iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გეორგ შტეტცელი

გეორგ შტეტცელი — (გერმ. ) (დ. 2 ივნისი, 1936) — გერმანელი ენათმეცნიერი. გერმანისტი. დიუსელდორფის უნივერსიტეტის ემერიტირებული პროფესორი.

განსწავლის წლები
გეორგ შტეტცელი სწავლობდა გერმანისტიკას, ანგლისტიკასა და ფსიქოლოგიას მარბურგში, ბონსა და აბერდინის უნივერსიტეტებში.

მისი 1963 წელს ქალაქ მარბურგში დაცული საპრომოციო ნაშრომი შეეხებოდა დიალექტური გეოგრაფიის პრობლემატიკას.

1968 წელს მარბურგში გეორგ შტელტცელმა დაიცვა თავისი საჰაბილიტაციო შრომა უკუქცევით ზმნებზე გერმანულში. შვიდი წლის შემდეგ კი იგი მიწვეულ იქნა გერმანული ფილოლოგიისა და ლინგვისტიკის კათედრაზე დიუსელდორფის ჰაინრიხ ჰაინეს უნივერსიტეტში.

შრომები
დროითი სიახლოვის სახელდებები. 1963.
ენის გამოხატვის მხარე და შინაარსის მხარე. 1970.
ენის წიგნი "ენობრივი კონტაქტები". 1976.
სკოლაზე გათვლილი ენათმეცნიერება. 1982.
გერმანისტიკა - კვლევის მდგომარეობა და პერსპექტივები. 1985. (გამომც.)
კონტრავერსიული ცნებები. გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში საზოგადოებრივი ენის გამოყენების ისტორია. 1995.
თანადროულობის გერმანული ენის ლექსიკონი. 2002.
წარსულის დაძლევის ლექსიკონი. ნაციონალ-სოციალისტური წარსული საზოგადოებრივი ენის გამოყენებისას. (თორსტენ აიტცთან ერთად) 2007.
ამირანტის კუნძულები

ამირანტის კუნძულები  — არქიპელაგი ინდოეთის ოკეანის დასავლეთ ნაწილში კუნძულ მადაგასკარიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 300 კმ-ით სამხრეთ-დასავლეთით სეიშელის კუნძულებიდან. შედის სეიშელის გარე კუნძულებში.

გეოგრაფია
არქიპელაგი შედგება 8 ცალკეული კუნძულისაგან (5 დაბალი ქვიშოვანი კუნძული და 3 მაღალი ქვიშოვანი კუნძული) და 3 ატოლისაგან, რომელთა კუნძულების საერთო რაოდენობაა 18 (სენ-ჟოზეფის ატოლი — 14, დეროში — 1 და — 3). სრული სურათის შესაქმნელად ამ 11 ერთეულის გარდა ქვემოთ მოცემულ ცხრილში ნაჩვენებია წყალქვეშა რიფი და წყალქვეშა შელფი კუნძულების გარეშე. არქიპელაგის 5 ყველაზე დიდი კუნძული დასახლებულია. კუნძულების სხვადასხვა ტიპი ცხრილში ნაჩვენებია შესაბამისი ფერით.

კუნძულები
ისტორია
არქიპელაგი 1502 წელს აღმოაჩინეს ვასკო და გამას პორტუგალიური ექსპედიციის დროს და სახელი უწოდეს ადმირალ ამირანტის პატივსაცემად. 1742 წელს საფრანგეთმა კუნძულები საკუთარ კოლონიად გამოაცხადა. ნაპოლეონის დამარცხების შემდეგ, კუნძულები 1814 წელს გადავიდა დიდი ბრიტანეთის მფლობელობაში და მიეკუთვნა მავრიკის. 1909 წელს სეიშელის კუნძულები გახდა ცალკე კოლონია და ამირანტის კუნძულებიც მის შემადგენლობაში შევიდა. 1965 წელს კუნძული დეროში ადმინისტრაციულად გადაეცა ბრიტანეთის ინდოეთის ოკეანის ტერიტორიას. 1976 წელს დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ დაუბრუნდა სეიშელის კუნძულების რესპუბლიკას.
ელ-კუთი

ელ-კუთი , ასევე ცნობილია კუთის სახელით — ქალაქი ერაყში. მდებარეობს ქვეყნის აღმოსავლეთ ნაწილში. იგი არის ვასიტის მუჰაფაზის ადმინისტრაციული ცენტრი. ვასიტის მუჰაფაზა 1960 წლამდე სწორედ ელ-კუტის სახელით იყო ცნობილი. ელ-კუთი მდებარეობს მდინარე ტიგრის მარცხენა სანაპიროზე. ქალაქი 160 კილომეტრითაა დაშორებული ქვეყნის დედაქალაქ ბაღდადიდან.

ელ-კუთი მდებარეობს 23 მეტრზე ზღვის დონიდან. 2005 წლის აღწერის მონაცემებით, მისი მოსახლეობა 315 167 ადამიანს შეადგენდა და იგი არის მოსახლეობით პირველი საკუთარ მუჰაფაზაში.

