iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
დაბლაგომის არქეოლოგიური ძეგლები

დაბლაგომის არქეოლოგიური ძეგლები — არქეოლოგიური ძეგლები სამტრედიის მუნიციპალიტეტის სოფელ დაბლაგომში. აღმოჩენილი მასალა მოწმობს, რომ დაბლაგომი ანტიკური ხანის კოლხეთის სამეფოს ქალაქური ტიპის მნიშვნელოვანი სავაჭრო და სახელოსნო ცენტრი იყო. განსაკუთრებით დაწინაურებული იყო კერამიკული წარმოება.

1929 წელს შემთხვევით აღმოჩნდა ძვ. წ. საუკუნის ე. წ. დაბლაგომის განძი — ვერცხლის ფიალა, რომელშიც კოლხური მონეტები და ელექტრუმის წყვილი საყურე ეწყო. გათხრები ჩატარდა 1936 წელს (ნიკო ბერძენიშვილი, ბორის კუფტინი, ნინო ხოშტარია). არქეოლოგიური ძიებანი განახლდა 1970 წლიდან (ვერა თოლორდავა). დაბლაგომში ნაციხვარისა და ნასაკირევის ბორცვებზე, გათხრილია ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის ნასახლარი, ანტიკური ხანის სამაროვანი და ნასახლართა ნაშთები. ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის კერამიკა ხელით ნაძერწი, არათანაბრად გამომწვარი და ზედაპირგაპრიალებულია. ჭურჭელი უმეტესად დიდი ზომისაა (ყურებიანი ან შვერილებიანი პითოსები და ქოთნები), ზოგს ძირზე ჭილოფის ანაბეჭდი ეტყობა, გვხვდება დისკოსებრი ხუფები, აღმოჩენილია აგრეთვე ქვის ხელსაფქვავები, კაჟის ფოთლისებრი შუბისპირი, კაჟისა და ობსიდიანის ანატკეცები.

მსგავსი მასალა აღმოჩენილია როგორც დასავლეთ (ოჩამჩირე, დიხა გუძუბა), ისე აღმოსავლეთ საქართველოში (კიკეთი, დიდუბე, ოზნი). ანტიკური ხანის სამოსახლო წარმოდგენილია ხის წნულის ანაბეჭდიანი ბათქაშების ფენებით. დადასტურებულია ცხოვრების 2 პერიოდი: ადრინდელი ანტიკური (ძვ. წ. – სს.) და ადრინდელი ელინისტური (ძვ. წ. – სს.). ადრინდელი ანტიკური ხანის ფენაში აღმოჩნდა კვეთილი და ნაკაწრი დეკორით შემკული კოლხური კერამიკის ფრაგმენტები (სასმისები, დოქები, ჯამები, ქვევრები და სხვ.). ადრინდ. ელინისტური პერიოდისაა დაბლაგომში აღმოჩენილი ქვევრსამარხები. სამარხად იყენებდნენ ჩვეულებრივ სამეურნეო დანიშნულების კოლხურ ქვევრებს, რომლებიც მიწაში მეტწილად პირქვე იყო ჩადგმული. თუმცა გვხვდება ჰორიზონტალურად ჩადებული ქვევრსამარხებიც. ქვევრს გადახერხავდნენ ან გადატეხდნენ და ჩაასვენებდნენ ხელფეხმოკეცილ მიცვალებულს მარცხენა ან მარჯვენა გვერდზე. სამარხეული მასალა საკმაოდ ღარიბულია (თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოსა და რკინის სამკაული, ვერცხლის მონეტები — კოლხური თეთრი), რაც გვიჩვენებს, რომ ქვევრსამარხებში კრძალავდნენ საზოგადოების რიგით წევრებს. 1972 წელს ნაციხვარის ბორცვზე აღმოჩნდა ძვ. წ. ს. ნახევრის წარჩინებული პირის მდიდრული სამარხი — სინოპური კრამიტით გადახურული სწორკუთხა ხის ნაგებობა, რომელიც კლდეში ამოკვეთილ ორმოში იდგა. მასში აღმოჩნდა ოქროს სამკაული, ოქროსა და ვერცხლის ჭურჭელი, რკინის იარაღი, სხვადასხვა მასალისგან დამზადებული მძივები და საკიდები, უამრავი ადგილობრივი და შემოტანილი თიხის ჭურჭელი (3 კოლხური, 2 სინოპური ამფორა).
დილარ ხაბულიანი

დილარ ხაბულიანი (დ. 24 ნოემბერი, 1952, სოფელი ცანა, ლენტეხის რაიონი, საქართველოს სსრ) — ქართველი პოლიტიკოსი, სპორტსმენი (ძიუდო), საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრი, პოლიციის პოლკოვნიკი.

