პაულ ვიტგენშტაინი

პაულ ვიტგენშტაინი (; დ. 5 ნოემბერი, 1887 — გ. 3 მარტი, 1961) — ავსტრიელ-ამერიკელი პიანისტი, რომელიც ცნობილი იყო იმით, რომ პირველი მსოფლიო ომის დროს მარჯვენა ხელის ამპუტაციის შემდეგ მხოლოდ მარცხენა ხელით უკრავდა. სპეციალურად მისთვის ახალი საფორტეპიანო კონცერტები შეიქმნა. მან შეიმუშავა ახალი ტექნიკა, მათ შორის პედლებისა და ხელის მოძრაობის კომბინაციები, რაც მას საშუალებას აძლევდა დაეკრა აკორდები, რომლებიც აქამდე ხუთთითიანი პიანისტისთვის შეუძლებლად მიაჩნდათ.

ის ფილოსოფოს ლუდვიგ ვიტგენშტაინის უფროსი ძმა იყო.

ბიოგრაფია
ვიტგენშტაინი დაიბადა ვენაში, მრეწველ კარლ ვიტგენშტაინისა და ლეოპოლდინა მარია იოზეფა კალმუსის რვა შვილიდან მეშვიდე (დაბადებისას გარდაცვლილი ქალიშვილის გარდა). ის კათოლიკედ გაიზარდა. მისი ძმა ლუდვიგი ორი წლის შემდეგ დაიბადა. ოჯახს ხშირად სტუმრობდნენ კულტურის ცნობილი მოღვაწეები, მათ შორის კომპოზიტორები იოჰანეს ბრამსი, გუსტავ მალერი, იოზეფ ლაბორი და რიხარდ შტრაუსი, რომლებთანაც ახალგაზრდა პაული დუეტებს უკრავდა. მისი ბებია, ფანი ვიტგენშტაინი, მევიოლინე იოზეფ იოახიმის დედის ბიძაშვილი იყო და იოზეფი ლაიფციგში ცხოვრების დროს შეიფარა და მიიყვანა ფელიქს მენდელსონთან სასწავლებლად.

ვიტგენშტაინი სწავლობდა მალვინ ბრესთან და მოგვიანებით პოლონელ ვირტუოზ თეოდორ ლეშეტიცკისთან. მან საჯარო დებიუტი 1913 წელს შეასრულა, რამაც დადებითი შეფასებები დაიმსახურა. მომდევნო წელს პირველი მსოფლიო ომი დაიწყო და ის სამხედრო სამსახურში გაიწვიეს. გალიციის ბრძოლის დროს რუსებმა ის იდაყვში დაჭრეს და ტყვედ აიყვანეს, რის გამოც მისი მარჯვენა ხელის ამპუტაცია გახდა საჭირო.

ვიტგენშტაინი წითელი ჯვრის სამხედრო ტყვეთა გაცვლის პროგრამით გაათავისუფლეს და 1915 წლის შობის დღესასწაულს ვენაში შეხვდა.

პიანისტის ახლებური კარიერა
ციმბირის ომსკის სამხედრო ტყვეთა ბანაკში მკურნალობის პერიოდში ვიტგენშტაინმა გადაწყვიტა, კარიერა მხოლოდ მარცხენა ხელით გაეგრძელებინა. დანიის ელჩის მეშვეობით მან თავის ძველ მასწავლებელს, უსინათლო იოსებ ლაბორს მისწერა და მარცხენა ხელისთვის კონცერტის შექმნა სთხოვა. ლაბორმა სწრაფად უპასუხა და აღნიშნა, რომ უკვე დაიწყო ნაწარმოებზე მუშაობა. ომის შემდეგ ვიტგენშტაინი ინტენსიურად სწავლობდა, ნაწარმოებებს მხოლოდ მარცხენა ხელისთვის აწყობდა და ლაბორის ახალ კომპოზიციას სწავლობდა. მან კვლავ დაიწყო საკონცერტო გამოსვლები. ბევრი აღნიშნავდა, რომ ის ძალიან კარგად უკრავდა ცალხელა კაცის პირობაზე. პაული შეუპოვრად განაგრძობდა დაკვრას.

შემდეგ მან სხვა ცნობილ კომპოზიტორებს მიმართა თხოვნით, რომ მისთვის შესასრულებელი ნაწარმოებები დაეწერათ. ბენჯამინ ბრიტენმა, პაულ ჰინდემიტმა, ალექსანდრე ტანსმანმა, ერიხ ვოლფგანგ კორნგოლდმა, სერგეი პროკოფიევმა, კარლ ვეიგლმა, ფრანც შმიდტმა, სერგეი ბორტკევიჩმა და რიხარდ შტრაუსმა - ყველამ შექმნა ვიტგენშტაინისთვის ნაწარმოები. მორის რაველმა დაწერა თავისი საფორტეპიანო კონცერტი მარცხენა ხელისთვის, რომელიც უფრო ცნობილი გახდა, ვიდრე ვიტგენშტაინის მიერ შთაგონებული ნებისმიერი სხვა კომპოზიცია. მაგრამ როდესაც ვიტგენშტაინმა პრემიერისთვის მუსიკაში ცვლილებები შეიტანა, რაველი განრისხდა და ისინი აღარ შერიგებულან.

