iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სვანეთის კავკასიონი

სვანეთის კავკასიონი — კავკასიონის მონაკვეთი ფასისმთისა (აღმოსავლეთით) და დალარის უღელტეხილის (დასავლეთით) მერიდიანებს შორის. ჩრდილოეთით ისაზღვრება კავკასიონის მთავარი ქედის თხემით მდინარე დალარის სათავეებიდან მდინარე ცხენისწყლის სათავეებამდე, სამხრეთით და აღმოსავლეთით მდინარეების თხეიშის, ხელედულისა და ცხენისწყლის ხეობებით, დასავლეთით — აფხაზეთ-სვანეთის ქედით.

სვანეთის კავკასიონი აგებულია კამბრიულისწინა, პალეოზოური და მეზოზოური ნალექებით. გავრცელებულია აგრეთვე მეოთხეული ნალექები. სვანეთის კავკასიონი კავკასიონის სხვა მონაკვეთებისაგან გამოირჩევა ბუნების სიმშვენიერით და მას ზოგჯერ სვანეთის ალპებს უწოდებენ. გაბატონებულია საშუალ- და მაღალმთის მთა-ხეობათა რელიეფი. ძირითადია კავკასიონის მთავარი ქედი, რომელიც აგებულია პალეოზოური გრანიტოიდებით, გნაისებით, კრისტალური ფიქლებით; გამოირჩევა დიდი აბსოლუტური სიმაღლით, ძლიერ დანაწევრებული თხემით, კონუსისებრი შიშველი, ფრიალო კიდეებითა და თანამედროვე მყინვარებით. აღმართულია 4500 მ-ზე მაღალი მწვერვალები, თოვლ-ყინულით დაფარული უღელტეხილები.

მთავარი ქედის სამხრეთ განშტოებებიდან აღსანიშნავია: აფხაზეთ-სვანეთის, შდავლერის, ცალგმილის, უშბის, გვალდის, ნამკოდრის, უღვირ-ზაგარის, ლაქუცის, კარეტისა და სხვ., რომლებიც გამოირჩევა ალპური ლანდშაფტით. მნიშვნელოვანი ელემენტია გვერდითი სვანეთის ქედი. სვანეთის კავკასიონის მთავარი ქედისა და მისი განტოტებების კალთები ძლიერ დასერილია მრავალი მთის მდინარის ღრმა და ვიწრო ეროზიული ხეობით. მსხვილი ოროგრაფიული ერთეულებია მდინარეების ცხენისწყლისა და ენგურის ხეობები. უკანასკნელი ზემო დინებაში გასწვრივია, ფართო და ქვაბულისებრი (მესტიის ქვაბული). მდინარეების ცხენისწყლისა და ხელედულის ხეობებიც ფართოა, აქვთ ქვაბულის მოყვანილობა (ქვემო სვანეთის ქვაბული).

სვანეთის კავკასიონზე ჰავის სიმაღლებრივი ზონალურობაა. ზემო და ქვემო სვანეთში ქვაბულების ფსკერზე საშუალო წლიური ტემპერატურა 5,7 °-დან 9,4 °-მდეა, იანვარში – 1,8 °-დან — 6 °-მდე მერყეობს, ივლისში 18,4 °-დან 20 °-მდეა; აბსოლუტურ მინიმალური - 26 °-დან -35 °-მდეა, აბსოლუტურ მაქსიმალური 35-39 °. უკიდურეს სამხრეთ ნაწილში ჰაერის ტემპერატურები უფრო მაღალია. სიმაღლით ტემპერატურები კანონზომიერად ეცემა. სვანეთის კავკასიონის დაბალ ნაწილში 1000-1250 მმ ნალექი მოდის წელიწადში, მთებში 2000 მ-ს აღემატება. სვანეთის კავკასიონი გამოირჩევა ხშირი ჰიდროგრაფიული ქსლით, წყალუხვი მდინარეებითა და მყინვარების სიუხვით. ძირითადი არტერიაა მდინარე ენგური. მდინარეების უმეტესობა გარდა თოვლის, წვიმისა და გრუნტის წყლისა, საზრდოობს მყინვარების წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულ-ზაფხულშია, წყალმცირობა — შემოდგომა-ზამთარში. სვანეთის კავკასიონზე 100-ზე მეტი მყინვარია. სვანეთის კავკასიონი მდიდარია მინერალური წყლებით.

ნიადაგურ-მცენარეული საფარიც სიმაღლებრივ ზონებს ქმნის. ზღვის დონიდან 1800-2000 მ-მდე ტყის ტიპურ და გაეწრებულ ყომრალ ნიადაგებზე გავრცელებულია კოლხური ტიპის შერეული ფოთლოვანი ტყეები, 1000-1200 მ-ს ზემოთ წარბობს წიფელი და წიწვიანი ჯიშები. წიწვიანები გაბატონებულია 1200-1800 მ-მდე. მდინარე ენგურის აუზის აღმოსავლეთ ნაწილში მუქწიწვიანებში ჭარბობს ნაძვი, დასავლეთ ნაწილში — სოჭი.

