ეთელფლედ მერსიელი

ეთელფლედი (დაახლ. 870 — გ. 12 ივნისი, 918) — მერსიის მმართველი, ცნობილი როგორც მერსიის ქალბატონი. იგი 911 წლიდან გარდაცვალებამდე მართავდა მერსიას ინგლისის შუა რაიონებში. ეთელფლედი იყო უესექსის მეფე ალფრედ დიდისა და მისი მეუღლის, ეალსვითის, უფროსი შვილი.

ეთელფლედი დაიბადა დაახლოებით 870 წელს, ვიკინგების ეპოქის ერთ-ერთ ყველაზე დაძაბულ პერიოდში, როდესაც ინგლისი დანიელი ვიკინგების ძლიერი თავდასხმების ქვეშ იმყოფებოდა. 878 წლისთვის ინგლისის მნიშვნელოვანი ნაწილი ვიკინგთა მმართველობაში იყო მოქცეული: აღმოსავლეთ ინგლისი და ნორთუმბრია უკვე დაპყრობილი იყო, ხოლო მერსია ინგლისელებსა და ვიკინგებს შორის იყო გაყოფილი. იმავე წელს ალფრედმა გადამწყვეტი გამარჯვება მოიპოვა ედინგტონის ბრძოლაში. ამის შემდეგ მერსიის დასავლეთი ნაწილი, რომელიც ინგლისელთა ხელში დარჩა, გადავიდა მერსიის ლორდ ეთელრედის მმართველობაში; მან ალფრედის უზენაესობა აღიარა. ალფრედმა მიიღო „ანგლოსაქსების მეფის“ ტიტული, რაც მიანიშნებდა მის პრეტენზიაზე ყველა იმ ანგლოსაქსის მიმართ, რომლებიც ვიკინგთა მმართველობის ქვეშ არ იმყოფებოდნენ.

880-იანი წლების შუა ხანებში ალფრედმა, მერსიასთან სტრატეგიული კავშირის განმტკიცების მიზნით, ეთელფლედი ეთელრედზე დააქორწინა.

ეთელრედმა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა 890-იან წლებში განახლებული ვიკინგური შემოსევების წინააღმდეგ ბრძოლაში. იგი მოქმედებდა ეთელფლედის ძმასთან, მომავალ მეფე ედუარდ უფროსთან, მჭიდრო თანამშრომლობით. ეთელრედმა და ეთელფლედმა გაამაგრეს ვორჩესტერი, მნიშვნელოვანი შეწირულობები გაიღეს მერსიის ეკლესიებისთვის და დააარსეს გლოსტერის წმინდა ოსვალდის მონასტერი. სავარაუდოდ, მომდევნო ათწლეულის დასაწყისში ეთელრედის ჯანმრთელობა გაუარესდა, რის შედეგადაც მმართველობის პრაქტიკული პასუხისმგებლობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ეთელფლედზე გადავიდა.

899 წელს ედუარდმა „ანგლოსაქსების მეფის“ ტახტი დაიკავა. 909 წელს მან დასავლეთ საქსებისა და მერსიელების გაერთიანებული ჯარი დეინლოუს ჩრდილოეთ ნაწილში სალაშქროდ გაგზავნა. ლაშქრობის შედეგად მერსიაში დააბრუნეს წმინდა ოსვალდ ნორთუმბრიელის ნაწილები და გლოსტერის ახალ მონასტერში გადაასვენეს. 911 წელს ეთელრედი გარდაიცვალა, რის შემდეგაც მერსიის მმართველობა ეთელფლედმა გადაიბარა და მერსიის ქალბატონის სტატუსით განაგრძო მმართველობა. ისტორიკოსი იან უოკერი ქალის მიერ მერსიაში ძალაუფლების მოპოვებას აღწერს როგორც „ერთ-ერთ ყველაზე უნიკალურ მოვლენას ადრეული შუა საუკუნეების ისტორიაში“.

