iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ანკუს მარციუსი

ანკუს მარციუსი (ლათ. - მარსის მსახური) — რომის მეოთხე მეფე. (* ძვ. წ. 675 - გ. ძვ. წ. 617)

ბიოგრაფია
ტულუს ჰოსტილიუსის სიკვდილის შემდეგ სენატორებმა მეფედ ნუმა პომპილიუსის შვილიშვილი ანკუს მარციუსი აირჩიეს. მან გამეფებისთანავე სცადა ბაბუის ადათ-წესების და პოლიტიკის აღორძინება. პონტიფიკუსებს უბრძანა ნუმა პომპილიუსის დარიგებები სახალხო რიტუალების შესახებ გამოექვეყნებინათ.

მეზობელმა ლათინებმა ახალი მეფის მშვიდობისკენ მისწრაფება სისუსტედ აღიქვეს და შემოესივნენ რომის მიწებს. ანკუსი მიხვდა რომ ამ სიტუაციაში ნუმასეულ ქცევაზე უფრო გამართლებული იქნებოდა ტულუსის და რომულუსისნაერი ქცევა, მაგრამ მიუხედავად ამ გადაწყვეტილებისა, მან იზრუნა საომარი დროისთვისაც შემოეღო ისეთი რიტუალები, როგორიც მისმა ბაბუამ მშვიდობიანობისთვის შემოიღო.

ამ რიტუალის თანახმად ელჩი როდესაც გადაკვეთდა იმ ქვეყნის საზღვრებს, რომელთანაც უთანხმოება იყო, თავზე შალის თავსაფარს იხურავდა და ამბობდა: „ისმინე იუპიტერო, ისმინეთ ამ ქვეყნის (სახელი) საზღვრებო, დაე შემისმინოს უზენაესმა სამართალმა. მე ვარ მთელი რომაელი ერის მაუწყებელი და პატივის დასაცავად მოვედი ელჩად, დაე დაიჯერეთ ჩემი სიტყვები!“. შემდეგ იგი ჩამოთვლიდა ყველა პრეტენზიებს და მოწმედ იუპიტერს მოუხმობდა. იგივეს უმეორებდა იგი პირველ შემხვედრსაც, ქალაქის კარიბჭესთანაც და ქალაქის მთავარ მოედანზე და თუ 30 დღეში მისი პრეტენზიები არ კმაყოფილდებოდა, მაშინ იგი უკვე უცხადებდა ომს, მოწმეებად კი ყველა ღმერთებს უხმობდა. ამის შემდეგ ელჩი ბრუნდებოდა რომში.

რომში კი მეფე იწვევდა სენატს და ეკითხებოდა სენატორებს თუ რითი უნდა ეპასუხებინათ რომის პრეტენზიების დაუკმაყოფილებლობაზე და პასუხი იყო რომ ომი უნდა დაწყებულიყო, ამგვარად სენატი ადასტურებდა ომის გამოცხადებას. ბოლოს კი ადამიანი მიდიოდა მტრის საზღვრებთან და ომის გამოცხადების სიტყვებით ოთხი მოწმის თანხლებით სტყორცნიდა შუბს მტრული სახელმწიფოს საზღვრებში.

ანკუსმა აიღო ლათინთა ქალაქი პოლიტორიუმი და მოსახლეობა რომში გადმოასახლა. მოგვიანებით რომაელებმა აიღეს ტელენი და ფიკანუსი. ბოლოს ლათინებს მხოლოდ ერთი გამაგრებული ქალაქი დარჩათ - მედულიუსი. ამ ქალაქისთვის ბრძოლები დიდხანს გაგრძელდა. საბოლოო ბრძოლა კი ანკუსმა მოიგო და რომში დიდძალი ნადავლით დაბრუნდა. ამ მოვლენების შედეგად რომის გაზდამ მისი ტიბრის მეორე ნაპირზე განფენაც გამოიწვია. მარციუსმა ააშენა ხის ხიდი ტიბრზე და გაამაგრა დასავლეთ ნაპირი.

მოსახლეობის ზრდასთან ერთად გაუარესდა კრიმინალური მდგომარეობაც, ამასთან საბრძოლველად მეფემ ციხე ააგო. მისი მმათველობის დროს გაიზარდა არა მარტო ქალაქი, არამედ რომის მიწებიც. მეფემ ტიბრის შესართავთან ქ. ოსცია - რომის ნავსადგური ააშენა.

მისი მმართველობის პერიოდში რომში მდიდარი ეტრუსკი ლუციუს ტარკვინიუსი, რომის მომავალი მეფე ჩამოვიდა. იგი მალე გახდა ანკუსის დაახლოვებული პირი და მრჩეველი.

ანკუს მარციუსმა 24 წელი იმეფა.
ძვ. წ. 675

მოვლენები
მდებარეობის მიხედვით
ძველი ახლო აღმოსავლეთი
53 წლიანი მმართველობის შემდეგ მიდიის მეფე დეიოკე გარდაიცვალა. იგი მისმა ვაჟმა, ფრაორტმა შეცვალა, რომელმაც კიმერიელებთან ანტიასურული ალიანსი შეკრა.
სპარსეთში ჩიშპიში გამეფდა.

