ბელარუსი

ბელარუსი , ოფიციალურად ბელარუსის რესპუბლიკა — ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო აღმოსავლეთ ევროპაში. ბელარუსს აღმოსავლეთიდან და ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება რუსეთი, სამხრეთიდან უკრაინა, დასავლეთიდან პოლონეთი, ხოლო ჩრდილო-დასავლეთის მხრიდან ლატვია და ლიეტუვა. დედაქალაქია მინსკი; სხვა მნიშვნელოვანი ქალაქებია ბრესტი, გროდნო, გომელი, მოგილიოვი და ვიტებსკი. ქვეყნის ფართობი შეადგენს 207 600 კმ²-ს, ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ტყეებს უკავია, ეკონომიკაში ყველაზე განვითარებული სფეროებია აგროკულტურა და მრეწველობა.

ბელარუსის ტერიტორიაზე არსებული პირველი დამოუკიდებელი სახელმწიფო იყო პოლოცკის სამთავრო, ეს სამთავრო კიევის რუსეთის დაშლის შედეგად წარმოიქმნა, მოგვიანებით უკვე ბელარუსები ხდება ლიტვის დიდი სამთავროს შემადგენელი ნაწილი, მას შემდეგ რაც ლიტვისა და პოლონეთის გაერთიანება მოხდა, უკვე ამ მიწებს გაერთიანებული სახელმწიფო აკონტროლებდა. პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობასა და რუსეთის იმპერიას შორის არსებული ბრძოლების შემდეგ ეს ტერიტორია რუსეთის შემადგენლობაში მოექცა რიგითი გუბერნიის სტატუსით. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ აქ შეიქმნა ბელორუსიის სახალხო რესპუბლიკა (1918-1919), 1919 წლიდან უკვე ბელარუსია არის საბჭოთა რესპუბლიკა.

საბჭოთა კავშირის შექმნის შემდეგ, ეს ტერიტორია სსრკ-ში შევიდა მოკავშირე რესპუბლიკის სტატუსით. 1939 წელს სსრკ-ს მიერ გერმანიასთან დადებული მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტით, საბჭოთა კავშირმა მიიერთა აღმოსავლეთი პოლონეთი, ეს ტერიტორია შეუერთდა ბელორუსის საბჭოთა რესპუბლიკას. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ბელარუსი ოკუპირებული იქნა გერმანელების მიერ. ომის დასრულების შემდეგ რესპუბლიკაში შედარებით განვითარდა ეკონომიკა.

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ბელარუსი დამოუკიდებელი სახელმწიფო გახდა. 1992 წელს ჩამოყალიბდა დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა, რომლის ერთ-ერთი დამფუძნებელი სწორედ ბელარუსი იყო. 1994 წლიდან დღემდე ქვეყნის მმართველია ალექსანდრე ლუკაშენკო.

ბელარუსის მოსახლეობა შეადგენს 9,85 მილიონ ადამიანს, ქვეყნის მთავარი ურბანული ცენტრებია დედაქალაქი მინსკი. აქ მცხოვრებთა 80 % ბელარუსელია, მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს პოლონელები და უკრაინელები. 1995 წელს ჩატარებული რეფერენდუმის შედეგად ქვეყნის ოფიციალური ენები გახდა: ბელარუსული და რუსული. ბელარუსის კონსტიტუციის შედეგად ქვეყანაში ოფიციალური რელიგია გამოცხადებული არ არის, თუმცა მოსახლეობის დიდი ნაწილი რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მრევლია, მეორე რელიგია მრევლის რაოდენობით არის კათოლიკური ეკლესია.

სახელწოდება
ოფიციალური: ბელარუსის რესპუბლიკა.
ეროვნული: , . დამოუკიდებლობის გამოცხადებამდე ბელორუსია ერქვა, შემდეგ კი ბელარუსი უწოდეს.
ეტიმოლოგია: ქვეყნის სახელი „თეთრ რუსეთს“ ნიშნავს. ბელარუსები ახალ ტერმინს ძირიდან წარმოებულად მიიჩნევენ. თუმცა ორივე ტერმინი და მიღებულია ვიკინგური ძირისაგან .

