iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ქვემო ქედის მეტალურგიული სახელოსნო

ქვემო ქედის მეტალურგიული სახელოსნო — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ქვემო ქედის ტერიტორიაზე, დიდი შირაქის ველის უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილში. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის საუკუნით. აღმოჩენილი იქნა 1963 წელს სკოლის ახალი კორპუსის მშენებლობის დროს. შეისწავლა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

სახელოსნოს 50-მდე ჰექტარი უკავია და ოდნავ დახრილია ჩრდილოეთიდან სამხრეთით. სახელოსნოს სახელურები გამართულია კირნარევ თიხნარში, მოქცეულია 0,7 მეტრი სიმძლავრის, თიხნარევი ნაცრისა და ნახშირისგან შემდგარ, ნაძრავ კულტურული ფენის ქვეშ. ძეგლი შეიცავს ცალკეულ ორმოებსა და კომლექსურ სათავსებს. თითოეული მათგანი გეგმით მომრგვალებულია, თაღოვანი. სათავსების ზომები განსხვავებულია. სიღრმე მერყეობს 0,2 მეტრიდან 2,3 მეტრამდე, დიამეტრი 1-2 მეტრამდე. გამოყენების შემდეგ ორმოებსა და სათავსებს იმთავითვე ავსებდნენ წარმოების გადანაყარით, ნაცრითა და ნახშირით. როგორც ჩანს, ქურა სწრაფად გამოდიოდა წყობიდან და მისთვის ახალ კომპლექს აგებდნენ საიდანც გადანაყარს ძველ კომპლექსში ყრიდნენ. ამის გამო კარგად არის დაცული თიხაში ამოჭრილი კარი, საფეხური, თახნა და სხვა. ზოგიერთი ორმო თიხითაა ამოვსებული. სავარაუდოდ ისინი თიხის დასაძველებელ ორმოებს წარმოადგენენ. სახელოსნო შედგება სხვადასხვა რაოდენობის ერთმანეთთან დაკავშირებული ნაგებობისგან. ყველა დამხმარე სათავსი უკავშირდება ცენტრალურს, სადაც მოთავსებულია ქურა, რომლის ნახევარწრიული ფსკერი, შუაში, მაგიდასავითაა შემაღლებული, ამ შემაღლებისა და ქურის კედლების შელესილობის პირვეელი ფენა ნაცრისა და თიხის ნარევია. ქუდის კედლები და ფსკერი შელესილია ბზენარევი თიხით. სახელოსნოს ტერიტორიაზე გამოვლინდა თიხის დიდ ჭურჭელში ჩაწყობილი ბრინჯაოს ორმოცი, ეგრეთ წოდებული კახური ტიპის მთლიანადსხმული მახვილი, კირქვის ტუფოგენური ქვიშაქვის მარცვლოვანი პორფორიტის მადნის გასაფხვიერებელი, სხვადასხვა ზომის მრგვალი ქვები. სპილენძისა და დანალექებიანი ტიგელები, ქვისა და ხის ყალიბები, ამოხვრეტილი ქვები, რომელშიც ლითონია ჩასხმული, სხავდასხვა ზომის ნახვრეტებიანი თიხის საცრები, განსხვავებული ფორმის სადგრები, ძვლის კოვზი, თიხის მაღალფეხიანი და ღარების მქონე, რქებიანი სადგრის მსგავსი თიხის დიდი ნივთები, მუფელის ფრაგმენტები; შეკაზმული ცხენის ქანდაკების ფრაგმენტი, თიხის ნაპრიალზედაპირიანი ჭურჭელი; ქვევრები, ბორბლის იმიტაცია და სხვა.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
სამრეკლოს ნამოსახლარი

სამრეკლოს ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ენამთის ხევის მარჯვენა მხარეს, ალაზანის ველზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის და ათასწლეულის ნახევრებით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კოტე ფიცხელაური). ძეგლის (სიგრძე - 160 მ, სიგანე - 100 მ, სიმაღლე - 2.5 – 3 მ) კულტურული ფენის (ჩარეცხილია ადიდებული წყლის გამო) სისქე 2-იდან 3 მეტრამდეა. აკრეფილი მასალა შეიცავს შავპრიალა, კარგად გამომწვარი კერამიკის ფრაგმენტებს, მოწითალო-მოყვითალო, სუსტად გაპრიალებულ ნატეხებს, იშვიათად - გვიანდელი ბრინჯაოსთვის დამახასიათებელ კერამიკას. ჭარბადაა ობსიდიანის ანატკეც-ანამტვრევები. ნასახლარის გარშემო აღმოჩნდა გორა სამარხების ველიც (გადასწორებულია სახნავი სამუშაოების გამო), რომელზეც ქვის გროვებია შემორჩენილი.

