iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ალოტი

ალოტი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის თიანეთის მუნიციპალიტეტში, ჩეკურაანთგორის თემში. მდებარეობს თბილისი-თიანეთის გზატკეცილზე, სიონის წყალსაცავის დასავლეთით. ზღვის დონიდან 1120 მეტრზე. თიანეთიდან დაშორებულია 8 კილომეტრით. საბჭოთა პერიოდში შედიოდა თიანეთის სადაბო საბჭოში.

ისტორია
სოფელს „ალოტი“ საუკუნიდან, მთიელთა ინტენსიური მიგრაციის შემდეგ უნდა შერქმეოდა. გვიანდელ შუა საუკუნეებში იგი თიანეთის სამოურავოში შედიოდა და მის ყმა-მამულზე როგორც სამეფო (სახასო), ისე სათავადო და სამონასტრო მფლობელობა ვრცელდებოდა. საუკუნის დასაწყისში, შაჰ-აბასის შემოსევების შედეგად, აქ არსებული ძველი დასახლება განადგურდა. ამავე საუკუნეში დაიწყო სოფელში ქართველ მთიელთა მიგრაციის პროცესი, რამაც ინტენსიური ხასიათი საუკუნის შუა წლებიდან მიიღო. ამ დროს ალოტში უკანაფშაველი, ჭიჩოელი და ახლანდელი ფშაველები დამკვიდრდნენ. აღსანიშნავია, რომ სოფელ ალოტში მოსახლე ქართველ მთიელთა ნაწილი - საუკუნის მიჯნაზე ამჟამინდელი ახმეტის მუნიციპალიტეტში მდებარე სოფელ ზემო ხალაწანში გადასახლდა და ეს პროცესი შემდეგაც გრძელდებოდა. ამდენად ალოტი მთიელთა მიგრაციის ერთგვარ შუალედურ რგოლს წარმოადგენდა. მოგვიანებით სოფელი ალოტი თიანეთის მაზრაში შედიოდა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 75 ადამიანი.
ალექსანდრა თედორეს ასული (ნიკოლოზ II-ის მეუღლე)

ალექსანდრა თედორეს ასული , დაბადების სახელია პრინცესა ალიქს ვიქტორია ჰელენ ლუიზ ბეატრიქს ჰესენელი, შემოკლებით ალიქს ფონ ჰესენ-დარმშტადტი (; დ. 6 ივნისი, 1872, დარმშტადტი, გერმანიის იმპერია — გ. 17 ივლისი, 1918, ეკატერინბურგი, რუსეთის საბჭოთა ფედერაციული სოციალისტური რესპუბლიკა) — ჰესენის დიდ ჰერცოგ ლუდვიგ -ისა და პრინცესა ალისა ბრიტანელის ასული. რუსეთის უკანასკნელი იმპერატრიცა 1896-1917 წლებში როგორც იმპერატორ ნიკოლოზ -ის მეუღლე. ქორწინების შემდეგ მიიღო მართლმადიდებლობა, რის გამოც ორიგინალი სახელი შეუცვალეს ალექსანდრა ფიოდოროვნათი. მიუხედავად ტახტიდან გადადგომისა, 1918 წელს ის, მისი მეუღლე და შვილები ბოლშევიკებმა იპატიევის სახლში სასტიკად დახოცეს, რის გამოც 2000 წელს რუსულმა მართლმადიდებლურმა ეკლესიამ მათი მთელი ოჯახი წმინდანად შერაცხა, მას კი წმინდა ალექსანდრა წამებული უწოდეს.

იგი იყო დიდი ბრიტანეთის დედოფალ ვიქტორიას საყვარელი შვილიშვილი, რომელსაც ბებიისაგან მემკვიდრეობით გადაეცა ჰემოფილიის გენი, რომელიც ჰქონდა მის ძმას, პრინც ფრიდრიხს, ასევე ბიძამისს, ალბანის ჰერცოგ ლეოპოლდა და მისი დეიდაშვილის ვაჟს, ასტურიის პრინც ალფონსოს. თავად ალექსანდრამ ეს გენი თავის ვაჟს, ცარევიჩ ალექსეისაც გადასცა. მისი სახალხო პოპულარობა განსაკუთრებით შეარყია მისმა ურთიერთობამ ბერ გრიგორი რასპუტინთან, რასაც არაერთი სკანდალიც მოჰყვა.

ალექსანდრა ფიოდოროვნას ტრაგიკულმა აღსასრულმა შემდგომში დიდი ასახვა ჰპოვა მსოფლიო კინემატოგრაფიასა და ხელოვნებაში.

