iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბანგკა (კუნძული)

ბანგკა (ასევე ეძახიან ბანკას) — კუნძული სუმატრის აღმოსავლეთით, ინდონეზია. მოსახლეობა (1990) 626 955 ადამიანი. ფართობი: 11 910 კმ² (4600 კვ. მი).

გეოგრაფია
ბანგკა კუნძულ ბელიტუნგთან ერთად ქმნის პროვინციას. კუნძული ბანგკის სრუტის მეშვეობითაა გამოფილი სუმატრას. ამ ტერიტოიის ჩრდილოეთ ნაწილს საზღვრავს სამხრეთ ჩინეთის ზღვა, აღმოსავლეთით მდებარე ბელიტუნგის კუნძულისგან გამოყოფილია გასპარის სრუტით, ბანგკანის სამხრეთული ნაწილი გაშენებულია იავის ზღვის სანაპირო ზოლში. კუნძულის რელიეფის ძირითადი ნაწილი დაბლობებს უკავია, ქვეყნის სამხრეთულ ნაწილში მდებარეობს მცირე სიმაღლის მთები. აქ მოყავთა თეთრი პილპილი, კუნძულზე არის კალის მნიშვნელოვანი საბადოები.

აქ არსებული ქალაქებიდან, მოსახლეობით ყველაზე დიდია პანგკალ-პინანგი, ეს ქალაქი ბანგკა-ბელიტუნგის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრია. კუნძულის მეორე ქალაქია სუნგანპიატი. ბანგკას ყველაზე მნიშვნელოვანი პორტია, მუნტოკი, ეს პორტი კუნძულის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს.

ისტორია
კუნძული ბანგკა, პალემბანგის სულთნის მიერ ბრიტანელებისთვის გადაცემული იქნა 1812 წელს. 1814 წელს მოხდა დიდ ბრიტანეთსა და ჰოლანდიას შორის გაცვლა, ბრიტანეთმა ჰოლანდიას ეს კუნძული დაუთმო, ხოლო ჰოლანდიამ ინდოეთში არსებული მისი ტერიტორია კოჩინი გადასცა ბრიტანეთს. 1942 წლის თებერვალში ეს ტერიტორია იაპონელების მიერ იქნა ოკუპირებული, აქ იაპონელები 1945 წლამდე დარჩნენ. ეს კუნძული, ბელიტუნგისთან ერთად შეუერთდა სამხრეთ სუმატრას პროვინციას. 2000 წელს ამ ორი კუნძულისგან შეიქმნა ახალი პროვინცია ბანგკა-ბელიტუნგი.

1930 წლისათვის ბანგკას მოსახლეობა შეადგენდა 205 363 ადამიანს.
იოს-სუდარსო

იოს-სუდარსო - არის კუნძული პაპუას პროვინციაში, ინდონეზია. კუნძული ვიწრო არხითაა გამოყოფილი ახალი გვინეის კუნძულს. ეს კუნძული გაშენებულია არაფურის ზღვის სანაპირო ზოლში, კუნძულის სიგრძე შეადგენს 165 კილომეტრს.

იოს-სუდარსოს ფართობი შეადგენს 11,600 კმ². მას მსოფლიოს კუნძულებს შორის ფართობის მხრივ 67-ე ადგილი უკავია.
ეროვნული განთავისუფლების საპატისტური არმია

ეროვნული განთავისუფლების საპატისტური არმია — ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა მექსიკაში.

მოძრაობის სახელწოდება მომდინარეობს გენერალ ემილიანო საპატას, მექსიკის რევოლუციის გმირის სახელისაგან. მოძრაობის სოციალური დასაყრდენი იყო ღარიბ-ღატაკი ინდიელი გლეხობა.

1994 წლის 1 იანვარს დაიწყო საპატისტების შეიარაღებული აჯანყება. მისმა რაზმებმა ერთი გასროლის გარეშე დაიკავეს ჩიაპასის შტატის 7 მუნიციპალიტეტის ცენტრი.

1995 წელს დაიწყო ხანგრძლივი მოლაპარაკება მექსიკის მთავრობასთან. ფედერალურმა მთავრობამ და საპატისტებმა ხელი მოაწერეს სან-ანდრესის ხელშეკრულებას, რომლის მიხედვითაც უნდა შესწორებულიყო მექსიკის კონსტიტუცია და მას უნდა ეღიარებინა ინდიელების უფლებები და კულტურა. ასევე პირდებოდა ავტონომიას და თვითმმართველობას ინდიელთა თემებსა და დასახლებულ პუნქტებს. მაგრამ ეს ყველაფერი დარჩა ქაღალდზე, მექსიკის ახლნდელმა ხელისუფლებამ საერთოდ დაივიწყა მათი არსებობა.

1996 წლის 1 იანვარს ჩამოყალიბდა ეროვნული განთავისუფლების საპატისტური ფრონტი – საერთოეროვნული სამოქალაქო ორგანიზაცია, რომელმაც წინა პლანზე წამოსწია ის მოთხოვნები, რასაც საპატისტური არმია მოითხოვდა, თუმცა ეს ყველაფერი ხდებოდა ლეგალურად და იარაღის გარეშე.

