iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
დიმიტრი მეღვინეთუხუცესიშვილი

დიმიტრი კონსტანტინეს ძე მეღვინეთუხუცესიშვილი (მეღვინეთხუცესიშვილი; დ. 1815, სოფ. ხიდისთავი, ახლანდ. გორის მუნიციპალიტეტი, — გ. 6 დეკემბერი, 1878) — ქართველი ისტორიკოსი, მწერალი, თეატრის მოღვაწე.

დიმიტრი მეღვინეთუხუცესიშვილი დაიბადა საეკლესიო აზნაურის, კონსტანტინე მეღვინეთუხუცესიშვილის და ანა წინამძღვრიშვილის ოჯახში. სწავლობდა თბილისის გიმნაზიაში. 1840-იან წლებში მსახურობდა რუსეთის არმიაში და მონაწილეობდა ბრძოლებში კავკასიელი მთიელების წინააღმდეგ. დაჯილდოებული იყო წმ. სტანისლავის ხარისხის ორდენით. სამხედრო სამსახურს თავი მალევე გაანება და 1845 წლის დეკემბერში მუშაობა დაიწყო ქალაქ გორის სასამართლო კანცელარიაში, 1851 წელს — თბილისის სახელმწიფო კანცელარიაში.

1847 წლიდან თანამშრომლობდა საქართველოში მყოფ ფრანგ მეცნიერ მარი ბროსესთან. ბროსესთან ერთად შეკრიბა წარწერები, საბუთები, ხელნაწერები. შემდეგ მან დამოუკიდებლად იმოგზაურა საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში და შეკრებილი მასალა გაუგზავნა პეტერბურგში ბროსეს, რომელმაც გამოაქვეყნა იგი რუსეთის აკადემიის მოამბეში. 1851 წელს მეღვინეთუხუცესიშვილი მონაწილეობდა ქართული თეატრის აღდგენაში. წერდა პიესებს, ლექსებს. 1852 წელს კავკასიის მთავარმართებელ მიხეილ ვორონცოვის დავალებით წამოიწყო არქეოლოგიური გათხრები უფლისციხეში, მაგრამ ბოლომე არ მიუყვანია. სიცოცხლის ბოლო წლები გაატარა სოფელ ხიდისთავში. დაკრძალულია იქვე, ზედაველას სასაფლაოზე. მისი ხელნაწერი ნაშრომები, ნარკვევები და ისტორიული მასალები დაცულია პეტერბურგის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტის ხელნაწერთა განყოფილებაში, მარი ბროსეს ფონდში. ჩვენამდე მოაღწია ისტორიული ხასიათის რამდენიმე ნაშრომმა: „მეფობა და ცხოვრება ერეკლე -ისა“, „აღწერა გორთან მდებარე ეკლესიებისა, მონასტრებისა და მათ ზედა ღირსსახსოვარ წარწერათა სრულიად“, „მოგზაურობა გორთან, ხიდისთავსა შინა 1849­-სა წელსა“, „მოგზაურობა და მოხილვა იმერეთისა 1850 წელსა“.
თამაზ თოლორაია

თამაზ თოლორაია (დ. 2 მარტი, 1950, თბილისი — გ. 9 ნოემბერი, 2004, იქვე) — ქართველი თეატრისა და კინოს მსახიობი.

ბიოგრაფია
დაამთავრა შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალური ინსტიტუტის სამსახიობო ფაკულტეტი 1972 წელს.

1979 წლიდან მოღვაწეობდა „კინომსახიობთა თეატრში“. 1967 წლიდან მონაწილეობდა კინოგადაღებებში, პირველი კინოროლია კოსტა („ცისკრის ზარები“, რეჟ. ყ. მგელაძე, 1967). პოპულარობა მოუტანა ლევანის როლმა ფილმში „ღიმილის ბიჭები“ (რეჟ. რ. ჩხეიძე, 1969). გადაღებულია 40-მდე ფილმში, როგორც ქართულ, ასევე საბჭოთა კავშირის სხვადასხვა რესპუბლიკებისა და „გდრ-ფილმის“ კინოსურათებში: „სინათლე ჩვენს ფანჯრებში“ (ბიძინა, რეჟ. ყ. მგელაძე, 1969), „ანარეკლი“ (რეჟ. ო. აბესაძე, 1974), „არ დაიჯერო, რომ აღარა ვარ“ (რეჟ. ყ. მგელაძე, 1975), „თვალი პატიოსანი“ (რეჟ. შ. მანაგაძე, 1976), „პოლკოვნიკ ზორინის ვერსია“ (რეჟ. ა. ლადინინი, 1978) „არაჩვეულებრივი რეისი“ (რეჟ. ბ. ჩხეიძე, 1982), „კუკარაჩა“ (რეჟ. ს. დოლიძე, ქ. დოლიძე, 1982), „ჯადოსნური ღამე“ (რეჟ. თ. ფალავანდიშვილი, 1983), „სიცოცხლისთვის სახიფათოა“ (რეჟ. ლ.გაიდაი, 1985) „ახალი არკადია“ (რეჟ. თ. ფალავანდიშვილი, 1986), „მარტოხელა მონადირე“ (რეჟ. ქ. დოლიძე, 1989), „ცხოვრება დონ კიხოტისა და სანჩოსი“ (რეჟ. რ. ჩხეიძე, 1989), „ო, რა ტკბილია, განშორების ეს ნაზი სევდა“ (რეჟ. ქ. დოლიძე, 1991).

