iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თონეთის სიონი

თონეთის სიონი — არქიტექტურული ძეგლი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ დიდ თონეთში. თარიღდება საუკუნით.

ეკლესია დარბაზულია (95 მ.), ნაგებია დიდი ზომის უხეშად გათლილი კვადრებით. შემორჩენილია ნანგრევი სამხრეთის და დასავლეთის მინაშენით. აღმოსავლეთით გააჩნია ნახევარწრიული მოხაზულობის საკურთხეველი. მასში თაღოვანი სარკმლის მარჯვნივ ნიშია მოთავსებული. აფსიდში დევს ტრაპეზის ქვა, რომელზედაც ამოკაწრულია ჯვრის გამოსახულება. საკურთხევლის წინ ჩანს ქვის კანკელის ცოკოლი. ნავის კამაროვანი გადახურვა შემაგრებული ყოფილა საბჯენი თაღებით, რომლებიც კრონშტეინებს ეყრდნობოდა. ნაგებობის მთავარ კორპუსს მოგვიანებით დასავლეთიდან და სამხრეთიდან სათავსები მიაშენეს. სამხრეთის სათავსი (1,60 მ. სიგანის) მცირე ეკლესიის ფუნქციას ასრულებდა. სამხრეთის მინაშენში ორი კარია გაჭრილი, ერთი მდებარეობს ეკლესიის შესასვლელის ღერძზე, მეორე გაჭრილია დასავლეთ კედელში. სამხრეთი მინაშენი ნათდება აღმოსავლეთი სარკმლით.
ქეთერისის ვოკლუზი

ქეთერისის ვოკლუზი — ვოკლუზი საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს თრუსოს ხეობაში, მდინარე თერგის მარჯვენა ნაპირზე, ნასოფლარ ქეთერისის მიდამოებში, ზღვის დონიდან 2300 მ სიმაღლეზე. იგი კავკასიონის მთავარი ქედის ძირში, ლავური ლოდნარის ქვეშ, ზედაიურული კარბონატული ფლიშიდან გამოედინება მძლავრი წყაროების ჯგუფის სახით, რომელსაც მკვლევრებმა „ნარზან-ვოკლუზი“ უწოდეს. წყარო დღე-ღამეში იძლევა 25–30 მლნ. ლ. ჰიდროკარბონატულ-კალციუმიან წყალს, რაც შეესაბამება 300–350 ლ/წმ-ს. მისგან სათავეს იღებს მდინარე, რომელიც გაედინება ქეთერისზე, სადაც მინერალურ წყალზე წისქვილების კასკადია გამართული. ამჟამად წისქვილები თითქმის აღარ ფუნქციონირებენ. უახლოესი დასახლებული პუნქტია ქეთერისი, შედარებით მოშორებულია სოფელი კობი. ქეთერისის ვოკლუზი ბუნების ძეგლია.
სამშვილდის კანიონი

სამშვილდის კანიონი — ორი კანიონის სახელწოდება საქართველოში, სოფელ სამშვილდის მიდამოებში, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში. წარმოადგენს მდინარე ხრამის შუა წელში, ლავურ ქანებში გამომუშავებულ ღრმა კანიონისებრ ხეობისა და მისი მარცხენა შენაკადის მდინარე ჭივჭავის კანიონის ერთობლიობას. სიმაღლე ზღვის დონიდან 548–605 მ. სამშვილდის კანიონი იწყება გაშიშვლებული კვარცპორფირის ინტრუზივით, რომელსაც გამოფიტვის შედეგად სცვივა მაგმური კვარცის ლამაზი ერთნაირად დაკუთხული ბიპირამიდული ფორმის კრისტალები. მოიცავს მდინარე ხრამის 5–6 კმ სიგრძის კანიონსა და მდინარე ჭივჭავის 3–4 კმ სიგრძის კანიონს. სამშვილდის კანიონის ჩაჭრის სიღრმე საშუალოდ 300 მ-ია. სიახლოვეს მდებარეობს ისტორიული ძეგლი — სამშვილდის ნაქალაქარი. ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქალაქი თეთრიწყარო. მანძილი თეთრიწყაროსა და სოფელ სამშვილდეს შორის 5 კმ. სამშვილდის კანიონი ბუნების ძეგლია.
ზაქარია ფალიაშვილის სახლ-მუზეუმი

ზაქარია ფალიაშვილის სახლ-მუზეუმი — თბილისში, დ. ბაქრაძის ქ. №10-ში მდებარე ფალიაშვილების სახლი, სადაც 1915-1933 წწ. ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა ქართველი კომპოზიტორი, დირიჟორი, პედაგოგი, საზოგადო მოღვაწე, ქართული საოპერო ჟანრის ერთ-ერთი ფუძემდებელი ზაქარია ფალიაშვილი.

