iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გერმანული ენა

}) — გერმანიის, ავსტრიისა და ლიხტენშტაინის ოფიციალური და შვეიცარიის, ლუქსემბურგისა და ბელგიის ერთ-ერთი ოფიციალური ენა. გერმანული ინგლისურთან, ნიდერლანდურთან და ფრიზიულთან ერთად ინდოევროპული ოჯახის დასავლეთ-გერმანიკული ენების ჯგუფს მიეკუთვნება. უძველესი წერილობითი ძეგლებია: სანტ-გალენის ლათინურ-გერმანული გლოსარიუმი ( ს.), შესრულებული ალემანურ დიალექტზე, ისიდორეს ტრაქტატის თარგმანი რაინის ფრანკულ დიალექტზე ( ს-ის დასაწყისი).

გერმანიის ტერიტორიაზე შუა საუკუნებში მრავლად იყო პატარ-პატარა ტერიტორიული წარმონაქმნები, რამაც განაპირობა საკმაოდ განსხვავებული დიალექტების წარმოქმნა. დიალექტთა მრავალფეროვნება ხელს უშლიდა საერთო გერმანული ენისა და კულტურის განვითარებას. ამის გამო, მე-13 საუკუნის დასაწყისში, გერმანელმა პოეტებმა და მწერლებმა თავის შემოქმედებაში დიალექტური სიტყვების ხმარება აიკრძალეს. სწორედ ეს დრო ითვლება საერთო გერმანული სამწერლობო, ლიტერატურული ენის შექმნის პირველ მცდელობად.

1521 წელს მარტინ ლუთერმა თარგმნა ახალი, ხოლო 1534 წელს ძველი აღთქმა, რითაც მან განვითარების სრულიად საფეხურზე აიყვანა გერმანული ენა.

ევროპის სხვა ქვეყნებისაგან განსხვავებით, სადაც სალიტერატურო ენა ძირითადად დედაქალაქის დიალექტს ეფუძნება, გერმანული სამწერლობო ენა შუალედურია ჩრდილოეთისა და სამხრეთის დიალექტებს შორის და ადგილობრივად ითვლება მხოლოდ ჰანოვერში. სალიტერატურო ენამ ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში სწრაფად ჩაანაცვლა ადგილობრივი დიალექტები, ხოლო სამხრეთ გერმანიაში ჯერ კიდევ უფრო მეტად განსხვავებულ დიალექტებზე საუბრობენ.

გერმანული ენის განვითარების პერიოდები
1. 750–1050: ძველი ზემოგერმანული ენა 
2. 1050–1350: საშუალო ზემოგერმანული ენა 
3. 1350–1650: ადრეული ახალი ზემოგერმანული ენა 
4. 1650–დან: ახალი ზემოგერმანული, ანუ თანამედროვე სალიტერატურო გერმანული ენა 

ანბანი
გერმანული ანბანი ჩამოყალიბდა ლათინური ანბანის საფუძველზე. ანბანში სულ 26 ასო-ნიშანია, რომელთაგან 6 ხმოვანია, 20 — თანხმოვანი.

} ( (ეკე) — კუთხე)

ლექსიკა
ფრაზები და სიტყვები

გამარჯობა! —
დილა მშვიდობისა! —
საღამო მშვიდობისა! —
ღამე მშვიდობისა! —
გამარჯობა! (ფამილარული ფორმა) —
გამარჯობა! (ფამილარული ფორმა) —

როგორ ხარ? — /
კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება! —
გმადლობთ! — / /

კი. / არა. — /
გეთაყვა. —
ნახვამდის! — /
ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონები

}

გ. მერჩული ადარნასეს შვილთა შორის იხსენიებს გურგენ კურაპალატს და სუმბატს, ხოლო აშოტ კეკელას, რომელიც გარდაიცვალა 867 წელს, არ იხსენიებს. მერჩულის სიტყვით, ამხდარა გრიგოლის წინასწარმეტყველება მოხსენებული ორი შვილის შესახებ და ისინი „მტრისაგან (ეშმაკისაგან) ფრიად იტანჯებოდეს“, მაგრამ განკურნებულან, როდესაც მამას გაუგზავნია იმჟამად უკვე გარდაცვალებული დედის საფლავზე და იქ ულოციათ (მერჩული, გვ. ნთ). თ. ლომოურის აზრით, აშოტ კეკელას მერჩული არ იხსენიებს იმიტომ, რომ მოთხრობილი ამბების დროს ის ცოცხალი აღარ ყოფილა. მაშასადამე, ამ ამბებს ადგილი ჰქონია 867 წლის შემდეგ და ამ დროს მათი მამა ადარნასე ჯერ კიდევ ცოცხალი ყოფილა (იხ. „არილი“. გვ. 51).

