანი ტაძარი
კომპლექსის უკიდურეს სამხრეთში, ციცაბო კლდეების წინ მდებარეობს ტერასებიანი ტაძარი. ამ ტაძართან აღმოჩენილია დამარხული საკულტო ნივთები კერამიკის ჭურჭლის სახით, ასევე ნავების მინიმოდელები და ქვის ლარნაკები. ტაძარი შედგებოდა კიბის მრავალი საფეხურისაგან და ტრაპეციის ფორმის ოთახებისაგან. ზემოთა მხარეს იყო დერეფანი, რომელიც სამხრეთისაკენ, პატარა კამერისაკენ მიემართებოდა, რომელშიც, სავარაუდოდ, სპეციალურად მოწყობილ კვარცხლბეკზე მოთავსებული იყო მმართველის ქანდაკება

მნიშვნელობა
იაჰმესის პირამიდის აგებით ძველ ეგვიპტეში დასრულდა ფარაონთა პირამიდების ეპოქა. მაშინ როცა შუა სამეფოს პერიოდში ხელახლა წამოიწყეს დიდი პირამიდების მშენებლობა და არაერთი ამგვარი სამარხი ააშენეს ფარაონთათვის, ახალ სამეფოში იაჰმესის პირამიდა ერთადერთია. იაჰმესის შთამომავალთაგან ვერცერთმა შეძლო ამგვარი სამშენებლო პროექტის წამოწყება. მხოლოდდამხოლოდ ნუბიელი მმართველები, რომლებიც დინასტიის პერიოდში ეგვიპტეზე ბატონობდნენ, აგებდნენ პირამიდის ფორმის სამარხებს. თუმცა ეს პირამიდები ისტორიული ტრადიციული ეგვიპტის ტერიტორიის გარეთ იყო აგებული. უშუალოდ ეგვიპტის ტერიტორიაზე მხოლოდ პირადი, კერძო სამარხები იყო, რომლებსაც ძალიან მცირე პირამიდის ფორმები ჰქონდა.