iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ანასტასია ვირსალაძე

ანასტასია დავითის ასული ვირსალაძე (ქალიშვილობის გვარია აბდუშელიშვილი; დ. 11 ნოემბერი [ძვ. სტ. 29 ოქტომბერი], 1883, ქუთაისი — გ. 5 სექტემბერი, 1968, თბილისი) — ქართველი პიანისტი და პედაგოგი, ქართული პიანისტური (საშემსრულებლო და პედაგოგიური) სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1960).

ბიოგრაფია
1909 წელს წარმატებით დაამთავრა პეტერბურგის კონსერვატორია. პროფესორ ა. ესიპოვას ხელმძღვანელობით (პირველი ქართველი მუსიკოსი ქალი, რომელმაც მიიღო უმაღლესი მუსიკალური განათლება). 1921–1968 პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწევა თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიაში (1923-მდე თბილისის მეორე კონსერვატორიაში). 1932-იდან — პროფესორი, მრავალი წლის მანძილზე კათედრის გამგე. 1926 წელს შემოქმედებითი მივლინებით იყო ბერლინში. ეწეოდა საკონცერტო მოღვაწეობას. იყო პიანისტების (1935) და (1937) საკავშირო კონკურსების ჟიურის წევრი. კონსერვატორიასთან „ნიჭიერ ბავშვთა ჯგუფის“ დაარსებიდან (1934, 1938-იდან – ცენტრალური მუსიკალური ათწლედი) მისი პროფესორია. აღზარდა 100-ზე მეტი მოწაფე (მათ შორის დ. ბაშკიროვი, ელისო ვირსალაძე, ლ. ვლასენკო). შექმნა საფორტეპიანო სკოლა, რომლისთვისაც დამახასიათებელია სტილის ფაქიზი შეგრძნება, დახვეწილი გემოვნება, ბგერის მაღალი კულტურა. ვირსალაძე ავტორია მთელი რიგი მეთოდოლოგიური ხასიათის წერილებისა და მოგონებებისა მისი მასწავლებლის ა. ესიპოვას შესახებ.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

ჯილდოები და აღიარება
1953: ლენინის ორდენი
1958: შრომის წითელი დროშის ორდენი
1960: საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი
ვირსალაძე

საკუთარი სახელი ვირსალაძე შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ანასტასია ვირსალაძე — პიანისტი და პედაგოგი
დავით ვირსალაძე — ენდოკრინოლოგი
ელენე ვირსალაძე — ფოლკლორისტი
ელისო ვირსალაძე — პიანისტი და პედაგოგი
თინათინ ვირსალაძე — ხელოვნების ისტორიკოსი
კონსტანტინე ვირსალაძე — თერაპევტი
სოლიკო ვირსალაძე — თეატრის მხატვარი
სპირიდონ ვირსალაძე — თერაპევტი
თვე

თვე — დროის შუალედი, რომელიც დაკავშირებულია დედამიწის გარშემო მთვარის გარემოქცევასთან.

თვე შეიძლება იყოს სინოდური (მთვარის ფაზების ცვლის პერიოდი ანუ დროის შუალედი ორ მომდევნო სავსემთვარეობას ან ახალმთვარეობას შორის), სიდერული (ვარსკვლავიერი) — ვარსკვლავიურ ცაზე დედამიწის ირგვლივ მთვარის ერთი სრული გარემოქცევის პერიოდი (ეს თვე სინოდურ თვეზე უფრო ხანმოკლეა), აგრეთვე ტროპიკული, ანომალისტური და დრაკონული, რომლებიც ეტოლებიან დროის შუალედებს შესაბამისად ერთსა და იმავე გრძედზე, პერიგეუმსა და ორბიტის ერთსა და იმავე კვანძზე მთვარის ორ თანამიმდევრულ გავლას შორის. ამას გარდა, თვეს უწოდებენ კალენდარულ სისტემებში შემავალ დროის ერთეულს. გრიგორიანული კალენდრით თვის ხანგრძლივობაა 28-31 დღე-ღამე, ამასთან იგი არ არის მთვარის ფაზების ცვლასთან შეთანხმებული.

თვეების სახელწოდებები საქართველოში
ზოდიაქო

ზოდიაქო, ზოდიაქოს წრე — ეკლიპტიკის გასწვრივ განლაგებული 12 თანავარსკვლავედი (ვერძი, კურო, მარჩბივი, კირჩხიბი, ლომი, ქალწული, სასწორი, ღრიანკალი, მშვილდოსანი, თხის რქა, მერწყული, თევზები). ზოდიაქოს თანავარსკვლავედებზე გადის მზის ხილული წლიური გზა ვარსკვლავთა შორის და მზის სისტემის პლანეტების ხილული წლიური გზები. სახელწოდება იმით არის გაპირობებული, რომ ზოდიაქოს თანავარსკვლავთა უმრავლესობა ძველთაგანვე ცხოველების სახელს ატარებს.

