iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აღასი მამედოვი

აღასი აღაგიულ ოღლი მამედოვი (დ. 1 ივნისი, 1980, ბაქო, აზერბაიჯანის სსრ) — აზერბაიჯანელი მოკრივე. მსოფლიოსა და ევროპის ჩემპიონი, 2004 წლის ოლიმპიური თამაშებისა და მსოფლიო ჩემპიონატის მედალოსანი. 2002 წლამდე ის გამოდიოდა თურქეთის ნაკრებში, აღასი აგაგიულოღლუს სახელით.

2000 წელს, 20 წლის ასაკში, აღასიმ თურქეთის სახელით მოიგო ევროპის ჩემპიონატი, ფინალში დაამარცხა ევროპის ორგზის ჩემპიონი და მსოფლიოს ორგზის ჩემპიონი რუსი რაიმკულ მალახბეკოვი. სიდნეის ოლიმპიადაზე ის მეოთხეფინალში გავიდა, სადაც დამარცხდა (5-14) მომავალ ჩემპიონ კუბელთან გილერმო რიგონდოსთან. 2001 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე აღასი ფინალში გავიდა, მაგრამ იქ კვლავ გილერმო რიგონდოსთან დამარცხდა. 2000 წლის სიდნეის თამაშებზე იცავდა თურქეთის ნაკრების ღირსებას.

2001 წლის ბელფასტის მსოფლიო ჩემპიონატის შემდეგ აგასი თურქეთიდან ბრუნდება მშობლიურ აზერბაიჯანში, იბრუნებს ნამდვილ სახელს და 2003 წელს ბანგკოკში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე უკვე აზერბაიჯანის სახელით გამოდის. მეოთხედფინალში აღასი მამედოვი კვლავ გილერმო რიგონდოს ხვდება, მაგრამ ამჯერად ახერხებს მის დამარცხებას და საბოლოოდ აზერბაიჯანის კრივის ისტორიაში მსოფლიო ჩემპიონატზე პირველ ოქროს მედალს იგებს, ფინალში დამაჯერებლად დაამარცხა გენადი კოვალევი (17:8). 2001 წელს მოიგო ტუნისში გამართული ხმელთაშუა ზღვის თამაშები. ფინალში დაამარცხა ტუნისელი ჰასან ჯილასი.

2004 წელს აღასი აზერბაიჯანის ნაკრების რიგებში ათენის ოლიმპიურ თამაშებზე წავიდა სადაც ბრინჯაოს მედლის მოპოვება მოახერხა. 1/32 ფინალში დაამარცხა ავსტრალიელი ჯოელ ბრუნკერი. 1/16 ფინალში დაამარცხა ბულგარელი დეტელინ დალაკლიევი, ანგარიშით 35:16. მეოთხედფინალში დაამარცხა უკრაინელი მაქსიმ ტრეტიაკი, ანგარიშით 32:12. ნახევარფინალში ანგარიშით 17:29 დამარცხდა ტაილანდელ ვორაპოჯ პეტჩკუმთან. ამის შედეგად მამედოვმა მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი. 2004 წლის სექტემბერში აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ბრძანებულებით დაჯილდოვდა მედლით „პროგრესი“.

თუმცა, იმავე 2004 წელს, აღასი მძიმე ავტოავარიაში მოყვა, რა დროსაც მან თავის არეში მძიმე დაზიანება მიიღო. 2006 წელს მამედოვი დაუბრუნდა სპორტს, მაგრამ ვეღარ მოახერხა ასპარეზობის კვლავ მაღალ დონეზე გაგრძელება.

არის სპორტის დამსახურებული ოსტატი, „“-ის თანამშრომელი და საბაჟო სამსახურის კაპიტანი.

რესურები ინტერნეტში
-.
Chlorophyllum molybdites

— სოკოს სახეობა ქლოროფილუმის გვარისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს ამერიკას, ევროპას, აზიას, აფრიკასა და ავსტრალიას.

შხამიანი სოკოა. სიმპტომები მიმდინარეობს მძიმედ. იწვევს საჭმლის მომნელებელი სისტემის მოშლას, ღებინებასა და დიარეას. იზრდება ერთეულებად ან მცირე ჯგუფებად ტყის პირებში, ველობებზე, ბაღებში, პარკებში, მინდვრებზე და საძოვრებზე. ვიზუალურად ჰგავს წეროსწვივას გვარის რამდენიმე წარმომადგენელს.

სოკო პირველად აღწერა ამერიკელმა ბოტანიკოსმა გეორგ მეიმ 1818 წელს როგორც . მიმდინარე ბინომიალური სახელწოდება მიანიჭა ინგლისელმა მიკოლოგმა ჯორჯ მესიმ 1898 წელს.

აღწერა
ქუდის დიამეტრი — 7-30 სმ, ნორჩობაში სფეროსებრია, შემდგომში ზარისებრი ან თითქმის ბრტყელი, ხშირად ფართო ბორცვაკით ცენტრში. მშრალია, თეთრი ფერის, დაფარულია ვარდისფერ-ყავისფერი ან ყავისფერი, თავიდან მსხვილი, შემდგომში ქერცლისებრი საბურველის ნარჩენებით. ცენტრში ხშირად ყავისფერია.