მუზეუმის ისტორია
ფალიაშვილების ოჯახს სახლის მეორე სართულზე დაახლოებით 10 ოთახი ეკუთვნოდა. იქ ზაქარიას ოჯახის გარდა მისი ძმები თავიანთი ოჯახებით და მეუღლის ნათესავებიც ცხოვრობდნენ. ამ სახლსა და იქ ცხოვრების პერიოდს უკავშირდება კომპოზიტორის ინტენსიური შემოქმედებითი ცხოვრება — ქართული კლასიკური მუსიკის უმნიშვნელოვანესი ნაწარმოებების (ოპერების „აბესალომ და ეთერი“, „დაისი“ და „ლატავრა“, რომანსების და სხვა) შექმნა. ასევე ოჯახის უდიდესი ტრაგედია — ვაჟიშვილის დაღუპვა.

მეზუემის ისტორია დაიწყო 1959 წლის 10 ივლისს, როცა საქართველოს მინისტრთა საბჭოს დადგენილების თანახმად, გადაწყდა ზაქარია ფალიაშვილის მემორიალური სახლ-მუზეუმის შექმნა. ეს მაშინდელი კულტურის მინისტრის თანაშემწის, ვაჟა ჩინჩალაძის უშუალო ინიციატივით და ძალისხმევით მოხდა. ნიშანდობლივია, რომ ის მუზეუმის პირველი დირექტორი გახდა. შენობაში კომპოზიტორის ძმიშვილი და სხვა ნათესავები ცხოვრობდნენ, რომლებმაც კეთილი ნების საფუძველზე ბინა მუზეუმს გადასცეს. ოფიციალურად მუზეუმი 1962 წლის 6 ოქტომბერს, (სიმბოლურად, კომპოზიტორის გარდაცვალების დღეს) საზეიმოდ გაიხსნა.

მუზეუმის შენობას აქვს კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი. მუდმივ ექსპოზიციას უჭირავს 178 მ2 შენობის საერთო 460მ2-დან.

მუზეუმში ფალიაშვილის პირადი და საოჯახო ნივთების გარდა, ინახება ფოტომასალა, სურათები, კომპოზიტორის მიერ შექმნილი ოპერების პარტიტურების ორიგინალები, პირველი დადგმების აფიშები, ხალხური ინსტრუმენტების უნიკალური კოლექცია. აქვეა ელგუჯა ბერძენიშვილის ფერწერული ტილო „ლეგენდა სიყვარულზე — აბესალომის სიკვდილი“.
მუზეუმის უმნიშვნელოვანესი ექსპონატია ფონოგრაფი, რომლითაც კომპოზიტორი საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებში ჩადიოდა და იქაური სახალხო მომღერლების მიერ შესრულებულ სიმღერებს იწერდა. წლების განმავლობაში 300-მდე ხალხური სიმღერა ჩაწერა, რითაც დიდი წვლილი შეიტანა ქართული ფოლკლორის შეგროვება-შესწავლაში.

მუზეუმის ორი ოთახი მემორიალურია. სამუშაო ოთახი თითქმის ხელუხლებლად არის შენარჩუნებული. იქ დგას სამუშაო მაგიდა, როიალი, თარო, წიგნებისა და ტანსაცმლის კარადა, სადაც ზაქარიას სამოსი, ჩიბუხი და პირადი ნივთებია გამოფენილი. იქვეა დედისეული სარკე, რომელში ჩახედვის დროს, ლეგენდის თანახმად, კომპოზიტორი დედის სახეს ხედავდა.

დღესდღეობით მუზეუმში 4000-ზე მეტი ძირითადი და დამხმარე ექსპონატი ინახება. მათ შორის არის ფალიაშვილების ქუთაისის სახლის მაკეტი, კომპოზიტორის კუთვნილი ფრაკი, რომელიც დირიჟორობის დროს ეცვა. ხშირად იმართება შემოქმედებითი საღამოები, პერიოდული შემეცნებითი გამოფენები, აღინიშნება საიუბილეო თარიღები და იკრიბებიან ფალიაშვილის შემოქმედების თაყვანისმცემლები.
მუზეუმების საერთაშორისო საბჭო

მუზეუმების საერთაშორისო საბჭო — არასამთავრობო საერთაშორისო პროფესიონალების ორგანიზაცია, რომელიც შეიქმნა 1946 წელს პარიზში (საფრანგეთი). მისი სამდივნო და საინფორმაციო ცენტრი მოთავსებულია იუნესკოს შენობაში.

ორგანიზაციას იუნესკოსა და გაეროს ეკონომიურ და სოციალურ საბჭოსთან აქვს უმაღლესი საკონსულტაციო სტატუსი — „“ კატეგორია. იგი არის საერთაშორისო ორგანიზაცია მეზეუმებისა და მეზეუმების სპეციალისტების, რომლებიც ემსახურებიან მსოფლიო ბუნებრივ-კულტურული მემკვიდრეობის შენახვას, განვითარებას და საზოგადოებასთან ურთიერთთანამშრომლობას. წლიდან წლამდე ვითარდება მსოფლიოს საერთაშორისო სამუზეუმო სპეციალისტების მოთხოვნების შესაბამისად, თავისი მთავარი მისიის ფარგლებში.

