iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჩუმლაყის წმინდა მარიამის ეკლესია

ჩუმლაყის წმინდა მარიამის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის, სოფელ ჩუმლაყში, დგას შუა სოფელში, ნაცვლიაანთ უბანში, გურჯაანიდან თელავისკენ მიმავალ საავტომობილო გზის მარჯვენა მხარეს, განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (6,24,7 მეტრი). ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით, კედლების ზედაპირი შიგნიდან და გარედან ტლანქადაა გასწორებული ბათქაშით, რომელიც ქვებს შორეებს არეებს ავსებს და ზედაპირების მნიშვნელოვან ნაწილებს ფარავს.

ეკლესიის შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კედლის ღიობი კავდრატული აგურითაა გამოყვანილი, იგი გარედან თაღოვანია, თაღი ჩასმული საფეხურით შეღრმავებულ არეში, რომელსაც ზემოდან აგურის ხერხული წყობით გამოყვანილი ფრიზი აგვირგვინებს. შესასვლელი შიგნიდან ხის ძელებითაა გადახურული. აფსიდში პატარა სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, სარკმელის ქვემოთ კედელზე რიყის ქვით ნაგები ტრაპეზია მიდგმული, აფისი გადახურულია და დაბლებული პროპროციების, დაუდევრად ნაწყობი კონქის თაღის მოხაზულობას იმეორებს დარბაზის კამარაც. საკურთხევლი დარბაზის მიმართ შემაღლებულია საფეხურით და დარბაზისაგან აგურით ნაწყობი კანკელით იყო გამიჯნული, რომლის შუაშიც კარია, საკურთხევლის იატაკი აგურითაა მოგებული დარბაზის შუაში მოზდილი ქვევრია ჩაფლული.

2009 წელს ადგილობრივმა მოსახლეობამ ეკლესია შეაკეთა (პროექტის ავტორი არქიტექტორი ნ. ნიკაშუა), განაახლეს გარეთა კედლების საპირე წყობის მნიშვნელოვანი ნაწილი. მოეწყო აგურის ორსაფეხურიანი ლავგარდანი. გაჯით შელესეს და მთლიანად შეათეთრეს ეკლესია, ასევე გადახურეს კრამიტით.
ძირკოკის მთავარანგელოზთა ეკლესია

ძირკოკის მთავარანგელოზთა ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფლების ძირკოკის და ვეჯინის საზღვარზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვითა და კირის სქელი ხსნარით. გამოყენებულია აგურიც. დაზიანებულია: ჩამონგრეული კამარის დასავლეთ ნაწილები და ლავგარდანი. ეკლესიაში შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნით სწორკუთხა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც ვიწრო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს თითო ნიშაა. ჩრდილოეთ ნიშა გეგმით წრიულია და თაღითაა გადახურული, სამხრეთისა სწორკუთხაა და ერთმანეთზე კუთხით მიყრდნობილი ორი ბრტყელი ქვა ხურავს. შიგნით ნიშის აღმოსავლეთ გვერდში მოწყობილია პატარა ოთკუთხა შეღრმავება. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე მიდგმულია ოთხწახნაგა ტრაპეზი. დასავლეთ კედელში, შესასვლელის ასწვრივ, შემორჩენილია სარკმლის წირთხლების ნაწილები.
ჭანდრის სასახლე

ჭანდრის სასახლე — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭანდრის სამხრეთ-დასავლეთ განაპირას, მცირე ქანობის ფერდობზე. განეკუთვნება საუკუნეს. ეკუთვნოდა ანდრონიკაშვილებს. 1924 წლიდან 1980 წლამდე სხვადასხვა მიზნით გამოიყენებოდა, რის შედეგადაც თავდაპირველი სახე მნიშვნელოვნად აქვს შეცვლილი. 1980-იანი წლებიდან შენობა მიტოვებულია. მოხსნილია სახურავი, ტიხრების ნაწილი, იატაკი, კარ-სარკმლების ალათები და სხვა. შენობა გეგმით სწორკუთხაა, ნაგებია აგურისა და რიყის ქვის რიგების მონაცვლეობით, ე. წ. კახური წყობით. ნაგებობა მთავარი ფასადით ალაზნის ველისკენაა მიმართული. ამ მხარეს იგი ორსართულიანია, ზურგის მხარეს ერთსართულიანი. სართული (ამოვსებულია მიწით) სამეურნეო დანიშნულებისაა. მას მთავარი ფასადის მხარეს ერთი კარი და ორი სარკმელი აქვს. სართულზე სხვადასხვა ფართობის 9 ოთახია. ოთახები ორრიგადაა განლაგებული. მთავარ ფასადს, მთელ სიგრძეზე აივანი გასდევდა. გარედან სართულის კარ-სარკმლები თარაზულადაა გადახურული, სართულისა — მშვილდისებრი თაღებით. მათგან რამდენიმე ამოშენებულია. სარკმლის ღიობებს ირგვლივ სადა, რელიეფური ჩარჩო ევლება, რომელიც დასრულებულია მარტივი, ორსაფეხურიანი ლავგარდნით.
ჭანდრის ღვთისმშობლის ეკლესია

