iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
როდიონოვკა

როდიონოვკა, ყოფილი ფარავანი — სოფელი საქართველოში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში (ტამბოვკის თემი). მდებარეობს ფარავნის ტბის ნაპირას, ზღვის დონიდან 2100 მეტრი. სოფელში არის საჯარო სკოლა.

ისტორია
ფარავნის ტბის გარშემო ისტორიულად საკმაოდ მჭიდრო დასახლება ჩანს. აქ გადიოდა ძველი გზა, რომელიც კვეთდა თრიალეთსა და ჯავახეთს. ცენტრი ამ არეალისა სოფელი თავფარავანი (იგივე ფარავანი) უნდა ყოფილიყო.

ამჟამინდელი დასახლება 1840-იან წლებში გააშენეს რუსეთიდან გადმოსახლებულმა დუხობორებმა, რომლებმაც მას უწოდეს როდიონოვკა

დემოგრაფია
ისტორიული ძეგლები
სოფლის ცენტრში მდებარეობს დიდი ერთნავიანი დარბაზული ტიპის ეკლესია, ნაგები სუფთად გათლილი გრძელი კვადრებით. ეკლესია - საუკუნეებს განეკუთვნება.

ეკლესიას გააჩნია ორნამენტები კარის არქიტავრზე. ორნამენტებია შემონახული თავდაპირველი სახის კარნიზებისა და სარკმელების არქივოლტებზეც. ეკლესიას გააჩნია წარწერები. ერთი მათგანი იკითხება შემდეგნაირად: „ქრისტე შეიწყალე პავლე“.

როდიონოვკაში არის მეორე ეკლესიაც, შედარებით მცირე ზომისა. მისი სახურავი და კედლები დაზიანებულია. იქვე მდებარეობს გვიანი შუა საუკუნეების ქარვასლა, რომლისათვისაც ქვა შემოუცლიათ.
ყაბარდოული ენა

ყაბარდოული ენა, ყაბარდოულ-ჩერქეზული ენა, აღმოსავლეთ ჩერქეზული ენა — აფხაზურ-ადიღური ენათა ოჯახის ადიღური ჯგუფის ახალდამწერლობიანი ენა. გავრცელებულია ყაბარდო-ბალყარეთის, ყარაჩაი-ჩერქეზეთის, ადიღეს რესპუბლიკებსა და მოზდოკის რაიონში. ყაბარდოელები ცხოვრობენ აგრეთვე თურქეთში, იორდანიასა და ლიბანში.

ენას აქვს რამდენიმე დიალექტი: მოზდოკური, ბასლენური, ყუბანური და დიდი ყაბარდის დიალექტი, ასევე რამდენიმე კილო: მცირეყაბარდოული, ბაქსანური, მალკური და ჩერქეზული. რუსეთის ფედერაციაში ყაბარდოულ ენაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 520 000 კაცი (2002).

თანამედროვე ლიტერატურულ ყაბარდოულ ენას საფუძვლად უდევს დიდი ყაბარდოს დიალექტი.

საბჭოთა პერიოდში იყო არაერთი მცდელობა ყაბარდოული ენისათვის შექმნილიყო საკუთარი დამწერლობა.

ყაბარდოული დამწერლობის (კირილური დამწერლობა) პირველი მცდელობები ეკუთვნის პეტერბურგის უნივერსიტეტის მასწავლებელს გრაცილევსკის (1829 წელს), პირველი ყაბარდოული მეცნიერის და განმანათლებელის შაროი ნოგმოვს (1833-1835), კ. ატაჟუკინს (1864-1865), ცნობილ რუს მეცნიერ ლევ ლოპატინსკის, ბ. პაჩევს და სხვებს.

მიუხედავად არაერთი მცდელობისა ვერ მოხერხდა ყაბარდოული დამწერლობის დამკვიდრება. აღნიშნული შესაძლებელი გახდა მხოლოდ საბჭოთა პერიოდში.

ანბანი თავიდან წარმოდგენილი იყო ლათინური დამწერლობის საფუძველზე. 1936 წელს მოხდა მისი კირილურ დამწერლობაზე გადაყვანა.

1938 წელს გამოვიდა ყაბარდოული ენის გრამატიკა („ - “ . . . ), ასევე („ “ . . . . ).

ყაბარდოულ ენაში ხმოვანთა სისტემა მარტივია (გამოიყოფა 3 ხმოვანი), ხოლო თანხმოვანთა — რთული; ასევე, სახელთა სისტემა მარტივია, ზმნისა — რთული. არსებით სახელებს აქვთ ბრუნვის, რიცხვის, განსაზღვრებისა და კუთვნილების კატეგორიები.

სტატიკური და დინამიკური ზმნები გარჩეულია მორფოლოგიურად. განსაკუთრებით რთულია ზმნის პირისა და დრო-კილოთა კატეგორიები. ყაბარდოული ზმნა გვარებს არ განარჩევს.

გამოიყოფა შემდეგი სიტყვაწარმოებითი კატეგორიები: კაუზატივისა, ქცევისა, თანაობისა, საურთიერთო, საზიარო, პოტენციალისა, უნებურობისა და მიჩნევისა. რთულადაა წარმოდგენილი ზმნაში პრევერბთა სისტემა. მიმღეობას შეიძლება ერთდროულად ჰქონდეს როგორც ბურუნვის, ისე პირის აფიქსები.

