აზერბაიჯანის კინემატოგრაფი

აზერბაიჯანული კინოს დაარსების პერიოდიდან გადაღებულია 240 სრულმეტრაჟიანი, 50-ზე მეტი მოკლემეტრაჟიანი, 1200-ზე მეტი დოკუმენტური ფილმი და 100-მდე მულტიპლიკაციური ფილმი.

ადრეული წლები
ფილმის ინდუსტრია აზერბაიჯაში თარიღდება 1898 წლით. ფაქტობრივად აზერბაიჯანი იყო იმ ქვეყნებს შორის, რომლებიც პირველად ჩაერთნენ კინემატოგრაფიაში. ცნობილია, რომ პირველად ძმებმა ლუმიერებმა აჩვენეს კინოფილმი, რომლის პრემიერაც შედგა 1895 წელს. გასაკვირი არ არის, რომ აზერბაიჯანში ჩქარა განვითარდა ეს სფერო, რადგან მე-19 საუკუნეში კასპიის ზღვა აწარმოებდა მსოფლიო ნავთობის 50%. როგორც დღეს, ასევე წინად ნავთობის ინდუსტრია უცხოელების ინტერესში ექცეოდა.

ფრანგი ოპერატორი და ფოტოგრაფი ალექსანდრე მიშონი ბაქოში დასახლდა. აქ მან საკუთარი ფოტო სტუდია დააარსა. 1879-1905 წლებში მიშონი დოკუმენტაციას უწევდა ლანდშაფტებს, ნავთობის მოპოვების ეპიზოდებს, მისი გადამუშავების პროცესს, ასევე გადაიღო ნავთობის ველში საშინელი ხანძარი. 1898 წელს მიშონმა დაიწყო ბაქოში ყოველდღიური ცხოვრების ამსახველი ფილმების გადაღება. მისი მიზანი იყო ისინი პარიზში ეჩვენებინა.

მიშონის მიერ გადაღებული მასალები დღესაც ინახება აზერბაიჯანის კინემატოგრაფისტთა კავშირში. კავკასიის ეროვნული ცეკვა შემდგომში გამოყენებულ იქნა დოკუმენტურ ფილმში, ხოლო სცენები ფილმიდან „ხანძარი ბიბიჰეიბათში“ 1995 წელს აჩვენეს საფრანგეთში, მსოფლიო კინოს 100 წლისთავზე.

1915 წელს ბელგიელმა ძმებმა პირონებმა ბაქოში დააარსეს კინოწარმოების ლაბორატორია. მათ დაპატიჟს რეჟისორი ბორის სვეტლოვი სანქტ-პეტერბურგიდან, რათა გადაეღო რამდენიმე ფილმი. სვეტლოვი იყო პირველი, ვინც გადაიღო ფილმი იბრაჰიმ მუსაბეკოვის რომანის მიხედვით „ნავთობისა და მილიონების სამეფოში“. ამ ფილმში მთავარი როლი შეასრულა ჰუსეინ არაბლინსკიმ. ასევე 1916 წელს სვეტლოვმა გადაიღო ოპერეტა „არშინ მალ ალანის“ პირველი ვერსია.

1919 წელს შედგა დოკუმენტური ფილმის „აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის წლისთავის აღნიშნვის“ პრემიერა ბაქოს რამდენიმე კინოთეატრში. ფილმი ეძღვნებოდა აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის პირველ წლისთავს. აღსანიშნავია, რომ რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა საკმაოდ ხანმოკლე იყო.

საბჭოთა პერიოდი
საბჭოთა ხელიფუბლება დაარსდა 1920 წელს. აზერბაიჯანის რევოლუციური კომიტეტის თავმჯდომარემ ნარიმან ნარიმანოვმა ხელი მოაწერა აზერბაიჯანული კინოს ნაციონალიზაციის ბრძანებულებას. განათლების კომისარიატმა, რომელიც ფუნქციონირებდა თითქმის, როგორც სამინისტრო, შექმნა ხელოვნების დეპარტამენტი, რომელიც მოიცავდა ფილმის სექციას, რომლის თავმჯდომარეები იყვნენ ჰანაფ თერეგულოვი და მუსლიმ მაგომაევი, ცნობილი კომპოზიტორი და ოპერის მომღერალი. 1922 წელს აზერბაიჯანის ხელისუფლებამ გადაწყვიტა შექმნას პირველი კინოქარხანა , რომელიც დღესაც ფუნქციონირებს.

