პავლე დიბენკო

პავლე დიბენკო (; დ. 28 თებერვალი, 1889, ლიუდკოვო, ჩერნიგოვის გუბერნია, რუსეთის იმპერია — გ. 29 ივლისი, 1938, მოსკოვი, რსფსრ, საბჭოთა კავშირი) — რუსი რევოლუციონერი, საბჭოთა პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე, ბალტიის ფლოტის ცენტრალური კომიტეტის თავმჯდომარე, რსფსრ-ის საზღვაო საქმეთა პირველი სახალხო კომისარი, მეორე რანგის არმიის მეთაური (1935). 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის ერთ-ერთი ორგანიზატორი. რსდმპ-ის წევრი 1912 წლიდან. მონაწილეობდა ყირიმის და ცარიცინის აღებაში, კავკასიაში დენიკინის არმიის განადგურებაში.

ადრეული წლები
დაიბადა ჩერნიგოვის გუბერნიის სოფელ ლიუდკოვოში (ამჟამად ბრიანსკის ოლქის ნოვოზიბკოვის ქალაქის ფარგლებში) უკრაინელი გლეხის მრავალშვილიან ოჯახში. მამა — ეფიმ ვასილის ძე ( ́), დედა — ანა დენისის ასული ( ́).

დაწყებითი განათლება სახალხო სკოლაში მიიღო, შემდეგ 1899 წელს ნოვოზიბკოვის სამწლიან საქალაქო სკოლის სპეციალურ კლასებში მიიღეს, საიდანაც სრული კურსი 1903 წელს დაასრულა. ოჯახის სოციალური სტატუსისა და მწირი ფინანსური შესაძლებლობების გამო, სწავლის გაგრძელება ვეღარ შეძლო.

1906 წელს 17 წლის დიბენკომ ნოვოალექსანდროვსკის ხაზინაში დაიწყო მუშაობა, სადაც მისი ნათესავები ცხოვრობდნენ, თუმცა „არასანდოობის“ გამო სამსახურიდან გაათავისუფლეს — 1907 წელს მონაწილეობა მიიღო ბოლშევიკური წრის მუშაობაში, რის გამოც იგი საიდუმლო პოლიციის მეთვალყურეობის ქვეშ მოექცა.

1908 წელს რიგაში გაემგზავრა, სადაც მუშაობდა მუშად, დოკის მტვირთავად და ასევე სწავლობდა ელექტროტექნიკოსის კურსებზე.

საზღვაო სამსახური და პირველი მსოფლიო ომი
1911 წლის დეკემბრიდან მსახურობდა სამხედრო სამსახურში ბალტიის ფლოტის მეზღვაურად, რა დროსაც სცადა თავი აერიდებინა სამხედრო სამსახურისთვის, მაგრამ დააპატიმრეს და ეტაპით ნოვოზიბკოვის შემკრებ-გამანაწილებელ გასაწვევ პუნქტში გაგზავნეს. სანქტ-პეტერბურგში ჩასვლისთანავე ჩარიცხეს მე-2 ბალტიის ფლოტის საზღვაო ეკიპაჟის შემადგენლობაში და კრონშტადტის სასწავლო რაზმის შემადგენლობაში მოსამზადებლად კოტლინის კუნძულზე გაგზავნეს. მსახურობდა სასწავლო გემ „დვინაზე“, მიენიჭა უნტერ-ოფიცრის წოდება. 1912 წლის დეკემბერში ჰელსინგფორსში საბრძოლო ხომალდ „იმპერატორ პავლე “-ზე გადაიყვანეს, სადაც 1915 წლის ოქტომბრის ბოლომდე გემის ელექტრიკოსად მსახურობდა. 1913 წლის ზაფხულში იყო საზღვარგარეთ მოგზაურობის მონაწილე, საფრანგეთის, ინგლისისა და ნორვეგიის საზღვაო პორტების გავლით. პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე, მონაწილეობდა ბალტიის ზღვაში მიმდინარე ესკადრის საბრძოლო მისიებში.

