ბოსნია და ჰერცეგოვინის ისტორია

} ) ეწოდება, ხოლო ჩეტნიკებსა და პარტიზანებში იგი მუსლიმთა ლეგიონის სახელითაა ცნობილი.

როცა ადგილობრივმა ბოსნიელმა ლიდერებმა დაინახეს, რომ ხორვატთა დამოუკიდებელი სახელმწიფო ვერ ახერხებდა, ან არ სურდა მათი დაცვა, მათ 1942 წლის ბოლოს პეტიციით მიმართეს ჰიტლერს, რომ შექმნილიყო ბოსნიური გვარდია ჰაჯიეფენდიჩის ლეგიონის საფუძველზე, რომელიც პირდაპირ გერმანიის კონტროლქვეშ იქნებოდა. პეტიცია ასევე ითხოვდა დომობრანისა და უსტაშების ბოსნიელი წევრების გადმოყვანას ბოსნიურ გვარდიაში.

გერმანელებს არ სურდათ ხორვატიის დასუსტება, შესაბამისად ბოსნიური გვარდიისა და ავტონომიის იდეა უარყვეს. თუმცა ბოსნიელთა უკმაყოფილება არ გამოჰპარვია ჰიმლერს, რომელიც სიმპათიით ეკიდებოდა ისლამს, როგორც პრაქტიკულ რელიგიას. მან შესთავაზა ჰიტლერს ჩამოეყალიბებინათ ბოსნიური დივიზია, რომელიც ვაფენ-სს ნაწილი გახდებოდა. ამან საშუალება მისცა გერმანელებს ბოსნიელთა უკმაყოფილება და იმედგაცრუება ხორვატიის მთავრობით თავის სასარგებლოდ გამოეყენებინათ. ხორვატიის მთავრობის წინააღმდეგობის მიუხედავად, ბოსნიური დივიზიის ჩამოყალიბების გეგმა საბოლოოდ მიიღეს 1943 წლის თებერვალში.

ჩამოყალიბდა 13-ე სამთო სს დივიზია ხანჯარი (1 ხორვატული) (; ; ) ვაფენ-სს სამთო დივიზია, რომელიც მონაწილეობას იღებდა როგორც იუგოსლავიის ტერიტორიაზე პარტიზანების საწინააღმდეგო მოქმედებებში, ასევე დასავლეთ უნგრეთში, ტბა ბალატონთან გერმანულ კონტრშეტევაში საბჭოთა არმიაზე. დივიზიაში გათვალისწინებული იყო ისლამური კომპონენტი – მებრძოლები ფესს ატარებდნენ, დივიზიის საკვები რაციონიდან ამოღებული იყო ღორის ხორცი, მათ მიეცათ საშუალება შეესრულებინათ ხუთჯერადი ლოცვა. დივიზიის ყოველ ბატალიონში იყო იმამი, გარდა კავშირგაბმულობის ბატალიონისა, რომელიც გერმანელებით იყო დაკომპლექტებული. მას ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის სოციალისტური რესპუბლიკის მაშინდელი პრეზიდენტი, ჰამდია პოზდერაცი და მისი ძმის, ჰაკია მფარველობდნენ, ხოლო თავად აბდიჩი ფინანსურ მაქინაციებს ეწეოდა. მისმა ფირმამ დაახლოებით მილიარდის ღირებულების გაუმყარებელი ფასიანი ქაღალდები გამოუშვა. სკანდალმა არა მხოლოდ ბოსნიასა და ჰერცეგოვინაში, არამედ მთელი იუგოსლავიაში გამოიწვია რეზონანსი და 250%-იანი ინფლაცია. აბდიჩი დააპატიმრეს, პოზდერაცი გადადგა.

იუგოსლავიის დაშლა და ომი
ინფლაციამ და ეკონომიკური მდგომარეობის გაუარესებამ პოლიტიკური პრობლემები შექმნა. მმართველი კომუნისტური პარტია იძულებული გახდა დაეშვა მრავალპარტიული არჩევნები. ბოსნიაშიც შეიქმნა ნაციონალისტური პარტიები, მათ შორის არჩევნებზე გამოიკვეთა სამი უმსხვილესი – დემოკრატიული მოქმედების პარტია , რომელსაც ბოსნიელი ალია იზეთბეგოვიჩი ედგა სათავეში, სერბთა დემოკრატიული პარტია რომლის ლიდერი იყო რადოვან კარაჯიჩი და ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის ხორვატების დემოკრატიული გაერთიანება , სტეპან კლუიჩით სათავეში.

იუგოსლავიის დაშლა და ნაციონალიზმის ზრდა ეთნიკური დაპირისპირების წინაპირობა იყო, რაც ეთნორელიგიურად ყველაზე ჭრელი ბოსნია და ჰერცეგოვინისთვის დამღუპველი იყო. 1991 წლის 31 მარტის აღწერით, მისი მოსახლეობის (4,4 მლნ) სამ ძირითად ჯგუფს შეადგენდნენ ბოსნიელები (მუსლიმები, 1,9 მლნ, 44 %), რომლებიც უმრავლესობას წარმოადგენდნენ 45 რაიონში (13 მათგანში ფარდობითი, ხოლო 31–ში აბსოლუტური) სერბები (1,4 მლნ, 31 %), რომლებიც უმრავლესობას წარმოადგენდნენ 34 რაიონში (5 ფარდობითი და 29 აბსოლუტური) და ხორვატები (752 ათ., 17 %), რომლებიც უმრავლესობა იყვნენ 20 რაიონში (6 ფარდობითი და 14 აბსოლუტური). მოსახლეობის დანარჩენ 8 % შეადგენდნენ სხვა ეროვნების წარმომადგენლები და ასევე იუგოსლავები (ძირითადად შერეული ქორწინების შთამომავლები).

