პიტერ ბოტა

პიტერ ბოტა ( დ. 12 იანვარი, 1916 – გ. 31 ოქტომბერი, 2006) – სამხრეთ აფრიკელი პოლიტიკოსი, რომელიც გახლდათ სამხრეთ აფრიკის ბოლო პრემიერ-მინისტრი 1978 წლიდან 1984 წლამდე და სამხრეთ აფრიკის პირველი აღმასრულებელი სახელმწიფო პრეზიდენტი 1984 წლიდან 1989 წელს გადადგომამდე. თავისი მკაცრი პოლიტიკური პოზიციის გამო ზედმეტსახელად „ “ (აფრიკაანსზე — „დიდი ნიანგი“) წოდებული, იგი ითვლებოდა სამხრეთ აფრიკის ბოლო „მყარი ხაზის“ ლიდერად აპარტეიდის ეპოქაში.

დაიბადა 1916 წელს ორანჟის თავისუფალი შტატის პატარა ფერმაში. ბოტა გაიზარდა კონსერვატიულ აფრიკანერულ ოჯახში, რომელსაც ძლიერი ნაციონალისტური რწმენა ჰქონდა. ბოტა სამართალს სწავლობდა გრეის საუნივერსიტეტო კოლეჯში, მაგრამ ხარისხის მიღებამდე დატოვა სწავლა პოლიტიკური კარიერის გასაგრძელებლად. იგი ჩაერთო „ეროვნული პარტიის“ ახალგაზრდულ ფრთაში და მუშაობდა პოლიტიკურ ორგანიზატორად, რითაც საფუძველი ჩაუყარა თავის დაწინაურებას პარტიაში. იგი მხარს უჭერდა ეროვნული პარტიის ოპოზიციას სამხრეთ აფრიკის ჩართვაზე მეორე მსოფლიო ომში ბრიტანეთის მხარეს. ამასთან ის აქტიურ კამპანიას ეწეოდა გერმანიის გამარჯვებისთვის. 1948 წლის საყოველთაო არჩევნებში იგი ასამბლეის პალატაში ჯორჯის ოლქის დეპუტატად აირჩიეს — ამ პოზიციას იგი ოთხ ათწლეულზე მეტი ხნის განმავლობაში იკავებდა. მისი გავლენა პარტიაში გაიზარდა და 1958 წელს პრემიერ-მინისტრმა ჰენდრიკ ფერვორდმა იგი შინაგან საქმეთა მინისტრის მოადგილედ დანიშნა. 1961 წელს ბოტა გახდა თემთა განვითარებისა და ფერადკანიანთა საქმეების მინისტრი, სადაც ზედამხედველობდა იძულებით გასახლებებს, მათ შორის „მეექვსე ოლქის“ სკანდალურ გასუფთავებას. მისი როლი გაფართოვდა 1966 წელს, როდესაც პრემიერ-მინისტრმა ჯონ ფორსტერმა იგი თავდაცვის მინისტრად დანიშნა. თავისი მოღვაწეობის პერიოდში მან გარდაქმნა სამხრეთ აფრიკის თავდაცვის ძალები: გაზარდა სამხედრო ხარჯები, შემოიღო სავალდებულო სამხედრო სამსახური და წამოიწყო ფარული ოპერაციები ანტიაპარტეიდული მოძრაობების წინააღმდეგ. ბოტამ ასევე საკვანძო როლი ითამაშა სამხრეთ აფრიკის ბირთვული იარაღის პროგრამაში და მის სამხედრო ინტერვენციებში ანგოლასა და ნამიბიაში ცივი ომის დროს.

ჯონ ფორსტერის გადადგომის შემდეგ, 1978 წლის 4 სექტემბერს, ბოტა „ეროვნული პარტიის“ ლიდერად აირჩიეს და პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა დაიკავა. მისი მმართველობა გამოირჩეოდა აპარტეიდის შენარჩუნებაზე ფოკუსირებით სამხედრო გაფართოებისა და შიდა უსაფრთხოების ზომების მეშვეობით, პარალელურად კი შეზღუდული რეფორმების გატარებით; მაგალითად, 1983 წლის „სამპალატიანი პარლამენტით“, რომელმაც შეზღუდული პოლიტიკური წარმომადგენლობა მიანიჭა სამხრეთ აფრიკელ ფერადკანიანებსა და ინდოელებს, მაგრამ გამორიცხა შავკანიანი სამხრეთ აფრიკელები. 1983 წლის რეფერენდუმი სამპალატიანი პარლამენტის შესახებ თეთრკანიანი ამომრჩევლების მხარდაჭერით გაბათილდა. 1984 წელს ბოტა გახდა სამხრეთ აფრიკის პირველი აღმასრულებელი სახელმწიფო პრეზიდენტი, რითაც მოახდინა აღმასრულებელი ხელისუფლების კონსოლიდაცია და გააგრძელა აპარტეიდის პოლიტიკა. მისი პრეზიდენტობა მზარდი შიდა არეულობის, პროტესტებისა და საერთაშორისო სანქციების წინაშე აღმოჩნდა. 1989 წელს გადატანილი ინსულტის შემდეგ, იგი გადადგა „ეროვნული პარტიის“ ლიდერის, მოგვიანებით კი სახელმწიფო პრეზიდენტის თანამდებობიდან და მისი მემკვიდრე ფ. ვ. დე კლერკი გახდა.