1996-2005 წწ. საპატისტურმა ფრონტმა მოაწყო უამრავი ანტისამთავრობო აქცია, რომლის მიზანიც სან-ანდრესის ხელშეკრულების დაცვის მოთხოვნა იყო. ერთ-ერთი ასეთი აქცია იყო 2006 წელს 32 ადმინისტრაციულ ერთეულში ერთდროულად დაწყებული საპატისტების საპროტესტო მსვლელობა.
ტუპინამბარანა

ტუპინამბარანა — კუნძული მდინარე ამაზონში, ბრაზილია. ტუპინამბარანა წარმოადგენს ოთხ მცირე კუნძულის ჯგუფს, რომლებიც ერთმანეთისგან ვიწრო არხებითაა გამოყოფილი. ტუპინამბარანის ფართობი შეადგენს 11,850 კმ², მას ბრაზილიაში ფართობის მიხედვით მესამე ადგილი უჭირავს. მას ფართობით უსწრებს ასევე მდინარის კუნძული ბანანალი. კუნძულის ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ტყეებს უკავია.

აქ არსებული ქალაქებიდან უდიდესია პარტინსი, 109,150 მცხოვრებით.
პანაი

პანაი — კუნძული ფილიპინებში, მდებარეობს ვისაიასის კუნძულების დასავლეთ ნაწილში. ადმინისტრაციული დაყოფის თვალსაზრისით, კუნძული იყოფა ხუთ პროვინციად: აკლანი, ანტიკე, კაპისი, ილოილო, და გიმარასი. კუნძულზე არის ერთი რეგიონი, დასავლეთი ვისაიასი. პანაი მდებარეობს მინდოროს სამხრეთით და ნეგროსის ჩრდილო-დასავლეთით, ეს ორი კუნძული ერთმანეთისგან გამოყოფილია გუიმარის სრუტის მეშვეობით. ნეგროსსა და პანაის შორის მდებარეობს მცირე ზომის კუნძული გუიმარასი. პანაის ჩრდილოეთით მდებარეობს სიბუიანის ზღვა და რომბლონის კუნძულები, სამხრეთ-დასავლეთით მდებარეობს სულუს ზღვა და პანაის ყურე.

კუნძულის ფართობი შეადგენს 12,011 კმ², მას მსოფლიოს კუნძულებს შორის ფართობის მიხედვით 65-ე ადგილი უკავია. 2007 წლის აღწერის შედეგეგად, მოსახლეობა შეადგენს 3,973,877 ადამიანს. კუნძულზე მოსახლეობით უდიდესი ქალაქია ილოილო (მოსახლ. 418,710).

კუნძული მოქცეულია სუბეკვატორულ სარტყელში. ყოველწლიური ნალექების რაოდენობა შეადგენს 3000 მმ-ს. კუნძულზე მიედინება მდინარეები: აკეანი, ბანისა, ილოილო და პანაი.
პალავანი

პალავანი — უდიდესი კუნძული პალავანის პროვინციაში, ფილიპინები. პალავანი მნიშვნელოვნადაა დაშორებული ფილიპინების სხვა კუნძულებს. ეს ტერიტორია ნაკლებ განვითარებულია, მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი კვლავ ძველი ტრადიციებს მისდევს.

პალავანზე მცხოვრებთა რაოდენობა შეადგენს 430 000 ადამიანს. კუნძულის უმაღლესი წერტილია მთა მანტალინგაჯანი (2,085 მ). ფართობი შეადგენს 12,189 კმ²-ს და მსოფლიოს კუნძულებს შორის 64-ე ადგილი უკავია ფართობის მიხედვით.
ხინალუღური ენა

ხინალუღური ენა (თვითდასახელება: / ) — ნახურ-დაღესტნურ ენათა ოჯახის ენა. გავრცელებულია აზერბაიჯანის რაიონულ ცენტრებში (ყუბაში, ხაჩმაზში) და სოფლებში (ხინალუღში, სუდათში). ხინალუღურ ენაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 1500 კაცი. იგი აზერბაიჯანული ენის დიდ გავლენას განიცდის, რის გამოც ხმოვანთა სისტემა გართულებულია, გაჩენილია უმლაუტიზებული ხმოვნები , , და ირაციონალური ხმოვანი . არის აგრეთვე მოკლე, გრძელი და ნაზალიზებული ხმოვნები. თანხმოვნები წარმოდგენილია ხშულთა ოთხეული და სპირანტთა მჟღერი აფრიკატები ძ, ჯ.

ხინალუღურ ენაში რთული გრამატიკულ კლასთა სისტემაა. მხოლობითში გარჩეულია 4 გრამატიკული კლასი, მრავლობითში — 2. კლასის ნიშნებად გამოყენებულია ბ, ფ, ზ, ს, ც, ჲ, ... ექსპონენტები. ამასთან ერთად ზმნა რთულდება ნაცვალსახელური ელემენტებით, რომლებითაც ასევე იცვლება გრამატიკული კლასების მიხედვით.

