iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჰალოგენალკანები

ჰალოგენალკანები (ასევე ცნობილი როგორც ჰალოალკანები ან ალკილის ჰალოიდები) — ქიმიური ნაერთები, რომლებიც შედგებიან ალკანებისგან და მასთან დაკავშირებული ერთი ან მეტი ჰალოგენისგან. მათი გამოყენება ფართოდ ხდება კომერციულად და შესაბამისად, ცნობილია მრავალი ქიმიური და კომერციული სახელწოდება. ძირითადად იყენებენ ცეცხლმაქრებში, გამხსნელად, პროპელანტად, მაცივრებსა და ფარმაცევტიკაში. მათი ფართოდ გამოყენებისდა გამო გამოვლენილია, რომ ისინი წარმოადგენენ სერიოზულ დამაბინძურებლებლებს და ტოქსინებს. მაგალითისთვის ქლორფთორნახშირბადები შლიან ოზონის მოლეკულებ. მხოლოდ ჰალოალკანები, რომლებიც შეიცავენ ქლორს, ბრომს და იოდს, ოზონის ფენას უქმნიან საფრთხეს, მაგრამ ფთორის არასტაბილური ჰალოალკანები, თეორიულად, შესაძლოა მიეკუთნებოდნენ სითბურ აირებს. მეთილ იოდიდი, ბუნებრივად მყოფი ნივთიერებაა, მაგრამ არ გააჩნია ოზონის გამანადგურებელი თვისებები, ამიტომაც შეერთებულმა შტატებმა და გარემოს დაცვის სააგენტომ ნაერთი დაასახელა როგორც ოზონის ფენისთვის არასაფრთხის შემცველი. ჰალოალკანი ან ალკილის ჰალიდი არის ნაერთი, რომელსაც აქვს ზოგადი ფორმულა „“, სადაც „“ არის ალკილი ან ალკილის შემცვლელი ჯგუფი, ხოლო „“ არის ჰალოგენი (, , , ).

ჰალოალკანები საუკუნეების განმავლობაში იყო ცნობილი. ქლორეთანი სინთეზურად იწარმოებოდა საუკუნეში. ასეთი ნაერთების სისტემატიური სინთეზი კი საუკუნეში დაიწყო ორგანული ქიმიის განვითარებასა და ალკანების სტრუქტურის შესწავლასთან ერთად. განსაკუთრებით მრავალმხრივი მეთოდები მოიცავს ჰალოგენების მიერთებას ალკენებში, ალკენების ჰიდროჰალოგენირებას და სპირტების ალკილის ჰალიდებად გადაქცევას. ეს მეთოდები იმდენად საიმედო და მარტივად ხორციელდება, რომ ჰალოალკანები ხელმისაწვდომი გახდა ინდუსტრიულ ქიმიაშიც, რადგან ჰალიდი შემდგომში შეიძლება ჩანაცვლდეს სხვა ფუნქციური ჯგუფებით.

მიუხედავად იმისა, რომ ჰალოალკანების უმეტესობა ადამიანის მიერ არის მიღებული, დედამიწაზე წარმოიქმნება არასინთეზური წყაროებიდანაც, ძირითადად, ბაქტერიების, სოკოების და განსაკუთრებით ზღვის წყალმცენარეების საშუალებით ფერმენტული სინთეზის გზით. დღეისთვის ცნობილია 1600-ზე მეტი ჰალოგენური ორგანული ნივთიერება, რომელთა შორისაც ბრომოალკანები ყველაზე გავრცელებული ჰალოალკანია. ბიოლოგიაში ბრომირებული ორგანული ნივთიერებები მოიცავს ბიოლოგიურად წარმოქმნილ ბრომმეთანს, არაალკანურ არომატულ და უჯერ ნაერთებს (ინდოლები, ტერპენები, აცეტოგენინები და ფენოლები). წყალმცენარეებისგან განსხვავებით, მიწის მცენარეებში ჰალოგენური ალკანები უფრო იშვიათად გვხვდება, მაგალითად ფთორძმარმჟავა, რომელიც ტოქსინად არის წარმოქმნილი, ცნობილი მცენარეების მინიმუმ 40 სახეობის მიერ. ასევე ცნობილია დეჰალოგენაზას სპეციფიკური ფერმენტები ბაქტერიებში, რომლებიც ჰალოალკანებს ჰალოგენებს აშორებენ.
არანის პროვინცია

არანი — პროვინცია ბოლივიაში, კოჩაბამბის დეპარტამენტში. მდებარეობს ქალაქ კოჩაბამბიდან 53 კმ-ში. დასავლეთიდან აღმოსავლეთით გადაჭიმულია 30 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 20 კმ-ზე. საერთო ფართობი 508 კმ²-ია.

