iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჩიბათის განძი

ჩიბათის განძი — ბიზანტიური ოქროს მონეტების განძი, რომელიც 1958 წელს აღმოაჩინეს სოფელ ჩიბათში (ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტი). განძი შეიცავს 122 ცალ სოლიდს, რომელიც ეკუთვნის ბიზანტიის 4 იმპერატორს: ტიბერიუს -ს (578-582 წწ.) - 1 ცალი; მავრიკიოსს (582-602 წწ.) 1 ცალი; ფოკას (602-610 წწ.) 106 ცალი; ჰერაკლეს (610-641 წწ.) 14 ცალი. ყველა მონეტა მოჭრილია კონსტანტინოპოლის ზარაფხანაში. სავარაუდოა, რომ განძი ჩაფლულია საუკუნის 20-იან წლებში, როდესაც ჰერაკლე კეისარი ეგრისის გავლით ირანში მიდიოდა სალაშქროდ.
ჩიპროვეცის აჯანყება

ჩიპროვეცის აჯანყება — ბულგარეთის ქალაქ ჩიპროვეცისა (ახლანდელი ჩიპროვცი, ჩრდილო-დასავლეთი ბულგარეთი) და მისი გარეუბნის მოსახლეობის აჯანყება ოსმალეთის ბატონობის წინააღმდეგ. მოხდა ევროპული ქვეყნების ანტიოსმალური კოალიციისა (საღვთო ლიგა) და ოსმალეთს შორის ომის დროს. აჯანყების უშუალო საბაბი გახდა 1688 წლის 6 სექტემბერს ავსტრიის ჯარების მიერ ბელგრადის აღება და ვიდინისა და სოფიისაკენ წინსვლა. აჯანყებულები დამარცხდნენ ოსმალეთის მოკავშირე უნგრეთის ფეოდალებთან თეკეისთან ბრძოლაში. ოსმალეთმა ჩიპროვეცი და მის გარშემო მდებარე სოფლები გაძარცვეს და დაწვეს, მოსახლეობის ნაწილი გაანადგურეს, ნაწილი გაიქცა.
ჩოლა

ჩოლა — სახელმწიფო და დინასტია სამხრეთ ინდოეთში უძველეს დროს და შუა საუკუნეებში. ჩოლის სახელმწიფოს ისტორიული ცენტრი იყო ტანჯავურის რაიონში. სახელმწიფო ენა – ტამილური. საუკუნის დასასრულსა და საუკუნის შუა ხანებში ჩოლა ძლიერი მონარქიული სახელმწიფო იყო. ადრინდელი ფეოდალური ეპოქისათვის მაღალ განვითარებას მიაღწია მიწათმოქმედებამ, ხელოსნობამ და ვაჭრობამ, ტამილურმა ლიტერატურამ და ხელოვნებამ. საუკუნეში ჩოლა გახდა ჰოისალას სახელმწიფოს ვასალი და მალე არსებობა შეწყვიტა. ჩოლას დინასტია ცნობილი იყო საუკუნემდე.
ტაუმატაუაკატანგიანგაკოაუაუოტამატეატურიპუკაკაპიკიმაუნგაჰორონუკუპოკანუენუაკიტანატაჰუ

ტაუმატაუაკატანგიანგაკოაუაუოტამატეატურიპუკაკაპიკიმაუნგაჰორონუკუპოკანუენუაკიტანატაჰუ ან ტაუმატაუაკატანგიანგაკოაუაუოტამატეაპოკანუენუაკიტანატაჰუ — ბორცვი ახალ ზელანდიაში, ჩრდილოეთ კუნძულზე, ჰოკს-ბეის რეგიონში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 305 მეტრს შეადგენს. მისი სახელწოდება ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ურთიერთობის გამარტივების მიზნით ხშირად შემოკლებულად წარმოითქმის როგორც ტაუმატა .

სახელის მნიშვნელობა
დასახელება „ტაუმატაუაკატანგიანგაკოაუაუოტამატეატურიპუკაკაპიკიმაუნგაჰორონუკუპოკანუენუაკიტანატაჰუ“ ითარგმნება შემდეგ ნაირად : „მწვერვალი, სადაც ტამატეა, ადამიანი დიდი მუხლებით, მთებზე მცოცავი, მიწების მყლაპავი რომელმაც იმოგზაურა, უკრავდა თავის ფლეიტას თავისი შეყვარებულისთვის“. 85 სიმბოლოს გამოყენებით გინესის მსოფლიო რეკორდების წიგნის მიხედვით ის მსოფლიოს უგრძელესი სახელის მქონე ადგილია.
ვიქტორ კურნატოვსკი

ვიქტორ კურნატოვსკი (; დ. 10 ივლისი [ ძვ. სტ. 28 ივნისი], 1868, რიგა — გ. 2 ოქტომბერი [ძვ. სტ. 19 სექტემბერი] 1912, პარიზი) — რევოლუციური მოძრაობის მოღვაწე რუსეთსა და საქართველოში, ბოლშევიკი.

