პლატონიზმი

პლატონიზმი პლატონის ფილოსოფია და სახელია, რომელიც მისგან წარმომდგარ სხვადასხვა ფილოსოფიურ სისტემებს აერთიანებს. ვიწრო ჭრილში, ტერმინი შეიძლება გავიგოთ, როგორც პლატონური რეალიზმის დოქტრინა.

პლატონიზმის მთავარი იდეა არის სხვაობა გრძნობად - არაგონებრივ რეალობას და გონებრივ - არაგრძნობად რეალობას შორის; ეს განსხვავება ფორმების თეორიის ქვაკუთხედია. ფორმები, საუბრებში ფაედო, სიმპოზიუმი და რესპუბლიკა აღწერილია, როგორც სრულყოფილი ნიმუშები, რომლის არასრულყოფილი ასლებიც ყოველდღიური ცხოვრების საგნები არის. რესპუბლიკაში უმაღლეს ფორმად სიკეთეა მიჩნეული, რომელიც ყველა სხვა ფორმების პირველწყაროა. სოფისტში, გვიანდელ ნამუშევარში, ყოფიერება, მსგავსება და განსხვავება მიჩნეულია, როგორც თავდაპირველი "დიდი სიკეთეები". ჩვ. წ. აღ.-მდე მე–3 საუკუნეში, არქეზილამ პლატონიზმში შემოიტანა სკეპტიციზმი, რომელიც სკოლის მთავარ პრინციპად დარჩა ჩვ. წ. აღ.-მდე 90 წლამდე, როდესაც ანტიოქმა დაამატა სტოიკური ელემენტები, განაგდო სკეპტიციზმი და დაიწყო პერიოდი, რომელიც შუა პლატონიზმის სახელითაა ცნობილი.

ჩვ. წ. აღ-ით მე–3 საუკუნეში, პლოტინუსმა დაამატა მისტიკური ელემენტები, ჩამოაყალიბა ნეოპლატონიზმი, რომელშიც არსებობის მწვერვალად ერთიანობა და სიკეთე მიიჩნევა - ყველა საგნის წყარო. სათნოებასა და ფიქრში სულს აქვს ძალა ამაღლდეს და შეუერთდეს ერთიანობას. პლატონიზმს არსებითი გავლენა ჰქონდა დასავლურ აზროვნებაზე და ბევრი პლატონური შეხედულება გაიზიარა ქრისტიანულმა ეკლესიამ, რომელიც პლატონის ფორმებს იგებდა, როგორც ღვთის აზრებს, მანამდე სანამ ნეოპლატონიზმი არ გახდა ქრისტიანული მისტიციზმის ჩამოყალიბების მთავარი მასტიმულირებელი.

ფილოსოფია
მთავარი ცნება ფორმების თეორიაა. ერთადერთი ჭეშმარიტი ფორმა, რომელიც ყველაფერზე მაღლა დგას, მარადიული, შეუცვლელი, სრულყოფილი, მისი არასრულყოფილი ასლია გრძნობადი სამყაროს ყოველი საგანი. გრძნობიერი საგნები მუდმივ ცვლას განიცდიან, ისინი მოკლებული არიან ჭეშმარიტ არსებობას. მრავალ ინტერპრეტაციაში პლატონიზმი, როგორც არისტოტელიზმი მარადიულ სამყაროს იუდაისტური გადმოცემის საპირისპიროდ მიიჩნევს, რომლის მიხედვითაც სამყარო ისტორიულ დროში შეიქმნა. არისტოტელიზმისგან განსხვავებით, პლატონიზმი იდეას საგანზე მაღლა აყენებს და ადამიანს სულის ქონას მიაწერს. ბევრმა პლატონისტურმა იდეამ ლათინურ ქრისტიანობაში სამუდამო ადგილი დაიმკვიდრა.

