ისლამური წვლილი ევროპულ ცივილიზაციაში

შუა საუკუნეებში მუსლიმურმა სამყარომ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ევროპული ცივილიზაციის ფორმირებაში. ალ-ანდალუსისა და სიცილიის საემიროს გზით ევროპაში საუკუნის არაბული სამეცნიერო ტექსტების ლათინური თარგმანები გავრცელდა, რომლებიც ასტრონომიას, მათემატიკას, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებსა და მედიცინას ეხებოდა.

მუსლიმური გავლენა ხელოვნებაში, სოფლის მეურნეობაში, ალქიმიაში, მუსიკასა და კერამიკაში გამოვლინდა. არაბული ფილოსოფიის თარგმნებმა მნიშვნელოვანი ცვლილებები შეიტანა ლათინურ ფილოსოფიაში — განსაკუთრებით ბუნებრივი ფილოსოფიის, ფსიქოლოგიისა და მეტაფიზიკის სფეროში.

მნიშვნელოვანი იყო აბრეშუმის გზით შემოტანილი ტექნოლოგიებიც — ქაღალდი, კომპასი, დენთი. ისლამური ოქროს ხანის ინოვაციებმა გავლენა მოახდინა შუა საუკუნეების ევროპულ კულტურაზეც.

ამ პერიოდში დასავლეთ ევროპის ენებში გავრცელდა მრავალი არაბული წარმომავლობის სიტყვა ძველი ფრანგულის გავლით — მათ შორის სამეცნიერო ტერმინები (ალქიმია, ალგებრა, ალგორითმი) და პროდუქტები (შაქარი, ბამბა, ყავა და სხვა).

ისტორია
შუა საუკუნეებში ევროპასა და ისლამურ სამყაროს შორის ინტელექტუალური გაცვლა ძირითადად მიმდინარეობდა სიცილიისა და ესპანეთის მეშვეობით — განსაკუთრებით ტოლედოში (კრემონელ ჟერართან, 1085 წლის დაპყრობის შემდეგ). სიცილიაში ნორმანულ-არაბულ-ბიზანტიური სინკრეტული კულტურა ჩამოყალიბდა, რომლის მაგალითი იყო როჯერ , მუსლიმი მეცნიერებისა და პოეტების მფარველი. ალ-იდრისის მიერ მისთვის შექმნილი „ტაბულა როჯერიანა“ გეოგრაფიის გამორჩეული ნაშრომია.

ანტიოქიაში, არაბული და ლათინური კულტურები ინტენსიურად ერთდებოდა. – სს. ევროპელი სწავლულები, როგორებიც იყვნენ ფიბონაჩი, ადელარ ბათელი და კონსტანტინე აფრიკელი, მუსლიმურ მიწებზე მიემგზავრებოდნენ სწავლების მიზნით. – საუკუნეებში მრავალი ევროპელი სტუდენტი ისლამურ სასწავლებლებში მედიცინას, ფილოსოფიას, მათემატიკასა და კოსმოგრაფიას ეუფლებოდა.

კლასიკური ბერძნული ტექსტების, განსაკუთრებით არისტოტელეს ნაშრომების, ქრისტიანმა ბერებმა – საუკუნეებში თარგმნეს. ისლამურმა ცენტრებმა, განსაკუთრებით „სიბრძნის სახლმა“, შეინარჩუნეს, განავითარეს და ლათინურად თარგმნეს ეს ტექსტები. ამ ტექსტების ევროპაში გავრცელების ძირითადი კერები კვლავ ტოლედო და სიცილია იყო. ბურგუნდიელმა პიზიდან ანტიოქიაში არისტოტელეს დაკარგული ტექსტები აღმოაჩინა და ლათინურად თარგმნა.

ისლამური ესპანეთიდან არაბული ფილოსოფიური ლიტერატურა ითარგმნა ებრაულ, ლათინურ და ლადინოს ენებზე. იმ პერიოდში მნიშვნელოვან ფიგურებად ითვლებიან მოსე მაიმონიდე, იბნ ხალდუნი, კონსტანტინე აფრიკელი და ალ-ხორეზმი.

ავიცენა არისტოტელეს გავლენიანი კომენტატორი იყო, განსაკუთრებით ლოგიკაში. ავიცენიზმის ევროპულ ინტერპრეტაციებში იკვეთება იდეები სულის ბუნებასა და არსება-არსებობის დიფერენციაზე, რაც პარიზში კრიტიკას დაექვემდებარა, თუმცა გავლენა იქონია ფილოსოფოსებზე, როგორებიც იყვნენ უილიამ ოვერნი და ალბერტუს მაგნუსი.

