iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ტარბი (ფრინველი)

ტარბი — ფრინველი ბეღურასნაირთა რიგისა. მისი სხეული სიგრძე 23 სმ აღწევს. ვარდისფერია, თავი, ფრთები და ბოლო მოლურჯო-შავი აქვს. გავრცელებულია ველებისა და ნახევრად უდაბნოს ზონაში — უნგრეთიდან დასავლეთ ალთაისა და ავღანეთამდე. ზამთრობს ინდოსტანის ნახევარკუნძულზე. საქართველოში გვხვდება როგორც მობუდარი გადამფრენი ფრინველი (აპრილ-სექტემბერში). ბუდობს კოლონიებად. ბუდეს იკეთებს კლდის ნაპრალში, ქვების ნაშალში და სხვა. დებს 5-6 კვერცხს, ინკუბაცია გრძელდება 15 დღე-ღამე. დიდი რაოდენობით სპობს კალიას. ხშირად ნომადობს კალიების გუნდებთან ერთად. შემოდგომით ზიანს აყენებს ბაღ-ვენახებს.
ტიმალიასებრნი

ტიმალიასებრნი — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. გავრცელებულია აფრიკის, სამხრეთ აზიის, ოკეანიისა და ავსტრალიის სუბტროპიკებსა და ტროპიკებში. მოიცავს 52 (57) გვარში გაერთიანებულ 260 (280) სახეობას. ბინადრობენ სხვადასხვა ტიპის ტყეებსა და ბუჩქნარებში. აღსანიშნავია ტიმალიასებრთა სახეობა — ზოლიანი ბუჩქნარულა .
ტინამუსნაირნი

ტინამუსნაირნი, ფარულკუდიანები — ფრინველთა რიგი. მათი სხეულის სიგრძე 20-53 სმ, მასა 200 გ–1,5 კგ აღწევს. გავრცელებული არიან ამერიკის ტყეებში, ბუჩქნარებსა და ველებზე მექსიკიდან პატაგონიამდე. ფრენა არ უყვართ. ბუდედ იყენებენ მიწაში ამოთხრილ პატარა ორმოებს. დებენ 1–6 (12-მდე) კვერცხს, ინკუბაციის ხანგრძლივობა — 19–20 დღე-ღამე. კრუხობს მამალი. ფორმათა უმრავლესობა პოლიგამურია, ნაწილი - მონოგამიური. აღწერილია 47 თანამედროვე და რამდენიმე ამომწყდარი სახეობა. ტინამუსნაირნი იკვებებიან მცენარეული და ცხოველური საკვებით (მწერებით, სხვა უხერხემლოებით, პატარ-პატარა ქვეწარმავლებით). სანადირო ობიექტებია.

სისტემატიკა

ქვერიგი
ქვერიგი
ტუკანისებრნი

ტუკანისებრნი — ფრინველთა ოჯახი კოდალასნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 30-60 სმ, მასა 100-300 გ აღწევს. აქვთ დიდი (23 სმ-მდე) ნისკარტი, გრძელი, კიდეფოჩიანი ენა. ბინადრობენ ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკის ტროპიკულ ტყეებში. ბუმბული ხასხასა ფერისაა (შავზე აყრია თეთრი, ყვითელი და წითელი ხალები; იშვიათად ერთფეროვანი მწვანეა). ოჯახში შედის 5-7 გვარის 37–43 სახეობა. ბუდობენ ფუღუროში, დებენ 2-4 კვერცხს, ინკუბაციის პერიოდი 2-3 კვირას გრძელდება. იკვებებიან კენკრით, წვრილი ხილით, მწერებით, წვრილ-წვრილი ფრინველებითა და მათი კვერცხებით, აგრეთვე ქვეწარმავლებით.
ტყის ქათამი

ტყის ქათამი, ვალდშნეპი — ფრინველი მეჭვავიასნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 34-38 სმ, მასა — 270-350 აღწევს. გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას, საგაზაფხულო გადაფრენა ჩვეულებრივ მარტის შუა რიცხვებში იწყება და ერთ თვეზე მეტს გრძელდება, საშემოდგომო გადაფრენა კი სექტემბრის ბოლოს იწყება და ორ თვემდე გრძელდება. ჩვენში მცირე რაოდენობით ბუდობს, აღწერილია ბორჯომის ტყიან მასივში. აგრეთვე ზამთრობს: საშემოდგომო გადაფრენისას შავი ზღვის ნაპირებთან დიდი რაოდენობით რჩება დასაზამთრებლად. ზამთარს ატარებს ჩრდილოეთ აფრიკაში, სამხრეთ ევროპაში, შუა და სამხრეთ აზიაში, ამიერკავკასიაეში. ბუდობს ნიადაგზე. პოლიგამია. დებს 4 კვერცხს, კრუხობს დედალი 17-24 დღე-ღამე. დედა დიდი მზრუნველობით უვლის თავის შვილებს და საფრთხის შემთხვევაში ბარტყი ფრენით გადაჰყავს უშიშარ ადგილზე. იკვებება ჭიაყელებით და მწერების მატლებით, რომელსაც გრძელი ნისკარტით იღებს ნიადაგიდან. გემრიელი ხორცის გამო სპორტული ნადირობის ობიექტია.
ფლორა (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინი ფლორა შეიძლება ნიშნავდეს:

ფლორა — ქალღმერთი რომაულ მითოლოგიაში.
ფლორა – დედამიწის მცენარეული საფარის კოლექტიური ტერმინი; განასხვავებენ ფაუნისგან.
ფლორა — ბაქტერიათა და სხვა მიკროორგანიზმთა დაჯგუფება ცხოველურ გარემოში.
ფლორა ტალინი — ესტონეთის საფეხბურთო კლუბი.

