მოსკოვის ჰელსინკის ჯგუფი

მოსკოვის ჰელსინკის ჯგუფი იყო ერთ-ერთი წამყვანი ადამიანის უფლებათა ორგანიზაცია რუსეთში. შეიქმნა 1976 წელს, საბჭოთა კავშირის მიერ ჰელსინკის შეთანხმების დაცვის მონიტორინგისა და დასავლეთისთვის საბჭოთა კავშირში ადამიანის უფლებათა დარღვევების შესახებ მოხსენების მიზნით. 1980-იან წლებში იძულებული გახდა, შეეწყვიტა საქმიანობა, თუმცა 1989 წლიდან განაახლა ოპერირება.

მოსკოვის ჰელსინკის ჯგუფის დაარსებამ გამოიწვია 1970-იან წლებში ვარშავის პაქტის სხვა ქვეყნებში მსგავსი ორგანიზაციების და დასავლეთში მხარდამჭერი ჯგუფების შექმნა. ყოფილი საბჭოთა კავშირის მასშტაბით ჰელსინკის ჯგუფები დაარსდა უკრაინაში, ლიეტუვაში, საქართველოშიც და სომხეთში. ჰელსინკის ჯგუფი აგრეთვე დაარსდა აშშ-ში, რომელშიც დღეს -ის სახელითაა ცნობილი. საბოლოოდ, ჰელსინკის მონიტორინგის ჯგუფებმა შექმნეს საერთაშორისო ჰელსინკის ფედერაცია.

2022 წლის დეკემბრის მიწურულს, რუსეთის იუსტიციის სამინისტრომ სასამართლო განკარგულებით მოითხოვა ორგანიზაციის დახურვა. 2023 წლის 25 იანვარს, რუსეთის უკრაინაში შეჭრის ფონზე, მოსკოვის საქალაქო სასამართლომ გადაწყვიტა, რომ მოსკოვის ჰელსინკის ჯგუფი უნდა დაიშალოს, რის მიზეზადაც მოსკოვის რეგიონის გარეთ ჯგუფის მიერ წარმოებული საქმიანობა დაასახელა.

დაფუძნება და მიზნები
1975 წლის 1 აგვისტოს, ფინეთის დედაქალაქ ჰელსინკში, საბჭოთა კავშირი გახდა 35 ქვეყანას შორის ერთ-ერთი, რომელმაც ევროპის უსაფრთხოებისა და თანამშრომლობის კონფერენციაზე ხელი მოაწერა ჰელსინკის შეთანხმებას. მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოთა კავშირმა ძირითადად საგარეო პოლიტიკის ინტერესების გამო შეუერთდა შეთანხმებას, მან საბოლოოდ ხელი მოაწერა ტექსტს, რომელიც საბოლოოდ საბოლოოდ დაითანხმა ტექსტზე, რომელიც უპრეცედენტოდ უზრუნველყოფდა ადამიანის უფლებებს. ე.წ. „მესამე კალათის“ თანახმად, ხელმომწერებმა ვალდებულება აიღეს, რომ „დაიცავდნენ ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებებს და თავისუფლებებს, მათ შორის აზრის, სინდისის, რელიგიის ან რწმენის თავისუფლებას“. ხელმომწერები ასევე აღიარებდნენ „ინდივიდის უფლებას, იცნობდეს თავის უფლებებსა და მოვალეობებს და იმოქმედოს მათ შესაბამისად“.

„სსრკ-ში ჰელსინკის შეთანხმების განხორციელების ხელშეწყობის საზოგადოებრივი ჯგუფის“ შექმნის იდეა ფიზიკოს იური ორლოვს ეკუთვნოდა, მის ამ ინიციატივას წინ უძღოდა 15-წლიანი დისიდენტობის გამოცდილება. ისარგებლა რა ჰელსინკის შეთანხმების საერთაშორისო პოპულარობითა და დასავლეთ ჟურნალისტებთან კავშირებით, 1976 წლის 12 მაისს, ანდრეი სახაროვიის ბინაში გამართულ პრესკონფერენციაზე ორლოვნა ორლოვმა განცხადება გააკეთა მოსკოვის ჰელსინკის ჯგუფის დაარსების შესახებ.

ახლადდაარსებულ მოსკოვის ჰელსინკის ჯგუფს მონიტორინგი უნდა გაეწია საბჭოთა კავშირის მიერ ჰელსინკის შეთანხმებით გათვალისწინებული ადამიანის უფლებების უზრუნველყოფისთვის. ჯგუფის დამფუძნებელ განცხადებაში ეწერა, რომ მის მიზანს წარმოადენდა ხელმომწერი სახელმწიფოების მეთაურებისა და მსოფლიო საზოგადოებისთვის „ჰელსინკის შეთანხმების პირდაპირი დარღვევების შესახებ“ ინფორმაციის მიწოდება. ჯგუფმა გამოაცხადა, რომ მოქალაქეებისგან მიიღებდა ინფორმაციას ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტებზე და მათ შესახებ მოამზადებდა შესაბამის დოკუმენტაციას.

იური ორლოვის გარდა, ორგანიზაციის დამფუძნებელ წევრებს შორის იყვნენ ანატოლი შჩარანსკი, ლუდმილა ალექსეევა, ალექსანდრე კორჩაკი, მალვა ლანდა, ვიტალი რუბინი, ელენა ბონერი, ალექსანდრე გინზბურგი, ანატოლი მარჩენკო, პეტრო გრიგორენკო და მიხეილ ბერნშტამი.

მოსკოვის ჰელსინკის ჯგუფის შექმნა იყო მიზანმიმართული მცდელობა, გაეერთიანებინა წამყვანი დისიდენტების მრავალფეროვანი ჯგუფი. ორგანიზაცია იქცა ადამიანის უფლებების აქტივისტებისა და ეროვნულ უმცირესობათა, რელიგიურ და ეკონომიკურ საკითხებზე მომუშავეების, აგრეთვე მუშებისა და ინტელექტუალების გამაერთიანებელ ხიდად.