iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აპაჩი

აპაჩი — ამერიკის მკვიდრი, კულტურად მონათესავე ტომების ჯგუფი, რომელიც ცხოვრობს ამერიკის შეერთებული შტატების სამხრეთ-დასავლეთ მხარეს და მოიცავს ჩირიკაუას, ხიკარილიას, ლიპანის, მესკალეროს, სალინეროს, კაიოვასა და დასავლეთ აპაჩის ტომებს. აპაჩის ტომი ნავახოს ტომის შორეული ნათესავია, რომლებთანაც აქვთ საზიარო სამხრეთ ათაბასკური ენები. აპაჩის თემი არსებობს ოკლაჰომაში, ტეხასში, ასევე რეზერვაციები არიზონასა და ნიუ-მექსიკოში. აპაჩის ხალხი გადაადგილდებოდა შეერთებული შტატების მთელ ტერიტორიაზე და სხვაგან, მათ შორის ურბანულ ცენტრებში. აპაჩის ხალხები პოლიტიკურად ავტონომიურები არიან, საუბრობენ სხვადასხვა ენებზე და გააჩნიათ განსხვავებული კულტურები.

ისტორიულად, აპაჩების სამშობლო მოიცავდა მაღალმთიანეთს, დაცულ და მორწყვად ველებს, ღრმა კანიონებს, უდაბნოებს, და სამხრეთის დიდ ვაკეებს, მათ შორის არის ის ადგილები, რაც დღეისთვის არის აღმოსავლეთი არიზონა, ჩრდილოეთი მექსიკა (სონორა და ჩიუაუა) და ნიუ-მექსიკო, დასავლეთი ტეხასი და სამხრეთი კოლორადო. ამ ადგილებს კრებითად ეძახიან აპაჩერიას. აპაჩის ტომები, საუკუნეების მანძილზე ებრძოდნენ ესპანელი და მექსიკელი ხალხების შემოსევას. მიიჩინევა, რომ აპაჩების პირველ თავდასხმას სონორაზე, ადგილი ჰქონდა გვიან მე-17 საუკუნეში. მე-19 საუკუნის შეტაკებებში, ამერიკულ-ინდიური ომების დროს, აშშ-ის ჯარებმა აღმოაჩინეს, რომ აპაჩემი იყვნენ სასტიკი მეომრები და ბრწყინვალე საომარი სტრატეგები.
შარლოტა (კვიპროსი)

შარლოტა (, ; დ. 28 ივნისი, 1444, ნიქოზია, კვიპროსი — გ. 16 ივლისი, 1487, რომი, იტალია) — კვიპროსის მეფე ჟან -ის ასული. კვიპროსის დედოფალი 1458-1464 წლებში. იერუსალიმისა და სომხეთის ტიტულარული დედოფალი, ასევე ანტიოქიის ტიტულარული მთავარი.

ბიოგრაფია
შარლოტა დაიბადა 1444 წლის 28 ივნისს ნიქოზიაში. იგი იყო კვიპროსის მეფე ჟან -ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ ელენე პალეოლოგინას უფროსი ქალიშვილი. მისი უმცროსი და, პრინცესა კლეოფა 1448 წლის ივნისში, შარლოტას მეოთხე დაბადების დღემდე სულ რამდენიმე დღით ადრე გარდაიცვალა. ამის გამო ჟანმა თავის მემკვიდრედ შარლოტა გამოაცხადა, თუმცა საფრთხეს ის წარმოქმნიდა, რომ შარლოტას მამას ბერძენი საყვარლისგან ჰყავდა უკანონო ვაჟიც, ჯეიმზის სახით, რომელიც მუდამ აცხადებდა ტახტზე პრეტენზიას.

პრინცესა შარლოტა ბიზანტიის სამეფო კარზე აღიზარდა, რის გამოც მის პირველ ენად ბერძნული იქცა. 1453 წელს, კონსტანტინოპოლის დაცემის შემდეგ იგი იძულებული გახდა კვიპროსში დაბრუნებულიყო, სადაც ისწავლა ფრანგული, იტალიური და ლათინური, თუმცა მთელი თავისი ცხოვრება იგი მხოლოდ ბერძნულად საუბრობდა.

1456 წელს შარლოტა ანტიოქსიის მთავარი გახდა. იმავე წელს იგი დაქორწინდა ინფანტ ჟუან პორტუგალიელზე, პორტუგალიის მეფე ჟუან -ის შვილიშვილზე, რომელიც ქორწინებიდან ერთ წელიწადში, 1457 წელს უშვილოდ გარდაიცვალა.

1458 წლის 28 ივლისს გარდაიცვალა შარლოტას მამაც, მეფე ჟან , რითაც იგი კვიპროსის დედოფალი გახდა. მან იცოდა, რომ მემკვიდრის გაჩენით ტახტს გაიმყარებდა და თანაც, გვედით მამაკაცი ქვეშევრდომების დამორჩილებაში დაეხმარებოდა. ამ მიზნით, 1459 წლის 7 ოქტომბერს დედოფალი შარლოტა მეორედ დაქორწინდა ჟენევის გრაფ ლუდოვიკო სავოიელზე. ეს ქორწინება გენუელთა შუამავლობით შედგა, რომელთაც არ აწყობდათ კვიპროსის ტახტზე ვენეციის მომხრე ჯეიმზის ასვლა.

