iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
წითურეთი

წითურეთი — ერთ-ერთი დასახლება ისტორიულ კლარჯეთის რეგიონში. ეს დასახლება, რომელიც მდებარეობდაართვინის პროვინციაში, დღევანდელი ბორჩხის დაბის მახლობლად, გაქრა რუსული მმართველობის დროს, როდესაც სოფლის მთელი მოსახლეობა ოსმალეთში გადასახლდა.

ისტორია
ქართული ადგილის სახელი წითურეთი მომდინარეობს სიტყვა „წითური“-დან, რაც ნიშნავს „მოწითალოს“, და სოფლის სახელი შეიძლება ითარგმნოს როგორც „წითელი სოფელი“. მეორე მხრივ, არსებობს შესაძლებლობა, რომ სოფლის სახელი წარმოდგება გვარიდან წითურიძე. ეს დასახლება თურქულში შევიდა როგორც ზითურეთი და სითურეთი .

კლარჯეთი, სადაც მდებარეობდა სოფელი წითურეთი, შუა საუკუნეებში საქართველოს შემადგენელი რეგიონი იყო. ოსმალებმა ეს რეგიონი და სოფელი ქართველებისგან მე-16 საუკუნის შუა პერიოდში დაიპყრეს. სოფელში ცნობილი კოშკიც ამ პერიოდიდან უნდა იყოს შემორჩენილი. ის ფაქტი, რომ წითურეთი ოსმალეთის პერიოდამდეც დასახლებული პუნქტი იყო, ჩანს იქიდანაც, რომ სოფელს ქართული სახელი ჰქონდა.

სოფელი წითურეთი 1835 წლის მოსახლეობის აღწერაში დაფიქსირდა როგორც ზითურეთი. ამ აღწერის მიხედვით, სადაც მხოლოდ მამაკაცი მოსახლეობა აღირიცხა, ის იყო ახალციხის საფაშოს ლაზისტანის სანჯაყის ბეღლევანის თემის ერთ-ერთი სოფელი და იქ 60 მამაკაცი ცხოვრობდა. თუ მამაკაცების რაოდენობას დავუმატებთ იმდენივე ქალს, სოფლის მთლიანი მოსახლეობა დაახლოებით 120 ადამიანისგან შედგებოდა.

სოფელი წითურეთი, 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის წელიწადეულის მიხედვით, ლაზისტანის სანჯაყის გონიოს თემს ეკუთვნოდა. სოფლის სახელი, დიდი ალბათობით შეცდომით, „სიტურეტის“ ნაცვლად, დაწერილია როგორც სინურეთი/სინორეთი . სოფელი წითურეთის წელიწადეულში ბორჩხას სოფელთან ერთად არის დაფიქსირებული. ამ დროს ამ ორი დასახლების მოსახლეობა შედგებოდა 110 კომლში მცხოვრები 400 ადამიანისგან. მიუხედავად იმისა, რომ წელიწადეულში ეს არ არის ნახსენები, ცნობილია, რომ ამ დროსაც მხოლოდ მამაკაცი მოსახლეობა იყო აღრიცხული. შესაბამისად, შეიძლება ითქვას, რომ ამ ორი სოფლის მთლიანი მოსახლეობა დაახლოებით 800 ადამიანისგან შედგებოდა.

სოფელი წითურეთი არ ფიქსირდება როგორც სოფელი რუსული ადმინისტრაციის 1886 წლის მოსახლეობის აღწერაში. თუმცა, ქართველმა ისტორიკოსმა ზაქარია ჭიჭინაძემ წითურეთი ლივანის რეგიონის ქართულ სოფლებს შორის დაასახელა. ჭიჭინაძემ 1893 წელს დაწერა, რომ სოფელი წითურეთის მოსახლეობა, რომელიც დაახლოებით 60 კომლისგან შედგებოდა, რუსული მმართველობის დროს ოსმალეთში გადასახლდა და სოფელში არავინ დარჩა. მართლაც, გემლიქის რაიონის შესახებ ერთ-ერთ კვლევაში აღნიშნულია, რომ სოფელი წითურეთის მცხოვრებლები რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ 1877-1878 გადასახლდნენ და 1882 წელს დასახლდნენ გემლიქის რაიონის სოფელ ჰამიდიეში. მეორე მხრივ, ნათქვამია, რომ ბალიქესირის პროვინციის ქარესის რაიონის სოფელი ართმუთალანის დამაარსებელი ქართველები ჯივანიდან (ჯვანი) და ციტურეთიდან გადასახლდნენ.

სოფელი წითურეთი 1902 წლის ინგლისურ „ბათუმის რუკაზე“ დაწერილია როგორც „ციტურეთი“. ამ რუკის მიხედვით, სოფელი მდებარეობდა ჭოროხის მარცხენა ნაპირზე, ამ მდინარის მარცხენა შენაკადებს, მურღულის მდინარესა და ჭალის ღელეს შორის.

