iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჰამბურგის მეტროპოლიტენი

ჰამბურგის მეტროპოლიტენი — გერმანიის ქალაქ ჰამბურგში არსებული მიწისქვეშა ტრანსპორტის სახეობა, რომელიც ბერლინის მეტროპოლიტენის მსგავსად გვირაბებსა და ესტაკადებზე გადის. ჰამბურგის მეტრო 1912 წელს გაიხსნა; ოთხივე ხაზის საერთო სიგრძე 106,4 კმ-ია. 2017 წელს 242.5 მლნ მგზავრი იქნა გადაყვანილი. ჰამბურგის მეტროპოლიტენი იმით გამოირჩევა, რომ ხაზების დიდი ნაწილი მიწაზე და ესტაკადებზე გადის და, ძირითადად, ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილს ემსახურება.

ქსელი სტანდარტულ ევროპულ ლიანდაგს იყენებს, რომელსაც 750 ვოლტის ძაბვის დენი მესამე რელსიდან მიეწოდება.

ისტორია
ხაზების ქსელი ქალაქის ცენტრში იწყება და ჩრდილოეთის მიმართულებით გრძელდება. ოთხ ხაზზე 93 სადგურია განლაგებული. ყველაზე გრძელი ხაზი 1-ია, რომლის სიგრძე 55.4 კმ-ია. ყველაზე მოკლე ხაზი 4-ია სიგრძით 13.3 კმ.
მატარებლები 5-დან 10 წუთამდე ინტერვალებით დადის, პიკის საათში ინტერვალი დაახლოებით 2½ წუთია. ადრე დილით და გვიან საღამოს, ასევე ხაზების ზოგიერთ შიდა მონაკვეთებზე, მატარებლები 20 წუთში ერთხელ მოძრაობს.

ხაზები
დღეისათვის ქსელი შედგება 1, 2, 3 და 4 ხაზებისგან, ამასთან, 1 ორ განსხვავებულ განშტოებას ემსახურება. ხაზი 4 2011 წელს ამოქმედდა და დააკავშირა -თან.
არკადი ელბაქიძე

ელბაქიძე არკადი ყარამანის ძე (დ. 1879, წესი, ახლანდელი ამბროლაურის მუნიციპალიტეტი, — გ. 13 სექტემბერი, 1919, თბილისი) ― ტერორისტი, რევოლუციური მოძრაობის მონაწილე საქართველოში და ჩრდილოეთ კავკასიაში, ბოლშევიკური პარტიის წევრი 1905 წლიდან.

1905-1907 წლების რევოლუციის დროს მონაწილეობდა შორაპნის მაზრის გლეხთა შეიარაღებულ აჯანყებაში. ორჯერ დააპატიმრეს, მაგრამ ორჯერვე გაიქცა. არკადი ელბაქიძე მონაწილეობდა 1907 წლის 13 ივნისს თბილისში, ერევნის მოედანზე მომხდარ გახმაურებულ ტერორისტულ აქტში, როდესაც პოლიციასთან შეიარაღებული შეტაკებისას გატაცებული იქნა 250 000 მანეთის ოდენობის თანხა. 1912 წელს დააპატიმრეს ქ. ნოვოჩერკასკში, მიესაჯა მუდმივი კატორღა.

1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ არკადი ელბაქიძე გათავისუფლდა საპყრობილედან და დაუბრუნდა აქტიურ ტერორისტულ საქმიანობას. 1918 წელს მონაწილეობდა რაჭა–ლეჩხუმის ამბოხებაში, რომლის დამარცხების შემდეგ იგი შეუერთდა საშა გეგეჭკორის რაზმს. ამ რაზმთან ერთად მან აქტიური მონაწილეობა მიიღო 1918 წლის დუშეთის აჯანყებაში. 1918 წელს დაპაიტმრებული იქნა საქართველოს დემოკრატიული ხელისუფლების მიერ და გასახლებულ იქნა ჩრდილოეთ კავკასიაში. მუშაობდა თერგის საბჭოთა რესპუბლიკის საკანგებო კომისიაში (ჩეკაში).

1919 წლის შემოდგომაზე ა. ელბაქიძე არალეგალურად დაბრუნდა თბილისში. 1919 წლის 13 სექტემბერს თბილისში ვერის დაღმართზე მან მოაწყო თავდასხმა გენერალ ანტონ დენიკინის პირადი წარმომადგენელზე გენერალ ბარათოვზე, რომელიც ყუმბარით მძიმედ დაჭრა. თავდასხმაში ელბაქიძესთან ერთად მონაწილეობდნენ ვასილ (ვასიკო) წივწივაძე, ტიტე ლორთქიფანიძე, დანდუროვი და სხვ. საპასუხო სროლის შედეგად სასიკვდილოდ დაჭრილი ელბაქიძე მდ. მტკვარში ჩავარდა და დაიღუპა.

