სომხეთის ისტორიის ქრონოლოგია

სომხეთის ისტორია მოითვლის სამი ათას წელზე მეტ ხანს

უძველესი ისტორია. ჩვენს ერამდე
თანამდევი მოვლენები
ჩვენს ერამდე
 — კონფედერაცია ჰაიასის ფორმირება
 — პირველი ცნობები ურარტუს შესახებ
1190 — "ზღვის ხალხების" თავდასხმების შედეგად ხეთების სამეფოს დაცემის სავარაუდო თარიღი
1000 — რკინის ხანის დასაწყისი.
 ბოლოს — სკვითებისა და კიმერიელების შეჭრა სომხეთის მთიანეთში
612 — ასურეთის იმპერიის დაცემა
558 — აქემენიდების იმპერიის წარმოქმნა
549 — მიდიის დაპყრობა აქემენიდთა მიერ
522—486 — დარიოს -ის მეფობა სპარსეთში
455—444 — ჰეროდოტეს მოგზაურობა აღმოსავლეთის ქვეყნებში.
336 — 30 — ელინიზმის ეპოქა
331 — ალექსანდრე დიდის გამარჯვება სპარსეთზე
190 — მაგნეზიის ბრძოლა .
171—138 — მითრიდატეს -ის გაძლიერება. პართია .

2492 — ჰაოსის მიერ სომხური სახელმწიფოს დაარსების მითოლოგიური თარიღი. ძველსომხური კალენდრის დასაწყისი.
2000 — ხეთები ანატოლიაში შეჭრის მიახლოებითი თარიღი
 ს. — სომეხთა ეთნოგენეზის დასაწყისი
859—844 — არამეს მმართველობა
844—828 — სარდური -ის მმართველობა
828—810 — იშპუინის მმართველობა
810—786 — მენუას მმართველობა
786—764 — არგიშთი -ის მმართველობა
786—639 — ურარტელი მეფეები იძულებით ასახლებენ მუშქების ნაწილს ურარტუს ტერიტორიაზე
782 — ერებუნის მმართველობა
775 — არგიშთიხინილის მმართველობა
764—735 — სარდური -ის მმართველობა
735—714 — რუსი -ის მმართველობა
714—680 — არგიშთი -ის მმართველობა
680—639 — რუსი -ის მმართველობა
639—635 — სარდური -ის მმართველობა
590 — ურარტუს დაცემა

სომეხი ხალხის ფორმირების შემდგომ
 ს. — სომეხთა პირველი სამეფოს წარმოქმნა
 ს. შუა ხანები — სომხეთის დაპყრობა აქემენიდების მიერ. სპარსეძთის სახელმწიფოში სომეხეთის სამეფოს სატრაპიად გადაქცევის პროცესი
401— ქსენოფონტე სომხეთში.
401—344 — ქემენიდთა სატრაპის ერვანდ -ის მმართველობა სომხეთში.
331 — აქემენიდთა იმპერიის დაცემის შედეგს სომხეთი იღებს ფაქტობრივ დამოუკიდებლობას
322 — მცირე არმენიის სამეფოს წარმოქმნა
 ს. ნახევარი ჩვ. ერამდე — სომხური სამეფოს სოფენას წარმოქმნა
 ს ჩვ. ერამდე — სოენას დაპყრობა სელევკიდების მეფის ანტიოქოს დიდის მიერ
200 — მეფე ერვანდ -ის მიერ სომხეთის დედაქალაქის ერვანდაშატის დაარსების მიახლოებითი თარიღი
190/189 — სოფენას დამოუკიდებლობის აღდგენა და დიდი არმენიის სახელმწიფოს დაარსება.
189—159 — არტაშეს დიდის მმართველობა სომხეთში
176 — არტაშეს -ის მიერ ქალაქ არტაშატის დაარსების თარიღი
163 — კომაგენის სამეფოს წარმოქმნა
95 — 55 — ტიგრან დიდის მმართველობა სომხეთში - ახლო აღმოსავლეთის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სახელმწიფო ხდება
77 — ტიგრანაკერტის დაარსება და მისი გადედაქალაქება
69 — ტიგრანაკერტის ბრძოლა. სომეხთა არმიის განადგურება რომაელი სარდლის ლუკულუსის მიერ. არტაშატის კვლავ გადედაქალაქება.
68 — არტაქსატის ბრძოლა სომეხთა მიერ ლუკულუსის არმიის განადგურება
65 — პომპეუსის ლაშქრობა სომხეთში. სომხეთი რომის ვასალი
62 — კომაგენის მეფე ანტიოქ -ის სამარხის მშენებლობა ნემრუტის მთაზე.
34 — არტავაზდ - ის დატყვევება მარკუს ანტონიუსის მიერ

