iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აშოტ IV

აშოტ მამაცი (; გ. 1040) — ბაგრატუნების დინასტიის წარმომადგენელი. მეფე გაგიკ -ისა და დედოფალ კატრანიდეს ძე. მეფე გაგიკ -ის მამა.

ბიოგრაფია
აშოტის დაბადების თარიღი და ადგილი უცნობია. იგი იყო ბაგრატუნების სომხეთის მეფე გაგიკ -ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ კატრანიდეს შუათანა ძე. ცნობილია, რომ დედამისი სიუნიქის მხარის მმართველის ქალიშვილი და ერთ-ერთი ძლევამოსი სომეხი დიდებული იყო. მას ერთი უფროსი ძმა ჰყავდა უფლისწულ ჰოვრან-სმბატის სახით და მის გარდა, ასევე ჰყავდა ერთი უმცროსი დაც, პრინცესა ხუშუში, რომელიც შემდეგში ვასპურაკანის მეფეს მიათხოვეს.

1020 წელს გაგიკ გარდაიცვალა და ტახტი აშოტის უფროსმა ძმამ, როგორც ბაგრატუნების კანონიერმა მემკვიდრემ, მეფე სმბატ -მ დაიკავა. აქედან იწყება ორ ძმას შორის ცნობილი დიდი დაპირისპირება. ძმის გამეფებით ერთობ უკმაყოფილო დარჩა აშოტი, ამიტომაც სომეხი დიდებულების ნაწილი მიიმხრო და მოახერხა, რომ ასევე სომხეთის მეფე გამხდარიყო აშოტ -ის სახელით. საქმე ისაა, რომ მისი ძალაუფლება ანისსა და მის მიდამოებს არ სცილდებოდა, ამიტომაც ხანდახან მას ანისის მეფის სახელითაც მოიხსენიებენ. ერთობ ამბიციურ აშოტს, რომელსაც მთელ სომხეთში გაბატონება სურდა, მხოლოდ ანისის მართვა არ აკმაყოფილებდა, ამიტომაც თავის მომხრეებთან ერთად კვლავ შეკრიბა დიდი ლაშქარი და ძმის სატახტო ქალაქს მიადგა. აშოტმა მოახერხა ქალაქის აღება, ტახტის უზურპირება და ძალაუფლების ხელში ჩაგდება საკუთარი ძმის დამხობის ხარჯზე.

ვინაიდან კანონი სმბატის მხარეს იყო, აშოტი ხვდებოდა, რომ მთელი სომხეთის მეფე მაინც ვერ გახდებოდა, ამიტომაც ორ მოქიშპე ძმას შორის საბოლოოდ კომპრომისული შეთანხმება იქნა მიღწეული. ანისი, დვინი და სხვა მთავარი ქალაქები მათი მიმდებარე ტერიტორიებით მთლიანად სმბატს რჩებოდა, აშოტი კი სპარსეთისა და საქართველოს მეზობლად მდებარე პროვინციების ტახტსა და მეფობას იღებდა. ამრიგად დამყარდა სომხეთში ორი ძმის ორმეფობა: სმბატ (1020-1040) და აშოტ (1021-1040).

მიუხედავად ზემოთ აღნიშნული კომპრომისული შეთანხმებისა, ორ ძმას შორის არსებული დაპირისპირება არ ჩამცხრალა. იგი პერიოდულად წამოყოფდა ხოლმე თავს და ზოგჯერ სამხედრო კონფლიქტშიც კი გადაიზრდებოდა ხოლმე. ცხადია, რომ მსგავსმა მოქიშპეობამ საგრძნობლად დაასუსტა სომხეთი და შეარყია თავად ბაგრატუნების დინასტიის ძლიერებაც.

სმბატ -ს შვილები არ ჰყოლია, განსხვავებით აშოტისაგან, რომელსაც ჯანმრთელი მემკვიდრე ჰყავდა უფლისწულ გაგიკის სახით, ამიტომაც იგი იმედოვნებდა, რომ ძმის შემდეგ მთელი სამეფო მას დარჩებოდა, თუმცა სმბატი და აშოტი თითქმის ერთდროულად, 1039/40 წლებში გარდაიცვალნენ. ამის შემდეგ სომხეთის ერთიანი ტახტი აშოტის ძეს, გაგიკ -ს დარჩა, რომელიც ბაგრატუნების დინასტიის უკანასკნელი მეფე გახდა სომხეთისათვის. მისი გამეფებიდან მალევე, 1045 წელს სომხეთის დასუსტებით ისარგებლა მეზობელმა ბიზანტიის იმპერიამ და იგი მთლიანად დაიპყრო, რითაც დასრულდა ბაგრატუნების მმართველობაც.
ჰოვანეს-სმბატ III

ჰოვანეს-სმბატ (; გ. 1041) — ბაგრატუნების დინასტიის წარმომადგენელი. სომხეთის მეფე 1020-1041 წლებში. მეფე გაგიკ -ისა და დედოფალ კატრანიდეს ძე.

