iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ოტო I დიდი

ოტო დიდი (; დ. 23 ნოემბერი, 912, ვალჰაუზენი, საქსონია-ანჰალტი — გ. 7 მაისი, 973, მემლებენი, საქსონია-ანჰალტი) — საქსონიის ჰერცოგი, აღმოსავლეთ ფრანკების მეფე 936 წლიდან და საღვთო რომის იმპერიის იმპერატორი 962 წლიდან. ჰაინრიხ -ისა და მისი მეუღლე მატილდა ვესტფალიელის შვილი.

თავისის საშინაო პოლიტიკით განამტკიცა ადრეფეოდალური გერმანული სახელმწიფო. ჰერცოგთა სეპარატიზმის წინააღმდეგ ბრძოლაში ეყრდნობოდა სამღვდელოებას, რომელსაც ფართო იმუნიტეტურ პრივილეგიებს ანიჭებდა.

ახორციელებდა დაპყრობით პოლიტიკას აღმოსავლეთისა და სამხრეთის მიმართულებით. განაგრძო პოლაბების მიწა-წყლის დაპყრობა. მათ გასაქრისტიანებლად დააარსა მაგდებურგის საარქიეპისკოპოსო (968 წელი). 951 წელს დაიმორჩილა ლომბარდია. 955 წელს ლეხის ველზე (აუგსბურგთან) დამარცხა უნგრელები. 961 წელს რომის პაპის იოანე -ის დახმარების საბაბით გაილაშქრა რომზე და 962 წლის 2 თებერვალს პაპმა იმპერატორად აკურთხა. ამით დასაბამი მიეცა საღვთო რომის იმპერიას. 967-971 წლებში ოტო ცდილობდა სამხრეთ იტალიის დაპყრობას, მაგრამ ვერ შეძლო. ფაქტობრივად ოტო -მა სამეფო ხელისუფლებას დაუმორჩილა პაპები და ისინი თავისი პოლიტიკის იარაღად აქცია. თანამედროვენი ოტო -ს დიდს უწოდებენ.

დაკრძალულია გერმანიაში, მაგდებურგის სანქტ-მაურიციუსის კათედრალში.

ოჯახი
ჰყავდა ორი მეუღლე, 929 წლიდან ედით ინგლისელი, უესექსის ანგლო-საქსი მეფის ედუარდ უფროსის ასული და 951 წლიდან ადელჰაიდ ბურგუნდიელი, ზემო ბურგუნდიის მეფის რუდოლფ -ის ასული და იტალიის მეფის ლოთარ -ის ქვრივი.

შვილები:

ვილჰელმი, მაინცის არქიეპისკოპოსი (954-968) და იმპერიის ერცკანცლერი (956-968). (დ. 929 – გ. 2 მარტი 968, როტლებეროდე) — სავარაუდოდ შეეძინა სახელით უცნობი სლავი ტყვე ქალისაგან ქორწინების გარეშე.
ლიუდოლფი, შვაბიის ჰერცოგი (დ. 930, მაგდებურგი — გ. 6 სექტემბერი 957, პომბია, იტალია) - ედითა ინგლისელთან
ლიუდგარდი, ლოთარინგიის ჰერცოგის კონრად წითურის მეუღლე (დ. დაახ. 931 – გ. 18 ნოემბერი 953) — ედითა ინგლისელთან
ჰაინრიხი (დ. 953 – გ. 7 აპრილი 954) — ადელაიდა ბურგუნდიელთან
ბრუნო (დ. 954 – გ. 8 სექტემბერი 957) — ადელაიდა ბურგუნდიელთან
მათილდე ქუედლინბურგელი, ქუედლინბურგის მონასტრის აბატესა 966 წლიდან, იმპერიის რეგენტი ოტო -ის დროს (დ. თებერვალი 955 – გ. 7 თებერვალი 999, ქუედლინბურგი) — ადელაიდა ბურგუნდიელთან
ოტო , იმპერატორი (დ. 955 – გ. 7 დეკემბერი 983, რომი) — ადელაიდა ბურგუნდიელთან
ფრანჩესკო III დ’ესტე

ფრანჩესკო დ’ესტე (; დ. 2 ივლისი, 1698, მოდენა, იტალია — გ. 22 თებერვალი, 1780, ვარეზე, იტალია) — მოდენისა და რეჯიოს ჰერცოგის რინალდო დ’ესტე უფროსი ვაჟი და მისი მემკვიდრე 1737 წლის 26 ოქტომბრიდან.

1720 წლის 21 ივნისს მან იქორწინა შარლოტ დ’ორლეანზე (22 ოქტომბერი 1700 — 19 იანვარი 1761), საფრანგეთის რეგენტის ჰერცოგ ფილიპ დ’ორლეანის ასულზე. 1737 წელს საღვთო რომის იმპერიის იმპერატორისაგან მან ვასალური პირობით მიიღო ნოვარელას საგრაფო, რომელიც 1728 წელს გონძაგას საგვარეულოს ამ შტოს უმემკვიდრეოდ გადაშენების შემდეგ იმპერატორმა მიითვისა. ავსტრიის მემკვიდრეობისათვის ომში ფრანჩესკო ფრანგების მხარეზე იბრძოდა. ამის გამო 1742 წლის 6 ივნისს ავსტრიისა და სარდინიის ჯარებმა იგი დაამარცხეს და თავისი საჰერცოგოდან გააძევეს. ფრანჩესკო -ემ მიწები უკან დაიბრუნა 1748 წლის 30 აპრილს აახენის მეორე ზავის პირობის მიხედვით. მიუხედავად ავსტრიის მიმართ მისი არალოიალურობისა 1754 წელს მარია ტერეზიამ იგი ლომბარდიის შტატჰალტერად დანიშნა.