 ფინანსდება, უპირველეს ყოვლისა, კომიტეტის წევრების საწევრო შენატანებით, ასევე აქვს იუნესკოს, -ის დოტაციური ფონდის და ცალკეული ნაციონალური კომიტეტების მხარდაჭერა. ამოწმებს იუნესკოს პროგრამებს მუზეუმებისთვის. იგი მართავს სხვადასხვა სამუზეუმო სპეციალისტების 32 საერთაშორისო კომიტეტს, რომლებიც თავიანთი სფეროებში, სამუზეუმო გაერთიანებების ინტერესებში, ატარებენ უახლეს კვლევებს.

წესდების თანახმად, ორგანიზაციის მიზნები და ამოცანებია:
მსოფლიოში სამუზეუმო საქმიანობის განვითარების ხელშეწყობა;
კულტურული მემკვიდრეობის და ფასეულობების დაცვა და მათი არაკანონიერი ვაჭრობის წინააღმდეგ ბრძოლა;
მუზეუმების თანამშრომელთა სწავლება და პროფესიონალური სტანდარტების ამაღლება;
მუზეუმებისა და მათი თანამშრომლებისთვის დახმარების გაწევა;
სხვადასხვა ქვეყნების სამუზეუმო დაწესებულებების და სპეციალისტების ურთიერთთანამშრომლობისთვის ხელშეწყობა.
ეს ყველაფერი კი, თავის მხრივ, ხელს უწყობს ხალხთა შორის თანამშრომლობისა და ურთიერთგაგების გავნითარებას.

 აერთიანებს 30 ათასზე მეტ ინდივიდუალერ და კოლექტიურ წევრს მსოფლიოს 165 ქვეყნიდან. 100-ზე მეტ ქვეყანაში არის ‐ის ეროვნული კომიტეტი. ისინი თავიანთ ქვეყნებში ამზადებენ წევრებს ეროვნულ დონეზე და უზრუნველყოფენ მუზეუმების და სამუზეუმო სპეციალისტების ინტერესებს. მათ შორის არის საქართველოც.

2000 წლიდან აქვეყნებს კულტურული ფასეულობების არაკანონიერი მიმოქცევის წითელ სიას. ჩამონათვალი ემსახურება კულტურული ობიექტების კონტრაბანდისა და არაკანონიერი ვაჭრობის შესახებ გაძლიერებულ ინფორმირებას. განსაკუთრებით იმ ქვეყნების მიმართ, სადაც უფრო გავრცელებულია მათი ქურდობა და დატაცება.
ნოვიე-კარიავდი (ჩეკმაგუშის რაიონი)

ნოვიე-კარიავდი — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის ჩეკმაგუშის რაიონში.

2010 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 276 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ ჩეკმაგუშიდან დაშორებულია 26 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია ბუზდიაკი, რომელიც დაშორებულია 71 კმ-ით.

2002 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის უმრავლესობას ბაშკირები (58%) და თათრები (40%) შეადგენენ.
თინათინ გელაძე

თინათინ (თინა) გელაძე (დ. 1 ივლისი, 1921, თბილისი — გ. 5 ნოემბერი, 2021, თბილისი) — ქართველი ნევროპათოლოგი. მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1972), პროფესორი (1977), საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1981).

ბიოგრაფია
თინა გელაძე დაიბადა ქალაქ თბილისში 1921 წელს. დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტი 1942 წელს. 1947 წელს აკადემიკოსმა პეტრე სარაჯიშვილმა თინა გელაძე მიიწვია ექიმთა დახელოვნების ინსტიტუტის კათედრის ბაზაზე ამიერკავკასიაში პირველად შექმნილი ელექტროფიზოლოგიური ლაბორატორიის ხელმძღვანლად. 1952 წლისთვის საკანდიდატო დისტერტაციის თემად აირჩია „პარკინსონური სინდრომის ზოგიერთი ფენომენის პათოფიზიოლოგიისათვის“. სსრკ სამეცნიერო აკადემიის ასპირანტურა გაიარა ფიზიოლოგიის ინსტიტუტში აკადემიკოს ივანე ბერიტაშვილის ხელმძღვანელობის ქვეშ. 1958 წლისთვის სათავეში ჩაუდგა ნევროლოგიის მიმართულებას — ეპილეფსიისა და ელექტროკლინიკური ლაბორატორიის ჩამოყალიბებას საქართველოში. სწორედ, თინა გელაძის სახელთანაა დაკავშირებული სსრკ სივრცეში ყველაზე ცნობილი ეპილეფსიის ცენტრის დაარსება, რომელშიც აღიზარდა ეპილეფტოლოგებისა და კლინიკური ელექტროფიზიოლოგების მთელი თაობა და რომელსაც პაციენტები მთელი საბჭოთა კავშირის მასშტაბით აკითხავდნენ. გარდა ამისა, საფუძველი ჩაუყარა საქართველოში ძილ-ღვიძლის ციკლისა და ძილის დარღვევების კლინიკურ კვლევებს. მედიცინის დოქტორის წოდება მიიღო 1972 წელს თემაზე „ეპილეფსიის ეტიოპათოგენეზური ზოგიერთი ასპექტის შესახებ“ ,ხოლო პროფესორი გახდა 1977 წელს.