დაიბადნენ
რომის მეფე ანკუს მარციუსი

გარდაიცვალნენ
ხახამანიში - აქემენიდების დინასტიიდან პირველი მეფე
სულეიმან აბუ ლაილი

სულეიმან აბუ ლაილი („ღამის მამა“) (დ. 1694 — გ. 1762) — ერაყის მამლუქი გამგებელი, ქართველი.

12 წლის წაიყვანეს უცხოეთში და ერაყის გამგებელს, ჰასან-ფაშას მონად მიჰყიდეს. ნიჭისა და მამაცობისათვის ჰასან-ფაშამ იგი მონობიდან გაათავისუფლა და დააწინაურა. 1733 წელს მას მირმირანის (მთავარსარდლის) ტიტული უბოძეს და ქაჰიის (ფაშას მოადგილის) თანამდებობაზე დანიშნეს. 1747 ადანის გამგებლად გადაიყვანეს, იქიდან, ერთი წლის შემდეგ, ბასრის მუთასალიმად (გამგებლად) გაგზავნეს, ხოლო 1749 წელს ერაყის გამგებელი გახდა. სულეიმანის ზეობით იწყება ერაყში მამლუქთა გამგებლის ხანა.
სულეიმან ბუიუქი

სულეიმან ბუიუქი (დიდი) (დ.1722 — გ. 1802) — ბაღდადის ფაშა (1780-1802). ახალგაზრდა ოსმალეთში ტყვედ გაყიდეს. იგი ბაღდადში მიიყვანა და ერაყის გამგებელ სულეიმან აბუ ლაილს უფეშქაშა მარდინის ვოევოდამ მუჰამად ეფენდი ბეგმა.

აბუ ლაილმა თავისი თანამედროვე მამლუქთაგან დაკომპლექტებულ რჩეულ სამხედრო რაზმში ჩარიცხა და დააწინაურა. 1765 ბასრის გამგებლად დანიშნეს. 1780 ერაყის ხელისუფლებას ჩაუდგა სათავეში და 22 წელს განაგებდა. მისი პოლიტიკის ძირითადი მიმართულება იყო ერაყის გაძლიერება, ირანელთა თავდასხმებისა და არაბ ტომთა გამუდმებული თარეშის აღკვეთა, ვაჭრობისა და სოფლის მეურნეობის წახალისება. იგი არის ქულეიმენების ქართული დინასტიის ფუძემდებელი ერაყში.
სულეიმან-ფაშა

სულეიმანი (ჯაყელი) (გ. 17 თებერვალი, 1791) — ახალციხის ფაშა 1767– 1769 და 1770– 1791 წლებში. 1768 წლის მარტიდან 1769 წლის ივნისამდე იმერეთის საქმეებსაც განაგებდა. 1769 წლის ივნისის ბოლოს სულეიმანი ფაშობიდან გადააყენეს. 1770 წელს ისევ დაინიშნა. აღადგინა ნორმალური ურთიერთობა იმერეთთან. ვერ ურიგდებოდა ერეკლე -ის პრეტენზიებს სამცხე-საათაბაგოზე. 1783 წელს გეორგიევსკის ტრაქტატის დადების შემდეგ სათავეში ჩაუდგა კავკასიელ მაჰმადიანთა კოალიციურ ლაშქრობას საქართველოზე. ხელს უწყობდა ტყვეებით ვაჭრობას. 1783 წელს არზრუმის სერასკერობა მიენიჭა. თანახმა იყო შესულიყო რუსეთის შემადგენლობაში, თუ ფაშობას შეუნარჩუნებდნენ.
ფიფა

ფეხბურთის ასოციაციათა საერთაშორისო ფედერაცია, შემოკლებით ფიფა (აკრონიმი ) — ფეხბურთის საერთაშორისო მმართველი ორგანო. ორგანიზაციის შტაბ-ბინა მდებარეობს შვეიცარიის ქალაქ ციურიხში. ორგანიზაციის ამჟამინდელი პრეზიდენტია ჯანი ინფანტინო.

ისტორია
ფიფა დაარსდა 1904 წლის 21 მაისს პარიზში. ორგანიზაციის დამფუძნებელი წევრები იყვნენ ბელგია, დანია, საფრანგეთი, ნიდერლანდები, ესპანეთი, შვედეთი და შვეიცარია. იმავე დღეს, ტელეგრაფის საშუალებით, წევრობის სურვილი გამოთქვა გერმანიამ.

ფიფა-ს პირველი პრეზიდენტი გახდა ფრანგი რობერ გერენი, რომელიც 1906 წელს ინგლისელმა დანიელ ბარლი ვულფოლმა შეცვალა. პირველი შეჯიბრი, რომელიც ჩატარდა ფიფა-ს ორგანიზებით, იყო ფეხბურთი 1908 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე.

მალე ფიფა-ში გაწევრება დაიწყეს არაევროპულმა ქვეყნებმაც: სამხრეთ აფრიკამ 1908 წელს, არგენტინამ და ჩილემ 1912 წელს, კანადამ და აშშ-მა 1913 წელს.

