iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მრავალწყაროს მონასტერი

მრავალწყაროს მონასტერი — მონასტერი დავითგარეჯის სამონასტრო კომპლექსის ტერიტორიაზე. აღმოაჩინეს 1995 წლის აგვისტოში მეცნიერების ფონდ „უდაბნოს“ სამეცნიერო ექსპედიციის დროს.

წერილობით წყაროებში მონასტერი არ მოიხსენიება. სახელი შერჩეულია ექსპედიციის მიერ, იმის გამო, რომ მცირეწყლიან მდინარესა და წყაროებთან ახლოსაა გამოკვეთილი. სავარაუდოდ, მრავალწყაროს მონასტერი საუკუნეში დაუარსებიათ, საუკუნეში კი მას არსებობა შეუწყვეტია.

მონასტერში აღმოჩენილია გუმბათის საკმაოდ ეგზოტიკური ფორმა. შემორჩენილია საუკუნის ფრესკები და 65-ზე მეტი ნაკაწრი წარწერა, რომელთა შორის უძველესი თარიღდება 851 წლით.
ამერიკული ინგლისური

} , აბრ.: , , , , - ) — ინგლისური ენის ენობრივი ვარიანტი, მიღებული ეროვნული სტანდარტი ამ ენისა ამერიკის შეერთებული შტატების ტერიტორიებზე. ინგლისური ენა აშშ-ში, ისევე როგორც თავისი გავრცელების სხვა რეგიონებში, ჩრდილოეთ ამერიკაში შემოტანილი იყო ბრიტანელი (უპირატესად ინგლისელი) კოლონისტების მიერ - სს, რის შემდეგაც სხვადასხვა გარეგნული და შიდა ფაქტორების გავლენის ქვეშ, მასში განვითარდა მთელი რიგი თავისებური თვისებები ყველა ენობრივ დონეებზე. თვითონ აშშ-ში ამერიკული ინგლისური არის მშობლიური ქვეყნის მოსახლეობის 80%-სთვის და აქვს სტანდარტული, დამკვირდებული საგანმანათლებლო სისტემაში და მედიაში რიგი თვისებები ორთოგრაფიის სფეროში, გრამატიკის და ლექსიკის. მიუხედავად ამისა, ის, ისევე როგორც ინგლისური საერთოდ, არაა განმტკიცებული, ფედერალურ კონსტიტუციაში როგორც აშშ-ის ოფიციალურ ენად, თუმცა ფაქტობრივად არის. ბოლო წლების განმავლობაში ესპანურენოვანი მოსახლეობის ზრდასთან ერთად, გაძლიერდა მოძრაობა მისთვის ოფიციალური სტატუსის მიცემისთვის, რაც უკვე მრავალი შტატის დონეზეა მიღწეული. მეორე მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ სწორედ მნიშვნელოვანი ტერიტორიული და რაოდენობრივი დაფარვა ამერიკული ინგლისური ენისა, გამაგრებული მნიშვნელოვანი აშშ-ის ეკონომიკური რესურსებით, დაეხმარა ინგლისურ ენას მიეღო უფრო ფართო გლობალური მნიშვნელობა და გავლენა სხვა ენობრივ სისტემებზე. უნდა აღინიშნოს, რომ მსოფლიოს უმეტეს ქვეყნებში ინგლისური ენა და ანგლიციზმები ნებაყოფლობით ვრცელდება და არა ძალის გამოყენებით.

ორთოგრაფიური ნიშნები
ზოგიერთი განსხვავებანი ამერიკულ და ბრიტანულ ფორმებს შორის:
სარქარი

სარქარი (სპარს. სარქარ — ზედამხედველი, უფროსი):
გვიანდელ ფეოდალურ საქართველოში:
უფროსი, ზედამხედველი, მუშათუხუცესი; სამეურნეო დარგის მოხელე. სარქათების უფროსს სარქარბაში ერქვა.
ერთგვარი ხაზინა, სხვადასხვანაირი საქონლის, სურსათისა და ფულის სათავს-საწყობი. სარქარს სარქარდარი განაგებდა.
მორიგე ჯარის სარქარი (სარქარდა, სარქარდარი) სამხედრო-ადმინისტრაციულ ფუნქციებს აღასრულებდა (ჯარის „დაძახება“-გამოყვანა და მეთაურობა, ლაშქარს „დაკლებულთა“ და მაროდიორთა დასჯა).
შუა აზიაში და ამიერკავკასიის ზოგიერთ ნაწილში:
სახელმწიფო მოხელე, რომელიც სახაზინო აკრეფებს ხელმძღვანელობდა.
რუსეთის იმპერიაში:
ბაქოს გუბერნიის შემახისა და გეოქჩაის მაზრებში და ელიზავეტპოლის გუბერნიის ზოგიერთ ნაწილში ეწოდებოდა მომთაბარეთა ჯოგების ზედამხედველებს.