ჭანდარის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭანდარის სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. შეიცავს სხვადასხვა პერიოდის სამშენებლო ფენას, რომლებიც ერთმანეთისგან როგორც საშენი მასალით, ისე წყობის ხასიათითაც განსხვავდება. კედლების თავდაპირველი ნაწილები რიყის წვრილი ქვითაა ამოყვანილი. წყობა ირეგულარულია. ძირითადად გარეთა კუთხეებში, ტლანქად დამუშავებული შირიმის ქვებია ჩართული. მოგვიანებით განახლებული ნაწილები ძირითადად კვადრატული აგურისაა. განახლების დროს კედლები გარედან შეუთეთრებიათ, ხოლო შიგნით შეულესავთ. კამარა და კონქი კი, ლურჯად შეუღებავთ. ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიას დასავლეთიდან აქვს. კარი კედლის ღერძიდან ოდნავ სამხრეთითაა გადაადგილებული. ღიობი აგურით ნაწყობი ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული. წირთხლები კი რიყის ქვისა და შირიმისაა, რომლებიც ერთმანეთისგან თანაბარი მანძილით დაცილებული. აგურის ორრიგად ნაწყობ შრეებს შორისაა მოქცეული. ეკლესიის იატაკის დონე, მიწის დონესთან შედარებით რამდენადმე დაბლაა, რის გამოც შესასვლელის წინ ორსაფეხურიანი კიბეა მოწყობილი. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, ბრტყლად გადახურული სარკმლით შუაში და თითო ნიშით ორივე გვერდში . ნიშები გეგმით ნახევარწრიულია, გადახურულია თარაზულად და ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეში. სარკმლის ქვემოთ , კედელზე, მიდგმულია ოთხწახნაგა ტრაპეზი. კონქში ოქროსფერი საღებავით სულიწმინდაა გამოსახული. თავდაპირველად საკურთხევლის იატაკი დარბაზის იატაკის მიმართ დაახლოებით 20 სმ-ით ყოფილა შემაღლებული, იგი აფსიდის მხრების ხაზიდან რამდენადმე დარბაზიკენ ყოფილა წამოწეული და შუაში შირიმის ქვაში გამოკვეთილი. ნახევარწრიული ამბიონი ჰქონდა მოწყობილი. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებს აღმოსავლეთ ნაწილში გაჭრილი, თითო ბრტყლად გადახურული სარკმელი აშუქებს. ორივე სარკმლის აღმოსავლეთ გვერდის ოდნავ ქვემოთ, თითო პატარა ოთკუთხა ნიშაა. ერთი სწორკუთხა, ოღონდ გაცილებით მოზრდილი ნიშა სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. ეკლესიის იატაკი მოგებულია კვადრატული აგურით. დარბაზი გადახურულია აგურით ნაწყობი, დადაბლებული პროპოციების კამარით. იგი დაყრდნობილია აგურისავე ორ საბრჯენ თაღზე. მათგან ერთი დარბაზის გრძივი კედლების შუაში გამოყვანილ შეკიდულ პილასტრებზეა გადაყვანილი, ხოლო მეორე დასავლეთ კუთხეებში მოწყობილ კრონშტაინებზე. აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის სათაური შირიმის ქვისაა, მის ზემოთ, შირიმის კვადრატულ ფილაზე ჯვრებია ამოკაწრული. მსგავსადაა დამუშავებული დასავლეთ ფრონტონის არეში ჩასმული შირიმის ოთკუთხა ქვაც. სახურავის კეხის დასავლეთ კიდეში შემორჩენილია აგურის სამრეკელოს წრიული ძირი, რომელიც აგურისავე კვადრატულ საფუძველზეა დადგმული. 2010 წელს საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდ ,,ქართუს’’ დაფინანსებით ეკლესიას ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები. აღდგა კედლების ზედა ნაწილები, მოეწყო აგურის საფეხუროვანი ლავგარდანი, ეკლესია გადაიხურა კრამიტით.
ქარქუშაანის წმინდა გიორგის ეკლესია

