iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თეთრიწყაროს ნასოფლარი

თეთრიწყაროს ნასოფლარი — ენეოლითის ბოლოსა და ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის დასაწყისის (ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევარი) ნამოსახლარი თეთრიწყაროდან 7 კმ-ზე. გაითხარა 1956-1958 (გ. გობეჯიშვილი). შემორჩენილია ქვის მრგვალი და ოთხკუთხა საცხოვრებელი შენობების საძირკვლები, სამეურნეო დანიშნულების ნაგებობათა (ქვის იარაღის სახელოსნო, ფარეხი) ნაშთები. არქეოლოგიური მასალის უმეტესობა კერამიკაა. ნასახლარზე დადგენილი 2 არქეოლოგიური ჰორიზონტის მიხედვით წარმოდგენილია სამეთუნეო საქმის განვითარების ორი ერთმანეთზე გადაბმული საფეხური. ქვედა ჰორიზონტის კერამიკა მონაცრისფრო-ცარდისფერია, შემკულია ამოკაწრული სახეებით. ზედა ფენაში ჭარბობს რელიეფური სპირალებით შემკული შავპრიალა და წაბლისფერი ჭურჭელი. ქვის იარაღიდან გვხვდება კაჟის, რწეულას და ობსიდიანის დაკბილული ნამგლის ჩასართები, სატეხები, ისპირისპირები, ფირფიტები, ანატკეცები, ანდეზიტბაზალტის სანაყები, როდინები, ხელსაფქვავები და სხვა.

თეთრიწყაროს ნასოფლარის მასალის უმთავრესი ნაწილი მტკვარ-არაქსის კულტურის საწყისი საფეხურის ძეგლების (დიდუბე, კიკეთი, ოზნი, ბეშთაშენი, სამშვილდე, კოდა, თამარისი და სხვა) მსგავსია.
თეთრმუცელა სელაპი

თეთრმუცელა სელაპი — ძუძუმწოვარი ცხოველი ნამდვილი სელაპების ოჯახისა. გავრცელებულია კანარისა და მადეირის კუნძულების ზონაში, აღმოსავლეთით — ხმელთაშუა ზღვის გავლით შავ ზღვაში, სადაც მხოლოდ (ისიც იშვიათად) ბულგარეთის სანაპიროებთან გვხვდება. თეთრმუცელა სელაპის სხეულის სიგრძე 3-3,8 მ-ს აღწევს. იკვებება თევზებითა და მსხვილი კიბოსნაირებით. მცირერიცხოვნების გამო სარეწაო მნიშვნელობა არ აქვს. 1982 წელს გამოცემულ „საქართველოს წითელ წიგნში“ შეტანილია როგორც მეტად იშვიათი და მცირერიცხოვანი, გადაშენების გზაზე მდგარი, თუმცა ამჟამად საქართველოს სანაპირო წყლებში იგი უკვე გადაშენებულია და 2006 წელს დამტკიცებულ საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ მას მინიჭებული აქვს ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის კატეგორია — გადაშენებული რეგიონულ დონეზე.
თეთრყვავილა

თეთრყვავილა  — მცენარის გვარი ამარილისისებრთა ოჯახისა. პატარა ზომის მრავალწლოვანი ბოლქვიანი მცენარეებია. აქვთ ორი, ხაზური ან მოგრძო ხაზური ფოთლები და რამდენადმე გრძელი საყვავილე ღერძი, რომელზედაც მეტწილად ერთი თავჩაქინდრული თეთრი ყვავილია.

17-18 სახეობა გავრცელებულია მცირე აზიაში, ცენტრალურ და სამხრეთ ევროპაში. 11 სახეობა კავკასიაშია გავრცელებული, საქართველოში — 9 (ალპური თეთრყვავილა, ლაგოდეხის თეთრყვავილა, ბრტყელფოთოლა თეთრყვავილა, ვორონოვის თეთრყვავილა და სხვ.), რომელიც მთის ტყეებსა და მაღალმთის მდელოებზე იზრდება, მ. შ. საქართველოს ენდემია, ხოლო 1 — კავკასიისა. ადრე გაზაფხულზე ლამაზად მოყვავილე მცენარეებია. ცნობილია მისი ბაღის რამდენიმე ფორმა, მ. შ. ვარაც (ბუთხუზაც). თეთრყვავილას ზოგიერთი სახეობის ფოთლები და ბოლქვები შეიცავს ალკალოიდებს — ლევოინსა და ლევკოციტინს.
კაბალი

კაბალი — მდინარე აღმოსავლეთ საქართველოში, ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში, ალაზნის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს კახეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 2720 მ, სიგრძე 45 კმ, აუზის ფართობი 391 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, მდგრადი წყალმცირობა — ზამთარში, არამდგრადი — ზაფხულში, წყამოვარდნები — შემოდგომაზე. კაბალის წყლით ირწყვის 2854 ჰა ფართობი.
თეკლას მონასტერი

