iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ვარდისუბანი (დმანისის მუნიციპალიტეტი)

ვარდისუბანი — სოფელი საქართველოში (ქვემო ქართლის მხარე), დმანისის მუნიციპალიტეტში (დიდი დმანისის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს დმანისის პლატოზე, მდინარე მაშავერის მარცხენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 840 მეტრზე, დმანისიდან დაშორებულია 15 კილომეტრით.

ისტორია
ქვემო ქართლში ამ სახელწოდების რამდენიმე სოფელი იყო, რაც ვარდების სიმრავლეს, ვარდნარს აღნიშნავდა. ქართლის მეფემ სიმონმა 1588 წელს დმანისის ღვთისმშობელს სხვა სოფლებთან ერთად შესწირა ვარდისუბანი და დმანისის ხეობის დამღის (საბაჟოს გადასახადი) ნახევარი. საყაფლანიშვილოს შემოსავლის დავთარში ვარდისუბნის ზვარს 1619 წელს შეწერილი ჰქონდა 28 საპალნე ღვინო. 1721 აღწერით სოფელში ითვლებოდა ერთი მებატონე (ყაფლანიშვილი), 8 მემამულე აზნაური (ავთანდილიშვილები), 8 გამომღები და 10 ბოგანო ყმა. ვარდისუბნის სიახლოვეს აღმოჩენილია ადრინდელი ფეოდალური ხანის (– სს.) სამაროვანი. იქაური ქვასამარხების მჭიდრო განლაგება მოზრდილი დასახლების არსებობაზე უნდა მიუთითებდეს.

სოფელში ერთი დარბაზული მცირე ეკლესიაა, რომელიც გვიანდელ საუკუნეებში საფუძვლიანად არის გადაკეთებული. აღმოსავლეთის და დასავლეთის კედლებში ჩასმული წნულჩუქურთმიანი და ჯვრიანი ქვები კი განვითარებულ შუა საუკუნეებს (– სს.) განეკუთვნება. ეკლესიის ირგვლივ სასაფლაოა ძველი და ახალი საფლავის ლოდებით.

ვარდისუბნის მახლობლად, ზედ ციცაბო ფერდის პირას, რომელიც მდ. მაშავერის ღრმა ხეობისკენ ჩადის, არის გეგმით მრგვალი ეკლესიის ნანგრევები. აქ აღმოჩენილი კერამიკული მასალა მიეკუთვნება - საუკუნეებს.

სოფლის სახელწოდება „ვარდისუბანი“ დაფიქსირებულია 1898 წლის რუსეთის ერთვერსიან რუკაზე „-“ სახით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 349 ადამიანი.
ვარდისუბანი (მცხეთის მუნიციპალიტეტი)

ვარდისუბანი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში (მცხეთა-მთიანეთის მხარე), მცხეთის მუნიციპალიტეტში (ქსოვრისის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მუხრანის ვაკეზე, მდინარე ქსნის მარცხენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 580 მ-ზე, მცხეთიდან 22 კმ-ში, ქსნიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 12 კმ-ში.

ვარდისუბანი პირველად მოხსენიებულია საუკუნეში. მისი მამულები ეკუთვნოდა ზევდგენიძეთა საგვარეულოს. – საუკუნეებში შედიოდა სამუხრანბატონოში. საუკუნის სწავლული ვახუშტი ბატონიშვილი ვარდისუბანს მუხრანის თემის სოფლებში განიხილავს.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 157 ადამიანი.
ზემო ოქროყანა

ზემო ოქროყანა — სოფელი (ნასოფლარი) საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის კობის ადმინისტრაციულ ერთეულში (მცხეთა-მთიანეთის მხარე).

მდებარეობს თრუსოს ხეობაში, მდინარე თერგის მარცხენა მხრეს, ზღვის დონიდან 2080 მ-ზე, დაბასტეფანწმინდიდან 24 კმ-ში.

