iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მაჭი

მაჭი, თოღა— შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე აღმოსავლეთ საქართველოში (ჰერეთი), მაჭის საერისთავოს ცენტრი. ააგეს საუკუნეში მდინარე მაჭისწყლის (ახლანდელი მაწიმისწყალი, საქართველოსა და აზერბაიჯანის სასაზღვრო მცირე მდინარე, ერთვის მდინარე ალაზანს) ხევში. მაჭი იყო კახეთის მეფეთა საზაფხულო რეზიდენცია. შემორჩენილია ნანგრევები (კედლების, კოშკ-ბურჯების, ეკლესიის, გადახურული წყალსაცავის, ხაროებისა და სხვა).

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
მახა

მახა — დასავლეთ საქართველოს ხორბლის ენდემური ჰექსაპლოიდური სახეობა, გავრცელების არეალი მკვეთრად შეზღუდულია. მიუხედავად ამისა, პოლიმორფიზმით გამოირჩევა.

აერთიანებს 2 ქვესახეობას: ჩელტა მახასა და გვაწა მახას. აქვს მრავალი სახესხვაობა. მახა თავთავმტვრევადი ჰექსაპლოიდური ხორბლის ადრეული ეტაპია. მახას გენოტიპი ატარება ძვირფასი სამეურნეო ნიშნების გენებს.

მისი გამოყენება პერსპექტიულია ჭარბტენიანი პირობების, ჩაწოლის, აგრეთვე გუდაფშუტას მიმართ გამძლე და საკვები ხორბლის სელექციაში.
მახათა

მახათა — მთა საქართველოში, თბილისის ჩრდილოეთ ნაწილში, ქალაქის აღმოსავლეთ კიდესა და „თბილისის ზღვას“ შორის, სიმაღლე ზღვის დონიდან 632,6 მ. მდებარეობს მდინარე მტკვრის მარცხენა მხარეს და წარმოადგენს მის ძველ ტერასის ნაწილს. აგებულია ზედაეოცენური თიხებითა და ქვიშაქვებით, რომელიც ზემოდან დაფარულია მეოთხეული ალუვიური ნალექებით. დამახასიათებელია მობრტყელებული თხემი. აღმოსავლეთ და სამხრეთ კალთა დამრეცია, დასავლეთ და ჩრდილოეთ ციცაბო. მთას გასდევს ადმინისტრაციული საზღვარი თბილისის დიდუბე-ჩუღურეთისა და ისანი-სამგორის რაიონებს შორის.

თეიმურაზ ბატონიშვილის მიხედვით, მახათა ნიშნავს „მეხთა ადგილს“ („ქუხილის ჟამს მეხი იცის“). ვახუშტის მიერ შედგენილ თბილისის რუკაზე (1735) მახათას ფერდობთან დატანილია „შუატბის გზა“, ხოლო მთის ძირში მითითებულია „მელიქის საყდარი“ და „ბებუთას ბაღი“. ბაღს ჩაუდიოდა შარაგზა — „ლილოს გზა“. ეს ბაღი როსტომ მეფის მიერ ნაწყალობევ ადგილზე გაუშენებია ხოჯა ბეჰბუდას (ბებუთა) — ბებუთაშვილების საგვარეულოს ფუძემდებელს და თბილისის ზარაფთუხუცესს 1650-იან წლებში. საყდარიც ძველ სასაფლაოზე მისი აშენებული ყოფილა. სასაფლაომაც და საყდარმაც ს.-მდე მოაღწია ხოჯავანქის სახელწოდებით. ეკლესია ამ უბნის რესტავრაციის დროს აიღეს საბჭოთა პერიოდში. პლატონ იოსელიანის მოწმობით, ძველად მახათას მთაზე წმ. ელიას ეკლესია მდგარა. მას აქ უნახავს ეკლესიის ნაშთები. წმ. ელიას ეკლესიიდან მოდის ამ უბნის ძველი დასახელება — ელია (ელიას უბანი), რომელიც ავლაბრის ჩრდილო-აღმოსავლეთითაა განლაგებული. მახათას მთასთან გაშენებულია აგრეთვე თბილისის ერთ-ერთი უბანი – ვაზისუბანი.

მახათას მთის ფერდობზე განლაგებულია სამხედრო დასახლება და მაღალტექნოლოგიური სარადარო ცენტრი, რომელმაც ჩაანაცვლა 2008 წლის 11 აგვისტოს რუსული ავიაიერიშის დროს მთლიანად განადგურებული ძველი სადგური. მთის მწვერვალზე შენდება წმ. ილია წინასწარმეტყველის სახელობის სამონასტრო კომპლექსი.

2012 წლის 17 აპრილს მახათას მთაზე ივერიის ღვთისმშობლის ხატის ეკლესიას საძირკველი ჩაეყარა, რომელსაც სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, საქართველოს პრეზიდენტი მიხეილ სააკაშვილი, ფონდ „ივერიისას“ დამფუძნებელი პაატა ბურჭულაძე და ხელისუფლების წარმომადგენლები დაესწრნენ. მახათას მთაზე ტაძრის მშენებლობის ოფიციალური ცერემონია ტაძრის საძირკვლისთვის ამოთხრილ ქვაბულში გაიმართა. ღონისძიების დაწყებამდე მახათას მთაზე მიაბრძანეს ივერიის ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ხატის ასლი, რომელიც სიონშია დაბრძანებული. ტაძრის საძირკვლის გასათხრელად ნიჩბით მიწა პირველად კათოლიკოს-პატრიარქმა ამოიღო. მანამდე კი პარაკლისი გადაიხადა.
ოზურგეთის განძი

ოზურგეთის განძი — ევროპული ვერცხლის მონეტების განძი (414 ცალი). აღმოჩნდა 1953 წელს ქალაქ ოზურგეთში (ყოფილი მახარაძე).