რბილობი — ფაფუკი, თეთრი ფერის, ჰაერზე ფერს არ იცვლის, იშვიათად იღებს მოწითალო ელფერს, განსაკუთრებული სუნისა და გემოს გარეშე.

ჰიმენოფორი — ფირფიტებიანი, ფირფიტები თავისუფალი, თეთრადაა შეფერილი, ასაკთან ერთად იღებს ზეთისხილისფერ-მწვანე ან ნაცრისფერ-მწვანე ფერს, დაზიანებისას ყვითლდება ან ყავისფერდება.

ფეხის სიგრძე — 5-30 სმ, სისქე — 1-3 სმ, თითქმის ერთიანი ან ზევითკენ შევიწროებული, გლუვი, თეთრი ფერის, დაზიანებისას ყავისფერდება. საყელო განთავსებულია ფეხის ზედა მხარეს, რომელიც ხშირად მოძრავია ფეხის მიმართ, თეთრია, ასაკთან ერთად ყავისფერდება.

სპორების ფხვნილი —
მწვანე ან ნაცრისფერ-მწვანე. სპორები — 9-13×6-9 მკმ, კვერცხისებრი ან ელიფსისებური.

გავრცელება და ეკოლოგია
საპროტროფია. იზრდება ერთეულებად, ან მცირე ჯგუფებად ტყის პირებში, ველობებზე, ბაღებში, პარკებში, მინდვრებზე და საძოვრებზე. ხშირად ქმნის „ქაჯის წრეს“.

გავრცელების არეალი მოიცავს ამერიკას, ევროპას, აზიას, აფრიკასა და ავსტრალიას.

სეზონი — ზაფხულიდან შემოდგომამდე.

შხამიანობა
ჩრდილოეთ ამერიკაში, ყველაზე ხშირად მოხმარებადი შხამიანი სოკოა, რაც გამოწვეულია წეროსწვივას გვარის სოკოებთან მსგავსებით.

მისი სიმპტომები ძირითადად მოიცავს საჭმლის მომნელებელი სისტემის მოშლას, ღებინებასა და დიარეას. სიმპტომები იწყება სოკოს მიღებიდან 1-3 საათის შემდეგ. სიმპტომები მიმდინარეობს მძიმედ, განსაკუთრებით ბავშვებში, მიუხედავად ამისა, მისგან გარდაცვალების არცერთი ფაქტი არაა დაფიქსირებული.

ზოგიერთი ადამიანის შემთხვევაში, მოწამვლის სიმპტომები არ ვლინდება.

მსგავსი სახეობები
საკვები

შხამიანი

სამეცნიერო სინონიმები

გალერეა
ანდრანიკ კარაპეტიანი

ანდრანიკ ჰამლეტის ძე კარაპეტიანი (; დ. 15 დეკემბერი, 1995, სამახარი, სომხეთი — სომეხი ძალოსანი 77 კგ-მდე წონით კატეგორიაში. ევროპის ჩემპიონი, მსოფლიოსა და ევროპის ჩემპიონატების პრიზიორი.

ბიოგრაფია
ანდრანიკ კარაპეტიანი დაიბადა 1995 წლის 15 დეკემბერს, სომხეთის სოფელ სამახარში. 2011 წელს კარაპეტიანმა მსოფლიოსა და ევროპის ახალგაზრდული ჩემპიონატების ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა 69 კგ-მდე კატეგორიაში. მომდევნო წელს ანდრანიკ კარაპეტიანმა გააუმჯობესა შედეგი, გახდა მსოფლიოსა და ევროპის ჩემპიონი ახალგაზრდებს შორის 77 კგ-მდე კატეგორიაში.

2013 წლის 11 აპრილს ანდრანიკ კარაპეტიანი დისკვალიფიცირებული იქნა 2 წლით მას შემდეგ, რაც სპორტსმენის დოპინგის ტესტმა დადებითი პასუხი აჩვენა მეთილტესტოსტერონზე..

დისკვალიფიკაციის მოხდის შემდეგ კარაპეტიანი სპორტს დაუბრუნდა და თბილისში გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე კარგად გამოვიდა. მოახერხა თავის კატეგორიაში ბრინჯაოს მედლის მოპოვება.

ჰიუსტონში 2015 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე ანდრანიკ კარაპეტიანმა მეოთხე ადგილი დაიკავა, თუმცა ჩრდილოეთ კორეელი ძალოსნის კიმ კვან-სუნგის დოპინგისთვის დისკვალიფიკაციის შედეგად ბრინჯაოს მედალი კარაპეტიანს გადაეცა.

2016 წელს კარაპეტიანი 77 კგ-მდე კატეგორიაში ევროპის ჩემპიონი გახდა და რიო-დე-ჟანეიროში ოლიმპიური მედლის ერთ-ერთი პრეტენდენტი იყო, მაგრამ ვარჯიშის დროს სპორტსმენმა საშინელი ტრავმა მიიღო. წვერის წარუმატებლად დაწევა, სპორტსმენის იდაყვის სახსარი საპირისპირო მიმართულებით გადატრიალდა.

