ყარაფაფახები

ყარაფაფახები — თურქული ეთნოგრაფიული ჯგუფი, რომელიც ზოგიერთ წყაროში ტომთა გაერთიანებად მიიჩნევა ან აზერბაიჯანელთა ეთნოგრაფიულ ერთეულს წარმოადგენს. მათი საცხოვრებელი რეგიონები მოიცავს ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთს (ყარსი, იღდირი), ჩრდილო-დასავლეთ ირანს, ასევე საქართველოს (ქვემო ქართლი) და აზერბაიჯანის დასავლეთ ნაწილებს (ძირითადად ყაზახისა და აღსტაფას რაიონები).

ყარაფაფახებს შორის გამოირჩევიან ბორჩალოს, სარალის, არაფლოს, ჯან-აჰმედის, ჩაჰარლის, ულაშლოსა და სხვა ტომებს.

მათი ძირითადი საუბრის ენა აზერბაიჯანული დიალექტია. ისტორიულად, 1935 და 1950 წლებში თურქეთის აღწერებში ყარაფაფახები, თურქებთან და თურქმენებთან ერთად, აღიარებული იყვნენ თურქულენოვან მოსახლეობად. 1897 წლის რუსეთის აღწერაში აღნიშნულია, რომ ყარაფაფახები საუბრობდნენ თავიანთ ენაზე.

ყარაფაფახების გარკვეული ნაწილი ინტეგრირდა შაჰსევენების ეთნოსში. ისინი ისლამის აღმსარებლები არიან - ირანელ ყარაფაფახებში ძირითადად შიიტური მიმდინარეობა (მათ შორის ალევიტები) დომინირებს, ხოლო თურქეთში — სუნიტური მუსლიმები.

ყარაფაფახები თურქენოვანი ტომია. კავკასიაში დასახლების შემდეგ, ზოგიერთი მათგანი გლეხობით დაკავდა.

შაჰ ისმაილ 1520–1522 წლებში აღმოსავლეთ საქართველოში გაემართა ყიზილბაშთა რელიგიის გასავრცელებლად. ამ ლაშქრობაშიყარაფაფახებიც მონაწილეობდნენ. თამაზ -ის მეფობის ადრეულ წლებში ყიზილბაშთა ძალაუფლება საქართველოში შესუსტდა და ყარაფაფახები 1549 წელს ოსმალეთის მმართველ სულეიმან -ს დაემორჩილნენ. 1555 წელს ამასიის სამშვიდობო ხელშეკრულებით ყარაფაფახები კვლავ სეფიანთა მმართველობას დაემორჩილნენ. ამ პერიოდში შიიტი ყარაფაფახები ყიზილბაშთა ქუდს ატარებდნენ, ხოლო სუნიტები - შავ ქუდს. ამ პერიოდში ზოგიერთი სუნიტი ყარაფაფახი იძულებული გახდა მიგრაციაში წასულიყო. შაჰ აბას -ის მმართველობის დროს სუნიტ ყარაფაფახებს წვერის გადასახადი დაეკისრათ.

თურქმენჩაის ზავის შემდეგ, ყარაფაფახების ერთი შტო სამხრეთ აზერბაიჯანში გადასახლდა, ​​ხოლო მეორე შტო ყარსში, ჩილდირში, სარიგამიშში, არპაჩაიში, აღბაბაში, ჩალდირანში, სოკმანოვაში, გარაკოშეჰსა და დაშლიჩაიში (ყველა თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარეობს).

რუსი ისტორიკოსი ივან შოპინი თავის ნაშრომებში აღნიშნავდა, რომ ყაზახები სავარაუდოდ, ხაზარებისა და სხვა ისტორიულ წყაროებში შემონახული ხალხის მსგავსად საუკუნეში დასახლდნენ მცირე აზიაში, მათ შორის ყარაფაფახებიც სწორედ ამ ტომების ნაწილია. ყარაფაფახებს შავქუდიანების სახელით იცნობდნენ. მათ საერთო ენა და ცხოვრების წესი ჰქონდათ არალის ზღვის მახლობლად მცხოვრებ ყარაკალპაკებთან. მათ შორის მთავარ ტომებს მიეკუთვნებოდნენ: ყარაფაფახები, ბოიუკ-ჩობანკარები, სარაშლები, დამირჩილები, ქერიმ-ბეგლები, კაფარლები, შეიხლარები, ყარაბაგლები, ჯაფარლები, ალი-შარურლი, გედაკლები, ჯამ-მილები, ჩახირლები, კორქი-ბაშლები. საუკუნის მეორე ნახევრამდე ისინი სევანის ტბის ჩრდილოეთითაც ცხოვრობდნენ. სპარსელმა შაჰებმა მათ მიწები მიანიჭეს რეზაიეს ტბის სამხრეთ სანაპიროზე. აქ ყარაფაფახები შეერია ქურთულ ტომ მამაშს და ამით აითვისეს ქურთული კულტურის ზოგიერთი ელემენტი.

