iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თურინჯი

თურინჯი, შედოკი, პომპელმუსი — სუბტროპიკული მარადმწვანე ხეხილოვანი მცენარე ციტრუსოვანთა გვარისა, ახალგაზრდა ყლორტები შებუსული აქვს, ფოთოლი ფართოფრთიანია, ნაყოფი მსხვილი (400-800 გ), მსხლისებრი ან ოდნავ ბრტყელი, ღია ყვითელი, კანი გლუვი ან ოდნავ ხორკლიანი. რბილობი ღია ლიმონისფერია, მომჟავო-ტკბილი, ზოგი ჯიშის — მწარე.

მოჰყავთ დასავლეთ საქართველოს სუბტროპიკულ რაიონებში. სხვადასხვა დროს შემოტანილია თურინჯის 40-მდე ფორმა, გავრცელებულია ჰიბრიდული თურინჯი — ნატსუდაიდაი (იაპონური წარმოშობის), ნაყოფი მწიფდება დეკემბერში, შენახვის შემდეგ უფრო გემრიელია, შეუძლია შეცვალოს გრეიპფრუტის საუკეთესო ჯიშები. მსხლისებრი თურინჯი მწიფდება ნოემბერში. ნაყოფი საშუალო სიდიდისაა, კანი ოდნავ ხორკლიანი აქვს.

ცნობილია აგრეთვე ჯიშები: ჰავაიური, სიამური, ტენგუ, აზახიკანი, გულრიფშის და სხვა. თურინჯს ამრავლებენ ოკულირებით, საძირედ იყენებენ ტრიფოლიატას. მცენარე უძლებს 7-8 ° ყინვას. ნაყოფისაგან ამზადებენ მურაბას, ცუკატს.
ბან-პა-ინის სამეფო სასახლე

ბან-პა-ინის სამეფო სასახლე , აგრეთვე ცნობილი როგორც ზაფხულის სასახლე — სასახლის კომპლექსი, რომელსაც ტაილანდის მეფეები საზაფხულო რეზიდენციად იყენებდნენ. სასახლე მდინარე ჩაო ფრაიას სანაპიროზე მდებარეობს პან-პა-ინის რაიონში, აიუთაიას პროვინციაში.

კომპლექსი ააშენა მეფე პრასატ თონმა, თუმცა თითქმის მთელი - ს. მანძილზე ცარიელი და მიუხედავი იყო. საუკუნის შუა წლებში მეფე მონკუტმა ის აღადგინა. ამჟამად შემორჩენილი შენობების უმეტესობა 1872-1889 წლებშია აგებული მეფე ჩულალონკორნის მიერ. კომპლექსი მოიცავს ვრცელ ბაღებს და ველებს, „სამოთხის ნათებას“, ჩინური სტილის სამეფო სასახლესა და გვირგვინის ოთახს; ასევე სამეფო რეზიდენციას, სათვალთვალო კოშკს და პავილიონს მცირე ტბის შუაგულში.

კომპლექსი ღიაა ტურისტებისთვის. მეფე ბუმიბოლ ადულიდეი და მისი ოჯახი სასახლეს მხოლოდ ბანკეტებისთვის და სპეციალური ღონისძიებებისთვის იყენებენ.
ზემო ვესტ-საიდი

ზემო ვესტ-საიდი — უბანი ქალაქ ნიუ-იორკის მანჰეტენის რაიონში, რომელიც ცენტრალ პარკსა და მდ. ჰუძონს შორის მდებარეობს 59-ე ქუჩის ზევით.

ზემო ისტ-საიდის მსგავსად, ზემო ვესტ-საიდი მეტწილად საცხოვრებელი და საყიდლების უბანია, რომლის მცხოვრებთა უმეტესობა მანჰეტენის უფრო კომერციული მიდთაუნსა და ქვემო მანჰეტენზე მუშაობს. მიუხედავად იმისა, რომ დღეს ეს განსაზღვრება უკვე ბევრს აღარ ნიშნავს, ზემო ვესტ-საიდი ყოველთვის ასოცირდებოდა ნიუ-იორკის ლიბერალულ კულტურულ და შემოქმედებით მოქალაქეებთან, მაშინ როდესაც ზემო ისტ-საიდზე უფრო კონსერვატიული კომერციული და ბიზნეს ტიპის ხალხი ცხოვრობს. უბანი მჭიდროდდასახლებულია და აქ მცხოვრებთა საშუალო შემოსავალი ბევრად აჭარბებს მანჰეტენის ზოგად საშუალო მაჩვენებელს.
სეზამის ქუჩა

სეზამის ქუჩა — ამერიკული საგანმანათლებლო საბავშვო სატელევიზიო სერიალი სკოლამდელი ასაკისთვის; პიონერი თანამედროვე საგანმანათლებლო სატელევიზიო სტანდარტის შექმნაში, აერთიანებს რა შემეცნებით და გასართობ თემებს. სეზამის ქუჩა კარგად ცნობილია მისი მაპეტ-გმირებით, რომელიც თოჯინების მხატვარმა ჯიმ ჰენსონმა შექმნა. 2007 წლისთვის სერიალის 38 სეზონი გამოვიდა 4154 ეპიზოდით. სეზამის ქუჩა ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი ამერიკული სატელევიზიო შოუა ისტორიაში.

