კუმაირის ისტორიული რაიონი

კუმაირის ისტორიული რაიონი — ასევე ცნობილია როგორც კუმაირის ისტორიული და კულტურული მუზეუმ-ნაკრძალი, არის გიუმრის უძველესი ნაწილი თავისი უნიკალური არქიტექტურით. მას აქვს ათასზე მეტი შენობა, რომელიც თარიღდება მე-19 და მე-20 საუკუნეებით. რაიონი ერთ-ერთია იმ მცირერიცხოვან ადგილებს შორის სომხეთში და მსოფლიოში, რომელსაც ავთენტური ურბანული სომხური არქიტექტურა გააჩნია. კუმაირის რაიონის თითქმის ყველა ნაგებობა გადაურჩა 1926 და 1988 წლებში მომხდარ ორ დიდ მიწისძვრას. კუმაირის ისტორიული რაიონი იკავებს თანამედროვე გიუმრის ცენტრალურ და დასავლეთ ნაწილს.

ისტორია
ეს ტერიტორია პირველად მოიხსენიება როგორც კუმაირი ისტორიულ ურარტულ წარწერებში, რომლებიც თარიღდება ძვ.წ. საუკუნით. ისტორიკოსები თვლიან, რომ ქსენოფონტმა გაიარა კუმაირი შავ ზღვაში დაბრუნების დროს, ეს იყო მოგზაურობა, რომელიც უკვდავყო მის ანაბასისში.

კუმაირი კვლავ მოიხსენიება 773 წელს არაბთა ბატონობის წინააღმდეგ აჯანყების დროს, რომელსაც ხელმძღვანელობდა არტავაზდ მამიკონიანი, ამან გამოიწვია სომხური სახელმწიფოებრიობის აღორძინება. მოგვიანებით, ბაგრატიდების მეფობის დროს და მის შემდეგ, კუმაირი ჩამოყალიბდა კეთილმოწყობილ თანამედროვე ქალაქად, რომელიც წარმოადგენდა რეგიონის სავაჭრო ცენტრს.

ძითოღციანის ეროვნული არქიტექტურის მუზეუმი
ცნობილი ძითოღციანების ოჯახის სახლი 1872 წელს აშენდა ოთხი ძმის მიერ, რომლებიც დასავლეთ სომხეთის სოფელ ძითოხიდან ალექსანდროპოლში გადმოსახლდნენ. ის აშენებულია შირაკის ცნობილი წითელი ტუფის ქვით.
სახლ-მუზეუმში წარმოდგენილია ალექსანდროპოლის სოციალური ცხოვრების თავისებურებები, მე-19 საუკუნიდან 1920-იან წლებამდე. მუზეუმი ასევე ასახავს ქალაქის კულტურულ, არქიტექტურულ და რელიგიურ ასპექტებს.

მარიამ და ერნუჰი ასლამაზიანების გალერეა
გალერეა გიუმრის ცენტრალური მოედნის მახლობლად მდებარეობს. შენობა 1880 წელს აშენდა ქეშიშიანების ოჯახის მიერ, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც მდიდარი ვაჭრები. 1988 წლის დამანგრეველი მიწისძვრის შემდეგ გალერეის შენობა უსახლკაროებს გადაეცა, ხოლო 2004 წელს კვლავ გაიხსნა.
ეს არის ერთადერთი მუზეუმი სომხეთში, რომელიც ქალ ხელოვანებს ეძღვნება და მათ სახელს ატარებს. 1980 წლიდან შენობა მთავრობის მიერ ისტორიულ და კულტურულ მემკვიდრეობადაა აღიარებული და დაცულია.

გიუმრის წმინდა მხსნელის ეკლესია
სომხური სამოციქულო ეკლესია კუმაირის ცენტრში. მისი მშენებლობა 1872 წელს დასრულდა და 1873 წელს ეკლესია კურთხეული იქნა. მშენებლობა განხორციელდა კუმაირის მოსახლეობისა და დრამპიანების ოჯახის შემოწირულობებით.
ეკლესიის დიზაინი ანის საკათედრო ტაძრის არქიტექტურიდან მოდის, თუმცა წმინდა მხსნელის ეკლესია ანის საკათედრო ტაძარზე გაცილებით დიდი ზომისაა.

ჰოვანეს შირაზის სახლ-მუზეუმი
შენობა 1886 წელს აშენდა შირაკის პროვინციის წითელი ტუფის ქვით და თავდაპირველად მდიდარ ვაჭარს, ქეშიშიანს, ეკუთვნოდა. საბჭოთა პერიოდის უმეტეს ნაწილში შენობა საწყობად გამოიყენებოდა.

