iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბიბლიოთეკა ალექსანდრინა

ბიბლიოთეკა ალექსანდრინა ან ახალი ალექსანდრიის ბიბლიოთეკა (, -) — ბიბლიოთეკა და კულტურული ცენტრი, განთავსებული ხმელთაშუა ზღვის ნაპირზე, ქალაქ ალექსანდრიაში, ეგვიპტეში. ბიბლიოთეკა აგებულია ალექსანდრიის ბიბლიოთეკის ადგილზე, რომელიც წარსულში განადგურდა. ალექსანდრინის ბიბლიოთეკა აშენდა 2001 წელს, ოფიციალურად გაიხსნა 2002 წლის 16 ოქტომბერს.

ისტორია
ძველის ადგილზე ახალი ბიბლიოთეკის აშენების იდეა ჯერ კიდევ 1970-იან წლებში გაუჩნდათ ალექსანდრიის უნივერსიტეტის პროფესორებს. 1980-იანების შუა პერიოდში მათ ეგვიპტის პრეზიდენტი ჰოსნი მუბარაქი და იუნესკო აშენების აუცილებლობაში დაარწმუნეს.

1988 წელს ბიბლიოთეკისთვის გამოსყიდული იქნა მიწის ნაწილი. არქიტექტურულ კონკურსში გაიმარჯვა ნორვეგიულმა არქიტექტურულმა ბიურომ „“ და ავსტრიელმა არქიტექტორმა კრისტოფერ კაპელემ. მშენებლობისთვის შეიქმნა კონსორციუმი -ს, ინგლისური და იტალიური მშენებელი კომპანიების ხელმძღვანელობით.

ბიბლიოთეკის დაფინანსების საკითხი გადაწყდა ასუანის კონფერენციაზე. ერაყის, საუდის არაბეთის და არაბთა გაერთიანებული საამიროების მთავრობების მიერ განხორციელდა 65 მილიონი აშშ დოლარის შემოწირულობა. 27 მილიონი დოლარი შესწირა 26-მა ქვეყანამ. ეგვიპტის ხელისუფლებამ პროექტისთვის გამოჰყო 120 მილიონი, აგრეთვე დაფინანსებაში წვლილი შეიტანა იუნესკომაც.

1992 წელს დაიწყო წინასწარი სამუშაოები, 1995 წელს შეუდგნენ უშუალო სამუშაოებს, რომელიც გაგრძელდა 2001 წლამდე. 2002 წლის 16 ოქტომბერს რამდენიმე ქვეყნის ხელმძღვანელის თანდასწრებით ბიბლიოთეკა საზეიმო ვითარებაში გახსნა.

მასში ძირითადად ინახება წიგნები ფრანგულ, არაბულ და ინლისურ ენებზე. 2010 წელს საფრანგეთის ეროვნულმა ბიბლიოთეკამ ალექსანდრინას გადასცა 500 ათასი წიგნი.

ბიბლიოთეკის საცავი გათვლილია 8 მილიონ წიგნზე. მთავარი საკითხავი დარბაზის მოცულობა არის 20,000 კ² თერთმეტ კასკადულ დონეზე. კომპლექსი აგრეთვე თავისთავში მოიცავს საკონფერენციო ცენტრს, სპეციალიზებულ ბიბლიოთეკებს უსინათლოთათვის, მოზარდებისა და ბავშვებისთვის, აგრეთვე ოთხ მუზეუმს, ბიბლიოთეკა მჭიდროდ თანამშრომლობს არაკომერციულ ელექტრონულ ბიბლიოთეკა -თან.
შურისმაძიებლები (კომიქსები)

შურისმაძიებლები — სუპერგმირული გუნდი -ის გამოცემებეში. პირველად გამოჩნდა ამავე სახელწოდების 1963 წლის კომიქსში. მისი შემქმნელები არიან სტენ ლი და ჯეკ კირბი. შურისმაძიებლები წარმოადგენენ წინა გუნდის, ყველა-გამარჯვებულის ( -იდან) განახლებას.

გუნდის თავდაპირველი წევრები იყვნენ ადამიანი ჭიანჭველა, ჰალკი, რკინის კაცი, თორი და ბზიკი. მეორე ნომრისთვის ადამიანი ჭიანჭველა გახდა გიგანტი. კაპიტანი ამერიკა მეოთხე ნომერში ყინულში გაიჭედა და გუნდს შეუერთდა მხოლოდ გაცოცხლების შემდეგ. ცვალებადი შემადგენლობა კომიქსების სერიის დამახასიათებელ ნიშნად იქცა, თუმცა მუდმივი დარჩა ის, რომ გუნდი ებრძოდა ისეთ მტერს, რომელსაც ერთი გმირი ვერ გაუმკლავდებოდა. მასში აგრეთვე შედიოდნენ ადამიანები, ზეადამიანები, ანდროიდები, უცხოპლანეტელები, ზებუნებრივი არსებები და ყოფილი მტრებიც კი.

