iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ალოტის მესამე ეკლესია

ალოტის მესამე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ალოტში 3,5 კილომეტრზე მდინარე თეთრხევის სათავესთან, თხილიანის გორის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ტყიან თხემზე. განხეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვით. წყობაში ზოგან შირიმის გათლილი ქვაა ჩართული. შენობის კამარა და ჩრდილოეთ კედელი მთლიანად დანგრეულია. დაზიანებულია სხვა ნაწილებიც. სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში გარედან თაღოვანი, ხოლო შიგნით არქიტრავით დასრულებული შესასვლელია. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი, რომლის ჩრდილოეთით პატარა სწორკუთხა ნიშა. სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სარკმელია. აფსიდი გადახურულია კონქით, რომლის თაღი ნახევარწრიულია. ეკლესიას სამხრეთით მინაშენი ჰქონია, მისგან ამჟამად კვალიღაა შემორჩენილი.
გორანის მარიამწმინდის ეკლესია

გორანის მარიამწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გორანის დასავლეთით, 0,5 კილომეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ძლიერ დაზიანებულია: ჩაქცეულია გადახურვა, მონგრეულია ჩრდილო-აღმოსავლეთის კუთხე და განივი კედლების ზედა ნაწილები, დაზიანებულია საპირე წყობა. ეკლესია დარბაზულია (5,2 × 3,6 მეტრი). ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. ღრმა ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გაჭრილია პატარა სწორკუთხა სარკმელი, ასეთივე სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა. აფსიდის სარკმლის ორივე მხარეს მცირე ზომის თითო სწორკუთხა ნიშია. აფსიდის კედელს მთელ სიგრძეზე დაახლოებით 0,2 მეტრი სიმაღლის საფეხური გასდევს, რომელიც უშუალოდ ერწყმის გრძივი კედლების საფეხურს.
მაღალი ხატი

მაღალი ხატი, კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გორანის დასავლეთით, 0,5 კილომეტრზე, მთის ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. კოშკი გეგმით კვადრატულია (4 4 მეტრი), ორსართულიანი (სიმაღლე 6,5 მეტრი), ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. პირველი სართული სამეურნეო დანიშნულებისაა, მეორე — საცხოვრებელი. პირველი სართულის ოთხივე კედელი ყრუა. კოშკში შესასვლელი მეორე სართულის ჩრდილო კედლის აღმოსავლეთ კიდეშია. ღიობი ორივე მხრიდან ბრტყლადაა გადახურული. შესასვლელის მოპირდაპირედ, სამხრეთ კედელში, ღრმა სწორკუთხა ნიშია. თითო, მაგრამ ბევრად უფრო მცირე ზომის ნიშია სამხრეთ და ჩრდილო კედლების დასავლეთ კიდეებთან. აღმოსავლეთ კედლის შუაში, იატაკიდან 1,5 მეტრ სიმაღლეზე, ტოლფერდა სამკუთხედის ფორმის, გარეთკენ შევიწროებული პატარა სარკმელია. სართული გადახურულია სხმული კამარით, რომელსაც განივკვეთში კვერცხისებრი ფორმა აქვს. კოშკს ხის სართულშუა გადახურვა ჰქონია (აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებზე შემორჩენილია ხის ძელების საყრდენი ბუდეები). გარედან კოშკი ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება. იგი კრამიტის ორფერდა სახურავითაა გადახურული. კედლები დასრულებულია თაროსებრი ლავგარდნით, რომელსაც აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე, ფრონტონის ფუძეებთან, ჰორიზონტალური შემონაკეცები აქვს. კოშკს ირგვლივ დაბალი გალავანი ჰქონია შემორტყმული, შემორჩენილია მხოლოდ მისი ნაწილები.
გორანის ღვთისმშობლის ეკლესია (თიანეთის მუნიციპალიტეტი)

