iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჰანს-გეორგ ფონ ფრიდებურგი

ჰანს-გეორგ ფონ ფრიდებურგი (გერმ.:- ) (დ. 15 ივნისი 1895, სტრასბურგი — გ. 23 მაისი 1945, ფლენსბურგი) — გერმანელი სამხედრო მოღვაწე, კრიგსმარინეს ადმირალი, წყალქვეშა ნავების ფლოტის მთავარსარდალი მეორე მსოფლიო ომის დროს და 1945 წელს ბერლინ-კარლსჰორტში გერმანიის უსიტყვო კაპიტულაციაზე ერთ-ერთი ხელისმომწერი.

ბიოგრაფია
ჰანს-გეორგ ფონ ფრიდებურგი დაიბადა 1895 წლის 15 ივნისს ქ. სტრასბურგში, რომელიც მაშინ გერმანიის იმპერიას ეკუთვნოდა. 1914 წელს იგი კაიზერლიხე მარინეს რიგებში შევიდა. პირველ მსოფლიო ომში გამოჩენილი მამაცობისათვის იგი 1917 წელს ლეიტენანტი გახდა და 1918 წლის ივნისში გადაიყვანეს წყალქვეშა ნავების ფლოტში. ომის დასასრულამდე ფრიდებურგი მსახურობდა წყალქვეშა ნავზე "- 114".

პირველი მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ იგი რაიხსმარინეს რიგებში დარჩა. 1932 წელს იგი რაიხსკანცლერ კურტ ფონ შლაიხერის რეფერანტი გახდა. 1933 წელს მას „კორვეტენკაპიტნის" ჩინი მიენიჭა და გადაიყვანეს რაიხსვერის სამინისტროში, ხოლო 1934 წელს ვერმახტის უმაღლეს მთავარსადლობაში. 1939 წლის 6 ივნისს ფრიდებურგი დაინიშნა წყალქვეშა ნავის „ 27"-ის მეთაურად, თუმც ამ პოსტზე მას დიდხანს არ უმსახურია და იმავე წლის 9 ივლისს გადაიყვანეს წყალქვეშა ნავების ფლოტის მეთაურ კარლ დენიცთან არსებული საორგანიზაციო განყოფილების შტაბსოფიცრის თანამდებობაზე. 1939 წლის სექტემბერში იგი ამ განყოფილებას ჩაუდგა სათავეში.

2 წლის შემდეგ, 1941 წლის სექტემბერში იგი წყალქვეშა ნავების ფლოტის ვიცე-ადმირალი გახდა. 1943 წლის 1 თებერვალს ფრიდებურგი ფლოტის მეთაურ ადმირალად დაინიშნა. 1945 წლის 1 მაისს ჰიტლერის სიკვდილის შემდეგ დიონიცმა მას გენერალ-ადმირალის წოდება მიანიჭა. იმავე წლის 4 მაისს ტიმელობერგში ბრიტანელების წინაშე მან ხელი მოაწერა ვერმახტს ჩრდილო-დასავლეთ არმიების ნაწილობრივ კაპიტულაციას. 1945 წლის 7 მაისს იგი დელეგაციის წევრი იყო ქ. რეიმსში, როცა გენერალ-პოლკოვნიკმა ალფრედ იოდლმა დასავლელ მოკავშირეების წინაშე გერმანიის ვერმახტის უსიტყვო კაპიტულაცია მოაწერა ხელი. 1945 წლის 8-9 მაისის ღამეს ბერლინ-კარლსჰორტში მან, როგორც კრიგსმარინეს წარმომადგენელმა საბჭოთა მთავრსარდლობის წინაშე რატიფიცირება გაუკეთა კაპიტულაციის ხელშეკრულებას.

მას შემდეგ, რაც ბრიტანელებმა მიურვიკის ზონაში მყოფი დენიცის მთავრობის და ვერმახტის უმაღლესი მთავარსარდლობის წევრების დაპატიმრებები დაიწყეს, 1945 წლის 23 მაისს ჰანს-გეორგ ფონ ფრიდებურგმა სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა.

1945 წლის 17 იანვარს იგი დაჯილდოვდა ორდენით - „სამხედრო დამსახურებისათვის ჯვრის" რაინდის ჯვარი ხმლებით. მისი შვილი ლუდვიგ ფონ ფრიდებურგი ცნობილი გერმანელი სოციოლოგია და 1969-1974 წლებში ჰესენის კულტურის მინისტი იყო.
კუნსტკამერა

კუნსტკამერა ( – იშვიათი ნივთების კაბინეტი) — პირველი მუზეუმი რუსეთში, დააარსა პეტრე დიდმა ნევის პირას ზამთრის სასახლის მოპირდაპირედ. პეტრინის ბაროკოს სტილის შენობა მუზეუმისთვის 1727 წელს გაიხსნა.

პეტრე დიდმა მუზეუმი მიუძღვნა „ბუნებისა და ადამიანთა უცნაურობებისა და იშვიათობების“ შენახვას. ცარის პირადი კოლექცია, რომელიც თავდაპირველად ზაფხულის სასახლეში ინახებოდა, სხვადასხვა ანომალიების მქონე ადამინისა და ცხოველთა პლაცენტების დიდ რაოდენობას შეიცავდა. ერთ-ერთი ყველაზე შემაძრწნუნებელი ამ კოლექციიდან ეკატერინე -ის საყვარლის უილჰელმ მონსისა და მისი დის ანა მონსის თავებია, დღემდე შენახული ალჰოკოლის კოლბებში.