სეზამის ქუჩას ქმნის ამერიკული არამომგებიანი ორგანიზაცია „სეზამი უორკშოპ“ , ყოფილი საბავშვო სატელევიზიო სახელოსნო (' - ), დაფუძნებული ჯოან განზ კუნისა და რალფ როჯერსის მიერ. მისი პრემიერა გაიმართა 1969 წლის 10 ნოემბერს ეროვნულ საგანმანათლებლო სატელევიზიო არხზე, მოგვიანებით კი იმავე წელს გადავიდა საზოგადოებრივი მაუწყებლობის არხზე . მისი დადებითი ზეგავლენის გამო სეზამის ქუჩა ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული შემეცნებითი შოუა ბავშვებისთვის მსოფლიოში. ჯერჯერობით ვერცერთმა სხვა სატელევიზიო სერიალმა ვერ მიაღწია ამგვარ წარმატებას. სერიალი დღეისთვის უკვე 120 ქვეყანაში გავიდა სატელევიზიო ეთერში. სერიალმა 109 ემი მიიღო, გაცილებით მეტი ვიდრე ნებისმიერმა სხვა ტელესერიალმა.
ტყვარჩელის ბრძოლა

ტყვარჩელის ბრძოლა — სამხედრო აქციების სერია აფხაზეთის ომის პერიოდში (1992-93), რომელსაც ადგილი ტყვარჩელსა და მის შემოგარენში ჰქონდა, ერთი მხრივ, ქართულ ჯარებსა და, მეორე მხრივ, აფხაზ შეიარაღებულ ძალებსა და მათ მოკავშირეებს შორის 1992 წლის ოქტომბრიდან 1993 წლის სექტემბრამდე. ბრძოლა მოიცავდა მძიმე და საბოლოოდ წარუმატებელ ალყას ქართველების მიერ, ასევე დაუსრულებელ შეტაკებებს ქალაქის გარშემო სოფლებში. რუსეთის დახმარება, ჰუმანიტარული და სამხედრო, კრიტიკული იყო ქალაქის თავდაცვისთვის, რომელმაც მძიმე ჰუმანიტარული კრიზისი გადაიტანა ამ პერიოდის განმავლობაში.
თბილისის დემონსტრაციები (1978)

1978 წლის 14 აპრილის დემონსტრაციები თბილისში — საპროტესტო გამოსვლები თბილისში საქართველოს კომუნისტური პარტიის მიერ ქართული ენის კონსტიტუციური სტატუსის შეცვლის მცდელობის საპასუხოდ.

ისტორია
1977 წელს, ახალი საბჭოთა კონსტიტუციის მიღების შემდეგ, საქართველოს სსრ უმაღლესმა საბჭომ შეიმუშავა კონსტიტუციის გეგმა, რომელშიც 1936 წლის კონსტიტუციისგან განსხვავებით, ქართული სახელმწიფო ენად უკვე აღარ იყო გამოცხადებული. ამ ინიციატივას საპროტესტო აქციების მთელი სერია მოჰყვა, რომლის შედეგადაც, გარდაუვალი გახდა შეტაკება ათასობით მომიტინგესა და საბჭოთა მთავრობას შორის. კრიზისის განმუხტვა შესაძლებელი გახდა ედუარდ შევარდნაძის მიერ მოსკოვის ცენტრალური ხელისუფლების ავტორიტეტებთან მოლაპარაკებით, რომლის შედეგად, ახალ კონსტიტუციაში ქართული ენის ყოფილი სტატუსის შენარჩუნების ნებართვა მიიღეს.

საბჭოთა კავშირის ცენტრალური მთავრობის ამ უჩვეულო დათმობამ თბილისში ემოციები დააცხრო, თუმცა დაძაბულობა გამოიწვია აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკაში, სადაც აფხაზმა კომუნისტურმა ელიტამ ეს ნაბიჯი ქართული ნაციონალიზმის წინაშე კაპიტულაციად შერაცხა და მოითხოვა ავტონომიის საქართველოდან რუსეთის ფედერაციის დაქვემდებარებაში გადატანა. ეს მოთხოვნა უარყვეს, თუმცა რამდენიმე პოლიტიკური, კულტურული და ეკონომიკური საკითხი დათმეს.

1988 წლის ნოემბერში გამოქვეყნდა „ქართული ენის სახელმწიფო პროგრამის პროექტი“ (დამტკიცდა 1989 წლის აგვისტოში), რომელიც ითვალისწინებდა ქართული ენის კონსტიტუციური სტატუსის დაცვას.

ამ მოვლენების აღსანიშნავად, 1990 წლიდან 14 აპრილი საქართველოში დედაენის დღედ გამოცხადდა
გურამ გეგეშიძე

გურამ შალვას ძე გეგეშიძე (დ. 21 ივლისი, 1934 — გ. 2 მარტი, 2020) — ქართველი მწერალი.