ბიოგრაფია
დილარ ხაბულიანი დაიბადა 1952 წლის 24 ნოემბერს, ლენტეხის რაიონის სოფელ ცანაში. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ, 1970 წელს სწავლა განაგრძო საქართველოს ფიზიკური კულტურის ინსტიტუტში, პარალელურად, როგორც სპორტსმენი — მოჭიდავე მონაწილეობას იღებდა სხვადასხვა რანგის საერთაშორისო შეჯიბრებასა და ჩემპიონატში. 1974–1977 წლებში იყო საქართველოს ფიზკულტურისა და სპორტის კომიტეტის ფიზკულტურის ინსტრუქტორი. (1977–1979) და (1981–1982) სპორტული გაერთიანება „ქარიშხალას“ მწვრთნელი. 1979–1981 წლებში იყო საქართველოს ფიზკულტურისა და სპორტის კომიტეტის მწვრთნელი. ჭიდაობის სკოლის დირექტორი (1982–1990).

სსრკ ჩემპიონატების ორგზის მეორე (1976, 1980) და ორგზის მესამე (1975, 1978) პრიზიორი, სსრკ ხალხთა სპარტაკიადის ჩემპიონი გუნდურ პირველობაში (1975), ბელგრადის, დუბროვნიკისა და ვარშავის საერთაშორისო ტურნირებში გამარჯვებული. საერთაშორისო კლასის სპორტის ოსტატი. საქართველოს ნაკრები გუნდის უფროსი მწვრთნელი (1982-1986). მისი ხელმძღვანელობით საქართველოს ნაკრები სსრკ ხალხთა სპარტაკიადის ჩემპიონი გახდა გუნდურ ჩათვლაში (1983). ძიუდოში ევროპის ჩემპიონი (1977, რაინის ლუდვიგსჰაფენი, გფრ). 1990-2010 წლებში იყო საქართველოს ძიუდოს ფედერაციის პრეზიდენტი.

1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის პირველი მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრი, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი). 1990 წლის 22 ნოემბერს კი, საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს დადგენილებით, დაინიშნა საქართველოს რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა მინისტრად, სადაც 1992 წლის 5 იანვრამდე იმუშავა. 1995-1999 წლებში — საქართველოს მე-4 მოწვევის პარლამენტის წევრი (მაჟორიტარი), ხოლო 2004-2008 წლებში — საქართველოს მე-7 მოწვევის პარლამენტის წევრი (თბილისის კრწანისის მაჟორიტარი) საარჩევნო ბლოკიდან „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა — გამარჯვებული საქართველოსთვის“.

2020 წლის საპარლამენტო არჩევნებზე „ერთიანმა ნაციონალურმა მოძრაობამ“ და გაერთიანებულმა ოპოზიციამ „ძალა ერთობაშია“ ონი-ამბროლაური-ცაგერი-ლენტეხი-მესტიის საარჩევნო ოლქის მაჟორიტარობის კანდიდატად წარადგინა. მან ხმების 15,88% (4263) მიიღო და მეორე ადგილი დაიკავა. 2020 წლიდან არის საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა — გაერთიანებული ოპოზიცია „ძალა ერთობაშია“. პარლამენტში პარტიული სიით შესვლაზე უარი განაცხადა (მთლიანად ოპოზიციასთან ერთად, გაყალბებული არჩევნების მოტივით).

ძირითადი შედეგები სპორტში
ავგუსტა ბავარიელი

ავგუსტა ბავარიელი (; დ. 21 ივნისი, 1788, სტრასბურგი, საფრანგეთი — გ. 13 მაისი, 1851, მიუნხენი, გერმანია) — ვიტელსბახების დინასტიის წარმომადგენელი. ბავარიის მეფე მაქსიმილიან -ის ასული და მეფე ლუდვიგ -ის და. ნაპოლეონ ბონაპარტის გერის, ლოიხტენბერგის ჰერცოგ ეჟენ დე ბოარნეს მეუღლე.

ბიოგრაფია
ავგუსტა დაიბადა 1788 წლის 21 ივნისს სტრასბურგში. იგი იყო ცვაიბრიუხენის ჰერცოგ მაქსიმილიანისა და მისი პირველი ცოლის, ჰერცოგინია ავგუსტა ვილჰელმინა ჰესენ-დარმშტადტელის მეორე შვილი და პირველი ქალიშვილი. მისი დაბადებიდან მალევე საფრანგეთში დიდი რევოლუცია დაიწყო, რის გამოც მისი ოჯახი გერმანიაში გაიქცა და ქალაქიდან ქალაქში გადადიოდა. ამ პერიოდში, 1796 წელს, დედამისი 30 წლის ასაკში გარდაიცვალა ტუბერკულოზით. სულ რამდენიმე თვეში, 1797 წელს მამამისმა ახალი ცოლი შეირთო კაროლინა ბადენელის სახით. ისევე როგორც მის და-ძმებს, ავგუსტასაც არ მოსწონდა დედინაცვალი.