გორანის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გორანის დასავლეთით, 0,6 კილომეტრზე, მთის ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. დაზიანებულია: ჩამოშლილია საბურავი და ლავგარდანი, მონგრეულია გარე კუთხეების მნიშვნელოვანი ნაწილი, ალაგ-ალაგ ჩამოცვენილია ფასადების წყობა. ეკლესია დარბაზულია (6,2 4,2 მეტრი), ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვის ირეგულარული წყობით. ზოგი ნაწილი შეკეთებულია თანამედროვე თეთრი აგურით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. გარედან იგი შეისრული თაღითაა გადახურული, შიგნით კი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული ფორმის ღრმა აფსიდის ღერძზე მცირე ზომის სწორკუთხა სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს, ერთმანეთის სიმეტრიულად, თითო კვადრატული ნიშია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, ქვის ტრაპეზია მიდგმული (შემორჩენილია მცირე ნაწილი). აფსიდი გადახურულია ნახევარწრიული ფორმის კამარით. ნახევარწრიული ფორმისაა აფსიდის თაღიც, რომელიც თაროსებრ იმპოსტებზეა დაყრდნობილი. ეკლესიის დარბაზი შესამჩნევად მოკლეა (დარბაზის სიგანე დაახლოებით 1 მეტრით მეტია სიგრძეზე), გადახურულია ცილინდრული ფორმის კამარით, დასავლეთ კედელში ერთი მცირე ზომის პარალელურწირთხლებიანი სარკმელია, რომელსაც თარაზული გადახურვა და ძირი აქვს. ფასადები მოკლებულია ყოველგვარ მორთულობას. კედლები დასრულებული ყოფილა თაროსებრი ლავგარდნით, რომლის რამდენიმე ქვა მხოლოდ გრძივ ფასადებს შემორჩა.
გოჯიაანების მთავარანგელოზთა ეკლესია

გოჯიაანების მთავარანგელოზთა ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გოჯიაანების ზემოთ, ნასოფლარ იხინჭის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (6,2 3,8 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით, გარე კედლების წყობაში ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმის ქვაც. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია, კარი გარედან შეისრული თაღითაა დასრულებული, ხოლო შიგნით ხის ორი ძელი ახურავს. აღმოსავლეთით ნალისებრი ფორმის აფსიდია, რომლის ღერძზეც გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. სარკმლის მარცხენა მხარეს მაღალი თაღოვანი ნიშია, ხოლო ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია ნატეხი ქვით ნაწყობი ტრაპეზი. ერთი თაღოვანი სარკმელი დასავლეთ კედელშია. დარბაზი შეისრული ფორმის სხმული კამარითაა გადახურული. შეისრულია კონქის თაღიც. ფასადები ძირითადად სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობითაა მოპირკეთებული. აღმოსავლეთის სარკმლის გადამხურავ ქვაზე, დაბალი რელიეფით, პატარა სწორკუთხა სიბრტყეა გამოყვანილი, რომელშიც სარკმლის ნახევარწრიული თაღია მოქცეული. კედლები დასრულებულია ნატეხი ქვით ნაწყობი თაროსებრი ლავგარდნით, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩამოშლილია. შენობა გადახურული ყოფილა ღარიანი კრამიტით. ეკლესიას შემოვლებული ჰქონია რიყის ქვის გალავანი, რომლისგანაც ფრაგმენტებიღაა დარჩენილი.
არჩიბალდ ჰილი

არჩიბალდ ვივიან ჰილი (ა. ვ. ჰილი; , .. ; დ. 26 სექტემბერი, 1886, ბრისტოლი, ინგლისი, — გ. 3 ივნისი, 1977, კემბრიჯი) — ინგლისელი ფიზიოლოგი და ბიოფიზიკოსი. მისი ძირითად შრომებში განხილულია ჩონჩხის კუნთებში სითბოს წარმონაქმნა და ნივთიერებათა ცვლა. 1922 წელს ოტო მაიერჰოფთან ერთად მიენიჭა ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში.

