განათლება რუსეთში

რუსეთში განათლების ძირითად მომსახურებებს უზრუნველყოფს სახელმწიფო, რომელიც განათლების სფეროს არეგულირებს საგანმანათლებლო სამინისტროსა და მეცნიერებისა და უმაღლესი განათლების სამინისტროს მეშვეობით. რეგიონული ხელისუფლებები მართავენ განათლებას თავიანთ იურისდიქციებში, ფედერალური კანონმდებლობის ფარგლებში არსებული რეგულაციების შესაბამისად.

რუსეთის ხარჯები განათლებაზე გაიზარდა 2005 წლის მშპ-ის 2.7%-დან 2018 წლის 4.7%-მდე, თუმცა მაინც ჩამორჩება ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის საშუალო მაჩვენებელს — 4.9%-ს.

1990 წლამდე საბჭოთა კავშირში სკოლაში სწავლის კურსი 10 წელს გრძელდებოდა, თუმცა 1990 წლის ბოლოს ოფიციალურად ამოქმედდა 11-წლიანი სასწავლო კურსი. სახელმწიფო საშუალო სკოლებში სწავლება უფასოა; ხოლო პირველი უმაღლესი განათლება (უნივერსიტეტის დონეზე) უფასოა გარკვეული შეზღუდვებით — სტუდენტთა მნიშვნელოვანი ნაწილი სწავლობს სრულფასო გადახდით.

მამაკაცი და ქალი მოსწავლეები თანაბრად არიან წარმოდგენილი განათლების ყველა საფეხურზე, გარდა უმაღლესი განათლებისა, სადაც ქალები 57%-ით ლიდერობენ.

ამერიკის შეერთებული შტატების ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს 2015 წლის შეფასებით, რუსეთში წერა-კითხვის უნარი შეადგენს 99.7%-ს (99.7% მამაკაცებში და 99.6% ქალებში).
ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის 2016 წლის შეფასებით, რუსეთის მოზრდილი მოსახლეობის (25–64 წლის ასაკის) 54%-ს აქვს მიღებული უმაღლესი განათლება, რაც -ის 35 წევრ სახელმწიფოს შორის მეორე ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია.

რუსეთის მოსახლეობის 47.7%-მა დაასრულა საშუალო განათლება (სრული 11-წლიანი კურსი); 26.5%-მა მიიღო საშუალო საფეხურის განათლება (9 წელი), ხოლო 8.1%-ს აქვს დაწყებითი განათლება (მინიმუმ 4 წელი).
უმაღლესი განათლების ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი (24.7%) დაფიქსირებულია 35–39 წლის ასაკის ქალებში, მაშინ როცა იგივე ასაკის მამაკაცებში ეს მაჩვენებელი 19.5%-ს შეადგენს.

სხვა ქვეყნების მონაცემებთან შედარებით, რუსეთში სასწავლო კლასების საშუალო ზომა დაახლოებით შეესაბამება საერთაშორისო საშუალოს, თუმცა სწავლების წლიური საათების რაოდენობა ერთ-ერთ ყველაზე მცირეა.

2014 წელს კომპანია „პიერსონმა“ რუსული განათლება შეაფასა, როგორც მერვე საუკეთესო ევროპაში და მეთერთმეტე მსოფლიოში.
რუსეთის განათლების მიღწევების დონე შეფასდა, როგორც მსოფლიოში ოცდამეერთე, ხოლო მოსწავლეთა კოგნიტური უნარები — მეცხრე.

2015 წელს ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციამ რუსეთის მოსწავლეების მათემატიკისა და ბუნებისმეტყველების უნარები მსოფლიოში 34-ე ადგილას შეაფასა, შვედეთსა და ისლანდიას შორის.

2016 წელს ამერიკულმა კომპანიამ რუსული უმაღლესი განათლება მსოფლიოს მესამე საუკეთესო სისტემად დაასახელა, სადაც შეფასების კრიტერიუმებად გამოიყენებოდა: საშუალო სკოლის კურსდამთავრებულთა პროცენტი, რომლებიც აგრძელებენ კოლეჯში სწავლას; წლიურად ბაკალავრიატში მეცნიერებისა და ინჟინერიის კურსდამთავრებულთა წილი საერთო კურსდამთავრებულებთან მიმართებით; და მეცნიერებისა და ინჟინერიის დარგების წილი შრომითი ძალის საერთო მაჩვენებელში.