სახელმწიფო პრეზიდენტის თანამდებობიდან გადადგომის შემდეგ ბოტა სამხრეთ აფრიკის პოლიტიკაში გავლენიან ფიგურად დარჩა. იგი ეწინააღმდეგებოდა მისი მემკვიდრის, ფ. ვ. დე კლერკის მიერ ინიცირებულ რეფორმებს, განსაკუთრებით მოლაპარაკებებს აპარტეიდის დემონტაჟის შესახებ და „აფრიკის ეროვნული კონგრესის“ აკრძალვის გაუქმებას; ასევე 1992 წლის რეფერენდუმზე „არა“-ს მიცემის პროპაგანდას ეწეოდა. ბოტა გახდა დემოკრატიისკენ გადადგმული ნაბიჯების მკაცრი კრიტიკოსი და ინარჩუნებდა რწმენას აპარტეიდის აუცილებლობის შესახებ. 1990-იანი წლების ბოლოს იგი იურიდიული გამოწვევების წინაშე დადგა აპარტეიდის ეპოქის პოლიტიკაში მისი როლის გამო, განსაკუთრებით „ჭეშმარიტებისა და შერიგების კომისიის“ მოსმენებისას, სადაც მას მოუწოდეს პასუხი გაეცა თავის ქმედებებზე, თუმცა მან სრულ თანამშრომლობაზე უარი განაცხადა. ბოტას ჯანმრთელობა კვლავ უარესდებოდა და იგი 2006 წლის 31 ოქტომბერს, 90 წლის ასაკში გარდაიცვალა.

პირადი ცხოვრება
ადრეული ცხოვრება და განათლება
პიტერ ვილემ ბოტა დაიბადა 1916 წლის 12 იანვარს, ორანჟის თავისუფალი შტატის პროვინციის (ამჟამინდელი თავისუფალი შტატის პროვინცია) პოლ რუქსის რაიონის პატარა ფერმაში. აფრიკანერი მშობლების ვაჟი, მამამისი, პიტერ ვილემ ბოტა უფროსი, კომანდოსის რიგებში ბრიტანელების წინააღმდეგ იბრძოდა ბურების მეორე ომში. დედამისი, ჰენდრინა კრისტინა ბოტა (დე ვეტი), ომის დროს ბრიტანეთის საკონცენტრაციო ბანაკში იყო ინტერნირებული.

ბოტას აღზრდაზე დიდი გავლენა იქონია აფრიკანერულმა კულტურამ და კალვინისტურმა რელიგიურმა სწავლებებმა. მისი მშობლები ხაზს უსვამდნენ დისციპლინას, მძიმე შრომასა და აფრიკანერული საქმისადმი ერთგულებას. ბურების მეორე ომის შემდგომ პერიოდში და მზარდი აფრიკანერული ნაციონალიზმის გარემოში გაზრდილმა, მან შეითვისა გაბატონებული რწმენა იმის შესახებ, რომ აფრიკანერებს სჭირდებოდათ სამხრეთ აფრიკაზე პოლიტიკური და ეკონომიკური კონტროლის დამყარება. ამ გარემომ ხელი შეუწყო მისი შემდგომი პოლიტიკური იდეოლოგიისა და აპარტეიდის პოლიტიკისადმი ერთგულების ჩამოყალიბებას.

ბოტა თავდაპირველად პოლ რუქსის სკოლაში დადიოდა, ხოლო საშუალო განათლება ბეთლემ ვორტრეკერის უმაღლეს სკოლაში დაასრულა. 1934 წელს იგი ბლუმფონტეინის გრეის საუნივერსიტეტო კოლეჯში (ამჟამინდელი თავისუფალი შტატის უნივერსიტეტი) სამართლის შესასწავლად შევიდა, თუმცა ოცი წლის ასაკში სწავლა ნაადრევად მიატოვა პოლიტიკური კარიერის გასაგრძელებლად.

ოჯახი
1943 წელს ბოტამ ცოლად შეირთო ანა ელისაბედ როსოუ (ელიზე). წყვილს ხუთი შვილი შეეძინა: ორი ვაჟი (პიტი და როსოუ) და სამი ქალიშვილი (ელსა, ამელია და როზანი). 1980-იან წლებში როზან ბოტა ქვეყანაში მცირე ცნობილ ფიგურად იქცა. იგი უშვებდა აფრიკაანსზე პოპ-სიმღერებს და ჩნდებოდა ისეთი ჟურნალების გარეკანებზე, როგორიცაა და , სადაც მას „ქვეყნის პირველ ქალიშვილს“ უწოდებდნენ. იმავე წელს როზანიც გარდაიცვალა კიბოთი.

საპარლამენტო კარიერა
ბოტა პარლამენტში 1948 წელს აირჩიეს, როგორც „ეროვნული პარტიის“ დეპუტატი ჯორჯის საარჩევნო ოლქიდან. მისი პოლიტიკაში შესვლა დაემთხვა „ეროვნული პარტიის“ ხელისუფლებაში მოსვლას პრემიერ-მინისტრ დ.ფ. მალანის ხელმძღვანელობით, რომლის მთავრობამაც ოფიციალურად დაამკვიდრა აპარტეიდის პოლიტიკა. როგორც აფრიკანერული ნაციონალიზმის მტკიცე მხარდამჭერი, ბოტა პარტიის (თეთრკანიანთა ბატონობის მომხრე) ფრაქციას მიემხრო, რომელიც მკაცრი რასობრივი პოლიტიკისა და თეთრკანიანი უმცირესობის მმართველობის განმტკიცების მომხრე იყო.