1799 წელს ბავარიის კურფიურსტი კარლ თეოდორი უშვილოდ გარდაიცვალა, რის გამოც მამამისი ბავარიის ახალი კურფიურსტი გახდა მაქსიმილიან -ის სახელით.

თავდაპირველად მაქსიმილიანი ავგუსტას ხელს ბადენის დიდ ჰერცოგ კარლს ჰპირდებოდა, თუმცა მათი ნიშნობა საფრანგეთის იმპერატორმა ნაპოლეონ -მა ჩაშალა, რადგან ავგუსტა თავისი გერის საცოლედ სურდა. 1806 წლის 14 იანვარს მიუნხენში შედგა ავგუსტა ბავარიელისა და ნაპოლეონის გერის, პრინცი ეჟენ დე ბოარნეს ქორწინება. ამ კავშირის აღსანიშნავად ნაპოლეონმა ბავარიას დიდძალი მიწები მიუერთა და იმავე წლის 1 იანვარს ავგუსტას მამა ბავარიის მეფედ გამოაცხადა მაქსიმილიან -ის სახელით.

სულ მალე ნაპოლეონმა თავისი გერი იტალიის მეფისნაცვლად დანიშნა, რის გამოც წყვილი მილანში დასახლდა. აქ ავგუსტამ ხუთი ბავშვი გააჩინა. მიუხედავად დიპლომატიური მიზეზებისა, ეს ქორწინება ერთობ მყარი და იღბლიანი აღმოჩნდა, რამეთუ ცოლ-ქმარმა მალე გაუგო ერთმანეთს.

1814 წელს, ნაპოლეონის პირველი დაცემის შემდეგ წყვილმა დატოვა მილანი და მანტუაში გაიქცა. მას შემდეგ, რაც ნაპოლეონმა ტახტი დაიბრუნა ისინიც დაუბრუნდნენ მილანს, თუმცა მეორე ჩამოგდების შემდეგ ავგუსტა და მისი ქმარ-შვილი ბავარიაში გაიქცნენ, სადაც ისინი მაქსიმილიანმა შეიფარა.

1817 წელს მაქსიმილიან -მა თავის სიძეს ლოიხტენბერგის ჰერცოგობა უბოძა, რითაც ავგუსტა ჰერცოგინია გახდა. ამის შემდეგ დამკვიდრდნენ ბოარნეები ლოიხტენბერგში.

ბავარიაში ჩასვლიდან სულ რამდენიმე წელიწადში, 1824 წლის 21 თებერვალს, 42 წლის ასაკში ეჟენ დე ბოარნე გარდაიცვალა, თუმცა ავგუსტას მეორე ქორწინებაზე აღარ უფიქრია. დარჩენილი ცხოვრება მან მიუნხენში, ბავარიის სამეფო კარზე გაატარა. იგი სწორედ აქ, 1851 წლის 13 მაისს გარდაიცვალა, 62 წლის ასაკში. აღსანიშნავია, რომ ამ პერიოდში საფრანგეთის პრეზიდენტი იყო ავგუსტას მულის, ნიდერლანდების დედოფალ ჰორტენზია ბოარნეს ვაჟი, ლუი-ნაპოლეონ ბონაპარტი, რომელიც შემდგომში იმპერატორიც გახდა.

ავგუსტამ მოახერხა და თავისი ყველა შვილი სარფიანად დააქორწინა ევროპის სხვადასხვა მონარქზე, რის გამოც მისი იგი არის დანიის, ნორვეგიის, შვედეთის, ბელგიისა და ლუქსემბურგის მონარქთა პირდაპირი წინაპარი.

შვილები
დეხვა

დეხვა — მდინარე საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ქობულეთის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს დაგვის ქედის დასავლეთ ფერდობიდან (მთა ქვაკვერცხა), ზღვის დონიდან 1120 მ. შავ ზღვას ერთვის მდინარე კინტრიშთან ახლოს სამხრეთით. სიგრძე დაახლოებით 14 კმ, ხოლო მდინარის აუზის ფართობი 41 კმ²-ია, ვარდნა 16,3 მ.კმ. ახასიათებს ხანმოკლე წყალდიდობა შემოდგომაზე თავსხმა წვიმების გამო და გაზაფხულზე თოვლის დნობის შედეგად, გააჩნია საკმაოდ ღრმა ხეობა ზემო წელში, აგრეთვე ხასიათდება ჩანჩქერებით.
ჰემფშირული ცხვარი