წყარო
ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. 12-3, თბ., 1965—1970; ტ. 5-6, თბ., 1974—1977
სილის ეროვნული პარკი

ზილის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი იტალიაში, კალაბრიის რეგიონში. შეიქმნა 1997 წელს და მოიცავს 74 000 ჰა ველურ, თავლწარმტაც არეალს. გარდა ამისა, ის იშლება პოლინოს, ასპრომონტესა და ეტნის ლანდშაფტებზე, იონიისა და ტირენიის ზღვების მიმართულებით. ხასიათდება რამდენიმე სასიფლო დასახლებისა და ტურისტული სოფლის არსებობით, ასევე მდიდარი კუტურული მემკვიდრეობით. პარკის უმაღლესი მწვერვალია ბოტე-დონატო (1 928 მ).
სარღანისნაირნი

სარღანისნაირნი — თევზების რიგი. მათი სხეულის სიგრძე 36—150 სმ აღწევს. ფართოდ არიან გავრცელებული თბილ და ზომიერ წყლებში. რიგში გაერთიანებულია 4 ოჯახი: ნახევარდინგასებრნი, მფრინავი თევზისებრნი, სარღანისებრნი და მაკრელისებრნი. ნახევარდინგასებრთა და სარღანისებრთა ოჯახების თევზების ძვლები მწვანეა, რაც განპირობებულია მათში ნაღვლის პიგმენტის — ბილივერდინის არსებობით. სარღანისნაირთა ზღვის ფორმები მრავლდებიან ქვირითით, ხოლო ზოგიერთი მტკნარი წყლის ფორმები ცოცხლადმშობია.
პეტერ გუსტავ ლეჟენ დირიხლე

იოჰან პეტერ გუსტავ ლეჟენ დირიხლე (; დ. 13 თებერვალი, 1805  — გ. 5 მაისი, 1859) — გერმანელი მათემატიკოსი, რომელმაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა მათემატიკური ანალიზის, ფუნქციების თეორიისა და რიცხვთა თეორიის განვითარებაში.

მოღვაწეობა
დირიხლეს სახელს უკავშირდება რამდენიმე მნიშვნელოვანი აღმოჩენა მათემატიკაში, მექანიკასა და მათემატუიკურ ფიზიკაში.

რიცხვთა თეორიაში დირიხლემ დაამტკიცა თეორემა არითმეტიკული პროგრესიის შესახებ (დირიხლეს თეორემა):

მიმდევრობა { + }, სადაც , — ურთიერთმარტივი მთელი რიცხვებია, შეიცავს უსასრულო რაოდენობის მარტივ რიცხვებს.
მუსა I

მუსა — მალის იმპერიის ყველაზე ცნობილი მანსა (უზენაესი მმართველი). ქვეყანას მართავდა 1312-1337 წწ. მიეკუთვნება კეიტას დინასტიას. მიიჩნევა დინასტიის დამაარსებლის სუნდიატა კეიტას (იგივე — მარი დიატა ) ძმის შვილად. მისი მმართველობის დროს გაფართოვდა, როგორც ქვეყნის საზღვრები, ასევე მისი კულტურული გავლენის სფეროები.
ბოლცანო

ბოლცანო (; ; ) — ქალაქი ჩრდილოეთ იტალიაში, ტრენტინო-ალტო-ადიჯეს რეგიონში, ბოლცანოს პროვინციის დედაქალაქი. 2010 წლის მონაცემებით მისი მოსახლეობა 103 970 ადამიანს შეადგენს.

ისტორია
არეალი თავდაპირველად დასახლებული იყო რეტებით, ძვ. წ. 15 წელს კი ის რომაელებმა დაიპყრეს გენერალ დეციმ კლაუდიუს ნერონის ხელმძღვანელობით და ააშენეს დასახლება, რომელსაც პონს-დრუსი უწოდეს, მახლობელ სოფელს კი ბაუცანუმი . რომის იმპერიის კრახის შემდეგ არეალში იწყება ბავარიელთა იმიგრაცია და პირველი დოკუმენტი, რომელშიც ბავარიელი გრაფი მოხსენიებულია როგორც ბოლცანოს მმართველი, 679 წლით თარიღდება. ამის შემდეგ იწყება ტერიტორიის გერმანელი ხალხებით დასახლება. 1190 წლის 24 ივნისს, ეპისკოპოსმა კონრად ტრიენტელმა ორ უმთვრეს ქალაქს შორის (ვენეციასა და აუგსბურგს შორის) მდებარეობის გამო დასახლება ქალაქის სტატუსში აიყვანა, რის შემდეგაც ბოლცანო მნიშვნელოვანი სავაჭრო წერტილი ხდება. წელიწადში ოთხჯერ იმართებოდა ბაზრობა, სადაც ვაჭრები მოდიოდნენ როგორც ჩრდილოეთიდან, ისე სამხრეთიდან. ამის გამო 1635 წელს დაარსდა სავაჭრო სამომრიგებლო. ყოველ საბაზრო სეზონზე ოფისში მუშაობდა ორი იტალიელი და ორი გერმანელი ოფიცერი, რომლებიც აქ მოსაქმე ვაჭრების მიერ ინიშნებოდნენ. ამავე პერიოდში ქალაქი კულტურული გზაჯვარედინი ხდება, რაც დღემდე გრძელდება.

