iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
არაგვის საერისთავოს გლეხთა აჯანყება

არაგვის საერისთავოს გლეხთა აჯანყება 1742-1746, აჯანყების მთავარი მიზეზი იყო ბეგარა-გადასახადების გადადიდება და მებატონე ერისთავების სისასტიკე. გლეხებთან ერთად აჯანყებაში მონაწილეობდა ერისთავების უკმაყოფილო წვრილი აზნაურობაც. 1742 წელს აჯანყებულებმა საერისთავოს სახლთუხუცესის ამინა კობიაშვილის მეთაურობით ბეჟან არაგვის ერისთავის შეპყრობა და მოკვლა გადაწყვიტეს. ბეჟან ერისთავს გივი ამილახვარი მიეშველა ჯარით. აჯანყებულები დაარბიეს და აიკლეს, მოთავენი ჩაამწყვდიეს. ა. კობიაშვილი სიკვდილით დასაჯესა.

1743 წლის ივნისში საერისთავოს მოსახლეობა კვლავ აჯანყდა მოედო საერისთავოს ბარის სოფლებს, ხევს, მთიულეთს. აჯანყების მოთავეები იყვნენ პაპა ღუდუშაური (ხევში), გივი და ზარიბეგ ნადიბაიძეები (მთიულეთში), ტეტია გელდაშვილი (საერისთავოს ბარის ნაწილში) და სხვა. აჯანყებულებმა მოკლეს ბეჟან და ოტის ერისთავები, თავს დაესხნენ გივი ამილახვრისა და ბეჟან ერისთავის სახლობას, რომელნიც მთიულეთში იყვნენ შეფარებული, აიკლეს და დაიტაცეს დიდძალი ქონება. აჯანყებულებმა თავიანთ ბატონად კახეთის მეფე თეიმურაზ მიიწვიეს. თეიმურაზი ჯარით შევიდა საერისთავოში, ანანურს დაბანაკდა და აჯანყებულებს ადათით დაწესებული გადასახედელის შენარჩუნებას დაჰპირდა. სამაგიეროდ მორჩილება მოითხოვა, მეთაურებს მძევლები გამოართვა და საერისთავოში თავისი მოხელეები დანიშნა.

1746 აჯანყებამ ახალი ძალით იფეთქა და ქსნის საერისთავოსა და ახლანდელი სამხრეთი ოსეთის ტერიტორიაზე გავრცელდა. ქართლ-კახეთის მეფეებმა გადაწყვიტეს აჯანყებულები იარაღით დაემორჩილებინათ. თეიმურაზ ქართლის ჯარით ქსნის საერისთავოში შევიდა და ვანათს დადგა. ერეკლე -მ კახეთის ჯარით ანანური დაიჭირა. მეფეებმა ორივე საერისთავოს გზები შეკრეს. ერეკლემ პირველად არაგვის ხეობის აჯანყებულ ოსებს შეუტია. აიღო და გადაწვა 40 კოშკი. შემდეგ ანანურში მიბრუნდა და იქაურ აჯანყებულებს გაუსწორდა. აჯანყების მეთაურებს (რომელთაც 1743 წელს ერისთავები დახოცეს და საერისთავო თეიმურაზს გადასცეს) მეფეების ბრძანებით თვალები დასთხარეს და კახეთში გადაასახლეს, ქსნის ხეობის გლეხობა და მთაში მცხოვრები ოსები იძულებული გახდნენ თეიმურაზს დამორჩილებოდნენ, პატიება ითხოვეს და "მოსცეს სრული ბეგარა". გლეხთა ეს დიდი აჯანყება მარცხით დამთავრდა.
არადეთის ბრძოლა

არადეთის ბრძოლა 1483 — შინაპოლიტიკური ბრძოლის ერთ-ერთი ეპიზოდი ფეოდალურ საქართველოში. აგვისტოში სამცხის ათაბაგი ყვარყვარე ჯაყელი, რომელიც აღარ ემორჩილებოდა სამეფო ხელისუფლებას, არეშის (ახლა აზერბაიჯანშია) დარბევის შემდეგ ქართლის გზით ბრუნდებოდა სამცხეში.

სოფ. არადეთთან მას გზა გადაუღობა ქართლის ფეოდალთა ლაშქარმა და ქართლის მეფის კონსტანტინე -ის მორჩილება მოსთხოვა. ბრძოლა კონსტანტინე -ის მომხრეთა დამარცხებით დამთავრდა. ამ მარცხმა კიდევ უფრო დაასუსტა სამეფო ხელისუფლება, რითაც ისარგებლეს დასავლეთ საქართველოს ფეოდალურმა წრეებმა, გაამეფეს იქ ალექსანდრე და იმერეთი დამოუკიდებელ სამეფოდ გამოაცხადეს. ამგვარად არადეთის ბრძოლამ ხელი შეუწყო საქართველოს პოლიტიკური დაშლის პროცესს.
არახვეთი

არახვეთი — სოფელი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე მთიულეთის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე, საქართველოს სამხედრო გზაზე. ზღვის დონიდან 1520 მ, დუშეთიდან 61 კმ.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 205 ადამიანი.

