iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სტეიკ ო პუავრი

სტეიკ ო პუავრი ან პილპილიანი სტეიკი — ფრანგული კერძი, რომელიც შედგება უხეშად დატეხილი პილპილის მარცვლებით დაფარული სტეიკისგან. ტრადიციულად ის ფილე მინიონისგან კეთდება. შეწვის დროს სტეიკის ზედაპირზე წიწაკის მარცვლები გარსს ქმნის.

მომზადება
შეწვამდე ხორცის ნაჭერი იფარება შავი ან შერეული პილპილის უხეშად დატეხილი მარცვლებით. როგორც წესი, სტეიკი ცხელ ტაფაზე მცირე რაოდენობით კარაქთან და ზეთთან ერთად იწვება. სტეიკი იწვება მაღალ ტემპერატურაზე, რათა სწრაფად მოხდეს გარსის წარმოქმნა. გარსი ხელს უშლის ტენის დაკარგვას, სტეიკის გული კი მსუბუქად ან საშუალო-მსუბუქად შემწვარი რჩება. თერმული დამუშავების (შეწვის) დასრულების შემდეგ მირთმევამდე სტეიკს რამდენიმე წუთით აყოვნებენ.

სტეიკ ო პუავრს ხშირად მიირთმევენ პილპილის სოუსთან ერთად რომელსაც ამზადებენ რედუცირებული კონიაკით, ნაღებით და ტაფის ძირზე დარჩენილი ფუძით . ხშირად ფუძე შეიცავს სხვა ინგრედიენტებსაც, მაგალითად კარაქი, შალოტი ან/და დიჟონის მდოგვი . სტეიკ ო პუავრთან ერთად, როგორ გარნირი, ხშირად მიირთმევენ კარტოფილის პიურის სხვადასხვა ვარიაციებს და პომ ფრიტეს (, კარტოფილი ფრის წვრილი ვერსია). სტეიკ ო პუავრის მირთმევა ტრადიციული ფრანგული რესტორნების უმრავლესობაშია შესაძლებელი.
ალბერტ ტოპოლიანი

ალბერტ გასპარის ძე ტოპოლიანი (დ. 2 აპრილი, 1935, სოხუმი, აფხაზეთის ასსრ, საქართველოს სსრ, სსრკ — გ. 4 სექტემბერი, 2024) — საბჭოთა და სეპარატისტული აფხაზეთის სახელმწიფო მოხელე.

ბიოგრაფია
ალბერტ ტოპოლიანი დაიბადა 1935 წელს ქალაქ სოხუმში. 1953 წელს დაამთავრა სოხუმის ა. პუშკინის სახელობის №2 საშუალო სკოლა, ხოლო 1959 წელს — ერევნის მ. გერაცის სახელობის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტი. 1959-1964 წლებში მსახურობდა საბჭოთა არმიის რიგებში სამხედრო ექიმად. 1964-1967 წლებში მუშაობდა ექიმად სოხუმის სასწრაფო დახმარების სადგურში, ხოლო 1976-1992 წლებში ვ. შერვაშიძის სახელობის მე-2 საქალაქო საავადმყოფოს ექიმ-კარდეოლოგად.

1989-2001 წლებში აფხაზეთში სომხური კულტურულ-საქველმოქმედო საზოგადოება „კრუნკის“ დამფუძნებელი და ხელმძღვანელია.

1991 წელს არჩეულ იქნა აფხაზეთის ასსრ-ის უზენაესი საბჭოს მოწვევის დეპუტატად. 1992 წელს იყო აფხაზეთის ასსრ-ის უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილე.

1992-1996 წლებში იყო სეპარატისტული დე-ფაქტო აფხაზეთის რესპუბლიკის პარლამენტის თავმჯდომარის მოადგილე; 1992-1993 წლებში — აფხაზეთის რესპუბლიკის თავდაცვის სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარის მოადილე. მსახურობდა სეპარატისტული აფხაზეთის შეიარაღებულ ძალთა რიგებში. აფხაზეთის შეიარაღებული ძალების შემადგენლობაში ჩამოაყალიბა ორი სომხური ბატალიონი. 1994-1996 წლებში იყო აფხაზეთის რესპუბლიკის პარლამენტის სახალხო კრების ვიცე-სპიკერი, 1996-1999 წლებში — აფხაზეთის რესპუბლიკის ვიცე-პრემიერი, 2001-2002 წლებში აფხაზეთის რესპუბლიკის ახალგაზრდობის, სპორტისა და კურორტების მინისტრი

2001 წელს დააარსა საქაველმოქმედო ფონდი „ა. გ. ტოპოლიანი“.
დეივიდ კრამერი

დეივიდ კრამერი — ამერიკის შეერთებული შტატების სახელმწიფო მდივნის თანაშემწე დემოკრატიის, ადამიანის უფლებათა და შრომის საკითხებში 2008-2009 წლებში. 2010-2014 წლებში -ის პრეზიდენტი.

