ხაიმე პას სამორა

ხაიმე პას სამორა (დ. 15 აპრილი, 1939) — ბოლივიელი პოლიტიკოსი, რომელიც ბოლივიის მე-60 პრეზიდენტის პოსტს 1989-დან 1993 წლამდე იკავებდა. იგი ასევე მსახურობდა ბოლივიის 32-ე ვიცე-პრეზიდენტად 1982 წლის ოქტომბრიდან 1984 წლის დეკემბრამდე, ერნან სილეს სუასოს პრეზიდენტობის პერიოდში. იგი ყოფილი პრეზიდენტის, ვიქტორ პას ესტენსოროს ძმისშვილი და ამჟამინდელი პოლიტიკოსის, როდრიგო პასის მამაა.

პოლიტიკური კარიერა
ხაიმე პას სამორა ბელგიაში სწავლობდა და 1960-იანი წლების ტურბულენტურ პერიოდში მემარცხენე და პროგრესული იდეების თავდადებული მხარდამჭერი გახდა. 1971 წელს დიქტატორ უგო ბანსერის მიერ ქვეყნიდან გაძევებულმა, მან ჩილეში დააარსა „მემარცხენე რევოლუციური მოძრაობა“ , რომელიც თავდაპირველად „სოციალისტური ინტერნაციონალის“ წევრი იყო.

მალე „“-მა მიიზიდა მარქსისტული ინტელიგენციის დიდი ნაწილი, განსაკუთრებით კი საუნივერსიტეტო სტუდენტობა. 1978 წელს ბოლივიაში დაბრუნების შემდეგ, პასის პარტიამ მყარი ალიანსი შეკრა ყოფილი პრეზიდენტის, ერნან სილესის „მემარცხენე ნაციონალისტურ რევოლუციურ მოძრაობასთან“ . ამის შედეგად ჩამოყალიბდა „დემოკრატიული და სახალხო კავშირი“ .

ეს იყო ორმხრივად მომგებიანი პაქტი: სილესი სთავაზობდა „“-ს ყველაფერს, რაც მას აკლდა (გამოცდილებას და 1952 წლის რევოლუციიდან მომდინარე ლეგიტიმაციას მუშათა კლასში), ხოლო პასი, თავის მხრივ, სილესს აძლევდა იმას, რაც მას არ ჰქონდა: სტუდენტებისა და ახალგაზრდა ინტელექტუალების მხარდაჭერას.

1978 და 1979 წლების უშედეგო არჩევნები
„“-მ მონაწილეობა მიიღო 1978 წლის ივნისის არჩევნებში, სადაც საარჩევნო სიას სათავეში სილესი ედგა და, ყველა მონაცემით, ხმების უმრავლესობა მოიპოვა. თუმცა, კენჭისყრის შედეგები გაუქმდა, რადგან გამოვლინდა მასშტაბური გაყალბება მთავრობის მიერ მხარდაჭერილი კანდიდატის, გენერალ ხუან პერედას სასარგებლოდ. 1979 წელს ახალი არჩევნები ჩატარდა, რომელიც ასევე ფიასკოთი დასრულდა. „“-ის კანდიდატმა ერნან სილესმა, რომლის ვიცე-პრეზიდენტობის პარტნიორი ხაიმე პასი იყო, საარჩევნო ყუთებთან პირველი ადგილი დაიკავა, თუმცა ვერ მოაგროვა ხმების 50%, რაც პირდაპირი წესით არჩევისთვის იყო საჭირო. შესაბამისად, ბოლივიის კონსტიტუციის თანახმად, მომდევნო აღმასრულებელი ხელისუფლების მეთაურის ვინაობის გარკვევა კონგრესს მიენდო. გასაკვირია, რომ კონგრესმა ვერცერთ კანდიდატზე ვერ მიაღწია შეთანხმებას, მიუხედავად მრავალგზის კენჭისყრისა. საბოლოოდ, კონგრესმა დროებით პრეზიდენტად სენატის თავმჯდომარე, დოქტორი ვალტერ გევარა გამოაცხადა, მანამ, სანამ 1980 წელს არჩევნების კიდევ ერთი ახალი რაუნდი გაიმართებოდა.