ისტორია
პირველყოფილი თემური წყობილება
ბელარუსის ტერიტორიაზე ადამიანის არსებობის პირველი ნიშნები შუა პალეოლითს განეკუთვნება. ქვეყნის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია მეზოლითის, ნეოლითისა და ბრინჯაოს ხანის რამდენიმე ასეული სადგომი. თავდაპირველად ადამიანთა ძირითადი საქმიანობა იყო ნადირობა, თევზჭერა, საკვების შეგროვება, ნეოლითიდან კი ვითარდება მიწათმოქმედება და მესაქონლეობა. ბრინჯაოს ხანაში ქვის პრიმიტიული იარაღი შეცვალა ახალი სახის, მეტწილად ბრინჯაოს იარაღმა. ძვ. წ. საუკუნეში დაიწყეს რკინის იარაღის დამზადება და გამაგრებული დასახლებების მშენებლობა. ბელარუსის ტერიტორიაზე ცნობილია ამ ტიპის ათასზე მეტი დასახლება. ამ ეპოქიდან ქვეყნის ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ მილოგრადისა და ზარუბინეცის კულტურული ტომები. - საუკუნეებში ბელარუსში თანდათან შემოიჭრნენ სლავური ტომები, რის გამოც მოხდა ადგილობრივი მოსახლეობის ასიმილაცია. ჩამოყალიბდა სამი დიდი ტომობრივი გაერთიანება: პოლესიე და შუა ბელარუსის ნაწილი დაიკავეს დრეგოვიჩებმა, მდინარე სოჟის აუზი - რადიმიჩებმა, დვინისპირეთი და ზემო დნეპრისპირეთი - კრივიჩებმა.

უახლესი ისტორია
1918-19 წლებში მოიპოვა დამოუკიდებლობა რუსეთისაგან, 1941-44 წლებში ოკუპირებული იყო ფაშისტური გერმანიის მიერ. 1945 წელს გახდა გაეროს წევრი. 1991 წელს გამოაცხადა დამოუკიდებლობა სსრ კავშირისაგან. დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა — შეიქმნა მინსკში. 1999 წელს ხელი მოეწერა შეთანხმებას რუსეთ-ბელარუსის კავშირის შექმნის შესახებ.

გეოგრაფია
ქვეყანა ცენტრალური ევროპის აღმოსავლეთში. მისი მოსაზღვრე ქვეყნებია: რუსეთი — აღმოსავლეთით და ჩრდილოეთით, ლიეტუვა და ლატვია — ჩრდილო-დასავლეთით, პოლონეთი — დასავლეთით, უკრაინა — სამხრეთით. ფართობი შეადგენს 207 600 კვ. კმ-ს, საიდანაც 25 % ტყეებზე მოდის. მთავარი მდინარეებია: ნემანი, პრიპიატი, დნეპრი. ბუნებრივი რესურსები — ტყეები, ტორფი, ნავთობისა და ბუნებრივი აირის მცირე მარაგები, გრანიტი, დოლომიტური კირქვა, ცარცი, სილა, ხრეში, თიხა.

ბუნება
რელიეფი
ბელარუსს უკავია აღმოსავლეთ ევროპის ვაკის დასავლეთი განაპირა ნაწილი. დამახასიათებელია მაღლობი, დაბლობი და ვაკე სივრცეები, რომელიც ადგილ-ადგილ დაჭაობებული და ტბიანია. ბელარუსის რელიეფის თავისებურება ძირითადად განაპირობა მეოთხეულმა კონტინენტურმა გამყინვარებამ (შემორჩენილია კარგად გამოხატული მორენული სერები). ტერიტორიის სამხრეთ-აღმოსავლეთი მხარე უჭირავს მყინვარისპირა ვაკეების ზოლს, რომლის დასავლეთით ბერეზინის ცენტრალური და სხვა მცირე ვაკეებია. ქვეყნის სამხრეთით მდებარეობს ბელარუსის პოლესიე. უკიდურეს სამხრეთშია მოზირის სერი.

გეოლოგიური აგებულება და სასარგებლო წიაღისეული
ბელარუსის ტერიტორია აღმოსავლეთ ევროპის ბაქნის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს. ბაქნის სამხრეთ ნაწილში შემოჭრილია უკრაინის ფარი, აღმოსავლეთში კი - ვორონეჟის ანტეკლიზა. ბაქნის უძველესი საფუძველი მხოლოდ ბელარუსის უკიდურეს სამხრეთ ნაწილში შიშვლდება, სხვაგან იგი დაფარულია 1000-5000 მ სისქის ტერიგენული და კარბონატული ნალექებით (ზედაპროტეროზოურიდან ნეოგენამდე და ანთროპოგენამდე). ბელარუსი მდიდარია სხვადასხვა სასარგებლო წიაღისეულით (კალიუმის მარილები, ქვამარილი, ნავთობი, მურა ნახშირი, ქვანახშირი). ბევრგანაა თიხისა და სამშენებლო ქვის საბადოები, ტორფის ბუდობები და სხვა. არის მინერალური წყლებიც.

