iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ერიკ III (დანია)

ერიკ ცხვარი (; დ. 1120 — გ. 27 აგვისტო, 1146) — ესტრიდსენების დინასტიის წარმომადგენელი. დანიის მეფე ერიკ -ის ასულ რაგნჰილდას უფროსი ვაჟი. 1337 წელს მოკლა თავისი ბიძა, მეფე ერიკ და ტახტზე თავად ავიდა, თუმცა 1146 წელს იგი დანიის ისტორიაში პირველად ტახტიდან გადადგა, რის შემდეგაც იწყება ე.წ. „სამმეფობა“, რა დროსაც ტახტს სვენ , კნუდ და ვალდემარ ერთდროულად იკავებენ.

ბიოგრაფია
ერიკი დაიბადა 1120 წელს ფუენში. იგი იყო დანიის მეფე ერიკ -ის ასულ რაგნჰილდასა და მისი ქმრის, ჰაკონ სუნივასონის უფროსი ვაჟი. მამამისი, თავის მხრიდ დანიისა და ნორვეგიის მეფე მაგნუს -ის შთამომავალი იყო. ერიკს ბიძად ერგებოდა დანიის მეფე ერიკ , რომელმაც 1134 წელს ბრძოლაში დაამარცხა და ტახტიდან ჩამოაგდო თავისი ბიძა, მეფე ნილსი. 1137 წელს, ერიკმა თავისი ბიძა, ერიკ ბრძოლაში დაამარცხა და მოკლა, ტახტზე კი თავად ავიდა ერიკ -ის სახელით. მისი მეფობის შესახებ არც თუ ისე ბევრი ცნობაა მოღწეული, თუმცა უმეტესად მას ნეგატიურ კონტექსტში მოიხსენიებენ, როგორც უსამართლო მონარქს. იგი ასევე მეტად სულსწრაფი და კარგი მოჩხუბარი ყოფილა.

ერიკს თავისი მეფობისას კონფლიქტი ჰქონდა თავის ბიძაშვილ ოლაფ ჰარალდსენთან, რომელსაც სკონე ჰქონდა დაკავებული და 1139 წლიდან აქედან ცდილობდა დანიის ტახტის მიტაცებას. ერიკმა იგი 1141 წელს ჰელსინგებორგთან დაიჭირა და მოკლა. ამის შემდეგ დაიწყო საგარეო ომები სამხრეთში მცხოვრებ ვენედებთან. ამავდროულად, იგი აქტიურად ერეოდა ნორვეგიის პოლიტიკაში, სადაც 1130 წლიდან ტახტისათვის ბრძოლა მიმდინარეობდა. აღსანიშნავია, რომ ეს კონფლიქტი 110 წელს გაგრძელდა და მხოლოდ 1240 წელს დასრულდა.

1143 წელს ერიკი დაქორწინდა ნორდმარკის მარკგრაფ რუდოლფ -ის ასულ ლატგარდ სალცვედელზე. ერიკი და ლატგარდი რუდოლფის ვაჟმა დააქორწინათ ბრემენის კათედრალში.

1146 წელს, უცნობი მიზეზების გამო, დანიის ისტორიაში პირველად, მეფე ერიკ ტახტიდან გადადგა. აღსანიშნავია, რომ გადადგომისთანავე, იგი ძალზედ საეჭვო ვითარებაში დაიღუპა, 25-26 წლის ასაკში. ბევრი მიიჩნევს, რომ იგი მოკლეს, თუმცა მაშინ მისი ნაადრევი სიკვდილი ავადმყოფობას მიაწერეს.
მარის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა

მარის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა — რსფსრ-ის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული 1936-1993 წლებში. დედაქალაქი — იოშქარ-ოლა.

ისტორია
მარის ასსრ შეიქმნა 1936 წლის 5 დეკემბერს საბჭოთა კავშირის 1936 წლის კონსტიტუციის საფუძველზე მარის ავტონომიური ოლქის გარდაქმნის შედეგად, რომელიც თავის მხრივ შექმნილი იყო 1920 წლის 4 ნოემბერს, როგორც ავტონომიური ტეროტირიული წარმონაქმნი მთისა და მდელოს მარიელებისათვის.

1990 წლის 22 ოქტომბერს მარის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს გადაწყვეტილებით ჩამოყალიბდა მარის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა.

1992 წლის 9 დეკემბერს რუსეთის ფედერაციის სახალხო დეპუტატთა ყრილობამ მარის სსრ-ს უწოდა მარი-ელის რესპუბლიკა, შესაბამისად შეიტანეს ცვლილება რუსეთის ფედერაციის კონსტიტუციის 71-ე მუხლში.

ადმინისტრაციული დაყოფა
მარის ავტონომიური საბჭოთა რესპუბლიკის შემადგენლობაში შედიოდა 14 რაიონი. ამავე რესპუბლიკის ტერიტორიაზე არსებობდა სამი ქალაქი (იოშქარ-ოლა, ვოლჟსკი და კოზმოდემიანსკი) და 14 დაბა.

