iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
პოლარული ციალი

პოლარული ციალი — პლანეტათა ატმოსფეროს ზედა ფენების (ლუმინესენციის) ნათება, რომელიც მაგნიტოსფეროს მოიცავს, მზის ქარის ნაწილაკებით დამუხტული მათი ურთიერთქმედების შედეგად.

დედამიწის პოლარული ციალი
პოლარული ციალი ორივე ნახევარსფეროს მაღალი განედების ოვალური სარტყელის ზონებში აღინიშნება, რომელთაც დედამიწის მაგნიტური სარტყელი არტყამს, ანუ ავრორალურ ოვალებში. ავრორალური ოვალების დიამეტრი წყნარი მზის პირობებში 3000 კვ. მეტრს შეადგენს, დღის მხარეს ზონის საზღვარი მაგნიტური პოლუსიდან 10–16° არის დაშორებული, ღამით — 20–23°. რამდენადაც დედამიწის მაგნიტური პოლუსების გეოგრაფიულს ჩამორჩება ~12°-ით, პოლარული ციალი შეინიშნება 67–70° განედებზე. თუმცა, მზის აქტიურობისას ავრორალური ოვალი ფართოვდება და ქვედა განედებშიც — 20–25° შეიძლება შემჩნევა, ანუ მათი გამოვლინების ჩვეულებრივი საზღვრებიდან ჩრდილოეთით ან სამხრეთით.

პოლარული ციალი გაზაფხულობითა და შემოდგომობით უფრო ხშირია, ვიდრე ზამთრობით და ზაფხულობით. სიხშირის პიკი საგაზაფხულო და საშემოდგომო ბუნიობისას (დღე-ღამტოლობის დროს) აღწევს. პოლარული ციალისას ჭარბი რაოდენობით ენერგია გამოიყოფა, (2007 წლის აღრიცხვით — 51014 ჯოულით, დაახლოებით იმდენი, რამდენიც 5,5 ბალიანი მიწისძვრისას. კოსმოსიდან დაკვირვებისას პოლარული ციალი ცის სწრაფცვლადი ფერთა ნათების, მოძრავი სხივების, ხაზების, გვირგვინებისა და „ფარდების“ ბზინვარებით ვლინდება. პოლარული ციალის ხანგრძლივობა რამდენიმე საათიდან რამდენიმე დღემდე გრძელდება.
მუჯურეთული

მუჯურეთული — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭა-ლეჩხუმიდან.

გავრცელებულია რაჭა-ლეჩხუმში, ძირითადად ამბროლაურისა და ცაგერის მუნიციპალიტეტებში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომის და მომრგვალოა ან მცირედ ოვალური ფორმის, სამ-ხუთნაკვთიანია. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია სქელი აბლაბუდისებრ-ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ან საშუალოზე მცირე ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსური ან კონუსური ფორმის, ხშირად მხრიანი, თხელი ან საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოვალური ან მოგრძო კვერცხისებრი ფორმის, ბოლო განიერი, მარცვლის ყუნწისკენ შევიწროებული. კანი თხელი და საკმაოდ მკვრივი აქვს, დაფარულია სქელი ცვილისებრი ნაფიფქით, რაც სიმწიფეში მუქ იისფერ შეფერვას აძლევს. რბილობი მკვრივია, საკმაოდ ხორციანი და წვნიანი, ძალიან სასიამოვნო ტკბილი გემოთი და სუსტად გამოხატული ჯიშური არომატით.

ვაზი საშუალო ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 176-186 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის შუა რიცხვებში შედის. მტევნის საშუალო წონა 60-90 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.0-8.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 25-30%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 6-7 გ/ლ-ს.

მუჯურეთულისა ღა ალექსანდროულის კუპაჟით მიიღება მეტად მაღალხარისხიანი და ორიგინალური ბუნებრივად ნახევრად ტკბილი ღვინო „ხვანჭკარა“. ჯიშური ღვინო ხასიათდება ინტენსიური მუქი ლალისფერი შეფერვით, გამჭვირვალობით, სხეულით, სინაზით, ალკოპოლისა და მჟავიანობის ნორმალური შეფარდებით, დიდი ჰარმონიულობით და მაღალი გემური მაჩვენებლებით.
მუჰამად იბნ ხალიდის შემოსევა

მუჰამად იბნ ხალიდის შემოსევა — საქართველოში, დაახლოებით 842 წელს, არაბთა სახალიფოსაგან განმდგარი თბილისის ამირა საჰაკის დასამორჩილებლად მოწყობილი ლაშქრობა ხალიფა ალ-ვასიკის (842—847) დროს.

ქართველი მთავრები ცდილობდნენ გამოეყენებინათ არაბთა ურთიერთბრძოლა. ტაო-კლარჯეთის კურაპალატი ბაგრატ აშოტის ძე მუჰამად იბნ ხალიდის მიემხრო; სანაცვლოდ არაბთა სარდალმა მას ქართლი უბოძა. ქართველ-არაბთა შეერთებულმა ლაშქარმა მალე უფლისციხე დაიკავა. ამირა საჰაკი სოფ. რეხასთან შეხვდა მათ. ამ ბრძოლაში ვერც ერთმა მხარემ ვერ გაიმარჯვა და მუჰამადი ბარდავს წავიდა.

