აზერბაიჯან-სომხეთის სამხედრო დაპირისპირება (2016)

აზერბაიჯან-სომხეთის სამხედრო დაპირისპირება — კონფლიქტი სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის გარშემო, რომელსაც საერთაშორისო საზოგადოება აღიარებს აზერბაიჯანის ნაწილად. დაპირისპირება დაიწყო 2016 წლის 2 აპრილს.

კონფლიქტის მსვლელობა
31 მარტიდან 1 აპრილის ჩათვლით მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკა და აზერბაიჯანი ერთმანეთს ადანაშაულებდნენ ტერიტორიების დაბომბვაში.

პირველად საბრძოლო მოქმედებები დაიწყო 2016 წლის 2 აპრილის ღამეს. შეტყობინებები, რომელიც კონფლიქტის მხარეებისაგან ვრცელდებოდა იყო წინააღმდეგობრივი და ვერ ხდება იმის დადგენა, თუ რამ გამოიწვია სიტუაციის ესკალაცია.

აზერბაიჯანის ოფიციალური პოზიცია — აზერბაიჯანული შენაერთები, რომლებიც დისლოცირებული იყო კონფლიქტის ზონაში და ასევე მიმდებარე დასახლებულ პუნქტებში დაცხრილეს მსხვილკალიბრიანი იარაღით.

სომხეთის ოფიციალური პოზიცია — აზერბაიჯანის მხარემ პირველმა გახსნა ცეცხლი, შემდეგ კი გამოიყენა მძიმე ტექნიკა. მომდევნო პერიოდში აზერბაიჯანის მხარემ განაცხადა კონფლიქტის ზონაში სტრატეგიული სიმაღლეების დაკავების შესახებ. აზერბაიჯანმა დაიკავა სოფელი სეისულანი და თალიშის მიმდებარე სიმაღლეები.

2 აპრილის საღამოს ორივე მხარე იტყობინებოდა მრავალრიცხოვანი დაჭრილებისა და დაღუპულების შესახებ, რომელიც მოგვიანებით უარყო აზერბაიჯანის თავდაცვის სამინისტრომ.

4 აპრილს სომხეთის თავდაცვის სამინისტრომ გაავრცელა ინფორმაცია აზერბაიჯანის მიერ უპილოტო საფრენი აპარატების გამოყენებისა და დაღუპულების შესახებ. აზერბაიჯანმა გავრცელა ინფორმაცია ქალაქ გორადიზის რაიონში თავისი მაიორის დაღუპვის შესახებ.

ამავე დღეს აზერბაიჯანმა გამოიყენა ზალპური ცეცხლსასროლი მანქანა -1, რომელიც დაადასტურა სომხეთის მხარემაც.

5 აპრილს ორივე მხარემ განაცხადა ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ, მოსკოვში აზერბაიჯანისა და სომხეთის გენშტაბის ხელმძღვანელების შეხვედრის შემდეგ. ხელშეკრულება ძალაში შევიდა ფრონტის მთელ ხაზზე დილის 12:00 საათიდან.

საერთაშორისო რეაქცია
საერთაშორისო ორგანზაციები
– ევროპის კავშირის უმაღლესმა წარმომადგენელმა საგარეო საქმეთა და უსაფრთხოების პოლიტიკის სფეროში ფედერიკა მოგერინიმ მოუწოდა მხარეებს „დაუყოვნებლივ შეწყვიტონ საბრძოლო მოქმედებები და დაიცვან ცეცხლის შეწყვეტის ხელშეკრულება“.
– გენერალურმა მდივანმა პან გი მუნმა კონფლიქტში ჩართულ ყველა მხარეს მოსთხოვა საბრძოლო მოქმედებების დაუყოვნებლივ შეწყვეტა და ცეცხლის შეწყვეტის პირობების დაცვა.
ითო – ისლამური თანამშრომლობის ორგანიზაციამ დაგმო „სომხური ძალების თავდასხმა ოკუპირებულ აზერბაიჯანულ ტერიტორიებზე“ და ერევანს ბრალი დასდო „ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების უპატივცემულობაში“.
ესსა – ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის პრეზიდენტმა პედრო აგრამუნტმა დაურეკა ორივე მხარეს და მოუწოდა მათ პატივი სცენ შეთანხმებას ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ. მან ასევე მოუწოდა სომხეთს გაიყვანოს ჯარები აზერბაიჯანის ოკუპირებული ტერიტორიებიდან გაეროს რეზოლუციების თანახმად.
კუხო – კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციის სპიკერმა ნიკოლაი ბორდიუჟამ განაცხადა, რომ კონფლიქტი უნდა გადაწყდეს მოლაპარაკებების გზით. თუმცა დასძინა, რომ „აზერბაიჯანი მიდის რეგიონში სიტუაციის ესკალაციისაკენ“.

