გადასარბენი

გადასარბენი — სარკინიგზო ხაზის მონაკვეთი, რომელიც აერთებს მომიჯნავე გამყოფ პუნქტებს.

კლასიფიკაცია
პოსტსაბჭოთა სივრცეში სარკინიგზო გადასარბენები იყოფიან:
პოსტებსშორისი — გადასარბენები, შეზღუდული სალიანდაგო პოსტებით ან სალიანდაგო პოსტებით და რკინიგზის სადგურებით.
სადგურთაშორისი — გადასარბენები, შეზღუდული რკინიგზის სადგურებით, ასაქცევებით და გადასასწრები პუნქტებით.

გადასარბენები არსებობენ ერთლიანდაგიანები, ორლიანდაგიანები და მრავალლიანდაგიანები. აქვთ წყვილი და კენტი მიმართულება. იყოფიან ბლოკ-უბნებად გამსვლელი შუქნიშნებით (ადრე სემაფორებით). გადასარბენის სიგრძე და მისი ტიპი დამოკიდებულია მის მნიშვნელობაზე, დატვირთვაზე და გამოყენების ეფექტურობაზე. გადასარბენზე ხდება რკინიგზის მართვისა და სადისპეჩერო მონაკვეთების ცვლა.

ერთლიანდაგიანი გადასარბენი
ერთლიანდაგიან გადასარბენებზე ერთადერთი რკინიგზის ლიანდაგის დანიშნულებაა მატარებლების რიგრიგობითი მოძრაობა ორივე მიმართულებით. ასეთი გადასარბენის ნაკლი მდგომარეობს იმაში, რომ მასზე მოძრაობა ერთდროულად ხორციელდება მხოლოდ ერთი მიმართულებით. მხოლოდ გადასარბენის განთავისუფლების შემდეგ (მატარებლის რკინიგზის სადგურზე ან ასაქცევზე შემოსვლისას) შესაძლებელია ამავე გადასარბენზე გაეშვას შემხვედრი მიმართულების მატარებელი. ორი ურთიერთსაწინააღმდეგო მიმართულებით მოძრავი მატარებლების შეხვედრას სადგურზე (ასაქცევზე) ეწოდება მატარებელთა გადაჯვარედინება. ჩვეულებრივ ერთლიანდაგიან გადასარბენებს აგებენ რკინიგზის მცირედ დატვირთულ მონაკვეთებზე, რელიეფის რთული პირობების მიზეზით მეორე ლიანდაგის დაგების შეუძლებლობის გამო, სამრეწველო საჭიროებისთვის, მხოლოდ სატვირთო მატარებლების მოძრაობისათვის სატვირთო სადგურებსა და დამხარისხებელი სადგურებს შორის, ან საგარეუბნო გადაყვანების განხორციელებისთვის მოძრაობის დაბალი ინტენსივობისას. ამას გარდა, ორლიანდაგიან გადასარბენებზე ცალკეული გადასარბენები შეიძლება იყვნენ ერთლიანდაგიანები მათზე გრძელი ხიდების, გვირაბების არსებობის გამო, რაც შესაძლებელს ხდის მშენებლობისას თანხების დროებითი ეკონომიის გაწევისა. მატარებელთა რაოდენობის გაზრდის შემთხვევაში იგება მეორე ლიანდაგები. ჩვეულებრივ ერთლიანდაგიანი გადასარბენები არ არიან ელექტროფიცირებულები და მატარებელთა მოძრაობა ხორციელდება თბომავლების და ზოგჯერ ორთქლმავლების წევით. ასევე არსებობენ ელექტროფიცირებული ერთლიანდაგიანი სარკინიგზო გადასარბენები.

მატარებელთა მოძრაობის ორგანიზაცია ერთლიანდაგიან გადასარბენებზე დამოკიდებულია იმაზე, იყოფიან თუ არა ისინი გამავალი შუქნიშნებით (ავტობლოკირებისას) ბლოკ-უბნებად ან წარმოადგენენ თუ არა ერთიან ბლოკ-უბნებს (ნახევარავტობლოკირებისას ან ელექტროკვერთხული სისტემისას). პირველ შემთხვევაში შესაძლებელია გადასარბენზე ერთი მიმართულების რამდენიმე მატარებლის გაშვება ერთიმეორის მიყოლებით, მეორე შემთხვევაში არც ერთი მატარებლის გაშვება არ შეიძლება მანამდე, სანამ მეორე იმყოფება გადასარბენზე.