ეროვნული შემადგენლობა
1970 წლის აღწერის მონაცემები:
რუსები — 321 ათასი ადამიანი (46,9 %)
მარიელები — 299 ათასი ადამიანი (43,6 %)
თათრები — 40 ათასი ადამიანი (5,8 %)
ჩუვაშები — 9 ათასი ადამიანი (1,3 %)
უკრაინელები — 5 ათასი ადამიანი (0,7 %)
სხვა — 11 ათასი ადამიანი (1,7 %)
ალმა-ათის ივერია-სერაფიმოვის მონასტერი

}
| რელიგიური_წევრობა = რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესია
| წესჩვეულება =
| პროვინცია =
| რაიონი =
| კურთხევის_წელი =
| სტატუსი = მოქმედი
| ფუნქციური_სტატუსი =
| მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა =
| ხელმძღვანელობა =
| საიტი =
| ხუროთმოძღვრება =დიახ
| ხუროთმოძღვარი =
| ხუროთმოძღვრული_ტიპი =
| ხუროთმოძღვრული_სტილი =
| ფასადის_მიმართულება =
| ნოვატორული =
| თარიღდება = 1908
| მშენებლობის_ფასი =
| დეტალები =
| ტევადობა =
| სიგრძე =
| სიგანე =
| ნავის_სიგანე =
| სიმაღლე_მაქსიმალური =
| გუმბათის_რაოდენობა =
| გუმბათის_სიმაღლე_გარე =
| გუმბათის_სიმაღლე_შიდა =
| გუმბათის_დიაგ_გარე =
| გუმბათის_დიაგ_შიდა =
| მინარეთი_რაოდენობა =
| მინარეთის_სიმაღლე =
| წვეტის_რაოდენობა =
| წვეტის_სიმაღლე =
| მასალა =
| =
| =
| =
| =
| განედი = 43.258611
| გრძედი = 76.953333
| საერთო_მოიჯარე =
| ქვეყანა=
ალმა-ათის ივერია-სერაფიმოვის მონასტერი — მართლმადიდებლური დედათა მონასტერი ალმა-ათაში.

ისტორია
პირველი მონაზვნური საზოგადოება დააარსა 1907 წელს მთავარეპისკოპოსმა დიმიტრი აბაშიძემ. მონასტერს გადაეცა მიწის დიდი ნაკვეთი მიმდებარე სასაფლაოთი, სადაც მდებარეობდა სოფიას ტაძარი.

შენობა ააგეს 1908 წელს ი. ი. პოროშინისა და მხატვარ-არქიტექტორ ს. კ. ტროპარევსკის პროექტის მიხედვით. ამავდროულად დაიწყო მონასტრის კორპუსების მშენებლობა. სახელწოდება მიიღო ივერიის ღვთისმშობლის ხატის მიხედვით (ივერია იყო საქართველოს ძველი სახელწოდება), რომელიც აქ მოაბრძანა მთავარეპისკოპოსმა დიმიტრი აბაშიძემ. სახელი ასევე ეწოდა სერაფიმ საროველის პატივისცემის ნიშნად. ივერიის ხატი ამ პერიოდისათვის ითვლებოდა მხარის მფარველად.

1921 წელს მონასტერი დახურეს. ნაგებობები საბოლოოდ საუკუნის 80-იან წლებში დაინგრა.

2004 წელს მიირეს გადაწყვეტილება მონასტრის აღდგენის შესახებ და 2008 წელს იგი გაიხსნა. მონასტრის ტერიტორიაზე მდებარეობს მატრონა მოსკოველისა და სერაფიმ საროველის სახელობის სამლოცველოები.

2011 წელს მონასტერს გადასცეს წმინდანების, პისტის, ელპიდის, აღაპისა და მათი დედის სოფიას ნეშტი სანქტ-პეტერბურგის კონსტანტინესა და ელენეს სახელობის მონასტრიდან.

2017 წლის მონაცემებით მონასტერში ცხოვრობს 25 მონაზონი, რომელთაგან შვიდი სქემმონაზონია.
ანგელის მარილი

ანგელის მარილი ან ნატრიუმის ტრიოქსოდინიტრატი — არაორგანული ნივთიერება ფორმულით 2[23]. საინტერესოა იმით, რომ შეიცავს აზოტს არაჩვეულებრივად აღდგენილი სახით. წარმოადგენს უფერო, წყალში კარგად ხსნად მყარ მასას. მარილია. გამოიყენება კვლევებში როგორც მეტასტაბილური ნიტროქსილ იონის წყარო, რომელიც თავის მხრივ ბუნებაში სასიგნალო მოლეკულის როლს ასრულებს. ის ასვე ცნობილია ნატრიუმის ტრიოქსოდინიტრატ-ის მონოჰოდრატის სახელით.

აღმოჩენილ იქნა იტალიელი ქიმიკოსის, ანგელო ანგელის მიერ 1896 წელს. მარილის მომზადება თავის თავში შეიცავს ჰიდროქსილამინის რეაქციას ორგანულ ნიტრატთან, როგორც 2+:-ის წყაროსთან.

2 + 2 + 2 ' → + 2 ' + 223

ჰიდრატის სტრუქტურა დადასტურებულ იქნა რენტგენული კრისტალოგრაფიით. ანიონი ბრტყელია; ბოლოდან დაწყებული, ბმების სიგრძეებია 1.35(-), 1.26(-), 1.31 (-), 1.32 (-). უარყოფითი მუხტი მოლეკულის მეორე ბოლოში არსებულ ჟანგბადის ატომებზეა მოქცეული. კუთხეები ერთ ჟანგბადატომსა და აზოტ-აზოტ ბმას შორის 112.9°-ია, აზოტ-აზოტის ბმა ტრანს ჟანგბადამდე კი 118.4°. აზოტ-აზოტის ბმის კუთხე ცის ჟანგბადამდე 122.5°-ს უდრის. ეს ნიშნავს, რომ აზოტ-აზოტის ბმა ორმაგია და რომ ცის ჟანგბადი ოდნავ განიზიდება ერთმაგი ჟანგბადით.