ტყის ზედა საზღვართან არის არყის, ცირცელის, მაღალმთის მუხის, წიფლისა და ნეკერჩხლის ტანბრეცილი ტყეები. 2000-2100 მ-ს ზემოთ მთის მდელოს ნიადაგებზე სუბალპური და ალპური მდელოები და ხალებია, 2800-3000 მ-ს ზემოთ მარადთოვლიანი ზონაა.
საჟენი

საჟენი — ძველი რუსული სიგრძის საზომი ერთეული. ისტორიულ წყაროებში, – საუკუნეებში საჟენის ზომა იყო 152 და 176 სმ.

ეს იყო ე. წ. სწორი საჟენი, რომელიც განისაზღვრებოდა ადამიანის გაშლილი ხელების სიგრძით (ერთი ხელის თითების ბოლოებიდან მეორე ხელის თითების ბოლოებამდე).

ე. წ. ირიბი საჟენი (ზომით 216 და 248 სმ) განისაზღვრებოდა სიგრძით ტერფის ძირიდან დიაგონალურად გაშლილი ხელის თითების ბოლოებამდე.

1835 წლის ბრძანებულებით საჟენი განისაზღვრა 7 ინგლისური ფუტით ან 84 დუიმით. ეს უდრიდა 3 არშინს ან 48 ვერშოკს (213,36 სმ). საჟენისგან წარმოებულია კვადრატული საჟენი (უდრიდა 9 კვადრატულ არშინს) და კუბური საჟენი (უდრიდა 27 კუბურ არშინს).

1918 წლიდან რსფსრ-ში საზომთა მეტრული სისტემის შემოღების შემდეგ — საჟენი საზომ ერთეულად აღარ იხმარება.
ადიჯე

ადიჯე — მდინარე ჩრდილოეთ იტალიაში. სათავეს იღებს ალპებში, სამხრეთ ტიროლის პროვინციაში, იტალიის, ავსტრიისა და შვეიცარიის სახელმწიფო საზღვრების სიახლოვეს. მისი სიგრძე 410 კმ-ია და წარმოადგენს იტალიის მეორე უგრძეს მიდნარეს პოს შემდეგ (652 კმ).

მდინარე გამოედინება რეზიის ხელოვნური ტბიდან, რომელიც მდინარე ინის ხეობის მაღლა მდებარეობს. ეს ტბა იმითაა ცნობილი, რომ მასში მდებარეობს ეკლესიის სამრეკლო, რომელიც ერთ დროს მიტოვებულ სოფელ ალტ-გრაუნს ეკუთვნოდა, სანამ 1953 წელს სათავე წყლებს დამბით შეაგუბებდნენ და ის წყლით დაიფარებოდა.

ამის შემდეგ მდინარე აღმოსავლეთისკენ მიემართება და გაივლის ფინშგაუსა და მერანოს, სადაც ჩრდილოეთიდან უერთდება მდინარე პასერო. მონაკვეთს მერანოსა და ბოლცანოს შორის ეჩტალს უწოდებენ. შემდეგ ის მიემართება ბრენერის ხეობისკენ, სადაც გაივლის ქალაქებს — ტრენტოს, რევერეტოს, ვერონას, რენიაგოს. ვერონაში მდინარეზე აგებულია ჰიდროელექტროსადგური. ერთვის ადრიატიკის ზღვას.

ადიჯეს აუზის ფართობი 12 100 კმ²-ია.
პლასტუნკა

პლასტუნკა — ქართველებით დასახლებული სოფელი რუსეთის ფედერაციის კრასნოდარის მხარის ქალაქ სოჭის ხოსტის რაიონში. სოფელი დააარსეს საუკუნეში, 1881-1894 წლებს შორის ჩასახლებულიმა ქართველებმა (სულ 80 ოჯახი). სახელი ეწოდა პლასტუნების დასახლების გამო. ბოლო მონაცემებით სოფლში 1500-მდე ადამიანი ცხოვრობს.

სკოლა
110 წლის წინ სოფელ პლასტუნკაში, ადგილობრივი ქართველების მაცხოვრებლების ნებაყოფლობითი შემოწირულობებით, შეიქმნა ქართული სკოლა. დროთა განმავლობაში ქართული სკოლა რუსულ საშუალო 44-ე სკოლად გადაკეთდა, მაგრამ ქართულ ენას, როგორც ერთ-ერთ აუცილებელ საგანს ინარჩუნებდა, ხოლო უფრო მოგვიანებით სკოლა 9-წლიანი გახდა. სკოლის ამჟამინდელი ხელმძღვანელობის გადაწყვეტილებით ქართული ენის სწავლება სასკოლო საგნებიდან საერთოდ იქნა ამოღებული და მას ქართული ენის წრის კვალიფიკაცია მიეცა.

სკოლას მრავალი წლის განმავლობაში კურატორობას კრასნოდარის მხარის საზოგადოებრივი ორგანიზაცია - ქართული კულტურის ცენტრი „ივერია“ უწევდა. პლასტუნკის სკოლის დირექციას ამ გადაწყვეტილების თაობაზე არ უცნობებია.

ღირსშესანიშნაობები
სოფელში არის წმინდა ნინოს ტაძარი, რომელიც საუკუნის 80-იან წლებში ჩასახლებულმა ქართველებმა დააარსეს.

