iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ტაკლა-მაკანი

ტაკლა-მაკანის უდაბნო — უდაბნო ცენტრალურ აზიაში, ჩინეთის ტერიტორიაზე, სინძიანის პროვინციაში. წარმოადგენს მსოფლიოს სიდიდით მე-18 უდაბნოს. სამხრეთით ესაზღვრება კუნლუნის მთები, დასავლეთით — პამირის უდაბური მთები და ჩრდილოეთით — ტიან-შანი.

ზომა
ტაკლა-მაკანი მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი ქვიშიანი უდაბნოა, ფართობი დაახლოებით 270 000 კმ²-ს შეადგენს. მისი სიგრძე 1 000 კმ-ია, ხოლო სიგანე 400 კმ. უდაბნოს ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილებს კვეთდა აბრეშუმის გზის განშტოებები. ბოლო წლებში, ჩინეთის ხელისუფლებამ, უდაბნოში გაიყვანა საავტომობილო მაგისტრალი, რომელიც ერთმანეთთან აკავშირებს ქალაქ ჰოტანს (სამხრეთით) და ქალაქ ლუნტაის (ჩრდილოეთით). აღსანიშნავია, რომ ბოლო დროს უდაბნო ფართოვდება.

კლიმატი
ტაკლა-მაკანი ცივი უდაბნოა, რაც უპირველეს ყოვლისა ციმბირის სიახლოვით და შესაბამისად, იქიდან შემოჭრილი ცივი ჰაერის მასების დამსახურებაა. ზოგჯერ, ზამთარში ტემპერატურა −20 °-მდე ეცემა. 2008 წლის ზამთარში, უდაბნო 4 სმ სისქის თოვლით დაიფარა, ხოლო ტემპერატურა −26 ° შეადგენდა.
ცაიდამი

ცაიდამი — ტექტონიკური ქვაბული ტიბეტის მთიანეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ განაპირა მხარეს, დასავლეთ ჩინეთში, ცინხაის პროვინციაში. მისი ფართობი დაახლოებით 120,000 კმ²-ს შეადგენს. მდებარეობს ზღვის დონიდან 2700-3000 მეტრზე. ამ ტერიტორიაზე წარმოდგენილია მრავალი მარილიანი ტბა. რეგიონში კლიმატი კონტინენტურია, საკმაოდ ხანგრძლივი და ცივი ზამთრითა და ქვიშის ქარიანი გაზაფხულით. უდაბნოს ზოგიერთი ნაწილი ჩინეთის ყველაზე მშრალ ადგილს წარმოადგენს და ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა 40 მმ-ს შეადგენს.
პიტო (ლუდი)

პიტო — ლუდის ტიპი, რომელსაც ფეტვის ან სორგოს დუღილით ამზადებენ ჩრდილოეთ განაში, ნიგერიის ზოგიერთ რაიონში და დასავლეთ აფრიკის სხვა ქვეყნებში. მას ამზადებენ მცირე საწარმოებში (სახლის პირობებში) და ჩვეულებრივ, სვამენ აყიროსგან დამზადებულ ჭურჭელში.

იგი შეიძლება მიირთვათ როგორც ცივი, ასევე ცხელი. ცხელი პიტო თავის სიმხურვალეს ფერმენტაციის პროცესებიდან იღებს. პიტოს, ძირითადად, ხელმოკლე ოჯახები ამზადებენ სოფლის ტერიტორიებზე. ეს მათთვის შემოსავლის მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენს. პიტოს ბოთლში ან ქილაში არ ასხამენ და როგორც წესი, მისი შეძენა პირდაპირ ადგილობრივი მაცხოვრებლისგან შეგიძლიათ.

სიტყვა „პიტო“ მექსიკურ დიალექტზე „დაბალ სტვენასაც“ ნიშნავს.
შტაინბირი

შტაინბირი (წარმოითქმის [], გერმანულად ქვის ლუდი) — ლუდის ტიპი, რომელიც მე-20 საუკუნემდე კარინტიაში წამყვანი ადგილი ეკავა. იგი ასევე გავრცელებული იყო სკანდინავიაში, ფრანკონიაში და სამხრეთ-დასავლეთ გერმანიაში.

