იანოშ ვაშარი

} , დ. 30 ნოემბერი, 1867, კაპოშვარი, უნგრეთი – გ. 19 აპრილი, 1939, ბუდაპეშტი, უნგრეთი) — ცნობილი უნგრელი მხატვარი და გრაფიკოსი.

ბიოგრაფია
იანოშ ვაშარი დაიბადა რომაულ-კათოლიკურ ოჯახში კაპოშვარში. მამა, ვაშარი მიჰაი (1827-1892), ახალგაზრდობაში მამულის ზედამხედველი, შემდეგ კი კაპოშვარში მასწავლებელი იყო. დედა, საბო კორნელია, გაღარიბებული თავადური ოჯახიდან წარმოშობდა. ოჯახური კავშირები მნიშვნელოვანი იყო - ვაშარის პაპის ნახევარძმა იყო ვაშარი კოლოშ, ესტერგომის გავლენიანი არქიეპისკოპოსი, რომელიც საუკუნის უნგრული კათოლიკური ეკლესიის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ფიგურა იყო.
ხელოვნების მიმართ მისი ინტერესი ადრეულ ასაკში გამოვლინდა. განათლება მიიღო ბუდაპეშტის მინტარაისის სკოლაში, სადაც ორ გამოჩენილ მასწავლებელთან სწავლობდა: სეკელი ბერტალანთან და გრეგუშ იანოშთან. 1887 წლის შემდეგ გერმანიაში, მიუნხენში განაგრძო სწავლა ვონ ჰაკლთან და ვონ ლოეფლიცთან, სადაც გერმანული რეალიზმის ტრადიციები შეისწავლა. მიუნხენში ბასტიენ-ლეპაჟის ფრანგი მხატვრის გამოფენილი ნამუშევრების ნახვამ მასზე ისეთი ძლიერი შთაბეჭდილება მოახდინა, რომ გადაწყვიტა პარიზში გადასვლა. 1899 წელს ჩაირიცხა ცნობილ ჟულიანის აკადემიაში, სადაც ევროპული ხელოვნების ყველაზე პროგრესული მიმართულებები შესწავლა.

მხატვრული განვითარება
ვაშარის შემოქმედებითი ევოლუცია ასახავს მთელი ევროპული ხელოვნების ტრანსფორმაციას - საუკუნეების მიჯნაზე. პარიზში სწავლის პერიოდში ყველაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა ჰოლოში შიმონმა და მის გარშემო თავმოყრილმა ნაგიბანიაელმა მხატვრების ჯგუფმა. ამასთან, მისი ხელოვნება მუდმივად ინარჩუნებდა ფრანგულ შთაგონებას და ევროპული მოდერნიზმის ელემენტებს.
ვაშარის ადრეული ნამუშევრები სეცესიონთან ახლოს მდგომი გობელენები იყო, რომლებშიც ხელოვნურად იყო შერწყმული უნგრული ხალხური ხელოვნების მოტივები და ევროპული დეკორატიული ტრადიციები. მის ამ პერიოდის ნამუშევრებში მკაფიოდ ჩანს პიერ პუვი დე შავანის სიმბოლისტური გავლენა, რაც განსაკუთრებით აისახება ისეთ სეცესიონისტურ ნაწარმოებებში, როგორიცაა "ბიზანტიური მადონა", სადაც ქრისტიანული მოტივები ახალი ესთეტიკური ენით არის გამოთქმული, და „ოქროს ხანა“, რომელიც უტოპიური ვიზიების თემატიკას ეძიებს.

ადრეული პერიოდი - რეალიზმისკენ დაბრუნება
ექსპერიმენტული ფაზის შემდეგ ვაშარი დროებით დაბრუნდა რეალისტურ-ნატურალისტური მიდგომისკენ, რაც იმ პერიოდის უნგრული ხელოვნების საერთო ტენდენციას ასახავდა. მისი ნამუშევრები „რეზეშ არატოროკ“ (1901) და „სლუგალეგენი“ (1902) აჩვენებს მხატვრის უნარს, რეალისტურად აღეწერა ყოველდღიური ცხოვრების სიტუაციები, გლეხური სამუშაო ცხოვრება და სოციალური რეალობა, რაც ნაგიბანიაელი სკოლის სპეციფიკური მიდგომა იყო.

