iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
შაბრანი

შაბრანი (ასევე ეწოდებოდა: შაბარანი, შავარანი, საბარანი) — წარსულში იყო ისტორიული ქალაქი და რაიონი, რომელიც მე -5 საუკუნიდან მე -18 საუკუნეებამდე არსებობდა. რეგიონი მოიცავდა იმ ტერიტორიას, რომელიც ამჟამად აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარეობს, კავკასიონის უღელტეხილის საზღვრებში, რომელიც დედაქალაქ ბაქოსა და ქალაქ ყუბას შორისაა.ეს ისტორიული ქალაქი მთლიანად დაანგრიეს 1723 წელს.

ისტორია
შაბრანი მე-5 - მე-7 საუკუნეებში თავდაპირველად გამოჩნდა როგორც ციხე-ქალაქი, მაგრამ მე-9 - მე-10 საუკუნეებისთვის შირვანშაჰების მმართველობის დროს ქალაქი იქცა მთავარ პოლიტიკურ-ადმინისტრაციულ, სავაჭრო-ხელნაკეთობასა და კულტურულ ცენტრად. საუკუნის შუა პერიოდში, შირვანშაჰების საგვარეულო სამარხი სწორედ შაბრანში მდებარეობდა. შემდგომში ქალაქის სახელი მიენიჭა მიმდებარე ტერიტორებსაც.

 საუკუნის შუა ხანებში ქალაქში მონღოლები შეიჭრნენ და მათ მიერვე ნაწილობრივ განადგურდა. ქალაქი აღდგა მე -13 საუკუნის ბოლოს და მე -14 საუკუნის დასაწყისში და არსებობა გააგრძელა მე -15 საუკუნის ბოლომდე.

შემდგომში მე -18 საუკუნის პირველი მეოთხედში ოსმალეთ-სპარსეთის ომების შედეგად ქალაქი ძლიერ დაზიანდა და დაკარგა თავისი მნიშვნელობა. ამასთან, ქალაქის საბოლოო განადგურება დაკავშირებულია მიწისძვრასთან, რამაც ქალაქი პირდაპირი მნიშვნელობით მიწასთან გაასწორა. ქალაქის დარჩენილ მოსახლეობას შემდგომში გარეუბანში გადასახლება მოუწია.

არქიტექტურა
ა.ბაკიხანოვი იყო პირველი, ვინც თქვა თავისი მოსაზრება იმის შესახებ, რომ შაბრანის რაიონის შაჰნაზარლის სოფლის მახლობლად მდებარე ნანგრევები მიეკუთვნებოდა შუა საუკუნეებში არსებულ ისტორიულ ქალაქ შაბრანს.

ქალაქის ტერიტორიაზე არქეოლოგიური გათხრების შედეგად, 1979-1989 წლებში შესწავლილი ტერიტორიის მთლიანი ფართობი 45 00 კმ 2-ზე მეტს მოიცავდა. რეგიონში აღმოაჩინეს მე –10 საუკუნეში მდებარე ციხე. მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ იგი აშენებული იყო თავდაცვითი მიზნებისთვის. ციხის კედლები გამაგრებული იყო ნახევარწრიული კოშკებით. ციხის მშენებლობისთვის გამოყენებული იყო კირქვა, ქვა და გამომწვარი აგური. ციხესიმაგრე არსებობდა საუკუნის შუა პერიოდამდე. საუკუნეში დანგრეული ციხის დასავლეთ ნაწილში აშენდა პატარა ციხე-კოშკი, რომელსაც ჰქონდა მართკუთხა ფორმა. არქიტექტორები იყენებდნენ შერეულ ფენებს მისი მშენებლობის დროს. გათხრები ქალაქის კვარტალური დაგეგმარების მტკიცებულებაა. აქ მდებარე სახლების საძირკველი და საყრდენი ძირითადად შენდებოდა გამომწვარი აგურით. ქალაქში იყო წყალმომარაგების სისტემა. მისი ეკონომიკა კი ემყარებოდა ხელნაკეთობების წარმოებას. არქეოლოგიური გათხრების შედეგად, აღმოაჩინეს სულ ათი ნივთის კერამიკული ნაკრები. ქალაქის ნანგრევების ქვეშ ასევე აღმოჩნდა კერამიკული სახელოსნოც. ქალაქში იწარმოებოდა , სპილენძი, სამკაულები, იარაღი და შუშა.
მამედ საიდ ორდუბადის სახლ-მუზეუმი

მამედ საიდ ორდუბადის სახლ-მუზეუმი — ცნობილი აზერბაიჯანელი მწერლის მამამიდ საიდ ორდუბადი სახლ-მუზეუმი სადაც 1938 წლიდან 1950 წლამდე.

აღნიშნული მუზეუმი მდებარეობს ბაქოში. ამჟამად მუზეუმს მართავს კულტურის სამინისტრო. 2006 წელს მუზეუმი დაიხურა რეკონსტრუქციისთვის. 2009 წელს, მუზეუმის შექმნის 30 წლის იუბილესთან დაკავშირებით, დაიწყო ექსპოზიციის შერჩევა მუზეუმისთვის.

