აშინა

აშინა — ცნობილი საგვარეულო ოჯახი და - საუკუნეების თურქთა სახაკანო მმართველი დინასტია, რომელმაც მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა უძველესი თურქული სახელმწიფოების ჩამოყალიბებასა და თურქების ეთნოპოლიტიკურ კონსოლიდაციაში. ხუნუს ეპოქაში ოჯახის წევრები იყვნენ ტომობრივი გაერთიანებების ნაწილი, რომლებიც მოგვიანებით ძველი თურქული ეთნიკური ჯგუფის საფუძველი გახდა. საუკუნეში აშინებმა უხელმძღვანელეს ალთაისა და ცენტრალური აზიის მომთაბარე ტომების გაერთიანებას, რითაც შექმნეს თურქთა სახაკანო - იმ დროს ევრაზიის ერთ-ერთი უდიდესი ძალა.

აშინების ოჯახი იყო დინასტიური ბირთვი, რომლის გარშემოც ჩამოყალიბდა სახაკანოს პოლიტიკური სისტემა. სწორედ მათი წარმომადგენლები ატარებდნენ ხაკანის უზენაეს ტიტულს და ფლობდნენ ძალაუფლების წმინდა ლეგიტიმაციას. ეთნონიმი „თურქი“ თავდაპირველად აღნიშნავდა აშინას მეთაურობით ტომს, მაგრამ მოგვიანებით გავრცელდა სტეპების იმპერიის ყველა ქვეშევრდომ ხალხზე.

ისტორია
წარმოშობა
აშინას ტომის წარმოშობა კვლავ საკამათო საკითხად რჩება. ყველაზე გავრცელებული საკა-ვუსუნის ჰიპოთეზაა, რომლის მიხედვითაც ეთნონიმ „აშინას“ აღმოსავლურ-ირანული ფესვები აქვს და შესაძლოა ნიშნავდეს „ლურჯს“ ან „ზეციურს“, რაც დაკავშირებულია თვითსახელწოდებასთან „გოქ-თურქთან“ („ზეციური თურქები“). ზოგიერთი მკვლევარი მას ასევე იღებს საკა-ასანადან, რაც ნიშნავს „კეთილშობილს, ღირსეულს“.

პოლიტიკური როლი
აშინას ტომის აღზევება დაკავშირებულია საუკუნის შუა პერიოდთან, როდესაც ბუმინ ხაკანმა აჯანყება მოაწყო რუან-რუანის წინააღმდეგ და დააარსა თურქული სახაკანო. მისი ძმა, ისტემი ხაკანი, მართავდა სახელმწიფოს დასავლეთ ტერიტორიებს, რამაც გამოიწვია ორმაგი ძალაუფლების სტრუქტურის ჩამოყალიბება. ძალაუფლების პიკზე სახაკანო აკონტროლებდა უზარმაზარ ტერიტორიებს მანჯურიიდან შავი ზღვის რეგიონამდე. თუმცა, საუკუნის დასაწყისისთვის სახელმწიფო დაიშალა აღმოსავლეთ თურქულ და დასავლეთ თურქულ საკანოებად, რომლებსაც ორივეს კვლავ აშინას ტომის წევრები მართავდნენ.

 და საუკუნეებში დინასტიამ განიცადა როგორც ზრდის (განსაკუთრებით მეორე თურქული სახაკანოს დროს) ასევე დაცემის პერიოდები, შიდა კონფლიქტებისა და ტანის დინასტიის ზეწოლის გამო. აშინას ძალაუფლების საბოლოო დაშლა დაკავშირებულია საუკუნის შუა პერიოდის მოვლენებთან (დაახლოებით 744 წელი), როდესაც ძალაუფლება სხვა თურქულ გაერთიანებებს გადაეცა.

თურქული სახაკანოს პოლიტიკური სისტემა ტომობრივ არისტოკრატიაზე იყო დაფუძნებული. ხაკანის ტიტულის ექსკლუზიური უფლება აშინას ტომის წევრებს ეკუთვნოდათ.

ძალაუფლების იერარქია მოიცავდა შემდეგ ძირითად ტიტულებს:

ხაკანი — უზენაესი მმართველი;
იაბგუ — მეორე მეთაური;
თეგინი — ტახტის მემკვიდრე;
შადი — ცალკეული რეგიონების მმართველი.

ტახტის მემკვიდრეობა მემკვიდრეობის პრინციპს ეფუძნებოდა - კლანის უფროსი წევრიდან ყველაზე უმცროსამდე, რაც დინასტიის შიგნით ძალაუფლების შენარჩუნების საშუალებას იძლეოდა, მაგრამ ხშირად შიდა კონფლიქტებს იწვევდა.

სახაკანოს ფარგლებში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ორმაგი სისტემა, რომელიც მოიცავდა აშინასა და აშიდების ტომებს, რომლის წევრებიც ხაკანთა გარემოცვიდან მოდიოდნენ და ხშირად მათი მოკავშირეები ქორწინებით ნათესავები იყვნენ. ეს სისტემა უზრუნველყოფდა ძალთა ბალანსს და აძლიერებდა სახელმწიფოს პოლიტიკურ სტრუქტურას.

კულტურა და რელიგია
მმართველი დინასტიის კულტურა აერთიანებდა მომთაბარე ტრადიციის ელემენტებს და მეზობელი ცივილიზაციების გავლენას. რელიგიური შეხედულებების ბირთვი იყო ტენგრიზმი - ზეცის კულტი (თენგრი), ასევე შამანური პრაქტიკა. და საუკუნეებში ბუდიზმისა და სხვა რელიგიების გავლენა აშკარა იყო, განსაკუთრებით სახაკანოს აღმოსავლეთ რეგიონებში. დასავლეთის სამფლობელოებში, როგორიცაა ხაზარეთის სახაკანო, მმართველი ელიტის წევრებმა მოგვიანებით მიიღეს იუდაიზმი.

დაკრძალვის რიტუალები მოიცავდა კრემაციას, რომელსაც თან ახლდა რთული რიტუალები - მსხვერპლშეწირვა, გლოვის რიტუალები და შემდგომი ფერფლის დაკრძალვა. ეს პრაქტიკები ასახავს რელიგიური შეხედულებების სინკრეტიზმს და სტეპის ხალხების უძველეს ტრადიციებს.

ისტორიული მემკვიდრეობა
აშინას ტომმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა ევრაზიის პოლიტიკურ და კულტურულ ისტორიაზე. მისი წარმომადგენლები ხელმძღვანელობდნენ რიგ სახელმწიფოებს, მათ შორის თურქულ სახაკანოს.

უზენაესი ძალაუფლების დაკარგვის შემდეგ, დინასტიის წარმომადგენლები კვლავ მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ მეზობელ სახელმწიფოებში, მათ შორის ჩინეთსა და ცენტრალური აზიის ქვეყნებში. აშინას მემკვიდრეობა აისახა თურქული სახელმწიფოებრიობის ჩამოყალიბებაში, პოლიტიკურ ტრადიციასა და ევრაზიის სტეპის ხალხების ეთნიკურ იდენტობაში.