მოსარაბული ხელოვნება

მოსარაბული ხელოვნება — ადრეული შუა საუკუნეების მხატვრული სტილია, რომელიც ალ-ანდალუსსა და ლეონის სამეფოში წარმოიშვა. ტერმინი მომდინარეობს სიტყვიდან „მოსარაბი“ (მუსტაარაბი — „არაბიზებული“), რაც აღნიშნავს იმ ქრისტიანებს, რომლებიც ცხოვრობდნენ მუსლიმური მმართველობის ქვეშ და ასახავდა მათ კულტურულ სინთეზს. ხელოვნება განვითარდა იმ პერიოდში, რომელიც დაიწყო პირენეს ნახევარკუნძულის არაბულ-ისლამური დაპყრობით და საუკუნის ბოლომდე გაგრძელდა. მოსარაბული ხელოვნების განვითარება ხასიათდებოდა ქრისტიანული, მუსლიმური და ებრაული კულტურების თანაარსებობის კონტექსტში და მკვეთრად გამოხატავდა მუსლიმური ხალიფატის მხატვრულ გავლენებს. აღნიშნულ სტილს ასევე მოიხსენიებენ როგორც ლეონურ ხელოვნებას ან რეპოპულაციის ხელოვნებას.

აღწერა
მოსარაბული ხელოვნება არის ჰიბრიდული და მრავალფეროვანი მხატვრული ფორმა, რომელიც - საუკუნეებში აყვავდა. ის აერთიანებდა ანდალუსიურ გავლენებს ვესტგოთურ ტრადიციებთან და ბიზანტიური წარმოშობის ელემენტებთან.

ლეონის ფერდობზე, მდინარეებს დუეროს, ესლას, სეასა და პისუერგას შორის, აღმოცენდა სხვადასხვა ტიპის რელიგიური ნაგებობები — დაწყებული უბრალო, ერთნავიანი ეკლესიებით მართკუთხა აფსიდებით, დასრულებული რთული სამონასტრო არქიტექტურით, როგორიცაა: სან სებრიან დე მაზოტე, სანტა მარია დე ვამბა, სანტიაგო დე პენიალბა, სან მიგელ დე ესკალადა და სხვა.

ამ პერიოდის მხატვრული მოღვაწეობის წამყვანები იყვნენ ლეონის სამეფო ელიტის წარმომადგენლები: მონარქი, სამეფო გარემოს საერო და საეკლესიო პირები, მათ შორის — ასტორგის ეპისკოპოსი გენადიო და გალისიელი დიდგვაროვანი რუდესინდი სელანოვადან. ქრისტიანულ ჩრდილოეთთან მათი კავშირების მიუხედავად, მათზე ზეგავლენა მოახდინა ანდალუსიურმა გემოვნებამ. მაგალითად, მეფე ალფონსო -მ საკუთარი ვაჟი განათლების მისაღებად სარაგოსაში, ბანუ კასის სასახლეში გაგზავნა.

მოსარაბული სტილი აერთიანებდა ქრისტიანულ ჩრდილოეთსა და მუსლიმურ სამხრეთს - ტრადიციებს, რომლებიც, მიუხედავად პოლიტიკური და რელიგიური განსხვავებებისა, საერთო ხმელთაშუა ზღვის კლასიკური ფესვების მატარებელი იყო. თანამედროვე ხალხის წარმოდგენაში ეს ხელოვნება განიხილებოდა, როგორც ერთიანი კულტურული სისტემის ნაწილი და არა როგორც დაპირისპირებული მიმდინარეობები. სტილი გამოირჩეოდა ფორმათა მრავალფეროვნებით და ორიგინალურობით, რაც მას უნიკალურობას ანიჭებდა ევროპული რომანამდელი ხელოვნების საერთო კონტექსტში. არქიტექტურულ ელემენტებს შორის გამოირჩეოდა თაღები, გუმბათები, კაპიტელები, რელიეფები და „რომაული“ კედლის მხატვრობის ანდალუსიური სტილი.