ქარქუშაანის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქარქუშაანის სამხრეთით, 2 კილომეტრზე ტყიან ბორცვზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს. ეკლესია ორნავიანია, რომელსაც სამხრეთიდან გვიანდელი მინაშენი ეკვრის (7,7 6,9 მეტრი), ნაგებია რიყისა და მოზრდილი ზომის ნატეხი ქვით. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმიც. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: დანგრეულია ნავების გამმიჯნავი თაღები და ჩრდილოეთის ნავის ჩრდილო კედლის უმეტესი ნაწილი, ჩამონგრეულია ორივე ნავის კამარა, თითქმის მთლანადაა დანგრეული სამხრეთ მინაშენი. ეკლესიის შესასვლელი მთავარი ნავის სამხრეთ კედლის შუა ნაწილშია. კარი გარედან შირიმის თლილი ქვით ნაწყობი თაღითაა გადახურული. მოგვიანებით შესასვლელი შიგნიდან ხის ძელებით გადაუხურავთ, ხოლო მის ზემოთ კედლის ჩამოშლილი ნაწილი შეუვსიათ წვრილი რიყის ქვის წყობით, რომელშიც ბრტყელი განმტვირთავი თაღია გამოყვანილი. მთავარი ნავი მაღალი და განიერია. აღმოსავლეთით, ღრმა ნალისებრი აფსიდის ღერძზე, გარეთკენ მკვეთრად შევიწროებული თაღოვანი სარკმელია. სარკმლის ორივე მხარეს თითო მცირე ზომის ნიშია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, სწორკუთხა ტრაპეზია მიდგმული. მოგვიანებით (- საუკუნეებში) აფსიდი კვადრატული აგურით ნაშენი კონქით გადაუხურავთ. დასავლეთ კედელში საკურთხევლის სარკმელზე გაცილებით ვიწრო, თაღოვანი სარკმელია. ჩრდილოეთის ნავი მთავარზე ორჯერ უფრო ვიწროა, აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდი აქვს, რომლის ღერძზე პატარა, ნალისებრი თაღით გადახურული სარკმელია. ეკლესიის ინტერიერი შელესილია. მთავარი ნავის აფსიდში და აღმოსავლეთ ნავის წირთხლებზე მოხატულობის ფრაგმენტებია შემორჩენილი. მინაშენი სწორკუთხაა (4,3 3 მეტრი). შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. დასავლეთ კედელში ერთი მცირე კვადრატული ნიშია. ეკლესიის აღმოსავლეთის ფასადზე შემორჩენილია გვიანდელი აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნის (გვიანდელია) ნაწილი. ეკლესიის გარშემო ნაგებობათა ნანგრევებია.
ჭინჭარაულების პირველი ციხე-სახლი

ჭინჭარაულების პირველი ციხე-სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კისტანის სამხრეთით, ნასოფლარ ლებაისკარის ტერიტორიაზე. ძეგლი განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ციხე-სახლი ორსართულიანია. ჩრდილოეთიდან ეკვრის გვიანდელი მინაშენი. ძეგლი არის ძლიერ დაზიანებული. სახურავი და სართულშუა გადახურვა ჩაქცეულია. მინაშენის მხოლოდ 2,5 მეტრის სიმაღლის კედლებიღაა შემორჩენილი.

ციხე-სახლის პირველი სართული საქონლის სადგომია, შესასვლელი აღმოსავლეთიდან აქვს. მის ორივე მხარეს თითო სათოფურია, სამხრეთ კედელში კი ერთი. კარს წირთხლებში საურდულე ხვრელები აქვს. მეორე სართული საცხოვრებელი და სათავდაცვოა. აღმოსავლეთით შესასვლელი და ერთი სარკმელია, სამხრეთით კი მხოლოდ სარკმელი. დასავლეთ კედელში არის ერთი სათოფური, ჩრდილოეთისაში ორი. ამ უკანასკნელებს გვიანდელი მინაშენი ფარავს. მინაშენი სამეურნეო დანიშნულებისაა. აღმოსავლეთ კედელში შესასვლელი და ერთი სარკმელია, ჩრდილოეთ კედელში ერთი ნიში და ორი სათოფური, დასავლეთით კი ერთი ნიში და ერთი სათოფური.
ჩუმლაყის ორმოცი მოწამის ეკლესია

ჩუმლაყის ორმოცი მოწამის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩუმლაყის დასავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, ხევის პირას. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ძეგლი თითქმის მთლიანად იყო დანგრეული. ნაგებობიდან (6,75 მეტრი) შემორჩენილი იყო აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლის ნაწილები და ჩრდილოეთ კედლის ნაშთი, რომლებიც მსხვილი და საშუალო ზომის რიყის ქვითა და კირის ხსნარით იყო ნაგები.