განძი მოთავსებული იყო სპილენძის ჭურჭელში. ოზურგეთის განძის ნაწილი (270 ც.) შედგება ავსტრიული ტალერების (51 ც.), ვენეციური დუკატოს (1 ც.), ტოსკანური ტალეროებისა (11 ც.) და ესპანური პესოებისაგან (207 ც.).

ავსტრიული ტალერები მოჭრილია ერცჰერცოგების ფერდინანდის (1564-1595), მაქსიმილიანის (1612-1618), ლეოპოლდის (1619-1632) და იმპერატორების რუდოლფ (1576-1612) და ფერდინანდ (1619-1637) სახელით სხვადასხვა ზარაფხანაში. ვენეციური დუკატო ვენეციის დოჟს პასკუალე ჩიკონიას (1587-1595) განეკუთვნება. ტოსკანური ტალერები დიდი ჰერცოგების ფერდინანდ (1587-1608), კოზიმო (1608-1621) და ფერდინანდ (1621-1670) მედიჩების სახელითაა გამოშვებული. ესპანური პესოები ფილიპე (1556-1598), ფილიპე (1598-1621) და ფილიპე (1621-1665) განეკუთვნება და მოჭრილია ესპანეთსა (სევილია, სეგოვია) და ამერიკაში (მექსიკა, პერუ). განძის ყველაზე გვიანდელი მონეტა მოჭრილია 1628 წელს. ე. ი. განძი დაფლულია საუკუნის 20-იანი წლების შემდეგ.

საქართველოს ტერიტორიაზე ტალერული მონეტების ასეთი დიდი განძის აღმოჩენა მოწმობს, რომ ევროპული ვერცხლის მონეტები მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა საქართველოს ფულად მიმოქცევაში.

ოზურგეთის განძის 270 ცალი მონეტა დაცულია აკადემიკოს ეროვნულ მუზეუმში, 144 ცალი - ოზურგეთის ისტორიულ მუზეუმში.
ნოე ჟორდანია

}

მესამე დასის ჩამოყალიბების დროს ჟორდანიას ეჭირა ზომიერად მემარცხენე პოზიცია და გამოირჩეოდა ეროვნული საკითხისადმი მნიშვნელოვანი მგრძნობელობით. საუკუნის დასაწყისში ის უფრო დასცილდა ეროვნულ პოზიციებს, მაგრამ არ იჭერდა მკვეთრად ინტერნაციონალისტურ პოზიციას.

ეროვნული საკითხის წინ წამოწევის გამო დაუპირისპირდა ის სოციალისტ-ფედერალისტებს. ჟორდანიას ერი მიაჩნდა კაპიტალისტური წყობილების პირმშოდ.ჟორდანიას შემუშავებული ჰქონდა საქართველოს ისტორიის მისეული კლასობრივი ინტერპრეტაცია. ერი ვერ განვითარდებოდა ფეოდალურ ეკონომიკაში, შესაბამისად ქართველი ერი მისთვის ახალგაზრდა ერი იყო, რომლის ეროვნული შეგნება მხოლოდ საუკუნის ბოლოს დაიბადა. მისი შეხედულებით რუსეთმა საქართველოში უფრო მაღალი პოლიტიკურ-ეკონომიკური წყობა (კაპიტალიზმი) შემოიტანა, ვიდრე აქ არსებობდა (ფეოდალიზმი). გარდა ამისა, ის ფიქრობდა, რომ ეროვნული საკითხის წინ დაყენებით ის დაკარგავდა გლეხობის მხარდაჭერას, რადგან გლეხობა მაშინ ადგილობრივ მემამულეებს უპირისპირდებოდა და არა უცხოურ კაპიტალს, ხოლო გლეხობის დაკარგვით ჩავარდებოდა მთლიანად რევოლუციური მოძრაობა. ის მხარს უჭერდა მხოლოდ კულტურულ ავტონომიას ერებისას.

პირველი მსოფლიო ომის დროს ჟორდანია განსაკუთრებით ეწინააღმდეგებოდა ეროვნული საკითხის წამოწევას. მას ეს მიაჩნდა ფიზიკურ საფრთხედ ერისთვის. ფიქრობდა, რომ რუსეთისთვის ერთგულება უნდა ეჩვენებინათ, წინააღმდეგ შემთხვევაში მთავრობა ააწიოკებდა მთელ საქართველოს. ეს აზრი მას განუმტკიცა აჭარის სადამსჯელო ექსპედიციამ. ჟორდანიას აზრით რუსეთისთვის უნდა დაენახებინათ, რომ პასუხისმგებელი პარტია სეპარატიზმის წინააღმდეგია. მიუხედავად იმისა, რომ სოციალ-დემოკრატიულ პარტიაში ეროვნულ საკითხზე საერთო აზრი არ არსებობდა, პირადად ჟორდანია ეჭვქვეშ არ აყენებდა საქართველოს დამოუკიდებლობის იდეას, მისი ხედვა ეყრდნობოდა მხოლოდ ტაქტიკურ მოსაზრებებს. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ჟორდანია საბოლოოდ მიბრუნდა ნაციონალისტური პოზიციებისკენ. 1918 წლის სტატიაში „სოციალური დემოკრატია და საქართველოს სახელმწიფოს ორგანიზაცია“ ის იმეორებდა სოციალ-დემოკრატიის გერმანულ-ავსტრიულ მოდელს.