ქართველი ისტორიკოსის ზაქარია ჭიჭინაძის 1893 წელს მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, სოფელი წითურეთის წინ, ჭოროხის ნაპირზე პატარა კლდეზე, იდგა დიდი კოშკი. ამ კოშკს მოსახლეობა „დედოფალ თამარის კოშკს“ უწოდებდა. ეს ნაგებობა დღემდე არ შემორჩენილა.
რიჩარდ მარსინა

რიჩარდ მარსინა (დ. 4 მაისი, 1923 – გ. 25 მარტი, 2021) — სლოვაკი ისტორიკოსი, თანამედროვე სლოვაკური ისტორიოგრაფიის ერთ-ერთი ფუძემდებელი და სლოვაკეთის შუა საუკუნეების ისტორიის გამოჩენილი ექსპერტი. მისი სამეცნიერო საქმიანობა მოიცავდა შუა საუკუნეების წყაროების კვლევასა და პუბლიკაციას, სლოვაკეთის უძველესი დასახლებების, შუა საუკუნეების ქალაქების, დიდი მორავიის ისტორიის, სლოვაკეთისა და უნგრეთის სამეფოს ქრისტიანიზაციისა და ნიტრის საეპისკოპოსოს უძველესი ისტორიის კვლევას. იგი მუშაობდა ხელმძღვანელ პოზიციებზე სხვადასხვა სამეცნიერო დაწესებულებებში, როგორიცაა სლოვაკეთის მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიის ინსტიტუტი, სლოვაკეთის ისტორიის საზოგადოება, ისტორიულ მეცნიერებათა სამეცნიერო საბჭო, ტრნავის უნივერსიტეტი ტრნავაში, მატიცა სლოვენსკას ისტორიის დეპარტამენტი და სხვები. 1960-იან წლებში იგი ასევე მუშაობდა სლოვაკეთის მეცნიერებათა აკადემიის კვლევით ინსტიტუტში ბუდაპეშტში, იყო ჩეხოსლოვაკიის სექციის მდივანი ერთობლივ ჩეხურ-სლოვაკურ-უნგრულ ისტორიულ კომისიაში (1960-1965, 1971-1983), და ექსპერტთა საბჭოს მდივანი უნგრეთის სახალხო რესპუბლიკასთან კულტურული მემკვიდრეობის გაზიარების კომისიაში (1965-1968).
თექინი (ბორჩხა)

თექინი — უბანი, რომელიც მიეკუთვნება ქარშიქოის დასახლებას ართვინის პროვინციის ბორჩხის რაიონში.

ისტორია
წარსულში დამოუკიდებელი სოფლის, თექინის ძველი სახელწოდებაა ხინწყანა. ქართული წარმოშობის ტოპონიმი ხინწყანა (ხინწყანა) შედგება სიტყვებისგან „ხინწი“ (ხინწი), რაც ნიშნავს ყურძნის წიპწას, და „ყანა“ (ყანა), რაც ნიშნავს მინდორს. ეს ტოპონიმი თურქულ ენაში შევიდა როგორც ჰინსკანა .

ხინწყანის სოფელი მდებარეობდა კლარჯეთში, რომელიც ისტორიული საქართველოს ერთ-ერთი რეგიონი იყო. ოსმალებმა ეს რეგიონი ქართველებისგან საუკუნეში დაიპყრეს. ის ფაქტი, რომ სოფელს ქართული სახელი აქვს, მიუთითებს, რომ ის ამ პერიოდიდან იღებს სათავეს.

ხინწყანის სოფელი, 1835 წლის ოსმალური მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, ლივანეს სანჯაყს ეკუთვნოდა. ამ დროს, როცა ოსმალეთის ადმინისტრაცია მოსახლეობის აღწერას გადასახადების დაწესებისა და ჯარში გაწვევის მიზნით ატარებდა და მხოლოდ მამაკაცებს აღრიცხავდა, სოფელში 30 ოჯახში 94 მამაკაცი ცხოვრობდა. თუ დავუშვებთ, რომ ქალების რაოდენობა მამაკაცების ტოლია, შეიძლება ითქვას, რომ ხინწყანის სავარაუდო მოსახლეობა 188 ადამიანს შეადგენდა.

სოფელი ხინწყანა ან ჰინსკანა 1877-1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ ოსმალეთის იმპერიამ რუსეთს გადასცა, როგორც საომარი რეპარაცია. რუსული ადმინისტრაციის მიერ 1886 წლის აღწერაში ხინწკანად აღნიშნული დასახლება ბათუმის სანჯაყის გონიოს ოლქის საბაურის ნაჰიეს სამი სოფლიდან ერთ-ერთი იყო. მოსახლეობა შედგებოდა 29 ოჯახში მცხოვრები 114 ადამიანისგან, მათ შორის 54 მამაკაცი და 60 ქალი. მთელი მოსახლეობა ჩაიწერა როგორც „აჭარელი“, რაც ნიშნავს მუსლიმ ქართველს. ქართველმა ისტორიკოსმა ზაქარია ჭიჭინაძემ, რომელმაც რუსული მმართველობის დროს რეგიონში კვლევითი ექსპედიცია მოაწყო, 1893 წელს დაწერა, რომ სოფელში იყო 30 ოჯახი, ხოლო 20 ოჯახი გადასახლდა ოსმალეთის ტერიტორიაზე.