პირველ მსოფლიო ომამდე, ბოლცანო ტიროლის საგრაფოს ეკუთვნოდა, რომელიც თავის მხრივ ავსტრია-უნგრეთის შემადგენლობაში შედიოდა. ამავე ომის დასრულების შემდეგ იგი იტალიის მიერ იქნა ანექსირებული და 1927 წლის 1 იანვარს გახდა პროვინციული დედაქალაქი. ანექსიის პერიოდში, ბოლცანო გერმანულენოვანი ქალაქი იყო 30 000 მოსახლით. 1920-იან წლებში ბენიტო მუსოლინის ბრძანებით დაიწყო ბოლცანოს, ისევე როგორც მთელი პროვინციის იტალიანიზაციის პროგრამა. მიზანი მდგომარეობდა იტალიურად მოლაპარაკე იმდენი იმიგრანტის ჩასახლებაში, რომლებიც სამჯერ აღემატებოდნენ გერმენულენოვან მოსახლეობას.

მეორე მსოფლიო ომის დროს ბოლცანოში ფუნქციონირებდა ნაცისტური საკონცენტრაციო ბანაკი, სადაც ებრაელებსა და პოლიტიკურ პატიმრებს ათავსებდნენ.

ლინგვისტური მდგომარეობა
2001 წლის აღწერის მონაცემებით, მოსახლეობის 73% იტალიურენოვანია, 26,29% გერმანულენოვანი, 0,71% კი მშობლიურ ენად ლადინურს მიიჩნევს.

დაძმობილებული ქალაქები
სოპრონი, უნგრეთი
ლა-პასი, ბოლივია
ანდრია (ქალაქი)

ანდრია — ქალაქი და კომუნა სამხრეთ იტალიაში, აპულიის რეგიონში. წარმოადგენს სასოფლო-სამეურნეო და მომსახურების ცენტრს, აწარმოებს ღვინოს, ზეთისხილს და ნუშს. ამავე დროს ის აპულიის მეოთხე უდიდესი მუნიციპალიტეტი (იგივე კომუნა), ხოლო უდიდესი 2009 წელს შექმნილ ახალ, ბარლეტა-ანდრია-ტრანის პროვინციაში, რომლის ადმინისტრაციული ცენტრიც ანდრია 2010 წლის 21 მაისს გახდა.

ისტორია
ანდრიას წარმოშობის შესახებ განსხვავებული თეორიები არსებობს. 915 წლის დოკუმენტში ის მოხსენიებულია როგორც „კაზალე“, რომელიც საზღვაო პორტ ტრანის ემორჩილებოდა. ქალაქის სტატუსი დაახლოებით 1046 წელს მიიღო, როდესაც ნორმანმა გრაფმა პეტერმა გააფართოვა და გაამაგრა მიმდებარე დასახლებები.

 საუკუნეში, ანჟუ-სიცილიის სახლის მმართველობისას ანდრია საგრაფოს ცენტრი გახდა. 1350 წელს მას ალყა შემოარტყეს უნგრეთის არმიის მიერ დაქირავებულმა გერმანელმა და ლომბარდიელმა მებრძოლებმა, 1370 წელს კი ნეაპოლის დედოფალ ჯოვანა -ის ჯარებმა. 1431 წელს მმართველმა ფრანჩესკო დელ-ბალცომ ქალაქში დააბრძანა წმინდა ფრანჩესკო ანდრიელის ნაწილები. ეს წმინდანი დღესაც ანდრიას მფარველად ითვლება. 1487 წელს ქალაქი ხელში ჩაიგდეს არაგონელებმა, საგრაფო კი მომაველ მეფე ფედერიკო ნეაპოლელს გადაეცა. მოგვიანებით, 1552 წელს ის ესპანელებმა ფაბრიციო კარაფას მიყიდეს 100 000 დუკატად.

კარაფას ოჯახი ქალაქს 1799 წლამდე მართავდა, როდესაც ის ხანგრძლივი ალყის შემდეგ საფრანგეთის ძალებმა აიღეს. ბურბონთა რესტავრაციის შემდეგ, ანდრია გახდა იტალიის გაერთიანების მთავარი ქომაგი.

გეოგრაფია
ქალაქი მდებარეობს მურჯიის სუბ-რეგიონში, ქალაქ ბრალეტიდან და ადრიატიკის ზღვის სანაპირო ზოლიდან 10 კმ-ის დაშორებით. მისი მუნიციპალიტეტი იტალიის სხვა მუნიციპალიტეტებს შორის სიდიდით მე-16 ადგილს იკავებს.

ღირსშესანიშნაობები
ერთ დროს ანდრია საღვთო რომის იმპერიის იმპერატორ ფრიდრიხ -ის საყვარელი რეზიდენცია იყო, რომელმაც მის სიახლოვეს საუკუნეში კასტელ-დელ-მონტეს ციხესიმაგრე ააგო. დღეს ის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილია იტალიის ციხესიმაგრეებს შორის და 1996 წლიდან შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.
სარძევეები

