წინანდალი

წინანდალი — სოფელი საქართველოში, თელავის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს გომბორის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კალთის ძირას. ზღვის დონიდან 560 მ. თელავიდან 10 კმ. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2675 ადამიანი. სოფელი ცნობილია იმით, რომ აქ მდებარეობს ალექსანდრე ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმი და საუკუნის უნიკალური ღვინის მარანი.

ისტორია
ალექსანდრე ჭავჭავაძემ ეს სოფელი, რომელიც ალაზნის ველზე მდებარეობს, მამისგან — პრინცი გარსევან ჭავჭავაძისგან — მემკვიდრეობით მიიღო. მან განაახლა მამული, ააშენა ახალი იტალიური სტილის სასახლე და დააგეგმარა დეკორატიული ბაღი. ისტორიული მონაცემებით, 1812 წლისთვის წინანდალის ბაღში ორი სასახლე იდგა — ერთი გარსევან ჭავჭავაძის აშენებული, ხოლო მეორე მისი შვილის, ალექსანდრე ჭავჭავაძის მიერ აგებული. წინანდალი იყო ადგილი, სადაც პრინცი ალექსანდრე ჭავჭავაძე ხშირად მასპინძლობდა უცხოელ სტუმრებს მუსიკით, წვეულებებით და — განსაკუთრებით — მისი მამულის მარანში (ღვინის მარანი) დაყენებული მაღალი ხარისხის ღვინოებით. ევროპული წესების მიმდევარი და მცოდნე, ჭავჭავაძე გახდა საქართველოში ერთ-ერთი უძველესი და უდიდესი ღვინის მარანის შემქმნელი, სადაც მან ევროპული და მრავალსაუკუნოვანი ქართული მეღვინეობის ტრადიციები გააერთიანა. ალექსანდრე ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმში, დღემდე იწარმოება მაღალფასიანი და მაღალხარისხიანი მშრალი, თეთრი ღვინო - „წინანდალი“, რომელიც სწორედ აქ იქმნებოდა.

სოფელი წინანდალი საუკუნეების განმავლობაში წარმოადგენდა ჭავჭავაძეების სამამულო მიწას. ჭავჭავაძეთა გვარი კახეთში საუკუნეში გადმოსახლდა. აქ თავის სასახლეში ცხოვრობდა გარსევან ჭავჭავაძე, რომელიც მსახურობდა მეფე ერეკლე -ის კარზე და საქართველოს სრულუფლებიან ელჩს წარმოადგენდა რუსეთში. მისი სასახლის შესახებ დღეისათვის მწირი ინფორმაცია არსებობს. ცნობილია, რომ სასახლე დღევანდელი ბაღის ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობდა.

გარსევან ჭავჭავაძემ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა რუსეთ–საქართველოს ურთერთობებში და 1783 წლის 24 ივლისს ხელი მოაწერა გეორგიევსკის ტრაქტატს იოანე ბაგრატიონთან ერთად. მეფე ერეკლემ მას დიდი მამული უბოძა ცივ გომბორის მთიდან კავკასიონის მთების სამხრეთ კალთამდე. წინანდლის მამული მემკვიდრეობით მის ერთადერთ ვაჟს, ქართული რომანტიზმის ფუძემდებელს, პოეტსა და საზოგადო მოღვაწეს ალექსანდრე ჭავჭავაძეს (1786-1846) ერგო.

ალექსანდრე ჭავჭავაძე პეტერბურგში დაიბადა და საიმპერატორო კარზე იზრდებოდა. იგი იყო ეკატერინე -ისა და ალექსანდრე -ის ნათლული.

1818 წელს ალ. ჭავჭავაძემ წამოიწყო ახალი სასახლის მშენებლობა. დიდძალი სტუმრიანობის გამო, ცხადი გახდა, რომ სასახლე მასშტაბებში უნდა გაზრდილიყო. 1831 წელს წინანდალში მშვენიერი ბაღით გარშემორტყმული დიდი სასახლე უკვე დგას, რაზეც მეტყველებს გრიგოლ ორბელიანის ლექსი „ორი შენობა“, რომელშიც ავტორი გარსევან ჭავჭავაძის ძველი სასახლისა და ალექსანდრეს ახალი სასახლის შედარებას ახდენს.

