iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ტენძი

იმპერატორი ტენძი ასევე ცნობილია, როგორც იმპერატორი ტენტი (; დ. 626 — გ. 7 იანვარი 672) — იაპონიის 38-ე იმპერატორი. მემკვიდრეობის ტრადიციული წესის მიხედვით. ტენძი ქვეყანას 10 წელი მართავდა.

ტრადიციული ამბები
ტენძი იმპერატორ ძიომეის შვილი იყო, მაგრამ მან ტახტი მემკვიდრებით დედამისისგან, იმპერატორ საიმეისგან მიიღო. ტახტზე ასვლამდე მისი სახელი პრინცი ნაკა ნო ოე იყო.

პრინცობის დროს, ნაკა ნო ოემ გადამწყვეტი როლი ითამაშა სოგას კლანის საიმპერატორო ოჯახზე კონტროლის დასრულებაზე. 644 წელს კლანის ძალაუფლების გაძლიერებას, მოჰყვა ის, რომ პრინცმა ნაკატომი ნო კანატარის და სოგა ნო კურაიამადა ნო ისიკავა ნო მაროსთან ერთად მოკლა სოგა ნო ირუკა, რომელიც ისის ინციდნეტით არის ცნობილი. თუმცა მკვლელობა ისე არ წავიდა, როგორც იყო დაგეგმილი: ირუკა მოკლეს, ხოლო მამამისმა და მისმა მემკვიდრემ მალევე თავი მოიკლეს. ისის ინციდენტს მოყჰვა ირუკას ერთგული მოხელეების გაფანტვა. ამის შემდეგ ნაკა ნო ოე ერთადერთ მემკვიდრედ გამოცხადდა. ის აგრეთვე დაქორწინდა თავის მოკავშირეზე, სოგა ნო კურაიამადაზე, რაც იმას გულისხმობს, რომ სოგას კლანის წევრების უმრავლესობა იმპერატორის მხარეს იყო.

672 წელს იმპერატორ ტენძის გარდაცვალებას მოჰყვა დავა მის 14 ვაჟს შორის (ზოგიერთი მათგანი ერთმანეთის ღვიძლი ძმა არ ყოფილა). საბოლოოდ ტახტზე პრინცი ოტომო ავიდა, შემდეგ კი ტენძის ძმა პრინცი ოამა. ტენძის გარდაცვალებიდან 100 წლის შემდეგ, ტახტი მისმა შვილიშვილმა იმპერატორმა კონინმა დაიკავა.

მეუღლეები და შვილები
1. იმპერატორის მეუღლე იამატო, პრინცი ფურუჰიტო ნო ოეს ქალიშვილი (იმპერატორ ძიომეის შვილი)

2. სოგა ნო ოტი-ნო-ირაცუმე
პრინცესა ოტა
პრინცესა უნა ნო სარარა
პრინცი ტაკერუ

3. სოგა ნო მეი-ნო-ირაცუმე
პრინცესა მინაბე
პრინცესა აბე (აჰე)

4. სოგა ნო ჰიტატი-ნო-ირაცუმე
პრინცესა იამაბე

5. აბე ნო ტატიბანა-ნო-ირაცუმე
პრინცესა ასუკა
პრინცესა ნიტაბე

6. სამეფო კარის ქალბატონი ოსინუმი ნო სიკიბუიკო-ნო-ირაცუმე
პრინცი კავასიმა

7. სამეფო კარის ქალბატონი კოსი ნო მიტი ნო ირაცუმე
პრინცესა ოე
პრინცი სიკი
პრინცესა იძუმი

8. სამეფო კარის ქალბატონი კურიკუმა ნო კუროჰიმე-ნო-ირაცუმე
პრინცესა მინუსიმი

9. სამეფო კარის ქალბატონი იაკაკო-ნო-ირაცუმე
პრინცი ოტომო
თეოდორ აიკე

თეოდორ აიკე ( ; დ. 17 ოქტომბერი, 1892, ჰამპონტი, ლოთარანგია — გ. 26 თებერვალი, 1943, ხარკივი) — ესესის ობერგრუპენფიურერი. მონაწილეობას იღებდა საკონცენტრაციო ბანაკის სისტემის შექმნაში. მეორე მსოფლიო ომში იყო ესესის სატანკო დივიზიის „თავის ქალას“ კომანდორი. დაიღუპა 1943 წლის 26 თებერვალს სადაზვერვო ფრენის დროს. მისი თვითმფრინავი ფიზელერ შტორხი ჩამოაგდეს წითელი არმიის ჰაერსაწინააღმდეგო ნაწილებმა.
ალექსანდრე ციმაკურიძე

ალექსანდრე გრიგოლის ძე ციმაკურიძე (დ. 5 აპრილი, 1882, სოფ. ქვიშხეთი, ხაშურის მუნიციპალიტეტი — გ. 24 მაისი, 1954, თბილისი) — ქართველი ფერმწერ-პეიზაჟისტი, საქართველოს ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე, პროფესორი.

