Amanita bisporigera

— მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოს სახეობა ამანიტას გვარისა. იგი საყოველთაოდ ცნობილია როგორც „აღმოსავლური გამანადგურებელი ანგელოზი“, „აღმოსავლეთ ჩრდილოეთ ამერიკის გამანადგურებელი ანგელოზი“ ან უბრალოდ „გამანადგურებელი ანგელოზი“. თუმცა, სახელწოდება „გამანადგურებელი ანგელოზი“ აგრეთვე გამოიყენება ამანიტას გვარის სამი სხვა სასიკვდილოდ შხამიანი თეთრი სოკოს (. , და ) აღსანიშნავადაც.

სოკოს აქვს თეთრი გლუვი ქუდი, რომლის დიამეტრი 13 სანტიმეტრს აღწევს. ფეხის სიგრძე — 14 სმ-მდე, რომლის ზედა მხარეს თეთრი საყელო აქვს. ფეხი ძირისკენ ბოლქვისებურად არის გამსხვილებული და დაფარულია ტომრისებრი მემბრანული თეთრი ვოლვით. ფირფიტები თეთრია და ფეხთან თავისუფალი, მჭიდროდ განლაგებული. სოკოს ბაზიდიუმებზე, როგორც წესი, ორი სპორა ვითარდება, თუმცა ეს მახასიათებელი უცვლელი არ არის. მეტად წააგავს ამანიტას გვარის სხვა თეთრ სოკოებს, მათ შორის მომაკვდინებელ -სა და -ს.

ეს სახეობა გვხვდება ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოსავლეთ ნაწილის შერეულ წიწვოვან და ფოთლოვან ტყეებში სამხრეთით მექსიკამდე, თუმცა იშვიათია ჩრდილოეთ ამერიკის დასავლეთით. მოწამვლის პირველი სიმპტომები ვლინდება მიღებიდან 6-დან 24 საათში, რასაც მოჰყვება მოჩვენებითი გაუმჯობესების პერიოდი, შემდეგ კი — ღვიძლისა და თირკმლის უკმარისობა და საბოლოოდ სიკვდილი ოთხი ან მეტი დღის შემდეგ.

ტაქსონომია
 პირველად 1906 წელს აღწერა ამერიკელმა ბოტანიკოსმა ჯორჯ ფრენსის ატკინსონმა. ზრდასთან ერთად, მისი ქუდი კვერცხისებრიდან ამზნექილ ფორმას იღებს, ან ოდნავ ბრტყელდება. ქუდის ზედაპირი გლუვი და თეთრია, ზოგჯერ ცენტრში მკრთალი მოყავისფრო ან კრემისფერი ელფერი ახასიათებს. ზედაპირი მშრალია, ან ტენიან გარემოში — ოდნავ წებოვანი.

რბილობი — თხელი და თეთრი; დაზიანებისას ფერს არ იცვლის. კალიუმის ჰიდროქსიდის დაწვეთებისას არც . და არც . , როგორც წესი, ფერს ყვითლად არ იცვლის; რაც შეეხება . -ის რეაქციას -ზე, იგი ჯერჯერობით აღწერილი არ არის. ისინი, როგორც წესი, ზაფხულსა და ადრეულ შემოდგომაზე ჩნდებიან. ნაყოფსხეულები ხშირად მუხის სიახლოვეს გვხვდება, თუმცა დასავლეთ რეგიონებში არყისა და ვერხვის კორომებშიც არის დაფიქსირებული.

სახეობა უმეტესაად გავრცელებულია ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოსავლეთ ნაწილში, ხოლო დასავლეთით იშვიათობას წარმოადგენს. იგი ფართოდაა გავრცელებული კანადაში, სამხრეთით კი მისი გავრცელების არეალი მექსიკამდე აღწევს. სოკო აგრეთვე აღმოჩენილია კოლუმბიაში, სადაც ის შესაძლოა მოხვდა შემოტანილი ფიჭვის ნერგების მეშვეობით.