1928 წელს, სიკვდილის შემდეგ არკადი ელბაქიძე საბჭოთა ხელისუფლების დაჯილდოვდა წითელი დროშის ორდენით, ხოლო ვერის დაღმართს მის პატივსაცემად ელბაქიძის დაღმართი უწოდეს.
ვაშლიანი (საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი)

ვაშლიანი — სოფელი საქართველოში (კახეთის მხარე), საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში (გომბორის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 1120 მ-ზე, საგარეჯოდან 58 კმ-ში.

სოფლის მიდამოებში შემორჩენილია შუა საუკუნეების 2 დანგრეული ეკლესია: ვაშლიანის ამაღლების ეკლესია და „ადგილის დედა“.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 19 ადამიანი.
ვერონა (საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი)

ვერონა — სოფელი საქართველოში (კახეთის მხარე), საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში (გომბორის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, მდინარე გომბორის (ივრის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1200 მ-ზე, საგარეჯოდან 53 კმ-ის დაშორებით.

ისტორია
სოფელ ვერონის ტერიტორია უძველესი დროიდან იყო დასახლებული. 1950 წელს სოფლის ერთ-ერთ ყანაში აღმოჩნდა დანგრეული ქვის სამარხი, რომელშიც იყო გვიანდელი ბრინჯაოს – ადრინდელი რკინის ხანის ე. წ. კახური ტიპის ბრინჯაოს მახვილი (ძვ. წ. ს. ნახ. – ს.). 1974 წელს კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვ. კ. ფიცხელაური) სოფლის დასაწყისში გათხარა ძვ. წ. – საუკუნეების ვერონის სამაროვანი.

სოფელი ვერონა (ვერენა) მოხსენიებულია კახთა მეფე ალექსანდრე -ის 1579 წლის შეწირულობის სიგელში. სოფლის მახლობლად, მაღალ კლდოვან მთაზე, ადგილობრივი კლდის ქვით ნაგები – საუკუნეების ციხის ნანგრევებია. ციხეს ვახუშტი ბატონიშვილიც იხსენიებს: „ციხე ვერენისა, მაგარი“. შემორჩენილია ქვითკირის კედლები, მრგვალი ბურჯები და კოშკები. ციხის ქვედა ტერასაზე დგას გვიანდელი შუა საუკუნეების კოშკი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 57 ადამიანი.
ვერხვიანი

ვერხვიანი — სოფელი საქართველოში (კახეთის მხარე), საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში (კაკაბეთის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 700 მ-ზე, საგარეჯოდან 25 კმ-ის დაშორებით. სოფლის სამხრეთით შემორჩენილია სავარაუდოდ საუკუნის წმინდა გიორგის ეკლესიის ნანგრევები.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 495 ადამიანი.
ზემო ყანდაურა

ზემო ყანდაურა — სოფელი საქართველოში, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ყანდაურის ადმინისტრაციულ ერთეულში (კახეთის მხარე).

მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 900 მ-ზე, საგარეჯოდან 36 კმ-ში, ბადიაურიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 6 კმ-ში.

ისტორია
სოფლის ძველი სახელწოდებაა ყანდიაური. ყანდიაური განადგურდა შაჰ-აბასის ლაშქრობების დროს 1614-1617 წლებში. 1790-იან წლებში სოფელი აღადგინა ერეკლე -მ. 1801-1930 წლებში შედიოდა სიღნაღის მაზრაში. 1930 წლიდან დაიყო ზემო და ქვემო ყანდაურად და შევიდა საგარეჯოს რაიონში.

სხვადასხვა დროს სოფელში შიდა ქართლიდან, იმერეთიდან, რაჭიდან, სამეგრელოდან და კახეთის ცალკეული სოფლებიდან წამოსულები დასახლდნენ. მოგვიანებით, სოფლის მოსახლეობის ნაწილი ბადიაურში ჩაასახლეს, ნაწილი კი ქვემო ყანდაურაში დასახლდა. სოფელს „ნაცვალი“ მართავდა. სოფლის მოსახლეობის 1804 წლის აღწერის მიხედვით, ყანდაურის ნაცვალი აზნაური ბერი (ბერო) გამყრელიძე იყო.