ბიოგრაფია
ჰოვანეს-სმბატის დაბადების თარიღი და ადგილი უცნობია. იგი იყო ბაგრატუნების სომხეთის მეფე გაგიკ -ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ კატრანიდეს შუათანა ძე. ცნობილია, რომ დედამისი სიუნიქის მხარის მმართველის ქალიშვილი და ერთ-ერთი ძლევამოსი სომეხი დიდებული იყო. მას ერთი უმცროსი ძმა ჰყავდა უფლისწულ აშოტის სახით და მის გარდა, ასევე ჰყავდა ერთი უმცროსი დაც, პრინცესა ხუშუში, რომელიც შემდეგში ვასპურაკანის მეფეს მიათხოვეს.

1020 წელს მამამისი, მეფე გაგიკ გარდაიცვალა და იგი, როგორც მისი უფროსი ძე, მონარქიული კანონების თანახმად სომხეთის ახალი მეფე გახდა ჰოვანეს-სმბატ -ის სახელით. ამ ფაქტით ერთობ უკმაყოფილო დარჩა მისი ძმა, უფლისწული აშოტი, რომელსაც თავადაც სურდა მეფობა. ამის გამო, მან სასწრაფოდ აამხედრა სომეხ დიდებულთა ნაწილი, შეკრიბა ლაშქარი და დედაქალაქ ანისს ალყა შემოარტყა, სადაც იმყოფებოდა თავად ჰოვანეს-სმბატიც. დიდებულთა ალყას დედაქალაქმა დიდ ხანს ვერ გაუძლო და დაეცა, რის შემდეგაც აშოტს მისი დამხობა სურდა, თუმცა კანონი ჰოვანეს-სმბატის მხარეს იყო, ამიტომაც დიდებულებმა უარი თქვეს მირონცხებული მეფის მოკვლასა და დამხობაზე.

ამგვარი სიტუაციის გამო, 1021 წელს ორი ძმა იძულებული გახდა რაიმენაირად ენახათ კომპრომისული გამოსავალი, რაც შემდეგში გამოიხატა: ჰოვანეს-სმბატს დარჩა ანისი, დვინი, ყარსი და სხვა მთავარი ქალაქები მათი პროვინციებითურთ, ასევე შეინარჩუნა მეფობა, თუმცა მისი ძმა, ასევე მეფედ გამოცხადდა აშოტ -ის სახელით და სამართავად გადაეცა საქართველოსა და სპარსეთთან მდებარე სომხური პროვინციები.

იქიდან გამომდინარე, რომ აშოტი ერთობ ამბიციური იყო, ჰოვანეს-სმბატმა იცოდა, რომ იგი საზღვრისპირა პროვინციების მეფობით არ დაკმაყოფილდებოდა. ამის გამო, 1022 წლის ზამთარში ჰოვანეს-სმბატი კონსტანტინოპოლში დიდი ამალით თავად ეწვია ბიზანტიის იმპერატორ ბასილი ბულგართმმუსვრელს, რათა დახმარება და საკუთარი თავის ერთადერთ მემკვიდრედ აღიარება ეთხოვა. ბასილი ამ ყველაფერზე დასთანხმდა, ოღონდ, მხოლოდ იმის სანაცვლოდ, თუ სომხეთი მის მხარეს დაიჭერდა საქართველოს მეფე გიორგი -თან მიმდინარე ომში.

შემდეგი წლების განმვალობაში აშოტმა რამდენჯერმე განაახლა შიდა ომი, მთელი სამეფოს ტახტის მისასაკუთრებლად, თუმცა ბიზანტიური მხარდაჭერით ზურგგამაგრებული ჰოვანეს-სმბატი მას წარმატებით იგერიებდა. ამის მიუხედავად, ძმებს შორის არსებული კონფლიქტი ასუსტებდა ქვეყანასაც და ბაგრატუნების დინასტიასაც.

1039 წელს აშოტ გარდაიცვალა, თუმცა მემკვიდრე დარჩა. მისგან განსხვავებით, ჰოვანეს-სმბატი არასოდეს დაქორწინებულა და არც შვილები ჰყოლია, ამიტომაც 1041 წელს უმემკვიდრეოდ გარდაიცვალა, რის შემდეგაც ერთიანი სომხეთის მეფე აშოტის ძე, გაგიკ გახდა, თუმცა არა დიდი ხნით. 1045 წელს ბიზანტიის იმპერიამ დაიპყრო მთელი სომხეთი, რითაც დასრულდა ბაგრატუნების მმართველობა.
სიბილა ჰეთუმიანი

სიბილა ჰეთუმიანი (; დ. 1240 — გ. 1290) — სომხეთის პრინცესა ჰეთუმიანთა დინასტიიდან. სომხეთის მეფე ჰეთუმ -ისა და დედოფალ ზაბელის ასული. ანტიოქიის მთავარისა და ტრიპოლის გრაფ ბოემონდ -ის მეუღლე 1254-1275 წლებში. ტრიპოლის გრაფ ბოემონდ -ისა და ტრიპოლის გრაფინია ლუსიას დედა. თავისი ძის რეგენტი 1275-1277 წლებში.

ოჯახი და ადრეული ცხოვრება
სიბილა დაიბადა 1240 წელს. იგი იყო კილიკიის სომეხთა მეფე ჰეთუმ -ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ ზაბელის ქალიშვილი. უკვე 1254 წელს, თავად საფრანგეთის მეფე ლუი -ის რეკომენდაციით პრინცესა სიბილა დააქორწინეს ანტიოქიისა და ტრიპოლის მთავარ ბოემონდ -ზე. წყვილს სულ სამი შვილი შეეძინა: ბოემონდ , ლუსია და მარია და მათ მხოლოდ ტრიპოლიღა დარჩათ. ამის აღსაკვეთად ლუი -მ სცადა ჯვაროსნული ლაშქრობის მოწყობა, რომელსაც თავადვე შეეწირა. მალევე, 1275 წელს გარდაიცვალა ბოემონდ -ც, ტახტი კი მცირეწლოვანმა ბოემონდ -მ დაიკავა, რომელსაც დედამისი, სიბილა ჰეთუმიანი დაენიშნა რეგენტად.