ბიოგრაფია
არჩიბალდ ვივიან ჰილი დაიბადა 1886 წელს ბრისტოლში. მამამისი ხე-ტყით მოვაჭრე იყო. მშობლების დაშორების შემდეგ დედის მზრუნველობის ქვეშ იზრდებოდა. დაწყებითი განათლების მიღების შემდეგ არჩიბალდი სწავლობდა მათემატიკას კემბრიჯის ტრინიტი-კოლეჯში, შემდეგ თავისი მასწავლებლის, უოლტერ მორლი ფლეტჩერის წაქეზებით ფიზიოლოგიის საკითხების შესწავლა დაიწყო. 1911-1914 წლებში კემბრიჯის უნივერსიტეტში კუნთებისა და ნერვული ქსოვილის ფიზიოლოგიური თერმოდინამიკის პრობლემებზე მუშაობდა. ბაყაყის ქვედა კიდურების ჩონჩხის კუნთებზე დაკვირვებით დაადგინა, რომ ჟანგბადს კუნთი მხოლოდ აღდგენის პერიოდში და არა შეკუმშვის აქტიურ ფაზაში საჭიროებდა. ამან განაპირობა კუნთის შეკუმშვის განმაპირობებელი რიგი ბიოქიმიური რეაქციის აღმოჩენა. ოტო მაიერჰოფმა გაარკვია, რომ ჟანგბადის არარსებობის პირობებში კუნთის მუშაობის საფუძველი ნახშირწყლების დაშლაა, რძემჟავას თანმდევი წარმოქმნით. პირველი მსოფლიო ომის (1914-1918) დროს ბრიტანეთის არმიის ოფიცერი იყო, შეიმუშავა ჰაერსაწინააღმდეგო ნაწილების წრთვნის მათემატიკური მოდელი.

1919 წლიდან ჰილი კვლავ მუშაობდა კუნთის ფიზიოლოგიის საკითებზე. 1920-1923 წლებში ჰილი იყო კემბრიჯის, 1923-1925 წლებში — ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯის პროფესორი, 1926-1951 წლებში — სამეფო საზოგადოების ფულერტონის კვლევების პროფესორი. 1922 წელს ოტო მაიერჰოფთან ერთად მიენიჭა ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში. მისი მნიშვნელოვანი ნაშრომებია: „კუნთების მუშაობა“ ( , 1926), „კუნთური მოძრაობა ადამიანში“ ( , 1927), „ცოცხალი მექანიზმი“ ( , 1927). ჰილის მიერ ასევე მოწოდებულია მათემატიკური გამოსახულება — ჰილის განტოლება, რომელიც ჰემოგლობინის მოლეკულაში ჟანგბადის შეკავშირებას აღწერს. 1930-იან წლებში ჰილი აქტიურად მონაწილეობდა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში, ჩართული იყო ნაცისტური გერმანიიდან ლტოლვილებზე ზრუნვის და დევნილი მეცნიერების დახმარების საქმეში, სამეცნიერო და თავდაცვის პოლიტიკის განსაზღვრაში. 1940-1945 წლებში ის იყო კემბრიჯის უნივერსიტეტის წარმომადგენელი დიდი ბრიტანეთის პარლამენტში, ასევე დახმარებას უწევდა ინდოეთის მთავრობას სამეცნიერო ღონისძიებების განხორციელებაში. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ჰილი სამეცნიერო მოღვაწეობას დაუბრუნდა და აქტიურად განაგრძო კუნთის ფიზიოლოგიის საკითებზე მუშაობა.

ა.ვ. ჰილი იყო სამეფო საზოგადოების წევრი (1918), იმავე საზოგადოების მდივანი (1935-1945) და უცხოეთის საქმეთა მდივანი (1946), რამდენიმე ბრიტანული და უცხოური უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი. დაჯილდოებული იყო ბრიტანეთის იმპერიის ორდენით (1918), საპატიო კავალერთა ორდენით (1948), ვერცხლის პალმის თავისუფლების მედლით (აშშ, 1947), საპატიო ლეგიონის ორდენით (საფრანგეთი, 1950) და სხვ. ჰილი გარდაიცვალა ვირუსული ინფექციის გართულებებით 1977 წელს, 90 წლის ასაკში.
გოჯიაანების ყველაწმინდის ეკლესია

გოჯიაანების ყველაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გოჯიაანების ჩრდილოეთით. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (5,5 3,8 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამოქცეულია კამარა, კონქი, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილები. სწორკუთხა შესასვლელი დასავლეთ კედელშია. ღრმა ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გაჭრილია მცირე ზომის სწორკუთხა სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშია. ეკლესიას გარს ევლებოდა რიყისა და ნატეხი ქვით ნაგები დაბალი გალავანი, რომელიც ნაწილობრივღა შემორჩა.
ადგილის დედის ხატი (გრძელველები)