პიროვნული თვისებები
ჟორდანიას, თანამედროვეთა დახასიათებით, არ ჰქონდა ერთპიროვნული დიქტატორული მისწრაფებები. უსმენდა და ითვალისწინებდა როგორც თავისი უახლოესი ამხანაგების, ისე ოპოზიციურად განწყობილ ადამიანების მოსაზრებებს.მთავრობის თავმჯდომარეობის დროს ცხოვრობდა უბრალოდ მოწყობილ ბინაში ევდოკიმოვის ქუჩაზე.

საქართველოს საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ გაჩნდა ხალხური ლექსი:

ოჯახი
1904 წელს ნოე ჟორდანიამ შეირთო პარტიული ამხანაგი ინა კორენევა. წყვილს ოთხი შვილი ჰყავდა: ასმათი, ანდრეიკა, ნათელა და რეჯები. ასმათ ჟორდანიასა და ლევან ფაღავას შვილი ეთერ ფაღავა იყო საფრანგეთში ცნობილი ბალერინა. ნინა ჟორდანია გათხოვდა არჩილ ციციშვილზე და ჰყავდა სამი ქალიშვილი და ერთი შვილიშვილი. ანდრეიკა გარდაიცვალა საქართველოში, ხოლო რეჯებ ჟორდანიას ჰყავს ერთი ვაჟი, ორი ქალიშვილი, ცხოვრობდა ნიუ-იორკში, სადაც ლექციებს კითხულობდა ფრანგული ცივილიზაციის შესახებ.

ჟორდანიას ნათესავი, ნინა თეიმურაზის ასული გეგეჭკორი, იყო ლავრენტი ბერიას მეუღლე.
ჟოზეფ ბონაპარტი

ჟოზეფ ნაპოლეონ ბონაპარტი (დ. 7 იანვარი, 1768 ხმელთაშუა ზღვის კუნძულ კორსიკის ქალაქ აიაჩოში — გ. 28 ივლისი, 1844) — ნეაპოლის (1806–1808), შემდეგ კი ესპანეთის მეფე (1808, 6 ივნისი – 1813, 11 დეკემბერი), მაგრამ 1812 წლის 13 ივნისს ის დაბრუნდა საფრანგეთში.

იყო მეორე ვაჟი კარლო ბუონაპარტესი და ლეტიცია რამოლინოსი. მას ჰყავდა 12 დედმამიშვილი:

ნაპოლეონ ბუონაპარტე (1764/1765 – 17 აგვისტო 1765)
მარია ანა ბუონაპარტე (3 იანვარი 1767 – 1 იანვარი 1768)
ნაპოლეონ ბონაპარტი (15 აგვისტო 1769 – 5 მაისი 1821)
მარია ანა ბუონაპარტე (1770),
მარია ანა ბუონაპარტე (14 ივლისი – 23 ნოემბერი 1771),
ერთი დაუბადებელი ძმა
ლუსიენ ბონაპარტი(21 მაისი 1775 – 29 ივნისი 1840),
ელიზა ბონაპარტი (13 იანვარი 1777 – 7 აგვისტო 1820),
ლუის ბონაპარტი (2 სექტემბერი 1779 – 25 ივლისი 1844),
პოლინ ბონაპარტი (20 ოქტომბერი 1780 – 9 ივნისი 1825),
კაროლინ ბონაპარტი (24 მარტი 1782 – 18 მაისი 1839),
ჟერომ ბონაპარტი (15 ნოემბერი 1784 – 24 ივნისი 1860).
ლუსიენ ბონაპარტი

ლუსიენ ბონაპარტი (დ. 21 მაისი, 1775 — გ. 29 ივნისი, 1840) — კანინოს პირველი უფლისწული 1814 წლიდან. ეს ტიტული მას ნაპოლეონ ბონაპარტმა უბოძა.

ჰყავდა 12 დედმამიშვილი.
ნაპოლეონ ბუონაპარტე (დ. 1764/1765 — გ. 17 აგვისტო, 1765)
მარია ანა ბუონაპარტე (დ. 3 იანვარი, 1767 — გ. 1 იანვარი, 1768)
ჟოზეფ ბონაპარტი (დ. 7 იანვარი, 1768 — გ. 28 ივლისი, 1844)
ნაპოლეონ ბონაპარტი (დ. 15 აგვისტო, 1769 — გ. 5 მაისი, 1821)
მარია ანა ბონაპარტე (1770),
მარია ანა ბონაპარტე (დ. 14 ივლისი — გ. 23 ნოემბერი, 1771)
ერთი დაუბადებელი ძმა
ელიზა ბონაპარტი (დ. 13 იანვარი, 1777 — გ. 7 აგვისტო, 1820)
ლუის ბონაპარტი (დ. 2 სექტემბერი, 1779 — გ. 25 ივლისი, 1844)
პოლინ ბონაპარტი (დ. 20 ოქტომბერი, 1780 — გ. 9 ივნისი, 1825)
კაროლინ ბონაპარტი (დ. 24 მარტი, 1782 — გ. 18 მაისი, 1839)
ჟერომ ბონაპარტი (დ. 15 ნოემბერი, 1784 — გ. 24 ივნისი,1860)
ელიზა ბონაპარტი

მარია ანა ელიზა ბონაპარტი ბაჩიოჩი (დ. 3 იანვარი, 1777, აიაჩო — გ. 7 აგვისტო, 1820) — კარლო ბუონაპარტესა და ლეტიცია რამოლინოს შვილი. ის იყო საფრანგეთის პრინცესა და ტოსკანას ჰერცოგინია. ელიზას ჰყავდა 12 დედმამიშვილი.