ანგელის მარილის რეაქცია მეორეულ ამინებთან პროტონის წყაროს თანხლებით 2-ის გამოდევნით სრულდება იზოდიაზენის, როგორც ნავარაუდევი შუალედური შედეგით.
ციცინო ციციშვილი

ციცინო ციციშვილი (დ. 30 აგვისტო, 1936) — ქართველი კინომსახიობი, ქიმიკოსი. მხატვარ ზურაბ ნიჟარაძის მეუღლე, მსახიობის და მხატვრის ანა ნიჟარაძის დედა.

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ქიმიის ფაკულტეტი 1959 წელს. კინორეჟისორმა თენგიზ აბულაძემ მიიწვია მთავარ როლზე ფილმში „სხვისი შვილები“. წარმატებულ დებიუტს მოჰყვა ერთ-ერთი მთავარი როლი კინონოველაში „თავადის ქალი მაია“ („ერთი ცის ქვეშ“, ლ. ღოღობერიძე, 1961). შეასრულა პატარა როლი ფილმში „ცხელი ზაფხულის სამი დღე“ (მ. კოკოჩაშვილი, 1981).
ნუცა ბუზალაძე

ნუცა ბუზალაძე (დ. 28 იანვარი, 1997, თბილისი) — ქართველი მომღერალი, კონკურსის „ახალი ტალღა 2014“ გამარჯვებული.

ნუცა ბუზალაძე დაიბადა 1997 წლის 28 იანვარს. 5 წლის ასაკიდან, დადიოდა ანსამბლ „მართვეში“; შემდეგ საბავშვო ანსამბლის „მზიურის“ მთავარი ვოკალისტი იყო, ასევე უკრავდა გიტარაზე. 8 წლის ასაკიდან, დაიწყო ფორტეპიანოს შესწავლა. იგი აგრეთვე მონაწილეობდა პროექტ „ორ ვარსკვლავში“.

ნუცა ბუზალაძე „ახალი ტალღა“ 2014 წლის გამარჯვებულია. საქართველოს წარმომადგენელი სამივე ტურში წარსდგა და ლიდერობაც შეინარჩუნა. ბოლო საკონკურსო დღეს ნუცამ სპეციალურად ამ კონკურსისთვის დაწერილი მაია კაჭკაჭიშვილის სიმღერა „ “ შეასრულა და ჟიურის ყველა წევრისაგან უმაღლესი შეფასება დაიმსახურა.

2024 წლის ევროვიზიის სიმღერის კონკურსზე საქართველო წარადგინა სიმღერით „“, სადაც ფინალში 34 ქულით 21-ე ადგილი დაიკავა.

არის „ქართული ოცნების“ აქტიური მხარდამჭერი. მძიმე კრიტიკის ქვეშ მოექცა 2024 წელს საპროტესტო გამოსვლების მონაწილეებსა და პოლიტიკურ მოწინააღმდეგეებზე ძალადობის შემდეგაც პარტიის უწყვეტი მხარდაჭერის გამო.
პონტოს მუხის აღკვეთილი

პონტოს მუხის აღკვეთილი — აღკვეთილი გურიის მხარის ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში. დაარსდა 2019 წელს. მისი ფართობია 443 ჰექტარი.

იგი არის ერთადერთი ადგილი საქართველოს ტერიტორიაზე, სადაც პონტოური მუხის (; .) კორომები შედარებით დიდ ფართობზეა გავრცელებული.

აღკვეთილის შექმნის მიზანია გადაშენების საფრთხის წინაშე არსებული, საქართველოს „წითელი ნუსხაში“ შეტანილი მცენარის, უნიკალური ტყისა და მისი ეკოსისტემის დაცვა და შენარჩუნება.
აღჯაყალას ციხე

აღჯაყალა, უნგუზექი, აზორდის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი, ციხესიმაგრე თურქეთის რესპუბლიკაში, ერზერუმის ვილაიეთის უზუნდერეს ილჩეში. ციხე მდებარეობს ისტორიული ტაოს ტერიტორიაზე, ზღვის დონიდან 1180 მეტრზე. ციხე-სიმაგრეს მნიშვნელოვანი ფუნქცია გააჩნდა, ის გზების მაკონტროლებელი იყო. ციხე სწორედ მაგისტრალებზე შენდებოდა და სატრანზიტო ფუნქციასაც ასრულებდა, რაც როგორც თავდაცვითი, ასევე, ეკონომიკური ფაქტორებითაც იყო ნაკარნახევი.

ტოპონიმი
აზორდის მოგვიანო სახელწოდება უნდა იყოს აღჯაყალა. აღჯაყალა თურქიზებული ფორმაა და ქართულად თეთრ ციხეს ნიშნავს. გარემო სრულად კლდოვანია, ამიტომაც ხშირად მას გზამკვლევებზე და ტურისტულ რუკებზე მოიხსენიებენ როგორც რაც ქართულად პირდაპირ გადმოითარგმნება - ბევრი სწორი კლდის კარები. ექვთიმე თაყაიშვილის 1917 წლის მოგზაურობის წიგნის დანართში ჩვენთვის საინტერესო ციხესიმაგრე 150-ე სურათზე სწორედ აღჯაყალას სახელწოდებითაა მოცემული. ციხის მეორე სახელწოდება — უზუნდერე მომდინარეობს მისი მდებარეობიდან, რადგან ის განთავსებულია უზუნდერეს რაიონში, რაც ქართულად გრძელ ხეობას ნიშნავს.