ისტორია
დასახლება საუკუნეში წარმოიქმნა. სოფელს ხევისთვის სათავდაცვო მნიშვნელობა ჰქონდა. - საუკუნეებში ზემო ოქროყანაში ოსები დასახლდნენ. 2002 და 2014 წლების აღწერებით სოფელში მუდმივი მოსახლეობა აღარ იყო. სოფელში შემორჩენილია საუკუნის საგუშაგო კოშკები, საუკუნის საცხოვრებელი კომპლექსი და ეკლესია,

დემოგრაფია
თოთი (ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი)

თოთი — ნასოფლარი საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში (სიონის თემი), მდებარეობს მდინარე თერგის მარცხენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 2120 მეტრი, სტეფანწმინდიდან 8 კილომეტრი.

ისტორია
 საუკუნიდან თოთი მიმდებარე ტერიტორიებითურთ ღუდუშაურთა გვარის კუთვნილება გახდა. ამავე საუკუნის დასაწყისში, ქვეყნის ძნელბედობის ჟამს, ქართული მოსახლეობის შემცირების გამო არაგვის ერისთავთა მოურავმა შიოლა ღუდუშაურმა თოთში ჩამოასახლა ხულელიძეები, წიკლაურები, ავსაჯანიშვილები, სალბიევები და მირაქოვები. მალე სოფელზე თავისი უფლებები გაავრცელეს ყაზბეგებმა. გვიანდელ შუა საუკუნეებში სოფლის მოსახლეობას გარკვეული გამოსაღებები ეკისრებოდა ჯერ ღუდუშაურების, ხოლო მერე ყაზბეგის სასარგებლოდ. სოფელო საკმაოდ მიუდგომელია, ეს მტერთაგან თავდაცვის ხელსაყრელ პირობებს ქმნიდა. სოფელს ჰქონდა თავისი სახიზარ-გამოქვაბულებიც, რომლებსაც „დევის ქოხს“ ანუ „დევთ ქობს“ უწოდებდნენ. თოთი გრძელი გვირაბით უკავშირდება სოფელ გაიბოტენს. სოფლის მიდამოებში ყრია დიდი ოთხკუთხა ლოდები. აქ ოსებს თავისი სალოცავი „ვაჩილაი“ ჰქონდათ. სოფელთან მოიპოვებოდა თიხა, მისდევდნენ მესაქონლეობას. მიუდგომელი მდებარეობის გამო საუკუნის ნახევარში და განსაკუთრებით საუკუნეში, სოფელი დაიცალა. დღეისთვის იქ რამდენიმე კომლიღა ცხოვრობს.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.
ბრითათა

ბრითათა — სოფელი საქართველოში, ჯავის მუნიციპალიტეტში (ედისის თემი). მდებარეობს ერმანის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე ერმანისწყლის (დიდი ლიახვის სისტემა) მარცხენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 1700 მეტრი. ჯავიდან დაშორებულია 35 კმ-ით, ცხინვალიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) — 56 კმ-ით.

ბრითათა მდებარეობს ისტორიულ მაღრან-დვალეთში. საუკუნის მატეანე „ძეგლი ერისთავთა“ სოფელს მოიხსენებს „ბრუტასაშვილების“, ხოლო ი. გიულდენშტედტი „ბრიტაულის“ სახელით. შუა საუკუნეებში მთელი ეს მხარე შედიოდა ქსნის საერისთავოში. ბრითათაში დგას გვიანდელი შუა საუკუნეების ბრითათის კოშკი.

დემოგრაფია
ბახუტა

ბახუტა — სოფელი საქართველოში, ჯავის მუნიციპალიტეტში (მსხლების თემი). მდებარეობს ჯავის ქედის სამხრეთ დაბოლოებაზე, მთა რაროს სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ფაწის (დიდი ლიახვის მარჯვენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1280 მეტრი. ჯავიდან დაშორებულია 20 კმ-ით, ცხინვალიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) — 25 კმ.