გარდა კომიქსების და რამდენიმე ტელესერიალის, გუნდი აგრეთვე გამოჩნდა 2012 წლის „შურისმაძიებლებში“ (რეჟ. ჯოს უიდონი). ფილმმა საბოლოოდ რეკორდი დაამყარა, სადებიუტო კვირაში 207.4 მილიონი აშშ დოლარის შემოსავლით. მეორე ფილმი, „შურისმაძიებლები: ულტრონის ეპოქა“, გამოვიდა 2015 წელს. 2018 წელს დაგეგმილია ფილმის „შურისმაძიებლები: უსასრულობის ომი“ გამოსვლა, ხოლო ჯერჯერობით უსათაურო გაგრძელება 2019 წლის 3 მაისს გამოვა.
არჩერი (ტელესერიალი)

„არჩერი“ — ამერიკული ანიმაციური ჯაშუშური ჟანრის სიტუაციური კომედიური ტელესერიალი. იგი ტელეარხ -ისთვის შექმნა ადამ რიდმა.

სერიალის მთავარი პერსონაჟია სტერლინგ არჩერი, რომელიც თავს „მსოფლიოს უდიდეს საიდუმლო აგენტს“ უწოდებს. იგი სერიალის პირველი ოთხი სეზონის განმავლობაში წარმოდგენილია, როგორც მისი დედის, მელორის დაქვემდებარებაში არსებული საიდუმლო სააგენტო -ის თანამშრომელი. შემდგომში პერსონაჟები დაკავებულები არიან ნარკოტიკების რეალიზაციით, არიან იარაღის დილერები, ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს და კერძო აგენტები. უკანასკნელ პერიოდში სერიალის მოქმედება მიმდინარეობს მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, 1947 წელს და ისინი კვლავ კერძო გამომძიებლები არიან.

სერიალის პრემიერა გაიმართა 2009 წლის 17 სექტემბერს. 2016 წლის 21 ივნისს -მა ოფიციალურად შეუკვეთა მერვე, მეცხრე და მეათე სეზონები, რომელთაგან ყოველი რვა ეპიზოდს მოიცავს. მერვე სეზონის პრემიერა გაიმართა 2017 წლის 5 აპრილს, როდესაც სერიალი გადავიდა -ზე. თავად რიდმა განაცხადა, რომ სერიალი მეათე სეზონით დასრულდება.
ფანტომასი (1964 წლის ფილმი)

„ფანტომასი“ — რეჟისორ ანდრე იუნებელის 1964 წლის ფრანგული კრიმინალური კომედიური ფილმი. მთავარი ბოროტი გმირის, ფანტომასის როლს მასში ასრულებს ჟან მარე. მას უპირისპირდება კომისარი ჟიუვი (ლუი დე ფიუნესი). ჟურნალისტ ფანდორთან (ჟან მარე) ერთად კომისარი ცდილობს ფანტომასის დაჭერას, მაგრამ ყოველთვის წარუმატებლად. საფრანგეთში 1964 წელს „ფანტომასი“ იქცა მსოფლიოში ჯეიმზ ბონდის წარმატების გამოხმაურებად. იგი იყო ტრილოგიის პირველი ფილმი, რომელმაც ევროპაში, საბჭოთა კავშირში და იაპონიაში დიდი წარმატება მოიპოვა. ფილმების ძირითადი განწყობა პიერ სუვესტრის და მარსელ ალენის ლიტერატურულ პირველწყაროსთან შედარებით უფრო მსუბუქი და სახალისოა..
ბელერიანდი

ბელერიანდი — ჯ.რ.რ. ტოლკინის ლეგენდარიუმში, პირველ ეპოქაში, შუახმელეთის რეგიონი ჩრდილო-დასავლეთში. თავდაპირველად ასე ეწოდებოდა ტერიტორიას ბალარის ყურესთან, მაგრამ დროთა განმავლობაში სახელი მთელ ტერიტორიას დაერქვა.

სიტყვების ელემენტი „ბელერ/ბალარ“, როგორც თვლიან, მაიარებისგან მომდინარეობდა, კერძოდ - ოსესგან, რომელიც ბალარის ნაპირთან ცხოვრობდა.

დასავლეთით და სამხრეთით ბელერიანდს ერთვოდა საკმაოდ გრძელი ნაპირი, რომელსაც ებჯინებოდა დიდი ზღვა ბელეგაერი. ჩრდილოეთით მდებარეობდა ჰითლუმის, დორთონიონისა და ჰიმრინგის მთიანი რეგიონები. აღმოსავლეთით განლაგებული იყო ერედ ლუინის მთების ჯაჭვი, რომელიც ზღვამდე აღწევდა. ნევრასტის მიწა ჩრდილო-დასავლეთში ხშირად ბელერიანდის ნაწილად ითვლებოდა.