იყო გემზე არსებული იატაკქვეშა ბოლშევიკური ჯგუფის წევრი (ჯგუფში ასევე შედიოდა მეზღვაური ნ. ა. ხოვრინი). 1915 წლის ოქტომბერში საბრძოლო ხომალდ „განგუტზე“ მეზღვაურების ამბოხებისა და საბრძოლო ხომალდ „იმპერატორ პავლე “-ზე ბოლშევიკების დაპატიმრების შემდეგ, დიბენკო გემიდან გაათავისუფლეს, საზღვაო მოხალისეთა ცალკეულ ბატალიონში ჩარიცხეს და 1916 წლის იანვარში რიგასთან ახლოს სახმელეთო ფრონტზე გაგზავნეს, სადაც სამხედრო ოპერაციებში მიიღო მონაწილეობა. 1916 წლის აპრილში ომის საწინააღმდეგო აგიტაციისთვის დააპატიმრეს და ორი თვით ჰელსინგფორსის სამხედრო სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში მოათავსეს. გათავისუფლების შემდეგ, ჰელსინგფორსში სამხედრო სატრანსპორტო გემ „შჩაზე“ ბატალერად დაინიშნა, სადაც თავისი იატაკქვეშა რევოლუციური საქმიანობა განაგრძო.

რევოლუცია და სამოქალაქო ომი
1917 წლის თებერვლის რევოლუციის დროს მონაწილეობდა პეტროგრადის შეიარაღებულ აჯანყებაში.

1917 წლის მარტიდან იყო მუშათა, არმიისა და ფლოტის დეპუტატთა ჰელსინგფორსის საბჭოს წევრი. 1917 წლის აპრილიდან — ბალტიის ფლოტის ცენტრალური კომიტეტის („ცენტრობალტის“) თავმჯდომარე.

ვლადიმერ ანტონოვ-ოვსეენკოსთან ერთად, აქტიური მონაწილეობა მიიღო 1917 წლის ივლისში პეტროგრადის ანტისამთავრობო აჯანყებაში და ფლოტის მომზადებაში ოქტომბრის შეიარაღებული აჯანყებისთვის. 5 ივლისს დააპატიმრეს და „კრესტის“ ციხეში გამოკეტეს. ბოლშევიკების დაჟინებული მოთხოვნით, 1917 წლის 5 სექტემბერს გაათავისუფლეს, რის შემდეგაც ჰელსინგფორსში დაბრუნდა.

1917 წლის სექტემბრის ბოლოს დიბენკო ბალტიის ფლოტის მეზღვაურთა მე-2 ყრილობის დელეგატი იყო. 1917 წლის ოქტომბერში, მოონზუნდის ბრძოლის დროს, მონაწილეობა მიიღო კუნძულ დაგოსთან ახლოს გერმანული ფლოტის წინააღმდეგ ბრძოლებში.

ოქტომბრის რევოლუციის დროს დიბენკო ხელმძღვანელობდა რევოლუციური მეზღვაურებისა და სამხედრო გემების რაზმების ფორმირებას და გაგზავნას ჰელსინგფორსიდან და კრონშტადტიდან პეტროგრადში. კერენსკის და კრასნოვის კონტრრევოლუციური აჯანყების დღეებში მეთაურობდა „წითელი გვარდიის“ რაზმებს გატჩინასა და კრასნოე-სელოში. მონაწილეობდა გენერალ პეტრე კრასნოვის დაპატიმრებაში.

სრულიად რუსეთის საბჭოების ყრილობაზე იგი შეიყვანეს რსფსრ-ს სახალხო კომისართა საბჭოში, სამხედრო და საზღვაო საქმეთა კომიტეტის წევრად. 1918 წლის მარტამდე იყო საზღვაო საქმეთა სახალხო კომისარი.

1917 წლის ნოემბერში აირჩიეს დამფუძნებელი კრების დეპუტატად ბალტიის ფლოტიდან. 1918 წლის 6 იანვარს, დიბენკო, რომელსაც პეტროგრადში „საზოგადოებრივი წესრიგის დასაცავად“ დამფუძნებელი კრების მოწვევასთან დაკავშირებით 5 ათასზე მეტი შეიარაღებული რევოლუციური მეზღვაური ჰყავდა თავმოყრილი, უშუალოდ მონაწილეობდა დამფუძნებელი კრების (ე. წ. „უჩრედილოვკის“) დარბევაში.

