ჰანს მორგენთაუ

ჰანს იოაკიმ მორგენთაუ (; დ. 17 თებერვალი, 1904 — გ. 19 ივლისი, 1980) — საერთაშორისო ურთიერთობების შესწავლისას მეოცე საუკუნის ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა. მორგენთაუს ნამუშევრები საერთაშორისო ურთიერთობების თეორიაში რეალიზმის ტრადიციას მიეკუთვნება და ის ჩვეულებრივ განიხილება ჯორჯ ფ. კენანთან და რაინჰოლდ ნიბურთან ერთად, სამ მოწინავე ამერიკელ რეალისტს შორის მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდში. მორგენთაუმ მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა საერთაშორისო ურთიერთობების თეორიასა და საერთაშორისო სამართლის შესწავლაში. მისი პოლიტიკა ერთა შორის, რომელიც პირველად გამოიცა 1948 წელს, მისი სიცოცხლის განმავლობაში კიდევ ხუთჯერ გამოქვეყნდა.

მორგენთაუ ასევე წერდა საერთაშორისო პოლიტიკასა და აშშ-ს საგარეო პოლიტიკის შესახებ ცნობილი გამოცემებისათვის. მისი სახელი შეესატყვისებოდა თავისი ეპოქის ბევრ წამყვან ინტელექტუალსა და მწერალს, მაგალითად რაინჰოლდ ნიბურს, ჯორჯ ფ. კენანს, კარლ შმიტს და ჰანა არენდტის . ცივი ომის დასაწყისში მორგენთაუ იყო აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის კონსულტანტი, როდესაც კენანი ხელმძღვანელობდა თავის პოლიტიკის დაგეგმვის შტაბს, ხოლო მეორე ჯერზე კენედის და ჯონსონის ადმინისტრაციებში, სანამ არ გაათავისუფლებდნენ ჯონსონს, როდესაც მან საჯაროდ გააკრიტიკა ამერიკული პოლიტიკა ვიეტნამში . ამასთან, მისი კარიერის უმეტესი პერიოდის განმავლობაში, მორგენთაუ მიაჩნეოდა აშშ-ს საგარეო პოლიტიკის აკადემიურ ინტერპრეტორად.

განათლება, კარიერა და პირადი ცხოვრება
მორგენთაუ დაიბადა აშქენაზის ებრაულ ოჯახში, კობურგში, საქს-კობურგსა და გოთაში, გერმანიაში 1904 წელს და კასიმირიანუმში სწავლის დასრულების შემდეგ, განათლება მიიღო ბერლინის, ფრანკფურტის და მიუნხენის უნივერსიტეტებში. ამის შემდგომ, განაგრძო პოსტ-სადოქტორი მუშაობა საერთაშორისო კვლევების ინსტიტუტში, ჟენევაში, შვეიცარია .

მან 1937 წელს შეერთებულ შტატებში ემიგრაციაში წასვლის წინ ფრანკფურტში სამართალი შეისწავლა და პრაქტიკაში გამოიყენა შვეიცარიასა და ესპანეთში . 1939-1943 წლებში მორგენთაუ ასწავლიდა კანზას სიტიში და ესწრებოდა იქ ისრაელის ქნესეთის შალომის კრებას. შემდეგ მორგანთაუ ასწავლიდა ჩიკაგოს უნივერსიტეტში 1973 წლამდე, როდესაც მან პროფესორის კათედრა ჩაიბარა ნიუ-იორკის უნივერსიტეტში .

ნიუ – იორკში გადასვლისას მორგენთაუ გაშორდა მეუღლეს, რომელიც ნაწილობრივ დარჩა ჩიკაგოში, სამედიცინო პრობლემების გამო. ნათქვამია, რომ მან ორჯერ სცადა ახალი ურთიერთობის წამოწყება ნიუ – იორკში, ერთხელ პოლიტიკურ ფილოსოფოსთან, ჰანა არენდტთან, და მეორედ ეტელ პირთან (გ. 2012 წ.), სამედიცინო პროფესორთან, კოლუმბიის უნივერსიტეტში.

