მარიანო არისტა

ხოსე მარიანო მარტინ ბუენავენტურა იგნასიო ნეპომუსენო გარსია დე არისტა ნუესი ( დ. 26 ივლისი, 1802 — გ. 7 აგვისტო, 1855) — მექსიკელი პოლიტიკოსი, და მექსიკის მე-19 პრეზიდენტი 1851-დან 1853 წლამდე.

იგი მეთაურობდა მექსიკურ ძალებს მექსიკა-ამერიკის ომის საწყის ბრძოლებში: პალო-ალტოს ბრძოლასა და რესაკა-დე-ლა-პალმას ბრძოლაში, რაც მექსიკისთვის კატასტროფული მარცხით დასრულდა; ამის გამო არისტა სამხედრო ტრიბუნალის წინაშე წარსდგა, თუმცა საბოლოოდ გამართლდა. იგი აგრძელებდა მნიშვნელოვანი როლის შესრულებას ხელისუფლებაში და პრეზიდენტ ხოსე ხოაკინ დე ერერას დროს ომის მინისტრიც კი იყო.

თავად არისტამ პრეზიდენტის თანამდებობაზე ერერა შეცვალა და მისი ინაუგურაცია 1824 წლის შემდეგ მექსიკაში ძალაუფლების მშვიდობიანი გადაცემის პირველი შემთხვევა გახდა. ერერასა და არისტას ადმინისტრაციები, რომლებიც მექსიკა-ამერიკის ომის დასრულებისთანავე მოვიდნენ, სტაბილურობის, ზომიერი მმართველობისა და ეკონომიკური ზრდის ეპოქას წარმოადგენდა. 1920 წელს მექსიკელმა ისტორიკოსმა ფრანსისკო ბულნესმა არისტა მექსიკის საუკეთესო პრეზიდენტად შეაფასა. თუმცა, არისტა დაამხეს მას შემდეგ, რაც ბიუჯეტის მკვეთრმა შემცირებამ საყოველთაო უკმაყოფილება გამოიწვია. ამბოხებულებმა, რომლებმაც იგი გადააყენეს, ხელისუფლებაში დააბრუნეს სანტა-ანა. არისტა სანტა-ანამ გააძევა და იგი 1855 წელს ლისაბონში გარდაიცვალა.

ადრეული ცხოვრება
არისტა დაიბადა 1802 წლის 26 ივლისს და 1803 წელს პუებლას პროვინციალების პოლკში კადეტად ჩაირიცხა. იგი ირიცხებოდა ვერაკრუსის შუბოსანთა და მექსიკის დრაგუნთა ნაწილებში. მექსიკის დამოუკიდებლობის ომი უკვე დაწყებული იყო, როდესაც არისტა სამხედრო სამსახურში შევიდა; თავდაპირველად იგი როიალისტების მხარეს იბრძოდა და თავი ისე გამოიჩინა, რომ 1818 წელს მექსიკის დრაგუნთა ოფიცერი გახდა. 1820 წლის სექტემბერში მას მიენიჭა ენსინის (უმცროსი ოფიცერი), ხოლო 1821 წლის მაისში — ლეიტენანტის წოდება. იმავე წელს მან გადაწყვიტა შეერთებოდა აგუსტინ დე იტურბიდეს იგუალას გეგმას და 1821 წლის 11 ივნისს წარსდგა „სამი გარანტიის არმიის“ წინაშე საყვირით, ხუთი ოფიცრით, მექსიკის პოლკის ოცი დრაგუნითა და სხვადასხვა კორპუსიდან შეკრებილი ორმოცდაათი ჯარისკაცით. ყველა მათგანთან ერთად იგი ლიბერტადის პოლკში განწესდა.