დემოგრაფია
ახალსოფელი (ამბროლაურის მუნიციპალიტეტი)

ახალსოფელი — სოფელი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში (იწის თემი), მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. მდინარე კრიხულის (რიონის შენაკადი) მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 720 მეტრი, ამბროლაურიდან 2 კილომეტრი. ახალსოფელი წერილობით წყაროებში დამოწმებულია საუკუნის დასაწყისიდან.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 36 ადამიანი.
ბარეული

ბარეული — სოფელი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში (ბუგეულის თემი), მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე რიონის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 800 მეტრი, ამბროლაურიდან 10 კილომეტრი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 71 ადამიანი.
ბაჯი

ბაჯი — სოფელი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში (ღადიშის თემი), მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე რიონის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 620 მეტრი, ამბროლაურიდან 22 კილომეტრი. სოფელში დაიბადა ინჟინერ-გეოლოგი ირაკლი კვიკვიძე.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 109 ადამიანი.
ბეთლევი

ბეთლევი — სოფელი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში (ველევის თემი), მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე ველეულის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1200 მეტრი, ამბროლაურიდან 17 კილომეტრი. სოფელში დგას ღვთისმშობლის ეკლესია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 37 ადამიანი.
ბეთლევის ღვთისმშობლის ეკლესია

ბეთლევის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბეთლევის ტერიტორიაზე. მიეკუთვნება საუკუნეს. დარბაზული ეკლესია აგებული იყო ქვითკირით, გარედან თეთრად იყო შელესილი. შიგნითა კედლები, კამარა და კონქი მთლიანად მოხატული ყოფილა. ტრადიციული საეკლესიო სიუჟეტების გარდა გამოსახულნი იყვნენ საერო პირებიც. მ. შ. ეკლესიის ამშენებელი ვინმე იაშვილი. ასომთავრულ წარწერებში ეკლესიის აგებისა და მოხატვის თარიღიც (1493) ყოფილა აღნიშნული.
ბუგეული

ბუგეული — სოფელი საქართველოში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს მდინარე რიონის მარცხენა მხარეს. თემის ცენტრი (სოფლები: აბანოეთი, ბარეული, გორისუბანი, ქედისუბანი, ჯვარისა). ზღვის დონიდან 560 მეტრი, ამბროლაურიდან 12 კილომეტრი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 315 ადამიანი.
ბოსტანა (ამბროლაურის მუნიციპალიტეტი)

ბოსტანა — სოფელი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში (სადმელის თემი), მდებარეობს მდინარეების რიცეულისა და ჩორჯოსწყლის (რიონის მარჯვენა შენაკადები) წყალგამყოფის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე რიონის მარჯვენა მხარეს. ამბროლაური-ქუთაისის საავტომობილო გზაზე. ზღვის დონიდან 700 მეტრი, ამბროლაურიდან 8 კილომეტრი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 287 ადამიანი.
ველევი

ველევი — სოფელი საქართველოში (რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე), ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში, ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: ბეთლევი, ველევი, კვირიკეწმინდა, შხივანა).

მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე ველეულის (ხოტეურის მარჯვენა შენაკადი; რიონის აუზი) მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1160 მ-ზე, ამბროლაურიდან 19 კმ-ში.

ვახუშტი ბატონიშვილი ( ს.) ველევს, ველევის მთას და ველევი-საღორის მთას ასახელებს რაჭის ქედის იმ მთებს შორის, რომლებიც გამოყოფს რაჭას ოკრიბისაგან. სოფელ ველევს იხსენიებს საუკუნის მოგზაური იოჰან გიულდენშტედტი. სოფელში იდგა გვიანდელი შუა საუკუნეების წმ. სამების დარბაზული ეკლესია, რომელიც 1991 წლის მიწისძვრის დროს დაინგრა. სოფელს ჩრდილო-დასავლეთით აკრავს გაბუნის კლდე, რომლის თავზე მდებარეობს ვე­ლე­უ­ლის ხე­ო­ბის მთავარი სალოცავი — წვერის წმინდა გიორგის ეკლესიის ნანგრევები.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 95 ადამიანი.
ზედა ღვარდია

ზედა ღვარდია — სოფელი საქართველოში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის ცახის ადმინისტრაციულ ერთეულში (რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე).

მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე რიონის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 650 მ-ზე, ამბროლაურიდან 27 კმ-ის დაშორებით.

ზედა ღვარდია ძველად სოფელ ღვარდიის ნაწილი იყო, შემდეგ ცალკე გამოეყო. წყაროებში საუკუნის ნახევრიდან იხსენიება ზეღვარდიის სახელწოდებით. შემორჩენილია მაცხოვრის ეკლესიის ნანგრევები. ზედა ღვარდიის საუკუნის ხალხური არქიტექტურის ნიმუში — ბეღელი-ოთახი გადატანილია თბილისში, გიორგი ჩიტაიას სახელობის ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 42 ადამიანი.
ზედა შავრა

ზედა შავრა — სოფელი საქართველოში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის ნამანევის ადმინისტრაციულ ერთეულში (რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე).

მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, შარეულის (რიონის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1080 მ-ზე, ამბროლაურიდან 30 კმ-ში.

სოფლის განაპირას შემორჩენილია საუკუნის დასაწყისის კვერთის წმ. გიორგის და იოანე ნათლისმცემლის ეკლესიების ნანგრევები, ასევე განვითარებული შუა საუკუნეების ღვთისმშობლის სახელობის ერთნავიანი ეკლესია (გაფართოებულია საუკუნეში). სოფლის მიდამოებშია ე. წ. ლეკნარის წმ. გიორგის სამონასტრო ანსამბლი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 74 ადამიანი.
ზედა ჭყვიში

ზედა ჭყვიში — სოფელი საქართველოში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში (რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე), ჭყვიშის ადმინისტრაციული ერთეულის (სოფლები: ზედა ჭყვიში, ქვედა ჭყვიში, ქვიშარი) ცენტრი.

მდებარეობს გორმაღლის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდ. რიონის ხეობაში, ზღვის დონიდან 800 მ-ზე, ამბროლაურიდან 26 კმ-ში. სოფლის თავში გვიანდელი შუა საუკუნეების ციხის ნანგრევებია. ზედა ჭყვიშის მახლობლადაა შუა საუკუნეების დარბაზული ეკლესია ლაბეჭინა.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 182 ადამიანი.
ზემო კრიხი

ზემო კრიხი — სოფელი საქართველოში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის იწის ადმინისტრაციულ ერთეულში (რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე).

მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე კრიხულის (რიონის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 920 მ-ზე, ამბროლაურიდან 5 კმ-ში. ისტორიულად იყო სოფელ კრიხის ნაწილი. სოფლის განაპირას აღმართულია საუკუნის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი — მთავარანგელოზთა ეკლესია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 30 ადამიანი.
ზემო სხვავა

ზემო სხვავა — ყოფილი სოფელი საქართველოში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სხვავის ადმინისტრაციულ ერთეულში (რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე). 2014 წლიდან შუა სხვავასთან გაერთიანებულია სოფელ სხვავას სახელით.

მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე კრიხულის (რიონის მარცხენა შენაკადი) ზემოწელში, ზღვის დონიდან 1150 მ-ზე, ამბროლაურიდან 12 კმ-ში. ზემო სხვავაში შემორჩენილია წმ. სამების ეკლესიის (აკურთხეს 1907 წელს) ნანგრევები.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 56 ადამიანი.
ზემო ჟოშხა

ზემო ჟოშხა — სოფელი საქართველოში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის ჭრებალოს ადმინისტრაციულ ერთეულში (რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე).

მდებარეობს მდინარე ასკისწყლის (რიონის მარჯვენა შენაკადი) მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 700 მ-ზე, ამბროლაურიდან 23 კმ-ში.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 164 ადამიანი.
ზნაკვა

ზნაკვა — სოფელი დასავლეთ საქართველოში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის ზნაკვის ადმინისტრაციულ ერთეულში (რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარე).

მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე ზნაკურის (რაიონის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 800 მ-ზე, ამბროლაურიდან 11 კმ-ში.

ისტორია
წერილობით წყაროებში ზნაკვა პირველად იხსენიება 1071–1080 წლების „ნიკორწმინდის დაწერილში“. იმერეთის მეფე ბაგრატ -მ 1544 წელს ნიკორწმინდას შესწირა ზნაკვაში მცხოვრები სამი კომლი გლეხი, 1637 წელს იმერეთის მეფე გიორგი -მ გელათს შესწირა ზნაკვაში მოსახლე ერთი კომლი. ვახუშტი ბატონიშვილი ( ს.) იხსენიებს ზნაკვის ციხეს („ზნაკვას არს ციხე შენი და მაგარი“) და ზნაკვის-ჴევს.