ადრეული ცხოვრება
ნიშნობა
რუსეთის იმპერატრიცა
ქორწილი
პირველი ბავშვის გაჩენა
კორონაცია
რუსი ხალხის მიერ უარყოფილი
ურთიერთობა შვილებთან
ჰემოფილია და რასპუტინი
პირველი მსოფლიო ომი
რევოლუცია
დაპატიმრება
გარდაცვალება
სიკვდილით დასჯა
ნეშტების იდენტიფიკაცია
დაკრძალვა
წმინდანად შერაცხვა
შვილები
წინაპრები
კულტურული ასახვა
ჯილდოები
ეროვნული ჯილდოები
წმინდა ეკატერინეს სახელობის ორდენის ქალბატონი;
წმინდა ანდრია პირველწოდებულის სახელობის უმაღლესი რანკის ორდენის ქალბატონი;

უცხოური ჯილდოები
მალტა: დიდი ღირსებისა და ერთგულების საპატიო ორდენი;
პორტუგალია: წმინდა დედოფალ ისაბელის სახელობის ორდენის ქალბატონი;
ოსმალეთი: დიდი ქველმოქმედის ორდენის ქალბატონი;
ესპანეთი: დედოფალ მარია ლუიზას სახელობის ორდენის ქალბატონი;
დიდი ბრიტანეთი: ვიქტორიასა და ალბერტის სახელობის პირველი კლასის სამეფო ორდენი;
სპარსეთი: მზის პირველი კლასის ორდენი;
ნიკიტა (მრავალმნიშვნელოვანი)

ნიკიტა შეიძლება აღნიშნავდეს:

ნიკიტა (საქართველოში ცნობილი, როგორც მას ერქვა ნიკიტა) — 1990 წელს გადაღებული ლუკ ბესონის ფილმი
ნიკიტა — ლუკ ბესონის ფილმის მოტივებზე შექმნილი სატელევიზიო სერიალი

 — ელტონ ჯონის სიმღერა

ნიკიტა — დაბა უკრაინაში

პიროვნებები
ნიკიტა არის რუსული სახელი, რომელსაც როგორც გოგოებს, აგრეთვე ბიჭებს არქმევენ. ზოგიერთ ქვეყნებში, მაგალითად საფრანგეთში, ის არის დამკვიდრებული, როგორც ქალის სახელი. კაცის რუსული სახელი მოდის ბერძნული სახელიდან ანიტეკოს, რომელიც დაუმორჩილებელს ნიშნავს.

პრინცი ნიკიტა ალექსანდროვიჩი
პრინცი ნიკიტა რომანოვი — ნიკიტა ალექსანდროვიჩის ვაჟი
ნიკიტა ხრუშჩოვი — სკკპ ცკ-ს პირველი მდივანი და სსრკ-ის მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარე
ნიკიტა მიხალკოვი — რუსი კინორეჟისორი და მსახიობი
ნიკიტა რუკავიცა — უკრაინელი წარმოშობის ავსტრალიელი ფეხბურთელი

:
:
მწკრივად თესვა

მწკრივად თესვა — მინდორზე თესლის მწკრივებად განაწილება. მწკრივად თესვა მარცვლოვანი კულტურების თესვის ფართოდ გავრცელებული წესია. ამ დროს ნაკლები თესლი იხარჯება, თანაბარ სიღრმეზე ითესება, ამიტომ აღმოცენება ერთდროულია და მცენარის ზრდა-განვითარება უკეთ მიმდინარეობს. მწკრივად თესვა შეიძლება ჩვეულებრივი მწკრივთშორისებით, როდესაც მწკრივებს შორის მანძილი 10—15 სმ-ია, ვიწრო წკრივთშორისებით — მწკირებს შორის მანძილი — 7—8 სმ-ია და ფართო მწკრივთშორისებით — მწკრივებს შორის მანძილი 45 სმ-ზე მეტია. მწკრივად თესვას განეკუთვნება აგრეთვე ჯვარედიანად თესვა.
მწოველი ინფუზორიები

მწოველი ინფუზორიები — უმარტივესთა ქვეკლასი ინფუზორიების კლასისა. ცნობილია 500-მდე სახეობა. მჯდომარე ფორმებია. ცხოვრობენ მტკნარ წყლებსა და ზღვაში. საკვებს მოიპოვებენ განსაკუთრებული საწოვარი საცეცებით — შიგაარხიანი ციტოპლაზმური მილაკებით. გვხვდება პარაზიტული ფორმებიც. მწოველი ინფუზორიების უსქესო გამრავლება შინაგანი და გარეგანი დაკვირტვით ხდება, სქესობრივი კი კონიუგაციის გზით მიმდინარეობს.
მჭადა (ყვავილედი)

მჭადა — თავთავისებური, ხშირად დაკიდებული ყვავილედი. შედგება ერთსქესიანი ყვავილისაგან. დაყვავილების ან ნაყოფის მომწიფების შემდეგ მთლიანად ჩამოცვივდება, თუმცა არის შემთხვევები, როდესაც ყვავილები მაინც რჩება მცენარეზე (მაგალითად, არყის, მურყნის, და სხვა).

მჭადა ყვავილედი აქვს ტირიფს, ვერხვს, არყს, თხილს, წაბლს, მუხას, კაკალს და სხვა. ზოგს მიაჩნია, რომ უფრო მართებულია ტირიფისა და ვერხვის ყვავილედს ეწოდოს მარტივი თავთავი, ხოლო არყისას — დიქაზიუმებისაგან შემდგარი თავთავი.
კლონირება

კლონირება — ბიოლოგიაში რამდენიმე იდენტური ორგანიზმის მიღების მეთოდი უსქესო (მათ შორის ვეგეტატიური) გამრავლების გზით.

