მე-13 სამთო სს დივიზია ხანჯარი (1 ხორვატული)

} ), ხოლო ჩეტნიკებსა და პარტიზანებში იგი მუსლიმთა ლეგიონის სახელითაა ცნობილი.
ბოსნიის ავტონომისტური მოძრაობა
ჰაჯიეფენდიჩის ლეგიონი შეიარაღებისა და წვრთნის ნაკლებობას განიცდიდა, ამიტომ მას მხოლოდ თავდაცვითი ოპერაციების განხორციელება შეეძლო, ხოლო აღმოსავლეთ ბოსნიაში ჩეტნიკების თავდასხმები ბოსნიელთა სოფლებზე გრძელდებოდა. როცა ადგილობრივმა ბოსნიელმა ლიდერებმა დაინახეს, რომ ხორვატთა დამოუკიდებელი სახელმწიფო ვერ ახერხებდა, ან არ სურდა მათი დაცვა, მათ 1942 წლის ბოლოს პეტიციით მიმართეს ჰიტლერს, რომ შექმნილიყო ბოსნიური გვარდია ჰაჯიეფენდიჩის ლეგიონის საფუძველზე, რომელიც პირდაპირ გერმანიის კონტროლქვეშ იქნებოდა. პეტიცია ასევე ითხოვდა დომობრანისა და უსტაშების ბოსნიელი წევრების გადმოყვანას ბოსნიურ გვარდიაში.
გერმანელებს არ სურდათ ხორვატიის დასუსტება, შესაბამისად ბოსნიური გვარდიისა და ავტონომიის იდეა უარყვეს. თუმცა ბოსნიელთა უკმაყოფილება არ გამოჰპარვია ჰიმლერს, რომელიც სიმპათიით ეკიდებოდა ისლამს, როგორც პრაქტიკულ რელიგიას. მან შესთავაზა ჰიტლერს ჩამოეყალიბებინათ ბოსნიური დივიზია, რომელიც ვაფენ-სს ნაწილი გახდებოდა. ამან საშუალება მისცა გერმანელებს ბოსნიელთა უკმაყოფილება და იმედგაცრუება ხორვატიის მთავრობით თავის სასარგებლოდ გამოეყენებინათ. ხორვატიის მთავრობის წინააღმდეგობის მიუხედავად, ბოსნიური დივიზიის ჩამოყალიბების გეგმა საბოლოოდ მიიღეს 1943 წლის თებერვალში. ჰიმლერმა არტურ ფლეპსს, მე–7 სს სამთო დივიზიის მეთაურს დაავალა ახალი, პირველი არაგერმანული სს დივიზიის ორგანიზება, ხოლო ჰაჯიეფენდიჩს დაევალა დახმარებოდა ესესელებს მოხალისეების მოძიებაში. თუმცა იგი ითხოვდა, რომ დივიზიას ბოსნიის ფარგლები არ დაეტოვებინა და მხოლოდ ბოსნიელთა დასაცავად ყოფილიყო გამოყენებული, მაგრამ გერმანელებს სხვა მიზნები ჰქონდათ. ბოსნიელი ოფიცერი, ჰუსაინ ბიშჩევიჩი, რომელმაც მოხალისეობის სურვილი გამოთქვა, სს ობერშტურმბანფიურერის წოდებით სათავეში ჩაუყენეს დივიზიის საჰაერო თავდაცვის ბატალიონს, თუმცა მოგვიანებით იგი გადააყენეს და მის ნაცვლად გერმანელი ოფიცერი დანიშნეს. ბოსნიელი იყო ასევე 'აბდულ–ჰალიმ მალკოჩი, რომლის ძალისხმევითაც მოხერხდა დივიზიაში შიდა ამბოხების ჩახშობა. ამ დამსახურების გამო იგი რკინის ჯვრით დაჯილდოვდა. ვაფენ სს–ს ხელმძღვანელობის გადაწყვეტილება, რომ დივიზიის ფორმირება და წვრთნა ბოსნიის ფარგლებს გარეთ მომხდარიყო, ედმუნდ გლაიზე ფონ ჰორსტენაუს რჩევის საწინააღმდეგოდ იქნა მიღებული, რომელიც ხორვატიაში გერმანიის წარმომადგენელი იყო.