სოფელში შემორჩენილია საშინდიის ღვთისმშობლის ეკლესიის ნანგრევები და წულუკიძეთა ფეოდალური ხანის ციხე-დარბაზი. ციხე მდებარეობს ადგილას, რომელიც – საუკუნეებში ცალკე სოფელი — ზნაკვის აგარა, იგივე ქვედა აგარა — იყო. ამიტომ, – საუკუნეებში ციხის უბანს ნააგარევი ეწოდებოდა, ზნაკვის ციხე კი ნააგარევის ციხის სახელითაც მოიხსენიებოდა. გორაკზე, ციხე-დარბაზის მახლობლად, მიკვლეულია ადრინდელი ანტიკური ხანის კერამამიკის ფრაგმენტები.

სოფელში დგას 1904 წელს ბერძნების მიერ აშენებული დარბაზული ეკლესია „მაცხოვარი“. 1925 წელს გიორგი ბოჭორიძემ ზნაკვაში, ერთ ოჯახში მიაგნო ხატს, რომელიც წამოღებული იყო ჯვარისას ეკლესიიდან. ხატის წინა კარზე მოთავსებული იყო რვასტრიქონიანი ასომთავრული წარწერა საჰაკდუხტის მოხსენიებით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 126 ადამიანი.
ბჟინევი (ჭიათურის მუნიციპალიტეტი)

ბჟინევი — სოფელი ჭიათურის მუნიციპალიტეტში (ითხვისის თემი). მდებარეობს ჭიათურის პლატოზე, მდინარეების ყვირილისა და ფრონის შუამდინარეთში. მდინარე ყვირილის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 800 მეტრი, ჭიათურიდან 18 კილომეტრი, ქუთაისიდან – 84 კმ,. თბილისიდან – 194 კმ. შემორჩენილია დიდველის ციხე.

ისტორია
ბჟინევი დატანილია საუკუნეში შედგენილ ვახუშტი ბატონიშვილის რუკაზე. აქვეა მონიშნული აბდუშელიშვილების ციხე-დარბაზი. სოფელს იცნობს საუკუნის გერმანელი მოგზაური იოჰან გიულდენშტედტი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 518 ადამიანი.

ღირსშესანიშნაობები
ისტორიული ძეგლებიდან აღსანიშნავია ბჟინევის (დიდველის) ციხე. ის მდებარეობს სოფლის განაპირას, აღმოსავლეთ ნაწილში და შედიოდა - საუკუნეების ციხესიმაგრის კომპლექსში, რომელიც 1991 წლის 29 აპრილის მიწისძვრამ თითქმის მთლიანად დაანგრია. სოფელში დგას შუა საუკუნეების ეკლესიაც. სოფელში არის საზოგადო მოღვაწის – იპოლიტე ვართაგავას მემორიალური სახლი და საგვარეულო მარანი.
ვაკევისა

ვაკევისა (ყოფ. ვაკევისი) — სოფელი საქართველოში (იმერეთის მხარე), ჭიათურის მუნიციპალიტეტში (ხვაშითის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს რაჭის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე სატოპელას (ჯრუჭულის მარჯვენა შენაკადი, ყვირილის აუზი) მარჯვენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 760 მ-ზე, ჭიათურიდან 19 კმ-ში.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 33 ადამიანი.
ვანი (ჭიათურის მუნიციპალიტეტი)

ვანი — სოფელი საქართველოში (იმერეთის მხარე), ჭიათურის მუნიციპალიტეტში (ხვაშითის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს რაჭის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე სატოპელას (ჯრუჭულის მარჯვენა შენაკადი) ზემოთში, ზღვის დონიდან 920 მ-ზე, ჭიათურიდან 20 კმ-ში.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 16 ადამიანი.
ზედა ბერეთისა

ზედა ბერეთისა — სოფელი ჭიათურის მუნიციპალიტეტში ნიგოზეთის ადმინისტრაციულ ერთეულში (იმერეთის მხარე).

მდებარეობს ჭიათურის პლატოზე, მდინარე დუმალის (ძირულის მარჯვენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 840 მ-ზე, ჭიათურიდან 19 კმ-ის და ქუთაისიდან 85 კმ-ის დაშორებით. სოფელში არის სკოლა, კერძოდ ქვედა ბერეთისის მიწაზე, არის საფეხბურთო მოედნები. სოფელში დგას საუკუნის ეკლესია (აღდგენილია 2003 წელს).