ჯილდოები
2001 — ღირსების ორდენი

ფილმოგრაფია
თომას კემპენელი

თომას კემპენელი (; დ. 1380, კემპენი — გ. 25 ივლისი, 1471, აგნიტენბერგის მონასტერი) — გერმანელი საეკლესიო პირი, მისტიკოსი, ავგუსტინელი მონაზონი, რელიგიური ტრაქტატების ავტორი. განსაკუთრებით პოპულარული იყო მისი ლათინურ ენაზე დაწერილი „მიბაძვა ქრისტესი“, რომელიც 1734 წელს რომში ქართულად თარგმნა გორელმა დავით ტულუკაშვილმა, ხოლო საუკუნეში გორში ა. მღებრიშვილმა.
კონსტანტინე ბეთანელი

კონსტანტინე ბეთანელი (დ. 24 ნოემბერი, 1932, თბილისი — გ. 2007) — ქართველი ინჟინერი, მეცნიერი.

1956 წელს დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სამთო ფაკულტეტი.

1959–1979 წლებში იყო სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის სამთო საქმის ინსტიტუტში მომავლის საწარმოთა ლაბორატორიის გამგე. მისი შრომები ეხება ახალი ტექნიკურ–ეკონომიური დონის შახტების შექმნის თეორიულ საფუძვლებს და მეთოდოლოგიას. სასარგებლო წიაღისეულის საბადოთა დამუშავების ტექნოლოგიას, ნახშირის ამოღების მეთოდებს საწმენდ სანგრებში ადამიანის ყოფნის გარეშე, ქანების მასივის მდგომარეობის მართვას სასარგებლო წიაღისეულის მიწისქვეშა მოპოვების დროს, ბუნებრივი რესურსების კომპლექსურ და რაციონალურ გამოყენებას და ამ დარგში სამეცნიერო–ტექნიკური პროგრესის მიმართულებათა პროგნოზირებას. მეცნიერი სასარგებლო წიაღისეულის საბადოთა დამუშავების დარგში. 1976
წლიდან ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი. 1981 წლიდან პროფესორი.

ჯილდოები
1998 — ღირსების ორდენი
სპონსიანე

სპონსიანე — ახ. წ. საუკუნის რომაელი მხედართმთავარი, რომელმაც თავი დაკიის იმპერატორად გამოაცხადა. მის შესახებ ცნობილი გახდა 1713 წელს აღმოჩენილი მონეტის წყალობით, თუმცა 2022 წლამდე მონეტას — ყალბად, ხოლო სპონსიანეს გამოგონილ პერსონაჟად თვლიდნენ.

მონეტა
ოქროს მონეტა აღმოაჩინეს 1713 წელს ტრანსილვანიაში, იყო მცირე განძის ნაწილი. საუკუნის შუა ხანებამდე მას ნამდვილ რომაულ მონეტად თვლიდნენ, თუმცა შემდეგ იმდროინდელმა ექსპერტებმა უხეში დამზადების გამო ის ცრუ ოსტატის ნახელავად მიიჩნიეს. 1863 წელს საფრანგეთის ეროვნული ბიბლიოთეკის ექსპერტმა, ნუმიზმატმა ანრი კოენმა საკუთარი კატალოგისთვის შეისწავლა მონეტა და მივიდა დასკვნამდე, რომ ის ცუდად შესრულებული თანამედროვე ნაყალბევი იყო. სხვა სპეციალისტები მას დაეთანხმნენ. ამ დროიდან სპონსიანე აღარ იხსენიებოდა სამეცნიერო კატალოგებში.