ბიოგრაფია
დაიბადა ექიმის ოჯახში. სწავლობდა სანქტ-პეტერბურგის უნივერსიტეტში, იყო ხელოსანი. 1887 წელს უნივერსიტეტიდან გარიცხეს და სანქტ-პეტერბურგიდანაც გაასახლეს. 1888 წელს შევიდა მოსკოვის უნივერსიტეტში, ჩამოშორდა ხალხოსნებს და ხელმძღვანელობდა მარქსისტულ წრეს. 1889 წელს, მოსკოვის უნივერსიტეტიდანაც გარიცხეს და არხანგელსკის ოლქში გადაასახლეს. 1892 წლის სექტემბერში ემიგრაციაში გაემგზავრა შვეიცარიაში. 1897 წელს, რუსეთში დაბრუნებისას საზღვარზე დააპატიმრეს და აღმოსავლეთ ციმბირში გადაასახლეს. 1898 წელს, მინუსინსკში შეხვდა ლენინს. აქ ხელი მოაწერა ლენინის მიერ დაწერილ (1899) „რუსეთის სოციალ-დემოკრატთა პროტესტს“. გადასახლებიდან დაბრუნების შემდეგ, 1900 წელს, კურნატოვსკი პარტიის დავალებით ჩამოვიდა თბილისში, სადაც კავშირი დაამყარა იოსებ სტალინთან, ფილიპე მახარაძესთან და გაშალა პარტიული მუშაობა სოციალ-დემოკრატიულ ორგანიზაციაში.

1901 წელს დააპატიმრეს და მეტეხის ციხეში 2 წლის პატიმრობის შემდეგ ციმბირში გადაასახლეს. 1904 წელს, იაკუტსკში ხელმძღვანელობდა პოლიტიკურ პატიმართა საპროტესტო გამოსვლას, რის გამოც კატორღა მიუსაჯეს, რომელსაც იხდიდა აკატუის ციხეში. 1905-1906 წლებში ჩიტაში ჩამოაყალიბა მუშათა, ჯარისკაცთა და კაზაკების დეპუტატების საბჭო. იყო რუსეთის სოციალ-დემოკრატიულ მუშათა პარტიის (რსდმპ) ჩიტის კომიტეტის წევრი, გაზეთ „ზაბაიკალსკი რაბოჩის“ რედაქტორი, ხელმძღვანელობდა ჩიტის მუშათა შეიარაღებულ აჯანყებას, დამარცხების შემდეგ, 1906 წელს, დააპატიმრეს.

სამხედრო სასამართლომ კურნატოვსკს სიკვდილი მიუსაჯა, რაც შემდეგ სამუდამო კატორღით შეუცვალეს. 1906 წელს, იაპონიაში გაიქცა, საიდანაც გადავიდა ავსტრალიაში. 1910 წელს ავადმყოფი ჩავიდა პარიზში, სადაც 2 წლის შემდეგ გარდაიცვალა.
ხორლოგიინ ჩოიბალსანი

ხორლოგიინ ჩოიბალსანი (; დ. 8 თებერვალი 1895, ცეცენხანის აიმაკი, ცინი — გ. 26 იანვარი, 1952, მოსკოვი) — მონღოლეთის პოლიტიკური და სახელმწიფო მოღვაწე. მარშალი. გარდაცვალებიდან გარკვეული ხნის შემდეგ მონღოლეთში დამკვიდრდა მისი პიროვნების კულტი.

ბიოგრაფია
დაიბადა ღარიბი არატის ოჯახში. 1914-1917 წლებში სწავლობდა ირკუტსკში. 1919 წელს ურგაში სუხე-ბატორისა და მის მიერ ჩამოყალიბებულმა რევოლუციური წრეების გაერთიანებამ 1920 წელს საფუძველი დაუდო მონღოლეთის სახალხო-რევოლუციური პარტიის შექმნას. ჩოიბალსანი 1921 წლის მარტში მონაწილეობდა მონღოლეთის სახალხო პარტიის ყრილობის მომზადებაში. 1921 წლის ივლისიდან სახალხო მთავრობის შემადგენლობაში იყო. 1921-1923 წლებში მონღოლეთის არმიის მთავარსარდლის მოადგილეა, ხოლო 1924-1928 წლებში მთავარსარდალი. 1928-1930 წლებში მცირე ხურალის პრეზიდიუმის თავმჯდომარე, 1930 წელს საგარეო საქმეთა მინისტრი, ხოლო 1939 წლიდან პრემიერ-მინისტრი.
ჩრდილოეთის ომი (1655-1660)

ჩრდილოეთის ომი — შვედეთისა და მისი მოკავშირეების ომი რეჩ პოსპოლიტასა და მის მოკავშირეებთან. მიმდინარეობდა 1654-1667 წლების რუსეთ-პოლონეთის ომის დროს. შვედეთის ჯარებმა დაიკავეს თითქმის მთელი პოლონეთი, აგრეთვე ლიტვის ნაწილი. რუსეთთან დადებულმა დროებითმა ზავმა და რუსეთ-შვედეთის 1656-1658 წლების ომის დაწყებამ ხელი შეუწყო აჯანყებულ გლეხთა მიერ შვედ დამპყრობთა განდევნას. მაგრამ 1656 წლის ზაფხულში შვედებმა ბრანდებურგთან ერთად კვლავ დაიკავეს ვარშავა. 1657 წელს დანია შვედეთის წინააღმდეგ ომში ჩაება და რეჩ პოსპოლიტა განთავისუფლდა შვედების ოკუპაციისაგან. შვედეთმა ვერ შეძლო დანიის საბოლოო დამარცხება, რადგან დანიას მხარი დაუჭირეს რეჩ პოსპოლიტამ და მისმა მოკავშირეებმა – ავსტრიამ, ბრანდებურგმა და ნიდერლანდებმა. 1660 წელს რეჩ პოსპოლიტამ დადო ზავი შვედეთთან სტატუს-კვოს პირობით, რომ დაეკავებინა რუსეთთან ხელახლა შეერთებული უკრაინა და ბელორუსიის დიდი ნაწილი, რომელიც რუსეთის ჯარებს ეკავა. 1659 წელს რეჩ პოსპოლიტამ განაახლა ომი რუსეთთან და რუსეთი იძულებული გახდა ხელი მოეწერა შვედეთთან არახელსაყრელ კარდისის ზავზე (1661 წელი).
ნიკოლა ლებლანი