ვიტგენშტაინს ყველა შეკვეთილი ნაწარმოები არ შეუსრულებია. მან პროკოფიევს უთხრა, რომ მისი მე-4 საფორტეპიანო კონცერტი არ ესმოდა, მაგრამ ოდესმე დაუკრავდა; თუმცა, ეს არასდროს გაუკეთებია. მოგვიანებით მან თქვა: „პროკოფიევის მიერ ჩემთვის დაწერილი კონცერტიც კი არ დამიკრავს ჯერ, რადგან ნაწარმოების შინაგანი ლოგიკა ჩემთვის გაუგებარია და, რა თქმა უნდა, ვერ დავუკრავ მანამ, სანამ ის ჩემთვის გასაგები არ გახდება“. მან კატეგორიულად უარჰყო ჰინდემიტის „საფორტეპიანო მუსიკა ორკესტრით № 29“; ნოტები თავის კაბინეტში დამალა და ის მხოლოდ მისი ქვრივის გარდაცვალების შემდეგ, 2002 წელს აღმოაჩინეს (ამ დროისთვის ჰინდემიტი 39 წლის გარდაცვლილი იყო). მას შეეძლო ამ მიდგომის გამოყენება, რადგან კომპოზიტორებთან დადებულ კონტრაქტებში ჩადო პირობა, რომ სიცოცხლეშივე ფლობდა კომპოზიციაზე ექსკლუზიური შესრულების უფლებებს. როგორც მან ზიგფრიდ რაპს 1950 წლის 5 ივნისს უთხრა:

(რაპმა პროკოფიევის მე-4 საფორტეპიანო კონცერტის პრემიერა 1956 წელს, ვიტგენშტაინის გარდაცვალებამდე ხუთი წლით ადრე შეასრულა.)

ვიტგენშტაინის მიერ შეკვეთილი ნაწარმოებების უმეტესობას დღესაც ორხელიანი პიანისტები ასრულებენ; კერძოდ, ავსტრიელმა პიანისტმა ფრიდრიხ ვიურერმა, კომპოზიტორის ნებართვით, თუმცა, როგორც ჩანს, ვიტგენშტაინის წინააღმდეგობის მიუხედავად, შმიდტის ვიტგენშტაინით შთაგონებული მარცხენა ხელით შესრულებული ნაწარმოებების ორხელიანი არანჟირება შექმნა. ვიტგენშტაინის შემდეგ დაბადებული პიანისტები, რომლებმაც მარჯვენა ხელი დაკარგეს, როგორიცაა ლეონ ფლეიშერი (თუმცა საბოლოოდ მან მარჯვენა ხელის უნარი აღიდგინა) და ჟოაო კარლოს მარტინსი, ასევე ასრულებდნენ მისთვის დაწერილ ნაწარმოებებს.

ნაცისტების დევნა და ემიგრაცია
ვიტგენშტაინის ოჯახის წევრები ძირითადად ებრაული წარმოშობის იყვნენ და ნიურნბერგის კანონების თანახმად, ისინი ებრაელებად ითვლებოდნენ. ნაცისტური პარტიის აღზევებისა და ავსტრიის ანექსიის შემდეგ, პაულმა სცადა თავისი დების, ჰერმინესა და ჰელენას (იმ დროს 69 და 64 წლის) დარწმუნება, რომ ვენა დაეტოვებინათ, მაგრამ ისინი ყოყმანობდნენ: ისინი იქაურ სახლებს მიჯაჭვულები იყვნენ და ვერ იჯერებდნენ, რომ ასეთი გამორჩეული ოჯახი რეალურ საფრთხეში იყო. ლუდვიგი უკვე რამდენიმე წელია ინგლისში ცხოვრობდა, მარგარეტი (გრეტლი) კი ამერიკელზე იყო დაქორწინებული. პაული, რომელსაც ნაცისტების დროს საჯაროდ გამოსვლის უფლება აღარ ჰქონდა, 1938 წელს აშშ-ში გადავიდა საცხოვრებლად. იქიდან, მან და გრეტლმა, ლუდვიგის (რომელმაც ბრიტანეთის მოქალაქეობა 1939 წელს მიიღო) დახმარებით, მოახერხეს ოჯახის ფინანსების (ძირითადად საზღვარგარეთ არსებული) და იურიდიული კავშირების გამოყენება, რათა დებისთვის არაებრაელის სტატუსი მიეღოთ.