1980 წლის არჩევნები და ვიცე-პრეზიდენტობა
ბოლივიის სამხედრო ძალების ულტრამემარჯვენე ფრთა სულ უფრო საგანგაშო მინიშნებებს აკეთებდა იმის შესახებ, რომ ისინი არასოდეს დაუშვებდნენ „ექსტრემისტი“ სილესისა და პასის გაპრეზიდენტებას „პალასიო კემადოში“. მიუხედავად ამისა, 1980 წლის საარჩევნო კამპანია შეუფერხებლად გრძელდებოდა. აპრილში მცირე ზომის დაქირავებული თვითმფრინავი, რომლითაც პასი და „“-ის პოლიტიკოსთა დელეგაცია მგზავრობდნენ, ლა-პასის მახლობლად, ალტიპლანოში ჩამოვარდა. ბორტზე მყოფი ყველა ადამიანი დაიღუპა, გარდა თავად ვიცე-პრეზიდენტობის კანდიდატისა. საგულისხმოა, რომ თვითმფრინავი ეკუთვნოდა კომპანიას, რომლის მფლობელიც პოლკოვნიკი ლუის არსე იყო — პირი, რომელიც მოგვიანებით ლუის გარსია მეზას სასტიკი სამხედრო დიქტატურის დროს შინაგან საქმეთა მინისტრად მოგვევლინა. ეჭვგარეშეა, რომ ეს იყო მკვლელობის მცდელობა. მიუხედავად ამისა, პასმა მიღებული დამწვრობების შემდეგ რეაბილიტაცია შეძლო და კამპანიას დაუბრუნდა, რასაც „უბედური შემთხვევის“ შემდეგ გაზრდილმა საზოგადოებრივმა მხარდაჭერამაც შეუწყო ხელი. სამი წლის განმავლობაში ჩატარებულ მესამე არჩევნებში კვლავ სილეს სუასოსა და პას სამორას წყვილმა გაიმარჯვა. ისინი დადებდნენ ფიცს, რომ არა 1980 წლის 17 ივლისს გენერალ ლუის გარსია მეზას მიერ მოწყობილი სახელმწიფო გადატრიალება, რომელმაც სასტიკად შეაჩერა დემოკრატიული პროცესი.

პასი ემიგრაციაში გაიქცა, თუმცა 1982 წელს დაბრუნდა, როდესაც სამხედროების ექსპერიმენტმა საკუთარი თავი ამოწურა, ბოლივიის ეკონომიკა კი კოლაფსის ზღვარზე იყო. 1980-1982 წლების დიქტატურის გადამეტებული ქმედებებით შეიარაღებული ძალების რეპუტაცია ისე შეილახა, რომ ერთადერთი გამოსავალი სასწრაფო უკანდახევა იყო. 1982 წლის ოქტომბერში, კონგრესის კენჭისყრის შემდეგ, 1980 წლის არჩევნების შედეგები აღიარეს და სილესმა ფიცი დადო, ხოლო „“-ის ლიდერი ხაიმე პასი მისი ვიცე-პრეზიდენტი გახდა. ეკონომიკური მდგომარეობა მართლაც სავალალო იყო და მალე ქვეყანაში თავბრუდამხვევი ჰიპერინფლაციური პროცესი განვითარდა. სილესს სიტუაციის გაკონტროლება ძალიან გაუჭირდა. სიმართლე უნდა ითქვას, რომ იგი მცირე მხარდაჭერას იღებდა პოლიტიკური პარტიებისა თუ კონგრესის წევრებისგან, რომელთა უმეტესობას ავტორიტარიზმის მრავალი წლის შემდეგ ახლად მოპოვებული პოლიტიკური გავლენის დემონსტრირება სურდა. პროფკავშირებმა, ძველი რადიკალის, ხუან ლეჩინის მეთაურობით, მუდმივი გაფიცვებით პარალიზება გაუკეთეს მთავრობას. ამ ეტაპზე, „“ (პასის ხელმძღვანელობით) რეჟიმს გაემიჯნა და მიატოვა „ჩაძირული გემი“, როდესაც სილესის პოპულარობა რეკორდულად დაბალ ნიშნულამდე დაეცა. 1982-1985 წლების ჰიპერინფლაცია მსოფლიო ისტორიაში ოდესმე დაფიქსირებულთა შორის სიდიდით მეოთხე აღმოჩნდა.

