არდეშენი

არდეშენი, იგივე არდაშენი ან არტაშენი (ლაზ. არტაშენი / ', თურქ. ) — ქალაქი და რაიონი თურქეთში, რიზეს პროვინციაში (ილი), შავი ზღვის პირას. მდებარეობს 48 კილომეტრში ქალაქ რიზედან. 2002 წლის მონაცემებით ქალაქში იყო 45 392 მაცხოვრებელი. ქალაქისა და რაიონის მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობა ლაზია.
არდაშენი ისტორიული აღმოსავლეთ ლაზეთის სიდიდით მეორე ქალაქია რიზეს შემდეგ, თუმცა რიზესგან განსხვავებით, არდაშენში ჯერ კიდევ მეტყველებენ ლაზურად.

საქართველოს საპატრიარქოს განცხადებით არდაშენში მდებარეობდა ლაზეთის საეპისკოპოსოს ერთ-ერთი ცენტრი. კარძოდ, განცხადებში ნათქვამია:

ისტორია
არდეშენის ძველი სახელწოდებაა არტაშენი. სახელწოდება არტაშენი (არტაშენი/ართაშენი) შედგება სიტყვებისგან „არტა“ (არტა/ართა) და „შენი“ (შენი). სიტყვა „შენი“ ქართულად ნიშნავს სახლს, დასახლებას. პირველი სიტყვა არტაშენიში შესაძლოა იყოს არტა, რომელიც ზოროასტრიზმში აჰურა მაზდას გამოვლინებებიდან (ამეშა სპენტა) ერთ-ერთია. ამ შემთხვევაში არტაშენი ნიშნავს დაახლოებით „არტას სახლს“. არტაშენი თურქულში შევიდა როგორც არდეშენი. მართლაც, 1835 წლის ოსმალეთის მოსახლეობის რეესტრში, 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის წელიწდეულსა და 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში ის მოხსენიებულია როგორც არდეშენი .

ადრე სოფლის სტატუსის მქონე არტაშენის მდებარე ლაზეთის რეგიონი ანტიკურ პერიოდში კოლხეთის სამეფოს საზღვრებში შედიოდა. ოსმალებმა, ტრაპიზონის იმპერიის განადგურების შემდეგ 1461 წელს, 1547 წელს სრულად დაიპყრეს ეს რეგიონიც. არტაშენის ეკლესიაც ამ პერიოდიდანაა შემორჩენილი. 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის წელიწდეულის თანახმად, ეს დასახლება ექვემდებარებოდა ტრაპიზონის პროვინციის ლაზისტანის სანჯაყის ათინის რაიონს. მოსახლეობა შედგებოდა 42 ოჯახში მცხოვრები 110 ადამიანისგან. თუმცა შესაძლოა ეს რიცხვი მხოლოდ მამაკაცების რაოდენობას ასახავდეს. სოფელში დასაბეგრი პირუტყვის რაოდენობად აღრიცხულია 85 ძროხა და 15 ხარი.

კულტურის ისტორიკოსმა ნიკო მარმა 1910 წელს ლაზისტანის რეგიონში ჩატარებული კვლევითი ექსპედიციისას სოფლის სახელად „არტაშენი“ დააფიქსირა. მარის ცნობით, ათინის რაიონში 69 სოფელი იყო, რომელთაგან 64-ში ლაზურად საუბრობდნენ. არტაშენიც იყო ერთ-ერთი სოფელი, სადაც ლაზურად საუბრობდნენ.

სოფელი არტაშენი პირველი მსოფლიო ომის დროს რუსების ხელში გადავიდა. ქართველმა ენათმეცნიერმა იოსებ ყიფშიძემ რუსული მმართველობის პერიოდში, 1917 წელს ლაზისტანის რეგიონში კვლევითი ექსპედიციისას სოფლის სახელი ჩაიწერა როგორც არტაშენი (ართაშენი). ყიფშიძე არტაშენის სახელით ახსენებდა როგორც რეგიონს, ასევე სოფელს. ყიფშიძის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, ამ დროს არტაშენის სოფელში 68 ოჯახში 283 ადამიანი ცხოვრობდა. ჩვიდმეტმა ოჯახმა კი სოფელი დატოვა. არტაშენის რეგიონში 25 სოფელი იყო. რეგიონის მოსახლეობა შედგებოდა 2,370 ოჯახში მცხოვრები 12,250 ადამიანისგან. 150 ოჯახმა კი ომის დროს დატოვა რეგიონი.

სოფელი არტაშენი 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში, იყო რიზეს პროვინციის, ათინის რაიონის, არდეშენის თემის სოფლებიდან ერთ-ერთი. არდეშენის თემი 26 სოფლისგან შედგებოდა. 1935 წლის საყოველთაო აღწერისას, რიზეს და არტვინის პროვინციების გაერთიანებით შექმნილ ჩორუჰის პროვინციაში იგივე ადმინისტრაციული სტატუსი ჰქონდა და მისი მოსახლეობა შეადგენდა 654 ადამიანს. ამ დროისთვის ათინის რაიონის სახელი შეიცვალა პაზარად და არდეშენის თემი პაზარის რაიონს ექვემდებარებოდა.

არდეშენი, როგორც თემი და თემის ცენტრი, პაზარის რაიონს ექვემდებარებოდა, სანამ 1953 წლის 1 მარტს არ გახდა რაიონი და რაიონული ცენტრი. 1955 წლის საყოველთაო აღწერისას არდეშენის რაიონი შედგებოდა ცენტრალური თემისა და ჩამლიჯის თემისგან. 1965 წლის საყოველთაო აღწერისას არდეშენის დაბის მოსახლეობა შეადგენდა 5 488 ადამიანს და ამ მოსახლეობიდან 2 522 ადამიანმა იცოდა კითხვა და წერა. არდეშენის რაიონში 22 864 ადამიანი ცხოვრობდა და ამ მოსახლეობიდან 8 405 ადამიანი იყო წერა-კითხვის მცოდნე.

არდეშენის რაიონში ისტორიული ძეგლებიდან არის მეჩეთი, ეკლესია, თაღოვანი ხიდი და სახლების ნიმუშები. ასევე სოფელ სესლიქაიაში მდებარეობს ჰასან დედეს მავზოლეუმი (1890).