ცნობილი ადამიანები:

ბროვინა, ფლორა — იუგოსლაველი პედიატრი, ფემინისტი, პოეტი და ადამიანის უფლებათა აქტივისტი.
რობსონი, ფლორა — ბრიტანელი მსახიობი
ტრისტანი, ფლორა — თანამედროვე ფემინისტური მოძრაობის დამაარსებელი
ტუორტი, ფლორა — ინგლისელი მხატვარი
ფარშავანგი

ფარშავანგი — ფრინველთა გვარი ქათმისნაირთა რიგისა. მოიცავს 2 სახეობას: ჩვეულებრივი ფარშავანგი — გავრცელებულია ინდოსტანის ნახევარკუნძულზე და შრი-ლანკაში; ლურჯფრთიანი ფარშავანგი — გავრცელებულია ინდოჩინეთში, მალაკასა და სუმატრაზე. ლურჯფრთიანი ფარშავანგის დედალ-მამალი თითქმის ერთნაირადაა შეფერილი, უფრო ღია ფერისაა.

ჩვეულებრივი ფარშავანგი, ძირითადად, მოლურჯო-მომწვანო ფერებშია შეფერილი და თავის გრძელ, 150-სანტიმეტრიან ბოლოსთან ერთად სიგრძეში 200–235 სანტიმეტრს აღწევს. აქვს მომწვანო-მოოქროსფრო „მარაო“, რომელიც მოლურჯო-ბრინჯაოსფერი კოპლებითაა დამშვენებული. თავად ეს კოპლები მოხატულობით თვალებს წააგავს. სხეულის ბუმბული მეტწილად მბზინავ მოლურჯო-მომწვანო ფერებში გადადის. მამლები კუდის გაშლით ცდილობენ დედლების მოხიბვლას.

ფარშავანგების საკვებს წარმოადგენს: მწერები, ხვლიკები, ზოგჯერ პატარა გველები, ასევე თესლეული, მარცვლეული კულტურები, ოსპი და ნათესების რბილი ფესვები.

გრძელი ბოლო არ ანელებს ფარშავანგის მოძრაობას, მიუხედავად იმისა, რომ ფრინველის აფრენის დროს, ერთი შეხედვით, მოუხერხებელი ტვირთის შთაბეჭდილებას ტოვებს. აფრენის შემდეგ ფარშავანგი დიდი სისწრაფით მიფრინავს და ფრთებსაც ძალიან სწრაფად აბარტყუნებს.

რვა თვის მართვეებს უკვე შეუძლიათ მშობლების მიტოვება და დამოუკიდებელი ცხოვრების დაწყება. მათი წასვლა დედას სულის მოთქმისა და ძალების აღდგენის საშუალებას აძლევს, რათა მომავალი თაობის აღსაზრდელად და „ფეხზე დასაყენებლად“ მოემზადოს. ახალგაზრდა მამლებს დაახლოებით რვა თვიდან ეწყებათ ბოლოს ზრდა, მაგრამ მისი სრული სილამაზით ისინი მხოლოდ მაშინ დაიკვეხნიან, როდესაც ოთხი წლის გახდებიან. ამ დროს ისინი უკვე მზად არიან საკუთარი ოჯახის შესაქმნელად.

ფარშავანგი ბინადრობს ბუჩქნარში, მდინარეთა ნაპირებზე, ტყის ჭრის ადგილებში. პოლიგამიური ფრინველია: ერთ გუნდში 1 მამალი და 3–5 დედალია. იკვებებიან მცენარეული და ცხოველური საკვებით. ფარშავანგი ფართოდ არის გავრცელებული, როგორც დეკორატიული ფრინველი. ინდოეთში ინახავენ ნახევრად მოშინაურებული სახით. ევროპაში (საბერძნეთში) შემოყვანილია საუკუნეში.

მისი მოშინაურება ადვილად შეიძლება. ზოგს ფარშავანგი წმინდა ფრინველად მიაჩნია. ამ მოსაზრების გამო ინდოეთის სოფლების მოსახლეები ზოგჯერ მოთმინებით იტანენ ფარშავანგების პარპაშს, როდესაც ისინი მათ ნათესებს აოხრებენ.