9 აგვისტოს პოლკოვნიკმა კარლ–გუსტავ ზაუბერცვაიგმა გადაიბარა დივიზიის მეთაურობა ფონ ობერვურცერისგან. ზაუბერცვაიგი ვაფენ სს–ს შემადგენლობაში გადმოიყვანეს ობერფიურერის ჩინით. იგი წარმატებული ორგანიზატორი იყო, პირველი მსოფლიო ომის ვეტერანი, რომელშიც 18 წლისამ უკვე ასეულის მეთაურობას მიაღწია, ასევე მსახურობდა პოლკის მეთაურად ოპერაცია ბარბაროსას მიმდინარეობისას. თუმცა მან არ იცოდა თავისი ახალი ქვეშევრდომების ენა, მან მალე მოიპოვა მათი პატივისცემა.
ამბოხების ჩახშობა ბატალიონის იმამის, 'აბდულ–ჰალიმ მალკოჩისა და ბატალიონის ექიმის, ვილფრიდ შვაიგერის ძალისხმევით მოხერხდა. მალკოჩმა ბატალიონის პირველ ასეულს უთხრა, რომ მოატყუეს, გაათავისუფლებინა მათ დატყვევებული გერმანელები და აჯანყების მოთავეების დასაჭერად დარაზმა ისინი. შვაიგერმა იგივე მოახერხა ბატალიონის მეორე ასეულში. დიზდარევიჩი და ჯანიჩი ბრძოლაში მოკლეს, ვუკელიჩი დაატყვევეს, ხოლო ელინეკმა გაქცევა მოახერხა. მერყეობს.
გერმანელებმა ამბოხება დააბრალეს კომუნისტების აგენტებს, რომლებიც ტიტოს ინსტრუქციის თანახმად მოქმედებდნენ. ამ ინსტრუქციის მიხედვით, პარტიზანები უნდა ჩაწერილიყვნენ საპოლიციო სამსახურებში, რათა იარაღი და უნიფორმა მიეღოთ. დაიწყო წმენდა, რომლის შედეგად 825 პირი არასანდოდ ცნეს და გერმანიაში, ტოდტის სამუშაო ბატალიონებში გაგზავნეს. მათგან 265–მა უარი თქვა სამუშაო ბატალიონში შრომაზე და ისინი ნოიენგამეს საკონცენტრაციო ბანაკში დაატყვევეს, სადაც ათეულობით მათგანი დაიღუპა. ცენტრმა – 12 მოკლული, 19 დაჭრილი და 17 დაკარგული, ხოლო აღმოსავლეთ ფრთამ 72 მოკლული, 142 დაჭრილი და 9 დაკარგული.
ფლიგენფანგერი
1944 წლის 14 ივლისს დივიზიას დაევალა ოსმაცის მახლობლად არსებული საველე აეროდრომის დაკავება, რომელსაც პარტიზანები იყენებდნენ ტვირთების მისაღებად. იგი ერთი კვირის განმავლობაში ფუნქციონირებდა უსაფრთხოების ზონაში. ჩეტნიკებთან ერთად ოსმაცის მიმართულებით მოქმედებდა 27–ე პოლკის ორი ბატალიონი. ერთდღიანი ბრძოლების შემდეგ პარტიზანებმა დახმარება მიიღეს და 17 ივლისის ღამით მოკავშირეთა ავიაციამ კვლავ მოახერხა საჭურველის ჩამოტანა და დაჭრილების ევაკუაცია. რის შემდეგაც პარტიზანებმა სრებრენიცასკენ დაიხიეს და დატოვეს აეროდრომი.
ჰაიდეროზე
მეორე სატანკო არმიის შტაბმა დაგეგმა ოპერაცია როზე, რომლის თანახმადაც აღმოსავლეთ ბოსნიაში მყოფი პარტიზანების ბლოკირება უნდა მომხდარიყო იმგვარად, რომ მათ დრინის გადალახვა და სერბეთში მყოფ პარტიზანებთან შეერთება ვერ მოეხერხებინათ, მაგრამ ოპერაციის განხორციელება ვერ მოხერხდა რადგან საკმარისი ძალები არ აღმოჩნდა. ამიტომ 17 ივლისიდან 23 ივლისამდე ხანჯარის დივიზია მოქმედებდა დივიზიის მეთაურ ჰამპელის მიერ დაგეგმილ ოპერაცია ჰაიდეროზეს მიხედვით, სპრეჩას სამხრეთით, შეკოვიჩის მიმართულებაზე პარტიზანების წინააღმდეგ. 19 ივლისს ოპერაციაში ჩაერთო სს მეშვიდე დივიზია და ჩეტნიკების ბატალიონი. ერთკვირიანი ბრძოლების შედეგად დივიზიამ დასახული ამოცანები შეასრულა, დაიკავა ჟივინიცეს, შეკოვიჩისა და ვლასენიცას მხარეები აღმოსავლეთ ბოსნიაში. პარტიზანებმა მძიმე დანაკარგები განიცადეს, მოკლული იქნა 900–ზე მეტი პარტიზანი, დივიზიამ ხელში ჩაიგდო ერთი ტანკსაწინააღმდეგო ქვემეხი, ორი ნაღმმტყორცნი, 22 ტყვიამფრქვევი, 80 შაშხანა და ნახევარ მილიონამდე ვაზნა. დივიზიის დანაკარგმა შეადგინა 24 მოკლული და 150–ზე მეტი დაჭრილი.