ისტორია
ძველი სოფელი თანამედროვე სოფლის მოშორებით, ლომისის მთის ფერდობზე იყო გაშენებული. ვახუშტი მას „არხვეთს“ უწოდებს. საუკუნეში მთიულეთის არაგვის მთელ მარჯვენა სანაპიროსთან ერთად შედიოდა ქსნის საერისთავოში, საუკუნიდან არაგვის საერისთავოში. ნასოფლარის ადგილზე შემორჩენილია გვიანდელი ფეოდალური ხანის ციხესიმაგრის ტიპის სახლები. სოფლის თავზე საუკუნის პატარა დარბაზული ეკლესიაა.
არბო

არბო — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის გორის მუნიციპალიტეტში (დიცის თემი), მდინარე პატარა ლიახვის მარჯვენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 920 მ, გორიდან 29 კმ.

სოფელში არის ნიკო ლომოურის სახლ-მუზეუმი, და ორი, და საუკუნის ეკლესია. წმინდა გიორგის სახელს უკავშირდება სოფელში შემორჩენილი ტრადიცია — არბოობა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 293 ადამიანი.

ჰავა
არგვეთი (მხარე)

არგვეთი, მარგვეთი — ისტორიული პროვინცია დასავლეთ საქართველოში.

გეოგრაფია
ლეონტი მროველის ( ს.) მიხედვით, არგვეთი მოიცავდა ტერიტორიას ლიხის ქედიდან რიონამდე და რაჭის მთებიდან ფერსათის მთებამდე, ე. ი. ახლანდელი ხარაგაულის, საჩხერის, ზესტაფონის, თერჯოლის, ბაღდათის, ჭიათურის და ტყიბულის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიას.

ისტორია
ლეონტი მროველის ცნობით, არგვეთი ანუ მარგვეთი ლიხის მთიდან რიონამდე იყო გაშლილი, ე. ი. დაახლოებით დღევანდელი ზემო იმერეთის ტერიტორიას მოიცავდა. ამ სახელის მიხედვით ნაწარმოებია გვარები: მარგველი, მარგველაძე, მარგველაშვილი.

არგვეთი საერისთავო ქვეყანა იყო. ქართული ისტორიული წყაროების მიხედვით, აქ ჯერ კიდევ ქართლის მეფეს ფარნავაზს დაუსვამს ერისთავი, მასვე აუგია შორაპნისა და დიმის ციხეები. ვახტანგ გორგასალის დროს არგვეთი თაკვერსაც მოიცავდა. საუკუნის 30-იან წლებში არგვეთის მთავრები იყვნენ დავითი და კონსტანტინე. საუკუნეში არგვეთის ერისთავად დადგენილი აფხაზთა უფლისწულის დემეტრეს რეზიდენცია ჩიხაში ყოფილა. საუკუნის ნახევარში არგვეთის ერისთავებად იხსენიებიან ხურსი და გიორგი. არგვეთში იყო შუა საუკუნეების ერთ-ერთი მძლავრი ფეოდალური გვარის, ბაღვაშების (ბაღუაშების) მამული. უკანასკნელი ბაღვაშის, რატის, სიკვდილის შემდეგ (1103) დავით აღმაშენებელმა მათი მამული გელათის მონასტერს შესწირა. - საუკუნეებში არგვეთის ერისთავებად ამანელისძენი ჩანან. გვიანდელი ფეოდალურ ხანაში არგვეთის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა სათავადოები: საწერეთლო, აბაშიძეთა სათავადო, საჩხეიძეო და სამხეიძეო.

ეკონომიკა
არგვეთში ძირითადად მევენახეობა და მესაქონლეობა იყო განვითარებული. მოიპოვებოდა და მუშავდებოდა სპილენძი, რკინა, ვერცხლი. არგვეთში უმნიშვნელოვანესი ციხეები იყო: შორაპანი, აკანდა, სვერი, ჩიხა, მუხურა და სხვა. საეკლესიო ნაგებობათაგან აღსანიშნავია უბისისა და ჯრუჭის მონასტრები (ეს უკანასკნელი ხურსი ერისთავმა საგვარეულო სამარხად ააგო - საუკუნეების მიჯნაზე), ტაბაკინი და კაცხის ტაძარი, აგებული 1010-1014 ბაღვაშების საგვარეულო სამარხად.
არმაზი

საკუთარი სახელი არმაზი შეიძლება აღნიშნავდეს:

არმაზი — ქართული უზენაესი წარმართული ღვთაება
არმაზი ანუ არმაზციხე — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთასთან, ქართლის ძველი დედაქალაქი
არმაზის ციხე — ციხესიმაგრე მცხეთასთან
არმაზისხევი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთასთან, პიტიახშთა რეზიდენცია
არმაზი — ძველი ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი ქსნის ხეობაში
არმაზი — სოფელი ახალგორის მუნიციპალიტეტში
არმაზი — „ქუთაისის ხელოვან მწერალთა წრის“ გაზეთი
არმაზის ციხე

