iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აუჯილა

აუჯილა — ოაზისი და დასახლებული პუნქტი ლიბიაში, კირენაიკაში, ელ-ვახატის რაიონში. მდებარეობს ლიბიის უდაბნოს ჩრდილოეთ ნაწილში, ჯალუს ოაზისების ჯგუფში. მთავარი დასახლებული პუნქტია აუჯილა. გვხვდება ფინიკის პალმის, ლეღვისა და ზეთისხილის კორომები. არის ქერის ნათესები. აუჯილის გავლით გადის საავტომობილო და საჭაპანო გზები. დასახლებულია ბერბერებით. ადგილობრივი მოსახლეობა საუბროს აუჯილურ ენაზე. არის მეჩეთი.
მარკო დი ვაიო

მარკო დი ვაიო ( დ. 15 ივლისი, 1976, რომი, იტალია) — იტალიელი ფეხბურთელი, რომელიც ამჟამად თამაშობს მლს-ის კლუბ „მონრეალში“.

საკლუბო კარიერა
კარიერა მარკომ ლაციოში დაიწყო, თუმცა როგორც ეგეთი დიდ წარმატებას რომში ვერ მიაღწია. ამის შემდეგ იგი სერია ბ-ს გუნდებში ირიცხებოდა, ხოლო 1999 წელს კი იგი პარმაში გადავიდა, საიდანაც ხალხმა უფრო უკეთ გაიცნო მარკო. 3 ბრწყინვალე სეზონი მიითვალა პარმას შემადგენლობაში, რის მერეც იუვენტუსის არეაიში მოხვდა და 2002 წელს ტურინში გადაბარდგა, სადაც სკუდეტო მოიგო და ჩემპიონთა ლიგა-ზე ფინალშიც იყო. ფაბიო კაპელოს მოსვლის შემდგომ მარკოს ადგილი ვერ გამოინახა იუვეში და იგი ესპანეთში ვალენსიაში გადაბარდგა, თუმცა მთლად ვალენსიური კარიერაც ვერ აეწყო და ხშირ შემთხვევებში შეცვლებზე უწევდა გამოსვლა.

2006 წელს მარკო არენდით მონაკოში გადავიდა, სადაც კრისტიან ვიერი დახვდა და პარტნიორობა გაუწია შეტევის ხაზში, თუმცა მხოლოდ 7 მატჩით, რადგან შემდგომ ვიერიმ დატოვა მონეგასკური კლუბი. საბოლოოდ კი მარკომ 29 მატჩი ჩაატარა მონაკოში და 8 გოლის გატანა შეძლო.

2007 წელს მარკო სახლში იტალიაში დაბრუნდა და სერია ბ-ს კლუბს ჯენოას შეუერთდა და მისი დახმარებითაც დააბრუნა გუნდი სერია ა-ში, თუმცა მას მარკო ბორიელო და ჯუზეპე სკული ამჯობინეს და 2008 წლის ზაფხულს ბოლონიაში გადავიდა.

2008/09 სეზონი მარკოსთვის ბრწყინვალე გამოდგა, მან 24 გოლის გატანა შეძლო კლუბში და ნელ-ნელა ახალი ლეგენდა იბადებოდა ემილია-რომანას რეგიონში. ის პერიოდი რაც მარკომ ბოლონიაში გაატარა იყო მის კარიერაში ალბათ ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი, რადგან იგი გუნდის სიმბოლოდ იქცა და სწორედ მისი დამსახურებაა, რომ ბოლონია სერია ა-დან არ ვარდებოდა, თუმცა 2012 წლის სეზონის ბოლოს მან გადაწყვიტა, დაემთავრებინა თავისი იტალიური კარიერა და კანადურ მონრეალში გადავიდა, სადაც ასევე კარგი თამაშით გამოირჩევა, თუმცა მცირე ტრავმებმაც საქმეზე ცუდად იმოქმედეს, მაგრამ მარკო ისევ მწყობრშია და აგრძელებს კანადურ სერიალს.

სანაკრებო კარიერა
მარკოს დებიუტი ნაკრებში 2001 წლის 5 სექტემბერს მოროკოს ნაკრების წინააღმდეგ შედგა.
იგი ასევე იტალიის ნაკრებთან ერთად ევრო 2004-ზე იყო წაყვანილი.
საბოლოოდ კი 14 მატჩი ჩაატარა ნაკრებში და 2 გოლი გაიტანა.

მიღწევები
საკლუბო

სალერნიტანა

სერია ბ (1997-98)

პარმა

კოპა იტალია (2001-02)

იუვენტუსი

სერია ა (2002-03)
იტალიის სუპერ-თასი (2003)

ვალენსია

უეფას სუპერ თასი (2004)

პირადი

სერია ბ-ს საუკეთესო ბომბარდირი (1998)
ფოთოთი

ფოთოთი — იშვიათი ბალახოვანი მცენარე ნემსიწვერასებრთა ოჯახისა. ძირითადად გავრცელებულია ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთსა და დასავლეთ საქართველოს სუბალპურ და ალპურ ველებში. მნახველს ხიბლავს გამორჩეული სილამაზით. ევროპაში ფოთოთს იცნობენ შავთვალა გერანის სახელითაც.

