ზურაიდების დინასტია

ზურაიდების დინასტია (არაბ. , ) — იამიტე ჰამდანის დინასტია, რომელიც დაბანაკებული იყო იემენში 1083 და 1174 წლებს შორის. მისი ძალაუფლების ცენტრი იყო ადენი. ზურაიდებმა განიცადეს იგივე ბედი, როგორც ჰამდანიდების სულთნებმა, სულეიმანიდებმა და მაჰდიდებმა, როდესაც მათი მიწები დაიპყრეს აიუბიდებმა, ხოლო თავად ისინი ამოხოცეს. ისინი იყვნენ შიიტური ისმაილიტების ჰაფიზიტური ფრთის დინასტიის წარმომადგენლები ტაიაბი ისმაილიტებისგან განსხვავებით, რომლებიც მიჰყვებოდნენ ეგვიპტეში დაფუძნებულ ფატიმიდ ხალიფებს.

სულეიჰიდების კავშირი
ზურაიდების დინასტიას მყარი კავშირი ჰქონდა სულეიჰიდებთან, რომელიც იწყებოდა ისმაილი ჰამდანის საერთო წარმომავლობით, ვასალობით და საბოლოოდ, სულეიჰიდების უკანასკნელ დედოფალთან ქორწინებით.

ისმაილი ჰამდანის საერთო წარმომავლობა
ორივე, სულეიჰიდები და ზურაიდების დინასტიები დაარსდა ისმაილი ჰამდანის რელიგიური კათედრის მიერ, რომელიც ისმაილიზმს ქადაგებდა ფატიმიდების სახალიფოს მხარდაჭერით (იმ დროს მოიცავდა ჩრდილოეთ აფრიკას, სიცილიასა და ლევანტის ნაწილებს), ისინი ასევე ტომობრივად დაკავშირებული იყვნენ ჰამდანთან და მეტოქეობას უწევდნენ სუნიტ ჰიმიარიტების დინასტიებს და აღმავალ ზაიდიტების სახელმწიფოს საადში. ისმაილის ეს კავშირის საბოლოოდ დასრულდა ჰამდანი ისმაილის დინასტიების დამხობით, რამდენადაც ისინი ჩაანაცვლეს სუნიტმა და ზაიდიტების დინასტიებმა, რომლებმაც ჰამდანის კლანები აიძულეს მოქცეულიყვნენ ზაიდიტებისა და სუნიტი სექტების კონტროლქვეშ (ჰარაზისა და ნაჯრანის ისმაილის ანკლავების გამოკლებით).

სულეიჰიდების ვასალები
დინასტიის ისტორიის შესახებ მხოლოდ არასაკმარისი ინფორმაცია მოიპოვება. ის, რაც ჩვენ ვიცით, ძირითადად მომდინარეობს უმარას საუკუნის მატიანედან, რომელსაც პირადი კონტაქტები ჰქონდა უკანასკნელ მთავრებთან. მისი გადმოცემით სულეიჰიდების მმართველმა ალი ალ-სულეიჰიმ (დ. 1066 წ. ან 1081 წ.) დაიმორჩილა მნიშვნელოვანი პორტი ადენი, რომელსაც 1062 წელს მართავდა ბანუ მანი. ეს ოჯახი ასევე იყო ლაჰიჯის, აბიანის, შიჰრის და ჰადრამავთის ოსტატები. ბანუ მანის ჰიმიარიულმა კლანმა ხარკი გადაიხადა ალის სიკვდილამდე და შემდეგ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. თუმცა ალის ვაჟმა, ალ-მუკარა აჰმადმა მაშინვე დაიკავა ადენი და ბოლო მოუღო ოჯახის მმართველობას. სამაგიეროდ ორი ძმა, ალ-აბასი და ალ-მსაოდი, ალ-კარამის ვაჟები გამოიძახეს. ძმები ხელისუფლებაში 1083 წელს მოიყვანეს და მათ შორის სამთავრობო საქმეები გაინაწილეს. ალ-აბასი ცხოვრობდა თაკარში და ზრუნავდა შიდა ვაჭრობაზე, ხოლო ალ-მსაოდი ცხოვრობდა ციხესიმაგრეში ალ-ხადრაში და ახორციელებდა ტრანსპორტირებას. ყოველწლიურად დაახლოებით 100 000 დინარი ხარკი იკრიბებოდა ალ-მუკარამის სასარგებლოდ.