ისევე როგორც ბევრ სხვა ენაში, ქართულშიც, ტერმინი „კლონირება“ ინგლისურიდან შემოვიდა, იგი სიტყვების — , კალკია. თვით ინგლისურ ენაში კი ამ სიტყვის, როგორც ბიოლოგიური ტერმინის, ხმარება 100 წელზე ნაკლები ხნის წინ დაიწყეს. მიუხედავად სიტყვის არსებობის მოკლე პერიოდის, მან უკვე მოასწრო რამდენიმეჯერ მნიშვნელობის შეცვლა.
არჩიბალდ სეისი

არჩიბალდ ჰენრი სეისი (; დ. 25 სექტემბერი, 1846, შირჰემპტონი, ბრისტოლი, ინგლისი — გ. 4 თებერვალი, 1933) — ასირიოლოგიის პიონერი, ენათმეცნიერი, 1891–1919 წლებში ასირიოლოგიის პროფესორი ოქსფორდის უნივერსიტეტში. ცნობილია აგრეთვე ძველი ეგვიპტის და მცირე აზიის ცივილიზაციების (ხეთების, კარიელების, ლიდიელების და სხვ.) შესწავლით. სეისმა საფუძველი დაუდო ლუვიური იეროგლიფების გაშიფრვაზე მუშაობის დაწყებას, რომლებსაც, ენის წინასწარ არცოდნის გამო, შეცდომით „ხეთური“ უწოდა. მიუხედავად ამისა, ამ დამწერლობის გაშიფრვრის შემდეგაც, ტრადიციულად, მათ „ხეთურს“ უწოდებდნენ.
შირინ ებადი

შირინ ებადი (; დ. 21 ივლისი, 1947) — ირანელი იურისტი და ადამიანის უფლებათა დამცველი, დამაარსებელი ბავშვთა უფლებების დამცველი ასოციაციისა ირანში.

2003 წლის 10 ოქტომბერს მას ნობელის პრემია გადასცეს მშვიდობის, დემოკრატიისა და ადამიანის უფლებათა დაცვის დარგში, განსაკუთრებით კი დევნილების, ქალებისა და ბავშვების საკითხში. შირინი პირველი ირანელია, რომელსაც ასეთი პრემია ხვდა წილად.

ბიოგრაფია
შირინი გამოჩენილი ირანელი იურისტის მოჰამედ ალი ებადის ქალიშვილია. მან თეირანის უნივერსიტეტში 1969 წელს იურიდიული ფაკულტეტი დაამთავრა და ნახევარწლიანი პრაქტიკის შემდეგ მოსამართლე გახდა. 1971 წელს შირინმა დისერტაცია დაიცვა და პირველი ირანელი ქალი გახდა, რომელიც ადგილობრივი სასამართლოს (თეირანის საქალაქო სასამართლოს) თავმჯდომარედ დაინიშნა. თუმცაღა ირანში ისლამური რევოლუციის შემდეგ ის ჩამოაქვეითეს და სასამართლოს მდივნად დანიშნეს, იმ მოსაზრებით, რომ ისლამის მიხედვით, ქალი არ უნდა ყოფილიყო უფლებამოსილი მამაკაცისთვის მსჯავრი დაეკისრებინა ანდაც რაიმე დამავალდებულებელი განაჩენი გამოეტანა. ებადიმ გადადგომის შესახებ განცხადება დაწერა და თითქმის ათი წლის მანძილზე იურიდიული განხრით მუშაობას ვეღარ ახერხებდა. 1993 წელს მან, როგორც იქნა, შესძლო იურიდიული კონსულტაციების კანტორა გაეხსნა. 1980-იან წლებში ძირითადად წიგნებსა და სტატიებს წერდა, რითიც გაითქვა კიდეც სახელი სამშობლოში.
მჭადა სოკო

მჭადა სოკო — ქუდიანი სოკო რძიანა სოკოების გვარისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს დედამიწის ყველა კონტინენტს, გარდა ანტარქტიდისა.

კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა, იხმარება ახალი, დამწნილებული, დამუჟუჟებული და დამარილებული. იზრდება წიწვოვან ტყეებში, მჟავე ნიადაგზე, ერთეულებად ან მცირე ჯგუფებად, გაზაფხულიდან შემოდგომამდე. მიკორიზას უპირატესად წარმოქმნის ფიჭვთან და ნაძვთან.

სოკო პირველად აღწერა შვედმა ბუნებისმეტყველმა კარლ ლინემ 1753 წელს როგორც . მიმდინარე ბინომიალური სახელწოდება მიანიჭა ბრიტანელმა მიკოლოგმა სემიუელ ფრედერიკ გრეიმ 1821 წელს.

სამეცნიერო სინონიმები:

(1871)

აღწერა
ქუდის დიამეტრი — 4-18 სმ, მრგვლად ამობურცული, შემდეგ გაშლილი და ძაბრისებურად ჩაღრმავებული, შეკეცილი კიდეებით, მოგვიანებით გასწორებული კიდეებით, ზოგჯერ მცირე ზომის ბორცვაკით ცენტრში, გლუვი, მბზინავი, წვიამიან ამინდში წებოვანი, ნარინჯისფერი, მოყვითალო-ჟანგმიწისფერი ან მუქი ნარინჯისფერი. უფრო მუქი კონცენტრული რგოლებითა და ლაქებით.

