მილევა მარიჩი

მილევა მარიჩი, აგრეთვე ცნობილი როგორც მილევა მარიჩ-აინშტაინი (; დ. 19 დეკემბერი, 1875 — გ. 4 აგვისტო, 1948) — სერბი ფიზიკოსი. იგი ალბერტ აინშტაინის თანამედროვე სტუდენტებიდან, ერთადერთი ქალი იყო ციურიხის შვეიცარიის უმაღლეს ტექნოლოგიურ სკოლაში და მეორე ქალი, რომელმაც სასწავლო პროგრამა მათემატიკისა და ფიზიკის განყოფილებაში, სრულად დაამთავრა. მარიჩმა და აინშტაინმა, ურთიერთობა განაგრძეს და ქორწინებამდე, გოგონა — ლიზერლი შეეძინათ, რომელიც სავარაუდოდ, ახალგაზრდა გარდაიცვალა ან სხვა ოჯახმა აიყვანა შვილად. 1903 წელს, ისინი დაქორწინდნენ და ორი შვილი — ჰანს ალბერტი და ედუარდი გაუჩნდათ.

1914 წელს, მარიჩი და აინშტაინი დაშორდნენ. მილევამ, შვილები თან წაიყვანა და ბერლინიდან ციურიხში დაბრუნდა. 1919 წელს, ისინი განქორწინდნენ. ერთი წლის შემდეგ, აინშტიანი კვლავ დაქორწინდა. 1921 წელს, ნობელის პრემიის მინიჭების შემდეგ, მან ფული მარიჩს გადაურიცხა, შვილების აღზრდაში დასახმარებლად. 1930 წელს, დაახლოებით 20 წლის ასაკში, მათ მეორე ვაჟს — ედუარდს, ავარია შეემთხვა და შიზოფრენიის დიაგნოზი დაუდგინდა. მილევა მარიჩმა, აინშტაინთან ერთად შეძენილი სამი სახლიდან, ორი გაყიდა. ალბერტს რეგულარული წვლილი შეჰქონდა შვილზე ზრუნვაში, რასაც, იგი მაშინაც განაგრძობდა, როცა მეორე მეუღლესთან (ამავდროულად, მისი ბიძაშვილი, ელზა აინშტაინი) ერთად ამერიკის შეერთებულ შტატებში გადავიდა.

ბიოგრაფია
მილევა მარიჩი დაიბადა 1875 წლის 19 დეკემბერს, შეძლებულ ოჯახში, ქალაქ ტიტელში, ავსტრია-უნგრეთის იმპერია. იგი, მილოს (1846-1922) და მარია (1847-1935) მარიჩების სამ შვილს შორის უფროსი იყო. მისი დაბადებიდან ცოტა ხნის შემდეგ, მისმა მამამ, მიატოვა სამხედრო კარიერა და ჯერ რუმის, ხოლო შემდეგ, ზაგრების სასამართლოში დაიწყო მუშაობა.

1886 წელს, მილევა მარიჩმა, საშუალო განათლების მიღება, ნოვი-სადის გოგონათა უმაღლეს სკოლაში დაიწყო, მაგრამ შემდეგ წელს, სწავლა სრემსკა-მიტროვიცაში განაგრძო. 1890 წლიდან, მარიჩი შაბაცში, სერბული გრამატიკის სამეფო სკოლაში სწავლობდა. 1891 წელს, მილოს მარიჩმა, მოიპოვა სპეციალური ნებართვა, რომ მილევა ზაგრების სამეფო კლასიკურ უმაღლეს სკოლაში ჩარიცხულიყო, რომელიც მხოლოდ მამაკაცებისთვის იყო განკუთვნილი. იგი ჩაირიცხა სადიპლომო კურსზე, რათა ესწავლებინა ფიზიკა და მათემატიკა საშუალო სკოლებში, აინშტაინის მსგავს პერიოდში. მილევა მარიჩი ექვსსტუდენტიანი ჯგუფიდან ერთადერთი და მეხუთე ქალი იყო, რომელიც ამ განყოფილებაში სწავლობდა, რაც საგმირო საქმედ ითვლებოდა, ვინაიდან, იმ პერიოდში, ქალები იქ არ დაიშვებოდნენ. იგი უნდა ყოფილიყო არაჩვეულებრივად განათლებული, რომ აღმოეფხვრა შეზღუდვები მდედრობითი სქესის წარმომადგენელთა დაშვებასთან დაკავშირებით. 1900 წელს, მან ვერ ჩააბარა ფინალური გამოცდები, ვინაიდან, მისი საშუალო ქულა 4.00 იყო და მათ შორის, მათემატიკა (ფუნქციების თეორია) მხოლოდ 2.5-ს მოიცავდა. აინშტაინმა, გამოცდა 4.91 ქულით ჩააბარა.

