იბრაჰიმ ხალილ ხანი

იბრაჰიმ ხალილ ხანი (დ. 1732- გ.1806) — ყარაბაღის სახანოს ხანი (1759 (ან 1763) - 1806).

იბრაჰიმ ხანის მეფობის დროს ყარაბაღის სახანო ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ აზერბაიჯანულ სახანოდ იქცა. იბრაჰიმ ხანს ძლიერი გავლენა ჰქონდა მეზობელი სახანოების - ყარადაღის, არდაბილის, ნახიჩევანისა და განჯის მმართველებზე. ოჯახური კავშირები დამყარდა ომარ ხანთან, ხუნძების მმართველთან, რომლის და, ბახტიკა (ბიკე-აღა), იბრაჰიმ ხანმა ცოლად შეირთო.

პოლიტიკური კავშირები
1770-იანი წლების ბოლოს ყარაბაღის სახანო დაუკავშირდა ყუბის სახანოს, რომლის მმართველი, ფათალი ხან ყუბა, მეზობელი მიწების ანექსიით აფართოებდა თავის ტერიტორიას. ფათალი ხანმა თავდაპირველად სცადა ყარაბაღის მშვიდობიანი გზით დამოუკიდებლობა, ხოლო 1780 წელს მან ყარაბაღის წინააღმდეგ კამპანია წამოიწყო, მაგრამ იბრაჰიმ ხანს დაეხმარა მისი მოკავშირე, ქართლ-კახეთის მეფე ერეკლე . ბრძოლისას ფათალი ხანთან მოკავშირე დაღესტნის ჯარებმა ის მიატოვეს, რითაც მისი ძალები დაასუსტეს. იმავე წლის აგვისტოში ყუბის ხანის მეორე ლაშქრობა წარუმატებლად დასრულდა. მხოლოდ 1781 წლის დასაწყისში მოახერხა ფათალი ხანმა ყარაბაღის მიწებში უფრო ღრმად შეღწევა და იქიდან გლეხების რაოდენობის განდევნა. მიუხედავად იმისა, რომ სახანოებს შორის სამხედრო შეტაკებები გაგრძელდა, ფათალი ხანმა ვერასდროს შეძლო ყარაბაღის სახანოს დამოკიდებულების შენარჩუნება.

1783-1784 წლებში იბრაჰიმ ხანმა საიდუმლო მოლაპარაკებები აწარმოა ყარაბაღის სახანოს რუსეთის მოქალაქეობაზე მიღების შესახებ. 1795 და 1797 წლებში მან წინააღმდეგობა გაუწია აღა-მაჰმად ხანის ჯარების შემოსევებს. 1797-1799 წლებში, როდესაც ყარაბაღის სახანო ირანის მხრიდან დაპყრობის საფრთხის წინაშე დადგა, იბრაჰიმ ხალილ ხანმა კვლავ მიმართა რუსეთს დახმარებისა და მფარველობისთვის. საბოლოოდ, 1805 წელს სახანოს რუსეთის მმართველობის ქვეშ გადაცემის შესახებ კურექჩაის ხელშეკრულებას ხელი მოეწერა.

იბრაჰიმ ხანმა, მამამისის, ფანაჰ ალი ხანის პოლიტიკის გაგრძელებით, საუკუნის ბოლოს სომეხი მელიქების წინააღმდეგ მოქმედებით გამოიწვია სომხების მასობრივი გადადგილება მთიანი ყარაბაღიდან, რასაც დაემატა ირანული ლაშქრობები და თურქი მოსახლეობის დასახლება.

ფანაჰ ალი ხანი, ჯავანშირის ტომის წარმომადგენელი და ყარაბაღის სახნოს დამაარსებელი, ნადირ შაჰის მსახურობის შემდეგ 1738 წელს შირვანში გადაიხვეწა, სადაც შეიარაღებული რაზმი შექმნა. ნადირ შაჰის სიკვდილის შემდეგ, ყარაბაღში დაბრუნდა და თავი დამოუკიდებელ ხანად გამოაცხადა, მხარს უჭერდნენ ადგილობრივი ტომები. მისი ვაჟი იბრაჰიმ ხალილ აღა იმ დროს უკვე მის გვერდით იყო.

1761-1762 წლებში ფათალი ხან აფშარმა, ნადირ შაჰის გარდაცვლილი სარდალი და ურმიის მმართველი, რომელიც სპარსეთის ტახტის პრეტენდენტად ითვლებოდა და სამხრეთ აზერბაიჯანს იპყრობდა, ალყა შემოარტყა შუშას ციხეს, რომელიც ფანაჰ ხანის ხელში იყო. ალყა ექვსი თვე გაგრძელდა და მას ჯრაბერდისა და გულისტანის სომეხი მელიქებიც მხარს უჭერდნენ. ალყა მხოლოდ მას შემდეგ მოიხსნა, რაც ფანაჰ ხანმა თავისი შვილი, იბრაჰიმ ხალილ აღა, ფათალი ხანს მძევლად გადასცა. მომდევნო წელს ფანაჰ ხანი შეუერთდა ქარიმ ხანის ორგანიზებულ ლაშქრობას ფათალი ხანის წინააღმდეგ, რომელმაც დაამარცხა ფათალი ხანის ჯარი. ქარიმ ხანმა გაათავისუფლა იბრაჰიმ ხალილ აღა, დანიშნა ყარაბაღის მმართველად და პატივით გაგზავნა ყარაბაღში. ფანაჰ ხანი კი მალევე გარდაიცვალა შირაზში და მისი ანდერძის საფუძველზე იქვე დაკრძალეს.

