iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ასტეროიდი

ასტეროიდი ( < და ; 2006 წლამდე საერთო სახელწოდება „მცირე ცთომილი“ ) — მზის სისტემის მცირე სხეული, რომლის ელიფსური ორბიტა მზის სიტემის შიდა ნაწილში მდებარეობს.

თავისი მასითა და ზომით საგრძნობლად ჩამორჩებიან ჯუჯა პლანეტებს, მაგრამ აღემატებიან მეტეოროიდებს (ასტეროიდის ზომა მერყეობს 30-500 მეტრს შორის)
არ წარმოადგენენ პლანეტათა თანამგზავრებს
შესაძლოა გააჩნდეთ საკუთარი თანამგზავრი
გამოირჩევიან არაწესიერი ფორმებით
არ გააჩნიათ ატმოსფერო
იყოფიან სამ კლასად:
ხონდრიტები (მზის სისტემაში ყველაზე გავრცელებული და ყველაზე ძველი ობიექტებია. შედგება თიხისა და სილიკატური ქანებისაგან),
ქვოვანი (შედგება სილიკატური ქანებისაგან),
მეტალისებრი (შედგება ნიკელისა და რკინისაგან).

2006 წლის საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის განსაზღვრებით, ასტეროიდები შედიან მზის სისტემის მცირე სხეულების კატეგორიაში.

მზის სისტემაში ასობით ათასი ასტეროიდია. ასტეროიდების ზომები მერყეობს რამდენიმე მეტრიდან 500 კმ-მდე. ისინი ძირითადად არაწესიერი ფორმის არიან და ხშირად აქვთ კრატერებით დაფარული ზედაპირი. ყინულოვანი კომეტების მსგავსად, ასტეროიდები პრიმიტიული ობიექტებია, რომლებიც შემორჩენილია პლანეტების წარმოქმნის დროიდან, რაც მათ განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს ასტრონომებისათვის.

ასტეროიდების უმეტესობა გვხვდება პლანეტა მარსსა და იუპიტერს შორის არსებულ ვრცელ რეგიონში, რომელსაც ასტეროიდთა სარტყელი ეწოდება. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ იუპიტერის გრავიტაციამ ხელი შეუშალა მზის სისტემის ამ ნაწილში კლდოვან ობიექტებს დიდ პლანეტად ჩამოყალიბებაში. პლანეტა იუპიტერის გრავიტაციამ დიდი როლი ითამაშა ობიექტების ასტეროიდების სარტყლიდან ამოგდებაში.

ათასობით ასტეროიდს აქვს ორბიტა, რომელიც მდებარეობს ასტეროიდთა სარტყლის გარეთ. ზოგიერთ ამ ასტეროიდის ტრაექტორია, კვეთს დედამიწის ორბიტას. ბევრი მეცნიერი ფიქრობს, რომ ასტეროიდმა, რომელიც დედამიწას 65 მილიონი წლის წინ დაეჯახა, დინოზავრების გადაშენება გამოიწვია. იმის გამო, რომ ასტეროიდებს შეუძლიათ საფრთხე შეუქმნან ადამიანებს და სხვა სიცოცხლეს დედამიწაზე, ასტრონომები თვალყურს ადევნებენ ასტეროიდებს, რომლებიც უახლოვდებიან ჩვენს პლანეტას. მეცნიერები ასევე სწავლობენ ასტეროიდის გადახრის ან განადგურების გზებს, რომელიც მომავალში შესაძლოა დაეჯახოს დედამიწას.

ტერმინოლოგია
ტერმინი ასტეროიდი (ვარსკვლავის მსგავსი) შემოღებული იყო ჰერშელის მიერ იმის საფუძველზე, რომ ისინი ტელესკოპში ვარსკვლავის მსგავსად დაიკვირვება წერტილოვან ობიექტებად, განსხვავებით პლანეტებისაგან, რომლებიც ტელესკოპში დაიკვირვებიან დისკოს სახით.

 საუკუნეში აღმოჩენილია მხოლოდ 40 კმ-ზე ნაკლებ დიამეტრიანი მცირე ცთომილები. ყველა იმ მცირე ცთომილებს, რომელთა ორბიტა ზუსტადაა გამოთვლილი, საკუთარი სახელი და მუდმივი ნომერი აქვს. ასეთი ცთომილების რიცხვი 2500-ზე მეტია. მათზე ინფორმაცია ყოველწლიურად ქვეყნდება საერთაშორისო გამოცემაში „მცირე ცთომილების ეფემერიდები“ .
ასტეროქსილონი

ასტეროქსილონი ( - ვარსკვლავი და - ხე) — უძველესი ნამარხი მცენარე. განეკუთვნება ფსილოფიტებს. მხოხავი ფესურიდან (ფესვი არ ჰქონდა) ამოსული იყო სწორი, 1 სმ-მდე სისქის საჰაერო ღეროები, რომლებზეც მრავალი წვრილი ფოთოლი ესხა. ყლორტის ცენტრალურ ნაწილს განივკვეთზე ვარსკვლავის ფორმა ჰქონდა. აქედან წარმოდგა მცენარის სახელწოდებაც.
გრამინ ბანკი