შტაინბირი იხარშება ხის კასრებში. სახელი წარმოიშვა ცხელი ქვებისაგამ, რომლებსაც კასრებში აწყობდნენ, რათა წარმოებისთვის სასურველი ტემპერატურა მიეღოთ. გავარვარებული ქვა მოქმედებს პირდაპირ ალაოზე და საბოლოოდ ლუდს კარამელისა და მურის გემოს აძლევს. ეს იყო ტრადიციული ხარშვის მეთოდი; მაღალ–ფერმენტირებადი საფუარი და ეთერის ხილის გემო, დიდხანს არ ნარჩუნდებოდა და შესაბამისად, ლუდის დიდი ხნით შენახვა არ ხერხდებოდა. შტაინბირს, ჩვეულებრივ, არ ფილტრავდნენ.
ამერიკული ველური ლუდი

ამერიკული ველური ლუდი ამერიკელი მიკრომხარშავების ექსკლუზივია. მას მას არ ხარშავენ საქარომიცეტებით, როგორც ჩვეულებრივ ხდება. ლუდის ეს ტიპი მოხარშულია ბრეტანომიცეტების გამოწურვით. ამ მეთოდით მოხარშულ ლუდს მგრძნობიარე, რთული სურნელების პროფილი აქვს, რაც ჩვეულებრივ, არ არის დამახასიათებელი ლუდის სხვა სახეობებისათვის.

შექმნის ისტორია
როდესაც ლუდის დამზადება დაიწყო, ღია ფერმენტაცია, ხარშვის ერთადერთი გზა იყო და ევროპის ზოგიერთ ქვეყანაში დღესაც შემორჩა მჟავე ლუდის ტიპი, როგორიცაა ბელგიური ლამბიკი.

ამერიკელმა სწავლულებმა პირველი ცდა ველურ საფუარზე და ბაქტერიაზე ჩაატარეს, ცდილობდნენ რა შეექმნათ და ჩამოეყალიბებინათ ბელგიური ლუდის სტილისმარკა, მაგალითად ლამბიკი და გუეზე. თუმცაღა ისინი ასევე ცდილობდნენ შეექმნათ რაიმე განსაკუთრებული და გამორჩეული, მაგრამ ყოველი მათი მცდელობა მთავრდებოდა წმინდა ბელგიური ორიგინალის შექმნით.
ამერიკულ ველურ ლუდებში ფართო არჩევანია, მათი უმეტესობა ხასიათდება მაღალი ალკოჰოლურობით.
როუზ ბირნი

მერი როუზ ბირნი (; დ. 24 ივლისი, 1979, სიდნეი) — ავსტრალიელი კინომსახიობი. მონაწილეობა აქვს მიღებული კინოფილმებში: „ტროა“ (2004), „შეპყრობილი“ (2004), „მარი ანტუანეტი„ (2006), „მზის ნათება“(2007), „28 კვირის შემდეგ“ (2007), „ცოდნა“ (2009), „გაქცევა ვეგასიდან“ (2010), „იქს-ადამიანები: პირველი კლასი“ (2011), „გოგოების წვეულება ვეგასში“ (2011), „კადრები“ (2013), „კურდღელი პიტერი“ (2018) და სხვა. ნომინირებული იყო ოქროს გლობუსსა და ემის პრემიაზე.

მერი როუზ ბირნი დაიბადა ავსტრალიის ქალაქ სიდნეის ერთ-ერთ გარეუბანში, ირლანდიური და შოტლანდიური წარმოშობის ოჯახში.
დედამისი ჯეინ ბირნი — მუშაობს ადმინისტრატორად დაწყებით სკოლაში, ხოლო მამამისი — რობინ ბირნი მარკეტოლოგია. 8 წლიდან ავსტრალიის ახალგაზრდულ თეატრში იღებდა სამსახიობო ხელოვნების გაკვეთილებს. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლა დაიწყო ჯერ კოლეჯსა და შემდეგ სიდნეის უნივერსიტეტში. 1999 წლიდან სწავლა განაგრძო დევიდ მამეტისა და უილიამ მეისის ატლანტის თეატრში.

როუზს ჰყავს უფროსი ძმა ჯორჯ ბირნი და ასევე უფროსი ორი და — ელის ბირნი და ლუსი ბირნი. სამივე მათგანი ასე თუ ისე ჩაბმულია ხელოვნების სფეროში. მისი ძმა ფოტოგრაფია, ხოლო დებიდან ერთი მხატვარია, მეორე კი ლონდონის ერთ-ერთი ფირმის გამომცემლობაში მუშაობს.
მისი მშობლები ათეისტები არიან, ხოლო ბირნი საკუთარ თავს აგნოსტიკოსად თვლის. ორი წლის განმავლობაში იყო კომპანია -ის სახე.

