iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მესხური დიალექტი

მესხური დიალექტი, სამცხურ-ჯავახური დიალექტი — ქართული ენის დიალექტი. ისტორიულად მესხეთი, იგივე ზემო ქართლი, მოიცავდა სამცხეს, ჯავახეთს, თორს, კოლა-არტაანს, ერუშეთს, კლარჯეთს, სპერს — ამ კუთხეთა მოსახლეობის მეტყველება იყო ისტორიული მესხური; დღეს მესხური დიალექტი მოიცავს სამცხისა და ჯავახეთის (ასპინძა, ახალციხე, ადიგენი, ახალქალაქი, ნინოწმინდა) ადგილობრივ მკვიდრთა მეტყველებას და იგი ისტორიული მესხეთის მხოლოდ ნაწილია. სამეცნიერო ლიტერატურაში ტერმინი „მესხური“ ტრადიციულად იხმარებოდა სამცხის მოსახლეობის მეტყველების აღსანიშნავად. ცალკე დიალექტად განიხილებოდა ჯავახური. თანამედროვე გამოკვლევებში, ისტორიული ვითარებისა და ლინგვისტური მონაცემების გათვალისწინებით, სამცხური და ჯავახური ერთი დიალექტის — მესხური დიალექტის კილოკავებად განიხილება.

ხმოვანთა ფონეტიკურ პროცესებს წარმართავს ქართული ენის ფონემატური სტრუქტურის თავისებურებით შეპირობებული, ენის ყველა ქვესისტემისათვის საერთო კანონზომიერება, ხმოვანთკომპლექსის მოშლისაკენ სწრაფვა. მესხურში ამ კომპლექსთა ცვლილება არ მიდის საბოლოო საფეხურამდე, ერთ ხმოვნამდე. მესხური დიალექტის თავისებურებას შეადგენს ლაბიალური ხმოვნის შემცველი კომპლექსის ცვლილების გზა.

თანხმოვანთა ფონეტიკურ კომპლექსებიდან აღსანიშნავია ბაგისმიერთა ნ-თი შენაცვლება თანხმოვნისწინა ან ბოლოკიდურ პოზიციაში. მორფემათა მიჯნაზე მესხური დიალექტისთვის დასაშვებია შემდეგი ხმოვანთკომპლექსები; აუ, აო, აი, ოი, ეო, გუ, იი, იე, ია. ასიმილაციით მიღებული ეე კომპლექსი კიდევ იცვლება დისიმილაციის გზით და გვაძლევს იე-ს (მოეტანა / მეეტანა / მიეტანა). ყურადღებას იქცევს ხმოვანფუძიან სახელებთან -ი || -ჲ ბრუნვის ნიშნის გამოვლენის კანონზომიერება. ბრუნვის ნიშანი დაჩნდება საკუთარ ან საკუთართან გაიგივებულ სახელებთან (დედაი, ნინოი) ყოველთვის, და -ა სუფიქსით ნაწარმოებ ზედსართავებთან, თუ ისინი საზღვრულის გარეშე არიან წარმოდგენილი (კუნტილიაი არ ჩაანს...), ან შედგენილი შემასმენელის სახელად ნაწილს წარმოადგენენ (მტირალაია). ამასთან, -ი გვაქვს უპირატესად მახვილიან, -ჲ კი – უმახვილო პოზიციაში.
მარტაზისხევის არქეოლოგიური ძეგლები

მარტაზისხევის არქეოლოგიური ძეგლები — სხვადასხვა დროის არქეოლოგიური ძეგლები, რომლებიც აღმოჩენილია მარტაზისხევში, სადგურ მცხეთიდან 4 კმ დაშორებით, არმაზისხევის დასავლეთით 2 კმ-ზე. ხეობა 2 სახელითაა ცნობილი: სანგრისხევი და მარტაზისხევი (მათ შორის უძველესი სახელწოდებაა მარტაზისხევი).

1902 წელს ექვთიმე თაყაიშვილმა გათხარა ადრინდელი ფეოდალური ხანის სამარხები. 1945 წელს იქვე აღმოჩნდა (ხელმძღვანელი გ. ლომთათიძე) - საუკუნეების მრავალრიცხოვანი ინვენტარის შემცველი 2 სამარხი. 1963 წელს გათხარეს (ხელმძღვანელი ნ. უგრელიძე) ადრინდელი ფეოდალური ხანის ნასახლართა ნაშთები (საცხოვრებელი და სამეურნეო დანიშნულების ნაგებობანი, ქვევრები, თონეები) და გვიანდელი ანტიკური ხანის სამარხები. 1967-1969 წლებში მარტაზისხევის მარცხენა ნაპირას, ხევის შესართავთან 300 მ-ზე მდებარე პატარა ბორცვზე გათხარეს (ნ. უგრელიძე) სამაროვანი. 47 ქვისსამარხი ადრინდელი ფეოდალურ ხანას განეკუთვნება. დაკრძალვის წესისა და ინვენტარის მიხედვით გამოყვეს 2 ქრონოლოგიური ჯგუფის სამარხები: - საუკუნეებისა და - საუკუნეებისა. 2 სამარხი კი ელინისტური (ძვ. წ. - სს.) ხანისაა.
მარტელის შახტი

