iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გურამ მეგრელიშვილი

გურამ მეგრელიშვილი (დ. 18 დეკემბერი, 1980) — ქართველი მწერალი, კინოსცენარისტი, დრამატურგი.

შემოქმედება
გამოცემული წიგნები
„10+2“ — გამომცემლობა თობალისი. თბილისი. 2002
„შენ“ — გამომცემლობა ჯეო-პრინტი. თბილისი. 2005
„მრავალჯერადი ბოთლები“ — ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა. თბილისი. 2008
„.“ — გამომცემლობა ალიანს საქართველო. თბილისი. 2009
„ადამიანის ქალაქი“ — გამომცემლობა დიოგენე. თბილისი. 2010
„მოდელი 18/12“ — გამომცემლობა დიოგენე. თბილისი. 2011
„“ — . . 2011
„ნაღალატევ ქმართა პირველადი დახმარებისა და მოღალატე ცოლთა რეაბილიტაციის ცენტრი“ — გამომცემლობა დიოგენე. თბილისი. 2011
„მკაცრები და ნაზები“ — გამომცემლობა ლითერასი. თბილისი. 2013
„ ქრომოსომა“ — გამომცემლობა ლითერასი. თბილისი. 2013
„ანტიგლობალისტები“ — გამომცემლობა საუნჯე. თბილისი. 2013
„რამდენიმე სიტყვით სიყვარულზე“ — გამომცემლობა ინტელექტი. თბილისი. 2014
„ევროპელი ხევისბერი“ — გამომცემლობა ინტელექტი. თბილისი. 2014
„მდიდარი სოფლელები“ — გამომცემლობა ინტელექტი. თბილისი. 2014
„საქართველოს ალტერნატიული რუკა“. გამომცემლობა ინტელექტი. თბილისი. 2018
„როგორ ველაპარაკოთ შვილებს“ — აზროვნების აკადემია. 2021
„როგორ დავწეროთ მოთხრობა“ — აზროვნების აკადემია. 2022
„მკითხველის მეგზური“ — აზროვნების აკადემია. 2022
„ხელი გამიშვი დედა“ — აზროვნების აკადემია. 2023

კინოსცენარები
„კვენტინის სათვალე“ — თბილისი. 2007
„ (სეზონი)“ — თბილისი. 2009
„თამარ მეფე“ — თბილისი. 2015 (დოკუმენტურ-მხატვრული ფილმი)

ჯილდოები/პრემიები
2002 — წლის საუკეთესო ახალგაზრდა მწერალი (განსაკუთრებით ნიჭიერ ახალგაზრდათა პრეზიდენტის სახელმწიფო სტიპენდია)
2003 — წლის საუკეთესო ახალგაზრდა მწერალი (განსაკუთრებით ნიჭიერ ახალგაზრდათა პრეზიდენტის სახელმწიფო სტიპენდია)
2010 — წლის რომანი (. — გურამ რჩეულიშვილის სახელობის სახელმწიფო პრემია)
2011 — ევროკავშირის რჩეული (ბან კი მუნის სახელობის პრემია ძალადობის წინააღმდეგ დაწერილი პიესებისთვის)
2022 — „მუზა“ — წლის საუკეთესო ინოვაციური პროექტი. „როგორ დავწეროთ მოთხრობა“.
ტავეუნი

ტავეუნი — ფიჯის რესპუბლიკის სიდიდით მესამე კუნძული, რომელიც მდებარეობს ვანუა-ლევუს კუნძულების ჯგუფში, წყნარ ოკეანეში, 180-ე მერიდიანზე. ადმინისტრაციულად კუნძული შედის ჩრდილოეთის ოლქის ტაკაუნდროვეს პროვინციის შემადგენლობაში.

გეოგრაფია
დაახლოებით 6,5 კმ-ში დასავლეთით მდებარეობს კუნძული ვანუა-ლევუ, რომლისგანაც კუნძული ტავეუნი გამოყოფილია სომოსომოს სრუტით. უახლოესი მატერიკი — ავსტრალია, მდებარეობს დაახლოებით 3000 კმ-ში.

გეოლოგიური თვალსაზრისით, კუნძულს აქვს ვულკანური წარმოშობა და წარმოადგენს წაგრძელებულ ბაზალტურ ფარისებულ ვულკანს მრავალრიცხოვანი ვულკანური კონუსებით (დაახლოებით 150). ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 950—750 წლებში კუნძულის ადამიანებით დასახლების შემდეგ კუნძულზე მოხდა, სულ ცოტა, 58 ვულკანური ამოფრქვევა, რომელთაგან ყველაზე ბოლო იყო 1450—1650 წლებს შორის. კუნძულის სიგრძეა — 42 კმ, ხოლო სიგანე — 15 კმ. ზედაპირი მთიანია. უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან — ულუიკალაუს მთა, აღწევს 1241 მეტრს. ამას გარდა, ტავეუნიზე არსებობს ჩანჩქერების დიდი რაოდენობა.

ადგილობრივი ფლორის და ფაუნის წარმომადგენლების დიდი რაოდენობა, რომლებიც იზრდებიან და ცხოვრობენ კუნძულზე,ენდემურია. ნიადაგს აქვს ვულკანური წარმოშობა და გამოირჩევა მაღალი ნაყოფიერებით.