ციხის ისტორია
ციხე თორთომის ისტორიულ პროვინციაში მდებარეობს. აღჯაყალას ციხე ძირითადად ოსმალურ წყაროებში მოიხსენიება სამხრეთ საქართველოს დაპყრობასთან მიმართებაში. საუკუნის მეოთხედის ოსმალურ წყაროში, კერძოდ 1532 წლის დოკუმენტში ვკითხულობთ:
ზონოტრიქია

ზონოტრიქია, რუხლოყება გრატა — მგალობელ ფრინველთა გვარი გრატასებრთა ოჯახისა. მათი სხეულის სიგრძეა 15–19 სმ. ნისკარტი კონუსისებრი ფორმისაა. სხეულის ზედა ნაწილი შეფერილია მორუხო-მურად, აყრია მუქი ჭრელი ლაქები; ქვედა ნაწილი ღია ფერისაა. რამდენიმე სახეობას გამრავლების პერიოდში თავზე გასდევს გრძივი შავ-თეთრი ან შავ-ყვითელი ზოლები. ცნობილია 5 თანამედროვე სახეობა. ფართოდ გავრცელებული და მრავალრიცხოვანნი არიან ახალ სამყაროში (ალასკიდან ცეცხლოვან მიწამდე). ბინადრობენ ბუჩქნარში, ტყის პირებში, მცირე ზომის კორომებში, ბაღებსა და პარკებში. დამახასიათებელნი არიან სხვადასხვანაირი კულტურული ლანდშაფტებისათვის. სამხრეთამერიკული სახეობა დასახლებულ პუნქტებში ბეღურების ეკოლოგიურ ნიშს იკავებს. ჩრდილოამერიკული სახეობები ზამთარს კონტინენტის სამხრეთ ნაწილში ატარებენ. რამდენიმე პოპულაცია მკვიდრია. ზაფხულში ზონოტრიქიები უმთავრესად მწერებით იკვებებიან, ზამთარში რაციონში მცენარეული საკვები ჭარბობს. გალობა — ხმამაღალი, სუფთა სტვენების ნაკრები. მონოგამური ფრინველებია. დედალი დებს 4–6 კვერცხს. ჯამისებური ბუდე აგებულია მცენარეული მასალისაგან ბუჩქების ტოტებზე ან მიწაზე. ბუდის აშენებასა და კრუხობაში მხოლოდ დედალი მონაწილეობს, ბარტყების გამოკვებას ორივე პარტნიორი ახორციელებს. ზონოტრიქიებს ხშირად იყენებენ, როგორც ლაბორატორიის ფრინველებს.
ინკაფსულაცია (კომპიუტერული პროგრამირება)

ინკაფსულაცია — დაპროგრამების მექანიზმი, რომელიც აერთიანებს პროგრამის კოდსა და იმ მონაცემებს, რომლებთანაც ეს კოდი მუშაობს, აგრეთვე, გამიჯნავს მათ (კოდსა და მონაცემებს) სხვა პროგრამის მხრიდან მიმართვისაგან. ამით ხდება მათი დაცვა არასწორი გამოყენებისაგან. ობიექტზე ორიენტირებულ ენაში პროგრამის კოდი და მონაცემები ერთმანეთს ისე უკავშირდება, რომ ქმნიან ერთ ავტონომიურ სტრუქტურას, რომელსაც ობიექტი ეწოდება.

ობიექტში პროგრამის კოდი და მონაცემები სხვა ობიექტისათვის შეიძლება იყოს დახურული ან ღია . დახურულ (პრივატულ) კოდთან და მონაცემებთან მიმართვა შეუძლია მხოლოდ ამავე ობიექტში აღწერილ კოდებს. ეს იმას ნიშნავს, რომ დახურულ კოდსა და მონაცემებს ვერ მივმართავთ პროგრამის სხვა ნაწილიდან, რომელიც ობიექტის გარეთაა მოთავსებული. ღია (საერთო წვდომის) კოდთან და მონაცემებთან მიმრთვა შესაძლებელია პროგრამის ნებისმიერი ნაწილიდან.

კლასი არის სტრუქტურა, რომელიც იყენებს ინკაფსულაციის პრინციპს და განსაზღვრავს კოდს და იმ მონაცემებს, რომლებთანაც ის მუშაობს. კლასი გამოიყენება ობიექტების აღსაწერად და შესაქმნელად. ობიექტები კლასის ეგზემპლარებია. კლასის შემადგენელ კოდსა და მონაცემებს კლასის წევრები ეწოდება, კლასის მიერ განსაზღვრულ მონაცემებს კი - ეგზემპლარის ცვლადები. კლასში განსაზღვრულ პროგრამის კოდს ფუნქცია ეწოდება.
პოლიმორფიზმი (კომპიუტერული პროგრამირება)

