ზაგირ ისმაგილოვი

ზაგირ ისმაგილოვი (; დ. 26 დეკემბერი, 1916 (8 იანვარი. 1917], სერმენოვო, ორენბურგის გუბერნია — გ. 30 მაისი, 2003, უფა) — ბაშკირი საბჭოთა კომპოზიტორი, მასწავლებელი, მუსიკალური და საზოგადო მოღვაწე. სსრკ სახალხო არტისტი (1982)

ბიოგრაფია
დაიბადა 1916 წლის 26 დეკემბერს სოფელ ზემო სერმენევოში (ახლანდელი სერმენევო, ბელორეცკის ოლქი, ბაშკირეთი, რუსეთი) ხისმჭრელის ოჯახში.

სწავლობდა სოფელ ქვედა-სერმენევოში, ბაშკირულ შვიდწლიან სკოლაში. ადრეული ასაკიდან უყვარდა ეროვნული მუსიკა, უკრავდა ქურაიზე. 1932 წელს იგი შევიდა სასწავლებლად ინზერის სატყეო-ქიმიურ ტექნიკუმში. ვადაზე ადრე დამთავრების შემდეგ, მან დაიწყო მუშაობა ბელორეცკის ხე-ტყის სამრეწველო საწარმოში შემფასებლად. 1934 წელს ბელორეცკში ბაშკირეთის დრამატული თეატრი ჩავიდა გასტროლებზე. ზაგირმა სპექტაკლში შეცვალა ქურაიზე დამკვრელი მსახიობი, რომელიც ავად გახდა. ა. მუბარიაკოვმა, თეატრის მსახიობმა, მიიწვია უფის დრამატულ თეატრში სამუშაოდ, სადაც საღამოობით ქურაიზე უკრავდა, ცდილობდა ძალები მოესინჯა დრამატული თეატრის მსახიობად და დღის განმავლობაში სწავლობდა ბაშკირეთის დრამატულ თეატრთან არსებულ ნიჭიერ ახალგაზრდათა სტუდიაში, რომელიც დაამთავრა 1937 წელს.

ამავე წელს ჩაირიცხა პ. ი. ჩაიკოვსკის სახელობის მოსკოვის კონსერვატორიის ბაშკირეთის ეროვნულ სტუდიაში (მასწავლებელი ვ. ა. ბელი).

ომის დროს მუშაობდა უფაში, მონაწილეობდა ფრონტის ბრიგადების კონცერტებში, წერდა პატრიოტულ სიმღერებს.

1948 წელს სტუდიაში სწავლის დასრულების შემდეგ ჩაირიცხა მოსკოვის კონსერვატორიის საკომპოზიციო ფაკულტეტზე, რომელიც დაამთავრა 1954 წელს. მისი სადიპლომო ნამუშევარი იყო ოპერა „სალავათ იულაევი“.

კომპოზიტორის შემოქმედება მრავალფეროვანია. მან უდიდესი წვლილი შეიტანა ეროვნული საოპერო, კამერული, ვოკალური, საგუნდო და ინსტრუმენტული მუსიკის განვითარებაში. ნამუშევრების იდეური ორიენტაცია და თემატიკა თანხვედრაშია დროსთან და ასახავს შემოქმედების სამოქალაქო-პატრიოტულ, ეროვნულ მიმართულებას, ამტკიცებს მეგობრობისა და სიყვარულის თემებს. თავის შემოქმედებაში ის აგრძელებს რუსული მუსიკალური კულტურის კლასიკოსების ტრადიციების, მათი ისტორიული და მუსიკალურ-დრამატული კონცეფციების განვითარებას (მ. გლინკა, მ. მუსორგსკი, ნ. რიმსკი-კორსაკოვი, ა. ბოროდინი).

მას ოპერებში იზიდავდა ეროვნულ-ისტორიული თემები, ცნობილი ისტორიული ფიგურების, (უმეტესად ბაშკირი წარმოშობის) განსახიერება, დრამატული და ყოველდღიური კონფლიქტები ჩვეულებრივი ადამიანის ცხოვრებაში. მათ შორისაა ისტორიულ-საგმირო ოპერა „სალავათ იულაევი“, რომელიც მოგვითხრობს ეროვნულ გმირზე, გმირულ-ეპიკური ოპერები „ურალის ელჩები“, რომელიც ეხება ბაშკირების რუსეთთან გაერთიანების თემას და „კაჰიმ-ტურია“, სადაც გმირი არის სამხედრო ლიდერი, რომლის ხელმძღვანელობით ბაშკირები მამაცურად იბრძოდნენ ნაპოლეონის წინააღმდეგ (1812). ოპერის „აკმულას“ ცენტრში მე-19 საუკუნის ბაშკირი პოეტი-განმანათლებლის გამოსახულებაა. მრავალფეროვანი ლირიკული და დრამატული ნაწარმოებები მოიცავს ოპერებს „შაურა“ და „აგიდელის ტალღები“, საყოფაცხოვრებო მუსიკალური კომედიები „კოდასი" („რძალი“) და „ალმაკაი“.

ისმაგილოვმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ეროვნული საგუნდო კანტატის, ორატორიის, ციკლის („მე ვარ რუსი“, „დედის სიტყვა“ და სხვ.), სიმფონიური მუსიკის (კონცერტი და კონცერტინო ფორტეპიანოსა და ორკესტრისთვის, „სადღესასწაულო უვერტიურა“, სიმფონიური სიუიტა). 300-ზე მეტი სიმღერა და რომანსი შეადგენდა კომპოზიტორის ინტერესთა კამერულ ვოკალურ სფეროს. ის იყო ერთ-ერთი წამყვანი კომპოზიტორი, რომელმაც განაგრძო რუსული რომანსისა და საყოფაცხოვრებო სიმღერის ტრადიციების განვითარება.

იგი მოქმედებდა როგორც რომანტიზმის მუსიკალური და სტილისტური ტრადიციების გამგრძელებელი, მის შემოქმედებაში დომინანტი გახდა ლირიკული გამოხატვის სფერო მისი ყველაზე მრავალფეროვანი გამოვლინებით. კომპოზიტორის ნაწარმოებების მუსიკალურ-სტილისტურ საფუძველს წარმოადგენდა ბაშკირული ფოლკლორი, რომელმაც განსაზღვრა მისი ნაწარმოების სიმღერა და ვოკალური ბუნება, მელოდიური აზროვნების დიატონური საწყობი, პენტატონური მასშტაბების სინთეზირება, ბუნებრივი დიატონური რეჟიმები და განვითარების ვარიანტულ-ვარიაციური მეთოდები ევროპულ ტონალურ სისტემასთან., ჰარმონია, მრავალხმიანობა.

კომპოზიტორის ნამუშევრები სრულდებოდა რუსეთში, სსრკ-ს ყოფილ ნაციონალურ რესპუბლიკებში და მის ფარგლებს გარეთ (ბულგარეთი, ჩინეთი, რუმინეთი, ჩრდილოეთ კორეა, იუგოსლავია, ეთიოპია), მუდმივად ქვეყნდებოდა და იწერებოდა საკავშირო გრამფირფიტების ჩამწერი ფირმა „მელოდიის“ მიერ გრამფირფიტებზე. ჩანაწერები ხელმისაწვდომია საკავშირო და ბაშკირეთის რადიოსა და ტელევიზიის საფონდო ჩანაწერებში.

პირველი რექტორი და უფის ხელოვნების ინსტიტუტის დამფუძნებელი (1968-1988) (ასოცირებული პროფესორი 1973 წლიდან, პროფესორი 1977 წლიდან).

1942 წლიდან სსრკ კომპოზიტორთა კავშირის წევრი. 1941-1944 წლებში — აღმასრულებელი მდივანი, 1954-1978 წლებში — ბაშკირეთის ასსრ კომპოზიტორთა კავშირის თავმჯდომარე, რსფსრ კომპოზიტორთა კავშირის მდივანი (1960 წლიდან). სკკპ (ბ) წევრი 1943 წლიდან. მე-6-8 მოწვევის ბაშკირეთის ასსრ უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე.

ზაგირ ისმაგილოვი გარდაიცვალა 2003 წლის 30 მაისს უფაში ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ. დაკრძალულია უფას მუსულმანურ სასაფლაოზე.

ოჯახი
მეუღლე — მასიუფა ბადიაუტდინოვა-ისმაგილოვა (1921-2015)
ქალიშვილი — ლეილა ისმაგილოვა (დ. 1946), ბაშკირი კომპოზიტორი, რუსეთის ფედერაციის დამსახურებული არტისტი (1998) და ბაშკირეთის ასსრ (1984), რუსეთის (სსრკ) და ბაშკირეთის რესპუბლიკის კომპოზიტორთა კავშირის წევრი. დ.შოსტაკოვიჩის სახელობის რუსეთის კომპოზიტორთა კავშირის პრემიის ლაურეატი (1983). ბაშკირეთის კომპოზიტორთა კავშირის თავმჯდომარე (2013 წლიდან).
ქალიშვილი — გუზელ ისმაგილოვა, ფილოლოგი
შვილიშვილი — ტაირ ისმაგილოვი
ქალიშვილი — ტანსულპან ისმაგილოვა, მასწავლებელი

