iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აბდი-ბირუნი

აბდი-ბირუნი — საუკუნის პირველი ნახევრის მემორიალური და საკულტო დანიშნულების კომპლექსი სამარყანდის სამხრეთ გარეუბანში, უზბეკეთი. აგებულია 1630-იან წლებში ბუხარის მმართველის იმამყული-ხანის ვეზირისა და ბიძის ნადირ დივან-ბეგის მიერ საუკუნის წმინდა ისლამურ ადგილზე. ითვლება ცენტრალური აზიის ერთ-ერთ უდიდეს შუა საუკუნეების მემორიალად.

ისტორია
აბდი-ბირუნის ანსამბლის ჩამოყალიბება დაკავშირებულია საიდ აბდ-ი იბნ იაკუბის სახელთან, რომელიც იყო ოჯახური კლანის, აბდის წარმომადგენელი. ამ კუთხით ისინი ენათესავებოდნენ წინასწარმეტყველ მუჰამედს და იყვნენ მისი შთამომავლები ქალშვილის, რუქაია ბინტ მუჰამედის ხაზით. საიდ აბდ-ი იბნ იაკუბი მავერანაჰრში უფრო მეტად ცნობილი იყო ხოჯა აბდის სახელით. იგი იყო სამარყანდის ყადი და ცნობილი იყო თავისი სამართლიანობით. გარდაცვალების შემდეგ იგი დაკრძალეს ყიშლაღ აკმეჩეთის სასაფლაოზე სამარყანდის ციხე-კედლის გარეთ. ამასთან დაკავშირებით მისი დაკრძალვის ადგილის სახელწოდებას დაუმატეს სიტყვა „ბირუნი“, რაც ტაჯიკურად ნიშნავს „გარეთა მდებარეს“ (რადგან მდებარეობდა ქალაქის კედლის გარეთ), არსებობს ასევე აბდი-დარუნის მავზოლეუმი (დარუნი - შიგნითა), რომელშიც დაკრძალულია ოჯახის სხვა წარმომადგენელი აბდ-ალ მაზედინი. არსებობს ასევე ვერსია, რომ ორივე ანსამბლი აბდი-ბირუნიც და აბდი-დარუნიც ეძღვნება ერთი და იგივე ადამიანს, აბდ-ალ მაზედინს, რომელიც სამარყანდში ცნობილი იყო ხოჯა აბდის სახელით.

ხოჯა აბდის კულტი სამარყანდში გაჩნდა ჯერ კიდევ - საუკუნეების მიჯნაზე. სავარაუდოდ, ჯერ კიდევ საუკუნეში აბდი-ბირუნის წმინდა ადგილი კეთილმოაწყო სულთანმა სანჯარმა, მაგრამ 1220 წელს მონღოლების მიერ ცენტრალური აზიის დაპყრობის პერიოდში სამარყანდი და მისი შემოგარენი მთლიანად ნანგრევებად იქცა. წმინდა ადგილის აღდგენა დაიწყო მხოლოდ საუკუნეში. 1633 წელს ბუხარის ხანის გავლენიანმა ნათესავმა ნადირ დივან-ბეგმა აბდი-ბირუნის საფლავის გარშემო ააგო აგურის კედელი, მოგვიანებით კი მეჩეთი.

აბდი-ბირუნის ანსამბლი კარგად იყო შემონახული საუკუნის შუა წლებამვე. 1959-1960 წლებში იგი გამოიყენეს ფილმ „ხამზას“ დეკორაციად. საბჭოთა პერიოდში კომპლექსი არ შეიყვანეს სამარყანდის ღირსშესანიშნაობების სიაში და ფულადი სახსრები მის გადასარჩენად არც გამოუყიათ. ანსამბლის რესტავრაცია დაიწყო მხოლოდ 2000-იან წლებში. 2013 წლის მდგომარეობით ძირითადი სამშენებლო სამუშაოები მის ტერიტორიაზე დასრულებულია.

არქიტექტურა
აბდი-ბირუნის ანსამბლი მდებარეობდა 4 000 კვადრატულ მეტრზე. სარესტავრაციო სამუშაოების დროს იქ აღმოაინეს კელიები. კომპლექსის ტერიტორიაზე შესვლა შეიძლება ჭიშკრის საშუალებით, რომელსაც აქვს პორტალის ფორმა.

დარბაზი გადახურული იყო სფეროსებური გუმბათით. გუმბათის ბარაბანი ეპიგრაფიკული ელემენტებით იყო გაფორმებული. 2000 წლებში კომპლექსს მიაშენეს მცირე მინარეთი.
გაერთიანებული ტაჯიკეთის ოპოზიცია

გაერთიანებული ტაჯიკეთის ოპოზიცია (გტო) — ალიანსი დემოკრატიული, ნაციონალური და ისლამისტური ძალებისა, რომლებიც გაერთიანდნენ 1993 წელს. გტო იბრძოდა პოსტკომუნისტური მთავრობის წინააღმდეგ რომელსაც მართავდა ემომალი რაჰმონი.

გტო-ში შედიოდნენ: ისლამისტური განვითარების პარტია (იგპ), რასტოხეცი, ტაჯიკეთის დემოკრატიული პარტია და ლალი ბუდაშხანი (პარტია ტაჯიკეთში). გტო წარმატებულად იბრძოდა და 1997 წელს დაიდო სამშვიდობო ხელშეკრულება მასა და რაჰმოვის მთავრობას შორის.