1812 წლის კახეთის აჯანყებაში ყანდაურელებმა აქტიური მონაწილეობა მიიღეს. რუსეთის ადგილობრივი ხელისუფლების წარმომადგენელს, თავად იოსებ ანდრონიკაშვილს, მისი მოთხოვნის საპასუხოდ, წარედგინა მოხსენება, რომელშიც ლაპარაკი იყო სოფლის აჯანყებაში ჩაბმის მიზეზებზე: „ასე გაგვიჭირდა საქმე ჩვენ ამ დრაგუნებისაგან, ღმერთიც დაგვავიწყეს, ხელმწიფეც და ჩვენი სიცოცხლეცა... გვცარცვავდნენ... მოგეხსენებათ, ახალი მოსახლე არის სოფელი... ამთენი მწუხარება დრაგუნის მაიორისაგან და იარანალი პორტნეგირის ჯარისაგან გვჭირდა... და ეს ბუნტიც მოხდა“.

ყანდაურელი იყო, აქ მცხოვრები მედავითნის გიორგი დიმიტრის ძე ფხალაძის ოჯახში დაბადებული, სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქი, უწმინდესი და უნეტარესი მელქისედეკ (1872-1960 წწ.).

სოფელში კარგად იყო განვითარებული მესაქონლეობა. უპირატესობა მსხვილფეხა რქოსან საქონელს ენიჭებოდა. ზაფხულში ცხვარს თრიალეთში მიერეკებოდნენ, ზამთარში კი ივრის პირებზე რჩებოდა. სოფელში განვითარებული იყო მეჭურჭლეობა. აქაური კერამიკული ნაწარმი მთელ გარეკახეთში იყო განთქმული.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 26 ადამიანი.
თოხლიაური

თოხლიაური — სოფელი საქართველოში, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთის ძირას. თბილისი–გურჯაანის საავტომობილო და სარკინიგზო გზაზე. ზღვის დონიდან 700 მეტრი. საგარეჯოდან 10 კილომეტრი.

ისტორია
თოხლიაური თავად ჩერქეზიშვილების კუთვნილი სოფელი იყო. აქ მდებარეობდა მათი სასახლე და საგვარეულო სასაფლაო.

სოფლის ძირითადი უბნებია:ყიასაანთ უბანი, მათიაანთ უბანი, ვაკე უბანი.

თოხლიაურში ადრე მესაქონლეობას უფრო მისდევდნენ, ვიდრე მიწათმოქმედებას. მესაქონლეობაში კი უპირატესობა მსხვილფეხა, რქოსან საქონელს ენიჭებოდა. სოფლის კუთვნილი ცხვრის ფარის ნაწილი ზაფხულში თოხლიაურის ცივზე აჰყავდათ. უმეტეს ნაწილს კი ჯავახეთში მიერეკებოდნენ.

სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სამიოდე კილომეტრზე, შავქედის ნასოფლარია. საბჭოთა პერიოდში ნასოფლარის ტერიტორიაზე პიონერთა ბანაკი იყო გაშენებული, რომლის ერთ-ერთი ობიექტი განთავსებული იყო „საციო მარანში“, რომელიც ადრე თავად ჩერქეზიშვილებს ეკუთვნოდა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 983 ადამიანი.
ვაზისუბანი (გურჯაანის მუნიციპალიტეტი)

ვაზისუბანი (1951 წლამდე ურიათუბანი) — სოფელი საქართველოში, კახეთის მხარის გურჯაანის მუნიციპალიტეტში (ადმინისტრაციული ერთეული ვაზისუბანი).

სოფელი მდებარეობს გომბორის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კალთის ძირას, თელავი–ბაკურციხის საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 500 მ-ზე, გურჯაანიდან 13 კმ-ში. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 862 ადამიანი.

ისტორია
დღევანდელი ვაზისუბნის ტერიტორია ადრეფეოდალურ ხანაში მჭიდროდ დასახლებული მნიშვნელოვანი საეკლესიო და სავაჭრო ცენტრი ყოფილა, იგი მდიდარია ბრინჯაოს, ანტიკური და ფეოდალური ხანის არქეოლოგიური ძეგლებით.