სარძევეები, სარძევე ჭურჭლები — მცენარის ჭურჭლები (მილები, უჯრედები), რომლებიც შეიცავენ რძეწვენს (ლატექსს) აქვს რძიანასებრთა, რთულყვავილოვანთა, ღვედკეცისებრთა და სხვა ოჯახის ზოგიერთ მცენარეს. სარძევეები ორგვარია:დანაწევრებული და დაუნაწევრებელი. დანაწევრებული სარძევეები წარმოიქმნება სარძევე უჯრედებს შორის ტიხრების გახსნით; დაუნაწევრებელი სარძევეები — ინიციალური სარძევე უჯრედების გაზრდით და დატოტვით. ცოცხალ სარძევეებს აქვს ციტოპლაზმის კედლისპირული შრე, მრავალი ბირთვი, ცელულოზოვანი გარსი და ცოცხალი უჯრედის ყველა სხვა სტრუქტურა. სარძევეები მცენარის თითქმის ყველა ორგანოშია და ქმნის მთლიან სისტემას, თუმცა ზოგს (ჭანჭყატი, ევკომია) რძეწვენი უგროვდება ცალკეულ წაგრძელებულ უჯრედში. სარძევეების ფიზიოლოგიური როლი ჯერ კიდევ არ არის დადგენილი. ფიქრობენ, რომ სარძევეებში გროვდება ნივთიერებათა ცვლის პროდუქტები.
სარწები

სარწები — ისტორიული სოფელი სამხრეთ საქართველოში (ახლანდელი თურქეთის ტერიტორია). მოხსენიებულია „გურჯისტანის ვილაიეთის დიდ დავთარში“ ( საუკუნე). გაიგივებულია გიორგი მერჩულის ( საუკუნე). „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში“ ნახსენებ სარწებთან.
წყარო
ჯიქია ს., გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი, წგნ. 3, თბ., 1958
მონტი-სიბილინის ეროვნული პარკი

მონტი-სიბილინის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი იტალიაში, მარკესა და უმბრიის რეგიონების ტერიტორიებზე. მოიცავს მაჩერატის, ფერმოს, ასკოლი-პიჩენოსა და პერუჯის პროვინციების ტერიტორიებს.

პარკი 1993 წელს შეიქმნა და ამჟამად 70 000 ჰა ფართობს იკავებს. დაბალი ზონები ძირითადად ტყიანია, უფრო მაღლა კი ბალახითაა დაფარული. უმაღლესი მწვერვალია მონტე-ვეტორე (2476 მ). გამოირჩევა ფლორისა და ფაუნის მრავალფეროვნებით.
გრან-სასო-ე-მონტი-დელა-ლაგა

გრან-სასო-ე-მონტი-დელა-ლაგა — ბუნების პარკი იტალიაში. შეიქმნა 1991 წელს და მოიცავს 2 014 კმ² ტერიტორიას. ლანდშაფტი ძირითადად მთიანია. პარკის სამმართველო მდებარეობს ლ'აკვილის პროვინციაში.

პარკის ტერიტორიაზე, გრან-სასოს მწვერვალსა და მონტი-დელა-ლაგის ქედს შორის გაივლის გრან-სასოს-ე-მონტი-დელა-ლაგის ეროვნული პარკის დიდი გზატკეცილი.

გეოგრაფია
პარკი ერთ-ერთი უდიდესი დაცული ტერიტორიაა ევროპაში. მისი ძირითადი ნაწილი მიეკუთვნება გრან-სასოს მთის მასივს, რომელიც სჭარბობს არსებულ ლანდშაფტში. ეს მთები ვერტიკალურადაა აღმართული კამპო-იმპერატორეს უზარმაზარ მინდვრებში. აღმოსავლეთით აღმართულია შთამბეჭდავი მწვერვალი პარეტონე, რომელიც მუდმივი თოვლის, კლდეებისა და ქარების კერაა. ჩრდილოეთით გადაჭიმულია მონტი-დელა-ლაგის მთის მასივი, სადაც ჩერდება ათასობით გადამფრენი ფრინველი. ეს არეალი მთლიანადაა დაფარული წიფლის, სოჭის, თურქული მუხისა და წაბლის ხეებით. აქვეა 200 კმ სიგრძის საცხენოსნო გზები.

ველური ბუნება
პარკი მოიცავს ბიოლოგიურად ერთ-ერთ ყველაზე მრავალფეროვან არეალს ევროპაში. კლიმატი გარდამავალია ხმელთაშუაზღვიურსა და ევროპულს შორის. გავრცელებულია მცენარის ორი ათსზე მეტი სახეობა, რომელთაგან ზოგიერთი ენდემია. მათ შორისაა აბრუცის ედელვაისი. არანაკლებ მდიდარია ფაუნა. წარმოდგენილ ცხოველთა შორის ძალიან ბევრი უიშვიათესი სახეობაა, რომელთაგან აღსანიშნავია აბრუცის არჩვი, იტალიური მგელი, შველი, ველური კატები, გარეული ტახები, მელიები და ციყვები. ფრინველთა შორის აღსანიშნავია მთის არწივი, თეთრწინწკლებიანი კოდალა, კაკაჩა და შავარდენი. ასევე გავრცელებულია მწერები, რომელთა შორისაა პეპელა აპოლონი.
მენიპოსის სატირა

მენიპოსის სატირა, იგივე ვარონის სატირა — ანტიკური ლიტერატურის ჟანრი, ხასიათდება ფილოსოფიური განსჯისა და პაროდიული სატირის შეერთებით, ხოლო ფორმით გამოირჩევა პროზისა და პოეზიისა თავისუფალი შერევით.

ტერმინი „მენიპოსის სატირა“ მოდის ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მესამე საუკუნის შუახანების ცნობილი ფილოსოსფოს-კინიკოსისა და სახელგანთქმული სატირიკოსის მენიპოს გადარელის სახელიდან.