აღნიშნული სამშვიდობო ხელშეკრულების საფუძველზე ოპოზიციის ჯარის ნაწილი გაერთიანდა ტაჯიკეთის ეროვნულ არმიაში, და გახდა ერთ-ერთი ყველაზე გამოცდილი არმია.

იხილეთ ასევე
ისლამისტური განვითარების პარტია
ბექაას ხეობა

ბექაას ხეობა, ან ბეკაას ხეობა — ნაყოფიერი ხეობა აღმოსავლეთ ლიბანში. იგი ქვეყნის მთავარ სასოფლო-სამეურნეო რეგიონს წარმოადგენს. აგრეთვე ვითარდება ინდუსტრია, რომელიც ძირითადად დაკავშირებულია მიწათმოქმედებასთან.

ბექაა მდებარეობს ბეირუთიდან აღმოსავლეთით, 30 კმ-ის (19 მილი) მოშორებით. ხეობას დასავლეთიდან ესაზღვრება ლიბანის ქედი, ხოლო აღმოსავლეთიდან ანტილიბანი. იგი წარმოადგენს დიდი რიფტული ხეობის უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილს. რიფტული ხეობა ვრცელდება სირიიდან წითელ ზღვამდე. ბექაას ხეობა სიგრძეში 120 კმ (75 მილი), ხოლო სიგანეში 16 კმ-ია (9,9 მილი). ახასიათებს ხმელთაშუა ზღვის კლიმატი: ნალექიანი, ზოგჯერ თოვლიანი ზამთარი და მშრალი, თბილი ზაფხული.

ძვ. წ. საუკუნეში, როდესაც რეგიონი რომის იმპერიის ნაწილს წარმოადგენდა, ბექას ხეობა ლევანტის რომაული პროვინციის მარცვლეულის მთავარი წყარო იყო. დღეს ხეობა ლიბანის სახნავ-სათესი მიწების 40%-ს შეადგენს. ხეობის ჩრდილოეთით, მისი მწირი ნალექის და ნაკლებად ნაყოფიერი ნიადაგის გამო, გამოიყენება ძირითადად საძოვარ მიწად. აქ განვითარებულია მომთაბარე მწყემსობა, რომელსაც ძირითადად სირიელი მიგრანტები მისდევენ. უფრო სამხრეთი, შედარებით ნაყოფიერი ნიადაგია, რის გამოც აქ განვითერებულია ხორბლის, სიმინდის, ბამბის და ბოსტნეული კულტურების მეურნეობა, აგრეთვე მევენახეობა და ხეხილის ბაღები. მისი ცენტრია ზაჰლა. ხეობაში ასევე აწარმოებენ ჰაშიშს და ოპიუმებს, რომლებიც ექსპორტზე გადიან უკანონო ვაჭრობით. 1957 წლიდან გამარტივდა სახნავ-სათესი მიწების ირიგაცია, რადგან ლიტანის ჰიდროელექტროსადგურის აშენების შემდეგ დაიწყო სარწყავი არხების გაყვანა (წყალსაცავია ტბა ქარაუნი).

მუჰაფაზები და ქალაქები
ზაჰლა არის ბექაას მუჰაფაზის ადმინისტრაციული ცენტრი და უდიდესი ქალაქი. ბეირუთ-დამასკოს ავტომაგისტრალი ხეობას შუაზე ჰყოფს. ზაჰლი მოსახლეობის უმრავლესობა ქრისტიანია, მათ შორის არიან მალკიტური ბერძნულ-კათოლიკური ეკლესიის, ბერძნული მართლმადიდებლური ეკლესიის, მარონიტული კათოლიკური ეკლესიის წარმომადგენლები. ხეობის აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარეობს ქალაქი ანჯარი. მისი მოსახლეობის უმეტესობა სომეხია. ქალაქში შემორჩენილია არაბული ნანგრევები.

ბექაას მუჰაფაზის ჩრდილოეთ ნაწილისა და ბაალბექ-ჰერმელის მუჰაფაზის ტერიტორიაზე მცხოვრებთა უმრავლესობა ლიბანელი შიიტია, გამონაკლისია ქალაქი დიერ-ელ-აჰმარი, რომლის მოსახლეობა ქრისტიანია. ბაალბექ-ჰერმელის მუჰაფაზაში ქრისტიანები და სუნიტები უმცირესობას შეადგენენ. ისინი ძირითადად ჩრდილოეთ ნაწილში — სირიის საზღვართან ახლოს ცხოვრობენ.

