ქალთა უფლებები ირანში

ქალთა უფლებები ირანში — კვლევების კომპლექსი ირანულ საზოგადოებაში ქალის მდგომარეობის შესახებ, ასევე წესებისა და ნორმების სისტემა, რომელიც არეგულირებს ქალის ურთიერთობას სოციალურ ინსტიტუტებთან. ტრადიციულად, ირანულ საზოგადოებაში დომინანტური როლი მამაკაცს ეკუთვნის. პატრიარქატი, როგორც ისლამური რელიგიის ნაწილი, თანამედროვე ირანში სახელმწიფო დონეზეა მხარდაჭერილი. ამჟამად, ირანი გენდერული თანასწორობის ინდექსის მიხედვით, 164 ქვეყნიდან 137-ე ადგილს იკავებს.

ისტორია
ისლამამდელი ეპოქა
ძველი სპარსული ქალაქის, შაჰრი-სუხტეს, ნანგრევებში ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრებისას გამოვლინდა, რომ ჩვენს წელთაღრიცხვამდე - საუკუნეებში სპარს ქალებს მაღალი საზოგადოებრივი და ეკონომიკური სტატუსი ჰქონდათ. კერძოდ, ნაპოვნი სამარხების 90% ქალის აღმოჩნდა. ძველ სამეფოში ქალები ქალაქის მოსახლეობის 60%-ს შეადგენდნენ, ისინი პასუხისმგებელნი იყვნენ ეკონომიკურ და ადმინისტრაციულ მართვაზე და დომინირებდნენ ვაჭრობაში. ამ კვლევებიდან შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ შაჰრი-სუხტეს საზოგადოებაში ქალებს უმაღლესი საზოგადოებრივი სტატუსი ეკავათ.

აქემენიდების სახელმწიფოში, კერძოდ პერსეპოლისში, ქალები პირობითად 3 ჯგუფად იყოფოდნენ: „მუთუ“, „ირთი“ და „დუქსის“. პირველთ (მუთუ) უწოდებდნენ უბრალო ხალხის ყველა ქალს, მეორენი („ირთი“) წარმოადგენდნენ დაუქორწინებელ გოგონებს დიდგვაროვანი ოჯახებიდან, ხოლო „დუქსის“ იყვნენ გათხოვილი ქალები. ეს უკანასკნელნი ფლობდნენ უმაღლეს სტატუსს საზოგადოებაში ქალებს შორის. მატიანეებიდან ირკვევა, რომ დიდგვაროვანი ქალები ბევრს მოგზაურობდნენ და საკუთარ კარმიდამოსაც კი აშენებდნენ. დედოფალი და მისი ფრეილინები აწყობდნენ სპორტულ შეჯიბრებებს პოლოში მეფისა და მისი კარისკაცების წინააღმდეგ. ფაქტობრივად, ყველაზე დიდი ძალაუფლებით შეიძლებოდა აღჭურვილი ყოფილიყო მეფის დედა, თუმცა მას არ შეეძლო ტახტის მემკვიდრის თვითონ არჩევა. არ არსებობს ინფორმაცია იმის შესახებ, თუ რა მდგომარეობა ჰქონდათ არადიდგვაროვანი წარმოშობის ქალებს, მაგრამ ცნობილია, რომ მათი სტატუსი შეიძლებოდა განსხვავებული ყოფილიყო თავად ქალის ან მისი ქმრის/ოჯახის საქმიანობის ტიპის მიხედვით. სამეფოში თითქმის ყველა სახის საქმიანობა დაყოფილი იყო ქალურ და მამაკაცურ საქმიანობად, იშვიათი გამონაკლისების გარდა. თუ ერთ სამუშაოში მამაკაცებიც და ქალებიც იყვნენ ჩართულნი, ქალები ოდნავ ნაკლებ ხელფასს იღებდნენ, თუმცა იყო შემთხვევები, როდესაც ნაკლებ ხელფასს მამაკაცებიც იღებდნენ. სამეფოში მუშაობდნენ ქალი ხელმძღვანელები და სპეციალისტები, რომელთა სტატუსი უშუალოდ ცოდნასა და გამოცდილებაზე იყო დამოკიდებული. ქალისთვის ყველაზე პრესტიჟულ და მაღალანაზღაურებად პროფესიად ითვლებოდა „არაშარა“ (დიდი უფროსი), რომელიც ხელმძღვანელობდა ქალების, ბავშვების ან თუნდაც მამაკაცების დიდ ჯგუფებს. მისი ხელფასი ერთ-ერთი საუკეთესო იყო სამეფოში. მაღალი პატივით სარგებლობდნენ ორსული ქალები და მცირეწლოვანი შვილების მქონე ქალები.