1716 წელს პეტრემ მინერალთა კაბინეტი დაამატა კუნსტკამერას, სადაც გდანსკის ექიმისგან შეძენილი 1195 მინერალთა კოლექცია შეიტანა. კოლექციას რუსული მინერალებიც დაემატა და საზოგადოებისთვის 1719 წელს გაიხსნა. შემდგომში ეს კოლექცია საფუძველი გახდა ფერშმანის მინერალოგიური მუზეუმის შექმნისთვის, რომელიც ამჟამად მოსკოვში მდებარეობს.

1830-იან წლებში კუნსტკამერის კოლექციები გაიფანტა ახლად შექმნილ იმპერიულ მუზეუმებში, რომელთა შორის ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის მუზეუმი, შექმნილი 1879 წელს, და რომლის კოლექციაში 2 მილიონამდე ნივთი იყო. ეს მუზეუმი დღემდე კუნსტკამერაში მდებარეობს და პეტრე დიდის სახელს ატარებს 1903 წლიდან.
არტაშეს II

არტაშეს — დიდი სომხეთის მეფე (ძვ. წ. 34 - ძვ. წ. 20) არტავაზდ -ის ძე. ებრძოდა რომის იმპერიის ექსპანსიას. გაანადგურა სომხეთში დარჩენილი რომაელთა გარნიზონები. რომაელებთან ბრძოლაში დამარცხდა და პართიაში გაიქცა. პართიის სამეფოს დახმარებით ძვ. წ. 30 წელს სომხეთში დაბრუნდა, რომაელებთან სამშვიდობო ხელშეკრულება დადო და აღადგინა სომხეთის დამოუკიდებლობა. ძვ. წ. 20 წელს რომის იმპერატორმა ავგუსტუსმა ომი დაიწყო პართიისა და სომხეთის წინააღმდეგ. როდესაც რომაელთა ლაშქარი სომხეთის საზღვრებს მიადგა, არტაშეს ღალატით მოკლეს.
არტემია

არტემია — კიბოსნაირთა გვარი ლაყუჩფეხიანთა რიგისა . წარმოდგენილია ერთადერთი სახეობით , რომლის სიგრძეა 0,8—1 სმ. არტემია გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში, ბინადრობს მლაშე ტბებსა და ზღვების ლიმანებში. არტემია იტანს წყლის დიდ მარილიანობას (თითქმის 300°/°°-მდე). წყლის ნაირგვარ მარილიანობასთან დაკავშირებით წარმოიქმნება რამდენადმე განსხვავებული აღნაგობის მქონე ფორმები. არტემია შეიძლება გამრავლდეს პართენოგენეზურად. არტემიათი და მისი ლარვებით კვებავენ თევზებსა და ზღვის სხვა ცხოველებს თევზსაშენებსა და აკვარიუმებში, რისთვისაც არტემიას სპეციალურად აშენებენ.
რეზო ჩხეიძე

რევაზ (რეზო) დავითის ძე ჩხეიძე (დ. 8 დეკემბერი, 1926, ქუთაისი — გ. 3 მაისი, 2015, თბილისი) — ქართველი კინორეჟისორი, საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1966), სსრკ სახალხო არტისტი (1980), პროფესორი.

ბიოგრაფია
დაიბადა საბჭოთა რეჟიმის მიერ 1937 წელს დახვრეტილი ცნობილი მწერლის დავით ჩხეიძის (ლიტერატურული ფსევდონიმი — დია ჩიანელი) ოჯახში.

1943-1946 წლებში სწავლობდა რუსთაველის სახელობის თეატრალურ ინსტიტუტში, 1953 წელს დაამთავრა საკავშირო კინემატოგრაფიის სახელმწიფო ინსტიტუტის სარეჟისორო ფაკულტეტი (ს. იუტკევიჩისა და მ. რომის სახელოსნო). რეჟისორ თენგიზ აბულაძესთან ერთად გადაიღო კინონარკვევები: „ჩვენი სასახლე“ (1953), „ქართული ხალხური ცეკვის სახელმწიფო ანსამბლი“ (1954) და მხატვრული ფილმი „მაგდანას ლურჯა“ (1955; კანის საერთაშორისო კინოფესტივალის მთავარი პრიზი - „ოქროს რტო“ და პრემია ედინბურგის საერთაშორისო კინოდესტივალზე, ორივე 1956).

