iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კანის ფერი

ადამიანის კანის ფერი, ძირითადად, მელანინის ყავისფერი პიგმენტით განისაზღვრება. კანში მელანინის რაოდენობა გენეტიკით არის გაპირობებული, თუმცაღა, გარკვეული ინტერვალის ფარგლებში, კანზე მოხვედრილ ინტენსიურ ულტრაიისფერ გამოსხივებაზეც. კანის ფერის განმსაზღვრელი მეორე მნიშვნელოვანი ფაქტორი მის ქვეშ მდებარე სისხლ-ძარღვების ბუნებაა. მათი გაფართოებით ან შევიწროვებით, შეიმჩნევა შეწითლება ან კანის გაბაცება.

კანის ფერი მთელ სხეულზე თანაბარზომიერი არ არის. ხელის და ფეხისგულები მელანინს არ შეიცავს, ამიტომ, მათზე კანი უფრო ღია ფერისაა. ტუჩები, ისევე, როგორც ლორწოვანი გარსი წითლად არის შეფერილი. კანი თითისწვერებზე, ყურებსა და ცხვირზეც ოდნავ მოწითალოა, რამდენადაც სისხლ-ძარღვები ზედაპირთან ახლოს არის განლაგებული. კერტების ადგილას კანი საკმაოდ მუქია მელანინის კონცენტრაციის სიჭარბის გამო.

დღევანდელი მეცნიერება იქიდან ამოდის, რომ კანის ფერი განსაზღვრულ მოსახლეობაში მზის გამოსხივების შედეგად კონკრეტულ საცხოვრებელ არეალში ყალიბდება.

მელანინი ამასთანავე მზის ულტრაიისფერი სხივებისგან დაცვის ფუნქციასაც ასრულებს, მის გარეშე კანი გაცილებით ადრე დაბერდებოდა, ასევე კანის კიბოს დაავადების გაჩენის მომეტებულ რისკს ექნებოდა ადგილი. მელანინი უჯრედის გენეტიკური კოდის დამაზიანებელი ულტრაიისფერი გამოსხივების ზემოქმედებას ანელებს.
ქალებს კანი, საშუალოდ, სამი-ოთხი ტონით ღია ფერი აქვთ, ვიდრე მამაკაცებს.

ალბინოსებს მელანინი საერთოდ არ აღენიშნებათ გენეტიკური მუტაციის გამოისობით. ამის შედეგად, მათ არა მხოლოდ კანი, არამედ, თმაც ღია ფერისა აქვთ.
კანის ფერი ხშირად სტერეოტიპების წყაროდ გვევლინება. კანის ფერის მიხედვით კაცობრიობის რასებად დაყოფა ხშირად რასიზმთანაა დაკავშირებული.
ლეჩხუმის მაზრა

ლეჩხუმის მაზრა — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული რუსეთის იმპერიაში, ქუთაისის გუბერნიის შემადგენელი ნაწილი. შეიქმნა 1867 წელს. ადმინისტრაციული ცენტრი — სოფ. ცაგერი. შედგებოდა 3 უბნისაგან: ალპანის, სვანეთის და ცაგერისა. ფართობი 4636 კმ². მოსახლეობა 50080 კაცი. შემადგენლობა ქართველები. ლეჩხუმის მაზრა მოიცავდა ახლანდელ ცაგერის, ლენტეხისა და მესტიის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიას. გაუქმდა 1930 წელს.
ლეხზირი (მწვერვალები)

ლეხზირი — მწვერვალები საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობენ სვანეთის კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ შტოქედზე : მთავარი ლეხზირი სიმაღლე ზღვის დონიდან 4100 მ; დასავლეთის ლეხზირი სიმაღლე 3900 მ; აღმოსავლეთის ლეხზირი სიმაღლე 4100 მ. აგებულია გრანიტოიდებით. დამახასიათებელია ნივალური ლანდშაფტი. გზა ადის თოთის უღელტეხილიდან.
ლეხზირი

ლეხზირი — ხეობის რთული ტიპის მყინვარი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ენგურის აუზში. განვითარებულია მყინვარული ძაბრები, მაგიდები, სოკოები და წისქვილები. მრავლად გაედინება ნადნობი წყლის ნაკადულები, რომლებიც თავს იყრიან აღმოსავლეთი ტოტის შუა მონაკვეთზე მდგარ ორ მოზრდილ ტბაში. საზრდოობს მწვერვალების ბაშილის, სვეტღარის, მარიანაჟის, ლაცხის, ჯანთუგანის, ულუყარის, ბჟედუხის და დალაყორის კალთებიდან ჩამონადენი მყინვარული ნაკადებით და ზვავებით. ლეხზირიდან გამოდის მდინარე მულხრის მარჯვენა შენაკადი მესტიაჭალა.

1960 წელს მყინვარი სამი ნაკადისაგან შედგებოდა და გეგმაში მას ჯვრისმაგვარი ფორმა ჰქონდა. მყინვარის ფართობი 35,96 კმ² იყო, ხოლო სიგრძე 15,90 კმ (მარცხენა ნაკადის). მყინვარის ენა ზღვის დონიდან 1970 მეტრზე მთავრდებოდა.

