iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ესპლანადა

ესპლანდა ( ლათინურიდან  — გადასწორება) — ცარიელი, უშენი ადგილი ციხესიმაგრის წინ. მოწინააღმდეგეს რომ გართულებოდა თავდასხმა ციხესიმაგრეზე, მის წინ ადგილს ცარიელს ტოვებდნენ, მოჭრიდნენ ყველა ხეს და აკრძალავდნენ ხოლმე საცხოვრებელი სახლების მშენებლობას. ამის გამო მტერი შეუმჩნევლად ვერ მიუახლოვდებოდა სიმაგრეს ისე, რომ სროლისგან დაცული ყოფილიყო.

ამჟამად ამ სიტყვას გააჩნია შემდეგი მნიშვნელობები:

ცარიელი, უშენი ადგილი სიმაგრის ან ქალაქის კედლებსა და ახლომახლო ნაგებობებს შორის (სამხ.);
მოედანი დიდი შენობის წინ;
განიერი ქუჩა, რომლის შუაში ხეივანია.
ესტაკადა

ესტაკადა — მიწისზედა (ან წყალზედა) ხიდური ნაგებობა, რომელზეც დედამიწის ზედაპირიდან გარკვეულ სიმაღლეზე გაყვანილია რკინიგზა (რკინიგზის ესტაკადა), საავტომობილო გზა (საავტომობილო ესტაკადა) და ა. შ., რათა შესაძლებელი იყოს ესტაკადის ქვეშ მდებარე სივრცის გამოყენება მოძრაობისათვის ან სხვა მიზნით. იგი შედგება ბურჯებისა (დგარი და სხვა) და მალის ნაშენისაგან. მასალის მიხედვით ესტაკადა არის რკინაბეტონის, ფოლადის, ხის, ხოლო კონსტრუქციის მიხედვით — კოჭური, დოინჯიანი, ჩარჩოიანი და სხვა.
ესტონური საბეკონე ღორი

ესტონური საბეკონე ღორი — ჩამოყალიბდა ადგილობრივი ღორის შეჯვარებით ძირითადად დანიურ კერატთან, აგრეთვე გერმანული, ფინური და შვედური (ლანდრასის) ჯიშის ღორებთან. 1961 წელს დამტკიცდა ჯიშად. ესტონური საბეკონე ღორი მაგარი კონსტიტუციისაა, აქვს გრძელი სხეული, წვრილი ძვალეული, ხორცოვანი კისერი და დამრგვალებული ბარკლები. საშუალო განაზომებია (სმ-ობით): სხეულის სიგრძე კერატისა 180-184, გულმკერდის ირგვლივი 160-165; ნეზვისა, შესაბამისად, 164-165, 144-152. ცოცხალი მასა კერატისა 288-350კგ, ნეზვისა 233-250 კგ. ნაყოფიერება 11-12 გოჭი, მერძეულობა 70-80 კგ. დღეღამური საშუალო წონამატი 700 გ-მდე. საკვების ანაზღაურება 3,9-4 საკვები ერთეული. 6 თვისა იწონის 100 კგ. იყენებენ ხალასი და სამრეწველო მოშენებისათვის. გავრცელებულია ბალტიისპირეთში, რუსეთში, მოლდოვასა და სხვაგან.
ესტონური შავთავა ცხვარი

ესტონური შავთავა ცხვარი — სახორცე-სამატყლე მიმართულების ნახევრად წმინდამატყლიანი ცხვრის ჯიში. გამოყვანილია ესტონეთში საუკუნის დასაწყისში. ცოცხალი მასა ერკემლისა 70-90 კგ, ნერბისა 40-85 კგ. მატყლის ნაპარსი ერკემლისა 3,6 კგ (მაქსიმალური 7,7 კგ), ნერბისა 3,2 კგ, მატყლის სიგრძე 7-8 სმ. წმინდა მატყლის გამოსავალი 60%-მდეა. მატყლი 56—60 ხარისხისაა. მოშენებულია ესტონეთში და რუსეთის ზოგიერთ რაიონში.
ეტიოლირებული მცენარეები

ეტიოლირებული მცენარეები ( — გაუფერულება (ითქმის მცენარეებზე)) — მცირე სინათლეზე ან სიბნელეში გაზრდილი მცენარეები. ეტიოლირებული მცენარეები მკრთალი მწვანე ან ღია ყვითელია, რაც ქლოროფილის ნაკლებობით ან უქონლობით აიხსნება. აქვთ წაგრძელებული მუხლთშორისები, განუვითარებელი ფოთლები (მარცვლოვნებს პირიქით, ფოთლები უგრძელდებათ), სუსტად განვითარებული მექანიკისა და გამტარი ქსოვილები. ეტიოლირებული მცენარეები ხანმოკლე განათებითაც კი სწრაფად მწვანდებიან. ზოგი ბოსტნეულის ეტიოლირებულ ორგანოებს — კომბოსტოს შიგნითა ფოთლებს, სატაცურის ყლორტებს, რომლებიც სპეციალურად დაყრილ მიწაში იზრდება და სხვა, ხმარობენ საჭმელად. დროებით ეტიოლირებას იყენებენ მრავალი დეკორატიული მცენარის (სუმბულის, შროშანისა და სხვა) საყვავილე ყლორტის განვითარების დასაჩქარებლად.
ეფა