2019 წლის სექტემბერში, პატაიაში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე, ანდრანიკმა, 81 კგ-მდე წონით კატეგორიაში, ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა აკვრაში (168 კგ). შტანგის დაჭერისას მან წონის დაძლევა ვერ მოახერხა.

2021 წლის აპრილში, მოსკოვში გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე, 89 კგ-მდე წონით კატეგორიაში, ანდრანიკმა 365 კილოგრამით მესამე ადგილი დაიკავა და ევროპის ჩემპიონატის ბრინჯაოს მედალოსანი გახდა. აკვრაში მან ბრინჯაოს მედალი 170 კგ-ით მოიპოვა. 2017 წელს ტაიპეიში გამართულ ზაფხულის უნივერსიადაზე კარაპეტიანმა 85 კგ წონით კატეგორიაში მოახერხა ვერცხლის მედლის მოპოვება. ორჭიდში დაძლია 364 კგ და ერთი კილოგრამის სხვაობით ჩამორჩა პირველ ადგილზე გასულ ყაზახ ძალოსანს, დენის ულანოვს, რომელმაც ორჭიდის ჯამში 365 კგ დაძლია.
კავკასიის ალბანეთი (სასანიანთა პროვინცია)

კავკასიის ალბანეთი — სამეფო კავკასიის რეგიონში, რომელიც არსებობდა 252-636 წლებში, როგორც სასანიანთა იმპერიის ვასალი. შეიქმნა მას შემდეგ, რაც სასანიანებმა კავკასიური სამეფოები დაიმორჩილეს, ხოლო არსებობა შეწყვიტა არაბების შემოსევებისა და ისლამის გავრცელების შემდეგ.

ისტორია
252 წელს კასპიის ზღვისპირა კავკასიის ალბანეთის სამეფო მის მეზობელ იბერიისა და სომხეთის სამეფოებთან ერთად სასანიანთა სპარსეთის შაჰმა შაპურ -მა (240-270) დაიპყრო. განმათავისუფლებელი ამბოხებების თავიდან ასარიდებლად შაჰმა არ გააუქმა ალბანეთის სამეფო ხელისუფლება და იგი თავის ავტონომიურ სატრაპიად გამოაცხადა, თუმცა ალბანეთის მეფეს ამის შემდეგ მხოლოდ ნომინალური ძალაუფლება ჰქონდა. მეფეს შერჩენილი ჰქონდა მხოლოდ წოდებრივ-წარმომადგენლობითი ფუნქციები და გარკვეული სამოქალაქო პრივილეგიები, რელიგიური და სამხედრო ძალაუფლება კი ალბანეთში დანიშნულ სასანიანთა მარზპანს ეკუთვნოდა. 297 წელს სასანიანებსა და რომის იმპერიას შორის გაფორმდა ნისიბისის ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც იბერია და სომხეთის ნაწილი რომის მმართველობაში გადავიდა, თუმცა ალბანეთზე კონტროლი სასანიანებმა მთლიანად შეინარჩუნეს. სულ მალე ალბანთა კათალიკოსისა და მარზპანის რეზიდენციები პართავში გადავიდა. ვაჩეს გარდაცვალებას ალბანეთში უმეფობის 30-წლიანი პერიოდი მოჰყვა. საბოლოოდ სასანიანებმა აღადგინეს ალბანური მონარქია და მეფედ ვაჩაგანი დასვეს, რომელიც ვაჩეს ძმა და მეფე იეზდიგერდის ვაჟი იყო.

 საუკუნის დამლევს ალბანეთის მმართველი ძველი სამეფო დინასტია პართიელი მთავრების, მიჰრანიდების საგვარეულომ ჩაანაცვლა. ისინი თავს სასანიანთა შთამომავლებად აცხადებდნენ და მიიღეს არანშაჰის (იგივეა, რაც არანის შაჰი, რაც ირანულად ალბანეთის მეფეს ნიშნავს) წოდება. დინასტიამ სახელი მისი დამაარსებლის, მეფე მიჰრანის პატივსაცემად მიიღო. აღსანიშნავია, რომ მიჰრანიდებმა სამეფო ძალაუფლება 821-22 წლებამდე, ანუ მუსლიმთა ბატონობისასაც შეინარჩუნეს.

- საუკუნეებში ალბანეთი სასანიანების, ბიზანტიისა და ხაზარების საბრძოლო პოლიგონად იქცა. მესამე პერსო-თურქული ომისას ხაზარები შეიჭრნენ ალბანეთში და მათმა ლიდერმა თავი ალბანეთის ბატონად გამოაცხადა. მოგვიანებით იგი სპარსელებმა დაამხეს და ისევ ადგილობრივი ძალაუფლება აღადგინეს. ალბანელი მონარქები მმართველობას სასანიანებისათვის ხარკის ხდით ინარჩუნებდნენ. მას შემდეგ, რაც არაბებმა სასანიანთა სპარსეთი დაიპყრეს და ისლამზე მოაქციეს, ალბანეთიც მათ დაექვემდებარა და დაიწყო ისლამის გავრცელება.
ვუგარ ალეკპეროვი

ვუგარ ალეკპეროვი (დ. 5 იანვარი, 1981) — აზერბაიჯანელი მოკრივე და დამსახურებული მწვრთნელი. ვუგარ ალაკბაროვმა 2000 წელს ავსტრალიაში, სიდნეიში 2000 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. ის ასევე შევიდა ისტორიაში, როგორც პირველი აზერბაიჯანის პირველი წარმომადგენელი, რომელმაც ოლიმპიურ თამაშებზე მედალი მოიპოვა. ზაფხულის ოლიმპიური თამაშებზე მიღწეული შედეგებისთვის მიენიჭა მედალი „პროგრესი“.