2015 წლის მონაცემებით ჩრდილოეთ (ცენტრალური) ლეხზირის მყინვარის ფართობი 6,27 კმ²-ია. ლეხზირის ორი მთავარი ნაკადისაგან შემდგარი მყინვარის ფართობი 23,26 კმ², ხოლო სიგრძე (მარცხენა ნაკადის) 14,54 კმ. მყინვარის ენა ზღვის დონიდან 2320 მეტრზე მთავრდება.
ლეხიდარი

ლეხიდარი — მდინარე საქართველოში, წყალტუბოს და ტყიბულის მუნიციპალიტეტებში, რიონის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს ნაქერალის ქედზე, ზღვის დონიდან 1330 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 22 კმ, აუზის ფართობი 137 კმ². საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალმოვარდნები იცის მთელი წლის განმავლობაში (განსაკუთრებით გაზაფხულსა და შემოდგომაზე).

საშუალო წლიური ხარჯი 6,8 მ³/წმ.
ლეხურა

ლეხურა, რეხულა — მდინარე საქართველოში, ახალგორისა და კასპის მუნიციპალიტეტებში. მტკვრის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს ხარულის ქედის სამხრეთ ნაწილში, ზღვის დონიდან 2025 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 43 კმ, აუზის ფართობი 285 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმოვარდნები იშვიათია. საშუალო წლიური ხარჯი 2,99 მ³/წმ.

ლეხურიდან გაყვანილია 5 არხი, რომლებიც რწყავს 5700 ჰა მიწას.
ლეხურის განძი

ლეხურის განძი — ლეხურის ხეობაში 1947 წელს შემთხვევით აღმოჩენილი ოქროს მონეტების განძი. დარჩენილია განძის ნაწილი (23 ც). შეიცავს ვენეციურ დუკატებს, ოსმალურ ალთუნებსა და ირანულ ნახევარაშრაფებს. დუკატები მოჭრილია ვენეციის დოჟების ფრანჩესკო ფოსკარის (1423-1457), პასკუალე მალიპიეროს (1457-1462), კრისტოფორო მოროს (1462-1471), ანდრეა გრიტის (1523-1539) და პიეტრო ლანდოს (1539-1545) სახელით. ალთუნები — სულთან სულეიმან -ის (1520-1566) სახელით. ნახევარაშრაფები გამოშვებულია თამაზ -ის (1524-1576) სახელით. განძის ყველაზე გვიანდელი მონეტა 1548-1549 ე. ი. ის დაფლულია 1549 წლის შემდეგ. ეს არის საქართველოში ვენეციური, ოსმალური და ირანული ოქროს მონეტების აღმოცენის პირველი შემთხვევა. დუკატების აღმოჩენა ადასტურებს წერილობითი წყაროების ცნობა ვენეციისა და საქართველოს ურთიერთობის შესახებ.
ლიანები

ლიანები ( მხ. რ.) — მცენარეები, რომლებსაც რაიმე საყრდენის გარეშე დგომა არ შეუძლიათ. ქართულ ბოტანიკურ ლიტერატურაში ზოგჯერ ამავე მნიშვნელობით იხმარება ტერმინი „ლეშამბოები“.

ლიანების უმეტესობა ყვავილოვანი მცენარეებია; შიშველთესლოვნებიდან ლიანებს გნეტუმის რამდენიმე სახეობა მიეკუთვნება; ლიანები არიან გვიმრანაირთა შორისაც. საყრდენზე მიმაგრების ხასიათის მიხედვით განასხვავებენ ხვიარა და მცოცავ ლიანებს. ხვიარა ლიანები საყრდენს გარს ეხვევიან; მცოცავი ლიანები კი საყრდენს ემაგრებიან ულვაშებით, განსაკუთრებული ფესვებით, ეკლებით, ქაცვებით და სხვა. საყრდენზე შემოხვევის და ცოცვის უნარი მცენარეებს გამოუმუშავდათ როგორც შეგუება სინათლისათვის ბრძოლაში.

ლიანები გავრცელებულია უმთავრესად ტროპიკულ სარტყელში (200-ზე მეტი სახეობა), ზომიერ სარტყელში შედარებით ცოტაა (200-მდე სახეობა). საქართველოში ლიანები (ეკალღიჭი, სურო, კატაბარდა, მაყვალი და სხვა) ბევრია კოლხეთის ტყეებში, სადაც ხშირად გაუვალ ბარდებს ქმნის.