ბელერიანდის მთავარი მდინარე იყო სირიონი, რომელიც ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ მოედინებოდა და ამ მიწას ყოფდა დასავლეთ და აღმოსავლეთ ბელერიანდად. აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ მას კვეთდა მთების ჯაჭვი და მკვეთრი ამაღლება ანდრამი (გრძელი კედელი). მის აღმოსავლეთით მოედინებოდა მდინარე გელიონი. მისი ექვსივე განშტოება ჩაედინებოდა ერედ ლუინში, რომელიც ოსირიანდად ან შვიდი მდინარის მიწად იყო ცნობილი. ფალასის დასავლეთ მიწაზე ასევე მოედინებოდა ორი მომცრო მდინარე, ბრითონი და ნენინგი.

პირველი ეპოქის 583 წელს ვალართა მორგოთთან ომის დროს ბელერიანდი მთლიანად განადგურდა. დარჩა მხოლოდ აღმოსავლეთ ბელერიანდის მცირე ნაწილი, რომელსაც ლინდონი დაერქვა. თუმცა, მეორე წყაროს მიხედვით ცნობილია, რომ ბელერიანდის სხვა ნაწილები შემორჩა მეორე ეპოქაშიც, მაგრამ ნუმენორის დანგრევას შეეწირა.

წინასწარმეტყველების თანახმად ისე მოხდა, რომ ტურინ ტურამბარისა და მორუენის, მისი დედის საფლავები ტოლ მორუენის კუნძულად წოდებულ ადგილზე შემორჩა. დორთონიონის ნაწილად იქცა ტოლ ფუინი, ხოლო ჰიმლინგის გორა - უბრალოდ ჰიმლინგად. ყველა ერთად ქმნიდა დასავლეთ კუნძულებს.

სამეფოები
გონდოლინი
გონდოლინი (პირველი ეპოქა, დაახ. 126 – 510, იარსება 384 წელი) — მეფე ტურგონის მმართველობისას დიდი დამალული ქალაქი. მდებარეობდა გარშემორტყმულ მთებში.

დორიათი
დორიათი — სინდართა დამალული მიწა. მას „შემოღობილ ქვეყანას“ უწოდებდნენ, ვინაიდან მისმა დედოფალმა, მელიანმა დაიცვა შელოცვილი უხილავი გარსით. ამ გარსის გამო მასში მეფე თინგოლის ნებართვის გარეშე ვერავინ შედიოდა.

ნარგოთრონდი
ნარგოთრონდი — ციხესიმაგრე, აშენებული ფინროდ ფელაგუნდის მიერ. მდებარეობდა ნაროგის ნაპირებზე, ბელერიანდის ტერიტორიაზე. იგი იყო ფელაგუნდის სამეფოს ძირითადი წერტილი და მოიცავდა მიწებს ჩრდილოეთით (ტალათ დირნენს და სხვებს).

ჰითლუმი
ჰითლუმი (ს, წარმ. []) — ბელერიანდის რეგიონი, ჰელკარაქსის მახლობლად. განადგურებული იქნა რისხვის ომის დროს.

ეტიმოლოგია
ბელერიანდი ითარგმნება როგორც ბალარის მიწა, დაბოლოებით - -, რომელიც ადგილებსა და ქვეყნებს აღნიშნავს. „შუახმელეთის ისტორიის“ ერთ-ერთ ტომში, დაკარგული მოთხრობების წიგნში, მითითებულია მისი ქუენიური სახელი - ვალარიანდე . ტოლკინის ამა თუ იმ ხელნაწერში ბელერიანდს სხვადასხვა სახელი აქვს (ისევ და ისევ „შუახმელეთის ისტორიის“ ტომებიდან გამომდინარე) - ბროსელიანდი , გოლოდჰინანდი , ნოლდორინანი , გელერიანდი , ბლადორინანდი , ბელაურიენი , არსირიანდი , ლასირიანდი და ოსირიანდი - ეს უკანასკნელი მოგვიანებით იქცა სულ სხვა მიწის სახელწოდებად.
მაიმანსინგჰი

მაიმანსინგჰი (ბენგ. – ়িং) — ქალაქი ბანგლადეშის ჩრდილოეთში, იმავე დასახელების ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი.
ისტორია
ქალაქი დაარსდა 1787 წლის 1 მაისს ბრიტანეთის ოსტ-ინდოეთის კომპანიის მიერ. მას აქვს მდიდარი კულტურული და პოლიტიკუერი ისტორია. მის მცხოვრებთა უმეტესობა ინდუსია. ბრიტანეთის სამეფოში მას მეორე სახელი ნასირბადი უწოდეს. საუკუნის დასაწყისში ქალაქში ბევრი მუსლიმი ჩამოსახლდა. 1947 წელს ინდოეთის დაშლის დროს ინდუსთა მრავალი ოჯახი გადასახლდა აქედან. 1965 წელს ინდო-პაკისტანური ომის შემდეგ ინდუსი მოსახლეობა მეორედ გახდა დევნილი.

კლიმატი
ქალაქს არ აქვს მკაცრად განსაზღვრული გეოგრაფიული საზღვრები. 1980-იანი წლებიდან მოხდა ქალაქის სწრაფი ურბანიზაცია. მაიმანსინგჰი მდებარეობს მდინარე ბრაჰმაპუტრას სანაპიროზე.

