აქსაი ჩინი

აქსაი ჩინი — ჩინეთის მიერ ადმინისტრირებული რეგიონი, რომელიც ნაწილობრივ მდებარეობს ხოთანის პრეფექტურის ხეანისა და ხექანგის ოლქებში, სინძიანგში ჩინეთი ადმინისტრირებას უწევს რეგიონს და აცხადებს, რომ ის სინძიანგსა და ტიბეტის ავტონომიური რეგიონების ნაწილია.

სახელწოდება
აქსაი-ჩინი პირველად მოიხსენია მუჰამედ ამინმა, ძმები შლაგინტვეიტების იარკანდელმა გიდმა, რომლებიც 1854 წელს ბრიტანეთის „ოსტ-ინდოეთის კომპანიამ“ ცენტრალური აზიის გამოსაკვლევად დაიქირავა. ამინმა მისი მნიშვნელობა განმარტა, როგორც „დიდი თეთრი ქვიშის უდაბნო“. ლინგვისტი ჯორჯ ვან დრიმი აცხადებს, რომ ამინის მიერ ნაგულისხმევი სახელი იყო აქსაი-ჩოლი (უიღურულად: ; კირილიცით: , რაც შეიძლება ნიშნავდეს „თეთრი ხევის უდაბნოს“ ან „თეთრი ხობის უდაბნოს“. სიტყვა „ჩოლი“, რაც უდაბნოს ნიშნავს, ინგლისურ ტრანსლიტერაციაში, როგორც ჩანს, დამახინჯდა და იქცა „ჩინად“. თანამედროვე დასავლური, ჩინური და ინდური წყარო. ზოგიერთი თანამედროვე წყარო მას „თეთრ ნაკადულად“ განმარტავს. სულ მცირე ერთი წყარო მიიჩნევს, რომ „აქსაი“ იარკანდულ უიგურულ დიალექტზე „აღმოსავლეთს“ ნიშნავს.

სიტყვა „ჩინი“ ზოგიერთმა ჩინურმა, დასავლურმა 1895 წელს ქაშგარში ბრიტანეთის წარმომადგენელმა ჩინელ თაოთაის განუცხადა, რომ აქსაი-ჩინი იყო „ამაღლებული პლატოს ბუნდოვნად განსაზღვრული სახელი“, რომლის ნაწილი ინდოეთის, ნაწილი კი ჩინეთის ტერიტორიაზე მდებარეობდა.

ტერმინის დღევანდელი მნიშვნელობა გულისხმობს ინდოეთსა და ჩინეთს შორის სადავო ტერიტორიას, რაც ჩამოყალიბდა ტერმინის მრავალჯერადი გამოყენების შედეგად 1947 წელს ინდოეთის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ.

ისტორია
ზღვის დონიდან 5 000 მეტრის სიმაღლის გამო, აქსაი-ჩინის უკაცრიელობა ნიშნავდა იმას, რომ მას ადამიანური თვალსაზრისით არავითარი მნიშვნელობა არ გააჩნდა. თუმცა, სამხედრო მიზნებისთვის რეგიონი სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი იყო, რადგან ის მდებარეობდა ტარიმის აუზსა და ტიბეტს შორის ერთადერთ მთელი წლის განმავლობაში სავალ გზაზე.

ლადახი 1842 წელს დაიპყრეს რაჯა გულაბ სინგჰის (დოგრა) ჯარებმა სიქების იმპერიის სუვერენიტეტის ქვეშ. 1846 წელს ბრიტანელების მიერ სიქების დამარცხებამ გამოიწვია ჯამუსა და ქაშმირის რეგიონის, მათ შორის ლადახის, გადაცემა ბრიტანელებისთვის, რომლებმაც შემდეგ გულაბ სინგჰი თავიანთი სუვერენიტეტის ქვეშ მყოფ მაჰარაჯად დანიშნეს. ბრიტანელებმა შექმნეს სასაზღვრო კომისია ალექსანდრე კანინგემის ხელმძღვანელობით შტატის საზღვრების დასადგენად. ჩინელი და ტიბეტელი ოფიციალური პირები მიწვეულნი იყვნენ საზღვრის ერთობლივი დემარკაციისთვის, თუმცა მათ ინტერესი არ გამოავლინეს. ბრიტანელმა სასაზღვრო კომისრებმა საზღვრის სამხრეთი ნაწილი ჩანგ ჩენმოს ხეობამდე დააფიქსირეს, ხოლო მის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორია მიიჩნიეს როგორც (უცნობი მიწა).

