ოსკარ უმბერტო მეხია

ოსკარ უმბერტო მეხია ვიქტორესი (დ. 9 დეკემბერი, 1930 – გ. 1 თებერვალი, 2016) — გვატემალელი სამხედრო ოფიცერი და პოლიტიკოსი, რომელიც 1983 წლის აგვისტოდან 1986 წლის იანვრამდე მთავრობის მეთაურის თანამდებობას იკავებდა. როგორც სამხედრო წრის წარმომადგენელი, იგი სახელმწიფოს სათავეში იდგა ცენტრალური ამერიკის ამ ქვეყანაში რეპრესიებისა და „სიკვდილის რაზმების“ აქტივობის პიკის დროს. თავდაცვის მინისტრობისას მან მოაწყო გადატრიალება პრეზიდენტ რიოს მონტის წინააღმდეგ, რაც გაამართლა იმ განცხადებით, რომ რელიგიური ფანატიკოსები ბოროტად იყენებდნენ სახელმწიფო მმართველობას. მან დაუშვა დემოკრატიისკენ დაბრუნება, რასაც მოჰყვა 1984 წლის დამფუძნებელი ასამბლეის არჩევნები, ხოლო მოგვიანებით — 1985 წლის საერთო არჩევნები.

მეხია ვიქტორესის რეჟიმი
დაბრუნება დემოკრატიაში
რიოს მონტი 1983 წლის 8 აგვისტოს საკუთარმა თავდაცვის მინისტრმა, გენერალმა მეხია ვიქტორესმა გადააყენა. მეხია ვიქტორესი ამის შემდეგ დე ფაქტო პრეზიდენტი გახდა და გადატრიალება იმით გაამართლა, რომ „რელიგიური ფანატიკოსები“ ბოროტად იყენებდნენ თავიანთ პოზიციებს მთავრობაში, ასევე მიზეზად „ოფიციალური კორუფცია“ დაასახელა. რიოს მონტი პოლიტიკაში დარჩა და 1989 წელს პარტია „გვატემალის რესპუბლიკური ფრონტი“ დააარსა. კონგრესში არჩევის შემდეგ, იგი 1995 და 2000 წლებში კონგრესის პრეზიდენტად აირჩიეს. საერთაშორისო, ისევე როგორც ლათინური ამერიკის სხვა ქვეყნების ზეწოლის შედეგად, გენერალმა მეხია ვიქტორესმა გვატემალაში დემოკრატიის თანდათანობითი დაბრუნების ნება დართო. 1984 წლის 1 ივლისს ჩატარდა დამფუძნებელი ასამბლეის წარმომადგენელთა არჩევნები დემოკრატიული კონსტიტუციის შესამუშავებლად. 1985 წლის 30 მაისს დამფუძნებელმა ასამბლეამ დაასრულა მუშაობა ახალ კონსტიტუციაზე, რომელიც დაუყოვნებლივ შევიდა ძალაში. დაიგეგმა საერთო არჩევნები და პრეზიდენტად სამოქალაქო კანდიდატი ვინისიო სერესო აირჩიეს. დემოკრატიული მმართველობის აღდგენას არ შეუწყვეტია „გაუჩინარებები“ და „სიკვდილის რაზმების“ მიერ განხორციელებული მკვლელობები, რადგან არასასამართლო სახელმწიფო ძალადობა პოლიტიკური კულტურის განუყოფელ ნაწილად იყო ქცეული.

ტერორის გაგრძელება
იმ დროისთვის, როდესაც მეხია ვიქტორესმა ძალაუფლება ხელში ჩაიგდო, ლუკას გარსიასა და რიოს მონტის მმართველობის პერიოდში წარმოებულმა კონტრპარტიზანულმა მოქმედებებმა მეტწილად მიაღწია მიზანს. გვატემალის სამხედრო დაზვერვამ (-2) წარმატებით შეაღწია თითქმის ყველა პოლიტიკურ ინსტიტუტში. იგი ტერორითა და შერჩევითი მკვლელობებით ანადგურებდა ოპონენტებს მთავრობაში. კონტრპარტიზანულმა პროგრამამ მოახდინა გვატემალის საზოგადოების მილიტარიზაცია, შექმნა შიშისა და ტერორის ატმოსფერო, რამაც ჩაახშო საზოგადოებრივი მღელვარება და ამბოხი. სამხედროებმა განიმტკიცეს ძალაუფლება საზოგადოების ფაქტობრივად ყველა სექტორში.

1983 წელს ადგილობრივმა აქტივისტმა, რიგობერტა მენჩუმ, გამოაქვეყნა მემუარები იმ პერიოდის შესახებ: „მე, რიგობერტა მენჩუ, ინდიელი ქალი გვატემალაში“, რამაც მსოფლიო ყურადღება მიიპყრო. იგი იყო ერთ-ერთი გლეხების ლიდერის ქალიშვილი, რომელიც 1980 წლის 31 იანვარს ესპანეთის საელჩოს დარბევისას დაიღუპა. მოგვიანებით, 1992 წელს — ამერიკის აღმოჩენის ხუთასი წლისთავზე — მას მიენიჭა ნობელის პრემია მშვიდობის განმტკიცებაში ფართო სოციალური სამართლიანობისთვის გაწეული საქმიანობისთვის. მისმა მემუარებმა საერთაშორისო ყურადღება მიაპყრო გვატემალასა და მისი ინსტიტუციური ტერორიზმის ბუნებას.

