დონია-კამენიცის ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია

ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია — შუასაუკუნეების აღმოსავლურ-მართლმადიდებლური ეკლესია სოფელ დონია-კამენიცაში, კნიაჟევაცის მუნიციპალიტეტში, ზაეჩარის ოლქში, აღმოსავლეთ სერბეთში. ზოგადად მიჩნეულია, რომ ეკლესია აშენდა საუკუნეში, როდესაც ეს ტერიტორია შედიოდა ბულგარეთის მეორე იმპერიის ვიდინის აპანაჟში, თუმცა შემოთავაზებულია ალტერნატიული დათარიღებებიც.

მცირე ზომის მიუხედავად, ღვთისმშობლის ეკლესია გამორჩეულია თავისი უჩვეულო არქიტექტურული სტილით, განსაკუთრებით კი მისი მაღალი ნართექსით, რომელსაც ფლანგებად აქვს ორი წაწვეტებული კოშკი. ეს მიუთითებს უნგრულ ან ტრანსილვანიურ გავლენებზე, ძალიან არატიპურია შუა საუკუნეების ბულგარული საეკლესიო არქიტექტურისთვის. ეკლესია შიგნიდან მდიდრულადაა მოხატული, წარმოდგენილია თერთმეტამდე ფრესკა ისტორიული პირებისა. ამ პორტრეტებიდან ერთ-ერთი, წარწერით „დესპოტი“, სხვადასხვაგვარად არის იდენტიფიცირებული, როგორც ბულგარეთის მეფე მიხაილ შიშმანის სეხნია ვაჟი ან როგორც თანამოსაყდრე მიხაილ ასენ -ის არადოკუმენტირებული ვაჟი; ადრინდელი ვარაუდი, რომ გამოსახულება ასახავდა სერბ დიდგვაროვან მიხაილო ანჯელოვიჩს ან თავად მიხაილ შიშმანს, უკვე აღარ არის პოპულარული ხელოვნების ისტორიკოსებში. ამ ადრეული პორტრეტების გარდა, ეკლესიის შიდა კედლები მოხატულია კანონიკური კედლის მხატვრობით, რომელიც სტილისტურად შეიძლება მივაკუთვნოთ - საუკუნეებს. ეკლესია რეკონსტრუირებულ იქნა 1958 წელს და 1982 წლიდან სერბეთის სახელმწიფო ზრუნავს მასზე.

ისტორია და არქიტექტურა
ღვთისმშობლის ეკლესია მდებარეობს აღმოსავლეთ სერბეთის სოფელ დონია-კამენიცაში, კნიაჟევაციდან დაახლოებით 10-15 კილომეტრში სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ნიშის ჩრდილო-აღმოსავლეთით და ბულგარეთის საზღვართან ახლოს. ეკლესია მდებარეობს სოფლის ცენტრალურ მოედანზე, მდინარე ტრგოვიშკი ტიმოკის მარცხენა ნაპირზე და პიროტიდან ვიდინამდე მიმავალი ძველი სამხედრო გზის გასწვრივ. ეკლესიის სახელწოდება უკავშირდება ღვთისმშობელ მარიამის ფრესკებს.

გავრცელებული აზრით, ტაძარი აშენდა და მოიხატა საუკუნის დასაწყისში, რაც ემთხვევა ეკლესიის ფრესკებზე გამოსახული პირების ცხოვრების პერიოდს. იმ დროს სოფელი დონია-კამენიცა, ტიმოკის ხეობის რეგიონის დიდ ნაწილთან ერთად, ეკუთვნოდა ბულგარეთის მეორე იმპერიის ვიდინის აპანაჟს. თუმცა, ალტერნატიული თეორიები ეკლესიის მშენებლობას საუკუნის შუა პერიოდში, საუკუნის შუა პერიოდს ან საუკუნესაც კი აკუთვნებს. ეკლესია და მისი ფრესკები რესტავრირებულ იქნა 1958 წელს. 1982 წელს ეკლესია გამოცხადდა დიდი მნიშვნელობის კულტურის ძეგლად და დაცულია სერბეთის რესპუბლიკის მიერ.