1460 წელს ნიქოზიას ეგვიპტის სულთან საიფ ად-დინ ინალის მამლუქებმა შემოარტყეს ალყა. დედოფალი შარლოტა და მისი მეუღლე სასწრაფოდ გაიქცნენ კირენიაში. 1463 მამლუქებმა კირენიიც ციხესიმაგრესაც შემოარტყეს ალყა, რის გამოც მეფე-დედოფალმა დატოვა კვიპროსი და რომში, პაპ პიუს -თან გაიქცნენ. ამით ისარგებლა შარლოტას ნახევარ-ძმამ, ჯეიმზ -მ და თავი კვიპროსის მეფედ გამოაცხადა. ამ დროს შარლოტა სულ 24 წლის იყო.

მოგვიანებით შარლოტამ დატოვა რომი და კუნძულ როდოსზე გადასახლდა, სადაც თავისი მეორე სამეფო კარი შექმნა. პაპის დახმარებით მან რამდენჯერმე სცადა ტახტის დაბრუნება, მაგრამ ამაოდ. 1473 წელს ჯეიმზ გარდაიცვალა, რის გამოც კვიპროსს რეგენტის სტატუსით მისი ქვრივი, ვენეციელი დედოფალი კატერინა კორნარო მართავდა, რომელმაც მალევე გააჩინა ახალი მეფე, ჯეიმზ . პატარა მეფე ერთ წელიწადში გარდაიცვალა და მიიჩნევა, რომ იგი შარლოტამ მოაწამლინა, რათა ტახტი დაებრუნებინა, თუმცა კვიპროსელებმა მოღალატე დედოფალს აღარ მისცეს ტახტი და ტახტზე კატერინა კორნარო დასვეს.

1482 წელს მისი მეორე ქმარიც გარდაიცვალა, ისე, რომ შარლოტას შვილი არ დარჩენია. 1483 წელს შარლოტამ დატოვა როდოსი და კვლავ რომში, პაპ სიქსტუს -ს შეაფარა თავი. რომში იგი პიაცა სკოსავალიში ცხოვრობდა, სადაც მას ასევე დევნილობაში მყოფმა ბოსნიის დედოფალი კატერინა ბოსნიელი მასპინძლობდა. მოგვიანებით შარლოტამ ნეაპოლის მეფე ფერდინანდ -ის უკანონო ვაჟი, ალფონსო იშვილა და საკუთარი ვაჟივით ზრიდა.

დედოფალი შარლოტა გარდაიცვალა 1487 წლის 16 ივლისს რომში, 43 წლის ასაკში. იგი დაკრძალეს წმინდა პეტრეს ბაზილიკაში, მისი დაკრძალვის ცერემონიალი კი თავად პაპმა ინოკენტი -მ ჩაატარა.
ხალიბიის ბეილიქი

ხალიბიის ბეილიქი — მცირე თურქმანული სამთავრო (ბეილიქი), რომელიც და საუკუნეებში ჩრდილოეთ ანატოლიაში მდებარეობდა.

ისტორია
ტრაპიზონის იმპერატორის იოანე კომნენოსის მმართველობის დროს (1280–1284) თურქებმა დაიპყრეს ხალიბია რეგიონი თანდათან მომთაბარე თურქული მოდგმის ჩეპნის ტომმა აითვისა. საუკუნეში რეგიონი მონღოლთა ბატონობის ქვეშ მოექცა, შემდეგ ერეტნის ბეილიქს დაემორჩილა. მონღოლთა იმპერიაში დაწყებული შინა აშლილობის (1335–1336) დროს ბეილიქმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. ხალიბიის პირველი ბეგი (მთავარი) ბაირამი გახდა. ბაირამი ტრაპიზონის იმპერიის წინააღმდეგ ბრძოლებში აქტიურად მონაწილეობდა. 1348 წელს, მოკავშირე ბეგებთან ერთად ქალაქი ტრაპიზონი ალყაში მოაქცია, თუმცა კოალიციური არმია მალევე დამარცხდა. ბაირამის გარდაცვალების თარიღი უცნობია, თუმცა ტრაპიზონის იმპერიის ქრონიკების თანახმად ხაჯი ემირი 1357 წელს თავს დაესხა მაჩხას. შესაძლოა ვივარაუდოთ, რომ ამ პერიოდში ბეილიქის მმართველი ბაირამის ვაჟი, ხაჯი ემირია. 1358 წელს, ხაჯი ემირი ტრაპიზონის იმპერატორის ბასილის (მმ. 1332–1340) ქალიშვილთან, თეოდორასთან ქორწინდება და დინასტიურ კავშირს ამყარებს ტრაპიზონის იმპერიასთან. თუმცა ეს არ აკავებს მას და 1361 წელს, კერასუნტის (დღევანდელი გირესუნი) დაპყრობის მიზნით წარუმატებელ ლაშქრობას იწყებს. მოგვიანებით კავშირი დაამყარა ერეტნას დიდ ვეზირთად, ყადი ბარჰან ად-დინთან, ვისი დახმარებითაც 1380 წელს იპყრობს კოტიორას (დღევანდელი ორდუ). ბეილიქის დედაქალაქი ესკიპაზარში გადავიდა (ორდუს გარეუბანი).

