საავტომობილო-სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალება

საავტომობილო-სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალება — სატრანსპორტო საშუალება კომბინირებულ სვლაზე, რომელსაც შეუძლია გადაადგილება, როგორც საავტომობილო გზებზე, ასევე რკინიგზის ლიანდაგებზე. ჩვეულებრივ ასეთ მანქანებს აქვთ საავტომობილო, ტრაქტორის, სპეციალური ან საწარმოო შასები, დამატებული რკინიგზის სვლის აღჭურვილობით: მიმმართველი სარელსო თვლებით, დაწევადი საგორავებით, მიგორებადი გოგორწყვილებით, სარკინიგზო მუხრუჭებით, გადასაბმელი მოწყობილობებით და რკინიგზის ინფრასტრუქტურასთან ურთიერთქმედების სხვა საშუალებებით.

ინგლისურენოვან ტექნიკურ ლიტერატურაში და ნორმატიულ დოკუმენტებში გამოიყენება ტერმინები - და - , ჩრდილოეთ ამერიკაში ასევე გავრცელებულია აღნიშვნა - ან - . გერმანულენოვან პრაქტიკაში გამოიყენება ტერმინი ან შემოკლებით — „ორლიანდაგიანი“, „ორსვლიანი“ სატრანსპორტო საშუალება. რუსეთში, საერთო აღწერით დასახელებასთან ერთად, გვხვდება ტერმინი „სატრანსპორტო საშუალება კომბინირებულ სვლაზე“, „საავტომობილო-სარელსო სატრანსპორტო მანქანა“, ხოლო მანქანებისათვის, უპირატესად განკუთვნილებს სამანევრო სამუშაოებისათვის ვაგონებთან ერთან, — „ლოკოტრაქტორი“ და „თვლებიან-სარელსო საწევარი“.

ტერმინი „ლოკომობილი“ იხმარება არაერთგვაროვნად: ისტორიულად ის აღნიშნავდა გადასატან ორთქლოვან დანადგარს ან თვითმავალ ორთქლის მანქანას (იხ. ლოკომობილი), მაგრამ თანამედროვე რუსულენოვან დარგობრივ მეტყველებაში მათ ხშირად ეძახიან საგზაო-სარელსო მანქანებს, განსაკუთრებით განკუთვნილებს სამანევრო სამუშაოებისთვის ან ინფრასტრუქტურის მომსახურებისთვის.

არ უნდა ავურიოთ საავტომობილო-სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალებები მრავალსისტემიან ელმავლებთან, გათვლილები დენის და ძაბვის სხვადასხვა სისტემების კვებაზე, ასევე ჩვეულებრივ რკინიგზის მოძრავ შემადგენლობასთან, რომლებიც არ არიან განკუთვნილები დამოუკიდებელი მოძრაობისათვის საავტომობილო გზაზე.

ისტორია
საავტომობილო და სარკინიგზო სვლების შერწყმის იდეა გაჩნდა ავტომობილების, როგორც ტრანსპორტის დამოუკიდებელი სახეობის, გავრცელების შემდეგ მალე. ერთ-ერთი ადრინდელი მიმართულება გახდა ჯავშანავტომობილები და სამომსახურეო მანქანები, მისადაგებული რკინიგზის ლიანდაგებზე მოძრაობასთან.

რუსეთში ჯერ კიდევ პირველ მსოფლიო ომამდე დაიბადა იდეა ჯავშანმანქანა მორგებულიყო ლიანდაგებზე მოძრაობასთან ჯავშანდრეზინის სახით. ჰუნხუზებისგან თავის დასაცავად ამურის რკინიგზის დაკვეთით გერმანული ფირმა --ის რუსეთის განყოფილებაში 1911—1912 წლებში შემუშავდა და აშენდა ჯავშანიანი ავტომობილი-დრეზინა, რომელიც წარმოადგენდა ტყვიამფრქვევიან ჯავშანავტომობილს რკინიგზის ლიანდაგებზე მოძრაობის შესაძლებლობით. ლიტერატურაში ეს მანქანა მოიხსენიება, როგორც „„ბენცის“ დაჯავშნული ავტობუსი“, „ბენცის ჯავშანავტობუსი“ ან ჯავშანდრეზინა „-“.