ზედა ბერეთისა გვიანფეოდალურ ხანაში იყო სოფელ ბერეთისას ნაწილი (იხსენიება საუკუნიდან). ვახუშტი ბატონიშვილის მიერ შედგენილ დასავლეთ საქართველოს რუკაზე აღნიშნულია ორი ბერეთისა — ზედა და ქვედა.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 328 ადამიანი.

გალერეა
ზედა ჭალოვანი

ზედა ჭალოვანი — სოფელი ჭიათურის მუნიციპალიტეტის ხვაშითის ადმინისტრაციულ ერთეულში (იმერეთის მხარე).

მდებარეობს რაჭის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ციხისწყლის (ჯრუჭულის მარჯვენა შენაკადი; ყვირილის აუზი) ნაპირას, ზღვის დონიდან 1040 მ-ზე, ჭიათურიდან 18 კმ-ში. სოფლის აღმოსავლეთით, შემაღლებულ ადგილას მდებარეობს ზეკვეცის ეკლესია და ნაეკლესიარი „ძველი ზეკვეცა“.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 250 ადამიანი.
ზოდი (ჭიათურის მუნიციპალიტეტი)

ზოდი — სოფელი დასავლეთ საქართველოში, ჭიათურის მუნიციპალიტეტის ზოდის ადმინისტრაციულ ერთეულში (იმერეთის მხარე).

მდებარეობს ჭიათურის პლატოზე, ზღვის დონიდან 630 მ-ზე, ჭიათურიდან 13 კმ-ის, ქუთაისიდან 80 კმ-ის, თბილისიდან 187 კმ-ის დაშორებით.

ისტორია
ზოდი პირველად დამოწმებულია ქუცნა ამირეჯიბის ულუმბის მონასტრისადმი შეწირულობის სიგელში, რომელიც საუკუნის დასაწყისით თარიღდება. გვხვდება აგრეთვე - საუკუნეების რამდენიმე დოკუმენტში. 1639 წელს იმერეთის მეფე ალექსანდრე -ს ზოდში მცხოვრები ორი კომლი ყმა-გლეხი წინამძღვარ ფილიპე წერეთლისადმი უბოძებია, ხოლო 1771 წელს დავით ბატონიშვილს ერთი კომლი ყმა-გლეხი ამ სოფლიდან ჯრუჭის მონასტრისადმი შეუწირავს. ზოდი და იქ მდებარე აზნაურის ციხე-დარბაზი ასევე დატანილია ვახუშტი ბატონიშვილის რუკებზე. სოფელი მოხსენიებული ჰყავს იოჰან გიულდენშტედტსაც. გვიანდელი შუა საუკუნეების დაყოფის მიხედვით ზოდი იმერეთის სამეფოს ანუ „ზემო მხრის“ სადროშოში შედიოდა. საუკუნის რუსული ადმინისტრაციული დაყოფით ქუთაისის გუბერნიის შორაპნის მაზრის წირქვალის სასოფლო საზოგადოებას ეკუთვნოდა. 1930 წელს, მაზრების გაუქმების შემდეგ ჭიათურის რაიონს გადაეცა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1483 ადამიანი.

ღირსშესანიშნაობები
სოფლის ტერიტორიაზე მდებარეობს ყაველაშვილების ანუ ზედუბნის ციხის ნანგრევები, აქვე გვხვდება ძველი ეკლესიის ნანგრევები. სოფელში მდებარეობს ბრეგვაძეებისკლდის, ხვედელიძეებისკლდის, ჯრუჭულის, თაროკლდის (რაჭველების) კარსტული მღვიმეები, გოგირდოვანი წყლის აბანო. სოფელშია ასევე რამდენიმე არქეოლოგიური ძეგლი აღმოჩენილი, რომელთა შორის აღსანიშნავია: სამგლე კლდე, სამელე კლდე და სამერცხლე კლდე.