2000 წელს ბიზნესმენ გ. თოფაძისა და ადგილობრივი მოსახლეობის შემოწირულობებით ეკლესია აღადგინეს (საკმაოდ დაუდევრად) და იგი თუნუქის სახურავით გადახურეს.
ქოროღოს ცეცხლისჯვრის კომპლექსი

ქოროღოს ცეცხლისჯვრის კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქოროღოს სამხრეთ-დასავლეთით 3-4 კილომეტრზე, მაღალ მთაზე, კომპლექსში შედის მიჯრით განლაგებული ეკლესია, ზურგიანი კოშკი და საცხოვრებელი ნაგებობა. ეკლესია დარბაზულია, განეკუთვნება - საუკუნეებს. სამხრეთიდან სწორკუთხა მინაშენი ეკვრის. ნაგებია ტლანქად დამუშავებული ნატეხი ქვითა და მოყვითალო ფერის კირხსნარით. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა, დანგრეულია ჩრდილოეთ კედლის დიდი ნაწილი და განიბი კედლების ზედა ნაწილები. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. უაფსიდო ეკლესიის აღმოსავლეთ კედლის ღერძზე გაჭრილია ვიწრო, ბრტყლად გადახურული სარკმელი, რომლის გარეთა ღიობი ზემოთკენ მკვეთრად ვიწროვდება და დასრულებულია ერთ ქვაში გამოკვეთილი, თითქმის წრის ფორმის თაღით. მეორე, შიგნით სწორკუთა და გარედან თაღოვანი სარკმელი დასავლეთ კედელშია. ორივე სარკმლის რაფა საფეხურებიანია. გრძივ კედლებზე ორ-ორი დეკორატიული თაღია. კამარა ეყრდნობოდა შია და დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენ თაღს. ინტერიერი შელესილია.

კედლებზე შემორჩენილია - მოხატულობის ფრაგმენტები. ეკლესიის ფასადები სადაა, აღმოსავლეთის სარკმლის თავზე გამოყვანილია ნახევარწრიული სადა წარბი. მინაშენი ეკლესიის თანდართულია და ეკლესიაზე ოდნავ უფრო გრძელია. შესასვლელი მას სამხრეთ-დასავლეთიდან, ეკლესიის შესასვლელის პირდაპირ ჰქონდა. მოგვიანებით მინაშენის დასავლეთ ნაწილში ტიხარი ჩააშენეს და ვიწრო ტალანი მოაწყვეს. მინაშენში შესასვლელი ტალანიდანაა. აღმოსავლეთით შიგნით სწორკუთხა და გარედან თაღოვანი სარკმელია. სარკმლის სამხრეთით ერთი სწორკუთხა ნიშია. მსგავსი, მიჯრით განლაგებული ოთხი ნიშია სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში. აღმოსავლეთის ფასადზე სარკმელს რელიეფური წარბი ამკობს. შესასვლელის არქიტრავის ქვაზე ბოლოებაზნექილი სადა ლილვით ცრუ ტიმპანია მოსაზღვრული, რომელზეც ბოლოებგაშლილი ჯვარია ჩაკვეთილი. შემორჩენილია ეკლესიის და მინაშენის თაროსებრი ლავგარდნის ფრაგმენტები. იგი ნახევარწრიული თაღების მწკრივითაა მორთული. ზურგიანი კოშკი ეკლესიის მინაშენს დასავლეთიდან ეკვრის.

