iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ვაჭრები

ვაჭრები — თბილისის მოსახლეობის ერთ-ერთი ძირითადი ფენა სხვადასხვა ეპოქაში. ვაჭრები შუამავლის ფუნქციას ასრულებდნენ მწარმოებლებსა და მომხმარებლებს შორის, ისინი საქონელს ყიდულობდნენ არა უშუალო მოხმარებისათვის, არამედ გააყიდად, მოგების მიზნით. შრომის საზოგადოების დანაწილების ზრდის შესაბამისად, სულ უფრო მნიშვნელოვანი ხდებოდა ვაჭრების როლი ქვეყნის ეკონომიკურ ცხოვრებაში. განვითარების პროცესში ვაჭართა სოციალური ფენა დაიყო სხვადასხვა ქონებრივ ჯგუფად. საშუალო და წვრილ ვაჭრებს მკვეთრად დაუპირისპირდნენ ე. წ. „დიდვაჭრები“, რომლებიც ერთდროულად ეწეოდნენ როგორც მსხვილ სავაჭრო, ისე სავახშო-საკრედიტო ოპერაციებს. დაირღვა ვაჭრების სოციალური ერთგვაროვნებაც. ფეოდალურმა სამართალმა საპატიო ვაჭრების სისხლი 12 000 თეთრად შეაფასა, რითაც იგი გაუთანაბრდა წარჩინებული წოდების, აზნაურის სისხლს. აღნიშნული აქტით სამეფო ხელისუფლება იცავდა ვაჭრების პიროვნებას, ქონებასა და საქმიანობას, რაც, უწინარეს ყოვლისა, სახელმწიფო ხაზინის ინტერესებით იყო ნაკარნახევი. პრივილეგიური დიდვაჭრების სახით სამეფო ხელისუფლებამ თბილისში მტკიცე სოციალური საყრდენიც გაიჩინა, რაც ხელს უშლიდა მოქალაქეთა ერთიან ანტიფეოდალურ ძალად ჩამოყალიბებას. ეს კი ერთ-ერთი ძირითადი მიზეზი იყო იმისა, რომ ფეოდალურ საქართველოში ვერცერთმა ქალაქმა, მათ შორის ვერც თბილისმა, ვერ შეძლო „თავისუფალი ქალაქის“ სტატუსის მოპოვება.
ძმები რუსოები

ენტონი რუსო (; დ. 2 თებერვალი, 1970) და ჯოზეფ რუსო (; დ. 18 ივლისი, 1971) რითაც იქცა ყველა დროის ყველაზე შემოსავლიან ფილმად, ისევე როგორც ყველაზე შემოსავლიან სუპერგმირულ ფილმად.

აგრეთვე ძმების ერთობლივი განთქმული ნამუშევარია სატელევიზიო სიტკომი „განვითარების შეფერხება“ (2003), რისთვისაც გადაეცათ ემის ჯილდო.

ფილმოგრაფია
ფილმები
ქოქოლეთის ხიდი

ქოქოლეთის ხიდი, იგივე ჩომახურისის თაღოვანი ხიდი — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქოქოლეთში.

ქოქოლეთის ხიდი მდებარეობს ქოქოლეთის წყალზე (მარჯვნიდან მაჭახელას ერთვის). ქალაქ ბათუმიდან 40 კმ-ითაა დაშორებული. ხიდის მალის ზომებია 10 მ. 10 მ., ხოლო წყლის დონიდან თავბანდამდე მანძილი — 5,15 მეტრი. მარჯვენა ბურჯზე ცალ მხარეს ქვების პარალელური წყობაა (სიმაღლე 1,54 — სმ, სისქე — 0,24 მ., სიგანე — 0,90 მ ) ამოყვანილი. წყობა ბურჯის შემადგენელ ელემენტად ითვლება, თუმცა არცერთ სხვა თაღოვან ხიდზე მსგავსი რამ არ შეინიშნება. თავის სიგანე 0,45 მეტრია, ლავგარდეანი — 0,20 მ. (ლავგარდანი გადმოწეული არ არის). ხიდის სიგანე შუა წელში 1,70 მეტრია, მარცხენა მისასვლელის სიგრძე — 8 მეტრი, სიგანე — 2,85 მ. და 5,30 მ. მარჯვენასი კი შესაბამისად —2,40 მ. და 2,30 მ.