მუჰამად იბნ ხალიდის ამ ლაშქრობას, როგორც ჩანს, შედეგი არ მოჰყოლია.
სარაჯიშვილი (თბილისის მეტრო)

„სარაჯიშვილი“ (ყოფილი „გურამიშვილი“) — თბილისის მეტროპოლიტენის პირველი ხაზის ერთ-ერთი სადგური, რომელიც ახმეტელის თეატრისა და გურამიშვილის სადგურებს შორის მდებარეობს. იგი გაიხსნა 1989 წლის 7 იანვარს. არქიტექტორი — გ. მოძმანიშვილი. მშენებლობა განახორციელა „თბილმეტრომშენმა“.

სადგურის მოსაცდელი ვესტიბიული თეთრი მარმარილოთი მოპირკეთებული და განიერი სვეტებითაა დანაწევრებული, ხოლო ჭერზე დამონტაჟებულია თანამედროვე ტიპის მონიტორები. სადგურში შესასვლელი ერთი მხრიდანაა განლაგებული.
გურამიშვილი (თბილისის მეტრო)

„გურამიშვილი“ (ყოფილი „თემქა“) — თბილისის მეტროპოლიტენის პირველი ხაზის ერთ-ერთი სადგური. მდებარეობს „სარაჯიშვილისა“ და „ღრმაღელეს“ შორის, ელმავალმშენებელ ქარხანასთან.

მიწისზედა პავილიონი არა აქვს. მეტროში შესასვლელი მიწისქვეშა გადასასვლელიდანაა (ესკალატორის საშუალებით). სადგური ღია წესითაა აგებული, კედლები მოპირკეთებულია სალიეთის წითელი და ურალის ღია ფერის მარმარილოთი, იატაკი — კურსების გრანიტით და მოლითის მარმარილოს ფილებით.

სადგურის მოსაცდელი ვესტიბულის შესასვლელის ზემოთ და მოპირდაპირე კედელზე ჰორელიეფური გამოსახულებებია. რელიეფზე ხელოვნებისა და მეცნიერების სხვადასხვა დარგის სიმბოლური გამოსახულებებია დატანილი, რომლებსაც ადამიანები განასახირებენ.
ღრმაღელე (თბილისის მეტრო)

ღრმაღელე — თბილისის მეტროპოლიტენის პირველი ხაზის ერთ-ერთი სადგური, რომელიც გურამიშვილისა და დიდუბეს სადგურებს შორის მდებარეობს. იგი 1985 წელის 28 ნოემბერს გაიხსნა. სადგურის აქიტექტორები არიან თ. კალანდაძე და მ. თურქაძე; მხატვარი ზ. წერეთელი. მიწისზედა პავილიონი არ აქვს. მეტროში შესასვლელები მიწისქვეშა გადასასვლელიდანაა. სადგური აგებულია ღია წესით. კედლები მოპირკეთებულია ურალის მარმარილოთი, იატაკი — კურსების გრანიტით. მშენებლობას აწარმოებდა „თბილმეტრომშენი“.

მოსაცდელ დარბაზში კედლებზე მეტროს მშენებელთა პატივსაცემად შექმნილი ჰორელიეფური გამოსახულებებია.
დიდუბე (თბილისის მეტრო)

დიდუბე — თბილისის მეტროპოლიტენის პირველი ხაზის ერთ-ერთი სადგური, რომელიც ღრმაღელეს და გოცირიძის სადგურებს შორის მდებარეობს. იგი 1966 წლის 16 იანვარს გაიხსნა. არქიტექტორები გ. მოძმანიშვილი და ნ. ლომიძე.

მიწისზედა სადგური წარმოადგენს ღია პლატფორმას რკინაბეტონის გადახურვით. პლატფორმის ნაწილზე აღმართულია ორსინათლიანი ვესტიბიული — მსუბუქი რკინაბეტონის კარკასი დიდი შემინული ღიობებით. სადგური ქალაქის ქუჩებთან დაკავშირებულია კიბეებითა და გადასასვლელებით.
ავლაბარი (თბილისის მეტრო)

ავლაბარი (ყოფილი 26 კომისარი) — თბილისის მეტროპოლიტენის პირველი ხაზის ერთ-ერთი სადგური, რომელიც თავისუფლების მოედნის და 300 არაგველის სადგურებს შორის მდებარეობს. იგი 1967 წლის 6 ნოემბერს გაიხსნა. არქიტექტორები ს. რევიშვილი, შ. ჩაჩანიძე, მხატვარი ზ. ლეჟავა.

ვესტიბიული ქვედა სადგურს უკავშირდება ესკალატორით. მიწისქვეშა დარბაზი გადახურულია კამარით, რომელიც ეყრდნობა შავი მარმარილოთი მოპირკეთებულ ბურჯებს.