მუზეუმის კოლექცია შეიცავს დაახლოებით 2000 ექსპონატს. მათგან 300 გამოფენილია მუზეუმში. ექსპოზიცია მდებარეობს ორ ოთახში, საერთო ფართი 60 მეტრ კვადრატი. პირველი ოთახი იყო ნახატების, ფოტოების, ფერწერული ტილოების, ზეთოვანი საღებავებით შესრულებული ნამუშევრებისა და წიგნების. მუზეუმში დაცულია, მათ შორის საყოფაცხოვრებო ნივთები, ავეჯი, ასევე ცნობილი ისტორიული რომანები. ოთახის ზოგადი ხედი იგივე დარჩა, როგორც მწერლის ცხოვრების ბოლო პერიოდში იყო. თავად მწერალი ცხოვრობდა შენობის მეორე ოთახში. ეს ოთახი ასახავს ორდუბადის მუშაობას. მუზეუმის დამთვალიერებელს ასევე შეუძლია გაეცნოს იმ სახლის განლაგებას, სადაც მწერალი ნახჩივანში დაიბადა. კულტურული და საგანმანათლებლო დაწესებულებების გარდა, მუზეუმში ასევე იკვლევენ მ. ორდუბადის კულტურულ მემკვიდრეობას.

მწერლის ბავშვობა არც თუ ისე ადვილი იყო. შვიდი წლის ასაკში მან დაკარგა მამა და სამსახური მიიღო ქარხანაში, მძიმე შრომა გადაიტანა მადრილაში სწავლის დროს. სინამდვილეში, მისი სახელი იყო მუჰამედი, მაგრამ იგი არასოდეს წერდა თავისი ნამდვილი სახელით, ამჯობინებდა ლიტერატურული ფსევდონიმის - საიდის გამოყენება, რაც არაბულად ნიშნავს "ბედნიერ". ამ არჩევანში კონცენტრირებული იყო პოეტის დიდი სურვილი, რომელიც გაიზარდა დეპრესიასა და სურვილში, უბრალო ადამიანური ბედნიერებისკენ მისწრაფვაში.

სახლში ყველაზე დიდ ღირებულებას ექსპონატებიდან წარმოადგენს მაგიდა, სადაც მან შექმნა თავისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევრები: "ხმალი და კალამი". ასევე აღსანიშნავია, რომ ორდუბადს ძალიან უყვარდა ჩაი და მუშაობის დროს, ყოველთვის ჭიქა იდგა მის გვერდით. დღესაც მაგიდაზე განთავსებულია ჭიქა, რომლითაც ბოლო პერიოდში სვამდა ჩაის მწერალი.

კედელზე შეგიძლიათ ნახოთ მემედ საიდ ორდუბადის პორტრეტი, რომელიც მხატვრის ალტაი ჰაჯიევის ავტორობით შეიქმნა. მან ეს გადასცა მუზეუმს საჩუქრად, მუზეუმის გახსნის დღეს. ამ სურათის ქვემოთ არის დივანი, სადაც ისვენებდა ხოლმე დასვენების დროს მწერალი.

მუზეუმში ასევე არის ბეკერის ფორტეპიანო, რომელზეც პოეტი და მეგობრები ხშირად მღეროდნენ სიმღერებს, მათ შორისაა მისი საყვარელი სიმღერა " ",

მისაღები ოთახის კედლებზე განთავსებულია შავი და თეთრი ფოტომასალა, რომელიც ასახავს მამედ საიდ ორდუბადის ცხოვრებისეულ ეტაპებს. ასევე აქ შეგიძლიათ იხილოთ მისი მეუღლის ტაისია ვასილიევას ფოტოებიც კი.

აღნიშნულ მუზეუმში ბოლო პერიოდში არაერთი მნიშვნელოვანი გამოფენა გაიმართა, რომელიც უკავშირდება ორდუბადს.
ბანაკის დასახლება

ბანაკის დასახლება — დასახლება თბილისში, ისნის რაიონში; დასახლება ავლაბარსა და საბარგოს დასახლებას შორის. მეფის რუსეთის დროს აქ განთავსებული იყო სამხედრო ბანაკები.
ბანაკის დასახლების ქუჩები
ბანაკის დასახლების ქუჩა, მელაანის შესახვევიდან ხევამდე.
ბანაკის დასახლების ქუჩა, მელაანის შესახვევიდან მელაანის შესახვევამდე.
ბანაკის დასახლების ქუჩა, მელაანის შესახვევიდან ხევამდე.
ბანაკის დასახლების შესახვევი, დასაწყისი მელაანის შესახვევიდან.
ყარაბაღის ისტორია

ყარაბაღი მდებარეობს მცირე კავკასიონის ქედის სამხრეთ ნაწილში. სომხეთის მაღალმთიანეთის აღმოსავლეთ ნაწილი, მთიანი ყარაბაღის სახელით არის ცნობილი და მოიცავს ამ რეგიონის ფართო გეოგრაფიულ მაღალმთიან ნაწილს. რუსული და საბჭოთა პერიოდის განმავლობაში, რეგიონი ცნობილი გახდა მთიანი ყარაბაღით. თვით ყარაბაღის სახელწოდება (მიღებული იყო თურქული და სპარსული ენებიდან და ლიტერატურული მნიშვნელობით ნიშნავს „შავ ვენახს“) პირველად აღიწერა ქართულ და სპარსულ წყაროებში მე -13 და მე -14 საუკუნეებში.