მარტელის შახტი — ბუნებრივი შახტი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში,გაგრის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ბერჭილის ქედზე, მდინარე სანდრიფშის აუზში, 2350 მ სიმაღლეზე. გამომიშავებულია იურულ შრეებრივ კირქვებში. აქვს ფართო პირი და შვეული კედლები. გამოკვლეული ნაწილის სიღრმე 100 მ. ფსკერზე არის თოვლისა და ფირნის კონუსი, გვხვდება ყინულის სტალაქტიტები და სტალაგმიტები. მარტელის შახტის ნაწილი ამოქოლილია ჩამონგრეული მასალით.
მარტვილის ჭედური ჯვარი

მარტვილის ჭედური ჯვარი — საუკუნის ქართული ოქრომჭედლობის ძეგლი. საწინამძღვრო ჯვარი მოჭედილია ივანე დიაკონის მიერ. ოსტატის სახელი იკითხება ჯვრის უკანა მხარის არშიაზე შესრულებულ ასომთავრულ წარწერაში. მოოქრული ვერცხლის ჯვარი (55×36 სმ) ძირითადად კარგადაა შენახული, დაცულია საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში.

ჯვარზე გამოსახულია „ჯვარცმა“, მის მარჯვნივ და მარცხნივ ფეხზე მდგარი მარიამი და იოანე, ზემო მკლავზე — ქრისტე ყოვლისმპყრობელი. ქვემო მკლავზე — წმინდანი. აგრეთვე ბასილი დიდი და გრიგოლი (ორივე წელზევით). ჯვრის არე ორნამენტითაა დაფარული, ჯვრის ზურგი კი ვირტუოზულად შესრულებული, რელიეფეური მცენარეული ორნამენტებით.

მარტვილის ჭედური ჯვარი ქართული ოქრომქანდაკებლობის განვითარების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საფეხურის თვალსაჩინო ძეგლია. ოსტატს განსაკუთრებული ყურადღება მიუქცევია ფიგურათა სკულპტურულობისათვის. ჯვარცმული ქრისტეს ფიგურა ძლიერადაა მოდელირებული, პროპორციები სწორია, შესრულების ხასიათი მონუმენტური. ფიგურები მშვიდია, ყოველგვარ ექსპრესიას მოკლებული.
მარტვილობა

მარტვილობა (იგივეა, რაც წამება) — ჰაგიოგრაფიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი და უძველესი ჟანრი. ასახავს ქრისტიანობისათვის თავდადებული წმინდანების ცხოვრებასა და მათ მოწამებრივ სიკვდილს. ამ ჟანრის თხზულება ემსახურებოდა ქრისტიანული სარწმუნოების განმტკიცებას.

ქართულ სინამდვილეში ქრისტიანობისათვის თავდადება ეროვნული თავისთავადობის გადარჩენისათვის ბრძოლას უდრიდა, ამიტომ ქართულ მარტვილობებში ეროვნული დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ისტორიაც აისახა (მაგ., „შუშანიკის წამება“, საუკუნე; „ევსტათი მცხეთელის მარტვილობა“, საუკუნე; „აბო თბილელის წამება“, საუკუნე; „ქეთევან დედოფლის წამება“, საუკუნე და სხვა).
მარტინისმაღალი

მარტინისმაღალი — მთა საქართველო რუსეთის (ინგუშეთი) საზღვარზე, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს აღმოსავლეთ კავკასიონზე, მდინარეების არმხისა და ასის წყალგამყოფ კიდეგანის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3895 მ. აგებულია ქვედაიურული თიხაფიქლებით. კლდოვანი მასივია. ახასიათებს ალპური და სუბნივალური ლანდშაფტი.
საქართველოს მთები

ა
აგეფსთა
აჟარა
აფხაზეთის კავკასიონი
ახაგის მთა

ბ
ბაბისმთა
ბანგურიანი
ბილურთა
ბულანჩოსწვერი

გ
გადრეკილი
გალავდური
გარეჯა
გველისმთა (თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონი)
გველისმთა (კახეთის კავკასიონი)
გვერგიშერი
გვირგვინა (მთა)
გოდორები
გომერი
გომეწარი
გომისციხე
გომღისმაღალი
გორმაღალი (ლეჩხუმის ქედი)
გორმაღალი (ქართლის ქედი)
გუდანი (მთა)
გული

დ
დადიაში
დავაკრანი
დაღვერილა
დედაბერა (მთა)
დემურდაღი
დიდგვერდი
დიდგორი (თრიალეთის ქედი)
დიდგორი (საწკეპელა-სათოვლის ქედი)
დიდგორმაღალი
დიდი აბული
დიდი ბორბალო
დიდი ლობოროტი
დიდმაღალი
დიდღალიდუდი
დოლომისისწვერი

ე
ელია (მთა)
ემლიქლი
ენჭო

ვ
ვაციკფარსი
ველიანთა
ველტყევი
ზ
ზაქარიასთავი
ზედაზენი
ზეთავი
ზოტიმერია
ზურგისძვალი