ისტორია
კუნძულის პირველი ევროპელი აღმომჩენად ითვლება ნიდერლანდელი მოგზაური აბელ ტასმანი, რომელმაც ის აღმოაჩინა 1643 წელს.

მოსახლეობა
კუნძულზე ცხოვრობს დაახლოებით 12 ათასი ადამიანი.

ეკონომიკა
ეკონომიკის საფუძველს წარმოადგენს სოფლის მეურნეობა (უპირველეს ყოვლისა, კოპრის წარმოება). აქტიურად ვითარდება ტურიზმი.
ჯოყოლოს ეკლესიები

ჯოყოლოს ეკლესიები — ეკლესიები ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯოყოლოს ტერიტორიაზე.

პირველი ეკლესია დგას სოფლის დასავლეთით 2-2,5 კილომეტრზე, ჭობიოსხევში. განეკუთვნება - საუკუნეებს. ეკლესია სამნავიანია. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილია: შუა ნავის აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდი, ჩრდილოეთ კედელი და დასავლეთ კედლის მცირე ნაწილი. ჩრდილოეთ ნავი (მთელ სიგრძეზე) და სამხრეთ ნავის დასავლეთ კედლის ნაშთი. ეკლესიის აღმოსავლეთით სამიოდე მეტრზე გაურკვეველი დანიშნულების ნაგებობის ნანგრევები შეიმჩნევა.

მეორე ეკლესია დგას სოფლის ჩრდილოეთით 8 კილომეტრზე, მდინარეების ტოლოშისხევისა და ბაწარის შესართავთან. განეკუთვნება - საუკუნეებს. სამეკლესიანი ბაზილიკა (12 11 მ), ნაგებია მოზრდილი რიყის ქვით. წყობის რიგების სწორხაზოვნება დაცულია. შენობის კუთხეები და არქიტექტურული ელემენტები კარგად გათლილი შირიმის ქვით ყოფილა გამოყვანილი. ეკლესია ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილია: შუა ეკლესიის აბსიდის ნაწილი მის ღერძზე გაჭრილი პარალელურწირთხლებიანი სარკმლის ძირის დონეზე, ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილი და ჩრდილო-დასავლეთ კუთხე; სამკვეთლოს გეგმის კონტური; ჩრდილოეთ ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის კვალი, დასავლეთ გარშემოსავლელის დასავლეთ კედლის ნაწილი და დასავლეთ კედელში გაჭრილი შესასვლელის ჩრდილოეთ წირთხლი.

მესამე ეკლესია დგას სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით 4,5 კილომეტრზე მდინარე ძიბაწელის ხეობაში, მდინარის ერთ-ერთი შენაკადის მარცხენა ნაპირზე, პატარა ტერასაზე, რომელიც სამხრეთიდან გამაგრებულია კონტრფორსებიანი საყრდენი კედლით. განეკუთვნება - საუკუნეებს. ეკლესია გეგმით კვადრატულია (8 8 მ), შეიცავს სამ ნავს. შუა და სამხრეთ ნავი ერთდროულადაა აგებული, ხოლო ჩრდილოეთის მოგვიანებითაა მიშენებული.

მეოთხე ეკლესია დგას სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით 5 კილომეტრზე, მდინარე ძიბაწელის მარცხენა ნაპირზე, ტყეში. განეკუთვნება - საუკუნეებს. ძეგლი სამეკლესიანი ბაზილიკაა (12,5 11,7 მ), ნაგებია მოზრდილი, თითქმის თანაბარი ზომის რიყის ქვის სწორხაზოვანი რიგებით.

მეხუთე ეკლესია დგას სოფლის დასავლეთით 1-1,5 კილომეტრზე, მკვეთრად დაქანებულ ტყიან ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (5,4 3,7 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით. ფასადების წყობაში აქა-იქ შირიმის ქვაცაა ჩართული. წყობა ირეგულარულია. ეკლესია ძლიერ დაზიანებულია: დანგრეულია აბსიდის ჩრდილოეთ ნახევრის მნიშვნელოვანი ნაწილი, სამხრეთ კედელი;

მეექვსე ეკლესია დგას სოფლის სამხრეთ-დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე, ბალთაგორად წოდებულ გორაკის ძირში. განეკუთვნება - საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (4,9 4,2 მ), უაბსიდო, ნაგებია ნატეხი ქვით. შესასვლელის წირთხლები და ლავგარდანი აგურისაა. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, კარი ორივე მხრიდან თარაზულადაა გადახურული.

მეშვიდე ეკლესია მდებარეობს სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით, მთის ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (5,2 4,2 მ), ნაგებია რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: შემორჩენილია მხოლოდ საკურთხეველი, მაგრამ მასაც მნიშვნელოვანი ნაწილი აკლია. სამხრეთ და დასავლეთ კედლები მთლიანადაა დანგრეული, ხოლო ჩრდილოეთისა ნახევარი მეტრის სიმაღლეზეღა დგას.
ჯოყოლოს კვირაცხოვლის ეკლესია

ჯოყოლოს კვირაცხოვლის ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯოყოლოს ცენტრში. აგებულია საუკუნეში.

