მააუია ულდ სიდი აჰმედ თაია

მააუია ულდ სიდი აჰმედ თაია (დ. 28 ნოემბერი 1941) — მავრიტანიელი სამხედრო ოფიცერი და პოლიტიკოსი, რომელიც მსახურობდა მავრიტანიის პრეზიდენტად 1984 წლიდან 2005 წლამდე. იგი ასევე იყო მავრიტანიის მეხუთე პრემიერ-მინისტრი 1981-დან 1992 წლამდე, 1984 წელს არსებული მოკლე პერიოდის გამოკლებით.

დაიბადა ატარში, საფრანგეთის დასავლეთ აფრიკაში. ულდ თაია სწავლობდა ფრანგულ-არაბულ სკოლაში, შემდეგ კი საფრანგეთის სამხედრო სკოლაში. იგი მონაწილეობდა დასავლეთ საჰარის ომში პოლისარიოს ფრონტის წინააღმდეგ. 1980 წლის ივლისში ულდ თაია დაინიშნა არმიის გენერალური შტაბის უფროსად, ხოლო 1981 წლის აპრილში პრემიერ-მინისტრად, მოჰამედ ჰაიდალას წინააღმდეგ განხორციელებული წარუმატებელი გადატრიალების მცდელობის შემდეგ.

ხელისუფლებაში უსისხლო სამხედრო გადატრიალების გზით მოსვლის შემდეგ, მან გაიმარჯვა 2003 წლის არჩევნებში, ხოლო 2005 წელს სამხედრო გადატრიალების შედეგად დაამხეს. პრეზიდენტობის პერიოდში იგი ატარებდა არაბული ნაციონალიზმის პოლიტიკას და აღრმავებდა კავშირებს ამერიკის შეერთებულ შტატებთან. მან მჭიდრო ურთიერთობა დაამყარა ერაყის ლიდერ სადამ ჰუსეინთან და პროერაყული პოზიცია ეკავა ყურის ომის დროს.

ადრეული ცხოვრება და განათლება
მააუია ულდ სიდი აჰმედ ულდ თაია დაიბადა 1941 წლის 28 ნოემბერს ატარში, რომელიც მაშინ საფრანგეთის მავრიტანიის ნაწილი იყო. 1949 წლიდან 1955 წლამდე ულდ თაია დადიოდა ფრანგულ-არაბულ დაწყებით სკოლაში. შემდეგ სწავლობდა სამხრეთ მავრიტანიაში მდებარე როსოს უმაღლეს სკოლაში. სწავლის დასრულების შემდეგ, 1960 წელს, იგი შევიდა საფრანგეთის სამხედრო სკოლაში და მომდევნო წელი ოფიცრის ხარისხით დაამთავრა. 1975 წელს მან გაიარა სტრატეგიული მომზადება საფრანგეთის სამხედრო აკადემიაში.

1978 წელს მავრიტანიის არმიამ დაამხო მავრიტანიის პირველი პრეზიდენტი მოქტარ ულდ დადა, რათა თავიდან აეცილებინა მთავრობის კოლაფსი დასავლეთ საჰარის გამო პოლისარიოს ფრონტის წინააღმდეგ მიმდინარე ომში. ულდ თაია შეთქმულთა შორის იყო და მთავრობაში გავლენა სწრაფად მოიპოვა.

პრეზიდენტობა (1984–2005)
სამხედრო სფეროში სხვადასხვა თანამდებობების დაკავების შემდეგ, 1980 წლის ივლისში, სამხედრო მმართველის, მუჰამედ ხუნა ულდ ჰაიდალას დროს, ულდ თაია არმიის გენერალური შტაბის უფროსად დაინიშნა.

1981 წლის მარტში ჰაიდალას წინააღმდეგ განხორციელებული წარუმატებელი გადატრიალების შემდეგ, 1981 წლის 25 აპრილს ულდ თაია პრემიერ-მინისტრად დაინიშნა, მან შეცვალა სამოქალაქო პირი სიდ აჰმედ ულდ ბნეიჟარა. ამ პოსტზე იგი 1984 წლის 8 მარტამდე დარჩა, სანამ თანამდებობა თავად ჰაიდალამ (რომელიც კვლავ სახელმწიფოს მეთაური იყო) არ ჩაიბარა.