არქიტექტურის თვალსაზრისით, ეკლესიას აქვს მრგვალი გუმბათი და ერთი აფსიდა. ნაოსი ანუ ცელა ჯვრის ფორმისაა, რაც შეესაბამება პოპულარულ ბიზანტიურ ჯვარი-კვადრატში დიზაინს. განსაკუთრებით საინტერესოა ყოფილი ორსართულიანი ნართექსი, რომელიც გამორჩეულია თავისი უჩვეულო ვერტიკალურობით და კოშკებით შესასვლელის ორივე მხარეს. ეკლესიის შიგნით შემწირველთა პორტრეტებზე გამოსახული მოდელების მიხედვით ნათელია, რომ კოშკები თავდაპირველად უფრო დაშორებული იყო ერთმანეთისგან და დასავლეთ ფასადი ნართექსით მოიცავდა ბევრ ხის სამუშაოს. კოშკები დასრულებულია წაწვეტებული პირამიდული ელემენტებით, პირამიდის ოთხივე კუთხეში დამატებითი წაწვეტებული დეტალებით. კოშკები და მათი დიზაინი სრულიად უჩვეულო და უპრეცედენტოა შუა საუკუნეების ბულგარულ საეკლესიო არქიტექტურაში. ხელოვნების ისტორიკოსი ნიკოლა მავროდინოვი მიიჩნევს, რომ ეს გოთურ არქიტექტურას ჰგავს, თუმცა უფრო თანამედროვე მკვლევარი, ბისტრა ნიკოლოვა, უარყოფს მის შეფასებას და თვლის, რომ ეს უნგრული ან ტრანსილვანიური გავლენაა.

მიუხედავად მონუმენტური იერსახისა, ეკლესია საკმაოდ პატარა ზომისაა: 7.80 × 6.50 მ (ნიკოლოვას მიხედვით) ან 7.70 × 6.20 მ (მავროდინოვას მიხედვით). ეკლესიის მშენებლობაში გამოყენებული მასალები ძირითადად იყო თლილი ქვები, შეკრული დუღაბის წყობით. რამდენიმე რიგი აგურისა დაემატა სტრუქტურის გასწორებისა და დეკორაციის მიზნით, განსაკუთრებით გუმბათში, რომელიც გამოირჩევა უფრო რთული აგურის წყობით.

მორთულობა
ეკლესიის შიგნით ფრესკები ჩვეულებრივ თარიღდება - საუკუნეებით, თუმცა ისინი მიჰყვება სტანდარტულ კომპოზიციურ მოდელს, რომელიც დამკვიდრებული იყო ბულგარულ საეკლესიო დეკორაციაში საუკუნიდან. წარწერების უმეტესობა, რომლებიც თან ახლავს გამოსახულებებს, ბიზანტიურ ენაზეა, თუმცა რამდენიმე ძველ საეკლესიო სლავურზეცაა. სტილის თვალსაზრისით, კედლის მხატვრობას ბევრი საერთო აქვს სამხრეთ-დასავლეთ ბულგარეთის მიწების ეკლესიებთან.

ღვთისმშობლის ეკლესიაში გამოსახული ბიბლიური სცენები და ფიგურები მოიცავს ყრმა იესოს, როგორც ევქარისტიული მსხვერპლის (მელისმოსი) თაყვანისცემას აფსიდის ქვედა ნაწილში, ლაზარეს აღდგინებას, ხარებას, იესოს ზეიმით შესვლას იერუსალიმში, იუდა ისკარიოტელის მიერ იესოს ღალატს, ქრისტეს ვნებას ცელას ზედა ნაწილში, ჯვრიდან ჩამოხსნას, იესოს გლოვას და ღვთისმშობლის მიძინებას დასავლეთ კედელზე. ცელას ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებზე, ასევე კედლის სვეტებზე, გამოსახულია წმინდანების ფრესკები, მათ შორის იშვიათი გამოსახულებები ცხენზე ამხედრებული სამხედრო პირი წმინდანებისა. წმინდა პეტკასა და წმინდა ნიკოლოზის კედლის მხატვრობა მოხატულია ნართექსის ზედა ნაწილებში, შესაბამისად, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კოშკში.