ამჟამად ამ ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი დე ფაქტო მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის კონტროლის ქვეშ იმყოფება, რომელსაც აქვს ეკონომიკური, პოლიტიკური და სამხედრო მხარდაჭერა სომხეთის მხრიდან. რეგიონის საბოლოო სტატუსი კვლავაც გაურკვველია სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის.

1917 წელი
ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, ბაქოში დაინიშნა ადგილობრივი საბჭოთა მთავრობა, რომელსაც ეთნიკურად სომეხი სტეფანე შაუმიანი ხელმძღვანელობდა: ე.წ. ბაქოს ეროვნული საბჭო (1917 წლის ნოემბერი - 1918 წლის 31 ივლისი).

რუსეთის კონტროლის ქვეშ მყოფმა სომხებმა ეროვნული კონგრესი შექმნეს 1917 წლის ოქტომბერში. ტფილისში კონვენცია დაიდო 1917 წლის სექტემბერში, ყოფილი რომანოვების დელეგაციასთან. მუსულმანურმა ეროვნულმა საბჭომ (-მ) მიიღო კანონი თავდაცვის ორგანიზების შესახებ და შეიმუშავა ამიერკავკასიის ადგილობრივი კონტროლი და ადმინისტრაციული სტრუქტურები. საბჭომ ასევე შეარჩია 15-კაციანი მუდმივი აღმასრულებელი კომიტეტი, რომელიც ცნობილი იყო როგორც აზერბაიჯანის ეროვნული საბჭო.

1918 წელი
1918 წლის მარტში გაიზარდა ეთნიკური და რელიგიური დაძაბულობა და ბაქოში დაიწყო სომხურ-აზერბაიჯანული კონფლიქტი. შედეგად, 3 000 - დან 12 000 - მდე ადამიანი დაიღუპა, ისტორიული მოვლენა ცნობილია როგორც „მარტის მოვლენები“. მნიშვნელოვანი დაპირისპირებები მოხდა ევლახსა და აღდაშში, სადაც თურქებმა დაამარცხეს რუსეთის ბოლშევიკური ძალები.

1918 წლის 31 ოქტომბერს ოსმალეთის იმპერიამ აღიარა დამარცხება მსოფლიო ომში და მისმა ჯარებმა უკან დაიხიეს ამიერკავკასიიდან. ბრიტანულმა ძალებმა კი ისინი დეკემბერში შეცვალეს და ტერიტორია კონტროლის ქვეშ აიყვანეს.

1919 წელი
აზერბაიჯანის მთავრობამ ბრიტანელების დახმარებით სცადა მთიანი ყარაბაღის ტერიტორიის დაპყრობა. ამიტომაც ამიერკავკასიის ახალი საზღვრები დიდი ბრიტანეთის შეთანხმების გარეშე ვერ განისაზღვრებოდა. დადგინდა, რომ სადავო ტერიტორიების ბედი უნდა მოგვარებულიყო 1919 წლის პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე. ბაქოს ნავთობის ექსპორტზე სრული კონტროლის დამყარებით, ბრიტანელები ცდილობდნენ ამიერკავკასიის საბოლოო გაყოფას.

ყარაბაღის ომი
მთიანი ყარაბაღისათვის ბრძოლა გამწვავდა მას შემდეგ, რაც 1991 წელს სომხეთმა და აზერბაიჯანმა საბჭოთა კავშირის დაშლეს შემდეგ დამოუკიდებლობა მიიღეს. რუსეთის თავდაცვის მინისტრი იგორ როდიონოვი დსთ-ს ქვეყნებთან, მინისტრ ამან ტულეევისადმი გაგზავნილ წერილში თქვა, რომ თავდაცვის მინისტრების კომიტეტმა დაადგინა დიდი ოდენობით რუსული იარაღის მიწოდება რეგიონში, მათ შორის 84 -72 ტანკისა და 50 ჯავშანტექნიკის, რომელიც სომხეთში გადავიდა 1994 და 1996 წლებში, ცეცხლის შეწყვეტის შემდეგ სრულიად უფასოდ და რუსეთის მთავრობის ნებართვის გარეშე. ვაშინგტონ თაიმსის სტატიაში ნათქვამი იყო, რომ რუსეთის მიერ სამხედრო მხარდაჭერა სომხეთის მიმართ აშკარად ჩანდა, რომლის მიზანსაც პროდასავლური აზერბაიჯანისა და მისი სტრატეგიული ნავთობის მარაგის დამორჩილება შეადგენდა. სომხეთმა ოფიციალურად უარყო მსგავსი იარაღის მიწოდება.
მარკ არიანი