1878 წელს ყარსის რეგიონი ოსმალეთის იმპერიიდან გადავიდა რუსეთის იმპერიაში. ამ ცვლილებების შედეგად, ბროკჰაუსისა და ეფრონის ენციკლოპედიურ ლექსიკონში ყარაფაფახები განიხილებოდნენ როგორც ცალკე ეთნიკური ჯგუფი, მაგრამ ამავდროულად აღნიშნავდნენ, რომ „ყარაფაფახები არის ამიერკავკასიის თათრების (ანუ აზერბაიჯანელების) სახელწოდება, რომლებიც ამიერკავკასიის სასაზღვრო პროვინციებიდან ყარსის რეგიონში გადავიდნენ“.

ბეელ-ის მიხედვით, საუკუნის ბოლოს ყარსის მოსახლეობის 22,5%-ს ყარაფაფახები შეადგენდნენ, ასევე მთლიანი რეგიონის 14%-ს.

წარმოშობა
თურქი ისტორიკოსისა და მკვლევარის კირზიოღლუს ჰიპოთეზის მიხედვით, უზბეკეთში მცხოვრები ყარაკალპახები ყარაფაფახების ნათესავები არიან და ორივე ჯგუფი კუმანებისა და ყიფჩაღების, ასევე ბულგარებისა და ხაზარების მემკვიდრეებად ითვლება.

პირველ დიდ საბჭოთა ენციკლოპედიაში ყარაფაფახები აღწერილები არიან, როგორც „ბორჩალოს რეგიონის აზერბაიჯანელი თურქებისა და ოსმალო თურქების ნაზავი“ და მოგვიანებით, როგორც „თურქული ჯგუფის ხალხი, აზერბაიჯანელებისა და ანატოლიელი თურქების ნაზავი“.

ეტიმოლოგია
ეთნონიმი „ყარაფაფახი“ ითარგმნება როგორც „შავი ქუდი“, ან ასევე გამოიყენება ვარიანტი „ყარაბერკი“, სადაც „ტყრა“ ნიშნავს შავს, ხოლო „ბერკი“ — ქუდს.

სამეცნიერო ლიტერატურაში, ტრადიციული მესაქონლეობის ეკონომიკური ფორმის გათვალისწინებით, ყარაფაფახები, პადარები და შაჰსევენები ხშირად გაერთიანებული არიან კოლექტიურ ტერმინში „თარაქამა“.

აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე ისინი ძირითადად ყაზახის მუნიციპალიტეტში, კერძოდ ქალაქ ყაზახსა და მის შემოგარენში არსებულ სოფლებში (იუხარი სალაჰლი, აშაგი სალაჰლი, ორტა სალაჰლი, და სხვ.) გვხვდებიან, აგრეთვე აღსტაფის მუნიციპალიტეტში (სამედ ვურგუნის დასახლება, სადიკლი, მუღანლი და სხვ.).

საქართველოს ტერიტორიაზე ყარაფაფახები ცხოვრობენ ქვემო ქართლისა და კახეთის რაიონებში და აზერბაიჯანულ ეთნოსს წარმოადგენენ.

ყარაფაფახები ფართოდ არიან წარმოდგენილნი დასავლეთ აზერბაიჯანის ოსტანში, განსაკუთრებულად სულდუზის რაიონში, რომელიც ურმიის ტბის დასავლეთით მდებარეობს. მათი რაოდენობა იქ დაახლოებით 250,000 ადამიანს შეადგენს. ძირითად დასახლებებს შორისაა: ადა, არ, აღჩა, ზეივა, აგაბეილი, ალაგოზი, ემინლი, ოქსარი, ბარანლი, ბალიქჩი, ბაირამბოგა, კერვანსარაი, დერბენტი, დემირჩი, ჰაჯიხანლი, გალალარი, კოპეკლი, ჩაკალ მუსტაფა, გორხანა, ლავაშილი, გოლ, ყარაფაფახ იეღლარი და სხვა.

ქალაქ სულდუზში ყარაფაფახების რაოდენობა 100,000-მდე იყო შეფასებული, მაშინ როცა მთლიანად მოსახლეობა 190,000 იყო.