iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ანუხვის ეკლესია

ანუხვის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გუდაუთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ანუხვაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. მდებარეობს ანაკოფიის ციხესიმაგრიდან სამი კილომეტრის მანძილზე, გუდაუთიდან აღმოსავლეთით, მთისწინა ზოლზე შეფენილ სოფელში. ეკლესია აგებულია საუკუნეში.

აღწერა
 საუკუნეში, სოფელი ანუხვაში, რუსი არქეოლოგის გრაფინია პრასკოვია უვაროვას მიერ გამოვლინდა დიდი ზომის ეკლესიის ნანგრევები. ტაძარი წარმოადგენს საუკუნის ქართული ხუროთმოძღვრების ნიმუშს, რომელიც არქიტექტურისა და მაღალმხატვრული ჩუქურთმის ხასიათით აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოს განვითარებული შუა საუკუნეების ქართულ არქიტექტურულ ძეგლებს ენათესავება. ტაძრის ირგვლივ არსებული სხვადასხვა ზომის ნაგებობანი და მათი ნანგრევები ანუხვაში სამონასტრო ცხოვრებაზე მიუთითებს.

ანუხვის ტაძრის ნანგრევებში აღმოჩენილი - საუკუნეების ქართული ასომთავრული წარწერები მოგვითხრობენ ტაძრის მშენებლობის ისტორიის, ქტიტორებისა და მომდევნო ეპოქებში მისი რესტავრაციის შესახებ. წარწერების შინაარსიდან ირკვევა, რომ საუკუნეში ტაძრის მშენებლები ყოფილან ადგილობრივი ფეოდალური სახლის უფროსი გიორგი ბასილისძე და მისი ძმები თევდორე, დემეტრე და მერკილე. ძმებს მამის ხსოვნისა და საკუთარი თავის სალოცავად აუგიათ წმინდა ჯვარი, ხოლო მის ირგვლივ წმინდა გიორგის სახელობის ტაძარი. საუკუნეში, მორიგი განახლების დროს, ტაძარს მიქაელ და გაბრიელ მთავარანგელოზების სახელი ეწოდა.

ანუხვის ტაძრიდან შემორჩენილი სხვადასხვა ეპოქის არტეფაქტები ყურადღებას იქცევენ ნატიფი დეკორითა და მაღალმხატვრული გემოვნებით: ანუხვის ჯვარი ვაზის ორნამენტებით, ანუხვის სვეტი, ანუხვის ჯვარცმა და ანუხვის ბეჭედი. ოთხივე მათგანზე შემორჩენილია ისტორიული შინაარსის ძველი ქართული ასომთავრული წარწერები. ქართულ ხელოვნებაში ვენახის რელიეფი სიცოცხლის ხედ ითვლება და დამახასიათებელია როგორც საქართველოს ქვის რელიეფებზე, ფრესკულ მოხატულობებზე და ჭედურ ძეგლებზე.

ქვის ფილა, რომლის ცენტრალურ ნაწილში გამოსახულია ქრისტიანულ ხელოვნებაში გავრცელებული ჯვარცმის ყველაზე ცნობილი სცენა — ქრისტე გოლგოთაზე, ხოლო მარჯვნივ და მარცხნივ მარიამ ღვთისმშობელი და იოანე ნათლისმცემელი. ფილის ზედა მარჯვენა კუთხეში გამოქანდაკებულია გაბრიელ და მიქაელ მთავარანგელოზების ფიგურები. ქრისტეს ჯვარცმის გამოსახულებას ახლავს ქართულ-ბერძნული განმარტებითი წარწერები.

ანუხვის ეკლესიის წარწერები
ანუხვის წარწერებს გამორჩეული ადგილი უჭირავთ ქართული ანბანისა და ქვის კალიგრაფიის განვითარების ისტორიაში: საუკუნის წარწერებს შორის გვხვდება ხელოვნებითი კიდურწაისრული დამწერლობის ერთ-ერთი საუკეთესო ნიმუში.