ზმნას აგლუტინაციური წყობა აქვს. გევხვდება ინკორპორაციული ტიპის ზმნებიც. გარდამავალი ზმნა ერგატიული კონსტრუქციისაა. შემორჩენილია ლაბილური კონსტრუქციის ზმნებიც. დამოკიდებული წინადადების ფუნქციას ასრულებს ზმნის ინფინიტიური ფორმები.

ყაბარდოულ ენაში შეიმჩნევა ძველად შეთვისებული ოსური, ქართული, თურქული და არაბული ლექსიკა. ამჟამად სალიტერატურო ენის ლექსიკა გამდიდრებულია რუსულიდან შემოსული სიტყვებით. დამწერლობა ეფუძნება კირილიცას.

ანბანი
ეცნა

ეცნა – მაიას ცივილიზაციის არქეოლოგიური ძეგლი მექსიკაში, კამპეჩეს შტატში.

მოედნის ყველაზე ღირსშესანიშნავი ნაგებობა მთავარი ტაძარია, რომელიც დაშენებულია პლატფორმაზე და სიმაღლეში 40 მეტრია.

ეცნა დასახლებული იყო ჯერ კიდევ ძვ. წ. 400 წლისთვის. ქალაქი მოსახლეობამ ჩვ.წ. 1500 წელს მიატოვა. გვიანდელ კლასიკურ პერიოდში, ეცნა ქალაქ კალაკმულის მმართველობის ქვეშ შედიოდა.

ამჟამად ობიექტი მნახველთათვის ღიაა.
ყაბარდოელები

ყაბარდოელები (ყაბ. ადიღე) — ხალხი, ცხოვრობენ ძირითადად ყაბარდო-ბალყარეთის რესპუბლიკის ჩრდილოეთსა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. საერთო რაოდენობა რუსეთის ფედერაციაში 520 000 კაცი (2002). სახლობენ აგრეთვე ახლო აღმოსავლეთის ზოგიერთ ქვეყანაში. ენა ყაბარდოული. განეკუთვნება კავკასიური ენების აფხაზურ-ადიღურ ჯგუფს.

მორწმუნე მუსლიმანები არიან ( საუკუნემდე გავრცელებული იყო ქრისტიანობა და წარმართულ რწმენათა ნაშთები). ეთნოგენეზი საერთო აქვთ სხვა ადიღეებთან. ყაბარდოელების ხალხად ჩამოყალიბება დაკავშირებულია ფეოდალურ ურთიერთობების განვითარებასთან (- საუკუნეებში). 1557 წელს შეუერთდნენ რუსეთს. ყაბარდოელების ძირითადი საქმიანობა — მიწათმოქმედება, მესაქონლეობა, ხელოსნობა (ხის კვეთა, მეიარაღეობა, მეუნაგირეობა, მექეჩეობა, მენაბდეობა, ოქრომჭედლობა).

ყაბარდოელების სოფლის მეურნეობა — რეგიონი წარმოადგენს ერთ-ერთ გამორჩეულ ადგილს კავკასიაში ამ კუთხით. ყაბარდოელები მკვიდრობენ ჩრდილოეთ კავკასიის ცენტრალურ ნაწილში მდინარეების მალკის, ბაქსანისა და თერგის ირგვლივ. იმის გამო, რომ ყაბარდოელთა დასახლებები სხვადასხვა მიზეზით მოძრაობითობით ხასიათდება განსხვავებულია მათი სოფლის მეურნეობის ტიპებიც.

აღსანიშნავია, რომ ძირითადად ყაბარდოელთა ტრადიციულ სამეურნეო საქმიანობას მეცხოველეობა წარმოადგენს. ისინი აშენებენ ცხენებს, მსხვილფეხარქოსან საქონელს, ცხვარს და თხას. ადრე მისდევდნენ სამომთაბარო მეცხოველეობას; ზაფხულშიპირუტყვი მთის საძოვრებზე ჰყავთ, ზამთარში კი ძირითადად დაბანაკებულნი არიან სტეპებში. ყაბარდო მეზობელთაგანაც ხშირ თავდასხმებს განიცდიდა. მაგრამ, თავის მხრივ, ყაბარდოელები ძარცვით ლაშქრობებს მეზობელ ტომებზე თვითონაც აწყობდნენ. თარეშის დროს კი ხშირი იყო საქონლის მოტაცება, მნიშვნელოვანი იყო მტრისთვის ყაბარდოული ცხენები, რომლებიც საკმაოდ დიდი რესურსს წარმოადგენდა.

საინტერესოა, ის ფაქტის რომ ყაბარდოული ფოლკლორი ძალზედ გამსჭვალულია მესაქონლეობის თემებით, განსაკუთრებით ხშირად უმღერიან მათ ჯოგებსა და შესანიშნავ ცხენებს. მეცხოველეობაში წამყვანი ადგილი სწორედ მეცხენეობას ეჭირა. საყოველთაო აღიარება აქვს მოპოვებული ყაბარდოული ჯიშის ცხენებს.

უწინ ყაბარდოელები ცხენის ხორცსა და რძეს მიირთმევდნენ, მაგრამ ცხენი ძირითადად ფასდებოდა როგორც საჯდომი (სატრანსპორტო) საშუალება. ყაბარდოული ცხენის ჯიში განსაკუთრებული ამტანობით, გამძლეობით გამოირჩევა; ცხენებს 3-4 წლიდან ხედნიან. ხშირად აწყობდნენ დოღს, სწორედ ამ ჯიშის ცხენი ერთ-ერთი საუკეთესოა ამ მიმართულებით არამარტო კავკასიაში, არამედ მთელ მსოფლიოში.

