iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბელაია (კამის შენაკადი)

ბელაია ან აგიზელი — მდინარე რუსეთში, ბაშკირეთში, კამის მარცხენა შენაკადი. ნაწილობრივ გვევლინება აგრეთვე როგორც ბაშკირეთისა და თათრეთის სასაზღვრო მდინარე. წარმოადგენს ბაშკირეთის უგრძეს მდინარეს. სიგრძე 1430 კილომეტრი, აუზის ფართობი 142 ათ. კმ². სათავე აქვს სამხრეთ ურალზე, ირემელის მასივის აღმოსავლეთით. საზრდოობს უმთავრესად თოვლის წყლით. იყინება ნოემბრის შუა რიცხვებში, ყინულსვლა — შუა აპრილში. მთავარი შენაკადებია ნუგუში, სიმი, უფა, ბირი, ჩქარი თანიფი, ურშაქი, აშქადარი, დიომა და სხვა. ზემო დინებაში მიედინება დაბალ, დაჭაობებულ ხეობაში.

სოფელ ტირლიანსკის ქვემოთ ხეობა მკვეთრად ვიწროვდება. ცალკეულ მონაკვეთებზე მისი ფერდობები ციცაბოა, ფლატოვანი და შემოსილია ტყით. მდინარე ნუგუშის შესართავის ქვემოთ ხეობა თანდათან ფართოვდება, ხოლო მდინარე უფის შესართავის შემდეგ ტიპური ვაკის მდინარის ხასიათს ატარებს. მიედინება ფართო ჭალის ფარგლებში, მეანდრირებულია და იყოფა ტოტებად. მარჯვენა ნაპირი დიდწილად ამაღლებულია.

წყლის საშუალო ხარჯი შესართავში 950 მ³/წმ. ბაშკირეთის მნიშვნელოვანი წყლის მაგისტრალია. სანაოსნოა შესართავიდან ქალაქ უფამდე. არარეგულარული ნაოსნობა განვითარებულია ქალაქ მელეუზის ნავმისადგომამდე. მდინარის ნაპირზეა გაშენებული ქალაქები: ბელორეცკი, სალავათი, იშიმბაი, უფა, სტერლითამაქი, ბირსკი.

მდინარის რუსული სახელწოდება — „ბელაია“ ბაშკირული „აგიზელის“ ანალოგიურია, რაც „თეთრ მდინარეს“ ნიშნავს.
ხადია დავლეთშინა

ხადია დავლეთშინა ( დ. 5 მარტი 1905 — გ. 5 დეკემბერი 1954) — ბაშკირი მწერალი ქალი. ბაშკირეთის ასსრ მწერალთა კავშირის წევრი (1935). პირველი ბაშკირი მწერალი ქალი.

დაიბადა ღარიბი გლეხის ოჯახში. 1920 წლიდან სოფელ დენგიზბაევოში მუშაობდა მასწავლებლად და სწავლობდფა თათრეთ-ბაშკირეთის ტექნიკუმში ქალაქ სამარაში. 1932 წელს ჩააბარა მოსკოვის ინსტიტუტში. 1935-1937 წლებში სწავლობდა ბაშკირეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. მოთხრობაში „აიბიკე“ (1930, რუსული თარგმანი 1936) ნაჩვენებია ყოფილი მოჯამაგირის გადაქცევა საკოლმეურნეო მოძრაობის ხელმძღვანელად. ადრე ჩაგრული ბაშკირი-ქალის სულიერი აღორძინება მისი ბევრი მოთხრობის ძირითადი თემაა („მოთხრობათა კრებული“, 1935).

რომანი „ირგიზი“ (გამოქვეყნდა 1957) აჩვენებს ბაშკირი ხალხის რევოლუციურ ბრძოლას 1902 წლებიდან 20-იან წლამდე. რომანის გმირი აიბულათი რუსი რევოლუციონერების გავლენით ზრდის ხალხის ინტერესების შეგნებულ დამცველს. 1967 წელს მიენიჭა სალვათ იულაევის სახელობის პრემია რომანისათვის „ირგიზი“.
ბაშკირეთის დროშა

ბაშკირეთის დროშა — ბაშკირეთის რესპუბლიკის ოფიციალური სიმბოლო. 2001 წლიდან 25 თებერვალი ბაშკირეთში სახელმწიფო დროშის დღეა.

ისტორია
1992 წელს ბაშკირეთის სსრ-ის უმაღლესმა საბჭომ ქვეყანას სახელი გადაარქვა და უწოდა ბაშკირეთის რესპუბლიკა. ამავე დღეს მიიღეს ბაშკირეთის რესპუბლიკის დროშაც პროპორციით 1:2.

ამჟამინდელი დროშა ახალი პროპორციებით მიიღეს 2003 წლის 12 თებერვალს სახელმწიფო კრების საკანონმდებლო პალატის, ყურულთაის, სხდომაზე .