ისტორია
აკადემია
პლატონიზმი, ძირითადად, პლატონის დიალოგებშია წარმოდგენილი, სადაც სოკრატეს გმირის დახმარებით რამდენიმე დოქტრინას ეძლევა განმარტება, რომლებიც ისტორიული სოკრატეს, პლატონის მასწავლებლის იდეებთან რამდენად ახლოს დგას დაუდგენელია. პლატონი ლექციებს თავის აკადემიაში მართავდა, ათენის კედლების გარეთ. სკოლამ დიდი ხნის განმავლობაში იარსება. აქ იყო სამი პერიოდი: ძველი, შუა და ახალი. ძველი აკადემიის მეთაურები სპეუსიპუსი (პლატონის ძმისწული), (339 ჩვ. წ. აღ-მდე) და ქსენოკრატესი (313 ჩვ. წ. აღ-მდე) იყვნენ. ორივე მათგანი ცდილობდა შეერწყა პითაგორეანული იდეები პლატონის ფორმების თეორიას.

ჩვ. წ. აღ-მდე 226 წლისათვის აკადემიის ლიდერი არქეზილა გახდა. ეს ფაზა, ცნობილია როგორც შუა ხნის აკადემია, ამ დროს აკადემიამ სკეპტიციზმის ელემენტები შეიძინა. იგი გამოირჩევა თავდასხმებით სტოიკებზე და მათ მოსაზრებებზე ჭეშმარიტებაზე. ახალ აკადემიას საფუძველი ჩვ. წ. აღ-მდე 155 წელს კარნეადესმა ჩაუყარა, მეოთხე მეთაური არქეზილას შემდეგ. აკადემიას ამ დროს ჯერ კიდევ სკეპტიკური მიმართულება ჰქონდა, უარყოფდა რა აბსოლუტის ჭეშმარიტების ცოდნის შესაძლებლობას. ორივეს, არქეზილას და კარნეადესს სწამდათ, რომ პლატონის ნამდვილ მოძღვრებას მისდევდნენ.

შუა ხნის პლატონიზმი
ჩვ. წ. აღ-მდე 90 წლისათვის ასკალონმა უარყო სკეპტიციზმი და გზა მისცა ახალი პერიოდს, შუა ხნის პლატონიზმს, რომელშიც პლატონიზმმა გაიზიარა ზოგიერთი პერიპათეთიკური და მრავალი სტოიკური დომგა. ამ დროს, პლატონიზმის ფორმები არ იყო ტრანსცენდენტული, იგი რაციონალურ გონებას არჩევდა. ფიზიკური სამყარო იყო ცოცხალი, გასულიერებული არსება, მსოფლიო სული. ამ პერიოდის ყველაზე გამოჩენილი მოღვაწე პლუტარქე იყო. პლატონიზმის ეკლექტიკურ ბუნებას მისი პითაგორიანიზმთან (ნემუნიუს აპამელი) და იუდაისტურ ფილოსოფიასთან (ფილო ალექსანდრიელი) გაერთიანება აჩვენებს.

ნეოპლატონიზმი
მესამე საუკუნეში, პლოტინუსმა გადმოიღო პლატონის სისტემა, დააარსა ნეოპლატონიზმი, რომელშიც შუა ხნის პლატონიზმი აღმოსავლურ მისტიციზმთან გაერთიანდა. არსებობის მწვერვალად ერთადერთი იგივე სიკეთე მიიჩნევა, როგორც ყველა საგნის წყარო. იგი წარმოსდგება საკუთარი თავიდან, როგორც საკუთარი არსებობის ანარეკლი, გონება, - სადაც ინახება მარადიული იდეები. მან ასევე დიდი გავლენა მოახდინა წმ. ავგუსტინეზეც, რომელმაც პლატონიზმი პორფირისა და პლოტინუსის ნაშრომებით (მარიუს ვიქტორინუსის თარგმანი) გაიცნო.

პლატონიზმი ავტორიტეტს წარმოადგენდა შუა საუკუნეებში და ბევრი პლატონური იდეა დღეს კათოლიკური/პროტესტანტული ეკლესიის განუყოფელი ნაწილია. დიდი იყო მისი გავლენა სხვადასხვა ფილოსოფოსებზე. მიუხედავად იმისა, რომ მე–13 საუკუნეში არისტოტელიზმმა უფრო მეტი გავლენა მოიპოვა, წმ. თომა აკვინელის ფილოსოფია მრავალ ასპექტში პლატონისტური იყო.

აღორძინების ხანაში სწავლულები თავად პლატონის პიროვნებით დაინტერესდნენ. მე–16, მე–17 და მე–19 საუკუნეში პლატონის იდეებმა საკმაო გავლენა იქონია ბევრ ინგლისელ რელიგიურ მოაზროვნეზე.