iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ვენერა

ვენერა (სიმბოლო: ♀; ძვ. ქართული სახელწოდება: ასპიროზი, მთიები, ხარიპარია, ცისკრის ვარსკვლავი) — მეორე პლანეტა მზიდან და მას ხშირად დედამიწის დობილს უწოდებენ, ვინაიდან ორივე ციური სხეული ერთმანეთს საკმაოდ ემსგავსება სიდიდითა და შემადგენლობით. პლანეტას რომაელი სიყვარულის ქალღმერთის ვენერას სახელი ჰქვია.

ვენერას ზედსართავი სახელი „ვენერიულია“, თუმცა მისი ამგვარი ფორმით გამოყენებისგან თავს იკავებენ, ამ სიტყვის თანამედროვე ტერმინოლოგიაში სქესობრივი გზით გადამდებ დაავადებებთან ასოციაციის გამო. ამის ნაცვლად ზოგიერთი ასტრონომი იყენებს ზედსართავს „სითერიული“, რომელიც მომდინარეობს „სითერეა“-დან, ძველ ბერძნულ მითოლოგიაში აფროდიტეს ალტერნატიული სახელი.

ჩინურ, კორეულ, იაპონურ და ვიეტნამურ კულტურებში პლანეტას მოიხსენიებენ ლითონის ვარსკვლავად , ხუთ ელემენტზე დაყრდნობით.

ვენერა დედამიწას ყველა სხვა პლანეტაზე მეტად უახლოვდება ხოლმე. ეძახიან „მწუხრის ვარსკვლავსაც“ და „ცისკრის ვარსკვლავსაც“, რადგან მისი დანახვა ხან დაისის შემდეგ შეიძლება, ხან განთიადის წინ. იგი იმდენად ნათელი და კაშკაშაა, ხშირად ამოუცნობი მფრინავი ობიექტი (ამო, „მფრინავი თეფში“) ჰგონიათ. ვენერას თეთრი ღრუბლების სქელი ფენა ფარავს. ზედაპირზე ტემპერატურა 470 -ს აღწევს. მასზე ნაკლებადაა კოსმოსური სხეულის ნაკვალევი — კრატერები, რადგან კოსმოსური სხეულები უმეტესწილად ვენერას ატმოსფეროში შეჭრისთანავე იწვის მისი დიდი სიმკვრივის გამო. ზედაპირი დაფარულია „ბებერი“ ვულკანებითა და ლავით.

ვენერას წელიწადი დედამიწის 7,5 თვის ტოლია. იგი თავისი ღერძის გარშემო პლანეტების უმეტესობასთან შედარებით პირუკუ ტრიალებს. მეცნიერები ამ მოვლენის მიზეზს დამაჯერებლად ვერ ხსნიან. ვენერას ღერძული ბრუნვა რეკორდულად ნელია - მისი პერიოდი დედამიწის 243 დღე-ღამეს უდრის. მზის ირგვლივ ორბიტაზე 35 020 მ/წმ სიჩქარით მოძრაობს. მისი დიამეტრი 12 104 კმ-ია. მზის ირგვლივ ერთ ბრუნს ასრულებს
7 თვესა და 12 დღეში. აფელიუმში მზიდან 108 942 109 კმ-ით (0.728 231 28 ა.ე.) არის დაშორებული, პერიფელიუმში 107 476 259 კმ-ია (0.718 432 70), საშუალო მანძილი არის 108 208 930 კმ (0.723 332). ვენერას ორბიტა თითქმის წრეა, ექსცენტრისიტეტი 0.0068 უდრის.

მეცნიერები ვენერას დღესაც დიდი გულისყურით სწავლობენ. მის ზედაპირს სხვადასხვა დროს რამდენიმე კოსმოსური ავტომატური სადგური მიუახლოვდა. მათ დედამიწაზე პლანეტის შესახებ ინფორმაციები გადმოსცეს. პლანეტის სიმხურვალის გამო ეს სადგური მალე დაიწვა. ვენერას ატმოსფეროს ტემპერატურა 462 ° (735 °). წნევა 93 ატმოსფერო (9,3 მპა). ატმოსფერო ძირითადად გოგირდმჟავის ორთქლისაგან შედგება. მის ზედაპირზე განუწყვეტლივ ქრის ქარი, რომლის სიჩქარე მერყეობს 270-დან 350 კილომეტრამდე საათში.
ედგარ იაფე

ედგარ იაფე (; დ. 14 მაისი, 1866, ჰამბურგი, გერმანია — გ. 29 აპრილი, 1921, მიუნხენი, გერმანია) — გერმანელი ეკონომისტი, პოლიტიკოსი და ფინანსთა მინისტრი. მისი მეუღლე იყო ელზე ფონ რიხტჰოფენი.

ედგარ იაფე, თავის ყოფილ პროფესორებთან მაქს ვებერთან და ვერნერ ზომბარტთან ერთად 1904 წლიდან ჟურნალ „სოციოლოგიისა და სოციალპოლიტიკის არქივის“ რედაქტორი იყო, რომელიც შემდგომში წამყვანი სოციალ-სამეცნიერო ჟურნალი გახდა გერმანიაში.
რობერტ იაფე

რობერტ იაფე (გერმ.: ) (დ. 24 იანვარი, 1894 — გ. 21 თებერვალი, 1968) — გერმანელი პოლიტიკური მოღვაწე.

