ყარსის ხელშეკრულება

ყარსის ხელშეკრულება (, , , , ) — სამშვიდობო ხელშეკრულება, რომელიც დაიდო 1921 წლის 13 ოქტომბერს ქალაქ ყარსში, ერთი მხრით სომხეთის, აზერბაიჯანისა და საქართველოს საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკებსა და მეორე მხრით, ოსმალეთს შორის, რსფსრ-ს მონაწილეობით. კონფერენცია მოწვეულ იქნა 26 სექტემბერს რსფსრ-სა და ოსმალეთს შორის 1921 წლის 16 მარტს მოსკოვში დადებული ხელშეკრულების საფუძველზე. ხელშეკრულების მოქმედების ვადა განსაზღვრული არ ყოფილა. ყარსის ხელშეკრულება ამიერკავკასიის რესპუბლიკებზე ავრცელებდა მოსკოვის ხელშეკრულების ძირითად დებულებებს რომელთაც დაემატა სტატიები: მოსაზღვრე ზონის მცხოვრებთა მიერ საზღვრის გადასვლის გაიოლებისა და მათთვის მეორე მხარეს საძოვრებით სარგებლობის უფლების მინიჭების შესახებ (მუხლები 7 და 8); სავაჭრო ურთიერთობის დაწესებისა და ეკონომიკური, ფინანსური და სხვა საკითხების რეგულირების მიზნით კომისიის შექმნის შესახებ. (მუხლი 18). სარატიფიკაციო სიგელების გაცვლა მოხდა ერევანში 1922 წლის 11 სექტემბერს.

შეთანხმებით საქართველოს სსრ-ს ბათუმის ოლქიდან დარჩა მხოლოდ ქალაქი ბათუმი და აჭარა, თურქეთმა მიიღო ართვინის ოკრუგი და არტაანის ოკრუგი. სომხეთის სსრ-ს თურქეთმა დაუბრუნა ქალაქი გიუმრი და დაიტოვა ყარსი. ყარსის ხელშეკრულება იმეორებდა 1921 წლის 16 მარტს მოსკოვში მოსკოვის ხელშეკრულების პირობებს, რომლითაც საბჭოთა რუსეთი და თურქეთი შეთანხმდნენ კავკასიაში ტერიტორიების განაწილების თაობაზე. ხელშეკრულებით თურქეთს გადაეცა 24 000 კმ² , მათ შორის 13 046 კმ² საქართველოს და დანარჩენი სომხეთის ტერიტორია.

1992 წელს, საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ საქართველო-თურქეთის მაღალი რანგის წარმომადგენლებმა აღიარეს ყარსის ხელშეკრულებით დადგენილი საზღვრები და ხელი მოაწერეს მეგობრობის, თანამშროლობისა და კეთილმეზობლური ურთიერთობის ხელშეკრულებას.

ისტორია
მოსკოვის ხელშეკრულება
1921 წლის 16 მარტს მოსკოვში ხელი მოეწერა 16-პუნქტიან ხელშეკრულებას (და სამი დამატება) რსფსრ-სა და თურქეთს შორის.

ხელმომწერები იყვნენ:
რსფსრ-ის მხრიდან
გიორგი ჩიჩერინი — რსფსრ-ის საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარი და რსფსრ-ის ცაკის წევრი;
ჯელალ ედინ ქორქმასოვი — რსფსრ-ის ცაკის წევრი;
ოსმალეთის მხრიდან
იუსიფ ქემალი — თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის სახალხო მეურნეობის სახალხო კომისარი და კასტამონის დეპუტატი;
რიზა ნური — თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის განათლების სახალხო კომისარი და სინოპის დეპუტატი;
ალი ფუატ ჯებესოი — თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის საგანგებო და სრულუფლებიანი ელჩი და ანკარის დეპუტატი.