ბოტამ მოიპოვა მკაცრი და დაუნდობელი რიტორიკის მქონე ადამიანის რეპუტაცია; იგი ხშირად აფრთხილებდა კომუნიზმის, შავკანიანთა განმათავისუფლებელი მოძრაობებისა და აპარტეიდის წინააღმდეგ მიმართული საერთაშორისო ზეწოლის საფრთხეებზე. მისი გამოსვლები პარლამენტში გამოირჩეოდა აგრესიული ენით, რაც ხაზს უსვამდა თეთრკანიანთა მმართველობის დასაცავად ძლიერი ლიდერობის საჭიროებას. მან გამოავლინა ავტორიტარული მიდრეკილებები და მხარს უჭერდა სახელმწიფო ძალაუფლების გაზრდას ოპოზიციის ჩასახშობად და აპარტეიდის პოლიტიკის გასატარებლად. მისი უდიდესი ოპონენტები საპარლამენტო კარიერის განმავლობაში იყვნენ ჰელენ სუზმანი და ჰარი შვარცი, რომლებსაც იგი ხშირად სიტყვიერად ესხმოდა თავს პარლამენტში.

1953 და 1958 წლის არჩევნებში ადგილის შენარჩუნების შემდეგ, პრემიერ-მინისტრმა ჰენდრიკ ფერვორდმა იგი შინაგან საქმეთა მინისტრის მოადგილედ დანიშნა. ამ თანამდებობაზე ის ეხმარებოდა ადმინისტრაციას „მოსახლეობის რეგისტრაციის აქტის“ აღსრულებაში, რომელმაც ყველა სამხრეთ აფრიკელი ოთხი რასობრივი ჯგუფიდან ერთ-ერთში გააერთიანა.

1961 წელს იგი დაინიშნა თემთა განვითარებისა და ფერადკანიანთა საქმეების მინისტრად, პოზიციაზე, რომელმაც მას პირდაპირი კონტროლი მიანიჭა ურბანულ სეგრეგაციასთან და იძულებით გასახლებებთან დაკავშირებულ პოლიტიკაზე. იგი პასუხისმგებელი იყო ფართომასშტაბიანი განსახლების პროგრამების განხორციელებაზე, რომლებმაც არათეთრკანიანი თემები იძულებით გადაასახლეს ურბანული ცენტრებიდან სპეციალურად გამოყოფილ ადგილებში „ჯგუფური ზონების აქტის“ საფუძველზე.

1966 წელს ბოტა დაინიშნა თავდაცვის მინისტრად — ამ თანამდებობას ის 15 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში იკავებდა. როგორც თავდაცვის მინისტრმა, მან სწრაფად გააფართოვა სახელმწიფოს სამხედრო შესაძლებლობები, რაც იყო პასუხი აპარტეიდისადმი მზარდ წინააღმდეგობაზე და მოსალოდნელ გარე საფრთხეებზე მეზობელი აფრიკული ქვეყნებისა და საერთაშორისო სანქციების მხრიდან. მან დაიწყო სამხრეთ აფრიკის ბირთვული იარაღის პროგრამა „სტრატეგიული შეკავების“ დოქტრინის მეშვეობით, რომლის მიზანი იყო სამხრეთ აფრიკაში საბჭოთა მხარდაჭერის მქონე ძალების ინტერვენციის აღკვეთა. მან გადამწყვეტი როლი ითამაშა „ტოტალური შეტევის“ პოლიტიკის ჩამოყალიბებაში, რაც სამხრეთ აფრიკის რასობრივ პოლიტიკას წარმოაჩენდა, როგორც კომუნიზმისა და შავკანიანთა განმათავისუფლებელი მოძრაობების წინააღმდეგ მიმართული უფრო ფართო ცივი ომის ნაწილს. სამინისტროს სათავეში მისი 15-წლიანი ყოფნისას, სამხრეთ აფრიკის თავდაცვის ძალებმა ზენიტს მიაღწიეს; ზოგჯერ ის ეროვნული ბიუჯეტის 20%-ს მოიხმარდა (1968 წლის 1,3%-თან შედარებით) და ჩართული იყო სამხრეთ აფრიკის სასაზღვრო ომში.

პრემიერ-მინისტრი (1978–1984)
როდესაც პრემიერ-მინისტრი ჯონ ფორსტერი გადადგა 1978 წელს „მულდერგეიტის სკანდალში“ მისი მონაწილეობის შესახებ ბრალდებების გამო, ბოტა „ეროვნული პარტიის“ ფრაქციის მიერ მის მემკვიდრედ აირჩიეს. მან დაამარცხა ამომრჩეველთა ფავორიტი, 45 წლის საგარეო საქმეთა მინისტრი პიკ ბოტა. საბოლოო შიდა კენჭისყრაში მან 78–72 ხმით სძლია კონი მულდერს, რომლის სახელსაც უკავშირდებოდა სკანდალი. 1978 წლის 5 დეკემბერს სასამართლო დასკვნით იგი სკანდალში ბრალეულობისგან გათავისუფლდა.