თინა გელაძეს მოსწავლეები ახასიათებენ როგორც მკაცრ და პროგრესულად მოაზროვნე ადამიანს. მოწაფეების თქმით, ქ-ნი თინა ახალბედა ექიმებს სწორ გზაზე აყენებდა; მათ მოსაზრებებს დიდი ყურედღებით უსმენდა და მსჯელობით რაციონალურ გადაწყვეტილებებს ერთობლივად იღებდნენ.

ქართულ ეპილეპტოლოგიური სკოლის განვითარებაში განსაკუთრებული წვლილისა და სამეციდინო კადრების აღზრდაში მნიშვნელოვანი დამსახურებისათვის რესოუბლიკური ეპილეპტოლოგიური სამედიცინო-პრაქტიკული ცენტრის ხელმძღვანელს, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორს, თინა გელაძეს, 1996 წელს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებით გადასცეს ღირსების ორდენი.

გარდაიცვალა 2021 წლის 5 ნოემბერს, 100 წლის ასაკში.

ორგანიზაციის, ასოციაციის ან ჯგუფის წევრი
ევროპის ეპილეფსიის აკადემია, წევრი
ეპილეფსიასთან ბრძოლის საერთაშორისო ლიგის საქართველოს განყოფილება, პრეზიდენტი (1996-)
ნიუ-იორკის ეპილეფსიის აკადემია, წევრი
საქართველოს სამედიცინო-ბიოლოგიურ მეცნიერებათა აკადემია, წევრი (1994-)

აღიარება
1996 — ღირსების ორდენი
1982 — საქართველოს სსრ სახელმწიფო პრემია, ეპილეფსიის პრობლემების შესწავლა
კაროტინი

კაროტინი ( — სტაფილო) — ნარინჯისფერ-მოყვითალო პიგმენტი კაროტინოიდების ჯგუფისა; ტეტრატერპენული ნახშირწყალბადები (4056). მათ შორის გვხვდება როგორც ალიფატური (ლიკოპინი), ისე ციკლური იზომერები (მ.შ. -, -, -კაროტინები), რომლებიც ერთმანეთისგან განსხვავდებიან ორმაგი ბმებისა და ციკლური ჯგუფების რაოდენობითა და მდებარეობით. მისი სინთეზი ხდება მცენარეებში, მიკროსკოპულ წყალმცენარეებში, ზოგიერთ სოკოსა და ბაქტერიაში; ცხოველთა ქსოვილებში, ჩვეულებრივ, კაროტინის შემცველობა დაბალია, თუმცა შესაძლებელია დაგროვდეს ზოგიერთი ძუძუმწოვრის ცხიმოვან ქსოვილში, რძეში, საკვერცხეების ყვითელ სხეულებში. ადამიანის მიერ კაროტინით მდიდარი საკვების მომატებულ მოხმარებას და შეთვისების პროცესების დარღვევას შესაძლოა მოჰყვეს კანის ყვითლად შეფერვა. კაროტინის დაჟანგული წარმოებულებია ქსანტოფილები.
კაროტინოიდები

კაროტინოიდები — ყვითელი, ნარინჯისფერი ან წითელი პიგმენტები, რომელთა სინთეზი ხდება ბაქტერიებში, სოკოებში და უმაღლეს მცენარეებში. ცხოველები კაროტინოიდებს იყენებენ და ვიტამინების სინთეზისათვის. კაროტინოიდებს ეკუთვნის კაროტინები და ქსანტროფილები; პომიდვრის ასკილისა და ძაღლყურძენას ნაყოფში შედის ლიკოპინი, სიმინდის თესლში — ზეაქსანტინი, ნესვის ხის ნაყოფში — კრიპტოქსანტინი, მურა წყალმცენარეებში — ფუკოქსანტინი და ა. შ. კაროტინოიდების რაოდენობა იცვლება მცენარის განვითარების პროცესში და გარემო პირობების გავლენით; უჯრედში კაროტინოიდები ყველაზე მეტია პლასტიდებში. ისინი ხელს უწყობენ მცენარეთა განვითარებას, მონაწილეობენ მცენარის მიერ სინათლის შთანთქმაში და ცხოველის მიერ სინათლის აღქმაში, ფოტოსინთეზში. აგრეთვე მცენარეებში ჟანგბადის გადატანაში. მოლეკულაში კაროტინოიდების ორმაგი ბმების რაოდენობა და მდებარეობა განაპირობებს მის შეფერილობას. ცნობილია 150-ზე მეტი კაროტინოიდული პიგმენტი.
ვიტორე კარპაჩო

ვიტორე კარპაჩო (; დ. დაახლ. 1455 ან 1465, ვენეცია — გ. დაახლ. 1526, კაპოდისტრია, ახლანდ. კოპერი, სლოვენია) — იტალიელი ფერმწერი, ვენეციური სკოლის თვალსაჩინო წარმომადგენელი. სწავლობდა ჯენტილე ბელინის ხელმძღვანელობით. განიცადა ანტონელო და მესინას და ჯოვანი ბელინის გავლენა. წმ. ურსულას (1490–1495, აკადემიის გალერეა, ვენეცია), წმ. გიორგისა და წმ. იერონიმეს (1502–1507, სკუოთლა დი სან-ჯორჯო დელი სკიავონი, ვენეცია) ცხოვრების თემებზე შექმნილ სურათებში ლეგენდარული სიუჟეტები გადაწყვეტილია როგორც მხატვრის თანამედროვე ცხოვრების რეალური სცენები. მხატვარი ოსტატურად ასახავდა სივრცეს, ჰაეროვან და შუქ-ჰაეროვან გარემოს, რაც არბილებს ლოკალური ფერის ლაქების ჟღერადობას.