თეკლას მონასტერი — იერუსალიმში, ქართველთა მონასტერი პალესტინაში. დგას იერულასიმში ქრისტეს საფლავის მახლობლად. აშენებულია საუკუნის შუა ხანებში იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის წინამძღვრის (ჯვრის მამის) ქრისტეფორე ზედგენიძისა და მისი ნათესავების მიერ. თეკლას მონასტერი იხსენიება იერუსალიმის № 161 ხელნაწერის მინაწერში. საუკუნის ნახევარსა და საუკუნის დასაწყისს შორის ჯვრის მამას ქაიხოსრო ზედგენიძეს მონასტერში აუშენებია ზღუდე და სენაკი. იერუსალიმის პატრიარქის დოსითეოსის († 1707) ცნობით, საუკუნის დასაწყისში ქართველებმა თეკლას მონასტერი იერუსალიმის პატრიარქს თეოფანეს († 1646) დაუთმეს, ხოლო მონასტრის მეორე ნახევარი (სამხრეთი) კოპტებისაგან უყიდია პატრიარქ პაისიოსს († 1660) და აღუდგენია ეკლესია, ეზო და ბაღი. 1965 წელს მიაკვლიეს მონასტრის შენობას, რომელზეც ასომთავრულით ამოკვეთილია სამშენებლო წარწერა.
თელა

თელა — მერქნიან მცენარეთა გვარი თელისებრთა ოჯახისა. ფოთოლმცვივანი, ზოგჯერ მარადმწვანე (ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში) ხეებია, იშვიათად ბუჩქები. სიმაღლე 30-40 მ აღწევს. აქვთ წვრილი, კონებად შეკრებილი, უმეტესად ორსქესიანი ყვავილები, ფრთიანი კაკლუჭა ნაყოფი.

გვარი მოიცავს 50-მდე სახეობას, რომელიც გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერი ჰავის ზონაში, ნაწილობრივ სუბტროპიკებისა და ტროპიკების მთებში. კავკასიაში იზრდება 9 სახეობა, საქართველოში — 5; მათგან ერთი — ქართული თელა საქართველოს ენდემია; იზრდება შირაქის ხევებში, მეტად მშრალ და მეჩხერ ტყეში (სულ რამდენიმე ათეულია). თელის წმინდა კორომები (მცირეც კი) ძალზე იშვიათია.

საქართველოს ფოთლოვან ტყეებში შერეულია თელადუმა (თელამუში — ), რომელიც აღწევს სუბალპურ სარტყელს და თელა („კარაღაჯი“ — ), რომელიც გავრცელებულია მთის ტყეების შუა სარტყლამდე. თელა ყინვაგამძლე და ჩრდილის ამტანია, ეტანება ნოტიერ და ტენიან ნიადაგს, თუმცა ბევრი გვალვასა და სუსტად დამლაშებულ ნიადაგსაც ეგუება. ყვავილობს (ფოთლის გაშლამდე) და ნაყოფს ისხამს ადრე გაზაფხულზე, ზოგი აღმოსავლეთაზიური სახეობა — შემოდგომით. ცოცხლობს 200-400 წელს.

ნაყოფმსხმოიარობას იწყებს 15-40 წლის ასაკში. მრავლდება თესლით, მყრობითა და ფესვის ნაბარტყით. უხვად ივითარებს ძირკვის ამონაყარს. ღრმად განვითარებული გვერდითი ფესვების გამო ქარი ვერ აქცევს. იყენებენ ბაღ-პარკებისა და მინდორსაცავი ზოლების გასაშენებლად. ქუჩებისა და გზების გასამწვანებლად. ამ მხრივ განსაკუთრებით გამოირჩევა გვალვაგამძლე შუა აზიის ენდემი — „ლალბანდი“ . თელის მერქანი გამძლე და მაგარია, ძვირფასი საავეჯე მასალაა (განსაკუთრებით ლამაზი ნუჟრების გამო). იყენებენ მშენებლობაშიც.
თელავის მაზრა

თელავის მაზრა — რუსეთის იმპერიის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული.

1846 წლიდან თბილისის გუბერნიის შემადგენელი ნაწილი. შეიქმნა 1801 წელს, მოიცავდა ალაზნის ხეობის ზემო ნაწილს. 1834 წელს დიუბუა დე მონპერეს ცნობით მაზრის მოსახლეობა 47 000 ადამიანი იყო. მონპერესვე ცნობით თელავის მაზრაში განვითარებული იყო მეღვინეობა, ვენახებს ეჭირა 7 ათასი დესეტინა მიწა და ისხმებოდა 31 360 000 პინტა ღვინო. მეღვინეობის საუკეთესო ადგილები იყო კონდოლი, ყვარელი და წინანდალი. 1841 წელს დაიყო თელავის, ყვარლის, სიღნაღის, უკანამხრის, თუშეთისა და ფშავ-ხევსურეთის უბნებად. 1842 წელს თელავის მაზრას ჩამოაშორეს თუშეთისა და ფშავ-ხევსურეთის უბნები და მათგან დამოუკიდებელი ადმინისტრაციული ერთეული შექმნეს. 1844 წელს აღადგინეს სიღნაღის მაზრა, თელავის მაზრა კი თელავისა და ყვარლის უბნებად დაყვეს. 1874 წელს თელავის მაზრას თიანეთის მხარეც ჩამოსცილდა. 1891 წელს თელავის მაზრა იყოფოდა ქალაქ თელავად (11 214 მცხ.), ყვარლისა (20 543 მცხ.) და წინანდლის უბნებად (33 362 მცხ.). სულ მაზრაში შედიოდა ერთი ქალაქი და 61 სოფელი. მისი ტერიტორია შეადგენდა 2523,43 კმ²-ს. თელავის მაზრა გაუქმდა 1930 წელს.
თორმეტი ოლიმპოელი

თორმეტი ოლიმპოელი ასევე ცნობილი სახელით დოდეკათეონი — ძველ საბერძნეთში ბერძნული პანთეონის მთავარი ღმერთები, რომლებიც ოლიმპოს მთაზე ბინადრობდნენ: ზევსი, ჰერა, ჰერმესი, ჰეფესტო, აფროდიტე, ათენა, აპოლონი, არტემიდა, დემეტრა და ჰესტია, პოსეიდონი, არესი.

