ვენუსტიანო კარანსა

ხოსე ვენუსტიანო კარანსა დე ლა გარსა (დ. 29 დეკემბერი, 1859 - გ. 21 მაისი, 1920) — მექსიკელი მიწის მესაკუთრე, რევოლუციონერი და პოლიტიკოსი, რომელიც იყო მექსიკის 44-ე პრეზიდენტი 1917 წლიდან 1920 წლამდე. მანამდე იგი მექსიკის სახელმწიფოს ფაქტობრივი მეთაური იყო, როგორც კონსტიტუციონალისტური ფრაქციის პირველი მეთაური 1914-1917 წლებში და ასევე იყო კოაუილას შტატის სენატორი და გუბერნატორი. მან წამყვანი როლი ითამაშა 1917 წლის კონსტიტუციის შემუშავებაში და მხარი დაუჭირა მექსიკის ნეიტრალიტეტს პირველ მსოფლიო ომში.

ვენუსტიანო კარანსა დაიბადა კოაუილაში, გამოჩენილ მიწათმფლობელთა ოჯახში. პორფირიო დიასის მმართველობის დროს თავისი შტატის სენატორად მსახურობდა, რომელიც პრეზიდენტმა და დიქტატორმა პორფირიო დიასმა დანიშნა. დიასთან ურთიერთობების გაუარესების შემდეგ, მან მხარი დაუჭირა ლიბერალ ფრანსისკო მადეროს, რომელიც 1910 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში დიასის კონკურენტი იყო. მადერო დამარცხდა ყალბ არჩევნებში და დააპატიმრეს. მადერომ ბრძანა მთავრობის დამხობა, რაც მექსიკის რევოლუციის დასაწყისი იყო და დიასი 1911 წლის მაისში გადადგა. პრეზიდენტის რანგში მადერომ კარანსა კოაუილას გუბერნატორად დანიშნა. როდესაც მადერო მოკლეს 1913 წლის თებერვალში ათი ტრაგიკული დღის კონტრრევოლუციური გადატრიალების დროს, კარანსამ შეიმუშავა გვადალუპეს გეგმა, პოლიტიკური სტრატეგია მადეროს უზურპატორის, გენერალ ვიქტორიანო უერტას დასამხობად. კონსტიტუციონისტებმა ჰუერტას ფედერალური არმია დაამარცხეს და ჰუერტა 1914 წლის ივლისში დაამხეს. კარანსამ არ მიიღო მექსიკის დროებითი პრეზიდენტის ტიტული, როგორც ეს მის გვადალუპეს გეგმაში იყო გათვალისწინებული, რადგან ეს ხელს შეუშლიდა მას არჩევნების შემდეგ კონსტიტუციური პრეზიდენტობისთვის კენჭისყრაში. გარდა ამისა, მისი მთავრობა ამ დროს კონსტიტუციამდელი იყო, იურიდიულად უკანონო სახელმწიფო, რომლის მიმართაც მისი ორივე საუკეთესო გენერალი, ალვარო ობრეგონი და პანჩო ვილა, კარანსას მიერ პრეზიდენტის უზურპაციის წინააღმდეგ გამოდიოდნენ.

ჰუერტას დამარცხების შემდეგ, გამარჯვებულებმა შეტაკება დაიწყეს. ობრეგონი კარანსას ერთგული დარჩა. თუმცა, ვილამ მასთან ურთიერთობას გაწყვიტა და გლეხთა ლიდერს, ემილიანო საპატას შეუერთდა. როგორც საპატამ, ასევე ვილამ, შესაბამისად, სამხრეთ და ჩრდილოეთ მექსიკაში გლეხთა აჯანყებები წაახალისეს. კონსტიტუციონალისტურმა არმიამ, ობრეგონის მეთაურობით, ჩრდილოეთში ვილაზე სამხედრო გამარჯვება მოიპოვა და მორელოსში საპატასა და მისი გლეხების არმიის პარტიზანული თავდასხმები მოიგერია. კარანსას პოზიციები საკმარისად ძლიერი იყო, როგორც პოლიტიკურად, ასევე სამხედრო თვალსაზრისით, რათა მეხიკოში ძალაუფლება ხელში ჩაეგდო და საბოლოოდ შეერთებული შტატებისგან აღიარება მოიპოვა. საპატასა და ვილიას არმიებმა კარანსას წინააღმდეგ საკუთარი მთავრობა, კონვენციონალისტები, შექმნეს. გლეხობაში მათი პოპულარობის შესამცირებლად, კარანსამ და მისმა მოკავშირეებმა მათი მრავალი მოთხოვნა, განსაკუთრებით მიწის რეფორმასა და მუშათა უფლებებთან დაკავშირებული, 1917 წლის მექსიკის კონსტიტუციაში შეიტანეს, რომელიც მსოფლიოში პირველი კონსტიტუცია გახდა, რომელიც კონსტიტუციური უფლებების ფარგლებში სოციალურ უფლებებს უზრუნველყოფდა. ამ ახალი კონსტიტუციის თანახმად, კარანსა იმავე წელს პრეზიდენტად აირჩიეს.