მარკ მარკარიანი, ცნობილი როგორც მარკ არიანი (; დ. 14 ნოემბერი, 1926, ვალენსია, საფრანგეთი — გ. 30 ნოემბერი, 1985, ოჰაინი, ბელგია) — ფრანგი-ბელგიელი, წარმოშობით სომეხი მომღერალი, მუსიკებისა და მელოდიების მწერალი, აგრეთვე ჩანაწერების პროდიუსერი. საფრანგეთის მოქალაქე დაბადებიდან იყო, ხოლო ბელგიის მოქალაქეობა ხანგრძლივი ცხოვრების შედეგად შეიძინა.

დასაწყისი
მარკ არიანი დაიბადა 1926 წლის 14 ნოემბერს ლიბანელი სომეხი მშობლების ოჯახში, რომლებიც თურქეთიდან, მალატიიდან იყვნენ ჩამოსული. იგი მუსიკასა და ფორტეპიანოს ვალენსიაში სწავლობდა; ამ პერიოდშივე დაიწყო საკუთარი სიმღერების წერა. 1957 წელს დატოვა ვალენსია, რადგან პარიზში უკეთესი მუსიკალური შესძლებლობები არსებობდა. 1963 წელს გაემგზავრა ბელგიაში. შემდეგ მარკ არიანმა ბელგიაში დასახლება გადაწყვიტა; იგი ჯერ ვატერლოში, ხოლო შემდგომ ოჰაინში ცხოვრობდა.

კარიერა
ადგილობრივი წარმატების წლების შემდეგ (1964-1965), 1966-1969 წლები საერთაშორისო მასშტაბით მისთვის ყველაზე აყვავებული პირიოდი აღმოჩნდა. მარკ არიანი დიდი პოპულარობით სარგებლობდა შუა აღმოსავლეთში, განსაკუთრებით ლიბანსა და სირიაში, სადაც რამდენიმე სიმღერას სომხურ ენაზე მღეროდა; იგი პოპულარული იყო აღმოსავლეთ ევროპასა და ლათინურ ამერიკაშიც.

პირადი ცხოვრება
დაიბადა 1926 წელს, ეთნიკურად სომეხ ოჯახში; იგი შვიდი შვილიდან მესამე იყო. მას უცხო ენებისადმი კარგი დამოკიდებულება გააჩნდა: შეეძლო რამდენიმე ენაზე საუბარი (9-მდე ენა). მისი სიყვარული მუსიკისადმი ძალიან ადრეულ ასაკში გამოჩნდა. თავდაპირველად იგი მამას ბიზნესში ეხმარებოდა: შუა აღმოსავლურ საკვებს ყიდდა. სუ რაღაც 18 წლის ასაკში, იგი ძალიან ავად გახდა, მამის ბიზნესი მიატოვა და სრულიად მუსიკაზე კონცენტრირდა; განსაკუთრებული წარმატება ბელგიაში გადასვლის შემდეგ ჰპოვა.

მარკ არიანი გარდაიცვალა 1985 წლის 30 ნოემბერს, ბელგიაში. გარდაცვლისას იგი სულ რაღაც 59 წლის იყო. დაწერილი აქვს 200-ზე მეტი მუსიკა. გაუგებრობა იყო მისი დაბადების თარიღზე:ფიქრობდნენ რომ იგი 1935 წელს დაიბადა, თუმცა საფლავის ქვაზე დაბადების თარიღად 1926 წელი აწერია.

მისი საუკეთესო სიმღერები 1974 წელს ორმაგ კოლექციაში გამოვიდა და კვლავ გაყიდვების ტოპ ათეულში მოხვდა.
ქურთისტანის მაზრა

ქურთისტანის მაზრა , ასევე ცნობილი იყო როგორც წითელი ქურთისტანი (; ; ) — ყოფილი საბჭოთა კავშირის ადმინისტრაციული ერთეული, რომელიც სულ ექვსი წლის მანძილზე არსებობდა, 1923 წლიდან 1929 წლამდე. იგი აზერბაიჯანის სსრ-ის ნაწილი იყო. მისი ადმინისტრაციული ცენტრი მდებარეობდა ქალაქ ლაჩინში.

ისტორია
ქურთისტანის მაზრა დაარსდა 1923 წლის 7 ივლისს. რეგიონში ქურთების უმეტესი ნაწილი იყო შიიტი მუსულმანი, განსხვავებით ნახიჩევანის მაზრაში მხოვრებლებისა და შუა აღმოსავლეთის სხვა რაიონებში განსახლებულ სუნიტი ქურთებისგან. 1926 წლის საბჭოთა აღწერის თნახმად, უეზდში მოსახლეობა საერთო ჯამში 51 426 ადამიანს შეადგენდა, აქედან ეთნიკური ქურთების რაოდენობა მთელი მოსახლეობის 72,3 %-ს ან 37 182 მოსახლეს შეადგენდა. ამავე აღწერის თანახმად, უეზდის მოსახლეობის 92,5 % მათ მშობლიურ ენად მიიჩნევდა აზერბაიჯანულ ენას.