აგებულია - საუკუნეში. ექვსსართულიანია და ზემოთ თანდათან ვიწროვდება. ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: მონგრეულია სართულის მნიშვნელოვანი ნაწილი. ჩამოშლილია სართულშუა გადახურვები. კოშკის ქვედა ნაწილი ყრუა. შესასვლელი ტრაპეციის ფორმისაა, გაჭრილია აღმოსავლეთ სწორ კედელში. მიწიდან 3 მეტრ სიმაღლეზე. ამავე მხარეს , , და სართულებზე თითო ვიწრო სარკმელია. სართულს ერთი სარკმელი სამხრეთითაც აქვს. ბოლო სართული აღმოსავლეთით, სამხრეთით და ჩრდილოეთით ხისმოაჯირიანი ფართო თაღებით იყო გახსნილი. კოშკის სართულშუა გადახურვისათვის გამოყენებული იყო ქვის ფილები. სართულები ერთმანეთს ოთხკუთხა საძრომებით უკავშირდებოდა. საცხოვრებელი ნეგებობა კოშკსა და მინაშენზე სამხრეთიდანაა მიდგმული. ორსართულიანია, გეგმით ტრაპეციული, განეკუთვნება გვიანდელ სუა საუკუნეებს. ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია. შემორჩენილია და სართულის კედლების მცირე ნაწილი. სართულშუა გადახურვა ჩამოშლილია. შესასვლელი აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ კიდესთანაა. კარი არქიტრავითაა გადახურული. მასზე ცრუ ტიმპანია ამოკვეთილი. დასავლე კედელი ყრუა. სამხრეთ კედლეში ორი სწორკუთხა სარკმელია, აღმოსავლეთში - ერთი.
ჭინჭარაულების მეორე ციხე-სახლი

ჭინჭარაულების მეორე ციხე-სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კისტნის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ნასოფლარ ჭეჭყეთის დასავლეთ ნაწილში, ფერდობზე. ძეგლი განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ციხე-სახლი გეგმით ტრაპეციულია, სამსართულიანი. ნაგებია ნატეხი ქვით. ძეგლის სახურავი და სართულშუა გადახურვა არის ჩაქცეული. პირველი სართულის შესასვლელი დასავლეთ კედელშია გაჭრილი, მიწის დონეზე. სამხრეთ კედელში ვხვდებით ორ ნიშს და ერთ სათოფურს. როგორც ჩანს, პირველ სართულს საქონლის სადგომად იყენებდნენ, მეორე სართული კი ოჯახის საცხოვრებელს წარმოადგენდა. შესასვლელი, მეორე სართულს აქვს დასავლეთიდან. დასავლეთ კედელში ოთხხვრელიანი სათოფურია, სამხრეთ კედელში - სარკმელი, სათოფური და ორი ნიში, ხოლო აღმოსავლეთ კედელში ერთი ნიში და ერთი სათოფური. მესამე სართულის ჩრდილოეთ კედელში ნიშია, აღმოსავლეთ კედელში - ორი სათოფური, სამხრეთ კედელში კი ორი სალოდე და ერთი დიდი ღიობი. როგორც ჩანს, სართულშუა გადახურვა ხის კოჭებზე იყო გამართული. სართულები ერთმანეთს სართულშუა გადახურვაში მოწყობილი საძრომი ხვრელებით უკავშირდებოდა. ციხე-სახლს მიწურ-ბანიანი სახურავი ჰქონია.
ქერანის ამაღლების ეკლესია

ქერანის ამაღლების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქერანაში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (11,4 5,8 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შესასვლელი ჩრდილოეთიდან აქვს. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, სარკმლის კვალია შემორჩენილი, ჩრდილო კედელზე კი - პილასტრის მცირე ნაწილი.
ქერანის მთავარანგელოზთა ეკლესია

ქერანის მთავარანგელოზთა ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქერანიდან ჩრდილო-დასავლეთით, 0,4 კილომეტრზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია კლდის ნატეხი ქვითა და დუღაბით. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმიც. ძლიერ დაზიანებულია, შემორჩენილია დაახლოებით 1,5 მეტრი სიმაღლის კედლები. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. მეორე კარი ჩრდილო კედლის დასავლეთ ნაწილშია, რომლითაც ეკლესია ჩრდილო მინაშენთან (მშლიანად დანგრეულია, შემორჩენილია და მხოლოდ კვალი) იყო დაკავშირებული. ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით ოდნავ ნალისებრი ფორმის აფსიდითაა დასრულებული, რომლის სამხრეთის გვერდში მცირე ზომის ნიშია. ინტერიერი შელესილია. ეკლესიას გარს ევლება ამჟამად უკვე ნანგრევებად ქცეული გალავანი. იქვე მახლობლად, აღმოსავლეთით, სამაროვანი და ნამოსახლარის ნანგრევებია.
ციხიათის ნასოფლარი