სამგლე კლდე
სამგლე კლდე, პალეოლითური ხანის კარსტული მღვიმე მდინარე ჯრუჭულის კანიონისებური ხეობის მარჯვენა ნაპირზე, სამერცხლე კლდისა და ჯრუჭულის მღვიმეებს შორის, აღმოაჩინეს 1962 წელს და გათხარეს 1963-67 წლებში. სამგლე კლდის ქვედა ფენა შუა პალეოლითის ხანისაა. აღმოჩენილია მღვიმის დათვის, ბიზონის, შვლის, კეთილშობილი ირმის, ჯიხვისა და გიგანტური ირმის ძვლები. მღვიმე ნეანდერტალური ადამიანის დროებით ნასახლარს წარმოადგენდა. მასალა შუა მუსტიეს ხანას განეკუთვნება.

სამელე კლდე
სამელე კლდე მდებარეობს მდინარე ჯრუჭულის მარჯვენა ნაპირას. ის ნეოლითისა და ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის ძეგლია. გათხრები მიმდინარეობს 1959 წლიდან. სამელე კლდე ადრინდელი სამიწათმოქმედო კულტურული ძეგლია.

სამერცხლე კლდე
სამერცხლე კლდე ზოდსა და სოფელ დარკვეთს შორის, მდინარე ჯრუჭულის მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 600 მ. მდებარეობს. მღვიმე კარსტული წარმოშობისაა. გათხარეს 1963-66 წლებში. ფიქსირებულია 3 კულტურული ფენა.
თვალუეთი

თვალუეთი — სოფელი ჭიათურის მუნიციპალიტეტში (სვერის თემი), მდებარეობს ჭიათურის პლატოზე, მდინარე საძალიხევის (ყვირილის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 600 მეტრი, ჭიათურიდან 22 კილომეტრი, ქუთაისიდან – 87 კმ., თბილისიდან – 197 კმ. სოფელი წყაროებში მოიხსენიება საუკუნის ნახევრიდან.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 255 ადამიანი.

ღირსშესანიშნაობები
სოფელში მდებარეობს თვალუეთის წმინდა გიორგის ეკლესია, რომელიც 1898-1903 წლებშია აგებული.
ინგლისის ისტორია

ინგლისის ისტორია არის ევროპის ერთ-ერთი უძველესი და გავლენიანი ხალხის წარსული.როგორც 2010 წლის არქეოლოგიური აღმოჩენები ცხადყოფს,ინგლისის ანუ გაერთიანებულ სამეფოში შემავალი ქვეყნის ტერიტორია 800 000 წლის წინ დასახლებული ყოფილა.თანამედროვე ადამიანებისთვის ყველაზე ადრეული აღმოჩენა არის 1927 წელს ჩრდილო დასავლეთ ევროპაში აღმოჩენილი ყბის ძვალი,რომელიც 2011 წელს ხელახლა დაათარიღეს 41-44 ათასი წლის წინანდელი კვალიფიკაციით.ადამიანთა შემდგომი დასახლებები თარიღდება 12 000 წლის წინანდელი პერიოდით.ეს არის ბოლო გამყინვარების ეპოქა.რეგიონში არის უმარავი მეზოლითური,ნეოლითური და ბრინჯაოს ხანის ნაშთები,მაგალითად სტოუნჰენჯი და ეივბერი.რკინის ხანაში ფორტის ყურეს სამხრეთით,დღევანდელი ინგლისის და უელსის ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ კელტუერი ტომები ბრიტები,კუნძულ ბრიტანეთის სამხრეთ–აღმოსავლეთ ნაწილში ასევე ცხოვრობდნენ ბელგები,ატრებატები,კეტვულანები,ტრინოვანტები და სხვები.ჩვ.წ–აღ 43 წელს ბრიტანეთი რომაელებმა დაიპყრეს.მათი მმართველობა 5 საუკუნის ჩათვლით გაგრძელდა.