ფოთოთი მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარეა, 80 სმ-მდე სიმაღლისა. ფოთლები ხუთკუთხაა, თითქმის ძირამდეა ჩაკვეთილი 5-7 სეგმენტად. ყვავილედი ცოტაყვავილიანია; გვირგვინის ფურცლები 22 მმ-მდე სიგრძისაა, მეწამულ-წითელი, მოშავო ძარღვებით და ძირთან შავი ლაქით.

იზრდება სუბალპურ და ალპურ სარტყელებში, მდელოებზე, მაღალბალახეულობაში და დეკიანებში.
შტოკჰორნი

შტოკჰორნი — მთა ბერნის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ბერნის კანტონში, ქალაქ ერლენბახ-იმ-ზიმენტალის ჩრდილოეთით; გადაჰყურებს თუნის ტბას.

მწვერვალის სიმაღლე ზღვის დონიდან 2 190 მეტრია და მისკენ ერლენბახიდან მიამართება საბაგირო გზა. მწვერვალზე განთავსებულია რესტორანი. მთის ძირში კი მდებარეობს ორი ტბა, სადაც შესაძლებელია თევზაობა.
დავით ხახალეიშვილი

დავით ხახალეიშვილი (დ. 28 თებერვალი, 1971, ქუთაისი — გ. 11 იანვარი, 2021) — ქართველი ძიუდოისტი. საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1992). ვახტანგ გორგასლის ხარისხისა და ღირსების ორდენების კავალერი.

ბიოგრაფია
დავით ხახალეიშვილი 1992 წლის ბარსელონის ოლიმპიური თამაშების ჩემპიონია. ასევე მსოფლიოს 2-გზის ვერცხლის (1991, 1993) და 2-გზის ბრინჯაოს (1993, 1995) პრიზიორი. ევროპის ჩემპიონი (1993, 1996) და ბრინჯაოს პრიზიორი. სსრკ ხალხთა სპარტაკიადის (1991), საბჭოთა კავშირისა (1991) და დსთ-ის ჩემპიონი (1992) ძიუდოში. მონაწილეობდა 1996 წლის ატლანტის ოლიმპიურ თამაშებშიც, თუმცა აწონაზე დააგვიანა და ტურნირიდან მოიხსნა.

1995, 1996 და 2003 წლებში სამჯერ იასპარეზა იაპონიაში, შერეული ორთაბრძოლების ტურნირში. ჰერმან რენტინგთან დებიუტი გამარჯვებით დაასრულა, თუმცა მომდევნო ორი დაპირისპირება იოშიჰისა იამამოტოსთან და იოშიჰირო ნაკაოსთან წააგო.

1996 წელს ატლანტის ოლიმპიადის ერთ-ერთ ფავორიტად ითვლებოდა, მაგრამ აწონვაზე დაიგვიანა და ტურნირიდან მოხსნეს. 2011 წელს, სერიაში „ქართველი ოლიმპიური ჩემპიონები“ (პროექტის ავტორი და მთავარი რედაქტორი ელგუჯა ბერიშვილი) გამოიცა ოთარ მაღლაკელიძის წიგნი „დავით ხახალეიშვილი“. ძიუდოისტია მისი ვაჟი როსტომიც, რომელმაც ასაკობრივ საერთაშორისო ტურნირებზე რამდენიმე მედალი მოიპოვა.

მიღებული აქვს ბრწყინვალების საპრეზიდენტო ორდენი 2018 წელს, ასევე საქართველოს ეროვნული ოლიმპიური კომიტეტის ორდენი 2003 წელს.
სასირეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

სასირეთის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ სასირეთში. მდებარეობს სოფლის ცენტრში ძველ სასაფლაოზე. თარიღდება საუკუნის მეორე ნახევრით.

ძეგლის აღწერა
ეკლესია დარბაზულია (14,5 8,5 მ), ნაგებია რიყის ქვით, გამოყენებულია აგურიც. ეკლესიას ორი თაღოვანი შესასვლელი აქვს - სამხრეთით და დასავლეთით. ეკლესიის თანადროული, ხის კონსტრუქციების საკურთხევლის ბაქანი წინწამოწეული არდაბაგით ერთი საფეხურით შემაღლებულია. აფსიდის ღერძზე ფართო თაღოვანი სარკმელია. ჩრდილოეთით, აფსიდის მხართან, სხვადასხვა ზომის ორი სწორკუთხა ნიშია. თითო ფართო თაღოვანი სარკმელია ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებში, ორი - სამხრეთისაში. ეკლესია გადახურულია ხის ცილინდრული კამარით, რომელიც უშუალოდ კედლებს ეყრდნობა. დასავლეთ კედელთან, მთელ სიგანეზე, მოწყობილია ხის პატრონიკე, რომლის კიბე სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეშია. ინტერიერი შელესილია და შეღებილია ცისფრად. ეკლესიაში დაკრძალულია შერვაშიძეების რამდენიმე თაობა.

