მერაბ კალანდაძე

მერაბ კალანდაძე (დ. 18 ოქტომბერი, 1952, თბილისი, საქართველოს სსრ) — ქართველი ისტორიკოსი, ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი.

ბიოგრაფია
მერაბ კალანდაძე ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი დაიბადა 1952 წლის 18 ოქტომბერს, თბილისში. 1959 -1969 წელებში სწავლობდა მე-5 საშუალო სკოლაში, 1970-1975 სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ისტორიის ფაკულტეტზე, 1975 წელს სწავლა გააგრძელა ასპირანტურაში ახალი და უახლესი ისტორიის განხრით. მისი მეცნიერხელმძღვანელები იყვნენ პროფ. გივი კიღურაძე და პროფ. კოტე ანთაძე. 1980-1986 წლებში ასწავლიდა უცხო ენების ინსტიტუტში ევროპის ცალკეული ქვეყნების ისტორიას საათობრივი ანაზღაურების წესით. 1986-1995 წლებში მუშაობდა ისტორიის ინსტიტუტში საქართველოს და ევროპის ქვეყნების ურთიერთობის ისტორიის განყოფილებაში მეცნიერ-მუშაკად, რომელსაც ხელმძღვანელობდა პროფ. ილია ტაბაღუა. ამავე ხანებში ასწავლიდა ა.ს.პუშკინის (ამჟამად ილიას უნივერსიტეტში) საათობრივი ანაზღაურების წესით შუა საუკუნეების და ახალ ისტორიას და ისტორიოგრაფიას.

1988 წლის 9 მარტს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია „ფრიდრიხ შილერი და ახალი ისტორიის პრობლემები“. 1991 წელს პროფ. ილია ტაბაღუას, პროფ. კარლო მეშველიანის და პროფ. კოტე ანთაძის ძალისხმევით, ის დაბრუნდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში და მუშაობდა ჯერ შუა საუკუნეების ისტორიის კათედრაზე, საათობრივი ანაზღაურების წესით, ხოლო 1992 წლის შემოდგომიდან ჩაირიცხა შტატში და მუშაობდა ევროპის და ამერიკის ქვეყნების ახალი და უახლესი ისტორიის კათედრაზე.

1999 წლის 20 ოქტომბერს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია „დასავლეთ ევროპის შუა საუკუნეების და ახალი ისტორიის შესწავლა საქართველოში საუკუნის პირველ ნახევარში“.

სამეცნიერო მოღვაწეობა
მერაბ კალანდაძე არის ფართო დიაპაზონის ისტორიკოსი. მისი მეცნიერული ინტერესების სფერო მრავალფეროვანია. ამ მიმართულებით მან საკმაოდ ნაყოფიერად იღვაწა, დაწერა 24 წიგნი, 270 სამეცნიერო პოპულარული ნაშრომი, 160 საგაზეთო სტატია, მათ შორის 75 რეცენზია. მონაწილეობდა 52 ადგილობრივ და საერთაშორისო კონფერენციებში, დაწერა 14 გამოხმაურება და რეცენზია სადისერტაციო შრომებზე.
მის მეცნიერულ მემკვიდრეობაში ცენტრალური ადგილი უჭირავს ფრიად აქტუალურ საკითხს ქართული ისტორიოგრაფიის განვითარებას 1918 წლიდან დღემდე. ამ დიდი პრობლემის ერთ-ერთი შემადგენელი ნაწილია ,,მსოფლიო ისტორიის შესწავლა საქართველოში". ამ თემას მის საქმიანობაში პრიორიტეტული ადგილი უჭირავს. უყურადღებოდ არც საქართველოს ისტორიის საკითხები რჩება. ის შეძლებისდაგვარად ცდილობს მის გაშუქებას. მან კვლევა რამდენიმე მიმართულებით წარმართა. ეს პრობლემატიკა სრულიად შეუსწავლელია. ქართული კონტექსტი გააჩნია, სიახლეს წარმოადგენს და ამ საკითხების გაშუქების პირველ მცდელობად გვევლინება. ამ თემატიკაზე მან 155-მდე ნაშრომი დაწერა მათ შორის 20 წიგნი.