შვილები
ფრანჩესკო -ესა და შარლოტ დ’ორლეანს 10 შვილი ჰყავდათ:

ალფონსო (1723-1725)
ფრანჩესკო კონსტანტინო (1724-1725)
ფელიჩიტა (1726-1754) ∞ 1744, ჟან დე ბურბონი, ჰერცოგი დე პენტიევრი.
ერკოლე (1727-1803, ჰერცოგი 1780 წლიდან, ∞ 1741, მარია ტერეზა, მასასა და კარარას ჰერცოგის ალბერიგო ჩებოს ასული.
მატილდა (1729-1803)
სახელით უცნობი ვაჟი
სახელით უცნობი ასული
ფორტუნატა (1734-1803) ∞ 1759, ჰერცოგი ლუი ფრანსუა დე კონტი.
ბენედეტა (1736-1751)
მარია ერნესტინა (1741-1774)
ბორსო დ’ესტე

ბორსო დ’ესტე (იტალ.: ') (დ. 1413 — გ. 20 აგვისტო, 1471) — ფერარას, მოდენასა და რეჯიო ემილიას მარკიზის ნიკოლო დ’ესტეს უკანონო შვილი. მისი ძმის ლეონელო დ’ესტეს სიკვდილის შემდეგ 1450 წლის 1 ოქტომბერს ბორსო დ’ესტე მარკიზი გახდა.

1452 წლის 18 მაისს მან იმპერატორ ფრიდრიხ -ისაგან ფერარა და მოდენა სამფლობელოდ, როგორც ვასალური მიწები და ჰერცოგის ტიტული მიიღო. 1471 წლის 14 აპრილს ამჯერად პაპისაგან მიიღო იგივე ფერარას ტერიტორია ვასალობის გარანტიით.

ბორსო დ’ესტეს კარი “ფერარას სამხატვრო სკოლის” ცენტრი იყო. აქ მოღვაწეობდნენ ცნობილი მხატვრები ფრანჩესკო დელ კოსა, ერკოლე დე’რობერტი და კოზიმო ტურა.

ბორსო დ’ესტე არ დაქორწინებულა და შთამომავალიც არ დაუტოვებია. მისი მემკვიდრე ნახევარძმა ერკოლე დ’ესტე გახდა.
ფრანჩესკო I დ’ესტე

ფრანჩესკო დ’ესტე ( დ. 6 სექტემბერი, 1610 — გ. 14 ოქტომბერი, 1658) — მოდენასა და რეჯიოს ჰერცოგის ალფონსო დ’ესტეს უფროსი ვაჟი და ამ უკანასკნელის 1629 წლის 25 ივლისს ტახტიდან გადადგომის შემდეგ მისი მემკვიდრე.

ფრანცესკო სამჯერ იყო დაქორწინებული და ჰყავდა შემდეგი შვილები:

∞ 1) 1631 - მარია ფარნეზე (* 1615; † 1646), პარმას ჰერცოგის რანუჩო ფარნეზეს ასული.
ალფონსო დ’ესტე (* 1632; † 1632)
ალფონსო დ’ესტე (*1634; † 1662), ჰერცოგი ∞ 1655 ლაურა († 1687), ჯერონიმო მარტინოცის ასული.
იზაბელა დ’ესტე (* 1635; † 1666) ∞ 1664 რანუჩო ფარნეზე (* 1630; † 1694), პარმას ჰერცოგი.
ლეონორა დ’ესტე (* 1639, † 1640)
ტედალდო დ’ესტე (* 1640, † 1643)
ალმერიგო დ’ესტე (* 1641, † 1660)
ელეონორა დ’ესტე (* 1643, † 1722), მონაზონი.
მარია დ’ესტე (* 1644, † 1684) ∞ 1668 რანუჩო ფარნეზე.
ტედალდო დ’ესტე (* და † 1646)

∞ 2) 1648 - პირველი ცოლის, მარია ფარნეზეს და, ვიტორია ფარნეზე (* 1618, † 1649)
ვიტორია დ’ესტე (* 1649; † 1656)

∞ 3) ლუკრეცია ბარბერინი
რინალდო დ’ესტე (* 1655; † 1737), კარდინალი 1686-1695 წლებში და ჰერცოგი 1694 წლიდან ∞ შარლოტა ბრაუნშვაიგ-ლიუნებურგელი (* 1671; † 1710), კურფიურსტ იოჰან ფრიდრიხ ფონ ჰანოვერის ასული.
აისი