ზოდიაქოს თანავარსკვლავედები განცალკევებულ ჯგუფად გამოყვეს და მათთვის სპეციალური ნიშნები შემოიღეს ჯერ კიდევ ძვ. ბერძნებმა (ასტრონომიული ნიშნები). სათანადო თანავარსკვლავედის ნიშნები აქვს აგრეთვე მათში მდებარე ბუნიობისა და მზებუდობის წერტილებს (ვერძი და სასწორი, შესაბამისად, გაზაფხულისა და შემოდგომის ბუნიობისა, ხოლო კირჩხიბი და თხის რქა — ზაფხულისა და ზამთრის მზებუდობის წერტილებს). ეს აღნიშვნები დღემდეა შემორჩენილი, თუმცა პრეცესიის გამო აღნიშნული წერტილები ამჟამად სხვა თანავარსკვლავედებშია. ძველთაგანვე შემორჩენილია ჩრდილოეთ და სამხრეთ ტროპიკების სახელწოდებანიც: კირჩხიბის ტროპიკი და თხის რქის ტროპიკი. საქართველოს ტერიტორიიდან ზოდიაქოს ყველა თანავარსკვლავედი ჩანს.
ნაკიანი წელიწადი

ნაკიანი წელიწადი — კალენდარული წელიწადი, რომელიც 366 დღე-ღამეს შეიცავს; 1 დღე-ღამით მეტია მარტივ წელიწადზე. ნაკიან წელიწადში თებერვალი 29 დღე-ღამისგან შედგება. ახალი სტილით ნაკიანად ითვლება ყოველი წელიწადი, რომელიც იყოფა 4-ზე, გარდა იმ წლებისა, რომელთა ნომერი, თუმცა დაბოლოებულია 2 ნულით, უნაშთოდ არ იყოფა 400-ზე (მაგ., 1800, 1900, 2100). ნაკიანი წელიწადის არსებობა, ანუ ერთი დღის დამატება, საჭიროა იმიტომ, რომ მარტივი (365 დღიანი) წელიწადი არ შედგება ზუსტად 365 დღისგან, არამედ 365 და დაახლოებით ერთი მეოთხედი დღისგან, ამიტომაცაა ნაკიანი თითქმის ყოველი მეოთხე წელიწადი.
დღე-ღამე

დღე-ღამე (შემოკლებით — დღ-ღ) — დედამიწის ღერძული ბრუნვის პერიოდი; დროის ერთ-ერთი ძირითადი საზომი ერთეული. გამოიყოფა ვარსკვლავიერი დღე-ღამე — გაზაფხულის ბუნიობის წერტილის მიმართ დედამიწის ბრუნვის პერიოდი და მზისიერი დღე-ღამე. ვარსკვლავიერი დღე-ღამის დასაწყისად ითვლება გაზაფხულის ბუნიობის წერტილის ზედა კულმინაციის მომენტი (კულმინაცია ცის სხეულისა), ხოლო ხანგრძლივობად — ამ წერტილის ორ თანამიმდევრულ ზედა კულმინაციას შორის დროის შუალედი. იმის მიხედვით, ჭეშმარიტი გაზაფხულის ბუნიობის წერტილს იხილავენ, თუ საშუალოს (პირველ შემთხვევაში ითვალისწინებს პრეცესიისა და ნუტაციის გავლენას, მეორეში — მხოლოდ პრეცესიისას), განასხვავებენ ჭეშმარიტ და საშუალო ვარსკვლავიერ დღე-ღამეს. პირველი მათგანის ხანგრძლივობა ცვალებადია. ასევე განასხვავებენ ჭეშმარიტ მზისიერ დღე-ღამეს (ჭეშმარიტი მზის ორ თანამიმდევრულ ზედა კულმინაციას შორის დროის შუალედი), რომლის დასაწყისად ითვლება ჭეშმარიტი მზის დისკოს ცენტრის ქვედა კულმინაციის მომენტი — ჭეშმარიტი შუაღამე, და საშუალო მზისიერ დღე-რამეს (საშუალო მზის ანალოგიურ კულმინაციათა შორის დროის შუალედი; მის დასაწყისად ითვლება საშუალო მზის ქვედა კულმინაციის მომენტი — საშუალო შუაღამე). ვარსკვლავიერი და საშუალო მზისიერი დღე-ღამე იყოფა საათებად (24 სთ), წუთებად (1440 წთ) და წამებად (86400 წმ). ვარსკვლავიერი დღე-ღამის ერთეული (დღე-ღამე, წუთი ან წამი) საშუალო მზისიერი დღე-ღამის 0,9972696 ერთულს უდრის. ჭეშმარიტი და საშუალო მზისიერი დღე-ღამეების ხანგრძლიობათა სხვაობა წლის განმავლობაში იცვლება პირველი მათგანის ცვალებადობის გამო (იხილეთ საშუალო მზისიერი დრო). ეს ხანგრძლიობანი ერთმანეთთან დაკავშირებულია დროის სწორებით.
ბახი

საკუთარი სახელი ბახი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ალექსი ბახი — რუსი მეცნიერი და რევოლუციონერი
იოჰან სებასტიან ბახი — გერმანელი კომპოზიტორი
ვილჰელმ ფრიდემან ბახი — გერმანელი კომპოზიტორი და ორგანისტი
იოჰან იაკობ ბახი — გერმანელი კომპოზიტორი და ორგანისტი
იოჰან ნიკოლაუს ბახი — გერმანელი კომპოზიტორი
იოჰან მიქაელ ბახი — გერმანელი კომპოზიტორი
იოჰან კრისტიან ბახი — გერმანელი კომპოზიტორი და პიანისტი
იოჰან კრისტოფ ფრიდრიხ ბახი — გერმანელი კომპოზიტორი, კლავესინისტი და კაპელმაისტერი
კარლ ფილიპ ემანუელ ბახი — გერმანელი კომპოზიტორი და კლავესინისტი
თხის რქის თანავარსკვლავედი

თხის რქის თანავარსკვლავედი — სამხრეთი ნახევარსფეროს ერთ-ერთი თანავარსკვლავედი (ეკუთვნის ზოდიაქოს). მისი ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავი (თხის რქის ) 2,8 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდისაა.