1917 წელს რევოლუციონერების მიერ შემუშავებული და რატიფიცირებული კონსტიტუცია მექსიკის სახელმწიფოს მნიშვნელოვანი მიწის რეფორმის განხორციელების უფლებამოსილებას აძლევდა, აღიარებდა მუშათა უფლებებს და ზღუდავდა კათოლიკური ეკლესიის ძალაუფლებასა და გავლენას. თუმცა, კარანსამ, კონსერვატორმა ლიბერალმა და მექსიკელმა ნაციონალისტმა, თანამდებობაზე დანიშვნისთანავე ეს რეფორმები არ განახორციელა. ამის ნაცვლად, მან ყურადღება შიდა უსაფრთხოებაზე გაამახვილა და პოლიტიკური კონკურენტები გაანეიტრალა. კონსტიტუციონალისტებმა ვილასთან მოლაპარაკება გამართეს მიწისა და სამხედრო პენსიის სანაცვლოდ ახალი მთავრობის მიღების შესახებ, ხოლო კარანსამ 1919 წელს საპატას მკვლელობა ბრძანა.

1920 წლის წარუმატებელ არჩევნებში კარანსამ სცადა მექსიკაში თითქმის უცნობი სამოქალაქო პოლიტიკოსის, იგნასიო ბონილასის, დანიშვნა. სონორანელი რევოლუციონერი გენერლები ალვარო ობრეგონი, პლუტარკო ელიას კალესი და ადოლფო დე ლა უერტა, რომლებსაც მნიშვნელოვანი ძალაუფლება ჰქონდათ, კარანსას წინააღმდეგ აჯანყდნენ „აგუა პრიეტას გეგმის“ ფარგლებში. კარანსა მეხიკოდან გაიქცა ათასობით მხარდამჭერთან და მექსიკის ხაზინის ოქროსთან ერთად, რათა ვერაკრუსში მეტოქე მთავრობის დამხობა სცადა, მაგრამ 1920 წელს მოკლეს. მისი წვლილი თავდაპირველად მექსიკის ისტორიულ მეხსიერებაში არ იყო აღიარებული, რადგან ის მეტოქემ ჩამოაგდო. მისი ლიდერობის ისტორიული შეფასებები განსხვავებულია: მას აქებენ მექსიკაში პოლიტიკური სტაბილურობის დამყარებისა და უერტას დიქტატურის დამხობის მცდელობისთვის. თუმცა, ზოგიერთი აკრიტიკებს მას კონსტიტუციით გათვალისწინებული სოციალური და მიწის რეფორმების განხორციელების უუნარობისთვის. კარანსა დაკრძალულია სხვა გამოჩენილ რევოლუციურ ლიდერებთან ერთად მეხიკოში.

მექსიკის პრეზიდენტი (1917–1920)
ახალი კონსტიტუცია 1917 წლის 5 თებერვალს გამოცხადდა. კარანსას პრეზიდენტად არჩევისას ძლიერი წინააღმდეგობა არ შეხვედრია. 1917 წლის მაისში კარანსა მექსიკის კონსტიტუციური პრეზიდენტი გახდა.

კარანსამ თავისი მოღვაწეობის პერიოდში განზრახ მინიმალური ცვლილებები განახორციელა. ისინი, ვისაც საომარი მოქმედებების შეწყვეტის შემდეგ ახალი, რევოლუციური მექსიკა სურდათ, იმედგაცრუებულები დარჩნენ. 1917 წელს მექსიკა სავალალო მდგომარეობაში იყო. ბრძოლებმა ეკონომიკა დაანგრია, ქვეყნის საკვების მარაგი ამოწურა, ხოლო სოციალურმა არეულობამ ფართოდ გავრცელებული დაავადებები გამოიწვია.

