აზერბაიჯანი მეორე მსოფლიო ომში

აზერბაიჯანი, ოფიციალურად მისი სრული სახელით — აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, მეორე მსოფლიო ომში მთელ საბჭოთა კავშირთან ერთად, 1941 წლის 22 ივნისს ჩაება. გერმანული სარდლობა დიდ ყურადღებას უთმობდა ბაქოს ნავთობის აუზებზე, რისთვისაც კავკასიის ბრძოლისას დაიდო ამოცანა ბაქოს ნავთობისა და გაზის აუზებზე კონტროლის დამყარება. მეორე მსოფლიო ომის დროს, 1941 წლიდან 1945 წლამდე, აზერბაიჯანიდან 600 ათასზე მეტი ადამიანი გაიწვიეს წითელ არმიაში.

მეორე მსოფლიო ომი
ბრძოლა კავკასიისთვის
ბაქო და ჩრდილოეთი კავკასია მთლიანი სსრკ-ის ეკონომიკის ნავთობის მთავარი წყარო იყო. მთელი სსრკ-ის ნავთობის 80% მოიპოვებოდა აზერბაიჯანში. უკრაინის დაკარგვის შემდეგ, კავკასიისა და ყუბანის მნიშვნელობა, როგორც მარცვლეულის წყარო, მკვეთრად გაიზარდა. ამ ადგილებში იყო სტრატეგიული ნედლეულის რეზერვები, როგორიცაა ვოლფრამ-მოლიბდენის მადნის მარაგი. კავკასიის დაკარგვა შეიძლება გამოეწვია მნიშვნელოვანი გავლენა საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ ბრძოლის ზოგად მიმდინარეობაზე და სწორედ ამიტომ ჰიტლერმა ეს მიმართულება აირჩია ძირითად მიმართულებად. კავკასიაზე თავდასხმისთვის შექმნილი შეიარაღებული დაჯგუფებას მიენიჭა კოდური სახელი „“.

ჯგუფ „“-ს ამოცანა იყო შემდეგი: სამხრეთი ფრონტის ალყაში აყვანა და განადგურება დონის როსტოვის სამხრეთით და სამხრეთ-დასავლეთით, რომელიც მდინარე დონზე გადიოდა, და ჩრდილოეთ კავკასიის ხელში ჩაგდება. ამის შემდეგ იგეგმებოდა ერთი ჯგუფის კავკასიონის სამხრეთიდან გადაკვეთით ნოვოროსიისკისა და ტუაფსეს დაკავება, ხოლო აღმოსავლეთიდან გროზნოსა და ბაქოს ნავთობის რეგიონების დაკავება. პარალელურად იგეგმებოდა კავკასიონის გადალახვა ცენტრალურ ნაწილში და საქართველოს დაკავება.

1942 წლის 1 თებერვალს, საბჭოთა საევაკუაციო კომიტეტთან არსებული ცენტრალური სადაზვერვო სამსახურმა ჩაატარა სსრკ-ის საფრთხის ქვეშ მყოფი რაიონის მოსახლეობის აღწერა, სახელმწიფო თავდაცვის კომიტეტის ბრძანებით. აღწერის მონაცემებით, 2745 ადამიანი ევაკუირებული იყო აზერბაიჯანის სსრ-ის ზაქათალის, ბეილაგანის, იმიშლისა და ბილიასუვარის რაიონებიდან, რომელთა შორის 114 რუსი, 65 უკრაინელი, 2 545 ებრაელი, 15 პოლონელი და ასევე სომხები, თათრები, მოლდოველები და ქართველები იყვნენ. 1942 წლის 1 თებერვლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით 387 რუსი, 386 ებრაელი, 168 უკრაინელი, 73 სომეხი, 5 ქართველი, 7 აზერბაიჯანელი, 11 პოლონელი, 8 თათარი და ევაკუირებული სხვა ერის წარმომადგენელი, ჩამოვიდა ბაქოს გოროდსკოისა და ძერჟინსკის რაიონში. შეიქმნა თავდაცვის რაიონები ნალჩიკი, ვლადიკავკაზის, გროზნოს, მაჰაჩყალასა და ბაქოს გარშემო. კავკასიის ბრძოლის პირველი ეტაპი 1942 წლის ივლისიდან დეკემბრამდე იყო. გერმანულ-რუმინულმა არმიამ, რომელმაც დიდი დანაკარგი განიცადა, კავკასიონისა და მდინარე თერგის მიდამოებს მიაღწია. თუმცა, ზოგადად გერმანელების გეგმა „ედელვეისმა“ ჩაიშალა. ბრძოლის მხოლოდ პირველ ეტაპზე ჯგუფმა „“-მ 100 000 ადამიანი დაკარგა, შედეგად გერმანელებმა სამხრეთ კავკასიასა და ახლო აღმოსავლეთში შეჭრა ვერ შეძლეს.