დღესაც ცხენებს ყაბარდოელები დამღებით გამოარჩევდენ. ყველა გვარის წარმოამდგენლის ცხენს მისთვის დამახასიათებელი დამღა აქვს. ყაბარდოული ცხენები ახლა მცირე რაოდენობით არის შემორჩენილი.

რაც შეეხება მიწათმოქმედებას ყაბარდოელთა განსაკუთრებული საქმიანობა არასოდეს ყოფილა, მაგალითისთვის საუკუნემდე მარცვლეული კულტურებიდან პირველი ადგილი ფეტვს ეკავა. ყაბარდოელებში მიწათსარგებლობა სათემო იყო. მიწის გადანაწილება ერთი დასახლებული პუნქტის ფარგლებში ყოველწლიურად ხდებოდა. საუკუნის 70-იანი წლებიდან ყაბარდოელებმა უფრო მეტი ყურადღება მიაქციეს მიწათმოქმედებას, რამაც განაპირობა სახვნელსათესი მიწების ფართობების მკვეთრი ზრდა, ფეტვის ხვედრითი წილის შემცირება და ხორბლის, ქერისა და უფრო მეტად სიმინდის ნათესების
ფართობების გაზრდა.
ეკ-ბალამი

ეკ-ბალამი –(იუკატანის მაიას ენაზე – შავი იაგუარი) მაიას ცივილიზაციის არქეოლოგიური ძეგლი მექსიკაში, იუკატანის შტატში, ქალაქ ვალიადოლიდიდან 30 კმ-ით ჩრდილოეთით, ამავე სახელწოდების სოფლიდან 2 კმ-ის მოშორებით.

ეკ-ბალამი წარმოადგენდა საკმაოდ დიდ ქალაქს. არქიტექტურა თარიღდება ჩვ. წ. 600-800 წლებით, მაშინ, როდესაც მაიას ცივილიზაცია ყვაოდა და თავის განვითარების მწვერვალს მიაღწია.
შპუხილი (მაია)

შპუხილი – მაიას ცივილიზაციის არქეოლოგიური კომპლექსი მექსიკაში, კამპეჩეს შტატში. ახლომდებარე ტერიტორია მდიდარია მაიას სხვა ძეგლებით, აქაა მაგალითად ბეკანი, კალაკმული.

სავარაუდოა, რომ ეს ტერიტორია დასახლებული იყო ძვ. წ. 400 წელზე უფრო ადრე. ქალაქმა განვითარების აპოგეას მიაღწია ჩვ. წ. 500-750 წლებში, ხოლო დაკნინდა დაახლოებით 1100 წელს.

ქალაქი აღმოაჩინეს 1930 წელს, მასთან ერთად აღმოაჩინეს აქ მდებარე კონსტრუქციების 17 ჯგუფი, რომელიც რიო-ბეეკის სტილშია ნაგები.
ჩუნჩუკმილი

ჩუნჩუკმილი – მაიას ცივილიზაციის ქალაქი მექსიკაში, იუკატანის შტატში. აქ აღმოჩენილ იქნა არაერთი მონუმენტი და სკულპტურა, რომლებიც გვაწვდიენ არქეოლოგიურ მონაცემებს. დგინდება, რომ ჩუნჩუკმული მაიას სხვა ქალაქების მსგავსად, მხოლოდ ერთი მეფის მიერ არ იმართებოდა. შესაძლოა ეს ქალაქი იყო მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი.
ჩინკულტიკი

ჩინკულტიკი — მაიას ცივილიზაციის ქალაქის ნანგრევები მექსიკაში, კამპეჩეს შტატში, თანამედროვე ქალაქ კომიტანიდან 56 კმ-ის დაშორებით.

ქალაქი ყვაოდა ჩვ. წ. - საუკუნეებში. აღმოჩენილი სკულპტურების უმრავლესობა აჭრელებულია იეროგლიფებით, რომლებიც ჩვ. წ. 591 – 897 წლებით თარიღდება. ქალაქი მოსახლეობის მიერ მიტოვებულ იქნა საუკუნეში.

ქალაქში აღმოჩენილია რამდენიმე საფეხურებიანი პირამიდა და 200-მდე პატარა შენობა. აქვეა მესოამერიკული ბურთის თამაშის მოედანი, რომლის წარწერაც გვეუბნება, რომ ის გახსნილია 591 წლის 21 მაისს.

ძეგლი პირველად საუკუნის ბოლოს მოიხსენია ერთ-ერთმა მეცნიერმა.
ჩაკჩობენი

ჩაკჩობენი – (მაიას ენაზე – წითელი სიმინდების ადგილი) მაიას ცივილიზაციის ნანგრევები მექსიკაში, კინტანა-როოს შტატში. ტულუმიდან 117 კილომეტრით სამხრეთით, ამავე სახელწოდები სოფლიდან 11 კმ-ის მოშორებით.

ეს ტერიტორია მაიას ხალხის მირ დასახლებულ იქნა ძვ. წ. 200 წელს, ხოლო არქიტექტურა ჩვ. წ–ის 700 წელს განეკუთვნება.

