განათლება აფხაზეთში

რევოლუციამდელ აფხაზეთში მოსახლეობის მხოლოდ 10% იყო წერა-კითხვის მცოდნე. 1914-1915 სასწავლო წელს სოხუმის ოკრუგში იყო 150 დაწყებითი სკოლა (7.6 ათასი მოსწავლე), 4 უმაღლესი დაწყებითი სასწავლებელი (0.6 ათასი მოსწავლე) და 2 საშუალო სკოლა (0.5 ათასი მოსწავლე). საშუალო-სპეციალური და უმაღლესი სასწავლებლები, აგრეთვე ბაგა-ბაღები არ იყო.

საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ დაიწყო წერა-კითხვის უცოდინარობის ლიკვიდაცია (დასრულდა 1933 წელს), შემოღებულ იქნა სავალდებულო სწავლება. 1980 წელს მუშაობდა 200-ზე მეტი სკოლამდელი დაწესებულება (14 ათასამდე აღსაზრდელი), 70 დაწყებითი სკოლა (10.1 ათასამდე მოსწავლე), 84 რვაწლიანი სკოლა (9 ათასამდე მოსწავლე), 187 საშუალო სკოლა (70 ათასი მოსწავლე), 24 მუშა-ახალგაზრდობის სკოლა (7 ათასი მოსწავლე). 8 პიონერთა და მოსწავლეთა სასახლე, 16 სპპორტსკოლა, 5 ნორჩ ტექნიკოსთა და ნატურალისტთა სადგური. 6 საშუალო-სპეციალური სასწავლებელი (ინდუსტრიული, სასოფლო-სამეურნეო, ტექნიკუმები, სამედიცინო, სამუსიკო, კულტურულ-საგანმანათლებლო, სამხატვრო სასწავლებლები), 2 პროფტექნიკუმი (3 ათასამდე მოსწავლე), უმაღლესი სასწავლებლები: აფხაზეთის მ. გორკის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, საქართველოს სუპტროპიკული მეურნეობის ინსტიტუტი (20.6 ათასი სტუდენტი).

1980 წლის მონაცემებით აფხაზეთში 380 მასობრივი ბიბლიოთეკა ფუნქციონირებდა, აგრეთვე აფხაზეთის სახელმწიფო მუზეუმი (2 ფილიალით) და დ. გულიას სახლ-მუზეუმი და 258 კლუბი.

ისტორია
1923 წლის დეკემბერში მოწვეულ იქნა აფხაზეთის საბჭოების ყრილობა, რომელზეც განხილულ იქნა საკითხი „სახალხო განათლება და მისი შემდგომი პერსპექტივები“ (მომხსენებელი ნ. ლაკობა). ყრილობის დელეგატმა დმ. გოჭუამ, ლაკობას მოხსენების საპასუხოდ თქვა, რომ მის მიერ გამოთქმული სურვილები აუცილებლად უნდა გახორციელდეს ცხოვრებაში, მაგრამ როგორც ყოველთვის სურვილი სურვილად რჩება. მისი თქმით სოფლის სკოლებში მიღებული განათლება არასაკმარისია და ბავშვებს საშუალება უნდა მიეცეთ სწავლის შემდგომი გაგრძელებაც, რადგანაც სოფლის სკოლაში მარტო წერა-კითხვის სწავლა არ არის საკმარისიო. 24 დეკემბერს ყრილობაზე მიღებულ იქნა რეზოლუცია აფხაზეთში სახალხო განათლების შესახებ. მიზნად დაისახა: ბრძოლა გაუნათლებლობის წინააღმდეგ, რევოლუციური ლიტერატურის აფხაზურ ენაზე თარგმნის აუცილებლობისა; საბჭოთა პერიოდიკის „გოლოს ტრუდოვოი აბხაზიი“ და „აფსნი ყაფშის“ მასებში გავრცელების საკითხი.