მოსახლეობა
2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 25 009 ადამიანს. მათი 43.6% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა. მოსახლეობის 52.7% ლაპარაკობს ესპანურად, , 96.6% -თვის მშობლიური კეჩუას ენაა, 0.4% აიმარაზე. 68.0% წერა-კითხვის მცოდნეა. 90.4% კათოლიკეა, 8.6% პროტესტანტი.

პროვინცია შედგება ორი მუნიციპალიტეტისაგან, რომლებიც თავის მხრივ კანტონებად იყოფა. დედაქალაქია არანი.
არკეს პროვინცია

არკე — სამრეწველო პროვინცია ბოლივიაში, კოჩაბამბის დეპარტამენტში. მდებარეობს ბოლივიის ანდებში, ზღვის დონიდან 3 000 - 4 500 მეტრზე, დეპარტამენტის დედაქალაქ კოჩაბამბიდან 250 კმ-ით დასავლეთით. მისი ფართობი 1 077 კმ²-ია. ესაზღვრება პოტოსის დეპარტამენტს. პროვინციის დედაქალაქია არკე, რომელიც მდინარე არკეზე მდებარეობს.

2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 23 464 ადამიანს. მათი აბსოლუტურ უმრავლესობა კეჩუას ხალხი წარმოადგენს. 99,2%-თვის მშობლიურე ენაა კეჩუა.

პროვინცია შედგება ორი მუნიციპალიტეტისაგან, რომლებიც თავის მხრივ ოთხ კანტონად იყოფა.
ბაზალტი

ბაზალტი — ფართოდ გავრცელებული საღი (კაინოტიპური) მუქი ფერის ფუძე ვულკანური ქანი. გაუჯერებელია კაჟმიწით, გამდიდრებულია , და -ის ჟანგებით. შემადგენელი მინერალები: ფუძე პლაგიოკლაზი (ლაბრადორ-ბიტოვნიტი), პიროქსენი (უმთავრესად ავგიტი), ხშირად ოლივინი, იშვიათად რქატყუარა; მადნეულებიდან მაგნეტიტი ან ილმენიტი. ჩვეულებრივ ბაზალტში ამა თუ იმ რაოდენობით გვხვდება ვულკანური მინა. ბაზალტის მინით მდიდარ სახესხაობას ჰიალობაზალტი ეწოდება, ხოლო სრულკრისტალურს და რამდენადმე მსხვილმარცვლოვანს — დოლერიტი. ბაზალტი ადვილად ლღვება; ლღობილ ბაზალტს იყენებენ მჟავაგამძლე ქიმიური აპარატურის, მილების, ძლიერი დენის ელექტროიზოლატორების დამზადებისატვის და სხვ. ნორმალური რიგის ბაზალტში ორ ტიპს გამოყოფენ: ოლივიანიანს და უოლივინოს, ანუ ტოლეიტურს.

პირველი ტიპის ბაზალტებში ოლივინი უხვადაა, კაჟმიწის რაოდენობა კი მცირეა (45 %). ბაზალტების მეორე ტიპში კაჟმიწის რაოდენობა რამდენადმე მეტია (50 %), შეიცავს მცირე რაოდენობით მინას ან კვარცს. ოლივინიანი ბაზალტები დამახასიათებელია ოკეანური კუნძულებისა და ოროგენის განაპირა მხარეებისათვის, ხოლო ტოლეიტური ბაზალტები კონტინენტებს უკავშირდება. ამის გამო ოლივინიან ბაზალტებს ოკეანურ ტიპად გამოჰყოფენ, ტოლეიტუს კი — კონტინენტურად.

ბაზალტი კარგი საშენი მასალაა. იყენებენ ღორღისა და საცალო ქვის დასამზადებლად, ასევე ნაგეგობათა მოსაპირკეთებლად; მკვრივია, კარგად იხეხება, რის გამო მას ძველი დროიდან (ეგვიპტე, ასურეთი, გვიანდელი რომი, ბიზანტია და სხვ.) იყენებდნენ ქანდაკებებისათვის.

ბაზალტი საქართველოში
საქართველოში საშენ ქვად ბაზალტს ძველთაგანვე ხმარობდნენ (ბრინჯაოს ხანის მეგალითური ნაგებობანი). შუა საუკუნეების ქართლში, მესხეთ-ჯავახეთში ძირითადი საშენი ქვა ბაზალტი იყო. ბაზალტითაა აგებული სამშვილდისა და დმანისის ციხესიმაგრეები, მანგლისის ტაძარი, რუისის, წუნდის, აბელიის ეკლესიები, თირის მონასტერი, ნადარბაზევის კომპლექსი და სხვ. ბაზალტებისგანვე ამზადებდნენ ეკლესიათა და სხვა ნაგებობათა გადასახურავ ფილებს. ამჟამადაც საქართველოს ქალაქებში ბაზალტი ფართოდაა გამოყენებული საშენ მასალად.