მისი კლიმატი ზომიერია, ბევრად უფრო მაგარია, ვიდრე დაკას კლიმატი, რადგან მაიმანსინგჰი ახლოსაა ჰიმალაის მთებთან. ნალექები იწყება მაისში ან ივნისში და გრძელდება აგვისტომდე. ხშირია მუსონური წვიმები. წვიმს მძიმედ და ზოგჯერ მთელი დღე-ღამეები. ზაფხულის მუსონების განმავლობაში ტემპერატურა მერყეობს 15-დან 20 გრადუსამდე. ზამთრის ტემპერატურა ეცემა 15°, ეს ხდება დეკემბერ-იანვარში, თუმცა, სავსებით შესაძლებელია მსგავსი ტემპერატურა ნოემბრიდან თებერვლამდე გაგრძელდეს. ტემპერატურა ყველაზე მაღალია აპრილ-მაის პერიოდში. ამ დროს ტემპერატურა შეიძლება იყოს 40° . მაღალი ტენიანობა იწვევს მძიმე წებოვნებას ამ პერიოდში. დასავლელ მოგზაურთათვის საუკეთესო ვიზიტი ნოემბრისა და თებერვლის თვეებია.

დემოგრაფია
ქალაქის მოსახლეობა წლების მიხედვით
1991 — 273 350
2001 — 332 721
2010 — 395 129
გალერეა
ქაბულის სახალხო აჯანყება

ქაბულის სახალხო აჯანყება — სისხლისმღვრელი დაპირისპირება ავღანეთში მცხოვრებ მოსახლეობას და ოკუპანტ ინგლისს შორის.

1879 წლის 26 მაისს ქაბულსა და ჯალალაბადს შორის მდებარე დაბაში (განდამაკში) ხელი მოაწერეს ინგლის-ავღანეთის საზავო ხელშეკრულებას, რომელიც კაბალურ ხასიათს ატარებდა. ხელშეკრულებით ავღანეთი კარგავდა დამოუკიდებლობას და ინგლისზე დამოკიდებული სახელმწიფო ხდებოდა. ავღანეთს ეკრძალებოდა გარესამყაროსთან უშუალო ურთიერთობა. ყანდაარის ოლქი და ავღანეთ-ინდოეთის საზღვრის სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი რაიონები ჰაიბერის, გოლანის და გოპალის მთიანი გასასვლელები ინგლისის ხელში იყო. ომის შემთხვევაში ინგლისელები ღებულობდნენ ავღანეთში ჯარების შეყვანის უფლებას. ავღანეთის ამირას ენიშნებოდა ყოველწლიური სუფსიდია 600 000 რუპიის რაოდენობით.

ინგლისის პირველ რეზიდენტად დანიშნეს განდამაკის ხელშეკრულების ავტორი პიერ ლუი ნაპოლეონ კავანიარი, რომელიც ქაბულში ჩასვლისთანავე უხეშად ჩაერია ავღანეთის საშინაო საქმეებში. ინგლისელი რეზიდენტის თვითნებობამ და ამირა მუჰამედ იაკუბ-ხანის კაპიტულაციამ აღაშფოთა ქაბულის მოსახლეობა და ჯარისკაცები. 1879 წლის სექტემბერში ქაბულში იფეთქა საყოველთაო-სახალხო აჯანყებამ. ქალაქის აჯანყებულმა მოსახლეობამ და ამირას ჯარის ნაწილებმა ალყა შემოარტყეს ბალა-ჰისარს, სადაც მოთავსებული იყო ინგლისის სარეზიდენტო და ამოხოცეს იქ მყოფი ყველა ინგლისელი. ქაბულის აჯანყებამ გამოხმაურება ჰპოვა მთელს ავღანეთში. აჯანყებულთა დასახმარებლად მაშინვე დაიძრნენ თავისუფლების მოყვარე მეომარ ტომთა საბრძოლო შენაერთები. ავღანელ ტომთა ლაშქართან ერთად ინგლისელი ოკუპანტების წინააღმდეგ გამოვიდნენ ტაჯიკები, უზბეკები და ავღანეთის ტერიტორიაზე მცხოვრები ხალხი. აჯანყებულებმა ოკუპანტებისგან გაათავისუფლეს დაპყრობილი ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი და დიდი ზიანი მიაყენეს მათ. ინგლისელებმა დიდი ზარალი განიცადეს და დაკარგეს დაპყრობილი ბაზების უმრავლესობა. ისინი იძულებულები გახდნენ ახალი არმია დაეძრათ ინდოეთიდან ავღანეთისაკენ.