სოფლის ისტორიული სახელწოდებაა ურიათუბანი. ის მოხსენიებული აქვთ ვახუშტი ბატონიშვილს, იოჰან გიულდენშტედტს, იოანე ბატონიშვილს. 1664 წელს ქართლის მეფე ვახტანგ -ს ურიათუბანთან შეებრძოლა ბატონიშვილი ერეკლე (შემდგომში ერეკლე ), რომელიც დამარცხდა და თორღას ციხეს შეაფარა თავი. საუკუნეში ურიათუბანი ჯერ საჭერემლოს, მისი მოშლის შემდეგ კი ნინოწმინდელი ეპისკოპოსის სამწყსოში შედიოდა. მოგვიანებით ურიათუბნის ყმა-მამულის ნაწილს ფეოდალები — მამუჩაშვილები (წინანდლელი ჭავჭავაძეების შტო) და ნაზარიშვილები ფლობდნენ. ამ სოფლის მკვიდრთ სავარგულების გამო, ხშირად ჰქონდათ უთანხმოება მეზობელი სოფლების — შაშიანისა და მუკუზნის თემებთან. სოფელში განვითარებული იყო მევენახეობა, მემინდვრეობა. 1951 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ ურიათუბანს სახელი გადაარქვა და ვაზისუბანი უწოდა.

სოფელში დგას საუკუნის ნახევრის ხუროთმოძღვრების ძეგლი, ვაზისუბნის ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესია. სოფლის მახლობლად დგას – საუკუნეების დიდი სამნავიანი ბაზილიკა სანაგირე. ვაზისუბნის მახლობლადაა აგრეთვე დავითიანად წოდებულ ადგილზე მდგარი საუკუნეების გუმბათოვანი ეკლესია, რომელიც ორმოცი მოწამის სახელზეა აგებული.

დემოგრაფია
სოფელში გავრცელებული გვარებია: სოლომნიშვილი, ღარიბაშვილი, ხეჩოშვილი, დათუნაშვილი, ახალმოსულიშვილი და სხვ.
ზიარი

ზიარი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გურჯაანის მუნიციპალიტეტის არაშენდის ადმინისტრაციულ ერთეულში (კახეთის მხარე).

მდებარეობს გომბორის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კალთაზე, 820 მ-ზე, გურჯაანიდან 45 კმ-ში.

ისტორია
ზიარის ტერიტორიაზე ადამიანის დასახლების კვალი ქვედა პალეოლითიდან არსებობს. ამას მოწმობს სოფლის ტერიტორიაზე და მის შემოგარენში აღმოჩენილი ქვის ხანის არაერთი ძეგლი.

წერილობით წყაროებში ზიარი საუკუნიდან იხსენიება, როგორც სვეტიცხოვლის კუთვნილი დიდი სოფელი. ზიარი ეპარქიულად ჭერემის საეპისკოპოსოში შედიოდა, საეპისკოპოსოს გაუქმების შემდეგ, 1757 წლიდან იგი ბოდბელ მიტროპოლიტს დაუქვემდებარეს. დაყოფის მიხედვითაც ზიარელნი ბოდბელი ეპისკოპოსის მეწინავე დროშის ქვეშ დგებოდნენ. სოფელზე გადიოდა ქიზიყიდან გადმომავალი გზა, რომელიც შემდეგ ივრის მარცხენა ნაპირს მიუყვებოდა და ჩადიოდა სოფელ ჩუმლაყში. ამ გზამ განსაკუთრებული მნიშვნელობა გვიანდელ შუა საუკუნეებში შეიძინა, როდესაც ერთიანი ქართული სახელმწიფო ცალკეულ სამეფოებად დაიშალა.

სოფელი ზიარი ძირითადად სახასო კუთვნილება იყო, თუმცა მოგვიანებით სოფლის ყმა-მამულები ანდრონიკაშვილებმა, ერასტიშვილებმა (მათი განაყოფია) აბაშიძეებმა, ზურაბიშვილებმა დაინაწილეს. დავით იმამყული-ხანმა ზიარში სახასო, სამონასტრო და სათავადო მფლობელობის მიჯნები დააწესა, რომელსაც ერეკლე -ც დაეთანხმა. 1842 წლის 13 დეკემბერს, ზიარის საბატონო გლეხები აჯანყდნენ. აჯანყების უშუალო საბაბი გახდა ის, რომ მემამულეებმა აღებული ფულადი ვალის გადახდა ყმა-გლეხებს დააკისრეს. გლეხებმა უარი თქვეს მემამულეების ვალის გადახდაზე. მთავრობამ გლეხთა მღელვარება რეგულარული ჯარის ნაწილების გამოყენებით ჩაახშო.