მენიპოსის სატირა განეკუთვნება ლიტერატურის იმ საერთო გვარს, რომელმაც ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მეოთხე საუკუნეში გავრცელდა, პროზაული ჟანრის დიალოგში, ფილოსოფოს სოკრატეს მიმდევრებში და განსაკუთრებით დაინერგა კინიკოსებში.

სოკრატეს დიალოგის რბილი ირონია მენიპოსის სატირამ გადააქცია მასხრულ იუმორად და კომედიას მიუახლოვა. სწორედ კომიკური ეფექტის მისაღწევადაა გამიზნული ლექსისა და პროზის შერევაც. ეს დაკავშირებულია მაღალი პოეზიის ხშირ ციტირებასთან, ეპოსისა და ტრაგედიის მთელი სცენების პაროდირებასთან. მენიპოსის სატირის დაცინვის საგანი იყო მიწიერ დიდებათა არარაობა, მცდარი ადამიანური წარმოდგენები და ფილოსოფიური დოგმები, ღმერთებისადმი ბრმა თაყვანისცემა.

მენიპოსის სატირამ შექმნა ხასიათი დიოგენესი, იდეალური კინიკური ფილოსოფოსისა და ეს ხასიათი აჩვენა მოჩვენებითობის, სიმდაბლის, ფლიდობის და მონობის პრიზმაში.

მენიპოსს ბაძავდნენ ვარონი, სენეკა უმცროსი, ლუკიანე.

მენიპოსის სატირის ნიმუშებია შემდეგი რომანები: ფრანსუა რაბლეს „გარგანტუა და პანტაგრუელი“, ჯონათან სვიფტის „გულივერის მოგზაურობა“, ვოლტერის „კანდიდი“, ლუის კეროლის „ალისა საოცრებათა ქვეყანაში“, ჯეიმზ ჯოისის „ფინიგანის ქელეხი“, თომას პინჩონის „მიზიდულობის ცისარტყელა“ და სხვა.
მენიპოს გადარელი

მენიპოს გადარელი (; ; ჩვენს წელთაღრიცხვამდე მესამე საუკუნის მეორე ნახევარი) — ბერძენი ფილოსოფოს–კინიკოსი და სატირიკოსი.

ბიოგრაფია
მენიპოსი წარმოშობით იყო სირიის ქალაქ გადარადან, საიდანაც მომდინარეობს მისი სახელი.

დიოგენე ლაერტელის მონათხრობის მიხედვით, მენიპოსი იყო მონა, შემდეგ ვაჭრობით გამდიდრდა და თებეში (ბეოტია) თავისუფალი მოქალაქის ხარისხიც მოიპოვა. მერე კი გაკოტრდა და თავი მოიკლა.

მენიპოს გადარელმა თებეში დაიწყო სატირების წერა. სულ შეუთხზავს ცამეტი წიგნი, რომლებიც დაკარგულია. ცნობილია მხოლოდ ზოგიერთი სატირული თხზულების სათაური და შინაარსი.

ლიტერატურული ჟანრი
ლიტერატურულ ჟანრის — „მენიპოსის სატირა“ სახელწოდება მომდინარეობს მენიპოს გადარელის სახელიდან.
საფრანგეთის რევოლუციური ომები

საფრანგეთის რევოლუციური ომები — ომების სერია, რომელიც მიმდინარეობდა 1792 წლიდან 1802 წლამდე. ეს დაპირისპირება მიმდინარეობდა საფრანგეთის რესპუბლიკასა და პრუსიას, ბრიტანეთის, ავსტრიასა და სხვა ქვეყნებს შორის. ეს პერიოდი იყოფა ორ ნაწილად: პირველი კოალიციის ომი (1792–1797) და მეორე კოალიციის ომი (1798–1802).

სხვა ევროპელი მონარქები შეშფოთებით ადევნებდნენ თვალს 1789 წელს დაწყებულ საფრანგეთის რევოლუციას. მათ გადაწყვიტეს მხარი დაეჭირათ ლუი -თვის. ავსტრიამ ჯარებს მოუყარა თავის ჯარებს საფრანგეთის საზღვართან. ავსტრიას პრუსიამაც დაუჭირა მხარი. როდესაც ავსტრიამ უარყო მოთხოვნა ჯარების გაყვანასთან დაკავშირებით საფრანგეთის საზღვრიდან, 1792 წლის გაზაფხულზე საფრანგეთმა ომი გამოუცხადა პრუსიასა და ავსტრიას. ამ ფაქტს ორივე სახელმწიფომ კოორდინირებული შეტევით უპასუხეს, თუმცა ფრანგებმა ისინი 20 სექტემბერს, ვალმის ბრძოლაში დაამარცხეს. ამ ბრძოლის შემდგომ, საფრანგეთში მონარქია საბოლოოდ დაემხო. ფრანგთა გამარჯვებების სერია დასრულდა 1793 წლის გაზაფხულზე, როდესაც ისინი დამარცხდნენ ნეერვიდენის ბრძოლაში.