რელიგიური გამოსახულებების გარდა, დონია-კამენიცას ეკლესიის ფრესკები ასევე მოიცავს თანამედროვე ისტორიული პირების თერთმეტ პორტრეტს, დაყოფილს ოთხ კომპოზიციად. სამი კომპოზიცია წარწერის გარეშეა, რაც პრაქტიკულად შეუძლებელს ხდის ადამიანების იდენტიფიცირებას. პირველი კომპოზიცია მდებარეობს ცელაში და გამოსახავს ორ მამაკაცს, შემონახულს წელს ზემოთ, რომელთაგან ერთს უჭირავს ეკლესიის მოდელი, და ბავშვს, რომლის მხოლოდ თავია დღეს ხილული. მეორე კომპოზიცია მოხატულია ნართექსის ზედა დასავლეთ კედელზე და გამოსახავს მამაკაცს, ქალს, ბიჭსა და გოგონას, სადაც მამაკაცს ასევე უჭირავს ეკლესიის მოდელი, შემწირველობის საერთო სიმბოლო. ხელოვნების ისტორიკოსი დრაგანა ფრფულანოვიჩი მიიჩნევს, რომ ორივე კომპოზიციაში მოდელების მფლობელი მამაკაცების გამოსახულებები ასახავენ ერთსა და იმავე პიროვნებას, მთავარ შემწირველს. მესამე კომპოზიცია ცელაშია და გამოსახავს ორ მამაკაცს: ბერსა და მღვდელს.

დესპოტისა და დესპოტისას პორტრეტები
ყველაზე დიდ ინტერესს იწვევს ისტორიული პირების მეოთხე კომპოზიცია, ახალგაზრდა მამაკაცისა და ქალის გამოსახულებით, ნართექსის ქვედა დასავლეთ კედელზე და მოიცავს წარწერებს ძველ საეკლესიო სლავურ ენაზე. ფიგურები მოხატულია მაყურებლისკენ პირისახით. მამაკაცის წითელი სამოსი დაფარულია მარგალიტებითა და ორთავიანი არწივებით, და მას თავზე ახურავს არქაული იერსახის დესპოტის გვირგვინი. მარჯვენა ხელში მამაკაცს უჭირავს კვერთხი ჯვრით. ის უწვდის ხელს ქალს, რომელსაც მოსავს დესპოტისას სამოსი და ატარებს შესაბამის გვირგვინს.

წარწერა მამაკაცის ფიგურის გვერდით იკითხება ასე: „მიხაილ დესპოტი, ქრისტეში [ჩვენს] ღმერთში... მორწმუნე“ ან „მიხაილ დესპოტი, ქრისტეში [ჩვენს] ღმერთში მორწმუნე, ძე მეფე მიხაილისა“. ორივე ვერსია მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს გამოსახული პირის სწორი იდენტიფიკაციისთვის, რომელიც აშკარად იყო დესპოტი, ატარებდა სახელს მიხაილ და, თუ მეორე წაკითხვა სწორია, იყო თანამოსახელე მეფის ვაჟი. შედეგად, სხვადასხვა თეორია იქნა შემოთავაზებული როგორც ბულგარელი, ისე სერბი მკვლევრების მიერ.

ბულგარელმა ისტორიკოსმა პეტარ ნიკოვმა გამოთქვა ვარაუდი, რომ დონია-კამენიცას ეკლესიის დესპოტი მიხაილი იდენტურია ბულგარეთის მეფე მიხაილ შიშმანისა (1323-1330), რომელიც, ტახტზე ასვლამდე, იყო ვიდინის დესპოტი. თუმცა, მიხაილ შიშმანის მამას ერქვა შიშმანი და არა მიხაილი, და ჩვეულებრივ მოიხსენიებოდა როგორც დესპოტი და არა მეფე. თავის მხრივ, მავროდინოვმა შემოგვთავაზა თეორია, რომ დესპოტი მიხაილი არის მიხაილ შიშმანის უცნობი ვაჟი, რომელიც მამამ დანიშნა ვიდინის დესპოტად მისი გამეფების შემდეგ, 1323 წელს. ნებისმიერ შემთხვევაში, მიხაილ შიშმანის ეს უცნობი ვაჟი, სავარაუდოდ, 1331 წლისთვის გარდაცვლილი იყო, რადგან ბელაური მოხსენიებულია როგორც ვიდინის მმართველი მალევე ამის შემდეგ. ეს უკანასკნელი თეორია არის ყველაზე დამკვიდრებული იდენტიფიკაცია დესპოტ მიხაილისა ბულგარულ ისტორიოგრაფიაში.