ბიოგრაფია
ვუგარ ალეკპეროვი დაიბადა 1981 წლის 5 იანვარს ქალაქ მინგეჩაურში, აზერბაიჯანის დასავლეთით. 1994 წელს აკადემიურ ნიჩბოსნობაში ვუგარ ალაკბაროვმა აზერბაიჯანის ჩემპიონატი მოიგო. ერთი წლის შემდეგ ალაკბაროვმა მწვრთნელ რაშიდ მამედოვის ხელმძღვანელობით დაიწყო კრივში ვარჯიში და 1996 წლის აზერბაიჯანის ჩემპიონატზე ოქროს მედალი მოიპოვა. ალაკბაროვმა დაამთავრა მინგეჩაურის პოლიტექნიკური ინსტიტუტი 2000 წელს და ბაქოს სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2005 წელს.

2000 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები
2000 წლის სიდნეიში, ავსტრალიაში გამართულ ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე 75 კგ წონით კატეგორიაში მოიპოვა ბრინაჯოს მედალი. 1/32 ფინალში ანგარიშით 12:7 დაამარცხა დომინიკელთა რესპუბლიკის წარმომადგენელი ჯერსონ რაველო. 1/8 ფინალში დაამარცხა ავსტრალიერი პაულ მილერი. მეოთხედფინალში მისი მეტოქე იყო თურქი აქინ ქულოღლუ, რომელიც ანგარიშით 18:8 დაამარცხა. ნახევარფინალში დამარცხდა თამაშების მომავალ ჩემპიონთან, კუბელ ხორხე გუტიერესთან, ანგარიშით 9:19. 2000 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე ნაჩვენები შედეგებისათვის აზერბაიჯანის პრეზიდენტ ილჰამ ალიევის გადაწყვეტილებით დაჯილდოებული იქნა მედლით „პროგრესი“.

2004 წლის ათენის ოლიმპიური თამაშები
2004 წელს იასპარეზა საბერძნეთის დედაქალაქ ათენში გამართულ ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე. 1/16 ფინალში დაამარცხა ბერძენი მოკრივე სპირიდონ კლადოუხასი, ანგარიშით 18:14. 1/8 ფინალში დისკვალიფიცირებული იქნა სირიელ ნასირ ალ-შამისთან შეხვედრაში.

პატიმრობა
ვუგარ ალეკპეროვი 2008 წლის 16 მაისს დაკავებული იქნა შინაგან საქმეთა სამინისტროს ორგანიზებულ დანაშაულთან ბრძოლის მთავარი დეპარტამენტის თანამშრომლების მიერ. სისხლის სამართლის კოდექსის 182.3.2 მუხლი (გამოძალვა ძალადობის გამოყენებით), რომლითაც ვუგარს ბრალი წაუყენეს, გადაკვალიფიცირდა 322.2 მუხლზე (თვითნებობა (იგივე ქმედება ჩადენილი ძალადობის გამოყენებით ან მისი გამოყენების მუქარით) და შესაბამისად. ამ მუხლით ალაკპეროვს მიესაჯა 3 თვითა და 23 დღით თავისუფლების აღკვეთა. საპატიმრო დაწესებულება დატოვა 2008 წლის 10 სექტემბერს. ბრალად ედებოდა ბიზნესმენი კამრან გულიევისგან 10 000 აშშ დოლარის გამოძალვის მცდელობა.
ალიშ ლამბარანსკი

ალიშ ჯამილ ოღლუ ლამბარანსკი (: დ. 10 მაისი, 1914 წელი, ლანბარანი, ბარდას ოლქი, აზერბაიჯანის სსრ, სსრკ — გ. 1 მაისი, 1999 წელი, ბაქო, აზერბაიჯანი) — აზერბაიჯანელი სახელმწიფო მოღვაწე და ბაქოს მერი.

ბიოგრაფია
ალიშ ლემბერანსკი დაიბადა 1914 წლის 10 მაისს ბარდაში, აზერბაიჯანი. მან დაამთავრა აზერბაიჯანის სახელმწიფო ნავთობის აკადემიის ნავთობსაბადო ფაკულტეტი. 27 წლის ასაკში ლემბერანსკი დაინიშნა ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნის დირექტორად. დიდი სამამულო ომის დროს ის ნებაყოფლობით წავიდა ომში. 1943 წლის დასაწყისში ლემბერანსკი მძიმედ დაიჭრა ბრძოლაში. ამის შემდეგ ის დაბრუნდა ბაქოში და მუშაობა დაიწყო ნავთობგადამამუშავებელ ქარხანაში. საწვავის მოპოვებაში წარმატებული მუშაობისთვის მას სტალინის მედალი გადასცეს.