1983 წლის აგვისტოს გადატრიალების შემდეგ, როგორც აშშ-ის სადაზვერვო სამსახურებმა, ისე ადამიანის უფლებათა დამკვირვებლებმა აღნიშნეს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ გვატემალის სოფლებში ადამიანის უფლებების დარღვევის შემთხვევებმა იკლო, ქალაქებში „სიკვდილის რაზმების“ აქტივობა გაიზარდა. ამასთანავე, მასობრივი არასასამართლო მკვლელობებისა და ხოცვა-ჟლეტის დონის შემცირებასთან ერთად, იმატა გატაცებებისა და იძულებითი გაუჩინარების შემთხვევებმა. ვითარება ქალაქ გვატემალაში მალე დაემსგავსა ლუკას გარსიას პერიოდის მდგომარეობას. მეხია ვიქტორესის მმართველობის პირველ თვეში, დოკუმენტირებული გატაცებების რაოდენობა აგვისტოში არსებული 12-დან სექტემბერში 56-მდე გაიზარდა. მსხვერპლთა შორის იყვნენ აშშ-ის საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს რამდენიმე თანამშრომელი, ზომიერი და მემარცხენე პოლიტიკური პარტიების წარმომადგენლები და კათოლიკე მღვდლები. გაეროსადმი წარდგენილ ანგარიშში გვატემალის ადამიანის უფლებათა კომისიამ 1984 წლის იანვრიდან სექტემბრამდე პერიოდში 713 მკვლელობა და 506 გვატემალელის გაუჩინარება აღრიცხა. აშშ-ის თავდაცვის დეპარტამენტის 1986 წლის მარტის საიდუმლო ანგარიშში აღნიშნული იყო, რომ 1983 წლის 8 აგვისტოდან 1985 წლის 31 დეკემბრამდე სულ დაფიქსირდა 2 883 გატაცება (დღეში საშუალოდ 3.29), ხოლო 1984 წლის განმავლობაში გატაცებების რაოდენობა თვეში საშუალოდ 137-ს შეადგენდა (სულ დაახლოებით 1,644 შემთხვევა). ინებეთ ამ მონაკვეთის თარგმანიც, თქვენი მოთხოვნის შესაბამისად, ყოველგვარი ცვლილებისა თუ დამატების გარეშე:ანგარიში ამ დარღვევებს უკავშირებდა მეხია ვიქტორესის დაქვემდებარებაში მყოფი უსაფრთხოების ძალების მიერ გატაცებებისა და მკვლელობების სისტემურ პროგრამას და აღნიშნავდა: „მიუხედავად იმისა, რომ კრიმინალური აქტივობა შემთხვევების მცირე პროცენტს შეადგენს და დროდადრო ინდივიდები ‘ქრებიან’ სხვაგან წასვლის გამო, გატაცებების უმეტესობაზე პასუხისმგებელნი არიან უსაფრთხოების ძალები და გასამხედროებული ჯგუფები. ამბოხებული ჯგუფები ახლა ჩვეულებრივ არ იყენებენ გატაცებას, როგორც პოლიტიკურ ტაქტიკას“.

ლუკას გარსიას მსგავსად, მეხიას მთავრობის დროს სახელმწიფო რეპრესიების მოქმედების წესი მოიცავდა მსხვერპლთა დაკითხვას სამხედრო ბაზებზე, პოლიციის განყოფილებებში ან სამთავრობო საიდუმლო სახლებში. ინფორმაცია ამბოხებულებთან სავარაუდო კავშირების შესახებ „მოიპოვებოდა წამების გზით“. უსაფრთხოების ძალები ამ ინფორმაციას იყენებდნენ ერთობლივი სამხედრო/პოლიციური რეიდების მოსაწყობად პარტიზანების სავარაუდო თავშესაფრებზე მთელ გვატემალა სიტიში. ამ პროცესში მთავრობამ ფარულად დაატყვევა ასობით ადამიანი, რომლებიც აღარავის უნახავს, ან რომელთა ცხედარი მოგვიანებით იპოვეს წამებისა და დასახიჩრების ნიშნებით. ასეთ აქტივობებს ხშირად ახორციელებდნენ ეროვნული პოლიციის სპეციალიზებული ქვედანაყოფები. 1984 წლიდან 1986 წლამდე, საიდუმლო პოლიციას (-2) ჰქონდა კონტრპარტიზანული პროგრამების საოპერაციო ცენტრი სამხრეთ-დასავლეთ გვატემალაში, რეტალჰულეუს სამხრეთ ავიაბაზაზე. იქ -2 ამუშავებდა ფარულ საგამოძიებო ცენტრს სავარაუდო ამბოხებულებისა და მათი თანამზრახველებისთვის. გავრცელებული ინფორმაციით, დატყვევებულ ეჭვმიტანილებს ბაზის პერიმეტრზე წყლით სავსე ორმოებში ათავსებდნენ, რომლებიც გალიებით იყო დახურული. დახრჩობის თავიდან ასაცილებლად, პატიმრები იძულებულნი იყვნენ ორმოების თავზე გალიებს ჩასჭიდებოდნენ. წამებით მოკლული ტყვეებისა და გასაუჩინარებლად გამზადებული ცოცხალი პატიმრების ცხედრებს გვატემალის სამხედრო-საჰაერო ძალები -201 ტიპის თვითმფრინავებიდან წყნარ ოკეანეში ყრიდნენ („სიკვდილის ფრენები“).

ყოფილ პრეზიდენტებთან, ხოსე ეფრაინ რიოს მონტთან და ფერნანდო რომეო ლუკას გარსიასთან ერთად, პრეზიდენტ მეხიას ესპანეთის სასამართლოში ბრალი წაუყენეს მკვლელობაში, გატაცებასა და გენოციდში.