ალ. ჭავჭავაძეს ოთხი შვილი, 14 შვილიშვილი და 31 შვილთაშვილი ჰყავდა. უფროსი ქალიშვილი ნინო ჭავჭავაძე ცნობილი რუსი დიპლომატისა და პოეტის ალექსანდრე გრიბოედოვის მეუღლე იყო, მეორე - ეკატერინე ჭავჭავაძე სამეგრელოს უკანასკნელი მთავრის დავით დადიანის მეუღლე, ვაჟი - დავითი რუსეთის საიმპერატორო სამხედრო სამსახურში გენერალ-მაიორი გახდა. მისი მეუღლე, ანა ბაგრატიონი, საქართველოს უკანასკნელი მეფის გიორგი შვილიშვილი იყო. ალექსანდრეს უმცროსი ქალიშვილი სოფიო ჭავჭავაძე ცოლად გაჰყვა კავკასიის სასწავლო ოლქის უფროსს ბარონ ალექსანდრე ნიკოლაის.

 საუკუნეში წინანდალში იკრიბებოდნენ ქართული საზოგადოების წარჩინებული წარმომადგენლები. სასახლეს ასევე სტუმრობდნენ რუსი და უცხოელი დიპლომატები და ხელოვანები. წინანდლის სასახლე საუკუნის კულტურულ კერას წარმოადგენდა.

ალექსანდრე ჭავჭავაძემ პირველად საქართველოს ისტორიაში წინანდალში ბოთლში ჩამოასხა ევროპული წესით დამზადებული ქართული ღვინო. რის შემდეგაც საქართველოში ევროპულად დამზადებული ღვინის წარმოებას ჩაეყარა საფუძველი.

1854 წლის, 2 ივლისს, წინანდლის მამულებს შამილის რაზმი შემოესია. ის იყო მუსლიმი ლიდერი, რომელიც ჩრდილო კავკასიაში რუსეთის ექსპანსიას ეწინააღმდეგებოდა. თავდასხმას შამილის შვილი, ღაზი-მუჰამედი ხელმძღვანელობდა. მათ სასახლე დაარბიეს და გადაწვეს. კავკასიის ომში და ამ ომში, რუსეთის წარმატებაში ჭავჭავაძეების წვლილზე შურისძიების ნიშნად მთიელებმა გაძარცვეს მამული და გაიტაცეს ალექსანდრეს ვაჟის, პრინც დავით ჭავჭავაძის მეუღლე და მისი დაქვრივებული და — ვარვარა ორბელიანი, რომლებიც ორივენი გიორგი -ის შვილიშვილები იყვნენ, ასევე მათი შვილები და რამდენიმე ნათესავი. სულ 24 ადამიანი. ამ მოვლენამ არა მხოლოდ რუსეთში, არამედ დასავლეთშიც გამოიწვია სრული შოკი. 1855 წლის, 22 მარტს, რთული მოლაპარაკებების შემდეგ, ტყვეები გაიცვალნენ შამილის ტყვე შვილზე — ჯამალ ალ-დინზე და 40,000 ვერცხლის რუბლზე,(შამილმა თავდაპირველად, მილიონი მანეთი მოითხოვა, თუმცა მოლაპარაკებების შემდეგ თანხა შემცირდა) როგორც ტყვეთა ზოგადი გაცვლის შეთანხმების ნაწილი. ოჯახის გამოსასყიდად დავით ჭავჭავაძემ წინანდალი, მუკუზანი და ნაფარეულიც კი დააგირავა.

1886 წელს დავით ჭავჭავაძე იძულებული გახდა წინანდლის მამული გაეყიდა და ეს უკანასკნელი საუფლისწულო მამულების დეპარტამენტის მფლობელობაში გადავიდა. ამავე პერიოდიდან წინანდლის მამულების დიდი რეკონსტრუქცია იწყება. სარეკონსტრუქციო სამუშაოებს სათავეში ცნობილი რუსი არქიტექტორი ალექსანდრე ოზეროვი ჩაუდგა. ხოლო 1887 წელს პარკის გადაკეთება შვედ ბოტანიკოსს არნოლდ რეგელს დაუკვეთეს. დავით ჭავჭავაძის გარდაცვალების შემდეგ, რუსეთის საჯარო ბანკისთვის ვალის გადაუხდელობის გამო, მამული იმპერიული ოჯახის საკუთრებაში გადავიდა. ამგვარად წინანდლის ჭავჭავაძისეული მამული რომანოვების საზაფხულო რეზიდენციად გადაკეთდა. 1947 წელს მამული ოფიციალურად მუზეუმად გადაკეთდა. 2007 წელს წინანდალის სასახლის სარესტავრაციო და ბაღის რეაბილიტაციის მასშტაბური პროექტი შემუშავდა სმიტსონიანის ინსტიტუტთან თანამშრომლობით, ხოლო პროექტის განხორციელება „ “-მა ითავა, რომლის დამფუძნებელი ასევე წინანდალში გამართული საერთაშორისო მუსიკალური ფესტივალის ერთ-ერთი მთავარი ორგანიზატორია.

