ფუზული

მუჰამედ სულეიმან-ოღლუ ფუზული (დ. 1494, ქ. ქარბალა, ერაყი – გ. 1556, იქვე) — თურქულენოვანი შიიტი პოეტი. დაიბადა აყ-ყოიუნლუს მმართველობის პერიოდში, დღევანდელი ერაყის ტერიტორიაზე, ქალაქ ქარბალაში ან ნაჯაფიში. მამამისი მუფტი იყო ქალაქ ჰილაში. მძაფრად აკრიტიკებდა ოსმალურ კორუფციას, ნეპოტიზმს და ბიუროკრატიას. მისი წარმომავლობის საკითხი დღესაც სადავოა, თუმცა ამასთანევე სხვადასხვა წყაროებში მოიხსენიებენ აზერბაიჯანელ და თურქ პოეტად.

ბიოგრაფია
ფუზული დაიბადა აყ-ყოიუნლუს სახელმწიფოში ქალაქ ქარბალაში თანამედროვე ერაყის ტერიტორიაზე. ითვლება , რომ ის დაიბადა 1494 წელს, თუმცა არსებობს რამდენიმე მკვლევარის აზრი, რომ ის უფრო ადრე დაიბადა 1480 წელს. ენციკლოპედია ბრიტანიკას მიხედვით, პოეტის ოჯახი რელიგიური მოღვაწეები იყვნენ.

პოეტის თანამედროვე სადიხ ბეგი საკუთარ ბიოგრაფიულ მემუარებში წერდა, რომ ფუზული თურქ ოღუზთა (აზერბაიჯანელები) ტომიდან იყო. სხვა პოეტი ნიდაი ჩელები წერდა, რომ ფუზული აყ-ყოიუნლუს თურქმანებს მიეკუთვნოდა.

1922 წელს პოეტის სპარსულ წარმოშობაზე წერდა ლიტერატურის მცოდნე რეზა თევფიგი. მე-20 საუკუნის დასაწყისში ფუზულის ქურთულ წარმოშობაზე საუბრობდა დ.ჰიუარტი და ა.კრიმსკი, თუმცა ამ ავტორების მტკიცებულებები განმარტებებსა და ფაქტებს მოკლებულია. თურქული ლიტერატურის მცოდნე ჰამიდე დემირელის კვლევების მიხედვით, სპარსულ „დივანის“ წერისას წინასიტყვაობიდან ჩანს, რომ ფუზულის მშობლიური ენა თურქულია. ამასთანავე ზოგი მკვლევარი თვლის, რომ ფუზული იყო სუნიტი, ხურუფიტი, ალევიტი. თურქული ლიტერატურის მცოდნეს აბდულკადირ კარაჰანის მიხედვით, პოეტი საკუთარი რელიგიური მხედველობით სექტანტობაზე და რომელიმე რელიგიურ მიმდივრებაზე მაღლა იდგა.

ბაღდადში პოეტი შეისწავლიდა მედიცინას, ასტრონომიას, ლოგიკას, მათემატიკას და ასევე ძველ ბერძნულ და აღმოსავლურ ფილოსოფიებს. იგი ასევე იცნობდა არისტოტელესა და პლატონის შრომებს. გარდა ამისა ფუზულის კარგად ჰქონდა შესწავლილი ხაკანის, ნიზამის, ჰაბიბისა და ნასიმის შემოქმედებები.

პოეტმა თავისთვის საოკმაოდ უჩვეულო პსევდონიმი აიღო. ფუზული სპარსულად ნიშნავს „კადნიერს“, „თავხედს“. სპარსული დივანის წინასიტყვაობაში ამას იმით ხსნის, რომ ამით უნიკალური სახელის აღება უნდოდა, რომლის გამეორება არავის მოესურვებოდა.