არქეოლოგიური მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
მირზაანის ალავერდის ეკლესია

მირზაანის ალავერდის ეკლესია, წმინდა იოსებ ალავერდელის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ მირზაანის სამხრეთ-აღმოსავლეთ განაპირას, სასფლაოზე. ძეგლი სხვადასხვა პერიოდისა და სიდიდის ორი ნაწილისგან შედგება, რომლებიც გეგმით ერთმანეთზე მიდგმულ სხვადსახვა ზომის ორ სწორკუთხედს ქმნის.

თავდაპირველად აქ მდგარა მცირე დარბაზული ეკლესია, რომელიც მოგვიანებით განაახლეს. ძველი ეკლესიის შემორჩენილი ნაწილი ახალი ეკლესიის კორპუსში ჩართეს და მის საკურთხევლად აქციეს. შენობის თავდაპირველი ნაწილი შუა საუკუნებით შეიძლება დათარიღდეს, მოგვიანებით მიშენებული ნაწილი კი საუკუნის მიწურულით ან საუკუნის დასაწყისით, როგორც ჩანს, ამავე დროისაა თავდაპირველ ეკლესიაზე დაშენებული სამრეკლოც. ეკლესიის ძველი ნაწილი ნაგებია საშუალო ზომის რიყის ქვით კირის სქელ დუღაბზე. კედლები ძირითადად ერთრიგად დაწყობილი რიყის ქვისა და აგურის თარაზული რიგების მონაცვლეობითაა ნაწყობი, არქიტექტურული და კონსტრუქციული ელემენტები კი მთლიანად აგურისაა. ეკლესიას სწორკუთხა შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. იგი გარედან საფლავის მოზრდილი ქვებითაა გამოყვანილი, შიგნიდან კი აგურით. საკურთხევლის აფსიდი ოდნავ ნალისებრი ფორმისაა, მისი ქვედა ნახევარი თავდაპირველია და გრძივი კედლებიდან მოკლე მხრებითაა გამოყოფილი. აფსიდის მხრები იატაკიდან დაახლოებით 2-3 მეტრის სიმაღლეზე აუყვება. ზედა ნაწილი კი გვიანდელია და თავდაპირველი ეკლესიის კედლების დროსაა აღდგენილი. ამავე დროისაა კონქის თაღიც, კონქის თაღის წინ ფართო შეისრული თაღია, რომელიც საკურთხევლის დარბაზთან აკავშირებს. აფსიდში გაჭრილია ნახევარწრიული თაღით დასრულებული სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა. ორ-ორი მსგავსი სარკმელია გაჭრილი დარბაზის გრძივ კედლებში, კედლებში, ერთიც დასავლეთის კედელშია შესასვლელის ზემოთ. მათგან სამხრეთით კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე სარკმლის ქვემოთ მოწყობილია განიერი, ოთხკუთხა ნიშა. საკურთხევლის ბაქანი დარბაზის იატაკის მიმართ ოდნავ შემაღლებულია და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. დარბაზის გრძივი კედლების შუაში თითო განიერი პილასტრია, რომლებზეც კამარის საყრდენი შეისრული საბჯენი თაღია გადაყვანილი. შეისრული ფორმისაა კამარაც. თითო პილასტრი აღმოსავლეთ და დასავლეთ კუთხეებშიცაა. მათ შესაბამისი კედლის მიმდებარე საბჯენი თაღები ეყრდნობა.

