ახალი კალედონია

ახალი კალედონია — საფრანგეთის ზღვისიქითა ტერიტორია, განსაკუთრებული სტატუსის მქონე ზღვისიქითა ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული წარმონაქმნი, მდებარეობს წყნარ ოკეანეში, მელანეზიაში. სამხრეთ-დასავლეთიდან ესაზღვრება ავსტრალიის ეკონომიკური ზონა, ჩრდილოეთიდან — ვანუატუ, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან — ფიჯი. დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქია — ნუმეა.

გეოგრაფია
ახალი კალედონიის უდიდესი კუნძულია გრანდ-ტერი, მისი რელიეფის უდიდესი ნაწილი მთიანია (უმაღლესი მწვერვალია — მთა პანე, 1628 მ). სანაპირო საკმაოდ შეჭრილია და აქვს ზღვის უამრავი უბე, რომელთანაც მიდგომა გართულებულია მარჯნის რიფებით. კუნძული გარშემორტყმულია ყველაზე გრძელი ახალი კალედონიის ბარიერული რიფით. კუნძული ძირითადად აგებულია ოფიოლითური კომპლექსებით. გრანდ-ტერის კუნძულს აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება ლუაიოტეს კუნძულები, ჩრდილოეთიდან ბელეპის კუნძულები, ჩრდილო-დასავლეთიდან ჩესტერფილდის კუნძულები, ხოლო სამხრეთიდან კუნძული ილ-დე-პენი.

კლიმატი სასიამოვნოა. საშუალო წლიური ტემპერატურაა — 23-24,5 °. ამ გარემოებამ ხელი შეუწყო ახალი კალედონიის გადაქცევას ევროპულ გადასახლებების კოლონიად. კუნძულზე საკმაოდ ბევრი მდინარეა, ჭარბობს ნაყოფიერი წითელმიწა ნიადაგი. ტყეები კუნძულის ტერიტორიის 15 %-ს მოიცავს. აქ გავრცელებულია ძვირფასი ხის ჯიშები, მათ შორის: წიწვოვანი ხეები აგათისი, არაუკარია, კაური, ნიაული, ახალკალედონიური ფიჭვი და ა. შ. (ახალი კალედონიის გერბზე გამოსახულია ). ახალი კალედონიის ცხოველთა სამყარო ღარიბია, თუმცა არსებობენ ენდემები.

ისტორია
კუნძული 1774 წელს აღმოაჩინა ჯეიმზ კუკმა და უწოდა თავისი სამშობლოს შოტლანდიის ძველი სახელი — კალედონია. ევროპელების აქტიური გადასვლა კუნძულზე დაიწყო 1840-იანი წლებიდან, ესენი იყვნენ სანთლის ხით მოვაჭრეები, რომელთაც შემდეგ მოჰყვნენ ინგლისელი და ფრანგი მისიონერები. 1853 წელს საფრანგეთმა ახალი კალედონია თავის კოლონიად გამოაცხადა. 1864 წლიდან 1896 წლამდე საფრანგეთის ხელისუფლებამ გადმოასახლა ამ კოლონიაში დასჯილი დამნაშავეები. კუნძულზე ფრანგებმა გააშენეს ყავის და ქოქოსის პალმის პლანტაციები, შემდეგ ( საუკუნის ბოლოდან) დაიწყო ნიკელის, კობალტის, ქრომის, რკინის, მანგანუმის, ოქროს, ტყვიის და სხვა მინერალური რესურსების მოპოვება. 1946 წელს კუნძულმა მიიღო საფრანგეთის ზღვისგადაღმა სამფლობელოს სტატუსი. 1980-1990-იან წლებში დაიწყო მასიური გამოსვლები. ადგილობრივი აბორიგენი მოსახლეობა (მელანეზიელები) გამოდიოდნენ კუნძულის დამოუკიდებლობის მოთხოვნით.