1918 წლის თებერვალში, რუსეთ-გერმანიის ფრონტზე გერმანული ჯარების საერთო შეტევის დროს, იგი ნარვის მახლობლად 1000 მეზღვაურისგან შემდგარ რაზმს მეთაურობდა. თუმცა რეგულარულ გერმანულ ჯარებთან ბრძოლებში, რაზმმა, რომელშიც ძლიერი ანარქისტული განწყობები იყო, მძიმე დანაკარგებით უკან დაიხია და ნარვა დატოვა.

ამასთან, თავად დიბენკომ უბრალოდ უარი თქვა ფრონტის ნარვის სექტორის მეთაურის, გენერალ დ. პ. პარსკის ნებისმიერი ბრძანების შესრულებაზე, რისთვისაც დიბენკოს რაზმი, რომელმაც უკან გატჩინამდე დაიხია, 1918 წლის 6 მარტს განაიარაღეს. დაწყებულ კონფლიქტს დიდი გამოხმაურება მოჰყვა მაშინდელ ყველა ცენტრალურ გაზეთში (იმ დროისთვის დიბენკო ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული „რევოლუციის გმირის“ რეპუტაციით სარგებლობდა), ამასთან, პრესაში დიბენკოს აკრიტიკებდნენ კიდეც და ამართლებდნენ კიდეც. აღნიშნულ კონფლიქტში ლენინმა მტკიცედ დაიკავა სამხედრო ხელმძღვანელობის მხარე და დიბენკოს წინააღმდეგ მკაცრი ზომების მიღება მოითხოვა ბრძანების დაუმორჩილებლობისა და გადაჭარბებული რადიკალიზმისთვის. ნარვის ჩაბარების გამო დიბენკო პარტიიდან გარიცხეს, ხოლო 16 მარტს, სრულიად რუსეთის საბჭოების ყრილობაზე, მას ყველა თანამდებობა ჩამოართვეს. იმავე დღეს, 16 მარტს, იგი დააპატიმრეს. თუმცა, დიბენკოს საზღვაო ფლოტში მოპოვებული დიდი ავტორიტეტისა და ბალტიის ფლოტის მეზღვაურების მხრიდან მისი გათავისუფლების შესახებ ულტიმატუმის ფორმით წამოყენებული მოთხოვნის წყალობით, 1918 წლის 25 მარტს იგი გირაოთი გაათავისუფლეს სასამართლო პროცესამდე მოსკოვიდან გაუსვლელობის პირობით. აპრილში დიბენკო ფაქტობრივად გაიქცა სამარაში — ატამან ა. ი. დუტოვის რაზმების წინააღმდეგ ბრძოლის ორგანიზების საბაბით (სინამდვილეში, მან ეს ნაბიჯი გადადგა, რადგან იმ დროს სამარაში განთავსებული იყო მეზღვაურთა რამდენიმე რაზმი, რომელთა რეალურ შეიარაღებულ ძალასაც შეეძლო იგი დაყრდნობოდა). სამარაში დიბენკოს ქმედებებმა აშკარად პროვოკაციული სახე მიიღო; მისმა მეზღვაურებმა ადგილობრივ აღმასრულებელ კომიტეტში ფაქტობრივად ესერი-მაქსიმალისტები მოიყვანეს ხელისუფლებაში; სამარის გაზეთებში ფართო კრიტიკის საგნად იქცა ბრესტის ზავი და სახალხო კომისართა საბჭოსა და თავად ლენინის პოზიცია მშვიდობის საკითხთან დაკავშირებით. 19 აპრილს სახალხო კომისართა საბჭომ გაზეთების მეშვეობით აცნობა საბჭოთა ხელისუფლების ყველა წარმომადგენელს დიბენკოს დაპატიმრების აუცილებლობის შესახებ. შეიარაღებული კონფლიქტის თავიდან ასაცილებლად მოსკოვმა და სამარამ შეთანხმებას მიაღწიეს და 26 აპრილს დიბენკო მოსკოვში დააბრუნეს. 19 მაისს გატჩინაში გამართულ სასამართლო პროცესზე დიბენკო ნარვის კონფლიქტში „სამხედრო საქმეებში გამოუცდელობის გამო“ გაამართლეს. ზოგიერთი ავტორის მტკიცებით, დიბენკოს აღნიშნულმა სასამართლომ სიკვდილით დასჯა მიუსაჯა, მაგრამ საბოლოოდ, კოლონტაის თხოვნით შეიწყალეს.

