თეოდოსიუს სკოპიელი

თეოდოსიუს სკოპიელი (ბულგარულად: , მაკედონურად: ; 1846–1926 წწ.) იყო ბულგარელი რელიგიური მოღვაწე წარმოშობით მაკედონიიდან. იგი, ამავდროულად, იყო მკვლევარი და ბულგარული ენის მთარგმნელი. ის თავდაპირველად იბრძოდა ბულგარეთის ავტონომიური ეკლესიისთვის და მოგვიანებით თავის ცხოვრებაში, გახდა "ბულგარეთის მეცნიერებათა აკადემიის" წევრი. მიუხედავად იმისა, რომ იგი დასახელებული იყო სკოპიეში ბულგარეთის საეგზარქოსოს ეპისკოპოსად, ის მაინც ცნობილია თავისი წარუმატებელი მცდელობით დაეარსებინა მაკედონიის ეკლესია და ამით აღედგინა ოჰრიდის მთავარსაეპისკოპოსო. თეოდოსიუს სკოპიელი ბულგარეთში ბულგარელად არის მიჩნეული, ხოლო ეთნიკურ მაკედონელად - ჩრდილოეთ მაკედონიაში.

ბიოგრაფია
თეოდოსიუს სკოპიელის დაბადების სახელი იყო ვასილ ილიევ გოლოგანოვი (ბულგარულად და მაკედონურად: ). იგი დაიბადა მაშინდელ სლავებით დასახლებულ სოფელ ტარლისში (დღეს არის კატო ნევროკოპი, საბერძნეთი), ოსმალთა იმპერიაში. მისი ძმა, ივან გოლოგანოვი აგროვებდა ხალხურ სიმღერებს, და იგი ყველაზე მეტად ცნობილია ვედა სლონევას წიგნის რედაქტირებისთვის. ვასილი სწავლობდა კლასიკურ ბერძნულ გიმნაზიაში, ქალაქ სერესში. 1862 წელს თეოდოსიუსი გახდა ბერი ქალაქ სერესთან მდებარე წმინდა ჯონ პროდრომუსის მონასტერში, მოგვიანებით კი, ის დააწინაურეს იეროდიაკონად ბერძნული კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოდან. 1867 წელს, დროგამოშვებით ის სტუმრობდა ჰერცეგოვინას, სადაც მუშაობდა, როგორც პროკოპის ეპისკოპოსის მოადგილე. მას შემდეგ, რაც იგი დაუბრუნდა ბერძნულ მიწას 1868 წელს, თეოდოსიუსი გახდა მღვდელი პლოვდივიში და შემდეგ, კრიჩიმში. პლოვდივიში (1867-1878 წწ.), ის დაუკავშირდა ცნობილ ბულგარელ ეროვნული გამოღვიძების აქტივისტებს, როგორებიც არიან იოაკიმ გრუევი, ნაიდენ გეროვი და დრაგან მანჩოვი. როცა ბულგარეთის საეგზარქოსო შეიქმნა 1870 წელს, იგი შეუერთდა მას. კრიჩიმის მონასტერში ყოფნისას (1869-1873 წწ.), მან შეიფარა შიდა რევოლუციური ორგანიზაციის დამფუძნებელი, ვასილ ლევსკი, რომელმაც იმ დროს იქ დააფუძნდა რევოლუციური კომიტეტი.