მან მოგვცა საქართველოში მსოფლიო ისტორიის შესწავლის სულ სხვა, შესაძლოა, გაცილებით უფრო რეალური საერთო სურათი და პერიოდიზაცია, ვიდრე მანამდე იყო. ხაზი გაუსვა, რომ საქართველოში მსოფლიო ისტორიის შესწავლა სწორი გზით მიდიოდა და სავსებით აკმაყოფილებდა საუკუნის დასაწყისის ისტორიული მეცნიერების მკაცრ მოთხოვნებს. ის ძალიან კარგად თავდება პოზიტივისტური ისორიოგრაფიის თეორიულ ჩარჩოებში. აქცენტი კეთდება პოლიტიკური ისტორიის თხრობაზე. ფაქტობრივად, ეს გახლავთ საკითხისადმი მეცნიერული მიდგომა, რომელსაც, ბუნებრივია, გააჩნია თავისი ძლიერი და სუსტი მხარეები. ის ცდილობს არ ჩამორჩეს ევროპული, პირველ რიგში კი, რა თქმა უნდა, რუსული ისტორიოგრაფიის მიღწევებს.

განსხვავებული მიდგომის სამ მთავარ კომპონენტს წარმოადგენს:1. 1918-1921 წლებში საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მიერ მსოფლიო ისტორიის სწავლების, შესწავლა, პოპულარიზაციის, საქმეში შეტანილი მოკრძალებული წვლილისა და ამ წლებში გამოსული მსოფლიო ისტორიის პირველი ეროვნული სასკოლო სახელმძღვანელოების რეანიმაცია, რეაბილიტაცია. ქართული ისტორიოგრაფია სწორი გზით მიდიოდა, სწორ აქცენტებს სვამდა, სწორ არჩევან აკეთებდა. პრიორიტეტულია პროგრესულ-ლიბერალური ღირებულებები, რომელსაც, ბუნებრივია, აქვს თავისი პლუსები და მინუსები. 2. განსხვავებული მიდგომის მეორე კომპონენტად საბჭოთა ისტორიოგრაფიისადმი სულ სხვაგვარი დამოკიდებულება გვევლინება. საბჭოთა ისტორიოგრაფიისადმი მიდგომა კრიტიკულია. ემპირიის, ფაქტოლოგიის, დონეზე პროგრესი აშკარაა და ამის უგულეებელყოფა მართებული არ იქნება. მეცნიერული მიდგომა კვლავ ძალაში რჩება. არსად არ წასულა. არ გამქრალა, მაგრამ ცალმხრივი ხასიათი შეიძინა და ერთი ვიწრო დოგმატურად გაგებული მარქსისტულ-ლენინური იდეოლოგიის ყალიბში აღმოჩნდა მოქცეული. ამის გამო მათი მკაცრად განსჯა მიზანშეწონილი არ უნდა ჩანდეს. ადვილი გზით სიარული იქნებოდა და ჰიპერკრიტიკულად მიგვაჩნია. ,,ეს იყო ჩვენი უბედურება და არა დანაშაული“. ვფიქრობთ, ეს უფრო ადეკვატური იქნებოდა. საბჭოთა პერიოდის ქართული ისტორიოგრაფიის თეორიული, მეთოდოლოგიური თვალსაზრისით, გაუფერულება, ამის ლოგიკური გაგრძელებაა. საბჭოთა ისტორიოგრაფიის კრიზისის გასაღები, სწორედ აქ ძევს. ეს წინგადადგმულ ნაბიჯად, თვდაპირველი გზის გაგრძელებად, ძნელია მივიჩნიოთ. 3. ამ პრობლემისადმი დამოკიდებულების მესამე ფაზად პოსტსაბჭოთა პერიოდის  ქართული ისტორიოგრაფია გვევლინება. ის იწყება 90-იანი წლების დასაწყისში, როდესაც დაიშალა საბჭოთა კავშირი და დღესაც გრძელდება. ამ კუთხით საკითხის განხილვა საინტერესოა და აქტუალურად მიგვაჩნია. ის ამის პირველი მცდელობაა. საკითხი არის რთული და მრავალწახნაგოვანი და მისი ერთმნიშვნელოვნად დადებითად ან უარყოფითად შეფასება ძნელია. პოსტაბჭოთა პერიოდის ქართული ისტორიოგრაფიისადმი დამოკიდებულება კრიტიკულია. ის ცდილობს გაერკვეს მის ავკარგიანობაში. ეს საშუალებას გვაძლევს გამოკვეთოს მისი შუქჩრდილები და შეძლებისდაგვარად გამოარკვიოს მისი გამომწვევი მიზეზები. აქცენტი კეთდება რაოდენობრივ და არა თვისებრივ, ხარისხობრივ ცვლილებებზე. რაოდენობრივი ცვლილებების თვისებრივში, ხარისხობრივში, გადაზრდის პროცესი მეტად ნელი ტემპით მიმდინარეობს და დროში საკმაოდ გაიწელა. მის მთავარ პრობლემად სიღრმე-სიფართოვეში განვითარება წარმოგვიდგენია.

