ინდოეთის ენები

ინდოეთის ენები — ინდოეთში გავრცელებული ენები რამდენიმე ენათა ოჯახს მიეკუთვნება. მათგან უმსხვილესებია — ინდოარიული, რომელზეც ინდოელების 78,05% ლაპარაკობს და დრავიდული, რომელზეც 19,64% ლაპარაკობს. მოსახლეობის დანარჩენი 2.31%-ის სააუბრო ენა მიეკუთვნება: ავსტროაზიულ, ჩინურ-ტიბეტურ, კრა–დაის და სხვა მცირე ენათა ოჯახებს ან იზოლირებულ ენებს. ინდოეთი ენების სიმრავლის მიხედვით (780) მსოფლიოში პაპუა-ახალი გვინეის შემდეგ (839) მეორეა.

ინდოეთის კონსტიტუციის 343-ე მუხლი განსაზღვრავს, რომ კავშირის ოფიციალური ენა ინგლისურის ნაცვლად უნდა გახდეს ჰინდი დევანაგარი დამწერლობით. შემდგომი საკონსტიტუციო ცვლილებით ძალაში შევიდა - 1963 წლის ენის ოფიციალური აქტი რომლის მიხედვითაც ინგლისურის გამოყენება ხდებოდა დასაშვები მანამ კანონმდებლობა მას არ შეცვლიდა. საერთაშორისო მნიშვნელობის დოკუმენტებში ინდური ციფრების ნაცვლად გამოიყენებდნენ ინგლისურ ციფრებს, როგორც ეს დანარჩენ ინგლისურ ენოვან ქვეყნებშია მიღებული. მიუხედავად მცდარი წარმოდგენისა ჰინდი არ არის ინდოეთის სახელმწიფო ენა, ინდოეთის კონსტიტუცია არცერთ ენას არ ანიჭებს სახელმწიფო ენის სტატუსს.

ინდოეთის კონსტიტუციის მერვე გრაფაში ჩამოთვლილია 22 ენა, რომლებისთვისაც ოფიციალური ენის სტატუსის მინიჭებაა დაგეგმილი. ამის გარდა ინდოეთის მთავრობამ კლასიკური ენის სტატუსი მიანიჭა შემდეგ ენებს: კანადა, მალაიალამური, ორია, სანსკრიტი, ტამილური და ტელუგუ. კლასიკური ენის სტატუსს ანიჭებენ იმ ენებს, რომლებსაც აქვთ მდიდარი წარსული და დამოუკიდებელი ბუნება.

2001 წლის აღწერის მიხედვით, ინდოეთში 122 მსხვილი და 1599 სხვა ენაა. სხვა წყაროების მიხედვით ციფრები შეიძლება განსხვავდებოდეს, ძირითად სხვაობას ენის და დიალექტის განმარტება იძლევა. 2001 წლის აღწერის მიხედვით 30 ენა წარმოადგენდა მილიონი და მეტი ადამიანისთვის მშობლიურს, ხოლო 122 ათი ათასი და მეტი ადამიანისთვის. ორ ლინგუა ფრანკას ჰქონდა მნიშვნელოვანი როლი ინდოეთის ისტორიაში: სპარსულსა და ინგლისურს. დიდ მოგოლთა იმპერიის პერიოდში სპარსული სასამართლო ენას წარმოადგენდა და ბრიტანეთის კოლონიზაციამდე რამდენიმე საუკუნე ადმინისტრაციული ენა იყო. კოლონიზაციის შემდეგ, დღემდე ინგლისური ინდოეთში მნიშვნელოვან ენას წარმოადგენს, ის გამოიყენება უმაღლეს განათლებაში და ზოგიერთ სამთავრობო სტრუქტურაში. ჰინდი ინდოეთში ყველაზე გავრცელებული ენაა და წარმოადგენს ცენტრალური და ჩრდილოეთი ინდოეთის ლინფგუა ფრანკას. ბენგალური მეორე ყველაზე გავრცელებული ენაა და ამ ენაზე საუბრობს აღმოსავლეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ინდოეთის მოსახლეობის უმეტესობა. ჰინდის სამხრეთ შტატებში გავრცელებას გარკვეული წინააღმდეგობა ხვდება, განსაკუთრებით ტამილნადუში და კარნატაკაში.

ისტორია
სამხრეთი ინდოეთის ენები წარმოშობილია დრავიდული ენებისგან. ინდოეთის სუბკონტინენტისთვის დრავიდული ძირძველი ენებია. პროტო-დრავიდულ ენებზე საუბრობდნენ ინდოეთში ქრისტეშობამდე 4000 წლით ადრე. დაახლოებით ძვ. წ. 3000 წელს დაიწყო სხვადასხვა განშტოებებად დაყოფა. დრავიდული ენები კლასიფიცირდება ოთხ ჯგუფად: ჩრდილოეთი, ცენტრალური (კოლამი–პარჯი), სამხრეთი ცენტრალური (ტელუგუ–კუი) და სამხრეთული (ტამილი-კანადა).

ჩრდილოეთ ინდოეთის ენები მიეკუთვნება ინდოევროპული ენების ინდოარიული ენების შტოს. ინდოარიული ენები სამ ეტაპად განვითარდა: ძველი ინდოარიული (ძვ. წ. 1500 - ძვ. წ. 600), შუა ინდოარიული (ძვ. წ. 600 - 1000), ახალი ინდოარიული (1000 - 1300). თანამედროვე ჩრდილო ინდური ენები წარმოიშვნენ ახალი ინდოარიული ენებიდან.

სპარსული ენა ინდოეთში შემოიტანეს გაზნევიდებმა და სხვა თურქულ-ავღანურმა დინასტიებმა. 500 წლის განმავლობაში სპარსული მმართველობის და კულტურის გავლენამ შეცვალა ინდრი ენები, ძირითადად ლექსიკურად. 1837 წელს ბრიტანელებმა ადმინისტრაციული მიზნებისთვის გამოყენებული სპარსული ინგლისურით ჩაანაცვლეს, ხოლო საუკუნეში გაძლიერებულმა ნაციონალურმა მოძრაობებმა სპარსული დამწერლობა დივანაგარით.

ჩრდილოეთი ინდოეთის ენებმა განიცადეს განსხვავებული გავლენები. მაგალითად ჰინდუსტანმა განიცადა სანსკრიტის, სპარსულის და არაბულის გავლენა რის შედეგადაც ჩამოყალიბდა თანამედროვე სტანდარტული ჰინდუ და სტანდარტული ურდუ.