ისტორია
ძეგლის შესახებ სასიტორიო მასალები ინახება საქართველოს ეროვნულ არქივში, სადაც იკითხება:
გველდესის ნათლისმცემლის ეკლესია

ნოსტეს ნათლისმცემლის ეკლესია — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნოსტეს სამხრეთით სამ კილომეტრზე, ნასოფლარ გველდესის ტერიტორიაზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (7 5 მ). ნაგებია ნატეხი ქვითა და ღია ფერის ტუფის კვადრებით. ნახევარწრიული აფსიდი დარბაზისაგან გამოყოფილია მხრებით. აფსიდის ღერძზე სარკმელია, რომლის ქვემოთ კედელთან სატრაპეზო ქვა დგას. საკურთხეველში, სამხრეთით ორი მეტრის სიმაღლეზე, მცირე ნიშია. აქ წითელი საღებავით გამოსახულია ჯვარი. საკურთხევლის წინ მდგარა ხის კანკელი, რომლისაგანაც მცირე ნიშია შემორჩენილი. სამხრეთ კედელში ერთი სარკმელია. გრძივი კედლების წყვილ პილასტრზე გადაყვანილია კამარის საბჯენი თაღი. ინტერიერში შემორჩენილია მოხატულობის კვალი.

აღმოსავლეთ ფასადზე წყობაში ჩატანებულია თეძმის მწვანე ტუფის ქვა, რომელზედაც ქვედა ნაწილში ამოკვეთილია ორნამენტით მორთული სამი ჯვარი. შუა ჯვარი გვერდითებზე დიდია. ეკლესიის ჩრდილოეთ ფასადზე შემორჩენილია ორ-ორი მოზრდილი ფილაქვისგან შედგენილი ლავგარდანი. სახურავი ორფერდაა, გადახურულია ღარიანი კრამიტით.
მაგთისატი

მაგთისატი — ფასიანი თანამგზავრული ტელემაუწყებლობის პირველი ოპერატორი საქართველოსა და სამხრეთ კავკასიაში. პროექტს კომპანია მაგთიკომი ახორციელებდა. ამუშავდა 2012 წლის იანვრიდან. 2022 წლის 31 დეკემბერს მაგთისატის მომსახურება გაუქმდა.

მაგთისატი მაუწყებლობდა თანამგზავრიდან 1. მაუწყებლობა ვრცელდებოდა საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე. მისი გავრცელება შესაძლებელია ქვეყნის ყველაზე შორეულ, ყველაზე მიუვალ ადგილებში.

მაგთისატი არხების ტრანსლირებას ახდენდა და ფორმატით.
მუხაურის წმინდა გიორგის ეკლესია

მუხაურის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნოსტეში. მდებარეობს სოფლის აღმოსავლეთით ერთ კილომეტრზე, ნასოფლარ მუხაურზე, შემაღლებულ ადგილას. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (7,7 5,5 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აფსიდის ღერძზე სარკმელია, მის გვერდებზე — ორი ნიში. თითო სარკმელია სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში. დასავლეთ და აღმოსავლეთ კედლებში სარკმლები შიგნიდან შეისრულია, გარედან — სწორკუთხა.
ოძისის წმინდა გიორგის ეკლესია

ოძისის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ნოსტეს სამხრეთით, ნასოფლარ ოძისში. ლეკების შემოსევების დროს მოსახლეობა აქედან აყრილა და გადასახლებულა ქსნის ხეობაში. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია სამნავიანი ბაზილიკაა (11,4 8,2 მ), ნაგებია დიდი ზომის ნატეხი ქვებით. ისრული თაღებით გადახურული შესასვლელები სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების დასავლეთ მონაკვეთშია. შუა ნავში, აღმოსავლეთით, ნახევარწრიულ (გარედან შვერილი ხუთგვერდა) აფსიდში ერთი განიერი სარკმელი და სამი მაღალი და განიერი ნიშია, რომლებიც გადახურულია სამკბილა „ტალღოვანი“ თაღით. საკურთხეველში დგას სატრაპეზო ქვა. შუა ნავს კიდევ ორი სარკმელი აქვს სამხრეთით. თითო სარკმელია გვერდის აღმოსავლეთ ბოლოებში. შუა ნავი გვერდის ნავებზე ორჯერ უფრო განიერია და მათგან გამოყოფილია სამ-სამი ისრული თაღით.
ნოსტეს წმინდა სტეფანეს ეკლესია

ნოსტეს წმინდა სტეფანეს ეკლესია — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნოსტეში. მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით, ერთ კილომეტრზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (6,6 5,1 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით. არქიტრავით გადახურული შესასვლელი დასავლეთითაა. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე ერთი სარკმელია. გვერდებზე ორი სწორკუთხა ნიში. კონქი და კამარა შეისრულია. იატაკი ფილებითაა მოგებული. ინტერიერში შემორჩენილია შელესილობის კვალი.
ისმაილ სამანის პიკი