იგი ესწრებოდა ამბოხებულთა მიერ პუებლას ალყას 1821 წლის ივლისში. მან შეასრულა ბრძანება და რამდენიმე დრაგუნთან ერთად წინ წაიწია ჩოლულას საგუშაგოსკენ, რომელიც მანამდე ყველა თავდასხმას იგერიებდა, და თავისი მცირე ძალებით სან-ხავიერის გამაგრებულ პუნქტთან შევიდა. ბრიგადის გენერალ პედრო ზარაზოას მეთაურობით, იგი მონაწილეობდა სხვადასხვა ექსპედიციაში და მათ შორის მეხიკოს საბოლოო ალყაში პირველი დივიზიის შემადგენლობაში. შესანიშნავი სამსახურისთვის, დედაქალაქის აღებიდან ათი დღის შემდეგ, მას კაპიტნის წოდება მიენიჭა, ხოლო 1821 წლის დეკემბერში ლეიტენანტ-პოლკოვნიკად დააწინაურეს.

იგი ეკუთვნოდა გრენადერთა პოლკს, რომელიც შეუერთდა გენერალ ეჩევარის სარდლობას და 1823 წლის თებერვალში მექსიკის პირველი იმპერიის წინააღმდეგ გამოვიდა; იგი იმდენად ერთგული იყო ამ საქმისა, რომ აჩერებდა ჯარისკაცებს, რომლებსაც იმპერატორთან შეერთება სურდათ. არისტა მიჰყვებოდა განმათავისუფლებელ არმიას დედაქალაქის დაკავებამდე.

მექსიკის პირველი რესპუბლიკა
„უმაღლესი აღმასრულებელი ხელისუფლების“ გარდამავალი მმართველობის პერიოდში, იგი ებრძოდა ამბოხებულებს, რომლებიც მთავრობის წინააღმდეგ გამოვიდნენ. 1824 წლის ივნისში იგი მონაწილეობდა ბრძოლაში კოამანსინგოს ჰასინდასთან, აპამის მახლობლად; მან შეიპყრო ვისენტე გომესის მომხრე და სიკვდილით დასაჯა მას შემდეგ, რაც კონფლიქტი მოუვიდა პარტიზანების სხვადასხვა ლიდერთან. ამ სამსახურისთვის აღმასრულებელმა ხელისუფლებამ მას მოქმედი კაპიტნის წოდება მიანიჭა.

ხუთი წლის შემდეგ მან მოქმედი ლეიტენანტ-პოლკოვნიკის წოდებას მიაღწია. იგი მონაწილეობდა მანუელ გომეს პედრასას არჩევის წინააღმდეგ გამართულ ამბოხებებში, სადაც სანტა-ანასთან ერთად პეროტეში გამოვიდა; ხოლო როდესაც გენერალი ანასტასიო ბუსტამანტე ხალაპაში პრეზიდენტ ვისენტე გერეროს წინააღმდეგ აჯანყდა, არისტა პუებლასკენ დაიძრა და ოთხასი კავალერისტი გაგზავნა მათ დასახმარებლად, ვინც აჯანყებას შეუერთდა. მან აიღო ქალაქი მიუხედავად იმისა, რომ ოთხი ათასი მილიციელი „ხალაპას გეგმას“ ეწინააღმდეგებოდა. მან პრეზიდენტ ბუსტამანტეს კეთილგანწყობა მოიპოვა და 1831 წლის 12 თებერვალს მოქმედ პოლკოვნიკად დაწინაურდა, იმავე წლის აგვისტოში კი — ბრიგადის გენერლად, მიუხედავად იმისა, რომ ეწინააღმდეგებოდა მთავრობის მიერ იმ კანონის გაუქმებას, რომლითაც ქვეყნიდან ყველა ესპანელი იყო გაძევებული. იგი ებრძოდა ბუსტამანტეს მთავრობის წინააღმდეგ მიმართულ აჯანყებებს 1832 წლის აპრილში, გენერალ ინკლანის სარდლობით, და დაამარცხა ლერმაში აჯანყებული ძალები, რომლებიც „ვერაკრუსის გეგმის“ ნაწილი იყვნენ. მას შემდეგ, რაც ვერ შეძლო პოლკოვნიკ გონსალესის განდევნა სანტა-მარია-დელ-მონტეს ძლიერ გამაგრებული პუნქტიდან, მან მოლაპარაკებები გამართა და საბოლოოდ დაარწმუნა იგი, კვლავ დაეჭირა მხარი მთავრობისთვის, რითაც მთელი ტოლუკას ველი დააშოშმინა.