 საუკუნეში მონეტის შესწავლით დაკავდა ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯის პროფესორი პოლ პირსონი. მან მონეტის ფოტოს ნახვისას ყურადღება გაამახვილა ნაკაწრებზე, რაც, მისი აზრით, შესაძლოა მის მიმოქცევაში ყოფნას მიუთითებდეს. პირსონი დაუკავშირდა გლაზგოს ჰანტერის მუზეუმს, სადაც მონეტა ინახებოდა ტრანსილვანიის განძის სამ სხვა მონეტასთან ერთად, და დაამტკიცა, რომ მასზე არსებული ნაკაწრები და სხვა დაზიანებები შეესაბამება იმ ზემოქმედებას (ნჯღრევას), რასაც ქისაში განიცდის მონეტა. ჰანტერის მუზეუმის მონეტების მცველი, იასპერ ერიქსონის თანახმად, ქიმიურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ მონეტები მიწაში ასეულობით წლის წინ ჩაიფლო.

ისტორია
მკვლევართა აზრით, სპონსიანე იყო მხედართმთავარი, რომელიც იძულებული გახდა თავი გამოეცხადებინა რომის იმპერიის ყველაზე განცალკევებული და რთულად დასაცავი პროვინციის, დაკიის (ახლანდ. რუმინეთი) იმპერატორად. არქეოლოგიურმა კვლევებმა დაადასტურა, რომ დაკია იმპერიის დანარჩენ ნაწილს დაახლ. ახ. წ. 260 წელს მოწყდა. მძვინვარებდა ჭირის პანდემია, მიდიოდა სამოქალაქო ომი, იმპერია იშლებოდა. იასპერ ერიქსონის თანახმად, მტრებით გარშემორტყმულმა და რომისგან მოწყვეტილმა სპონსიანემ ქაოსისა და სამოქალაქო ომის პერიოდში, სავარაუდოდ, თავის თავზე აიღო მეთაურობა და დაკიის სამხედრო და სამოქალაქო მოსახლეობის დაცვა წესრიგის აღდგენამდე და პროვინციის ევაკუაციამდე (271–275 წლებს შორის). საკუთარი მონეტები პროვინციაში ფუნქციონირებადი ეკონომიკის შესაქმნელად უნდა მოეჭრა.

მონეტებისა და სპონსიანეს ნამდვილობის დამტკიცების შემდეგ, ბრიტანელმა მკვლევრებმა მიმართეს რუმინეთის ქალაქ სიბიუს ბრუკენთალის მუზეუმს, სადაც სპონსიანეს კიდევ ერთი მონეტა ინახება. ის ჰაბსბურგების მონარქიის დროს ტრანსილვანიის გუბერნატორის, ბარონ სამუელ ფონ ბრუკენთალის მემკვიდრეობის ნაწილს წარმოადგენს. სიკვდილამდე ბარონმა შეისწავლა მონეტა და, გადმოცემის თანახმად, მინაწერი დატოვა — „ნამდვილია“.
ბაილარის სახლი

ბაილარის სახლი — ისტორიულ-არქიტექტურული ძეგლი ქალაქ შუშაში.

შენობის არტიტექტურა დამახასიათებელია, როგორც ყარაბაღული არქიტექტურისთვის, ასევე აზერბაიჯანის სხვა მთიანი რეგიონებისთვის.
ორსართულიანი სახლის პირველ სართულზე მოსამსახურეების ოთახები მდებარეობს. მეორე სართულზე ასასვლელი კიბე ქვისგანაა დამზადებული, რომელსაც ლოჯამდე მივყავართ. ლოჯიის ორ მხარეს საცხოვრებელი ოთახებია, ხოლო მესამე მხარეს კედელი. ლოჯიამდე მიმავალი ოთახების კედლებს ამშვენებს მოჩუქურთმებული ხის კარები და დიდი გისოსებიანი ფანჯრები.
ფარამაზოვების სახლი

ფარამაზოვების სახლი ისტორიულ-არქიტექტურული ძეგლია, რომელიც მდებარეობს ქალაქ შუშაში. შენობის პირველ სართულზე განთავსებულია კომერციული ფართები. სახლი დამახასიათებელის შუშას ძველი არქიტექტურისთვის.

სახლის კედლები დამზადებულია ქვის და კირ-თიხის ხსნარით, რაც შენობის ფასადს განსაკუთრებულ ფერს ანიჭებს; პირველ სართულზე, შენობის ფასადს აქვს სამი დიდი თაღოვანი შესასვლელი, მეორე სართულზე სამი სიმეტრიული სარკმელია.
მირზა ნასრულა ხანი

მირზა ნასრულა ხანი (სპარს. ‎, 17 ოქტომბერი, 1840, ნაინი, ირანი — გ. 13 სექტემბერი, 1907, თეირანი, ირანი) — სპარსელი სახელმწიფო მოღვაწე, ირანის პირველი პრემიერ-მინისტრი ( 1906-1907).