მას შემდეგ, რაც სოფელი ხინწყანა ან ჰინსკანა თურქეთს გადაეცა, 1922 წელს ართვინის ლივაში ჩატარებული მოსახლეობის აღწერის დროს სოფელში 20 ოჯახში ცხოვრობდა 74 ადამიანი, მათ შორის 30 ქალი და 44 მამაკაცი, და ეს მოსახლეობა მთლიანად ქართველებისგან შედგებოდა. მუვაჰიდ ზექი, რომელიც ცნობილია ართვინის პროვინციის კვლევით, 1927 წელს გამოცემულ თავის წიგნში სოფლის სახელს წერს როგორც „ჰინსკანა“ . 1926 წლის მოსახლეობის აღწერაში სოფელში 22 ოჯახში 75 ადამიანი იყო აღრიცხული, მათ შორის 43 მამაკაცი და 32 ქალი.

ხინწყანას სახელი, ისევე როგორც ართვინის პროვინციის სხვა სოფლების სახელები, 1925 წელს შეიცვალა და სოფელს თექინი დაერქვა. შესაბამისად, 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში ეს დასახლება მითითებულია როგორც თექინი . მოგვიანებით თექინის სოფელი უბნის სახით ქარშიქოის მიუერთდა. დღესდღეობით თექინი ცნობილია როგორც ქვემო თექინის და ზემო თექინის უბნები.
იანგინლი (ბორჩხა)

იანგინლი — ართვინის პროვინციის ბორჩხის რაიონში მდებარე სოფელ ალაჯის უბანი.

ისტორია
ადრე, დამოუკიდებელი სოფელი იანგინლის ძველი სახელი იყო „ბანაკნა“. ქართული ტოპონიმი თურქულშიც შევიდა როგორც ბანაკნა .

სოფელი ბანაკნა მდებარეობდა კლარჯეთში, რომელიც ისტორიული საქართველოს შემადგენელი ნაწილი იყო. ოსმალებმა ეს რეგიონი საუკუნეში დაიპყრეს. დღემდე კარგად შემონახული ერთმალიანი ქვის ხიდი, ბანაკნის ხიდი, სავარაუდოდ ამ პერიოდიდან მომდინარეობს.

სოფელი ბანაკნა 1877-1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ, საომარი რეპარაციის ნაწილის სახით, ოსმალეთის იმპერიამ რუსეთს გადასცა. 1886 წლის აღწერისას რუსულმა ადმინისტრაციამ სოფელი დაარეგისტრირა სახელით „ვანაკნა“ . ის იყო ბათუმის ოლქის გონიოს მაზრის, სანათისის თემის ექვსი სოფლიდან ერთ-ერთი. სოფელის 9 ოჯახში ცხოვრობდა 49 ადამიანი, მათგან 26 მამაკაცი და 23 ქალი. სოფლის მოსახლეობა აღწერაში დაფიქსირებულია როგორც „აჭარლები“, რაც ნიშნავს მუსლიმ ქართველებს. ბანაკნა იყო ამ თემის ყველაზე პატარა სოფელი მოსახლეობის რაოდენობით. რუსული მმართველობის პერიოდში რეგიონში კვლევითი ექსპედიციით მყოფი ქართველი ისტორიკოსი ზაქარია ჭიჭინაძე წერდა, რომ სოფელი, რომელსაც ის „ბანაკის“ ფორმით წერდა, მდებარეობდა წაბლნარის სახელის მქონე გორაკის ძირში და იქ 10 ოჯახი ცხოვრობდა, ხოლო 3 ოჯახი 1893 წლამდე ოსმალეთში გადასახლდა.

სოფელი ბანაკნის თურქეთისთვის გადაცემის შემდეგ, 1922 წელს ართვინის ლივაში ჩატარებულ მოსახლეობის აღწერაში, სოფელში, რომელიც „ბანაგანის“ ფორმით არის ჩაწერილი, 2 ოჯახში ცხოვრობდა 8 ადამიანი, 3 ქალი და 5 მამაკაცი და მთელი მოსახლეობა შედგებოდა ქართველებისგან. ამ დროს დასახლება ართვინის ლივას ბორჩხის მაზრის ცენტრალურ თემს ეკუთვნოდა. ართვინის პროვინციის მკვლევარი მუვაჰიდ ზეკი თავის 1927 წელს გამოცემულ წიგნში სოფლის სახელს წერს როგორც ბანაკნა . 1926 წლის მოსახლეობის აღწერაში სოფელში 2 ოჯახში დაფიქსირდა 13 ადამიანი, მათგან 8 მამაკაცი და 5 ქალი. ამ დროისთვის ბორჩხის მაზრა თემად იყო გარდაქმნილი.