ძირითადი ბრუნვებია: სახელობითი, ერგატივი, მიცემითი, ნათესაობითი. ერგატივი გამოხატავს ინსრუმენტალისსაც. ნათესაობითში გარჩეულია ორგანული და არაორგანული კუთვნილების ფორმები. თანდებულიანი ბრუნვების სერიებში ორ-ორი ბრუნვაა: მიმართულებითი-ლოკატივი და დაშორებითი. უღვლილება კლასოვანია.

დამწერლობა
კირილიცას ვერსია:

ლათინური ვერსია:
ხვარშიული ენა

ხვარშიული ენა (თვითდასახელება: ) — ნახურ-დაღესტნურ ენათა ოჯახის ხუნძურ-ანდიურ-დიდოური ქვეჯგუფის ენა. მასზე მეტყველებენ დაღესტნის რესპუბლიკის წუმადის რაიონის აულებში (ხვარში, ინხოყვარი, კვანტლადა, სანტლადა, ხვაინი). მოიცავს 2 დიალექტს: საკუთრივ ხვარშიულსა და ინხოყვარულს. ხვარშიულ ენაზე ლაპარაკობს 1870 კაცი (2002).

ხვარშიული ენისთვის დამახასიათებელია მარტივი ხმოვნები: ა, ე, ი, ო, უ და მათი გრძელი და ნაზალიზებული ვარიანტები. ინხოყვარულსა და სანტლადურში არის ირაციონალური ხმოვანი (ჷ). მახვილი სუსტი, დინამიკური და ძირითადად მოძრავია. თანხმოვნებს ახასიათებს ხშულა სამეულების, სპირანტთა წყვილეულებისა და ცალეულების ნაკლული სისტემა. ფუძეებისათვის დამახასიათებელია სრულხმოვანება. გრამატიკული კატეგორიები უმთავრესად ნაწარმოებია სუფიქსებით. სახელისა და ზმნის საერთო კატეგორიებია გრამატიკული კლასი და რიცხვი მხოლოობოთ რიცხვში გარჩეულია 4 კლასი. ძირითადი ბრუნვები: სახელობითი, ერგატივი, მიცემითი, ნათესაობითი და მოქმედებითი. დამახასიათებელია ლოკატიური ბრუნვების სერიათა რთული სისტემა. ბრუნება ერთფუძიანიცაა და ორფუძიანიც.

ზმნას გრამატიკული კლასისა და რიცხვის გარდა ახასიათებს დროის, კილოს, კაუზატივის, ხანგრძლივობითბისა და უნახაობის კატეგორიები. გარჩეულია ინფინიტივი და მასდარი, დროთა მიხედვით ნაწარმოები მიმღეობები და აბსოლუტივები, დადებითი და უარყოფითი ფორმები, გარდამავალი და გარდაუვალი ზმნები. გარდაუვალ ზმნებში კლასნიშნით აღინიშნება სუბიექტი, ხოლო გარდამავალ ზმნებში — პირდაპირი ობიექტი. გარდამავალი ზმნა ერგატიული კონსტრუქციისაა, გარდაუვალი — ნომინატიურისა, გრძნობა-აღქმის ზმნები კი დატიურისა. ხვარშიულ ენაში წინადადებები მხოლოდ მარტივი, შერწყმული და რთული თანწყობილი კონსტრუქციისაა. სინტაქსური კავშირის მთავარი სახეებია შეთანხმება, მართვა, მირთვა.

ხვარშიული ენა ღარიბია სიტყვაწარმოების აფიქსებით. თვლის სისტემა საკუთრივ ხვარშიულ დიალექტში ოცობითია, ინხოყვარულში — ათობით-ოცობითი. უხვია ხუნძურიდან და ხუნძურის მეშვეობით არაბულ-სპარსულ-თურქულიდან შეთვისებული ლექსიკა. ბევრია რუსულიდან ნასესხები სიტყვებიც.

ხვარშიული ენა უდამწერლობოა. სამწერლობო ენად გამოიყენება ხუნძური.
წახური ენა

წახური ენა (თვითდასახელება: / ' ) — ნახურ-დაღესტნურ ენათა ოჯახის ლეზგიურ ენათა ჯგუფის ერთ-ერთი ენა.

წახურ ენაზე ლაპარაკობს 23 000-მდე კაცი. გავრცელებულია დაღესტნის რესპუბლიკის რუთულის, აზერბაიჯანის ზაქათალისა და კახის რაიონებში. იყოფა 4 კილოდ (წახურული, მიშლეშური, მიქიქური, გილმიწურ-ყურდულური).