გრძელველების ადგილის დედის ხატი, ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ გრძელველების განაპირას, სამხრეთ-დასავლეთით, ტყიან ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (5,85 4,3 მეტრი), ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა, დანგრეულია სამხრეთ და ჩრდილო კედლების დიდი ნაწილი. შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გაჭრილია სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს თითო პატარა ნიშია. ჩრდილოეთის ნიში სწორკუთხაა, სამხრეთისას სამკუთხა თაღი ხურავს. ერთი სწორკუთხა სარკმელი დასავლეთ კედელშია. აფსიდის თაღი შეისრული ფორმისაა.
გრძელველების ნასოფლარი

გრძელველების ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრძელველების განაპირას, სამხრეთით. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. შემორჩენილია მხოლოდ ნასახლარი ბუდეები, რომლებიც ნაწილობრივ მიწითაა ამოვსებული. შენობები გეგმით სწორკუთხაა (10 7 მეტრი; 8 4 მეტრი და ასე შემდეგ). ნაგები ყოფილა რიყისა და ნატეხი ქვით (დუღაბზე). კედლების სისქეა 0,4-0,5 მეტრი. შენობების წინა ნაწილი ღიაა, შესაძლებელია ხის კონსტრუქციებით იყო ამოყვანილი.
ოტო მაიერჰოფი

ოტო ფრიც მაიერჰოფი (; დ. 12 აპრილი, 1884, ჰანოვერი, გერმანია, — გ. 6 ოქტომბერი, 1951, ფილადელფია, აშშ) — გერმანელი ბიოქიმიკოსი. მის ძირითად შრომებში კუნთოვან ქსოვილში მიმდინარე ნივთიერებათა ცვლის ქიმიური პროცესებია განხილული. 1922 წელს ფიზიოლოგ არჩიბალდ ვ. ჰილთან ერთად მიენიჭა ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში.

ბიოგრაფია
ოტო ფრიც მაიერჰოფი დაიბადა შეძლებული გერმანელი ებრაელი ვაჭრის ოჯახში 1884 წელს. მედიცინას სწავლობდა ფრაიბურგის, ბერლინის, სტრასბურგის უნივერსიტეტებში, შემდეგ კი ჰაიდელბერგის უნივერსიტეტში, რომელიც დაამთავრა 1909 წელს. შემდეგ მუშაობდა ასისტენტად ჰაიდელბერგის კლინიკის შინაგანი მედიცინის განყოფილებაში. თავდაპირველად დაინტერესებული იყო ფსიქიატრიითა და ფსიქოლოგიით, შემდეგ გერნანელი ბიოქიმიკოსის და ნობელის პრემიის მომავალი ლაურეატის, ოტო ვარბურგის ზეგავლენით სამეცნიერო მუშაობის სფეროდ უჯრედული ფიზიოლოგია და ბიოქიმია აირჩია. მცირე ხნით ჰაიდელბერგის კლინიკის ლაბორატორიასა და ნეაპოლის ზოოლოგიურ სადგურში მუშაობდა, 1912 წელს კი გადავიდა კიელის უნივერსიტეტში, სადაც 1918 წელს პროფესორობა მიიღო. პირველი მსოფლიო ომის მიწურულს, 1918 წელს ხანმოკლე დროით მაიერჰოფი საფრანგეთის ფრონტზე გერმანიის სამხედრო-სამედიცინო სამსახურის ოფიცერი იყო. 1923 წელს ამერიკის შეერთებულ შტატებში მიიწვიეს, მაგრამ მაიერჰოფმა გერმანიაში დარჩენა არჩია. 1929-1938 წლებში ის იყო ჰაიდელბერგში კაიზერ-ვილჰელმის (ახლანდ. მაქს პლანკის) სამედიცინო კვლევების ინსტიტუტის ფიზიოლოგიის განყოფილების ხელმძღვანელი. 1938 წელს ნაცისტურ რეჟიმს საფრანგეთში გაექცა და პარიზის ბიოფიზიკისა და ბიოქიმიის ინსტიტუტის დირექტორად დაინიშნა. 1940 წელს გერმანიის მიერ საფრანგეთის ოკუპაციის შემდეგ ჰილმა ესპანეთს შეაფარა თავი და მალევე ამერიკის შეერთებულ შტატებში გადასახლდა. იმავე წელს გახდა პენსილვანიის უნივერსიტეტის მოწვეული პროფესორი. ხშირად კითხულობდა ლექციებს ინგლისისა და აშშ-ის უნივერსიტეტებში. გარდაიცვალა გულის შეტევით 1951 წელს, 67 წლის ასაკში.