ნაპოლეონ ბუონაპარტე (1764/1765 – 17 აგვისტო 1765)
მარია ანა ბუონაპარტე (3 იანვარი 1767 – 1 იანვარი 1768)
ჟოზეფ ბონაპარტი (7 იანვარი 1768 – 28 ივლისი 1844)
ნაპოლეონ ბონაპარტი (15 აგვისტო 1769 – 5 მაისი 1821)
მარია ანა ბუონაპარტე (1770),
მარია ანა ბუონაპარტე (14 ივლისი – 23 ნოემბერი 1771),
ერთი დაუბადებელი ძმა
ლუსიენ ბონაპარტი (21 მაისი 1775 – 29 ივნისი 1840),
ლუის ბონაპარტი (2 სექტემბერი 1779 – 25 ივლისი 1844),
პოლინ ბონაპარტი (20 ოქტომბერი 1780 – 9 ივნისი 1825),
კაროლინ ბონაპარტი (24 მარტი 1782 – 18 მაისი 1839),
ჟერომ ბონაპარტი (15 ნოემბერი 1784 - 24 ივნისი 1860),

ოჯახი
მძიმე ჯვარი

„მძიმე ჯვარი“ — ქართული როკ/მეტალ ჯგუფი. მოღვაწეობს 1988 წლიდან.

ქართული მძიმე როკ/მეტალ-სცენის ერთ-ერთი პიონერი და ლიდერი ჯგუფი „მძიმე ჯვარი“ შეიქმნა 1988 წელს და შექმნისთანავე აქტიურად ჩაერთო ქართულ როკ მოძრაობაში რაც გამოიხატებოდა მრავალრიცხოვანი კონცერტებით, გასტროლებით და ფესტივალებში მონაწილეობით. 1990 წელს ჯგუფი წარმატებით გამოვიდა ლიეპაეს საერთაშორისო როკ -ფესტივალზე და მოიპოვა საპატიო ლაურეატის წოდება.

წლების განმავლობაში აქტიურ საკონცერტო მოღვაწეობასთან ერთად ჯგუფი დაკავებული იყო საკუთარი მუსიკის შექმნით. ჯგუფის შემადგენლობაში ხდებოდა ცვლილებები, ხოლო 2001 წ. ჯგუფმა განიცადა მძიმე დანაკლისი: გარდაიცვალა დასარტყამ ინსტრუმენტებზე დამკვრელი დავით („ზიბო“) ზიბზიბაძე, რომელიც კოლექტივში 1995 წლიდან მონაწილეობდა. პირველი სტუდიური ალბომის, „ “ გამოცემა მხოლოდ 2002 წელს მოხერხდა. ალბომი წარმოადგენდა 1997-2002 წლებში დაწერილი სიმღერების ნაკრებს და მიეძღვნა დავით ზიბზიბაძის ხსოვნას. ალბომი ჩაიწერა შემდეგი შემადგენლობით:
მამუკა ჩიხლაძე (გ. 2021) — გიტარა
ლევან კაპანაძე — ბასი, ბეკ ვოკალი
ლევან ბეიტრიშვილი — ვოკალი
დავით ზიბზიბაძე — დასარტყმელი საკრავები (1997 წლის ჩანაწერებში)
დიმიტრი ოგანესიანი — დასარტყამი (2002 წლის ჩანაწერებში)

2005 წელს ჯგუფი გახდა კონკურსი „პატრინოტი“-ს გამარჯვებული სიმღერით "ვალი ქართვლისა (...ხუთჯვრიანი დროშა)". ამ კონკურსში მონაწილეობასთან ერთად, ლევან კაპანაძე და ლევან ბეიტრიშვილი იღებენ მიწვევას პროექტში „ “ („ჩვენ გვახსოვს“) მონაწილეობის მისაღებად, ისინი სხვა მონაწილეებთან ერთად აქტიურად ერთვებიან მუშაობაში და საერთო ძალებით იქმნება სიმღერა „ “.

2007 წელს გამოდის ახალი ალბომი „“ („ფენიქსი“), ვოკალისტ გოგა იორამაშვილთან ერთად, რომელიც „მძიმე ჯვარში“ 1995-1997 წლებშიც მოღვაწეობდა. „“ სტილისტურად საკმაოდ მრავალფეროვანია და ჯგუფის ძველ მუსიკასთან შედარებით მნიშვნელოვნად მძიმე ჟღერადობა აქვს.