1794 წელს ფრანგების სასარგებლოდ მდგომარეობა გამოსწორდა. მათ დაამარცხეს ავსტრიელები ფლეურუსის ბრძოლაში. 1795 წელს საფრანგეთმა დაიპყრო ავსტრიული ნიდერლანდები, ხოლო პრუსია ომს გამოეთიშა. 1796 წელს გენერალმა ნაპოლეონ ბონაპარტმა წამოიწყო კამპანია იტალიის დასაპყრობად. ფრანგებმა ჰაბსბურგები დაამარცხეს და ხელთ იგდეს 150 000 ტყვე. ამის შემდეგ ბონაპარტი ვენისკენ დაიძრა. ავსტრიელებმა ფრანგებთან კამპო-ფორმიოს ზავი გააფორმეს.

მეორე კოალიციის ომი დაიწყო 1798 წელს, როდესაც ფრანგები ეგვიპტეში შეიჭრნენ, კვლავ გენერალ ბონაპარტის მეთაურობით. ომი კვლავ გაჩაღდა. ამჟამად კოალიციის სახელმწიფოები წარმატებულად მოქმედებდნენ. მათ ფრანგები იტალიიდან თანდათან განდევნეს და საფრანგეთის მარიონეტ შვეიცარიაშიც შეიჭრნენ. მათ გაიმარჯვეს ნოვისა და კასანოს ბრძოლებშიც. მიუხედავად ამდენი მარცხისა, 1799 წლის სექტემბერში ფრანგებმა, ანდრე მასენას მეთაურობით, დაამარცხეს რუსეთის ჯარები ციურიხის ბრძოლაში. ამასთანავე ნაპოლეონმაც მოიპოვა რამდენიმე გამარჯვება აბუკირთან და პირამიდებთან ბრძოლაში. მიუხედავად ბონაპარტის ამდენი წარმატებისა, ბრიტანელებმა გაანადგურეს ფრანგული ფლოტი ნილოსის ბრძოლაში

1799 წლის ოქტომბერში ბონაპარტი საფრანგეთში დაბრუნდა, ხოლო 18 ბრიუმერს (9 ნოემბერს) მოაწყო სახელმწიფო გადატრიალება, დაამხო დირექტორია-მმართველი ორგანო, და საკუთარი თავი კონსულად გამოაცხადა. მან 1800 წლის ივნისში მოახერხა ავსტრიელთა დამარცხება მარენგოს ბრძოლაში, ჩრდილოეთ იტალიაში. ამას მოჰყვა საფრანგეთის კიდევ ერთი გამარჯვება-ფრანგულმა ჯარმა ჰოენლიდენთან, ბავარიაში, კიდევ დაამარცხა ავსტრიელები. ავსტრია იძულებული გახდა, ზავი გაეფორმებინა. 1801 წელს გაფორმდა ლუნევილის ზავი.

ავსტრიისა და რუსეთის ომიდან გასვლის შემდეგ, დიდმა ბრიტანეთმა საფრანგეთთან ამიენის ზავი გააფორმა, რითაც საბოლოოდ დასრულდა საფრანგეთის რევოლუციური ომები.
იტალიის პოლიტიკური სისტემა

იტალიის პოლიტიკური სისტემა ემყარება პარლამენტარიზმს, დემოკრატიულ რესპუბლიკას და მრავალპარტიულ სისტემას. აღმასრულებელ ხელისუფლებას კოლექტიურად ახორციელებს მინისტრთა საბჭო, რომელსაც ხელმძღვანელობს პრემიერ-მინისტრი. საკანონმდებლო ხელისუფლება განაწილებულია პარლამენტსა და მინისტრთა საბჭოს შორის. სასამართლო დამოუკიდებელია აღმასრულებელი და საკანონმდებლო ხელისუფლებებისაგან. იტალია დემოკრატიული რესპუბლიკაა 1946 წლის 2 ივნისიდან, როდესაც საყოველთაო რეფერენდუმის საფუძველზე გაუქმდა მონარქია. კონსტიტუცია მიღებულ იქნა 1948 წლის 1 იანვარს.

ქვეყნის ამჟამინდელი პრეზიდენტია სერჯო მატარელა, პრემიერ-მინისტრი — მატეო რენცი.

მთავრობა
1948 წლის კონსტიტუციის საფუძველზე შეიქმნა პარლამენტი, აღმასრულებელი შტო (მინისტრთა საბჭო) და დამოუკიდებელი სასამართლო შტო. სახელმწიფოს მეთაურია პრეზიდენტი, მიუხედავად იმისა, რომ მისი მდგომარეობა გამოყოფილია ყველა შტოსგან.

სახელმწიფოს მეთაური
სახელმწიფოს მეთაური, იტალიის რესპუბლიკის პრეზიდენტი წარმოადგენს ერის ერთიანობის სიმბოლოს და გააჩნია ბევრი ისეთი მოვალეობა, რომელიც წინათ იტალიის მეფეს ევალა. პრეზიდენტი განასახიერებს დამაკავშირებელ წერტილს ხელისუფლების სამ შტოს შორის: ის აირჩევა კანონმდებლების მიერ, ის ნიშნავს აღმასრულებელ ხელისუფლებას და ის მეთაურობს სასამართლო სისტემას. პრეზიდენტი ასევე შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალიცაა.