ხეობის სამხრეთ და დასავლეთ რეგიონების მოსახლეობა რელიგიურად შერეულია; არიან მუსლიმები, ქრისტიანები და დრუზები. ქალაქი ჯუბ-ჯანინი, რომლის მოსახლეობა 12 000 კაცს შეადგენს, მდებარეობს ხეობის შუა ნაწილში. აქ უმრავლესობა სუნიტია.
ალ-ბუხარის მემორიალური კომპლექსი

ალ-ბუხარის მემორიალური კომპლექსი — მემორიალური, საკულტო და სასულიერო-საგანმანათლებლო დანიშნულების კომპლექსი ყიშლაღ ხარტანგში, პაიარიკის რაიონი, სამარყანდის ოლქი, უზბეკეთი. აგებულია საუკუნის დასასრულს უზბეკეთის პრეზიდენტის ისლამ ქარიმოვის ინიციატივით 1997-1998 წლებში, ძველ წმინდა ადგილზე, სადაც დაკრძალული იყო იმამი მუჰამად ალ-ბუხარი. მემორიალური კომპლექსი აშენდა იმამის დაბადებიდან 1225 წლის იუბილის აღსანიშნავად (მთვარის კალენდრით). კომპლექსის ტერიტორიაზე მდებარე იმამ ალ-ბუხარის საფლავი, ისლამის ერთ-ერთი უდიდესი წმინდა ადგილია ცენტრალურ აზიაში.

ისტორია
870 წელს ბუხარიდან გაქცეული იმამი აბუ აბდულაჰ მუჰამად იბნ ისმაილ იბნ იბრაჰიმ ალ-ჯუფი ალ-ბუხარისათვის ბოლო თავშესაფარი აღმოჩნდა სამარყანდის მახლობლად მდებარე მცირე სოფელ ხარტანგის მოკრძალებული სასაფლაო. იმამის გარდაცვალების შემდეგ მისი ძირითადი ნაშრომი საჰიჰ ალ-ბუხარი (სუნიტური ჰადისების კრებული) ფართოდ ცნობილი გახდა ისლამურ სამყაროში, ხოლო მისი გამოქვეყნებიდან ორი საუკუნის შემდეგ გახდა ექვსიდან ერთ-ერთი ძირითადი სუნიტური ჰადისების კრებული. ალ-ბუჰარის სწავლებამ ბევრი მიმდევარი გაიჩინა მავერანაჰრში. საუკუნეში შეიბანიდების დინასტიის მმართველობის დროს ყიშლაღის სასაფლაოზე გამოჩნდა პირველი მემორიალური კომპლექსი, რომელიც მოიცავდა მავზოლეუმსა და ჯუმა მეჩეთს. მავზოლეუმის მახლობლად გააშენეს ჭადრები, რომელთა ნახვაც დღემდეა შესაძლებელი კომპლექსის მიმდებარედ. მცირე გადაკეთებისა და მიმატებების შედეგად მოაღწია საუკუნის დამეგამდე. ცენტრალურ აზიაში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ მეჩეთში ღვთისმსახურება შეწყდა. უპატრონოდ მიტოვებული მეჩეთი მალევე მოძველდა და 1950-იან წლებში მხოლოდ ნანგრევებიღა იყო. მდგომარეობა შეიცვალა სსრკ-ში ისლამური სამყაროს ქვეყნების მთელი რიგი პოლიტიკური და რელიგიური მოღვაწეების ვიზიტის შემდეგ, რომლებიც გამოთქვამენ სურვილს, მუჰამედ ალ-ბუხარის ძეგლის მონახულების სურვილს. კომპლექსის რესტავრაცია დააჩაქარესა და მალევე სამართავად გადაეცა ცენტრალური აზიისა და ყაზახეთის მუსულმანთა სასულიერო ადმინისტრაციას.

1997 წელს იმამის დაბადებიდან 1225 წლის იუბილის აღსანიშნავად უზბეკეთის ხელისუფლებამ გადაწყვიტა ახალი მემორიალური კომპლექსის აშენება. მისი მშენებლობა დასრულდა 1998 წლის ოქტომბერში, მშენებლობაში მონაწილეობდნენ სამარყანდის, ტაშკენტის, ბუხარის, ხივის, შაჰრისაბზის, ანდიჯანის, კოკანდისა და ნამანგანის საუკეთესო ხელოსნები.

არქიტექტურა
იმამ ალ-ბუხარის მემორიალურ კომპლექსს უჭირავს 10 ჰა მიწის ფართობი და მოიცავს შესასვლელ ალაყაფს, ადმინისტრაციულ კომპლექსს, იმამ ალ-ბუხარის მავზოლეუმს და ცალკე მდგომ რამდენიმე ნაგებობას. ძირითადი არქიტექტურული ელემენტები თავმოყრილია მართკუთხა, თითქმის კვადრატული ეზოს გარშემო.

კომპლექსის დეკორატიული გაფორმება მოიცავს შუა საუკუნეების არქიტექტურულ ელემენტებს: მოიზაიკა, მაიოლიკა და სხვა. ჭადრებს შორის არის წყარო, რომელიც მიიჩნევა სამკურნალოდ.

გალერეა
დედამიწის ამოსვლა

„დედამიწის ამოსვლა“ — ასტრონავტ უილიამ ანდერსის მიერ 1968 წელს „აპოლო 8“-ის მისიის დროს გადაღებული დედამიწა და მთვარის ნაწილი. ბუნების ფოტოგრაფ გალენ როველის მოსაზრებით, ეს ფოტო არის ოდესმე გადაღებული ბუნების ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ფოტო. მისი წინამორბედი იყო 1966 წელს მთვარის ორბიტერის მისიის დროს გადაღებული შავ-თეთრი ფოტო.
ანტიოქიის ალყა

ანტიოქიის ალყა — დიდი მასშტაბის სამხედრო კონფლიქტი 1097-1098 წლებში. მიმდინარეობდა პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს. ანტიოქია მნიშვნელოვან ქალაქს წარმოადგენდა იერუსალიმისაკენ მიმავალ გზაზე. ჯვაროსნებისგან მომავალი საფრთხის ფონზე, ალყამდე ცოტა ხნით ადრე ქალაქის გამგებელმა დაიწყო ძალების და საკვების შეგროვება. ქალაქს იცავდა მაიური ბიზანტიური კედლები, რომლებიც წარმოუდგენელ დაბრკოლებას წარმოადგენდა, მაგრამ ჯვაროსნების ლიდერები იძულებული იყვნენ, რომ ანტიოქია ალყაში მოექციათ.