ნიკოლა ლებლანი (დ. 6 დეკემბერი, 1742, ივუა-ლე-პრე, დეპარტამენტი შერი, — გ. 16 იანვარი, 1806, სენ-დენი) — ფრანგი ქიმიკოსი. 1787-1789 წლებში ლებლანმა პირველმა შეიმუშავა სუფრის მარილისაგან სოდის მიღების სამრეწველო მეთოდი. 1791 წელს საფრანგეთში ამუშავდა სოდის პირველი ქარხანა, სადაც სოდას ლებლანის მეთოდით იღებდნენ. საფრანგეთის დიდი რევოლუციის წლებში ლებლანი იყო დენთისა და გვარჯილის წარმოების მმართველი. სოდის წარმოების პატენტის გაუქმებისა და სოდის ქარხნის დახურვის შედეგად ლებლანი გაკოტრდა და თავი მოიკლა.
ლეიკოციტოზი

ლეიკოციტოზი — ლეიკოციტების მომატება სისხლში; პათოლოგიური მდგომარეობა , რომლის დროსაც ლეიკოციტების რაოდენობა 1 მმ³ სისხლში რამდენიმე ათეულ ათასს აღწევს. ვითარდება სხვადასხვა ინფექციური დაავადების, სეპტიკური, ანთებითი და ტოქსიკური პროცესების, ლევკოზის დროს, აგრეთვე მაიონიზებელი რადიაციის დიდი დოზებით მოქმედების პირველ სტადიაში, ქსოვილების დაშლის შემთხვევაში (ავთვისებიანი სიმსივნე, გულის კუნთის ინფარქტი) და სხვა. როგორც ფიზიოლოგიური მოვლენა, აღინიშნება საკვების მიღების და ფიზიკური მუშაობის დროს; ლევკოციტოზი ჩვეულებრივ აქვთ ორსულ ქალებსა და ახალშობილ ბავშვებს. ლევკოციტოზის გამომწვევი მიზეზის ლიკვიდაციასთან ერთად ლეიკოციტების რაოდენობა ნორმას უბრუნდება.
უნგრეთის დემოგრაფია

უნგრეთის დემოგრაფია — უნგრეთის მოსახლეობის ისეთი დემოგრაფიული მაჩვენებლები როგორიცაა: მოსახლეობის სიმჭიდროვე, ეთნიკური შემადგენლობები, განათლების დონე, ჯანდაცვა, ეკონომიკური სტატუსი, რელიგიური კუთვნილება და სხვა ასპექტები.

მოსახლეობა
უნგრეთის შექმნს დროს (895 წ.) მისი მოსახლეობა შეადგენდა შუა დუნაის დაბლობზე შეჭრილ უგრელების ტომებს და იქ დამხვდურ სლავურ მოსახლეობას. ზოგი წყაროს მიხედვით ეს იყო 200 000 სლავი და 400 000 უნგრელი, ხოლო სხვა წყაროებში 805 წლისთვის უნგრეთის ტერიტორიაზე მოსახლეობის რაოდენობა მერყეობს 120 000 - 600 000-ის ფარგლებში,

დემოგრაფების მიხედვით მოჰაჩის ბრძოლამდე მოსახლეობის 80 პროცენტს შეადგენდნენ უნგრელები, ხოლო რაკოცის მიერ დამოუკიდებლობისთვის ნაწარმოები ომის შემდეგ უნგრელები საკუთარ ქვეყანაში უმცირესობაში აღმოჩნდნენ. პირველი მსოფლიო ომის შემდგომმა ტერიტორიულმა ცვლილებებმა უნგრეთის მოსახლეობა გახადა ერთგვაროვანი. დღეისთვის მოსახლეობის ცხრა მეათედზე მეტი არის ეთნიკური უნგრელი და საუბრობს უნგრულად.

ეთნიკური შემადგენლობა
2001 წლის გამოკითხვის მიხედვით, უნგრეთში ცხოვრობს დაახლოებით 16 ეთნიკური ჯგუფი. რომელთა პროცენტული მაჩვენებლებიც შემდეგია:

უნგრელები: 9 416 045 ანუ 93.2 %
ბოშები: 190 046 1.9 %
გერმანელები: 62 233 0.6 %
სლოვაკები: 17 693 0.17 %
ხორვატები: 15 620 0.15 %
რუმინელები: 7995 0.08 %
სხვა უნგრული ეთნოსები: 20 473 (0,2 %)
სხვა არა უნგრული ეთნოსები: 16 081 (0,16 %)
უცნობი (არ უპასუხეს): 570 537 (5,6 %)

უდიდესი ქალაქები
იოსებზილიხანიანი (S-1283)

იოსებზილიხანიანის ხელნაწერი — -1283 კომპილაციის საფუძველზე შეკრული ქართული ხელნაწერი წიგნი - საუკუნეებიდან. დღეს დაცულია საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ფონდში.

