ურბნისისა და რუისის ეპარქია

ურბნისისა და რუისის ეპარქია, რუის-ურბნისის ეპარქია — საქართველოს ეკლესიის სამღვდელთმთავრო. მდებარეობს შიდა ქართლში. იგი ორი უძველესი სამღვდელმთავრო კათედრის, რუისისა და ურბნისის სამწყსო ტერიტორიას აერთიანებს, რომელთა ცალ-ცალკე მოხსენიება უკვე ვახტანგ გორგასალის შემდეგდროინდელი პერიოდიდან იწყება. ეპარქია მოიცავს ქალაქ ქარელს და მის მუნიციპალიტეტს. ურბნისისა და რუისის ეპარქიას აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება გორისა და ატენის ეპარქია, დასავლეთიდან — სურამისა და ხაშურის, ჩრდილოეთიდან — ნიქოზისა და ცხინვალის, სამხრეთიდან კი ბორჯომისა და ბაკურიანის ეპარქიები.

ისტორია
ეპარქიის ტერიტორიაზე ქრისტიანული ცხოვრების დასაწყისი ქართველთა განმანათლებელს წმინდა ნინოს უკავშირდება. აქ არსებული უძველესი ეპარქიები საუკუნის ბოლოს დაფუძნდა. რუისის საკათედრო ტაძრის აშენება წმიდა მეფე ვახტანგ გორგასალს მიეწერება. ურბნისის საკათედრო ტაძარიც - საუკუნეების მიჯნაზე აუგიათ, რომელიც ასურელ მამას, თადეოზ სტეფანწმინდელს განუახლებია. ასურელ მამათაგან კიდევ ორი — მიქაელ ულუმბოელი და პიროს ბრეთელი მოღვაწეობდნენ ამ მხარეში. ამ მხარეშივე ჩატარდა წმიდა მეფე დავით აღმაშენებლის დროს რუის-ურბნისის სახელით ცნობილი დიდი საეკლესიო კრება. ორივე საკათედრო ტაძარში და ეპარქიის ტერიტორიაზე არსებულ ეკლესია-მონასტრებში მდიდარი წიგნსაცავები იყო.

დვინის 506 წლის კრებაზე მროველი („მარუელი“) რიგით მეათედაა დასახელებული. ს-ის წყაროს მიხედვით, სამხრეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს მღვდელმთავართა შორის ურბნელი 21-ე ადგილზე მოიხსენება, ხოლო მროველი — 22-ზე.

1739 წლიდან რუისის კათედრის მღვდელმთავართა ღირსებად მიტროპოლიტობა დადგინდა.

ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით (1724 წლისთვის) რუისის ეპისკოპოსი („მროველი“) იყო მწყემსი „რუისისა ზეითისა ქართლისა, ლიხ-ტაშისკარამდე“, მტკვრის მარცხენა მხარეს;1715 წლის “რუისის სამწყსოს დავთრის“ მიხედვით (ნაკლულია) სამწყსოში 1800-ზე მეტი კომლი შედიოდა 90-ზე მეტ სოფელში. ს-ის ბოლოს იმდროინდელი ძნელბედობის გამო რუისის სამწყსო 46 სოფლამდე იყო შემცირებული, ურბნისისა კი მაშინ 20 სოფელს შეადგენდა.
ურბნისის მღვდელმთავრის („ურბნელის“) სამწყსოში კი დიდი ლიახვის ხეობის უმეტესი ნაწილი შედიოდა, - გორიდან (სამთავროს სამწყსო) ზემოთ, ნიქოზამდე, და ნიქოზის ჩრდილოეთით, მხოლოდ ზოგიერთი სოფლის გარდა; ასევე, ს-დან, ბრეთის ხევის ნაწილი (დვანის წყალზე). როგორ იყო გამიჯნული ეს სამწყსო ნიქოზისა და სხვა ეპარქიებისგან, არკვევს ზუსტი ცნობები, რაც ს-ის დასაწყისისთვის (თუმცა საეკლესიო გეოგრაფია დიდად არ იცვლებოდა) მოიპოვება რუისისა და ურბნისის (ასევე სხვა) ეპარქიების სამწყსო სოფლებსა და ეკლესიებზე, მათ კრებულზე, აზნაურებზე, შემოსავლებსა და ყმების ვალდებულებებზე. იუსტინე მროველის (და ქართლის მთავარეპისკოპოსის) მოხსენებით, რუისის სამწყსოში ამ დროს მოითვლებოდა 38 სოფელი, სადაც 36 მღვდელი, 12 დიაკვანი და ეკლესიის სხვა მსახურნი იყვნენ, უშენი სოფლების რაოდენობად კი 67 არის მითითებული; ასევე იხსენიება 5 მონასტერი; ეპარქიას თბილისში ჰქონია „სასახლეც“. ურბნისის სამწყსოში დიდი ლიახვის ხეობაზე ჩამოთვლილია 21 სოფელი და ქ. ქრცხინვალი (5 ეკლესიით). იულიოს ურბნელი ასევე ასახელებს ზოგ უშენ სოფელს ფრონის სათავეებთან, ბრეთსა და სხვა ტერიტორიებს. თვით რუისში ურბნისის კრებულს 2 ეკლესია ჰქონდა; სულ ეპარქიაში 39 ეკლესია იყო, მათში 37 მღვდლითა და 10 დიაკვნით.
მოგვიანებით რუისისა და ურბნისის სამწყსოების ტერიტორიები გაფართოვდა. ვახუშტის მიხედვით, „აწ ესევე [მროველი] მწყსის [მტკვრის] ხეობასა და სადგერს, ვინაითგან მაწყუერელი არღარა არს“. ურბნელს კი, რომელსაც „ხარისხი და პატივი მაღალი ჰქონებოდა... გარნა ჟამთა ვითარებათაგან და ქუეყანათა იავარ-ქმნისაგან ხარისხთაგანცა დაკნინებულ იყო [ალბათ მღვდელმთავრის ხარისხი იგულისხმება] და სამწყსოცა დამცირებოდა“, კათალიკოსმა 1739 წელს სამწყსოდ მისცა „არა რომლისა ეფისკოპოზისა ნაქონები [ე. ი. საკათალიკოსო სამწყსო და ის ტერიტორია, რომელიც ადრე მაწყვერელს ეკუთვნოდა.] გაღმა-გამოღმა ავალიშვილი და სრულიად ხეობა ზანავსა და ქიმერეთს ზეითი, სადგრითა და ბაგინეთ-გუჯარეთითა“.
რაც შეეხება დღევანდელი ქარელისა და ხაშურის მუნიციპალიტეტების მტკვრის მარჯვნივ მდებარე ტერიტორიას, ძველად ის, ცალკეული სოფლების გარდა (რომლებიც რუისის სამწყსოში შედიოდა, მაგალითად, ქარელი), მცხეთის საპატრიარქო სამწყსოს წარმოადგენდა.

