iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ვერნახი

ვერნახი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში სამეგრელოდან.

ვაზის სახელწოდება ქართულად „ვენახს“ ნიშნავს.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარის შებუსვა სქელი ქეჩისებრია. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, საშუალო სიკუმსის ან მეჩხერი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, ოდნავ ოვალური ფორმის, შავი. რბილობი ძალიან წვნიანია.

ვერნახი საშუალო ზრდისა და უხვმოსავლიანია. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის პირველ ნახევარში შედის. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 17-18%-ს, მჟავიანობა — 8.8-9.2 გ/ლ-ს.

მიიღება სუფრის წითელი მშრალი ღვინო.
ვერტყვიჭალის თეთრი

ვერტყვიჭალის თეთრი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში იმერეთიდან.

სახელწოდება მიღებული აქვს მდინარე ძირულასთან გაშენებული ხარაგაულის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვერტყვიჭალის მიხედვით.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო და საშუალოზე დიდი ზომისაა, მომრგვალო ან გულისებრი ფორმის, ხუთი, იშვიათად სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე საშუალო სიხშირის აბლაბუდისებრ-ჯაგრისებრადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური, იშვიათად ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, ფრთიანი, საშუალო სიკუმსის ან მეჩხერი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, ყვიოელი, სრული სიმწიფის დროს ქარვისფერი. რბილობი წვნიანი და ოდნავ კნატუნაა.

ვერტყვიჭალის თეთრი ძლიერი ზრდისა და უხვმოსავლიანია. სიმწიფეში ოქტომბრის ბოლოს შედის. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19-21%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8-10 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინისა და საბრენდე სპირტის მისაღებად.
ვერტყვიჭალის შავი

ვერტყვიჭალის შავი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში იმერეთიდან.

სახელწოდება მიღებული აქვს მდინარე ძირულასთან გაშენებული ხარაგაულის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვერტყვიჭალის მიხედვით.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, იშვიათად გულისებრი ფორმის, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე საშუალოზე სუსტადაა აბლაბუდისებრ-ქეჩისებრად შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური ფორმის, დიდი ფრთით, კუმსი, იშვიათად მეჩხერი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან მცირედ ოვალური, შავი ფერის, წვენი ვარდისფერია.

ვერტყვიჭალის შავი ძლიერი ზრდისა და უხვმოსავლიანია. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს — ოქტომბრის დასაწყისში შედის. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 17.5-18.5%-ს, მჟავიანობა — 7-12 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სასუფრე ყურძნად და სუფრის მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
ზენათური

ზენათური — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში გურიიდან. გავრცელებული იყო სოფლებში გურიანთა, ნიგოითი, ბასილეთი და სხვა.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი მცირე ან საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ ოვალური. სამნაკვთიანი ფოთლის ქვედა მხარე აბლაბუდისებრ-ქეჩისებრად სქლადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი მცირე ზომისაა, ცილინდრული, ზოგჯერ ცილინდრულ-კონუსური ფორმის. მარცვალი — საშუალო ზომის, მომრგვალო და თეთრი.

ზენათური საშუალო ზრდისა და საშუალომოსავლიანია. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის მეორე ნახევარში შედის. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19.8%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8.7 გ/ლ-ს.

მიიღება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინო.
ზერდაგი

ზერდაგი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში სამეგრელოდან.

ივანე ჯავახიშვილის მოსაზრებით ზერდაგის სახელწოდებით ჯიში საუკუნეებში უნდა გაჩენილიყო.

სოკოვანი დაავადებებისა და ფილოქსერას გამოჩენამდე ზერდაგი მასობრივად იყო გავრცელებული სამეგრელოს მთისპირა სოფლებში. ზერდაგს ძირითადად სასუფრე ყურძნად იყენებდნენ, ვაზზე ტოვებდნენ და საჭიროების მიხედვით კრეფდნენ, მაგრამ მისგან ღვინოსაც აყენებდნენ, რომელსაც ხანგრძლივად შენახვის უნარი გააჩნდა. 1940-1950 წლებამდე ეს ჯიში საკმაოდ ფართოდ იყო გავრცელებული სამეგრელოს სოფლებში, ამჟამად კი ერთეული ძირებია შემორჩენილი მაღლარების სახით სენაკის მუნიციპალიტეტში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ ოვალური ფორმის, ხუთნაკვთიანი. ნაკლებად დანაკვთული. ფოთლის ქვედა მხარე სქლად ქეჩისებრადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსური ან კონუსური ფორმის, საშუალო სიკუმსის. მარცვალი — საშუალო ზომის, ოვალური ან მოგრძო, სიმწიფეში მოყვითალო ქარვისფერი ხდება. კანი სქელი და მკვრივი აქვს. რბილობი — მკვრივი, ხორციანი და წვნიანი, სასიამოვნო ტკბილი გემოთი.