1988 წლის 26 ივნისს საფრანგეთის პრემიერ-მინისტრ მიშელ როკარსა და სეპარატისტთა ლიდერ ჟან-მარი ტჟიბაუს შორის დაიდო მატინიონის შეთანხმება, რის შედეგადაც გაუქმდა უმაღლესი კომისრის თანამდებობა, რომელიც მანამდე ახორციელებდა ახალი კალედონიის პირდაპირ მართვას. ასევე 10 წლიანი გარდამავალი პერიოდის შემდეგ უნდა ჩატარებულიყო რეფერენდუმი ახალი კალედონიის დამოუკიდებლობის შესახებ.

ჟან-მარი ტჟიბაუ მოკლული იქნა 1989 წლის მაისში. რეფერენდუმის ჩატარების თარიღის მოახლოებასთან ერთად გამოიკვეთა, რომ ახალი კალედონიის მოსახლეობის უმრავლესობა დამოუკიდებლობის რეფერენდუმზე „არას“ დააფიქსირებდა, ამიტომ პარტიამ „კალედონია რესპუბლიკის შემადგენლობაში“ და სეპარატისტებმა გადაწყვიტეს დაედოთ ახალი შეთანხმება. 1998 წლის 5 მაისს ნუმეაში ხელი მოეწერა შეთანხმებას, რომელმაც აღიარა კოლონიზაციის როგორც დადებითი, ისევე უარყოფითი შედეგები, ასევე აღიარებული იქნა „ორი ლეგიტიმური მხარის“ (ერთი მხრივ კანაკების და მეორე მხრივ სხვადასხვა თემების, რომლებმაც მიიღეს მონაწილეობა ახალი კალედონიის თანამედროვე ისტორიაში) არსებობა. ეს შეთანხმება ითვალისწინებს ახალი კალედონიისთვის უფრო მაღალი ხარისხის ავტონომიის მინიჭებას და კანაკელთა კულტურის დაცვას, სახელმწიფო სიმბოლიკებში კანაკური მოტივების გამოყენების ჩართვას.

რეფერენდუმები დამოუკიდებლობის შესახებ
1987 წლის 13 სექტემბერს გაიმართა პირველი რეფერენდუმი ახალი კალედონიის დამოუკიდებლობის შესახებ. რეფერენდუმს ბოიკოტი გამოუცხადეს დამოუკიდებლობის მომხრეებმა, რის გამოც ურნებთან მივიდა ამომრჩეველთა სულ 59 %, ხოლო დამოუკიდებლობას ხმა მისცა საარჩევნო უბნებზე მისულთა სულ 1,7 %-მა.

1998 წელს ხელი მოეწერა ნუმეას ხელშეკრულებას, რის თანახმადაც 20 წლის განმავლობაში ახალი კალედონიის მაცხოვრებლებს აქვთ უფლება ჩაატარონ სამი რეფერენდუმი დამოუკიდებლობის საკითხზე 2-2 წლის სხვაობით. ხელშეკრულებით აღნიშნული პირველი რეფერენდუმი გაიმართა 2018 წლის 4 ნოემბერს. ეს ჩანდა, როგორც «ახალი კალედონიისათვის სახელმწიფოებრივი უფლებების, საერთაშორისო სტატუსის მთელი პასუხისმგებლობით გადაცემისა და ასევე მოქალაქეობის ორგანიზებისა». რეფერენდუმის შედეგებით მონაწილეთა 56 %-ზე მეტმა ხმა მისცა საფრანგეთისგან დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ, რეფერენდუმზე დასწრება შეადგენდა 81 %-ს. ამასთან ხმის მიცემაზე უარი უთხრეს მონაწილეთა 17 %-ს — მათ, ვინც დაიბადა საფრანგეთში და გადასახლდა ახალ კალედონიაში 1994 წლის შემდეგ. მეორე რეფერენდუმი დამოუკიდებლობის შესახებ შედგა 2020 წლის 4 ოქტომბერს. დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ გამოვიდა მონაწილეთა 53 %, ხოლო დასწრება შეადგენდა 85 %-ზე მეტს. ამასთან საზოგადოებრივი აზრის გამოკითხვები არ ჩატარებულა უკანასკნელი ნახევარი წლის განმავლობაში და რეფერენდუმის შედეგების გამოცნობა დიდ სირთულეს წარმოადგენდა. 2021 წლის დეკემბერში შედგა მესამე და უკანასკნელი რეფერენდუმი, რომელზეც მონაწილეთა 95 %-მა უარი თქვა საფრანგეთიდან ახალი კალედონიის გამოყოფას და დამოუკიდებლად გამოცხადებას, ამასთან დასწრებამ შეადგინა 44 %.