ჩვენი ერა
თანმდევი მოვლენები
64 — რომის მიერ პონტოს სამეფოს დაპყრობა
53 — კარახთან ბრძოლა რომაელი მხედართმტავრის კრასუსის განადგურება პართელტა არმიის მიერ სურენის მეთაურობით
ჩვენი ერა
 ს დასაწყისი — რომის იმპერიის უმაღლესი ძალაუფლების პერიოდი
226 — სასანიდების დინასტიის დამხობა
325 — ნიკეის საეკლესიო კრება
380 —ქრიატიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება რომის იმპერიაში თეოდოსი -ის დროს
395 — რომის იმპერიის გაყოფა ორნაწილად: აღმოსავლეთ რომის ( ბიზანტიის) და დასავლეთ რომის იმპერიებად

53 — პართელთა მიერ თრდატ –ის მეფედ დასმა. არშაკიდების სომეხთა დინასტიის დამფუძნებელი.
58 — გნეუს დომიციუს კორბულონის შეჭრა სომხეთში
63 — რომაულ–პართიული ომის დამამთავრებელი ფაზა. რანდეის ბრძოლა და სომეხთა მიერ კორბულონის არმიის განადგურება.
113 — ტრაიანეს შეჭრა სომეხეთში
117 — ადრიანეს მიერ სომხეთიდან რომის ჯარების გამოყვანა.
130 — ვაგარშატ –ის მიერ ქალაქ ვაგარშაპატის დაარსების მიახლოებითი თარიღი.
163 — დიდი არმენიის დედაქალაქის გადატანა ვაგარშაპატში
287—330 — თრდატ -ის მმართველობა
298 — ნიზიბინის ზავი. დიდი არმენიის დამოუკიდებლობის აღიარება
301 — ქრისტიანობის აღიარება სახელმწიფო რელიგიად
330—338 — ხოსროვ -ის მმართველობა
335 — დვინის დაარსება
338—350 — ტირანის მმართველობა
350—367 — არშაკ -ის მმართველობა
364—368 — სომხეთ-სპარსეთის ომი
370—374 — პაპის მმართველობა
374 — სომხეთის სამოქციქულო ეკლესიის საბოლოო ჩამოყალიბება
387 — არმენიის განაწილება რომსა და სპარსეთს შორის
405/406 — მესროპ მაშთოცის მიერ სომხური ანბანის შექმნა
428 — აღმოსავლეთ სომხეთში სასანიდთა სამეფო ხელისუფლების გაუქმება. დიდი არმენიის სახელმწიფოს დაცემა, მარზპანის ხელისუფლების დაწესება სომხეთში.
449 — სომეხთა მიერ ანტისასანიდური აჯანყების დაწყება
451 — ავარაირის ბრძოლა
შუა საუკუნეები
თანმდევი მოვლენები
527—565 — ბიზანტიის იმპერატორის იუსტინიანე დიდის მმართველობა
633—651 — არაბთა მიერ სპარსეთის დაპყრობა
 ს. — შუა აზიიდან წინა აზიაში თურქთა მასობრივი მიგრაციის დასაწყისი
1077 — იკონიის სასულთნოს შექმნა მცირე აზიაში
1099 — იერუსალიმის აღება ჯვაროსნების მიერ
1204 — კონსტანტინეპოლის აღება ჯვაროსნების მიერ
1256 — ჰულაგუიდთა სახელმწიფოს შექმნა
1291 — ეგვიპტელთა მიერ ლევიტანში ჯვაროსანთა უკანასკნელი საყრდენის პორტ აკოს აღება
1402 — თემურ-ლენგის გამარჯვება ოსმანის არმიაზე ანკარასთან
1453 — ოსმალთა მიერ კონსტანტინეპოლის აღება. ბიზანტიის დაცემა