ბიოგრაფია
ხაშურის დაწყებითი სარკინიგზე სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ მიაბარეს გრავიორს შეგირდად. შემდეგ სწავლა განაგრძო კავკასიის ნატიფი ხელოვნების ხელშეწყობის სკოლაში ბორის ფოგელთან და ოსკარ შმერლინგთან. შემდეგ გაემგზავრა მოსკოვში და ჩაირიცხა კ. იუონის სტუდიაში. მოგვიანებით სტროგანოვების ცენტრალურ სამხატვრო-სამრეწველო სასწავლებელშია, ხოლო 1906 წელს აქვე განაგრძო სწავლა ფერწერის, ქანდაკებისა და ხუროთმოძღვრების სკოლაში, სადაც მისი პედაგოგები იყვნენ ცნობილი მხატვრები: ნ. კასატკინი, ლ. პასტერნაკი (გამოჩენილი პოეტის მამა) და ა. ვასნეცოვი, რომელიც პეიზაჟის სპეციალუურ კურსს კითხულობდა. ამ უკანასკნელმა დიდი გავლენა იქონია მომავალ ხელოვანზე.

1922 წლიდან ალექსანდრე პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა თბილისში, ჯერ მოსე თოიძის სტუდიაში, ხოლო 1930 წლიდან სამხატვრო აკადემიაში.

გამოჩენილი ფერმწერი თანამედროვე ქართული პეიზაჟური მხატვრობის ერთ-ერთი ფუძემდებელია. კარგადა ცნობილი მის ნამუშევართა სერია, რომელშიც შემოქმედი დიდი სიყვარულითა და განცდით გადმოგვცემს მშობლიური მხარის პეიზაჟებს. ამასთანავე იყო შესანიშნავი კოლორისტი. მისი ნამუშევრები ინახება საქართველოს ხელოვნების,თბილისის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ და ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმებში ინახება მისი შესანიშნავი ნამუშევრები: „ქვიშხეთის მიდამოები“, „ბორჯომის ხეობის დასაწყისი“, „მზიანი დღე“, სერია „ძველი თბილისი“, „ქართლის ველი“ და სხვა.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
გალერეა
ვლადიმერ ცეცხლაძე

ვლადიმერ ყარამანის ძე ცეცხლაძე (დ. 1880, სოფ. შემოქმედი, (ოზურგეთის მაზრა) — გ. 1929, თბილისი) — ქართველი ექიმი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი.

ბიოგრაფია
დაამთავრა სემინარია და უმაღლესი განათლების მისაღებად ხარკოვში გაემგზავრა. 1907 წელს ფრიადზე დაამთავრა ხარკოვის ვეტერინარული ინსტიტუტი, ხოლო 1912 წელს — სამედიცინო ინსტიტუტი. თბილისში დაბრუნების შემდეგ მუშაობდა ნორმალური ანატომიის კათედრაზე ასისტენტად, ეწეოდა კვლევით საქმიანობას, რისთვისაც მიენიჭა მედიცინის მეცნიერებათა დოქოტის ხარისხი და თბილისი სახელმწიფო უნივერსიტეტში მიიწვიეს ლექტორად.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
სოლომონ ცაიშვილი

სოლომონ მაქსიმეს ძე ცაიშვილი (დ. 26 თებერვალი, 1900, სოფ. ცაიში, (ზუგდიდის რაიონი) — გ. 21 ნოემბერი, 1957, თბილისი) — ქართველი პუბლიცისტი.

ბიოგრაფია
დაამთავრა ქუთაისის პირველი გიმნაზია, უსახსრობის გამო სწვლის გაგრძელება ვერ შესძლო, დაბრუნდა მშობლიურ სოფელში და დაიწყო მასწავლებლობა.1926 წელს გაზეთ კომუნისტის თანამშრომელია, მალე გადადის მასწავლებლად სოფელ პატარძეულში. 1932 წლიდან მოღვაწეობას იწყებს პედაგოგიურ ჟურნალ-გაზეთების რედაქციებში, მოგვიანებით — ქართული ლიტერატურის მუზეუმში.

სოლომონ ცაიშვილი იკვლევდა მშობლიური მწერლობისა და პედაგოგიკის საკითხებს. მის კალამს ეკუთვნის მონოგრაფიები: „ნიკო ავალიშვილი“, „პეტრე ჭარაია“, „სახალხო განათლების მოღვაწეები“, „ნიკო დადიანი“, „უიარაღო“, „ეკატერინე გაბაშვილი“ და სხვა მრავალი. მკვლევარმა გამოავლინა მანამდე უცნობი მასალები ს. დოდაშვილის, ი. ჭავჭავაძის, ა. წერეთლის, დ. ყიფიანის, ა. ლაისტის ლიტერატურლ მემკვიდრეობასა და მოღვაწეობაზე. აღსანიშნავია, რომ მისი რედაქციით, წინასიტყვაობით და შენიშვნებით გამოიცა იონა მეუნარგიას ქართველი მწერლობის ორი ტომი. საზოგადო მოღვაწეს იონა მეუნარგიას, რომელმაც დიდი გავლენა მოახდინა ს. ცაიშვილის, როგორც მკვლევარისა და მოქალაქის ფორმირებაზე, მადლიერმა მოსწავლემ საგანგებო მონოგრაფია მიუძღვნა.