საწერ მასალად გამოყენებულია ქაღალდი. შეიცავს 120 ფურცელს, რომელთა ზომებია 21,515,5 სანტიმეტრი. ტექსტი ნაწერია მხედრული დამწერლობით, შავი მელნით; სათაურები და ტაეპების დასაწყისები შესრულებულია სინგურით. ხელნაწერი მდიდრულადაა მოხატული. ნუსხა შეიცავს თორმეტ მინიატიურას, რომელთაგან ზოგიერთს მცენარეული ან გეომეტრიული ორნამენტი დაუყვება. მინიატიურები, რომლებციც ადრეული ისფაჰანური სკოლისა და შირაზული მინიატიურის ნიმუშებტან ავლენს მსგავსებას, სხვა ხელნაწერიდანაა ამოჭრილი და ჩაკრულია ნუსხის უფრო დიდი ზომის თავისუფალ ფურცლებზე.
ქსნის ერისთავიანთ ისტორია (H-2496)

ქსნის ერისთავიანთ ისტორია (-2496) — საუკუნის ქართული ხელნაწერი. ხელნაწერის თავდაპირველი ვარიანტი, სავარაუდოდ, ერთ-ერთი ფეოდალური საგვარეულოს პირადი ბიბლიოთეკისათვის იყო შედგენილი. ნუსხას ახლავს ანდერძი, რომლის მიხედვითაც ეს ისტორია უპოვიათ და ხელახლა გადაუწერიათ საუკუნეში. გადაწერილია კნეინა მარიამ ერისთავისა და ქსნის ერისთავის ძე გიორგის მიერ 1828 წელს.

საწერ მასალად გამოყენებულია ქაღალდი. შეიცავს რვა ფურცელს, რომელთა ზომებია 3523 სანტიმეტრი. ნაწერია მხედრული დამწერლობით, შავი მელნით. ახლავს პრიმიტიული მხატვრობის ნიმუშები.
უთრუთიან-საამიანი (S-1594)

უთრუთიან-საამიანის ხელნაწერი -1594 ქართული ხელნაწერი წიგნია საუკუნიდან. გადაწერილი და მოხატულია ცნობილი კალიგრაფისა და მხატვრის, მამუკა თავაქალაშვილის მიერ სამეგრელოში 1647 წელს. ხელნაწერის მომგებელია ლევან დადიანი.

საწერ მასალად გამოყენებულია ქაღალდი. შეიცავს 148 ფურცელს, რომელთა ზომებია 3120,5 სანტიმეტრი. გადაწერილია მხედრული დამწერლობით, შავი მელნით. მამუკა თავაქალაშვილის მიერ შესრულებული ილუსტრაციები, დევები, ბატალური სცენები, საჭურველი და სხვა, ქართული ხალხური სახვის მანერითაა შესრულებული.
ვახტანგ VI-ის სამართლის წიგნთა კრებული (S-3683)

ვახტანგ -ის სამართლის წიგნთა კრებულის ხელნაწერი -3683 დაცულია საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ფონდში. გადაწერილია 1708 წელს.

საწერ მასალად გამოყენებულია ქაღალდი. ხელნაწერი შეიცავს 336 ფურცელს, რომელთა ზომებია 3021 სანტიმეტრი. წინ უძღვის მაღალაძის მიერ ხელით გადაწერილი, გრაფებში ჩასმული მუხლობრივი საძიებელი და მეორედ მოსვლის ფერადი მინიატიურა. გადაწერილია მხედრული დამწერლობით, შავი მელნით. სათაურები შესრულებულია სინგურით.
გოგონა მილიონ დოლარად

„გოგონა მილიონ დოლარად“ — კლინტ ისტვუდის 2004 წლის ამერიკული სპორტული დრამატული ფილმი. მასში მოთხრობილია კრივის მწვრთნელის შესახებ, რომელიც ეხმარება მოყვარულ ქალ-მოკრივეს, გახდეს პროფესიონალი.

როლებში
კლინტ ისტვუდი — ფრენკი დანი
მორგან ფრიმენი — ედი დარპისი
ჰილარი სუონკი — მეგი ფიცჯერალდი

ჯილდოები
ოსკარი
საუკეთესო ფილმი: კლინტ ისტვუდი, ალბერტ რადი, ტომ როზენბერგი
საუკეთესო რეჟისორი: კლინტ ისტვუდი
საუკეთესო მსახიობი ქალი: ჰილარი სუონკი
საუკეთესო მსახიობი კაცი მეორეხარისხოვან როლში: მორგან ფრიმენი

ოქროს გლობუსი
საუკეთესო რეჟისორი: კლინტ ისტვუდი
საუკეთესო მსახიობი ქალი: ჰილარი სუონკი

სეზარი
საუკეთესო უცხოენოვანი ფილმი: კლინტ ისტვუდი
კლინტ ისტვუდი

კლინტ ისტვუდი (; დ. 31 მაისი, 1930, სან-ფრანცისკო, აშშ) — ამერიკელი მსახიობი და რეჟისორი. კარიერა დაიწყო როგორც ვესტერნების ჟანრის მსახიობმა, სახელი გაითქვა სერჯიო ლეონეს ფილმებში მონაწილეობით. როგორც რეჟისორს, მოპოვებული აქვს სხვადასხვა ჯილდოები, მათ შორის ოსკარი. 1967 წლიდან ფლობს საკუთარ საპროდიუსერო კომპანიას . 1986-88 წლებში მოღვაწეობდა როგორც პოლიტიკოსი და იყო კალიფორნიის ერთ-ერთი ქალაქის მერი.