„აისი“ — ქართული ლიტერატურული ჟურნალი, გამოვიდა ორი ნომერი, — 1918 წელს ქუთაისში ხოლო — 1920 წელს თბილისში. რედაქტორი — ლ. მაჭავარიანი. "აისი" პოეტების ჟურნალი იყო. მასში დაიბეჭდა გალაკტიონ ტაბიძის, იოსებ გრიშაშვილის, ვალერიან გაფრინდაშვილის, ტიციან ტაბიძის, პაოლო იაშვილის, კოლაუ ნადირაძის, რაჟდენ გვეტაძის, კონსტანტინე ჭიჭინაძის, ნიკოლოზ მიწიშვილის, დ. ცვარნამის, შალვა კარმელის, გრიგოლ ცეცხლაძის, ვ. გოგრაძის და სხვათა ნაწარმოები.
ამერიკული დოლარი

აშშ-ის დოლარი, ასევე ამერიკული დოლარი ( , ვალუტის კოდი ) — ამერიკის შეერთებული შტატების ვალუტა. მისი საყოველთაოდ მიღებული აბრევიატურაა $, ან ალტერნატიულად $, სხვა დოლარის დენომინაციის ვალუტებისგან განსასხვავებლად (ზოგიერთ ქვეყანაში ასევე გამოიყენება პესოს აღსანიშნავად). ერთი აშშ-ის დოლარი იყოფა 100 ცენტად. მიღებული იყო 1785 წელს აშშ-ის კონგრესის მიერ და ამჟამად ყველაზე მეტად გამოყენებული ვალუტაა მსოფლიოში. ერთეული ქვეყნებისა აშშ-ის დოლარს საკუთარ ვალუტად იყენებს, ასევე რამდენიმე სხვა ქვეყანაში ის დე-ფაქტო ვალუტაა. 1995 წელს $380 მილიარდზე მეტი დოლარი იყო ბრუნვაში, აქედან ნახევარზე მეტი სხვა ქვეყნებში.

ბანკნოტები
აკადემიური მწერლობის კავშირი

"აკადემიური მწერლობის კავშირი", "ძველი მწერლობის კავშირი", "აკადემიური მწერლობის ასოციაცია", სამწერლო გაერთიანება საუკუნის 20-იანი წლების ქართულ ლიტერატურაში.

ლიტერატურულ-ესთეტიკური მრწამსით "აკადემიური მწერლობის კავშირის" შემადგენლობა არ იყო ერთგვაროვანი. მის ძირითად ბირთვს შეადგენდნენ კონსტანტინე გამსახურდია, პავლე ინგოროყვა, ალექსანდრე აბაშელი, ი. გრიშაშვილი, კონსტანტინე მაყაშვილი, ვ. კოტეტიშვილი, ვ. რუხაძე, ს. თავაძე, ა. ჭუმბაძე და სხვა.

"კავშირის" გამოცემებში ("ლომისი", "ილიონი", "ხომალდი", "ქართული სიტყვა", "კავკასიონი", "ახალი კავკასიონი" და სხვა ჟურნალ-გაზეთები) ზოგჯერ თავს იჩენდა სოციალური მშენებლობის ამოცანებთან შეუთავსებელი შეხედულებები. 30-იანი წლების დამდეგს "აკადემიური მწერლობის კავშირი" დაიშალა.
აკაზმები

აკაზმები, ვერტიკალური საქსოვი დაზგა თუშეთში (ფშავ-ხევსურული ყდანი). განეკუთვნება ქართული ხალხური ბეჭ-საშევრიანი საქსოვი დაზგების ჯგუფს. შედგება ორი მაღალი სვეტისა (აკაზმა) და მათ „თვლებში“ განივად ჩასმული ორი უძრავი ლილვისაგან, რომლებზეც ქსელი (თხროლი) დაგებული ვერტიკალურად. აკაზმების საქსოვი მოწყობილობის მთავარი ნაწილებია: საშევარი (ქსლის გამყოფი უძრავი დგიმი), ბეჭი (მისაქსლის ჩასაბრჭდი ხელსაწყო) და ცხემლა (მაქო). აკაზმებზე სხვადასხვა ტექნიკით (ცალწვერი, ორმაგი ანუ სადიაცო, წაღმაუკუღმა და სხვა) ქსოვდნენ უმთავრესად მთის მაუდს — ტოლს, აგრეთვე სახიან ქსოვილებს (ფარდაგი, ხურჯინი, საფენები და სხვა), რომლებსაც ამკობდა ტრადიციული ორნამენტი. თუშურ სახლში აკაზმების გასამართავად გამოყოფილი იყო ცალკე ადგილი — საქსლური.
აკაკი (მცენარე)

აკაკი — მცენარეების გვარი კანაფისებრთა ოჯახისა. უმეტესად ხეა, იშვიათად — ბუჩქი.

აერთიანებს 75-მდე სახეობას. გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყელსა და ტროპიკებში. ზომიერი სარტყლის მშრალ ადგილებში გვხვდება ფოთოლმცვივანი, ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში ხშირად — მარადმწვანე სახეობები. აკაკის მორიგეობით განლაგებული ფოთლები ჩვეულებრივ ასიმეტრიულია, დაკბილული, იშვიათად — კიდემთლიანი. ნაყოფი — კურკიანაა, იჭმევა.