1386 წლის, 24 ოქტომბერს ემირი ტაჯ-ედინი 12,000-იანი ჯარით დაიძრა სულეიმანის წინააღმდეგ, ხალიბიაში შესვლის შემდეგ ტაჯ-ედინი ბრძოლაში დაიღუპა. 1387 წელს ხაჯი ემირი სნეული გახდა და ბეილიქი სამართავად მის ვაჟს სულეიმანს გადასცა. თუმცა, როცა ის გამოკეთდა შეეცადა მისი სამფლობელოს დაბრუნებას. ამან ბეილიქში მამასა და შვილს შორის სამოქალაქო ომი გამოიწვია. 1397 წელს სულეიმანმა დაიკავა კერასუნტი.

ყადი ბარჰან ად-დინის გარდაცვალების შემდეგ, სულეიმანმა ოსმალთა მორჩილება აღიარა. თუმცა ოსმალების ანგორის ბრძოლაში (1402) დამარცხების შემდეგ ბეილიქმა დროებით ისევ დამოუკიდებლობა მოიპოვა. საბოლოოდ ის 1427 წელს ოსმალეთმა დაიპყრო.
ელი კემპერი

ელისაბედ კლეირი კემპერი (; დ. 2 მაისი, 1980) — ამერიკელი მსახიობი და კომიკოსი. 2009 წლიდან 2013 წლამდე ელი კემპერი -ს კომედიურ სერიალ „ოფისი“-ში, მიმღები მოსამსახურის, კელი ერინ შენონის როლს ასრულებდა. ხოლო მოგვიანებით, -ის კომედიურ სერიალში, „მტკიცე კიმი შმიდტი“-ში, 2015 წლიდან 2019 წლამდე, მთავარი კიმი შმიდტის როლით თამაშობდა, მოგვიანებით, მას კომედიურ სერიალებში წამყვანი როლის შესრულების გამო ემი (ჯილდო) გადაეცა. იგი ასევე გადაღებულია ამერიკულ კომედიურ ფილმ „მეჯვარეები“-ში, (2011) და „21 ჯამფ სტრიტ“-ში (2012). კემპერმა 2018 წელს, თავისი პირველი ავტობიოგრაფიული წიგნი „ “ გამოსცა.

ადნრინდელი ცხოვრება
ელი კემპერი 1980 წლის 2 მაისს, კანზას-სიტიში, მისურის შტატში, აშშ-ში დაიბადა. არის დორონტი ენ დოტისა და დეივიდ ვუდს კემპერის მეორე შვილი. მამამისი მისურის ერთ-ერთი უმდიდრესი ოჯახის შვილი იყო, იგი იყო კომერციული ბანკის აღმასრულებელი დირექტორი კინზას-სიტიში. ელი კემპერი მილდრედ ლეინ კემპერის შვილიშვილია, რომლის სახელობის სამხატვრო მუზეუმიც არსებობს, მისურის შტატის ქალაქ სენტ-ლუისიში, ელის დიდი დიდი ბაბუა უილიამ კემპერი ცნობილი ბანკირი იყო.

კემპერი ამერიკული ტელევიზიის მწერალი კერი კემპერის უფროსი დაა. ეთნიკური წარმომავლობით კემპერი იტალიელი (ბაბუამისის მხრიდან), ინგლისელი, ფრანგი და გერმანელია. იგი ამერიკაში კათოლიკურ ეკლესიაში იზრდებოდა. 5 წლის ასაკში, ელი თავის ოჯახთან ერთად ქალაქ სენტ-ლუისიში გადავიდა საცხოვრებლად. მან დაამთავრა „“-ს ელემენტარული სკოლა, ხოლო სწავლა „ჯონ ბუროუზის“ სკოლაში გააგრძელა, სადაც იგი დაინტერესდა თეატრით და იმპროვიზაციული კომედიით. მისი ერთ-ერთი მასწავლებელი მსახიობი ჯონ ჰემი იყო, რომელთან ერთადაც იგი ხშირად იღებდა მონაწილეობას სკოლის სპექტაკლებში. სკოლაში იგი, ჰოკეის გუნდის მონაწილე იყო, თუმცა შემდეგ გადაწყვიტა რომ ყურადღება თეატრზე და სპექტაკლებზე გაემახვილებინა.

2002 წელს იგი გახდა „“-ის უნივერსიტეტის, ხელოვნების ბაკალავრიატი. ხოლო მოგვიანებით, მან სწავლა ოქსფორდის უნივერსიტეტში განაგრძო.

პირადი ცხოვრება
2012 წელს ელი კემპერს სასიყვარულო ურთიერთობა ამერიკელ კომიკოსთან და პროდიუსერთან მაიკლ კომენთან ჰქონდა, წყვილი 2012 წლის 7 ივლისს დაქორწინდა.

წყვილს ორი ვაჟიშვილი ჰყავს, რომლებიც შესაბამისად, 2016 წლის აგვისტოს და 2019 წლის სექტემბერს დაიბადნენ. მოგვიანებით კემპერმა, სატელევიზიო გადაცემა „ღამის შოუ სტეფან კოლბერთთან ერთად“-ში, თქვა რომ მისი ებრაელი მეუღლე თანახმა იყო რომ მათ შვილებს კათოლიკურ ეკლესიაში ესწავლათ.