როუზ ბირნის სამსახიობო კარიერა ათვლას 1989 წლიდან იწყებს და დღემდე გრძელდება. 1990-იან წლებში ძირითადად სერიალებში იღებდნენ. თავდაპირველად თავი მოსინჯა ერთ-ერთ სერიალში („ჯი-პი“, ..), რომელსაც 7 წელი იღებდნენ. პირველი როლი კინოში („დალასის თოჯინა“, 1994) მიიღო 12 წლის ასაკში. შემდეგ წლებში როლებს იღებდა ავსტრალიურ ტელესერიალებში. 1999 წელს როლი მიიღო კრიმინალური ჟანრის ფილმში „ორი ხელი“, სადაც მასთან ერთად ითამაშა ჰით ლეჯერმა. დაახლოებით 6 წლის განმავლობაში ურთიერთობაში იმყოფებოდა ბრენდან კოუელთან. ხვდებოდა აგრეთვე გრეგორ ჯორდანს. 2012 წლიდან ხვდება ბობი კანავალეს.

ფილმოგრაფია
ბათლომე ხუციშვილი

ბათლომე (ბართლომე) ხუციშვილი (დ. 1860, სოფ. კახი — გ. 1923) — ქართველი ინგილო საზოგადო მოღვაწე და პედაგოგი.

დაამთავრა გორის პედაგოგიური სემინარია. გარკვეული დროის განმავლობაში რუსეთის იმპერიის სახალხო განათლების სამინისტროში მუშაობდა. 1900 წლიდან იგი სოფელ ალიბეგლოს სკოლის მასწავლებელი იყო. 1917 წელს, როდესაც აზერბაიჯანის ხელისუფლებაში მუსავატელები მოვიდნენ, ბათლომე იძულებული გახდა, საინგილო დაეტოვებინა. კახეთში, სოფელ ცოდნისკარში დასახლდა და პატარა სახერხი ქარხანა და წისქვილი იყიდა, მაგრამ მან საინგილოსთან განშორება ვერ აიტანა და მალე გარდაიცვალა.

ბათლომე ხუციშვილის შვილიშვილია (დედის მხრიდან) ქართველი კინორეჟისორი ლანა ღოღობერიძე.
გუდაწვერი

გუდაწვერი — სოფელი საქართველოში, სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის ახალგორის მუნიციპალიტეტში (კორინთის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მთა ლორწომისკლდის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე ალეურის (ქსნის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1100 მ, ახალგორიდან დაშორებულია 12 კმ-ით. მოსახლეობა 2002 წლის აღწერით — 13 მცხოვრები.
დორეთკარი

დორეთკარი — სოფელი საქართველოში, ახალგორის მუნიციპალიტეტში (ლარგვისის თემი). მდებარეობს ხარულის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე ჭურთის (ქსნის მარჯვენა შენაკადი) მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1400 მ-ზე. ახალგორიდან დაშორებულია 27 კმ-ით.

ისტორია
დორეთკარი შუა საუკუნეებში შედიოდა ქსნის საერისთავოში; მოხსენიებულია იოჰან გიულდენშტედტის 1772 წლის სოფელთა სიაში და ქსნის საერისთავოს 1781 წლის სტატისტიკურ აღწერილობაში. 1865 წელს დორეთკარი თავისი 7 ქართული კომლით ქსნის უბნის მეწყერის სასოფლო თემის შემადგენლობაში შედიოდა. საბჭოთა პერიოდში, 1922-1990 წლებში შეიყვანეს სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ლენინგორის რაიონში, ოლქის გაუქმების შემდეგ, ახალგორის რაიონში (2006 წლიდან — ახალგორის მუნიციპალიტეტში). 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ.

სოფლის ტერიტორიაზე შემორჩენილია ნასოფლარი წინკიბი ციხით, წმინდა ბარბარეს ეკლესია (- საუკუნეები) და წმინდა გიორგის ეკლესიის ნანგრევები (გვიანი შუა საუკუნეები).

დემოგრაფია
2002 წლის აღწერით სოფლის მოსახლეობა იყო 70 მცხოვრები (36 კაცი, 34 ქალი), ეთნიკური შემადგენლობის მიხედვით — ქართველები (74 %), ოსები (24 %).
გარუეთი

გარუეთი — სოფელი საქართველოში, სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის ახალგორის მუნიციპალიტეტში (ლარგვისის თემი), საფერშეთის მთის (მდინარეების ქსნისა და ალეურის წყალგამყოფი) დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ცხავატურის (ქსნის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 1250 მეტრზე, ახალგორიდან დაშორებულია 16 კმ-ით.
დოგუზაანი

დოგუზაანი — ნასოფლარი საქართველოში, ახალგორის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობს ხარულის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდ. ჭურთის (ქსნის მარჯვენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 1070 მ-ზე, დაბა ახალგორიდან 27 კმ-ში.