ისმაილ სამანის პიკი (1932–1962 წლებში სტალინის პიკი; 1962–1998 წლებში კომუნიზმის პიკი; 1998 წლის შემდეგ ისმაილ სამანის პიკი) — მწვერვალი პამირში, მეცნიერებათა აკადემიის ქედზე. ტაჯიკეთის უმაღლესი წერტილი. სიმაღლე 7495 მ. კალთები უმეტესწილად შემოსილია ფირნისა და ყინულის მძლავრი საფრით, რომელთა საერთო ფართობია 136 კმ². დასავლეთით და ჩრდილო-დასავლეთით განლაგებულია პამირის ფირნული პლატო (123 კმ). ჩრდილოეთით და ჩრდილო-დასავლეთით ვრცელდება ფორტამბეკის, მოსკვინის, ბივაჩნისა და სხვ. მსხვილი მყინვარები. მწვერვალი პირველად დაიპყრო საბჭოთა ალპინისტმა ევგენი აბალაკოვმა 1933 წლის 9 სექტემბერს. ასვლის დროს დაიღუპა ექსპედიციის ორი წევრი. ასვლა განხორციელდა აღმოსავლეთი მხრიდან. 1986 წლის თებერვალს შესრულდა პირველი ასვლა ზამთარში; მძიმე ბუნებრივი პირობების მიუხედავად, ალპინისტებმა დაიპყრეს მწვერვალი. ყველაზე ურთულესი მარშრუტი გადის სამხრეთ-დასავლეთ კედელზე, ბელიაევის მყინვარიდან. მწვერვალმა ამჟამინდელი სახელი მიიღო სამანიდების დინასტიის ემირის — ისმაილ სამანის (849-907) პატივსაცემად.
ცხავერის კვირაცხოვლის ეკლესია

ცხავერის კვირაცხოვლის ეკლესია — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცხავერში. მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით, 500 მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

ეკლესია დარბაზულია (6,5 3,85 მ), ნაგებია ქვიშაქვით და ნატეხი ქვით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. შემორჩენილია მხოლოდ ნახევარწრიული აფსიდის ჩრდილოეთ მხარე ნიშით და კედლების ქვედა ნაწილი 1-1,5 მეტრის სიმაღლეზე.
ცხავერის ღვთისმშობლის ეკლესია

ცხავერის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცხავერში, სოფლის სამხრეთით ერთ კილომეტრზე, კაჩაანთ უბანში. თარიღდება ფეოდალურ ხანით.

ეკლესია დარბაზულია (8,8 4,9 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით და ქვიშაქვით. ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი გადახურულია ორი დიდი ქვისგან შემდგარი არქიტრავით, რომელზეც, შიგნით და გარეთ, ტიმპანია ამოკვეთილი. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია, მის გვერდებზე - თითო სწორკუთხა ნიში. სამხრეთ ფასადზე კარის ტიმპანი და კუთხეები მწვანე ტუფისაა.
მანერჰაიმის ხაზი

მანერჰაიმის ხაზი — ფინეთის ყოფილი სასაზღვრო სიმაგრეების სისტემა კარელიის ყელზე. სახელი ეწოდა ფინელი მარშლის გუსტავ მანერჰაიმის სახელის მიხედვით. ააგეს 1927-1939 წლებში. სიგანე ფრონტის გასწვრივ 135 კმ. სიღრმე 95 კმ-მდე. შედგებოდა უზრუნველყოფის (სიღრმე 15-60 კმ), მთავარი (სიღრმე 7-10 კმ), მეორე და ზურგის (ვიბორგის) თავდაცვითი ზოლებისაგან. შედიოდა 2 ათასზე მეტი ხანგამძლე და ძელმიწური საცეცხლო ნაგებობა, რომლებიც გაერთიანებულნი იყვნენ საყრდენ პუნქტებად, ეს უკანასკნელნი კი - წინააღმდეგობის კვანძებად. საყრდენ პუნქტებს იცავდნენ მუდმივი გარნიზონები. შუალედებს ავსებდა საველე ჯარების პოზიციები. უზრუნველყოფის ზოლში 220 კმ-ზე 12-45 მწკრივად გადაჭიმული იყო მავთულღობე, 200 კმ-ზე - ხერგილები, 80 კმ-ზე 12-მწკრივად - გრანიტის ბოწკინტები, ტანკსაწინააღმდეგო დანაღმული თხრილები.

მანერჰაიმის ხაზი საბჭოთა ჯარებმა გაარღვიეს სსრკ-ფინეთის ომის (1939-1940 წწ.) დროს და ნაგებობათა უმეტესობა მოსპეს. მეორე მსოფლიო ომის დროს (1939-1945 წწ.), 1944 წელს საბჭოთა ჯარებმა კვლავ გაარღვიეს ფინელთა მიერ ნაწილობრივ აღდგენილი მანერჰაიმის ხაზი და მთლიანად გაანადგურეს მისი ყველა თავდაცვითი ნაგებობა.
მარანი

მარანი, საღვინე სახლი — ღვინის დასაყენებელი და შესანახი ნაგებობა. ხალხურმა ტრადიციამ საქართველოში დღემდე შემოინახა 2 სახის მარანი: დახურული და ღია.