ღირსშესანიშნაობები
ჭავჭავაძეების სასახლე
ალექსანდრე ჭავჭავაძის სასახლემ რამდენიმეჯერ განიცადა სახეცვლილება: ცნობილია, რომ ალექსანდრეს პირვანდელი სასახლე მოიცავდა 28 საძინებელსა და რამდენიმე სალონს. სასახლე ფართე აივნებით იყო გარშემორტყმული. მისი შიდა ინტერიერი ევროპულ სტილზე იყო მოწყობილი, რაც იმ დროისათვის უდიდეს იშვიათობას წარმოადგენდა. 1854 წლის შამილის რაზმების შემოსევის შემდეგ სასახლე გადაიწვა და გაიქურდა. ალექსანდრეს ვაჟმა, დავითმა, შეძლებისდაგვარად მოახერხა სასახლის აღდგენა, მაგრამ ის მასშტაბებში საგრძნობლად შემცირდა. 1886 წლიდან, როცა სასახლე საიმპერატორო საუფლისწულო მამულების მფლობელობაში გადავიდა, სასახლეში დიდი რეკონსტრუქცია დაიწყო. არქიტექტურულ სამუშაოებს ცნობილი არქიტექტორი ალექსანდრე ოზეროვი ხელმძღვანელობდა. (მას არაერთი შენობა აქვს აშენებული თბილისში: ღვინის პირველი ქარხანა მელიქიშვილის ქუჩაზე; თეატრალური ინსტიტუტის შენობა რუსთაველის გამზირზე და სხვა.) წინანდლის სასახლე რუსეთის საიმპერატორო ოჯახის საზაფხულო რეზიდენციად უნდა გადაკეთებულიყო. მნიშვნელოვანია, რომ ალექსანდრე ოზეროვმა შენობის გენერალური რეკონსტრუქციისას ალექსანდრესეული სასახლის კედელი ჩართო.

გასაბჭოების შემდეგ წინანდლის მამულები საბჭოთა ხელისუფლების ხელში გადავიდა და ალექსანდრე ჭავჭავაძის სასახლეში ღვინის ქარხნის სასტუმრო განთავსდა. 1946 წლის 1 აგვისტოს კი გიორგი ლეონიძის თაოსნობით შენობაში ალექსანდრე ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმი გაიხსნა. 1983 წლისათვის მუზეუმმა კიდევ ერთი რეკონსტრუქცია განიცადა, შედეგად შენობამ ახალი საბჭოთა სტილის ელფერი შეიძინა. 2007 წელს მუზეუმში მოხდა კაპიტალური რეკონსტრუქცია, შენობა გათავისუფლდა საბჭოთა დროის ჩანართებისაგან, მიუახლოვდა ოზეროვის დროინდელ სასახლეს, რის შედეგადაც შესაძლებელი გახდა ალექსანდრესეული აუთენტური კედლების ხილვა.

წინანდლის ბაღი
წინანდლის ბაღი დღეს 12 ჰექტარზეა გადაჭიმული, თუმცა ალექსანდრეს დროს იგი გაცილებით დიდ ფართობს მოიცავდა. გადმოცემით ალექსანდრემ ევროპელი დეკორატორები მოიწვია და ენერგიასა და ფულს არ ზოგავდა მის გასამშვენიერებლად.