ისტორია
1922-1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ლენინგორის რაიონში (დორეთკარის სოფსაბჭო), ოლქის გაუქმების შემდეგ — მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ახალგორის რაიონში (ლარგვისის თემი). 1989 და 2002 წლების აღწერებით სოფელში მუდმივი მოსახლეობა აღარ იყო. საქართველოს საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში სსიპ ახალგორის მუნიციპალიტეტის დარეგისტრირების დროისთვის (2006) დოგუზაანი დასახლებულ პუნქტებს შორის აღარ მოიხსენიება. 2008 წლიდან მოქცეულია რუსეთის ფედერაციის მიერ ოკუპირებული ტერიტორიის ფარგლებში.
დელკანი

დელკანი — სოფელი საქართველოში, სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის ახალგორის მუნიციპალიტეტში (სალბიერის თემი), ალევის ქედის დასავლეთ კალთაზე. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1250 მეტრზე. ახალგორიდან დაშორებულია 9 კმ-ით. 2002 წლის აღწერით იყო 5 მცხოვრები. მოხსენიებული აქვს იოჰან გიულდენშტედტს (1772) სოფელთა სიაში.
სერგი ოგანოვი

სერგი მამბრეს ძე ოგანოვი (; დ. 23 თებერვალი 1921, თბილისი — გ. 18 ნოემბერი 1941, დონის როსტოვი) — ლეიტენანტი (1941), საბჭოთა კავშირის გმირი (22 იანვარი 1943, სიკვდილის შემდეგ).

დაიბადა თბილისში, მუშის ოჯახში. 1939 წლიდან წითელ არმიაშია. 1941 წელს დაამთავრა 26 კომისრის სახელობის თბილისის სამთო-მსროლელი საარტილერიო სასწავლებელი და მოქმედ არმიაში გაიგზავნა. იბრძოდა სამხრეთ ფრონტზე. 1941 წლის 18 ნოემბერს ოგანოვის ბატარეამ, რომელსაც როსტოვის ოლქის სოფელ ბოლშიე-სალის მისადგომებთან ეკავა პოზიცია, შეაჩერა ფაშისტთა ტანკების იერიში და მტრის 30 ტანკი მწყობრიდან გამოიყვანა. სერგი ოგანოვი დაიღუპა 20 წლის ასაკში. მისი სახელობისაა ქუჩა დონის როსტოვში. დაჯილდოებულია ლენინის ორდენით.
დადიანეთი

დადიანეთი — სოფელი საქართველოში, სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის ახალგორის მუნიციპალიტეტში (ცხრაძმის თემი), ალევის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ქსნის ხეობაში. ზღვის დონიდან 1520 მეტრზე, ახალგორიდან დაშორებულია 27 კმ-ით.

ისტორია
სოფელი წყაროებში პირველად მოხსენიებულია საუკუნეში დადანეთის სახელით (სამთავისის სამწყსოს შესავლის წიგნი). თავდაპირველად შედიოდა ცხრაძმისხევში, შემდეგ — ქსნის საერისთავოში. 1922-1990 შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიურ ოლქში, შემდეგ — მცხეთა-მთიანეთის მხარის ახალგორის რაიონში (2006 წლიდან მუნიციპალიტეტი). 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ.

სოფელში დგას სამებისა და წმ. გიორგის ეკლესია (ორივე – სს.). სოფლის თავში გეგმით ოთხკუთხა კოშკია, რომლის კედლებში ბუხრები, თახჩები და სათოფურებია დაყოლებული. სოფლის ქვემოთ კიდევ ორი კოშკის ნანგრევებია (ყველა შუა საუკუნეებისა).

დემოგრაფია
საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის პირველი ეროვნული საყოველთაო აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 113 ადამიანი, 2015 წელს ოკუპაციის პირობებში ჩატარებული აღწერით — 36.
დაბაკნეთი

დაბაკნეთი — სოფელი საქართველოში, სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის ახალგორის მუნიციპალიტეტში (ცხრაძმის ადმინისტრაციული ერთეული). მდებარეობს ალევის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ცხრაძმულის (ქსნის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1400 მეტრზე, ახალგორიდან დაშორებულია 31 კმ-ით.

ისტორია
წყაროებში პირველად მოხსენიებულია საუკუნის ნახევარში. 1922-1990 შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიურ ოლქში, შემდეგ — მცხეთა-მთიანეთის მხარის ახალგორის რაიონში (2006 წლიდან მუნიციპალიტეტი). 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ. ცხინვალის რეჟიმის მიერ სოფელი ისტორიული სახელის ნაცვლად იწოდება „ბაშართად“.