თ
თაგინაური
თავშანთაფა
თარიგონი
თბილისასწვერი
თებულოსმთა
თეთნულდი
თეკრაშდუდი
თლილი (არსიანის ქედი)
თლილი (მთა)
თორტიზა

ი
იკვლივი

კ
კალოსმთა
კაპიშისტრა
კარატისჯვარი
კარეტა (მთა)
კასრისსერი
კენჭიყარა
კიჩჩოჩქორთი
კლდებოძალი
კოდიანი
კოხტაგორა
კურფუტა

ლ
ლატფარი
ლაღზწითი
ლომისმთა
ლოხონი

მ
მანავის ცივი
მასარა
მაჩხარახოხი
მახათა
მახვილო
მეფისწყარო
მეღრუკი
მთაწმინდა
მიგარია
მირჩილი
მორვილი
მოხნეჭილა
მტირალა
მურყნევი
მუშური
მუცუ
მუჭი
მწვანე მთა

ნ
ნაგება
ნამარილევი
ნაურცევი

პ
პატარა აბული
პატარა ბორბალო
პერანგა (ლიხის ქედი)
პერანგა (მესხეთის ქედი)

ს
საყორნია

უ
უშბა
შ
შავი კლდე
შხარა
მარტოკბილა

მარტოკბილა, ნარვალი — ძუძუმწოვარი ცხოველი მარტოკბილასებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 5-6 მ, მასა — 1 ტ აღწევს. აქვს მხოლოდ ზედა 2 კბილი, რომელთაგან მარცხენა ძლიერ ვითარდება და 3 მ-მდე სიგრძეს აღწევს. გავრცელებულია არქტიკის ზღვებში. იკვებება თავფეხიანი მოლუსკებით და თევზებით. ახალგაზრდა მარტოკბილა მოცისფრო-მორუხოა, ხანდაზმული — მუცლის მხრიდან მოთეთრო-მოყვითალო; ზურგის მხარეზე ხალები ემჩნევა. შობს 1 (იშვიათად 2) ნაშიერს, რომლის სიგრძე 1,5 მ აღწევს. ცხოვრობს ხროვად. ზოგან მარტოკბილას ხორცს ჭამენ და მის ტყავსა და კბილებს იყენებენ.
მარტორქა ხოჭო

მარტორქა ხოჭო — მწერი ხეშეშფრთიანთა რიგისა. ფართოდ არის გავრცელებული ევროპაში. მისი სიგრძე 4 სმ აღწევს. მამლებს თავზე უკან გაღუნული რქა აქვთ. მარტორქა ხოჭოს მატლი იკვებება გახრწნილი მცენარეული ნარჩენებით. ზოგჯერ აზიანებს მცენარეების ფესვებსაც. განვითარება 4 წელი გრძელდება. გვხვდება ყველგან ტუნდრისა და ტაიგის გარდა.

გალერეა
თბილისის ეთნოგრაფიული მუზეუმი ღია ცის ქვეშ

გიორგი ჩიტაიას სახელობის ეთნოგრაფიული მუზეუმი ღია ცის ქვეშ — ეთნოგრაფიული მუზეუმი თბილისში, რომელიც დაარსდა 1966 წელს. იგი პირველი ეთნოგრაფიული მუზეუმია კავკასიაში. მუზეუმის დაარსების იდეის ავტორი და განმახორციელებელი იყო ქართული ეთნოგრაფიული სკოლის ფუძემდებელი, აკადემიკოსი გიორგი ჩიტაია. მუზეუმის გენერალური გეგმის ავტორია ლონგინოზ სუმბაძე.

მუზეუმი ღია ცის ქვეშ სამეცნიერო-საგანმანათლებლო დაწესებულებაა — საბუნებისმეტყველო, მატერიალური და სულიერი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა საცავი. მუზეუმი წარმოადგენს საქართველოს მინიატურულ მოდელს და ასახავს მის მრავალფეროვან ეთნოკულტურას. მუზეუმის ტერიტორია მოიცავს 50 ჰექტარს და დაყოფილია 11 ზონად. ხალხური ხუროთმოძღვრებისა და ყოფისათვის დამახასიათებელი ობიექტები წარმოდგენილია ათ ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ ზონაში, რომელთაგანაც ხუთი — აღმოსავლეთ და ხუთი — დასავლეთ საქართველოს წარმოაჩენს.

მუზეუმში ექსპონირებულია 70-მდე საცხოვრებელი სახლი და სამეურნეო ნაგებობა საქართველოს შემდეგი ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონებიდან: სამცხე-ჯავახეთი, გურია, სამეგრელო, იმერეთი, რაჭა-ლეჩხუმი, აფხაზეთი, აჭარა, სვანეთი, ქართლი, კახეთი. ერთი ზონა ეთმობა ისტორიულ-არქეოლოგიურ ძეგლებს, რომელთა შორისაა - სს. სიონის ტაძრის ბაზილიკა და აკლდამა, ძვ. წ. ათასწლეულის დოლმენი აფხაზეთიდან და საფლავის ქვების მდიდარი კოლექცია.

მუზეუმში ფუნქციონირებს საგანმანათლებლო ცენტრი, სადაც ბავშვებს საშუალება აქვთ, პრაქტიკულად შეისწავლონ ტრადიციული სამჭედლო და სამეთუნეო ტექნოლოგიები.