ჰემფშირული ცხვარი — წმინდამატყლიანი ცხვრის ჯიში სახორცე-სამატყლე მიმართულებისა. გამოყვანილია საუკუნის დასაწყისში დიდ ბრიტანეთში (ჰემფშირის, უილტშირისა და სხვა საგრაფოებში) ადგილობრივი უხეშმატყლიანი ნერბის შეჯვარებით საუტდაუნის ჯიშის ერკემალთან. დიდი ზომისაა, ფართო და ღრმა ტანით, ურქოა, ფერად თეთრი. სახეზე, ყურებსა და კიდურებზე მუქი ფერის თმის საფარი აქვს. ნერბის ცოცხალი მასაა 65–70 კგ, ერკემლისა 100–110 კგ. ნაყოფიერება — 130–150 ბატკანი 100 ნერბზე. ადრეულაა, 4 თვის ბატკანს 25 კგ-მდე ხორცი აქვს. მატყლის სიგრძე 6–8 სმ-ია, სიწმინდე 2,6–2,8 მკმ. ნერბის ნაპარსი 3–4 კგ-მდეა, ერკემლისა 5–6 კგ-მდე; სუფთა მატყლის გამოსავალი 50–60%; უმეტესად იყენებენ ტრიკოტაჟის ნაკეთობების დასამზადებლად. მაღალი მეხორცული პოტენციალი რეალიზდება უხვად კვების დროს. კარგად ეგუება სხვადასხვა ბუნებრივ პირობებს. ჰემფშირული ცხვრის მოშენებას მისდევენ დიდ ბრიტანეთში, გერმანიაში, აშშ-ში და სხვა ქვეყნებში. სსრკ-ში გამოიყენეს გორკული და ლიტვური შავთავა ცხვრის გამოსაყვანად.
ალექსანდრე დადეშქელიანი

ალექსანდრე (სანდრო) ალექსანდრეს ძე დადეშქელიანი (დ. 20 ნოემბერი, 1917, თბილისი, — გ. 23 სექტემბერი, 1972, ხაბაროვსკი) — ქართველი ცირკის მსახიობი, საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული არტისტი (1961).

სწავლობდა თბილისის სამხატვრო აკადემიაში. დაბადებიდანვე უხელო იყო (ატარებდა პროთეზს), საცირკო ნომრებს ხელების მაგივრად ფეხებით ასრულებდა. თავისი ორიგინალური შესრულების მანერით 35 წელზე მეტ ხანს გამოდიოდა არენაზე. მსოფლიო ომის პერიოდში იგი საცირკო ბრიგადასთან ერთად ხშირად მართავდა წარმოდგენებს ჰოსპიტლებსა და ფრონტის ხაზზე. გადაღებულია მხატვრულ ფილმებში: „გოგი რატიანი“ (1927), „ნორჩი მფრინავი“ (1928).
მურზაყან დადეშქელიანი

მურზაყან ციოყის ძე დადეშქელიანი (დ. 5 ივნისი, 1891, მესტია, — გ. 1937) — ქართველი მომღერალი და ლოტბარი, ქართული (ძირითადად სვანური) მუსიკალური ფოლკლორის მცოდნე და პოპულარიზატორი.

მესტიის საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ ჩამოაყალიბა მომღერალთა გუნდი. კრებდა და სწავლობდა ადგილობრივ სიმღერებს ს. გულედანთან, ილია ფალიანთან და სხვებთან ერთად. აღადგინა, ჩაწერა და დაამუშავა არაერთი სვანური ხალხური სიმღერა. 1933 წელს ჩამოაყალიბა ფოლკლორული ანსამბლი „ლილე“. 1937 წელს რეპრესირებულ იქნა და უკვალოდ დაიკარგა. მისი შემოქმედებითი ტრადიციები „ლილეში“ განაგრძო ჯოკია მეშველიანმა.
ოთარ დადეშქელიანი

ოთარ მიხეილის ძე დადეშქელიანი (დ. 21 აგვისტო, 1923, ნოვოჩერკასკი) — რუსეთში მოღვაწე ბალეტმაისტერი, რეჟისორი, წარმოშობით ქართველი. რუსეთისა (1961) და ბელორუსიის (1977) სახალხო არტისტი.

 მსოფლიო ომის მონაწილე. დაამთავრა მოსკოვის თეატრალური ხელოვნების სახელმწიფო ინსტიტუტი 1956 წელს. 1956-1957 წლებში იყო გორკის, 1958-1964 წლებში — ჩელიაბინსკის, 1965 წლიდან — მინსკის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო თეატრის მთავარი ბალეტმაისტერი; 1971 წლიდან — ამავე თეატრის მთავარი რეჟისორი; 1975 წლიდან — გორკის თეატრის მთავარი რეჟისორი; დადგა ი. ლაპუტინის „მასკარადი“ (1956), ე. გლებოვის „გულის სწორი“ (1970), ფ. იარულინის „შურალე“ (1959), გ. მუშელის „ბედნიერების ყვავილი“ (1959), ა. ხაჩატურიანის „სპარტაკი“ (1964) და სხვ.
მიკ ტონრაია

მიკ ტონრაია (დ. 28 ნოემბერი, 1992, ტაილანდი) — ტაილანდელი მსახიობი და მოდელი.