ამის გარდა, ს. ცაიშვილი აქტიურად თანამშრომლობდა ქართულ პერიოდიკაში, სადაც დაიბეჭდა 600-ზე მეტი გამოკვლევა, წერილი, ნარკვევი, ლიტერატურის, პედაგოგიკისა თუ ჩვენი ეროვნული ფოლკლორის უმნიშვნელოვანეს საკითხებზე. მადლიერმა ქართველმა ხალხმა 1989 წელს ამადგარ მოღვაწეს მშობლიურ სოფელში სახლ-მუზეუმი გაუხსნა.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
ზანდე (ხალხი)

ზანდეს ხალხი — ცხოვრობს სამხრეთ სუდანში, კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკაში, ისინი უბანგიური ენების ოჯახში შემავალ ზანდეს ენაზე საუბრობენ. სამხრეთ სუდანში ზანდეს ხალხის უმეტესობა დასავლეთ ეკვატორიის შტატში ცხოვრობს, იქ მათი რაოდენობა დაახლოებით 713 000 ადამიანს შეადგენს. ტრადიციულად ზანდეს ხალხი წარმოადგენდა დამპყრობელ მეომრებს, რომლებიც ტრადიციულ აფრიკულ რელიგიებს მისდევდნენ. დღეისთვის ზანდეს ხალხის უმეტოსობა ქრისტიანია.

ზანდეს ხალხს ხანდახან დამამაცირებლად ნიამ–ნიამ–ით მოიხსენიებენ. ეს დასახელება მოდის დინკას ენიდან და დიდ მჭამელს აღნიშნავს. ეს ზედმეტი სახელი კანიბალიზმისკენ მიდრეკილებაზე მიანიშნებს. ზანდები სამხრეთ სუდანში იმ იშვიათი ჯგუფის წარმომადგენლები არიან, რომლებიც საქორწილო გამოსასყიდად ძროხებს არ იყენებენ. დინკასა და ზანდეს შორის ისტორიული შუღლია.
შილუკები

შილუკები — სამხრეთ სუდანში მცხოვრები ეთნიკური ჯგუფი. მათ 1490–1865 წლებში სამხრეთ სუდანის ტერიტორიაზე ჰქონდათ შილუკების სამეფო. სამეფო 1800–იანი წლებიდან განიცდიდა ოსმალების თავდასხმებს, ხოლო მოგვიანებით ის გახდა ანგლო-ეგვიპტური სუდანის ნაწილი. მათი მეფე ტრადიციულად წინასწარმეტყველად მიიჩნეოდა, დღეს ის წარმოადგენს არაოფიციალურ ტომის ლიდერს როგორც სუდანში ასევე სამხრეთ სუდანის ზემო ნილოსის შტატში. შუუკების უმეტესობა ქტისტიანია. 381,000 ადამიანის რაოდენობით შილუკები მიიჩნევა სამხრეთ სუდანის სიდიდით ეთნიკურ ჯგუფად.

ქალაქი კოდოკი წარმოადგენს შულუკების მეფის საცერემონიო ქალაქს სადაც მათი კურთხევა ხდება. კოდოკი მიიჩნევა დგილად სადაც ჯუოკის (შულუკების ტრადიციული ღმერთი), ნიიკანგოს (შულუკების სამეფოს დამაარსებელი და მათი სულიერი წანამძღოლი) ასევე გარდაცლილი და ცოცხალი მეფეების სულები იკრიბებიან მედიაციისთვის.
ტოპოზა (ხალხი)

ტოპოზა — აფრიკაში მოსახლე ეთნიკური ჯგუფი. ისინი სამხრეთ სუდანის ტერიტორიაზე დღევანდელ აღმოსავლეთ ეკვატორიაში სავარაუდოდ საუკუნეში გადასახლდნენ. ტოპოზები მუდმივად ჩართული იყვნენ მეზობლებთან წყლის და საძოვრების გამო წარმოქმნილ კონფლიქტებში.

ტოპოზების რაოდენობა შეადგენს დაახლოებით 207 000 ადამიანს და ისინი სამხრეთ სუდანის სიდიდით ან ეთნიკური ჯგუფია. ტოპოზებს არ ჰყავთ გამოკვეთილი პოლიტიკური ლიდერი, ისინი პატივს უფროსებსა და ბელადებს სცემენ. გადაწყვეტილებებს იღებენ საერთო კრებებზე, რომლებსაც მხოლოდ კაცები ესწრებიან. ტოპოზებს სჯერავთ ერთი ზეძალის და ანცესტრალური სულის. სამოქალაქო ომების დროს ისინი მხარს უჭერდნენ ხან სამხრეთ სუდანის განმათავისუფლებელ მოძრაობას, ხან — სუდანის არმიას.
ლოტუკო (ხალხი)

ლოტუკო — სამხრეთ სუდანში მცხოვრები ეთნიკური ჯგუფი. მათი ძირითადი საქმიანობა არის მეცხოველეობა, ლოტუკო ხალხის რაოდენობა დაახლოებით 207 000 ადამიანს შეადგენს და ისინი სამხრეთ სუდანის სიდიდით ან ეთნიკური ჯგუფს წარმოადგენენ. ისინი ძირითადად სახლობენ აღმოსავლეთ ეკვატორიის შტატში. სავარაუდოდ ისინი ამ რეგიონში 1700–იანებში გადმოსახლდნენ. საუბრობენ ლოტუკოს ენაზე.