ბაზალტური ქანები საქართველოში ფართოდაა გავრცელებული. შედარებით ძველი (იურული, ცარცული, პალეოგენური) ბაზალტები (ბაზალტური პორფირიტები) ცნობილია მთიან აფხაზეთში, სამეგრელოში, ლეჩხუმ-იმერეთსა და აჭარა-გურიაში. ახალგაზრდა ბაზალტები (ზედამესამეულ-მეოთხეული) გვხვდება სამხრეთ საქართველოში ასპინძა-ახალქალაქის, ნინოწმინდა-წალკის და დმანის-თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტებში.

ბაზალტების იზოლირებულოი სხეულები ცნობილია საქართველოს სხვა მხარეებშიც.
გნაისი

გნაისი — ფიქლებრივი სტრუქტურის მეტამორფული ქანი, უმთავრესად შედგება მინდვრის შპატისა და კვარცისაგან. ჩვეულებრივ, შეიცავს ერთ ან რამდენიმე ფერად სილიკატს — ბიოტიტს, მუსკოვიტს, ამფიბოლს, პიროქსენსა და სხვ., ზოგჯერ — გრანატს, კორდიერიტს, სილიმანიტს, დისტენს, სტავროლითსა და სხვ. განარჩევენ ბიოტიტიან, ამფიბოლიან, პიროქსენიან, გრანატიან, დისტენიან და სხვ. გნაისებს.

გნაისი ჩნდება დედამიწის ქერქის სიღრმეში დიდი წნევის და მაღალი ტემპერატურის პირობებში ქანების მეტამორფიზმის შედეგად. მაგმური ქანის შეცვლით მიღებულს ორთოგნაისს უწოდებენ, დანალექი ქანების შეცვლით გაჩენილს კი — პარაგნაისს. გნაისებს მნიშვნელოვანი როლი ეკუთვნით დედამიწის ქერქის აგებულებაში. მათი დიდი ნაწილი არქეული ან პროტეროზოური ასაკისაა.

საქართველოში გვხვდება პალეოზოური ასაკის გნაისები.
აიოპაიის პროვინცია

აიოპაია — პროვინცია ჩრდილო-დასავლეთ ბოლივიაში, კოჩაბამბის დეპარტამენტში. ესაზღვრება ლა-პასისა და ბენის დეპარტამენტებს. დასავლეთიდან აღმოსავლეთით გადაჭიმულია 60 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 150 კმ-ზე. საერთო ფართობი 9 620 კმ²-ია.

მოსახლეობა
2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 60 959 ადამიანს. მათი45.8% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა. მოსახლეობის 47.5% ლაპარაკობს ესპანურად, , 97.2% -თვის მშობლიური კეჩუას ენაა, 13.1% აიმარაზე. 58.8% წერა-კითხვის მცოდნეა. 85.1% კათოლიკეა, 13.5% პროტესტანტი.

აიოპაიის პროვინცია მნიშვნელოვანი სასოფლო-სამეურნეო ცენტრია.

პროვინცია შედგება სამი მუნიციპალიტეტისაგან, რომლებიც თავის მხრივ კანტონებად იყოფა. დედაქალაქია ინდეპანდანსია.
ბოლივარის პროვინცია (ბოლივია)

ბოლივარი — პროვინცია ბოლივიაში, კოჩაბამბის დეპარტამენტში. სახელი ეწოდა სამხრეთ ამერიკის დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლის, სიმონ ბოლივარის პატივსაცემად. დასავლეთიდან და სამხრეთიდან ესაზღვრება ორუროსა და პოტოსის დეპარტამენტები. დასავლეთიდან აღმოსავლეთით გადაჭიმულია 35 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 20 კმ-ზე. საერთო ფართობი 413 კმ²-ია.

მოსახლეობა
2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 8 635 ადამიანს. მათი38.8% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა. მოსახლეობის 34.9% ლაპარაკობს ესპანურად, ,96.5% -თვის მშობლიური კეჩუას ენაა, 1.8% აიმარაზე. 47.1% წერა-კითხვის მცოდნეა. 83.6% კათოლიკეა, 13.9% პროტესტანტი.