ბიოგრაფია
გურამ გეგეშიძე დაიბადა 1934 წლის 21 ივლისს, ქ. თბილისში, ექიმის ოჯახში. დაამთავრა თბილისის პირველი ვაჟთა სკოლა, შემდეგ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიური ფაკულტეტი 1957 წელს და მოსკოვის უმაღლესი სასცენარო კურსები 1962 წელს.

წლების განმავლობაში მუშაობდა კინოსტუდია „ქართული ფილმი“. იყო რუსთაველის საზოგადოების ვიცე–პრეზიდენტი და თავმჯდომარის მოვალეობის შემსრულებელი.

ბეჭდვა დაიწყო 1957 წელს განახლებულ ჟურნალ „ცისკარში“ გურამ რჩეულიშვილთან ერთად. პირველი მოთხრობა „სანამ ერთად ვართ“ დაწერა 1957 წელს, რომელიც ჟურნალ „ცისკარში“ გამოაქვეყნა. პირველი წიგნი „მზეა, თბილა“ 1965 წელს დაწერა. ეს პუბლიკაციები იყო პირველი ნაბიჯი მაშინ გაბატონებული, ეგრეთ წოდებული, სოციალისტური რეალობის მარწუხებიდან ქართული პროზის თავდაღწევისა, რამაც დასაბამი მისცა სალიტერატურო ასპარეზზე ახალი თაობის შესანიშნავი ქართველი მწერლების გამოჩენას.

ჰყავს მეუღლე, ორი შვილი (ქალ-ვაჟი), ექვსი შვილიშვილი.

გამოქვეყნებული წიგნები
„მზეა, თბილა“ – მოთხრობების კრებული(1965)
„ცოდვილი“ – რომანი (1966)
„სიშორე“ – მოთხრობების კრებული (1967)
„შურისძიება“ (1968)
„დევნილი“ – მოთხრობა (1968)
„სტუმარი“ – რომანი (1970)
„მოთხრობები“ (1971)
რომანების ტომი სათაურით „ორი რომანი“ (1978)
„ხმა მღაღადებლისა“ – რომანი (1982)
„აპრილი“ - მოთხრობების კრებული (1985)
თხზულებათა „ერთტომეული“ (1987)
„ჟამი“ – მოთხრობები (1989)
პუბლიცისტურ-კრიტიკულ თხზულებათა კრებული „სიტყვები“ (1990)
„სისხლის წვიმები“ – რომანი (1993)
"ნაცრის კოშკი" – რომანი (2001)
დევნილი და სხვა მოთხრობები (2009)

ეს წიგნები დაბეჭდილია გამომცემლობა „მერანის“ და „საბჭოთა საქართველოს“ მიერ. მისი ნაწარმოებები თარგმნილია სხვადასხვა ენაზე.

ფილმოგრაფია
„კაშხალი მთაში“, სცენარის ავტორი, 1979 წ.
„დიდი მწვანე ველი“, როლი: მთავარი გეოლოგი, 1967 წ.
ხოსრო თურმანიძე

ხოსრო თურმანიძე — - საუკუნეების ქართველი პოეტი. „შაჰნამეს“ ქართული ვერსიების — „როსტომიანის“ ერთ-ერთი მთარგმნელი. სვიმონ მეფის დავალებით უშუალოდ სპარსულიდან უთარგმნია „ბარზუნამეს“ შემცველი ტექსტი. სულ გაულექსავს 972 სტროფი. მისი თარგმანი ზუსტად მისდევს დედანს, მაგრამ ლექსი სუსტია. თურმანიძემ დაასრულა „როსტომიანის“ ქართული პოეტური ციკლი.
თურმანიძეები

თურმანიძეები — უძველესი დროიდან ცნობილი ხალხურ მკურნალთა საგვარეულო; ძირითადად ზემო იმერეთის სოფელ შორაპნიდან იყვნენ. განსაკუთრებული წესით დამზადებული მალამოთი მკურნალობდნენ ინფიცირებულ ჭრილობებს, კანის ზოგიერთ დაავადებას, სიდამწვრეს და სხვა. თავის მკურნალობის მეთოდს გადასცემდნენ მემკვიდრეებს.

ცნობილია, რომ 1812 წელს კახეთის აჯანყების დროს დაჭრილი პოეტის ალექსანდრე ჭავჭავაძის სამკურნალოდ ქუთაისიდან მოიწვიეს თურმანიძე. არსებობს ცნობა იმის შესახებაც, რომ იტალიის სახალხო გმირი ჯუზეპე გარიბალდი ფეხის ამპუტაციას გადაარჩინა და განკურნა საქართველოდან იტალიაში საგანგებოდ მიწვეულმა ერთ-ერთმა თურმანიძემ. საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ თურმანიძეები რუსეთის არმიაშიც მსახურობდნენ ქირურგებად (მაგ., ბ. თურმანიძე). საბჭოთა ხელისუფლებამ მკურნალობის ოფიციალური ნებართვა მისცა თურმანიძეების ზოგიერთ წარმომადგენელს, მათ შორის იმდროისათვის ცნობილ სახალხო მკურნალს მალაქია თურმანიძეს (1860–1942).
აპოფთეგმები

აპოფთეგმები ( — სხარტი, ღრმააზროვანი გამონათქვამი) — ფილოსოფოსთა და გამოჩენილ ადამიანთა გამონათქვამების, აგრეთვე მათი ცხოვრების ამსახველი ამბებისა და თქმულებების ძველი კრებულები, რომელთა მიზანი იყო მკითხველთა ზნეობრივი დარიგება და განსწავლა. აპოფთეგმებს საფუძველი ჩაეყარა ანტიკურ საბერძნეთში და ფართოდ გავრცელდა როგორც ძველ სამყაროში, ისე შუა საუკუენეებში.