დასავლეთ საქართველოში გვხვდება სამხრეთის აკაკი , აღმოსავლეთ საქართველოში — კავკასიური და შიშველი აკაკი , რომლებიც მთელ კავკასიაშია გავრცელებული. აკაკი სინათლისა და სითბოს მოყვარული, გვალვაგამძლე მცენარეა. კარგად ეგუება მშრალ, ქვაღორღიან და კლდოვან ადგილებს. მის მაგარ მერქანს იყენებენ სადურგლო საქმეში. ქერქი შეიცავს მთრიმლავ ნივთიერებებს.
აკაკიანი

აკაკიანი — აკაკის ხის მცენარეთა ფორმაცია. გვხვდება აღმოსავლეთ საქართველოს ველებსა და ნათელი ტყეების ფარგლებში. აკაკიანის კორომში იშვიათად გვხვდება თუთუბო, ბერყენა, ქართული ნეკერჩხალი და სხვა, ბუჩქებიდან ხშირია ძეძვი, შავჯაგა, ბროწეული, ჯორისძუა, ცხრატყავა, თრიმლი და მისთანა. ერთეული აკაკის ხეები გვხვდება აღმოსავლეთ საქართველოს ვაკისა და მთათა წინაკალთების მუხნარებში, ხრიოკებზე, ძველ ნანგრევებზე. აკაკიანის კორომები წინათ უფრო ფართოდ იყო გავრცელებული.
აკაკის დღე საქართველოში

აკაკის დღე საქართველოში (№ 2 - "აკაკის დღენი საქართველოში"), დასურათებული სალიტერატურო-მხატვრული ალმანახი. გამოვიდა 1908 წელს თბილისში ორი 16 გვერდიანი ნომერი. გამომცემელი - ვ. გუნია. ალმანახში დაიბეჭდა ა. წერეთლისადმი მიძღვნილი ლექსები, მოთხრობები და წერილები, დ. კაკაბაძისა და ო. შმერლინგის ნახატები და კარიკატურები.
აკაკის თვიური კრებული

„აკაკის თვიური კრებული“ — ქართული ყოველთვიური ლიტერატურული ჟურნალი. გამოდიოდა 1897–1900 წლებში თბილისსა და ქუთაისში. რედაქტორ-გამომცემელი — აკაკი წერეთელი. ჟურნალში იბეჭდებოდა აკაკი წერეთლისა და სხვა მწერლების ნაწარმოებები, ხალხური ზეპირსიტყვიერების ნიმუშები, ისტორიულ-ეთნოგრაფიული და კრიტიკული წერილები.
აკაკი წერეთლის მწვერვალი

აკაკი წერეთლის მწვერვალი — კლდოვანი მწვერვალი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონის ჩრდილოეთი შტოქედ — შავანის ქედზე (მდინარეების ხდის და არმხის წყალგამყოფი), შავანის მასივში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3780 მ. 1938 წელს მდინარე ხდის ხეობიდან მწვერვალზე ავიდა ქართველ ალპინისტთა ჯგუფი ალექსანდრა ჯაფარიძის ხელმძღვანელობით და მას აკაკი წერეთლის სახელი უწოდა.
აკანათი

აკანათი, კაკანათი (ფშაური „სასხიპურა“, ხევსურული „საჩიტურა“, თუშური „სასხლეტი“, „ბალუ“, სვანური „ნეჯიდ“, „ღერენჯიკა“) — ძუის მახე ფრინველთა დასაჭერად. მაგრად დაჭიმულ ღვედზე დამაგრებულია სასხლეტიანი რკალი, რომელზეც ჩიტის მისაყტუებლად სიმინდის ან პურეულის მარცვალი ჰკიდია. როგორც კი ჩიტი მარცვლის კენკვას დაიწყებს, სასხლეტი დასხლტება, რკალი ჩამოვარდება და ჩიტს დაიჭერს. არის სხვანაირი აკანათიც: ცხრილს ან ვარცხლს წამოაპირქვავებენ და ჯოხზე ისე დაატუდებენ, რომ ჩიტს შიგ შესვლა შეეძლოს. ცხრილქვეშ საკენკი ყრია. შევა თუ არა ჩიტი საკენკის ასაკენკად, დამალული მონადირე აკანათის ჯოხზე გამობმულ ძუას ან ძალს გამოსწევს, ჯოხი გამოეცლება, აკანათი დაემხობა და ჩიტი შიგ მოემწყვდევა.
აკანთო

აკანთო — მცენარეების გვარი აკანთოსებრთა ოჯახისა. უმეტესად ბალახია, იშვიათად - ბუჩქი.

აერთიანებს 40-მდე სახეობას. გავრცელებულია აზიის, აფრიკისა და ევროპის თბილ სარტყელში. აკანთოს ფოთლის სტილიზებული გამოსახულება საფუძვლად უდევს კორინთული და კომპოზიტური ორდერების, სვეტისთავების, აგრეთვე კარნიზების, ფრიზების და სხვა არქიტექტურული ელემენტების ორნამენტულ მორთულობას.
აკანთოცეფალები

აკანთოცეფალები, თავეკლიანი ჭიები , პარაზიტული ჭიების კლასი. ცნობილია 500-ზე მეტი სახეობა. ახასიათებს სხეულის ორმხრივი სიმეტრია, კუტიკულით დაფარული კანი, გრძელი და რგოლური კუნთებისაგან შედგენილი კან-კუნთოვანი პარკი, ქიტინოვანი კაუჭებით შეიარაღებული ხორთუმი. აკანთოცეფალების სხეულის სიგრძეა ჩვეულებრივ 1,5-40 მმ, იშვიათად 65 მმ, იკვებებიან ოსმოსურად - სხეულის მთელი ზედაპირით. საჭმლის მომნელებელი, სუნთქვისა და სისხლის მიმოქცევის ორგანოები არა აქვთ. გამომყოფი ორგანოებია პროტონეფრიდიები (ზოგს სულ არ გააჩნია). ნერვული სისტემა პრომიტიული აგებულებისაა.