ჰერაკლე, ჰადესი, დიონისე, პერსეფონე და ჰებე სხვა მნიშვნელოვანი ღმერთები და ქალღმერთებია, ხოლო ჰერაკლე კი გმირი. პერსეფონემ წელიწადის სამ თვეს მიწისქვეშეთის საუფლოში ატარებდა (რის გამოც ზამთარში ბუნება იძარცვებოდა), ხოლო დანარჩენ ცხრა თვის ოლიმპოს მთაზე გატარების უფლება ჰქონდა. ამ დროს, ის დედამის — დემეტრას გვერდით იყო, რომელიც შვილის არყოფნის დროს გლოვობდა და და ოლიმპოელებისგან განცალკევებით ცხოვრობდა. მართალია, ჰადესი ერთ-ერთი მთავარი ღვთაება იყო ბერძნულ პანთეონში, მაგრამ ვინაიდან ის მიწისქვეშეთს განაგებდა, ოლიმპოელებთან დაძაბული ურთიერთობა ჰქონდა.

თორმეტმა ოლიმპიელმა მას შემდეგ მოიპოვა უპირატესობა, რაც ზევსმა თავის და-ძმასთან ერთად, ტიტანები ბრძოლაში დაამარცხა; ზევსი, ჰერა, პოსეიდონი, დემეტრა, ჰადესი და ჰესტია და-ძმა იყვნენ. დოდეკათეონის დანარჩენი წევრები ზევსის შვილებად ითვლებიან, რომელთაც სხვადასხვა დედა ჰყავდათ. ამ მხრივ, გამონაკლისია ათენა, რომელიც სხვადასხვა ვერსიის თანახმად, მხოლოდ ზევსისგან იშვა და აფროდიტე, რომელიც კრონოსის მოჭრილი ფალოსისგან იშვა, რომელიც ტიტანებთან შერკინების დროს, ზევსმა ზღვაში გადააგდო. ამას გარდა, ზოგიერთი ვერსიის თანახმად, ჰეფესტოსი ჰერას შვილია - ჰერამ შური იძია ზევსზე, რადგან მან თავისით დაბადა ათენა.

პირველი თაობა (კრონიდები)
ზევსი. ზეცის მბრძანებელი.
ჰერა. ზეცის ქალღმერთი.
პოსეიდონი. წყლის ღმერთი.
ჰადესი. მიწისქვეშეთის მბრძანებელი.
დემეტრა. ნაყოფიერების ქალღმერთი.
ჰესტია. კერიის ქალღმერთი.

მეორე თაობა
ჰერმესი, ზეციური შიკრიკი; მძარცველების და მატყუარების ღმერთი.
ჰეფესტოსი. მჭედლოების ღმერთი.
არესი, ომის ღმერთი.
აფროდიტე სიყვარულის ქალღმერთი.
ათენა. მებრძოლთა, წარმოების და გონიერების ქალღმერთი.
აპოლონი, წინასწარმეტყველების და მუსიკის ღმერთი. მუზების წინამძღოლი.
არტემიდა, ნადირობის და ბუნების ქალღმერთი.
პერსეფონე. გაზაფხულის და სიკვდილის ქალღმერთი.
დიონისე, ლხინისა და ვაზის ღმერთი.
ჰებე. ოლიმპოს მერიქიფე; სიყმაწვილის ქალღმერთი.

ოლიმპოელთა ახლობლები
დიონა აფროდიტეს დედა და ზევსის საყვარელი.
ეროსი სიყვარულის განსეულება.
განიმედე ზეცის მერიქიფე.
ჰელიოსი მზის განსხეულება.
სელენე მთვარის განსხეულება.
ეოსი მზის ჩასვლის განსხეულება.
ჰერაკლე უძლეველი გმირი.
ჰორები ოლიმპოს მცველები.
ბია სისასტიკის განსხეულება.
კრატოსი ძალაუფლების განსხეულება.
ეილითია, მშობიარობის ქალღმერთი, ზევსისა და ჰერას შვილი.
ლეტო, ტიტანის ასული, აპოლონის და არტემიდას დედა.
მუზები, ხელოვნების და მეცნიერების ცხრა მფარველი ქალღმერთი.
ნემესისი შურისძიების ქალღმერთი.
ნიკე გამარჯვების ქალღმერთი.
პეანოსი მკურნალი ღმერთი.
ზელოსი სიბეჯითის განსხეულება.

