იოფეს სახელობის ფიზიკოტექნიკური ინსტიტუტი

რმა-ის იოფეს სახელობის ფიზიკოტექნიკური ინსტიტუტი (; სრული ოფიციალური სახელწოდება 2012 წლის იანვრიდან - რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის იოფეს სახელობის ფედერალური სახელმწიფო საბიუჯეტო ინსტიტუტი, ასევე ცნობილია. როგორც ) — ერთ-ერთი უდიდესი კვლევითი ინსტიტუტი რუსეთში, რომელიც დააარსა აბრამ იოფემ 1918 წელს და მდებარეობს სანქტ-პეტერბურგში.

ინსტიტუტი სპეციალიზებულია მყარი სხეულების ფიზიკის, ნახევარგამტარული მოწყობილობების, პლაზმისა და კოსმოსის დარგში. იგი პირველ ადგილს იკავებს რუსეთის ინსტიტუტების სიაში მისი თანამშრომლების სამეცნიერო პუბლიკაციების ციტირების ინდექსის მიხედვით.

2022 წელს ინსტიტუტი შეიტანეს აშშ-სა და კანადის სანქცირებული ორგანიზაციების სიაში რუსეთის მიერ უკრაინაში შეჭრის გამო.

მდებარეობა
ადგილები
ფიზიკისა და ტექნოლოგიების ინსტიტუტი მდებარეობს სანქტ-პეტერბურგის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. ორ ადგილას: მთავარი შენობა მეტრო „პოლიტექნიკურის“ მახლობლად და მეორე — შუვალოვოს რაიონში.

საფოსტო მისამართი: პოლიტექნიკურის ქ. № 26. ამ მისამართზე მდებარეობს ფიზიოტექნიკური ინსტიტუტის ისტორიული მთავარი შენობა და მრავალი კვლევითი კორპუსი. მთავარი შენობის შემადგენლობაში შედის ასევე შენობა, რომელიც კორპუსების ჯგუფისგან შედგება და პოლიტექნიკურის ქუჩის № 28-ში მდებარეობს. ეს კორპუსები ინსტიტუტისთვის 1970-იანი წლების ბოლოს აშენდა.

შუვალოვოს რაიონის შენობა ცალკე, ძირითადი შენობიდან რამდენიმე კილომეტრში მდებარეობს.

თავარი შენობა
შენობა პოლიტექნიკურის ქუჩის № 26-ში 1912-1916 წლებში აშენდა, ნეოკლასიკურ სტილში, არქიტექტორ გერმან გრიმის პროექტის მიხედვით, როგორც „რომანოვების სახლის 300 წლის იუბილესადმი მიძღვნილი გაღატაკებულ მოხუც თავად-აზნაურთა თავშესაფარი“. თავშესაფარი 40 ადამიანზე იყო გათვლილი. პატრონებმა მეორე სართულზე ეკლესია მოაწყეს (ამჟამად ინსტიტუტის მცირე სააქტო დარბაზი). შენობის ასაშენებლად თანხა თავადაზნაურობის საგუბერნიო კრებამ გამოჰყო.

1920 წელს შენობა ადაპტირებული იქნა ინსტიტუტად, სამოქალაქო ინჟინრების პ. სიდოროვისა და ი. ბილინსკის პროექტის მიხედვით. შენობის საზეიმო გადაცემა ინსტიტუტისთვის შედგა 1923 წლის 4 თებერვალს. შენობის მარცხენა კუთხის (პოლიტექნიკურის ქუჩის მხრიდან) ნაწილი (ორი სართული) აბრამ იოფეს საცხოვრებელი ბინა იყო 1953 წლამდე.

1927-1928 წლებში მოეწყო ეზო. 1970 წელს შენობა ნაწილობრივ გადაკეთდა და გაფართოვდა კურჩატოვის ქუჩის გასწვრივ.

მთავარი ფასადის წინ არის აბრამ იოფეს (მოქანდაკე გ. გლიკმანი, 1964) და ბ. კონსტანტინოვის (მოქანდაკე მ. ანიკუშინი, 1975 წ.) ბიუსტები. მთავარი შესასვლელის ორივე მხარეს არის მემორიალური დაფები: შესასვლელიდან მარცხნივ - ს. ჟურკოვის, ი. ხარიტონის, ა. ალექსანდროვის, ი.ფრენკელისა და ვ. ტუჩკევიჩის; შესასვლელიდან მარჯვნივ - ი.კურჩატოვის, ბ. კონსტანტინოვის, ნ. სემიონოვის და ჟ. ალფიოროვის.

განყოფილებები
ფიზიკოტექნიკურ ინსტიტუტში. ამჟამად აქვს ხუთი მსხვილი დეპარტამენტი (რომელთაგან ერთს ოფიციალურად უწოდებენ არა დეპარტამენტს, არამედ „ცენტრს“):

ნანოჰეტეროსტრუქტურების ფიზიკის ცენტრი;
მყარ სხეულთა ელექტრონიკის დეპარტამენტი;
მყარ სხეულთა ფიზიკის დეპარტამენტი;
პლაზმური ფიზიკის, ატომური ფიზიკისა და ასტროფიზიკის დეპარტამენტი;
ნახევარგამტარებისა და დიელექტრიკული ფიზიკის განყოფილება.