ეფა — შხამიანი გველების გვარი გველგესლასებრთა ოჯახისა. თავი და სხეული დაფარული აქვთ წიბოვანი ქერცლით. გავრცელებულია ჩრდილოეთ აფრიკაში, შუა, სამხრეთ და სამხრეთ-დასავლეთ აზიაში, ცნობილია 8 სახეობა, რონელთაგან შუა აზიაში გვხვდება ქვიშის ეფა (გავრცელებულია აღმოსავლეთით არალის ზღვასა და მდინარე სირ-დარიამდე). მურა ან მორუხო ფერისაა. თავზე აქვს ჯვრის მსგავსი თეთრი ხალი. სხეულის სიგრძე 76 სმ აღწევს. ბინადრობს უმთავრესად ქვიშნარზე. აქტიურია ძირითადად ბინდში და ღამით. იკვებება წვრილი ხერხემლიანებითა და ფეხსახსრიანებით. კვერცხცოცხლადმშობია. აქვს ძლიერი შხამი, რომელიც სახიფათოა ადამიანისათვისაც.
ეფრემი

ეფრემი — - საუკუნეების მიჯნის ქართველი მინიატიურისტი და კალიგრაფი. ცნობილია მის მიერ 1300 წელს გადაწერილი მოქვის ოთხთავის ხელნაწერზე დართული ანდერძიდან.

ეფრემმა სახარება მოქვის ეპისკოპოსის დანიელის შეკვეთით გადაწერა. ეს ერთ-ერთი უმდიდრესი ქართული ხელნაწერია მინიატიურებისა და მორთული საზედაო ასოების რაოდენობის მხრივ (152 მინიატიურა, 531 საზედაო ასო). ხელნაწერის მორთულობა ტრადიციულია: 10 კამარა, ვედრება, მახარებლები ყოველი სახერების წინ, თავსამკაულები, მინიატიურები სახარების სიუჟეტებით და საზედაო ასოებით. საგანგებოდ უნდა მოვიხსენიოთ სიუჟეტის მხრივ იშვიათი გამოსახულება — ქრისტეს გენეალოგიური ხე და ღვთისმშობელი ყრმით, რომელთა წინაც მუხლი მოუყრია დანიელ მოქველს. ეფრემი მორთულობისთვის იყენებს მცენარეებს, ფრინველებისა და ცხოველთა ფიგურებს. სახარების საზედაო ასოების ნაწილი კვანძებიანი ფერადი ზოლებით (ოქროსი, ლურჯი, წითელი) არის გამოყვანილი, ზოგი ფიგურა საკმაოდ რეალისტურადაა გადმოცემული.
ეფრემ მაწყვერელი

ეფრემ მაწყვერელი — აწყურის ეპისკოპოსი (მაწყვერელი) დაახლოებით 845-885 წლებში. მის შესახებ ცნობები დაცულია გიორგი მერჩულის „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში“.

დაიბადა ქართლში, დიდებული აზნაურის ოჯახში, იზრდებოდა ხანძთის მონასტერში, შემდეგ ცხოვრობდა ნეძვის მონასტერში. იყო გრიგოლ ხანძთელის მოწაფე. წყაროებში იხსენიება „დიდი ეფრემის“ სახელით. ეფრემ მაწყვერელი სარგებლობდა დიდი ავტორიტეთით, მან კათოლიკოს არსენ -ის წინააღმდეგ მოწყობილი ძლიერი დაჯგუფება მშვიდობიანი გზით დაშალა, კათოლიკოსს შეარიგა უკმაყოფილო ეპისკოპოსები და მთავარი გვარამ მამფალი. ერთ-ერთი ვერსიით, ეფრემ მაწყვერელის მცდელობით ქართულმა ეკლესიამ იერუსალიმის პატრიარქის სერგის (843-859) თანხმობით მიიღო უფლება „მირონის კურთხევისა“ ქართლში, თუმცა ზოგიერთი მკვლევარი თვლის, რომ მირონის კურთხევის უფლება მცხეთის ეკლესიას მანამდეც ჰქონდა. ეფრემი დაუკრძალავთ აწყურის ტაძარში. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ შერაცხულია წმინდანად, მისი ხსენების დღეა 17 (30) აპრილი.
ნატიფი ხელოვნების სასახლე (მეხიკო)

ნატიფი ხელოვნების სასახლე — მთავარი ოპერის თეატრი მეხიკოში, მექსიკა. შენობის პროექტი 1901 წელს შეიქმნა და ეკუთვნის იტალიელ არქიტექტორ ადამო ბოარის, თუმცა მშენებლობა 1934 წლამდე გრძელდებოდა. შენობაში გაერთიანებულია თვალისმომჭრელი არტ-დეკო ინტერიერი დიდებულ არტ-ნუვო ექსტერიერთან. შენობის კონსტრუქცია იმდენად მძიმეა, რომ ის წელიწადში რამდენიმე სანტიმეტრით იძირება მშენებლობის დასრულების შემდეგ.
ალექსანდერპლაცი

ალექსანდერპლაცი (გერმ. , ალექსანდრეს მოედანი) — ბერლინის ერთ-ერთი ყველაზე განთქმული მოედანი.