ბიოგრაფია
დევიდ ჯ. კრამერი დაიბადა მალდენში, მასაჩუსეტში, 1964 წლის დეკემბერში ებრაელი მშობლების ოჯახში. გაიზარდა მიდლბოროში, მასაჩუსეტსის შტატში, სადაც სწავლობდა რუსულს საშუალო სკოლაში. მან განათლება მიიღო ტაფტსის უნივერსიტეტში, რომელიც დაამთავრა ბაკალავრის ხარისხით. 1986 წელს საბჭოთა მეცნიერებაში და პოლიტიკურ მეცნიერებაში. 1988 წელს ჰარვარდის უნივერსიტეტში კრამერმა მიიღო მაგისტრის წოდება საბჭოთა კვლევებში.
ძიაოწუო

ძიაოწუო (, ფინინი: [.]; საფოსტო: ) — საოლქო დონის ქალაქი ხენანის პროვინციის ჩრდოლო-დასავლეთ ნაწილში, ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა. ის მდებარეობს ხუანხეს (ყვითელი მდინარე) ჩრდილოეთ სანაპიროზე. ქალაქს ესაზღვრება პროვინციის დედაქალაქი, ჭენჭოუ სამხრეთით, სინსიანი აღმოსავლეთით, ძიიუანი დასავლეთით, ლოიანი მსახრეთ-დასავლეთით და შანსის პროვინცია ჩრდილოეთით. ძიაოწუო ერთ-ერთი უმთავრესი ქალაქია ცენტრალური დაბლობების ურბანულ აგლომერაციაში და ის ასევე არის რეგიონული ცენტრი შანსისა და ხენანის სასაზღვრო ზოლზე.

ქალაქის მოსახლეობამ 2018 წელს 3 590 700 ადამიანი შეადგინა, რომელთაგან 1 424 500 ადამიანი 4 ურბანულ რაიონში: ძიეფანგში, შანიანგში, ჭონგჭანსა და მაცუნში, ასევე პოაის ოლქში ცხოვრობს.

ტრანსპორტირება
ძიაოწუო ძიაოწუოსა და ლიოუჭოუს დამაკავშირებელი რკინიგზის ყველაზე ჩრდილოეთით მდებარე წერტილია. ის ასევე არის თაიიუენისა და ძოაიწუოს მარშრუტის ყველაზე სამხრეთით არსებული ტერმინალი. რკინიგზის საშუალებით ქალაქი დაკავშირებულია მახლობელ დასახლებულ პუნქტებთან: ამავე პროვინციაში (ხენანი) მდებარე ლოიანთან, სინსიანგთან, ნანიანგთან, და შანსის პროვინციაში მდებარე ძინჩენგთან.

კოლეჯები და უნივერსიტეტები
ხენნანის პოლიტექნიკური უნივერსიტეტი, რომელსაც დაახლოებით 100 წლიანი ისტორია აქვს ჩინეთის ტერიტორიაზე პირველი უნივერსიტეტია მომპოვებელი საწარმოების შესახებ. წარსულში ის ცნობილი იყო, როგორც ძიაოწუოს ნახშირის მომპოვებელი უნივერსიტეტი. ის თავდაპირველად, 1909 წელს ბრიტანული სინდიკატის მიერ დაარსდა. მისი სახელი მრავალჯერ შეიცვალა: ფუჭონგის ნახშირის მოპოვების უნივერსიტეტი, ძიაოწუოს ტექნოლოგიის კერძო ინსტიტუტი, ჩრდილო-დასავლეთის ტექნოლოგიის უნივერსიტეტი, ძიაოწუოს ტექნოლოგიის ეროვნული ინსტიტუტი, ძიაოწუოს მომპოვებელი ინსტიტუტი და ძიაოწუოს ტექნოლოგიის ინსტიტუტი. 2004 წლიდან დაწესებულება ფუნქციონირებს როგორც ხენანის პოლიტექნიკური უნივერსიტეტი.
ლიოუჭოუ

ლიოუჭოუ (, ფინინი: , ჯუანური: ; :[.]) — საოლქო დონის ქალაქი გუანსი-ჯუანის ავტონომიურ რეგიონში, ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა.

ისტორია
ლიოუძიანგის ადამიანი თანამედროვე ადამიანის ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული ნიმუშია აღმოსავლეთ აზიის ტერიტორიაზე.
ეს ნამარხი თონგთიანიანგის მღვიმეში , ლიოუძიანგის ოლქში, გუანსი-ჯუანშია აღმოჩენილი. ლიოუძიანგის ადამიანი გვიანი პლეისტოცენის პერიოდისაა და ცნობილია, როგორც ჰომო საპიენსი საპიენსი.

ლიოუჭოუს ისტორია 2 100-ზე მეტ წელს მოიცავს. ქალაქი დაარსდა ძველი წელთაღრიცხვით 111 წელს და ის ცნობილი იყო, როგორც თანჭონგი (, სიტყვა-სიტყვით: „ღრმა აუზის ცენტრი“).

ახალი წელთაღრიცხვით 742 წელს ქალაქი ცნობილი გახდა, როგორც ლუნგშენგი (, „დრაკონის ქალაქი“). ეს სახელწოდენა ქალაქს მდინარე ლუნგის პატივსაცემად ეწოდა. 1735 სახელი საბოლოოდ შეიცვალა და ლიოუჭოუ დაერქვა მდინარე ლიოუს პატივსაცემად.

ქალაქში მცხოვრები (მოგვიანებით აქ გარდაიცვალა კიდეც) ყველაზე ცნობილი ისტორიული ფიგურაა ლიოუ წონგიუენი (773–819), რომელიც ტანის დინასტიის პერიოდში პოეტი და პოლიტიკოსი იყო. მის საპატვისაცემოდ ქალაქში მისი სახელობის პარკია მოწყობილი.