რობერტ იაფე გერმანული პარტიის წევრი იყო. 1952 წლის 9 იანვარს კარლ ფონ კამპეს პენსიაში გასვლის შემდეგ იგი გერმანიის ბუნდესტაგის წევრი გახდა. ლეგისლატურის პერიოდის გასვლის შემდეგ იგი ხელმეორედ აღარ აურჩევიათ პარლამენტში.
ტეოდორო ტრივულციო

ტეოდორო ტრივულციო (დ. 1456 — გ. 1531) — იტალიელი და მოგვიანებით ფრანგი მხედართმთავარი, საფრანგეთის მარშალი.

ტეოდორო საფრანგეთის მარშლის ჯან ჯაკომო ტრივულციოს ძმისშვილი და ცნობილი და მდიდარი მილანური ოჯახის წარმომადგენელი იყო. ბიძის მსგავსად ისიც საფრანგეთის მეფის სამსახურში იდგა, თუმც მოგვიანებით ვენეციის ჯარების მთავარი გენერალი გახდა.

1524 წელს იგი მილანის გუბერნატორად დაინიშნა და საფრამგეთის მარშლის ტიტული მიენიჭა. მოგვიანებით იგი გენუის გუბერნატორი გახდა, რომელიც მან ანდრე დორიას გადააბარა. თეოდორო ტრივულციო 1531 წელს გარდაიცვალა. ამ დროს მას ლიონის გუბერნატორის პოსტი ეკავა.
ჯან ჯაკომო ტრივულციო

ჯან ჯაკომო ტრივულციო, მარკიზი დი ვიგევანო (იტალ.: , ) (* 1436, მილანი, იტალია; † 1518) - წარმოშობით იტალიელი საფრანგეთის ჯარების მთავარსარდალი და საფრანგეთის მარშალი.

ჯან ჯაკომო ტრივულციო ცნობილი და მდიდარი მილანური ოჯახის წევრი იყო, რომლებმაც ძალაუფლების ზენიტს საუკუნეში მიაღწიეს. 1466 წელს ჯან ჯაკომო საფრანგეთის წინააღმდეგ მოწყობილ ლაშქრობაში მიიღო მონაწილეობა. 1476 წელს მან სისხლში ჩაახშო გიბელინების აჯანყება გენუაში. 10 წლის შემდეგ, 1486 წელს იგი ნეაპოლის მეფის სამსახურში ჩადგა, ხოლო 1494 წელს საფრანგეთის მეფის ქვეშევრდომობა მიიღო.

1499 წელს საფრანგეთის ჯარის სათავეში მდგომმა ტრივულციომ მშობლიური ქალაქი მილანი და მთელი მილანის საჰერცოგო დაიპყრო, რისთვისაც მას საფრანგეთის მარშლის წოდება მიენიჭა, ხოლო მოგვიანებით მილანის შტატჰალტერიც კი გახდა.

ძალაუფლების ზენიტში მყოფ ტრივულციოს მოწინააღმდეგეებმა ბრალი დადეს ვენეციასთან და შვეიცარიასთან საიდუმლო კავშირში, რის გამოც მისი ავტორიტეტი საფრანგეთის მეფის თვალში ძალიან დაეცა. 1518 წელს ტრივულციო თავის გასასამართლებლად სამეფო კარზე გამოცხადდა, მაგრამ უპატიოდ იქნა მიღებული. ამდენი დამცირებით გატეხილი მოხუცი მარშალი მალე გარდაიცვალა კიდეც.

ჯან ჯაკომო ტრივულციოს ძმა რენე გიბელინების მხარეზე იბრძოდა და ვენეციის სამსახურში გარდაიცვალა, ხოლო ძმისშვილი ტეოდორო ტრივულციო მოგვიანებით აგრეთვე საფრანგეთის მარშალი გახდა.
რიხტჰოფენი

სახელს რიხტჰოფენი (გერმ.: ) (თავდაპირველი ვერსია: პრეტორიუს ფონ რიხტჰოფენი; გერმ.: ) ატარებდნენ:

კარლ ფონ რიხტჰოფენი (1811-1888), სამართალმცოდნეობის ისტრიკოსი, ბერლინის უნივერსიტეტის პროფესორი.
ფერდინანდ ფონ რიხტჰოფენი (1833-1905), ცნობილი გეოგრაფი.
ოსვალდ ფონ რიხტჰოფენი (1847-1906), სალემწიფო მოღვაწე, პრუსიის სახელმწიფო მინისტრი.
მანფრედ ფონ რიხტჰოფენი (1855-1939), გერმანელი გენერალი
ელზე ფონ რიხტჰოფენი (1874-1972), ეკონომისტი, ფაბრიკის ისპექტორი და ედგარ იაფეს მეუღლე.
ფრიდა ფონ რიხტჰოფენი (1879-1956), მწერალი, მთარგმნელი და დ.ჰ. ლოურენსის მეუღლე.
მანფრედ ფონ რიხტჰოფენი (1892-1918), ლეგენდარული გერმანელი მფრინავი, მეტსახელად „წითელი ბარონი“.
ლოთარ ფონ რიხტჰოფენი (1894-1922), გერმანელი მფრინავი, „წითელი ბარონის“ ძმა.
ვოლფრამ ფონ რიხტჰოფენი (1895-1945), გენერალ-ფელდმარშალი «მესამე რაიხის» დროს.
ბოლკო ფონ რიხტჰოფენი (1899-1983), ისტორიკოსი.
კარლ-ბოლკო ფონ რიხტჰოფენი (1903-1971), „წინთელი ბარონის“ ძმა.
ჰერმან ფონ რიხტჰოფენი (* 1933), დიპლომატი.
მანფრედ ფონ რიხტჰოფენი (* 1934), გერმანელი მეწარმე და 1994 წლიდან გერმანიის სპორტის კავშირის პრეზიდენტი.
იუპიტერი

