დამხარისხებელი სადგური

დამხარისხებელი სადგური — ტექნიკური რკინიგზის სადგური, რომლის დანიშნულებაა სხვადასხვა კატეგორიის მატარებლების დაშლა და ფორმირება ცალკეული ვაგონებისგან ფორმირების გეგმის შესაბამისად, გადამუშავების გარეშე სატრანზიტო მატარებლების გატარების ოპერაციების შესრულება, მატარებელთა შემადგენლობების ტექნიკური მომსახურება და კომერციული დათვალიერება და ვაგონებზე გამოვლენილი უწესივრობების აღმოფხვრა, ლოკომოტივების და სალოკომოტივე ბრიგადების ცვლა.

დამხარისხებელი სადგურის ძირითადი ამოცანაა — ვაგონთა ნაკადების გადამუშავების შესრულება და ოპტიმალურ რეჟიმში მატარებლების ფორმირება, იმისათვის, რომ ვაგონის ყოფნა სადგურზე დროის მიხედვით იყოს მინიმალური და ტექნოლოგიურად დასაბუთებული.

დამხარისხებელი სადგურები მთავარი საყრდენი პუნქტები არიან ვაგონთა ნაკადების ორგანიზაციის მიხედვით რკინიგზის ქსელზე. ისინი ჩვეულებრივ შედიან რკინიგზის კვანძების შემადგენლობაში, რომელთაც აქვთ სამგზავრო და სატვირთო სადგურები. ასეთ შემთხვევებში დამხარისხებელი სადგურზე სამგზავრო და სატვირთო ოპერაციები მცირე მოცულობით. ადგილობრივ და საგარეუბნო მატარებლებში მგზავრების ასასვლელად და გადმოსასვლელად, მთავარ ლიანდაგებზე მოწყობილია მგზავრების გაჩერების პუნქტები. ადგილობრივ დასატვირთ-დასაცლელ ოპერაციებს პირველ რიგში ასრულებენ მასალების საწყობების ლიანდაგებში და სალოკომოტივე და სავაგონო მეურნეობების ცალკეულ ლიანდაგებში. მაგრამ ზოგიერთი მცირე დამხარისხებელ სადგურებს შესაძლოა ქონდეთ სამგზავრო და სატვირთო მოწყობილობები დაახლოებით იმ მოცულობით, როგორც საუბნო სადგურებს.

დამხარისხებელი სადგურები მდებარეობენ ტვირთების მასიური დატვირთვის და დაცვის რაიონებში, მაგისტრალების თავშეყრის ადგილებში, მსხვილ საწარმოო ცენტრებთან მისასვლელებში, საზღვაო და სამდინარო პორტებში, მომპოვებელი აუზების გამოსასვლელების ადგილებში. უმრავლეს შემთხვევებში სადგური ერთდროულად გადაამუშავებს ადგილობრივ და ტრანზიტულ ვაგონთა ნაკადებს, გარდა მატარებლებისა, რომლებიც მიდიან შორ მანძილზე გადაფორმების გარეშე.

ყოფილი საბჭოთა კავშირის რკინიგზის ქსელზე დამხარისხებელი სადგურები მდებარეობენ არათანაბრად, ქსელის სხვადასხვა რაიონებში განთავსებული სამრეწველო ცენტრების და ქალაქების ისტორიულად ჩამოყალიბებული მიზეზების, თვისებების, მათ შორის ვაგონთა ნაკადების სიმჭიდროვისა და სიდიდის გამო.

ისტორია
რუსეთის იმპერიაში პირველი დამხარისხებელი სადგური აშენდა 1878—1879 წლებში ნიკოლაევის რკინიგზის მეშვიდე-მერვე ვერსზე. 1881 წელს მოსკოვ-ყაზანის რკინიგზაზე აშენებული იქნა პირველი ერთმხრივი დამხარისხებელი სადგური მოსკოვი‐დამხარისხებელი. 1899 წელს რიაზანი-ურალის რკინიგზაზე აშენებული იქნა რუსეთის იმპერიაში პირველი გორაკის დამხარისხებელი სადგური რტიშჩევო, 1901 წელს იმავე რკინიგზაზე — ორმხრივი დამხარისხებელი სადგური კოჩეტოვკა. 1900—1910 წლებში აშენდნენ გორაკის დამხარისხებელი სადგურები ლიუბლინო, ხოვრინო, ლოსინოოსტროვსკაია, პეროვო. 1917 წლისთვის რუსეთის იმპერიის რკინიგზაზე აღრიცხული იყო 10 გორაკის სადგური.

