iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გიორგი ფანცულაია (ქიმიკოსი)

გიორგი ფანცულაია (დ. 1911, ფოთი — გ. 1982) — ქართველი ინჟინერი, ქიმიკოსი.

ბიოგრაფია
1931 წელს დაამთავრა თბილისის ქიმიის ტექნიკუმი, ხოლო 1940 წელს საქართველოს ინდუსტრიული ინსტიტუტის სამთო ფაკულტეტი.

1931-1933 წლებში მუშაობდა ქიმიური ქარხნის მშენებლობაზე კემეროვოში. 1934-1937 წლებში კონსტრუქტორად მუშაობდა სამთო-მომპოვებელ ტრესტ „ჭიათურმანგანუმის“ საპროექტო ბიუროში, 1937 წლიდან კი ბიუროს გამგედ. 1950-1958 წლებში იყო ტრესტის საპროექტო განყოფილების უფროსი. 1958-1960 წლებში იყო იმავე ტრესტის კაპმშენებლობის განყოფილების მთავარი ინჟინერი. 1960-1961 წლებში ტრესტის მთავარი ინჟინრის მოადგილე. 1961-1972 წლებში ტრესტის მმართველის მოადგილე მშენებლობის დარგში. 1979 წლიდან იყო მთავარი კონსტრუქტორი საქართველოს მინისტრთა საბჭოსთან არსებული ბაგირგზების სამმართველოს, აღიარებულია საქართველოში სამგზავრო ბაგირგზების მშენებლობის პიონერად. 1948 წელს მისი პროექტით ზესტაფონში აშენდა პირველი მსუბუქი ტიპის სამგზავრო ბაგირგზა. 1954 წელს ჭიათურაში მძიმე ტიპის თანამედროვე, ქანქარასებრი სამგზავრო ბაგირგზა. 1928-1980 წლებში ჭიათურაში ადგილობრივი სპეციალისტების მიერ დაპროექტებული 118 კიდული ბაგირგზიდან უმრავლესობა მისი დაპროექტებულია. მისი პროექტებით აშენდა ბაგირგზები თბილისში, ტყიბულში ახალციხეში, აბასთუმანში, გურჯაანში, ყაზბეგში, კისლოვოდსკში, სიგულდაში და სხვა. უდიდესი წვლილი აქვს შეტანილი ჭიათურის ბაგირგზების, კაბელამწეების, საბაგორი ხიდებისა და სხვა ობიექტების დაპროექტება-მშენებლობაში. 1957 წელს იყო ბაგირგზების რომის საერთაშორისო კონგრესის სიმპოზიუმების მონაწილე გერმანიაში, ავსტრიაში, შვეიცარიაში და საფრანგეთში. მისი 26 საავტორო გამოგონება დანერგილია პრაქტიკაში.
რუსუდან ენუქიძე

რუსუდან ივანეს ასული ენუქიძე (დ. 23 ივნისი, 1933, თბილისი) — ქართველი ფილოლოგი, მოცეკვავე. ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი (1990), პროფესორი (1993), პროფესორ-ემერიტუსი (2009). საქართველოს დამსახურებული არტისტი (1963).

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დასავლეთ ევროპის ენებისა და ლიტერატურის ფაკულტეტი (1951). იყო საქართველოს ხალხური ცეკვის სახელმწიფო აკადემიის ანსამბლის სოლისტი და თარჯიმანი (1957–1964). 1964 წლიდან თსუ-ის ინგლისური ფილოლოგიის კათედრის თანამშრომელია, 1992–2006 წლებში იყო ამავე კათედრის გამგე, 2006–2009 წლებში — ინგლისური ფილოლოგიის მიმართულების ხელმძღვანელი. იკვლევს ტექსტის ლინგვისტიკის პრობლემებს, მხატვრული ტექსტის პროცესუალურ-დინამიკურ ასპექტს. მიღებული აქვს ღირსების ორდენი (2002), ივანე ჯავახიშვილის სახელობის მედალი (2010). ენუქიძის მეუღლე იყო ფილოსოფოსი გურამ თევზაძე, შვილები — სოციოლოგი და ფილოსოფოსი გიგი თევზაძე და ბიოლოგი გელა თევზაძე.
თედორე ბაიერი

თედორე ბაიერი (დ. 1817, ტრანსილვანიის კრონშტანდტი — გ. 26 თებერვალი, 1886) — არქეოლოგი, მკვლევარი და პალეონთოლოგი.

