ჯადიდიზმი

ჯადიდიზმი ( —„ახალი“) — მუსლიმების სოციალურ-პოლიტიკური, კულტურული და საგანმანათლებლო მოძრაობა რუსეთის იმპერიაში საუკუნის მიწურულსა და საუკუნის დასაბამში, რომელიც ისლამური მოდერნიზმის იდეებთან დაკავშირებული იყო. ის წარმოიშვა, როგორც მუსლიმური საზოგადოების განახლების სურვილი საგანმანათლებლო რეფორმის, მეცნიერების განვითარების, ქალთა უფლებების გაფართოებისა და ისლამური ტრადიციის თანამედროვე პირობებთან ადაპტაციის გზით. ჯადიდიზმი უპირისპირდებოდა კონსერვატიულ მოძრაობას, რომელიც ცნობილია როგორც კადიმიზმი. ჯადიდიზმის უშუალო დამაარსებელი იყო ყირიმელი თათარი განმანათლებელი და პოლიტიკოსი ისმაილ გასპრინსკი.

ჯადიდიზმმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა პოსტიმპერიულ სივრცეში თანამედროვე მუსლიმი ინტელიგენციის ჩამოყალიბებაში, ეროვნული პრესის განვითარებაში, განათლების რეფორმასა და თურქულ და სხვა მუსლიმ ხალხებს შორის ახალი პოლიტიკური მოძრაობების გაჩენაში.

ეტიმოლოგია
მოძრაობის სახელწოდება მომდინარეობს გამოთქმიდან „უსულ-ი ჯადიდ“ („ახალი მეთოდი“), რომელიც აღნიშნავდა მუსლიმურ სკოლებში ახალი სწავლების სისტემას. თავდაპირველად, ტერმინი ძირითადად დაწყებითი განათლების რეფორმას გულისხმობდა, მაგრამ მოგვიანებით გამოიყენებოდა უფრო ფართო ინტელექტუალური და სოციალური მოძრაობის აღსაწერად.

ისტორია
ჯადიდიზმი საუკუნის მეორე ნახევარში გაჩნდა რუსეთის იმპერიის მუსლიმ ხალხებში. მისი განვითარება დაკავშირებული იყო ევროპული მეცნიერების, ტექნოლოგიური პროგრესისა და ახალი პოლიტიკური იდეებისადმი მზარდ ინტერესთან.

გაზეთ „თარჯიმანის“ გამომცემელი ისმაილ გასპრინსკი მოძრაობის ერთ-ერთ მთავარ იდეოლოგად ითვლება. ის თურქულენოვანი მუსლიმი ხალხების კულტურული ერთიანობის, განათლების განვითარებისა და საზოგადოებრივი ცხოვრების მოდერნიზაციის მომხრე იყო.

ჯადიდების პროგრამაში სკოლის რეფორმას ცენტრალური ადგილი ეკავა. ისინი ცდილობდნენ ტრადიციული სწავლების მეთოდების უფრო თანამედროვე პედაგოგიური მიდგომებით ჩანაცვლებას.

ახალი მეთოდის სკოლების ძირითადი მახასიათებლები იყო:

ფონეტიკური წიგნიერების სწავლება;
საკლასო-საგაკვეთილო სისტემის დანერგვა;
მერხების, დაფებისა და სასწავლო საშუალებების გამოყენება;
მოსწავლეთა ასაკისა და დონის მიხედვით სეგრეგაცია;
საერო საგნების რელიგიურ საგნებთან ერთად ჩართვა.

სკოლებში ასწავლიდნენ არითმეტიკას, გეოგრაფიას, ისტორიას, ბუნებისმეტყველებასა და რუსულს. ახალი მეთოდების წყალობით, სწავლების ხანგრძლივობა მნიშვნელოვნად შემცირდა ტრადიციულ მექთებებთან და მედრესეებთან შედარებით. ჯადიდები ასევე მხარს უჭერდნენ ქალთა განათლებას. გოგონების სკოლები გაიხსნა რიგ ქალაქებში, რაც მნიშვნელოვანი ინოვაცია იყო იმდროინდელი მუსლიმური საზოგადოებისთვის.

ჯადიდიზმი ხასიათდებოდა ისლამური ტრადიციის თანამედროვეობის მიღწევებთან შერწყმის იდეით. მოძრაობის მიმდევრები თვლიდნენ, რომ სოციალური განვითარება შესაძლებელი იყო რელიგიური საფუძვლების მიტოვების გარეშე.

მოძრაობის ძირითადი პრინციპები მოიცავდა:

რეფორმებისა და განათლების საჭიროების აღიარება;
მეცნიერებისა და ტექნოლოგიური პროგრესის მხარდაჭერა;
ეროვნული ენებისა და პრესის განვითარება;
ქალების საზოგადოებრივი როლის გაფართოება;
წარმომადგენლობითი მმართველობისა და პარლამენტარიზმის იდეა;
შურას (საბჭოს) პრინციპის, როგორც კოლექტიური მმართველობის ფორმის, მიმართვა;
იჯტიჰადის - რელიგიური საკითხების დამოუკიდებელი ინტერპრეტაციის მხარდაჭერა.

რეგიონული განვითარება
ჯადიდიზმი გავრცელდა რუსეთის იმპერიის სხვადასხვა რეგიონში.

ყაზანი, უფა და ორენბურგი მოძრაობის ძირითად ცენტრებად იქცნენ. რეფორმირებულ მედრესეებს მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდათ, რომელთა შორის გამორჩეული იყო ხუსაინიას, ღალიას და მუჰამედიას მედრესეები.

თურქესტანში ჯადიდების მოძრაობის ლიდერები იყვნენ მაჰმუდხოჯა ბეჰბუდი და მუნავვარ კარი აბდურაშიდხანოვი. ახალგაზრდა ბუხარელები აქტიურობდნენ ბუხარას საამიროში, ხოლო ახალგაზრდა ხივანები - ხივას სახანოში.

ალი-ბეგ ჰუსეინზადე და ნუხაი ბატირმურზაევი ჯადიდისტურ იდეებს კავკასიაში ავრცელებდნენ.

1917 წლის რუსეთის რევოლუციის შემდეგ, მოძრაობის წარმომადგენლებმა განსხვავებული პოზიციები დაიკავეს. ზოგიერთი ჯადიდი თანამშრომლობდა საბჭოთა მთავრობასთან და მონაწილეობდა ცენტრალურ აზიაში ახალი რესპუბლიკების შექმნაში. მათ შორის იყვნენ ფეიზულა ხოჯაევი და აბდურაუფ ფიტრატი. სხვები შეუერთდნენ ანტისაბჭოთა წინააღმდეგობას.

1920-იან და 1930-იან წლებში ბევრი ყოფილი ჯადიდი რეპრესიების მსხვერპლი გახდა.