მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის კულტურა

მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის კულტურა მოიცავს მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის მატერიალური და არამატერიალური კულტურის ნიმუშებს, რომლებიც დაკავშირებულია არცახისა და მთიანი ყარაბაღის ისტორიასთან. მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის კულტურის ნიმუშებს შორისაა რელიგიური ძეგლები, არქიტექტურული ნიმუშები, მემორიალური და თავდაცვითი ძეგლები, ლაპიდარული წარწერები, მანუსკრიპტები, დეკორატიული და გამოყენებითი ხელოვნების ნიმუშები და სხვ.

მიმოხილვა
მთიანი ყარაბაღი და მისი მომიჯნავე ტერიტორიები ისტორიულად არცახს მიეკუთვნება და სომხური არქიტექტურის ღია ცისქვეშა საანძურადაც მოიხსენიებენ. მთლიანი ყარაბაღის ტერიტორიაზე რამდენიმე ათასი არქიტექტურული არტეფაქტი და ისტორიული ძეგლია: რელიგიური ძეგლები, სამოქალაქო არქიტექტურის ნიმუშები, ანტიკური ციხესიმაგრეები და ხაჩქარები.

მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის ხელოვნება და არქიტექტურა საუკუნეთა განმავლობაში ვითარდებოდა. შუა საუკუნეების არცახის ეკლესიასტიკური არქიტექტურა ძირითადად ტაძრებს, კათედრალებსა და სამლოცველოებს მოიცავდა. ამ პერიოდის ხელოვნების ნიმუშები, მათ შორის მანუსკრიპტები, ხაჩქარები და ნახატები ძირითადად არცახის მცხოვრებთა რელიგიურ ცხოვრებას, განსაკუთრებით კი სომხური სამოციქულო ეკლესიის ბუნებას ასახავს.

წინაქრისტიანული ეპოქის ისტორიული ძეგლები
მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის უძველესი ძეგლები წინაქრისტიანული ხანით თარიღდება, როდესაც რელიგიის ყველაზე გავრცელებული ფორმა პოლითეიზმი იყო. ამ პერიოდის ყველაზე ღირსშესანიშნავი ძეგლები ხაჩენისა და ჯრაბერდის აღმოსავლეთ დაბლობებზე აღმოჩენილი დიდი ანთროპომორფული ქვებია, რომლებიც რკინის ხანით თარიღდება.

მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის ჩრდილო-აღმოსავლეთით და აღმოსავლეთით საჰმანაქერებია აღმოჩენილი. ისინი არტაშესიანთა დინასტიის (ძვ.წ. 190 წ. - ა. წ. 53 წ.) მმართველობის დროს შეიქმნა, რომლებიც წარწერებიან ქვებს მოგზაურთათვის სამეფო საზღვრის საჩვენებლად იყენებდნენ. არცახის ტერიტორიაზე საზღვრების საჰმანაქერებით მონიშვნის ტრადიცია შუა საუკუნეებამდე გაგრძელდა. შუა საუკუნეების ყველაზე დიდი საჰმანაქერი ქალაქ მათაღისის მახლობლადაა აღმოჩენილი, მარდაკერტის რაიონში.

მონასტრები, ტაძრები და სამლოცველოები
ადრეულ შუა საუკუნეებში არცახი და მისი მოსაზღვრე პროვინციები, რომლებიც სომხეთის აღმოსავლეთ პრეფექტურის სახელით იყო ცნობილი, სომეხთა გამოჩენილი რელიგიური ლიდერების მისიონერული მოღვაწეობის არეალად იქცა.

მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე უძველესი პერიოდის არაერთი ქრისტიანული ტაძარი და სამლოცველო მდებარეობს. მოვსეს ხორენაცის თქმით, ამარასის მონასტერი საუკუნეში დააარსა გრიგოლ -მა. ამარასის მონასტერი სომხეთის სამოციქულო ეკლესიას მიეკუთვნება და დღემდე ფუნქციონირებს.

მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მდებარეობს ციცერნავანქის მონასტერი, რომლის წმ. გევორქის ბაზილიკა არა მხოლოდ მნიშვნელოვანი რელიგიური ძეგლია, არამედ სამნავიანი სომხური ბაზილიკების ყველაზე კარგად შემონახული მაგალითიცაა. ბაზილიკა - საუკუნეებით თარიღდება. ძველად მონასტერი ტათევის ეპარქიას მიეკუთვნებოდა და საუკუნის ისტორიკოსი, სტეფანოს ორბელიანი და საუკუნი ეპისკოპოსი, თოვმა ვანადეცი მას მნიშვნელოვან რელიგიურ ცენტრად მოიხსენიებენ.

სამოქალაქო არქიტექტურის ძეგლები
- საუკუნეებიდან რეგიონში სომეხი მელიქების სასახლეების მშენებლობა დაიწყეს, მათ შორის იყო მელიქ ბეგლარიანის სასახლე გიულისტანში, მელიქ ავანიანის სასახლე თოღში, მელიქ მნაძაკანიანის სასახლე, მელიქ ჰაიკაზიანის სასახლე, მელიქ დოლუხანიანის სასახლე, ყარაბაღის ხანის სასახლე ქალაქ შუშაში და სხვ.

შუა საუკუნეების არცახში მოსასვენებელ ობიექტებს სომხურად ეწოდებოდა და სამოქალაქო შენობების ცალკე კატეგორიას წარმოადგენდა. ყველაზე კარგად შემონახული ნაგებობა ქალაქ ჰანდუტის მახლობლად მდებარეობს.

 საუკუნეში შუშა კავკასიის ერთ-ერთი უდიდესი ქალაქი გახდა. ქალაქის არქიტექტურა სოფლის ხუროთმოძღვრებისა და ევროპული არქიტექტურის ნეო-კლასიკურ ელემენტებს შეიცავდა. შუშის ადმინისტრაციულ შენობებს შორის გამორჩეული იყო: სამეფო კოლეჯი (1875), ეპარქიის კოლეჯი (1838), ტექნიკური სკოლა (1881), მერიის ზაფხულისა (1886 და ზამთრის 1901 კლუბები, ჟამჰარიანის საავადმყოფო (1900), ხანდამირიანის თეატრი (1891), ქალთა კოლეჯი (1864) და მარიან ღუკასიანის თავადაზნაურთა უმაღლესი სკოლა. ამ შენობათაგან 1920 წელს ქალაქში თუქ-მუსლიმთა შემოტევას მხოლოდ სამეფო კოლეჯი და ჟამჰარიანის საავადმყოფო გადაურჩა.სოფლის სამოქალაქო არქიტექტურის ყველაზე კარგად შემონახული ნიმუშები ბანანცის, გათეშანის, ჰარდუტისა და თოღის ტერიტორიაზე მდებარეობს.