საინტერესო ამბები
რუსული მედიის ინფორმაციით, როგორც კი 2008 წლის აგვისტოში რუსეთ -საქართველოს ომი დაიწყო სოფლის შესასვლელსა და გამოსასვლელებში ქართული დროშა აღმართეს და იგი ამ დრომდე ფრიალებს. ქართველებმა დროშის აღსამართად სპეციალურად ამოარჩიეს მაღალი ადგილები ამიტომაც დროშა შორი მანძილიდანაც კარგად ჩანს. უკვე სამი წელია ადგილობრივი ხელისუფლება ამ საქართველოს დროშას ვერაფერს ვერ უხერხება. მუნიციპალური სამსახურები რამდენიმეჯერ ეცადნენ ეს დროშა ჩამოეხსნათ მაგრამ მოსახლეობას მხრიდან იმხელა წინააღმდეგობას წააწყდნენ, რომ ამ განზრახვაზე ხელი აიღეს. ძალის გამოყენება კი ჯერჯერობით არ უცდიათ.
ადა

ადა — მდინარე ჩრდილოეთ იტალიაში, პოს ერთ-ერთი შენაკადი. სათავეს იღებს ალპებში, შვეიცარია-იტალიის სახელმწიფო საზღვრის სიახლოვეს. მისი სიგრძე 313 კმ-ია. დინებისას ის გაივლის კომოს ტბას. პოს ერთვის ქალაქ კრემონადან რამდენიმე კილომეტრში. მდინარის აუზის უმაღლესი წერტილია მწვერვალი პუნტა-პურუკეტი (4 020 მ).

ადას გასწვრივ გაშენებული მნიშვნელოვანი ქალაქებია ბრომიო, სონდრიო, ბეკაჯიო, ლეკო და ლოდი. ასევე გაშენებულია ორი პარკი — ჩრდილოეთ ადას და სამხრეთ ადას პარკები.

მდინარე ძირითადად მყინვარის წყლით საზრდოობს, რის გამოც ყველაზე წყალუხვი ზაფხულში, ივნის-ივლისშია. წყლის საშუალო ხარჯია 186,85 მ³/წმ.
ტიჩინო (მდინარე)

ტიჩინო (; ლომბარდ. ; ; ) — მდინარე შვეიცარიასა და იტალიაში, პოს მარცხენა შენაკადი. მისგან იღებს სახელს შვეიცარიის ერთ-ერთი კანტონი (ტიჩინო), სადაც მისი ზემო ნაწილი მიედინება.

სათავეს იღებს შვეიცარიაში, ვალ-ბედრეტოში, ვალესა და ტიჩინოს კანტონების საზღვარზე და შემდეგ ჩაედინება ლაგო-მაჯორეს ტბაში, საიდანაც გამოსვლისას ის უკვე იტალიის ტერიტორიაზე აგრძელებს დინებას. მისი სიგრძე 248 კმ-ია. პოს ერწყმის ქალაქ პავიის სიახლოვეს. აუზის უმაღლესი წერტილია მწვერვალი გრენცგიპფელი (4 618 მ). ქვემო დინებაში, ტიჩინოს უერთდება მდინარე ანცა.

შვეიარიაში, ტიჩინოზე აგებულია ჰიდროელექტროსადგური, იტალიაში კი მას უმთავრესად საირიგაციოდ იყენებენ.

მდინარის ნაპირებთან, ძვ. წ. 218 წელს გაიმართა მეორე პუნიკური ომის პირველი ბრძოლა (ტიცინის ბრძოლა) კართაგენელებსა (ჰანიბალის მეთაურობთ) და რომაელებს (პუბლიუს კორნელიუს სციპიონის მეთაურობით) შორის.
რეჯო-დი-კალაბრია

რეჯო-დი-კალაბრია — ქალაქი იტალიაში, კალაბრიის რეგიონში. ამავე სახელწოდების პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს აპენინის ნახევარკუნძულის უკიდურეს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, სიცილიის ქალაქ მესინის მოპირდაპირედ. 2009 წლის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 186 547 კაცს.

კლიმატი
რეჯო-დი-კალაბრიაში ტიპური ხმელთაშუაზღვიური კლიმატია.

დაძმობილებული ქალაქები
ათენი, საბერძნეთი
ეგალეო, საბერძნეთი
პატრი, საბერძნეთი
ჩეზანა-ტორინეზე, იტალია
ავარიის ყოისუ

ავარიის ყოისუ — მდინარე რუსეთში. მიედინება დაღესტნის ტერიტორიაზე, აღმოსავლეთ კავკასიონზე. მდინარე სულაკის მარჯვენა მდგენელი. ზემო დინებაში ეწოდება ჯურმუთი. სათავე აქვს აღმოსავლეთ კავკასიონზე, მთა გუთნის დასავლეთ კალთაზე. მიედინება უმეტესად ჩრდილო-აღმოსავლური მიმართულებით, ბოღოზისა და ნუკატლის ქედებს შორის. გზადაგზა ქმნის ვიწრო ხეობებს, ზოგან კანიონებს. სიგრძე 178 კმ, აუზის ფართობი 7660 კმ². საერთო ვარდნა უდრის 2440 მ-ს. ავარიის ყოისუს აუზის საერთო გამყინვარების ფართობია 6,8 კმ². შერეული საზრდოობის მდინარეა. უერთდება მდინარე ანდის ყოისუს, რის შემდეგ წარმოიქმნება მდინარე სულაკი.