ფარშავანგები ამშვენებდნენ ძველი საბერძნეთის, რომისა და ინდოეთის ბაღებს. ინდოეთის სამეფო კარზე მათ ათასწლეულების განმავლობაში ხატავდნენ და ძერწავდნენ. ფარშავანგის ტახტი ინდოეთის ერთ-ერთ ყველაზე ძვირფას განძად ითვლებოდა. როგორც იტყობინებიან, უამრავი ბრილიანტის გარდა, ის 108 ლალისა და 116 ზურმუხტის თვლით იყო შემკული. ჩარდახის ზემოთ მას ოქროს ფარშავანგი ჰქონდა დამაგრებული, რომლის გამოც ტახტს ასეთი სახელი ეწოდა. ტახტს მხოლოდ მნიშვნელოვანი ცერემონიებისთვის იყენებდნენ.
ჩვეულებრივი ფარშავანგი

ჩვეულებრივი ფარშავანგი — ქათმისნაირთა რიგის ფრინველი, რომლის სხეულის სიგრძე 100–125 სმ-ს, კუდისა — 45 სმ-ს, მასა — 4,3 კგ-ს აღწევს. ლამაზი კოპლებით, ე. წ. „თვალებით“, მოფენილი საჭის მფარავი ბუმბულის სიგრძეა 120–130 სმ. თავის, კისრის, მკერდის ნაწილი შეფერილია ლურჯად, ზურგი — მწვანედ, მუცელი — შავად. დედალი უფრო პატარაა და ბაცი შეფერილობის.
ფორორაკოსი

ფორორაკოსი — ამომწყდარი მორბენალი ფრინველების გვარი ფორორაციდისებრთა ოჯახისა. ტანად მეტად დიდი (სამ მეტრამდე სიგრძის) ფრინველები იყვნენ. ჰქონდათ მასიური ქალა, მძლავრი ნისკარტი, კარგად განვითარებული ფეხები, რედუცირებული ფრთები. ფორორაკოსი მტაცებლები იყვნენ. გვარში ათამდე სახეობა შედიოდა. ფორორაკოსის ნაშთები ცნობილია სამხრეთ ამერიკის (არგენტინის) ოლიგოცენური და პლიოცენური ნალექებიდან.
ფრეგატისებრნი

ფრეგატისებრნი — ფრინველთა ოჯახი რეგვენასნაირთა რიგისა. მოიცავს 1 გვარის 5 სახეობას. მათი სხეულის სიგრძე 78 სმ — 1 მ, მასა 2 კგ აღწევს. გრძელფრთიანი (შლილში 2-მდე), გრძელბოლოიანი ფრინველები არიან. აქვთ ვიწრო და გრძელი, ბოლოზე კაუჭიანი ნისკარტი, თითებს შორის ფუძესთან აპკი. გავრცელებული არიან სუბტროპიკულ და ტროპიკულ ზონის ოკეანურ კუნძულზე. შებუმბლულია შავად და ლითონისებრი ბზინვარება დაკრავს, ზოგჯერ თეთრი ხალები აყრია. ჩიჩახვი შიშველია, მკვეთრი წითელი და ტიხტიხის დროს გაბერილი. ბუდობენ კოლონიებად. იკვებებიან ფრენია თევზებით, ზღვის უხერხემლოებით.
ფლორა (ქალღმერთი)

ფლორა — რომაულ მითოლოგიაში ყვავილთა და გაზაფხულის ქალღმერთი. მიუხედავად იმისა, რომ რომაულ მითოლოგიაში ღვთაებებს შორის იერარქიით საკმაოდ დაბალ საფეხურზე იყო, მისმა სტატუსმა ნაყოფიერების სხვა ქალღმერთთა შორის და მისმა ასოციაციამ გაზაფხულთან მას ყვავილობის ჟამს განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭა. მისი სახელობის ფესტივალი, ფლორალია, 28 აპრილიდან და 3 მაისამდე იმართებოდა. სახლის შესასვლელებს ყვავილებით ამკობდნენ, თავზე გვირგვინი ედგათ, ცეკვებით, ღვინოს სმითა, ყვავილებით იმართებოდა და ცხოვრების ციკლის განახლების სიმბოლოდ მიიჩნეოდა. მისი ბერძნული ეკვივალენტი იყო ხლორისი. ფლორა დაქორწინებული იყო ფავონიუსზე, ქარის ღმერთზე. ფლორალიები დაარსდა ძვ. წ. 214 წელს. ფლორას აიგივებდბებ ბერძნულ ქლორიდასთან (აყვავებული). ხელოვნებაში გამოსახავდნენ ყვავილებით შემკული ყმაწვილი ქალის სახით (ტიციანი, ნიკოლა პუსენი, რემბრანდტი და სხვა).

ფლორას სახელმა ხელმეორე აღმავლობა ჰპოვა პოსტ-პაგანიზმის ანტიკურ ხანაში რენესანს ჰუმანისტთა შორის და ამ დროს გაცილებით უფრო პოპულარული გახდა ვიდრე თვით ძველ რომში.
ფლორალია

ფლორალია — ძველი რომაული ფესტივალი, რომელიც ქალღმერთ ფლორას ეძღვნებოდა. ის ძირითადად აპრილის ბოლოს ან მაისის დასაწყისში ტარდებოდა საცეკვაო რიტუალებით, ღვინის სმითა და ყვავილებით და ცხოვრების ციკლის განახლებას სიმბოლოს წარმოადგენდა. ყვავილთა და მცენარეულობის ქალღმერთი ფლორასადმი მიძღვნილ დღეს რომის პროსტიტუტები საკუთარ დღესასწაულად მიიჩნევდნენ. ამ დღეს ტაძრები მორთული იყო ყვავილებით, ხოლო რომის მოქალაქეები ირთვებოდნენ ფერად ტანსაცმელში ჩვეულებრივი თეთრის ნაცვლად. რომის იმპერიის დროს დღესასწაული გრძელდებოდა ექვსი დღის განმავლობაში.
ფრინველთა დარგოლვა

ფრინველთა დარგოლვა — ფრინველთა ნიშანდების ერთ-ერთი მეთოდი, რომელსაც ფართოდ გარეულ ფორმათა ბიოლოგიის შესასწავლად. მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში უკვე დარგოლილია მრავალი ფრთა ფრინველი. დაჭერილ ფრინველს ფეხზე უკეთებენ მსუბუქი ლითონის რგოლს, რომელზედაც ამოტვირფრულია ნომერი და პირობითი მისამართი. რეგისტრაციას ატყობინებენ სახელმწიფოს დარგოლვის ცენტრს.