ლიოუჭოუში განთავსებული იყო ლიოუჭოუს აეროდრომი, სადაც ჩინური ეროვნული და ამერიკის შეერთებული შტატების საჰაერო ძალები იყო განთავსებული მეორე მსოფლიო ომის დროს (ამჟამად აეროდრომი დაკეტილია და მის ადგილას ზოოპარკია გახსნილი). 1944 წლის 7 ნოემბერს იაპონიის იმპერიამ კუეი-ლიოუჭოუს ბრძოლის შედეგად. 1945 წლის 30 ივნისს გუანსის მეორე კამპანიის შედეგად ჩინელმა ნაციონალისტურმა ძალებმა ქალაქი გაათავისუფლეს.

მდინარე ზოგიერთ ადგილას ძალიან ღრმაა. მისი სიღრმე 60-70 მეტრსაც კი აღწევს. წყალდიდობებისას ის 90 მეტრზე ღრმაც კია. 2000 წელს ხიდიდან 27 მეტრის სიღრმის ადგილას გადავარდა ავტობუსი, სადაც 78 მგზავრი იმყოფებოდა.

კლიმატი
ლიოუჭოუსათვის დამახასიათებელია ნოტიო სუბტროპიკული კლიმატი (კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია ) ქალაქში შედარებით რბილი ზამთარი და გრძელი და ცხელი ზაფხულია.

ეკონომიკა
ლიოუჭოუ გუანსი-ჯუანის ავტონომიური რაიონის ტერიტორიაზე სიდიდით მეორე ქალაქია. ის ასევე არის რეგიონის ინდუსტრიული ცენტრი. ლიოუჭოუს მთავრობის მიერ გამოქვეყნებული სტატისტიკით თანახმად (გამოქვეყნდა 2015 წელს), ქალაქის მთლიანი შიდა პროდუქტი 231.1 მილიარდ ჩინურ იუანს წარმოადგენს.

ლიოუჭოუში არსებულ მნიშვნელოვან კომპანიებს შორისაა: კიოუკონგი სამშენებლო მანქანების მწარმოებელი კომპანია, რომლის ფილიალებიც მრავალ ქვეყანაშია გახსნილი; -- , რომელიც არის -ისა და ლიოუჭოუს -ის ერთობლივი სამშენებლო საწარმო.

ტურიზმი
გუანსი-ჯუანის მსგავსად, ლიოუჭოუს ლანდშაფტი მოიცავს: ბორცვებს, მაღალ მწვერვალებს, მღვიმეებსა და კარსტულ ადგილებს.

ტრანსპორტირება
ლიოუჭოუს მთავარ სატრანსპორტო ცენტრს ლიოუჭოუს აეროპორტი წარმოადგენს, საიდანაც ჩინეთის მნიშვნელოვანი ქალაქებიდან ფრენები რეგულარულად ხორციელდება.

ლიოუჭოუ მდებარეობს: ხუნანისა და გუანსი-ჯუანის დამაკავშირებელ (კერძოდ ხენიანისა და ფინგსიანგის ხაზზე), ძიაოწუოსა და ლიოუჭოუს დამაკავშირებელ (ძიაოწუო, ჭიჩენისა და ლიოუჭოუს ხაზი) და კუიჭოუსა და გუანსის რკინიგზებზე (კუეიიანგისა და ლიოჭოუს ხაზზე). ქალაქში ამჟამად ახალი სარკინიგზო ცენტრის, ლიოუჭოუს მეტროს მშენებლობა მიმდინარეობს.

საავტომობილო გზებიდან, ქალაქში გადის ჩინეთის ეროვნული ავტომაგისტრალი 209.
კონსტანტინე შაკრილი

კონსტანტინე სიმონის ძე შაკრილი (დ. 20 მაისი, 1899, სოფელი ლიხნი, სოხუმის ოკრუგი, რუსეთის იმპერია — გ. 15 იანვარი, 1992, სოხუმი, აფხაზეთის ასსრ, საქართველოს რესპუბლიკა) — აფხაზი ენათმეცნიერი, საზოგადო მოღვაწე, დ. გულიას სახელობის პრემიის ლაურეატი, საქართველოსა და აფხაზეთის მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე, ენათმეცნიერების მეცნიერებათა დოქტორი.

ბიოგრაფია
კონსტანტინე შაკრილი დაიბადა 1899 წლის 20 მაისს სოფელ ლიხნში. 1909 წელს შევიდა ჯირხვის სკოლაში, 1917 წელს — სოხუმის სემინარიაში. 1932-1936 წლებში კონსტანტინე შაკრილი სოხუმის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის ისტორია-ფილოლოგიის ფაკულტეტის სტუდენტია, რომლის დამთავრების შემდეგ მიწვეულ იქნა მეცნიერ თანამშრომლის თანამდებობაზე აფხაზეთის ენის, ლიტერატურისა და ისტორიის ინსტიტუტში. ახალგაზრდა მეცნიერს მიანდეს ეხელმძღვანელა ენის განყოფილებისათვის, რომელსაც სათავეში ედგა სამი ათეული წლის განმავლობაში. პარალელურად კითხულობდა ლექციებს სოხუმის სახელმწიფო პედაგოგიურ ინსტიტუტში და მასწავლებლობდა დახელოვნების ინსტიტუტში.