მაიერჰოფის გამოკვლევა გლიკოგენ-რძემჟავას ციკლის შესახებ საფუძვლად დაედო თანამედროვე ცოდნას კუნთში მიმდინარე ბიოქიმიური პროცესების შესახებ, რისთვისაც მას 1922 წელს ნობელის პრემია მიენიჭა (არჩიბალდ ჰილთან ერთად). მაიერჰოფმა და მისმა თანამედროვე გუსტავ ემბდენმა გაარკვიეს გლიკოლიზის პროცესში ბიოქიმიური გარდაქმნების თანმიმდევრობა და მასში მონაწილე ფერმენტები. რეაქციების ამ ერთობლიობას ემბდენ-მაიერჰოფის გზა ეწოდა. გარდა ამისა, მაიერჰოფმა აღმოაჩინა ფოსფოკრეატინისა და ადენოზინ ტრიფოსფატის მაღალენერგეტიკული ღირებულება და მეცნიერებაში შემოიტანა ბიოქიმიური დაჟანგვისა და ფოსფორილების პროცესებს შორის „ენერგეტიკული შეწყვილების“ კონცეფცია. მაიერჰოფი იყო არაერთი საპატიო ჯილდოსა და წოდების მფლობელი, არჩეული იყო ჰარვის საზოგადოებისა და ლონდონის სამეფო საზოგადოების უცხოელ წევრად, აშშ-ის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრად.
კუტუმი (თევზი)

კუტუმი — გამსვლელი თევზი კობრისებრთა ოჯახისა; -ის მიხედვით, განიხილება როგორც დამოუკიდებელი სახეობა, ხოლო ზოგიერთი წყაროს მიხედვით, მორევის ნაფოტას ქვესახეობა. იჭერენ/იჭერდნენ კასპიის ზღვის სამხრეთ ნაწილში, თერგის შესართავიდან სამხრეთით. ადრე გაზაფხულზე (ტოფობამდე) და გვიან შემოდგომაზე შეიცავს 3–6% ცხიმს. კულინარიაში იყენებენ მოხარშულს და შემწვარს. ყიდდნენ მზეზე გამოყვანილს, ცივად შებოლილს, კონსერვის სახით ტომატის სოუსში, გაყინულს, დამარილებულს.
თემურ ხოზრევანიძე

თემურ ხოზრევანიძე (დაბადების თარიღი უცნობია, ბათუმი) — ქართველი სპორტსმენი (ბერძნულ–რომაული ჭიდაობა). ჭაბუკებს შორის საერთაშორისო ტურნირის (ბედინაძის თასი) ვერცხლის მედლის მფლობელი (2015, ბათუმი, საქართველო). ჭაბუკებს შორის მსოფლიო ჩემპიონატის ბრინჯაოს მედალოსანი (2017, ათენი, საბერძნეთი).

ძირითადი შედეგები
გიოდექის მინარეთი

გიოდექის მინარეთი — მეჩეთი მინარეთით. მდებარეობს იუხარი-ბაშის ისტორიულ-არქიტექტურულ ნაკრძალში, ქალაქ შაქიში (აზერბაიჯანი). აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის ისტორიული და კულტურული ძეგლების შესახებ განკარგულების თანახმად, წარმოადგენს „ადგილობრივი მნიშვნელობის ისტორიულ და კულტურულ ძეგლს“. მეჩეთი და მინარეთი აშენდა საუკუნეში. ბოლო პერიოდამდე მეჩეთის შენობაში ფუნქციონირებდა საბავშვო ბაღი. შემდგომ საბავშვო ბაღი სხვა შენობაში იქნა გადატანილი, ხოლო გიოდექის მინარეთი გარემონტდა.
ექვსგუმბათიანი სინაგოგა

ექვსგუმბათიანი სინაგოგა — სინაგოგა აზერბაიჯანში, ყუბის რაიონის სოფელ ყირმიზი-ქასაბაში. აგებულია საუკუნის ბოლოს. ანალოგიური სინაგოგა სტამბოლშიც მოქმედებს. სინაგოგა იყო რელიგიური მიმდევრობის ცენტრი. ამჟამად სინაგოგა გახსნილია მიღებისათვის.