კულტურული მემკვიდრეობა
დაბაკნეთის ეკლესია
დაბაკნეთის ეკლესია (გარდამავალი ხანა)
დაბაკნეთის ამაღლების სამონასტრო კომპლექსი
დაბაკნეთის წმინდა გიორგის ეკლესია
დაბაკნეთის წმინდა მარიამის ნაეკლესიარი
დაბაკნეთის ყველაწმინდის ეკლესია
დაბაკნეთის ზურგიანი კოშკი

დემოგრაფია
2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 29 ადამიანი, 2015 წელს ოკუპაციის პირობებში ჩატარებული აღწერით — 6.
ირინე ზაალიშვილი

ირინე მიხეილის ასული ზაალიშვილი (დ. 19 მაისი, 1909, ქ. გორი, — გ. 6 ნოემბერი, 1976, თბილისი) — ქართველი პათოფიზიოლოგი. მედიცინის მეცნიერებთა დოქტორი (1955), პროფესორი (1958), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1965).

ბიოგრაფია
ირინე ზაალიშვილი დაიბადა 1909 წელს ქალაქ გორში, გორის გიმნაზიის დირექტორის, მიხეილ ზაალიშვილის, ოჯახში. 1925 წელს დაამთავრა თბილისის 41–ე სკოლა ოქროს მედლით, შემდეგ კი მუსიკალური ტექნიკუმი.

1931 წლიდან 1936 წლამდე სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტში. 1936 წლიდან ამავე ინსტიტუტის პათოლოგიური ფიზიოლოგიის კათედრის ასისტენტია, 1948 წლიდან დოცენტი, 1955 წლიდან პროფესორი. 1955 წლიდან 1976 წლამდე, 20 წლის განმავლობაში იყო თსსი–ის პათოლოგიური ფიზიოლოგიის კათედრის გამგე. 1945 წელს დაიცვა საკანდიდატო, ხოლო 1953 წელს კი სადოქტორო დისერტაცია. მისი შრომები ძირითადად პერიფერიული სისხლისმიმოქცევის თავისებურებებს ეხებოდა. პარალელურად 1947-1955 წლებში მუშაობდა კარდიოლოგიის სამეცნიერო ინსტიტუტში. სხვა მრავალ სამეცნიერო ნაშრომთან ერთად, შეიმუშავა კაპილაროსკოპიული დაკვირვების სქემა და პერიფერიული სისხლის ძარღვების ტონუსის შესასწავლი ტესტი. 1965 წელს მიენიჭა მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწის წოდება. დაჯილდოებული იყო ორდენებით და მედლებით. იყო თბილისისა და საქართველოს პათოფიზიოლოგთა სამეცნიერო საზოგადოების თავმჯდომარე და ერთ–ერთი დამაარსებელი. გამოირჩეოდა პედაგოგოური საქმიანობით. პირველმა წაიკითხა ქართულად ლექცია პათოლოგიურ ფიზიოლოგიაში. პირველმა დაწერა პათოლოგიური ფიზიოლოგიის ქართული სახელმძღვანელო. ღრმა კვალი დატოვა საქართველოში პათოფიზიოლოგიის განვითარების და პათოფიზიოლოგთა სკოლის შექმნის საქმეში.

გარდაიცვალა 1976 წელს.
მიხეილ ზაალიშვილი

მიხეილ ყარამანის ძე ზაალიშვილი (დ. 10 სექტემბერი, 1865, სოფელი იგოეთი, ახლანდელი კასპის მუნიციპალიტეტი — გ. 10 სექტემბერი, 1920, თბილისი) — ქართველი პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე.

ბიოგრაფია
1885 წელს დაამთავრა ბაქოს რეალური სასწავლებელი, დაბრუნდა თბილისში და სწავლა განაგრძო სამასწავლებლო ინსტიტუტში, რომელიც 1887 წელს ოქროს მედლით დაასრულა. შემდეგ სწავლობდა ახალალექსანდრესეულ სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტში, რომის დასრულების შემდეგ დაინიშნა წინამძღვიანთკარის სასოფლო სამეურნეო სკოლის გამგედ. 1887 წლიდან სწავლობდა პოლონეთში, სოფლის მეურნეობის და მეტყევეობის ინსტიტუტში. 1897 წელს დაამთავრა მოსკოვის სასოფლო–სამეურნეო ინსტიტუტი და მიიღო პირველი თანრიგის აგრონომის წოდება. 1897–1902 წლებში პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა ერევანში. 1902 წლიდან იყო გორის ამიერკავკასიის საოსტატო სასწავლებლის სემინარიის დამრიგებელი. 1907 წლიდან დაინიშნა გორის პროგიმნაზიის დირექტორად. 1912 წლიდან ეს პროგიმნაზია გიმნაზიად გადაკეთდა და მიხეილ ზაალიშვილი დირექტორად დანიშნეს.