პრემიერ-მინისტრად გახდომისას ბოტამ შეინარჩუნა თავდაცვის პორტფელი 1980 წლის ოქტომბრამდე, სანამ თავის მემკვიდრედ სამხრეთ აფრიკის თავდაცვის ძალების მეთაურს, გენერალ მაგნუს მალანს დანიშნავდა. კაბინეტში მოსვლის დღიდან ბოტა ატარებდა ამბიციურ სამხედრო პოლიტიკას, რომელიც მიზნად ისახავდა სამხრეთ აფრიკის სამხედრო შესაძლებლობების გაზრდას. იგი ცდილობდა დასავლეთთან — განსაკუთრებით აშშ-სთან — ურთიერთობების გაუმჯობესებას, თუმცა არაერთგვაროვანი შედეგებით. იგი ამტკიცებდა, რომ აპარტეიდის მთავრობის შენარჩუნება, მიუხედავად მისი არაპოპულარობისა, გადამწყვეტი იყო აფრიკული კომუნიზმის ტალღის შესაკავებლად, რომელმაც ფეხი მოიკიდა მეზობელ ანგოლასა და მოზამბიკში მას შემდეგ, რაც ამ ორმა ყოფილმა პორტუგალიურმა კოლონიამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.

თავის ერთ-ერთ პირველ ნაბიჯად, როგორც პრემიერ-მინისტრმა, პიეტ კოორნჰოფი დანიშნა შავკანიანთა საქმეებზე პასუხისმგებელ მინისტრად. კოორნჰოფი, რომელიც პოსტ-აპარტეიდის ეპოქაში „აფრიკის ეროვნულ კონგრესს“ შეუერთდა, მთავრობაში ერთ-ერთ ყველაზე რეფორმატორ მინისტრად ითვლებოდა. ბოტა 1978 წელს ხელმძღვანელობდა კამპანიას კეიპტაუნში მჭიდროდ დასახლებული დასახლების, კროსროუდსის დასანგრევად. მნიშვნელოვანი წინააღმდეგობის ფონზე, ბოტა და კოორნჰოფი შეთანხმდნენ დემონტაჟის „განუსაზღვრელი ვადით გადადებაზე“.

თანამდებობაზე ყოფნის პირველი ორი თვის განმავლობაში მის წინაშე არსებული გამოწვევა იყო ენდრის ტრეურნიხტის არჩევა ტრანსვაალის პროვინციის ლიდერად. ტრეურნიხტი აშკარად ეწინააღმდეგებოდა აპარტეიდის რეფორმებს და ახლა უკვე გააჩნდა ძალაუფლების ბაზა, რომელიც აკონტროლებდა ხმების მყარ უმრავლესობას მხოლოდ თეთრკანიანთაგან შემდგარ პარლამენტში. არჩევნებმა ხაზი გაუსვა განსხვავებებს ბოტას კაპის პროვინციისა და ტრეურნიხტის აფრიკანერებს შორის. პირველში სხვა რასობრივი ჯგუფების მიმართ ტოლერანტობის დონე უფრო მაღალი იყო, რაც ძირითადად ჩამოყალიბებული იყო კაპის ფერადკანიანებთან კონტაქტით. იმავე წლის აპრილში ბოტამ სამხედრო და ეკონომიკური მხარდაჭერა შესთავაზა აბელ მუზორევას მომავალ მთავრობას ზიმბაბვე-როდეზიისთვის.ბოტამ მაღალი დონის მოლაპარაკებები გამართა მუზორევასთან 1979 წლის ივნისში.

1981 წლის სამხრეთ აფრიკის საყოველთაო არჩევნების წინა კვირებში მას დაუპირისპირდნენ რადიკალი აფრიკანერები, რომელთა ნაწილი „აღდგენილი ეროვნული პარტიის“ მხარდამჭერი იყო და ეწინააღმდეგებოდა აპარტეიდის სტატუს-კვოს ცვლილებას. წინასაარჩევნო კამპანიის ბოლო ღამეს ბოტამ პირობა დადო: „სანამ არსებობს ეროვნული პარტიის მთავრობა, ჩვენ არ გადავცემთ სამხრეთ-დასავლეთ აფრიკას -ს (ნამიბიის განმათავისუფლებელი მოძრაობა) ხელმძღვანელობას“. არჩევნებში მისმა პარტიამ მხოლოდ თეთრკანიანთა ხმების 58% და 131 ადგილი მოიპოვა. ეს იყო კლება 1977 წლის არჩევნების 65%-თან და 134 ადგილთან შედარებით; პარტიამ ხმები „აღდგენილი ეროვნული პარტიის“ სასარგებლოდ დაკარგა.

1981 წლის აპრილში დესმონდ ტუტუს პასპორტი ჩამოართვეს. ტუტუ ხალხს ევროპასა და აშშ-ში ვიზიტებისას სამხრეთ აფრიკაზე ეკონომიკური ზეწოლისკენ მოუწოდებდა, რათა ბოტას მთავრობას მოლაპარაკებები დაეწყო ქვეყნის ხელმძღვანელობასთან. ბოტა განარისხა ამ ვიზიტებმა და პირობა დადო, რომ ტუტუს პასპორტს ჩამოართმევდა. იმავე წელს მან ნება დართო ოპერაცია „ბინბეგის“ ჩატარებაზე — ეს იყო სამხრეთ აფრიკის თავდაცვის ძალების რეიდების სერია მოზამბიკში -ის შეიარაღებული ფრთის, „უმკონტო ვე სიზვეს“ სამალავების წინააღმდეგ.