ღია ცის ქვეშ მუზეუმის მეთერთმეტე ზონაში ისტორიულ-არქეოლოგიური ძეგლებია განთავსებული. ექსპონირებულია სიონის - საუკუნეების ბაზილიკა და აკლდამა, აგრეთვე რელიეფურ საფლავის ქვათა მდიდარი კოლექცია. მთლიანობაში მზეუმში 8 ათასზე მეტი ექსპონატია დაცული.

პირველი ექსპონატი
მუზეუმის პირველი ექსპონატი იყო, თიანეთში სოფელ სიონში შემთხვევით აღმოჩენილი ქვის აკლდამა, რომელიც მდებარეობდა იმ ეკლესიის ქვეშ, რომელიც სიონის წყალსაცავის დაგუბების გამო დაიშალა და გამიზნული იყო თბილისის მუზეუმში გადამოსატანად. აღნიშნული ქვის აკლდამა მდებარეობდა მთავარი ტაძრის აღმოსავლეთით.

1966 წლის აპრილის თვეში დასრულდა აღნიშნული ძეგლის ადგილზე გადმოტანის პროცესი. ძეგლის ახალ ადგილზე აღდგენას ხელმძღვანელობდნენ სპეციალური სამეცნიერო-სარესტავრაციო სახელოსნოს ოსტატი ვალერიან ვაჭარიძე და ქვისმთელთა ბრიგადირი მიხეილ ბოგუშევი.
მარტყოფი

მარტყოფი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, იალნოს ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარეების ალიხევისა და მარტყოფისწყლის ხეობებში. ზღვის დონიდან 770 მეტრზე. გარდაბნიდან დაშორებულია 55 კილომეტრით. ვაზიანიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 12 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 7397 ადამიანი.

ახლანდელი მარტყოფის ტერიტორია დასახლებულია - საუკუნეებიდან; საუკუნემდე აკრიანი (ქვიანი ადგილი) ერქვა. ფიქრობენ, რომ სახელწოდება მარტყოფი მოდის ასურელი მამის ანტონ მარტყოფელის (მარტომყოფელი) სახელიდან. საუკუნიდან აქ რუსთავ-მარტყოფის საეპისკოპოსოს კათედრალი იყო. საუკუნიდან სადროშოს ცენტრია, აქ იყო კახეთის მეფეთა ერთ-ერთი რეზიდენცია. 1625 წელს მარტყოფის ველზე გაიმართა ბრძოლა სპარსელთა და ქართველთა ლაშქარს შორის. ძველად მარტყოფი ლიტერატურული საქმიანობის კერაც იყო. აქ მოღვაწეობდნენ პოეტები და მწიგნობრები ნიკოლოზ ჩერქეზიშვილი (- სს.), იოანე ქობულაშვილი ( ს.), სტეფანე ჯორჯაძე ( ს.) და სხვები.

სოფლის მახლობლად — ულევის ველზე არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მიკვლეულია ბრინჯაოს ხანის ადრეული პერიოდის გორასამარხები. სოფლის მიდამოებშივე აღმოჩნდა ქართული მონეტების განძი (ძვ. წ. — ახ. წ. სს.).

სოფელში შემორჩენილია გუმბათოვანი ეკლესიის ნანგრევები. იგი 1810 წელს ააგო რუსთავის ეპისკოპოსმა სტეფანე -მ. არის აგრეთვე საუკუნის რამდენიმე საგვარეულოს საცხოვრებელი-საბრძოლო კოშკი (შინჯიკაშვილების, ძამაშვილების, თუშმალიშვილების). უკეთესად შემოინახა თუშმალიშვილების კოშკი — გეგმით მრგვალი, ოთხსართულიანი ნაგებობა. საშენ მასალად გამოყენებულია რიყის ქვა, ხოლო კონსტრუქციულად მნიშვნელოვანი ადგილებისათვის და გარედან გასაფორმებლად — აგური. მშენებელი, როგორც ჩანს, გამოცდილი ოსტატი ყოფილა, რაც იგრძნობა პროპორციებსა და სამხრეთ ფასადის ხუროთმოძღვრულ გადაწყვეტაში, აგურის წყობით გამოყვანილ მორთულებაში. სართულებს შორის ასასვლელები დატანებულია კედლებში.

სოფლის მახლობლად, ქედზე - საუკუნეების სამონასტრო კომპლექსია.