მისი მეუღლე, მარიამ ნიკოლოზის ასული პანოვა, გორის ქალთა გიმნაზიის დირექტორი და ექიმი იყო. 1918 წლიდან ზაალიშვილი თბილისის მეოთხე გიმნაზიის დირექტორად დანიშნეს. იგი იყო წმინდა სტანისლავის და წმინდა ანას ორდენების კავალერი.

მან დიდი წვლილი შეიტანა საქართველოში საგანმანათლებლო და პედაგოგიური საქმიანობის განვითარებაში.

ქართულ ენაზე დაწერილი მრავალი წიგნის ავტორია, კერძოდ — პირველი ქართული საბუნებისმეტყველო სახელმძღვანელოებისა, მათ შორის ბუნებისმეტყველების (არაორგანული ბუნება, ჰაერი, წყალი, დედამიწა, ბოტანიკა, ადამიანის ანატომია და ფიზიოლოგია, ზოოლოგია), ასევე არითმეტიკის, პირველდაწყებითი გეოგრაფიის, ორგანოვანი ქიმის სახელმძღვანელოებისა. ავტორია წიგნებისა — საზოგადო მიწათმოქმედება, საზოგადო ზოოტეხნია, მეფუტკრეობა და სხვა.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
ადრიანოპოლის ბრძოლა (378)

ადრიანოპოლის ბრძოლა – ბრძოლა რომაელებსა და აჯანყებულ ვესტგუთებს შორის, გაიმართა 378 წლის 9 აგვისტოს, ადრიანოპოლთან (ახლანდელი ედირნე, თურქეთი). იმპერატორმა ვალენტიმ ბრძოლა გაუმართა აჯანყებულებს, რომლებსაც მონები და კოლონისტები შეუერთდნენ. რომაელებმა შეუტიეს ვესტგუთების ბანაკს, რომელიც ოთხთვალებით იყო გარშემორტყმული, რომაელთა არმია თითქმის მთლიანად მოისპო, დაიღუპა იმპერატორიც. ამ დამარცხებამ საგრძნობლად დაასუსტა რომის იმპერია.

 საუკუნის ისტორიკოსის ამიანუს მარცელინუსის ცნობით, ადრიანოპოლის ბრძოლაში რომაელთა არმიის ერთ-ერთი სარდალი ყოფილა ბაკურ იბერიელი.
გაგრაფსტა

გაგრაფსტა ( [გაგრაფსთა], ყოფილი გაგრის ხეობა) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (კოლხიდის თემი), გაგრის ქედის სამხრეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 100 მ, გაგრიდან 1,5 კმ.

ისტორია
 საუკუნის პირველ ნახევარში გაგრისხეობა ეწოდებოდა. 1955 წელს გაგრაფსტა დაერქვა. მოქმედებდა მეცისტრუსეობის საბჭოთა მეურნეობა.

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 147 ადამიანი.
იუჰას უდაბნო

იუჰას უდაბნო — უდაბნო აშშ-ში, კალიფორნიის შტატში. მდებარეობს ე.წ. საიმპერატორო ველზე და წარმოადგენს სონორას უდაბნოს ნაწილს. უდაბნო მოიცავს არაერთ ისტორიულ და არქეოლოგიურ ძეგლს, ასევე იუჰას გეოგლიფს. ამ ტერიტორიაზე სახლობენ ადგილობრივი ინდიელები - კვეჩანები.

უდაბნო გამოირჩევა ბიოლოგიური მრავალფეროვნებით.
დემერჩენცი

დემერჩენცი ( [ხჷშჰარჷფშჲ]; ყოფილი ფსოუსხევი, ყოფილი დემერჩენცი — გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (მიქელრიფშის თემი), მდინარე ფსოუს მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 80 მ, გაგრიდან 40 კმ.

ისტორია
სოფელს საუკუნეში ერქვა ხუშკარიფშ. 1864 წელს აქედან ჯიქების ოსმალეთში გადასახლების შემდეგ, ს. დასაწყისში, სომხების სოფელი დემერჩენც შეიქმნა. 1930 წ. მიქელრიფშის თემში შედიოდა სოფელი დემერჩე-კიუხი-ს სახელით. 1948 წ. ქართული სახელი ფსოუსხევი ეწოდა. 1955 წ. დაუბრუნდა სახელი დემერჩენც.
1992-1993 წწ. ომის შემდეგ აფხაზებმა დაარქვეს ხიშვჰა .