ფრინველთა დარგოლვა ხდება ბუდობის ადგილებში, სამიგრაციო გზებზე, ნომადობისას, ზამთრობისას, განგურის პერიოდში და სხვა. ფრინველთა დარგოლვა არის ინდივიდუალური და მასობრივი. ფრინველთა დარგოლვის შედეგად ადგენენ ფრინველთა გადაფრენის დროს, მიმართულებას, სიმაღლეს, განსახლებას, სიკვდილიანობის პროცენტს და მიზეზებს, რაც მნიშვნელოვანია თვითმფრინავების უსაფრთხო ფრენისათვის, ნადირობის ვადების კოორდინირებისათვის, პარაზიტებისა თუ დაავადებების გადატანის გზების შესწავლისათვის. 1962 წლიდან პარიზში დაარსდა დარგოლვის საერთაშორისო კომიტეტი, რომლის წევრები არიან ეროვნული დარგოლვის ცენტრების ხელმძღვანელები.
ფრინველთა მიმოფრენა

ფრინველთა მიმოფრენა — ფრინველთა პოპულაციების ან მათი ნაწილის პერიოდული (ყოველწლიური), მეტ-ნაკლებად შორეული ადგილგადანაცვლება ბუდობის ადგილიდან ზამთრობის ადგილისაკენ, რომლის დროსაც ფრინველთა ნაწილი მაინც უკან ბრუნდება.

ფრინველთა მიმოფრენა საშუალებას აძლევს ფრინველს გამრავლდეს თაობათა მანძილზე შეგუებულ საბუდარ ტერიტორიაზე, რომელიც სხვა სეზონებში (ჰავის სეზონური ცვლილებების გამო) საცხოვრებლად გამოუყენებელია. ფრინველთა მიმოფრენა მემკვიდრულად განმტკიცებული თვისებაა, რომელიც წარმოიქმნა სახეობის განსახლებისას ახალი ტერიტორიაზე ან საბუდარ ტერიტორიაზე საარსებო პირობების შეცვლის შედეგად. ამის გამო პოპულაციის ერთი ნაწილი შეიძლება იყოს გადამფრენი, მეორე კი — მობინადრე.

ფრინველთა მიმოფრენის სიშორე დამოკიდებულია მათი ცხოვრების ნირზე, ეკოლოგიაზე: ფრინველები, რომლებიც მარცვლოვნებით იკვებებიან, უფრო ახლოს მიფრინავენ; რომლებიც მწერებს ჭამენ — უფრო სამხრეთით, წყალმცურავნი კი — გაუყინავი წყალსატევეებისაკენ და ა.შ. ყველაზე შორს — ანტარქტიკაში მიფრინავენ არქტიკაში მობუდარი პოლარული თევზიყლაპიები. ზოგიერთი ფრინველის დედლები მამლებზე უფრო სამხრეთით ზამთრობენ. მეტეოროლოგიურმა პირობებმა და კვების ფაქტორმა შეიძლება დააჩქაროს ან გაახანგრძლივოს ფრინველთა მიმოფრენა, რასაც თან ახლავს ფრინველებში ცხიმის დაგროვება, განსაკუთრებული ბიოლოგიური რიტმების რიტმების გაჩენა, გუნდური მოძრაობა და სხვა.

გაზაფხულზე ფრინველთა მიმოფრენის დაწყების სიგნალია დღის გახანგრძლივება. ფრინველთა მიმოფრენის მიმართულება განპირობებულია ხელსაყრელი ზამთრობის ადგილებისაკენ ლტოლვით. ჩვეულებრივ ფრინველთა მიმოფრენა ყოველდღე არ ხდება: 1—2 დღე-ღამის განმავლობაში ფრენას ენაცვლება 5—10 დღე-ღამის შესვენება, რადგანაც ამ დროს ფრინველებს ჩვეულებრივზე 12—14-ჯერ უფრო მეტი ენერგია ეხარჯებათ. ფრინველთა მიმოფრენა ხდება დღისითაც და ღამითაც, პატარ-პატარა ჯგუფები კი ფრენენ მხოლოდ დღისით ან მხოლოდ ღამით. დღის მიმოფრენა იწყება გამთენიისას და გრძელდება 5 სთ-მდე. ღამისა კი იწყება მზის ჩასვლის შემდეგ და გრძელდება მთელი ღამე.