მიწას განაგებს მთლიანი მოსახლეობა და არ ჰყავთ ერთი ლიდერი. შერჩეული ადამიანები წყვეტენ ბაღების გაშენების საკითხს და ასევე იმას თუ რომელ პიროვნებას რა რაოდენობის მიწა ექნება. ლოტუკოს ტომს ტრადიციულად კონფლიქტი აქვს მურლეს ხალხთან, რომლებიც მათ ნახირებს თავს ესხმიან.
მორუ (ხალხი)

მორუ — სამხრეთ სუდანის ეთნიკური ჯგუფი. მათი უმეტესობა ცხოვრობს დასავლეთ ეკვატორიის შტატში. იქ მათი რაოდენობა დაახლოებით 152 000 ადამიანს შეადგენს, რითიც ისინი სამხრეთ სუდანის სიდიდით მეათე ეთნიკური ჯგუფია. მორუს ხალხის გარკვეული ნაწილი ასევე ცხოვრობს უგანდასა და კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაშიც. მორუს ხალხი გამოირჩევა განათლების მაღალი დონით, მათგან ბევრი იღებს სამედიცინო განათლებას.

ტრადიციულად მორუს ხალხი მისდევდა მიწათმოქმედებას და არ აქვთ ჩამოყალიბებული პოლიტიკური სისტემა. ტომის მართვას ახორციელებენ ბელადები. მათი მთავარი როლია კონფლიქტების მოგვარება როგორც ოჯახებს ასევე კლანებს შორის. ტრადიციულად მათ დაპირისპირება ჰქონდათ ზანდებთან და კონგოდან შემოჭრილ მონებზე მონადირეებთან.
მურლე (ხალხი)

მურლე — ეთიოპიასა და სამხრეთ სუდანის ჯონგლის შტატში მცხოვრები ეთნიკური ჯგუფი. ისინი მისდევენ ტრადიციული აფრიკული რელიგიების და ქრისტიანობის შერეულ აღმსარებლობას. დაახლოებით 130 000 წარმომადგენლით მურლე სამხრეთ სუდანის სიდიდით ეთნიკური ჯგუფია. წარმოქმნილი პრობლემური საკითხების გადაწყვეტა ხდება მოხუცების და გრძნეულების დახმარებით. მურლეს ენა სურმიკული ენების ოჯახიდანაა.

მურლეს (დინკასა და ნუერის მსგავსად) წარმომადგენელს დაქორწინება შეუძლია მხოლოდ მას შემდეგ რაც ის ქალის მამას გადაუხდის რამდენიმე დუჟინ ძროხას. ამის გამო ხშირად ხდება მეზობელი ტომებისგან საქონლის მოპარვა. სუდანსა და ეთიოპიაში მიმდინარე სამოქალაქო ომებისგან თავდასაცავად მურლეს ხალხს აქვს საკუთარი შეიარაღებული დაჯგუფება.
სარგის ცაიშვილი

სარგის სოლომონის ძე ცაიშვილი (დ. 20 დეკემბერი, 1929, თბილისი — გ. 18 მაისი, 1992, იქვე) — ქართველი ლიტერატურათმცოდნე, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი, პროფესორი.

ბიოგრაფია
დაიბადა ქართული ლიტერატურის ცნობილი მკვლევრის, სოლომონ ცაიშვილის ოჯახში. 1952 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი და სწავლა გააგრძელა რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტის ასპირანტურაში, რომლის დირექტორიც მოგვიანებით გახდა.

ფართოდაა ცნობილი ს. ცაიშვილის შრომები, როგორც ძველი ქართული მწერლობის შესახებ, ასევე რუსთველოლოგიაში, 1964 წლიდან იყო „ვეფხისტყაოსნის“ აკადემიური ტექსტის დამდგენი კომისიის ჯერ თავმჯდომარის მოადგილე, შემდეგ მეცნიერ-დირექტორი.

სარგის ცაიშვილის კალამს ეკუთვნის გამოკვლევები და ესეები იაკობ ცურტაველზე, დავით გურამიშვილზე, ვახტანგ -ზე, ბესიკზე, იოსებ ტფილელზე, ნიკოლოზ ბარათაშვილზე, ილია ჭავჭავაძეზე, ვაჟა-ფშაველაზე, ნიკო ლორთქიფანიძეზე, გალაკტიონ ტაბიძეზე, გერონტი ქიქოძეზე, კონსტანტინე გამსახურდიაზე, სიმონ ჩიქოვანზე, ლევან გოთუაზე და სხვებზე. მისი მრავალი ნაშრომი თარგმნილია უცხო ენებზე. გამოჩენილი კრიტიკოსისა და მეცნიერის ღვაწლი აღინიშნა 1977 წელს საქართველოს მწერალთა კავშირისა და 1989 წელს კორნელი კეკელიძის პრემიებით.