1918 წლის ზაფხულში იატაკქვეშა საქმიანობის ორგანიზების მიზნით დასავლეთ შავი ზღვის რეგიონში (ოდესაში) გაგზავნეს. 1918 წლის აგვისტოში, სევასტოპოლში ყოფნისას, იგი ყირიმის ხელისუფლებამ დააპატიმრა და სევასტოპოლის ციხეში მოათავსა, თუმცა ოქტომბერში იგი დატყვევებულ გერმანელ ოფიცრებში გაცვალეს.

1918 წლის ნოემბრიდან დიბენკო მსახურობდა უკრაინის საბჭოთა არმიაში მე-7 სუმის მსროლელთა პოლკის მეთაურად, 1919 წლის იანვრიდან ეკატერინოსლავის მიმართულების ჯარების სპეციალური ჯგუფის მეთაურად, ხოლო 1919 წლის თებერვლიდან სექტემბრამდე — პირველი ზადნეპროვსკაიას უკრაინის საბჭოთა დივიზიის მეთაურად, რომელშიც შედიოდნენ უკრაინის ყველაზე ცნობილი პარტიზანული ატამანების, ნიკიფორე გრიგორიევისა და ნესტორ მახნოს მრავალათასიანი რაზმები. 1919 წლის პირველ თვეებში დიბენკოსა და მახნოს შორის არსებული საკმაოდ მეგობრული ურთიერთობა 1919 წლის აპრილისთვის შესამჩნევად გაცივდა, რაც განპირობებული იყო დიბენკოს მცდელობით, ავტორიტარული ფორმით ეხელმძღვანელა მახნოელებისთვის.

1919 წლის აპრილში, უკრაინულმა საბჭოთა ჯარებმა დიბენკოს მეთაურობით — პერეკოპის ყელი, შემდეგ კი ქერჩის გარდა — მთელი ყირიმი დაიკავეს. 1919 წლის მაისიდან დიბენკო პირველი ზადნეპროვსკაიას დივიზიისა და ადგილობრივი რაზმებისგან ჩამოყალიბებულ ცხრაათასკაციან ყირიმის საბჭოთა არმიას მეთაურობდა, ამავდროულად იგი იყო სამხედრო და საზღვაო საქმეთა სახალხო კომისარი და თვითგამოცხადებული ყირიმის საბჭოთა რესპუბლიკის რევოლუციური სამხედრო საბჭოს თავმჯდომარე. 1919 წლის მაის-ივნისში სარდლობდა საბჭოთა ჯარებს ყირიმში, რომლებიც თეთრგვარდიელთა ზეწოლის შედეგად უკან იხევდნენ, 1919 წლის ივნისიდან სექტემბრამდე — ჩრდილოეთ ტავრიაში „გრიგორიევშჩინისა“ და „მახნოვშჩინის“ ჩახშობაში მონაწილეობს. (ტროცკის წინაშე თავის მართლებისას — ყირიმში საბჭოთა ჯარების მარცხის ერთ-ერთ მიზეზად დიბენკო მახნოელთა უმოქმედობას ასახელებდა). აჯანყების ჩახშობის შემდეგ კი კრონშტადტის ციხესიმაგრის კომენდანტად დაინიშნა.

1921 წლის აპრილში მონაწილეობდა ტამბოვის გუბერნიაში გლეხთა აჯანყების ჩახშობაში.