ცნობილია, რომ სასანიდების იმპერიაში რამდენიმე წლის განმავლობაში მართავდა ბორანდუხტი, ხოსრო ფარვიზის ასული. ასევე, რომაელებთან ომის დროს, მრავალი სპარსელი ქალი მამაკაცების გვერდით, მათთან თანაბრად იბრძოდა .
ქალები გამოსახულნი არიან მრავალ სპარსულ მინიატურასა და ფერწერულ ნამუშევარზე. მათი მეშვეობით შესაძლებელია დადგინდეს, თუ როგორი სამოსი იყო მოდური ქალებში სხვადასხვა ისტორიულ პერიოდში.

ქტესიფონის ბრძოლის დროს, რომაელი ჯარისკაცებისთვის ახალგაზრდა სპარსელი ქალწულები საუკეთესო ნადავლად ითვლებოდნენ.

ისლამური ეპოქა
 საუკუნეში არაბთა შემოჭრის შემდეგ, სასანიდების იმპერია დაეცა. რვა საუკუნის განმავლობაში, სპარსეთის მონარქიის ჩამოყალიბებამდე, ყოფილი იმპერიის ტერიტორია იყო სისხლიანი შინაომების ასპარეზი გაბატონებულ არაბულ კლანებს, ხოლო მოგვიანებით, აღმოსავლეთიდან მოსულ თურქ და მონღოლ დამპყრობლებს შორის.

ამ პერიოდში მწირია წყაროები, რომლებიც სპარსულ საზოგადოებაში ქალების შესახებ რაიმე ცნობას გვაწვდის. ცნობილია, რომ ადრეულ ისლამურ პერიოდში ლიტერატურაში გვხვდებიან კეთილშობილური წარმოშობის მუსლიმი ქალები.

ქალებს ასევე ჰქონდათ ფართო საზოგადოებრივი და პოლიტიკური უფლებები, რომლებიც მათ მონღოლმა დამპყრობლებმა მიანიჭეს. თემურიდების ეპოქაში ქალები აქტიურ მონაწილეობას იღებდნენ პოლიტიკურ ცხოვრებაში, ესწრებოდნენ საერო დღესასწაულებს და არქიტექტორებიც კი შეიძლებოდა ყოფილიყვნენ. ბევრ დიდგვაროვან ქალს უდიდესი ძალაუფლება ჰქონდა თავის კლანში და შეეძლო გავლენა მოეხდინა მათ გადაწყვეტილებებზე და თუნდაც ბედზე.

ცნობილია, რომ სპარსელი მოცეკვავეები ტანის დინასტიაში დიდად ფასობდნენ და ისინი ხშირად ცეკვავდნენ კლიენტებისთვის. სპარსელ მოცეკვავეებს თავიანთ ლექსებში მრავალი ჩინელი პოეტი აქებდა. განსაკუთრებით მაღალი შეფასებით სარგებლობდნენ ქალები ღია თმითა და თვალებით. ჩინელ მმართველებს შეეძლოთ სპარსელი ქალების თავიანთ ჰარამხანებში ყოლა. ცნობილია შემთხვევები, როდესაც ხუთი დინასტიისა და ათი სამეფოს ეპოქაში ჩინელი მონარქები სპარსელ მოცეკვავეებზე ქორწინდებოდნენ. დროთა განმავლობაში, ტერმინმა „სპარსელი ქალი“ მნიშვნელობა შეიცვალა და დაიწყო ნებისმიერი არა-შორეულაღმოსავლური წარმოშობის უცხოელი ქალის აღნიშვნა.

სეფიანების მმართველობის ეპოქაში, – საუკუნეებში, დიდგვაროვნებს შორის ქალთა განმარტოების პრაქტიკა გავრცელდა. დასავლელი სტუმრები აღნიშნავდნენ, რომ ქალებს იშვიათად ხვდებოდნენ, რადგან ისინი მუდმივად თავიანთ ქალთა ჰარამხანაში იმყოფებოდნენ და უცნობ მამაკაცებთან კონტაქტს თავს არიდებდნენ.

ქალები პირობითად 6 ძირითად ჯგუფად იყოფოდნენ: დიდგვაროვნები ან მდიდრების ცოლები; უბრალო ხალხი ან მომთაბარე ტომების წარმომადგენლები; სამრეწველო საქმიანობით ან გამოყენებითი ხელოვნებით დაკავებულები; დროებითი ქორწინებით შეკრულები; მონები და მეძავები.