დახურული მარანი
დახურული მარანი უპირატესად აღმოსავლეთ საქართველოშია გავრცელებული. საღვინე ქვევრები მარანშივეა ჩაფლული. აქვეა მეღვინეობის ინვენტარიც, წურავენ ყურძენს, აყენებენ და ინახავენ ღვინოს. ამგავრი მარანი კარგადაა შეხამებული აღმოსავლეთ საქართველოს ბუნებრივ პირობებთან: შენობა იფარავს ღვინოს ზამთარში ყინვისაგან, ზაფხულში — სიცხისაგან. ქართლ-კახური მარანი მოქცეულია საცხოვრებლის კომპლექსში — ორსართულიანი ქვითკირის სახლების პირველ სართულზე. ძველად ქართლში დარბაზული სახლის ერთ-ერთ კომპონენტს ხშირად მარანი შეადგენდა. მარნიანი დარბაზული სახლები ქვემო ქართლში, თრიალეთში და მესხეთ-ჯავახეთში დღემდეა შემორჩენილი.

ურბნისის ტერიტორიაზე მრავლადაა გათხრილი - საუკუნეების ალიზით ნაგები, ბანიანი სახლები, რომლებსაც უშუალოდ ებმის მარნები. ქართლ-კახეთში ტრადიციული მარანი გამოირჩევა კედლის ლამაზი წყობით, წინა მხრიდან კედლებში ჩაყოლებული აგურის ჯვრებითა და ზოლებით, თაღიანი შესასვლელითა და მასიური ორფრთიანი კარით. მარანს ორ ნაწილად ყოფს თაღებიანი კედელი ან მდიდრულად მოჩუქურთმებული ბალიშიანი დედაბოძი. მარნის უკანა ნაწილში ყურძნის დასაწური განყოფილებაა. კედელთან მთელს სიგრძეზე მიშენებულია ქვითკირის საწნახელი, ჩვეულებრივ ორგანყოფილებიანი.

ღია მარანი
ღია მარანი ძირითადად დასავლეთ საქართველოსათვისაა დამახასიათებელი. მარნის წინ, ღია ცის ქვეშ, მიწაში ჩაყრილია ქვევრები, შემოკავებულია შქმერის ღობით და დაჩრდილულია ვაზის ტალავერით ან კომშის ხეებით. ღია მარანი შეგუებულია დასავლეთ საქართველოს ჰავისა და ნიადაგის ჭარბტენიანობას. აქ დახურულ მარანში ღვინის შენახვა საზიანოცაა. მარნის ცალკეულ კუთხეებში სრულდებოდა რიტუალები და წეს-ჩვეულებანი. დასავლეთ საქართველოს მხოლოდ მთიან მხარეებში გვხვდება დახურული ჭურ-მარანი.
მარგიანე

მარგიანე — ძველი ოლქი შუა აზიაში, მდინარე მურღაბის დინების გასწვრივ, ახლანდელი თურქმენეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და ავღანეთის ჩრდილოეთით. პირველად იხსენიება „ავესტაში“ და ბეჰისთუნის წარწერაში. მარგიანეს დედაქალაქი ძველი მარვის რაიონში იყო. ძვ. წ. 522 წელს მოხდა აჯანყება აქემენიდთა წინააღმდეგ, რომელიც ჩაახშო დარიოს -მა (ძვ. წ. 521 წელი). მოგვიანებით მარგიანე შედიოდა ჯერ ალექსანდრე მაკედონელის, მერე სელევკიდების დაბოლოს პართიის სახელმწიფოში. მარგიანე განიცდიდა ელინისტური და ბუდიზმის კულტურის გავლენას.
მარდონიოსი

მარდონიოსი — სპარსელი მხედართმთავარი. დარიოს -ის დისწული, ცოლის ძმა და სიძე. ძვ. წ. 492 წელს სპარსეთის არმიისა და ფლოტის ლაშქრობას მეთაურობდა საბერძნეთში. ხელახლა დაიმორჩილა სამხრეთ თრაკია, მაკედონია და კ. თასოსი. ძვ. წ. 480 წელს მონაწილეობდა ქსერქსეს ლაშქრობაში; სალამინის ბრძოლისა და ქსერქსეს უკან დახევის შემდეგ ჯარის ნაწილით საბერძნეთში დარჩა; ძვ. წ. 479 წელს ათენი მოაოხრა, პლატეის ბრძოლაში დამარცხდა და მოკლეს.
მარი

მარი — უძველესი ქალაქ-სახელმწიფო ჩრდილოეთ მესოპოტამიაში, მდინარე ევფრატის შუა დინებაზე, ახლანდელი თერ-ჰარირის ტერიტორიაზე (სირია-ერაყის საზღვარი).