1983 წლის 22 აპრილს ბოტამ გამოაცხადა სპეციალური კომისიის შექმნა „ამორალურობის შესახებ აქტისა“ და „შერეული ქორწინებების აკრძალვის შესახებ 1949 წლის აქტის“ გაუქმების განსახილველად. ბოტამ განაცხადა: „მე პირადად ვეწინააღმდეგები ამორალურ პრაქტიკას, მაგრამ მთავრობა ამ ორ კანონს არ განიხილავს სამხრეთ აფრიკის გადარჩენის გარანტიად“.

1983 წლის 19 მაისს სამხრეთ აფრიკა გახდა „პრესის საერთაშორისო ინსტიტუტის“ რეზოლუციების სამიზნე, რომლებიც გმობდნენ სამხრეთ აფრიკაში მედიის „მუდმივ შევიწროებასა და დევნას“. ინსტიტუტმა მოუწოდა ბოტას: „აღიარეთ პრესის თავისუფლება, როგორც წინაპირობა იმ ქვეყნისთვის, რომელიც თავს დემოკრატიული სამყაროს ნაწილად მიიჩნევს“.

1983 წლის მაისში მან დაგმო პრეტორიაში, ჩერჩ-სტრიტზე მომხდარი აფეთქება, რომელიც „უმკონტო ვე სიზვეს“ მიერ იყო მოწყობილი და განაცხადა, რომ ეს ადასტურებდა იმას, რომ „ჩვენ საქმე გვაქვს კომუნისტების მიერ შთაგონებულ ტოტალურ შეტევასთან“.

1983 წელს ბოტამ წამოაყენა ახალი კონსტიტუციის პროექტი, რომელიც 2 ნოემბერს თეთრკანიან მოსახლეობას კენჭისყრაზე წარედგინა.

მიუხედავად იმისა, რომ მას ფედერალური სისტემა არ დაუნერგავს, მან განახორციელა ის, რაც გარეგნულად ძალაუფლების განაწილების შეთანხმება იყო ფერადკანიანებთან და ინდოელებთან. ახალი სამპალატიან პარლამენტს გააჩნდა ექსკლუზიური იურისდიქცია მათ შესაბამის თემებთან დაკავშირებულ საკითხებზე. კანონმდებლობა, რომელიც ეხებოდა „ზოგად საქმეებს“, როგორიცაა საგარეო პოლიტიკა და რასობრივი ურთიერთობები, უნდა გაევლო სამივე პალატას ერთობლივი მუდმივი კომიტეტების მიერ განხილვის შემდეგ. იმ დროს თეთრკანიანი სამხრეთ აფრიკელები რაოდენობრივად აღემატებოდნენ ერთად აღებულ ფერადკანიანებსა და ინდოელებს, რითაც ნარჩუნდებოდა თეთრკანიანთა დომინირება „ძალაუფლების განაწილების“ სისტემის ფარგლებში.საბჭოთა სამხედრო დახმარება შეწყდებოდა და კუბური ჯარები მას ანგოლადან გაიყვანდნენ, როგორც კი სამხრეთ აფრიკა დაემორჩილებოდა გაეროს უშიშროების საბჭოს 435-ე რეზოლუციას ნამიბიაზე კონტროლის დათმობით და იქ გაეროს მეთვალყურეობით არჩევნების ჩატარებით. რეიგანისა და გორბაჩოვის სამიტის გადაწყვეტილებების აღმსრულებელ „სამმხრივი შეთანხმებას“ გაეროს ნიუ-იორკის შტაბ-ბინაში 1988 წლის 22 დეკემბერს ხელი მოაწერეს ანგოლას, კუბისა და სამხრეთ აფრიკის წარმომადგენლებმა.

1989 წლის 18 იანვარს ბოტამ (მაშინ 73 წლის) მსუბუქი ინსულტი გადაიტანა, რამაც ხელი შეუშალა დასწრებოდა ნამიბიელ პოლიტიკურ ლიდერებთან 1989 წლის 20 იანვარს დაგეგმილ შეხვედრას. ბოტას ადგილი დროებითმა პრეზიდენტმა ჯ. კრისტიან ჰეუნისმა დაიკავა. 1989 წლის 2 თებერვალს ბოტა გადადგა „ეროვნული პარტიის“ ლიდერის თანამდებობიდან, იმ მოლოდინით, რომ მისი კანდიდატი — ფინანსთა მინისტრი ბარენდ დუ პლესი — შეცვლიდა მას. ამის ნაცვლად, -ის საპარლამენტო ფრაქციამ ლიდერად აირჩია განათლების მინისტრი ფ. ვ. დე კლერკი, რომელმაც სწრაფად იმოქმედა პარტიაში თავისი პოზიციის, როგორც რეფორმატორის გასამყარებლად, მაშინ როცა „მყარი ხაზის“ მომხრეები ბოტას უჭერდნენ მხარს. 1989 წლის მარტში -მ დე კლერკი სახელმწიფო პრეზიდენტად აირჩია, მაგრამ ბოტამ გადადგომაზე უარი თქვა. სატელევიზიო მიმართვაში მან განაცხადა, რომ კონსტიტუცია უფლებას აძლევდა თანამდებობაზე დარჩენილიყო 1990 წლის მარტამდე და ის განიხილავდა კიდეც კიდევ ერთი ხუთწლიანი ვადით არჩევას. კეიპტაუნში გამართული მწვავე შეხვედრების სერიის შემდეგ, და ნამიბიაში 435-ის იმპლემენტაციიდან ხუთი დღის შემდეგ, 1989 წლის 1 აპრილს, ბოტამ და დე კლერკმა კომპრომისს მიაღწიეს: ბოტა პენსიაზე გავიდოდა სექტემბერში საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ, რაც დე კლერკს სახელმწიფო პრეზიდენტად მუშაობის დაწყების საშუალებას მისცემდა.