ომისშემდგომი კარიერა
1921 წლის მაის-ივნისში იყო დასავლეთ შავი ზღვის სექტორის (ტირასპოლი-ოდესა-ნიკოლაევი-ხერსონის რაიონი) ჯარების მეთაური. ​​1921 წლის ივნის-ოქტომბერში — 51-ე პერეკოპის მსროლელი დივიზიის მეთაური. 1921 წლის ოქტომბრიდან 1922 წლის ივნისამდე სწავლა განაგრძო წითელი არმიის სამხედრო აკადემიის უფროსკურსელ მსმენელად. 1922 წელს დაამთავრა წითელი არმიის სამხედრო აკადემია (გენერალური შტაბის აკადემია). იმავე წელს აღადგინეს პარტიაში, 1912 წლიდან პარტიული სტაჟის შენარჩუნებით.

1922 წლის მაის-ოქტომბერში — მე-6 მსროლელი კორპუსის მეთაური; 1922 წლის ოქტომბრიდან 1924 წლის მაისამდე — მე-5 მსროლელი კორპუსის მეთაური; 1924 წლის მაისიდან 1925 წლის მაისამდე — მე-10 მსროლელი კორპუსის მეთაური. ​​1925 წლის მაისიდან 1926 წლის ნოემბრამდე — წითელი არმიის მომარაგების საარტილერიო სამმართველოს უფროსი, 1926 წლის ნოემბრიდან 1928 წლის ოქტომბრამდე — წითელი არმიის მომარაგების უფროსი.

1928 წლის ოქტომბრიდან 1933 წლის დეკემბრამდე იყო ცენტრალური აზიის სამხედრო ოლქის მეთაური; 1933 წლის დეკემბრიდან 1937 წლის მაისამდე — ვოლგისპირეთის სამხედრო ოლქის მეთაური.

1934 წლის 26 იანვარიდან 10 თებერვლის ჩათვლით მონაწილეობდა საკავშირო კომუნისტური პარტიის (ბოლშევიკების) ყრილობის მუშაობაში, როგორც გადამწყვეტი ხმის უფლების მქონე დელეგატი სვერდლოვსკის პარტიული ორგანიზაციიდან.

1937 წლის მაისში ციმბირის სამხედრო ოლქის მეთაურად დაინიშნა, თუმცა თანამდებობა არასდროს დაუკავებია. 1937 წლის 5 ივნისიდან 1938 წლის იანვრამდე იყო ლენინგრადის სამხედრო ოლქის მეთაური.

იყო სსრ კავშირის რევოლუციური სამხედრო საბჭოს წევრი და სსრ კავშირის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის წევრი (1924 წლიდან).

დაპატიმრება და დახვრეტა
1937 წელს აირჩიეს პირველი მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატად. 1937 წელს, დიბენკოსა და ლენინგრადის შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის სამმართველოს უფროსის, ლ. მ. ზაკოვსკის ხელმძღვანელობით, ლენინგრადის სამხედრო ოლქის ნაწილებში დაიწყო სამეთაურო შემადგენლობის მასობრივი რეპრესიების კამპანია. დიბენკო შედიოდა სპეციალური სასამართლო წარმომადგენლობის შემადგენლობაში, რომელმაც 1937 წლის ივნისში „ტუხაჩევსკის საქმის“ ფარგლებში მიმდინარე სასამართლო პროცესებზე სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანა სსრ კავშირის უმაღლესი სამხედრო თანამდებობის მქონე პირთა ჯგუფს.

1937 წლის 10 სექტემბერს დიბენკო გაათავისუფლეს ლენინგრადის სამხედრო ოლქის მეთაურის თანამდებობიდან, მაგრამ მოგვიანებით აღადგინეს. თუმცა, მალევე, 1938 წლის იანვარში, დიბენკო კვლავ გაათავისუფლეს თანამდებობიდან და წითელი არმიის რიგებიდან დაითხოვეს. საკავშირო კომუნისტური პარტიის (ბოლშევიკების) ცენტრალური კომიტეტის 1938 წლის იანვრის პლენუმზე დიბენკო მკაცრად გააკრიტიკა სტალინმა. ამის შემდეგ, დიბენკო, „საბოლოო გამოცდის სახით“, დაინიშნა სსრ კავშირის სატყეო მრეწველობის სახალხო კომისრის მოადგილედ; მას ასევე დაევალა გულაგის სისტემაში ხე-ტყის შესყიდვების გეგმის განხორციელების ზედამხედველობა.