პირველი მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ, ორგანიზაციის აქტიურობამ იკლო, ვინაიდან ფეხბურთელთა უმეტესობა ფრონტის ხაზზე აღმოჩნდა. საფრთხის ქვეშ დადგა ორგანიზაციის არსებობის საკითხი. 1918 წელს გარდაიცვალა დანიელ ბარლი ვულფოლი; ფიფა-ს მესვეურობა გენერალურ მდივან კარლ ანტონ ვილჰელმ ჰირშმანს გადაეცა. ფიფა-მ არსებობა განაგრძო, თუმცა ორგანიზაციას გაეთიშა ინგლისის ფეხბურთის ასოციაცია, იმ მიზეზით, რომ არ სურდა იმ ქვეყნების გუნდებთან თამაში, რომელთანაც ისინი ომში იყვნენ ჩაბმული. მოგვიანებით, 1946 წელს, ინგლისი ხელახლა გაწევრიანდა ფიფა-ში.

ოლიმპიური ფეხბურთი წარმატებით სარგებლობდა, ამიტომ ორგანიზაციამ გადაწყვიტა საკუთუთარი საერთაშორისო ჩემპიონატი ჩაეტარებინა. 1928 წლის 28 მაისს, ამსტერდამში, ფიფა-ს კონგრესმა მიიღო ოფიციალური გადაწყვეტილება მსოფლიო ჩემპიონატის ჩატარების შესახებ. ჩემპიონატის პირველი გათამაშება, 1930 წელს, ურუგვაიში ჩატარდა.

პრეზიდენტები
სულეიმან ქუჩუქი

სულეიმან ქუჩუქი (მცირე) (დ. 1785 — გ. 1810), ბაღდადის ფაშა (1807-1810), ქართველი. ქ. ბაღდადში წაიყვანა ბიძამ ჰაფიზ ალი-ფაშა. იყო მამაცი გამგებელი, მოსახლეობის აქტიური მხარდაჭერით წარმატებით იცავდა მამლუქთა რეჟიმს ირანის შაჰის, ვაჰაბიტებისა და ოსმალეთის სულთნის ხელყოფისაგან. მანვე ჩაფუშა საფრანგეთისა და ინგლისის ცდები, გადაექციათ ერაყი თავიანთ კოლონიად. დაიღუპა ქურთების წინააღმდეგ ბრძოლაში.
ალექსანდრე სულხანიშვილი

ალექსანდრე სულხანიშვილი (დ. 1808, თბილისი ― გ. წ. უცნობია) — ქართველი მთარგმნელი, კალიგრაფი. 1825 წელს გადაუწერია სულხან-საბა ორბელიანის „სამოთხის კარი“. ფლობდა რუსულ, სპარსულ და თურქულ ენებს. 1828 სპარსულიდან პროზაულად თარგმნა საუკუნის პოეტის ფანაჰის პოემა „ბახთიარნამე“. შესავალში მოცემულია ავტობიოგრაფიული ცნობები და ძეგლის თარგმნის ისტორია. საუკუნის 40-იან წლებში სულხანიშვილი პეტერბურგში იყო. 1839 წელს გამოაქვეყნა ქართულ-ფრანგულ-რუსული ლექსიკონი.
დარტმუთის კოლეჯი

დარტმუთის კოლეჯი — კერძო აკადემიური დაწესებულება ჰანოვერში, ნიუ-ჰემფშირი, აშშ. კოლეჯი აივი ლიგის წევრია და ერთ-ერთია ცხრა კოლონიურ კოლეჯთაგან, რომელიც ამერიკის რევოლუციამდე დაარსდა. კოლეჯი დაფუძნდა 1769 წელს ელეაზარ უილოკის მიერ ნაწილოვრივ ამერიკელი ინდიელი მოძღვრის სახელად სამსონ ოკომის მიერ მოზიდული თანხებით და სიძველით მეცხრე კოლეჯია აშშ-ში. წამყვანი ლიბერალურ ხელოვნებათა საბაკალავრო პროგრამის პარალელურად დარტმუთს აქვს სამედიცინო, საინჟინრო და ბიზნეს სკოლები, 18 სამაგისტრო პროგრამასთან ერთად, შესაბამისად სტანდარტული ამერიკული კლასიფიკაციით ის უნივერსიტეტის რანგზე დგას. თუმცა ტრადიციისამებრ, ნაწილობრივ დარტმუთის კოლეჯის ისტორიული მნიშვნელობისა და ასევე საბაკალვრო განათლების უპირატესობის გამო მას კოლეჯად მოიხსენიებენ. 5.744 სტუდენტით დარტმუთი ყველაზე მცირე სკოლაა აივი-ლიგის ოჯახში.
სუმბატ დავითის ძე

სუმბატ დავითის ძე (ბაგრატიონი), საუკუნის პირველი ნახევრის ქართველი ისტორიკოსი. ავტორია ისტორიული ქრონიკისა "ცხოვრება და უწყება ბაგრატონიანთა ჩუენ ქართუელთა მეფეთასა, თუ სადათ მოიწივნეს ამას ქუეყანასა იგინი, ანი რომლით ჟამითგან უპყრიეს მათ მეფობა ქართლისა".

ბიოგრაფიული ცნობები სუმბატ დავითის ძის შესახებ არ მოგვეპოვება. როგორც ე. თაყაიშვილმა გაარკვია, ის უნდა იყოს ბაგრატიონთა ტაოს შტოს წარმომადგენელი. სუმბატ დავითის ძის ნაშრომი ადამიდან იწყება და მთავრდება 1030/1031 ამბებით. ავტორის მიზანი იყო ეჩვენებინა ბაგრატიონთა წარმომავლობა, მათი საქართველოში მოსვლა, გამეფება და მეფეთა ისტორია.