საამშენებლო წარწერები
გიორგი ბასილის ძის წარწერა — საუკუნის დასაწყისი
ისტორიულ პირთა წარწერები სვეტზე — საუკუნის დასაწყისი

მემორიალური წარწერები
წარწერები ჯვარცმაზე — საუკუნე
მიქაელ და გაბრიელ მთავარანგელოზების განმარტებითი წარწერები — საუკუნე

ანუხვის ეკლესიის ჭედური წარწერები
2015 წელს აქ კიდევ ერთი წარწერა გამოვლინდა. ამჯერად ჭედური ხელოვნების ნიმუშზე — ტყვიის მრგვალ ბეჭედზე, რომლსაც ახლავს ლეგენდა ქართული ასომთავრული წარწერით:

ამჟამინდელი მდგომარეობა
ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ღვადის ციხესიმაგრე

ღვადის ციხესიმაგრე — ციხესიმაგრე სოფელ ღვადაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ციხესიმაგრე ნაშენია რიყის ქვით. შედგება ორი კოშკისგან. დასავლეთის კოშკი აღმოსავლეთისაზე გაცილებით დიდია. სიმაგრე აგებულია ხევის პირას.
ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
აჭანდარის წმინდა გიორგის ეკლესია

აჭანდარის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გუდაუთის მუნიციპალიტეტის სოფელაჭანდარაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ეკლესია აგებულია საუკუნის დასაწყისში ბერძნების მიერ წმინდა გიორგის სახელზე.

ეკლესია დარბაზული. კარი სამხრეთიდანაა, სარკმელი დასავლეთიდან, აქვს მინაშენი სამხრეთიდან. შელესილია. მის სამხრეთ-აღმოსავლეთით ძველი ეკლესიის ნაშთია.

2019 წლის ივლისში ეკლესიას კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ჯგერდის ადაგუა მთის ეკლესია

ჯგერდის ადაგუა მთის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ჯგერდაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
გუდაუთის ღმრთისმშობლის ეკლესია

გუდაუთის ღმრთისმშობლის სახ.ეკლესია — ეკლესია, რომელიც მდებარეობს ქალაქ გუდაუთაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია 1847 წელს. ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ,რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ახალშენის ციხე

ახალშენის ციხე — ციხესიმაგრე სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალშენში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ყოველი მხრიდან მაღალი მთებით გარშემორტყმულ მცირე ხეობის ცენტრში მდებარეობს მთელ არემარეზე გაბატონებული მთა, რომელიც დაფარულია ფოთლოვანი ტყით. მთის ქედი აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული, რასაც იმეორებს ციხის გეგმა. ციხის მთავარი ნაწილი, დედა ციხე, მდებარეობდა აღმოსავლეთ, ყველაზე უფრო მაღალ ნაწილში. მის ირგვლივ გალავანი ყოფილა, რომლის კონტურები ყველაზე მეტად სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში შეინიშნება. სავარაუდოდ, მთის ქედის დასავლეთი ნაწილი, რომელიც მცირე პლატოს წარმოადგენს, შემოზღუდული იყო გალავნით.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
გუმისთის ჩამკეტი ციხე

გუმისთის ჩამკეტი ციხე — ციხე საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ გუმისთაში.

ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ვესიოლოვკის ეკლესიის ნანგრევები

ვესიოლოვკის ეკლესიის ნანგრევები — ეკლესია სოფელ ვესიოლოვკაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში. ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ,რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ბაბუშარის ეკლესია

ბაბუშარის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ბაბუშარაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო, აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
გუმისთის ციხე-დარბაზი

გუმისთის ციხე-დარბაზი — ციხე-დარბაზი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ გუმისთაში.

ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ზვანდრიფშის ეკლესია

ზვანდრიფშის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ზვანდრიფშში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ჯგერდის ფსკალის მთის ეკლესია

ჯგერდის ფკალის მთის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ჯგერდაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია - საუკუნეებში.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
კამანის ციხე-დარბაზი

კამანის ციხე-დარბაზი — ციხე-დარბაზი სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ კამანში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ციხე-დარბაზი მდებარეობს სოფელ კამანის აღმოსავლეთით მთიდან გამოშვერილ ტყით დაფარულ ბორცვზე და შედგება ჩრდილო-სამხრეთ ღერძზე განლაგებული ორი ნაგებობისაგან. ჩრდილოეთით მდებარე მოზრდილია და გეგმაში წარმოადგენს წაგრძელებულ სწორკუთხედს. კედლები შემორჩენილია უმეტესად 2 მეტრის სიმაღლეზე. ჩრდილოეთ კედელში შესასვლელია. უხეშად დამუშავებული საპირე ქვები სხვადასხვა ზომისა და ფორმისაა. დაახლოებით ასეთსავე მდგომარეობაშია სამხრეთის, გეგმით კვადრატული ნაგებობა. შესასვლელი დასავლეთ კედელშია გაჭრილი. კედლები აქაც დაახლოებით 2 მეტრის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. წყობა შეძლებისდაგვარად თარაზულია. ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში მდებარეობს „წმ. ვასილისკოს“ სამარხი. ადგილობრივი მორწმუნე ხალხისთვის ეს ნაგებობა წარმოადგენს სალოცავს.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
კალდახვარის არქიტექტურული კომპლექსი

კალდახვარის არქიტექტურული კომპლექსი — კომპლექსი სოფელ კალდახვარაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
დიოსკურიის ციხე

დიოსკურიის ციხე — ციხე ქალაქ სოხუმში, სოხუმის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ციხე აგებულია რომაელების მიერ, ძვ. წ. საუკუნის ნახევარში ანტიკური ქალაქის დიოსკურიის აღების შემდეგ, ძველი ციხესიმაგრის ნანგრევებზე. ამ დროიდან ციხეში რომაელი მეციხოვნეები იდგნენ. 131 წელს, საინსპექციო მოგზაურობისას, ციხე და რომაული გარნიზონი მოინახულა რომაელმა დიდმოხელემ და ისტორიკოსმა ფლავიუს არიანემ (95-175 წწ.). ციხე საუკუნემდე არსებობდა. ნაპირის დაწევისა და ზღვის შემოჭრის შედეგად დიოსკურიის ციხის ნანგრევები ამჟამად სოხუმის ყურის ფსკერზეა. ციხე წარმოადგენს საკმაოდ დიდ ნაგებობას, რომლის სამხრეთი ნაწილი ზღვას აქვს მიტაცებული. ეზოს ფართობი დაახლ. 1200 კვ მეტრია. ციხე გეგმით წაგრძელებულია აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით. ციხის კუთხეებში გოდოლები იყო მოწყობილი, რომელთაგან ორი ჩრდილოეთი გოდოლი უკეთ შემორჩა. სოხუმის სანაპიროს მშენებლობისას, 1956 წელს, ზღვისპირა კედელი ააფეთქეს, ხოლო მოგვიანებით, სამხრეთ-დასავლეთ კუთხის გოდოლზე რესტორანი ,,დიოსკურია“ დააშენეს. მეოთხე გოდოლი იმდენადაა დანგრეული, რომ თითქმის აღარ იკითხება. სანაპირო ბულვარი ძეგლს ორ, ჩრდილო და სამხრეთ ნაწილებად ჰყოფს. ციხის სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ყორექვა და კირის დუღაბი. 1578 წელს ქალაქი თურქებმა დაიპყრეს და ციხე თავიდან ააშენეს. ს. მიწურულსა და საუკუნის დასაწყისში აქ იყო აფხაზეთის მთავართა რეზიდენცია. 1810 წლის ივლისში რუსეთის ჯარის დესანტმა ხანგრძლივი დაბომბვის შემდეგ ციხე იერიშით აიღეს. ამ დროიდან ციხეში რუსული ჯარის ნაწილი ჩადგა. რუსებმა ციხე შეაკეთეს. საუკუნის პირველ მეოთხედში ციხე საპყრობილედ გამოიყენებოდა. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ფსირცხის გუმბათიანი ტაძარი

ფსირცხის გუმბათიანი ტაძარი — ეკლესია სოფელ ფსირცხაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია - საუკუნეში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ,რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
აძიუბჟის ეკლესია მარმალაბაა