ბანაკნის სახელი, ართვინის პროვინციის სხვა სოფლების მსგავსად, 1925 წელს შეიცვალა და სოფელს იანგინი (ხანძარი) დაერქვა. 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში ეს დასახლება გვხვდება როგორც „იანღინ“ . იმის გამო, რომ ის არ არის შეტანილი 1935 წლის მოსახლეობის საყოველთაო აღწერაში, ჩანს, რომ იანგინის სოფელი როგორც უბანი, მიუერთდა ალაჯის სოფელს. ეს დასახლება იანგინლის სახელით დღესაც სოფელ ალაჯის უბანს წარმოადგენს.
ჩერნოვის ხოცვა-ჟლეტა

ჩერნოვის ხოცვა-ჟლეტა, ჩერნოვის ტრაგედია (, ; ჩერნოვის საქმე[1]) — სროლის შემთხვევა, რომელიც მოხდა ჩერნოვაში, უნგრეთის სამეფოში (დღევანდელი ჩერნოვა, რუჟომბეროკის ნაწილი, სლოვაკეთი) 1907 წლის 27 ოქტომბერს, რომლის დროსაც დაიღუპა 15 ადამიანი და მრავალი დაშავდა მას შემდეგ, რაც ჟანდარმებმა ცეცხლი გაუხსნა ხალხის ბრბოს, რომელიც შეკრებილი იყო ადგილობრივი კათოლიკური ეკლესიის კურთხევის ცერემონიაზე. სროლამ გამოიწვია პროტესტი ევროპულ და ამერიკულ პრესაში და მსოფლიოს ყურადღება მიაპყრო უმცირესობათა მიმართ მოპყრობას ავსტრია-უნგრეთის უნგრულ ნაწილში.

მოვლენების მიმოხილვა
წინაპირობები
ანდრეი ჰლინკას ინიციატივით, რუჟომბეროკის (როჟაჰეი) ახლომდებარე სლოვაკი მღვდლისა და ჩერნოვის მკვიდრის, ქალაქის მოსახლეობამ გადაწყვიტა ფულის შეგროვება ახალი ეკლესიის მშენებლობისთვის. ადგილობრივებმა შეაგროვეს 80,000 კრონა,

ადგილობრივებს სურდათ, რომ ეკლესია ეკურთხებინა ჰლინკას, თუმცა იმ დროისთვის იგი გადაყენებული იყო ეპისკოპოს შანდორ პარვის მიერ და მისჯილი ჰქონდა ორწლიანი პატიმრობა 1906 წლის საარჩევნო კამპანიის დროს პანსლავისტური აგიტაციისა და წაქეზების ბრალდებით. ჰლინკამ უარი თქვა კურთხევაზე. ჩერნოვის მოსახლეობამ მოითხოვა კურთხევის გადადება იმ დრომდე, სანამ ჰლინკა შეძლებდა ცერემონიის ჩატარებას. საეპისკოპოსომ უარყო მათი თხოვნა და მის ნაცვლად დაინიშნა ორი უნგრულენოვანი მღვდელი: პირველად, კანონიკოსი ანტონ კურიმსკი, და მისი უარის შემდეგ, ლიკავკის დეკანოზი მარტინ პაზურიკი.

ცერემონია უნდა გამართულიყო 1907 წლის 27 ოქტომბერს. ოფიციალური პროცესია სოფელში ჩავიდა 15 ჟანდარმის ესკორტით. ამას წინ აღუდგნენ ადგილობრივები, რომლებმაც სცადეს მისი გზის გადაკეტვა ეკლესიისკენ, რათა ხელი შეეშალათ პაზურიკისთვის კურთხევის ჩატარებაში. დემონსტრაცია მშვიდობიანი ხასიათის იყო, თუმცა ზოგიერთი ცნობით, ჟანდარმების ესკორტის ერთ-ერთ წევრს ქვები ესროლეს. ეთნიკურმა სლოვაკმა, უბრძანა თავის რაზმს გაეხსნა ცეცხლი ბრბოსკენ წინასწარი გაფრთხილების გარეშე, რის შედეგადაც დაიღუპა 15 მომიტინგე სოფლელი, სერიოზულად დაშავდა 12 და მსუბუქად დაზიანდა 40.

სროლაში მონაწილე უნგრელი ჟანდარმების უმრავლესობა სლოვაკური წარმოშობის იყო (შვიდიდან ხუთი ადამიანი) და ისინი სროლას ახორციელებდნენ არა ეთნიკური მიზეზის გამო, არამედ იმიტომ, რომ ვალდებულნი იყვნენ ასე მოქცეულიყვნენ მათი სამსახურებრივი წესების თანახმად.

შედეგები
ჰლინკას 1906 წლის განაჩენის წინააღმდეგ სააპელაციო საჩივარი უარყოფილ იქნა, ამრიგად, 1907 წლის 30 ნოემბერს ჰლინკამ დაიწყო სასჯელის მოხდა ჩილაგბორტონში (ვარსკვლავის ციხე), სეგედში. მეორე მხრივ, ჰლინკამ წარმატებით გაასაჩივრა მისი გადაყენება წმინდა საყდართან, რის შედეგადაც იგი გაუქმდა 1909 წლის 8 აპრილს. როდესაც ჰლინკა ციხიდან გამოვიდა, ეპისკოპოსმა პარვიმ იგი კვლავ დანიშნა რუჟომბეროკის სამრევლოში, და ჰლინკამ პარვის თანხმობით აკურთხა ეკლესია ჩერნოვაში. ტრაგედიამ გამოიწვია პროტესტი ევროპულ და აშშ-ის პრესაში და მსოფლიოს ყურადღება მიაპყრო უნგრეთში უმცირესობების მიმართ დამოკიდებულებას.
იენიმაჰალე (ბორჩხა)

იენიმაჰალე — ართვინის პროვინციის ბორჩხის რაიონში მდებარე სოფელ ჩავუშლუს უბანი.