ნაშრომის დასაწყისი ნაწილი ემყარება ბიბლიას. სუმბატ დავითის ძეს ბაგრატიონები ებრაელთა მეფისა და წინასწარმეტყველის დავითის შთამომავლებად გამოყავს. მისი აზრით, ისინი პალესტინიდან საქართველოში საუკუნეში მოვიდნენ და ერთი მათგანი გუარამი – ქართლის ერისმთავარი გახდა. ნაშრომის ის ნაწილი, რომელშიც მოთხრობილია ამბები ამ გუარამიდან აშოტ -მდე, ემყარება "მოქცევაჲ ქართლისაჲს" ცნობებს. აშოტ -იდან ბაგრატ -მდე პერიოდის შესახებ სუმბატ დავითის ძეს ხელთ ჰქონის ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონთა საგვარეულო მატიანეები. ეს ნაწილი შეიცავს უხვ და სარწმუნო ქრონოლოგიურ ცნობებს. ბაგრატ -ის მეფობის ბოლო წლებიდან სუმბატ დავითის ძე აღწერს თავის თანადროულ მოვლენებს.

სუმბატ დავითის ძე ძლიერი ცენტრალიზებული ხელისუფლების მომხრეა. მისი ქრონიკა ძვირფასი ისტორიული წყაროა განსაკუთრებით - საუკუნის ნახევრის საქართველოს ისტორიისათვის.
ბეგა I სურამელი

ბეგა სურამელი — საუკუნის ნახევრის მოღვაწე ქართველი დიდგვაროვანი ფეოდალი. ისტორიული წყაროებით, სურამელთა გვარის ყველაზე ადრინდელი წარმომადგენელი. იხსენიება ბექას და ბეშქენის სახელითაც.

ბეგა თან ახლდა გიორგი -ს ანისთან თურქთა სულხან არდოხის ძის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ლაშა გიორგის ერთი სიგელის ცნობით, მისთვის გიორგი -ს უწყალობებია ქართლის სოფელი სუელნეთი. სურამელის ვაჟი იყო ქართლის ერისთავი რატი.
ბეგა II სურამელი

ბეგა სურამელი (დ. დაახლოებით 1225 ― გ. საუკუნის ბოლო) — ქართველი დიდი ფეოდალი, ერისთავთერისთავი, ქართლის ერისთავი.

საქართველოს მეფეების: დავით ნარინის, დავით ულუს, დემეტრე -ისა და დავით -ის კარის მოხელე-ვეზირი, მსახურთუხუცესი, გრიგოლ სურამელის ძე. სურამელი იყო თანშეზრდილი უფლისწულ დავით რუსუდანის ძისა, რომელსაც 1242/1243 სხვა ქართველებთან ერთად გაჰყვა ურდოში (ჯერ ბათო-ყაენთან, ხოლო იქიდან - ყარაყორუმში, დიდ ყაენთან). საქართველოში დაბრუნების შემდეგ, ორმეფობის დროს (1247 - 1259), ბეგა თავის მამასთან ერთად აქტიურად მონაწილეობდა საქართველოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში. 1259 დასავლეთ საქართველოში გაჰყვა მონღოლთა წინააღმდეგ აჯანყებულ დავით -ს. 1260, მამის გარდაცვალებასთან დაკავშირებით ის დაბრუნდა აღმოსავლეთ საქართველოში, შეურიგდა მონღოლებს და მიიღო ულუ დავითისაგან მამის ორივე სახელო: ქართლის ერისთავობა და მსახურთუხუცესობა. ამ სახელოებს ის ფლობდა სიკვდილამდე (შემდეგ ისინი ებოძა მის უფროს ვაჟს ჰამადას). ჟამთაღმწერლის ცნობით, მონღოლები ბეგას უწოდებდნენ "სალინ-ბეგს", ე. ი. კარგ ბეგას.

ბეგას ასული ხუაშაქი იყო ლიხთ-იმერეთის მანდატურთუხუცეს ბედიან-დადიანის მეუღლე. ხუაშაქი და მისი მეუღლე იხსენიებიან მარტვილისა და ხობის ხატების წარწერებში. ბეგას ვაჟები ჰამადა, რატი, მიქელი, დემეტრე -ისა და დავით -ის დროის აქტიური პოლიტიკური მოღვაწეები იყვნენ.
გრიგოლ სურამელი

გრიგოლ სურამელი — საუკუნის 40-60-იანი წლების მოღვაწე ქართველი დიდგვარიანი ფეოდალი, ქართლის ერისთავ სულა სურამელის ძე. საქართველოს მეფეების: რუსუდანისა და დავით ულუს კარის მოხელე, მსახურთუხუცესი 40-იანი წლების ბოლოდან, ვარამ გაგელის გარდაცვალების შემდეგ. უმეფობის ხანაში (1245 - 1247) მონღოლებმა სურამელი ერთ-ერთი დუმნის — ქართლის გამგებლად დანიშნეს. ალამუთის წინააღმდეგ ერთ-ერთი ლაშქრობის დროს (მონღოლთა ლაშქრობები ასასინების წინააღმდეგ) მან, ჟამთააღმწერლის ცნობით, გონივრული რჩევით დაღუპვას გადაარჩინა ქართველები. მონაწილეობდა ეგარსლან ბაკურციხელის მოწინააღმდეგე დიდებულთა შეკრებაში, სადაც გადაწყდა რუმიდან ულუ დავითის ჩამოყვანა. სურამელმა, ისევე როგორც დიდებულთა ერთმა ჯგუფმა, მხარი არ დაუჭირა დავით ულუს აჯანყებას მონღოლთა წინააღმდეგ და მონღოლებს ეახლა ეგვიპტეში სალაშქროდ (1260).