2018 წელს კემპერმა პირველი აუდიოწიგნი, სახელად: „დღე მარლონ ბუნდოს ცხოვრებაში“ გამოაქვეყნა , ხოლო შემდეგ მსახიობმა ასევე გამოსცა თავისი პირველი ავტობიოგრაფიული წიგნი-„ “. 2019 წელს, იგი ამერიკული სატელევიზიო გადაცემის, ნიჭიერის მეთოთხმეტე სეზონის ჟიურის წევრი იყო.
მარია ტრაპიზონელი

მარია ტრაპიზონელი (; დ. თარიღი უცნობია, ტრაპიზონი, ტრაპიზონის იმპერია — გ. 17 დეკემბერი, 1439, კონსტანტინოპოლი, ბიზანტიის იმპერია) — კომნენოსების დინასტიის წარმომადგენელი. ტრაპიზონის იმპერატორ ალექსი -ის ასული. ბიზანტიის უკანასკნელი დედოფალი 1427-1439 წლებში როგორც იმპერატორ იოანე -ის მეუღლე.

ბიოგრაფია
მარიას დაბადების თარიღი უცნობია, თუმცა ცნობილია, რომ იგი ტრაპიზონში დაიბადა. იგი იყო ტრაპიზონის იმპერატორ ალექსი კომნენოსისა და მისი მეუღლის, დედოფალ თეოდორა კანტაკუზენეს ქალიშვილი.

1427 წლის სექტემბერში მარია მიათხოვეს ბიზანტიის იმპერატორ იოანე -ს, რითაც იგი ბიზანტიის ახალი დედოფალი გახდა. ცნობილია, რომ იმპერატორმა ტრაპიზონელებთან მოლაპარაკებები თავიდან ელჩების მეშვეობით აწარმოა, თუმცა საბოლოოდ, 1427 წლის აგვისტოს ბოლო დღეს იოანე გემით თავად ჩავიდა ტრაპიზონში და დაამთავრა მოლაპარაკებები. როგორც ცნობილია, კონსტანტინოპოლში მას ხშირად მარია კანტაკუზენეს უწოდებდნენ, რადგან იგი ძალიან ჰგავდა თავის დედას. აღსანიშნავია, რომ დედოფალი მარია აღწერილია როგორც ძალიან ლამაზი და სათნო ქალი, რის გამოც იმპერატორს იგი ძალიან უყვარდა. ამასთან, აღსანიშნავია, რომ კონსტანტინოპოლის პატრიარქი იოანე მას უწოდებდა „მარია, ტრაპიზონის იმპერატორ ალექსის ქალიშვილს“. აღსანიშნავია, რომ მარია იოანესათვის მესამე ცოლი იყო, რადგან მისი პირველი ორი მეუღლე: ანა მოსკოველი და სოფია მონფერატელი უშვილოდ გარდაიცვალნენ და იმპერატორმა მასზე მემკვიდრის გასაჩენად იქორწინა.

ცნობილია, რომ როდესაც 1432 წელს ბურგუნდიელმა პილიგრიმმა ბერტრანდონ დე ლა ბროკიერმა დედოფალი მარია კონსტანტინოპოლში ვიზიტისას დაინახა, განადიდა მისი სილამაზე და თავის დღიურში ასეთი რამ ჩაწერა: „მე ძალიან მეწყინა, როდესაც გავიგე, რომ მას პორტრეტები არ ჰქონია, თუმცა არც ყოფილა ამის საჭიროება, რადგან მისი სილამაზე მათ გარეშეც დაატყვევებს ყველას.“

1437 წლის ნოემბერში დედოფალ მარიას შეხვდა ესპანელი მოგზაური პერო ტაფური, რომელმაც აღნიშნა, რომ დედოფალი ყოველდღიურად აოცებდა მნახველებს. პერო ტაფური აგრეთვე წერს მარიას ძმაზე, ალექსანდრეზე, რომელზეც ასეთ რამეს ამბობს: „იგი მშობლიური ქალაქიდან გადაასახლეს თავის დასთან, დედოფალთან, თუმცა როგორც ამბობენ, მისი ურთიერთობა მასთან კვლავ არაკეთილსინდისიერია.“ რამდენიმე თვეში პერო ტაფური კვლავ დაბრუნდა კონსტანტინოპოლში, სადაც მისივე თხოვნით იმპერატორმა იოანემ მას აია-სოფიას ტაძარი დაათვალიერებინა, სადაც მათთან ერთად იმყოფებოდნენ დედოფალი მარია და მისი ძმა, ალექსანდრე კომნენოსიც.

მარიასა და იოანეს ქორწინება სულ თორმეტ წელს გაგრძელდა, თუმცა მემკვიდრე არ დაბადებულა. დედოფალი მარია 1439 წლის 17 დეკემბერს გარდაიცვალა კონსტანტინოპოლში, რა დროსაც მისი ქმარი, იმპერატორი იოანე ფლორენციაში იმყოფებოდა ფერარა-ფლორენციის საეკლესიო კრებაზე. როგორც ცნობილია, იმპერატორმა უარი თქვა სხვა ცოლის შერთვაზე და იგი 1448 წელს გარდაიცვალა უშვილოდ, რის გამოც ტახტი მისმა ძმამ, კონსტანტინე -მ დაიკავა, რომლის დროსაც დაეცა კონსტანტინოპოლი და ბიზანტიამ არსებობა შეწყვიტა, რის გამოც მარია ბიზანტიის ისტორიაში უკანასკნელი დედოფალი იყო.
ბაკო საჰაკიანი