ალფრედმა თავისი მმართველობის პერიოდში შექმნა გამაგრებული დასახლებების — ბურხების — ქსელი. 910-იან წლებში ედუარდმა და ეთელფლედმა ამ თავდაცვითი სისტემის გაფართოება განაგრძეს. ეთელფლედის ინიციატივით გამაგრდა არაერთი სტრატეგიული ქალაქი და დასახლება, მათ შორის უედნსბერი, ბრიჯნორთი, ტამუორტი, სტაფორდი, უორვიკი, ჩირბერი და რანკორნი.

917 წელს ეთელფლედმა ჯარი გაგზავნა დერბის დასაპყრობად. დერბი იყო დეინლოუს ხუთი ქალაქიდან პირველი, რომელიც ინგლისელებმა დაიბრუნეს. ისტორიკოსი ტიმ კლარკსონი ამ გამარჯვებას „ეთელფლედის უდიდეს ტრიუმფს“ უწოდებს. 918 წელს ლესტერი ეთელფლედს მნიშვნელოვანი ბრძოლის გარეშე დანებდა. მალევე იორკის ვიკინგმა ლიდერებმა მას ერთგულება აღუთქვეს, თუმცა ეთელფლედი 12 ივნისს, 918 წელს გარდაიცვალა და ამ პოლიტიკური შესაძლებლობის გამოყენება ვეღარ მოასწრო.

ეთელფლედის გარდაცვალების შემდეგ მერსიის მმართველობა მისმა ქალიშვილმა, ელფვინმა, გადაიბარა. თუმცა რამდენიმე თვეში ედუარდმა მერსიის სრული ტერიტორია ხელში ჩაიგდო, ელფვინი კი უესექსში წაიყვანა.

ისტორიკოსებს განსხვავებული შეხედულებები აქვთ იმაზე, იყო თუ არა მერსია ეთელრედისა და ეთელფლედის მმართველობის პერიოდში დამოუკიდებელი სამეფო. მიუხედავად ამისა, მკვლევართა საერთო შეფასებით, ეთელფლედი ძლიერი და გამორჩეული მმართველი იყო, რომელმაც გადამწყვეტი როლი შეასრულა დეინლოუს დაპყრობის პროცესში. ანგლო-ნორმანმა ქრონისტებმა, მათ შორის უილიამ მალმსბერისელმა, ეთელფლედი განსაკუთრებული პატივისცემით მოიხსენიეს როგორც „ძვირფასი მხარდაჭერა ედუარდისთვის, თავისი ხალხის სიხარული, მტრების შიში, სულით დიადი ქალი“. პოლინ სტაფორდის შეფასებით, „ისევე როგორც ელისაბედ , ეთელფლედიც შთამბეჭდავი ფიგურა იყო შემდგომი თაობებისთვის“. ნიკ ჰაიჰამი აღნიშნავს, რომ შუა საუკუნეებისა და თანამედროვე ავტორები ეთელფლედის პიროვნებით იმდენად მოიხიბლნენ, რომ მისი ძმა, ედუარდი, ისტორიულ თხრობაში ხშირად მის ჩრდილში ექცეოდა.

ფონი
 საუკუნეში მერსია ინგლისის სამხრეთ ნაწილში დომინანტურ სამეფოს წარმოადგენდა და ამ მდგომარეობას ინარჩუნებდა მანამდე, სანამ 825 წელს ელენდუნის ბრძოლაში უესექსთან გადამწყვეტ მარცხს განიცდიდა. ამის შემდეგ ორივე სამეფო მოკავშირედ იქცა, რაც მნიშვნელოვანი ფაქტორი გახდა ვიკინგების წინააღმდეგ ინგლისელთა წინააღმდეგობის ორგანიზების პროცესში.