1929 წლის 8 აპრილს მაზრა დაიშალა. 1930 წლის 30 მაისს ამავე ადგილზე კვლავ დაარსდა ქურთისტანის ოკრუგი. ოკრუგის ტერიტორიის შემადგენლობაში შედიოდა, როგორც ყოფილი უეზდის ტერიტორია, ასევე მთელი ზანგილანის ოლქისა და ჯაბრაილის რაიონის ნაწილი. ოკრუგის შექმნა საბჭოთა კავშირის ხელისუფლებამ იმისათვის, რომ მეზობელ ირანისა და თურქეთში მცხოვრები ეთნიკური ქურთების კეთილგანწყობა მოეპოვებინა, რათა ესარგებლა ამ ქვეყნებში ქურთული მოძრაობებით. შემდგომში, საბჭოთა კავშირის საგარეო საქმეთა სამინისტროს პროტესტის გამო, რომელიც გულისხმობდა რომ ქურთული მოძრაობის ღია მხარდაჭერამ შეიძლება ზიანი მიაყენოს ურთიერთობებს თურქეთთან და ირანთან, ამან ოკრუგის გაუქმება გამოიწვია 1930 წლის 23 ივლისს. 1930-იანი წლების ბოლოს საბჭოთა ხელისუფლებამ აზერბაიჯანისა და სომხეთის ქურთების მოსახლეობის უმეტესობა იძულებით ყაზახეთში გადაასახლა, ხოლო საქართველოში მცხოვრები ქურთები 1944 წელს გახდნენ სტალინის მიერ ორგანიზებლი გადასახლების მსხვერპნლი. 1961 წლიდან, როდესაც ერაყსა და ქურთებს შორის პირველი ომი დაიწყო, ბაქოში მყოფი მეჰმედ ბაბაევის მეთაურობით დეპორტანტთა დახმარება და მათი უფლებების აღდგენა ხორციელებოდა, მაგრამ საბოლოოდ ცდა უშედეგო აღმოჩნდა.

1992 წელს, მთიანი ყარაბაღის ომის დროს სომხური ძალების მიერ ლაჩინის დაკავების შემდეგ, ლაჩინის ქურთთა რესპუბლიკა სომხეთში გამოცხადდა ქურთი დაჯგუფებების მიერ, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ვეკილ მუსტაფაევი. ამასთან, რადგან ამ რეგიონის ქურთების მოსახლეობის უმეტესობა იყო ეთნიკურ აზერბაიჯანელებთან ერთად, ამიტომაც აზერბაიჯანის სხვა რეგიონები უნდა გამხდარიყო მათთვის თავშესაფარი, ეს მცდელობა ჩავარდა, ხოლო მოგვიანებით ვეკილ მუსტაფაევმა თავშესაფარი იტალიაში იპოვა.
ინგუშების კოშკები

ინგუშების კოშკები — ხუროთმოძღვრული ძეგლების კომპლექსი, რომელიც განთავსებულია ინგუშეთში. ეს რეგიონი გამორჩეული, ისტორიითა და ადგილობრივების სტუმართმოყვარეობით ერთ-ერთი ყველაზე წარმოჩენილ საინტერესო ადგილს წარმოადგენს ჩრდილოეთ კავკასიაში.

ისტორია
ლეგენდის თანახმად, თარგიმის ქვაბულში ცხოვრობდნენ ალბერდი და მისი ვაჟები - ეგი, თარგიმი და ხამხი. დღეს მათი სახელები აქვთ კოშკებიან სოფლებს, რომლებიც მხოლოდ 1944 წელს, დეპორტაციის დროს მიატოვეს. სოფლებს შორის ყველაზე დიდი ეგიკალია.

მაგალითად ერზის, ანუ არწივის კომპლექსმა სახელი გაითქვა არა მხოლოდ კოშკების სიმრავლით, არამედ იქ ნაპოვნი სულეიმანის ბრინჯაოს არწივით, რომელიც ისლამის გაჩენის შემდეგ უძველესი ზუსტად დათარიღებული ( საუკუნე) ბრინჯაოს ახლოაღმოსავლური ნივთია. როგორ მოხვდა ის აქ, უცნობია. ახლა ის ერმიტაჟშია დაცული.

ინგუშეთში განთავსებული კოშკების ასაკის განსაზღვრა ძალზედ რთულია. ზოგიერთი მეცნიერი ვარაუდობს, რომ ისინი 400 წლის წინ ააშენეს ინგუშებმა. ითვლება, რომ დაბალი და ფართო საცხოვრებელი კოშკები საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისში გაჩნდნენ რეგიონში. დროსთან ერთად კოშკები ვითარდებოდა და საუკუნისთვის კლასიკურ მოხდენილ გიგანტებად გადაიქცნენ, რომელთა სიმაღლე ათსართულიანი სახლის ტოლია. კოშკებს პირამიდის ფორმის სახურავები აქვთ. ამგვარი კოშკების მშენებლობა საუკუნის ბოლოს, არტილერიის გამოჩენასთან ერთად შეწყვიტეს.