ბიოგრაფია
1849 წლიდან მოღვაწეობდა კავკასიაში. 1855 წელს დასახლდა თბილისში და დიდუბეში გახსნა „ნატურალისტ ბაიერნის მუზეუმი“. 1859-1863 წლებში იყო კავკასიის მუზეუმის საბუნებისმეტყველო განყოფილების კურატორი. გეოლოგიური, ბოტანიკური და ენტომოლოგიური მასალის შეგროვების მიზნით მოიარა სომხეთი, დაღესტანი და თითქმის მთელი საქართველო. მისი შეკრებილი მასალის მიხედვით აღწერეს მეცნიერებისათვის მანამდე უცნობ მცენარეთა რამდენიმე სახეობა. ზოგიერთს ბაიერნის სახელი ეწოდა. 1868 წელს მან თავისი კოლექცია (32686 ექსპონატი) გადასცა ახლად გახსნილ კავკასიის მუზეუმს. არქეოლოგიით დაინტერესდა 1859 წელს, როდესაც არარატის ფერდობზე, იგდირთან აღმოაჩინეს ურარტული ლურსმული წარწერები. სიცოცხლის ბოლო 20 წელი არქეოლოგიის კვლევას მოახმარა. აფხაზეთში აღმოაჩინა დოლმენები; გათხარა ადრინდელი შუა საუკუნეევბის სამაროვნები შავი ზღვის პირას, სართიჭალასა და დუშეთთან; გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის სამაროვანი „რედკინ ლაგერი“ დილიჟანის ხეობაში; არქეოლოგიური ძიება ჩაატარა ყაზბეგში, ურბნისსა და ნიჩბისში. 1872 წელს დაიწყო სამთავროს სამაროვნის გათხრა, სადაც გამოავლინა გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის, ანტიკური და ადრინდელი ფეოდალური ხანის სამარხები და, აგრეთვე, მინის საწარმოს ნაშთები. გათხრების ანგარიშებს აქვეყნებდა რუსულად თბილისში, გერმანულად ბერლინსა და ვენაში და ფრანგულად ლიონში. ბაიერნის გათხრებით მსოფლიო მეცნიერება პირველად გაეცნო საქართველოს არქეოლოგიურ სიძველეებს. განათხარის ბაიერნისეულ დათარიღებას და ისტორიულ გააზრებას სამართლიანად აკრიტიკებდნენ იმდროინდელი ქართველი, რუსი და ევროპელი მეცნიერები. ავსტრიელი ნატურალისტი და არქეოლოგი, კავკასიის მუზეუმის ფონდების ერთ-ერთი ფუძემდებელი.
კოსპარი

კოსპარი ( — ) — სამეცნიერო კავშირების საერთაშორისო საბჭოსთან არსებული კოსმოსური სივრცის გამომკვლევი კომიტეტი. შეიქმნა 1958 წელს რაკეტებისა და დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრების მეშვეობით კოსმოსური სივრცის მეცნიერული გამოკვლევის საერთაშორისო მასშტაბით კოორდინირების მიზნით. აერთიანებს სხვადასხვა მუშა ჯგუფებს, რომლებიც იკვლევენ შემდეგ დარგებს: კოსმოსური ექსპერიმენტული პროექტები და კოორდინაცია, დედამიწის ზედა ატმოსფეროს თვისებები, კოსმოსური ბიოლოგია, ტროპოსფეროს და სტრატოსფეროს თვისებები, ტელემეტრია, დინამიკა და სხვა. კოსპარი ყოველწლიურად აწყობს პლენარულ თათბირებს და საერთაშორისო-სამეცნიერო სიმპოზიუმებს.
კოსმოსური ფსიქოლოგია

კოსმოსური ფსიქოლოგია — საინჟინრო ფსიქოლოგიის დარგი. შეისწავლის კოსმონავტების მდგომარეობისა და შრომისუნარიანობის განმსაზღვრელ ფსიქოფიზიოლოგიურ და ფსიქოლოგიურ ფაქტორებს. კოსმოსში ფრენა, კოსმოსურ სივრცეში თუ სხვა პლანეტებზე გასვლა მეცნიერული თუ სხვა სახის სამუშაოთა ჩატარების მიზნით შეუძლებელია ადამიანის ფიზიკური და ფსიქოლოგიური მოქმედების მაღალი დონის შესანარჩუნებლად საჭირო პირობების შექმნისა და უზრუნველყოფის გარეშე. ამასთან, კოსმოსში ფრენა, არსებობა და მუშაობა დაკავშირებულია ადამიანისათვის ისეთი უჩვეულო, განსაკუთრებული პირობების გათვალისწინებასთან, როგორიცაა უწონადობა ან შეცვლილი გრავიტაცია, ჰიპოდინამია, რადიაცია, შეზღუდული სივრცე და იზოლაცია, „სენსორული შიმშილი“, მარტოობა ან შეზღუდული სოციალური გარემო და სხვა.
ლუნა-13

„ლუნა-13“ — საბჭოთა კოსმოსური პროგამა „ლუნას“ ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგური (ასს). კოსმოსში გაშვებულ იქნა 1966 წლის 21 დეკემბერს, მთვარისა და გარე კოსმოსის შესასწავლად. პროექტის მიზანი იყო, მთვარის ზედაპირის ფოტოგადაღების წარმოება.

მესამე ასს („ლუნა-9“-სა და „სერვეიორ 1“-ის შემდეგ), რომელიც რბილად დაეშვა მთვარეზე. მიღებულ იქნა ცნობები მთვარის გრუნტის ფიზიკო-ქიმიური თვისებების შესახებ. დედამიწაზე გადმოიცა მთვარის ლანდშაფტის 5 პანორამა.