საქართველოში ჯერ კიდევ საუკუნეში ითარგმნა საკეტურ-მისტიკური ხასიათის აფორიზმები და სენტენციები, იოანე ოქროპირის "ფუტკარი" (თარგმანი სტეფანე ათონელისა), ნილის სინელის "ღნომანი სწავლათანი სარგებელად სულისა" და "ღნომანი განმაყენებელნი განხრწნადთაგან და შემაერთებელნი უხრწნელთა თანა". აღორძინების ხანის ქართული ლიტერატურის მოღვაწენი თარგმნიდნენ აღმოსავლეთისა და საბერძნეთის ფილოსოფოსთა, მეფეთა და ცნობილ პირთა აპოფთეგმურ კრებულებს (სპარსული "ყაბუსნამეს" ქართული პროზაული და ლექსითი ვერსიები და სხვა). საუკუნეში აპოფთეგმები ითარგმნა რუსულიდან, მათ შორის ყველაზე სრულია "აპოფთეგმატა", რომელიც ერასტი თურქისტანიშვილს გადმოუღია, რუსული დედანი კი, თავის მხრივ, ბენიაშ ბუდნის ( ს.) პოლონური კრებულიდან არის თარგმნილი. ეს კრებული ოთხი სხვადასხვა რედაქციით გაულექსავს ვახტანგ -ს.
თუშეთის ალაზანი

თუშეთის ალაზანი, ჩაღმის ალაზანი — მდინარე ახმეტის მუნიციპალიტეტში, კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთაზე, თუშეთის ქვაბულში, მდინარე ანდის ყოისუს ერთ-ერთი მდგენელი. იწყება აწუნთის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. სიგრძე 59 კმ, აუზის ფართობი 825 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმის, მიწისქვეშა და მყინვარული წყლებით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — შემოდგომა-ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 24 მ³/წმ.

თუშეთის ალაზნის მთავარი შენაკადებია: პირიქითი ალაზანი, წოვათისწყალი (მარცხენა), ორწყალი და ჭანჭახოვანისწყალი (მარჯვენა).
თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონი

თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონი — საქართველოს კავკასიონის მონაკვეთი, მდებარეობს კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთაზე და მოიცავს მდინარეების ანდის ყოისუს (თუშეთის ალაზნისა და პირიქითი ალაზნის), არღუნისა, ასისა და არხოტისწყლის ზემო დინებათა აუზებს. სამხრეთი საზღვარი გასდევს მთავარი ქედის თხემს მწვერვალი შავკლდის და უღელტეხილი არხოტისთავისღელეს შორის. დასავლეთი — კიდეგანის ქედს, აღმოსავლეთი - შავგალავნის ქედსა და საბაკუნისხევისა და ვესტმოვაკისხევის (ანდის ყოისუს მარჯვენა შენაკადები) წყალგამგამყოფს, ჩრდილოეთი - პირიქითი ქედის თხემს მწვერვალი დიკლოსმთიდან მწვერვალ თებულოსმთამდე, შემდეგ კვეთს მდინარე არღუნის ხეობას და ადის ხევსურეთის ქედზე მწვერვალ თბილწყალმაღლის ჩრდილოეთით, აქედან კი კვეთს ასის ხეობას და აიმართება კიდეგანის ქედზე.

თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონი აგებულია ქვედა- და შუაიურული ასაკის თიხაფიქლოვანი წყენებით, რომელიც აჩენს ძლიერ შეკუმშულ, ზოგან დიაბაზებით გარღვეულ, ნაოჭების სისტემის, გვხვდება აგრეთვე მორენული და ალუვიური ნაფენები. ძირითადი ოროგრაფიული ერთეულებია: მთავარი წყალგამყოფი ქედი (მწვერვალები არხოტი - 3172 მ, დიდი ბორბალო - 3294 მ, ბულანჩოსწვერი - 3256 მ და სხვა), რომლის უღელტეხილები ზღვის დონიდან 3000 მ-ზე დაბლა მდებარეობს (არხოტი - 2935 მ, აბანო - 2950 მ და სხვა); მარად თოვლიან-მყინვარებიანი კიდეგანის, ხევსურეთისა და პირიქითის ქედები მრავალი განშტოებებით; თუშეთის ქვებული და მდინარეთა ხეობები (ასის, არღუნის, ანდაქის).

თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონის მთა-ხეობათა რელიეფის მორფოლოგიური ხასიათი ჩამოყალიბებულია ეროზიის მოქმედებით, თხემურ ზოლში შექმნილია რელიეფის გლაციალური ფორმები. თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონი მდებარეობს ზომიერ ნოტიო ჰავის ოლქში და ახასიათებს ჰავის სიმაღლებრივი ზონალურობა. დაწყებული ცივზამთრიანი და ხანგრძლივ გრილზაფხულიანი ჰავიდან (დაბალ მთებში) დამთავრებული მაღალმთის მუდმივთოვლიან-მყინვარებიანი ჰავით (ქედების თხემებზე). იანვრის საშუალო ტემპერატურა - 5-დან - 10 °-მდეა, ივლისი 12-16 °. წელიწადში 600-დან 1500 მმ-მდე ნალექი მოდის. ხეობებსა და ქვაბულებში ჰავა შედარებით მშრალი, კონტინენტურია.

თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონის მდინარეები ასა, არხოტისწყალი, არღუნი, ანდაქი, პირიქითი ალაზანი და თუშეთის ალაზანი მრავალრიცხოვანი შენაკადებით კასპიის ზღვის აუზს მიეკუთვნება და საზრდოობს წვიმის, თოვლის, მყინვარული და მიწისქვეშა წყლებით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულსა და ზაფხულის დასაწყისში, წყალმცირობა - ზამთარში. თავისებურია თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონის ნიადაგ-მცენარეულობა; ქვედა ზონაში მცირე და საშუალო სისქის ყომრალ და ღია ყომრალ ნიადაგებზე, ზღვის დონიდან 2300-2500 მ-მდე, გავრცელებულია არყნარ-ფიჭვნარი და ფიჭვნარი. 2500-2700 მ ზემოთ მთის მდელოს კორდიან და კორდიან-ტორფიან ნიადაგებზე - სუბალპური მდელოები და ბუჩქნარები, ხოლო უფრო ზემოთ, 3300-3500 მ-მდე, მთის მდელოს მცირე სისქის კორდიან ნიადაგებზე ალპური მდელოებია.

თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონზე 3 ტიპის ლანდშაფტია: მთა-ხეობათა რელიეფის ყომრალ და ღია ყომრალ ნიადაგებზე განვითარებული ფიჭვნარი და არყნარ-ფიჭვნარი ტყის ლანდშაფტი; მთა-ხეობათა რელიეფის მთის მდელოს კორდიან და კორდიან-ტორფიან ნიადაგებზე განვითარებული მთა-მდელოს ლანდშაფტი (სუბალპური და ალპური ქვეტიპებით) და გლოციალურ-ნოვალური ლანდშაფტი (მაღალი ქედების თხემებზე).
არღუნი (მდინარე)

არღუნი — მდინარე საქართველოში და ჩეჩნეთში, მდინარე სუნჯის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 148 კმ, აუზის ფართობი 3,4 ათასი კმ². იწყება საქართველოში, პირიქითა ხევსურეთში, კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, დათვისჯვრის უღელტეხილის მახლობლად. ზემო დინებაში არღუნი მთის სწრაფი მდინარეა, შუაწელში არღუნის ხეობა განიერდება, ქვემო დინებაში ვაკეზე გამოდის. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით, აგრეთვე მარადიული თოვლისა და მყინვარების წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულზე იცის, წყალმცირობა – ზამთარში. მთავარი შენაკადებია ანდაქი (საქართველოს ფარგლებში) და შაროარღუნი.
თუში

თუში, ჭურის ურემი — დიდი ქვევრების გადასატანი დაბალი ურემი, რომელსაც აჩაჩა ურმისაგან განსხვავებით ბორბლების მაგიერ ღერძზე ხის საგორავები ჰქონდა დამაგრებული. შემონახული იყო ზემო იმერეთის ერთ-ერთ მიკრორაიონში (საჩხერის მუნიციპალიტეტი). თუშს, როგორც შერეული ტიპის სპეციალური საზიდ საშუალებას, იყენებდნენ ზემო იმერეთის ხალხურ კერამიკულ ცენტრებში (შროშა, ბეღლევი, ბოსლევი) დიდი საღვინე ქვევრების გადასაზიდად მეღვინეობის რაიონებში.
თუშური ქუდი

თუშური ქუდი — აღმოსავლეთ საქართველოში გავრცელებულ მამაკაცის ნაბდის თავსაბურავი (კოკორა ქუდის სახელით ნაწილობრივ იმერეთსა და რაჭაშიც გვხვდება). საგანგებოდ შეთლილი შავი დაბდისაგან მზადდებოდა აჭრილი ან შედგენილი თარგის მიხედვით. ნაბდის ნაჭერს (შოლტა) სიგანაზე ოთხ თანაბარ ნაწილად გადაკეცავდნენ, დაკეცილს ორივე მხრიდან ჩაჭრიდნენ, ნაწიბურებს ამოკერავდნენ და ნაკერზე შავ ყაითანს მოაყოლებდნენ. შეკერილ ჩაჩას კალაპოტზე ჩამოაცვამდნენ და ნაპირებს სამმაგად გადაუკეცავდნენ. ქუდის დაკერებული ყაითნის ჯვარედინად გადაკვეთის წერტილზე ყაითანმოვლებულ ნაბდისავე ღილს დააკერებდნენ. ძვ. ქართველი მეომრები ძლიერი დარტყმის შესასუსტებლად ჩაჩქანის ქვეშ თავზე თუშური ქუდს იხურავდნენ. თუშური ქუდებს ოჯახში დიასახლისები ამზადებდნენ, სახელოსნოებში კი — ხელოსნები. ასეთი სახელოსნოები იყო თელავში, ახმეტაში, სიღნაღში, გორში, დუშეთში, თბილისში და სხვა. ახლა თუშური ქუდებს თელავში უმთავრესად ფაბრიკული ქეჩისაგან ამზადებენ.
ეკვატორი