კარანსას ასევე ბევრი შეიარაღებული პოლიტიკური მტერი შეხვდა: ემილიანო საპატამ აჯანყება მორელოსის მთებში განაგრძო; ფელიქს დიასი, პორფირიო დიასის ძმისშვილი, 1916 წლის მაისში მექსიკაში დაბრუნდა და არმია ჩამოაყალიბა, რომელსაც „ეჟერსიტო რეორგანიზადორ ნასიონალი“ (ეროვნული რეორგანიზაციის არმია) უწოდა, რომელიც ვერაკრუსში აქტიური დარჩა; ყოფილი პორფირიანელები გილიერმო მეიშუეირო და ხოსე მარია დავილა მოქმედებდნენ ოახაკაში, საკუთარ თავს სობერანისტებს (სუვერენისტებს) უწოდებდნენ და ადგილობრივ ავტონომიას მოითხოვდნენ; გენერალი მანუელ პელაესი მეთაურობდა ლა-ჰუასტეკას; ძმები სატურნინო ზედილიო, კლეოფას ზედილიო და მაგდალენო ზედილიო ორგანიზებას უწევდნენ ოპოზიციას სან-ლუის-პოტოსიში; ხოსე ინეს ჩავეს გარსია ხელმძღვანელობდა წინააღმდეგობას კარანსას მთავრობის წინააღმდეგ მიჩოაკანში; ხოლო პანჩო ვილა აგრძელებდა მოქმედებას ჩიხუახუაში, თუმცა მას მნიშვნელოვანი ძალები არ ჰყავდა.

მას შემდეგ, რაც კარანსა 1917 წელს კონსტიტუციურ პრეზიდენტად აირჩიეს, ობრეგონი თავის რანჩოში, სონორაში გადავიდა. ბრძოლები გაგრძელდა, განსაკუთრებით საპატას წინააღმდეგ, მეხიკოს სამხრეთით, მორელოსში. კარანსას მიერ დატყვევებული ერთადერთი ორი აჯანყებული ლიდერი იყო ფელიპე ანხელესი, პანჩო ვილას ერთგული, რომელიც თავისთვის ჯილდოს სანაცვლოდ გასცეს. კარანზამ 1919 წელს ემილიანო საპატას მკვლელობა ბრძანა.

კარანზამ პირველი მსოფლიო ომის განმავლობაში მექსიკის ნეიტრალიტეტი შეინარჩუნა. მან ცოტა ხნით განიხილა გერმანიის იმპერიასთან ალიანსის შექმნა მას შემდეგ, რაც გერმანიის საგარეო საქმეთა მინისტრმა არტურ ციმერმანმა 1917 წლის იანვარში მექსიკას გაუგზავნა თავისი ცნობილი ტელეგრამა, რომლითაც მექსიკას გერმანიის მხარეს ომში შესვლა შესთავაზა. ციმერმანმა გერმანიის დახმარება აღუთქვა მექსიკას მექსიკა-ამერიკის ომის დროს შეერთებულ შტატებთან დაკარგული ტერიტორიების, კერძოდ, ტეხასის, ნიუ-მექსიკოსა და არიზონას შტატების, დაბრუნებაში. კარანზამ გენერალს დაავალა შეესწავლა ამ ტერიტორიების შეერთებული შტატებისგან დაბრუნების შესაძლებლობა, მაგრამ საბოლოოდ დაასკვნა, რომ მიწების დასაბრუნებლად ომი არაპრაქტიკული იყო. მას სჯეროდა, რომ გერმანიის დახმარება ასეთ მცდელობაში გარანტირებული არ იქნებოდა ბრიტანეთის სამეფო საზღვაო ძალების მიერ ბლოკადის გამო.

კარანზამ გულგრილი დარჩა მექსიკის კონსტიტუციის ანტიკლერიკალური მე-3 და 130-ე მუხლების მიმართ, რომლებსაც ის კონსტიტუციურ კონვენციაზე ეწინააღმდეგებოდა. რომის კათოლიკური ეკლესიის, როგორც ინსტიტუციის, ტოლერანტობა მექსიკაში შეიძლება პრაგმატულ მიდგომად ჩაითვალოს. „ხალხის წეს-ჩვეულებები ერთ ღამეში არ იცვლება; რევოლუციის ტრიუმფი საკმარისი არ არის იმისთვის, რომ ხალხი კათოლიკეობას შეწყვიტოს; მექსიკელი ხალხი ისეთივე უმეცარი, ცრუმორწმუნე და უძველეს წეს-ჩვეულებებზე მიჯაჭვული დარჩება, სანამ არ განათლდება“. მან შესთავაზა ამ კონსტიტუციურ დებულებებში შესწორების შეტანა, მაგრამ მისი წინადადება უარყვეს სახელმწიფო საკანონმდებლო ორგანოებმა და მექსიკის კონგრესის ორმა მესამედმა. კონსტიტუციის ანტიკლერიკალური მუხლები არ ამოქმედდა პლუტარკო ელიას კალესის (1924-1928) პრეზიდენტობამდე, რამაც პროკათოლიკური შეიარაღებული აჯანყება, კრისტეროს ომი, გამოიწვია.