1979 წლის 8 ოქტომბერს მორგენთაუ იყო ერთ – ერთი მგზავრი შვეიცარიის 316 ავიარეისის ბორტზე, რომელიც შეჯახება განიცადა ათენის – ელინიკონის საერთაშორისო აეროპორტში დაფრენის დროს. ფრენა გამიზნული იყო ბომბეისა და პეკინში.

მორგენთაუ გარდაიცვალა 1980 წლის 19 ივლისს, ნიუ-იორკის ლენოქს ჰილის საავადმყოფოში, პერფორირებული წყლულოვანი გაჟონვის შემდეგ. ის დაკრძალულია მონადფიორეს სასაფლაოს ჩაბადის მონაკვეთში, ლუბავიჩტერ რებეს მახლობლად, რომელთანაც მას კარგი მოგონებები ჰქონდა.

ამერიკული წლები და პოლიტიკური რეალიზმი
ჰანს მორგენთაუ ითვლება საუკუნის რეალისტური სკოლის ერთ-ერთ „დამფუძნებელ მამად“. ამ აზროვნების სკოლაში ნათქვამია, რომ ერი სახელმწიფოები საერთაშორისო ურთიერთობებში მთავარ როლს ასრულებენ და დარგის მთავარი საზრუნავი ძალაუფლების შესწავლაა. მორგენთაუმ ხაზი გაუსვა „ეროვნული ინტერესის“ მნიშვნელობას, ხოლო ერთა შორის პოლიტიკაში მან დაწერა, რომ „მთავარი ნიშანი, რომელიც ეხმარება პოლიტიკურ რეალიზმს საერთაშორისო გზების ლანდშაფტის გააზრებაში, არის ძალაუფლების თვალსაზრისით განსაზღვრული ინტერესის ცნება.“ მორგენთაუს ზოგჯერ მოიხსენიებენ, როგორც კლასიკურ რეალისტს ან თანამედროვე რეალისტს, რათა განასხვაონ მისი მიდგომა სტრუქტურული რეალიზმისგან ან ნეო-რეალიზმისგან, რომელიც დაკავშირებულია კენეტ უოლცთან .

რეალიზმი და პოლიტიკა ერთა შორის (1948)
მორგენთაუს ბოლოდროინდელი მეცნიერული შეფასებები აჩვენებს, რომ მისი ინტელექტუალური ტრაექტორია უფრო რთული იყო, ვიდრე თავდაპირველად ეგონათ. მისი რეალიზმი აღმოცენდა მორალური მოსაზრებებიდან - თუმცა ეს ყოველთვის არ იყო ღიად აღიარებული - და ცხოვრების ბოლო პერიოდის განმავლობაში იგი მხარს უჭერდა ბირთვული იარაღის სუპრანაციონალურ კონტროლს და მკაცრად ეწინააღმდეგებოდა აშშ-ს როლს ვიეტნამის ომში.

მორგენთაუს სამეცნიერო ადამიანი ძალაუფლების პოლიტიკის წინააღმდეგ (1946) იყო მტკიცება მეცნიერებასა და ტექნოლოგიაზე გადაჭარბებული დამოკიდებულების წინააღმდეგ, როგორც პოლიტიკური და სოციალური პრობლემების გადაწყვეტის. წიგნმა წარმოადგინა „ადამიანის ბუნების პესიმისტური ხედვა“ , რომელიც ფოკუსირებულია ძალაუფლების უნივერსალურ ლტოლვასა და ეგოიზმის გარდაუვალობაზე.

პოლიტიკა ერთა შორის მეორე გამოცემაში , მორგენთაუ მოიხსენიებს „პოლიტიკური რეალიზმის ექვსი პრინციპს“.

ეს პრინციპები არის:

პოლიტიკური რეალიზმი თვლის, რომ პოლიტიკა, ისევე როგორც ზოგადად საზოგადოება, იმართება ობიექტური კანონებით, რომლებსაც თავიანთი ფესვები აქვთ ადამიანის ბუნებაში. კანონები ისეთივე რჩებიან, როგორც ეს ადრეულ საზოგადოებას ახასიათებდა. საერთაშორისო პოლიტიკის არსი შესაძლებელია დადგინდეს მხოლოდ პოლიტიკური ქმედებებისა და შედეგების შეფასებაზე დაყრდნობით. სახელმწიფო მოღვაწეები იძულებულნი და ხშირ შემთხვევაში ვალდებულნი არიან, გადაწყვეტილებები მიიღონ გარკვეულ საგარეო პოლიტიკასთან დაკავშირებით, შეზღუდულ პირობებში ისე რომ, გადაწყვეტილება მოულოდნელობის ეფექტს ინარჩუნებდეს და იგი რეალური ვითარებიდან გამომდინარეობდეს.
პოლიტიკური რეალიზმის მთავარი ნიშანია ძალაუფლების თვალსაზრისით განსაზღვრული ინტერესის ცნება, რომელიც რაციონალურ წესრიგს ატარებს პოლიტიკის არსში, და ამით შესაძლებელს ხდის პოლიტიკის თეორიულ გაგებას. საერთაშორისო პოლიტიკაში დამკვიდრების უმთავრესი საშუალება ეროვნული ინტერესების კონცეფციაა. ეროვნული ინტერესების განხორციელება ეფუძნება, ძალისა და ძლიერების ფენომენს, ამიტომ ეროვნული ინტერესების განხორციელება სრულიად განსხვავებული რამ არის დანარჩენი პოლიტიკური სფეროებისაგან. სახელმწიფო მოღვაწე აზროვნებს და შემდგომ ნაბიჯებს დგამს ეროვნული ინტერესებიდან გამომდინარე. პოლიტიკური რეალიზმის თვალსაზრისით კარგ საგარეო პოლიტიკად ითვლება რაციონალური საგარეო პოლიტიკა, რადგან იგი რისკს ამცირებს და ზრდის შედეგს. პოლიტიკური რეალიზმი თავს არიდებს რეალობის ინტერპრეტაციას პოლიტიკაში. კარგი საგარეო პოლიტიკა ამცირებს რისკებს და მაქსიმალურად ზრდის სარგებელს.
რეალიზმი აცნობიერებს, რომ ინტერესის განმსაზღვრელი სახეობა განსხვავდება იმ პოლიტიკური და კულტურული კონტექსტისგან, რომლის მიხედვითაც ხორციელდება საგარეო პოლიტიკა, რომელიც არ უნდა იყოს არეული საერთაშორისო პოლიტიკის თეორიასთან. ეროვნული ინტერესები, როგორც აღინიშნა, დაკავშირებულია ძლიერებასთან და ძალაუფლებასთან. შესაბამისად პოლიტიკური რეალიზმის თვალთახედვით სუვერენული სახელმწიფო, თავისი ინტერესებით, ისტორიული პროცესის შედეგია. თუ სუვერენული სახელმწიფოები აღარ იარსებებს, მაშინ ეროვნული ინტერესებიც თავის აზრს დაკარგავს,
პოლიტიკურმა რეალიზმმა იცის პოლიტიკური მოქმედების მორალური მნიშვნელობა. იგი ასევე აცნობიერებს დაძაბულობას მორალურ ბრძანებასა და წარმატებული პოლიტიკური მოქმედების მოთხოვნებს შორის. რეალიზმი ამტკიცებს, რომ უნივერსალური ზნეობრივი პრინციპები უნდა იქნას გაფილტრული დროისა და ადგილის კონკრეტულ გარემოებებში, რადგან ისინი ვერ გამოიყენებენ სახელმწიფოების მოქმედებებს მათ აბსტრაქტულ უნივერსალურ ფორმულირებაში. პოლიტიკური ქმედებები დაკავშირებულია ზნეობასთან. ზნეობრივ მოთხოვნილებებსა და შედეგიან პოლიტიკურ ქმედებებს შორის, ხშირ შემთხვევაში წინააღმდეგობრიობა არსებობს. რეალიზმის თვალთახედვით, უნივერსალური ზნეობრივი პრინციპები არ უნდა გამოიყენებოდეს სახელმწიფოთა ქმედებებთან მიმართებაში მათი აბსტრაქტული უნივერსალური მნიშვნელობით და ისინი უნდა „გაიფილტროს“ დროსა და სივრცეში, კონკრეტული პირობების მახასიათებლების მიხედვით. როდესაც პოლიტიკოსი არსებული შესაძლებლობებიდან ყველაზე მომგებიანს „ირჩევს“ ეს მის უმაღლეს მიღწევად ითვლება.
პოლიტიკური რეალიზმი უარს ამბობს ამა თუ იმ ერის მორალური მისწრაფებების იდენტიფიცირებაზე იმ მორალურ კანონებთან, რომლებიც მართავს სამყაროს. არც ერთი ერისა და სახელმწიფოს ზნეობრივი მიზნები არ უნდა მივიჩნიოთ, როგორც საყოველთაო ზნეობრივი კანონები.
პოლიტიკური რეალისტის მიერ შენარჩუნებულია პოლიტიკური სფეროს ავტონომია; სახელმწიფო მოხელე ჰკითხავს „როგორ მოქმედებს ეს პოლიტიკა ერის ენერგიასა და ინტერესებზე?“ პოლიტიკური რეალიზმი ემყარება პლურალისტურ კონცეფციას ადამიანის ბუნების შესახებ. პოლიტიკურმა რეალისტმა უნდა აჩვენოს, თუ სად განსხვავდება ერის ინტერესები მორალისტური და ლეგალისტური თვალსაზრისით.მასში ქმედებათა შეფასება უნდა მოხდეს არა საყოველთაო ზნეობრივი ნორმებისა თუ წესების მეშვეობით, არამედ პოლიტიკური შედეგების მიხედვით. ეს არ უნდა იყოს გაგებული ისე, რომ პოლიტიკოსი უზნეო უნდა იყოს, მაგრამ მისთვის უმნიშვნელოანესი თავისი ქვეყნის ინტერესებია.

