iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ერევნის კარიბჭე

ირევანის კარიბჭე ან ხალფალის კარი — შუშას ციხის სამი მთავარი კარიბჭიდან ერთ-ერთია და ციხის დასავლეთ მხარეს მდებარეობს. ციხის დანარჩენი ორი კარიბჭე არის განჯის და აღოღლანის კარიბჭეები.

ისტორია
შუშას ციხეს სამი მთავარი კარიბჭე ჰქონდა: განჯის, ირევანის და აღოღლანის კარიბჭები. სამივე კარიბჭის სახელები ხშირად მოიხსენიება ისტორიულ წყაროებში და ისინი ასევე მოხსენიებულია შუშას საუკუნის ყველა გენერალურ გეგმაში. მაგალითად, 1871 წელს გამოცემული გაზეთ „კავკაზის“ 25-ე ნომერში წერია: „აბიხის ბარომეტრიული გაზომვების მიხედვით, ქალაქის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილი, სადაც მდებარეობს აღოღლანისა და ელიზავეტპოლის კარიბჭე, 3886 ფუტის სიმაღლეზე, სამხრეთ-დასავლეთი ნაწილში მდებარეობს კლდე, რომელსაც „შუშას კლდეს“ ეძახიან და სადაც ირევანის კარიბჭე დგას, რომელიც 4705 ფუტი სიმაღლისაა“. ჯერ კიდევ საუკუნის 60-იან წლებში ამ კარებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა შუშას სოციალურ ცხოვრებაში. ამას გაზეთ „ილუსტრაციაში“ დაბეჭდილი სტატია ადასტურებს. სტატიაში მოყვანილი ინფორმაციის მიხედვით, აღოღლანისა და ირევანის კარი გამიზნული იყო წარმოჩენილი პიროვნებებისა და ტვირთების გადასაადგილებლად, ხოლო განჯის კარი ურმების გასავლელად. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი წყარო აღნიშნავს ციხის გალავნის მეოთხე კედლის არსებობას, მისი მდებარეობა და სახელწოდება დადგენილი არ არის.

ფანაჰალი ხანის დროს აშენებულ ციხის კარიბჭეს საუკუნიდან ეწოდებოდა ირევანის კარი ან ხალფალის კარი. ამ კარიბჭიდან გზა ქალაქ შუშას სოფელ ხალფალთან და ქალაქ ირევანთან აკავშირებდა. ირევანის კარი, ისევე როგორც შუშის ციხის დანარჩენი ორი კარი, მოხსენიებულია საუკუნეში შედგენილ შუშას ყველა გენერალურ გეგმაში.

არქიტექტურული მახასიათებლები
განჯის კარიბჭისგან განსხვავებით, ირევანის კარი უფრო ტრადიციულ სტილშია წარმოჩენილი. კარიბჭე თაღოვანი თაღითაა გამაგრებულია ორივე მხრიდან სიმეტრიულად განლაგებული ორსართულიანი საბრძოლო კოშკებით.
მამაის უბანი

მამაის უბანი — მე-19 საუკუნის დასაწყისში აგებული შუშას ერთ-ერთი ზედა უბანი.

უბანი მდებარეობს ქალაქის ცენტრალურ ნაწილში. შუშას სხვა უბნების მსგავსად აქ იყო მეჩეთი, მამაის წყარო, პატარა მოედანი და აბანო. უბანი მამაი ბეის სახელს უკავშირდება. მამაის, ხოჯა მარჯანლის, დემირჩის, ჰამამაგაბაღის უბნები ერთმანეთს ავსებენ საცხოვრებელი და ადმინისტრაციული შენობებითა და ქუჩებით. მოედნის შიგნით არის სამეზობლო მეჩეთი, რომლის მთავარი ფასადი მოედნისკენ არის მიმართული და იყურება სამხრეთისკენ.

შუშას ციხის ქვედა უბანი თავისი პოზიციითა და კლიმატით განსხვავდებოდა ზედა უბნებისგან. აქ ვაკე ტერიტორიები, სამეზობლო სკვერები, მეჩეთები სხვებისგან სიგანითა და არქიტექტურული სტილით განსხვავდება. ციხის ქვედა უბანში არის მრავალი წყლის ჭა, ტბორები, შადრევნები და ცისტერნები. უბნის ქუჩებისა და მოედნების სიგანე, საცხოვრებელი კორპუსები, ხანისა და ხანის შვილების, ვაჭრებისა და რელიგიური მოღვაწეების კუთვნილი შენობები კიდევ უფრო მატებს უბანს ბრწყინვალებას.
თერსქეი-ალათაუ