ამის შემდეგ ის ხელმძღვანელობდა აზერბაიჯანის ნავთობგადამამუშავებელ ქარხნების გაერთიანებას . მოგვიანებით ლამბარანსკი დაინიშნა ბაქოს მერად. ეს თანამდეგობა მას 1958 წლიდან 1966 წლამდე ეკავა. შემდეგ ის გახდა ბაქოს მთავარი ინჟინერ/არქიტექტორი. 1959 წელს ლემბერანსკი დაინიშნა ბაქოს ეროვნული დეპუტატების საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის თავმჯდომარედ.

ალიშ ლემბერანსკის ინიციატივით ბაქოში აშენდა მრავალი კულტურული ობიექტი და საცხოვრებელი სახლი. ასევე დაირგო ხეები და ბუჩქები, შეიქმნა ახალი პარკები და სკვერები. ბაქოს ბულვარი საფუძვლიანად განახლდა და გაფართოვდა.

1964 წელს დაინიშნა მოსკოვში მიკრობიოლოგიური ინდუსტრიის მთავარი ოფისის უფროსის მოადგილედ. ჯერ კიდევ 1960-იან წლებში ბაქოში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემა საცხოვრებლის ნაკლებობა იყო. 1969 წელს ჰეიდარ ალიევი გახდა რესპუბლიკის გუბერნატორი და ლემბერანსკის შესთავაზა რესპუბლიკაში მშენებლობის ხელმძღვანელობა. სიტუაციის შესაცვლელად და საბინაო პრობლემების გადასაჭრელად ლამბარანსკიმ შეკრიბა ქალაქის ლიდერებისგან შემდგარი გუნდი და მალევე შეიმუშავა საბინაო პრობლემის გადაჭრის გეგმა. მისი გეგმა იყო „მიკრორეგიონების“ შექმნა კომუნალური და სათამაშო მოედნებით. მან ასევე გააფართოვა ბაქოს ქუჩები და ძველი ტრამვაი ტროლეიებითა და მოტორიანი ავტობუსებით ჩაანაცვლა. ძველი, ერთსართულიანი შენობები დაანგრიეს, რათა ადგილი ყოფილიყო ახალი შენობებისთვის.

მის მიერ განხორციელებული სამშენებლო პროექტების სიაში შედის რესპუბლიკის სასახლე, გულუსტანის სასახლე, ოპერისა და ბალეტის თეატრი (როდესაც ის დაიწვა), აზერბაიჯანის მოზარდ მაყურებელთა სახელმწიფო თეატრი, ბაქოს კონდიციონერების ქარხანა, ღრმა წყლის ზღვის ქარხანა, სახელმწიფო ცირკი, ბაქოს საერთაშორისო საზღვაო სავაჭრო პორტის შენობა, მუსიკალური კომედიის თეატრი, მწვანე თეატრი და სხვა.

1970 წელს ალიშ ლემბერანსკი გახდა აზერბაიჯანის სსრ მინისტრთა საბჭოს ვიცე-თავმჯდომარე. იგი ხელმძღვანელობდა რესპუბლიკისთვის მნიშვნელოვანი ობიექტების მშენებლობას, მათ შორის, საყოფაცხოვრებო კონდიციონერების ქარხნის მშენებლობას ბაქოში.

ალიშ ლემბერანსკმა დაიწყო ბაქოში პირველად სკამების წარმოება. სკამები იმდენად პოპულარული გახდა, რომ ცნობილმა აზერბაიჯანელმა კომპოზიტორმა ტოფიგ გულიევმა, შექმნა კომპოზიცია სახელწოდებით ,,ბაქოს სკამები".

ლამბარანსკი მალევე გახდა პატივსაცემი პიროვნება ბაქოში. მას პატივისცემით და სიყვარულით ეძახდნენ „ჩვენს მერს“ ჩვეული წოდების, „ქალაქის აღმასრულებელი ხელისუფლების თავმჯდომარეს“ ნაცვლად.
მარია თემრიუკის ასული

მარია თემრიუკოვნა (; დ. 1544, ყაბარდია — გ. 1 სექტემბერი, 1569, ალექსანდროვი, რუსეთი) ― ჩერქეზი-ყაბარდოელი წარჩინებული პრინცესა, მთავარ თემრიუკის ასული. რუსეთის ცარიცა 1561-1569 წლებში, როგორც ივანე მრისხანეს მეორე ცოლი.

ბიოგრაფია
მარია დაიბადა 1544 წელს ყაბარდიის სამთავროში. მამამისი ერთ-ერთი მთავარი ყაბარდოელ-ჩერქეზი დიდებულის, თემრიუკი იყო. მარიას დედის ვინაობა უცნობია. აღსანიშნავია ისიც, რომ გათხოვებამდე მას კოჩენაი ბინტ თეიმური ერქვა.

