iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აზერბაიჯან-ნატოს ურთიერთობები

აზერბაიჯანსა და ნატოს შორის ურთიერთობა 1992 წელს დაიწყო, როდესაც აზერბაიჯანი შეუერთდა ახლად შექმნილ ჩრდილოატლანტიკური თანამშრომლობის საბჭოს. მნიშვნელოვანი პარტნიორობა ნატოსა და აზერბაიჯანს შორის 1994 წლით თარიღდება, როდესაც ეს უკანასკნელი შეუერთდა „პარტნიორობა მშვიდობისთვის“ პროგრამას. აზერბაიჯანმა ნატოსთან პირველი დიპლომატიური მისია 1997 წელს დაამყარა, პრეზიდენტის ბრძანებულებით, 21 ნოემბერს.

სამშვიდობო აქტივობები აზერბაიჯანის მონაწილეობით
ავღანეთი
2002 წლის 15 ნოემბერს აზერბაიჯანში „“- ის ოპერაციის მხარდასაჭერად აზერბაიჯანმა ავღანეთში გაგზავნა გარკვეული სამხედრო ნაწილი, რომელშიც შედიოდა 22 სამხედრო. აზერბაიჯანმა გააორმაგა დანაყოფის რაოდენობა, პარლამენტის მიერ 2008 წლის 2 ოქტომბერს მიღებული გადაწყვეტილების შედეგად. 2009 წლის თებერვლიდან აზერბაიჯანული პერსონალი 90 ადამიანისგან შედგებოდა, რეზოლუციის ცვლილების საფუძველზე ავღანეთში შესაბამის ოპერაციებში მონაწილეობასთან დაკავშირებით.

კოსოვო
აზერბაიჯანი მონაწილეობდა ნატოს სამშვიდობო ოპერაციებში კოსოვოში 1999-2008 წლებში. 1999 წლის 1 სექტემბერს აზერბაიჯანმა 34 სამხედრო (32 ჯარისკაცი, 1 ორდერის მქონე ოფიცერი და 1 ოფიცერი) გაგზავნა კოსოვოში და კონტინგენტმა დაიწყო ოპერაცია თურქეთის ხელმძღვანელობით მე -4 მექანიზირებული ქვეითთა კომპანიის ფარგლებში ქალაქ დრაგაშში. საერთო ჯამში, კოსოვოს მისიაში მსახურობდა 362 წარმომადგენელი აზერბაიჯანიდან (345 ჯარისკაცი, 7 სერჟანტი და 10 ოფიცერი). აზერბაიჯანელმა სამხედრო ოფიცრებმა დაასრულეს თავიანთი მისია 2008 წლის 4 მარტს მას შემდეგ, რაც კოსოვოში პოლიტიკური ვითარება შეიცვალა.

ისტორია
აზერბაიჯანმა დამოუკიდებლობა მოიპოვა 1991 წლის 18 ოქტომბერს. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდგომ. ამის შემდეგ კი ისევე როგორც საბჭოთა კავშირის სხვა ქვეყნები, აზერბაიჯანიც შეუერთდა ნატოს ჩრდილოატლანტიკური თანამშრომლობის საბჭოს 1992 წელს და ხელი მოაწერა „პარტნიორობა მშვიდობისათვის“ დოკუმენტს უსაფრთხოების განვითარების მიზნით, ხოლო „თავდაცვის თანამშრომლობის“ საკითხს 1994 წლის 4 მაისს.
ამაღლების ქუჩა

ამაღლების ქუჩა — ქუჩა თბილისში, მთაწმინდის რაიონში (სოლოლაკი); პაოლო იაშვილის ქუჩიდან მარო მაყაშვილის აღმართამდე. წარმოიქმნა საუკუნეში. ამაღლების ქუჩა („ვოზნესენსკაია“) დაერქვა კოჯრის გზატკეცილთან მდებარე ამაღლების ეკლესიის გამო, რომელიც აიგო ისტორიკოს პლატონ იოსელიანის თაოსნობითა და თბილისის მოქალაქეთა მიერ შეგროვებული ფულით. ამ დასახელებით დატანილია ქალაქის 1867 წლის გეგმაზე. 1923 წელს იოსებ დავითაშვილის სახელი დაარქვეს, 90-იან წლებში კვლავ ამაღლების ქუჩა ეწოდა. შემორჩენილია ძველი თბილისური ( საუკუნემდე) საცხოვრებელი სახლის ნაწილი. ქუჩაზე საუკუნის ნახევრის და საუკუნის დასაწყისის საცხოვრებელი სახლები და ამაღლების ახალი ეკლესიაა (2001). აქვს 1 გასასვლელი, 1 შესახვევი (ყოფილი ელამის შესახვევი, მრუდე შესახვევი), 3 ჩიხი ( ჩიხი — ყოფილი მრუდე ჩიხი, ჩიხი — ყოფილი სწორი ჩიხი).