აკანთოცეფალები განსხვავებულსქესიანები არიან. განვითარების პერიოდში იცვლიან მასპინძელს (საბოლოო მასპინძელი - ხერხემლიანები, შუამავალი - უმეტესად ფეხსახსრიანები - კიბოსნაირნი, მწერები). თევზებში, ფრინველებსა და ძუძუმწოვრებში აკანთოცეფალები ზოგჯერ აკანთოცეფალოზის ძლიერ ეპიზოოტიას იწვევენ, ადამიანს კი იშვიათად ასნებოვნებენ. საქართველოში შინაურ და გარეულ ცხოველებში აღრიცხულია აკანთოცეფალების 29 სახეობა.
აკაჟუ

აკაჟუ, კაჟუ — ხე თუთუბოსებრთა ოჯახისა. ბუნებრივად გვხვდება ტროპიკულ ამერიკაში, მოშენებულია სხვა ტროპიკულ ქვეყნებშიც.

აკაჟუს ნაყოფი თხილისებრია, იჭმევა. საჭმელად ვარგისია. (უმად ან კომპოტში) მისი მსხვილი ხორციანი ყუნწიც (ყრუნაყოფი). თესლი შეიცავს ზეთს. ნაყოფის კანისაგან მზადდება მელანი, ამიტომ აკაჟუს "მელნის ხეს" უწოდებენ. მერქანი, რომელიც ცნობილია აკაჟუს ან თეთრი მაჰაგონის სახელით, მაღალი ღირსებისაა, იხმარება სადურგლო და სახარატო საქმეში. აკაჟუგან მიიღება აგრეთვე გუმფისი. ზოგჯერ აკაჟუს უწოდებენ მელიასებრთა ოჯახის დასავლეთაფრიკულ ხეს კჰაიას , რომლის მერქნისაგან მზადდება ჭურჭელი. აკაჟუ ცნობილია კაშუსა და ინდური თხილის სახელითაც.
აკაცია

აკაცია — მცენარეთა გვარი მიმოზისებრთა ქვეოჯახისა. უმეტესად ეკლიანი ხეებია. გვხვდება ორივე ნახევარსფეროს ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში. ცნობილია 750-მდე სახეობა. მათგან ნახევარზე მეტი გავრცელებულია ავსტრალიაში (იქ აკაცია ეროვნული ემბლემაა), ნაწილი კი — აფრიკასა და ამერიკაში. საქართველოს შავი ზღვის სანაპიროზე შემოტანილია ლეგა აკაცია , აბანოზის აკაცია და სხვა.

აკაცია იზრდება მშრალ უდაბნოებსა (მექსიკა, ავსტრალია) და ჭარბტენიან ადგილებში (ინდოეთი, მადაგასკარი). წყვილფრთისებრ-რთული ფოთლები მორიგეობით აქვს განლაგებული. მრავალ სახეობას (უმთავრესად ავსტრალიურს) ფოთლის ფირფიტა არ უვითარდება და ფოტოსინთეზის ფუნქციას ფოთოლივით გაფართოებული ყუნწი, ე. წ. ფილოდიუმი ასრულებს. სხვა სახეობებს აქვს ეკლებად გარდაქმნილი თანაფოთლები.

აკაციის წვრილ-წვრილი, თეთრი, მოყვითალო ან ნარინჯისფერი ყვავილები საგველად ან მტევნად არის შეკრებილი. ნაყოფი პარკია. აკაციას როგორც სწრაფმზარდ მცენარეს რგავენ ფერდობების გატყიანებისა და ქალაქების გამწვანებისათვის, მის მერქანს კი იყენებენ ავეჯის წარმოებაში. სენეგალური აკაციასგან იღებენ გუმიარაბიკს.

ცნობილია აგრეთვე აბრეშუმა აკაცია (ალბიციის გვარის ხე), თეთრი ანუ ცრუაკაცია (რობინიის გვარისა) და ე. წ. ყვითელი აკაცია (უძრახელას გვარის ბუჩქი).

გალერეა
აკეს სტატერი

აკეს სტატერი — კოლხეთში მოჭრილი ოქროს მონეტა (ძვ. წ. ს.). მხატვრულად და ტექნიკურად შესრულებით არ ჩამოუვარდება პროტოტიპს — ლისიმაქეს სტატერებს. წონა — 8,45 გ. მონეტის შუბლზე გამოსახულია ალექსანდრე მაკედონელის პროფილი, ზურგზე — ქალღმერთი ათენა და ბერძნული წარწერა — აკე მეფისა. კოლხეთის მეფის სახელი — აკე სხვა წყაროებით უცნობია.