ეკლესის ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ, 1917 წლის 17 სექტემბერს საქართველოს პირველმა საეკლესიო კრებამ აღადგინა ურბნისის ეპარქია, რომელიც თითქმის მთელს შიდა ქართლს მოიცავდა, ხოლო ცენტრი იყო ქ. გორი. ურბნისის ეპისკოპოსად დაადგინეს დავითი (კაჭახიძე). 1920 წლის 27 ივნისს მეორე საეკლესიო კრებაზე ეპისკოპოსი დავითი საკუთარი სურვილით გადადგა. ეპარქია სამართავად დაექვემდებარა უშუალოდ კათოლიკოს-პატრიარქს.

1995 წელს გახდა შესაძლებელი ორი უძველესი სამღვდელმთავრო კათედრის რეალური აღდგენა. 1996 წლის ოქტომბრიდან ურბნისისა და რუისის მმართველი მღვდელმთავარია მიტროპოლიტი იობ აქიაშვილი. 2013 წლის 11 ოქტომბრის წმინდა სინოდის სხდომის თანახმად ეპარქიას გამოეყო ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია და დაარსდა სურამისა და ხაშურის ეპარქია. ეპარქია ამჟამად ქარელის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიას მოიცავს.

მონასტრები და ეკლესიები
ეპარქიის ძველ და დღევანდელ ტერიტორიაზე სხვადასხვა დროს იხსენიება შემდეგი მონასტრები:

რუისის ეპარქიის ტერიტორიაზე:

1. რუისის ღვთაების (ფერისცვალების) ტაძარი (გადმოცემით, რუისის ტაძარი თავდაპირველად ვახტანგ გორგასალს აუგია. ს-ში საფუძვლიანად გადაუკეთებიათ. საუკუნეში თემურ-ლენგისგან დაზიანებული კათედრალი „კუალად აღაშენა“ მეფე ალექსანდრე -მა. ს-ის ცნობით, რომელიც რუსეთის მმართველ უწყებებს წარედგინა ვახტანგ -ის ამალიდან, კათედრალის მთავარი, ფერისცვალების ხატი (ისე როგორც სამთავროსი) „ხელთუქმნელად“ იყო მიჩნეული (ამჟამად ინახება ხელოვნების მუზეუმში). მე-17 ს-ში რუისში ძნელბედობის გამო გადმოიტანეს ერუშეთის ტაძრის სიწმინდეები.);2. დირბის ღვთისმშობლის მონასტერი (ჯვარის მამის დაქვემდებარებაში, იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის მეტოქი ქართლში);3. არადეთის, წმ. საბასი (სადაც ს-ში „გადმოტანილ“ იქნა საფარის მონასტერი);4. ულუმბის, ღვთისმშობლის მიძინებისა (ამირეჯიბების სათავადო მონასტერი (რომელთაც ადრიდანვე დიდი ღვაწლი დასდეს მონასტერს, - თემურ-ლენგისგან დანგრეული მონასტერი ხელახლა ააშენეს); ამჟამად სურამისა და ხაშურის ეპარქიის შემადგენლობაშია;5. იტრიის, ღვთისმშობლის მიძინებისა (ჩხეიძეების სათავადო მონასტერი, ასევე საპატრიარქო სამწყსო; ბაგრატ მეფის დროინდელ საძირკველზე ს-ში 43 წლის მანძილზე ახლად ააგო კათალიკოს-პატრიარქმა დოროთეოს -მ, ხოლო მომდევნო საუკუნეში შეაკეთა მთავარეპისკოპოსმა ნიკოლოზ ჩხეიძემ.) ამჟამად სურამისა და ხაშურის ეპარქიის შემადგენლობაშია;6. ოჟორის ღვთისმშობლის მონასტერი;7. ოქონის სამების მონასტერი (ერთი პერიოდი აქ უნდა ყოფილიყო დაბრძანებული ოქონის ტრიპტიქონი, რომელსაც საახალწლოდ "მიუკვლევდნენ" მეფეს);
8. თიღვის, ღვთისმშობლის შობისა (ბოლო სამი ამჟამად სხვა ეპარქიაშია). 9. ერკნეთში, ღვთისმშობლის მონასტერში, იდგნენ მთაწმიდის პორტაიტის მონასტრის ბერძენი ბერები.