სამხედრო კამპანიები და კონფლიქტები
იბრაჰიმ ხანის მმართველობის პერიოდში ბრძოლა დაშლილი სომხური სამელიქოების – დიზაკის, ჯრაბერდისა და გულისტანის – წინააღმდეგ 1787 წლამდე გრძელდებოდა. ამ წინააღმდეგობაში იბრაჰიმ ხანის მოკავშირეებს წარმოადგენდნენ ვარანდის მელიქი შაჰნაზარი და ხაჩენის მელიქი მირზა ხანი, რომელთა სამფლობელოები მის მიწებს ესაზღვრებოდა. მათი მხარდაჭერა იბრაჰიმ ხანისთვის მნიშვნელოვანი სამხედრო და პოლიტიკური ძალა იყო.

1781 წელს, იბრაჰიმ ხანმა ვარანდა და ხაჩენის მელიქებთან ერთად ალყა შემოარტყა დიზაკის მელიქ ესაის თოგის ციხესიმაგრეს. ხანგრძლივი ალყის შემდეგ, მელიქ ესაი დაიჭირეს და ციხეში დახვრიტეს, მისი სასახლე კი გაანადგურეს. იბრაჰიმ ხანმა დიზაკის მელიქის ძმისშვილი, ბახტამ ავანიანი, მის შემცვლელად დანიშნა, თუმცა ავანიანმაც დაიწყო ბრძოლა იბრაჰიმ ხანის წინააღმდეგ.

სამხედრო საფრთხის გამო, იბრაჰიმ ხანმა თავისი სიძე ომარ ხანი საქართველოში საბრძოლველად გაგზავნა, რათა ერეკლე -ის ყურადღება გადაეტანა, თუმცა ეს საკმარისი არ აღმოჩნდა სახანოს უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად. 1784 წლის ზაფხულში პოტიომკინის სარდლობით რუსული ჯარები, ერეკლე -ის არმია და მტრული მელიქები ყარაბაღში შეჭრას გეგმავდნენ. იბრაჰიმ ხანმა კი თავი ისე მოაჩვენა, თითქოს საფრთხეს ვერ ხედავდა, თუმცა უკვე იცოდა შეთქმულების შესახებ. შუშაში მიიწვია მტრები – მელიქ მეჯლუმი, მელიქ აბოვი და მელიქ ბახტამი, რომლებიც მივიდნენ და ტყვედ ჩავარდნენ. მელიქ მეჯლუმი და აბოვი დააპატიმრეს, ბახტამი კი არდებილის ხანს გადასცეს. მელიქებთან ბრძოლების დასრულების შემდეგ, იბრაჰიმ ხანმა განძასარის მონასტერში კავალერიის რაზმი გაგზავნა. კათოლიკოსი იოჰანე და მისი ძმები დააპატიმრეს, 1786 წელს კი კათოლიკოსი დაიჭირეს და მოწამლეს. იერიცმანკანცის მონასტრის კათოლიკოსად დაინიშნა იბრაჰიმ ხანის მორჩილი.

რუსეთის მთავრობამ აღა-მაჰმად ხანის წინააღმდეგ ლაშქრობა დაიწყო და ყარაბაღის და ახლომდებარე ქალაქები დაიკავა. 1797 წელს შაჰმა მეორე ლაშქრობა წამოიწყო, მაგრამ იბრაჰიმ ხალილ ხანმა მისი ჯარის დამარცხება შეძლო. 5 ივნისს აღა-მაჰმად-ხანი შუშაში მოკლეს შეთქმულების შედეგად, რის შემდეგაც იბრაჰიმ ხანი დაბრუნდა და მისი ცხედარი პატივით თეირანში გაგზავნა. 1790-იან წლებში ირანის მცდელობები ჩრდილოეთ აზერბაიჯანის დაპყრობაზე წარუმატებელი აღმოჩნდა.

ოჯახი და მემკვიდრეობა
იბრაჰიმ ხალილის მკვლელობის შემდეგ, ყარაბაღის სახანოს მეთაური მისი ვაჟი მეჰდი ყული აღა გახდა, რომლის უფლებამოსილებაც 1806 წელს იმპერატორ ალექსანდრეს მიერ ოფიციალურად დადასტურდა.

იბრაჰიმ ხანის ოჯახში იყო ექვსი ვაჟი ოფიციალური ცოლებისგან და შვიდი ვაჟი ხარჭებიდან ან დროებითი ცოლებიდან, ასევე შვიდი ქალიშვილი ოფიციალური ცოლებისგან და ერთი ქალიშვილი ხარჭებისგან.