სარგის ცაიშვილს დიდი დამსახურება მიუძღვის ქართული ენციკლოპედიის შექმნაში. დააარსა ჟურნალი, „ლიტერატურა და ხელოვნება“, იყო მისი მთავარი რედაქტორი. კითხულობდა ლექციებს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, თბილისის უცხო ენების ინსტიტუტში, საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში, სადაც 1986 წლიდან გარდაცვალებამდე ქართული ენისა და ლიტერატურის კათედრას ხელმძღვანელობდა. ის ასევე იყო სპორტსმენ-ალპინისტი, სპორტის ოსტატი და საქართველოს ალპინისტთა ფედერაციის პრეზიდენტი.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
აჩოლი (ხალხი)

აჩოლი — ხალხი რომელიც უგანდასა და სამხრეთ სუდანის აღმოსავლეთ ეკვატორიის შტატის დასავლეთ ნაწილში ცხოვრობს. ისინი აჩოლის ენაზე საუბრობენ. 2013 წლის მონაცემებით სამხრეთ სუდანში დაახლოებით 60 000 აჩოლი ცხოვრობს, ხოლო უგანდაში 1.6 მილიონი.

აჩოლების ხალხის ბელადებს ეწოდებათ რვოდი. ბელადი აერთიანებს რამდენიმე ნათესაურ კლანს. ტრადიციულად ითვლებოდა, რომ რვოდებს ზებუნებრივი ძალები ჰქონდათ, თუმცა გადაწყვეტილების მიღება უხუცესთა საბჭოზე ხდება. წარმომადგენელთა საბჭო განიხილავს კლანებს შორის წარმოქმნილ უთანხმოებებს.

საქორწილო რიტუალი ახალგაზრდა მამაკაცის მიერ გოგოს მხრიდან სიმპატიის მოპოვების მერე ნიშნობით გრძელდება. ნიშნობის დროს ახალგაზრდას გოგოს მამასთან მიაქვს მცირე გამოსასყიდ ხოლო ქორწილამდე მან მთლიანად უნდა გადაიხადოს პატარძლის ღირებულება, რომელიც როგორც წესი მსხვილფეხა ან წვრილფეხა საქონელია.

აჩოლის ხალხს სწამს ერთი უმაღლესი ძალის ნიარუნბაგასი, რომელიც ადამიანის მოკვლას კრძალავს. მკვლელობის შემთხვევაში მსხვერპლის ოჯახი აწარმოებს სისხლის გამოსასყიდის რაოდენობაზე მოლაპარაკებას. ამის შემდეგ ტარდება მკვლელთან შერიგების რიტუალი. დღეისთვის აჩოლების უმეტესობა ქრისტიანია.

აჩოლების მიწა ნგომ კვარო არ ეკუთვნის ინდივიდებს და ზოგადად კლანის საკუთრებად ითვლება. მიწა გამოიყენება როგორც სოფლის მეურნეობის ასევე ნადირობისთვის, კლანებს შორის უთანხმოებებს აგვარებენ რვოდები.

აჩოლები თავიდან ბაჰრ-ელ-გაზალში ცხოვრობდნენ, თუმცა საუკუნეში სამხრეთით მიგრირდნენ და დღეისთვის უგანდის ერთ–ერთ უმსხვილეს ეთნიკურ ჯგუფს წარმოადგენენ.
დიდინგა (ხალხი)

დიდინგა — ხალხი, რომელიც სამხრეთ სუდანში, აღმოსავლეთი ეკვატორიის შტატში, დიდინგას მთებში ცხოვრობს. ისინი საუბრობენ დიდინგას ენაზე (რომელიც არის სურმიკული ენების ოჯახიდან), ამ ენაზე ასევე საუბრობენ სამხრეთ-დასავლეთ ეთიოპიაში მცხოვრები ხალხები საიდანაც ისინი სავარაუდოდ 1700–იანებში მიგრირდნენ. 1960–იანებში სამოქალაქო ომის დროს ბევრი გადასახლდა უგანდაში, თუმცა უმეტესობა 1970–იანებში ისევ უკან დაბრუნდა.

დიდნგას ხალხი ძირითადად მისდევს მეცხოველეობას. მათი უმეტესობა ტრადიციული რელიგიების მიმდევარია და დიდ პატივს მიაგებენ გარდაცვლილ წინაპრებს.
ტინეტი (ხალხი)

ტინეტი — ხალხი რომელიც სამხრეთ სუდანის აღმოსავლეთ ეკვატორიის შტატში ცხოვრობს და საუბრობს ტინეტზე.

ისინი თვლიან, რომ ადრე იყვნენ უფრო დიდი ეთნიკური ჯგუფის წევრი რომელიც მოიცავდა სხვა სურმიკულ ენებზე მოსაუბრე ხალხებსაც. ისინი ძირითადად მისდევენ მიწათმოქმედებას და მეცხოველეობას. სიმდიდრის მთავარ საზომად ითვლება მსხვილფეხა საქონელის რაოდენობა.