მამამისი, როგორც ყაბარდოელთა ლიდერი, რომელსაც გამუდმებით უხდებოდა ყირიმელი და ნოღაელი თათრების შემოსევების მოგერიება, განსაკუთრებით დაუახლოვდა იმავე პრობლემის მქონე რუსეთის ცარ ივანე მრისხანეს. უკვე მას შემდეგ, რაც 1560 წლის 7 აგვისტოს ივანეს პირველი ცოლი, ცარიცა ანასტასია რომანოვნა გარდაიცვალა, თემრიუკმა გადაწყვიტა, რომ რუსეთთან კავშირი დინასტიური ქორწინებით უნდა გაემყარებინა, ამიტომაც თავისი ასული მოსკოვში გააგზავნა, რათა ცარს გაჰყოლოდა ცოლად.

მთავარი პრობლემა ის იყო, რომ, როგორც რუსული ფოლკლორიც მოგვითხრობს, ცარიცა ანასტასიამ გარდაცვალებამდე ქმარი მკაცრად გააფრთხილა, რომ წარმართზე არ ექორწინა. მიუხედავად ამისა, მარიას გარეგნობით მოხიბლულმა ივანემ მასზე ქორწინება მალევე მოისურვა, თუმცა არც პირველი ცოლის ანდერძი დაარღვია და ქორწილამდე მარია მართლმადიდებლად მონათლა. სწორედ ამ დროს ეწოდა მას მარია.

უკვე 1561 წლის 21 აგვისტოს, როდესაც წინამორბედი დედოფლის წლისთავიც გავიდა, ცარმა მარია თემრიუკოვნაზე იქორწინა, რითაც იგი რუსეთის ახალი ცარიცა გახდა. ამ დროს ივანე 31 წლის იყო, ხოლო მარია დაახლოებით 16/17-ის. ქორწინება სამეფო სასახლეში მხოლოდ მას შემდეგ შედგა, რაც ივანესა და პოლონეთის პრინცესა კატარინა იაგელონას შორის საქორწინო მოლაპარაკებები ჩაიშალა, რის შემდეგაც კატარინა შვედეთის მეფეზე დაქორწინდა.

ივანემ მალევე ძალიან ინანა მარიაზე დაქორწინება. როგორც აღმოჩნდა, ყაბარდიაში უბრალოდ აღზრდილმა მარიამ არ იცოდა წერა-კითხვა, არც დედოფლის შესაფერისი სამეფო მანერები ჰქონდა და ამასთან, ერთობ ფიცხი და შურისმაძიებელი იყო. იგი ვერასოდეს შეერწყა ბოლომდე მოსკოვურ ცხოვრების წესს და დიდად არც ივანეს ძეების, ივანესა და ფიოდორის დედინაცვლობით გამოირჩეოდა. 1563 წლის 21 მარტს თავად მარიამაც გააჩინა ვაჟი, რომელსაც მისი განსვენებული მამამთილის პატივსაცემად ვასილი დაარქვეს, თუმცა იგი იმავე წლის 3 მაისს გარდაიცვალა. აღსანიშნავია, რომ დედოფალი მარია სძულდათ მის ქვეშევრდომებს, რამეთუ მათი აზრით, იგი მანიპულატორი და ჯადოქარი იყო. მრავალი ისტორიკოსის მტკიცებით, სწორედ მარიამ უბიძგა თავის ქმარს, 1565 წელს ოპრიჩნიკის ჩამოყალიბებისაკენ.

1569 წელს მარია თემრიუკოვნა მრუშობაში იქნა ბრალდებული და მხილებული, რის გამოც იგი სასახლიდან გააძევეს. დედოფალი მარია 1569 წლის 1 სექტემბერს, ალექსანდროვში გარდაიცვალა 25 წლის ასაკში. მართალია, ივანეს ეს არასოდეს უღიარებია, თუმცა ბევრი სწორედ მას ადანაშაულებდა ახალგაზრდა მარიას მოწამვლაში.

კულტურული ასახვა
2009 წელს პავლე ლუნგინის მიერ გადაღებულ რუსულ ფილმში „ცარი“ მარია ერთ-ერთი აქტიური პერსონაჟია და მის როლს მსახიობი რამილია ისქანდერი ასრულებს. მის ცხოვრებას მიუძღვნა წიგნი „ცარიცას ცხოვრება“ გერმანელმა მწერალმა ჰაინრიხ კონსალიკმა. იგი ასევე ფიგურირებს გიორგი ბიზეტის ოპერაში „ივანე “.
ბინაგადის ბრძოლა

ბინაგადის ბრძოლა — ბრძოლა პირველ მსოფლიო ომში, რომელიც გაიმართა 1918 წლის 26-31 აგვისტოს ოსმალეთ-აზერბაიჯანის კოალიციურ ძალებსა და ბრიტანულ-სომხურ-რუსულ ძალებს შორის. ბინაგადის ბრძოლა ბაქოს ბრძოლის ნაწილია.