არმაზის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი ქალაქ მცხეთის რკინიგზის სადგურიდან 3-4 კილომეტრში, არმაზისხევის სათავესთან, ორ ხევს შორის აღმართულ ძნელადმისადგომ მაღალ კლდოვან მთაზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ციხე შედგება გალავნისა და კოშკისაგან. ნაგებია ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია. ციხეს შესასვლელი სამხრეთ-აღმოსავლეთით ჰქონია. გალავანი გეგმით ტრაპეციის ფორმისაა (26 27,5 მ.). კოშკი გალავნის სამხრეთ ნაწილში დგას. იგი წიბოებმომრგვალებული სამკუთხა პრიზმს წარმოადგენს. პირველი სართული ყრუა. შიგნით მისი კუთხე სამეურნეო დანიშნულების მიზნით ცერადაა გადატიხრული. შესასვლელი მეორე სართულზეა, ჩრდილოეთის მხრიდან. ამ სართულზე მოზრდილი სარკმლებია. მესამე სართულის კედლების მხოლოდ ქვედა ნაწილია შემორჩენილი.

2006 წელს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორია.
ქსნის არმაზის ეკლესია

ქსნის არმაზის ეკლესია — ძველი ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი ისტორიულ ქსნის ხეობაში, სოფ. არმაზის მახლობლად. აგებულია 864 წელს. ქართული ხუროთმოძღვრების გარდამავალი ეპოქის ( ს. - ს. ნახევარი) ღირსშესანიშნავი ძეგლი. არმაზი, ისევე როგორც წირქოლის ეკლესია, ქართული ხუროთმოძღვრებისათვის უჩვეულო კომპოზიციისაა: ძირითადი სივრცე გადახურულია ოთხ თავისუფლად მდგომ ბურჯზე დაყრდნობილი გუმბათით. გუმბათის ყელი არ აქვს და გარედან მოქცეულია ორფერდა სახურავის ქვეშ. ეკლესიის კედლები და კამარები ქვაყორისაა, კონქის თაღი, გუმბათი, ბურჯები და სხვა. დეტალები — შირიმისა. შემორჩენილია საუკუნის მოხატულობა, კანკელი და ლაპიდარული წარწერა.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ასპინძის ბრძოლა

ასპინძის ბრძოლა — 1770 წლის 20 აპრილს ქართველთა ბრძოლა ოსმალეთის ლაშქართან ერეკლე -ის სარდლობით რუსეთ-ოსმალეთის ომის (1768-1774) დროს. საქართველოში შემოსულ რუსთა საექსპედიციო რაზმს, რომელსაც ამიერკავკასიის ფრონტზე ოსმალთა ძალების ნაწილი უნდა მიეზიდა, ერეკლე -მ შესთავაზა რუს-ქართველთა ერთობლივი ძალით ახალციხეზე გალაშქრება. მისი მიზანი იყო მესხეთის განთავისუფლება ოსმალთა ბატონობისაგან.

ისტორია
1770 მარტში სურამში რუსებისა და ქართველთა ჯარები შეერთდნენ. რუსთა სამხედრო რაზმს (1200 კაცი) გენერალი გოტლიბ ტოტლებენი მეთაურობდა, ქართულ ლაშქარს (დაახლოებით 7 ათასი კაცი) - ერეკლე . 24 მარტს შეერთებული მხედრობა ბორჯომის ხეობით ახალციხისაკენ დაიძრა და 14 აპრილს აიღო სადგერის ციხე, 17 აპრილს კი ალყა შემოარტყა აწყურის ციხეს. აქ ერეკლე -მ უშუალოდ ახალციხეზე გალაშქრება მოითხოვა, რადგან აწყურის ძნელად მისადგომი ციხის მცირერიცხოვანი გარნიზონის წინააღმდეგ ბრძოლა დროისა და ძალის დაკარგვად მიაჩნდა, ხოლო ციხის ღრმა ზურგში მოტოვება, მისი აზრით, თავისთავად გადაწყვეტდა აწყურის საკითხს. ტოტლებენი შეუძლებლად თვლიდა გამაგრებული ციხის ზურგში მოტოვებას და ამიტომ საიერიშო ღონისძიებათა მომზადებას შეუდგა, მაგრამ ციხის გარემოცვისა და ბრძოლის მისეული გეგმა არასწორი იყო. ამით ისარგებლა ახალციხის ფაშამ და 18 აპრილს აწყურის ციხეში 2000-კაციანი დამხმარე რაზმი შეგზავნა.