პოლიმორფიზმი — ობიექტზე ორიენტირებული პროგრამირების ერთ-ერთი საბაზისო მექანიზმი (ინკაფსულაციასთან, მემკვიდრეობასთან და აბსტრაქციასთან ერთად). პოლიმორფიზმი მსგავს ობიექტებს საშუალებას აძლევს ერთი ინტერფეისის გამოყენებით მიმართონ სხვადასხვა ფუნქციას (მეთოდს). სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ერთი და იგივე სახელი შეიძლება რამდენიმე ფუნქციას ჰქონდეს, რომელიც ერთსა და იმავე მოქმედებებს განსხვავებულად ასრულებს, გადაცემული არგუმენტის (მეთოდის პარამეტრის) მონაცემთა ტიპის, ან რაოდენობის გათვალისწინებით. პოლიმორფიზმი საშუალებას გვაძლევს თავიდან ავიცილოთ კოდის დუბლირება და იგი უფრო კითხვადი გავხადოთ. მისი დახმარებით შესაძლებელია მეთოდის (იგივე ფუნქციის) რამდენიმე სახელის ნაცვლად გამოვიყენოთ ერთი, ხოლო მეთოდის პროგრამულ ბლოკში არსებული ინსტრუქციების მრავალფეროვნად შესრულების რეალიზება მოვახდინოთ მისი გადატვირთვის საშუალებით.
მედუდუკესებრნი

მედუდუკესებრნი — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძეა 15,5–23 სმ, მასა 25–85 გრამი. აგებულება მკვრივია; თავზე წამახვილებული ქოჩორი აქვთ, კუდსა და ფრთებზე — კაშკაშა ნიშნები. ნისკარტი მოკლეა; თითები ძლიერი, ბრჭყალები გრძელი და მკვეთრად მოღუნული. ნისკარტის დასაწყისთან, თვალებს ზევით და ქოჩრის ქვემოთ ახასიათებთ შავი „ნიღაბი“. ფრენენ გამალებით და მანევრულად; მიწაზე ნახტომებით გადაადგილდებიან. ცნობილია 1 გვარის 3 სახეობა. ჩვეულებრივი მედუდუკე (. ) გავრცელებულია ევრაზიაში, ჩრდილოეთ ამერიკის დასავლეთ და ცენტრალურ ნაწილში; კედრის მედუდუკე (. ) — ჩრდილოეთ ამერიკაში; იაპონური მედუდუკე (. ) — შუა და ქვემო ამურისპირეთში, ჩრდილოეთ სახალინზე. უპირატესობას ანიჭებენ გაუხშოებულ კორომებს ტყისპირებში, სადაც ჩვეულებრივ კენკროვანი და ხეხილოვანი მცენარეების მონაკვეთებიცაა. მედუდუკეების ზამთრის გუნდები (1000-მდე წევრისაგან შემდგარი) ფართოდ მომთაბარეობენ. ზაფხულში რაციონში მწერები და ობობები ჭარბობს, დანარჩენ დროს — მცენარეული საკვები (მათ შორის წვნიანი ნაყოფები). ბუდობენ ტაიგის და შერეულ ტყეებში, წყვილებად ან მცირე კოლონიებად. ბუდეს ორივე მშობელი აშენებს, მიწიდან 3–15 მეტრის სიმაღლეზე. დედალი დებს 5–6 კვერცხს, კრუხობს დედალი 14–15 დღის განმავლობაში. ბარტყებს დედალიც კვებავს და მამალიც. სეზონზე ერთ თაობას იძლევიან. ახლოს ენათესავებიან აბრეშუმა მედუდუკესებრთა ოჯახის წარმომადგენლები (3 გვარის 4 სახეობა).
აზოტოვანი ოქსიდი

აზოტოვანი ოქსიდი (აზოტის ოქსიდი ან აზოტის მონოქსიდი) — უფერო აირი, ქიმიური ფორმულით . წარმოადგენს აზოტის ერთ-ერთ მთავარ ოქსიდს. აზოტოვანი ოქსიდი თავისუფალი რადიკალია, რაც ნიშნავს, რომ მას გააჩნია თავისუფალი ელექტრონი, რაც ხანდახან ქიმიურ ფორმულაში წერტილით გამოიხატება: ·. აზოტოვანი ოქსიდი ასევე ჰეტერობურთვული დიატომური მოლეკულაა. კლასი, რომელმაც მკვლევარებს უბიძგა ადრეული მოლეკულური ორბიტალური თეორიის ჩამოყალიბებისაკენ. 1992 წელს დასახელებული იყო როგორც წლის მოლეკულა. 1998 წლის ნობელის პრემია მედიცინაში ან ფიზიოლოგიაში გადაცემულ იქნა აზოტოვანი ოქსიდის როლის აღმოჩენისათვის კარდიოვასკულარულ სასიგნალო სისტემაში.

აზოტოვანი ოქსიდი არ უნდა აგვერიოს აზოტის ქვეოქსიდში (2), საერთო ანესთეზიაკში, ან აზოტის დიოქსიდში (2), ყავისფერ ტოქსიკურ აირში და ერთ-ერთ უმთავრეს ჰაერის დამაბინძურებელში.

რეაქციები
ორ- და სამ- ატომიან მოლეკულებთან
გათხევადებისას აზოტოვანი ოქსიდი განიცდის დიმერიზაციას დიაზოტის დიოქსიდამდე, მაგრამ ასოციაცია სუსტია და შექცევადი. - ბმის სიგრძე კრისტალურ -ში შეადგენს 218 პმ-ს, თითქმის ორჯერ მეტს, ვიდრე - ბმის სიგრძეა.