რბილობი — მკვრივი, მოყვითალო-ნარინჯისფერი, გადატეხვისას ჯერ სწრაფად წითლდება და შემდეგ მწვანდება. გადატეხვისას სოკო გამოყოფს ღია ნარინჯისფერ, რძისმაგვარ სქელ სითხეს (ხილის არომატით), რომელიც რამდენიმე საათის შემდეგ ნაცრისფერ-მწვანე ფერს იღებს.

ჰიმენოფორი — ფირფიტებიანი, ხშირი, თხელი, სუსტად დაღმავალი ფეხთან, ნარინჯისფერ-წითელი, დაჭერისას მწვანდება.

ფეხის სიგრძე — 3-7, სისქე — 1,5-2, ქუდის ფერის ან უფრო ღია, ცილინდრული, თანაბარი, ძირისკენ გასქელებული, ფუყე. ზედაპირზე ახასიათებს მცირე ზომის ჩაღრმავებები. ფეხი ზოგჯერ დაფარულია ბუსუსებით.

სპორების ფხვნილი — ყვითელი. სპორები — წაგრძელებულ-ოვალური, 7,1–9,1×6–7,5 მკმ.

ეკოლოგია და გავრცელება
იზრდება წიწვოვან ტყეებში, მჟავე ნიადაგზე, ერთეულებად ან მცირე ჯგუფებად. მიკორიზას უპირატესად წარმოქმნის ფიჭვთან და ნაძვთან.

ფართოდაა გავრცელებული ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყლებში — ჩრდილოეთი ამერიკა, ევროპა, ჩრდილოეთი აფრიკა, აზია (ისრაელი, სომხეთი, აღმოსავლეთი ციმბირი და ჩინეთი). საქართველოში გავრცელებულია ყველგან. სახეობა შეტანილია ჩილეში, ავსტრალიასა და ახალ ზელანდიაში.

მისი სამშობლოა სამხრეთ პირინეის ნახევარკუნძული, სადაც ხმელთაშუა ზღვის ნაძვნარის ქვეშ იზრდება. ასევე გვხვდება ხმელთაშუა ზღვის აუზში, პორტუგალიაში, ბულგარეთში, ესპანეთში, საბერძნეთში, იტალიაში, კვიპროსში, საფრანგეთში და ა.შ.

მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნებში შეგროვებული ნიმუშების დნმ-ის ანალიზით დადგინდა, რომ მჭადა სოკო ცალკეულ ევროპულ სახეობას მიეკუთვნება და ჩრდილოეთ და ცენტრალური ამერიკის სახეობებისგან გენეტიკურად, მორფოლოგიურად და ეკოლოგიურად განსხვავდება.

სეზონი — აგვისტოდან ოქტომბრამდე.

მსგავსი სახეობები
კვებითი ღირებულება
კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა, რომელიც იხმარება ახალი შემწვარი, დამარილებული, დამწნილებული და დამუჟუჟებული სახით. ხშირად ჭიანდება.

გავრცელებული აზრის საწინააღმდეგოდ, მჭადა გამოიყენება გამშრალი სახითაც, რა დროსაც სოკო მის არომატსა და გემოს ინარჩუნებს. გამშრალ მჭადას სუნელადაც ხმარობემ.

მჭადა სოკოსგან გამოყვანილია ანტიბიოტიკი ლეკტარიოვიოლინი, რომელიც აფერხებს მრავალი ბაქტერიის განვითარებას ორგანიზმში, მათ შორის ტუბერკულიოზის გამომწვევ ბაქტერიას.

ადგილობრივი სახელწოდებები
საქართველოს ყველა რეგიონში მჭადას სხვადასხვა სახელით იცნობენ:
იმერეთი — მჭადა, მჭადიო, მჭადო, ჭადო
რაჭა — ჭადო
სამეგრელო — მაჭკიდია
გურია — სოკომჭადა, ჭადა-ჭადაი
ზემო აჭარა — ჭადობაი
სვანეთი — ჭადუაი, გუზ

გალერეა
მჭადიჯვარი

მჭადიჯვარი — სოფელი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ნარეკვავის (არაგვის მარჯვენა შენაკადი) ნაპირას. ზღვის დონიდან 700 მ, დუშეთიდან 14 კმ. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 944 ადამიანი. სოფლის ტერიტორიაზე ადამიანს ჯერ კიდევ ადრინდელი და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანაში უცხოვრია (რამდენიმე გორანამოსახლარი). ვარაუდობენ, რომ მჭადიჯვარი უძველესი დროიდან გრემისხევის ცენტრი იყო.