კონსტანტინე შაკრილის სამეცნიერო-კვლევითი და სამასწავლებლო მოღვაწეობა აფხაზეთში შეწყდა რეპრესიების წლებში. ის მისი საბჭოთა ხელისუფლების მიუღებელი ხედვების გამო მოაშორეს აფხაზეთს. იგი ჯერ მშაობდა მოსკოვში, რსფსრ-ის პედაგოგიურ მეცნიერებათა აკადემიის ეროვნული სკოლების ინსტიტუტში. 1951 წელს გაგზავნეს ჩერკესკში, სადაც იყო ჩერკესკის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე, შემდეგ კი დირექტორი. 1955 წელს იგი კვლავ სათავეში ჩაუდგა ენის განყოფილებას აფხაზეთის ინსტიტუტში. 1947 წელს კ. შაკრილმა დაიცვა საკანდიდატო, 1970 წელს კი სადოქტორო დისერტაცია.

კონსტანტინე შაკრილი იყო 100-მდე სამეცნიერო შრომის ავტორი, რომლებიც მიეძღვნა აფხაზური ენის დიალექტოლოგიას, ფონეტიკას, მორფოლოგიას, სინტაქს, აფხაზურ-ადიღური ენების ლექსიკოგრაფიულ, გრაფიკულ, ორთოგრაფიულ, ეტიმოლოგიურ, შედარებითს ისტორიულ შესწავლას. იყო ერთი თანაავტორი „რუსულ-აფხაზური ლექსიკონისა“ და „აფხაზური ენის განმარტებითი ლექსიკონის“ ავტორთა კოლექტივის ხელმძღვანელი, რისთვისაც მიენიჭა დ. გულიას სახელმწიფო პრემია.

კონსტანტინე შაკრილი იყო აფხაზური ენის სრულყოფის დარგში აფხაზეთის ასსრ-ის მინისტრთა საბჭოსთან არსებული სახელმწიფო კომისიის წევრი, განათლების სამინისტროს კოლეგიის და აფხაზეთის ტოპონიმიკის მოწესრიგების კომისიის წევრი.
თაგვისებრი მღრღნელები

თაგვისებრი მღრღნელები — მღრღნელთა გარკვეული ჯგუფების (თაგვისებრთა, ზაზუნასებრთა, მექვიშიების წარმომადგენლების) კრებითი სახელწოდება. ტერმინი გამოიყენება აგრონომიაში, ნადირობათმცოდნეობაში, ეპიდემიოლოგიაში, იშვიათად — ეკოლოგიაში. მათ შორის არიან თაგვები, ვირთაგვები, მემინდვრიები, ზაზუნები, ლემინგები. ბინადრობენ ყველა ბუნებრივ ზონასა და სარტყელში. ხელსაყრელ პირობებში გამოირჩევიან მაღალი ნაყოფიერებითა და სწრაფი მომწიფებით (1,5–2 თვე), სიცოცხლის ხანგრძლივობა 3–4 თვიდან 2 წლამდეა. ბუნებრივ ბიოცენოზებში თაგვისებრი მღრღნელები მტაცებელი ცხოველების, მათ შორის სანადირო-სარეწაო ცხოველების (ყარყუმი, სიასამური, კვერნა, ყარსაღი) ძირითად საკვებს წარმოადგენს, უზრუნველყოფენ მათი პოპულაციების სიმტკიცეს. აგროცენოზებში გვხვდებიან ყველგან, პრაქტიკულად ყველა სასოფლო-სამეურნეო კულტურისა და სავარგულის მავნებლები არიან. ტყის მემინდვრიებს მუდმივად მაღალი რიცხოვნობის დროს შეუძლიათ ტყის განახლების პროცესების დარღვევა. თაგვისებრი მღრღნელები იკვებებიან მცენარეთა ნაწილებით, თესლებით, კენკრით, ნაყოფებით, ქერქით, აგრეთვე ლიქენებით, სოკოებით, იშვიათად — უხერხემლოებითა და მცირე ზომის ხერხემლიანი ცხოველებით.

ადამიანების გვერდით (ნაგებობებში, საცავებში) ცხოვრებისას ჭამენ და აფუჭებენ შენახულ პროდუქტს, ანადგურებენ პლასტიკურ და ხის ტარას, ზიანს აყენებენ ელექტროგაყვანილობას, კაბელებს, ავეჯს და თვითონ ნაგებობებსაც. მრავალი თაგვისებრი მღრღნელი საშიში ინფექციის (ზოონოზის) წყაროა, მათ შორის ჰემორაგიული ცხელების თირკმლის სინდრომით, ფსევდოტუბერკულოზის, ტულარემიის, ჭირის და სხვ. მათთან ბრძოლის ღონისძიებებს დერატიზაცია ეწოდება.
ნადირობათმცოდნეობა