იუპიტერი (სიმბოლო: ♃; ძვ. ქართული სახელწოდებია: დია ან მუშთარი) — მეხუთე პლანეტა მზიდან დაშორებით და მზის სისტემის უდიდესი ციური სხეული. პლანეტა ცნობილია ანტიკური ხანიდან და სახელწოდება მომდინარეობს ძველი რომაული ღვთაება იუპიტერიდან, რომლის პატივსაცემადაც მიიღო ეს სახელწოდება. მიეკუთვნება გაზის გიგანტების ტიპის პლანეტას.

ფიზიკური მახასიათებლები
პლანეტის პარამეტრები
იუპიტერი სიკაშკაშით მეოთხე სხეულია ცაზე (მზის, მთვარისა და ვენერას შემდეგ), თუმცა შიგადაშიგ მარსი იუპიტერზე უფრო მკვეთრად ჩანს. იუპიტერი მზის სისტემის უდიდესი პლანეტაა. მისი ეკვატორული დიამეტრი 142 900 კმ–ია, პოლარული დიამეტრი 133 700 კმ-ია, რაც დაახლოებით 11,2–ჯერ აღემატება დედამიწის ანალოგიურ მაჩვენებლებს. მასით ის 2,5-ჯერ აღემატება მზის სიტემის ყველა დანარჩენ პლანეტათა მასათა ჯამს. ის იმდენად მასიურია, რომ მისი ბარიცენტრი მზესთან მიმართებაში ფაქტობრივად მზის ზედაპირის გარეთ მდებარეობს (1.068 მზიური რადია მზის ცენტრიდან). ის 318-ჯერ მასიურია დედამიწაზე და მისი დიამეტრი დედამიწისას 11-ჯერ, ხოლო მოცულობა 1321-ჯერ აღემატება. ბუნებრივად, იუპიტერის გრავიტაციული ზეგავლენა დომინირებს მზის სისტემის ევოლუციაზე: პლანეტათა უმრავლესობის ორბიტები უფრო ახლოსაა იუპიტერის ორბიტალურ სიბრტყესთან, ვიდრე მზის ეკვატორიალურ სიბრტყესთან. ასევე მცირე პერიოდის კომეტათა უმრავლესობა იუპიტერის ოჯახს ეკუთვნის (შედეგი იუპიტერის მასისა და ფარდობითი სიჩქარისა) და მასვე აკავშირებენ შიდა მზის სისტემის ისტორიის გვიანდელ მძიმე ბომბარდირებასთან. ზოგიერთი მკვლევრის თქმით, იუპიტერი მზის სისტემის მტვერსასრუტია, მისი უზომო გრავიტაციული მიზიდულობის გამო. მისი 63 თანამგზავრიდან ყველაზე დიდია განიმედე.

იუპიტერზე ავტომატური ხელოვნური თანამგზავრების მისიები დაიწყეს 1973 წლის 3 დეკემბრიდან

შინაგანი სტრუქტურა
იუპიტერი ძირითადად შედგება წყალბადისაგან და ჰელიუმისაგან და შემადგენლობით ახლოსაა მზესთან. ღრუბლების ქვეშ განლაგებულია 7–25 ათასი კილომეტრის სისქის ფენა, სადაც წნევისა და ტემპერატურის ზრდასთან ერთად (6000 °–მდე) წყალბადი აიროვანი მდგომარეობიდან გადადის თხევადში, თუმცა მკვეთრი ზღვარი აირად და თხევად მდგომარეობათა შორის არ არსებობს.

მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ იუპიტერის ბირთვი შედგება ჰელიუმზე ბევრად მძიმე ელემენტებისაგან. მისი დიამეტრის ზომაა 15–30 ათასი კილომეტრი და გააჩნია მაღალი სიმკვრივე. თეორიული გამოთვლების შედეგად დადგენილია, რომ ბირთვის ტემპერატურა – 36 000 ° რიგისაა, ხოლო წნევა – 30–100 მილიონ ატმოსფეროს უდრის.

ჩატარებული კვლევების საფუძველზე დადგენილია, რომ იუპიტერი უფრო მეტ ენერგიას გამოასხივებს, ვიდრე შთანთქავს, რაც ალბათ დაკავშირებული უნდა იყოს პლანეტის ბირთვში მიმდინარე ბირთვულ რეაქციებთან.

ატმოსფერო
იუპიტერის ატმოსფეროს ძირითადი შემადგენელი ელემენტებია: წყალბადი (81 % – ატომთა რიცხვის მიხედვით, 75 % – მასის მიხედვით) და ჰელიუმი (18 % – ატომთა რიცხვის მიხედვით, 24 % – მასის მიხედვით). აგრეთვე ატმოსფეროს შემადგენლობაშია მეთანი, ამიაკი და წყლის ორთქლი. ატმოსფეროს გარე ფენები შეიცავენ გაყინული ამიაკის კრისტალებს.