19 აპრილს ტოტლებენი თავისი რაზმითურთ მოულოდნელად უკან დაბრუნდა. მტერმა დრო იხელთა, ციხიდან გამოიჭრა და თავს დაესხა ქართველებს. ერეკლე -მ სწრაფი კონტრშეტევით უკუაგდო მტერი და ასპინძისკენ დაიძრა. ქართველთათვის გზა რომ გადაეჭრა, ახალციხის ფაშამ 1500 მეომარი გამოიყვანა ახალქალაქისა და ხერთვისის ციხეებიდან, მაგრამ ერეკლემ ეს რაზმი დაამარცხა და უკუაქცია. მალე ასპინძასთან მტრის ძირითადი ძალები გამოჩნდა. ოსმალ-ლეკთა 8-ათასიანი კორპუსის დიდ ნაწილს ერეკლემ მტკვარზე გადმოსვლის საშუალება მისცა, ღამით კი აღაბაბა ერისთავს, სვიმონ მუხრანბატონსა და ხუდია ბორჩალოელს მალულად გადაახერხინა ხიდის თავხეები („ისრები“). ამით მტერს უკანდასახევი გზა მოეჭრა. 20 აპრილს ქართველები მტრის პირისპირ საბრძოლო წყობით განლაგდნენ: მარჯვენა ფლანგს დავით ორბელიანი სარდლობდა, მარცხენას - გიორგი ბატონიშვილი (შემდგომში გიორგი ), ცენტრს – ერეკლე , რომელიც საერთო ხელმძღვანელობასაც ახორციელებდა.

ბრძოლა ქართველთა შეტევით დაიწყო. მტერმა ვერ გაუძლო დარტყმას და უწესრიგოდ იწყო უკან დახევა ხიდისაკენ. თავხეებგადახერხილი ხიდი ჩაინგრა და ასობით ოსმალ-ლეკი თან ჩაიტანა ადიდებულ მტკვარში. მტერმა ბრძოლის ველზე 4 ათასი მოკლული დატოვა. დაღუპულთა შორის იყვნენ ოსმალთა კორპუსის მთავარსარდალი, რამდენიმე ცნობილი ფაშა და ბეგი. ერეკლემ ორთაბრძოლაში მოკლა ლეკთა ბელადი მალაჩილა (კოხტა-ბელადი). ქართველებმა ხელთ იგდეს ტყვეები, დროშები, ცხენები და დიდძალი იარაღი.
ცხოველები

ცხოველები, ცხოველური ორგანიზმები — ცოცხალ არსებათა ერთ-ერთი ძირითადი სამეფო (მეორე სამეფო მცენარეებია). ცხოველები ჰეტეროტროფული ორგანიზმებია. უმარტივესების ზოგი სახეობა (ევგლენა) იკვებება როგორც ჰეტეროტროფულად, ისე ავტოტროფულად. თანამედროვე ეპოქაში ცხოვრობს 1,5-იდან 2 მლნ-მდე სახეობის ცხოველი (მეცნიერთა ვარაუდით ეს რიცხვი შეიძლება 10 მილიონს აღწევდეს), მ. შ. 1 მლნ-ზე მეტი ფეხსახსხრიანებია. სხვადასხვა სისტემატიკოსი ცხოველებს განსხვავებული რაოდენობის ტიპებად ყოფს. უფრო მეტად მიღებულია შემდეგი ტიპები: უმარტივესები (ზოგი ამ ტიპს 5 ტიპად ყოფს), ღრუბელები, ნაწლავღრუიანები, ბრტყელი ჭიები, ნემერტინები, მრგვალი ჭიები, თავეკლიანი ჭიები, რგოლოვანი ჭიები, ფეხსახსრიანები, ხავსელები, მხარფეხიანები, რბილტანიანები, კანეკლიანები, პოგონოფორები, ჯაგარყბიანები, ნელამავალნი, ნახევრადქორდიანები და ქორდიანები. ცხოველებს შეისწავლის ზოოლოგია და მრავალი სპეციალური ზოოლოგიური დისციპლინა: პროტისტოლოგია, ენტომოლოგია, იქთიოლოგია, ჰერპეტოლოგია, ორნითოლოგია, თერიოლოგია, მალაკოლოგია და სხვა.