მდინარის აუზის ჩრდილო-დასავლეთი ნაწილი შემოზღუდულია ბოღოზის ქედით, სამხრეთ-დასავლეთით საკუთრივ მთავარი წყალგამყოფი ქედით, სამხრეთით ამოწეულია დიულთიდაღის მასივი. წყალმოვარდნები იცის გაზაფხულ-ზაფხულში, წყალმცირეა ზამთარში. წყალდიდობა დამახასიათებელია მაის-აგვისტოს ჩათვლით. წყლის საშუალო მრავალწლიური ხარჯი 95,0 მ³/წმ, მაქსიმალური — 1350 მ³/წმ. მდინარეს მოაქვს დიდი რაოდენობით ნაყარი მასალა. ხე-ტყის დაცურება. იყენებენ სარწყავად. მთავარი შენაკადია ყარაყოისუ, რომელზედაც აგებულია ორი ჰესი.
ტანარო (მდინარე)

ტანარო — მდინარე ჩრდილოეთ იტალიაში, პოს მარჯვენა ყველაზე მნიშვნელოვანი შენაკადი. სათავეს იღებს ლიგურიის ალპებში, საფრანგეთთან საზღვრის სიახლოვეს. მისი სიგრძე 276 კმ-ია, აუზის ფართობი 8 234 კმ², წყლის საშუალო ხარჯი კი 123 მ³/წმ.

წარმოიქმნება ორი პატარა ნაკადულის შერწყმის შედეგად, ლიგურიის რეგიონში. ძირითადად იკვებება მონტე-საკაელოს მთიდან. მთავარი შენაკადებია სტურა-დი-დემონტე მარცხნიდან და ბორმიდა და ბელბო მარჯვნიდან.

ტანაროს გასწვრივ გაშენებულია ქალაქები: ჩევა, ალბა, ასტი და ალესანდრია, სანამ ის პოს შეერწყმება ბასინიანის კომუნის სიახლოვეს.
მარგი ქმედება

მარგი ქმედება — მუშაობა, რომლის შესასრულებლადაც შეიქმნა და გამოიყენება მანქანა. მაგალითად, ამწესათვის ეს არის ტვირთის აწევის მუშაობა, სახარატო ჩარხისათვის — საჭრისთან ნაკეთობის ხახუნის ძალის საწინააღმდეგო მუშაობა და სხვ.

მარგი ქმედების კოეფიციენტი
მექანიზმების გამოყენებით შესრულებული მუშაობა ყოველთვის ნაკლებია მარგ მუშაობაზე, ვინაიდან ყოველთვის არსებობს ხახუნის ძალები, რომელთა უარყოფითი მუშაობაც იწვევს მანქანის ან ძრავას სხვადასხვა ნაწილის გათბობას. მანქანის დანიშნულებაა მექანიკური მუშაობის შესრულება, მისი გათბობა კი სასარგებლო მუშაობად ვერ ჩაითვლება. გათბობა იწვევს ძრავისთვის გადაცემული ენერგიის ნაწილის გარდაქმნას არა მექანიკურ, არამედ შინაგან ენერგიად, რომელიც ჩვეულებრივ ვერ გამოიყენება მუშაობის შესასრულებლად.

ამიტომ ყველა მანქანა, ძრავა თუ მექანიზმი ხასიათდება განსაკუთრებული სიდიდით, რომელიც გვიჩვენებს რამდენად შედეგიანია გადაცემული ენერგიის გამოყენება. დახარჯული ენერგიის ეფექტურ გამოყენებას გამოსახავენ მარგი ქმედების კოეფიციენტით (მ.ქ.კ.).

სრ-მ გვაძლევს იმ მუშაობას, რომელიც წინააღმდეგობათა დასაძლევად უნდა შესრულდეს.
მარგი მუშაობის შეფარდებას სრულ მუშაობასთან მექანიზმის მარგი ქმედების კოეფიციენტი ჰქვია. მ.ქ.კ.- ს ასე აღნიშნავენ:

მ.ქ.კ. = (მარგ / სრ ) . 100% მ.ქ.კ. გამოისახება პროცენტებით. ნებისმიერი მექანიზმის მ.ქ.კ. ერთზე, ანუ 100%-ზე ნაკლებია. მ.ქ.კ.-ი შეიძლება გამოითვალოს თუ ცნობილია მარგი და სრული სიმძლავრეები.

მ.ქ.კ. = (მარგი / სრ ). 100%
ყუბანოქერუსი

ყუბანოქერუსი — ნამარხი ღორი. ზომით დღემდე ცნობილ ღორისებრთა შორის ყველაზე დიდი იყო. ჰქონდა დაბალი ქალა, რომლის სატვინე ნაწილი უკან ძლიერ იყო დახრილი, გრძელი დინგი, შუბლზე ერთი დიდი (ცენტრალური) და ორი გვერდითი პატარა რქისებრი გამონაზარდი (ეს გამონაზარდები შესაძლოა მამლებს ჰქონდათ). თავისი ზომებით ყუბანოქერუსი წააგავს თანამედროვე გარეულ ღორს, ტახს.

ცნობილია ჩრდილოეთ აფრიკის, კავკასიის, მონღოლეთისა და ჩინეთის შუამიოცენური პერიოდის ნალექებიდან.
რენო (მდინარე)

რენო — მდინარე ჩრდილოეთ იტალიაში, ემილია-რომანიის რეგიონში. მისი სიგრძე 211,8 კმ-ია და წარმოადგენს იტალიის სიგრძით მეათე და რეგიონის ყველაზე მნიშვნელოვან მდინარეს პოს შემდეგ. მისი სახელის ეტიმოლოგია იგივეა, რაც გერმანიის მდინარე რაინისა, რადგან ორივე მათგანი კელტური სიტყვისგან მომდინარეობს და „გამდინარეს“ ნიშნავს, რაც თავის მხრივ ენათესავება ბერძნულ სიტყვას „რჰოია“ ( — დინება).