პლანეტის მოწითალო ფერს განაპირობებს ფოსფორის, გოგირდის და ნახშირბადის არსებობა. ღრუბელთა გარე ფენების ტემპერატურა დაახლოებით −130 °–ია, თუმცა სიღრმეში სწრაფად იზრდება. აპარატ „გალილეოს“ მონაცემებით, 130 კმ სიღრმეზე ტემპერატურა +150 °–ს უახლოვდება, წნევა კი — 24 ატმოსფეროს.
სატურნი

სატურნი (სიმბოლო: ♄; ძვ. ქართული სახელწოდებებია: კრონოსი ან ზუალი) — სიშორით მეექვსე პლანეტაა მზიდან. ეს გაზის გიგანტი სიდიდით მეორე პლანეტაა მზის სისტემაში იუპიტერის შემდეგ. პლანეტას რომაული ღმერთი სატურნის სახელი ჰქვია. მისი სიმბოლოა ღმერთის კვერთხის სტილიზებული რეპრეზენტაცია - ♄. ჩინურ, კორეულ, იაპონურ და ვიეტნამურ კულტურებში პლანეტას მიწის ვარსკვლავად მოიხსენიებენ , ხუთი ელემენტის ციკლის მიხედვით. ითვლება რომ სატურნის რგოლები, პირველად გალილეო გალილეიმ აღმოაჩინა, საკუთარი ტელესკოპით გაკეთებული ასტრონომიული დაკვირვებებისას (1610 წელს). თუმცა ტელესკოპის არასრულყოფილებისა და მცირე გადიდების გამო, გალილეომ ვერ ამოიცნო უშუალოდ რგოლები, მან რაღაც „უცნაური“ წარმონაქმნები დალანდა, რომლებიც ტოსკანის ჰერცოგისთვის 1610 წელს მიწერილ წერილში, „სატურნის ყურებად“ მოიხსენია.

სატურნის პირველი მაღალი გარჩევადობის ფოტოსურათები პიონერ 11 -მა 1979 წლის სექტემბერში გადაიღო 20 000 კმ-ის მანძილიდან. სურათებზე, სატურნის რამდენიმე თანამგზავრიც აღმოაჩინეს. ნასას 2023 წლის მონაცემებით სატურნს 146 თანამგზავრი ჰყავს, მათ შორის ყველაზე დიდია ტიტანი. სატურნის ატმოსფეროს 96,3 % წყალბადისგან შედგება, 3,25 % ჰელიუმისგან, დანარჩენი 0,45 % სხვა აირებია.

სატურნი აფელიუმში მზიდან 1 513 325 783 კმ-ზე (10.11595804 ა.ე.) იმყოფება, ხოლო პერიფელიუმში 1 353 572 956 კმ (9.04807635 ა.ე.). მზიდან საშუალო დაშორების მანძილია 1 433 449 370 კმ (9.58201720 ა. ე.). სიდერული ბრუნვის პერიოდია 10 სთ 34 წთ. ორბიტაზე მოძრაობის სიდერული პერიოდია 29 წელი 5 თვე 15 დღე. ორბიტის ექსცენტრისიტეტია 0.055723219. მისი ეკვატორული დიამეტრია 120 540 კმ, ხოლო პოლარული დიამეტრი 108 730 კმ. მზის ირგვლივ ორბიტაზე მოძრაობის სიჩქარეა 9690 მ/წმ. მისი მასა 95 დედამიწის მასის ტოლია. გარე ღრუბლების ფენის მაქსიმალური ტემპერატურაა -139 ° (134 °), მინიმალური -190 ° (83 °).

სატურნის რგოლები
სატურნს ირგვლივ მკვეთრად შესამჩნევი რგოლები აკრავს, რომლის 93 % ყინულის ნაწილაკებისგან და 7 % ქვიანი მასისა და მტვრისგან შედგება. რგოლების სისქეა დაახლოებით 20 მ. ყველაზე ახლო რგოლი სატურნის ეკვატორის ზედაპირიდან 6630 კმ-ზეა, ყველაზე შორი 120 700 კმ-ზე. ამ რგოლების შესახებ 2 თეორია არსებობს. პირველი თეორია იმაში მდგომარეობს, რომ ეს რგოლები სატურნის რომელიღაც დაშლილი თანამგზავრის ნაწილებია, ხოლო მე 2 თეორიის მიხედვით, მილიარდობით წლის წინ მზის სისტემის ამ ადგილზე სატურნი სწორედ ამ მტვრის ნაწილაკების შეერთებით წარმოიქმნა.
ნეპტუნი

ნეპტუნი (სიმბოლო: ♆) — მზის სისტემაში რიგით მერვე ანუ ბოლო პლანეტა. ყინულის გიგანტი. ნეპტუნის ორბიტის ექსცენტრისიტეტის კოეფიციენტი 0,011214269 უდრის. მიუხედავად იმისა, რომ გაზის გიგანტთა შორის ყველაზე მცირეა, ნეპტუნი ურანზე უფრო მასიურია. მისი მასა დედამიწის 17 მასის ტოლია. ნეპტუნის ზედაპირის მინიმალური ტემპერატურა -218 ° (55 °). ხოლო მაქსიმალური -196 ° (77 °). მძლავრი გრავიტაციული ველის გამო მისმა შემადგენელმა გაზმა მაღალი სიმჭიდროვის კომპრესია განიცადა. ვარაუდობენ რომ მის ცენტრში ტემპერატურა 5000 °. (5273 °). ნეპტუნი სიდიდით მესამე პლანეტაა (დიამეტრით მეოთხე).

