კარსტოსფერო

კარსტოსფერო (კარსტი და „სფერო“) — კარსტული პროცესების გავრცელების გეოსფერო, პლანეტის გარსი. სახელწოდება „კარსტოსფერო“ შემოგვთავაზა პროფესორმა ლევან მარუაშვილმა სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის დედამიწის შემსწავლელ მეცნიერებათა განყოფილების საინჟინრო გეოლოგიის კომისიის კარსტული სექციის პლენუმზე 1969 წლის მაისში ლითოსფეროს იმ ნაწილის აღსანიშნავად, რომელიც კარსტული მოვლენების არენას ემსახურება, ხოლო კონცეფცია კარსტოსფეროს შესახებ მარუაშვილმა შექმნა 1970 წელს. საერთო ჯამში, კარსტოსფეროს გეგმა სტრატისფეროს გეგმის თანხვედრილია, თუმცა კარსტოსფეროს ფართობი სტრატისფეროს ფართობზე ნაკლებია. ამ სხვაობის შესაფასებლად, აუცილებელია სტრატისფეროს გავრცელებისა და კარსტული წყლების ცირკულაციის თავისებურებების გათვალისწინება. როგორც ცნობილია, სტრატისფერო იკავებს ხმელეთის დიდ ნაწილს (კრისტალური, გრანიტული ფარებისა და მასივების გამოკლებით) და ოკეანეებისა და ზღვების ფსკერის მნიშვნელოვან ნაწილს (ოკეანის საგების გამოკლებით, სადაც დანალექი საფარი თხელია).

შელფი, კონტინენტური კალთა და კონტინენტის ძირი წარმოადგენს კონტინენტების წყალქვეშა ნაწილს და აგებულია კონტინენტური ტიპის დანალექი ქანებით, უფრო ნაკლებად, გრანიტებით და ძირითადად, შეადგენს სტრატისფეროს ნაწილს. კონტინენტური მასივების გარე საზღვარი მათი სანაპირო ხაზიდან შორს, დიდ სიღრმეებზე გადის (1000–1300 მ ოხოტის ზღვაში, 1500 მ ადრიატიკის ზღვაში და ა.შ). კონტინენტის წყალქვეშა კიდის საერთო ფართობი ოლეგ ლეონტიევის მიხედვით, 71,6 მლნ. კმ²-ია. ამას უნდა დაემატოს სუბოკეანური აგებულების (უშუალოდ ბაზალტურ ფენაზე მიბჯენილი საკმაოდ მძლავრი დანალექი საფრის არსებობის) გარდამავალი ზონა კონტინენტებსა და ოკეანეებს შორის 36,1 მლნ. კმ²-ით. ვინაიდან კირქვულ-დოლომიტური წყების წარმომქმნელი კარბონატების დალექვა მიმდინარეობდა დედამიწის ისტორიის გარკვეულ მონაკვეთში თითქმის საყოველთაოდ ოკეანეებსა და ზღვებში (წყალქვეშა ვულკანიზმის გამოვლინებული რაიონების, ხმელეთიდან ტლანქმონატეხი მასალის გადატანისა და სხვა პროცესების გამოკლებით, რომელიც ხელს უშლის კარბონატულ ნალექდაგროვებას), შესაბამისი ასაკის კარსტვადი ქანები თითქმის ყველგანაა წარმოდგენილი, სადაც კი სტრატისფერო წარმოქმნის ცოტად თუ ბევრად მნიშვნელოვან წყებას. ხმელეთზე კარსტვადი ქანები გაშიშვლებული და დამარხულია, გიორგი მაქსიმოვიჩის მიხედვით, უკავიათ 50 მლნ. კმ²-ზე მეტი, საიდანაც კარბონატულ ქანებზე მოდის 40 მლნ. კმ²-მდე. კონტინენტური კარსტული წყლების მონაკვეთებში იზოლირებული თავისთავადი (ხმელეთის წყლების დამოუკიდებლად) მარილიანი ზღვის წყლების ცირკულაცია ოკეანეების საგებით, ინტრუზიებითა და რღვევებით არ შეიძლება წარმოიქმნას განტვირთვის არარსებობის გამო საყოველთაო ჰიდროსტატიკური წნევის პირობებში. აღნიშნული გაგება ფართოდ გაშალა გიორგი მაქსიმოვიჩმა, რომელმაც მასში ჩართო მეტამორფულ და მაგმურ ქანებში კარსტგამოვლინება. იგი აღნიშნავდა, რომ კარსტოსფერო მოიცავს ლითოსფეროს ნაწილს, რომელიც ემსახურება კარსტული მოვლენების არენას. დედამიწის ქერქში კარსტვადი ქანებისა და კარსტული მოვლენების გავრცელების უწყვეტი ხასიათის ხაზგასმისას როსტისლავ ციკინმა კარსტოსფერო დაახასიათა, როგორც გადანაწილებული ლითოგენეზის განსაკუთრებული არე. კარსტოსფეროს ცნება სხვაგვარად განსაზღვრა ვიაჩესლავ ანდრეიჩუკმა, რომლის მიხედვით, კარსტოსფერო დედამიწის ქერქის შედარებით მთლიანი გარსი, გეოსისტემაა, რომლის ერთიანობა განისაზღვრება ხსნადი ქანების ნივთიერების წრებრუნვით: ხმელეთზე მიმდინარეობს უმეტესწილად კარსტოსფეროს ნგრევა, ოკეანეში წარმოქმნა.

კარსტისა და კარსტმცოდნეობის გაგების უწყვეტი კამათის ფონზე სამეცნიერო დისკუსიამ კარსტოსფეროს შესახებ ფეხი მოიკიდა 1970-იანი წლების დასაწყისიდან. კარსტმცოდნეობის რიგ თეორიულ ასპექტში კარსტოსფეროს ცნება არის ფუნდამენტური. კარსტმცოდნეობისთვის კარსტოსფეროს აქვს უფრო მეთოდოლოგიური მნიშვნელობა, ვინაიდან ასახავს მოცემული დარგის ობიექტს.