გრამინ ბანკი (, ბანგლა: ্াী ্াং) — მიკროსაფინანსო ორგანიზაცია დაფუძნებული ბანგლადეშში, რომელიც მცირე ზომის სესხებს (მიკროკრედიტი) გასცემს უკიდურესად ხელმოკლე მოსახლეობისთვის თავდების მოთხოვნის გარეშე. სისტემა ემყარება მოსაზრებას, რომ ღარიბ მოსახლეობას გააჩნია უნარ-ჩვევები, რომლებიც მათი ხელმოკლეობის გამო გამოუყენებელი რჩება. მიკროკრედიტების პარალელურად ბანკს გააჩნია სადეპოზიტო ანგარიშები, აწარმოებს სხვა საბანკო ოპერაციებს და მართავს რამდენიმე ადგილობრივი ეკონომიკის განვითარებაზე ორიენტირებულ საწარმოს, მათ შორის საფეიქრო, სატელეფონო და ენერგეტიკულ კომპანიებს. ორგანიზაცია და მისი დამფუძნებელი, მუჰამედ იუნუსი, 2006 წელს ნობელის მშვიდობის პრემიით დაჯილდოვდნენ.

ამ მიკროსაფინანო ორგანიზაციის, ერთ-ერთი გახმაურებული და საკმაოდ წარმატებული პროექტი ითვალისწინებდა, ხურდა ფულის სახით შემოწირულობების მოკრების მიზნით, - ჩვეულებრივი (ნახმარი) ცარიელი, პლასტიკური ბოთლების განთავსებას სხვადასხვა სავაჭრო ცენტრებსა და საზოგადოების შეკრების ადგილებში. ამ გზით, მისმა დამფუძნებელმა მიაღწია მნიშვნელოვანი საკრედიტო რესურსის მობილიზებას, რომელიც შემდგომში მისი განვითარების საფუძველი გახდა.
დეივიდ ებშაირი

დეივიდ ებშაირი (; დ. 11 აპრილი, 1926, ჩატანუგა, ტენესი, აშშ — გ. 31 ოქტომბერი, 2014, ალექსანდრია, ვირჯინია, აშშ) — ამერიკელი პოლიტიკოსი და მრჩეველი.

ბიოგრაფია
1951 - დაამთავრა ვესტ პოინტის სამხედრო აკადემია.
1951-1953 - კორეის ომში მსახურობდა ოცმეთაურად.
1958-1960 - იყო უმცირესობის ლიდერი კონგრესში.
1962 - დააარსა "სტრატეგიული და საერთაშორისო კვლევების ცენტრი", რომელსაც თვითონ ხელმძღვანელობდა.
1970-1973 - კონგრესის ურთიერთობათა სახელმწიფო მდივანი.
1974-1977 - "ინტერნეიშენალ ბროდქასტინგის" პირველი თავმჯდომარე.
1981-1982 - აშშ-ის პრეზიდენტის მრჩეველი უშიშროების დარგში.
1983-1987 - აშშ-ის ელჩი ნატოში.
1987 - რონალდ რეიგანის მრჩეველი ირანგეიტის სკანდალში.

ორგანიზაციები
სტრატეგიული და საერთაშორისო კვლევების ცენტრი
საპრეზიდენტო კვლევების ცენტრი
რიჩარდ ლუნსბერის ფონდი
ირან-კონტრას სკანდალი

ირან-კონტრას სკანდალი, მეორე გავრცელებული სახელწოდებაა ირანგეიტი, იყო პოლიტიკური სკანდალი, რომელსაც ადგილი ჰქონდა აშშ-ის პრეზიდენტის რონალდ რეიგანის მმართველობის ჟამს. სკანდალი გახმაურდა 1986 წლის ოქტომბერ-ნოემბერში.

რეიგანის მთავრობას ბრალი ედებოდათ ირანზე იარაღის საიდუმლოდ მაყიდვიდან აღებული ფულით მემარჯვენე-ექსტრემისტული "კონტრას" დაფინანსებაში, რომელთაც უნდა დაემხოთ სანდინისტური მთავრობა ნიკარაგუაში. ერთი მხრივ ეს დაფინანსება ეწინააღმდეგებოდა აშშ-ის კონგრესის დადგენილებას და მეორე მხრივ ფული უნდა გამოეყენებინათ ლიბანში ამერიკელი მძევლების განთავისუფლებისათვის.

საერთაშორისო სასამართლომ ჰააგაში შეერთებული შტატები დამნაშავედ ცნო ნიკარაგუაში თავისი მილიტარისტული და პარამილიტარისტული ქმედებების გამო. მიუხედავად სასამართლოზე თავის წარმომადგენლის გაგზავნისა აშშ-მა განაცხადა, რომ სასამართლოს არავითარი უფლება არ აქვს გაასამართლოს შეერთებული შტატები. გაეროს გენერალურმა ასამბლეამ თავის რეზოლუციაში მოსთხოვა აშშ-ს ეღიარებინა სასამართლოს განაჩენი. რეზულუციის მიღების წინააღმდეგ გაეროში ხმა მხოლოდ აშშ-მა, ისრაელმა და ჰონდურასმა მისცა. მას შემდეგ რაც ნიკარაგუის მთავრობა ჩამოგდებულ იქნა და აშშ დაემუქრა ქვეყანას ფინანსური დახმარების შეწყვეტით, ნიკარაგუის ახალმა მთავრობამ სასამართლოს განაჩენის მოთხოვნა შეწყვიტა.