თერსქეი-ალათაუ, თესქეი-ალა-თოო — ქედი ყირგიზეთში, ტიან-შანში. გადაჭიმულია 375 კმ-ზე და სამხრეთიდან საზღვრავს ისიქ-ქოლის მთათაშორის ქვაბულს. სიმაღლე 5216 მ-მდე (მთა ყარაქოლი). ჩრდილოეთი კალთა ციცაბო და მაღალია, ძლიერაა დანაწევრებული განშტოებებითა (20-ზე მეტი) და მრავალრიცხოვანი მდინარეების ღრმა ხეობებით; სამხრეთი კალთა გადადის შიდა ტიან-შანის სირტში. ჩრდილოეთ კალთაზე 2000–2500 მ სიმაღლეზე ტიან-შანის ნაძვის მთა-ტაიგის ტყეა, უფრო მაღლა — სუბალპური და ალპური მდელოები; სამხრეთ კალთაზე — მთის ქვიანი ტუნდრა, 3000 მ-ზე მაღლა — მაღალმთის ცივი უდაბნოები. ტიან-შანის გამყინვარების ერთ-ერთი უმსხვილესი ცენტრია (1375 მყინვარის საერთო ფართობი დაახლ. 1123 კმ²-ია). ტურიზმისა და დასვენების პოპულარული ობიექტია.
კატა მურის ცხოვრებისეული ფილოსოფია

„კატა მურის ცხოვრებისეული ფილოსოფია“ — ერნსტ თეოდორ ჰოფმანის რომანი. რომანის პირველი ტომი გამოვიდა დიუმლერის გამომცემლობაში 1820 წელს, ბერლინში. მეორე ტომი კი 1822 წლის დამდეგს.

„კატა მურის ცხოვრებისეული ფილოსოფია“ ჩაფიქრებული იყო 1815 წელს. თავისი ადრინდელი ნაწარმოების „კრაისლერიანას“ მეორე ნაწილში ჰოფმანი მკითხველს დაპირდა კრაისლერის ხელნაწერის გამოქვეყნებას, მაგრამ უშუალოდ მასზე მუშაობა მხოლოდ 1818 წელს დაიწყო. კატა მურის ორიგინალს წარმოადგენდა ჰოფმანის საყვარელი კატა, რომელსაც აგრეთვე მური ერქვა. მეგობრებისადმი მიწერილ წერილში ჰოფმანი არაერთხელ მოიხსენიებს თავის კატას და ხოტბა-დიდებას ასხამს „მის საოცარ სილამაზესა თუ გონიერებას“. მწერლის მეგობრის ჰიციგის გადმოცემით, რომანის პროტოტიპი ხშირად მოიკალათებდა ხოლმე ჰოფმანის ხელნაწერებზე მის საწერ მაგიდაზე, რომლის უჯრებსაც იგი თათით აღებდა. 1821 წლის ნოემბერში, ჯერ კიდევ მეორე ტომის დამთავრებამდე, კატა მური მოულოდნელად გარდაიცვალა. ამასთან დაკავშირებით ჰოფმანმა მეგობრებს შავარშიაშემოვლებული სამგლოვიარო განცხადება გაუგზავნა.

სიუჟეტი
თავის რომანში ჰოფმანი რეალისტური ნაწარმოებისთვის უჩვეულო კომპოზიციას მიმართავს. იგი თხრობის ორ ხაზს განავითარებს, უპირისპირებს ერთმანეთს ღორმუცელა, თვითკმაყოფილი კატა მურის აღსარებას და მეოცნებე იოჰანეს კრაისლერის ცხოვრებას. მეოცნებე გმირის ტრაგიზმი მაქსიმალურად ვლინდება კომპოზიტორისა და მუსიკოსის — კრაისლერის მხატვრულ სახეში.
ისიქ-ქოლის ქვაბული

ისიქ-ქოლის ქვაბული — ტიან-შანის ერთ-ერთი უდიდესი მთათაშორისი ქვაბული. მდებარეობს ყირგიზეთში. გადაჭიმულია სუბგანედურად 240 კმ-ზე, სიგანე 90 კმ. უდიდესი ნაწილი უკავია ისიქ-ქოლის ტბას. მოქცეულია ჩრდილოეთიდან ქუნგეი-ალათაუსა და სამხრეთიდან თერსქეი-ალათაუს ქედებს შორის. მთისძირა ვაკის რელიეფში მკვეთრადაა გამოხატული ძველი ტბიური ტერასები (სიმაღლე 40 მ-მდე); მთისწინეთში ტიპურია ადირები; 2000–2800 მ სიმაღლეზე გვხვდება განცალკევებული ქვაბულშიდა ამაღლებები (ყველაზე დიდებია ჩაარ-ჯონი, ჩონ-თოსმა, ბელბულაქი და სხვ.). ინტენსიურია სეისმურობა. აღმოსავლეთში ცნობილია ქვანახშირის საბადოები (ჯირგალანგი); სამხრეთ-აღმოსავლეთში — თერმული მინერალური წყაროები (100-ზე მეტი — ჯეთი-ოგუზი, აქ-სუუ და სხვ.), რომელთა საფუძველზე ტბის სანაპიროსა და მთებში (1600–2000 მ სიმაღლეზე) შექმნილია ბალნეოლოგიური კურორტები (ჩოლფონ-ათა, ჯეთი-ოგუზი, თამგა და სხვ.). დასავლეთ ნაწილში, სადაც გაბატონებულია მშრალი (წელიწადში 200 მმ-ზე ნაკლები ნალექები) კონტინენტური კლიმატი, დამახასიათებელია უდაბნოს და ნახევრად უდაბნოს ლანდშაფტები; აღმოსავლეთ ნაწილში, უფრო ტენიანში — ველისა; კალთებზე (2100–3000 მ სიმაღლეზე) — მდელო-ველისა, ადგილ-ადგილ დაჭაობებულ ლანდშაფტებს სიმაღლესთან ერთად ანაცვლებს მთა-ტყის ლანდშაფტები (ჭარბობს ტიან-შანის ნაძვი). ისიქ-ქოლის ქვაბულის ფარგლებში, სადაც შედის მთის ტბა, მრავალი ხეობა (30-ზე მეტი, მ.შ. ბოომის) და ჩანჩქერი, შექმნილია ისიქ-ქოლის ნაკრძალი. ცენტრალურ აზიაში დასვენებისა და ტურიზმის პოპულარული ადგილია. ყირგიზეთის მემარცვლეობისა და მესაქონლეობის ერთ-ერთი რაიონია.
ადირი (მთისწინეთი)