ეკვატორი — წარმოსახვითი გადაკვეთის ხაზი დედამიწის ზედაპირის სიბრტყეზე, პლანეტის ბრუნვის ღერძის პერპენდიკულარულად, რომელიც მის ცენტრს ჭრის. ამგვარად ეკვატორი დედამიწას ჭრის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნახევარსფეროებად. სხვა პლანეტების და ასტრონომიული სხეულების ეკვატორებიც ანალოგიურად ისაზღვრება.

დედამიწის ეკვატორის სიგრძეა 40 000 კმ.

ეკვატორული ქვეყნები და ტერიტორიები
ეკვატორი კვეთს 14 ქვეყნის ტერიტორიას:

მიუხედავად მისი სახელწოდებისა ეკვატორული გვინეის ტერიტორიაზე არ გადის ეკვატორი, თუმცა მისი კუნძული ანობონი მდებარეობს ეკვატორიდან სამხრეთით 155 კილომეტრში, ხოლო მისი დანარჩენი ტერიტორია მდებარეობს ეკვატორიდან ჩრდილოეთით.
თუშური ცხენი

თუშური ცხენი — საჯდომ-სასაპალნე ჯიშის ცხენი, გამოყვანილი აღმოსავლეთ საქართველოს მთაგორიანი ზონის ბუნებრივ-კლიმატურ პირობებში მასობრივი სელექციის გზით. ენდემური, ადგილობრივი ჯიშია. ტანად პატარა, მკვრივი აგებულებისაა, ფერად უმთავრესად ქურანაა. ფაშატის საშუალო განაზომია (სმ-ით); სიმაღლე მინდაოში134, ტანის ირიბი სიგრძე 137, გულმკერდის ირგვლივი 156, ნების ირგვლივი 16,9. თუშურ ცხენს ისტორიულად იყენებდნენ სამხედრო დანიშნულებისათვის და მომთაბარე მეცხოველეობაში. მთაში საჯდომ-სასაპალნე მუშაობისათვის უბადლოა.
თუშური ცხვარი

თუშური ცხვარი — ნახევრად დუმიანი ცხვრის ჯიში. გამოყვანილია აღმოსავლეთ საქართველოს მომთაბარე მეურნეობის პირობებში მრავალწლიანი ხალხური სელექციით (- სს.) ძველი ქართული ცხვრების შეჯვარებით სხვა უხეშმატყლიან ჯიშებთან. თუშური ცხვარი კომპაქტურია, მაგარი კონსტიტუციისაა, იტანს დიდ მანძილზე გადარეკვას, კარგად იკვებება მეჩხერ საძოვრებზე, კვების გაუმჯობესებით მკვეთრად მატულობს მისი მეხორცული და სამატყლე პროდუქტიულობა. ადრე მწიფდება, ნაკლებნაყოფიერია, აქვს მაღალი ხარისხის ხორცი და თეთრი, დრეკადი, ელასტიკური მბზინავი მატყლი, რომლისგანაც ქსოვენ უმაღლესი ხარისხის ხალიჩებს. თუშური ცხვრის ცოცხალი მასა: ერკემლისა 56-80 კგ, უდიდესი 90 კგ-მდე, ნერბისა 41-42 კგ. უდიდესი 60 კგ-მდე. წელიწადში ორჯერ პარსავენ. ერკემლის ნაპარსია 3-4 კგ, უდიდესი 5,5 კგ-მდე. მატყლის კულულის სიგრძეა 11-17 სმ, უდიდესი 31 სმ.
ამფიარაოსი

ამფიარაოსი — არგოსის მეფე, კალიდონიის ნადირობისა და არგონავტთა ლაშქრობის მონაწილე. მონაწილეობდა აგრეთვე (სხვა მხედართმთავრებთან ერთად) თებეს წინააღმდეგ ლაშქრობაში. ცნობილი წინასწარმეტყველი.უმამაცესი იყო ბრძოლაში, რადგან იცოდა როდის მოკვდებოდა. როდესაც ამფირაოსმა ერიფილეს ცოლობა სთხოვა, ერიფილე იმ პირობით დათანხმდა, თუ ყოველგვარ სურვილს შეუსრულებდა. მისი ცოლად შერთვის შემდეგ ამფიარაოსმა ადრასტოსი არგოსიდან განდევნა. ერიფილემ აიძულა ამფიარაოსი მონაწილეობა მიეღო თებეს წინააღმდეგ ლაშქრობაში მიუხედავად იმისა, რომ ქმარმაც და ცოლმაც იცოდნენ, რომ ამფიარაოსი ამ ომში უნდა დაღუპულიყო. ომში წასვლის წინ ამფიარაოსმა თავის შვილებს ალკმეონსა და ამფილოქეს დაავალა, სამაგიერო გადაეხადათ ერიფილესათვის. თებე კარებთან წარუმატებლობის შემდეგ, ამფიარაოსი გაქცევისას მიწამ ჩაყლაპა. ამის შემდეგ მას ღმერთებმა უკვდავება აჩუქეს. ამფიარაოსის კულტი საბერძნეთის ბევრ ქალაქში იყო გავრცელებული. ამფიარაოსის ტაძრებთან იყო სამისნოებიც. ამფიარაოსი წინაბერძნული მოსახლეობის ღვთაება ჩანს.
ამორძალები