იმის დადგენა, თუ რამდენად იყვნენ გახვეული სკანდალში პრეზიდენტი რეიგანი და ვიცე-პრეზიდენტი ბუში დღემდე ვერ მოხერხდა. რეიგანი ამ თემაზე არ საუბრობდა და სულ იმეორებდა, რომ ვერფერს ვერ იხსენებდა. დონალდ რამსფელდი ამ პერიოდში აშშ-ის სპეციალური წარმომადგენელი იყო ახლო აღმოსავლეთში.

სკანდალში გახვეული სხვა მნიშვნელოვანი პირები იყვნენ: ოლივერ ნორთი, ჯონ პოინდექსტერი, რობერტ მაკფარლეინი, დეივიდ ებშაირი, ალი აკბარ ჰაშემი რაფსანჯანი.
ასურეთის სამაროვანი

ასურეთის სამაროვანი — ადრინდელი ანტიკური ხანის (ძვ. წ. - ძვ. წ. სს.) სამაროვანი სოფ. ასურეთის (თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი) სამხრეთ-დასავლეთით 4 კმ-ზე, ე. წ. "სამაჩვეთში". 1966 წელს არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმაძღვანელი კ. კვიჟინაძე) გათხარა ადრინდელი ანტიკური ხანისთვის დამახასიათებელი მოკლე ქვაყუთები (საშუალო ზომა 0,6 × 1,0 მ). ქვაყუთებში ცასვენებული მიცვალებულები იწვნენ გვერდზე, ხელფეხმოკეცილნი, თავით დასავლეთისკენ. სამარხებში აღმოჩნდა თიხის ნაწარმი (დოქები, ხელადები, ფიალები და ა. შ.), ბრინჯაოს (სამკაული, ფიალები და ა. შ.), რკინის (შრომისა და საბრძოლო იარაღი, სამკაული და ა.შ.) და ვერცხლის (სასაფეთქლე რგოლები, საყურეები, ბეჭდები) ნივთები. სამარხების თავზე მრავლად აღმოჩნდა მსხვილი რქოსანი საქონლის თავ-ფეხის ძვლები - არაპის ნამუსრევი.

აღმოჩენილი მასალა ბეშთაშენის, გომართის, აბელიის, კიკეთის, ითხვისის, ბრილის, კუშჩის, თეთრი წყაროს ამავე ხანის არქეოლოგიური მასალის ანალოგიურია.
ასურეთისხევი

ასურეთისხევი — მდინარე საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, ალგეთის მარცხენა შენაკადი. იწყება თრიალეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე (სამადლოს მთის კალთიდან). სიგრძე 15 კმ, აუზის ფართობი 38 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა – ზაფხულის ბოლოს.
პიტერ დე როუზი

პიტერ დე როუზი (დ. 10 მარტი, 1900, ნიუ-იორკი ― გ. 23 აპრილი, 1953), ამერიკელი ჯაზ და პოპ მუსიკოსი.

მუსიკალური ნიჭი ადრეულ ბავშვობაში გამოამჟღავნა. ფორტეპიანოზე დაკვრა უფროსი დისგან ისწავლა. თავისი პირველი სიმღერა 18 წლის ასაკში გამოსცა. კარიერის მანძილზე მან მნიშვნელოვან წარმატებებს მიაღწია. პიტერ დე როუზის მრავალი ნაწარმოები ჰიტი გახდა, მაგრამ ყველაზე ცნობილი, ალბათ, სიმღერა „ “ იყო. ამ სიმღერის მიხედვით დაარქვეს ჯგუფ -ს სახელი.

პიტერ დე როუზის უკანასკნელი ჰიტი იყო "შენ შესძლებ ამას" , რომელიც სიკვდილამდე ცოტა ხნით ადრე ნიუ-იორკში დაწერა. გარდაიცვალა 1953 წლის 23 აპრილს. დაკრძალულია კენსიკოს სასაფლაოზე. დე როუზის საფლავის ქვაზე არის წარწერა: "ყველა მეგობარი, ვინც კი ოდესმე შეიძინა, სიცოცხლის ბოლომდე შეინარჩუნა".

1970 წელს პიტერ დე როუზი კომპოზიტორთა დიდების დარბაზში შეიყვანეს.
ასურელები

ასურელები, ასირიელები, ასურები, სირიელები, ქალდეელები (საკუთარი სახელწოდება ათურაი, სურაი, ქალდაი) — სემიტური მოდგმის ხალხი. ცნობილი არიან აგრეთვე, როგორც სირიელები, აისორები (ეს სახელწოდება გავრცელებული იყო მეფის რუსეთში და დამამცირებლად ითვლებოდა). საუკუნის ქართულ წყაროებში დამოწმებულია სახელწოდება „ასურნი“. ცხოვრობენ ძირითადად სირიაში, ერაყში და მათი მიმდებარე თურქეთისა და ირანის ტერიტორიაზე, აგრეთვე აშშ-ში, სომხეთში, საქართველოში (თბილისი, მცხეთისა და გარდაბნის მუნიციპალიტეტები) და ყოფილ სსრკ-ის ევროპის ნაწილის დიდ ქალაქებში. ენა — ასურული. ასურელების წინაპრებს — არამეელებს ფართო ტერიტორია ეკავათ ახლო აღმოსავლეთში. არაბთა და მონღოლთა დაპყრობის შედეგად ასურეთის უმრავლესობამ ასიმილაცია განიცადა. რელიგია — ქრისტიანობა (უმთავრესად ნესტორიანელები, აგრეთვე ნესტორიანული წესის კათოლიკეებიც (ქალდეველები).
ასურელ მამათა ცხოვრებანი