შემდგომ ავიცენიზმი დაჩრდილა ავეროიზმმა — ავეროესის არისტოტელიზმმა, რომელმაც უდიდესი გავლენა იქონია ევროპულ სკოლასტიკაზე. ის უარყოფდა ავიცენას ინტერპრეტაციებს და ავითარებდა იდეებს ინტელექტის ერთიანობაზე და არსებობის პრიორიტეტზე არსზე. ალ-ღაზალიმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა შუა საუკუნეების ქრისტიანულ ფილოსოფიაზე, ებრაელ მოაზროვნე მაიმონიდესთან ერთად.

ჯორჯ მაკდისის მიხედვით, რენესანსული ჰუმანიზმის ორი ასპექტი — კარნახის ხელოვნება და კლასიკური ენისადმი ჰუმანისტური დამოკიდებულება — ისლამურ სამყაროშია ფესვგადგმული. კარნახის მეთოდი არაბულ ფილოლოგიაში იყო გავრცელებული, ხოლო კლასიკური ლათინურის პრიორიტეტი შეიძლება განიმარტოს ყურანთან დაკავშირებული ანალოგიური დამოკიდებულების გავლენით.

მეცნიერება
ისლამური ოქროს ხანის პერიოდში მნიშვნელოვან პროგრესს მიაღწიეს მათემატიკაში (ალგებრა, სფერული ტრიგონომეტრია), ასტრონომიაში, ქიმიასა და მედიცინაში. ეს საგნები მოგვიანებით ევროპაში გავრცელდა.

 საუკუნეში ალ-ხორეზმიმ შეიმუშავა არითმეტიკული ოპერაციების ალგორითმული მეთოდი ინდურ-არაბული რიცხვების სისტემით, რომელიც ლეონარდო ფიბონაჩიმ ევროპაში გაავრცელა. ოპტიკაში იბნ ალ-ჰაითამის ტრაქტატები მნიშვნელოვან წყაროდ იქცა ნიუტონისა და დეკარტისთვის. ჯვაროსნები ხშირად მიმართავდნენ არაბი ექიმების დახმარებას, რაც ადასტურებს მუსლიმურ მედიცინის მაღალ დონეს.

კრემონელმა ჟერარდმა, რომელიც არაბული ტექსტების შესწავლის მიზნით ტოლედოში იმყოფებოდა, 87 ნაშრომი თარგმნა, მათ შორის „ალმაგესტი“, ალ-ხორეზმის „ალგებრა“, ჯაბირ იბნ აფლაჰის და ალ-ფარღანის ასტრონომიული ნაშრომები, რაზესის ქიმიური და სამედიცინო ტექსტები, ალ-კინდისა და იბნ ალ-ჰაითამის ოპტიკის ნაშრომები, და სხვები.

დასავლური ალქიმია მნიშვნელოვნად ეყრდნობოდა არაბულ წყაროებს. ყველაზე გავლენიანი იყო ხალიდ იბნ იაზიდის, ჯაბირ იბნ ჰაიანის, აბუ ბაქრ ალ-რაზის და იბნ უმაილის ტექსტები. გარდა ამისა, გავრცელდა არაბული ტექსტების საფუძველზე შედგენილი ნაშრომები, რომლებიც სხვა ავტორებს მიეწერებოდა. არაბული წარმოშობის ტერმინები გავრცელდა ევროპულ სამეცნიერო ლექსიკაში.

ალ-ხორეზმის ნაშრომების თარგმანებმა ევროპულ მათემატიკაზე დიდი ზეგავლენა მოახდინა. ალგებრისა და ტრიგონომეტრიის მრავალი ელემენტი ისლამურ ავტორებს მიეწერება. ტერმინები „ალგორითმი“ და „ალგებრა“ სწორედ ალ-ხორეზმის სახელთანაა დაკავშირებული. საუკუნეში ლათინურად ითარგმნა არაბული ასტრონომიული და მათემატიკური ტექსტები, მათ შორის ალ-ბატანისა და ალ-ფაზარის „დიდი სინჰინდი“.

არაბი მეცნიერები ალდებარანი და დენები ლათინურ ხელნაწერებში იხსენიება. იბნ ალ-ჰაითამის ოპტიკის წიგნი (1021) მნიშვნელოვან წინსვლას წარმოადგენდა მხედველობის თეორიასა და ოპტიკაში. ის უარყოფდა პტოლემეოსის ხედვას და ემხრობოდა იმ თეორიას, რომ სინათლის სხივები თვალში შედის, რაც იოჰანეს კეპლერის აღმოჩენამდე დიდი აღმოჩენა იყო. ამ ნაშრომის ლათინურმა თარგმანმა როჯერ ბეკონზე, იოჰანეს კეპლერზე და სხვა ევროპელ მეცნიერზე გავლენა მოახდინა.