2006 წელს სადგურის რეკონსტრუქცია ჩატარდა, რომელიც 4 სექტემბერს დასრულდა. სამუშაოების დროს, განახლდა მისი ზედა ვესტიბიული, დახრილი გვირაბი და მოსაცდელი დარბაზი. აგრეთვე ჩატარდა ტექნიკური სამუშაოები, რომლის დროსაც დამონტაჟდა სარეკლამო ბილბორდები და მონიტორები.
ვოლფის პრემია ხელოვნებაში

ვოლფის პრემია ხელოვნებაში გაიცემა ყოველწლიურად ვოლფის ფონდის მიერ. ის ერთ-ერთია ექვს ვოლფის პრემიათაგან, რომელიც ამ ფონდმა დააწესა 1978 წელს. დანარჩენი პრემიები გაიცემა სოფლის მეურნეობაში, ქიმიაში, მათემატიკაში, მედიცინასა და ფიზიკაში. ხელოვნების პრემია ყოველწლიურად მონაცვლეობს მხატვრობას, მუსიკას, არქიტექტურასა და ქანდაკებას შორის.

ლაურეატები
აბადო ცერემონიაზე ვერ გამოცხადდა და შესაბამისად პრემია ამ წელს ვერ მიიღო. ვოლფის ფონდმა უნდა გადაწყვიტოს მიაკუთვნებს თუ არა მას ამ პრემიას მომდევნო წელს.
პროფესორი იქსი

პროფესორი ჩარლზ ფრენსის ქსავიე (პროფესორი ) — გამოგონილი პერსონაჟი, -ის სუპერგმირი, იქს-ადამიანების ლიდერი და დამაარსებელი.

პროფესორი იქსი უმაღლესი დონის ტელეპათი და მსოფლიოს ერთ-ერთი უძლიერესი გონების მფლობელია. შეუძლია წაიკითხოს, აკონტროლოს, გავლენა მოახდინოს ადამიანების გონებაზე. სამეცნიერო გენიოსი, მუტანტი ქსავიე აგრეთვე წამყვანი გენეტიკოსი, ბიოფიზიკოსი, ფსიქოლოგი, ფსიქიატრი, ანთროპოლოგია...

ფილმთა სერიაში „იქს-ადამიანები“ პერსონაჟს მსახიობები პატრიკ სტიუარტი და ჯეიმზ მაკევოი ანსახიერებენ. აღსანიშნავია, რომ პატრიკ სტიუარტი ახმოვანებს მუტანტს ვიდეო თამაშში - .
გუპტას იმპერია

გუპტას იმპერია (სანსკრ.: ु्) — ინდოეთის უძლიერესი სახელმწიფო - საუკუნეებში, რომელიც ცივილიზაციის ერთ-ერთ უდიდეს ცენტრს წარმოადგენდა აზიაში. მისი დამაარსებელი იყო ჩანდრაგუპტა . გუპტას პერიოდი ხასიათდება ინდოეთის დიდი კულტურული და ეკონომიკური აღმავლობით. განსაკუთრებით განვითარდა არქიტექტურა, რომელიც ძირითადად წარმოდგენილი იყო ტაძრებითა და სასახლეებით. ქვეყნის დიდ გამგებელზე - მაჰარაჯაზე იყვნენ დამოკიდებულნი მრავალრიცხოვანი მთავრები - რაჯები. გუპტას დინასტიის დროს წარმოიშვა ე.წ. მეფის ვაჟების წოდება. ისინი მთელი სიცოცხლის მანძილზე სამხედრო სამსახურში იყვნენ, რისთვისაც გასამრჯელოდ იღებდნენ მიწის განსაზღვრულ ნაკვეთს მასზე მცხოვრები გლეხებითურთ. გუპტას მეფეებს სავაჭრო, დიპლომატიური და კულტურული ურთიერთობა ჰქონდათ სასანურ ირანთან, ჩინეთთან.

გუპტას პერიოდში გაბატონებული რელიგია იყო ბრაჰმანიზმი. ბევრი მიმდევარი ჰყავდა ბუდიზმსაც. ბრაჰმანიზმის ახალი ფორმაა ინდუიზმი, რომელიც - საუკუნეებში ჩამოყალიბდა.

 საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისში გუპტას სახელმწიფოს მომაკვდინებელი დარტყმა მიაყენეს მეზობელმა ტომებმა. ამას ზედ დაერთო ქვეყნის შიდა აშლილობა და საუკუნის შუა ხანებისთვის გუპტას სახელმწიფომ არსებობა შეწყვიტა.

გუპტას იმპერიის პერიოდში მხატვრებმა და ხელოსნებმა მაღალ ხელოვნებას მიაღწიეს ლითონის დამუშავებაში. ქალაქ დელიში დღემდეა შემორჩენილი რკინის სვეტი, რომლის დამზადებას საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისს მიაკუთვნებენ. წვიმისა და მზის ზემოქმედების მიუხედავად მას ჟანგიც კი არ მოსდებია.