უკანდახევა ვოლფსბერგისკენ 11 მაისამდე გრძელდებოდა. 12 მაისს ჰამპელმა გადაწყვიტა ბრიტანულ არმიას დანებებოდა სანქტ-ფაიტ-ან-დერ-გლანთან. 15 მაისს დივიზიის დატყვევებული წევრები რიმინის ტყვეთა ბანაკში გადაიყვანეს. დივიზიის ზოგიერთი წევრი 18 მაისამდე იმალებოდა და ცდილობდა ტყვედ დანებებამდე სისხლის ჯგუფის აღმნიშვნელი სვირინგები წაეშალა, რომელიც სს წევრობის უტყუარი საბუთი იყო.
ომის შემდეგ
დივიზიის წევრებმა აღმოსავლეთ ბოსნიის კონტრპარტიზანული ოპერაციების დროს მოიპოვეს როგორც მამაცების, ისევე დაუნდობლების რეპუტაცია, არა მხოლოდ ბრძოლის
დივიზიის წევრები ექსტრადირებული იქნენ იუგოსლავიის მოთხოვნით ომის შემდეგ. მათმა ნაწილმა, მათ შორის ზაუბერცვაიგმა და ჰანს კენიგმა, თავი მოიკლეს. იმამი 'აბდულ–ჰალიმ მალკოჩი 1947 წლის 7 მარტს ჩამოახრჩვეს ბიჰაჩში. ექსტრადირებულების სასამართლო 1947 წლის 22 აგვისტოდან 30 აგვისტომდე მიმდინარეობდა სარაევოში. სასამართლო ბრალს სდებდა დივიზიას 5 ათასზე მეტი ადამიანის მკვლელობაში, თუმცა 38 განსასჯელიდან მხოლოდ შვიდს წაუყენეს კონკრეტული ბრალდება. ბრალდებულებს სამ–სამი ადვოკატი იცავდა – ორი სამოქალაქო და ერთი სამხედრო, თუმცა ყველა დამნაშავედ ცნეს. ათ უმცროს ოფიცერს სიკვდილით დასჯა მიესაჯა, დანარჩენებს კი სხვადასხვა სასჯელი 5 წლიდან უვადო პატიმრობამდე.
1952 წელს ისინი უპირობოდ გაათავისუფლეს. დივიზიის ბოლო მეთაური, დეზიდერიუს ჰამპელი, რომელმაც ფალინგბოსტელის ტყვეთა ბანაკიდან გაქცევა მოახერხა, სიცოცხლის ბოლომდე გრაცში ცხოვრობდა. მარცხენა მკლავზე ქურთუკს ჰქონდა ხორვატული ფარი (წითელი და თეთრი კვადრატები), ხოლო მარჯვენა მკლავზე ედელვაისი. აღსანიშნავია, რომ ხორვატული ფარი ბოსნიაში დაბრუნებისას ბევრმა დივიზიის წევრმა მოხსნა თავის ქურთუკს, მათ შორის იმამებმა.
თავსაბურავად ატარებდნენ სს საველე ფესს 43, რომლის ტარება ყველასთვის სავალდებულო იყო, გარდა გერმანელი ოფიცრებისა, რომლებსაც შეეძლოთ სამთო ქუდის ტარება. ფესი ჰიმლერმა შეარჩია, რადგან მას ავსტრია–უნგრეთის ბოსნიური ქვეითი ჯარი ატარებდა, ისევე როგორც ავსტრია–უნგრეთის ალბანური ლეგიონი. ფესი ორნაირი იყო – საველე ნაცრისფერი და საპარადო წითელი. ფესზეც და სამთო ქუდებზეც გამოსახული იყო სს არწივი და თავის ქალა გადაჯვარედინებული ძვლებით. სამთო ქუდს ასევე ჰქონდა ედელვაისის გამოსახულება მარცხენა გვერდზე.