2008 წლის დასაწყისში „მძიმე ჯვრი“ დატოვა გიტარისტმა გიორგი ჩუბინიძემ დატოვა, ხოლო ჯგუფის ერთ-ერთმა დამაარსებელმა და ლიდ-გიტარისტმა მამუკა ჩიხლაძემ გადაწყვიტა საკუთარ სოლო პროეტზე მუშაობა, რის გამოც იგი დროებით გამოეთიშა ჯგუფის საქმიანობას. გიტარისტის გარეშე დარჩენილი „მძიმე ჯვარის“ არჩევანი შეჩერდა ახალგაზრდა გიტარისტ გუჯა მჭედლიშვილზე, რომელთან ერთადაც „მძიმე ჯვარი“ 2008 წლის 1 ივნისს დიდი წარმატებით გამოვიდა 2008- ზე. ამავე წლის ზაფხულში „მძიმე ჯვარმა“ მიიღო მიწვევა თურქეთის ერთ-ერთ წამყვან ყოველწლიურ საერთაშორისო როკ-ფესტივალ - 2008-ზე. ფესტივალზე გამგზავრებამდე გაიმართა „მძიმე ჯვარის“ გამოსამშვიდობებელი კონცერტი ჯგუფის მეგობრებთან რეზი აბესაძესთან და ნიკა ლეშენკოსთან ერთად. ამის შემდეგ რეზი აბესაძემ მიიღო ჯგფუში დარჩენის წინანდადება, რომელზეც იგი დათანხმდა. 2008 წლის 9 აგვისტოს „მძიმე ჯვარი“ უკვე რეზი აბესაძესთან ერთად გამოდის 80000 მსმენელის წინაშე - 2008-ზე როგორც ჰედლაინერი. „მძიმე ჯვარის“ გამოსვლას ომის, ძალადობის, რასიზმის და ტერორიზმის წინააღმდეგ მეტი მნიშვნელობა შესძინა იმ დღეებში საქართველოში განვითარებულმა მოვლენებმა და რუსეთის სამხედრო ინტერვენციამ.

ჯგუფის საქართველოში დაბრუნების შემდეგ მამუკა ჩიხლაძე „მძიმე ჯვარში“ დაბრუნების სურვილს გამოთქვამს, ლევან კაპანაძესთან და დიმიტრი ოგანესიანთან ერთად თავის ახალ პროექტზე სამუშაოდ. რის შედეგადაც დღესდღეობით ჯგუფი პარალელურად ორ სხვადასხვა პროექტზე მუშაობს.
ტრირ-ზიუდი

ტრირ-ზიუდი არის ქალაქ ტრირის 19 უბნიდან ერთ-ერთი რაინლანდ-პფალცის მხარეში.

გეოგრაფია
ტრირ-ზიუდი მდებარეობს უშუალო სიახლოვეს ქალაქი ცენტრში. უბანს ესაზღვრება სანქტ–ბარაბარასა და სანქტ–მათიასისა და მედარდის ქუჩები, მის დასავლეთით კი მიედინება მდინარე მოზელი და ტრირ–ზაარბრიუკენ–ლუქსემბურგის მიმართულებით მიმავალ ავტობანი.

კულტურა და ღირსშესანიშნაობანი
სანქტ–მათიასის სახელობის სააბატოში ასვენია წინასწარმეტყველი მათიასი (ქართ. მათე). აქაური მონასტერი ერთ–ერთი უძველესია ქალაქში. უბნის ერთ–ერთი საინტერესო სანახაობაა ბარბარას თერმები, რომელიც წარმოადგენს საუკუნიდან შემორჩენილ საბანაო და საცურაო დაწესებულებას. ამ დაწესებულებას რომაელები არა მარტო ფუნქციონალურად გამოიყენებდნენ, არამედ დროის სატარებლადაც.

ეკონომიკა და ინფრასტუქტურა
ტრანსპორტი
ქალაქის ამ უბანში მდებარეობს ტრირის უნივერსიტეტის მიმართულებით გადასხვევი მაგისტრალი, რომელსაც უნივერსიტეტის სამხრეთ ნაწილში მივყავართ. ამ მიზეზის გამო საზოგადოებრივი ტრანსპორტი ისე კარგადაა ორგანიზებული, რომ ტრირ–ზიუდის უბანში მდებარე ნებისმიერი ავტობუსის გაჩერებიდან უნივერსიტეტის მიმართულებით ყოველ 6 წუთში გადის საზოგადოებრივი ტრანსპორტი, რის გამოც აქ ბევრი სტუდენტი ცხოვრობს. უბნის მთავარი ქუჩაა ზაარშტრასე.
მახელონები

მახელონები — ერთ-ერთი ძველი დასავლურ-ქართული ტომი, შეიძლება იგივე მაკრონები (მახელონები მათი სახელის მოდიფიკაცია უნდა იყოს). საუკუნის ანონიმი მწერალი მახელონებს ჰენიოხებთან ერთად მოიხსენიებს შავიზღვისპირა რაიონში, ტრაპეზუნტის აღმოსავლეთით, ახლანდელი რიზესა და ათინას შორის. მახელონებსა და ჰენიოხებს, საუკუნის ავტორის ფლავიუს არიანეს ცნობით, საკუთარი პოლიტიკური გაერთიანება — „სამეფო“ ჰქონდათ, რომლის მეფე 131 წელს ყოფილა ანქიალე. „ანქიალეს სასახლე“, ე. ი. დედაქალაქი მდებარეობდა მდინარე პრიტანიდაზე (ახლანდელი ათინის აღმოსავლეთით 7-8 კმ-ზე), იმპერატორი ტრაიანე ანქიალეს შეხვედრია პართიაზე ლაშქრობის დროს ქალაქ სატალაში და დაუსაჩუქრებია. „მახელონებისა და ჰენიოხების სამეფო“ რომის ერთგული მოკავშირე ყოფილა. მახელონიას იხსენიებს ირანის მბრძანებელი შაპურ -იც (242-272) თავისი ქააბა-ი-ზარდოშტის წარწერის ბერძნული ვარიანტში ირანს დაქვემდებარებული ქვეყნების დასახელების დროს.
მახვილკუდანი