ისტორია
1966 წლის 21 დეკემბერს 10:19:00 დროით ბაიკონურის კოსმოდრომიდან, რაკეტა-მატარებელი „მოლნია“-ით («») მთვარის მიმართულებით გაშვებულ იქნა ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგური ლუნა-13. თავდაპირველად, აპარატი გეოცენტრულ ორბიტაზე (171-223 კმ) გაიყვანეს. შემდეგ მან მთვარისკენ მიმართული ტრაექტორიით აიღო გეზი. 24 დეკემბერს 09:00:00 დროით სადგური „ლუნა-13“ დაეშვა ქარიშხლების ოკეანის რაიონში, კრაფტისა და სელევკეს კრატერებს შორის (კოორდინატები ). სადგურმა 4 დღე იმუშავა 28 დეკემბრამდე და დედამიწას გადასცა მთვარის ზედაპირის ხუთი ფოტო პანორამა. გარდა ამისა, სადგური აღჭურვილი იყო ნიადაგის პენეტრომეტრით, რადიაციის სიმკვრივის მრიცხველით და დინამოგრაფით, რომელთა დახმარებით ჩატარდა მთვარის ნიადაგის ზედაპირის ფენის სიმკვრივისა და სიძლიერის პირველი ინსტრუმენტული შესწავლა. წარმატებული მისიის შემდეგ, 28 დეკემბერს 06:13 დროით, ბორტზე ელექტრობატარეების ამოწურვისთანავე აპარატთან კონტაქტი შეწყდა.
სერვეიორი (კოსმოსური პროგრამა)

სერვეიორი — სახელწოდება მთვარის კვლევის ამერიკული პროგრამისა და იმ ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგურების (ასს) სერიისა, რომლებსაც 1960-1968 წლებში უშვებდნენ აშშ-ში. ამ სადგურთა მეშვეობით განხორციელდა მთვარისა და მისი მახლობელი კოსმოსური სივრცის კვლევის პროგრამა. 1966 წლის 2 ივნისს პროექტის ფარგლებში, „სერვეიორ 1“-მ განახორციელა რბილი დაშვება მთვარეზე. სერვეიორის მიზანი იყო მთვარის გრუნტის მექანიკური, ქიმიური და ფიზიკური თვისებების შესწავლა; ზედაპირის ფოტოგადაღება; ასტრონომიული დაკვირვებების ჩატარება მზეზე, პლანეტებზე, ვარსკვლევებზე; მთვარეზე დაშვების ტექნიკური ამოცანის გადაწყვეტა. ჰქონდა ძრავული და ენერგეტიკული დანადგარები (ქიმიური და მზის ბატარეები), რადიოტექნიკური მოწყობილობა, მართვისა და ორიენტირების სისტემები, სათანადო სამეცნიერო აპარატურა და პანორამული სატელევიზიო კამერა. „სერვიორის“ მაქსიმალური დიამეტრია 4.3 მ, სიმაღლე 3 მ, სასტარტო მასა ≈1000 კგ; უშვებდნენ რაკეტა-მატაერებლით „ატლას-ცენტავრი“ სულ გაუშვეს 7 აპარატი, რბილად დაეშვა მთვარეზე 5.

„სერვეიორ 1“

„სერვეიორ 2“

„სერვეიორ 3“

„სერვეიორ 4“

„სერვეიორ 5“

„სერვეიორ 6“

„სერვეიორ 7“
მადაგასკარის ბრძოლა ( 1942 წელი )

მადაგასკარის ბრძოლა (5 მაისი - 6 ნოემბერი 1942) — გაერთიანებული ანტიჰიტლერული სამხედრო კამპანია ვიშისტური საფრანგეთის მიერ კონტროლირებადი კუნძულ მადაგასკარის დასაკავებლად მეორე მსოფლიო ომის დროს. ბრიტანელების მიერ კუნძულის დაკავება ნიშნავდა, რომ ადგილობრივი პორტები იაპონიის საზღვაო ფლოტისთვის ჩაიკეტებოდა და უზრუნველყოფდა მოკავშირეთა გემებისთვის ინდოეთის, ავსტრალიის და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიისკენ მიმავალ მარშრუტებზე ზარალის მაქსიმალურად შემცირებას.
კუნძულის სრული კონტროლისთვის მთავარი ბრძოლები დაიწყო 10 სექტემბერს. კუნძულის შუაგულის დაკავების შემდეგ სამხედრო შენაერთები განათავსეს სანაპიროებზეც და ოქტომბრის ბოლოსთვის კუნძული პრაქტიკულად მოკავშირეების მიერ კონტროლდებოდა. ბრძოლები შეწყდა და ზავი დაიდო 6 ნოემბერს. ეს იყო მოკავშირეების პირველი ოპერაცია რომელშიც ერთდროულად მონაწილეობდა საზღვაო, სახმელეთო და საჰაერო ძალები. კუნძული სამართავად გადაეცა „თავისუფალ საფრანგეთს“ ( საფრანგეთის ემიგრაციული მთავრობა გერმანიის მიერ საფრანგეთის ოკუპაციის პერიოდში).
სოფიო ენუქიძე

სოფიო სპირიდონის ასული ენუქიძე (დ. 30 ოქტომბერი, 1904, სენაკი, — გ. 20 ივნისი, 1983, თბილისი) — ქართველი ნევროლოგი. მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1937), პროფესორი (1950), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1960).