ეკლესია დარბაზულია (12,5 6,7 მ), ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. კედლები რიყის ქვისაა, რომელშიც გარკვეული ინტერვალებით აგურის ორი რიგისგან შედგენილი შრეებია ჩატანებული. კამარა, კონქი, საბჯენი თაღები და კარ-სარკმელთა ღიობები მთლიანად აგურისაა. ინტერიერი და ფასადები შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესიაში შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი შიგნიდან და გარედან თაღოვანია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული შვერილი აფსიდაა, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია. სარკმლის ორივე მხარეს თითო მოზრდილი თაღოვანი ნიშია მოწყობილი, ჩრდილოეთ ნიშის გვერდით სამკუთხა თაღით გადახურული პატარა ნიშია. საკურთხევლის ბაქანი ნავის იატაკზე ორი საფეხურით მაღალია და ცენტრში წინ წამოწეული ნახევარწრიული ამბიონი აქვს.
შელფური მყინვარი

შელფური მყინვარი — მოტივტივე ან ფსკერთან ნაწილობრივ მიყრდნობილი მყინვარი, რომელიც მოემართება კიდისკენ შესქელებული ფილაქნის სახით ნაპირიდან ზღვაში. ჩვეულებრივ, წარმოადგენს მიწისზედა მყინვარული საფრის გაგრძელებას, იშვიათად წარმოიქმნება ზღვის ყინულზე თოვლის დაგროვებითა და სხვა. შელფური მყინვარების სისქე უკანა მხარეს, იქ, სადაც დაყრდნობის ხაზი გადის, 200–1300 მ-ია, ხოლო ზღვის კიდესთან, რომელსაც მყინვარული ბარიერი ეწოდება 50–400 მ.

კვების არე მოიცავს თითქმის მთელ ზედა ზედაპირსა და ქვედა ზედაპირის ზღვისპირა ნაწილს, სადაც მიმდინარეობს ყინულის გათოშვა. ხარჯი ძირითადად ხორციელდება მყინვარული ბარიერებისგან მოწყვეტილი მაგიდა აისბერგებით, აგრეთვე კიდურ ზონაში ყინულის ლღობით 1 მ-მდე წელიწადში. მოძრაობის სიჩქარე იზრდება კიდურ ნაწილში 300–800 მ-დან გარე მხარეში 1800 მ-მდე. შელფური მყინვარების მასა გაწონასწორებულია წყლის ჰიდროსტატიკური წნევით; ხახუნის ძალა ფსკერულ ზედაპირზე ძალიან მცირეა. ზოგიერთ შედარებით უფრო პატარა ადგილში შელფური მყინვარი ზღვის ფსკერს ეხება, რასაც ხშირად თან სდევს მყინვარული გუმბათის წარმოქმნა.

შელფური მყინვარები დამახასიათებელია კვების საზღვრის დაბალი მდებარეობის მქონე ადგილებისთვის. ამჟამად შელფური მყინვარები უმთავრესად მხოლოდ ანტარქტიდაშია თავმოყრილი, სადაც მათი საერთო ფართობია 1541 ათ. კმ². ანტარქტიდის უდიდესი შელფური მყინვარია როსის შელფური მყინვარი, რომლის ფართობია 472 960 კმ², ხოლო მეორე ადგილზეა ფილხნერ-რონეს შელფური მყინვარი, რომლის ფართობი 422 420 კმ² აღწევს. ამას გარდა, შელფური მყინვარები გვხვდება გრენლანდიაში, ჩრდილოეთ კანადასა და რუსეთის არქტიკაში. შელფური მყინვარები ანტარქტიკასა და არქტიკაში გაცილებით ფართოდ იყო გავრცელებული გამყინვარების ზრდის ეპოქაში.

დეგრადაციის სტატიის მიხედვით, გამოიყოფა შელფური მყინვარის ოთხი გენეტიკური ტიპი: ნორმალური, სემირელიქტური, რელიქტური და დარჩენილი.

ნორმალური შელფური მყინვარი კავშირს ინარჩუნებს კონტინენტურ მყინვარულ საფართან და მისი ზედაპირი მთლიანადაა გაწოლილი კვების საზღვრის ზემოთ; მასის ბალანსი შეიძლება იყოს ნებისმიერი. ამ ტიპს მიეკუთვნება ანტარქტიკის შელფური მყინვარების უმეტესობა.

სემირელიქტური შელფური მყინვარი წარმოიქმნება კონტინენტური მყინვარული საფრისგან გამოყოფილი ნორმალური ტიპით გამყინვარების დეგრადაციის დროს, თუმცა მათი ზედაპირი მთლიანად ან ნაწილობრივ არის მოქცეული კვების საზღვრის ზემოთ; მასის ბალანსი ჩვეულებრივ, სუსტად უარყოფითია. ასეთ მყინვარებს მიეკუთვნება შეკლტონის შელფური მყინვარი, ლარსენის შელფური მყინვარი ანტარქტიდაში, მატუსევიჩის შელფური მყინვარი ჩრდილოეთის მიწაზე.