ფილმოგრაფია
ჯონ მაკკონელი (მშვიდობის აქტივისტი)

ჯონ მაკკონელი ( 22 მარტი, 1915 — 20 ოქტომბერი, 2012) — დედამიწის დღის დამაარსებელი და შემქმნელი. ის იყო დამაარსებელი და ხელის შემწყობი ადამიანური ტანჯვის შემცირებისკენ და საყოველთაო კეთილდღეობის მიღწევისადმი მიმართული მრავალი იდეისა . მის ინტერესებში შედიოდა მრავალი ისეთი კრიტიკული პრობლემის მოგვარება, რომელთა წინაშეც კაცობიობა დღეს დგას.
ახმეტის ელიას ეკლესია

ახმეტის ელიას ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ქალაქ ახმეტაში, საბეროს უბნის სამხრეთით 1 კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (6,4 4.5 მ). ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი და რიყის ქვით. წყობა ირეგულარულია. კედლების ზედაპირი შიგნით და გარეთ ბათქაშითაა გასწორებული. დაზიანებულია: ჩამოშლილია სახურავის საფარი და ფასადებზე აქა-იქ წყობის ნაწილი. ლავგარდნის მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი.

შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი მოზრდილი, არაწესიერი ფორმის ქვითაა გადახურული. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, სწორკუთხა სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშია. აფსიდი გადახურულია არაწესიერი ფორმის სხმული კონქით, სხმულია კამარაც.

ეკლესიის სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. დარბაზის კედლებს მთელ სიგრძეზე საფეხური შემოუყვებოდა (შემორჩენილია ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებთან).
გაგნოა

გაგნოა — ქალაქი კოტ-დ’ივუარის სამხრეთით. გო-ჯიბუას ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი.

გეოგრაფიული მდგომარეობა
ქალაქი მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ ნაწილში, მდინარე გბერეს მარჯვენა სანაპიროზე (მდინარე სასანდრას აუზი), დაახლოებით 100 კმ-ის მანძილზე სამხრეთ-დასავლეთით ქალაქ აბიჯანიდან. აბსოლუტური სიმაღლეა 210 მეტრი ზღვის დონიდან.

მოსახლეობა
1998 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობამ შეადგინა 107 124 ადამიანი, ხოლო 2014 წლის აღწერის მონაცემებით 160 465 ადამიანი.
ქალაქის მოსახლეობის რაოდენობის დინამიკა წლების მიხედვით:

ეკონომიკა
ქალაქის მოსახლეობის ძირითადი დასაქმების სფეროა სოფლის მეურნეობა. ქალაქის შემოგარენში მოჰყავთ მანიჰოტი, კაკაო, სიმინდი, იამსი, ბრინჯი, ყავა და სხვა კულტურები.

ტრანსპორტი
ქალაქიდან დასავლეთით მდებარეობს გაგნოას პატარა აეროპორტი (: , : ).
ახმეტის კვირაცხოვლის ეკლესია

ახმეტის კვირაცხოვლის ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ახმეტაში. დგას ქალაქის სამხრეთით, მდინარე ორვილის მარჯვენა ნაპირას, სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (4,8 3,6 მ), ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. წყობა ირეგულარულია. ფასადებზე აქა-იქ მოზრდილი შირიმის ქვებია ჩასმული. დაზიანებულია: ჩამოშლილია კრამიტის საბურავი და აქა-იქ კედლების ზედა ნაწილი. თაროსებრი ლავგარდნისაგან შემორჩენილია რამდენიმე ქვა.

შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი სწორკუთხა. აღმოსავლეთით, ღრმა ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, ვიწრო სწორკუთხა სარკმელია, რომელიც გარეთკენ მკვეთრად მაღლდება. სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშია, ხოლო ქვემოთ, კედელზე, ქვის ტრაპეზია მიდგმული. საკურთხეველი გადახურულია სხმული კონქით, სხმულია კამარაც. ფასადები სადაა, მოკლებულია ყოველგვარ მორთულობას.
ცაგერის განძი

ცაგერის განძი — ძვ. წ. - საუკუნეების ბრინჯაოს ნივთების განძი. აღმოჩნდა 1941 წელს ცაგერთან, ადგილ ჩიხეში. ნივთები თიხის ჭურჭელში ეწყო. შეიცავს კოლხურ ცულს, რომელიც გველის გრავირებული გამოსახულებითაა შემკული, თოხებს, სეგმენტისებრ იარაღს, ნამგლებს, სატეხს, ღარის ფრაგმენტებს, ერთმანეთში გაყრილ მასიურ რგოლებს, მილებს, ბრინჯაოსმუზარადიანი მხედრის ქანდაკებას, სპილენძის ზოდებს.