როდესაც პრეზიდენტმა ბუსტამანტემ პირადად დაიწყო ჯარების წინამძღოლობა ამბოხებულთა წინააღმდეგ, კერეტაროს გზაზე მას არისტაც შეუერთდა. აქ არისტა პრეზიდენტს დაშორდა, მორელიასთან მობრუნდა და სამხედროთა ძირითად ძალებს შეუერთდა. მან იბრძოლა ხორნადა-დელ-გალინეროსთან, ამ გამარჯვების შემდეგ კი საკატეკასიდან ორ ლიგაში (დაახლოებით 10 კმ) დაწინაურდა, ვიდრე დედაქალაქის დასახმარებლად დაბრუნდებოდა. მან იბრძოლა კასას-ბლანკასთან, თუმცა ამ ეტაპზე ამბოხებულებმა გაიმარჯვეს და არისტას დაევალა ცეცხლის შეწყვეტის ორგანიზება და ძავალეტას კონვენციის ხელმოწერა, რის შედეგადაც ძალაუფლება გადაეცა მანუელ გომეს პედრასას. ეს უკანასკნელი ემიგრაციიდან დაბრუნდა, რათა დაესრულებინა საპრეზიდენტო ვადის ბოლო თვეები, რომელიც მან თავდაპირველად 1828 წელს მოიგო.

როდესაც ვალენტინ გომეს ფარიასმა და სანტა-ანამ ლიბერალური პარტიის სიით ვიცე-პრეზიდენტობა და პრეზიდენტობა მოიპოვეს, გომეს პედრასამ სამხედრო სამსახური გააგრძელა — მას დაევალა ვერაკრუსისკენ მიმავალი ტრანსპორტირების უსაფრთხოება, შემდეგ კი მექსიკის შტატის გენერალური კომენდანტობა ჩაიბარა. 1833 წლის ივნისში იგი დაინიშნა სანტა-ანას სარდლობის ქვეშ მყოფი საოპერაციო ბრიგადის მეთაურის მოადგილედ. მას დაევალა ებრძოლა იმ მეამბოხეებისთვის, რომლებსაც სანტა-ანას დიქტატორად გამოცხადება სურდათ და იმედოვნებდნენ გომეს ფარიასის გადაყენებას მისი ანტიკლერიკული და სამხედრო პრივილეგიების წინააღმდეგ მიმართული ზომების გამო. თუმცა, არისტა მეამბოხეებს შეუერთდა. მან აგენტები გაგზავნა დედაქალაქში გომეს ფარიასის წინააღმდეგ სამუშაოდ. მთავრობის მხრიდან მოსალოდნელი შურისძიების გამო, არისტა გუანახუატოში გაიქცა, სადაც სიცოცხლის შენარჩუნების პირობით ჩაბარდა და ქვეყნიდან გააძევეს. იგი ნოემბერში ვერაკრუსიდან ამერიკის შეერთებულ შტატებში გაემგზავრა და მას შემდეგ დაბრუნდა, რაც 1834 წელს გამარჯვებულმა „კუერნავაკას გეგმამ“ გომეს ფარიასი დაამხო.