ამაღლების გასასვლელი
ამაღლების გასასვლელი, მთაწმინდის რაიონში (სოლოლაკი); ამაღლების ქუჩიდან კოჯრის ქუჩამდე. შეტანილია თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წელს შედგენილ ქუჩების სიაში.
აზერბაიჯანის სამშვიდობო ძალები

აზერბაიჯანის სამშვიდობო ძალები — ჩამოყალიბდა 1997 წელს და შემდეგ გადაკეთდა ბატალიონად. ჯარისკაცები დაკვირვებით შეირჩნენ ბაქოს დანაყოფისთვის. განყოფილებაში ინტენსიურად ტარდება ტაქტიკური, სპორტული, უცხო ენების, კონტაქტები ადგილობრივ მოსახლეობასთან და სხვა სახის მომზადებები.

1999 წლის სექტემბრიდან აზერბაიჯანელი სამხედროები მოქმედებენ ნატოს და აშშ-ს ხელმძღვანელობით, კოალიციის ინტერვენციის ძალებში კოსოვოში, ავღანეთსა და ერაყში, უფრო მეტიც, ისინი მსახურობენ გაეროს მისიის ხელმძღვანელობით სამხრეთ სუდანშიც. აზერბაიჯანის მხრიდან ასევე გამოითქვა წინადადება, რომ შეიქმნას სამშვიდობო ერთეული, რომელიც განლაგდება სუამის სეპარატისტულ კონფლიქტურ რაიონებში.

ერაყი
2003 წლიდან აზერბაიჯანელი სამხედროები ერაყში მსახურობენ. სამშვიდობო განყოფილება შედგებოდა 14 ოფიცრისგან, 16 სერჟანტისა და 120 ჯარისკაცისგან, რომლებსაც ევალებოდათ დაეცვათ ჰიდროელექტროსადგური და წყალსაცავი ჰადიტჰაში. რომელიც ერაყში ელექტროენერგიის ერთ-ერთი მთავარ წყაროს წარმოადგენს. აშშ-ს საზღვაო კორპუსის ოფიციალური პირების მიწვევით აზერბაიჯანული დელეგაცია თავდაცვის მინისტრის მოადგილის ხელმძღვანელობით ჰადიტჰას კაშხალს ეწვია . იგი ერაყში მსახურობდა ერთი წლის განმავლობაში და 2008 წლის 27 ივნისს აგაევის ცხედარი გადაასვენეს სამშობლოში, სადაც დაკრძალეს მშობლიურ სოფელში.

ერაყში ოთხი აზერბაიჯანული ოფიცერი (მაი. ჰუსეინ დაშდამიროვი, კაპიტანი ნასიმი ჯავადოვი, კაპიტანი ალიზამინ კარიმოვი და ლეიტენანტი აბდულა აბდულაიევი) დაჯილდოვდნენ აშშ-ს საზღვაო ძალების და საზღვაო ძალების კორპუსის მედლებით. 2008 წლის 2 ოქტომბერს ეროვნულმა ასამბლეამ მიიღო გადაწყვეტილება ავღანეთში კიდევ 45 სამშვიდობო სამხედროს გაგზავნის შესახებ.
არმენ ვარდანიანი

არმენ ვარდანიანი (, ; დ. 30 ნოემბერი, 1982, გიუმრი, სომხეთის სსრ) — სომეხი-უკრაინელი ბერძნულ-რომაული სტილით მოჭიდავეები. არის ოლიმპიური ბრინჯაოს მედალოსანი, სამგზის მსოფლიო ჩემპიონატის ვერცხლის მედალისტი და ორგზის ევროპის ჩემპიონი. მინიჭებული აქვს უკრაინის სპორტის დამსახურებული ოსტატის ტიტული.

ადრეული ცხოვრება
არმენ ვარდანიანი დაიბადა მასწავლებლების ოჯახში. მისი დედა ასწავლიდა რუსულ ენასა და ლიტერატურას, ხოლო მისი მამა იყო რკინიგზის ტექნიკური სკოლის დირექტორი. არმენ ვარდანიანმა ჭიდაობა დაიწყო მშობლიურ ქალაქ ლენინაკანში, საბჭოთა სომხეთში (ახლანდელი გიუმრი, სომხეთი). 1988 წელს სომხეთში მომხდარი მიწისძვრის შემდეგ გადავიდა ზაპოროჟიეში, უკრაინაში. დაამთავრა ზაპოროჟის ეროვნული ტექნიკური უნივერსიტეტი და იყო უკრაინის სახელმწიფო სასაზღვრო სამსახურის ჯარისკაცი. 1999 წლის მდგომარეობით ვარდანიანი ცხოვრობს კიევში.

კარიერა
ვარდანიანმა ბერძნულ-რომაულის სტილით ჭიდაობის 2000 წლის ახალგაზრდულ მსოფლიო ჩემპიონატში გამარჯვება 66 კგ კატეგორიაში მოიპოვა და ამავე წლის მსოფლიო ჩემპიონატებში. ჭიდაობის 2004 წლის ევროპის ჩემპიონატში ოქროს მედლის მოგებით, არმენ ვარდანიანი ევროპის ჩემპიონი გახდა. მოგვიანებით სცადა 2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიადაზე წარმდგენ გუნდში მოხვედრა, თუმცა შესარჩევ ეტაპზე მეოთხე ადგილი დაიკავა და ხსენებულ ტურნირზე მხოლოდ პირველი 3 მოჭიდავე წარსდგებოდა.