განძი დაცულია ცაგერის მუზეუმში.
ცამეტწლიანი ომი

ცამეტწლიანი ომი — ომი ტევტონთა ორდენსა და პოლონეთის სამეფოს შორის. დაიწყო 1454 წლის თებერვალში ორდენის წინააღმდეგ მიმართული აჯანყებით, რომელიც მოამზადა პრუსიის კავშირმა (დაარსდა 1440 წელს. აერთიანებდა ოპოზიციურად განწყობილ ქალაქებს, პომორიეს და პრუსიის რაინდთა დაბალ ფენას). პოლონეთის მეფე კაზიმეჟ -მ ორდენის მიწები 1454 წლის მარტში პოლონეთის კუთვნილებად გამოაცხადა. პოლონეთის შლიახტის ლაშქარი ორდენის სამფლობელოებში შევიდა, მაგრამ 1454 წლის სექტემბერში ხოინიცესთან დამარცხდა. ომი გაჭიანურდა, ორდენს დაეხმარნენ ბრანდებურგისა და სხვა გერმანული სამთავროები. ცამეტწლიანი ომის ბედი ფაქტობრივად გადაწყვიტა 1462 წლის ჟარნოვეცთან ბრძოლაში პოლონელთა გამარჯვებამ. ომი დამთავრდა ტორუნის ზავით 1466 წელს, რომლითაც პოლონეთის სამეფომ კვლავ მოიპოვა ბალტიის ზღვაზე გასასვლელი.
ცალფა

ცალფა, ზალფა — ძველი ქვეყანა მცირე აზიაში ძვ. წ. ათასწლეულში. დედაქალაქსაც ცალფა ერქვა. მდებარეობდა დაახლოებით ახლანდელი ბაფრის მიდამოებში, სადაც მდინარე მარასანთი შავ ზღვას (ხეთები მას „ცალფის ზღვას“ უწოდებდნენ) ერთვის. „კაპადოკიური ფირფიტების“ თანახმად, ცალფა ყოფილა ძლიერი სახელმწიფო, ჩაბმული დიდ საერთაშორისო ვაჭრობაში. ასურელ ვაჭრებს ცალფაში ორი სახის სავაჭრო ფაქტორია დაუარსებიათ. ხეთების ძველი სამეფოს დროიდან ცალფა ხეთებს ემორჩილებოდა, მაგრამ „ცალფის მეომრები“ განთავისუფლებულნი ყოფილან სახელმწიფო ვალდებულებისაგან, მოგვიანებით მათ ეს პრივილეგია დაუკარგავთ.
ცელესტინელები

ცელესტინელები — კათოლიკური მონაზვნური ორდენის წევრები. ორდენი დააარსა ბერმა პიეტრო და მორონემ (შემდეგში პაპი ცელესტინ , აქედან წარმოსდგება ორდენის სახელწოდებაც) სამხრეთ იტალიაში საუკუნის შუა წლებში. 1263 წელს ცელესტინელებმა ბენედიქტელთა წესდება მიიღეს. ცელესტინელების ორდენი მოქმედებდა იტალიაში, საფრანგეთში, გერმანიაში, ნიდერლანდებში, ჩეხეთში. - საუკუნეების მიჯნაზე ორდენმა არსებობა შეწყვიტა.
ცის სამეფო

ცი — ძველი ჩინური სამეფო ჩუნციუსა (ძვ. წ. 722-481 წწ.) და ჯანგოს (ძვ. წ. 403-221 წწ.) პერიოდისა. შედიოდა „5 ჰეგემონისა“ და „7 უძლიერესი“ სამეფოს რიცხვში, რომლებიც ჯოუს მონარქიისაგან თავისუფალნი იყვნენ. ეკავა ახლანდელი შანდუნის პროვინციის დიდი ნაწილი და ნაწილობრივ ხებეის პროვინციის ტერიტორია. დედაქალაქი ინციუ (ახლანდელი ლინძი შანდუნში). იმ დროს მსხვილი ვაჭრობა-ხელოსნობის და კულტურის ცენტრი იყო. ძვ. წ. 221 წელს დაიპყრო ცინის სამეფომ.
ცის დინასტია

ცის დინასტია — დინასტია და ფეოდალური სახელმწიფო სამხრეთ ჩინეთში სამხრეთისა და ჩრდილოეთის დინასტიების (- საუკუნეები) პერიოდში. მეორე სახელწოდებაა ნან ცი (სამხრეთი ცი). არსებობდა 479-502 წლებში. დააარსა სიო დაოჩენმა. დედაქალაქი - ძიანკანი (ახლანდელი ნანკინი). 502 წელს იუნჯოუს მხარის გამგებელმა სიაო იანმა ხელში ჩაიგდო ტახტი და ლიანის დინასტია (502-557 წწ.) გამოაცხადა.
ჟან-პიერ პაპენი

ჟან-პიერ პაპენი (; დ. ) — ფრანგი საფეხბურთო მწვრთნელი და ყოფილი ფეხბურთელი.

კარიერის ძირითადი ნაწილი გაატარა ოლიმპიკ მარსელში, რომლის შემადგენლობაშიც 1991 წელს მოიგო უეფა-ს ჩემპიონთა თასი. ამავე წელს ჟურნალმა -მა დაასახელა ევროპის საუკეთესო ფეხბურთელად და გადასცა ოქროს ბურთი. საფრანგეთის ეროვნულ ნაკრებში ჩაატარა 54 თამაში და გაიტანა 30 გოლი.