გადაიღო მხატვრული ფილმები: „ჩვენი ეზო“ (1956, ოქროს მედალი, პრემია და დიპლომი მოსკოვის ახალგაზრდობისა და სტუდენტთა მსოფლიო ფესტივალზე 1957), „მაია წყნეთელი“ (1959), „განძი“ (1961; დიდი პრიზი დელის საერთაშორისო კინოფესტივალზე, 1961), „ზღვის ბილიკი“ (1962), „ჯარისკაცის მამა“ (1964, პრემია კორკში (ირლანდია) საერთაშორისო კინოფესტივალზე, დიპლომი სან-ფრანცისკოსა და სალონიკის საერთაშორისო კინოფესტივალებზე, პრიზი რომის საერთაშორისო კინოფესტივალზე, ოთხივე 1965), „ღიმილის ბიჭები“ (1969 საქართველოს კომკავშირის პრემია „ჯარისკაცის მამასთან“ ერთად, 1970), „ნერგები“ (1972; დიპლომი მოსკოვისა და ტაშკენტის საერთაშორისო კონოფესტივალებზე, ორივე 1973), „მშობლიურო ჩემო მიწავ!“ (1980; მთავარი პრიზი და დიპლომი ვილნიუსის საკავშირო კინოფესტივალზე, 1981; ლენინური პრემია, 1986; 1991 - უარი განაცხადა) და სხვა.

ჩხეიძის ფილმებს ახასიათებს მაღალი იდეურობა, სიახლის გრძნობა, სისადავე, მოქალაქეობრივი ჟღერადობა. ყოფილი სსრკ უმაღლესი საბჭოს - მოწვევების დეპუტატი. დაჯილდოებულია ლენინის ორდენით, ორი სხვა ორდენითა და მედლებით. 1963-1981 წლებში საქართველოს კინემატოგრაფისტთა კავშირის მდივანი. 1974 წლიდან რუსთაველის სახელობის თეატრალური ინსტიტუტის პედაგოგი, 1973-2005 წლებში კინოსტუდია „ქართული ფილმის“ დირექტორი იყო.

რეზო ჩხეიძე 2015 წლის 3 მაისს გარდაიცვალა თბილისში. დაკრძალულია დიდუბის პანთეონში.
უიტნის ამერიკული ხელოვნების მუზეუმი

უიტნის ამერიკული ხელოვნების მუზეუმი ნიუ-იორკში ინახავს მე-20 საუკუნის თანამედროვე ამერიკული ხელოვნების ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან კოლექციას. მუზეუმი დააარსა გერტრუდ ვანდერბილტ უიტნიმ 1931 წელს დაახლ. 700 ხელოვნების ნიმუშით ოჯახის კოლექციიდან.

ამჟამინდელი შენობა დააპროექტეს და ააგეს 1963-66 წლებში მარსელ ბრუერმა და ჰამილტონ სმითმა. შენობას თავისებული კიბისებრი გრანიტით მოპირკეთებული ფასადი და თავდაღმა დატრიალებული გარე ფანჯრები აქვს.

მუზეუმში გამოფენილია ფერწერული ტილოები, სკულპტურები, ინსტალაციები, ვიდეო და ფოტო მასალები. ყოველ ორ წელიწადში უიტნი ატარებს ბიენალეს - საერთაშორისო ხელოვნების შოუს, რომელზეც გამოფენილია მრავალი, ამერიკული ხელოვნების წრეებისთვის ახალი ნაკლებად ცნობილი ხელოვანის ნამუშევარი.

მუზეუმის მუდმივ კოლექციაში მრავალი განთქმული ხელოვანის 12.000-ზე მეტი ნამუშევარია. აქ წარმოდგენილ ხელოვანთა შორის არიან ალექსანდრე კალდერი, ენდი უორჰოლი, ჯასპერ ჯონსი, კეით ჰერინგი, ვილემ დე კუნინგი და ედვარდ ჰოპერი, რომლებმაც მრავალი საკუთარი ნამუშევარი უიტნის უსასყიდლოდ გადასცეს.

უიტნის ვებგვერდზე, სახელად "არტპორტი" წარმოდგენილია ე.წ. ნეტ-არტი, რომელიც ყოველთვიურად ახლდება.

მუზეუმის მიმდინარე დირექტორია ადამ ვაინბერგი (2003-დან).
არქაიზმი

არქაიზმი — მოძველებული სიტყვა, გამოთქმა, გრამატიკული ფორმა ან სინტაქსური კონსტრუქცია, რომელიც თანამედროვე ენაში აღარ იხმარება და მხატვრულ ლიტერატურაში ემსახურება მხოლოდ ეპოქის კოლორიტის ან ამაღლებული განწყობილების გადმოცემას, ე. ი. იხმარება როგორც სტილისტური ხერხი. მაგ., ლექსიკური არქაიზმი: „... მას ჰუნე (= ცხენი) თვისი შავის ბედის წინ გამოუქროლდეს“ (ნიკოლოზ ბარათაშვილი); გრამატიკული არქაიზმი: „მზის ღიმილი აღაჩინა ცამან, ვარდს აღმოხდა ხმაი საოცარი“ (ანა კალანდაძე).
არქაიკა

არქაიკა ( — ძველი) — ხელოვნების განვითარების ადრინდელი საფეხური. ხელოვნებათმცოდნეობაში ეს ტერმინი ძირითადად უძველესი ბერძნული ხელოვნების (ძვ. წ. - სს.) აღსანიშნავად იხმარება. არქაიკას პერიოდში ჩაისახა კლასიკური ხელოვნების წინამძღვარები ანტიკური რეალიზმის საფუძვლები. ჩამოყალიბდა არქიტექტურის ორდერები (დორიული და იონიური), მონუმენტური, სახვითი, არქიტექტურული და სკულპტურული ფორმები. ლარნაკწერაში სრულყოფას მიაღწია შავფიგურიანმა (ძვ. წ. - სს.) და წითლფიგურიანმა (დაახლოებით ძვ. წ. 530) სტილმა. აიგო დიდებული ტაძრები. არქაიკის ძვ. ბერძნული ხელოვნება უძველესი კულტურების დამახასიათბელ მთლიანობად ინარჩუნებს და ჰუმანისტურ თვისებებსაც იძენს.