არქეოლოგიური ძეგლები
სოფლის ტერიტორიაზე და მის მიმდებარე მიდამოებში გამოვლენილი რამდენიმე არქეოლოგიური ძეგლი, მათ შორის ქვედა და შუა პალეოლითის პერიოდის ღია სადგომები. მათ შორისაა „ზიარი 1“, რომელიც ნაწილობრივ გათხრილი და შესწავლილ იქნა (თ. ბუგიანიშვილი) 1960-1970-იან წლებში ღია ტიპის პალეოლითური ძეგლია. „ზიარი 2“ ძველი ქვის ხანის პერიოდის, სავარაუდოდ ჰომო ერქტუსებისა და ნეანდერტალელების ნამოსახლარს წარმოადგენს, რომლის ფენებში ქვის უძველესი არტეფქტები, ცხოველების ნაშთები და ცეცხლის გამოყენების უძველესი კვალი ფიქსირდება.
კულტურული მემკვიდრეობა
ზიარში დგას რამდენიმე დარბაზული ეკლესია, მ. შ., საუკუნის უსანეთის ეკლესია და გვიანი შუა საუკუნეების ღვთისმშობლის, კვირაცხოვლის და წმინდა გიორგის ეკლესიები.

დემოგრაფია
გალერეა
ზემო მაჩხაანი

ზემო მაჩხაანი — სოფელი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ერთეული (კახეთის მხარე). იოანე ბატონიშვილი თავის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ იხსენიებს 2 სოფელ მაჩხაანს (სავარაუდოდ, ზემო და ქვემო მაჩხაანი).
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1826 ადამიანი.

ღირსშესანიშნაობები
სოფლის ტერიტორიაზე მდებარეობს არაერთი არქიტექტურული და არქეოლოგიური ძეგლი:
ზემო მაჩხაანის აკაკიანთხევის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი;
ზემო მაჩხაანის აკაკიანთხევის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი;
არმათიონი — არქიტექტურული ძეგლი;
ზემო მაჩხაანის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი;
ზემო მაჩხაანის მთავარანგელოზთა ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი;
მწარეწყლის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი;
ზემო მაჩხაანის ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი;
ოლეს სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი;
საჯოგეხევის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი;
ფურცელწყლის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი;
ფურცელწყლის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი;
ზემო მაჩხაანის ყველაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი;
ზემო მაჩხაანის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი;
ზემო მაჩხაანის წმინდა ელიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი;
ზემო მაჩხაანის წმინდა ნინოს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი.
ზემო ქედი

ზემო ქედი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში (კახეთის მხარე), ზემო ქედის ადმინისტრაციული ერთეულის ერთადერთი სოფელი.

მდებარეობს შირაქის ვაკეზე, ზღვის დონიდან 700 მ-ზე, დედოფლისწყაროდან 26 კმ-ში.

ისტორია
სოფელი ზემო ქედი წარმოიქმნა შირაქის ვაკეზე აღმოსავლეთ საქართველოს მთიელების (ფშავლები, ხევსურები, მთიულები) სტიქიურ ჩასახლებასთან დაკავშირებით, რომელიც საუკუნის დასაწყისში, ძირითადად 1905–1913 წლებში, მიმდინარეობდა. ამ პროცესს აქტიურად უწყობდნენ ხელს იმდროინდელი მოღვაწეები: ვაჟა-ფშაველა, ნიკოლოზ ჯანდიერი და გრიგოლ ვარდაშევი (ზემო ქედის პირველი მამასახლისი). შირაქის ვაკის საძოვრებით მოსარგებლე თუში მეცხვარეების წინააღმდეგობის მიუხედავად, მოახალშენეებმა შირაქის ველის ჩრდილოეთი, ე. წ. „ქედი“ დაიკავეს და მთავრობისგან მოიპოვეს იქ დარჩენის უფლება. ასე შეიქმნა ქართველი მთიელებით დასახლებული ახალი სოფლები: ზემო ქედი (ძირითადად მთიულები), ქვემო ქედი (მთიულები და ხევსურები) და არხილოსკალო (ფშავლები).

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1826 ადამიანი.