1924 წლის ოქტომბერში ჩატარდა „მასწავლებელთა აფხაზეთის ყრილობა“, რომელიც მოსამზადებელი ეტაპი იყო მასწავლებელთა საკავშირო პირველი ყრილობის. ყრილობაზე ითქვა, რომ „მიმდინარე სასწავლო წელი წარმოადგენდა რიგით მე-4 წელს. რესპუბლიკაში შეინიშნებოდა განათლების მკვეთრი გაუმჯობესება. რაც შეეხებოდა განათლების დაწესებულებებს, სახელმწიფო ბალანსზე იმყოფებოდა 186 სკოლა, ხოლო ადგილობრივი სახსრებით ფუნქციონირებდა 50 სკოლა. გადაწყდა, მშობლიურ ენაზე განათლების შემოღება საფეხურზე — მე-5 კლასამდე, საფეხურზე — რუსული ენის როგორც საგნის შემოღება. ქართველებისთვის სოხუმში უნდა გახსნილიყო 9-კლასიანი სკოლა. რუსული ენის გაძლიერება ნებადართულ იქნა მე-5 კლასიდან სომხურ, ბერძნულ და სხვა სკოლებში, რათა მოსწავლეებს სწავლის დასრულების შემდეგ შესძლებოდათ განათლების გაგრძელება პედაგოგიურ ტექნიკუმში“. 1924 წელს აფხაზეთში სასწავლო წელი ოფიციალურად 1 ოქტომბრიდან დაიწყო, თუმცა ზოგიერთმა სასწავლო დაწესებულებამ ოდნავ დააგვიანა. სკოლების რაოდენობამ 195 შეადგინა, აქედან სოხუმში 15 სკოლა ფუნქციონირებდა.

1930 წლის 28 მაისს აფხაზეთის განათლების სახკომმა მიიღო დადგენილება აფხაზური ენისა და ლიტერატურის აკადემიის, აფხაზური ენისა და ლიტერატურის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტად გარდაქმნის თაობაზე. მოგვიანებით, 1931 წლის 5 აგვისტოს აფხაზეთის ცაკის პრეზიდიუმის გადაწყვეტილებით აფხაზეთის სამეცნიერო საზოგადოება და აფხაზური ენისა და ლიტერატურის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი გაერთიანებულ იქნა აფხაზეთის მხარეთმცოდნეობის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში . 1932 წლის 17 ივნისს სოხუმში წარმოიქმნა ენის, ლიტერატურისა და ისტორიის აფხაზური ინსტიტუტი .

1936 წლის 21 ნოემბრის აფხაზეთის ასსრ-ის ცაკის პრეზიდიუმის დადგენილებით აფხაზეთის ასსრ-ში 1936-1937 სასწავლო წლებში, არასრულ, დაწყებით და საშუალო სკოლებში შეტანილ იქნა სახელმწიფო ენების აფხაზურისა და ქართულის სწავლება. აქედან, აფხაზური ენის სწავლება ქართულ სკოლებში სავალდებულო საგნად შეტანილ იქნა მეოთხე კლასიდან, ხოლო ქართული ენის სწავლება ყველა დანარჩენ არაქართულ სკოლაში სავალდებულო გახდა ასევე მეოთხე კლასიდან (ხელმომწერები: ცაკის თავმჯდომარე ნ. ლაკობა, ცაკის მდივანი ი. ვარდანია).

1959 წლის 29 ივნისს აფხაზეთის ასსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭოს სესიამ განიხილა საკითხი აფხაზეთის ასსრ-ში ცხოვრებასთან სკოლის კავშირის განმტკიცებისა და სახალხო განათლების სისტემის შემდგომი განვითარების შესახებ. აღნიშნულის თაობაზე სიტყვით გამოვიდა აფხაზეთის ასსრ-ის განათლების მინისტრი, დეპუტატი გ. ჩუკბარი. სესიამ დაავალა საკანონმდებლო წინადადებათა და განათლებისა და კულტურის კომისიებს განიხილონ პროექტი კანონისა „აფხაზეთის ასსრ-ში ცხოვრებასთან სკოლის კავშირის განმტკიცებისა და სახალხო განათლების სისტემის შემდგომი განვითარების შესახებ“. მოხსენების გარშემო თემაზე კამათში გამოსული იყვნენ დეპუტატები: ხ. ავიძბა, პ. ცანავა, ვ. მიხაილენკო, ა. ძაძუა, ე. ამიჩბა, ნ. ჯახუა, ზ. მაგბა, მ. ხვინგია, ი. ამიჩბა, მ. კაბლიცკი, ა. ოტირბა, შ. ბასილაია და ა. გვარამია. კამათის დასასრულს, დეპუტატ ნ. აკარბას წინადადებით სესიამ ერთხმად მიიღო კანონი „აფხაზეთის ასსრ-ში ცხოვრებასთან სკოლის კავშირის განმტკიცებისა და სახალხო განათლების სისტემის შემდგომი განვითარების შესახებ“.