ზერდაგი საშუალო ზრდა-განვითარებით ხასიათდება. სავეგეტაციო პერიოდი 196-202 დღეს შორის მერყეობს, ხოლო სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის ბოლო რიცხვებში შედის. მტევნის წონა საშუალოდ 175 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 8.0-9.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20-21.5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8.7-9.6 გ/ლ-ს.

მიიღება ჰარმონიული, ალკოპოლის ნორმალური შემცველობის სუფრის თეთრი მშრალი ღვინო.
თავკვერი დიდმარცვალა

თავკვერი დიდმარცვალა — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

სახელწოდება მიიღო ქართლის თავკვერთან მსგავსების გამო (ზრდის ღონე, მტევნების სი-დიდე). დიდმარცვალა თავკვერი საკმაოდ ძველი წარმოშობის ვაზია და აღმოსავლეთ საქართ-ველოში თითქმის ყველგანაა ერთეული ძირის თუ მცირე ნარგაობის სახით.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მომრგვალო, უფრო ხშირად განივოვალური, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე თხელ აბლაბუდისებრადაა შებუსული, რომელსაც ქვემოდან ჯაგრისებრი შებუსვა ერთვის. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო და საშუალოზე დიდი ზომისაა, ფორმა კი სხვადასხვანაირი აქვს. უფრო ხშირად განიერკონუსური და დატოტვილია, აგრეთვე გვხვდება. ცილინდრულ-კონუსური, ძლიერ დატოტვილი და უფორმო მტევნები. კუმსია, იშვიათად საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო და საშუალოზე დიდი ზომისაა, მომრგვალო, იშვიათად ოვალური, მუქი ლურჯი - თითქმის შავი. კანი უხეში და მვვრივია, უსვადაა დაფარული ცვილისებრი ფიფქით. რბილობი საშუალო სიმკვრივის და მდნარია, სუსტად გამოხატული ჯიშური არომატით. მარცვლები მტევანში არათანაბრად მწიფდება.

დიდმარცვალა თავკვერი ძლიერი ზრდისა და უხვმოსავლიანია. მტევნის სავეგეტაციო პერიოდი ვვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 143-172 დღემდე მერყეობს. მტევნის წონა 250-800 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 10.0-15.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 17-18%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 6.5-7.5 გ/ლ-ს.

დიდმარცვალა თავკვერისგან მიიღება თხელი, მცირესხეულიანი, მსუბუქი სუფრის ვარდისფერი ღვინო. ძირითადად გამოიყენება სასუფრე ყურძნად და საბრენდე სპირტის დასამზადებლად.
თავკვერი თეთრი

თავკვერი თეთრი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე და სასუფრე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მომრგვალო, სამ-ხუთნაკვთიანი, სუსტად დანაკვთულ-იდან ძლიერ დანაკვთულამდე იცვლება. ფოთლის ქვედა მხარე შიშველია. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ფართოკონუსური ფორმის, დატოტვილი ან ფრთიანი, თხელია ან საშუალო სიმკვრივის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, ღია-ყვითელი. კანი თხელი აქვს და მკვრივი, ცვილისებრი ფიფქით ოდნავ დაფარული. რბილობი ხორციანი და წვნიანია, სასიამოვნო გემოთი. წიპწები გარსშია მოქცეული.

თეთრი თავკვერი ძლიერი ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 142 დღეა. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის პირველ რიცხვებში შედის. მტევნის წონა საშუალოდ 150 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.0-7.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20-24%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 4.7-8.3 გ/ლ-ს.

გამოირჩევა მტევნების სილამაზით, ტრანსპორტირების უნარით და სასიამოვნო გემოთი. გამოიყენება სასუფრე ყურძნად და სუფრის თეთრი ღვინის დასამზადებლად.
თავკვერი პატალანთეული

თავკვერი პატალანთეული — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

მისი რამდენიმე ძირი აღმოაჩინეს გურჯაანის რაიონის ვაზისუბნის საცდელ ტერიტორიაზე, პატალანთეულის (პატელაანთეულის) ნაკვეთზე, საფერავის ვენახში და ამიტომაც პატალანთეული თავკვერი უწოდეს.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ფორმის, ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე სუსტად აბლაბუდისებრადაა შებუსული და თან ერთვის თხელი ჯაგრისებრი შებუსვა. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური ფორმის, იშვიათად ცილინდრულ-კონუსური, ზოგჯერ უფორმოც. მტევანი კუმსია, იშვიათად საშუალო სიკუმსის მტევნებიც გვხვდება. მარცვალი — საშუალო ზომის, შეზნექილი. გვხვდება მომრგვალო ფორმის მარცველებიც. სიმწიფეში შესული მუქლურჯ ელფერს იღებს. თხელი კანი საკმაოდაა დაფარული ცვილისებრი ფიფქით. რბილობი წვნიანი და მდნარია, სუსტად გამოხატული ჯიშური არომატით.