2010 წელს არმენ ვარდანიანმა ჩამოაყალიბა ბერძნულ-რომაული ჭიდაობის ტურნირი, რომელიც ამ სტილით მოჭიდავეებს მასპინძლობდა. 2012 წელს ტურნირი მესამედ ჩატარდა და მისი მონაწილეების რაოდენობა იყო 136 (ზაპორიჟიადან და დნიპროპეტროვსკიდან მოსული მოჭიდავეები).
კომო (საფეხბურთო კლუბი)

კომო — იტალიური საფეხბურთო კლუბი ქალაქ კომოდან. ჩამოყალიბდა 1907 წელს. ამჟამად ასპარეზობს იტალიის სერია -ს საფეხბურთო პირველობაზე.

მიღწევები
სერია (3): 1948–49, 1979–80, 2001–02
სერია -ს თასი: 1996–97
სერია -ს თასი: 2007–08

ცნობილი ფეხბურთელები
ლუიჯი მერონი (1960–1962)
მარკო ტარდელი (1974–1975)
პაოლო როსი (1975–1976)
ჰანსი მიულერი (1984–1985)
დირსეუ (1985–1986)
მარკო სიმონე (1986–1989)
კლაუდიო ბორგი (1987)
ჯანლუკა ძამბროტა (1994–1997)
ტომაზო როკი (1998–2000)

ცნობილი მწვრთნელები
ლუის სუარესი (1976–1977)
ტარჩიზიო ბურნიჩი (1982–1984, 1987–1988, 1992–1993)
მარკო ტარდელი (1993–1995)
ჯამპიერო მარინი (1996–1997, 1999–2000)
ელმირა გაფაროვა

ელმირა გაფაროვა (; დ. 1 მარტი, 1934, ბაქო, აზერბაიჯანის სსრ, სსრკ — გ. 1 აგვისტო, 1993, ბაქო, აზერბაიჯანი) — საბჭოთა კავშირისა და აზერბაიჯანის პოლიტიკური და სახელმწიფო მოღვაწე. დიპლომატი. აზერბაიჯანის სსრ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის თავმჯდომარე (1989-1990 წწ.), აზერბაიჯანის სსრ-ის საგარეო საქმეთა მინისტრი (1983-1987 წწ.), აზერბაიჯანის სსრ-ის განათლების მინისტრი (1980-1983 წწ.), აზერბაიჯანის მილი-მეჯლისის თავმჯდომარე (1991-1992 წწ.).

ბიოგრფია
ელმირა გაფაროვა დაიბადა 1934 წლის 1 მარტს, ბაქოში. 1952 წელს დაასრულა ბაქოს № 189 საშუალო სკოლა. სწავლობდა აზერბაიჯანის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტზე, რომელიც დაასრულა 1958 წელს. სტუდენტობისას ხელმძღვანელობდა კომკავშირულ კომიტეტს. 1961 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია ფილოლოგიაში. 1962 წელს დაინიშნა აზერბაიჯანის სსრ-ის კომკავშირის საორგანიზაციო კომიტეტის თავმჯდომარედ, ხოლო 1966-1970 წლებში იყო ორგანიზაციის პირველი მდივანი. შემდეგი ერთი წლის განმავლობაში ეკავა აზერბაიჯანის სსრ-ის კპ ცკ-ის კულტურის განყოფილების უფროსის თანამდებობა. 1971 წელს გაფაროვა დაინიშნა პარტიის ბაქოს საქალაქო კომიტეტის პირველ მდივნად. არჩეული იყო საბჭოთა კავშირის სახლხო დეპუტატთა ყრილობის დელეგტად. 1980 წელს ელმირა გაფაროვამ თანამდებობაზე შეცვლა 77 წლის განათლების მინისტრი მეჰთი მეჰთიზადე, ხოლო 1983 წელს დანიშნეს აზერბაიჯანის სსრ-ის საგარეო საქმეთა მინისტრად.

1984 წელს მონაწილეობდა გაეროს გენერალური ასამბლეის საშემოდგომო სესიაში, რომელიც ეძღვნებოდა რასიზმისა და დისკრიმინციის პრობლემებს. 1987-1989 წლებში იყო აზერბაიჯანის მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილე. 1987-1991 წლებში კი ეკავა აზერბაიჯანის სსრ-ის უმაღლესი საბჭოს სპიკერის თანამდებობა (სადაც ოთხჯერ აირჩიეს დეპუტატად).

ელმირა გაფაროვა გარდაიცვალა 1993 წლის 1 აგვისტოს მიოკარდის ინფარქტის შედეგად და დაკრძალულია ბაქოს გამოჩენილ მოღვაწეთა სასაფლაოზე.
გაზპრომი სომხეთი

გაზპრომი სომხეთი — სომხური გაზის კომპანია, რუსული „გაზპრომის“ შვილობილი კომპანია.