პროვინცია შედგება მხოლოდ ერთი მუნიციპალიტეტისაგან, რომლებიც თავის მხრივ ცხრა კანტონად იყოფა. დედაქალაქია ბოლივარი.
კეჩუა (ენა)

კეჩუა (კეჩ. - მთის ველების ენა, კეჩუა - ადამიანის ენა) — სამხრეთ ამერიკელი ინდიელების ენა, რომელიც ეკუთვნის კეჩუას ენათა ოჯახს. სამხრეთი ამერიკის კოლონიზაციამდე კეჩუა იყო ჩინჩას სახელმწიფოს ოფიციალური ენა, ხოლო შემდეგ ჩინჩას დამპყრობელი ინკების სახელმწიფო ტაუანტინსუიუს ოფიციალური ენა გახდა (ახ. წ. - სს). არსებობს ინკების ეპოქის ლიტერატურული ძეგლები. დღეს, სამხრეთ ამერიკაში კეჩუაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 12,4 მლნ ადამიანი, გარდა ამისა, იგი გამოიყენება როგორც ლინგვა-ფრანკა ამაზონიაში. ეკვადორში და არგენტინაში გამოიყენება დასახელება „კიჩუა“ . თანამედროვე ლიტერატურული კეჩუას დამწერლობაში გამოიყენება ლათინური ანბანის ესპანური ვარიანტი, რომელსაც გააჩნია წესთა მკაფიო კრებული. სწორედ ამ სახით ისწავლება კეჩუა სკოლებში, თუმცა ენის საყოველთაო სწავლება არ ხორციელდება. კათოლიკე მისიონერები კეჩუას გამოყენებით ცდილობდნენ სამხრეთ ამერიკელი ინდიელების მოქცევას ქრისტიანობაზე. კლასიფიკაციის მიხედვით კეჩუას დიალექტები განსხვავებული ენებია. კეჩუას ენის დიდი აკადემია კუსკოსი მიიჩნევს, რომ კეჩუა არის ერთი, უნივერსალური ენა, რომლის ლიტერატურული ნორმაა კუსკოური კეჩუა.

წარმოშობა და ისტორია
კეჩუას ხშირად აერთიანებენ აიმარასთან (ზოგჯერ კი - ურუსთან) კეჩუა-აიმარას ენათა ჯგუფში. მართლაც, ენათა ლექსიკური მარაგის 1/3 ერთმანეთს ემთხვევა, არსებობს ასევე გარკვეული გრამატიკული მსგავსებებიც, თუმცა ეს მონაცემები არ კმარა საერთო წინაპრის რეკონსტრუქციისათვის. კეჩუას და აიმარას აახლოებენ ანდური ოჯახის მაპუჩეს (არაუკანურ) ენებთან, რომლებსაც სიახლოვე აქვთ არავაკურ და ტუპი-გუარანის ენებთან ანდო-ეკვატორული ზეოჯახიდან, ხოლო თავისმხრივ ყველა ენა ამერინდული მაკროოჯახის შემადგენლობაშია.
იუკიო ედანო

იუკიო ედანო (; დ. 31 მაისი, 1964) — იაპონელი პოლიტიკოსი, იაპონიის დემოკრატიული პარტიისა და წარმომადგენელთა პალატის წევრი. 2010-2012 წლებში ეჭირა კაბინეტის გენერალური მდივნის და ეკონომიკის, ვაჭრობისა და მრეწველობის მინისტრის პოსტები იაპონიის პრემიერ-მინისტრ ნაოტო კანის მთავრობაში..

ბიოგრაფია და განათლება
ედანო დაიბადა უცუნომიაში, ტოჩიგის პრეფექტურაში. დაამთავრა ტოჰოკუს უნივერსიტეტი. 1993 წელს ის პირველად იქნა არჩეული როგორც მორიჰირო ჰოკოსავას "იაპონიის ახალი პარტიის" წევრი.

პოლიტიკური კარიერა
მოგვიანებით ედანო მონაწილეობდა იაპონიის დემოკრატიული პარტიის შექმნაში 1996 წელს. მალევე ის არჩეულ იქნა მის გენერალურ მდივნად 2010 წელს, სანამ არ იქნა ჩანაცვლებული კაცუია ოკადათი, იაპონიის ყოფილი საგარეო საქმეთა მინისტრით 2010 წლის სექტემბერში.

2011 წლის იანვარში ედანო ინიშნება კაბინეტის გენერალური მდივნის პოსტზე.

2011 წლის მარტში იგი დროებით ასრულებდა საგარეო საქმეთა სამინისტროს ხელმძღვანელის მოვალეობას.

კაბინეტის გენერალური მდივნის როლი2011 წლის მიწისძვრისა და ცუნამის დროს
2011 წლის მარტში იაპონიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით მომხდარი მიწისძვრისა და შემდგომი ცუნამის დროს ედანო გახდა იაპონიის მთავრობის ერთგვარი სახე, რომელიც სათავეში ედგა და ახმოვანებდა მთავრობის მიერ გატარებულ ღონისძიებებს ამ კატასტროფის შედეგების ლიკვიდაცის შესახებ. იგი რეგულარულად ჩნდებოდა იპონური ტელევიზიის საშუალებით და პერიოდულად აშუქებდა ფუკუშიმას ატომურ ელექტროსადგურზე მომხდარი კატასტროფის შესახებ ახალ გარემოებებსა და პრობლემებს.