მნიშვნელობა
ცხოველებს დიდი მნიშვნელობა აქვს ადამიანის ცხოვრებაში. მათ იყენებენ საკვებად, გამწევ ძალად, სამრეწველო ნედლეულად და სხვა. ზოგ ცხოველს ზიანი მოაქვს სახალხო მეურნეობის ამა თუ იმ დარგისათვის. განსაკუთრებით აღნიშვნის ღირსია მათი როლი გარემოს იმ სახით შენარჩუნებაში როგორითაც იგი დღეისათვის მოგვეპოვება. ამ მნიშვნელობას მოსახლეობის დიდი ნაწილი ვერ აცნობიერებს და სწორედ ესაა მთავარი მიზეზი იმ პრობლემებისა რომელთა წინაშეც დგას ცხოველთა სამყარო. მრავალი სახეობა დაუზოგავი განადგურების და ბუნებრივ პროცესებში არასწორი ჩარევის გამო მოისპო ან მოსპობის საფრთხის წინაშე დგას. ამჟამად ქმედითი ღონისძიებები ტარდება ცხოველთა სახეობრივი რაოდენობის რეგულირებისათვის, დაცვისათვის, აღწარმოებისათვის (გამოცემულია კანონები, დაარსებულია ნაკრძალები, აღკვეთილები, შემოღებულია „წითელი წიგნი“ და სხვა.). თუმცა შედეგების მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ, აღმოჩნდება რომ ცხოველური სამყაროს დეგრადაციის პროგრესირება გეომეტრიულ პროგრესირებას უახლოვდება. არსებობს მოსაზრება, რომ ბუნების გადაგვარების პროცესი რომელიც ასეთი აშკარაა, წარმოადგენს ევოლუციური განვითარების ერთ-ერთ ეტაპს და შესაბამისად სახეობათა თუ მთლიანად ეკოსისტემათა გაქრობა არაა ნიშანი იმისა რომ საფრთხე მთლიანად ცოცხალ ბუნებას ემუქრება. თუმცა სანამ ასეთი ვარაუდები თეორიის სახეს არ მიიღებს (თუმცა შეიძლება არც არასოდეს მოხდეს), მანამდე კაცობრიობა დიდ რისკზე მიდის. ამდენად თითოეული ადამიანი ვალდებულია გაუფრთხილდეს და დაიცვას ცოცხალი ბუნება.
თევზები

თევზები — წყლის ხერხემლიანი ცხოველები, რომლებსაც არ აქვთ სხეულის მუდმივი ტემპერატურა. თევზების ზომა-წონა განსხვავებულია: პანდაკის სიგრძე 7,5 მმ-ს აღწევს, ხოლო ვეშაპისებრი ზვიგენისა 15-20 მ-ს. თევზების უმრავლესობას თითისტარისებრი სხეული აქვს, ზოგს — გვერდებიდან (კამბალა) ან ზურგ-მუცლისაკენ (სკაროსი) გაბრტყელებული, გველივით (გველთევზა) წაგრძელებული ან ნემსივით (ზღვის ნემსთევზა) წაწვრილებული, ზოგი ბურთისებრი (ზღარბთევზა) ან თასმისებრია (ქაშაყთმეფე).

თევზების სხეული სიმეტრიულია, გარდა კამბალასი, რომელსაც ორივე თვალი ცალ მხარეს აქვს. სხეული დაფარულია ქერცლით. ზღარბთევზას სხეული შემოსილია გრძელი ქიცვებით, ზუთხისნაირთა სხეულზე 5 მწკრივადაა განლაგებული ძვლოვანი ბალთები. ლოქოსა და სხვათა სხეული ტიტველია. თევზების კანი დიდი რაოდენობით შეიცავს ლორწოს გამომყოფ ერთუჯრედიან ჯირკვლებს. ღრმა ზღვის თევზების უმრავლესობას მანათობელი ორგანოები აქვს. თევზების შეფერილობა კანის ნაირგვარ პიგმენტებზეა დამოკიდებული. ჩვეულებრივ, მათი ზურგის მხარე უფრო მუქია, ვიდრე მუცლისა.

თევზების კუნთოვანი სისტემა საკმაოდ დიფერენცირებულია და მასთან დაკავშირებულია ზოგი თევზის ელექტრული ორგანოები, ხოლო უმრავლესობის — ძვლოვანი. ზვიგენების უმეტესებას და ზუთხისებრ თევზებს დაუნაწევრებელი ქორდა აქვთ.

თევზების ჯგუფი დიდი მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. მსოფლიოში თევზების დაახლოებით 34 300 სახეობაა აღწერილი, თუმცა ყოველწლიურად კვლავ ხდება 250-მდე ახალი სახეობის აღმოჩენა. მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიო ოკეანეებში წყლის მოცულობა 10 000-ჯერ აღემატება მსოფლიოს მტკნარ წყლებს, მასში თევზების სახეობათა 58% ბინადრობს, მტკნარ წყლებში თევზთა სახეობების 41%-ია, ხოლო 1% ანადრომულ ცხოვრების წესს ეწევა, რაც ოკეანის მარილიანი წლებიდან მტკნარი წყლებისკენ, ან პირიქით მუდმივ მიგრაციას გულისხმობს.