ეკლესიის ფასადებიდან მხოლოდ აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებია მორთული, მთაზე წყობაში შეღრმავებული, საფეხუროვან პოსტამენტებზე დაყრდნობილი ჯვრის თითო გამოსახულებაა. აღმოსავლეთ ფასადებზე, დამატებით ჯვრის ორივე მხარეს, ერთიმეორეს თავზე განლაგებული, ორ-ორი რომბისებრი ელემენტია, დასავლეთის ფასადზე მდებარე ჯვრის ზედა მკლავში კი სარკმლის ღიობია მოქცეული. ეკლესიის ორივე ნაწილის კედლები დასრულებულია ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომელიც ჩვეულებრივ და კუთხით ნაწყობი აგურის რიგების მონაცვლეობისაგან შედგება. სამრეკლო რვაწახნაგოვანია, ყოველ წახნაგში შეისრულთაღოვანი ღიობია მოწყობილი, წიბოებს კი პილასტრები აუყვება რომელთაც ზემოთ ორსაფეხურიანი ზოლი აკავშირებს სამრეკლოს რვაწახნაგოვანი პირამიდული სახურავი აქვს. 2010 წელს საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდ „ქართუს“ დაფინანასებით ჩატარდა ეკლესიის სარეაბილიტაციო სამუშაოები. საკურთხეველში დაიდგა ტრაპეზი, მოეწყო ცემენტის იატაკი, აღდგა ლავგარდნის ჩამოშლილი ნაწილები. ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით, ხოლო სამრეკლო თუნუქით.
დიდი შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარები

დიდი შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დედოფლისწყარო-ზემო ქედის საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, ორი მათგანი თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო - ათასწლეულის დასაწყისით.

მესამე ნამოსახლარი, რომელიც გზიდან 100-იოდე მეტრშია, ძვ. წ. ათასწლეულის მეორე ნახევრით. აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). პირველი ჯგუფის ნამოსახლართან ერთი ციტადელი (სიგრძე - 200 მეტრი, სიგანე - 100 მეტრი) ელიფსურიამ დაგრძელებულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთით, მეორე ნამოსახლარის ციტადელი კი - წრიული (დიამეტრი - 80-90 მეტრი). ნამოსახლარებზე გადადის მინდორში მიმავალი ერთ-ერთი გზა და იქ, სადაც სათავდაცვო ზღუდეს გადაკვეთს, კარგად ჩანს რიყის ქვის კედლის ფრაგმენტები. ძეგლებზე ზედაპირულად აიკრიფა თიხის ჭურჭლის რამდენიმე ფრაგმენტი. მესამე ნამოსახლარის (დიამეტრი - 200 მეტრი) ზედაპირი დაზიანებულია მიწის სამუშაოების გამო. აკრეფილ მასალაში ჭარბობს ყვითელი, კარგად გამომწვარი კერამიკული მასალა.

ნამოსახლერებზე აკრეფილი კერამიკული მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
ქვემო ქედის ნასახლარი

ქვემო ქედის ნასახლარი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს შავი მთის კომპლექსის ტერიტორიაზე, თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. 1986 წელს ნასოფლარის ტერიტორიაზე მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. აიკრიფა მოჭიქული და წითლად გამომწვარი კერამიკული ფრაგმენტები. ძეგლზე გამოვლინდა აგურით კირის ხსნარზე ნაგები კედლები. სადაზვერვო თხრილში – წითლად გამომწვარი მოჭიქული და სამშენებლო კერამიკა; ჯვრის მკლავის ნატეხი.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
დიდი შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარები

დიდი შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დედოფლისწყარო-ზემო ქედის საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, სერზე.

თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულით და ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ორი მცირე ნამოსახლარიდან ერთი მცირე და ვიწრო, მეორე - შედარებით მოზრდილი, თითქმის წრიული (ციტადელის დიამეტრი - 45 მეტრი). ძეგლს დასავლეთით, ფერდობზე, ოდნავ გამოხატული ტერასა შემოუყვება, სამი მხრიდან კი ღრმა ხეობებითაა შემოსაზღვრული.

აქვე კიდევ ორი ნამოსახლარია, მათგან ერთს (ციტადელის სიგრძე - 300-მდე, სიგანე - 200 მეტრი) დასავლეთით ღრმა ხეობა ესაზღვრება. ნამოსახლარის ზედაპირი მოვაკებულია, დაფარულია ჯაგნარით, რამაც ხელი შეუშალა მასალის აკრეფას. მეორე ნამოსახლარზე (სიგრძე - 250 მეტრი, სიგანე - 100 მეტრი) ჩანს მრავალი ჩაღრმავება და რიყის ქვის გროვა, რომელიც კედლის შთაბეჭდილებას ტოვებს. ძეგლზე აიკრიფა ნაცრისფრად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები.

აკრეფილი კერამიკის მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ზილჩის ველის ნამოსახლარები

ზილჩის ველის ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, ზილჩის ველზე.