წახური ენისთვის დამახასიათებელია: რთული ვოკალიზმი (15 ხმოვანი) და რთული კონსონანტიზმი (40 თანხმოვანი); დინამიკური მახვილი; ლექსიკა — საკუთარი და ნასესხები; სახელთა მარტივი ნაწარმოები და რთული ფუძეები; მრავლობითი რიცხვის სხვადასხვაგვარი სუფიქსი; სიტყვაწარმომქმნელ აფიქსთა სიმცირე; ოთხი ძირითადი ბრუნვა — სახლობითი, ერგატივი, ნათესაობითი, მიცემითი და მრავალსერიიანი ერთ- და ორთანდებულიანი ბრუნვები; ზმნების ორგვარი მოდელი — მარტივი და რთული (მეშველზმნიანი); კლასოვანი უღვლილება; მხოლოობით რიცხვში განირჩევა 4 კლასი (მამაკაცის, ქალის, ცხოველის, ნივთის), მრავლობითში — 2 (პიროვნების — ადამიანისა და არაპიროვნების — არაადამიანისა); პიროვანი უღვლილების სუსტი ჩანასახები; ასპექტი, დრო, კილო; ინფინიტივი, ინფინიტივ-მასდარი, აბსოლუტივ-გერუნდიუმი, მიმღეობა; ადგილისა და დროის საგარემოებო სიტყვათა სერიები; ადგილ-მიმართულების აღმნიშვნელი წინდებულებიდა თანდებულები; უარყოფისა და კითხვის ნაწილაკიანი ფორმები (ზმნისა, სახელისა...); სხვათა სიტყვის, დადასტურებისა და მაკავშირებელი ნაწილაკები; სინტაქსური კონსტრუქციები — ნომინატიური, ერგატიული, დატიური, აფექტიური და ლოკატიური.

სატომთაშორისო ენად იყენებენ აზერბაიჯანულსა და რუსულს.
ნახურ-დაღესტნური ენები

ნახურ-დაღესტნური ენები — ენათა ოჯახი, რომელიც აერთიანებს ნახურ და დაღესტნურ ქვეჯგუფებს. გავრცელებულია რუსეთის ფედერაციის ჩეჩნეთის, ინგუშეთის, დაღესტნის რესპუბლიკებში და აგრეთვე საქართველოსა და აზერბაიჯანის ზოგ რაიონში.

კლასიფიკაცია
ნახური ენები
ვაინახური ენები
ჩეჩნური (604 655)
ინგუშური (153 483)
ბაცბური (3 000)

დაღესტნური ენები
ხუნძურ-ანდიური ენები
ხუნძური (385 043)
ანდიური ენები
ანდიური (9 000)
ბოთლიხური (3 000)
ღოდობერიული (2 500)
კარატული (5 000)
ახვახური (5 000)
ბაგვალალური (4 000)
ტინდიური (5 000)
ჭამალალური (4 000)
დიდოურ-ჰინუხური ენები
დიდოური (7 000)
ხვარშიული (1 000)
ჰინუხური (200)
ბეჟიტური (2 500)
ჰუნზიბური (600)
ლაკური (82 010)
დარგუული (227 302)
ხინალუღური (1 000)
ლეზგიური ენები
არჩიბული (1 000)
თაბასარანული (54 574)
აღულური (8 782)
რუთულური (11 933)
წახური (10 719)
ბუდუხური (1 000)
უდური (4 000)
ლეზგიური (304 087)
კრიწული (6 000)
ნახური ენები

ნახური ენები — ნახურ-დაღესტნურ ენათა ოჯახის ქვეჯგუფი, რომელიც აერთიანებს ჩეჩნურ, ინგუშურ და ბაცბურ ენებს. ნახური ენები გავრცელებულია ჩეჩნეთისა და ინგუშეთის რესპუბლიკებში და საქართველოს ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ალვანში და პანკისის ხეობაში.

ჩეჩნურისა და ინგუშურის ფონეტიკისათივს დამახასიათებელია თანხმოვანთა მარტივი და ხმოვანთა რთული სისტემა. ბაცბურ ენას მოეპოვება ყრუ ლატერალი. სპირანტი და ხმოვანთა სისტემა შედარებით მარტივია, სიტყვის ბოლოში შეიძლება ჰქონდეს მოკლე ხმოვნები ე, ი, ო, უ.

ნახური ენების მორგოლოფიაში გამოიყოფა 4 ძირითადი ბრუნვა (სახელობითი, ნათესაობითი, მიცემითი, ერგატივი) და ზოგიერთი თანდებულიანი ბრუნვა. ზმნას აქვს გრამატიკული კლასის კატეგორია, ასპექტი, დრო, კილო, მიმღეობა და აბსოლუტივები, ინფინიტივი, მასდარი და სხვ. ნახური ენების ზოგიერთ დიალექტში კლასოვანი უღვლილებაა, ზოგიერთში კი კლასოვანი უღვლილების საფუძველზე წარმოშობილი კლასოვან-პიროვანი უღვლილება; გარჩეულია სტატიკური და დინამიკური ზმნები; გამოიყოფა აწმყოსა და აორისტის ჯგუფის დროები.

სინტაქსში რთული დაქვემდებარებული წინადადების შინაარსის გადმოსაცემად მარტივი წინადადებაა გამოყენებული. ბაცბური და ჩეჩნური ენების ზოგ კილოში ქართული ენის გავლენით განვითარდა რთული დაქვემდებარებული წინადადება.