ადირი (თურქულ ენებზე აიირ — გამოყოფა, დაყოფა) — ბორცვიან-ბექობიანი მთისწინეთი შუა აზიის მშრალ მთებში, ფარდობითი სიმაღლით 100–400 მ. ძლიერაა დანაწევრებული დროებითი ნაკადებისა და ხევების ქსელით. ზოგჯერ ადირი ქედების ძირებთან მთისწინა და მთათაშორისი ქვაბულების პერიფერიაზე წარმოქმნის რამდენიმე საფეხუროვან დონეს (მაგ., ფერღანის ხეობა). უფრო ვიწრო გაგებით (ედუარდ მურზაევის მიხედვით), ადირი ეწოდება თურქმენეთის უდაბნოიან ვაკეებს, სადაც ქვიშა არ არის, თუმცა რბილი ნიადაგებია; გამოიყენება საძოვრად.
პაულუს დიაკონუსი

პაულუს დიაკონუსი (დ. 720 — გ. 13 აპრილი, 799, მონტეკასინო) — იტალიელი ისტორიკოსი, იყო დიდგვაროვანი ლანგობარდების ოჯახიდან. ახალგაზრდობაში მსახურობდა მეფეების კარზე, შემდეგ იყო ბერი მონტეკასინოს მონასტერში. 782-786 წლებში იყო კარლოს დიდის კარზე. მისი მთავარი შრომაა „ლონგობარდების ისტორია“, რომელიც ლონგობარდების ისტორიის მთავარი წყაროა.
როსკო პაუნდი

როსკო პაუნდი (დ. 27 ოქტომბერი, 1870, ლინკოლნი, ნებრასკა — გ. 1 ივლისი, 1964, კემბრიჯი, მასაჩუსეტსი) — ამერიკელი იურისტი, სამართლის სოციოლოგიური სკოლის მამამთავარი. მუშაობდა სამართლის საერთო თეორიაში. ასწავლიდა ამერიკულ უნივერსიტეტებში. ავტორია წიგნისა „იურისპრუდენცია“ (ტ. 1-5, 1959). მისმა შეხედულებემა შემდგომში განვითარება ჰპოვა რეალისტური სკოლის მოძღვრებაში. 1916-1936 წლებში იყო ჰარვარდის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის დეკანი, 1935-1937 წლებში ამერიკის მეცნიერების და ხელოვნების აკადემიის პრეზიდენტი. 1950-1956 წლებში იყო შედარებითი სამართლის საერთაშორისო ადკადემიის პრეზიდენტი.
ვერა პაშენაია

ვერა ნიკოლოზის ასული პაშენაია (; დ. 7 სექტემბერი, 1887, მოსკოვი — გ. 28 ოქტომბერი, 1962, იქვე) — რუსი მსახიობი, სსრკ სახალხო არტისტი (1937). 1904 წელს შევიდა მოსკოვის თეატრალურ სასწავლებელში. 1907 წლიდან მოღვაწეობდა მცირე თეატრის სცენაზე. განსაკუთრებული წარმატებით გამოდიოდა რუსულ ყოფით დრამებსა და კომედიებში.
ნიკოლა პაშიჩი

ნიკოლა პაშიჩი (; დ. 19 დეკემბერი, 1845, ზაეჩარი — გ. 10 დეკემბერი, 1926, ბელგრადი) — სერბი პოლიტიკოსი, იყო სერბეთის სახალხო სკუპშჩინის წევრი, რადიკალური პარტიის ერთ–ერთი ორგანიზატორი და ლიდერი, 1891-1892 წლებში იყო სერბეთის სამეფოს პრემიერ–მინიტრი და საგარეო საქმეთა მინისტრი. 1904-1918 წლებში ხანგამოშვებით იყო მთავრობის მეთაური და საგარეო საქმეთა მინისტრი.
ევგენი პაშუკანისი