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამკურნალო ფაკულტეტი (1928). 1947-1953 წლებში იყო თბილისის ექიმთა დახელოვნების ინსტიტუტის ნერვულ სნეულებათა კათედრის თანამშრომელი, ფიზიოთერაპიისა და კურორტოლოგიის ინსტიტუტის განყოფილების გამგე, 1953-1959 წლებში — ფსიქიატრიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის ვეგეტოპათოლოგიის განყოფილების ხელმძღვანელი, 1959-1960 წლებში — მოსკოვის თერაპიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი, 1966 წლიდან თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის პედიატრიული, სანიტარულ-ჰიგიენური და სტომატოლოგიური ფაკულტეტების ნერვულ სნეულებათა კათედრის გამგე. ენუქიძე იყო პირველი ქართველი პროფესორი ქალი ნევროლოგიის დარგში.
ტრიფონ ენუქიძე

ტრიფონ თეიმურაზის ძე ენუქიძე (დ. 1877, სოფ. წკადისი, ახლანდ. ამბროლაურის მუნიციპალიტეტი, — გ. 26 ნოემბერი, 1937, მოსკოვი) — ქართული წარმომავლობის ბოლშევიკი, საბჭოთა პარტიული და სახელმწიფო მოხელე.

იყო მუშა თბილისის სხვადასხვა ქარხანაში. 1899 წელს შეუერთდა რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიას. 1903-1905 წლებში მუშაობდა არალეგალურ სტამბაში „ნინა“ ბაქოში. რამდენჯერმე იყო დაპატიმრებული და გადასახლებული. 1909-1912 წლებში კვლავ ბაქოში მუშაობდა. 1918 წელს იყო სრულიად რუსეთის ცენტრალური აღმასრულებელი კომიტეტის სტამბის მმართველი, 1919-1937 წლებში — სახელმწიფო ნიშნების ფაბრიკების „გოზნაკის“ დირექტორი. 1937 წლის ივლისში დააპატიმრეს სახელმწიფო ღალატის ბრალდებით და იმავე წლის ნოემბერში დახვრიტეს. რეაბილიტირებულია 1956 წელს.
გურამ ენუქიძე

გურამ ნიკოლოზის ძე ენუქიძე (დ. 1930, თბილისი, — გ. 2011) — ქართველი სახელმწიფო და საბჭოთა პარტიული მოხელე.

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოსოფიის ფაკულტეტი (1956) და საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის (სკკპ) ცენტრალურ კომიტეტთან არსებული საზოგადოებრივ მეცნიერებათა აკადემია (1976). იყო სკკპ წევრი 1959 წლიდან. მუშაობდა კომკავშირულ და პარტიულ თანამდებობებზე, 1976-1978 წლებში — საქართველოს ტელევიზიისა და რადიომაუწყებლობის სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარედ, 1978-1988 წლებში — საქართველოს კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტის მდივანად. 1988-1990 წლებში იყო საქართველოს სსრ განათლების მინისტრი. არჩეული იყო საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს , და მოწვევების დეპუტატად, 1990-იან წლებში — თბილისის საკრებულოს წევრად. დაჯილდოებული იყო ხალხთა მეგობრობის ორდენით და მედლებით.
საპატიო დაკრძალვის II ხეივანი ბაქოში

საპატიო დაკრძალვის ხეივანი — სასაფლაო, რომელიც მდებარეობს აზერბაიჯანის დედაქალაქ ბაქოს იასამალის რაიონში.1960-იანი წლების მიწურულს გაშენდა.

საპატიო დაკრძალვის პირველი ხეივნის მსგავსად, ეს არის ადგილი, სადაც გამოჩენილი აზერბაიჯანელი კულტურის მოღვაწეები, მეცნიერები, ხელოვანები, აზერბაიჯანის ეროვნული გმირები, აზერბაიჯანის სამამულო ომის გმირები, საბჭოთა კავშირის გმირები, პოლიტიკოსები არიან დაკრძალულნი, რომლებმაც სიცოცხლეში რესპუბლიკის საპატიო ტიტულები დაიმსახურეს.
ერბანა (ილინოისი)

ერბანა — ქალაქი აშშ-ში, ილინოისის შტატის აღმოსავლეთ-ცენტრალურ ნაწილში. შამპეინის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი (1833). 38 336 მცხოვრები (2020). ჩიკაგოდან დაშორებულია 220 კმ-ით (სამხრეთ-დასავლეთით). დასავლეთით ესაზღვრება ქალაქი შამპეინი. ორი ერთმანეთის მომიჯნავე ქალაქი ხშირად ერთად მოიხსენიება როგორც შამპეინ-ერბანა (ერთად მოსახლეობა 236 072 კაცი, 2020 წ.). პირველი დასახლება 1822 წელს გაჩნდა, 1833 წელს ქალაქი დაარსდა როგორც ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი. სახელი ეწოდა ოჰაიოს შტატის ქალაქ ერბანას მიხედვით. ერბანასა და შამპეინში მდებარეობს ილინოისის უნივერსიტეტის (დაარსდა 1867 წელს როგორც ილინოისის სამრეწველო უნივერსიტეტი) მთავარი კამპუსი. 1871 წლის 9 ოქტომბერს ქალაქის დიდი ნაწილი ხანძარმა გაანადგურა (ჩიკაგოსა და პეშტიგოს დიდი ხანძრების მომდევნო დღეს).