ურბნისის ეპარქიის ტერიტორიაზე:

1. ურბნისის წმ. სტეფანე პირველმოწამის ტაძრისა (ერთ-ერთი უძველესი, - სს. მიჯნაზე აგებული კათედრალი 1668 წელს "ძირითურთ აღმოფხრული" აღაშენა მარიამ დედოფალმა, შემდეგ განაახლა ვახტანგ -მ, რომელმაც 1706-1707 წლებში „მონასტრის სამრეკლო“ და გალავანი ააგო და წმ. სტეფანეს ხატი შეამკო. წმ. სტეფანეს მთავარი ხატი, მხატვრობის სპარსული სტილისა, - სს-ისა უნდა იყოს. ეს ხატი და ბარძიმი ამჟამად ხელოვნების მუზეუმში ინახება);2. ბრეთის;3. თირის, ღვთისმშობლის შობის (ახლა სხვა ეპარქიაშია, იყო სამეფო მონასტერი, ეპარქიულად შედიოდა კათალიკოსის სამწყსოში. მონასტრის ცნობილი მთავარი ხატი, "თავდების ღვთისმშობელი", უკანასკნელად 1680-იან წლებში შეამკო თაქთაქიძეთა საგვარეულომ; ამჟამად ხელოვნების მუზეუმშია). (ზოგი მონასტრის კუთვნილების განსაზღვრა ძნელია.)

მტკვრის მარჯვნივ, ეპარქიის ამჟამინდელ (ძველად - საკათალიკოსო სამწყსოში შემავალ) ტერიტორიაზე:

1. წრომის მაცხოვრის მონასტერი, ამჟამად სურამისა და ხაშურის ეპარქიის შემადგენლობაშია;2. სარკის წმ. გიორგის (უშუალოდ სვეტიცხოვლის კუთვნილი; ძველად მთელ ქართლში სახელგანთქმული და თაყვანცემული, მათ შორის მუსლიმანთაგანაც;3. ყინცვისის, წმ. ნიკოლოზისა (თამარის ეპოქის ძეგლი, ანტონ ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესის მიერ აგებული; მისი მთავარი ხატიც ხელოვნების მუზეუმში ინახება);4. ძაძვის, ნათლისმცემლისა (ეს ორი უკანასკნელი, შემდეგ კი სარკეც — სათავადო, ციციშვილების კუთვნილება იყო, მათი მაკურთხეველი კი - კათალიკოსი.; 5. ქოზიფის; 6. იოანე მახარებლის მონასტერი;7. სარმანიშვილისკარის (აბაშიძეთა მონასტერი უნდა ყოფილიყო, სავარაუდოდ — ნათლისმცემლისა.)

ეპარქიის ტერიტორიაზე ასევე აღსანიშნავია ძველი ტაძრები: სამწევრისის, ბრეძის, დვანის (წმ. გიორგის კვართის საყდარი; კოხიჯვარი), ვედრების, მუხილეთის, კეხიჯვრის, ორთუბნის; ზღუდერის, ღოღეთის (სადაც გადმოტანილ იქნა აწყურის ტაძრის სიწმინდეები, ურთხვის, ცოცხნარის, ატოცის, საღოლაშენის, ბრილისა და სხვა; ასევე - თრეხვის ქვაბები და აბუხალოს გამოქვაბულები.

სასულიერო მოღვაწენი
ეპარქიის (ძველ თუ ახალ) ტერიტორიაზე ბევრი ცნობილი საეკლესიო მოღვაწე აღიზარდა თუ აქვე მოღვაწეობდა: არადეთში გადმოტანილი ჯვრის მონასტრის წინამძღვარი არსენ ავალიშვილი, "აღზრდილი კეთილად და სამონოდ ქრისტესა" (შემდეგ ბოდბელი და ალავერდელი ეპისკოპოსი); ნიქოზელი ეპისკოპოსი და ჯვარის მამა დავითი (წარმოშობით ს. აფნისიდან); დომენტი დავითიშვილ-ბაგრატიონი - ს-ის დასაწყისში გარეჯის ნათლისმცემლის მონასტრის წინამძღვარი (ს. ფციდან); ქართლის (სამთავროს) მთავარეპისკოპოსი მე-17 ს-ის შუა ხანებში ნიკოლოზ ჩხეიძე (იტრიიდან თუ სურამიდან); მანგლელი ათანასე ტატიშვილი ( ს.); წინამძღვარი თეოფანე მაჩაბელი, არქიმანდრიტი ბენედიქტე მამაცაშვილი, ბოდბელი ეპიფანე და ნიკოლოზ ციციშვილები, იღუმენი დიონოსი და მრავალი სხვა (არაერთი ცნობილი საეკლესიო პირი იყო აბაშიძეთა და სხვა საგვარეულოდანაც). აქედან იყვნენ ცნობილი მწიგნობრები და გადამწერები - მაკარი ლეთეთელი და ამბაკუმ თორმანეულელი.