ნეპტუნის ატმოსფერო შედგება 90 % წყალბადისგან, 19 % ჰელიუმისგან და 1 % სხვა აირებისგან. მისი ეკვატორული დიამეტრი 49 500 კმ-ია, ხოლო პოლარული დიამეტრი 48 700 კმ. ორბიტაზე მოძრაობის სიჩქარეა 5430 მ/წმ, ხოლო მზის ირგვლივ ერთ ბრუნს 164 წელს 9 თვეს და 15 დღეს ანდომებს. თავისი ღერძის გარშემო ბრუნვის პერიოდია: 16 სთ 6 წთ 36 წმ. აფელიუმში მანძილი 4 553 946 490 კმ-ს (30.44125206 ა. ე.) უდრის, პერიჰელიუმში 4 452 940 833 კმ-ს (29.76607095 ა. ე.). საშუალო მანძილი 4 503 443 661 კმ-ია (30.10366151 ა. ე.).

ბოლო დროს ოდნავ შესამჩნევი რუხი რგოლები იქნა შენიშნული ამ ლურჯი პლანეტის ირგვლივ, თუმცა ისინი სატურნისაზე ნაკლებად მასიურია. მათი აღმოჩენისას მიიჩნევდნენ, რომ ეს რგოლები არასრული იყო, მაგრამ „ვოიაჯერ 2“-მა ეს ჰიპოთეზა უარყო. ნეპტუნს ასევე ახასიათებს 2.100 კმ/სთ სიჩქარის წყალბადის, ჰელიუმისა და მეთანის ქარები, რაც მას ლურჯ შეფერილობას აძლევს. ნეპტუნს 13 თანამგზავრი ჰყავს.მისი უდიდესი თანამგზავრი ტრიტონი გამოირჩევა რეტროგრადული ორბიტით, ექსტრემალურად ცივია -235 ° (38 °) და მას ექსტრემალურად შეკუმშული (14 მიკრობარი) აზოტ/მეთანის ატმოსფერო აქვს.

პლანეტას რომაული ღმერთი ნეპტუნის სახელი ჰქვია მისი ლურჯი მეთანის ღრუბლების გამო. მისი ასტრონომიული სიმბოლო ღმერთის სამკაპის ნიშნის სტილიზებული ვერსიაა (♆).

პლანეტა აღმოჩენილ იქნა 1846 წლის 23 სექტემბერს და დღემდე მას მხოლოდ ერთი ხომალდი ვოიაჯერ 2 ეწვია, რომელმაც მის გასწვრივ 1989 წლის 25 აგვისტოს ჩაიფრინა.
რატი I სურამელი

რატი სურამელი — საუკუნის ნახევრისა და საუკუნის დასაწყისის ქართველი დიდგვარიანი ფეოდალი, შვილი ბეგა სურამელისა და ხუაშაქ ცოქალისა. დემნა უფლისწულის აჯანყების შემდეგ გიორგი -მ ქართლის ერისთავობა ჩამოართვა ამ აჯანყების მონაწილე ლიპარიტ სუმბატის ძე ორბელს და გადასცა რატი სურამელს. ამის შემდეგ სურამელები გახდნენ ერისთავთერისთავები, ქართლის ერისთავები. გიორგი -ის 1170 სიგელის ცნობით, სურამელის მღვიმის მონასტრისათვის შეუწირავს სოფ. კობალი. მისი ვაჟი ქართლის ერისთავი სულა.
რატი II სურამელი

რატი სურამელი, ქართველი დიდგვაროვანი ფეოდალი - საუკუნეების მიჯნაზე, ბეგა სურამელის ძე. სურამელი თან ახლდა მეფე დემეტრე თავდადებულს მონღოლთა ლაშქრობებში და არაერთხელ გამოიჩინა თავი, როგორც კარგმა სარდალმა და გმირმა მებრძოლმა. თავის ძმასთან, ჰამადასთან ერთად იბრძოდა ქართლში შემოჭრილი ალან-ოვსების წინააღმდეგ.
მარიას სასახლე (სანქტ-პეტერბურგი)

მარიას სასახლე — ბოლო ნეოკლასიკურ სტილში ნაგები იმპერიული სასახლე სანქტ-პეტერბურგში, რუსეთი. სასახლე აშენდა 1839-1844 წლებში სამეფო კარის არქიტექტორი ანდრეი სტაკენშნეიდერის პროექტით.

სასახლე დგას წმინდა ისააკის საკათედრო ტაძრის პირდაპირ 99 მეტრი სიგანის ლურჯი ხიდის გადაღმა. მე-18 საუკუნეში ეს ადგილი ეკუთვნოდა ზახარ ჩერნიაშოვს, სადაც მისი სახლი იდგა (1762-1768), რომელსაც დროდადრო უთმობდნენ კონდეს პრინცსადა სხვა უცხოელ ძვირფას სტუმრებს რუსეთის დედაქალაქში ვიზიტისას. 1825-1839 წლებში ჩერნიაშოვის სახლში სამხედრო სკოლა იმყოფებოდა, სადაც მიხეილ ლერმონტოვი სწავლობდა ორი წელი.