1940-იან წლებში, ახლომახლოს გაშენებული იყო კოხუოს ოჯახის ფერმა, მაგრამ ნანგრევების არსებობის შესახებ მექსიკის მთავრობას მხოლოდ 1972 წელს შეატყობინა ამერიკელმა არქეოლოგმა, დოქტორმა პიტერ ჰარისონმა.

1994 წელს, მექსიკის არქეოლოგიისა და ისტორიის ეროვნულმა ინსტიტუტმა აქ არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა და მოახდინა ძეგლის რეკონსტრუქცია. ამ დროის განმავლობაში, 2002 წლამდე, იგი საზოგადოებისათვის დახურული იყო.
ციბილჩალტუნი

ციბილჩალტუნი – მაიას ცივილიზაციის არქეოლოგიური ძეგლი მექსიკაში, იუკატანის შტატში, დედაქალაქ მერიდადან 15 კილომეტრით ჩრდილოეთით.

ეს ტერიტორია დასახლებულ იქნა დაახლოებით ჩვ. წ. 1000 წელს და თავდაპირველი პატარა დასახლება სულ მალე გადაიქცა საშუალო ზომის ქალაქად.

ქალაქის ყველაზე ცნობილი სტრუქტურაა "შვიდი თოჯინის ტაძარი". ეს სახელი ტაძარს იმის გამო ეწოდა, რომ 1950 წელს, პირამიდის ნანგრევების ქვეშ აღმოაჩინეს 7 პატარა თოჯინის გამოსახულება. ზუსტად გაზაფხულის ბუნიობის დღისით, ტაძრის ერთ ფანჯარაში შედის მზის სხივი და მეორე ფანჯრიდან გადის.
უშმალი

უშმალი – მაიას ცივილიზაციის დიდი ქალაქის ნანგრევები მექსიკაში, იუკატანის შტატში.

ქალაქის პირველი დასახლების თარიღი უცნობია. მისი მოსახლეობა განვითარების მწვერვალისთვის შეადგენდა 25 000 ადამიანს. არსებული არქიტექტურული ნაგებობების უმრავლესობა აშენებულია ჩვ. წ. 700-1100 წლებში.

მაიას მკვლევრებს მიაჩნიათ, რომ ქალაქი ჩვ. წ. 500 წელს დააარსა შიუს დინასტიამ და წარმოადგენდა დასავლეთ იუკატანის ყველაზე ძლიერ ქალაქს, ხოლო ჩიჩენ-იცასთან ერთად ალიანსში, იყო მთელი ჩრდილოეთ მაიას არეალის დომინანტი. აღსანიშნავია, რომ 1200 წლის შემდეგ, უშმალში არცერთი მნიშვნელოვანი კონსტრუქცია აღარ აშენებულა. ამის მიზეზი შესაძლოა იყოს ჩიჩენ-იცასთან ალიანსის მოშლა და მთელი ძალაუფლების მაიაპანში გადაადგილება. როგორც ცნობილია, ამის შემდეგ შიუმ დედაქალაქი მანიში გადაიტანა და უშმალის მოსახლეობა დაკნინდა.

ესპანელთა მიერ იუკატანის დაპყრობის დროინდელი დოკუმენტები იუწყება, რომ ამ დროისთვის უშმალი დაუსახლებელი ქალაქი იყო.

დღეისათვის უშმალი ტურისტებს შორის ძალიან პოპულარულ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს.
ტულუმი (მაია)

ტულუმი — მაიას ცივილიზაციის თავდაცვითი ქალაქი მექსიკაში, კინტანა-როოს შტატში. წარმოადგენდა მაიას სხვა ქალაქის, კობას მთავარ პორტს კარიბის ზღვაზე. დღეს იგი წარმოადგენს მაიას ერთ-ერთ საუკეთესოდ შემონახულ ძეგლს.

იუკატანზე მდებარე სხვა ძეგლების მსგავსად, ტულუმისათვის დამახასიათებელია ტიპური მაიას სტილის არქიტექტურა. ქალაქი პირველად 1518 წელს მოიხსენია ესპანელთა ექსპედიციის წევრმა ხუან დიასმა.

დღეისათვის, ქალაქი ძალიან პოლულარული ძეგლია ტურისტებისათვის.
ტონინა

ტონინა – მაიას ცივილიზაციის არქეოლოგიური კომპლექსი თანამედროვე მექსიკაში, ჩიაპასის შტატში.

ძეგლი საშუალო სიდიდისაა. შედგება ტაძარი-პირამიდებისაგან, ბურთის სათამაშო მოედნებისაგან, და 100-მდე სხვა მონუმენტისაგან, რომლებიც თარიღდება ჩვ .წ. - საუკუნეებით.

ტონინა ცნობილია თავისი ბათქაშის სკულპტურებითა და გრავირებული მონუმენტებით, რომლებიც ჯერ კიდევ ოლმეკების დროიდანაა ცნობილი.

ტონინა წარმოადგენდა საკმაოდ აგრესიულ სახელმწიფოს გვიან-კლასიკურ პერიოდში და სამეფოს გასაძლიერებლად ხშირად მიმართავდა ომებს.

ქალაქში აღმოჩენილია მაიას კალენდარი, რომელიც ჩვ. წ. 909 წლით თარიღდება. აქ უმსხვილესი არქეოლოგიური გათხრები ჩატარდა 1972-1980 წლებში.
საიილი

საიილი — მაიას ცივილიზაციის არქეოლოგიური ძეგლი მექსიკაში, იუკატანის შტატში, მაიას სხვა ძეგლის, უშმალის სამხრეთით. გადაჭიმულია 5 კმ²-ზე.