უნივერსიტეტი ერბანის ეკონომიკის ძირითადი ფაქტორია. ქალაქი მდებარეობს მდიდარ სასოფლო-სამეურნეო რაიონში (სიმინდი, სოია). ამას გარდა განვითარებულია მომსახურების სფერო (მ.შ. ჯანდაცვა და ფინანსები), მაღალტექნოლოგიური დარგები, დისტრიბუცია, მრეწველობა (მ.შ. ქაღალდისა და პლასტმასის ნაწარმი, საავტომობილო ნაწილები). ერბანის საოლქო სასამართლოში განთავსებული დაფა იუწყება აქ აბრაამ ლინკოლნის გამოსვლის შესახებ, რა დროსაც შეეწინააღმდეგა კანზას-ნებრასკის აქტს (1854). კარლის პარკში დგას აბრაამ ლინკოლნის ძეგლი, სადაც ის ახალგაზრდა იურისტის სახით არის წარმოდგენილი (მოქანდაკე ლორადო ტაფტი). არის რამდენიმე მუზეუმი, მ.შ. ხელოვნების, მეცნიერების, ბუნებისმეტყველების.

გალერეა
ეპითემია

ეპითემია — კაჟოვანი წყალმცენარეების (დიატომეების) გვარი რთულნაჭდევიანთა ქვერიგისა. აქვთ ერთეული, დორზოვენტრალური, ნახევარმთვარისებრი უჯრედები, შეზნექილი მუცლისა და გამოზნექილი ზურგის მხარეს. უჯრედის ბოლოებში ნაჭდევი მუცლის მხარესაა, შუა ნაწილში შეჭრილია ზურგისკენ. უჯრედის კედლებზე განივი წიბოებია.

ეპითემია არის მტკნარი ან მომლაშო წყლის ეპიფიტური სახეობები. საქართველოში ცნობილია 10 სახეობა და სახესხვაობა. ზოგიერთი მათგანი ფართოდ არის გავრცელებული მტკნარ წყლებში.
ბეჰბუდ ხან ჯავანშირი

ბეჰბუდ ხან ჯავანშირი (; 24 ივლისი, 1878, აზად ყარაყოიუნლუ, ჯავანშირის მაზრა, ელიზავეტპოლის გუბერნია, რუსეთის იმპერია — 18 ივლისი, 1921, სტამბოლი, ოსმალეთის იმპერია) — აზერბაიჯანელი პოლიტიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე, დიპლომატი, აზერბაიჯანის შინაგან საქმეთა მინისტრი (1918), აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის ვაჭრობისა და მრეწველობის მინისტრის მოადგილე. აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის პარლამენტის წევრი.

ბიოგრაფია
ბეჰბუდ ხან ჯავანშირი 1878 წლის 24 ივლისს სოფელ აზად ყარაყოიუნლუ, ჯავანშირის მაზრაში დაიბადა. მამამისი აზად—ხანი ყარაბაღის სახანოს დამაარსებლის პანაჰ ალი ხანის შვილთაშვილი გახლდათ.

1890 წლიდან 1898 წლამდე ბეჰბუდ ხანმა საშუალო განათლება ტფილისის რეალურ სკოლაში მიიღო.

1902 წელს გერმანიის ფრაიბურგის სამთო აკადემიაში ჩაირიცხა, რომელიც 1906 წელს წარჩინებით დაამთავრა. იცოდა გერმანული ენა. შემდეგ ლონდონში გაემგზავრა, სადაც ერთი წლის განმავლობაში გაიუმჯობესა ინგლისური ენა.

1907 წელს სამშობლოში დაბრუნებულმა მუშაობა შიბაევის ნავთობის საბადოებში მთავარ ინჟინერად დაიწყო და საქველმოქმედო საზოგადოების წევრი გახლდათ.

1918 წლის 17 ივნისიდან მუშაობდა აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა მინისტრად, ხოლო იმავე წლის 6 ოქტომბრიდან ვაჭრობისა და მრეწველობის მინისტრის პოსტს იკავებდა. მას შემდეგ, რაც სექტემბერში თურქულ-აზერბაიჯანულმა ჯარებმა ბაქო აიღეს, მთავრობა განჯიდან ბაქოში გადავიდა.

აზერბაიჯანში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, ბეჰბუდ ხან ჯავანშირმა მოახერხა პატიმრობის თავიდან აცილება, რაშიც მას ნარიმან ნარიმანოვმა დაეხმარა, და ბაქოს საბჭოთა ნავთობის საბადოებში ინჟინრად მუშაობდა.