სტაკენშნეიდერის სასახლის იდეა იმპერატორ ნიკოლოზ -ს გაუჩნდა მისი ქალიშვილის დიდი გრაფინია მარია ნიკოლოზის ასულისთვის ჩუქების მიზნით, იუჟინ დე ბოჰარნესის ვაჟთან ქორწინებასთან დაკავშირებით. მიუხედავად იმისა, რომ მიწითალო-მოყავისფრო ფასადი კორინთული კოლონებით ტრადიციულ ნეოკლასიკურ წყობაშია გადაწყვეტილი, მთელი დიზაინი საუკუნის ფრანგული ბაროკოს ზეგავლენით შეიქმნა. ასევე შეინიშნება რენესანსის ეკლექტიური ზეგავლენა ექტერიერის ორნამენტებსა და ინტერიერის დეკორაციებზე. შენობის ყოველი მთავარი დარბაზი სხვადასხვა ისტორიულ სტილშია გადაწყვეტილი.

მარიას სასახლე იმპერიის საკუთრებაში 1884 წელს დაბრუნდა, მის განკარგვაში რჩება 1917 წლამდე, და აქ განლაგებული იყო რუსეთის იმპერიის სახელმწიფო საბჭო, სახელმწიფო კანცელარია და მინისტრთა საბჭო. სახელმწიფო საბჭოს სესიათა დიდი დარბაზის დიზაინი ეკუთვნის ლეონ ბენუას (1906). 1902 წლის 2 აპრილს ტერორისტების მიერ სასახლის ვესტიბიულში მოკლულ იქნა შინაგან საქმეთა მინისტრი, დმიტრი სიპიაგინი.

დროებითმა მთავრობამ სასახლე საკუთარ მფლობელობაში აიღო 1917 წლის მარტში და გადასცა რუსეთის რესპუბლიკის საბჭოს. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ სასახლეში სხვადასხვა საბჭოთა სამინისტროები და აკადემიები სახლობდნენ. დიდი სამამულო ომის დროს მასში ჰოსპიტალი იყო განთავსებული და იგი ინტენსიური დაბომბვის ქვეშ მოჰყვა. ომის შემდეგ სასახლე ლენინგრადის საქალაქო საბჭოს მფლობელობაში გადავიდა.

1960-1970-იან წლებში ჩატარდა სასახლის პირველი კომპლექსური რესტავრაცია. 1990-იან წლებში აღადგინეს და ნაწილობრივ რესტავრაცია ჩაუტარეს ნიკოლოს სასწაულთმოქმედის ეკლესიას, რომელშიც 1929 წელს კინოთეატრი მოეწყო.

1991 წელს, აგვისტოს პუტჩის დროს სასახლე განსაკუთრებული მდგომარეობების სახელმწიფო კომიტეტის წინააღმდეგობის ცენტრი გახდა ლენინგრადში და მის ირგვლივ ბარიკადები მოეწყო. 1991-1993 წლებში სანქტ-პეტერბურგის აღმასრულებელ ასამბლეას გადაეცა. 1993 წლიდან მთელი წელი სასახლე ცარიელი იყო. მხოლოდ 1994 წლის 14 დეკემბერს შედგა სანქტ-პეტერბურგის საკანონმდებლო შეკრების პირველი სხდომა.

2010-იან წლებში სასახლეში ჩატარდა მთელი რიგი სარესტავრაციო სამუშაოები.
მარიის სასახლე (კიევი)

მარიის სასახლე, ასევე მარიინსკის სასახლე — ბაროკოს სტილის სასახლე კიევში, მდინარე დნეპრის შემაღლებულ ნაპირზე. სასახლე უკრაინის პრეზიდენტის ოფიციალური რეზიდენციაა ცერემონიებისათვის, სასახლე მდებარეობს უმაღლესი რადის გვერდით.

სასახლის მშენებლობა 1744 წელს შეუკვეთა რუსეთის იმპერატრიცა ელიზავეტა პეტროვნამ და მისი პროექტი ბართოლომეო რასტრელის ეკუთვნის, რომელიც ყველაზე განთქმული არქიტექტორი იყო იმხანად რუსეთში. რასრესლის ერთ-ერთმა მოსწავლემ, ივან მიჩურინმა, სხვა არქიტექტორთა ჯგუფთან ერთად სასახლე 1752 წელს დაასრულა. თუმცა იმპერატრიცა ელიზავეტამ სასახლის დასრულებას ვერ მოუსწრო. პირველი სამეფო ფიგურა, რომელმაც ამ სასახლეში იცხოვრა იყო იმპერატრიცა კატერინა , რომელმაც კიევს 1787 წელს იმგზავრა. მე-18 საუკუნის ბოლოსა და მე-19 საუკუნის დასაწყისში სასახლე გუბერნატორ-გენერალთა რეზიდენცია იყო.

მე-19 საუკუნის დასაწყისში სასახლე ხანძართა სერიამ თითქმის სრულიად გაანადგურა. ნახევარი საუკუნით გვიან, 1870 წელს, აელქსანდრე -ს ბრძანებით სასახლეს რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა არქიტექტორი კონსტანტინ მაევსკის მიერ, რომელიც ძველ ნახაზებსა და ფერწერულ ტილოებს იყენებდა სასახლის უწინდელი იერის აღსადგენად. აღდგენის შემდეგ სასახლეს სახელი გადაერქვა იმჟამინდელი იმპერატრიცა მარია ალექსანდროვნას პატივსაცემად. იმპერატიცას სურვილით სასახლის სამხრეთით დიდ პარკი გაშენდა. 1917 წლამდე სასახლე კიევში დროდადრო ჩამოსულ სამეფო ოჯახის წევრთა რეზიდენციად გამოიყენებოდა.