21 ოქტომბერს ჯვაროსნები ჩამოდიოდნენ და ალყაში მოაქციეს ქალაქი. 29 დეკემბერს გარნიზონმა სცადა მოულოდნელი თავდასხმა, მაგრამ შედეგს ვერ მიაღწია. ხანგრძლივი ალყის შემთხვევაში ჯვაროსნებს სჭირდებოდა საკვები, მაგრამ მიმდებარე ტერიტორიები მთლიანად დაცლილი იყო. 31 დეკემბერს ჯვაროსანთა 20 000-მა ჯარმა დაამარცხა მუსლიმთა დამხმარე ჯარი დუქაქის მეთაურობით. ალყის გაჭიანურების შედეგად მარაგები დაცარიელდა და 1098 წლისთვის, ყოველი შვიდიდან ერთი ჯვაროსანი შიმშილით დაიღუპა. შედეგად დაიწყო დეზერტირება. მეორე დამხმარე ძალა მოვიდა რიდვან ალეპოელის მეთაურობით 9 თებერვალს. დუქაქის არმიის მსგავსად ეს არმიაც დამარცხდა. ანტიოქიაში ჯვაროსნები 3 ივნისს შეიჭრნენ, მიუხედავად იმისა ციტადელი მუსლიმი დამცველების ხელში დარჩა. 7-დან 28 ივნისამდე ქალაქში მყოფ ჯვაროსნებს კერბოღამ შემოარტყა ალყა. ქრისტიანებმა გადაწყვიტეს გარეთ გასვლა და მოალყეთა დამარცხება. მათ წარმატებით დაამარცხეს თურქები. ამის დანახვაზე ცეტადელში გამაგრებული მეციხოვნეები დანებდნენ.

წინარე ისტორია
პირველი ჯვარონული ლაშქრობის და ანტიოქიის შესახებ ოთხი ერთი პერიოდის წყარო გვაწვდის ცნობებს. ანტიოქია მდებარეობდა მდინარე ორონტესზე, გაშლილი იყო 9 კმ²-ზე. გარშემორტყმული ჰქონდა მძლავრი გალავანი, რომელშიც განლაგებული იყო 400 კოშკი. მდინარე მიუყვებოდა ჩრდილოეთ კედელს, შემდეგ ჩრდილო-დასავლეთიდან შედიოდა ქალაქში და სამხრეთიდან გაედინებოდა ქალაქის ჩრდილოეთი ნაწილის გავლით. ქალაქის ციტადელი მდებარეობდა სილპიუსის მთაზე, რომელიც დაახლოებით 300 მეტრის სიმაღლეზე იყო აღმართული მდინარის ხეობიდან. ანტიოქიას ჰქონდა ექვსი კარიბჭე; აქედან სამი ჩრდილოეთ კედელში იყო, ხოლო თითო-თითო შესაბამისად სამხრეთ, დასავლეთ და აღმოსავლეთ კედლებში.

ქალაქი სამი მხრიდან (სამხრეთი, დასავლეთი და აღმოსავლეთი) დაცული იყო ხეობის ფერდობებით, ამიტომ ჯარისკაცთა დიდი რაოდენობისთვის მოსახერხებელი იყო შეტევა ჩრდილოეთის მხრიდან. ქალაქის დაცვა თარიღდება საუკუნით, იუსტინიანე -ის მმართველობის დროით. ანტიოქია მას შემდეგ ორჯერ დაეცა ჯვაროსანთა მოსვლამდე. ამის მიზეზი სავარაუდოდ ღალატი იყო ალყების დროს, რადგან ქალაქის აღება საკმაოდ ძნელი იყო.

მას შემდეგ, რაც ბიზანტიელებმა ანტიოქია დაიბრუნეს 969 წელს, მათ დაიწყეს ქალაქის გამაგრება და მიმდებარე ტერიტორიების მოქცევა გალავნის შიგნით, რათა რესურსებით ეზრუნველყოთ მოსახლეობა. ამ მშენებლობების დროს აშენდა ციტადელი მთაზე. 1085 წელს — თურქ-სელჩუკთა მიერ ანტიოქიის დაპყრობამდე იგი წარმოადგენდა ბიზანტიის უკანასკნელ ქალაქს სირიაში. იაგი-სიანი მისი გამგებელი გახდა 1087 წელს და ამ პოზიციას ინარჩუნებდა ჯვაროსანთა მოსვლამდე (1097).
თეოფილაქტე სიმოკატა

თეოფილაქტე სიმოკატა (დ. 580 — გ. 630) — საუკუნის ბიზანტიელი მწერალი და ისტორიკოსი. წარმოშობით ეგვიპტელი, მოღვაწეობს კონსტანტინოპოლში ირაკლი კეისრის მეფობის პერიოდში (610-641). ფოტიოსის გადმოცემით, თეოფილაქტეს ჯერ ეპარქოსი იყო, ხოლო შემდეგ დაინიშნა მდივნის თანამდებობაზე.