აღსანიშნავია ყინწვისის წინამძღვრების ღვაწლი: დომენტი ბუნიათიშვილის, რომლის ზრუნვითაც ეს მონასტერი ს-ის დასაწყისში ერთ-ერთ წამყვანად იქცა აღმოსავლეთ საქართველოში, და ბართლომე ელგანდაშვილისა, რომელიც ს-ში იღვწოდა მონასტრის "გამოწირული" მამულების დასაბრუნებლად. ულუმბის მონასტერს ღვაწლი დასდეს წინამძღვრებმა იაკობ ცალქალამანიძემ ( დას.) და თეოფანე მეღვინეთხუციშვილმა, რომელიც ს-ის მეორე ნახევარში მარტო შეუდგა ლეკთაგან გავერანებული მონასტრის აღდგენას და კლდეში სენაკების გამოკვეთას. კაპანაძეების საგვარეულო, შთამომავლობით ულუმბის დეკანოზები, 90 წელზე მეტი (- სს-ში) სათავეში ედგა მონასტრის ყმების ბრძოლას ეკლესიისათვის ძველთაგანვე შეწირული ყმა-მამულის თავადთაგან მიჩემების წინააღმდეგ. არადეთში საფარის წმ. საბას მონასტრის სიწმინდეებს პატრონობდნენ იშხნელთა საგვარეულოს სასულიერო და საერო პირნი. არადეთსა და წვერში ჰქონდათ მამულები და აქვე და სხვაგანაც მოღვაწეობდნენ კავკასიძე-კალატოზიშვილი-წინამძღვრიშვილი-დეკანოზიშვილების დიდი და დამსახურებული საგვარეულოს წარმომადგენლები (რომელთა არაერთი წარმომადგენელი - საუკუნეებში ხელმწიფისა თუ დედოფლის კარის დეკანოზი იყო). ატოცში სადგერის წმ. გიორგის ცნობილ "ჯვარ-ხატს" მოჰყვნენ და დამკვიდრდნენ მათ მცველთა და თანმხლებთა, შოთაძეეების საგვარეულოს წევრები – შემდეგ დეკანოზიშვილი / დიდებულიძეები. რუისში მოღვაწეობდნენ მამაცაშვილები, დეკანოზიშვილები, კლიმიაშვილები, რაზმაძეები, მაღრაძეები, ფანიაშვილები, ქარელში - მცხვედაძეები და მთიულიშვილები, ყინცვისსა და ქარელში - ზურაბიშვილები, სურამში - ნებიერიძეები და ბებიაშვილები, იტრიაში - ქურდაძეები, დირბში - ხურციძე / დეკანოზიშვილები, ხაშურისკენ - ციცქიშვილები, ცხინვალში - ცერაძეები, კასრაძეები, შინდისში - მირზაშვილები, წრომში - დეკანოზიშვილები / ხუცისშვილები და სხვანი, რომელთაგან ბევრი საგვარეულო შთამომავლობით სასულიერო ხარისხისა იყო.

ეკონომიკურ-ტერიტორიული საკითხები
ეპარქიის დღევანდელ და ძველ ტერიტორიაზე სხვადასხვა დროს საეკლესიო სოფლები იყო: ურბნისის კათედრალისა — ურბნისი; რუისისა — ბებნისი და სასირეთი; სვეტიცხოვლისა — ულუმბა, ყინცვისი, სუქითი, სანებელი, ცოლოთი, მოხისი;, ბერძენაული, არაშენდა, ოსიაური; იტრიის მონასტრისა — იტრია, ჩუმათელეთი, ზინდისი და ზამთარეთი; ულუმბის მონასტრისა — საღოლაშენი, ქვემო ბრეძა, წაღვლი, ღოღეთი, აძვისი, უწლევი, ბობოკინი და ბროლოსანი; ყინცვისის მონასტრისა — თვალათუბანი და აგარა; სამთავროსი — ქვენატკოცა;

ნაწილობრივი, მაგრამ მნიშვნელოვანი საეკლესიო მფლობელობა ჰქონდათ: რუისის ტაძარს — რუისში (ყმებისა და მიწების მესამედი); ურბნისისას — ღომელაურში (ისანი-ნავთლუღის მიდამოებში, მტკვართან და დირსიჭალასთან); ორივე კათედრალს თბილისში ჰქონდა მიწა და სახლები; იტრიას - ათამდე სოფელში; ულუმბას — ლიხის ქედზე და გაღმა; ოჟორას — ატოცში; წრომის ტაძარს ვრცელი მიწები ჰქონია სოფლის გარშემო; სვეტიცხოველს — ხვედურეთში, ლეთეთში; გარეჯის ლავრას — ოსიაურსა და ლუბრმაში; ატოცის წმ. გიორგის ეკლესიას — ტეზერში და სხვაგან; ქემერტის წმ. გიორგის ეკლესიას — ქემერტში და სხვა მრავალი.