მინსკის ჯგუფის ქვეყნები
ეუთო-ს მინსკის ჯგუფი — ეუთო-ს მინსკის ჯგუფის თანათავჯდომარეებმა გამოხატეს „ღრმა შეშფოთება მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის ზონაში ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების დარღვევის შესახებ“ და მკაცრად დაგმეს „ძალის გამოყენება და მშვიდობიანი მოსახლეობის დანაკარგი“.
— აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი გმობს ცეცხლის შეწყვეტის ხელშეკრულების დარღვევას და მოუწოდა მხარეებს, რომ „გამოიჩინონ თავშეკავება, რათა თავიდან ავიცილოთ შემდგომი ესკალაცია, და მკაცრად დაიცვან ხელშეკრულება ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ“.
— ვლადიმერ პუტინმა მოუწოდა ორივე მხარეს საბრძოლო მოქმედებების შეწყვეტისა და თავშეკავებისაკენ.

სხვა ქვეყნები
– ბელარუსის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ მხარეებს მოუწოდა გააგრძელონ კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით მოგვარების პროცესი საერთაშორისო ნორმების მიხედვით, პირველ რიგში პატივი სცენ ერთმანეთის სუვერენიტეტს, საზღვრების ურღვევობასა და ტერიტორიულ მთლიანობას. ამ განცხადების გამო ერევანში ბელარუსის ელჩი დაიბარეს და განუცხადე, რომ ეს განცხადება „არ შეესაბამება ბელარუს-სომხეთის არსებულ ურთიერთობას“ და „მოლაპარაკების პროცესისათვის არის დამღუპველი“. ბელარუსის პრეზიდენტი ალექსანდრე ლუკაშენკო კი მოუწოდებს ორივე მხარეს დიალოგისაკენ.
— ბულგარეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრო ღრმა შეშფოთებას გამოთქვამს ცეცხლის შეწყვეტის ხელშეკრულების დარღვევის გამო და ადასტურებს, რომ კონფლიქტი უნდა გადაწყდეს მინსკის ჯგუფის ფარგლებში.
— საგარეო საქმეთა მინისტრმა ფრანკ-ვალტერ შტაინმაიერმა მოუწოდა ორივე მხარეს დაუყოვნებლივ შეწყვიტონ ბრძოლა და პატივი სცენ ხელშეკრულებას ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ.
— ევროპის საკითხთა მინისტრმა დევიდ ლიდინგტონმა გამოხატა შეშფოთება ძალადობის გაზრდასთან დაკავშირებით და მოუწოდა მხარეებს კონსტრუქციული დიალოგისაკენ მინსკის ჯგუფის ფარგლებში.
— თურქეთის პრეზიდენტი რეჯეფ თაიფ ერდოღანი ესაუბრა აზერბაიჯანელ კოლეგას და მწუხარება გამოთქვა დაღუპული ჯარისკაცების გამო. საგარეო საქმეთა სამინისტროს მიერ გავრცელებულ განცხადებაში დაგმობილია სომხეთის ქმედებები აზერბაიჯანის მშვიდობიან მოქალაქეებზე. მოუწოდეს სომხებს დაიცვან ცეცხლის შეწყვეტის ხელშეკრულება. რემიერ-მინისტრმა აჰმედ დავუთოღლუმ განაცხადა: „მსოფლიომ უნდა იცოდეს, რომ თურქეთი აზერბაიჯანის გვერდით სამყაროს დასასრულამდე იქნება, იქნება სომხეთის თავდასხმებისა და ოკუპაციის წინააღმდეგ“.
— ირანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს ოფიციალურმა წარმომადგენელმა ჰუსეინ ჯაბერ ანსარიმ მოუწოდა ორივე მხარეს „თავი შეიკავონ ნებისმიერი ქმედებისაგან“, რომელიც სიტუაციას გააუარესებს რეგიონში.
— საგარეო საქმეთა მინისტრი სტეფან დიონი ესაუბრა ორივე მხარეს. მოუწოდა მათ დაუბრუნდნენ ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმებას და აქტიურად განაახლონ დიალოგი მინსკის ჯგუფის ფარგლებში. დიონმა განცხადებაში აღნიშნა: „კანადის მტკიცედ სწამს, რომ არ არსებობს მშვიდობიანი მოლაპარაკებებით კონფლიქტის მოგვარების ალტერნატივა“.