ევგენი პაშუკანისი ( დ. 23 თებერვალი, 1891 — გ. 1937) — რუსი საბჭოთა იურისტი, 1920-1923 წლებში მუშაობდა რსფსრ–ის საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარიატში. 1922 წელს პ. სტუჩკასთან ერთად ჩამოაყალიბ კომუნისტური აკადემიური სამართლის სექცია. 1927 წლიდა იყო კომუნისტური აკადემიის ნამდვილი წევრი, შემდეგ მისი პრეზიდიუმის წევრი და ვიცე-პრეზიდენტი. 1936 წლიდან იყო სსრკ–ის იუსტიციის სახალხო კომისრის მოადგილე.

მისი მეცნიერული შრომები შეეხებოდა სამართლის ისტორიის, ზოგადი თეორიის, სახელმწიფო და საერთაშორისო სამართლის საკითხებს. მისი ძირითადი ნაშრომია „სამართლის ზოგადი თეორია და მარქსიზმი“ (1924), რომელიც ქართულად თარგმნა და გამოსცა თინათინ წერეთელმა 1930 წელს. სხვა ნაშრომებია „მოძღვრება სახელმწიფოს და სამართლის შესახებ“ (1932) და „საერთაშორისო სამართლის ნარკვევები“ (1935).
ხურშიდბანუ ნათავანის ბიუსტი (შუშა)

ხანის ასულის ნათავანის ძეგლი — ხურშიდბანუ ნათავანის საფლავის ქვა შუშაში. ძეგლი სომხებმა ტყვიებით დახვრიტეს და საქართველოსთვის ჯართად გაყიდეს. ძეგლი აზერბაიჯანულმა მხარემ ბაქოში საქართველოდან რამდენიმე წლის წინ ჩამოიტანა. ძეგლის ავტორი ნამიგ დადაშოვია. ამჟამად იგი რამიზ მუსტაფაევის სახელობის ხელოვნების მუზეუმის ეზოში ინახება.
ნიზამის ქუჩა (შუშა)

ნიზამის ქუჩა ან შეითან ბაზრის ქუჩა — ისტორიული ქუჩა, რომელიც მდებარეობს ქალაქ შუშას ისტორიულ ცენტრში, რომელიც იწყება მეიდნიდან და წარმოადგენს რასტას ბაზრის ქუჩის გაგრძელებას. ამ ქუჩაზე იყო ყარაბაღის ხანის მინისტრისა და პოეტის მოლა ფანაჰ ვაგიფის სასახლე.

ისტორია
რასტა ბაზარის ქუჩა, შუშას მთავარი სავაჭრო ქუჩა, კვეთს მოედანზე ჰაჯი ამირასლანის ქარვასლას და სამხრეთისკენ გრძელდება შეითან ბაზარის სახელით. ამ ქუჩაზე ჩვენს დრომდე იყო მოლა ფანაჰ ვაგიფის სასახლე.

მახასიათებლები
შეითან ბაზრის ქუჩა რასტა ბაზრის ქუჩის სიგრძის დაახლოებით 1/3-ია (დაახლოებით 300 მ), რაც მას უფრო ქუჩის მონაკვეთად აქცევს, ვიდრე დამოუკიდებელ ქუჩად. ბაზარის ქუჩის მშენებლობისას ჰორიზონტალური ფენა გამოიყენებოდა საკმაოდ მშვიდ რელიეფზე. ქუჩას აქვს ოდნავ ჩრდილოეთ-სამხრეთის დახრილობა, ეს თვისება უფრო შესამჩნევია სამხრეთის ბოლოში. რასტასა და ქვედა ბაზრის ქუჩების მსგავსად, შეითან ბაზრის ქუჩაზე სამშენებლო სამუშაოები მკაცრ წითელ ხაზზე მიმდინარეობდა. ქუჩის დასავლეთი მხარე უკავია კვადრატული ფორმის ქარვასლას, რომელსაც სამხრეთი დასასრულის გარდა იგივე გეგმა აქვს. ქარვასლები ერთმანეთისგან პატარა ქუჩით არის გამოყოფილი. პირველი იმ ქარვასლის ჩრდილოეთ-სამხრეთის ფასადი უკავშირდება მოედანზე მდებარე ჰაჯი ამირასლანის ქარვასლის სამხრეთ-დასავლეთ ფასადს, რითაც ქმნის შაითან ბაზარის ქუჩის გასასვლელს მოედანზე.
წითლობის წმინდა გიორგის ეკლესია

წითლობის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გარდაბნის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნორიოში.