არქიტექტურა და კულტურული მიგრაცია
მუსლიმური მმართველობის ქვეშ მოსარაბები ზოგჯერ იყენებდნენ ძველ ვესტგოთურ ტაძრებს, რადგან ახალი ეკლესიების აშენება ხშირად შეზღუდული იყო. ქრისტიანულ-მუსლიმური ზოლის დუეროს აუზისკენ გადანაცვლებამ გამოიწვია ახალი შენობების აშენება და რეპოპულაციისთვის საჭირო რესურსების თავმოყრა. როცა მუსლიმურ ანდალუსიაში ცხოვრება გაძნელდა, მოსარაბები გადავიდნენ ჩრდილოეთის ქრისტიანულ სამეფოებში, სადაც მათმა კულტურამ ახალი ელემენტებით გაამდიდრა ადგილობრივი ხელოვნება.

არსებობს მოსარაბული ეკლესიების სპეციფიური ჯგუფი, რომლებიც მიეკუთვნებიან ლეონის სამეფოსთვის დამახასიათებელ შერწყმულ ხელოვნებას. სავარაუდოდ, ეს ნაგებობები მულადების — ქრისტიანობაზე მოქცეული მუსლიმების — მიერაა აგებული. მათ შორის გამოირჩევიან სანტიაგო დე პენიალბა და სან მიგელ დე ესკალადა, რომლებიც მიჩნეულია ლეონის სასაზღვრო ზონის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მხატვრულ მიღწევებად მე-10 საუკუნეში.

მოსარაბული ლიტერატურა
მოსარაბული ლიტერატურის უმთავრეს შემადგენელს რელიგიური ტექსტები წარმოადგენს. ლიტერატურული მემკვიდრეობა მდიდარია გაფორმებული ხელნაწერებითა და მინიატურებით, რომელთა მაღალი ხარისხი და ორიგინალურობა ბეატუს ლიებანელის, ბეატუს ფაკუნდუსელისა და ბეატუს ტაბარელის მიერ შექმნილ „აპოკალიფსისის კომენტარებში“ აისახება, ასევე ლეონის საკათედრო ტაძრის მოსარაბულ ანტიფონარში, რომელიც გამოირჩევა მუსიკალური და ლიტურგიკული მრავალფეროვნებით.

მოსარაბული ლიტერატურული ცენტრები მნიშვნელოვანწილად კონცენტრირებული იყო ტოლედოსა და კორდობაში. კორდობიდან იყო წარმოშობით აბატი სპერაინდეო, რომელმაც დაწერა აპოლოგეტიკური ტექსტი მუჰამედის წინააღმდეგ, რაც ასახავს იმდროინდელ თეოლოგიურ დაპირისპირებებს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფილოსოფიური კვლევების ისტორიაში აბატ სანსონის აპოლოგეტიკა, რომელიც წარმოგვიჩენს მოსარაბული ინტელექტუალური ცხოვრების სიმაღლეს იმპერიული ისლამური მმართველობის პირობებში.

მოსარაბული არქიტექტურა
მოსარაბული არქიტექტურა წარმოადგენს სხვადასხვა წარმოშობის არქიტექტურული ელემენტების სინთეზს, რაც ერთმნიშვნელოვან კლასიფიკაციას ართულებს. მისი ნაგებობები ხშირად აერთიანებს პალეოქრისტიანულ, ვესტგოთურ, ასტურიულ და ზოგ შემთხვევაში მუსლიმურ ელემენტებს. ძირითადი მახასიათებლებია: სამშენებლო ტექნოლოგიების მაღალი დონე, განსაკუთრებით გრძივი და განიერი ქვის ფილების გამოყენება; გარე დეკორაციის მინიმალიზმი ან სრულად არქონა; სართულის გეგმების მრავალფეროვნება, მცირე მასშტაბის ნაგებობებითა და გუმბათოვანი სივრცეებით; ნალისებრი თაღების გამოყენება, რომელთა დახრილობაც შეესაბამება რადიუსის დაახლოებით ორ მესამედს; ალფისის სტრუქტურული დეტალის ინტეგრაცია თაღების გარშემო; საყრდენ სვეტებზე კორინთული კაპიტელების გამოყენება, რომელიც მორთულია სტილიზებული მცენარეული ორნამენტით; კარნიზების გამოყოფა შენობის პერიმეტრზე, რომლებიც ეყრდნობა წილოვანი თაღების სისტემას.