პარკი უნიკალურად ითვლება არა მხოლოდ მრავალფეროვანი დასავლური, აღმოსავლური და ამერიკული წარმოშობის ეგზოტიკური ჯიშების მცენარეთა სიმრავლის გამო, (ურთხელი, , იაპონური კრიპტომერია, მაგნოლია, და სხვა.) არამედ, თავად პარკის დაგეგმარების თვალსაზრისითაც.

წინანდლის ბაღის თავისებურებას ქმნის არა მხოლოდ ადამიანის ხელთქმნილ გარემოში სივრცის წინასწარ გათვლილი წყობა და განლაგება როგორც, მაგალითად, ვერსალის ბაღია, არამედ უფრო ველური ბუნებრიობის და დეკორატორის მიერ შექმნილი ლანდშაფტების ორგანული სინთეზი. ანუ, ევროპული პარკებისგან განსხვავებით, წინანდლის ბაღი უფრო თავისუფალი დაგეგმარების პრინციპითაა შექმნილი. ზოგიერთი სპეციალისტი მას ინგლისურ პარკებს ადარებს, როგორიცაა რიჩმონდის პარკი, პარკი კიუ და სხვა.

დღესდღეობით ბაღში უხვადაა იაპონური ზღმარტლი, ტკბილი ჰოვენია, იაპონური კომში, ხურმა, ზეთისხილი, იაპონური ქაღალდის ხე, ახალი ზელანდიის ხილი, შინდი, წაბლი, წიწვოვნები, კორპის მუხა, ქაფურის ხე, დაფნა, ცხენისწაბლა, ხეშავი, ხეჭრელი, წყავი და ა.შ.

წინანდალის ბაღის უნიკალურობა განპირობებულია ევროპული სიმეტრიული და ქართული ბუნებრივი სტილის ორგანული შერწყმით.

2019 წელს წინანდალის ბაღი შეუერთდა ისტორიული ბაღების ევროპულ ქსელს და იქნა შეტანილი ისტორიული ბაღების ტურისტულ მარშრუტებში.

წინანდლის ღვინის საცავი
ალექსანდრე ჭავჭავაძემ საუკუნის 30-იან წლებში წინანდალში გამართა ღვინის საცავი, სადაც თავისივე წარმოებულ ღვინოებთან ერთად უნიკალური ევროპული ღვინის კოლექცია შეაგროვა. ამ საცავის ღირებულებას წარმოადგენს მასში არსებული კლიმატისა და ტენიანობის იდეალური პირობები ღვნის დაძველებისა და შენახვისათვის. საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოს (1888 წ) წინანდლის მამულის საუფლისწულო მამულების საკუთრებაში გადასვლის შემდეგ აქვე დიდი ღვინის ქარხანა აშენდა და აღნიშნული საცავი საგრძნობლად გაიზარდა. დღესდღეობით ღვინის საცავში დაცული კოლექცია 16 500-მდე ბოთლს მოიცავს. მათ შორის ინახება 1814 წლის „პოლონური თაფლისა“ და 1861 წლის ’-ის უნიკალური ბოთლები. კოლექციაში ასევე ინახება 1841 წელს ალექსანდრეს მიერ ბოთლში პირველად ჩამოსხმული ღვინო „საფერავი“.

ნაფარეულის ჭავჭავაძეთა მამული
1797 წელს მეფე ერეკლემ გარსევან ჭავჭავაძეს — ცნობილ სახელმწიფო მოღვაწეს — უბოძა მამულები ნაფარეულის სოფელში, აგრეთვე წინანდალში არსებული მამული. ნაფარეული მდებარეობს კახეთში, წინანდალიდან დაახლოებით 40 წუთის სავალზე. გარსევანის გარდაცვალების შემდეგ, მამულების მოვლა მისმა ვაჟმა, ალექსანდრე ჭავჭავაძემ ითავა, რომელმაც განსაკუთრებით გაითქვა სახელი ვენახების მოვლის ხელოვნებითა და ღვინის წარმოების სპეციალური ტექნიკების განვითარებით. ალექსანდრემ გაატარა რიგი რეფორმები, რამაც ვენახებისა და ღვინის ხარისხის გაუმჯობესებას შეუწყო ხელი. ნაფარეულის მამული დღესაც ჩანს და მდებარეობს „ტვინს ვაინ ჰაუსთან“ ახლოს, თუმცა თავდაპირველი მამულის შენობები უმეტესად მიტოვებულია.

დემოგრაფია
გალერეა