iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კლასტოკარსტი

} — დამსხვრეული და კარსტი) — რელიეფის ზედაპირული და მიწისქვეშა ფორმების ერთობლიობა, რომელიც წააგავს კარსტს. წარმოიქმნება ნატეხი ქანების (კონგლომერატები, ქვიშაქვები, თიხები და სხვა) შემაცემენტებელი ხსნადი კომპონენტების ეროზიისა და გახსნის შედეგად. კლასტოკარსტი მიეკუთვნება ფსევდოკარსტს. იგი აერთიანებს მღვიმეებს, ძაბრებს, ქვაბულებსა და სხვა რელიეფის ფორმებს. კლასტოკარსტული მოვლენები ხასიათდება მექანიკური დენუდაციის სიჭარბით. შედარებით ნაკლებად მონაწილეობს ქიმიური დენუდაცია. ადგილი აქვს აგრეთვე დალექვასა და ჩამოქცევას.

ალევროლითების კლასტოკარსტი კირქვის, თაბაშირისა და მარილების, ჩვეულებრივ კარსტში გახსნის მსგავსად, გამოიხატება კირქვის, თაბაშირის ან მარილის ხსნარების შეზავებაში. მიწისქვეშა წყლები აზავებენ შემადგენელ წყლებს. ამასთან, კლასტოკარსტული პროცესების ინტენსივობა დამოკიდებულია შენაზავების კონცენტრაციაზე. ლიოსისებრ თიხნარში, რომელიც ევრაზიის ექსტრაგლაციალურ მხარეში გვხვდება, შეინიშნება მხოლოდ კარსტის ემბრიონული ფორმები — დუბეები. გვალვიან მხარეებში ცნობილია კარსტული ჭები, ხევები, ხიდები და ალევროლითების კლასტოკარსტის სხვა ფორმები.
ფსევდოკარსტი

} — სიცრუე და კარსტი) — დედამიწის მიწისქვეშა და ზედაპირული გეოლოგიური მოვლენები, რომელიც გარეგნულად კარსტულ მოვლენებს წააგავს, თუმცა წარმოშობის მიხედვით განსხვავდება ამ უკანასკელისაგან. ფსევდოკარსტი წარმოიქმნება ლავებში, ყინულში, მარილში, მზრალ, ნატეხსა და ფოროვან გრუნტებში.

ფსევდოკარსტის განვითარებაში მთავარ როლს თამაშობს ყინულის დნობა, წყლის ნაკადის მექანიკური მოქმედება, ფხვიერი გრუნტიდან მარილების გამოტუტვა და ა.შ. ფსევდოკარსტი ქმნის რელიეფის სხვადასხვა ფორმებს: მღვიმეებს, ძაბრებს, ბუნებრივ ხიდებსა და სხვა. ფსევდოკარსტი იყოფა 3 ჯგუფად: კლასტოკარსტი, თერმოკარსტი და ლიოსის კარსტი.

ფსევდოკარსტულ მოვლენებს მიეკუთვნება აგრეთვე ზოგიერთი ქანის შესაძლებლობა სწრაფად და მნიშვნელოვნად შემჭიდროვდეს დასველების დროს. ასეთი შესაძლებლობა გააჩნიათ ლიოსისებრ ქანებსა და დამარილებულ გრუნტებს. პირველი მჭიდროვდება მათი მიკროფოროვანი ნგრევის, ხოლო მეორე — მარილების გახსნის შედეგად. ამ პროცესის მორფოლოგიური შედეგია ფსევდოკარსტული ჭებისა და იშვიათად ძაბრების წარმოქმნა. კლასტოკარსტი ეწოდება მიწისქვეშა წყლების ქიმიურ და ძირითადად მექანიკურ ზემოქმედებას ნატეხ დანალექ ქანებზე, თერმოკარსტი თავის მხრივ, წარმოიქმნება მზრალსა და ყინულის გრუნტებში, ხოლო ლიოსის კარსტი ლიოსებში გამომუშავებული რელიეფის ფორმებისა და პროცესების ერთობლიობაა.

აღსანიშნავია აგრეთვე სოფლებს მუხათგვერდსა და დიღომს შორის, ზღვის დონიდან 550-600 მ სიმაღლეზე მდებარე „ჭერმის კლდეები“, რომელიც ფსევდოკარსტული მოქმედებითაა შექმნილი. აქვე გვხვდება რამდენიმე ათეული ქვაბისებრი ფორმის ჩაღრმავება. ცოტა მოშორებით მშრალ ხევში მდებარეობს 3 მეტრის სიგრძის „ბუნებრივი ხიდი“.
ემილიანო ფიგეროა

ემილიანო ფიგეროა (; დ. 12 ივლისი, 1866, სანტიაგო, ჩილე — გ. 15 მაისი, 1931, სანტიაგო, ჩილე) — ჩილელი პოლიტიკური მოღვაწე. ჩილეს დროებითი პრეზიდენტი 1910 წლის 6 სექტემბრიდან 23 დეკემბრამდე და ჩილეს პრეზიდენტი 1925-1927 წწ.

პროფესიით იურისტი. ეწავლობდა ჩილეს უნივერსიტეტში.