აუზის ფართობი 5 000 კმ²-ია, საშუალო წლიური ხარჯი 95 მ³/წმ.

მდინარე სათავეს იღებს ლე-ლარის მასივში, ზღვის დონიდან 745 მეტრზე, პისტოიის პროვინციაში, ორი ნაკადულის შერწყმის შედეგად. მის ზედა დინებაზე გაივლის საზღვარი ტოსკანასა და ემილია-რომანიას შორის და მიემართება ტყიან არეალში. ზემო დინება გამოირჩევა რამდენიმე ხელოვნურად შეგუბებული წყალსაცავით, რომლებიც ელექტრო-ენერგიის საწარმოებლადაა აგებული.

ქვედა დინებაში რენოს მრავალი ნაკადული ერწყმის, რომელთაგან ზოგიერთი სეზონურია. უერთდება ადრიატიკის ზღვას, ვალი-დი-კომაკიოს ლაგუნების სიახლოვეს.

 საუკუნის შუა წლებამდე, რენო პოს შენაკადი იყო, რომელსაც ხელოვნურად შეუცვალეს დინება გამანადგურებელი დატბორვების რისკების შესამცირებლად.
ორტლერი

ორტლერი ან ორტლესი — მთა იტალიაში, ორტლერის ალპებში. ორტლერი არის უმაღლესი (3905 მ) წერტილი ტრენტინო-ალტო-ადიჯე რეგიონში.

ისტორიულად მთა მდებარეობდა ტიროლის საგრაფოს შემადგენლობაში, მოგვიანებით მოექცა ავსტრია-უნგრეთის იმპერიის ტერიტორიაში. 1919 წლიდან მთა მდებარეობს იტალიის ტერიტორიაზე.

მასზე პირველი ასვლა განხორციელდა 1804 წლის 27 სექტემბერს, მას შემდეგ ეს მთა პოპულარულია მთამსვლელებში.
კალდერონეს მყინვარი

კალდერონეს მყინვარი — ამჟამად ევროპაში ყველაზე სამხრეთით მდებარე მყინვარი. მდებარეობს მთა კორნო-გრანდეს მყინვარულ ცირკში, აბრუცის რეგიონში, გრან-სასოს მთის მასივში.

დნობის გამო მყინვარის ზომები ყოველწლიურად მცირდება და არსებული ტემპების შენარჩუნების შემთხვევაში, ის გაქრება 2020 წლამდე. მყინვარის ქვემოთ 2678 მეტრის სიმაღლეზე მდებარეობს ტბა სოფია, რომლის სიგრძე 60 მეტრია, სიგანე 8 მეტრი და სიღრმე 3 მ.
სან-რემო

სან-რემო ან სანრემო — იტალიის საკურორტო ქალაქი, ლიგურიის რეგიონში.
მოსახლეობის რაოდენობა — 57 ათასი კაცი.
ფართობი — 54 კმ²

1896 წელს სან-რემოში გარდაიცვალა ალფრედ ნობელი. 1920 წელს ქალაქში გაიმართა ერთა ლიგის კონფერენცია. 1951 წლიდან ქალაქში ტარდება პოპულარული სან-რემოს ფესტივალი. ქალაქის დღე აღინიშნება 13 ოქტომბერს.
გრიგოლ პაპავა

გრიგოლ პაპავა (დ. 30 ოქტომბერი, 1914, ჩხოროწყუ — გ. 1998) — ქართველი საბჭოთა მექანიზატორი, ტექნიკურ მეცნიერებათა კანდიდატი (1965). დაამთავრა თსუ-ის ფიზიკურ-მათემატიკური ფაკულტეტი (1940). 1956–1995 წლებში მუშაობდა საქართველოს მებაღეობის, მევენახეობისა და მეღვინეობის სამეცნიერო კვლევით ინსტიტუტის სამეცნიერო-ექსპერტული სახელოსნოს გამგედ. ვაზის მყნობის პროცესების კომპლექსური მექანიზაციის ტექნიკური საშუალებების შემუშავება-შექმნისათვის, მისი ტექნოლოგიური პროცესების გამოკვლევისა და წარმოებაში დანერგვისათვის ვახტანგ პაპავასთან (ყველაზე ახალგაზრდას 26 წლის ასაკში) ერთად მიენიჭა საქართველოს სსრ სახელმწიფო პრემია (1977). დაჯილდოებულია „საპატიო ნიშნის“ ორდენითა და მედლებით.

თხზულებები
ვაზის მყნობის მექანიზაცია, თბ., 1960 წ.
ჯო ფრეიზიერი

ჯოზეფ უილიამ „ჯო“ ფრეიზიერი (12 იანვარი, 1944 – 7 ნოემბერი, 2011) — ამერიკელი პროფესიონალი მოკრივე, ზაფხულის 1964 წლის ოლიმპიური ჩემპიონი, მსოფლიოს ჩემპიონი მძიმე წინაში (1970-1973 წლებში -ის ვერსიით, 1970-1973 წლებში -ის ვერსიით).