საიილი ყვაოდა და თავის განვითარების აპოგეას მიაღწია ჩვ. წ. 800-950 წლებში. როგორც მეცნიერებმა დაადგინეს, საიილი იყო მოერეხარისხოვანი ცენტრი და ემორჩილებოდა უშმალს.

ქალაქის ყველაზე ცნობილი სტრუქტურაა სამდონიანი სასახლე, თავის კოლონადებით, იგი აგებულია „პუუკის“ სტილში. სასახლე რამდენიმე ეტაპად აშენდა, თუმცა ზუსტი წლები დაუდგენელია.

ქალაქში მრავლადაა წყლის მიწისქვეშა რეზერვუარები, რომლებითაც შემდეგ მთელი საიილი მარაგდებოდა.

1996 წელს საიილი უშმალთან ერთად იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
რიო-ბეკი

რიო-ბეკი – მაიას ცივილიზაციის საკმაოდ დიდი არქეოლოგიური კომპლექსი მექსიკაში, კამპეჩეს შტატში. სახელი “რიო-ბეკი” ამავდროულად აღნიშნავს მაიას არქიტექტურულ სტილსაც.

რიო-ბეკი საუკუნის ბოლოს ავსტრიელმა მკვლევარმა აღმოაჩინა, რომელიც აქ შემდეგ აღარ დაბრუნებულა. შემდეგში ძეგლი ფრანგებმა გამოიკვლიეს.

1996 წელს, საიილი უშმალთან ერთად, იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
ოშკინტოკი

ოშკინტოკი – მაიას ცივილიზაციის არქეოლოგიური ძეგლი მექსიკაში, იუკატანის შტატში. ქალაქი წარმოადგენდა მთავარ ცენტრს მაიას ადრე-კლასიკურ პერიოდში.

ოშინტოკი ძალზედ ცნობილია მაიას ე. წ. „გრძელი კალენდრით“, რომელიც ძვ.წ. 475 წელს განეკუთვნება. ქალაქის ყველაზე ბოლოს დათარიღებული მონუმენტი, როგორც ამას წარწერები გვეუბნება, ახ. წ. 859 წელს განეკუთვნება.

ქალაქში მრავლადაა ქვით ნაგები სტრუქტურები.
მანი (იუკატანი)

მანი — პატარა ქალაქი მექსიკაში, იუკატანის შტატში. ეს ტერიტორია მასიურად დასახლებულ იქნა დაახლოებით 4 000 წლის წინ. დაახლოებით საუკუნეში, მანი გახდა მაიას ტუტალ შიუს დინასტიის ცენტრი, რომლებმაც უშმალიდან დედაქალაქი აქ გადმოიტანეს. ხიუ წარმოადგენდა გაბატონებულ სახელმწიფოს მას შემდეგ, რაც 1441 წელს მაიაპანი დაეცა.

ესპანელების მოსვლის შემდეგ, შიუს მმართველობა მათი მოკავშირე გახდა და დაეხმარა იუკატანის ნახევარკუნძულის დაპყრობაში.

1549 წელს, ესპანელებმა აქ დააარსეს ფრანცისკანელთა მონასტერი. მის მშენებლობაში გამოიყენეს მანის კოლუმბამდელი არქიტექტურის ქვები.
მაიაპანი

მაიაპანი — მაიას ცივილიზაციის ქალაქი თანამედროვე მექსიკაში, იუკატანის შტატში, ჩიჩენ-იცადან 100 კმ-ით დასავლეთით. მაიაპანი იყო მაიას ცივილიზაციის დედაქალაქი, პოლიტიკური და კულტურული ცენტრი იუკატანის ნახევარკუნძულზე, ჩვ. წ. 1220-1440 წლებში.

დღეისათვის, მაიაპანი დიდი არქეოლოგიური კომპლექსია, მოიცავს 4 კვადრატულ კილომეტერს და შეიცავს დაახლოებით 4 000 სტრუქტურას. ქალაქი შემოსაზღვრულია თავდაცვითი მნიშვნელობის მქონე გალავნით, რომელსაც რამდენიმე ჭიშკარი გააჩნია. ქალაქის საცერემონიო ცენტრი მდებარეობდა მის დასავლეთ ნაწილში. აქ მრავლადაა წარმოდგენილი პირამიდა-ტაძრები და კოლონადები. ქალაქის მთავარი ტაძარი ცნობილია როგორც კუკულკანი. იგი წარმოადგენს საფეხურებიან პირამიდას, ზუსტად ისეთივეს, როგორიცაა ჩიჩენ-იცა.

საკმაოდ ფართოა ქალაქის საცხოვრებელი ზონა. საცხოვრებელ სახლებს გააჩნიათ შიდა ეზოები.

არქეოლოგიურმა გათხრებმა დაადასტურა, რომ ქალაქის საცერემონიო ცენტრი ოკუპაციის შემდეგ დამწვარა, აღმოჩენილია ხანძრისგან დაზიანებული სახურავები.
ლაბნა

ლაბნა – მაიას ცივილიზაციის საცერემონიო ცენტრი თანამედროვე მექსიკის ტერიტორიაზე, იუკატანის ნახევარკუნძულზე, იუკატანის შტატში.