რელიქტური შელფური მყინვარი წარმოიქმნება სემირელიქტური ტიპით კვების საზღვრის აწევის შედეგად; მათი კვება მიმდინარეობს ყინულის გათოშვის ხარჯზე ფსკერულ ზედაპირზე. მასის ბალანსი მკვეთრად უარყოფითია, მყინვარები სწრაფად იმტვრევა. ასეთი შელფური მყინვარის მაგალითია მოზრდილი უორდ-ჰანტის შელფური მყინვარი კანადის არქტიკულ არქიპელაგში.

დარჩენილი შელფური მყინვარი წარმოიქმნება რელიქტური მოტივტივე ნაწილების სრული დანგრევის შედეგად. მათ შედარებით მცირე ზომა ახასიათებთ და არსებობენ ქარბუქიანი დანალექების ხარჯზე. ასეთ მყინვარებს მიეკუთვნება არქტიკული კუნძულების მრავალრიცხოვანი მცირე მყინვარები.
გრეიფსვალდის ხელშეკრულება

გრეიფსვალდის ხელშეკრულება — ხელშეკრულება რუსეთსა და ჰანოვერს შორის. დაიდო 1715 წლის 28 ოქტომბერს გრეიფსვალდში, ჩრდილოეთის ომის მიმდინარეობის პერიოდში. ხელშეკრულება იყო პეტრე დიდის მცდელობა ჩრდილოეთის ომში თავის მხარეზე ჩაეთრია დიდი ბრიტანეთი. ჯორჯ და ჰანოვერის საკურფიურსტო დაარწმუნეს რუსებმა შვედეთის დომინიონის ბრემენ-ვერდენის ანექსიაში, რასაც ისინი ბერლინის ზავით დათანხმდენ. თავის მხრივ ჯორჯ დათანხმდა რუსეთის ანექსიას ინგერმანლანდიაში, ესტონეთში რევალთან და კარელიასთან ერთად.
დაგდაგანი

დაგდაგანი — ქართული როკ-ჯგუფი. ჩამოყალიბდა 2012 წელს. მოქმედი წევრები არიან: ცოტნე გორგოშიძე (ვოკალი), გიორგი კოჭლაშვილი (გიტარა), მათე ხურციძე (ბას-გიტარა) გიორგი მიგრიაული (გიტარა) და გიორგი ბულბულაშვილი (დასარტყმელი საკრავები).

დაგდაგანის დამფუძნებელი არის ცოტნე გორგოშიძე, აგრეთვე სიმღერების ავტორი, თუმცა ზოგი კომპოზიცია ეკუთვნის გიტარისტ ირაკლი შენგელიას. ჯგუფის ყველაზე ცნობილ სიმღერებს შორისაა: „მარი“, „ჩვენ ყველა დიდი ხნის წინ მოვკვდით“, „ტკივილგამაყუჩებელი“, „უკიდებ სიგარეტს“. 2024 წლის 31 ოქტომბერს ბენდი დაიალა. ჰელოუინის საღამოს მათ ბოლო კონცერტი აატარეს და ფანებს მადლობა გადაუხადეს.

დისკოგრაფია
ყველა ირგვლივ მტერია — 2014
რა ცუდი ხალხი დადის ამ ჩვენს ლამაზ ქვეყანაში — 2016
უკანასკნელი ღამე დედამიწაზე — 2018
ყოფიერების აუტანელი სიძულვილი — 2020
ნგაუ

ნგაუ (, (წარმოითქმება, როგორც ფიჯური ენა )) — ფიჯის რესპუბლიკის სიდიდით მეხუთე კუნძული, რომელიც მდებარეობს ლომაივიტის კუნძულების ჯგუფში, წყნარ ოკეანეში. ადმინისტრაციულად კუნძული შედის აღმოსავლეთის ოლქის ლომაივიტის პროვინციის შემადგენლობაში.

გეოგრაფია
კუნძული ნგაუ მდებარეობს წყნარ ოკეანეში, ლომაივიტის კუნძულების ჯგუფში, დაახლოებით 90 კმ-ში აღმოსავლეთით კუნძულ ვიტი-ლევუდან. უახლოესი მატერიკი — ავსტრალია, მდებარეობს დაახლოებით 2800 კმ-ში.

გეოლოგიური თვალსაზრისით, კუნძულს აქვს შერეული ვულკანური და მარჯნული წარმოშობა. კუნძულის ზედაპირი მთიანია. უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან შეადგენს 738 მეტრს.

მოსახლეობა
კუნძულის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს დაახლოებით 8 ათას ადამიანს, რომლებიც ცხოვრობენ 16 სოფელში და 11 პატარა დასახლებაში და განლაგებულები არიან სამ ოლქში.

ეკონომიკა
ეკონომიკის საფუძველს წარმოადგენს სოფლის მეურნეობა (უპირველეს ყოვლისა, კოპრის წარმოება).
კორო (კუნძული)

კორო — ფიჯის რესპუბლიკის სიდიდით მეექვსე კუნძული, რომელიც მდებარეობს ლომაივიტის კუნძულების ჯგუფში, წყნარ ოკეანეში. ადმინისტრაციულად კუნძული შედის აღმოსავლეთის ოლქის ლომაივიტის პროვინციის შემადგენლობაში.