შემოქმედება
თეოფილაქტეს ეკუთვნის საბუნებისმეტყველო ნაშრომი , რომელიც შეეხება ბუნების ისტორიას. მისივეა ეთიკურ-რიტორიკული წერილები და საისტორიო ნაშრომი „ისტორია“, რომელიც მოგვითხრობს მავრიკიოს კეისრის დროინდელ (582-602) ამბებს და წარმოადგენს მენანდრეს „ისტორიის“ გაგრძელებას.

თეოფილაქტეს „ისტორია“ შედგება რვა წიგნისაგან, რომელთაც წინ უძღვის რიტორიკული ზვიადობით შედგენილი „საუბარი“ ფილოსოფიასა და ისტორიას შორის და „შესავალი“ (პროოიმიონი). მას გამოყენებული აქვს მენანდრესა და იოანე ეპიფანიელის „ისტორიები.“

რაც შეეხება საკუთრივ თეოფილაქტეს თხზულებას, მას იყენებენ თეოფანე ჟამთააღმწერელი, კონსტანტინე პორფიროგენეტი და სხვები.
შერდორის მედრესე

შერდორის მედრესე — საუკუნის მუსულმანური სასულიერო-საგანმანათლებლო და საკულტო დანიშნულების კომპლექსი სამარყანდში. რეგისტანის მოედნის არქიტექტურული ანსამბლის მედრესე, რომელიც აგებულია იალანგტუშ ბაჰადურის მიერ. ულუღ ბეგისა და ტილია-კარის მედრესეებთან ერთად ქმნის ერთიან მთლიან არქიტექტურულ ანსამბლს. 2001 წელს სამარყანდის სხვა არქიტექტურულ ღირსშესანიშნაობებთან ერთად შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.

ისტორია
შერდორის მედრესე აგებულია 1619-1636 წლებში სამარყანდის მმართველის იალანგტუშ ბაჰადურის ბრძანების შესაბამისად, სამარყანდელი ხუროთმოძღვრის აბდულა ჯაბარის ოსტატობით.

მედრესეს მშენებლობის ადგილად შეარჩიეს რეგისტანის მოედნის აღმოსავლეთი ნაწილი. ამ მიზნით დაანგრიეს ძლიერ დაძველებული ულუღ ბეგის ხანაკი, რომელიც აგებული იყო 1424 წელს. ხანაკის მასალები გადაეცა ახალი მედრესეს ასაშენებლად, რაც დადასტურდა საბჭოთა არქეოლოგის ს. იურენევის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური გათხრების შედეგად.

შერდორის მედრესე აშენდა ულუღ ბეგის მედრესეს წინ. არქიტექტორის ჩანაფიქრის მიხედვით ერთანეთის პირისპირ ორ მედრესეს უნდა ჰქონოდა სარკის ეფექტი. მაგრამ ხუროთმოძღვარმა ვერ გაითვალისწინა, რომ ულუღ ბეგის მედრესეს აშენებიდან გასული ორი საუკუნის განმავლობაში მოედნის დონემ ორი მეტრით აიწია, რამაც გამოიწვია ის, რომ ახალი მეჩეთი უფრო მომცრო იყო ვიდრე ულუღ ბეგის მედრესე.

მშენებლობის დასრულების შემდეგ მედრესეს უწოვეს დამკვეთის სახელი, მაგრამ ამ სახელმა მოსახლეობაში ვერ ჰპოვა გავრცელება. თანამედროვე სახელწოდება - შერდორი - მთავარი შესასვლელის ტიმპანზე არსებული მოზაიკური გამოსახულების მიხედვით. დეკორაციის ხელოსანმა მასზე გამოსახა კატისებრი ჯეირანზე ნადირობის სცენა კატისებრი ფანტასტიკური ცხოველის საშუალებით, რომელიც წააგავს ვეფხვს ან ლომკაცს მზის სხივებით. სახელწოდება ითარგმნება როგორც „ლომის მსგავსი“ ან „ვეფხვის მსგავსი“. მედრესეს პოტალზე გამოსახული სიმბოლო, ამჟამად უზბეკეთის რესპუბლიკის ერთ-ერთი ეროვნული სიმბოლოა.

თითქმის სამი საუკუნის განმავლობაში, შერდორის მედრესე იყო ცნობილი, როგორც ისლამური სამყაროს საგანმანათლებლო დაწესებულება, მაგრამ მისი პრესტიჟი უფრო ნაკლები იყო ვიდრე ულუღ ბეგის მედრესისა. მიუხედავად შთამბეჭდავი ზომებისა, მედრესეში ერთდროულად მხოლო ორმოც კაცს შეეძლო სწავლა. მევრესეს ცნობილ კურსდამთავრებულთა შორისაა თათარი ღვთისმეტყველი, სუფიური საძმოს ნაკშბანდის შეიხი, ფილოსოფოსი და ისტორიკოსი შიგაბუტდინ მარჯანი.