მნიშვნელოვანი ადამიანები
ლიკურგე
სოლონი
ჰომეროსი
პითაგორა
ანაქსიმანდრე
ანაქსიმენე
თალესი
საფო
ჯასპერ ჯოუნზი

ჯასპერ ჯოუნზი, უმც. ( , .; დ. 15 მაისი, 1930, აუგუსტა, ჯორჯია) — თანამედროვე ამერიკელი მხატვარი. მისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია "დროშა" (1954-55). მის შემოქმედებას ხშირად აღწერენ როგორც „ნეოდადაიზმს“ და არა როგორც „პოპარტს“ მიუხედავად იმისა, რომ მისი ნამუშევრების სუბიექტები თანამედროვე კულტურის ობიექტები და გამოსახულებებია.
მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი

მწიგნობართუხუცესი-ჭყონდიდელი — პირველი ვეზირი ფეოდალურ საქართველოში. საქართველოს სახელმწიფოს ძლიერების განმტკიცების მიზნით 1103-1104 წლებში დავით აღმაშენებელმა გაააერთიანა მწიგნობართუხუცესისა და ჭყონდიდელის თანამდებობა. მწიგნობართუხუცესობა არსებითად განსხვავდებოდა ყველა სხვა სადარბაზისკარო თანამდებობებისაგან (ყველა სხვა „ჴელი“ მიწისმფლობელობასთან იყო დაკავშირებული). მწიგნობართუხუცესი მონაზონი იყო და არ იჩენდა თანამდებობის სამემკვიდრეოდ გადაქცევის მიდრეკილებას. იგი მთლიანად მეფის ცენტრალურ ხელისუფლებაზე იყო დამოკიდებული და ამიტომ თავგამოდებით უჭერდა მხარს მის გაძლიერებას. ამ „ჴელს“ დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა გადამწყვეტ ბრძოლაში დიდგვარიან აზნაურებსა და მეფის ხელისუფლებას შორის. სამეფო კარი დაინტერესებული იყო, რომ მისი ერთგული მოხელე „ვაზირთა ყოველთა უპირველესიი“ გამხდარიყო.

რუის-ურბნისის 1103 საეკლესიო კრებაზე გატარებული ღონისძიებების შემდეგ საჭირო იყო გადამჭრელი ზომების მიღება იმისათვის, რომ ეკლესია საბოლოოდ დამორჩილებოდა მეფის ხელისუფლებას. ამ მიზნის მისაღწევად გამოინახა გზა, რომელიც ითვალისწინებდა ყველაზე უფრო გავლენიანი საეკლესიო პირის სახელმწიფო მმართველობაში მოყვანას, ან კიდევ რომელიმე უხუცესისათვის დიდი საეკლესიო თანამდებობის მინდობას. დავით აღმაშენებელმა არჩევანი მწიგნობართუხუცესისა და ჭყონდიდელის თანამდებობის გაერთიანებაზე შეაჩერა. საქართველოს მეფის ამ ნაბიჯს მეტად დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა: მეფის ერთგული მოხელე მწიგნობართუხუცესი ამავე დროს საეკლესიო სფეროში გავლენიანი თანამდებობის — ჭყონდიდელობის მფლობელიც გახდა.

მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი ერთსა და იმავე დროს მეფის მოხელეც იყო და დიდი საეკლესიო თანამდებობის პირიც. საქართველოს მეფეს მის მიერ შექმნილი ახალი „ჴელის“ მეოხებით შეეძლო ფართოდ ჩარეულიყო საეკლესიო საქმეებში. მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელის ტიტულის პირველი მატარებელი იყო გიორგი ბერი — რუის-ურბნისის საეკლესიო კრების ყველაზე აქტიური მონაწილე. მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი სამეფო კართან დაახლოებული პირი იყო. „ჴელმწიფის კარის გარიგება“ გვამცნობს, რომ იგი „ვითა მამა არს მეფისა, აგრე ყველა საურავი უიმისოდ არ იქნების“. ჟამთააღმწერლის დამოწმებით კი „სამეფოსა და სახლი განგებაც“ მისი მოვალეობაა. მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი „სააჯო კარსაც“ ედგა სათავეში და სახელმწიფოში მართლმსაჯულებას განაგებდა.

მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი არ ყოფილა სამხედრო ხელისუფალიი, მაგრამ მის განსაგებელთა შორის სამხედრო საქმეს მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა ლაშქრობები და ლაშქრის ორგანიზაციის საკითხები მის გარეშე არ წყდებოდა. შემთხვევითი არ ყოფილა, რომ საქართველსო სამეფოს მუდმივი ლაშქრის შექმნის დიდმნიშვნელოვანი სახელმწიფო საქმის გადაწყვეტილების მიზნით გიორგი მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი დავით აღმაშენებელს გაჰყვა ოსეთსა და ყივჩავეთში. საქართველოს სამეფოს საბოლოო პოლიტიკური დაშლის შემდეგ საფიქრებელია ამ მეტად რთული და თავისებური ინსტიტუტის დაშლა-დანაწილება და გადაგვარება.

მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელის ინსტიტუტი თავის არსით რთული და თავისებური იყო. იგი ჩამოყალიბდა ფეოდალური საქართველოს განვითარების გარკვეულ საფეხურზე, როგორც შედეგი იმ მწვავე პროცესებისა, რომლებიც თან ახლდა ხელისუფლების ცენტრალიზაციისათვის ბრძოლას. ქრონოლოგიურად დაემთხვა ფეოდალური საქართველოს ძლიერების ხანას და მისი სახელმწიფოებრივი მშენებლობის ისტორიული განვითარებასთან ღრმა ორგანულ კავშირში იყო.
ივანე სტურუა

ივანე (ვანო) თედორეს ძე სტურუა (დ. 28 დეკემბერი [ძვ. სტ. 16 დეკემბერი], 1870, სოფ. კულაში, ქუთაისის მაზრა ― გ. 13 აპრილი, 1931, თბილისი) — ქართველი ბოლშევიკი რევოლუციონერი, საბჭოთა სახელმწიფო და პარტიული მოღვაწე, კომპარტიის წევრი 1896 წლიდან. რეჟისორ რობერტ სტურუას პაპა.

ბიოგრაფია
1889–1900 წლებში მუშაობდა ამიერკავკასიის რკინიგზის თბილისის მთავარ სახელოსნოებში. თბილისის სოციალურ-დემოკრატიული ორგანიზაციის ერთ-ერთი დამაარსებელი. ხელმძღვანელ როლს ასრულებდა 1898-1900 თბილისის მუშათა გაფიცვებსა და მაისობებში. 1900 სექტემბერში ბაქოში ჩაბმული იყო რევოლუციურ მუშაობაში. იყო რსდმპ ბაქოს კომიტეტის წევრი, ლენინური „ისკრის“ აგენტი. მუშაობდა რსდმპ ცკ-ის არალეგალურ სტამბებში ბაქოში, პეტერბურგსა და ვიბორგში. რამდენიმეჯერ იყო პატიმრობასა და გადასახლებაში. 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ხელმძღვანელობდა სამტრედიის ბოლშევიკურ ორგანიზაციას. იყო ბოლშევიკების დასავლეთ ამიერკავკასიის და ქუთაისის საგუბერნიო კომიტეტების (1918–1920), საქ. კპ(ბ) ცკ-ის წევრი (1920-1921). 1922–1924 წლებში — საქართველოს სსრ მიწათმოქმედების სახკომი, შემდეგ საკ. კპ(ბ) ამიერკავკასიის სამხარეო კომიტეტის პარტკოლეგიის საკონტროლო კომისიის თავმჯდომარე. არაერთხელ იყო საკავშირო კპ (ბ) ყრილობის დელეგატი. საკ. კპ (ბ) - ყრილობებზე აირჩიეს საკ. კპ (ბ) ცენტრალური საკონტროლო კომისიის წევრად. იყო საქართველოს სსრ, ამიერკავკასიის სფსრ და სსრკ ცაკის წევრი.
არქეგონიატები

არქეგონიატები , არქეგონიური მცენარეები — უმაღლესი მცენარეები, რომელთა მდედრობითი სასქესო ორგანო არქეგონიუმის ფორმისაა. 1876 წელს რუსმა ბოტანიკოსმა ივანე გოროჟანკინმა არქეგონიატები ცალკე ტიპად გამოყო და მასში გააერთიანა შიშველთესლოვანები, ხავსისნაირები და გვიმრასნაირები. ამჟამად მრავალი ბოტანიკოსი ამ ჯგუფებს სამ დამოუკიდებელ ტიპად ყოფს: ხავსისნაირნი, გვიმრანაირნი და შიშველთესლოვანნი.
არქეოპოლისის ბრძოლა

არქეოპოლისის ბრძოლა 551 — ბრძოლა ბიზანტიელ-ეგრისელებსა და ირანელებს შორის ეგრისის დიდი ომის (542-562) დროს. პეტრასთან მარცხის შემდეგ ირანელები შეეცადნენ აეღოთ ეგრისის დედაქალაქი ციხე-გოჯი (ახლანდელი ნოქალაქევი), რომელსაც ბერძნები არქეოპოლისს უწიდებდნენ. ირანელთა სარდალმა მერმეროემ ქალაქის ძნელად მისადგომ ზემო ჭიშკართან გამოცდილი მშვილდოსნები გაგზავნა, თვითონ კი მთელი ჯარით, ტარანებით და სპილოებით ციხე-ქალაქს ქვემო ჭიშკარს მიადგა. იერიშის დროს ადგილობრივმა მოღალატემ მერმეროეს დავალებით ცეცხლი წაუკიდა სურსათის საწყობებს, მაგრამ ირანელებმა ქალაქი მაინც ვერ აიღეს.
არქეოპტერიქსი