თუმცა, ბოტა მოულოდნელად გადადგა სახელმწიფო პრეზიდენტის თანამდებობიდან 1989 წლის 14 აგვისტოს და უჩივლა, რომ დე კლერკმა არ გაუწია კონსულტაცია ზამბიის პრეზიდენტ კენეტ კაუნდასთან მისი დაგეგმილი ვიზიტის შესახებ:„ სარგებლობს პრეზიდენტ კაუნდას მფარველობით და ლუსაკადან გეგმავს აჯანყებით საქმიანობას სამხრეთ აფრიკის წინააღმდეგ“, — განაცხადა ბოტამ საქვეყნოდ, ტელევიზიით. მან თქვა, რომ ჰკითხა კაბინეტს, რა მიზეზი უნდა მიეცა საზოგადოებისთვის მოულოდნელი გადადგომის შესახებ. „მათ უპასუხეს, რომ შემიძლია ჯანმრთელობის მდგომარეობა გამოვიყენო საბაბად. მე კი ვუპასუხე, რომ არ ვარ მზად, ტყუილით წავიდე. ჩემთვის ნათელია, რომ ამდენი წლის განმავლობაში ეროვნული პარტიისთვის, ამ ქვეყნის მთავრობისა და ჩვენი ქვეყნის უსაფრთხოებისთვის გაღებული ჩემი საუკეთესო ძალისხმევის მიუხედავად, ჩემს კაბინეტში მომსახურე მინისტრები უგულებელყოფენ ჩემს პოზიციას“.

დე კლერკი სახელმწიფო პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებლად 1989 წლის 14 აგვისტოს დამტკიცდა, ხოლო მომდევნო თვეში საარჩევნო კოლეგიამ იგი ბოტას მემკვიდრედ აირჩია სახელმწიფო პრეზიდენტის ხუთწლიან ვადაზე. დე კლერკმა მალევე გამოაცხადა აპარტეიდის საწინააღმდეგო ჯგუფების — მათ შორის „აფრიკის ეროვნული კონგრესის“ — წინააღმდეგ მიმართული კანონმდებლობის გაუქმება და ნელსონ მანდელას გათავისუფლება. დე კლერკის მმართველობის პერიოდში აპარტეიდის სისტემის დემონტაჟი მოხდა და მიმდინარეობდა მოლაპარაკებები, რამაც საბოლოოდ 1994 წლის 27 აპრილს სამხრეთ აფრიკაში პირველი რასობრივად ინკლუზიური დემოკრატიული არჩევნები განაპირობა.

2006 წელს ბოტას გარდაცვალებასთან დაკავშირებით გაკეთებულ განცხადებაში დე კლერკმა აღნიშნა:„პირადად ჩემი და პ. ვ. ბოტას ურთიერთობა ხშირად დაძაბული იყო. მე არ მომწონდა მისი თავზეხელაღებული ლიდერობის სტილი და ვეწინააღმდეგებოდი „სახელმწიფო უსაფრთხოების საბჭოს“ სისტემის შეჭრას მთავრობის თითქმის ყველა ასპექტში. მას შემდეგ, რაც 1989 წლის თებერვალში „ეროვნული პარტიის“ ლიდერი გავხდი, ყველაფერი გავაკეთე იმისთვის, რომ პ. ვ. ბოტას პრეზიდენტობის ვადა სრული ღირსებითა და ეტიკეტით დაესრულებინა. სამწუხაროდ, ეს ასე არ მოხდა“.

აპარტეიდის მთავრობა
ბოტამ აპარტეიდის პრაქტიკაში გარკვეული ცვლილებები განახორციელა, თუმცა ბევრმა ისინი ზედაპირულად და არასაკმარისად მიიჩნია. მან დააკანონა რასათაშორისი ქორწინება და მისაგანაცია (სხვადასხვა რასის წარმომადგენელთა სექსუალური კავშირი), რომლებიც 1940-იანი წლების ბოლოდან სრულად იყო აკრძალული. გაუქმდა მრავალრასობრივი პოლიტიკური პარტიების კონსტიტუციური აკრძალვა. მან ასევე შეარბილა „ჯგუფური ზონების აქტი“, რომელიც არათეთრკანიანებს გარკვეულ ტერიტორიებზე ცხოვრებას უკრძალავდა. 1988 წელს ახალმა კანონმა შექმნა „ღია ჯგუფური ზონები“ ანუ რასობრივად შერეული უბნები, თუმცა ამ უბნებს მთავრობის ნებართვა უნდა მიეღოთ, უნდა ჰქონოდათ უშუალოდ დაინტერესებული ადგილობრივი თეთრკანიანების მხარდაჭერა და ნებართვის მისაღებად ეს უნდა ყოფილიყო მსხვილი ქალაქის მაღალი კლასის უბანი. 1983 წელს ზემოხსენებულმა კონსტიტუციურმა რეფორმებმა „ფერადკანიანებსა“ და „ინდოელებს“ შეზღუდული პოლიტიკური უფლებები მიანიჭა. ბოტა ასევე გახდა სამხრეთ აფრიკის მთავრობის პირველი ლიდერი.