ბიოგრაფია
მიკ ტონრაია დაიბადა 1992 წლის 28 ნოემბერს. დედამისი ტაილანდელია, ხოლო მამა — დანიელი. იზრდებოდა უმცროს ძმასთან ერთად. სკოლის დასრულების შემდეგ ჩაირიცხა ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტზე და ჟურნალისტიკის მიმართულებით გააგრძელა სწავლა.

2008 წელს ის საპროდიუსერო კომპანიის აგენტმა შეამჩნია. მისი დებიუტი 2010 წელს შედგა, ლაკორნში „გამოწვევა ოცნებას“. ამ როლმა მიკს პირველი ჯილდო მოაპოვებინა — „საუკეთესო ახალგაზრდა მსახიობი 2010“. ექვსი წლის განმავლობაში ის მეორეხარისხოვან როლებს თამაშობდა.

2016 წელს ის მიწვეულ იქნა კრიმინალურ-რომანტიკულ ლაკორნ „ცეცხლვან ოკეანეში“ სათამაშოდ, რამაც მას დიდი წარმატება მოუტანა. ამავე წელს მან შეასრულა მთავარი როლი ტელესერიალში „ერთხელ ჩემ გულში“.
გომეწრის ნასოფლარი

გომეწრის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გომეწრიდან ჩრდილო-დასავლეთით 5 კილომეტრზე, მაღაწლის მთაზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.
ნასოფლარზე ერთმანეთის მიჯრით განლაგებულია 45-მდე ნასახლარის ნაშთი. კედლები ნაგებია კლდის ქვებით და შემორჩენილია საძირკვლის დონეზე.
ბუჩაანის ნამოსახლარი

ბუჩაანის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბუჩაანის აღმოსავლეთით, 400 მეტრზე, მშრალი ხევის ორივე ნაპირას, ხელოვნულად მოწყობილ ორ ტერასაზე. განეკუთვნება საუკუნის დასასრულს. ძეგლი 1978 წელს დაზვერა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, რომელსაც ხელმძღვანელობდა რევაზ რამიშვილი.

აღწერა
ნამოსახლარზე ნატეხი ქვით ნაგები სამი საცხოვრებელი კომპლექსის ნანგრევებია შემორჩენილი. ერთი კორპუსის ქვედა ტერასაზე მდებარეობს. შედგება ვრცელი საცხოვრებელი სათავსოსა და კალოსგან.

მეორე კომპლექსი შედგება სამი სათავსოსგან. მათგან ორი ქვედა ტერასაზეა, ერთი - ზედაზე. ქვედა ტერასაზე მდებარე სათავსოებისგან ერთი საცხოვრებელია, მეორე - საქონლის სადგომი. მათი ბანი ზედა სათავსოს ეზოა. ზედა სათავსოსგან შემორჩენილია თახჩებით აღჭურვილი ორი კედელი, დედაბოძის საყრდენი ქვის ბალიში და გადახურვის მცირე ნაწილი.

მესამე კომპლექსი მეორეს ჩრდილო-დასავლეთიდან ეკვრის. შეიცავს ორსართულიან საცხოვრებელს, გომურს და კალოს. საცხოვრებლის სართული და გომური ქვედა ტერასაზეა, სართული და კალო - ზედა ტერასაზე. ქვედა ტერასაზე მდებარე სათავსოებს აქვთ ვიწრო საჩეხი, ზედას კი - მცირე აივანი, რომელიც გომურის ბანზე გამოდის. შემორჩენილია ხის სვეტებზე დაყრდნობილი სართულშუა გადახურვის ფრაგმენტები. შენობის სართულზე, გრძივ ღერძზე და გვერდის კედლების გასწვრივ სვეტების ექვს-ექვსი წყვილია. თითოეული წყვილიდან ერთს სართულშუა გადახურვის კოჭები ეყრდნობა, ხოლო მეორეს, რომელიც ორი სართულის სიმაღლისაა - სართულის გადახურვის კოჭები. ქვედა სართულის შუაში დიდი კერის ნაშთებია.
ბუჩაანის ეკლესია

ბუჩაანის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ბუჩაანის აღმოსავლეთით, 1 კილომეტრზე, მთის ციცაბო კალთაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