ზემო ტაოს ბაგრატიონები
826/830-867 : უხუცესი ადარნასე ;
867-891 : გურგენ , ერისთ. ერისთავი, კურაპალატი 881 წლიდან;
891-896 : ადარნასე ;
896-908 : დავით , ერისთ. ერისთავი;
908-918 : აშოტ კუხი, ერისთ. ერისთავი;
918-941 : გურგენ , დიდი, ერისთ. ერისთავი, მაგისტროსი.
941-945 : ბაგრატ , ქართველთა მეფე (923–937), მაგისტროსი;
945-961 : ადარნასე , მაგისტროსი 945; კურაპალატი 958;
961-966 : ბაგრატ , ერისთავთერისთავი;
966-1001 : დავით , დიდი, ერისთ. ერისთავი, მაგისტროსი, კურაპალატი 978 წლიდან, ტაოს მეფე;
1001 წლიდან ანექსირებული ბიზანტიის იმპერიის მიერ (იბერიის თემი).

არტანუჯი-კლარჯეთის ბაგრატიონები
867-889 : სუმბატ მამფალი, არტანუჯელი, დიდი, ანთიპატოს-პატრიკი, ადარნასე -ის ძე;
889-900 : ბაგრატ მამფალი, მაგისტროსი, არტანუჯელი;
889-943 : დავით მამფალი, დიდი;
900-923 : გურგენ , ერისთავი;
923-932 : აშოტ , კისკასი, პატრიკი;
943-988 : სუმბატ , არტანუჯელი, ერისთავთერისთავი;
988-993 : დავით ;
993-1011 : სუმბატ , კლარჯი, არტანუჯელი;
1011-1011 : ბაგრატ ;
1011-1012 : გურგენ , კლარჯი;
1011-1014 : ბაგრატ (საქართველოს მეფე).

გვარამ მამფალის შტო
აშოტის ვაჟებს შორის უმრწემესს, გვარამ მამფალს ერგო სამცხე-ჯავახეთის მხარე. მისი ცოლი იყო დაჲ სომეხთა მეფის სუმბატ დიდისა, რომლისგან ეყოლა ორი ვაჟი: მემკვიდრე ნასრა (†888, უშვილოდ) და აშოტ (†869, უძეოდ) და ერთი ქალი – ცოლი ჯერ აფხაზთა მეფის ადარნასესი, შემდეგ აფხაზთა მეფის ბაგრატ -ს (861–873). †882 წელს მონაზნობაში; დამარხულია ოპიზის მონასტერში. მისი შტო ნასრას სიკვდილის შემდეგ შეწყდა.

სამცხე-ჯავახეთის ბაგრატიონები
830-881 : გუარამ მამფალი;
881-888 : ნასრა.

გენეალოგია
გურგენი

გურგენი (გ. 1008) — ბაგრატიონთა ტაოს შტოს წარმომადგენელი, მეფეთ-მეფე (994–1008) და მაგისტროსი (1001). ქართველთა მეფის ბაგრატ -ის ძე და გაერთიანებული საქართველოს პირველი მეფის ბაგრატ -ის მამა. ცოლად ჰყავდა აფხაზთა მეფის გიორგი -ის ასული გურანდუხტი. გურგენმა აქტიური მონაწილეობა მიიღო საქართველოს პოლიტიკურ გაერთიანებაში. 975 წელს ქართლში მეურვედ გადმოჰყვა ბაგრატ -ს, როდესაც დავით კურაპალატმა, იოანე მარუშისძის ხელშეწყობით, ქართლის (იბერია) ტახტზე დასვა თავისი შვილობილი. ქართლის აზნაურების ერთი ნაწილის ღალატის შედეგად გურგენი შეიპყრეს კახეთის სამეფოს აზნაურებმა, რომლებიც ქართლისათვის იბრძოდნენ. დავით კურაპალატის ენერგიული ჩარევის შედეგად გურგენი გაათავისუფლეს. 988 წელს გურგენი მონაწილეობდა ბაგრატ -ის მიერ კლდეკარის ერისთავის რატის დასამორჩილებლად მოწყობილ ლაშქრობაში. მამის გარდაცვალების შემდეგ, 994 წელს გურგენი დაჯდა მის ადგილზე, მაგრამ რადგან ბაგრატ უკვე მეფე იყო, მას მეფეთ-მეფე უწოდეს. გურგენი ბაგრატ -თან ერთად ცდილობდა მიეღო დავით კურაპალატის მემკვიდრეობა, რომელიც ბიზანტიას ეჭირა.

1001 წელს დავით კურაპალატი გარდაიცვალა, ტაოს ბიზანტიის იმპერატორი ბასილი (976–1025) დაეპატრონა და იქ მისულ მეფე ბაგრატ -ს და მეფეთ-მეფე გურგენს მემკვიდრეობის მიღების ნაცვლად ბიზანტიის იმპერატორმა ტიტულები დაურიგა, ბაგრატს კურაპალატის, გურგენს კი მაგისტროსის ტიტული უბოძა. ბასილი -ის ვარაუდით, ეს სვლა, მამა-შვილს შორის უთანხმოების ჩამოგდების წინაპირობა გახდებოდა, რადგან კურაპალატი მეტი პატივი იყო, ვიდრე მაგისტროსი, მაგრამ მიზანს ვერ მიაღწია.
სომეხი ისტორიკოსის ასოღიკის ცნობით, იმპერატორის ამ „წყალობით“ შეურაცხყოფილი გურგენი ტაოს დასაპყრობად გაეშურა. ბიზანტიელებმა გურგენის წინააღმდეგ ლაშქარი გამოგზავნეს, მაგრამ საქმე ბრძოლამდე არ მისულა და კონფლიქტი ურთიერთდათმობით მოგვარდა.
ბიზანტიის საიმპერიო ხელისუფლებამ წართმეულ მიწა-წყალზე „იბერიის თემი“ დააარსა და მმართველად თავისი მოხელე დანიშნა.
ენათა ოჯახები