ბიოგრაფია
მირზა ნასრულა ხანი დაიბადა  რელიგიური ლიდერების ოჯახში, გაიზარდა ნაინში, ახალგაზრდობაში გადავიდა თეირანში, სადაც დაიწყო მუშაობა ქუჩის მწიგნობარად, განთავსდა რა სამთავრობო  შენობების გვერდით, ადგენდა სხვადასხვა სახის წერილებს წერა-კითხვის უცოდინართათვის. 1862 წელს  დაქორწინდა ხოსნიზე, მდიდარი ვაჭრის, მირზა თაგი აჯუდანის ასულზე, რის შემდეგაც მან შეძლო საჯარო სამსახურში დასაქმება.

ჯერ საგარეო საქმეთა სამინისტროში მუშაობდა, შემდეგ აზერბაიჯანის პროვინციებში დაბალი თანამდებობის პირი იყო, მსახურობდა თავრიზში, მოგვიანებით საგარეო საქმეთა სამინისტროში დაბრუნდა. გარკვეული პერიოდის შემდეგ იგი გახდა სპარსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის პირადი მდივანი. თანდათანობით დიდძალი ქონება დააგროვა.

1898 წელს  დაიკავა საგარეო საქმეთა მინისტრის თანამდებობა და მოლაპარაკება გამართა ბრიტანელებთან ნავთობის კონცესიებთან დაკავშირებით. მისი ორი ვაჟი, ჰასან პირნია (1872-1935) და ჰოსეინ პირნია (1875-1948) ასევე პოლიტიკოსები გახდნენ და მონაწილეობა მიიღეს 1906 წლის სპარსეთის კონსტიტუციის შემუშავებაში (ინგლ. 1906.), რის შემდეგაც, 1906 წლის  7 ოქტომბერს მათი მამა სათავეში ჩაუდგა მეჯლისის მიერ დამტკიცებულ პირველ მთავრობას (იმ დროს მირზა ნასრულა ხანი ცდილობდა დაერწმუნებინა კონსტიტუციის წინააღმდეგ განწყობილი  ხალხთა მასები, რომ სპარსეთი კვლავ დარჩებოდა აბსოლუტურ მონარქიად). პრემიერ-მინისტრის რანგში მის მიერ გატარებული ერთ-ერთი პირველი ღონისძიება იყო არაერთი პოლიტპატიმრის გათავისუფლება. მოზაფარ ალ დინ შაჰ ყაჯარის  გარდაცვალების შემდეგ მიიღო რეგენტობა  და შექმნა ექსპერტთა კომისია, რომელსაც უნდა მოემზადებინა კონსტიტუციის დამატება, რათა საბოლოოდ დაზუსტებულიყოს ქვეყნის მმართველობის ფორმა.

მირზა ნასრულა ხანი 1907 წლის 17 მარტს  პენსიაზე გავიდა, მისმა კაბინეტმა განაგრძო მუშაობა 1907 წლის 1 მაისამდე. ამ პერიოდში ქვეყანაში ვითარება დაიძაბა შეიხ ფაზლოლა ნურის ისლამური ინიციატივების გამო, რომელიც მოითხოვდა კონსტიტუციაში შეტანილი ყველა ცვლილების გადამოწმებას თეოლოგთა სპეციალური კომისიის მიერ. მას შემდეგ რაც ახალი პრემიერ-მინისტრი მირზა ალი ასღარ ხან ამინ ალ-სულთანი მოკლეს,  მირზა ნასრულა ხანმა კვლავ პრემიერ-მინისტრის პოსტი დაიკავა 1907 წლის 31 აგვისტოს. ირანის პირველი პრემიერ-მინისტრი გარდაიცვალა გაურკვეველ ვითარებაში (ოფიციალურად ინსულტისგან), მაგრამ, ზოგიერთი ვარაუდით, მოწამლული იყო. ის დაკრძალეს თაჯრიშის შიიტურ მემორიალურ ტაძარში. მისი გადადგომის შემდეგ პრემიერ-მინისტრის პოსტი მისმა უფროსმა ვაჟმა ჰასანმა დაიკავა, რომელიც წარუმატებლად ცდილობდა პარლამენტის დარწმუნებას  მამის გარდაცვალების საქმეზე გამოძიება დაწყებულიყო.
შავკაპიტო

შავკაპიტო, შავი კაპიტო, შავკაპიტა, ლურჯფოთოლა — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

ივანე ჯავახიშვილის მოსაზრებით, „კაპიტო“, „შავკაპიტო“, „შავი კაპისტონი“ და „კაპიტა“ ერთი ჯიშის სახესხვაობას წარმოადგენენ. მართლაც, დაკვირვებამ ცხადყო, რომ ეს ჯიშები როგორც ამპელოგრაფიული, ისე სამეურნეო მაჩვენებლებით ერთმანეთთან ძალიან ახლოს დგანან.