1873 წლიდან იგი გაემართა ბულგარეთის საეკლესიო თემისკენ სერესში, მაგრამ კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს ზეწოლით, ის ოსმალებმა დააკავეს, აწამეს და მას სიცოცხლის მოსპობით დაემუქრნენ, 1874 წელს ის დააკავა სერესში ოსმალეთის ხელმძღვანელობამ პლოვდივის რეგიონში ბულგარეთის რევოლუციურ მოძრაობაში მონაწილეობის გამო. მოგვიანებით, თეოდოსიუსი გათავისუფლდა ბერძენი მიტროპოლიტის დახმარებით და იმისთვის, რომ თავისუფლად ეცხოვრა, ძლიერი ზეწოლის გამო მან უარი თქვა საეგზარქოსოზე. თუმცა, იმავე წელს, მას შემდეგ, რაც ოჰრიდისა და სკოპიეს საეპისკოპოსოს ქრისტიანულმა მოსახლეობამ დიდი რაოდენობით ხმა მისცა საეგზარქოსოსთან შეერთებას, თეოდოსიუსმა მოინანია და ბულგარეთის წმინდა სინოდმა ის აღადგინა. 1874 და 1875 წლებში თეოდოსიუსი სერესის რეგიონში იყო ადგილობრივი ბულგარული მართლმადიდებლური ეკლესიის ორგანიზაციის ხელმძღვანელი. ის ქალაქ ნიშის არქიმანდრიტად დააწინაურეს 1875 წელს და გახდა ნიშის მიტროპოლიტის დამხმარე, რომელიც იმ დროს იყო ბულგარეთის ეგზარქოსის იურისდიქციის ქვეშ. 1876-1877 წლებში ის იმყოფებოდა კვლავ ბულგარეთში და მსახურობდა ბულგარეთის წმინდა სტეფანეს ეკლესიაში. 1878 და 1880 წლებს შორის არქიმანდრიტი თეოდოსიუსი იქ ასრულებდა ეგზარქოს იოსებ -ის მოვალეობას, რადგან ეგზარქოსი ვერ ახერხებდა პლოვდივის დატოვებას რუსეთ-ოსმალეთის ომის დაწყების გამო.

შემდგომ, თეოდოსიუსმა განაგრძო მაღალი რანგის პოზიციების დაკავება საეგზარქოსოში. 1880 წლიდან 1885 წლამდე ის ბრწყინვალე პორტაში იყო საეგზარქოსოს წარმომადგენელი და 1885 წელს აირჩიეს სკოპიეს საეპისკოპოსოს ეპისკოპოსად. თუმცა, კონსტანტინოპოლის ეკუმენური პატრიარქის ზეწოლით, სულთანმა 1890 წელს გამოსცა განკარგულება და მას დასჭირდა დამატებით 5 წელი, რათა დაეწყო საქმიანობა. ამავე დროს, 1887 წელს ის შეხვდა კოსტა გრუპჩევს და ნაუმ ევროვს, ანუ სერბი პოლიტიკოსის, სტოიან ნოვაკოვიჩის აგენტებს, იგივე ე.წ. სერბო-მაკედონელების ასოციაციის წარმომადგენლებს. ორგანიზაციას ხელმძღვანელობდა ნოვაკოვიჩი, რომელიც იმ დროს იყო ოსმალეთის დედაქალაქში სერბეთის სრულუფლებიანი მინისტრი. სერბეთის მთავრობა მაშინ მხარს უჭერდა მაკედონურ იდეას შეწინააღმდეგებოდა ბულგარეთის გავლენას მაკედონიაში, და მან დაგეგმა მაკედონელი სლავების თანდათანობითი სერბიანიზაცია. ამ შეხვედრების შედეგად, თეოდოსიუსი მათი გავლენის ქვეშ მოექცა. შემდგომ, როგორც სკოპიეს ეპისკოპოსი (1890-1891 წწ.), თეოდოსიუსმა უარი თქვა ბულგარეთის დე-ფაქტო საეგზარქოსოზე და შეეცადა აღედგინა ოჰრიდის მთავარსაეპისკოპოსო და განეცალკევებინა მაკედონიის საეპოსკოპოსოები ბულგარეთის საეგზარქოსოსგან. მისი მიზანი იყო შეექმნა მაკედონური კათოლიკური ეკლესია რომის პაპის დახმარებით, მაგრამ მალევე ჩაუვარდა ეს გეგმა. თავდაპირველად, ბულგარეთის საეგზარქოსო იცდიდა, მაგრამ მას შემდეგ, რაც სკოპიეში 1891 წელს გაიხსნა პირველი სერბული სკოლა უფროსკლასელებისთვის თეოდოსიუსის თანხმობით, ბულგარელებმა მოთმინება დაკარგეს.