ოჯახის ფინანსური პორტფელი შედგებოდა გერმანიაში არსებული უძრავი ქონებისა და სხვა აქტივებისგან, ასევე ოკუპირებული მიწებისგან, რომელთა საერთო ღირებულება დაახლოებით 6 მილიარდ დოლარს შეადგენდა, რაც შესაძლოა ევროპაში ყველაზე დიდი კერძო ქონება იყოს. ოჯახის არსებითად, მთელი ქონება ნაცისტებს გადაეცათ რასობრივი კანონების განსაკუთრებული ინტერპრეტაციებით ორი დის დაცვის სანაცვლოდ, რაც მათ საშუალებას აძლევდა, ვენაში, ოჯახის სასახლეში გაეგრძელებინათ ცხოვრება.

პირადი ცხოვრება
ვიტგენშტაინის ცოლი, ჰილდე, მისი მოსწავლე იყო; მათ ქორწინებამდე ორი შვილი ჰყავდათ. პირველი შვილი ფორტეპიანოს პირველი გაკვეთილის შემდეგ ჩაესახა, როდესაც ჰილდე 18 წლის იყო, ხოლო პაული 47-ის. რადგან ჰილდე ებრაელი არ იყო, პაული „რასობრივი შეურაცხყოფის“ ბრალდებით დააკავეს; 1938 წელს ის ნიუ-იორკში გაიქცა. 1940 წელს მან შვიდი თვე გაატარა კუბაში, ცდილობდა ჰილდესა და საკუთარი თავისთვის მუდმივი ვიზების მოპოვებას და ისინი 1940 წლის 20 აგვისტოს ჰავანაში კათოლიკურ ცერემონიაზე დაქორწინდნენ. როდესაც მისი ცოლი და შვილები 1941 წელს აშშ-ში ჩავიდნენ, მან ისინი ლონგ-აილენდზე მდებარე სახლში დაასახლა, რომელსაც შაბათ-კვირას რივერსაიდ დრაივზე (მანჰეტენი) მდებარე თავისი ბინიდან სტუმრობდა. ვიტგენშტაინი აშშ-ის მოქალაქე 1946 წელს გახდა და სიცოცხლის დარჩენილი ნაწილი აშშ-ში გაატარა, სადაც ბევრს ასწავლიდა და უკრავდა კიდეც. ის 1961 წელს ნიუ-იორკში გარდაიცვალა და ლონგ-აილენდზე დაკრძალეს, თუმცა მოგვიანებით ნეშტი გადაასვენეს პაინგროვის სასაფლაოზე, სამხრეთ სტერლინგში (პენსილვანია), სადაც მისი ქვრივი გადავიდა საცხოვრებლად.

ხელოვნების კოლექციონერი
ვიტგენშტაინი აგროვებდა ვენის სეცესიონსტილის პერიოდის მხატვრების, განსაკუთრებით კი გუსტავ კლიმტის ნამუშევრებს. მას ეკუთვნოდა რუდოლფ ფონ ალტის რამდენიმე ნამუშევარი. მას ასევე ჰქონდა მუსიკისა და მუსიკალური ინსტრუმენტების დიდი კოლექცია.

პოპულარულ კულტურაში
ჯონ ბარჩილონმა დაწერა რომანი „მემკვიდრე პრინცი“, რომელიც ვიტგენშტაინის ცხოვრებაზეა დაფუძნებული.

ხანგრძლივი ამერიკული ტელესერიალ „“-ის ეპიზოდში, „მორალური გამარჯვება“, ჯეიმს სტივენსი საკონცერტო პიანისტის როლს თამაშობს, რომელსაც ბრძოლაში დაჭრის შემდეგ მარჯვენა ხელის ნერვი აქვს დაზიანებული. ჩარლზ ვინჩესტერი (დევიდ ოგდენ სტირსი) მას რაველის „მარცხენა ხელისთვის დაწერილი კონცერტის“ მუსიკას აძლევს, ვიტგენშტაინის ისტორიას უყვება და მოუწოდებს, არ უარჰყოს თავისი მუსიკალური ნიჭი.

ვიტგენშტაინი პერსონაჟად ჩნდება დერეკ ჯარმანის 1993 წლის ფილმში „ვიტგენშტაინი“, რომელიც მისი ძმის, ლუდვიგის შესახებ მოგვითხრობს.

ვიტგენშტაინი ვრცლად არის მოხსენიებული ბრაიან ევენსონის რომანის „ბოლო დღეების“ მეორე ნახევარში.

ვიტგენშტაინის ცხოვრება ნილ ჰალსტედის 2012 წლის ალბომში შესული სიმღერის „ვიტგენშტაინის მკლავის“ საფუძველია.

უილიამ ბოიდის მოთხრობაში „გარდაქმნილი ღამე“ (რომელიც გვხვდება კრებულებში „სიზმრის შეყვარებული“ და „ნატალი „“-ის ბედი“) ვიტგენშტაინია წარმოდგენილი.