1907 – 1909 წწ. : ისტიციის მინისტრი.
1910 წ. : შინაგან საქმეთა მინისტრი
1929 - 1931 წწ. : ცენტრალური ბანკის დირექტორი
ფედერიკო ერასურის ეჩაურენი

ფედერიკო ერასურის ეჩაურენი (; დ. 16 ნოემბერი, 1850, სანტიაგო, ჩილე — გ. 12 ივლისი, 1901, ვალპარაისო, ჩილე) — ჩილელი პოლიტიკური მოღვაწე. ჩილეს პრეზიდენტი 1896–1901 წლებში. წარმოშობით ბასკი.

ფედერიკო ერასურის ეჩაურენი დაიბადა 1850 წლის 6 ნოემბერს ჩილეს დედაქალაქ სანტიაგოში. იგი იყო ჩილეს მეცამეტე პრეზიდენტი 1896 წლის 18 სექტემბრიდან, მის გარდაცვალებამდე — 1901 წლის 12 ივლისამდე.
ხერმან რიესკო

ხერმან რიესკო ერასურისი (; დ. 28 მაისი, 1854, რანკაგუა, ჩილე — გ. 8 დეკემბერი, 1916, სანტიაგო, ჩილე) — ჩილელი პოლიტიკური მოღვაწე. ჩილეს პრეზიდენტი 1901–1906 წლებში.

ხერმან რიესკო ერასურისი დაიბადა 1854 წლის 28 მაისს, რანკაგუა, ჩილე. იგი იყო ჩილეს მეთოთხმეტე პრეზიდენტი 1901 წლის 18 სექტემბრიდან, 1906 წლის 18 სექტემბრამდე.
პედრო მონტი

პედრო ელიას პაბლო მონტ მონტი (; დ. 29 ივნისი, 1849, სანტიაგო, ჩილე — გ.16 აგვისტო, 1910, ბრემენი, გერმანია) — ჩილელი პოლიტიკური მოღვაწე. ჩილეს პრეზიდენტი 1906–1910 წლებში.

პედრო მონტი დაიბადა 1849 წლის 29 ივნისს ჩილეს დედაქალაქ სანტიაგოში. იგი იყო ჩილეს მეთხუთმეტე პრეზიდენტი 1906 წლის 18 სექტემბრიდან, მის გარდაცვალებამდე — 1910 წლის 16 აგვისტომდე. სავარაუდოდ გარდაიცვალა ინსულტით.
რამონ ბაროს ლუკო

რამონ ბაროს ლუკო (; დ. 9 ივნისი, 1835, სანტიაგო, ჩილე — გ. 20 სექტემბერი, 1919, სანტიაგო, ჩილე) — ჩილელი პოლიტიკური მოღვაწე. ჩილეს პრეზიდენტი 1910–1915 წწ.

რამონ ბაროს ლუკო დაიბადა 1835 წლის 9 ივნისს ჩილეს დედაქალაქ სანტიაგოში. იგი იყო ჩილეს მეთექვსმეტე პრეზიდენტი 1910 წლის 23 დეკემბრიდან, 1915 წლის 23 დეკემბრამდე.
ხუან ლუის სანფუენტესი

ხუან ლუის სანფუენტესი ანდონაეგი (; დ. 27 დეკემბერი, 1858, სანტიაგო, ჩილე — გ. 16 ივლისი, 1930, სანტიაგო, ჩილე) — ჩილელი პოლიტიკური მოღვაწე. ჩილეს პრეზიდენტი 1910–1915 წლებში.

ხუან ლუის სანფუენტესი დაიბადა 1858 წლის 27 დეკემბერს ჩილეს დედაქალაქ სანტიაგოში. იგი იყო ჩილეს მეჩვიდმეტე პრეზიდენტი 1915 წლის 23 დეკემბრიდან, 1920 წლის 23 დეკემბრამდე. ის იყო ცნობილი მწერლისა და პოლიტიკოსის სალვადორ სანფუენტესისა და მატილდა ანდონაეგის შვილი.
მონტი (ოჯახი)

მონტის ოჯახი – პოლიტიკურად გავლენიანი გვარი ჩილეში. მათ საუკუნიდან მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს ჩილეს პოლიტიკაში. ამ გვარის წარმომადგენლები კატალონიელი იმიგრანტები იყვნენ. ოჯახის თვალსაჩინო წარმომადგენლები არიან:

მანუელ მონტი (1809–1880) : პოლიტიკოსი და ჩილეს პრეზიდენტი.
როსარიო მონტი : ჩილეს პირველი ლედი.
ხულიო მონტი (1861–1882) : ჯარისკაცი და წყნარი ოკეანის მეორე ომის გმირი.
პედრო მონტი (1846–1910) : პოლიტიკოსი და ჩილეს პრეზიდენტი.
ხორხე მონტი (1847–1922) : ადმირალი, პოლიტიკოსი და ჩილეს პრეზიდენტი.
ლეონორ ფრედერიკ დე მონტი : ჩილეს პირველი ლედი.
ლუის მონტ მონტი (1848–1909): იურისტი, მწერალი, ისტორიკოსი, მანუელ მონტის შვილი და პედრო მონტ მონტის ძმა.
სარა დელ კამპო : ჩილეს პირველი ლედი.
ტერესა ვილმს მონტი (1893–1921): პოეტი.
კრისტინა მონტი (1895–1969) : მსახიობი.
მანუელ მონტ ლეუედე (1904–1983) : პოლიტიკოსი.
მანუელ მონტ ბალმასედა, (1925–): იურისტი.
ლუის მონტ დუბოურნაისი, (1948– ): პოლიტიკოსი.
მარტა მონტ ბალმასედა : ყოფილი ტოპ-მოდელი.
ანდრეს ვუდი (1965– ): ჩილელი რეჟისორი.
როდრიგო მონტი (1974– ): იურისტი, ჟურნალისტი და პოლიტიკოსი.
ხუან ესტებან მონტერო

ხუან ესტებან მონტერო როდრიგესი (; დ. 12 თებერვალი, 1879, სანტიაგო, ჩილე — გ. 25 თებერვალი, 1948, 1930, სანტიაგო, ჩილე) — ჩილელი პოლიტიკური მოღვაწე. ჩილეს პრეზიდენტი 1931–1932 წლებში.