ტენეტის ხალხის მართვა ხდება გარკვეული ასაკის მქონე წევრების მიერ, რომლებსაც მონიომიჯი ეწოდებათ. მონიომიჯი შეიძლება იყოს მხოლოდ მამაკაცი რომელსაც შეუძლია იარაღის ხმარება და საქონელის მწყემსვა.
ბაგარები

ბაგარები — არაბული ტომები, რომელთა რაოდენობაც ჯამში დაახლოებით 1 მილიონს შეადგენს. მათი უმეტესობა ცხოვრობს ჩადიში და სუდანის დარფურის რეგიონში (ძირითადად ფურები, ნუბა და ფულბეები). ისინი პერიოდულად მიგრირებენ სამხრეთ სუდანსა და მიმდებარე რეგიონებში. დასავლეთი ბაჰრ-ელ-ღაზალის ჩრდილოეთ ნაწილი არის ბაგარების სამხრეთ სუდანში გადმოსახლების ტრადიციული არეალი. მათი დასახელების არაბულიდან პირდაპირი თარგმანი არის მეძროხე, ისინი საუბრობენ ჩადის არაბულზე.

1880–იანი წლების მაჰდისტების აჯანყების მთავარი მონაწილეები იყვნენ დარფურის და კორდოფანის ბაგარები. 1985 წლიდან მათ სუდანის მთავრობა სამხრეთ სუდანის დინკების მიერ შექმნილი არმიის წინააღმდეგ საბრძოლველად აიარაღებდა.
ბარისანი

ბარისანი — ქედი კუნძულ სუმატრის დასავლეთ ნაწილში, ინდონეზიაში. ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ გადაჭიმულია დაახლოებით 1700 კმ-ზე. ქედის უმაღლესი წერტილია ვულკანი კერინჩი (3805 მ). აგებულია მეტწილად პალეოზოური ასაკის კრისტალური ფიქლებით, კვარციტებით, კირქვებით, გრანიტებით, აგრეთვე ვულკანური ქანებით. ფერდობები ძლიერაა დანაწევრებული მდინარეთა ხეობებით. შედგება ძირითადად ვულკანებისაგან, რომლებიც დაფარულია ხშირი ჯუნგლებით, მათ შორის სუმატრის ტროპიკული ფიჭვის ტყეებით. სულ 35 მოქმედი ვულკანია. ქედის ფარგლებშია ბუკიტ-ბარისან-სელატანის ეროვნული პარკი. ზღვის დონიდან 905 მ სიმაღლეზე მდებარეობს მსოფლიოს უდიდესი ვულკანური ტბა ტობა. არის ჩანჩქერები, ცხელი წყაროები, ფუმაროლები, მღვიმური სისტემები. განვითარებულია ნოტიო ტროპიკული კლიმატი, დამახასიათებელია მარადმწვანე ტყეები. სახელწოდება ბუკიტ-ბარისანი ინდონეზიური ენიდან ნიშნავს „ბორცვების მწკრივს“ ან „ბორცვები, რომლებიც ქმნიან მწკრივს“.

გალერეა
ივანე ჩხენკელი

ივანე ნოეს ძე ჩხენკელი (დ. 16 სექტემბერი, 1910, ბათუმი — გ. 7 ნოემბერი, 1991, თბილისი) — ქართველი არქიტექტორი, საქართველოს ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1961), შოთა რუსთაველის და საქართველოს სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი.

ბიოგრაფია
1933 წელს დაამთავრა საქართველოს ინდუსტრიული ინსტიტუტი. 1955–1958 წლებში საქართველოს არქიტექტორთა კავშირის პასუხისმგებელი მდივანია. 1959 წელს დაინიაშნა თბილისის მთავარ არქიტექტორად, რომელიც 13 წლის მანძილზე ეკავა ააღნიშნული თანამდებობა. მისი ხელმძღვანელობით დამუშავდა და შეიქმნა საცხოვრებელი სახლების ტიპური სექციები. 1962–1980 წლებში საქართველოს არქიტექტორთა კავშირის გამგეობის თავჯდომარეა.

ივანე ჩხენკელის პროექტით აშენებული შენობებია: დავით აღმაშენებლისა და მეგობრობის პროსპექტებზე, საქართველოს ფილარმონიის დიდი საკონცერტო დარბაზი და სხვები. მისი პროექტით გაუკეთდა რეკონსტრუქცია რუსთაველის პროსპექტზე კავშირგაბმულობის სახლს. 1949 წელს კოლეგებთან ერთად შეისწავლა და დააფიქსირა კახეთის ხალხური ხუროთმოძღვრული ძეგლების ნიმუშები. მისი დაუღალავი შრომის შედეგია თბილისის გენერალური გეგმაც.

1944 წლიდან ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას თბილისის სამხატვრო აკადემიაში არქიტექტური ფაკულტეტზე. წლების მანძილზე იყო კათედრის გამგე და პროფესორი.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
ნოდარ ჩხეიძე (კრიტიკოსი)

ნოდარ ბარნაბის ძე ჩხეიძე (დ. 15 თებერვალი, 1928, ობჩა — გ. 9 იანვარი, 1968, თბილისი) — ქართველი ლიტერატურათმცოდნე, კრიტიკოსი.

