კონსტანტინოპოლის კედლები

კონსტანტინოპოლის კედლები — ქვის თავდაცვითი ნაგებობები, რომლებიც იცავდა ბიზანტიის დედაქალაქ კონსტანტინოპოლს. მისი მშენებლობა დაიწყო მას შემდეგ, რაც ბიზანტიონი გამოცხადდა რომის იმპერიის ახალ დედაქალაქად, კონსტანტინე დიდის მიერ. აშენების შემდეგ მან უამრავი ცვლილება და რესტავრაცია განიცადა. იგი წარმოადგენს ანტიკური და შუა საუკუნეების ერთ-ერთ საუკეთესო, დახვეწილ და რთულ ნაგებობას.

თავდაპირველი ნაგებობა აშენდა კონსტანტინე დიდის მიერ. იგი ქალაქს იცავდა როგორც ხმელეთიდან, ასევე ზღვიდან. ქალაქის ზრდასთან ერთად გაჩნდა ახალი კედლის საჭიროება. საუკუნეში იმპერატორმა თეოდოსიუსმა, ქალაქს შემოარტყა „თეოდოსიუსის კედლები“. იგი წარმოადგენდა თითქმის მიუდგომელ ნაგებობას მთელი შუა საუკუნეების განმავლობაში. მან გაუძლო ხუნძების, არაბების, ბულგარელების და სხვათა შეტევებს. დენთის გამოჩენის შემდეგადაც თეოდოსიუსის კედლები მაინც უძლებდა თავდასხმებს, მაგრამ ოსმალთა რიცხვობრივმა უმრავლესობამ და ექვს კვირიანმა ალყამ შედეგი გამოიღო, 1453 წლის 29 მაისს კონსტანტინოპოლი დაეცა.

ოსმალთა ბატონობის პერიოდში კედლები ისევ წარმოადგენდა ქალაქის მთავარ თავდაცვით ნაგებობას, მაგრამ მე-19 საუკუნეში დაიწყო მისი დემონტაჟი. ამის მიუხედავად მისი უდუდესი ნაწილი გადარჩა. 1980-იანი წლებიდან მიმდინარეობს კედლების ფართომასშტაბიანი აღდგენის პროგრამა.

სახმელეთო კედლები
ბერძნული და რომაული ბიზანტიონის კედლები
ბიზანტიონი დაარსდა ძვ. წ. 658 წელს, ბერძენი კოლონისტების მიერ. იმ დროს ქალაქი შემოიფარგლებოდა აკროპოლისით და მის გარშემო მდებარე პატერა ტერიტორიით (დღევანდელი თოფქაფის სასახლე). ბიზანტიონის გალავანი ძალზე პატარა იყო. იგი იწყებოდა აკროპოლისის ჩრდილოეთ კიდეზე, მიემართებოდა დასაცვლეთით, ეუგენიოსის კოშკისკენ, უხვევდა სამხრეთით, შემდეგ კი დასავლეით, აქილევსის აბანოებისკენ. აქედან იგი მიემართებოდა ეგრეთ წოდებული „ჩალკოპრატია“-სკენ და დღევანდელი აია სოფიასკენ. აქედან იგი უკავშირდებოდა ზღვისპირა მანგანის კვარტალს. ზღვის მხარეს კედელი გაცილებით დაბალი იყო. გადმოცემით ეს კედელი თარიღდება ბიზასის დროით, მაგრამ ფრანგი მკვლევარი, რ. ჟანინი ფიქრობდა, რომ ეს კედელი შემოარტყა სპარტელმა გენერალმა პავსანმა, მას შემდეგ რაც ქალაქი დაიპყრო ძვ. წ. 479 წელს. ეს კედელი შეკეთდა ძვ. წ. 340 წელს, ფილიპე -ის თავდასხმების შესაჩერებლად.