ჰავა
შიგა წყლები
ბელარუსის მდინარეები შავი და ბალტიის ზღვების აუზებს განეკუთვნება. მათი საერთო სიგრძე 51 000 კმ-ზე მეტია. დიდი მდინარეა დნეპრი, დასავლეთი დვინა, ნემანი. ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში აქვს სათავე მდინარე ლოვატს (ნევის აუზი). მდინარეთა საზრდოობა შერეული ტიპისაა. იყენებენ სანაოსნოდ, ხე-ტყის დასაცურებლად. მდინარე პრიპიატი დნეპრ-ბუგის არხით დაკავშირებულია მდინარე ბუგთან. ბელარუსში მრავალი ტბაა, რომლებიც მდიდარია თევზით.

სახელმწიფო
სახელმწიფო სისტემა — რესპუბლიკა.
სახელმწიფოს მეთაური — პრეზიდენტი ალექსანდრ ლუკაშენკო (1994).
საკანონმდებლო ორგანო — ორპალატიანი ეროვნული კრება. ზედა პალატა — რესპუბლიკის საბჭო 64 წევრისგან არის დაკომპლექტებული, ქვედა პალატა — წარმომადგენელთა პალატა — 110 წევრისგან.

ტერიტორიული მოწყობა
ბელარუსი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულად იყოფა 6 ოლქად ( — ბრესტის, გომელის, გროდნოს, ვიტებსკის, მინსკისა და მოგილიოვის) და 1 მუნიციპალიტეტი ( — ქალაქი მინსკი).

ქალაქები
დემოგრაფია
2009 წლის მონაცემებით ბელარუსის მოსახლეობა შეადგენს 9 503 807 ადამიანს. აქედან ეთნიკურად ბელარუსი - 83,7 %, რუსი - 8,3 %, პოლონელი - 3,1 %, უკრაინელი - 1,7 % და სხვა - 3,2 %. ერთ კვადრატულ კილომეტრზე საშუალოდ 50 ადამიანი ცხოვრობს. მოსახლეობის 70 % ქალაქში მაცხოვრებელია. ბელარუსის უდიდესი ქალაქი და ამავდროულად დედაქალაქი არის მინსკი, სადაც 2015 წლის მონაცემებით 1 937 900 ადამიანი ცხოვრობს. სიდიდით მეორე ქალაქი არის გომელი (526 873 მაცხოვრებელი), ხოლო მესამე კი - მოგილევი (374 644). ბელარუსის სხვა დიდი ქალაქებია: ვიტებსკი (366 299), გროდნო (356 557), ბრესტი (330 934) და ა. შ.

როგორც ევროპული სახელმწიფოების უმრავლესობა, ბელარუსიც გამოირჩევა მოსახლეობის რაოდენობის შემცირების კუთხით. ასევე შეინიშნება საშუალო ასაკის ზრდის ტენდენციაც. კერძოდ, დღეის მონაცემებით მოსახლეობის საშუალო ასაკი 37 წელია და თუ ზრდა მსგავსი ტემპებით გაგრძელდა 2050 წლისთვის აღნიშნული მონაცემი 55-დან 65 წლამდე ავა. ეს ყველაფერი გამოიწვია ახალგაზრდა მოსახლეობის ქვეყნიდან გადინებამ.

ბელარუსში სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა არის 68,9 წელი (63 მამაკაცებისთვის და 74,9 ქალბატონებისთვის).

ენა
ბელარუსს აქვს ორი სახელმწიფო ენა - რუსული და ბელარუსული. რუსულად საუბრობს მოსახლეობის უმრავლესობა - 72 %, ხოლო ბელარუსულად კი - მხოლოდ 11,9 %.

რელიგია
მართლმადიდებელი - 83,3 %
სხვა ქრისტიანი - 7,7 %
არარელიგიური - 7,8 %
სხვა - 1,2 %

ეკონომიკა
1995 წლიდან პრეზიდენტ ლუკაშენკოს ხელმძღვანელობით ქვეყანა დაადგა „საბაზრო სოციალიზმის“ მშენებლობის გზას, რაც საშუალებას იძლევა ფასების პოლიტიკასა და კერძო სექტორზე სახელმწიფო კონტროლისა. ძირითადი საექსპორტო პროდუქციაა — მანქანათმშენებლობის ნაწარმი, სასუქები, ტორფი, ელექტროსაქონელი. ეროვნული ვალუტაა ბელარუსის რუბლი .

კულტურა
კულტურული მემკვიდრეობა: ბელოვეჟის ტევრი, მირის ციხე-კოშკი ( ს.), ტაძარი პოლოცკში ( ს.), რაძივილების ციხე-კოშკი ნესვიჟში ( ს.), იეზუიტების ტაძარი გროდნოში ( ს).