ცნობილი მარტყოფელები
ამირან ტოტიკაშვილი — ძიუდოისტი.
ოთარ კეჟერაშვილი — ეკონომისტი, მეცნიერი, პოლიტიკოსი.
უშანგი სახლთხუციშვილი — მთარგმნელი, პედაგოგი, პუბლიცისტი.
მარულა

მარულა — საცხენოსნო შეჯიბრების ერთ-ერთი უძველესი ეროვნული სახეობა — დოღი გრძელ მანძილზე საამისოდ საგანგებოდ გავარჯიშებული ცხენებით. წინათ იმართებოდა 20—25 კმ დისტანციებზეც. მარულაში მოზრდილებთან ერთად მონაწილეობდნენ ბავშვებიც. ახლა მარულა რეგლამენტირებულია შეჯიბრების ზუსტი წესებით, დისტანცია ითვალისწინებს 8—10 კმ. მარულა შედის ცხენოსნობის ეროვნულ სახეობათა საქართველოს ჩემპიონატების პროგრამაში. განსაკუთრებით გავრცელებულია ჩოხატაურის, სამტრედიის, გალის, მარტვილის, სენაკის, აბაშის, გუდაუთის, გურჯაანის, ზუგდიდის, ჩხოროწყუს რაიონებში, ქუთაისში და სხვაგან.
მარუშიანები

მარუშიანები (მარუშისძენი) — დასავლეთ საქართველოს წარჩინებული ფეოდალური საგვარეულო – საუკუნეებში. ამ საგვარეულოს ეკუთვნოდა, როგორც ჩანს, ქართლის ერისთავი 970-იან წლებში ივანე მარუშისძე (როგორც მარუში-ან-ი, ისე მარუშის ძე ნაწარმოებია კაცის სახელისაგან — მარუში). მარუშიანთა საგვარეულოდან წარმოიქმნა დასავლეთ საქართველოს დიდი საგვარეულოები: ვარდანისძენი და დადიანები. ამის შემდეგ მარუშიანი, როგორც სახელი, დარჩა ვარდანისძეთა გვარში. ცნობილია 2 მარუშიან ვარდანისძე: საუკუნის 80-იან წლებში და – საუკუნეების მიჯნაზე (სახელი მარუშიანი – საუკუნეებში გვხვდება დასავლეთ საქართველოს სხვა საგვარეულოებშიც: აფაქისძეებში, ფალქოზისძეებში და სხვა).
მარუხის უღელტეხილი

მარუხის უღელტეხილი — უღელტეხილი საქართველოსა და რუსეთის საზღვარზე, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გულრიფშის მუნიციპალიტეტში და ყარაჩაი-ჩერქეზეთში. მდებარეობს აფხაზეთის კავკასიონის მთავარ ქედზე, მწვერვალ მარუხის დასავლეთით. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2746 მ. მიდამოები აგებულია გრანიტოიდებით. დამახიათებელია გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტი. საცალფეხო გზით აკავშირებს ჩხალთის ხეობასა (გულრიფშის მუნიციპალიტეტი) და მარუხის ხეობას (ყარაჩაი-ჩერქეზეთი).

1942 წლის 25 აგვისტოდან მოყოლებული, მარუხის უღელტეხილზე მიმდინარეობდა უმძიმესი ბრძოლები, ქართული დივიზიები გენერალ-მაიორ კონსტანტინე ლესელიძის მეთაურობით გმირულად ებრძოდნენ ნაცისტური გერმანიის არმიას.
პორტა-ნიგრა

პორტა ნიგრა (ლათინურიდან ითარგმნება როგორც შავი კარიბჭე) რომაელთა დროიდან შემორჩენილი ქალაქის კარი. პორტა ნიგრა მიეკუთვნება მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის საგანძურს, იუნესკო იცავს და არის ქალაქ ტრირის სიმბოლო. სახელი შუა საუკუნეებიდან მომდინარეობს. ქალაქის ტრირის ამ კარს ადრე სხვა სახელი ჰქონდა (მარსის კარი)
ტრირელები პორტა ნიგრას უბრალოდ პორტა უწოდებენ.

მშენებლობა
ქალაქის კარიბჭე ჩვენი წელთაღრიცხვის 180 წელს აუგიათ როგორც ქალაქ ავგუსტა ტრევერორუმის (ავგუსტუსის ქალაქი ტრევერელთა მხარეში), დღევანდელი ტრირის, ჩრდილოეთი შესასვლელი.

სამეცნიერო ლიტერატურაში მოიპოვება ცნობები პორტა ნიგრას და საუკუნეში აგების შესახებ, შესაბამისად ვარაუდი იმის თაობაზე, რომ კარიბჭე ისევე ძველი შეიძლება იყოს, როგორც ქალაქის რომაული კედელი ჯერ არავის უარუყვია. ძველი ქალაქის ჩრდილოეთით მდებარე კარიბჭის ეს სახელი — პორტა ნიგრა შუა საუკუნეებიდანაა დამოწმებული და უნდა უკავშირდებოდეს მისსავე მუქ, ზოგჯერ მოშავო ფერს. ეს ფერი ქვიშაქვისგან ანაგებ კარს დროთა განმავლობაში უნდა დაეკრა სიძველის გამო. როგორც პორტა ნიგრას, ასევე პორტა მარტის სახელით მოიხსენიება 12–ე საუკუნის ძეგლში, რომელსაც გესტა ტრევერერუმი ჰქვია.
მარუხი (მწვერვალი)

მარუხი — მწვერვალი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს აფხაზეთის კავკასიონის მთავარ ქედზე, საქართველოსა და რუსეთის ყარაჩაი-ჩერქეზეთის საზღვარზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3806 მ. აგებულია პალეოზოური გრანიტოიდებით. დამახასიათებელია გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტი. მარუხის აღმოსავლეთით აღმართულია მცირე მარუხის მწვერვალი (3550 მ). გზა ადის მდინარე ჩხალთის ხეობიდან (სამხრეთ მხარეს) და მდინარე მარუხის ხეობიდან (ჩრდილოეთ მხარეს).
მარუხი (მდინარე)