ტრიპოლის გრაფის რეგენტობაზე მალევე განაცხადა პრეტენზია კვიპროსის მეფე ჰუგო -მ, თუმცა ოჯახური ჩვეულებაც, ტრადიციებიც და კანონიც ამ შემთხვევაში სიბილას მხარეს იყო, ამიტომაც მას არ დასჭირვებია დიდი ბრძოლის გადახდა სტატუსის შესანარჩუნებლად. მიუხედავად ამისა, კვიპროსელებისა და ეგვიპტელებისაგან დასაცავად, სიბილამ მცირეწლოვანი გრაფი ბოემონდი თავის ძმასთან, მეფე ლევონ -თან გააგზავნა კილიკიის სომხეთის სამეფო კარზე, სადაც მას ტორტოსის ეპისკოპოსი ბართლომე მანსელი მეთვალყურეობდა.

მაშინ, როდესაც სიბილას ქმარი ცოცხალი იყო, თავისი რომაელი დედის, ლუსია სენელის გავლენით, მნიშვნელოვან სამთავრობო პოსტებზე გრაფმა რომაელები დანიშნა, რამაც ადგილობრივი დიდებულების უკმაყოფილება გამოიწვია. ამის აღსაკვეთად სიბილამ რომაელები გააძევა ტრიპოლიდან, ხოლო ვინც წასვლაზე უარი განაცხადა სიკვდილით დასაჯა, მათ ნაცვლად კი ადგილობრივები დანიშნა თანამდებობებზე, რითაც მან ტრიპოლელი თავად-აზნაურობის დიდი მხარდაჭერა მოიპოვა. სიბილა ასევე ცუდად უყურებდა ტამპლიერების ორდენს, რომლის დიდი მაგისტრიც მისი ქმრის ბიძა იყო. ამიტომ, როდესაც 1277 წელს უკვე სრულწლოვანი ბოემონდ დაბრუნდა ტრიპოლში მოვალეობების შესასრულებლად, ტამპლიერები მას მტრულად უყურებდნენ, როგორც სომხეთის სამეფო კარზე აღზრდილს.

სიბილას ძის მმართველობა დიდ ხანს არ გაგრძელებულა და იგი 1287 წლის 19 სექტემბერს უშვილოდ გარდაიცვალა, რაც დიდი დარტყმა აღმოჩნდა დედამისისთვის. ამის გამო ტრიპოლის საგრაფოს ტახტი სიბილას ასულმა, ლუსიამ დაიკავა, რომელიც მანამდე აპულიაში, ნეაპოლის სამეფოში ცხოვრობდა ქმართან, მეფე კარლო -ის ადმირალ ნარიოტ დე ტუსთან ერთად. ლუსიას ქმრის პოზიციის გამო ტრიპოლში გაიზარდა ნეაპოლელი ანჟუელთა დინასტიის გავლენები. ტრიპოლის თავად-აზნაურობა მხარს არ უჭერდა ლუსიას, რომელსაც ძლივს იცნობდნენ და ნეაპოლელი ქმრის გავლენის ქვეშ იყო და მისი კანდიდატურით უკმაყოფილო იყო თავად სიბილაც. ცნობილია, რომ ამის გამო დიდებულებმა ქვეყნის ტახტი თავად სიბილას შესთავაზეს, რაზეც იგი დასთანხმდა. ამის გამო დედა-შვილს შორის დიდი უთანხმოება ჩამოვარდა, რის გამოც სიბილამ დატოვა ტრიპოლი და ტახტის დასაპყრობად მომზადებისათვის მშობლიურ სომხეთში დაბრუნდა. 1288 წლიდან იგი სერიოზულ მოლაპარაკებებს აწარმოებდა, მაგრამ იმავე წელს მამლუქებმა ტრიპოლიც დაიპყრეს, რის გამოც ბრძოლამ აზრი დაკარგა. სიბილა ჰეთუმიანი 1290 წელს, სომხეთშივე გარდაიცვალა.
ხონის ეკლესია

ხონის ეკლესია ― ისტორიული ძეგლი საქართველოში, ქალაქ ხონში.

ნაშენია ოთხკუთხედი, თლილი ქვით. უგუმბათოა. სამხრეთით და ჩრდლოეთით მიშენებული აქვს კედლები ეკლესიის გადიდების მიზნით. საუკუნის დასაწყისში შემორჩენილი იყო ძველი ფრესკების და წარწერების ფრაგმენტები. ეკლესია ადრე ქვით იყო დახურული, შემდეგ კი გადახურვა შეიცვალა თუნუქით. ეკლესიას გარს უვლის მაღალი ქვის გალავანი. სამხრეთის მხარეს გალავანთან აღმართულია სამრეკლო, რომელიც ნაშენია იმავე თლილი ქვით, რომლითაც ეკლესია. სამრეკლოს პირველი სართული ოთხკუთხედია, მეორე კი მრავალკუთხედი ექვსი გაშლილი თაღით. ეკლესია აშენებულია საუკუნეში, გიორგი -ის დროს და განახლებულია და საუკუნეებში. უკანასკნელი განახლება მოხდა 1862 წელს მღვდელ ვასილ ქუთათელაძის დროს. 1884 წლის 15 მარტს ხონის ეკლესია გაქურდეს და ბევრი ძვირფასი ნივთი წაიღეს.