მახვილკუდანი — ზღვის ფეხსახსრიანების რიგი მერისტომიანების კლასისა. მათი სხეულის სიგრძე 90 სმ აღწევს, გაბრტყელებულია, ბოლოვდება მახვილისებრი მორჩით, ზემოდან დაფარულია ოვალური გრძელი ჯავშნით. იკვებებიან მოლუსკებით და სხვა უხერხემლოებით. ცალსქესიანებია. მახვილკუდანთა 12 ნამარხი გვარი ცნობილია სილურულიდან. თანამედროვე მახვილკუდანი შეიცავს 3 გვარის 5 ტროპიკულ სახეობას: ერთი ატლანტის ოკეანეშია ცენტრალურ და ჩრდილოეთ ამერიკის სანაპიროებთან, დანარჩენები — აზიის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და აღმოსავლეთ სანაპიროებთან. ამერიკასა და იაპონიაში მახვილკუდანი რეწვის ობიექტია (სასუქად იყენებენ).
მახვილო

მახვილო — მთა საქართველოში, იმერეთის მხარის ხარაგაულის მუნიციპალიტეტის, სამცხე-ჯავახეთის მხარის ბორჯომის მუნიციპალიტეტისა და შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ლიხის ქედის სამხრეთ დაბოლოებაზე, მდინარე ჩხერიმელის მარცხენა შენაკადის — ნუნისისწყლის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1725 მ. აგებულია პალეოგენური ვულკანური წყებებით. კალთები ციცაბოა. შემოსილია შერეული ტყით.
მახისმაღალი

მახისმაღალი — მწვერვალი საქართველო რუსეთის (ინგუშეთი) საზღვარზე, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ხევსურეთის ქედზე, მდინარე არღუნის მარცხენა შენაკადის — მითხურის სათავეში, შატილის ჩრდილო-დასავლეთით. სიმაღლე ზღვის დონიდან 4007 მ. აგებულია ქვედაიურული თიხაფიქლებით. დამახასიათებელია ალპური და სუბალპური ლანდშაფტი.
მარიას სვეტი (ტრირი)

მარიას სვეტი – ტრირში მარიამ ღვთისმშობლის პატივსაცემად აგებული ძეგლი. ძეგლის სიმაღლე კვარცხლბეკითურთ 40 მეტრი არის და შორიდანაც კარგად ჩანს. ძეგლი თავისი მდებარეობით ისე ზის არქიტექტონიკულ ლანდშაფტში, რომ ილუზიას ქმნის თითქოს მდინარე მოზელის მეორე, მარცხენა სანაპიროზე მდებარე 300 მეტრიან მარკუსბერგს უთანაბრდებოდეს სიმაღლით.

მარიას სვეტი აშენდა საუკუნეში ქალაქ ტრირში კათოლიკურ და პროტესტანტულ მოსახლეობას შორის ურთიერთდაპირისპირებების ფონზე.

2007 წლის გაზაფხულზე ტრირის ეპარქიის სახსრებით ჩატარდა ძეგლის სრული სარესტავრაციო და სარეგენერაციო სამუშაოები. სამუშაოების დასრულების შემდეგ 2007 წლის 14 სექტემბერს სვეტი ხელახლა აკურთხეს. კურთხევა აღასრულა ეპისკოპოსმა რაინჰარდ მარქსმა.
კირილ თუმანოვი

კირილ თუმანოვი ( დ. 13 ოქტომბერი, 1913, პეტერბურგი — გ. 4 თებერვალი, 1997, რომი) — ამერიკაში მოღვაწე ქართული წარმოშობის ისტორიკოსი და გენეალოგი.

ბიოგრაფია
თუმანოვი ეკუთვნოდა თავად თუმანიშვილთა რუსეთში დაფუძნებულ შტოს; დაიბადა სანქტ-პეტერბურგში, ქართველი მამისა და რუსი დედის ოჯახში. ბოლშევიკური გადატრიალების შემდეგ, მამასთან ერთად თავი ჯერ პარიზს (1918), შემდეგ კი შეერთებულ შტატებს შეაფარა (1928). 1931 წლიდან თუმანოვი ლენოქსის სკოლაში დადიოდა და ჩააბარა ჰარვარდში. მისმა მასწავლებლებმა ჯონ კოდინგტონმა და რობერტ ბლეიკმა ის ფინანსურად უზრუნველყვეს ბრიუსელში გასამგზავრებლად, რათა ნიკოლოზ ადონცთან შეესწავლა არმენოლოგია და შემდეგ ბერლინში, სადაც ის მიხეილ წერეთელთან ეუფლებოდა ქართულს. დაამთავრა ჯორჯთაუნის უნივერსიტეტი და მოიპოვა დოქტორის ხარისხი 1943 წელს; იქვე მუშაობდა წლების მანძილზე და მიიღო საპატიო პროფესორის წოდება. 1970-იდან პენსიაზე იყო. იგი იყო ასევე მალტის რაინდთა სუვერენული ორდენის წევრი და ამ ორდენის ოფიციალური ისტორიკოსი-კონსულტანტი.