კულტურული მცენარეებიდან ლიანებს განეკუთვნება ვაზი, ლობიო, ბარდა, სვია, ვანილი და სხვა. ტროპიკულ ქვეყნებში ლიანებისაგან წნავენ კალათებს, ავეჯს. ფართოდ იყენებენ მწვანე მშენებლობაში (მაგ. ამერიკული უსურვაზი, სურო, ცის ვაზი, პუერარია). ზოგიერთს (მაგ., სატაცურის რამდენიმე სახეობას) ბინებშიც აშენებენ.
ლიახვის სახელმწიფო ნაკრძალი

ლიახვის სახელმწიფო ნაკრძალი — სახელმწიფო ნაკრძალი საქართველოში. მდებარეობს შიდა ქართლის ტერიტორიაზე. დაარსდა 1977 წელს, ფართობი 6388 ჰა. ნაკრძალის მიზანია შიდა ქართლის ტერიტორიაზე გავრცელებული ძუძუმწოვრების (კავკასიური ირემი, შველი, არჩვი, გარეული ღორი, დათვი, ფოცხვერი, კვერნა), ფრინველისა (როჭო, შურთხი) და მცენარეების (წაბლი, თელა, ბზა, წიფელი, მუხა და სხვა) დაცვა, მომრავლება და შესწავლა.
რუსთავის მეტალურგიული ქარხანა

რუსთავის მეტალურგიული ქარხანა — მსხვილი საწარმო საქართველოში, ქალაქ რუსთავში. რუსთავის მეტალურგიული ქარხანა 1948 წელს დაარსდა და ამიერკავკასიაში სრული მეტალურგიული ციკლის პირველი საწარმო იყო, რომელიც ამზადებდა ფოლადს, ცხლადნაგლინ უნაკერო მილებს, თუჯის, ალუმინისა და რკინის სხვადასხვა კონსტრუქციებს. ქარხანა აწარმოებდა უნაკერო მილებს ყაზახეთის, აზერბაიჯანის, თურქმენეთისა და ახლო აღმოსავლეთის ნავთობის საბადოების მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად.

2011 წელს შეიქმნა შპს „რუსთავის ფოლადი“, რომელმაც შეიძინა რუსთავის მეტალურგიული ქარხნის აქტივები. ქარხანა მრავალი სახეობის პროდუქციას აწარმოებს, რომელთა შორისაა: არმატურა, უნაკერო მილები, კვადრატული ნამზადი, თუჯის სხმულები, ლითონკონსტრუქციები, მექანიკური დეტალები, ფასონური სხმულები, გრანულირებული წიდა, სილიკომანგანუმი, კირი და კირქვა. რუსთავის მეტალურგიული ქარხანა ახორციელებს ექსპორტს ევროკავშირის ქვეყნების, აშშ-ს, რუსეთის და ახლო აღმოსავლეთის ბაზრებზე, ასევე მეზობელ სომხეთში, აზერბაიჯანსა და თურქეთში.
ლიგეია (გაზეთი)

ლიგეია — ქართული გაზეთების „რევოლუციური ნობათისა“ და „შრომის“ ორკვირეული ლიტერატურული დამატება. გამოდიოდა 1918 წელს ქუთაისსა და თბილისში. გამოვიდა № ა და № ბ. ალმანახის რედაქტორი უცნობია. სახელი ეწოდა ედგარ პოს პოემის „ალ–არააფის“ პერსონაჟი ქალის მიხედვით. დაბეჭდილია გ. ტაბიძის, ხ. ვარდოშვილის, ვ. გაფრინდაშვილის, შ. კარმელის, გ. ცეცხლაძის, ი. გრიშაშვილის, კ. ნადირაძის ლექსები; ნ. მიწიშვილის, დ. ჩიანელის და კნუტ ჰამსუნის მინიატურები. დაბეჭდილია ედგარ ალან პოს ყორანიც.
ლიგინოპტერისი

ლიგინოპტერისი — ნამარხ მცენარეთა გვარი თესლოვანი გვიმრების კლასი ლიგინოდენდრონისებრთა ოჯახისა.

კარბონული და პერმული პერიოდების მცენარეა. ჰქონდა წვრილი (4 სმ-მდე დიამეტრის) დატოტვილი ლიანასმაგვარი ქაცვებიანი ღერო. თესლოვანი გვიმრების (ფარულთესლოვანი მცენარეების შორეული წინაპრების) ყველაზე უფრო რესტავრირებული წარმომადგენელია, რის გამოც მკვლევართა ყურადღებას იმსახურებს.
ნიგალი

ნიგალი, ლიგანი, ლივანა — ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე სამხრეთ საქართველოში, მდინარე ჭოროხის ქვემო დინებაში, მაჭახელის სამხრეთით.

საზღვრები
წყაროებში პირველად იხსენიება საუკუნეში ნიგალის სახელწოდებით. ვახუშტი ბაგრატიონის მიხედვით, მოიცავდა მდინარე ჭოროხის ხეობის იმიერ და ამიერ მხარეს ართვინის სანახებითურთ: " და ართვანის სანახებითურთ, ვიდრე ერგეს საზღვრამდე, ჭოროხის ჴეობის იმერი და ამერი იწოდების ლიგანის ჴეობად. და არს ეს ლიგანის ჴეობა თჳნიერ სივიწროვისა, ფრიად ნაყოფიერი ნარინჯით, თურინჯით, ლიმოთი, ზეთისხილით...". ნიგალის საზღვარი მდინარეების აჭარისწყლისა და ჭოროხის შესაყართან სრულდებოდა.