ბიოგრაფია
1943 წელს დაამთავრა საშუალო სკოლა თბილისში. 1945 წელს შევიდა უნივერსიტეტის ფილოსოფიის ფაკულტეტზე, რომლის დასრულების შემდეგ სწავლა განაგრძო ასპირანტურაში კრიტიკისა და ესთეტიკის ისტორიის სპეციალობით. 1955 წლიდან თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჟურნალისტიკის ფაკულტეტზე კითხულობდა ლექციებს. 1950 წლიდან ნიჭიერი კრიტიკოსი აქვეყნებდა თეორიული ხასიათის წერილებს ჟურნალ-გაზეთებში. სულ ოთხი წიგნისა და რამდენიმე ათეული სამეცნიერო თუ კრიტიკული წერილის შექმნა დასცალდა, მაგრამ ყველა ისინი გამოირჩევიან ღრმა ანალიზითა და პრინციპულობით, მათში კარგად ჩანს ავტორის ერუდიცია და ფართო ჰორიზონტი.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
ნოდარ ჩხეიძე (მსახიობი)

ნოდარ (ბიჭიკო) გიორგის ძე ჩხეიძე (დ. 1 სექტემბერი, 1917, თბილისი — გ. 3 ოქტომბერი, 1981, იქვე) — ქართველი მსახიობი, საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1966).

ბიოგრაფია
დაიბადა პოეტ გიორგი ქუჩიშვილის ოჯახში. 1935 წელს დაამთავრა საშუალო სკოლა და სწავლა განაგრძო სამედიცინო ინსტიტუტში, მაგრამ სამი წლის შემდეგ გადავიდა რუსთაველის სახელობის თეატრთან არსებულ სტუდიაში. 1939 წელს შეიქმნა თეატრალური ინსტიტუტი და ეს სტუდიაც მას შეუერთდა. ინსტიტუტის დამთავრების შემდეგ ნ. ჩხეიძე მიიწვიეს რუსთაველის თეატრში მსახიობად, სადაც დაჰყო 1963 წლამდე.

მსახიობის მიერ შესრულებული როლებიდან აღსანიშნავია გიქო (გ. სუნდუკიანის „პეპო“), ჩინჩახოვი (კ. ბუაჩიძის „ეზოში ავი ძაღლია“), ფილიპო (კ. გოლდონის „საპატარძლო აფიშით“), ვახტანგ ობელიანი (ს. შანშიაშვილის „კრწანისის გმირები“), კურჩაევი, ნეზნამოვი (ა. ოსტროვსკის „ზოგჯერ ბრძენიც შეცდება“, „უდანაშაულო დამნაშავენი“), ჰამლეტი, ედგარი, როდრიგო (უ. შექსპირის „ჰამლეტი“, „მეფე ლირი“, „ოტელო“), ფრანც მოორი (ფ. შილერის „ყაჩაღები“), ცრუ დიმიტრი (ა. პუშკინის „ბორის გოდუნოვი“), ტირეზია (სოფოკლეს „ოიდიპოს მეფე“) და სხვები. მოზარდ მაყურებელთა თეატრის სცენაზე წარმატებით სარგებლობდა მის მიერ დადგმული ვაჟა-ფშაველას „სათაგური“.

თეატრში მოღვაწეობის პარალელურად ნ. ჩხეიძე მუშაობდა თბილისის ბორის ძნელაძის სახელობის პიონერთა და მოსწავლეთა სასახლეში რეჟისორად, შემდეგ სამხატვრო ხელმძღვანელად. ამ დრამატულ წრეში მისი ხელმძღვანელობით აღიზარდა თეატრის საამაყო მსახიობები: რამაზ ჩხიკვაძე, თენგიზ არჩვაძე, ოთარ მეღვინეთუხუცესი, ლანა ღოღობერიძე, გურამ საღარაძე, რევაზ თავართქილაძე და სხვები.

დაჯილოდოვებული იყო „საპატიო ნიშნის“ ორდენით და მედლებით. რეჟისორ თემურ ჩხეიძის მამაა.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

ფილმოგრაფია
1959: „მაია წყნეთელი“ (ქერიმ-აღა) რეჟ. რევაზ (რეზო) ჩხეიძე
1960: „ლევანა“ (ლევანა) რეჟ. ლეილა გორდელაძე
1961: „ბურთი და მოედანი“ რეჟ. ყარამან (გუგული) მგელაძე
1961: „ჭიაკოკონა“ (გიორგი) რეჟ. იური ქავთარაძე
1961: „განძი“ (ყარამანი) რეჟ. რევაზ (რეზო) ჩხეიძე
1963: „შემთხვევა გზაზე“ (მგზავრი) რეჟ. თეიმურაზ მიქაძე
1965: „ხევსურული ბალადა“ (გიორგი) რეჟ. შოთა მანაგაძე

ნათამაშები როლები
გაბრიელ სუნდუკიანის „პეპო“ (გიქო)
კიტა ბუაჩიძის „ეზოში ავი ძაღლია“ ( ჩინჩახოვი )
კარლო გოლდონის „საპატარძლო აფიშით“ ( ფილიპო)
სანდრო შანშიაშვილის „კრწანისის გმირები“ ( ვახტანგ ობელიანი)
ალექსანდრე ოსტროვსკის „ზოგჯერ ბრძენიც შეცდება“ ( კურჩაევი)
ალექსანდრე ოსტროვსკის „უდანაშაულო დამნაშავენი“ ( ნეზნამოვი)
უილიამ შექსპირის „ჰამლეტი“ (ჰამლეტი )
უილიამ შექსპირის „მეფე ლირი“ ( ედგარი )
უილიამ შექსპირის „ოტელო“ ( როდრიგო)
ფრიდრიხ შილერის „ყაჩაღები“ (ფრანც მოორი )
ალექსანდრე პუშკინის „ბორის გოდუნოვი“ (ცრუ დიმიტრი )
სოფოკლეს „ოიდიპოს მეფე“ (ტირეზია )
დადგმული სპექტაკლები
მოზარდ მაყურებელთა თეატრი
ვაჟა-ფშაველას „სათაგური“