ალ-ანდალუსის მუსლიმურ მმართველობაში მოქცეულ ტერიტორიებზე მოსარაბული ტაძრების არქიტექტურული მტკიცებულება საკმაოდ მწირია. განსაკუთრებულად აღსანიშნავია ბობასტრო — კლდეში არსებული ტაძრები, რომლებიც მდებარეობს არდალესში, მალაგის პროვინციაში. ეს უნიკალური ანკლავი საუკუნეში ომარ იბნ ჰაფსუნის აჯანყების დროს წარმოადგენდა როგორც რელიგიურ, ასევე თავდაცვით კომპლექსს. ომარ იბნ ჰაფსუნი იყო ლიდერი, რომელმაც ქრისტიანობა მიიღო და დაუპირისპირდა კორდობას საამიროს.

ბობასტროში, თავისი ლიტურგიული ფუნქციის გარდა, სიმბოლურად ეწინააღმდეგებოდა ისლამურ ძალაუფლებას, რაც ამ ადგილს განსაკუთრებულ კულტურულ და ისტორიულ მნიშვნელობას ანიჭებს. მისი ნაგებობები ასახავენ მუსლიმური დომინაციის ქვეშ არსებული ქრისტიანული საზოგადოების არქიტექტურულ პასუხს. დღესდღეობით, მუსლიმური ტერიტორიებიდან მოსარაბული არქიტექტურის მხოლოდ ორი ცნობილი ნიმუშია შემორჩენილი: ბობასტროს ეკლესია — კლდეში გამოკვეთილი ტაძარი და სანტა მარია დე მელკესის ეკლესია, ტოლედოს პროვინციაში.

ლეონის სამეფოში მოსარაბული არქიტექტურა წარმოდგენილია უფრო ფართოდ და მრავალფეროვნად. აქ აშენებული ტაძრები აერთიანებდნენ როგორც ვესტგოთურ და პალეოქრისტიანულ ტრადიციებს, ასევე ანდალუსიურ სტილისტურ გავლენას. ყველაზე დამახასიათებელი ელემენტებია მასობრივი ქვაფილების გამოყენება; მცირე ზომის ეკლესიის გეგმის კომპოზიციები, ხშირად თაღებით დაფარული შიდა სივრცეებით; გუმბათოვანი საკურთხევლები; დახვეწილი თაღოვანი სისტემები ნალისებრი ფორმით; სვეტების გამოყენება, კორინთული კაპიტელებით, სტილიზებული ფოთლოვანი დეკორით. ამ ეპოქაში აშენებული ტაძრები მიიჩნევა ლეონის სამეფოს სასაზღვრო მხარეების არქიტექტურულ მწვერვალებად, რომლებიც მოსარაბული ხელოვნების უნიკალურ სინთეზს წარმოაჩენენ.

მოსარაბული ხელოვნება
მოსარაბული მხატვრობა არის ძალიან საინტერესო და უნიკალური მხატვრული სტილი, რომელიც ჩამოყალიბდა ისლამური დაპყრობის დროს ესპანეთში (- საუკუნეები). ეს არის ხელნაწერების გაფერადების სტილი, რომელსაც ქრისტიანი ხელოვნები მუსლიმური მმართველობის ქვეშ ქმნიდნენ. მთავარი მახასიათებლები ასეთი მხატვრობის იყო ძალიან ინტენსიური ფერები - განსაკუთრებით მკვეთრი ყვითელი; სტილიზებული ფიგურები - ოდნავ პრიმიტიული ან ბავშვურად გამარტივებული; რთული ორნამენტები - ფანტასტიკური ცხოველები, ასოებისგან შექმნილი დეკორატიული ფიგურები; არქიტექტურული მოტივები - ნალისებრი თაღები და სხვა შენობათა ელემენტები.

ეს სტილი უნიკალურია იმით, რომ აერთიანებს ქრისტიანულ, ისლამურ და ევროპულ ტრადიციებს - ერთგვარი კულტურული ჰიბრიდია, რომელიც ასახავს იმ დროის რთულ მრავალკულტურულ გარემოს.