ნახური ენების ლექსიკაში გვხვდება საერთო ნახური და სხვა ენებიდან შესული სიტყვები.
ტოლტეკები

ტოლტეკები — მესოამერიკული კულტურა, რომელიც დომინირებდა თანამედროვე მექსიკის ტერიტორიაზე, იდალგოს, მორელოსის, მეხიკოს და პუებლას შტატების ტერიტორიაზე. მესოამერიკული ქრონოლოგიით ახ. წ. 800-1000 წლებში. მოგვიანებით, აცტეკების კულტურა ტოლტეკებს მათ ინტელექტუალურ და კულტურულ წინამორბედებად მიიჩნევდა. აცტეკების ენაზე „ტოლტეკი“ ხელოსანს ნიშნავდა. აცტეკები ასევე აღწერდნენ ტოლტეკების ისტორიას, მათ მმართველებს და საგმირო საქმეებს. მაგრამ თანამედროვე მეცნიერებაში ხშირად დავობენ, არის თუ არა სარწმუნო აცტეკების მიერ ტოლტეკების ისტორიაზე მოწოდებული ფაქტები.

ტოლტეკები ახ. წ. საუკუნეში ცენტრალური მექსიკის ტერიტორიაზე დასახლდნენ და საკმაოდ დიდი სახელმწიფო შექმნეს. მათი დედაქალაქი ტულა, ძალზე ახლოს მდებარეობდა ტეოტიუკანთან. თავიანთ კულტურაში, მათ განავითარეს ტეოტიუაკანის და შოჩიკალკოს ტრადიციები.

ტოლტეკების რელიგია სხვა მესოამერიკული ცივილიზაციების რელიგიების მსგავსი იყო. მათ ჰყავდათ ცის, მიწის წყლის და ა. შ. ღმერთები. მთავარი ღმერთი იყო კეცალკოატლი, რომელიც ლეგენდის თანახმად დაამარცხა სხვა ღმერთმა ტესკატლიპოკამ. ამის შემდეგ კეცალკოატლი გველებისგან დაწნული ნავით გაემგზავრა და დაიბარა, რომ მალე დაბრუნდებოდა.

1168 წელს, ტულა ჩიჩიმალკებმა დაიპყრეს.
ლაკური ენა

ლაკური ენა — ნახურ-დაღესტნური ენათა ოჯახის დაღესტნური ჯგუფის ენა. გავრცელებულია დაღესტნის რესპუბლიკის ლაკის, კულისა და ნოვოლაქსკის რაიონებში (ლაკებით დასახლებული ზოგი აული გვხვდება დაღესტნის სხვა რაიონებშიც). ლაკურ ენაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 164 000 კაცი. გამოიყოფა კილო-თქმები: ვიცხიური, ღუმუქური, რომლებიც საფუძვლად უდევს სამწერლობო ლაკურ ენას, ვიხლური, აშტიკულური, ბალხარული.

ლაკურ ენაში გარჩეულია 3 ძირითადი ხმოვანი (ა, ი, უ); თანხმოვნებსი რიცხვი 41-ს აღწევს; თანხმოვანი საარტიკულაციო რაგვარობის მიხედვით შეიძლება იყოს: 1. მჟღერი, 2. ფშვინვიერი, 3. აბრუპტივი და 4. ინტენსიური. ფონემური მნიშვნელობის ოთხივე ეს ვარიანტი გარჩეულია ხშულებში, აფრიკატებს არა აქვთ მჟღერები, სპირანტებს — აბრუპტივები, ინტენსიურ და არაინტენსიურ თანხმოვანთა დაპირისპირება დასტურდება ხმოვნის წინ; სიტყვის თავში ერთზე მეტი თანხმოვანი არ გვხვდება; თანხმოვანთა შეყრა დასაშვებია სიტყვის ბოლოს (არაუმეტეს 2 თანხმოვნისა და ხმოვანთა შორის (არაუმეტეს 3 თანხმოვნისა).

გარჩეულია 4 გრამატიკული კლასი: — მამაკაცთა, — ქალთა, — ცხოველთა და ნივთთა (ამავე კლასში შედის ქალის აღმნიშვნელი ზოგი სიტყვაც), — ნივთთა. ძირითადი ბრუნვებია: სახელობითი (უნიშნო), ნათესაობითი (ნიშანია ლ), მიცემითი (ნიშანია ნ). ნათესაობითი ბრუნვა კუთვნილების გარდა გამოხატავს გარდამავალი ზმნის სუბიექტსაც. მდიდრად არის წარმოდგენილი ადგილობითი ბრუნვები, ბრუნების პროცესში ფუძეში ხშირად ვლინდება „ჩანართი ელემენტები“, ზედსართავი სახელი იბრუნვის არსებითი სახელისაგან დამოუკიდებლად. თვლის სისტემა ათობითია.