ძეგლის სტრუქტურას წარმოადგენს ორსართულიანი “სასახლე”, რომელიც პუუკის რეგიონში მდებარე მეზობელ სხვა ძეგლებთა შედარებით ყველაზე გრძელია (120 მ). სასახლიდან გამოდის საცერემონიო გზა, რომელიც მიემართება საგულდაგულოდ დეკორირებულ თაღისებურ ჭიშკრისკენ. ამ ჭიშკრის სიგანე 3 მეტრია, სიმაღლე 6 მეტრი და შეიცავს საკმაოდ კარგად შენახულ ბარელიეფებს. ამ ჭიშკრის შემდეგ დგას ტაძრის ტიპის პირამიდა.

ამ კომპლექსის არქიტექტურის სტილი ცნობილია როგორც “მაიას პუუკის სტილის” რეგიონული არქიტექტურა.

როგორც სასახლეზეა წაწერილი, მისი აშენების თარიღია ჩვ .წ. 862 წელი. პირველად კომპლექსი აღმოაჩინეს 1842 წელს.

1996 წელს, იუნესკომ, ლაბნა მაიას სხვა ძეგლ უშმალთან ერთად მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
კოხუნლიჩი

კოხუნლიჩი — კოლუმბამდელი ეპოქის მაიას ცივილიზაციის ყველაზე დიდი არქეოლოგიური კომპლექსი მექსიკაში, იუკატანის ნახევარკუნძულზე. უჭირავს დაახლოებით 21 აკრის ტერიტორია და შემოსაზღვრულია ტროპიკული ტყეებით. კომპლექსი შეიცავს 200 სამარხს, რომელთა უმრავლესობა ჯერაც გაუთხრელი რჩება. ქალაქი საგულდაგულოდ იყო დაგეგმარებული თავის პირამიდებით, ციტადელებით, პლატფორმებით, შიდა ეზოებითა და მოედნებით. მთელი ქალაქი არხების საშუალებით მარაგდებოდა წყლით, რომელიც წვიმის შედეგად გროვდებოდა უდიდეს რეზერვუარებში.

ქალაქი დასახლებული იქნა ძვ. წ. 200 წელს, მაგრამ ნაგებობათა უმრავლესობა აშენდა ჩვ. წ. 250-600 წლებში. ბევრი მათგანი ჯერაც რჩება უღრანი ტყეების ქვეშ. ქალაქს ჰგონდა რეგიონული ცენტრის ფუნქცია და მასზე გადიოდა უმნიშვნელოვანესი სავაჭრო გზები.
კომალკალკო

კომალკალკო — მაიას ცივილიზაციის არქეოლოგიური ძეგლი და თანამედროვე ქალაქი მექსიკაში, ტაბასკოს შტატში. ეს ძეგლი ნიშანდობლივია ორი რამის გამო: პირველი — ისაა მაიას ყველაზე დასავლეთით მდებარე დასახლება, მეორე — აქ შენობები ნაგებია კირქვის, გამომწვარი აგურისა და ხამანწკების ნიჟარების ნარევისგან. ასეთი სამშენებლო მასალა მხოლოდ აქაა გამოყენებული მაიას ძეგლებს შორის. ზოგიერთი ეს აგურები მოხატულია ნახატებითა და იეროგლიფებით. მნიშვნელოვანი არქიტექტურული ძეგლებია ჩრდილოეთის მოედანი და ორი პირამიდა.
ჯეიმზ უატი

ჯეიმზ უატი ( ; დ. 30 იანვარი [ ძვ. სტ. 19 იანვარი], 1736, გრინოკი, შოტლანდია — გ. 25 აგვისტო, 1819, ჰენდსვორტი, ინგლისი) — შოტლანდიელი ინჟინერ-გამომგონებელი და მათემატიკოსი, ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1785).

ბიოგრაფია
1757 წლიდან მუშაობდა გლაზგოს მექანიკურ ინსტიტუტში, სადაც გაეცნო წყლის ორთქლის თვისებებს და დიდი სიზუსტით გამოიკვლია ორთქლის ტემპერატურის დამოკიდებულება წნევაზე. 1763–1775 წლებში მოახდინა ორთქლის ძრავათა არსებული დიზაინის მოდიფიცირება და შექმნა გაცილებით უფრო ეფექტიანი ორმაგი მოქმედების ორთქლის ძრავა, რომელსაც დღეს ვატის ორთქლის ძრავა ეწოდება. ორმაგი მოქმედების ორთქლის ძრავამ გადამწყვეტი როლი ითამაშა ინდუსტრიული რევოლუციის მოხდენაში და ხელი შეუწყო დიდი ბრიტანეთისა და მთელი მსოფლიოს ეკონომიკურ განვითარებას.

ხსოვნა
ჯეიმზ უატის პატივსაცემად სი სისტემის სიმძლავრის ერთეულს ვატი დაერქვა.
ეიაფიადლაიეკუდლი

ეიაფიადლაიეკუდლი ( ; [] — კუნძული, [̥] — მთა და [̥] — მყინვარი) — ერთ-ერთი მცირე ყინულქუდი სამხრეთ ისლანდიაში, რომელიც გაწოლილია სკოუგარის ჩრდილოეთით და მირდალსიეკუდლის დასავლეთით. ყინულქუდი ფარავს ვულკანის კალდერას. უმაღლესი წერტილის სიმაღლე ზღვის დონიდან შეადგენს 1651 მეტრს. ეიაფიადლაიეკუდლის ფართობია დაახლოებით 100 კმ².