ბეჰბუდ ხან ჯავანშირი 1921 წლის 18 ივლისს სტამბოლში, სასტუმრო „პერა პალასის“ მოპირდაპირედ, ოპერაცია „ნემესისის“ დროს, მოკლეს. მკვლელი სომეხი მისაკ თორლაკიანი იყო.
თენგიზ ეპიტაშვილი

თენგიზ ვასილის ძე ეპიტაშვილი (დ. 30 აგვისტო, 1935, თბილისი, — გ. 28 მარტი, 2003, იქვე) — ქართველი სამხედრო პირი, გენერალ-მაიორი (1995).

დაამთავრა თბილისის სამხედრო სასწავლებელი (1957) და მოსკოვის მ. ფრუნზეს სახელობის სამხედრო აკადემია (1974). 1957–1972 წლებში მსახურობდა ამიერკავკასიის სასაზღვრო ოლქის ჯარებში სხვადასხვა თანამდებობაზე. 1978-1983 წლებში პოლკოვნიკი ეპიტაშვილი იმყოფებოდა ავღანეთში საბჭოთა მთავრობის სპეციალური დავალების შესასრულებლად. 1988-1993 წლებში იყო საქართველოს შინაგან საქმეთა მინისტრის მოადგილე, იმავდროულად — სახელმწიფო საბჭოს რწმუნებული შიდა ქართლში, ქალაქ ცხინვალის კომენდანტი, 1993-1997 წლებში — სასაზღვრო ჯარების მთავარი შტაბის უფროსი, სახელმწიფო საზღვრის დაცვის დეპარტამენტის თავ-რის პირველი მოადგილე. დაჯილდოებულია ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენით (1996), სხვა ჯილდოებით.
ეპიტიმია

ეპიტიმია — საეკლესიო სასჯელის ზოგადი სახელწოდება, საეკლესიო წესების დამრღვევი სასულიერო თუ საერო პირის დასჯა სასულიერო ხელისუფლების მიერ. კონკრეტულად გულისხმობს ისეთ სასჯელს, როგორიცაა: შეგონება, მონანიება, უზიარებლობა, ხარისხის აყრა, ეკლესიიდან განკვეთა და სხვ. მისი გამოტანის უფლება მხოლოდ მღვდელმთავარს აქვს.

ქრისტიანული ეკლესია დისიპლინარულ საეკლესიო სასჯელებს სამოძღვრო-პედაგოგიური ხასიათის ღონისძიებად მიიჩნევს, რითაც არსებითად განასხვავებს მათ სამოქალაქო სასჯელების დანიშნულებისა და მიზნებისგან; განიხილავს მას არა როგორც სანაცვლო მისაგებელს ჩადენილი დანაშაულისათვის დამნაშავის დასჯის მიზნით, არამედ თვლის, რომ ეპიტიმიის მიზანია მონანულის სულიერი კეთილდღეობისათვის ზრუნვა და მას აღმზრდელობით ფუნქციას აკისრებს.
ეპიტროპოსი

ეპიტროპოსი, ეპიტროპი ( – მზრუნველი) — ტერმინი, რომელიც ძველ საბერძნეთში ფართო მნიშვნელობით აღნიშნავდა მზრუნველს, ზედამხედველს, ხოლო უფრო ვიწრო მნიშვნელობით — დაობლებული ბავშვების მეურვეს.

საქართველოს ისტორიულ წყაროებში ტერმინი „ეპიტროპოსი“ გვხვდება არმაზის ბილინგვის (ახ. წ. 150 წელი) ბერძნულ ტექსტში მეფის ეზოსმოძღვრის მნიშვნელობით, შუა საუკუნეებში — პეტრიწონის მონასტრის ტიპიკონში მონასტრის ქონების გამგის, მნის მნიშვნელობით („ეპიტროპოსთა და იკონომოსთა, რომელ არიან განმგენი და აბარმადნი“). ეპიტროპოსად და იკონომოსად შეიძლება ყოფილიყო სასულიერო ან საერო პირი. ეპიტროპი, როგორც მონასტერზე მზრუნველი, ასევე ნახსენებია საუკუნის „იოვანეს და ეფთვიმეს ცხოვრებაში“ („განმგებელად და ეპიტროპად თჳთმპყრობელნი მეფენი განაწესნა...“).
ეპიფანე ბერი

ეპიფანე ბერი, ეპიფანე კონსტანტინოპოლელი — საუკუნის ნახევრისა და საუკუნის ნახევრის ბიზანტიელი სასულიერო პირი, მწერალი. მოღვაწეობდა კონსტანტინოპოლში კალისტრატთა მონასტერში.

ცნობილია მისი თხზულებანი: „ღვთისმშობელ მარიამის ცხოვრება“ და „ანდრიას ცხოვრება“. მეორე თხზულება თითქმის სრულადაა მოღწეული. მასში საკმაოდ დაწვრილებით არის აღწერილი ანდრია მოციქულის მისიონერული მოღვაწეობა, სხვადასხვა ხალხებსა და ქვეყნებში მის მიერ ქრისტიანობის ქადაგება. ეპიფანეს თქმით, ის არ დაკმაყოფილდა მხოლოდ წერილობითი წყაროების (კლემენტი რომაელი, ევაგრე სიცილიელი, ეპიფანე კვიპრელი) გამოყენებით და თავად მოიარა ზოგიერთი ის ის ადგილი, სადაც ანდრია მოღვაწეობდა.