ბიზანტიუმი უმნიშვნელო დასახლება იყო ადრეულ რომაულ პერიოდში. მოგვიანებით იგი გახდა მდიდარი, ხალხმრავალი და კარგად გამაგრებული ქალაქი, მაგრამ მისი დიდება მალე დასრულდა, რადგან ქალაქმა მხარი დაუჭირა პესცენიუს ნიგერს (ზ. 193-194) ლუციუს სეპტიმიუს სევერუსის (ზ. 193-211) წინააღმდეგ ბრძოლისას. კასიუს დიონ კოქცეიანუსის ცნობით ქალაქის მოსახლეობა 196 წლამდე, 3 წლის განმავლობაში უწევდა წინააღმდეგობას სევერუსის ჯარებს, როდესაც ქალაქის დამცველებს ჭურვები გაუთავდათ, დაიწყეს ბრინჯაოს ქანდაკებების გამოყენება ჭურვების მაგივრად. ქალაქის აღების შემდეგ, სევერუსმა ქალაქის მოსახლეობა მკაცრად დასაჯა, დაანგრია კედლები და მდიდრული ნაგებობები. ბიზანტიუმი სოფლად იქცა. თუმცა მისი სტრატეგიული მდებარეობის გამო სევერუსამა აღადგინა ქალაქი, მათ შორის ააგო იპოდრომი, აბანოები და მრავალი მონუმენტი. ბიზანტიუმს შემოარტყა ახალი კედელი, რომელიც მდებარეობდა ძველი კედლიდან 300-400 მეტრის მოშორებით. ეგრეთ წოდებული „გამყოფი კედლის“ შესახებ ცოტა რამეა ცნობილი. მასზე ცნობებს გვაწვდის ზოსიმე. მისი გადმოცემით მთავარი კარიბჭე მდებარეობდა პორტიკის გამზირის ბოლოს, გვიანდელი კონსტანტინეს ფორუმის სიახლოვეს. „გამყოფი კედელი“ იწყებოდა დღევანდელი გალათას ხიდიდან, მიემართებოდა იპოდრომისკენ, გარს უვლიდა მას და უერთდებოდა ძველ კედელს ბოსფორის სანაპიროზე. გადმოცემით ბიზანტიუმს გარს აკრავდა კიდევ ერთი კედელი, რომელიც მას იცავდა კონსტანტინე დიდის (ზ. 306-337) მიერ ბიზანტიუმის ალყის დროს (324), რა დროსაც იგი ებრძოდა ლიცინიუსს (ზ. 308-324). ეს კედელი გადიოდა ფილადეფიონის სიახლოვეს და ამ კედლის არსებობა მიუთითებს ქალაქის ზრდას „გამყოფი კედლის“ მიღმა.

კონსტანტინეს კედელი
სევერუსის მსგავსად კონსტანტინემაც გადაწყვიტა დამარცხებული მეტოქეების და ქალაქის მოსახლეობის დასჯა, მაგრამ მალე მიხვდა ბიზანტიუმის სტრატეგიულ მნიშვნელობას. 324-336 წლებში მიმდინარეობდა ქალაქის საფუძვლიანი აღდგენა. 330 წლის 11 მაისს ქალაქს „ახალი რომი“ ეწოდა. ეს სახელი დიდხანს არ დარჩენილა ხმარებაში. ქალაქს „კონსტანტინოპოლი“ („კონსტანტინეს ქალაქი“) უწოდეს . კონსტანტინეს ქალაქი ახალი კედლით იყო დაცული, იგი მდებარეობდა 2.8 კმ-ით დასავლეთით „გამყოფი კედლიდან“. ეს საფორტიფიკაციო ნაგებობა შედგებოდა ერთი კედლისგან, რომელზეც რეგულარულ მანძილით იყო დაშორებული კოშკები. მისი მშენებლობა დაიწყო კონსტანტინემ 324 წელს და დაასრულა მისმა ვაჟმა — კონსტანციუს -მ (ზ. 337-361). იგი იწყებოდა ოქროს რქასთან მდებარე წმ. ანტონის ეკლესიიდან (თანამედროვე ათათურქის ხიდი), მიემართებოდა სამხრეთ დასავლეთით, ხოლო შემდგომ სამხრეთით. იგი სცდებოდა მოკიუსის და ასპარის ცისტერნეს და მთავრდებოდა თეოტოკოსის ეკლესიასთან, მარმარილოს ზღვის სანაპიროზე, წმ. ემილიანუსის და პსამათოსის კარიბჭეებს შორის.