თხის რქის სახელი მიკუთვნებული აქვს სამხრეთ ტროპიკს, რაც იმით აიხსნება, რომ შესაბამისი ასტრონომიული ტერმინოლოგიის ჩამოყალიბების ეპოქაში (2000 წლის წინათ) ზამთრის მზებუდობის დღეს, მზე თხის რქის თანავარსკვლავედში იმყოფებოდა. ხილვადობის საუკეთესო პირობებია ივლის-აგვისტოში.
კასპის მუნიციპალიტეტი

კასპის მუნიციპალიტეტი — ადმინისტრაციული რაიონი შიდა ქართლის მხარეში. მუნიციპალიტეტის ტერიტორია 1917 წლამდე ტფილისის გუბერნიის გორის მაზრაში შედიოდა, 1917–30 წლებში — გორის მაზრაში, 1930 წლიდან ცალკე რაიონია. ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი კასპი.

ბუნება
მდებარეობს შიდა ქართლის ვაკეზე, მდინარე მტკვრის ორივე მხარეს. ტერიტორია - 802 კვ. კმ., მათ შორის სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებს უკავია 360 კვ. კმ. ჩრდილოეთით მას აკრავს კავკასიონის სამხრეთი განშტოებანი, სამხრეთით — თრიალეთის ქედი. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარეები მტკვარი, ქსანი, ლეხურა, კავთურა, თეძამი.

მოსახლეობა
მოსახლეობის რიცხოვნობა — 43 771 კაცი (2014); სიმჭიდროვე — 54,5 კაცი კვ.კმ-ზე. მუნიციპალიტეტში 72 დასახლებული პუნქტია: 1 ქალაქი, 71 სოფელი.

აღწერის მონაცემები
მმართველობა
მუნიციპალიტეტის წარმომადგენლობითი ორგანოა მუნიციპალიტეტის საკრებულო, ხოლო აღმასრულებელი ორგანო — გამგეობა. მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი თვითმმართველობის ადმინისტრაციული ერთეულებია:

ქალაქის საკრებულო — 1: კასპი;
თემის საკრებულო — 15:
აღაიანის (საქადაგიანო, ხიდისყური),
ახალქალაქის (ახალსოფელი, გარიყულა, გოსტიბე, ერთაწმინდა, ზემო ჩოჩეთი, თეძმისხევი, კაპრაშიანი, რკონი, ჩაჩუბეთი),
ახალციხის (მთიულთუბანი, ნოსტე, ცხავერი),
გომის (ბორტა, ნიაბი),
დოესის (გრაკალი),
ზემო ხანდაკის, (კალოუბანი, ჭყოპიანი),
თელიანის (სასირეთი),
კავთისხევის (გუდალეთი, ეზატი, თვალადი, მირიანი, ქებაანი, ქვემო ჩოჩეთი, ქვემო ხანდაკი),
კოდისწყაროს (ზადიანთკარი, ზემო რენე, ნიგოზა, სარიბარი, ქვემო რენე, ყარაფილა, ჩობალაური),
ლამისყანის (თვაურები, ხვითი),
მეტეხის (ბარნაბიანთკარი, სადგური მეტეხი),
ოკამის (თეზი, იგოეთი, მრგვალი ჭალა, ფერმა, ჩანგილარი),
სამთავისის (ბოჟამი, თოგოიანთკარი),
ქვემო ჭალის (ახალშენი, გამდლისწყარო, გორაკა, ვაკე, პანტიანი, საკორინთლო),
წინარეხის (გომისჯვარი, თელათგორი, იდლეთი, ლავრისხევი),
სოფლის საკრებულო — 1
ხოვლეს.

საკრებულო
ეკონომიკა
მუნიციპალიტეტში შემდეგი სამრეწველო საწარმოები იყო: კასპის ცემენტის ქარხანა, მეტეხის საშენ მასალათა კომბინატი, აგრეთვე კვების მრეწველობის საწარმოები, ღვინის და საკონსერვო ქარხნები. სოფლის მეურნეობის წამყვანი დარგებია: მევენახეობა, მეხილეობა, მებოსტნეობა, სარძევე მეცხოველეობა. მოჰყავთ მარცვლეული. მუნიციპალიტეტს კვეთს ქვეყნის მთავარი სარკინიგზო და საავტომობილო მაგისტრალები.