ამორძალები ან ამაზონები — მითური მებრძოლი ქალები, რომლებიც, მითების თანახმად, ცხოვრობდნენ მეოტიდის (აზოვის) ზღვისა და პონტოს ზღვის სანაპიროზე ან მცირე აზიაში. შთამომავლობის შენარჩუნების მიზნით, ამორძალები უკავშირდებოდნენ უცხოტომელ მამაკაცებს და შემდეგ კვლავ სამშობლოში უშვებდნენ. ამის შემდეგ, თუ ვაჟი შეეძინებოდათ, მამასთან გზავნიდნენ, ხოლო ქალებს მეომრებად ზრდიდნენ. ზოგიერთი ძველი მითის მიხედვით, იმ მიზნით, რომ მარცხენა ძუძუს იარაღის ხმარების დროს ხელი არ შეეშალა, ბავშვობაშივე ამოწვავდნენ ხოლმე. ამ მითს ეყრდნობა ზოგიერთი მეცნიერი ამორძალის (ამაძონის) ეტიმოლოგიის დადგენისას („ამაზონ“ ბერძნულად შეიძლება უძუძოს მნიშვნელობით გავიგოთ), მაგრამ ხელოვნების ნიმუშებში ამაძონები გამოსახული არიან ლამაზ, კუნთმაგარ ქალებად, ყოველგვარი დამახინჯებისა და ამომწვარი ძუძუს გარეშე. ამორძალებთან მრავალი მითია დაკავშირებული. მაგალითად, ჰერაკლე იტაცებს ამორძალების დედოფლის — ჰიპოლიტას ქამარს; თეზევსი იტაცებს ამორძალების დედოფალს — ანტიოპეს და ცოლად ირთავს; ამორძალები, დედოფალ პენთესილეას მეთაურობით, ეხმარებიან ტროელებს ტროას ომის დროს, აქილევსი პენთესილეას კლავს ომში და სხვა.

ამორძალთა იარაღი იყო ორპირი ცული, მშვილდ-ისარი, შუბი, ნახევარმთვარისებრი ფარი. თქმულებები ამორძალების შესახებ შეიქმნა წინაბერძნულ საზოგადოებაში და უნდა ასახავდეს მატრიარქატის ეპოქას. ლეგენდამ პოპულარობა მოიპოვა შუა საუკუნეებში, კერძოდ დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების პერიოდში, როდესაც მათი ადგილსამყოფელის ძებნაც კი დაიწყეს. ამაძონების სახელთანაა დაკავშირებული ამერიკის უდიდესი მდინარის სახელწოდება „ამაზონი“. ამორძალთა სახეები წარმოდგენილია არაერთ მხატვრულ ნაწარმოებში. მაგალითად, ცნობილია ფიდიასის ქანდაკება „დაჭრილი ამორძალი“. გადატანითი მნიშვნელობით, ამორძალებს უწოდებენ მებრძოლ, ვაჟკაცური თვისებების მქონე ქალებს.

არის ვერსიები, რომ ამორძალები რეალურად არსებობდნენ. ევჰემერისტები იმასაც ამტკიცებენ, რომ ამორძალები მამაკაცები არიან. მათი აზრით, ისინი სინამდვილეში არსებობდნენ, მაგრამ მართლა ქალები კი არ იყვნენ, როგორც ამას ძველი მითოგრაფები გადმოგვცემენ, არამედ წვერ-ულვაშგაპარსული და თმამოშვებული მამაკაცები.
თუხარისი

თუხარისი — ისტორიული პუნქტი სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, ციხე-ქალაქი. მდებარეობდა კლარჯეთში, ტაოსა და კლარჯეთის საზღვართან.

ეტიმოლოგია
თუხარისის სახელწოდება ქართლის ცხოვრების მიხედვით იშიფრება შემდეგ ნაირად - თუ ხარ ის (ციხე).

ისტორია
ძვ. ქართული ტრადიციის თანახმად, თუხარისი საქართველოს უძველესი ციხექალაქთაგანია; დააარსა ქართველთა ერთ-ერთმა ლეგენდარულმა ეთნარქმა — ოძრხოსმა. საუკუნეში თუხარისსა და კლარჯეთს ბიზანტია დაეუფლა. საუკუნის ნახევარში თუხარისი კვლავ ქართლის სამეფოს დაუბრუნდა.