ყარსის კონფერენცია
1921 წლის 16 მარტს ხელმოწერილი ხელშეკრულება წარმოადგენდა რსფსრ-სა და თურქეთს შორის საზღვრის იმ მონაკვეთზე, რომელიც მათ არ ჰყოფდა. ამისათვის საჭირო გახდა თურქეთთან იგივე ხელშეკრულება ხელმოწერილიყო თურქეთის უშალო მოსაზღვრე სახელმწიფოების მხრიდან. ესეთები იყვნენ ახლადგასაბჭოებული ამიერკავკასიის ქვეყნები საქართველოს, აზერბაიჯანისა და სომხეთის სსრ-ები.

ყარსის კონფერენცია მოწვეულ იქნა 1921 წლის 26 სექტემბერს 1921 წლის 16 მარტის მოსკოვში მოსკოვის ხელშეკრულების საფუძველზე და მას საბოლოოდ უნდა გადაეწყვიტა სასაზღვრო-ტერიტორიული საკითხი. საქართველოსთვის ეს ეხებოდა ბათუმის ოკრუგის სამხრეთ ნაწილს, აგრეთვე ართვინის ოკრუგს (მთლიანად) და არტაანის ოკრუგის ჩრდილოეთ ნაწილს. სომხეთისთვის ეს იყო ყარსის ოლქი ყაგიზმანითურთ და არტაანის ოკრუგის სამხრეთ ნაწილი, აზერბაიჯანისთვის კი ნახჭევანი. მოლაპარაკებები გაიმართა ყარსის ვალის რეზიდენციაში. მოლაპარაკებები ორ კვირას გრძელდებოდა. საბოლოო შეთანხმება შედგა 1921 წლის 13 ოქტომბრის ნაშუადღევს. ხელშეკრულების მოქმედების ვადა არ განსაზღვრულა.

მოლაპარაკებებში მონაწილეობდნენ:
თურქეთის მხრიდან
მუსა ქიაზიმ ყარაბექირი — დელეგაციის თავმჯდომარე, აღმოსავლეთის ფრონტის მთავარსარდალი;
მუხტარ ბეი — ოსმალეთის დ. ე. ყრილობის დეპუტატი ქალაქ კორდურიდან;
ველი ბეი — აღმოსავლეთ ანატოლიის რკინიგზის უფროსი;
მენდუხ შევქეთ-ბეი — თურქეთის სრულუფლებიანი წარმომადგენელი აზერბაიჯანში.

რსფსრ-ის მხრიდან
სერგეი ნაცარენუსი — რუსეთის სრულუფლებიანი წარმომადგენელი თურქეთში;
იაკობ განეცკი — საგარეო საქმეთა სახკომის კოლეგიის წევრი.

საქართველოს სსრ-ის მხრიდან
შალვა ელიავა — საქართველოს სრ რევკომის პრეზიდიუმის წევრი და სამხედრო-საზღვაო საქმეთა სახალხო კომისარი;
ალექსანდრე სვანიძე — საქართველოს სსრ საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარი;
პავლე ინგოროყვა — დელეგაციის მრჩეველი სასაზღვრო ტერიტორიულ საკითხებში.
სომხეთის სსრ-ის მხრიდან
ასქანაზ მრავიანი — სომხეთის სსრ-ის საგარეო საქმეთა სახკომი;
პოღოს მაკინციანი — სომხეთის სსრ-ის შინაგან საქმეთა სახკომი.
აზერბაიჯანის სსრ-ის მხრიდან
ბებუთ შახტახტინსკი — აზერბაიჯანის სსრ-ის სახალხო კონტროლის სახკომი.

ამიერკავკასიის სსრ-ების რატიფიკაცია
1921-1922 წლებში საქართველოში მოქმედებდა ოკუპაციური და ამავდროულად დროებითი მთავრობა — საქართველოს რევკომი. 1921 წლის 6 მაისს შედგა აზერბაიჯანის საბჭოების ყრილობა, 1922 წლის 30 იანვარს — სომხეთის საბჭოების ყრილობა, 1922 წლის 25 თებერვალს — საქართველოს საბჭოების ყრილობა, რომლებიც მართალია ასევე იყო საოკუპაციო ფორმაციები, მაგრამ ითვლებოდა არჩევნების გზით მოსულ ხელისუფლებად. საქართველოს საბჭოების ყრილობის პირველ სხდომაზე მიღებულ იქნა საქართველოს სსრ-ის პირველი კონსტიტუცია და შესაბამისად აუცილებელი შეიქნა ამ ახალი „ლეგიტიმური“ მთავრობის მიერ რევკიმის მიერ ხელმოწერილი ხელშეკრულების საბოლოო რატიფიკაცია.