ისტორია
1917 წელს რუსეთის მეფის ტახტიდან გადაგდების შემდეგ კავკასიის ფრონტი შეწყდა. 1917 წლის 9 მარტს ამიერკავკასიაში რუსეთის დროებითი მთავრობის მიერ კავკასიის ფრონტზე ომის დროს დაკავებულ ტერიტორიებზე ადმინისტრაციული ხარვეზის აღმოსაფხვრელად შეიქმნა სპეციალური ამიერკავკასიის კომიტეტი. 1917 წლის ნოემბერში თბილისში შეიქმნა დამოუკიდებელი ამიერკავკასიის პირველი მთავრობა, რომელსაც სანქტ-პეტერბურგის ბოლშევიკების ხელში ჩაგდების შემდეგ ამიერკავკასიის კომისარიატი ეწოდა. 1917 წლის 5 დეკემბერს „ამიერკავკასიის კომიტეტმა“ დაამტკიცა ერზინჯანის დროებითი ზავი.

1918 წლის 10 თებერვალს მოხდა სეიმის შეკრება, რითაც მიიღეს გადაწყვეტილება დამოუკიდებლობის დამყარების შესახებ. 1918 წლის 24 თებერვალს სეიმმა ამიერკავკასია დამოუკიდებლად გამოაცხადა ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის დაქვემდებარების ქვეშ.

1918 წლის 3 მარტს დიდმა ვეზირმა თალაათ-ფაშამ ხელი მოაწერა ბრესტ-ლიტოვსკის ხელშეკრულებას რუსეთის სფსრ-სთან. ბრესტ-ლიტოვსკის ხელშეკრულება ითვალისწინებდა საზღვრის ომამდელ მდგომარეობაში დაბრუნებას და ქალაქების ბათუმის, ყარსის და არტაანის გადაცემას ოსმალეთის იმპერიისთვის. 1918 წლის 14 მარტიდან - აპრილამდე ტრაპიზონის სამშვიდობო კონფერენცია გაიმართა ოსმალეთის იმპერიასა და სეიმის დელეგაციას შორის.

1918 წლის 9 მარტს აზერბაიჯანული დივიზიის მეთაურის გენერალ ტალიშინსკის და მისი ოფიცრების დაპატიმრებამ გაამძაფრა ანტისაბჭოთა გრძნობები ბაქოს აზერბაიჯანელ მოსახლეობაში. 30 მარტს ცნობის საფუძველზე, რომ გემის ეველინას ეკიპაჟი შეიარაღებული იყო და მზად იყო საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ აჯანყებისთვის, საბჭოთა კავშირმა განაიარაღა გემის ეკიპაჟი.

1918 წლის მაისში აზერბაიჯანმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. იმ დროს სახელმწიფოს მთავარი მიზანი ბაქოს გათავისუფლება იყო. ამაში მას ოსმალეთის იმპერია დაეხმარა. 1918 წლის ივნისში დაიწყო სამხედრო მოქმედებები ბაქოს გასათავისუფლებლად.

მარტის მოვლენების დროს მოხდა ბოლშევიკების და შეიარაღებული სომხური ნაწილების ხოცვა-ჟლეტა ქალაქ ბაქოში და ბაქოს გუბერნატორის სხვა ადგილებში 12000-მდე აზერბაიჯანელის მიერ. ამ მოვლენებმა ასევე გამოიწვია ხოცვა-ჟლეტის სერია მთელ აზერბაიჯანში.

ბინაგადის ბრძოლა ბაქოს ბრძოლის მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო. ბრძოლის მთავარი მიზანი იყო სოფელ ბინაგადის მახლობლად 311 და 364 ბორცვების აღება. 26 აგვისტოს დაწყებულ ბრძოლაში მე-13 ქვეითმა პოლკმა დაიპყრო ბორცვი 364. 311-ე ბორცვის აღება ვერ მოხერხდა. 27 აგვისტოს ცენტრალური კასპიის დიქტატურამ სცადა დაებრუნებინა ბორცვი 364, მაგრამ ეს ვერ მოხერხდა. ცოტა ხნის შემდეგ 311 ბორცვი აზერბაიჯანელებმა აიღეს. სოფელ ბინაგადის გარდა აზერბაიჯანელებმა დაიკავეს სოფლები დიღა და მოჰამადიც.

ბრძოლის შემდეგ გენერალმა ლიონელ დანსტერვილმა განაცხადა, რომ „დედამიწაზე ვერც ერთი ძალა ვერ წაართმევდა ბაქოს თურქებს“. ამრიგად, ბაქოს ჩრდილოეთით ცენტრალური კასპიის დიქტატურამ უკან დაიხია და მნიშვნელოვანი პოზიციები დაიკავა ბაქოს განთავისუფლებისთვის გადამწყვეტი შეტევის ორგანიზებისთვის.
ნარეკ მკრტჩიანი

ნარეკ მკრტჩიანი (; დ. 20 ივნისი, 1989, სოფ. ფარაქარი, არმავირი) — სომეხი პოლიტიკოსი, ისტორიკოსი. სომხეთის შრომისა და სოციალური დაცვის მინისტრი 2021 წლის 2 აგვისტოდან. სომხეთის ეროვნული კრების ერთი მოწვევის წევრი, არჩეული იქნა წევრად 2018 წლის დეკემბერში. წევრი იყო 2019-2021 წლებში. 2021 წლის 29 აპრილიდან ამავე წლის 2021 წლის 2 აგვისტომდე სომხეთის რესპუბლიკის შრომისა და სოციალური დაცვის მინისტრის პირველ მოადგილე.