ეკლესია შეისწავლეს დიმიტრი ბაქრაძემ, მარი ბროსემ, ნიკოდიმ კონდაკოვმა და ექვთიმე თაყაიშვილმა.

ეკლესიაში დაცული იყო წინდა გიორგის საუკუნის ხატი, ასევე წმინდა გიორგის საუკუნის ორი ხატი და სხვა სიძველეები.
მაის ბარხუდაროვი

მაის შუქურ ოღლუ ბარხუდაროვი — აზერბაიჯანელი ოფიცერი, აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების გენერალ -მაიორი, რომელიც იყო 2016 წლის მთიანი ყარაბაღის შეტაკებების და 2020 წლის მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის მონაწილე. აზერბაიჯანის მე-2 არმიის კორპუსის ამჟამინდელი მეთაური.

ბიოგრაფია
მაის ბარხუდაროვი დაიბადა აზერბაიჯანის სსრ-ს ქალაქ კუბათლიში. ბავშვობიდან უყვარდა ჭიდაობა. მას ასწავლიდა მოჭიდავე ალიარ ალიევი, რომელიც მოგვიანებით მონაწილეობდა ყარაბაღის პირველ ომში და გახდა აზერბაიჯანის ეროვნული გმირი. იმ წლებში ყარაბაღში განვითარებულმა მოვლენებმა ბარხუდაროვი ჯამშიდ ნახჩივანსკის სამხედრო ლიცეუმში მიიყვანა.

ლიცეუმის ხელმძღვანელი გენერალი ვალე ბარშადლიმ (აზერბაიჯანის თავდაცვის ყოფილი მინისტრი) იქ სწავლის წლებში ბარხუდაროვზე დიდი გავლენა მოახდინა. 1993 წელს ბარხუდაროვმა სტუდენტთა ჯგუფთან ერთად გადაწყვიტა ნებაყოფლობით წასულიყო ფრონტზე. თუმცა, შემდგომ ბარხუდაროვმა სტუდენტები დაიბარა, მათ ფრონტზე წასვლა გადააფიქრებინა და მოუწოდა, რომ სწავლა გაეგრძელებინათ.

1998 წელს უფროსი ლეიტენანტი ბარხუდაროვი დაჯილდოვდა აზერბაიჯანის დროშის ორდენით. ეს ჯილდო მას პრეზიდენტმა ჰეიდარ ალიევმა პირადად გადასცა. 2012 წელს, აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობისა და ტერიტორიული მთლიანობის შენარჩუნებაში გაწეული განსაკუთრებული სამსახურისთვის, სამსახურებრივი მოვალეობის შესრულებისა და სამხედრო ნაწილისთვის დაკისრებული ამოცანების გადაჭრისთვის, ბარხუდაროვი დაჯილდოვდა მედლით „სამშობლოსათვის“.

2016 წლის 1 და 2 აპრილის ღამეს მთიანი ყარაბაღისა და სამხრეთით მიმდებარე ტერიტორიების კონტაქტის ხაზის გასწვრივ სომხურ-აზერბაიჯანულ შეტაკებები დაიწყო. 5 აპრილს მიღწეული იქნა ორმხრივი შეთანხმება ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ. შეტაკების დროს პოლკოვნიკი ბარხუდაროვი მონაწილეობდა ლალათაფის სიმაღლეების აღებაში. ბრძოლის დაწყებისას ის პირადად შევიდა ტანკში და ბრძოლაში შეტევის პირველ ხაზზე მონაწილეობდა. თვითმხილველების თქმით, კორპუსის მეთაურის ჟესტმა შთააგონა ჯარისკაცები და აიძულა ბრძოლა ექსტრემალური აქტივობებით. აზერბაიჯანული საინფორმაციო პორტალის ცნობით, მაის ბარხუდაროვმა გაანადგურა სომხების მრავალი ჯარი, თუმცა ოფიცერს ძალები შეზღუდული ჰყავდა.

2016 წლის 19 აპრილს აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა ხელი მოაწერა ბრძანებებს საპატიო წოდებების, ორდენებისა და მედლების მინიჭების შესახებ აზერბაიჯანელი სამხედრო მოსამსახურეების ჯგუფისთვის, რომლებიც „გამოირჩევიან განსაკუთრებული სიმამაცითა და გმირობით ჯარების საკონტაქტო ხაზზე სომხური სამხედრო პროვოკაციების აღკვეთისას და მტრის მოგერიებისას“. მაის ბარხუდაროვს პრეზიდენტმა ალიევმა გენერალ-მაიორის წოდება ლალათაფას აღების სამხედრო ოპერაციაში პირადად მონაწილეობის გამო მიანიჭა. ბარხუდაროვი პირველი ოფიცერია, რომელსაც ეს წოდება პრეზიდენტმა გმირობისთვის ბოლო 20 წლის განმავლობაში მიანიჭა.

