კლავდიუსი

კლავდიუსი, სრული სახელია ტიბერიუს კლავდიუს კეისარი ავგუსტუს გერმანიკუსი (; დ. 1 აგვისტო, ძვ. წ. 10 — გ. 13 ოქტომბერი, 54) — რომის იმპერატორი 41-54 წლებში იულიუს-კლავდიუსების დინასტიიდან. ნერონ კლავდიუს დრუზუსისა და ანტონია უმცროსის შვილი. დაიბადა ლუგდუნუმში, გალიაში, რითაც გახდა იტალიის გარეთ დაბადებული პირველი რომაელი იმპერატორი. რადგანაც იგი კოჭლი და ახალგაზრდობაში გადატანილი დაავადების გამო ცოტა ყრუც იყო, მისმა ოჯახმა გარიყა კლავდიუსი და საჯარო ცხოვრებას ჩამოაშორა, რაც 37 წლამდე გაგრძელდა, როდესაც იგი თავის ძმისწულთან, კალიგულასთან ერთად, კონსული გახდა.

კლავდიუსის უძლურებამ, სავარაუდოდ, მისი საკუთარი და კიდევ მრავალი წარჩინებულის სიცოცხლე იხსნა ტიბერიუსისა და კალიგულას ზეობის პერიოდში გახორციელებული წმენდებისას, რამდენადაც პოტენციური მტრები მას სერიოზულ საფრთხედ არ მიიჩნევდნენ. კალიგულას მკვლელობის შემდეგ, კლავდიუსი პრეტორიანელების გვარდიამ იმპერატორად გამოაცხადა. ამ მომენტისათვის, იგი თავის ოჯახში უკანასკნელი მამაკაცი იყო.

გამოცდილების ნაკლებობის მიუხედავად, კლავდიუსმა დაამტკიცა, რომ უნარიანი და ეფექტური მმართველი იყო. იგი, აგრეთვე, ამბიციური მშენებელიც იყო, რომელმაც იმპერიის მასშტაბით მრავალი გზა, აკვედუკი და არხი ააგო. მისი ზეობისას იმპერიამ დაიწყო ბრიტანეთის დაპყრობა (თუ სათვალავში არ ჩავაგდებთ კეისრის ადრეულ ლაშქრობებსა და კალიგულას გაუქმებულ მცდელობებს). რადგანაც სამართლით იყო დაინტერესებული, იგი პირადად უძღვებოდა საჯარო სასამართლო სხდომებს და დღეში ოცამდე ბრძანებულებას გამოსცემდა. თავისი მმართველობის განმავლობაში, მას დაუცველად მიიჩნევდნენ, განსაკუთრებით არისტოკრატია. კლავდიუსი მუდმივად იძულებული იყო გაემყარებინა თავისი მდგომარეობა, რამაც მრავალი სენატორის სიცოცხლე შეიწირა. ამ ქმედებებმა ჩრდილი მიაყენეს მის სახელს ანტიკური პერიოდის ავტორებს შორის, თუმცა ბოლოდროინდელი ისტორიკოსები განსხვავებულად უყურებენ ამ შეხედულებას. მრავალი ავტორი ამტკიცებს, რომ იგი საკუთარმა ცოლმა მოკლა. 54 წელს 63 წლის ასაკში გარდაცვალების შემდეგ, კლავდიუსი საიმპერატორო ტახტზე ძმისშვილიშვილმა და შვილობილმა, ნერონმა შეცვალა.

სხვა იმპერატორებთან მიმართებაში, კლავდიუსი იყო ავგუსტუსის დისშვილიშვილი, ტიბერიუსის ძმისშვილი, კალიგულას ბიძა და ნერონის პაპის ძმა და მამობილი.

ოჯახი და ცხოვრების ადრეული წლები
კლავდიუსი დაიბადა ძვ. წ. 10 წლის 1 აგვისტოს ლუგდუნუმში (თანამედროვე ლიონი, საფრანგეთი). ჰყავდა ორი დედმამიშვლი, გერმანიკუსი და ლივილა. დედამისს, ანტონიას, შესაძლოა ორი სხვა შვილიც ჰყოლოდა, რომლებიც მცირეწლოვნები გარდაიცვალნენ.