1984 წლის 12 დეკემბერს, როდესაც ჰაიდალა ქვეყნიდან იყო გასული, ულდ თაიამ ხელში ჩაიგდო ძალაუფლება და თავი „ეროვნული გადარჩენის სამხედრო კომიტეტის“ თავმჯდომარედ გამოაცხადა.

1987 წლის ოქტომბერში, ულდ თაიას სამხედრო მთავრობამ განაცხადა, რომ გამოავლინა სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობა შავკანიანი ოფიცრების ჯგუფის მხრიდან, რომელთაც, ხელისუფლების თქმით, ზურგს სენეგალი უმაგრებდა. არაერთი ოფიცერი დააპატიმრეს და დაკითხეს (შესაძლოა აწამეს კიდეც), რის შედეგადაც მხოლოდ შვიდი პირი იქნა გამართლებული.

მავრიტანია-სენეგალის სასაზღვრო კონფლიქტი
მავრიტანიული საზოგადოების ორ ურთიერთსაწინააღმდეგო ხედვას შორის (როგორც შავკანიანთა ან არაბთა სახელმწიფოსი) არსებული უთანხმოება კვლავ ზედაპირზე ამოვიდა 1989 წლის აპრილში დაწყებული თემთაშორისი ძალადობის დროს. დაძაბულობა კიდევ უფრო გაიზარდა, როდესაც მავრიტანია-სენეგალის სასაზღვრო დავა ორ ქვეყანას შორის შეიარაღებულ დაპირისპირებაში გადაიზარდა.

ომამდეც კი, ულდ თაიასა და სენეგალის მაშინდელ პრეზიდენტ აბდუ დიუფს შორის დავა არსებობდა მდინარე სენეგალზე დამბების მშენებლობის გამო. ულდ თაია ამტკიცებდა, რომ სენეგალის წარმომადგენლებმა მშენებლობისას უარი თქვეს მდინარის ნავსადგურების შექმნაზე, რაც მავრიტანიას ფოსფატების საბადოების ათვისების შესაძლებლობას უმცირებდა.

გამწვავებული ეთნიკური დაძაბულობა დამატებითი კატალიზატორი გახდა მავრიტანია-სენეგალის სასაზღვრო კონფლიქტისთვის, რომელიც დაიწყო დიავარაში მავრიტანიელ მავრ მწყემსებსა და სენეგალელ ფერმერებს შორის საძოვრების გამო მომხდარი შეტაკებით. ამის შემდეგ სენეგალსა და მავრიტანიას შორის საზღვარი დაიკეტა და ორმა ქვეყანამ დიპლომატიური ურთიერთობები გაწყვიტა.

ომის გაგრძელებისას, ფულასა და სონინკეს ეთნიკური ჯგუფის რამდენიმე წარმომადგენელი დააპატიმრეს და სიკვდილით დასაჯეს. ალ-თაიას მთავრობამ სამხედრო გამოძიება დაიწყო, სანამ ამნისტიის კანონს აამოქმედებდა.

1991 წლის ივლისში პრეზიდენტებმა დიუფმა და ულდ თაიამ მიაღწიეს შეთანხმებას საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შესახებ. 18 ივლისს ხელი მოეწერა სამშვიდობო ხელშეკრულებას, ხოლო 1992 წლის 2 მაისს საზღვრები ყველა სამოქალაქო პირისთვის გაიხსნა.

არაბული ნაციონალიზმი და საგარეო პოლიტიკა
1980-იანი წლების ბოლოს ულდ თაიამ მჭიდრო თანამშრომლობა დაამყარა ერაყთან და მკაცრ არაბულ ნაციონალისტურ ხაზს მიჰყვა. მავრიტანია სულ უფრო მეტად ხვდებოდა საერთაშორისო იზოლაციაში. ურთიერთობები დასავლეთის ქვეყნებთან მკვეთრად დაიძაბა მას შემდეგ, რაც ქვეყანამ პროერაყული პოზიცია დაიკავა ყურის ომის დროს, მიუხედავად იმისა, რომ 1984-1987 წლებში იგი საფრანგეთისგან დახმარებას იღებდა.