ხიდს ფოსოები არ აქვს. მხოლოდ ერთი ვიწრო ხვრელი აქვს, რომლის ზომებიც 0,6 სმ. 0,8 სმ-ია. ფოსო ხიდის მარჯვენა ბურჯის ზედა მხარესა გამოკვეთილი და მისი დანიშნულება გაურკვეველია. გადმოცემით, ქოქოლეთის თაღოვანი ხიდი ჩიქუნეთელ ახმედ–აღა ხინკილაძეს აუშენებია, რომელიც საუკუნეში ცხოვრობდა. შესაბამისად, ხიდი ამ პერიოდს უნდა ეკუთვნოდეს.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
რგანის წმინდა გიორგის ეკლესია

წმინდა გიორგის ეკლესია — აშენებულია მე-10 საუკუნეში, იგი მდებარეობს სოფელ რგანში. ნავარძეთიდან 3 კილომეტრის დაშორებით, ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია შირიმის თლილი ქვით. დასავლეთიდან და სამხრეთიდან შესასვლელია. სამხრეთის სარკმლის თავზე არსებულ მხედრულ წარწერაში მოხსენიებულია ერისთავი აბუნასრი. წმინდა გიორგის ეკლესია აუგიათ ნავარძეთის მოსახლეობას, რომელიც აღნიშნულია ასომთავრულ წარწერაში.
ინდურთა

ინდურთა — ნასოფლარი თუშეთის ალაზნის ხეობაში, სოფელ ომალოდან დაახლოებით 20 კილომეტრზე. ნასოფლარი ინდურთა განლაგებულია მაღალიკლდოვანი მთის ბოლოში, მდინარე თუშეთის ალაზნის მარცხენა ნაპირას.

ნასოფლარში სამ ათეულზე მეტი ნაგებობაა, რომელთა უმრავლესობა ნანგრევებადაა ქცეული, ნაწილს კი შემორჩენილი აქცს პირვანდელი სახე. თითოეულის კედლის სიმაღლე დაახლოებით 1-1,3 მეტრს აღწევს. ნასოფლარის მახლობლად მდებარეობს მდინარე წოვათისწყალი, რომლის მარცხენა შენაკადის ხეობაში სამაროვანია. ნასოფლარის თავზე, დგას სამი ციხე-სახლი, სამივე ფიქლის მშრალი წყობითაა ნაშენი, ისინი ერთმანეთთან ახლოს მდებარეობენ.

აქედან ორი შედარებით ნაკლები დანაკარგებითაა მიღწეული, ხოლო მესამე ორსართულნახევრის სიმაღლეზე დგას. პირველი ციხე-სახლი ხუთსართულიანია, იგი ზემოთკენ შევიწროებულია. ძლიერ არის დაზიანებული: სახურავი და სართულშუა გადახურვა ჩამონგრეულია, მე-5 სართულის კედლების დიდი ნაწილი მონგრეულია. მე-2 ციხე-სახლი დგას ნასოფლარის აღმოსავლეთ ნაწილში. იგი განეკუთვნება - საუკუნეებს, სამსართულიანია, მე-2 სართულის კედლები შიგნით მიწაშერეული ნაკელითაა შელესილი. ჩანგრეულია სახურავი და სართულშუა გადახურვა დაზიანებულია, დაზიანებულია მე-3 სართულის ჩრდილოეთ კედლის დიდი ნაწილი. შენობა კედლითაა გაყოფილი ორ არათანაბარ ნაწილად. დასავლეთ სათავსო თითქმის ორჯერ დიდია, ვიდრე აღმოსავლეთის. სამაროვანი მდებარეობს კლდოვანი ბორცვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფერდობებზე. იგი განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

სამაროვანზე არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის თუშეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, რომლის ხელმძღვანელი იყო რ. დოლაბერიძე. სამაროვანის ზოგიერთ საფლავს, თავსა და ბოლოში, თითო ფიქალი ჰქონდა ჩადგმული, ზოგიერთს კი ფიქლის მშრალი წყობით ნაგები კედელი ჰქონდა ჩაშენებული. ერთ-ერთ სამარხში იპოვეს ბრინჯაოს რგოლი და შალის ქსოვილის ფრაგმენტი, დაკრძალვის წესი ქრისტიანულია.

ნასოფლარ ინდურთას 2018 წელს, თუშეთის კიდევ ცხრა პუნქტთან ერთად, საქართველოს მთავრობის დადგენილებით მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის ძეგლის სტატუსი.
დორეთკარის წმინდა ბარბარეს ეკლესია

დორეთკარის წმინდა ბარბარეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დორეთკარში. აგებულია - საუკუნეებში, მოხატულობაც ამავე საუკუნეებით თარიღდება.

ეკლესიაში აქ გვხვდება წმინდა ბარბარეს ამსახველი ოთხი სცენა. საქართველოში წმინდა ბარბარეს ცხოვრების სცენები სხვაგან არსად არ არის შემორჩენილი. ეკლესიის დასავლეთ კედელზე გამოსახულია აბანოს მშენებლობის სცენა და წმინდა ბარბარე განრისხებული მამის წინაშე. სამხრეთ კედელზე გაგრძელებულია თხრობა, რომელიც გვიჩვენებს წმინდა ბარბარეს თავის კვეთას და წმინდანის შერაგნილი ცხედრის თაყვანისცემის კომპოზიციას.

