ღალია

ღალია — სოფელი კვიპროსში, პაფოსის რაიონში, რომელიც პოლის ქრისოხუსიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 11 კმ-ში მდებარეობს. 1974 წლამდე სოფელი დასახლებული იყო კვიპროსელი თურქებით.

ღალია მდებარეობს არგაკასა და აგია-მარინას შორის. სოფლის ნაწილი ფაქტობრივად პაფოსის ტყის ტერიტორიაზეა. ღალიაში მოსახვედრად უნდა გაჰყვეთ სანაპიროს მთავარ გზას „არგაკადან აგია მარინასკენ“. იქ არის ძველი ხიდი, რომლის წინაც უნდა შეუხვიოთ მარჯვნივ, აჰყვეთ გზას მაღლობებისკენ და აღმოჩნდებით სოფლის ცენტრში. ძველი ხიდი წარმოადგენს სტავროს ფსოკასისკენ მიმავალ ძველ გზას. ანდრეას ონუფრიუსი, რომელიც სოფლის საბჭოს მდივანია მას ამ მხარეში იცნობენ „პაკოსის“ სახელით, რადგან ახალგაზრდობაში ძალიან კარგი ფეხბურთელი იყო და მეგობრებმა სახელიც ერთ-ერთი ცნობილი კვიპროსელი ფეხბურთელის პატივსაცემად შეარქვეს.

სოფელს ჩამოუდის მდინარე, რომელსაც ღალიასი ჰქვია, და სწორედ ამ მდინარისგან მიიღო სოფელმაც თავისი სახელწოდება. იგი სოფელში გაედინება, სათავეს მის უკან მდებარე მთების შუაგულში იღებს, პლაჟამდე ჩადის და დასახლებულ ტერიტორიას ორ ნაწილად ჰყოფს. სოფელში შესასვლელი მთავარი გზა მდინარის მარცხნივ მდებარეობს. იალიაში დაახლოებით 120 მოქალაქე ცხოვრობს, რომელთა უმრავლესობა 1974 წლის თურქეთის შემოჭრის შემდეგ აქ დასახლებული ლტოლვილია. სოფელში 25 ოჯახი ან წყვილი უცხოელია (ემიგრანტი). იალიაში არის 50 სახლი, რომლებიც მხოლოდ დასასვენებლად გამოიყენება — მათ ან ნიქოზიელები ქირაობენ შაბათ-კვირას, ან ტურისტებზე ქირავდება. 1974 წლის შემოჭრამდე სოფელი 100%-ით კვიპროსელი თურქებით იყო დასახლებული, რომლებიც მეცხვარეობას ან მიწათმოქმედებას მისდევდნენ. დღესდღეობით სოფლის მოსახლეობის უმეტესობა ტურიზმის სექტორში ან სამთავრობო სატყეო დეპარტამენტშია დასაქმებული. სოფელში მდებარეობს ღალიას სატყეო სადგური, რომელიც ერთ-ერთი უდიდესია პაფოსის რეგიონში.

ადრეულ წლებში სოფელს ჰქონდა პოლიციის განყოფილება, რომელიც დღეს დახურულია და მის ადგილას ახლა დასასვენებელი სახლებია. ეს შენობა მდებარეობს აგია-მარინასკენ მიმავალ სანაპირო გზაზე, ზღვის მხარეს, ზუსტად იმ შესახვევამდე, რომელიც სოფლის ცენტრისკენ მიდის. მდინარე სოფლებს ღალიასა და აგია-მარინას, სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო წყლით ამარაგებს. სოფლის მახლობლად ასევე არის მთის წყარო, რომელსაც მოსახლეობა იყენებს. სწორედ ეს იყო მიზეზი იმისა, რომ მთავრობამ აგია მარინაში წყალსაცავი ააშენა. ღალიის ფართობი დაახლოებით 12 კმ²-ია, თუმცა დასახლებული ტერიტორია მხოლოდ 3 კმ²-ს მოიცავს. წლების წინ სოფელს ჰქონდა საკუთარი სკოლა, რომელიც ახლა დახურულია. სოფელში დაახლოებით 20 სასკოლო ასაკის ბავშვია. უმცროსი ბავშვები აგია-მარინას სკოლაში დადიან, ხოლო უფროსები პოლის-ქრისოხუსის სკოლაში. სოფლის ძველი სკოლა თითქმის სოფლის ბოლოს, მთების მწვერვალზე მდებარეობს. მას რესტავრაცია ჩაუტარდა და ახლა ერთ დიდ შენობას წარმოადგენს, რომლის ერთი ნაწილი რესტორნად გამოიყენება, ხოლო მეორე ნაწილში სოფლის მუხთარისა და საბჭოს ოფისი და შეხვედრების ოთახია განთავსებული.