კულტურა
მუნიციპალიტეტში 49 სახელმწიფო და 2 არასახელმწიფო ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლაა, 2 საშუალო პროფესიული და 1 უმაღლესი სასწავლებელი, 43 ბიბლიოთეკა, 1 თეატრი და 2 მუზეუმი. (მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი, ი. ჯავახიშვილის სახ. მუზეუმი ხოვლეში).

ღირსშესანიშნაობანი
მუნიციპალიტეტში არქიტექტურის და კულტურის მრავალი მნიშვნელოვანი ძეგლია: რკონის კომპლექსი, სამთავისის ტაძარი, სხვილოს ციხე-დარბაზის კომპლექსი, ქვათახევის, მეტეხის, ახალქალაქის კომპლექსები და სხვა.
მთიანი ყარაბაღი

მთიანი ყარაბაღი — ისტორიული რეგიონი ამიერკავკასიაში. 1923 წელს შეიქმნა ავტონომიური ოლქი აზერბაიჯანის შემადგენლობაში.

ფართობი — 4,400 კმ².
მოსახლეობა — 146 ათასი, კონფლიქტამდე ძირითადად ცხოვრობდნენ სომხები და აზერბაიჯანელები. ამჟამად მხოლოდ სომხები არიან დარჩენილი.
დედაქალაქი — სტეპანაკერტი (აზერბაიჯანულად — ხანქენდი).

ეტიმოლოგია
სიტყვა „ყარაბაღი“ ორი სიტყვის შეერთებით არის შექმნილი, — „ყარა“-სა და „ბაღ“-ისგან, — რომლებიც, შესაბამისად, თურქული და სპარსული წარმოშობისაა და ნიშნავს „შავ ბაღს“. სახელწოდება პირველად - საუკუნეების ქართულ და სპარსულ წყაროებში გვხვდება.
ყირიმის ავტონომიური რესპუბლიკა

ყირიმის ავტონომიური რესპუბლიკა — ავტონომიური რესპუბლიკა უკრაინის შემადგენლობაში, განლაგებულია ამავე სახელწოდების ნახევარკუნძულზე შავი ზღვის ჩრდილოეთ ნაწილში.

ფართობი – 26,1 ათასი კვ.კმ.
მოსახლეობა –1 973 185 მათ შორის 58,32% რუსია, 24,32% უკრაინელი, 12,1% ყირიმელი თათარი.
დედაქალაქი – სიმფეროპოლი.
ქალაქები – სევასტოპოლი, იალტა.

ისტორია
1475-1774 — თურქეთის მმართველობის ქვეშ. 1783 – ანექსირებულ იქნა რუსეთის მიერ. 1917-20 – ტავრიის რესპუბლიკა. 1942-44 – ოკუპირებული იყო გერმანიის მიერ. ომის შემდეგ ყირიმელი თათრები გასახლებულ იქნენ უზბეკეთში, საიდანაც დაბრუნდნენ 1987 წელს. 1954-91 – უკრაინის ოლქი. 1991 – ავტონომიური რესპუბლიკა.
დნესტრისპირეთი

დნესტრისპირეთი თვითგამოცხადებული დნესტრისპირეთის მოლდავური რესპუბლიკა (, ; , ; ) — რუსეთის მარიონეტული თვითგამოცხადებული სეპარატისტული სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი მოლდოვის ტერიტორიაზე, ე.წ. დნესტრისპირეთის მოლდავური რესპუბლიკა. მისი კონტროლის ქვეშაა მდინარე დნესტრის მარცხენა სანაპირო, რომელიც უპირატესად ეთნიკური რუსებითა და უკრაინელებით არის დასახლებული, ასევე მარჯვენა სანაპიროს ქალაქი ბენდერი.

ფართობი: 3,567 კვ. კმ.
მოსახლეობა: 633 ათასი, მათ შორის მოლდოველები 40 %.
დედაქალაქი: ტირასპოლი.
პრეზიდენტი: ვადიმ კრასნოსელსკი.

1991 წელს მოლდოვის მიერ დამოუკიდებლობის გამოაცხადებას მოჰყვა სეპარატისტული მოძრაობების გააქტიურება ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონებში. იმავე წელს დნესტრისპირეთის სლავურმა მოსახლეობამ გამოაცხადა დნესტრისპირეთის მოლდავური რესპუბლიკა, რასაც მოჰყვა შეიარაღებული კონფლიქტი. ამჟამად კონფლიქტი დაკონსერვებულია, მხარეებს შორის პირობით საზღვარზე რუსეთის სამშვიდობო ძალებია განლაგებული. სტატუსზე დღემდე მიმდინარეობს მოლაპარაკებები.
ტაჯიკეთი

ტაჯიკეთი ოფიციალურად ტაჯიკეთის რესპუბლიკა — მთიანი, ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო ცენტრალურ აზიაში. 2013 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენს დაახლოებით 8 მილიონ ადამიანს, ხოლო ფართობი 143 100 კმ²-ს. ტაჯიკეთს სამხრეთით ესაზღვრება ავღანეთი, დასავლეთით უზბეკეთი, ჩრდილოეთით ყირგიზეთი და აღმოსავლეთით ჩინეთი. პაკისტანს ესაზღვრება სამხრეთში, გამოყოფილი ვიწრო ვახანის დერეფანით. ტაჯიკების ტრადიციული სამშობლო, ავღანეთთან და უზბეკეთთან ერთად.