865 წელს ვიკინგთა დიდი წარმართული არმია აღმოსავლეთ ინგლისში გადავიდა და სწორედ აქედან დაიწყო ტერიტორიების დაპყრობა. აღმოსავლეთ ინგლისელებმა მშვიდობა ფულის გადახდის სანაცვლოდ შეინარჩუნეს, თუმცა მომდევნო წელს ვიკინგებმა ნორთუმბრია დაიპყრეს, სადაც 867 წელს ტახტზე მათდამი დამოკიდებული მეფე დასვეს. ამის შემდეგ ვიკინგები მერსიაში გადავიდნენ და 867–868 წლების ზამთარი იქ გაატარეს. მერსიის მეფე ბურგრედი, უესექსის მეფე ეთელრედისა და მისი ძმის, მომავალი მეფე ალფრედის, დახმარებით, შეეცადა გაერთიანებული ძალებით ვიკინგთა დამარცხებას, თუმცა მოწინააღმდეგემ პირდაპირ ბრძოლას თავი აარიდა და საბოლოოდ მერსიაში მშვიდობა დამყარდა.

მომდევნო წელს ვიკინგებმა სრულად დაიპყრეს აღმოსავლეთ ინგლისი. 874 წელს მათ ბურგრედი გააძევეს და მერსიის უკანასკნელ მეფედ, საკუთარი მხარდაჭერით, ცეოლვულფ დასვეს. 877 წელს ვიკინგებმა მერსია გაიყვეს: აღმოსავლეთი ნაწილი თავად დაიკავეს, ხოლო დასავლეთი ცეოლვულფს დაუტოვეს. ანგლო-საქსური ქრონიკა მას ვიკინგების ხელქვეითად და „უგუნური მეფის თეინად“ აღწერს. ისტორიკოსი ენ უილიამსი ამ შეფასებას სუბიექტურად მიიჩნევს და იზიარებს მოსაზრებას, რომ ცეოლვულფი მერსიელებისა და ალფრედის მიერ რეალურ მეფედ იყო აღიარებული.

ვითარება შეიცვალა იმავე წელს, როდესაც ალფრედმა ედინგტონის ბრძოლაში ვიკინგებზე გადამწყვეტი გამარჯვება მოიპოვა.

ცეოლვულფი წყაროებში 879 წლის შემდეგ აღარ იხსენიება. მერსიის დასავლეთი ნაწილის მმართველად მისი მემკვიდრე გახდა ეთელფლედის მეუღლე, ეთელრედი, მერსიის ლორდი. იგი წყაროებში პირველად 881 წელს ჩანს. შუა საუკუნეების უელსის ისტორიკოსის, თომას ჩარლზ-ედვარდსის, თანახმად, ამ წელს ეთელრედი მერსიელებთან ერთად ჩრდილოეთ უელსში, გვინედის სამეფოს წინააღმდეგ მოწყობილ ლაშქრობაში დამარცხდა.

883 წელს ეთელრედმა, ალფრედის თანხმობით, მნიშვნელოვანი შეწირულება გაიღო და ამით ალფრედის უზენაესობა აღიარა. 886 წელს ალფრედმა დაიკავა მერსიის ქალაქი ლონდონი, რომელიც მანამდე ვიკინგების ხელში იყო. მან ვიკინგთა მმართველობის მიღმა მცხოვრები ინგლისელების მორჩილება მიიღო და ლონდონის მართვა ეთელრედს გადასცა. 890-იან წლებში ეთელრედი და ედუარდ უფროსი — ალფრედის ვაჟი და მომავალი მეფე — კვლავ იბრძოდნენ ვიკინგების წინააღმდეგ.

ალფრედი 899 წელს გარდაიცვალა. მის ტახტზე პრეტენზია წამოაყენა ეთელვოლდ ეთელინგმა, ალფრედის უფროსი ძმის ვაჟმა. მას შემდეგ, რაც უესექსში საკმარისი მხარდაჭერა ვერ მოიპოვა, ეთელვოლდმა ვიკინგებთან კავშირის დამყარება სცადა. მისი აჯანყება 902 წლის დეკემბერში დასრულდა ბრძოლით, რომელშიც იგი დაიღუპა.