ჯილდოები და აღიარება
რსფსრ დამსახურებული არტისტი (1955)
ბაშკირეთის ასსრ სახალხო არტისტი (1963)
რსფსრ სახალხო არტისტი ( 1968 )
სსრკ სახალხო არტისტი ( 1982 წ. )
ბაშკირეთის ასსრ კულტურის დამსახურებული მუშაკი (1984)
გლინკას სახელობის რსფსრ სახელმწიფო პრემია (1973) - ოპერისთვის „აგიდელის ტალღები“ (1972) და საგუნდო ციკლისთვის „დედის სიტყვა“ (1972 წ.)
სალავათ იულაევის სახელობის რესპუბლიკური პრემია (პირველი ლაურეატი, 1967) - კრებულისთვის „ახალი სიმღერები“
მ. აკმულის პრემია (1996, ოპერისთვის „აკმული“)
ორდენი „სამშობლოს წინაშე დამსახურებისთვის“, ხარისხის ( 1997 წ .)
ლენინის ორდენი (1971)
ოქტომბრის რევოლუციის ორდენი (1987 წ.)
შრომის წითელი დროშის ორდენი (1967)
ხალხთა მეგობრობის ორდენი (1977)
ღირსების სამკერდე ორდენი (1949)
მედლები
უფას საპატიო მოქალაქე (1997)
ბაშკირეთის რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის საპატიო აკადემიკოსი (1998).

შემოქმედება
ოპერები
„სალავათ იულაევი" (1955), „კაჰიმ-ტურია“, „შაურა“ (1963), „აგიდელის ტალღები“ (1972, თავდაპირველი სათაური - „გიულზიფა“ (1967)), „ურალის ელჩები“ (1982), „აკმულა" (1986) (ყველა დადგმულია ბაშკირეთის ოპერისა და ბალეტის თეატრში)

ბალეტები
„წეროების სიმღერა“ (1944, ლ. ბ. სტეპანოვთან ერთად), „ზია-კურმიში“ (სამუშაო სათაური, არ არის გამოქვეყნებული) (1973)

სხვადასხვა
მუსიკალური კომედიები, კანტანტები, საგუნდო ციკლი, 200-ზე მეტი სიმღერა და რომანსი, ვოკალურ-ქორეოგრაფიული სუიტა „ბაშკირელი მენავთობეები“, ვოკალურ-სიმფონიური პოემა „უკვდავება“ (1975), ორატორია „ჩვენ ვართ გამარჯვებულები“ (1985), სიმფონიური უვერტიურა ბაშკირულ ხალხურ სიმღერებზე (1950 წ.), „სადღესასწაულო უვერტიურა“ (1979), კონცერტი ფორტეპიანოსა და ორკესტრისთვის (1986), კომპოზიციები ვიოლინოსა და ფორტეპიანოსთვის — „პოემა“ (1960), ფლეიტისა და ფორტეპიანოსთვის — სონატა (1949).

ინსტრუმენტული კომპოზიციები და მუსიკა დრამატული სპექტაკლებისთვის „ბაშკირული ქორწილი“ (1940), მ. კარიმის „სალავათი“ (1972), მუსიკა სატელევიზიო ფილმისთვის „გარდაქმნილი მხარე“ (1965).

ხსოვნა
2008 წლის ოქტომბერში უფაში ბაშკირეთის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო თეატრის გვერდით მდებარე პარკში ზ. ისმაგილოვის ძეგლი გახსნა.
კომპოზიტორის პატივსაცემად 2006 წელს, უფას სამხრეთ მიკრორაიონში ახალ ქუჩას მისი სახელი ეწოდა.
ზ. ისმაგილოვის პატივსაცემად დაერქვა მისი სახელი ქუჩას ბელორეცკის რაიონის სოფელ სერმენევოში.
კომპოზიტორის სიცოცხლეშივე გაიხსნა მუზეუმი ბელორეცკის რაიონის სოფელ სერმენევოში
კომპოზიტორის სახელობისაა უფას სახელმწიფო ხელოვნების ინსტიტუტი
2007 წელს ჩატარდა ზ. ისმაგილოვის სახელობის.პირველი საერთაშორისო მუსიკოს-შემსრულებელთა კონკურსი