1915 წელს, პირველი მსოფლიო ომის მიმდინარეობის დროს, როდესაც ოსმალეთის იმპერია დაიშალა, კუთი ოკუპირებული იქნა ბრიტანეთის იმპერიის მიერ. თუმცა ვასიტის მუჰაფაზა და მისი ადმინისტრაციული ცენტრი დიდი ხნის განმავლობაში არ დარჩენილან ბრიტანეთის იმპერიაში და მალე შეურთდნენ ერაყის სამეფოს.
სამხრეთის მარჯნის ჯგუფი

სამხრეთის მარჯნის ჯგუფი  — მდებარეობს ინდოეთის ოკეანის დასავლეთ ნაწილში, შედგება ორი კუნძულისაგან და შედის სეიშელის გარე კუნძულებში. მდებარეობს კუნძულოვანი ქვეყნის სამხრეთში, კუნძული პლატი 135 კმ-ში და კუნძული კოეტივი 300 კმ-ში.

გეოგრაფია
სამხრეთის მარჯნის ჯგუფის კუნძულები მდებარეობს სეიშელის კუნძულების აღმოსავლეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. კუნძული პლატი ქვეყნის უდიდეს კუნძულ მაედან და მასზე მდებარე დედაქალაქ ვიქტორიადან დაშორებულია 135 კმ-ით, ხოლო კუნძული კოეტივი, რომელიც პლატიდან სამხრეთით მდებარეობს კიდევ 171 კმ-ით. კუნძულები დაფარულია ტროპიკული ბალახოვანი მცენარეულობით და გარშემორტყმულია მარჯნის რიფებით, განსაკუთრებით სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში.

კუნძულები
სამხრეთის მარჯნის ჯგუფი შედგება ორი კუნძულისაგან, რომლებიც ერთმანეთისგან დაშორებულია 171 კმ მანძილზე. ორივე ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარე ქვიშოვანი რიფებია:

მოსახლეობა
ორივე კუნძული დასახლებულია. მთავარი დასახლებული პუნქტი მდებარეობს კოეტივის კუნძულზე.

პრეტენზიები
მავრიკი პრეტენზიას აცხადებს სამხრეთის მარჯნის ჯგუფის ორივე კუნძულზე.
პლატი (კუნძული)

პლატი — სამხრეთის მარჯნის ჯგუფის კუთვნილი კუნძული,რომელიც შედის სეიშელის გარე კუნძულებში. მდებარეობს 135 კმ-ით სამხრეთით კუნძულ მაედან.

გეოგრაფია
პლატის კუნძულის სიგრძე ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ შეადგენს დაახლოებით 1250 მეტრს, აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ — 250-550 მეტრს. ფართობი — 0,65 კმ².

ბარიერული რიფი პლატიდან გრძელდება 5 კმ-ზე ჩრდილოეთით, 0,8 კმ-ზე აღმოსავლეთით და 2,4 კმ-ზე სამხრეთით, რითაც ის პლატს ფსევდო-ატოლად ქმნის. ბარიერული რიფი და ლაგუნა სრულიად სწორია, ამიტომ კუნძულზე დაჯდომა ადვილი და უსაფრთხოა. რიფის დატბორილი გარშემოწირულობა კუნძულიდან დასავლეთით გრძელდება 12 კმ-ზე და სამხრეთით 18 კმ-ზე, რითაც ირკვევა, რომ ეს ჩაძირული ატოლების ნარჩენებია, რომლის ფართობი დაახლოებით 270 კმ²-ია.

მოსახლეობა
კუნძულის დასავლეთ სანაპიროზე არსებობს პატარა დასახლება (3 ადამიანი) რამდენიმე კოტეჯით.

ტრანსპორტი
კუნძულს შუაში კვეთს 900 მეტრიანი პლატის კუნძულის აეროპორტი, რომელიც გადაჭიმულია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ.
კოეტივი

კოეტივი — სამხრეთის მარჯნის ჯგუფის კუთვნილი მომცრო მარჯნის კუნძული, რომელიც შედის სეიშელის გარე კუნძულებში (კუნძულ პლატთან ერთად). მდებარეობს 273 კმ-ით სამხრეთით კუნძულ მაედან. ფართობი შეადგენს 9,31 კმ²-ს, მოსახლეობა — 252 ადამიანს.

ისტორია
სახელი დაერქვა შევალიე დე კოეტივის პატივსაცემად, რომელმაც 1771 წელს პირველად აღმოაჩინა კუნძული. 1908 წლამდე იყო მავრიკის პოლიტიკური ნაწილი.

ეკონომიკა
კუნძულზე მდებარეობს ვეფხვისებური კიბორჩხალის გადამამუშავებელი ფერმა და კიბორჩხალების გასამრავლებელი კომბინატი, რომელმაც ფუნქციონირება დაიწყო 1995 წლის აგვისტოში. ცოტათი ასევე განვითარებულია მეცხვარეობა, რომლის პროდუქციის ნაწილი იყიდება კუნძულ მაეს ბაზრებში.

კუნძულზე არსებობს კოეტივის აეროპორტი.

კოეტივი იმყოფება საფეხბურთო კლუბ « »-ის კერძო მფლობელობაში.
ანონიმი (კუნძული)

ანონიმი  — კუნძული ინდოეთის ოკეანის დასავლეთ ნაწილში, რომელიც შედის სეიშელის შიდა კუნძულები შემადგენლობაში, ეკუთვნის სეიშელის კუნძულების სახელმწიფოს.

კუნძული ანონიმი იმყოფება სეიშელის კუნძულების პრეზიდენტის ქალიშვილის კერძო მფლობელობაში.

