ველიკო მილატოვიჩი

ველიკო მილატოვიჩი (დ. 5 დეკემბერი, 1921 — გ. 19 ოქტომბერი, 2004) — მონტენეგროელი კომუნისტი პარტიზანი, პოლიტიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე. თავისი კარიერის განმავლობაში იგი ერთხელ იკავებდა პარლამენტის სპიკერის, ხოლო ორჯერ პრეზიდენტის პოსტს.

ბიოგრაფია
ველიკო მილატოვიჩი დაიბადა 1921 წლის 5 დეკემბერს ნიკშიჩში, სერბების, ხორვატების და სლოვენების სამეფოში (მოგვიანებით იუგოსლავიის სამეფო). საინტერესოა, რომ მან გვარი მილატოვიჩი დედის ხაზით მიიღო და არა მამისგან, რომლის გვარიც ჩაკმაკი იყო. ეს განპირობებული იყო იმით, რომ ველიკოს მამამ, რომელიც დაქორწინების შემდეგ დანილოვგრადის მახლობლად მდებარე სოფელ ვინიჩიში გადავიდა საცხოვრებლად, ესთეტიკური მოსაზრებებით მეუღლის გვარი მიიღო.

1941 წელს, როდესაც ღერძის ქვეყნების ძალები მის ქვეყანაში შეიჭრნენ, 20 წლის ველიკო ანტიფაშისტური ბრძოლის დროს კომუნისტ პარტიზანებს შეუერთდა. მას დაევალა ნაცისტებთან თანამშრომლების გამოვლენა და განადგურება სამოქალაქო ომის პერიოდში. იგი ჩეტნიკების სასტიკი მოწინააღმდეგე იყო. 1947 წელს მან თავის დანაყოფთან ერთად ჩასაფრება მოუწყო კრსტო ზრნოვ პოპოვიჩს მის სამალავში და იგი მოკლა.

1967 წელს მილატოვიჩი დიდ პოლიტიკაში ჩაერთო, როდესაც მონტენეგროს ხელმძღვანელობაში მომხდარი სტრუქტურული ცვლილებების ფონზე მონტენეგროული სოციალისტური რესპუბლიკის სახალხო ასამბლეის პრეზიდენტად აირჩიეს. 1968 წელს იგი ხელმძღვანელობდა მონტენეგროს პარტიზანული პარლამენტის 25 წლისთავისადმი მიძღვნილ ღონისძიებას კოლაშინში. დღესასწაულის საპატიო სტუმარი მისი ნაცნობი იაკოვ ბლაჟევიჩი, ხორვატიის სოციალისტური პარლამენტის სპიკერი იყო.

თავის სიტყვაში ველიკომ განაცხადა, რომ მონტენეგრომ „თავის ისტორიაში ორჯერ მოახდინა კაპიტულაცია – 1916 და 1918 წლებში“. ამ განცხადებამ დიდი დაპირისპირება გამოიწვია, რადგან ომისდროინდელი დეპუტატების ნაწილი 1918 წლის სერბეთთან გაერთიანების ოკუპაციად გამოცხადების წინააღმდეგ წავიდა. მილატოვიჩი პირადად ლათინური დამწერლობის მომხრე იყო და არა კირილიცის, რომელიც მონტენეგროში დომინანტური იყო. მას ეს პოსტი 1969 წლამდე ეკავა.

ველიკო მილატოვიჩმა შეწყვიტა მონტენეგროს ნაციონალური ტელევიზიის მჭიდრო თანამშრომლობა ბელგრადის ტელევიზიასთან და მჭიდრო კავშირები დაამყარა ზაგრების ტელევიზიასთან. მან ახალი ტელესადგურის დირექტორად მომირ შლიუკიჩი დანიშნა. შესამჩნევი იყო მეტყველების აშკარა ხორვატიზაცია, ხოლო მონტენეგროსთვის განკუთვნილი რეკლამები თავდაპირველად ხორვატიაში მზადდებოდა.

1974 წელს ველიკო მილატოვიჩი მონტენეგროს პრეზიდიუმის თავმჯდომარედ დაინიშნა. იმავე წელს იგი გახდა ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა ნიეგოშის ძეგლის კომისიაში, რომელსაც პეტრე პეტროვიჩ-ნიეგოშის მუზეუმის პროექტირება დაევალა. მუზეუმი იმ ადგილას უნდა აშენებულიყო, სადაც დანილოს მიერ აღმართული სამლოცველო იდგა. სამლოცველო უნდა დანგრეულიყო, მიუხედავად თავად მილატოვიჩის პირადი დაპირებისა სერბეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მონტენეგროსა და ზღვისპირეთის მიტროპოლიისადმი, რომ მის სიცოცხლეში ასეთი ნაბიჯი არ გადაიდგმებოდა. ეს გადაწყვეტილება განსაკუთრებით საკამათო აღმოჩნდა მონტენეგროში არსებული პროსერბული ძალებისთვის. მათთვის ნიეგოშის სამლოცველო მონტენეგროში „სერბობის“ სიმბოლო იყო: მათი აზრით, ის სერბულ-მონტენეგრულ მეგობრობას განასახიერებდა და მონტენეგროსა და მონტენეგროელების უზენაესი ეროვნული სიმბოლო იყო, რომელიც კომუნისტური მონტენეგროს ოფიციალურ გერბზეც კი იყო გამოსახული. მიუხედავად ამისა, მილატოვიჩმა ეკლესიასთან მიაღწია შეთანხმებას, რომლის მიხედვითაც მათ ახალ მუზეუმში პანაშვიდების გადახდის უფლება ეძლეოდათ.