შემდგომში კომბინირებულმა სვლამ მიიღო გავრცელება არა მხოლოდ სამხედრო სფეროში, არამედ სალიანდაგო მეურნეობაში, კომუნალურ მომსახურებაში, საქალაქო ელექტროტრანსპორტში, სამრეწველო ლოჯისტიკაში და სამანევრო ოპერაციებში. განსაკუთრებით აქტიურად საგზაო-სარელსო მანქანები გამოიყენება იქ, სადაც მოთხოვნადია ჩქარი გადაადგილება რკინიგზის ინფრასტრუქტურის შორეულ მონაკვეთებს შორის საავტომობილო გზებით, ხოლო შემდეგ შესრულდეს სამუშაო უშუალოდ ლიანდაგებზე.

ევროპაში განვითარების ერთ-ერთი ცნობილი მიმართულება გახდა მანქანები - -ის ბაზაზე, აღჭურვილები სარელსო მიმმართველი მოწყობილობით. ასეთი შესრულებით წევითი დატვირთვა რელსებზე შეიძლება შეიქმნას ავტომობილის რეზინის საბურავებიანი ბორბლებით, მაშინ, როდესაც სარკინიგზო ბორბლები ძირითადად ასრულებენ მიმმართველ ფუნქციას. გერმანულმა კომპანია -მ გამოუშვა მანქანა -ის სხვადასხვა ტიპი: სატრანსპორტო, სარემონტო, სამანევრო, საავარიო-მაშველი, ასაწევი და სპეციალური მანქანები სალიანდაგო სამუშაოებისათვის.

აშშ-ში და სხვა ქვეყნებში ცალკეული მიმართულებები ჩამოაყალიბეს სპეციალიზირებულმა -ის სამანევრო მანქანებმა. მაგალითად, კომპანია -მა გამოუშვა ორრეჟიმიანი საწევრები ვაგონების გადასაადგილებლად საწარმოო ლიანდაგებში, პორტებში, ტერმინალებში და საწარმოებში; ასეთი მანქანები პროექტირდება, როგორც სამანევრო ლოკომოტივის ალტერნატივა შეზღუდული სამრეწველო ოპერაციებისათვის.

კონსტრუქცია და მუშაობის პრინციპი
საავტომობილო-სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალებების ძირითადი პრინციპი მდგომარეობს იმაში, რომ ბაზისური ავტომობილის ან ტრაქტორის შასის ემატება მოწყობილობები რელსებზე სამოძრაოდ. კონსტრუქციაზე დამოკიდებულებით განასხვავებენ რამდენიმე სქემას:

მიმმართველი სქემა: ავტომობილების ბორბლები რჩება წამყვანი და დამუხრუჭებული, ხოლო ფოლადის ბორბლები ქიმებით მხოლოდ იკავებენ მანქანას რელსებზე;
სარელსო-ბორბლებიანი სქემა: მანქანის მასის ნაწილი გადაეცემა სარკინიგზო გოგორწყვილებს, რომლებიც შეიძლება იყოს, როგორც თავისუფლად მბრუნავი, ასევე წამყვანიც;
მიგორებადი სქემა: მანქანა დგება გორგოლაჭებიან ურიკაზე ან გოგორწყვილებზე, რომლებიც უზრუნველყოფენ მოძრაობას ლიანდაგებზე;
სპეციალიზირებული სამანევრო სქემა: მანქანა აღიჭურვება სარკინიგზო გადასაბმელი მოწყობილობებით, სამუხრუჭე მაგისტრალებით, წამყვან თვლებზე წონის გადაცემის სისტემებით და ვაგონების შემადგენლობის მართვის საშუალებებით.