ისტორია
ადრე დამოუკიდებელი სოფელი იენიმაჰალეს სახელწოდება იყო „გაბრიელა“. ქართველი ისტორიკოსის ზაქარია ჭიჭინაძის დადგენით, ლაზური სოფლის გაბრიელის სახელი პიროვნების სახელიდან მომდინარეობს. ეს ტოპონიმი თურქულში შევიდა როგორც „გაბრელა“. ეს დასახლება ასევე ცნობილი იყო „იენი მაჰალეს“ სახელით.

გაბრიელა ან იენიმაჰალე მდებარეობდა კლარჯეთში, რომელიც ისტორიული საქართველოს შემადგენელი ნაწილი იყო. ოსმალებმა ეს რეგიონი საუკუნეში დაიპყრეს.

სოფელი იენიმაჰალე 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის მატიანეში „იენი მაჰალეს“ სახელით რეგისტრირებულია როგორც ტრაპიზონის პროვინციის ლაზისტანის სანჯაყის გონიოს რაიონის ნაწილი. სოფლის მოსახლეობა შედგებოდა 25 ოჯახისგან, სულ 70 ადამიანისგან. სოფელში საგადასახადო მიზნებისთვის აღრიცხული იყო 5 თხა, 1 ცხენი, 12 ძროხა და 5 ხარი.

1877-1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ ოსმალეთის იმპერიამ სოფელი რუსეთს საომარი რეპარაციის სახით გადასცა. რუსულმა ადმინისტრაციამ 1886 წლის მოსახლეობის აღწერაში დასახლება ჩაწერა ფორმით „ენიმაგლა“ ან „ენიმეჰლე“ . ის იყო ბათუმის ოლქის გონიოს მაზრის კატაბჰიას თემის 13 სოფლიდან ერთ-ერთი. მოსახლეობა შედგებოდა 5 ოჯახში მცხოვრები 14 ადამიანისგან, მათგან 8 მამაკაცი და 6 ქალი. მთელი მოსახლეობა აღრიცხული იყო როგორც „აჭარლები“, რაც ნიშნავს მუსლიმ ქართველებს. რუსული მმართველობის პერიოდში ამ რეგიონში კვლევითი ექსპედიციით მყოფი ქართველი ისტორიკოსი ზაქარია ჭიჭინაძე გაბრიელის სახელით ჩაწერილ სოფელს ლაზურ სოფლებს შორის ასახელებს და აღნიშნავს, რომ იქ 5 ოჯახი ცხოვრობდა.

სოფელ გაბრიელის ან იენიმაჰალეს თურქეთისთვის გადაცემის შემდეგ, 1922 წელს ართვინის ლივაში ჩატარებულ მოსახლეობის აღწერაში, სოფლის 4 ოჯახში ცხოვრობდა 26 ადამიანი, 12 ქალი და 14 მამაკაცი და მთელი მოსახლეობა შედგებოდა ქართველებისგან. ამ დროს ეს დასახლება იყო ართვინის ლივას ბორჩხის მაზრის მარადიდის თემის 16 სოფლიდან ერთ-ერთი. ართვინის პროვინციის მკვლევარი მუვაჰიდ ზეკი თავის 1927 წელს გამოცემულ წიგნში სოფლის სახელს წერს როგორც "იენი მაჰალე" . 1926 წლის მოსახლეობის აღწერაში სოფელში 4 ოჯახში დაფიქსირდა 27 ადამიანი, მათგან 16 მამაკაცი და 11 ქალი. ამ დროისთვის ბორჩხის მაზრა თემად იყო გარდაქმნილი. 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაშიც იენი მაჰალე ცალკე სოფლად არის მოხსენიებული. იმის გამო, რომ ის არ არის შეტანილი 1935 წლის მოსახლეობის საყოველთაო აღწერაში, ჩანს, რომ იენიმაჰალე როგორც უბანი, მიუერთდა ჩავუშლუს სოფელს.

იენიმაჰალეში არის ჩანჩქერი, რომელიც ცნობილია როგორც გაბრელის ჩანჩქერი, დასახლების ძველი სახელის მიხედვით.
კარაში

კარაში (, ასევე ცნობილი, როგორც ონი კარაში) — იაპონური მდოგვის სახეობაა და იაპონურ სამზარეულოში გამოიყენება, როგორც სანელებელი ან სუნელი. კარაში დამზადებულია ყავისფერი მდოგვის დაქუცმაცებული თესლისგან და როგორც წესი, იყიდება ფხვნილის ან პასტის სახით. ფხვნილის სახის მქონე კარაში მზადდება თბილ წყალში პასტის მსგავსი მასის მიღებამდე შერევით და რამდენიმე წუთის განმავლობაში დახუფულად დატოვებით.

კარაშის ხშირად ტონკაცუსთან, ოდენთან, ნატტოსთან და შუმაისთან ერთად მიირთმევენ. ის შეიძლება გამოვიყენოთ, როგორც სოუსი მაიონეზთან, რომელსაც უწოდებენ „კარაში მაიონეზს“ ან ძმართან და მისოსთან, რომელსაც უწოდებენ „კარაში სუ მისოს“.