მექსიკის ცენტრალისტური რესპუბლიკა
მექსიკის პირველი რესპუბლიკა ახლა მექსიკის ცენტრალისტურ რესპუბლიკად გარდაქმნის პროცესში იყო. არისტა ვერაკრუსში 1835 წლის ივნისის დასაწყისში ჩავიდა. მიუხედავად იმისა, რომ თავდაპირველად დააპატიმრეს, მოგვიანებით მას დედაქალაქში გამგზავრების უფლება მისცეს. იგი ხალაპაში შეაჩერეს და კვლავ ვერაკრუსში დააბრუნეს სან-ხუან-დე-ულუაში მომხდარ ამბოხში მონაწილეობის ეჭვით, თუმცა გამართლდა. ახალმა მთავრობამ იგი უმაღლეს სამხედრო სასამართლოში დანიშნა, მოგვიანებით კი სამხედრო და სამოქალაქო კოდექსის შემმუშავებელი ხუნტის წევრი გახდა და მილიციების ინსპექტორად დაინიშნა.

იგი სხვადასხვა სამხედრო თანამდებობაზე მსახურობდა, როდესაც 1838 წელს „ნამცხვრების ომი“ დაიწყო. ანასტასიო ბუსტამანტეს მთავრობამ არისტას ჩააბარა ბრიგადა, რომელსაც ვერაკრუსი უნდა დაეცვა მანუელ რინკონის ბრძანებების შესაბამისად. რინკონმა არისტას ბრიგადას პასო-დე-ოვეხასში დარჩენა უბრძანა, სადაც არისტამ შეიტყო ფრანგების მიერ სან-ხუან-დე-ულუას აღების შესახებ და მიიღო ბრძანება სანტა-ანასგან, ვერაკრუსისკენ დაწინაურებულიყო. იგი პორტში 4 დეკემბერს, საღამოს ცხრა საათზე შევიდა და შეხვდა სანტა-ანას, რომელიც 1833 წლის შემდეგ არ ენახა. მეორე დილას სახლს, სადაც ისინი იმყოფებოდნენ, ფრანგები დაესხნენ თავს. არისტა იბრძოდა, თუმცა ტყვედ ჩავარდა. იგი სამხედრო ტყვედ რჩებოდა ფრანგულ გემზე 1839 წლის 28 იანვრამდე.

„ნამცხვრების ომის“ დასრულების შემდეგ, მან როლი ითამაშა სხვადასხვა ამბოხების ჩახშობაში, რომლებიც ქვეყნის მასშტაბით ფედერალური სისტემის აღდგენის მიზნით იფეთქებდა. იგი დაინიშნა იმ ბრიგადის მეთაურად, რომელიც სან-ლუისიდან დაიძრა ტამპიკოში გამაგრებული დისიდენტების წინააღმდეგ. მან დედაქალაქი სწრაფად დატოვა, მოაწყო ბრიგადა და მთავარსარდალ ბუსტამანტეს უშუალო ბრძანებით ტამაულიპასში გადავიდა, სადაც ფედერალისტური ძალები ხოსე ურეას სარდლობით იყვნენ გამაგრებულნი. არისტა მას სიუდად-ვიქტორიამდე და ტამპიკოს მახლობლად სდევნიდა, სადაც ურეას ძალების კაპიტულაციას მიაღწია.

არისტა ტამაულიპასის გენერალურ კომანდანტად დაინიშნა, 1839 წლის ბოლოს კი ჩრდილოეთის არმიების მთავარსარდლად. იგი დაიძრა მონტერეისკენ, მოაწყო თავისი სამხედრო ოლქი და ებრძოდა ამბოხებულებს — მან ისინი განდევნა მონტერეიდან და სანტა-რიტა-დე-მორელოსის ბრძოლის შემდეგ კოაუილამდე სდევნა, სადაც ამბოხებულები სრულად გაანადგურა. იგი დაბრუნდა ტამპიკოში, სადაც არეულობის აღკვეთაში მიიღო მონაწილეობა, მოგვიანებით კი მატამოროსში გადავიდა. მას შემდეგ, რაც ქვეყანა ამბოხებულებისგან დაშოშმინდა, მან ყურადღება გაამახვილა არმიის რეორგანიზაციაზე, რომელსაც ეროვნული მთლიანობის დაცვა ევალებოდა ტეხასელი მეამბოხეების წინააღმდეგ. მომდევნო ხუთი წლის განმავლობაში იგი დაკავებული იყო ექსპედიციებით მტრული ინდიელთა ტომებისა და ტეხასის წინააღმდეგ. ამ პერიოდში არისტამ ჩრდილოეთის მთავარსარდლის თანამდებობა რამდენჯერმე გაუცვალა სხვა ოფიცრებს, მათ შორის ისიდრო რეიესსა და ადრიან ვოლს.

