მექანდაკეობა აზერბაიჯანში

მექანდაკეობა აზერბაიჯანში — სახვითი ხელოვნების დარგი, რომელიც სამგანზომილებიანი მხატვრული ფორმების შექმნას მოიცავს. აზერბაიჯანში გავრცელებულია როგორც მრგვალი (სამგანზომილებიანი), ისე რელიეფური ქანდაკება. მექანდაკეობის ძირითად მიმართულებებს წარმოადგენს მონუმენტური, დეკორატიული და დაზგური ქანდაკება.

განვითარება და ისტორია
აზერბაიჯანის უძველეს ქანდაკებას ღრმა ისტორიული ფესვები აქვს, რომელიც მეზოლითის ხანას უკავშირდება. მისი განვითარება მჭიდრო კავშირში იყო პრეისტორიული ადამიანის მიერ გარემომცველი სამყაროს შრომით საქმიანობასთან, რელიგიურ შეხედულებებთან და ესთეტიკურ აღქმასთან.

უძველეს ძეგლებს შორისაა გობუსტანის კლდის მხატვრობა, რომლებიც მეზოლითს მიეკუთვნება, და აფშერონის კლდეებზე რელიეფური კომპოზიციები. ეს ნამუშევრები არა მხოლოდ უძველესი საზოგადოებების მსოფლმხედველობას ასახავს , არამედ საფუძვლად დაედო სამგანზომილებიან ქანდაკების შემდგომ განვითარებას და ქვის ქანდაკებების შექმნას.

ენეოლითისა და ბრინჯაოს ხანებში რეგიონის მხატვრულ ტრადიციებზე გავლენა მოახდინა ძველი აღმოსავლეთის კულტურებმა, ასევე თურქული ტომების რელიგიურმა და მითოლოგიურმა შეხედულებებმა. ქვას განსაკუთრებული, წმინდა ადგილი ეკავა მოსახლეობის სულიერ კულტურაში: არსებობდა მთების, კლდეებისა და გამოქვაბულების კულტები. ქვის გამოსახულებები არა მხოლოდ მხატვრული ობიექტების, არამედ თაყვანისცემისა და რიტუალური პრაქტიკის ობიექტების ფუნქციასაც ასრულებდა.

მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური აღმოჩენები მოწმობს ქანდაკების განვითარების მაღალ დონეს ანტიკურ პერიოდში. შამახის რეგიონში (დერე-ხინისლი, დაგკოლანლი) აღმოაჩინეს მამაკაცის ანთროპომორფული ქანდაკებები, რომლებიც თარიღდება ძვ.წ. საუკუნიდან ახ.წ. საუკუნეებამდე და აღწევს 2.23 მეტრს. აღდამის რეგიონში (ბოიახმედლი, გავურ-კალა) აღმოაჩინეს მონუმენტური ქვის ფიგურები, რომლებიც გამოირჩევიან განზოგადებული ფორმითა და ექსპრესიული ქანდაკებით. თაუზის რეგიონში აღმოაჩინეს კონუსის ფორმის თავსაბურავიანი ქანდაკება, რომელიც სტილისტურად ჰგავს ცენტრალური აზიისა და სემირეჩიეს ძეგლებს, რაც რეგიონს შორის კულტურულ კავშირებზე მიუთითებს.

ისლამის გავრცელებამდე თურქული ტომები მეომრებისა და დიდებულების საფლავებზე ქვის ქანდაკებებს დგამდნენ. წერილობითი წყაროები, მათ შორის მოსე კალანკატუისკის ნაშრომები, მოწმობს ქვის ქანდაკებების თაყვანისცემასა და მათთან დაკავშირებული რიტუალების არსებობას.

ახალი პერიოდი
აზერბაიჯანში პროფესიონალური ქანდაკების ეროვნული სკოლის ჩამოყალიბება საუკუნის დასაწყისს მიეკუთვნება. აღნიშნული პროცესის მნიშვნელოვან წინაპირობას წარმოადგენდა ბაქოში სამხატვრო სასწავლებლის დაარსება, აგრეთვე აზერბაიჯანელი ხელოვანების პროფესიული მომზადება საბჭოთა კავშირის წამყვან სამხატვრო ცენტრებში, რამაც ხელი შეუწყო აკადემიური საფუძვლების განმტკიცებას და ადგილობრივი სკულპტურული ტრადიციის ჩამოყალიბებას.

თანამედროვე აზერბაიჯანული ქანდაკება მოიცავს რამდენიმე ძირითად სფეროს:

მონუმენტური ქანდაკება — ქალაქების მოედნებსა და საზოგადოებრივ სივრცეებში აღმართული ძეგლების შექმნა;
დაზგური ქანდაკება და პორტრეტი — ისტორიული ფიგურების, კულტურის მოღვაწეებისა და მეცნიერების სიღრმისეული შესწავლა;
დეკორატიული ქანდაკება — მხატვრული გარემოს ფორმირება, პლასტიკური ხელოვნების ინტეგრაცია არქიტექტურულ და ურბანულ სივრცეში.
ჟანრების მრავალფეროვნებამ მხატვრებს საშუალება მისცა, ტრადიციული ფორმები თანამედროვე მხატვრულ კვლევებთან შეერწყათ.

1920-იან და 1930-იან წლებში ბაქოში პირველი მონუმენტური ძეგლები აღიმართა. ადრეული პროფესიონალი მოქანდაკეები იყვნენ იბრაჰიმ გულიევი, ელიზავეტა ტრიპოლსკაია და პინხოს საბსაი. ეროვნული სკოლა აყვავდა 1930-იან და 1940-იან წლებში და დაკავშირებულია ისეთი ოსტატების სახელებთან, როგორებიც არიან ფუად აბდურაჰმანოვი, ჯალალ კარიაღდი, მირალი მირკასიმოვი, ტოკაი მამადოვი და ომარ ელდაროვი. ამ პერიოდში შეიქმნა როგორც მონუმენტური ნამუშევრები, ასევე დაზგური ნახატები.

მონუმენტური ჟანრი 1950-იან და 1960-იან წლებშიც განვითარდა. მნიშვნელოვანი ნამუშევარი იყო მუჰამედ ფუზულის ძეგლი ბაქოში (1963), რომელიც ტოკაი მამედოვმა და ომარ ელდაროვმა შექმნეს. 1970-იან და 1990-იან წლებში აქტიურად განვითარდა პორტრეტული და მცირე მასშტაბის ქანდაკებები.

თანამედროვე აზერბაიჯანული ქანდაკება განვითარდა მე-20 საუკუნის გლობალური მხატვრული განვითარების კონტექსტში. მასზე გავლენა იქონია ისეთმა მოძრაობებმა, როგორიცაა იმპრესიონიზმი, ექსპრესიონიზმი და კუბიზმი, რამაც ხელი შეუწყო პლასტიკური ენის გაფართოებას, ფორმის სირთულეს და მხატვრული გამოხატვის ახალი საშუალებების ძიებას. ამავდროულად, მხატვრებმა მოახერხეს ეროვნულ ტრადიციებთან კავშირის შენარჩუნება.