განათლების კომისრები და მინისტრები
სამსონ იაკობის ძე ჭანბა — (1921–1925, 1930–1932). 1925 წლის 1 აპრილს აფხაზეთის მოწვევის ცაკის პირველ სესიაზე შეუწყდა განათლების სახალხო კომისრის უფლებამოსილება. 1931 წლის 11 თებერვალს, აფხაზეთის სსრ-ის მოწვევის ცაკის პირველი სესიაზე, სხდომამ აფხაზეთის განათლების სახალხო კომისრად დანიშნა.

ანდრია მაქსიმეს ძე ჭოჭუა — (1925-1930) 1925 წლის 1 აპრილს აფხაზეთის მოწვევის ცაკის პირველ სესიაზე დაინიშნა განათლების სახალხო კომისრად.

1946 წლის 14 აგვისტოს დარსანიას მაგივრად უკვე სიგუა იყო.

სერგო ნოეს ძე სიგუა — 1947 წლის 30 მარტს, აფხაზეთის ასსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭოს სესიაზე სხდომამ აფხაზეთის ასსრ-ის განათლების მინისტრად დანიშნა. 1951 წლის 28 აპრილს, აფხაზეთის ასსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭოს სესიაზე სხდომამ უფლებამოსილება გაუგრძელა.

ნიკოლოზ ერასტის ძე გერია — 1955 წლის 19 აპრილს, აფხაზეთის ასსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭოს სესიაზე სხდომამ აფხაზეთის ასსრ-ის განათლების მინისტრად დანიშნა. განთავისუფლდა — 1958 წლის 21 აპრილს უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის ბრძანებულებით.

გრიგოლ ივანეს ძე ჩუკბარი — 1958 წლის 21 აპრილს უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის ბრძანებულებით, აფხაზეთის ასსრ-ის განათლების მინისტრად დაინიშნა. მას უფლებამოსილება გაუგრძელა 1959 წლის 8 აპრილს აფხაზეთის ასსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭომ.

ბორის გრიგოლის ძე თარბა — 1963 წლის 22 აპრილს, აფხაზეთის ასსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭოს სესიაზე სხდომამ აფხაზეთის ასსრ-ის განათლების მინისტრად დანიშნა.

ალექსი ნესტორის ძე ჯონუა — 1967 წლის 6 აპრილს, აფხაზეთის ასსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭოს სესიაზე სხდომამ აფხაზეთის ასსრ-ის განათლების მინისტრად დანიშნა, ხოლო 1971 წლის 5 ივლისს, აფხაზეთის ასსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭოს სესიაზე სხდომამ უფლებამოსილება გაუგრძელა.

თამარ ივანეს ასული კოღონია — 1975 წლის 25 ივნისს, აფხაზეთის ასსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭოს სესიაზე სხდომამ აფხაზეთის ასსრ-ის განათლების მინისტრად დანიშნა. მას უფლებამოსილება გაუგრძელა 1980 წლის 20 მარტს ჯერ აფხაზეთის ასსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭომ, ხოლო 1985 წლის 25 მარტს — აფხაზეთის ასსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭომ. 1989 წლის 23 იანვარს, აფხაზეთის ასსრ-ის განათლების სამინისტრო გარდაიქნა აფხაზეთის ასსრ-ის სახალხო განათლების სამინისტროდ. შედეგად, თამარ კოღონია განთავისუფლდა აფხაზეთის ასსრ-ის განათლების მინისტრობიდან და დაინიშნა აფხაზეთის ასსრ-ის სახალხო განათლების მინისტრად.