1940-იანი წლები
1940 წელს რეჟისორებმა მიქაილ მიქაილოვმა და ვლადიმირ ერემეიევმა გადაიღეს დოკუმეტური ფილმი „მეოცე გაზაფხული“. ფილმი ეძღვნებოდა აზერბაიჯანის საბჭოთა რესპუბლიკის მე-20 წლისთავს. 1941-1942 წლებში გადაიღეს ფილმები „სამშობლოს შვილები“ და „ბახტიარი“. ამავე წლებში გადაღებულ იქნა ფილმი „საბუჰი“, რომელიც მირზა ფათალი ახუნდოვის ცხოვრებასა და შემოქმედებას ეძღვნებოდა. ფილმი გადაღებულ იქნა რეჟისორ ა. ბეკ-ნაზაროვისა და რზა თაჰმასიბის მიერ. 1943 წელს გადაღბულ იქნა სამ ნაწილიანი ფილმი „ერთი ოჯახი“ და „ წყალქვეშა გემი -9“. ამავე პერიოდში იღებენ ჰეროიკულ ფილმებს. 1943 - 1945 წლებში გადაიღეს ფილმები „სამშობლოსთვის“, „პასუხი წერილზე“ და „ზრუნვა“. სამივე ფილმი ეძღვნებოდა კასპიის ზღვის მეზღვაურების გმირობას.

1945 წელს რეჟისორმა ჰუსეინ სეიდზადემ გადაიღო სრულმეტრაჟიანი დოკუმენტური ფილმი „მარადიული ცეცხლის ქვეყანა. იმავე წელს გამოვიდა უზეირ ჰაჯიბეკოვის მუსიკალური კომედია „არშინ მალ ალანი“. რეჟისორებმა რზა თაჰმასიბმა და ნიკოლაი ლეშენკომ გადაიღეს ბრწყინვალე კომედია, სადაც შეინარჩუნეს და კარგად წარმოაჩინეს ეროვნული სტილი და აზერბაიჯანელთა იუმორის გრძნობა. ფილმმა დიდ წარმატებას მიაღწია არა მხოლოდ აზერბაიჯანსა და საბჭოთა კავშირში, არამედ მსოფლიოს სხვა ქვეყნებშიც.

„ეპოსი კასპიის ნავთობის მრეწველობის მუშაკზე“ და „ზღვის დამპყრობლები“ გადაღებულ იქნა მსოფლიოში ცნობილი კინორეჟისორის რ. კარმენის მიერ ბაქოს კინოსტუდიაში. ის დაჯილდოვდა ამ ნამუშევრებისთვის ლენინის პრიზით. "იგივე ბლოკის ორი ბიჭი" მოგვითხრობს ამბავს აღმოსავლური ერის ბრძოლის შესახებ თავისუფლებისა და დემოკრატიისთვის.

1990-იანი წლები
1990-1995 წლებში თითქმის ყველა ფილმს იღებდნენ მეწარმეების ხარჯზე. ამ პერიოდში 40-ზე მეტი მხატვრული ფილმი და 125-მდე დოკუმენტური ფილმი გადაიღეს. ამ წლებში მუშაობდნენ ისეთი რეჟისორები, როგორებიც არიან აიაზ სალაევი, ვაგიფ მუსტაფაევი, ჰუსეინ მეჰდიევი, იავერ რზაევი, ჯამილ გულიევი, შახმარ ალეკპეროვი, რამზი აზიზბეილი, სცენარისტი რამიზ როვშანი, ორხან ფიქრეთოღლუ, ნატიგ რასულზადე, აიდინ დადაშევი.

1996 წელს ფილმმა „სხვისი დრო“ რომლის რეჟისორი ჰუსეინ მეჰდიზადეა, მადრიდის საერთაშორის ფესტივალზე ორ ნომინაციაში გაიმარჯვა - „საუკეთესო რეჟისორი“ და „საუკეთესო ახალგაზრდა მსახიობი“.

1997 წელს ფილმმა „ყველაფერი უკეთესობისკენ“ ოპერჰაუზენის საერთაშორისო კინოფესტივალის ოთხი ჯილდო მიიღო.

1998 წელს იავერ რზაევის ფილმმა „სარი გელინმა“ მიიღო ამერიკული პრიზი „თავისუფლება“.

1999 წელს 32-მა კინორეჟისორმა შექმნა პროფესიონალ კინორეჟისორთა გილდია აზერბაიჯანში.

მიღებულ იქნა აზერბაიჯანული კინოს განვითარების პროგრამა 2008-2018 წლებში.