თუნდაც ეს მწირი რეფორმები ზედმეტად რადიკალური აღმოჩნდა „ეროვნული პარტიის“ მყარი ხაზის მომხრე ჯგუფისთვის, რომელსაც ყოფილი განათლების მინისტრი ენდრის ტრეურნიხტი ხელმძღვანელობდა. 1982 წელს ეს ჯგუფი გამოეყო პარტიას და ჩამოაყალიბა „კონსერვატიული პარტია“. თუმცა, მათ ოპოზიციის მოთხოვნები არც კი დაუკმაყოფილებიათ. მზარდი უკმაყოფილებისა და ძალადობის ფონზე, ბოტამ უარი თქვა შავკანიანებისთვის პოლიტიკური ძალაუფლების გადაცემაზე და გააძლიერა უსაფრთხოების ზომები აპარტეიდის მოწინააღმდეგე აქტივისტების წინააღმდეგ. ბოტამ ასევე უარი განაცხადა -თან მოლაპარაკებებზე.

1985 წელს ბოტამ წარმოთქვა „რუბიკონის სიტყვა“ , პოლიტიკური მიმართვა, რომელშიც უარი თქვა შავკანიანი მოსახლეობის მოთხოვნების დაკმაყოფილებაზე, მათ შორის მანდელას გათავისუფლებაზე. საერთაშორისო აზრისადმი ბოტას დაუმორჩილებლობამ სამხრეთ აფრიკა კიდევ უფრო იზოლირებული გახადა, რამაც გამოიწვია ეკონომიკური სანქციები და რანდის ღირებულების სწრაფი ვარდნა. მომდევნო წელს, როდესაც შეერთებულმა შტატებმა „აპარტეიდის საწინააღმდეგო ყოვლისმომცველი აქტი“ შემოიღო, ბოტამ ქვეყნის მასშტაბით საგანგებო მდგომარეობა გამოაცხადა. ამ პერიოდში მისი ცნობილი ნათქვამია: „ეს აჯანყება ჩვენში მხეცს გააღვიძებს“. ოთხი დღის შემდეგ ბოტამ გასცა ბრძანება საჰაერო დარტყმების შესახებ ლუსაკაში, ჰარარესა და გაბორონეში მდებარე არჩეულ სამიზნეებზე, მათ შორის გადასახლებაში მყოფი -ის აქტივისტების ოფისებზე. ბოტამ განაცხადა, რომ ეს რეიდები მხოლოდ „პირველი ნაწილი“ იყო და აჩვენა, რომ „სამხრეთ აფრიკას აქვს [-ის] გატეხვის უნარიც და ნებაც“.

ბოტას მიერ გაკეთებული დათმობების მიუხედავად, მისი მმართველობა კვლავ ძალიან რეპრესიული იყო. ბოტას მოღვაწეობის პერიოდში ათასობით ადამიანი დააპატიმრეს სასამართლო განხილვის გარეშე, ზოგი კი აწამეს და მოკლეს. „ჭეშმარიტებისა და შერიგების კომისიამ“ დაადგინა, რომ ბოტა პასუხისმგებელი იყო ადამიანის უფლებების უხეშ დარღვევებზე. ასევე დადგინდა, რომ მან პირდაპირ გასცა ნებართვა „უკანონო ქმედებებზე, მათ შორის მკვლელობებზე“. ბოტამ უარი თქვა აპარტეიდის გამო ბოდიშის მოხდაზე. 2006 წლის ინტერვიუში, რომელიც მისი 90 წლის იუბილეს მიეძღვნა, მან აღნიშნა, რომ არაფერს ნანობდა იმასთან დაკავშირებით, თუ როგორ მართავდა ქვეყანას. ბოტამ უარყო, რომ ოდესმე მიაჩნდა შავკანიანი სამხრეთ აფრიკელები თეთრკანიანებზე რაიმე მხრივ ნაკლებად ღირებულად, თუმცა აღიარა, რომ „ზოგიერთ“ თეთრკანიანს ნამდვილად ჰქონდა ეს შეხედულება. მან ასევე განაცხადა, რომ აპარტეიდის რასობრივი სეგრეგაციის კანონები „ლორდ მილნერის დროიდან დაიწყო“ და „ეროვნულმა პარტიამ“ ისინი უბრალოდ მემკვიდრეობით მიიღო; თუმცა, ბოტამ აღნიშნა, რომ აფრიკანერ მოსახლეობას „უხაროდა [აპარტეიდის] შენარჩუნება“, რადგან ბევრი მათგანი „იყო და ზოგიერთი მათგანი დღემდე არის... 'გულით რასისტი'“.

ნელსონ მანდელა „პროექტ კოსტის“ დაგეგმილი სამიზნე იყო, რომლის მიზანიც გახლდათ მისი მოწამვლა ტოქსიკური აგენტებით, რათა დაზიანებოდა გონებრივი შესაძლებლობები, სანამ ის ბოტას რეჟიმის პატიმრობაში იმყოფებოდა. დოქტორ ვოუტერ ბასონის 2002 წლის სასამართლო პროცესის მოწმეების თანახმად, თავდაპირველი გეგმა იყო მანდელას მოწამვლა თალიუმით, 1990 წელს მისი გათავისუფლებიდან ცოტა ხნით ადრე.