დღემდე ინგუშეთში შემორჩენილია 1000-ზე მეტი ძეგლი. მათგან უმეტესობა სავალალო მდგომარეობაში და სასწრაფოდ რეაიბილიტაციას საჭიროებს, ამის მიზეზი კი არის საბროლო ვითარებები რეგიონში, კონფლიქტები და ბუნებრივი პირობები. ერთ-ერთ უნიკალურ ხუროთმოძღვრულ ძეგლს წარმოადგენს ვოვნუშკი, შუა საუკუნეების თავდაცვისა და საგუშაგოების ინგუშური კოშკების კომპლექსი. ეს არის ინგუშეთის ხუროთმოძღვრების უნიკალური ძეგლი, ძეირახ-ასინსკის სახელმწიფო ისტორიული, არქიტექტურული და ბუნებრივი მუზეუმ-ნაკრძალის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაწილი. მდებარეობს თანამედროვე ინგუშეთის მაღალმთიან ძეირახსის რაიონში. ვოვნუშკის კოშკებს ტრადიციულად იხსენიებენ ინგუშების კლანური კოშკების ოზდოის სახელითაც.

გარდა ამ ძეგლისა ინგუშეთში არის არაერთი ნათელი და ეგზოტიკური კოშკის კომპლექსი ძველი ინგუშეთის თავდაცვითი ნაგებობათა სტილისა, რომელიც წარმოადგენს ინგუშეთისთვის ისტორიული, ეროვნული მნიშვნელობის ხუროთმოძღვრულ ძეგლებს.

ძალიან ხშირად საცხოვრებელი და საბრძოლო კოშკები ერთმანეთის სიახლოვეს იყო. მათ მაღალი ქვის ღობე ჰქონდათ შემოვლებული. ყველა ინგუშური საბრძოლო კოშკი არქიტექტურის ღირშესანიშნავ ძეგლს წარმოადგენს. თუ საცხოვრებელი კოშკების სიმაღლე 10 მეტრს აღწევდა, ნახევრადსაბრძოლო კოშკების სიმაღლე 12-დან 16 მეტრამდე მერყეობდა. კლასიკური საბრძოლო კოშკები, რომლებსაც პირამიდული გადახურვა ჰქონდათ, 5-6 სართულიანი იყო და მათი სიმაღლე 25-27 მეტრს აჭარბებდა. არა მარტო ინგუშური, არამედ ჩრდილოეთკავკასიელი სხვა ხალხების გადმოცემებში გვხვდება სახელგანთქმული ინგუში ხელოსნების, ოსტატების სახელები.
ვოვნუშკი

ვოვნუშკი (ინგუშიდან. ვოვნაშკი - თავდაცვითი კოშკების ადგილი) – შუა საუკუნეების თავდაცვისა და საგუშაგოების ინგუშური კოშკების კომპლექსი. ეს არის ინგუშური ხუროთმოძღვრების უნიკალური ძეგლი, ძეირახ-ასინსკის სახელმწიფო ისტორიული, არქიტექტურული და ბუნებრივი მუზეუმ-ნაკრძალის ნაწილი. მდებარეობს თანამედროვე ინგუშეთში, ძეირახსკის მაღალმთიან რაიონში. ვოვნუშკის კოშკებს ტრადიციულად იხსენიებენ ინგუშების კლანური კოშკები, ოზდოის სახელით.

ვოვნუშკი არის ერთ–ერთი ყველაზე ნათელი და ეგზოტიკური კოშკის კომპლექსი ძველი ინგუშეთის თავდაცვითი ნაგებობათა შორის. ვოვნუშკის ძეგლი შედგება სამი ძირითადი კოშკისგან, რომელთაგან ორი დგას ერთ კლდეზე და ერთი მოპირდაპირე კლდეზე. შორიდან კომპლექსის კოშკები ყურადღებას იპყრობს, თუმცა ისინი მდებარეობს მდინარე გულოიას ულამაზეს ხეობაში, კავკასიონის შთამბეჭდავი კლდეებისა და ქედების ფონზე. კოშკები დამზადებულია ქვისგან და ვიზუალურად მიჰყვება კლდეების ბუნებრივ ლანდშაფტს, რომელთა მწვერვალებზეცაა აგებული. ისინი ოთხსართულიანი ნაგებობებია, რომელთაც გადახრილი პირამიდის ფორმა აქვთ, ბრტყელი სახურავებით და ვიწრო საყრდენი ფანჯრებით. ბარიერი კედლები, რომლებიც კოშკებთან მისასვლელს აფერხებენ, ორგანულად არის შერწყმული კლდეების ბუნებრივ რელიეფში.