სახელწოდება
ოფიციალური: ტაჯიკეთის რესპუბლიკა.
ეროვნული: / ; .
ეტიმოლოგია : სახელწოდება სავარაუდოდ თურქული -საგან უნდა მომდინარეობდეს, რაც „მუსლიმს“ ნიშნავს.

უახლესი ისტორია
1991 წელს გამოაცხადა დამოუკიდებლობა. 1991-1993 წლებში რეგიონულ კლანურ დაჯგუფებებს შორის გაჩაღდა მძაფრი პოლიტიკური დაპირისპირება, რაც სამოქალაქო ომში გადაიზარდა. 1997 წელს ცეცხლი შეწყვეტილ იქნა, რამაც 1999 წელს არჩევნების ჩატარება გახადა შესაძლებელი. ქვეყნის სამხრეთ საზღვრებს რუსეთის ჯარი იცავს, რომელიც ამგვარად ანეიტრალებს ავღანეთიდან შუა აზიის რეგიონში ისლამური ფუნდამენტალიზმის გავრცელების საფრთხეს. 2001 წლის 11 სექტემბრის მოვლენების შემდეგ ტაჯიკეთის ტერიტორიაზე აშშ-ს ბაზა განლაგდა.

გეოგრაფია
ქვეყანა მდებარეობს ცენტრალურ აზიაში. იგი ესაზღვრება ჩინეთს, ავღანეთს, უზბეკეთს და ყირგიზეთს. ფართობი 143 100 კვ. კმ-ს შეადგენს, რომლის დიდი ნაწილი მთებს უკავია, მათ შორის ტიან-შანს. ტერიტორიის ნახევარი 3 ათას მეტრზე მაღლა მდებარეობს. ტაჯიკეთის საზღვარი ავღანეთთან გადის ამუ-დარიასა და ფიანჯზე.

სახელმწიფო
სახელმწიფო სისტემა - რესპუბლიკა.
სახელმწიფოს მეთაური - პრეზიდენტი ე. რახმონი (1994 წლიდან).
საკანონმდებლო ორგანო - ორპალატიანი პარლამენტი (63+33 წევრი).

ტერიტორიული მოწყობა
ტაჯიკეთის ადმინისტრაციული ერთეულებია - 3 ოლქი ( - ხატლონის, სოგდის, კაროტეგინის) და 1 ავტონომიური ოლქი ( – მთიანი ბადახშანი). გარდა ამისა, დედაქალაქ დუშანბეს დაქვემდებარებაშია საკმაოდ ვრცელი ტერიტორია ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში.

დემოგრაფია
მოსახლეობა - 6 863 000 (2003), მათ შორის 65 % ტაჯიკი, 25 % უზბეკი, 3,5 % რუსი.
სახელმწიფო ენა - ტაჯიკური. სხვა ენები - რუსული.
რელიგია - ისლამი.
დედაქალაქი - დუშანბე (590 ათასი), დიდი ქალაქები - ხუჯანდი (ყოფ. ლენინაბადი, 156), კულობი (ყოფ. კულიაბი, 82), კურგონტეპა (63), უროტეპა (ყოფ. ურა-ტიუბე, 54).

ეკონომიკა
ტაჯიკეთი ერთ-ერთი უღარიბესი ქვეყანაა არა მარტო დსთ-ს სივრცეში, არამედ მსოფლიოში. მისი მთავარი რესურსებია: ჰიდროენერგია, ნავთობის მცირე მარაგი, ურანი, ვერცხლისწყალი, მურა ქვანახშირი, ტყვია, თუთია, ვოლფრამი, ვერცხლი, ოქრო. შემოსავლების წყაროა საექსპორტო პროდუქტები - ბამბა, კვების პროდუქტები, ხილ-ბოსტნეული, ლითონები. ეროვნული ვალუტა - სომონი;

კულტურა
ტაჯიკეთი კულტურის თვალსაზრისით მჭიდროდაა დაკავშირებული უზბეკეთთან, ირანთან და რეგიონის სხვა ქვეყნებთან. ცნობილია შუა საუკუნეების ბევრი ტაჯიკი მოღვაწე, მწერალი თუ მეცნიერი, რომლებიც ირანულ კულტურულ სამყაროსთან ასოცირდება (ომარ ხაიამი, იბნ სინა და სხვა). საბჭოთა ეპოქაში რეგიონის ეთნოკულტურული თავისებურებების გაუთვალისწინებლად ეროვნულ რესპუბლიკებს შორის საზღვრების ხელოვნურმა დაწესებამ ეს ერთიანობა დაარღვია. ამ ეპოქიდან ცნობილია ტაჯიკური თეატრი და რამდენიმე ნოველისტი.
ანრი (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი ანრი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ანრი — საფრანგეთის მეფე 1031-1060 წლებში
ანრი — საფრანგეთის მეფე 1547-1559 წლებში
ანრი ვალუა — პოლონეთის მეფე 1572-1573 წლებში ჰენრიკ ვალეზის სახელით, იმავდროულად ლიტვის დიდი მთავარი და საფრანგეთის მეფე 1574-1589 წლებში
ანრი — ნავარის მეფე 1572-1610 და საფრანგეთის მეფე 1589-1610 წლებში.
ტიერი ანრი — ფრანგი ფეხბურთელი, ევროპის ყველა დროის ერთ-ერთი საუკეთესო ბომბარდირი.
სახელმწიფო ენა