ენათა ოჯახები — დედამიწაზე გავრცელებული ენების დაჯგუფება მათი ისტორიული ნათესაობის მიხედვით. ენები, რომლებიც ერთი საერთო, წინარე ენიდან არის წარმოქმნილი, ერთ ოჯახშია გაერთიანებული. ენათა ოჯახები, თავის მხრივ, იყოფა ჯგუფებად და ქვეჯგუფებად და ამგვარად იქმნება ენათა ხისებრი სტრუქტურა. აღსანიშნავია, რომ ენათა კლასიფიკაციის შესახებ ერთი აზრი არ არსებობს. ამიტომ ნებისმიერი სტრუქტურა გარკვეულ პირობითობას გულისხმობს.

ენათა ოჯახი მონათესავე ენათა ყველაზე მსხვილი დაჯგუფებაა, მაგრამ ერთი ოჯახის ფარგლებში, თუ იგი მრავალრიცხოვანია, შესაძლებელია გამოიყოს შედარებით მცირე ჯგუფები, რომლებიც ერთმანეთს უფრო მჭიდროდ უკავშირდებიან, ვიდრე იმავე ოჯახის სხვა ენებს. ერთმანეთთან უფრო ახლოს მყოფი ენების ასეთ ჯგუფებს — ერთი და იმავე ოჯახის შიგნით — ჩვეულებრივ, აღნიშნავენ ტერმინით „ენათა შტო“ (ამა თუ იმ ოჯახისა). ასე, მაგალითად, ინდოევროპული ენების შიგნით გამოიყოფა შტოები ინდური, ირანული, სლავური, გერმანული, რომანული, კელტური ენებისა... თავის მხრივ, შტოც შეიძლება იყოფოდეს უფრო მცირე ჯგუფებად. მაგალითად, ინდოევროპული ენების სლავურ შტოში გამოიყოფა: აღმოსავლურსლავური, დასავლურსლავური, სამხრულსლავური ენები.

ქვედა სიაში მოტანილი კლასიფიკაცია კონსერვატიულიად მიიჩნევა, ვინაიდან იგი ასახავს ენათა ისეთ ოჯახებად დაყოფას, რომელთა ნათესაობა დიდი ხნის დამტკიცებულია. ამასთანავე, ზოგიერთი ოჯახი გაერთიანებულია გეოგრაფიული პრინციპით; მაგალითად, „ინდიელთა ენები“, რომელიც ფაქტობრივად ოჯახების გაერთიანებაა. ასევე პირობითია „კავკასიური ენების“ ოჯახი, ვინაიდან საბოლოოდ არ არის გარკვეული ჩრდილოკავკასიური (აფხაზურ-ადიღური, ნახურ-დაღესტნური) და სამხრეთკავკასიური (ქართველური) ენების გენეტიკური ნათესაობა.

ავსტრაზიული ენები
ავსტრალიური ენები
ავსტრონეზიული ენები
ალთაური ენები
აფრაზიული ენები
დრავიდული ენები
ესკიმოსურ-ალეუტური ენები
ინდიელთა ენები
ინდოევროპული ენები
კავკასიური ენები
კოისანური ენები
ნიგერ-კონგოს ენები
ნილოტური ენები
პაპუასური ენები
ურალური ენები
ჩინურ-ტიბეტური ენები

ცალკეა გამოყოფილი ენები, რომელთა რომელიმე ცნობილი ოჯახისათვის მიკუთვნება შეუძლებელია. მაგალითად: ბასკური, იაპონური, კორეული და სხვა. მათ იზოლირებულ ენებს უწოდებენ.

აფრაზიული ენები

ალთაური ენები

ინდიელთა ენები

'
'
'
'
'
'

ინდოევროპული ენები

ბალტო-სლავური ენები

გერმანიკული ენები

ინდოირანული ენები

'
'
'

ნიგერ-კონგოს ენები

'
'
'

ჩინურ-ტიბეტური ენები

იბერიულ-კავკასიური ენები

ურალური ენები
ფინურ-უნგრული ენები
ინდოევროპული ენები

ინდოევროპული ენები — მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ენათა ოჯახი. ინდოევროპული ენები წარმოდგენილია დედამიწის ყველა კონტინენტზე. ამ ენებზე მოლაპარაკეთა რიცხვი 2,5 მილიარდს აღემატება.

საერთოდ, ინდოევროპულ ენებს მიაკუთვნებენ 400-ზე მეტ ენას, რომელთაგანაც ქვემოთ ჩამოთვლილი 9 ენა 100 მილიონზე მეტ მოლაპარაკეს ითვლის.
ესენია:

ბენგალური, გერმანული, ესპანური, ინგლისური, პორტუგალიური, რუსული, სპარსული, ფრანგული, ჰინდი.