ავიცენას მოძრაობის თეორიამ გავლენა იქონია იმპულსის თეორიის განვითარებაზე ევროპაში, განსაკუთრებით ჟან ბურიდანთან, ხოლო ავემპაჩეს ნააზრევმა გავლენა მოახდინა გალილეო გალილეის კლასიკურ მექანიკაზე. აღსანიშნავია ასევე ნურ ედ-დინ ალ-ბეტრუკის წიგნი ცის მოძრაობის შესახებ, აბუ მაშარ ალ-ბალხის ასტროლოგიის შესავალი, აბუ კამილ შუჯა იბნ ასლამის ალგებრა არისტოტელეს მიეწერება.

მედიცინა
შუა საუკუნეებში ისლამურ სამედიცინო ტექსტებს გადამწყვეტი გავლენა ჰქონდათ ევროპაზე. ავიცენას მედიცინის კანონი (1025) ლათინურად ითარგმნა და გახდა სტანდარტული სახელმძღვანელო ევროპაში ადრეულ თანამედროვე პერიოდამდე; მხოლოდ – საუკუნეებში იგი ოცდათხუთმეტჯერ დაიბეჭდა. ავტორმა აღწერა ინფექციური დაავადებების გადამდები ბუნება და წამლების ტესტირების მეთოდები. მისი განკურნების წიგნიც ევროპაში ფართოდ გამოიყენებოდა.

მნიშვნელოვანი იყო მუჰამედ იბნ ზაქარია რაზის მედიცინის ყოვლისმომცველი წიგნი, რომელიც წითელასა და ჩუტყვავილას განასხვავებდა, და აბუ ალ-კასიმ ალ-ზაჰრავის კიტაბ ალ-ტასრიფი — ქირურგიის ენციკლოპედიური ნაშრომი, რომელიც შეიცავს 200-ზე მეტ ინსტრუმენტს და დიაგრამებს. ამ ნაწილის ლათინური თარგმანი საუკუნეების განმავლობაში გამოიყენებოდა ევროპულ მედიცინაში და საუკუნეშიც ხელახლა გამოიცა.

ხელოვნება და დამწერლობა
ისლამური დეკორატიული ხელოვნება დიდად ფასობდა შუა საუკუნეების ევროპაში, განსაკუთრებით ტექსტილის სფეროში, რომელიც გამოიყენებოდა საეკლესიო ტანსაცმელში და ელიტურ სამოსში. სიცილიაში შეიქმნა ნორმანულ-არაბულ-ბიზანტიური სინკრეტული სტილი, რომელიც გამოიხატა მოზაიკაში, ლითონის დამუშავებასა და ქანდაკებაში.

აღმოსავლური ხალიჩები, რომელიც ოსმალეთიდან, ეგვიპტიდან და ლევანტიდან ჩამოჰქონდათ, ევროპაში საუკუნიდან ბაროკოს პერიოდამდე სიმდიდრის სიმბოლოდ იქცა. მათი გამოსახვა ხშირია რელიგიურ მხატვრობაშიც.

არაბული მუსიკალური ინსტრუმენტები, როგორიცაა რებაბი, ნაკარა და უდი, მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა ევროპულ მუსიკაზე.

არსებობს მოსაზრება, რომ ტრუბადურული პოეზიის საწყისები შესაძლოა დაკავშირებული იყოს არაბულ მუსიკალურ და პოეტურ ტრადიციებთან. ზოგიერთი მეცნიერი მიუთითებს არაბული სიტყვების არსებობაზე აკვიტანიის უილიამ -ის ლექსებში. თუმცა, სხვა მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ მისი ნამუშევრები უფრო წარმოადგენს უკვე ჩამოყალიბებული ტრადიციის მწვერვალს, ვიდრე დასაწყისს.

არაბული ქუფური დამწერლობის იმიტაციამ შუა საუკუნეებიდან რენესანსის ხელოვნებამდე მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა დეკორატიულ ხელოვნებაში, ძირითადად სიმბოლურად და არა შინაარსობრივად. იგი გამოჩნდა როგორც ტექსტილებზე, ისე რელიგიურ სურათებზე, მათ შორის ჯოტოს ნამუშევრებში. მისი გამოყენება დაკავშირებული იყო ქრისტიანული უნივერსალიზმის იდეასთან და წარსულის წმინდა წარწერებთან გაერთიანების მცდელობასთან.