რესპუბლიკის პრეზიდენტს ირჩევს პარლამენტის გაერთიანებული სესია, თითოეული რეგიონის სამ წარმომადგენელთან ერთად (გარდა ვალე-დ-აოსტისა, რომელსაც მხოლოდ ერთი წარმომადგენელი ჰყავს). მის არჩევას ესაჭიროება ფართო უმრავლესობა, რაც შეადგენს ნახევრის 2/3-ს პლუს ერთ ხმას. ორად ორი პრეზიდენტი, რომლებიც პირველივე კენჭისყრაზე იქნენ არჩეულნი, იყვნენ ფრანჩესკო კოსიგა და კარლო აძელიო ჩამპი. ბატონი ჩამპი 2006 წლის 10 მაისიდან ჯორჯო ნაპოლიტანომ შეცვალა. მიუხედავად იმისა, რომ კანონით აკრძალული არაა, არც ერთი პრეზიდენტი არასდროს ზედიზედ ორჯერ არ არჩეულა.

როგორც წესი, პრეზიდენტი ცდილობს პოლიტიკური დებატების მიღმა დარჩეს და იყოს ინსტიტუციური გარანტი პოლიტიკურ პროცესში ჩართული ყველა ფიგურისათვის. პრეზიდენტს ასევე შეუძლია დაუყოვნებლივ გააუქმოს ანტიკონსტიტუციური აქტები, როგორც იტალიის კონსტიტუციის მცველმა.
სასათბურე კულტურები

სასათბურე კულტურები — ბოსტნეული, დეკორატიული, ხეხილოვანი და კენკროვანი მცენარეები, რომლებიც სათბურში გამოჰყავთ. სასათბურე კულტურები მოსავალს იძლევიან არასეზონურ ვადებში, როდესაც მათი მოყვანა ღია გრუნტზე არ შეიძლება.

ბოსტნეული კულტურებიდან მოჰყავთ უმთავრესად კიტრი და პამიდორი, აგრეთვე ბადრიჯანი,ლობიო, ხახვი, თვის ბოლოკი, წიწაკა, საზამთრო, ნესვი და სხვა.

დეკორატიული მცენარეებიდან — ყოჩივარდა, ქრიზანთემა, მიხაკი და სხვა, მოჰყავთ აგრეთვე ხეხილოვანი კულტურები: ლიმონი, ატამი; კენკროვანებიდან — მარწყვი და ა. შ.

დასახელებული კულტურების სათბურში გამოსაზრდელად გამოჰყავთ სპეციალური ჯიშები და ჰიბრიდები. სასათბურე კულტურების მოვლა გულისხმობს კარგ განათებას, ოპტიმალურ ტემპერატურას, ნიადაგსა და ჰაერში საჭირო ტენიანობის შექმნას, მინერალური და ორგანული სასუქებით ნიადაგის დამატებით განოყიერებას, მავნებლებისა და დაავადებების წინააღმდეგ ბრძოლას და სხვა.
სასამსახურო ძაღლები

სასამსახურო ძაღლები — სხვადასხვა ჯიშის ძაღლები, რომელთაც იყენებენ საყარაულოდ, სამძებროდ, სამწყემსოდ, მარხილში შესაბმელად და სხვა საჭიროებისათვის. სასამსახურო ძაღლები გამოირჩევიან მძლავრი აღნაგობით, პატრონისა და მინდობილი ობიექტის კარგად დაცვის ინსტინქტით, დაუნდობლობით. საყარაულო და სამძებრო ძაღლებს სპეციალური წვრთნისშემდეგ იყენებენ სახელმწიფო საზღვრებისა და სამხედრო სამრეწველო და სამეურნეო ობიექტების დასაცავად, ბოროტმოქმედთა მოსაძებნად, გეოლოგიური ექსპედიციებში — მიწის წიაღში მადნის აღმოსაცენად, მიწისქვეშა აირის ქსლის დაზიანებული ადგილების მისაგნებად; სამხედრო სამსახურში — მეკავშირეებად, სანიტრებად, ნაღმის მაძიებლად და სხვა. სამწყემსო ძაღლებს — მეცხოველეობაში მტაცებლებისაგან საქონლის დასაცავად. შესაბმელ ძაღლებს ჩრდილოეთში სატრანსპორტო საშუალებად იყენებენ. სასამსახურო ძაღლებს განეკუთვნება ყველა ჯიშის ნაგაზი, დობერმან-პინჩერი, დოგი, ერდელტერიერი, ბოქსიორი, ბულდოგი, სენბერნარი, ნიუფაუნდლენდი, ჩრდილო-აღმოსავლეთის ყეფია, როტვეილერი, რიზენშნაუცერი, შავი ტერიერი, მოსკოვური საყარაულო და სხვა. მსოფლიოში აღრიცხულია 100-მდე სასამსახურო ძაღლების ჯიში. საქართველოში გავრცელებულია კავკასიური ნაგაზი უძველესი ადგილობრივი ჯიშია, რომელსაც იყენებენ მეცხოველეობის ფერმების დასაცავად. საქართველოში გავრცელდა აგრეთვე გერმანული ნაგაზი, ბოქსიორი, დოგი, დობერმან-პინჩერი, მცირე რაოდენობით — კოლი, ერდელტერიერი, სენბერნარი, ნიუფაუნდლენდი, როტვეილერი, რიზენშნაუცერი, შავი ტერიერი.
უდინე

უდინე (; ფრიულ. ; სლოვენ. ; ; ) — ქალაქი და კომუნა ჩრდილო-აღმოსავლეთ იტალიაში, ფრიული-ვენეცია-ჯულიას რეგიონის შუაგულში, ადრიატიკის ზღვასა და ალპებს შორის, იტალია-სლოვენიის საზღვრიდან 40 კმ-ში. 2009 წელს მისი მოსახლეობა 99 439 ადამიანს შეადგენდა, ურბანული არეალის მოსახლეობა კი 175 000-ს.