ის შეეცადა, რომ განსხვავებული მიდგომა კონკრეტული საკითხების გაშუქებაზე გაევრცელებინა. ეს სიახლეა, ქართული კონტექსტი გააჩნია და ამ პრობლემატიკის გაშუქების პირველი მცდელობაა. განსხვავებული მიდგომა ამ დარგის წარსულზე გაცილებით უფრო რეალისტურ წარმოდგენას გვიქმნის ვიდრე ეს აქამდე იყო.

მერაბ კალანდაძემ:

1.გადადგა პირველი ნაბიჯები ქართული ანტიკოლოგიის შესწავლის გზაზე.

2.შეისწავლა ქართული მედიევისტიკის ისტორია.

3.შეისწავლა საქართველოში ახალი ისტორიის შესწავლა. (ამ მიმართულების შემადგენელი კომპონენტებია საქართველოში ამერიკის შეერთებული შტატების და სკანდინავიის ქვეყნების ისტორიის შესწავლის გაშუქება).

4.დაინტერესდა საქართველოში ისტორიის ფილოსოფიის გაშუქების ტრადიციით. მან მოგვცა ამ საკითხების განსაკუთრებული ხედვა, რომელიც საბჭოთ წარმოდგენის საპირწონეა და სიახლეს წარმოადგენს.

მან პირველმა ქართულ ისტორიოგრაფიაში და ერთ-ერთმა პირველმა პოსტსაბჭოთა სივრცეში, პროფ. კოტე ანთაძესთან და პროფ. კარლო მეშველიანთან ერთად კატეგორიულად უგულებელყო მსოფლიო ისტორიის მარქსისტული პერიოდიზაცია და აღადგინა ევროპული მიდგომა. შუა საუკუნეებს და ახალ ისტორიას შორის ზღვარი გადის საუკუნის დასასრულზე და საუკუნის დასაწყისზე კონკრეტულად კი, დიდ გეოგრაფიულ აღმოჩენებზე, რეფორმაციაზე, რენესანსზე. მან გააგრძელა დაწყებული კვლევა და გადასინჯა მსოფლიოს წამყვანი ქვეყნების, ისტორიული აზროვნების, დიპლომატიის ისტორიის, საერთაშორისო ურთიერთობების, მარქსისტული პერიოდიზაცია და ის საერთაშორისო სტანდარტებთან შესატყვისობაში მოიყვანა. ამ საკითხზე მან 18 ნაშრომი დაწერა, მათ შორის ერთი წიგნი.

მერაბ კალანდაძე დაინტერესდა ისტორიულ-ლიტერატურული თემატიკით, რომელსაც ისტორიოგრაფიული დატვირთვა გააჩნდა, ამ საკითხს ეხება მისი საკანდიდატო დისერტაცია. „ფრიდრიხ შილერი და ახალი ისტორიის პრობლემები“. ამ კონტექსტში ქართული რეალობის ჩასმა სიახლეს წარმოადგენს. ეს მიმართულება ამ პრობლემის შესწავლის მეცნიერული კვლევის და პოპულარიზაციის ნაზავია. ყურადღებას იპყრობს მისი წიგნი „ნაპოლეონი ქართულ სიტყვაკაზმულ ლიტერატურაში“.