2014 წელს რუსეთი მეექვსე ყველაზე პოპულარულ მიმართულებად დასახელდა საერთაშორისო სტუდენტებისთვის.

 -ის შეფასებით,
რუსეთი თავისი ეკონომიკური შესაძლებლობების დონიდან გამომდინარე, განათლების უფლების რეალიზაციის 86.8%-ს უზრუნველყოფს.

საგანმანათლებლო დონეები
რუსეთის ფედერაციის კანონმდებლობის თანახმად,
რუსეთის განათლების სისტემა მოიცავს ორი ტიპის განათლებას — ზოგადს და პროფესიულს.

ზოგადი განათლება შედგება შემდეგი დონეებისაგან:

სკოლამდელი განათლება — შეესაბამება -ის მე-0 დონეს;

საწყისი განათლება — შეესაბამება -ის მე-1 დონეს; სწავლების ხანგრძლივობაა 4 წელი;

საშუალო განათლება — შეესაბამება -ის მე-2 დონეს; სწავლების ხანგრძლივობაა 5 წელი;

სრული საშუალო განათლება — შეესაბამება -ის მე-3 დონეს; სწავლების ხანგრძლივობაა 2 წელი.

დამატებით, არსებობს ასევე დამატებითი ზოგადი განათლება — სხვადასხვა სასკოლო წრეებისა და კლუბების სახით.

პროფესიული განათლება მოიცავს შემდეგ დონეებს:

პროფესიული მომზადება — მიიღება საწყისი განათლების საფუძველზე; სწავლების ხანგრძლივობა დამოკიდებულია კონკრეტულ პროფესიაზე, როგორც წესი, რამდენიმე თვეს არ აღემატება;

პროფესიულ-ტექნიკური განათლება — ხელმისაწვდომია საშუალო ან სრული საშუალო განათლების საფუძველზე; სწავლების ხანგრძლივობა შეადგენს 3 წელს (სრული საშუალო განათლების საფუძველზე) ან 4 წელს (საშუალო განათლების საფუძველზე, როცა პროგრამა მოიცავს სრული საშუალო განათლების კურსს);

უმაღლესი განათლება:
ბაკალავრიატი — მიიღება სრული საშუალო განათლების საფუძველზე; სწავლების ხანგრძლივობაა 4 წელი;
სპეციალისტის ხარისხი — ასევე მიიღება სრული საშუალო განათლების საფუძველზე და ვრცელდება მხოლოდ განსაზღვრულ სამედიცინო და ინჟინერულ სპეციალობებზე; სწავლების ხანგრძლივობაა 5–6 წელი, სპეციალობის მიხედვით;
მაგისტრატურა — ხელმისაწვდომია იმ პირებისთვის, ვისაც უკვე აქვთ აკადემიური ხარისხი; სწავლების ხანგრძლივობაა 2 წელი;

ასპირანტურა — მოიცავს ასევე რეზიდენტურას მედიცინაში, ხელოვნების ასისტენტურას და ადიუნქტურას სამხედრო მეცნიერებებში; იგი ხელმისაწვდომია მათთვის, ვისაც აქვთ სპეციალისტის ხარისხი ან მაგისტრის ხარისხი; სწავლების ხანგრძლივობაა 2–4 წელი.

დამატებით, არსებობს დამატებითი პროფესიული განათლება, რომელიც ხელმისაწვდომია საგანმანათლებლო დაწესებულებების პროფესიული ან უმაღლესი განათლების კურსდამთავრებულთათვის.

სკოლამდელი და დაწყებითი განათლება
2002 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, ხუთი წლის ასაკის ბავშვთა 68% (ქალაქებში — 78%, სოფლებში — 47%) დადიოდა ბაგა-ბაღში.
იუნესკო-ს მონაცემებით, სკოლამდელი განათლების რომელიმე ფორმაში ჩართვა 1999 წელს 67%-ს შეადგენდა, ხოლო 2005 წელს — უკვე 84%-ს.