ხუან ესტებან მონტერო დაიბადა 1879 წლის 13 თებერვალს ჩილეს დედაქალაქ სანტიაგოში. იგი იყო ჩილეს ოცდამეერთე პრეზიდენტი 1931 წლის 27 ივლისიდან, 1931 წლის 20 აგვისტომდე და მეორედ 1931 წლის 15 ნოემბრიდან, 1932 წლის 4 ივნისამდე. გარდაიცვალა სანტიაგოში 1948 წელს.
კარლოს დავილა

კარლოს გრეგორიო დავილა ესპინოსა (; დ. 15 სექტემბერი, 1887, ლოს-ანხელესი, ჩილე — გ. 19 ოქტომბერი, 1955, მასაჩუსეტსი, აშშ) — ჩილელი პოლიტიკური მოღვაწე. ჩილეს პრეზიდენტი 1932–1932 წწ.

კარლოს დავილა დაიბადა 1887 წლის 15 სექტემბერს ჩილეს ქალაქ ლოს-ანხელესში. იგი იყო ჩილეს დროებითი პრეზიდენტი 1932 წლის 8 ივლისიდან — 1932 წლის 13 სექტემბრამდე. 1932 წლის 16 ივნისიდან, 1932 წლის 8 ივლისამდე იყო ჩილეს სამთავრობო ხუნტის პრეზიდენტი. ხოლო, 1954 წლიდან — მის გარდაცვალებამდე, 1955 წლის 19 ოქტომბრამდე ამერიკის სახელმწიფოთა ორგანიზაციის გენერალური მდივანი.
აჩიბუენო

აჩიბუენო — მდინარე ჩილეში. მდებარეობს მაულეს რეგიონის ლინარესის პროვინციაში. მდინარე ლონკომილიის შენაკადი.

სათავეს იღებს ცენტრალურ ჩილეში, ანდების სტრატოვულკან ნევადო-ლონგავის აღმოსავლეთ კალთებზე მდებარე აჩიბუენოს მყინვარული ტბიდან. ზემო დინებაში მდინარე მიედინება ანდების მთებით შემოსაზღვრულ მელადოს ქედზე. ამ მონაკვეთში აჩიბუენოს რამდენიმე ნაკადული ერთვის, ძირითადად ჩრდილოეთ მხარეს.

პატარა სოფელ პეხერეის ქვემოთ, ხეობაში ჯერ კიდევ გვხვდება ხეების ისეთი სახეობები, რომლებიც გარდამავალია უფრო სამხრეთით ჩილესათვის დამახასიათებელი სახეობებებს შორის. მათ შორისაა ჩილეური მუხა, არაიანი , და ა. შ. გზები მხოლოდ ნაკადულ ლას-ანიმასამდე მიდის, რაც ხეობას კიდევ უფრო უნიკალურს ხდის. დასავლეთით, პანამერიკულ მაგისტრალთან, უერთდება მდინარე ანკოა და შემდეგ სვლას განაგრძობს ქალაქ ლინარესიდან რამდენიმე კილომეტრით სამხრეთით. თავის მხრივ, აჩიბუენო მდინარე ლონკომილიის მთავარი მარჯვენა შენაკდია.
სერ გავეინი და მწვანე რაინდი

„სერ გავეინი და მწვანე რაინდი“ — საუკუნის ალიტერაციული პოემა , სარაინდო რომანი, რომელიც ეძღვნება მეფე არტურის ძმიშვილის, სერ გავეინის თავგადასავალს. პოემა ასახავს რაინდობის სულისკვეთებასა და სიტყვისადმი ერთგულებას. პოემაში გამოყენებული სახეები წარმოიშვა კელტურ, გერმანულ და სხვა ფოლკლორულ-მითოლოგიურ ტრადიციებში..

„სერ გავეინი და მწვანე რაინდი“ არის სარაინდო რომანის მნიშვნელოვანი მაგალითი, რომელშიც არის ამ ჟანრისთვის დამახასიათებელი სიუჟეტი — გმირი სხვადასხვა გამოცდას გადის, რომლებიც მის პიროვნულ თვისებებს ამოწმებენ. პოემის განსხვავებული კრიტიკული განხილვები - დაწყებული ქრისტიანულით და დამთავრებული ფემინისტურით, ცხადყოფს თემებს, მაგალითად კონფლიქტს ინგლისისა და უელსის მოსახლეობას შორის.