გეოგრაფია
მდებარეობს კუნძულ მაეს აღმოსავლეთ სანაპიროდან 700 მეტრში. კუნძულის ფართობია 40 აკრი (0,096 კმ²). გარშემორტყმულია მარჯნის რიფებით.

ხმელეთის ამ პატარა ნაწილში არსებობს პალმის ნარგავები, ხშირი ტროპიკული ტყეები, საშუალო ზეგნები, გამოქვაბულები და თეთრქვიშიანი მყუდრო უბეები.

კლიმატი
კუნძულის კლიმატი — სუბეკვატორული ზღვისაა. ოკეანე და იქიდან ნაქროლი ქარი დიდ გავლენას ახდენს ამინდზე და ეს იცავს მას ძლიერი სიცხისაგან. აქ მთელი წლის განმავლობაში ზაფხულია, ტემპერატურა იშვიათად ეცემა + 25 °-ზე დაბლა. წვიმა მოდის დეკემბრის დასაწყისიდან თებერვლის შუამდე, რომელიც როგორც წესი ძლიერია, მაგრამ მოკლე ხანს გრძელდება. წყალი თბილია მთელი წლის განმავლობაში, წყლის ტემპერატურა არ ეცემა + 28 °-ზე დაბლა.

ფლორა და ფაუნა
კუნძულზე არსებობს მეტად საოცარი მცენარეულობა, რომლებიც სხვაგან არსად არ იზრდება. ამას გარდა, ბინადრობენ დიდი კუები, რომელთა ასაკი აღწევს დაახლოებით 200 წელს. სექტემბერში ეს ცხოველები დებენ კვერცხებს, ხოლო მარტში შესაძლებელია ვნახოთ ახალდაბადებული კუების შთამომავლები.

ისტორია
კუნძულმა თავისი სახელი მიიღო აფრიანი გემისგან, რომელიც ასრულებდა რეისს მავრიკისა (ილ-დე-ფრანსი) და რეიუნიონის (ბურბონი) კუნძულებს შორის.
კურიოზი

კურიოზი  — სეიშელის შიდა კუნძულების ერთ-ერთი კუნძული. მდებარეობს ინდოეთის ოკეანეში, ეკუთვნის სეიშელის კუნძულების სახელმწიფოს.

გეოგრაფია
ეს მომცრო (2,86 კმ²) გრანიტის კუნძულია, რომელიც მდებარეობს 1 კმ-ზე ცოტათი ჩრდილოეთით კუნძულ პრასლინიდან, უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან — 172 მეტრი.

ფლორა და ფაუნა
დღეისათვის კუნძული ცნობილია, როგორც ერთ-ერთი იმ ორი ადგილიდან, სადაც იზრდება სეიშელის პალმა. კუნძულზე ასევე ბინადრობს ატოლ ალდაბრიდან შემოყვანილი დაახლოებით 500 გიგანტური კუ. კუნძულის ირგვლივ არსებულ წყლებში ბინადრობს სხვა ჯიშის კუ — ბისა, რომელიც ნაპირზე გამოდის მხოლოდ კვერცხების დასადებად. ფრინველთაგან ბუდობს პატარა თუთიყუში-ვაზის სეიშელის ქვესახეობა. მცენარეულობიდან ასევე გავრცელებულია ტამანუ .

ისტორია
ადრე კუნძულს სახელად ერქვა ილ-რუჟი (  — ფრანგულად «წითელი კუნძული») ნიადაგის ფერის გამო. 1768 წელს კუნძულმა მიიღო თანამედროვე სახელი, იმ გემის პატივსაცემად, რომელსაც მეთაურობდა მარკ ჟოზეფ მარიონ-დიუფრენი, რომელმაც ეს ტერიტორია საფრანგეთის საკუთრებად გამოაცხადა. 1771 წელს მეზღვაურებმა პალმების ნაყოფის შეგროვების გასაადვილებლად გადაწვეს კუნძული და ხანძრის კვალი ჩანს დღემდე. 1827 წელს კუნძულ მავრიკის მთავრობამ კუნძულზე მოაწყო ლეპროზორია და 1965 წლამდე კუნძულის მაცხოვრებლები იყვნენ მხოლოდ ექიმები და ავადმყოფები. 1979 წელს კუნძული და სანაპირო წყლები შევიდა საზღვაო კურიოზის ეროვნული პარკის შემადგენლობაში ფართობით 14,7 კმ².

მოსახლეობა
მოსახლეობა — დაახლოებით 200 ადამიანი (2009 წელი).
ფელისიტე

ფელისიტე — სეიშელის შიდა კუნძულების ერთ-ერთი კუნძული. მდებარეობს ინდოეთის ოკეანეში, ეკუთვნის სეიშელის კუნძულების სახელმწიფოს.

გეოგრაფია
მდებარეობს 55 კმ-ით ჩრდილო-აღმოსავლეთში კუნძულ მაედან. ფართობი — 2,68 კმ², მაქსიმალური სიმაღლე ზღვის დონიდან — 213 მეტრი. ფელისიტე — გრანიტის კუნძულია მკვეთრი, ციცაბო ფერდოებით.

კუნძული დაფარულია პალმის ნარგავებით, ისინი იზრდებიან, როგორც ფერდოებზე, ასევე ვაკე ადგილებში.