თხრობა იმ ეპიზოდით იწყება, როცა ხუროებმა ბარბარეს მამის ბრძანებით გაასრულეს აბანოს მშენებლობა, რომელსაც ორად–ორი სარკმელი ჰქონდა. მამის არყოფნის დროს ბარბარე, რომელმაც ამ დროისათვის მალულად აღიარა ქრისტიანობა, ხუროებს მესამე სარკმლის გაჭრასაც სთხოვს – „განმიღეთ მესამეცაო“, რითაც ერთარსება სამების არსებობას მიანიშნებს. ბარბარემ შეძლო ხუროების დაყოლიება და ნაგებობას სამი სარკმელი დააყოლეს. ბარბარეს ქრისტიანობა ასე გაცხადდა. მოგზაურობიდან დაბრუნებული, ბარბარეს მამა შვილის საქციელით განრისხებული შვილისგან მრწამსის უარყოფას მოითხოვს.

მოწამის ცხოვრების მონათხრობიდან, ეკლესიის დასავლეთმა კედელმა სახვითად ერთიან კომპოზიციად გამთლიანებული ორი, ერთმანეთის თანმიმდევრული ეპიზოდის ილუსტრაცია შემოგვინახა. ჯერ, მარცხენა ფრთაზე, როტონდის მსგავსი მცირე გუმბათიანი ნაგებობაა (წარწერით „აბანოი“) და მის წინ წელში მოხრილი ხურო წარმოგვიდგება, შემდეგ კი საპირისპიროდ მდგომი წმინდა ბარბარე, რომლის გაწვდილი ხელიც შენობის მესამე სარკმლისკენაა მიმართული. მცირეოდენი ინტერვალით მომდევნო ეპიზოდია ასახული – განრისხების ნიშნად ხელაღმართული ბარბარეს მამა და დასასჯელად განწირული მოწამის ფიგურა. თხრობა სამხრეთით გადაინაცვლებს, სადაც მოწამის ამქვეყნიური ცხოვრების დამასრულებელი ეპიზოდი – თავის კვეთა და მისი შეგრაგნილი ცხედრისადმი თაყვანისცემაა ასახული.
ხიმშის ეკლესია

ხიმშის ეკლესია — ეკლესია საქართველოში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში. საუკუნის ძეგლია. წმინდა გიორგის ერთნავიანი თეთრი დარბაზული ეკლესია სოფელ ხიმშის განაპირას, სამხრეთის ფერდობზე, სასაფლაოზე მდებარეობს.

იგი შეტანილია ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სიაში, სააღრიცხვო ნომერია 2610.

 საუკუნის მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია ნაგებია შირიმის და კირქვის კვადრებით — სამხრეთის ფასადზე და ინტერიერში გამოყენებულია კლდოვანი ქანების ფლეთილი ქვის წყობა. დუღაბი დამზადებულია კირის ხსნარზე. ეკლესიას აქვს სამი შესასვლელი — დასავლეთიდან, სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან. ინტერიერი ნათდებოდა ოთხი სარკმლიდან — აღმოსავლეთიდან, დასავლეთიდან და 2 სამხრეთიდან. სწორკუთხა ნაგებობას, ინტერიერში, აღმოსავლეთით საკურთხევლის ნახევრწრიული აფსიდი აქვს. მხატვრული გადაწყვეტით გამოირჩევა ჩრდილოეთის და დასავლეთის ფასადები. ამ ფასადებზე არის ქვაზე კვეთილი და საღებავით შესრულებული ჩუქურთმა-ორნამენტები და წარწერები. ძეგლი აღდგენილია მიწისძვრის შედეგად დაზიანების შემდეგ.
ზემო ბარის მთავარანგელოზის ეკლესია

ზემო ბარის მთავარანგელოზის ეკლესია (ჭბოს მთავარანგელოზი) — ეკლესია საქართველოში, ონის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ბარში. მიეკუთვნება - საუკუნეს, შეტანილია ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სიაში (სააღრიცხვო ნომერი — 2655). ზემო ბარის „ჭბოს“ მთავარანგელოზის ეკლესია ამჟამად რესტავრირებულია. სარესტავრაციო სამუშაოებთან დაკავშირებით განხორციელებულ კვლევაში, მხატვრულ-არქიტექტურული და შიდა სივრცითი ფორმების ანალიზის საფუძველზე ხელოვნებათმცოდნე გიორგი მისრიაშვილი ტაძარს ათარიღებს საუკუნის მიწურულით. ნაგებობა მცირე ზომის დარბაზული ტიპის ტაძარს წარმოადგენს, რომელიც კამარულად გადახურული სწორკუთხა საკურთხევლით და ჩრდილოეთისა და სამხრეთის კედლებში დატანებული თითო-თითო მაღალი, თაღოვანი ნიშითურთ და დასავლეთის კედელში გაჭრილი სამი თაღოვანი კარის ღიობით გამოირჩევა.