ბარხუდაროვი ამჟამად ქვედანაყოფის მეთაურია. 4 ოქტომბერს მას მიულოცეს აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების უზენაესმა მთავარსარდალმა და აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა, ასევე სპეცდანიშნულების რაზმის მეთაურს, შემდეგ გენერალ-მაიორ ჰიკმათ მირზაევს და მათ პირად შემადგენლობას ქალაქ ჯაბრაილისა და ჯაბრაილის რაიონის ცხრა სოფლის განთავისუფლება მთიანი ყარაბაღის მეორე ომის დროს. 9 დეკემბერს პრეზიდენტმა ალიევმა ხელი მოაწერა განკარგულებას ბარხუდაროვის ყარაბაღის ორდენით დაჯილდოების შესახებ.
მუშეგ I მამიკონიანი

მუშეგ მამიკონიანი — სომეხი წარჩინებული მამიკონიანთა დინასტიიდან. სომხეთის სამეფოს სპასპეტი არშაკიანთა მეფეების: პაპის (370-374) და ვარაზდატის (374-378) დროს. სახელი გაითქვა ბაგავანის ბრძოლაში მონაწილეობით.

ბიოგრაფია
მუშეგ მამიკონიანის დაბადების თარიღი და ადგილი უცნობია. იგი გამოჩენილი სომეხი ნახარარისა და სამხედრო მოღვაწის, ვაშაქ მამიკონიანის უფროსი ძე იყო, რომელიც ტაიქის პროვინციას მართავდა.
სომხეთზე სასანიანთა გავლენის შესამცირებლად, მეფე არტაშეს -ის ქვრივმა, დედა-დედოფალმა ფარანძემმა, მუშეგის მეთაურობით რომის იმპერიაში გააგზავნა დელეგაცია, რათა დაეცვათ მისი ძის, მეფე პაპის მმართველობა. მცდელობის მიუხედავად, 369/70 წელს სასანიანებმა სასტიკად მოკლეს დედა-დედოფალი ფარანძემი და დედაქალაქი არტაქსატა მიწასთან გაასწორეს. პაპი რომის იმპერიაში გაიქცა და მხოლოდ 371 წელს მოახერხა იმპერატორ ვალენტის დახმარებით, რომ უკან დაბრუნებულიყო. იმავე წელს სომხურ-რომაულმა არმიამ მუშეგ მამიკონიანის მეთაურობით სასტიკად დაამარცხა სასანიანები ბაგავანის ბრძოლაში. ბრძოლის მონაწილე მუშეგმა სასტიკად დაჭრა სასანიანთა შაჰანშაჰის ვასალი, ალბანეთის მეფე ურნაირი, თუმცა არ მოკლა იგი და წასვლის საშუალება მისცა. საუკუნის გამოჩენილი ისტორიკოსი ფაუსტუსი ბაგავანის ბრძოლაში გამარჯვებას მუშეგს უკავშირებს.

ალბანეთში დაბრუნებულმა ურნაირმა მადლობა შეუთვალა მუშეგს, ამის შემდეგ კი შაჰანშაჰ შაპურ -ს მასზე მოულოდნელი თავდასხმის შესახებ ამცნო. შაპურის ძალების შესაჩერებლად მუშეგმა მთელი სომხური არმია გამოიყვანა, რომელიც 90,000 კაცს შეადგენდა. მუშეგს ასევე აძლიერებდა რომაული დამხმარე ძალებიც. ირანის არმია, რომელსაც შაპური თავად ხელმძღვანელობდა, ამ ბრძოლაში ბოლომდე განადგურდა. ამის შემდეგ მუშეგმა და რომაელთა მხედართმთავარმა ტერენტიუსმა მთელი სომხეთის საზღვარზე 30,000 კაცი განალაგეს.

ამ ბრძოლას შედეგად მოჰყვა ის, რომ რომსა და ირანს შორის მშვიდობა დამყარდა, სომხეთი კი კიდევ ერთხელ შევიდა რომის იმპერიის პროტექტორატში. თუმცა, მეფე პაპი მალევე მოკლეს იმპერატორ ვალენტის ბრძანებით, რადგან იგი არ ემორჩილებოდა რომაელთა ბრძანებებს. მის ნაცვლად ტახტზე არშაკიანთა დინასტიის კიდევ ერთი წარმომადგენელი, მეფე ვარაზდატი დასვეს. ვინაიდან იგი მანამდე რომში ცხოვრობდა და ამასთან ჯანმრთელობის პრობლემებიც ჰქონდა, რეგენტად მუშეგი დაენიშნა. ცხადია, მისმა ასეთმა აღზევებამ შეაშფოთა სხვა სომეხი ნახარარები, რის გამოც მეფე ვარაზდატი დაარწმუნეს, რომ მუშეგმა მოკლა წინამორბედი მეფე და ახლაც საფრთხეს უქმნიდა მის მმართველობას. ამიტომაც ვარაზდატმა სამეფო ბანკეტზე მიიწვია მუშეგი და იქ მოაკვლევინა, რის შემდეგაც მისი ძალაუფლება რამდენიმე ნახარარმა დაინაწილა. მოკლული მუშეგის ცხედარი ოჯახმა და ახლობლებმა მაღალი კოშკის სახურავზე დაასვენეს, იმის იმედით, რომ სულები ჩამოვიდოდნენ და გააცოცხლებდნენ მას. მუშეგის შემდეგ რეგენტი მისი ძმა, მანუელი გახდა, რომელსაც სძულდა მეფე ვარაზდატი, ამიტომაც იგი დაამხო და უკან, რომში გააძევა, მის ნაცვლად კი მეფე პაპის ძე გაამეფა, რომელზეც თავისი ასული ვარდანდუხტი დააქორწინა, რითაც მამიკონიანებმა სამეფო გავლენები შეინარჩუნეს.
არაქელოცვანქის მონასტერი