გრიგოლის ვაჟი იყო ქართლის ერისთავი, მსახურთუხუცესი ბეგა სურამელი, ასული - ხათუთა, მეუღლე კახა თორელისა.
აახენი

აახენი, ახენი (, , , ) — უძველესი ისტორიული ქალაქი ჩრდილოეთ რაინ-ვესტფალიაში, გერმანია. მდებარეობს გერმანიის უკიდურეს დასავლეთში, ბელგიისა და ნიდერლანდების საზღვართან, კიოლნიდან დასავლეთით 65 კმ.-ში.

აახენი მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო კვანძი და ეკონომიკური ცენტრია. არის ქვანახშირის აუზის ცენტრი, მეტალურგია, მანქანათმშენებლობა, საფეიქრო, კვებისა და ქიმიური მრეწველობა, ასევე ბალნეოლოგიური კურორტი.

ქალაქის დაარსების თარიღად 89-120 წლები ითვლება, როდესაც რომაელებმა აქ სამკურნალო აბანოები ააგეს (ლათინური სახელწოდება უკავშირდება წყლებს და, შესაძლოა, კელტურ-გერმანულ მკურნალობის ღვთაება გრანუსს). ს. დამლევს კარლოს დიდმა აახენი თავის რეზიდენციად აქცია და, ააგებინა სასახლე (დაანგრიეს ნორმანებმა 881 წ.) და საკათედრო ტაძარი, რომლის ცენტრალური ნაგებობაა კარლოს დიდის კაპელა (798-805) - კაროლინგების ხანის არქიტექტურის საუკეთესო ნიმუში; აქ არის კარლოს დიდისა და ოტო -ის სამარხები. - სს. აახენი ვაჭრობა-ხელოსნობის მნიშვნელოვანი ცენტრია, ფრიდრიხ -ისა და ფრიდრიხ -ის დროს — თავისუფალი საიმპერიო ქალაქი. 813-1531 წლებში გერმანიის იმპერატორთა კორონაციის ადგილია. - სს. რელიგიური ომებისა და 1656 წ. დიდი ხანძრის შედეგად აახენი დაქვეითდა, თუმცა კურორტი და ფართოდ გავრცელებული პროსტიტუცია კვლავ იზიდავდა სტუმრებს. საფრანგეთის დიდი რევოლუციის დროს ქალაქი ფრანგებმა დაიკავეს (1794 წ.). 1801 წ. ლუნევილის ზავით საფრანგეთს გადაეცა, 1815 წ. ვენის კონგრესის გადაწყვეტილებით კი — პრუსიას. მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდში (1945-1949 წწ.) შედიოდა გერმანიის ოკუპაციის ბრიტანულ ზონაში.
ტიბრი

ტიბრი — სიგრძით მესამე მდინარე იტალიაში 406 კმ-ით მდ. პოსა და ადიჯეს შემდეგ; სათავეს იღებს მთა ფუმაიოლოდან და რომის გავლით ტირენიის ზღვაში ჩაედინება ორი განშტოებით.

სახელწოდება
სახელწოდება სავარაუდოდ ლათინურამდელია, რომაული სახელი ტიბურის მსგავსად (თანამ. ტივოლი). მითური მეფე ტიბერინუსი, მეცხრე ლეგენდარული ალბა-ლონგას მეფეთა სიიდან, ლეგენდის თანახმად მდინარე ალბულაში დამხრჩვალა, რის გამოც მას შემდეგ ტიბროსი დაერქვა. სახელი შესაძლოა ასევე მომდინარეობდეს ინდო-ევროპულამდელი ენიდან „თეთრი“ დანალექით. ასევე ლეგენდის თანახმად, რომის დამფუძნებლები, ტყუპი ძმები რომულუსი და რემუსი ამ მდინარეში გადაარჩინა ძუ მგელმა.
ეტრუსკები

ეტრუსკები (, იკითხება „ეტრუში“), ეტრუსკების ცივილიზაცია — ძველი იტალიისა და კორსიკის ხალხების კულტურა. ეტრუსკების ანტიკური ბერძნული სახელი იყო , საიდანაც წარმოებულია ლათინური (ეტრურია) და (ტირენიის ზღვა). თავად ეტრუსკელები იყენებდნენ ტერმინს „რასენა“, რომელიც მოგვიანებით შემოკლდა „რასნა-დ“.