დედის მხრიდან მისი პაპა-ბებია იყვნენ მარკუს ანტონიუსი და ოქტავია უმცროსი, ავგუსტუსის და. ამდენად, კლავდიუსი იულიუს კეისრის ნათესავიც იყო. მამამისის მშობლები იყვნენ ლივია, ავგუსტუსის მესამე ცოლი და ტიბერიუს კლავდიუს ნერონი. თავისი ზეობისას, კლავდიუსმა გამოიგონა ჭორი, რომ თითქოს მამამისი, დრუზუსი, სინამდვილეში ავგუსტუსის უკანანო შვილი იყო, რაც საქმეს იმგვარად წარმოაჩენდა, რომ ავგუსტუსი პაპამისი იყო.

ძვ. წ. 9 წელს მამამისი, დრუზუსი, მოულოდნელად გარდაიცვალა გერმანიაში კამპანიისას, შესაძლოა დაავადების გამო. კლავდიუსი დედამ აღზარდა, რომელიც მეტჯერ აღარ დაქორწინებულა. როდესაც მისი ფიზიკური ნაკლოვანება აშკარა გახდა, კლავდიუსის ურთიერთობა ოჯახთან ძალიან გაუარესდა. ანტონია მას ურჩხულს უწოდებდა და სისულელის ეტალონად იყენებდა. როგორც ჩანს, მან კლავდიუსი ბებიას, ლივიას გადასცა აღსაზრდელად წლების განმავლობაში.

ლივია ცოტა უფრო კეთილი იყო, თუმცა შვილიშვილს სასაყვედუროდ მაინც ხშირად უგზავნიდა მოკლე, ბრაზით სავსე წერილებს. იგი „ყოფილი მეჯინიბის“ მეურვეობის ქვეშ იყო, რათა დისციპლინას შესჩვეოდა, რადგანაც მიაჩნდათ, რომ მისი მდგომარეობა სიზარმაცითა და უნებისყოფობით იყო გამოწვეული. მოზარდობის ასაკში კლავდიუსის სიმპტომებმა თაბდათანობით იკლო და ოჯახმა მიიღო რამდენიმე შეტყობინება მისი მეცნიერებით დაინტერესების შესახებ.

7 წელს მის ისტორაში განსასწავლად ტიტუს ლივიუსი დაიქირავეს სულპიციუს ფლავუსთან ერთად. ამ უკანასკნელსა და ფილოსოფოს ათენოდორუსთან ერთად კლავდიუსი დიდ დროს ატარებდა. თავისივე წერილის მიხედვით, ავგუსტუსი გაკვირვებული იყო კლავდიუსის მჭერმეტყველებით. რომელიც მაშინ ავგუსტუს კეისრის სახელით ზეობდა. ნებისმიერ შემთხვევაში, ასეთი ნაშრომის შესაქმნელად ჯერ ძალიან ადრე იყო და როგორც ჩანს, ამ ფაქტმაც მხოლოდ ის შედეგი გამოიღო, რომ ავგუსტუსს შეახსენა კლავდიუსის მარკუს ანტონიუსის შთამომავლობა. დედამისი და ბებიამისი სწრაფად ჩაერივნენ და შეაჩერეს, თუმცა ამან, სავარაუდოდ, ისინი დაარწმუნდა, რომ კლავდიუსი საჯარო თანამდებობისათვის მზად არ იყო. იგი სანდო აღარ იყო, რომ არსებული პოლიტიკური ძალის რიგებს შეერთებოდა.

როდესაც თავისი ცხოვრების მომდევნო პერიოდში თხრობას დაუბრუნდა, მან საერთოდ გამოტოვა მეორე ტრიუმვირატის ომები, თუმცა მან უკვე მიაყენა საკუთარ თავს ზიანი და ოჯახმაც უკანა პლანზე გადასწია. როდესაც ძვ. წ. 8 წელს საიმპერატორო ოჯახის პატივსაცემად ფავიის თაღი აღიმართა, კლავდიუსის სახელი (ტიბერიუს კლავდიუს ნერონ გერმანიკუსი) ნაპირზე წააწერეს, ავგუსტუსის შვილიშვილების, გაიუსისა და ლუციუსის და გერმანიკუსის შვილების სახელების შემდეგ. არსებობს გარკვეული მოსაზრებებიც იმის შესახებ, რომ წარწერა ათწლეულების შემდეგ თავად კლავდიუსმა დაამატა და რომ თავდაპირველად მისი სახელი საერთოდ არ იყო თაღზე. ამ პერიოდის შემორჩენილი კლავდიუსის სავარაუდო პორტრეტიც შესაძლოა სწორედ ამას ამტკიცებდეს.

