ტელმო სარა

სარაონანდია მონტოია, ცნობილი როგორც ტელმო სარა (; დ. 20 იანვარი, 1921, ერანდიო, ესპანეთი — გ. 23 თებერვალი, 2006, ბილბაო) — ესპანელი ფეხბურთელი, რომელიც თამაშობდა თავდამსხმელის პოზიციაზე.

ტელმო სარა ითვლება ესპანური ფეხბურთის ისტორიაში ერთ-ერთ საუკეთესო ბომბარდირად. თავისი კარიერის უდიდესი ნაწილი მან გაატარა ატლეტიკ ბილბაოში, სადაც კლუბის ისტორიაში საუკეთესო გოლეადორი გახდა (335 გოლი ყველა ტურნირზე).

ზარამ „ატლეტიკთან“ კონტრაქტი გააფორმა ერანდიოში ერთი სეზონის თამაშის შემდეგ. კლუბში გატარებული 15 სეზონის განმავლობაში ის წარმატებული ბომბარდირი გახდა, ექვსჯერ მოიგო პიჩიჩის თასი, როგორც ლა ლიგის საუკეთესო ბომბარდირი. კარიერის განმავლობაში ზარამ სულ 251 გოლი გაიტანა ლიგაში. ეს იყო ესპანეთის რეკორდი, რომელიც თითქმის ექვსი ათწლეულის განმავლობაში ხელშეუხებელი დარჩა, სანამ ლიონელ მესიმ არ მოხსნა. ასევე იგი არის კოპა დელ რეის ისტორიაში საუკეთესო ბომბარდირი (81 გოლი).

ადრეული წლები
სარა 1921 წლის 20 იანვარს, ბისკაიაში, ერანდიოში დაიბადა. იგი იყო ინჟინრისა და ასუას რკინიგზის სადგურის უფროსის, ტელმო სარაონანდიასა და ტომასა მონტოიას შვილი. სარა ათი და-ძმიდან მეშვიდე იყო, მათგან ხუთი ვაჟი. ოჯახი ბოშური წარმოშობის იყო.

ბავშვობაში სარა მეზობლებთან ერთად თამაშობდა ფეხბურთს. იმ დროისთვის ბავშვების უმეტესობას თვითნაკეთი ბურთები ჰქონდა, თუმცა სარას ნამდვილი საფეხბურთო ბურთით თამაში შეეძლო, რადგან მისი ორი ძმა ესპანეთის უმაღლეს ლიგაში მოასპარეზე „არენას დე გეჩოში“ თამაშობდნენ: უფროსი ძმა ტომასი მეკარე იყო, ხოლო მეორე ძმა დომინგო ესპანეთის სამოქალაქო ომის დროს დაიღუპა.

მამამისს არ მოსწონდა სარას ფეხბურთის თამაში, რადგან „საკმარისი იყო ამ სპორტში ორი ძმის ყოფნა“. თუმცა, ტელმოს ეს სპორტი მოსწონდა და რამდენიმე ადგილობრივ გუნდში დაიწყო თამაში, მათ შორის „აზიასა“ და „პიტობერეზეში“. იმ დროს მას მეტსახელად „მშიშარა ტელმიტო“ შეარქვეს, რადგან ის ფრთხილად თამაშობდა, რცხვენოდა და ბოლომდე ვერ ავლენდა საკუთარ უნარებს.

კარიერა
ადრეული კარიერა
სარამ თავისი პირველი პროფესიული კონტრაქტი მეორე დივიზიონის კლუბ „ერანდიოსთან“ გააფორმა და 1937–38 წლების სეზონში გუნდის ძირითად შემადგენლობაში მოხვდა. მოგვიანებით იგი ბისკაის ნაკრებში მიიწვიეს ამხანაგური მატჩისთვის, რომელიც გიპუსკოას ნაკრების წინააღმდეგ გაიმართა. ამ შეხვედრაში სარამ შვიდი გოლი გაიტანა და მისმა გუნდმა ჯამში 9–0 ანგარიშით მოიგო.

ამ პერიოდში ბილბაოს „ატლეტიკი“ ახალი მოთამაშეების ძიებაში იყო, რათა ხელახლა შეეკრიბა გუნდი, რომელიც რამდენიმე წლით ადრე სამოქალაქო ომის ქაოსის გამო დაიშალა. 1940–41 წლების სეზონისთვის კლუბმა „ერანდიოდან“ ახალგაზრდა და პერსპექტიული ფეხბურთელების გადაბირება დაიწყო. მათ შორის იყო ტელმო სარა.

პროფესიული ეტაპი და პირველი წარმატებები
სარას დებიუტი „ატლეტიკში“ 1940 წლის 29 სექტემბერს შედგა „ვალენსიის“ წინააღმდეგ გამართულ ლიგის მატჩში. თამაში 2–2 დასრულდა, ხოლო ტელმო სარამ თავისი გუნდის ორივე გოლი გაიტანა, პირველი გოლი მე-17 წუთზე შეაგდო.