საქართველოს მტკნარ წყლებში გავრცელებულია თევზების 80-ზე მეტი სახეობა, რომელთა შორის ბევრი ენდემურია. მაგალითად, მტკვრის აუზში გავრცელებული 12 სახეობის თევზიდან, 9 მტკვრისა და მისი შენაკადების ენდემს წარმოადგენს. მათ შორის აღსანიშნავია მტკვრის წვერა , მურწა , ჭანარი და სხვ. შავი ზღვის აუზის თევზებიდან 6 სახეობა ენდემურია; გარდა ამისა, აქ გავრცელებულია ზუთხისებრთა ოჯახის 5 სახეობა, რომელთა შორისაა გაქრობის პირას მყოფი ატლანტური ზუთხი . გარდა ადგილობრივი სახეობებისა, საქართველოში გვხვდება 9 ინტროდუცირებული სახეობა, მათ შორის ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია კარჩხანა .
ქვეწარმავლები

ქვეწარმავლები, რეპტილიები — ხერხემლიან ცხოველთა კლასი. ნამდვილი ხმელეთის ცხოველები არიან, რაც იმაში გამოიხატება, რომ ხმელეთზე მრავლდებიან და ვითარდებიან. დებენ ყვითრით მდიდარ და ნაჭუჭით დაფარულ კვერცხებს, ამფიბიებთან შედარებით უფრო სრულყოფილი სუნთქვისა (დიფერენცირებული ტრაქეითა და ფილტვებით) და სისხლის მიმოქცევის სისტემები აქვთ.

ქვეწარმავლები ფილტვებით სუნთქავენ. ისინი,ამფიბიების მსგავსად, ჰაერიდან შთანთქავენ ჟანგბადსა და გამოყოფენ ნახშირორჟანგს. მათი მშრალი კანი არ არის შეგუებული კანით სუნთქვასთან, ამიტომ ქვეწარმავლის ფილტვები უფრო ძლიერი უნდა იყოს, ვიდრე ამფიბიებისა. მართლაც, რეპტილიების ფილტვებს აქვთ ნაკეცები, რის გამოც იზრდება მათი სასუნთქი ზედაპირი. ეს უზრუნველყოფს ჟანგბადის უხვად მიწოდებას ორგანიზმისათვის. ქვეწარმავლებს აქვთ მარტივი ტიხრებით მრავალ უჯრედად დაყოფილი ფილტვები, რომლებიც დანაოჭებულია. ქვეწარმავლების სხეულის ტემპერატურა არაა მუდმივი. იგი იცვლება ჰაერის ტემპერატურის შესაბამისად. რეპტილიები ცივსისხლიანი ცხოველები არიან.

უდაბნოს ქვიშაში მცხოვრები ქვეწარმავლები მცხუნვარე მზის ქვეშ დაცულნი არიან გამოშრობისაგან, ვინაიდან მათი გარეგანი საფარველი გამძლეა, მკვრივი და ცხოველს დაზიანებისა და წყლის დაკარგვისაგან იცავს, ე.ი. ცხოველის გამოშრობა არ ხდება. გველების სხეული დაფარულია რქოვანი ქერცლებით, ნიანგისა და კუს სხეული დაფარულია რქოვანი ფარებით. სხეულის რქოვანა გარსი არ იზრდება, ამიტომ ცხოველის ზრდასთან ერთად ის სკდება. გველების სხეულიდან ძველი კანი ცვივა პატარა ან დიდ ნაჭრებად. ახალი რქოვანა გარსი წარმოიქმნება ძველის ქვეშ, კანის ზედა შრიდან. კანის გარე საფარველის გამოცვლას - კანის ცვლა ეწოდება. ქვეწარმავლები კანს იცვლიან.

რამდენადაც განსხვავებულია ქვეწარმავლების სახეობები და მათი ცხოვრების ნირი, იმდენად განსხვავებულია მათი კვება. რეპტილიები საკვებად ძირითადად სხვა ცხოველებს იყენებენ. გველი ნადირობს მსხვილ ცხოველებზე. მაგალითად: ჩვეულებრივი ანკარა წყალსატევებში იჭერს ბაყაყებს, გველგესლა ჯერ შხამით კლავს მსხვერპლს, შემდეგ კი ყლაპავს.

რეპტილიები ფრინველებთან და ძუძუმწოვრებთან ერთად განეკუთვნებიან უმაღლეს ხერხემლიანებს - ამნიონიანებს, რომელთა შორისაც ისინი უმდაბლეს ჯგუფს შეადგენენ.
პიტერ აიზენმანი

პიტერ აიზენმანი (*11 აგვისტო, 1932, ნუარკი, ნიუ-ჯერსი) — ამერიკის არქიტექტურაში დეკონსტრუქტივიზმის ერთ-ერთი მოწინავე მიმდევარი-პრაქტიკოსი. მის ფრაგმენტულ ფორმებს მიაკუთვნებენ ეკლექტიკურ არქიტექტორთა ჯგუფს, რომელთაც დეკონსტრუქტივისტებს უწოდებენ. მიუხედავად იმისა, რომ თავად აიზენმანი ამგვარ ყადაღას უარყოფს, საზოგადოების თვალში მას საკმაოდ საკამათო ფიგურის სახელი აქვს. არქიტექტურის მისეული თეორიები ამ დისციპლინის ემანსიპაციასა და ავტონომიას ემხრობა, ხოლო მის ნამუშევრებში ის ცდილობს გაათავისუფლოს ფორმა ყოველგვარი მნიშვნელობისგან, რაც ბევრისთვის საკმაოდ გაუგებარია. აიზენმანის არქიტექტურაზე უდიდესი გავლენა ფილოსოფოს ჟაკ დერიდას ნაშრომებმა იქონია. საზოგადოებაში მას ხშირად პეპელა-ჰალსტუხით ხედავენ.