დაპირისპირება ვიეტნამის ომთან დაკავშირებით
მორგენთაუ იყო რუზველტისა და ტრუმანის ადმინისტრაციების ძლიერი მომხრე. როდესაც ეიზენჰაუერის ადმინისტრაციამ დაიკავა თეთრი სახლი, მორგენთაუ დაუბრუნდა ჟურნალებსა და, ზოგადად, პრესას. 1960 წელს კენედის არჩევისას ის გახდა კენედის ადმინისტრაციის კონსულტანტი. როდესაც ჯონსონი გახდა პრეზიდენტი, მორგენთაუ გაცილებით წინააღმდეგობრივი იყო ვიეტნამის ომში ამერიკულ მონაწილეობასთან დაკავშირებით , რისთვისაც იგი თანამდებობიდან გაათავისუფლეს 1965 წელს. მორგენთაუს უთანხმოებამ ვიეტნამში ამერიკულ მონაწილეობასთან დაკავშირებით, საზოგადოების და მედიის მნიშვნელოვანი ყურადღება მიაქცია.

„ პოლიტიკა ერთა შორის“ გამოქვეყნების შემდეგ მორგენთაუმ კვლავ განაგრძო ნაყოფიერი მწერლობის კარიერა და გამოქვეყნდა მისი მწერლობის სამი ტომი 1962 წელს. პირველ ტომს ეწოდა დემოკრატიული პოლიტიკის დაცემას, მეორე ტომი იყო ამერიკული პოლიტიკის გაღარიბება, ხოლო მესამე ტომი იყო ამერიკული პოლიტიკის აღდგენა . გარდა მორგენთაუს ინტერესისა და კომპეტენციის, საკუთარი პოლიტიკური საქმეების შესახებ წერის დროს, მორგენთაუ ასევე წერდა დემოკრატიული თეორიის ფილოსოფიაზე როდესაც კრიზისის და დაძაბულობის სიტუაციებში აღმოჩნდნენ.

კრიტიკა
მორგენთაუს მოღვაწეობის შეიძლება დაიყოს სამ ფაზად. პირველი ეტაპი მოხდა მორგენთაუს სიცოცხლეში, მის სიკვდილამდე 1980 წელს. მისი მწერლობის განხილვის მეორე ეტაპი და საერთაშორისო ურთიერთობების შესწავლაში შეტანილი წვლილი 1980 წლიდან და 2004 წლებს შორის. მისი მოღვაწეობის მესამე ეტაპი იწყება მორგენთაუს საუკუნოვანი ხსენების დღიდან და ახლანდელ დრომდე, რაც ასახავს ენერგიულ მსჯელობას მისი განგრძობადი გავლენის შესახებ.