ნადირობათმცოდნეობა — მეცნიერება ნადირობისა და სამონადირეო მეურნეობის რაციონალური გაძღოლის შესახებ. ჩამოყალიბდა საუკუნის ბოლოს – საუკუნის დასაწყისში ნადირობის მრავალსაუკუნოვან გამოცდილებაზე დაყრდნობით. შემდგომში ნადირობათმცოდნეობა განვითარდა მდგრადი ბუნებათსარგებლობის პრინციპებზე, ფუნდამენტურ და სხვა გამოყენებით მეცნიერებებთან (ზოოლოგია, ბოტანიკა, ეტოლოგია, ეკოლოგია, ბიოგეოგრაფია, ეკონომიკა) მჭიდრო კავშირში; ამასთანავე გამოიყენებოდა მორფოლოგიის, ფიზიოლოგიისა და გენეტიკის, ვეტერინარული მედიცინის, ტყის მართვის, სოციოლოგიისა და სამართლის მეთოდიკური არსენალი. ნადირობათმცოდნეობაში გამოიყოფა შემდეგი დარგები: ბიოლოგიური საწყისები (პოპულაციის მდგომარეობის სტრუქტურა, დინამიკა, პროგნოზირება და მათი მართვა); სანადირო სავარგულების კლასიფიკაცია, ტიპოლოგია, ბონიტირება, ნადირობის მოწყობა (სანადირო ცხოველთა რაციონალურ, ფაუნის ბიოლოგიური მრავალფეროვნების შემცირების არმომტან გამოყენებაზე, მათ დაცვაზე მიმართული ღონისძიებების კომპლექსი, კვლავწარმოება და მიმაგრებული სავარგულების ისეთ მდგომარეობაში შენახვა, რომ იგი სამონადირეო მეურნეობის წარმოებისათვის ხელსაყრელი იყოს); ბიოტექნია; სამონადირეო მეურნეობის ტექნიკა და ტექნოლოგია; საქონელმცოდნეობა და მეურნეობის პროდუქციის (ბეწვეული, ხორცი, სამკურნალო-ტექნიკური ნედლეული, ნადავლი) შეფასება; მეურნეობის ეკონომიკა და ორგანიზაცია, მარკეტინგი; სამონადირეო კანონმდებლობა. ნადირობათმცოდნეობაში კვლევის ძირითადი მეთოდებია: ვიზუალური და დისტანციური დაკვირვება ცხოველებზე თანამედროვე ტექნიკური საშუალებების გამოყენებით; ნადირ-ფრინველის დანიშვნა და ექსპერიმენტული მოპოვება; მათი რიცხოვნობის აღრიცხვა და ექსპერიმენტები ბუნებაში, ბიოლოგიური და სტატისტიკური მასალების ლაბორატორიული დამუშავება მომიჯნავე მეცნიერებათა მეთოდების გამოყენებით.
სიცოცხლის ფილოსოფია

სიცოცხლის ფილოსოფია — საუკუნის დასაწყისიდან გავრცელებული მიმდინარეობა ფილოსოფიაში. მისი წარმომადგენლები იყვნენ ა. ბერგსონი, უილიამ დილთაი, ოტო შპენგლერი, გ. ზიმელი, თ. ლიტი, ხოსე ორტეგა-ი-გასეტი. სიცოცხლის ფილოსოფია უპირისპირდება რაციონალიზმს და ზუსტ მეცნიერებებზე დაფუძნებულ კვლევას. სიცოცხლის ფილოსოფიის მიხედვით მეცნიერება და შემეცნებითი აზროვნება ვერ სწვდება სიცოცხლის მთავარ მახასიათებლებს, შემოქმედებითობას, სწრაფვას, ნებას. სიცოცხლის ფილოსოფიის უშუალო წყაროა ფრიდრიხ ნიცშეს ფილოსოფია. მისი წინამორბედები იყვნენ სიორენ კირკეგორი და შოპენჰაუერი. ტერმინი სიცოცხლის ფილოსოფია გაჩნდა 1827 წელს ფ. შლეგელის წიგნში „სიცოცხლის ფილოსოფია“, რომელიც ჰეგელის რაციონალიზმის წინააღმდეგ იყო მიმართული. 1950-იანი წლებიდან დაკარგა გავლენა.
კონტრრეფორმები

კონტრრეფორმები - რუსეთის იმპერიაში საუკუნის 80-90-იან წლებში მიმდინარე რეაქციური გარდაქმენი. კონტრეფორმები გაატარა ალექსანდრე -მ წინამორბედის, ალექსანდრე -ის მიერ 60-70-იან წლებში გატარებული რეფორმების საპირისპიროდ. კონტრრეფორმებს ატარებდა დ. ტოლსტოის სამინისტრო. კონტრრეფორმების შედეგად გაძლიერდა ცენზურა, სკოლებში აღდგა წოდებრივი პრინციპები, გაუქმდა საუნივერსიტეტო ავტონომია, დაარსდა სათავადაზნაურო–-სამიწათმოქმედო ბანკი, შეიზღუდა ერობათა საქმიანობა და გაძლიერდა ცენტრალიზაცია. კონტრრეფორმები შეეხო სასამართლოსაც.
დიმიტრი მეტრეველი

დიმიტრი (მიტო) მეტრეველი, ემიგრაციაში ცნობილი იყო როგორც მაიკ მიტო (დ. 1895, უწერა, ქუთაისის გუბერნია, რუსეთის იმპერია — გ. 1970, ჰამილტონი, აშშ) — ქართველი ბიზნესმენი და მეცენატი.