ფრინველთა მიმოფრენის სიმაღლე მერყეობს რამდენიმე ასეული მეტრიდან რამდენიმე კილომეტრამდე. ფრინველთა უმრავლესობა ფრენს გუნდებად: ერთრიგად, მწკრივად ან სოლისებურად და სხვა, უფრო რთულ ჯგუფებად. გუნდური ფრენა სასარგებლოა ორიენტაციისათვის, მოძრაობის სინქრონულობისათვის, ამარტივებს აეროდინამიკურ პირობებს, ამცირებს მტაცებლების მიერ მიყენებულ ზარალს. ფრინველთა მიმოფრენის სიჩქარე მერყეობს დღე-ღამეში 30—50 კმ-იდან 200—300 კმ-მდე, ჩვეულებრივ 1—2 თვეს გრძელდება, უფრო ხანგრძლივია შემოდგომაზე.

ფრინველთა მიმოფრენის საჭირო მიმართულების განსაზღვრა თანდაყოლილი ნიშან-თვისებაა. ზოგი ორიენტირებას ახდენს მზის, მთვარის, ვარსკვლავების მიხედვით, ზოგი (გამოცდილი) — ლანდშაფტის თავისებურებების დამახსოვრებით. ზოგიც — გეომაგნიტური ველის მიხედვით. საქართველოს მიმომფრენი ფრინველები, ჩვეულებრივ, აფრიკაში ზამთრობენ ან უფრო სამხრეთით ნომადობენ.
ფრინველმდივანი

ფრინველმდივანი — ფრინველი ქორისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიმაღლე 1 მ აღწევს. გავრცელებულია აფრიკის ველისა და ტყე-ველის რაიონებში. ბუდობს ხეებსა და მაღალ ბუჩქებზე 2—6 მ სიმაღლეზე და უფრო მაღლა. დებს 2—3 კვერცხს, რომელთა ინკუბაცია 6—7 კვირას გრძელდება. იკვებება მწერებით (ტერმიტები, კალიები), ქვეწარმავლებით, მღრღნელებით; შხამიან გველს ფეხებით კლავს და ამ დროს თავს ფრთებით იცავს, იშვიათად თავს ესხმის სასარგებლო ფრინველსაც (გნოლი). იცავენ ყველგან როგორც იშვიათ ფორმას.
გნოლქათამა

გნოლქათამა — ფრინველი ქათმისნაირთა რიგისა. წონა 600 გრამს აღწევს. შეფერილობის ძირითადი ტონებია მურა, შავი და თეთრი. გარეგნულად როჭოს ჰგავს, მამალს მომქნევი ფრთების ბოლოები შევიწროებული აქვს. გავრცელებულია იმიერბაიკალეთში, იაკუტიის სამხრეთ რაიონებში, ოხოტის ზღვის სანაპიროზე, უსურიის მხარეში, კუნძულ სახალინზე. ცხოვრობს წიწვიანსა და შერეულ ტყეებში. ბუდეს იკეთებს მიწაზე, ხის ძირში. მაის-ივნისში დებს 8 კვერცხს. იკვებება კენკრით, ფოთლებით, ყლორტებით, ზამთარში — წიწვებით. გვხვდება ყველგან მცირე რაოდენობით და აქვს ადგილობრივი სანადირო მნიშვნელობა.
გნოლი

გნოლი — ფრინველი ქათმისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის საშუალო სიგრძეა 35 სმ. მამლის წონა 500 გრამს აღწევს, დედლისა — 350 გრამს. გნოლი რუხი შეფერილობისაა და შავი და ყავისფერი განივი ზოლები გასდევს. მკერდზე მორუხო, ნალისმაგვარი შავი ლაქა აქვს, თეთრ მუცელზე კი წაბლისფერი ლაქები. გავრცელებულია ევროპაში, ამიერკავკასიაში, წინა და შუა აზიაში. საქართველოში ბინადრობს, ზამთარში მომთაბარეობს. ცხოვრობს ბუჩქნარით შემოფარგლულ ველ-მინდვრებში, ყანებში და ზეგნებზე, ზღვის დონიდან 2600 მ-მდე. მონოგამური ფრინველია. ბუდეს იკეთებს მიწაზე. მაის-ივნისში დებს 12-15 კვერცხს. კრუხობს 21-26 დღე. იკვებება როგორც მცენარეული (კენკრა, მარცვლოვნები, კვირტები, ყლორტები), ისე ცხოველური საკვებით (მწერები). ქვესახეობებიდან საქართველოში გვხვდება ამიერკავკასიური გნოლი .
ფსოვი

ფსოვი, თეთრკუდა არწივი — ფრინველთა გვარი ქორისნაირთა რიგისა. გავრცელებულია მთელ დედამიწის ზურგზე (გარდა სამხრეთ ამერიკისა).

მისი სხეულის სიგრძეა 75—100 სმ, ფრთების შლილი — 2—2,5 მ. მოიცავს 8 სახეობას, რომელთაგან გრძელკუდა ფსოვი გავრცელებულია კასპიის ზღვიდან იმიერბაიკალამდე. თეთრმხრება ფსოვი — წყნარი ოკეანის ნაპირებზე; თეთრთავა ფსოვი — კომანდორის კუნძულებზე; ჩვეულებრივი ფსოვი — ევრაზიაში, ისლანდიაში, გრენლანდიაში, ზამთრობით — ჩრდილოეთ აფრიკაში, იშვიათად საქართველოშიც. წინათ გვხვდებოდა ახალციხეში, აწყურსა და ბორჯომში, მცხეთაში, თბილისის შემოგარენსა და თეთრი წყაროს მიდამოებში, ქვაბლიანსა და აჭარის წყლის სათავეებთან. ამჟამად მეტად მცირერიცხოვანია, შეტანილია საქართველოს „წითელ წიგნში“.