2025 წლის პოლიტიკური მოლაპარაკებები პარიზში
2025 წლის 24 ივნისს საფრანგეთის პრეზიდენტმა ემანუელ მაკრონმა პარიზში მოსალაპარაკებლად მიიწვია ახალი კალედონიის როგორც დამოუკიდებლობის მომხრე, ასევე მოწინააღმდეგე ლიდერები, რომელიც დაიწყება 2025 წლის 2 ივლისს. მოლაპარაკების მიზანია ახალი კალედონიის პოლიტიკური სტრუქტურის გადახედვა, რომელიც პოტენციურად მოიცავს ავტონომიის გაფართოებას და საარჩევნო კანონმდებლობის გადახედვას, ასევე სოციალ-ეკონომიკური პრობლემების გადაწყვეტას, როგორებიცაა ნიკელზე დამოკიდებული ეკონომიკა, ახალგაზრდების დასაქმებას და არეულობების შემდეგ ტერიტორიის აღდგენას.

2025 წლის 13 ივლისს მოლაპარაკებების კვირეული დასრულდა მასში მონაწილე ყველა მხარის შეთანხმებით იმაზე, რომ ახალი კალედონია ავტონომიის უფრო მაღალი ხარისხით (შტატის სახით) უნდა დარჩეს საფრანგეთის შემადგენლობაში და ასევე ორმაგი მოქალაქეობის მიღებაზე მათთვის ვისაც ეს სურს. შეთანხმება ძალაში შევა მაშინ, როდესაც მის რატიფიკაციას მოახდენს საფრანგეთის ორივე პალატა, რის შემდეგაც მას 2026 წელს მოჰყვება რეფერენდუმი ახალ კალედონიაში. შეთანხმებაზე პირველადი დასკვნების შეფასება მეტყველებს, რომ ეს ის არ არის, რაზეც იმედს გამოთქვამდნენ დამოუკიდებლობის მომხრეები, მაგრამ სახელმწიფოებრიობა დიდი დათმობაა საფრანგეთის მხრიდან.

პოლიტიკური წყობილება
ახალ კალედონიაზე საფრანგეთის ხელისუფლებას წარმოადგენს უმაღლესი კომისარი, რომელსაც ნიშნავს საფრანგეთის პრეზიდენტი. აღმასრულებელ ხელისუფლებას ასრულებს ადგილობრივი მთავრობა 11 წევრის შემადგენლობით, რომელიც ინიშნება ტერიტორიის კონგრესის დეპუტატებისგან (ადგილობრივი პარლამენტი). კონგრესი შედგება 54 დეპუტატისაგან, რომლებსაც ირჩევენ ხუთ წელიწადში ერთხელ. ახალი კალედონიის მოსახლეობა ასევე ირჩევს საფრანგეთის პარლამენტის ორ დეპუტატს და საფრანგეთის ორ სენატორს.

პოლიტიკური პარტიები
ახალი კალედონიის პარლამენტში 2019 წლის მაისის არჩევნების შემდეგ ასეთი სიტუაციაა:

დარწმუნებული მომავალი ლიბერალ-კონსერვატიული პოლიტიკური ალიანსი, შემდგარი 4 პარტიისგან (დამოუკიდებლობის მოწინააღმდეგე) – 18 ადგილი ახალი კალედონიის ტერიტორიულ კონგრესში.
კალედონიის კავშირი (მემარცხენეცენტრისტული, ზომიერი სოციალ-დემოკრატიული პარტია, თვითმმართველობის მომხრე თავისუფალი ასოცირებული ტერიტორიის ფორმით) — კანაკთა ეროვნული განთავისუფლების სოციალისტური ფრონტი, (მელანეზიური სოციალიზმის იდეების მომხრე მემარცხენე სოციალისტური ორგანიზაციების კავშირი; დამოუკიდებლობის მომხრე) – 9 ადგილი
ეროვნული კავშირი დამოუკიდებლობისათვის/კანაკთა ეროვნული განთავისუფლების სოციალისტური ფრონტი (ფრონტის უფრო რადიკალური მემარცხენე მონაწილეთა კავშირი — კანაკთა განთავისუფლების პარტია ; დამოუკიდებლობის მომხრე) – 9 ადგილი
«კალედონია ერთად» (ცენტრისტული ლიბერალური პარტია, «ერთობლივი მომავლის» პარტიიდან გამოყოფილი; დამოუკიდებლობის მოწინააღმდეგე) — 7 ადგილი ტერიტორიის კონგრესში
კანაკთა ეროვნული განთავისუფლების სოციალისტური ფრონტი, (მელანეზიური სოციალიზმის იდეების მომხრე მემარცხენე სოციალისტური ორგანიზაციების კავშირი; დამოუკიდებლობის მომხრე) — 6 ადგილი ახალი კალედონიის ტერიტორიულ კონგრესში.
ოკეანური გამოფხიზლება ახალი კალედონიის უოლისელი და ფუტუნელი მოსახლეობისაგან 2019 წელს ჩამოყალიბებული პარტია, რომელიც დამოუკიდებლობის წინააღმდეგია – 3 ადგილი
შრომის პარტია (მემარცხენე ალტერგლობალისტური, პროფკავშირულ მოძრაობასთან კავშირში; დამოუკიდებლობის მომხრე) — 1 ადგილი
კანაკთა სოციალისტური განთავისუფლება (კანაკთა განთავისუფლების პარტიიდან რადიკალი მემარცხენეების გამონაყოფი, ხოლო შემდეგში ცენტრისაკენ გადახრილი; თვითმმართველობის მომხრე თავისუფალი ასოცირებული ტერიტორიის ფორმით) — 1 ადგილი

სულ ახალი კალედონიის პარლამენტი — 26 დეპუტატი დამოუკიდებლობის მომხრე, 25 დეპუტატი დამოუკიდებლობის მოწინააღმდეგე და 3 ნეიტრალური დეპუტატი.

ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობა
ახალი კალედონია შედგება სამი პროვინციისაგან:

პროვინციები თავის მხრივ იყოფიან 33 კომუნებად:

დემოგრაფია
მოსახლეობის რაოდენობა — 271 407 (2019 წელი).
წლიური მატება — 0,2 % (2019 წელი).
ცხოვრების საშუალო ხანგრძლივობა — 77,1 წელი (2019 წელი).
ბავშვთა სიკდილიანობა — 6 ბავშვი 1000-ზე (2024 წელი).
ეთნიკური შემადგენლობა: მელანეზიელები (კანაკები) — 41,2 % (111 856 ად.), თეთრკანიანები (ძირითადად ფრანგები) — 24,1 % (65 488 ად.), მეტისები 11,3 % (30 758 ად.), უვეანელები და ფუტუნაელები — 8,3 % (22 520 ად.), პოლინეზიელები — 2,0 % (5366 ად.), ინდონეზიელები — 1,4 % (3786 ად.), ვანუატუელები — 0,9 % (2313 ად.), ვიეტნამელები — 0,8 % (2230 ად.), სხვა — 21,3 % (57 848 ად.). (ახალი კალედონიის პროვინციების მოსახლეობა (2019 წელი))
ენები: ფრანგული (ოფიციალური), ასევე 33 მელანეზიური და პოლინეზიური დიალექტი.
რელიგია: მოსახლეობის უმრავლესობა ქრისტიანია — 78 % (კათოლიკე — 53 %, პროტესტანტი — 25 %), ასევე მუსლიმი-სუნიტები (1,5 %), სხვა რელიგიები — 10 %. მელანეზიელები ქრისტიანობასთან ერთად ინარჩუნებენ ტრადიციულ ადგილობრივ სარწმუნოებას.
წერა-კითხვის მცოდნეა — 96,9 % (2015 წელი).
ქალაქის მოსახლეობა — 72,7 % (2023 წელი).