ინგლისურენოვან ქვეყნებში ნაწარმოებისადმი ინტერესი შენარჩუნებულია ჯონ რონალდ რუელ ტოლკინის თარგმანის წყალობით. არსებობს ასევე საიმონ ერმიტიჯისა და ჯონ გარდნერის თარგმანები საშუალოინგლისური ენიდან თანამედროვე ინგლისურზე. ქართულ ენაზე ნაწარმოები ნათარგმნი არ არის.
გრაუვაკა

გრაუვაკა ( — ნაცრისფერი და — ქანი) — მუქი შეფერილობის, ძირითადად, ქვიშაქვური ქანი, რომელიც შეიცავს თიხის ნატეხებს, არგილითებს, ალევროლითებს, ქვიშაქვებს, სხვადასხვა მეტამორფულ ეფუზიურ და ინტრუზიულ ქანებს (გრანიტოიდების გარდა), მუქი ფერის მინერალებს, ფუძე და საშუალო პლაგიოკლაზებს. გრაუვაკა ნაცრისფერი, მუქი ნაცრისფერი, მომწვანო, ხშირად მიწისფერი იერისაა. ადრე ამ ტერმინით აღნიშნავდნენ ფუძე ეფუზივებით გამოფიტვისა და გადარეცხვის შედეგად მიღებულ ქანებს. ახლა მას უწოდებენ დიდი სიმტკიცის ქვიშაქვას.

გვხვდება ძირითადად პოლიმიქტური (შედგება სხვადასხვა ქანების ან მინერალების ნატეხებისაგან), უფრო ნაკლებად, მონომიქტური, მაგ., ბაზალტური, პიროქსენული) ქანებიც. მინარევის სახით მასში არაიშვიათად არის წარმოდგენილი კვარციტების, გნაისებისა და გრანიტოიდების ნატეხები, რომელთა შემცველობისას 25 %-ზე მეტად გამოყოფენ გარდამავალ სხვაობას საკუთრივ გრაუვაკიდან კვარცულ ან არკოზულ ნატეხებამდე. გრაუვაკის შედგენილობა განსაზღვრავს მათ ლითოლოგიურ უმწიფობას. გრაუვაკა ჩვეულებრივ დაუხარისხებელია ან ცუდად არის დახარისხებული; არაშრეებრივი ან ჰორიზონტალურად გრადაციული, ირიბი და ტალღოვანი ფენისაა.

გრაუვაკა უფრო ფართოდ არის გავრცელებული ვიდრე სხვა შედგენილობის ნატეხი ქანები (კვარცული, არკოზული). წარმოშობის წესისა და პირობების მიხედვით, გრაუვაკას ყოფენ პროლუვიურ, მთა-ალუვიურ, ზღვიურ (ზვირთცემული, ნაკადური, კოლუვიური, ტურბიდიტული და სხვა), ვულკანურ (ჰიალოკლასტიტები, ტუფები, ტუფიტები), აგრეთვე მყინვარულ და ეოლურ დანაგროვებად. გრაუვაკა შედის ფლიშურ, შლირულ, მოლასურ, ვულკანურ, ნახშირიან და სხვა ნაოჭა და ვულკანური სარტყლების ფორმაციებში, შიდაკონტინენტურ რიფტებში, კონტინენტურ კიდეებზე, იშვიათად — ოკეანის ცენტრალურ ნაწილებშიც. დანალექების ჭრილში გრაუვაკის არსებობა მოწმობს დანაწევრებული რელიეფისა და აქტიური ტექტონიკური მოძრაობის პირობებში არსებულ ნალექთდაგროვების მიმდინარეობასა და ვულკანური აქტივობის გამოვლინებაზე.
კონკორდია (მდინარე)

კონკორდია – დროებითი მდინარე ჩილესა და პერუში.

სათავეს იღებს ანდების მთებზე. მიედინება სამხრეთ-დასავლეთით და რამდენიმეჯერ გადაკვეთს პერუ-ჩილეს საზღვარს. უერთდება წყნარ ოკანეს ქალაქ არიკადან ჩრდილოეთით 10 კილომეტრში. მდინარე მიედინება ჩილეს არიკა და პარინაკოტას რეგიონის ტერიტორიაზე და პერუს ტაკნის პროვინციაში. ძირითადი შენაკადია – გალინასოსი.
ახალსოფელი (თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი)

ახალსოფელი — სოფელი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, ახალსოფლის თემის ცენტრი (სოფლები: გოხნარი, ზირბითი, საფუძრები). მდებარეობს ალგეთის ხეობაში, მდინარე ალგეთის შესართავის ბზისწყლის მარჯვენა მხარეს, ბედენის პლატოზე.

სოფელში არის წმინდა ბარბარეს სახელობის ეკლესიის ნანგრევები, წმინდა გიორგის სახელობის, ღვთისმშობლის, კვირაცხოვლობის, პეტრე პავლეს სახელობის ეკლესიები, რომლებიც საკმაოდ დანგრეული და დაზიანებულია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 118 ადამიანი.
კებრადა-დე-ასაპა

კებრადა-დე-ასაპა — დროებითი მდინარე ჩილეში. მიედინება ჩილეს არიკა და პარინაკოტას რეგიონის ტერიტორიაზე.

სათავეს იღებს ანდების მთებზე. შუა დინებაში ქმნის ხეობას, რომელიც ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ადგილია რეგიონის სოფლის მეურნეობისათვის. სიგრძე 128 კმ. აუზის ფართობი — 3070 კმ². უერთდება წყნარ ოკანეს ქალაქ არიკასთან.