აღწერა
ბაშკირეთის დროშა არის მართკუთხა ქსოვილი პროპორციით 2:3. მასზე ჰორიზონტალურად დატანილია სამი თანაბარი ზოლი: ცისფერი, თეთრი და მწვანე. თეთრ ზოლზე ცენტრში დატანილია წრეში ჩასმული აყვავებული კურაიის გამოსახულება.

გამოყენება
ბაშკირეთის კანონის „ბაშკირეთის რესპუბლიკის სახელმწიფო სიმბოლოების შესახებ“ მიხედვით განსაზღვრულია იმ შენობების სია, რომელზეც მუდმივად უნდა ეკიდოს ქვეყნის დროშა.
მიშელ აუნი

მიშელ ნაიმ აუნი (; დ. 18 თებერვალი, 1935, ჰარეთ-ჰრეკი, ლიბანი) — ლიბანელი სამხედრო და პოლიტიკური მოღვაწე, ლიბანის შეიარაღებული ძალების გენერალი, პრემიერ-მინისტრი (1988-1990 წწ.) და პრეზიდენტი (2016 წლის 31 ოქტომბრიდან).

პრეზიდენტად აირჩიეს 2016 წლის 31 ოქტომბერს, ლიბანის პარლამენტის 46-ე საარჩევნო სხდომაზე. ლიბანი სახელმწიფოს მეთაურის გარეშე ცხოვრობდა, მას შემდეგ, რაც პრეზიდენტი მიშელ სულეიმანი გადადგა თავისი საპრეზიდენტო ვადის გასვლის შემდეგ 2014 წლის მაისში, რის შედეგადაც პარლამენტი ჩიხში შევიდა. პარლამენტმა ვერ აირჩია მემკვიდრე 29 თვის განმავლობაში და 45 წინა საპარლამენტო სხდომების მანძილზე.

1984 წელს, მიშელ აუნი დაინიშნა ლიბანის არმიის გენერლად. 1988 წლის 22 სექტემბრიდან 1990 წლის 13 ოქტომბრამდე, აუნის ეკავა პრემიერი-მინისტრისს თანამდებობა, შემდეგ ის თანამდებობიდან გაათავისუფლა ლიბანის პრეზიდენტმა ამინ ჟმაიელმა და თავად გახდა ლიბანის მთავრობის დროებითი მათაური.
ბაშკირები

ბაშკირები ( საკუთარი სახელწოდება ბაშკორთ) — თურქულენოვანი ხალხი, ბაშკირეთის მკვიდრი მოსახლეობა. ლაპარაკობენ ბაშკირულ ენაზე. მორწმუნე ბაშკირები სუნიტი მუსლიმანები არიან. საერთო რაოდენობა დაახლოებით 2 მილიონი ადამიანი. 2010 წლის სრულიად რუსეთის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით რუსეთში ცხოვრობდა 1 584 554 მილიონი ბაშკირი, ამათგან 1 172 287 მილიონი საკუთრივ ბაშკირეთში.

ბაშკირების ეთნოგენეზი მეტად რთულია. სამხრეთ ურალი და მისი მომიჯნავე ტრამალები, სადაც მიმდინარეობდა ამ ხალხის ჩამოყალიბება, ძველთაგანვე წარმოადგენდა სხვადასხვა ენისა და კულტურის აქტიური ურთიერთზემოქმედების ასპარეზს. ბაშკირეთის სამხრეთ ოლქებში ძველი წელთაღრიცხვის ათასწლეულის ნახევარში ცხოვრობდნენ ირანულენოვანი სარმატების მესაქონლე ტომები, ჩრდილოეთში კი ანანინოს კულტურის მიწათმოქმედი და მონადირე ტომები — ფინურ-უნგრული ხალხების წინაპრები.
ტობერკარი

ტობერკარი (; , „ცირკის ჭა“) — ქალაქი ირლანდიაში, მდებარეობს სლაიგოს საგრაფოში, კონაქტის პროვინციაში. სლაიგოს შემდეგ არის საგრაფოს სიდიდითა და მოსახლეობის რაოდენობით მეორე ქალაქი. ტობერკარის მცხოვრებთა მნიშვნელოვან ნაწილს პოლონური თემი შეადგენს, რომელიც ადგილობრივ სამრეწველო და სავაჭრო ობიექტებშია დასაქმებული.

პირველად ტობერკარი ისტორიულ წყაროებში 1397 წელს მოიხსენიება, როდესაც ამ მიდამოებში ო'კონორების კლანის ორ ოჯახს შორის გაიმართა ბრძოლა.

ქალაქი, მიუხედავად თავისი მცირე ზომისა, დასავლეთ ირლანდიაში გამორჩეულია ღამის ცხოვრებით. აქ არის რამდენიმე ბარი, რესტორანი და ტრადიციული ირლანდიული ლუდხანა.