}
| რელიგიური_წევრობა =
| წესჩვეულება =
| პროვინცია =
| რაიონი =
| კურთხევის_წელი =
| სტატუსი =
| ფუნქციური_სტატუსი =
| მემკვიდრეობითი_ადგილმდებარეობა =
| ხელმძღვანელობა =
| საიტი =
| ხუროთმოძღვრება =
| ხუროთმოძღვარი =
| ხუროთმოძღვრული_ტიპი =
| ხუროთმოძღვრული_სტილი =
| ფასადის_მიმართულება =
| ნოვატორული =
| თარიღდება =
| მშენებლობის_ფასი =
| დეტალები =დიახ
| ტევადობა =
| სიგრძე =
| სიგანე =
| ნავის_სიგანე =
| სიმაღლე_მაქსიმალური =
| გუმბათის_რაოდენობა =
| გუმბათის_სიმაღლე_გარე =
| გუმბათის_სიმაღლე_შიდა =
| გუმბათის_დიაგ_გარე =
| გუმბათის_დიაგ_შიდა =
| მინარეთი_რაოდენობა =
| მინარეთის_სიმაღლე =
| წვეტის_რაოდენობა =
| წვეტის_სიმაღლე =
| მასალა =
| =
| =
| =
| =
| განედი =42.845278
| გრძედი =41.177222
| საერთო_მოიჯარე =
| ქვეყანა=
აძიუბჟის ეკლესია — ეკლესია სოფელ აძიუბჟაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ლათის სასახლე

ლათის სასახლე — სასახლე გულრიფშის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლათაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

სასახლე აგებულია შუა საუკუნეებში. აშენებულია ქვით და აგურით. კარები აქვს აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში. სასახლე შედგება 7 განყოფილებისგან. განყოფილებები ერთმანეთს კარებით უკავშირდება. ყველა განყოფილებას აქვს დიდი ზომის ფანჯარა. მეშვიდე განყოფილება რომელიც ყველაზე უკეთ არის დაცული ნაგებია ქვით და სახურავიც ქვით აქვს. იგი შესაძლოა ყოფილიყო წყალსაცავი. სასახლეს ქვის იატაკი ჰქონია, რომელიც ადგილ-ადგილ ახლაც არის შემორჩენილი. გადახურვა ჩამოქცეულია. კედლების სიმაღლე 6 მეტრია ხოლო სისქე 1 მეტრი.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც სასახლის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

2019 წლის ივლისში ნაგებობას კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა.
ფსირცხის სვიმონ კანანელის ბაზილიკა

ფსირცხის სვიმონ კანანელის ბაზილიკა — ეკლესია სოფელ ფსირცხაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია - საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ყულანურხვის ეკლესია

ყულანურხვის ეკლესია — ეკლესია სოფელ აჭანდარაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ,რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ბედიის წმინდა გიორგის ეკლესია

ბედიის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ღვადაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ოქუმის ეკლესია

ოქუმის ეკლესია — ეკლესია საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გალის მუნიციპალიტეტის სოფელ ოქუმში.

ეკლესია აგებულია საუკუნის დასაწყისსა და საუკუნეში.

ოქუმის ეკლესიას მინიჭებული აქვს საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი.

ისტორიულ-არქიტექტურული აღწერა
ოქუმის ხარების ეკლესია აშენებულია სრულიად საქართველოს- “აფხაზთა და ქართველთა” მეფის ბაგრატ -ის მეფობის ბოლო წლეებში, საუკუნის დასაწყისში „ერისთავთ-ერისთავების ემხების (ემუხვარების)“ მიერ. საუკუნის დასაწყისში ოსმალო დამპყრობლების შემოსევის შედეგად იქნა გადამწვარი. ეკლესია დღევანდელი სახით, არსებულ საძირკველზე, აღდგა საუკუნეში.