კამპანია „თანხმობა“
1941 წლის 25 აგვისტოდან 17 სექტემბრამდე, დიდმა ბრიტანეთმა და საბჭოთა კავშირმა ჩაატარა ერთობლივი კამპანია კოდური სახელით „თანხმობა“. გერმანიის არმიისა და მათი მოკავშირეების ხელში ჩაგდებისგან, ირანული ნავთობის მარაგებისა და აუზების დაცვის მიზნით, ასევე სატრანსპორტო კორიდორის (სამხრეთის დერეფანი) დაცვისთვის, რომლის მიხედვით მოკავშირეები საბჭოთა კავშირს ამარაგებდნენ, მიიღეს გადაწყვეტილება ირანის პრევენციული ოკუპაციის. თუმცა, მეორე მსოფლიო ომის დროს, რეზა-შაჰ ფეჰლევიმ უარი განაცხადა დიდი ბრიტანეთსა და საბჭოთა კავშირის ჯარების განთავსების თხოვნის. მაგრამ, საბჭოთა რუსეთისა და ირანის 1921 წლის შეთანხმების მე-5 და მე-6 პუნქტებით, სსრკ-ის უფლება ჰქონდა ირანის ტერიტორიაზე თავისი ჯარების განლაგების, თუ მისი სამხრეთი საზღვრებიდან მომდინარეობდა საფრთხე.

კამპანიის მიმდინარეობისას, მოკავშირეების შეიარაღებული ძალები შეიჭრნენ ირანში და ჩამოაგდეს რეზა ფაჰლევი და დაამყარეს კონტროლი ქვეყნის რკინიგზებზსა და ნავთობის საბადოებზე. იმავდროულად, გაერთიანებული სამეფოს ჯარებმა დაიკავეს სამხრეთ ირანი, ხოლო საბჭოთა კავშირის ჯარებმა ქვეყნის ჩრდილოეთით (ირანის აზერბაიჯანი).

ტრანს-ირანული ლენდ-ლიზის მარშრუტი
აშშ-დან და გაერთიანებული სამეფოდან ტვირთის მიწოდება ხორციელდებოდა ლენდ-ლიზი პროგრამის ფარგლებში, ტრანს-ირანული მარშრუტით. ტვირთის მიწოდება ხორციელდებოდა კასპიის ფლოტილიის გემებით, ხოლო ავტომობილები გადიოდნენ შემდეგ მარშრუტებს: თეირანი-აშხაბადი, თეირანი-ასტარა-ბაქო და ჯულფა-ვლადიკავკაზი.

აზერბაიჯანის რკინიგზის მომსახურე პერსონალი, ახორციელებდა ჯულფა-თავრიზის სარკინიგზო მაგისტრალის ტექნიკურ მომსახურებას და ზოგად ექსპლუატაციას, ომის წესების მიხედვით.

აზერბაიჯანის სსრ-ის მოსახლეობა ფრონტსა და სახლში
აზერბაიჯანის სსრ-ის 3,4 მილიონი მოსახლეობიდან ფრონტზე 681 ათასი ადამიანი წავიდა, ხოლო სსრკ-ის 300 000-მდე მოქალაქე და 10 000 ქალი, აზერბაიჯანიდან წასული, დაიღუპა ბრძოლის ველზე. 15 000 ექთანი და სანიტარი, 750 ოპერატორი და 3 000 მძღოლი გაიარა მომზადება სამხედრო შენაერთებისთვის. ომში აზერბაიჯანელი ქალებიც მონაწილეობდნენ. მათ შორის იყვნენ: პარტიზანი ალია რუსტამბეიოვა, სნაიპერი ზიბა განიევა, პირატი ალმაზ იბრაგიმოვა, კაპიტანი შოვქათ სალიმოვა და სხვები.