ის ასევე გამოიყენება იაპონური ბადრიჯნის მწნილის დასამზადებლად, რომელსაც უწოდებენ „კარაში-ნასუს“.

კუმამოტოს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მეიბუცუ (რეგიონალური სპეციალობა) არის კარაში რენკონი: ლოტუსის ფესვი ივსება კარაშის გემოს მქონე მისოთი, იწვება და ნაჭრებად მიირთმევა.

გალერეა
კარაშის მრავალ კერძს აყოლებენ. ის ამერიკულ ან ფრანგულ მდოგვზე გაცილებით ძლიერია, ამიტომ საშუალო მჭამელისათვის მისი მცირე რაოდენობაც საკმარისია.
ნინა დუდაროვა

ნინა ალექსანდრეს ასული დუდაროვა (, დ. 1903, სანქტ-პეტერბურგი — 1992, მოსკოვი) — ბოშა პოეტი, პედაგოგი, მწერალი და მთარგმნელი.

ბიოგრაფია
ნინა დუდაროვა დაიბადა 1903 წელს სანქტ-პეტერბურგში, ბოშა დედის (რომელიც ბოშურ გუნდში მღეროდა და ცეკვავდა) და რუსი მამინაცვლის ოჯახში. ორივე მათგანი ნინა დუდაროვას ისე ზრდიდა, როგორც საკუთარ შვილს.

პედაგოგიკისა და სწავლების განხრით განათლების მიღების შემდეგ, 1925 წელს მან მოსკოვში ახლად ჩამოყალიბებულ სრულიად რუსეთის ბოშურ კავშირში („ “) შესვლა გადაწყვიტა. კავშირის ერთ-ერთი მიზანი იყო წერა-კითხვის უცოდინრობის წინააღმდეგ ბრძოლა და ბოშურ ენაზე სასწავლო დაწესებულებების შექმნა. 1926 წელს მას, ბოშ პოეტსა და მთარგმნელ ნიკოლაი პანკოვთან ერთად, დაევალა ბოშური ანბანის შექმნა[^2^].

საბჭოთა კავშირის ადრეულ წლებში გამოიცა მრავალი სასწავლო მასალა, რომლებიც განკუთვნილი იყო როგორც ბოშური სკოლებისთვის, ასევე ზრდასრული, წერა-კითხვის უცოდინარი ბოშური მოსახლეობისთვის. მათ შორის ერთ-ერთი პირველი იყო ნინა დუდაროვას შედგენილი ანბანი „« : » („ახალი გზა: ანბანი ჩვენი ხალხისთვის“).

ნინა დუდაროვა და პანკოვი რედაქტორებად მუშაობდნენ ლიტერატურულ-საზოგადოებრივ ჟურნალში „ნევო დრომ“ და მონაწილეობდნენ პოპულარული ალმანახების გამოცემაში. ამ გამოცემებში დუდაროვა აქვეყნებდა ბავშვებისთვის დაწერილ ლექსებს, რომლებიც სოციოალისტური იდეოლოგიით იყო გამსჭვალული.

ამავე პერიოდში ის აქტიურად იყო ჩართული ალექსანდრე პუშკინის ნაწარმოებების ბოშურ ენაზე თარგმნის პროცესში და ხელმძღვანელობდა კულტურულ-საზოგადოებრივ კლუბს „ლოლი ჩერენ“ („წითელი ვაშლი“).

ნინა დუდაროვა მოგზაურობდა ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონში და კითხულობდა ლექციებს განათლების მნიშვნელობაზე, რელიგიების შესაძლო დანაშაულებრივ ბუნებაზე, ჰიგიენასა და ქალთა უფლებებზე. ნინა დუდაროვა მოსკოვში, თეატრ „რომენში“ ბოშურ ენას ასწავლიდა და ერთდროულად მუშაობდა რედაქტორად საბავშვო ლიტერატურის სფეროში.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, როცა საბჭოთა კავშირმა ბოშურ ენაზე მიმართული ყველა პროგრამა შეწყვიტა, დუდაროვამ თავისი პოპულარობა დაკარგა.
კონსტანტინ ნიკოლაესკუ-პლოპშორი

კონსტანტინ ნიკოლაესკუ-პლოპშორი (, დ. 20 აპრილი, 1900, სელკუცა, დოლჟი — გ. 30 მაისი, 1963, ბუქარესტი) — რუმინელი არქეოლოგი, ისტორიკოსი, ეთნოგრაფი, ფოლკლორისტი, ანთროპოლოგი, გეოგრაფი და რუმინეთის აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი. ითვლება რუმინეთში პალეოლითის კვლევის ერთ-ერთ პიონერად.

ბიოგრაფია
კონსტანტინ ნიკოლაესკუ-პლოპშორი დაიბადა 1900 წლის 20 აპრილს, დოლჟის ჟუდეციში. იგი წარმოშობით ბოშაა (ნაწილობრივ). დაამთავრა საშუალო განათლება კაროლ -ის სახელობის ეროვნულ კოლეჯში, კრაიოვაში, რის შემდეგაც ჩააბარა ბუქარესტის უნივერსიტეტის ლიტერატურისა და ისტორიის ფაკულტეტზე. უნივერსიტეტის დასრულების შემდეგ ნიკოლაესკუ-პლოპშორს მიეცა შესაძლებლობა გამოეკვლია პალეოლითის ხანის სხვადასხვა არქეოლოგიური ძეგლი, განსაკუთრებით ოლტენიის რეგიონში.