გუპტების დინასტიის მეფეები
შრი-გუპტა (275—300)
გჰატოტკაჩა (300—320)
ჩანდრაგუპტა (320—350)
სამუდრაგუპტა (350—376)
ჩანდრაგუპტა (376—415)
კუმარაგუპტა (415—455)
სკანდაგუპტა (455—470)
კუმარაგუპტა (470—475)
ბუდჰაგუპტა (475—500)
ვაინიაგუპტა (500—515)
ნარასიმჰაგუპტა (515—530)
კუმარაგუპტა (530—540)
ვიშნუგუპტა (540—550)
სადგურის მოედანი 1 (თბილისის მეტრო)

სადგურის მოედანი 1 — თბილისის მეტროპოლიტენის სადგური პირველ ხაზზე. სადგური მდებარეობს ნაძალადევსა და მარჯანიშვილს შორის. სადგური 1966 წლის 11 იანვარს გაიხსნა. სამშენებლო სამუშაოები განახორციელა „თბილმეტრომშენმა“.

ზედა სართული ჩაშენებულია მეტროპოლიტენის ადმინისტრაციულ შენობაში (არქიტექტორები ე. კვერნაძე, გ. მელქაძე). ქვედა სადგურის სივრცე გაყოფილია სამ ნაწილად თაღედით, რომელიც მარმარილოთი მოპირკეთებულ პილონებს ეყრდნობა. იატაკზე დაგებულია გრანიტის ფილები (არქიტექტორი ვ. აბრამიშვილი). ჭედური პანოების ავტორები არიან მოქანდაკეები ფ. მზარეულაშვილი და ი. ოჩიაური). ექსკალატორიდან მოსაცდელ დარბაზში გახსნილი თაღის ზემოთ თბილისის 1500 წლის იუბილესადმი მიძღვნილი ხმლისა და თასის ჰორელიეფური გამოსახულებაა.
ფრიცი

ფრიცი , მრავლ. ფრიცები — სახელ ფრიდრიხის კნინობითი ფორმა და ზედმეტსახელი, რომლითაც ხშირად გერმანელებს მოიხსენიებენ. ზედმეტსახელის წარმოშობა უკავშირდება ფრიდრიხ დიდის სახელს, რომლის ზედმეტსახელი იყო „ბებერი ფრიცი“ . მეორე მსოფლიო ომის დროს მოკავშირეები „ფრიცებს“ ვერმახტის ჯარისკაცებს ეძახდნენ (გერმანელები კი ბრიტანელებს — ტომებს, ხოლო რუსეთის — ივანებს). საბჭოთა პროპაგანდა მეტსახელს ნეგატიურ კონოტაციაში იყენებდა.
დელის სასულთნო

დელის სასულთნო — საუკუნეში წარმოქმნილი ინდური მუსულმანური სახელმწიფო. სახელმწიფოს სახელი მისი ცენტრის, დელის მიხედვით დაერქვა. დელის სასულთნო ინდოეთის ისტორიაში პირველი დიდი სახელმწიფო იყო, რომელსაც უცხო, მაჰმადიანური ხელისუფლება მართავდა. მაჰმადიანი დიდებულები თავიანთი პოზიციების განსამტკიცებლად დაპყრობილ ტერიტორიაზე ყველანაირად ხელს უწყობდნენ ისლამის გავრცელებას. ისინი სამხედრო და სამოქალაქო თანამდებობის დასაკავებლად უპირატესობას მუსულმანებს ანიჭებდნენ. გარდა ამისა, უწესებდნენ შეღავათებს გადასახადებში და სხვა.

დელის სასულთნოში ისლამის, როგორც სახელმწიფო რელიგიის განმტკიცებამ, ახალი ტიპის შენობა-ნაგებობების, მეჩეთების, მინარეთების, მავზოლეუმების გაჩენა განაპირობა. ამასთანავე, დაქვეითდა ქანდაკება და ფერწერა, რადგან ისლამი კრძალავს ცოცხალი არსებების გამოსახვას.

 საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისში ინდოეთის დიდი ნაწილი დელის სასულთნოს დაემორჩილა. მაგრამ სასულთნოს გაფართოებას არამყარი ხასიათი ჰქონდა, რადგან დიდებულთა ცალკეულ ჯგუფეფს შორის განუწყვეტელი ბრძოლა მიმდინარეობდა პირველობისათვის.
აფრიკის კავშირი

აფრიკის კავშირი — საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომელიც აერთიანებს აფრიკის 54 სახელმწიფოს. აფრიკის კავშირი დააარსეს 1999 წლის 9 სექტემბერს. აფრიკის სახელმწიფოების ლიდერებმა ლიბიაში გადაწყვიტეს ორგანიზაციის შექმნა. 2002 წლის 9 ივლისს აფრიკის ერთიანობის ორგანიზაცია დასახელდა აფრიკის კავშირად.