პუბლიკის წინაშე ედანოს ასეთმა ხშირმა გამოჩენამ, პოპულარული სოციალური ქსელის - -ის მომხმარებლებს შორის გამოიწვია მის ჯანმრთელობაზე ღელვა, რაც გამოიხატა შეტყობინებებში, სადაც ისინი ედანოს სთხოვდნენ დასაძინებლად წასვლას. პოპულარული გახდა მესიჯი "#_", რაც იაპონურად ნიშნავს ძილს !
შინტოიზმი

შინტოიზმი, იგივე შინტო — უძველესი იაპონური რელიგიური მიმდინარეობა, რომელიც სულების თაყვანისცემას ეფუძნება. იაპონიაში 80 000-ზე მეტი შინტოს ტაძარია. სანამ სულების თაყვანსაცემად ტაძარში შევლენ, მორწმუნეები თითებს ისველებენ და პირს ირეცხავენ. შინტო მოისაზრება როგორც დამაკავშირებელი რგოლი იაპონიის წარსულსა და აწმყოს შორის.

შინტოიზმის ძირითადი პრინციპები
შინტოიზმი წარმოიქმნა ძველი კულტიდან, რომელიც განასულიერებდა ბუნებას და აღმერთებდა გარდაცვლილ წინაპრებს. შინტოიზმის თანახმად, ადამიანი დასაბამს იღებს სულისაგან, ძლიერი ღმერთისაგან (კამი). ასეთი სულები და ღმერთები მრავალია. მათ შორის უპირველესია მზის ქალღმერთი ამატერასუ.

გარკვეულ პირობებში გარდაცვლილის სული შეიძლება კამით გაიქცეს. თავის მხრივ კი, კამის შეუძლია განსახიერდეს რიტუალურ საგნებში; მაგ., მახვილში, სარკეში, ღვთაების ფიგურაში, ფირფიტაში, რომელსაც ღვთაების სახელი აწერია; ამგვარი საგანი (სინტაი) თაყვანისცემის ობიექტი ხდება.

შინტოისტური კულტი 4 ელემენტს შეიცავს - განწმენდა (ჰარაი), მსხვერპლშეწირვა (სინსეი), მოკლე ლოცვა (ნორიტო) და ზეთით კურთხევა (ნაორაი).

შინტოიზმის ისტორია
- სს-იდან შინტოისტურ ტაძრებს მთლიანად საიმპერატორო კარი განაგებდა. შინტოიზმს არ გააჩნია ერთიანი კანონიკური ლიტერატურა.

- სს-ში იქმნება ძველი ისტორიული მითების, ლეგენდებისა და თქმულებების კრებული „კოჯიკი“ („ძველ ამბავთა ჩანაწერი“) და „ნიჰონ შიოკი“ („იაპონიის ანალები“). კორეიდან და ჩინეთიდან ს. შეჭრილმა ბუდიზმმა თანდათანობით შეზღუდა შინტოიზმი.

- სს-ში ბუდიზმმა მოიპოვა უპირატესობა. მრავალი იაპონელი ორივე რელიგიას მისდევდა (მაგ., ქორწინება, ბავშვის დაბადება, ადგილობრივი დღესასწაულები შინტოსტური მოძღვრების მიხედვით სრულდებოდა, ხოლო სულის მოსახსენებელი რიტუალი უმთავრესად ბუდისტურ ტაძრებში ტარდებოდა).

- სს-ში მოქმედებდა ე. წ. „ისტორიული სკოლა“ (მ. კამო, ნ. მოტოორი და სხვ.), რომელიც მიზნად ისახავდა შინტოიზმის განმტკიცებას და იმპერატორის კულტის აღორძინებას.

1867-68 წლების რევოლუციის შემდეგ 1945 წლამდე შინტოიზმის ბუდიზმთან ერთად მფარველობდა იმპერატორი და მთავრობა. მეორე მსოფლიო ომში (1939-45 წლები) იაპონიის დამარცხების შემდეგ შინტოიზმის პრესტიჟი დაეცა.

1945 წლის დეკემბერში შინტოისტური ტაძარი სახელმწიფოს გამოეყო, შინტოისტური ლიტერატურის ნაწილი აკრძალეს, სამღვდელოებამ დაკარგა თავისი ძველი ოფიციალური სტატუტი. 1946 წლის 1 იანვარს იაპონიის იმპერატორმა საჯაროდ უარყო თავისი „ღვთაებრივი“ წარმოშობა. მაგრამ შემდგომ შინტოიზმი თანდათანობით მომძლავრდა.