ბაკო სააკის ძე სააკიანი (დ. 30 აგვისტო, 1959, სტეფანაკერტი, მთიანი ყარაბაღი, სსრკ) — სომეხი პოლიტიკოსი და სამხედრო მოღვაწე. იგი არის მთიანი ყარაბაღის დე-ფაქტო რესპუბლიკის მესამე პრეზიდენტი. პირველი ვადით პრეზიდენტად აირჩიეს 2007 წლის 19 ივლისს, ხოლო მეორე ვადით – 2012 წლის 19 ივლისს. სააკიანი 1990-2007 წლებში მსახურობდა მთიანი ყარაბაღის არმიაში. არის მთიანი ყარაბაღის ომის ვეტერანი.
ამირან გამყრელიძე

ამირან გამყრელიძე (დ. 24 იანვარი, 1951, თბილისი) — ქართველი იმუნოლოგი, საქართველოს ჯანმრთელობის დაცვის მინისტრი 2001 წლის 29 დეკემბრიდან 2003 წლის 27 ნოემბრამდე.

დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის ყოფილი გენერალური დირექტორი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, საქართველოს უნივერსიტეტის სრული პროფესორი.

ევროპის ალერგიისა და კვლევითი იმუნოლოგიის აკადემიის წევრი, ჯანდავის მსოფლიო ორგანიზაციის პროგრამების კოორდინატორი საქართველოში.

ბიოგრაფია
ამირან გამყრელიძე დაიბადა 1951 წლის 24 იანვარს თბილისში. სწავლობდა თბილისის №4 საჯარო სკოლაში. 1974 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტი. 1978 წელს დაინიშნა იმავე ინსტიტუტის ალერგოლოგიის კათედრის უფროსს ლაბორანტად; 1991-1996 წლებში იყო სამედიცინო უნივერსიტეტის კვლევითი და ექსპერიმენტული მედიცინის ინსტიტუტის ალერგიულ დაავადებათა ეპიდემიოლოგიისა და კვლევითი იმუნოგენეტიკის განყოფილების გამგე. 1988-1996 წლებში თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის კლინიკური და
ექსპერიმენტული მედიცინის ინსტიტუტის ალერგიულ დაავადებათა ეპიდემიოლოგიისა და იმუნოგენეტიკის დეპარატამენტის უფროსი; 1995-1997 წლებში მუშაობდა ჯანდაცვის მართვის ნაციონალური ცენტრის დირექტორად.

1997-2001 წლებში იყო საქართველოს ჯანმრთელობისა დაცვის მინისტრის პირველი მოადგილე; 2001-2004 წლებში — მინისტრი.

2013 წლის 7 თებერვლიდან გამყრელიძე იყო დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრის გენერალური დირექტორი. 2022 წლის 5 აგვისტოს თანამდებობა დატოვა.

გამყრელიძეს ეკუთვნის შრომები ჯანდაცვის ორგანიზაციის, სამედიცინო განათლების, აქტუალური სამეცნიერო საკითხებისა და საქართველოს ჯანდაცვის განვითარების შესახებ. თბილისობასთან დაკავშირებით, 2020 წლის 3 ოქტომბერს, -19-ის პანდემიასთან მებრძოლ რვა ექიმთან ერთად თბილისის საპატიო მოქალაქის წოდება მიენიჭა.

ჰყავს მეუღლე — ექიმი-ჰემატოლოგი მარინე კვეზერელი-კოპაძე და ორი შვილი — ნიკოლოზი და თამარი.
იმანდრა

იმანდრა — ტბა რუსეთში, მურმანსკის ოლქში. მდებარეობს კოლის ნახევარკუნძულის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, მყინვარულ-ტექტონიკურ ქვაბულში, ზღვის დონიდან 126,7 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 876 კმ², საშუალო სიღრმე 16 მ, მაქსიმალური სიღრმე 67 მ. ბევრია ხმელეთში ღრმად შეჭრილი ყურე, მხოლოდ ჩრდილოეთ ნაწილში არსებული აღმოსავლეთი ნაპირია სწორი. ვრცელდება მონჩეტუნდრას, ჩუნატუნდრასა და ხიბინებს შორის.

უხვადაა კუნძულები, სულ 140-ზე მეტი კუნძულია, რომელთაგან უდიდესია კუნძული ერმი, რომლის ფართობია 26 კმ². იმანდრა შედგება 3 ნაწილისაგან: ჩრდილოეთი ანუ ხიბინსკაია-იმანდრა (ფართობია 328 კმ², სიგრძე დაახლოებით 55 კმ, სიგანე 3-5 კმ); ცენტრალური ანუ ეკოსტროვსკაია-იმანდრა (ფართობი 351 კმ², სიგანე დაახლოებით 12 კმ) და დასავლეთი ანუ ბაბინსკაია-იმანდრა (ფართობი 133 კმ²). ჩრდილოეთი და ცენტრალური იმანდრა დაკავშირებულია 700 მ სიგანის ეკოსტროვსკაიას სრუტით, ხოლო დასავლეთი იმანდრა ცენტრალურთან მოკლე სრუტით შიროკაია-სალმა.