2008 წელს, საქართველოს საპარტრიარქოსთან შეთანხმებით, ეკლესიის ნაგებობას ჩაუტარდა საკონსერვაციო სამუშაოები - გამაგრდა საძირკველი, ეკლესია გაიწმინდა სარაველებისაგან და წლების განმავლობაში დაგროვილი ნაგვისაგან, მთლიანად გადაიხურა ალუმინის ფურცლებით, ჩამოიკიდა ქართული საეკლესიო არქიტექტურის შესატყვისად დამზადებული რკინის კარები, გამოიცვალა ფანჯრები.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ხოფის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია

ხოფის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ გუდაუთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხოფში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. მდებარეობს აფხაზეთის მთისწინეთის შემაღლებულ გორაზე. გუდაუთიდან დაშორებულია 18 კმ.-ით, ზღვის დონიდან 280 მ. ეკლესიის ნანგრევებში აღმოჩენლი ქართული საამშენებლო წარწერის მიხედვით ტაძარი წმ. ნიკოლოზის სახელზე იყო აგებული. ეკლესია აგებულია საუკუნეში.

აღწერა
1967 წელს ხოფში ადგილობრივმა გლეხებმა მიწის სამუშაოების დროს წარწერიანი ქვები აღმოაჩინეს, რომელიც დ. გულიას სახელობის აფხაზეთის ენის, ლიტერატურისა და ისტორიის ინსტიტუტში მიიტანეს. მალე ხელოვნებათმცოდნე ლეონ შერვაშიძემ ხოფში ორი დარბაზული ტიპის ეკლესია აღმოაჩინა, მათ შორის ერთ-ერთის გაწმენდისას დამატებით აღმოჩნდა წარწერიანი ქვების ფრაგმენტები. ამ ფრაგმენტებმა, ადრე აღმოჩენილი წარწერის სხვადასხვა ფრაგმენტებთან ერთად, შექმნეს ქვის ერთიანი ფილა ქართული ასომთავრული წარწერით, რომელიც ხოფის (ხუაფის) ტაძრის ფასადის ქვას წარმოადგენს. ფილის შუაში გამოსახულია რელიეფური, ტოლმკლავებიანი მალტური ჯვარი წარწერით წარწერის ფრაგმენტები თავიდან ინახებოდა დ. გულიას სახელობის აფხაზეთის ენის, ლიტერატურისა და ისტორიის ინსტიტუტში, ამჟამად ინახება დ. გულიას სახელობის აფხაზეთის სახელმწიფო მუზეუმში.

ხოფის (ხუაფის) ეკლესიები სამეფო კარის ეკლესიები უნდა ყოფილიყო და ერთ-ერთი მათგანი, მასზე დაცული წარწერის შინაარის მიხედვით, წმ. ნიკოლოზ სასწაულმოქმედის სახელზე ააგო ეგრის-აფხაზეთის მეფის გიორგი -ის (922-957 წწ) მიერ.

ხოფის ეკლესიის წარწერა
წარწერის პირველაღმომჩენის ლეონ შერვაშიძის მიხედვით, ტექსტის შინაარსი მოგვითხრობს გიორგი მეფის მიერ, ქალიშვილის - გურანდუხტის დაბადების გამო, წმ. ნიკოლოზ სასწაულმოქმედის სახელზე ტაძრის მშენებლობის ისტორიას:

პალეოგრაფიული თვალსაზრისით, წარწერა კიდურწაისრული დამწერლობის ნიმუშს წარმოადგენს, მაგრამ ქართულ ეპიგრაფიკაში საუკუნით მყარად დათარიღებული კიდურწაისრული ქვის კალიგრაფიის ძეგლების არსებობა ხოფის წარწერის 922-957 წლებით დათარიღების საშუალებას იძლევა. ხოფის (ხუაფის) ეკლესიის მაშენებელი გიორგი მეფე არის ეგრის-აფხაზეთის მეფე გიორგი (922-957 წწ.), რომელმაც ქალიშვილის დაბადების გამო მადლიერების ნიშნად, წმ. ნიკოლოზ სასწაულმოქმედის სახელზე ტაძარი ააგო. მოგვიანებით გურანდუხტი „ქართველთა მეფის“ ბაგრატ -ის ვაჟს გურგენს გაჰყვა ცოლად და ამ ქორწინების შედეგად დაიბადა გაერთიანებული საქართველოს პირველი მეფე ბაგრატ (978-1014 წწ.), რომელიც „სამი ტახტის“ მემკვიდრე გახდა და იწოდა როგორც „მეფე აფხაზთა, ქართველთა“.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ,რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ქვემო ბირცხის ღვთისმშობლის ეკლესია