გალერეა
ჟან-ბატისტ კარპო

ჟან-ბატისტ კარპო (დ. 11 მაისი, 1827, ვალანსიენი — გ. 11/12 ოქტომბერი, 1875, კურბევუა) — ფრანგი მოქანდაკე, ფერმწერი და გრაფიკოსი. 1844 წლიდან სწავლობდა ფ. რიუდის სახელოსნოში, 1848 წლიდან — ნატიფი ხელოვნების სკოლაში, პარიზში ფ. დიურეს ხელმძღვანელობით. სახელი გაითქვა ტრაგიკული სულით გამსჭვალული სკულპტურული ჯგუფით – „უგოლინო და მისი შვილები“ (ბრინჯაო, 1857–1860, ლუვრი, პარიზი), დეკორატიულ-საზეიმო ჰორელიეფებით „ფლორას ტრიუმფი“ (თაბაშირი, 1863–1866, ფლორას პავილიონის ფასადი, ტიუილრის პარკი, პარიზი), აგრეთვე სკულპტურული ჯგუფით „ქვეყნის ოთხი მხარე“ (ბრინჯაო, 1867–1872, შადრევანი ობსერვატუარის მოედანზე, პარიზი). კარპოს ნამუშევრებს ახასიათებს ფორმების დინამიკურობა, ფიგურების გრაციულობა, რამდენადმე სალონური მანერულობა. ამას გარდა, მრავალი პორტრეტული ბიუსტის ავტორიცაა.
კატაფრაქტები

კატაფრაქტები ( — აბჯრით დაფარული) — მძიმე ცხენოსანი ჯარი მაკედონიაში (საბერძნეთში). შეიქმნა ძვ. წ. საუკუნეში, საუკუნის მიწურულის სპარსული ცხენოსანი ჯარის საბრძოლო გამოცდილების გამოყენებით. განვითარება პოვა ალექსანდრე მაკედონელის ჯარში. დაკომპლექტებული იყო მიწათმოქმედი დიდგვაროვნებისაგან. კატაფრაქტებს ალექსანდრე მაკედონელის არმიაში გადამწყვეტი შეტევების დროს იყენებდნენ.
ქვემო ოროზმანის ეკლესია

ქვემო ოროზმანის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დმანისის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ოროზმანში. აგებულია - საუკუნეებში.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ბაზალტის უხეშად დამუშავებული სხვადასხვა ზომის ქვებით. წყობა ირეგულარულია. ქვედა რიგებში უფრო დიდი ზომის ქვებია გამოყენებული, ზედა ნაწილში კი შედარებით მწყობრი თანაბარი ქვის წყობაა. კედლები დაბალ ცოკოლზეა ამოყვანილი. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარი დიდი ზომის არქიტრავითაა დასრულებული. სარკმელი სამია — აღმოსავლეთის, დასავლეთის და სამხრეთის, ვიწრო პატარა ზომის თაღოვანი სარკმლები ერთ ქვაშია ამოჭრილი. სარკმლები შიგნითკენ წირთხლებგაგანიერებულია. კედლები დასრულებულია თაროსებრი ლავგარდნით. აღდგენილია და გადახურული კრამიტით. აფსიდა ნალისებრია. აფსიდის ღერძზე გაჭრილი სარკმლის ორივე მხარეს ნახევარწრიული თაღებია. კონქი სატრიუმფო თაღს ებჯინება, ხოლო კამარა შეკიდულ თაღს.
მარტვილის კანიონი

მარტვილის კანიონი — კანიონი საქართველოში, მარტვილის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სოფელ გაჭედილთან, მდინარე აბაშის ხეობაში, მარტვილი-ჩხოროწყუს ცენტრალური საავტომობილო გზის პირას, ზღვის დონიდან 210 მ სიმაღლეზე.

მარტვილის კანიონი ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული დაცული ტერიტორიაა. მარტვილის კანიონის ვიზიტორთა ცენტრი სოფელ დიდ ინჩხურში, კანიონის შესასვლელთანაა განთავსებული. ქვით მოკირწყლული 700 მ-ის სიგრძის წრიული საფეხმავლო ბილიკი ვიზიტორთა ცენტრიდან იწყება და გაივლის დადიანების ისტორიულ ბილიკს. ბილიკზე განლაგებულია 2 ხიდი, 3 გადასახედი პლატფორმა, კირქვის დიდი ლოდებისგან აშენებული 30-საფეხურიანი ისტორიული კიბე.