ჯო ფრეიზიერის პროფესიონალური კარიერა მოიცავდა 1965-1976 წლებს, ასევე 1981 წელს, როდესაც მან ერთი ბრძოლა ჩაატარა. 1971 წელს ე.წ. „საუკუნის ბრძოლაში“ ფრეიზიერმა დაამარცხა მანამდე დაუმარცხებელი მუჰამედ ალი.

გარდაიცვალა 2011 წლის 7 ნოემბერს ღვიძლის კიბოთი, 67 წლის ასაკში.
შარლ პეისონელი (იურისტი)

შარლ პეისონელი ( დ. 17 დეკემბერი, 1700, მარსელი, საფრანგეთი — გ. 16 მაისი, 1757, იზმირი, თურქეთი) — ფრანგი ადვოკატი. ექიმისა და ნატურალისტის ჟან-ანდრე პეისონელის (1694-1759) ძმა და მწერლისა და დიპლომატის კლოდ-შარლ დე პეისონელის (1727-1790) მამა.
შარლ პეისონელის მამა პროფესიით იყო ექიმი – შარლ პეისონელი (1640-1720).

ქალაქ ექს-ან-პროვანსში სწავლობდა სამართალს, რის შემდეგაც გახდა ადვოკატი ქალაქ მარსელში. მონაწილეობდა მარსელის აკადემიის შექმნაში, სადაც წარმოსთქვა კლოდ ვილარის სიტყვები. კარიერის უდიდესი ნაწილი გაატარა ლევანტეში. 1746-1750 წწ. მოგზაურობდა თურქეთში. 1747 წელს დაინიშნა სმირნის კონსულად. ცნობები დაგვიტოვა გამოჩენილი ქართველი მეცნიერის ვახუშტი ბატონიშვილის შესახებ; შ. პეისონელის მიხედვით ვახუშტის დედა იყო ყმა გლეხის ქალი.

შარლ პეისონელი გარდაიცვალა 1757 წელს ინსულტით.
ოლო

ოლო (, , ლომბარდ. ) — მდინარე ჩრდილოეთ იტალიაში, ლომბარდიის რეგიონში, პოს მარცხენა შენაკადი. მისი სიგრძე 280 კმ-ია. საშუალო წლიური ხარჯი 130 მ³/წმ.

ოლო წარმოიშვება მთის ორი პატარა ნაკადულის — ნარკანელოსა და ფრიჯიდოლფოს შერწყმის შედეგად. ეს ორი ნაკადული სათავეს იღებს ზღვის დონიდან 2600 მეტრზე და ერთმანეთს პაცო-დი-პონტე-დი-ლენიოს სიახლოვეს უერთდებიან.

ამის შემდეგ ოლო სამხრეთ-დასავლეთით მიემართება და გზად ჯერ ვალკამონიკის ხეობას, შემდეგ კი იზეოს ტბას გაივლის. მას შემდეგ რაც ის მორენის ნალექების ზონას გადაკვეთს, მანტუის პროვინციაში, ტორედოლიოსთან პოს უერთდება. მისი აუზი, რომელიც დაკავშორებულია ვალკამონიკის ხეობასთან, 6 649 კმ² ტერიტორიას მოიცავს და წარმოადგენს პო-ადიჯეს დიდი აუზის ნაწილს.
აშხარჰაცუიცი

აშხარჰაცუიცი — სომხური გეოგრაფიული და კარტოგრაფიული ძეგლი, რომლის ავტორად დიდი ხნის განმავლობაში
მიიჩნევდნენ ცნობილ სომეხ ისტორიკოსს მოვსეს ხორენაცს, თუმცა ბევრი თანამედროვე ისტორიკოსი-არმენოლოგი თვლის,
რომ თხზულება დაწერილია საუკუნის მეცნიერის – ანანია შირაკაცის მიერ.
აშხარჰაცუიცი წარმოადგენს ანტიკური გეოგრაფიული ტრადიციების გაგრძელებას, რომელიც ძირითადად ემყარება
კლავდიოს პტოლემეს (87—165) გეოგრაფიას.

პირველ ნაწილში მოყვანილია საერთო ცნობები დედამიწის შესახებ, აღწერილია რელიეფი, კლიმატური ზონები, ზღვები და სხვ. მეორე ნაწილი შეიცავს იმ დროს ცნობილი კონტინენტების აღწერილობას, სახელდობრ: აღწერილია ევროპა, ლიბია (აფრიკა) და აზია. მითითებულია კონტინენტების განლაგება, დახასიათებულია საზოგადოება, აღნიშნულია მთავარი ზღვები, მთები, მდინარეები, სასარგებლო წიაღისეულები, ფლორა, ფაუნა და სხვ.
განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა აზიის ქვეყნებს. აღწერილია სომხეთი, იბერია, კავკასიის ალბანეთი, მცირე აზია, სირია, ირანი, მესოპოტამია და აზიის სარმატია. აღწერილია საქართველოს გეოგრაფიაც.

ქერობე პატკანოვის მიხედვით პირველად აშხარჰაცუიცი ორიგინალში დაბეჭდეს 1683 წელს ქალაქ მარსელში. 1736 წელს წიგნი ლათინურ ენაზე გადათარგმნა უილიამ უისტონმა. ანტუან ჟან დე სენ-მარტენმა წიგნი ფრანგულ ენაზე გამოაქვეყნა.
აკადემიკოს სურენ ერემიანის მიხედვით აშხარჰაცუიცი, შეიცავდა 15 რუკას, რომელიც თავის მხრივ,
წარმოდგენილი იყო ერთიანი ატლასის სახით. სურენ ერემიანისა და რობერტ ჰეუსენის მიხედვით წიგნის ავტორია ანანია შირაკაცი. საპირისპირო აზრისაა ისტორიკოსი ბაბკენ არუთუნიანი, რომლის თანახმად წიგნის ავტორია მოვსეს ხორენაცი.