ძირითადი შენაკადებია — სეკო, ტიგნამარი, ჩაპიკინია.
ავტონომიური რესპუბლიკა

ავტონომიური რესპუბლიკა — სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი, რომელსაც გააჩნია ტერიტორია, კონსტიტუცია და კანონმდებლობა, ხელისუფლებისა და მმართველობის უმაღლესი ორგანოები, სასამართლო და სახელმწიფოებრიობის სხვა ატრიბუტიკა. ამავდროულად იგი არ არის დამოუკიდებელი სახელმწიფო.

საქართველოს ავტონომიური რესპუბლიკები
საქართველოს სუვერენულ ტერიტორიაზე არსებობს ორი ავტონომიური რესპუბლიკა — აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა და აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა. აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკას აქვს საკუთარი კონსტიტუცია, დროშა და გერბი. აჭარის სტატუსს განსაზღვრავს საქართველოს კანონი „აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის სტატუსის შესახებ“. უმაღლესი საკანონმდებლო ორგანოს აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში წარმოადგენს უმაღლესი საბჭო, რომელიც ირჩევა 4 წლით, უმაღლესი აღმასრულებელი ორგანო არის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობა, ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანო არის საკრებულო, ხოლო აღმასრულებელი ორგანოა გამგეობა (მერია). მართლმსაჯულება ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზე ხორციელდება მხოლოდ სასამართლოების მიერ. აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში მოქმედებს სახალხო დამცველის (ომბუდსმენის) წარმომადგენელი, რომელიც დამოუკიდებელია და ზედამხედველობს ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვას. აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკას გააჩნია თავისი ბიუჯეტი, რომელსაც ყოველწლიურად ამტკიცებს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭო.
კარლ ლუდვიგ ავსტრიელი

კარლ ლუდვიგ იოჰან იოზეფ ლაურენტიუს ავსტრიელი, ტეშენის ჰერცოგი (; 5 სექტემბერი, 1771 – 30 აპრილი, 1847) — ავსტრიელი ფელდმარშალი, საღვთო რომის იმპერატორის, ლეოპოლდ -ის შვილი და ფრანც -ის ძმა. მიუხედავად იმისა, რომ იგი იყო ეპილეფსიით დაავადებული, მან მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწია ისევე, როგორც სამხედრო მეთაურად, ასევე ავსტრიის არმიის რეფორმატორად. ის მიჩნეულია ნაპოლეონის ერთ-ერთ ყველაზე ანგარიშგასაწევ მეტოქედ.
ჟან რენიე

ჟან ლუი ებენეზერ რენიე (14 იანვარი, 1771 - 27 თებერვალი, 1814) - ფრანგი სამხედრო მოღვაწე, გენერალი საფრანგეთის რევოლუციური ომებისა და ნაპოლეონის ომების დროს. ის იყო დივიზიონის მეთაური ნაპოლეონ -ის არმიაში, როდესაც ეს უკანასკნელი ეგვიპტეში შეიჭრა. შემდგომშიც ეჭირა მნიშვნელოვანი სამხედრო თანამდებობე. იბრძოდა მესამე კოალიციის ომში, სათავეში ედგა ფრანგული არმიის კორპუსს ნახევარკუნძულის ომში 1810-1811 წლებში და 1812-1813 წლებში მონაწილეობას იღებდა მეექვსე კოალიციის ომში.
ჰეილი ჯოელ ოსმენტი

ჰეილი ჯოელ ოსმენტი ( დ. 10 აპრილი 1988, ლოს-ანჯელესი, აშშ) — ამერიკელი კინომსახიობი. ამერიკელი მომღერლის ემილი ოსმენტი უფროსი ძმა.

ბიოგრაფია
ჰეილი ჯოელ ოსმენტი დაიბადა აშშ-ში 1988 წლის 10 აპრილს. დედამისი ტერეზა ოსმენტი მასწავლებელი იყო, ხოლო მამამისი მაიკლ ოსმენტი კინოსა და თეატრის მსახიობი.

ჰეილი ჯოელ ოსმენტი პატარა ასაკში იყო, როდესაც ერთ-ერთი რეკლამის „სახე“ გახდა. რეკლამამ შემდგომ დიდი პოპულარობა მოიპოვა. მოგვიანებით მიიწვიეს ფილმში სათამაშოდ. პირველად იგი შენიშნა ცნობილმა რეჟისორმა რობერტ ზემეკისმა, რომელმაც მიიწვია სათამაშოდ ფილმში „ფორესტ გამპი“, სადაც ოსმენტმა ფორესტ გამპ უმცროსის სახე განასახიერა. ამ ფილმის შემდეგ იგი ხდება მეტად მომთხოვნი მსახიობი.