ბევრ საგზაო-სარელსო მანქანებზე სარელსო ბორბლები ეშვება დაბლა და იწევა მაღლა ჰიდრავლიკური სისტემით. გზაზე მოძრაობისას ისინი შორდებიან, ხოლო ლიანდაგზე შედგომისას — დაბლა ეშვებიან და სატრანსპორტო საშუალებას ცენტრზე აყენებენ რელსებთან მიმართებაში. მანქანის რელსებზე შესაკავებლად გამოიყენება ფოლადის ბორბლები ქიმებით. რიგ კონსტრუქციებში სარელსო ბორბლების მიჭერის ძალა რეგულირდება, რათა უზრუნველყოფილი იქნეს მოძრაობის სტაბილური მიმართულება და ერთსა და იმავე დროს შენარჩუნდეს საკმარისი დატვირთვა წამყვან რეზინის საბურავებზე.

- -ის ტიპის მანქანებზე ყველა საავტომობილო ბორბალი შეიძლება გამოყენებული იქნეს რელსებზე წევის შესაქმნელად, ხოლო სარელსო მიმმართველი მოწყობილობა უპირატესად ემსახურება ლიანდაგზე მანქანის შეკავებას. - -ის მონაცემებით, ასეთი მანქანები გათვლილია რელსებზე სამოძრაოდ სიჩქარით 50 კმ/სთ-მდე, ხოლო ხახუნის მაღალი კოეფიციენტი რეზინის საბურავსა და ფოლადის რელსს შორის გამოიყენება წევითი ძალის შესაქმნელად ვაგონების გასაწევად. ამიტომ საავტომობილო-სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალების პროექტირებისას საჭიროა მასის განაწილება საავტომობილო და სარელსო ბორბლებს შორის: საბურავების გადაჭარბებული განტვირთვა ამცირებს წევას, ხოლო საბურავებზე გადაჭარბებულმა დატვირთვამ შეიძლება გააუარესოს მიმართულების მდგრადობა და გაზარდოს დატვირთვა ლიანდაგის ელემენტებზე.

გამოყენების სფეროები
საავტომობილო-სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალებები გამოიყენება რამდენიმე ძირითად სფეროებში:

სალიანდაგო მეურნეობა — დათვალიერება, ლიანდაგის რემონტი და მომსახურება, ბრიგადების გადაყვანა, ინსტრუმენტების და მასალების გადაზიდვა;
საქალაქო ელექტროტრანსპორტი — ტრამვაის ლიანდაგების, საკონტაქტო ქსელის და წევის ინფრასტრუქტურის მომსახურება;
თოვლწმენდა და ლიანდაგის დასუფთავება — ჯაგრისების, გუთნების, საღარავი და ხრახნ-როტორული ჩარხების გამოყენება;
ავარიულ-აღდგენითი სამუშაოები — პერსონალის ადგილზე მიყვანა, აღჭურვილობის, ასაწევი მოწყობილობების ადგილზე მიტანა, ევაკუაცია და დახმარება მოძრავი შემადგენლობის ლიანდაგში ჩავარდნისას;
სამანევრო სამუშაო — ვაგონების გადაადგილება საწარმოს ლიანდაგებში, ტერმინალებში, დეპოებში, პორტებში და საწარმოს მისასვლელ ლიანდაგებში;
სპეციალური სამუშაოები — შედუღება, რელსების გახეხვა, ლიანდაგების დიაგნოსტიკა, ხიდების, გვირაბების და საკონტაქტო ქსელის მომსახურება.

ტრამვაის დეპოები ასევე იყენებენ მანქანებს კომბინირებული სარკინიგზო სვლით ტრამვაის მეურნეობის საკონტაქტო ქსელის რემონტისთვის და შენახვისათვის. ასეთი მანქანები კომპლექტირდება კომუნალური, ასაწევი, სარემონტო ან დიაგნოსტიკური მოწყობილობებით.