1933 წელს აშენებული იქნა ქსელის მსხვილი დამხარისხებელი სადგური — სვერდლოვსკი-დამხარისხებელი. 1934 წელს სადგურ წითელი ლიმანში აშენდა პირველი მექანიზირებული დამხარისხებელი გორაკი, რითაც დაიწყო სადგურების რეკონსტრუქციის სამუშაოები დამხარისხებელი მოწყობილობების მექანიზაციით. 1946 წელს სადგურ ბრიანსკში შემოღებული იქნა გორაკის ავტომატური ცენტრალიზაციის სისტემა. 1959 წელს სადგურზე ლენინგრადი-დამხარისხებელი-მოსკოვი გაიხსნა პირველი პნევმოფოსტა. 1961 წელს სადგურზე ლოსინოოსტროვსკაია შემოღებული იქნა ვაგონების ჩახსნის მოძრაობის სიჩქარის ავტომატური რეგულირების პირველი სისტემა. 1960-იანი წლების დასაწყისში, საბჭოთა კავშირში დამხარისხებელი სადგურების საერთო რაოდენობამ შეადგინა დაახლოებით 200 ცალი; ამ რაოდენობაში შედიოდნენ 70 ცალი გორაკის სადგურები, რომლებიდანაც 44 ცალი იყო მექანიზირებული.

საქართველოში დღეისათვის ფუნქციონირებს ორი გორაკიანი დამხარისხებელი სადგური, ერთი თბილისში (აფრიკის დასახლება, ქინძმარაულის ქუჩის დასაწყისში), ხოლო მეორე სამტრედიაში.

კლასიფიკაცია
რკინიგზის ქსელის საერთო მუშაობაში მნიშვნელობის მიხედვით
ქსელური მნიშვნელობა (ძირითადი ან დასაყრდენი);
რაიონული და დამხმარე.

ძირითადი სადგურები მდებარეობენ მთავარი მაგისტრალური ხაზების გადაკვეთის კვანძებში დიდი ვაგონნაკადებით და დიდი ადგილობრივი სამუშაოებით, ტვირთების მასიური დატვირთვისა და დაცლის რაიონებში ვაგონნაკადების დახარისხების აუცილებლობისას. ამ სადგურების მთავარი ამოცანაა ტრანზიტით მიმავალი შორეული დანიშნულების მარშრუტების ფორმირება, ქსელის რამდენიმე დამხარისხებელი სადგურის გავლით. ამას გარდა დასაყრდენ სადგურებში ფორმირდება სატვირთო მატარებლები და სხვა კატეგორიები. ძირითადებს მიეკუთვნება დამხარისხებელი სადგურები, რომლებიც გადაამუშავებენ 3000 ვაგონზე მეტს დღე-ღამეში, რომლებიც აღჭურვილები არიან მექანიზირებული გორაკებით.

რაიონული სადგურები გადაამუშავებენ ვაგონნაკადებს გამგზავნ სადგურსა და მასთან ახლოსმდებარე დამხარისხებელ სადგურს შორის. აქ ფორმირდება საუბნო და ანაკრები მატარებლები, გადამუშავდება ადგილობრივი ვაგონნაკადები. მათ მიეკუთვნება დამხარისხებელი სადგურები, რომლებიც ამუშავებენ 1500-დან 3000 ვაგონამდე დღე-ღამეში, ასევე პორტების მომსახურე და მსხვილი სამრეწველო რაიონების სადგურები.

ტიპის მიხედვით
გორაკიანი სადგურები, აღჭურვილები დიდი, საშუალო ან მცირე სიმძლავრის დამხარისხებელი გორაკებით;

დამხარისხებელი კომპლექსების რაოდენობის მიხედვით
ერთმხრივები (ერთკომპლექტიანები);
ორმხრივები (ორკომპლექტიანები).

ძირითადი პარკების ურთიერთმდებარეობის მიხედვით
პარკების თანმიმდევრობითი განლაგებით;
პარკების პარარელული განლაგებით;
პარკების კომბინირებული განლაგებით.

დამხარისხებელ სადგურებში მთავარი ლიანდაგების განლაგება შეიძლება იყოს ყოვლისმომცველი და ცალმხრივი. მაგრამ ზოგიერთ სადგურში, ძირითადად საუკუნის შუა პერიოდამდე აშენებულებში, მთავარი ლიანდაგები გადიან დამხარისხებელ პარკებს შორის. ასეთი სადგურის მაგალითია — კოჩეტოვკა .