ზმნის ძირითადი კატეგორიებია: გრამატიკული კლასი, პირი, რიცხვი, დრო, კილო, ასპექტი. გვარი არ გაირჩევა, ზმნა მდიდარია დრო-კილოთა და სხვადასხვა მოდალური შინაარსის ორგანული თუ აღწერითი წარმოების ფორმებით; ზმნის უღვლილება კლასოვან-პიროვანია, გარდაუვალ ზმნაში აღინიშნება კლასიც და პირიც სუბიექტისა, გარდამავალ ზმნაში — კლასი ობიექტისა, პირი სუბიექტისა ან ზოგჯერ ობიექტისა; გარდაუვალი ზმნის სუბიექტი სახელობით ბრუნვაშია, გარდამავალი ზმნა ქმნის კონსტრუქციას რეალური ობიექტით სახელობით ბრუნვაში და რეალური ობიექტით სახელობით ბრუნვაში და რეალური სუბიექტით ნათესაობით ბრუნვაში ან სახელობით ბრუნვაში (1-2 პირის ნაცვალსახელებში). გარდამავალი ზმნის რეალური სუბიექტის აღსანიშნავად ერგატივის გაურჩევლობა და მისი ფუნქციით ზემოაღნიშნული 2 ბრუნვის გამოყენება ლაკური ენის ერთ-ერთი მთავარი თავისებურებაა.
ლაკები

ლაკები (ან ყაზიყუმუხები) — დაღესტნის ერთ-ერთი მკვიდრი ხალხი. ძირითადად ცხოვრობენ დაღესტნის რესპუბლიკის მთიან ნაწილში (უმთავრესად ლაკისა და კულიკულის რაიონებში), ნაწილი — ჩრდილოეთ დაღესტნის დაბლობზე ნოვოლაქსკის რაიონი). საერთო რაოდენობა 156 545 კაცი (2002). ლაპარაკობენ ლაკურ ენაზე, უმრავლესობამ იცის რუსულიც. ძირითადად სუნიტი მუსლიმები არიან. მატერიალური და სულიერი კულტურით ახლოს დგანან დაღესტნის სხვა ხალხთან. ძირითადი საქმიანობა მთაში მეცხოველეობაა (უმთავრესად მომთაბარე მეცხვარეობა), დაბლობში — მიწათმოქმედება. განვითარებულია ხელოსნობა.
სამარი (კუნძული)

სამარი — კუნძული ფილიპინებში, მდებარეობს ვისაიასის კუნძულების აღმოსავლეთ ნაწილში. ადმინისტრაციული დაყოფის თვალსაზრისით ეს ტერიტორია იყოფა სამ პროვინციად: სამარი, ჩრდილოეთი სამარი და აღმოსავლეთი სამარი. კუნძული სამარი სრუტეებითაა გამოყოფილი სხვა მცირე ზომის კუნძულებს: ლაიტეს და ბილირანის, ეს კუნძული განეკუთვენაბ აღმოსავლეთ ვისაიასის რეგიონს. სამარი ფილიპინების სიდიდით მეოთხე კუნძულია ლუსონის, მინდანაოს და ნეგროსის შემდეგ.

კუნძულის ფართობი შეადგენს 13 080 კმ². აქ განვითარებულია სოფლის მეურნეობა. სოფლის მეორნეობიდან განსაკუთრებით განვითარებულია მემეცენარეობა, კუნძულზე მოჰყავთ: ბრინჯი, სიმინდი, ბანანი, ციტრუსი, მანგო, ყავა, კაკაო, აბაკა, შაქრის ლერწამი. აქ აგრეთვე მისდევენ მეცხოველეობას. კუნძულზე არის ტყის დიდი საფარი.

მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ამ ტერიტორიაზე იმართებოდა მნიშვნელოვანი ბრძოლები ამერიკელებსა და იაპონელებს შორის. 1944 წელს აქ გაიმართა ლაიტეს ყურის ბრძოლა.
კალიშტლაუაკა

კალიშტლაუაკა – მესოამერიკული არქეოლოგიური ძეგლი მექსიკაში, მეხიკოს შტატში, ქალაქ ტოლუკას მახლობლად. მისი ნამდვილი სახელია „მატლაცინკო“. იგი იყო ძლევამოსილი დედაქალაქი, რომლის მეფეებიც აკონტროლებდნენ საკმაოდ დიდ ტერიტორიას ტოლუკას ხეობაში.

1930 წელს, არქეოლოგმა ხოსე გარსია პაიონმა გათხარა კალიშტლაუაკას მონუმენტური არქიტექტურა და უამრავი სხვა ტაძარი და ნაგებობა აღმოაჩინა. მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია სტრუქტურა 3, აცტეკთა ქარის ღმერთის — ეჰეკატლის მრგვალი ტაძარი. ასევე სტრუქტურა 17 — დიდი სამეფო სასახლე. არქიტექტურა და ქვის სკულპტურები მიეკუთვნება გვიან პოსტკლასიკურ აცტეკურ ძეგლებს (ახ. წ. 1100-1520 წ.წ.)
ნეგროსი

ნეგროსი — კუნძული ფილიპინებში, მდებარეობს ვისაიასის კუნძულების დასავლეთ ნაწილში. კუნძულის ფართობი შეადგენს 13,328 კმ², მას ფილიპინების კუნძულებს შორის მესამე ადგილი უკავია, ფართობის მხრივ. აქ ცხოვრობს 3,7 მილიონი ადამიანი (2000 წელი).