მოედანზე, ისევე როგორც მთელ ბერლინში, შერწყმულია წარსულისა და თანამედროვე არქიტექტურა. ეს მოედანი მუდამ ხალხმრავალი და ხმაურიანია. აქ იკვეთება ბერლინის მეტროპოლიტენის სამი ხაზი, ასევე ტრამვაისა და სწრაფი მატარებლების ხაზები. ამ სატრანსპორტო კვანძს ყოველდღიურად ნახევარი მილიონი ადამიანი იყენებს.

1805 წელს ამ ადგილას მდებარეობდა დიდი სავაჭრო მოედანი, რომელსაც მოგვიანებით რუსი მეფის ალექსანდრე -ის სახელი დაერქვა. მოსახლეობის სწრაფი ზრდისა და ინდუსტრიალიზაციის შედეგად ალექსანდრეს მოედანი პუპულარული გახდა მოსახლეობის ღარიბ ფენებში. 1966-70 წლებში მოედნის ირგვლივ საფუძვლიანი განაშენიანება განხორციელდა: მრავალი ახალი შენობა აშენდა და მოედანი დასავლეთ ბერლინისკენ გაფართოვდა. გაჩნდა მაღლივი სასტუმრო (123 მ), უზარმაზარი სავაჭრო ცენტრი, და მოგვიანებით სატელევიზიო ანძა. თუმცა აქვე შემორჩა ომამდელი შენობებიც, მათ შორის ალექსანდერჰაუზი და ბეროლინაჰაუზი.

ყოფილი გდრ-ის არქიტექტურაზე მნახველს მოედანზე მიანიშნებს დიდი საათი, რომლის მიხედვით შეიძლება მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში დროის გაგება და შადრევანი, რომელსაც ადრე ხალხთა მეგობრობის შადრევანი ერქვა. ამჟამად მიმდინარეობს მოედნის ძირფესვიანი რეკონსტრუქცია, რომელიც 2015 წლისთვის უნდა დასრულდეს.
ექვსკბილა ქერქიჭამია

ექვსკბილა ქერქიჭამია — მავნე მწერი ქერქიჭამიების ოჯახისა. აქვს 6-7,7 მმ სიგრძის შავი სხეული. ზედა ფრთების ბოლოები ჩაღრმავებულია და გვერდებზე 6=6 კბილი აქვს (აქედან წარმოდგება სახელწოდება). მატლი თეთრია, რკალივით მოხრილი, კვერცხი ბრჭყვიალა, თეთრი, მრგვალი. აზიანებს ფიჭვს, იშვიათად — ნაძვს. საქართველოში ნაძვის ტიპური მავნებელია. ხოჭო სახლდება ღეროზე ქერქქვეშ და აკეთებს სადედე და სანაღმე სავალებს. დაზამთრებისას ხოჭო სანაღმე სავალიდან ჩადის 3-4 სმ-ზე მერქნის სიღრმეში. დაზიანებულ მერქანზე ვითარდება მერქნის სიდამპლის გამომწვევი სოკოები. სადედე სავალში ხოჭო დებს 100-150 კვერცხს. აქვს ერთ- ან ორწლიანი გენერაცია. ბრძოლის ღონისძიებანი: სანიტარული-პროფილაქტიკური საშუალებები, ახლად დაზიანებული ხეების აღრიცხვა და დამუშავება, გაქერქვის ადგილებზე ჰექსაქლორანიანი ზეთის 20%-იანი ემულსიის შესხურება, საჭერი ხეების (ხელოვნური, ბუნებრივი, ქიმიური) გამოყენება.
ზეგაანი

ზეგაანი — სოფელი საქართველოში გურჯაანის მუნიციპალიტეტის (მუკუზნის ადმინისტრაციულ ერთეულში (კახეთის მხარე). გომბორის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე ჭერმისხევის (ალაზნის მარჯვენა შენაკადი) მარჯვენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 460 მეტრზე, გურჯაანიდან 10 კმ დაშორებით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 443 ადამიანი. სოფელში არის საჯარო სკოლა. სოფლის მახლობლად მდებარეობს ზეგაანის მონასტერი.

ისტორია
ისტორიულ წყაროებში სოფელი მოხსენიებულია 1797 წელს, როდესაც მეფე ერეკლე -ს მეფისა და ქვეყნის წინაშე დამსახურებისთვის უბოძებია გარსევან ჭავჭავაძისთვის სოფლები: ზეგაანი, წინანდალი, ნაფარეული და მუღანლო.

ზეგანი ამაღლებულ ადგილს ჰქვია და ეს სოფელი შემაღლებულ ადგილზე მდებარეობს და ამიტომაც მას „ზეგაანი“ ეწოდა.