არაქელოცვანქის მონასტერი — სომხური მონასტერი ისტორიულ პროვინციაში ტარონში, მუშის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 11 კილომეტრში. ამჟამად მონასტერი იმყოფება თურქეთის ტერიტორიაზე.

გადმოცემის თანახმად, გრიგოლ განმანათლებელმა დააარსა მონასტერი რამდენიმე მოციქულის წმინდა ნაწილების შესანახად. თუმცა, მონასტერი, სავარაუდოდ, მე-11 საუკუნეში აშენდა. - საუკუნეებში მონასტერში მიმდინარეობდა სწავლება და იყო სასწავლო ცენტი. 1960-იან წლებში მონასტერი ააფეთქეს. დღეს მხოლოდ მისი ნანგრევებია შემორჩენილი.

სახელები
მონასტერი ძველ წყაროებში ასევე მოიხსენიოებოდა როგორც ღაზარუ ვანკი, რომელიც მომდინარეობს მონასტრის პირველი წინამძღვრის, იეგიაზარის (ელეაზარის) სახელიდან. მონასტერი ასევე მოიხსენიება როგორც გლაძორის ვანკი, რომელიც წარმოიშვა ახლომდებარე ხეობის სახელიდან - გაილი ძორი.

ოფიციალური თურქული წყაროები მას მოიხსენიებენ როგორც არაკის მონასტერს, რომელიც არის მისი სომხური სახელწოდების თურქული ვერსია. თურქული წყაროები და სამოგზაურო სახელმძღვანელოები საერთოდ არ აქცევენ ყურადღებას იმ ფაქტს, რომ ეს იყო სომხური მონასტერი.

ისტორია
გადმოცემის თანახმად მონასტერი დააარსა მე-4 საუკუნის დასაწყისში (ერთი ავტორის მიხედვით ახ. წ. 312 წელს) გრიგოლ განმანათლებლის მიერ რომიდან წამობრძანებული მოციქულების სხვადასხვა წმინდა ნაწილების შესანახად. თუმცა სხვა ცნობებით მონასტერი მე-11 საუკუნეში აიგო.

ქრისტინა მარანჩის თქმით, მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ მონასტერი აშენდა საუკუნის მეორე ნახევარში თორნიკიანების – მამიკონიანთა შტოს – მმართველობის დროს, რომლებიც მართავდნენ ტარონს 1054-1207 წლებში. იგი წერს, რომ სწორედ ამ ეპოქით ათარიღებს ისტორიკოსთა უმეტესობა მონასტერს. ხაჩკარის წარწერის მიხედვით მონასტრის განახლება მოხდა 1125 წელს. მონასტრის აღმოსავლეთ მხარეს იყო საუკუნის ცხრა ხაჭკარი წარწერებით.

მომდევნო საუკუნეებში მონასტერი გახდა საგანმანათლებლო ცენტრი. ცნობების მიხედვით მონასტერში თარგმნა საუკუნეში დაიწყო .აქ - საუკუნეებში მოღვაწეობდა მემატიანე და მოძღვარი პოღოს ტარონეცი.

სტრუქტურა
მონასტრის კედლები
მონასტრის მთავარი შენობა აშენდა საუკუნეში. ის აგებულია ოთხკუთხედი ქვებისგან. კუთხის პატარა სამლოცველოები, ორსართულიანია და გვხვდება ტაძრის აღმოსავლეთით და დასავლეთით. გუმბათი რვაკუთხა ბარაბზე იყო.

ტაძრის ინტერიერის გაფორმება მოიცავს კედლის მხატვრობას და აფსიდაში ჯერ კიდევ ჩანს ადამიანის ფიგურები, რომლებიც სავარაუდოდ მოციქულები არიან. მას მხოლოდ ერთი კარი ჰქონდა დასავლეთის მხარე. ეკლესია აგურითა და დუღაბისგან იყო აგებული. ეკლესია განახლდა 1614 წელს. მისი იატაკის გეგმა ჯვრის ფორმის იყო, გარედან ოთხკუთხედის ფორმა ჰქონდა. 1663 წელს აღდგენილი გუმბათი გარედან რვაკუთხედის ფორმის იყო. მართკუთხა თაღი აშენდა 1555 წელს აბატ კარაპეტ ბაღიშეცის მიერ.

მონასტრის დასავლეთით მდებარეობს ტერ ოჰანეს ვარდაპეტის მიერ 1791 წელს აშენებული სამსართულიანი სამრეკლო რვა სვეტიანი როტონდით. მე-14 საუკუნის ეკლესიის საძირკველზე 1663 წელს მთავარი ტაძრის სამხრეთით აშენდა წმინდა სტეფანოსის (სტეფანეს) სამლოცველო. ეს სამლოცველო ამჟამად დანგრეულია.