ფოტო გალერეა
ოლიმპია

ოლიმპია (ბერძნ. ) — ძველი ბერძნული ქალაქი ელიდაში (პელოპონესის ჩრდილოეთ-დასავლეთი ნაწილი), რელიგიური ცენტრი, ზევსის კულტისა და მისდამი მიძღვნილი ოლიმპიური თამაშების ჩასატარებელი ადგილი. არქიტექტურული ანსამბლი ჩამოყალიბდა ძვ. წ. — საუკუნეებში. დაეცა ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ. ოლიმპიის შემდეგ შემონახულია პელოპის სამლოცველოს (ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრული), ჰერას (ძვ. წ. საუკუნის დასასრული ან საუკუნის დასაწყისი), პრაქსიტელეს ქანდაკება „ჰერმესი ჩვილი დიონისეთი“ (მარმარილო, დაახლოებით ძვ. წ. 340) დაცულია ოლიმპიის მუზეუმში. ზევსის (ძვ. წ. 468—456, არქიტექტორი ლიბონი; ფრონტების ადრინდელი კლასიკური ქანდაკება და პეონიოსის „ნიკეს“ ქანდაკება დაცულია ოლიმპიის მუზეუმში). ღმერთების დედის (მეტროონი, ძვ. წ. საუკუნის ნახევარი), ზევს სოსიპოლისისა და ილითიას (ძვ. წ. 363-ის შემდეგ) ტაძრების, 12 საგანძურისა და სხვა ნაგებობათა ნაშთები. წმინდა ადგილის ფარგლებს გარეთ ბულევტერიონის (ძბ. წ. — სს.), კლასიკური ეპოქის სტადიონის, ე. წ. ლეონიდაიონის (ძვ. წ. ს., არქიტ. ლეონიდე) და სხვ. ნაგებობათა ნაშთები. ოლომპიას მუზეუმი.
სერვერი (კომპიუტერი)

სერვერი ან ჰოსტი — დიდი კომპიუტერი, რომლის გამოყენება შეუძლია ერთდროულად ბევრ მომხმარებელს. მასში შეიძლება ინახებოდეს სხვადასხვა პროგრამების, ფაილებისა და მონაცემთა ბაზების ძალიან დიდი რაოდენობა. სიტყვა „სერვერი“ გამოიყენება ორი მნიშვნელობით: სერვერი არის კომპიუტერი, რომლის გამოყენება ქსელში ბევრ მომხმარებელს შეუძლია. ნებისმიერი ჰოსტი შეიძლება იყოს სერვერი, პირიქით კი არა. სერვერი არის პროგრამა, რომელიც ემსახურება სხვა პროგრამებს — კლიენტებს. ინტერნეტი შედგება სერვერებისგან ორივე მნიშვნელობით. მაგალითად, თუ რომელიმე კომპიუტერი ინტერნეტში ინახავს ვებ-დოკუმენტებს, მაშინ ის არის ვებ-სერვერი და მან უნდა შეძლოს მასში მოთავსებული ვებ-დოკუმენტების მიწოდება კლიენტებისათვის, რომლის როლსაც ასრულებს ბრაუზერი. საზოგადოდ, კლიენტი არის პროგრამა ან კომპიუტერი, რომელსაც ქსელში ემსახურება სხვა პროგრამა ან კომპიუტერი.
ათენგენობა

ათენგენობა — ქრისტიანული დღესასწაული; დაუწესებიათ - საუკუნეების მიჯნაზე წამებული ბერძენი მღვდელმოძღვრის ათენეგე (ათინოგენე) სებასტიელის მოსახსენიებლად. ათენგენობა ფართოდ ყოფილა გავრცელებული საქართველოში და სომხეთში. განეკუთვნებოდა მოძრავ დღესასწაულთა ციკლს. იმართებოდა ივნის-ივლისში, აღდგომიდან 98-ე დღეს ("დღესა ვარდობასა"). ამჟამად შემორჩენილია აღმოსავლეთ საქართველოს მთაში. ხევსურეთში და ხევში მას ათენგენობას ეძახიან, თუშეთში - ათნიგენობას, ზოგან კი იმ ხატის სახელს, სადაც დღეობა იმართება (ლაშარობა, თამარობა, სერობა და ა. შ.). მთაში ქრისტიანობის პაგანიზების (გახალხურება) შედეგად მთიელთა ათენგენობას სახელწოდების გარდა თითქმის აღარაფერი აქვს საერთო ქრისტიანულ დღესასწაულთან. ეს არის ტიპობრივი ხალხური დღესასწაული, რომელიც იმართება ივნისის ნახევარში სხვადასხვა დღეს. ათენგენობის დღესასწაულზე ხალხი შესაწირავითა და სათანადო რიტუალის შესრულებით ცდილობდა ხატის მფარველობა დაემსახურებინა.
თელავის დრამატული თეატრი