არქეოპტერიქსი (ბერძნ. (არქეო...) - ძველი და - ფრთა) — უძველესი პრიმიტიული ნამარხი ფრინველი. ქალასა და ტვინის აგებულება არქეოპტერიქსს აახლოებს ქვეწარმავლებთან, რომელთაც იგი სხვა თავისებურებითაც (კბილიანი ყბები, ბრჭყალიანი სამი თითი ფრთებადქცეულ წინა კიდურებზე, გრძელი კუდი, არაპნევმატური ძვლები და სხვა) ემსგავსება, მაგრამ სხეულის საერთო აგებულებით, შებუმბვლითა და ზოგი სხვა ნიშნით იგი უფრო ფრინველებს ეკუთვნის. არქეოპტერიქსს გარდამავალი ადგილი უჭირავს ქვეწარმავლებსა და ფრინველებს შორის. მისმა აღმოჩენამ დაამტკიცა ფრინველების ქვეწარმავლებისაგან წარმოშობა.

არქეოპტერიქსი პირველად იპოვეს 1860 ბავარიაში, ზოლინჰოფენის ზედა იურულ ლითოგრაფიულ ფიქლებში. სულ აღმოჩენილია სამი ჩონჩხი და ბუმბულის ანაბეჭდი.

წარმოშობა
ქვეწარმავლებისგან ფრინველის წარმოშობა ერთბაშად არ მომხდარა; ეს პროცესი დიდხანს გრძელდებოდა.
ფიქრობენ, მცირე ზომის ქვეწარმალები ხეზე ცხოვრობდნენ და ტოტიდან ტოტზე გადახტომის უნარიც ჰქონდათ. ამის გამო უკანა ფეხებზე უფრო გრძელი თითები განუვითარდათ, რომლებიც უფრო მოხერხებულად ეჭიდებოდნენ ტოტს. ერთ-ერთი თითი საწინააღმდეგო მიმართულებით იყო განვითარებული. წინა კიდურებზე მყოფი ქერცლები არქეოპტერიქსს ტოტიდან ტოტზე ხტომისას ეხმარებოდა. ამ ქერცლებიდან შემდეგ ბუმბული წრმოიშვა და წინა კიდურები თანდათან ფრთებად გადაიქცა.
ამის გამო ფრთების თითები ნაკლებად განვითარდა. ამგვარად გაჩნდა უძველესი ფრინველი - არქეოპტერიქსი, რომელსაც ჯერ კიდევ შერჩენილი ჰქონდა ქვეწარმავლების ნიშნები.

პირველი მტკიცებულება, რომ ფრინველი არსებობდა გვიან, ჯერ იყო ერთი საშუალო ფრენის ბუმბული აღმოაჩინეს 1860 წელს. 1861 წელს ჩონჩხი და არსება იქნა აღმოჩენილი. ამ არქეოპტერიქსის ნიმუში ცნობილია, როგორც "ლონდონის ნიმუში" იმიტომ რომ ახლა არის ბრიტანეთის მუზეუმში, ლონდონში.

მას აქვს რეპტილიური კუდი და კლასიფიცირებული იქნებოდა როგორც რეპტილია, რომ არა მარცვლეულის კირქვაში შემონახულია ანაბეჭდები. აღმოჩენა პირველად აღწერილია ჰერმან ფონ მეიერის მიერ, 1861 წელს და ეწოდა (არქეოპტერიქსი) რაც ნიშნავს "ძველ ფრთას".

პირველი არქეოპტერიქსის ნიმუში ფაქტობრივად აღმოაჩინეს 1855 წელს, მაგრამ შეცდომით ეგონათ რომ იყო რეპტილია, ვიდრე ეს სწორად არ განსაზღვრა ჯონ ოსტრომმა, 1970 წელს. ყველაზე ცნობილი "ბერლინის ნიმუში" აღმოჩენილი იქნა 1877 წელს. არქეოპტერიქსს ფაქტობრივად შეეძლო ფრენა ხანგრძლივი დროის განმავლობაში. ზოგიერთი ამტკიცებს, რომ არქეოპტერიქსს შეძლო სიმაღლეზე ასვლა.
არქეოციათები

არქეოციათები — გადაშენებული უხერხემლო ცხოველების ტიპი. ცხოვრობდნენ ადრეული კემბრიული პერიოდის ზღვებში (100 მეტრ სიღრმემდე). ჰქონდათ კირქვისაგან შემდგარი, ჩვეულებრივ, ფიალისებრი ან ყანწისებრი ფორებიანი ჩონჩხი. მათი საშუალო სიგრძე 5 - 10 სანტიმეტრს, ზოგჯერ 1 მეტრს აღწევდა, დიამეტრი კი 1,5 - 3, იშვიათად 50 სანტიმეტრს. ცხოველი ზღვის ფსკერს კონუსის ფუძით ემაგრებოდა. ჩვეულებრივ ცალადი ფორმები იყვნენ, იშვიათად კოლონიური. ცნობილია 1000-ზე მეტი სახეობა, რომლებიც დედამიწის სულ სხვადასხვა მხარეშია ნაპოვნი. არქეოციათები ქვედა კემბრიული ნალექების სახელმძღვანელო ნამარხებია.
არქიელი