1922 წლის 11 სექტემბერს დღის 4 საათზე ერევანში სახალხო კომსართა საბჭოს შენობაში შედგა ყარსის ხელშეკრულების რატიფიკაციების გაცვლა-გამოცვლა ამიერკავკასიის საბჭოთა რესპუბლიკებისა და ოსმალეთის დიდი ეროვნული კრების წარმომადგენელთა შორის.

სხდომას ესწრებოდნენ:
სომხეთიდან — ალექსანდრე იგორის ძე შავერდოვი (შავერდიანი);
საქართველოდან — ბესარიონ კვირკველია;
აზერბაიჯანიდან — გამიდ სულთანოვი;
ოსმალეთიდან — მუხტარ-ბეი და გაიდარ-ბეი.

მითები და პროპაგანდა
ყარსის ხელშეკრულების თემით სპეკულაციები 2020 წლის 31 ოქტომბრის საპარლამენტო არჩევნების წინა პერიოდში დაიწყო, რომლის დროსაც წარმოიშვა რამდენიმე მითი:

მითი №1: ყარსის ხელშეკრულებას 2021 წელს ვადა გასდის, რის შემდეგაც სათუო ხდება აჭარის საქართველოსთვის კუთვნილების საკითხი. (ხელშეკრულებაში არ არის არავითარი ჩანაწერი, რომელიც 2021 წელს მისი ვადის გასვლის სამართლებრივ საფუძველს შექმნიდა).

მითი №2: ბათუმში ნატოს სამხედრო ბაზის განთავსების შემთხვევაში, 2021 წლიდან რუსეთი აღარ იქნება ყარსის ხელშეკრულების პირობების დაცვის გარანტორი და ბათუმი თურქეთის ხელში გადავა. (ბათუმში ნატოს სამხედრო ბაზის განთავსების თაობაზე, მსგავსი საკითხი საქართველო-ნატოს სამხედრო თანამშრომლობის ფორმატში საერთოდ არც განხილულა).

მითი №3: ყარსის ხელშეკრულება აჭარაში რეფერენდუმის გამართვის უფლებას ითვალისწინებს. (რეალურად კი, ყარსის ხელშეკრულებაში რეფერენდუმის საკითხი ნახსენებიც არაა).

1993 წლის 25 მარტი საქართველოს რესპუბლიკას და თურქეთის რესპუბლიკას შორის მეგობრობის, თანამშრომლობისა და კეთილმეზობლური ურთიერთობების შესახებ ხელშეკრულებაში აღნიშნულია, რომ მხარეები „დაიცავენ მათ შორის დადებულ ხელშეკრულებებს და შეთანხმებებს დაწყებული 1921 წლის 13 ოქტომბრის ყარსის შეთანხმებით“. 16 დეკემბერს — თურქეთი.