სეფიანთა ეპოქაში ქალებს ძალიან ხშირად გამოსახავდნენ სპარსულ მინიატურებზე, უმეტესად — კარის გარემოცვაში, სადაც ისინი, პირბადისგან თავისუფალნი, დროს ატარებდნენ ქალთა ჰარამხანაში ან სადმე განმარტოებულ კუთხეში, ბუნებაში. საუკუნის მიჯნაზე ქალებს შორის გამოჩნდნენ პირველი ჟურნალისტები და მწერლები, 1907 წელს კი დაიწყო პირველი ქალთა ჟურნალის „დანეშის“ გამოცემა. მალე უმსხვილეს ქალაქებში ქალთა თემატიკაზე ათობით სხვადასხვა გამოცემა იბეჭდებოდა.

ფეჰლევიანთა დინასტია (1925-1979)
ფეჰლევიანთა დინასტიის მმართველობის პერიოდი ცნობილია, როგორც ქვეყნის ინდუსტრიული რევოლუციისა და ფართომასშტაბიანი რეფორმების ეპოქა, რომელმაც ქალებს ფართო უფლებები მიანიჭა. ამ ცვლილებების ინიციატორი რეზა-შაჰ ფეჰლევი იყო. 1928 წელს ქალებმა პირველად მიიღეს სახელმწიფო დაფინანსება საზღვარგარეთ განათლების მისაღებად, 1935 წელს მათ მიეცათ თეირანის უნივერსიტეტებში სწავლის უფლება, ხოლო 1944 წლიდან ქალებისთვის დაწყებითი განათლება სავალდებულო გახდა. ქვეყანაში იმართებოდა ქალთა კონგრესები, რომლებშიც ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნების ქალებიც იღებდნენ მონაწილეობას. თუმცა, ყველა რეფორმა კეთილგანწყობილი არ ყოფილა; მაგალითად, 1925 წლამდე არსებული ნებისმიერი ქალთა უფლებადამცველი ორგანიზაცია აიკრძალა. გარდა ამისა, 1936 წლის 8 იანვრის ბრძანებულებით, რომელიც ქალებს ჰიჯაბის ტარებას უკრძალავდა, პოლიციამ დაიწყო მასობრივი რეიდები და ქალებისთვის თავსაფრების იძულებით ახდა, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ისინი ღრმად მორწმუნეები იყვნენ. ამან გამოიწვია მორწმუნე ქალების, განსაკუთრებით კი უფროსი თაობის, მასობრივი იზოლაცია, რამაც მათი დამოკიდებულება ნათესავებზე კიდევ უფრო გაზარდა. შედეგად, ეს კანონი 1941 წელს გაუქმდა. ხელისუფლება დევნიდა და მკაცრად სჯიდა ქალებსაც და მამაკაცებსაც, რომლებიც განსხვავებულ თვალსაზრისს ავრცელებდნენ. განათლებული და დასაქმებული ქალების უმრავლესობა მხარს უჭერდა ჰიჯაბის ტარების აკრძალვას, რადგან მას ჩაგვრის სიმბოლოდ მიიჩნევდა.

მომდევნო მმართველმა, მოჰამედ რეზა ფეჰლევიმ, განაგრძო რეფორმების პოლიტიკა, რომელმაც ქალებს საარჩევნო უფლების რეალიზების შესაძლებლობა მისცა. შედეგად, ირანის პარლამენტში მალევე შევიდა რამდენიმე ქალი დეპუტატი, გაჩნდნენ ქალი მინისტრები კაბინეტში და ქალი მოსამართლეები. 1967 წელს ძალაში შევიდა კანონები „ოჯახის დაცვის შესახებ“, რომლებიც კონკრეტულად იცავდნენ გათხოვილი ქალებისა და ბავშვების უფლებებს ძალადობისგან, აგრეთვე განქორწინებული ქალების უფლებებს. კერძოდ, თუ მანამდე განქორწინებისთვის საკმარისი იყო, რომ მამაკაცს სამჯერ წარმოეთქვა სიტყვა „თალიაქ“, რეფორმების შემდეგ ორივე მხარეს სასამართლოსთვის უნდა მიემართა. ამასთან, თუ მამაკაცს მეორე ქალის შერთვა სურდა, კანონის მიხედვით, იგი ვალდებული იყო, პირველი მეუღლის ნებართვა მიეღო., ასევე, გაიზარდა ქორწინების მინიმალური ასაკის ზღვარი 13-დან 18 წლამდე. თუმცა, სოფლად ადრეული ქორწინების პრაქტიკა 17 წლამდე მაინც გრძელდებოდა. იმ დროის ყველაზე გავლენიან ქალებს შორის იყვნენ განათლების მინისტრი ფარუხრუ ფარსა და უფლებადამცველი შირინ ებადი, რომელიც მოგვიანებით ნობელის პრემიის მშვიდობის ლაურეატი გახდა..

