იხშიდიდთა დინასტია

იხშიდიდთა დინასტია (არაბ. , რომანიზებული: -) — თურქი მამლუქების წარმომავლობის დინასტია, რომელიც ეგვიპტესა და ლევანტს მართავდა 935-დან 969 წლამდე. დინასტია ატარებდა არაბულ წოდებას „ვალი“, რაც გამოხატავდა აბასიანების სახელით გამოხატული მმართველების პოზიციას. იხშიდიდების მმართველობა დასასრულს მიუახლოვდა, როცა 969 წელს ფატიმიდების არმიამ დაიპყრო ფუსტატი. თურქი მამლუქების ჯარისკაცი, მუჰამად იბნ თუღჯ ალ-იხშიდი, აბასიანთა ხალიფის, ალ-რადის მიერ გამგებლად დაინიშნა.

იხშიდიდების ოჯახის საფლავი განთავსებულია იერუსალიმში.

ისტორია
სახელწოდების წარმოშობა
სახელი „იხშიდიდები“ მომდინარეობს ცენტრალურ აზიური დინასტიური სახელი იშხიდიდან, რომელიც მიეკუთვნებოდა დიდგვაროვნების წოდებას. ისინი სარგებლობდნენ პრესტიჟით ცენტრალურ აზიაში ჯერ კიდევ საუკუნისთვის. აღნიშნული სახელი თურქმა სამხედრო მეთაურმა და ეგვიპტის მმართველმა, მუჰამად იბნ თურღმა იწოდა, რომლის ბაბუა წარმოშობით იყო ფერღანადან. ამ წოდების შემდეგ ალ-იხშიდიდმა დააარსა მცირე ხნის განმავლობაში არსებული დინასტია, რომელიც ცნობილია, როგორც იშხიდიდების დინასტია.

დაარსება
იხშიდიდების სახელმწიფოს შექმნა იყო აბასიანების ფართო დეზინტეგრაციისა და დეცენტრალიზაციის ნაწილი სამარას ანარქიის შემდეგ, როცა მთავრობა გახდა უფრო დეცენტრალიზებული. დამფუძნებელი მუჰამად იბნ თურღ ალ-იშხიდი გარკვეული ფორმით სამხედრო ძალაუფლებას ფლობდა და მეგობრული ურთიერთობა აკავშირებდა ძლევამოსილ სამხედრო ლიდერთან, მუნის ალ-მუზაფართან. სანამ იგი ფუსტატში დაინიშნებოდა, გამგებლის პოსტი ეკავა დამასკოში. თავდაპირველად, 933 წელს იგი დაინიშნა ეგვიპტის გამგებლის პოსტზე, მაგრამ არ წასულა სამუშაოდ პირველივე ვადის დროს. 935 წელს იგი დაინიშნა გამგებლად მეორე ვადით მაშინ, როცა ქვეყანა იმყოფებოდა საომარ მდგომარეობაში მრავალი თვალსაზრისით. ალ-იხშიდმა მიწიდან და ზღვიდან წამოიწყო ლაშქრობა ეგვიპტის დასაპყრობად. საზღვაო ძალებმა დაიკავეს ტენისი და გზიდან ჩამოიცილეს მთავარი ოპონენტი, აჰმად იბნ ქეიღალაღი, აიძულეს რა უკანდახევა და იბნ თუღჯთან მოლაპარაკება, აგვისტოში ფუსტატის ტერიტორიაზე შესვლის მიზნით. ფატიმიდები იმ დროს წარმოადგენდნენ მთავარ საფრთხეს და შესამჩნევი ძალისხმევა ჩაიდო იმაში, რომ იბნ თუღჯის ძმას, უბაიდ ალაჰს დასრულებინა მათი დამარცხება 936 წლის ნოემბერში. იმ წლებში არსებობდა შესაშური სტაბილურობა, ეკონომიკური ქაოსისა და ბედუინების თარეშის ნაკლებობა, რასაც თან ახლდა მძარცველობის აკრძალვა, რაც განაპირობებდა ეგვიპტის დაშოშმინებას. იბნ თუღჯი ცდილობდა აბასიანებისგან ალ-იხშიდის სასტიკი ტიტულის (ლაქაბი) მოპოვებას, რაც გულისხმობს „ფარღანიანების მეფეს“. მისი ოფიციალური აღიარება ჩამოვიდა 939 წლის ივლისში.