გადასვლა დემოკრატიასა და მრავალპარტიულ სისტემაზე
ულდ თაიას რეჟიმმა სამოქალაქო, მრავალპარტიულ მმართველობაზე გადასვლა 1991 წელს დაიწყო; ივლისში რეფერენდუმით დამტკიცდა ახალი კონსტიტუცია.

პირველი მრავალპარტიული საპრეზიდენტო არჩევნები 1992 წლის იანვარში ჩატარდა. ულდ თაიამ, როგორც ახლად ჩამოყალიბებული „დემოკრატიული და სოციალური რესპუბლიკური პარტიის“ კანდიდატმა, ხმების თითქმის 63% მიიღო, თუმცა ოპოზიცია სერიოზულ დარღვევებსა და გაყალბებაზე მიუთითებდა. მან ხმების 90%-ზე მეტი მიიღო მომდევნო, 1997 წლის 12 დეკემბრის არჩევნებშიც, რომელსაც ძირითადმა ოპოზიციურმა პარტიებმა ბოიკოტი გამოუცხადეს; გაყალბების მოლოდინში მათ განაცხადეს, რომ მონაწილეობას აზრი არ ჰქონდა.

მმართველობის ბოლო წლები
ულდ თაიას მმართველობის ბოლო წლები აღინიშნებოდა არეულობით სამხედრო სფეროში და დაპირისპირებით რეჟიმსა და ქვეყნის ისლამისტებს შორის. მან ზურგი აქცია სადამ ჰუსეინის რეჟიმის მხარდაჭერას და დასავლეთისკენ გადაიხარა.

1999 წლის 28 ოქტომბერს მავრიტანია შეუერთდა ეგვიპტეს, პალესტინასა და იორდანიას, როგორც არაბული ლიგის მეოთხე წევრი, რომელმაც ოფიციალურად აღიარა ისრაელი. ამით ულდ თაიამ ფორმალურად დაასრულა ისრაელთან გამოცხადებული ომის მდგომარეობა, რომელიც 1967 წლის „ექვსდღიანი ომის“ შემდეგ გრძელდებოდა.

მისი ადმინისტრაციის დროს მავრიტანიამ ასევე დაიწყო თანამშრომლობა აშშ-თან ანტიტერორისტულ საქმიანობაში, რასაც უფლებადამცველი ორგანიზაციების კრიტიკა მოჰყვა. ისრაელთან და აშშ-თან კავშირების გაღრმავებამ კიდევ უფრო გააძლიერა მისი მმართველობისადმი ოპოზიციური განწყობები.

2003 წლის ივნისში ულდ თაიას მთავრობამ გადაიტანა გადატრიალების მცდელობა დედაქალაქ ნუაქშოტში გამართული ორდღიანი მძიმე ბრძოლების შემდეგ; ამბოხებულთა ლიდერმა, სალეჰ ულდ ჰანენამ, თავიდან გაქცევა მოახერხა. მან ჩამოაყალიბა დაჯგუფება „ცვლილებების რაინდები“, თუმცა 2004 წლის ოქტომბერში შეიპყრეს და სამუდამო პატიმრობა მიუსაჯეს. 2003 წლის 7 ნოემბრის არჩევნებში ალ-თაიამ ხმების 67%-ით გაიმარჯვა. 2004 წლის აგვისტოში მთავრობამ კიდევ რამდენიმე პირი დააკავა გადატრიალების დაგეგმვის ბრალდებით, თუმცა ბევრს ეჭვი ეპარებოდა ამ შეთქმულების არსებობაში და მიიჩნევდა, რომ ეს მხოლოდ რეპრესიების საბაბი იყო.

ბუნებრივი რესურსების, განსაკუთრებით კი ნავთობის საბადოების ათვისების შედეგად შემოსავლების ზრდის მოლოდინში, 2004 წლის ნოემბერში ალ-თაიამ საჯარო მოხელეებისთვის ხელფასებისა და პენსიების მომატების შესახებ გამოაცხადა.