უკვე ადრეულ საუკუნეში ქალაქი გასცდა „კონსტანტინეს კედლით“ დაცულ ტერიტორიებს. ეს კედელი დიდხანს რჩებოდა თავდაცვით პლადფორმად, მაგრამ იგი ჩაანაცვლა „თეოდოსიუსის კედლებმა“, როგორც ქალაქის პირველადმა თავდაცვითმა ზღუდემ. წყაროების მიხედვით „კონსტანტინეს კედელი“ დაზიანდა 478 წლის 25 სექტემბრის მიწისძვრის დროს. თეოფანე აღმსარებელის ცნობით კედელი ხელახლა დააზიანა 557 წლის მიწისძვრამ. როგორც ჩანს კედელი საუკუნემდე იცავდა კონსტანტინოპოლი, რადგან საუკუნის ისტორიკოსის ცნობით კედელი ჩამოინგრა 867 წლის მიწისძვრის დროს. კედელი მხოლოდ კვალის სახით შემორჩა, მაგრამ საუკუნეში იგი ფრაგმენტულად იყო შემორჩენილი ისაკაპის რეგიონში. ბოლოდროინდელი მშენებლობებისას აღმოჩენილია კონსტანტინეს კედლის საძირკვლის ნაშთები.

კარიბჭეები
დღემდე შემორჩენილია ცნობები კონსტანტინეს კედლის კარიბჭეების რაოდენობის შესახებ, მაგრამ მეცნიერები დღემდე დაობენ მათი ზუსტი ადგილმდებარეობის შესახებ.

ძველი ოქროს კარიბჭე ; (ძვ. ბერძ.: ), ასევე ცნობილია როგორც ქსეროლოპოსის ან სატურნის კარიბჭის სახელით. წყაროების მიხედვით იგი გამორმებული იყო ორნამენტებით და მდებარეობდა მეშვიდე გორის სამხრეთ ფერდობზე. მისი მშენებლობა ხშირად მიეწერება კონსტანტინე დიდს, მაგრამ უცნობია მისი აშენების ზუსტი დრო. იგი საუკუნემდე შემორჩენილა, რადგან ბიზანტიელი მეცნიერი აღწერს მას. იგი აშენებული იყო ფართო მარმარილოს ბლოკებით და დამშვენებული იყო სტოით. გვიანი ბიზანტიის ხანაში მასზე გამოსახული იყო ჯვარცმა. ოსმალთა ხანაში მისი სახელი იყო „“ (იესოს კარიბჭე). იგი დაინგრა 1509 წლის მიწისძვრის დროს. ოქროს კარიბჭე მდებარეობდა ისაკაპის მეჩეთის მახლობლად.

ათალოსის კარიბჭის (ძვ. ბერძ.: [] ; ) ზუსტი მდებარეობა უცნობია. სირილ მანგო მის მდებარეობას განსაზღვრავს ძველი ოქროს კარიბჭის გვერდით.

ძველი ოქროს კარიბჭის გარდა ასევე ცნობილია წმ. ემილიანუსის კარიბჭის (; ; ) ზუსტი მდებარეობა. იგი მდებარეობდა საზღვაო კედელის მახლობლად და გამოიყენებოდა სანაპიროზე გასაასვლელად. „პასქალური ქრონიკის“ მიხედვით წმ. მარიამ რაბდოსელის ეკლესია იდგა ემილიანუსის კარიბჭის გვერდით.

ძველი პროდრომოსის კარიბჭის ზუსტი მდებარეობაც უცნობია. მას სახელი ეწოდა წმ. იოანე ნათლისმცემლის ( - ნათლისმცემელი) სახელობის ეკლესიის პატივსაცემად, რომელიც პროდრომოსის კარიბჭის ახლოს მდებარეობდა. ვან მილინგენის აზრით იგი მდებარეობდა ძველ ოქროს კარიბჭესთან ახლოს, ხოლო ჟანინის აზრით იგი მდებარეობდა მეშვიდე გორის ჩრდილოეთ ფერდობზე. მაგრამ ჟანინი და მანგო ამტკიცებდნენ, რომ იგი ნამდვილად კონსტანტინეს კედლის კარიბჭე იყო. მანგოს აზრით მელანტიადოსის კარიბჭე პროდრომოსის კარიბჭესთან ახლოს მდებარეობდა. ჟანინი კი მის მდებარეობის ადგილად მოკიუსის ცისტერნის დასავლეთს ასახელებს.