მარიჩის აკადემიური კარიერა, 1901 წელს შეწყდა, ვინაიდან, იგი აინშტაინისგან ფეხმძიმედ იყო. სამი თვის შემდეგ, მან კვლავ გადაწყვიტა გამოცდის ჩაბარება, მაგრამ ქულის გაუმჯობესების მეორე მცდელობაც წარუმატებელი აღმოჩნდა.

მილევა მარიჩი, ნოვი-სადში გადავიდა, სადაც, სავარაუდოდ 1902 წლის იანვარში, მისი ქალიშვილი — ლიზერლი დაიბადა, რომელიც სერბეთში, სხვა ოჯახმა აიყვანა შვილად.

როლი ფიზიკაში
კითხვა იმის შესახებ, შეიტანა თუ არა მარიჩმა წვლილი აინშტაინის ადრეულ ნაშრომსა და -ში („უჩვეულო წელი“), განხილვის საგანს წარმოადგენდა. კონსენსუსი ფიზიკის პროფესიონალ ისტორიკოსებს შორის არის ის, რომ მილევა მარიჩს, დიდმნიშვნელოვანი სამეცნიერო წვლილი არ მიუძღვის. ზოგიერთი აკადემიკოსი კამათობდა იმაზე, რომ იგი მხარდამჭერი პარტნიორი იყო მეცნიერებაში და არ არის გამორიცხული, რომ არსებითად დახმარებოდა აინშტაინს კვლევაში.

აინშტაინის ადრეული ნაშრომის მარიჩის თანაავტორობის შესახებ არსებული გარემოება, დაფუძნებულია შემდგომ მტკიცებულებაზე:

შეკითხვის პუნქტში, რომელშიც იოფემ განაცხადა, რომ „აინშტაინის“ გამოჩენა სამეცნიერო არენაზე 1905 წელს, „დაუვიწყარი“ იყო, მან აღწერა 1905 წლის ნაშრომების ავტორი (მხოლობით რიცხვში), როგორც „ბერნის საპატენტო ოფისის ბიუროკრატი“, ანუ ალბერტ აინშტაინი.