ერთი ჯგუფი მდებარეობს ველის აღმოსავლეთით და სამხრეთით მდინარე ლეკისწყლის მარცხენა ნაპირას, სერზე, მეორე კი — ველის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით ათასწლეულის ბოლო – ათასწლეულის დასაწყისით. მიკვლეულია 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს.

პირველი ჯგუფის ნამოსახლარებიდან ერთი მათგანი ჩრდილოეთიდან სამხრეთითაა დახრილი. ალაგ-ალაგ შემორჩენილია სათავდაცვო ზღუდის ნაშთი. მეორე ნამოსახლარი მოგრძოა, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთით მიმართული. სამხრეთით და აღმოსავლეთ მხარეს შემოსაზღრული ციცაბო ფერდობით, ჩრდილოთით მხარე მაღალი ზღუდით. ზღუდის გარეთ, ჩრდილოეთით ფერდობზე და დასავლეთით, კარგად ჩანს დასახლებების კვალი, ძეგლზე აიკრიფა თიხის ჭურჭლის მონაცრისფრო ფრაგმენტები.

მეორე ჯგუფის ნამოსახლართაგან ერთი ოვალურია, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთით მიმართული. გამართულია თავმომრგვალებულ სერზე. ზედაპირი სწორი აქვს, ჩრდილოეთთ დაფერდებული, გააჩნია სათავდაცვო ზღუდე. დანარჩენი მხარეს ციცაბო ფერდობებითაა შემოსაზღვრული. ნამოსახლარზე აკრეფილი მასალა მონაცრისფროდ გამომწვარი თიხის ჭურჭელია.

ძეგლის მახლობლად, 50 მეტრზე გამოვლინდა მეორე მოგრძო, აღმოსავლეთიდან დასავლეთით მიმართული, ცენტრში მცრიე შემაღლების მქონე ნამოსახლარი. რასაც სამხრეთიდან ციცაბო ფერდობები ესაზღვრება, ჩრდილოეთიდან კი ტერასიანი სათავდაცვო ზღუდე. ნამოსახლარებზე აკრეფილი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
ზემო მაჩხაანის წმინდა ელიას ეკლესია

ზემო მაჩხაანის წმინდა ელიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ მაჩხაანის სამხრეთით 9-10 კილომეტრზე, თელათწყლად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება გვიანდ. შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია დაუდევრად, სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვითა და რიყის ქვით. გარეთა კუთხეების წყობაში ალაგ-ალაგ კვადრატული აგურიცაა ჩართული. აგურითაა გამოყვანილი კამარა, კონქი და ეკლესიის შესასვლელი, რომელიც ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია გაჭრილი. კარი თაღით ყოფილა გადახურული. იგი გარედან ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეში, რომელიც დასრულებულია ერთ რიგზე გამოყვანილი, ხერხულა წყობის ზოლით. შესასვლელი შიგნით, სავარაუდოდ, ხის ზღუდრით, თარაზულად ყოფილა გადახურული.

ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით აფსიდითაა დასრულებული, რომელსაც გეგნით უსწორმასწორო ნახევარწრის ფორმა აქვს და გრძივ კედლებს უშუალოდ ერთვის. აფსიდის ღერძზე გაჭრილის დაბალი, თარაზულად გადახურული სარკმელი, გვერდებში კი, თითო სწორკუთხა ნიშაა. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, აგურითაა და ნატეხი ქვით ნაგები ოთხწახნაგა ტრაპეზია მიდგმული. აფსიდი გადახურულია აგურის ნაწყობი კონქით, რომელიც დარბაზის ფორმის, აგურისავე შეკიდული, საბჯენი თაღითაა გამიჯნული. ოდნავ შეისრული ფორმისაა კამარაც. იგი აფსიდის თაღის გარდა, დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენ თაღსაც ეყრდნობა. ეს უკანასკნელი, აფსიდის თაღის მსავსად, შეკიდულია.

აფსიდის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს დასავლეთ კედელში გაჭრილი სარკმელიც აშუქებს. მას მიახლოებით, კვადრატის ფორმა აქვს და ბრტყლადაა გადახურული.
ეკლესიის კედლებში რამდენიმე სათოფურია მოწყობილი, რაც შენობას თითო-თითო სათოფური გრძივ კედლებშია, ორი დასავლეთ კედელში. შიგნით კედლები შელესილია.