თუმანოვი ავტორია დასავლეთში სტანდარტულად აღიარებული შრომებისა შუა საუკუნეების კავკასიის ისტორიაზე, ასევე ქართული და სომხური არისტოკრატული საგვარეულოების გენეალოგიაზე. მიუხედავად ბევრი ღირსებისა, მისი ზოგიერთი გენეალოგიური სქემა არ არის საყოველთაოდ გაზიარებული. მისი შრომებიდან განსაკუთრებით აღსანიშნავია 1963 წ. გამოცემული ("კვლევები ქრისტიანული კავკასიის ისტორიაში").
მახობელი

მახობელი — ერთწლოვანი მცენარე გოქშოსებრთა ოჯახისა. მისი დატოტვილი ღეროს სიგრძე 30-100 სმ-ს აღწევს. თავაკებად შეკრებილი ცისფერი ყვავილები და თესლურა ნაყოფი აქვს.

გავრცელებულია ხმელთაშუაზღვისპირეთში, ირანსა და კავკასიაში. გვხვდება როგორც დასავლეთ ისე აღმოსავლეთ საქართველოში. ყანების სატეველაა. კალოზე გალეწილ ხორბალს მისდევდა მისი თესლიც, 1-2% პურს ლურჯ ფერს აძლევდა. პური სურნელოვანი და რბილი იყო.
მახრა

მახრა, ბოსტანა — მწერი სწორფრთიანების რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 3,5–5 სმ აღწევს. ბინადრობს ნიადაგში. მახრა ნაირმჭამელი მწერია, აზიანებს თითქმის ყველა მცენარეს, უმეტესად ბოსტან-ბაღჩის კულტურების მიწისქვეშა ნაწილებს. საქართველოში ყველგანაა გავრცელებული. დიდი რაოდენობით გვხვდება სარწყავ ნაკვეთებზე, წყალსატევების ნაპირებზე, სათბურებსა და კვალსათბურებში.

მის წინააღმდეგ იყენებენ ბრძოლის აგროტექნიკურ და ქიმიურ ღონისძიებებს. აგროტექნიკური ღონისძიებებიდან აღსანიშნავია კვერცხის ბუდეების მოშლა-ამოყრა, საჭერი ორმოების მოწყობა. ქიმიური საშუალებიდან კარგ შედეგს იძლევა თესვა-რგვამდე 10–12 დღით ადრე მოშხამული მისატყუებელი მასალის შეტანა ნიადაგში.
მახრასებრნი

მახრასებრნი, ბოსტანასებრნი , მწერების ოჯახი სწორფრთიანთა რიგისა. ცხოვრობენ ტენიან ნიადაგში. ნაირჭამია მავნებლებია, აზიანებენ როგორც ბოსტნეულ, ტექნიკურ და მარცვლოვან კულტურებს, ისე ხემცენარეებს, განსაკუთრებით სანერგე მეურნეობაში. ოჯახში 45 სახეობაა, გავრცელებულია ყველა კონტინენტზე. ყოფილ სსრკ-ში გვხვდება 3 სახეობა, რომელთაგან ფართოდაა გავრცელებული ჩვეულებრივი მახრა ანუ ბოსტანა . იგი განსაკუთრებით დიდი რაოდენობითაა დასავლეთ საქართველოში, სადაც ძლიერ აზიანებს მინდვრის, ბოსტნის და ბაღჩის კულტურებს. აღმოსავლეთ საქართველოში მეტწილად ბოსტნებშია გავრცელებული. იკვებება ძირითადად ფესვებით, ძირხვენებით, თესლით, ღეროებით და ახალგაზრდა აღმონაცენით, მახარასებრთა სრულ განვითარებას საქართველოში ერთი წელი სჭირდება.
მახრჩობელასებრნი

მახრჩობელასებრნი, ცრუფეხანი — ქვეწარმავალთა ოჯახი გველების რიგისა. მუცლის ფარები მთელ მუცელს არ უფარავს. ზოგ მახრჩობელასებრნს კბილები ყბათაშორის ძვალზეც აქვს. უკანა კიდურებისაგან შემორჩათ ბრჭყალისებრი გამონაზარდები, მცირე ზომის ბარძაყისა და მენჯის ძვლები. აქვთ 1 ან 2 ფილტვი, მეტად მძლავრი სხეულის მუსკულატურა. მახრჩობელასებრთა ოჯახი შეიცავს როგორც დიდ გველებს — სიგრძით 10 მ-მდე (ბადებრივი პითონი), ისე პატარა ფორმებს (0,5 მ-მდე). ოჯახში 23 გვარის 80 სახეობაა. გავრცელებული არიან ყველა კონტინენტის სუბტროპიკებსა და ტროპიკებში, აგრეთვე წყნარი ოკეანის კუნძულებზე. ბინადრობენ ამაზონის ჭაობიანი ტყეებიდან შუა აზიის უდაბნოებამდე. იკვებებიან სხვადასხვა ხერხემლიანებით. მსხვერპლს იჭერენ კბილებით, ეხვევიან სხეულის რგოლებით და ახრჩობენ (აქედანაა სახელწოდება). ცნობილია განსაკუთრებით მსხვილ ეგზემპლართა თავდასხმის შემთხვევები ადამიანზე. ბევრი მახრჩობელასებრნის ტყავი გამოიყენება სხვადასხვა ნაკეთობის დასამზადებლად, ხორცი საკვებად.