პრეზიდენტობის შემდგომი პერიოდი
ბოტა და მისი მეუღლე ელიზე პენსიაზე გავიდნენ თავიანთ სახლში, , ქალაქ უაილდერნესში, რომელიც ქალაქ ჯორჯიდან 16 კილომეტრში (9,9 მილი), დასავლეთ კაპის ინდოეთის ოკეანის სანაპიროზე მდებარეობდა. ელიზე 1997 წელს გულის შეტევით გარდაიცვალა.ბოტა მცირე ხნით დანიშნული იყო რეინეტ უოტერ ნაუდეზე, მასზე 31 წლით უმცროს, დამოუკიდებლად მდიდარ ქალზე.

ბოტა ძირითადად მედიის ყურადღების მიღმა რჩებოდა და საყოველთაოდ სჯეროდათ, რომ იგი აგრძელებდა ფ. ვ. დე კლერკის მრავალი რეფორმისთვის წინააღმდეგობის გაწევას. მან დატოვა ორგანიზაცია .

მაშინდელმა პრეზიდენტმა ნელსონ მანდელამ სადილი მოაწყო ბოტას ქალიშვილების, როზანისა და ელსას და მათი მეუღლეების მონაწილეობით. მანდელას იმედი ჰქონდა, რომ ოჯახზე გავლენას მოახდენდა, რათა მათ დაერწმუნებინათ ბოტა, მიეცა ჩვენება ახალი მთავრობის „ჭეშმარიტებისა და შერიგების კომისიისთვის“ , რომელიც შექმნილი იყო აპარტეიდის ეპოქის დანაშაულების გამოსავლენად და რომელსაც მისი კულტურული და პოლიტიკური მეტოქე, არქიეპისკოპოსი დესმონდ ტუტუ ხელმძღვანელობდა. ოჯახში ერთსულოვანი შეთანხმება არ არსებობდა; როზანი ხმამაღლა გამოხატავდა წინააღმდეგობას და თვლიდა, რომ მამამისს სასამართლოში სისხლისსამართლებრივი დევნა ან/და დამცირება ელოდა. -მ დაადგინა, რომ მან გასცა 1988 წელს იოჰანესბურგში „სამხრეთ აფრიკის ეკლესიათა საბჭოს“ შტაბ-ბინის აფეთქების ბრძანება. 1998 წლის აგვისტოში მას დაეკისრა ჯარიმა და მიესაჯა პირობითი პატიმრობა ადამიანის უფლებების დარღვევებსა და ძალადობაზე ჩვენების მიცემაზე უარის თქმის გამო, რასაც სანქციას უწევდა „სახელმწიფო უსაფრთხოების საბჭო“ , რომელსაც იგი, როგორც პრეზიდენტი, 1989 წლამდე ხელმძღვანელობდა.

1999 წლის ივნისში ბოტამ წარმატებით გაასაჩივრა თავისი მსჯავრი და განაჩენი უმაღლეს სასამართლოში. მოსამართლე სელიკოვიცის (მოსამართლე ფოქსკროფტის თანხმობით) მიერ გამოტანილმა სასამართლოს გადაწყვეტილებამ დაადგინა, რომ -ის წინაშე წარდგომის თაობაზე ბოტასთვის გაგზავნილი შეტყობინება ტექნიკურად ბათილი იყო.

გარდაცვალება და დაკრძალვა
ბოტა გარდაიცვალა ბუნებრივი მიზეზებით უაილდერნესში მდებარე თავის სახლში სამშაბათს, 2006 წლის 31 ოქტომბერს, 90 წლის ასაკში. მის სიკვდილს ბევრი ყოფილი ოპონენტი კეთილშობილებით შეხვდა. გავრცელებული ინფორმაციით, ყოფილმა პრეზიდენტმა ნელსონ მანდელამ თქვა: „მიუხედავად იმისა, რომ ბევრისთვის ბატონი ბოტა აპარტეიდის სიმბოლოდ დარჩება, ჩვენ მას ასევე ვიხსენებთ იმ ნაბიჯებისთვის, რომელიც გადადგა ჩვენს ქვეყანაში საბოლოო მშვიდობიანი მოლაპარაკებების გზის გასახსნელად“.

პრეზიდენტმა ტაბო მბეკიმ გამოაცხადა, რომ ყოფილი სახელმწიფო მეთაურის გარდაცვალების აღსანიშნავად დროშები დაეშვებოდა. სახელმწიფო დაკრძალვის შეთავაზებაზე ბოტას ოჯახმა უარი განაცხადა, ხოლო 8 ნოემბერს ქალაქ ჯორჯში ჩატარდა კერძო დაკრძალვა, სადაც ბოტას ცხედარი დაკრძალეს. დაკრძალვას მბეკი დაესწრო.

თუმცა, ბოტას ოფიციალური ჟესტებით პატივის მიგების გადაწყვეტილებას — როგორიცაა ეროვნული დროშის დაშვება და სახელმწიფო დაკრძალვის შეთავაზება — საზოგადოებრივი კრიტიკა მოჰყვა. ორგანიზაციებმა, მათ შორის „პან-აფრიკულმა კონგრესმა“ და -მ, გამოხატეს ძლიერი წინააღმდეგობა და განაცხადეს, რომ აპარტეიდის ჩაგვრის სიმბოლოდ მიჩნეულმა ადამიანმა ეროვნული აღიარება არ უნდა მიიღოს.