1879 წლის შემოდგომაზე ავღანეთში შეიჭრნენ ინგლისურ-ინდური არმიის დიდი შენაერთები გენერალ ფრედერიკ რობერტსის ხელმძღვანელობით. ინგლისელებმა სადისტური სისასტიკით ჩაახშეს ავღანელთა წინააღმდეგობა. ქაბულის გარნიოზის შეუპოვარი წინააღმდეგობის მიუხედავად ინგლისელებმა შეძლეს ავღანეთის სატახტო ქალაქის აღება. გენერალ ფრედერიკ რობერტსის ბრძანებით ინგლისის მხედრიონმა ხელი მიჰყო ქალაქის მოსახლეობის მასობრივ დასჯას. სახელდახელოდ აღმართულ სახრჩობელაზე ერთდროულად კიდებდნენ 40-50 კაცს. მათ არ დაინდეს უმაღლესი სასულიერო წარმომადგენლებიც კი იმისთვის, რომ ისინი მოუწოდებდნენ უცხოელი დამპყრობლების წინააღმდეგ ენერგიული ბრძოლისაკენ. მათი ბარბაროსული შურისძიების მსხვერპლი გახდა ათასობით მოლა, რომლებიც მეჩეთებში ცოცხლად დაწვეს.

ყოველივე ამან უფრო გააძლიერა ავღანელი ხალხის წინააღმდეგობა. სულ მალე 100 000-მა აჯანყებულმა ალყა შემოავლო ქაბულს და ინგლისის არმია შერპურის გამაგრებულ ბანაკში ჩაკეტა. ინდოეთიდან მაშველი ძალების მიღების და ფეოდალთა ნაწილის მოსყიდვის მიუხედავად ოკუპანტთა მდგომარეობა დღითიდღე უარესდებოდა.

1880 წლისთვის ინგლისელებმა დაკარგეს თითქმის მთელი დაპყრობილი ტერიტორია. ასეთ ვითარებაში ინგლისელები იძულებულები გახდნენ, ხელი აეღოთ ავღანეთის დაპყრობის განზრახვაზე.
შავი ენა

შავი ენა — ჯ.რ.რ. ტოლკინის ლეგენდარიუმში ენა, რომელიც შექმნა ბნელმა მბრძანებელმა საურონმა მეორე ეპოქის პირველ ნახევარში თავისი მსახურებისთვის.

ისტორია
ორკებს არ გააჩნდათ საკუთარი ენა, არამედ ოდითგანვე განსხვავებული ენების დიალექტებზე ან განშტოებებზე ლაპარაკობდნენ, რომლებიც თავის მხრივ იმდენად სახეცვლილი იყო ხოლმე, რომ ორკთა არამონათესავე ტომები ერთმანეთს ვერაფერს აგებინებდნენ.

მზის პირველ ეპოქაში ორკები ანგბანდში იყვნენ თავმოყრილნი. ისინი სავარაუდოდ სხვადასხვა ენის დამახინჯებულ ვარიანტს იყენებდნენ, მაგრამ იმის გამო რომ მათი სამყოფელი საუკუნეების განმავლობაში ანგბანდი რჩებოდა, ამა თუ იმ ორკის მეტყველება სხვა ორკისგან არ განსხვავდებოდა. სიტუაცია შეიცვალა ანგბანდის დაცემის შემდეგ, როდესაც ორკები ბელერიანდიდან აღმოსავლეთში გაიხიზნნენ და მიმოიფანტნენ. სავარაუდოდ ამ პერიოდიდან ორკებმა დაიწყეს ვესტრონულიდან სიტყვების ათვისება და დამახინჯება, ისე, რომ საბოლოოდ მათი ენები ვესტრონულის ორკულ დიალექტებს წარმოადგენდა. სავარაუდოდ, ამ მიზეზის გამო დაიწყო საურონმა შავი ენის შექმნა მაშინ, როდესაც ორკთა უდიდესი ნაწილი მორდორში იყო თავმოყრილი. ამ დროს ბნელმა მბრძანებელმა ერთი ბეჭდის დახმარებით ბარად-დურის შენება დაიწყო.

შავ ენას იყენებდნენ თავად საურონი და მისი მთავარი მსახურები: ნაზგულები და მხედართმთავრები. ორკებმა ადრინდელივით, მხოლოდ რამდენიმე სიტყვა აითვისეს.

მესამე ეპოქის მიწურულს, ბეჭდის ომის მოვლენებისას შავი ენა გამოიყენებოდა მხოლოდ ბარად-დურში, მინას მორგულსა და დოლ გულდურში. მას ძირითადად საურონი იყენებდა მსახურებთან, ასევე ნაზგულები თავიანთ ქვეშევრდომებთან.

მაგალითები
ყველაზე ცნობილი მაგალითი შავი ენისა არის წარწერა ბეჭედზე, რომელიც შედგება ოთხი სტროფისაგან და დაწერილია ტენგუარის შავ ენაზე. წარწერა ლათინური ასოებით ასეთია:

 , ,
 - 

თარგმანი:

ერთი ბეჭედი დაჯაბნის ყველას, ერთი ბეჭედი მოძებნის ყველას,
ერთი ბეჭედი შეკრებს ბნელში და ჯაჭვად შეჰკრავს

შავი ენა ჟღერს „ორ ციხე-კოშკშიც“:

ამ სიტყვების თარგმანი ტოლკინმა სამი სხვადასხვა სახით დაწერა, და უცნობია, თუ რომელია სწორი. ენის მარაგი ძალიან მწირია.