ისტორია
1549 წელს ლივანა ოსმალეთის იმპერიამ დაიკავა. ლივანას კაზა შედიოდა ტრაპიზონის ვილაიეთის ლაზისტანის სანჯაყში. 1860-იან წლებში ის შევიდა არზრუმის ვილაიეთში, მაგრამ მოსახლეობა სულთანს სთხოვდა კვლავ ტრაპისონის ვილაიეთში დაბრუნებას. 1865 წელს ლივანაში სულ იყო 1 ქალაქი — ართვინი და 114 სოფელი. ცხოვრობდა 18170 ადამიანი, აქედან 16559 მუსლიმი, 1229 კათოლიკე სომეხი, 280 გრიგორიანელი და 102 ბერძენი. მოსახლეობას მოჰყავდა ფეტვი, ქერი, ყურძენი, ზეთისხილი, აწარმოებდნენ შებოლილ ხორცს, ყველ-კარაქს, ტილოს, ქაღალდს, ბამბის წინდებს, აგურს, კრამიტს, დენთს.

რუსეთ-ოსმალეთის 1877-1878 ომის შემდეგ ისტორიული სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს სხვა ტერიტორიებთან ერთად რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა და ბათუმის და ართვინის ოკრუგებში განაწილდა. ამ დროისთვის ნიგალის ადგილობრივი მოსახლეობა გამაჰმადიანებული იყო, თუმცა შენარჩუნებული ჰქონდა ქრისტიანული დროის მეხსიერება, ასევე საუბრობდნენ ქართულ ენაზე.

ამჟამად ლივანის მხოლოდ მცირე ნაწილია საქართველოს ფარგლებში (სოფლები: ქვედა მარადიდი, კირნათი, მაჭახლისპირი, გვარა, მირვეთი, შუშანეთი, კობალეთი, ძაბლავეთი, ზედა კირნათი), დანარჩენი კვლავ თურქეთის საზღვრებშია.

ისტორიული ძეგლები
ხეობის ისტორიული ძეგლებია: გვარას ციხე (საქართველო), ართვინის, მამანათის, სინკოითის, მელოს, ქვამჩირეთის ციხეები, მამაწმინდის ეკლესია, სვეტის ნაეკლესიარი, თაღოვანი ხიდები (ყველა თურქეთშია).
ფრანსუა ბუშე

ფრანცესკო ბუშე ( დ. 29 სექტემბერი, 1703 — გ. 30 მაისი, 1770) — ფრანგი მხატვარი, როკოკოს სტილის მიმდევარი. ცნობილია მისი იდილიური და მგრძნობიარე ნახატები კლასიკურ თემაზე. მან აგრეთვე დახატა თავისი პატრონესის, მადამ დე პომპადურის რამდენიმე პორტრეტი.

ბიოგრაფია
ფრანსუა ბუშე დაიბადა პარიზში. მამამისი ნიკოლას ბუშე იყო თასმის დიზაინერი. 17 წლის ასაკში ბუშე მამამისმა მიაბარა ფრანსუა ლემუანს. სამი თვის შემდეგ მუშაობა დაიწყო გრავიორ ჟან-ფრანსუა კარსის სახელოსნოში. ოთხი წლის შემდეგ იგი სწავლობდა იტალიაში. იტალიიდან დაბრუნების შემდეგ 1731 წელს მიიწვიეს ფერწერისა და ქანდაკებების სამეფო აკადემიაში, როგორც ისტორიკოსი ფერმწერი და 1734 წელს მასწავლებელი გახდა.

1742–48 წლებში ეკავა მუსიკისა და ცეკვის სამეფო აკადემიის დეკორატორის თანამდებობა. 1755–70 წლებში იყო გობელენის მანუფაქტურის დირექტორი, 1761 წელს სამეფო აკადემიის რექტორი, ხოლო 1765 წელს დირექტორი.

ფრანსუა ბუშე გარდაიცვალა 1770 წლის 30 მაისს პარიზში. მისი სახელი გახდა ფრანგული როკოკო სტილის სინონიმი, მადამ დე პომპადურის ჩაცმის სტილის გამო.
ლითოფიტები

ლითოფიტები (ლითო... და „მცენარე“), პეტროფიტები — მცენარეები, რომლებიც იზრდებიან ქვებსა და კლდეებზე. ქვებისა და კლდეების ზედაპირზე თავდაპირველად სახლდება ზოგიერთი სახეობის ბაქტერიები და წყალმცენარეები, შემდეგ ლიქენები, ხავსები.