ეტრუსკების დაცემა დაიწყო იმის მერე როდესაც არიჩესთან ბრძოლაში დამარცხდნენ. რომის ცივილიზაცია ეტრუსკი–ცივილიზაციდან დაწყებული არქიტექტურით დამთავრებული ინსტიტუტების წყობით. ეტრუსკების ცივილიზაციამ ზუსტად 1000 წელი იარსება.
ლათინები

ლათინები — ძველი იტალიკური ტომი. მისი სახელწოდება ტიტუს ლივიუსის ცნობით წარმოდგება მითიური მეფე ლათინოსისგან. იტალიაში დასახლების შემდეგ სახლოდბნენ ლაციუმის ოლქში. იტალიაში მათი დასახლების დრო და გზები უცნობია. სავარაუდოდ ლათინები ეთნიკურად სიკულებისა და უმბროსაბელების ტომობრივი ელემენტების გაერთიანებას წარმოადგენდნენ. ლათინებმა განიცადეს ტერამარის და ვილანოვის კულტურების ზეგავლენა, მჭიდრო ურთიერთობა ჰქონდათ ეტრუსკებთან, მათი მეშვეობით მიიღეს ბერძნული დამწერლობა. ლათინები მისდევდნენ მიწათმოქმედებას და მწყემსობას. ძვ. წ. ათასწლეულში ქალაქ ალბალონგის მეთაურობით შექმნეს ლათინთა კავშირი. საბინებთან ერთად ლათინებმა შექმნეს ძველი რომის სახელმწიფო. რომაელები ლათინთა ტომის ცალკცეულ ნაწილად ითვლებიან.
იანუსი (ღმერთი)

იანუსი — რომაულ მითოლოგიაში დროის, კარისა და კარიბჭეების, შესასვლელ-გასასვლელის, ყოველივე დასაწყისისა და დასასრულის, ყველა საქმის წამოწყების ღვთაება. იანუსის ორი თავი ნიშნავდა იმას, რომ იგი ერთი თავით იყურებოდა წარსულში, ხოლო მეორეთი მომავალში. სწორედ იანუსი არის ახალი წლის დამაარსებელი ღმერთი, რადგან მისი სახელიდან მომდინარეობს თვე იანვარი.

მემკვიდრეობა
შუა საუკუნეებში, იანუსი წარმოადგენდა გენუას სიმბოლოს, რომლის იმდროინდელი სახელიც იყო იანია . პადუას მახლობლად მდებარე სელვაზანო-დი-დენტროს კომუნაში იყო იანუსისადმი მიძღვნილი სამსხვერპლო, მისი გამოსახულებით. თუმცა მისი არსებობა არ არის დადასტურებული. იანუსის მარჯვენა ხელის თითებზე რიცხვი „“ (300) იყო დაწერილი, ხოლო მარცხენაზე კი — „“ (65), რაც წელიწადში დღეების რაოდენობას აღნიშნავდა.

კატები
კატები რომლებიც იბადებიან ერთი სხეულით და ორი თავით უწოდებენ იანუსის კატებს.
ფრენკ გერი

ფრენკ ოუვენ გერი (; დაბ. ეფრაიმ გოლდბერგი; დ. 28 თებერვალი, 1929 – გ. 5 დეკემბერი, 2025) — არქიტექტორი განთქმული შენობათა დიზაინის სკულპტურული გადაწყვეტის სტილით. მისი ყველაზე ცნობილი შენობები გამოირჩევა მორკალული ზედაპირებით, როგორც წესი, დაფარული ამრეკლი ლითონის ფირფიტებით. მისი საყოველთაოდ ცნობილი ნამუშევარი და მისეული სტილის ყველაზე თვლასაჩინო მაგალითია გუგენჰაიმის მუზეუმი ბილბაოში, ესპანეთი, რომლის ზედაპირი თითქმის მთლიანად ტიტანის ფირფიტებითაა დაფარული.

ბიოგრაფია
დაიბადა ტორონტოში, კანადა, ებრაულ ოჯახში. 17 წლისა კალიფორნიაში გადადის, სადაც ლოს-ანჟელესის ქალაქის კოლეჯში სწავლობს, მოგვიანებით კი სამხრეთ კალიფორნიის უნივერსიტეტის არქიტექტურის სკოლას ამთავრებს. შემდეგ იგი ქალაქის გეგმარებას სწავლობს ჰარვარდის უნივერსიტეტის დიზაინის სკოლაში. ამჟამად ამერიკის მოქალაქეა და ლოს-ანჟელესში ცხოვრობს.

სტილი
გერის სტილი გვიანდელ მოდერნიზმზს ეფუძნება. მისი დეფორმირებული სტრუქტურები მოდერნისტული არქიტექტურის დეკონსტრუქტივიზმის (დეკონ) სკოლის გამოხატულებად მიიჩნევა. დეკონის მიმდინარეობა მოდერნიზმიდან გადახვევაა, რაც სოციალურ მიზანთა და ფუნქციონალურ საჭიროებაზე ყურადღების არიდებაში გამოიხატება. ადრეული მოდერნისტული სტრუქტურებისგან განსხვავებით დეკონის სტრუქტურები არ საჭიროებენ სპეციფიკურ სოციალურ იდეათა ასახვას (მაგ. სიჩქარე ან ფორმის უნივერსალობა) და ისინი არ ემყარებიან რწმენას, რომ ფორმა ფუნქციას მოსდევს. დეკონი, რომელსაც გერი თავად უფრო ხვეწს, ასევე ცნობილია, როგორც სანტა-მონიკას არქიტექტურული სკოლა. ამერიკის ამ რეგიონმა შექმნა ექსპერიმენტთა უდიდესი სპექტრი დეკონის დიზიანის დარგში და მოიცავს ამგვარ სტრუქტურათა უდიდეს კონცენტრაციას.