აღწერა
ეკლესია დარბაზულია და აღმოსავლეთ ნაწილით ფერდობშია შეჭრილი. ნაგებია სხვადასხვა ზომის კლდის ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით, დუღაბზე. ძლიერ დაზიანებულია: თითქმის მთლიანადაა ჩამოშლილი დარბაზის კამაროვანი გადახურვა, დანგრეულია დასავლეთ კედელი, მონგრეულია გრძივი კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილები. შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. ეკლესიის კვადრატული ფორმის დარბაზი აღმოსავლეთით შებრტყელებული, ბოლოებთან ნალისებრად მორკალული უსარკმელო აფსიდითაა დასრულებული. აფსიდის ჩრდილოეთის გვერდში, ერთი მეორის ზემოთ, ორი პატარა ნიშია. დარბაზი ფიქლით ნაწყობი კამარით ყოფილა გადახურული, რომლის ჩრდილოეთის გვერდის მცირე ნაწილიღაა შემორჩენილი. ინტერიერში შეინიშნება შელესილობის ფრაგმენტები.
სიმაგრეულის ციხე

გომეწრის სიმაგრეულის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელი გომეწრის სამხრეთით 1 კილომეტრზე, მაღალი მთის თხემზე, ხელოვნურად მოსწორებულ, ციცაბონაპირებიან მიუდგომელ ბაქანზე და მთის სამხრეთ კალთაზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ციხე მდინარე ხორხის ხეობიდან მომავალი გზის დამცველის საფორტიფიკაციო ნაგებობა იყო.

ნაგებია ნატეხი ქვით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. მისი ზედა ნაწილიდან შემორჩენილია ნანგრევებად ქცეული გალავნის კედლები და რამდენიმე სადგომის ნაშთი. ციხის ამ ნაწილის შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა - კლდეში გაჭრილი ვიწრო კარიდან. სამხრეთით 30 მეტრზე, ქვემოთ, სამ ბუნებრივ ტერასაზე. შემორჩენილია ქვითკირის ნაგებობათა ფრაგმენტები. უფრო ქვემოთ, ორ ხელოვნურ ტერასაზე კი - ერთი სწორკუთხა, ორი ზურგიანი კოშკი და ტერასის საყრდენი კედლების ნაწილები.

ქვედა ხელოვნურ ტერასაზე მდგარი სწორკუთხა კოშკი ნაგებია ნატეხი ქვით. მისი დასავლეთისკენ მიმართული კუთხე მთელ სიმაღლეზე ჩამოშლილია. შესასვლელი სართულის დონეზე ჩრდილოეთიდანაა. კოშკიდან აღმოსავლეთით, 12 მეტრზე, მასთან სწორი კედლით დაკავშირებული ზურგიანი კოშკი დგას. ქვით ნაგები კოშკის მხოლოდ ნაწილია შემორჩენილი. კოშკის სწორი, სრულიად ყრუ კედელი მხოლოდ 5 მეტრი სიმაღლისაა. ამ კოშკიდან, აღმოსავლეთით 20 მეტრზე დგას მეორე ზურგიანი კოშკი. იგი დანგრეულია. შემორჩენილია ორნახევარი სართული, კარი არატიპურად, ზურგის მხარეს სართულის დონეზეა. შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის ხის კოჭების ბუდეები.
ბუჩაანის ჩირდილის ეკლესია

ბუჩაანის ჩირდილის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირას, სოფელი ბუჩაანის ჩრდილო-დასავლეთით, 2 კილომეტრზე, ჩრიდილად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

აღწერა
ეკლესია დარბაზულია. დასავლეთიდან გვიანდელი მინაშენი ეკვრის. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია: მთლიანადაა ჩამოქცეული კამარა და კონქი, მონგრეულია კედლების ზემოთა ნაწილები, დანგრეულია მინაშენის დიდი ნაწილი. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. ეკლესიის თითქმის კვადრატული დარბაზი აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდითაა დასრულებული. აფსიდის ღერძზე გარეთკენ ოდნავ შევიწროებული სწორკუთხა სარკმელია. სარკმლის ორივე მხარეს სწორკუთხა ნიშებია. ორი სამხრეთითაა, ერთი - ჩრდილოეთით. სამხრეთის ნიშებიდან ერთი იატაკის დონეზეა, მეორე - ზემოთაა და მისი გადახურვა კონქის ქუსლის ხაზზეა. ინტერიერსა და ფასადებზე შემორჩენილია შელესილობის ფრაგმენტები.

მინაშენი გეგმით სწორკუთხაა, ნაგებია ნატეხი ქვითა და ტალახით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. დასავლეთ კედლის შიგნით გაგანიერებული სწორკუთხა სარკმელია.
გამსის კოშკი

გამსის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გამსის ჩრდილო-დასავლეთით, 1 კილომეტრზე, მთის ციცაბო კალთაზე. განეკუთვნება განვითარების შუა საუკუნეებს.