ქორწინება და სულეიჰიდების დინასტიის შთანთქმა
სამხრეთ არაბეთის სანაპიროზე კონტროლის დამყარების შემდეგ (თაიზიდან დჰოფარამდე) მეფე მუჰამად ბინ საბა დაქორწინდა სულეიჰიდების უკანასკნელ დედოფალ არვა ალ-სუღრაზე და სულეიჰიდების დარჩენილი სამფლობელოები მემკვიდრეობით გადაიბარა. ზურაიდების პირდაპირი კონტროლი შენარჩუნდა ცენტრალურ, სამხრეთ იემენში და ნომინალურად ჩრდილოეთ იემენეში, სანამ დინასტია დასრულდებოდა აიუბიდების ექსპანსიის შედეგად.

მმართველობა ადენსა და ლაჰჯში
ალ-აბასი გარდაიცვალა 1084 წელს. მისმა ვაჟმა ზურაიმ, რომელმაც დინასტიას სახელი დაარქვა, ბიძა ალ-მსაოდთან ერთად განაგრძო მმართველობა. მათ მონაწილეობა მიიღეს სულეიჰიდების ლიდერის ალ-მუფადალის ლაშქრობაში ნაჯაჰიდების დედაქალაქ ზაბიდის წინააღმდეგ, სადაც ალყის დროს ორივე დაიღუპა (1110 წ.). მათმა ვაჟებმა შეწყვიტეს ხარკის გადახდა სულეიჰიდების დედოფალ არვა ალ-სულეიჰიდისთვის. ისინი სულეიჰიდების ლაშქრობამ გაანადგურა, მაგრამ დედოფალი არვა დათანხმდა ხარკის განახევრებას, წელიწადში 50 000 დინარის სანაცვლოდ. ზურაიდებმა კვლავ ვერ გადაიხადეს ხარკი და კიდევ ერთხელ იძულებული გახდნენ დამორჩილებოდნენ სულეიდების ძლიერებას, მაგრამ ამჯერად ადენის შემოსავლებიდან წლიური ხარკი 25 000-მდე შემცირდა. მოგვიანებით მათ შეწყვიტეს ამის გადახდაც კი, რადგან სულეიჰიდების ძალაუფლება მცირდებოდა. ამდენად 1110 წლის შემდეგ ზურაიდები 60 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში დამოუკიდებლად მართავდნენ ქალაქს, რომელიც გაძლიერდა საერთაშორისო ვაჭრობით. ქრონიკებში მოხსენიებულია ისეთი ფუფუნების საქონელი, როგორიცაა ქსოვილები, სუნამოები და ფაიფური, რომელიც მოდიოდა ისეთი ადგილებიდან, როგორიცაა ჩრდილოეთ აფრიკა, ეგვიპტე, ერაყი, ომანი, კირმანი და ჩინეთი. 1138 წელს დედოფალ არვა ალ-სულეიჰიდის გარდაცვალების შემდეგ, კაიროში ფატიმიდებმა ადენში წარმომადგენლობა შეინარჩუნეს, რამაც ზურაიდებს მეტი პრესტიჟი შესძინა.

ორი დინასტია
ძმებ ალ-აბასისა და ალ-მსაოდის შთამომავლები ერთმანეთს სასტიკ მეტოქეობას უწევდნენ. ამის გამო ძალაუფლების თანავარსკვლავედები ხშირად იცვლებოდა. ორი ხაზი შეხვდა ღია ომს 1138 წელს. საბა ბინ აბი საუდმა დაამარცხა მისი ნათესავი ალი ბინ აბი ალ-გარატ ბინ ალ-მსაოდის ფრაქცია, რომელიც ადენიდან გააძევეს; მოგვიანებით 1150 წელს ალი ზაზას ბრძოლაში დაიღუპა ლაჰიჯის ტერიტორიაზე, რის გამოც ისინი ლაჰიჯიდან გადაასახლეს. გამარჯვებულ საბას ვაჟებსაც ამის მსგავსად მოუხდათ შეტაკება. მაგრამ მეტოქეობამ ასევე წარმოშვა გაფართოების ამბიციები.[საჭიროა ციტირება]