ეკლესიის ფასადებზე და შესასვლელის წყობაში, აქა-იქა, ჩრათულია ცისფრად მოჭიქული აგურის ნატეხები. შენობას სახურავის საფარი ჩამოშლილი აქვს. იგი, სავარაუდოდ, კრამიტით იყო გადახურული.
ტარიბნის გორასამარხი

ტარიბნის გორასამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ტარიბანად წოდებულ ადგილზე (საერთო სიმაღლე - 3 მ, ქვამიწაყრილის სიმაღლე - 2 მ, დიამეტრი - 40 მ). თარიღდება ძვ. წ. – ათასწლეულების მიჯნით.

2002 წელს შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის და ქალაქ პალეს (გერმანია) მარტინ ლუთერის სახელობის უნივერსიტეტის ერთობლივმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელები : კ. ფიცხელაური, ა. ფურტვენგლერი). ძეგლი დაზიანებული იყო განძთმაძიებლების მიერ. ყრილის ქვეშ აღმოჩნდა დასაკრძალავი კუთხეებმომრგვალებული ორმო (სიგრძე - 3,3 მ, სიგანე - 2,2 მ, სიღრმე - 12მ. ) რომელიც დამხრობილია სამხრეთ - აღმოსავლეთიდან ჩრდილო - დასავლეთით. სამარხში აღმოჩნდა ერთმანეთზე დალაგებული ადამიანის 63 ჩონჩხი. მიცვალებულები (ასაკი 4-5 წლიდან 60 წლამდე) ესვენა კიდურებმოხრილი, მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე თავით სხვადასხვა მიმართულებით, სამარხში გამოვლინდა თიხის 29 ჭურჭელი - ფრაგმენტულად, აფსიდიანის ფუძემომრგვალებული ისრის პირი და ძვლის ორი კვირისთავი. სამარხეული კერამიკა დამზადებულია ხელით, თიხა წვრილ ან მსხვილ მარცვლოვანია. რამდენიმე შემთხვევაში დადასტურდა კენჭის მინარევიანი და წმინდა, განლექილ თიხაზე დამზადებული ჭურჭელიც მასალა უმეტეს შემთხვევაში კარგადაა გამომწვარი. ბადიების კეცი მკვრივია მოყვითალო - მოწაბლისფრო, ან ლეგა - მონაცრისფრო. ზოგიერთის ზედაპირი ხელითაა მოგლუვებული, ხშირად გვხვდება სუსტად ნაპრიალებიც. კეცებს ორივე პირზე (სიმეტრიულად) ან ერთ მხარეს მიძერწილი აქვს შვერილები. გამორჩეულია ერთი ჭურჭელი, რომელსაც პირთან, ერთ მხარეს, მიძერწილი აქვს ერთმანეთთან მიჯრილი ორი (,,ტყუპი’’) შვერილი. ტოლჩებისთვის დამახასიეთებელია ცალ ან ორივე მხარეს მიძერწილი ყურები. მათ, ქოთნებთან ერთად, კარგად ეტყობათ მხარზე გარდატეხის ხაზი (წიბო). ერთი ჭურჭლის დაზიანებულ შიდა პირზე ჩანს ქსოვილის ანაბეჭდი. საყურადღებოა ჯამი, რომელიც სავარაუდოდ, სწორკედლიანია, პირთან სიმეტრიულად მიძერწილი ორი პატარა ყურით. სამარხს სამხრეთ - აღმოსავლეთიდან უერთდება დრომოსი (სიგრძე - 1 მ.), რომლის სიგანე ველის დონეზე 0,5 მ-ია, კამერასთან- 1მ. და მთავრდება საფეხურით (სიმაღლე - 0,25 მ.). დრომოსის ორივე გვერდი ამოშენებული იყო მცირე ზომის რიყის ქვის ერთი რიგით. დრომოსსა და კამერის შეშასვლელში ჩნონჩხების უმეტესობა მცირეწლოვანი ბავშვებისა იყო. კამერის ჩრდილოეთის კედელთან აღმოჩდა ცხოველის (თხა თუ ცხვარი) თავის ქალა. სამარხის ცენტრში რამდენიმე მიცვალებულია, სავარაუდოდ, ცხოველის ტყავშია გახვეული. ბორცვზე აღმართული ყოფილა რიყის და ქვიშაქვის ორ ათეულებამდე მრგვალი ან კონუსური სტელა (სიმაღლე - 0,4 მ-დან 1,2 მ-მდე, სიგანე - 0,4-0,5 მ). მსგავსი სტელის ფრაგმენტები მიმოფანტულია სამარხის მიმდებარე ტერიტორიაზე. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
დიდი შირაქის ველის მესამე ნამოსახლარები

დიდი შირაქის ველის მესამე ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დიდი შირაქის ველის შუა ნაწილში, ორივე გაშლილ ველზეა, დედოფლისწყარო-ზემო ქედის სავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, ერთ-ერთი მათგანი განსაკუთრებით დიდი ზომმისაა.