წიგნის მიჩნეული ავტორი – ანანია შირაკაცი, იყო ცნობილი სომეხი გეოგრაფი,
ისტორიკოსი, კარტოგრაფი, ასტრონომი, ფილოსოფოსი, მათემატიკოსი და კოსმოგრაფი. ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა
 საუკუნის შუა წლებში.
ვოლტურნო

ვოლტურნო — მდინარე სამხრეთ-ცენტრალურ იტალიაში.

გეოგრაფია
მდინარე სათევეს იღებს აბრუცის რეგიონში, ცენტრალურ აპენინებში. ამის შემდეგ ის მიემართება სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სადაც კაიაცოს კომუნასთან უერთდება მდინარე კალორე, შემდეგ სვლას აგრძელებს სამხრეთით, რის შემდეგაც ტრიალდება სამხრეთ-დასავლეთით და გაივლის ქალაქ კაპუას, ამის შემდეგ კი უერთდება ტირენიის ზღვას, კასტელ-ვოლტურნოოს კომუნასთან, ნეაპოლის ჩრდილო-დასავლეთით. მდინარის მთლიანი სიგრძე 175 კმ-ია. წყლის საშუალო წლიური ხარჯი კი 82,1 მ³/წმ.

ისტორია
მდინარეს ყოველთვის მნიშვნელოვანი სამხედრო დატვირთვა გააჩნდა. ძვ. წ. 194 წელს, მის შესართავთან რომაელებმა ვოლტურნუმის კოლონია დააარსეს. მათვე ააშენეს ციხესიმაგრე, ავგუსტუსმა კი აქ ვეტერანთა კოლონია დააარსა. ქალაქ სინუესადან პუტოელიში მიმავალი გზა ვია-დომიტანია ასევე კვეთდა ვოლტურნოს, ამ ხიდის ნარჩენების ხილვა დღესაცაა შესაძლებელი. ქალაქ კაპუამდე მდინარე სანაოსნო იყო.

554 წელს, ბიზანტიელმა გენერალმა ნარსესმა, გოთური ომების მიმდინარეობისას, მდინარის სიახლოვეს ფრანკ-ალემანთა არმია დაამარცხა.

1860 წელს სამხრეთ იტალიის ინვანსიისას რევოლუციური ძალების მიერ, რომელთაც ჯუზეპე გარიბალდი მეთაურობდა, ორი სიცილიის მეფე ფრანსიც ნეაპოლიდან შემოიჭრა და კაპუასთან, ვოლტურნოს სამხრეთ ნაპირებზე თავდაცვითი პოზიციები აიღო. იმავე წლის 1-2 ოქრომბერს, პიედმონტელთა და გარიბალდის ძალები ვოლტურნოს ბრძოლაში ნეაპოლელებთან დაეცნენ, რამაც გამოიწვია კაპუის დაცემა.

მდინარისგან მიიღო ასევე სახელი ვოლტურნოს ხაზმა — გერმანელთა თავდაცვითმა პოზიციამ იტალიაში, მეორე მსოფლიო ომის მსვლელობისას.
ამერიკის კულტურული დედაქალაქი

ამერიკის კულტურული დედაქალაქი – არასამთავრობო ორგანიზაცია ამერიკის კულტურული დედაქალაქის ორგანიზაციის მიერ ევროპის კულტურული დედაქალაქის მსგავსად 1997 წელს ინიცირებული ინიციატივა. ამერიკის კულტურულ დედაქალაქს ირჩევენ ერთი წლის ვადით.

2000 წელს მექსიკის ქალაქი მერიდა დაასახელეს ამერიკის პირველ კულტურულ დედაქალაქად.

ამერიკის კულტურული დედაქალაქების სია
2000 — მერიდა
2001 — იკიკე
2002 — მასეიო
2003 — პანამა და კურიტიბა
2004 — სანტიაგო
2005 — გვადალახარა
2006 — კორდობა
2007 — კუსკო
2008 — ბრაზილია
2009 — ასუნსიონი
2010 — სანტო-დომინგო
2011 — კიტო
2012 — სან-ლუისი
2013 — ბარანკილია
2014 — კოლიმა
2015 — მაიაგუესი
2016 — ვალდივია
2017 — მერიდა
2018 — ანსოატეგი
2019 — სან-მიგელ-დე-ალიენდე
2020 — პუნტა-არენასი
2021 — საკატეკასის შტატი
2022 — იბაგე
2023 — აგუასკალიენტესი
2024 — ნაიარიტი
2025 — სან-ლუის-პოტოსი
ჯორჯ სოროსი

ჯორჯ სოროსი (დიერდ შოროში) (, , 1936 წლამდე შვარცის გვარს ატარებდა; დ. 12 აგვისტო 1930, ბუდაპეშტი, უნგრეთი) — უნგრელ-ამერიკელი ფინანსისტი, ინვესტორი და ფილანთროპი. ღია საზოგადოების თეორიის მომხრე და „საბაზრო ფუნდამენტალიზმის“ მოწინააღმდეგე (ამ მიმართულებით ახლოსაა კარლ პოპერის სოციალურ იდეებთან). ის ასევე დამფუძნებელია ისეთი ცნობილი საქველმოქმედო ორგანიზაციების ქსელებისა, როგორიცაა „სოროსის ფონდი“.