მროველ-ურბნელ მღვდელმთავართა სია
მროველი მღვდელმთავრები
უცნობი მროველი, დვინის 506 წ. კრების მონაწილე;
ანტონი მროველ ეპისკოპოსი [ ს. შემდეგ] იხსენიება „შატბერდის კრებულის“ მინაწერში;
გიორგი ( ს. ნახ.) — განაახლა და მდიდრულად შეამკო რუისის ტაძარი;
ლეონტი (1066 წ.) — სახელგანთქმული ქართველი ისტორიკოსი და აგიოგრაფი; სელჩუკების მძლავრობის დროს თრეხვის ქვაბების „დიდითა მოჭირვებითა“ გამომკვეთი „ხატისათვის ღმრთეებისა და დღესა ჭირისასა ნავთსაყუდელად“ რუისის საყდრისშვილებისთვის;
ტიმოთე ( [1149-1178 წწ. პერიოდში] );
გიორგი (- სს.) — დამკვეთი წიგნების გადაწერისა და (სავარაუდოდ) თიღვასთან ახლოს ერთ-ერთი ეკლესიის ქტიტორი;
უცნობი მროველი ( ს.), გადამწერი სჯულისკანონისა;
იოვანე (1401 წ.);
უცნობი მროველი (1483 წ.) — მომხრე ქვეყნის ერთიანობისა და მოწინააღმდეგე გათიშულობისა, რომელიც წინ გადაუდგა გაამპარტავნებულ ათაბაგს და ერთიანობისაკენ მოუწოდა (რისთვისაც ევნო კიდეც): "მოვედ და მორჩილ ექმენ მეფესა ჩუენსა, ვინაითგან ხარ მკვიდრი და მონათესავე ჩუენი";
ნიკოლოზი (1517 წ. (?)) — მოხუცებულობის გამო ეპარქიის დამტევებელი და თბილისში, მთაწმიდაზე დამკვიდრებული;
გედეონი 1540-იანი წწ. - 1552 წ. პერიოდში
შიო ციციშვილი ( ს. შუა წლები) — მომლოცველი და შეწირულობის ჩამტანი იერუსალიმსა და სინას მთაზე;
თეოფანე (1581 წ.) — ამ წელს მისი სახელი მოხსენიებული ყოფილა ათონის ივერთა მონასტრის დიპტიქებში;
დომენტი ავალიშვილი (1625/1626 წწ.) — ჭკვიანი და პატრიოტი კაცი, მარაბდის ბრძოლის მონაწილე, სადაც პირადი მაგალითი უჩვენა ლაშქარს; ქართული წიგნების დამხსნელი უცხოეთში;
დიონოს ლარაძე ( [1626 წ. შემდეგ] - 1630-იანი წწ.) — რუისის ტაძრის სამრეკლოს მეორედ აღმშენებელი, ზრუნავდა მის წიგნსაცავზე; მანამდე იყო ერუშნელი;
იოანე თაქთაქიძე (1637 წ.);
იესე თაქთაქიძე (თაქთაქიშვილი) (1653 წ. (ქრონიკალური ცნობა) - 1662 წ. (ქვ. ხვითის ეკლესიის საამშენებლო წარწერა ("ი~ე") - [1671 წ.?]). — ასევე სამხრეთ საქართველოდან ლტოლვილი საგვარეულოს წარმომადგენელი; ქტიტორი ვარძიის „მეტოქისა“ ქართლში (ქვ. ხვითი);
ფილიპე თაქთაქიძე ( [1671 წ.?] - 1680-1701 წწ.) — თირის მონასტრის ეკვდრის ამგები;
გრიგოლი ( [1701-1704 წწ. პერიოდში] ) (უნდა იყოს გრიგოლ არაგვის ერისთვისშვილი, რომელიც მანამდე იყო ხარჭაშნელი ეპისკოპოსი და (1700 წ.) „ულუმბის მოძღვართ-მოძღვარი“, ხოლო გარდაცვალებისას — (ქართლის) მთავარეპისკოპოსი.);
ნიკოლოზ ორბელიანი (ორბელიშვილი) (1711-1724 წწ., მროველ-ურბნელი 1717 და 1719 წწ.) — სულხან-საბას ძმა, ვახტანგ -ის სტამბის პირველი რედაქტორი, მწიგნობარი, ჰიმნოგრაფი, მთარგმნელი, ცნობილი მუშაკი ეპარქიისა და ქართული კულტურის სასიკეთოდ; „საფილოსოფოსოთა ხელოვნებათა შინა მიწევნილი და საღმრთოთა წერილთა შინა გამოცდილი. ამან მრავალნი იამბიკონი შეაწყო ქართველთა წმინდათათვის“. შეადგინა „რუისის სამწყსოს დავთარი“. შედიოდა ანტიირანულ დასში; რუსეთში ყოფნისას მიიღო თბილელობა;
ეპიფანე ჯანდიერიშვილი — (უფრო ადრე ზოგჯერ იხსენიებოდა განაყოფი შტოს მიხედვით — ბარამიშვილი) (1725-1729 წწ.), მანამდე - გარეჯის დოდორქის მონასტრის წინამძღვარი;
ათანასე ამილახვრიშვილი (1733-1740 წწ.) — რუსეთიდან ჩამოსვლამდე, სადაც ვახტანგის ამალაში იყო, ასტრახანში აკურთხეს არქიმანდრიტად. მროველობის შემდეგ იყო თბილელი, ქართველ მეფეთა ელჩი და ქართული სტამბის გამმართველი რუსეთში;
კირილე ციციშვილი (1736 წ.) — შემდგომში ქართლის (სამთავროს) მთავარეპისკოპოსი; ერთხანს კათალიკოს-პატრიარქი. "ოსმალობის" დროს უსჯულოთაგან წამება გადაიტანა და არ უჩვენა ეკლესიის საგანძური;
იოსებ ჯანდიერიშვილი ( 1739 წ.; [1746-1748 წწ. ?] ); შემდეგ იყო რუსთველი, კათალიკოს-პატრიარქი. გადადგომის შემდეგ „სახარჭაშნელო მამული ჰქონდა“.
ნიკოლოზ ხერხეულიძე (1741 წელს იყო მროველ-ურბნელი, 1741 წ. ბოლოს მხოლოდ მროველად იხსენიება.);
ქრისტეფორე თუმანიშვილი (1740-იანი წწ. ნახევარი; 1752 წწ.) — სამეურნეო მოღვაწეობით გამორჩეული, ხელთუბანში წმ. მოციქულთა ტაძრის ამგები, აღმოსავლეთის წმინდა ადგილების მომლოცველი;
იოსებ (არაგვის) ერისთვისშვილი ( [1746-1748 წწ. ?]; 1754 წ.) — წიგნების გადამწერი და ტყვეობიდან დამხსნელი; 10 წლის ასაკიდან გარეჯის ნათლისმცემლის მონასტერში აღზრდილი, მროველობამდე - ჯვარის მამა და რომელიღაც მონასტრის წინამძღვარი; შემდეგ — ხონელი მთავარეპისკოპოსი (ჩანს, იყო ანტონ -ის მომხრე, რის გამოც მოუწია ალბათ დასავლეთ საქართველოში გადასვლა);
გერმანე წინამძღვრიშვილი (წარმოშობით — სავარაუდოდ კავკასიძეთა ერთი შტოსაგან) (1758-1775 წწ.) — განაახლა რუისის სამწყსოს დავთარი; ნეტარი იოანე მანგლელის მოწაფე და თანამოღვაწე რუსეთში;
იონა გედევანიშვილი (1775-1780 წწ.) — მანამდე მცხეთის ჯვრის წინამძღვარი; „კაცი ღვთისა“, ლიტერატურის ცნობილი მოღვაწე. მის საგვარეულოსთან დაკავშირებული ინტრიგებისა თუ გაუგებრობის შედეგად მეფის რისხვა შეეხო და კათედრის დატოვება მოუწია; მომლოცველი მთელი მართლმადიდებლური აღმოსავლეთისა; უცხოეთში ყოფნისას, როდესაც შეეძლო კანონიერი საფუძვლით ესარგებლა იქაური მონასტრის ქონებით, უარი თქვა: იტყოდნენ, ქართველი ასე მოიქცა და ჩემი ქვეყნისთვის არ ვქმენი ასეო; გარდაიცვალა მოსკოვში;
ნიკოლოზ ყიფიანი (1780-1791 წწ.) — რომელიც მანამდე იყო გარეჯის ნათლისმცემლის „მამა“, შემდეგ - იმერეთის ვარძიის მონასტრის წინამძღვარი. რუისის ტაძარში ხის კანკელის აღმმართველი. „განიდევნა ლეკთა მიზეზით“, მოილოცა იერუსალიმი და სინას მთა, შემდეგ იყო კიევში, 97 წლისა ასტრახანში, გაჭირვებაში გარდაიცვალა;
იუსტინე მაღალაძე (მაღალაშვილი) (1791-1811 წწ. — ორგანიზატორის ნიჭით გამორჩეული, ტაძარში ახალი „ტრაპეზ-ამბიონის“ ამშენებელი (1803 წ.), გორის „სობოროს“ საფუძვლის ჩამყრელი. 1762 წელს, ჯერ ისევ მღვდელ-მონაზონი, რუსეთში, ანტონ -ის თანმხლებთა შორისაა. შემდეგ, მროველობამდე, ურბნელი იყო. მროველობისას, 1803 წლიდან ბოლომდე ითავსებდა ქართლის (სამთავროს) მთავარეპისკოპოსობასა და (ურბნელობის დროსაც) თირის მონასტრის წინამძღვრობას, შემდეგ — ნიქოზელობასაც. 1810 წ. ნოემბერში, რუსეთში გამგზავრებამდე, ანტონ -მ მას დაუდასტურა ამ სამი ეპარქიის მართვა და არწმუნა ურბნისის ეპარქიაც, რაც, ცხადია, არ შესრულებულა — რუსეთი საქართველოს ეკლესიის „უკეთესად მოწყობის“ გეგმებს ამუშავებდა.