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 326 ადამიანი.
ველი (გაგრის მუნიციპალიტეტი)

ველი ( [ჩჷგრხა]; ყოფილი ზემო კოვალევსკოე, გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (ბაღნარის თემი), აფხაზეთის მთისწინეთში, მდინარე სანდრიფშის ნაპირზე. ზღვის დონიდან 380 მ, გაგრიდან 35 კმ.

ისტორია
 საუკუნის მიწურულს აქ იყო სოფელი ვერხნე კოვალევსკოე. 1948 წელს მას ქართული სახელი ველი დაერქვა. 1949 წელს ბაღნარის სასოფლო საბჭოში შედიოდა.

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 72 ადამიანი.
ვაკე (გაგრის მუნიციპალიტეტი)

ვაკე ( [არასაძხა]; 1948 წლამდე — კოვალევსკოე) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (ხაშუფსის თემი).

მდებარეობს აფხაზეთის მთისწინეთში, მდინარე ხაშუფსის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 320 მ-ზე, გაგრიდან 23 კმ-ის დაშორებით.

ისტორია
ვ. კვარჭიას ცნობით, ს. მეორე ნახევარში ამ ადგილას იყო სოფელი არასაძიხ (აფხ. „თხილის წყაროს“ ნიშნავს). ს. მეორე ნახევარში აქ შეიქმნა სოფელი კოვალევსკოე. 1948 წლის 3 სექტემბერს მას ქართული სახელი „ვაკე“ ეწოდა. 1992-1993 წწ. ომის შემდეგ აფხაზებმა დაარქვეს არასაძხა .

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 221 ადამიანი, ძირითადად სომხები.
ვაშლოვანი (გაგრის მუნიციპალიტეტი)

ვაშლოვანი ( [მფაადრჷფსთა]; ყოფილი როგოჟინო — გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (მეხადირის თემი).

მდებარეობს აფხაზეთის მთისწინეთში, მდინარე მეხადირის ხეობაში, ზღვის დონიდან 110 მ-ზე, გაგრიდან 24 კმ-ში.

ისტორია
სოფელს საუკუნის დასაწყისში როგოჟინო ერქვა. 1948 წელს ქართული სახელი ვაშლოვანი ეწოდა. 1992-1993 წწ. ომის შემდეგ აფხაზებმა დაარქვეს მფაადრიფსთა .

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 176 ადამიანი.
ზემო ხევი (გაგრის მუნიციპალიტეტი)

ზემო ხევი ( [ცანგარა]; ყოფილი სომხურ ხეობა — გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (კოლხიდის თემი).

მდებარეობს გაგრის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 150 მ-ზე, გაგრიდან 15 კმ-ში.

ისტორია
 საუკუნის პირველ მესამედში აქ იყო სოფელი არმიანსკოე უშჩელიე („სომხური ხეობა“), რომელსაც ეს სახელი სომეხი მოახალშენეების გამო ეწოდა. 1948 წელს ქართული სახელი „ზემო ხევი“ მიენიჭა. 1992-1993 წლების ომის შემდეგ აფხაზეთის დე-ფაქტო ხელისუფლებამ დაარქვა „ცანგვარა“ , რაც „ცანების ღობეს“ ნიშნავს.

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 262 ადამიანი.
ზეგანი (გაგრის მუნიციპალიტეტი)

ზეგანი ( [ფშაშჲხა]; ყოფილი ევდოკიმოვკა, გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (მეხადირის თემი), აფხაზეთის მთისწინეთში, მდინარე ჟეოფსეს მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 520 მ, გაგრიდან 34 კმ.

ისტორია
 საუკუნის დასაწყისში აქ შეიქმნა რუს კოლონისტთა სოფელი ევდოკიმოვკა. 1948 წელს ქართული სახელი ზეგანი ეწოდა, რაც ქართულად ვრცელ და ამაღლებულ ადგილს ნიშნავს. 1992-1993 წწ. ომის შემდეგ აფხაზებმა დაარქვეს ფშაშხა .

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 90 ადამიანი.
იფნარი (გაგრის მუნიციპალიტეტი)

იფნარი ( [აჯრჳარა]; ყოფილი სომხურიხეობა — გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (ბზიფის თემი), შავიზღვისპირა დაბლობზე, მდინარე ბზიფის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 60 მ, გაგრიდან 15 კმ, ბზიფიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 1 კმ.