იდეოლოგიური გადახედვა
1985 წლისთვის მთავრობის უმწეობამ აიძულა კონგრესი, დაენიშნა ვადამდელი არჩევნები იმ მოტივით, რომ სილესი თავდაპირველად ხუთი წლის წინ იყო არჩეული. სილესთან კავშირის გაწყვეტის შემდეგ, „“-მა ამჯერად დამოუკიდებლად მიიღო მონაწილეობა არჩევნებში, სადაც საპრეზიდენტო კანდიდატი ყველგანმყოფი პასი იყო. პასმა საპატიო მესამე ადგილი დაიკავა, ხოლო პრეზიდენტად „“-ის ლიდერი, ვიქტორ პას ესტენსორო აირჩიეს (1985–1989). 1985–1989 წლების პერიოდში „“-მა მნიშვნელოვანი იდეოლოგიური ტრანსფორმაცია განიცადა. პასი და ოსკარ ეიდი მხარს უჭერდნენ მარქსისტული იდეებისა და კლასობრივი ბრძოლის ნებისმიერი მოწოდების უარყოფას. ეს იყო „პერესტროიკის“ ხანა და აღმოსავლეთ ევროპის ტოტალიტარული რეჟიმების აღსასრული უკვე აშკარა ხდებოდა. „“-ის პროგრამულმა ცვლილებამ პარტიიდან ზოგიერთი მნიშვნელოვანი ფიგურის წასვლა გამოიწვია, თუმცა პარტია უფრო ერთიანი და შეკრული გახდა, ვიდრე მანამდე იყო. ამავდროულად, მისმა საარჩევნო მიმზიდველობამ საგრძნობლად მოიმატა.

1989 წლის არჩევნები და „პატრიოტული შეთანხმება“
1989 წლის მაისში პასმა კიდევ ერთხელ იყარა კენჭი პრეზიდენტობაზე. მან მესამე ადგილი დაიკავა, თუმცა მცირედით ჩამორჩებოდა პირველ ორ კანდიდატს — გონსალო სანჩეს დე ლოსადასა და ყოფილ დიქტატორს, უგო ბანსერს. როგორც წესი, ხმების 50% ვერცერთმა კანდიდატმა ვერ მოაგროვა, ამიტომ სახელმწიფოს მეთაურის ასარჩევად მსჯელობა კონგრესმა დაიწყო. პასს ფიცი ჰქონდა დადებული, რომ არასოდეს ითანამშრომლებდა ბანსერთან, რომელმაც 1970-იან წლებში „“-ი ქვეყნიდან გააძევა და დევნიდა. თუმცა, ბანსერს მწვავე დაპირისპირება ჰქონდა პირველ ადგილზე გასულ სანჩეს დე ლოსადასთან. როდესაც ბანსერთან ალიანსის შესაძლებლობა გაჩნდა, პასმა ის გამოიყენა. ეს იყო ნაბიჯი, რომელიც მას და „“-ს მომდევნო წლებში ყველაფრის ფასად დაუჯდათ. 1989 წლის 5 აგვისტოს კონგრესმა იგი პრეზიდენტად აირჩია — გენერალ ბანსერისგან მიღებული პოლიტიკური მხარდაჭერის წყალობით. ამ ერთი შეხედვით წარმოუდგენელ კავშირს „“-სა და „“-ს შორის ოფიციალურად „ “ ეწოდა. ორივე ლიდერმა გამოაცხადა, რომ წარსულის მტრობას ბოლივიის კეთილდღეობისა და ჯერ კიდევ მყიფე დემოკრატიული პროცესის განმტკიცების მიზნით ივიწყებდნენ. ბევრი მოქალაქე გაოცებული დარჩა, ზოგს კი ამ ნაბიჯმა ზიზღი მოჰგვარა.

პრეზიდენტობა
ხაიმე პასის ადმინისტრაცია საკმაოდ წარმატებული აღმოჩნდა. ბანსერთან ალიანსით შეზღუდულმა პრეზიდენტმა თავი შეიკავა რადიკალური ტრანსფორმაციებისგან. იგი ეწინააღმდეგებოდა კოკას ფოთლის სრულ აღმოფხვრას, რასაც ჯორჯ ბუშის ამერიკული ადმინისტრაცია ითხოვდა, თუმცა თანამშრომლობდა ე.წ. „ომი ნარკოტიკების წინააღმდეგ“ ძირითად მიმართულებებზე. მისი წინასაარჩევნო დაპირებები წინამორბედის, პას ესტენსოროს ნეოლიბერალური პოლიტიკის გაუქმების შესახებ ასევე შეუსრულებელი დარჩა — პრივატიზაციისა და დესტატიზაციის რეფორმების დიდი ნაწილი ძალაში დარჩა. შესაძლოა, პას სამორას მმართველობის პერიოდის ერთ-ერთი ყველაზე ემოციური და დასამახსოვრებელი მომენტი თავად პრეზიდენტს უკავშირდებოდა: ეს იყო ბოლივიის ნაკრების ისტორიული გასვლა 1993 წლის ფეხბურთის მსოფლიო ჩემპიონატზე. ქვეყანაში გაუმჯობესდა განათლების, სამედიცინო და ზოგადი მომსახურების სფეროები. მეორე მხრივ, მის ვადას ჩრდილი მიაყენა კორუფციულმა ბრალდებებმა. ამან საბოლოოდ გამოიწვია მისი მთავარი თანაშემწისა და „“-ის თანადამფუძნებლის, ოსკარ ეიდის დაპატიმრება ნარკოტრაფიკთან კავშირის გამო, რომელმაც ოთხწლიანი სასჯელი სრულად მოიხადა.