თავდაპირველად მახრჩობელათა ოჯახს 3 დიდ ქვეოჯახად ყოფდნენ: პითონები, მახრჩობელები და ბოლიერინი. ამჟამად პითონებსა და ბოლიერინს ცალკე ოჯახებად განიხილავენ, მახრჩობელათა ოჯახში კი აერთიანებენ 2 ქვეოჯახს - მახრჩობელები (ანუ ამერიკული მახრჩობელები, ნამდვილი ბოა, ნამდვილი მახრჩობელები) და ქვეოჯახი - (მთხრელი ფორმები. 3 გვარი 15 სახეობით, მათგან ერთი, ანუ დასავლური მახრჩობელა, აღმოსავლეთ საქართველოშია გავრცელებული).

ქვეოჯახები
ცენტრალური გვარი = ბოა - გრეი, 1825
მახსოვარი

მახსოვარი, ერთგვარი მოწმე ძველ საქართველოში — სასამართლოსთვის საინტერესო ხანდაზმული ფაქტის მომსწრე პირი, „ძველი საქმის მცოდნე“ და „თანამეჟამე“. მახსოვარი წყაროებში ზოგჯერ მოხუცებულად, „უფროს კაცად“ ან „მახსოვარ კაცად“ იწოდება და მოწმის გვერდით იხსენიება. მახსოვრის ჩვენების საფუძველზე სადავო საქმე ფიცის გარეშე შეიძლებოდა გადაწყვეტილიყო. ვახტანგ -ის სამართლის წიგნის 206-ე მუხლის თანახმად, უკეთუ „მამულისა თუ რასაც ფერის განაჩენი“ სადავო გახდება და „მაჴსოვარი აღარ ცოცხალ იყოს“, საქმე ფიცით წყდება, ხოლო როდესაც მოდავე მხარეს „მაჴსოვარი ეშოების და სწორე შეიტყობის“. დოკუმენტებში „სოფლების უფროსნი და მაჴსოვარნი კაცნი“, როგორც წესი, მრავლობითად იხსენიება.
ტრანსი (მუსიკა)

ტრანსი — ელექტრონული მუსიკის ერთ-ერთი ჟანრი, რომელიც 1990-იანებში, გერმანიაში განვითარდა. სტილის დამახასიათებელი ნიშან-თვისებებია: რიტმი, 130 დან 160 დარტყმამდე წუთში , განმეორებადი მელოდიის ან ფრაზის არსებობა და მუსიკალური ფორმა.

ტრანსის ჩემოყალიბებას უკავშირებენ ტექნოს და გოას. ტრანსმა ეს სახელწოდება განმეორებადი, შეუფერხებლად ცვლადი ბასისა და რიტმული მელოდიის გამო მიიღო, რომელმაც მსმენელი შეიძლება რაღაც ტრანსის მსგავსს მდგომარეობაში ჩააგდოს.
მახუნცეთი

მახუნცეთი — აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ქედის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზედა მახუნცეთისა და ქვედა მახუნცეთის ძველი სახელწოდება. ოსმალეთის მმართველობის დროს სოფ. მახუნცეთი შედიოდა ქვემო აჭარის ნაჰიეში. ისტორიული მახუნცეთის ტერიტორიაზე შემორჩენილია შუა საუკუნეების თაღოვანი ხიდი.

თანამედროვე ტერიტორიული დაყოფით (2025 წლის მდგომარეობით) მახუნცეთის ადმინისტრაციულ ერთეულში შედის სოფლები: ზედა ბზუბზუ, ზედა მახუნცეთი, ზუნდაგი, მილისი, ნამლისევი, უჩხითი, ქვედა ბზუბზუ, ქვედა მახუნცეთი, ქოსოფელი.
მაჯამა

მაჯამა (არაბ. , კრებული) — სპარსულ პოეტიკაში სხვადასხვა მნიშვნელობის მქონე ტერმინი. უპირველესად აღნიშნავს რამდენიმე ან ერთი პოეტის ლექსთა კრებულს. ამას გარდა, მაჯამას უწოდებენ ისეთ ლექსს, რომელშიც თავმოყრილია სხვადასხვა პოეტური ხერხი, ჩამოთვლილია საგნები თუ ტერმინები. მაჯამა აერთიანებს ერთგვაროვანი ხერხებითა თუ თემატიკით დაკავშირებულ ლექსებსაც.

ქართულ პოეზიაში მაჯამა, როგორც ლიტერატურული ხერხი, გვხვდება ჯერ კიდევ კლასიკურ ქართულ პოეზიაში (ჩახრუხაძე, შავთელი, რუსთაველი). შემდეგ იგი განავითარა სპარსული პოეზიის შესანიშნავმა მცოდნემ თეიმურაზ პირველმა. მისი მაჯამა საგანგებოდ შერჩეულ ლექსთა კრებულია („ლექსთა ღარიბთა, უცხოთა, რომელ არს გამოკრებული, მიმინდა წერა ამისთვის, არ იქმნას დავიწყებული“), რომელთა სტროფების დიდი ნაწილი ომონიმური რითმებით არის გაწყობილი. მათი ამოხსნა გარკვეულ სირთულესთან არის დაკავშირებული. ამ ჟანრის ლექსებს წერდნენ თუ კრებულებს ადგენდნენ არჩილი, ვახტანგ , საბა.