მიღწევები
საკლუბო
ეროვნული ჩემპიონატები
ბრიუგე
ბელგიის თასი
თასის მფლობელი: 1986
ოლიმპიკი მარსელი
საფრანგეთის ჩემპიონატი
ჩემპიონი (4): 1988–89, 1989–90, 1990–91, 1991–92
საფრანგეთის თასი
თასის მფლობელი: 1988–89
მილანი
იტალიის ჩემპიონატი
ჩემპიონი (2): 1992–93, 1993–94
იტალიის სუპერთასი
თასის მფლობელი (2): 1992, 1993
საერთაშორისო ტურნირები
ოლიმპიკი მარსელი
ევროპის ჩემპიონთა თასი
ფინალისტი: 1990–91
მილანი
ჩემპიონთა ლიგა
თასის მფლობელი: 1993–94
ბაიერნი
უეფა-ს თასი
თასის მფლობელი: 1995–96
სანაკრებო
საფრანგეთი
მსოფლიო ჩემპიონატი
მე-3 ადგილი: 1986
ინდივიდუალური
ევროპის წლის საუკეთესო ფეხბურთელი
 '
ოქროს ბურთი: 1991
 '
ოქროს ბურთი: 1991
ბრინჯაოს ბურთი (3): 1989, 1990, 1992
სხვა მიღწევები
საფრანგეთის ჩემპიონატი
საუკეთესო ბომბარდირი (5): 1987–88, 1988–89, 1989–90, 1990–91, 1991–92
ფიფა-ს ასეული ( 100): 2004
ციმბირის სახანო

ციმბირის სახანო — ფეოდალური სახელმწიფო. ჩამოყალიბდა საუკუნის დასასრულს. - საუკუნეებში ჯერ ჯუჩის, მერე შაიბანის ულუსში, შემდეგ კი ტიუმენის სახანოში შედიოდა. 1495 წელს, ტიუმენის ხანის შაიბანიდ იბაქის მკვლელობის შემდეგ, ლეგენდარული თაიბუღის შთამომავალი მამედი სათავეში ჩაუდგა ულუსების ახალ პოლიტიკურ კავშირს, რომელსაც მისი მთავარბანაკის ციმბირის მიხედვით, ციმბირის სახანო ეწოდა.

ციმბირის სახანოს ჩრდილოეთი ნაწილის მოსახლეობის ცხოვრებაში დიდ როლს თამაშობდა მონადირეობა, თევზჭერა, მეირმეობა. ფეოდალური ურთიერთობანი გადახლართული იყო პატრიარქალურ-გვაროვნულ გადმონაშთებთან. ფეოდალური ურთიერთობის განვითარებამ ხელი შეუწყო წარჩინებულთა შორის ისლამის გავრცელებას, რომელიც ოფიციალურ რელიგიად იქცა. ციმბირის სახანოს სავაჭრო კავშირი ჰქონდა შუა აზიასთან, რუსეთთან, ნოღაის ურდოსთან, ყაზანის სახანოსთან, მონღოლეთთან და ჩინეთთან.

1555 წელს ედიგერმა (თაიბუღის გვარიდან) თავი რუსეთის ვასალად ცნო, მაგრამ 1563 წელს შაიბანიდმა ქუჩუმმა ნოღაელთა დახმარებით ხელისუფლება ხელთ იგდო, 1572 წელს გაწყვიტა რუსეთთან ურთიერთობა და მის წინააღმდეგ გაილაშქრა. 1582 წელს ციმბირის სახანოს სერიოზული დარტყმა მიაყენა ერმაკის რაზმებმა, რომლებმაც დაიკავა მისი დედაქალაქი კაშლიკი და საფუძველი დაუდეს ციმბირის სახანოს შეერთებას რუსეთთან. საუკუნის 80-90-იან წლებში ციმბირის სახანოს ტერიტორიაზე აიგო რუსული ცხესიმაგრეები ტიუმენი (1586), ტობოლსკი (1587), ბერიოზოვი (1593), ობდოორსკი (1595) და სხვა. ქუჩუმი სამხრეთ ტრამალებში გაიქცა და 1598 წლამდე წინააღმდეგობას უწევდა რუსეთის რაზმებს. უკანასკნელი ხანი მისი ვაჟი ალი იყო, რომლის ხელისუფლება მხოლოდ იშიმის, ტობოლისა და ირტიშის ზემოთ ვრცელდებოდა.
ცინის სამეფო

ცინის სამეფო — ძველი ჩინური სამეფო. შეიქმნა ძვ. წ. საუკუნეში. თავდაპირველად ჯოუს დინასტიაზე იყო დამოკიდებული. მოიცავდა ახლანდელ შენსის პროვინციის დასავლეთ და ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილებს, განსუს აღმოსავლეთ ნაწილსა და ჩრდილოეთ სიჩუანს. ცინის სამეფოს გაძლიერება დაკავშირებულია შან იანის რეფორმებთან. ძვ. წ. საუკუნეში ცინმა დაიწყო ბრძოლა ძველი სამეფოების წინააღმდეგ, ძვ. წ. 221 წელს დაიმორჩილა ისინი და შეიქმნა ცინის ცენტრალიზებული იმპერია.
ციურიხის მეორე ბრძოლა