კანიონის განვითარების პროექტის ფარგლებში მოეწყო ტურისტული ბილიკები, გადასახედები, ხიდები, ანგარი, ნავმისადგომი და ვიზიტორთა მოსაცდელი. რესტავრაცია ჩაუტარდა ქვაში ნაკვეთ დადიანების ისტორიულ კიბესა და წყლის წისქვილს. ინფრასტრუქტურულ სამუშაოებზე 1 223 907 ლარი დაიხარჯა. 2017 წელს მარტვილის კანიონს 147374 ვიზიტორი ეწვია. კანიონის უმაღლესი ადგილი, მდინარე ტეხურის სათავეა, რომელიც ზღვის დონიდან 3003 მ სიმაღლეზე მდებარეობს.

ყველაზე ახლომდებარე მსხვილი დასახლებული პუნქტია ქალაქი მარტვილი. ბუნების ძეგლია. მარტვილის კანიონი ცნობილია აგრეთვე აბაშის კანიონის, გაჭედილის კანიონისა და გოჭკადილის კანიონის სახელწოდებით.
ნური (ჩეკმაგუშის რაიონი)

ნური — სოფელი რუსეთის ფედერაციაში, ბაშკირეთის რესპუბლიკის ჩეკმაგუშის რაიონში.

2010 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 68 ადამიანი. რაიონულ ცენტრ ჩეკმაგუშიდან დაშორებულია 19 კილომეტრით. უახლოესი რკინიგზის სადგურია ბუზდიაკი, რომელიც დაშორებულია 86 კმ-ით.

2002 წლის აღწერის მიხედვით მოსახლეობის უმრავლესობას თათრები (55%) და ბაშკირები (45%) შეადგენენ.
კახეთის აჯანყება (1812)

კახეთის აჯანყება (1812) ― კახეთის გლეხთა აჯანყება რუსეთის იმპერიის წინააღმდეგ. მიმდინარეობდა 1812―1813 წლებში.

აჯანყების მიზეზი გახდა სამხედრო ეგზეკუციის ჩაყენება გლეხებისგან პურის შესაგროვებლად უკიდურესად დაბალ ფასში. ამას თან დაერთო ორწლიანი მოუსავლიანობა. სიღნაღის მაზრის გლეხობას 40 ათასი კოდი ხორბლის გადახდა დაეკისრა, მთავრობა კოდ პურში იძლეოდა 6 აბაზს, როცა მისი საბაზრო ღირებულება 5―6 მანეთს აღემატებოდა. მოსახლეობამ უარი თქვა ხორბლის ასეთ ფასად გაყიდვაზე. სოფლებში ეგზეკუცია ჩააყენეს.

აჯანყება დაიწყო 1812 წლის 31 იანვარს სოფელ ახმეტაში და მოედო მთელ კახეთს. მეთაურები იყვნენ ოთარ ქობულაშვილი, ნინია ანდრონიკაშვილი, სიმონ და ადამ ბებურიშვილები, ივანე მაყაშვილი. აჯანყება თავიდან წარმატებული იყო, გლეხებმა მოკლეს 16 ოფიცერი, 300 სამხედრო, ხელთ იგდეს ტყვეები და სამხედრო ალაფი. აჯანყებულებმა დაიკავეს თელავი, სიღნაღი, გაიმარჯვეს ბრძოლაში ბოდბისხევთან, სადაც 2 ოფიცერი და 212 რუსი ჯარისკაცი მოკლეს. კახეთის სამხედრო ოლქის უფროსი გენერალი პორტნიაგინი, რომელიც საგარეჯოსთან ოთარ ქობულაშვილმა დაამარცხა, თბილისში გაიქცა. აჯანყებას მხარი დაუჭირეს მეზობელ ანანურის მაზრაში. ფშავ-ხევსურთა ათასკაციანმა რაზმმა იოსებ სიდამონიშვილის წინამძღოლობით აიღო დუშეთი, ფასანაური, ალყა შემოარტყა ანანურს და დაკეტა საქართველოს სამხედრო გზა. აჯანყებულებმა მეფედ გამოაცხადეს გრიგოლ ბაგრატიონი.

საქართველოს მთავარმართებელი ფილიპ პაულუჩი, რომელიც რუსეთ-ირანის ომის ფრონტზე იმყოფებოდა, თბილისში დაბრუნდა და არტილერიით კახეთისკენ დაიძრა. რუსეთს მხარი დაუჭირეს თავადებმა გაბრიელ ყაზბეგმა, კონსტანტინე მუხრანბატონმა, იოსებ ბებუთაშვილმა, ნინია ერასტიშვილმა, არქიმანდრიტმა ელეფთერ ზუკაკიშვილმა. პაულუჩმა გაიარა ხაშმი, მანავი, კაკაბეთი, ქიზიყი და დაიძრა თელავისკენ. 1812 წლის მარტში ჩუმლაყის ბრძოლაში აჯანყებულები დამარცხდნენ. გრიგოლ ბაგრატიონი დაღესტანში გაიქცა. მეთაურის გარეშე დარჩენილმა მეამბოხეებმა თელავი დათმეს. პაულუჩმა ცვლილებები შეიტანა მმართველობაში, გააუქმა კაპიტან-ისპრავნიკების თანამდებობა და აღადგინა მოურავობა, აკრძალა ეგზეკუციები, გაზარდა თავადაზნაურთა სამაზრო წინამძღოლების როლი, სამოქალაქო საქმეების წარმოება დაიწყო ქართული სამართლით.