1941–42 წლების სეზონში სარამ დროებით დატოვა ბილბაოს „ატლეტიკი“ და სამხედრო სამსახურში გაიწვიეს. იგი სეუტაში გაგზავნეს, სადაც ადგილობრივ გუნდთან ერთად რამდენიმე ამხანაგური მატჩი ჩაატარა. ბილბაოში დაბრუნების შემდეგ სარამ კარიერის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი იმედგაცრუება განიცადა, როდესაც თასის ფინალში „ბარსელონას“ წინააღმდეგ ითამაშა. ამ მატჩის ძირითადი დრო უგოლოდ დასრულდა. დამატებით დროში სარას მეტოქე მეკარის — მიროს — კარში გატანის შესაძლებლობა ჰქონდა, თუმცა ეს შანსი ვერ გამოიყენა. შედეგად, „ბარსელონამ“ მატჩიც და თასიც მოიგო.

1942–43 წლების სეზონი როგორც სარასთვის, ისე „ატლეტიკისთვის“, ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი გამოდგა. „ატლეტიკმა“ მადრიდის „ატლეტიკოსა“ და „ვალენსიას“ დამარცხების შემდეგ ესპანეთის თასის ფინალამდე მიაღწია, სადაც მეტოქედ მადრიდის „რეალი“ დახვდა. ამჯერად სარამ თავის გამოჩენა მოახერხა — მან ფინალში ერთადერთი გოლი გაიტანა და გუნდს ტურნირი მოაგებინა.

სარამ პირველი სერიოზული ტრავმა 1943–44 წლების სეზონში, „ბარსელონას“ წინააღმდეგ მატჩში მიიღო. მან ლავიწის ძვალი გაიტეხა და გარკვეული ხნით თამაშს ჩამოშორდა. გამოჯანმრთელების შემდეგ იგი მოედანზე დაბრუნდა და კიდევ ერთი ესპანეთის თასი მოიგო, სადაც ფინალში „ატლეტიკმა“ 2–0 დაამარცხა „ვალენსია“.

1944–45 წლების სეზონში, როდესაც „ატლეტიკი“ კვლავ „ვალენსიას“ შეხვდა ესპანეთის თასის ფინალში, მატჩის დასრულებამდე ოთხი წუთით ადრე „ვალენსიას“ ფეხბურთელი მოედანზე დაეცა. სარამ ხუმრობით მასზე გადაბიჯება სცადა, რის გამოც მსაჯმა გააძევა. ეს იყო პირველი და ერთადერთი გაძევება მის კარიერაში. მიუხედავად ამისა, „ატლეტიკმა“ იმ წელს თასი მოიპოვა, რადგან რაფაელ ირიონდოს გოლის წყალობით ანგარიში 3–2 გახდა და მატჩი ასე დასრულდა.

სარამ კარიერის საუკეთესო პერიოდი 1944–45 წლების სეზონში გაატარა, როდესაც პირველად მოიპოვა პიჩიჩის ჯილდო — 26 მატჩში 20 გოლი გაიტანა. მოგვიანებით მან ეს ჯილდო კიდევ ხუთჯერ მოიგო (1946, 1947, 1950, 1951 და 1953 წლებში).

1945–1953 წლები
1945 წლის 11 მარტს სარა ესპანეთის ნაკრების მწვრთნელმა ხასინტო კვინკოსესმა ესპანეთის ეროვნულ ნაკრებში მიიწვია, რათა პორტუგალიის ნაკრების წინააღმდეგ ლისაბონში გასამართ ამხანაგურ მატჩში ეთამაშა. იმავე წლის 6 მაისს მან პორტუგალიის წინააღმდეგ კვლავ ითამაშა და თავისი გუნდის ოთხიდან ორი გოლი გაიტანა.

1950 წლის 28 მაისს სარამ კვლავ ითამაშა ესპანეთის თასის ფინალში, ამჯერად „ვალიადოლიდის“ წინააღმდეგ. ფინალში მან თავისი გუნდის გამარჯვებისთვის საჭირო ოთხი გოლი გაიტანა. ანგარიში მე-14 წუთზე გახსნა, თუმცა ძირითადი დრო ფრედ დასრულდა. დამატებით დროში სარამ ჰეთრიკი შეასრულა და „ატლეტიკმა“ თასი მოიგო. „ვალიადოლიდის“ წინააღმდეგ გატანილი ამ ოთხი გოლით სარას დღემდე ეკუთვნის ესპანეთის თასის ფინალში ყველაზე მეტი გატანილი გოლის რეკორდი.

შესარჩევი ეტაპის წარმატებით გადალახვის შემდეგ ესპანეთის ნაკრებმა 1950 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე შეხვედრები გამართა აშშ-ის, ჩილეს და ინგლისის ეროვნული ნაკრებების წინააღმდეგ. ჩილესთან მეორე მატჩში სარამ 2–0 ანგარიშით გამარჯვებისას ერთი გოლი გაიტანა. ინგლისთან მესამე მატჩს სარა „საუკუნის მატჩს“ უწოდებდა. ინგლისელი მეკარის — ბერტ უილიამსის — კარში გატანილმა მისმა გოლმა ესპანეთს გამარჯვება მოუტანა და ინგლისი ტურნირს გამოეთიშა. ეს გოლი, შესაძლოა სარას კარიერაში ყველაზე ცნობილი გოლია, რადგან ესპანეთის ნაკრებს მსოფლიო ჩემპიონატის ნახევარფინალში პირველად გასვლის შესაძლებლობა მისცა.