1939-1946 წლებში დააარსა და ხელმძღვანელობდა სახელმწიფო არქივის კრაიოვის ფილიალს.

ოლტენიის მუზეუმის რეორგანიზაციის შემდეგ, 1946-1952 წლებში, იგი გახდა ამ დაწესებულების დირექტორი. მუზეუმი დაარსებული იყო სტუდენტებისა და პედაგოგების — შტეფან ჩუჩანუსა და მარინ დემეტრესკუს — მიერ. ამავე პერიოდში იგი მონაწილეობდა დესნეტულუის ველზე ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების სერიის დაწყებაში.

შემდგომ წლებში იგი მუშაობას განაგრძობდა რუმინეთის აკადემიის ანთროპოლოგიის ცენტრში, სადაც 1952-1955 წლებში იკავებდა მკვლევარის თანამდებობას.

1956 წელს დაინიშნა არქეოლოგიის ინსტიტუტის პალეოლოგიის განყოფილების გამგედ და აღნიშნულ პოზიციაზე მუშაობდა 1968 წლამდე.

1967-1968 წლებში კითხულობდა რუმინეთის ისტორიის კურსს კრაიოვის უნივერსიტეტში.

მისი პროფესიული მოღვაწეობის უმეტესი ნაწილი დაკავშირებულია არქეოლოგიურ გათხრებთან რუმინეთის ტერიტორიაზე.

მის ყველაზე მნიშვნელოვან აღმოჩენად ითვლება „ “ — დაახლოებით ორი მილიონი წლის წინანდელი ადამიანის თავის ქალის გაქვავებული ნაშთი, რომელიც ვილჩის ჟუდეცის ბუჯულეშტში აღმოაჩინა. აღნიშნული აღმოჩენისათვის ოლტენიის მუზეუმში სპეციალურად შეიქმნა საგამოფენო დარბაზი.

1963 წლის 21 მარტს ის გახდა რუმინეთის აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი.

მთელი კარიერის განმავლობაში აქტიურად აქვეყნებდა ნაშრომებს, დაწყებული ფოლკლორის კრებულებიდან, დამთავრებული სამეცნიერო კვლევებით. მისი ავტორობით გამოქვეყნებულია 150-ზე მეტი ნაშრომი არქეოლოგიის დარგში, მათ შორის: „სეურ“ (1928), „პალეოლითი რუმინეთში“ (1932), „ამინტირი“ (1934), „ტივისოკი და ტივისმოკი“ (1965), აგრეთვე მრავალი სხვა მოთხრობა და ფოლკლორული ნარატივი.

ნიკოლაესკუ-პლოპშორი იყო ხელოვნების კოლექციონერი, განსაკუთრებით დაინტერესებული იყო რუმინული ხატებითა და თანამედროვე ხელოვნებით, მათ შორის კონსტანტინ ბრანკუშის ნამუშევრებით.

პირადი ცხოვრება
ნიკოლაესკუ-პლოპშორს ჰყავდა სამი შვილი. მისი ქალიშვილი, სტანკა (სრული სახელით მირა სტანკა), იყო პროფესიონალი მოქანდაკე და სწავლობდა გრიგორესკუს ინსტიტუტში. მისი ვაჟი, დარდუ ნიკოლაესკუ-პლოპშორი, გარდაიცვალა 1989 წლის 8 ივნისს, ხოლო მეორე ვაჟი, ინჟინერი იონ ნიკოლაესკუ-პლოპშორი, გარდაიცვალა სამი დღის შემდეგ.
შავლიანთა სახლი

შავლიანების დინასტია (შავლიანის სამეფო), ასევე ცნობილი როგორც შავლიანების სათავადო — შუა საუკუნეების აფხაზეთში ან საქართველოში გამოჩენილი საგვარეულო იყო . მათ მნიშვნელოვანი პოლიტიკური და სამხედრო ძალაუფლება ეკავათ რეგიონში და გადამწყვეტი როლი ითამაშეს აფხაზეთის მმართველობაში თავის დროზე. დინასტია დააარსა იოანე აფხაზმა, რომელმაც აიტაცა გიორგი აფხაზი და მმართველობა განაგრძო მისმა ძემ ადარნასე აფხაზმა, სანამ ის ბაგრატ აფხაზმა ჩამოაგდო .

ითვლება, რომ დინასტია გაჩნდა 871-893 წლებში. ისინი საბოლოოდ ავიდნენ აფხაზეთის ტახტზე, მართავდნენ როგორც სამეფო ოჯახი. თუმცა, მათ მეფობას საბოლოოდ დაუპირისპირდა ბაგრატიონთა დინასტია, თანამემამულე ქართველი სამეფო სახლი, რომელიც ცდილობდა დაემტკიცებინა თავისი კონტროლი რეგიონზე.