2011 წლის მონაცემებით, ქალაქის მოსახლეობა 1 747 ადამიანს შეადგენდა.
პლატეოზავრი

პლატეოზავრი — ხვლიკმენჯა დინოზავრების გვარი პლატეოზავრისებრთა ოჯახიდან, რომელიც გავრცელებული იყო ტრიასულ პერიოდში. მისი სიგრძე აღწევდა 6-დან 12 მეტრს, ხოლო წონა — 4 ტონამდე. პირველად აღწერა გერმანელმა პალეონტოლოგმა, ჰერმან მაიერმა 1887 წელს და ასევე სახელი პლატეოზავრიც მანვე შურჩია.

პლატეოზავრს ჰქონდა გრძელი კისერი და ტანთან შედარებით პატარა თავი, მკრივი სხეული და ძლიერი, გრძელი პროპორციული უკანა კიდურები, რისი წყალობითაც შეეძლო სწრაფად სირბილი. მცენარეებს ღეჭავდა ხერხივით ბასრი კბილების საშუალებით და მტრისგან თავს იცავდა წინა და უკანა კიდურების ბასრი ბრჭყალებით.

იგი ტრიასული პერიოდის პირველი და კარგად შესწავლილი დინოზავრია. მისი ჩონჩხი აღმოჩენლი არის ევროპის სხვადასხვა ქვეყანაში, მათ შორის საფრანგეთში, შვეიცარიასა და გერმანიაში.

პლატეოზავრები დიდ ჯოგებად ცხოვრობდნენ. დინოზავრების ეს სახეობა ოთხ ფეხზე დადიოდა. მაღალი ხიდან ფოთლების მოსაგლეჯად ან მტაცებლისგან თავის დასაცავად უკანა კიდურებზე დგებოდა.
ვილჰელმ კუბე

ვილჰელმ რიხარდ პაულ კუბე (; დ. 13 ნოემბერი, 1887, გერმანიის იმპერია — გ. 22 სექტემბერი, 1943, მინსკი, ბელარუსის სსრ) — გერმანელი პოლიტიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე. 1941–1943 წლებში ბელარუსის გენერალური ოკრუგის გენერალ-კომისარი. 1943 წელს, საბჭოთა პარტიზანების მიერ ორგანიზებული ოპერაციის შედეგად კუბე მოკლეს. უშუალო შემსრულებელი იყო ელენა მაზანიკი, რომელსაც საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება მიენიჭა.
რენე მუავადი

რენე მუავადი (დ. 17 აპრილი, 1925, ზღარტა, ლიბანი — გ. 22 ნოემბერი, 1989, ბეირუთი, ლიბანი) — ლიბანის სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე. ლიბანის პრეზიდენტი 1989 წლის 5 ნოემბიდან 22 ნოემბრამდე, 17 დღის განმავლობაში. მოკლა უცნობმა თავდამსხმელმა.

ბიოგრაფია
რენე მუავადი დაიბადა 1925 წლის 17 აპრილს ქალაქ ზღარტაში, რომელიც მდებარეობდა საფრანგეთის სამანდატო ტერიტორიაზე. იგი სწავლობდა ტრიპოლის სკოლა დე ლა სალიაში, რის შემდეგაც სწავლა განაგრძო წმინდა იოსების კოლეჯში, რომელიც მდებარეობდა ქალაქ აინტურაში. კოლეჯის დასრულების შემდეგ სწავლა განაგრძო ბეირუთის წმინდა იოსების უნივერსიტეტში, სადაც 1947 წელს მიენიჭა იურისტის სპეციალობა. მუშაობდა აბდალა იაფის იუიდიულ ფირმაში, რომელსაც 7-გზის ეკავა ლიბანის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა.

1951 წელს მუავადმა პირველად მოსინჯა პოლიტიკაში ძალები, შეეცადა ეროვნულ ასამბლეაში კენჭი ეყარა ქალაქ ზღარტიდან, მაგრამ დამარცხდა, რადგან გამოვლინდა ალიანსი მასსა და ფრანგულ კლანს შორის. თუმცა იგი შემდგომ მაინც აირჩიეს ქვეყნის პარლამენტში. 1957 წელს იგი პარლამენტარი გახდა. მუავადის ხელახლა არჩევა მოხდა ასევე 1960, 1964, 1968 და 1972 წლებში. 1972 წლის არჩევნები აღმოჩნდა ბოლო მის მიერ პრეზიდენტის თანამდებობის დაკავებამდე, რადგან 1975-1990 წლებში ქვეყანაში მიმდინარე სამოქალაქო ომმა გარკვეული ვადით გადადო საპარლამენტო არჩევნები.