ისინი მონაწილეობენ ქანების ქიმიურ გამოფიტვაში. გამოფიტვის პროდუქტები და მცენარეული ნაშთები გროვდება ქვებისა და კლდეების ნაპრალებში, სადაც ფეხს იკიდებს უმაღლესი მცენარეები, მათ შორის ყვავილოვნებიც. ნაპრალებში მოზარდ მცენარეებს ხშირად ქაზმოფიტებს უწოდებენ. ქაზმოფიტებია მაგ., უჭურველი, გვიმრუჭა, ქუჩი, წინწკალა, ფხიჯა, კლდისვაშლა, მრავალნაირი მაჩიტა; ხემცენარეებიდან ნაპრალებში ფესვები შეიძლება გაიდგას ფიჭვმა, ღვიამ, აკაკიმ. მისი ფესვები აგანიერებენ ნაპრალებს და აჩქარებენ ქვებისა და კლდეების დაშლას.
ლიის არქეოლოგიური ძეგლები

ლიის არქეოლოგიური ძეგლები — მრავალფენიანი არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლიის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, დიდა ქირსის ბოცვზე და მის ძირში, ე. წ. ჯოლორიას წყურგილებზე და ოყაჭეზე. გათხარეს 1964-1965 წლებში (რ. აბრამიშვილი) და 1967-1970 წლებში (ა. აფაქიძე, გ. გრიგოლია).

დიდა ქირსა გორანამოსახლარია, რომლის ჩრდილოეთ-დასავლეთ ფერდობზე გამოვლენილია გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის, ადრინდელი ანტიკური, ელინისტური, რომაული და ადრინდელი შუა საუკუნეების კულტურის ფენები. ბორცვის ჩრდილოეთ-დასავლეთ ფერდობზე გათხარეს რომაული ხანის (- სს.) 10-მდე ორმოსამარხი. მათში აღმოჩნდა კერამიკული ნაწარმი, რკინის იარაღ-საჭურველი, სამკაული, - საუკუნეების რომაული ვერცხლის მონეტები (ერთ-ერთზე იულიუს კეისრის გამოსახულებაა) და სხვა. აქვე აღმოჩნდა ადრინდელი ფეოდალური ხანის თიხის ნავისებრი სარკოფაგი. ადრინდელი და შუა ფეოდალურ ხანაში დიდა ქირსის ბორცვი ციხედ უქცევიათ ქვის კედლით შემოუზღუდავთ და 2 საბრძოლო კოშკით გაუმაგრებიათ. ციხის შუა ნაწილში გათხარეს ადრინდელი შუა საუკუნეების მრგვალაფსიდიანი ტაძრის ნანგრევები, რომელსაც კირხსნარით შელესილი აგურის იატაკი აქვს. როგორც ჩანს, ტაძარი ღვთისმშობლის სახელზე იყო აგებული (აქედან უნდა მომდინარეობდეს სახელწოდებაც „დიდა ქირსა“). ტაძრის გარშემო ქრისტიანული წესით დაკრძალულთა ორმოსამარხები იყო. ჯოღორიას წყურგილეზე ნაპოვნია გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ბრტყელი ცული. აღმოჩნდა აგრეთვე საუკუნის ორმოსამარხი, მასში იყო ვერცხლის სამკაული, კესარიული მონეტა, მინის სასმისი და სხვა. ჯოღორიას წყურგილეზე და ოყაჭეზე დადასტურებულია მძლავრი მეტალურგული კერები. ამ ადგილებში აღმოჩენილია ღუმელის ფრაგმენტები, საბურველის კერამიკული მილები, რკინის წიდები და ნახშირი. საბერველი მილების უმრავლესობას ხელოსნის დამღა აზის.
ლიკანის მონასტერი

ლიკანის ღვთისმშობლის ეკლესია — შუა საუკუნეთა სამონასტრო კომპლექსისამცხე-ჯავახეთის მხარის ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, ბორჯომიდან 7 კმ-ზე, მდინარე ახოებისწყლის ხეობაში. შემორჩენილია ღვთისმშობლის ეკლესიის ნანგრევები.. არქიტექტურული მონაცემების საფუძველზე, - საუკუნის საუკუნით ათარიღებენ. ტაძარმა ჩვენამდე ნანგრევების სახით მოაღწია.

ძეგლის აღწერა
ეკლესიის მთავარი ნაწილია აფსიდით დასრულებული ნავი. მოგვიანებით, საუკუნეში, ეკლესიას მიადგეს სამრეკლო, რომელიც თითქმის მთლიანად ფარავს დასავლეთ კედელს. სამრეკლოს მასიურკედლებიანი ქვედა სართული, რომელიც დაუმუშავებელი დიდი ლოდებით არის ნაგები და კუბის ფორმა აქვს, ეკლესიაში შესასვლელს წარმოადგენს. ბარიერი შემოძღუდულ მე-2 სართულს გარედან ლილვებიანი პროფილი გასდევს. ასავლელად მიშენებულია ქვაყორის კიბე. სამრეკლოს ზედა ნაწილი კი, კერძოდ, თლილი ქვის სვეტები, რომლებსაც სახურავი ეყრდნობოდა, მონგრეულია.