თავისი არსებობის განმავლობაში მედრესე გადაურჩა რამდენიმე მიწისძვრას, რომელთა შორის ყველაზე დამანგრეველი აღმოჩნდა საუკუნის დასაწყისში მომხდარ მიწისძვრა. შენობა გადარჩა, მაგრამ მაინც მნიშვნელოვნად დაზიანდა: ძლიერ განიცადა დეფორმაცია მთავარმა შესასვლელმა, მრავალ ადგილზე აიყარა მოპირკეთება, გადაიხარა მინარეთი. საუკუნის დასაწყისში მედრესეში სწავლება შეწყდა. 1924 წელს მოახდინეს შენობის ნაციონალიზაცია და მასზე დაიწყო სარესტავრაციო სამუშაოები. საუკუნის 50-იანი წლების ბოლოს მედრესეს ადგილზე დაიწყო არქეოლოგიური კვლევა, რის შემდეგაც დაიწყო რესტავრაციის მეორე ეტაპი. 1960-1962 წლებში შეარემონტეს მინარეთი, ხოლო 1962 წელს მხატვარ ვ. გოროხოვისა და არქიტექტორ ა. ფრეიტაგის პროექტის მიხედვით აღადგინეს მთავარი პორტალის ტიმპანის მოზაიკა.
დორილეის ბრძოლა (1147)

დორილეის ბრძოლა — ბრძოლა ქალაქ დორილეასთან. გაიმართა 1147 წლის ოქტომბერში. ის არ ყოფილა ერთჯერადი შეტაკება და მოიცავს რამდენიმე ცალკეულ კონფლიქტს, რომელიც რამდენიმე დღე გაგრძელდა. კონრად -ის არმია დამარცხდა თურქების სულთან მასუდ -ის მიერ.

წინარე ისტორია
მიუხედავად იმისა, რომ საკმაოდ დაძაბული იყო ურთიერთობა გერმანელებსა და ბიზანტიის იმპერიას შორის (მათ შორის შეტაკებებიც კი გაიმართა), გერმანული ჯარები მაინც გადაიყვანეს კონსტანტინოპოლის მიდამოებიდან ბოსფორის სრუტის აზიურ ნაპირზე. სრულყოფილი მომარაგების გარეშე ისინი შეიჭრნენ ანატოლიის შიდა ნაწილში და განიზრახეს წმინდა მიწისკენ მიმავალი გზის დაპყრობა.

ბრძოლა
მას შემდეგ, რაც ჯვაროსნები ანატოლიაში შევიდნენ, მიადგნენ სადავო რაიონებს ბიზანტიასა და თურქ-სელჩუკებს შორის. ბიზანტიელთა მიერ კონტროლირებადი ტერიტორიების გაცდენის შემდეგ, გერმანელები მუდმივ შემაწუხებელ თავდასხმებს განიცდიდნენ თურქების მხრიდან, რომლებიც სჯობიდნენ მათ ამ ტაქტიკით. ჯვაროსანთა ღარიბი და ცუდად შეიარაღებული ქვეითი ჯარი ყველაზე ეტად იყო დაუცველი მოისრე ცხენოსანთა წინააღმდეგ. ამ ყველაფერ დიდი მსხვერპლი მოჰყვა ევროპელთა მხრიდან. ეს მიწა კი, რომლებზეც ისინი გადაადგილდებოდნენ უნაყოფო და გვალვიანი იყო; ამიტომ არმიას მარაგები ამოეწურა და დაიწყო შიმშილობა, აგრეთვე წყალიც არ ჰქონდათ საკმარისი. დორილეის მიღმა სამი დღის სიარულის შემდეგ, მეთაურებმა და დიდებულებმა მოითხოვეს უკად დაბრუნება და გადაჯგუფება. როდესაც ჯვაროსნებმა დაიწყეს უკან დახევა 25 ოქტომბერს, გააქტიურდა თურქთა თავდასხმები, რომლებიც აიძულებდა მათ, რომ დაყოფილიყვნენ, ამ შემთხვევაში უკან დახევა აირეოდა. კონრად უკან დახევისას ისრით დაიჭრა.

დანაკარგები და შემდგომი მოვლენები
ბიზანტიის კონტროლის ქვეშ მყოფ მიწებზე დაბრუნების შემდეგ თურქული თავდასხმები შეჩერდა. ჯვაროსნები საკუთარ წარუმატებლობას ნაწილობრივ ბიზანტიას აბრალებდნენ და ღალატში სდებდნენ ბრალს. მათი თანამედროვის — ვილჰელმ დე ტირის ცნობით, ბერძნები ხელმძღვანელები და ადგილობრივი მოსახლეობა სელჩუკებთან იყო გარიგებული და მათ ადანაშაულებს. თუმცა ბიზანტიელთა ღალატს არ აქვს დამამტკიცებელი საბუთი და მოტივაცია. გერმანელთა დანაკარგები ძნელი შესაფასებელია, იგივე ვილჰელმ დე ტირის ცნობით მხოლოდ მცირე ნაწილი გადარჩა არმიიდან. გადარჩენილთა შორის სავარაუდოდ იყვნენ რაინდები და კეთილშობილთა კლასი, რომლებიც ქვეითებთან შედარებით კარგად იყვნენ შეიარეღებულნი. ის აზრი, რომ დორილეასთან ჯვაროსანთა არმია სრულიად განადგურდა, საფუძველს მოკლებულია. გადარჩენილი გერმანელები ნიკეასთან შეუერთდნენ ფრანგ ჯვაროსნებს, რომლებსაც ლუი მეთაურობდა. მათ ერთად განაგრძეს სვლა ანატოლიის დასავლეთ სანაპიროზე. გაერთიანებული არმია ისევ განიცდიდა თურქების შეტევებს და ამიტომ კონრადმა და მხედართმთავრობამ ეფესოდან გემით გააგრძელეს გზა. კონრადი ზღვის საშუალებით დაბრუნდა კონსტანტინოპოლში და შეურიგდა იმპერატორ მანუელ კომნენოსს. ავროპელებმა ერთად გადალახეს ანატოლია, ნაწილი ზღვით მივიდა ანტიოქიაში. ანტიოქიაში ჩასულთა ზუსტ რიცხვი უცნობია. მანუელმა კონრადს და მის გარემოცვას გემები მისცა, რათა პალესტინაში დაბრუნებულიყვნენ. საბოლოო ჯამში მეორე ჯვაროსნული ლაშქრობა ქალაქ დამასკოსთან დასრულდა.
ტილია-კარის მედრესე