სამანევრო საავტომობილო-სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალებები
ცალკე ჯგუფს შეადგენენ საავტომობილო-სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალებები, განკუთვნილები სამანევრო ოპერაციებისთვის ვაგონებთან ერთად. ასეთ მანქანებს შეუძლიათ შეცვალონ მცირე სამანევრე ლოკომოტივები იქ, სადაც საჭიროა ვაგონების გადაადგილება შეზღუდულ ტერიტორიაზე: სამრეწველო საწარმოებში, საწყობებში, ტერმინალებში, პორტებში და დეპოებში. სალიანდაგო მანქანებისგან განსხვავებით, სამანევრო საავტომობილო-სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალებებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია წევითი დატვირთვა, გადასაბმელი მოწყობილობა, ვაგონების სამუხრუჭე მაგისტრალებთან შეერთების შესაძლებლობა, მხედველობა, მდგრადობა შემადგენლობის წინ ბიძგების მიცემისას ან უკან გათრევისას და საავტომობილო სვლიდან სარკინიგზო სვლაზე სწრაფად გადასვლის შესაძლებლობა.

ზოგიერთ კონსტრუქციაში გამოიყენება წონის გადანაწილების სისტემა, რომლის დროსაც ჩაბმული ვაგონის ან თვითონ მანქანის მასის ნაწილი გადაეცემა საწევარის წამყვან ბორბლებს, რითაც იზრდება გადაბმა. კერძოდ ასეთი გადაწყვეტილება მიიღება სპეციალიზირებულ -ში.

დიდ ბრიტანეთში საგზაო-სარელსო და სხვა სალიანდაგო ტექნიკისთვის გამოიყენება სტანდარტი -1530-, რომელიც მიეკუთვნება ურიკებისა და დაკავშირებული ხელსაწყოების - -ის ინჟინრულ დაშვებას. ავსტრალიაში გამოიყენება სტანდარტი 7502 , რომელიც ადგენს საბაზო მოთხოვნებს უსაფრთხო პროექტირებასთან, მშენებლობასთან, ცდებთან, ტექნიკურ მომსახურებასთან, - -ის ექსპლოატაციიდან გამოსვლასთან და მოდიფიკაციასთან. ამას გარდა, -მა გამოუშვა ისეთი მანქანების ექსპლოატაციის სახელმძღვანელო, რომლებიც განკუთვნილები არიან მფლობელებისთვის, ოპერატორებისთვის და ინფრასტრუქტურის მენეჯერებისთვის.

უპირატესობები და შეზღუდვები
საავტომობილო-სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალებების უპირატესობებს მიეკუთვნება:
საავტომობილო გზებზე ობიექტებს შორის გადაადგილება ცალკეული ლოკომოტივების ან ბაქნით გადაადგილების ჩართვის გარეშე;
ლიანდაგზე სწრაფი შესვლა და მისგან გამოსვლა შესაბამისი დადგმის ადგილის არსებობისას;
საბაზისო შასის უნივერსალობა და შემცვლელი მოწყობილობების დაყენების შესაძლებლობა;
ნაკლები საექსპლოატაციო ხარჯები ცალკეულ ლოკომოტივებთან შედარებით ან სპეციალიზირებული სარკინიგზო მანქანით მცირე სამუშაოს მოცულობის დროს;
საწარმოს ტერიტორიაზე, დეპოში და საწარმოო მოედნებზე მაღალი მანევრირება.

შეზღუდვები დაკავშირებულია იმასთან, რომ საავტომობილო-სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალება ერთი და იმავე დროს უნდა შეესაბამებოდეს საავტომობილო და სარკინიგზო ექსპლოატაციის მოთხოვნებს. სარელსო ლიანდაგზე ასეთი მანქანა შეზღუდულია გაბარიტით, დასაშვები ღერძული დატვირთვებით, სამუხრუჭე მახასიათებლებით, მდგრადობით, ქანობებზე და მცირე რადიუსიან მრუდებში მუშაობის შესაძლებლობით, ასევე სარკინიგზო სიგნალიზაციისა და მოძრაობის ორგანიზაციის მოთხოვნებით. სამანევრო სამუშაოებისათვის მძიმე შემადგენლობებით ჩვეულებრივი საავტომობილო შასი ითხოვს მნიშვნელოვან ადაპტაციას: ჩარჩოს გაძლიერებას, სარკინიგზო გადასაბმელების და სამუხრუჭე მოწყობილობების დაყენებას, მასის განაწილების გათვლას და მდგრადობის შემოწმებას.