ოთხკუთხა ციტადელით (400 300 მეტრი). ძეგლის მცირე ნაწილი გადადის გზის მარჯვენა მხარესაც. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრით და ათასწლეულის დასაწყისით, მიკვლეულია 2009 წელს. ილიას სახელმწიფო უნვირესიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური).

მეორე ნამოსახლარი ოვალურია, აღმოსავლეთიდან-დასავლეთით დამხობილი (ციტადელის სიგრძე - 200 მეტრამდე, სიგრძე — 150 მეტრი, სიმაღლე - ველის დონიდან აღმოსავლეთ და დასავლეთ მონაკვეთში — 10-12 მეტრი). დაზიანებულია ზედაპირის ინტენსიური დამუშავების გამო. ძეგლს გარშემოუყვება სათავდაცვო ზღუდე და თხრილი. სავარაუდოდ, ადრინდელ ეტაპზე დასახლება გაშლილი იყო, ხოლო მოგვიანებით (ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევარში), სათავდაცვო ზღუდის შემოვლების შემდეგ, აქ მოსახლეობის კონცენტრაცია მომხდარა.

ძეგლის ჩრდილო-დასავლეთით, 200 მეტრის დაშორებით, სისტემატური ხვნის შედეგად გადასწორებული ბორცვია. მასზე გამოვლენილი კარგად გამომწვარი, ნაცრისფერი კერამიკული მასალა და ობსიდიანის უსახო ანატკეცები აქ სამაროვნის არსებობას ადასტურებს. სამაროვანი ნამოსახლარის ერთ-ერთი კულტურული ფენის შესატყვისი უნდა იყოს. პირველი ნამოსახლარის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 100 მეტრში, შეინიშნება გორასამარხის ტიპის მცირე შემაღლებები. რაც, სავარაუდოდ, სამარხებს უნდა წარმოადგენდეს (მათი დიამეტრი 10-დან 30 მეტრამდეა).

ნამოსალხარზე აკრეფილი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
ყალადარის ნამოსახლარები

ყალადარის (კადირდაღის) ნამოსახლარები — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს შირაქის ველის სამხრეთ განაპირას ყალადარის მთაზე. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური გათხრებისას. ნამოსახლარებს შორის საშუალო მანძილი 1-1.5 კილომეტრია. ხუთინამოსახლარიდან 3 ოვალურია. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლოთი. ნამოსახლარები თავმოსწორებულ გორებზეა გამართული. ზოგ მათგანზე ჩანს სათავსისი კვალი.

მეოთხე, წრიული ფორმის ნამოსახლარი მცირე ზომისაა. სამი მხრიდან ფეერდობებითაა შემოსაზღვრული, ჩრდილო-აღმოსავლეთით კი მიმდებარე რელიეფს ებმის. ნამოსახლარს აქვს სათავდაცვო თხრილი.

მთის აღმოსავლეთ ნაწილში, დავაკებაზე, გამოვლინდა მეხუთე ნამოსახლარი, რომელიც აკონტროლებდა როგორც დიდ ისე პატარა შირაქის ველებს. ნამოსახლარს სამხრეთ მხრიდან ცეცაბო ფერდობები შემოსდევს, ჩრდილო-აღმოსავლეთით კი იგი გაშლილ ველზე გადადის.

ძეგლი მრავალფენიანია. დადასტურებულია გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის, ანტიკური და შუა საუკუნეების მასალა.

დავაკების გაყოლებით, ვიწრო ზოლად, ძეგლისთვის დამახასიათებელი ციტადელია, რომლისზედაპირი ზოგან შუა საუკუნეების სათავსებითაა დაზიანებული. ციტადელის ჩრდილოეთიდან და ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან შემოუყვება საკუთარი ზღუდის მქონე ქვედა დასახლება (სიგ. 100-150 მ). აქ აღმოჩენილი ღრმულები სათავსების არსებობის მიმანიშნებელი უნდა იყოს.