ადმინისტრაციული დაყოფის თვალსაზრისით ეს ტერიტორია იყოფა ორ პროვინციად: აღმოსავლეთი ნეგროსი და დასავლეთი ნეგროსი, ნეგროსი შედის აღმოსავლეთ ვისაიას რეგიონში. კუნძულს ესაზღვრება: ვისაიანის და სიბუიანის ზღვები, სამხრეთიდან კი სულუს ზღვა. კუნძულის უმაღლესი წერტილია ვულკანი კალპონი (2460 მ). უდიდესი ქალაქი — ბალკოდო. კუნძულზე ვრცელდება სუბეკვატორული კლიმატური სარტყელი, აქ ყოველწლიური ნალექების რაოდენობა შეადგენს 1600—2000 მმ. კუნძულზე განვითარებულია სოფლის მეურნეობა, აქ მოჰყავთ შაქარი.

ნეგროსზე მოსახლეობა უძველესი დროიდან სახლობდა. ესპანელებისგან გათავისუფლების შემდეგ აქ შეიქმნა ნეგროსის რესპუბლიკა, რომელმაც 1898 წლიდან 1901 წლამდე იარსება
გუაჩიმონტონესი

გუაჩიმონტონესი – კოლუმბამდელი არქეოლოგიური ძეგლი მექსიკაში, ხალისკოს შტატში. მდებარეობს გვადალახარას დასავლეთით, დაახლოებით ერთი საათის სავალ მანძილზე. იგი მთავარი ძეგლია კულტურული საზოგადოებისა, რომელსაც „ტეუჩიტლანის ტრადიციას“ ეძახიან. ეს საზოგადოება, რომელიც არსებობდა ჯერ კიდევ ძვ. წ. 300 წელზე ადრიდან ჩვ. წ. 900-იანი წლების შუამდე.

გუაჩიმონტესის კომპლექსის მთავარ ნაგებობებს წარმოადგენს წრიული, საფეხურებიანი პირამიდები. 18 მეტრი სიმაღლის პირამიდა შედგება 13 საფეხურისაგან, ხოლო ზემოთ, ადგას კიდევ 4 საფეხურიანი ასეთივე პირამიდა.

თითოეული პირამიდა შემოფარგლულია მოსწორებული მოედნით, ხოლო ეს მოედნები თავის მხრივ – დაბალი მიწაყრილებით. ამ მიწაყრილების მწვერვალზე დგას ხის ნაგებობები.

კომპლექსი შედგება 10 წრიული პირამიდის, 4 მართკუთხა მოედნისა და 2 ბურთის სათამშო მოედნისაგან.

ტეკილას არყის სახდელებთან ერთად, მთლიანი ეს რეგიონი იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა. აქ განხორციელებული არაერთი ძარცვის შედეგად, 2008 წელს კომპლექსი ასევე მოხვდა “მსოფლიოს ძეგლების ზედამხედველობის” მიერ შედგენილ 100 ყველაზე საფრთხეში მყოფი ძეგლის სიაში.
სანტა-სესილია-აკატიტლანი

აკატიტლანი – არქეოლოგიური ზონა მექსიკაში, მიეკუთვნება აცტეკების ადრეულ პერიოდს. მდებარეობს მეხიკოს შტატში, პატარა ქალაქ სანტა-სესილიაში, დედაქალაქ მეხიკოდან 10 კმ-ით ჩრდილო დასავლეთით.

ეს დასახლება, ტენაუკასთან ერთად, იყო პოლიტიკური და რელიგიური ცენტრი, რომელიც შემდგომ ტენოჩტიტლანმა შეიერთა და მის შემადგენლობაში შედიოდა 1521 წლამდე, ესპანელი კონკისტადორების მოსვლამდე. ამის შემდეგ აკატიტლანი დასუსტდა. მისი უამრავი არქიტექტურული ძეგლი ევროპელებმა დაანგრიეს და მათი ქვებისგან ქრისტიანული ტაძრები ააშენეს.
კაკაშტლა

კაკაშტლა – არქეოლოგიური ძეგლი მექსიკაში, ტლასკალას შტატში.

კაკაშტლა ოლმეკ-შიკალანკებით დასახლებული რეგიონის დედაქალაქი იყო. ოლმეკ-შიკალანკების არსებობა არ არის დადასტურებული რაიმე უტყუარი საბუთით, შესაძლოა ეს იყვნენ მაიას მოსახლეები, რომლებიც აქ ჩვ.წ. 400 წელს ცენტრალური მექსიკის ტერიტორიიდან მოვიდნენ.

ტერმინი ოლმეკ-შიკამალკა პირველად მე-16 საუკუნეში იხმარა ისტორიკოსმა დიეგო მუნიოს კამარგომ, თუმცა როგორც ჩვენ დღეს ვიცით, ოლმეკების კულტურა მოისპო ჯერ კიდევ ძვ.წ. 400 წელს, ანუ 800 წლით ადრე.

ჩვ.წ. 600-750 წლებში, ქალაქ ჩოლულას დაცემის შემდეგ, კაკაშტლა ჩაერთო ტლასკალა-პუებლის ხეობის ჰეგემონობისათვის ბრძოლაში. ჩვ.წ. 900 წელს, მისი ძალაუფლება საკმაოდ დიდი იყო, მაგრამ სადღაც 1000 წელს, ქალაქი მიტოვებულ იქნა.
გვადალუპეს გეგმა

გვადალუპეს გეგმა — დოკუმნტი, რომელიც შედგა 1913 წლის 23 მარტს, მექსიკაში, ვენუსტაინო კარანსას მიერ. ეს გეგმა მიზნად ისახავდა მექსიკის პრეზიდენტის — ფრანსისკო მადეროს მკვლელობას. იგი ფორმალურად გამოქვეყნდა სამი დღის შემდეგ, 26 მარტს.