481—484 — ანტიირანული აჯანყება ვაჰან მამიკონიანის ხელმძღვანელობით
484 — ნვარსაკის ხელშეკრულება- სომეხთა მიერ ნახევრადდამოუკიდებელი ქვეყნის სტატუსის და სრული რელიგიური თავისუფლების მოპოვება
506 — დვინის საეკლესიო კრება ბაბკენ -ის ხელმძღვანელობით. სომხური ეკლესიის მიერ მონოფიზიტობის საბოლოოდ მიღება
552 — სომხური საეკლესიო კალენდრის, სომხური ქრონოლოგიის დასაწყისი
572—591 — ირან-ბიზანტიის ომი, რომლის შემდეგ თითქმის მთელი სომხეთი გადადის ბიზანტიის ხელში.
629 — ჰერაკლე კეისრის მიერ სომხეთის საბოლოო დაპყრობა
645 —არაბთა მიერ სომხეთის საბოლოო დაპყრობა
653 — არაბთა მიერ სომეხი დიდებულის თეოდოროს პშტუნის ცნობა სომხეთის, საქართველოსა და ალბანეთის უმაღლეს მმართველად.
744 — ბაგრატიდების მიერ სომხეთის მმართველის ტიტულის მოპოვება
806 — ხალიფას მიერ სომეხი დიდებულის აშოტ მსაკერის სომხეთის გამგებლად დანიშვნა.
851—852 — არაბი სარდლის ბუღა თურქის დამსჯელი ექსპედიცია სომხეთში
862 — არაბთა ხალიფას მიერ აშოტ ბაგრატიდის ცნობა სრულიად სომხეთის ერისთავთ ერისთავად.
885 — აშოტ ბაგრატიდის-ის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვება და ანისის სამეფოს შექმნა.
890—914 — სუმბატ -ის მმართველობა
908 — ვასპურაკანის სამთავროს გამოყოფა არწრუნების მიერ ბაგრატიდების სახელმწიფოსაგან და დამოუკიდებელი სამთავროს შექმნა.
914—928 — აშოტ -ის მმართველობა
921 — სევანის ბრძოლა: აშოტ -ის მიერ სომხეთიდან არაბთა განდევნა
922 — ხალიფატის მიერ აშოტ -ის დამოუკიდებელი არმენიის შაჰინშაჰად ცნობა
929—953 —აბას -ის მმართველობა
953—977 — აშოტ -ის მმართველობა
961 — აშოტ „კეთილშობილის“ მიერ დედაქალაქის ყარსიდან ანისში გადმოტანა.
963 — ანისელი ბაგრატიდებისადმი ვასალიტეტით დაქვემდებარებული ყარსის სამეფოს წარმოქმნა
966 — ბაგრატუნების სამფლობელოთა ანექსია ბიზანტიის იმპერიის მიერ
977—989 — სუმბატ -ის მმართველობა
978 — ანისის ბაგრატუნების ვასალი ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს შექმნა.
987 — ანისის ბაგრატუნების ვასალი სიუნიქის სამეფოს შექმნა.
989—1020 — გაგიკ -ის მმართველობა ანისში
998 — ქართველ-სომეხთა კოალიციის გამანადგურებელი ლაშქრობა რავადიდების დინასტიის წარმომადგენელ მამლან -ზე
1016 — ოღუზთა პირველი მარბიელი ლაშქრობები სამხრეთ არმენიაში
1020—1041 — ოვანეს-სუმბატის მმართველობა
1021 — ბიზანტიელთა მიერ ვასპურაკანის მიერთება.
1022 — ტრაპიზონის შეთანხმება, ოვანეს-სუმბატის ანდერძი - ბიზანტიისათვის სომხეთის სამფლობელოების გადაცემის შესახებ მეფის სიკვდილის შემდეგ
1041—1045 —ბაგრატიდების სომეხთა სამეფოს უკანასკნელი მეფის გაგიკ -ის მმართველობა