ინდოევროპული ენების ამგვარი გავრცელება არის შედეგი ერთი მხრივ მრავალი საუკუნის განმავლობაში მიმდინარე ხალხთა დიდი გადასახლებისა, ხოლო მეორე მხრივ კი საუკუნიდან დაწყებული ევროპის ქვეყნების წინსვლითა და მათ (ინგლისის, ნიდერლანდების, საფრანგეთის, ესპანეთის, პორტუგალიის, იტალიის, რუსეთის) მიერ მსოფლიო მასშტაბით წარმოებული ფართო ექსპანსიისა.

ინდოევროპული ოჯახის ენები ავლენენ საკმაოდ დიდ თანხვედრებს ლექსიკაში, ფლექსიაში, გრამატიკულ კატეგორიებში (რიცხვი, სქესი, აბლაუტი).

ისტორია
სავარაუდოდ, ინდოევროპული ენები წარმოდგებიან ერთი საერთო წინარე ენისაგან, რომელზე მოლაპარაკეთაც 8-10 ათასი წლის წინათ უნდა ეცხოვრათ. არსებობს რამდენიმე ჰიპოთეზა ამ ენის წარმოშობის ადგილის შესახებ - ასახელებენ აღმოსავლეთ ევროპას, წინარე აზიას, ევროპისა და აზიის შესაყართან არსებულ სხვა რეგიონებს. ერთ-ერთი ჰიპოთეზის თანახმად, წინარე ინდოევროპული ენა დაახლოებით 8 ათასი წლის წინათ უნდა გამოფილიყო იმ დროისათვის მცირე აზიაში გავრცელებულ ხეთურ ენას.

სტრუქტურა
ინდოევროპულ ენებს ტრადიციულად 10 დიდ ჯგუფად ყოფენ. აქ წარმოდგენილია ეს ჯგუფები ისტორიული რიგით, მათი პირველი დამოწმების შესაბამისად:
ანატოლიური ენები — დამოწმებულია ძველი წელთაღრიცხვის საუკუნიდან. ამჟამად მხოლოდ მკვდარ ენებს აერთიანებს, რომელთაგან აღსანიშნავია ხეთური ენა.
ინდოირანული ენები — წარმოდგებიან საერთო პროტო-ინდოირანული ენისაგან.
ინდოირანული ენები იყოფა ორ ჯგუფად:
1. ინდოარიულ და
2. ირანულ ენებად.
ბერძნული ენა — ფრაგმენტული ჩანაწერები მიკენურისა გვხვდება ძველი წელთაღრიცხვის საუკუნიდან. ჰომეროსი თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის საუკუნით. ამჟამად წარმოდგენილია ერთი ენით.
იტალიკური ენები — დადასტურებულია ძველი წელთაღრიცხვის ათასწლეულიდან.
იყოფა სამ ქვეჯგუფად:
1. ოსკო-უმბრიულ,
2. ლათინურ-ფალისკურ
3. რომანულ ენებად.
კელტური ენები — წარწერები გალურ ენაზე დადასტურებულია ძვ. წ. საუკუნით, ხოლო ძველ ირლანდიურ ენაზე - ახ. წ. საუკუნით.
გერმანული ენები — ტექსტები რუნული დამწერლობით ცნობილია საუკუნიდან, ხოლო გოთურით საუკუნიდან.
გერმანული ენები იყოფა სამ ჯგუფად:
1. ჩრდილოეთგერმანული,
2. აღმოსავლეთგერმანული და
3. დასავლეთგერმანულად.
სომხური ენა — დამოწმებულია საუკუნიდან. წარმოდგენილია ერთი ენით.
ტოქარული ენები — დამოწმებულია საუკუნიდან, ტოქარელების ენა ორი დიალექტით. ამჟამად მკვდარი ენაა.
ბალტო-სლავური ენები:
იყოფა ორ ქვეჯგუფად:
1. სლავური
2. ბალტიკური.
პირველი მათგანი საუკუნიდან დამოწმებულია ძველ საეკლესიო სლავურ ტექსტებში, მეორე - საუკუნეში.
ალბანური ენა — დამოწმებულია საუკუნეში. სავარაუდოა მისი კავშირები ილირიულთან, დაკურთან და თრაკიულთან.

გარდა აქ ჩამოთვლილი ენებისა, ინდოევროპულ ენებად მიიჩნევა რიგი მკვდარი ენებისა, რომლებიც ნაკლებად არიან შესწავლილი. მათ რიცხვს მიეკუთვნება: ილირიული, მესაპური, ფრიგიული, თრაკიული, ძველი მაკედონური, დაკური და სხვა.
გურანდუხტი (X საუკუნე)

გურანდუხტი — საუკუნის ნახევრის პოლიტიკური მოღვაწე გიორგი აფხაზთა მეფის (922-957) ასული, გურგენ მეფეთა მეფის (994-1008) მეუღლე, ბაგრატ -ის (975-1014) დედა.