ერთ-ერთი მისი მნიშვნელოვანი როლია ფილმში „მეექვსე გრძნობა“, რომელიც გამოვიდა 1999 წელს და მის რეჟისორად გვევლინება ნაიტ შიამალანი.
ფილმი მოგვითხრობს პატარა ბიჭუნას ისტორიას, რომელსაც გარდაცვლილთა სულები ეჩვენება. „მეექვსე გრძნობა“ ნომინირებული იყო ოსკარზე საუკეთესო სურათისთვის. შემდეგ იყო არანაკლებ ცნობილი ფილმი „გადაუხადე სხვას“, სადაც მასთან ერთად ითამაშეს კევინ სპეისიმ და ჰელენ ჰანტმა. მიიღო მონაწილეობა ასევე კინოფილმებში „ხელოვნური ინტელექტი“, „მეორადი ლომები“ და სხვა. არაერთხელ ითამაშა ტელესერიალში. ჰეილი ჯოელ ოსმენტი გარკვეული ხანი ალკოჰოლიზმით დაავადებულთა რიცხს მიეკუთვნებოდა.
ჰყავს უმცროსი და — ემილი ოსმენტი, რომელიც მსახიობი და მომღერალია.

ფილმოგრაფია
დიდი არმია

დიდი არმია — საფრანგეთის იმპერიის ძირითადი არმიის სახელწოდება ნაპოლეონის ომების დროს. არმიის შექმნა უკავშირდება ნაპოლეონ -ის მიერ დაგეგმილ, ბრიტანეთში შეჭრის ოპერაციას. ოპერაციისთვის არმია ბულონის ბანაკში მზადდებოდა, თუმცა მესამე კოალიციის ომის დაწყების გამო მას თავისი თავდაპირველი მისია არ შეუსრულებია. დიდი არმიის სახელს ატარებს პირადად ნაპოლეონის დაქვემდებარებაში მყოფი არმიები. პირველად არმიამ მონაწილეობა მიიღო მესამე კოალიციის ომში, უკანასკნელად კი მეექვსე კოალიციის ომში, რის შედეგადაც საფრანგეთ-რუსეთის ომის შემდეგ დასუსტებული არმია განადგურდა. ხშირად ასი დღის განმავლობაში მობილიზებულ არმიას, რომელმაც ვატერლოოს ბრძოლაში მიიღო მონაწილეობა, ასევე დიდ არმიას უწოდებენ. არმიის რაოდენობის კულმინაციას მიაღწია საფრანგეთ-რუსეთის ომში, როდესაც ის 600,000 ჯარისკაცს ითვლიდა.
ლაუკა

ლაუკა — მდინარე რომელიც სათავეს იღებს ჩილეს ალტიპლანოში, ტარაპაკას რეგიონში და მიედინება ბოლივიაში, სადაც ჩაედინება კოიპასას ტბაში. მდინარის სიგრძე შეადგენს 225 კმ-ს. მისი ზემო დინება მდებარეობს ლაუკის ეროვნული პარკის ფარგლებში.

1930-იან წლებში, ჩილეს მთავრობამ დაიწყო მდინარე ლაუკის ჰიდრორესურსების გამოყენება და მისი წყლით ასაპის ხეობის მორწყვა, რამაც გამოიწვია ბოლივიის მთავრობის სასტიკი უკმაყოფილება, რომელიც ამტკიცებდა, რომ ჩილეს მთავრობა ხელოვნურად უცვლიდა კალაპოტს საერთაშორისო მდინარეს. ამ ამბით გამოწვეული დიპლომატიური დაძაბულობა ჩილესა და ბოლივიას შორის დაიწყო 1939 წელს და გაგრძელდა 1960 წლამდე.
უასკო (მდინარე)

უასკო — მდინარე ჩილეში, უასკოს პროვინციაში, ატაკამის რეგიონში. წარმოიქმნება მდინარეების - დელ-კარმენისა და დელ-ტრანსიტოს შეერთების შედეგად. მდინარეზე აგებულია პატარა დამბა, რომელიც წარმოქმნის სანტა-ხუანას რეზერვუარს. მისი სიგრძეა 88 კმ. ხოლო აუზის ფართობი 9,850 კვ.კმ.

პასკუა-ლამას პროექტი, რომელიც გულისხმობს ამ ტერიტორიაზე ოქროს, ვერცხლის, სპილენძისა და სხვადასხვა მინერალების მოპოვებას, დიდ საფრთხეს უქმნის მყინვარებს, შესაბამისად უასკოს აუზს.

მდინარეზე გაშენებულია ქალაქები: ვალენარი, ფრეირინა, უასკო.
ლიმარი (მდინარე)

ლიმარი — მდინარე ჩილეში, კოკიმბოს რეგიონში. წარმოიქმნება მდინარეების - ურტადოსა და გრანდეს შეერთების შედეგად, ქალაქ ოვალიედან 4 კმ-ით აღმოსავლეთით. მდინარის ქვედა დინება საზღვრავს ბოსკე-დე-ფრაი-ხორხეს ეროვნული პარკის სამხრეთ ნაწილს. მისი სიგრძეა 64 კმ, ხოლო აუზის ფართობი 11,800 კვ.კმ.