გრამატიკა
შავ ენაში ყოველი გრამატიკული მნიშვნელობა ერთი ფონეტიკური ფორმით გამოიხატება, მორფემები ფუძის შემდეგ ერთიმეორის გვერდითაა განლაგებული, ხოლო სიტყვა მარტივად იშლება შემადგენელ ნაწილებად, მაგალითად:

„დასაჯაბნად“, ანუ „რომ-დაჯაბნოს-მან-ისინი“ - ---

შავი ენის აგლუტინაციურობა პოსტპოზიციებშიც გამოიხატება:

-

ანუ „ბნელში“ - „ბნელი-ში“

ანალოგები
გრამატიკული ხასიათით შავი ენა ჰგავს თურქულ, ფინურ-უნგრულ, იაპონურ-კორეულ, ბასკურ, ქართველურსა და სხვა კავკასიურ ენებს, რომლებიც ასევე აგლუტინაციური ენებია. რუსი ენათმეცნიერი ალექსანდრე ნემიროვსკი ვარაუდობს, რომ ტოლკინმა შავი ენა ძველ ხეთურსა და ჰურიტულ-ურარტუულ ენებზე დაყრდნობით შექმნა.
აზიური ავაზა

აზიური ავაზა — ძუძუმწოვარი ცხოველი კატისებრთა ოჯახისა. ავაზის ქვესახეობა. წარსულში ფართოდ იყო გავრცელებული ახლო აღმოსავლეთისა და ინდოეთის მიმდებარე რეგიონებში, ახლა კი მხოლოდ ირანშია შემორჩენილი. პოპულაცია ძალზე მცირეა.

აღწერა
გარეგნულად იგი პრაქტიკულად არ განსხვავდება აფრიკული ქვესახეობებისგან (თუმცა, მათ შორის გენეტიკური განსხვავებები მნიშვნელოვანია), გამონაკლისია მისი მოკლე ბეწვი. მამრები ზომებით მდედრებს აღემატებიან. მათი სხეულის საშუალო სიგრძეა 110-150 სმ, კუდის სიგრძე 60-80 სმ, სიმაღლე მინდაოში — 70-85 სმ, წონა მერყეობს 40-იდან 60 კგ-მდე.

გავრცელება
ძველად აზიური ავაზა ფართოდ იყო გავრცელებული არაბეთის ნახევარკუნძულიდან და პალესტინიდან ცენტრალურ ინდოეთამდე, ხოლო ჩრდილოეთით თანამედროვე ყაზახეთამდე (მათ შორის: ყიზილყუმის უდაბნო, კასპიისპირა რეგიონები, თანამედროვე პაკისტანი), მაგრამ იგი ინტენსიურად ნადგურდებოდა ბრაკონიერების მხრიდან (ძირითადად ხარისხიანი ტყავის გამო), ასევე არისტოკრატებისთვის პოპულარულ სანადირო ცხოველს წარმოადგენდა (მათ წვრთნიდნენ) და თანაც შემცირდა მისი მთავარი საკვები (ჩლიქოსნები). ამ მიზეზების გამო აზიური ავაზა 1947 მთლიანად გაქრა ინდოეთში, ხოლო უკვე 1960-1980 — მთელ ახლო აღმოსავლეთში (ირანის გარდა, სადაც მათი პოპულაცია ასევე მნიშვნელოვნად შემცირდა). 2000 წლიდან, ველური ბუნების დაცვის საზოგადოებამ ირანის მეცნიერებთან თანამშრომლობით დაიწყო ზომების მიღება რათა ქვეყნის ხუთ რეგიონში მოამრავლონ ავაზის პოპულაცია. 2000-იანი წლების დასაწყისის მონაცემებით ველურ ბუნებაში 50-დან 100-მდე ცოცხალი ინდივიდი ბინადრობს. აგრეთვე არსებობს გეგმები ინდოეთსა და პაკისტანში აზიური ავაზის რეინტროდუცირებისა. გავრცელების ძირითადი არეალია მთიანი მხარეები, ასევე ნახევრად უდაბნოები და სტეპები, ტყის ზონაში იშვიათია.

კვება
მისი მთავარი სანადირო ობიექტი ადრე იყო დიდი ჩლიქოსანი ცხოველები (მთის ცხვარი, თხა, ქურციკი), მაგრამ ახლა იმის გამო, რომ შემცირება ჩლიქოსანთა რაოდენობა, აზიურმა ავაზებმა დაიწყეს ნადირობა მცირე ზომის ნადირზე, პერიოდულად თავს ესხმის შინაურ პირუტყვს. ისინი როგორც წესი მარტოხელა ცხოველები არიან, მაგრამ ნადირობისას მან შეიძლება შექმნას 4 წევრიანი ჯგუფი.