გეოგრაფია
კოროს კუნძული მდებარეობს ლომაივიტის კუნძულების უკიდურეს ჩრდილო-აღმოსავლეთში, წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში, კოროს ზღვაში. უახლოესი მატერიკი — ავსტრალია, მდებარეობს დაახლოებით 2900 კმ-ში.

კუნძული კორო წარმოადგენს დიდ ვულკანურ კუნძულს, რომლის ფართობი სულ შეადგენს 108,9 კმ²-ს და შესაბამისად იგი ფიჯიში ფართობით მეექვსე კუნძულია, ხოლო უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან აღწევს 522 მეტრს. კუნძული კორო ბაზალტურ-ტუფოვანი კონუსია, რომელიც ჩამოყალიბებულია პლეისტოცენი-ჰოლოცენის პერიოდში. კუნძულის ცენტრში მდებარეობს პლატო. კუნძულ კოროს სიგრძეა — 16 კმ, მაქსიმალური სიგანე — 8 კმ.

კუნძული დაფარულია ხშირი ტროპიკული ტყეებით. კლიმატი კუნძულ კოროზე ნოტიო ტროპიკულია. განიცდის ციკლონების ნეგატიურ ზემოქმედებას.

ეკონომიკა
ადგილობრივი მოსახლეობის ძირითადი საქმიანობაა — პლანტაციური მეურნეობა და სატყეო მრეწველობა. აქტიურად ვითარდება ტურიზმი. მოქმედებს აეროდრომი.
კანდავუს კუნძულები

კანდავუს კუნძულები — კუნძულების ჯგუფი ფიჯის რესპუბლიკაში, წყნარ ოკეანეში. ადმინისტრაციულად კუნძულები შედიან აღმოსავლეთის ოლქის კანდავუს პროვინციის შემადგენლობაში.

გეოგრაფია
ჯგუფში ყველაზე დიდი კუნძულია კანდავუ. მის გარდა ჯგუფში შედიან მომცრო კუნძულები: ონო, დრავუნი, გალოა და დიდი ასტროლაბიის რიფი. კუნძულების საერთო ფართობია 450,3 კმ². იგი მდებარეობს ფიჯის ყველაზე დიდი კუნძულიდან — ვიტი-ლევუდან სამხრეთით.
ვანუა-ლევუს კუნძულები

ვანუა-ლევუს კუნძულები — კუნძულების ჯგუფი ფიჯის რესპუბლიკაში, წყნარ ოკეანეში. ადმინისტრაციულად კუნძული შედის ჩრდილოეთის ოლქის შემადგენლობაში, რომელიც იყოფა პროვინციებად.

გეოგრაფია
ჯგუფში ყველაზე დიდი კუნძულია ვანუა-ლევუ. ჯგუფში ერთ-ერთი მთავარი კუნძულია ტავეუნი. მათ გარდა ჯგუფში შედიან მომცრო კუნძულები: ლაუკალა, მატანგი, ნამენა ლალა, ქამეა, რაბი, ვოროვორო და იადუა ტაბუ. კუნძულების საერთო ფართობია 6199 კმ², ხოლო მოსახლეობის რაოდენობა 1996 წელს შეადგენდა 140 016 ადამიანს. ვანუა-ლევუს კუნძულები მდებარეობს ვიტი-ლევუს კუნძულებიდან სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში.
სისხლიანი კვირა (1905)

სისხლიანი კვირა, წითელი კვირა — პეტერბურგის მუშათა მშვიდობიანი აქციის დარბევა 1905 წლის 9 (22) იანვარს ზამთრის სასახლესთან. აქცია მოამზადა ლეგალურმა ორგანიზაციამ სანქტ-პეტერბურგის ფაბრიკა-ქარხნების რუს მუშათა კრებამ, რომელსაც სათავეში მღვდელი გიორგი გაპონი ედგა. მუშათა გამოსვლის მიზეზი გახდა მარცხით დასრულებული გაფიცვა, რომელიც 3 იანვარს დაიწყო პუტილოვის ქარხანაში და მოიცვა პეტერბურგის მთელი ფაბრიკა და ქარხნები.

9 იანვარს მუშები ზამთრის სასახლისკენ გაემართნენ. მეფის მთავრობამ 140 000 კაციანი მანიფესტაცია შეიარაღებული ძალით დაშალა. სისხლიანი კვირით დაიწყო რუსეთის პირველი რევოლუცია.
იანვრის აჯანყება

1863 წლის პოლონეთის აჯანყება, ან იანვრის აჯანყება — შლიახტის აჯანყება პოლონეთის სამეფოს, ჩრდილო-დასავლეთ კრაისა და ვოლინიის ტერიტორიაზე. აჯანყების მიზანი იყო რეჩ პოსპოლიტას აღორძინება 1772 წლის აღმოსავლეთის საზღვრებით. დაიწყო 1863 წლის 22 იანვარს და გრძელდებოდა 1864 წლის შემოდგომამდე. დასრულდა მეამბოხეთა მარცხით.