1992 წლის 30 ივლისს საქართველოს რესპუბლიკაში გაიმართა თურქეთის რესპუბლიკის პრემიერ-მინისტრის სულეიმან დემირელის ვიზიტი. ვიზიტის დროს თურქეთის პრემიერ-მინისტრს თან ახლდნენ საგარეო საქმეთა მინისტრი ჰიქმეთ ჩეთინი, სახელმწიფო მინისტრი ჯავით ჩაღლანი და თურქეთის ეროვნული მეჯლისის დეპუტატები. საქართველოსა და თურქეთს შორის პრემიერ-მინისტრის დონეზე განხორციელებული ამ პირველი ოფიციალური ვიზიტის დროს, თურქეთის მხარე შეხვდა საქართველოს რესპუბლიკის სახელმწიფო საბჭოს თავმჯდომარეს ედუარდ შევარდნაძეს, სახელმწიფო საბჭოს წევრებს, პრემიერ-მინისტრ თენგიზ სიგუას და სხვა ოფიციალურ პირებს. შეხვედრისას მხარეებმა კმაყოფილებით აღნიშნეს, რომ არსებობდა მყარი ნიადაგი საქართველოსა და თურქეთს შორის ურთიერთობის განვითარებისათვის, რისთვისაც დაიდო შესაბამისი ხელშეკრულებები:
ხელშეკრულება საქართველოს რესპუბლიკასა და თურქეთის რესპუბლიკას შორის მეგობრობის, თანამშროლობისა და კეთილმეზობლური ურთიერთობის თაობაზე;
სავაჭრო-ეკონომიკური თანამშრომლობის ხელშეკრულება;
ხელშეკრულება ინვესტიციების დაცვისა და წახალისების თაობაზე;
ხელშეკრულებები სახმელეთო, საზღვაო და საჰაერო ტრანსპორტზე;
ხელშეკრულება კულტურის, განათლების, მეცნიერების და სპორტის დარგში თანამშრომლობის თაობაზე;
ოქმი კავშირგაბმულობის დარგში თანამშრომლობაზე.

1992 წლის 30 ივლისს საქართველოს რესპუბლიკასა და თურქეთის რესპუბლიკას შორის ხელმოწერილი მეგობრობის, თანამშრომლობისა და კეთილმეზობლური ურთიერთობების შესახებ ხელმოწერილი ხელშეკრულების პრეამბულა გვამცნობს:

2019 წლის ოქტომბერს საქართველოში თურქეთის ელჩის ფატმა ჯერენ იაზგანის მიერ გასაჯაროებულ ოფიციალურ განცხადებაში ვკითხულობთ: „დეზინფორმაციის ძალიან დიდი ტალღა გაჩნდა, განსაკუთრებით, აჭარის რეგიონისა და თურქულ-ქართულ ურთიერთობებთან დაკავშირებით. მინდა ხაზი გავუსვა იმას, რომ საზღვარი თურქეთსა და საქართველოს შორის დელიმიტირებული და დემარკირებულია“. 2021 წელს მიცემულ ინტერვიუში, თურქეთის ელჩმა ფატმა ჯერენ იაზგანმა აღნიშნა: „მე მოვისმინე ერთი მოსაზრება, რომელიც ჩემთვის გასაკვირი და ცოტა სასაცილოც კი იყო. მე მკითხეს, იწურება თუ არა ყარსის შეთანხმების ვადა 2021 წელს. მე გამიკვირდა და ვიკითხე, საიდან მოიტანს ეს, თურქეთში ჩვენ არ განვიხილავთ ამ საკითხს. შემდეგ მე გავაცნობიერე, რომ ისინი იყენებენ ამ ხელშეკრულებას, რომელიც ჩვენი საზღვრების დემარკაციას ახდენს, საზოგადოებრივ აზრზე ზემოქმედებისთვის. სწორედ ამიტომ ვამბობ – არა, ყარსის შეთანხმება სრულფასოვნად არის ძალაში. ჩვენი საზღვრები საქართველოსთან დემარკირებულია, რაც ნიშნავს, რომ ჩვენ პატივს ვცემთ ერთმანეთის ტერიტორიულ მთლიანობას და სუვერენიტეტს. ეს იდეა, რომ ჩვენ პატივს ვცემთ და მხარს ვუჭერთ საქართველოს ტერიტორიულ მთლიანობას, მოსვენებას არ აძლევს ზოგ ადამიანს საქართველოს ფარგლებს გარეთ, რადგან მათ სურთ საქართველოსა და თურქეთს შორის პრობლემების შექმნა. მე, როგორც დიპლომატი და ელჩი, ვერ გეტყვით, ვის ვგულისხმობ. თუმცა მე შემიძლია ჩემი ნათქვამის დასამტკიცებლად დოკუმენტები მოგაწოდოთ. შემიძლია მოგცეთ ვებგვერდების მისამართები და სახელები“.