ურბნელი მღვდელმთავრები
წმ. ნეოფიტე ( ს.) — ჩვენთვის ცნობილ ურბნელთაგან პირველი, არაბობიდან მოქცეული ჭეშმარიტ რწმენაზე და ურბნისის ეპისკოპოსად ხელდასხმული, რომელმაც მოწამებრივი აღსასრული ჰპოვა;
თეოდორე ლუკას ძე — - საუკუნეებში აღადგინა ურბნისის „უფროის ზომისა დაძუელებული“ და დაზიანებული ტაძარი;
ვლასი სააკაძე (1566 წ. - [1570 წ.]) - „კაცი ზეცისა და ანგელოზი ქუეყანისა“, ქართული კულტურის მოამაგე, არაერთი ძველი ხელნაწერის გადამრჩენელი იერუსალიმის ჯვრის მონასტერში, გაჩანაგებული ეპარქიის აღდგენისათვის მოღვაწე;
ბარნაბა [ფავნელიშვილი] ( ს.) — ათონის ივერთა მონასტერში ნამყოფი და წიგნების დამკვეთი;
ზაქარია ბარათაშვილი (1655 წ.);
ეფთვიმე (1667 წ.) (შესაძლებელია, იგივე ევდემოზ რატიშვილი);
ევდემოზ რატიშვილი (1666-1674 წწ.), — 1680-იანი წწ. ნახევარში, ქართლის მთავარეპისკოპოსობისას, - ასევე "ეფთვიმეოს", გარეჯის ერთ ხელნაწერში — „ევდემონ(-)ყოფილი ეფთვიმეოზ“; „ტკბილ სიტყვითა, მშვიდ გულითა“, ყანჩაეთის ჟამნ-გულანის შემქმნელი, თანამოღვაწე მარიამ დედოფლისა ურბნისის ტაძრის აღდგენისას, ავტორი სასულიერო ლექსებისა. ურბნელობის შემდეგ იყო მანგლელი, ქართლის (სამთავროს) მთავარეპისკოპოსი (1680-იანი წლებიდან), გიორგი -თან ძლიერ დაახლოებული პირი. მასთან ერთად, ჩანს, პოლიტიკური მიზნით, 1680-იან წლებში ევროპელთა წინაშე აღიარებდა კათოლიკობას. სიცოცხლის ბოლო წლები გარეჯში გაატარა;
იოსებ ჯავახიშვილი (1697-1700 წწ.) — ზრუნავდა ეპარქიის ეკონომიკურ გაძლიერებაზე; შემდეგ იყო მანგლელი;
ქრისტეფორე ფალავანდიშვილი (1706 წ.) — ჯვარის მამა, ურბნელობის შემდეგ — ქვათახევის წინამძღვარიც, შემდეგ ქართლის (სამთავროს) მთავარეპისკოპოსი. მხარში ედგა ვახტანგ -ს ტაძრის აღდგენისა და სამრეკლოს მშენებლობის დროს, მასვე გაჰყვა რუსეთში;
ელისე იშხნელი (აქ: "იშხნელი“ არადეთში დამკვიდრებული აზნაურების გვარია და არა ელისეს (უწინდელი) ხარისხის მაჩვენებელი; ზოგ საბუთში გვარს უთითებდა მამის სახელის მიხედვით — მერის[ე]ლისძე) (1708-1712 წწ.) — დიდად მოღვაწე ეპარქიის კეთილდღეობისათვის, არადეთში წმ. საბას ეკლესიის აღმადგენელი;
დომენტი გილდაშვილი (1714-1716 წწ.) — ურბნელობამდე იყო წილკნელი (1700 წ.), შემდეგ, რაღაც პერიოდში, ჭერემელი; ჩანს, გამაჰმადიანებულ იესე მეფესთან არ ჰქონდა კარგი ურთიერთობა;
ნიკოლოზ ორბელიანი (მროველ-ურბნელი 1717-1719 წწ);
ნიკოლოზ გლურჯიძე (1724 წ.) — რუსეთში გაჰყვა ვახტანგ -ს;
ნიკოლოზ ხერხეულიძე (1733-1741 წწ.), ურბნისში სამშენებლო საქმიანობის გამგრძელებელი — აღადგინა ტაძრის ზღუდე; ჰქონდა არცთუ ცუდი პოეტური ნიჭი. შემდგომ - კათალიკოს-პატრიარქი;
გაბრიელი (1747 წ.);
ფილიპე გურამიშვილი (1748-1751 წწ.) — შემდეგ იყო სამთავნელი;
იოსები (უნდა იყოს ზემოთ ნახსენები მროველი იოსებ (არაგვის) ერისთვისშვილი, რომელსაც ანტონ -ის ხელახლა აღსაყდრების შემდეგ (1763 წ.) ქართლში დაბრუნების საშუალება მიეცა (1764-1771 წწ.
იუსტინე მაღალაძე (1771-1791 წწ. 1812 წლის დადგომიდან მას, შეკვეცილი უფლებებით (რადგან მრევლს სურს, რომ დაკრძალვებზე ეპისკოპოსი ჰყავდეთ, მას „ეს არ ეკრძალება, ოღონდ ისე, რომ ეპარქიის მართვაში არ ჩაერიოსო“), ახალი მმართველობისგან ურბნისის ეპარქია „გადაეცა“, მისი შემოსავლებით სარგებლობის უფლებით;);
იულიოს თუხარელი (1791-1808 წწ.) — ურბნელობამდე — ნიქოზელი, სამთავნელი. სათნო და ეკლესიისათვის დიდად მზრუნველი ყველა კათედრაზე ყოფნისას (რის გამოც ზოგჯერ „არა უყვარდათ“);
დოსითეოზ ფიცხელაური (1808-1810 წწ.) — არქიმანდრიტი; საბოლოოდ გადაყენებულ იქნა ეპარქიის მრევლის მოთხოვნით — ხარისხის შეუსაბამობის გამო (და ახალი მმართველობის თანმხვედრი სურვილითაც, რადგანაც მის დანიშვნას ერთ-ერთ ბრალდებად უყენებდნენ ანტონ -ს). თუმცაღა, იყო დიდი ენერგიის, ორგანიზატორული ნიჭისა და საქმიანობის მქონე პიროვნება, ერთდროულად 6 მონასტრის წინამძღვარი, რომელთაც თავისი ზრუნვის კვალი დაატყო. რუსული მმართველობისას — თელავისა და კავკასიის არქიეპისკოპოსი, კავკასიის მთიელთა მოქცევით ცნობილი.