975 წელს, საქართველოს გაერთიანების მოწინააღმდეგე დიდებული აზნაურები დაუკავშირდნენ კახეთის სამეფოს, გურანდუხტი ქმარშვილიანად შეიპყრეს და კახეთში წაიყვანეს. ამის საპასუხოდ ბაგრატ -ის მამობილი დავით დიდი კურაპალატი ქართლში შეიჭრა, კახეთის ლაშქარი განდევნა და გურანდუხტი და სხვა ტყვეები გაათავისუფლა. 70-იანი წლების ბოლოსა და 80 წლების დასაწყისში, ბაგრატ -ის დასავლეთ საქართველოში ყოფნის დროს, გურანდუხტი განაგებდა ქართლს, რომლის პოლიტიკური ცენტრი უფლისციხე იყო.
დემეტრე I

დემეტრე — საქართველოს მეფე 1125-1156 წლებში, დავით აღმაშენებლის უფროსი ვაჟი და მემკვიდრე.

ცხოვრება
დემეტრე მამის სიცოცხლეშივე აქტიურად მონაწილეობდა სახელმწიფოს მართვა-გამგეობაში. დიდგორისა და შირვანის ბრძოლებში ქართველთა ლაშქრის გამარჯვების ერთ-ერთი ორგანიზატორი იყო. დავით აღმაშენებლის გარდაცვალების შემდეგ იძულებული გახდა ანისი ყმადნაფიცობის პირობით თურქებისათვის დაეთმო. 1130 წელს ხლათის სასულთნოს ჯარები შემოიჭრნენ საქართველოში, დემეტრემ დაამარცხა ისინი და განდევნა საქართველოდან. ლაშა გიორგის დროინდელი მატიანე წერდა:

1130 წელს დემეტრე -ის უფროსმა შვილმა დავითმა იმის შიშით, რომ დემეტრე -ს უმცროსი შვილი გიორგი არ გაემეფებინა, შეთქმულება მოაწყო მეფის წინააღმდეგ. მეფემ შეიპყრო შეთქმულების მოთავეები: უფლისწული დავით დემეტრეს ძე და იოანე აბულეთისძე. შემდგომში (სომეხი მემატიანის ვარდანის ცნობით 1132, ლაშა-გიორგის დროინდელი მემატიანის ცნობით 1145) დემეტრე -მა ივანე აბულეთისძე მოაკვლევინა, ხოლო მისი შვილი თირქაში (ქირქიში) საპყრობილეში დაამწყვდია.

1138 წელს დემეტრე -ის სარდლობით ქართველებმა განძა აიღეს და გამარჯვების ნიშნად ქალაქის კარი საქართველოში ჩამოიტანეს (დაცულია გელათში), მაგრამ დემეტრე -მა ვერ შეძლო განძის შენარჩუნება და ქალაქი დიდხანს დარჩა მაჰმადიანთა საყრდენ პუნქტად საქართველოს წინააღმდეგ ბრძოლაში.

1153-1154 წლებში ანისის ხელში ჩაგდება განუზრახავს არზრუმის მფლობელს ამირა სალდუხს. დემეტრე მეფე თავისი ვასალის, ანისის მფლობელის დასახმარებლად და ქალაქ ანისის დასაცავად წასულა. დემეტრემ სალდუხი დაამარცხა და ტყვედ აიყვანა. შემდეგ მაჰმადიან მფლობელთა შუამდგომლობით საქართველოს მეფემ სალდუხი გაათავისუფლა, რის საფასურად მიიღო 100 000 დინარი.

1154 (1155) წელს დავითმა კვლავ მოაწყო შეთქმულება, თავისი ერთგული და მეფის მოწინააღმდეგე დიდებულების შემწეობით დემეტრე იძულებით ბერად შეაყენა და სამეფო ტახტი თვითონ დაიკავა. დავითის გარდაცვალების შემდეგ (იგი მხოლოდ 6 თვეს მეფობდა) დემეტრე ბერობიდან გადადგა და ტახტი დაიბრუნა. თანაც შეამზადა პირობები მისი უმცროსი ძის გასამეფებლად („აღამაღლა, თავისი თანა და ძისა სწორად მოსაყდრედ გამოაჩინა“). მწვავე შინაკლასობრივი ბრძოლების გამო დემეტრე -ის მეფობის დროს საქართველოს პოლიტიკური ზრდა ერთგვარად შეფერხდა. მიუხედავად იმისა, რომ მისი მეფობის დროს მოხდა ოჯახური კონფლიქტი, რომელიც დაკავშირებული იყო სამეფო მემკვიდრეობასთან, საქართველო რჩებოდა ცენტრალიზებულ სახელმწიფოდ ძლიერი ჯარით.