სამარხები
ისტორიკოსების აზრით მონასტრის ეზოში დაკრძალული არიან ისტორიკოსი მოვსეს ხორენაცი და ფილოსოფოსი დავით უძლეველი.

იხილეთ ასევე
არაქელოცვანქი
არტაშეს IV

არტაშეს (; დ. 404 — გ. 430) ― სომხეთის უკანასკნელი მეფე არშაკუნიანთა სამეფო დინასტიიდან 422-428 წლებში. იყო სასანიანთა ირანის ვასალი და მართავდა მხოლოდ აღმოსავლეთ სომხეთს, რამეთუ ბიზანტიურ სომხეთზე მისი ძალაუფლება არ ვრცელდებოდა. მისი დამხობით სომხეთის სამეფომ რამდენიმე საუკუნით შეწყვიტა არსებობა.

ოჯახი და ადრეული ცხოვრება
არტაშესი დაიბადა 404 წელს და იყო სომხეთის მეფე ვრამშაპუჰის ძე. მამამისი 389 წლიდან მოყოლებული 417 წლამდე მართავდა აღმოსავლეთ სომხეთს, როგორც სასანიანთა ირანის ვასალი მეფე. ვრამშაპუჰამდე სომხეთს არტაშესის ბიძა, ხოსროვ მართავდა. დედამისის ვინაობა უცნობია, იგი შესაძლოა ვრამშაპუჰის ცოლი, ან სულაც რომელიმე ხარჭა ყოფილიყო. არტაშესი სომხეთში დაიბადა და გაიზარდა. ძალიან ცოტა რამაა ცნობილი მის ცხოვრებაზე, სანამ გამეფდებოდა.

417 წელს, როდესაც მეფე ვრამშაპუჰი გარდაიცვალა, არტაშესი არ იყო სრულწლოვანი, რათა ქვეყანა ემართა. ამის გამო სომხეთის ტახტი ცარიელი იყო და სომხეთს უშუალოდ სასანიანთა დინასტიის ერთგული სომეხი ნახარარები მართავდნენ. ივარაუდება, რომ სომეხთა კათალიკოსის თხოვნით შაჰანშაჰმა იეზდიგერდ -მა დროებით გაათავისუფლა ტყვეობაში მყოფი ხოსროვ , რომელიც ქვეყანას 418 წლამდე მართავდა, თუმცა ამის შემდეგ კვლავ ნახარარები გაბატონდნენ. მას შემდეგ, რაც 422 წელს არტაშესი სრულწლოვანი გახდა, ნახარარებმა შაჰანშაჰს მოსთხოვეს, რომ გაემეფებინა არშაკუნიანთა დინასტიის წარმომადგენელი, რის გამოც ამავე წელს მან არტაშეს სომხეთის მეფედ გამოაცხადა.

მეფობა
გამეფების შემდეგ არტაშესმა სასანიანთა გულის მოსაგებად თავს არტაშირი უწოდა, რაც თავისი სახელის სპარსული ვერსია იყო. ბიძისა და მამის შემდეგ, არტაშეს სომხეთის რიგით მესამე მეფე იყო, რომელიც თავს სასანიანთა ვასალად სცნობდა. მიუხედავად იმისა, რომ მაზდეანურ სახელმწიფოს ემორჩილებოდა, არტაშესი თავად ყოველთვის ქრისტიანი იყო.

როგორც მეფეს, არტაშესს მხარს უჭერდა სომეხთა კათალიკოსი სააკ პართევი. მიუხედავად იმისა, რომ ნახარარები მას თავიანთ მეფედ აღიარებდნენ, არტაშესის გავლენა მათზე მაინც ნომინალური იყო. თავად-აზნაურებმა მალევე განაახლეს თავიანთი ძველებური სამეფო ინტრიგები ახალგაზრდა მეფის მანკიერებების ზიზღის საბაბით. ახალგაზრდობის, გამოუცდელობისა და სუსტი ხასიათის გამო არტაშესი დიდ წინააღმდეგობას ვერ უწევდა სომხურ არისტოკრატიას. ამის გამო, კათალიკოსი სააკი ქადაგებებში პერიოდულად მიმართავდა ხოლმე ნახარარებს და მოუწოდებდათ, რომ პატივი ეცათ მეფის უზენაესი ხელისუფლებისათვის, ეთანამშრომლათ მასთან და მისი მოკავშირეები ყოფილიყვნენ, თუმცა, როგორც წესი, ამ მოწოდებებს აიგნორებდნენ.

ნახარარებმა თანდათან დაკარგეს ნდობა სომხური მონარქიის მიმართ და მიიჩნიეს, რომ სასანიანთა მიერ განხორციელებული პირდაპირი ხელისუფლებისას უკეთ ცხოვრობდნენ. ამის გამო, 428 წელს ნახარარების მოთხოვნით შაჰანშაჰმა ბაჰრამ -მ ტახტიდან ჩამოაგდო არშაკუნიანთა დინასტიის უკანასკნელი მონარქი, არტაშეს და სომხეთი სპარსეთის სატრაპიად გადააკეთა. ასე დასრულდა არშაკუნიანთა სამასწლიანი მმართველობა სომხეთში. თავად არტაშესი ამ ამბიდან მალევე, 430 წელს უშვილოდ აღესრულა.
გაგიკ I არწრუნი

გაგიკ არწრუნი (; დ. 879/880 — გ. 943) — არწრუნთა დინასტიის წარმომადგენელი. ვასპურაკანის მთავარი 904-908 წლებში და ვასპურაკანის პირველი მეფე 908 წლიდან გარდაცვალებამდე. გარდაცვალებამდე აცხადებდა თავს ერთიანი სომხეთის მეფედ.