1966 წლის დეკემბერში მთავრობის გადაწყვეტილებით აღადგინეს ეროვნული დღესასწაული „იმპერიის დაარსების დღე“ - კიგენსეცუ. შინტოისტური ტრადიციით, ამ დღეს ძვ. წ. 660 ტახტზე ავიდა იმპერატორი ძიმუ.
კეჩუა (ხალხი)

კეჩუა (კეჩ. ) — სამხრეთ ამერიკაში (პერუ, ბოლივია, ეკვადორი, არგენტინა, კოლუმბია, ჩილე) მცხოვრები ინდიელი ხალხი, რომელიც ინკების ტაუანტინსუიუს სახელმწიფოს კულტურული ტრადიციების მემკვიდრეა.

უკანასკნელი მონაცემებით, ამ ხალხის რაოდენობა შეადგენს 25 245 000 ადამიანს, რომელთაგან პერუში ცხოვრობს 13 887 073 ადამიანი, ეკვადორში - 6 018 691, ბოლივიაში - 3 821 820, არგენტინაში - 1 469 830, კოლუმბიაში - 39 100, ხოლო ჩილეში 8480 კეჩუას წარმომადგენელი. კეჩუა შეადგენს პერუს მოსახლეობის 47%-ს, ეკვადორის მოსახლეობის 41,3%-ს, ბოლივიის მოსახლეობის კი 37,1%-ს. ბევრი კეჩუა (განსაკუთრებით პერუსა და ეკვადორის ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ნაწილში მცხოვრები) გადავიდა ესპანურ ენაზე, ამიტომაც ამ ქვეყნებში კეჩუას ენაზე მოლაპარაკეთა რაოდენობა არ ემთხვევა ამ ხალხის რაოდენობას.

კეჩუა იყო ამერიკის უძლიერესი ხალხი ესპანელების მიერ მათი დაპყრობის მომენტისათვის. ძველი სამყაროს კრიტერიუმების მიხედვით, კეჩუას კულტურა იდგა უფრო მაღლა, ვიდრე აცტეკებისა და მაიას კულტურები მექსიკაში. მაშინ, როდესაც ეს ორი უკანასკნელი იმყოფებოდა ენეოლითის ხანაში, კეჩუა შევიდა ბრინჯაოს ხანაში. კეჩუას სოციალური ორგანიზების საფუძველს წარმოადგენს თემი - აილიუ , რომელსაც ასევე ეწოდება ინდიელთა თემი და გლეხების თემი . თემი ერთიანდება სისხლით ნათესაობის, საერთო ტერიტორიისა და წევრთა შრომითი ურთიერთდახმარების საფუძველზე, ასევე საერთო ტოტემური წინაპრის (') თაყვანისცემით. უძველესი თემები, რომელთა შესახებაც მოიპოვება ინფორმაცია, იყო იანაუარა, ჩუმპიუილკა, კოტანერა, კოტაპამპა და უმასუიუ. დღეისათვის არსებობს ათასობით კეჩუას თემი. 2007 წელს მარტო პერუში სახლობდა 6 000-ზე მეტი ოფიციალურად აღიარებული კუჩუასა და აიმარას თემი და მათი რაოდენობა იზრდება. 1950 წელს ბოლივიაში სახლობდა 3779 თემი. კეჩუას ძირითადი საქმიანობაა მიწათმოქმედება და მეცხოველეობა. ასევე, როგორც დაქირავებული მუშახელი დასაქმებული არიან სამთომომპოვებელ დარგში და მოახლეებად სახლებში.
კაპინოტის პროვინცია

კაპინოტა — პროვინცია ბოლივიაში, კოჩაბამბის დეპარტამენტში. მისი ფართობი 1 495 კმ²-ია. ესაზღვრება პოტოსის დეპარტამენტს. დასავლეთიდან აღმოსავლეთით გადაჭიმულია 25 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 55 კმ-ზე. საშუალო წლიური ტემპერატურა 17.9 °-ია, ნალექების რაოდენობა 443 მმ.
შეიქმნა 1908 წლის 1 ოქტომბერს.

მოსახლეობა
2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 25 582 ადამიანს. მათი 44,8% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა. მოსახლეობის 61,9% ლაპარაკობს ესპანურად, 96,2% -თვის მშობლიური კეჩუას ენაა, 1,0% აიმარაზე. 67,5% წერა-კითხვის მცოდნეა. 91,2% კათოლიკეა, 7,3% პროტესტანტი.

