მესაორია

გეოგრაფია
მესაორიის ვაკე არის ვრცელი დაბლობი, რომელიც გადაჭიმულია ფამაგუსტის ყურიდან აღმოსავლეთით მორფუს ყურემდე დასავლეთით. მისი სიგრძე დაახლოებით 96 კმ-ია, სიგანე კი მერყეობს 16–32 კმ-ს შორის.

ვაკეში ჩამავალი მდინარეები ძირითადად სეზონურია და მხოლოდ ზამთრის განმავლობაში ატარებენ წყალს; ისინი მოედინებიან სამხრეთის მთებიდან, მაგრამ იშვიათად აღწევენ ზღვამდე. პედიოსი და იალიასი (იგივე იდალიასი) უმეტესად ფამაგუსტის ყურესთან ახლოს მდებარე სალამისის ჭაობებში იკარგება. პედიოსი სათავეს იღებს მახერის მონასტერთან და მიედინება ნიქოზიასთან, ოდესღაც გადიოდა კიდეც ქალაქის შუაგულში, სანამ ვენეციელებმა მისი კალაპოტი არ შეცვალეს. იალიასი თითქმის იმავე ადგილას იღებს სათავეს, გადის ნისუს, დალის (ძველი იდალიონის) და პიროის გავლით და პარალელურად მიუყვება პედიოსს. შედარებით მცირე, მაგრამ ნაკლებ სეზონურია კლარიოსი (კარესი), რომელიც მოედინება ტროოდოსის ფერდობებიდან მორფუს ყურეში.

მესაორია აღმოსავლეთითა და დასავლეთით შემოსაზღვრულია ხმელთაშუა ზღვით, სამხრეთით — ტროოდოსის, ხოლო ჩრდილოეთით — კირენიის მთებით. ვაკის ფართობი შეადგენს დაახლოებით 1000 კმ², მაქსიმალური სიმაღლე აღწევს 325 მ-ს, ხოლო საშუალო სიმაღლე დაახლოებით 100 მ-ია. ვაკეს გადაკვეთავს რამდენიმე მდინარე და ჭალა, თუმცა არც ერთს არ აქვს წყალმომარაგება მთელი წლის განმავლობაში.

ცენტრალური კვიპროსის ალუვიური ვაკეები ძირითადად წარმოქმნილია ძლიერი წვიმებისა და წყალდიდობების შედეგად, რომლებმაც ტროოდოსიდან ჩამოიტანეს დიდი რაოდენობით მსუბუქი ნალექი და დააგროვეს დაბლობზე. ამ პროცესში ასევე მონაწილეობდა ადამიანი, რომელიც იყენებდა კოლმატაჟის უძველეს მეთოდს — მტვრის ხელოვნურად გავრცელებას მოსავლის გასაზრდელად. შედეგად, მიწის ზედაპირი თანდათან აიწია და ბუნებრივად აღდგა დიდი ტერიტორიები, რომლებიც ოდესღაც ზღვის ტოტებად ითვლებოდა.

„მესაორია“ (ხშირად იწერება „მესარია“) ბერძნულად ნიშნავს „მთებს შორის მდებარე ტერიტორიას“. ეს ვაკე უმეტესწილად წარმოადგენს ბრტყელ და ღია სივრცეს, ხეებით ღარიბს, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა ისინი ნიავისგან დასაცავადაა დარგული. იგი კვიპროსის სასოფლო-სამეურნეო გულად მიიჩნევა, თუმცა მთლიანად დამოკიდებულია ზამთრის ნალექებსა და სარწყავ სისტემებზე, რაც ამცირებს მოსავლიანობას. ეს არის ყველაზე დასახლებული რეგიონი კუნძულზე — შეიცავს ათეულობით სოფელსა და ისეთ დიდ ქალაქებს, როგორიცაა ნიქოზია.

გაშიშვლების შედეგად მესაორიის დიდი ნაწილი დაფარულია ადგილობრივად ცნობილ „კაფკალათი“ — შეკუმშული კალციუმის კარბონატით, რომელიც ქმნის მყარ ქერქს. მცენარეები, რომლებიც ამ ზედაპირზე იზრდება, სწრაფად იჭმევა ცხოველების მიერ, რაც კიდევ უფრო აჩქარებს ნიადაგის ეროზიას.

ვაკე განეკუთვნება ქვეწბილეთიანი ნახევრად მშრალი კლიმატის ზონას. ზაფხულში ტემპერატურა ხშირად აღწევს 40 °-ს. ნალექის რაოდენობა მნიშვნელოვნად ნაკლებია, ვიდრე მთიან ზონებში, თუმცა ბოლო წლებში აშენდა რამდენიმე კაშხალი და სარწყავი სისტემა, რომლებიც აგროვებენ მთებიდან ჩამოსულ წყალს.

ისტორია
დაახლოებით 20 მილიონი წლის წინ კვიპროსი შედგებოდა ორი ცალკეული კუნძულისგან — ისინი წარმოადგენდნენ დღევანდელი კირენიისა და ტროოდოსის მთათა სისტემის წინამორბედებს. დაახლოებით ერთი მილიონი წლის წინ მათ შორის წარმოქმნა მესაორიის ვაკე, რის შედეგადაც ჩამოყალიბდა თანამედროვე კვიპროსის კუნძულის გეოგრაფიული ფორმა. ხმელთაშუა ზღვის დონის მერყეობამ დროდადრო ან დაფარა, ან გამოაჩინა ვაკე. ის დღევანდელ სახეს იღებს პლეისტოცენის დასრულებიდან.

მესაორიაზე ნეოლითის ხანიდან მოყოლებული იკვეთება მიწათმოქმედების კვალიც. ანტიკურ პერიოდში კუნძულის ცენტრი დაფარული იყო ხშირი ტყით. ამ ტყეების დიდი ნაწილი ძვ. წ. საუკუნის შუა ხანებში გაკაფეს, რათა მიეწოდებინათ ხე-ტყე პტოლემეების ფლოტისთვის. დიდი რაოდენობით ხე გამოიყენა ადამიანმა ასევე სპილენძის გამომდნობი ღუმელებისთვის. მიუხედავად ამისა, საუკუნის ბოლოს ვაკეზე კვლავ იდგა მნიშვნელოვანი ტყის ზონები. დღეს კი ტყიანი ტერიტორიები შემორჩენილია მხოლოდ შემოგარენის მთებში, განსაკუთრებით — ტროოდოსზე.

1196 წლის პაპის დოკუმენტის თანახმად, მესაორიის აღმოსავლეთი რეგიონი საუკუნისთვის უკვე მჭიდროდ იყო დასახლებული სოფლებით. ეს ვაკე ითვლებოდა კვიპროსის ერთ-ერთ მთავარ სასოფლო-სამეურნეო რეგიონად.

1904 წელს დაიწყო ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზის მშენებლობა, რომლის ლიანდაგის სიგანე 0.76 მ იყო. იგი გადიოდა ვაკის მთელ სიგრძეზე — ფამაგუსტადან ნიქოზიამდე (58 კმ), შემდეგ კი კარავოსტასამდე (კიდევ 55 კმ), მორფუს ყურესთან. ნიქოზიასთან დაკავშირება დასრულდა 1905 წლის 21 ოქტომბერს. რკინიგზის ფუნქციონირება შეწყდა 1951 წელს.