პატალანთეული თავკვერის სავეგეტაციო პერიოდი საშუალოდ 136-177 დღეა. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს შედის.

მისი გამოყენება შეიძლება საკუპაჟედ, აგრეთვე საბრენდე სპირტისა და უალკოჰოლო ყურძნის წვენის დასამზადებლად.
სანტა-მონიკა (ჩრდილოეთი სურიგაო)

სანტა-მონიკა (ოფიციალურად სანტა-მონიკას მუნიციპალიტეტი; ; ) ― მეხუთე კლასის მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთ სურიგაოს პროვინციაში, ფილიპინებში. 2020 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 9 423 ადამიანს შეადგენს. მოიცავს 11 ბარანგაის. მუნიციპალიტეტი ასევე ცნობილია, როგორც საპაო. სანტა მონიკა ერთ-ერთია კუნძულ სიარგაოს ორი უკიდურესი ჩრდილო მუნიციპალიტეტიდან.

კლიმატი
უილიამ რუტო

უილიამ რუტო (დ. 21 დეკემბერი, 1966) — კენიელი პოლიტიკოსი. კენიის პრეზიდენტი 2022 წლის 13 სექტემბრიდან. 2013-2022 წლებში კენიის ვიცე-პრეზიდენტი. სხვადასხვა დროს ეკავა განათლების, შინგან საქმეთა, სოფლის მეირნეობის მინისტრის თანამდებობები. 1998-2013 წლებში იყო პარლამენტის წევრი, 1998-2007 წლებში კენიის აფრიკელთა ეროვნული კავშირის, ხოლო 2007-2013 წლებში კენიის ნარინჯისფერი დემოკრატიული მოძრაობის რიგებიდან. პარტია გაერთიანებული დემოკრატიული ალიანსის დამაარსებელი.
ფეოლა (ფილმი)

„ფეოლა“ — კინოსტუდია „ქართული ფილმის“ 1970 წლის მოკლემეტრაჟიანი მხატვრული ფილმი. რეჟისორი — ბაადურ წულაძე.

1970-2017 წლებში ფილმი რუსეთის ფედერალურ ფირსაცავში ინახებოდა. საქართველოს განათლების, მეცნიერების, კულტურისა და სპორტის სამინისტროს საქართველოს კინემატოგრაფიის ეროვნული ცენტრის საქართველოს ეროვნული არქივის ერთობლივი ძალისხმევით „ქართული კინომემკვიდრეობის სამშობლოში დაბრუნების“ პროექტის ფარგლებში „გოსფილმფონდში“ ბაადურ წულაძის ფილმის საწყისი მასალები დამზადდა და 2017 წელს საქართველოში დაბრუნდა.

სიუჟეტი
სახლმმართველობის თანამშრომელ ბონდოს უბნის ბავშვთა საფეხბურთო გუნდის შექმნას ავალებენ. „მწვრთნელი“ ოლიმპიური სისტემის პრინციპს გაიგებს და ცდილობს გუნდი პირველივე შეჯიბრში დამარცხდეს, რომ შეჯიბრს გამოეთიშოს. თუმცა მოვლენები სულ სხვაგვარად განვითარდება. მისი გუნდი – „უქიმერიონი“ ოქროს მედლის მფლობელი ხდება. ბიჭები სიყვარულით ფეოლას არქმევენ თავიანთ „მწვრთნელს“. გუნდს სერიოზული წარმატებები აქვს და საფრანგეთში გზავნიან შეჯიბრზე. მაგრამ ახლა მას უკვე გამოცდილი მწვრთნელი ესაჭიროება. ფეოლა ემშვიდობება გუნდს.