ისტორია
 საუკუნის ბოლოს, ხუთი წლის განმავლობაში კუნძულზე ცხოვრობდა პერაკის სულთანი აბდულა კუნძულ მაეზე გადასვლამდე. 1970-იან წლებამდე კუნძულზე არსებობდა ქოქოსის პლანტაციები 50 კაციანი მოსახლეობით.

ტურიზმი
კუნძულზე მდებარეობს ოთხვარსკვლავიანი ოტელი.
ნიკორთის ღვთისმშობლის შობის ეკლესია

ნიკორთის ღვთისმშობლის შობის ეკლესია — ეკლესია ხაშურის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ ნიკორთის ტერიტორიაზე, მდინარე ტილიანას მარცხენა ნაპირზე.

ისტორია
ნიკორთის ღვთისმშობლის შობის ეკლესია ცნობილი იყო ყვავის საყდრის სახელწოდებით. მდებარეობს მდინარე ტილიანას მარცხენა ნაპირზე, ნასოფლარ ნიკორთში, შემაღლებულ ფერდობზე, ირგვლივ ძველი სასაფლაოა. აქ შეიმჩნეოდა საკმაოდ მოზრდილი ნაგებობის (5,59) საძირკველის ნაშთები, რომელიც გაიწმინდა და მის ადგილზე აიგო ღვთისმშობლის შობის სახელობის დღევანდელი ეკლესია. ნაეკლესიარის გაწმენდისას აღმოჩნდა ძველი ნაგებობის კედლები, რომელიც შემორჩენილი იყო 0,8 მ–მდე. ნაგებობა დარბაზული ტიპისა ყოფილა აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდით.

ახალი ეკლესია იმეორებს ძველი ეკლესიის გეგმას. იგი დარბაზული ტიპის ნაგებობაა (95,92). ნაგებია თითქმის თანაბარ ზომიერი ქვიშაქვის გათლილი კვადრებით. ძირითად ნაგებობას დასავლეთის მხრიდან მინაშენი აქვს (2,613,64), რომელიც მასთან ქმნის ერთიან სივრცეს.

აბსიდში გაჭრილია სარკმელი. ასეთივე თითო სარკმელია სამხრეთის, ჩრდილოეთის და დასავლეთის მხარეს. დასავლეთის სარკმელი მინაშენი ზემოთ არის, ძირითადი ნაგებობის დასავლეთის კედელში. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს, შიგნიდან ნახევარწრიული, გარედან კი სწორკუთხა თაღით. ასეთივე შესასვლელია დასავლეთის მხრიდან მინაშენზე. მინაშენის შესასვლელის მხარზე გამოსახულია ბარელიეფი – ღვთისმშობელი ყრმით. სამხრეთის შესასვლელის თავზე ბოლნური ჯვრის ბარელიეფია. ასეთივე ჯვრებია დასავლეთისა და აღმოსავლეთის ფასადზე, სარკმელების ზემოთ.

სამხრეთისა და ჩრდილოეთის კედლები თავდება სწორკუთხა კარნიზით. ეკლესიის ჩრდილოეთით მდებარეობს ქვიშაქვით ნაგები სწორკუთხა ფორმის (53,5) ნაგებობის კედლის ნაშთები, რომელიც მიწის ზემოდან 0,30,4 მეტრზეა შემორჩენილი.
ოსიაურის ღვთისმშობლის ეკლესია

ოსიაურის ღვთისმშობლის ეკლესია — ეკლესია დგას ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ოსიაურის დასავლეთით.
აქ ძველი ეკლესიის ნანგრევები ყოფილა, რომელზეც 1990 წელს გიორგი ხარსელს აუგია დღევანდენი ეკლესია.

ეკლესია დარბაზული ტიპისაა (4,67,1). ნაგებია ქვიშაქვით, კუთხეებში გამოყენებულია კოზმანის ქვა.

ნახევარწრიული აფსიდის ცენტრში გაჭრილია სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს ტოლი ნიშებია. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სარკმელია. ყველა სარკმლის თაღი ნახევარწრიულია, როგორც შიგნიდან, ასევე გარედან. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. მისი თაღიც ნახევარწრიულია. დარბაზი გადახურულია ცილინდრული კამარით, რომელიც კედლებს ებჯინება. გადახურვა კედლებიდან გამოყოფილია უბრალო კარნიზით. ასეთივე კარნიზით არის გამოყოფილი აფსიდი კონქისაგან.

იატაკი მოზაიკის ფილებითაა მოპირკეთებული. საკურთხევლის იატაკი ამაღლებულია დარბაზის იატაკთან შედარებით. კანკელი ხისაა და უბრალოა. შიგნითა კედლები შელესილია გაჯით.

დასავლეთის ფასადზე აგურით გამოსახულია ჯვარი. გადახურვა ორფერდაა და თუნუქისაა. სამხრეთისა და ჩრდილოეთის კედლებს შემოუყვება აგურის სამსაფეხურიანი კარნიზი, ხოლო დასავლეთის და აღმოსავლეთის კედელს ორსაფეხურიანი.
ნიკორთი

ნიკორთი — ნასოფლარი საქართველოში, ხაშურის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ტილიანას აუზში, სოფელ ოსიაურის ჩრდილოეთით.