ეს რეაქცია, რომელიც დაახლოებით 1898 წელს იქნა აღმოჩენილი, დღემდე ტოვებს აზოტოვან ოქსიდს როგორც კვლევებისათვის საინტერესო სფეროს. პირდაპირ რეაქციაში შედის ნატრიუმის მეთოქსიდთან და წარმოქმნის ნატრიუმის ფორმატს და აზოტის ქვეოქსიდს.

კოორდინაციული კომპლექსები
აზოტოვანი ოქსიდი იერთებს გარდამავალ მეტალებს და წარმოქმნის კომპლექსებს, რომლებსაც მეტალის ნიტროზილი ეწოდებათ. ჩვეულებრივ ბმა წრფივია(-). ასევე შეუძლია იყოს ერთ-ელექტრონიანი ფსევდოჰალიდი. ასეთ კომპლექსებში -- ჯგუფის გადახრა 120°-სა და 140°-ს შორის მერყეობს. ჯგუფს ასევე შეუძლია იყოს ხიდი მეტალის ცენტრებს შორის აზოტის ატომის გამოყენებით. ამ შემთხვევაში კომპლექსის გეომეტრია იცვლება მეტალიდან მეტალამდე.

წარმოება და მიღება
ქარხნული წესით აზოტოვანი ოქსიდი მიიღება ამიაკის დაჟანგვით 750–900 ° (ჩვეულებრივ 850 °) ტემპერატურის დროს პლატინის კატალიზატორის თანაობისას:

4 3 + 5 2 → 4 + 6 2

კატალიზატორის გარეშე აზოტისა და ჟანგბადის გარეშე რეაქცია ენდოთერმულია და მიმდინარეობს მაღალ ტემპერატურაზე (>2000 °) ელვის დროს. ამ გზას პრაქტიკული გამოყენება არ გააჩნია (იხ. ბირკლენდ-აიდის პროცესი):

2 + 2 → 2 

ლაბორატორიული მეთოდები
ლაბორატორიაში აზოტოვანი ოქსიდს ჩვეულებრივ განზავებული აზოტმჟავის სპილეძით აღდგენით მიიღება:
8 3 + 3 → 3 (3)2 + 4 2 + 2 

ალტერნატიული გზები ჩვეულებრივ მიმართავენ აზოტოვანი მჟავის აღდგენას, ნატრიუმის ნიტრიტის ან კალიუმის ნიტრიტის სახით:
2 2 + 2 + 2 24 → 2 + 4 4 + 2 
2 2 + 2 4 + 3 24 → 2(4)3 + 2 4 + 2 2 + 2 
3 2 + 3 + 23 → 2 24 + 4 

რკინის(2) სულფატის გზა ყველაზე მარტივია და გამოიყენება დაწყებითი სკოლების ლაბორატორიულ ექსპერიმენტებში. ასევე გამოიყენება ე.წ. ნონოატის კლასის ნივთიერებები.

აღმოჩენა და სხვა ფაქტები
აზოტოვანი ოქსიდის კონცენტრაცია შეიძლება დადგენილ იქნას ქემილუმინესცენციის რეაქციით, რომელშიც გამოიყენება ოზონი.. გამოსაკვლევი აირი ირევა დიდი რაოდენობის ოზონთან. აზოტოვანი ოქსიდი ურთიერთქმედებს ოზონთან ჟანგბადისა და აზოტის დიოქსიდის წარმოქმნით. რეაქციას თან ახლავს ქემილუმინესცენცია:
 + 3 → 2 + 2 + 

რომლის რაოდენობაც შეიძლება დადგენილ იქნას ფოტოდეტექტორის საშუალებით. გამოსხივებული ნათების რაოდენობა ნიმუშში აზოტოვანი ოქსიდის რაოდენობის პირდაპირპროპორციულია.
ჰარალდ III (დანია)

ჰარალდ (; დ. 1040 — გ. 17 აპრილი, 1080) — ესტრიდსენების დინასტიის წარმომადგენელი. დანიის მეფე სვენ -ის ვაჟი. დანიის მეფე 1076-80 წლებში.

ბიოგრაფია
ჰარალდი დაიბადა 1040 წელს. იგი იყო დანიის მეფე სვენ -ის უფროსი არალეგიტიმური შვილი ცხრამეტიდან, რომლებიც ყველა სხვადასხვა და ამასთან უცნობი საყვარლისგან ჰყავდა. სვენმა ჰარალდი 1069 წელს თან წაიყვანა ინგლისში საბრძოლველად, სადაც იგი ბიძამისის, იარლ აშბიორნისა და ძმის, კნუდის გვერდით იბრძოდა.

1076 წელს სვენ გარდაიცვალა, რის გამოც დანიის მეფე ჰარალდ გახდა. იგი ფაქტობრივად თავის ძმასთან, კნუდთან ერთად მართავდა ქვეყანას. მან ქვეყანაში რამდენიმე ძირეული რეფორმა გაატარა, რასაც დიდი უკმაყოფილება მოჰყვა არისტოკრატიაში, განსაკუთრებით კი მის ძმებში. მისმა ძმებმა სულ მალე ჩამოაყალიბეს ოპოზიცია. აღსანიშნავია, რომ ჰარალდს თვით კნუდიც განუდგა, რომელმაც ნორვეგიის მეფე ოლაფ -ის მხარდაჭერა მოიპოვა. პაპ გრიგოლ -ის ელჩობა ეწვია ოლაფს და ურჩია, რომ არ ჩარეულიყო დანიის კონფლიქტში.