თითოეული განყოფილება მოიცავს რამდენიმე სამეცნიერო ლაბორატორიას.

პერსონალის მომზადება
ინსტიტუტი ჩართულია კადრების მომზადებაში. აქ ხშირად გადიან სტაჟირებას სანქტ-პეტერბურგის უნივერსიტეტების სტუდენტები, რომლებიც სამეცნიერო საქმიანობაზე არიან ორიენტირებულები.

ფიზიოტექნიკურ ინსტიტუტში არის ასპირანტურის და დოქტორანტურის განყოფილება, არსებობს ოთხი სადისერტაციო საბჭო. 2017 წლიდან ინსტიტუტი არის რუსეთში ყველაზე ავტორიტეტულ სამეცნიერო და საგანმანათლებლო ორგანიზაციებს შორის (2023 - 32) და აქვს უფლება მიენიჭოს აკადემიური წოდებები რუსეთის ფედერაციის უმაღლეს საატესტაციო კომისიასთან ურთიერთობის გარეშე.

ისტორია
ბაზა
ინსტიტუტის შექმნის თარიღად ითვლება 1918 წლის 23 სექტემბერი — სახელმწიფო რენტგენისა და რადიოლოგიური ინსტიტუტის ფიზიკურ-ტექნიკური განყოფილების შექმნის შესახებ ბრძანებულების ხელმოწერის დღე. დამკვიდრებული ტრადიციის თანახმად, ინსტიტუტის იუბილეების აღნიშვნის დღეა 29 ოქტომბერი, იოფეს დაბადების თარიღი. დაარსებიდან ინსტიტუტს აქვს რადიუმის განყოფილება, რომლის ერთ-ერთი ორგანიზატორი იყო ლ. მისოვსკი.

1922 წელს კათედრაებმა მიიღეს ცალკეული სამეცნიერო ინსტიტუტის სტატუსი. რადიუმის ინსტიტუტის ერთ-ერთი ამოცანა იყო რადიოაქტიური ელემენტების, პირველ რიგში რადიუმის კვლევა. ვ.ი.ვერნადსკი გახდა რადიუმის ინსტიტუტის დირექტორი, ვ. ხლოპინი გახდა მისი მოადგილე, ხოლო ლ. მისოვსკი ხელმძღვანელობდა ინსტიტუტის ფიზიკის განყოფილებას.

ფიზიკო-ტექნიკური დეპარტამენტის ბაზაზე, რომელსაც ხელმძღვანელობდა აბრამ იოფე, შეიქმნა „სახელმწიფო ფიზიკოტექნიკური რადიოლოგიური ინსტიტუტი“.

ომამდელ სსრკ-ში
1922 წლის 1 იანვარს ინსტიტუტი ხდება დამოუკიდებელი ორგანიზაცია სახელწოდებით სახელმწიფო ფიზიკურ-ტექნიკური რადიოლოგიური ინსტიტუტი . 1925-1931 წლებში უმაღლეს ეკონომიკურ საბჭოსთან ჩამოყალიბდა ცენტრალური ფიზიკურ-ტექნიკური ლაბორატორია, რომელიც რამდენიმეჯერ სახელის შეცვლის შემდეგ შეუერთდა უმაღლეს ეკონომიკურ საბჭოსთან არსებულ ფიზიკა-ტექნიკის სახელმწიფო ინსტიტუტს. (უმაღლესი ეკონომიკური საბჭოს დადგენილება. ხელმოწერილი იყო გ. კ. ორჯონიკიძის მიერ 1931 წლის 10 მაისს).

1941—1945
1941 წლის აგვისტოში ლაბორატორიების ნაწილი ევაკუირებულია ყაზანში. ყაზანის ჯგუფი მუშაობს ა. იოფეს ხელმძღვანელობით. ლენინგრადში დარჩენილ ლაბორატორიებს ხელმძღვანელობს პ. კობეკო. 1942 წლის 28 სექტემბერს გამოიცა სახელმწიფო თავდაცვის ბრძანება № -2352, „ურანზე სამუშაოების ორგანიზაციის შესახებ“, რომლის თანახმადაც ყაზანში მყოფი თანამშრომლებისგან ჩამოყალიბდა „ატომური ბირთვის ლაბორატორია“. 1943 წელს, ატომური პროექტის შემუშავების პროცესში, ლაბორატორია გადაკეთდა კურჩატოვის ინსტიტუტად.

1945 წლის თებერვლიდან ყაზანში ევაკუირებული ლაბორატორიები დაბრუნდნენ ლენინგრადში.