ისტორია
ექვსგუმბათიანი სინაგოგა აშენდა 1888 წელს გილელ ბენ ხაიმას პროექტის მიხედვით. ნაგებობა აღიმართა მთიელი ებრაელი ქვისმთლელი ჯილიადისა და მისი ამხანაგების მიერ. ნაგებობის არქიტექტურას აქვს აღმოსავლური სტილი. სინაგოგა წარმოადგენს გილგატის კვარტლის ექვსდღიანი მიგრირების სიმბოლოს სოფელ გილიადუზიდან ყუბის ხანის ჰუსეინალი ხანის ნებართვით. ნაგებობას აქვს 14 ძირითადი სარკმელი. მთავარი სამლოცველო დარბაზის კედლების სიმაღლე 7 მეტრია.

დიდი ხნის განმავლობაში ნაგებობა გამოიყენებოდა როგორც საწყობი, შემდგომ — როგორც სამკერვალო საამქრო. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ სამლოცველო სახლი დაუბრუნდა მოსახლეობას. 1995 წელს, ყირმიზი-ქასაბს გამორჩეული წარმომადგენლების, მარდახაი აბრამოვისა და სემიონ ნისანოვის ინიციატივით, დაიწყო ნაგებობის რესტავრაცია, რომელიც გაგრძელდა 2000 წლის ოქტომბრამდე. 2001 წლის 11 ოქტომბერს ყირმიზი-ქასაბის ებრაელმა მოსახლეობამ იზეიმა ექვსგუმბათიანი სინაგოგის აღდგენა. მაგრამ სრული რესტავრაცია დასრულდა 2005 წელს.
იმამ ალის მეჩეთი (შაქი)

იმამ ალის მეჩეთი — მეჩეთი აზერბაიჯანის ქალაქ შაქიში.

მეჩეთის შესახებ
აგებულია შაქიში, განჯალის კვარტალში. მშენებლობის შესახებ ზუსტი ცნობები არ არის შემორჩენილი. მეჩეთის ტერიტორიის საერთო ფართობი 660 მ²-ია. გეგმის მიხედვით, მეჩეთს აქვს ოთხკუთხოვანი ფორმა და 2 სართულისაგან შედგება. პირველ სართულზე მდებარეობს დამხმარე ოთახები. მეორე სართულზე მდებარეობს დარბაზი ლოცვისათვის, რომლის ფართობი შეადგენს 2613 მეტრს. მეჩეთი აგებულია გამომწვარი აგურისაგან. კედლების სისქე შეადგენს 75 სმ-ს. იმამ ალის მეჩეთმა შეინარჩუნა თავისი პირვანდელი სახე. თუმცა, აზერბაიჯანში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, რეპრესიის წლებში მინარეთი დაანგრიეს, მეჩეთმა შეწყვიტა ფუნქციონირება. 1994 წელს მეჩეთის საქმიანობა განახლდა ბაქოში არსებული ირანის ისლამური რესპუბლიკის კულტურული ცენტრის მიერ და მხოლოდ 1997 წელს მეჩეთის მინარეთი და სამსხვერპლო თავიდან იქნა აშენებული. დღესდღეობით მინარეთის სიმაღლე 22 მეტრია. იგი, ისევე როგორც თვითონ მეჩეთი, აგებულია გამომწვარი აგურისაგან.
გოიგოლის ლუთერანული ეკლესია

ლუთერიანული ეკლესია — ელენდორფის (დღ. გოიგოლის) გერმანულ კოლონიაში 1857 წელს აშენებული ეკლესია. ამჟამად გამოიყენება როგორც ადგილობრივი ისტორიის მუზეუმი. გოიგოლის ბუნებრივ ნაკრძალთან ერთად რეგიონის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ტურისტული ობიექტია.

ისტორია
1817 წელს რუსეთის იმპერიის ტერიტორიაზე იმპერატორ ალექსანდრე -ის გადაწყვეტილებით, რამდენიმე ათასი შვაბიიდან გადმოსახლებული, სარწმუნოებით ლუთერან-პიეტისტი ოჯახი ჩამოვიდა. ამიერკავკასიაში დაარსდა რამდენიმე კოლონია, მათ შორის ელენენდროფიც. ამ პერიოდშივე დაარსდა ლუთერანული თემი. თავდაპირველად შეკრებებს უძღვებოდა მასწავლებელი, 1832 წელს კი ჰანოვერიდან აქ ჩამოვიდა პასტორი.