ზედაპირულად აკრეფილი მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
ქვემო ქედის პირველი სადგომი

ქვემო ქედის პირველი სადგომი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფლელ ქვემო ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 20-25 კილომეტრის დაშორებით, ზილჩის ქვაბულში ეგრეთ წოდებული შავი მთის კომპლექსის დასავლეთ ფერდობის ძირში უსახელო ხრამის პირას. თარიღდება მუსტიეს ხანით.

1963 წელს მიაკვლია ისტორიის არქელოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ქვის ხანის რაზმმა. ნაპოვნია კაჟის ფართო და გლუვი დარტყმის მოედნის მქონე დაბალი ფართო, შემთხვევითი მოყვანილობის ანატკეცი და კაჟის მოგრძო თვალისებრ ანატკეცზე დამზადებული სახვრეტი.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ოზაანის ნამოსახლარი

ოზაანის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ოზაანის ჩრდილოეთით, გორაზე, მშრალი ხევის მარჯვენა მხარეს. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის ათასწლეულის ბოლო საუკუნეებით. 2010 წელს მიაკვლია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურმა რაზმმა (ხელმძღვანელი ვ. ვარაზაშვილი). ნამოსახლარი გეგმით ოვალურია (სიგრძე - 40 მეტრი, სიგანე - 30 მეტრი). ჩრდილოეთით და სამხრეთით ჩანს სათავდაცვო ზღუდე.
ქვემო ქედის მეორე სადგომი

ქვემო ქედის მეორე სადგომი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფლელ ქვემო ქედის ჩრდილოეთით 0,5-1 კილომეტრზე. დიდგვერდად წოდებულ ადგილზე. მინდორზე თარიღდება გვიანდელი მუსტიეს ხანით.

სადგომი 1964 წელს გამოავლინა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კავკასიის ქვის ხანის რაზმმა. ძეგლზე ნაპოვნია მონაცრისფრო კაჟის მოგრძო, ორფერდა სამკუთხედისებრი წვეტანა, რომელიც გაფორმებულია ლამელაზე. ლამელას ფაცეტირებული, ამოზნექილი დარტყმის მოედანი აქვს.

ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ზილჩის ველის რკინის სადნობი სახელოსნოები

ზილჩის ველის რკინის სადნობი სახელოსნოები — არქეოლოგიური ძეგლი, ადრეული მეტალურგიული სახელოსნოები საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, ზილჩის სერზე.

მოკვლეულია 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს. სახელოსნოები ორი ჯგუფისგან შედგება: ერთი მდებარეობს ველის ჩრდილო-დასავლეთით, ერთ-ერთი მშრალი ხევის სათავეში, მეორე — მდინარე ლეკისწყლის ხეობიდან სამუხის ველზე გამავალი გზის მარჯვენა მხარეს, ხრამის ნაპირას. სავარაუდოდ, უნდა დათარიღდეს ძველი წელთაღრიცხვით ათასწლეულით.

პირველ ჯგუფში დადასტურდა რამდენიმე სახელოსნო. ზოგ მათგანზე შეიმჩნევა წიდის მოზრდილი ფრაგმენტებიც, მეორე ჯგუფში გამოვლინდა ოთხი პუნქტი. კარგად ჩანს წიდის დიდი გროვები.
დიდი შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარი

დედი შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დედოფლისწყარო-ზემო ქედის საავტომობილო გზის მარჯვენა მხარეს, ერთ-ერთ თავმომრგვალებულ ბორცვზე.

თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევარით. აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარის ციტადელი ოვალურია, მიმართულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთით. შემოსდევს სათავდაცვო ზღუდე. აღმოსავლეთ ფერდობზე ჩანს ზღუდის გარე დასახლება (ციტადელის სიგრძე - 100 მეტრი, სიგანე - 75 მეტრი).

ნამოსახლარზე აკრეფილი კერამიკული მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
არმათიონი

არმათიონი — ეკლესია, არქიტექტურული ძეგლი დგას დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო მაჩხაანის შუაში, გზის პირას. თარიღდება საუკუნით. 2008 წელს საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა დაცვის და გადარჩენის ფონდის დაფინანსებით ძეგლს ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები: განახლდა სახურავი, აღდგა გარეთა კუთხეების მონგრეული ნაწილები, შიგნით ეკლესია შეილესა გაჯით, შენობის ირგვლივ მოეწყო სარინი, ხოლო გზის გასწვრივ კი რიყის ქვის კედელი.