ასურელ მამათა ცხოვრებანი — ძველი ქართული ლიტერატურის ძეგლები. მონასტრების აღმოცენება და სამონასტრო საქმის ორგანიზაციის დასაწყისი საქართველოში დაკავშირებულია სირიაში მოღვაწე ბერების ე. წ. ასურელი მამების, საქართველოში ჩამოსვლასთან ( ს.). მათ მიერ დაარსებულმა სავანეებმა დიდი როლი შეასრულა ქართული მწიგნობრობის ისტორიაში ქართველი საზოგადოებრიობის ინტერესი ამ მოღვაწეებისადმი ძველთაგანვე დიდი იყო. საფიქრებელია, რომ ასურელ მამათა ცხოვრებანი ადრეც აღიწერა, მაგრამ უძველეს ძეგლებს ჩვენამდე არ მოუღწევია. დღეს ცნობილ თხზულებათაგან უადრესი უნდა იყოს „მოქალაქობაჲ და წამებაჲ წმინდისა აბიბოს ნეკრესელ ეპისკოპოსისაჲ“, რომელიც არსენ დიდ საფარელს ( ს.) მიეწერება. საუკუნის კათოლიკოს არსენ -ს დაუწერია „ცხოვრებაჲ წმიდისა მამისა ჩუენისა იოანე ზედაძნელისაჲ და მოწაფეთა მისთაჲ“ და „ცხოვრებაჲ და მოქალაქობაჲ ღირსისა მამისა ჩუენისა შიოჲსი და ევაგრესი“. იმავე საუკუნეში უცნობ ქართველ მწერალს შეუთხზავს „ცხოვრებაჲ და მოქალაქობაჲ წმიდისა მამისა ჩუენისა დავით გარესჯელისაჲ“. დასახელებულ ჰაგიოგრაფიულ ძეგლებში არწერილია ასურელ მოიღვაწეთა მოსვლა საქართველოში, სამონასტრო მშენებლობის წამოწყება და საკულტო კერების დაარსება, გვხვდება საყურადღებო ცნობებიც საქართველოს სოციალურ-პოლიტიკურ და კულტურული ცხოვრების შესახებ.

– საუკუნეებში დაიწყო ასურელ მოღვაწეთა ცხოვრების წიგნთა ძველი რედაქციების გადამეტაფრასება. დაიწერა იოანე ზედაზნელის, შიო მღვიმელის, დავით გარეჯელის, აბიბოს ნეკრესელის ცხოვრებათა მეტაფრასული რედაქციები. ინტერესი ასურელ მამათა ცხოვრებისადმი არც შემდგომში შენელებულა. ბესარიონ ბარათაშვილ-ორბელიშვილმა (– სს.) დაწერა „დაძინებაჲ ისე წილკნელ ეპისკოპოსისა“, მარიამ-მაკრინე ბაგრატიონმა ( ს.) — „ცხოვრებაჲ იოსეა ალავერდელისაჲ“. გარკვეული ადგილი დაუთმეს ასურელ მამებს ანტონ -მა „მარტირიკაში“ და იოანე ბატონიშვილმა „კალმასობაში“.

ასურელ მამათა ცხოვრებანის მოკლე რედაქციები შესულია „ქართლის ცხოვრებაშიც“ (ჯუანშერი, „ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა“ — საუკუნის ჩანართები, ქართლის ცხოვრება, ტ. 1, თბ., 1955, გვ. 208–214).
ასფოდელო

ასფოდელო  — ბალახოვანი, უმთავრესად მრავალწლოვანი მცენარეების გვარი ასფოდელოსებრთა ოჯახისა. ქართულ ენაში „ასფოდელო“ ასევე ეწოდება გვარ -ს და მის სახეობებს.

აერთიანებს 10 სახეობას. გავრცელებულია ხმელთაშუა ზღვის რაიონში, აგრეთვე მასკარენის კუნძულებზე და აზიაში.

ბოლქვები შეიცავს სახამებელსა და სხვა ნახშირწყლებს. იყენებენს საჭმელად, სპირტის გამოსახდელად და წებოს დასამზადებლად. ზოგი სახეობა დეკორატიულია.
ასციდიები