კომპანიის საქმიანობა
გაზპრომი სომხეთი აწვდის და ყიდის ბუნებრივ გაზს სომხეთის რესპუბლიკის შიდა ბაზარზე. კომპანიის ძირითად საქმიანობას წარმოადგენს: ბუნებრივი გაზის ტრანსპორტირება, შენახვა, დამუშავება, განაწილება და რეალიზაცია; ელექტროენერგიის წარმოება და რეალიზაცია, მათ შორის მესამე ქვეყნებში; გაზსადენისა და გაზის განაწილების არსებული სისტემების და მიწისქვეშა გაზების საწყობების რეკონსტრუქცია და გაფართოება; გაზის ინდუსტრიული ობიექტების ექსპლუატაციის საიმედოობისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა; გაზსადენის სისტემების და ინფრასტრუქტურის პროექტირება, დაფინანსება, მშენებლობა და ექსპლუატაცია სომხეთის რესპუბლიკაში; საინვესტიციო პროექტების ორგანიზება და განხორციელება; კომერციული საქმიანობა.

კომპანიის სტრუქტურაში შედის 15 ფილიალი გაზიფიკაციისა და გაზმომარაგებისთვის, 6 შვილობილი კომპანია. აგრეთვე უნდა აღინიშნოს, რომ „გაზპრომი სომხეთი“ სომხეთში უმსხვილესი დამსაქმებელია. აქ დასაქმებულია 7000-ზე მეტი ადამიანი.

სისტემა
გაზის ტრანსპორტირების სისტემის ნაწილში, 1,682.2 კმ გაზსადენი და ფილიალი მილსადენები ემსახურება. გაზმომარაგებაში ჩართულია 1586.5 კმ გაზსადენი. დანარჩენი ფუნქციონირებს სარეზერვო რეჟიმში.

რესპუბლიკის მასშტაბური გაზიფიკაციის წყალობით, დღეს სომხეთში 620 დასახლებული პუნქტი ბუნებრივ აირს იყენებს. სომხეთის გაზიფიკაციის დონე 95% -ს აღწევს. ეს მაჩვენებელი სომხეთს მსოფლიოში წამყვან პოზიციამდე მიჰყავს.

2018 წლის დასაწყისისთვის, ქალაქები შამლუღის, მეღრის, აგარაკისა და დასტაკერტის ქალაქები არ იყო გაზიფიცირებული (ქალაქების 91.8%). სოფლის დასახლებებში, 66.2% უკავშირდება გაზმომარაგების სისტემას. მთლიანობაში, 2019 წლის დასაწყისში, სომხეთში 702,444 ბინა და საცხოვრებელი კორპუსი იყო დაკავშირებული გაზმომარაგების სისტემასთან.

სომხეთის რესპუბლიკა ერთ–ერთი ლიდერია იმ ქვეყნებს შორის, სადაც ბუნებრივი აირი გამოიყენება როგორც საავტომობილო საწვავი. გაზის, როგორც საავტომობილო საწვავის გამოყენება ბენზინთან შედარებით, არა მხოლოდ სასარგებლოა, არამედ გარემოსდაცვითი პრობლემების მოგვარებასაც საშუალებას აძლევს, მავნე ნივთიერებების ემისიების მნიშვნელოვნად შემცირებით ატმოსფეროში. დღეს რესპუბლიკაში 370-ზე მეტი სადგურია. რესპუბლიკის ავტოპარკის 77% გადის ბუნებრივი გაზით.

ენერგო უსაფრთხოების უზრუნველყოფის კონტექსტში, გაზპრომი სომხეთი დღეს კიდევ ერთ მნიშვნელოვან ამოცანას წყვეტს, საუბარია: აბოვიანის მიწისქვეშა ბენზინგასამართი სადგურის დიზაინის მოცულობის აღდგენაზე. ეს სტრატეგიული ობიექტი შექმნილია რესპუბლიკაში გაზმომარაგების საიმედოობის უზრუნველსაყოფად. საცავის ობიექტის რეკონსტრუქციისა და მოდერნიზაციის პროექტის ეტაპობრივი განხორციელების შედეგად, დაგეგმილია ყოველწლიურად გაზზე შენახვის მოცულობის გაზრდა.
აზერბაიჯან-თურქული საბჭოს ურთიერთობები

აზერბაიჯან-თურქული საბჭოს ურთიერთობები — მოიცავს აზერბაიჯანსა და თურქულ საბჭოს შორის ორმხრივ დიპლომატიურ ურთიერთობებს, რომელიც დაიწყო 2009 წლიდან, და გრძელდება დღემდე

ვაჭრობა, ინვესტიცია და ეკონომიკა
წევრ სახელმწიფოებს შორის ეკონომიკური ურთიერთობები განიხილება, როგორც მთავარი სფერო. თურქული საბჭო ხაზს უსვამს თანამშრომლობის მნიშვვნელობას და აწყობს რიგ შეხვედრებსა და ღონისძიებებს, სხვადასხვა საკითხების გაუმჯობესების მიზნით. 2011 წელს ქალაქ ასტანაში ჩატარებული ეკონომიკის მინისტრების პირველი შეხვედრის თანახმად, მეწარმეობის შესახებ სამუშაო ჯგუფები შეიქმნა, რათა გაუმჯობესდეს ინვესტიციების პირობები და წევრ ქვეყნებში ეკონომიკის დივერსიფიკაცია. ამ შეხვედრის საფუძველზე მოეწყო არაერთი ბიზნეს ფორუმი, სადაც წევრი ქვეყნებიდან რამდენიმე ბიზნესმენი მონაწილეობდა. 2014 წლის ოქტომბერში აზერბაიჯანში ნახიჩევანში გაიმართა მესამე ბიზნეს ფორუმი, 2014 წლის 19 და 20 იანვარს, ისიქ-ქოლში თურქულენოვანი სახელმწიფოების ეკონომიკის მინისტრთა მეოთხე შეხვედრის შემდეგ.