ბიოგრაფია
დიმიტრი მეტრეველი დაიბადა რაჭის სოფელ უწერაში ნესტორ მეტრევლის ოჯახში. 8 წლის ასაკში დურგალს მიაბარეს ხელობის შესასწავლად, წერა-კითხვა ჯერ სოფლის მღვდელთან შეისწავლა, შემდეგ უწერის ორკლასიან სასწავლებელში. დიმიტრის თანასოფლელებიდან ხშირად ესმოდა ამერიკის ამბები, თვითონაც შეხვედრია იქიდან დაბრუნებულ მეზობლებსა და ნათესავებს, რომლებიც იმ შორეულ ქვეყნის საოცარ ამბებს ჰყვებოდნენ. 1913 წელს იგი ამერიკაში გაემგზავრა, შემდგომ დასახლდა კანადაში, კვებეკის მახლობლად პატარა ქალაქ ვალდორში. ცოლად ლიტვური წარმოშობის ქალი შეირთო, მათ სამი შვილი ჰყავდათ. ბევრი ხელობა მოსინჯა, ერთხანს ჭიდაობდა კიდეც, ვიდრე ოქროს ციებ-ცხელება არ შეეყარა. აქ მან ოქროს მიაკვლია და რამდენიმე მაღაროს ამუშავება შეძლო. მოგვიანებით იგი ბედის საძებნელად ალასკაზე გაემგზავრა, სადაც დიდძალი ქონების დაგროვების შემდეგ ამერიკელ მილიონერთა სიაში მოხვდა. 1930-იანი წლების „დიდი დეპრესიის“ პერიოდში მეტრეველმაც ქონების მნიშვნელოვანი ნაწილი დაკარგა, მის მაღაროებშიც თითქმის მუშაობა შეწყდა, მაგრამ მან მაინც შეძლო დაცემული წარმოების ისე გამოცოცხლება, და სიცოცხლის ბოლომდე შეძლებულ კაცად დარჩა. იგი მხარში ედგა და ხელს უმართავდა ამერიკაში მცხოვრებ ემიგრანტ თანამემამულეებს მატერიალურად ეხმარებოდა საქართველოში დარჩენილ მშობლებსა და ნათესავებს. საბჭოთა რეჟიმის პერიოდში მან სამშობლოში ჩამოსვლა ვერ მოახერხა.

დიმიტრი მეტრეველი გარდაიცვალა 1970 წელს ქალაქ ჰამილტონში, აშშ-ში.
ჰოვანეს ვოროტნეცი

ჰოვანეს ვოროტნეცი (სომხ. ) (დ.1315 — გ.1386) — სომეხი ფილოსოფოსი, პედაგოგი, საეკლესიო და პოლიტიკური მოღვაწე.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1315 წელს ვაგანდის დასახლებაში (სიუნიქის პროვინცია), იქაური თავადის — ივანეს ოჯახში, რომელიც სიუნიქის პირველი აზნაურების საგვარეულოს წარმომადგენელი იყო. განათლება მიიღო გლაძორის უნივერსიტეტში, მისი რექტორის, გამოჩენილი მეცნიერისა და პედაგოგის ესაი ნჩეცის ხელმძღვანელობით. 1338 წელს, ამ უკანასკნელის გარდაცვალების გამო, უნივერსიტეტი დაიხურა. 1345 წელს თავად დააარსა ტათევის უნივერსიტეტი, რომელიც იმ პერიოდისთვის სომხეთის მსხვილი სამეცნიერო და კულტურული ცენტრი იყო. იბრძოდა სომხური ეკლესიის დამოუკიდებლობის შესანარჩუნებლად.

თავის ფილოსოფიურ შეხედულებებში მან განავითარა არისტოტელიზმის ტრადიციები. მისი მემკვიდრეობა არის არისტოტელეს „კატეგორიების" და „ინტერპრეტაციის შესახებ" ვრცელი ინტერპრეტაციები, პორფირის „შესავალი". ცოდნისა და ლოგიკის თეორიის საკითხების შემუშავებისას ის იყო ნომინალიზმის მიმდევარი.

თავისი სიღრმისეული ცოდნისა და მეცნიერების განვითარებაში გაწეული ღვაწლისათვის ვოროტნეციმ მიიღო საპატიო წოდება: „სამმაგად დიდებული სომეხი პედაგოგი“.

ვოროტნეცის მოწაფე და მიმდევარი იყო გრიგორ ტათევაცი, რომელმაც განავითარა ჰოვანეს ვოროტნეცის რელიგიური და ფილოსოფიური მოძღვრება.

შემოქმედება
არისტოტელეს „კატეგორიების“ ანალიზი. პორფირის რთული კითხვების მოკლე ანალიზი. კონსოლიდირებული ტექსტი. წინასიტყვაობა და შენიშვნები ვ.კ.ჩალოიანის; ა.ა. ადამიანისა და ვ.კ. ჩალოიანის თარგმანი/ რედაქტირებული ს.ს. არევშატიანის მიერ. 1956.348 გვ. (სომხურ და რუსულ ენაზე)
„ელემენტებზე“ (ფილოსოფოსთა გამონათქვამებით შედგენილი ესე). კრიტიკული ტექსტი და წინასიტყვაობა ს.ს. არევშატიანისა და ს.ლალაფარიანის. ძველსომხურიდან თარგმნა ს.ს. არევშატიანმა. მატენადარანის მოამბე. ტ. 3. 1956
კომენტარები წიგნისა „ინტერპრეტაციის შესახებ" (არისტოტელე)
პორფირის „შესავლის“ მოკლე ანალიზი.
ფილონ ბრძენის „გამოცხადების“ კომენტარი
მენლი II გირეი

მენლი გირეი (; დ. 1678 — გ. 1740, ბახჩისარაი, ყირიმის სახანო) — ყირიმის ხანი ორჯერ: 1724–1730 და 1737–1740 წლებში, სელიმ გირეის ვაჟი.