ისტორიული წყაროებით, მევენახეობა-მეღვინეობის განვითარებას სოფელ ზეგაანში საფუძველი ჩაუყარა პოეტმა ალექსანდრე ჭავჭავაძემ, რომელმაც ვენახები გააშენა. მოგვიანებით, ალექსანდრე ჭავჭავაძის მემკვიდრეებმა ვალების გამო მამულები ბანკში დააგირავეს, რომელმაც ვალების გადაუხდელობის გამო მამულები მიჰყიდა, კახეთის საუფლისწულო მამულების დეპარტამენტს. 1895 წელს დეპარტამენტმა ააშენა, დიდი ღვინის სარდაფი და გააშენა ვენახის ზვრები. ზეგაანში წარმოებული ღვინოების რეალიზაცია ხდებოდა როგორც საქართველოში, ასევე რუსეთში და სხვა ქვეყნებში.

სოფლის მთავარი დღესასწაული არის „ყველაწმინდობა“.

დემოგრაფია
სოფელ ზეგაანში გავრცელებული გვარებია: სირბილაშვილი, თოდაშვილი, ჩაგელიშვილი, ჭიღლაშვილი და ზაზაშვილი.

გალერეა
ეჰანისებრნი

ეჰანისებრნი  — ზღვის თევზების ოჯახი სტავრიდისნაირთა რიგისა. აქვთ თითისტარისებრი სხეული, თავზე — მისაწოვარი, რომელიც სახეცვლილ ზურგის პირველ ფარფლს წარმოადგენს. გავრცელებული არიან ყველა თბილ ზღვაში. ცნობილია 10 სახეობა, რომელთაგან ყველაზე საყურადღებოა ჩვეულებრივი ეჰანი , რომლის სხეულის სიგრძე 90 სმ აღწევს. ეჰანი მისაწოვრით მუცელზე ემაგრება ზვიგენს, ზღვის ვეშაპს. გემის ძირს და ამგვარად დიდ მანძილს გადის. გზადაგზა შოულობს საკვებს. ზოგან მოსახლეობა ეჰამის ხორცს საკვებად იყენებს.
ეწრის გვიმრა

ეწერის გვიმრა — მრავალწლოვანი სპოროვანი, ფესურიანი მცენარე გვიმრისებრთა ოჯახისა. მისი სიმაღლე 2 მ აღემატება. ფოთოლი ფრთისებრ დანაკვთული აქვს, მრავლდება ფესურითა და სპორებით.

გავრცელებულია უმეტესად დასავლეთ საქართველოს ტყის ზონაში, ზღვის დონიდან 1800 მ-მდე. ჭარბტენიან ადგილებს ვერ ეგუება. ძნელად მოსასპობი სარეველაა, ასარევლიანებს პლანტაციებსა და ნათესებს.

მის წინააღმდეგ ბრძოლის საუკეთესო საშუალებაა ნიადაგის ღრმად დამუშავება და ფესურების ამოკრეფა. იყენებენ ქიმიურ მეთოდსაც.
ექინოკოკი

ექინოკოკი , ცხოველი თასმისებური ჭიების კლასისა. სქესმწიფე ექინოკოკის სიგრძეა 2-8 მმ. თავზე ორი წყება კაუჭებით შეიარაღებული ხორთუმი აქვს. სხეული შედგება 3-4 პროგლოტიდისაგან. ლარვას ბუშტის ფორმა აქვს და ამოვსებულია შუამავალი მასპინძლის სისხლიდან გამოყოფილი სითხით. ექინოკოკი სქესმწიფე სტადიის დროს პარაზიტობს მტაცებლების (ძაღლი, მგელი, ტურა) წვრილ ნაწლავში, ლარვული სტადიის დროს ძირითადად შუამავალი მასპინძლის (ჩლიქოსნები და ადამიანი) ღვიძლსა და ფილტვებში, შესაძლებელია ყველა შინაგან ორგანოსა და ქსოვილში, გარდა საჭმლის მომნელებელი ტრაქტისა. დეფინიტური (ძირითადი) მასპინძლის ექსკრემენტთან ერთად ექინოკოკის კვერცხებით ბინძურდება ნიადაგი, წყალი, მცენარეულობა და თვით ცხოველიც. კვერცხი სხვადასხვა გზით ხვდება შუამავალი მასპინძლის პირში და შემდეგ კუჭში, სადაც თავისუფლდება გარსისაგან. კვერცხიდან გამოსული ჩანასახი (ონკოსფერა) გადადის ნაწლავში, აქედან სისხლში ან ლიმფურ სისტემაში და სისხლის ნაკადით ამა თუ იმ ორგანოში ხვდება. ექინოკოკი იწვევს ექინიკოკოზს, რომელიც შუამავალ მასპინძელს უმთავრესად ძაღლისაგან, იშვიათად კი მგლისაგან შეეყრება.
ექიურიდები