ჰარალდი, ისევე როგორც ყველა მეფე, დიდწილად იყო დამოკიდებული დიდებულებზე, რომელთა უმეტესობაც მას განუდგა. მათი გულის მოსაგებად, ჰარალდმა დროებით შეწყვიტა ომები ინგლისსა და შვედეთთან. ასევე მის დროს შეიქმნა დანიის ეროვნული ვალუტა და მოიჭრა პირველი დანიური მონეტები, რომლებზეც რაღათქმაუნდა მეფე იყო გამოსახული. ასევე მან შემოიღო კანონი, რომლის მიხედვითაც სამეფო ტყეებით ყველას შეეძლო სარგებლობა. აგრეთვე ცდილობდა აღმოეფხვრა დანიაში დამკვიდრებული ძველებური სამართალი, რომელიც წინააღმდეგობაში იყო ქრისტიანულ მორალსა და უამრავი სისხლის ღვრას მოიცავდა. ასევე განაგრძო მამის პოლიტიკა და ცდილობდა პაპისგან დანიის მთავარეპისკოპოსის წოდება მიეღო, მაგრამ ამაოდ.

ჰარალდ 1080 წლის 17 აპრილს გარდაიცვალა, რის შემდეგაც ტახტზე მისი ძმა, კნუდ ავიდა. იგი დაკრძალეს სკონეში.
პეტერეკის ციხე

პეტერეკი — ციხე თურქეთში. მდებარეობს ართვინის პროვინციაში, იუსუფელის რაიონის სოფელ პეტერეკში; ზღვის დონიდან 730 მეტრზე. ნაგებია კირით. კომპლექსი მოიცავს კოშკს, ეკლესიასა და ძირითად კონსტრუქციას.

მდებარეობს სოფლის სამხრეთ ნაწილში, კონცხზე. ნაგებია მშრალი წყობით. გეგმა ასიმეტრიულია. დიდი მასშტაბის ციხე, ჩანს, თავის დროზე საკმაოდ კარგად იყო დაცული. პეტერეკის ხევიდან ციხისკენ მიმავალი გზა, გალავანს გარეთ, კიდევ ერთი კარით იყო ჩაკეტილი. ციხის დასავლეთით ჩანს კლდეზე მიკრული გარე კარიბჭისა და, სავარაუდოდ, კოშკის კვალი. შიდა ტერიტორია მთლიანად გადათხრილია განძისმაძიებელთა მიერ.
სიხჩეკის ციხე

სიხჩეკი — ციხე თურქეთში. მდებარეობს ერზურუმის პროვინციაში, ოლთისის რაიონის სოფელ სიხჩეკში; ზღვის დონიდან 1680 მეტრზე. ნაგებია კირით. კომპლექსი მოიცავს კოშკს, ეკლესიასა და ძირითადი კონსტრუქციის ნანგრევებს.

მდებარეობს სოფლის სამხრეთ-დასავლეთით, 400 მ-ში, მაღალ და ციცაბო კლდეზე. ციხე ძირითადად გაშენებულია კლდოვან ტერასებზე. კლდის თხემზე კოშკია. ციხის ჩრდილოეთით, ფერდობზე, სავარაუდოდ, ძველი სამაროვანია.
სოლექის ციხე

სოლექი, სოლფორექი — ციხე თურქეთში. მდებარეობს ართვინის პროვინციაში, იუსუფელის რაიონის სოფელ ერსისში; ზღვის დონიდან 730 მეტრზე. ნაგებია კირით. შემორჩენილია ნანგრევები.

გაშენებული იყო ჭოროხის ხეობის შესართავის – ერსისის ხევის მარჯვენა ფერდობზე ამოზიდულ დიდ და ციცაბო კლდეზე. მცირე ზომის ციხე მიუდგომელია, მასზე ასვლა სპეციალური აღჭურვილობის გარეშე შეუძლებელია. თხემსა და თხემის დაფერდებებზე შერჩენილია კედლების მცირე ნაშთები. ციხე იცავდა ჭოროხის ხეობიდან, ერსისის ციხიდან თორთომის ხეობაში გადამავალ გზას. ციხე საგანგებოდ უნდა იყოს დანგრეული (ალბათ ოსმალთა მიერ მისი აღების შემდეგ). მახლობლად იყო სოფელი სოლფორექი, რომელიც დღეს აღარ არსებობს.
კნუდ V (დანია)

კნუდ მაგნუსსენი (; დ. 1129 — გ. 9 აგვისტო, 1157) — ესტრიდსენების დინასტიის წარმომადგენელი. დანიის მეფე ნილსის შვილიშვილი და შვედეთის მეფე მაგნუს -ის ვაჟი. დანიის მეფე 1146-57 წლებში სვენ -სა და ვალდემარ -თან ერთად. 1157 წლის 9 აგვისტოს როსკილეში სვენმა იგი მოაკვლევინა და სცადა ვალდემარის მოკვლაც თუმცა არ გამოუვიდა. ამის გამო, ორ თვეში ვალდემარმა შური იძია და სვენი მოკლა.