ეიაფიადლაიეკუდლის წვერზე მდებარეობს ყინულის დიდი მასა, ხოლო სამხრეთით არის ატლანტის ოკეანის სანაპირო ზოლი. ამ მიდამოების სიახლოვეს არის ჩანჩქერი სკოუგარფოსი..

მყინვარ ეიაფიადლაიეკუდლის ქვეშ არის კონუსური ფორმის ამავე სახელწოდების ვულკანი, რომლის ვულკანური კრატერის დიამეტრი შეადგენს 3-4 კილომეტრს, პირველი ამოფრქვევა დაფიქსირებულია 920 წელს, შემდგომი ამოფრქვევები მოხდა 1612 და 1821-1823 წლებში. გამყინვარების პერიოდის შემდეგ ამ ვულკანის ამოფრქვევები, შედარებით ხშირად ხდება.

ეიაფიადლაიეკუდლის ბოლო ამოფრქვევა მოხდა 2010 წლის 20 მარტსა და 14 აპრილს. ვულკანის ირგვლივ არსებული ტერიტორიიდან ევაკუირებული იქნა 500 ადამიანი. ამ ამოფრქვევის შემდეგ ატმოსფეროში გავრცელებული ფერფლის გამო ჩრდილო-დასავლეთ ევროპაში საჰაერო მიმოსვლა შეფერხდა.
ვარშავის გეტოს აჯანყება

მეორე მსოფლიო ომის დროს ვარშავის გეტოს აჯანყება (; ; ) — ებრაული და პოლონური წინააღმდეგობის ძალების მიერ ნაცისტური გერმანიის წინააღმდეგ მოწყობილი აჯანყება ოკუპირებული პოლონეთის დედაქალაქის ტერიტორიაზე, რომელიც მიზნად ისახავდა ნაცისტური გერმანიის ძალების მიერ ვარშავის გეტოს ლიკვიდაციის თავიდან არიდებასა და გეტოში მყოფი ადამიანების გადარჩენას.

აჯანყება გერმანელთა მიერ გეტოს დარჩენილი მოსახლეობის ტრებლინკას საკონცენტრაციო ბანაკში გადაყვანის გადაწყვეტილებას მოჰყვა. აჯანყება 1943 წლის 18 იანვარს დაიწყო, ხოლო მისი ძირითადი შეიარაღებული ფაზა იმავე წლის 19 აპრილიდან 16 მაისამდე გაგრძელდა. აჯანყებულები რამდენიმე კვირის განმავლობაში უწევდნენ ძლიერ წინააღმდეგობას გერმანულ ძალებს.

აჯანყება დასრულდა, როდესაც ცუდად შეიარაღებული და ცუდად მომარაგებული აჯანყებულები იორგენ შტროპის დაქვემდებარებაში მყოფმა გერმანულმა ძალებმა გაანადგურეს. ბრძოლის შედეგად გერმანელებმა გეტო მთლიანად დაანგრიეს. ვარშავის გეტოს აჯანყება იყო ებრაული წინააღმდეგობის ყველაზე დიდი გამოვლინება მთელი ჰოლოკოსტის განმავლობაში.
სირაუენი

სირაუენი — პატარა ტბა მექსიკაში, ქვეყნის ცენტრალური ნაწილის დასავლეთით, მიჩოაკანის შტატში.

სირაუენი პატარა, მთის ღრმა ტბაა, რომლის ფსკერიც დაფარულია ქვიშითა და ნაწილობრივ ტალახით.

წარსულში, იყო დიდი, უწყვეტი ჰიდროლოგიური სისტემის ნაწილი, რომელმაც წარმოქმნა თვითონ სირაუენი, ტბა კუიტსეო და ტბა პაცკუარო. მათი წყლით იკვებებოდა მდინარე ლერმა. დღეს, კუიტსეო და პაცკუაროს მსგავსად, ეს ჩაკეტილი აუზია, თუმცა ეკოლოგები მას მიიჩნევენ ლერმა-ჩაპალას აუზის სუბ-აუზად.