შავკაპიტოს გავრცელების არეალი ქართლის ზოგიერთი რაიონით განისაზღვრება. მცირე ნარგავებადაა: კასპის, გორის, ქარელის, ცხინვალის და ახალგორის შემოგარენში. ერთეული ძირებია: ხაშურის, მცხეთის, მარნეულის, გარე კახეთის, ახალციხისა და ასპინძის ვენახებში. თბილისის სამხრეთით მდებარე რაიონებში გერმანელ კოლონისტებს ქართლიდან სხვა ვაზის ჯიშებთან ერთად შავკაპიტოც შეუტანიათ და მისთვის გერმანული სახელი (ლურჯრქიანი) შეურქმევიათ.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია საშუალო სიხშირის აბლაბუდისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, ფრთიანი. ხშირად ფრთის სიგრძე მტევნის სიგრძის ნახევარს აღწევს. საშუალო სიკუმსის ან კუმსია. მარცვალი საშუალო ან საშუალოზე მცირე ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ ოვალური, მუქი ლურჯი, თითქმის შავი ფერის. ცვილისებრი ფიფქით საშუალოდ დაფარული. კანი თხელი და ნაკლებმკვრივი აქვს. რბილობი წვნიანი და ტკბილია, წვენი — შეუფერავი.

შავკაპიტო საშუალო ზრდისა და საშუალომოსავლიანია. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 147-156 დღეა. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის მეორე ნახევარში შედის. მტევნის წონა 160-180 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 8.0-8.5 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19-22%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 6.5-8.0 გ/ლ-ს.

შავკაპიტოსგან მიიღება კარგი ხარისხის სუფრის წითელი მშრალი ღვინო, რომელიც ლამაზი შეფერილობისაა, სასიამოვნო ჯიშური არომატით, ალკოჰოლისა და სიმჟავის ნორმალური შემცველობით, ყველა იმ თვისებით, რაც დამახასიათებელია სუფრისა და ცქრიალა ღვინოებისთვის. ქვევრის ღვინო მცენარეული და კენკრის ტონებით ხასიათდება. ყურძენს სხვა ჯიშებთან ერთადაც აკუპაჟებენ.
შავფაჩხატა

შავფაჩხატა — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში ლეჩხუმიდან.

მაღლარების სახითაა გავრცელებული ლეჩხუმში, სოფელ ორბელში.

ბოტანიკური აღწერა
მტევანი მცირე ან საშუალო ზომისაა, კონუსური ფორმის, აგებულებით საშუალო სიკუმსისაა. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან ოვალური ფორმის. სრული სიმწიფის დროსაც მწვანეა. კანი სქელი და ხეშეში აქვს. რბილობი მვვრივი, მაგრამ წვნიანი, ძალიან ტკბილი.

შავფაჩხატა გამოიყენება სუფრის თეთრი, მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
შავშურა

შავშურა — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი სასუფრე-საღვინე ვაზის ჯიში აჭარიდან.

გავრცელება
ხალხური გადმოცემისა და ივანე ჯავახიშვილის კვლევის მიხედვით ვაზის ჯიში შავშეთიდან არის ზემო აჭარაში გადატანილი. შავშურა კარგად შეეგუა ზემო აჭარის ეკოლოგიურ პირობებს. საუკუნის შუა წლებში მაღლარების სახით ერთეული ძირები იყო შემორჩენილი ხულოს მუნიციპალიტეტში, სოფელ ჩაოს, ფურტიოსა და ალმეს მიდამოებში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ან საშუალოზე მცირე ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ განივოვალური, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე აბლაბუდისებრ-ჯაგრისებურად მცირედაა შებუსული. ყვავილი მდედრობითია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსური ან კონუსური ფორმის, ფრთიანი. თხელია, ზოგჯერ საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოვალური, ღია მწვანე, მოქარვისფრო ელფერით. კანი სქელი და საკმაოდ მკვრივი აქვს ცვილისებრი ფიფქით ოდნავ დაფარული. რბილობი უფრო ხორციანია, ვიდრე წვნიანი, ტკბილი გემოთი.