ორგანიზაციაში შედის აფრიკის ყველა სახელმწიფო გარდა მაროკოსი, რადგანაც კავშირში გაერთიანებულია დასავლეთი საჰარა, რომელსაც მაროკო თავის ტერიტორიად თვლის. 2009 წლის 20 მარტიდან კავშირის წევრობა დროებით შეუჩერდა მადაგასკარს ქვეყანაში გამეფებული პოლიტიკური კრიზისის გამო. 2012 წელს ორ ქვეყანას შეუჩერდა ასევე დროებით წევრის სტატუსი: 23 მარტს მალის და 17 აპრილს გვინეა-ბისაუს სახელმწიფო გადატრიალებების გამო.

აფრიკის კავშირის ადმინისტრაცია ადის-აბებაში (ეთიოპია) მდებარეობს.

ქვეყნების რაოდენობა — 53
სამუშაო ენები — არაბული, ფრანგული, ინგლისური
საერთო ფართობი — 29 757 900 კმ²
მოსახლეობა — 850 მილიონი
ხველა

ხველა — რეფლექსური აქტი, რომელიც ჩვეულებრივ დაკავშირებულია სასუნთქი გზების ლორწოვანი გარსის გაღიზიანებასთან (ნახველით, უცხო სხეულით, ანთებითი პროცესის დროს და სხვა). ხველა სასუნთქი გზების დაავადებების (პლევრიტი, ტრაქეიტი, ბრონქიტი, ფილტვების ანთება, ბრონქული ასთმა, ბრონქოექტაზია, ტუბერკულოზი და სხვა) ერთ-ერთი ძირითადი ნიშანია, იშვიათ შემთხვევაში შეიძლება გამოიწვიოს თავის ტვინის ხველის ცენტრის აგზნებამ (ე. წ. ნერვული ხველა შიშისა და სხვათა დროს).
მცხეთობა

მცხეთობა, სვეტიცხოვლობა, კვართის დღესასწაული — ქრისტიანული დღესასწაული საქართველოში. იმართება ქ. მცხეთის საკათედრო ტაძარში, სვეტიცხოველში, 14 ოქტომბერს (ახ. სტ.). დაწესებულია საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ სადიდებლად „კვართისა საუფლოჲსა და სვეტისა ღმრთივბრწყინვალისა და მირონმდინარისა“. ამ დღეს ასევე აღინიშნება მეფე მირიანისა და დედოფალ ნანას, წმინდა სიდონიასა და აბიათარის ხსენებაც.

ლეგენდის მიხედვით, იესო ქრისტეს კვართი წილად ხვდათ მცხეთელ ებრაელებს, ელიოზსა და ლონგინოზს, რომლებიც ქრისტეს ჯვარცმას ესწრებოდნენ. ელიოზმა სიწმინდე მცხეთაში ჩამოიტანა და თავის დას, მართლმორწმუნე სიდონიას გადასცა, რომელმაც კვართი მკერდზე მიიხუტა და სული განუტევა. ელიოზმა თავისი და კვართითურთ დაკრძალა. საფლავზე ამოსულა მშვენიერი ხე, რომელიც სამი საუკუნის შემდეგ მეფე მირიანის ბრძანებით ეკლესიის ასაშენებლად მოუჭრიათ ხუროებს, მისგან დაუმზადებიათ შვიდი სვეტი, მ.შ. ერთი, სახილველად საკვირველი და სასწაულმოქმედი, ვერ აღუმართავთ. იგი მხოლოდ წმ. ნინოს ლოცვა-ვედრების შემდეგ აღმართულა იმ ადგილზე, სადაც ქრისტეს კვართი იყო დაკრძალული. აქ აშენდა სვეტიცხოვლის ტაძარიც.

ისტორიულად ამ დღეს იმართებოდა დიდი წირვა და მრავალი მლოცველი მოდიოდა საკლავითა და უსისხლო შესაწირავით. წირვის შემდეგ მლოცველები ტაძრის გალავანში შლიდნენ სუფრას და იმართებოდა პურობა. საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის (1991 წ.) შემდეგ მცხეთობის დღესასწაული აღდგა და ოფიციალურ უქმე დღედ გამოცხადდა. ტრადიციულად ამ დღეს წირვას სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი აღავლენს სვეტიცხოველში, ხოლო შემდეგ იმართება სახალხო სეირნობა მცხეთის ქუჩებში, საესტრადო და ხალხური შემოქმედების კონცერტები, გამოფენები, სპორტული შეჯიბრებები.
რაიონი

რაიონი — ქვეყნის ტერიტორიის ადმინისტრაციული ერთეული, პოსტსაბჭოთა სივრცეში ტერიტორიის დაყოფის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ფორმა. ტერმინი მომდინარეობს ფრანგული სიტყვისგან (ითარგმნება როგორც: ფიჭა, დეპარტამენტი). რაიონი შეიძლება აღნიშნავდეს ტერიტორიულ დანაყოფს როგორც ქვეყნის ისე ქალაქის დონეზე. ტერმინი ინგლისურად ითარგმნება როგორც .
ერედვი

ერედვი — სოფელი საქართველოში ერედვის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ.

ერედვი მდებარეობს მდ. პატარა ლიახვის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1010 მ-ზე, ქალაქ ცხინვალის აღმოსავლეთით, 5 კმ-ში.