ტბაში გავრცელებულია თევზი , რომელიც ამ ტბისთვის ენდემურია.
ლარიზაცია

ლარიზაცია არის დე–დოლარიზაცია ქართული ვალუტისათვის – ლარისათვის. ტერმინი "ლარიზაცია" შესაძლოა გამოიყენებოდეს ორი მნიშვნელობით:
ლარიზაცია – ყველა ვალუტის გამოყენებაში ლარის გამოყენების პროცენტული მაჩვენებელი. მაგ.: სესხების (დეპოზიტების) ლარიზაცია – ბანკების მიერ გაცემული სესხების (მიღებული დეპოზიტების) საერთო რაოდენობაში ლარით სესხების (დეპოზიტების) პროცენტული მაჩვენებელი; ეკონომიკის ლარიზაცია – ეკონომიკაში გამოყენებული ფულის მთლიან მასაში ლარის პროცენტული მაჩვენებელი.
ლარიზაცია - პროცესი, როდესაც ლარიზაციის პროცენტული მაჩვენებელი იზრდება. საზოგადოდ, ამ პროცესს ადგილი აქვს მაშინ, როდესაც ქვეყანაში ეკონომიკური აგენტები ტრანზაქციებისათვის უპირატესობას ანიჭებენ ეროვნულ ვალუტას. კერძოდ, საკუთარი ნებით დანაზოგს ინახავენ ეროვნული ვალუტით ნაცვლად უცხოური ვალუტისა და ასევე საკუთარი ნებით სესხებს იღებენ ეროვნული ვალუტით ნაცვლად უცხოური ვალუტისა, ფასებს აფიქსირებენ (მათ შორის გრძელვადიანი მოხმარების საქონელზე: ბინა, მანქანა და სხვ.) ეროვნული ვალუტით ნაცვლად უცხოური ვალუტისა.
ლარიზაციის ზრდა მნიშვნელოვანია ქვეყანაში სტაბილური ეკონომიკური გარემოს მისაღწევად. ამ შემთხვევაში ქვეყანას უმცირდება სავალუტო რისკი, შესაბამისად საგარეო შოკს უფრო ნაკლები გავლენა ექნება ეკონომიკაზე. გაზრდილი ლარიზაციის პირობებში ეროვნული ბანკის მონეტარული პოლიტიკა გახდება უფრო ეფექტიანი, რაც აუცილებელი წინაპირობაა ეკონომიკური სტაბილურობისათვის. ამდენად ეროვნული ბანკის ერთ–ერთი ძირითადი ამოცანა სწორედ ლარიზაციის ზრდაა. ამასთან მნიშვნელოვანია, რომ ლარიზაციის ზრდა მიღწეულ იქნას ბუნებრივად, ყოველგვარი ადმინისტრაციული ზომების შემოღების გარეშე.
პრაგმატული სანქცია (1713)

1713 წლის პრაგმატული სანქცია — საღვთო რომის იმპერიის მეთაურ კარლ -ის მიერ გამოცემული ედიქტი, რომლითაც მისი სიკვდილის შემდეგ ავსტრიის ტახტისა და ჰაბსბურგთა მიწების მიღების უფლება მის ქალიშვილს ეძლეოდა. იმ დროსთვის უჩვეულო გადაწყვეტილების მიღების მიზეზი ის გახდა, რომ 1711 წლის შემდეგ კარლ ერთადერთი მამაკაცი იყო ჰაბსბურგთა დინასტიაში. რადგან არც კარლ -ს და არც მის უფროს ძმას, ჯოზეფ -ს, ვაჟიშვილები არ ჰყავდათ, ქალიშვილისთვის ძალაუფლების გადაცემა ერთადერთი გამოსავალი იყო, რათა მემკვიდრეობისთვის დავა არ წარმოქმნილიყო.

მიუხედავად იმისა, რომ კარლ მისმა უფროსმა ქალიშვილმა მარია ტერეზიამ ჩაანაცვლა, ომი ავსტრიული მემკვიდრეობისათვის მაინც მოხდა.
შოჩიმილკოს ტბა

შოჩიმილკოს ტბა — უძველესი ჩაკეტილი ტბა მექსიკაში, მეხიკოს ველზე. მიეკუთვნება მლაშე ტბათა სერიას, რომელშიც შედიან ტესკოკო, სუმპანო და ხალტოკანი, ასევე მტკნარი ტბა ჩალკო. თვითონ შოჩიმილკო მტკნარი ტბაა. ამ ტბებთან სახლობდა ისეთი ცივილიზაციები, როგორებიცაა ტეოტიუაკანები, ოლმეკები და აცტეკები.

შოჩიმილკოს ტბის მტკნარი წყალი, მოსახლეობას საშუალებას აძლევდა მის სამხრეთ ნაწილში ჩინამპას წესით განევითარებინა სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობა. სწორედ ამიტომ, ეს ტერიტორია გახდა აცტეკების პირველი სამიზნე, რომლებმაც შემდეგ იგი დაიპყრეს.

მეხიკოს ველის ეს ხუთი ტბა დღეს თითქმის გამქრალია. შოჩიმილკოს ტბიდან მხოლოდ მისი არხებიღაა დარჩენილი.

შოჩიმილკო ერთადერთი თავშესაფარი რჩება მექსიკისთვის ენდემური სალამანდრას ისეთი სახეობისათვის, როგორიცაა ახოლოტლი. ეს სალამანდრა ასევე ბინადრობდა ჩალკოს ტბაშიც, სანამ ის დაშრებოდა.

1968 წლის მეხიკოს ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე შოჩიმილკო მასპინძლობდა კანოეებით და ნიჩბოსნობაში შეჯიბრებას.
ჩალკო

ჩალკო — ტბა მექსიკაში, მეხიკოს ველზე. ეს ტბა საკმაოდ მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა ცენტრალურ მექსიკის ტერიტორიაზე ადამიანის განვითარებაში. მოგვიანებით იგივე სახელი ეწოდა მის აღმოსავლეთით მდებარე ქალაქს.

ჩალკო და მექსიკის სხვა დიდი ტბები (მლაშე ტესკოკო, სუმპანო, ხალტოკანი და მტკნარი შოჩიმილკო) შეადგენდნენ ძველი მექსიკის ტბების აუზის სისტემის ნაწილს. ამ ტბების მიმდებარე ტერიტორია არაერთი მესოამერიკული ცივილიზაციის სამშობლო იყო, მათ შორის ოლმეკებისა და აცტეკების.

ჩალკოს მტკნარ წყალს, აცტეკები აგრარულ სექტორში ფართოდ გამოიყენებდნენ. ესპანელების მოსვლის შემდეგ, ეს სისტემა მოიშალა და ტერიტორია ხალხმა მასიურად მიატოვა.