როლებში
იპოლიტე ხვიჩია — ბონდო დოლაბერიძე (ფეოლა)
ვასილ ჩხაიძე — ხუსკივაძე
ჯემალ ღაღანიძე
გაბრიელ (გიგლა) ცინცაძე — ხვედელიძე
ლევან შამილოვი — ფრიდონი
შოთა გაბელაია
სერგეი ფილიპოვი
ილია ბაკაკური
ზურაბ ქაფიანიძე — ბესიკი, ვიოლინოზე დამკვრელი
ევგენია მჟავანაძე — ექთანი
გიორგი (გია) ტყეშელაშვილი

ჯილდოები
1970 სპორტული ფილმების მე-3 საკავშირო კინოფესტივალი (რიგა, ლატვია) — ჟიურის პრიზი
ბრუკლინი 9-9

ბრუკლინი 9-9 ― ამერიკული პოლიციური კომედიური ტელესერიალი, რომელიც -ისა და -ის ეთერში გადიოდა. ტელეშოუ ეთერში 2013 წლის 17 სექტემბერს გაუშვეს, ბოლო სერია კი 2021 წლის 16 სექტემბერს გავიდა ეთერში და ჯამში 153 ეპიზოდი შეადგინა. ტელესერიალი შექმნილი დენ გურისა და მაიკლ შურის მიერ და ჯეკ პერალტას (ენდი სემბერგი), ნიუ-იორკის პოლიციის დეპარტარტამენტის 99-ე უბნის დექტექტივის ირგვლივ ტრიალებს, რომელიც სრულიად განსხვავდება მისი ხელმძღვანელი ოფიცრის, სერიოზული და ნაკლებად ემოციური კაპიტანი ჰოლტისგან (ანდრე ბრაუერი). სამსახიობო დასის სხვა წევრები არიან: სტეფანი ბეატრისი როზა დიასის როლში, ტერი ქრიუისი ტერი ჯეფორდსის როლში, მელისა ფუმერო ემი სანტიაგოს როლში, ჯო ლო ტრულიო ჩარლზ ბოილის როლში, ჩელსი პერეტი ჯინა ლინეტის როლში, დირკ ბლოკერი მაიკლ ჰიჩკოკის და ჯოე მაკინონ მილერი ნორმ სკალის როლში.

ერთკამერიანი კომედიის შექმნისას -მა თავდაპირველად პირველი სეზონის 13 ეპიზოდი შეუკვეთა, თუმცა საბოლოოდ 22 ეპიზოდამდე გაზარდა. ტელესერიალის პრემიერა 2013 წლის 17 სექტემბერს შედგა. 2018 წლის 10 მაისს, ხუთი სეზონის შემდეგ -მა სერიალი გააუქმა. მომდევნო დღეს მეექვსე სეზონი -მ დააანონსა, რომლის პრემიერაც 2019 წლის 10 იანვარს გაიმართა. მეშვიდე სეზონის პრემიერა 2020 წლის თებერვალში შედგა, ხოლო ათეპიზოდიანი მერვე და უკანასკნელი სეზონის პრემიერა 2021 წლის 12 აგვისტოს გაიმართა.
კომუნარის ჩიბუხი

„კომუნარის ჩიბუხი“ — 1929 წლის მუნჯი მხატვრული ფილმი, რომლის დამდგმელი რეჟისორია კოტე მარჯანიშვილი.

სიუჟეტი
ფილმი გადაღებულია ილია ერენბურგის ამავე სახელწოდების მოთხრობის მიხედვით. იგი ასახავს პარიზის სოციალურ და პოლიტიკურ სურათს 1870-1871 წლებში და პარიზის კომუნის დაცემას.

პრუსიელებთან ომში დამარცხების შემდეგ პარიზში შიმშილმა და კომუნარების აჯანყებამ იფეთქა. მუშებმა თავიანთი დროებითი მმართველობა გამოაცხადეს. კალატოზ ლუი რუს ცოლმა გაჭირვებას ვეღარ გაუძლო, შვილი ქმარს შეატოვა და ყასაბთან ერთად ვერსალში გაიქცა. პატარა ჟიული ქუჩაში დარჩა. ლუი ბარიკადებზე იღუპება. დამარცხებული კომუნარები, რომელთა შორის ლუის პატარა ვაჟიც იყო, დახვრიტეს.

როლებს ასრულებენ
უშანგი ჩხეიძე — ლუი რუ – კალატოზი
სერგეი ზაბოზლაევი (უმც) — ჟიული — რუს შვილი
ვერიკო ანჯაფარიძე — ლუიზა
ტ. მენზონი — გაბრიელ დე ბონივეტი
ალექსანდრე (სანდრო) ჟორჟოლიანი — ლეიტენანტი
თამარ ჭავჭავაძე — კომუნარი ქალი
შალვა ღამბაშიძე — ყასაბი
შალვა ხონელი (გოგოლაშვილი) — ფრანგი ოფიცერი
ილიკო მერაბიშვილი
მიხეილ დავითაშვილი
გაიოზ მელიავა
მიხეილ სულთანიშვილი
ზაალ ტერიშვილი
დავით ქობულოვი (ქობულაშვილი)
კჰალ დროგო

კჰალ დროგო — ჯორჯ რეიმონდ რიჩარდ მარტინის ფენტეზის ჟანრის რომანების სერიის, „ყინულისა და ცეცხლის სიმღერის“ პერსონაჟი და აგრეთვე მისი ტელეადაპტაციის ერთ-ერთი გმირი. ის წარდგენილია 1996 წელს გამოცემულ წიგნ „სატხტოთა თამაში“ ტელეადაპტაციისას მისი როლი შეასრულა ამერიკელმა მსახიობმა ჯეისონ მომოამ.