ორლიანდაგიანი გადასარბენი
ორლიანდაგიანი გადასარბენი ყველაზე ხშირად გამოყენებადი გადასარბენების ტიპია მსოფლიოს ბევრი ქვეყანის მაგისტრალურ რკინიგზებზე. ორლიანდაგიან გადასარბენზე ერთი ლიანდაგი განკუთვნილია მატარებელთა მოძრაობისათვის ერთი მიმართულებით — კენტი, მეორე ლიანდაგი — წყვილი მიმართულებით, პირველის საწინააღმდეგოდ. იშვიათად ლიანდაგის მოკლე მონაკვეთებზე გამოიყენება მიმართულების ორმაგი სისტემა ან ეგრედ წოდებული ორმხრივი ბლოკირება, რომლითაც თითოეულ ლიანდაგზე შესაძლებელია მოძრაობა როგორც წყვილი, ასევე კენტი მიმართულებით. საკმაოდ გრძელ გადასარბენებზე შეიძლება იმყოფებოდეს იმდენი მატარებელი, რამდენ ბლოკ-უბნებადაცაა დაყოფილი გადასარბენი. გადასარბენები იყოფა ბლოკ-უბნებად ერთმანეთისგან დაშორებით დაახლოებით ერთი და იგივე მანძილზე გამშვები შუქნიშნების დაყენებით, ანუ დაახლოებით 2 კილომეტრში. ორლიანდაგიან გადასარბენზე ნახევარავტობლოკირება მცირეეფექტურია და გამოიყენება საკმაოდ იშვიათად.

მრავალლიანდაგიანი გადასარბენი
რკინიგზების ყველაზე უფრო დატვირთულ გადასარბენებზე ლიანდაგების რაოდენობა შეიძლება იყოს სამი, ოთხი, იშვიათად — კიდევ მეტი, ასეთ გადასარბენებს ეძახიან მრავალლიანდაგიანებს. მრავალლიანდაგიანი გადასარბენების განსაკუთრებულობაა მატარებელთა ერთდროული მოძრაობა ერთი მიმართულებით ერთმანეთის პარალელურად, რაც მნიშვნელოვნად ზრდის გამტარუნარიანობას. სამლიანდაგიან მონაკვეთებზე ჩვეულებრივ პირველი ლიანდაგით მოძრაობა ხორციელდება კენტი მიმართულებით, მეორე ლიანდაგით — წყვილი მიმართულებით, ხოლო მესამე ლიანდაგით მოძრაობა შესაძლებელია ორივე მიმართულებით. ოთხლიანდაგიან მონაკვეთებზე ორი ლიანდაგი გამოიყენება წყვილი მიმართულებით სამოძრაოდ და ორი — კენტი მიმართულებით. ცალკეულ შემთხვევებში გამოიყენება ორმხრივი ბლოკირება ყველა ლიანდაგზე და თითოეულ ლიანდაგს შეუძლია გაატაროს მატარებლები ნებისმიერი მიმართულებით.

მრავალლიანდაგიან გადასარბენებზე შესაძლებელია ლიანდაგების სპეციალიზაცია: მაგალითად, ერთი ან ორი ლიანდაგი გამოიყენება მხოლოდ სატვირთო მატარებლების მოძრაობისათვის, ან მხოლოდ საგარეუბნო მატარებლებისათვის ხშირი გაჩერებებით, ან ლოკომოტივი-მიმწოლების დასაბრუნებლად მიწოლის დაწყების მონაკვეთში. ამ შემთხვევაში მიიღწევა ყველაზე უფრო დიდი გამტარუნარიანობა, რადგანაც მატარებელთა სხვადასხვა სახეობებს აქვთ მოძრაობის სხვადასხვა სიჩქარე და არ ზღუდავენ ერთმანეთს. ასევე მრავალლიანდაგიანი გადასარბენები შეიძლება იყვნენ სადგურებს შორის ერთი რკინიგზის კვანძის საზღვრებში, თუ ასეთ გადასარბენებზე ხვდებიან მატარებლები რამდენიმე მაგისტრალური მიმართულებებიდან.

საზღვრები
გამყოფ პუნქტებსა და გადასარბენებს შორის საზღვარს წარმოადგენს გამყოფი პუნქტების მკაფიოდ განსაზღვრული საზღვრები:
ერთლიანდაგიან მონაკვეთებზე — გამყოფი პუნქტების შესავალი შუქნიშნები;
ორლიანდაგიან მონაკვეთებზე თითოეულ ცალკეულ მთავარ ლიანდაგზე — ერთი მხრივ — შემავალი შუქნიშანი, მეორე მხრივ სასიგნალო ნიშანი „სადგურის საზღვარი“;
ორლიანდაგიან მონაკვეთებზე, აღჭურვილი ორმხრივი ავტობლოკირებით, თითოეულ ცალკეულ მთავარ ლიანდაგზე ორივე მხრიდან საზღვრებს წარმოადგენენ შემავალი შუქნიშნები.