— კვიპროსის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ დაადანაშაულა აზერბაიჯანის ხელისუფლება საზღვრის დარღვევაში და მოუწოდა დაიცვას სტატუს-კვო, ხოლო თურქეთს მოუწოდა თავი შეიკავონ ნებისმიერი განცხადებისაგან, რომელიც გამოიწვევს დესტაბილიზაციას.
— საგარე საქმეთა სამინისტრომ მოუწოდა ორივე მხარეს ცეცხლის შეწყვეტისაკენ, გამოხატა მწუხარება დაღუპულების გამო და სამძიმარი გამოუცხადა მათ ოჯახებს.
— საგარეო საქმეთა მინისტრმა ბიორგე ბრენდემ განაცხადა, რომ „მიუღებელია სამხედრო ესკალაცია“.
— პაკისტანის პრეზიდენტის პრეს-მდივანმა განაცხადა, რომ „პაკისტანი ყოველთვის იდგება აზერბაიჯანის გვერდით“, აზერბაიჯანი არის „მოძმე და მეგობარი ქვეყანა“.
— პოლონეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ მოუწოდა მხარეებს შეწყვიტონ კონფლიქტი და დაუბრუნდნონ 1994 წლის ბიშკეკის პროტოკოლს.
— რუმინეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრო მოუწოდებს მხარეებს განაახლონ დიპლომატიური ძალისხმევა კონფლიქტის მოგვარებისათვის.
— საბერძნეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ შეშფოთება გამოთქვა და მოუწოდა მხარეებს „გამოიჩინონ თავშეკავება და სიმშვიდე და რაც შეიძლება მალე, დაუბრუნდნენ დიალოგის პროცესს მინსკის ჯგუფის ფარგლებში“.
— საქართველოს პრემიერ-მინისტრმა გიორგი კვირიკაშვილმა შეშფოთება გამოთქვა ბოლო დროს რეგიონში განვითარებული მოვლენების გამო და იმედი გამოთქვა, რომ საერთაშორისო თანამეგობრობის ძალისხმევა ხელს შეუწყობდა სიტუაციის განმუხტვას. საქართველოს პრეზიდენტმა გიორგი მარგველაშვილმა ორივე მეზობელ ქვეყანას მოუწოდა ყარაბაღის კონფლიქტის მშვიდობიანი გადაწყვეტისაკენ. აზებაიჯანელ კოლეგასთან საუბრის დროს საქართველოს თავდაცვის მინისტრმა თინათინ ხიდაშელმა კიდევ ერთხელ დაადასტურა საქართველოს მხარდაჭერა აზერბაიჯანის ტერიტორიული მთლიანობისადმი.
— უკრაინის საგარეო საქმეთა სამინისტროს განცხადებით ქვეყანა მხარს უჭერს კონფლიქტის მოგვარებას, ისე რომ დაცული იყოს აზერბაიჯანის საზღვრები, რომელიც აღიარა საერთაშორისო სამართალმა.. უკრაინის პრეზიდენტმა პეტრო პოროშენკომ აზერბაიჯანელ კოლეგასთან საუბრისას განაცხადა, რომ უკრაინა მხარს უჭერს აზერბაიჯანის მთლიანობას საერთაშორისოდ აღიარებული საზღვრებით.
— ყაზახეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ შეშფოთება გამოხატა ბოლო დროს ძალადობის ესკალაციიის გამო და მოუწოდა მხარეებს, დაიცვან ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმება.
— ყირგიზეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ გამოხატა შეშფოთება მთიან ყარაბაღში შექმნილი სიტუაციის გამო და გამოთქვა მზადყოფნა კონფლიქტში შუამავლობისათვის.
— ჩეხეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ გამოხატა შეშფოთება ცეცხლის შეწყვეტის ხელშეკრულების დარღვევისა და ძალის გამოყენების გამო. მოუწოდა მხარეებს დაიცვან ხელშეკრულება და პატივი სცენ არსებულ ზავს. საგარეო საქმეთა სამინისტრო მხარს უჭერს კონფლიქტის მოგვარებას მინსკის ჯგუფის ფარგლებში.