ექიურიდები — უხერხემლო ცხოველთა კლასი რგოლოვანი ჭიების ტიპისა. მათი 1-იდან 20 სმ-მდე სიგრძის ტომრისებური სხეული გრუნტშია ჩაფლული. სხეულის წინა ბოლოზე აქვთ 1 მ-მდე სიგრძის, ზოგჯერ ორლაპოტიანი მოძრავი ხორთუმი, რომლის წინა კიდეზე გრძნობის ორგანოებია განლაგებული (ზოგჯერ ისინი თავდაცვის ფუნქციას ასრულებენ). ხორთუმს აქვს რეგენერაციის უნარი. სქესმწიფე ექიურიდების სხეული დაუნაწევრებელია. სეგმენტაციის ნიშნები მხოლოდ ლარვულ სტადიაში აქვთ შერჩენილი. ექიურიდების ზოგ წარმომადგენელს (ბონელიას გვარისა) მკაფიოდ აქვს გამოხატული სქესობრივი დიმორფოზმი. ექიურიდების კლასში 70-მდე სახეობაა, რომლებიც ოკეანის ღრმა ფენებში ბინადრობენ.
ეშმაკის მათრახი

„ეშმაკის მათრახი“ — ქართული ყოველკვირეული იუმორისტული ჟურნალი, გამოდიოდა თბილისში 1907–1908, 1915–1917 და 1919–1921 წლებში. სხვადასხვა დროს რედაქტორები იყვნენ თ. ბოლქვაძე და ნესტორ კალანდაძე (ეშმაკი); გამომცემლები — თ. ბოლქვაძე, ა. ბუკია, ე. ლომთათიძე და ს. თავართქილაძე. ჟურნალში ორიგინალური ნაწარმოებებთან ერთად დაბეჭდილია თარგმანებიც. მათ შორის ანტონ ჩეხოვის მოთხრობები. ჟურნალში კარიკატურებთან ერთად იბეჭდებოდა პამფლეტები, ფელეტონები და პუბლიცისტური წერილები.

ჟურნალი დაიხურა თბილისის გენერალ-გუბეტნატორის განკარგულებით 1908 წლის 11 აგვისტოს. მისი გამოცემა განახლდა 1915 წლის 1 მარტს. გამოდიოდა 1917 წლის ბოლომდე. შემდეგ „ეშმაკის მათრახის“ გამოცემა კვლავ შეწყდა და განახლდა 1919 წლის დეკემბერს. გამოდიოდა 1921 წლის 14 თებერვლამდე. შუალედში „ეშმაკის მათრახი“ გამოდიოდა სხვადასხვა სახელწოდებით: „მათრახი“, „მათრახი და სალამური“, „სალამური“, „ეშმაკის სალამური“, „ჩვენი სალამური“ და სხვა.

„ეშმაკის მათხარის“ მხატვრული გაფორმება, კარიკატურები და ნახატები ეკუთვნით ოსკარ შმერლინგსა, შალვა ქიქოძეს და მიხეილ ჭიაურელს. წამყვანი ავტორები იყვნენ „თაგუნა“ (შალვა შარაშიძე), „ეშმაკი“ (ნ. კალანდაძე), „მორიელი“ (ლ. ალექსაშვილი), „ბუტუნა“ (ს. ორაგველიძე).

„ეშმაკის მათრახი“ ასევე ეწოდებოდა ქართულ იუმორისტულ ალმანახს, რომელიც გამოდიოდა თბილისში 1909 წელს, გამოვიდა 2 ნომერი. გამომცემელი — ვ. ცქიტიშვილი.
ეშმაკის მახე

„ეშმაკის მახე“ — ქართული ყოველკვირეული ლიტერატურულ-იუმორისტული ჟურნალი, გამოდიოდა თბილისში 1911 წელს. გამოვიდა 15 ნომერი. ჟურნალში თანამშრომლობდნენ ნ. კალანდაძე (ეშმაკი), გ. ქუჩიშვილი, შ. შარაშიძე (თაგუნა), ვ. მელაქიაშვილი, ა. ბრეგვაძე და სხვები. კარიკატურები ეკუთვნის ო. შმერლინგს. რედაქტორ-გამომცემელი — გ. ჯაჭვაძე.
ბრიუგე

ბრიუგე — ქალაქი ბელგიაში, დასავლეთ ფლანდრიის პროვინციის დედაქალაქი. მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში.

ქალაქის ფართობი ჯამში 13,840 ჰექტარს აჭარბებს, მხედველობაში თუ მივიღებთ 1,075 ჰექტარსაც, რომელსაც ზეებრუგე (სანაპირო ზოლი, ითარგმნება, როგორც „ბრიუგე ზღვაზე“) მოიცავს. ქალაქის ისტორიული ცენტრი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შედის, ოვალური ფორმისაა და 430 ჰექტარს მოიცავს. ქალაქის მოსახლეობა 117,073 (2008 წლის 1 იანვრის მონაცემებით) ადამიანს შეადგენს, საიდანაც დაახლოებით 20 000 ქალაქის ცენტრში ცხოვრობს. გარეუბნის ფართობი 616 კმ² მოიცავს და 2008 წლის 1 იანვრის მონაცემებით, 255 844 მოსახლეს ითვლის.