ომისშემდგომ სსრკ-ში
1946 წელს დაიწყო კვლევა იზოტოპების გაყოფაზე, სსრკ ატომური პროექტის ფარგლებში. ქვეყანაში ყველაზე დიდი ციკლოტრონი გაეშვა. 1956 წელს დაიწყო რეაქტორის მშენებლობა და ინსტიტუტის ფილიალი ჩამოყალიბდა გატჩინაში (ახლა ეს არის სანქტ-პეტერბურგის ბ. კონსტანტინოვის სახელობის ბირთვული ფიზიკის ინსტიტუტი), სადაც გადააქვთ კვლევები ბირთვულ ფიზიკაში (სამეცნიერო დირექტორი დ. კამინკერი).

1960 წლის 3 დეკემბერს ინსტიტუტს მიენიჭა აბრამ იოფეს სახელი. 1968 წლის 19 აპრილს სსრკ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის ბრძანებულებით, იოფეს სახელობის ინსტიტუტი დაჯილდოვდა ლენინის ორდენით.

1971 წელს მოხდა ბირთვული ფიზიკის ინსტიტუტის გამოყოფა და ნახევარგამტართა ინსტიტუტთან გაერთიანება.

1974 წელს ფიზიკოტექნიკურ ინსტიტუტში შეიქმნა კომპიუტერული ტექნოლოგიების განყოფილება, სახელწოდებით „სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ლენინგრადის გამოთვლითი ცენტრი“ . 1978 წელს იგი გადაკეთდა სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ლენინგრადის კვლევით გამოთვლით ცენტრად , ხოლო 1985 წელს დამოუკიდებელ, ლენინგრადის ინფორმატიკისა და ავტომატიზაციის ინსტიტუტად . მის ირგვლივ იწყება საკავშირო კომპიუტერული ქსელის შექმნა, სახელწოდებით „აკადემქსელი“.

1980 წელს ინსტიტუტმა ტოკამაკების სერიაში ყველაზე დიდი, -3 გაუშვა.

პოსტსაბჭოთა პერიოდი
2002 წელს იოფეს სახელობის ფიზიოტექნიკური ინსტიტუტის ბაზაზე შეიქმნა ჟ. ალფიოროვის სახელობის სანქტ-პეტერბურგის ეროვნული კვლევითი აკადემიური უნივერსიტეტი.

2013 წლის 30 დეკემბერს, რუსეთის ფედერაციის მთავრობის 2591-რ ბრძანებით, ინსტიტუტი, რომელიც ადრე რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის დაწესებულებას წარმოადგენდა ფიზიკურ მეცნიერებათა სამმართველოს შემადგენლობაში, რუსეთის სამეცნიერო ორგანიზაციების ფედერალური სააგენტოს იურისდიქციას გადაეცა.

თანამშრომლები
ნობელის პრემიის ლაურეატები
ნიკოლოზ სემიონოვი (1956 წლის ნობელის პრემიის ლაურეატი ქიმიაში)
ლევ ლანდაუ (1962 წლის ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიკაში)
პეტრე კაპიცა (ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიკაში 1978)
ჟორეს ალფიოროვი (ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიკაში 2000)
ალექსეი ეკიმოვი (ნობელის პრემიის ლაურეატი ქიმიაში 2023)

ინსტიტუტის დირექტორები
1950 წლამდე : აბრამ იოფე
1950-1957 : ანტონ კომარი
1957-1967 : ბორის კონსტანტინოვი
1967-1987 : ვლადიმერ ტუჩკევიჩი
1987—2003 : ჟორეს ალფეროვი
2003—2017 : ანდრეი ზაბროდსკი
იანვარი-სექტემბერი 2018 - სერგეი ლებედევი (მ.შ.)
2018 წლის ოქტომბრიდან - სერგეი ივანოვი (მ.შ. 2019 წლის 5 აგვისტომდე)

2019 წლის მაისში ინსტიტუტის ხელმძღვანელად აირჩიეს ს.ივანოვი (დანარჩენი ორი კანდიდატი იყო ი. კუსრაევი და ა. ლებედევი). ფორმალობების მოგვარების შემდეგ, 2019 წლის 6 აგვისტოს, ივანოვმა ოფიციალურად დაიკავა დირექტორის პოსტი.

ცნობილი მეცნიერები
ჰასან აბდულაევი
ანატოლი ალექსანდროვი
აბრამ ალიხანოვი
არტემ ალიხანიანი
ანდრეი ანსელმი
ლევ არციმოვიჩი
მატვეი ბრონშტეინი
ლევ გურევიჩი
ისააკ კიკოინი
იგორ კურჩატოვი
დიმიტრი სკობელცინი
იაკობ ფრენკელი

სამეცნიერო ჟურნალები
ფიზიკოტექნიკური ინსტიტუტი არის 5 სამეცნიერო ჟურნალის თანადამფუძნებელი. ესენია: „მყარ სხეულთა ფიზიკა“, „ტექნიკური ფიზიკის ჟურნალი“, „წერილები ტექნიკური ფიზიკის ჟურნალს“, „ნახევარგამტარების ფიზიკა და ტექნოლოგია“, „ოპტიკა და სპექტროსკოპია“.