1983 წლის ივლისში, შირაზის სიცოცხლეშივე მის პატივსაცემად, ხელისუფლებამ მას საცხოვრებლად ეს სახლი შესთავაზა. თუმცა პოეტმა ამ სახლში მხოლოდ ერთი წელი იცხოვრა, რადგან 1984 წლის მარტში გარდაიცვალა.
მისი მემკვიდრეობის შესანარჩუნებლად, მოგვიანებით შენობა სომხეთის მთავრობის გადაწყვეტილებით სახლ-მუზეუმად გადაიქცა.

შავი ციხე (სევ ბერდი)
შავი ციხე აშენდა გორაკის თავზე მას შემდეგ, რაც რეგიონი რუსეთის კონტროლის ქვეშ მოექცა. მთლიანი გამაგრებითი სამუშაოები ათწლეული გაგრძელდა და მისი პირველი ქვები 1834 წელს დაიდო. ციხესიმაგრე 360 გრადუსიანი მრგვალი სტრუქტურაა, აშენებული შავი ქვით, რის გამოც მას ეს სახელი დაერქვა. ყირიმის ომში რუსეთის მარცხის შემდეგ, სევ ბერდი განახლდა და „პირველი კლასის“ ციხესიმაგრედ გამოცხადდა. მიუხედავად იმისა, რომ ალყის ქვეშ არასდროს ყოფილა, ის სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა თურქებზე გამარჯვებაში, რომლებიც 1878 წლამდე მიმდინარე ომებში მონაწილეობდნენ. 1877–1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ, როდესაც რუსეთმა კარსსა და ბათუმში გამაგრებული პოზიციები მოიპოვა, 1887 წელს ციხესიმაგრეს „მეორე კლასის“ სტატუსი მიენიჭა.

გიუმრის ღვთისმშობლის საკათედრო ტაძარი
1884 წელს აშენებული ღვთისმშობლის ეკლესია სომხური ეკლესიების ჯვაროვან სტილს მიეკუთვნება და გარეგნულად მართკუთხა ფორმა აქვს. სამრეკლო შენობის დასავლეთ მხარეს, მთავარი შესასვლელის ზემოთ მდებარეობს. ეკლესიის ცენტრში დიდი გუმბათია, რომელსაც ორი მცირე გუმბათი აკრავს. სხვა სომხური ეკლესიებისგან განსხვავებით, ღვთისმშობლის ტაძრის საკურთხეველი გამორჩეულია თავისი მრავალხატოვანი დეკორაციით.

პოლოზ მუკუჩის ლუდსახარში
რესტორანი და ცნობილი ლუდსახარში გიუმრში. იგი 1960-იან წლებში გაიხსნა საბჭოთა სომხეთში და მდებარეობს ისტორიულ კუმაირის უბანში. ლუდსახარში განთავსებულია ძველ ოსობნიაკში, რომელიც 1860-იან წლებში აშენდა. ლუდსახარიშს სახელი ჰუმორისტ მკრტიჩ მელქონიანის (1881–1931) პატივსაცემად დაერქვა, რომელიც გიუმრის მკვიდრი იყო და საზოგადოებაში პოლოზ მუკუჩის სახელით იყო ცნობილი. დღესდღეობით, ეს ლუდსახარში გიუმრის ერთ-ერთი გამორჩეული ღირსშესანიშნაობაა.

პარიზის სასტუმრო
რაფიელიანების სახლი, რომელიც 1880-იან წლებში აშენდა ამ სახელით ცნობილ მდიდარ ოჯახს, პირველყოფილად საცხოვრებელი საცეკვაოდ იყო განკუთვნილი. მოგვიანებით, შენობა პარიზის სასტუმროდ გადაიქცა, ხოლო საბჭოთა პერიოდში ის სამშობიარო საავადმყოფოდ მოიხმარებოდა. ამჟამად შენობა საკუთარი მფლობელების მიერ კვლავ რეკონსტრუირდება.

რუსული მართლმადიდებელი ეკლესია
რუსული ეკლესია გიუმრში, ქალაქის სამხრეთ ნაწილში აშენდა. მე-19 საუკუნის პირველ ნახევარში, ეს გორაკი ქრისტიანულ სასაფლაოდ იყო გამოყენებული, სადაც მოქალაქეები და ჯარისკაცები იყვნენ დამარხული. 1853 წელს, კომპლექსმა მიიღო „საპატიო გორას“ სახელი. ამ ეკლესიას წარმოადგენს პატარა კლასიკური რუსული ეკლესიის ნათელი მაგალითი, რომელიც აშენებულია სომხური შავი ტუფის ქვით და წმინდა მიქაელ მთავარანგელოზს ეძღვნება. ხატმწვანის ქანის გამო, ალექსანდროპოლის მოსახლეობამ მისი გუმბათი „პლპლანი“ (სათარგმნი - მბრწყინავი ან მბრწყინავი) უწოდა. საბჭოთა ხელისუფლების დროს ეკლესია სასაწყობო შენობად გამოიყენებოდა.