შავშურა საშუალო ზრდა-განვითარებისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 190-195 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის ბოლოს შედის. ჯიში მოსავლიანია. მტევნის საშუალო წონა 135 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 7.5-9.5 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18.9%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 9.4 გ/ლ-ს.

შავშურა გამოიყენება სასუფრე ყურძნად. მტევანი და მარცვალი ლამაზი გარეგნობისაა და ადვილად იტანს ტრანსპორტირებას.
შემოდგომის შავი

შემოდგომის შავი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი ვაზის ჯიში იმერეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ან საშუალოზე დიდი ზომისაა, ძლიერად დანაკვთული, ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია სუსტი აბლაბუდისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური, ზოგჯერ ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, ფრთიანი. საშუალო სიკუმსისაა. ზოგჯერ თხელი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოვალური.

სიმწიფის საშუალო პერიოდის ვაზია, საშუალო ან საშუალოზე ძლიერი ზრდის.
შონური

შონური — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში სამეგრელოდან.

ჯიშის სახელწოდება „სვანურს“ ნიშნავს. აფხაზეთში კი ამ ჯიშს „აშვანუაჟს“ ანუ „სვანურ ყურძენს“ ეძახიან.

სამეგრელოშო შონურს „ოჯალეშსაც“ უწოდებენ, რადგანაც ამ ორ ჯიშს შორის დიდი მსგავსებაა, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, შონური და ოჯალეში დამოუკიდებელი და განსხვავებული ჯიშებია. ოჯალეშისგან განსხვავებით შონურს მდედრობითი სქესის ყვავილი აქვს და ამიტომაც მათ განსასხვავებლად შონურს დამატებით „შონური მდედრობითი“ დაარქვეს.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მომრგვალო, სამნაკვთიანი, თითქმის მთლიანი. ფოთლის ქვედა მხარე საშუალოდაა შებუსული აბლაბუდისებრ-ჯაგრისებრისად. მტევანი მცირე და საშუალო ზომისაა, კონუსური ფორმის. თხელია ან საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მუქი ლურჯი. კანი სქელი და მკვრივი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული. რბილობი წვნიანია. წიპწები გარსშია მოქცეული. წვენი — შეფერილია, გემო — სასიამოვნო.

შონური საშუალო ზრდისა და საშუალოზე მაღალმოსავლიანია. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 180-200 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის მეორე ნახევარში შედის. მტევნის წონა 90-100 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 8.0-10.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19-21%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 10-12 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის წითელი მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
შხუჩეში

შხუჩეში — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში სამეგრელოდან.

„შხუ“ მეგრულად მსხვილს ნიშნავს, „ჩეში“ კი თეთრს ანუ „მსხვილი თეთრი“.

ერთეული ძირებია შემორჩენილი მაღლარის ფორმით წალენჯიხისა და ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტებში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ქეჩისებრად სქლადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრული, იშვიათად ცილინდრულ-კონუსური ფორმის. თხელია ან საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან განივოვალური, თეთრი ფერის. თხელკანიანია, ცვილისებრი ფიფქით ოდნავ დაფარული. რბილობი წვნიანი და ტკბილია.

შხუჩეში საშუალო ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი 185-190 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომ-ბრის დასაწყისში შედის. მტევნის საშუალო წონა 155 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 7.8-8.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19.5-20%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8.8-9.1 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის მსუბუქი და ჩალისფერი თეთრი, მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
ჩაკმაშურა

ჩაკმაშურა — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი სასუფრე-საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ ოვალური. სამნაკვთიანია, ზოგჯერ სრულიად დაუნაკვთავი. ფოთლის ქვედა მხარის შებუსვა თხელი აბლაბუდისებრია. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი გრძელი აქვს, ცილინდრული ფორმის, თხელი, იშვიათად საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ან საშუალოზე დიდი ზომისაა, ოვალური და თეთრი. რბილობი მკვრივი და მდნარია, სასიამოვნო და ჰარმონიული გემოთი.

ჩაკმაშურა სრულ სიმწიფეში სექტემბრის პირველ ნახევარში შედის. ვაზი ძლიერი ზრდისა და მცირემოსავლიანია. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7 გ/ლ-ს.

მიიღება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინო, ასევე გამოიყენება სასუფრე ყურძნად.
ჩეკოლოში

ჩეკოლოში — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში სამეგრელოდან.