ურბნელი მღვდელმთავრები ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ
17 სექტემბერი, 1917 - 5 ივლისი, 1920 - ეპისკოპოსი დავითი (კაჭახიძე)
1920-1922 - ვაკანტური
13 ივნისი, 1922 - 26 თებერვალი, 1925 - მიტროპოლიტი ქრისტეფორე (ციცქიშვილი)
26 თებერვალი, 1925 - 9 ოქტომბერი, 1925 - ეპისკოპოსი პავლე (ჯაფარიძე), შეთავსებული ჰქონდა წილკნის ეპარქიასთან
9 ოქტომბერი, 1925 - 20 ოქტომბერი, 1926 - მიტროპოლიტი იოანე (მარღიშვილი)
20 ოქტომბერი, 1926 - 12 იანვარი, 1927 - მიტროპოლიტი კალისტრატე (ცინცაძე), შეთავსებული ჰქონდა ნინოწმინდის ეპარქიასთან
20 იანვარი, 1927 - 6 ოქტომბერი, 1930 - ეპისკოპოსი სვიმეონი (ჭელიძე)
6 ოქტომბერი, 1930 - 8 მარტი, 1933 - ეპისკოპოსი ეფრემი (სიდამონიძე)
8 მარტი, 1933 - 7 თებერვალი, 1938 - ეპისკოპოსი ალექსი (გერსამია), შეთავსებული ჰქონდა წილკნის ეპარქიასთან
19 მარტი, 1938 - 30 აპრილი,1944 - ეპისკოპოსი ტარასი (კანდელაკი), შეთავსებული ჰქონდა წილკნის ეპარქიასთან
30 აპრილი, 1944 - 5 აპრილი, 1952 - მიტროპოლიტი მელქისედეკი (ფხალაძე)
1952-1956 - ვაკანტური
28 აგვისტო, 1956 - 2 ივლისი, 1972 - მიტროპოლიტი დავითი (დევდარიანი)
1972-1977 - შეთავსებული ჰქონდა კათოლიკოს-პატრიარქ დავით -ს (დევდარიანი)
15 თებერვალი, 1978 - 25 მაისი, 1978 - მიტროპოლიტი გაიოზი (კერატიშვილი)
20 ოქტომბერი, 1978 - 17 სექტემბერი, 1984 - მიტროპოლიტი კონსტანტინე (მელიქიძე)
17 სექტემბერი, 1984 - 14 ოქტომბერი, 1988 - ეპისკოპოსი ზოსიმე (შიოშვილი), შეთავსებული ჰქონდა წილკნის ეპარქიასთან
14 ოქტომბერი, 1988 - 5 აპრილი, 1995 - მთავარეპისკოპოსი ვახტანგი (ახვლედიანი)