ციხიათის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის, სოფელ კუჭეჭას სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ერთ კილომეტრზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ნასოფლარზე ერთი ბანურსახურავიანი ნასახლარია, რომელიც ნაგებია ნატეხი ქვის მშრალი წყობით. ნასოფლარის აღმოსავლეთით შემორჩენილია ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით ნაგები ზურგიანი კოშკის ნანგრევები. კოშკის დასავლეთით ოთხსვეტიანი საზარეა, რომელშიც კიდია სპილენძის მოზრდილი რუსული ზარი. წარწერის მიხედვით, ეს ზარი წმინდა გიორგისთვის შეუწირავთ გაბიდოურებს. ნასოფლარზე გიორგობის დღესასწაული იმართება.
ქერიაანთკარის ღვთისმშობლის ეკლესია

ქერიაანთკარის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქერიაანთკართან ახლოს, ქართლის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე აბანოსხევის მარჯვენა ნაპირზე. აგებულია საუკუნეში. ეკლესია დარბაზულია (5,4 3,8 მეტრი), ნაგებია რიყისა და ნაგები ქვით. კონქი და კამარა ჩანგრეულია. სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში დაბალი, სწორკუთხა შესასვლელია. აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხეველია, რომელიც დარბაზისგან მოკლე მხრებითაა გამოყოფილი. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილი სარკმელი სწორკუთხაა და გარეთკენ ვიწროვდება. ერთი სარკმელი დასავლეთ კედელშია. მოგვიანებით ეკლესიის გადახურვა ხის კონსტრუქციებით განუახლებიათ და თუნუქით გადაუხურავთ. შემორჩენილია გადახურვის ხის ძელები და თუნუქის ფრაგმენტები.
ქუჯის მთავარანგელოზის სათემო ხატი

ქუჯის მთავარანგელოზის სათემო ხატი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქუჯის აღმოსავლეთით, მაღალ გორაზე. ხატის კომპლექსში შედის საბრო, საზარე, საკვირაო, ბეღელი, საჯარე, სალუდე და დარბაზი. საბერე გეგმით წაგრძელებული სწორკუთხედის ფორმის, ფიქლის ქვისაგან მშრალად ნაგები შენობაა, მას სამხრეთ-დასავლეთ მხარეს დარიფანი აქვს მოწყობილი. დარიფანის ცალფერდა გადახურვა საბეროს გრძივი კედლების წინწამოწეულ ნაწილებს და ორ ხის ბოძს ეყრდნობა. დარიფანი წინიდან რიყის ქვის დაბალი კედლითაა შემოზღუდული. ეს ე.წ საჯარვა, რომელიც დარიფანს ხუთსაფეხურიანი ქვის კიბით უკავშირდება, საბეროს ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში ბუხარია. დასავლეთ კედლის გასწვრივ ქვის სკამებია. დასავლეთ კედლის გასწვრივ ქვის სკამებია მოწყობილი. სათავსს ორფერდა სახურავი აქვს. საზარე გეგმით სწორკუთხაა, ნაგებია ფიქლის ქვით, შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს, კარი თაღოვანია. კარის თავზე მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშია. ინტერიერში ჩრდილოეთ კედელზე განჯინის მსგავსი მინაშენია. მის ზემოთ კედელში ნიშია, ნიშის ზემოთ - თარო.

აღმოსავლეთ კედელში ერთიმეორის ზემოთ ორ-ორი სარკმელია გაჭრილი. ქვედა ორი ოთხკუთხაა, ზედა ორი - თაღოვანი. სათავსი ისრული კამარითაა გადახურული. შენობას საფეხუროვანი ორფერდა გადახურვა აქვს. საზარის ჩრდილ-აღმოსავლეთით საკვირაოა - სასანთლე კოშკი. იგი ფიქლის ქვით მშრალად ნაშენი, გეგმით კვადრატულ მასიური ნაგებობაა, რომელსაც დასავლეთით მცირე ნიში აქვს. ბეღელი მდებარეობს საკვირაოს ზემოთ, ჩრდილო-აღმოსავლეთით. ნაგებია ფიქლის ქვით. გეგმით კვადრატულია. კედლები კირითაა შელესილი. კარი აღმოსავლეთ კედლეშია. კარის ზემოთ ფიქლის თაროა. გადახურულია ფიქლის ორფერდა საფეხიროვანი სახურავით. საჯარე ფიქლის ქვის მშრალად ნაშენი ნაგებობაა. მდებარეობს ბეღლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით. სანახევროდ დანგრეულია. კარი სამხრეთ კედელში აქვს. სათავსის შუაში ფიქლით ნაშენი კერაა, რომლის ირგვლივ ხის სკამებია. გადახურვა ორფერდაა. საჯარის მახლობლად გეგმით ოთხკუთხა, ფიქლით ნაშენი დარბაზის ნანგრევებია. დარბაზის და საჯარის მახლობლად სალუდეა - ფიქლის მშრალი წყობით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა და სანახევროდ დანგრეული ნაგებობა. შესასვლელი მას სამხრეთიდან აქვს. სათავსის შუაში ქვის კერა ყოფილა მოწყობილი.
ლომისის ახალი ეკლესია