ჯონსონის ხაზი
უილიამ ჯონსონი, ინდოეთის ტოპოგრაფიული სამსახურის სახელმწიფო მოხელე, 1865 წელს გამოვიდა „ჯონსონის ხაზის“ იდეით, რომლის მიხედვითაც აქსაი ჩინი ქაშმირის შემადგენლობაში ხვდებოდა. ეს იყო ძუნგარების აჯანყების პერიოდი, როდესაც ჩინეთი სინძიანგის უდიდეს ნაწილს ვერ აკონტროლებდა, ამიტომ ეს ხაზი ჩინური მხარისთვის არასდროს წარუდგენიათ. ჯონსონმა ხაზი გააცნო ქაშმირის მაჰარაჯას, რომელმაც მოითხოვა მასში მოქცეული 18,000 კვადრატული კილომეტრი, ზოგიერთი ცნობით კი უფრო ჩრდილოეთით, ქუნლუნის მთებში მდებარე სანჯუს უღელტეხილამდე. ქაშმირის მაჰარაჯამ ააგო ციხესიმაგრე შაჰიდულაში (დღევანდელი საიდულა) და იქ რამდენიმე წლის განმავლობაში ჯარები ჰყავდა განლაგებული ქარავნების დასაცავად. საბოლოოდ, წყაროების უმეტესობამ შაჰიდულა და მდინარე კარაკაშის ზემო წელი მყარად მოაქცია სინძიანგის ტერიტორიაზე. ფრენსის იანგჰაზბენდის თანახმად, რომელიც რეგიონს 1880-იანი წლების ბოლოს იკვლევდა, იქ ყოფნისას შაჰიდულაში მხოლოდ მიტოვებული ციხესიმაგრე დახვდა და არცერთი დასახლებული სახლი – ეს იყო უბრალოდ მოსახერხებელი გასაჩერებელი პუნქტი და შტაბი მომთაბარე ყირგიზებისთვის. მიტოვებული ციხესიმაგრე, როგორც ჩანს, რამდენიმე წლით ადრე ქაშმირელებს აეგოთ. 1878 წლისთვის ჩინეთს სინძიანგი უკვე ხელახლა ჰქონდა დაპყრობილი, ხოლო 1890 წლისთვის მათ შაჰიდულა საკითხის გადაწყვეტამდე დაიკავეს.

მაკარტნი-მაკდონალდის ხაზი
1893 წელს, სანქტ-პეტერბურგში მყოფმა ჩინეთის მაღალჩინოსანმა, ხუნ თა-ჩენმა, რეგიონის რუკები გადასცა კაშგარში ბრიტანეთის გენერალურ კონსულს, ჯორჯ მაკარტნის, რომლებიც ძირითად დეტალებში ერთმანეთს ემთხვეოდა. 1899 წელს ბრიტანეთმა წარადგინა გადახედილი საზღვარი, რომელიც თავდაპირველად მაკარტნის მიერ იყო შემოთავაზებული და ინდოეთის გენერალ-გუბერნატორის, ლორდ ელგინის მიერ განვითარებული.

ეს საზღვარი ლინგძი თანგის ვაკეებს, რომლებიც ლაქცანგის ქედის სამხრეთით მდებარეობს, ინდოეთის შემადგენლობაში აქცევდა, ხოლო საკუთრივ აქსაი-ჩინს, რომელიც ლაქცანგის ქედის ჩრდილოეთითაა — ჩინეთის შემადგენლობაში. ყარაყორუმის მთების გასწვრივ მდებარე ეს საზღვარი ბრიტანელი ოფიციალური პირების მიერ რამდენიმე მიზეზით იყო შემოთავაზებული და მხარდაჭერილი. მთები ქმნიდა ბუნებრივ საზღვარს, რომელიც ბრიტანეთის საზღვრებს მდინარე ინდის წყალგამყოფამდე დააფიქსირებდა, ხოლო მდინარე ტარიმის წყალგამყოფს ჩინეთის კონტროლის ქვეშ დატოვებდა; ამ ტერიტორიაზე ჩინეთის კონტროლი კი დამატებით დაბრკოლებას შეუქმნიდა რუსეთის წინსვლას ცენტრალურ აზიაში.