ასციდიები — ზღვის ცხოველების კლასი გარსიანების ქვეტიპისა. უმრავლესობა სუბსტრატზეა მიმაგრებული, ხოლო ზოგი თავისუფლად დაცურავს. გვხვდება როგორც ცალადი, ისე კოლონიური ფორმები. ასციდიების პარკისებრი სხეული დაფარულია სქელი გარსით - ტუნიკით, რომელსაც ეპითელიუმი გამოყოფს. სხეულის ბოლო ლანჩით მიმაგრებულია სუბსტრატზე, ზედა მხარეს ორი ხვრელია - პირისა და კლოაკისა. ასციდიები შეფერილია ნარინჯისფრად, იისფრად, მოწითალოდ და მოყავისფროდ, თუმცა ზღვის ღრმა ფენებში მობინადრე ფორმებს ფერი დაკარგული აქვს. ზოგჯერ ტუნიკა გამჭვირვალეა და შინაგანი ორგანოები მოჩანს. იკვებება (პასიურად) მცირე ზომის ორგანიზმებით. მრავლდება როგორც სქესობრივად, ისე უსესქოდ (დაკვირტვით). ლარვას აქვს ქორდა, რაც ზრდასრულს აღარ გააჩნია. ამ ნიშნით ა. კოვალევსკიმ ასციდიები ქორდიანების ტიპს მიაკუთვნა. ცნობილია ასციდიების 150-მდე სახეობა. ცალადი ასციდიებიდან აღსანიშნავია ფალუზია , ციონა და სხვა. მცურავი კოლონიური ფორმებიდან საყურადღებოა პიროზომა, რომელიც კაშკაშა სინათლეს ასხივებს. ასციდიები გავრცელებულია 5000 მ სიღრმემდე მსოფლიოს ყველა ზღვაში.
ასხის მასივი

ასხის მასივი — კავკასიონის სამხრეთი კალთის კირქვული ზოლის ერთ-ერთი ყველაზე ვრცელი და მაღალი კარსტული მასივი ლეჩხუმ-იმერეთ-ოდიშის საზღვარზე, მდინარე ტეხურსა და ცხენისწყალს შორის. ასხის მასივის უმაღლესი მწვერვალია გადრეკილა (2519 მ). მასივი ცნობილია კარსტული წარმონაქმნებით (თურჩუ-ტობის მიწისქვეშა დინება, ჯორწყუს მღვიმე, ქვიბიას პოლიე). ზღვის დონიდან 2000-2100 მ სიმაღლეზე მდებარეობს სამკუთხედის ფორმის უტყეო პლატო „მოედანი“, რომელზეც მრავალი კარსტული ძაბრია. მასივის ნაწილში სუბალპური და ალპური მდელოებია, ქვემოთ — წიფლის ტყეები.
ატამი

ატამი — ხეხილოვანი მცენარე ვარდისებრთა ოჯახისა. ატმის სამშობლო ჩინეთია. ატმის 5 ათასამდე კულტურული ჯიშია გამოყვანილი. მცენარეებიდან ყველაზე მეტად ენათესავება ნუში, რომლისგანაც ძირითადად განსხვავდება ნაყოფით.

ატმის ხე ან ბუჩქი იზრდება 7-8 მ-მდე, ფოთოლი ლანცეტისებრია, ორსქესიანი ყვავილის გვირგვინის ფურცლები ვარდისფერი ან აგურისფერია, ნაყოფი (ჯიშების მიხედვით) სხვადასხვა სიმსხოსია, წონით 250 გ აღწევს. ატმის ნაყოფი სახრავი ან საპობია, კანი მომწვანო, თეთრი, ყვითელი ან მოწითალოა. იგი შებუსული ან გლუვია (ვაშლატამა). რბილობი თეთრია ან ყვითელი. შეიცავს (%-ით) 7-12 შაქარს, 0,08-1,02 მჟავებს, 0,5-1,2 პექტინოვან ნივთიერებას, ვიტამინებსა და სხვა. ნაყოფი (ჯიშების მიხედვით) ივნისიდან ოქტომბრის შუა რიცვებამდე მწიფდება. მცირე ნაყოფს იძლევა დარგვიდან მეორე წელს, 5 წლიდან სრულმოსავლიანია. ცოცხლობს 15-16 წლამდე. სითბოს მოყვარული, სიცხისა და გვალვის ამტანი მცენარეა. კარგად და ხანგრძლივად ხარობს ალუვიურ-კარბონატულ ნიადაგებზე. მისი გავრცელების არეალი დაახლოებით ჩრდილოეთის განედი 50° და სამხრეთის განედი 40° აღწევს. ატმის კულტურას სამრეწველო მნიშვნელობა აქვს უზბეკეთში, ტაჯიკეთში, საქართველოში, აზერბაიჯანში, სომხეთში, დაღესტანსა და ყირიმში.

საქართველოში დარაიონებულია ატმის 11 ჯიში, აქედან ქართლის ზონისათვის ხალხური სელექციით შექმნილი საკონსერვო და სუფრის მსხვილნაყოფიანი, მკვრივხორციანი სახრავი ჯიშებია: ხიდისთაური — ვარდისფერი, თეთრი, ყვითელი - ბერების. კახეთის ადგილობრივი ჯიშებიდან ფართოდაა გავრცელებული საშემოდგომო კახური თეთრი, გავაზური, ხირსული. ქართველმა სელექციონერებმა გამოიყვანეს საკონსერვო საგვიანო ატმის ახალი ჯიშები: ბესტავაშვილი და წედისური, აგრეთვე საადრეო სუფრის ჯიშები: ნობათი, ერისთავის ვარდისფერი, გორული საადრეო, სკრის საადრეო, სანდო. შემოტანილი ჯიშებიდან: ამსდენი და ელბერტი. მრავლდება თესლითა და ვეგეტატიურად (მყნობით). საძირედ იყენებენ ატმის, ტყემლისა და ნუშის ნათესარს. ატმისაგან მზადდება ჩირი, მურაბა, წვენი და კომპოტი. ატამს ყველაზე მეტად აზიანებს ატმის ფოთლის სიხუჭუჭე, ნაცარი, კლასტეროსპორიოზი, კურკოვანთა ნაადრევი ხმობა; მავნებლებიდან — ატმის მწვანე ბუგრი, ატმის ჩრჩილი.
გორდიანე I