ჯილდოები, პრემიები და პრიზები
1957: საქართველოს სსრ დამსახურებული არტისტი
1966: საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი
საპატიო ნიშნის ორდენი
ლარვა

ლარვა — ცხოველების ინდივიდუალური განვითარების სტადია. ლარვა დამოუკიდებლად ცხოვრობს, აღჭურვილია სპეციალური ორგანოებით და ჯერ არ აქვს სრულასაკოვანი ორგანიზმის მრავალი ნაწილი. ლარვის სტადიას გაივლიან ცხოველები, რომელთა კვერცხში არსებული საკვები ნივთიერებანი საკმარისი არ არის ჩანასახოვანი განვითარების დასრულებისათვის (მრავალი უხერხემლო, ხერხემლიანთაგან ზოგი თევზი, ამფიბია). მრავალი ცხოველის ლარვა მკვეთრად განსხვავდება სრულწლოვანი ორგანიზმისაგან, რაც განპირობებულია მათი ცხოვრებით განსხვავებულ გარემოში (მაგალითად, თავკომბალა ე.ი. ბაყაყის ლარვა წყალში ცხოვრობს, ბაყაყი კი ხმელეთზე). ნაკლებმოძრავი ცხოველების მცურავი ლარვა უზრუნველყოფს მათ განსახლებას. ლარვის სრულასაკოვან ცხოველად გადაქცევისას ხდება ორგანიზმის გარდაქმნა (მეტამორფოზი), რომელიც მით უფრო ღრმაა, რაც უფრო დიდია განსხვავება ლარვასა და სრულწლოვან ცხოველს შორის.
ალექსანდრე ბენდიანიშვილი

ალექსანდრე ბენდიანიშვილი (დ. 1926 — გ. 2010) — ქართველი ისტორიკოსი. ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი. დისერტაცია დაიცვა 1968 წელს.

დაიბადა 1926 წელს ონის რაიონში. 1949 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი.

მუშაობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ისტორიის კათედრის უფროს მასწავლებლად, ისტორიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის უფროს მეცნიერ-თანამშრომლად, ისტორიის კათედრის გამგედ, განყოფილების გამგედ, ეწეოდა სამეცნიერო კვლევით მუშაობას, გამოქვეყნებული აქვს 13 წიგნი, 50 სამეცნიერო სტატია, საგაზეთო წერილები.

შრომები
საქართველოს პირველი რესპუბლიკა, თბილისი, მემატიანე, 2001
საქართველოს ისტორია 1801 - 1921 წწ., თბილისი, განათლება, 1999 99928-24-85-9
გლეხთა კლასი და გლეხთა მოძრაობა საქართველოში, თბილისი, საბჭოთა საქართველო, 1989
საქალაქო თვითმმართველობა და ბრძოლა მისი დემოკრატიზაციისათვის საქართველოში 1875 - 1917 წლებში, თბილისი, საბჭოთა საქართველო, 1985
ეროვნული საკითხი საქართველოში 1801 - 1922წწ., თბილისი, მეცნიერება, 1980
სოციალისტური რევოლუციის წანამძღვრები საქართველოში, თბილისი, მეცნიერება, 1971
საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ., , თბილისი, საბჭოთა საქართველო, 1970
აგრარული ურთიერთობანი საქართველოში 1890 - 1917 წწ., თბილისი, მეცნიერება, 1965
თბილისის საქალაქო თვითმმართველობა 1875 - 1917 წწ., თბილისი, მეცნიერება, 1960
ვახტანგ გოილაძე

ვახტანგ გოილაძე (დ. 11 მარტი, 1938, ყვიბისი, ბორჯომის რაიონი) — ქართველი ისტორიკოსი, ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი.

დაიბადა 1938 წელს ბორჯომის რაიონის სოფელ ყვიბისში. 1965 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი.

ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის წამყვანი მეცნიერი თანამშრომელი.

1966-1976 წლებში იყო ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის სპეციალური სამეცნიერო რედაქტორი.

სადოქტორო დისერტაციის თემა – „ქართლის სამეფო ს. 50-იანი წლების დასასრულამდე (ურთიერთობა სასანიანთა ირანთან და რომ-ბიზანტიასთან)“, დაიცვა 1998 წელს.

შრომები
ვახტანგ გორგასალი, თბილისი, 2009
აბრეშუმის დიდი სავაჭრო გზა და საქართველო, თბილისი, თსუ, 1997
ქართული ეკლესიის სათავეებთან, თბილისი, 1991, 5-529-00958-1
ფარნავაზიანთა სახლის ქრისტიან მეფეთა ქრონოლოგია, თბილისი, 1990