ბაგა-ბაღები, სკოლებისგან განსხვავებით, რეგულირდება რეგიონული და მუნიციპალური ხელისუფლების მიერ. რუსეთის განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო მხოლოდ მოკლე მოსამზადებელ პროგრამას აწესებს 5–6 წლის ასაკის ბავშვებისთვის. 2004 წელს მთავრობამ სცადა ბაგა-ბაღების ხარჯის სრულად მშობლებზე გადატანა, თუმცა ფართო საზოგადოებრივი პროტესტის შედეგად გადაწყვეტილება გაუქმდა. ამჟამად ადგილობრივ ხელისუფლებას კანონით შეუძლია მშობლებისგან არაუმეტეს 20%-ის გადახდის მოთხოვნა.
ამავე პერიოდში მცირე რაოდენობის წარმატებულმა სახელმწიფო ბაღებმა — რომლებიც ხარისხიანი განათლების ერთგვარ საფეხურად ითვლებოდა — 1990-იანებშიც შეინარჩუნეს არსებობა.

1998 წლის კრიზისის შემდეგ ეკონომიკის სტაბილიზაციამ და შობადობის ზრდამ სკოლამდელ განათლებაზე მოთხოვნის მკვეთრი მატება გამოიწვია.
დიდ ქალაქებში ბაგა-ბაღების დეფიციტი უკვე 2002 წელს გახდა თვალსაჩინო: მოსკოვში რიგში იდგა დაახლოებით 15 000 ბავშვი, ხოლო შედარებით მცირე ტომსკში (მოსახლეობა — 488 000) — 12 000.
მოსკოვის ხელისუფლებამ შექმნა სპეციალური „ბაგა-ბაღების კომისიები“, რომელთა მოვალეობაა თავისუფალი ადგილების მოძიება. მშობლები შვილებს რიგში ხშირად მაშინვე წერენ, როგორც კი ისინი იბადებიან.
პრობლემის მასშტაბი რაიონების მიხედვით განსხვავდება: მაგალითად, ფილი-დავითკოვოს რაიონი (მოსახლეობა — 78 000) მთლიანად დარჩა ბაგა-ბაღების გარეშე, ხოლო ზელენოგრადი აცხადებს, რომ რიგები იქ პრაქტიკულად არ არსებობს.

ზოგიერთი ავტორის შეფასებით, ბაგა-ბაღში მოსახვედრად ქრთამები ან ე.წ. „შემოწირულობები“ ზოგჯერ იგივე ოდენობისაა, რაც უნივერსიტეტებში ჩარიცხვისას, მიუხედავად იმისა, რომ 2000-იანების ბოლოს და 2010-იანების დასაწყისში ზრდის ტენდენცია შეინიშნებოდა.

საშუალო სკოლა
ზოგადი მიმოხილვა
2007–2008 სასწავლო წლებში რუსეთში ფუნქციონირებდა 59 260 ზოგადი განათლების სკოლა, რაც წინა წლის (58 503) მაჩვენებელზე მაღალია. თუმცა, 2005–2006 წლამდე სკოლების რაოდენობა სტაბილურად მცირდებოდა — 2000–2001 სასწავლო წლის 65 899-დან.

2007–2008 სასწავლო წლის მაჩვენებელი მოიცავდა 4 965 გაძლიერებული სწავლების სკოლას (უცხო ენები, მათემატიკა და სხვა საგნები), 2 347 ზოგად-განვითარებულ სკოლას (, ანუ გიმნაზიაებსა და ლიცეუმებს) და 1 884 სკოლას შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებისთვის.

-ს 2005 წლის ანგარიშის თანახმად, რუსეთის ზრდასრული მოსახლეობის 96%-მა დაასრულა ქვედა საფეხურის საშუალო განათლება და მათგან უმეტესობას აგრეთვე აქვს ზედა საფეხურის განათლება.

სავალდებულო განათლება
ცხრაწლიანი საშუალო განათლება რუსეთში სავალდებულო გახდა 1 სექტემბერი 2007-დან.

მანამდე სავალდებულო იყო მხოლოდ ცხრა კლასი, ხოლო მე-10 და მე-11 კლასები — არჩევითი. რუსეთის ფედერაციის სუბიექტები უფლებამოსილნი იყვნენ ადგილობრივი კანონმდებლობით დაემყარებინათ უფრო მაღალი სტანდარტი თერთმეტწლიანი ფედერალური პროგრამის ფარგლებში.

მოსკოვი-მ 2005 წელს მიიღო სავალდებულო თერთმეტწლიანი განათლების შესახებ კანონი, მსგავსი კანონმდებლობა მოქმედებდა ალთაის მხარეში, სახაში და ტიუმენის ოლქში.