ისტორია
ქალაქი დაარსდა ძვ. წ. საუკუნის დასაწყისში. თავდაპირველად დასახლებული იყო ხურიტული მოდგმის ტომებით, რომელთა ასიმილაცია ძვ. წ. ათასწლეულში მოახდინეს დასავლეთიდან შემოსულმა სემიტებმა. დაახლ. ძვ. წ. 2570 წელს გამეფდა სემიტური დინასტიის პირველი წარმომადგენელი ილიშერი. ძვ. წ. საუკუნეში მარი დაიპყრო აქადის მეფე სარგონ დიდმა. ურის დინასტიის ეპოქაში (ძვ. წ. 2132-2024 წწ.) მარის სამეფოს განაგებდნენ შუმერის მეფეთა მიერ დანიშნული მოხელეები. ძვ. წ. საუკუნეში ტახტზე ავიდა აქ გაბატონებული ამორეული მოდგმის ტომების წარმომადგენელი იაგიდლიმი, რომელიც მარის სამეფოს დამაარსებლად იწოდებოდა, ძვ. წ. საუკუნის დასაწყისში გამეფდა უკვე სხვა დინასტიის წარმომადგენელი იახდუნლიმი, რომელიც დაახლ. ძვ. წ. 1790 წელს დაამარცხა ასურეთის მეფე შამშიადად -მა და მის მაგივრად თავისი შვილი იასმახადადი გაამეფა. 10 წლის შემდეგ მას აუჯანყდა ადგილობრივი დინასტიის წარმომადგენელი ზიმრილიმი, რომელმაც ბაბილონის მეფის ხამურაბის დახმარებით დაიბრუნა ტახტი. მისი მეფობის დროს (ძვ. წ. 1781-1757 წწ.) მარი გაძლიერდა, ფართო დიპლომატიური და ეკონომიკური ურთიერთობა დაამყარა დასავლეთით სირიის, ხოლო აღმოსავლეთით ეშნუნასა და ელამის გამგებლებთან. მარის საგარეო ვაჭრობის სფერო ხმელთაშუა ზღვის სანაპირომდე ვრცელდებოდა. შემდეგ ზიმრილიმსა და ხამურაბს შორის ურთიერთობა დაიძაბა, რითაც ისარგებლა ხამურაბიმ და ძვ. წ. 1758 წელს დაიპყრო მარი და მისი მოკავშირე ოლქები. ამის შემდეგ მარიმ საბოლოოდ დაკარგა მნიშვნელობა.

არქეოლოგია
მარის არქეოლოგიური შესწავლა 1933 წლიდან დაიწყო საფრანგეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ ანდრე პაროს ხელმძღვანელობით. გამოავლინეს ძვ. წ. - ათასწლეულის დასაწყისის ტაძრებისა და მეფე ზიმრილიმის ალიზის სასახლის ნანგრევები (260-მდე ოთახი და რამდენიმე შიდა ეზო). ნაპოვნია საბჭდავები, ქვის ქანდაკებები, ბრინჯაოს ლომის ფიგურები; აქვე აღმოჩნდა კარგად დაცული სამეფო არქივი (20 ათასზე მეტი ლურსმული დოკუმენტი), სადაც წარმოდგენილია ძვირფასი მასალა მარის სამეფოს სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური ცხოვრების შესახებ.
ცხავერის წმინდა გიორგის ეკლესია

ცხავერის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცხავერში. მდებარეობს სოფლის ცენტრში, სასაფლაოზე. ეკლესიის სამხრეთ ფასადზე ქვიშაქვის ფილაზე წარწერისა და ერთ-ერთ საფლავის ქვის წარწერის თანახმად, ეკლესია აგებულია 1898 წელს ვინმე თომა შალვას ძე ქარქუსაშვილის ხარჯებით. შეკეთებულია 1944 წელს.

ეკლესია დარბაზულია (7,45 3,8 მ), ნაგებია ქვიშაქვით, გამოყენებულია რიყისა და ნატეხი ქვაც. არქიტრავით გადახურული შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. აფსიდის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია, მის მარცხნივ - სწორკუთხა ნიში. დარბაზის გრძივი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილში ნატეხი ქვით გადახურული თითო სწორკუთხა სარკმელია. სატრიუმფო თაღი ტუფის მარტივ კაპიტელებს ეყრდნობა. გადახურვა კამაროვანია. ეკლესიის კედლებზე შემორჩენილია მოხატულობის ფრაგმენტები. ფასადები სადაა. სახურავი ორფერდაა, გადახურულია კრამიტით.
სენუსი

სენუსი ან სანუსი — მუსლიმანური პოლიტიკურ-რელიგიური ორდენი ლიბიასა და სუდანში. სენუსი მექაში 1837 წელს დიდმა სენუსმა სეიდმა მუჰამად იბნ ალი ას-სენუსმა დააარსა. სენუსის მისანი იყო ისლამის როგორც სულიერი თვალსაზრისით გაძლიერება ასევე მისი პოლიტიკურ ცხოვრებაში ჩართვა. სენუსი 1902-1913 წლებში ებრძოდა როგორც საჰარაში ფრანგული ექსპანსიას ასევე 1911 წელს ლიბიაში იტალიური კოლონიზაციას. პირველი მსოფლიო ომის დროს სენუსი ებრძოდა ბრიტანეთს ეგვიპტესა და სუდანში. 1951 წელს სენუსის დამფუძნებლის შვილიშვილი იდრის გახდა ლიბიის მეფე. 1969 წელს იდრის პირველი ჩამოაგდო მუამარ კადაფიმ.
მარკო მარკიონი

მარკო მარკიონი ( დ. 22 ივლისი, 1980, მონტეროტონდო, იტალია) — იტალიელი ფეხბურთელი, რომელიც ამჟამად თამაშობს სერია ა-ს კლუბ პარმაში.