ცნობილია ორი ასეთი სტატერი, ორივე ძველი კოლხეთის ტერიტორიაზექ აღმოჩენილი. ტრაპიზონის მიდამოებში ნაპოვნი აკეს სტატერი დაცულია პარიზის მედლების კაბინეტში, ხონის მუნიციპალიტეტის სოფ. კინჩხაში ნაპოვნი მონეტა — ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
აკვანი

აკვანი (მეგრ. არკვანი, სვან. აკავანი) — ჩვილის საწოლი. ძველთაგან გავრცელებული ევროპა-აზიის ზოგიერთ ხალხებში. აკვანი არის სარწევი ან საქანებელი. სარწევს საგოგავები აქვს, საქანებელი კი თოკებზეა ჩამოკიდებული. აკვნის პრიმიტიული სახეობაა ე.წ. ხოჭიჭი — საგებლიანი ფიცარი. ნამდვილ აკვანში ჩაწვენამდე ჩვილს ხოჭიჭში აკრავდნენ, ზოგჯერ კი ზანდურის (პურეულის) ღეროებში ახვევდნენ და არტახებით ძნასავით კრავდნენ. ამგვარ საწოლს ფირცხი ერქვა. საქართველოში გავრცელებული ჩვეულებრივი სარწევი აკვნის მოწყობილობაში შედის ნალი, საბანი, მუხლთბალიში, საფერხები, სამხრეულები, საბეწურები, არტახები და სხვა. ლეიბში სათანადო ადგილზე ამოჭრილ ჰიგიენურ ნახვრეტში უყრიან შიბაქს ან აფენენ ბუერის, ანწლის, ღოლოს სუფთა ფოთლებს.

ავი თვალისაგან ბავშვის დასაცავად, ხალხური ჩვეულების მიხედვით, აკვანზე კიდებდნენ ავგაროზებს. უშვილობის ან ბავშვის ავადმყოფობის დროს ხატს პატარა აკვანს სწირავდნენ.
აკიბის ქედი

აკიბის ქედი — ქედი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტისა და სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს მდ. ღალიძგის ზემო დინების და მდინარე ენგურის აუზების წყალგამყოფზე. ჩრდილოეთით გადაჭიმულია მდ. ლარაკვაკვამდე (ენგურის მარჯვენა შენაკადი), სამხრეთით - მდინარე ოქუმის სათავეებამდე. უმაღლესი მწვერვალია აკიბა (2811 მ). აგებულია ძირითადად იურული პორფირიტებით. რელიეფი ძლიერ დანაწევრებულია. თხემურ ზოლში ალპური, ქვემოთ კი სუბალპური მდელოებია, უფრო დაბლა წიწვიანი და ფართოფოთლიანი ტყეებია.
დე იურე

დე იურე (კლასიკ. ლათ. ) — გამოთქმა, რომელიც ნიშნავს „კანონზე დაყრდნობით“, პარალელურად არსებობს გამოთქმა დე ფაქტო — „ფაქტობრივად“.

ეს ტერმინები გამოიყენება პოლიტიკურ სიტუაციებში. მაგალითად რაიმე პრაქტიკა შეიძლება არსებობდეს დე ფაქტო, სადაც ხალხი/საზოგადოება მისდევს გარკვეულ პრინციპს/შეთანხმებას როგორც კანონს, თუმცა სამართლებრივად ამგვარი კანონი არ არსებობს. მეორე მხრივ, რაიმე პრაქტიკა შეიძლება არსებობდეს დე იურე, თუმცა საზოგადოების მიერ ცნობილი/აღიარებული არ იყოს.
მინიმალიზმი

მინიმალიზმი (ასევე მინიმალური ხელოვნება) — მიუთითებს ხელოვნებისა და დიზაინის სხვადასხვა ფორმების მიმდინარეობებზე, განსაკუთრებით ვიზუალურ ხელოვნებასა და მუსიკაში, სადაც ნამუშევარს შემოცლილი აქვს სტრუქტურული დეტალები მის ყველაზე უმარტივეს ფუნდამენტალურ საწყისებამდე. მინიმალიზმისთვის დამახასიათებელია განდგომა სუბიექტივიზმის, რეპრეზენტაციისა და ილუზიონიზმისაგან.

უარჰყოფენ რა კლასიკურ და ტრადიციული მხატვრულ მასალებს, თავიანთ ნამუშევრებში მინიმალისტები იყენებენ მარტივი გეომეტრიული ფორმისა და ნეიტრალური ფერების, მცირე მოცულობის საწარმოო და ბუნებრივ ობიექტებს. კონცენტრაცია ხდება მხოლოდ თვით ნამუშევარზე და მის განლაგებაზე სივრცეში, ყოველგვარი ქვეტექსტის ან დამატებითი მნიშვნელობის მინიჭების გარეშე. მხატვრის პირადი ხელწერა განზრახ არ იკვეთება. შესაბამისად, მინიმალისტური ნამუშევრები სამგანზომილებიანი არქიტექტურული სტრუქტურის ფორმას იღებს, უშუალო ზემოქმედებაში გარშემო მყოფ სივრცესთან, შუქთან და მაყურებელთან. ის უარყოფს ყოველგვარ მნიშვნელობას და ემოციას და მხოლოდ საკუთარ თავს წარმოადგენს.