მექსიკა-ამერიკის ომი
არისტა კვლავ იკავებდა ამ თანამდებობას, როდესაც ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა ტეხასის ანექსია მოახდინა. ვინაიდან აშშ-სა და მექსიკას შორის დაძაბულობას ომისკენ მიჰყავდა საქმე, არისტამ მნიშვნელოვანი ძალისხმევა გასწია საზღვრის გასამაგრებლად და თავისი სარდლობის ქვეშ მყოფი დივიზია 6000 კაცამდე გაზარდა. შემდეგ მან შეასრულა პრეზიდენტ მარიანო პარედესის ბრძანება და დატოვა სარდლობა, რის შემდეგაც მონტერეის მახლობლად მდებარე საკუთარ ჰასინდაში გადავიდა. თუმცა, სწორედ იქ მიიღო მან მეორე ბრძანება 1846 წლის აპრილში თანამდებობაზე დაბრუნების შესახებ, როდესაც მოვიდა ცნობა, რომ ამერიკული ძალები ზაქარი ტეილორის სარდლობით მატამოროსისკენ მიემართებოდნენ.

რესაკა-დე-ლა-პალმას ბრძოლის შემდეგ მექსიკის მთავრობამ არისტა გამოიხმო და სარდლობიდან გადააყენა. მან მოითხოვა სამხედრო ტრიბუნალი, რომელმაც იგი პალო-ალტოსა

და რესაკა-დე-ლა-პალმასთან დამარცხებისთვის ბრალეულობისგან გაათავისუფლა. ომის დარჩენილი ნაწილი არისტამ ფუნქციონერის როლში გაატარა და საბრძოლო მოქმედებებში თითქმის არ მონაწილეობდა.

პრეზიდენტობა
1851 წლის საპრეზიდენტო არჩევნების კამპანია 1850 წლის მეორე ნახევარში დაიწყო. ომის მინისტრი არისტა, რომელიც ჰერერას ადმინისტრაციაში წამყვანი როლის შესრულებით იყო ცნობილი, ერთ-ერთი ფავორიტი აღმოჩნდა ისეთი პირების გვერდით, როგორებიც იყვნენ ყოფილი პრეზიდენტები მანუელ გომეს პედრასა, ვალენტინ გომეს ფარიასი, ნიკოლას ბრავო და სანტა-ანა.

ოპოზიცია არისტას მეხიკოს მერიის საარჩევნო პროცედურებში ჩარევის გამო აკრიტიკებდა, თუმცა საბოლოოდ საპრეზიდენტო არჩევნები, რომელიც შტატების გადაწყვეტილებით ტარდებოდა, არისტას სასარგებლოდ დასრულდა. მან ცხრამეტი შესაძლო ხმიდან ცამეტი მიიღო. მასთან ყველაზე ახლოს მყოფმა კანდიდატმა, ომის ყოფილმა მინისტრმა ხუან ალმონტემ, მხოლოდ სამი ხმა დააგროვა.

არისტამ თანამდებობა 1851 წლის 15 იანვარს დაიკავა და მაშინვე დაიმსახურა დაცინვა ეროვნულ სასახლეში სტუმრებისთვის მეორეხარისხოვანი რეგულაციების დაწესების გამო. მან გადაწყვიტა ჰერერას მრავალი პოლიტიკის გაგრძელება, რომელთა შემუშავებაშიც თავად ადრე დიდი წვლილი მიუძღოდა, თუმცა კაბინეტში გარკვეული ცვლილებები შეიტანა: მარიანო იანიესი ურთიერთობათა მინისტრად დაინიშნა, ხოსე მარია აგირე — იუსტიციის მინისტრად, გენერალი მანუელ რობლეს პესუელა — ომის მინისტრად, ხოლო ჰერერას ფინანსთა მინისტრმა პაინომ თანამდებობა შეინარჩუნა.