ტექნოლოგიები
დამხარისხებელი სამუშაოების ჩასატარებლად სადგურებში აშენებენ დამხარისხებელ პარკებს (სადგურის ყველაზე დიდი პარკი — 20-დან 40-მდე (ევროპაში ხშირად 32) ლიანდაგი), დამხარისხებელ გორაკებს (ლიანდაგი ხელოვნურად აშენებულ ბორცვზე (გორაკზე) ცალკეული ვაგონების დასაშვებად სიმძიმის ძალის დახმარებით) და გამთრევ ლიანდაგებს. მატარებლებთან ოპერაციების შესასრულებლად ითვალისწინებენ გადამუშავებისათვის შემოსულ მატარებელთა მიღების პარკებს, ფორმირებული მატარებლების გამშვებ პარკებს, ასევე ცალკეულ პარკებს და ლიანდაგებს ტრანზიტული სატვირთო მატარებლების მიღებისთვის და გაგზავნისთვის.

მიღების, დამხარისხებელი და გამგზავნი პარკები გორაკებთან და გამთრევ ლიანდაგებთან ერთობლივად ქმნიან დამხარისხებელ სისტემას (ან კომპლექტს).

დამხარისხებელი სადგურები არიან ბრტყელები ანუ უგორაკოები (როდესაც ვაგონები გადაადგილდებიან მხოლოდ თბომავლების საშუალებით), გორაკებიანი (როდესაც ვაგონებს ან ვაგონთა ჯგუფს „ჩამოუშვებენ გორაკიდან“ და შემდეგ, საისრე ქუჩისა და სამუხრუჭე პოსტების გავლით, ისინი თვითონვე, თავისი სვლით მიდიან რელსებზე საჭირო შემადგენლობამდე) და სადგურები, რომლებზეც ვაგონებს აჩქარებას აძლევს ლიანდაგის ბუნებრივი ქანობი.

დამხარისხებელი სადგურების დიდ უმრავლესობას აქვს ერთი დამხარისხებელი სისტემა (ვაგონები მოძრაობენ ერთი მიმართულებით და დამხარისხებელ პარკში მიმდინარეობს ვაგონების გადამუშავება, როგორც წყვილი, ასევე კენტი მიმართულებით), თუმცა იშვიათად შესაძლებელია ორი სისტემაც (თითოეული სისტემა გადაამუშავებს გარკვეული მიმართულების ვაგონებს), ან რამდენიმე დამხარისხებელი სისტემა. ერთი მიმართულების დამხარისხებელი სადგურების გადამამუშავებელი უნარი აღწევს 6000 ვაგონს დღე-ღამეში. აუცილებლობის შემთხვევაში გადამამუშავებელი უნარის გაზრდისთვის რეკომენდირებულია აშენდეს ორმხრივი სადგურები.

დამხარისხებელი სადგურები სხვადასხვა ქვეყნებში
რუსეთის რკინიგზის ქსელებზე მდებარეობს 39 დამხარისხებელი სადგური, მათ შორის 29 დამხარისხებელი სადგური ქსელური მნიშვნელობის. რუსეთის იმპერიაში პირველი (1879 წელი) დამხარისხებელი სადგურია — სანქტ-პეტერბურგი-დამხარისხებელი.

ზოგიერთი მსხვილი დამხარისხებელი სადგური სხვა ქვეყნებში, ყველა ორმხრივია (ფრჩხილებში ლიანდაგების რაოდენობა ორ დამხარისხებელ პარკში):

 (ბეილი იარდი) -ის სიახლოვეს, ნებრასკის შტატი (აშშ), მსოფლიოში ყველაზე უფრო დიდი (50 + 64);
 (მაშენი) ჰამბურგის სამხრეთით (გერმანია), ევროპაში ყველაზე უფრო დიდი (64 + 48);
იასინოვატაია დონბასში (უკრაინა), ყველაზე დიდი პოსტსაბჭოთა სივრცეში (32 + 41).

დამხარისხებელი სადგურების დაკეტვა
ბოლო დროს ბევრი დამხარისხებელი სადგური იკეტება — კერძოდ, დაიკეტა ყველა დამხარისხებელი სადგური დიდ ბრიტანეთში, ნორვეგიაში, დანიაში, იაპონიაში და ავსტრალიაში. ეს დაკავშირებულია კონტეინერულ გადაზიდვებზე გადასვლასთან და საავტომობილო ტრანსპორტთან დაკავშირებით.