1854 წელს გადაწყდა ქვის შენობის აშენება. სამუშაოებმა გასტანა სამი წელი და 1857 წლის 10 მარტს შედგა ახალი კირხის (ეკლესიის) კურთხევა, რომელმაც მიიღო წმინდა იოანეს სახელი.

ეკლესია დაიკეტა 1941 წელს რეგიონიდან გერმანელების დეპორტაციის შემდეგ. სხვადასხვა დროს აქ მდებარეობდა სამხედრო ჰოსპიტალი და სპორტული სკოლა. 2005 წლიდან მოქმედებს რეგიონის ისტორიისა და ეთნოგრაფიის მუზეუმი. 2008 წელს გერმანული საზოგადოების ტექნიკური თანამშრომლობის დახმარებით, შენობა რესტავრირდა.
მეჯლისი-უნსი

მეჯლისი-უნსი – ლიტერატურული წრე. მომქმედებდა საუკუნის მეორე ნახევარში ქალაქ შუშაში აზერბაიჯანელი პოეტი ქალის ხურშიდბანუ ნათავანის ხელმძღვანელობით.

ლიტერატურული წრე ჩამოყალიბდა 1864 წელს შუშაში, პოეტ ჰაჯი აბას აგაჰის სახლში, პოეტ რაჰიმ-ბეი ფენის ინიციატივით. მეჯლისი-უნსი მოქმედებდა 1897 წლამდე. წრის გავლენიანი წევრები იყვნენ თვითონ რაჰიმ-ბეი ფენა, ნათავანი, მებომბექი მამაი, მირზა ალესქერ ნოვრესი, ა. იუზბაშევი, მ. ს. პირაი და სხვ.

1872 წელს წრეს სათავეში ჩაუდგა ხურშიდბანუ ნათავანი. ამის შემდეგ მიიღო ფართო აღიარება და მცირეოდენი დროის შემდეგ მისი წევრების რაოდენობამ ოცდაათს მიაღწია. წრე ისეთი კლასიკოსების პროპაგანდას ახდენდა, როგორიცაა ნიზამი განჯევი, ხაკანი შირვანი, ფუზული, ნასიმი, მოლა პანაჰ ვაგიფი, ვიდადი, სეიდ აზიმ შირვანი.
ნარშარაბი

ნარშარაბი — ბროწეულის წვენის შესქელების მეთოდით მიღებული აზერბაიჯანული საკმაზი. სოუსის დასახელება „ნარშარაბი“ მომდინარეობს ორი აზერბაიჯანული სიტყვისაგან: „ნარ“ – ბროწეული და „შარაბ“ – ღვინო. შეიცავს 10 %-მდე ლიმონმჟავას და 45 %-მდე შაქარს. ნარშარაბის დასამზადებლად ჩვეულებრივ იფრცქვნება ბროწეული და ეცლება შიდა ტიხრები, რის შემდეგაც ხდება მარცვლებისაგან წვენის გამოწურვა. წვენს ხარშავენ ვიდრე 20 %-მდე არ შემცირდება თავდაპირველი მოცულობა, შემდომ კი ამატებენ შაქარს, ქინძს, რეჰანს, დარიჩინს, დაფნის ფოთოლს, ხანდახან — შავ ან წითელ წიწაკას. ნარშარაბი ჩვეულებრივ გამოიყენება საკმაზის სახით ხორცის ან თევზის კერძებთან, ასევე ბოსტნეულთან და სხვადასხვა გარნირთან.
სასაფლაო სკივრი

სასაფლაო სკივრი (; – „მომცრო სკივრი“), ასევე ცნობილია, როგორც სამკერდე ქვა (აზერბ. ) — მცირე ფორმის არქიტექტურული ნაკეთობა. იდგმევა გარდაცვლილი ადამიანის საფლავზე. სასაფლაო სკივრი კეთდება ქვისგან, მარმარილოსგან ან სხვა მასალისგან. ასეთი სკივრები ირთვება ქითაბით, რომელიც შედგენილია სხვადასხვა ორნამენტებით, აიათებით ყურანიდან, ამონარიდებით ლექსებიდან, ფაქტებით მიცვალებულის ცხოვრებიდან. სასაფლაო სკივრები ფართოდ იყო გავრცელებული აღმოსავლეთში შუა საუკუნეებში.