სახელმწიფო ენა — ენა, რომელიც ამ სტატუსით არის განსაზღვრული ამა თუ იმ ქვეყნის კონსტიტუციაში, ან კონსტიტუციის არარსებობის შემთხვევაში - სახელმწიფოს კანონებში. ეს არის ენა, რომელსაც სახელმწიფოს მოქალაქეები იყენებენ სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოებთან (საკანონმდებლო, სასამართლო, აღმასრულებელი) ურთიერთობებისას. ერთმანეთისაგან უნდა გაიმიჯნოს სახელმწიფო ენა, რომელიც ასეთად აღიარებულია მთელი ქვეყნის ტერიტორიაზე, ეროვნული უმცირესობების ენებისაგან, რომელთაც აქვს სახელმწიფო (ოფიციალური) ენის სტატუსი ქვეყნის ამა თუ იმ რეგიონში. მაგალითად, საქართველოს სახელმწიფო ენაა ქართული, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის — ქართული და აფხაზური. ანალოგიური სტატუსი აქვს თათრულ ენას თათრეთის რესპუბლიკაში (რუსეთი), კატალონიურ ენას კატალონიაში (ესპანეთში), ფრანგულ ენას ლუიზიანის შტატში (აშშ) და ა.შ.

თანამედროვე მსოფლიო ქვეყნების ნახევარზე მეტს აქვს დაფიქსირებული სახელმწიფო ენა, ზოგიერთ შემთხვევაში — ორი, სამი და მეტი ენა.

2 სახელმწიფო ენა: კანადა, ფინეთი, ირლანდია, ბელარუსი, ავღანეთი, ჰაიტი...
3 სახელმწიფო ენა: ბელგია, პარაგვაი, ...
4 სახელმწიფო ენა: შვეიცარია, სინგაპური, ...

და ბოლოს, ზოგიერთ ქვეყანაში სახელმწიფო ენის ცნება არ არსებობს, უფრო ზუსტად, კანონმდებლობით არ არის განსაზღვრული. მათ რიცხვს მიეკუთვნება ავსტრალია, დიდი ბრიტანეთი, ერიტრეა, შვედეთი და სხვები. ასეთ შემთხვევაში, როგორც წესი, ქვეყნის უმრავლესობის ენებს მოიხსენიებენ ოფიციალური ენის სახელით.
დედაქალაქი

დედაქალაქი — სახელმწიფოს ან სხვა ადმინისტრაციული ტერიტორიის (ოლქის, პროვინციის, ავტონომიური ერთეულის) მთავარი ქალაქი, სადაც როგორც წესი განლაგებულია ხელისუფლებისა და მმართველობის უმაღლესი ორგანოები: პრეზიდენტის, მონარქის, გუბერნატორის რეზიდენცია, პარლამენტი, ცენტრალური სამინისტროები და უწყებები, ქვეყნის უმაღლესი სასამართლო და სხვა.

დედაქალაქი ხშირად ცალკე ადმინისტრაციულ ერთეულად არის გამოყოფილი, მაგალითად ქალაქ ვენას კონსტიტუციით მინიჭებული აქვს მხარის სტატუსი.

დედაქალაქი შეიძლება არ იყოს ქვეყნის ყველაზე დიდი ქალაქი. ამის მაგალითებია ანკარა თურქეთში, ვაშინგტონი აშშ-ში, კანბერა ავსტრალიაში და სხვა. უფრო მეტიც, უკანასკნელ ათწლეულებში შეიმჩნევა ტენდენციები დედაქალაქის გადატანისა მცირე სიდიდის ქალაქებში (ასტანა ყაზახეთში, დოდომა ტანზანიაში, იამუსუკრო კოტ-დ’ივუარში) ან სრულიად ახალი დედაქალაქების მშენებლობისა (ბრაზილია, ისლამაბადი).

ზოგიერთ ქვეყანაში პრაქტიკულად აღიარებულია ორდედაქალაქიანობა: ნიდერლანდების ოფიციალური დედაქალაქია ამსტერდამი, მაგრამ მთავრობა და უმაღლესი სასამართლო ჰააგაშია განთავსებული, ანალოგიური ვითარებაა ბოლივიაში (სუკრე — კონსტიტუციური დედაქალაქია, ლა-პასი — ფაქტობრივი), კოტ-დ’ივუარში (იამასუკრო და აბიჯანი), შრი-ლანკაში, ჩილეში, მალაიზიაში, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში.
პრემიერ-მინისტრი

პრემიერ-მინისტრი — აღმასრულებელი ხელისუფლების თანამდებობის პირი, რომელსაც განსხვავებული უფლებები და ძალაუფლება აქვს სახელმწიფოს პოლიტიკური სისტემის შესაბამისად:

საპარლამენტო სისტემის სახელმწიფოში პრემიერ-მინისტრი არის მთავრობის (მინისტრთა კაბინეტის) უმაღლესი თანამდებობის პირი; ამ შემთხვევაში პრეზიდენტის (ან მონარქის) ძალაუფლება ნომინალურია და ცერემონიული ფუნქციებით შემოიფარგლება.