არქიელი — უმაღლესი სამღვდელოების წარმომადგენელი, მღვდელმთავარი მართლმადიდებლურ ეკლესიაში. არქიელად იწოდება ეპისკოპოსი, არქიეპისკოპოსი, მიტროპოლიტი, რომელთაც ექვემდებარებიან არახელისუფალი სამღვდელოების წარმომადგენლები, მღვდლები (იერეი) და სხვა. ქართულ საეკლესიო წყობილებაში არქიელის წოდებას შეესატყვისება „მღვდელმთავარი“.
მთავარეპისკოპოსი

მთავარეპისკოპოსი, არქიეპისკოპოსი (ბერძნ. - საწყისი, მთავარი და - ეპისკოპოსი), ქრისტიანული ეკლესიის მაღალი იერარქის ტიტული, რომელსაც ატარებდნენ უმეტესად მთავარი ქალაქების ეპისკოპოსები. რომის იმპერიაში კონსტანტინე დიდის დროს ( ს.) არქიეპისკოპოსი ეწოდებოდა მიტროპოლიტს, რომელსაც ექვემდებარებოდნენ დიოცეზის ეპისკოპოსები. არქიეპისკოპოსის ტიტულს დღეს ატარებს ზოგიერთი ავტოკეფალური ეკლესიის მეთაური. არქიეპისკოპოსი ეწოდება ზოგიერთი პროტესტანტული ეპისკოპალური ეკლესიის მეთაურს (მაგ. კენტერბერიის არქიეპისკოპოსი ინგლისში). ქართულ საეკლესიო წყობილებაში არქიეპისკოპოსს შეესატყვისება „მთავარეპისკოპოსი“.
ინგრიდ ბერგმანი

ინგრიდ ბერგმანი (; დ. 29 აგვისტო, 1915 — გ. 29 აგვისტო, 1982) — შვედი მსახიობი. ამერიკის კინოაკადემიის ოსკარის ორგზის ლაურეატი, ოქროს გლობუსის სამგზის ლაურეატი.

ბიოგრაფია
ბერგმანი აღმერთებდა იტალიელი რეჟისორის რობერტო როსელინის ფილმებს. 1949 წელს მან მისწერა წერილი როსელინის, გამოხატა მისი აღფრთოვანება და შესთავაზა თანამშრომლობა. ასე აღმოჩნდა ბერგმანი ფილმში „სტრომბოლი, ღმერთის მიწა“. გადაღებებისას როსელინისა და ბერგმანს ერთმანეთი შეუყვარდათ, ბერგმანი დაფეხმძიმდა და წყვილს 1950 წლის 2 თებერვალს ეყოლა შვილი რენატო როსელინი ამ ურთიერთობამ სკანდალი გამოიწვია აშშ-ში. ბერგმანი დაშორდა მეუღლეს, გაემგზავრა იტალიაში და 1950 წლის 24 მაისს დაქორწინდა როსელინიზე. გარდა რენატოსი, მათ ეყოლათ ტყუპი ქალიშვილი.

1949-1955 წლებში როსელინიმ ბერგმანი გადაიღო ხუთ ნეორეალისტურ ფილმში და ერთი დოკუმენტური ფილმის ეპიზოდში. ნეორეალისტურ ფილმებში ძირითადად არაპროფესიონალ მსახიობებს იყენებდნენ, ამიტომ ბერგმანის გამოჩენამ კრიტიკა გამოიწვია.

როსელინისთან განშორების შემდეგ 1956 წელს ფილმში „ანასტასია“ შესრულებული ანასტასია რომანოვას როლით ბერგმანი ტრიუმფალურად დაბრუნდა ამერიკის კინოეკრანებზე. ამ როლისთვის მან დაიმსახურა ოსკარის რიგით მეორე და ოქროს გლობუსის მესამე ჯილდო მთავარი როლისთვის.

ფილმოგრაფია
ჯაფარ პანაჰი

ჯაფარ პანაჰი (; დ. 11 ივლისი, 1960) — ირანელი კინორეჟისორი.

პანაჰის პირველი ფილმი „თეთრი ბუშტი“ 1995 წელს კანის კინოფესტივალზე ოქროს კამერას იღებს. მისი მეორე ფილმი „სარკე“ ლოკარნოს კინოფესტივალზე ოქროს ლეოპარდით დაჯოლდოვდა. მისი ყველაზე გამორჩეული ნამუშევარი დღეისთვის არის „წრე“ (2000), რომელშიც ირანის ისლამისტური რეჟიმის მიერ ქალთა მიმართ მოპყრობაა აღწერილი. ამ ფილმისთვის იგი ვენეციის კინოფესტივალზე ოქროს ლომით დაჯილდოვდა.
ნური ბილგე ჯეილანი

ნური ბილგე ჯეილანი (; დ. 26 იანვარი, 1959, სტამბოლი) — თურქი კინორეჟისორი.

დაამთავრა ბოღაზიჯის უნივერსიტეტი საელექტრო ინჟინრის სპეციალობით, შემდეგ ორი წელი კინოხელოვნებას ეუფლებოდა. მისი პირველი მოკლემეტრაჟიანი ფილმი „კოზა“ წარმოდგენილი იყო კანის კინოფესტივალზე 1995 წელს. მისი მესამე ფილმი „უზაკი“ (შორეული) ჟიურის გრან-პრისა და საუკეთესო მსახიობის პრიზს იმსახურებს ამავე ფესტივალზე. მისი ფილმი „იკლიმლერ“ (კლიმატები) 2006 წელს გამოვიდა და ფიპრესის კინოკრიტიკოსთა ჯილდო დაიმსახურა კანის ფესტივალზე.