ისტორია
ერედვი წერილობით წყაროებში ცნობილია საუკუნიდან. ის იხსენიება - საუკუნეების ისტორიულ საბუთებში, ვახუშტი ბაგრატიონის, იოანე ბაგრატიონის და იოჰან გიულდენშტედტის თხზულებებში. ვახუშტის მიხედვით: „ქრცხილოვანის აღმოსავლით, პატარა ლიახვისკენ, არს ერედვის ციხე და ეკლესია მას შინა წმიდის გიორგისა სასწაულიანი“.

- საუკუნეებში ერედვი მცხეთის საკათოლიკოსო მამულების სიაშია. აქ მამულები ჰქონდათ თავად ფავლენიშვილებსაც. ქართლის აჯანყების (1742-1745) დროს ერედვის ციხიდან ებრძოდა თეიმურაზ გივი ამილახვარს. 1801-1922 წლებში შედიოდა გორის მაზრაში. 1918 წლის მარტში სოფელში მოხდა შეტაკება ბოლშევიკების მეთაურობით ამბოხებულ ოსებთან.

1922 წელს, სოფლის მოსახლეობის პროტესტის მიუხედავად, ერედვი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიურ ოლქს შეუერთეს. 1989 წლისთვის ის ცხინვალის რაიონის ბერულის სოფსაბჭოში შედიოდა. სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის გაუქმების (1990) შემდეგ სოფელი შედიოდა გორის რაიონში, 2006 წლიდან კი ერედვის მუნიციპალიტეტი ცალკე გამოიყო დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის სახით.

1990-იანი წლების ქართულ-ოსურმა კონფლიქტმა ერედვი მნიშვნელოვნად დააზარალა. 1991-1992 წლებში და, მოგვიანებით, 2004 წლის ივლის-აგვისტოში სოფელსა და მის შემოგარენში მოხდა არაერთი შეიარაღებული ინციდენტი, რასაც თან სდევდა მსხვერპლი და ნგრევა. 1990-იან წლებში სოფლის მოსახლეობის ოსური ნაწილი იძულებული გახდა ერედვი დაეტოვებინა. მომდევნო წლებში ერედვი წარმოადგენდა საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლების მთავარ დასაყრდენს პატარა ლიახვის ხეობაში. სოფელში (ნიქოზთან და აჩაბეთთან ერთად) განთავსებული იყო ქართული სამშვიდობო ბატალიონის ერთ-ერთი პოსტი.

რუსეთ-საქართველოს 2008 წლის ომის პერიოდში, 2008 წლის 1 აგვისტოდან ერედვი კვლავ გახდა ცხინვალიდან თავდასხმების სამიზნე. 8 აგვისტოდან რუსეთის ჯარებმა სოფელზე ინტენსიური საჰაერო და სახმელეთო იერიში მიიტანეს, 11 აგვისტოს კი მოახდინეს მისი ოკუპაცია. ერედვი მთლიანად დატოვა ადგილობრივმა მოსახლეობამ. ომის აქტიური ფაზის მომდევნო პერიოდში, რუსეთის ოკუპაციის პირობებში, ერედვი მთლიანად გაძარცვეს და გადაწვეს ოსმა სეპარატისტებმა, ნასოფლარს კი ოსური სახელი ერედი უწოდეს.

კულტურული მემკვიდრეობა
ერედვი არქეოლოგიურად შეუსწავლელია. სოფლის ცენტრში დგას ბურჯებით გამაგრებული კოშკებიანი ციხე, რომლის გალავნის შიგნით ორი ეკლესიაა: წმინდა გიორგის სამეკლესიანი ბაზილიკა (წარწერით დათარიღებული 906 წლით) და ახლოსვე პატარა დარბაზული ეკლესია. ერედვსა და ბერულას შორის, გორაკზე, დგას ძლიერ დაზიანებული სამეკლესიანი ბაზილიკა, რომელიც ცნობილია „ბერის საყდრის“ სახელით. თარიღდება ს-ით. სოფლის განაპირას, „ბერის საყრის“ მახლობლად დგას წმინდა ელიას დარბაზული ეკლესია. თარიღდება ს-ით.
დემოგრაფია
იაკობ მანსვეტაშვილი

იაკობ მანსვეტაშვილი (დ. 29 ივნისი, 1855 — გ. 22 მაისი, 1944) — ქართველი ჟურნალისტი, მწერალი და საზოგადო მოღვაწე.

ბიოგრაფია
იაკობ ალექსანდრეს ძე მანსვეტაშვილი დაიბადა სოფელ ნორიოში, 1855 წლის 29 ივნისს. მამა მღვდელი ჰყავდა, დედა - მღვდლის შვილი, გვარად ძიძიკაშვილი. იაკობი სოფლის სკოლაში დადიოდა, რომელიც მღვდელ მამას საკუთარ ხარჯზე ჰქონდა გახსნილი და უსასყიდლოდ, თავად ასწავლიდა ბავშვებს წერა-კითხავს. 8 წლის ასაკში თბილისის სასულიერო სემინარიაში მიაბარეს, მისი პედაგოგები იყვნენ: იაკობ გოგებაშვილი, ნიკო ცხვედაძე, გ. იოსელიანი და ლ. ტურიაშვილი.