1863—1864 წლების შეიარაღებულ აჯანყებას წინ უძღოდა საკმაოდ გრძელი მომზადებითი, ანუ მანიფესტაციური პერიოდი. 1831 წლის შემდეგ პოლონეთის ემიგრაციის უწყვეტი მოღვაწეობა პოლონეთის სამეფოს მუდმივ დაძაბულობაში ამყოფებდა, მაგრამ ივანე პასკევიჩის მკაცრი რეჟიმი სერიოზული გართულებების წარმოქმნას არ უშვებდა. 1856 წელს მისი გარდაცვალების შემდეგ მოკლე დროით მოადგილის პოსტი დაიკავეს მთავარმა მიხაილ გორჩაკოვმა, ნიკოლაი სუხოზანეტმა, გრაფმა კარლ ლამბერტმა, გრაფმა ალექსანდრე ლიდერსმა.

შეიარაღებული აჯანყების დღედ დანიშნული იყო 22 იანვარი. ამ დღეს სხვადასხვა ადგილას ცალკეულმა რაზმებმა განახორციელეს შეიარაღებული თავდასხმა რუსეთის გარნიზონებზე; სულ 15 თავდასხმა აღინიშნა. პოლონელთა რაზმების ცუდი შეიარაღების გამო ეს შეტაკებები უმნიშვნელო იყო.

საბრძოლო მოქმედებების აქტიურობა დაეცა 1863 წლის ზაფხულში. ცალკეული შეტაკებები, ოფიციალური ცნობების თანახმად, 1863 წელს იყო 547, ხოლო 1864 წელს — 84, ჯამში 631. 1864 წლის 11 თებერვალს დაიშალა უკანასკნელი დიდი რაზმი; უკანასკნელმა ჯგუფმა 1864 წლის აპრილამდე იარსება.

ოფიციალური მონაცემების თანახმად, აჯანყებულებმა დაკარგეს დაახლოებით 30 ათასი ადამიანი. რუსთა დანაკარგი შეადგენს 3343 ადამიანს (მათგან 2169 დაჭრილი). ჩამოხრჩობილ აჯამყებულთა რაოდენობა შეადგენს დაახლოებით 2 ათას ადამიანს. ყველა ეს ციფრი არაზუსტი და სადავოა. 1863 წლის შემდეგ, ისევე როგორც 1831 წლის შემდეგ, მრავალი პოლონელი საზღვარგარეთ გადასახლდა. ახალი ფორმაციის ეს ემიგრანტები თავიდან აგრძელებდნენ ძველი ემიგრაციის მოღვაწეობას, მაგრამ გაცილებით უფრო მცირე მასშტაბებში; ახალი აჯანყების სურვილი მალევე ჩაცხრა.
დარფურის სასულთნო

დარფურის სასულთნო — ნილოსის ხეობაში კოლონიალიზმამდე არსებული სახეელმწიფო, დღევანდელი სუდანის ტერიტორიაზე. ის დამოუკიდებლობას 1603–1874/1898–1916 წლებში ინარჩუნებდა.

წყაროების მიხედვით საუკუნეში მიგრირებული დაჟუები და ტუნჯურები იყო პირველი ძალა, რომლებმაც ნაყოფიერი მარას მთიანეთის მიდამოებში ორგანიზებული სახელმწიფო შექმნეს. სასულთნოს გამორჩეული მმართველი იყო დალი, რომელიც დედის მხრიდან ეკუთვნოდა ფურების ტომს. მან სამეფო დაყო პროვინციებად და შემოიღო ყურანზე დამყარებული სამართალი. მისი შვილიშვილი სულეიმანი (ფურები მოიხსენიებენ ეპიტეთიტ სოლონი, რაც არაბს ან წითელს ნიშნავს), იყო გამორჩეული მერძოლი. სულეიმან სოლონი მიიჩნევა კირას დინასტიის და დარფურის სასულთნოს დამაარსებლად.

პირველ მსოფლიო ომში დარფურის სასულთნოს ოსმალეთისთვის დახმარების გამო, 1916 წელს ბრიტანელები შეიჭრნენ დარფურში და ბრძოლაში მოკლეს მისი ბოლო სულთანი ალი დინარი. შედეგად დარფური მოექცა ანგლო–ეგვიპტური სუდანის შემადგენლობაში.
მოალის კუნძულები

მოალის კუნძულები — კუნძულების ჯგუფი ლაუს კუნძულების შემადგენლობაში, ფიჯის რესპუბლიკაში, წყნარ ოკეანეში. ადმინისტრაციულად კუნძულები შედიან აღმოსავლეთის ოლქის ლაუს პროვინციის შემადგენლობაში.

გეოგრაფია
მოალის კუნძულები მდებარეობს ფიჯის სამხრეთ ნაწილში და წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში. მდებარეობს დაახლოებით 160 კმ-ში ფიჯის დედაქალაქიდან — ქალაქ სუვადან. გარს ეკვრის კოროს ზღვის წყლები. უახლოესი მატერიკი — ავსტრალია, მდებარეობს 2800 კმ-ში.