ბიოგრაფია
მენლი გირეი თავისი ძმის, გაზი -ის მმართველობისას ნურედინად, ხოლო 1707–1708 და 1713–1715 წლებში მეორე ძმის, ყაფლანის კალგად იყო დანიშნული. ყირიმის ხელისუფლებაში მას შემდეგ მოვიდა, რაც მისი ძმა საადეთ გირეი დიდებულების მოთხოვნით ტახტიდან გადადგა. მენლის ტახტზე ასვლის შემდეგ მოუწია ძალაუფლების განმტკიცების მიზნით თავადაზნაურობის დამშვიდება. პირველივე შესაძლებლობისთანავე მან ქვეყნიდან აჯანყებისკენ მიდრეკილი დიდებულები გაგზავნა სპარსეთში ოსმალთა ლაშქრობაში და სცადა დარჩენილების ხელში ჩაგდება, მაგრამ მათმა დიდმა ნაწილმა მოახერხა ყირიმიდან თავის დაღწევა. ოსმალეთის სარდლებმა მენლი -ის თხოვნით გაანადგურეს სპარსეთში ჩასული მეამბოხე ყირიმელების ჯგუფი. მენგლი -მ ასევე შეძლო ბუჯაკის ნოღაელებზე კონტროლის დამყარება. 1728 წელს გააუქმა გარკვეული გადასახადები და სახანოში არსებული დიდი არეულობა შეაჩერა.

1730 წელს სტამბოლში მოხდა გადატრიალება, რომლის დროსაც აჰმედ მისმა ძმისშვილმა მაჰმუდ -მა ტახტიდან ჩამოაგდო. იგივე დღე დაადგა ყირიმსაც. მენლი გირეი სულთნის მსგავსად მისმა მოწინააღმდეგეებმა გადააყენეს სწორედ მაჰმუდ -ის ბრძანებით.

მენლი გირეი 1737 წელს მეორედ დაინიშნა ყირიმის ხანად, უდიდესი კრიზისის დროს, რაც გამოიწვია 1736 წელს რუსეთის იმპერიის გამანადგურებელმა შემოსევამ. მენლიმ მოაწესრიგა თავდაცვის საკითხი და რუსების წინააღმდეგ აგრესიული პოლიტიკა წამოიწყო. გამუდმებით აწუხებდა მათ თავისი თავდასხმებით და დიდ ზიანს აყენებდა აზოვის ზღვის პირას.

გარდაიცვალა ბახჩისარაიში, 1740 წელს, 62 წლის ასაკში. მის შემდეგ ყირიმის ტახტზე ოსმალებმა დაამტკიცეს მისი უმცროსი ძმა, სელამეთ გირეი.
ფეთიჰ II გირეი

ფეთიჰ გირეი (; დ. 1696 — გ. 1746, ვიზე, ოსმალეთის იმპერია) — ყირიმის ხანი 1736–1737 წლებში, დევლეთ გირეის ვაჟი, სელიმ გირეის შვილიშვილი.

ბიოგრაფია
ფეთიჰ გირეი 1731 წლიდან 1733 წლამდე იყო ყირიმის ნურედინი, 1735 წლამდე კი კალგის თანამდებობა ეკავა. 1736 წელს ბიძამისი, ყაფლან გირეი ოსმალებმა ჩეშმეში გადაასახლეს და ხანის ტიტული სწორედ მას უბოძეს. ფეთიჰ -ის მმართველობა ხანმოკლე აღმოჩნდა. საკუთარ კალგად და ნურედინად დანიშნული ჰყავდა თავისი ძმები, არსლანი და მაჰმუდი.

ფეთიჰ გირეიმ თავი გამოიჩინა სპარსეთის წინააღმდეგ ლაშქრობაში. მას ისეთივე პრობლემები შეექმნა, როგორც ყაფლან გირეის. რუსებმა გააძლიერეს აგრესია ოსმალეთის წინააღმდეგ და კვლავ გადავიდნენ ყირიმში, გენერალ პიტერ ლასის მეთაურობით. მიუხედავად კარგი საბრძოლო მომზადებისა, ფეთიჰ გირეიმ ვერ შეძლო ყირიმის დაცვა შემოჭრისაგან, რუსებმა ისევ ააოხრეს სახანოს წამყვანი ქალაქები. ფეთიჰ გირეი დიდებულებმა ტახტიდან ჩამოაგდეს იმავე წელს. გადასახლდა ვიზეში, სადაც 1746 წელს გარდაიცვალა. დაკრძალეს ქალაქის მეჩეთში, მამის გვერდით. მოგვიანებით ფეთიჰის ვაჟი სელიმი გახდა ყირიმის ხანი.
სელამეთ II გირეი

სელამეთ გირეი (; დ. 1691 — გ. 1751, იამბოლი, ოსმალეთის იმპერია) — ყირიმის ხანი 1740–1743 წლებში, სელიმ გირეის უმცროსი ვაჟი.

ბიოგრაფია
სელამეთი განთქმული სელიმ გირეის ნაბოლარა შვილი იყო. აღიზარდა ბახჩისარაის სასახლეში. 1713 წელს დაინიშნა პერეკოფის ორ-ბეიდ ანუ გამგებლად. უფოსი ძმის, მენლი -ის მმართველობის დროს ჯერ ნურედინის, ხოლო 1724–1727 და 1737–1740 წლებში კალგის თანამდებობას იკავებდა.
1740 წელს, მენლი გარდაიცვალა და ოსმალებმა ყირიმის ხანად სწორედ სელამეთ გირეი დაამტკიცეს. სელამეთი შეუდგა რუსების შემოსევების შედეგად დანგრეული ბახჩისარაის აღდგენას. მისი მმართველობის დროს დაიწყო ხანის სასახლის და დიდი ხანის მეჩეთის ფართომასშტაბიანი რეკონსტრუქცია.