მან თავისი წვლილი შეიტანა საქართველოში დასავლეთ ევროპის შუა საუკუნეების და ახალი ისტორიის ისტორიოგრაფიის პოპულარიზაციის საქმეში. მან სცადა ამ კონტექსტში ქართული რეალობის ჩართვა. ეს მიმართულება ამ თემატიკის მეცნიერული კვლევის და პოპულარიზაციის ჰიბრიდს წარმოადგენს. პირველს შემეცნებითი დატვირთვა გააჩნია. მეორე მეცნიერულ კვლევასთან ასოცირდება. ამის საუკეთესო ნიმუშია მისი „ისტორიოგრაფიული ეტიუდების“ ორი წიგნი.

მერაბ კალანდაძემ ყურადღება გაამახვილა დასავლეთ ევროპის შუა საუკუნეების და ახალი ისტორიის საკვანძო საკითხების პოპულარიზაციაზე. მას წმინდა შემეცნებითი დატვირთვა გააჩნია, სამეცნიერო-პოპულარულ ხასიათს ატარებს, კომპილაციას წარმოადგენს და დაეხმარება სტუდენტებს ამ საკითხების შესწავლის საქმეში. ქართული კონტექსტის ჩასმა საინტერესოა და მას მეცნიერულ ელფერს ძენს.

ის შეეცადა ქართულ ისტორიოგრაფიაში დაენერგა ევროპული ტრადიცია ,,ისტორია დაუსრულებელი პოლემიკაა“ .

ამ წიგნების უმეტესიბა ისტორიოგრაფიაში პირველი ან ქართულ ისტორიოგრაფიაში პირველია. ერთ-ერთი პირველია ,,ინგლისის ისტორია კულტურა გეოგრაფია“.

მან თავისი მოკრძალებული წვლილი შეიტანა საქართველოს ისტორიის საკითხების დამუშავების საქმეში. აღსანიშნავია მისი შრომები, საქართველოს ისტორიის პერიოდიზაციაზე, სადაც ის კატეგორიულად უგულებელყოფს საქართველოს ისტორიის მარქსისტულ პერიოდიზაციას, ფორმაციულ მოდელს. მან აღადგინა ევროპული მიდგომა, ივანე ჯავახიშვილის თეორიულ-მეთოდოლოგიურ შეხედულებებზე, თანამედროვე ქართულ ისტორიოგრაფიაში არსებულ რთულ ვითარებაზე. საინტერესოა მისი მონოგრაფია ცნობილ ქართველ ისტორიკოსზე პროფ. უშანგი სიდამონიძეზე. ამ პრობლემატიკაზე მას დაწერლი აქვს 23 ნაშრომი, მათ შორის ოთხი წიგნი.

მერაბ კალანდაძე იყო სპორტის დიდი მოტრფიალე და ძალები სპორტულ ჟურნალისტიკაში გამოსცადა:1. ის იყო ქართული ფეხბურთის და კალათბურთის ერთ-ერთი საინტერესო მეისტორიე. 2.ის დიდ ყურადღებას უთმობდა მსოფლიო ფეხბურთის და კალათბურთის პოპულარიზაციას. ის იყო პირველი, რომელიც ევროპული კალათბურთის პოპულარიზაციას ეწეოდა და ერთ-ერთი პირველი, ვინც პროფესიულ კალათბურთზე წერდა. 3.საინტერესოა მისი კრიტიკული წერილები, რომელიც 80-იან წლებში ქართული ფეხბურთის და კალათბურთის კრიზისით გამოწვეული გულისტკივილითაა გაჯერებული.
ამ სფეროში მან საკმაოდ ნაყოფიერად იღვაწა. დაწერილი აქვს 800 სტატია.