ტაძარი შირიმის და ფლეთილი ქვითაა ნაგები. ინტერიერი პილასტრებითა და კედლის ცილინდრული კამარის საბჯენი თაღებითაა დანაწევრებული. თითო-თითო მაღალი, ვიწრო სარკმელი დატანებული აქვს აღმოსავლეთ, დასავლეთ და სამხრეთ კედლებში პირაღამა ჩაშენებული რელიეფური ჩუქურთმებით შემკული ნახევარწრიული მოყვანილობის ქვის ფილა, საკურთხევლის ჩრდილოეთ კედელში განთავსებული თაღოვანი თახჩის ქვედა ნაწილში მდებარეობს. აღნიშნულ ფილის ცენტრალურ ნაწილში გამოსახულია სამღეროვანი ლენტის წნულისგან შედგენილი ტოლმკლავა ჯვარი, რომლის განედლებული ბოლოებიდან ოთხმხრივ გამომავალი ფოთლოვანი სახეები ჯვრის მკლავებს შორის შექმნილ სამკუთხედ მონაკვეთებს ავსებენ. აღწერილი ჩუქურთმის პირდაპირ პარალელს ვხედავთ ონის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში დაცულ, სოფელ ბარიდან შემოტანილ ორ ტიმპანის ქვაზე და მრავალ ძალის წმინდა გიორგის ეკლესიის სამრეკლოს ჩრდილოეთ კედელში დატანებული სარკმლის მოჩარჩოების ქვედა ნაწილში ხელოვნურად მორგებულ, 10533 სანტიმეტრ სიგრძეზე, ქვის კადრებზე ფრიზისებრ გამოსახულ ორნამენტულ კომპოზიციაში. ვალერი სილოგავა საუკუნით ათარიღებს ბარის დასახელებულ ტიმპანის ქვებზე მოცემულ ლიპიდარულ წარწერებს.
ნემრუთი

ნემრუთი, ნემრუთ-დაღი — მძინარე სტრატოვულკანი აღმოსავლეთ თურქეთში, ვანის ტბის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროსთან. სიმაღლე 2948 მ. ვულკანის ყველაზე მძლავრი ამოფრქვევა მოხდა პლეისტოცენში, შემდეგ, მრავალრიცხოვანი მცირე ამოფრქვევები დაფიქსირდა ჰოლოცენში, რომელთაგან უკანასკნელს ადგილი ჰქონდა 1692 წელს. ვულკანის მწვერვალი წარმოადგენს მოზრდილ კალდერას, რომელშიც ტბა წარმოიქმნა. ნემრუთი პოლიგენური სტრატოვულკანია და განლაგებულია არაბეთისა და ევრაზიის ტექტონიკური ფილების შეჯახების ადგილას, რომლებიც განსაზღვრავენ რეგიონის სეისმურ და ვულკანურ აქტივობას.

ამ ფილების შეჯახება დაიწყო შუა ეოცენში და საბოლოოდ დახურა წყლის სივრცე, რომელმაც მეზოზოურში წარმოქმნა ძველი ოკეანე ტეთისი. ნემრუთი აღმოსავლეთ თურქეთის სამ ჩამქრალ ვუკანთან — არარატთან, თენდიურექთან და სიუფჰანთან ერთად მოქცეულია რთული ფორმის ნასხლეტის რაიონში, რომელიც გადის არაბეთისა და ევრაზიის ფილების საზღვარზე სომხეთის მთიანეთზე და წარმოადგენს ამ ვულკანთა შორის ყველაზე დასავლეთით მდებარე ვულკანს, რომელიც მათ შორის ერთადერთია აქტივობის თვალსაზრისით.

კალდერის შიგნით შემდგომში წარმოიქმნა მტკნარწყლიანი ტბა ნემრუთი, რომელსაც შემდეგ მომხდარი ამოფრქვევების ხარჯზე გამოეყო მცირე ტბა ილი. ამჟამად, ნემრუთის უმაღლესი წერტილის სიმაღლეა 2948 მ. ვულკანს აქვს ელიფსური ფორმა, მისი ზომები საფუძველთან 2718 კმ აღწევს. ვულკანური მასალებით წარმოდგენილი ვულკანური ცენტრი მოიცავს 377,5 კმ³-ს. მისი კალდერა უდიდესია თურქეთში.

ვულკანი ნემრუთი (ნემრუთ-დაღი) ზოგჯერ ერევათ მთა ნემრუთ-დაღთან (ნემრუთი), რომელიც აგრეთვე თურქეთში მდებარეობს და ცნობილია კომაგენეს სამეფოს მეფის — ანტიოქე -ის აკლდამისა და ტაძრის კომპლექსის ნაშთით.
კევინ ფაიგი

კევინ ფაიგი (; ( ; დ. 2 ივნისი, 1973) — ამერიკელი პროდიუსერი და -ის პრეზიდენტი 2007 წლიდან. მის მიერ პროდიუსირებული ფილმების საერთო შემოსავალი 26.5 მილიარდ აშშ დოლარს აღემატება. იგი, აგრეთვე ამერიკის პროდიუსერთა გილდიის წევრია.