ღირსშესანიშნაობები
სოფლის ტერიტორიაზე მდებარეობს არაერთი არქიტექტურული და არქეოლოგიური ძეგლი:
ლომისის წმინდა გიორგის ნიში — არქიტექტურული ძეგლი
ზემო ქედის ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი
ზემო ქედის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი
ზემო ქედის სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი
ზემო ქედის უსახელო გორის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი
ზემო ქედის ცისკარაანთ გორის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი
ხუკარი

ხუკარი — მდინარე ესპანეთის აღმოსავლეთ ნაწილში. სიგრძე 498 კილომეტრი. აუზის ფართობი 22,4 ათასი კმ². სათავე აქვს იბერიის მთების სამხრეთ–დასავლეთ შტოქედებზე. მიედინება ლა-მანჩის პლატოსა და ვალენსიის დაბლობზე. ერთვის ხმელთაშუა ზღვის ვალენსიის ყურეს. წყალუხვია ზამთარსა და გაზაფხულზე. წყლის საშუალო ხარჯი დაახლოებით 40 ათასი მ³/წმ. ხუკარსა და მის შენაკად კაბრიელზე არის წყალსაცავი, ქვემოთში – ჰესი. იყენებენ სარწყავად. ხუკარის ნაპირებზეა ქალაქები: კუენკა, ალსირა.
ერეთა

ერეთა — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში (ბორითის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მდინარე დუმალის (ძირულის მარჯვენა შენაკადი) ნაპირზე, ზღვის დონიდან 520 მეტრზე, ხარაგაულიდან 35 კმ-ის, ხოლო ძირულიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 24 კმ-ის დაშორებით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 81 ადამიანი.
ვაშლევი

ვაშლევი — სოფელი საქართველოში (იმერეთის მხარე), ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში (ბორითის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მდინარე ძირულის (ყვირილის მარცხენა შენაკადი) ნაპირზე, ზღვის დონიდან 480 მ-ზე, ხარაგაულიდან 36 კმ-ში. სოფლის სასაფლაოზე არის საუკუნის ნაეკლესიარი. სოფელში დგას 2014 წელს აგებული ღვთისმშობლის დარბაზული ეკლესია.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 209 ადამიანი.
ვარძია (ხარაგაულის მუნიციპალიტეტი)

ვარძია — სოფელი საქართველოში (იმერეთის მხარე) ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში (ვარძიის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს იმერეთის მთისწინეთში მდინარე მდ. ბორიმელის (ძირულის მარცხნაე შენაკადი) მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 400 მეტრზე, ხარაგაულიდან 15 კმ-ში. სოფელში, მდ. ვარძეულის (მდ. ბორიმელის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა ნაპირზე მდებარეობს გვიანდელი შუა საუკუნეების ვარძიის დედაღვთისას ტაძარი („კიკოს მონასტერი“).

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 959 ადამიანი.
ვახანი

ვახანი — სოფელი საქართველოში (იმერეთის მხარე), ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში, ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: ვახანი, ზედუბანი, სერბაისი).

მდებარეობს მესხეთის ქედის ჩრდილოეთი განშტოების — საბუღრაოს ქედის ჩრდილო–დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ვახანისწყლის (ჩხერიმელის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 620 მ-ზე, ხარაგაულიდან 14 კმ-ში. სოფელში არის საჯარო სკოლა და ბაღი.

ისტორია
ვახანი წყაროებში პირველად იხსენიება საუკუნეში. აქ მდგარი ციხე (შემორჩენილია სოფლის ზემოთ, მთის წვერზე) მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა იმერეთის სამეფოს სამხედრო-პოლიტიკურ ისტორიაში. - საუკუნეებში ქართლ-იმერეთს შორის პოლიტიკური საზღვრის ხშირი ცვალებადობის გამო ზოგჯერ ქართლის სამეფოს შემადგენლობაში ექცეოდა. ამ პერიოდში აბაშიძეთა მფლობელობაში იყო. 1785 წელს ვახანის ციხე აიღო ხუნძახის გამგებელმა ომარ-ხანმა.

1804 წელს ციხის მიმდებარე ტერიტორიაზე, ელაზნაურში, ხელი მოეწერა შეთანხმებას იმერეთის მეფე სოლომონ -სა და რუსეთის იმპერიის წარმომადგენლებს შორის.

სოფ. ვახანის მიდამოებში, ძველ სასაფლაოზე მდგარა ეკლესია, რომლის საძირკველზე 2002-2004 წლებში ააგეს ახალი ელაზნაურის წმ. გიორგის სახელობის დარბაზული ეკლესია. სოფლის ტერიტორიაზე, ადგილ „ნალაგირევზე“ აღმოჩენილია ბრინჯაოს ჭვირული ბალთა და კოლხური ცული (ინახება ხარაგაულის მუზეუმში).