ეკლესია დარბაზულია. ის მიეკუთვნება ბერძნულ სტილს. ნაშენებია ფლეთილი ქვით, ქართული აგურით და კონსტრუქციულ ნაწილებში გამოყენებული თლილი ქვით. დაზიანებულია, ფასადებს ბზარები აქვთ, განსაკუთრებით სამხრეთ და აღმოსავლეთ ფასადებს. კამარა და კონქი ჩამონგრეულია, კედლების ზედა ნაწილები ადგილობრივმა მოსახლეობამ ცემენტით და ქვებით აამაღლა, გრძივ კედლებზე რკინის კოჭები გასდო და ნახევარცილინდრული რკინაბეტონის კამარა დაადგა. ინტერიერი: აღმოსავლეთით ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდაა ცენტრში მაღალი, განიერი თაღოვანი სარკმელით. აფსიდის ჩრდილოეთ კუთხეში ერთი ვიწრო და სწორკუთხა ფორმის და ერთი მაღალი, განიერი და თაღოვანი ნიშაა, სამხრეთ ნაწილში დიდი, სწორკუთხა ნიშაა იატაკიდან დაწყებული. აფსიდას არა აქვს კონქი. შემორჩენილი დეტალებიდან აშკარაა, რომ ის ქართული აგურისა იყო, ისევე, როგორც სარკმელების პირები. აფსიდის იატაკი ქართული აგურით არის მოგებული. აფსიდის იატაკი ერთი საფეხურით მაღალია დარბაზის იატაკზე და სამხრეთ კუთხეში შერჩენილი აქვს ქართული აგურით ნაგები კანკელის ფრაგმენტი. აღსავლის კართან იატაკზე დევს წრიული ფორმის ქვა - სოლეა. აფსიდას და საერთოდ ინტერიერის კედლებს შერჩენილი აქვთ შელესილობის ფრაგმენტები. დარბაზის იატაკი ქართული აგურით და რიყის ქვით არის მოწყობილი. ინტერიერის კედლების ქვედა ნაწილი რიყის და ფლეთილი ქვით არის ნაშენი, ზედა ქართული აგურით და რიყის ქვით. აფსიდა გრძივი კედლებისაგან მხრებით არის გამოყოფილი. გრძივი კედლების სიბრტყე განიერი პილასტრებით ორ-ორ ნაწილად იყოფა. აღმოსავლეთ ნახევრებში აფსიდის სარკმელის ანალოგიური სარკმელებია ჩასმული. პილატრებს თლილი ქვის მარტივი ბრტყელი კარნიზები აქვთ, რომლებზეც გადასულ თაღს ტრიუმფალურ თაღთან და დასავლეთ კედლის კუთხეებში დატანებულ ნახევარპილასტრებზე დაყრდნობილ ნახევართაღთან ერთად ეჭირათ ნახევარცილინდრული ფორმის კამარა, რომელიც, სავარაუდოდ ქართული აგურისა უნდა ყოფილიყო. სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნახევარში სწორკუთხა ფორმის განიერი შესასვლელია, რომელსაც ინტერიერის მხრიდან ხის არქიტრავი აქვს. დასავლეთი კედელი ყრუა, სავარაუდოდ სარკმელი მის უკიდურეს ზედა ნაწილში უნდა ყოფილიყო, რომელიც არ შემორჩა.

ეკლესიას ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ დადგმული აქვს რკინაბეტონის ნახევარცილინდრული კამარა და რკინის კარკასი, რომელიც აუცილებლად ექვემდებარება დემონტაჟს. ფასადები: აღმოსავლეთი ფასადის ცენტრში თაღოვანი სარკმელის ღიობია. სარკმელს ქართული აგურის საპირეები აქვს. ფასადის ქვედა ზოლი რიყის ქვისაა, მის ზემოთ ფლეთილი ქვის და მცირედ რიყის ქვის წყობაა, წყობაში ჩატანებულია ქართული აგურის ზოლები. ფასადის კუთხეებში შედარებით დიდი ზომის უხეშად დამუშავებული ადგილობრივი კლდის ჯიშის ქვებია გამოყენებული. ფასადის ზედა ნაწილში ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ დაშენებულია ქართული აგურის და ბეტონის ფილების ზოლი და რკინაბეტონის უხეში სარტყელია მოწყობილი. სამხრეთი ფასადის ცენტრში თაღოვანი სარკმელის ღიობია, დასავლეთ ნაწილში შესასვლელი, რომელსაც გვერდითი წირთხლები თლილი ქვისა აქვს და ქართული აგურის თაღშემოვლებული თლილი ქვის ტიმპანი. ამ ფასადის ზედა ნაწილიც ისევეა დამახინჯებული, როგორც აღმოსავლეთი ფასადი. ჩრდილოეთის ფასადიც ანალოგიურია სამხრეთის ფასადისა, იმ განსხვავებით, რომ შესასვლელი არა აქვს. დასავლეთის ფასადი მთლიანად ყრუა.
გეო მილევი

გეო მილევი (; დ. 15 იანვარი, 1895, რადნევი — გ. 15 მაისი, 1925, სოფია) — ბულგარელი პოეტი. განიცადა სიმბოლიზმის და ექსპრესიონიზმის გავლენა. ეკუთვნის კრებულები „სასტიკი ბეჭედი“ (1920), „ხატებს სძინავთ“ (1922). 1923 წლის აჯანყების შემდეგ იდგა რევოლუციურ პოზიციებზე (პოემა „სექტემბერი“, 1925). თარგმნიდა ფრანგულიდან, ინგლისურიდან, რუსულიდან და გერმანულიდან.
ედუარდ მურზაევი