ძეგლის აღწერა
ეკლესია დარბაზულია (9,55,7 მეტრი), ნაგებია ძირითადად რიყის ქვით. გარეთა კუთხეები, კარ-სარკმელთა ღიობები და ლავგარდანი გამოყვანილია კვადრატული აგურით. მთავარი შესასვლელი დასასვლელითაა. კარი შიგნიდან და გარედან სწორკუთხაა. მეორე კარი (ამოშენებულია) ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია. იგი გარედან შეისრული თაღითაა გადახურული, შიგნიდან კი ხის ზღუდრით და მაღალ, შეისრულთაღოვან შეღრმავებაშია ჩასმული.

ეკლესიის შიდა სივრცე დადაბლებულ პროპორციებშია გადაწყვეტილი. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე გაჭრილია განიერი, ნახევარწრიული თაღით დასრულებული სარკმელი. თითო მსგავსი სარკმელია სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში და დასავლეთ კედელში, შესასვლელის ზემოთ. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში ერთი მოზრდილი, შეისრულთაღოვანი და ერთიც მცირე, ოთხკუთხა ნიშაა, სამხრეთ გვერდში კი ერთი მცირე, ოთხკუთხა ნიშა. აფსიდა დარბაზისგან გამიჯნულია შეისრულიფორმის შეკიდული საბჯენი თაღით (რეაბილიტაციის დროს, თაღის ორივე ქუსვლის ჩამოსწვრივ პილასტრი ააგეს). ამ თაღის გარდა, კამარა კიდევ ორ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. მათგან ერთი, დარბაზის შუაშია, მეორე კი დასავლეთ კედელთან, ორივე თაღი პილასტრებზეა დაყრდნობილი. შუა საბჯენი თაღის პილასტრები სამსაფეხურიანი კაპიტელებით არის დაგვირგვინებული, დასავლეთ კუთხის პილასტერები კი უკაპიტელოა. სამხრეთ პილასტრის გვერდებზე, თითო განიერი, შეისრულთაღოვანი ნიშაა, რომლებიც იატაკიდან 0,5 მეტრის სიმაღლეზე იწყება. მსგავსი ნიშა ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთნაწილშიცაა. აღმოსავლეთ ნაწილში კი ეკლესიის შესასვლელია მოქცეულია.

შენობის ფასადები ბათქაშითაა გასწორებული და შეთეთრებულია. მათგან მხოლოდ განივი ფასადებია მორთული, აგურის წყობის შეღრმავებით გამოყვანილია ჯვრის თითო გამოსახულება, რომელთა შეღრმავებული ნაწილი მოპირკეთებულია ცისფრად მოჭიქული აგურით. აღმოსავლეთ ფასადზე მდებარე ჯვრის გვერდებზე, თითო მცირე, ტოლმკლავა ჯვრის შეღრმავებული გაოსახულებაა.

კედლები დასრულებულია ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომელიც შედგება ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხით შვერილი აგურის რიგების მონაცვლეობით.

ეკლესიის სახურავი გადახურულია ღარისებრი კრამიტით. შენობის სახურავის კეხის დასავლეთ კიდეში, კვადრატულ ბაზისზე, აღმართულია გეგმით წრიული, ზემოთკენ ოდნავ შევიწროებული აგურის სამრეკლო, რომელიც ოთხი ნახევარწრიული თაღით გახსნილ, მაღალ ფანჩატურს წარმოადგენს. თაღები ქუსლებთან გამოყოფილია ორსაფეხურიანი იმპოსტები. თაღებს ლეკალური აგურით ნაწყობი ლილვი შემოუყვება, რომელთა შორის (თაღის დონეზე) თითო, დაახლოებით 0,7 მეტრიანი სიმაღლის ლილვია მოქცეული, მათ ასწვრივ გამოყვანილია უფრო მოკლე ლილვი, რომელიც ლავგარდანზეა მიბჯენილი. თითო ლილვია აყვანილი ღიობების მომაჩარჩოებელი თაღის წვეროდან ლავგარდნამდე. სამრეკლო გადახურულია თუნუქის კონუსისებრი სახურავით, რომელზეც დადგმულია რკინის მაღალი ჯვარი.