იოსა ბუსონი

} ; დ. 1716 — გ. 17 იანვარი, 1784) — საუკუნის იაპონელი პოეტი და მხატვარი (ედოს პერიოდისა). მაცუო ბასიოსთან და კობაიაში ისასთან ერთად იოსა ბუსონი ითვლება ედოს პერიოდის უდიდეს პოეტებს შორის. ის ასევე ცნობილია ჰაიგას, როგორც ხელოვნების სტილის დამსრულებლად, ჰაიბუნ პროზასთან მუშაობით და ჩინურ-იაპონური შერეული სტილის პოეზიაზე ექსპერიმენტებით.

ბიოგრაფია
ადრეული ცხოვრება
იოსა ბუსონი დაიბადა სოელ კემაში, სეცუ პროვინციაში (დღევანდელი კემა, მიაკოჯიმას უბანი, ოსაკა). მისი ნამდვილი გვარი იყო ტანიგუჩი. ბუსონი თითქმის არ საუბრობდა თავის ბავშვობაზე, მაგრამ ზოგადად ითვლება, რომ ის იყო სოფლის უფროსის და იოსადან მოსული მიგრანტი მუშაკის უკანონო შვილი. იოსანოში, კიოტოში, ტანიგუჩის ოჯახის თქმით, ბუსონი იყო მსახური ქალის შვილი (ქალს სახელად ერქვა გენ), რომელიც ოსაკაში სამუშაოდ მისულიყო და საკუთარი პატრონისგან ჰყავდა შვილი. გენის საფლავი შემორჩენილია იოსანოში. არსებობს ზეპირი გადმოცემა, რომ ახალგაზრდა ბუსონზე ზრუნავდნენ სეიაკუ-ჯის ტაძარში იოსანოში, და მოგვიანებით, როცა ბუსონი დაბრუნდა ტანგოს პროვინციაში, მან ტაძარს საჩუქრად მიართვა საკუთარი ნახატი.

ცხოვრება ედოში და მოგზაურობა
დაახლოებით 20 წლის ასაკში ბუსონი გადავიდა ედოში (დღევანდელი ტოკიო). მან ისწავლა პოეზია ჰაიკაის ოსტატის, ჰაიანო ჰაჯინის ხელმძღვანელობით, რომელმაც თავის სასწავლო სახლს იაჰანტეი (შუაღამის პავილიონი) უწოდა. ჰაჯინის გარდაცვალების შემდეგ ბუსონი გადავიდა შიმოსას პროვინციაში (დღევანდელი იბარაკის პრეფექტურა). თავისი კერპის, მაცუო ბასიოს კვალზე სვლით, ბუსონმა იმოგზაურა ჰონსიუს ჩრდილოეთის ველებში, რომლებიც შთაგონების წყარო იყო ბასიოს ცნობილი სამოგზაურო დღიურისთვის, ოკუ ნო ჰოსომიჩი („ვიწრო გზა შიდა პროვინციებისკენ“). მან თავისი მოგზაურობის ჩანაწერები გამოსცა 1744 წელს. ეს იყო პირველი წიგნი და პირველი შემთხვევა, როდესაც მან ბუსონის სახელით გამოაქვეყნა.

დასახლება კიოტოში
იაპონიის სხვადასხვა ნაწილში, მათ შორის ტანგოში (დღევანდელი კიოტოს პრეფექტურის ჩრდილოეთი ნაწილი) და სანუკის პროვინციაში (დღევანდელი კაგავის პრეფექტურა) მოგზაურობის შემდეგ, ბუსონი დასახლდა ქალაქ კიოტოში 42 წლის ასაკში. დაახლოებით ამ დროს მან დაიწყო იოსას სახელით წერა. ფსევდონიმი მწერალმა აიღო დედის სამშობლოდან (იოსა, ტანგოს პროვინცია).

შემოქმედებითი მუშაობა
1754-დან 1757 წლამდე ბუსონმა იმუშავა ჰაიგა-სტილის სურათოვანი გრაგნილების კოლექციაზე, სახელწოდებით „ბუსონ იოკაი ემაკი".

ბუსონი დაქორწინდა 45 წლის ასაკში და ჰყავდა ერთი ქალიშვილი, კუნო. 51 წლის ასაკში მან ცოლ-შვილი კიოტოში დატოვა და სანუკის პროვინციაში წავიდა მრავალ ნამუშევარზე სამუშაოდ.

კიოტოში დაბრუნების შემდეგ, ის წერდა და ასწავლიდა პოეზიას სუმიიაში. როგორც მოდელები თავისი მოსწავლეებისთვის, მან გამოარჩია ბასიოს ოთხი მოწაფე: კიკაკუ, კიორაი, რანსეცუ და სოდო. 1770 წელს მან მიიღო ჰაიკუს ფსევდონიმი იაჰანთეი (, „მიდნაით სტუდიო“ — „შუაღამის სადგომი“), რომელიც ადრე მისი მასწავლებლის, ჰაჯინის, ფსევდონიმი იყო.

სიკვდილი
ბუსონი გარდაიცვალა 68 წლის ასაკში და დაკრძალულია კონპუკუ-ჯის ტაძარში, კიოტოში. სიკვდილის მიზეზი ადრე დიაგნოზირებული იყო, როგორც მძიმე დიარეა, მაგრამ ბოლოდროინდელი გამოკვლევები მიუთითებს, რომ ეს იყო მიოკარდიუმის ინფარქტი.

მუზეუმები
იოსა ბუსონის ნამუშევრები ინახება მრავალ მუზეუმში მთელ მსოფლიოში, მათ შორის სიეტლის ხელოვნების მუზეუმში, მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმში, მიჩიგანის უნივერსიტეტის ხელოვნების მუზეუმში, ჰარვარდის ხელოვნების მუზეუმებში, ვორჩესტერის ხელოვნების მუზეუმში, კიმბელის ხელოვნების მუზეუმსა და ბრიტანეთის მუზეუმში.

პოეზია
ცნობილი ჰაიკუები
გარდა ყვავილის

დაეცემა ფურცლები, ორი-სამი

ერთმანეთზე.

სხვა ჰოკუ

ირიბის გარდა —

ყოველ ყვავილში, ფერი

ღრმა აუზისა.

გაზაფხულის წვიმა,

თითქმის საკმარისი, რომ დაასველოს

ნაპირზე ჯავშნები

პოეტური ფილოსოფია
ბუსონი თვლიდა, რომ ლექსები უნდა იყოს ბუნებრივი, მკაცრი წესებისა თუ სახელმძღვანელოების გარეშე. მისმა მომზადებამ იაჰანტეიში ხელი შეუწყო მსუბუქ მიდგომას, რომელიც ხაზს უსვამდა ინდივიდუალურ სტილს, და ნაკლებად — ოსტატის ნამუშევრის გამეორებას. ბუსონის ინტერესის ნაკლებობის გამო თავისი დროის თანამედროვე ტენდენციებისადმი პოეზიის თვალსაზრისით, მისი ნამუშევრები ზოგიერთების მიერ მოძველებულად ითვლებოდა.

მეორე მხრივ, ბუსონის ნახატები უფრო ფართოდ იყო მიღებული მის დროში. ფერწერა იყო მისი შემოსავლის მთავარი წყარო, ამიტომ მას არ შეეძლო მისადმი ისეთი თავისუფალი მიდგომა, როგორიც პოეზიისადმი.

ინგლისური გამოცემა
 ' („ჯოჯახეთის მეფის პირი“), , გერმანია 2017, 978-3-943117-94-3.