პროვინცია შედგება სამი მუნიციპალიტეტისაგან, რომლებიც თავის მხრივ კანტონებად იყოფა. დედაქალაქია კაპინოტა.
კარასკოს პროვინცია

კარასკო — პროვინცია ცენტრალურ ბოლივიაში, კოჩაბამბის დეპარტამენტში. ესაზღვრება სანტა-კრუსის დეპარტამენტს. დასავლეთიდან აღმოსავლეთით გადაჭიმულია 110 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 230 კმ-ზე. საერთო ფართობი 15 045 კმ²-ია.

მოსახლეობა
2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 116 205 ადამიანს. მათი 42.7% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა. მოსახლეობის 68.8% ლაპარაკობს ესპანურად, , 87.4% -თვის მშობლიური კეჩუას ენაა, 3.3%, აიმარაზე და 1% სხვა ადგილობრივ ენებზე. 70.4% წერა-კითხვის მცოდნეა. 82.2% კათოლიკეა, 15.2% პროტესტანტი.

დაყოფა
პროვინცია შედგება ექვსი მუნიციპალიტეტისაგან, რომლებიც თავის მხრივ 24 კანტონად იყოფა. დედაქალაქია ტოტორა.
ტომას ფრიას ამეტლერი

ტომას ფრიას ამეტლერი (, დ. 21 დეკემბერი, 1804, პოტოსი, ბოლივია — გ. 10 მაისი, 1884, ფლორენცია, იტალია) — ბოლივიელი პოლიტიკოსი, ბოლივიის პრეზიდენტი ორჯერ, 1872–1873 და 1874–1876 წლებში. პირველად თანამდებობა დაიკავა 1872 წლის 28 ნოემბერს — დატოვა 1873 წლის 7 მაისს, ხოლო მეორედ — 1874 წლის 31 იანვარს და დატოვა 1876 წლის მაისს.
სერკადოს პროვინცია (კოჩაბამბა)

სერკადო — პროვინცია ბოლივიაში, კოჩაბამბის დეპარტამენტში. მისი ფართობი 391 კმ²-ია. დასავლეთიდან აღმოსავლეთით გადაჭიმულია 22 კმ-ზე, ხოლო ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 28 კმ-ზე.

მოსახლეობა
2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 517 024 ადამიანს. მათი 36.7% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა. მოსახლეობის 98.0% ლაპარაკობს ესპანურად, , 51.5% -თვის მშობლიური კეჩუას ენაა, 8.6% აიმარაზე. 68.0% წერა-კითხვის მცოდნეა. 86.8% კათოლიკეა, 8.9% პროტესტანტი.

დაყოფა
პროვინცია შედგება მხოლოდ ერთი მუნიციპალიტეტისაგან, რომლებიც თავის მხრივ კანტონებად იყოფა. დედაქალაქია კოჩაბამბა.
ჩაპარეს პროვინცია

ჩაპარე — სამრეწველო პროვინცია ცენტრალურ ბოლივიაში, კოჩაბამბის დეპარტამენტში. პროვინციის ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი დაფარულია ტროპიკული ტყეებით, რომლების შემოსაზღვრულია მდინარე ჩაპარეთი (ამაზონის შენაკადი). ფართობი შეადგენს 12 445 კმ²-ს.

ბოლო წლებში, ჩაპარეს პროვინცია გახდა მცენარე კოკაინის ხის (იყენებენ კოკაინის წარმოებაში) არალეგალურად კულტივირების ნამდვილი სამოთხე. ბოლო დრომდე ბოლივიის კანონმდებლობით, მხოლოდ იუნგასის რეგიონში იყო ნებადართული კოკას მოშენება, ამ კულტურისთვის კი ჩაპარეს მიწები ბევრად ნაყოფიერია. ამიტომ ბოლივიის პრეზიდენტმა ევო მორალესმა, ნება დართო ჩაპარეში კოკას გარკვეული რაოდენობით მოშენებას.

2001 წლის აღწერის მონაცემებით, ჩაპარეს მოსახლეობა შეადგენდა 187 358 ადამიანს.

პროვინცია შედგება სამი მუნიციპალიტეტისაგან, რომლებიც თავის მხრივ 13 კანტონად იყოფა. დედაქალაქია საკაბა, უმსხვილესი ქალაქი კი ვილია-ტუნარია.
თერმოდინამიკური ენტროპია

ენტროპია ( \ \ \, .

ეს არის ენტროპიის განმარტების ყველაზე ცნობილი ფორმულა. ენტროპიის სტატისტიკური თეორიის ძირითადი იდეები ეკუთვნის ავსტრიელ ფიზიკოს ლუდვიგ ბოლცმანს, კერძოდ მან დაადგინა, რომ სისტემის ენტროპია დაკავშირებულია ამ სისტემის განხორციელების ალბათობასთან. ზემოთმოყვანილი ფორმულის სახე მის იდეებს მისცა მაქს პლანკმა.