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 381 ადამიანი.
ვანი (ხარაგაულის მუნიციპალიტეტი)

ვანი — სოფელი საქართველოში (იმერეთის მხარე), ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში (საღანძილის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მესხეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე ჯინჯოურის (ჩხერიმელის მარცხენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 560 მ-ზე,ხარაგაულიდან 6 კმ-ში.

ვანში დგას შუა საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი — უხეშად გათლილი ქვით ნაგები წმინდა გიორგის ერთნავიანი ეკლესია. ეკლესიის ჩრდილოეთით, ნაციხრის მთაზე, შემორჩენილია ჩიქოვანთა ციხე-გალავნის ნაშთები. მთის ფერდობზე ქვით ნაგები ტერასების კვალია. სოფლიდან 3 კილომეტრზე, კახორის მთაზე მდებარეობს წმინდა გიორგის ეკლესია, სადაც იმართებოდა საეკლესიო დღესასწაული კახორობა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 190 ადამიანი.
ვერტყვილა

ვერტყვილა — სოფელი საქართველოში (იმერეთის მხარე), ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში (ხუნევის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მდინარე ძირულის (ყვირილის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 410 მ-ზე, ხარაგაულიდან 38 კმ-ის დაშორებით.

ვერტყვილა წყაროებში იხსენიება საუკუნიდან. ვახუშტი ბატონიშვილის ( საუკუნე) მიხედვით, „უწოდებენ ვერტყვილიდამ ნადაბურამდე ჴეფინის-ჴევსა... ხოლო ვერტყვილას და ამაშუკეთს შუა არს მცირე მთა, მისრული კოლბეურის მთამდე, და ესე არს საზღვარი ქართლ-იმერთა აწინდელი“.

სოფლის სასაფლაოზე დგას განვითარებული შუა საუკუნეების წმინდა გიორგის ეკლესია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 285 ადამიანი.
ვერტყვიჭალა

ვერტყვიჭალა — სოფელი საქართველოში (იმერეთის მხარე), ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში (ხუნევის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მდ. ძირულის (ყვირილის მარცხენა შენაკადი) ნაპირას, ზღვის დონიდან 400 მ-ზე, ხარაგაულიდან 40 კმ დაშორებით.

ვერტყვიჭალა წყაროებში იხსენიება საუკუნიდან. ვერტყვიჭალაში გადის საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს1. სოფელში არის საჯარო სკოლა. ამ სოფელში დაიბადა (1873) საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ქრისტეფორე .

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 405 ადამიანი.

}
ზარანი

ზარანი — სოფელი საქართველოში (იმერეთის მხარე), ხარაგაულის მუნიციპალიტეტში (საღანძილის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მდინარე ჩხერიმელის (ძირულის მარცხენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 520 მ-ზე, ხარაგაულიდან 5 კმ-ის დაშორებით.

სოფლის თავში, გაბუნიების უბანში, დგას საუკუნის წმ. გიორგის დარბაზული ეკლესია (დაზიანებულია), უბან მელისკარის სასაფლაოზე კი — გვიანდელი შუა საუკუნეების ნაეკლესიარი (შემორჩენილია აღმოსავლეთის კედლის ფრაგმენტი).

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 158 ადამიანი.

ფოტოგალერეა
ზედუბანი (ხარაგაულის მუნიციპალიტეტი)

ზედუბანი — სოფელი საქართველოში, ხარაგაულის მუნიციპალიტეტის ვახანის ადმინისტრაციულ ერთეულში (იმერეთის მხარე).

მდებარეობს მდინარე ვახანისწყლის (ჩხერიმელის მარცხენა შენაკადი) ნაპირზე, ზღვის დონიდან 500 მ-ზე, ხარაგაულიდან 16 კმ-ში. წყაროებში პირველად მოხსენიებულია საუკუნეში. სოფელში დგას ზედუბნის ეკლესია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 154 ადამიანი.
თეთრაწყარო

თეთრაწყარო — სოფელი საქართველოში, ხარაგაულის მუნიციპალიტეტის კიცხის ადმინისტრაციულ ერთეულში (იმერეთის მხარე).

მდებარეობს მდინარე ჩხერიმელის მარცხენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 440 მ-ზე, ხარაგაულიდან 4 კმ-ის დაშორებით.