ციურიხის მეორე ბრძოლა — ბრძოლა რუსეთისა და საფრანგეთის ჯარებს შორის ქ. ციურიხის რაიონში 1799 წლის 14-15 (25-26) სექტემბერს მეორე კოალიციის საფრანგეთის წინააღმდეგ ომის დროს. რუსეთიდან შვეიცარიაში ჩასული გენერალი ალექსანდრე რიმსკი-კორსაკოვის კორპუსი, რომელიც ჩრდილოეთ იტალიიდან ალექსანდრე სუვოროვის ჯარების მოსვლას უცდიდა, ციურიხის რაიონში განლაგდა. 25 სექტემბერს რუსეთის ჯარებს შეუტია საფრანგეთის არმიის გენერალ ანდრე მასენას ძალებმა. ბრძოლა გარდამავალი უპირატესობით მიმდინარეობდა, მაგრამ ფრანგების სასარგებლოდ დამთავრდა. რუსეთის ჯარებმა მთის გზებით, მძიმე პირობებში, ვინტერთურისაკენ დაიწყო უკანდახევა. რის გამოც დატოვა 80 ქვემეხი და ულამის (აღალი) უმეტესი ნაწილი. დაკარგა 15 ათასზე მეტი კაცი. რიმსკი-კორსაკოვის კორპუსის დამარცხებამ მკვეთრად გაართულა სუვოროვის ჯარების მდგომარეობა, რომლებიც მტრის ჭარბი ძალების პირისპირ აღმოჩნდნენ.
იდუმალი მდინარე

„იდუმალი მდინარე“ — კლინტ ისტვუდის 2003 წლის დრამატული ფილმი. ფილმი დაფუძნებულია ამავე სახელწოდების ნოველაზე. ფილმს წარმატება ხვდა წილად, მან კრიტიკოსთა მოწონება და ოსკარის ექვსი ნომინაცია დაიმსახურა.

სიუჟეტი
ბოსტონში, ირლანდიურ უბანში მცხოვრები ჯიმი, დეივი და შონი ბავშვობის მეგობრები არიან. დეივი სახლში შუაღამით, სისხლიანი ხელებით ბრუნდება. სასტიკი მკველობით ჯიმის ქალიშვილი, კეიტია ნაცემი და მოკლული. ჯიმი გამოსწორებული დამნაშავეა. საქმეს გამომძიებელი შონი და სერჟანტი უიტი პაუერსი იძიებენ. მკვლელობის შემდეგ ბავშვობის მეგობრები კვლავ ერთმანეთს უკავშირდებიან. დეივი საკუთარ ცოლს, სელესტს, უყვება ბავშვობაში როგორ გაიტაცეს და რამდენიმე დღის განმავლობაში აუპატიურებდნენ, რამაც მის მთელ ცხოვრებაზე გავლენა მოახდინა. პოლიციას ეჭვი უჩნდება დეივის მიმართ. ჯიმი დასახმარებლად მიმართავს ნათესავებს, ძმებ სევიჯებს, რათა დამოუკიდებლად გამოიძიონ მომხდარი. ჯიმისაც ეჭვი დეივზე მიაქვს. ის დეივს მკვლელობის აღიარებას სთხოვს, თუმცა დეივი ამტკიცებს, რომ მან მოკლა სხვა ადამიანი, მეძავ ბავშვზე მოძალადე. მკვლელობა ჩაიდინეს რეი ჰარისმა და მისმა მეგობარმა ჯონმა. რეის ძმა ბრენდანი კეიტის შეყვარებული იყო. დამნაშავეების პოლიცია აპატიმრებს. შონი ჯიმის დეივის შესახებ ეკითხება. ჯიმიმ კი მანამდე დეივი მოკლა და მისი გვამი მდინარე მისტიკში ჩააგდო.

როლებში
შონ პენი — ჯიმი მარკუმი
ტიმ რობინსი — დეივ ბოილი
კევინ ბეიკონი — შონ დივაინი
მარშა გეი ჰარდენი — სელესტ ბოილი
ლორა ლინი — ანაბეთ მარკუმი
ლოურენს ფიშბორნი — სერჟანტი უიტი პაუერსი
რობერტ ვალბერგი — კევინ სევიჯი
ადამ ნილსონი — ნიკ სევიჯი
ტომ გუირი — ბრენდან ჰარისი
სპენსრე ტრეკ კლარკი — ჩუმი რეი ჰარისი

ჯილდოები
ოსკარი
საუკეთესო მსახიობი კაცი: შონ პენი
საუკეთესო მსახიობი კაცი მეორეხარისხოვან როლში: ტიმ რობინსი

ოქროს გლობუსი
საუკეთესო მსახიობი კაცი: შონ პენი
საუკეთესო მსახიობი კაცი მეორეხარისხოვან როლში: ტიმ რობინსი

სეზარი
საუკეთესო უცხოენოვანი ფილმი: კლინტ ისტვუდი
ცორნდორფის ბრძოლა

ცორნდორფის ბრძოლა — შვიდწლიანი ომის (1756-1763 წწ.) ერთ-ერთი ბრძოლა რუსეთისა და პრუსიის არმიებს შორის 1758 წლის 25 აგვისტოს სოფელ ცორნდორფთან (ახლანდელი სარბინოვო, პოლონეთი). ფრიდრიხ -მ გადაწყვიტა რუსეთის არმიის განადგურება ცორნდორფთან. 14 აგვისტოს დილით პრუსიელებმა ცორნდორფს ორივე მხრიდან შემოუარეს და არტილერიის მხარდაჭერით რუსეთის პოზიციებს შეუტიეს. რუსეთის არმიამ მედგარი წინააღმდეგობა გაუწია მოწინააღმდეგეს, უკუაგდო მისი შეტევები და თავისი პოზიციები შეინარჩუნა.