მარუხი — მდინარე საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს აფხაზეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მარუხის მყინვართან, ზღვის დონიდან 2405 მ. ერთვის მდინარე ჩხალთას მარცხნიდან. სიგრძე 7,7 კმ, აუზის ფართობი 43,4 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმის, მყინვარული და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულ-ზაფხულში, წყალმცირობა - შემოდგომა-ზამთარში. წყლის საშუალო წლიური ხარჯი 3,90 მ³/წმ.
მარჩილი

მარჩილი — ვერცხლის ფულის სახელწოდება საქართველოში. (სახელი უნდა მომდინარეობდეს ვენეციური ვერცხლის „მარჩელოს“ სახელწოდებიდან). გავრცელდა — საუკუნეებში. როგორც ვახტანგ -ის „დასტურლამალიდან“ ირკვევა, საუკუნეში მარჩილი 12 შაურს ანუ 3 აბაზს შეადგენდა. მისი მასა სხვადასხვანაირი იყო. მარჩილი იხმარებოდა საუკუნეში საქართველოში გავრცელებული ევროპული მონეტის — ტალერის აღსანიშნავადაც (ამ დროს ტალერი 3 აბაზად ფასობდა, ხოლო 3 აბაზი 1 მარჩილს შეადგენდა).
მარცვლეულისა და მარცვლეული პროდუქტების მავნებლები

მარცვლეულისა და მარცვლეული პროდუქტების მავნებლები, ბეღლის მავნებლები — ცხოველები, რომლებიც ანადგურებენ და აზიანებენ მარცვლეულს და მათ პროდუქტებს შენახვისა და გადაზიდვისას. შეუძლიათ დააზიანონ აგრეთვე ხმელი ხილი, ბოსტნეული კულტურები, სამკურნალო მცენარეები, ტყავისა და თამბაქოს ნედლეული და სხვა. ასეთ მავნებლებს განეკუთვნებიან ობობასნაირნი (ზოგიერთი ტკიპა), მწერები (ზოგიერთი ხოჭო და პეპელა), ფრინველები (მტრედისნაირნი და ბეღურასნაირნი), ძუძუმწოვრები (თაგვისებრი მღრღნელები). სულ ასზე მეტი სახეობა. მათგან საქართველოში დიდი ზიანი მოაქვთ ფქვილისა და წაგრძელებულ ტკიპებს; ბეღლისა და ბრინჯის ცხვირგრძელებს; სურინამულ, პატარა და ქარცი ფქვილჭამიებს, რქიანას, ფქვილის დიდ და პატარა ღრაჭუკას; პურის რკილს, მავრიტანულ ხოჭოს, მარცვლეულისა და ბეღლის ჩრჩილებს; წისქვილის, ბეღლის, ხილის, კაკაოს ალურებს და სხვებს; სახლის ბეღურას, მტრედს, რუხ და შავ ვირთაგვას, სახლისა და ტყის თაგვებს, მემინდვრიებს.

ბრძოლის ღონისძიებანი
გამაფრთხილებელი (პროფილაქტიკური)
საცავების, გადამმუშავებელი საწარმოების ტერიტორიის, მანქანების, მექანიზმებისა და საწყობის ინვენტარის გაწმენდა-გასუფთავება, მათი დეზინსექცია; მარცვლეულისა და მარცვლეულის პროდუქტების შენახვის სანიტარულ-ჰიგიენური წესების დაცვა;

გამანადგურებელი (ფიზიკურ-მექანიკური და ქიმიური)
ფიზიკურ-მექანიკური დაზიანებული მარცვლეულისა და ბურღულის გაწმენდა მარცვალ-საწმენდი მანქანებით, ფქვილის გაცრა, კედლების, ტარის და მანქანების გაწმენდა მტვერსასრუტით; მარცვლეულის გაშრობა, განიავება, ვენტილაცია; მაიონიზებელი გამოსხივების გამოყენება.

ქიმიური ცარიელი საწყობების სველი დეზისექცია (ქლოროფოსი, ტრიქლორმეტაფოს-3), აეროზოლის გამოყენება (ინსექტიციდის მბოლავი კოჭები), ფუმიგაცია (ბრომმეთილი და სხვა). ფრინველებისაგან მარცვლეულისა და მარცვლეული პროდუქტების დასაცავად საჭიროა ფანჯრების, კარების, სავენტილაციო მილების და სხვა ადგილების ბადით დაფარვა.
მარწყვა-ბალახი

მარწყვა-ბალახი — მცენარეთა გვარი ვარდისებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი, იშვიათად ორ- ან ერთწლოვანი ბალახები და ბუჩქბალახებია.

500-მდე სახეობა გავრცელებულია მთელ დედამიწაზე, უმეტესად კი ჩრდილოეთ ამერიკაში. საქართველოში 30 სახეობაა. მათგან 2 — საქართველოს ენდემია, (გვხვდება აფხაზეთსა და სვანეთში). 15-მდე — კავკასიისა.