საპრეზიდენტო და ნახევრად-საპრეზიდენტო სისტემის სახელმწიფოში პრემიერ-მინისტრი არის თანამდებობის პირი, რომელიც მოქმედებს პრეზიდენტის დირექტივების შესაბამისად და კოორდინაციას უწევს მინისტრების მუშაობას.
საქართველოს პრემიერ-მინისტრი

საქართველოს პრემიერ-მინისტრი — საქართველოს მთავრობის მეთაური. პრემიერ-მინისტრი განსაზღვრავს მთავრობის საქმიანობის ძირითად მიმართულებებს, ორგანიზებას უწევს მთავრობის საქმიანობას, ახორციელებს მინისტრების საქმიანობის კოორდინაციასა და კონტროლს, ხელს აწერს მთავრობის სამართლებრივ აქტებს. პრემიერ-მინისტრი წარმოადგენს საქართველოს საგარეო ურთიერთობებში, დებს საერთაშორისო ხელშეკრულებებს საქართველოს სახელით.

პრემიერ-მინისტრი ნიშნავს და ათავისუფლებს მინისტრებს. იგი უფლებამოსილია ერთ-ერთ მინისტრს დააკისროს პირველი ვიცე-პრემიერის, აგრეთვე ერთ ან რამდენიმე მინისტრს − ვიცე-პრემიერის მოვალეობა.

პრემიერ-მინისტრი მთავრობის საქმიანობისთვის ანგარიშვალდებულია პარლამენტის წინაშე. წელიწადში ერთხელ იგი პარლამენტს წარუდგენს მოხსენებას სამთავრობო პროგრამის შესრულების მიმდინარეობის შესახებ, აგრეთვე პარლამენტის მოთხოვნით − სამთავრობო პროგრამის ცალკეული ნაწილის შესრულების მიმდინარეობის ანგარიშს.

ისტორია
პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა პირველად დაწესდა 1918 წელს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის გამოცხადებისთანავე და მას მთავრობის თავმჯდომარე ერქვა. ამ პოსტზე მოღვაწეობდნენ ნოე რამიშვილი და ნოე ჟორდანია.

1921 წლის 25 თებერვალს რუსეთ-საქართველოს 1921 წლის ომის შედეგად საბჭოთა რუსეთმა დაიპყრო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა, მთავრობის თავმჯდომარის თანამდებობა გაუქმდა, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ კი დატოვა საქართველო და ემიგრაციაში წავიდა. საქართველოს კონსტიტუციის მიხედვით საქართველო არის საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ისტორიულ-სამართლებრივი მემკვიდრე.

1995 წელს მიღებული საქართველოს კონსტიტუცია არ ითვალისწინებდა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას. 2004 წლის 6 თებერვალს განხორციელებულმა საკონსტიტუციო ცვლილებებმა საქართველოში შემოიღო მთავრობის ინსტიტუტი, შესაბამისად, ხელახლა გაჩნდა მთავრობის თავმჯდომარის პოსტი და მას კვლავ პრემიერ-მინისტრი ეწოდა. მოქმედი კანონმდებლობით, პრემიერ-მინისტრობის კანდიდატს პარლამენტის შემადგენლობის გათვალისწინებით წამოაყენებს პრეზიდენტი, ხოლო პარლამენტი კი ნდობას უცხადებს მას. პრემიერ-მინისტრი ნიშნავს და ათავისუფლებს მინისტრებს.

პრემიერ-მინისტრები
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის მეთაური
საქართველოს რესპუბლიკის მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარე
საქართველოს რესპუბლიკის პრემიერ-მინისტრი
საქართველოს პრემიერ-მინისტრი
ივანე აბაზასძე

ივანე აბაზასძე — საუკუნის ნახევრის საქართველოს პოლიტიკური მოღვაწე, ქართლის ერისთავთერისთავი ბაგრატ -ის დროს.

ბაგრატის მცირეწლოვნობისას აღმოსავლეთ საქართველოს სხვა გამგებლებთან ერთად ილაშქრა საქართველოს სამეფოსაგან განდგომილი განძის ამირა ფადლონის დასასჯელად. 1032 წელს აბაზასძემ და ლიპარიტ ბაღვაშმა შეიპყრეს თბილისის ამირა ჯაფარი და ხელთ იგდეს ბირთვისის ციხე. საქართველოს სამეფოს კარზე არსებული უთანხმოების გამო, თბილისის შემოერთება ვერ მოხერხდა. „გიორგი მთაწმინდლის ცხოვრების“ ცნობით, აბაზასძე და მისი ოთხი ძმა იმდენად განდიდდნენ და გაძლიერდნენ, რომ შეთქმულება მოუწყვეს ბაგრატ -ს. მეფემ შეთქმულნი შეიპყრო. ქართლის ერისთავობა გადაეცა ლიპარიტ ბაღვაშს.
ჯავის მუნიციპალიტეტი

ჯავის მუნიციპალიტეტი — ადმინისტრაციული ერთეული საქართველოში.