ნასოფლარი ნიკორთი შიდა ქართლის ვაკეზე, მდინარე ტილიანას აუზში, ოსიაურის ჩრდილოეთით მდებარეობს. ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები ამ სოფელს არ იცნობენ, ის არც სხვა ისტორიულ და ეკონომიკური ხასიათის ძეგლებში გვხვდება.

1930 წლის 15 ნოემბრისთვის აქ ცხოვრობდა 21 კომლი, სულ 96 კაცი. მოსახლეობა, ეროვნული შემადგენლობის თვალსაზრისით მთლიანად ქართულია. ნიკორთში სახლობდნენ გვარები: გელაშვილი, გორგაძე, გოგოლაძე, ბუხრიკიძე, კურტანიძე.

 საუკუნის 40–იან წლებში მოსახლეობა გადაასახლეს ახალციხის მხარეში და სოფელი მოიშალა.

ნასოფლარ ნიკორთის ტერიტორიაზე მდებარეობს ნიკორთის ღვთისმშობლის შობის ეკლესია.
ლუბრუმა

ლუბრუმა — ნასოფლარი საქართველოში, ხაშურის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ტილიანას აუზში, მის მარჯვენა ნაპირზე, შიდა ქართლის ვაკეზე.

ისტორია
ნასოფლარი ლუბრუმა შიდა ქართლის ვაკეზე, მდინარე ტილიანას აუზში მდებარეობს. ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები, აგრეთვე ქართული საისტორიო წყაროები ლუბრუმას იცნობენ ლუბრმად. იოანე ბატონიშვილის დროს ლუბრუმაში მოსახლეობა არ ჩანს ( ს–ის 90–იანი წლები).

1715 წლის რუისის სამწყსოს დავთარში ლუბრუმიდან დაფიქსირებულია 11 კომლი საეკლესიო გლეხი. 1728 წლის თბილისის ვილაიეთის დიდი დავთრის მიხედვით ლუბრუმა ექვემდებარება ამილახვარს. აქ 13 კომლია დაფიქსირებული. ლუბრუმა იტრიელი ჩხეიძეების კუთვნილი სოფელია. 1737 წლის ერთ–ერთი საბუთიდან ჩანს, რომ მას სეხნია ჩხეიძე ფლობს. უფრო ადრე, 1584 წელს, გიორგი ბატონიშვილი ლუბრუმას იტრიის ეკლესიას წირავს. 1693 წლის 20 აპრილს ქაიხოსრო ბატონიშვილი ლუბრუმაში ოთხი დღის მიწას წირავს იტრიის ღვთისმშობლის ეკლესიას.

1700 წლის 12 აპრილს ერეკლე -ის მეუღლე ანა, იტრიის ეკლესიას ხელმეორედ წირავს და უმტკიცებს ლუბრუმაში ადრე ბოძებულ თორმეტი დღის მიწას. საუკუნის 70–იან წლების შემდეგ ლუბრუმა ვეზირიშვილების ხელში გადასულა.

1816-1818 წლების მეორე კამერალური აღწერის თანახმად სახაზინო სოფელ ლუბრუმაში აღწერილია სახაზინო გლეხი 8 კომლი - 26 მამაკაცი, 26 ქალი, სულ 52 სული. აქვთ მიწა, 150 დღიური ვარგისი, 80 დღიური უვარგისი, ტყე — 20 დღიური. სოფელში არ აქვთ არც ვენახები, არც წისქვილი. მისდევენ ხვნა-თეასვას, მესაქონლეობას.

1930 წლის 15 ნოემბრისათვის სოფელ ლუბრუმაში 54 კომლი მოსახლეა. ამ დროს აქ სახლობდნენ გვარები: ქიმერიძე, ღვალაძე, დეკანოიძე, მაისურაძე, კუჭაძე, ხაბელაშვილი... 1944 წელს ლუბრუმის მოსახლეობა ახალციხის მხარეში გადაასახლეს და სოფელმა შეწყვიტა არსებობა.

სულხან–საბა ორბელიანის მიხედვით, ლუბრუმას მნიშვნელობა ასეთია „მდინარე ღრმა და მდოვრე“.

ნასოფლარ ლუბრუმას ტერიტორიაზე მდებარეობს ლუბრუმის ღვთისმშობლის ეკლესია.
ოსიაურის საჯარო სკოლა

ოსიაურის საჯარო სკოლა (სრული სახელი - სსიპ - ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ოსიაურის საჯარო სკოლა) — ხაშურის მუნიციპალიტეტის ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულება.

ისტორია
1891 წლის 24 სექტემბერს გაზეთი ,,ივერია" წერდა, რომ ზემო ოსიაურში არ არსებობდა სასწავლებელი. ამიტომ ოსიაურელი ახალგაზრდების ერთი ნაწილი სოფლიდან მოშორებით, ზემო ჭალის, ხოლო შემდეგ საუკუნის 90–იანი წლებიდან, რკინიგზის ხაშურის ორკლასიან სკოლაში ეუფლებოდნენ განათლებას. ოსიაურში მხოლოდ 1912 წელს გაიხსნა პირველდაწყებითი სკოლა, რომლის გამგეც ყვავაძე ყოფილა. სკოლა თავდაპირველად ოსიაურის მკვიდრის, გორა მახარაშვილის სახლში იყო გამართული. 1932 წლისათვის ოსიაურის დაწყებით სკოლაში იყო ოთხი ჯგუფი 173 მოსწავლით. ლუბრუმის დაწყებით სკოლაში, ამ დროს 3 ჯგუფი 66 მოსწავლით. აზარმის დაწყებით სკოლაში გახსნილი იყო 4 ჯგუფი 97 მოსწავლისთვის. 1939 წელს ოსიაურის დაწყებითი სკოლა გადაკეთდა რვაწლიან სკოლად. 1941 წლისთვის სკოლაში სწავლობდა 427 მოსწავლე.

