პანო-ლეფკარა

პანო-ლეფკარა — სოფელი კვიპროსზე, რომელიც ცნობილია თავისი ნაქარგებით — ლეფკარიტიკებით და ვერცხლის ხელნაკეთი ნივთებით. სოფლის სახელწოდება მომდინარეობს მისი გარემოსთვის დამახასიათებელი თეთრი ფერისგან — კერძოდ, სილიკატისა და კირქვის ფენების გამო. სიტყვა „ლეფკარა“ შედგება ორი ბერძნული სიტყვისგან: ლეფკა ( — თეთრი) და ორი ( — მთა, ბორცვი).

პანო-ლეფკარა იაპონიის ტურისტული სააგენტოების ასოციაციამ დაასახელა ევროპის „ყველაზე ლამაზ 30 ქალაქს“ შორის.

მდებარეობა
სოფელი მდებარეობს ტროოდოსის მთების სამხრეთ კალთებზე, ლარნაკის რაიონში, ნიქოზია–ლიმასოლის მაგისტრალისგან მოშორებით. სოფელს ახასიათებს კირქვით დაგებული ვიწრო ქუჩები და სურათივით ლამაზი არქიტექტურა.

ვერცხლი და ნაქარგები
სოფლის ერთ-ერთი გამორჩეული ხედი ქალთა ჯგუფებია, რომლებიც ვიწრო ქუჩებში სხედან და ასრულებენ ქარგვის სამუშაოს — ისე, როგორც საუკუნეების განმავლობაში. პანო-ლეფკარა ასევე ცნობილია თავისი ვერცხლის ხელოსნებით, რომლებიც ქმნიან დახვეწილ ფილიგრანულ ნაკეთობებს. სოფელში მდებარეობს მუზეუმი, სადაც წარმოდგენილია დაახლოებით ერთი საუკუნის წინანდელი კვიპროსული ყოფა — ადგილობრივი მდიდარი ოჯახის ავეჯი, სამოსი და ნაქარგობის ნიმუშები, მათ შორის ლეფკარის ნაქარგობა.

ლეგენდის თანახმად, სოფელი ლეონარდო და ვინჩიმ მოინახულა 1481 წელს და შეიძინა ნაქარგი ტილო მილანის ტაძრის მთავარი საკურთხევლისთვის.

1889 წელს სოფელში გაიხსნა სპეციალური სასწავლებელი, რომელმაც ლეფკარის ნაქარგობას დაუბრუნა ისტორიული სახელი და აღიარება.

ისტორიული მიმოხილვა
ანტიკურობიდან ოსმალეთის პერიოდის დასრულებამდე
ნეოლითური არქეოლოგიური ძეგლები, აღმოჩენილი სოფელში, ადასტურებს, რომ პანო-ლეფკარას მიმდებარე ტერიტორია მრავალი საუკუნის განმავლობაში უწყვეტად იყო დასახლებული. სოფლის სახელწოდების პირველი ისტორიული მოხსენება გვხვდება წმინდა ნეოფიტოსის ანდერძში — ნეოფიტოსი 1134 წელს დაიბადა სოფელ კატო დრისში, პანო-ლეფკარასთან ახლოს, როდესაც კვიპროსი ბიზანტიის იმპერიის ნაწილი იყო. სახლს, სადაც წმინდა ნეოფიტოსმა დაქორწინებამდე ღამე გაატარა თავის საცოლესთან ერთად და შემდეგ განდეგილობაში წავიდა, დღემდე აქვს შემორჩენილი ძირითადი — ერთოთახიანი სტრუქტურა. სახლი ახლა მიტოვებულია და ეკუთვნის ქალბატონ მარიცა კალუს.

ფრანკებისა და ვენეციელთა მმართველობის პერიოდში (1191–1571), პანო-ლეფკარა გადაიქცა ფეოდალურ ერთეულად. მე-16 საუკუნეში ეს იყო კვიპროსის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი დასახლება. 1571–1878 წლებში კვიპროსი ოსმალეთის იმპერიის კონტროლქვეშ მოექცა. სოფელში შემონახული სახლების უმრავლესობა სწორედ ამ პერიოდს განეკუთვნება. ხის კარიებითა და შიდა ეზოებით გარშემორტყმული ქვის ფასადები, ბრტყელი, თიხით გამაგრებული სახურავები — ეს არქიტექტურული ელემენტები ახასიათებდა პანო-ლეფკარას საუკუნის ბოლომდე.

ბრიტანული მმართველობა და დამოუკიდებლობა
1878 წელს, ბერლინის ხელშეკრულებისა და კვიპროსის კონვენციის შემდეგ, კუნძული ბრიტანეთის ადმინისტრაციაში გადავიდა. საუკუნის დასაწყისიდან დაიწყო სოფლის ნაქარგობების კომერციალიზაცია, რომლებიც ევროპაში ფართოდ იყიდებოდა და მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ცვლილებები გამოიწვია. ამ პერიოდს ეკუთვნის ორსართულიანი საცხოვრებელი სახლების გაჩენა, რომელთა პირველ სართულზე ვაჭრობა ხდებოდა. მახასიათებელია დახრილი კრამიტის სახურავები, ფერადი პლასტერში შესრულებული ფასადები და ახალი კლასიკური სტილის დეკორატიული ელემენტები.