სოფლის შუაში, მდინარე ნარეკვავის მარჯვენა მხარეს დგას ხუროთმოძღვრული ანსამბლი — ეკლესია და ციხე. სამხრეთი და დასავლეთი კარის წარწერების მიხედვით ეკლესია 1668 წელს აუგია დომენტი კათოლიკოსს. ეს ცენტრალურ გუმბათოვანი ნაგებობა ერთ-ერთი უდიდესია გვიანდელი შუა საუკუნეების ტაძართა შორის. ნაგებია ძირითადად აგურით. ეკლესიას აღმოსავლეთი და სამხრეთი მხრიდან ეკვრის ციხე, რომელიც სამხრეთი კარის თავის წარწერის მიხედვით, სოფლის მოშენების მიზნით სახლთუხუცეს კონსტანტინე მუხრანბატონს აუშენებია 1746 წელს. ციხის კუთხეებში აღმართულია მასიური კოშკები, რომელთაგან ერთ-ერთი ეკლესიის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეზეა მიდგმული. კოშკებსა და გალავანს დატანებული აქვს სათოფურები, სალოდეები და საზარბაზნეები. შემდგომში დაღესტნელი ფეოდალების გამუდმებული თავდასხმების შედეგად სოფელი გაპარტახდა. 1754 წელს მჭადიჯვრის ციხესთან ქართველთა და დაღესტნელთა ლაშქრებს შორის დიდი ბრძოლა გაიმართა.

ისტორია
მჭადიჯვარში 1754 წლის 16 აგვისტოს ქართლ-კახეთის ლაშქარმა დაამარცხა ხუნძახის მფლობელი ნურსალ-ბეგის ხელქვეით გაერთიანებული დაღესტნელ ფეოდალთა მრავალრიცხოვანი ლაშქარი, რომელმაც კახეთისა და არაგვის ხეობის სოფლების დარბევის შემდეგ, მჭადიჯვარის ციხე-სიმაგრეს შემოარტყა ალყა. ციხის გარემოცვა ექვს დღეს გაგრძელდა. ქართლ-კახეთის გაერთიანებულ ლაშქარს სათავეში ედგნენ თეიმურაზ და ერეკლე . ქართველთა გამარჯვებაში გადამწყვეტი როლი ითამაშა გლეხთა რაზმების თავგანწირვამ და ერეკლე -ის სამხედრო ხელოვნებამ. მჭადიჯვრის ბრძოლას ისტორიული მნიშვნელობა ჰქონდა. ეს იყო პირველი დიდი გამარჯვება, რომელმაც საგრძნობლად შეასუსტა დაღესტნელ ფეოდალთა თარეში საქართველოში.

1905 წლის 3 აგვისტოს სოფელში მოხდა შეტაკება გლეხებსა და კაზაკებს შორის. გლეხები მემამულე გ. ბაგრატიონ-მუხრანელს აუჯანყდნენ. გამოსვლაში მონაწილეობდა 14 სოფლის სამი ათასამდე გლეხი. კაზაკთა დამსჯელმა რაზმმა აჯანყებულები განდევდა.

დემოგრაფია
მჭამელი

მჭამელი, მგლურა — კანის ტუბერკულოზის ყველაზე მძიმე და ხშირი ფორმა. იწვევს ტუბერკულოზის მიკობაქტერია, რომელიც ხვდება გაკაწრულს ან დაზიანებილ კანში გარედან, უფრო ხშირად კი ტებერკულოზით დაზიანებული შინაგანი ორგანოებიდან ან ლიმფური კვანძებიდან. მჭამელი ხანგრძლივი დაავადებაა. მისი სიმპტომები და მიმდინარეობა დამოკიდებულია გამომწვევის აქტივობაზე, პროცესის ლოკალიზაციაზე და ორგანიზმის საერთო მდგომარეობაზე, უფრო ხშირად ბავშვები ავადდებიან. დასაწყისში კანზე ჩნდება ფეტვის მარცვლის ოდენა მოვარდისფრო-მოწითალო ლაქა, რომელიც თითის დაჭერისას ქრება. მალე ლაქა კვანძად იქცევა, თანდათანობით იზრდება და კანის ზედაპირზე ბორცვისებრად ამოიწევს; იგი ცომივით რბილია, არავითარ სუბიექტურ შეგრძნებება არ იქვევს, ადვილად ზიანდება. დროთა განმავლობაში ბორცვები ერთიანდება და წარმოქმნის ბალთებს, რომლებიც შეიძლება დაიფაროს ქერცლით ან ქერქით, მოიმატოს მოცულობაში სიმსივნისებრად, დაწყლულდეს, დაიშალოს. მჭამელი უმეტესად ჩნდება სახეზე (ცხვირი, ტუჩები, ლოყები, ყურის ნიჟარები), კიდურებზე, უფრო იშვიათად — სხეულზე. ხშირად ზიანდება ცხვირისა და პირის ლორწოვანი გარსი. მჭამელი ზოგჯერ კანზე გამოუსწორებელ დეფექტს ტოვებს.