ბრიუგეს ხანდახან მოიხსენიებენ, როგორც „ჩრდილოეთის ვენეციას“. ქალაქს მნიშვნელოვანი წილი უკავია ქვეყნის ეკონომიკაში მისი პორტის გამო. ერთ დროს ის მიიჩნეოდა „მსოფლიოს კომერციულ ცენტრად“.

სახელის წარმოშობა
ბრიუგეს შესახებ პირველი ჩანაწერები 840-875 წლებში გვხვდება. თვითონ სახელი „ბრიუგე“ ისტორიულ წყაროებში 1116 წლიდან მოიხსენიება. სავარაუდოდ, სახელი უნდა მომდინარეობდეს ძველი ნიდერლანდური სიტყვიდან „ბრუგ“, რაც „ხიდს“ ნიშნავს.

ისტორია
ადამიანის ქმედების პირველი ნაკვალევი ბრიუგეში გალების ეპოქაში გვხვდება. ძვ. წ. საუკუნეში მენაპიში ლაშქრობის შემდეგ იულიუს კეისარმა აქ პირველი საფორტიფიკაციო ნაგებობები ააგო მეკობრეთა შემოტევებისაგან თავდასაცავად. დაახლოებით საუკუნეში მთელი რეგიონი ფრანკებმა დაიპყრეს და ამ ტერიტორიას „პაგუს ფლანდრესისის“ სახელწოდებით მართავდნენ.

ბრიუგემ ქალაქის სახელწოდება 1128 წლის 27 ივლისს მიიღო და ამ პერიოდში აქ ახალი არხები და გალავანი აშენდა. დაახლოებით 1050 წლისათვის, ქალაქმა ზღვაზე პირდაპირი გასასვლელი დაკარგა, რადგან ეს სანაპირო ზოლი ნელ-ნელა შლამით დაიფარა. თუმცა 1134 წელს მომხდარმა შტორმისა და ცვინზე გაკეთებული არხის წყალობით ბრიუგემ ეს გასასვლელი აღიდგინა. ახალი საზღვაო ზოლი ქალაქ დამზე გადაიჭიმა.

საზღვაო ვაჭრობამ ბრიუგეში ფეხი მალევე მოიკიდა. ინგლისში ნორმანების გამარჯვების შემდეგ ამ ქვეყანასთან კავჭირი იმდენად მჭიდრო იყო, რომ ბრიუგელმა ვაჭრებმა ლონდონის ჰანზა დააარსეს. შუა საუკუნეებში ქალაქი ძალიან მდიდარი იყო, რაზეც მიუთითებს ამ პერიოდის არქიტექტურა. საუკუნისათვის ბრიუგე მთელი ჩრდილოეთ ევროპის სავაჭრო ცენტრი იყო. ითვლება, რომ სწორედ აქ დაარსდა 1406 წელს პირველი ბირჟა.

1708, 1745 და 1794 წლებში ბრიუგე სამჯერ მოექცა ფრანგთა მფლობელობის ქვეშ. სანამ ბელგია საფრანგეთს ეკუთვნოდა, ბრიუგე ლისის დეპარტამენტის მთავარი ქალაქი იყო. 1814 წელს ის ნიდერლანდების მფლობელობაში გადავიდა, ხოლო 1830 წელს - ბელგიის. პირველი მსოფლიო ომის დროს ქალაქი ძლიერ დაბომბვებს განიცდიდა.

თუმცა 1965 წლის შემდეგ ქალაქში აღორძინების ხანა დადგა - გარემონტდა საცხოვრებელი და კომერციული ნაგებობები, ისტორიული მონუმენტები და ეკლესიები. მთავრობის ამ ნაბიჯმა ქალაქში ტურისტთა ნაკადის მკვეთრი ზრდა გამოიწვია და 2002 წელს ის ევროპის კულტურულ დედაქალაქად დაასახელეს. ბრიუგეს ყოველწლიურად 2 მილიონზე მეტი ტურისტი სტუმრობს.

ზეებრუგეს პორტი 1907 წელს აშენდა. პირველი მსოფლიო ომის მიმდინარეობისას გერმანელები მას თავისი გემებისათვის იყენებდნენ. 70-80-იან წლებში პორტს რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა და დღესდღეობით ის ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და თანამედროვე პორტია.
ჰიუგ დე პეინი

ჰიუგ დე პეინი ( ან — ჰიუგ დე პეიანი; დ. დაახ. 1070, პეიანი, საფრანგეთი — გ. 24 მაისი, 1136) — ტამპლიერების ორდენის პირველი დიდი მაგისტრი.