ბრიტანელებმა ეს ხაზი, რომელიც ცნობილია როგორც მაკარტნი-მაკდონალდის ხაზი, ჩინელებს 1899 წელს სერ კლოდ მაკდონალდის ნოტით წარუდგინეს. ცინგის მთავრობას ნოტაზე პასუხი არ გაუცია. ზოგიერთი კომენტატორის აზრით, ჩინეთს სჯეროდა, რომ სწორედ ეს იყო მიღებული საზღვარი.

1899-დან 1947 წლამდე
ბრიტანეთის ინდოეთის რუკებზე გამოიყენებოდა როგორც ჯონსონ-არდას, ისე მაკარტნი-მაკდონალდის ხაზები. როდესაც 1940–1941 წლებში ბრიტანელმა ჩინოვნიკებმა შეიტყვეს, რომ საბჭოთა წარმომადგენლები სინძიანგის სამხედრო მმართველის, შენგ ში-ცაისთვის, აქსაი-ჩინის აზომვით სამუშაოებს ატარებდნენ, მათ კვლავ ჯონსონის ხაზის მხარდაჭერა დაიწყეს. ამ მომენტისთვის ბრიტანელებს კვლავ არ ჰქონდათ მცდელობა დაემყარებინათ კონტროლი ან მოეწყოთ საგუშაგოები აქსაი-ჩინში; ეს საკითხი არც ჩინეთისა და არც ტიბეტის მთავრობებთან არ განხილულა და ინდოეთის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვებისას საზღვარი კვლავ სადემარკაციო ხაზის გარეშე დარჩა.

1947 წლიდან
მას შემდეგ, რაც 1947 წლის ოქტომბერში ჯამუ და ქაშმირი ახლად დამოუკიდებელ ინდოეთს შეუერთდა, ინდოეთის მთავრობამ ჯონსონის ხაზი გამოიყენა დასავლეთში თავისი ოფიციალური საზღვრის საფუძვლად, რომელიც მოიცავდა აქსაი-ჩინს. ამ მაგისტრალის მშენებლობა გახდა 1962 წლის ჩინეთ-ინდოეთის ომის ერთ-ერთი გამომწვევი მიზეზი.

ინდოეთის პოზიცია, პრემიერ-მინისტრ ნერუს განცხადებით, იყო ის, რომ აქსაი-ჩინი „საუკუნეების განმავლობაში ინდოეთის ლადახის რეგიონის ნაწილი იყო“ და ეს ჩრდილოეთ საზღვარი იყო „მტკიცე და განსაზღვრული, რომელიც არ ექვემდებარებოდა განხილვას ვინმესთან“. ვიზუალური შედარება აჩვენებს აქსაი-ჩინის რელიეფის ძალიან დეტალურ დუბლირებას ბანაკის ტერიტორიაზე. 900 მ × 700 მ ზომის მოდელი გარშემორტყმული იყო მნიშვნელოვანი ობიექტებით: წითელსახურავიანი შენობების რიგებით, უამრავი ზეთისხილისფერი სატვირთო მანქანითა და დიდი კომპლექსით, რომელსაც ჰქონდა სათვალთვალო კოშკურები და დიდი საკომუნიკაციო ანძა. ცნობილია, რომ ასეთი რელიეფის მოდელები გამოიყენება სამხედრო მომზადებისა და სიმულაციისთვის, თუმცა, როგორც წესი, გაცილებით მცირე მასშტაბით.

ნინგსიას ადგილობრივი ხელისუფლება ამტკიცებს, რომ აქსაი-ჩინის ეს მოდელი არის ტანკების საწვრთნელი მოედნის ნაწილი, რომელიც 1998 ან 1999 წელს აშენდა.

2017 წლის აგვისტოში პანგონგ-ცოსთან ინდოეთის და ჩინეთის ძალებმა ერთმანეთს ქვები დაუშინეს.

2019 წლის 11 სექტემბერს ჩინეთის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის ჯარები დაუპირისპირდნენ ინდოეთის ჯარებს პანგონგის ტბის ჩრდილოეთ სანაპიროზე.