კევინ ფაიგი დაიბადა ბოსტონში, ხოლო გაიზარდა უესტფილდში, (ნიუ-ჯერსი). დაამთავრა უესტფილდის საშუალო სკოლა, შემდგომში კი — სამხრეთ კალიფორნიის უნივერსიტეტი.

2019 წელს მიიღო ოსკარის პირველი ნომინაცია ფილმისთვის „შავი პანტერა“ (2018) — -ის კინოსამყაროს პირველი ფილმი, რომელსაც გადაეცა ოსკარის ჯილდო. იმავე წელს მისი პროდიუსერობით გამოვიდა ფილმი „შურისმაძიებლები: დასასრული“ (2019), რომლის შემოსავალმა 2.7 მილიარდ აშშ დოლარს გადააჭარბა, რითაც იქცა ყველა დროის ყველაზე შემოსავლიან ფილმად, ისევე როგორც ყველაზე შემოსავლიან სუპერგმირულ ფილმად.
წვირმის მაცხოვრის ეკლესია

წვირმის მაცხოვრის ეკლესია (მოიხსენიება, როგორც „მაცხვარ“) — დარბაზული ეკლესია სოფელ წვირმში, მესტიის მუნიციპალიტეტში; ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1 750 მეტრზე, მესტიიდან თვრამეტ კილომეტრში, უბან სვიფის სასაფლაოზე. აშენებულია დაახლოებით საუკუნეში. ტაძარს სამი მხრიდან ეგვტერები ეკვრის, ხოლო დასავლეთ ნაწილში დაშენებული აქვს სამრეკლო. მისი ინტერიერი მოხატულია საუკუნეში. გამოთქმულია მოსაზრება, რომ მოხატულობა შესრულებულია თევდორეს ან მისი მოწაფეების მიერ. მას ასევე მოხატული აქვს იფრარის მთავარანგელოზთა (სვანურად - „თარინგზელ“) (1096 წ.); კალის ლაგურკა, ანუ წმინდა კვირიკეს და ივლიტას ეკლესია (1111 წ.); ნაკიფარის წმინდა გიორგის (1130 წ.) ეკლესიები, თუმცა მათგან განსხვავებით წვირმის მაცხოვრის ტაძარზე წარწერები არ არის შემონახული. სხვაგან კი მხატვარი საკუთარ თავს „მეფის მხატვარს“ უწოდებს.

მაცხოვრის ეკლესიაში შემონახულია ფერწერული და ჭედური ჯვარ-ხატები, მათ შორისაა საუკუნის დიდი ზომის საკურთხევლის წინამდებარე ჯვარი, რომელზედაც ჯვარცმის სცენაა გამოსახული. ტაძარში დაცულია ერთად გამოსახული წმ. მიქაელ და წმ. გაბრიელ მთავარანგელოზთა საუკუნის ჭედური ხატი და ხეში ამოკვეთილი ამხედრებული წმ. გიორგის გამოსახულება.

წვირმის მაცხოვრის ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია
გურჯაანის ზღუდრის წმინდა გიორგის ეკლესია

გურჯაანის ზღუდრის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტუტული ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ გურჯაანის დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე, ადგილ „ზღუდრში“, მდინარე გაურჯისხევის მარცხენა მაღალ ნაპირზე.

გადმოცემით თანახმად, ეკლესია 1920-იან წლებში მოსახლეობას დაუნგრევია და ქვა გაუზიდავს. 1990 წელს, ნაეკლესიარის გაწმენდის შედეგად, გამოჩნდა რიყის ქვით ნაგები, დარბაზული ეკლესიის კედლების 0,9 მეტრიანი ნაწილები. შესასვლელი ეკლესიას დასავლეთიდან ჰქონდა. სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან კი, მინაშენები. ამავე წელს ეკლესიის შემორჩენილ კედლებს ჩაუტარდა კონსერვაცია. კედლების დანგრეული ნაწილები კი, აღადგინეს გეგმის კონტურის შესაბამისად — შემორჩენილი ნაწილების სიმაღლეზე, იგივე მასალით. ჩრდილოეთ მინაშენის ადგილზე ააგეს თავდაპირველ ეკლესიაზე გაცილებით პატარა დარბაზული ეკლესია და შიგნიდან მოხატეს (არქიტექტორი ნ. მინდორაშვილი, მხატვრები ნ. ბიბილაშვილი და ბ. დარგუაშვილი).