ტრანსპორტი და საბაჟო
2017 წლის 9 ნოემბერს სტამბოლში ჩატარებული თურქული საბჭოს „“-ის მინისტრების მეორე შეხვედრის ფარგლებში, აზერბაიჯანის ტრანსპორტის, კომუნიკაციებისა და ტექნოლოგიების მინისტრმა რამინ გულუზადემ წამოაყენა ინიციატივა, რათა განახორციელოს ელექტრონული ხელმოწერის ურთიერთშეთნხმების ღონისძიებები ელექტრონული კომერციის ბრუნვის ზრდისათვის. შეხვედრას მოჰყვა თურქეთის საბჭოს გენერალური მდივანი რამილ ჰასანოვის, აჰმედ არსლანის თურქეთის რესპუბლიკის ტრანსპორტის, საზღვაო საქმეთა და კომუნიკაციების მინისტრის, აბდისტამატ საგმიბაევის განცხადებები.

2013 წლის 16 აგვისტოს აზერბაიჯანის ქალაქ გაბალაში გაიმართა თურქული საბჭოს მესამე სამიტი, დამფუძნებელი ქვეყნების პრეზიდენტების მონაწილეობით, შეხვედრას ესწრებოდა აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი, ყაზახეთის პრეზიდენტი ნურსულთან ნაზარბაევი, ყირგიზეთის პრეზიდენტი ალმაზბეკ ატამბაევი, თურქეთის პრეზიდენტი აბდულა გიული და თურქმენეთის პრემიერ-მინისტრის მოადგილე საფარდურდი ტოილიევი. სამიტის მთავარი თემა „ტრანსპორტი და კავშირი“ იყო. სამიტი დასრულდა „თურქულენოვანი სახელმწიფოების თანამშრომლობის საბჭოს მესამე სამიტის დეკლარაციაზე ხელმოწერით“. ამასთან ერთად, სამიტის დროს ხელი ასევე მოეწერა „თურქეთის საბჭოს წევრი სახელმწიფოების საგარეო საქმეთა სამინისტროებს შორის თანამშრომლობის ოქმს“.

აზერბაიჯანი თანამშრომლობს მეზობელ წევრ სახელმწიფოებთან ენერგეტიკული უსაფრთხოების სფეროში და აწარმოებს საქმიანობას კასპიის ზღვით ყაზახეთთან და თურქმენეთთან და მთავარი საექსპორტო მარშრუტები გადის თურქეთში. 2013 წლის ივლისში ბაქოში გაიმართა ტრანსპორტის მინისტრთა პირველი შეხვედრა. შეხვედრის ფარგლებში განხილული იქნა ძირითადი სატრანსპორტო საკითხები

აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ილჰამ ალიევის სიტყვით გამოსვლისას, თურქულენოვანი სახელმწიფოების თანამშრომლობის საბჭოს მეხუთე სამიტზე აღნიშნა, რომ აზერბაიჯანი თანამშრომლობს წევრ ქვეყნებთან და ინვესტიციებს დებს მათში, (თურქულენოვან სახელმწიფოებში), როგორიცაა ყაზახეთი და თურქმენეთი. მან ასევე ხაზი გაუსვა აზერბაიჯანის, როგორც სატრანზიტო ქვეყნის როლს.
სევან-რაზდანის კასკადი

სევან-რაზდანის კასკადი — არის ჰიდროელექტროსადგურების კომპლექსი, რომელიც მდებარეობს მდინარე რაზდანზე, სომხეთში. კასკადი შედგება 8 ჰიდროელექტროსადგურისგან, რომელთაგან ექვსი არის განთავსებული რაზდანზე, ხოლო ორი - არტაშატის სარწყავ არხზე, რომელიც გაედინება რაზდანიდან.

ისტორია
კასკადის შექმნა 1923 წელს დაიწყო, არტაშატის სარწყავ არხზე მცირე ერევნის ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობის დაწყებისთანავე. 1932 წელს მასზე აშენდა ერევნის მეორე ჰიდროელექტროსადგური. 1931 წელს შემუშავდა სქემა სევანის ტბის წყლების გამოსაყენებლად, რაც გულისხმობს ტბის დონის თანდათანობით შემცირებას 50 მეტრით;

ამავე პროექტის თანახმად, მნიშვნელოვნად შემცირდებოდა ტბის არეალი, რაც შესაძლებელს გახდიდა ტბის სარკის ფართობიდან მნიშვნელოვანი რაოდენობით წყლის აორთქლების გამოყენებას სარწყავი საჭიროებისთვის. პროექტი მიიღეს განსახორციელებლად - დაიწყო სარწყავი სისტემების, ასევე კანაკერის ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობა რაზდანზე. სადგურის მშენებლობა, 1936 წელს დაიწყო. 1940 წელს კასკადის სათავე ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობა - სევანის შენებლობა დაიწყო, თუმცა მშენებლობა შეჩერდა დიდი სამამულო ომის პერიოდის განმავლობაში.