1952 წელს მუავადი დააპატიმრეს ქალაქ ალეიში, იმ მასობრივ არეულობებში მონაწილეობისათვის, რომელმაც გამოიწვია დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ ლიბანის პირველი პრეზიდენტის, ბიშარა ელ-ხურის გადადგომა, თუმცა მალევე გაათავისუფლეს და გაემგზავრა ლატაკიაში, სირიაში, ხოლო შემდეგ ეგვიპტეში სადაც იგი ცხოვრობდა რამდენიმე წლის განმავლობაში. ეგვიპტეში იგი შეხვდა და პირადად გაიცნო პრეზიდენტი გამალ აბდელ ნასერი.

პარლამენტში არჩევის შემდეგ რენე მუავადი ფუად შეჰაბის აქტიური მომხრე გახდა, მასთან ერთად იგი ხელმძღვანელობდა პარლამენტის საფინანსო და საბიუჯეტო კომიტეტს, 1961 წლის 31 ოქტომბრიდან 1964 წლის 20 თებერვლამდე რაშიდ ქარამეს მთავრობაში ეკავა საფოსტო კავშირისა და ტელეკომუნიკაციების მინისტრის თანამდებობა. 1969 წლის 16 იანვრიდან 24 ნოემბრამდე ეკავა საზოგადოებრივ საქმეთა მინისტრის თანამდებობა. 1970 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში მან მხარი დაუჭირა სულეიმან ფრანჟიეს. ამის შემდეგ დიდი ხნის განმავლობაში იგი მნიშვნელოვან თანამდებობაზე არ ყოფილა. 1980 წლის 25 ოქტომბერს იგი პრეზიდენტ ილიას სარკისის მთავრობაში დაინიშნა განათლებისა და კულტურის მინისტრად და აღნიშნული თანამდებობა ეკავა 1982 წლის 24 სექტემბრამდე.

1989 წლის 5 ნოემბერს რენე მუავადი აირჩიეს ქვეყნის პრეზიენტად. 17 დღის შემდეგ, როდესაც იგი ბრუნდებოდა დამოუკიდებლობის დღისადმი მიძღვნილი ზეიმიდან, დასავლეთ ბეირუთში მისი ავტომანქანა კოლონასთან ერთად აფეთქდა.
ირემელი

ირემელი — მთის მასივი რუსეთში, ბაშკირეთში. მდებარეობს სამხრეთ ურალში. წარმოადგენს მრავალმწვერვალიან მასივს, რომლის შემადგენლობაში ძირითადად გამოიყოფა: დიდი ირემელი (1582,3 მ) და მცირე ირემელი (1449,4 მ), რომლებიც ერთმანეთისაგან უნაგირისებრი მონაკვეთით არიან გამოყოფილი, რომლის სიგანეა დაახლოებით 1 კილომეტრი, ხოლო სიმაღლე 1200-1250 მ. მასივის შემადგენლობაშია აგრეთვე მთა ჟერებჩიკი (1184 მ).

ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთისაკენ გადაჭიმულია 12 კილომეტრზე, ხოლო ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ 8 კილომეტრზე. მასივის მთისძირში განლაგებულია მდინარეების: თიგინის, სინიაკის, დიდი ავნიარის, კარაგაიკისა და თიულიუკის სათავეები. ეს მდინარეები ბაშკირეთის უგრძესი მდინარის — ბელაიის შენაკადებია.

დამახასიათებელია რელიეფის სხვადასხვა ფორმები, მათ შორის: კურუმები, ქვიური ქალაქები და მოწმეები. ირემელი აგებულია კვარციტ-ქვიშაქვებით. ნიშანდობლივია ლანდშაფტების მაღალი სარტყლურობა. ფერდობები შემოსილია წიწვოვანი ტყით, ხოლო მწვერვალზე მთის ტუნდრაა. კალთები ძლიერ არის დანაწევრებული.

ბაშკირეთის რესპუბლიკის მთავრობის გადაწყვეტილებით, ტერიტორია, რომელიც მიბჯენილია ირემელის მასივს (ავალიაკის ქედის ჩათვლით) ბუნების პარკად არის გამოცხადებული.

ორონიმი (მწვერვალის სახელწოდება) ძალიან ძველია, არ აქვს ერთმნიშვნელოვანი ეტიმოლოგია, იგი რეკონსტრუირებულია ბაშკირული და მონღოლური ენებისაგან.
ილიას სარკისი

ილიას სარკისი ( დ. 20 ივლისი, 1924, შაბანიიეხი, ლიბანი — გ. 27 ივნისი, 1985, პარიზი, საფრანგეთი) — ლიბანელი სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე, ლიბანის პრეზიდენტი 1976 წლის 23 სექტემბრიდან 1982 წლის 22 სექტემბრამდე.

ბიოგრაფია
ილიას სარკისი დაიბადა 1924 წლის 20 ივლისს, მთიან ლიბანში, სოფელ შაბანიიეხში, მარონიტების ოჯახში. ოჯახი საკმაოდ შეძლებული იყო, ჰქონდათ საკუთარი მაღაზია.