ბაგრატიონთა დინასტიამ მოახერხა აფხაზეთის ტახტის წართმევა შავლიანთა მმართველებს ქუთაისის ბრძოლის შემდეგ, რაც შავლიანთა ოჯახისთვის მღელვარების პერიოდს მოჰყვა. შედეგად, შავლიანთა დინასტიის წევრები დევნას თავის დასაღწევად და უსაფრთხოების შესანარჩუნებლად საქართველოში რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში გაიქცნენ.

ნამდვილი ვინაობის დამალვისა და შემდგომი დევნის თავიდან აცილების მიზნით, შავლიანების ოჯახმა გვარები შეცვალა ვარიაციებით, როგორიცაა შავლაძე, შავლიძე და შავლაყაძე. სახელის ეს ცვლილება მიზნად ისახავდა მათი წარმომავლობის დაცვას და შავლიანთა დინასტიის წევრებად აღიარების თავიდან აცილებას.

აღმავლობა ხელისუფლებაში
აფხაზეთის მეფე გიორგი -ის გარდაცვალების შემდეგ, შავლიანთა ოჯახმა ისარგებლა დაქვრივებული დედოფლის მდგომარეობით და გააძევა გიორგის ტახტის მემკვიდრე, ბაგრატ , მისდამი განზრახული დახრჩობის მცდელობით. იოანე შავლიანმა აიტაცა ტახტი და მეფობდა ორი წლის განმავლობაში, რის შემდეგაც მისი სიკვდილით ტახტზე ავიდა მისი მემკვიდრე, ადარნასე.

მმართველობის პერიოდში
ადარნასე ჯავახეთის მთავარს, ნასრა გვარამიძეს დაეხმარა კონფლიქტში სომხების წინააღმდეგ, რომლებიც დევნიდნენ ნასრას დავით ბაგრატიონის მკვლელობისთვის. ადარნასეს მხარს უჭერდნენ მეგრელი დიდებულები და ბიზანტიელები, რომლებიც ბაგრატ აფხაზეთის გავლენით მოქმედებდნენ. საბოლოო დაპირისპირება ქუთაისის ბრძოლის დროს მოხდა, სადაც ბაგრატმა თავის არმიას ქუთაისის დაკავება უბრძანა.

მარცხის შემდეგ
შედეგად, შავლიანთა დინასტიის წევრები დევნას გაექცნენ და თავშესაფრად საქართველოს ტერიტორიაზე — რაჭა-ლეჩხუმსა და ქვემო სვანეთში გადავიდნენ. საკუთარი წარმომავლობის დასამალად და შემდგომი დევნის ასაცილებლად, შავლიანებმა თავიანთი გვარები შეცვალეს და მიიღეს ფორმები, როგორიცაა შავლაძე, შავლიძე და შავლაყაძე. გვარის შეცვლის მიზანი იყო მათი წარმოშობის დაფარვა და შავლიანთა დინასტიის წევრებად ამოცნობის თავიდან აცილება.

დამატებითი ინფორმაცია
ხონის მოსახლეობას ორი მმართველის მიმართ სიყვარული ჰქონდა, რასაც ადასტურებს ამ ტერიტორიაზე არსებული ეკლესიის წარწერები, სადაც დაწერილია ისეთი წარწერები, როგორიცაა „წმინდა გიორგი, შეიწყალე იოვანე“ ან „წმინდა გიორგი შეიწყალე ერისმთავარი ადარნასე“. მმართველებს მამულები ეკუთვნოდათ ნახახულევსა და კუხში, რომლებიც ორივე სოფელია ხონის მუნიციპალიტეტში.
ბრალდების მოწმე (1957 წლის ფილმი)

„ბრალდების მოწმე“ — ბილი უაილდერის 1957 წლის დეტექტიური ჟანრის ფილმი. ფილმი გადაღებულია აგათა კრისტის იმავე დასახელების პიესის მიხედვით (რომელიც მისივე იგივე დასახელების მოთხრობის მიხედვითაა დაწერილი).

სიუჟეტი
წარმატებულ ადვოკატს, სერ რობერტს, რომელმაც გულის შეტევა გადაიტანა, ექიმები უკრძალავენ საგამოძიებო საქმეების წარმოებას და მომვლელს დაუნიშნავენ. ადვოკატთან მისი კოლეგა მოდის და თავის კლიენტს - ლეონარდს გააცნობს, რომელსაც დახმარება სჭირდება. მას ხანშიშესული, მდიდარი ქალის მკვლელობაში ადანაშაულებენ და მის წინააღმდეგ მთავარი სამხილი ამ ქალბატონის ანდერძია, რომლითაც ლეონარდს საკმაოდ სოლიდურ თანხას უტოვებს. თავდაპირველად ადვოკატი უარს ამბობს საქმეზე და ექიმების აკრძალვა მოჰყავს მიზეზად, მაგრამ შემდეგ აზარტმა სძლია და ლეონარდის დაცვას გადაწყვეტს თავის კოლეგასთან ერთად.

როლებში
ტაირონ პაუერი — ლეონარდ ვოული
მარლენ დიტრიხი — კრისტინა ვოული
ჩარლზ ლოტონი — სერ უილფრიდ რობერტსი
ელზა ლანჩესტერი — მისს პლიმსოლი
ტორინ ტეტჩერი — პროკურორი
ჯონ უილიამსი — ადვოკატი