წინა პერიოდი
 საუკუნიდან მოყოლებული სომხეთი არაბთა სახალიფოს დაქვემდებარებაში იყო შესული და ეწოდებოდა არმინია. აქ უკვე გაუქმებული იყო სომხური სამეფო ხელისუფლება და მის ნაცვლად ქვეყანას არაბთა ამირა მართავდა. ეს სისტემა შენარჩუნდა როგორც ომაიანების, ისე აბასიდების ხალიფატის დროს. საუკუნიდან მოყოლებული გახშირდა ბრძოლები ბიზანტიის იმპერიის წინააღმდეგ. არაბთა ავტორიტეტის გასაძლიერებლად ხალიფები სომხურ რეგიონებში ახალ-ახალ ამირებს ნიშნავდნენ. ამაში გამონაკლისი არც ვასპურაკანის პროვინცია იყო. ამ ყველაფრის გათვალისწინებით, თავად სომეხი დიდებულები ქვეყანაში მეორეხარისხოვან პოზიციაზე გადავიდნენ, რის აღსაქვეთადაც მათ ჩამოაყალიბეს იშხანთა (მთავრების) საზოგადოება, რათა თანდათან გაეფართოვებინათ თავიანთი ავტორიტეტი რეგიონში და ძალაუფლებაც ხელში ჩაეგდოთ. ამ დროს დაწინაურდა რამდენიმე სომხური საგვარეულო, მათ შორის ბაგრატუნები, არწრუნები, ჰასან-ჯალალიანები და ა.შ.

ბიოგრაფია
ახალგაზრდობა და რეგენტობა
გაგიკი დაიბადა 879, ან 880 წელს. იგი იყო ვასპურაკანის მთავარ გრიგოლ-დენერიქ არწრუნისა და მისი ცოლის, სომხეთის მეფე აშოტ -ის ქალიშვილის, პრინცესა სოფია ბაგრატუნის ძე. 887 წელს მამამისის, გრიგოლ-დანერიქის გარდაცვალების შემდეგ, ვასპურაკანის სამთავროს რეგენტი გაგიკ აბუმურვან არწრუნი გახდა. სწორედ მან იკისრა გრიგოლ-დანერიქის სამ ვაჟზე: გაგიკზე, აშოტ-სარგისსა და გურგენზე მეურვეობა. მოგვიანებით, სომხეთის მეფე სმბატ -ის ბრძანებით ბრძოლისას გაგიკ არწრუნმა მოკლა გაგიკ აბუმურვანი და რეგენტობა მის ნაცვლად აშოტ-სარგის არწრუნს გადაულოცა. ამ ერთგული სამსახურისათვის მეფე სმბატმა გაგიკს მხედართმთავრობა მისცა, ხოლო მის ძმას, გურგენს — მარზპანობა.

იშხანი
904 წელს გაგიკმა თავისი ძმა აშოტ-სარგისი იშხანთა კავშირში ჩაანაცვლა, რაც ნიშნავდა, რომ თავად გახდა ვასპურაკანის მთავარი, ხოლო არწრუნთა პროვინციების სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეში მიმდინარე პროცესების მართვა მთლიანად გურგენს მიანდო. გაგიკი და გურგენი ერთად გუნდურად და ეფექტურად მუშაობდნენ მანამ, სანამ 923 წელს გურგენი არ გარდაიცვალა. არაერთი შეთქმულთა და ამბოხებულთა თავდასხმის მოგერიების შედეგად, გაგიკმა სამხედრო და პოლიტიკური სტრატეგიების შედგენის უნარი გამოიმუშავა. შემდგომში ამ უნარს წარმატებით იყენებდა ვასპურაკანში მუსლიმთა გავლენების აღსაკვეთად.

მეფობა
გაგიკი აზერბაიჯანის ემირად მყოფი საჯიდების დინასტიის მოკავშირე იყო. მის წარმომადგენელ აბუ ლ-კასიმს ასევე სურდა თავის სამფლობელოში არაბთა გავლენის შემცირება, ამიტომაც ისინი ერთად მოქმედებდნენ. 908 წელს ლ-კასიმმა გაგიკ ვასპურაკანის მეფედ აღიარა, რასაც გმობდა სომხეთის მეფე სმბატ , რამეთუ ეს სამეფოს დაშლის მაუწყებელი იყო. ვასპურაკანის მეფედ იგი აღიარა ბიზანტიის იმპერიამაც. მისი ლეგიტიმაციის უკანასკნელი საფეხური კი თავად სომეხთა კათალიკოს-პატრიარქ იოანე -ის მხრიდან აღიარება იყო. 924 წელს მოახერხა, და ვასპურაკანის სამეფოს ქალაქი დვინიც მოუერთა. საბოლოოდ გაგიკმა პოზიცია შეიცვალა და სმბატის ძის, აშოტ -ის მხარეს გადავიდა. ასევე გაგიკის სახელს მიეწერება სომხური წმინდა ჯვრის სახელობის კათედრალის აგება.