სარკისმა სწავლა დაიწყო საკუთარი სოფლის სკოლაში, ხოლო შემდეგ სწავლა გააგრძელა ბეირუთის ერთ-ერთ საშუალო სკოლაში. ბეირუთის წმინდა იოსების უნივერსიტეტში სწავლის პერიოდში მუშაობდა რკინიგზის კლერკად. 1948 წელს, უნივერსიტეტის დასრულების შემდეგ მიიღო იურისტის კვალიფიკაცია.

უნივერსიტეტის დასრულების შემდეგ სამი წლის განმავლობაში მუშაობდა ადვოკატად. მოგვიანებით იგი გახდა ლიბანის არმიის მეთაურის ფუად შეჰაბის პროტეჟე. შეჰაბი პრეზიდენტად აირჩიეს 1958 წელს. სარქისი დაინიშნა კონტროლის პალატის მაგისტრატორად, ხოლო 1953 წელს პრეზიდენტის პალატის გენერალურ დირექტორად. 1968 წელს დაინიშნა ლიბანის ცენტრალური ბანკის მმართველად და ამ თანამდებობაზე იმუშავა 9 წლის განმავლობაში. მისი დანიშვნა ბანკის მმართველად განაპირობა პრეზიდენტ შარლ ელუს სურვილმა, მას უნდოდა ქვეყნის საბანკო სისტემის რეორგანიზაცია, რომელიც დააზარალა 1968 წლის საბანკო კრიზისმა. თუმცა 6 წლის შემდეგ, გააფთრებული სამოქალაქო ომის დროს იგი მაინც აირჩიეს პრეზიდენტად. მისი პრეზიდენტად არჩევა, როგორც ამბობენ, მოხდა სირიელების ზეწოლით. მისი მოწინააღმდეგეები ამბობენ, რომ იგი იყო დამასკოს კანდიდატი და ჰაფეზ ასადის სასურველი კანდიდატი ლიბანის პრეზიდენტის თანამდებობაზე. აქედან გამომდინარე იგი იყო სომხების ინტერესების აქტიური და უკომპრომისო დამცველი თავის ქვეყანაში. ილიას სარკისი ეროვნულმა ასამბლეამ 66 ხმით აირჩია პრეზიდენტად. სარკისის პრეზიდენტობა ლიბანის ქრისტიან და მუსულმან ექსტრემისტებს შორის შეიარაღებული დაპირისპირების ესკალაციას დაემთხვა. 1976 წლის ნოემბერში ილიას სარკისს სურდა თავისი მეგობრის ქამალ ჯუმბლატის მთავრობაში შეყვანა, მაგრამ ჰაფეზ ასადი ამის წინააღმდეგ წავიდა, რადგან ჯუმბლატი ქვეყანაში სირიის გავლენის წინააღმდეგი იყო.

1980 წლის 5 მარტს სარკისმა შეიმუშავა საკუთარი პოლიტიკური სტრატეგია ქვეყანაში ეროვნული თანხმობისათვის. იგი ოთხ ძირითად პირობას ემყარებოდა:

ერთობა
დამოუკიდებლობა
საპარლამენტო დემოკრატია
ეგვიპტესა და ისრაელს შორის დადებული კემპ-დევიდის შეთანხმების უარყოფა.

1980 წლის ივნისში თანამდებობიდან გადადგა პრემიერ-მინისტრი სალიმ ჰოსი ლიბანში მშვიდობის მიღწევაში სარკისის უუნარობისადმი პროტესტის ნიშნად.

ილიას სარკისის ვადის გასვლამდე ცოტა ხნით ადრე ქვეყანაში შეიჭრა ისრაელის არმია და დაიწყო ლიბანის ომი.

ილიას სარკისი გარდაიცვალა 1985 წლის 27 ივნისს პარიზში, კიბოს დიაგნოზით, 61 წლის ასაკში.
ვეფხვის ხევი

„ვეფხვის ხევი“ — ნაკრძალი ტაჯიკეთში. მდებარეობს ტაჯიკეთის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ავღანეთის საზღვრის სიახლოვეს, მდინარეების ფანჯისა და ვახშის შეერთების ადგილას და 40 კილომეტრის მანძილზეა გადაჭიმული მდინარე ვახშის გასწვრივ. დაარსდა 1938 წლის 4 ნოემბერს.

ჭალისა და ტუგაის ტყეების გარდა, ფანჯის მარჯვენა და ვახშის ორივე სანაპიროზე 320-325 მ სიმაღლეზე ნაკრძალის შემადგენლობაში შევიდა ქვიშიანი უდაბნოს — ქაშქაყუმისა (530 მ-მდე) და ბურითაუს მაღლობის (დაახლოებით 1000 მ) მონაკვეთები და აგრეთვე აქთაუს ქედის სამხრეთი ტოტების დაბალმთიანეთი — ხოჯა-ყაზიანის მთები (550 მ-მდე).