საგარეო პოლიტიკაში პასის ერთ-ერთი ყველაზე ამბიციური პროექტი ბოლივიის საზღვაო იზოლაციის გარღვევა იყო. აღსანიშნავია, რომ „ბოლივია მარის“ პროექტი ითვალისწინებდა პერუს ქალაქ ილოში 5-კილომეტრიანი სანაპირო ზოლის გამოყენებას 99 წლის განმავლობაში, რაც ბოლივიისთვის ზღვაზე გასასვლელის ქონის სიმბოლური მცდელობა იყო. თუმცა, რადგან ეს ტერიტორია ანკლავს წარმოადგენდა და ბოლივიის ძირითად მიწებს პირდაპირ არ ემიჯნებოდა, იქ მსხვილი ინფრასტრუქტურის განვითარება ეკონომიკურად რთული აღმოჩნდა. 1990 და 1992 წლებში პასის პრეზიდენტობამ აღადგინა არადიპლომატიური და არაოფიციალური ურთიერთობები ტაივანთან ლა-პასსა და ტაიბეიში წარმომადგენლობითი და კომერციული ოფისების გახსნის გზით. ვიცე-პრეზიდენტი საჯინესი პირადად შეხვდა ტაივანის მაშინდელ პრეზიდენტ ლი ტენგ-ჰუის და აღნიშნა, რომ ეს ვიზიტი გაზრდიდა ეკონომიკურ და ტექნიკურ თანამშრომლობას ორ ქვეყანას შორის და გააუმჯობესებდა მეგობრობას ბოლივიელ და ტაივანელ ხალხებს შორის.

პრეზიდენტობის შემდგომი პერიოდი
„“-ი და თავად პასი 1989-1993 წლების მმართველობიდან საგრძნობლად დააზარალებული გამოვიდნენ, განსაკუთრებით ეიდის პატიმრობის შემდეგ. „პატრიოტული შეთანხმების“ პირობების თანახმად, „“-მა 1993 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში მხარი ბანსერს დაუჭირა, თუმცა კონგრესში მისი გაყვანა ვერ შეძლო და გამარჯვება „“-ის კანდიდატმა, გონსალო სანჩეს დე ლოსადამ მოიპოვა. პასმა პრეზიდენტობაზე კვლავ იყარა კენჭი 1997 და 2002 წლებში, თუმცა ორივეჯერ მეოთხე ადგილზე გავიდა. მთელი ამ დროის განმავლობაში „“-ის წარმომადგენლობა კონგრესში იმ ძლიერი პოზიციების ნამსხვრევებამდე შემცირდა, რაც მას ოდესღაც ჰქონდა. პასის ბოლო მონაწილეობა არჩევნებში 2005 წელს, ტარიხას პრეფექტის პოსტისთვის ბრძოლაში დაფიქსირდა. ამჯერად ხაიმე პასი დამარცხდა „“-ის კანდიდატ კოსიოსთან, რომელიც მანამდე ბოლივიის კონგრესის თავმჯდომარე იყო. ეს ყველაფერი საკმაოდ სევდიან დასასრულად მოეჩვენა ბევრს იმ კარიერისთვის, რომელიც დიდი მოლოდინებით დაიწყო და უამრავი კორუფციული სკანდალით და საარჩევნო მარცხით დასრულდა. შესაძლოა პასმა საკუთარ ბედს ბეჭედი მაშინ დაასვა, როდესაც 1989 წელს გენერალ ბანსერთან შეთანხმებას მოაწერა ხელი — მოკლევადიანი სარგებელი ალბათ არ ღირდა იმ გრძელვადიან დანაკარგად, რაც მან ლეგიტიმაციის კუთხით განიცადა.

თუმცა, მისი ოჯახის პოლიტიკური ისტორია ამით არ დასრულებულა. 2025 წლის ოქტომბერში მისმა ვაჟმა, როდრიგო პას პერეირამ, საპრეზიდენტო არჩევნებში გაიმარჯვა და ბოლივიის ახალი პრეზიდენტი გახდა. 2025 წლის 8 ნოემბერს ხაიმე პას სამორა დაესწრო თავისი შვილის ინაუგურაციის ცერემონიას მრავალეროვან საკანონმდებლო ასამბლეაში, რაც მისი ოჯახის პოლიტიკური რეაბილიტაციის ერთგვარ სიმბოლოდ იქცა.