1920–იან წლებში, ოსიაურის საშუალო სკოლას გადაეცა ვეზირიშვილების სასახლე. შენობაში სასწავლო პროცესი 1974 წლამდე მიმდინარეობდა, ვიდრე ახალი შენობა არ აშენდა ოსიაურის სკოლისთვის. დღეის მდგომარეობით ვეზირიშვილების სასახლის შენობა კვლავ სკოლის შემადგენლობაშია და მინიჭებული აქვს კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი, თუმცა შენობა ნგრევის პირასაა და უფუნქციოდაა.
იერვანდ II

იერვანდ — იერვანდ -ის ვაჟი, ერვანდუნების დინასტიის წევრი და სომხეთის სატრაპიის მეფე. სომხეთს მართავდა ძვ. წ. 336 წლიდან ძვ. წ. 331 წელამდე. ძვ. წ. 336 წელს არტაქსერქსე -ის გარდაცვალების შემდეგ სპარსეთის იმპერიის სამეფო ტახტზე კოდომანი ავიდა და დარიოს გახდა. იერვანდს კი სამართავად სომხეთის სატრაპია გადაეცა. ძვ. წ. 331 წელს იერვანდი გავგამელის ბრძოლაშიც იბრძოდა მეფეთ-მეფე დარიოს -ის მხარეს, მარჯვენა ფლანგზე. ბრძოლაში იერვანდი 40 000 ქვეითსა და 7 000 ცხენოსანს მეთაურობდა. საბოლოოდ ბრძოლა ალექსანდრე დიდის გამარჯვებით დასრულდა, იერვანდ კი ბრძოლაში დაიღუპა. ირონიული, მაგრამ მისი ვაჟი მიჰრანისი, ლიდიის სატრაპი ძვ წ. 334 წელს სარდისთან ბრძოლაში დამარცხების შემდეგ ალექსანდრე დიდის მხარეს გადავიდა. მოგვიანებით ისიც იბრძოდა გავგამელის ბრძოლაში ალესანდრეს მხარეს. ბრძოლის შემდეგ ალესანდრემ მას სომხეთის სატრაპის ტიტული უბოძა.
მიჰრანი

მიჰრანი — სომეხი მეთაური ერვანდუნების დინასტიიდან, რომელიც თავდაპირველად სპარსულ სამხედრო ძალებს მეთაურობდა, მოგვიანებით კი სომხეთის სატრაპიის მმართველი (სატრაპი) გახდა, ამ თანამდებობაზე იგი ძვ. წ. 331 წლიდან ძვ. წ. 317 წლამდე, გარდაცვალებამდე იმყოფებოდა. თავდაპირველად მიჰრანი სპარსულ სამხედრო შენაერთს მეთაურობდა, მისი გარნიზონი სარდისის ციხესიმაგრეში იდგა, თუმცა გრანიკოსის ბრძოლის შემდეგ მიჰრანი ნებაყოფლობით დანებდაალექსანდრე მაკედონელს და მაკედონელთა მხარეს გადავიდა. მიჰრანი გავგამელის ბრძოლაშიც იბრზოდა სპარსეტის წინააღმდეგ, აღსანიშნავია, რომ მოწინააღმდეგეთა რიგერბში მისი მამა სომხეთის იმჟამინდელი სატრაპი იერვანდ -ც იყო, რომელიც ბრძოლაში დაიღუპა. ბრძოლის დასრულების შემდეგ ალექსანდრემ მიჰრანი სომხეთის ახალ სატრაპად დანიშნა.

დღეისათვის უცნობია, რეალურად მოახერხა თუ არა მიჰრანისმა სატრაპიაზე კონტროლის დამყარება. რუფუს კვინტუს კურციუსის მიხედვით, ძვ. წ. 330 წელს ჰეკატომფილოსში სიტყვით მიმართვის დროს ალექსანდრემ მაკედონელთა მიერ დაპყრობილ მიწებში სომხეთიც მოიხსენია, რაც შესაძლოა ადასტურებსდეს, რომ მიჰრანისმა სატრაპიაზე საკუთარი ძალაუფლების გავრცელება შეძლო. თუმცა მეორე მხრივ ჯასტინის გვთავაზობს გნეუს პომპეუს ტროგოსის მიმართვას მითრიდატე ევპატორს სადაც იგი აღნიშნავს, რომ ალექსანდრე დიდმა სომხეთის არ დაიპყრო.

ზაფხულში, მიჰრანესი სატრაპიას ახალი მაკედონური რეჟიმით მართავდა. მიუხედავად ამისა, ალექსანდრე -ის გარდაცვალების შემდეგ, ნეოპტოლემუსი სომხეთის ახალ სატრაპად დაინიშნა, რომელიც სომხეთის ძვ. წ. 323 წლიდან ძვ. წ. 321 წლამდე მართავდა.