2014 წელს მისმა ფილმმა „ზამთრის ძილი“ კანის ფესტივალის უმაღლესი ჯილდო, ოქროს პალმის რტო მოიგო.

ჯეილანის ფილმების მთავარი თემებია ადამიანის გაუცხოება, ბუნებრივი ეგზისტენციალიზმი, ადამიანთა ცხოვრების მონოტონურობა და სიცოცხლის დეტალების ფუნდამენტალურობა. კარიერა ფოტოხელოვნებით დაიწყო და მისი მინიმალისტური ფილმები უკიდურესად მწირ ბიუჯეტზე იქმნება. მის ფილმებში ძირითადად დამწყები მსახიობები მონაწილეობენ, რომელთა შორის მრავალი მისი ოჯახის წევრია, მათ შორის მისი მშობლები.
ნიუტონის აკვანი

ნიუტონის აკვანი — მოწყობილობა, რომელიც იმპულსისა და ენერგიის შენახვის თვალსაჩინო დემონსტრაციას ახდენს. ის შედგება ერთმანეთის მიყოლებით დაკიდული ბურთების სერიისგან (როგორც წესი 5). ყოველი ბურთულა ქანქარაზე დამაგრებულია ერთმანეთისგან გარკვეული კუთხით დაშორებული ორი მავთულით. ბურთებს მოძრაობა მხოლოდ ერთ სიბრტყეზე შეუძლიათ. ერთი ბურთი მოჰყავთ მოძრაობაში, რომელიც მალევე ეჯახება დანარჩენებს, გადასცემს ენერგიას მათი გავლით ბოლო ბურთულას, რომელიც თავის მხრივ მოძრაობაში მოდის.

ნიუტონის აკვანი პოპულარული სამაგიდო სათამოშო იყო მისი გამოგონების დღიდან. გამოუშვა და სახელი შეურჩია 1967 წელს ინგლისელმა მსახიობმა საიმონ პრებლმა. თავდაპირველად ჰაროდში, ლონდონი, ხის ვერსია იყიდებოდა, შემდეგ ქრომის დიზაინი შექმნა მოქანდაკემ და კინორეჟისორმა რიჩარდ ლონკრენმა. საგანმანათლებლო მიზნებით ნიუტონის აკვანს ხშირად წარმოადგენენ "ქმედება–უკუქმედების" კონცეფციის დემონსტრაციისთვის (ნიუტონის მესამე კანონი).
არქილოქე

არქილოქე , ძვ. წ. საუკუნის ბერძენი პოეტი. არისტოკრატისა და მხევლის უკანონო ვაჟი. მკვიდრი კ. პაროსისა, სადაც გაატარა სიცოცხლის მეტი ნაწილი. იბრძოდა როგორც დაქირავებული ჯარისკაცი. დაიღუპა პაროსელთა და ნაქსოსელთა შეტაკებაში.

მისი შემოქმედება, რომელმაც ფრაგმენტების სახით მოაღწია, გვაცვიფრებს ჟანრობრივი და რიტმული მრავალფეროვნებით. წერდა ელეგიებს, ჰიმნებს, იგავებს, ეპოდებს. არქილოქე ითვლება იამბიკური პოეზიის მამათავრად. მის სახელთანაა დაკავშირებული ლირიკული სტროფის რამდენიმე სახე, დაქტილურ-ტროქეული ლექსის თავისებური ფორმა და მუსიკალურ-საშემსრულებლო ხელოვნების მთელი რიგი სიახლენი.

არქილოქე პირველი პოეტია, რომელმაც საკუთარი ვნებანი, პირადი სიხარული თუ ტკივილები პოეზიის საგნად აქცია. მხიარული და გონებამახვილი, მიამიტი და სარკასტი, მეომარი და მიჯნური ფატალისტი და ჰედონისტი - ასეთია მისივე ლექსების მიხედვით არქილოქეს ლიტერატურული პორტრეტი. პლატონი "ბრძენთა ბრძენს" უწოდებს მას. არქილოქეს შემოქმედებამ დიდი გავლენა მოახდინა ბერძნულ ტრაგედიისა და კომედიოგრაფიის განვითარებაზე, არქილოქეს ნაწარმოებებს ასწავლიდნენ სკოლებში, მის ლირიკულ ლექსებს ისევე ასრულებდნენ რაფსოდები, როგორც ჰომეროსისა და ჰესიოდეს ეპიკურ ქმნილებებს. მისგან სწავლობდნენ ჰორაციუსი და კატულუსი. ძვ. ბერძნები ჰომეროსის გვერდით იხსენიებდნენ. არქილოქეს სახელს და მის სადიდებლად საკურთხეველიც კი ააგეს. ამ საკურთხეველის ნანგრევებზე შემორჩენილმა წარწერებმა არქილოქეს ბიოგრაფია და ლექსთა ნაწყვეტები შემოგვინახა.