ცხოვრობს ზღვების, ტბების, მდინარეების ნაპირებზე. ბუდეს იკეთებს ხეზე, იშვიათად კლდეში, დებს 1—3 კვერცხს, რომელთა ინკუბაცია თვეზე მეტ ხანს გრძელდება. ფსოვი იკვებება თევზებით, ლეშით, წვრილი ძუძუმწოვრებითა და ფრინველებით. მათი რაოდენობა ყველგან მკვეთრად მცირდება.
კომპოზიტორი

კომპოზიტორი (, ითარგმნება როგორც: ის ვინც აერთებს) — მუსიკოსი, რომელიც მუსიკალურ ნაწარმოებებს (კომპოზიციას) ქმნის. ნებისმიერი ფორმით. მათ შორის: ვოკალური, ინსტრუმენტულ, ელექტრონული და სხვა. კომპოზიტორმა მუსიკა შეიძლება შექმნას ნებისმიერ ჟანრში, მათ შორის: კლასიკური მუსიკა, მიუზიკლი, ბლუზი, ჯაზი და სხვა.
ინტერვალი (მუსიკა)

ინტერვალი ( — მანძილი, შუალედი) — მუსიკასა და აკუსტიკაში ორი ბგერის თანაფარდობა სიმაღლის, ანუ ბგერათა რხევის სიხშირის მიხედვით (მუსიკალური ბგერა). დაბალი ბგერა მისი საფუძველია, ხოლო მაღალი – მწვერვალი. თანამიმდევრობით აღებული ბგერები ქმნიან მელოდიურ ინტერვალს, ხოლო ერთდროულად აღებული – ჰარმონიულს. ინტერვალი განისაზღვრება ტონებისა და ნახევარტონების რაოდენობით.
სუფთა პრიმა — 0 ტონი
პატარა სეკუნდა — ½ ტონი
დიდი სეკუნდა — 1 ტონი
პატარა ტერცია – 1½ ტონი
დიდი ტერცია – 2 ტონი
წმინდა კვარტა – 2½ ტონი
გადიდებული კვარტა – 3 ტონი
შემცირებული კვინტა – 3 ტონი
წმინდა კვინტა – 3½ ტონი
პატარა სექსტა – 4 ტონი
დიდი სექსტა – 4½ ტონი
პატარა სეპტიმა – 5 ტონი
დიდი სეპტიმა – 5½ ტონი
წმინდა ოქტავა – 6 ტონი

საწყისი საზომი ერთეულების — ტონებისა და ნახევარტონების — სიდიდე განისაზღვრება მუსიკალური წყობით. მოცული საფეხურების რაოდენობით ერთნაირი ინტერვალები შესაძლოა განსხვავებული იყოს ტონებითა და ნახევარტონებით. მაგალითად, პატარა სეკუნდა და დიდი სეკუნდა. ტემპერირებულ წყობაში ერთნაირად მჟღერი ინტერვალები შესაძლოა შეიცავდეს საფეხურთა განსხვავებულ რაოდენობას (იხ. ენჰარმონიზმი). ასეთები, მაგ., გადიდებული კვარტა და შემცირებული კვინტა, რომლებიც შეიცავენ სამ ტონს, გაერთიანებული არიან ტერმინით „ტრიტონი“. ნახევარტონზე მცირე ინტერვალები გამოიყენებოდა ძველბერძნულ მუსიკაში, გვხვდება მსოფლიოს მრავალ ტრადიციულ მუსიკალურ კულტურაში, – საუკუნეების რიგ მუსიკალურ მიმართულებებში (იხ. დიესა, მიკროინტერვალი, მიკროქრომატიკა, სონორიკა).
ქათმისნაირნი

ქათმისნაირნი — ფრინველთა რიგი. აერთიანებს სხვადასხვა ზომის (12—235 სმ სიგრძისა და 45 გრამიდან — 22 კგ-მდე მასის) ფორმებს, რომლებიც მთელ მსოფლიოში (გარდა ანტარქტიკისა) ბინადრობენ. აქვთ მაგარი, მოკლე ნისკარტი, მიწის გასაქექად მომარჯვებული ღონიერი ფეხები, მომრგვალო ფრთები — მომარჯვებული სწრაფი აფრენისა და ხანმოკლე ფრენისათვის. კარგად გამოხატული ჩიჩახვი, ნაღვლის ბუშტი, მჭიდრო შებუმბლვა, 10 პირველი წყების მომქნევი ბუმბული. ყურთუკი ვითარდება მხოლოდ პტერილიებზე, ბუმბულს აქვს დამატებითი ღეროები (გამონაკლისი ჰოაცინი). ზოგს თავზე აქვს კანის შიშველი უბნები, ღიად შეფერილი ან ხორცოვანი დანატები: წარბები, საყურეები, ბიბილო და სხვა. უმრავლესობას ახასიათებს სქესობრივი დიმორფიზი.

რიგი მოიცავს 5 ოჯახის, 78 გვარში გაერთიანებულ 291 სახეობას. რიგში 2 ქვერიგია: ჰოაციენები (1 სახეობა) და საკუთრივ ქათმისნაირნი მობინადრე ან ნომადური ფორმები, მხოლოდ მწყერია სეზონებისდა მიხედვით მიმოფრენი. უმთავრესად ნიადაგური ფორმებია, მხოლოდ ჰოაცინი და გოკოა ნამდვილი მეხეური. ქათმისნაირთა უმრავლესობის ბუდობის პერიოდს წინ უძღვის სატიხტიხე პერიოდი: ბევრი პოლიგამია. ბუდობენ მიწაზე. დებს 2—20 და მეტ კვერცხს, რომელთა ინკუბაცია გრძელდება 14—30 დღე-ღამე. მხოლოდ დიდფეხა (ნაგვის) ქათმები არ კრუხობენ, ისინი კვერცხს ქვიშაში ან ლპობად ფოთლებში ფლავენ. აქ ორგანული ნივთიერებების ლპობა ზრდის ტემპერატურას და ხელს უწყობს კვერცხების ინკუბაციას. წიწილოვანი ფრინველები არიან. მართვები იკვებებიან ცხოველური საკვებით (მწერები, ჭიები), ზრდასრულნი კი - მცენარეულით (თესლი, მწვანე ნაწილები). ჰოაცინის გარდა ყველა ქათმისნაირნი სანადირო ობიექტია, ამიტომ მათი რაოდენობა მკვეთრად შემცირდა. ზოგს (ხოხობი, გნოლი, კაკაბი) უკვე ხელოვნურად ამრავლებენ სანადირო მეურნეობაში. ზოგი (ბანკივური ქათამი, ინდაური, ციცარი) მოშინაურებულია და დასაბამი მისცა მრავალრიცხოვან შინაურ ჯიშება.

საქართველოში ქათმისნაირთაგან გვხვდება კავკასიური როჭო, დურაჯი, გნოლი, კასპიური შურთხი, კავკასიური შურთხი, ხოხობი, კაკაბი, მწყერი, რომელთაგან პირველი 4 შეტანილია საქართველოს „წითელ წიგნში“.

ოჯახები
დიდფეხა ქათმები 
კრაქსისებრნი 
ნისკარტკბილიანები 
ხოხბისებრნი 
ციცრისებრნი
ქათამურა (გვარი)

ქათამურა — ფრინველთა გვარი წეროსნაირთა რიგისა. გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში, მოიცავს 12 სახეობას, რომელთაგან საქართველოში (მიმოფრენისას) — სამი: ქათამურა , პატარა ქათამურა და პაწაწა ქათამურა . მათი სხეულის სიგრძეა 16,5-28 სმ. ბინადრობენ წყალსაცავების დამშრალ ნაპირებზე, ჭაობებსა და ნოტიო მინდვრებზე. სწრაფად მოძრაობენ ხშირ ბალახნარში, კარგად ცურავენ, ყვინთავენ. ბუდეს იკეთებენ მიწაზე დებენ 7-9 კვერცხს, იკვებებიან მცენარეული (თესლები, აღმონაცენები) და ცხოველური (უხერხემლოები) საკვებით. არიან სპორტული ნადირობის ობიექტები.
ქათამი

ქათამი — ქათმისნაირთა რიგის შინაური ფრინველი. წარმოშობილია გარეული ბანკივური ქათმისაგან. სასოფლო-სამეურნეო ფრინველთა შორის შინაური ქათამი ყველაზე გავრცელებულია. მას ამრავლებენ ხორცისა და კვერცხისათვის, გარდა ამისა, იყენებენ ბუმბულსა და გერმას. ძირითადი პროდუქციის მიხედვით ქათმის ჯიშები იყოფა მეკვერცხულად, მეკვერცხულ-მეხორცულად, სახორცე-მეკვერცხულად და სახორცედ. ამ მიმართულებების ჯიშებს აქვთ კონსტიტუციური და ექსტერიერული თავისებურებანი.

მეკვერცხული ქათამი პატარაა, სწრაფად იზრდება, სქესობრივად ადრე მწიფდება.
სახორცე-მეკვერცხული ქათამი უფრო დიდია, კარგად აქვს განვითარებული კუნთები, გვიან მწიფდება.
მეკვერცხულ ქათამს განვითარებული აქვს ფოთლისებრი ბიბილო, რომელიც მეორე-მესამე კბილანის შემდეგ გვერდზეა გადმოზნექილი, ნისკარტი ოდნავ მოღუნულია.

შინაური ქათმების ნისკარტის ფერი თითქმის ერთნაირია, ბუმბულისა - სხვადასხვა.

მეკვერცხული ჯიშის ქათმის მასაა დედლის 1,8-2,2 კგ, მამლისა - 2,7-3,0 კგ;
მეკვერცხულ-მეხორხულისა (შესაბამისად) 2,2-2,8 და 3,2-3,8 კგ;
სახორცე-მეკვერცხულისა - 2,5-3,0 და 3,5-4,0 კგ;
მეხორცულისა - 3,0-3,5 და 3,5-4,5.

ქათამი რეპროდუქციისთვის 5-6 თვეში მწიფდება. მეკვერცხული ჯიშების კვერცხმდებლობა წელიწადში 200-220 კვერცხია, სარეკორდო 365. კვერცხის მასა 55-65 გრამი. ქათმის კვერცხმდებლობა დაახლოებით 10 წლამდე გრძელდება.
ქართული ქათამი

ქართული ქათამი — ქათმის ადგილობრივი პოპულაციური ჯგუფი მეხორცულ-მეკვერცხული მიმართულებისა. ჩამიყალიბდა საქართველოს ცალკეული ზონის სპეციფიკურ პირობებში. განასხვავებენ 2 ეკოლოგიურ ტიპს: დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს ქართულ ქათამს.

ფერად შავი, ჩალისფერი, ჟრუნა, თეთრინაცარა ან ჭრელია. ცოცხალი მასის ვარიაციური ფარგლები დიდია: დედალი იწონის 1,2-3 კგ-მდე, მამალი 1,5-3,5 კგ-მდე. ხორცი მაღალხარისხოვანია. ნაკლავის გამოსავალი 80% აღწევს. 5-8 თვის ქართული ქათამი იწყებს კვერცხდებას. საშუალო კვერცხმდებლობა 80-100 ც წელიწადში. კვერცხის მასა 50-60 გრამია. ქართული ქათამი ძვირფასი გენოფონდია. მისი მონაწილეობით მიღებული მაღალპროდუქტიული (რეზისტენტული) კროსები. საქართველოში ყველგანაა გავრცელებული.
ქარიშხალასნაირნი

ქარიშხალასნაირნი — ფრინველთა რიგი. ზღვის ფრინველები არიან, ხმელეთზე მხოლოდ გამრავლების პერიოდში გამოდიან. კოლონიურად ბუდობენ ზღვების ნაპირებზე. მონოგამები არიან. დებენ 1 კვერცხს (სახეობათა მიხედვით, ზოგი ნიადაგში ამოთხრილ ორმოში, ზოგი კლდეებში, ნაპრალებში, ქვებქვეშ), ინკუბაცია გრძელდება 6 კვირიდან (მცირე ფორმები) — 2 თვემდე. მართვები ტოვებენ ბუდეს 2-6 თვისა. სამხრეთ ნახევარსფეროში მობუდარ ფრინველთა ნაწილი ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზღვებზე ზამთრობს. გარეგნულად თოლიებს ჰგვანან, კარგად ფრენენ და ცურავენ, იშვიათად ყვინთავენ. რიგი მოიცავს 4 ოჯახსა და 26 გვარში გაერთიანებულ 138 სახეობას. შავ და აზოვის ზღვებზე ნობადობისას გვხვდება პატარა ქარიშხალა , რომელიც შესაძლოა მცირე რაოდენობით აჭარაში ბუდობდეს. ქარიშხალასნაირნი იკვებებიან უხერხემლოებით, თევზებით, მძორით, გემებიდან გადაყრილი ნარჩენებით.
ღალღა

ღალღა — ფრინველი წეროსნაირთა რიგისა. ტანად პატარა ფრინველია (სხეულის სიგრძეა 27 სმ, მასა 150 გ). გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. საქართველოში ბუდობს. ჩვენში იგი აპრილის ბოლოს და მაისის დასაწყისში ჩნდება, მოფრენის შემდეგ მალე წყვილდებიან და ხმელი ბალახებისა და მათი ღეროებისგან მაღალ ბალახეულში მშრალ ადგილას იწყებენ ბუდის გაკეთებას. აგვისტოს ბოლოსა და სექტემბრის პირველ ნახევარში ღალღები სამხრეთისკენ მიისწრაფიან ნაწილობრივ გადაფრენით, მეტწილად კი ფეხით. ზამთარს ცენტრალურ და სამხრეთ აფრიკაში ატარება. ბინადრობს ნოტიო მდელოებსა და ტყის ველებზე, მდინარეთა ხეობებში, რომლებსაც მთებამდე აჰყვება ხოლმე. ბუდეს იკეთებს მიწაზე, დებს 7-12 კვერცხს. ინკუბაცია 16-17 დღე-ღამე გრძელდება. წიწილოვანი ფრინველია. იკვებება მარცვლოვანი მცენარეების თესლითა და წვრილი უხერხემლოებით (ყოველგვარი მწერი, ჭიაღუა, ობობები, ლოკოკინები). ღალღა სწრაფად დარბის და უხალისოდ ფრენს. სპორტული ნადირობის ობიექტია.
რიხტერის სკალა

რიხტერის სკალა (რიხტერის სიმძლავრის სკალა; უფრო კონკრეტულად - ადგილობრივი სიმძლავრის სკალა) განსაზღვრავს მიწისძვრის სიძლიერის რიცხვით მნიშვნელობას. ემყარება 10-ერთეულიან ლოგარითმულ სკალას, რომელიც გამოითვლება სეისმოგრამაზე ნულიდან უდიდესი გადახრის კომბინირებული ჰორიზონტალური ამპლიტუდის ალგორითმით.

მაგალითად, 5 მაგნიტუდა სიძლიერის მიწისძვრა 10-ჯერ უფრო ძლიერია ვიდრე 4-იანი მიწისძვრა, ხოლო 8 მაგნიტუდისა კი 10(8 − 4) ან 10000-ჯერ აღემატება 4-იანს.

რიხტერის სიმძლავრის განზომილების ერთეული არის მაგნიტუდა (ხშირად არასწორად უწოდებენ ბალს) (მაგ. 2002 წლის, 25 აპრილს, თბილისში დაფიქსირდა 4,5 მაგნიტუდა სიძლიერის მიწისძვრა.