ორივე აღნიშნული სრუტე ავტოგზის მ-18 „კოლა“ აშენების გამო ნაწილობრივ ჯებირებითაა მოყრილი. ამ ღონისძიებამ მნიშვნელოვნად შეამცირა წყალცვლა იმანდრის სამ ნაწილს შორის და ფაქტობრივად ტბა სამ ნაწილად დაიყო. ტბის აღმოსავლეთ ნაწილს ბევრი მდინარე ერთვის, რომლებიც რთულ ტბიურ-მდინარეულ სისტემას ქმნიან. საერთო ჯამში ტბას დაახლოებით 20 მდინარე ერთვის. ცენტრალური იმანდრიდან სათავეს იღებს მდინარე ნივა.

ტბა საზრდოობს თოვლისა და წვიმის წყლით. მაღალი დონეა ივნისის ბოლოს, დაბალი — აპრილში; იყინება ნოემბერში, ყინულისგან თავისუფლდება მაისში. ტბა მშფოთვარეა. იმანდრის წყლები გამოირჩევა მაღალი გამჭვირვალობით (11 მ-მდე). მდიდარია თევზით, მოიპოვება: სიგი, ჰარიუსი, გოჭალა და სხვა. 1952 წელს მდინარე ნივაზე ნივა ჰეს-1-ის შექმნის შედეგად იმანდრა გახდა მრავალწლიანი რეგულირების წყალსაცავი. გამოიყენება აგრეთვე ხე-ტყის დასაცურებლად და წყალმომარაგებისათვის. იმანდრის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზეა ქალაქი მონჩეგორსკი.
ზაჰლა

ზაჰლა — ქალაქი ლიბანის ცენტრალურ ნაწილში, ბექაას მუჰაფაზის ადმინისტრაციული ცენტრი. 79,8 ათასი მცხოვრები (2007). მდებარეობს ბექაას ხეობის ტერასულ კალთებზე, ზღვის დონიდან 960 მეტრზე, ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ (ბექაას ხეობის გაყოლებაზე) და დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ (ბეირუთიდან დამასკოსკენ) მიმავალ სატრანსპორტო მაგისტრალების გადაკვეთის ადგილზე. სატრანსპორტო კვანძი.

ისტორია
ჩამოყალიბდა – საუკუნეების მიჯნაზე როგორც სავაჭრო-სახელოსნო ქალაქი ქრისტიანული (დიდი ნაწილი მარონიტები) მოსახლეობის სიჭარბით იმ რეგიონში, სადაც მოსახლეობას ძირითადად მუსლიმი შიიტები წარმოადგენდნენ. 1777 და 1791 წლებში ზაჰლა გაიძარცვა და დაიწვა თურქ მებრძოლებსა და ადგილობრივი ამირების რაზმებს შორის შეტაკებების დროს. საუკუნეში ქალაქი სარგებლობდა მნიშვნელოვანი ავტონომიით, ჰქონდა საკუთარი დროშა და ჰიმნი. დიდი ზიანი მოიტანა დრუზებსა და მარონიტებს შორი მომხდარმა კონფლიქტმა (1860). საუკუნის მეორე ნახევარში აღორძინდა მისი სავაჭრო მნიშვნელობა, 1885 წელს რკინიგზით დაუკავშირდა ბეირუთს. 1975–1976 წლების სამოქალაქო კონფლიქტის დროს ზაჰლაში შეიქმნა მარონიტ შეიარაღებულ ფორმირებათა (ფალანგისტთა) გამაგრებული ბაზა. 1981 წელს ქალაქი სირიის არმიის მიერ ალყაში მოექცა, რომლის ხელმძღვანელობა ბექაას ხეობაში საკუთარი პოზიციების გამაგრებისკენ მიისწრაფოდა ისრაელთან წინააღმდეგობის გასაწევად. როგორც მსხვილი მარონიტული ცენტრი არსებით როლს თამაშობს ლიბანის პოლიტიკურ ცხოვრებაში.

ეკონომიკა
ზაჰლა არის ტურიზმის, ვაჭრობის, საბანკო საქმისა და სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის წარმოების ცენტრი. ქალაქშია მსუბუქი და კვების მრეწველობის საწარმოები. სამთო-კლიმატური კურორტი.

ღირსშესანიშნაობები
– საუკუნეების და ეკლექტიკის პერიოდი (მთავრობის სახლი, 1885; სასტუმრო „კადრი“, 1906) დამახასიათებელი შენობებიდან შემონახულია ეკლესიები: საიედით ზალზალის (1700), წმინდა ილიას (1720), ნაჟდატის ღვთისმშობლის მონასტერი ( საუკუნე; ყველაზე მაღალი სამრეკლო ლიბანში), წმინდა ილია ატ-ტუვაკის მონასტერი (1755).

ქალაქის სიახლოვესაა სირიულ-ფინიკური ტაძარი სოფელ ნიჰაში, ძველ რომაულ ტაძართა ნანგრევები ფურზოლში, ჰუსნ-ნიჰაში, კფარ-ზაბადში.