სევანის ჰიდროელექტროსადგურის ექსპლუატაცია განხორციელდა 1949 წელს. ასევე, 1960-იან წლებში დაიგეგმა კიდევ სამი ჰიდროელექტროსადგურის აშენება, მაგრამ ეს სადგურები არ აშენდა.

ამასთან, ტბის დონის დაწევამ, გამოიწვია გარემოსდაცვითი პრობლემები. რის შემდეგადაც ტბიდან გამონადენი წყალი მნიშვნელოვნად შემცირდა და დაუკავშირდა პირდაპირ სარწყავ არხს. ტბაში წყლის რეზერვების შესავსებად, 1961 წელს გადაწყდა გვირაბის აშენება. ამ 48.3 კილომეტრი სიგრძის გვირაბის მშენებლობა დასრულდა 1981 წელს, რის შემდეგაც დაიწყო ვოროტან-არპას 21,7 კმ სიგრძის გვირაბის მშენებლობა, რომელიც 2003 წელს დასრულდა. გვირაბის ამუშავების შემდეგ, ტბის დონე, რომელიც 1980-იანი წლების შუა პერიოდისათვის 18.5 მ-ით დაეცა, თანდათანობით იწყებს მნიშვნელოვნად ზრდას.

სევან-რაზდანის კასკადის ჰიდროელექტროსადგურები დიდ როლს ასრულებდნენ საუკუნის 60-იან წლებში სომხეთის ეკონომიკის განვითარებაში. 1953 წლიდან 1966 წლამდე, კასკადში ყოველწლიურად 1 მილიარდ კვტ.სთ მეტი გამომუშავდებოდა.

ამჟამად სადგურების ნაწილში სარეაბილიტაციო სამუშაოები მიმდინარეობს და ჰიდროელექტროსადგური გაჩერებულია, მიზეზი კი სისტემის გაუმართაობა და მოძველებული აპარატურა გახლავთ.

სარეაბილიტაციო პროექტისთვის დაგეგმილი სამუშაოები მოიცავს ერევან-ჰესის სრულ რეკონსტრუქციას. სევანის ჰესის, ჰრაზდა ჰესის, არგელ ჰესის, არზნის ჰესის და კანაკერ ჰესის ექნებათ ახალი ელექტრომოწყობილობები, მაგალითად ახალი აკუმულატორები და გენერატორები. ასევე შეიცვლება არგელჰესის, ჰრაზდაჰესის და კანაკერ ჰესის ჰიდროელექტროსადგურები.

რესურსები ინტერენტში
სევან-რაზდანის ჰიდროელექტროსადგური
რეაბილიტაცია ჰესის
ხაში

ხაში (; ; ), (; ; ; ; ), - (; ; ), — ცხელი თხევადი კერძი, წვნიანი. გავრცელებულია მთელს კავკასიასა და ამიერკავკასიაში. ტრადიციულ კერძად ითვლება ასევე, — ავღანეთში, ალბანეთში, ბოსნია და ჰერცეგოვინაში, ბულგარეთში, საბერძნეთში, ირანში, ერაყში, ქუვეითში, ბაჰრეინში, მონღოლეთსა და თურქეთში.

სახელწოდების ეტიმოლოგია
სომხურად, კერძის სახელწოდება მომდინარეობს სიტყვა ხაშელდან — „ხაშელი“ (მოხარშვა). სომხური ენიდან სიტყვა მოგვიანებით გადავიდა თურქულ და ქართულ ენაში. სომხურ ლიტერატურაში წვნიანი მოიხსენიება ჰაში ან ჰშის სახით, ცნობილია საუკუნიდან (პირველად მოხსენიებულია გრიგორ მაგისტროსის მიერ), ხოლო ჰაშის თანამედროვე ფორმა ცნობილია საუკუნიდან. იგივე სიტყვა გამოიყენა სხვა კერძებშიც (ხაშლამა, ხაშუ, ხაშილი).

საკვებად გამოყენება
საქართველოში ხაშთან მიირთმევენ ნიორს, რძეს და ჭაჭას. ჩვეულებრივ, ქართველები ამ კერძს ჭამენ დილით ადრე ან ნაბახუსევის დროს.

შუა საუკუნეების სომხური სამედიცინო წიგნში, რომელიც თარიღდება 1184 წლით ნათქვამია, რომ ხაში სამკურნალო თვისებებს შეიცავს და კარგი გაციების, ყბაყურასა და ქუნთრუშას დროს. რეკომენდებულია მისი ჭამა ნაბახუსევის დროსაც. ხაში კარგია ჭრილობის შეხორცებისა და მოტეხილობის დროს.

სომხეთის ზოგიერთ რეგიონში მას ჭამენ ხელით ან მშრალი ლავაშით. კერძი დაფარულია ლავაშით. ძირითადად ხაშისთვის მზადება საღამოს იწყება, და დილით ადრე მიირთმევენ გადამეტებული ქეიფის შემდგომ.