ხალ დროგო, იყო დოთრაკთა ხალასარის მეთაუირო. ის ხშირად მოიხსენიება როგორც „დიდი ხალი“. მისი სახელი ჰქვია უკანასკნელ გადარჩენილ დრაკონს, რომელიც იყო მისი ქვრივის პირადი დრაკონი.

ბიოგრაფია
დროგო არის ხალი ან მომთაბარე ცხენოსანი აღმოსავლეთ კონტინენტის ვიწრო ზღვის მიღმა. დოთრაკები არიან სასტიკი მეომრები, დახელოვნებული ბრძოლაში, შეუპოვარი ბრძოლაში და ცნობილი ველურობით არადოთრაკების მიმართ. საკუთარ ხალხს შორის მათ აქვთ ღირსების კოდექსი, თუმცა მაინც მკაცრი და შეუბრალებელი არიან. დროგო ჯერკიდევ ძალიან ახალგაზრდა იყო რეოდესაც საკუთარი ხალასარი ჰყავდა. ის ლეგენდარული მეომარია და არასოდეს დამარცხებულა ბრძოლაში. დროგოს სურდა მსოფლიოში ყველაზე ლამაზი და ეგზოტიკური ქალი, როგორიც მისი ხალესი (ცოლი) დეინერის ტარგარიენი იყო.

მას იცავენ სისხლისმსმელები, მათ შორის ქოთო. გენერლები ან კო მის ხალასარში შედიან პონო და ჟაქო, კაცები, რომლებიც მას იცავენ, მიჰყვებიან ბრძოლაში და როდესაც დროგო მოკვდება, მათი მოვალეობა და პატივია გაჰყვნენ მას მაშინაც კი, რათა გააგრძელონ მისი სამსახური.
მელანი

მელანი (<  — „შავი“) — საღებავი ნივთიერებების ნაზავი, რომელიც ძირითადად წერისათვის გამოიყენება. პაპირუსზე საწერად მელნის საღებავ კომპონენტად გამოიყენებოდა მური. ქაღალდის გამოგონებასთან ერთად გაჩენილი მელნის შემადგენლობაში შედიოდა ტანინები, რკინის მარილები და მცენარეული წარმოშობის წებოვანი ნივთიერებები; ტანინები ჰიდროლიზის დროს წარმოქმნიან გალმჟავას, რომელიც რკინის მარილებთან მუქ ლურჯ ნალექს იძლევა. მელნის ასეთი შემადგენლობა თითქმის არ შეცვლილა საუკუნის შუა ნახევრამდე — სინთეთიკური საღებრების გაჩენამდე. თანამედროვე მელანი ჩვეულებრივ შეიცავს გამხსნელს (უფრო ხშირად წყალს ან სპირტს), სინთეთიკურ საღებარს (ძირითადად შავს, ლურჯს, წითელს, მწვანესა და იისფერს), მამოდიფიცირებელ დანამატებს (კონსერვანტებს, დასველებადობის, სიბლანტისა და სხვა ფიზიკურ-ქიმიური მაჩვენებლების რეგულატორებს). მელნის დამზადებისას იყენებენ კარგად ხსნად საღებრებს (უფრო ხშირად მჟავურ საღებრებს), რომლებიც არ უნდა შეიცავდეს უხსნად ნარჩენებსა და მინერალურ მარილებს. დაცული უნდა იყოს ფერის (ნაჯერობა, თანაბარზომიერება, დროისა და გარე ზემოქმედების მიმართ მდგრადობა) და უსაფრთხოების მოთხოვნები. დანიშნულების მიხედვით განასხვავებენ ავტოკალმის, თვითმწერი ხელსაწყოს, პირგადასაღები ტექნიკის, ბუმბულით წერის (სპეციფიკური დოკუმენტების გასაფორმებლად) და სხვა სახის მელნებს. მელანი ასევე გამოიყენება ბეჭდებითა და შტამპებით გამოსახულებების (ტექსტების, ნახატების) შესაქმნელად, სახვით ხელოვნებაში და ა.შ.
დენდურის ტაძარი