ზღუდრის ძირითადი მომლოცველები იყვნენ სოფელ ძირითადი კოტეხის მცხოვრებნი (კოტეხი ამჟამად გურჯაანის ერთ-ერთი უბანია). აქ იმართებოდა სახალხო დღესასწაული ზღუდრობა.
გურჯაანის პაპა და შვილიშვილის ძეგლი

გურჯაანის პაპა და შვილიშვილის ძეგლი — მონუმენტური ხელოვნების ძეგლი, რომელიც დაიდგა ქალაქ გურჯაანში 1982 წელს, თავისუფლების ქუჩაზე, პატარა სკვერში (მოქანდაკე გ. ქურდიანი, არქიტექტორი პ. ქურდიანი). 2010 წელს გადაიტანეს ქალაქის ცენტრში, ე.წ. „პაპას ბაღში“.

ბრინჯაოს ქანდაკების სიმაღლეა 2,3 მ. დგას ბაზალტის ფილებით მოპირკეთებულ ოთხწახნაგა კვარცხლბეკზე (3,9 მ 1,9 მ, სიმაღლე — 1,1 მ). პაპა ვაჟკაცური გამომეტყველების მქონე კახელი გლეხია, ახურავს კახური ქუდი, აცვია ქალამნები, წამოწოლილია და მიყრდნობილია უნაგირზე, რომლის ქვეშ ქარქაშში ჩაგებული მახვილი დევს. პაპა მის მუხლზე ჩამომჯდარ შვილიშვილს მისკენ გამოწვდილ მარჯვენა ხელის კუნთს უსინჯავს. ბიჭუნასაც კახური ქუდი ახურავს და ყურებზე ყურძნის თითო მტევანი აქვს ჩამოკიდებული.

ქანდაკების მიმდებარე ტერიტორია მოპირკეთბულია რიყის ქვით.
გურჯაანის სამაროვანი

გურჯაანის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ გურჯაანის აღმოსავლეთით, დაახლოებით 1 კილომეტრზე, გოძიანთეულად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს.

ძეგლი აღმოჩნდა 1989 წელს, სკოლის მშენებლობის დროს. სამაროვანზე გურჯაანის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის ექსპედიციამ შეისწავლა ორი ქვაყუთი. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა (ბრინჯაოს საკინძები, სამაჯურები და სხვ.) ინახება ქალაქ გურჯაანის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის ფონდებში.
გურჯაანის პირველი სამარხი

გურჯაანის სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ გურჯაანის ცენტრში, რუსთაველის ქუჩის დასაწყისში. განეკუთვნება ძვ. წ. - საუკუნეებს.

ძეგლი შემთხვევით აღმოჩნდა 2009 წელს, საცხოვრებელი სახლის მშენებლობის დროს, მიწის ზედაპირიდან 2 მეტრის სიღრმეზე. ორმოსამარხი დაზიანებული იყო. აღმოჩნდა ჩონჩხის მცირე ფრაგმენტები. დაკრძალვის პოზა ვერ დადგინდა. სამარხში დადასტურდა თიხის ჭურჭელი (სამფეხა ჯამი, კოჭობი, სამაჭრე ხელადა და სხვ.), ლურჯი მინისა და პასტის ინკრუსტრირებული მძივები. კულტურული ფენა შეიცავდა ქვევრის ფრაგმენტებს, დამწვარ ბათქაშს, ნახშირს და სხვ.

მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიურ საცავში.
გურჯაანის წყალსადენი

გურჯაანის წყალსადენი — არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს ქალაქ გურჯაანის ცენტრში, აღმაშენებლის ქუჩაზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს.

ძეგლი აღმოჩნდა 2010 წელს, სასმელი წყლის ტრასის სარეაბილიტაციო სამუშაოების დროს. ტრასა (სიგრძით — 50 მ) ფრაგმენტულადაა შემორჩენილი. წითლად გამომწვარი მილების (საშუალო სიგრძე — 0,50 მ. მსხვილი თავის დიამეტრი — 12 სმ, წვრილის — 9 სმ, კეცის სისქე — 0,8 სმ) გადაბმის ადგილი კირის დულაბითაა გადალესილი.

აღმოჩენილი მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
არაშენდის ამაღლების ეკლესია

არაშენდის ამაღლების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი. დგას სოფელ არაშენდის დასავლეთით 2 კილომეტრზე, სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (12 6 მ). ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. გარეთა კუთხეების და კედლების ზედა ნაწილებში, კარ-სარკმელთა ღიობების და კამარის წყობაში გამოყენებულია კვადრატული აგური. ეკლესია შიგნით და გარედან შელესილი და შეთეთრებულია. საუკუნის 90-იანი წლების დასაწყისში ადგილობრივმა მოსახლეობამ ეკლესია შეაკეთა. აღადგინეს კედლების და ლავგარდნის დანგრეული ნაწილები, შენობა გადახურეს კრამიტით, დასავლეთ ფრონტონის წვერზე კი, დააშენეს აგურის ცილინდრული სამრეკლო, რომლის თუნუქის კონუსებრ სახურავზე რკინის ჯვარია აღმართული.

ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი ხის ძელით თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიულ აფსიდში გაჭრილია თაღოვანი, შიგნიდან გარეთკენ თანდათანობით დავიწროებული სარკმელი, რომლის ჩრდილოეთით ორი ნიშაა, ერთი სწორკუთხაა, მეორე ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული. კიდევ ორი ნიშა დარბაზის ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია - ერთიმეორის თავზე აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კოქნით, ხოლო დარბაზი - ცილინდრული კამარით. დარბაზის გრძივ კედლებზე ორ-ორი მარტივი პილასტრია, რომლებსაც კამარის საბჯენი თაღები ეყრდნობა. პილასტრების აღმოსავლეთ წყვილით და მათზე გადაყვანილი საბჯენი თაღით საკურთხეველი დარბაზისგანაა გამიჯნული. დასავლეთ კედელში შესასვლელის ზემოთ ერთი თაღოვანი სარკმელია.

დასავლეთ ფასადზე ფრონტონის არეში, აგურის წყობის შეღრმავებით ტოლმკლავა ჯვარია გამოსახული. კედლები დასრულებულია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნით.
მელიღელე (სადგომი)

სადგომი მელიღელე — არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს სოფელ არაშენდის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 7-8 კილომეტრზე, მდინარე ივრის მარცხენა სანაპიროზე, კაჭრეთის ველზე. საკულტო ძეგლის მელი-ღელის აღმოსავლეთით 100 მეტრზე, სწორთხემიანი სერის (სიმაღლე 15-20 მ) დასავლეთ ფერდობზე. განეკუთვნება მუსტიეს ხანას.

სადგომი 1967 წელს აღმოაჩინა კავკასიის (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური) ქვის ხანის რაზმმა (ხელმძღვანელი თ. ბუგიანიშვილი). ფერდობზე, რომელზედაც ხეხილის ბაღი იყო გაშენებული და მოხნული იყო 1 მ-ის სიღრმეზე, ნაპოვნია ანდეზიტის ორი ერთფუძიანი განივი ნუკლეუსი, მონაცრისფრო გაკაჟებული ქანის შესწორებულ-ამოზნექილი, ასიმეტრიული დარტყმის მოედნიანი, რეტუშირებული ლამელისებრი ანატკეცი, მონაცრისფრო, ქანის ფოთლისებრი ანატკეცი და შავი ფერის ქარის ლუვალუაური რეტუშირებული წვეტანა.

აღმოჩენილი მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნიკურ საცავში.
არაშენდის სასახლე

არაშენდის სასახლე — არქიტექტურული ძეგლი. დგას სოფელ არაშენდის სამხრეთ-დასავლეთით, 200 მეტრზე. აგებულია 1770 წელს. ეკუთვნოდა ანდრონიკაშვილებს. სასახლის ეზოში დაკრძალულია რუსეთის არმიის კავალერიის გენერალი ივანე მალხაზის ძე ანდრონიკაშვილი.

1924 წლიდან 1981 წლამდე სასახლეში სკოლა იყო განთავსებული. ამ პერიოდში ნაგებობის ინტერიერში მნიშვნელოვანი გადაკეთებები განხორციელდა, ხოლო გარედან ცემენტის ხსნარით შელესეს. 1981 წლიდან შენობა მიტოვებულია, რის შემდგომაც იგი ძლიერ დაზიანდა — მოხდილი აქვს სახურავის დიდი ნაწილი, ჩანგრეულია სართულშუა გადახურვები, მოხსნილი და გაზიდულია კარ-სარკმლების ალაოები, ოთახების უმრავლესობა ამოვსებულია სართულშუა გადახურვისა და სახურავის ხის კონსტრუქციების ნაშთებით.

სასახლე გეგმით სწორკუთხაა (დაახლოებით 30-34 მ. კედლების სისქე - 1,3 მ-ია), ორსართულიანი. აქვს სარდაფი (ფართობით დაახლოებით 16 კვ მ, სიმაღლე — 2 მ). ნაგებია აგურით. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია რიყის ქვაც. შენობას 4 შესასვლელი აქვს. ოთხივე პირველ სართულზეა — გრძივ კედლებში. სასახლის ორივე სართულზე სხვადასხვა ფართობის 12-12 ოთახია. ოთახები თითოეულ სართულზე ორრიგად არის განლაგებული (მთავარი ფასადის მხარეს მდებარე ოთახები შედარებით უკეთაა შემორჩენილი). განაპირა ოთახებში მეორე სართულთან დამაკავშირებელი ხის კიბეებია. შიგნით ოთახები გაჯითაა შელესილი. კედლებში მოწყობილია თახჩები. შემორჩენილია რამდენიმე ბუხარი. პირველი სართულის კარ-სარკმელები სწორკუთხაა, მეორე სართულისა — მშვილდისებრთაღოვანი. სასახლის მეორე სართულს, ოთხივე ფასადის მხარეს, აგურის კვადრატულ სვეტებზე დაყრდნობილი კრამიტით გადახურული ხის აივანი აქვს, რომლებიც შესაბამის ფასადს მთელ სიგრძეზე არ გასდევს.
თეიმურაზ ჭკუასელი