მკურნალობა: ტუბერკულოზის საწინააღმდეგო პრეპარატები (სტრეპტომივინი, ფთივაზიდი, ტუბაზიდი და სხვა), 2ვიტამინი, პოლივიტამინები; ზოგადგამაჯანსაღებელი მკურნალობა, ფიზიოთერაპია, მზით მკურნალობა, კლიმატოთერაპია და სხვა. დროზე დაწყებული მკურნალობა კარგ შედეგს იძლევა.
მჭადიჯვრის გორანამოსახლარები

მჭადიჯვრის გორანამოსახლარები — მრავალფენიანი 2 ნამოსახლარი ბორცვი დუშეთის ჩრდილო-დასავლეთით, დაახლოებით 17 კმ-ზე, მდინარე ნარეკვავის ხეობაში. საძიებო სამუშაოები ჩატარდა 1953, 1955 (ხელმძღვანელი აკად. ნ. ბერძენიშვილი), გაითხარა 1969, 1974-1977 წლებში (ხელმძღვანელი ლ. წითლანაძე). გორები დასახლებული ყოფილა ადრინდელი ბრინჯაოს ხანიდან ადრინდელი ფეოდალურ ხანამდე. შესწავლილია ქვედა გორა. ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის ფენაში გამოვლინდა სარ-ლასტზე ნაგები ოთხკუთხა შენობის ნაშთები, კეტები (ან საკურთზევლები), იატაკში ჩაჭრილი ორმოები, თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ქვისა და ძვლის იარაღი, ცულის ყალიბი.

შუა ბრინჯაოს ხანის ფენაში გამოირჩევა 2 ჰორიზონტი: ქვედაში იყო მიწური შენობის ნაშთები, სამეურნეო ორმოები. შავად გამომწვარი კერამიკა, ზედაში — ხის მორებით ნაგები, ორმხრივ შელესილი შენობები, მოწითალო ფერის კერამიკა, სარიტუალო დანიშნულების ნივთები, ანთროპომორფული ქანდაკებანი, ძვლისა და ლითონის ნივთები. გვიანდელ ანტიკურ-ადრინდელ ფეოდალური ხანის ფენაში გამოვლინდა დიდი ქვებით ნაგები და კრამიტით გადახურული შენობის, სამეურნეო სათავსისა და ქვევრებიანი მარნის საძირკვლის ნაშთები.

მასალა დაცულია დუშეთის მრეთმცოდნეობის მუზეუმში და საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის, არქეოლოგიური კვლევის ცენტრში.
მარის პაციფიკი

მარის პაციფიკი — წყნარი ოკეანის პირველი ნაბეჭდი რუკა. მისი ავტორია აბრაჰამ ორტელიუსი და გამოიცა 1589 წელს. რუკა ეფუძნება ფრანს ჰოგენბერგის ამერიკის რუკას, რომელიც იმ წელს გამოიცა და ვაზ დურადოს 1568 წლის იაპონიის აღწერას. წყნარი ოკეანე რუკაზე გადაჭიმულია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ აღმოსავლეთისაკენ და სამხრეთიდან შემოზღუდულია ფართო სამხრეთი მიწის ტერიტორიით, რომელიც თითქმის ებჯინება ამერიკის სამხრეთ დაბოლოებას.
ზემო ბარღები

ზემო ბარღები — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გალის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სამურზაყანოს დაბლობზე, ზღვის დონიდან 20 მ., გალიდან 12 კმ. საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა ჩაის მეურნეობა და ჩაის ფაბრიკა. იყო სასოფლო საბჭოს ცენტრი, რომელშიც შედიოდა სოფლები საშამუგიო და საბუთბაიო.

ისტორია
1992-1993 აფხაზეთის ომის დროს სოფელი დაზარალდა. სოფლის მოსახლეობის უმრავლესობას სახლ-კარი გადაუწვეს. 1998 წელს ეს სოფელი აფხაზმა სეპარატისტებმა ხელახლა გადაწვეს.
მჭედლიშვილის სტუდია

მჭედლიშვილის სტუდია — ქართული დრამატული სტუდია მოსკოვში. დააარსა ვახტანგ მჭედლიშვილმა 1923 წელს საქართველოს განათლების სახალხო კომისარიატის ბიუჯეტით. მჭედლიშვილის სტუდია ქართული თეატრისათვის ამზადებდა რეჟისორებს, მსახიობებს, მომღერლებს, მხატვრებს. პედაგოგებად მუშაობდნენ ე. სარიჩევა, ნ. დემიდოვი, ა. ჯიველეგოვი, შ. დადიანი და სხვები. ვახტანგ მჭედლიშვილის გარდაცვალების შემდეგ (1924) სტუდიას მისი სახელი ეწოდა და სათავეში ჩაუდგა შ. დადიანი. 1926 წელს გამოსაშვებ საღამოზე წარმოადგინეს ვ. ყიფიანის „სამეგრელოს მთავარი ლევანი“ (რეჟისორი დ. ვოლკოვი); ამავე წელს სტუდია დაიხურა. მჭედლიშვილის სტუდიის აღზრდილები ი. თუმანიშვილი, გ. ჟურული, შ. აღსაბაძე, შ. სოსლანი, ნ. გოძიაშვილი, გ. სულიაშვილი, ვახტანგ აბაშიძე, გ. როსება, ა. მიქელაძე, თ. თვალიაშვილი და სხვები წარმატებით მოღვაწეობდნენ და მოღვაწეობენ საქართველოს სხვადასხვა თეატრებში.
მჭექარები