გეოლოგიური თვალსაზრისით, კუნძულებს აქვთ ვულკანური წარმოშობა. კუნძულთა ჯგუფში შედის სამი კუნძული. მათ შორის ყველაზე დიდია — კუნძული მოალა, რომლის ფართობი შეადგენს 62,5 კმ²-ს. მასზე ასევე მდებარეობს კუნძულთა ჯგუფის უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან, რომელიც აღწევს 468 მეტრს (მასზე მდებარეობს ორი კრატერული ტბა).
მოალა

მოალა — კუნძული ლაუს კუნძულების შემადგენლობაში, ფიჯის რესპუბლიკაში, წყნარ ოკეანეში. ადმინისტრაციულად კუნძულები შედიან აღმოსავლეთის ოლქის ლაუს პროვინციის შემადგენლობაში.

გეოგრაფია
მოალა მდებარეობს ფიჯის სამხრეთ ნაწილში, მოალის კუნძულების ჯგუფში, რომელიც ლაუს კუნძულების ჯგუფის ნაწილია და მდებარეობს წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში. მდებარეობს დაახლოებით 160 კმ-ში ფიჯის დედაქალაქიდან — ქალაქ სუვადან. გარს ეკვრის კოროს ზღვის წყლები. უახლოესი მატერიკი — ავსტრალია, მდებარეობს 2800 კმ-ში.

გეოლოგიური თვალსაზრისით, მოალას აქვს ვულკანური წარმოშობა. კუნძულის ფართობი შეადგენს 62,5 კმ²-ს, ხოლო უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან აღწევს 468 მეტრს (მასზე მდებარეობს ორი კრატერული ტბა).

მოსახლეობა
კუნძულის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს დაახლოებით 3000 ადამიანს, რომლებიც ცხოვრობენ 9 სოფელში. მთავარი დასახლებული პუნქტია — ნაროი.

ეკონომიკა
ადგილობრივი მოსახლეობის ძირითადი საქმიანობაა — სოფლის მეურნეობა (კოპრის წარმოება, კაკაო), თევზჭერა.
ვარლამ თოფურია

ვარლამ ტრიფონის ძე თოფურია (დ. 8 იანვარი, 1901, სოფელი ონტოფო, ახლანდელი აბაშის მუნიციპალიტეტი — გ. 21 აგვისტო, 1966, თბილისი) — ქართველი ენათმეცნიერი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1944), საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1946). სამეცნიერო-პედაგოგიურ მუშაობას ეწეოდა თსუ-სა (1936-1966) და საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ენათმეცნიერების ინსტიტუტში (1936-1966, ჯერ ლექსიკოლოგიის, შემდეგ ქართველურ ენათა განყოფილების გამგე; 1941-1943 წლებში — ენათმეცნიერების ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე, 1943-1949 წლებში — დირექტორი). 1945 წლიდან გარდაცვალებამდე განაგებდა მისი ინიციატივით დაარსებულ ახალი ქართული ენის კათედრას თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

ბიოგრაფია
დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტი საენათმეცნიერო განხრით 1922 წელს. 1923 წლიდან დაიწყო მეცნიერული და პედაგოგიური მუშაობა. კითხულობდა ლექციებს თბილისის პედაგოგიურ ინსტიტუტში და სახელმწიფო უნივერსიტეტში. თოფურია იკვლევდა ქართველურ და მთის იბერიულ-კაკვასიურ ენებს. მისი შრომების საფუძველზე გადაწყდა ამ ენების ისტორიის, ფონეტიკური სისტემის, გრამატიკული სტრუქტურის, დიალექტოლოგიის, ლექსიკური შედგენილობის, მეთოდიკისა და ეპიგრაფიკის აქტუალური თეორიული და პრაქტიკული საკითხები. საფუძვლიანად შეისწავლა ლაკური ენა და მრავალი ნაშრომი მიუძღვნა მას. განსაკუთრებული ამაგი დასდო სვანური ენის მეცნიერულ შესწავლას („სვანური ენა. . ზმნა“, 1930); მისი უშუალო ხელმძღვანელობითა და თანაავტორობით გამოქვეყნდა „სვანური პოეზიის“ ტომი (1939) და „სვანური პროზაული ტექსტების“ 3 ტომი (1939-1967), „ქართული დიალექტოლოგია“, ტ. (1961).