სახეობათა უმრავლესობა იზრდება ალპური სარტყლის მდელოებსა და ნიშალებზე, ნაწილი კი გვხვდება ქვიან, თიხნარ ფერდობებზე, ტყის პირებსა და ბუჩქნარებში, მთის ქვედა სარტყლიდან მოკიდებული ალპურ სარტყლამდე. კარგი დეკორატიული მცენარეა , რომელიც კავკასიის დასავლეთ რაიონებში კირქვიან კლდეებზე იზრდება. შეიცავს მთრიმლავ ნივთიერებებს, ფისსა და წებოს.
მარხვანი

მარხვანი — ქრისტიანული საღვთისმსახურო წიგნი, რომელიც შეიცავს საეკლესიო წელიწადის მოძრავი პერიოდის — დიდი მარხვისათვის დაწესებულ საგალობლებს. მარხვანის ის რედაქცია, რომელიც ბერძნულია და, შესაბამისად, ქართულ ღვთისმსახურებაში იყო დამკვიდრებული, უკავშირდება კონსტანტინოპოლის სტუდიონის მონასტრის ჰიმნოგრაფიულ სკოლას და მიეწერება თეოდორე სტუდიტეს ( ს., თუმცა მასში შესულია საბაწმიდელ ჰიმნოდთა — ანდრია კრეტელის, იოანე დამასკელის, კოზმა მგალობლის — საგალობლები.

ქართულ სინამდვილეში მარხვანი საუკუნიდან გაჩნდა. მისი თარგმნა ექვთიმე და გიორგი მთაწმიდლების სახელთა არის დაკავშირებული. ღვთისმსახურების განვითარების ადრეულ ეტაპზე დიდმარხვის საგალობლები შედიოდა ჯერ ქართულ ლექციონარში, შემდეგ ძველ და ახალ რედაქციის იადგარებში. მარხვანის, როგორც საგალობელთა კრებულის, სპეციფიკა ისაა, რომ სადა დღეებისათვის მასში შეტანილია მხოლოდ 3 გალობისაგან შემდგარი კანონები ანუ ხვედრნი, რის გამოც კრებულს ტრიოდიონსაც უწოდებენ. - საუკუნეებში ქართულად ითარგმნა მარხვანის იერუსალიმური რედაქცია. საუკუნეში მარხვანი შესწორდა სლავური თარგმნის მიხედვით (დაიბეჭდა 1741).
მარხილი

მარხილი — სახმელეთო უბორბლო საზიდი საშუალებების ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული სახეობა, რომელიც ურმის დანიშნულებას ასრულებს. ბარში მარხილი თოვლზე სატარებლად იხმარებოდა, მთაში კი — წლის ყველა დროს იყენებდნენ და ძირითად სამეურნეო ტრანსპორტს წარმოადგენდა. გამწევ ძალად უპირატესად ხარებს აბამდნენ.

მარხილს აკეთებდნენ თელის, იფანის, წიფლის, ნაძვის და სხვა ხისაგან. იყო საგანგებო დანიშნულების მარხილებიც. მაგ., ქვის საზიდი მარხილი — თურში (აღმოსავლეთ საქართველო მთა), მძიმე ქვევრების გადასატანი მარხილი — თუში (იმერეთი), მინდვრად პატივის გასატანი გოდორმარხილი — ჯინი, შეშის ან მცირე ტვირთის საზიდი მარხილი — ლეკმარხილი. შიდა სამეურნეო მსუბუქი საქმეებისათვის იხმარებოდა ხელმარხილიც. ზოგან გამწევ ძალად ცალ საქონელსაც აბამდნენ, ასეთ საზიდს მარტუღელა ეწოდებოდა. კონსტრუქციული თავისებურებით გამოირჩეოდა მთიდან ძნისა და თავის ჩამოსაზიდი მარხილი (სვანური მარხილი, მესხური სელი, აჭარული ხიზეკი და სხვა).

ქართულ წერილობით წყაროებში მარხილის ერთ-ერთ სახეობად მოხსენიებულია ნალო, რომელიც თოვლში გამოსაყენებელი, ადამიანთა ჩასასხდომი უთელო ეტლი ყოფილა. თანამედროვე ეთნოგრაფიულ სინამდვილეში ნალო ამ მნიშვნელობით აღარ გვხვდება. წყაროებში მოხსენიებული აგრეთვე მანჯიკი — მომცრო მარხილი და ციგა. მთაში მარხილი ტვირთის საზომ ერთეულად იხმარებოდა მარხილი თივა, მარხილი შეშა და სხვა.