1950–51 წლების სეზონში სარამ ლიგის 30 მატჩში 38 გოლი გაიტანა — ესპანური რეკორდი, რომელიც 2010–11 წლების სეზონამდე უცვლელი დარჩა, ამ სეზონში კრიშტიანუ რონალდუმ 40 გოლის გატანა შეძლო და სარას რეკორდი დაამხო. სარას შემდეგ ეს შედეგი მექსიკელმა უგო სანჩესმაც გაიმეორა, თუმცა მას 38 გოლის გასატანად 38 მატჩი დასჭირდა.

1951–52 წლების სეზონში სარამ კარიერის ყველაზე მძიმე ტრავმა მიიღო. 1951 წლის 25 ნოემბერს, მადრიდის „ატლეტიკოს“ წინააღმდეგ მატჩში, მეტოქე გუნდის მეკარე მას ფეხზე დაეცა. სრულად გამოსაჯანმრთელებლად ოპერაცია გახდა საჭირო, რის გამოც სეზონის დარჩენილი ნაწილი გამოტოვა. 1952–53 წლების სეზონში დაბრუნების შემდეგ მან 29 მატჩი ჩაატარა და 25 გოლი გაიტანა, რაც ორივე სეზონის ჯამში საშუალოდ 0.86 გოლს შეადგენდა თითო მატჩზე.

ბოლო წლები და კარიერის დასასრული
1954 წლის 29 აპრილს სარას ესპანურ ფეხბურთში მისი ხანგრძლივი კარიერის აღსანიშნავად მადრიდში საპატიო და საქველმოქმედო მატჩი მიუძღვნეს (რომელშიც ორი რეგიონული ნაკრები მონაწილეობდა). ღონისძიებას ფეხბურთის სამყაროს არაერთი ცნობილი პიროვნება დაესწრო, მათ შორის ალფრედო დი სტეფანო, ანტონიო პუჩადესი, ესტანისლაო ბასორა, პირუ გაინზა, ედუარდო მანშონი და სეზარ ლესმესი.

სარა კარიერის დასასრულს უახლოვდებოდა და ხედავდა, როგორ იკავებდნენ მის ადგილს „ატლეტიკის“ ახალგაზრდა და პერსპექტიული ფეხბურთელები, მათ შორის ახალგაზრდა ენეკო არიეტა, რომელიც მოგვიანებით მისი მემკვიდრე გახდა.

სარამ „ატლეტიკის“ შემადგენლობაში კარიერა 1954–55 წლების სეზონის ბოლოს დაასრულა. ამის შემდეგ იგი რამდენიმე სეზონის განმავლობაში მეორე დივიზიონის სხვადასხვა გუნდში თამაშობდა, სანამ 1957 წელს ოფიციალურად დაასრულებდა საფეხბურთო კარიერას. მიუხედავად ამისა, იგი კვლავ აგრძელებდა ფეხბურთის თამაშს ბისკაიას ვეტერანთა გუნდში და ამ მატჩებიდან მიღებულ თანხას საქველმოქმედო მიზნებისთვის ხარჯავდა.

ჯილდოები
ბილბაოს „ატლეტიკი“

ლა ლიგა: 1942–43
ესპანეთის თასი: 1943, 1944, 1944–45, 1949–50, 1955
ევა დუარტეს თასი: 1950

ინდივიდუალური

პიჩიჩის ჯილდო: 1944–45, 1945–46, 1946–47, 1949–50, 1950–51, 1952–53
ოქროს პიჩიჩის ჯილდო: 2003

რეკორდები

საუკეთესო ესპანელი ბომბარდირი ლა ლიგის ისტორიაში (251 გოლი)
ერთ სეზონში ყველაზე მეტი გოლის ავტორი ესპანელი ფეხბურთელი (38)
ლა ლიგის ისტორიაში ყველაზე მეტი ბომბარდირის ტიტულის მფლობელი ესპანელი (6)
ლა ლიგის ისტორიაში ყველაზე მეტი ჰეთ-თრიკის ავტორი ესპანელი (23)
ესპანეთის თასის ისტორიაში საუკეთესო ბომბარდირი (81 გოლი)
ბილბაოს „ატლეტიკის“ ისტორიაში საუკეთესო ბომბარდირი (335 გოლი)
ყველაზე მეტი გოლი ესპანეთის თასის ფინალში (4 – 1950)
საუკეთესო ბომბარდირი „ძველ კლასიკოში“ მადრიდის „რეალის“ წინააღმდეგ (22)
საუკეთესო ბომბარდირი ბასკურ დერბიში „სოსიედადის“ წინააღმდეგ (14)