1981 წლის 31 იანვარს, მონტენეგროს კომუნისტთა ლიგის ცენტრალური კომიტეტის პრეზიდიუმის კომისიის სპეციალურ სესიაზე, მან წარადგინა თავისი ვრცელი ნაშრომი –„სტრატეგიული ინიციატივა“. ველიკო მონტენეგროელებს სერბებად არ მიიჩნევდა. იგი განმარტავდა, რომ ბოლო 100 წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა მონტენეგროელების მუდმივი ინდოქტრინაცია, თითქოს ისინი სერბები იყვნენ, მაგრამ ეს პროსერბული იდეოლოგია მეორე მსოფლიო ომის დროს და მის შემდეგ „სამშობლოს იუგოსლავიის არმიის“ დამარცხებით დასრულდა. მან დაადგინა, რომ მონტენეგროს ისტორია სავსეა მცდარი შეხედულებებით და საჭიროა მასობრივი კრიტიკული კორექტირება. იგი მიიჩნევდა, რომ ისტორიული მეცნიერების ამგვარი „განწმენდისთვის“ საჭირო იყო არასერბული დახმარების ძიება. მისი ხედვით, მონტენეგროელების „დე-სერბიზაციის“ პროცესი სამი მიმართულებით უნდა წარმართულიყო: ისტორიოგრაფია, ეთნოლოგია და ლინგვისტიკა. მის წინადადებას დიდი კრიტიკა მოჰყვა, განსაკუთრებით სერბ ნაციონალისტებში, რომლებიც მონტენეგროელებს სერბულ ჯგუფად მიიჩნევდნენ.

იმავე წელს ველიკო მილატოვიჩი მონტენეგროს კომუნისტთა ლიგის მარქსისტულ ცენტრში მონაწილეობდა შპირო კულიშიჩის სკანდალური ნაშრომის „მონტენეგროელთა ეთნოგენეზისის შესახებ“ განხილვაში. ეს ნაშრომი მონტენეგროელი ხალხის უნიკალურობასა და თვითმყოფადობას უსვამდა ხაზს. მილატოვიჩმა დაიცვა ნაშრომი და თავს დაესხა ცენტრის ხელმძღვანელს, ნენად ბუჩინს, თავად განხილვის ორგანიზების გამო. იგი აცხადებდა, რომ მსგავსი დებატები თავიდანვე ეჭვქვეშ აყენებდა ნაშრომის ვალიდურობას. უშუალოდ დისკუსიისას ველიკომ უარი თქვა კულიშიჩის ნაშრომის დეტალურ კომენტირებაზე, თუმცა მკაცრად გააკრიტიკა მისი ოპონენტები და მათ „შეუწყნარებლები“ უწოდა.

1981 წლის 12 ივნისს მილატოვიჩმა მონტენეგროს მეცნიერებათა და ხელოვნებათა აკადემიაში წარადგინა მოხსენება, რომელიც 13 ივლისის აჯანყების 40 წლისთავს ეძღვნებოდა. მან ხაზი გაუსვა მონტენეგროსა და ალბანეთს შორის მზარდ კავშირებს და აღნიშნა, რომ ეს ორი მხარე სულ უფრო მეტად უახლოვდება ერთმანეთს.

მონტენეგროელების მიმართ განხორციელებული ტერორისა და ანტი-იუგოსლავიური ირედენტისტული რიტორიკის ზრდასთან დაკავშირებულ დისკუსიებზე ველიკო პასუხობდა, რომ უპირველეს ყოვლისა სიმშვიდე უნდა შენარჩუნებულიყო. იგი გეგმავდა ალბანეთის სოციალისტურ სახალხო რესპუბლიკაში მცხოვრები მონტენეგრული ეროვნული უმცირესობის სტატუსის საკითხის დაყენებას.

ველიკო მილატოვიჩი გარდაიცვალა 2004 წლის 19 ოქტომბერს ჰერცეგ-ნოვიში, სერბეთისა და მონტენეგროს კავშირის პერიოდში.