იმ ქვეყნებს და ქალაქებს შორის, რომლებიც ანდრია მოციქულმა დამოძღვრა, ეპიფანეს დასახელებული ჰყავს ქართველი ტომებიც, ქართველი ტომებიც, ხოლო მისი მისიონერული მოღვაწეობის ასპარეზად მითითებულია ქართული ქალაქები, სიმაგრეები, ქართველთა მეზობელი ტომები და ქვეყნები (იბერია, ლაზიკა, ტრაპეზუნტი, ფაზისი, აბაზგია, ალანია, ჯიქეთი და სხვ.), რომელთა დასახელება ყოველთვის არ არის ზუსტი, ამიტომ ეს ცნობები კრიტიკულად უნდა იქნეს გამოყენებული.
ლუნა-14

„ლუნა-14“ — საბჭოთა კოსმოსური პროგამა „ლუნას“ ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგური (ასს). კოსმოსში გაშვებულ იქნა 1968 წლის 7 აპრილს, მთვარისა და გარე კოსმოსის შესასწავლად. პროექტის მიზანი იყო, რადიოკავშირების „დედამიწა-ბორტისა“ და „ბორტი-დედამიწის“ ტექნოლოგიების დამუშავება და სრულყოფა. ასს-მა დააზუსტა მთვარის მასა, ფორმა, გრავიტაციული ველი და სხვა.

ისტორია
1968 წლის 7 აპრილს 10:09:32 დროით ბაიკონურის კოსმოდრომიდან, რაკეტა-მატარებელი „მოლნია“-ით («») მთვარის მიმართულებით გაშვებულ იქნა ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგური ლუნა-14. 8 აპრილს მოხდა ტრაექტორიის კორექტირება. 10 აპრილს 19:25:00 დროით სადგური „ლუნა-14“ გაყვანილ იქნა სელენოცენტრულ ორბიტაზე და გახდა მთვარის ხელოვნური თანამგზავრი. ასს-მა მთვარის ორბიტაზე იმუშავა 75 დღე-ღამე და დედამიწასთან განახორციელა 271 რადიოავშირი.
ლუნა-15

„ლუნა-15“ — საბჭოთა კოსმოსური პროგამა „ლუნას“ ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგური (ასს). კოსმოსში გაშვებულ იქნა 1968 წლის 7 აპრილს, მთვარისა და გარე კოსმოსის შესასწავლად. პროექტის მიზანი იყო, რადიოკავშირების „დედამიწა-ბორტისა“ და „ბორტი-დედამიწის“ ტექნოლოგიების დამუშავება და სრულყოფა. ასს-მა დააზუსტა მთვარის მასა, ფორმა, გრავიტაციული ველი და სხვა.

1969 წლის 21 ივლისს, როდესაც „აპოლო 11“-ის ასტრონავტები პროექტის ფარგლებში ასრულებდნენ მთვარის ზედაპირზე თავიანთ პირველ გასვლას, იმ დროისთვის „ლუნა-15“ სამი დღის განმავლობაში იმყოფებოდა სელენოცენტრულ ორბიტაზე და ემზადებოდა მთვარის ზედაპირზე დასაშვებად.

ისტორია
1969 წლის 13 ივლისს 02:54:42 დროით ბაიკონურის კოსმოდრომიდან, რაკეტა-მატარებელი „მოლნია“-ით («») მთვარის მიმართულებით გაშვებულ იქნა ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგური ლუნა-15. 14 ივლისს მოხდა ტრაექტორიის კორექტირება. 17 ივლისს 19:25:00 დროით სადგური „ლუნა-15“ გაყვანილ იქნა სელენოცენტრულ ორბიტაზე და გახდა მთვარის ხელოვნური თანამგზავრი. 21 ივლისს 18:46:43-ზე ასს-მა მთვარეზე დასაშვებად დაიწყო დამუხრუჭება, ხოლო 18:50:40-ზე მასთან კავშირი დაიკარგა. ერთ-ერთი ვარაუდით, სადგურის ავარიის მიზეზი შეიძლება გამხდარიყო ასს-ის მთასთან შეჯახება, რადგანაც ბოლო მონაცემებით აპარატი ტექნიკურად გამართულ მდომარეობაში იყო.
ეპიფანე ხანძთელი

ეპიფანე — საუკუნის სასულიერო პირი, ხანძთის მონასტრის მონაზონი, გრიგოლ ხანძთელის მოწაფე.