ედუარდ მაკარის ძე მურზაევი (დ. , სიმფეროპოლი — გ. 1 აგვისტო, 1998, მოსკოვი) — რუსი ფიზიკოგეოგრაფი და ტოპონიმისტი, რსფსრ მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1970). 1930 წელს დაამთავრა ლენინგრადის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გეოგრაფიის ფაკულტეტი. 1931 წლიდან მუშაობდა სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის გეოგრაფიის ინსტიტუტში; პროფესორი 1956 წლიდან. იყო მრავალი ექსპედიციის მონაწილე ცენტრალურ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში. ძირითადი შრომები მიუძღვნა არიდული ტერიტორიების ლანდშაფტების განვითარების ისტორიას, ქვეყანათმცოდნეობას, გეოგრაფიული სახელების წარმომავლობას, ადგილობრივ ტერმინოლოგიას და აზიის გეოგრაფიული კვლევის ისტორიას. იყო ლევ ბერგის, ნიკოლოზ პრჟევალსკის, პეტრე კოზლოვის შრომების რედაქტორი და კომენტატორი. სსრკ სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (1951). დაჯილდოებულია სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ნ. პრჟევალსკის მედლით (1947).
ევგენი მილერი

ევგენი მილერი (; დ. 25 ოქტომბერი, 1867 — გ. 1939) — რუსი სამხედრო პირი, გენერალ-ლეიტენანტი (1915). იბრძოდა რუსეთის სამოქალაქო ომში ჩრდილოეთის ფრონტზე ბოლშევიკების წინააღმდეგ. 1920 წლის თებერვალში წავიდა ნორვეგიაში, შემდეგ კი საფრანგეთში. 1937 წელს პარიზში გაიტაცეს საბჭოთა უშიშროების აგენტებმა და 1939 წელს დახვრიტეს მოსკოვში.
ვსევოლოდ მილერი

ვსევოლოდ მილერი (; დ. 7 აპრილი, 1848, მოსკოვი — გ. 5 ნოემბერი, 1913, სანქტ-პეტერბურგი) — რუსი ფილოლოგი, ორიენტალისტი, ფოლკლორისტი, ეთნოგრაფი, სანქტ-პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემოკოსი (1911). იკვლევდა ოსების და კავკასიის სხვა ხალხების ენებს, ეთნოგრაფიას, ფოლკლორს, ისტორიას. ეკუთვნის ფუნდამენტური გამოვკევა „ოსური ეტიუდები“ (სამ ნაწილად, 1881-1887).
კარლ მილესი

კარლ მილესი (; დ. 23 ივნისი, 1875 — გ. 19 სექტემბერი, 1955, სტოკჰოლმი) — შვედი მოქანდაკე. განიცადა ოგიუსტ როდენის, შუა საუკუნეების პლასტიკის და ბერძნული არქაიკის გავლენა. სტოკჰოლმში შექმნილია მილესის ბაღი, სადაც თავმოყრილია მისი მრავალი ნამუშევარი.

ბიოგრაფია
1897-1904 წლებში სწავლობდა პარიზში, 1905-1906 წლებში მიუნხენში. 1920-1931 წლებში იყო სტოკჰოლმის სამეფო სამხატვრო აკადემიის პროფესორი. 1931 წლიდან მუშაობდა აშშ-ში.
მარდინლის უბანი

მარდინლის უბანი — მე-18 საუკუნის ბოლოსა და მე-19 საუკუნის დასაწყისში აგებული შუშის ერთ-ერთი ზედა უბანი. იგი მდებარეობს ქალაქის ცენტრალურ ნაწილში. უბნის მოსახლეობას შეადგენდა ჯავანშირ-დიზაგის რაიონის ჰაჯილის თემი, აგრეთვე სოფლების იაღლევანდის, ყარახანბეილის, ზარგერის, დადალის და მერდინლის მოსახლეობა. მარდინლის უბნიდან ბევრი ცნობილი პიროვნება იყო ჩამოსული. ცნობილი მომღერალი აბდულ ბაღი ზულალოვი ბულბულჯანი და ცნობილი თარისტი სადიგჯანი ამ უბნის აღზრდილია.