სამრეკლოს შესასვლელის მარცხენა ბოძზე ქართული ასომთავრული წარწერა გვამცნობს, რომ სამრეკლო აუგიათ ბორჯომის ხეობის მფლობელ ავალიშვილთა წარმომადგენელს, ფეოდალ ქიშვარდ ავალიშვილსა და მის მეუღლე თამარს — ქართლის მეფე ლუარსაბ -ის ასულს.

თავად ტაძრის აღსავლის კარზე ყოფილა კიდევ ერთი წარწერა ( საუკუნის ნახევარი. დღეს დაკარგულია) იუწყებოდა რომ გივი ავალიშვილსა და მის მეუღლე სოფიო მეფის ასულს აღუდგენიათ აღსავლის კარი.
უფლისწული

უფლისწული — უფლის (მეფე-უფლის, ან ფეოდალ-უფლის) — ვაჟიშვილის აღმნიშვნელი ტერმინი ანტიკურ და შუა საუკუნეების საქართველოში; მეფის ძე თანამედროვე ქართულში.

უფლისწულს ჰქონდა ცალკე სამფლობელო ყმა-მამული — „საუფლისწულო“ (მეფის ვაჟს — სამეფო დომენში, ფეოდალის ვაჟს — საფეოდალოში).

— საუკუნეებში ტერმინი „უფლისწული“ იშვიათად გვხვდება წყაროებში. ამ პერიოდში მეფის ვაჟს, ჩვეულებრივ, ბატონიშვილი ეწოდებოდა, თავადის ვაჟს — თავადიშვილი, აზნაურის ვაჟს — აზნაურიშვილი. მიუხედავად ამისა, ბატონიშვილის, თავადიშვილისა და აზნაურიშვილის ყმა-მამულიდან, მაინც ძველი სახელი — „საუფლისწულო“ შერჩა ამ პერიოდშიც. ქართული სამეფო-სამთავროების, აგრეთვე სათავადოების გაუქმების შემდეგ „უფლისწულისა“ და „საუფლისწულოს“ ინსტიტუტებმა არსებობა შეწყვიტა.
კოსოვო

კოსოვო (სერბეთის კონსტიტუციის მიხედვით ოფიციალური სახელწოდებაა — კოსოვოსა და მეტოხიის ავტონომიური მხარე (, შემოკლ. ), ოფიციალური თვითდასახელება კოსოვოს რესპუბლიკა ) — რეგიონი სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში, ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე.

ეტიმოლოგია
ერთი თეორიის მიხედვით „კოსოვო“ ნაწარმოებია სერბული სიტყვიდან კოს, რაც შავ შაშვს ნიშნავს. კოსოვო პოლიე-ს ელისსი იქნება შავი შაშვის ველი. კოსოვოს ველი მოხსენებულია 1389 წლის კოსოვოს ბრძოლაში. მდელოს სახელი მიიღო 1864 წელს შექმნილმა კოსოვოს ვილაეთმა.

აგრეთვე იხილეთ
კოსოვოს ომი
კოსოვოს საერთაშორისო-სამართლებრივი სტატუსი
ლიკოპოდიუმები

ლიკოპოდიუმები, ლიკოპოდიუმისმაგვარნი — უმაღლესი სპოროვან მცენარეთა ტიპი (განყოფილება). აქვთ კარგად განვითარებული ღერო და მასზე მჭიდროდ განლაგებული ფოთლები (ფილოიდები). გამტარი კონები ლაკუნებს (ფოთლის კვლებს) არ წარმოქმნიან. სპორანგიუმები თითო-თითოდ სხედან ფოთლის უბეში ან, იშვიათად, — ფოთლის ზედა მხარეს.

გამეტოფიტი ორსქესიანი ან ცალსქესიანია, მიწისქვეშა ან მიწისზედა. ლიკოპოდიუმებს ახასიათებს თაობათა მორიგეობა. დომინანტური თაობა სპოროფიტია (უსქესო თაობა). ლიკოპოდიუმები უძველესი ჯგუფია. წარმოიშვა სილურულ პერიოდში, მძლავრად განვითარდა კარბონულ პერიოდში (ლიკოპოდიუმები მაშინ ლეპიდოდენდრონებითა და სიგილარიებით იყო წარმოდგენილი) და ტრიასულიდან დაიწყო გადაშენება. ლიკოპოდიუმების თანამედროვე წარმომადგენლები გაერთიანებული არიან ლიკოპოდიუმისნაირთა , სელაგინელასნაირთა და მახათასნაირთა რიგებში.

საქართველოში გვხვდება ლიკოპოდიუმების 2 რიგი: ლიპოდიუმისნაირნი (2 ოჯახის 4 გვარი და 6 სახეობა) და სელაგინელასნაირნი (1 გვარის 2 სახეობა).
ხორვატული ენა

ხორვატული ენა (იგივე სერბულ-ხორვატული ან ხორვატულ-სერბული ენა) წარმოადგენს სლავური ენების სამხრეთსლავურ ჯგუფს და შედის ინდოევროპული ენების დიდ ოჯახში. ხორვატები გამოყენებენ ლათინურ ანბანს, ანუ ე.წ. „ლატინიცას“, განსხვავებით სერბებისაგან, რომლებიც კირილურ ანბანს ხმარობენ, კირილურ ანბანს, ანუ კირილიცას (სერბები და ხორვატები ამ უკანასკნელს წარმოთქვამენ როგორც „ჩირილიცა“).