ისტორია
უდინე ფრიულის ისტორიული დედაქალაქია. ეს არეალი ჯერ კიდევ ნეოლითის ხანიდან იყო დასახლებული, მოგვიანებით კი ილირიელებით დასახლდა. უნგრული ლეგენდის თანახმად, ჰუნების დიდმა ბელადმა ატილამ აქ ბორცვი ააშენა, რადგან როცა ის აკვილეიას ალყას არტყავდა, მას ზამთრისათვის ჯარის სადგომი სჭირდებოდა. მან თავის მებრძოლებს უბრძანა მუზარადებითა და ფარებით მიწა მოეზიდათ, რადგან რელიეფი თითქმის მთლიანად გაბრტყელებული იყო. მან აქ ქალაქი დააარსა და წრიული კოშკი ააშენა.

დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ, არეალის მნიშვნელობა გაიზარდა, რაც განპირობებული იყო აკვილეიისა და ჩივიდალე-დელ-ფრიულის დაკნინებით. უდინე პირველად 983 წელს იხსენიება, როდესაც იმპერატორმა ოტო -მ აკვილეიის პატრიარქებს, რომლებიც იმ დროს რეგიონის მთავარი ფეოდალებიც იყვნენ, უტინუმის ციხესიმაგრე აჩუქა. 1223 წელს დაარსდა ბაზრობა და ქალაქი საბოლოოდ გახდა რეგიონის ეკონომიკისა და ვაჭრობის მთავარი არეალი, ამავე დროს საპატრიარქო ცენტრი.

1420 წელს ქალაქი ვენეციის რესპუბლიკამ დაიპყრო. 1511 წელს მიმდინარეობდა ხანმოკლე სამოქალაქო ომი, რომელსაც შემდეგ მიწისძვრა და შავი ჭირი მოჰყვა. ვენეციელთა კონტროლის ქვეშ უდინე 1797 წლამდე დარჩა და წარმოადგენდა სახელმწიფოს მეორე უდიდეს ქალაქს. შემდეგ იყო ფრანგების მცირეხნიანი მმართველობა, რომლის შემდეგაც ის ავსტრიული მარიონეტული ლომბარდია-ვენეციის სამეფოს ნაწილი გახდა. 1866 წელს კი ახლადშექმნილ იტალიის სამეფოს შემადგენლობაში შევიდა.

მეორე მსოფლიო ომში, კაპორეტოსთან ბრძოლაში დაცემამდე, უდინე იტალიის მთავარსარდლობის ცენტრი გახდა და ზედმეტსახელად " "-ს (ომის დედაქალაქი) უწოდებდნენ. ბრძოლის შემდეგ, 1918 წელს ის ავსტრიელებმა დაიკავეს რაც 1918 წლამდე, ვიტორიო-ვენეტოს ბრძოლამდე გაგრძელდა. ომის შემდეგ უდინე ხანმოკლე ისტორიის მქონე ფრიულის პროვინციის დედაქალაქი გახდა, რომელიც თანამედროვე გორიციის, პერდენონესა და უდინეს პროვინციებს მოიცავდა. 1943 წლის 8 სექტემბრის შემდეგ, როცა იტალიამ მეორე მსოფლიო ომში მოკავშირეთა წინაშე იარაღი დაყარა, ქალაქი გერმანული ადმინისტრაციის ხელში იყო, რაც 1945 წლის აპრილში შეწყდა.

დაძმობილებული ქალაქები
ესლინგენ-ამ-ნეკარი, გერმანია
ვიენი, საფრანგეთი
ნიტ-პორტ-ტოლბოტი, გაერთიენებული სამეფო
ნორჩეპინგი, შვედეთი
სხიდამი, შვედეთი
ფილახი, ავსტრია
ალბაკეტე, ესპანეთი
უინძორი, კანადა
რესისტენსია, არგენტინა
დილიჯანი, სომხეთი
მარიბორი, სლოვენია
კარაპირო

კარაპირო  — ხელოვნური ტბა ახალ ზელანდიაში, ჩრდილოეთის კუნძულზე, მდინარე უაიკატოზე. ქალაქ ჰამილტონიდან მდებარეობს 30 კილომეტრში.
შეიქმნა 1947 წელს ჰიდროელექტროსადგურის აშენების შემდეგ. სიგრძე 11 კმ, სიგანე 900 მ. სარკის ფართობი 7,7 კმ². უდიდესი სიღრმე 30 მ.

წყალსაცავზე ტარდება სპორტული ვარჯიშები. 1978 და 2010 წწ. აქ გაიმართა მსოფლიო ჩემპიონატი აკადემიურ ნიჩბოსნობაში. ადგილობრივ ენაზე ტბის სახელწოდება ნიშნავს „ცუდი სუნის ქვებს“.