კრიტიკა ევროპული წლების განმავლობაში
1920-იანი წლების მის ადრეულ კარიერაში, კარლ შმიტის მიერ შემუშავებული დისერტაციის შესახებ მორგენთაუს მიმოხილვამ უარყოფითი გავლენა მოახდინა მორგენთაუს კარიერაზე. შმიტი გახდა წამყვანი იურიდიული ხმა გერმანიაში მზარდ ნაციონალურ სოციალისტურ მოძრაობაში და მორგენთაუ მიიჩნევდა, რომ მათი პოზიციები შეუსაბამო გახდა. ამ ხუთი წლის განმავლობაში, მორგენთაუ შეხვდა ჰანს კელსენს სტუდენტობის დროს. კელსენზე მორგენთაუს ნაშრომებთან ურთიერთობამ მთელი ცხოვრების განმავლობაში დადებითი შთაბეჭდილება მოახდინა, მისი დიდი სიმპატიები დაიმსახურა ახალგაზრდა მორგენთაუმ. 1920-იან წლებში კელსენი გამოჩნდა, როგორც შმიტის ყველაზე მკაცრი კრიტიკოსი და მოიპოვა რეპუტაცია, როგორც გერმანიის მაშინდელი მზარდი ნაციონალური სოციალისტური მოძრაობის წამყვანმა საერთაშორისო კრიტიკოსმა, რომელიც ეთანხმებოდა მორგენთაუს ნაციზმთან დაკავშირებულ უარყოფით აზრს.

კრიტიკა ამერიკის წლებში
მორგენთაუს პოლიტიკა ერთა შორის (1948) დიდ გავლენას ახდენდა მეცნიერთა თაობაზე გლობალურ პოლიტიკასა და საერთაშორისო სამართალში. რეალისტური თვალსაზრისით, კენეტ უოლცი მოუწოდებდა მეტ ყურადღებას საერთაშორისო სისტემის წმინდა 'სტრუქტურულ' ელემენტებზე, განსაკუთრებით სახელმწიფოებს შორის შესაძლებლობებათა გადანაწილებაზე. უოლცის ნეორეალიზმი უფრო თვითნაკეთი მეცნიერული იყო, ვიდრე მორგენთაუეს რეალიზმის ვერსია.

მორგენთაუს შეშფოთებამ ბირთვული იარაღისა და შეიარაღების რბოლის საკითხებთან დაკავშირებით გამოიწვია დისკუსიები და დებატები ჰენრი კისინჯერთან და სხვებთან. მორგენთაუ ხედავდა ბირთვული იარაღების რბოლის მრავალ ასპექტს, როგორც ირაციონალური სიგიჟის ფორმას, რომელიც აკისრებს პასუხისმგებლობას დიპლომატებს, სახელმწიფო მოხელეებსა და მეცნიერებს.

მორგენთაუ მთელი ცივი ომის განმავლობაში დარჩა აქტიური მონაწილე აშშ-ს საგარეო პოლიტიკის განხილვაში. მან დაწერა კისინჯერისა და ნიქსონის ადმინისტრაციაში მისი როლის შესახებ. მორგენთაუმ 1977 წელს ასევე დაწერა მოკლე „წინასიტყვაობა“ ტერორიზმის თემასთან დაკავშირებით.

მორგენთაუმ, ჰანა არენდტის მსგავსად, დიდი დრო და ძალისხმევა მიუძღვნა ისრაელის სახელმწიფოს შექმნის მხარდაჭერას მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ. როგორც მორგენთაუ, ასევე არენდტი, ყოველწლიურად მიემგზავრებოდნენ ისრაელში, რომ თავიანთი აკადემიური ხმა მიეწოდებინათ საერთაშორისო საზოგადოებისთვის ისრაელის ჯერ კიდევ ახალგაზრდა და მზარდი პოტენციალის შესახებ, როგორც ახალი ერის შესახებ. მორგენთაუს ინტერესი ისრაელის მიმართ ასევე გავრცელდა შუა აღმოსავლეთზე ნავთობის პოლიტიკის ჩათვლით. მორგენთაუს ინტერესი ისრაელის შესახებ უფრო მეტად ეხებოდა გეოპოლიტიკის საკითხებს და სახაროვსა და სოლჟენიცინთან დაკავშირებულ თემებს.