ხორვატული ენა სერბულისაგან მეტად მინიმალურად განსხვავდება, თუმცა ისტორიული, პოლიტიკური და რელიგიური მიზეზების გამო ისინი დღესდღეობით სხვადასხვა ენებად იწოდებიან.

ხორვატულისა და სერბულის შედარებისას თავს იჩენს რიგი მცირედი ლექსიკური სხვაობებისა, არის სხვაობები მორფოლოგიასა და სინტაქსში, ასევე ფონეტიკაშიც.

კომუნიკაცია სერბულად და ხორვატულად მოსაუბრეებს შორის შეიძლება სრულიად დაუბრკოლებლად მიმდინარეობდეს.

ხორვატული ანბანი
ხორვატები, სერბებისაგან განსხვავებით, გამოიყენებენ ლათინურ ანბანის გავრცობილ ვარიანტს, რომელსაც მთელს სლავეთში ლატინიცა ეწოდება.

ენის სახელწოდება და სტატუსი
ხორვატული, ანუ სერბულ–ხორვატული ენის ყველაზე ოპტიმალური დახასიათება იქნებოდა თუ ვიტყოდით, რომ ეს არის ენა, რომელსაც რამდენიმე ეთნოსი (სერბები, ხორვატები, ბოსნიელები) მშობლიურად მიიჩნევს, თუმცა სხვადასხვა სახელს კი არქმევს. ეს ფაქტი აისახება ენის ოფიციალურ სახელწოდებაზე.

უწინ, იუგოსლავიის სოციალისტური ფედერაციული რესპუბლიკის (1991/1992) დაშლამდე სერბულ-ხორვატულს უწოდებდნენ ერთ ენას, დღესდღეობით კი ახლადაღმოცენებული ქვეყნების მიხედვით ცალ-ცალკე ენებად მოიხსენიებენ მათ, ძირითადად მაინც ხორვატულ და სერბულ ენებად, ხოლო უფრო იშვიათად ასევე ბოსნიურადაც.

ამ სივრცეში პოლიტიკური სეპარაციის პროცესი ჯერ არაა დასრულებული. სწორედ მწვავედ მიმდინარე პოლიტიკური სეპარაციის გამო, არც იმის შესახებ არ არსებობს ზუსტი რიცხვითი მონაცემი, თუ სინამდვილეში რამდენი ადამიანი მიიჩნევს თავს სერბულ-ხორვატულად მოსაუბრედ. ხორვატულად, სერბულად, ბოსნიურად და მონტენეგრ(ინ)ულად (ანუ ჩერნოგორულად) მოსაუბრეთა რიცხვი კი მთლიანობაში 17–22 მლნ. კაცი არის.

ხორვატული ენა (თვითსახელრქმევა ) წარმოადგენს სლავური ენების სამხრეთსლავური შტოს ერთ-ერთ სტანდარდიზებულ ვარიეტეტს და ბოსნურისა და სერბულის მსგავსად ეფუძნება შტოკავურ დიალექტს.

ცალკეული მეცნიერება, რომელიც ხორვატული ენის შესწავლითა და კვლევითაა დაკავებული ხორვატისტიკა ჰქვია, თუმცა მის პარალელურად არსებობს აგრეთვე სერბო-ხორვატიტიკა, რომელიც სლავისტიკის ერთ-ერთი დარგია.

2013 წლის 1 ივლისს ხორვატიის გაწევრიანებით ევროპის კავშირის შემადგენლობაში ხორვატული ენა გახდება ევროკავშირის 24-ე ოფიციალური ენა.
ლილო

ლილო — ისტორიული სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მოგვიანებით — თანამედროვე თბილისის მუნიციპალურ საზღვრებში შემავალი დასახლებების, დიდი ლილოსა და პატარა ლილოს საერთო სახელწოდება.

ლილო პირველად - საუკუნეების წყაროებში იხსენიება, თუმცა ერთ-ერთი უძველესი დასახლებაა თანამედროვე თბილისის ტერიტორიაზე. 1962-1963 წლებში რკინიგზის სადგურ ლილოს მიდამოებში (ახლანდ. ლილოს დასახლება სამგორის რაიონში) სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღ. ე. გოგაძე) გათხარა შუა ბრინჯაოს (დაახლ. ძვ. წ. - საუკუნეები) და შუადან გვიან ბრინჯაოს ხანაზე გარდამავალი პერიოდის (დაახლ. ძვ. წ. - საუკუნეები) გორასამარხები. 1971 წელს ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღ. კ. ფიცხელაური) სოფ. პატარა ლილოს ტერიტორიაზე შეისწავლა გვიანბრინჯაოს ხანის (ძვ. წ. – საუკუნეები) სამარხი. დაბა დიდი ლილოს მიდამოებიდან ცნობილია შემთხვევით აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალებიც, მაგ., დაახლ. ძვ. წ. საუკუნის ბრინჯაოს და რკინის ნივთები, ახ. წ. საუკუნის სარდიონის ინტალიო და სხვ.