კალიგულას მკვლელობა
41 წლის 24 იანვარს კალიგულა პრეტორიანელთა პრეფექტის, კასიუს ქერერასა და რამდენიმე სენატორის მიერ მოწყობილი შეთქმულების შედეგად მოკლეს. არ არსებობს რაიმე მტკიცებულება, რომ კლავდიუსი პირდაპირ იყო დაკავშირებული მკვლელობასთან, მაგრამ არსებობს ვარაუდები, რომ მან იცოდა გეგმის შესახებ, რასაც განსაკუთრებით ის ამტკიცებს, რომ მან მოქმედების ადგილი ძმისშვილის მკვლელობამდე მცირე ხნით ადრე დატოვა. თუმცაღა, კალიგულას ცოლისა და ქალიშვილის მკვლელობის შემდეგ, აშკარა გახდა, რომ კასიუსი გადასცდა გეგმას და საიმპერატორო ოჯახის ამოწყვეტას აპირებდა.

მკვლელობის შემდეგ წარმოქმნილ ქაოსში კლავდიუსი შეესწრო თუ როგორ დახოცა გერმანულმა დაცვამ რამდენიმე უდანაშაულო წარჩინებული, მისი მრავალი მეგობრის ჩათვლით. იგი დასამალად სასახლეში გაიქცა. გადმოცემის თანახმად, პრეტორიანელმა, სახელად გრატუსმა კლავდიუსი ფარდის უკან იპოვა და მოულოდნელად პრინცეპსად გამოაცხადა. ამტკიცებს, რომ კლავდიუსს ამგვარად სამოქმედოდ იუდეის მეფე ჰეროდე აგრიპა მიუთითებდა, თუმცა მოვლენათა მისივე ადრეული ვერსია ამცრობს აგრიპას როლს. ამდენად, ეს საკითხი გაურკვეველი რჩება. საბოლოოდ, სენატი იძულებული გახდა დანებებულიყო, სანაცვლოდ კლავდიუსმა თითქმის ყველა მკვლელი შეიწყალა.

იმპერატორი
იმპერიის ექსპანსია
კლავდიუსის ზეობისას იმპერიამ განიცადა პირველი მნიშვნელოვანი ექსპანსია ავგუსტუსის შემდეგ. მისი მმართველობის განმავლობაში სხვადასხვა გარემოებაში განხორციელდა თრაკიის, ნორიკუმის, პამფილიის, ლიკიისა და იუდეის პროვინციების ანექსირება (ან პირდაპირ მართვაზე აყვანა). კალიგულას დროს დაწყებული მავრეტანიის ანექსია აჯანყებულთა ძალების დამარცხებისა და ყოფილი ვასალი სამეფოს ორ საიმპერატორო პროვინციაში ოფიციალურად გადანაწილებით დასრულდა. ყველაზე შორეული იყო ბრიტანეთის დაპყრობა.