აიზენმანმა ბაკალავრის ხარისხი კორნელის უნივერსიტეტის არქიტექტურის განხრით მიიღო, არქიტექტურის მაგისტრის ხარისხი კი კოლუმბიის უნივერსიტეტიდან. ის ასევე ფლობს ხელოვნებათა მაგისტრისა და ფილოსოფიის დოქტორის ხარისხს კემბრიჯის უნივერსიტეტიდან.

აიზენმანი პირველად ცნობილი გახდა როგორც ნიუ-იორკის ხუთეულის წევრი (აიზენმანი, ჩარლზ გუათმი, ჯონ ჰეიდუკი, რიჩარდ მაიერი და მაიკლ გრავსი), რომელთა ნამუშევარი მომა-ში იქნა გამოფენილი 1969 წელს. ამ არქიტექტორთა ქმნილებები იმ დროისთვის განიხილებოდა როგორც ლე კორბუზიეს იდეათა სახეცვლილება. შემდგომში ხუთმა არქიტექტორმა ცალ-ცალკე საკუთარი თავისთავადი სტილი და იდეოლოგია შექმნა, სადაც აიზენმანი უფრო დეკონსტრუქტივიზმის მიმდევრობისკენ გადაიხარა.
ზაჰა ჰადიდი

ზაჰა ჰადიდი (, დ. 31 ოქტომბერი, 1950 — გ. 31 მარტი, 2016) — ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრი, წარმოშობით ერაყელი, ბრიტანელი დეკონსტრუქტივისტი არქიტექტორი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1950 წლის 31 ოქტომბერს, ბაღდადში, ერაყი. ხარისხი მათემატიკის განხრით მიიღო ბეირუთის ამერიკულ უნივერსიტეტში, შემდეგ კი ლონდონის არქიტექტურის სკოლის არქიტექტურის ასოციაციაში გადავიდა სასწავლებლად. სწავლის დასრულების შემდეგ, „მეტროპოლიტენ-არქიტექჩა გრუპის“ ოფისში იწყებს მუშაობას ყოფილ მასწავლებელთან, ჰოლანდიელ არქიტექტორ რემ კოოლჰაასთან პარტნიორად. 1979 წელს ლონდონში ის საკუთარ პრაქტიკას იწყებს. 1980-იან წლებში ის ასევე არქიტექტურის ასოციაციაში ასწავლიდა.

ნამუშევრები
ჰადიდის ნამუშევართა უმრავლესობა კონცეპტუალურია; მის მნიშვნელოვან პროექტებს მიეკუთვნება:
ვიტრას სახანძრო სადგური (1993), ვეილ-ამ-რაინი, გერმანია
როზენთალის თანამედროვე ხელოვნების ცენტრი (1998), ცინცინატი, ოჰაიო
ჰონჰაიმ-ნორზის ტერმინალი და სადგური (2001), სტრასბურგი, საფრანგეთი
ბერგისზელის სათხილამურო ტრამპლინი (2002), ინსბრუკი, ავსტრია
ორდრუპგაარდ-ანექსი (2005), კოპენჰაგენი, დანია
ბე-ემ-ვეს ცენტრალური შენობა (2005), ლაიფციგი, გერმანია.

ზაჰა ჰადიდს ეკუთვნის ასევე უმაღლესი პროფილის საინტერიერო ნამუშევრები, მათ შორის, ლონდონის ათასწლეულის თაღის „მაინდ-ზონა“. ერთ-ერთი მიმდინარე პროექტია ლონდონის აქვა-ცენტრის 20.000 მაყურებლიანი დარბაზი, 2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიადის პროექტის ერთ-ერთი დანამატი.

მრავალ საერთაშორისო კონკურსში გამარჯვებული ჰადიდის საუკეთესო პროექტები არასდროს აშენებულა. მათ შორის აღსანიშნავია ჰონგ-კონგის პიკ-კლუბი და კარდიფის ”ბეი-ოპერა ჰაუზი” უელსში (1994). 2002 წელს მან გაიმარჯვა სინგაპურის უან-ნორზ გენერალური გეგმის პროექტის საერთაშორისო კონკურსში. 2005 წელს მისმა პროექტმა გაიმარჯვა ბაზელის ახალი საქალაქო კაზინოს შენობის კონკურში. 2004 წელს ჰადიდი პირველი ქალი გახდა, რომელსაც პრიცკერის არქიტექტურის პრემია მიენიჭა. ბრიტანეთში მას სამეფო ორდენის წევრობა მიენიჭა არქიტექტურის სფეროში მნიშვნელოვანი ღვაწლისთვის. ჰადიდი ბრიტანიკის ენციკლოპედიის სარედაქტორო საბჭოს წევრია.

გარდაცვალება
ზაჰა ჰადიდი გარდაიცვალა 2016 წლის 31 მარტს, 65 წლის ასაკში, მაიამიში, გულის შეტევით.