ჰიუგ დე პეინი სავარაუდო დაბადების ადგილედ მიიჩნევენ ტრუადან ათიოდე კილომეტრით დაშორებულ დასახლებულ პუნქტ პეიანს. იგი იყო „ტამპლიერთა ორდენის“ დამაარსებელი. მის შესახებ ძალიან მწირი ცნობები მოგვეპოვება. ჰიუგი ფრანგული არისტოკრატიის საშუალო წრიდან უნდა იყოს გამოსული და მონტინი-ლაჟესის სენიორი იყო. მას მამულები ჰქონდა ტონერის მიდამოებშიც. ჰიუდ დე პეინმა მონაწილეობა მიიღო პირველ ჯვაროსნული ლაშქრობაში და დაახლოებით 1100 წელს საფრნაგეთში დაბრუნდა. 1104—1114 წლებში იყო გრაფ ჰიუგ დე შამპანს ახლდა პილიგრიმად იერუსალიმში, სადაც საბოლოოდ დამკვიდრდა კიდეც. 1118—1119 წლებს შორის მან დააარსა „ტამპლიერთა ორდენი“. ჰიუგ დე პეინს ჰყავდა ერთადერთი ვაჟი ტიბო, რომელიც მოგვიანებით სენ-კოლომბის აბატი გახდა.
რობერ დე კრაონი

რობერ დე კრაონი (, აგრეთვე ცნობილი როგორც რობერტ ბურგუნდიელი, , ) (გ. 13 იანვარი, 1149) — ტამპლიერების ორდენის მეორე დიდი მაგისტრი 1136–1149 წლებში.

ბიოგრაფია
რობერ დე კრაონი ისტორიაში პირველა 1193 წელს მოიხსენიება. იგი საფრანგეთის მაღალი არისტოკრატიიდან იყო და მეტსახელად "ბურგუნდიელად" მოიხსენიბა, რადგანაც კაპეტინგების დინასტიასთან დანათესავებული პირი იყო. 1126 წელს იგი პალესტინაში ტამპლიერთა ორდენის წევრი გახდა. 1132–1136 წლებში რობერ დე კრაონი ორდენის სენეშალი იყო ევროპაში და ესპანეთის საქმეების განკარგვა ევალებოდა. 1136 წელს რობერი კვალვ პალესტინაშია. ამ წელს თურქ-სელჯუკები თავს დაესხნენ ქალაქ ტეკოას. ტამპლიერებმა რობერის მეთაურობით შეძლეს ქალაქის დაცვა. გაქცეულმა თურქებმა გამოდევნებული ტამპლიერები ხაფანგში შეიტყუეს და უამრავი რაინდი ბრძოლის ვერზე დაეცა. მათ შორის ოდ დე მონფაკონი და მედროშე ბერნარ ვაშერი.

1139 წელს რობერმა პაპ ინოკენტი -ისაგნ მიიღო ბულა „ომნე დატუმ ოპტიმუმ“, რომლითაც ეს უკანასკნელი ტამპლიერებს დიდ პრივილეგიებს ანიჭებდა. 1140 წელს რობერის მმართველობის დროს დიდი მაგისტრის ზალაუფლება შეზღუდულ იქნა კონვენტის მიერ.
ეშმაკის სალამური

„ეშმაკის სალამური“ — ქართული ყოველკვირეული იუმორისტული ალმანახი. გამოდიოდა თბილისში 1909 წელს ჟურნალ „სალამურის“ ნაცვლად. გამოვიდა 2 ნომერი. თანამშრომლობდნენ ნესტორ კალანდაძე (ეშმაკი), ვარლამ მალაქიაშვილი, გიორგი ქუჩიშვილი, ფონ-ტეფო (ა. სარაჯიშვილი) და სხვა. ჟურნალში დაბეჭდილია სარედაქციო სტატია „ნიკოლოზ ვასილის ძე გოგოლი“ (დაბადების 100 წლისთავის გამო) პორტრეტითურთ. კარიკატურები ეკუთვნით ოსკარ შმერლინგსა და შალვა ქიქოძეს. გამომცემელი — მ. კალანდაძე.
ეძანი

ეძანი — ისტორიული სოფელი თრიალეთში, მდ. ქციის (ხრამის) მარჯვენა ნაპირზე; ამჟამად ქალაქ წალკის ნაწილი.

ეძანი და მისი შემოგარენი უძველესი დროიდან იყო დასახლებული. ამაზე მიუთითებს მეზოლითი ხანის ეძანის ნამოსახლარი. სოფელი ეძანი წერილობით წყაროებში პირველად იხსენიება 1392 წლით დათარიღებულ მცხეთის საკათოლიკოსო მამულების სითარხნის გუჯარში. 1412–1443 წლების ერთი საბუთის მიხედვით ალექსანდრე მეფეს მაღალაძეებისათვის უბოძებია თრიალეთის ეძანის მოურავობა, ქადაგობა და სამცხეთოს გამოსაღების ერთი ნაწილი. 1581 წელს ეძანი ისევ მცხეთის სვეტიცხოვლისა იყო, მაღალაძე კი — მისი მოურავი. 1707 წელს ვახტანგ -მ ეძანი ნათლისმცემლის მონასტერს შესწირა. საუკუნის ბოლოს თრიალეთის მხარე მოსახლეობისგან მთლიანად დაიცალა. საუკუნის 30-იან წლებში აქ ოსმალეთიდან ლტოლვილი თურქულენოვანი ბერძნები დასახლდნენ და თრიალეთში თავიანთი ძველი სოფლების სახელწოდებები შემოიტანეს. ეძანს მაშინ ბარმაქსიზი დაერქვა, 1933 წელს კი მას თრიალეთის სხვა ისტორიული სოფლის სახელის მიხედვით უწოდეს წალკა.