ლომისის ახალი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო მლეთის განაპირას, ჩრდილოეთით, აგებულია საუკუნის ბოლოს. ეკლესია „თავისუფალი ჯვრის“ ტიპისაა (13,6 12 მეტრი), ნაშენია თლილი ქვით. აქვს ორი თაღოვანი შესასვლელი - დასავლეთით (გაუქმებულია) და სამხრეთით. ჯვრის ოთხივე მკლავი სწორკუთხაა, გადახურულია ცილინდრული კამარით. გუმბათი ეყრდნობა ჯვრის მკლავების გადაკვეთის კუთხეებზე გადაყვანილ საბჯენ თაღებს. გუმბათქვეშა კვადრატიდან გუმბათის რვაწახნაგა ყელზე გადასვლა განხორციელებულია აფრებით. გუმბათის ყელში რვა თაღოვანი სარკმელია, საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში - ორი თაღოვანი და ერთი მრგვალი სარკმელი, თითო თაღოვანი სარკმელი დასავლეთ და ჩრდილო მკლავების ღერძებზეა. საკურთხეველი ეკლესიის იატაკის მიმართ ერთი საფეხურით ამაღლებულია. ეკლესია შიგნით და გარეთ შეთეთრებულია. ფასადები სადაა. სამხრეთ კარის თავზე სწორკუთხა შეღრმავებაა, რომელშიც ჯვარია გამოსახული. ლავგარდანი თლილი ქვისაა, მის პროფილს თარო და ლილვი შეადგენს. რვაწახნაგა გუმბათის ხის პირამიდული სახურავი შემოლესილია თუნუქით. ეკლესიის დასავლეთით, 10 მეტრზე დგას თლილი ქვით ნაგები ორსართულიანი სამრეკლო. სამრეკლოს ქვედა სართული კვადრატული გეგმის კამაროვანი სადგომია, ზედა - ოთხ სვეტზე დაყრდნობილი თაღებით შექმნილი და პირამიდული სახურავით დასრულებული ფანჩატური.
ლომისის ძველი ეკლესია

ლომისის ძველი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო მლეთის განაპირას, ჩრდილოეთით, ლომისის გუმბათოვანი ეკლესიის ეზოში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (7,95 5,15 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვითა და ქვიშაქვით. დაზიანებულია: სახურავის ფიქლის საბურავი ჩამოცვენილია, ინტერიერი 1-2 მეტრზე მიწითაა ამოვსებული. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია, კარი არქიტრავიანია. აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხეველია. იგი დარბაზისგან განიერი (70 სანტიმეტრი) კედლითაა გამოყოფილი, კედელში გაჭრილია ორი კარი. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში ბრტყლად გადახურული სარკმელია, სამხრეთ კედელში - სწორკუთხა ნიში. დარბაზი გადახურულია შეისრული კამარით. ფასადები დასრულებულია თაროსებრი ლავგარდნით. სახურავის კეხზე, აღმოსავლეთით, ქვაში გამოკვეთილი ცხვრის თავი დგას.
შარახევის ღვთისმშობლის ეკლესია

შარახევის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ შარახევში, მდინარე შარახევის მარჯვენა ნაპირზე. ნასოფლარ ევედრეულების ჩრდილოეთით, 0,5 კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: ჩამოქცეულია კამარა, დანგრეულია კონქისა და კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე. თაღოვანი სარკმელია, მის სამხრეთით - ღრმა სწორკუთხა ნიში, შემორჩენილია კონქის თაღის სამხრეთის ქუსლი, რომელიც შირიმის მარტივი პროფილის იმპოსტს ეყრდნობა. ეკლესია შიგნით და გარედან შელესილია. ნანგრევებში შერეულია გვერდებაკეცილი ბრტყელი კრამიტის ნატეხები. ეკლესიასთან ახლოს სამაროვანია.
შარახევის წმინდა მარინეს ეკლესია

