მუკუზნის სვეტიცხოვლის ეკლესია

მუკუზნის სვეტიცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუკუზანის ცენტრში გურჯაან-თელავის გზის პირას დგას. ეკლესია ერთიანად არაა აგებული და აშკარად ეტყობა აღდგენა გადაკეთების კვალი, რის შედეგადაც თავდაპირველი სახე შეცვვლილი აქვს. ნაგებობების კედლებში რამდენიმე სამშენებლო ფენა გამოიყოფა, რომლებიც ერთმანეთისგან, როგორც მასალით ისე წყობის ხასიათითაც განსხვავდება.

ეკლესიის ნაწილთა მშენებლობის ქრონოლოგიური თანმიმდევრობის მიხედვით შეიძლება ითქვას, რომ ადრე ამ ადგილას მდგარა ძველი, სავარაუდოდ - საუკუნეების სამეკლესიანი ბაზილიკა, რის დანგრავის შემდგომ იგი დარბაზულად გადაუკეთებიათ და თავდაპირველი ეკლესიის შემორჩენილი ნაწილები ახალი ეკლესიის კორპუსში ჩაურთავთ. საუკუნეში ეკლესია საფუძვლიანად შეუკეთებიათ, იმავე პერიოდში აღუდგენიათ დასავლეთ კედელი და აღმოსავლეთ კედლის ზედა მხარე. შიგნიდან ეკლესია გადახურულია აგურის კრამიტით, ხოლო გარედან — კრამიტის ორფერდა სახურავით. ეკლესიას მცირე გადაკეთებები საუკუნეშიც განუცდია.

1988–89 წლებში სპეციალური გაწმენდითი სამუშაოები სამეცნიერო სარესტავრაციო საწარმო-სახელოსნომ ჩაატარა, რა დროსაც კეთილმოეწყო ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორია. ეკლესიის შიგნიდან დაიგო აგურის იატაკი. აღდგა საკურთხევლის გვერდითი სათავსო კედლები, გარეთ კედლების საპირე წყობის ჩამოშლილი ნაწილები და ლავგარდანი. მოიხსნა დასავლეთ ფრონტონის წვერზე დადგმული სამრეკლოს შემორჩენილი საფუძველი. ეკლესია გადაიხურა დარისებრი კრამიტით. თავდაპირველი ნაგებობებისგან შემორჩენილია: მთავარი ეკლესიის აფსიდი-კონქის მცირე ნაწილები და აფსიდის გვერდებზე მდებარე სათავსები კედლების კვალი გეგმის მთელ კონტურზე. ეკლესიის თავდაპირველი ნაწილი მთლიანად რიყის ქვითაა ნაგები. ქვები ზომის და წონის მიხედვით შერჩეულია და დაწყობილია სწორხაზოვან რიგებად. აღდგენილი კედლები რიყის ქვის წყობის ირეგულარულადაა გამოყვანილი, ხოლო ნაილი რიყის ქვის და აგურის მონაცვლეობით — რიყის ქვა ერთმანეთისგან თანაბრადაა დაცილებული, ორრიგად ნაწყობ აგურის თარაზულ შრეებს შორისაა მოქცეული. კამარა, კონქი, საბჯენი თაღები, კარ-საკმელთა ღიობები, დასავლეთ კუთხეების ზედა ნაწილები და ლავგარდანი მთლიანდ აგურისაა.

ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. სამხრეთიდან შესასვლელის თაღი მშვილდისებრია, დასავლეთ შესასვლელის კი — ნახევარ წრიული. შიგნით იატაკის დონე მიწის დონეზე დაბლაა, რის გამოც შესასვლელებთან ორ-ორ საფეხურიანი კიბეა მოწყობილი. შიდა სივრცე საკმაოდ ვრცელია. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით, რის ღერძზეც გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი, ორივე მხარეს თითო ნიშაა, ჩრდილოეთით თაღოვანი სარკმელი აშუქებს. ორ-ორი სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებშია, ერთი დასავლეთში (მოგვიანებით საუკუნეში) ჩრდილოეთ და სამხრეთ თაღები გაუგანიერებიათ და მშვილდისებრ გადაუხურავთ, გრძივ კედლებზე ოთხ-ოთხი მრგვალი, ზემოთკენ შევიწროებული, დაუდევრად ნაგები მასიური სვეტია მიდგმული, რომლებსაც ეყრდნობა გრძივი მიმართულებით გადაყვანილი სამ-სამი საკმაოდ ფორმადაკარგული თაღი. ამ კონსტრუქციას ეყრდნობა დარბაზის შეისრული კამარა თაღები, ეკლესიის გრძივ კედლებს წყობით კი არ უკავშირდება. დასავლეთიდან , , სვეტების გასწვრივ კამარის საბჯენი თაღებია, მათ ქუსლებთან გამოიყოფა ორსაფეხუროვანი იმპოსტები. ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში მოწყობილია მაღალი თარაზულად გადახურული კარი, რომელიც აფსიდის ჩრდილოეთით მდებარე, გეგმით სწორკუთხა სათავსში გადის. კარი სათავსის მხრიდან ნახევარწრიული თაღით მეორე მსგავსი სათავსი იყო მოწყობილი აფსიდის სამხრეთითაც, იგი აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდითაა დასრულებული და ცალკე შესასვლელი დასავლეთიდანაც ჰქონია.

ეკლესიის ფასადები შელესილი და შეთეთრებული ყოფილა. აღმოსავლეთ ფასადის ღერძზე საკურთხევლის თაღოვანი სარკმელია, რის გასწვრივ ფრონტონის არეში აგურის წყობით გამოყვანილი, საფეხურებიანი, კვარლცხბეკზე დადგმული ჯვრის შეღრმავებული გამოსახულებაა, რომელიც წითლადაა შეღებილი. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის თავზე კვადრატული ნიშაა, ხოლო ფრონტონის არეში წითლად შეღებილი ჯვრის გამოსახულებაა. კედლები დასრულებულია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნის ჰორიზონტალური შემონაკეცებით ფროტონის ძირებთან.