მინიმალიზმი, როგორც გამოკვეთილი მიმდინარეობა, უკავშირდება მეორე მსოფლიო ომის შემდგომი პერიოდის დასავლურ ვიზუალურ ხელოვნებას. მიმდინარეობა შემდგომში გავრცელდა მუსიკაში (მაგ. სტივ რეიხის, ფილიპ გლასის, ედვარდ რიჩარდსონისა და ტერი რაილის შემოქმედება), თეატრსა და კინემატოგრაფიაშიც. საფუძვლად მოდერნიზმის ცალკეული ასპექტები დაედო და მას ხშირად პოსტმოდერნიზმთან და ექსპრესიონიზმის საწინააღმდეგო რეაქციასთან აკავშირებენ ფერწერასა და კომპოზიციაში.

მინიმალიზმის თვალსაჩინო წარმომადგენლები არიან: კარლ ანდრე, დენ ფლავინი, დონალდ ჯუდი, სოლ ლიუიტი, ტობერტ მორისი, ფრენკ სტელა. მინიმალისტებზე გავლენა იქონიეს მარკ როჰკომ, ბერნეტ ნიუმანმა და მარსელ დიუშანმა.
კონსტანტინ ბრინკუში

კონსტანტინ ბრინკუში (ასევე ბრანკუზი, , ; დ. 21 თებერვალი, 1876 — გ. 16 მარტი, 1957) — რუმინელი სკულპტორი. მისი ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია „უსასრულო სვეტი“.

სწავლობდა სახვითი ხელოვნების სკოლებში ბუქარესტსა (1898–1902) და პარიზში (1904–1907). ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილი პარიზში მუშაობდა. ოგიუსტ როდენის გავლენით მისი სტილი ნატურალისტური რეპრეზენტაციიდან სტილიზებულ ელეგანტურ ფორმებში გადადის. როდენს შეუთავაზებია კიდეც მისი შეგირდი ყოფილიყო, თუმცა ბრინკუშს განუცხადებია — დიდი ხის ძირში მეორე ხე ვერ გაიხარებსო. ბინკუში ერთ-ერთი პირველი სკულპტორთაგანი იყო, რომელმაც აბსტრაქტული ხელოვნებით ექსპერიმენტირება დაიწყო. დროთა განმავლობაში მისი ნამუშევრები უფრო დახვეწილი და ნაკლებად ფიგურატიული ხდება, იმ დონემდე, რომ ბოლოს თავდაპირველი ობიექტის მხოლოდ შიშველი ჩონჩხიღა რჩება.
ტავტოლოგია

ტავტოლოგია (ბერძნ. < - იგივე - სიტყვა) — ერთი და იმავე ცნების, აზრის ან გრძნობის გამოხატვა სხვა, აზრობრივად ახლო მდგომი სიტყვებით.

პოეტურ ენაში ტავტოლოგია ვლინდება როგორც გამეორების ერთ-ერთი სახე, რომელიც აძლიერებს სიტყვის ემოციურ-მხატვრულ გამომსახველობით ღირსებას, ანიჭებს მას ესთეტიკურ მნიშვნელობას. საერთოდ კი ტავტოლოგია ხასიათდება სიტყვათა უადგილო, უფუნქციო გამეორებით. მაგ., ტავტოლოგიურია გლახა ჭრიაშვილის მეტყველება („გლეხთა განთავისეუფლების სცენები“, ი. ჭავჭავაძე).

ლოგიკაში - ლოგიკის ფორმალური ენის გამოსახულება, რომელიც ამ ენის ყოველ ინტერპრეტაციაში ჭეშმარიტი წინადადებაა. იგივეა, რაც ლოგიკის კანონი. ლოგიკურად ჭეშმარიტი წინადადება, ზოგადმართებული ფორმულა. ტრადიციულ ლოგიკაში - ისეთი შეცდომა განსაზღვრებაში, როდესაც განმსაზღვრელი იმეორებს განსაზღვრულს.
გეომეტრია

გეომეტრია ( < და ) — მათემატიკის დარგი, რომელიც სივრცობრივ გამზომილებებსა და მათ განზოგადოებებს შეისწავლის.

პირობითად გეომეტრიაში შეიძლება გამოიყოს შემდეგი ქვედარგები:
ელემენტარული გეომეტრია — წერტილების, წრფეებისა და სიბრტყეების, ასევე სიბრტყეებზე ფიგურებისა და სივრცეში სხეულთა გეომეტრია. მოიცავს პლანიმეტრიასა და სტერეომეტრიას.

ანალიზური გეომეტრია — კოორდინატული მეთოდის გეომეტრია. შეისწავლის წრფეებს, ფიგურებსა და გარდაქმნებს, რომლებიც მოცემულია ალგებრული ტოლობებით აფინურ ან დეკარტის კოორდინატებში, და მისთ.

დიფერენციალური გეომეტრია და ტოპოლოგია შეისწავლის წრფეებსა და ზედაპირებს, რომლებიც მოცემულია დიფერენციალური ფუნქციებით, ასევე მათ გამოსახულებებს.