სავარაუდოდ, მილევამ, 1905-თან დაკავშირებით, სერბ მეგობარს უამბო: „ჩვენ დავასრულეთ მნიშვნელოვანი ნაშრომი, რომელიც ჩემს მეუღლეს მსოფლიოში ცნობილს გახდის“. ისტორიკოსებმა — ჰაიფილდმა და კარტერმა, მსგავს მემუარები აღწერეს, როგორც „მშობლიური ფოლკლორი“.
წერილები, რომელშიც აინშტაინი ახსენებს: „ჩვენი“ თეორია და „ჩვენი ნაშრომი“. ჯონ სტეტჩელი ყურადღებას ამახვილებს იმ მოსაზრებაზე, რომ ეს წერილები დაწერილია მათი სტუდენტური დღეების განმავლობაში, 1905 წლის ნაშრომებამდე, სულ ცოტა ოთხი წლით ადრე. ზოგიერთი გარემოება, რომელშიც აინშტაინმა გამოიყენა სიტყვა „ჩვენი“ სამეცნიერო ნაშრომების შესახებ, უკავშირდება მათ სადიპლომო დისერტაციებს, რომელთათვისაც, ისინი ერთსა და იმავე თემებს ირჩევდნენ. ალბერტ აინშტაინმა, სიტყვა „ჩვენი“ გამოიყენა ზოგადი ხასიათის განცხადებებში იმ დროს, როცა იგი შეუცვლელად იყენებდა სიტყვებს — „მე“ და „ჩემი“, როცა იმ სპეციფიკურ იდეებზე საუბრობდა, რომელზედაც მუშაობდა იგი: „წერილები მარიჩისთვის, აჩვენებს, რომ აინშტაინი გულისხმობს „თავის“ სწავლას, „თავის“ ნამუშევარს მოძრავი სხეულების ელექტროდინამიკაზე... ვინაიდან, შევადარეთ „ერთი“ ცნობა „ჩვენს“ ნამუშევარს, ფარდობითი მოძრაობის პრობლემის შესახებ“. ორ შემთხვევაში, სადაც მარიჩი თავს არიდებს აინშტაინის წერილებზე პასუხის დაუყოვნებლივ გაცემას, რომელშიც იგი საუბრობს თავის უახლეს იდეებზე, მარიჩი საერთოდ არ პასუხობს. მილევას წერილები, ალბერტის წერილებთან შედარებით, ძირითადად, მხოლოდ პირად საქმეებს, ან საკუთარ პოლიტექნიკურ კურსებთან დაკავშირებულ კომენტარებს მოიცავს. სტეტჩელი წერს: „მარიჩის შემთხვევაში, ჩვენ არ გვაქვს არც გამოქვეყნებული ნაშრომები და არც წერილები სერიოზული სამეცნიერო შემცველობით, არა მხოლოდ აინშტაინთან, არამედ, არც სხვა ვინმესთან; არც რაიმე ობიექტური მტკიცებულება მის შემოქმედებით ნიჭთან დაკავშირებით. ჩვენ, სხვისგან გაგონილზე დაფუძნებული დიალოგებიც კი არ გვაქვს, რომლებიც მას ჰქონდა სხვა ადამიანებთან, სპეციფიკური, სამეცნიერო იდეების შემცველობით“.
განქორწინების შეთანხმება, რომელშიც, აინშტაინი მარიჩს თავის ნობელის პრემიის თანხას დაჰპირდა. მაგრამ აინშტაინმა ეს წინადადება იმ მიზნით წამოაყენა, რომ დაერწმუნებინა განქორწინების წინააღმდეგი მილევა და შეთანხმების დადგენილებით, მას ფული გადაეცემოდა მათ შვილებზე ზრუნვისთვის. ახლად გამოქვეყნებულ წერილებზე (ინახავდა აინშტაინის გერი შვილიშვილი, მარგოტ აინშტაინი, გარდაცვალებამდე 20 წლით ადრე) დაყრდნობით, უოლტერ ისააკსონმა განაცხადა, რომ მარიჩი, შემოსავლის მიღების მიზნით, ნობელის პრემიის თანხას, ციურიხში მდებარე სამ ბინაში დებდა ინვესტიციად.

არ არსებობს მყარი მტკიცებულება იმისა, რომ მილევა მარიჩი, აინშტაინს თეორიების განვითარებაში ეხმარებოდა. წყვილის პირველმა ვაჟმა — ჰანს ალბერტმა თქვა, რომ როცა მარიჩი აინშტაინს გაჰყვა ცოლად, უარი თქვა საკუთარ სამეცნიერო მისწრაფებებზე. აინშტაინი კი, ნაყოფიერ მეცნიერად დარჩა 1920-იან წლებში და 1914 წელს მილევასთან დაშორების შემდეგ, პირველი უდიდესი მნიშვნელობის ნამუშევარი შექმნა. მეორე მხრივ, მარიჩს არასდროს არაფერი გამოუქვეყნებია. იგი არასდროს მოიხსენიებოდა აინშტაინის მეგობრების და კოლეგების გვერდით, რომლებიც ჩართულნი იყვნენ მისი მრავალრიცხოვანი იდეების განხილვაში. ყველაზე მეტად აღსანიშნავად, მარიჩი არასდროს აცხადებდა, რომ ოდესმე აინშტაინის სამეცნიერო ნაშრომში, რაიმე როლი ჰქონდა ნათამაშები.

ქორწინება და ოჯახი
1903 წელს, მარიჩი და აინშტაინი დაქორწინდნენ, ბერნში, შვეიცარია, სადაც, აინშატინმა ინტელექტუალური საკუთრების შვეიცარიის ფედერალურ ინსტიტუტში დაიწყო მუშაობა. 1904 წელს, დაიბადა მათი პირველი ვაჟი — ჰანს ალბერტი. ისინი ბერნში 1909 წლამდე ცხოვრობდნენ, იქამდე, ვიდრე აინშტაინმა ციურიხის უნივერსიტეტში არ დაიკავა მასწავლებლის თანამდებობა, 1910 წელს, დაიბადა მათი მეორე ვაჟი — ედუარდი. 1911 წელს, ისინი პრაღაში გადავიდნენ, სადაც ალბერტ აინშტაინი კარლის უნივერსიტეტში ასწავლიდა, თუმცა, ერთი წლის შემდეგ, ციურიხში დაბრუნდნენ და აინშტაინი ციურიხის შვეიცარიის უმაღლეს ტექნოლოგიური სკოლაში, პროფესორი გახდა.