ლიმარის აუზში ხარობს ამჟამად დიდი საფრთხის წინაშე მდგარი იუბეას პალმები (ღვინის პალმა).
ჩილეს რელიგია

ჩილეს მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი ქრისტიანია (მათ შორის 70% კათოლიკე). ბოლო აღწერის მონაცემებით, ქრისტიანტა სხვა ჯგუფებში გამოიყოფიან პროტესტანტები, ევანგელისტები (15.1%), უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესიის წარმომადგენლები (0.9%), იეჰოვას მოწმეები (1%). ასევე არიან იუდეველები (0.1%), ათეისტები და აგნოსტიკები (8.3%), სხვა მიმდევრობების წარმომადგენლები (4.4%). აღსანიშნავია, რომ ჩილეს მოსახლეობის 0,2 % ბაჰაიზმისა და ისლამის მიმდევარია. აღნიშნული მონაცემები გამოაქვეყნა ჩილეს სტატისტიკის ეროვნულმა სამსახურმა 2002 წლის აღწერის მონაცემებზე დაყრდნობით.
სენოტი

სენოტი — ბუნებრივი ჭა ან მცირე ტბა გარშემო კლდის შვერილებით. სენოტს მაიას ტომები წყლის ჭებად და მსხვერპლშესაწირ ადგილად იყენებდნენ. ყველაზე ცნობილი სამსხვერპლო ადგილია წმინდა სენოტი ჩიჩენ-იცაში. მაიას ენაზე სენოტი ჟღერდა როგორც „ცონოტ“ — რაღაც ღრმა.

მაიას ტომებს სენოტები „საიქიოს კარიბჭედ“ მიაჩნდათ, ხოლო ამ ჭებიდან ამოღებული წყალი — წმინდად. სენოტების გაჩენა წვიმისა და ჩამდინარე წყლებს უკავშირდება, რომლებიც მიწისქვეშა მდინარეებს უერთდება.

სენოტების უმეტესი ნაწილი ნახევარკუნძულ იუკატანზეა აღმოჩენილი.

იუკატანის ზოგიერთი სენოტი, მაგალითად, დოს-ოხოსი (ესპ. ) და ჩაკ-მოლი დაივინგის მოყვარულთა შორის დიდი პოპულარობით სარგებლობს.
ჩილეს ლიტერატურა

ჩილეს ლიტერატურა მომდინარეობს ისეთი თვალსაჩინო წარმომადგენლებისგან, როგორებიც არიან ნობელის პრემიის ლაურეატი პოეტები: პაბლო ნერუდა და გაბრიელა მისტრალი. დღეს მათი სახლები მუზეუმებადაა ქცეული და ჩილეში მთელი მსოფლიოდან იზიდავს ლიტერატურულ პილიგრიმებს. ნერუდას "მაჩუ-პიკჩუს სიმაღლეები", "საყოველთაო კარი" და სხვა ავტობიოგრაფიული მემუარები მსოფლიოს უამრავ ენაზეა ნათარგმნი.

თანამედროვე ჩილელი ავტორები დღეს მთელი მსოფლიოს ლიტერატურულ წრეებში არიან ცნობილნი. მათ შორის ყველაზე ცნობილია ნოველისტი ისაბელ ალიენდე, რომლის „სულების, სიყვარულისა და აჩრდილების სახლი“ და „ევა ლუნა“ დღეს საერთაშორისო ბესტსელერებს წარმოადგენს.

მზარდი პოპულარობით სარგებლობს ლუის სეპულვედა და მისი ნოველები: „მოხუცი, რომელიც კითხულობდა სასიყვარულო ისტორიებს“ და „სრული წრე: სამხრეთ ამერიკული ტურნე“.

ჩილეს ლიტერატურის სხვა უმნიშვნელოვანესი წარმომადგენლები არიან: ვისენტე უიდობრო, ედუარდო ბარიოსი, ხოაკინ ედვარდს ბელო, ხოსე ვიქტორინო ლასტარია, ხოაკინ ვალეხო, მანუელ როხასი, ფერნანდო ალეგრია, კარლოს დროგე, ენრიკე ლაფურკადე, ასევე რობერტო ბოლანო, რომელიც მიჩნეულია ჩილეს ბოლო უდიდეს მწერლად.
ჩილეური კულტურა

ჩილეური კულტურა წარმოადგენს შედარებით ერთგვაროვან საზოგადოებას, სადაც ისტორიულად გადამწყვეტი როლი ითამაშა გეოგრაფიულმა იზოლაციამ და სიშორემ. კოლონიზაციის ეტაპიდან, ჩილეს კულტურა წარმოადგენს ესპანური კოლონიური ელემენტებისა და ადგილობრივი კულტურის (ძირითადად მაპუჩეს) ნარევს.

ტარდიციული ჩილური კულტურა ესაა სასოფლო და აგრარული წარმოშობის, რომლის მთავარი სიმბოლოცაა ცენტრალური ჩილეს მხედარი უასოები. იმის გამო, რომ ჩილე გეოგრაფიული მრავალფეროვნებით გამოირჩევა, შეუძლებელი იყო ცენტრალუირ ჩილეს ცხოვრების სტილი ყველგან გავრცელებულიყო, ამიტომ ჩრდილოეთ და სამხრეთ ჩილე საკმაოდ განსხვავდება ერთმანეთისაგან წეს-ჩვეულებებით. ჩილეს ზოგიერთ რეგიონს, მაგალითად არაუკანიას, აღდგომის კუნძულს, არიკა და პარინაკოტის რეგიონს, აქვთ აბორიგენების უმდიდრესი მემკვიდრეობა. მაშინ, როდესაც ზოგიერთ რეგიონს ძალიან მცირე რაოდენობის აბორიგენი ჰყავს, ხოლო ზოგიერთი ფლობს არა-ესპანურ ევროპულ მემკვიდრეობას.