თელავის ვაჟა-ფშაველას სახელობის პროფესიული სახელმწიფო დრამატული თეატრი — ქართული დრამატული თეატრი. პირველი წარმოდგენები თელავში მეფე ერეკლეს დროს იმართებოდა. სპექტაკლების ჩვენება განახლდა საუკუნის ნახევარში. 1866 წელს პირველ სპექტაკლად უჩვენეს გიორგი ერისთავის „გაყრა“. იმავე წელს დაიდგა ზურაბ ანტონოვის „მზის დაბნელება საქართველოში“. რევოლუციამდე თეალავის თეატრში გამოდიოდნენ ქართული სცენის გამოჩენილი ოსტატები ნატო გაბუნია-ცაგარელი, მაკო საფაროვა-აბაშიძე, ნ. ჩხეიძე, ლადო ალექსი-მესხიშვილი, ვასო აბაშიძე, ვალერიან გუნია, ალექსანდრე იმედაშვილი და სხვა. პროფესიული თეატრი თელავში გაიხსნა 1931-1932 სეზონში. ხელმძღვანელად რეჟისორი ვახტანგ გარიკი (ვაჩნაძე).
თელავის ისტორიული მუზეუმი

თელავის ისტორიული მუზეუმი, ყოფ. გიორგი ჩუბინაშვილის სახელობის თელავის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი — ისტორიული მუზეუმი ქალაქ თელავში. დაარსდა 1927 წელს, როგორც მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი. 8 წლის განმავლობაში მუზეუმი საზოგადოებრივ საწყისებზე მუშაობდა. 1935 წელს გადაკეთდა ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმად. მუზეუმი მოთავსებულია მეფე ერეკლე -ის ყოფილი სასახლის რამდენიმე დარბაზში. აქვს სხვადასხვა პერიოდები განყოფილებები.

სამუზეუმო კომპლექსში „ბატონის ციხის“ სახელწოდებით შედის: „კახთ მეფეთა სასახლე“ ( საუკუნე), მეფის კარის ეკლესიები, ერეკლეს მიერ საუკუნის 50-იან წლებში დაარსებული ფილოსოფიურ-საღვთისმეტყველო სკოლის ნაგებობის ნაშთები, მეფის აბანო და სასახლის ტერიტორიაზე გაყვანილი გვირაბი, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მხარის უნიკალური კარიბჭეები, აგრეთვე ყოფილი წმინდა ნინოს სახელობის სასწავლებლის, ქეთევან იაშვილის სახელობის სამხატვრო გალერეისა და ადმინისტრაციული კორპუსები.

მეფე ერეკლეს მემორიალური ნივთების გარდა, მუზეუმში დაცულია: ნუმიზმატიკური მასალა, ადრეფეოდალური ხანის სარკოფაგი, გვიანი შუა საუკუნეების აბჯარი, - საუკუნეების სპილენძის საოჯახო ნივთების, საბრძოლო იარაღის, ხევსურული სამოსელის კოლექციები. ქეთევან იაშვილის სახელობის სამხატვრო გალერეაში დაცულია ქეთევან იაშვილის მიერ მუზეუმისათვის საჩუქრად გადაცემული კერძო კოლექციის 187 ექსპონატი. მათ შორის საუკუნის ნიდერლანდური, ფრანგული, გერმანული, რუსული (ივანე აივაზოვსკის, ივანე კრამსკოისა და „პერედვიჟნიკების“ პერიოდის სხვა მხატვართა ნაწარმოებები) მხატვრობისა და მცირე პლასტიკის საინტერესო ნიმუშები, აგრეთვე ქართველ მხატვართა (ელენე ახვლედიანის, ლადო გუდიაშვილის, ჯემალ ხუციშვილისა და სხვათა) ნამუშევრები.

არქეოლოგიის, ეთნოგრაფიის, ნუმიზმატიკის, ტექსტილის, ხელნაწერთა და ფერწერული ტილოების კოლექციების გარდა მუზეუმში არსებობს სამეცნიერო ბიბლიოთეკა, რომელიც 5000 მეტ წიგნად ფონდს ითვლის, ფოტოფონდი (ალექსანდრე როინაშვილი, ვასილ როინაშვილი, დიმიტრი ერმაკოვი, შარკანოვი, ბარკალაია, სოსნოვი, ტორი, სიმონოვი და სხვა ფოტოხელოვანთა) ქალაქ თელავის შესანიშნავი ხედებით, ყოფა-ცხოვრების ამსახველი 7000-ზე მეტი ფოტომასალით.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
გალერეა
ნიკო ყიფიანი

ნიკო ენეფეს ძე ყიფიანი (დ. 14 ივნისი, 1976, თბილისი ― გ. 19 ივნისი, 2005, ხაშმი, საგარეჯოს რაიონი) — ქართველი მწერალი.

ბიოგრაფია
ნიკო ყიფიანი დაიბადა ქალაქ თბილისში 1976 წლის 14 ივნისს. მშობლები, ცარო ხარაშვილი და ენეფე ყიფიანი მალევე გადავიდნენ საცხოვრებლად სოფელ ხაშმში, სადაც ნიკო გაიზარდა და მწერლად ჩამოყალიბდა.
„ამ ადამიანს ახასიათებდა დიდი ნიჭი ადამიანების სიყვარულისა, გასაოცარი მეხიერების უნარი და სამართლიანი განსჯა, გარდა იმისა, რომ გარეგნულად გოლიათური აღნაგობა ჰქონდა“ — ამბობს მწერლის და, ნინო ყიფიანი.
1982-1993 წლებში სწავლობდა ხაშმის საშუალო სკოლაში. ნიკო ყველას საგანს ადვილად იმახსოვრებდა, მაგრამ გამორჩეულად უყვარდა ისტორია და ლიტერატურა და ამ სფეროებში იმდენი ჰქონდა ნაკითხი და ისე საფუძვლიანად იცნობდა არამარტო ქართულ, არამედ მსოფლიო კულტურას და ისტორიას, რომ მერვე კლასის მოსწავლე ამოარჩიეს ხაშმის კულტურის ძეგლებზე თბილისის სახელმწიფო ტელევიზიაში სასაუბროდ. ამას მოჰყვა მისი ნაწარმოებების (ლექსი „ვინ იცის“) პირველი გამოქვეყნება გაზეთ „ივრის განთიადის“ ფურცლებზე.