საჭმლის სიმძიმისა და ძლიერი სუნის გამო ხშირად თავს იკავებენ მისი ჭამისგან. მას განსაკუთრებით მიირთმევენ ცივ სეზონებში. ეს კერძი პოპულარული არა მარტო კავკასიაში, არამედ ირანში და ავღანეთში. ძირითადად ირანში ამზადებენ ცხვრის თავისგან. თუმცა კავკასიაში ცნობილია მისი მომზადება ძროხის ფეხებისგან და ჩლიქებისგან.

ზოგადად ხაშს მიირთმევენ მრავალფეროვან საკვებთან ერთად, მაგალითად, ცხელი მწვანე და ყვითელი წიწაკის, მწნილის, რადიშების, ყველით და ახალი მწვანილით. კვებას თითქმის ყოველთვის თან ახლავს არაყი (სასურველია თუთის არაყი) და მინერალური წყალი.

ზამთრის პერიოდში ძალიან ხშირია ცხვრის ან ძროხის ნაწილების წვნიანის ჭამა ხახვითა და სანელებლებით ისრაელში, აქ ხაშის მსგავს წვნიანს მარაქს ეძახიან, რაც ყალბს ნიშნავს. მიირთმევენ ძირითადად ალკოჰოლურ სასმელთან ერთად.

ხაშის მსგავსი კერძი, ცნობილია ქუვეითში, ბაჰრეინსა და სპარსეთის ყურის სხვა ქვეყნებში, აქ მას პაჩა/ბაჯას ეძახიან. ასე მაგალითად ეგვიპტელები ამზადებენ წვნიანს ძროხის ტვინისა და ცხვრის ტვინისგან.
წინამძღვრიშვილი

საკუთარი სახელი წინამძღვრიშვილი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთს ჩამოთვლილთაგან:

გიორგი წინამძღვრიშვილი — ქართველი პოლიტიკური მოღვაწე
ივანე წინამძღვრიშვილი — რუსეთის იმპერიის არმიის გენერალ-მაიორი
ილია წინამძღვრიშვილი — ქართველი საზოგადო მოღვაწე
მიხეილ წინამძღვრიშვილი — ქართველი თერაპევტი
მიხეილ წინამძღვრიშვილი — რუსეთის იმპერიის არმიის გენერალ-მაიორი
პარმენ წინამძღვრიშვილი — ქართველი სასულიერო პირი, პოეტი
რატი წინამძღვრიშვილი — ქართველი ფეხბურთელი
ხარისა

ხარისა — (სომხ. ) სომხური ნაციონალური ხორცის კერძი, თავისი გარეგნობით ძალიან წააგავს წვნიანის პიურეს, მზადდება მოხარშული ხორბლისა და ფრინველის ხორცისგან. ჩვეულებრივ, ხარისას ქათმისგან ამზადებენ, მაგრამ ზოგჯერ ინდაურის ან თუნდაც ცხვრის ხორცს იყენებენ მის დასამზადებლად. ხარისა საკმაოდ პოპულარული კერძია სომხეთში.

დღეს, სომხურ ოჯახებში შენარჩუნებულია ძველთაძველი სამზარეულო ტრადიციები. აქ ყველაზე ხშირად ტოლმას ამზადებენ, თუმცა საკმაოდ პოპულარული კერძია „ხარისა“, რომელიც მოხარშული პურის მარცვლებისგან და ქათმისგან კეთდება. ეს არის სქელი ფაფა, რომელიც დამზადებულია კორკოტისგან (გამხმარი ან შემწვარი ხორბალი) და ცხიმიანი ხორცით, ჩვეულებრივ, ქათმის ან ცხვრისგან. მწვანილით ხორცს ანაცვლებენ ხარისაში, როდესაც სომხური რელიგიური დღეებია და მარხვის პერიოდში. მისი მომზადება საკმაოდ დიდ დროს მოითხოვს. კერძი სარიტუალო დანიშნულებასაც კი ატარებდა. ქორწილები, ხალხური დღესასწაულები ამ კერძის გარეშე წარმოუდგენელი იყო. მთელი ღამით მოხარშვის შემდეგ, ტონერის ღუმელში დებდნენ, ძირითადად, კვირას დილით ჭამდნენ. ხარისა სომხური სამზარეულოს განუყოფელი ნაწილია დღესაც.

გადმოცემის თანახმად, ჰარისას მომზადების ტრადიცია გრიგორ განმანათლებლის სახელს უკავშირდება. ღარიბების გამოსაკვებად იგი სოფლის ხალხისგან დიდი რაოდენობით ხორცს და ბურღულეულს ითხოვდა, ხოლო თავის მოწაფეებს უბრძანებდა, რომ მოერიათ ქვაბში მოთავსებული ხორცი და ამბობდა „ჰარექ სა“ - მოურიეთ, აქედან მოდის კერძის სახელწოდება ჰარისა

ხარისას ისტორიული და იდუმალი წარსული აქვს მუსალიერებისთვის. მუსა დაღის გმირული ბრძოლის დროს, ალყაში მოქცეული მუსალიერის მოსახლეობას ხორბლის და თხის ხორცი ჰქონდათ და ამით ამზადებდნენ წვნიანს. ხარისა იყო მათი ერთადერთი საკვები წყარო და მათი გადარჩენისთვის უმნიშვნელოვანესი კერძი.