მადეროს მკვლელობა ითავა მისმა უმაღლესმა გენერალმა, ვიქტორიანო უერტამ, რომელიც მექსიკის რევოლუციის დროს ოპოზიციურ ძალებს მიემხრო. პრეზიდენტის მკვლელობით დამყარდა უერტას დიქტატურა, რომელიც „ტრაგიკული დეკადის“ სახელით შევიდა ისტორიაში.
რეფორმის ომი

რეფორმის ომი მექსიკაში — ერთ-ერთი ეპიზოდი იმ ბრძოლებისა, რომელიც მიმდინარეობდა მე-19 საუკუნის მექსიკის ორ ძირითად პოლიტიკურ ძალას – ლიბერალებსა და კონსერვატორებს შორის. ლიბერალებს უნდოდათ ფედერალური მთავრობა, კათოლიკური ეკლესიის ძალაუფლების შეზღუდვა და ქვეყანაში სამხედრო გავლენის გაზრდა. კონსერვატორებს კი ცენტრალური მთავრობა, მონარქით სათავეში.

ყველაფერი იმით დამთავრდა, რომ კონსერვატორები მიემხრნენ მექსიკაში შემოჭრილ ფრანგებს, რომელთა დახმარებითაც შეიქმნა მექსიკის მეორე იმპერია იმპერატორ მაქსიმილიან -ით სათავეში.
მეფე უილიამის კუნძული

მეფე უილიამის კუნძული (აგრეთვე: მეფე უილიამის მიწა; ინუკტიტუტი: ) — კუნძული კანადის ტერიტორიის ნუნავუტის შემადგენლობაში, ეს კუნძული განეკუთვნება კანადის არქტიკული არქიპელაგის კუნძულების ჯგუფს. ფართობი შეადგენს 13 111 კმ², მას მსოფლიოს კუნძულებს შორის 61-ე ადგილი უკავია ფართობის მხრივ, ხოლო კანადაში მე-15 ადგილს იკავებს. 2006 წელს ჩატარებული აღწერის შედეგად აქ ცხოვრობს 1,064 ადამიანი, აქ მცხოვრებთა უმრავლესობა ცხოვრობს სამხრეთით არსებულ დასახლებულ პუნქტ იოვა-ჰეივენში.

კუნძულის აღმოსავლეთით მდებარეობს ბუტიას ნახევარკუნძული, რომლისგანაც გამოყოფილია ჯეიმზ-როსის და რაეს სრუტეებით. დასავლეთით ვიქტორიის სრუტით გამოყოფილია ვიქტორიის კუნძულს. კუნძული ვიწრო სიმფსონის სრუტითაა დაშორებული კანადის კონტინენტური ნაწილის ნახევარკუნძულ ადელაიდას, კუნძულის სამხრეთ-დასავლეთით მდებარეობს მეფე მაუდის ნახევარკუნძული.

კუნძული უძველესი დროიდან დაკავებული ჰქონდათ ინუიტელ ხალხს, ორიგინალური სახელი 'მეფე უილიამის მიწა' დაერქვა გაერთიანებული სამეფოს მეფის უილიამ პატივსაცემად. ეს სახელი ამ კუნძულს დაარქვა ცნობილმა ბრიტანელმა აღმომჩენმა ჯონ როსმა 1830 წელს. ამ პერიოდში როსი ახორციელებდა არქტიკაში თავის ექსპედიციას. 1847 წელს აქ მოეწყო ჯონ ფრანკლინის ექსპედიცია. 1903-1905 წლებში რუალ ამუნდსენმა, მოახდინა მეფე უილიამის კუნძულის და კიდევ რამდენიმე კანადური არქტიკული კუნძულის გამოკვლევა.
კენიის გეოგრაფია

კენია — სახელმწიფო აღმოსავლეთ აფრიკაში.

ესაზღვრება:
ჩრდილოეთიდან ეთიოპია
აღმოსავლეთიდან სომალი
სამხრეთ-დასავლეთიდან ტანზანია
დასავლეთიდან უგანდა
ჩრდილო-დასავლეთიდან სუდანი.

სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება ინდოეთის ოკეანე. ეკვატორი ქვეყნას ჰყოფს თითქმის ორ თანაბარ ნაწილად.

კენიის ფართობია 582 650 კმ².

სახელმწიფო საზღვრის საერთო სიგრძე შეადგენს 3446 კმ.: ეთიოპიასთან — 830 კმ, სომალისთან — 682 კმ, სუდანთან — 232 კმ, ტანზანიასთან — 769 კმ და უგანდასთან — 933 კმ.

სანაპირო ზილის სიგრძეა 536 კმ.

ქვეყნის უმაღლესი მწვერვალია — მთა კენია (5199 მ).