შარახევის წმინდა მარინეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ შარახევის განაპირას ჩრდილო - აღმოსავლეთით, განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზული. ნაგებია ნატეხი ქვით. შესასვლელი დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდანაა. ორივე კარი შიგნით თაღოვანია, გარედან - არქიტრავული. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გარეთკენ შევიწროებული სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშია. შიგნით ეკლესია გადახურულია ცილინდრული კამარით.
საღმრთო გუდანის ჯვარი

საღმრთო გუდანის ჯვარი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გუდანის ჩრდილო - აღმოსავლეთით, 200 მეტრზე. იგი აგებულია საუკუნის დასასრულს – ძველი საკულტო ნაგებობების შემორჩენილ საძირკველზე. შედგება ფიქლით ნაგები და ერთმანეთზე მიდგმული ოთხი სწორკუთხა ნაგებობისგან. ჩრდილო–დასავლეთით ბეღლის კარია. შესასვლელი მას აღმოსავლეთიდან აქვს. შიგნით აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლებს ფიქლის ქვის ჩამოსაჯდომი გასდევს. ბეღლის კარს დასავლეთიდან პატარა ორსართულიანი ნაგებობა ბეღელი ეკვრის. მისი სართული უსარკმლო ოთახია, რომელსაც შესასვლელი ჩრდილოეთიდან აქვს. სართულის შესასვლელი აღმოსავლეთ კედელშია გაჭრილი. ჩრდილოეთით ერთი სწორკუთხა სარკმელია. სათავსის შუაში შემორჩენილია კერის რამდენიმე ფიქლის ფილა. კერაზე ჩამოშვებულია ქვაბის ჩამოსაკიდებელი ჯაჭვი. კედლებთან ხის სავარძლები დგას. თუნუქის ორფერდა სახურავი და სართულშუა გადახურვა ხის კოჭებზეა მოწყობილი. ჩრდილოეთის ფასადზე, შესასვლელის თავზე, ვინმე ვასო ბურდულის მიერ ამოკაწრული წარწერაა: „მე ავაშენე და ხალხს დარჩეს.“ ბეღლის კარის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეზე მიდგმულია ორსართულიანი, მოგრძო შენობაა. სართულს ჩრდილოეთით შესასვლელი და ერთი სწორკუთხა სარკმელი აქვს, აღმოსავლეთით ბუხარი და ერთი ნიში. მიწურ იატაკზე კერაა მოწყობილი. ამ სართულზე, რომელსაც სადიასახლისოს უწოდებენ, ქალები არ დაიშვებოდნენ და მამაკაცები „დიასახლისობდნენ.“ სართულს შესასვლელი აღმოსავლეთიდან აქვს. ჩრდილოეთ კედელში სარკმელია, სამხრეთისაში - ორი კარი, მათ შორის მარჯვენა სამხრეთიდან მიშენებულ პატარა სათავსში გადის, რომელსაც დამოუკიდებელი შესასვლელი აღმოსავლეთიდან აქვს. საღმრთო გუდანის ჯვარი ხევსურეთის ყველაზე მნიშვნელოვანი სალოცავი იყო.
კუჭეჭის სამაროვანი

კუჭეჭას სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის მდინარე ფშავის არაგვის მარცხენა ნაპირას, ფერდობ ადგილ საყდართგორაზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. სამაროვანზე, გეგმით სწორკუთხა, რვა აკლდამაა. მათი გვერდითი კედლები მორკალულია და ბრტყელი, სიპი ქვებით შედგენილი გადახურვა აქვთ.
ქვემო ხორხის კოშკი

ქვემო ხორხის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხორხის განაპირას, აგებულია - საუკუნეებში. კოშკი ზურგიანია (4,4 3,7 მეტრი), ნაგებია დიდი და საშუალო ზომის ლოდებით (კირის ხსნარზე), რიგების სწორხაზოვნების დაცვით. შემორჩენილი 3 სართული (სიმაღლე 7 მეტრი) ზემოთკენ ვიწროვდება. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა, მიწიდან 3,65 მეტრ სიმაღლეზე. კარი სწორკუთხაა, გადახურულია ლოდით. პირველი სართული ნანგრევებითაა ამოვსებული. შემორჩენილია მეორე და მესამე სართულების გადახურვის ქვის ფილები, რომლებშიც ასაძრომი ხვრელებია დატანებული. გარედან, კარის ღიობის ქვემოთ, შემორჩენილია ბაქნის საბჯენი ორი კონსოლი.