აღწერა
კოშკი ზურგიანია. ნაგებია ლოდებით, მშრალად. დანგრეულია. შემორჩენილია 1.5 მეტრი სიმაღლის კედლები. კოშკიდან დასავლეთით 60-70 მეტრზე ნასოფლარია. შემორჩენილია ნაგებობის ნაშთები.
ხოშა-ოთარ დადიშქელიანი

ხოშა-ოთარ დადიშქელიანი, დიდი ოთარი, კარგი ოთარი (გ. დაახლ. 1750) — სვანი მთავარი. საუკუნის დადიშქელიანები თავს ხოშა-ოთარის შთამომავლებად თვლიდნენ.

გადმოცემით, ოთარი უშგულელების მიერ მოკლული ფუთა დადიშქელიანის შთამომავლი იყო. ჰყავდა ძმები — სორთმანი და დუდაუ, რომელთა შთამომავლობა განუწყვეტელ კლანურ კონფლიქტებში ამოწყდა. გადარჩა მხოლოდ ოთარის შტო („ოთარშა“). 1857 წელს კავკასიის არმიის მთავარ შტაბში შედგენილი გენეალოგიური ნუსხის მიხედვით ოთარს ჰყავდა შვილები — როსტომ-ხანი და თენგიზი, შემდგომდროინდელი დადიშქელიანების წინაპრები. ოთარი იხსენიება ასევე სვანურ ფოლკლორში.
ბეგოთკარის მთავარმოწამის ეკლესიის კომპლექსი

ბეგოთკარის მთავარმოწამის ეკლესიის კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბეგოთკარის ჩრდილო-დასავლეთით, ხევისპირა მინდორზე. კომპლექსი მდინარე ხადისწყლის ხეობის მთავარი სალოცავია. სამშენებლო წარწერის მიხედვით, აგებულია 1908 წელს ადგილობრივი მოსახლეობის დაკვეთით.

კომპლექსი შედგება ეკლესიის, სამრეკლოსა და გალავნისაგან.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვით. შეკეთებულია, ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან, მთელ სიგრძეზე, მიშენებულია თითო განიერი და მაღალი კონტრფორსი. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი სწორკუთხაა და ნახევარწრიული ქვის ტიმპანი აქვს. მეორე კარი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. იგი კონტრფორსების მიშენებისას გაუუქმებიათ. აღმოსავლეთით, სწორკუთხა საკურთხეველში, მოზრდილი თაღოვანი, შიგნითკენ შევიწროებული სარკმელია. ასეთივე სარკმელია დასავლეთ კედელში, კარის თავზე. საკურთხევლის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში თითო მცირე ნიშაა. კანკელი ხისაა.

ეკლესიის ინტერიერი და ფასადები შელესილი და შეთეთრებულია. აღმოსავლეთის ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, ირმის ორი მოზრდილი რელიეფური გამოსახულებაა. მათ შორის, ჯვარცმული ქრისტეა. დასავლეთის ფასადზე, კარის ტიმპანში, ცხენზე ამხედრებული წმინდა გიორგის მიერ გველეშაპის განგმირვის სცენაა. რელიეფი შეფერილია თეთრი, აგურისფერი და შაბიამნისფერი საღებავით. ამავე ფასადზე, სარკმლის თავზე, ნალესობაში გამოყვანილია ვერძის გამოსახულება, ფრონტონის წვერში კი – ჯვარი. კედლები დასრულებულია მარტივი ლავგარდნით. სახურავი ორფერდაა.

ეკლესიის ჩრდილო-დასავლეთით თლილი ქვით ნაგები ორსართულიანი სამრეკლო დგას. მისი პირველი სართული ერთმანეთთან ნახევარწრიული თაღებით დაკავშირებული ოთხი მასიური ბურჯია. მეორე სართული მსგავსი ფორმის, მაგრამ შედარებით ვიწრო ფანჩატურია, რომელიც პირველ სართულს უკავშირდება იატაკში გაჭრილი ღიობით. სამრეკლოს გადახურვა და მეორე სართულის ერთი თაღი ჩაქცეულია.

ქვით ნაგები გალავნის კვალიღა შეიმჩნევა.
ციხეთგორის სამაროვანი და ნამოსახლარი (გიორგწმინდა)

ციხეთგორის სამაროვანი და ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გიორგწმინდის სამხრეთ-დასავლეთით, მდინარეების - არღუნისა და გიორგწმინდისწყლის შესართავთან, ეგრეთ წოდებულ ციხეთგორზე. სამაროვანი თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით ათასწლეულის დასასრულით. ძეგლი 1985-1986 წლებში გათხარა აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, რევაზ რამიშვილის ხელმძღვანელობით.