მჭექარები , ხოჭოების ქვეოჯახი ბზუალა ხოჭოების ოჯახისა. მათი სხეულის სიგრძე 1 სმ აღწევს. ცნობილია მჭექარების 447 სახეობა. თავდაცვისას მჭექარები სხეულის უკანა ბოლოდან აფრქვევენ განსაკუთრებულ ჯირკვლებში გამომუშავებულ მწვავე სითხეს, რომელიც ჰაერთან შეხებისას ხმამაღლა ფეთქდება და უსიამოვნო სუნის ორთქლად გარდაიქმნება. მჭექარების მატლები ხოჭოების ჭუპრებზე პარაზიტობენ.
ჭანისწყალი

ჭანისწყალი (მეგრ. წენწყარი) — მდინარე დასავლეთ საქართველოში. სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის წალენჯიხის, ჩხოროწყუსა და ხობის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე. ხობისწყალის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს ეგრისის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1960 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 63 კმ, აუზის ფართობი 315 კმ². საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზამთარში.

მარჯვენა შენაკადებიდან აღსანიშნავია მდინარე ინწრა, ხოლო მარცხენა შენაკადებიდან — მდინარე აბანოსღელე. ამ უკანასკნელის ხეობაში მდებარეობს სულფატურ-ქლორიდული ნატრიუმ-კალციუმიანი სამკურნალო მინერალური წყალი სქური. ჭანისწყალის ნაპირებზე გაშენებულია მრავალი დასახლებული პუნქტი, მათ შორის წალენჯიხის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი წალენჯიხა. ჭანისწყლის მარცხენა ნაპირზე მდებარეობს შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე სკურის ციხე. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 14,5 მ³/წმ.

გალერეა
შალვა ჭანიშვილი

შალვა თომას ძე ჭანიშვილი (დ. 20 მარტი, 1900, ქუთაისი — გ. 13 აგვისტო, 1986, თბილისი) — ქართველი აგრონომი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1959), საქართველოს სსრ მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე.

1923 წელს დაამთავრა მილანის სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტი. 1923–1926 წწ. აგრონომად მუშაობდა საფრანგეთში. 1926–1942 წლებში საქართველოში სასოფლო-სამეურნეო პროფილის სამეცნიერო დაწესებულებებში სხვადასხვა თანამდებობებზე იყო და სამეცნიერო-კვლევით მუშაობას ეწეოდა. 1942–1952 წლებში იყო მეცნიერებათა აკადემიის სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა განყოფილების სწავლული მდივანი. 1952–1958 წლებში საქართველოს ნიადაგმცოდნეობის, აგროქიმიისა და მელიორაციის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის აგროქიმიის განყოფილების გამგე. 1958 წლიდან საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტის ზოგადი მიწათმოქმედების კათედრის პროფესორი. ჭანიშვილმა შეისწავლა საქართველოს მინდვრის კულტურების აგროტექნიკის საკითხები, დაამუშავა სანაწვერალო კულტურების თესვა-მოყვანის მეცნიერული საფუძვლები, გამოიკვლია თესლბრუნვისა და ნიადაგის დამუშავების საკითხები. დაჯილდოებულია არაერთი სახელმწიფო ჯილდოთი.
ვახტანგ ჭანკოტაძე

ვახტანგ ლავრენტის ძე ჭანკოტაძე (დ. 12 აგვისტო, 1904, სოფ. კვალითი, ზესტაფონის რაიონი — გ. 30 იანვარი, 1976, თბილისი) — ქართველი ინჟინერ-ელექტროტექნიკოსი, საქართველოს სსრ დამსახურებული ინჟინერი (1961).

სკკპ წევრი 1927 წლიდან. დაამთავრა ლენინგრადის პოლიტექნიკური ინსტიტუტი (1930). მუშაობდა ხელმძღვანელ თანამდებობებზე ამიერკავკასიის რკინიგზის სამმართველოში, ხრამჰესის მშენებლობაზე, ტრესტ „საქჰიდროენერგომშენში“ (1930-57), ტრესტ „ინჟმშენში“ (1957-70). 1951 წ. ხრამჰესის მშენებელთა ჯგუფთან ერთად მიენიჭა სსრკ სახელმწიფო პრემია. დაჯილდოებული იყო ასევე ორდენებითა და მედლებით. იყო საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს - მოწვევის დეპუტატი (1938-1959 წწ.)
შალვა ჭანკოტაძე

შალვა ლავრენტის ძე ჭანკოტაძე (დ. 24 იანვარი, 1902, გორი — გ. 21 თებერვალი, 1965, თბილისი) — ქართველი სამხედრო-საჰაერო მოღვაწე, საბჭოთა ავიაციის გენერალ-მაიორი (1944).