საყურადღებოა დემეტრე -ის პოეტური შემოქმედება. ჩვენამდე მოაღწია მისმა რამდენიმე იამბიკომ. განსაკუთრებით გამოირჩევა ღვთისმშობლისადმი მიძღვნილი იამბიკოები. დემეტრე -ის თხზულებათა პოეტური სახეები ქრისტიანულ სიმბოლიკაზეა დაფუძნებული, ზოგ მათგანს რითმაც ეტყობა. მისი „შენ ხარ ვენახი“ დღესაც ცოცხალი საეკლესიო საგალობელია.
დავით V

დავით — საქართველოს მეფე 1155, დემეტრე -ის უფროსი ძე. დემეტრე -ს ორი ვაჟი ჰყავდა — დავითი და გიორგი. მემკვიდრეობითობის წესით მეფობა მამის შემდეგ უფროს ძეს, დავითს უნდა მიეღო, მაგრამ დემეტრე იყო „მარჩეველი ძისა უმცროსისა“ — გიორგისა. ეს კი იმას ნიშნავდა, რომ დემეტრე თავის მემკვიდრედ გიორგის აცხადებდა და სამეფო ტახტსაც უმზადებდა. რა იყო მიზეზი დემეტრესა და დავითს შორის ცუდი დამოკიდებულებისა წყაროები ამის შესახებ არაფერს ამბობენ. დავითმა, როგორც ჩანს, კარგად დაინახა, რომ თუ იგი აქტიურ მოქმედებაზე არ გადავიდოდა ტახტს არავინ მიართმევდა. მან დაიწყო მზადება შეთქმულებისათვის რაც მიზნად დემეტრეს ჩამოგდებას ისახავდა, მაგრამ ეს გამოსვლა მეფეს ადვილად ჩაუხშვია, თუმცა დემეტრეს აჯანყების მოთავენი არ დაუსჯია. ამის შესახებ წყაროებში არაფერია ცნობილი. ეს ამბავი დაახლოებით 1150 წელს უნდა მომხდარიყო.

პირველ მარცხს დავითი არ შეუშინებია, მან ახალი აჯანყება მოუწყო მამას, ტახტიდან ჩამოაგდო, ბერად აღკვეცა და დავით-გარეჯის მონასტერში გაგზავნა. დემეტრეს ტახტიდან ჩამოგდებას მისი მომხრეებისა და მოხელეების გადაყენება მოჰყვა. დავითმა ორბელებს ამირსპასალარობა წაართვა და მამამისის მიერ დატყვევებულ და მის მიერ განთავისუფლებულ თირქაშ აბულეთის-ძეს გადასცა. ეს ის თირქაშია, რომლის მამა, ივანე, დემეტრეს წინააღმდეგ შეთქმულებაში ამხილეს და მეფის ბრძანებით სიკვდილით დასაჯეს. ივანეს შვილი, თირქაში, მტრობდა მეფეს რის გამოც შეპყრობილ იქნა.

დავითის ამ ღონისძიებებმა მოწინააღმდეგეთა მრავალრიცხოვანი წრე შექმნა, რომელიც დავითის ძმის გიორგის გარშემო მოიყარა თავი. დავით-გარეჯში ბერად აღკვეცილ დემეტრესაც საიდუმლო კავშირი ჰქონდა დამყარებული ამ ჯგუფთან. დავით გამეფებიდან ექვს თვეში გარდაიცვალა. ქართველი მემატიანე მოკლედ გადმოგვცემს ამ ამბავს: „დასუეს მეფედ ძე მისი დავით. იმეფა ექუს თუე და მოკუდა“. სომეხი ისტორიკოსი მხითარ გოში დავითის სიკვდილს ორბელებს აბრალებს, მეორე სომეხი ისტორიკოსი ვარდანი კი პირდაპირ მიუთითებს მის მკვლელებს — სუმბატ და ივანე ორბელებს.

ეს ამბები, წყაროების მიხედვით, 1154-1155 წლებში მომხდარა. ამის შემდეგ დემეტრე დაბრუნდა თბილისში და თავისი უმცროსი ძე გიორგი თანამოსაყდრედ დაისვა, ხოლო ორბელებმა ალბათ ამ სამსახურის ფასად კვლავ დაიბრუნეს ამირსპასალარობა.

დავით -ს მცირეწლოვანი ძე — დემნა დარჩა. დავითის სიკვდილის შემდეგ ის აღსაზრდელად ორბელებს ჩააბარეს. მოგვიანებით, 1177 წელს, დემნა ბატონიშვილმა სამეფო ტახტი მოითხოვა, რასაც გიორგის წინააღმდეგ დიდი აჯანყება მოჰყვა 1177-78 წლებში. დემნას მხარში ედგა მისი სიმამრი — ივანე ორბელი, კაცი, რომელმაც წყაროების მიხედვით, თავის დროზე დიდი როლი ითამაშა გიორგის გამეფებაში. ეს აჯანყება მარცხით დამთავრდა და მეფე გიორგი სასტიკად გაუსწორდა მის მოთავეებს.
ზურაბ ნოღაიდელი

ზურაბ ნოღაიდელი (დ. 22 ოქტომბერი, 1964, ქობულეთი) — ქართველი პოლიტიკოსი, საქართველოს პრემიერ-მინისტრი 2005 წლის თებერვლიდან 2007 წლის ნოემბრამდე.