ტოპოლოგია — უწყვეტობის ცნებათა შემსწავლელი მეცნიერება მის ზოგად ფორმებში.
აკტი გონიური

„აკტი გონიური“ — 1832 წლის ქართველ თავად-აზნაურთა შეთქმულების წესდება. შეადგინა ფილადელფოს კიკნაძემ. წესდებაში ჩამოყალიბებული იყო ორგანიზაციის მიზანდასახულობა, წევრთა მიღების წესი, შეთქმულთა შორის დამოკიდებულების ნორმები, საიდუმლოების დაცვის ხერხი და სხვა. „აკტი გონიურში“ გამოყენებულია ე. წ. „მასონური ლოჟებისა“ და ლიბერალურ-განმანათლებელი ორგანიზაციების მიერ შემუშავებული ანალოგიური წესდებანი. დედანი დაცულია საქართველოს ცენტრალურ სახელმწიფო არქივში.
ალექსანდრე ალადაშვილი

ალექსანდრე სტეფანეს ძე ალადაშვილი (დ. 30 ივნისი [ ძვ. სტ. 17 ივნისი] , 1876, სოფ. არბოშიკი, ახლანდელი დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტი ― გ. 29 ივნისი, 1950, თბილისი) — ქართველი თერაპევტი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1911), პროფესორი (1919), საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკედემიკოსი (1946), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1941). ქართული თერაპიული სამეცნიერო სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი.

ბიოგრაფია
1904 წელს დაამთავრა იურიევის (ტარტუ) უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტი. 1911 ხარკოვში დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე „ბორჯომის მინერალური წყლის ფიზიოლოგიური მოქმედების საკითხისათვის“. 1919 აირჩიეს სიმფეროპოლის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტის ფარმაკოლოგიის კათედრის გამდეგ, 1919-1921 წლებში მუშაობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის (თსუ)სამკურნალო ფაკულტეტის შინაგან სნეულებათა დიაგნოსტიკის კათედრის გამგედ, 1921-1924 იყო სამკურნალო ფაკულტეტის დეკანი, 1921-1950 საფაკულტეტო ტერაპიის კათედრის გამგე (ჯერ თსუ-ში, შემდეგ - სამედიცინო ინსტიტუტში). მრავალი წლის მანძილზე იყო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტის დეკანი და საქართველოს სსრ ჯანდაცვის სმინისტროს სამედიცინო სამჭოს თავმჯდომარე (1937-1950).

ალადაშვილი იყო საქართველოს თერაპევტთა საზოგადოების ერთ-ერთი დამაარსებელი და თავმჯდომარე (1940-1950). აქტიურად მონაწილეობდა საქართველოში კურორტოლოგიის, ტუბერკულოზისა და პროფესიული დაავადებათა ინსტიტუტების და სასწრაფო დახმარების საავადმყოფოს დაარსებაში. წლების მანძილზე ხელმძღვანელობდა თბილისის საავადმყოფოს, რომელსაც შემდგომ მისი სახელი მიეკუთვნა. ალადაშვილის მეცნიერული ნაშრომები უმთავრესად ეხება საქართველოს საკურორტო რესურსებისა და ადგილობრივი ნედლეულისაგან დამზადებული პრეპარატების სამკურნალო მიზნით გამოყენების საკითხებს. დაჯილდოებულია შრომის წითელი დროშის ორდენითა და მედლებით.
დაკრძალულია თბილისში, ვაკის სასაფლაოზე.

თბილისში არსებობს მისი სახელობის ქუჩა.
ალავერდი-ხანი

ალავერდი-ხანი (გ. 24 მაისი, 1614) — ირანის სარდალი და პოლიტიკური მოღვაწე. გამაჰმადიანებული ქართველი, გვარად უნდილაძე. ირანის ჯარის პირველი ყულარაღასი, ფარსის ბეგლარბეგი, აბას -ის სამხედრო რეფორმების ერთ-ერთი აქტიური გამტარებელი.

ცხოვრება და მოღვაწეობა
ალავერდი-ხანი ბავშვობაში ყიზილბაშებმა გაიტაცეს. იგი დაწინაურდა სეფიანთა სამეფო კარზე და დიდი როლი შეასრულა ირანის ტახტზე შაჰ-აბას -ის განმტკიცებაში. როგორც სარდალმა განსაკუთრებით გამოიჩინა თავი ოსმალეთთან ომში (1603–1612). ისპაანში ააშენა ხიდი მდ. ზენდერუდზე, რომელსაც დღესაც მისი სახელი ჰქვია. აბას -ის ბრძანებით ალავერდი-ხანი დიდი პატივით დაკრძალეს მეშჰედში. ირანში ალავერდი-ხანის შვილებიც დაწინაურდნენ. უფროსმა იმამყული-ხანმა მამის სიკვდილის შემდეგ ფარსის ბეგლარბეგობა მიიღო, ხოლო უმცროსმა დაუდ-ხანმა — ყარაბაღისა.

ერთ-ერთი ვერსიით, ალავერდი-ხან უნდილაძე შაჰის ბრძანებით მოკლეს, რადგან ფაქტობრივად იგი შაჰზე გავლენიან პიროვნებას წარმოადგენდა.

წყარო
ისქნდერ-ბეგ თორქმანი [ისქანდერ მუნში], თარიხ-ე ალამ არაი-ე აბბასი (ქვეყნის დამამშვენებელი ისტორია აბასისა), [წგნ.] 1-2, თეირანი, 1956-1957;