ბიოგრაფია
კნუდი დაიბადა 1129 წელს. იგი იყო შვედეთის მეფე მაგნუს ძლიერისა და მისი მეუღლის, დედოფალ რიჩეზა პოლონელის ვაჟი. მამის მხრიდან მას პაპად დანიის მეფე ნილსი, ხოლო დედის მხრიდან პოლონეთის მეფე ბოლესლავ ერგებოდა. 1134 წელს ნილსიცა და მაგნუსიც ბრძოლაში დახოცა მეფე ერიკ -მ, რომელიც 1137 წელს ჩამოაგდო და მოკლა მისმა დისწულმა ერიკ -მ. 1146 წელს, იუტლანდიელმა მაგნატებმა მეფედ კნუდი გამოაცხადეს, ხოლო ზელანდიელმა და სკონელმა მაგნატებმა ერიკ -ის ვაჟი, სვენი. ამრიგად, ერიკ ტახტიდან გადადგა, რითაც იწყება კნუდ -ისა და სვენ -ის თანამმართველობა.

ტახტზე ასვლისთანავე, კნუდი და სვენი გამუდმებით ცდილობდნენ ერთმანეთის ჩამოშორებასა და ტახტის ბოლომდე დაპატრონებას. 1147 წელს მათ ერთობლივად სცადეს მესამე ჯვაროსნულ ლაშქრობაში ჩაბმა, მაგრამ ამაოდ. სულ მალე, ტახტს მესამე კანდიდატიც გამოუჩნდა ერიკ -ის შვილიშვილის, ვალდემარის სახით, რომელსაც იუტლანდიელი დიდებულები მიემხრნენ. კნუდმა დახმარებისათვის შვედეთის მეფე შვერკერ -ს მიმართა, სვენმა კი საქმეში საღვთო რომის იმპერატორი ფრიდრიხ ჩარია. სულ მალე, ფრიდრიხმა სვენი „პირველ მეფედ“ გამოაცხადა, კნუდი კი მის თანა-რეგენტად აქცია.

ამის საპასუხოდ, კნუდმა შვედეთთან ალიანის შექმნა განიზრახა და ცოლად შვედეთის მეფე შვერკერ -ის ასული, ელენა შეირთო. მალევე, 1154 წელს, სვენმა თანამმართველად ვალდემარ დაინიშნა. ამას მოჰყვა სამოქალაქო ომის განახლება, რის გამოც სვენ -მ „შერიგების მიზნით“ ვალდემარი და კნუდი როსკილეს სასახლეში გამართულ ბანკეტზე დაიბარა, სადაც 9 აგვისტოს, მისი ბრძანებით მოკლეს კნუდი და სცადეს ვალდემარის მოკვლაც. ვალდემარმა გაქცევა მოახერხა და უკან დიდი ჯარებით დაბრუნდა, რის შემდეგაც, ამავე წლის 23 ოქტომბერს მოკლა სვენ და დანიის ერთპიროვნული მონარქი გახდა.

შვილები
თავის გარდაცვალებამდე ერთი წლით ადრე კნუდი დაქორწინდა ელენა შვედზე, რომელთანაც შვილების გაჩენა ვერ მოასწრო, თუმცა უცნობი საყვარლებისაგან მას ოთხი არალეგიტიმური შვილი ჰყავდა:
ნილსი, კათოლიკური ეკლესიის მიერ შერაცხულია წმინდანად;
ვალდემარი, იყო ბრემენის პრინც-არქიეპისკოპოსი და შლეზვიგის ეპისკოპოსი;
ბრიჯიტი, ცოლად გაჰყვა ანჰალტის გრაფ ბერნჰარდს, რომელთანაც ხუთი შვილი შეეძინა;
ჰილდეგარდა, ცოლად გაჰყვა რიუგენის პრინც იორომარ -ს, თუმცა შვილები არ ჰყოლია;
მიკროდოტი

მიკროდოტი — პატარა დისკზე დატანილი ზომით არსებითად შემცირებული ტექსტი ან გამოსახულება, რომელიც გამოიყენებოდა წინასწარ გულუზრახი მიმღების მიერ აღმოჩენის თავიდან ასაცილებლად. მიკროდოტებს ჩვეულებრივ მრგვალი ფორმა აქვთ და დიამეტრით 1 მმ-მდე არიან, თუმცა შეიძლება მისი სხვადასხვა ფორმასა და ზომაში დამზადება, ისევე როგორც სხვაფასხვა მასალისაგან, როგორიცაა პოლიესტერი ან მეტალი. სახელი მომდინარეობს იქიდან, რომ მიკროდოტს ხშირატ ტიპოგრაფიული წერტილის ზომა და ფორმა გააჩნიათ. არსით, მიკროდოტი გზავნილის დაცვი სტეგანოგრაფიული მიდგომაა.

მიკროდოტს ფარულად ათავსებენ ჩვეულებრივი ტექსტის ერთ-ერთ გვერდზე. ძირითადად გამოიყენებოდა ჯაშუშების მიერ, მაგალითად, პირველი და მეორე მსოფლიო ომის დროს.

ისტორია
მიკროდოტი შექმნა ფრანგმა ფოტოგრაფმა რენე დაგრონმა 1870 წელს, საფრანგეთ-პრუსიის ომის დროს. მიკროდოტები გადაჰქონდათ საფოსტო მტრედებს.

რესურსები ინტენრეტში