დააპატიმრეს 1938 წლის 26 თებერვალს სვერდლოვსკში. ბრალად — წითელი არმიისა და სსრ კავშირის სატყეო მრეწველობის სახალხო კომისარიატის შემადგენლობაში სამხედრო-ფაშისტურ შეთქმულებაში მონაწილეობა, ასევე აშშ-ს სასარგებლოდ ჯაშუშობა წაუყენეს. ასევე ბრალი დასდეს ტუხაჩევსკისთან კავშირში, რომელსაც ცოტა ხნით ადრე მან თავად გამოუტანა დახვრეტის განაჩენი. დიბენკომ ჯაშუშობის გარდა, თავი ყველა ბრალდებაში დამნაშავედ ცნო და სტალინს მონანიების წერილები მისწერა. 1938 წლის 29 ივლისს სსრ კავშირის უმაღლესი საბჭოს უზენაესმა სასამართლომ დიბენკოს სიკვდილით დასჯის განაჩენი გამოუტანა, დახვრიტეს იმავე დღეს „კომუნარკას“ პოლიგონზე და იქვე დამარხეს. სიკვდილის შემდეგ რეაბილიტირებული იქნა 1956 წელს. მოსკოვში, კუნცევოს სასაფლაოზე, მისი ქვრივის საფლავის გვერდით დიბენკოს კენოტაფია დადგმული.

ოჯახი
პირველი ცოლი — ალექსანდრა კოლონტაი.

მეორე ცოლი — ვალენტინა სტაფილევსკაია.

მესამე ცოლი — ზინაიდა კარპოვა (რეპრესირებული იყო 1938–1955 წლებში).

ვაჟი — ტაური (ვლადიმერი), სახელი დაარქვეს შუა აზიის ერთ-ერთი ადგილის მიხედვით (1938 წელს ბავშვთა სახლში ჩააბარეს, მოგვიანებით დაამთავრა ლენინგრადის სატრანსპორტო ინსტიტუტი, მუშაობდა ინჟინრად).

ძმა — ფიოდორ დიბენკო (1891–1919), რუსეთის საიმპერატორო არმიის ოფიცერი (პორუჩიკი), 1918 წლის მაისიდან სექტემბრამდე — უკრაინის სახელმწიფო არმიის ოფიცერი. გადავიდა ბოლშევიკების მხარეზე. 1918 წლის ნოემბერ-დეკემბერში აქტიურად მონაწილეობდა უკრაინის საბჭოთა არმიის დანაყოფების ფორმირებაში; 1919 წლის იანვარში დაინიშნა წითელი არმიის 42-ე მსროლელი დივიზიის უფროსად, რომელიც დონბასში თეთრგვარდიელთა წინააღმდეგ მოქმედებდა. დაიღუპა 1919 წლის 31 მარტს წითელი არმიის დანაყოფებში მომხდარი ამბოხების დროს; დაკრძალულია სოფელ ლიუდკოვოში.

ჯილდოები
რსფსრ-ის წითელი დროშის სამი ორდენი:
1921 წლის მარტში კრონშტადტის შტურმისთვის: 1921
მარიუპოლისა და სევასტოპოლის აღებისთვის 1919 წლის მარტ-აპრილში: 1922
ცარიცინის განთავისუფლებისთვის 1919 წლის დეკემბერში: 1922
შრომის წითელი დროშის ორდენი: 1931 (ტაჯიკეთის სსრ)
შრომის წითელი დროშის ორდენი: 1931 (თურქმენეთის სსრ)

თხზულებანი
 . . — .-., 1919
 . . . — , 1922. — 63 .
 . : . — .: « », , 1923. — 111 .
 . . . 1917—7.—1927. — ., , 1928. 237 .
 . . — , 1934.