თეიმურაზ (თემურ) ჭკუასელი (დ. 20 სექტემბერი, 1944, თბილისი, საქართველოს სსრ, სსრკ) — ქართველი მომღერალი, ფილოლოგი და პოლიტიკოსი. საქართველოს ორი მოწვევის (2012, 2016) პარლამენტის წევრი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1944 წლის 20 სექტემბერს, თბილისში. 1976 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 1976-1979 წლებში იგი იყო ხალხური მუსიკისა და სიმღერის სახელმწიფო ანსამბლის სოლისტი. 1980-1992 წლებში იკავებდა საქართველოს ტელევიზიისა და რადიომაუწყებლობის სახელმწიფო კომიტეტის რედაქტორი, განყოფილების გამგე და მთავარი რედაქტორი. 1986 წელს დააფუძნა ანსამბლი „ქართული ხმები“ და არის მისი სოლისტი. 1994-2003 წლებში — საქართველოს ტელევიზიისა და რადიომაუწყებლობის სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარის მრჩეველი. 2012-2016 წლებში იყო საქართველოს მე-8 მოწვევის პარლამენტის წევრი (ჩოხატაურის მაჟორიტარი), საარჩევნო ბლოკი: „ბიძინა ივანიშვილი — ქართული ოცნება“. 2016-2020 წლებში — საქართველოს მე-9 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ქართული ოცნება — დემოკრატიული საქართველო“.
ეკა ბესელია

ეკა ბესელია (დ. 6 ნოემბერი, 1971, სენაკი) — ქართველი იურისტი და პოლიტიკოსი. საქართველოს სამი მოწვევის (2008, 2012, 2016) პარლამენტის წევრი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1971 წლის 6 ნოემბერს. დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი სამართალმცოდნეობის სპციალობით. 1996–2012 წლებში იყო საქართველოს ადვოკატთა ასოციაციის ადვოკატი. 1997–2012 წლებში იყო საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციის წევრი. 1998 წელს დააფუძნა საადვოკატო კომპანია „ეკა და კომპანია“ და იყო მისი ხელმძღვანელი 2012 წლამდე. 2004–2005 წლებში — გაეროს განვითარების პროგრამა-ის ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლოს პრეცედენტული სამართალი და ადამიანის უფლებათა დაცვის სტანდარტის ექსპერტი. 2005 წლიდან არის საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სასწავლო ცენტრის მოწვეული ლექტორი. 2006–2007 წლებში იკავებდა საქართველოს ადვოკატთა ასოციაციის ეთიკის კომისიის თავმჯდომარის თანამდებობას. 2006–2008 წლებში იყო საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციის გამგეობის წევრი. 2008 წლის არჩევნებისთვის იყო „ეროვნული საბჭო, მემარჯვენეების“ პარტიული სიის მე-6 ნომერი. 2008–2012 წლებში იყო საქართველოს მე-7 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „გაერთიანებული ოპოზიცია (ეროვნული საბჭო, მემარჯვენეები)“. 2009 წლის საპროტესტო გამოსვლების დროს ბესელია იყო ერთ-ერთი იმ ოპოზიციონერებს შორის, რომლებიც მიხეილ სააკაშვილის გადადგომას მოითხოვდნენ. 2010–2012 წლებში — კავკასიის უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი. 2012–2016 წლებში — საქართველოს მე-8 მოწვევის პარლამენტის წევრი (ფოთის მაჟორიტარი), საარჩევნო ბლოკი: „ბიძინა ივანიშვილი — ქართული ოცნება“. 2012 წელს საქართველოს პარლამენტმა ბესელია ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტის თავმჯდომარედ აირჩია. 2013 წლიდან არის ფაზისის აკადემიის პრეზდიუმის წევრი.

საქართველოს მეცხრე მოწვევის პარლამენტის წევრი
2016 წლის არჩევნებისთვის იყო „ქართული ოცნების“ პარტიული სიის მე-13 ნომერი. 2016–2020 წლებში იყო საქართველოს მე-9 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ქართული ოცნება — დემოკრატიული საქართველო“. 2018 წლის 27 დეკემბერს ბესელიამ პარლამენტის იურიდიული კომიტეტის თავმჯდომარის თანამდებობა დატოვა. 2019 წლის 22 თებერვალს დატოვა ქართული ოცნება — დემოკრატიული საქართველო. 2019 წლის 20 ივნისს დააარსა პარტია „სამართლიანობისთვის“.