1812 წლის ზაფხულში აჯანყებას სათავეში ჩაუდგა ალექსანდრე ბატონიშვილი. ის ირანიდან ფარულად დაბრუნდა საქართველოში და თიანეთში დაბანაკდა 100-კაციანი რაზმით. ალავერდობაზე იგეგმებოდა მისი მეფედ კურთხევა, მაგრამ იმპერიის ადმინისტრაციამ ეს აღკვეთა. 26 ნოემბერს მანავთან გამართულ ბრძოლაში აჯანყებულები დამარცხდნენ. ალექსანდრე ბატონიშვილმა თავი ხევსურეთს შეაფარა. ზამთარში ხევსურეთზე შეტევა რუსეთის ჯარმა ვერ გაბედა, მაგრამ მომდევნო წლის მაისში 3-ათასიანმა შენაერთმა აიღო ბარისახო, შატილი და ოცამდე სხვა სოფელი. ალექსანდრე ბატონიშვილი დაღესტანში გაიქცა.

აჯანყება 1813 წლის ზაფხულში დასრულდა. 80-ზე მეტი თავადაზნაური გადაასახლეს, ხოლო მათი მამულები ხაზინას გადაეცა. გლეხობას შეეწერა კონტრიბუცია კომლზე 4 კოდი და 3 მანეთი
საქართველოს ახალი კომუნისტური პარტია

საქართველოს ახალი კომუნისტური პარტია — მემარცხენე იდეოლოგიის მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანება საქართველოში, რომელიც 2001 წელს დააფუძნა იოსებ სტალინის შვილიშვილმა ევგენი ჯუღაშვილმა. პარტიამ სახელმწიფო რეგისტრაცია (№134) გაიარა 2001 წ. 14 ივნისს, ცვლილებები რეგისტრირებული არ არის. პარტიის უმაღლესი თანამდებობის პირია თავმჯდომარე.
ჰიკეანე პლანეტა

ჰიკეანე პლანეტა (; სიტყვა წყალბადის და ოკეანის კომბინაცია) — სიცოცხლისათვის ხელსაყრელი პლანეტის ჰიპოთეტური ტიპი, რომელიც უნდა წარმოადგენდეს ცხელ, წყლით დაფარულ პლანეტას წყალბადით მდიდარი ატმოსფეროთი და შეიძლება, მათზე სიცოცხლეც არსებობდეს. მკვლევართა განცხადებით, სიმკვრივიდან გამომდინარე, ჰიკეანე პლანეტები უნდა მოიცავდნენ კლდოვან სუპერდედამიწებს და მინინეპტუნებს (მაგალითად, 2-18 და -1231 ). ამიტომ, მათი წილი საკმაოდ დიდი უნდა იყოს ეგზოპლანეტათა პოპულაციაში.

ჰიკეანე პლანეტა შეიძლება გაცილებით უფრო დიდი იყოს, ვიდრე სიცოცხლისთვის ხელსაყრელი პლანეტები აქამდე მიიჩნეოდა. მათი რადიუსი დედამიწისას 2,6-ჯერ შეიძლება აჭარბებდეს, მასა კი 5-10-ჯერ. გარდა ამისა, ამ პლანეტათა სასიცოცხლო ზონა უფრო ვრცელი უნდა იყოს, ვიდრე დედამიწის მსგავს პლანეტათა შემთხვევაში. ამ პლანეტების საშუალო ტემპერატურა გვიანდელი -ტიპის ჯუჯა ვარსკვლავების შემთხვევაში შეიძლება 227 °-მდე ადიოდეს.

ამას გარდა, ზოგიერთი ასეთი პლანეტა შეიძლება გრავიტაციულად იყოს ჩაკეტილი, ანუ ვარსკვლავისკენ მუდმივად მხოლოდ მისი ერთი მხარე იყოს მოქცეული; სიცოცხლისათვის ხელსაყრელი სწორედ ეს მხარე უნდა იყოს. ასევე შეიძლება იყოს ცივი ჰიკეანე პლანეტები, დედავარსკვლავისგან ძალიან შორს. ჰიკეანე პლანეტებზე მალე შეიძლება ბიოლოგიური კვალის ძებნა დაიწყონ უმძლავრესი ტელესკოპებით, მათ შორის, ჯეიმზ ვების კოსმოსური ტელესკოპით, რომელსაც 2021 წლის დეკემბერში გაუშვებს.

ტერმინი „ჰიკეანე პლანეტა“ პირველად 2021 წლის აგვისტოში, კემბრიჯის უნივერსიტეტის ასტრონომიის ინსტიტუტის მკვლევრებმა გამოიყენეს. ამის საფუძველი მათ პლანეტების ატმოსფეროს, სიმკვრივისა და სხვა მახასიათებელთა შესწავლამ მისცა.
მერაბ კოსტავას სახლ-მუზეუმი

მერაბ კოსტავას სახლ-მუზეუმი — მემორიალური სახლ-მუზეუმი, რომელიც 1991 წელს, საქართველოს პირველი პრეზიდენტის, ზვიად გამსახურდიას ინიციატივით და თაოსნობით დაარსდა.