შემდგომში იგი "ქართველთა საკურაპალატოში" (ტაო-კლარჯეთის სამთავროში) შედიოდა. - საუკუნეებში თუხარისი იყო ჯაყელთა საგვარეულოს ცენტრი და ერისთავთა რეზიდენცია. საქართველოს სამეფო-სამთავროებად დაშლის ( ს.) შემდეგ სამცხე-საათაბაგოს ერთ-ერთი ცენტრი გახდა. საუკუნეში საქართველოს სხვა მიწაწყალთან ერთად ოსმალეთმა მიიტაცა.

ლოკალიზაცია
თუხარისის ციხის ზუსტი ლოკალიზაცია დღემდე დაუდგენელია.

ვახუშტი ბატონიშვილის მიხედვით ის შავშეთში, ტბეთის თავზე მდებარეობდა.

ივანე ჯავახიშვილის რუკაზე ის ჭოროხის მარჯვენა ნაპირზე მდებარეობდა არტანუჯსა და იშხანს შორის.
თქმა

თქმა — საერთო სახალხო ენის ტერიტორიული სახესხვაობა. თქმა კილოკავზე მცირე ერთეულია, მოიცავს მომიჯნავე სოფლების ან მთლიანად ერთი რაიონის მეტყველებას. ცნობილია შიგნიკახური კილოკავის ყვარლური თქმა, ქვემოიმერული კილოკავის ვანური თქმა და ა. შ. თქმები ერთმანეთისაგან განსხვავდება ფონეტიკურ-გრამატიკული და ლექსიკურ-სტილისტიკური ნიშნებითა და გამოთქმის თავისებურებებით.
ბერძნული მითოლოგია

ძველბერძნული მითოლოგია — ნაკრები ძველი ბერძნების მითებისა და ისტორიების, რომლებიც მათ ღმერთებსა და გმირებს, ასევე სამყაროს მოწყობას და მათი საკუთარი კულტისა და რიტუალური პრაქტიკის დასაბამსა და მნიშვნელობას ეხება. თანამედროვე მკვლევრები ამ მითებს იყენებენ ძველი საბერძნეთისა და ძველი ბერძნული ცივილიზაციის რელიგიური და პოლიტიკური ინსტიტუტების შესასწავლად, ასევე თვით ამ მითების შექმნის ბუნების გამოსაკვლევად.

ბერძნული მითოლოგია წარმოდგენილია როგორც თხრობით ფორმის ნიმუშების დიდი რაოდენობით, ასევე გამომსახველობით ხელოვნებაშიც, როგორიცაა მაგ. მხატვრობა კერამიკულ ლარნაკებზე და მისთ. ბერძნულ მითებში ახსნილია სამყაროს დასაბამი და სხვადასხვა ღმერთების, ქალღმერთების, გმირებისა თუ მითური ქმნილებების ცხოვრებისა და თავგადასავლების დეტალები. ეს ამბები თავდაპირველად ზეპირსიტყვიერად ვრცელდებოდა ზეპირ-პოეტური ტრადიციით, თუმცა ამჟამად ბერძნული მითები ძირითადად ბერძნული ლიტერატურიდან არის ცნობილი. უძველესი ლიტერატურული წყარო, ილიადასა და ოდისეას ეპიკური პოემები, ძირითადად ტროას ომის გარშემო მომხდარ მოვლენებს მოგვითხრობს. ჰომეროსის თანამედროვე ჰესიოდოსის ორი პოემა, „თეოგონია“ და „შრომები და დღეები“ მოიცავს სამყაროს გენეზისის აღწერას, ღვთიური მმართველების იერარქიას, ადამიანთა ცხოვრების ეპოქებს, მსხვერპლთშეწირვის პრაქტიკის დასაბამს და მისთ. მითები ასევე შემონახულია ჰომეროსის ჰიმნებში, ძვ. წ. საუკუნის პერიოდის ტრაგედიებში, ელინისტური ეპოქის მწერალთა და მეცნიერთა ნაშრომებში, რომის იმპერიის პერიოდის მწერლების, როგორიცაა პლუტარქე და პუსანიასი, წერილებში.

ბერძნულ მითოლოგიას უდიდესი გავლენა ჰქონდა დასავლური ცივილიზაციის კულტურაზე, ხელოვნებასა და ლიტერატურაზე და დღემდე დასავლური მემკვიდრეობისა და ენის ნაწილად რჩება ძველ დროში ბერძნებს სწამდათ, რომ სამყაროს ძლევამოსილი უკვდავი ღმერთები მართავდნენ. ხოლო ამბებს ღმერთებზე და გმირებზე მითები ეწოდება. ძველი ბერძნები მითურ სცენებს ლარნაკებზე, თასებსა და სხვა ნივთებზე ხატავდნენ. ასე რომ, მითები ასეთი გზითაც შემოგვრჩა. 2000 წლის წინ საბერძნეთი ქანდაკებებითა და მითური ფრიზებით იყო დამშვენებული მრავალი ტაძარი იყო აღმართული. მაგრამ დღეს მათგან ნანგრევებიღაა შემორჩენილი.

ღმერთები
დამატებითი ლიტერატურა