რუსეთის სამოქალაქო ომის წლებში (1917-20) სასახლე სამხედრო შტაბ-ბინად გამოიყენებოდა. 1920-იან წლებში მასში სასოფლო-სამეურნეო სკოლა მოთავსდა, მოგვიანებით კი ის მუზეუმად გადაკეთდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს მარიინსკი მძიმედ დაშავდა, თუმცა 1940-იანების ბოლოს ის ისევ აღადგინეს. კიდევ ერთი მასშტაბური აღდგენითი სამუშაოები სასახლეს 1980-იან წლებში ჩაუტარდა.

გალერეა
ჰამადა სურამელი

ჰამადა (აჰმადა) სურამელი, ქართველი დიდი ფეოდალი - საუკუნეების მიჯნაზე, ბეგა სურამელის ძე, საქართველოს მეფის დავით -ის დაახლოებული პირი, მისი ვეზირი-მსახურთუხუცესი, ქართლის ერისთავი. 1290-იან წლებში ხელმძღვანელობდა ბრძოლას ოვსთაგან გორის გასათავისუფლებლად, თუმცა მონღოლთა ჩარევამ აიძულა აიძულა ჰამადა შეეწყვიტა გორის ალყა. სურამელის ასული ცოლად შეირთო დავით -მ. მას შემდეგ, რაც დედოფალი ოლჯათი აღარ დააბრუნეს ურდოდან. ჰამადას შემდეგ, როგორც ჩანს სურამელთა საგვარეულო დაემცრო და აღარ იხსენიება წყაროებში.
ფადლა I

ფადლა (გ. 893) — კახეთის მთავარი (ქორეპისკოპოსი) 881-892 წლებში ეკუთვნოდა არევმანელთა საგვარეულოს. ფიქრობენ, რომ კახეთის მთავრის გრიგოლის შთამომავალი იყო. „მატიანე ქართლისაჲს“ ცნობით, ფადლა -ს პოლიტიკური ძალაუფლება ბრძოლით მოუპოვებია. გაუმარჯვებია დონაურებთან დინასტიურ ბრძოლაში. დონაურების მიერ სამთავრო ტახტის დაკარგვას გარდაბნელების განდგომა მოჰყოლია. ფადლა -ს დაუმორჩილებია გარდაბნელები და თვით გარდაბანიც თავისი სამთავროსთვის შეუერთებია. „მატიანე ქართლისაჲს“ ავტორის დახასიათებით, ფადლა ყოფილა „კაცი ბრძენი და საქმის მეცნიერი“.
წყარო
ვახუშტი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, წგნ.:ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 4, თბ., 1973;
მატიანე ქართლისა, იქვე, ტ. 1, თბ., 1955
ფადლა II

ფადლა — კახეთის მთავარი (ქორეპისკოპოსი) 918-929 წწ. ეკუთვნოდა არევმანელთა საგვარეულოს. ფადლა -მ კახეთის სამთავროს დასავლეთ საზღვარზე ააგო ციხე ლოწობანი. მის დროს კახეთის სამთავროს შემოესია „საჯთა“ სახლიდან გამოსული ერთ-ერთი არაბი ამირა. კახეთის სამთავროს გარეპოლიტიკური ვითარების გართულებით ისარგებლა ჰერეთის მთავარმა ადარნასე პატრიკმა და უკნა დაიბრუნა კახთა ქორეპისკოპოსის კვირიკე -ისა და აფხაზთა მეფის კონსტანტინე -ის მიერ მიტაცებული ჰერეთის ტერიტორიები (არიში, გავაზანი და ორჭობი). 922 წელს ფადლა დაეხმარა სომხეთის მეფეს აშოტ ერკათს მეამბოხე უტის მოსეს წინააღმდეგ ბრძოლაში, თავისი მმართველობის ბოლო წლებში კი — აფხაზეთის მეფე გიორგი -ს კონსტანტინე ბატონიშვილის წინააღმდეგ ბრძოლაში.
წყარო
ვახუშტი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, წგნ.:ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 4, თბ., 1973;
მატიანე ქართლისა, იქვე, ტ. 1, თბ., 1955
იესე ფალავანდიშვილი

იესე იოსების ძე ფალავანდიშვილი (. გ. 1857, სოფ. უსტ-ცილმა, ახლანდ. კომის რესპუბლიკა, რუსეთის ფედერაცია) — 1832 წლის შეთქმულების გამცემი, თავადი. რუსეთში ცნობილი იყო, როგორც ევსევი ოსიპოვიჩ ფალავანდოვი .

1832 წლის შეთქმულების მზადების დროს ფალავანდიშვილმა მოინდომა თავისი ძმის, თბილისის სამოქალაქო გუბერნატორის, ნიკოლოზ ფალავანდიშვილის ჩაბმა შეთქმულებაში, მაგრამ მიზანს ვერ მიაღწია. ძმის გავლენით თვითონვე გასცა შეთქმულება.