დენდურის ტაძარი — რომაულ-ეგვიპტური ტაძარი ნუბიაში. აგებულია ქვიშაქვით. მდებარეობდა ნილოსის მარცხენა ნაპირზე, აიგო რომის იმპერატორ ავგუსტუსის ბრძანებით, რომელმაც ძვ. წ. 31 წელს, აქციუმის ბრძოლაში კლეოპატრას დამარცხების შემდეგ, ეგვიპტე რომის მმართველობას დაუქვემდებარა. ტაძარი მიძღვნილია ქალღმერთ ისიდასადმი, რომელსაც ნუბიის მოსახლეობა ადგილობრივ ნახევარ ღვთაებებთან, პედეისსა და პეჰორთან ერთად, განსაკუთრებით სცემდა თაყვანს, ტაძრის რელიეფზე ფარაონის სამოსში გამოსახული ავგუსტუსი ეგვიპტელ ღმერთ თოთს ღვინოს სთავაზობს. აღნიშნული მიუთითებს იმპერატორის განზრახვაზე, მორგებოდა ადგილობრივ რელიგიურ წარმოდგენებს.

ტაძარი წარმოადგენს ქვიშაქვის ბლოკებით აგებულ ოთხკუთხა კონსტრუქციას, ამშვენებს ორი მასიური სვეტით გამაგრებული პორტიკი (პრონაოსი). ტაძარს წინ უძღვის მონუმენტური შესასვლელი კარი, რომელიც თავის დროზე ტაძრის შემომსაზღვრელი კედლის ნაწილია. 1960 წელს, ასუანის მეორე კაშხლის მშენებლობის გამო, ნაგებობა მთლიანად ჩაიძირებოდა ნასერის წყალსაცავში. ეგვიპტის მთავრობის ინიცივატიითა და უცხოეთის ქვეყნების ტექნიკური და ეკონომიკური მხარდაჭერით, ნუბიის ძეგლების გადარჩენის კამპანია დაიწყო. ეგვიპტემ მადლიერების ნიშნად რამდენიმე ტაძრის იმ ქვეყნებისთვის გადაცემა გადაწყვიტა, რომლებიც ანტიკური ნაგებობების დაშლისა და ხელახალი აწყობის პროცესში მონაწილეობდნენ. 1965 წელს ამერიკის პირველმა ლედიმ, ჟაკლინ კენედიმ ამერიკის შეერთებული შტატებისთვის შეარჩია დენდურის ტაძარი, რომელიც 1978 წელს მეტროპოლიტენის საკლერის ფრთაში განათავსეს. ტაძარი მუზეუმის ერთ-ერთ მთავარ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს.
აღოღლანის კარიბჭე

აღოღლანის კარიბჭე, მუხთარის კარი ან შუშაქენდის კარიბჭე — შუშას ციხის სამი მთავარი კარიბჭედან ერთ-ერთი, რომელიც მდებარეობს ციხის აღმოსავლეთ მხარეს და ქალაქის ქვედა ნაწილში.

ისტორია
შუშას ციხეს სამი მთავარი კარიბჭე ჰქონდა: განჯის, ირევანის და აღოღლანის კარიბჭეები. სამივე კარიბჭის სახელები ხშირად მოიხსენიება ისტორიულ წყაროებში და ისინი ასევე მოხსენიებულია შუშას საუკუნის ყველა გენერალურ გეგმაში. მაგალითად, 1871 წელს გამოცემული გაზეთ „კავკაზის“ 25-ე ნომერში წერია: „აბიხის ბარომეტრიული გაზომვებით, ქალაქის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილი, სადაც მდებარეობს აღოღლანისა და ელიზავეტპოლის კარიბჭეები, 3886 ფუტის სიმაღლეზე და სამხრეთ-დასავლეთი ნაწილში მდებარეობს ადგილი, რომელსაც „შუშას კლდეს“ ეძახიან და სადაც ირევანის კარიბჭეა, 4705 ფუტი სიმაღლისაა“.

ჯერ კიდევ საუკუნის 60-იან წლებში ამ კარებებმა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულეს შუშას საზოგადოებრივ ცხოვრებაში, რასაც მოწმობს გაზეთ „ილუსტრაციაში“ გამოქვეყნებული სტატია. იმ სტატიაში მოყვანილი ინფორმაციის მიხედვით, აღოგლანისა და ირევანის კარები გამიზნული იყო ტვირთების გადასაადგილებლად, ხოლო განჯის კარი ურმების გასავლელად. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი წყარო აღნიშნავს ციხის გალავნის მეოთხე კედლის არსებობას, მისი მდებარეობა და სახელწოდება დადგენილი არ არის.

პანაჰალი ხანის დროს აშენებული ციხის კარიბჭიდან გზა ქალაქ შუშას სოფლებს შუშაქენდსა და მუხტართან აკავშირებდა და აღოღლანის ციხემდე იყო გადაჭიმული. წყაროებში მოხსენიებული ამ კარის კიდევ ერთი სახელია თოფხანას კარი.