სემინარიის დამთავრების შემდეგ, იაკობი პეტრებურგში მიემგზავრება და სწავლას იქაური უნივერსიტეტის საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტზე აგრძელებს. მისი ლექტორები არიან: მენდელეევი, ბუტლეროვი, ვაგნერი, სეჩინოვი.

სწავლის დასრულების შემდეგ იაკობ მანსვეტაშვილი სამშობლოში ბრუნდება და აქტიურად ებმება სალიტერატურო და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. 1886-1890 წწ. ილია ჭავჭავაძის რედაქტორობის დროს, მუშაობს გაზეთ „ივერიაში“ მუდმივ თანამშრომლად და პარალელურად სხვა ჟურნალ-გაზეთებში, სხვადასხვა ფსევდონიმით (დონ იაგო, ალექსნდრიძე, მარელი ნორიელი, შერმადინი) ბეჭდავდა სამეცნიერო წერილებს, ფელეტონებს, რეცენზიებს, კრიტიკულ წერილებს, პატარა მოთხრობებსა და ეპიგრამებს. ასევე თანამშრომლობს საყმაწვილო ჟურნალ „ჯეჯილში“ და ყოველთვიურ „მოამბეში“. იგი იყო ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლის, ვაჟა-ფშაველას თანამედროვე და მეგობარი. ხუთი წლის განმავლობაში იაკობს „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ მდივნის თანამდებობა ეკავა და სწორედ მისი ინიციატივით დაარსდა წიგნის პირველი მაღაზია თბილისში.

1899 წელს იაკობ მანსვეტაშვილი მიემგზავრება ბაქოში და ხელმძღვანელობს საადგილმამულო ბანკის ბაქოს განყოფილებას. 1912 წელს ბაქოში საკუთარი ხარჯებით აშენებს სახლს, რომელშიც მოეწყო სკოლა და ქართული თეატრი. ეს სახლი იქცა ბაქოში მცხოვრებ ქართველთა სავანედ. იაკობი ხდება ბაქოს წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების საპატიო წევრი და დიდი ნავთობმწარმოებელი, რაც მას ეხმარება გააძლიეროს და გააღრმავოს მეცნიერული მოღვაწეობა.

იაკობ მანსვეტაშვილი მეუღლესთან, ნინო გვარამაძესთან, მცირეწლოვან ვაჟთან (ბორისი) და ძიძასთან (გვარად ვადიმოვა) ერთად საცხოვრებლად მიდის საფრანგეთში, ქალქ ნიცაში. 1917 წელს საქმიან შეხვედრაზე მყოფი ცოლ-ქმარი მიემგზავრება პეტერბურგში და რევოლუციის გამო ვეღარ ბრუნდება საფრანგეთში. მათი ვაჟი ბორისი, ძიძასთან დარჩა და მისგანვე მიიღო გვარიც. უდედმამოდ გაზრდილი ბორის ვადიმოვი ქალაქ ნიცას ბანკის მმართველი იყო. 2016 წლის 1 დეკემბერს სოფელ ნორიოში ჩამოვიდა იაკობ მანსვეტაშვილის შვილთაშვილი - ნიკოლა ვადიმოვი , რომელიც დაიბადა 1964 წელს, ქალაქ ჟენევაში. ნიკოლა შვეიცარიაში ოჯახთან ერთად ცხოვრობს. იგი არის რეჟისორი და პროდიუსერი, ასევე -ის დამაარსებელი.

იაკობ მანსვეტაშვილი გარდაიცვალა 1944 წლის 22 მაისს, ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ.

2016 წელს დავით ცერცვაძემ დააფუძნა „იაკობ მანსვეტაშვილის სახელობის საქველმოქმედო ფონდი“.

პირადი არქივი
იაკობ მანსვეტაშვილის პირადი არქივი დაცულია ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში. არქივი შემოვიდა 1974 წლის 22 იანვარს (შემოსულობათა წიგნი # 417). იაკობ მანსვეტაშვილის ფონდი 37 საარქივო საქმეს შეიცავს: 1) ბიოგრაფიისა და საზოგადოებრივი მოღვაწეობის ამსახველი მასალა; 2) შემოქმედებითი.
მფერხავი

მფერხავი — მომლოცველ-მოცეკვავე გურიაში, მეფეხური ან მეფერხე — იმერეთში, მეკვლე — ხევსურეთში. ტერმინის წარმოშობა დაკავშირებულია საახალწლო რიტუალურ წეს-ჩვეულებასთან. ფერხავობის დღეს (ახალი წლის მეორე დღე) ოჯახში მისალოცად მივიდოდა უცხო კაცი და ოჯახის ყელა წევრს ეცეკვებოდა. ხალხის რწმენით, როგორი ფეხისაც იყო მფერხავი, ისეთი წელიწადი დაუდგებოდა ამ ოჯახს.
ჰელოუინი

ჰელოუინი (, თავდ. ' - ყველა წმინდანის საღამო) — დღესასწაული, რომელიც აღინიშნება ყოველი წლის 31 ოქტომბერს, დასავლური ტრადიციით ყველა წმინდანის დღის წინა დღეს. აღნიშვნის დროს ტარდება სხვადასხვა ღონისძიება და მსვლელობა — თამაშები, ფოიერვერკები, კოსტიუმირებული წვეულებები, „მოჩვენებებიანი სახლების“ მონახულება, საზარელი ისტორიების თხრობა და საშინელებათა ფილმების რეტროსპექტივები.