კონსოლიდაცია
მუჰამად იბნ რაიქმა დაიკავა სირია 939 წელს, რაც საფრთხეს უქმნიდა ეგვიპტეს. გაშმაგებული იბნ თუღჯი დაიმუქრა, რომ აბასიანების მტრის, ფატიმიდების აღიარებას ეცდებოდა, რამდენადაც აბასიანების ხალიფას არ უღიარებია დე-იურე გამგებლად იბნ თუღჯი. თუმცა მისი მარტივი მიზნები ძირითადად აისახა თავდაცვით ქმედებებში და საბოლოოდ შეუთანხმდა იბნ რაიკს, რომლითაც იბნ ტუღჯი გააგრძელებდა ეგვიპტისა და იგივე იბნ რაიკისთვის ბრძოლას სირიაში, რომელიც დაყოფილი იქნებოდა რამლა-ტიბერიას შორის. 944 წელს ეგვიპტის, სირიისა და ჰიჯაზის გამგებლობა 30 წლით თუღჯის ოჯახს გადაეცა, ხოლო მისი თანამდებობები – მის ვაჟს, აბულ ქასიმს. 942 წელს აბულ ქასიმმა დაიწყო თავის სახელზე მონეტების მოჭრა, ხოლო ძალაუფლების ცვლილებები ბაღდადში ნიშნავდა ნაკლებ ცენტრალურ ხელისუფლებას. 945 წელს აბულ ქასიმმა დაამარცხა საიფ ალ-დავლა, მომდევნო მოწინააღმდეგე, რომელმაც ხელში ჩაიგდო დამასკო, რაც აისახა შეთანხმებაში 946 წელს მის გარდაცვალებამდე. აბულ ქასიმმა წამოიწყო კონფლიქტი საიფ ალ-დავლასთან და შეებრძოლა მას დამასკოში, ხოლო ალ-დავლამ მალევე განახორციელა ალეპოს ოკუპაცია 947 წელს. პარალელურად მოხდა შუა ეგვიპტის გამგებლის, ღაბუნის აჯანყება, რომელმაც მოახერხა ფუსტატის დაკავება გარდაცვალებამდე იმავე წელს. მიუხედავად ამისა კაფურის მიერ დაშოშმინების პოლიტიკის გაგრძელებამ ხელი შეუწყო მოლაპარაკების გაგრძელებას იხშიდიდებსა და ჰამდანიდებს შორის კონფლიქტის გადაწყვეტის მიზნით, რომლითაც დამასკო კვლავ ეგვიპტელების ხელში აღმოჩნდა და ჰამდანიდებისთვის ხარკის გადახდაც შეწყდა, ხოლო საზღვრები დიდწილად შეესაბამებოდა სტატუს-კვოს. პრაქტიკულად მშვიდობა დამყარდა იხშიდიდების საზღვარზე და ფატიმიდები კვლავ მთავარ საფრთხედ დატოვა, ხოლო ბიზანტიელებზე პასუხისმგებლობა ჰამდანიდებს დაეკისრათ. 946 წელს იბნ თუღჯის გარდაცვლაების შემდეგ, კაფურს ხელთ ეპყრა რეალური ხელისუფლება და თანამედროვეთა შორის დიდი მოწონებას იმსახურებდა. 966 წელს აბულ-ჰასანის სიკვდილის შემდეგ კაფური სათავეში მოექცა, რამაც კიდევ უფრო გაზარდა გაურკვევლობა მისი, როგორც საჭურისის სტატუსის გამო. მიუხედავად ამისა მან მიიღო წოდება "", რაც ნიშნავს „ბატონს“ ბაღდადიდან, რამაც მას გარკვეული ლეგიტიმაცია მანიჭა. კაფურის ვეზირი იბნ კილისი დააპატიმრეს 968 წელს კაფურის გარდაცვალებისას, ხოლო გათავისუფლების შემდეგ გაემგზავრა ფატიმიდ იფრიქიაში და მათ მნიშვნელოვანი ინფორმაცია მიაწოდა. 934 წელს ფატიმიდებმა საჭურისი რაიდანის მეთაურობით მოახერხეს ალექსანდრიის აღება, თუმცა ამ უკანასკნელებმა მოიგერიეს შეტევა. მხოლოდ ფატიმიდების გენერლის ჯავჰარ ალ-სიქილის შემდგომმა მცდელობამ გაამართლა და ეგვიპტის დაპყრობა განხორცილედა 969 წელს. უბეიდ ალაჰი, მუჰამედ იბნ ტუღჯის ძმა, სირიაში 970 წლის მარტამდე იმყოფებოდა, სანამ ის დაამარცხა და დაატყვევა ჯაფარ იბნ ფალაჰმა, რაც მიუთითებდა იხშიდიდთა დინასტიის, როგორც მმართველი ძალის დასასრულის შესახებ.

იხშიდიდი მართველები
935–946 წწ. მუჰამედ იბნ ტუღჯ ალ-იხშიდი 
946–961 წწ. აბულ-კასიმ უნუჯურ იბნ ალ-იხშიდი 
961–966 წწ. აბულ-ჰასან ალი იბნ ალ-იხშიდი 
966–968 წწ. აბულ-მისკ კაფური 
968–969 წწ. აბულ-ფავარისი აჰმად იბნ ალი იბნ ალ-იხშიდი 

სამხედრო სფერო
ფატიმიდების მსგავსად, იხშიდიდებმაც გამოიყენეს შავკანიანი მონების ჯარები. ეს პრაქტიკა დაიწყო ტულუნიდებთან 870 წელს, სადაც აფრიკელებს იყენებდნენ ქვეითი ჯარის სახით. ფინანსური მიზეზების გამო იხშიდების აყვანა უფრო იაფი ღირდა, ვიდრე თურქი სამხედრო მონების, რომლებსაც იყენებდნენ კავალერიად.

მონეტა
მხოლოდ ოქროს მონეტებია გავრცელებული, სპილენძი ძალიან იშვიათია. დინარებს ძირითადად ჭრიდნენ მისრში (ფუსტატში) და ფილასტინში (ალ-რამლა), დირჰემებს ჩვეულებრივ ჭრიდნენ ფილასტინში და ნაკლებად ხშირად ტაბარიაში, დიმაშქსა და ჰიმსში. დირჰემის სხვა მონეტები საკმაოდ იშვიათია. მისრში დინარები ხშირად კარგად არის გამოჭედილი, ხოლო ფილასტინის დინარები უფრო უხეშია. დირჰემი ჩვეულებრივ უხეშად არის მოჭრილი და ხშირად გაუგებარია, თუ რა წერია მონეტის ნახევარზე.