1045 — ბიზანტიელთა მიერ ანისის აღება. სომხეთის ცენტრალიზებული სამეფოს დაცემა.
1048 — თოღრულ-ბეგის პირველი ლაშქრობა სომხეთში. თურქ-სელჩუკთა მიერ არზნის განადგურება
1054 — თოღრულ-ბეგის შემოსევა სომხეთში
1064 — ალფ-არსლანის ლაშქრობა სომხეთში. თურქ-სელჩუკთა მიერ ანისის აღება
1065 — ყარსის სამეფოს შეერთება ბიზანტიასთან
 ს შუა ხანები — სომეხთა დიდი ისტორიული მიგრაციის დასაწყისი. სომხეთის მთიანეთში თურქ-სელჩუკთა მესაქონლე ტომების ჩამოსახლება.
1071 — მანაზკერტის ბრძოლა და ბიზანტიის ჯარის განაგდურება.
1071 — ფილარეტ ვარაჟნუნის სამეფოს შექმნა
1072 — შედადიანთა ანისის საამიროს შექმნა
1080 — რუბენ -ის მიერ კილიკიის სომეხთა სამთავროს შექმნა.
1097 — პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობა და სომეხთა კილიკიის სამეფოში
1100 — შაჰ არმენთა საემიროს შექმნა დასავლეთ არმენიის დიდ ნაწილზე
1118 — ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს დაცემა და ქართული ხელისუფლების კონტროლის დამყარება ამ მიწებზე.
1170 — ილდეგიზიდების მიერ სიუნიქის სამეფოს დაპყრობა
1196 — ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ გაგარკუნიკის გათავისუფლება
1198 — ლევონ -ის ცნობა კილიკიის მეფედ. წმინდა რომის იმპერიის და პაპის ტახტის მიერ კილიკიის სომეხთა სამეფოს დამოუკიდებლობის აღიარება.
1199 — ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ ანისის გათავისუფლება შედადიანთა მმართველობისაგან
1203 — ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ დვინის გათავისუფლება
1206 — ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ ყარსის გათავისუფლება
1207 — ეიუბიდების მიერ შაჰ-არმენების საემიროს შეერთება
1211 — ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ სიუნიქის გათავისუფლება. ორბელთა მთავრობის დასაწყისი.
1220—1222 — მონგოლთა პირველი თავდასხმა
1225 — გარნისის ბრძოლა, ქართველ-სომეხთა არმიის განადგურება ჯალალედინის მიერ
1226—1270 — ჰეთუმ -ის მმართველობა კილიკიაში
1236 — მონღოლთა მიერ არმენიის დაპყრობა
1266 — ეგვიპტელი მამლუქების მიერ კილიკიის სომეხთა სახელმწიფოს განადგურება
1292 — რუმკალეს აღება ეგვიპტელთა მიერ
1338 — არმენიის დიდი ნაწილის დაპყრობა ჩობანიდების მიერ
1375 — ეგვიპტელთა მიერ კილიკიის სომეხთა სამეფოს დაპყრობა
1385 — თოხთამიშის შემოსევები და ათასობით სომხის დატყვევება
1386 — თემურ-ლენგის პირველი შემოსევა.
1410 — არმენია ყარა-ყოინლუს კონტროლის ქვეშ
1435 — ორბელთა სამთავროს გაუქმება სიუნიქში
1441 — სრულიად სომეხთა კათოლიკოსის ტახტის დაბრუნება ეჩმიაძინში
1468 — არმენია აყ-ყოინლუს კონტროლის ქვეშ
1502 — სეფევიდების მიერ არმენისს კავკასიური ნაწილის დაპყრობა.