თეოდოსიუსის კედლები
თეოდოსიუსის ორმაგი კედელი მდებარეობდა კონსტანტინეს კედლიდან 2 კმ-ის დაშორებით. იგი ააგო იმპერატორმა თეოდოსიუს -მ (ზ. 408-450. მუშაობა ჩატარდა ორ ეტაპად. პირველი ფაზა მიმდინარეობდა ანთემიუსის ხელმძღვანელობით და დასრულდა 413 წელს. 1993 წელს აღმოჩენილი წარწერის თანახმად მშენებლობა 9 წლის განმავლობაში გაგრძელდა, რაც იმას მიუთითებს, რომ იგი 404/5 წლებში დაიწყო, იმპერატორ არკადიუსის ზეობისას. ეს ნაგებობა წარმოადგენს თეოდოსიუსის კედლების შედა მხარეს.

კონსტანტინეს და პირველადი თეოდოსიუსის კედელი დაზიანდა 437 წლის 25 სექტემბრის და 447 წლის 6 ნოემბრის მიწისძვრების დროს. განსაკუთრებით უკანასკნელი. მისი უდიდესი ნაწილი, მათ შორის 57 კოშკი განადგურდა. 448 წლის იანვრის მიწისძვრამ გააღრმავა დაზიანება. თეოდოსიუსმა ახალ პრეფექტს — კონსტანტინეს დაავალა კედლის რემონტი, იმიტომ რომ ამ დროს ბალკანეთში შეიჭრნენ ჰუნები ატილას მეთაურობით. „ცირკის ფრაქციები“-ს მონაწილეობით და დიდი ძალისხმევით, წყაროების თანახმად კედელი რეკორდულ დროში — 60 დღეში აღდგა. ბევრი მეცნიერის აზრით გარე კედელი და წყლის თხრილი სწორედ ამ დროს დაემატა. 1204 წლის დაპყრობის შემდეგ კედლების მდგომარეობა გაუარესდა და 1261 წლის შემდეგ კვლავ აღორძინებულ ბიზანტიას არ ჰქონდა კედლის შეკეთების რესურსები, გარდა გამოუვალი სიტუაციების დროს.

კურსი და ტოპოგრაფია
თეოდოსიუსის კედლების სიგრძეა 5.7 კმ. იგი იწყებოდა „მარმარილოს კოშკიდან“ , ან როგორც მას მოიხსენიებდნენ „ბასილის და კონსტანტინეს კოშკიდან“ , იგი მდებარეობდა მარმარილოს ზღვის სანაპიროზე და მთავრდებოდა პორფიროგენეტების სასახლის მახლობლად. აქ წყდებოდა გარე კედელი და თხრილი. ამის შემდეგ კი ბლაჩარნეს დასახლება შემოსაზღვრული იყო მხოლოდ ერთი კედლით.

მარმარილოს ზღვიდან კედელი მკვეთრად უხვევდა ოქროს კარიბჭისკენ (14 მ. ზღვის დონიდან). აქედან რესიოსის კარიბჭემდე კედელი თითქმის სწორად მიემართებოდა ჩრდილოეთისკენ. ხოლო რესიოსის კარიბჭიდან იგი უხვევდა ჩრდილო-აღმოსავლეთით რომანუსის კარიბჭისკენ (მეშვიდე გორის პიკი, ზღვის დონიდან 68 მ). იქიდან კედელი ეშვებოდა ლიკუსის ხეობაში და ჩადიოდა 35 მ-მდე. შემდეგ იგი მიუყვებოდა მეექვსე გორას და აღწევდა ადრიანოპოლის კარიბჭემდე (ზღვის დონიდან 76 მ). ადრიანოპოლის კარიბჭიდან იგი ეშვებოდა 60 მ-ის სიმაღლეზე და წყდებოდა. აქედან იწყებოდა ბლაჩარნეს კედელი, რომელიც ოქროს რქასთან მთავრდებოდა.