მუნიციპალიტეტი მდებარეობს კავკასიონის სამხრეთ კალთებზე მდინარეების დიდი ლიახვის, ყვირილის და ჯეჯორის ხეობებში. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადიოდა ტრანსკავკასიური მაგისტრალი, რომელიც სამხრეთ კავკასიას როკის გვირაბით ჩრდილოეთთან აკავშირებს. ჯავის მუნიციპალიტეტში მდებარეობს ხუროთმოძღვრების ძეგლები: კვაისა-ჯვრის ეკლესიის ნანგრევები (ადრინდელი ქრისტიანული ხანა), ეკლესიის ნანგრევები სარიტათაში, სოხთაში, ნადარბაზევში და სხვა.

ისტორია
1917 წლამდე ჯავის რაიონი შედიოდა ტფილისის გუბერნიის გორის მაზრაში, 1922 წლიდან სამხრეთ ოსეთის ავტონომიურ ოლქში. რაიონის ტერიტორია შეადგენდა 1448 კვ. კმ-ს, სადაც კონფლიქტამდე დაახლოებით 10 ათასი კაცი ცხოვრობდა. აქ 1 დაბაა (ჯავა), 8 საკრებულო და 104 სოფელი. 1991 წლის 27 აპრილს ჯავის რაიონს მოაკლდა 59 ათასი ჰექტარი ტერიტორია. სინაგურის სასოფლო საბჭო გადაეცა საჩხერის რაიონს, ხოლო კიროვისა და ჩასავლის საბჭოები – ონის რაიონს.

ქართულ-ოსური კონფლიქტის შემდეგ ოკუპირებულია რუსეთის მიერ. სამხრეთ ოსეთის დე-ფაქტო ადმინისტრაციული დაყოფით შენარჩუნებულია ჯავის რაიონი.
ატაჰუალპა

ატაჰუალპა (დ. დაახლ. 1500 — გ. 29 აგვისტო, 1533, კახამარკა) — ინკების უკანასკნელი დამოუკიდებელი მმართველი. მამის, უაინა კაპაკის გარდაცვალების შემდეგ, ძალაუფლებისათვის ებრძოდა თავის ძმას უასკარს. 1530 გაიმარჯვა და ინკების იმპერიის ერთპიროვნული მმართველი გახდა. ესპანელი კონკისტადორები ფ. პისაროს მეთაურობით 1532 წლის 15 ნოემბერს შევიდნენ ქ. კახამარკაში. ესპანელებმა ატაჰუალპა ქალაქში შეიტყუეს და დაატყვევეს, დიდი გამოსასყიდის საფასურად მას თავისუფლებას შეჰპირდნენ, მაგრამ გამოსასყიდის მიღების შემდეგ კონკისტადორებმა იგი „გაასამართლეს“ და ჩამოახრჩვეს.
ლევ ატამანოვი

ლევ კონსტანტინეს ძე ატამანოვი (დ. 21 თებერვალი [ ძვ. სტ. 8 თებერვალი], 1905, მოსკოვი — გ. 12 თებერვალი, 1981, იქვე) — საბჭოთა ეპოქის კინორეჟისორი. საბჭოთა მულტიპლიკაციური კინოს ერთ-ერთი ფუძემდებელი. რსფსრ სახალხო არტისტი (1978). რსფსრ ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1964).

ბიოგრაფია
1926 წელს დაამთავრა პირველი სახკინოსკოლა კინორეჟისორის დიპლომით. 1931 წლიდან უკვე მულტიპლიკაციური ფილმების რეჟისორი გახდა. რუსული, სომხური, ინდური, ჩინური, შვედური ზღაპრების მოტივებზე ქმნიდა ფილმებს. 1936 წლიდან მუშაობდა სომხეთში, 1949 წლიდან „სოიუზმულტფილმის“ რეჟისორია. გადაიღო მულტფილმები: „ცუგა და კატა“ (1938), „ჯადოსნური ხალიჩა“ (1948), „ყვითელი ყარყატი“ (1950, დიპლომი, დელის საერთაშორისო კინოფესტივალი, 1950), „ალისფერი ყვავილი“ (1952), „ოქროს ანტილოპა“ (1954, პრიზი, , საერთაშორისო კინოფესტივალი, კანი, 1955), „თოვლის დედოფალი“ (1957; პრემია, საერთაშორისო კინოფესტივალი, ვენეცია, 1957; სპეც. პრიზი, საერთაშორისო კინოფესტივალი, მოსკოვი, 1958; საუკეთესო ფილმი, საერთაშორისო კინოფესტივალი, ლონდონი, 1959) და სხვა.

იყო „საიუზმულტფილმის“ შემოქმედებითი სექციის ბიუროს თავმჯდომარე და საბჭოს წევრი, სსრკ კინემატოგრაფისტთა კავშირის მულტიპლიკაციის სექციის თავმჯდომარის მოადგილე, 1960-იანი წლების დასაწყისში — „საიუზმულტფილმის“ თოჯინური სექციის სარეჟისორო კოლეგიის თავმჯდომარე.

გარდაიცვალა მოსკოვში, 1981 წელს, დაკრძალულია მოსკოვის სომხურ (ვაგანკოვკის სასაფლაოს ფილიალი) სასაფლაოზე.