ამჟამად პროფესიულ წრეებში გერი თანამედროვე არქიტექტურის ხატად მიიჩნევა. ის დაკავშირებულია კომპანია ეპლის დიზაინის ფილოსოფიასთან. მისი შენობები, საკუთარი სახლის ჩათვლით, ტურისტთა ღირშესანიშნაობებად იქცა. მრავალი მუზეუმი, ფირმა და ქალაქიც კი ცდილობს გერის საკუთარი პროექტებით დაინტერესებას, მიუხედავად იმისა, თუ რა იქნება არქიტექტორის საბოლოო პროდუქტი.

სიეტლის მუსიკის მუზეუმი განასახიერებს ამ ფენომენს მის ექსტრემალურ ფორმაში. -ის პოლ ალენმა არქიტექტორად გერი აირჩია მუსიკის ისტორიის ნიმუშთა კოლექციისთვის ურბანული სტრუქტურის დიზაინისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ შედეგი უდავოდ უნიკალური გამოვიდა, კრიტიკოსთა რეაქცია უკიდურესად მწვავე იყო. თვალისმომჭრელი ფერების, გარემოს არქიტექტურისა და ბუნების ჰარმონიის იგნორირებისა და მამონტის ჩონჩხის მაგვარი კონსტრუქციის გამო კრიტიკოსებმა მას უბრალოდ "დიდი შეცდომა" შეარქვეს. თუმცა შენობის მომხრეებს გვიანდელ მე-19 საუკუნეში ეიფელის კოშკის ისტორია მოჰყავთ მაგალითად და ამტკიცებენ, რომ მხოლოდ ისტორიულ პერსპექტივაში არის შესაძლებელი შენობის მხატვრული ღირსების შეფასება.

ბოლო დროს გერის აკრიტიკებენ საკუთარი თავის განმეორების გამო, თითქოს ლითონის დანაწევრებული პანოებით აკოწიწებული კონსტრუქციები, რომელიც გერის სამარკო ნიშანი გახდა, ზედმეტად ხშირად გამოყენებადი იყოს. მის ბოლოდროინდელ ნამუშევართა უმრავლესობა ბილბაოს გუგენჰაიმის ნაირსახეობად მიიჩნევა. მიუხედავად ყველაფრისა, გერის კრიტიკოსები და დამცველები გულდასმით ადევნებენ თვალყურს არქიტექტორის შემოქმედების, იმის მოლოდინში, შეძლებს თუ არა იგი ახალი განსხვავებული იდიომის შთამბეჭდავი ფორმების შექმნას.

ნამუშევრები
ჯილდოები
გალერეა
გერის ნამუშევართა დამატებითი ფოტოგალერეა:
დეკონსტრუქტივიზმი

დეკონსტრუქტივიზმი, აგრეთვე ცნობილი როგორც დეკონსტრუქცია, 1980-იან წლებში ჩასახული მიმდინარეობაა პოსტმოდერნისტულ არქიტექტურაში, რომელიც მის ფილოსოფიურ იდეოლოგიას ამავე სახელწოდების ლიტერატურული მოძრაობიდან იღებს.

ეს არის თანამედროვე სტილი, რომელიც არქიტექტურული მოდერნის გათვლილ რაციონალურობას უპირისპირდება. ამ მიმდინარეობის საფუძვლად ფრაგმენტულობა, დიზაინის არა-ლინეარული პროცესები, არა-ევკლიდესეული გეომეტრია, პოლარულობის წინააღმდეგობა და ა.შ. უდევს. ამ სტილის შენობათა საბოლოო ვიზუალური ეფექტი ხასიათდება მასტიმულირებელი ამოუცნობლობითა და კონტროლირებადი ქაოსით. თუმცა დეკონსტუქციის კრიტიკოსთა მტკიცებით ეს პრინციპულად სოციალურად ნაკლებ მნიშვნელოვანი ფორმალური ხასიათის სავარჯიშოა.

ამ მიმდინარეობაზე გარკვეული გავლენა იქონია ფრანგი ფილოსოფოსი ჟაკ დერიდას შრომებმა და მისმა იდეებმა დეკონსტრუქციაზე. ზოგიერთ არქიტექტორზე ასევე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა რუსული კონსტრუქტივისტული მოძრაობის გეომეტრიულმა უბალანსობამ. კონსტრუქტივიზმთან ერთად დეკონსტრუქტივიზმში შეინიშნება მსგავსება ხელოვნებისა და არქიტექტურის სხვა მიმდინარეობებთანაც, მათ შორის მოდერნიზმთან, პოსტმოდერნიზმთან, კუბიზმთან, ექსპრესიონიზმთან, მინიმალიზმთან და კონტემპორარულ ხელოვნებასთან. დეკონსტრუქტივიზმის ზოგადი მცდელობაა მოარიდოს არქიტექტორი მოდერნიზმის მბოჭავ 'კანონებს', როგორიცაა "ფორმა მოჰყვება ფუნქციას", ფორმის სიწმინდე და სტრუქტურის ექსპრესია.

ამ მიმდინარეობის ყველაზე განთქმული არქიტექტორები არიან:
პიტერ აიზენმანი
ფრენკ გერი
ზაჰა ჰადიდი
კუუპ ჰიმელბლაუ
რემ კოოლჰაასი
დენიელ ლიბესკინდი
ბერნარდ ჩუმი
I საუკუნე

საუკუნე — პერიოდი 1 წლიდან 100 წლამდე, იულიუსის კალენდრის მიხედვით. მიეკუთვნება ანტიკური ხანას. ამ დროის მძლავრი სახელმწიფოები იყვნენ რომის იმპერია, ხანის ჩინეთი და პართია.