საინტერესოა აფშერონისა და აზერბაიჯანის სხვა რაიონების დასახლებების (ბუზოვნის, ნარადარის, ჰაზრის და ა. შ.) საერთო სასაფლაოების სკივრები. ეს საფლავს ქვები უმეტესწილად პარალელეპიპედის ფორმისაა და გამოკვეთილია დიდი ქვის ლოდებიდან (მოგვიანებით შემოტანილი დასახელებით „სანდურა“). ქვების ზედაპირი ღიაა თვალსაჩინოებისთვის და ხშირად მორთულია მეტ-ნაკლებად კარგად ორგანიზებული და ოსტატურად შესრულებული დეკორატიული მხატვრული კვეთით. კომპოზიციის ცენტრს ხშირად წარმოადგენს მედალიონ-ლირსები სხვადასხვა მონახაზისა და მოორნამენტებული შიდა სიბრტყეებით. საფლავის ქვების მედალიონები გაფორმებულია ორნამენტებიანი ურთირთჩამნაცვლებელი თასმებით. ეს ორნამენტები ხშირ შემთხვევაში წარმოადგენს მცენარეული ნაირსახეობების ჩუქურთმებს და დეკორატიულ წარწერებს, მეტწილად ციტირებებს ყურანიდან. ზოგიერთი სასაფლაო სკივრის ერთიანი სურათის კომპოზიციაში გვხვდება სხვადასხვა ცხოველის სქემატური ბარელიეფური გამოსახულებები და მარტივი სიუჟეტური სცენები ნიზამი განჯევის პოემიდან „შვიდი ლამაზმანი“. აზერბაიჯანის ისტორიის მუზემში ინახება რამდენიმე სკივრი. რიგი შუასაუკუნეების დროინდელი სასაფლაო სკივრები გამოფენილია გობუსტანის ნაკრძალის მუზეუმისა და ბაქოს იჩერი-შეხერეს ბაზრის მოედნის ეზოებში.
ამურის სიგი

ამურის სიგი, უსურიული სიგი — თევზი ორაგულისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე 51,5 სმ-მდეა, აღწევს 60-მდეც; მასაში — 2 კგ-ს. თავსა და ტანზე მუქი ლაქები ჩვეულებრივ არ აქვს; თუმცა, ზოგჯერ, წინასარქველზე და კუდის ფარფლზე შეინიშნება. მოთეთროა, ზურგის ფარფლში 3–4 დაუტოტავი და 9–11 დატოტვილი სხივია, ანალურში — შესაბამისად 3 და 13–15. გვერდით ხაზზე 86–92 ცალი ქერცლის ფირფიტაა, მის ზევით ზურგის ფარფლამდე გასდევს ფირფიტების 10–11 წყება, ქვევით — 9–10. აქვს 26–30 ლაყუჩის ჩხირი. ყბები თითქმის ერთნაირი სიგრძისაა, ზედა ყბა ოდნავ წინაა გამოწეული და ფუძეშიც შესამჩნევად სცდება თვალი წინა მხარეს. გავრცელებულია ამურის ქვემო და შუა წელზე, ზეაში, უსურიში, ტბა ხანკაში, ამურის ლიმანში, ოხოტის ზღვის სამხრეთ ნაწილში; ახლო ფორმები ნაპოვნია ჩრდილოეთ სახალინის ტბებში; არის სამხრეთ სახალინის დასავლეთ სანაპიროზეც ჩ. გ. 48°30′ ქვემოთ. იკვებება სხვადასხვა მცენარეული ნარჩენებით, ჭიებით, მოლუსკებით, მწერების მატლებით, მცირე ზომის თევზით. მიგრაცია ამურთან დაკავშირებულ ტბებში წყლის დონის მატებაზეა დამოკიდებული. ტბების გახსნასთან ერთად სიგი მათში შედის; აგვისტოში, როდესაც ტბის წყლის ნაკადი ამურისაკენ გაძლიერდება, თევზი უკან, ამურში, ბრუნდება და გაზაფხულამდე იქ რჩება. შემოდგომაზე ქვირითის დასაყრელად შედის მთის მდინარეებში. ტოფობა იწყება სექტემბრის ბოლოს – ოქტომბრის დასაწყისში, გრძელდება დეკემბერ-იანვრამდე და მთავრდება ყინულძვრის შემდეგ. ქვირითს ყრის ორმოებში ან გრუნტის ზედაპირზე.