ჯერ კიდევ საუკუნის დასაწყისში მდინარე ვახშის ხეობა იყო შუა აზიის ერთ-ერთი ყველაზე მეჩხრად დასახლებული და შეუსწავლელი რაიონი. მდინარის ნაპირი ტუგაის ტყით დაიფარა, ხოლო ყიშლაღები მეტად იშვიათად გვხვდებოდა. ჭალის მიწების, ტუგაის ტყეებისა და მათთან მიბჯენილი უდაბნოების იერ-სახე შეიცვალა 30-იან წლებში, როდესაც დაიწყო ვახშის ხეობის სასოფლო-სამეურნეო ათვისება. ვახშის ხეობის ათვისების პირველსავე წლებში იყო შემოთავაზება მისი თავისებური ტუგაის ტყის ლანდშაფტის დაცვის ქვეშ აყვანისა და სპეციალური ნაკრძალის შექმნის შესახებ.

დამატებითი კვლევების შემდეგ, 1938 წელს ქურციკებისა და ურიალების სულადობის დაცვისათვის „ვეფხვის ხევის“ უროჩიშჩეში 50 000 ჰა ფართობზე შეიქმნა რესპუბლიკური სანადირო ნაკრძალი, რომლის შემადგენლობაში ტუგაის გარდა შევიდა აგრეთვე უდაბნოებისა და დაბალმთიანეთების მონაკვეთები. ნაკრძალის შექმნას ხელი უნდა შეეწყო ფლორის, ბაქტრიული ირემისა და ხოხობის შესწავლასა და დაცვას. თავდაპირველად ნაკრძალის ორგანიზაცია დააკისრეს ტაჯიკეთის სსრ სსრკ-ის მიწათმოქმედების სახალხო კომისარიატს. 1941 წლის იანვარში ნაკრძალი „ვეფხვის ხევი“ გადაეცა სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ტაჯიკეთის ფილიალს.

40-იანი წლების დასაწყისში ნაკრძალის ფართობი შეამცირეს 5-7 ათას ჰა-მდე, ბაქტრიული ირმებისა და ურიალების რაოდენობა მკვეთრად შემცირდა. შემდეგ წლებში „ვეფხვის ხევის“ ფართობი გაიზარდა 52 000 ჰა-მდე, თუმცა 1976 წელს სასოფლო-სამეურნეო საჭიროების გამო ვახშის მარჯვენანაპირეთს მოწყვიტეს ერთ-ერთი საუკეთესო ტყის მასივი „პოლვანტუგაი“ ფართობით 1000 ჰა. დღეისათვის „ვეფხვის ხევის“ ფართობია 49 700 ჰა.

„ვეფხვის ხევისათვის“ დამახასიათებელია რელიეფის რბილი ფორმები და კარგად განვითარებული მდინარეთა ხეობები. ნაკრძალის ზედა ტერასებზე ფართოდ არის გავრცელებული ბორცვები და სერები. ფანჯისა და ვახშის კალაპოტების სიახლოვეს ბორცვიან-სერებიანი ზედაპირი თანდათან გადადის ბრტყელ ალუვიურ ვაკეში, რომელიც ძველ ფართო ხეობას წარმოადგენს. ვახშის ხეობაში სულ 6 ტერასა გამოიყოფა, რომელთაგან 3 ნაკრძალის ტერიტორიაზეა მოქცეული.

„ვეფხვის ხევის“ კლიმატი მკვეთრად კონტინენტური და მშრალია. ზამთარში ჭარბობს ზომიერი განედების ჰაერის მასები, ხოლო ზაფხულში — ტრიპიკული. ჰაერის საშუალოწლიური ტემპერატურა შეადგენს 14–17 °, ყველაზე ცივი თვის — იანვრის ტემპერატურა 2-0 °; ივლისის 28–32 °, უყინვო პერიოდის ხანგრძლივობა 250–310 დღეა.

გვხვდება: ზოლებიანი აფთარი, ტურა, ლელიანის კატა, გარეული ღორი, ქურციკი, მაჩვზღარბა, ნუტრია, მგელი, ჩვეულებრივი მელა, ურიალი. არის ფრინველთა მრავალი სახეობა. 1954 წელს ნაკრძალის ტერიტორიაზე უკანასკნელად იყო რეგისტრირებული თურანის ვეფხვი. ნაკრძალზე ვრცელდება რამსარის კონვენცია.
უსური

უსური — მდინარე პრიმორიეს და ხაბაროვსკის მხარეებში რუსეთში და ხეილუნძიანის პროვნციაში ჩინეთის სახალხო რესპიბლიკაში. მდინარე ამურის მარჯვენა შენაკადი. რუსეთ-ჩინეთის სახელმწიფო საზღვრის დიდი ნაწილი უსურიზე გადის.