პროფესიული გამოცდილება
1993 წელს ჩაირიცხა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, ეკონომიკის ფაკულტეტზე, რომელიც 1998 წელს დაამთავრა ფინანსებისა და კრედიტის სპეციალობით. უნივერსიტეტიში სწავლის პერიოდშივე მიიღო ოფიცერის ხარისხი.
ნიკო ბავშვობიდან გაეცნო ბიბლიას და იქიდან შეისისხლხორცა ქრისტიანული სათნოება. უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგაც არაერთხელ უფიქრია ჩაებარებინა სასულიერო აკადემიაში, ან ბერად შედგომისთვის მომზადებულიყო. თუმცა მისი ეს სურვილი განუხორციელებელი დარჩა.

მოღვაწეობა
უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ ისევ ხაშმში დაბრუნდა საცხოვრებლად. იქ 2002 წლის შემოდგომაზე სოფლის საშუალო სკოლის მოსწავლეების სამხედრო საქმის მასწავლებლობა შესთავაზეს და რაკი სხვაგვარი დასაქმება თითქმის შეუძლებელი გახდა, ამ შემოთავაზებას ენთუზიაზმით დასთანხმდა. შემდეგ ეკონომიკის გაკვეთილებიც მიუმატეს და უფრო დაკავებული აღმოჩნდა სკოლაში.

თვითმკვლელობა
2005 წლის 13 ივნისს გამოძახებულ იქნა შაქრიანის რეზერვისტთა ბატალიონის 21 დღიან შეკრებაზე, სადაც პატრიოტული სულისკვეთებითა და სიხარულით გამოცხადდა 16 ივნისს. 19 ივნისს ნიკო ყიფიანმა სანადირო თოფით მოიკლა თავი.

„ერთხელ წასაკითხი მოთხრობები“
ნიკოს გარდაცვალების შემდეგ მიხო მოსულიშვილის რედაქტორობით გამოიცა კრებული იმ სათაურით, რომელიც თავად ავტორს სურდა დაერქმია თავისი წიგნისთვის: „ერთხელ წასაკითხი მოთხრობები“ - 99940-0-571-5.
წიგნში მოთხრობებთან ერთად შესულია ნიკოს მიერ ინგლისურიდან ქართულ ენაზე ნათარგმნი ლორდ ბაირონის და ლორდ როჩესტერის ლექსები, ესსე და მასთან პირველი და უკანასკნელი ინტერვიუ ჩაწერილი მიხო მოსულიშვილის მიერ. წიგნის წინასატყვაობა ეკუთვნის მწერალ ზაალ სამადაშვილს.

გამოქვეყნებული მოთხრობები
2000: „არამი“ გაზეთი „საქართველოს რესპუბლიკა“.
2000: „კუდი“ „ცისკარი“ .
2001: „ჯადობაზი“ „ცისკარი“ .
2002: „ფრთებდამწვარი სულის წივილი“ „ცისკარი“.
2004: „კაფკასეული სამყარო ქართულ სინამდვილეში“ „ცისკარი“.
2005: „ივენი“ „ლიტერატურული პალიტრა“.
2005: „მურმანი“ „ლიტერატურული პალიტრა“.
2005: „მტრის სისხლი“ „ლიტერატურული პალიტრა“.
2005: „კაცადქცეული“ „ლიტერატურული პალიტრა“.
2005: „თუ ჩემი სული ცხონდება“ „ლიტერატურული პალიტრა“.
დევი (ინდუიზმი)

დევი (სანსკ. ेी „ქალღმერთი“) — ინდუიზმის უძველესი ნაყოფიერების ქალღმერთი.

საუკუნეების განმავლობაში მას ყველა მდედრ ღვთაებათა ფუნქცია დაეკისრა. დევის მანიფესტაციები მრავალია — ლაკშმი, სარასვატი, მაგრამ ყველაზე მეტად იგი გაიგივებულია შივას მეუღლე დურგასთან, რომელსაც თავის მხრივ დევის, როგორც მდედრი საწყისის, საპირისპირო ბუნების ფორმები მიეცა — მრისხანე კალი და ლმობიერი პარვატი.
თელავის სემინარია