თერმოდინამიკის მეორე კანონი
თერმოდინამიკის მეორე კანონის მიხედვით, ჩაკეტილი სისტემის ენტროპია ვერ შემცირდება. აქედან გამომდინარეობს, მაგალითად, რომ სითბო ვერ გადაეცემა უფრო ცივი სხეულიდან უფრო თბილ სხეულს, თუკი მასზე მუშაობას არ შევასრულებთ. აქედან ასევე გამომდინარეობს, რომ ნებისმიერი მოწყობილობა, რომელიც ციკლურად მუშაობს, ვერ შეასრულებს მუშაობას მხოლოდ ერთი ტემპერატურის რეზერვუარიდან მიღებული ენერგიის საშუალებით. ანუ, თერმოდინამიკის მეორე კანონი გამორიცხავს მეორე ტიპის მუდმივი ძრავის არსებობას.

არაიზოლირებული სისტემისთვის ენტროპიის შემცირება შესაძლებელია. მაგალითად, მაცივარი სითბოს ართმევს ცივ შიგთავსს და გადასცემს უფრო თბილ გარემოს (ოთახს), შესაბამისად ამცირებს ენტროპიას. მაგრამ მაცივარი არ არის ჩაკეტილი სისტემა, იგი ამას აკეთებს ენერგიის დახარჯვის შედეგად.

ენტროპიის სტატისტიკური განმარტებიდან გამომდინარე შეიძლება ითქვას, რომ თეორიულად ჩაკეტილი სისტემისთვის ენტროპიის შემცირების ალბათობა არსებობს, მაგრამ მაკროსკოპული სისტემებისთვის ეს ალბათობა იმდენად მცირეა, რომ თამამად შეგვიძლია ის ნულის ტოლად ჩავთვალოთ.
ბარხანი

ბარხანი, ბარხანული დიუნი — ქარის მოტანილი და მცენარეებით გაუმაგრებელი ფხვიერი ქვიშის ბორცვები. დიუნის სახესხვაობა. მყარ გრუნტზე დახროვებული ცალკეული და ჯგუფური ბარხანები ქვიშის ნაკლებობისას დაბალია (0,5-იდან რამდენიმე მეტრამდე), მაგრამ შეიძლება 100 მ-ზე მეტ სიმაღლესაც მიაღწიოს. მისი სიმაღლე მერყეობს 1 მ-იდან 470 მ-მდე.

ბარხანისთვის დამახასიათებელია ნახევარმთვარისებრი და ნამგლისებრი მოხაზულობა, გრძელი და დამრეცი (5–15°), საქარე და ციცაბო (30–33°) ქარზურგა ფერდობები, რომლებიც ქარის მიმართულებით წაგრძელებულ „რქებში“ გადადის.

ქვიშით ერთიანად დაფარულ ფერდობებზე ქარის სხვადასხვა რეჟიმის პირობებში ბარხანს სხვადასხვა ფორმა ეძლევა. ბარხანები წელიწადში რამდენიმე სანტიმეტრიდან ასეულ მეტრამდე იცვლის ადგილს.

მოძრავ დიუნებსა და ბარხანებს დიდი ზიანი მოაქვთ, რამეთუ ქვიშის დიდი მასები ფარავენ საზოგადოების მიერ კეთილმოწყობილ ტერიტორიებს (მინდვრებს, ბაღებს და ა.შ.). ბარხანებს უჭირავთ ქვიშიანი უდაბნოს მცენარეულობას თითქმის მოკლებული უბნები. ბარხანები ბევრია საჰარაში, აგრეთვე შუა აზიის უდაბნოებში — ყარაყუმსა და ყიზილყუმში.

ქარის რეჟიმის შესაბამისად, გამოყოფენ ბარხანის დაჯგუფების სხვადასხვა ფორმებს: ბარხანების სერებს, ბარხანების ჯაჭვს და ბარხანულ პირამიდებს. ბარხანული სერების სიგრძე ერთეული მეტრიდან 700 კმ-მდეა, სიმაღლე 500 მ-მდე, სიგანე 12 კმ-მდე; ბარხანების ჯაჭვი განიკვეთში ასიმეტრიული ბარხანების გირლანდისებურად შეერთებული ჯაჭვებია, ხოლო ბარხანული პირამიდები პირამიდული ფორმის ქვიშის გროვები, რომელიც შედგება რამდენიმე თანაბარი ზომის ციცაბო ფერდობების მქონე სერებით. ტერმინი ბარხანი სამეცნიერო ლიტერატურაში დაამკვიდრა ალექსანდერ ფონ მიდენდორფმა 1881 წელს.