საქართველოს ვერტიკალური ზონალობის ბუნებრივ-სამეურნეო პირობებში, კერძოდ, მთისა და ბარის გარდამავალ ზოლში ისტორიულად ჩამოყალიბდა შერეული ტიპის საზიდი საშუალებანი, რომლებშიც კარგად არის შეხამებული თრევა-სრიალისა და გორვის სამოძრაო პრინციპი. ამგვარი საზიდი ნახევრად მარხილს და ნახევრად ურემს წარმოადგენს (აჩაჩა ურემი, ბოლოთრია, სელი). მარხილის ტიპის საზიდი მსოფლიოს თითქმის ყველა ხალხისათვის არის ცნობილი. მარხილს დღემდე შემორჩა პრაქტიკული მნიშვნელობა ჩრდილოეთ მხარეებში, სადაც გამწევ ძალად ძაღლებსა და ირმებს იყენებენ (ნარტები).
მარჯანიშვილის მწვერვალი

მარჯანიშვილის მწვერვალი ― მწვერვალი საქართველოსა და რუსეთის (ყაბარდო-ბალყარეთი) საზღვარზე, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ლენტეხის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარ ქედზე, მდინარე ცხენისწყლის ერთ-ერთი მდგენელის — ზესხოს სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3500 მ. აგებულია იურული ასპიდური ფიქლებით, ქვიშაქვებითა და კვარციტებით. დამახასიათებელია ნივალური ლანდშაფტი. მწვერვალზე 1938 წელს მოეწყო საქართველოს ალპური კლუბის პირველი ექსპედიცია, რომლის ხელმძღვანელი იყო ალექსანდრე ჯაფარიძე.
მარჯნის პოლიპები

მარჯნის პოლიპები , უხერხემლოთა კლასი ნაწლავღრუიანების ტიპისა. კოლონიური, ზოგჯერ ერთეული ორგანიზმებია. სხეული, ჩვეულებრივ, ცილინდრულია. მისი ძირი ან კოლონიას მიეზრდება ხოლმე, ან (ერთეული ფორმები) გრუნტს ემაგრება ლანჩით. მოპირდაპირე მხარეზე მოთავსებულია საცეცებით გარშემორტყმული პირის ხვრელი, რომელსაც მოსდევს ხახა და შემდეგ არასრული ტიხრებით საკნებად დაყოფილი ნაწლავის ღრუ. სხეულის კედლები შედგება ექტოდერმის, ენტოდერმისა და შუა — მეზოგლეის შრისაგან. მრავლდებიან სქესობრივი და უსქესო გზით. სასქესო უჯრედები ვითარდება ტიხრების ენტოდერმაში. შთამომავლობა დედისეულ ორგანიზმს ტოვებს, ჩვეულებრივ, მატლის — პლანულის — სტადიაში, შემდეგ რამდენიმე ხანს დაცურავს, ეშვება ფსკერზე და ზრდასრულ პოლიპად გარდაიქმნება. უსქესო გამრავლება დაკვირტვით ხდება. კვირტი დედისეულ ორგანიზმს არ სცილდება და წარმოიქმნება კოლონია. თანამედროვე მარჯნის პოლიპები გაერთიანებულია 2 ქვეკლასში: რვასხივიანი მარჯნის პოლიპები და ექვსხივიანი მარჯნის პოლიპები . რვასხივიანი მარჯნის პოლიპები კოლონიური ფორმებია, 8 საცეცით. მათ განეკუთვნება კეთილშობილი (წითელი) მარჯანი, ზღვის ნაკრტენი და სხვა. ექვსსხივიანები ჩონჩხს მოკლებული ერთეული ფორმებია, რომლებიც ხშირად სიმბიოზში იმყოფებიან სხვა ცხოველებთან (კიბო-განდეგილი, ათფეხიანები). მათვე ეკუთვნიან მადრეპოროვნები, რომელთაც კარგად განვითარებული კიროვანი ჩონჩხი აქვთ. მარჯნის პოლიპების კლასში 6 ათასამდე სახეობაა. ყველაზე პრიმიტიული მარჯნის პოლიპების ნაშთები პირველად კამბრიულ ნალექებშია ნაპოვნი. ნამარხი მარჯნებით წარმოქმნილი კირქვები, აგრეთვე ზოგი თანამედროვე მადრეპოროვანი მარჯანი გამოიყენება სამშენებლო მასალის წარმოებაში, კეთილშობილი (წითელი) მარჯანი — საიუველირო საქმეში.
მასა 1000 თესლისა

მასა 1000 თესლისა, 1000 თესლის წონა — გრამობით გამოხატული ჰაერმშრალი თესლის სიდიდისა და სისრულის მაჩვენებელი. სხვადასხვა მცენარისათვის ეს მაჩვენებელი დიდ ფარგლებში მერყეობს. იგი განსხვავებულია სხვადასხვა ჯიშისთვისაც, აგრეთვე წლიდან წლამდე იყენებენ თესვის ნორმის სწორი განსაზღვრისათვის, სპეციალური გამოკვლევების დროს კი ის გადაჰყავთ მშრალ მასაზე, რომელსაც თესლის აბსოლუტური მასა ეწოდება.
მასარა

მასარა — მთა საქართველოში, დუშეთისა და ახმეტის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს აღმოსავლეთ კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, ქართლისა და კახეთის ქედების შესაყართან, მდინარე ივრის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3279 მ. აგებულია ასპიდური თიხაფიქლების, ქვიშაქვებით და კვარციტებით. დასავლეთი და სამხრეთ-დასავლეთი კალთები ციცაბოა, ფლატოვანი, დანარჩენი — დამრეცი. დამახასიათებელია სუბალპური და ალპური ლანდშაფტი.