1972 წლამდე მდინარეს ზემო ნაწილში ჩუგევსკის რაიონის სოფელ არხიპოვკამდე იან-მუტ-ხოუზა ეწოდებოდა, შემდეგ ისევ ჩუგევსკის რაიონის სოფელ ზემო ბრევკამდე — სანდაგოუ, მდინარე დაუბიხამდე — ულახე და მხოლოდ დაუ ბიხის შემდეგ უსური. მდინარესთან ახლოს არაერთი დასახლებული პუნქტი მდებარეობს. უმეტესი ნაწილი აქედან სოფლებია.

გეოგრაფიული მახასიეთებლები
უსურის სიგრძე 897 კილომეტრია, აუზის ფართობი კი 193 000 კვადრატული კილომეტრი. მდინარის სათავე ოლგინსკის რაიონში, სიხოტე-ალინის მთათა სისტემაში, მთა თოვლიანის ფერდობებზე მდებარეობს. უსურის უდიდესი ნაწილი ბარის მდინარედ ითვლება (დინება მხოლოდ შუაწელზე ხვდება კლდოვან მთებს და სწრაფდება). მდინარე ზოგ ადგილას დატოტვილია, რამდენიმე ადგილზე მასზე კუნძულებიც არსებობს.

ჰიდროლოგია
მდინარის ძირითად საკვებ წყაროს წვიმის წყალი წარმოადგენს (დაახლოებით 60%), დიდთოვლობისას თოვლის წილი 30-35%-ს აღწევს, დანაჩენი ნაწილი მიწისქვეშა წყლებზე მოდის. მარტის ბოლოდან აგვისტომდე წყალდიდობების საწყისი თოვლის დნობაა, შემდეგ კი გადაუღებელი წვიმები. საშუალო წლიური ჩამონადენი ზემო წელში 143 მ³/წმ-ია, შუა წელში — 230 მ³/წმ, შესართავამდე 147 კილომეტრის დაშორებით კი 1150 მ³/წმ; მაქსიმალური ხარჯი შუაწელზე 10 300 მ³/წმ-ია, ქვემო წელზე კი 10 520 მ³/წმ. უსურის ახასიათებს ხშირი და დამანგრეველი წყალდიდობები. ყოველი წლის ნოემბრერში იყინება და მხოლოდ აპრილში დნება.

შენაკადები
მდინარეს მარცხნიდან ერთვის არსენევკა, დრაგუჩინა, სუნგაჩა და მულინხე, ნაოლიხე. მარჯვნიდან კი ჟუავლიოვკა, დიდი უსური, ბიკინი, შივკი, ბირა, პოდხორიონოკი, ხორი, კია, ჩირკი და კაბარგა. ზედა დინების მთავარი შენაკადებია: იზვილინკა, საკოლოვკა, მატვეევკა, კამენკა და პავლოვკა.

ბიოსამყარო
უსური ერთ-ერთი იმ მდინარეთაგანია, რომელსაც მრავალფეროვანი ბიოსამყარო აქვს. ის აერთიანებს უდიდესი რაოდენობის სახეობების თევზებს. სუფთა, ცივ, გამჭვირვალე წყალში მცხოვრები თევზებს — ტაიმენებს, ლენოკებს, ხარიუსებს შეუძლიათ იარსებონ ისეთი თბილი, ტალახიანი წყლის მოყვარულ თევზებთან, როგორებიცაა კარასები, სოლდატოვის ლოქოები, კობრები და სქელშუბლები.

ისტორიული ფაქტები
1655 წელს პირველად ევროპელმა ონუფრია სტეფანოვამ მდინარის სათავეს მიაღწია. 1969 წელს საბჭოთა სოციალური რესპუბლიკების კავშირსა და ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკას შორის სასაზღვრო კონფლიქტი მოხდა დამანსკის კუნძულისთვის. ამ მოვლენამ კუნძულთან ერთად მდინარეც ცნობილი გახადა. 1991 წლის 19 მაისს გადაწყდა, რომ კუნძული ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის იურისდიქციაში გადავიდოდა.
ჰაფეზ ასადი

ჰაფეზ ასადი ( დ. 6 ოქტომბერი, 1930, კარდახა, სირია — გ. 10 ივნისი, 2000, დამასკო, სირია) — სირიელი სახელმწიფო, პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე, სირიის პრეზიდენტი (1971–2000), პრემიერ-მინისტრი (1970–1971), პარტია ბაასის რეგიონული სარდლობის სირიის რეგიონული განყოფილების მდივანი, პარტია ბაასის გენერალური მდივანი (პროსირიული ფრაქცია) (1970–2000), სირიის თავდაცვის მინისტრი (1966–1972), გენერალი.