გამრავლება და ცხოვრება
მდედრის მაკეობა გრძელდება 85-95 დღე-ღამის განმავლობაში. შობს 2-დან 6-მდე კნუტს. ახალგაზრდა ცხოველი დამოუკიდებლად ცხოვრებას 12-20 თვის ასაკში იწყებს. ველურ ბუნებაში მისი სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა 20-25 წელია. დღეს აზიური ავაზა ტყვეობაში თითქმის არ არსებობს.

მდედრების მიერ ნაშიერების წარმატებულად აღზრდის მტკიცებულება ნაკლებია. ირანში დაკვირვებებმა აჩვენა, რომ მდედრი ყოველწლიურად 6-მდე ნაშიერს შობს. 2003 წლის აპრილში ბუნაგში აღმოჩენილი იქნა ოთხი თვალაუხელელი კნუტი. 2004 წლის ნოემბერში ფოტო-ხაფანგით იქნა დაფიქსირებული 6-8 თვის ინდივიდი. გამრავლების წარმატებულობა დამოკიდებულია საკვების არსებობაზე.
თავრიზის აჯანყება

თავრიზის აჯანყება (1900-1909) — შეიარაღებული დაპირისპირება თავრიზის მოსახლეობასთან.

ირანის ძალებმა თავრიზში შექმნეს კონტრრევოლუციური ენჯუმენი და თეირანიდან გაგზავნილი ჯარის ნაწილები მიუსიეს, რათა გაენადგურებინათ იქაური ენჯუმენი, მაგრამ ეს ცდა სასტიკი მარცხით დამთავრდა. თავრიზის დემოკრატიულ მასასთან ერთად ქალაქის ენჯუმენის და რევოლუციის ძირითადი მონაპოვარის - კონსტიტუციის დასაცავად გაერთიანდა მოსახლეობა. თავრიზის მოსახლეობის ხელმძღვანელობდნენ სათარ ხანი და ბაგირ ხანი. ისინი თავიდანვე რევოლუციის აქტიური მონაწილეები იყვნენ, ამას გარდა სათარი თავრიზის ენჯუმენის წევრი და ქალაქის ფედაების რაზმების ორგანიზატორი იყო.

ოთხი თვის ბრძოლების შემდეგ, რომლის მსვლელობაში თავრიზის მრავალი ქუჩა და კვარტალი ხელიდან ხელში გადადიოდა, თავრიზის მშრომელებმა ფედაების რაზმების მეშვეობით, სათარის და ბაგირის ხელმძღვანელობით 1908 წლის ოქტომბერში ქალაქი გაწმინდეს შაჰის ჯარების და რეაქციონერების ბანდებისაგან. აჯანყებულ თავრიზელებს და მთელი ირანის აზერბაიჯანის მშრომელებს უდიდესი დახმარება აღმოუჩინეს კავკასიელმა რევოლუციონერებმა, ამერიკის ბოლშევიკურმა ორგანიზაციბმა (ბაქოს, თბილისის, განჯის). მათ გაუგზავნეს დიდძალი სააგიტაციო ლიტერატურა, ფული, იარაღი და სხვ. ბევრი რუსი, აზერბაიჯანელი, ქართველი დ სომეხი რევოლუციონერები იბრძოდნენ ფედაების რაზმებში.

შაჰის ჯარის და ქურთთა რეაქციული ბანდების განდევნის შემდე თავრიზი რევოლუციონერების ხელში გადავიდა. მათ აირჩიეს ახალი ენჯუმენი და ენერგიული ზომები მიიღეს ქალაქის გასამაგრებლად. ქალაქში შეიქმნა რევოლუციური საბჭო. ახლად არჩეულმა ენჯუმენმა დიდი მუშაობა ჩაატარა თვითმმართველობის განსამტკიცებლად, სპეკულაციასთან საბრძოლველად და მოსახლეობის სურსათით მოსამარაგებლად.

თავრიზში მტკიცედ დამკვიდრების შემდეგ აზერბაიჯანელმა რევოლუციონერებმა ფედაების რაზმების მეშვეობით დაიწყეს თავიანთი ხელისუფლების გავრცელება. მოკლე დროში ადგილობრივი მშრომელების აქტიური დახმარებით მათ დაიკავეს ქალაქები: მერაგი, მარანდი, სალმასი. მათ ფაქტობრივად თავიანთ კონტროლს დაუქვემდებარეს მთელი აზერბაიჯანი. რევოლუციური მამოძრავებელი ძალები იყვნენ მუშები, ხელოსნები, ქალაქის ღარიბი მოსახლეობა და წვრილბურჟუაზიული წრეები. რევოლუციის ძალებმა მოკლე დროში ბევრი პროგრესული ღონისძიება განახორციელეს და მშრომელთა სიყვარული და მხარდაჭერა დაიმსახურეს.