43 წელს კლავდიუსმა ბრიტანეთში (ბრიტანია) აულუს პლავტიუსი გაგზავნა ოთხი ლეგიონით მას შემდეგ, რაც მას გამოძევებულმა მოკავშირე ტომმა მიმართა საჩივრით. თავისი მატერიალური სიმდიდრის, განსაკუთრებით კი სასარგებლო წიაღისეულის საბადოებისა და მონების გამო, ბრიტანეთი რომისათვის მიმზიდველ სამიზნეს წარმოადგენდა. იგი, აგრეთვე, გალი მეამბოხეების თავშესაფარსაც წარმოადგენდა, ამის დიდხანს გაგრძელება კი რომს არ შეეძლო. კლავდიუსმა პირადად იმოგზაურა კუნძულზე თავდაპირველი შეტევების დასრულების შემდეგ და თან დამხმარე ძალა და სპილოები ჩაიყვანა. ამ უკანასკნელთ ბრიტანელებზე შთაბეჭდილება უნდა მოეხდინათ როდესაც ისინი დიდი სატომო ცენტრში, კამულოდუნუმში (თანამედროვე კოლჩესტერი) წარმოადგინეს. კამულოდუნუმთან დაარსდა რომაული კოლონია კოლონია კლავდია ვიქტრიცენზისი, როგორც ახალდაარსებული ბრიტანეთის პროვინციის დედაქალაქი. კლავდიუსის პატივსაცემად აქ დიდი ტაძარი აიგო. (რომის მოქალაქეობის მქონე ზრდასრული მამაკაცი; ქალები, ბავშვები, მონები და თავისუფალი ზრდასრული მამაკაცები, რომლებიც რომის მოქალაქეობას არ ფლობდნენ არ აღურიცხავთ), რაც ავგუსტუსის სიკვდილისას ჩატარებული აღწერის შემდეგ თითქმის მილიონიან მატებას ნიშნავდა. კლავდიუსმა ამ რიცხვის გაზრდას რომის კოლნიების დაარსებით შეუწყო ხელი, რომელთაც იგი საერთო მოქალაქეობას ანიჭებდა. რამდენიმე კოლონია ახალ პროვინციებშიც დაარსდა იმპერიის საზღვრებზე, რათა რაც შეიძლება სწრაფად უზრუნველეყოთ რომის მონაპოვრების უსაფრთხოება.

სიკვდილი
ანტიკური პერიოდის ისტორიკოსები თანხმდებიან, რომ კლავდიუსი საწამლავის საშუალებით მოკლეს, რომელიც შესაძლოა, შერეული იყო სოკოში ან ბუმბულში. იმპერატორი 54 წლის 13 ოქტომბრის პირველ საათებში გარდაიცვალა. წყაროები მნიშვნელოვნად განსხვავებულ ინფორმაციას გვაწვდიან: ზოგიერთის თანახმად იგი რომში იმყოფებოდა, სხვები კი ამტკიცებენ, რომ კლავდიუსი სინუესაში იყო.

თითქმის ყველა ბრალდება უკავშირდება მის ბოლო ცოლს, აგრიპინა უმცროსს, როგორც დანაშაულის მოთავეს. აგრიპინასა და კლავდიუსს ამ უკანასკნელის სიკვდილის წინა თვეებში დაძაბული ურთიერთობა ჰქონდათ. ეს დაიწყო იმ მომენტიდან, როდესაც კლავდიუსმა ღიად დაიჩივლა თავისი ცუდი ცოლების გამო და საუბარი დაიწყო ბრიტანიკუსის მოახლოებულ დავაჟკაცებასა და საიმპერატორო ოჯახში მისი სტატუსის აღდგენაზე. ნერონისათვის მემკვიდრეობის უზრუნველყოფის სახით, სანამ ბრიტანიკუსი ძალაუფლების მოპოვებას შეძლებდა, აგრიპინას მოტივი ჰქონდა.

ზოგი ბრალს სდებს მის დამგემოვნებელ ჰალოტუსს, მის ექიმს, ქსენოფონტეს ან ცუდი სახელის მქონე საწამლავების ოსტატს ლოკუსტას, როგორც სასიკვდილო ნივთიერების დამამზადებელს. ზოგი ამბობს, რომ იგი ხანგრძლივი ტანჯვის შემდეგ გარდაიცვალა, რაც ერთჯერად სადილს მოჰყვა, ზოგი კი ამბობს, რომ იმპერატორი გამომჯობინდა, თუმცა მხოლოდ იმისათვის რომ კიდევ ერთხელ მოეწამლათ.

თანამედროვე პერიოდში, ზოგიერთმა ავტორმა გამოთქვა ეჭვი ნამდვილად მოკლეს კლავდიუსი თუ იგი უბრალოდ ავადმყოფობის ან ხანდაზმულობის გამო გარდაიცვალა. ზოგიერთი თანამედროვე მეცნიერი ამტკიცებს, რომ ანტიკურ ტექსტებში გადმოცემული ბრალდების თითქმის საყოველთაოება დანაშაულის ჩადენის ფაქტს სარწმუნოს ხდის. კლავდიუსის ფერფლი 54 წლის 24 ოქტომბერს ავგუსტუსის მავზოლეუმში დამარხეს ავგუსტუსის სტილის დაკრძალვის ცერემონიის შემდეგ.

წინაპრები