თელავის სემინარია, გაიხსნა 1782 წელს მეფის სასახლის სკოლის ბაზაზე. სასწავლო-ორგანიზაციულ მხარეს ხელმძღვანელობდა ანტონ კათოლიკოსი, რომელსაც მხარში ედგნენ დოსითეოზ ჩერქეზიშვილ-ნეკრესელი, ფილიპე ყაითმაზაშვილი, გაიოზ და დავით რექტორები. თელავის სემინარია სახელმწიფო კმაყოფაზე იყო და სწავლება კლერიკალურ-სქოლასტიკურ პრინციპს ემყარებოდა. მოსწავლეებს იღებდნენ წოდებრივი განსხვავების მიუხედავად. ასწავლიდნენ გრამატიკას, რიტორიკას, ფილოსოფიას, მათემატიკას, ღვთისმეტყველებას. ხშირად ეწყობოდა მოსწავლეთა დეკლამაციები და დისპუტები. სემინარიის მასწავლებლებისა და მოსწავლეების მაღალი აკადემიური დორნის მაჩვენებელია საჯარო პაექრობის ტექსტი. დისპუტი მოეწყო თელავის სემინარიის მსმენელთა შემოწმების მიზნით სემინარიის არსებობის ერთი წლის თავზე 1783 წლის 28 მაისს თემაზე „მოკლედ ცხადჰყოფისათვის საღრამატიკოთა ჰაზრთა სარგებლობისა“; გაიოზ რექტორს წარუდგენია 12-მუხლიანი თეზისები. იმის მიხედვით, თუ როგორ განმარტავდნენ სემინარისტები თითოეულ თეზისს, მოწმდებოდა მათი ცოდნა. თელავის სემინარიამ 1801 წლამდე იარსება.
ვერძი (ასტროლოგია)

}

ვერძი (') — ზოდიაქოს ნიშანი. იგი არის რიგით პირველი ასტროლოგიური ნიშნების სისტემაში. დასავლური ასტროლოგიის მიხედვით, მზე ამ ნიშანში იმყოფება დაახლოებით 20 (ან 21) მარტიდან 20 აპრილამდე. ვერძის ზოდიაქო განსხვავდება ვერძის თანავარსკვლავედისგან, სადაც მზე 19 აპრილიდან 13 მაისამდე მოძრაობს. ასტროლოგიური თვალსაზრისით, ვერძის მმართველი პლანეტაა — მარსი. ვერძის ზოდიაქოში „ეგზალტირებულია“ — მზე, „დაცემულია“ — სატურნი, „გამოძევებულია“ — ვენერა. მინეროლოგიური თვალსაზრისით, ვერძის ძირითადი მინერალია: იასპი. მას ასევე შეესაბამება: ალმასი, ალმანდინი, ონიქსი, ტოპაზი, ქარვა, ძოწი.
სატი

სატი (სანსკ. ी ”ჭეშმარიტი”) — ინდუისტურ მითოლოგიაში ღვთაება შივას საცოლე, რომელმაც ჩაშლილი ქორწინების გამო თავი სამსხვერპლო კოცონზე დაიწვა.

ინდოეთში მითოლოგიური სატის სახელით საუკუნეების განმავლობაში საყოველთაოდ ცნობილი არაადამიანური ქვრივთა გარდაცვლილ მეუღლეებთან ერთად ცოცხლად დაწვის ადათი გავრცელდა, რომელიც ინგლისის კოლონიურმა მთავრობამ 1829 აკრძალა.
ქალწული (ასტროლოგია)

}

ქალწული (') — ზოდიაქოს ნიშანი. იგი არის რიგით მეექვსე ასტროლოგიური ნიშნების სისტემაში. ზოდიაქოს პრინციპების მიხედვით, მზე ამ ნიშანში იმყოფება დაახლოებით 23 აგვისტოდან 22 (ან 23) სექტემბრამდე. ქალწულის ზოდიაქო განსხვავდება ქალწულის თანავარსკვლავედისგან, სადაც მზე 16 სექტემბრიდან 30 ოქტომბრამდე მოძრაობს. ასტროლოგიური თვალსაზრისით, ქალწულის მმართველია — მერკური. ქალწულის ზოდიაქოში „ეგზალტირებულია“ — მერკური, „დაცემულია“ — ვენერა, „გამოძევებულია“ — ნეპტუნი და იუპიტერი. მინეროლოგიური თვალსაზრისით, ქალწულის ძირითადი მინერალია: სარდიონი. მას ასევე შეესაბამება: ლაზურიტი, ნეფრიტი, იასპი, ვეფხვის თვალი.
ღრიანკალი (ასტროლოგია)

}

ღრიანკალი (') — ზოდიაქოს ნიშანი. იგი არის რიგით მერვე ასტროლოგიური ნიშნების სისტემაში. ზოდიაქოს პრინციპების მიხედვით, მზე ამ ნიშანში იმყოფება დაახლოებით 22 (ან 23) ოქტომბრიდან 22 (ან 23 ) ნოემბრამდე. ღრიანკალის (მორიელის) ზოდიაქო განსხვავდება მორიელის თანავარსკვლავედისგან, სადაც მზე 23 ნოემბრიდან 29 ნოემბრამდე მოძრაობს. ასტროლოგიური თვალსაზრისით, მორიელის მმართველია — პლუტონი. თანამმართველია — მარსი. მორიელის ზოდიაქოში „ეგზალტირებულია“ — ურანი, „დაცემულია“ — მთვარე, „გამოძევებულია“ — ვენერა. მინეროლოგიური თვალსაზრისით, მორიელის ძირითადი მინერალია: ბივრილი. მას ასევე შეესაბამება: ოპალი, მარჯანი, ობსიდიანი, სერდოლიქსი.
თელავისხევი