ქვემო ბირცხის ღვთისმშობლის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ქვემო ბირცხაში, სოხუმის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესია დარბაზულია. ღვთისმშობლის ეკლესიის ნანგრევები მდებარეობს შემაღლებულ ბორცვზე. ამჟამად შემორჩენილია მხოლოდ საკურთხევლის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ფრაგმენტი ნიშით. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია კირქვა და დუღაბი.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ჯირხვის ეკლესია

ჯირხვის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გუდაუთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯირხვაში აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ეკლესია აგებულია საუკუნეში.

ეკლესია აგებულია სამი წმინდანის — ბასილი დიდის, გრიგოლ ღვთისმეტყველისა და იოანე ოქროპირის სახელზე 1888 წელს კავკასიაში მართლმადიდებელი ქრისტიანობის აღმდგენელ საზოგადოების მიერ. ეკლესია დგას ბორცვზე. იგი დიდი ზომისაა, შვერილაბსიდიანი, დარბაზული. დასავლეთიდან მიშენებულია სამსართულიანი სამრეკლო. ნახევარწრიული აფსიდის სამხრეთი სარკმლის ადგილზე არქიტრავული შესასვლელია გაჭრილი; ჩრდილოეთი სარკმელი ამოშენებულია. ჩრდილოეთის და სამხრეთის ფასადები გამაგრებულია კონტრფორსებით. სამხრეთ ფასადზე თაღოვანი შესასვლელია, რომლის ორივე მხარეს თითო თაღოვანი სარკმელია. ჩრდილოეთი ფასადი სამხრეთ ფასადის ანალოგიურია, იმ სხვაობით, რომ აქ ღიობებია ამოშენებული. სამრეკლოს პირველი სართული ჩრდილოეთიდან, სამხრეთიდან და დასავლეთიდან თაღებით იხსნება. მეორე სართული დასავლეთიდან სარკმლის ღიობით ნათდება. მესამე სართული ოთხივე მხრიდან თაღებით იხსნება. ეკლესია განახლებულია 1916 წელს.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ნახშირის წმინდა პანაიას ეკლესია

ნახშირის წმინდა პანაიას ეკლესია — ნაეკლესიარი სოფელ ნახშირაში, სოხუმის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეები.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
აბღარხუქის არქიტექტურული კომპლექსი

აბღარქუხის არქიტექტურული კომპლექსი — კომპლექსი სოფელ აბღარქუხში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია - საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ფოქვეშის ეკლესია „აბაა“

ფოქვეშის ეკლესია „აბაა“ — ეკლესია სოფელ ფოქვეშში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესია დარბაზულია, ერთნავიანი. აგებულია კარგად დამუშავებული ქვის კვადრებით. ტაძრის კედლები შემორჩენილია 1,5 მ სიმაღლეზე. ეკლესიას შემოვლებული ჰქონდა კირის ხსნარზე ნატეხი ქვით ნაგები გალავანი, რომელსაც შესასვლელი სამხრეთ-დასავლეთით ჰქონდა. ადგილობრივი აფხაზური მოსახლეობა მას „აბაას“ უწოდებს, რაც ციხეს ნიშნავს.

2018 წლის აგვისტოში საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ ციხესიმაგრეს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ბომბორის ეკლესია

ბომბორის ეკლესია „სერი-ბაბა“ — ეკლესია სოფელ ბომბორაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს
ალექსანდროვკის ეკლესია

ალექსანდროვკის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ალექსანდროვკაში. გულრიფშის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

აგებულია - საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ფსირცხის ციხე

ფსირცხის ციხე — ციხე სოფელ ფსირცხაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ოდიშის ღვთისმშობლის ეკლესია

ოდიშის ღვთისმშობლის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ოდიშში, სოხუმის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ოთხარის ციხე

ოთხარის ციხე — ციხე სოფელ ოთხარაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ბესლახუბის ეკლესია

ბესლახუბის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ბესლახუბაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

2018 წლის აგვისტოში საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ ციხესიმაგრეს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა.