iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჯერზი

ჯერზი — დიდი ბრიტანეთის გვირგვინის მიწა ლა-მანშის სრუტეში, მოიცავს ნორმანდიის კუნძულების სამხრეთ ნაწილში მდებარე კუნძულ ჯერზის და მიმდებარე დაუსახლებელ კუნძულებს. ფართობი — 118,2 კმ², მოსახლეობა 2021 წლის აღწერით — 103 267 ადამიანი, დედაქალაქი — სენტ-ჰელიერი.

ჯერზი შედის ბრიტანეთის იურისდიქციაში, მაგრამ არ არის მისი ნაწილი და არ შედის ევროკავშირში. ჯერზის ლიბერალური საგადასახადო სისტემა იზიდავს მრავალი სახელმწიფოს ფინანსურ რესურსებს, იგი (ისევე, როგორც ნორმანდიის სხვა კუნძულები) წარმოადგენს ეკონომიკური ოფშორის ზონას.
მანჰაიმის სკოლა

მანჰაიმის სკოლა — გერმანული შემოქმედებითი და საშემსრულებლო მიმართულება, რომელიც მოიცავს მანჰაიმის კარის ორკესტრის მიერ საუკუნის მეორე ნახევარში ჩამოყალიბებულ საორკესტრო ტექნიკასა და ასევე თავად კომპოზიტორთა ჯგუფს, რომლებიც ასეთ მუსიკას ქმნიდნენ მანჰაიმისა თუ სხვა ორკესტრებისთვის.

ისტორია
1720 წელს მანჰაიმში გადმოსვლისას ორკესტრს უკვე გაცილებით დიდი გუნდი ჰყავდა, ვიდრე რომელიმე მეზობელ ქვეყანას. ორკესტრი ამ პერიოდიდან კიდევ უფრო იზრდება და მის რიგებში უკვე ამ პერიოდის საუკეთესო ვირტუოზები არიან. 1741 წელს მას უერთდება იოჰან სტამიცი, რომელიც მანჰაიმის სკოლის დამფუძნებლად ითვლება, 1750 წელს კი იგი ამ ორკესტრის დირექტორი ხდება.

მანჰაიმის რევოლუციურ ტექნიკათა შორის ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო სასულე ინსტრუმენტებისადმი უფრო დამოუკიდებელი მიდგომა და მისი განთქმული მთელი ორკესტრის კრეშენდო, რაც მკვეთრ კონსტრასტში იყო ბაროკოს მუსიკის დინამიკასთან, რომელიც ერთბაშად მხოლოდ ფორტედან პიანოზე და პირიქით გადასვლის უფლებას იძლეოდა.

მანჰაიმის სკოლის წევრები იყვნენ იოჰან შტამიტცი, ფრანც ხავერ რიხტერი, კარლ შტამიცი და კრისტიან კანაბიხი. მათმა მოღვაწეობამ პირდაპირი ზეგავლენა მოახდინა იმდროინდელ უმთავრეს სიმფონისტებზე, მათ შორის იოზეფ ჰაიდნსა და ლეოპოლდ ჰოფმანზე. კანაბიხი, რომელიც ორკესტრის დირექტორი გახდა შტამიცის გარდაცვალების შემდეგ, ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტის კარგი მეგობარი იყო, ამ უკანასკნელის 1777 წელს მანჰაიმის მონახულების შემდეგ.
ვორონცოვი

საკუთარი სახელი ვორონცოვი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ვორონცოვი, ვასილი — რუსი ეკონომისტი
ვორონცოვი, მიხეილ სემიონის ძე — რუსი თავადი, ფელდმარშალი, სახელმწიფო მოღვაწე, ამიერკავკასიის გენერალ-გუბერნატორი.
ვორონცოვი, მიხეილ ილარიონის ძე — რუსი არისტოკრატი, გრაფი, სახელმწიფო მოღვაწე, დიპლომატი.
წითელი მოედანი

წითელი მოედანი — მოსკოვის ყველაზე განთქმული მოედანი. მოედანი ჰყოფს კრემლს, ყოფილ სამეფო ციტადელს და ამჟამად რუსეთის პრეზიდენტის ოფიციალურ რეზიდენციას, ისტორიული სავაჭრო უბნისგან, ცნობილი როგორც „კიტაი-გოროდ“. ამ მოედნიდან მთავარი ქუჩები გაედინება ყველა მიმართულებით და უერთდება ქალაქის ძირითად გზატკეცილებს, შესაბამისად წითელი მოედანი ხშირად მოსკოვისა და მთლიანად რუსეთის ცენტრალურ მოედნად ითვლება. 1991 წელს წითელი მოედანი იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში იქნა შეტანილი.

ისტორია
ტერიტორია, რომელზეც ამჟამად წითელი მოედანი მდებარეობს, ადრე ხის ნაგებობებით იყო დაკავებული. ივანე -ის 1493 წლის ბრძანებით ადგილი გაწმენდილ იქნა, ვინაიდან ეს ხის ნაგებობები ხშირი ხანძრის მიზეზი ხდებოდა. ახლად გამოთავისუფლებული არე (ცნობილი როგორც „პოჟარი“ - გადამწვარი ადგილი) დროთა განმავლობაში მოსკოვის მთავარი ბაზარი გახდა. მოგვიანებით, ეს ადგილი სხვადასხვა სახალხო დღესასწაულისა და პროკლამაციებისთვის გამოიყენებოდა, შემდგომ კი რუსეთის ცართა კორონაციისთვისაც კი. მას შემდეგ მოედანი ნელ-ნელა დღევანდელ სახეს იღებს და რუსეთის მთავრობების ოფიციალური ცერემონიების გამართვის მთავარი ადგილი ხდება.

წითელი მოედნის მდიდარი ისტორია მრავალ ხელოვნების ნიმუშშია ასახული, მათ შორის ვასილი სურიკოვის, კონსტანტინ იუონისა და სხვათა ფერწერულ ტილოებში.

სახელწოდება
სახელი „წითელი მოედანი“ მომდინარეობს მის ირგვლივ შენობათა აგურის ფერისგან, და არა როგორც პოპულარულად მიჩნეული კომუნიზმთან ასოციაციით. რუსულად ასევე სიტყვა „“ ლამაზსაც ნიშნავს. ეს სახელი თავდაპირველად წმინდა ბასილის საკათედრო ტაძარს ერქვა, მოგვიანებით კი მთელ მოედანს ეწოდა. მიიჩნევენ, რომ მოედანს მისი თანამედროვე სახელი საუკუნიდან აქვს (რამაც „პოჟარი“ შეცვალა). მოგვიანებით ზოგიერთი უძველესი რუსული ქალაქის, როგორიცაა სუზდალი, იელეცი და პერესლავლ-ზალესკი, მთავარ მოედანს „წითელი“ მოსკოვის მიბაძვით დაერქვა.
ვასილი ნეტარის ტაძარი

ვასილი ნეტარის ტაძარი — რუსული ხუროთმოძღვრების ძეგლი მოსკოვში, მრავალგუმბათოვანი ეკლესია. მდებარეობს წითელ მოედანზე. შვიდი გუმბათი სამყაროს შექმნის შვიდ დღეზე მიანიშნებს, ტრადიციულად რუსეთის ევროპასა და აზიაში უნიკალური მდებარეობის სიმბოლოდ მიიჩნევა.

საკათედრო ტაძარი ივანე მრისხანეს ბრძანებით ააგეს 1555-1561 წლებში ყაზანის სახანოზე გამარჯვების აღსანიშნავად ხუროთმოძღვრებმა ბარმამ და პოსტნიკმა. 1588 წელს ცარმა ფიოდორ ივანოვიჩმა აღმოსავლეთ ნაწილში კაპელა დაამატა ვასილი ნეტარის საფლავის თავზე, ეს უკანასკნელი შემდგომში რუსულმა მართლმადიდებლურმა ეკლესიამ წმინდანად შერაცხა და ტაძარიც მის სახელს ატარებს.

ტაძარი წითელი მოედნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში მდებარეობს (55°45′08.88″, 37°37′23.00″), კრემლის სპასსკაიას კოშკის პირდაპირ. არც თუ ისე დიდი ზომის ტაძარი ერთ საფუძველზე ნაგები ცხრა კაპელისგან შედგება. კათედრალის დიზაინი იმ დროისთვის თანამედროვე დაფერილი ეკლესიების ტრადიციაშია გადაწყვეტილი, კოლომენსკოეს ტაძრის (1530) და დიაკოვოს ეკლესიის მსგავად (1547).

კათედრალის წინ ბაღში დიმიტრი პოჟარსკისა და კუზმა მინინის ბრინჯაოს ქანდაკება დგას. ქანდაკება თავდაპირველად წითელი მოედნის ცენტრში იდგა, თუმცა საბჭოთა მთავრობამ ჩათვალა, რომ ის პარადებს ხელს უშლიდა და 1936 წელს კათედრალის წინ გადაიტანა.

თავდაპირველი კონცეფციით უნდა აგებულიყო კაპელათა ნიშები, რომლებიც მიეძღვნებოდა ყოველ წმინდანს, რომლის დღესაც მეფე ბრძოლაში გაიმარჯვებდა, თუმცა ერთი ცენტრალური გუმბათის აშენებამ ეს ნიშები ერთ კათედრალში გააერთიანა. ლეგენდის თანახმად ივანე მრისხანემ არქიტექტორი პოსტნიკ იაკოვლევი დააბრმავებინა, რათა მას ამ ტაძარზე უფრო ბრწყინვალე ნაგებობა სხვისთვის არ აეშენებინა. ვარაუდობენ, რომ კათედრალში გარკვეული ელემენტები ყაზანის ქოლშარიფის მეჩეთის მოტივებს იმეორებდა, ვინაიდან ეს მეჩეთი ყაზანის სახანოს მთავარი სიმბოლო იყო. თუმცა ამ მეჩეთის თავდაპირველი სახე უცნობია.

რესურსები ინეტრნეტში
ვასილი ნეტარის ტაძარი 3 განზომილებაში
ქოლშარიფის მეჩეთი

ქოლშარიფის მეჩეთი (თათრ. ) — მდებარეობს ყაზანში, თათრეთში და წარმოადგენს რუსეთის ერთ-ერთ უდიდეს მეჩეთს. თავდაპირველად აშენდა ყაზანის კრემლში საუკუნეში. ისტორიკოსები თვლიან, რომ მეჩეთს თავდაპირველად რვა მინარეთი ჰქონდა. მისი დიზაინი ტრადიციული იყო ვოლგა-ბულგართათვის, თუმცა შეინიშნება ადრეული რენესანსისა და ოსმანთა არქიტექტურის ელემენტებიც. 1552 წელს ყაზანის შტურმით აღებისას იგი რუსებმა დაანგრიეს.

თათარ მკვლევართა მოსაზრებით ქოლშარიფის მეჩეთის ზოგიერთი ელემენტი წმ. ბასილის ტაძარში უნდა იყოს გამოყენებული მოსკოვში (8 მინარეთი და ცენტრალური თაღი არატიპიურია რუსული არქიტექტურისთვის). 1996 წლიდან მეჩეთი აღდგენილ იქნა მის თავდაპირველ ადგილას ყაზანის კრემლში, თუმცა ის აშკარად უფრო თანამედროვე შესახედაობისაა. მეჩეთის ინაუგურაცია 2005 წლის 24 ივლისს მოეწყო, ყაზანის ისტორიის ათასწლეულისთვის მიძღვნილი დღესასწაულის გახსნისას.

გალერეა
ლა-მანშის სრუტე

ლა-მანში, ან ინგლისის არხი — სრუტე საფრანგეთსა და დიდ ბრიტანეთს შორის.

პა-დე-კალე ჩრდილოეთის ზღვას აერთებს ატლანტის ოკეანესთან. სრუტის სიგრძეა 57,8 კმ., სიგანე — დასავლეთ ნაწილში 250 კმ., აღმოსავლეთით — 32 კმ., სიღრმე მინ. ფერვატრზე — 23,5 მ. ლა-მანშის ქვეშ (დუვრსა და კალეს შორის) გაყვანილია გვირაბი (მთლიანი სიგრძე — 52,5 კმ., მონაკვეთი უშუალოდ სრუტეს ქვეშ — 38 კმ.). ძირითადი პორტები: პორტსმუტი, საუტჰემპტონი, გავრი, შერბური.

სრუტის ფორმაცია
გამყინვარების ბოლო პერიოდის დასრულებამდე, დაახ. 10 000 წლის წინ, ბრიტანეთის კუნძულები ევროპის კონტინენტურ ნაწილს უერთდებოდა. ამ პერიოდში ჩრდილოეთის ზღვა და თითქმის მთელი ბრიტანეთის კუნძულები ყინულით იყო დაფარული. ზღვის დონე დაახ. 120 მეტრით დაბალი იყო და „სრუტე“ ვრცელ დაბლობ ტუნდრას წარმოადგენდა. ამ გავაკებაზე წარმოქმნილ ხეობაში გადიოდა მდინარე, რომელშიც იღვრებოდა მდინარეები რაინი და თემზა, და მიედინებოდა ატლანტის ოკეანისკენ დასავლეთით. ყინულის საფარის დნობამ წარმოქმნა ვრცელი მტკნარი წყლის ტბა ჩრდილოეთის ზღვის სამხრეთ ნაწილში. ვინაიდან მდნარ წყალს ჩრდილოეთით გასაქანი არ ჰქონდა (ჩრდილოეთის ზღვის ჩრდილო ნაწილი კვლავაც გაყინული იყო) მან გზა სრუტით გაიკვალა, სადაც ატლანტის ოკეანეს შეუერთდა დოვერისა და კალეს რეგიონში.

დაახ. ძვ.წ. 6500 წელს კატასტროფულმა ეროზიამ წალეკა ცარციანი ნიადაგი, შექმნა რა ლა-მანშის სრუტე, რომელიც მას შემდეგ დღითი დღე ფართოვებოდა ტალღების მიერ ცარცოვანი კლდეების ჩამორეცხვის შედეგად. იგივე მექანიზმი მოქმედებს სრუტის ნაპირებზე მის ორივე მხარეს დღესაც.
თურქული ლიტერატურა

თურქული ლიტერატურა — თურქულ ენაზე დაწერილი ნამუშევრებია ოსმანურ (რომელზეც ძლიერი ზეგავლენა მოახდინა სპარსულმა და არაბულმა, და რომელიც სპარსულ-არაბულ დამწერლობის ვარიანტს იყენებდა) ან მის უფრო ნორმატიულ ნაირსახეობაში, რომელიც დღევანდელი თურქეთის სასაუბრო/სალიტერატურო ენაა.

თურქეთის ლიტერატურას დაახ. 1500 წლის ისტორია აქვს. დღემდე შემორჩენილი უძველესი თურქული ჩანაწერებია ორღონის მანუსკრიპტები, რომელიც ორღონის ხეობაში იქნა ნაპოვნი ცენტრალურ მონღოლეთში და მე-8 საუკუნით თარიღდება. მომდევნო პერიოდში (- სს.) ცენტრალური აზიის მომთაბარე თურქულ ტომებში წარმოიშვა ზეპირი ეპოსის ტრადიცია, მათ შორის აღსანიშნავია: დღევანდელი თურქების წინაპრების - ოღუზის თურქთა დედე ქორკუთის წიგნი, და ყირგიზი ხალხის მანასის ეპოსი.

 საუკუნიდან მოყოლებული სელჯუკების მცირე აზიაში შემოსვლის შემდეგ თურქები იწყებენ ანატოლიაში დასახლებას და ამ დროს ადრეულ ზეპირ ტრადიციასთან ერთად მკვიდრდება წერილობითი ლიტერატურული ტრადიციაც ძლიერი არაბული და სპარსული ზეგავლენით. შემდეგი 900 წლის განმავლობაში (1922 წელს ოსმანთა იმპერიის დაცემამდე) ზეპირი და წერილობითი ტრადიციები ერთმანეთისგან განცალკევებულად ვითარდებოდა. 1923 წელს თურქეთის რესპუბლიკის დაფუძნებასთან ერთად ეს ორი ტრადიცია ისტორიაში პირველად ერთმანეთს შეერწყა.

თურქი მწერლები
ორჰან პამუკი
ედიფ ადივარ ჰალიდე
სუზდალი

სუზდალი — ქალაქი ვლადიმირის ოლქში, მოსკოვის ჩრდილო-აღმოსავლეთით; 26 კმ-ში ქალაქ ვლადიმირიდან, მდინარე კამენკაზე. მოსახლეობა: 9,749 (2017). ქალაქის ისტორია არა უგვიანეს 1024 წლიდან იწყება. საუკუნეების განმავლობაში ის რამდენიმე რუსული სამეფოს დედაქალაქის ფუნქციას ასრულებდა. სუზდალი ისტორიული ოქროს რგოლის შემადგენელ ქალაქთაგანია. ქალაქი შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

პოლიტიკური მნიშვნელობის დაკნინების შემდეგ ქალაქის მნიშვნელობა იზრდება, როგორც რელიგიური ცენტრისა უამრავი მონასტრითა და ერთ სულ მოსახლეზე ეკლესიების რაოდენობის სიუხვით: ერთ პერიოდში ქალაქში მცხოვრებ ოთხას ოჯახზე ორმოცი ეკლესია მოდიოდა. ამჟამად ქალაქი მნიშვნელოვანი ტურისტული ცენტრია ძველი რუსული არქიტექტურის უამრავი ნიმუშით.
ზვართნოცი

ზვართნოცი ( - ზეციური ანგელოზები) — ისტორიული ქალაქი ერევნიდან 10 კმ-ში ეჩმიაძინის სიახლოვეს. ნანგრევები მოიცავს საკათედრო ტაძარს, კათოლიკოსის სასახლეს, რამდენიმე ბაზილიკას, აბანოს, ღვინის მარანს და სხვა. ისტორიული ძეგლის ტერიტორია დაახლოებით 19 ჰექტარია. ზვართნოცმა მოახდინა გავლენა რეგიონის საეკლესიო არქიტექტურაზე.

ზვართნოცის საკათედრო ტაძარი
643-652 წლებში კათოლიკოს ნერსეს -ის სურვილით აააგეს წმინდა გიორგის საკათედრო ტაძარი ადგილას, სადაც გადმოცემის თანახმად მეფე თრდატ და გრიგოლ განმანათლებელი შეხვდნენ ერთმანეთს. ტაძარი იყო სამსართულიანი მრგვალი ნაგებობა, მრავალწახნაგა ექსტერიერით. მისისიმაღლე იყო სავარაუდოდ 45 მეტრი. შემკობილი იყო ბარელიეფებით. ზვართნოცის ბარელიეფებში გამოყენებული მოტივები ფართოდ გავრცელდა სომხურ არქიტექტურაში საუკუნის მეორე ნახევრიდან.

930 წელს ტაძარი მიწისძვრამ გაანადგურა და დამარხული რჩებოდა საუკუნის დასაწყისში ხელახლა აღმოჩენამდე. 1900-1907 წლებში არემარეში მასიური არქეოლოგიური გათხრები მოეწყო, რის შედეგადაც გაწმინდეს კათედრალის ფუნდამენტი კათოლიკოსის სასახლესა და ღვინის მარანათან ერთად.

ფრესკებით მოხატული ეკლესიის ინტერიერი ბერძნული ჯვრის ფორმისაა სამი განშტოებით, ხოლო ექსტერიერი კი 32-გვერდიანი პოლიგონია, რომელიც შორიდან წრული ფორმის შთაბეჭდილებას ტოვებს. თანამედროვე მკვლევრები ეყრდნობიან ტოროს ტორამანიანის (რომელიც გათხრებზე მუშაობდა) მოსაზრებას, რომ შენობას სამი სართული უნდა ჰქონოდა.

ეჩმიაძინის ტაძრებთან ერთად ზვართნოცი იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შეტანილი 2000 წელს.

ზვართნოცის კათედრალი გამოსახული 100-დინარიან სომხურ ბანკნოტზე, ხოლო ტაძრის მუზეუმის მაკეტის ნახვა შესაძლებელია ერევნის მუზეუმში.
სიდნეის ოპერის თეატრი

სიდნეის ოპერის თეატრი — მუსიკალური თეატრი სიდნეიში, ახალი საუზ-უელსი, ავსტრალია, საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული შენობა და ერთ-ერთი ყველაზე განთქმული საკონცერტო დარბაზი მსოფლიოში. შენობის პროექტი ეკუთვნის დანიელ არქიტექტორ იორნ უტზონს, რომელმაც ამ შენობისთვის 2003 წელს პრიცკერის პრემია მიიღო. შენობა მდებარეობს ბენელონგის პოინტზე სიდნეის ყურეში უზარმაზარ ხიდთან სიახლოვეს და კომპლექსში განუმეორებელ ესთეტიურ შთაბეჭდილებას ქმნის.

ბევრისთვის შენობის სფერული ნიჟაროვანი სახურავი ახლომდებარე ყურეში მცურავი აფროსან ფლოტილიას ჰგავს. ტურისტები, რომელთა უმრავლესობას ოპერა საერთოდ ან თითქმის არ აინტერესებს, შენობას აწყდება მხოლოდ მისი ახლოდან ნახვის შანსისთვის.

ოპერის თეატრში მდებარეობს ავსტრალიის ეროვნული საოპერო დასი, სიდნეის თეატრალური კომპანია და სიდნეის სიმფონიური ორკესტრი. მისი ადმინისტრაცია ახალი სამხრეთ-უელსის ხელოვნების სამინისტროს დაქვემდებარებაშია.

გალერეა
რაციონალიზმი

რაციონალიზმი, ასევე რაციონალისტური მოძრაობა — ფილოსოფიური დოქტრინა, რომლის მტკიცებით სინამდვილის შეცნობა შეიძლება განსჯითა და ფაქტების ანალიზით, რწმენის, დოგმის ან რელიგიური სწავლების ნაცვლად. მის თავდაპირველ ფესვებს პლატონთან მივყავართ. იდეოლოგიითა და მოწოდებით რაციონალიზმი გარკვეულწილად ჰუმანიზმისა და ათეიზმის მსგავსია, ვინაიდან ის იძლევა რელიგიურ ან ზებუნებრივ რწმენათა გარეთ სოციალური და ფილოსოფიური შემეცნების საფუძვლებს; თუმცა რაციონალიზმი ამ ორი მიმართულებისგან განსხვავდება, რაც შემდგომში მდგომარეობს:

როგორც სახელი მიუთითებს, ჰუმანიზმი ხალხის თვითშეგნებასა და საყოველთაო ღირებულებებზე ამახვილებს ყურადღებას. მაშინ როდესაც რაციონალიზმი ჰუმანიზმის მთავარი კომპონენტია, ამასთან ჰუმანიზმის ძლიერი კომპონენტია, ასევე, ეთიკაც, რასაც რაციონალიზმი არ ითვალისწინებს. შედეგად, რაციონალისტობა ჰუმანისტობას არ ნიშნავს.

ათეიზმი, ღმერთის ან ღვთიურის ურწმუნობა, შეიძლება ნემისმიერ ბაზას ან საერთოდ არანაირ ბაზას ეყრდნობოდეს, მაშასადამე მას რაციონალიზმი არ სჭირდება. უფრო მეტიც, თავად რაციონალიზმი არც ამტკიცებს და არც უარყოფს ათეიზმს. თუმცა ეს ისტორიულად ასე არ იყო. დღესდღეობით მოღვაწე რაციონალისტთა უმეტესობა, ყველა თუ არა, მათ შორის ისეთი მეცნიერი, როგორიცაა რიჩარდ დოკინზი და აქტივისტი სანალ ედამარუკუ, ათეისტები არიან.

რელიგიური დისკუსიის ფარგლებს გარეთ, რაციონალიზმის დისციპლინა შეიძლება გამოყენებულ იქნეს უფრო ვრცლად, მაგ. პოლიტიკურ ან სოციალურ საკითხებში. ამ შემთხვევებში რაციონალური პერსპექტივის განმსაზღვრელი თვისებაა ემოციის, ტრადიციისა და გავრცელებულ რწმენათა უარყოფა.

 საუკუნის შუა რიცხვებში არსებობდა ორგანიზებული რაციონალიზმის ძლიერი ტრადიცია, რომელზეც განსაკუთრებული ზეგავლენა მოახდინეს თავისუფალმა მოაზროვნეებმა და ინტელექტუალებმა. მაგ. დიდ ბრიტანეთში რაციონალიზმი წარმოდგენილია „რაციონალისტური პრესის ასოციაციით“, რომელიც 1899 წელს დაფუძნდა.

რაციონალიზმს ამ გაგებით მცირე საერთო აქვს კონტინენტური რაციონალიზმის ისტორიულ ფილოსოფიასთან, რომლის პროპაგანდისტები იყვნენ რენე დეკარტი და გოტფრიდ ვილჰელმ ფონ ლაიბნიცი. და საუკუნეების ბრიტანული ემპირიზმი და ადრეული საუკუნის ლოგიკური პოზიტივიზმი, რომელიც გააფრთებით ეწინააღმდეგებოდა კონტინენტურ რაციონალიზმს, ზოგიერთ ასპექტებში დღევანდელი გაგების რაციონალიზმთან შედარებადია. შესაბამისად, ემპირიულ მეცნიერებაზე დაყრდნობა ხშირად თანამედროვე რაციონალიზმის კვაკუთხედად მოიაზრება.

ცნობილი რაციონალისტები
ლუი ნაპოლეონ ლანი

ლუი ნაპოლეონ ოგიუსტ ლანი ( დ. 30 ივლისი, 1801, პარიზი — გ. 19 ივლისი, 1874, იქვე) — ფრანგი სახელმწიფო მოღვაწე და დიპლომატი.

ლანი იყო საფრანგეთის მარშლის ჟან ლანისა და მისი მეუღლის ლუიზა-ანტუანეტა დე გუენოკის უფროსი ვაჟი. 1815 წელს მან ლუი -ისაგან საფრანგეთის პერის ტიტული მიიღო. 1830 წლის რევოლუციის შემდეგ იგი სახელმწიფო სამსახურში ჩადგა და როგორც სრულუფლებიანი მინისტრი გაგზავნილ იქნა დიპლომატიურიმისიისთ შვედეთში და მოგვიანებით იგივე დავალებით შვეიცარიაში.

1839 წლის 1 აპრილს იგი საგარეო საქმეთა მინისტრად დაინიშნა, თუმცა რამდენიმე დღის შემდეგ (12 აპრილს) პოსტი მარშალ სულტს დაუთმო და თვითონ ელჩად იქნა გაგზავნილი ნეაპოლში. მოგვიანებით ნაპოლეონ ლანმა გიზოს კაბინეტში საზღვაო საქმეთა მინისტრის პოსტი დაიკავა და 1849 წელს მარნის დეპარტამენტში დეპუტატად აირჩიეს.

1858-1864 წლებში იგი ელჩად იყო სანქტ-პეტერბურგში. 1864 წელს არჩეულია სენატორად. ლუი-ნაპოლეონ-ოგიუსტ ლანი გარდაიცვალა 1874 წელს, პარიზში.
ანდრე მასენა

ანდრე მასენა ( დ. 6 მაისი, 1756, ნიცა — გ. 4 აპრილი, 1817) — ფრანგი სახელმწიფო და სამხედრო მოღვაწე, საფრანგეთის მარშალი, რივოლის ჰერცოგი და ესლინგის თავადი.

ბიოგრაფია
მასენა ღარიბ ოჯახში დაიბადა და ადრეულ ასაკში დაობლდა. ბავშვობაში იგი გემზე იუნგა იყო. 1775 წელს სამხედრო სამსახურში შევიდა. 1793 წელს იგი საფრანგეთის რევოლუციური არმიის გენერალი გახდა. მან თავი გამოიჩინა ნაპოლეონის იტალიური ლაშქრობის დროს რივოლისთან ბრძოლაში 1797 წელს, რისთვისაც მოგვიანებით ნაპოლეონმა მას ჰერცოგის ტიტული უბოძა ; არმიამ „დიდების ნებიერა“ (ფრანგ.: „’ “) შეარქვა. 1799 წელს დირექტორიატმა იგი „შვეიცარიის არმიის“ მთავარსარდლად დანიშნა, რომელსაც მოკავშირეთა არმიების საფრანგეთზე შეტევა უნდა შეეჩერებინა. მასენამ ლეგენდად ქცეულ გამარჯვებას მიაღწია ციურიხთან ბრძოლაში.

1804 წლის 19 მაისს ნაპოლეონმა 17 სხვა გენერალთან ერთად ანდრე მასენას საფრანგეთის მარშლის წოდება მიანიჭა. მესამე კოალიციურ ომში მასენა 1805 წლის 30 აგვისტოს "იტალიის არმიის" მთავარსარდლად დაინიშნა. მისი ბრწყინვალე მხედარმთავრული ნიჭის წყალობით ფრანგებმა რამდენიმეჯერ დაამარცხეს რიცხბორივად მეტი ავსტრიელთა ჯარები.

1806 წელს მასენას დაევალა ნეაპოლის სამეფოს დაპყრობა, რომლის მეფეც მოგვიანებით ნაპოლეონის ძმა ჟოზეფი გახდა. 1807 წელს მან წარმატებულად ილაშქრა პოლონეთში. ბრძოლებს შორის ერთ-ერთი პაუზის დროს მარშალ ბერთიესთან ერთად ნადირობის დროს დროს მას თოფში დენთი აუფეთქდა და ცალის თვალი დაკარგა.

1809 წელს მასენამ თავი გამოიჩინა ასპერნ/ესლინგის ბრძოლაში, რისთვისაც ნაპოლეონისაგან „ესლინგის თავადის“ ტიტული მიიღო. იმავე 1809 წელს ვაგრამთან ბრძოლაში მან ერთ-ერთი მთავარი როლი ითამაშა, დაჭრილი და სამხედრო ორთვალაზე დაწოლილი ხელმძღვანელობდა თავის არმიას და მიუხედავ ჭრილობისა ცხენზე ამხედრებულმა პირარად უხელმძღვანელა კავალერიის გადამწყვეტ შეტევას. 1810 წელს იგი „ესპანეთის არმიის“ მხედართმთავრად დაინიშნა და წარმატებით ებრძოდა ინგლისელებს, რომლებიც აიძულა დაეხიათ პორტუგალიის საზღვრამდე. მარშალ ნეისთან უთანხმოების გამო, რომელსაც არ სურდა დამორჩილებოდა მის ბრძანებებს მასენამ თავისი არმია უკან დახია, რის გამოც ნაპოლეონთან ურთიერთობა გაუფუჭდა. 1812–1813 წლების ბრძოლებში მას დიდი სამხედრო სენაერთებისათვის აღარ უხელმძღვანელებია. ნაპოლეონის 100 დღიანი მმართველობის დროს იგი თავშეკავებულად იქცეოდა და პოლიტიკურ არენაზე არ გამოსულა.

ნაპოლეონის ტახტიდან ხელმეორედ გადადგომის შემდეგ მასენა პარიზის ნაციონალურ გვარდიას მეთაურობდა, თუმცა სულ მალე სრულიად ჩამოშორდა პოლიტიკურ სცენას. მიუხედავად პორტუგალიის ლაშქრობის დროს წარმოშობილი მტრობისა, მან უარი განაცხადა მარშალ ნეის წინააღმდეგ გამართული სამხედრო ტრიბუნალის წევრობაზე.
მიშელ ნეი

მიშელ ნეი ( დ. 10 იანვარი, 1769, ზაარლუი, გერმანია — გ. 7 დეკემბერი, 1815, პარიზი) — ფრანგი სახელმწიფო და სამხედრო მოღვაწე, საფრანგეთის მარშალი, ელხინგენის ჰერცოგი და მოსკოვის თავადი.

ბიოგრაფია
მიშელ ნეი (დაბ. მიხაელ ნაი, გერმ.: ) დაიბადა ღარიბი ნალების მჭედლის ოჯახში, ქალაქ ზაარლუიში, ბიერშტრასე 13-ში, რომელიც იმ დროს საფრანგეთის მიერ იყო დაპყრობილი. 1788 წელს იგი საფრანგეთის არმიის ჰუსარების პოლკში ჩაეწერა. რევოლუციის დროს უნტეროფიცერი იყო. 1796 წელს იგი უკვე ბრიგადის გენერალი გახდა, 3 წელიწადში კი დივიზიის გენერალის ჩინი უბოძეს. 1804 წელს ნაპოლეონმა მას საფრანგეთის მარშლის წოდება მიანიჭა. 1808 წლიდან მის ტიტულატურას ამშვენებს ელხინგენის ჰერცოგის წოდება. ნაპოლეონმა 1812 წელს მას მოსკოვის თავადის ჩინიც უბოძა.

1814 წელს ნეი საიმპერატორო გვარდიის სარდლად დაინიშნა. ნაპოლეონის ტახტიდან გადადგომის შემდეგ იგი ბურბონების სამსახურში ჩადგა, მაგრამ ბონაპარტის ელბადან დაბრუნების და 100 დღიანი მმართველობის დროს ისევ ამ უკანასკნელის მხარე დაიჭირა. ვატერლოოსთან ბრძოლაში იგი შეშლილივით იბრძოდა (ნეის 5 ცხენი მოუკლეს და ბოლოს ქვეითად მიდიოდა შეტევაზე) და ცდილობდა მოახლოებული დამარცხება როგორმე თავიდან აეცილებინა. ნაპოლეონის ხელმეორედ ტახტიდან გადადგომის შემდეგ მან უარი განაცხადა საფრანგეთის დატოვებაზე და 1815 წლის 3 აგვისტოს დაპატიმრებულ იქნა. მიშელ ნეის ბურბონებმა ბრალი სამშობლოს ღალატში დასდეს და სიკვდილით დასჯა მიუსაჯეს. 1815 წლის 7 დეკემბერს იგი ლუქსემბურგის ბაღში დახვრიტეს. ცეცხლის გახსნის ბრძანება მან თვითონ გასცა.

ნეიმ, როგორც მთავარსარდალმა განსაკუთრებით გამოიჩინა თავი 1812 წელს ნაპოლეონის რუსეთზე ლაშქრობის დროს, როცა იგი საფრანგეთის არმიის არიერგარდს ხელმძღვანელობდა და ბრწყინვალედ იცავდა „დიდ არმიის“ უკანდახევისას. მის მამაცობაზე უამრავი ლეგენდაა შემორჩენილი, ერთ-ერთი მათგანი მოგვითხრობს, რომ ის ერთადერთი გადაურჩა კაზაკების არიერგარდზე თავდასხმას და სრულიად გაყინულმა და ძალაგამოცლილმა თავი პრუსიულ გუმბინოში განლაგებულ ბანაკში ოფიცერთა სასადილოს შეაფარა. ოფიცრებმა ნეი ვერ იცნეს და სასადილოდან გამოგდება დაუპირეს, რაზეც მან უპასუხა: „ბრავო ბატონებო, ნუთუ ვერა მცნობთ? მე ვარ დიდი არმიის არიერგარდი - მე ვარ მიშელ ნეი“.

ნაპოლეონი მას „მამაცთა შორის მამაცს“ (ფრანგ.: ) ეძახდა.
პითაგორა

პითაგორა (; დ. ~ძვ. წ. 580 — ძვ. წ. 500) — ძველი ბერძენი, იონიელი მათემატიკოსი და ფილოსოფოსი, მისტიური რელიგიური და სამეცნიერო საზოგადოების სახ. „პითაგორელები“ დამფუძნებელი, ყველაზე უკეთ ცნობილია „პითაგორას თეორემით“, რომელიც მის სახელს ატარებს.

ცნობილია როგორც „რიცხვთა მამა“, პითაგორას მნიშვნელოვანი წვლილი მიუძღვის ფილოსოფიურსა და რელიგიურ სწავლებაში ძვ.წ. საუკუნეში. მისი ცხოვრება და მოღვაწეობა ლეგენდებისა და გაურკვევლობის ბურუსითაა მოცული და ამგვარად რთულია დარწმუნებით მასზე ზუსტი ინფორმაციის მოყვანა. პითაგორასა და მის მოწაფეებს სწამდათ, რომ ყველაფერი დაკავშირებულია მათემატიკასთან და ასევე მიიჩნევდნენ, რომ ყველაფრის წინასწარ განჭვრეტა შესაძლებელია ციკლთა რითმულობის განსაზღვრით.

ბიოგრაფია
პითაგორა დაიბადა სამოსში. მისი დაბადების ზუსტი თარიღი და ადგილი უცნობია. მამამისი მნესარხი მოხსენიებულია, როგორც სამოსში მცხოვრები, მაგრამ ბევრი ვერსია მიუთითებს, რომ პითაგორა დაიბადა ფინიკიაში ან სიდონში. ითვლება, რომ მნესარხი არის ფინიკიელი, რომელმაც მიიღო სამოსის მოქალაქეობა, ან პირიქით - ბერძენ ვაჭრად, რომელიც ცოლ პიფაიდასთან ერთად გადავიდა ფინიკიაში, სადაც გახდა მამა. სახელი მან მიიღო მის შემდეგ, რაც დელფიის წინასწარმეტყველმა პითეამ იწინასწარმეტყველა მისი დაბადება (პითაგორა პირდაპირი თარგმანით ნიშნავს „ის ვისზეც იწინასწარმეტყველა პითეამ“)

ასევე არსებობს ნაკლებად ცნობილი, პითაგორას დაბადების სამი ვერსია: ის არის ტირელი (ანუ ეტრუსკი) ან ქალაქ ფლიუნტა და მეტაპონტას მაცხოვრებელი. ასევე არსებობდა ძველი მწერლების ვერსია, რომლებიც ამბობდნენ, რომ პითაგორა იყო ღმერთ აპოლონის შვილი.

ყველა ეს ვერსია ჩვენამდე მოვიდა მწერლებიდან, რომლებიც ცხოვრობდნენ პითაგორას სიკვდილიდან 600-700 წლის შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ მწერლების უმეტესობა ეყრდნობა უფრო ძველი მწერლების ვერსიებს, პითაგორას თანამედროვეებზე ინფორმაცია არ არის.

შრომები
პითაგორას დიდი წვლილი მიუძღვის მათემატიკის და ასევე მუსიკის განვითარებაში.
პოლიფონია

პოლიფონია ( და — „ხმა“) — ორი ან რამდენიმე დამოუკიდებელი, ფუნქციურად თანასწორუფლებიანი მელოდიის ერთდროული ჟღერადობა.
პოლიფონიური მუსიკისთვის დამახასიათებელია ინტელექტუალიზმი, მხატვრულ-სახეობრივი განზოგადება, ობიექტურობა და ერთაფექტიანობა. მისთვის ტიპურია მუსიკალური მასალის უწყვეტი განვითარება, საწყისი ხასიათის ნაკლებინტენსიური გარდაქმნა.

პოლიფონია დაიბადა სავარაუდოდ, შუა საუკუნეების მიწურულს, ევროპულ ვოკალურ მუსიკაში პირველი შემორჩენილი ნიმუშები — ორგანუმები საუკუნით თარიღდება. საუკუნეში პოლიფონია განვითარების ყველაზე მაღალ წერტილს გეორგ ფრიდრიხ ჰენდელის და იოჰან სებასტიან ბახის შემოქმედებაში აღწევს. იქმნება ისეთი მნიშვნელოვანი მუსიკალური ფორმა, როგორიცაა ფუგა.

პოლიფონიური მუსიკისთვის დამახასიათებელ ხერხებს მიმართავენ მეოცე საუკუნის კომპოზიტორებიც.
ჰომოფონია

ჰომოფონია (; , , , „იგივე“ და , , „ბგერა“) — მრავალხმიანობის ნაირსახეობა, რომელშიც პოლიფონიისაგან განსხვავებით, ერთ-ერთ (უმთავრესად მაღალ) ხმას წამყვანი მნიშვნელობა აქვს, დანარჩენი კი ქვეშემწყობია და თან ახლავს მას. ჰომოფონია ჩამოყალიბდა და გავრცელდა აღორძინების ეპოქაში მუსიკის ახალ ჟანრებში — ოპერაში, ორატორიაში, კანტატაში, სასულიერო მუსიკაში. ჰომოფონიის განვითარების ისტორიაში გამოყოფენ 2 პერიოდს: გენერალ-ბასისა (1600-1750 წლები; ამავე პერიოდში მოღვაწეობდნენ უდიდესი პოლიფონისტები ი. ბახი და გ. ჰენდელი) და ვენის კლასიკური სკოლის და მათი გამგრძელებლების (1750-1900 წლები) მოღვაწეობის პერიოდს. ჰომოფონიის განვითარებას მოჰყვა კლასიკური ჰარმონიის პრინციპების ჩამოყალიბება.