ამ კულტურაში დიდი ადგილი უკავია ქანდაკების ხელოვნებას. ის ხასიათდება ბრტყელი, გრაფიკული ბუნებით, რომელიც შეესაბამება ადრეული შუა საუკუნეების კვეთის ტექნიკას. ქანდაკები არ არის მოცულობითი, არამედ ბრტყელი, თითქოს ნახატისმაგვარი. ძირითადად ამ ტიპის ქანდაკება იყენებს მცენარეულ და გეომეტრიულ ორნამენტებს, ხოლო ადამიანური ფიგურები შედარებით იშვიათია. ეს ქანდაკება ძირითადად გვხვდება კაპიტელებში - სვეტების თავებში, რომლებიც მორთულია სტილიზებული მცენარეული ორნამენტებით. ასეთი ნამუშევრები ხელოვნურად რთულ სტილისტურ სისტემას ქმნიან, რომელიც მოსარაბულ ქანდაკებას სძენს თავისებურ იდენტობას. თუმცა, შემორჩენილი ნიმუშები საკმაოდ მწირია, რადგან დროთა განმავლობაში ბევრი ნაგებობა განადგურდა ან შეიცვალა. გამონაკლისი შემთხვევებია სან სებრიან დე მაზოტეს ბარელიეფი, რომელიც ერთ-ერთი იშვიათი სრული კომპოზიციაა და მიჩნეულია ამ პერიოდის თვალსაჩინო მოწმობად. ასევე მნიშვნელოვანია სან მილან დე ლა კოგოლას ნაგებობებში აღმოჩენილი სკულპტურული ფრაგმენტები, მათ შორის სპილოს ძვლისგან დამზადებული ჯვრის მკლავები და პორტატული საკურთხეველი, რომელთა ოსტატობა ასახავს კორდობის ხალიფატის ხელოვნების გავლენას. ეს ქანდაკება ნათლად აჩვენებს, თუ როგორ შეერწყა ქრისტიანული და ისლამური ხელოვნების ტრადიციები - ქრისტიანული შინაარსი ისლამური დეკორატიული ტექნიკით.

 საუკუნის ბოლოს მკვლევარებმა დაიწყეს ამ უნიკალური ხელოვნების სისტემატური შესწავლა. 1897 წელს ფრანცისკო ხავიერ სიმონეტმა გამოაქვეყნა პირველი მნიშვნელოვანი ნაშრომი, ხოლო 1919 წელს მანუელ გომეს-მორენომ მოამზადა ფუნდამენტური მონოგრაფია. სწორედ მათი ნაშრომების შემდეგ იმ ეკლესიებს, რომლებიც საუკუნის ბოლოდან საუკუნის დასაწყისამდე აშენდა ქრისტიანულ ტერიტორიებზე, მიენიჭა მოსარაბული იდენტიფიკაცია.

ეს ტერმინი ფართოდ გავრცელდა და დამკვიდრდა არქიტექტურისა და მასთან დაკავშირებული ხელოვნების აღწერისთვის. თუმცა, რაც უფრო ღრმად იკვლევდნენ მკვლევრები ამ პერიოდს, მით უფრო ცხადი ხდებოდა, რომ ვითარება უფრო რთული იყო, ვიდრე თავდაპირველად ფიქრობდნენ.

თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში გაჩნდა კრიტიკული დამოკიდებულება ამ ტერმინისადმი. ზოგიერთი მკვლევარი ალტერნატიულ ტერმინებს იყენებს: „განსახლების ხელოვნება“ ან „ლეონის ხელოვნება“ ეს ასახავს იმ აზრს, რომ ამ პერიოდის არქიტექტურა და ხელოვნება უფრო მნიშვნელოვანია დემოგრაფიული და პოლიტიკური კონტექსტის - ქრისტიანული ხელახალი დასახლებების - საფუძველზე, ვიდრე მხოლოდ მოსარაბების მიერ შესრულებული კულტურული საქმიანობით. ეს ალტერნატიული ხედვა ხაზს უსვამს, რომ ეს ხელოვნება არ იყო მხოლოდ ისლამურ ტერიტორიაზე მცხოვრები ქრისტიანების შედეგი, არამედ მთლიანი ქრისტიანული დასახლებების აღდგენისა და ახალი ცხოვრების ორგანიზების პროცესი იყო. მიუხედავად არსებული დისკუსიებისა, ტერმინი „მოსარაბული ხელოვნება“ კვლავ ფართოდ გამოიყენება როგორც აკადემიურ, ისე პოპულარულ კულტურულ დისკურსში. ეს ტერმინი დამკვიდრდა და გახდა საერთო ენა, რომელიც საშუალებას იძლევა ამ უნიკალური ხელოვნების აღწერისა და განხილვისთვის.