15–18 წლის ასაკის მოსწავლეს შეუძლია დატოვოს სკოლა მშობლისა და ადგილობრივი ხელისუფლების თანხმობით, ხოლო 18 წლის მიღწევის შემდეგ — მათი თანხმობის გარეშეც.

სკოლიდან გარიცხვა დასაშვებია მრავალგზის დისციპლინური დარღვევების შემთხვევაში, დაწყებული 15 წლის ასაკიდან.

სტრუქტურა და საფეხურები

თერთმეტწლიანი სასწავლო პროგრამა იყოფა სამ საფეხურად:

დაწყებითი სკოლა — – კლასები;

საშუალო სკოლა — – კლასები;

უფროსი სკოლა — – კლასები.

მოსწავლეთა აბსოლუტური უმრავლესობა სწავლობს სრულ თერთმეტწლიან პროგრამაზე. მხოლოდ დაწყებით ან დაწყებით-საშუალო საფეხურზე მომუშავე სკოლები ძირითადად გვხვდება სოფლებში.

სულ 59 260 სკოლიდან რუსეთში, 36 248 უზრუნველყოფდა სრულ თერთმეტწლიან პროგრამას, 10 833 — ცხრა კლასამდე („ძირითადი“) განათლებას, ხოლო 10 198 — მხოლოდ დაწყებით საფეხურს.

პედაგოგები და სასწავლო გარემო
დაწყებითი საფეხურის მოსწავლეები ჩვეულებრივ ცალკე სართულზე სწავლობენ და ოთხივე წლის განმავლობაში ერთი და იგივე მასწავლებელი ჰყავთ (გარდა ფიზიკური აღზრდისა და უცხო ენებისა, სადაც მოწვეული სპეციალისტები ასწავლიან).

დაწყებითი საფეხურის მასწავლებელთა 98.5% ქალია. მათი რაოდენობა შემცირდა 349 000-დან (1999) 317 000-მდე (2005).
 კლასიდან თითოეულ საგანს ასწავლის შესაბამისი სპეციალისტი. 2004 წელს მათ შორის ქალთა წილი შეადგენდა 80.4%, რაც 1991 წლის 75.4%-ზე მეტია.

მოსწავლე-პედაგოგის თანაფარდობა (11:1) შეესაბამება განვითარებული ევროპული ქვეყნების სტანდარტს.

მასწავლებელთა საშუალო თვიური ხელფასი 2008 წელს მერყეობდა 6 200 რუბლიდან (მორდოვია)
დან 21 000 რუბლამდე (მოსკოვი).

სასწავლო წელი და შეფასება
სასწავლო წელი იწყება 1 სექტემბერიდან და გრძელდება მაისის ბოლომდე. იგი იყოფა ოთხ ტრიმესტრად.
სასკოლო პროგრამა ფიქსირებულია — დასავლური ქვეყნებისგან განსხვავებით, მოსწავლეებს ან მშობლებს საგნების არჩევის უფლება არ აქვთ.

საშუალო წლიური აკადემიური დატვირთვა შეადგენს 638 საათს 9 წლის ასაკისათვის და 893 საათს 13 წლის ასაკისათვის, რაც ნაკლებია, ვიდრე ჩილეში, პერუში ან ტაილანდიში, და ოდნავ დაბალია აშშ-ის საშუალო მაჩვენებელზე.

შეფასების სისტემა არის ხუთბალიანი:

5 — გამორჩეული შედეგი;

4 — კარგი;

3 — დამაკმაყოფილებელი;

2 — მიუღებელი.
ნიშანი 1 იშვიათად გამოიყენება უკიდურეს წარუმატებლობის აღსანიშნავად.
მასწავლებლები ყოველდღიურ პრაქტიკაში ხშირად იყენებენ შუალედურ ნიშნებს (მაგ.: 4+, 5−), თუმცა სემესტრისა და წლის ბოლოს შეფასება ფიქსირდება მხოლოდ მთლიანი ნიშნებით.

სპეციალიზებული სკოლები
ზოგიერთი საშუალო სკოლა ახორციელებს გაღრმავებულ სწავლებას — მაგალითად, მათემატიკაში, უცხო ენებში, ხელოვნებაში ან სამხედრო საგნებში.
ასეთი სასწავლებლები ტრადიციულად ითვლება უფრო პრესტიჟულად, ვიდრე ჩვეულებრივი საშუალო სკოლები.