საუკუნემ მოიტანა მნიშვნელოვანი რელიგიური ძვრები – პალესტინაში წარმოიშვა ქრისტიანობა. ახ. წ. 30-იან წლებში იესო ჯვარს აცვეს. მისი წამება და ჯვარცმა გახდა ქრისტიანული თეოლოგიის საფუძველი. 64 წელს, რომში მომხდარმა დიდმა ხანძარმა ქალაქის ორ მესამედზე მეტი გაანადგურა, რის შედეგადაც დაიწყო ქრისტიანთა პირველი დევნა, რადგან ხანძარში ისინი დაადანაშაულეს. 70 წელს იერუსალიმის ალყამ და მეორე ტაძრის განადგურებამ (პირველ იუდეველთა ომი) გზა გაუხსნა ახალი იუდაიზმის ფორმირებას.

ამ საუკუნეში რომის იმპერია (რომელიც იულიუს-კლავდიუსებისა და ფლავიუსების დინასტიების მმართველობის ქვეშ იყო) განაგრძობდა შედარებით სტაბილურ პერიოდს, რომელსაც „პაქს რომანას“ („რომაული მშვიდობა“) უწოდებენ, მიუხედავად ფინანსური კრიზისისა 33 წელს და სამოქალაქო ომისა 69 წელს. ევროპაში, რომმა განახორციელა ექსპანსია ბრიტანეთში და აწარმოებდა ომებს გერმანიასა და დაკიაში. აფრიკაში რომს წინააღმდეგობას უწევდა ნუმიდიელი ბერბერი ტაქფარინასი, რომელიც ხელმძღვანელობდა საკუთარ მუსულამთა ტომისა და სხვა ბერბერული ტომების არაერთგვაროვან კოალიციას, ვიდრე დამარცხდებოდა 24 წელს. დასავლეთ აზიაში რომმა ჩაახშო იუდეველთა აჯანყება (66–73) და აწარმოებდა ომს პართიასთან 58–63 წლებში. აღმოსავლეთ აზიაში, ჩინეთის დასავლეთ ხანის დინასტია შეცვალა სინის დინასტიამ 9 წელს, რომელიც შემდეგ თავად გახდა აჯანყებების სამიზნე და საბოლოოდ, აღმოსავლეთ ხანის დინასტია აღდგა 25 წელს. ხანის დინასტიამ შემდგომ დაამარცხა დები ჩინგების აჯანყება (40–43). ჩრდილოეთ საზღვარზე ხანის ჩინეთი ებრძოდა ხუნუს და საბოლოოდ გაიმარჯვა 91 წელს. ამ საუკუნეში ჩამოყალიბდა ფუნანისა და სიანბის სახელმწიფოები.

ამ საუკუნეში მოხდა რამდენიმე ბუნებრივი კატასტროფა. ახ. წ. 17 წელს დიდი მიწისძვრა მოხდა რომის აზიის პროვინციაში, მცირე აზიაში (დღევანდელი თურქეთი), რომელმაც 12 ქალაქი გაანადგურა, ყველაზე მეტად კი სარდისი დაზარალდა. 62 წლის მიწისძვრამ, რომლის სიმძლავრე 5–6 ბალი იყო, სერიოზულად დააზინა პომპეი და ჰერკულანუმი. 79 წელს ვულკან ვეზუვის ამოფრქვევამ უზარმაზარი მოცულობის ცხელი გაზები და ფერფლი წარმოშვა, რამაც მთლიანად გაანადგურა რამდენიმე დასახლება, მათ შორის ყველაზე ცნობილი — პომპეი და ჰერკულანუმი. ორივე ქალაქის მოსახლეობა 20 ათასს აჭარბებდა. დღემდე აღმოჩენილია დაახლოებით 1,500 ადამიანის ნეშტი, თუმცა დაღუპულთა რაოდენობა უცნობია — შეფასებები მერყეობს 13 ათასიდან 16 ათასამდე.

ათწლეულები და წლები
მოვლენები
საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები
----
რომაული ლიტერატურის ვერცხლის ხანის დასაწყისი
30 - სავარაუდოდ ამ წელს ქრისტე ჯვარს აცვეს.
69 - რომში ერთი მეორეს მიყოლებით 4 იმპერატორი შეიცვალა, ე. წ. 4 იმპერატორის წელი. იულიუს-კლავდიუსების დინასტია ფლავიუსების დინასტიამ შეცვალა.
70 - რომაელებმა აიღეს და დაანგრიეს იერუსალიმი. ე. წ. იუდეველთა ომი
79 - ვულკან ვეზუვის ამოფრქვევა
96 - ფლავიუსების დინასტიის შეწყვეტა რომში.

საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი
----
ძვ. წ. 63 - 14 : ოქტავიანე ავგუსტუსი - რომის პირველი იმპერატორი.
37 - 68 : ნერონი - რომის იმპერატორი.
9 - 79 : ვესპასიანე ფლავიუსი - რომის, ფლავიუსების დინასტიის პირველი იმპერატორი.
30 - 98 : ნერვა - ანტონინების დინასტიის პირველი იმპერატორი.