ისტორია
მარდინლის უბანი, სავარაუდოდ, რასტას ბაზრის პარალელურად გამავალი განივი ქუჩის აღმოსავლეთი ნაწილის გაფართოების შედეგად შეიქმნა. ამ ფართო სწორკუთხა მოედნის კომპოზიციური დომინანტია მეჩეთი, რომელიც ეყრდნობა ერთი მეტრის სიმაღლის სარდაფს და ორიენტირებულია დასავლეთისკენ. ქუჩის აღმოსავლეთ მხარეს იგი აშენდა ჩაღრმავებით მიმდებარე სახლებისა და შენობების სიღრმეზე წითელი შენობის ხაზის აღმოსავლეთით. ამრიგად, ეს ტერიტორია შემოიფარგლება მეზობელი შენობების გვერდითი ფასადებით სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან. აღმოსავლეთის მხარეს კვადრატული საზღვრის მეოთხედი მეჩეთია, რომლის მთელ მთავარ ფასადს ამშვენებს მიმზიდველი, პლასტმასის დიზაინის ქვის ვერანდა ქვის რვაკუთხა სვეტებზე შესასვლელი ნახევარწრიული არკადის სახით. სამწუხაროდ, ეს თაღი საგრძნობლად ამცირებს როგორც მეჩეთის არქიტექტურის გამომხატველობას, ასევე მოედნის კვარტალის მთელ ანსამბლს. მოედნის ცენტრში მდებარე პატარა წყარო მაღალი ხის და დაბალი ქვის სვეტის სახით ორდუბადის სამეზობლო მოედნის დამახასიათებელ ანსამბლს ახსენებს და ამ ანსამბლს კომპოზიციის სისრულეს ანიჭებს. შუშას მეათე და მეთერთმეტე აბანოები, რომელიც ჰაჯი რზაგულუ ბეი აგაკიში ბეი ოღლუ შამსიბეოვმა ააგო ხანის ქალიშვილ ხურშიდბანუ ნატავანთან ერთად, მდებარეობს მარდინლის სამეზობლოში. 1870-1880 წლებში შუშას მე-17 შირინსუს (ტკბილი წყლის) აბანო, რომელიც ხურშიდბანუ ნატავანმა ააშენა, მდებარეობდა მარდინლის კვარტალში, ბაზარ ბაშში, რომელიც რადიკალურად განსხვავდებოდა სხვებისგან არქიტექტურული თვალსაზრისით.
პიერ დე რონსარი

პიერ დე რონსარი ( დ. 11 სექტემბერი, 1524 — გ. 27 დეკემბერი, 1585) — ფრანგი პოეტი. პირველი ოდა გამოაქვეყნა 1547 წელს. 1550-1560 წლებში რონსარმა სრულიად გადაახალისა ფრანგული პოეზიის ჟანრები, შექმნა ეროვნულ-ჰეროიკული პოეზიის ნიმუშები, ე.წ პინდარული ოდები და ლირიული ნაწარმოებები. 1563-1572 წლებში კარის ოფიციალური პოეტი იყო.
ფირუდინ ბეი ქოჩერლის სახლი

ფირუდინ ბეი კოჩარლის სახლი — საუკუნეში აშენებული საცხოვრებელი სახლი შუშაში. მდებარეობს ქოჩერლის უბანში. იგი საუკუნის ხუროთმოძღვრული ძეგლია. ამჟამად შენობის ნანგრევებია შემორჩენილი.

ისტორია
აზერბაიჯანელი პედაგოგის, პედაგოგის, მეთოდოლოგის, ლიტერატურათმცოდნე, პუბლიცისტი, აზერბაიჯანის ლიტერატურის ისტორიის მეცნიერების ფუძემდებელი ფირუდინ ბეი ქოჩერლის სახლი მდებარეობს ქალაქ შუშაში, ყარაბაღში. საცხოვრებელი შენობა სომხებმა ქალაქ შუშას ოკუპაციის შემდეგ დაანგრიეს. ქალაქის განთავისუფლების შემდეგ აღმოაჩინეს შენობის ნანგრევები.
ქვედა მეიდანი (შუშა)

ქვედა მეიდანი ან თორფაგ მეიდანი — ქალაქ შუშას ერთ-ერთი უძველესი მოედანი. მდებარეობს შუშას ციხის ქვედა აწილში.

ისტორია
ქვედა მოედნის სახელწოდება დაკავშირებულია დაკავშირებულია შუშის ციხის ქვედა ნაწილში ქვედა მოედნის ტერიტორიის მდებარეობასთან. ქვედა მოედანი ცნობილია როგორც თორფაგის (მიწის) მოედანი.ამ სახელწოდების მიზეზი დაკავშირებულია იმასთან, რომ შუშა, სხვა ქალაქის მოედნებისაგან განსხვავებით, ქვებით არ არის მოპირკეთებული და აქვს ნიადაგის საფარი.

მახასიათებლები
ქვედა მოედანი მდებარეობს ზუსტად ქვედა უბნის შუაში. აზერბაიჯანელი მხატვარი ელთუნ ავალოვი, ეფუძნება ტერიტორიის სიმშვიდეს, ბრტყელ რელიეფს, დიდ განზომილებებს, საზოგადოებრივ სავაჭრო კომპლექსს და ქვედა ბაზარის ქუჩის გავლით იუხარი გოვჰარ აღას მეჩეთთან კავშირს. აღნიშნავს, რომ ქვედა მოედანი არის ქალაქის ერთ-ერთი უძველესი მოედანი და დიდი ხნის განმავლობაში ფუნქციონირებს როგორც მთავარი საზოგადოებრივი და კომერციული ცენტრი.
მეიდანი (შუშა)

მეიდანი — ქალაქ შუშას მთავარი მოედანი. დივანხანას მოედნიდან დაწყებული შუშას ციხის განჯის კარიბჭის მახლობლად, რასტა ბაზრის ქუჩა, შუშას მთავარი კომერციული გზა, აკავშირებს მოედანს და დივანხანას.