თელავისხევი, თელავისრიყე — პერიოდული მდინარე თელავის მუნიციპალიტეტში, ალაზნის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 21 კმ, აუზის ფართობი 50 კმ². სათავეს იღებს გომბორის ქედის აღმოსავლეთ განშტოება კაცებისღვედზე, ზღვის დონიდან 1900 მ-ზე. ჩამოუდის ქალაქ თელავს. საზრდოობს ატმოსფერული ნალექებითა და მიწისქვეშა წყლით. გაზაფხულზე იცის წყალმოვარდნა.
თელეთი

თელეთი — გარდაბნის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზემო თელეთისა და ქვემო თელეთის ძველი სახელწოდება. წყაროებში პირველად იხსენიება საუკუნის ნახევარში, თელეთის ბრძოლასთან (1522) დაკავშირებით. ვახუშტი ბატონიშვილი ასახელებს ოთხ თელეთს — ხატის თელეთი, მუხრან თელეთი (შემდგომში გაერთიანდა ზემო თელეთად), მირზოანთ თელეთი (იგივე ქურთი თელეთი) და თელეთი (შემდგომში გაერთიანდა ქვემო თელეთად): „არს თელეთები და ეკლესია წმიდის გიორგისა სასწაულთმოქმედი“. თელეთი 1791 წლის დავთარში მოხსენიებულია როგორც საამილახვროს კუთვნილი სოფელი.
სასწორი (ასტროლოგია)

}

სასწორი (') — ზოდიაქოს ნიშანი. იგი არის რიგით მეშვიდე ასტროლოგიური ნიშნების სისტემაში. ზოდიაქოს პრინციპების მიხედვით, მზე ამ ნიშანში იმყოფება დაახლოებით 22 (ან 23) სექტემბრიდან 22 (ან 23) ოქტომბრამდე. სასწორის ზოდიაქო განსხვავდება სასწორის თანავარსკვლავედისგან, სადაც მზე 31 ოქტომბრიდან 22 ნოემბრამდე მოძრაობს. ასტროლოგიური თვალსაზრისით, სასწორის მმართველია — ვენერა. სასწორის ზოდიაქოში „ეგზალტირებულია“ — სატურნი, „დაცემულია“ — მზე, „გამოძევებულია“ — მარსი. მინეროლოგიური თვალსაზრისით, სასწორის ძირითადი მინერალია: ქრიზოლითი. მას ასევე შეესაბამება: აქვამარინი, გიშერი, ნეფრიტი, როდონიტი.
თევზები (ასტროლოგია)

}

თევზები (') — ზოდიაქოს ნიშანი. იგი არის რიგით მეთორმეტე ასტროლოგიური ნიშნების სისტემაში. ზოდიაქოს პრინციპების მიხედვით, მზე ამ ნიშანში იმყოფება დაახლოებით 18 (ან 19) თებერვლიდან 20 (ან 21) მარტამდე. თევზების ზოდიაქო განსხვავდება თევზების თანავარსკვლავედისგან, სადაც მზე 12 მარტიდან 18 აპრილამდე მოძრაობს. ასტროლოგიური თვალსაზრისით, თევზების მმართველია — ნეპტუნი. თანამმართველია — იუპიტერი. თევზების ზოდიაქოში „ეგზალტირებულია“ — ვენერა, „დაცემულია“ — მერკური, „გამოძევებულია“ — მერკური. მინეროლოგიური თვალსაზრისით, თევზების ძირითადი მინერალია: ამეთვისტო. მას ასევე შეესაბამება: ალექსანდრიტი, ბელომორიტი, ზურმუხტი, მარჯანი.
კირჩხიბი (ასტროლოგია)

}

კირჩხიბი (') — ზოდიაქოს ნიშანი. იგი არის რიგით მეოთხე ასტროლოგიური ნიშნების სისტემაში. ზოდიაქოს პრინციპების მიხედვით, მზე ამ ნიშანში იმყოფება დაახლოებით 22 ივნისიდან 22 ივლისამდე. კირჩხიბის ზოდიაქო განსხვავდება კირჩხიბის თანავარსკვლავედისგან, სადაც მზე 21 ივლისიდან 9 აგვისტომდე მოძრაობს. ასტროლოგიური თვალსაზრისით, კირჩხიბის მმართველია — მთვარე. კირჩხიბის ზოდიაქოში „ეგზალტირებულია“ — იუპიტერი , „დაცემულია“ — მარსი, „გამოძევებულია“ — სატურნი. მინეროლოგიური თვალსაზრისით, კირჩხიბის ძირითადი მინერალია: ზურმუხტი. მას ასევე შეესაბამება: მთვარის ქვა, სარდიონი, მთის ბროლი, ჰემატიტი.
პარვატი

პარვატი (სანსკ. ा्ी „მთისა“) — ინდუისტური ქალღმერთი დურგას, დამანგრეველი ღვთაება შივას მეუღლის, „ლმობიერი“ მანიფესტაცია, მრისხანე კალის საპირისპირო სახე. ინდუიზმში იგი ბრწყინვალებას, სათნოებას და სილამაზეს განასახიერებს.

ინდოეთში პარვატის ძირითადად გასათხოვარი ქალიშვილები სცემენ თაყვანს და უხვი მსხვერპლშეწირვებით (ყვავილებით და ხილით) მდიდარ და ლამაზ საქმროს ინაღდებენ.