1995 წლის 5 აპრილის წმინდა სინოდის განჩინებით ურბნისის ეპარქია სამად გაიყო:

სამთავისისა და გორის ეპარქია
ურბნისისა და რუისის ეპარქია
ნიქოზისა და ცხინვალის ეპარქია

პირველი ეპარქიის მმართველად დარჩა მთავარეპისკოპოსი ვახტანგი (ახვლედიანი), ურბნისისა და რუისის კათედრაზე დაინიშნა ეპისკოპოსი ქრისტეფორე (წამალაიძე), ხოლო ნიქოზისა და ცხინვალის კათედრაზე გამოირჩა მღვდელ-მონაზონი ისაია (ჭანტურია), იკურთხა 1995 წლის 9 აპრილს. 1995 წლის 31 ივლისს ეპისკოპოსი ქრისტეფორე (წამალაიძე) გადაიყვანეს ბოლნისისა და დმანისის ეპარქიაში და ეს ეპარქია დროებით მთავარეპისკოპოსმა ვახტანგმა შეითავსა.

1996 წლის 21 ოქტომბრიდან ურბნისისა და რუისის კათედრაზე დაინიშნა ეპისკოპოსი იობი (აქიაშვილი), ამჟამად მიტროპოლიტი.

2013 წლის 11 ოქტომბერს ურბნისისა და რუისის ეპარქია გაიყო ორად:

ურბნისისა და რუისის ეპარქია
სურამისა და ხაშურის ეპარქია

პირველის მმართველად დარჩა მიტროპოლიტი იობი (აქიაშვილი), მეორეს მმართველად გამოირჩა იღუმენი სვიმეონი (ცაკაშვილი), ეპისკოპოსად იკურთხა 2013 წლის 10 ნოემბერს.