 საუკუნის ქართველი სწავლული ვახუშტი ბატონიშვილი თავის ნაშრომში იხსენიებს ორ ლილოს, შარობისა და ქვიტკირის. მისსავე შედგენილ რუკაზე, გარდა ამ პუნქტებისა, აღნიშნულია ბაგრატის, თბილელისა და კოდის ლილო. - საუკუნეების ქართული სამართლის დოკუმენტებიდან ცნობილია ასევე სააკას ლილო და მაღალი ლილო. იოანე ბატონიშვილი ლილოს აშკარეთად მოიხსენიებდა. წყაროებში დაფიქსირებული ლილოებიდან დღეისათვის მხოლოდ ორია შემორჩენილი; ვახუშტისეული ლილოსა და ბაგრატის ლილოს უნდა შეესაბამებოდეს დღევანდელი დიდი ლილო და პატარა ლილო.

გვიან შუა საუკუნეებში ლილოზე გადიოდა ქართლისა და კახეთის სამეფოების საზღვარი. ის შედიოდა რუსთველი ეპისკოპოსის სამწყსოში, ადმინისტრაციულად ექვემდებარებოდა მარტყოფის მოურავს. ქართლის მეფე სიმონ -ს (1556-1600) ლილოს ტბასთან დაუმარცხებია ოსმალები. 1612 წელს მოურავი გიორგი სააკაძე ლილოზე გავლით გაიხიზნა ირანში. ლილოში გადაუხდია ქორწილი ვახტანგ -ის (1658-1675) შვილს ლუარსაბს. 1744 წელს აქ დაბანაკებული იყო თეიმურაზ თბილისში შესვლის წინ, როცა ქართლის ტახტი დაიკავა. იოჰან გიულდენშტედტს საქართველოში მოგზაურობისას უნახავს ლილოს დანგრეული ციხე.
ლილოს არქეოლოგიური ძეგლები

ლილოს არქეოლოგიური ძეგლები — ბრინჯაოს ხანის გორასამარხები თბილისის აღმოსავლეთით, სადგურ ლილოსთან. გათხარეს 1962-1963 წლებში (საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის ექსპედიცია). შესწავლილია შუა ბრინჯაოს ხანის (დაახლოებით ძვ. წ. — სს.) დიდი ქვა-მიწაყრილიანი გორასამარხი დასაკრძალავი ორმოთი, სადაც აღმოჩნდა ე. წ. ორიალეთური ტიპის კერამიკა, ბრინჯაოს იარაღი (მათ შორის ეგეოსური ტიპის ბრინჯაოს საძგერებელი გრძელი მახვილი). ოქროსა და სხვა მასალის სამკაული, მსხვილი რქოსანი საქონლის ძვლები. ადამიანის ძვლები არ აღმოჩენილა, რაც შესაძლოა დაკრძალვის კრემაციულ წესზე მიუთითებდეს. გათხარეს აგრეთვე შუა ბრინჯაოს ხანიდან გვიანდელზე გარდამავალი ხანის (დაახლოებით ძვ. წ. საუკუნის დასასრული — საუკუნე) მომცრო ზომის ქვაყრილიანი (დიამეტრი 10—12 მ). 8 გორასამარხი დასაკრძალავი ორმოებით, სადაც აღმოჩნდა ადამიანის ჩონჩხი ან ძვლები. სამარხთა ნაწილი უინვენტარო იყო, ნაწილში ნაპოვნია თიხის (შავპრიალა, ჰორიზონტალურხაზებიანი მოყავისფრო), ჭურჭელი, ბრინჯაოს სატევრები (2 ც.), სამკაული (ოქროს, ქვისა და პასტის მძივები, 1 ოქროს ხვია). წვრილფეხა საქონლის ძვლები. აღმოჩენილი მასალა შესაძლოა გარკვეულ ეთნიკური ცვლილებას გამოხატავდეს.
ლიმნეასებრნი

ლიმნეასებრნი , რბილტანიანი ცხოველების ოჯახი მუცელფეხიანთა კლასისა. აქვთ სპირალურად დახვეული ნიჟარა. თვალები საცეცების ფუძესთანაა განლაგებული. სუნთქავენ ფილტვებით, მაგრამ ზოგ ლიმნეასებრნს იგი წყლით ევსება და ლაყუჩის დანიშნულებას ასრულებს. ჰერმაფროდიტებია. ბინადრობენ მტკნარ წყალსატევებში. იშვიათად — დამლაშებულ ტბებსა და მომლაშო ზღვების სანაპირო ზოლში. ოჯახში 120-მდე სახეობაა. ყველა ლიმნეასებრნი ადამიანის, შინაური და გარეული ცხოველების პარაზიტების შორისული მასპინძელია.