1508 წელს, როდესაც სეფიანთა მმართვლემა შაჰ ისმაილ ხათაიმ ბაღდადი შეიპყრო ფუზული უკვე საკმაოდ პოპულარული პოეტი იყო. შაჰ ისმაილ პირველს მან მიუძღვნა პირველი ალეგორიულ-სატირული პოემა ბანგუ-ბადე (ოპიუმი და ღვინო). სეფევიდთა მმართველობის პერიოდში პოეტს მფარველობდნენ ადგილობრივი მმართველები. ეს გრძელდებოდა ოსმალთა მიერ ბაღდადის შეპყრობამდე, 1534 წელს.

შემოქმედება
წერდა აზერბაიჯანულ, სპარსულ და არაბულ ენებზე. მიიღო ღრმა და მრავალმხრივი განათლება. ცხოვრობდა ბაღდადში. ფუზულს მდიდარი მემკვიდრეობა მოიცავს 3 ლირიკულ კრებულს (ღაზალები, კასიდები), პოემებს, პროზაულ თხზულებებს. მისი მაღალმხატვრული პოეზია გამოირჩეოდა უშუალობით, ემოციურობით, ღრმა ლირიზმით. ფუზულის ლირეკა რელიგიურ, ფილოსოფიურ და საზოგადოებრივ საკითხებსაც ეხება. ამ ლექსებმა ფუზულს „აღმოსავლური პოეზიის მზის“ სახელი დაუმკვიდრა. ფუზულს ავტობიოგრაფიული პროზაული თხზულება „საჩივრის წიგნი“ საუკუნის სოციალურ სატირის გამორჩეული ნიმუშია. ამ ნაწარმოებით მან აზერბაიჯანულ ლიტერატურაში საფუძველი ჩაუყარა პროზის ჟანრს. ფუზულის შემოქმედებაში უმნიშვნელოვანესია ლირიკულ-ეპიკურუ პოემა „ლეილი და მაჯნუნი“ (1536-1537), რომელიც სიუჟეტის ტრადიციულობის, სუფიურ-მისტიკური მსოფლმხედველობის მიუხედავად დღემდე დიდი ინტერესით იკითხება.

„სობჰატულ-ასმარი“ და „ბანგუ-ბადე“ პოეტის პირველი ეპიკური შემოქმედების ნიმუშებია. თავისი შემოქმედებეის მანძილზე ფუზული მხარს უჭერს ადამიანის მიწიერ ბედნიერებას. მის ალეგორიულ ნაწარმოებში „საგინამე“ მუსიკალური ინსტრუმენტები საუბრობენ ადამიანის ბიწიერებაზე. ასევე მისი სხვა ალეგორიული ნაწარმოებები „საჰათ-ნამე“ და „რინდუ ზაჰიდ“ შეესაბამება მსოფლიო ლიტერატურის ნიმუშებს. ნაწარმოები „რინდუ ზაჰიდი“ კრიტიკის ქარცეცხლში ატარებს რელიგიას.

აღსანიშნავია, რომ ფუზულის შემოქმედებამ დიდი გავლენა მოახდინა ახლო აღმოსავეთის ერების ლიტერატურაზე. საუკუნიდან პოეტის ლექსები მუსიკალურ ინსტრუმენტებზე გადააქვთ და აშუღები მას საზზე ასრულებენ.

ფიზულის ლირიკული ლექსების პირველი ლითოგრაფიული „დივანი“ გამოქვეყნდა 1828 წელს თავრიზში. 1831 წელს ეგვიპტეში „დივანი“ ხელახლა იქნა გამოქვეყნებული. მე -19 საუკუნეში, პოეტის ხელნაწერები არაერთხელ გამოქვეყნდა აზერბაიჯანში, თურქეთში, ერაყში, ცენტრალურ აზიაში და მე -20 საუკუნის დასაწყისში ფუზულის დაახლოებით 40 სხვადასხვა ნამუშევარი კაიროში, სტამბოლში, ხივასა და ტაშკენტში გამოქვეყნდა.

გალერეა