დამხობა და დევნილობა
სანამ ულდ თაია 2005 წლის აგვისტოს დასაწყისში საუდის არაბეთის მეფე ფაჰდის დაკრძალვაზე იმყოფებოდა ქვეყნის გარეთ, ჯარისკაცებმა სამთავრობო შენობები და სახელმწიფო მედია დაიკავეს. ჯგუფმა, რომელმაც საკუთარ თავს „სამართლიანობისა და დემოკრატიის სამხედრო საბჭო“ უწოდა, 3 აგვისტოს სახელმწიფო საინფორმაციო სააგენტოს მიერ გავრცელებულ განცხადებაში სახელმწიფო გადატრიალების შესახებ გამოაცხადა: „შეიარაღებულმა ძალებმა და უსაფრთხოების ძალებმა ერთხმად გადაწყვიტეს წერტილი დაუსვან დამხობილი რეჟიმის ტოტალიტარულ პრაქტიკას, რომლისგანაც ჩვენი ხალხი ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში ბევრს იტანჯებოდა“.

ახალმა სამხედრო დიქტატურამ განაცხადა, რომ ხელისუფლებაში მაქსიმუმ ორი წლის განმავლობაში დარჩებოდა, რათა დრო მიეცა დემოკრატიული ინსტიტუტების დასანერგად. სამართლიანობისა და დემოკრატიის სამხედრო საბჭომ თავის ხელმძღვანელად პოლკოვნიკი ელი ულდ მოჰამედ ვალი დაასახელა, რომელიც მრავალი წლის განმავლობაში ალ-ტაიას უახლოესი თანამებრძოლი იყო.

ულდ თაია, რომელიც ფაჰდის დაკრძალვიდან ბრუნდებოდა, ნიგერის დედაქალაქ ნიამეიში დაეშვა. 5 აგვისტოს -თან საუბრისას ულდ თაიამ დაგმო გადატრიალება და განაცხადა, რომ აფრიკაში „უფრო უაზრო გადატრიალება არასოდეს მომხდარა“ და დასძინა, რომ ეს მას აგონებდა ანდაზას: „ღმერთო, დამიფარე მეგობრებისგან, მტრებს თავად მივხედავ“.

8 აგვისტოს მან წარუმატებლად სცადა შეიარაღებული ძალებისთვის მისი ძალაუფლების აღდგენის ბრძანება მიეცა. გადატრიალებას ქვეყნის მასშტაბით ფართო მხარდაჭერა ჰქონდა; თავად ულდ თაიას პარტიამ, -მა, გადატრიალებიდან რამდენიმე დღეში ზურგი აქცია მას და მხარი დაუჭირა ახალი რეჟიმის გარდამავალ გეგმას. საერთაშორისო რეაქცია ულდ თაიას დამხობაზე თავიდან მკვეთრად უარყოფითი იყო, რასაც მოჰყვა მავრიტანიის წევრობის შეჩერება აფრიკის კავშირში, თუმცა რამდენიმე დღის შემდეგ ახალმა მმართველებმა დიპლომატიურად მოახერხეს თავიანთი გარდამავალი რეჟიმის საერთაშორისო აღიარების მოპოვება. კერძოდ, ამერიკის შეერთებული შტატები თავიდან ულდ თაიას ხელისუფლების აღდგენას ითხოვდა, თუმცა მოგვიანებით ეს პოზიცია შეცვალა.

2006 წლის აპრილში ულდ მოჰამედ ვალმა განაცხადა, რომ ულდ თაიას შეეძლო სამშობლოში დაბრუნება, როგორც რიგით მოქალაქეს, მაგრამ მას არ დაუშვებდნენ არჩევნებში მონაწილეობის მისაღებად, რომლებიც გარდამავალი პერიოდის დასასრულს უნდა გამართულიყო. ვალის თქმით, მის მონაწილეობას შესაძლოა შეერყია გარდამავალი პროცესი; თუმცა, მან ასევე აღნიშნა, რომ თაიას პოლიტიკაში დაბრუნება გარდამავალი პერიოდის დასრულების შემდეგ შეეძლებოდა.

2007 წლის მარტის საპრეზიდენტო არჩევნებში, ამბობდნენ, რომ ულდ თაია მხარს უჭერდა ცენტრალური ბანკის ყოფილ მმართველს, ზეინ ულდ ზეიდანს.

2013 წლის ბოლოს ულდ თაია დაინიშნა მასწავლებლად აჰმედ ბინ მოჰამადის სახელობის სამხედრო სკოლაში, რომელიც სამხედრო აკადემიაა კატარში.