ისტორია
მუზეუმმა ბინა დაარსებისთანავე დაიდო ზანდუკელის ქუჩის 1-ში, მემორიალურ სახლში, სადაც 1939 წელს დაიბადა და სიცოცხლის ბოლომდე მოღვაწეობდა, საქართველოს ეროვნული გმირი, მერაბ კოსტავა. სახლი ზანდუკელის ქუჩაზე, მერაბის ბაბუას, გამოჩენილ საზოგადო მოღვაწეს, პედაგოგს, რუსული ენის მრავალი სახელმძღვანელოს ავტორს – ვლადიმერ დემურიას ეკუთვნოდა.

სახლის ეზოსთან არაერთი საინტერესო ისტორიაა დაკავშირებული. აქ 1924 წელს პირველი სახელმწიფო-საზოგადოებრივი დაწესებულება „მთიელთა საბავშვო სახლი“ დაარსდა. მოგვიანებით კი, პედაგოგიკის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი და იაკობ გოგებაშვილის სახელობის ბიბლიოთეკა განთავსდა. ეზო თბილისის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საგანმანათლებლო ცენტრად იქცა, სადაც მუშაობდნენ ცნობილი ქართველი ფილოსოფოსები, ფილოლოგები, ფსიქოლოგები, ისტორიკოსები, პედაგოგები და სხვა. საუკუნის მეორე ნახევარში ეზო ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ერთგვარ ეპიცენტრად იქცა და დღემდე „მერაბის ეზოდ“ მოიხსენებენ.

სახლ-მუზეუმს გახსნის დღიდან სიცოცხლის ბოლომდე (2003 წლამდე) ხელმძღვანელობდა მერაბ კოსტავას დედა – ოლღა დემურია-კოსტავა, რომელმაც საკუთარი ბინის ნაწილი, ორი ოთახი, სახელმწიფოს მემორიალური სახლ-მუზეუმის გახნის მიზნით გადასცა.

მერაბ კოსტავას მემორიალურ სახლ-მუზეუმში დაცულია მერაბ კოსტავას პირადი ნივთები, მემორიალური ავეჯი, ბიბლიოთეკა, ხელნაწერები, ნოტებისა და გრამფირფიტების კოლექცია, საუკუნის ნახევრის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ფოტო და დოკუმენტური მასალა, პირადი წერილები, მისი თაოსნობით გამოცემული არალეგალური ჟურნალ-გაზეთები და სხვა.
არსენ ოქროჯანაშვილის მღვიმე

არსენ ოქროჯანაშვილის მღვიმე, ტობის მღვიმე — კარსტული მღვიმე საქართველოში, მარტვილის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ასხის კირქვული მასივის სამხრეთ ნაწილში, მდინარე ტობის აუზში, სოფელ პირველი ბალდის აღმოსავლეთით 5 კმ-ზე, ზღვის დონიდან 790 მ სიმაღლეზე. აქვს დერეფნის ფორმა.

შესასვლელი ქარაფის გასწვრივ იხსნება. ჯამური სიგრძე 1300 მ-ს აღემატება. საშუალო სიმაღლე 9 მ, საშუალო სიგანე 5 მ. 100 მ-ზე აჩენს 550 მ სიგრძის მეანდრს, ხოლო 850 მ-ზე იკეტება სიფონური ტბით, რომლის ფართობია 150 მ². მღვიმის ჭერის სიმაღლე მერყეობს 8–30 მ ფარგლებში. მიემართება სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. ძირითადი მაგისტრალი ინვითარებს განშტოებებს. პირველი განშტოება შესასვლელიდან 100 მ-ზეა, მეორე პირველი განშტოებიდან 40 მ-ით მაღლაა.

არსენ ოქროჯანაშვილის მღვიმე მდიდარია ჰემოგენური ნალექებით. ქიმიური ნალექები მრავალფეროვანი ფორმებით არის წარმოდგენილი. გვხვდება სტალაქტიტები, სტალაგმიტები, სვეტები; მექანიკური ნალექებიდან ნგრევის ადგილობრივი მასალა — ლოდები და ალუვიონი. ჰავა დინამიკურია. ჰაერის ტემპერატურა შესასვლელთან 14,4 °, 1000 მ-ზე 13 °, 400 მ-ზე 12,4 °. მღვიმეში გაედინება მიწისქვეშა ნაკადი, რომლის დებიტია 0,276 მ³/წმ, ხოლო წყლის ტემპერატურა 10,2 °.

მღვიმეს სახელი ეწოდა ქართველი სპელეოლოგის არსენ ოქროჯანაშვილის სახელი, რომელიც 1965 წელს ტრაგიკულად დაიღუპა ამ მღვიმის გამოკვლევის დროს. 1966 წლის სამეცნიერო ნაშრომში — „საქართველოს კარსტული მღვიმეების კადასტრი“, აღნიშნული მღვიმე რეგისტრირებულია არსენ ოქროჯანაშვილის მღვიმის სახელით.

2023 წელს დაცული ტერიტორიების სააგენტომ ჩეხეთის განვითარების სააგენტოს დახმარებით მღვიმის მდგრადი განვითარების პროექტის განხორციელება დაიწყო.