აღწერა
სამაროვანზე გათხრილია შვიდი ნახევრად მიწისქვეშა აკლდამა, რომლებიც გამართული იყო ბუნებრივ ეხებში. კედლები ამოშენებულია მხოლოდ წინა ფასადის მხარეს, ნაგებია ფიქლითა და ტალახით. გვხვდება ორ და სამსართულიანი აკლდამებიც, სადაც ქვედა სართულის გადახურვა ზედა სართულის იატაკია და ასე შემდეგ. სამარხების ნაწილი ინდივიდუალურია, ნაწილი კოლექტიური. მიცვალებულის პოზა დაფიქსირდა მხოლოდ ერთ აკლდამაში, რომელშიც მიცვალებული იწვა მარჯვენა გვერდზე, ძლიერ მოხრილ პოზაში, თავით ჩრდილო-დასავლეთისკენ. ხშირია შემთხვევები ადამიანის ცალკეული ნაწილების დაკრძალვისა. თავის ქალები აღმოჩნდა ორ აკლდამაში. ერთ-ერთში ჩონჩხი თავის ქალის გარეშე იყო. აღნიშნული ფაქტი მეორად დაკრძალვაზე უნდა მიუთითებდეს.

სამარხებში აღმოჩნდა მოშავო და მონაცრისფრო ზედაპირიანი, მსხვილ კენჭებნარევი და ქსოვილიანი თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოს მავთულის ორრკალნახევრიანი სამაჯური, ხვიები, რგოლები და ძელის სახვრეტები.

ნამოსახლარი მდებარეობს ციხეთგორის მარცხენა ფერდობის დავაკებაზე, მდინარე გიორგწმინდისწყლის მარჯვენა ნაპირას, ადგილ ნასისხლართან. ძეგლი არ გათხრილა. იგი ორფენიანია. ზედა ფენა გვიანდელ ბრინჯაოს ხანას განეკუთვნება, ქვედა ფენა - ადრინდელ ბრინჯაოს ხანას. ფენებს შორის 1 მეტრი სისქის სტერილური ფენაა. ნამოსახლარზე აღმოჩენილია ხელსაფქვავები და თიხის ჭურჭლის ნატეხები. მასალა ინახება დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
გომეწრის ეკლესია

გომეწრის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გომეწართან ახლოს, გუდამაყრის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე მაღაროსხევის მარცხენა ნაპირას, ადგილ საყდართგორაზე. თარიღდება - საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგები ყოფილა ნატეხი ქვით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. იკითხება მხოლოდ გეგმა. აფსიდი ძლიერ შებრტყელებულია და დარბაზისგან განიერი მხრებითაა გამოყოფილი. ნანგრევებში შემორჩენილია კამარის საბჯენი თაღისა და პილასტრების ქვები და კრამიტის ნამტვრევები.
გომეწრის ღვთისმშობლის ეკლესია

გომეწრის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელი გომეწრის შუაში. აგებულია საუკუნეში.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვითა და რიყის ქვით. სარკმლები ქართული აგურითაა ამოყვანილი. გადახურვა ჩაქცეულია. საუკუნის 30-იან წლებში ეკლესიაში სკოლა გაუხსნიათ და ნაგებობისთვის სახე შეუცვლიათ. შესასვლელი დასავლეთიდან და სამხრეთიდანაა. დასავლეთისა ამჟამად გადაკეთებულია სარკმლად. სამხრეთის შესასვლელის წინ ფართო ტერასაა. აღმოსავლეთით, სწორკუთხა საკურთხეველში, ერთი სარკმელია. თითო სარკმელი და თითო სწორკუთხა ნიშია ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში.

ეკლესია შიგნით და გარეთ შელესილი ყოფილა. აღმოსავლეთის და დასავლეთის ფასადზე აგურის წყობით თითო შეღრმავებული ჯვარია გამოყვანილი.
თათარყან დადიშქელიანი

თათარყან (ნიკოლოზ) დადიშქელიანი (გ. 1849) — სვანეთის სამთავროს ნაწილის მმართველი, ეცერ-ცხუმარ-ბეჩოს მფლობელი. ბაბა-ციოყის ძე.

ბიოგრაფია
1833 წლის 26 დეკემბერს მიიღო რუსეთის იმპერიის ქვეშევრდომობა. 1834 წელს დაუმტკიცდა მაიორის წოდება, მოინათლა მართლმადიდებლური წესით და დაირქვა ნიკოლოზი. მტრობდა ჩუბეხევის დადიშქელიანებს და 1842 წელს, ახალგაზრდა კონსტანტინე დადეშქელიანის სამეგრელოში ყოფნისას, თავს დაესხა მათ რეზიდენციას სოფელ ფარში. ბრძოლაში დაიღუპა კონსტანტინეს ბებია დიგორხანი, მისი ბევრი ყმა, ხოლო კონსტანტინეს და ტყვედ ჩავარდა. 1843 წელს რუსეთის მთავრობის ზეწოლით თათარყანმა კონსტანტინეს სამფლობელოები დაუბრუნა.

ჰყავდა სამი ვაჟი (ოთარი, ჯანსუღი, მოსოსტრი) და ერთი ქალიშვილი (სახელი უცნობია).