1991 ბოლოს სერბი დეპუტატები ტოვებენ ბოსნიის პარლამენტს და 1992 წლის 9 იანვარს აცხადებენ სერბთა რესპუბლიკას. მათი განცხადებით, ბოსნიელ სერბთა უმცირესობაში ყოფნა მეორე მსოფლიო ომის დროს უსტაშების მიერ განხორციელებული გენოციდის შედეგი იყო, ხოლო ისინი ამგვარი გენოციდის გამეორებას არ დაუშვებდნენ. სერბთა პოზიციის დასაძლევად იზეთბეგოვიჩმა ბოსნიაში დანიშნა საყოველთაო რეფერენდუმი დამოუკიდებლობის შესახებ. რეფერენდუმი 1992 წლის 29 თებერვალსა და 1 მარტს ჩატარდა. სერბებმა მას ბოიკოტი გამოუცხადეს, მაგრამ რეფერენდუმზე ბოსნიის მოსახლეობის 64 % გამოცხადდა, მათმა 93 %–მა კი ხმა მისცა ბოსნიის დამოუკიდებლობას.

1992 წლის 3 მარტს, ცხადდება ბოსნიის დამოუკიდებლობა. და ეთნიკური წმენდა, არსებობდა საკონცენტრაციო ბანაკები, სადაც ხალხს ეთნიკური ნიშნით ატყვევებდნენ და სასტიკად ეპყრობოდნენ.

ომის შედეგად შეიცვალა ბოსნია და ჰერცეგოვინის ეთნიკური რუკა. ყოველი მებრძოლი მხარე ცდილობდა გაეწმინდა თავისი დაკავებული ტერიტორია უცხო ეთნოსისგან, როგორც საეჭვოსაგან და ამიტომაც ომის დასასრულს ეთნიკური რუკა სრულიად შეიცვალა. ომის დროს განადგურდა ქვეყნის ეკონომიკა, კულტურული მემკვიდრეობა, დაიწვა ეროვნული ბიბლიოთეკა. 1995 წლის 12 ოქტომბრის ცეცხლის შეწყვეტის შემდეგ დაიწყო მოლაპარაკებები, რომლებიც დასრულდა 21 ნოემბერს. ამ მოლაპარაკებების შედეგად გამოიკვეთა სამივე ეთნიკური ჯგუფისთვის მეტ–ნაკლებად მისაღები ვარიანტი ბოსნიის მომავალი მოწყობისა. ამის საფუძველზე შედგა შეთანხმების ვარიანტი.

დეიტონის შეთანხმებას ხელი მოეწერა 1995 წლის 14 დეკემბერს, ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკას წარმოადგენდა პრეზიდენტი ალია იზეთბეგოვიჩი, ბოსნიელ სერბებს წარმოადგენდა იუგოსლავიის ფედერაციის პრეზიდენტი სლობოდან მილოშევიჩი, ბოსნიელ ხორვატებს კი ხორვატიის პრეზიდენტი ფრანიო ტუჯმანი. შეთანხმების მიხედვით ბოსნია და ჰერცეგოვინა დაიყო ორ სუბიექტად – ბოსნიის კონფედერაციად (ბოსნიელებისა და ხორვატების) და სერბთა რესპუბლიკად. გაეროს სამშვიდობო ძალებს უნდა უზრუნველეყოთ შეთანხმების შესრულება და მშვიდობის დაცვა ბოსნიის ტერიტორიაზე. სერბთა რესპუბლიკის არმიისა და ხორვატთა თავდაცვის ვეჩეს ინტეგრაცია უნდა მომხდარიყო ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკის არმიაში.

ომის შემდეგ
ომის დასრულების შემდეგ დაიწყო აღდგენითი სამუშაოები. უმაღლესი ხელისუფალი ქვეყანაში რეალურად არის ბოსნია და ჰერცეგოვინის უმაღლესი წარმომადგენელი, რომელსაც გაერო მიავლენს ქვეყანაში. ქვეყანა ორი ერთეულის — ბოსნია და ჰერცეგოვინის ფედერაციისა და სერბთა რესპუბლიკის კონფედერაციას წარმოადგენს. ბრჩკოს რაიონს ცალკე, განსაკუთრებული სტატუსი აქვს. ყველა ერთეულს აქვს თავისი კონსტიტუცია და ფართო საკანონმდებლო ხელისუფლება. საპრეზიდენტო საბჭოს სამი წევრი ჰყავს – ბოსნიელი, ხორვატი და სერბი, რომლებიც ყოველწლიურად ცვლიან ერთმანეთს საბჭოს თავმჯდომარის პოსტზე. უმაღლესი საკანონმდებლო ხელისუფლება ეკუთვნის წარმომადგენელთა პალატას. კონფედერაციის სუბიექტებს ასევე ჰყავთ თავისი საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ორგანოები.

ბოსნია და ჰერცეგოვინა ევროკავშირის წევრობის კანდიდატია. ევროკავშირთან სტაბილიზაციისა და ასოციაციის შეთანხმებას 2008 წელს მოეწერა ხელი. ქვეყანა ასევე არის ნატოს წევრობის კანდიდატი. კანდიდატურა გადავიდა წევრობის სამოქმედო გეგმაზე 2010 წლის აპრილში.