დაამთავრა სერპუხოვის საჰაერო სროლისა და ბომბდაშენის უმაღლესი სამხედრო სკოლა (1927). იმავე წელს გაწევრიანდა სკკპ-ში. 1927-1931 წლებში მსახურობდა კიევის სამხედრო ოლქში. 1938-1941 და 1951-1965 იყო საქართველოს სსრ სამოქალაქო ავიაციის სამმართველოს უფროსი. მეორე მსოფლიო ომის დროს მეთაურობდა განსაკუთრებული დანიშნულების ავიაესკადრილიას, ავიაჯგუფს, პოლკს, დივიზიას; მონაწილეობდა სტალინგრადის საჰაერო ბრძოლებში. 1946 წლიდან იყო საბჭოთა კავშირის სამოქალაქო ავიაციის მთავარი სამმართველოს უფროსის მოადგილე. საქართველოს სსრ - მოწვევების უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი (1951-1962). დაჯილდოებულია 7 ორდენით, მათ შორის გრიუნვალდის ჯვრის ორდენით და მედლებით.
მხარფეხიანები

მხარფეხიანები — უხერხემლო ცხოველთა ტიპი. ბინადრობენ ზღვაში. მჯდომარე ცხოველებია. აქვთ ორსადგულიანი ნიჟარა, რომლის სიგრძე 10 სმ აღწევს. საგდული ამოფენილია მანტიით და ერთმანეთთან დაკავშირებულია კუნთებით. მხარფეხიანებს სხეულზე წყვილი გრძელი გამონაზარდი, ე. წ. ხელები აქვთ, რომელზედაც განლაგებულია ნაზი წამწამებით დაფარული საცეცები. პირი „ხელების“ ფუძესთანაა მოთავსებული. მხარფეხიანებს აქვთ სხეულის მეორეული ღრუ, გული, სისხლძარღვები, ხახისირგვლივი ნერვული რგოლი და ნერვები. ცალსქესიანი ცხოველები არიან. განვითარება ხდება მეტამორფოზით. ცნობილია მხარფეხიანების 200-მდე თანამედროვე სახეობა.
დევი ჭანკოტაძე

დევი ჭანკოტაძე (დ. 1 სექტემბერი, 1961, თბილისი) — ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალ-ლეიტენანტი, საქართველოს შეიარაღებული ძალების გაერთიანებული შტაბის უფროსის მოადგილე 2000–2004 წლებში და 2008-2009 წლებში. 2009-2012 წლებში გენშტაბის უფროსი. აშშ-ის ლეგიონის ღირსებისა და საქართველოს ბრწყინვალების საპრეზიდენტო ორდენების კავალერი.

ბიოგრაფია
1982 წელს დაამთავრა თბილისის უმაღლესი საარტილერო სამეთაურო სამხედრო სასწავლებელი. 1982-1990 წლებში მსახურობდა საბჭოთა კავშირის შეიარაღებულ ძალებში. 1991–1992 წლებში იყო ქ. გორის მე-11 ბატალიონის შტაბის უფროსი, 1992–1994 წლებში — ეროვნული გვარდიის საარტილერიო პოლკის მეთაური, 1994–1995 — ეროვნული გვარდიის მთავარი სამმართველოს შტაბის უფროსი. მეთაურობდა პირველი საარტილერიო ბრიგადას (1995), მთავარსარდლის რეზერვის საარტილერიო ბრიგადას (1996–1999), არტილერიას (1999-2000). 2000–2004 წლებში იყო საქართველოს შეიაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსის პირველი მოადგილე, 2004-2005 — სამხედრო წარმომადგენელი დსთ ქვეყნების სამხედრო თანამშრომლობის საკოორდინაციო შტაბში, თავდაცვის ატაშე. 2005 წელს დაითხოვეს სამხედრო სამსახურიდან, ხოლო 2007 წელს დაინიშნა სახმელეთო ჯარების საარტილერიო ბრიგადის მეთაურად. 2008 წლის აგვისტოს რუსეთ-საქართველოს ომის შემდეგ დაინიშნა საქართველოს შეიარაღებული ძალების გაერთიანებული შტაბის უფროსის მოადგილედ. 2009 წლის 5 მარტიდან 2012 წლის 8 ოქტომბრამდე იყო საქართველოს შეიარაღებული ძალების, გაერთიანებული შტაბის უფროსი.

2020 წელს დაიწყო პოლიტიკური საქმიანობა. გაწევრიანდა „ერთიან ნაციონალურ მოძრაობაში“. ამა წლის საქართველოს საპარლამენტო არჩევნებში პარტიამ წარადგინა წყალტუბო-სამტრედია-ვანი-ხონის საარჩევნო ოლქის მაჟორიტარობის კანდიდატად. თუმცა მაჟორიტარული სიის ოფიციალურ წარდგენაზე ამ ოლქში ნანუკა ჟორჟოლიანის კანდიდატურა დასახელდა. 2020 წლიდან არის საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა — გაერთიანებული ოპოზიცია „ძალა ერთობაშია“.
ტერენტი ჭანტურია

ტერენტი ჭანტურია (დ. 14 ივლისი, 1908, ნოღოხაში, დღეს აბაშის ნაწილი — გ. 19 იანვარი 1973, ბათუმი) — ქართველი მოქანდაკე, აჭარის ასსრ ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1957).

დაამთავრა თბილისის სამხატვრო აკადემია. იყო იაკობ ნიკოლაძის მოწაფე. მისი ძირითადი ნამუშევრები დაცულია აჭარის სახელმწიფო მუზეუმში.