ეპიფანე ქართლიდან ჩასულა ხანძთის მონასტერში და გრიგოლის შემდეგ ამ მონასტრის მთავარი ეკლესიის წინამძღვარი გამხდარა. „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში“ აღწერილია ეპიფანეს მიერ შესრულებული რამდენიმე სასწაული. აქვე ეპიფანე დახასიათებული, როგორც სიმტკიცით შემკობილი, უდიდესი მორჩილებითა და თავმდაბლობით გამოირჩეული. პავლე ინგოროყვას აზრით, ეპიფანე ჰიმნოგრაფიც ყოფილა და ის 1093 წლის ოპიზურ ხელნაწერში დასახელებული გალობების ავტორად მიაჩნია. საქართველოს ეკლესიის მიერ შერაცხულია წმინდანად. მოიხსენიება კლარჯეთის უდაბნოს ღირს მამათა და დედათა შორის 5 (18) ოქტომბერს.
ზაქარია ერაძე

ზაქარია კიკოს ძე ერაძე, ზაქარია მესტვირე (დ. 1867, სოფ. ფარახეთი, ახლანდ. ონის მუნიციპალიტეტი, — გ. 1953) — ქართველი მესტვირე, ერაძეების მესტვირეთა გვარის ერთ-ერთი წარმომადგენელი, ნიჭიერი იმპროვიზატორი, ნახევრად პროფესიონალი.

მესტვირეობა ისწავლა ოჯახში, მამისგან. მასთან ერთად მოგზაურობდა საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში, 17 წლის ასაკიდან — დამოუკიდებლად. ზეპირად იცოდა უამრავი ლექსი; ზოგი ლექსი ასამდე ტაეპს შეიცავდა. რეპერტუარში ჰქონდა „დალოცვები“, ლექს-სიმღერები გამოჩენილ ისტორიულ პირებზე, თავის თანამედროვეებზე, ბიბლიურ პერსონაჟებზე და სხვ.
ელკე ერბი

ელკე ერბი (; დ. 18 თებერვალი, 1938, შერბახ-აიფელი, ახლანდ. ჩრდილოეთი რაინ-ვესტფალია, გერმანია, — გ. 22 იანვარი, 2024, ბერლინი) — გერმანელი მწერალი, მთარგმნელი.

1949 წლიდან ოჯახთან ერთად ცხოვრობდა გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკაში. დაამთავრა ჰალე-ვიტენბერგის უნივერსიტეტი გერმანისტიკის და სლავისტიკის მიმართულებით. 1965 წლიდან მუშაობდა გამომცემლობაში . 1966 წლიდან მხოლოდ ლიტერატურით იყო დაკავებული. ძირითადად ცხოვრობდა ბერლინში. გამოქვეყნებული აქვს 20-მდე ლექსების და მოთხრობების კრებული, მ. შ. „წაბლის ხეივანი“ (, 1988; პეტერ ჰუხელის პრემია), რუსი, ინგლისელი, იტალიელი და სხვ. მწერლების ნაწარმოებების თარგმანები. გარდაიცვალა 2024 წელს.

ერბმა 1969 წელს ხანგრძლივად იმოგზაურა საქართველოში თავის მაშინდელ ქმართან, პოეტ ადოლფ ენდლერთან და პოეტ რაინერ კირშთან ერთად. საქართველოს თენაზე დაწერილი აქვს მინიატურები: „სულხან-საბა ორბელიანი და მისი დრო“ (თავდაპირველად დაერთო სულხან-საბა ორბელიანის „სიბრძნე სიცრუისას“ გერმულ თარგმანს, 1973, მთარგმნელი ჰ. ფენრიხი), „პოეტის ქვეყანაში“ (1970–1974 წლებში დაწერილი ნარკვევები იოსებ გრიშაშვილისა და ძველი თბილისის შესახებ), „ჩვენი ყოფნა უცხო ქვეყანაში — საქართველოში“ (1974). ერბმა გამოსცა და ნარკვევიც დაურთო სიმონ ჩიქოვანის ლექსების „ჭადრების ორნამენტის“ გერმულ თარგმანს (1970).
ლუნა-17

„ლუნა-17“ — საბჭოთა კოსმოსური პროგამა „ლუნას“ ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგური (ასს). კოსმოსში გაშვებულ იქნა 1970 წლის 10 ნოემბერს, მთვარეზე მთვარემავალ „ლუნოხოდ-1“-ის ჩასატანად.

ისტორია
1970 წლის 10 ნოემბერს 14:44:01 დროით ბაიკონურის კოსმოდრომიდან, რაკეტა-მატარებელი „პროტონ-კ/დ“-ით («-/») მთვარის მიმართულებით გაშვებულ იქნა ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგური ლუნა-17, რომლის ბორტზე იმყოფებოდა სამეცნიერო ლაბორატორია, მთვარის თვითმავალი აპარატი — „ლუნოხოდ-1“. 12-14 ნოემბერს მოხდა ტრაექტორიის კორექტირება. 15 ნოემბერს სადგური „ლუნა-17“ გაყვანილ იქნა სელენოცენტრულ ორბიტაზე (მთვარის ზედაპირიდან დაშორება 85-141 კმ). 16 ნოემბერს გავიდა მცირეპერისელენიუმიან ორბიტაზე (19 კმ) და 17 ნოემბერს 03:46:50 დროით დაეშვა მთვარეზე წვიმების ზღვის რაიონში (კოორდინატები ).