2020 წლის მაისსა და ივნისში პანგონგ-ცოს ტბის მახლობლად ინდოეთისა და ჩინეთის ჯარებს შორის გაგრძელებული დაპირისპირება 16 ივნისს ძალადობრივ შეტაკებაში გადაიზარდა, რასაც ინდოეთის მხრიდან სულ მცირე 20 ადამიანი ემსხვერპლა. ჩინეთის მხარეს დაღუპულთა შესახებ ოფიციალურად არ შეუტყობინებიათ, თუმცა 2021 წელს ჩინეთის სახელმწიფო მედიამ ოთხი დაღუპულის შესახებ განაცხადა. ორივე მხარე ერთმანეთს პროვოკაციაში ადანაშაულებდა.

გეოგრაფია
აქსაი-ჩინი ინდოეთსა და ჩინეთს შორის არსებული ორი უდიდესი სადავო სასაზღვრო ზონიდან ერთ-ერთია. ინდოეთი აქსაი-ჩინს ლადახის მოკავშირე ტერიტორიის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილად მიიჩნევს. ჩინეთი კი აცხადებს, რომ აქსაი-ჩინი სინძიანგ-უიღურისა და ტიბეტის ავტონომიური რეგიონების ნაწილია. ხაზს, რომელიც ლადახის ინდოეთის მიერ ადმინისტრირებულ ტერიტორიებს აქსაი-ჩინისგან გამოყოფს, ფაქტობრივი კონტროლის ხაზი ეწოდება და ის ემთხვევა ჩინეთის მიერ აქსაი-ჩინზე პრეტენზიის ხაზს.

აქსაის რეგიონი მეჩხერად დასახლებული მხარეა ისეთი მცირე დასახლებებით, როგორიცაა ხევეითანი, ხურნაკის ციხესიმაგრე, თიენშუეიხანი და ტახუნგლიოუთანი. მის ჩრდილოეთით მდებარეობს კანგსივარი, რომელიც 1962 წლის ჩინეთ-ინდოეთის ომის დროს სინძიანგის სამხედრო სარდლობის მოწინავე შტაბს წარმოადგენდა.

აქსაი-ჩინს უჭირავს დაახლოებით 38,000 კვადრატული კილომეტრი. ტერიტორია დიდწილად ვრცელ მაღალმთიან უდაბნოს წარმოადგენს, რომლის ყველაზე დაბალი წერტილი (მდინარე კარაკაშზე) ზღვის დონიდან დაახლოებით 4,300 მეტრზეა. სამხრეთ-დასავლეთით 7,000 მეტრამდე (23,000 ფუტი) სიმაღლის მთები, რომლებიც დეპსანგის ვაკეებიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით ვრცელდება, ქმნის დე ფაქტო საზღვარს (ფაქტობრივ კონტროლის ხაზს) აქსაი-ჩინსა და ინდოეთის მიერ კონტროლირებად ქაშმირს შორის.

ჩრდილოეთით ქუნლუნის ქედი აქსაი-ჩინს ტარიმის აუზისგან გამოყოფს, სადაც ხუთანის პრეფექტურის დანარჩენი ნაწილი მდებარეობს. 2008 წლის მონაცემებით, პრეფექტურის ფარგლებში ქუნლუნის ქედზე არანაირი საავტომობილო გზა არ გადადიოდა და ამას მხოლოდ ერთი ბილიკი ახერხებს ჰინდუტაშის უღელტეხილზე.

აქსაი-ჩინის არეალში მრავალი გაუდინარი აუზია მარილიანი ან სოდიანი ტბებით. ძირითადი მარილიანი ტბებია: სურიგ ილგანინგ კოლი, ცო ტანგი, აქსაი ჩინის ტბა, ხუნგშანის ტბა და სხვა. აქსაი-ჩინის ჩრდილოეთ ნაწილის დიდ მონაკვეთს სოდის ვაკეებად მოიხსენიებენ; ის მდებარეობს აქსაი-ჩინის უდიდეს მდინარე კარაკაშთან, რომელიც მყინვარების ნადნობი წყლით საზრდოობს, კვეთს ქუნლუნს უფრო ჩრდილო-დასავლეთით, ხექანგის მაზრაში და შედის ტარიმის აუზში, სადაც კარაკაშისა და ხუთანის მაზრებისთვის წყლის ერთ-ერთ მთავარ წყაროს წარმოადგენს.