ეთნიკური შემადგენლობა
ეკონომიკა
ახალი კალედონიის ეკონომიკას ძირითადად წარმოადგენს ნიკელის მოპოვება. მნიშვნელოვანი შემოსავალი მოაქვს ტურიზმს და ფინანსურ სუბსიდიებს საფრანგეთიდან.

მრეწველობის დარგები: ნიკელის და რკინის მოპოვება, ფერადი მეტალურგია, თევზჭერა.
სასარგებლო წიაღისეული: ნიკელის (მსოფლიოში არსებული მარაგების 25 %) და რკინის საბადოები. ამას გარდა, არსებობს ქრომის, კობალტის, მანგანუმის, ვერცხლის, ოქროს, ტყვიის, სპილენძის საბადოები.

სოფლის მეურნეობის სფეროში მოჰყავთ ყავა, ქოქოსის პალმა, კარტოფილი, მზესუმზირა, ხორბალი, სიმინდი, იამსი, ტარო, ბატატი, მანიჰოტი. მოშენებულია მსხვილი რქოსანი საქონელი, ასევე ღორები, თხები, ცხვრები და ცხენები.

ექსპორტი (1,3 მილიარდი დოლარი 2008 წელს) — ფერონიკელი, ნიკელის მადანი, თევზი.
ძირითადი მყიდველები — საფრანგეთი 19 %, იაპონია 18 %, ესპანეთი 7 %, ჩინეთი 6,5 %, ბელგია 5 %.
იმპორტი (2 მილიარდი დოლარი 2008 წელს) — მანქანები და მოწყობილობები, საწვავი, ქიმიკატები, საკვები.
ძირითადი მომწოდებლები — საფრანგეთი 37 %, სინგაპური 18 %, ავსტრალია 11,5 %, ახალი ზელანდია 5 %.

კულტურა
მელანეზიის სხვა ქვეყნებისგან განსხვავებით, ახალ კალედონიაში ევროპულმა კულტურამ მთლიანად გადაფარა აბორიგენთა კულტურა. განსაკუთრებით ძლიერ ეს იგრძნობა დედაქალაქ ნუმეაში, რომელიც მთლიანად წარმოადგენს ტიპურ ევროპულ ქალაქს. აბორიგენებით დასახლებული სოფლები საკმაოდ ევროპიზირებულია, თუმცა ინარჩუნებენ ზოგიერთ ტრადიციულ იერს. ტრადიციული ახალკალედონიური საცხოვრებელი სახლები — მრგვალი ან მართკუთხედი ფორმისაა, რომელიც გადახურულია პალმის ფურცლებით — დღეისათვის გვხვდება მხოლოდ პატარა, ნუმეასგან საკმაოდ დაშორებულ სოფლებში. აქა-იქ მრგვალი ადგილობრივი ტიპის საცხოვრებელ სახლებს მაღალი კონიკური სახურავით თავიანთვის აგებენ ტრადიციული ბელადები. აბორიგენებს თითქმის არაფერი არ შემორჩათ უწინდელი ხელსაქმეობიდან, ტანსაცმლიდან. მელანო-ახალკალედონიელები დღეისათვის იცმევენ ევროპულ ტანსაცმელს. აბორიგენებმა ცოტათი უფრო შეინარჩუნეს საკვების დამზადების ტრადიციული ჩვევები, მაგრამ აქაც უფრო მეტად იგრძნობა ევროპული გავლენა.

დღესასწაულები
დღესასწაულები, რომლებიც მიღებულია ახალ კალედონიაში:

1 იანვარი — ახალი წელი
მარტი-აპრილი — აღდგომა
1 მაისი — შრომის დღე
8 მაისი — განთავისუფლების დღე
მაისი — ქრისტეს ამაღლების, სამების და სულების დღე
14 ივლისი — ბასტილიის აღების დღე
15 აგვისტო — ღვთისმშობლის მიძინების დღე
1 ნოემბერი — ყველა წმინდანის დღე
11 ნოემბერი — შერიგების დღე (პირველი მსოფლიო ომში ზავის დადების დღე)
25 დეკემბერი — შობა

გალერეა