იმპრესიონიზმის პერიოდი
1900-იანი წლების მეორე ნახევარი ვაშარის შემოქმედებაში მეტად პროდუქტიული იყო. ფრანგული იმპრესიონიზმის გავლენა ნათლად ჩანს მის ნამუშევრებში, მაგალითად „ალარცოშ ბალ“ (1907), სადაც მხატვარი ცდილობს დაიჭიროს ღია ჰაერში ცხოვრების მომენტები და განიხილოს ფერთა ურთიერთქმედება. „ტატაი შტრანდი“ (1909) კი მისი ამ პერიოდის ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია, რომელშიც ვაშარი უნგრული სარეკრეაციო ცხოვრების სცენებს იმპრესიონისტური ტექნიკით აღწერს, რაც იმ დროისთვის ახალი იყო უნგრული ხელოვნებისთვის.

ფოვიზმის გავლენა
მხატვრული განვითარების შემდგომ ეტაპზე ვაშარი მოექცა ფრანგული ფოვიზმის გავლენის ქვეშ, კერძოდ, რაულ დუფისა და კეს ვან დონგენის ნამუშევრების შთაგონებით. ამ პერიოდში მისი ნამუშევრები ხასიათდება ინტენსიური, ხშირად არაბუნებრივი ფერებით, რაც მოდერნისტული ხელოვნების ახალ სალიტერატურო მიმართულებას ასახავდა.

კარიერული მიღწევები
1905 წელს ფრანც იოზეფმა მისი ნამუშევარი „რეზეშ არატოროკ“ შეიძინა ბუდის ციხისთვის. იმავე წელს დაქორწინდა როზენბახ მარიაზე (მიმი), რომელთანაც ნოგრადში, რეთშაგონ ატარებდა დროს.
1911 წელს ტოროცკაი ვიგანდ ედეს მიერ დაპროექტებულ სახლში დაბინავდა (მუვეს კოზ 1), სადაც სიკვდილამდე ცხოვრობდა. ეს ვილა სეკელური სახლების არქიტექტურული ელემენტებს შეიცავდა.

მასწავლებლობა
1920-1932 წლებში იყო ლიკა კაროის მიერ რეორგანიზებული სახვითი ხელოვნების უმაღლესი სკოლის პროფესორი. ის იყო გამორჩეული მასწავლებელი, რომელიც ასწავლიდა ახალ მიმართულებებს.

ორგანიზაციული საქმიანობა
1923 წლიდან „ახალი მხატვრების გაერთიანების“ დამფუძნებელი და თავმჯდომარე
1924 წელს „მხატვრების ახალი ზოგადოების“ ერთ-ერთი დამფუძნებელი

საერთაშორისო აღიარება
1928 წელს ვენეციის ბიენალეზე უნგრული მასალის ორგანიზებისთვის იტალიის სახელმწიფო პრიზით დააჯილდოვეს. იტალიის სახელმწიფომ შეიძინა მისი „ვირაგცსენდელეტ“ (ყვავილების ნატურმორტი).
1929 წელს ნიურნბერგის მუზეუმმა შეიძინა მისი „შტრანდ“ (პლაჟი) ნამუშევარი. გენუაში -ს ღონისძიებაზე ოქროს მედლით დააჯილდოვეს.
ლიტერატურული მოღვაწეობა
1922 წელს გამოაქვეყნა წიგნი „ტერმეზეტლატაშ ეშ კეპსერუშეგ“ (ბუნების ხედვა და სურათისეული). ესტ-ლაპოკისთვის ქმნიდა გრაფიკას და ილუსტრაციებს, იქვე აქვეყნებდა ხელოვნების შესახებ თავის შეხედულებებს.

უკანასკნელი წლები და გარდაცვალება
1930-იანი წლების ბოლოს, გულის დაავადების გამო, გადაწყვიტა ბუდაპეშტიდან ტატაზე სამუდამოდ გადასვლა. 1939 წლის 19 აპრილს მოულოდნელად გარდაიცვალა ბუდაპეშტში, ტაბანის უბანში. დაკრძალეს ტატაში, ალმაში გზის სასაფლაოზე. ცოლი მიმი 1942 წელს გარდაიცვალა და ქმრის გვერდით დაკრძალეს.

მემკვიდრეობა
ვაშარი იანოში იყო - საუკუნეების მიჯნის უნგრული ხელოვნების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფიგურა. მისი შემოქმედება მოიცავდა ევროპული ხელოვნების მრავალ მიმართულებას - ფრანგულ პოსტიმპრესიონიზმს, არ ნუვოს და ადგილობრივ სტილს. მისი დინამიური, ტექნიკა და სტილური მრავალფეროვნება მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა უნგრული ხელოვნების განვითარებაზე.