როგორც ჩანს, ნეოპტოლემუსის სიკვდილისა და დიახში მიმდინარე ბრძოლების შემდეგ, მიჰრანესმა არა მართო დაიბრუნა საკუთარი თანამდებობა, არამედ თავი მეფედ გამოაცხადა. ძვ. წ. 317 წელს მისი გარდაცვალების შემდეგ მმართველობა მისმა თანამმართველმა და ვაჟმა იერვანდ -მ განაგრძო.
იერვანდ III

იერვანდ — სომხეთის მეფე ერვანდუნების დინასტიიდან დინასტიიდან. მმართველობის პერიოდში იერვანდი სელევკიდების მეფესთან ანტიოქე თეოსთან ერთად ცდილობდა სოფენეს სამეფოს დაპყრობას. თუმცა ძვ. წ. 272 დამარცხდა და იძულებული გახდა დიდი ხარკი გადაეხადა, რომელიც მოიცავდა 300 ვერცხლის ტალანტს, ასევე 1000 ცხენსა და ჯორს. ძვ. წ. 260 წელს იერვანდ მოკლეს, მისმა ვაჟმა სამესიმ კი სოფენეს მართვა განაგრძო.
სამესი (კომაგენე)

სამესი — კომაგენეს სატრაპი ერვანდუნების დინასტიიდან. სამესი სომხეთის მეფის იერვანდ -ის ვაჟი იყო, სამესი დაახლოებით ძვ. წ. 260 მართავდა კომაგენეს სატრაპიას, მის შემდეგ კი მმართველობა მისმა ვაჟმა არშამ -მ განაგრძო.

როგორც ჩანს, პტოლემეების სამეფოსა და სელევკიდების იმპერიას შორის არსებულმა ომებმა, სამესს დამოუკიდებლობის საშუალება მისცა. დანამდვილებით უცნობია თუ რა სახით ღებულობდა მონაწილეობას სამესი სირიულ ომებში, დღეისათვის წყაროთა უმეტესობა დაკარგულია, თუმცა სავარაუდოდ სამესი პტოლემეებს უჭერდა მხარს, დიდი მეზობლის სელევკიდების წინააღმდეგ ბრძოლაში.

წყაროთა უმეტესობის მიხედვით სომხეთისა და სოფენეს მეფის იერვანდ -ის ვაჟი იყო. როგორც ცნობილია, იერვანდ ძვ. წ. 260 წელს მოკლეს, ამის შემდეგ არ არსებობს ცნობები, თუ როდის განაგრძო მმართველობა სამესმა, როგორც ვარაუდობენ, მისი მმართველობა მამის გარდაცვალებიდან ძვ. წ. 260 წლიდან უნდა დაწყებულიყო.
არშამ I

}) — სომხეთის, კომაგენესა დასოფენეს მეფე ერვანდუნების დინასტიიდან დინასტიიდან. არშამმის მმართველობა ძვ. წ. 260 წელს დაიწყო, მან სავარაუდოდ პაპის იერვანდ მემკვიდრეობა განაგრძო, როგორც სომხეთისა და სოფენეს მეფემ და მამის სამესის მმართველობა, რომელის კომაგენეს სატრაპი იყო. უცნობია, თუ რატომ გარდაიცვალა ორივე მათგანი ერთ წელს, რაც საეჭვოდ გამოიყურება. ცნობილი, რომ სელევკიდების იმპერიას ყოველთვის ცდილობდა სომხეთის დინასტიების დამხობას, რომელთაც ჯერ კიდევ ჰქონდათ წინაპრებისგან მემკვიდრეობით მიღებული მიწები, წინაპრებისგან, რომლებიც ჯერ კიდევ აქემენიანთა იმპერიის დროს მართავდნენ სომხეთში მდებარე მიწებს. მამის სამეფოდან გამოქცეულმა ზიაილასმა თავშესაფარი სწორედ მეფე არშამის სასახლეში ჰპოვა, ხოლო მეფე ნიკომედე -ის გარდაცვალების შემდეგ ძვ. წ. 254 წელს, იგი კვლავ სამსობლოში დაბრუნდა რათა საკუთარი მემკვიდრეობა მოეთხოვა ბითინიის ტახტზე. არშამ -ის გარდაცვალების შემდეგ, ძვ. წ. 228 წელს სამეფო ტახტზე მისი ვაჟი ქსერქსე ავიდა.
აზარმა

აზარმა — ნასოფლარი საქართველოში, ხაშურის მუნიციპალიტეტში, ოსიაურის ჩრდილოეთით, ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე ტილიანას მარჯვენა სანაპიროზე.

ისტორია
ნასოფლარი აზარმა მდინარე ტილიანას მარჯვენა სანაპიროზე მდებარეობს. ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები, აგრეთვე ქართული საისტორიო წყაროები აზარმას არ იცნობენ.

1886 წლის აღწერით აქ ცხოვრობდა 18 კომლი (72 კაცი და 55 ქალი, სულ 127 კაცი). მოსახლეობა ეროვნული შემადგენლობის თვალსაზრისით მთლიანად ქართული იყო. 1930 წლის მონაცემებით, აზარმაში 70 კომლი ცხოვრობდა (186 კაცი და 211 ქალი, სულ 386 კაცი). მოსახლეობა ამ დროსაც ეროვნული შემადგენლობის თვალსაზრისით ქართულია.