ახალი დრო
თანმდევი მოვლენები
1501 — სეფიანების გამეფება ირანსა და აზერბაიჯანში
1513 — ირან-თურქეთის ომების ხანგრძლივი სერიის დასაწყისი.
1520—1566 — სულეიმან -ის მმართველობა ოსმალეთის იმპერიაში
1587—1629 — შაჰ აბას-ის მეფობა სპარსეთში.
1639 — დღემდე შენარჩუნებული ირან-თურქეთის საზღვარის დადგენა
1722—1723 — პეტრე ის ლაშქრობა სპარსეთში.
1736—სეფევიდების დაცემა და აფშარიდების დინასტიის აღზევება
1762—1796 — ეკატერინე -ის მმართველობა რუსეთის იმპერიაში.
1813 — გულისტანის ზავი. რუსეთ-ირანის ომის 1804—1813 დასასრული
1815 — სომხების მიერ მოსკოვში დაფუძნდა მოსკოვის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტი, იგივე, ლაზარევის ინსტიტუტი.
1839 — აბდულ-მეჯიდ -ის რეფორმები ოსმანთა იმპერიაში
1876—1908 — აბდულ-ჰამიდ -ის მმართველობა ოსმანთა იმპერიაში
1877—1878 — რუსეთ-თურქეთის ომი.
.
1512 — აკოფ მეგაპარტის მიერ «ურბატაგირკის»  ( სომხურ ენაზე პირველი ნაბეჭდი წიგნი) გამოცემა.
1514 — ერზინჯანის და ერზრუმის დაპყრობა ოსმანთა მიერ.
1533 — ვანის დაპყრობა ოსმანთა მიერ.
1547 — კათალიკოს სტეფანოზ სალმასცეტის მიერ ეჩმიაძინის საიდუმლო კრების მოწვევა სომხეთის გასათავისუფლებლად
1555 — ამასიის ზავით სომხეთის გაყოფა სპარსეთსა და ოსმალეთს შორის
1562 — კათალიკოს მიქაელ სებასტაცის მოწვევით გაიმართა ეჩმიაძინის მეორე საიდუმლო კრება სომხეთის გათავისუფლების იდეით.
1604—1605 — დიდი სურგუნი - შაჰ აბასის მიერ 250 ათასამდე სომხის გადასახლება სომხეთიდან სპარსეთში.
1699 — სომხეთის გათავისუფლებისათვის ანგეხაკოტის კრება.
1722—1730 — სიუნიქი — ს.ს. ზანგეზურის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა დაუდ-ბეგის მეთაურობით.
1726—1728 — კავკასიელი სომხების ბრძოლა თურქთა შემოსევების წინააღმდეგ
1726—1809 — სომეხთა განმათავისუფლებელი მოძრაობის მეთაურის, იოსებ ემინის ცხოვრება და მოღვაწეობა
1794—1796 — პირველი სომხური ჟურნალის «აზდარარის» გამოცემა ინდოეთში.
1805—1848 — განმანათლებელ ხაჩატურ აბოვიანის ცხოვრება და მოღვაწეობა.
1827 — რუსული არმიის მიერ ერევნის არება გენერალ პასკევიჩის მეთაურობით.
1828 — თურქმანჩაის ზავი რუსეთსა და სპარსეთს შორის. აღმოსავლეთ არმენიის შეერთება რუსეთთან. არმენიის ოლქის წარმოქმნა.
1850 — ერევნის გუბერნიის წარმოქმნა.
1869—1923 — ოვანეს თუმანიანის ცხოვრება და მოღვაწეობა.
1878 — ყარსის შეერთება რუსეთის იმპერიასთან. სომეხთა საკითხის განხილვის დაწყება საერთაშორისო დიპლომატიაში.
1885 — პარტია არმენაკანის დაარსება.
1887 — სოციალ-დემოკრატიული პარტია გნჩაკიანის დაარსება ჟენევაში.
1890 — პარტია დაშნაკცუტიუნის დაარსება თბილისში.
1894—1896 — სომეხთა მასობრივი მკვლელობა 1894—1896 წ.წ. ოსმალთა იმპერიაში.