გადაასახლეს ფინეთში, შემდეგ ასტრახანში, სადაც იძულებით სამხედრო სამსახურს გადიოდა. შემდეგ მსახურობდა ტყეების ადმინისტრატორად პეჩორის ოლქში, სადაც თავისი მოღვაწეობითა და ეკოლოგიაზე ზრუნვით ადგილობრივი მოსახლეობის პატივისცემა დაიმსახურა. ყირიმის ომის (1853-1856) დროს მონაწილეობდა სანაპიროების გამაგრებაში, რისთვისაც წმ. სტანისლავის ხარისხის ორდენი მიიღო.

გარდაიცვალა პეჩორის ოლქში, სოფელ უსტ-ცილმაში; დაკრძალულია იქვე.
სენატი

სენატი — თანამედროვე მნიშვნელობით საკანონმდებლო ორგანოს ნიშნავს, ხშირად მის ზედა პალატას. სიტყვა სენატი მომდინარეობს ლათინური -დან (უხუცესი მამაკაცი), რომლისგანაც მოდის სიტყვა (სენატი). სენატის კანონმდებლებს ან წევრებს სენატორებს უწოდებენ. ამ სიტყვის მნიშვნელობა უძველესი მარტივი სოციალური ორგანიზაციიდან მოდის, სადაც გადაწყვეტილების მიღების ძალაუფლება უხუცესი მამაკაცის პრეროგატივა იყო. თავდაპირველი სენატი რომაელებმა შექმნეს, რომელმაც 580 წლამდე იარსება.

თანამედროვე დემოკრატიული სახელმწიფოები ორ-პალატიანი საპარლამენტო სისტემით ხშირად ზემო პალატას სენატს უწოდებენ. მას, როგორც წესი, ნაკლები წევრი ჰყავს, ვიდრე ქვემო, თემთა პალატას.
Intel

კორპორაცია ინტელი (ნასდაქი: ), დაფუძნდა 1968 წელს, როგორც ინტეგრირებული ელექტორნიკის კორპორაცია, ამერიკაში მდებარე მულტინაციონალური კორპორაცია, კარგად ცნობილი მიკროპროცესორებისა და ინტეგრირებული ლოგიკური პანელების დიზაინითა და წარმოებით. ინტელი ასევე აწარმოებს ქსელურ კარტებს, მეინბორდის ჩიპსეტებს, კომპონენტებსა და სხვა მოწყობილობებს. ინტელს მოწინავე კვლევითი პროექტები აქვს ნახევარგამტართა წარმოების ყველა სფეროში.
ზაქარია ფანასკერტელი

ზაქარია ფანასკერტელი — - საუკუნეების სამხრეთ საქართველოს წარჩინებული ფეოდალი. შავშეთის ფეოდალური საგვარეულოს - ასპანისძეთა წარმომადგენელი. ფანასკერტელთა ფეოდალური სახლის ფუძემდებელი. საუკუნის 80-იან წლებში, როგორც ჩანს, იგი ტაოს გამგებლის და შავშეთ-კლარჯეთის დიდი ფეოდალის გუზან აბულასანისძე ტაოსკარელის ყმა-ვასალი იყო. ფანასკერტელი აღზევდა მას შემდეგ, რაც დიდი სამსახური გაუწია თამარ მეფეს მეამბოხე გუზანის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ლაშა-გიორგის დროინდელი მემატიანის ცნობით, ზაქარიამ შეიპყრო გუზანი და მიჰგვარა მეფეს. როგორც ჩანს, სწორედ ამ დროს უწყალობა თამარმა ფანასკერტელს სამამულედ ციხე-ქალაქი ფანასკერტი, რის შემდეგადაც ასპანისძეთა ეს განშტოება იწოდა ფანასკერტელებად. თამარის მეორე ისტორიკოსის ცნობით, ფანასკერტელი მონაპირეობდა შავშეთიდან სპერამდე, ე.ი. მისი საერისთავო ხელისუფლება ვრცელდებოდა შავშეთ-კლარჯეთ-ტაო-სპერზე. იმავე ისტორიკოსის ცნობით, ფანასკერტელი იყო სახელოვანი მოლაშქრე. მას აუღია ბანა, ხახული და სხვა მრავალი ციხე და ადგილი. ფანასკერტელის არც წინაპრებზე და არც შთამომავლობაზე წყაროებში არ შემოგვრჩენია ცნობები. გამოთქმულია მოსაზრება, რომ შესაძლებელია მისი მშობლები იყვნენ საუკუნის ერთი ხელნაწერის მინაწერში მოხსენიებულია „პატრონი ასპან და მისი მეუღლე ელენე“ (დ. ბერძენიშვილი). ასევე შესაძლებელია მისი შვილი (ან შვილიშვილი) იყოს საუკუნის ნახევრის მოღვაწე გრიგოლ ფანასკერტელი.
წყარო
ბასილი ეზოს მოძღუარი, ცხოვრება მეფეთ-მეფისა თამარისი, წგნ.: ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 2 თბ.1959;
ისტორიანი და აზმანი შარავანდელთანი, იქვე;
ჟამთააღმწერელი, იქვე
ქართლის ცხოვრების გაგრძელებები, იქვე;
იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის აღაპები, წგნ.: მეტრეველი ე., მასალები იერუსალიმის ქართული კოლონიის ისტორიისათვის (— სს.), თბ., 1962;
სამხრეთ საქართველოს ისტორიის მასალები (— სს.), ქრ. შარაშიძის გამოც., თბ., 1961