აქ სახლობდნენ გვარები: ლომსაძეები, მოდებაძეები, ქიმერიძეები, ქურდაძეები, ჩუტკერაშვილები, ხმალაძეები, ჯიოშვილები...

1944 წელს აზარმის მოსახლეობა გადაასახლეს ახალციხის მხარეში და სოფელი მოიშალა.

აზარმის სახელით ცნობილია დასახლებული პუნქტი სამხრეთ საქართველოში, საიდანაც მომდინარეობს აზარმელთა ცნობილი ფეოდალური გვარი.
ხაშურის მეცხრე საჯარო სკოლა

ხაშურის მეცხრე საჯარო სკოლა (სრული სახელი - სსიპ - ქალაქ ხაშურის შოთა რუსთაველის სახელობის №9 საჯარო სკოლა) — ქალაქ ხაშურის ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულება.

ისტორია
ხაშურის მე–9 საჯარო სკოლა მდებარეობს ქალაქის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. იგი დაარსდა 1972 წელს. სკოლის საერთო ფართია 2624 კვადრატული მეტრი. სკოლის ეზო კი მოიცავს 1.7 ჰა.

სკოლას აქვს სპორტული დარბაზი, სასადილო, საკონცერტო დარბაზი 250 მსმენელისათვის, კეთილმოწყობილი სანიტარული კვანძები და კაბინეტ-ლაბორატორიები. ცალკე ფლიგელი უჭირავს დაწყებით კლასებს, სადაც განთავსებულია თანამედროვე ტექნიკით აღჭურვილი საკლასო ოთახები, ხელოვნების კაბინეტი და იაკობ გოგებაშვილის სახელობის მემორიალური დარბაზი.

სკოლაში ასევე არსებობს ,,ქართული ენის”, საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისადმი მიძღვნილი და ,,ჩირაღდნის" დარბაზები, ასევე დარბაზი სახელწოდებით ,,საქართველოს დიდება”. მოსწავლეთა განათლების მიღების სამსახურშია საბუნებისმეტყველო, ხელოვნების და კომპიუტერების კაბინეტ-ლაბორატორიები.

დირექტორები:
ლევან კაკიშვილი 1972-1981 – სკოლის პირველი დირექტორი, ცნობილი ჟურნალისტი და საზოგადო მოღვაწე
თინათინ თიგიშვილი 1982–1989
თამარ მახათაძე 1989-2007
მურად მთვარელიძე 2007–2011 – მწერალი, ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი
ალექსი ცერიაშვილი 2011–2014
მამუკა ხაჩიძე 2014–დან
ტირიდატ II

ტირიდატ — პართიის მეფე არშაკიდების დინასტიიდან. მისი მმართველობა დაიწყო ძვ. წ. 30 წელს და დასრულდა ძვ. წ. 22. პართიელებმა ფრაატ -ის წინააღმდეგ გამოიყენებს, მისი ჩამოგდების მიზნით. თუმცა, მოგვიანებით, როდესაც ფრაატი სკვითების დამხმარე არმიასთან ერთად დაბრუნდა ტირიდატი სირიაში გაიქცა, სადაც ოქტავიანე ავგუსტუს დახმარება სთხოვა, მაგრამ ოქტავიანემ დახმარებაზე უარი უთხრა, თუმცა დარჩენის ნება მისცა.
არზაკანის ღვთისმშობლის ეკლესია

სურბ-ასტვაწაწინის ეკლესია — მონასტერი სომხეთში. მდებარეობს კოტაიქის პროვინციის სოფელ არზაკანიდან 5 კილომეტრში ჩრდილო-აღმოსავლეთის მიმართულებით, გზის მარჯვენა მხარე ტყიან ფერდობზე. ტაძარი აგებულია 1207 წელს.

ნაგებობა გუმბათოვანი ყოფილა, მისი მასშტაბურობა, ორნამენტებისა და კედლის წარწერების სიმრავლე ცხადყოფს, რომ საუკუნეში აქ ძლიერი რელიგიური კერა ყოფილა. მონასტერი შეისწავლა და მის შესახებ ნაშრომი გამოაქვეყნა გაგიკ სარქისიანმა.

გალერეა
ელ-ამარა

ელ-ამარა , ასევე ცნობილია ამარას სახელით — ქალაქი ერაყში. მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში და იგი არის მაისანის მუჰაფაზის ადმინისტრაციული ცენტრი. მაისანის მუჰაფაზა მდებარეობს ირანის საზღვარზე, თუმცა არა ქალაქი ელ-ამარა, რადგან იგი საკუთარი მუჰაფაზის ზუსტად ცენტრშია მოქცეული. ქალაქი მდებარეობს მდინარე ტიგრის მარცხენა სანაპიროზე. ის 50 კილომეტრითაა დაშორებული ერაყის დედაქალაქ ბაღდადიდან.

ამარა მდებარეობს 12 მეტრზე ზღვის დონიდან, ხოლო მისი მოსახლეობა 2012 წლის აღწერის მონაცემებით 511 542 ადამიანს შეადგენდა. ელ-ამარას ჰყავს მერი. თანამედროვე ქალაქი დაარსებულია 1860 წელს, მაშინ, როდესაც ერაყზე ოსმალეთის იმპერია ბატონობდა.