აზერბაიჯანის სსრ-იდან წასული ჯარისკაცების მთავარი ბრძოლები იყო: ბრესტის ციხის დაცვა, ლენინგრადის ბლოკადა, მოსკოვის ბრძოლა, სტალინგრადის ბრძოლა, კავკასიისა და კურსკის ბრძოლა, უკრაინის, ყირიმის ნახევარკუნძულის, ასევე ბალტიისპირეთის ოპერაცია, აღმოსავლეთ ევროპისა და ბერლინის ბრძოლა.

წითელი არმიის ეროვნული სამხედრო შენაერთები
აზერბაიჯანის სსრ-ის ტერიტორიაზე შეიქმნა შემდეგი სამხედრო შენაერთები:

87 ბატალიონები
1123 თავდაცვითი რაზმები

აზერბაიჯანის სსრ-ის ტერიტორიაზე შეიქმნა შემდეგი დივიზიები:

77-ე მსროლელთა დივიზია
223-ე მსროლელთა დივიზია
396-ე მსროლელთა დივიზია
402-ე მსროლელთა დივიზია
416-ე მსროლელთა დივიზია

სამხედრო შენაერთები და ფორმირებები, სადაც აზერბაიჯანის მოქალაქეების მნიშვნელოვანი რაოდენობა იყო ჩართული:

416-ე ტაგანროგის, წითელი დროშის, სუვოროვის მსროლელთა დივიზია
ვოროშილოვის სახელობის 76-ე სამთო-სადაზვერვო დივიზია
77-ე სიმფეროპოლის წითელი დროშის, სუვოროვის დივიზიისა და სერგო ორჯონიკიძეს სამთო-სადაზვერვო დივიზია
223-ე ბელგრადის წითელი დროშის აზერბაიჯანული მსროლელთა დივიზია
227-ე მსროლელთა დივიზია
396-ე მსროლელთა დივიზია
402-ე მსროლელთა დივიზია

აზერბაიჯანის მოქალაქეები საბჭოთა კავშირის გმირის წოდებით
აზერბაიჯანის 128 მოქალაქეს მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება, მეორე მსოფლიო ომის დროს ნაჩვენები სამხედრო წვლილისთვის. ჰაზი ასლანოვმა ეს წოდება ორჯერ მიიღო. 42 ეთნიკურ აზერბაიჯანელს მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება და აქედან 14-ს გარდაცვალების შემდეგ. ლეიტენანტი ისრაფილ მამედოვი გახდა პირველი აზერბაიჯანელი საბჭოთა კავშირის გმირის წოდებით.

დასავლეთ და აღმოსავლეთ ევროპაში პარტიზანული რაზმები და ჯგუფები
პარტიზანები დასავლეთ და აღმოსავლეთ ევროპის წინააღმდეგობის რაზმებში
კასპიის ფლოტილია
კასპიის ფლოტილიამ პირველი ადგილი დაიკავა ტვირთის ბრუნვით, მეორე მსოფლიო ომის დროს. სსრკ-ის ყველა ზღვაში გადატანილი ტვირთის დაახლოებით მესამედი კასპიის ზღვით იყო გადატანილი. ამის მიზეზი ნავთობის საბადოების, ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნების და ბამბის საწყობების სიახლოვე იყო. კავკასიისა და შუა აზიის რეგიონში ხის და პურის ტრანსპორტირება, რომლებიც კასპიის ზღვიდან გადაჰქონდათ ვოლგასა და ურალის გავლით, რაც ასევე განაპირობა ტვირთების ბრუნვის მაღალი დონე. ტრანსპორტირების ძირითად პროდუქტებს შეადგენდა ნავთობი და ნავთობპროდუქტები, რომელიც ბაქოდან ასტრახანამდე გადადიოდა, ხოლო იქიდან სსრკ-ის სხვა რეგიონებში, მდინარე ვოლგას გავლით გადიოდა. აზერბაიჯანის ტერიტორია, ძირითადად ბაქო-ბილაჯარის სარკინიგზო და საზღვაო გზების გადაკვეთაზე მდებარე ტერიტორია, მნიშვნელოვანი სარკინიგზო დერეფანი იყო სამხრეთ კავკასიაში.