არქიტექტურული მახასიათებლები
აზერბაიჯანელი მხატვარი ელთუნ ავალოვი აღნიშნავს, რომ რუსეთის სახელმწიფო სამხედრო ისტორიულ არქივში შენახული ნახატის მიხედვით, ციხის ჩრდილოეთ და დასავლეთ კარიბჭეებისგან განსხვავებით, აღმოსავლეთში მდებარე აღოღლანის კარიბჭე არ იყო გამაგრებული საბრძოლო კოშკებით და ჰქონდა საკმაოდ მარტივი გარეგნობა. შესასვლელი ღერძული თაღითაა წარმოდგენილი.
 საუკუნეში ციხის ქვედა მხარეს, აღმოსავლეთის კარიბჭესთან აშენდა შუშის ციხე. ციხის მშენებლობისას ციხის კედლების ნაწილი და თავდაცვითი კოშკები ციხის კედლებად გამოიყენებოდა. ამ დროს კარიც შეიცვალა და ციხის შესასვლელად გადაკეთდა.
ჩუ (მდინარე)

ჩუ , შუ — მდინარე აზიაში, ყირგიზეთსა და ყაზახეთში. წარმოიქმნება მდინარეების ჯოონ-არიქისა და ქოჩქარის შეერთებით, ისინი სათავეს თერსქეი-ალათაუსა და ყირგიზეთის ქედების ფერდობების მყინვარებიდან იღებს. სიგრძე 1186 კმ, აუზის საერთო ფართობი (გაუდინარი არეების ჩათვლით) დაახლ. 68 ათ. კმ². შეერთების ადგილის ქვემოთ მიედინება ისიქ-ქოლის ქვაბულში. მდინარე ჩუსა და ისიქ-ქოლის ტბის წყალგამყოფი სუსტადაა გამოხატული, 1950-იან წლებში ქუთემალდის ტოტით წყალმოვარდნის წყლები მდინარიდან ტბაში ჩაედინებოდა. ადგილ ქაფჩიგაისა და ბოომის ხეობის გავლის შემდეგ მდინარე შედის ჩუს ხეობაში. ქვემო წელზე კალაპოტი რამდენიმე ტოტად იყოფა, რომლებიც წყალდიდობის დროს ფართოდ გადმოდის ნაპირებიდან. ჩუ იკარგება აშიქოლის ღრმულში. ძირითადი შენაკადებია: ჩონგ-ქემინი, ყაყფათასი (მარჯვენა), ისიქ-ათა, ალამედინი, აქსუ (აქ-სუუ), ყურაღათი (მარცხენა). იკვებება ძირითადად თოვლის, ნაწილობრივ კი წვიმისა და მიწისქვეშა წყლებით. წყალდიდობა იცის წლის თბილ პერიოდში (ივლისი-აგვისტო). წყლის საშუალო მრავალწლიური ხარჯი ჩუს ხეობაში 53,5 მ³/წმ (ჩამონადენის წლიური მოცულობა 1,7 კმ³). დარეგულირებულია ორთო-თოქოისა (ყირგიზეთი) და თასოთქელის (ყაზახეთი) წყალსაცავებით. მდინარის წყალი გამოიყენება სარწყავად. აგებულია ჩუს დიდი არხი — ქალაქ ქემინიდან ბიშკეკის გავლით (ყირგიზეთი) ქალაქ ოითალამდე (ყაზახეთი). მდინარეზე განლაგებულია ქალაქები (დინების მიმართულებით): ქემინი, თოქმაქი (ყირგიზეთი), შუ (ყაზახეთი).
ისას წყარო

ისას წყარო — შუშის რაიონის ერთ-ერთი ცნობილი წყარო და ისტორიული ადგილი.

წყარო მდებარეობს ტყეში, ზღვის დონიდან დაახლოებით 1500 მეტრზე, ქალაქ შუშიდან ორი კილომეტრის დაშორებით. იგი ითვლება აზერბაიჯანული ბუნების ერთ-ერთ იშვიათ მარგალიტად. ადგილობრივი მოსახლეობის თქმით, წყაროს სახელწოდება ფერმერის სახელად ისას საპატივსაცემოდაა დარქმეული, რომელმაც ის პირველად მე-18 საუკუნეში უღრან ტყეში აღმოაჩინა.

ყარაბაღის მეორე ომის შემდეგ, ქალაქ შუშის სახელმწიფო ნაკრძალის სამმართველომ ისას წყარო სრულად აღადგინა. თვითონ წყარო მარმარილოთი იყო გაკეთებული, სიტყვა „ისა წყარო“ ეროვნული ორნამენტით დაეწერა და წყაროს წყალმომარაგება სრულად აღდგა.
გაზანჩლის უბანი

გაზანჩლის უბანი — ქალაქ შუშას ერთ-ერთი უდიდესი უბანი, რომელიც 1805 წლიდან მთიან მხარეში აშენდა და მე-19 საუკუნემდე გაგრძელდა მისი შენობა.