საგანგებო ყურადღებას იმსახურებს თოფურიას გამოკვლევათა სერიები, რომლებშიც გაშუქებულია ქართველური ენების ფონეტიკური შესატყვისობის, სიტყვაწარმოების, ზმნისა და სახელის მორფოლოგიისა და სალიტერატურო ქართული ენის ნორმალიზაციის კარდინალური საკითხები. თოფურია იყო თანამედროვე ქართული სალიტერატურო ენის ნორმათა დამდგენი მუდმივი სახელმწიფო კომისიის წევრი, „ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონის“ მთავარი რედაქციის წევრი და ტომის რედაქტორი, „ქართული ენის ორთოგრაფიული ლექსიკონის“, „რუსულ-ქართული ლექსიკონის“, და „ქართულ-რუსული ლექსიკონის“ თანაავტორი. ეკუთვნის სახელმძღვანელოები უმაღლესი და საშუალო სკოლებისათვის. დატოვა მდიდარი და მრავალფეროვანი მეცნიერული მემკვიდრეობა. საქართველოს სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (1971). 150-ზე მეტი შრომის ავტორია. დაჯილდოებულია ლენინის ორდენითა და სხვა ორდენებით.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
ტაქალის სამეფო

ტაქალი (ან ტეგალი) — სახელმწიფო ნუბიის მთიანეთში, დღევანდელი სუდანის ცენტრალურ ნაწილში. მის გარშემო მდებარე კორდოფანისგან განსხვავებით მთიანი რეგიონი გამოირჩეოდა სინოტივით და მჭიდროდ დასახლებული იყო. ქვეყანა შეიქმნა ტექალის მასივის, რეგიონის ყველაზე მაღალი მთების გარშემო. მისი ადრეული ისტორია უცნობია. ზეპირი გადმოცემების თანახმად ის შეიქმნა სენარის სასულთნოსთან ერთად. ბევრი მეცნიერი თვლის, რომ ეს მცდარი წარმოდგენაა და სახელმწიფო გვიან საუკუნეში 1750–1780 წლებში შეიქმნა. მისი პირველი მმართველები ნახევრად მითოლოგიური პიროვნებები არიან.

ითვლება, რომ მისი პირველი მმართველი იყო მუჰამედ ალ-რუბატაბი, რომელმაც დაიწყო ქვეყნის ჩამოყალიბება და მისმა შვილმა ისმაილმა დაასრულა. მიიჩნევა, რომ ის წარმოიქმნა სენარის დაცემისა და დარფურის სასულთნოს გაძლიერების დროს.

მიუხედავად მცირე ზომისა, ქვეყანა ახერხებდა შეენარჩუნებინა დამოუკიდებლობა. ტაქალს სენართან დაძაბული ურთიერთობა ჰქონდა. სიტუაცია არც 1821 წელს ეგვიპტელების მიერ სენარის დაპყრობის შემდეგ შეიცვალა. ეგვიპტეს ტაქალის დამორჩილების სამი წარუმატებელი მცდელობა ჰქონდა. საბოლოოდ მოხდა შეთანხმება, რომლის მიხედვითავ ტექალი ინარჩუნებდა დე-ფაქტო დამოუკიდებლობას, სამაგიეროდ ეგვიპტისთვის უნდა ეხადა ყოველწლიური სიმბოლური გადასახადი და დე-იურე ეგვიპტური სუდანის ნაწილად მიიჩნეოდა.

1884 წელს მუჰამად აჰმადის ძალებმა მოკლეს უმარ და ქვეყანას 1889 წლამდე მართავდნენ. აჰმადის ინგლისელებთან დამარცხების შემდექ ტაქალმა ისევ აღიდგინა დამოუკიდებლობა, თუმცა ახლა ის ბრიტანეთის გავლენის ქვეშ მოექცა. ბრიტანეთის მხარდაჭერით ტაქალის ტერიტორია და გავლენა კიდევ უფრო გაფართოვდა. ტაქალმა დამოუკიდებლობა საბოლოოდ 1969 წლის გადატრიალბის შემდეგ დაკარგა. დღეისთვის მაკუკებს (ტაქალის ტრადიციული პოლიტიკური ლიდერები) აღარ აქვთ პოლიტიკური ძალაუფლება და წარმოადგენენ მხოლოდ რეგიონის ხალხების რიტუალურ ლიდერებს.
ფრენა

ფრენა — ობიექტის დამოუკიდებელი გადაადგილება აირებში ან ვაკუუმში.

ეს მოძრაობა შეიძლება განხორციელდეს რეაქტიული, ან ნებისმიერი სხვაგვარი ძრავით. ფრენა შესაძლებელია ძრავის გარეშეც (მაგალითად ინერციით).

ფრენა (ცხოველისა) — ცხოველის გადაადგილება ჰაერში ფრთების საშუალებით. ფრენის უნარი აქვთ მწერებისა და ფრინველების უმრავლესობას, აგრეთვე ზოგ ძუძუმწოვარს (მაგალითად ღამურას). მფრინავ ცხოველებს აქვთ აგებულების მთელი რიგი თავისებურებები, რაც უადვილდებთ ფრენას — მრავალი მწერის ტრაქეების სისტემის გაფართოება, ფრინველების საჰაერო პარკები და პნევმატური ძვლები და სხვა. აქტიური ფრენის დროს ჰაერში გადაადგილება ხდება ფრთების მოქნევით, პასიური ფრენის დროს კი - პლანირებით (სრიალით და ლივლივით). მწერების ფრენის სიჩქარე 7,5 — 15-იდან (ბუზი) 54 კმ/სთ-მდე (პეპელა სფინქსი) აღწევს. ფრინველებისა — 35 — 140 კმ/სთ-მდე, პიკირებისას შეიძლება 300 კმ/სთ-ს მიაღწიოს (შავარდენი).