თავრიზის რეოლუციური მასის გმირულმა ბრძლამ და რევოლუციის დიდმა გაქანებამ ირანის აზერბაიჯანში შეაშფოთა მეფის რუსეთი და ინგლისი. სამხრეთ ირანში ინგლისელებმა გაგზავნეს თავიანთი ჯარები, დაიკავეს ბუშირი, ბენდერ-აბასი და სხვა დასახლებული პუნქტები. თავის მხრივ მეფის რუსეთის ჯარებმაც 1909 წლის 25 აპრილს გადალახეს საზღვარი და ოთხი დღის შემდეგ შევიდნენ თავრიზში, დაიკავეს ქალაქი და ხელი მიყვეს ფედაების განიარაღებას, რევოლუციონერთა დევნას და დატუსაღებას. განსაკუთრებით მკაცრად მოექცნენ კავკასიელ რევოლუციონერებს, რომელთა დიდი ნაწილი შეიპყრეს და რუსეთში გაგზავნეს.
აიდაჰოს შტატის ოლქები

აიდაჰოს შტატი მოიცავს 44 ოლქს. 2010 წლის მონაცემებით შტატის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს 1 567 582 ადამიანს, რის გამოც ოლქის მოსახლეობის საშუალო რაოდენობა შეადგენს 35 627 ადამიანს. აიდაჰოს შტატის ფართობი შეადგენს 216 632 კმ²-ს, რის შედეგადაც ოლქის საშუალო ფართობი გამოდის 4923 კმ², აიდაჰომ განიცადა რამდენიმე ტერიტორიული და ადმინისტრაციული გარდაქმნა. თანამედროვე შტატის ტერიტორია 1853 წლამდე შედიოდა ორეგონის ინკორპორირებული ტერიტორიის შემადგენლობაში; 1853 წლიდან აიდაჰოს მიწები გაიყვეს ორეგონის და ვაშინგტონის ტერიტორიებმა. 1859 წელ ორეგონისთვის შტატის სტატუსის მინიჭების შემდეგ აიდაჰოს მთელი ტერიტორია გადავიდა ვაშინგტონის ტერიტორიის მმართველობის ქვეშ. აიდაჰოს დიდი ნაწილი იყო დაუსახლებელი უეცრად წარმოქმნილ ოქროს ციებ-ცხელებამდე, რომელიც დაიწყო დღევანდელ ოლქ შოშონის ქალაქ პირსის სიახლოვეს აღმოჩენილ ოქროს საბადოებზე. ოქროს მოპოვების სურვილმა მოიზიდა ათასობით მისი მაძიებელი, რამაც თავის მხრივ 1863 წელს გამოიწვია აიდაჰოს ტერიტორიის შექმნა. აიდაჰოს პირველი ოლქი გახდა იმავე წლის 31 დეკემბერს შექმნილი ოვაიჰი. მიუხედავად იმისა, რომ ვაშინგტონის ტერიტორიას გამოეყო და აიდაჰოს ტერიტორიას გადაეცა ნეზ-პერსის და შოშონის ოლქების ტერიტორიები, რომლებიც შეიქმნა შესაბამისად 1855 და 1861 წლებში, ისინი არ შექმნილან ოლქების სახით. მომდევნო 1864 წელს პირველი ლეგისლატურის გადაწყვეტილებით აიდაჰოს ტერიტორიები შეიქმნა ონაიდას, ბოისეს, აიდაჰოს, ადას, ალტურასის ოლქები და ჩამოყალიბდა ნეზ-პერსის და შოშონის ოლქები. ამ ოლქების საზღვრები, ახალი ოლქების შექმნასთან ერთად არაერთხელ გადაისინჯა. ახალ ოლქებად დაყოფის შედეგად, ალტურასის ოლქი გაუქმდა 1895 წელს.

აიდაჰოსადმი შტატის სტატუსის მინიჭების შემდეგ პირველი შექმნილი ოლქი 1893 წელს გახდა ფრიმონტი. ყველაზე ბოლოს ოლქები შეიქმნა 1919 წელს — კლარკი, ჯერომი და კარიბუ.

დამატებითი ცნობები
ინფორმაციის გადამუშავების ფედერალური სტანდარტების მიხედვით, თითოეულ ოლქს აქვს ხუთნიშნა კოდი. ის შედგება შტატის კოდისგან (აიდაჰოსთვის 16) და ოლქის სამნიშნიანი კოდისგან. ინფორმაცია კოდიდან ცხრილში მიგვანიშნებს თითოეული ოლქის მოსახლეობის აღწერის შედეგების გვერდზე. შტატის თითოეულ ოლქს აქვს საკუთარი თავსართი საავტომობილო სანომრე ნიშანზე, რომელიც შედგება ოლქის ინგლისურენოვანი დასახელების პირველი ასოსაგან და ოლქის რიგითი ნომრისაგან, რომელიც შეესაბამება თითოეული ასოსათვის ოლქის სახელწოდების ალფავიტურ მდგომარეობას იმ შემთხვევისათვის, თუ ერთ ასოზე იწყება ოლქის რამდენიმე დასახელება. მაგალითად, ტეტონის და ტუინ-ფოლსის ოლქებში თავსართები შესაბამისად არის 1 და 2, ხოლო ელმორის ოლქისთვის, ანუ ერთადერთისათვის, რომელიც „“-ზე იწყება, თავსართია — .