ტექნოლოგიები
შუა საუკუნეების ევროპამ მნიშვნელოვანი ტექნოლოგიური მიღწევები ისლამური სამყაროდან აითვისა, რაც ეხებოდა როგორც სოფლის მეურნეობას, ისე სამეცნიერო ხელსაწყოებსა და მექანიზმებს. ამ ტექნოლოგიებს შორის იყო ასტრონომიული ინსტრუმენტები, მაგალითად, ასტროლაბი და მისი განვითარებული ფორმები; ქირურგიული ინსტრუმენტების გაუმჯობესებული ვერსიები; ასევე წყლის საათები და ავტომატები გაუმჯობესებული მექანიზმებით.

დისტილაციის ხელოვნებას, რომელიც ანტიკურ სამყაროში არსებობდა, არაბებმა შუა საუკუნეებში განაახლეს და ევროპაში გაავრცელეს. სწორედ არაბულიდან მოდის ტერმინები „ალკოჰოლი“ და „ალემბიკი“.

წყალზე მომუშავე რთული მექანიზმები, როგორიცაა შემწოვი ტუმბოები, ნორიები და ჯაჭვური ტუმბოები, ისლამურ სივრცეში ფართოდ გამოიყენებოდა მორწყვისთვის და მოგვიანებით გავრცელდა ევროპაში. ასევე გაიზარდა მანქანური წარმოების გამოყენება ისეთ სფეროებში, სადაც ადრე მხოლოდ ხელით ან ცხოველური ძალით მოქმედებდნენ.

სოფლის მეურნეობაში ისლამური სამყაროს გავლენა გამოიხატა სხვადასხვა კულტურის გავრცელებაში (მაგ., ბამბა, ბრინჯი, ციტრუსი, შაქრის ლერწამი), თუმცა მკვლევარ მაიკლ დეკერის თანახმად, მათი ნაწილი ბევრად ადრე იყო ცნობილი და უოტსონის თეზისი „არაბული აგრარული რევოლუციის“ შესახებ გადაჭარბებულია.

შუა საუკუნეებში ევროპაში ასევე გავრცელდა ისეთი პროდუქტები და პროცესები, როგორიცაა შაქრის დამზადება ლერწმისგან, ქაღალდის წარმოება და ტექსტილის დამუშავება, მათ შორის აბრეშუმის ინდუსტრია და მინის დამუშავება, რომელთაც ისლამურ სივრცეში ღრმა ფესვები ჰქონდათ.

ტექსტილის წარმოებაში გარდამტეხი გამოგონება იყო სამტვირთავი ბორბალი, რომელიც პირველად ისლამურ სამყაროში გაჩნდა 1030 წელს და საუკუნისთვის ევროპაშიც გავრცელდა. ის გახდა ინდუსტრიული რევოლუციის ერთ-ერთი საკვანძო ტექნოლოგიური წინამორბედი, რომლის განვითარებამ შეიძინა ფართო გამოყენება ბამბის წარმოებაში სამტვირთავი ჯენის სახით.

მონეტები
ისლამური მონეტები გავლენას ახდენდა შუა საუკუნეების ევროპული მონეტების დიზაინსა და წარმოებაზე. საუკუნეში ინგლისის მეფე ოფა მერსიელმა მოჭრა აბასიანთა დინარის თითქმის იდენტური ასლი, რომელზეც მხოლოდ უკანა მხარეს იყო ჩაწერილი „ოფა რექსი“, ხოლო არაბული წარწერა შეცდომებით იყო აღბეჭდილი, რაც მიანიშნებს ენის არ ცოდნაზე.

სიცილიაში, მალტასა და სამხრეთ იტალიაში ისლამური სტილის ოქროს მონეტებს ჭრიდნენ ნორმანები, ჰოენშტაუფენები და ანჟუელები. ნორმანთა მიერ საუკუნეში მოჭრილ მონეტებზე ლათინურ წარწერებთან ერთად შენარჩუნებული იყო არაბული წარწერებიც. მათი პოპულარობის გამო სამხრეთ იტალიის ქალაქები, მაგალითად, ამალფი და სალერნო, ჭრიდნენ ასლებს, რომელთაც გააჩნდათ მხოლოდ არაბული წარწერის ფორმა და შინაარსობრივად გაუგებარი ფსევდო-კუფური ნიშნები.