ბიოგრაფია
1988 წელს დაამთავრა მოსკოვის ლომონოსოვის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიზიკის ფაკულტეტი. 1988-1989 წლებში საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ვახუშტის სახელობის გეოგრაფიის ინსტიტუტის უფროსი ლაბორანტი. 1989-1990 წლებში ესტონეთის მეცნიერებათა აკადემიის გეოლოგიის ინსტიტუტის სტაჟიორი. 1989-1992 წლებში მუშაობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ბათუმის ნიკო ბერძენიშვილის სახელობის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის უმცროს მეცნიერ თანამშრომლად, მეცნიერ-თანამშრომლად, ლაბორატორიის ხელმძღვანელად.1992-1995 წლებში იყო საქართველოს მე-3 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „ საქართველოს მწვანეთა პარტია “, საქართველოს პარლამენტის გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების კომიტეტის თავმჯდომარე. 1995-1999 წლებში იყო საქართველოს მე-4 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „საქართველოს მოქალაქეთა კავშირი“. 1996-1997 წლებში აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი. 1999 წლის ნოემბრიდან — 2000 წლის მაისამდე იყო საქართველოს მე-5 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „საქართველოს მოქალაქეთა კავშირი“, გადასახადებისა და შემოსავლების კომიტეტის თავმჯდომარე. 2000, მაისი - 2001, 1 ნოემბერი — საქართველოს ფინანსთა მინისტრი. 2002-2003 წლებში სააქციო საზოგადოების „სახალხო ბანკი“ სამეთვალყურეო საბჭოს წევრი. 2003, აპრილი - ნოემბერი — სოლიდარული პასუხისმგებლობის საზოგადოების „დამენია, ვარშალომიძე, ნოღაიდელი და ქავთარაძე“ პარტნიორი. 2003, ნოემბერი - 2005, თებერვალი —- საქართველოს ფინანსთა მინისტრი.

საქართველოს პრემიერ-მინისტრი
2005 წელს ზურაბ ჟვანიას მოულოდნელი დაღუპვის შემდეგ საქართველოს პრეზიდენტმა, მიხეილ სააკაშვილმა ნოღაიდელი დანიშნა საქართველოს პრემიერ-მინისტრად. ამ პოსტზე ნოღაიდელმა 2007 წლის 16 ნოემბრამდე იმუშავა.

ამის შემდეგ ის დროებით ჩამოშორდა პოლიტიკას და კახა კალაძის ბიზნესს ჩაუდგა სათავეში. 2008 წლის შემოდგომაზე ნოღაიდელმა პოლიტიკაში დაბრუნება გადაწყვიტა და დაიწყო პარტიის - მოძრაობა სამართლიანი საქართველოსთვის - ჩამოყალიბება. ნოღაიდელის პარტიის მიზანი ვადამდელი საპარლამენტო არჩევნების ჩატარება იყო. ის განსაკუთრებით აქტიურობდა აჭარასა და გურიაში. 2010 წლის 23 დეკემბერს პარტიის რიგგარეშე ყრილობამ ზურაბ ნოღაიდელი პარტიის თავმჯდომარის პოსტიდან გადააყენა ფინანსური პრობლემის გამო, თუმცა დავალიანების გასტუმრებამდე გამგეობის რიგით წევრად დატოვა. მოგვიანებით ზურაბ ნოღაიდელმა განცხადება გააკეთა ახალი მოძრაობის დაფუძნებასთან დაკავშირებით.
ვალერი ჩეჩელაშვილი

ვალერი ჩეჩელაშვილი (დ. 17 მარტი, 1961, თბილისი) — ქართველი სახელმწიფო მოღვაწე და დიპლომატი, საქართველოს ფინანსთა მინისტრი 2005 წლის 17 თებერვლიდან 29 ივნისამდე, 2004-2005 წლებში საქართველოს საგანგებო და სრულუფლებიანი ელჩი რუსეთის ფედერაციაში. ეკონომიკურ მეცნიერებათა კანდიდატი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1961 წლის 17 მარტს. 1983 წელს დაამთავრა კიევის სახელმწიფო უნივერსიტეტის საერთაშორისო ურთიერთობათა და საერთაშორისო სამართლის ფაკულტეტი სპეციალობით — საერთაშორისო ეკონომიკური ურთიერთობები. 1996-1998 წლებში კი მოლდოვისს რესპუბლიკაში. 1998 წელს დაინიშნა საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრის მოადგილედ; 2000 წლის აპრილიდან 2004 წლის აგვისტომდე მუშაობდა შავი ზღვის ეკონომიკური თანამშრომლობის ორგანიზაციის გენერალურ მდივნად, ამავე დროს იყო საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს საკადრო რეზერვში.

2004 წლის აგვისტოდან 2005 წლის თებერვალამდე იყო საქართველოს საგანგებო და სრულუფლებიანი ელჩი რუსეთის ფედერაციაში; 2005 თებერვალში დაინიშნა საქართველოს ფინანსთა მინისტრად; 2005–2007 წლებში იკავებდა საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრის პირველი მოადგილის პოსტს, ხოლო 2007–2015 წლებში დემოკრატიისა და ეკონომიკური განვითარების ორგანიზაციის გენერალური მდივანის თანამდებობას.

2016 წელს შეუერთდა საქართველოს „თავისუფალი დემოკრატების“ პოლიტიკურ პარტიას.
მიხეილ თარხნიშვილი

მიხეილ თარხნიშვილი (დ. 12 იანვარი, 1897, ახალციხე — გ. 15 ოქტომბერი, 1958, რომი) — ქართველი თეოლოგი, კათოლიკე სასულიერო პირი, საქართველოს ეკლესიის ისტორიისა და საეკლესიო ლიტერატურის მკვლევარი.