სელამეთ -ს ჰქონდა გეგმა შვედეთთან ერთად გაეწია რუსეთის იმპერიისთვის წინააღმდეგობა, მაგრამ სულთანმა ამის უფლება არ მისცა. ხანის ქვეშევრდომების არასანქცირებული ანტირუსული ქმედებებისთვის, სულთანმა სელამეთ გირეი დაადანაშაულა რუსეთ-ოსმალეთის სამშვიდობო ხელშეკრულების დარღვევაში. 1743 წელს სელამეთ -ს მაჰმუდ -ის ბრძანებით ჩამოართვეს ყირიმის ხანის ტიტული. იგი თურქების მიერ დანიშნული პენსიით დასახლდა იამბოლში, სადაც სწავლობდა ღვთისმეტყველებას. 1751 წელს გარდაიცვალა და დაკრძალეს იამბოლის მეჩეთში. მოგვიანებით სელამეთ გირეის ვაჟმა, მაქსუდმა მცირე ხნით შეძლო ხანის ტიტულის მიღება.
სელიმ II გირეი

სელიმ გირეი (; დ. 1708 — გ. 1748, ბახჩისარაი, ყირიმის სახანო) — ყირიმის ხანი 1743–1748 წლებში, ყაფლან გირეის ვაჟი, სელიმ გირეის შვილიშვილი.

ბიოგრაფია
სელიმ იყო ყაფლან გირეის ვაჟი. მამისა და ბაბუის მსგავსად სელიმი წინდახედული პოლიტიკოსი და შთამბეჭდავი სარდალი იყო. ბიძამისის, სელამეთ გირეის კალგად იყო დანიშნული და 1743 წელს მისი გარდაცვალების შემდეგ მემკვიდრეობით მიიღო ყირიმის სახანოს ტახტი. სელიმ გირეიმ დიდი დახმარება გაუწია ოსმალებს სპარსეთის წინააღმდეგ გამართულ ომში.
მის მიერ გაგზავნილმა ყირიმელთა ორგანიზებულმა არმიამ ომის ბედი ოსმალეთის სასიკეთოდ წარმართა.

სელიმ გირეი შეებრძოლა ყუბანის ნოღაელებს და მცირე ხნით მათზე კონტროლი დაამყარა. ასევე მოუწია ბუჯაკის ურდოს აჯანყების ჩახშობა, რომელსაც მისი ბიძაშვილი, შაჰინ გირეი მეთაურობდა. სელიმ გირეი დიდი პატივით სარგებლობდა ოსმალთა სულთნის კარზე. მაჰმუდ მას ენდობოდა და სრულიად დამოუკიდებელი პოლიტიკის გატარების უფლებას აძლევდა, რადგან სელიმი არასოდეს მოქმედებდა ოსმალეთის ინტერესთა საწინააღმდეგოდ.

სელიმ გარდაიცვალა გაურკვეველ ვითარებაში, 1748 წელს. დაკრძალეს ბახჩისარაის ყირიმის ხანთა სასაფლაოზე. ყირიმის ხანის თანამდებობაზე შეცვალა საკუთარმა ბიძაშვილმა, არსლან გირეიმ. 1770 წელს მისმა ვაჟმა, ყაფლან -მ შეძლო ყირიმის ხელისუფლების სათავეში მცირე ხნით მოსვლა.
შარლ დიდლო

შარლ დიდლო (დ. 1767, სტოკჰოლმი — გ. 7 ნოემბერი, 1837, კიევი) — ფრანგი ბალეტის მსახიობი, ბალეტმაისტერი.

ბიოგრაფია
სწავლობდა პარიზში. იყო ჟ. ლანის მოწაფე. ცეკვავდა ჟ. დობერვალთან, ჟ. ნოვერთან. დგამდა ბალეტებს. ცეკვავდა ლონდონის და პარიზის თეატრებში 1801–1831 წლებში 1811–1816 წლების გამოკლებით. მიწვეული იყო სანქტ-პეტერბურგში როგორც მოცეკვავე და ბალეტმაისტერი. დადგა 40-ზე მეტი ბალეტი. 1804 წლიდან ხელმძღვანელობდა სანქტ-პეტერბურგის თეატრალურ სკოლას.
პარი-ბრესტი

პარი-ბრესტი — ფრანგული დესერტი, რომელიც მზადდება შუს საკონდიტრო ცომისა და პრალინის არომატიანი კრემისგან.

ისტორია
1891 წელს დაფუძნებული ველორბოლის, პარიზი-ბრესტი-პარიზის პატივსაცემად, მისივე ინიციატორის, პიერ ჟიფარის თხონით, 1910 წელს --ს კონდიტერმა, ლუი დურანდმა პირველად გამოაცხო წრიული ფორმის საკონდიტრო ნაწარმი. ნამცხვრის წრიული ფორმა სწორედ რომ ბორბალს განასახიერებს. მისი ენერგეტიკული ღირებულების, მაღალკალორიულობისა და დამაინტრიგებელი სახელის გამო იგი პოპულარული გახდა პარიზი-ბრესტის ველომრბოლელებს შორის. ახლა ნამცხვარს შეხვდებით პატისერიებში მთელი საფრანგეთის მასშტაბით.