დაახლოებით 800 წლის შემდეგ, საუკუნის დამდეგიდან, ჩვეულებრივი მოვლენა გახდა ვიკინგთა თავდასხმები. 1066 წელს ბრიტანეთში ნორმანები შეიჭრნენ და დაიპყრეს იგი. შუა საუკუნეებში ხშირი იყო სამოქალაქო ომები და ბრძოლები ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებთან. რენესანსის პერიოდში ინგლისი ტიუდორების მიერ იმართებოდა. საუკუნეში ინგლისმა დაიპყრო უელსი, საუკუნეში შემოიერთა შოტლანდია და ამით ფაქტობრივად დასრულდა გაერთიანებული სამეფოს ფორმირება. ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ დიდი ბრიტანეთი უდიდეს იმპერიად გადაიქცა, რომელიც დღესდღეობით აღარ არსებობს, თუმცა მისი კულტურის გავლენა დღესაც მრავალ ქვეყანაზე იგრძნობა.

წინარეისტორია
არქეოლოგიურმა მასალებმა აჩვენა, რომ ადამიანი სამხრეთ ბრიტანიაში ჯერ კიდევ გამყინვარების პერიოდში ცხოვრობდა, რაც ალბათ ყველაზე მეტად მისი სტუმართმოყვარე კლიმატის დამსახურებაა.

ამ რეგიონზე დაკავშირებული პირველი ისტორიული წყარო ძვ. წ. საუკუნეში ჩნდება, თუმცა კულტურული და სავაჭრო კავშირები კონტინენტთან ერთი ათასწლეულით ადრე დაიწყო. ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 325 წელს ძველმა ბერძენმა გეოგრაფმა პიფეიმ თავის ნაშრომში ბრიტანეთის კუნძულებზე მოგზაურობა აღწერა.

მოგვიანებით, ბრიტანეთი მწერლებმა პლინიუს უფროსმა და დიოდორე სიცილიელმაც აღწერეს, თუმცა აქ მის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხალხზე მცირე ინფორმაციაა მოყვანილი.

ტაციტუსი წერდა, რომ სამხრეთ ბრიტანიაში მცხოვრებ და ჩრდილოეთ გალების ენებს შორის არც ისე დიდი განსხვავება იყო. მან ასევე შეამჩნია, რომ ბრიტებს თავიანთ კონტინენტულ მეზობლებთან სხვა საერთო დამახასიათებელი თვისებებიც ჰქონდათ.

რომანული ბრიტანეთი (ბრიტანია)
ძველი წელთაღრიცხვით 55-54 წლებში ბრიტანეთში იულიუს კეისარი შეიჭრა. მან თავის ნაშრომში „ჩანაწერები გალიის ომზე“ ახსენა, რომ სამხრეთ ბრიტანიის მოსახლეობა უკიდურესად დიდი იყო.
ახალი თერჯოლა

ახალი თერჯოლა (ყოფ. მწუხარელა ან მწუხარულა) — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის თერჯოლის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფელი: ბოსელა). მდებარეობს იმერეთის ბორცვიან-სერებიან მთისწინეთზე, მდინარეების ჩხარისა და ხაუჩის წყალგამყოფ სერზე. ზღვის დონიდან 240 მეტრი, თერჯოლიდან 5 კილომეტრი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1170 ადამიანი.
ბარდუბანი

ბარდუბანი — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის თერჯოლის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფელი: სათემო). მდებარეობს იმერეთის ბორცვიან-სერებიან მთისწინეთზე, მდინარე ყვირილის მარჯვენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 200 მეტრი, თერჯოლიდან 10 კილომეტრი. სოფელში არის საექიმო ამბულატორია, საჯარო სკოლა და ორი სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულება.

სოფელში არის დავით და კონსტანტინე მხეიძეების სახელობის მოქმედი ეკლესია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1113 ადამიანი.
ბოსელა

ბოსელა — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის თერჯოლის მუნიციპალიტეტში (ახალი თერჯოლის თემი), მდებარეობს მდინარე ძევრულის მარცხენა მხარეს. მდინარე ხაუჩის (ჩხარის შენაკადი) სათავეში. ზღვის დონიდან 240 მეტრი, თერჯოლიდან 8 კილომეტრი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 178 ადამიანი.
ბროლისქედი (თერჯოლის მუნიციპალიტეტი)

ბროლისქედი — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის თერჯოლის მუნიციპალიტეტში (გოდოგნის თემი). მდებარეობს მდინარე ჭიშურის (ყვირილის მარჯვენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 240 მეტრი, თერჯოლიდან 23 კილომეტრი, აჯამეთიდან 6 კმ.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 284 ადამიანი.