წყაროებში პირველად მოხსენიებულია საუკუნეში. სოფელში დგას საუკუნის დარბაზული ეკლესია, რომლის კედლების წყობაში ძველი ეკლესიის ქვებია გამოყენებული.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 333 ადამიანი.
ერგნეთი

ერგნეთი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის გორის მუნიციპალიტეტში (ტირძნისის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე (შიდა ქართლის ვაკის ჩრდილოეთი ნაწილი), მდ. ლიახვის მარცხენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 840 მ-ზე, ქალაქ გორიდან 28 კმ-ის, ხოლო ცხინვალიდან — 8 კმ-ის დაშორებით.

ისტორია
ერგნეთი მოხსენიებულია 1451 წლის საბუთში, რომლის თანახმად ამირეჯიბმა რამინ გაბელისძემ იქ მცხოვრები ჯოხასძე თავისი მამულით სვეტიცხოველს შესწირა. ერგნეთს მოიხსენიებს ასევე საუკუნის სწავლული ვახუშტი ბატონიშვილი ლიახვის ხეობის სოფელთა სიაში. 1865 წელს ერგნეთი თავისი 17 ქართული კომლით გორის მაზრის მეღვრეკისის სასოფლო თემში შედიოდა. 1904 წლის 2 აგვისტოს სოფელში გადასახადების წინააღმდეგ მოხდა გლეხთა მღელვარება, რის დროსაც დაარბიეს სოფლის ეკლესია და მისი შემოგარენი.

1990-იანი წლების ქართულ-ოსური კონფლიქტის შემდეგ, ცხინვალთან გეოგრაფიული სიახლოვის გამო, ერგნეთი სპონტანურად იქცა ქართველებსა და ოსებს შორის ეკონომიკური ურთიერთობების ცენტრად. 1996 წლისთვის აქ შეიქმნა დაახლოებით 50 ჰექტარ ტერიტორიაზე გადაჭიმული ე. წ. ერგნეთის ბაზრობა, რომელიც სახელმწიფოს ეკონომიკურ კონტროლს არ ექვემდებარებოდა. ბაზრობაზე ძირითადად რუსეთიდან შემოტანილი უაქციზო და განუბაჟებელი პროდუქტებით ვაჭრობდნენ. 2004 წელს საქართველოს ხელისუფლებამ კონტრაბანდასთან ბრძოლის და ცხინვალის სეპარატისტულ რეჟიმზე ეკონომიკური ზეწოლის მიზნით ბაზრობა დახურა.

სოფელი მნიშვნელოვნად დაზარალდა 2008 წლის აგვისტოს რუსეთის სამხედრო აგრესიის დროს, ხოლო მის მომდევნო პერიოდში სოფლის ჩრდილოეთ ნაწილის მიმდებარედ რუსეთის საოკუპაციო ძალებმა მოაწყეს მავთულხლართების გამყოფი ხაზი. 2017 წელს ერგნეთის მცხოვრების, სამოქალაქო აქტივისტის ლია ჩლაჩიძის ინიციატივით ომის დროს დაზიანებულ მისივე საცხოვრებელი სახლის სარდაფში მოეწყო ექსპოზიცია „2008 წლის აგვისტოს მუზეუმი“.

2009 წლის თებერვლიდან ერგნეთში რეგულარულად ტარდება ე. წ. ინციდენტების პრევენციისა და მათზე რეაგირების მექანიზმის შეხვედრები, რომლებშიც მონაწილეობენ საქართველოს, ოკუპირებული ცხინვალის რეგიონის, რუსი სამხედროების და ევროკავშირის სადამკვირვებლო მისიის წარმომადგენლები.

ერგნეთში დგას გვიანდელი შუა საუკუნეების ორი დარბაზული ეკლესია — მთავარანგელოზის და ღვთისმშობლის სახელობის.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 457 ადამიანი.
ჰერეთისკარი

ჰერეთისკარი — სოფელი საქართველოში, ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში (ჭიაურის ადმინისტრაციული ერთეული). სოფლის ყოფილი სახელწოდებებია: ჭიაური, ივანოვკა, ერეთისკარი.

მდებარეობს ალაზნის ვაკეზე, მდინარე შავწყალის (ალაზნის მარცხენა შენაკადი) ნაპირას, ზღვის დონიდან 210 მ-ზე, ლაგოდეხიდან 20 კმ-ის დაშორებით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 509 ადამიანი.
ვერხვისმინდორი

ვერხვისმინდორი — სოფელი საქართველოში (კახეთის მხარე), ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში (გიორგეთის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს ალაზნის ვაკეზე, მდ. არეშის მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 240 მ-ზე, ლაგოდეხიდან 21 კმ-ის დაშორებით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 156 ადამიანი.