ეძანში ორი ეკლესიის ნანგრევებია შემორჩენილი. ერთი, ღვთისმშობლის სახელობის, საუკუნისაა, ნაგებია სუფთად გათლილი, ქვის მსხვილი კვადრებით. აფსიდა ნახევარწრიულია. საუკუნეში ბერძენ მოახალშენეებს ინტერიერი საფუძვლიანად გადაუკეთებიათ. ამ დროს დაიკარგა ეკლესიის წარწერაც, რომელიც თავის დროზე უნახავს ბარონ ნიკოლაის. მორთულობა ძუნწია. დასავლეთ ფასადზე გაფორმებულია მხოლოდ შესასვლელი და მის ზემოთ გაჭრილი სარკმელი. შესასვლელის თავზე მოთავსებულია ტიმპანი (დღეს მისი ზედაპირი ჩამომტვრეულია, ხოლო შესასვლელი — ამოქოლილი), რომლის ქვედა ნაწილში მოთავსებულ რელიეფურ კომპოზიციაში გამოსახულია ღვთისმშობელი ჩვილით, მის ორივე მხარეს კი (სიმეტრიულად) — მფრინავი ანგელოზები (ღვთისმშობლის განდიდების სცენა).

ეძანის მეორე ეკლესია დარბაზული ტიპისაა, ნაგებია თლილი ქვით. თარიღდება საუკუნით. სახურავი და დასავლეთი კედელი ჩამონგრეულია. საკურთხეველში ორი მცირე ნიშია, აქვეა მოხატულობის კვალი. წარწერიანი ქვა, რომელიც აქ ადრე ყოფილა, ახლა აღარ ჩანს. ეკლესიის ირგვლივ მდებარე სასაფლაოზე საფლავის ქვათა შორის ცხენისა და ყოჩის ქანდაკებებია. როგორც ჩანს, ეკლესია გვიანდელ შუა საუკუნეებშიც მოქმედებდა.

ეძანთან, დღევანდელი წალკის აღმოსავლეთ ნაწილში, მდ. ქციაზე გადებული ხიდის ჩრდილოეთ ბურჯში ჩაყოლებულია ჩუქურთმიანი და წარწერიანი ქვები. შესაძლოა, ეს ქვები აქ გადმოტანილია ძველი წალკის ეკლესიიდან საუკუნეში, ხიდის მშენებლობის დროს. ასომთავრულ წარწერაში იხსენიებიან მირიან თარხონის ძე (ეკლესიის მაშენებელი) და მეფე ბაგრატ : „სახელითა ღმრთისათა მე მირიან თარხონის ძემან აღვაშენე და ღირს ვიქმენ წმინდაჲ ესე ეკლესიაჲ, საყოფელი წმინდისა დემეტერე მოწამისაჲ, სალოცავად, აცოცხლენ ღმერთმან, საგარეოს (?) შინ[ა] ჟამთას ბაგრატ მეფეთა მეფე სევასტოსი ამინ.“ თავის დროზე ხიდის ერთ-ერთ ქვაზე ექვთიმე თაყაიშვილს ამოუკითხავს წარწერა, რომელშიც მოხსენიებული იყო „მამადმთავარი წურწყაბელი ერისთავი გრიგოლ“.
ეწერი (სამტრედიის მუნიციპალიტეტი)

ეწერი — ძველი სახელწოდება სამტრედიის მუნიციპალიტეტის სოფლების პატარა ეწერისა და დიდი ეწერის, ასევე ძველი სახელწოდება სამტრედიის მუნიციპალიტეტის გომის თემის სოფლების ზედა ეწერის და ქვედა ეწერის.

1926 წლისთვის ეწერის თემი შედგებოდა ხუთი სოფლისგან და მისი მოსახლეობა შეადგენდა 2438 ადამიანს, ხოლო ფართობი 26,4 კმ²-ს. ამჟამად სამტრედიის მუნიციპალიტეტის ეწერის თემი მოიცავს სოფლებს: ახალსოფელი, გვიმრალა, პატარა ეწერი (თემის ცენტრი), ჯიქთუბანი, კეჭინარი (დიდი ეწერი), ოჭოფა.
ეწერი (მრავალმნიშვნელოვანი)

გეოგრაფიული სახელი ეწერი შეიძლება აღნიშნავდეს:

ეწერი — სოფელი აბაშის მუნიციპალიტეტში
ეწერი — სოფელი გალის მუნიციპალიტეტში
ეწერი — სოფელი თერჯოლის მუნიციპალიტეტში
ეწერი — სოფელი ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტში
ეწერი — სოფელი მარტვილის მუნიციპალიტეტში
ეწერი — ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფლების ძვ. სახელწოდება
ეწერი — სამტრედიის მუნიციპალიტეტის სოფლების ძვ. სახელწოდება
ეწერი — სოფელი სენაკის მუნიციპალიტეტში
ეწერი — სოფელი ჭიათურის მუნიციპალიტეტში
ეწერი — სოფელი წალენჯიხის მუნიციპალიტეტში