ბაქოს ნავთობის ტრანსპორტირება ხდებოდა სსრკ-ის ყველა რეგიონში, ხოლო აზერბაიჯანში ხდებოდა სასოფლო-სამეურნეო სურსათის ტრანსპორტირება. ბაქოს პორტი გამოირჩეოდა ტვირთის გატარების მაღალი სიხშირით და გამტარუნარიანობის შესაძლებლობით. პორტის ძირითადი დანიშნულება იყო ნავთობის ტრანსპორტირება მდინარე ვოლგამდე.

ვასილი ისტრატოვი, რუსეთის ყოფილი ელჩი აზერბაიჯანში წერდა:

აზერბაიჯანელი მენავთოების სლოგანი „ყველაფერი ფრონტისთვის! ყველაფერი გამარჯვებისთვის!“, სსრკ-ის პროფკავშირისა და ცენტრალური საბჭოს მიერ დაჯილდოვებული იყო წითელი „ნიშნით“, რაც გაწეული სამუშაოების მაღალ შეფასებას ნიშნავდა.

ბაქოში დაბადებული ნიკოლაი ბაიბაკოვი, სპეციალური შტაბის ხელმძღვანელი იყო, რომელიც სამხედრო ნაწილების საწვავით აღჭურვის კოორდინაციას უწევდა. 1942 წელს ბაიბაკოვს სახელმწიფო თავდაცვის კომიტეტის უფლებამოსილი პირი გახდა, რომელსაც კავკასიის რეგიონში ნავთობის ჭაბურღილების და ნავთობპროდუქტების საწარმოების განადგურება დაევალა. მან შემდეგნაირად ორგანიზება გაუწია სამუშაოებს: მტრის შემოსევის დროს, ყველა ღირებული ტექნიკა მოხსნეს და ქვეყნის აღმოსავლეთით გაგზავნეს, ხოლო გაჟღენთილი ჭაბურღილები დაუყოვნებლივ ჩამოანგრიეს, მაგრამ მნიშვნელოვანი ჭაბურღილები მარტო ექსტრემალურ ვითარებაში ანგრევდნენ. შედეგად, გერმანელებმა ვერ გამოიყენეს კრასნოდარის ნავთობის რესურსები. მოგვიანებით ბაიბაკოვი სახელმწიფო თავდაცვის კომიტეტის წარმომადგენელი გახდა, რომელიც პასუხისმგებელი იყო კავკასიის რეგიონების ნავთობისა და აღჭურვილობის აღმოსავლეთში გადატანისთვის. 1941 წელს, სახელმწიფო თავდაცვის კომიტეტმა გადაწყვიტა ბაქოს ნავთობის საწარმოების ნაწილების გადატანა, მოსახლეობის ევაკუაცია და სატრანსპორტო ნაკადის რეორგანიზაცია. ბაიბაკოვის განცხადებით, „ბაქოს მოსახლეობის დიდი განსახლება ხდება“. 10 ათასზე მეტი ადამიანი გაიგზავნა კრასნოვოდსკში ოჯახებით და ნავთობგადამამუშავებელი მოწყობილობებით, ტანკერების მეშვეობით, შემდეგ კი მატარებლით დაუსახლებელ რეგიონებში. ბაიბაკოვი თავის წიგნში „აზერბაიჯანი — ჩემი სამშობლო“ წერდა:

ხელსაწყოები და სპეციალისტები, ოჯახებთან ერთად, გაიგზავნა „მეორე ბაქოს“ რაიონში (ბაშკირეთი, სამარა და პერმი), ახალი ნავთობსაწარმოებისა და ქარხნების შექმნის მიზნით. ასე, ბაქოს ნავთობპროდუქტების საწარმო „კრასნაი პროლეტარი“ გადავიდა სტერლითამაქში, მიასნიკოვის ქარხანა პერმში, დერჟინსკის სახელობის ქარხანა სარაპულში, სტალინის სახელობის ქარხანა იშიმბაიში.

1942 წელს, სახელმწიფო თავდაცვის კომიტეტის ბრძანებით, ბაქოს ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნა შეჩერდა სხვადასხვა სახის პროდუქციის წარმოების მიზნით, რომლის ძირითადი ამოცანა — ავიაციის საკმარისი ბენზინით უზრუნველყოფა იყო.

1945 წლის 28 აპრილს, ფიოდორ ტოლბუხინი, საბჭოთა კავშირის მარშალი თავის სტატიაში სათაურით „დიდება აზერბაიჯანელ ერს“ დაწერა:

მეორე მსოფლიო ომი აზერბაიჯანულ მარკებზე