ვოვნუშკის კომპლექსის კოშკების აგების დროზე, ძალიან ცოტა რამ ვიცით, მაგრამ ჩვენ შეგვიძლია დარწმუნებით ვივარაუდოთ, რომ თითოეული კოშკი აშენდა ერთი წლის განმავლობაში, ვაინახების სხვა საგვარეულო კოშკების მსგავსად. კოშკის მშენებლობასთან შესაბამისობა 365 დღის განმავლობაში სავალდებულო იყო. თუ ერთი წლის განმავლობაში შეუძლებელი იყო კოშკის მშენებლობის დასრულება, მაშინ იგი არ დასრულებულა, მაგრამ დემონტაჟი ქვებით მოხდა ან მიტოვებულია.

მრავალი ლეგენდა უკავშირდება ვოვნუშკის, მაგრამ ერთი მათგანი ნამდვილ ამბავს ჰგავს: ერთხელ კოშკების ალყის დროს, ვაინახმა ქალმა ბევრი ბავშვი გადაარჩინა. როდესაც ერთ–ერთ კოშკს ცეცხლი წაუკიდეს, მან ბავშვებთან ერთად აკვანი გადაიტანა, სასწაულებრივად მოახერხა რამდენჯერმე გადასვლა თოკის გასწვრივ, რომელიც მტრებმა გაანადგურეს ვოვნუშკის ორ კოშკს შორის.

2008 წელს ვოვნუშკის კოშკის კომპლექსი გახდა კონკურს-პროექტის "შვიდი საოცრება რუსეთის" მონაწილე, რომელიც ორგანიზებული იყო გაზეთი "იზვესტიას", ტელეკომპანია "რუსეთის" და რადიო "მაიაკის" მიერ.

2009 წელს ვოვნუშკის კოშკის კომპლექსის სურათი გამოჩნდა რუსეთის საფოსტო ბეჭედზე "ინგუშეთის რესპუბლიკა" - სერიაში "რეგიონები".

2010 წელს, რუსეთის ბანკმა, რუსეთის სამახსოვრო მონეტების სერიაში "არქიტექტურული ძეგლები", გამოსცა ვერცხლის მონეტაც, ტირაჟი 10,000, ვოვნუშკის კომპლექსის ერთ-ერთი სათვალთვალო კოშკი, რომლის ნომინალური ღირებულება 3 მანეთი და წონა 31,1 გრამი, იყო.
ისრაილ არსამაკოვი

ისრაილ არსამაკოვი ( დ. 8 თებერვალი, 1962, გროზნო, რსფსრ, სსრკ) — საბჭოთა ძალოსანი. არის სსრკ და ევროპის ჩემპიონი, მსოფლიო ჩემპიონატის პრიზიორი, 1988 წლის ოლიმპიური ჩემპიონი (სეული, სამხრეთ კორეა), სსრკ სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1988).

ბიოგრაფია
დაამთავრა გროზნოს პედაგოგიური ინსტიტუტის ფიზიკური კულტურის ფაკულტეტი, პროფესიით პედაგოგი. თამაშობდა დინამოში (გროზნო). ინგუშეთის პირველი ოლიმპიური ჩემპიონი. 90-იანი წლების შუა ხანებში ის იყო ძალოსნობის რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტიც.

ისრაილი წარმატებით იყო დაკავებული თავისუფალი სტილით ჭიდაობაში, აპირებდა ამ სპორტის სახეობაში გაგრძელებას და მოღვაწეობას, მაგრამ ერთხელ მისმა მწვრთნელმა ასლანბეკ ძეგოევმა შენიშნა, რომ მძლეოსნობა ისრაელისთვის უკეთესია, ვიდრე ჩხუბი. სწორედ ამ მომენტიდან დაიწყო მისი კარიერა როგორც ძალოსნობაში.

1981 წელს, იგი უკვე საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი გახდა სენიორთა შორის. მან მსუბუქი წონის მძიმე წონაში 375 კგ-ით. 1983 წელს ისრაილ არსამაკოვი გადავიდა შუა მძიმეწონის დივიზიონში. მან ამ წონით კლასში დაასრულა საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატიც.

მის პატივსაცემად, მწერალ ალექსანდრე სკლიარენკოს მიერ დაწერილი იქნა წიგნი "ძალოსანი ისრაილ არსამაკოვი". ის არის კავკასიური და ინგუშური თამაშების ინიციატორიც.

1993 წელს ცოლად შეირთო გლუშკო ოქსანა ნიკოლაევნა, რომლისგანაც 4 შვილი ჰყავს: ბერსა, ისმაილი, ასლან-გირეი და ქალიშვილი კანი.