ტოქსიკურობა
. მიჩნეულია ჩრდილოეთ ამერიკის ყველაზე ტოქსიკურ ამანიტას სახეობად. ამასთან, ტოქსინების კონცენტრაცია სოკოს სხვადასხვა ნაყოფსხეულში თითქმის უცვლელია. აღწერილია ამატოქსინის სამი ქვეტიპი: , და -ამანიტინი. მთავარი ამატოქსინი, -ამანიტინი, ადვილად შეიწოვება ნაწლავებიდან, რის შემდეგაც შეწოვილი ტოქსინის 60% გამოიყოფა ნაღველში და გადის ენტეროჰეპატურ ცირკულაციას, ხოლო დარჩენილ 40%-ს თირკმელები ფილტრავს. ტოქსინი თრგუნავს ფერმენტ რნმ-პოლიმერაზა -ს, რითაც ხელს უშლის დნმ-ის ტრანსკრიფციას, რაც თავის მხრივ თრგუნავს რნმ-ის წარმოქმნასა და ცილის სინთეზს. ეს იწვევს უჯრედულ ნეკროზს, განსაკუთრებით იმ უჯრედებში, რომლებიც პირველადად განიცდიან ტოქსინის ზემოქმედებას და ხასიათდებიან ცილის სინთეზის მაღალი სიჩქარით. აღნიშნული პროცესი იწვევს ღვიძლის მძიმე, მწვავე დისფუნქციას და, საბოლოო ჯამში, ღვიძლის უკმარისობას. ამატოქსინები არ იშლება დუღილით, გაყინვით ან გაშრობით. 1 გრამ . -ში არის დაახლოებით 0.2-დან 0.4 მილიგრამამდე -ამანიტინი; ადამიანისთვის სასიკვდილო დოზა შეადგენს სხეულის მასის 0.1 მგ/კგ-ზე ნაკლებს. ერთი მომწიფებული ნაყოფსხეული შეიძლება შეიცავდეს 10–12 მგ -ამანიტინს, რაც სრულიად საკმარისია ადამიანის მოსაკლავად. სპორებში -ამანიტინის კონცენტრაცია ნაყოფსხეულის ქსოვილების კონცენტრაციის დაახლოებით 17%-ს შეადგენს.

. ასევე შეიცავს ფალოტოქსინ ფალაციდინს, რომელიც სტრუქტურულად ჰგავს ამატოქსინებს, თუმცა ნაკლებად შხამიანად ითვლება ორგანიზმის მიერ მისი ცუდი შეწოვის გამო. მოწამვლის შემთხვევები ასევე დაფიქსირებულია შინაურ ცხოველებშიც, მათ შორის ძაღლებში, კატებსა და ძროხებში.

. -ს მოხმარებით გამოწვეული სიკვდილიანობის პირველი შემთხვევა დაფიქსირდა სან-ანტონიოს მახლობლად (მექსიკა) 1957 წელს, სადაც რანჩოს მფლობელმა, მისმა მეუღლემ და სამმა შვილმა მიირთვეს ეს სოკო; მათგან მხოლოდ მამაკაცი გადარჩა.

ამანიტათი მოწამვლა ხასიათდება შემდეგი ეტაპებით: საწყისი, ანუ ინკუბაციური პერიოდი წარმოადგენს უსიმპტომო ფაზას, რომელიც სოკოს მიღებიდან 6-დან 12 საათამდე გრძელდება. ამას მოსდევს კუჭ-ნაწლავის, იგივე გასტროინტესტინალური ფაზა, რომელიც მიღებიდან დაახლოებით 6–16 საათში იწყება; ამ დროს თავს იჩენს მუცლის ტკივილი, მწვავე პირღებინება და პროფუზული დიარეა, რაც 24 საათამდე გრძელდება და შეიძლება გამოიწვიოს ორგანიზმის ძლიერი გაუწყლოება, ელექტროლიტების მძიმე დისბალანსი და შოკი. ეს ადრეული გამოვლინებები, სავარაუდოდ, სხვა ტოქსინებს, მაგალითად, ფალოიდინს უკავშირდება. მომდევნო, ციტოტოქსიკური ფაზა ვლინდება სოკოს მიღებიდან 24–48 საათის ინტერვალში, როდესაც შეიმჩნევა ღვიძლის დაზიანების კლინიკური და ბიოქიმიური ნიშნები, თუმცა პაციენტი, როგორც წესი, კუჭ-ნაწლავისმხრივი სიმპტომებისგან ამ დროისთვის უკვე თავისუფალია. ამ ეტაპზე იჩენს თავს ღვიძლის დისფუნქციის ისეთი სიმპტომები, როგორიცაა სიყვითლე, ჰიპოგლიკემია, აციდოზი და ჰემორაგია. მოგვიანებით იმატებს პროთრომბინისა და სისხლში ამიაკის დონე, რასაც თან ერთვის ღვიძლისმიერი ენცეფალოპათიისა და ან თირკმლის უკმარისობის ნიშნები. ლეტალობის ძირითად რისკ-ფაქტორებად მიჩნეულია 10 წელზე ნაკლები ასაკი, მოკლე ლატენტური პერიოდი სოკოს მიღებასა და პირველი სიმპტომების გამოვლენას შორის, მძიმე კოაგულოპათია, მძიმე ჰიპერბილირუბინემია და შრატში კრეატინინის დონის მზარდი მაჩვენებელი.

რესურსები ინტერნეში