1891 წლის მიწურულს საეგზარქოსოს დაჟინებული მოთხოვნით, ის ოსმალებმა სტამბოლში გადაიყვანეს. მიუხედავად თეოდოსიუსის მონანიებისა, ის სეპარატიზმის გამო 1892 წელს დაითხოვეს საეგზარქოსოს მაღალი პოზიციიდან. სიმეონ რადევის თანახმად, ეპისკოპოს თეოდოსიუსის სეპარატიზმი წარმოიშვა ეგზარქოს იოსებ -ის მიმართ მისი პირადი სიძულვილის გამო. პეტკო სლავეიკოვს სწამდა, რომ თეოდოსიუსის მაკედონიზმი შთაბეჭდილებას იღებდა ბერძნული პროპაგანდისგან და, ფაქტობრივად, მის აქტივობას განსაკუთრებით უჭერდნენ მხარს პრო-ბერძენი აქტივისტები. მაკედონელი სპეციალისტების უმრავლესობა მაკედონიის მართლმადიდებლური ეკლესიის ისტორიის შესახებ საუბრისას, მიიჩნევს, რომ თეოდოსიუსის რელიგიური სეპარატიზმი მართლაც წარმოადგენდა მაკედონური ნაციონალიზმის ადრეულ სახეს. ის ჩამოაგდო საეგზარქოსომ და გადაასახლა გრადალევცის მონასტერში, სოფიასთან ახლოს. იქ მან გაატარა დრო 1892-დან 1901 წლამდე, სადაც იგი თარგმნიდა მხატვრულ და რელიგიურ ლიტერატურას და ეკავა პრო-ბულგარული პოზიცია მაკედონურ საკითხზე.

ამის შედეგად მოხდა მისი რეაბილიტაცია 1901 და 1906 წლებს შორის და მან დაიწყო მსახურება, როგორც პლოვდივის ეპარქიის ეპისკოპოსმა, ხოლო შემდეგ მსახურობდა პეტრიწონის მონასტერსა და რილის მონასტერში. 1910 წელს იგი ეცადა გამხდარიყო სკოპიეს მიტროპოლიტი, რომლის ადგილიც ვაკანტური იყო, მაგრამ მას უარი ეთქვა, მიუხედავად იმისა, რომ იგი გამოხატავდა პრო-საეგზარქოსოს პოზიციებს პრესაში. 1913 წლის განმავლობაში ის მონაწილეობდა როდოპებში პომაკების გაქრისტიანების საქმეში, ეს იყო მისია, რომელიც ხორციელდებოდა ბულგარული საეგზარქოსოს და მაკედონური შიდა რევოლუციური ორგანიზაციის მიერ. მისი კათოლიკური მისწრაფებების სრულად მონანიებისთვის, მან დაწერა ბროშურა "მართლმადიდებლური ეკლესია და კათოლიკური პროპაგანდა", რომელიც სინოდმა დაბეჭდა და გამოიყენა კათოლიკური მოძრაობის წინააღმდეგ 1914 წელს. ამ პერიოდის განმავლობაში, ის მსახურობდა სოფიაში, სადაც 1915 წლის ნოემბერში, როცა ბულგარეთის ჯარებმა დაამარცხეს სერბი ჯარისკაცები მაკედონიაში, ის წარმოადგენდა სადღესასწაულო მლოცველს გამარჯვების დღეს. ეპისკოპოსი თეოდოსიუსი, ასევე უძღვებოდა მცირე ხანს არსებულ გიუმიურძინას (კომოტინის) ეპარქიას 1915-დან 1919 წლამდე, როცა ეს ტერიტორია იყო ბულგარეთის ნაწილი. თავისი სიცოცხლის უკანასკნელი წლები მან გაატარა სოფიაში სალიტერატურო აქტივობაში - წერდა წიგნებს და თარგმნიდა უცხოურ ლიტერატურას.

1910 წლიდან თეოდოსიუსი იყო "ბულგარეთის მეცნიერებათა აკადემიის" წევრი, მან დაწერა სტატიები რელიგიაზე და თარგმნა ბულგარულად ვერგილიუსის, ფრანსუა-რენე შატობრიანის, ჯონ მილტონის და სხვების ნაშრომები. ერთ-ერთ თავის სტატიაში, რომელიც გამოქვეყნდა გაზეთში "მირ", თეოდოსიუსმა თავდაპირველად განაცხადა, რომ ბულგარეთის ეროვნული გამოღვიძების მამამთავარი წმინდა პაისიუს ჰილენდარი დაიბადა ბანსკოში, პირინ მაკედონიაში და ამით მან მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა მაკედონური სურათის შექმნაში, რომელიც წარმოადგენდა ბულგარეთის ეროვნული გამოღვიძების წყაროს.