ისტორია
ფანაჰალი ხანის გარდაცვალების შემდეგ, მისი ვაჟი იბრაჰიმხალილ ხანი (1721-1806), ყარაბაღის მეორე მოსამართლე, იყო თავისი დროის ერთ-ერთი დახელოვნებული და პოლიტიკური მოღვაწე. მისი მმართველობის წლებში ყარაბაღის სახანო გაძლიერდა და განვითარდა. ფანაჰალი ხანმა და იბრაჰიმხალილ ხანმა განავითარეს ქალაქი შუშა, ყარაბაღის დედაქალაქი, მაღალ დონეზე, ძველი და შუა საუკუნეების ურბანული დაგეგმარების მაგალითებზე დაყრდნობით. ქალაქი შუშა შედგებოდა ჩვიდმეტი ძირითადი უბნისგან, როგორებიცაა: დიდი გურდლარი, პატარა გურდლარი, სეიიდლი, ჯულფალარი, თაზას უბანი, ჰამამგაბაღი, დემირჩილერი, კუილუღი, ხოჯა მარჯანლი, მამაი, საათლი, ქოჩარლი, მარდინლი, ჩოლ გალა, ჰაჯი იუსიფლი, ჩუხური, აღადებელი. ეს უბნები ბოლო დრომდე შემორჩა. ყოველ მეოთხედს ჰქონდა აბანო, მეჩეთი და წყარო.

შუშას, როგორც ქალაქის განვითარება პირობითად შეიძლება დაიყოს სამ ეტაპად: პირველი ეტაპი გაგრძელდა 1763 წლამდე არასტაბილურ პირობებში, სამშენებლო სამუშაოები ჩატარდა გარკვეულწილად ნაჩქარევად. ამ პერიოდში ქალაქის აღმოსავლეთ ნაწილში აშენდა ცხრა უბანი. პირველ ეტაპზე, რომელიც ფარავდა ფანაჰალი ხანის მეფობას, ქალაქის უძველეს კვარტალს მოგვიანებით ქალაქის ტოპოგრაფიის მიხედვით „ქვემო უბანი“ ეწოდა. შუშას ეს პირველი უბანი შედგებოდა შემდეგი ქუჩებისაგან: ჩუხური, გურდლარი, ჯულფა სეიდლი, კუიულარი, ჰაჯი იუსიფლი, დორდლარ გურდუ, დორდჩინარი და ჩოლ გალა.

მეორე ფაზაში, რომელიც დაემთხვა იბრაჰიმხალილ ხან ჯავანშირის (1763-1806 წწ.) მეფობას, შუშაში სამშენებლო სამუშაოები უფრო ხარისხიანი და გრანდიოზული იყო. ამ ეტაპზე ჩამოყალიბდა „ზემო უბანი“. ურბანული განვითარებისათვის ხელსაყრელი „ქვემო უბნის“ მდებარეობისგან განსხვავებით აქ ტერიტორია შედარებით მთიანი და ხშირი ტყით იყო დაფარული. სწორედ ამიტომ, მოთხოვნის გაჩენისთანავე, ტერიტორია ტყისგან გაიწმინდა და მის ადგილას ქუჩები აშენდა. დაახლოებით 40 წლის განმავლობაში ჩამოყალიბებულ „ზემო კვარტალში“ 8 ახალი ქუჩა აშენდა. ეს ქუჩები იყო: ხანლიქი, საათლი, ქოჩარლი, მამაი, ხოჯა მარჯანლი, დემირჩი, ჰამამ გაბაღი, თაზას ქუჩები.

მესამე ეტაპზე, რომელიც მოიცავს საუკუნეს, ქალაქის მთიან-დასავლეთ ნაწილში აშენდა ახალი უბნები და ფაქტობრივად დასრულდა შუშას ქალაქად ჩამოყალიბების პერიოდი. ქალაქის მესამე კვარტალის, სახელწოდებით „გაზანჩლი“ მთიან მხარეში აშენებული, 1805 წელს ყარაბაღის სახანოს რუსეთის მიერ ოკუპაციის შემდეგ დაიწყო და მე-19 საუკუნეში გაგრძელდა. თორმეტი ქუჩისგან შემდგარი ეს უბანი შუშის ყველაზე დასახლებული უბანი იყო. მირზა იუსიფ ყარაბაღი ამ უბნის ქუჩებად ასახელებს მეჰრილის, გაზანჩლის, ჩილაბორდის, დარას, ბალარის და სხვათა სახელებს.