ჰელოუინთან არის დაკავშირებული გოგრებში თვალებისა და პირების ამოჭრის ტრადიცია.

დღესასწაულის ელემენტები ჩრდილოეთ ამერიკაში ირლანდიელმა მიგრანტებმა საუკუნეში ჩაიტანეს. სხვა ქვეყნებში ეს დღესასწაული საუკუნეში გავრცელდა. ჰელოუინი აღინიშნება დიდ ბრიტანეთში, ესპანეთში, აშშ-ში, კანადაში, ირლანდიაში, პუერტო-რიკოში, იაპონიაში, ახალ ზელანდიაში და ავსტრალიის სხვადასხვა ნაწილებში. შვედეთში „ყველა წმინდანის“ დღესასწაული ტარდება ყოველი წლის ნოემბრის პირველ შაბათს.
მფრინავი თევზისებრნი

მფრინავი თევზისებრნი — თევზების ოჯახი სარღანისნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 45 სმ აღწევს. აქვთ ძალიან გრძელი და ფართო მკერდის ფარფლები, რომელთა საშუალებითაც შეუძლიათ წყლის ზედაპირიდან 10 მ-მდე აფრენა და 100 მ-ზე გადაფრენა. ეს ფარფლები წონასწორობის ფუნქციასაც ასრულებენ. წყალში მოძრაობის ორგანოა კუდის ფარფლი, რომლის ქვედა ლაპოტი ზედაზე გრძელია.

ოჯახში 6 გვარის 60 სახეობაა. ბინადრობენ უმთავრესად ატლანტის, ინდოეთის და წყნარი ოკეანეების ტროპიკულ და სუბტროპიკულ წყლებში. პეტრე დიდის ყურეში, სადაც ზაფხულში ზოგჯერ გვხვდება იაპონური მფრინავი თევზისებრნი და ჩვეულებრივი გრძელფარფლა . იკვებებიან წვრილი პლანქტონური ორგანიზმებით. მცირე სამეურნეო მნიშვნელობა აქვთ. ძირითადად იაპონიაში იჭერენ.

2008 წლის მაისში იაპონურმა ტელევიზია -მ გადაიღო დოკუმენთური ფილმი მფრინავ თევზისებრებზე კუნძულ იაკუშიმასთან ახლოს. ამ სახეობის თევზმა იფრინა 45 წამი წინა რეკორდი კი შეადგენდა 42 წამს. ამ თევზთა ზოგიერთ სახეობას კილომეტრიც გადაუფრენია. ამ თევზებს შეუძლიათ გადაიფრინონ 400 მეტრზე მეტიც. ფრენის სიჩქარე შეიძლება აღემატებოდეს 70კმ/სთ-ს..
მფრინავი ხვლიკები

მფრინავი ხვლიკები, პტეროზავრები — ნამარხი ქვეწარმავლების ზერიგი. ქალაზე ნაკერები თითქმის არ ემჩნეოდათ. ჰქონდათ საფეთქლის 2 ფოსო, სკლეროტულ რკალიანი დიდი თვალბუდეები, უკან გადანაცვლებული ნესტოები. გეოლოგიურად გვიანდელ ფორმებში კბილები რედუცირებულია, ყბები ნისკარტადაა გადაქცეული. წინა კიდურებსა და სხეულზე გადაჭიმული იყო კანოვანი აპკი — ფრთა. ჰქონდათ გრძელი კისერი, სუსტად განვითარებული უკანა კიდურები, რედუცირებული მენჯის სარტყელი. უძველეს ფორმებს გრძელი კუდი ჰქონდათ, უფრო გვიანდელებს — მოკლე. ჩონჩხის ზოგიერთი ძვალი ფრინველების მსგავსად ღრუ იყო, თავის ტვინი — დიდი მოცულობისა, კარგად განვითარებული მხედველობის და თითქმის მთლად გამქრალი ყნოსვის წილებით. გიგანტური მფრინავი ხვლიკების ფრთების შლილი 7 მ აღწევდა.

ცხოვრობდნენ ზღვისა და წყალსატევის სანაპიროებზე. იკვებებოდნენ თევზით, ტანად მომცრონი — მწერებით. ცნობილი არიან ძირითადად ჩრდილოეთი ამერიკისა და დასავლეთ ევროპის მეზოზოური ნალექებიდან. ნაყოვნია აგრეთვე სამხრეთ ყაზახეთსა და ვოლგისპირეთში.