მარკუს ანტონიუს გორდიანე სემპრონიანუს რომანუს აფრიკანუსი (დ. 159 — გ. 15 აპრილი 238) — რომის იმპერატორი 238 წელს. მდიდარი წარჩინებული გვარიდან. მამის მხრიდან წარმოშობით გრაკხების საგვარეულოდან იყო, დედა იმპერატორ ტრაიანეს ენათესავებოდა. გორდიანე იკავებდა რომის რამდენიმე პროვინციის პრეტორის, კონსულის (რამდენიმეჯერ), პროკონსულის (მოადგილის) თანამდებობებს. 238 წელს, პროვინცია აფრიკის პროკონსულად ყოფნისას, იმპერატორ მაქსიმინუსის წინააღმდეგ ადგილობრივი დიდებულების აჯანყების დროს 80 წლის გორდიანე ავგუსტუსად (იმპერატორად) გამოაცხადეს. მან მაშინვე თავისი შვილი (გორდიანე ) დანიშნა თანამმართველად. რომში, სადაც გაემგზავრა გორდიანე , სენატმა ორივე მათგანი გამოაცხადა იმპერატორად მაქსიმინისუსის მაგივრად. პროვინციების უმრავლესობა ამ გადაწყვეტილებას დაეთანხმა. თუმცა მმართველობის დაწყებიდან დაახლოებით ერთ თვეში თავი ჩამოიხრჩო, ვერ გადაიტანა შვილის დაღუპვა, რომელიც კართაგენში საქმეების მოსაწესრიგებლად დატოვა.
სიერა-ლეონე

სიერა-ლეონე , ოფიციალურად სიერა-ლეონეს რესპუბლიკა — სახელმწიფო დასავლეთ აფრიკაში, ატლანტის ოკეანის სანაპიროზე. ესაზღვრება ორი სახელმწიფო გვინეა და ლიბერია. ფართობი — 72 ათ. კმ². დედაქალაქი — ფრიტაუნი.

ბუნება
ქვეყნის ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი უჭირავს ლეონე-ლიბერიის მაღლობს (მთა ბინტიმანი 1948 მ), ჩრდილოეთით შემოჭრილია ფუტა-ჯალონის მასივის შტოქედები, დასავლეთი და სამხრეთი ნაწილი ალუვიური ვაკეა.

სასარგებლო წიაღისეულიდან მოიპოვება რკინის, ტიტანის, რუტილის მადანი, ალმასი, ბოქსიტი. ჰავა ეკვატორულია. სანაპიროზე ყველაზე ცივი თვის (აგვისტო) საშუალო ტემპერატურაა 24 °, ყველაზე ცხელისა (აპრილი) - 27 °. ნალექები მთაში 4000 მმ-ზე მეტია წელიწადში. ქვეყნის შიგა ნაწილში საშუალო თვიური ტემპერატურები რამდენადმე დაბალია, ნალექები 2000-2500 მმ წელიწადში. მდინარეთა ქსელი ხშირია. მთავარი მდინარეებია კაბა, როკელე, ჯონგი, სევა, მოა. ნიადაგები უმთავრესად წითელ-ყვითელი ფერალითურია, სანაპიროზე - ჭაობისა და ალუვიური. ტერიტორიის დაახლოებით 5 %-ზე შემორჩენილია ნოტიო მარადმწვანე და ფოთოლმცვივან-მარადმწვანე ეკვატორული ტყე, ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში მაღალბალახოვანი სავანაა, სამხრეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით - მეორეული ბუჩქნარი.

ცხოველთა სამყარო ძლიერაა განადგურებული. შემორჩენილია მაიმუნი, ანტილოპები, ჯიქი და სხვა. ბევრია ფრინველი და მწერი (მათ შორის ბუზი ცეცე).

ისტორია
ადამიანის უძველესი დასახლებები სიერა-ლეონეს ტერიტორიაზე პალეოლითის პერიოდს განეკუთვნება. საუკუნეში ჩაისახა ფეოდალური ურთიერთობა. მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა გვაროვნულ-ტომობრივი კავშირები, შემორჩენილი იყო მონობაც. 1462 წელს ესპანელი ზღვაოსანი პედრუ დი სინტრა მოადგა ამ ქვეყნის სანაპიროს და მას სიერა-ლეონი (სიტყვასიტყვით - ლომის მთები) უწოდა. საუკუნიდან სიერა-ლეონეში ჩადიან ინგლისელები. 1808 წელს სანაპირო ნაწილი დიდი ბრიტანეთის კოლონიად გამოცხადდა. 1896 წელს სიერა-ლეონეს კოლონიის მომიჯნავე ქვეყნის ყველა შიდა რაიონი ბრიტანეთის პროტექტორატი გახდა, შემოიღეს ირიბი მმართველობის სისტემა. საუკუნის ბოლოდან ინგლისელებმა დაიწყეს ქვეყნის ბუნებრივი რესურსების (ძვირფასი ჯიშის ხე-ტყე, მიწის თხილი, პალმის ზეთი) ექსპლუატაცია. საუკუნის ბოლოს ადგილობრივი მოსახლეობა აჯანყდა კოლონიური ჩაგვრის წინააღმდეგ (1898 წლის ბაი ბურეს აჯანყება).