მეგრულად „თეთრ კოლოშს“ ნიშნავს. ეს სახელწოდება შავყურძნიან ჯიშ „კოლოშთან“ მსგავსების გამო აქვს შერქმეული. ძალიან იშვიათი ჯიშია.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ხშირქეჩისებრადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრული, ზოგჯერ ცილინდრულ-კონუსური ფორმის. საკმაოდ კუმსია. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, თეთრი ფერის. კანი სქელი და მკვრივი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით ზომიერად დაფარული. რბილობი ხორციანი და წვნიანია, გემო — სასიამოვნო და ტკბილი.

ჩეკოლოში საშუალოზე ძლიერი ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 197 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის ბოლოს შედის. მტევნის საშუალო წონა 150 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.0-7.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20.5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8.7-9 გ/ლ-ს.

გამოიყენება საკმაოდ ჰარმონიული და სასიამოვნო სუფრის თეთრი, მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
ჩერგვალი

ჩერგვალი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი სასუფრე ვაზის ჯიში სამეგრელოდან.

ვაზის სახელწოდება „თეთრ მრგვალს“ ნიშნავს.

ჩერგვალი სხვა ადგილობრივ ჯიშებთან ერთად მაღლარების სახით იყო გავრცელებული სამეგრელოს მთისპირა სოფლებში (ფოცხო, უშაფათი, თამაკონი, სალხინო, წალენჯიხა). მოსახლეობა ძირითადად სასუფრე ყურძნად იყენებდა და ზოგჯერ ღვინოსაც ამზადებდა. ამჟამად ერთეული ძირებია შემორჩენილი აღნიშნულ სოფლებში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, თითქმის ოვალური, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარის შებუსვა ხშირი ქეჩისებრია. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრული ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, ზოგჯერ ფრთიანი, საშუალო სიკუმსის. ფრთა თითქმის მტევნის სიგრძის ნახევარზე მეტია. მარცვალი საკმაოდ მსხვილია, მომრგვალო და ღია მწვანე. კანი სქელი და მვვრივი აქვს ცვილისებრი ფიფქით მცირედ დაფარული. რბილობი საკმაოდ ხორციანია ჩვეულებრივი ტკბილი გემოთი.

ჩერგვალი საშუალოზე ძლიერი ზრდით ხასიათდება. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 198 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის ბოლოს შედის. მტევნის საშუალო წონა 135 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.8-7.5 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18-19%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8.5-9.1 გ/ლ-ს.

ჩერგვალი ხარისხიანი სასუფრე ყურძნის ჯიშია. მისთვის დამახასიათებელია ლამაზი აღნაგობის მტევნები და მსხვილი, ხორციანი, ლამაზი შეფერილობის მარცვლები. ვაზზე დატოვებული ყურძენი დეკემბრის ბოლომდე ძლებს. დაკრეფილი კარგად ინახება და ადვილად უძლებს ტრანსპორტირებას.
ჩეში

ჩეში, საადრეო ჩეში — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში სამეგრელოდან.

ქართულად „თეთრისა“-ს ნიშნავს.

წარსულში ჩეში ფართოდ ყოფილა გავრცელებული სამეგრელოს როგორც მთიან, ისე ვაკე ადგილებში. მოსახლეობა მას ღვინის დასამზადებლად იყენებდა და საკმაოდ მაღალხარისხიანი ჩეშის ღვინო კარგად იყო ცნობილი როგორც სამეგრელოში, ისე მის ფარგლებს გარეთ.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალოზე მცირე ზომისაა, მცირედ ოვალური, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ხშირქეჩისებრადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრული ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, იშვიათად ფართოკონუსური, საშუალო სიკუმსის, გვხვდება თხელი მტევნებიც. მარცვალი საშუალოზე დიდია, მომრგვალო, ღია მწვანე, მზის მხარეს მოქარვისფრო ელფერით. სქელკანიანია, ცვილისებრი ფიფქით საკმაოდ დაფარული. რბილობი წვნიანია, სასიამოვნო ტკბილი გემოთი.

ჩეში ყველაზე საადრეო ჯიშია. მისი ყურძენი ივლისის ბოლოს აგვისტოს დასაწყისში იკრიფება. სამეგრელოში რთველი ამ ყურძნით იწყება და დეკემბერში ოჯალეშით მთავრდება.

ჩეში საშუალო ან საშუალოზე ძლიერი ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდის ხანგრძლივობა კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე დაახლოებით 202 დღეა. მტევნის საშუალო წონა 98 გრამამდეა, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.0-7.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20.5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 9.1 გ/ლ-ს.