ისტორია
 საუკუნეში აქ იყო სოფელი „სომხური ხეობა“, რომელსაც 1948 წელს იფნარი ეწოდა. მისი ამოსავალია ხე-მცენარის ქართული სახელწოდება იფანი. 1949 წელს ბზიფის სასოფლო საბჭოში შედიოდა.

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 5 166 ადამიანი.
იმერხევი (გაგრის მუნიციპალიტეტი)

იმერხევი ( [ახჷრასქვა]) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (ხაშუფსის თემი), აფხაზეთის მთისწინეთში, მდინარე ხაშუფსის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 350 მ, გაგრიდან 25 კმ, განთიადიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 10 კმ.

ისტორია
 საუკუნის პირველ მესამედში აქ იყო რუსული სოფლები სრედნე კოვალევსკოე №1 და სრედნე კოვალევსკოე №2. 40-იან წლებში ქართული სახელი იმერხევი ეწოდა. 1992-1993 წწ. ომის შემდეგ აფხაზებმა დაარქვეს ახურაშქვა .

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 24 ადამიანი.
კლდეკარი (სოფელი)

კლდეკარი ( [ამგაშხწა]; ყოფილი მანაქლუქ — გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (ბაღნარის თემი), აფხაზეთის მთისწინეთში, მდინარე სანდრიფშის ხეობაში. ზღვის დონიდან 800 მ, გაგრიდან 35 კმ.

ისტორია
 საუკუნის 20-30-იან წლებში აქ იყო სომხური სოფელი მანაქლუქ, სადაც ოსმალეთიდან გადმოსახლებული სომხები ცხოვრობდნენ. ლუქ, ლუკ თურქული კრებითობის სუფიქსია, თუმცა ფუძე-სიტყვის (მანა) მნიშვნელობა გაურკვეველია. 1948 წელს მას ქართული სახელი კლდეკარი დაერქვა. ამავე წელს ბაღნარის სასოფლო საბჭოში შედიოდა.

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 0 ადამიანი.
კლდიანი

კლდიანი ( [აზდრჷფშჲ]; ყოფილი ოთლუქ — გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (მეხადირის თემი), აფხაზეთის მთისწინეთში, მდინარე მეხადირის ნაპირზე. ზღვის დონიდან 380 მ, გაგრიდან 29 კმ.

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 138 ადამიანი.
მიქელრიფში

მიქელრიფში ( [მქჲალრჷფშჲ]) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (მიქელრიფშის თემი). მდებარეობს მდინარე ფსოუს მარცხენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 200 მ, გაგრიდან 30 კმ.

ისტორია
ტოპონიმი „მიქელის გორას“ (მიქელ — პირსახელი, რიფშ — სიმაღლე, სათავე, წვერი) ნიშნავს. საფიქრებელია, რომ აქ გორაზე მიქაელ მთავარანგელოზის ეკლესია იდგა. 1930 წელს გაგრის მაზრაში არსებობდა მიქელრიფშის სასოფლო საბჭო. მისი ამჟამინდელი სახელია მქიალრიფშ .

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 190 ადამიანი.
მუხნარი (გაგრის მუნიციპალიტეტი)

მუხნარი ( [კაცჷრხა]; ყოფილი ვოსემსოტსკოე — გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გაგრის მუნიციპალიტეტში (მეხადირის თემი), აფხაზეთის მთისწინეთში, მდინარე ჟეოფსის (ხაშუფსის ერთ-ერთი სათავე) მარჯვენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 320 მ, გაგრიდან 28 კმ.

ისტორია
სოფელს სომხების დასახლების შემდეგ, საუკუნის ბოლოდან, „ვოსემსოტკოე“ ერქვა. 1948 წ. ქართული სახელი „მუხნარი“ ეწოდა. 1992-1993 წწ. ომის შემდეგ აფხაზებმა დაარქვეს კაცირხა .

დემოგრაფია
1989 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 193 ადამიანი.
იუმას უდაბნო

იუმას უდაბნო — უდაბნო აშშ-ის სამხრეთ-დასავლეთსა და მექსიკის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. წარმოადგენს სონორას უდაბნოს ნაწილს. უდაბნოში ძირითადად წარმოდგენილია ქვიშის დიუნები, აქა-იქ გვხვდება მცენარეულობა. ტერიტორია საკმაოდ მეჩხერადაა დასახლებული, უდიდესი ქალაქია იუმა, რომელიც გაშენებულია მდინარე კოლორადოზე, კალიფორნიის შტატის საზღვართან.