ბიოგრაფია
ნარეკ მკრტჩიანი დაიბადა 1989 წლის 20 ივნისს, სომხეთის სსრ-ში, არმავირის რაიონის სოფელ ფარაქარში. 2006-2010 წლებში სწავლობდა ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტზე. 2010-2012 წლებში სწავლობდა ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მსოფლიო ისტორიის კათედრაზე, მაგისტრატურაზე. 2011-2013 წლებში სწავლობდა სომხეთის ამერიკულ უნივერსიტეტში, პოლიტიკური მეცნიერებისა და საერთაშორისო ურთიერთობების მაგისტრატურაზე. 2013-2017 წლებში სწავლობდა ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასპირანტურაზე, მსოფლიო ისტორიის კათედრა. 2018 წელს მიიღო ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატის აკადემიური ხარისხი. 2015-2016 წლებში სომხეთის ამერიკული უნივერსიტეტის ლექტორის ასისტენტი. 2016 წელს იყო სომხეთის ამერიკული უნივერსიტეტის ლექტორი. 2017-2018 წლებში მუშაობდა საგანმანათლებლო ფონდ „აიბში“. 2018-2019 წლებში მკრტჩიანი იყო ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტის პროფესორი. 2018 წელს არჩეული იქნა სომხეთის ეროვნული კრების წევრად, მე-6 საარჩევნო ოლქიდან, პოლიტიკური ალიანსიდან „ჩემი ნაბიჯი ალიანსი“. 2019 წლიდან იყო კრების წევრი. მანდატი დატოვა 2021 წლის აპრილში.. 2021 წლის 29 აპრილს დაინიშნა სომხეთის რესპუბლიკის შრომისა და სოციალური დაცვის მინისტრის პირველ მოადგილედ. რამდენიმე თვეში, 2021 წლის 2 აგვისტოს, ნიკოლ ფაშინიანის მესამე მთავრობაში დაინიშნა სომხეთის რესპუბლიკის შრომისა და სოციალური დაცვის მინისტრად..

ნარეკ მკრტჩიანი კითხულობდა ლექციებს და მონაწილეობდა უამრავ კვლევით პროექტში, კონფერენციებში პრესტიჟულ უნივერსიტეტებში და კვლევით ცენტრებში აშშ-ში, გერმანიაში, საფრანგეთში, ნორვეგიაში, ისლანდიაში, ესტონეთსა და საქართველოში. ავტორია ერთი კოლექტიური მონოგრაფიისა და 18 სამეცნიერო სტატიისა, რომლებიც გამოქვეყნებული იქნა სომხურ და საერთაშორისო პრესტიჟულ ჟურნალებში.
ანაჰიტ ავანესიანი

ანაჰიტ ავანესიანი (; დ. 21 მარტი, 1981) — სომეხი იურისტი, პოლიტიკოსი, თანამდებობის პირი. სომხეთის ჯანდაცვის მინისტრი 2021 წლის იანვრიდან. მანამდე ის იყო იურისტი სომხეთის სომხეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროსა და ფარმაცევტულ ინდუსტრიაში.

განათლება
ანაჰიტ ავანესიანი 1997 წელს ჩაირიცხა ერევნის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე, საიდანაც 2000 წელს მიიღო მეცნიერებათა მაგისტრის ხარისხი სამოქალაქო სამართალში. მან განაგრძო სწავლა სომხეთის ამერიკულ უნივერსიტეტში და დაამთავრა სამართლის სამაგისტრო პროგრამა. გარდა ამისა, 2002-2004 წლებში ავანესიანი მონაწილეობდა ლიდერობის განვითარების ცენტრის ლიდერობის პროგრამებში ტრანს კავკასიისა და სამხრეთ კავკასიის ახალგაზრდა ქალთა ლიდერობის პროგრამაში. 2003 წელს იგი ევროპის საბჭოს შტაბ-ბინაში, სტრასბურგში გაეცნო ევროპის საბჭოს სტრუქტურას და ფუნქციებს. 2005 წლიდან 2015 წლამდე იყო არასამთავრობო ორგანიზაცია „ “-ის იურისტი. 2017-2018 წლებში იყო შპს „აბოვიან 39“-ის დირექტორი. 2021 წლის იანვარში ანაჰიტმა თანამდებობაზე ჩაანაცვლა ჯანდაცვის მინისტრი არსენ ტონოიანი, რომელიც იყო „სამოქალაქო ხელშეკრულების“ წევრი. როგორც სომხეთის რესპუბლიკის ამჟმინდელი ჯანდაცვის მინისტრი, ანაჰიტ ავანესიანი არის მთავარი პიროვნება -19-ის პანდემიის წინააღმდეგ ბრძოლაში.

პირადი ცხოვრება
ანაჰიტ ავანესიანს ჰყავს მეუღლე და სამი შვილი.