ფინანსური პრობლემები
მექსიკის ქრონიკული ფინანსური პრობლემები არისტას ადმინისტრაციისთვის კვლავ გადაუჭრელ საკითხად რჩებოდა. სამთავრობო შემოსავალი 8 მილიონ პესოს შეადგენდა, მაშინ როცა ხარჯები 26 მილიონს აღწევდა. მიზნად დაისახა ხარჯების 10 მილიონ პესომდე შემცირება. ეროვნული ფინანსების გასაუმჯობესებლად არისტამ მკვეთრად შეამცირა საჯარო მოხელეების ხელფასები, ზოგ შემთხვევაში 75 პროცენტითაც კი, თუმცა შემცირებები არათანაბრად განხორციელდა და ბევრი არასაჭირო ხარჯი ძალაში დარჩა. ფინანსთა მინისტრი მანუელ პაინო დეფიციტის შემცირებასთან დაკავშირებული უთანხმოების გამო გადადგა.

დაახლოებით ერთ თვეში პაინოს ოთხივე მომდევნო შემცვლელი ასევე გადადგა, სანამ 1851 წლის მაისში ფინანსთა მინისტრის თანამდებობა მანუელ პინია ი კუევასმა არ დაიკავა. მან დეფიციტის დასაფარად გადასახადების მსუბუქი სერია შემოგვთავაზა, თუმცა ამას შტატების მხრიდან მწვავე წინააღმდეგობა მოჰყვა და კონგრესმა თავი შეიკავა საკითხის დაძვრისგან. აგვისტოში მან გუბერნატორთა საბჭო მოიწვია უკეთესი გამოსავლის მოსაძებნად. გუბერნატორების პასუხი იყო ადმინისტრაციაზე თავდასხმა მენეჯმენტის სავარაუდო ნაკლებობის გამო; მათ წარადგინეს ეროვნული ფინანსების ახალი გაანგარიშება, რომელიც საერთოდ არ აჩვენებდა დეფიციტს. ეს ეფუძნებოდა 1849 წლის ნოემბრის დეკრეტს, რომელიც ხარჯებს თვეში ნახევარ მილიონ პესომდე ზღუდავდა. გუბერნატორებმა შესთავაზეს შტატების შენატანების გაზრდა შვიდასი ათასი პესოდან ერთ მილიონამდე, რასაც დეფიციტის კონტროლში მნიშვნელოვანი წვლილი არ შეუტანია.

მთავრობა მტრულად განწყობილი კონგრესისგან დამატებით უფლებამოსილებებს ითხოვდა, რათა ემოქმედა ახალი შეფასების მიხედვით, რაც ვალიდურობისთვის ბიუჯეტის შემდგომ შემცირებას მოითხოვდა. სამინისტრო გადადგა და ახალი კაბინეტი ჩამოყალიბდა: ფერნანდო რამირესი — ურთიერთობათა მინისტრად, ხოსე ურბანო ფონსეკა მარტინესი — იუსტიციის მინისტრად, მარკოს ესპარსა — ფინანსთა მინისტრად, ხოლო გენერალი მანუელ რობლეს პესუელა ომის მინისტრად დარჩა. მთავრობამ კონგრესისგან მცირე დათმობები მიიღო, თუმცა საკანონმდებლო ორგანო მეტწილად უმოქმედო იყო და პრესის მხრიდან დაგმობა დაიმსახურა. ზოგიერთმა ჟურნალმა გამოთქვა იდეა, რომ მთავრობას კონგრესი უნდა დაეშალა, რის გამოც დაპატიმრებებს წააწყდნენ.