ტილია-კარის მედრესე — საუკუნის მუსულმანური სასულიერო-საგანმანათლებლო და საკულტო დანიშნულების კომპლექსი სამარყანდში. რეგისტანის მოედნის არქიტექტურული ანსამბლის მედრესე, რომელიც აგებულია იალანგტუშ ბაჰადურის მიერ. ულუღ ბეგისა და შერდორის მედრესეებთან ერთად ქმნის ერთიან მთლიან არქიტექტურულ ანსამბლს. 2001 წელს სამარყანდის სხვა არქიტექტურულ ღირსშესანიშნაობებთან ერთად შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.

ისტორია
ტილია-კარის მედრესეს მშენებლობა დაიწყო 1646 წელს სამარყანდის მმართველის იალანგტუშ ბაჰადურის ბრძანების შესაბამისად, იმ ადგილზე სადაც ჯერ კიდევ საუკუნიდან არსებობდა ძლიერ დაძველებული ქარავან-სარაი. მშენებლობის დროს ნაწილობრივ გამოიყენეს მისი ფუნდამენტი და კედელი. მშენებლობის ასაწყისი მომენტისთვის სამარყანდის ორი მეჩეთი (ბიბი-ხანიმის მეჩეთი და ალიკე კუკელტაში) ნანგრევებად იყო ქცეული და დაპროექტების დროს მიიღეს გადაწყვეტილება მედრესეს შენობასთან ერთად აეშენებინათ უმაღლესი სასულიერო სკოლა და ჯუმა მეჩეთი. სამშენებლო სამუშაოები გაგრძელდა 14 წელი და დასრულდა 1660 წელს, მშენებლობის დამკვეთის იალანგტუშ ბაჰადურის სიკვდილის შემდეგ. ალბათ ამ მიზეზით, მედრესეს ზოგიერთი ელემენტის დასრულება დაუდევრად განხორციელდა, ხოლო ტილია-კარის მეჩეთის გარე გუმბათი არასოდეს დასრულებულა. ტილია-კარის მეჩეთის მშენებლობით დასრულდა რეგისტანის მოედნის გაფორმება და არქიტექტურულმა ანსამბლმა მიიღო საბოლოო სახე. საუკუნეში მედრესეს შენობა დააზიანა ძლიერმა მიწისძვრამ. განსაკუთრებით დაზიანდა შესასვლელი პორტალი. დაინგრა მისი ზედა ნაწილი ტიმპანთან ერთად. ბუხარის ემირის ჰაიდარის ბრძანებით კარიბჭე აღადგინეს. საუკუნის ასაწყისში მედრესეს მოპირკეთების დიდი ნაწილი ჩამოყრილი იყო. სარესტავრაციო სამუშაოები დაიწყო საუკუნის 20-იან წლებში, როდესაც დეკორაციის ფრაგმენტების გადარჩენა იყო ფრიად მნიშვნელოვანი საქმე. 1930-იანი წლების დასაწყისში დაიწყო გარე ფასადის სარესტავრაციო სამუშაოები. 1950-1958 წლებში გარემონტდა მედრესეს კარის ფასადი და მეჩეთის გუმბათის ბარაბანი. 1970-იანი წლების მეორე ნახევარში აღადგინეს მთავარი ჭიშკრის ტიმპანის დეკორაცია და ააგეს მეჩეთის გუმბათიც. 1979 წელს დასრულდა მეჩეთის ინტერიერის მოხატულობის აღდგენითი სამუშაოები. ამჟამად ტილია-კარის მედრესეში განთავსებულია რეგისტანის მოედანის რესტავრაციის მუზეუმის ექსპოზიცია.

არქიტექტურა
ტილია-კარის მედრესე მდებარეობს რეგისტანის მოედნის ჩრდილოეთ ნაწილში. იგი გემის მიხედვით კვადრატული ტიპის ნაგებობაა, რომლის ზომებია 7575 მეტრი. არქიტექტორი, როგორც ჩანს ეკუთვნის ბუხარის არქიტექტურულ სკოლას, რადგან მას არ გადაუკოპირებია მოედანზე მდგარი სხვა ორი მედრესეს არქიტექტურული სტილი და გაშალა მედრესეს ფრთები. მთავარი ფასადის პროპორციების ცვალებადობამ გამოიწვია ის, რომ ტილია-კარის მეჩეთი არ გამოიყურება ისე მასშტაბურად და არ იქცევს ისეთ ყურადრებას, როგორც მანამდე რგისტანის მოედანზე აგებული ორი მონუმანტალური მედრესე.