კერძი უძველესი დროიდან თაობიდან თაობას გადაეცემა. სომხები განსაკუთრებით აღნიშნავენ აღდგომას („ზატიკ“). სწორედ ამ დროს ხდებოდა ტრადიციულად ხარისას მომზადება, ამ დროს სომხურ ოჯახებში ამზადებდნენ განსაკუთრებულად კერძს.

მომზადება
მისი მომზადება ხანგრძლივი, თუმცა ძალიან საინტერესო პროცესია. ხორბალს, ქათმის ან ცხვრის ხორცს წყალში ხარშავენ, ხის კოვზით ურევენ, სანამ ერთიან მასას მიიღებენ. დაგემოვნების დროს უმატებენ ერბოს ან კარაქს. ცნობილია, რომ ის დილის კერძია და ასე იტყვიან ხოლმე - „დილის კერძია, შუადღის შემდეგ არ იჭმევა“.
მერი შელი

მერი ვოლსტოუნკრაფტ შელი (, ქალიშვილობის გვარი გოდვინი; დ. 30 აგვისტო, 1797 — გ. 1 თებერვალი, 1851) — ინგლისელი მწერალი ქალი. ცნობილია გოთიკური რომანით „ფრანკენშტაინი“ (1818). მწერლის მამა პოლიტიკური ფილოსოფოსი უილიამ გოდვინი იყო, დედა კი — ფილოსოფოსი და ფემინისტი მერი უოლსტოუნკრაფტი. ცნობილი ფაქტია, რომ მერი შელი ხელს უწყობდა თავისი მეუღლის, რომანტიკოსი პოეტისა და ფილოსოფოსის პერსი ბიში შელის შემოქმედებას.

შელის დედა მისი დაბადებიდან ერთ თვეში გარდაიცვალა, ამიტომ მას მამა ზრდიდა. უილიამ გოდვინი საკმაოდ შეძლებული იყო და შეეძლო საკუთარი ქალიშვილი ყოველივეთი უზრუნველყო. მერი არაფორმალურ განათლებას იღებდა მამის ხელით, რომელიც მას აგულიანებდა, რომ თავისი ანარქისტული პოლიტიკური შეხედულებები გაეზიარებინა და დაეცვა. როდესაც მერი 4 წლის იყო, მამამისი დაქორწინდა მათ მეზობელზე, რომელთანაც შელის მუდმივად დაძაბული ურთიერთობა ჰქონდა.

1814 წელს მერიმ სასიყვარულო ურთიერთობა წამოიწყო მამამისის ერთ-ერთ პოლიტიკურ მიმდევართან პერსი ბიში შელთან, რომელიც იმ დროს უკვე დაქორწინებული იყო. მის ნახევარდასთან, კლერ კლერმონტთან ერთად შელი და პერსი საფრანგეთში გაემგზავრნენ. იმ დროისათვის, როდესაც ისინი ინგლისში დაბრუნდნენ, მერი უკვე ორსულად იყო. შემდეგი ორი წლის განმავლობაში მერი და პერსი ოსტრალიზმის, გამუდმებული ვალებისა და ნაადრევად დაბადებული ქალიშვილის გარდაცვალების პირისპირ აღმოჩნდნენ. ისინი 1816 წლის მიწურულს დაქორწინდნენ მას შემდეგ, რაც პერსის ცოლმა, ჰარიეტმა, თავი მოიკლა.

1816 წელს წყვილმა ზაფხული ჯორჯ ბაირონთან, ჯონ უილიამ პოლიდორთან და კლერ კლერმონტთან ერთად ჟენევასთან ახლოს, შვეიცარიაში გაატარა. სწორედ აქ მოუვიდა მერის „ფრანკენშტაინის“ დაწერის იდეა. 1818 წელს შელების ოჯახმა დატოვა ბრიტანეთი და იტალიაში გაემგზავრა, სადაც მათი მეორე და მესამე შვილები დაბადებამდე დაიღუპნენ, თუმცა მათ საბოლოოდ ეყოლათ უკანასკნელი და ერთადერთი გადარჩენილი შვილი, პერსი ფლორენს შელი. 1822 წელს შელის ქმარი დაიხრჩო მას შემდეგ, რაც მისი ნავი ვიარეჯიოსთან ახლოს შტორმის შედეგად ჩაიძირა. ერთი წლის შემდეგ მერი შელი ინგლისში დაბრუნდა და იმ დროიდან საკუთარი თავი მთლიანად შვილის აღზრდასა და კარიერულ წინსვლას მიუძღვნა, რაც მისი, როგორც პროფესიონალი მწერლის, განვითარებას გულისხმობდა. მძიმედ დაავადმყოფდა თავის ტვინის სიმსივნით. გარდაიცვალა 53 წლის ასაკში.

1970-იან წლებამდე მერი შელი ძირითადად ცნობილი იყო მხოლოდ საკუთარი მეუღლის შემოქმედების გამოცემითა და მისი რომანით „ფრანკენშტაინი“, რომელიც კვლავ რჩება ერთ-ერთ ყველაზე ფართომასშტაბიან წიგნად ურიცხვი მკითხველითურთ. იგი მრავალი ფილმისა თუ თეატრალური დადგმის ინსპირატორი გახდა.