გალერეა
დენიელ ლიბესკინდი

დენიელ ლიბესკინდი ( დ. 12 მაისი, 1946, ლოძი, პოლონეთი) — ნაცისტთა ჰოლოკოსტს გადარჩენილ ებრაელთა შვილი, აშშ-ის ნატურალიზებული მოქალაქე 1965 წლიდან, არქიტექტორი.

განათლება
სწავლობდა ბრონქსის საშუალო სკოლაში. შემდეგ ისრაელში აგრძელებს მუსიკის სწავლას და აკორდეონის ვირტუოზი შემსრულებელი ხდება ნიუ-იორკში პრესტიჟულ კუპერის ხელოვნებისა და მეცნიერების განვითარების გაერთიანებაში არქიტექტურის ხარისხისთვის სწავლის დაწყებამდე. 1972 წელს ესექსის უნივერსიტეტის ხარისხს იღებს არქიტექტურის ისტორიასა და თეორიაში. 1989 წლიდან ბერლინში ცხოვრობს მეუღლესა და სამ შვილთან ერთად. მისი არქიტექტურა გამოირჩევა არასწორი კუთხეებით, გადამკვეთი გეომეტრიული ფიგურებით და წყვეტილი ხაზებით, მანერით, რომელიც გამუდმებით იპყრობს გარშემომყოფთა ყურადღებას. მისი ძირითადი ნამუშვრები მუზეუმებისა და გალერეების შენობებია.

პროექტები
დასრულებული
ებრაული მუზეუმი (ბერლინი), გერმანია;
ფელიქს-ნუსბაუმ-ჰაუსი, ოსნაბრიუკი, გერმანია;
იმპერიული ომის მუზეუმი (მანჩესტერი), დიდი ბრიტანეთი;
ლონდონის მეტროპოლიტენის უნივერსიტეტი, მაგისტრანტთა ცენტრი, ჩრდ. ლონდონი;
დანიის ებრაული მუზეუმი (კოპენჰაგენი).

დამუშავების პროცესშია
დენვერის ხელოვნების მუზეუმი, დენვერი;
ონტარიოს სამეფო მუზეუმი, ტორონტო;
ფრიდომ ტაუერი, ნიუ-იორკი (ნაწილობრივ სახეცვლილი პროექტით);
ბარბარა ვეილის გალერეა, ესპანეთი.
პორტვაინი

პორტვაინი — ტკბილი, შემაგრებული ღვინოა დუეროს ხეობიდან, პორტუგალიის ჩრდილოეთით; მისი სახელი მომდინარეობს ქალაქ პორტუდან — პორტის ღვინის ექსპორტისა და ვაჭრობის ცენტრი. ამ ღვინოს პორტუგალიაში საუკუნიდან ამზადებენ. პორტვაინი ძალზედ პოპულარული გახდა ინგლისში 1703 წლის მეთუის ზავის გამო, რის შემდეგაც ვაჭრებს საშუალება მიეცათ ღვინის იმპორტი განეხორციელებინათ შეღავათიანი ბაჟით, მაშინ როდესაც საფრანგეთთან ომის გამო ინგლისი ფრანგულ ღვინოს მოკლებული გახდა. მსგავსი ღვინო, რომელსაც ასევე „პორტს“ უწოდებენ მზადდება სხვა ქვეყნებშიც, მათ შორის ავსტრალიაში, ინდოეთსა და აშშ-ში. სენტ-აუგუსტინაში, ფლორიდა, მას უკვე ამზადებდნენ საუკუნიდან მოყოლებული. ზოგიერთ ქვეყანაში, მათ შორის კანადასა და ევროპის კავშირში, მხოლოდ პორტუგალიურ ღვინოს შეიძლება ეწოდოს „პორტი“.

პორტვაინი, როგორც წესი, უფრო ბლანტი, მდიდარი ბუკეტის, ტკბილი და მაღალალკოჰოლიანია ვიდრე სხვა ღვინოები. ეს გამოწვეულია ღვინოს შესამაგრებლად მასში დისტილირებული ყურძნის სპირტის დამატებით ფერმენტაციის შესაჩერებლად დუღილის პერიოდში შაქრის მთლიანად ალკოჰოლად გადაქცევამდე. მას, როგორც წესი, საჭმლის შემდეგ დესერტად მიირთმევენ, ან ყველთან ერთად. თუმცა საფრანგეთში, პორტვაინი აპერიტივია. ღვინოში ალკოჰოლის შემცველობა მერყეობს 18%-დან 30%-მდე.

პორტის ღვინო 16%-ზე ნაკლები ეთანოლის შემცველობით ვერ იცავს თავს ჰაერთან შეხების გამო გაფუჭებისგან. 18%-ზე მეტი ალკოჰოლით კი პორტვაინი შეიძლება შენახულ იქნას ხის „მსუნთქავ“ კასრებში, რაც მისი დაძველების საშუალებას იძლევა.