სოფლის ორი მთავარი ღირსშესანიშნაობა, რომელთა შესახებ ბევრმა არ იცის, არის ქართული მონასტერი და წყლის წისქვილი. სოფლის ცენტრში, მდინარის პირას, ორი წყლის წისქვილის ნანგრევებია შემორჩენილი. ძველად აქ ბევრი ასეთი წისქვილი იყო. ვინაიდან ერთ-ერთი მათგანი კარგ მდგომარეობაში იყო, მას რესტავრაცია ჩაუტარდა. ეს წისქვილი სოფლის შუაგულში მდებარეობს და მისი აღდგენა სამთავრობო დაფინანსებით, ევროპული თანამეგობრობის მეშვეობით მოხდა. მეორე წისქვილის ნანგრევები სოფლის შესასვლელში, მარჯვენა მხარესაა. სოფლის ცენტრიდან 4 კმ-ში ასევე მდებარეობს წმინდა მამასის პატარა სამლოცველო. რაც შეეხება მონასტერს, ეს არის ღვთისმშობლის სახელობის ქართული მართლმადიდებლური მონასტრის ნანგრევები. იგი სოფელ ღალიადან აღმოსავლეთით მხოლოდ 5 კილომეტრში მდებარეობს, თუმცა მაინც ნაკლებადაა ცნობილი. ეს ნანგრევები პირველად 1981 წელს ქართველმა მეცნიერმა, კალიფორნიის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორმა ვახტანგ ჯობაძემ აღმოაჩინა. 2006 წელს კვიპროსისა და საქართველოს მთავრობები შეთანხმდნენ ნანგრევების ერთობლივ გამოკვლევაზე.

წყაროების თანახმად, ქართველები მონასტერში საუკუნემდეც მსახურობდნენ და იგი ქართველთა მფლობელობაში საუკუნემდე რჩებოდა. საუკუნის შემდეგ ღალიის მონასტრის შესახებ ინფორმაცია ყველა წერილობითი წყაროდან ქრება. ორ მთავრობას შორის შეთანხმების გაფორმების შემდეგ, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის პატრიარქის, ილია -ის კურთხევითა და კვიპროსის სიძველეთა დეპარტამენტის დირექტორის თანხმობით, 2006 წლის 5 ოქტომბერს მთავრობებმა ღალიის მონასტერში არქეოლოგიური კვლევების ჩასატარებლად ექსპედიცია მიავლინეს. გათხრები დაახლოებით 4 კვირა გაგრძელდა და მრავალი არტეფაქტი აღმოაჩინეს. მონასტრის გეგმარება ახლა უფრო მკაფიოდ არის განსაზღვრული, რამაც მეცნიერებს შენობის აგების ეტაპების ქრონოლოგიის გაგების საშუალება მისცა. მონასტრის ყველაზე ძველი ნაგებობა სამნავიანი გუმბათოვანი ეკლესიაა, რომელიც, როგორც ჩანს, საუკუნეშია აშენებული. თუმცა, წყაროებზე დაყრდნობით ირკვევა, რომ საუკუნის მიწურულსა და საუკუნის დასაწყისს შორის პერიოდში, ტაძრის ჩრდილოეთ მხარეს მიაშენეს წმინდა გიორგის სახელობის უფრო მცირე ზომის ეკლესია. გათხრების შედეგად აღმოაჩნიეს არა მხოლოდ ღვთისმშობლისა და წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესიები, არამედ ღვთისმშობლის ტაძრის სტოა და სამკვეთლო, წმინდა გიორგის ეკლესიის დასავლეთით მდებარე სამრეკლო და ღვთისმშობლის ტაძრის სამხრეთით მდებარე პორტიკი. არქეოლოგიური გათხრებისას მოპოვებული მასალა — არქიტექტურული დეტალები, ფრესკების ფრაგმენტები, ფანჯრის მინები, ბრინჯაოს ჯვარი, ვერცხლის მონეტა და კერამიკული ჭურჭლის (მათ შორის მოჭიქულის) ნამტვრევები ძირითადად - საუკუნეებით თარიღდება, თუმცა გვხვდება - საუკუნეების ნივთებიც. საუკუნეში მიტოვებული მონასტერი ბარბაროსულად გაძარცვეს, ყველა სამშენებლო ფაზის იატაკი ამოთხარეს, მოგვიანებით კი ტაძარი ააფეთქეს. მიუხედავად ასეთი ნგრევისა, მაინც აშკარაა, რომ ღალიის მონასტერი თავის დროზე ძალიან მდიდარი იყო. ძლიერ დაზიანებული სამონასტრო კომპლექსი საუკუნის დასაწყისში აღადგინეს, რაც, როგორც ჩანს, თამარ მეფის (1184-1210) მფარველობითა და ფინანსური მხარდაჭერით მოხდა. კიდევ ერთი მასშტაბური რესტავრაცია ღალიის მონასტერში საუკუნის მიწურულს ან საუკუნის დასაწყისში ჩატარდა. მოსალოდნელია, რომ ღალიის მონასტერში არქეოლოგიური გათხრები კვლავ გაგრძელდეს.