მისი საქმიანობა ორაზროვან შეფასებას იწვევს სხვადასხვა ქვეყნებში და საზოგადოებრივ წრეებში. ხშირად მას ფინანსურ სპეკულანტს ეძახიან, და ასევე ნარკოტიკების ლობისტსაც. ითვლება „იმ ადამიანად, რომელმაც ინგლისის ბანკი გატეხა“.

სოროსი — აღმასრულებელი კომიტეტის წევრია -ში .
ტალიამენტო (მდინარე)

ტალიამენტო — მდინარე ჩრდილო-აღმოსავლეთ იტალიაში. სათავეს იღებს ალპებში და ჩაედინება ადრიატიკის ზღვაში, ტრიესტსა და ვენეციას შორის. ზემო ნაწილში, ის გაივლის ისტორიულ რეგიონ კანრიას, უდინეს პროვინციის ჩრდილოეთ ნაწილს. შუა და ქვემო ნაწილებში, მასზე უდინესა და პორდენონეს პროვინციების საზღვარი გაივლის.

აუზის ფართობი 2 916 კმ²-ს შეადგენს, სადაც დაახლოებით 165 000 ადამიანი ცხოვრობს და იგი თითქმის მთლიანად კარნიის რეგიონში მდებარეობს, კონკრეტულად კი მისი 86,5% უდინეს პროვინციაში.

ტალიამენტოს სანაპიროზე გაშენებული ყველაზე მნიშვვნელოვანი ქალაქებია ლატიზანა და სან-მიკელე-ალ-ტალიამენტო.

მდინარის სიგრძე 178 კმ-ია, საშუალო წლიური ხარჯი კი 70 მ³/წმ.
პანარო (მდინარე)

პანარო — მდინარე ჩრდილოეთ იტალიაში, პოს ბოლო მარჯვენა შენაკადი. მისი სიგრძე 148 კმ-ია, აუზის ფართობი კი 2 292 კმ², წყლის საშუალო წლიური ხარჯი — 37 მ³/წმ. წყლის დონე იცვლება სეზონების მიხედვით, ზაფხულში თითქმის შრება, ყველაზე წყალუხვი კი გაზაფხულსა და შემოდგომაზეა.

სათავეს იღებს მონტე-რონდინაიოს მთაზე, ტოსკანა - ემილია-რომანიის აპენინების უმაღლესი მწვრვალის, მონტე-სიმონესგან (2165 მ) 12 კმ-ით სამხრეთ დასავლეთით. ამის შემდეგ ის მიემართება დაბლა ხეობაში, სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით. ქალაქ მოდენადან პოსთან შერწყმამდე, მდინარე სანაოსნოა.

პავულო-ნელ-ფრინანოს კომუნაში, პატარა ქალაქ ოლინასთან, მდინარეზე გადებულია 1522 წელს აეგბული ამავე სახელწოდების ხიდი, რომლისადმიც დიდია ისტორიული ინტერესი.
დორა-ბალტეა

დორა-ბალტეა — მდინარე ჩრდილოეთ იტალიაში, პოს მარცხენა შენაკადი. მისი სიგრძე 160 კმ-ია. წარმოიქმნება მონბლანის მთიდან და მიაჟეს მყინვარიდან წამოსული ნაკადულების შერწყმის შედეგად.

ვალე-დ-აოსტის რეგიონის გადაკვეთისას, გაედინება ქალაქ აოსტაში და შემდეგ სენ-ვენსანში. ამის შემდეგ ის შედის პიემონტის რეგიონში და კვეთს ქალაქ ივრეიას და ერწყმის მდინარე პოს, კომუნა კრეშენტინოსთან.

მდინარის წყლები პოპულარულია რაფტინგისა და კაიაკინგისათვის. ადრეულ ზაფხულში, მაისსა და ივნისში, მისი წყლის დონე მაღალია მთაში თოვლის დნობის გამო. ივლისში, აგვისტოსა და სექტემბერში კი დონე იკლებს და წყლის ტემპერატურა იმატებს.
მამხუტი

მამხუტი (ყოფ. სარაჩლო) — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის ბოლნისის მუნიციპალიტეტში. თემის ცენტრი. მდინარე საღზაღანისწყლის (ხრამის მარჯვენა შენაკადი) ნაპირზე. ზღვის დონიდან 510 მ, ბოლნისიდან 22 კმ, შულავრიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 9 კმ.

სოფლის მახლობლად ნასოფლარზე დგას – საუკუნეების 2 დარბაზული ეკლესია. ქვედა ეკლესია ძარღვიანი ყვითელი ქვის სუფთად გათლილი დიდრონი კვადრებით არის ნაგები. შემკულია მოჩუქურთმებული სვეტისთავებით. ზედა უფრო სადაა, ორივე ეკლესიას, ისევე როგორც ბოლნისის სიონს, კარების თავზე ღია ლუნეტები აქვს გაკეთებული. მოშორებით დგას მესამე ეკლესია ( საუკუნე).

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2359 ადამიანი.