ბიოგრაფია
ჰაფეზ ასადი დაიბადა 1930 წლის 6 ოქტომბერს სოფელ კარდახაში, ალავიტების ოჯახში. 9 წლის ასადმა მიატოვა მშობლიურ სოფელი და სწავლა დაიწყო სოფელში, იგი თავისი ოჯახიდან პირველი ადამიანი იყო, რომელმაც სწავლა გადაწყვიტა. სკოლის დასრულების შემდეგ ჰაფეზ ასადს უნდოდა შესულიყო ბეირუთის წმინდა იაკობის უნივერსიტეტში და დაუფლებოდა ექიმის პროფესიას, მაგრამ მამამისს არ აღმოაჩნდა შვილის სწავლისათვის საკმარისი თანხა. ამის გამო, 1950 წელს იგი შევიდა ჰომსის სამხედრო აკადემიაში, აქ იგი გაეცნო მომავალ თავდაცვის მინისტრ მუსტაფა ტლასს. 1955 წელს ჰაფეზ ასადმა მიიღო ლეიტენანტის სამხედრო წოდება. სწავლის პერიოდში მოიგო საუკეთესო მფრინავის პრიზი და გააგზავნეს მეზეს სამხედრო აეროპორტში დამასკოსთან ახლოს.

1954 წელს სამხედრო გადატრიალების პერიოდში შეიარაღებული ძალები დაიშალა, სამხედრო გადატრიალებამ დაამხო ადიბ შიშექლის ხელისუფლება და ქვეყნის სათავეში დააბრუნა სამოქალაქო პრეზიდენტი ჰაშიმ ალ-ათასი, რომელიც 1955 წელს შეცვალა შუქრი კუათლიმ. ბაასის პარტიამ ანტიდასავლური იდეოლოგიის წინააღმდეგობის ხარჯზე დაახლოება დაიწყო კომუნისტურ პარტიებთან. 1955 წელს ჰაფეზ ასადი გააგზავნეს ეგვიპტეში ექვსთვიან წვრთნაზე. სუეცის კრიზისის დროს მან განახორციელა სადაზვერვო ფრენები ჩრდილოეთი და აღმოსავლეთი სირიის თავზე. 1957 წელს ასადი გაიგზავნა სსრკ-ში, სადაც შეისწავლა მიგ-17-ის პილოტირება.

1958 წელს ეგვიპტემ და სირიამ ჩამოაყალიბეს გაერთიანებული არაბული რესპუბლიკა, სირიაში ყველა პოლიტიკური პარტია დაიშალა და ოფიცერთა კორპუსმა მხარი დაუჭირეს კომუნისტებს. მიუხედავად მსგავსი ცვლილებებისა ჰაფეზ ასადი დარჩა სამსახურში, სწრაფად აიმაღლა სამხედრო წოდება და გააგზავნეს ეგვიპტეში, სადაც სწავლობდა ჰოსნი მუბარაქთან ერთად.

1963 წელს ასადმა მონაწილეობა მიიღო სამხედრო გადატრიალებაში, რომელმაც დაამხო ნაზიმ ალ-კუდსის ხელისუფლება. ასადი დაინიშნა სირიის სამხედრო-საჰაერო ძალების სარდლად. 1966 წელს ასევე მონაწილეობდა ამინ ალ-ჰაფიზის ხელისუფლების დამხობაში. ახალ მთავრობაში მიიღო თავდაცვის მინისტრის თანამდებობა.

1970 წლის სამხედრო გადატრიალების შემდეგ ხელისუფლებაში მოდის ქვეყნის პრაქტიკული მმართველი ჰაფეზ ასადი და პრეზიდენტის თანამდებობას იკავებს 1971 წლის 12 მარტიდან. ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ ასადმა რადიკალურად შეცვალა პარტიის პოლიტიკა. გაუმჯობესდა ურთიერთობა ისეთ ქვეყნებთან, რომლებსაც მათი მოწინააღმდეგები თვლიდნენ რეაქციონერებად. ცივი ომის პერიოდში იგი მხარს უჭერდა საბჭოთა კავშირს. ქვეყანაში დაამყარა ერთპარტიული სისტემა ძლიერი საპრეზიდენტო მმართველობით. ქვეყნის მმართველობა დაყო რელიგიური თვალსაზრისით: სუნიტი მუსულმანები ნომინალურად ხელმძღვანელობდნენ პოლიტიკურ ინსტიტუტებს, ხოლო ალავიტები - შეიარაღებულ ძალებს, დაზვერვასა და სპეცსამსახურებს.

გარდაცვალება
ჰაფეზ ასადი გარდაიცვალა 2000 წლის 10 ივნისს ლიბანის პრემიერ-მინისტრ სელიმ ჰოსთან სატელეფონო საუბრის დროს გულის შეტევით. 13 ივნისს დაკრძალეს მშობლიური სოფლის იმ მავზოლეუმში სადაც უკვე განისვენებდა მისი შვილი ბასილი.