მესამე თეორია, რომელსაც მხარს უჭერენ როგორც სერბი, ისე ბულგარელი მკვლევრები, არის ის, რომ დესპოტი მიხაილი უნდა იყოს მიხაილ ასენ -ის უცნობი ვაჟი, ბულგარეთის მეფე ივან ალექსანდრეს (1331-1371) პირველი შვილი, რომელიც გამოცხადდა თანამოსაყდრედ მამის გამეფების შემდეგ მალევე და დაიღუპა ოსმალებთან ბრძოლაში 1354-1355 წლამდე. ამ იდენტიფიკაციის წინააღმდეგ არის ნიკეფორე გრეგორას ცნობა, რომელიც ახსენებს, რომ მიხაილ ასენის ქვრივი უშვილოდ დაბრუნდა კონსტანტინოპოლში მისი სიკვდილის შემდეგ. ამ თეორიის კიდევ ერთი პრობლემა ისაა, რომ არცერთი წყარო არ მოიხსენიებს მიხაილ ასენს, როგორც დესპოტს.

კიდევ ერთი თეორია, რომელიც წამოაყენეს ადრეულმა სერბმა ისტორიკოსებმა და შემდგომში დაკარგა მხარდაჭერა სერბულ მეცნიერებაში, არის ის, რომ დესპოტი მიხაილი უნდა იდენტიფიცირდეს საუკუნის შუა პერიოდის სერბ დიდგვაროვან მიხაილო ანჯელოვიჩთან, ოსმალეთის სახელმწიფო მოღვაწე მაჰმუდ ფაშა ანგელოვიჩის ძმასთან. თუმცა, ფრესკების საფუძვლიანმა კვლევამ დაასკვნა, რომ ისინი არ შეიძლება მიეკუთვნოს 1450-იან წლებს, რადგან მხატვრული სტილი, ტანსაცმელი და ვარცხნილობა პორტრეტებში იშვიათია ამ პერიოდისთვის. გარდა ამისა, ეკლესიას, როგორც ჩანს, არც ისე დიდი არქიტექტურული მსგავსება აქვს მორავას სკოლის ეკლესიებთან, რომელიც დომინირებდა საუკუნის სერბულ არქიტექტურაში. ასევე გამოირკვა, რომ 1454-1455 წლებში დონია-კამენიცას აკონტროლებდნენ ოსმალები და იგი იმყოფებოდა ვინმე იუსუფის მფლობელობაში, და არა სერბეთის დესპოტატის ნაწილი, და მიხაილო ანჯელოვიჩი არასდროს ყოფილა ტიტულირებული, როგორც დესპოტი.
ქალის ვინაობაც ასევე კამათის საგანი ყოფილა. წარწერა, რომელიც თან ახლავს მის გამოსახულებას, ნათლად მოიცავს მის ტიტულს, დესპოტისა, ასევე სიტყვას „ასული“. მისი სახელის შესაძლო წაკითხვის საფუძველზე როგორც ანა, იგი იდენტიფიცირებულია როგორც ანა ნედა, მიხაილ შიშმანის სერბი მეუღლე, რაც შეესაბამება დესპოტის პირველ იდენტიფიკაციას. ნიკოლოვა მიიჩნევს, რომ შესაძლებელია ქალი იყოს ანა ნედა მაშინაც კი, თუ დესპოტი არის მისი შვილი და არა მისი მეუღლე. იგი ვარაუდობს, რომ ანა ნედა დასახლდა ვიდინში მიხაილ შიშმანის მეორე ქორწინების შემდეგ და ფლობდა პირად დომეინს, რომელიც მოიცავდა დონია-კამენიცას. წარწერის სხვა წაკითხვა გაშიფრავს დესპოტისას სახელს როგორც ელენას.