ზურაიდების ექსპანსია
ალ-მსაოდის განშტოების დამარცხების შემდეგ, ზურაიდების ძალაუფლების სფერო გადაჭიმული იყო თაიზიდან დჰოფარამდე. ერთი ათწლეულის შემდეგ, მართველმა მუჰამად ბინ საბამ იყიდა სულეიჰიდების რამდენიმე მნიშვნელოვანი ციხესიმაგრე და ქალაქი და ცოლად შეირთო სულეიჰიდების უკანასკნელი დედოფალი, რომელმაც ფაქტობრივად მემკვიდრეობით მიიღო სულეიჰიდების ყველა ქონება. მათ შორის იყვნენ დჰუ ჯიბლა, ალ-თაკარი, იბი და ჰაბბი. მუჰამად ბინ საბა გარდაიცვალა 1153 წელს, ხოლო მისი ვაჟი და მემკვიდრე იმრანი – 1166 წელს. ორივე მათგანი არის ხოტბაშესხმული თანამედროვე უმარაში, როგორც უნარიანი და მეგობრული მმართველები. იმრანს დარჩა სამი პატარა ვაჟი. ამიერიდან საქმეებზე ზრუნავდა ვეზირი იასირ ბინ ბილალი, რომელიც გამოირჩეოდა, როგორც მამაცი, სათნო და დიდსულოვანი ადამიანი.[საჭიროა ციტირება]

მაჰდიდი და აიუბიდი სუნიტების ზეწოლა
ახალმა აგრესიულმა სუნიტმა ზაბიდელმა დინასტიამ, კერძოდ, მაჰდიდებმა, 1164 წელს ალყა შემოარტყეს ადენს. მწვავე საფრთხის წინაშე მდგარი ზურაიდები დახმარებას სთხოვდნენ თანამემამულე ჰამდანიდ სულთან სანას. 1173 წელს მოკავშირეებმა ერთად შესძლეს მაჰდიდების მართველ აბდ ან-ნაბის საბოლოოდ დამარცხება. თუმცა მყისიერად ამ მოვლენების შემდეგ პრინც თურან შაჰის მეთაურობით აიუბიდების რაზმი სამხრეთ არაბეთის წინააღმდეგ გაიგზავნა. როდესაც 1174 წლის 22 ივნისს აიუბიდებმა დაიპყრეს ადენი ზურაიდების მმართველობა დასრულდა. იასირ ბინ ბილალი, რომელიც ჯერ კიდევ წარმართავდა სახელმწიფო საქმეებს ქალაქიდან გაიქცა, მაგრამ ჯერ უღალატეს და შემდეგ თურან შაჰს გადასცეს, რომელმაც იგი 1175 წელს სიკვდილით დასაჯა.

ზურაიდების დინასტიის დასასრული
აიუბიდების მბრძანებლობის პირველი ორი ათწლეულის განმავლობაში ზურაიდების გავლენა (ზურაიდ-სულეიჰიდების დინასტიების ნაშთები) მაინც შეინიშნებოდა მაღალმთიან ანკლავებში, სანამ ის დაახლოებით 1193 წელს საბოლოოდ არ ჩაახშვეს, მას შემდეგ რაც ალ-ჰუჯარიაში დამლოას ციხე-კოშკი დაეცა.

მართველების სია
ალ-მსაოდის ხაზი – სანაპირო სამფლობელოები

ალ-მსაოდ ბინ ალ-კარამ ალ-ზურაი (1083–1110 წწ.)
აბი ალ-გარატ ბინ ალ-მსაოდ (1110 წ.–?)
მუჰამედ ბინ აბი ალ-გარატ ბინ ალ-მსაოდ (?–?)
ალი ბინ მუჰამედ ბინ აბი ალ-გარატ ბინ ალ-მსაოდ (?–1150 წ.)

ალ-აბასის ხაზი – შიდა სამფლობელოები

ალ-აბას ბინ ალ-კარამ ალ-ზურაი (1083–1084 წწ.)
ზურაი ბინ ალ-აბასი (1084–1110 წწ.)
აბი საუდ ბინ ზურაი (1110 წ.–?)
საბა ბინ აბი საუდ ბინ ზურაი (?–1138 წწ.)
ალი ალ-აზ ბინ საბა (1138–1139 წწ.)
მუჰამედ ბინ საბა (1139–1153 წწ.) (გაფართოება ცენტრალურ იემენში)
იმრან მუჰამედ ბინ საბა (1153–1166 წწ.)
მუჰამედ ბინ იმრან მუჰამედ ბინ საბა (1166–1174 წწ.)
აბი საუდ ბინ იმრან მუჰამედ ბინ საბა (1166–1174 წწ.)