ამ პერიოდში წარმოიქმნება მრავალი ქალთა უფლებადამცველი ორგანიზაცია, რომლებმაც 1966 წელს ჩამოაყალიბეს კოალიცია — „ირანის ქალთა ორგანიზაციები“. 1960-იან წლებში ინტელიგენციის წრეებში, მათ შორის ქალთა შორის, სულ უფრო და უფრო პოპულარული ხდებოდა ისლამური ფუნდამენტალიზმის იდეები. ეს მოძრაობა წარმოადგენდა წინააღმდეგობას მოჰამედ რეზას დიქტატორული პოლიტიკის მიმართ, რომელიც არავითარი ფორმით არ იღებდა განსხვავებულ აზრს. ფარუხრუ ფარსა, ირანის ისტორიაში პირველი ქალი-მინისტრი, რევოლუციის დროს სიკვდილით დასაჯეს. ახალმა კანონმა ქალებს ავალდებულებდა, სხეული და თავი ისლამური მოთხოვნების შესაბამისად დაეფარათ. ირანის ახალმა მმართველმა, აიათოლა ხომეინიმ, განაცხადა, რომ მისთვის „იდეალური ქალის“ სახე იყო ფატიმა — წინასწარმეტყველ მუჰამედის ქალიშვილი, რომელიც გამოირჩეოდა განსაკუთრებული ერთგულებით მეუღლის მიმართ და ღვთისმოშიშებით. მან განაცხადა, რომ ფატიმა ყველა ირანელი ქალისთვის სამაგალითო უნდა გამხდარიყო.

თავდაპირველად, უფლებებში შეზღუდვების დაწესებამ მასობრივი პროტესტი გამოიწვია ქალთა ორგანიზაციებს შორის, რომლებმაც მოახერხეს რამდენიმე ქუჩის დემონსტრაციის ორგანიზება. თუმცა, მალევე, ხომეინიმ ბრძანა, დევნა და დასჯა ყველა იმ პირის, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ირანის ახალ რეჟიმს და მის ოფიციალურ იდეოლოგიას. ახალმა ხელისუფლებამ მიიღო კანონები, რომლებიც მამაკაცებისთვის პოლიგამიას უშვებდა, ხოლო ქალებისთვის — ჩაქოლვით სიკვდილით დასჯას „წესრიგის დარღვევისა“ და ქმრის ღალატისთვის.

დღესაც, ირანში ქალებს კვლავ ევალებათ თავის დაფარვა, თუკი მათ სიახლოვეს უცხო მამაკაცები იმყოფებიან, მათ შორის ქუჩაშიც, ასევე უნდა დაიფარონ ტანი მაჯებამდე და ფეხები კოჭებამდე. პრაქტიკაში, ახალგაზრდა თაობის ბევრი გოგონა ამ წესს მხოლოდ ფორმალურად იცავს, ატარებს მომდგარ ტანსაცმელს და თავსაფრიდან თმას აჩენს, ხშირად მას სამკაულის ელემენტად აქცევს. თუმცა, მათ ემუქრებათ „აღმზრდელობით პატრულთან“ შეხვედრის რისკი, რომელმაც შესაძლოა გოგონასთან „აღმზრდელობითი საუბარი“ გამართოს. კანონის თანახმად, გოგონამ ცხრა წლის ასაკიდან უნდა „დაიფაროს“ თავზე, მაგრამ პრაქტიკაში ამას უკვე ექვსი წლის პირველკლასელ მოსწავლეებსაც სთხოვენ — მიუხედავად იმისა, რომ გოგონებისა და ბიჭებისთვის განათლება განცალკევებულია. ტანსაცმელი უნდა იყოს მუქი (იდეალურ შემთხვევაში — შავი). ღია ფერები ქალისთვის „გარყვნილად“ ითვლება. ბევრ მეჩეთში, სახელმწიფო დაწესებულებასა და უნივერსიტეტში ქალებს მოეთხოვებათ ჩადრის ტარება, რომელიც, როგორც წესი, იჯარით ეძლევათ იმ ქალებს, რომლებიც მის გარეშე მივიდნენ. მსგავსი სიტუაციაა აეროპორტშიც, სადაც ტურისტს, რომელიც არ იცნობს ჩაცმულობის ფორმას (დრეს-კოდს), შესაძლოა აჩუქონ ჩადრა და დააძალონ მისი ჩაცმა.

2022 წლის 16 სექტემბერს, მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ინფორმაცია მაჰსა ამინის ზნეობის პოლიციის მიერ ჰიჯაბის „არასათანადო ტარებისთვის“ მკვლელობის შესახებ, ირანში მასობრივი პროტესტები დაიწყო.