აზერბაიჯანის ქედები

აზერბაიჯანის ტერიტორია გამოირჩევა მრავალფეროვანი რელიეფით, სადაც განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს მთიანეთს. ქვეყნის ჩრდილოეთიდან სამხრეთამდე რამდენიმე მნიშვნელოვანი ქედი იშლება, რომლებიც არა მხოლოდ ბუნებრივ, არამედ ისტორიულ და კულტურულ მნიშვნელობასაც ატარებენ.

უმეტესი ნაწილი (50%-ზე მეტი) 400-500 მეტრის სიმაღლიდან იწყება მთის ქედებით, ხოლო ქვედა არაქსის დაბლობებში სიმაღლე 800-1000 მ აღწევს. კონკრეტული ადგილები კი, როგორიცაა თალიშების მთისწინეთი, ჯეირანჩოლი და სხვა, მდებარეობენ 100-120 მეტრზე. ქვემო კასპიის ზღვის ტერიტორია კი განსაკუთრებით დაბალია, მისი სიმაღლე 0-50 მეტრია.

მიწის სიმაღლეების ამპლიტუდა კასპიის ზღვის ოკეანის დონიდან 28 მ-სა და ბაზარდუზუს მწვერვალის 4466 მ სიმაღლამდე მერყეობს. ისევე როგორც მთები, ქვეყნის დაბლობები და ვაკეები სხვადასხვა სიმაღლეებზეა განლაგებულია, რაც აზერბაიჯანის ოროგრაფიული ერთეულების სირთულეს ქმნის. ქვეყნის მთავარი ოროგრაფიული ერთეულებია დიდი კავკასიონის, მცირე კავკასიონის და თალიშის მთის სისტემები, სამურ-დავაჩის დაბლობი და მტკვრის დაბლობი.

მხარეების სიმაღლეები ცვალებადია: 18% ტერიტორია მდებარეობს 0-200 მეტრზე, 24% 200-500 მეტრზე, 15.5% 500-1000 მეტრზე, 15.5% 1000-2000 მეტრზე, 6.5% 2000-3000 მეტრზე, ხოლო 1% 3000 მეტრზე ზემოთ. აზერბაიჯანის საშუალო სიმაღლე 384 მეტრია.

დიდი კავკასიონი
დიდი კავკასიონის მთათა სისტემა აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე მხოლოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილს მოიცავს. მთავარი ოროგრაფიული ერთეულებია მთავარი კავკასიონის ქედი (წყალგამყოფი ქედი) და მისი გვერდითი ქედი. მთავარი კავკასიონის ქედი ტინოვ-როსოს მწვერვალიდან (3385 მ) იწყება, რომელიც აზერბაიჯანის, საქართველოსა და დაღესტნის საზღვარზე მდებარეობს, და სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით გადის. მთის ქედი წარმოადგენს სამხრეთ ფერდობს, ხოლო ჩრდილოეთი ფერდობი განლაგებულია დაღესტნის ავტონომიური რესპუბლიკის მახლობლად.

მთავარი ქედი, რომელიც 3000 მეტრზე მეტ სიმაღლეს აღწევს, ფართოვდება და მცირდება, და მისი სიმაღლე ზოგიერთ ადგილებში 4000 მეტრს აჭარბებს (მაგალითად, ბაზარდუზუ - 4466 მ, თუფანდაგი - 4191 მ, ბაზარიურდი - 4126 მ). ქედი, რომელიც მდინარეთა ხეობებით იყოფა, ხშირად პარალელურად გადადის გობუსტანის დაბალ მთიან მონაკვეთზე, საიდანაც ის გრძელდება აფშერონის ნახევარკუნძულამდე.

გვერდითი ქედი გადის მთა შაჰდაღიდან (4243 მ), სამხრეთ-აღმოსავლეთით ეშვება და ბეშბარმაგის მთამდე (546 მ) აღწევს. ეს ქედი ცალკეულ პლატოების მასივებად იყოფა და მდინარეების ხეობებითაა გამოყოფილი (გუსარი, გუდიალი და სხვა).

სამურ-დავაჩის დაბლობი აზერბაიჯანში გადის კასპიის ზღვის გასწვრივ, ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით, მდინარე სამურიდან სუმგაითჩაისკენ. დაბლობის განიერი ნაწილი ზღვის დონიდან 28 მ-ით დაბლა მდებარეობს, ხოლო მისი სიმაღლე 200-250 მ აღწევს. 10-25 მეტრი მაღალი ტერასები განლაგებულია ვაკეებზე.

სამი მთავარი ოროგრაფიული ერთეული — დიდი კავკასიონის მთავარი ქედი, გვერდითი ქედი და სამურ-დავაჩის დაბლობი ერთიანობაში აზერბაიჯანის ამომტვრეულ რელიეფს ქმნიან, სადაც მთები, მდინარეები და ვაკეები სხვადასხვა სიმაღლეებზე გადაინაცვლებს.

მცირე კავკასიონი
მცირე კავკასიონის მთათა სისტემა აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე რამდენიმე ქედით არის წარმოდგენილი, რომელთაგანაც არ აქვს მთავარი წყალგამყოფი. ქედები გადაჭიმულია სხვადასხვა მიმართულებით: მუროვდაღი, ყარაბაღი, მიხტოკიანი, შაჰდაღი, აღმოსავლეთ გოიჩა, ზანგეზური და დარიალაიაზის ქედები.

შაჰდაღის ქედი ჩრდილო-დასავლეთით 2901 მ სიმაღლის მწვერვალით იწყება და ხინალდაღის მწვერვალამდე გრძელდება (3367 მ). მუროვდაღი (3724 მ) გადის ხინალდაღის აღმოსავლეთით. ყარაბაღის ქედი გადაჭიმულია მდინარე არაქსამდე და მისი უმაღლესი მწვერვალი ყიზყალასია (2843 მ).

ზანგეზურის ქედი, რომელიც ყველაზე მაღალია მცირე კავკასიონის ქედებს შორის მდინარე არაქსამდე გრძელდება. ამ ქედის სამხრეთ კალთები ექსტრუზიულ ფორმაციებსა და ლაკოლითებს მოიცავს. დიალალაიაზის ქედი არაქსისსკენ გრძელდება. მისი უმაღლესი მწვერვალია მთა კიუკიუ (3210 მ).

ყარაბაღის ვაკე, რომელიც ზანგეზურისა და ყარაბაღის ქედებს შორის მდებარეობს, 2000-2500 მ სიმაღლით, შეიცავს ვულკანურ კონუსებს, როგორიცაა გიზილბოღაზი (3581 მ).

თალიშის მთები
თალიშის მთათა სისტემა არაქსის დეპრესიის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს და ძირითადად თალიშის, პეშტიასარისა და ბუროვარის ქედებისგან შედგება, რომლებიც ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთისკენ მიემართებიან. ყველაზე გრძელი და უმაღლესი თალიშის ქედია (2500 მ-მდე), რომელიც ირანთან საზღვარზე გადის. ქედები განივი ბილიკებით დაკავშირებულია და ჩაღრმავებებს ქმნიან . ლენქორანის დაბლობი კი თალიშის მთებსა და კასპიის ზღვას შორის მდებარეობს.

მტკვრის დაბლობი, რომელიც აზერბაიჯანის ცენტრალურ ნაწილშია, მთავარ ოროგრაფიულ ერთეულს წარმოადგენს და სიმაღლით 28 მ-დან 500 მ-მდე მერყეობს. მდინარეები მტკვარი და არაქსი ამ ტერიტორიას მილ-ყარაბაღის, შირვანის და მუღან-სალიანის დაბლობებად ჰყოფს.