საკლუბო კარიერა
მარკომ კარიერა მონტეროტონდოში დაიწყო, თუმცა მალევე ემპოლიში გადავიდა, სადაც 3 კარგი სეზონი ჩაატარა და მაგის ფონზე, იგი მალევე უფრო დიდ გუნდში პარმაში გადავიდა, თუმცა ერთი სეზონის შემდეგ იგი იჯარით პიაჩენცაში გაუშვეს, სადაც მან ბრწყინვალედ გაატარა ნახევარი სეზონი და იგი ისევ ემილია-რომანიას კლუბში დააბრუნეს.

2003/04 წელს მარკო პარმას ძირითადი ფეხბურთელი გახდა, მაშინ კლუბის მთავარი მწვრთნელი კი ჩეზარე პრანდელი იყო, ვის ხელშიც მარკო ბრწყინვალედ თამაშობდა და ეს სეზონი მისთვის საუცხოო იყო, მან 35 მატჩი ჩაატარა და 6 გოლი გაიტანა. ამავე წელს იგი იტალიის ნაკრებშიც იქნა გამოძახებული. შემდეგი 2 სეზონიც ბრწყინვალედ ჩაატარა მარკომ პარმაში და მისი ყურადღება მალევე ტურინულმა იუვენტუსმა მიიპყრო და მარკოც 2006 წლის ზაფხულს ტურინს შეუერთდა.

2006/07 სეზონში მარკო იუვენტუსთან ერთად სერია ბ-ში თამაშობდა, საიდანაც მან ისევე მიიღო მიწვევა იტალიის ნაკრებში. შემდეგი სეზონი არც ისე კარგი გამოდგა მარკოსთვის, მართალია უკვე სერია ა-ში, თუმცა ტრავმების გამო დიდი ნაწილი მაინც გაუცდა. საბოლოოდ კი მხოლოდ 11 მატჩი ჩაატარა ტურინულ კლუბში და ერთი გოლი გაიტანა.

2008/09 სეზონი მარკო იუვეში ძირითადი ვინგერი იყო, რადგან მაურო კამორანეზიმ ტრავმა მიიღო. მან ძალიან კარგად გაართვა თავის საქმეს თავი და ერთ-ერთი გამორჩეული იყო, განსაკუთრებით რომასთან ჩატარებულ მატჩში, სადაც გოლიც გაიტანა. სეზონის ბოლოს მარკო ფლორენციულ ფიორენტინაში გადავიდა, სადაც მისთვის კარგად ნაცნობი მწვრთნელი ჩეზარე პრანდელი დახვდა. სადებიუტო გოლი მან ჯენოას კარში გაიტანა. ფლორენციაში მარკომ 3 ნორმალური სეზონი გაატარა და კლუბისთვის ერთ-ერთი წამყვანი ფეხბურთელიც იყო.

2012 წლის ზაფხულს მარკო თავისუფალი აგენტის სტატუსით ემილია-რომანია-ში დაბრუნდა, კერძოდ კი ისევ პარმაში, თუმცა მას იმედი აქვს რომ ოდესღაც თავისი საყვრელი კლუბის რომის ლაციოს ფორმასაც ჩაიცმევს, მას არაერთხელ უთქვამს რომ ოცნებობს ლაციოში თამაშს.

სანაკრებო კარიერა
მარკო 21-თან ერთად 2002 წელს ევროპის ჩემპიონატის მონაწილე იყო მატეო ბრიგისთან, ანდრეა პირლოსთან და მანუელე ბლაზისთან ერთად. 2003 წელს კი უკვე დიდ გუნდთან ერთად იყო, მისი დებიუტი კი პოლონეთის ნაკრებთან შედგა ამხანაგურ მატჩში.

მიღწევები
კოპა იტალია (2002)
კუფრა

კუფრა — დეპრესია და ოაზისების ჯგუფი სამხრეთ-აღმოსავლეთ ლიბიაში, კუფრის რაიონში. ელიფსური ფორმისაა, წაგრძელებულია ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთისაკენ. ფართობი 8793 კმ². 2012 წლისათვის კუფრაში ცხოვრობდა 40,000 ადამიანი. ესაზღვრება ბორცვნალი ტერიტორია, რომლის სიმაღლე 100 მ აღწევს. ნიადაგი წარმოდგენილია მოწითალო ფერის მერგელებითა და ქვიშებით. არის მარილიანი ტბები და დამშრალი მლაშობები. ადგილობრივ მოსახლეობას მოჰყავს ფინიკის პალმა, მარცვლოვნები და ბოსტნეული. სახელწოდება კუფრა მომდინარეობს არაბული კაფირისაგან. მთავარი დასახლებული პუნქტია ელ-ჯაუფი. ჩრდილოეთით არის სოფელი ელ-ტაგი. წარმოადგენს მუსლიმან-სენუსიტების მნიშვნელოვან რელიგიურ ცენტრს. 1970-იან წლებში განხორციელდა რამდენიმე მსხვილი საირიგაციო პროექტი.
პრომეთეს მღვიმე