დაძმობილებული ქალაქები
ბელუ-ორიზონტი, ბრაზილია (1974).
ელენა კუზა

ელენა კუზა (; დ. 17 ივნისი, 1825, იასი, რუმინეთი — გ. 2 აპრილი, 1909, პიატრა-ნიამცი, რუმინეთი) — მოლდოველ-რუმინელი არისტოკრატი და ფილანთროპი. ვლახეთისა და მოლდოვეთის მთავარი 1859-1866 წლებში როგორც ალექსანდრუ იოან კუზას მეუღლე.

ბიოგრაფია
ელენა დაიბადა 1825 წლის 17 ივნისს ქალაქ იასში, მოლდოვის პროვინციაში, თანამედროვე რუმინეთში. იგი იყო ადგილობრივი დიდგვაროვნისა და მაღალჩინოსნის, იორდაქე როსეტისა და მისი ცოლის, ასევე არისტოკრატ ეკატერინა სტურძას ქალიშვილი. 1844 წელს იგი დაქორწინდა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ლიდერ ალექსანდრუ იოან კუზაზე, რომელთანაც მანამდე სასიყვარულო ურთიერთობა ჰქონდა. ქორწილიდან სულ მალე გაირკვა, რომ ელენას არ შეეძლო ბავშვის გაჩენა, მაგრამ ალექსანდრუ ამის გამო არ გასცილებია. მოგვიანებით იგი ალექსანდრუს ორ ვაჟს ისე ზრდიდა, როგორც საკუთარ შვილებს. აღსანიშნავია, რომ მის ქმარს ეს ბავშვები თავისი საყვარლის, ელენა მარია კატარგიუ-ობრენოვიჩისაგან ჰყავდა.

იგი ყოველთვის თავისი ქმრის ერთგული იყო და აქტიურად მონაწილეობდა სოციალურ-პოლიტიკურ ცხოვრებაში. მან თავისი ფელანთროპული ხასიათი მას შემდეგ გამოავლინა, რაც 1848 წელს ქვეყნიდან გააპარა მოლდოვის რევოლუციურ მოძრაობაში გაერთიანებული პირები, რომელთაც ელენას ბიძაშვილი, მთავარი მიხაილ სტურძა ერთიანად აპატიმრებდათ. მას შემდეგ, რაც მისმა მეუღლემ საყვარელი გაიჩინა ელენა ღრმა დეპრესიაში ჩავარდა და დაუყოვნებლივ გაემგზავრა პარიზში, საფრანგეთში, საიდანაც იგი მხოლოდ 1853 წელს, ელჩის შუამავლობით დაბრუნდა. ამის მიუხედავად, ალექსანდრუ იოან კუზამ თავისი საყვარელი ელენა მარია თავისთან დაიტოვა, რომელიც მომავალში სერბეთის მთავარ მილან ობრენოვიჩის დედა გახდა.

1859 წლის 24 იანვარს ჩამოყალიბდა ვლახეთისა და მოლდოვის გაერთიანებული სამთავრო, რომლის ტახტიც ალექსანდრუ იოან კუზამ დაიკავა, რითაც ელენა რუმინეთ-მოლდოვეთის ისტორიაში პირველი კონსორტი გახდა.

საბოლოოდ ელენა ძალიან დაღალა ქმრის გაუთავებელმა ღალატმა, რის გამოც 1862 წელს იგი მეორედ გადასახლდა პარიზში, სადაც იგი საკმაოდ დიდ ხანს დარჩა. საფრანგეთიდან იგი მინისტრ ვასილი ალეშანდრის თხოვნით დაბრუნდა, რომელიც გულმოდგინედ ცდილობდა მთავრის ოჯახში არსებული სკანდალის მოგვარებას. როგორც სახელმწიფოს მეთაურის მეუღლე, ელენა აქტიურად იყო ჩაბმული საქველმოქმედო საქმიანობაში. იგი პატრონობდა ობლებს, ქვრივებსა და შემდეგში ქმრის უკანონო შვილებსაც.

1866 წლის 11 თებერვალს რუმინელებმა მისი ქმრის მმართველობის წინააღმდეგ სახელმწიფო გადატრიალება მოაწყვეს, რა დროსაც ელენა თავის სასახლეში იზოლირებული აღმოჩნდა ამბოხებულთა მიერ. ეს რთული ღამე ელენამ თავის დაუძინებელ მტერთან, მარია ელენა ობრენოვიჩთან ერთად გადაიტანა. მოგვიანებით ქალბატონები ალექსანდრუ იოან კუზას შეუერთდნენ და დასავლეთ ევროპაში გაჰყვნენ გადასახლებაში. 1873 წელს, მეუღლის გარდაცვალების შემდეგ, ელენამ ყველაფერი გააკეთა, რათა მისი ვაჟები რუმინეთში დაებრუნებინა და თანამდებობები დაეკავებინათ. მოგვიანებით რუმინელებმა თავად ელენასაც დართეს დაბრუნების ნება, რის შემდეგაც იგი პიატრა-ნიამცში დასახლდა, სადაც გაატარა დარჩენილი ცხოვრება და გარდაიცვალა 1909 წლის 2 აპრილს, 83 წლის ასაკში.
ელიზაბეთ ცუ ვიდი

ელიზაბეთ ცუ ვიდი , აგრეთვე ცნობილია როგორც დედოფალი ელიზაბეტა რუმინელი (; დ. 29 დეკემბერი, 1843, ნოივიდი, გერმანია — გ. 2 მარტი, 1916, ბუქარესტი, რუმინეთი) — გერმანელი არისტოკრატი და ვიდის პრინცესა. რუმინეთის მთავრის მეუღლე 1869-1881 წლებში და რუმინეთის პირველი დედოფალი 1881-1914 წლებში როგორც მეფე კაროლ -ის ცოლი.