აქსაი-ჩინის რეგიონის დასავლეთ ნაწილს მდინარე ტარიმი აშრობს. რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილში რამდენიმე მცირე გაუდინარი აუზია. მათგან უდიდესია აქსაი-ჩინის ტბის აუზი, რომელიც ამავე სახელწოდების მდინარით საზრდოობს. მთლიანობაში რეგიონში მცირე ნალექი მოდის, რადგან ჰიმალაის და ყარაყორუმის მთები ინდოეთის მუსონებს გზას უღობავს.

მეზობელი ტრანს-ყარაყორუმის ტრაქტი ასევე ჩინეთსა და ინდოეთს შორის მიმდინარე დავის საგანია ქაშმირის კონფლიქტის ფარგლებში.

დემოგრაფია და ეკონომიკა
1950 წლამდე აქსაი-ჩინს ძირითადად შემთხვევითი მკვლევრები, მონადირეები და მომთაბარეები სტუმრობდნენ, რომლებიც ამ ტერიტორიას გზად გადიოდნენ.

1860-იან წლებში ევროპულ კვლევებამდე, აქსაი-ჩინის სინძიანგის მხარეში ნეფრიტის მოპოვების რამდენიმე ოპერაცია მიმდინარეობდა. ევროპელი მკვლევრების გამოჩენისას ისინი უკვე მიტოვებული იყო. ამ მარშრუტს, რომელსაც მდინარე ჩანგ ჩენმოს ხეობაში საწყისი წერტილის გამო ჩანგ ჩენმოს ხაზს უწოდებდნენ, 1874 წელს ბრიტანეთის თემთა პალატაში განიხილავდნენ. გარდა იმისა, რომ ეს გზა ყარაყორუმის უღელტეხილზე უფრო გრძელი და მაღალი იყო, ის ასევე აქსაი-ჩინის უკაცრიელ უდაბნოზე გადიოდა.

1958 წელს ინდოეთმა აქსაი-ჩინის სხვადასხვა ტბიდან მარილი შეაგროვა, რათა შეესწავლა ამ მხარეში მარილის მოპოვების ოპერაციების ეკონომიკური მიზანშეწონილობა.

1950-იანი წლების ბოლოსთვის, გზის მშენებლობის გარდა, რამდენიმე ადგილას აშენდა ჩინეთის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის სახმელეთო ძალების საგუშაგოები, მათ შორის თიენვენტიენში, ქუნგქას უღელტეხილზე, ხევეითანსა და თიენშუეიხაიში. მოგვიანებით გზა ჩინეთის 219-ე ეროვნულ ავტომაგისტრალად გადაკეთდა. დღეისათვის მაგისტრალის გასწვრივ რამდენიმე ბიზნესი მუშაობს, რომელიც მძღოლებს ემსახურება.

2010-იან წლებში დასავლეთ ქუნლუნის რეგიონში, რომლის ნაწილიცაა აქსაი-ჩინი, გეოლოგიური კვლევები ჩატარდა. რეგიონში აღმოაჩინეს ხუოშაოიუნი — ტყვია-თუთიის ძირითადი საბადო და მრავალი სხვა მცირე საბადო. ხუოშაოიუნის საბადოს ათვისება 2017 წელს დაიწყო.

ტრანსპორტი
ჩინეთის 219-ე ეროვნული ავტომაგისტრალი გადის აქსაი-ჩინზე და აკავშირებს ტიბეტსა (ნგარის პრეფექტურა) და სინძიანგს (ხუთანის პრეფექტურა).

2022 წლის ივლისში ჩინეთის ტრანსპორტის სამინისტრომ გამოაქვეყნა ჩინეთის ეროვნული საავტომობილო გზების ქსელის განახლებული გეგმა, რომელიც მოიცავს 695-ე ეროვნულ ავტომაგისტრალს. ის გაივლის ტიბეტის ლჰუნძეს მაზრიდან სინძიანგის ინინგის მაზრის მაძარის დასახლებამდე, აქსაი-ჩინის ტერიტორიის გავლით.