ბიოგრაფია
მიხეილ თარხნიშვილი დაიბადა ახალციხელი კათოლიკეების, სტეფანე თარხნიშვილისა და სალომე სეფიძის ოჯახში. ოჯახი ჯერ სოფელ ხიზაბავრაში, ხოლო 1911 წლიდან კი სკრაში დასახლდა. თარხნიშვილმა დაწყებითი სამწლიანი განათლება სკრას სახალხო სკოლაში მიიღო. 1913 წლის სექტემბერში ქართველმა კათოლიკე ბერებმა სტამბოლში არსებულ ფერი-ქოას სამონასტრო სკოლაში სასწავლებლად წაიყვანეს. სტამბოლში თარხნიშვილი 4 წლის განმავლობაში სწავლობდა. 1917 წლის 12 თებერვალს თარხნიშვილი ქალაქ ეტალში (სამხრეთ ბაიერნი, გარმიშ-პარტენკირხენთან) ბენედიქტინელთა სააბატოში იქნა გაგზავნილი სწავლის გასაგრძელებლად. თარხნიშვილი კარგად სწავლობდა, განსაკუთრებულ წარმატებას მიაღწია გერმანულ ენაში. გერმანიაში ქართველ სტუდენტთა მფარველი იყო ჰუგო გაიზერი.

1919 წლის სექტემბერში მცირე ხნით იმყოფებოდა თბილისში, რაც სამშობლოში მისი უკანასკნელი ვიზიტი აღმოჩნდა. 1919 წლის დეკემბერში დაბრუნდა კვლავ სტამბოლში. იქ შევიდა კაპუცინების კოლეჯში, რომელიც 1923 წელს დაამთავრა. 1923 წლის სექტემბრიდან 124 წლის ივლისამდე სწავლობდა ქართულ მონასტერში ფილოსოფიას პეტრე ტატალაშვილთან. 1924 წლის ოქტომბერში სამ სხვა სტუდენტთან ერეთად, რომელთა შორის იყო შიო ბათმანიშვილიც, გაემგზავრა ვენაში, სადაც გაიარა წმ. გაბრიელის საღვთო სიტყვის საზოგადოებაში ფილოლოგიისა და ფილოსოფიის კურსი. 1925 წლის სექტემბერში შეუდგა თეოლოგიის შესწავლას, რასაც სწავლობდა 1928 წლის ზაფხულამდე. სტამბოლში დაბრუნებაზე უარი განაცხადა, ამიტომ გაგზავნეს რომში, სადაც ჯერ ბერძნული კოლეჯის თავისუფალი მსმენელი იყო, ხოლო 1930–1933 წლებში სწავლობდა რომის აღმოსავლეთის პონტიფიკალური ინსტიტუტში, რომელიც 1933 წლის 7 დეკემბერს თეოლოგიის დოქტორის ხარისხით დაასრულა. სადისერტაციო ნაშრომი დაიცვა თემაზე „თეატინელთა სამოციქულო ღვაწლი საქართველოში მეჩვიდმეტე საუკუნეში“.

მიხეილ თარხნიშვილი 1931 წლის 6 აგვისტოს რომის მახლობლად, გროტაფერატაში აკურთხეს მღვდლად. 1934–1936 წლებში მიხეილ თარხნიშვილი სასულიერო მოღვაწეობას ეწეოდა ქართველ კათოლიკე ემიგრანტთა შორის ბელგიაში, გერმანიასა და საფრანგეთში. 1936–1942 წლებში იმყოფებოდა ბენედიქტინელ ბერებთან ბაიერნში, ჯერ დეგენდორფში, შემდეგ მეტენში. 1942 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე დარჩა რომში.

მიხეილ თარხნიშვილის სამეცნიერო დამსახურებებიდან განსაკუთრებით აღსანიშნავია ქართული ლიტურგიული ტექსტების დამუშავება და გამოცემა, იტალიის წიგნთსაცავებში დაცული ქართული წყაროების აღმოჩენა და გამოქვეყნება, ძველი ქართული ლიტერატურის ძეგლების თარგმა და გამოქვეყნება. განსაკუთრებით გამოსაყოფია მისი გამოკვლევა პალესტინაში საუკუნის სამონასტრო კომპლექსის ქართული წარწერების შესახებ, რომელიც იტალიელმა არქეოლოგმა ვირჯილიო კორბომ აღმოაჩინა და მიხეილ თარხნიშვილი მიიწვია.

1955 წელს მოწაფესთან, იულიუს ასფალგთან ერთად გამოსცა კორნელი კეკელიძის „ქართული ლიტერატურის ისტორიის“ ტომი. ამავე წელს გამოაქვეყნა ეგვიპტეში, თებეს ნეკროლოგი აღმოჩენილი ქართული წარწერები, შეადგინა ქართულ-ფრანგული ლექსიკონი და სხვა. იულიუს ასფალგმა შეადგინა მიხეილ თარხნიშვილის ბიოგრაფია და მისი შრომების ბიბლიოგრაფია.

ლიერატურა