ბიოგრაფია
ელიზაბეთი დაიბადა 1843 წლის 29 დეკემბერს გერმანიაში. იგი იყო ვიდის მთავარ ჰერმანისა და მისი მეუღლის, მარია ნასაუელის ქალიშვილი. დედის მხრიდან მისი ბიძა-დეიდა იყვნენ: ლუქსემბურგის დიდი ჰერცოგი ადოლფი და შვედეთისა და ნორვეგიის დედოფალი სოფია ნასაუელი. ასევე დედის მხრიდან, ელიზაბეთს ბიძაშვილ-დეიდაშვილებად ერგებოდნენ შემდეგი ევროპელი მონარქები: ლუქსემბურგის დიდი ჰერცოგი ვილემ , ნიდერლანდების დედოფალი ემა ცუ ვალდეკ უნდ პირმონტი და შვედეთის მეფე გუსტავ .

როდესაც თექვსმეტი წელი შეუსრულდა, ელიზაბეთი მოიაზრებოდა დიდი ბრიტანეთის ტახტის მემკვიდრის, უელსის პრინც ედუარდის საცოლედ (მომავალში მეფე ედუარდ ), რომელიც თავად დედოფალ ვიქტორიას უფროსი ვაჟი იყო. მათი საქორწინო მოლაპარაკებები მალევე ჩაიშალა და ვიქტორიამ თავისი ვაჟი დანიის მეფე კრისტიან -ის ქალიშვილ ალექსანდრა დანიელზე დააქორწინა.

1861 წელს, ბერლინში ელიზაბეთი დააქორწინეს პრინც კარლ ფონ ჰოენცოლერნ-ზინგმარინგენზე. 1869 წელს მისი ქმარი რუმინეთის მეფედ აირჩიეს კაროლ -ის სახელით, რითაც ელიზაბეთი რუმინეთის პირველი დედოფალი გახდა. აღსანიშნავია, რომ რუმინელები მას ელიზაბეტას უწოდებდნენ.

1870 წელს ბუქარესტში დედოფალმა თავისი ერთადერთი შვილი, პრინცესა მარია გააჩინა, რომელიც 1874 წელს, 3 წლის ასაკში გარდაიცვალა. ამის შემდეგ ელიზაბეთი აღარ დაორსულებულა.

1877-1878 წლებში რუმინეთმა ოსმალეთის იმპერიასთან დაიწყო ომი, რომელიც რუმინელთა ტრიუმფით დასრულდა. ამ პერიოდში დედოფალი ელიზაბეთი აფინანსებდა დაჭრილი ჯარისკაცების მკურნალობასა და გარდაცვლილების ოჯახების პატრონობას. ამის გამო მან რუმინელ ხალხში დიდი პოპულარობა მოიპოვა, რის გამოც მოგვიანებით დაარსდა დედოფალ ელიზაბეტას ორდენი. ამ დამსახურებისათვის მას გადაეცა ესპანეთის დედოფალ მარია ლუიზა პარმელის სახელობის ქალბატონების საპატიო ღირსების ორდენი. იგი ამ ორდენის რიგით 835-ე კავალერი გახდა. დედოფალი ელიზაბეთი დიდ დროს უთმობდა ლიტერატურასა და ხელოვნებას. გარდა გერმანულისა და რუმინულისა, მან კარგად იცოდა ინგლისური და ფრანგული. მისი მეოხებით რუმინულად ითარგმნებოდა პოემები, ნოველები, ისტორიები. ცნობილია, რომ მას აფორიზმების კოლექციაც კი ჰქონდა.

მას შემდეგ, რაც აშკარა გახდა, რომ დედოფალი მემკვიდრეს ვერ გააჩენდა, 1881 წელს კაროლ -მა თავისი ძმისწული, პრინცი ფერდინანდი იშვილა და ტახტის მემკვიდრედ გამოაცხადა. რუმინეთში ჩასულმა ფერდინანდმა მალევე გააბა რომანი დედოფალ ელიზაბეთის სეფექალ ელენა ვაკარეშკუსთან. ისინი მალე ისე დაახლოვდნენ, რომ ფერდინანდი ელენას ცოლად შერთვასაც აპირებდა, რის გამოც ელიზაბეთმა ელენა პარიზში გადაასახლა. ამის შემდეგ დედოფალი თავის შვილობილს ევროპაში სამოგზაუროდ გაჰყვა, რათა მისთვის საცოლე შეერჩიათ. არჩევანი დედოფალ ვიქტორიას შვილიშვილზე, პრინცესა მარია ედინბურგელზე შეაჩერეს, რომელიც ფერდინანდმა მალევე შეირთო ცოლად და მასთან ერთად დაბრუნდა რუმინეთში.

1914 წლის 10 ოქტომბერს კაროლ გარდაიცვალა, რის გამოც ტახტი ფერდინანდ -მა დაიკავა. ამ ამბიდან არც თუ ისე დიდი ხნის შემდეგ, 1916 წლის 2 მარტს, 72 წლის დედოფალი ელიზაბეთი ბუქარესტში გარდაიცვალა.