მეორე მსოფლიო ომმა მძიმე დარტყმა მიაყენა ნაქარგობების გაყიდვას, რაც ვეღარ აღდგა. სამუშაო ადგილების სიმცირემ გამოიწვია მასობრივი ემიგრაცია და 1930-იან წლებში სოფლის მოსახლეობის თითქმის ნახევარი დაიცალა.

ისტორიულად, სოფელში ცხოვრობდა შერეული მოსახლეობა — უმრავლესობაში იყვნენ ბერძენი კვიპროსელები, თუმცა არსებობდა თურქი კვიპროსელთა მცირე თემიც. 1946 წლის აღწერის მიხედვით, სოფელში ცხოვრობდა 2,530 ბერძენი და 473 თურქი კვიპროსელი. 1960 წლისთვის საერთო მოსახლეობა 2,075-მდე შემცირდა, მათგან 1,714 ბერძენი და 361 თურქი. 1963 წლის დეკემბრიდან 1964 წლის იანვრამდე პერიოდის შიდა კონფლიქტების შედეგად, დაახლოებით 400 თურქი კვიპროსელი იძულებით გაემგზავრა კოფინუში. ისინი საბოლოოდ გადაიყვანეს ჩრდილოეთ კვიპროსში 1974 წლის თურქული ინტერვენციის შემდეგ და დასახლდნენ სოფელ აგიოს თეოდოროსში . მათ დღესაც აქვთ კავშირი პანო-ლეფკარას კულტურასთან — აგიოს თეოდოროსში ფუნქციონირებს „პანო-ლეფკარას სახლი“, სადაც ლეფკარას ნაქარგობას ასწავლიან.

1970-იანი წლებიდან ტურიზმის განვითარებამ გადაარჩინა სოფელი ეკონომიკურ კრიზისს. ტრადიციული არქიტექტურის შენარჩუნებამ, ნაქარგობებმა და ვერცხლის ხელნაკეთობებმა პანო-ლეფკარა აქცია ერთ-ერთ პოპულარულ ტურისტულ მიმართულებად.

სამოქალაქო სირთულეები
პანო-ლეფკარას მოსახლეობის მასობრივმა გადინებამ 1930-იანებიდან 1970-იანებამდე გამოიწვია მრავალი საცხოვრებელი სახლის მიტოვება. ტურიზმის განვითარებას სოფლის ტრადიციულ არქიტექტურაზე მცირე გავლენა მოუხდენია. მიუხედავად თანამედროვე მასალების გამოყენებისა, რომელიც კომფორტითა და მოდით იყო ნაკარნახევი, სახლების ფასადებისა და ინტერიერების ძირითადი მახასიათებლები უცვლელი დარჩა. მრავალი ისტორიული სახლი კვლავ უვარგის მდგომარეობაშია, დაკეტილია და გაუჩინარებული მფლობელების მოლოდინშია. თუმცა მთლიანობაში, პანო-ლეფკარას ტრადიციული არქიტექტურა დღესაც კარგადაა შემორჩენილი.

კონსერვაცია და არქიტექტურული მემკვიდრეობა
ბევრი ტრადიციული საცხოვრებელი სახლი აღრიცხულია როგორც საზოგადოებრივი ძეგლი კვიპროსის სიძველეთა დეპარტამენტისა და ქალაქგეგმარების სამსახურის მიერ. 1978 წლიდან სიძველეთა დეპარტამენტმა განახორციელა რამდენიმე შენობის რეაბილიტაცია, მათ შორის — პატსალოსის რეზიდენციის, რომელიც გადაკეთდა ადგილობრივ მუზეუმად, სადაც წარმოდგენილია ლეფკარას ნაქარგობისა და ვერცხლის ხელნაკეთი ნაკეთობების ნიმუშები. ქალაქგეგმარების დეპარტამენტის მიერ გამოცემული დეკრეტის საფუძველზე, ყველა ტრადიციული შენობა, რომლებიც ჯერ კიდევ არ არის აღრიცხული, რეაბილიტაციის პროცესში მოხვდება.

პანო-ლეფკარაში მდებარეობს მეჩეთი, რომელიც აშენდა საუკუნეში უცხოეთში მცხოვრები თურქი კვიპროსელების ფინანსური მხარდაჭერით — მათ მიერ, ვინც წარმოშობით სოფელს ეკუთვნოდა. ადრე ამავე ადგილას არსებობდა ოსმალური პერიოდის მეჩეთი, რომელიც 1890-იან წლებში დაინგრა. ახალი მეჩეთი მართკუთხა გეგმარებისაა, მიერთებული მინარეთი კი ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში მდებარეობს. შენობა ასახავს კვიპროსული სოფლის არქიტექტურის ტრადიციულ სტილს.

დაძმობილებული ქალაქები
პანო-ლეფკარა დაძმობილებულია შემდეგ ქალაქებთან:

რაფინა, საბერძნეთი
ლუზინიანი, საფრანგეთი, რომელიც დაკავშირებულია ლუზინიანთა დინასტიის ისტორიულ მემკვიდრეობასთან, რომელიც კვიპროსის სამეფოს მართავდა.