მიუხედავად ამისა, მთელს ჩილეს კულტურაში დომინირებს ცენტრალური ჩილეს კულტურა რომელიც ხმელთაშუაზღვიური, კრეოლური და მეტისური წარმოშობისაა.
საჰაკდუხტის წარწერა

საჰაკდუხტის წარწერა — ძველი ქართული წარწერა, სავარაუდოდ, საუკუნისა. 1925 წელს გიორგი ბოჭორიძემ რაჭაში, სოფელ ზნაკვაში, ერთ ოჯახში მიაგნო ხატს, რომელიც წამოღებული იყო ზნაკვის ჯვარისას ეკლესიიდან.

წარწერა
ხატის წინა კარზე მოთავსებული იყო რვასტრიქონიანი წარწერა:
წ~ო გ~ლ საკჳრველ
თმოქმედო შენდ
ა შევედრებუ
ლი მჴლი შენი ს
აჰაკდუხტ
დაჲცევ ყოვლ
ლისაგან ბო
როტისა
ანუ: „წმიდაო გრიგოლ საკჳრველთმოქმედო, შენდა შევედრებული მჴევალი შენი საჰაკდუხტ დაჲცევ ყოვლისაგან ბოროტისა“.

დახასიათება
პალეოგრაფიული ნიშნებით წარწერა ენათესავება უძველეს ქართულ წერილობით ძეგლებს: ბ და ყ თავშეკრულია, ხოლო შ და ჳ თავგახსნილი. ო ძლიერ ჰგავს ბერძნულ -ს.

საინტერესოა „დაჲცევ“ ფორმა. ჲ აქ ასახავს [ჲ] ალოფონს - პოზიციაში (ხმოვანსა და თანხმოვანს შორის), რაც არის ამ ტიპის შემთხვევათა ყველაზე ადრინდელი ნიმუში.

დათარიღება
1927 წელს გ. ბოჭორიძემ წარწერა საუკუნით დაათარიღა,, 1930 წელს კი საუკუნით. ა. შანიძის აზრითაც, ძეგლი საუკუნისა შეიძლება იყოს.
ქართული წარწერები

აბელიას ეკლესიის წარწერა
არმაზის წმინდა გიორგის ეკლესიის წარწერა
არშუშა პატრიკიოსის წარწერა
ატენის წარწერები
– ატენის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესიის წარწერა
– ატენის სიონის წარწერები
– ატენის ღვთისმშობლის მცირეგუმბათიანი ეკლესიის წარწერა
ახალსოფლის ეკლესიის წარწერა
ბაგრატის ტაძრის წარწერები
ბედიის ეკლესიის წარწერა
ბოლნისის ლამაზი გორის წარწერა
ბოლნისის წარწერები
განძანის ზემო ეკლესიის წარწერა
გუნია-ყალას წარწერა
დაბლუტის წყლის ხეობის ეკლესიის წარწერები
დავათის სტელის წარწერა
დავით გარეჯის სტელის წარწერა
დარკვეთის ეკლესიის წარწერები
დიდოთის ცხრაკარის ეკლესიის წარწერა
დიხაზურგას წარწერა
ერედვის წარწერა
ვაჰანის მონასტრის წარწერა
ზარზმის სამლოცველოს წარწერა
ზემო კრიხის ეკლესიის წარწერები ( ს.)
ზემო კრიხის ეკლესიის წარწერები ( ს.)
ზემოლისის ეკლესიის წარწერა
ზემო ნიქოზის ღვთაების ტაძრის წარწერები
თიღვის მონასტრის წარწერები
თუზის ეკლესიის წარწერა
იშხნის ეკლესიის წარწერები
კაბენის ეკლესიის წარწერა
კაცხის ეკლესიის წარწერები
კუმურდოს ეკლესიის წარწერები
ლაბეჭინას ეკლესიის წარწერა
ლურჯი მონასტრის წარწერა
მაჩხანის წარწერა
მცხეთის წარწერები
ნეკრესის წარწერები
ნიკოწმინდის ეკლესიის წარწერა
ოლთისის ეკლესიის წარწერა
ორთა-ფოშთის ეკლესიის წარწერა
ოშკის მონასტრის წარწერები
პალესტინის წარწერები
პატარა ონის წმინდა გიორგის ეკლესიის წარწერები
პრტენის წარწერა
სავანის ეკლესიის წარწერები
სამსარისვანის ეკლესიის წარწერა
სამშვილდის სიონის წარწერა
სამწევრისის ეკლესიის წარწერა
საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის 227-ე წარწერა
საჰაკდუხტის წარწერა
სიმონეთის ეკლესიის წარწერები
უბისის ეკლესიის წარწერები
უკანგორის წარწერები
ურბნისის სიონის წარწერები
პარხლის ეკლესიის წარწერა
ფიის წმინდა თევდორეს ეკლესიის წარწერა
ფინეზაურის სტელის წარწერა
ქვემო ჯინისის წმინდა გიორგის ეკლესიის წარწერა
ქობაირის მონასტრის წარწერები
ქობულ ხევისუფლის წარწერა
ქორეთის ეკლესიის წარწერა
შეპიაკის ეკლესიის წარწერა
ჩხიკვთას სამების ეკლესიის წარწერა
ცხავატის წარწერები
წყისის წარწერები
ჭალისუბნის ფიქალწერილთა წარწერები
ჭყონდიდის ტაძრის წარწერები
ჯრუჭის წმინდა გიორგის ეკლესიის წარწერები