ბერლინში გადასვლა და განქორწინება
1913 წლის ივლისში, მაქს პლანკმა და ვალთერ ნერნსტმა, აინშტაინს ბერლინში გამგზავრება სთხოვეს, რომელსაც, იგი დათანხმდა, თუმცა, გადაწყვეტილებამ მარიჩის მწუხარება გამოიწვია. აგვისტოში, აინშტაინებმა დაგეგმეს საზეიმო დღე საკუთარ ვაჟებთან, მარია კიურთან და მის ორ ქალიშვილთან ერთად. ედუარდის ავად ყოფნის გამო, მარიჩი დროებით შეყოვნდა, თუმცა, ისინი შეუერთდნენ წვეულებას. 1913 წლის სექტემბერში, აინშტაინები მარიჩის მშობლებს ესტუმრნენ ნოვი-სადში და იმ დღეს, როცა ვენაში მიემგზავრებოდნენ, მილევამ, ვაჟები მართლმადიდებელ ქრისტიანებად მონათლა. ხუთი წლის შემდეგ, 1919 წლის 14 თებერვალს, წყვილი განქორწინდა.

ისინი შეთანხმდნენ განცხადებაზე, რომლის დროსაც, აინშტაინმა წინასწარ ივარაუდა, რომ მალე, ნობელის პრემიას მოიპოვებდა და თანხა მის შვილებს გადაეცემოდა. 1919 წლის ივნისში, მას შემდეგ, რაც იგი მეორედ დაქორწინდა, დაბრუნდა ციურიხში და მარიჩთან შვილების მომავალი განიხილა.

1922 წელს, აინშტაინმა შეიტყო, რომ ნოემბერში, მას ნობელის პრემია მიენიჭა, 1923 წელს კი — ფული მილევა მარიჩს გადაურიცხა, რომელმაც, თანხა ციურიხში სამი ბინის საყიდლად გამოიყენა, რომელთაგან ერთ-ერთში, თავად ცხოვრობდა ხოლო ორს — საინვესტიციო მნიშვნელობა ჰქონდა მინიჭებული.

1930 წელს, დაახლოებით 20 წლის ასაკში, ედუარდს ავარია შეემთხვა და შიზოფრენიის დიაგნოზი დაუსვეს. მასზე ზრუნვისთვის არასაკმარისი თანხის ქონის გამო, მარიჩმა ორი სახლი გაყიდა. აინშტაინი, მუდმივად ეხმარებოდა გარკვეული თანხით ყოფილ მეუღლეს და შვილებს.

გარდაცვალება
მილევა მარიჩი გარდაიცვალა 1948 წლის 4 აგვისტოს, ციურიხში, 72 წლის ასაკში. დაკრძალულია ნორდჰეიმის სასაფლაოზე.

პატივისცემა
2005 წელს, მილევა მარიჩი, დამსახურებულ მოღვაწედ აღიარა ციურიხის შვეიცარიის უმაღლესმა ტექნოლოგიურმა სკოლამ და -მა. მის სახლში, 62 ქუჩაზე, მემორიალური დაფა გაიხსნა. ამავე წელს, სრემსკა-მიტროვიცაში, ბიუსტი განთავსდა. მისი მეორე ბიუსტი, ნოვი-სადის უნივერსიტეტის ტერიტორიაზე მდებარეობს. მარიჩის მშობლიურ ქალაქში, ტიტელში, ერთ-ერთ უმაღლეს სკოლას, მის საპატივცემოდ, მისი სახელი ჰქვია. მისი გარდაცვალებიდან 60 წლის შემდეგ, იმ ადგილზე, სადაც იგი გარდაიცვალა (ციურიხში), მემორიალური ფირფიტა განთავსდა. 2009 წლის ივნისში, ნორდჰეიმის სასაფლაოზე, მარიჩს მემორიალური საფლავის ქვა მიუძღვნეს.

1995 წელს, ბელგრადში, -მ გამოაქვეყნა წიგნი სერბულ ენაზე.

სამი წლის შემდეგ, 1998 წელს, სერბმა დრამატურგმა — ვიდა ოგნენოვიჩმა, შექმნა დრამა , რომელიც 2002 წელს, ინგლისურ ენაზეც თარგმნეს. ოგნენოვიჩმა, მოგვიანებით, შექმნა პიესის ადაპტაცია, რომლის პრემიერაც, 2011 წელს, სერბეთის ეროვნულ თეატრში, ნოვი-სადში შედგა.