მედრესეს მთავარი ფასადი აგებულია ბუხარის სტილში. იგი შედგება ცენტრალური პორტალისა და ორიარუსიანი ფრონტალური ფრთებით.
დორილეა

დორილეა — ერთ-ერთი უძველესი ქალაქი ანატოლიაში. დღეს ამ ქალაქიდან შემორჩენილია ნანგრევები. ახლა მის ტერიტორიაზე მდებარეობს ქალაქი ესქიშეჰირი (თურქეთი).

დორილეა მდებარეობდა ესქიშეჰირიდან 10 კმ-ით სამხრეთ-დასავლეთით. ამ ადგილს დღეს კარაჩა ჰისარი ეწოდება. ძვ. წ. საუკუნის ბოლოს დორილეა გადაიტანეს დღევანდელი ქალაქის ადგილას.

ისტორია
ქალაქი კონტროლდებოდა ფრიგიელთა მიერ, მაგრამ შესაძლოა უფრო ძველიც კი იყოს.

დორილეა იყო რომის სავაჭრო პუნქტი. ეს ასევე იყო სავარაუდოდ მთავარი ქალაქი, საიდანაც პავლე მოციქული გაემგზავრა მეორე მისიონერულ მოგზაურობაში ახ. წ. 50 წელს. აქ არსებობდა ეპარქია მოგვიანებით, რომაულ ხანაში.

ახ. წ. საუკუნეში ქალაქი გუთებმა დაარბიეს. რომაელთა არმია მცირე აზიაში არ იყო დიდი, ფლოტი გადავიდა ჩრდილოეთით მდებარე სინოპში, ამიტომაც დორილეა დაუცველი გახდა. გუთები შეიჭრნენ შავი ზღვის პირა რეგიონიდან — ტრანსდუნაიდან. საფრთხის გამო, მოსახლეობამ ქანდაკებები გამოიყენა კედლების აღსამართად, რათა დაეცვათ საკუთარი თავი მომხდურებისგან.

რომის იმპერიის გაყოფის შემდეგ, დორილეა შევიდა ბიზანტიის იმპერიის შემადგენლობაში.

1071 წლის მანასკერტის ბრძოლის შემდეგ ქალაქი თურქ-სელჩუკებმა დაიპყრეს.

ჯვაროსნული ლაშქრობების დროს დორილეასთან გაიმართა ორი ბრძოლა. 1097 წელს ჯვაროსნებმა დაამარცხეს თურქები და ქალაქი დაიპყრეს. ამ გამარჯვებით მათ ხელში ჩაიგდეს დიდი ალაფი. დორილეა ბიზანტიას გადასცეს. 1147 წელს მეორე ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს დორილეასთან დამარცხდნენ გერმანელები კონრად -ის მეთაურობით.

1175 წელს, დორილეა გაამაგრა ბიზანტიის იპერატორმა — მანუელ კომნენოსმა, მაგრამ 1176 წელს მირიოკეფალის ბრძოლის შემდეგ ქალაქი თურქებმა დაიპყრეს.

1204-1261 წლებში ქალაქი შედიოდა ნიკეის იმპერიის შემადგენლობაში. მიხეილ -ის მიერ კონსტანტინოპოლის დაბრუნების შემდეგ დორილეა ბიზანტიას დაექვემდებარა.

1289 წელს ქალაქი ოსმალეთის სულთანმა — ოსმან -მა დაიპყრო.

მუსლიმური წყაროების მიხედვით დორილეაში მდებარეობდა ცხელი წყლის წყაროები.

საეკლესიო ისტორია
ბიზანტიის შემადგენლობაში შესვლის შემდეგ აქ იყო საეპისკოპოსო. დორილეის ეპისკოპოსი ემორჩილებოდა სინადის მიტროპოლიტს.

-დან საუკუნემდე ცნობილია დორილეის შვიდი ეპისკოპოსი, რომელთაგან ყველაზე გამორჩეულია ევსები დორილეელი
ბილ გვიმრა

ბილ გვიმრა — ჯ.რ.რ. ტოლკინის ლეგენდარიუმში სერის მკვიდრი, რომელიც ფროდოს უთვალთვალებდა. მერიადოკ ბრენდიბაკმა საკუთარი თვალით დაინახა, თუ როგორ უამბო მან ნაზგულებს ჰობიტების შესახებ.

ოთხი ჰობიტის განადგურების წარუმატებელი მცდელობისა და ნაზგულების წასვლის შემდეგ სადღაც გაქრა მგზავრების ყველა პონი. ბილ გვიმრასგან შეძენილი იქნა სუსტი პონი, რომელსაც სემმა ბილი უწოდა. ბილ გვიმრა გამოხატავდა ზიზღს მაწანწალას მიმართ. სემი არაგორნთან შედარებით ნაკლებად მომთმენი იყო და ბილს სახეში ვაშლი ესროლა.

როდესაც ჰობიტები დაბრუნდნენ შაირში, ბილ გვიმრა იცავდა ბრენდივაინის დახურულ ჭიშკარს.