ისრაილ არსამაკოვს რამდენიმე განსაკუთრებული მიღწევა აქვს, რომელთაგან გამორჩეულია: 1988 წლის ოლიმპიური თამაშების ჩემპიონი სეულში საშუალო წონაში (377.5 კგ; 167.5 კგ; 210 კგ);
1986 წლის მსოფლიო თასის ვერცხლის მედალოსანი ბულგარეთში საშუალო წონაში (390 კგ; 177.5 კგ; 212.5 კგ); 1986 წ. ევროპის ჩემპიონი საშუალო წონაში (382.5 კგ; 170 კგ; 212.5 კგ);
სსრკ-ს ჩემპიონი 1985, 1986, 1988 წლებში; 1979 და 1980 წლებში სსრკ თასის გამარჯვებული; 1979 წელს სსრკ-ს ჩემპიონი ჯერიკით 160 კგ; 1980 წლის სსრკ ჩემპიონი (165 კგ; 197.5 კგ);
1981 წელს სსრკ ჩემპიონი 172,5 კგ; სსრკ-ს ჩემპიონი 1983 წელს (222.5 კგ; 90 კგ;); სსრკ ჩემპიონატების ვერცხლის მედალოსანი 1982, 1983, 1987 წლებში და მსოფლიო რეკორდმენი (179 კგ).
ნაზირ მანკიევი

ნაზირ მანკიევი — დ. 27 იანვარი, 1985, სურკახი, ინგუშეთი) — არის ინგუშეთის მოჭიდავე, რომელმაც მოიპოვა ოქროს მედალი 2008 წლის ზაფხულის ოლიმპიადაზე ბერძნულ-რომაულ ჭიდაობაში. კრასნოიარსის მკვიდრი.

2007 და 2010 წლების მსოფლიო ჩემპიონატების ბრინჯაოს მედალოსანი, რუსეთის ჩემპიონატების ჩემპიონი და მედალოსანი. რუსეთის სპორტის დამსახურებული ოსტატი. ეროვნული ნაკრების წევრი 2004 წლიდან. არის ბექან მანკიევის უფროსი ძმა. ეროვნებით - ინგუში. მანკიევი 55 კილოგრამ წონით კატეგორიაში გამოდიოდა. სიმაღლით არის 155 სმ.

მან დაიწყო ბრძოლა 13 წლის ასაკში მშობლიურ სოფელ სპორტულ კლუბში გამოცდილი მენტორის რუსლან ჩახკიევის ხელმძღვანელობით, რომელმაც მოახერხა ახალგაზრდისთვის მიეცა ყველა ის უნარ-ჩვევები რაც საჭირო იყო მისი როგორც პროფესიონალი მებრძოლის ჩამოსაყალიბებლად. 2000 წელს მანკიევი გახდა ეროვნული ნაკრების წევრი. ორი წლის შემდეგ, კრასნოიარსკის კლუბის მწვრთნელმა მიხეილ გამზინმა მას კლუბში გაწევრიანებისკენ მოუწოდა.

ჯილდოები
ნაზირ მანკიევი ერთ-ერთი ტიტულოვანი ინგუში სპორტსმენია. მას აქვს მოპოვებული, მთელი რიგი პრიზები, მათ შორის: ივან პოდუბნის 2008 წლის გრან პრი - ოქრო; ივან პოდუბნის 2010 წლის გრან პრი - ოქრო; ივან პოდუბნის 2011 წლის გრან პრი - ოქრო; ივან პოდუბნის 2013 წლის გრან პრი - ბრინჯაო; 2005 წლის ბერძნულ-რომაული ჭიდაობის ჩემპიონატი - ვერცხლი; რუსეთის ჩემპიონატი ბერძნულ-რომაულ ჭიდაობაში 2008 - ოქრო; 2006 წლის ბერძნულ-რომაული ჭიდაობის ჩემპიონატი -ოქრო; 2007 წლის ბერძნულ-რომაული ჭიდაობის ჩემპიონატი - ბრინჯაო; 2009 წლის ბერძნულ-რომაული ჭიდაობის ჩემპიონატი - ოქრო; 2012 წლის ბერძნულ-რომაული ჭიდაობის ჩემპიონატი - ვერცხლი.

ნაზირ მანკიევმა მოიპოვა მეგობრობის ორდენი - ფიზიკური კულტურისა და სპორტის განვითარებაში შეტანილი უდიდესი წვლილისთვის, მაღალი სპორტული მიღწევისთვის ოლიმპიური თამაშების 2008 წლის პეკინის ოლიმპიურ თამაშებზე. პირველი ოქროს მედალი რუსეთის ნაკრებისთვის, პეკინში, 2008 წლის ოლიმპიურ თამაშებზე, მოიპოვა ბერძნულ-რომაული სტილით მოჭიდავე ნაზირ მანკიევმა. უმაღლესი ჯილდოსკენ მიმავალ გზაზე მან თითქმის დაუჯერებელი რამ გააკეთა, სწორედ აქ მან დაამარცხა ბოლო წლების მსოფლიო სამგზის ჩემპიონი, ირანელი ჰამიდ სორიანი, მსოფლიოს მოქმედი ვიცე-ჩემპიონი პაკ იუნ ჩოლი და ევროპის ჩემპიონი როვშან ბაირამოვი აზერბაიჯანიდან.

გარდა ამ მიღწევისა, ასევე ნაზირ მანკიევი არის რუსეთის სპორტის დამსახურებული ოსტატი ბერძნულ-რომაულ ჭიდაობაში.