ისტორია
აზერბაიჯანელი მხატვარი ელთუნ ავალოვი აღნიშნავს, რომ მიმდებარე შენობების დანიშნულებაში მოედანი მნიშვნელოვან სოციალურ და კომერციულ როლს თამაშობდა შუშაში; აქ იმართებოდა დიდი რელიგიური ცერემონიები (აშურა). მოედნის ძირითადი არქიტექტურული ელემენტებია რელიგიური და კომერციული ნაგებობები, რაც დამახასიათებელია - საუკუნეებში აზერბაიჯანის ქალაქებში აშენებული მოედნებისთვის.

ქალაქ შუშას უცნობი გენერალური გეგმის მიხედვით, პირველი რელიგიური ნაგებობის ირგვლივ ჩამოყალიბდა ქალაქის მთავარი არქიტექტურული და კომერციული კომპლექსი მეიდანი. მოგვიანებით, მეჩეთების ირგვლივ აშენებული კომერციული და სხვა ნაგებობები მეჩეთების ვაკუფებს (რელიგიურ ფონდებს) ეკუთვნოდა; მეჩეთებისა და მედრესეების მოვლა-პატრონობის ხარჯები ამ შენობებით სარგებლობით მიღებული შემოსავლით იფარებოდა.

მოედნის ფორმირებით შესაძლებელია შუშის სხვა შუა საუკუნეების მოედნების შექმნის გზის გაცნობა. რასტა ბაზარის ქუჩის აღმოსავლეთი მხარის სამხრეთი ბოლო სიღრმისეულად გაფართოვდა მიმდებარე ნაგებობების საშუალებით. სკვერის შექმნის მეთოდის დაცვა შესაძლებელია ქუჩის ნაწილის გაფართოებით შუშას ბაზრისა და მარდინლის უბნის მოედნების მაგალითზე. ეს მეთოდი, რომელიც ქმნის კონტრასტს ქუჩების გადაკვეთის შედეგად, ქმნის სივრცის ეფექტს მცირე ფართობზეც კი.

მოედნის სამხრეთ ნაწილში მდებარე შენობები, რომლებიც გრძელდება მხოლოდ ქვედა ბაზრის ქუჩიდან ერთსართულიან სავაჭრო რიგებთან, გამოიყენებოდა კომერციული მიზნებისთვის. მეორე მხარეს მეჩეთისკენ მიმავალი ორსართულიანი შენობა და მასთან დაკავშირებული დანარჩენი ორსართულიანი შენობები ორივე მხრიდან მედრესეს ნაგებობაა.

მახასიათებლები
რასტას ბაზრის ქუჩის ღერძის გასწვრივ გადაჭიმული მოედანი მართკუთხა ფორმისაა. მოედანი კარგად არის მოწყობილი და აქვს მოწესრიგებული გარეგანი სახე.

მოედანზე, რომელიც არა მხოლოდ სავაჭრო კომპლექსის, არამედ მთლიანად ქალაქის დაგეგმარების ბირთვია, იკვეთება ორი მთავარი კომერციული გზა - რასტას ბაზარი და მისი გაფართოება, შეითან ბაზარი და ქვედა ბაზრის ქუჩები. დივანხანას მოედნისაგან განსხვავებით, რომელსაც აქვს ბრტყელი ზედაპირი, მოედანი ოდნავ დახრილია სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ და ამ ნაწილიდან იხსნება ქვედა ბაზრის ქუჩა.

შუა საუკუნეებში ევროპული ქალაქების ცენტრალურ მოედნებზე აშენებული მაღალკოშკიანი ტაძრები დომინირებდა დაბალ საცხოვრებელ შენობებში და ჩანდა ყველა მხრიდან, რაც მიუთითებდა ქალაქში მომავალი ხალხისთვის მთავარი სავაჭრო ქუჩებისა და მოედნების მდებარეობაზე. აღმოსავლეთის ქვეყნების ქალაქებში, მათ შორის შუშაში, ამ როლს ასრულებდნენ მეჩეთები მაღალი მინარეთებით. აქედან გამომდინარე, ქალაქის არქიტექტურულ კომპოზიციაში დომინირებს საკმაოდ მაღალი ლილვის მინარეთები და იუხარი გოვჰარ აღას მეჩეთის ცენტრალური გუმბათი. იუხარი გოვჰარ აღას მეჩეთი მთავარ ადგილს იკავებს მოედნის არქიტექტურულ ანსამბლში და იმორჩილებს მიმდებარე შენობებს. , .