პრომეთეს მღვიმე, წყალტუბოს მღვიმე, ყუმისთავის მღვიმე — კარსტული მღვიმე საქართველოში, წყალტუბოს მუნიციპალიტეტში, წყალტუბოდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 6 კმ-ში, ქვილიშორისა და ყუმისთავის ტერიტორიებზე. მდებარეობს წყალტუბოს მასივზე, ყუმის ვოკლუზების ჩრდილო-აღმოსავლეთით 0,5 კმ-ში. სუბჰორიზონტული, დერეფნული ტიპის სიღრუეა. აქვს სამი შესასვლელი: ერთი მდებარეობს მშრალი ხეობის ფსკერზე, ზღვის დონიდან 147 მ სიმაღლეზე, მე-2 იხსნება 160 მ-ზე, ხოლო მე-3 ყუმის ვოკლუზიდან სიფონური ტბების ჯაჭვის გავლით, 125 მ-ზე. მღვიმეში შეღწევა შესაძლებელია აგრეთვე ღლიანას მღვიმიდანაც, 200 მ-იანი წყლიანი ტალანის გავლით.

ინსტრუმენტული აგეგმვის მონაცემებით, პრომეთეს მღვიმის ჯამური სიგრძეა 2900 მ, საშუალო სიმაღლე 7 მ, საშუალო სიგანე 10 მ, ფართობი 29 000 მ², მოცულობა 203 000 მ³. ძირითადი მაგისტრალის სიგრძე, რომელსაც კეთილმოწყობითი სამუშაოები შეეხო, 1060 მ-ია. კირქვების სიმძლავრე, რომლის ქვეშაც მიწისქვეშა დარბაზებია გამომუშავებული 8–52 მ, საშუალოდ კი 40 მ შეადგენს. მღვიმე მეანდრულია, გენერალური მიმართულება სამხრეთ-დასავლეთურია.

შედგება რამდენიმე მორფოლოგიურად განსხვავებული მონაკვეთისაგან: მშრალი, ციკლგავლილი, მუდმივნაკადიანი და სიფონური. მშრალი მონაკვეთები ქმნიან ერთიან, ჰიფსომეტრიულად ყველაზე მაღალ სართულს. მდიდარია სტალაქტიტებით, სტალაგმიტებით, ჰელიქტიტებით, კედლის მოფარდაგებებით, კასკადური ნაღვენთებით, „ორღანის მილებითა“ და სხვა. გვხვდება 2 მ სიგრძის სტალაქტიტები და 8–10 მ სიმაღლის სტალაგმიტები. ვიზიტორთათვის განკუთვნილი საექსკურსიო მონაკვეთი შედგება 6 დარბაზისაგან: „არგონავტების დარბაზი“, „კოლხეთის დარბაზი“, „მედეას დარბაზი“, „სიყვარულის დარბაზი“, „პრომეთეს დარბაზი“, „საქართველოს“ ანუ „იბერიის დარბაზი“. აქვს ორი გასასვლელი: ერთი ბოლოვდება მდინარით, რომელზეც ნავით გასეირნებაა შესაძლებელი, მეორე გასასვლელი კი საფეხმავლოა და მღვიმის დარბაზიდან გარეთ გამოვყავართ. ტურისტული ბილიკის სიგრძეა 1420 მ, რომელიც 380 მ სიგრძის ტბით ბოლოვდება. ტბაზე ვიზიტორებს შეუძლიათ ნავით გაისეირნონ.

პრომეთეს მღვიმის ტერიტორიის კირქვული მასივი, ნოტიო სუბტროპიკული კლიმატი და მასთან დაკავშირებული ჭარბი ტენიანობის მქონე ნიადაგები ხელსაყრელ პირობებს ქმნიან მცენარეული საფარის სწრაფი ზრდა-განვითარებისათვის. ადრე მღვიმის ზედაპირი დაფარული იყო ფართოფოთლოვანი კოლხური ტიპის ტყით, თუმცა ანთროპოგენური ზემოქმედების შედეგად ტყე გადაგვარდა და ძირითადად ბუჩქნარი მცენარეულობაა გავრცელებული. ერთეული სახით გვხვდება კავკასიური რცხილა, ქართული მუხა, აღმოსავლური წიფელი, წაბლი; ბუჩქებიდან კოლხური ბზა, ძმერხლი და სხვა.

პრომეთეს მღვიმის მიმდებარე ტერიტორიის ფაუნას ქმნიან: ტურა, მაჩვი, ტყის კვერნა, კავკასიური ციყვი, აგრეთვე რამდენიმე სახეობის რეპტილია და ამფიბია. ფრინველებიდან აღსანიშნავია მერცხალი, სკვინჩა, შაშვი და ჩხიკვი. საინტერესო ტურისტული ობიექტია. 2018 წელს პრომეთეს მღვიმეს 155 000 ვიზიტორი ეწვია, ხოლო 2019 წელს, ხუთ თვეში 41 327 ვიზიტორი.

ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქალაქი წყალტუბო. მანძილი წყალტუბოს, ყუმისთავსა და პრომეთეს მღვიმის ბუნების ძეგლს შორის 6,4 კმ-ია. პრომეთეს მღვიმე ბუნების ძეგლია.