მეორე მსოფლიო ომის დროს და მას შემდეგ კაპიტალური ურთიერთობის განვითარებამ სიერა-ლეონეში გამოიწვია მუშათა კლასისა და მოსამსახურეთა რიცხობრივი ზრდა. ჩაისახა ეროვნული ბურჟუაზია. 40-იანი წლების დასაწყისში შეიქმნა პირველი პროფკავშირები, ხოლო 50-იან წლებში სხვადასხვა საზოგადოება და პოლიტიკური პარტია. 1951 წელს დაარსდა სიერა-ლეონეს სახალხო პარტია (სლსპ), რომელიც მოითხოვდა ადგილობრივი მმართველობის ორგანოებში აფრიკელთა მონაწილეობის გაფართოებასა და რეფორმების გატარებას, მოგვიანებით სიერა-ლეონეს დამოუკიდებლობას გაერთიანებულ სამეფოსთან კავშირის შენარჩუნებით. 50-იან წლებში მოეწყო მუშათა და გლეხთა მასობრივი გამოსვლები. ბრიტანელი ხელისუფალნი იძულებულნი გახდნენ დათმობებზე წასულიყვნენ. 1957 წლის მაისში ჩატარდა საპარლამენტო არჩევნები. შეიქმნა მთავრობა სლსპ-ის ლიდერის მ. მარგაის მეთაურობით. 1961 წლის 27 აპრილს სიერა-ლეონე დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ გამოცხადდა ბრიტანეთის თანამეგობრობის შემადგენლობაში. 1961 წლის სექტემბერში სიერა-ლეონე გაეროში მიიღეს.
კოსტა-რიკა

კოსტა-რიკა , ოფიციალურად კოსტა-რიკის რესპუბლიკა — სახელმწიფო ცენტრალურ ამერიკაში. ჩრდილოეთით ესაზღვრება ნიკარაგუა, სამხრეთ–აღმოსავლეთით — პანამა, დასავლეთით — წყნარი ოკეანე, აღმოსავლეთით — კარიბის ზღვა.

1949 წელს, კოსტა–რიკამ კონსტიტუციურად გააუქმა შეიარაღებული ძალები. იგი ერთადერთი ლათინურამერიკული ქვეყანაა, რომელიც მსოფლიოს 22 ყველაზე ძველი დემოკრატიული სახელმწიფოს სიაში შედის. კოსტა–რიკას მყარად უჭირავს მოწინავე ადგილი ლათინური ამერიკის ქვეყნებს შორის ადამიანური განვითარების ინდექსის თვალსაზრისით. 2011 წლის მონაცემებით, ამ მაჩვენებლით მსოფლიოში ის 69–ე ადგილზეა.

გაეროს განვითარების პროგრამის 2010 წლის მოხსენებაში ნათქვამია, რომ კოსტა–რიკა ერთ–ერთი იმ ქვეყანათაგანია, სადაც ადამიანური განვითარება ბევრად მაღალია, ვიდრე იგივე შემოსავლების მქონე სხვა ქვეყნებში. ამავე პროგრამის 2011 წლის მონაცემებით კოსტა–რიკა დასახელებულია გარემოს მდგრადი განვითარების კარგ შემსრულებლად, რომელსაც ადამიანური განვითარებისა და უთანასწორობის ბევრად უფრო კარგი მონაცემები აქვს, ვიდრე რეგიონის სხვა ქვეყნებს. ამავე დროს ის ერთადერთი ქვეყანა იყო, რომელმაც გარემო მდგრადობაზე დაფუძნებული ხუთივე კრიტერიუმი დააკმაყოფილა.

2007 წელს, კოსტა–რიკის მთავრობამ განაცხადა იმ გეგმის შესახებ, რომლის მიხედვითაც 2021 წლისთვის კოსტა–რიკა მსოფლიოში პირველი კარბონ–ნეიტრალური ქვეყანა უნდა გახდეს. 2009 წელს –მა ბედნიერების საერთაშორისო ინდექსის თვალსაზრისით კოსტა–რიკა მსოფლიოში პირველ ადგილზე დაასახელა, იგივე პოზიცია მან 2012 წელსაც შეინარჩუნა. –მა 2009 წელს კოსტა–რიკა ასევე დაასახელა მსოფლიოს ყველაზე მწვანე ქვეყნად. 2012 წელს კოსტა–რიკა პირველი ქვეყანა გახდა ამერიკაში, რომელმაც რეკრეაციული ნადირობა აკრძალა.

გეოგრაფია
ქვეყნის დიდი ნაწილი უჭირავს ვულკანურ ქედებს კორდილიერა-დე-გუანაკასტესა და კორდილიერა-სენტრალს. უკანასკნელის სამხრეთ-დასავლეთით მდებარეობს ვულკანური პლატო, რომლის სამხრეთ-დასავლეთ კიდეზე აღმართულია კორდილიერა-დე-ტალამანკა (მთა ჩირიპო-გრანდე, 3820 მ). ჩრდილოეთით და ზღვის გასწვრივ დაბლობებია.

ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფა
კოსტა-რიკა იყოფა 7 პროვინციად:

ალახუელა
კარტაგო
გუანაკასტე
ერედია
ლიმონი
პუნტარენასი
სან-ხოსე

პროვინციები იყოფა კანტონებად, სულ მათი რიცხვია - 90. კანტონებს მართავენ მერები, რომლებსაც ირჩევენ 4 წლის ვადით.
პუერტო-რიკო

პუერტო-რიკო — არაინკორპორირებული ორგანიზებული სტატუსის მქონე ამერიკის შეერთებულ შტატებთან თავისუფლად ასოცირებული ტერიტორია, რაც ნიშნავს, რომ მოცემული ტერიტორია იმყოფება აშშ-ს მმართველობის ქვეშ (ანუ არ წარმოადგენს აშშ-ს განუყოფელ ტერიტორიას), ტერიტორიაზე შეზღუდულად მოქმედებს აშშ-ის კონსტიტუცია, ცენტრალური ხელისუფლების ორგანოდ გვევლინება აშშ-ის კონგრესი. თუმცა ტერიტორიას გააჩნია საკუთარი მმართველობის სისტემაც. მდებარეობს კარიბის ზღვის ჩრდილოეთ ნაწილში, პუერტო-რიკოს კუნძულზე, რომელიც ეკუთვნის დიდი ანტილის არქიპელაგს, მას აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება ვირჯინიის კუნძულები, ხოლო დასავლეთიდან დომინიკელთა რესპუბლიკა.

პუერტო-რიკოს აქვს საკუთარი კონსტიტუცია, საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო ხელისუფლების შტოები. კავშირი აშშ-სთან გამოიხატება საერთო მოქალაქეობაში, ვალუტაში და ასევე თავდაცვით საკითხებში. აქტიურად განიხილება თვით ამ ტერიტორიის სამართლებრივი სტატუსი როგორც პუერტო-რიკოში, ასევე აშშ-სა და გაეროში. 2000 წელს, აშშ-ის პრეზიდენტის, ბილ კლინტონის ბრძანებულების საფუძველზე შეიქმნა სპეციალური კომისია პუერტო-რიკოს სტატუსის შესახებ . კომისიამ შეიმუშავა დღეს არსებული მოდელი კუნძულის სტატუსის შესახებ და ამით კუნძულის მოქალაქეებს მიენიჭა თვითგამორკვევის უფლება. მათ შეუძლიათ აირჩიონ სამი გზა: გაიმყარონ ის სტატუსი რაც დღეს აქვთ, გახდნენ აშშ-ის ნაწილი და შტატის უფლებებით შეუერთდნენ მას ან მიიღონ დამოუკიდებლობა.

კულტურა
ენა
ესპანური და ინგლისური ენები პუერტო რიკოს ოფიციალური ენებია, ხოლო ესპანური რჩება კუნძულის მთავრობისა და საზოგადოებრივი საქმეების ძირითად ენად. სკოლებში სწავლების ოფიციალური ენა ესპანურია, თუმცა ინგლისური სავალდებულო კურსია ადგილობრივ საგანმანათლებლო სისტემაში.

აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა ცოტა ხნის წინ ხელი მოაწერა აღმასრულებელ ბრძანებას, რომლითაც ინგლისური ენა ამერიკის ტერიტორიის ოფიციალურ ენად აღიარებულია. დროთა განმავლობაში, ეს, სავარაუდოდ, პუერტო რიკოელი ხალხისთვის კონფლიქტებსა და გამოწვევებს შექმნის. ამ ინიციატივით, პუერტო რიკოს კულტურის კულტურული სუვერენიტეტი დაირღვა. თუმცა, დღემდე, პუერტო რიკოში მცხოვრები პუერტო რიკოელების მხოლოდ ერთი მეოთხედი თავისუფლად საუბრობს ინგლისურად, ამიტომ ამ აღმასრულებელი ბრძანების განხორციელებას დაბრკოლებები აქვს.

პუერტო რიკოში მცხოვრები პუერტო რიკოელების მხოლოდ ერთი მეოთხედი თავისუფლად საუბრობს ინგლისურად. დონალდ ტრამპის აღმასრულებელმა ბრძანებამ, რომლითაც ინგლისური ენა ამერიკის ტერიტორიის ოფიციალურ ენად აღიარებულია, ეჭვქვეშ დააყენა არაინგლისურენოვანი პირებისთვის მომსახურების მიწოდება ფედერალურ ოფისებში, როგორიცაა სოციალური უზრუნველყოფა, შეერთებულ შტატებსა და პუერტო რიკოში, სადაც ესპანური ოფიციალური ენაა და საერთოა პუერტო რიკოს შტატის ასოცირებული ტერიტორიისთვის.

მუსიკა
პუერტო რიკოს აქვს ცოცხალი მუსიკალური სცენა. პუერტო რიკოს მუსიკამ მსოფლიო აღიარება მოიპოვა.

პუერტო რიკოული მუსიკის მრავალი პოპულარული სტილი არსებობს. ძირითადი 4 არის: სალსა, ბომბა, პლენა და რეგეტონი.

ცნობილი პუერტო რიკოელი მუსიკოსები და ჯგუფები მოიცავს:
 
 13
 
 
 
 
 
 (1999 წელს მოიპოვა გრემის ჯილდო „საუკეთესო ლათინური პოპ შესრულების“ ნომინაციაში (ინგლისური: “ ”))