ჩეში კარგ შედეგებს იძლევა კალციუმის კარბონატებით მდიდარ ნიადაგებზე შესაბამისი ააძირის შერჩევისას. მისგან მაღალხარისხიანი სუფრის თეთრი ღვინო მზადდება. ღვინო საკმაოდ ჰარმონიულია, სასიამოვნო, ალკოჰოლის ნორმალური შემცველობითა და საშუალო მჟავიანობით.
ლაგერთა

ლაგერთა — ლეგენდის თანახმად, ვიკინგების მმართველი და ფარ-ქალი იყო დღევანდელი ნორვეგიიდან და ცნობილი ვიკინგი რაგნარ ლოდბროკის ერთ დროს ცოლი. მისი ზღაპარი ჩაწერა მემატიანე საქსონ გრამატიკოსის მიერ საუკუნეში. ისტორიკოს ჯუდიტ ჯეშის თქმით, საქსოს ზღაპრები მეომარი ქალების შესახებ ძირითადად გამოგონილია. სხვა ისტორიკოსები წერდნენ, რომ მათ შეიძლება ჰქონდეთ საფუძველი ზღაპრებში სკანდინავიური ღვთაების თორგერდის შესახებ.

მისი სახელი, როგორც საქსოს მიერ ჩაწერილი, , სავარაუდოდ არის ძველი ნორვეგიული ([̠]; ასევე ) ლათინიზაცია. იგი ასევე ჩაწერილია როგორც ლაგერტა, ლაჯერთა, ლაჯერდა ან მსგავსი.

ცხოვრება საქსო გრამატიკუსის ჩანაწერების მიხედვით
ლაგერთას ზღაპარი ჩაწერილია ქრისტიანი ისტორიკოსის საქსო გრამატიკუსის საუკუნის დანიის ისტორიის ნაშრომში გესტა დანორუმის მეცხრე წიგნში. გესტას მიხედვით (¶ 9.4.1–9.4.11), ლაგერთას, როგორც მეომრის კარიერა დაიწყო, როდესაც შვედეთის მეფე ფრო შეიჭრა ნორვეგიაში და მოკლა ნორვეგიის მეფე სივარდი. ფრომ გარდაცვლილი მეფის ოჯახის ქალები ბორდელში შეასახლა საჯარო დამცირებისთვის. ამის გაგონებაზე რაგნარ ლოდბროკი ჯარით მივიდა ბაბუის სვარდის შურისძიების მიზნით. ბევრი ქალი, რომლებიც ფრომ შეურაცხყო, მამაკაცის ტანსაცმლით იბრძოდა რაგნარის მხარეზე. ამ ზღაპრებში რამდენიმე მეომარი ქალის გამოსახულებისას, საქსომ გამოიყენა კლასიკური ანტიკურობის ლეგენდა ამაზონების შესახებ, მაგრამ ასევე ძველსკანდინავიური (განსაკუთრებით ისლანდიური) წყაროები, რომლებიც მკაფიოდ არ არის იდენტიფიცირებული. ჰილდა ელის დევიდსონი, გესტას შესახებ თავის კომენტარში, ასევე აღნიშნავს ლიტერატურაში არსებულ წინადადებებს იმის შესახებ, რომ ეს სახელი გამოიყენებოდა ფრანკების მიერ, მაგალითად, ლუიტგარდი ვერმანდოელის მიერ (დაახლოებით 914-978), და რომ ლაგერთას ზღაპარი შეიძლება წარმოშობილიყო ფრანკთა ტრადიციიდან. ზღაპარი განსაკუთრებით იხსენებს კარას, ჰელგი ჰადინჯასკატის ვალკირიის მოყვარულს, რომელიც ბრძოლაში გედის სახით დაფრინავს ჰელგის ზემოთ და მის მხარდასაჭერად შელოცვებს აკეთებს.

იდენტურობა თორგერდთან
დევიდსონი შესაძლებლად მიიჩნევს, ნორა კ. ჩადვიკის აზრს, მან მიიჩნია ძალიან სავარაუდოდ და ბოლოს, ლაგერთას აღწერა, რომელიც რაგნარის დასახმარებლად ფრიალო თმით მოვიდა, ჰგავს იმას, თუ როგორ აღწერს ფლატეიჯარბოკი თორგერდს და მის დას ირპას ჰაკონის დახმარებისას.

სულ ახლახან, ლაგერთას როლი ითამაშა კეტრინ ვინნიკმა 2013 წლის სერიალ ვიკინგებში, იგი ერთ-ერთი მთავარი გმირია. ფართოდ დაფუძნებული საქსოს ანგარიშზე, სერიალი ასახავს მას, როგორც ფარ-ქალს და როგორც რაგნარის პირველ ცოლს, რომელიც მოგვიანებით მართავს როგორც დედოფალი.