— ს.ს.
თანმდევი მოვლენები
1908 — ახალთურქები . გადატრიალება ოსმანთა იმპერიაში
1914—1918 — პირველი მსოფლიო ომი.
1917 — რუსეთის თებერვლის რევოლუცია და ოქტომბრის რევოლუცია
1920 — სევრის ხელშეკრულება.
1928 — ინდუსტრიალიზაციის და კოლექტივიზაციის დასაწყისი სსრკში
1930 — 1940 — სტალინური რეპრესიები სსრკში
1939—1945 — მეორე მსოფლიო ომი.
1945—1991 — ცივი ომი.
1970 — 1985 — «აღმშენებლობის ეპოქა» სსრკში
1985 — მიხეილ გორბაჩოვი და მისი პერესტოიკა «საჯაროობის» პოლიტიკა
1991 — სსრკ დაშლა და დსთს წარმოქმნა

1903—1978 — არამ ხაჩატურიანის ცხოვრება და მოღვაწეობა.
1904 — სომეხთა აჯანყება სასუნში.

1909 — კილიკიის ხოცვა-ჟლეტა. სომეხთა ხოცვა ადანაში (1909)
1915 — სომეხთა გენოციდის დასაწყისი ოსმანთა იმპერიაში
1918 — სომხეთის პირველი რესპუბლიკის წარმოქმნა. სარდარაპატის და ბაშ-არაპანის ბრძოლები. სომეხთა ხოცვა-ჟლეტა ბაქოში (1918 წ მარტი)
1920—1922 — ოპერაცია ნემესისი.
1920 — შუშის ხოცვა-ჟლეტა. თურქეთ-სომხეთის ომი. სომხეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა.
1921 — მოსკოვის (1921) და ყარსის ხელშეკრულება დასავლეთ სომხეთის, ნახიჩევანის და ყარაბახის დაკარგვა.
1922 —სომხეთის შესვლა ამიერკავკასიის ფედერაციაში.
1936 — ამიერკავკასიის ფედერაციის ლიკვიდაცია
1943 — სომხეთის მეცნიერებათა აკადემიის დაარსება.
1949 — სომეხთა დეპორტაცია შუა აზიაში
1947—1950 —აზერბაიჯანელთა დეპორტაცია სომხეთიდან
1946—1948 — სომეხთა რეპატრიაცია სომხეთის სსრში
1959 — მატენადარანის მშენებლობა ერევანში.
1965 — გენოციდის 50-წლისთავისადმი მიძღვნილი აქცია.
1975—1991 — სგსსა საბრძოლო აქციები.
1988 — ყარაბახის კონფლიქტის დასაწყისი. სუმგაითის დევნა. სპიტაკის მიწისძვრა.
1990 — სომეხთა დევნა ბაქოში
1991 — ოპერაცია "რკალი". სომხეთის დამოუკიდებლობის აღდგენა
1991—1994 — ყარაბახის ომი.
1998—2008 — რობერტ ქოჩარიანის პრეზიდენტობა.
1999 — სომხეთის პარლამენტის ტერაქტი.
2008 — სერჟ სარგსიანის პრეზიდენტობის დასაწყისი