iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კუმურდოს ტაძარი

}
| რელიგიური_წევრობა =
კუმურდო — საუკუნის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ქართული საკათედრო ტაძარი, რომლის ნანგრევები შემორჩენილია სამცხე-ჯავახეთის მხარის ახალქალაქის მუნიციპალიტეტში სოფელ კუმურდოში.

ისტორია
ტაძრის კედლებზე შემორჩენილი წარწერებიდან ირკვევა, რომ აფხაზთა მეფის ლეონ -ს დროს, 964, იოანე ეპისკოპოსის (კუმურდოელის) თაოსნობით ქართველ ხუროთმოძღვარს საკოცარს დაუწყია ტაძრის მშენებლობა. ბაგრატ -ის მეფობაში (1027-1072) ტაძრისათვის სამხრეთი სტოა მიუშენებიათ. დასავლეთ შესასვლელის წარწერაში აღნიშნულია ეკლესიის შეკეთება-გადაკეთება საუკუნეში.

კუმურდოში მოღვაწე მწიგნობართაგან აღსანიშნავი არიან იოანე კუმურდოელი ( ს.), რომელიც შემდეგ სინის მთაზე მოღვაწეობდა, ზოსიმე ( ს.) და სხვა.

არქიტექტურა
კუმურდოს ტაძარი ქვით ნაშენი, გუმბათოვანი ნაგებობაა. თავისებური, გარდამავალი ხასიათის გეგმით: გარედანჯვრისებრი მოხაზულობისაა, შიგნით კი ხუთი ნახევარწრიული აფსიდი და ერთი (დასავლეთი) სწორკუთხა მკლავი ჰქონდა. საკურთხევლის ორსავე მხარეს აფსიდებიანი სადიაკვნე და სამკვეთლოა, ხოლო სამხრეთი და ჩრდილოეთი აფსიდები რადიალურად კი არ არის განლაგებული (როგორც ექვსაფსიდიან ეკლესიებში, რომლებთანაც ტაძარი გენეტიკურად არის დაკავშირებული), არამედ წყვილ-წყვილად და ერთმანეთის პარალელურად. დასავლეთის მკლავის გარშემო, ვარაუდით, სამმხრივი პატრონიკე უნდა ყოფილიყო. ფასადთა დამუშავების დროს ჯერ კიდევ არ გამოუყენებიათ დეკორატიული თაღედი, რომელიც - საუკუნეების მიჯნიდან ქართული ეკლესიების გარემორთულობის საფუძველს შეადგენდა, მაგრამ ახალი ეპოქის სხვა ნიშნები უკვე თვალსაჩინოა: ადრინდელი ხანის ძეგლებთან შედარებით საერთო პროპორციები უფრო აზიდულია, არსებითი მნიშვნელობა ენიჭება მორთულობას (სარკმელთა მოჩუქურთმებული საპირეები), ფასადთა წყობაში ჩართულია გარკვეული ფერადოვანი მახვილები (მაგ., აღმოსავლეთი ფასადის სარკმლის სათაური და კაშკაშა წითელი ფერის ჯვარი, რომლებიც მკაფიოდ გამოიყოფა კედლის საერთო მოვარდისფრო სიბრტყეზე), ხოლო სამკუთხა ნიშები ფასადთა საერთო კომპოზიციის საფუძველს შეადგენს.

მცენარეული და გეომეტრიული ჩუქურთმის გარდა გვხვდება რელიეფური გამოსახულებებიც: საკურთხევლის სარკმლის მორთულებაში (ფასადის მხარეს) მახარებელთა სიმბოლოების - ანგელოზის, ლომის, არქივისა და ხარის — ფიგურები, ხოლო შიგნით, გუმბათქვეშა აფრებში - საქართველოს მეფის ბაგრატ -ის დედის გურანდუხტ დედოფლისა და მისი ძმის ლევან მეფის გამოსახულებანი. კუმურდოს ტაძრის ტექნიკური შესრულების ხარისხი (კედლის, კამარების და თაღების ზუსტი წყობის, წმინდად გათლილი ქვა), მისი უმაღლესი მხატვრული ღირსებანი (საერთო პროპორციები, შიდა სივრცის მონუმენტურობა, იშვიათი სიფაქიზით შესრულებული ჩუქურთმები, ფასადთა სიბრტყეების ფერადოვნება) განსაკუთრებულ ადგილს ანიჭებს კუმურდოს ტაძარს ქართული ხუროთმოძღვრების ისტორიაში.

ამჟამად კუმურდოს ტაძრის გუმბათი და კამარების დიდი ნაწილი ჩამოქცეულია, დანგრეულია და შემდეგ დამახინჯებულად არის აღდგენილი მთელი დასავლეთი მხარე.

კუმურდოს ტაძრის ეპიგრაფიკა
იოვანე ეპისკოპოსის წარწერა ტაძრის აღმოსავლეთ ფასადზე (964წ.).

ვაჩე ერისთავის სააღაპე წარწერა ტაძრის სამხრეთ ფასადზე (964წ.).

გოლიათის სააღაპე წარწერა (- სს.).

ზოსიმე კუმურდოელის წარწერა ტაძრის სამხრეთ ფასადზე (1027-1072)

წარწერები ტაძრის მინაშენის შესასვლელის ტიმპანზე (1511-1525)

გალერეა
გოფანთოს ბრძოლა

გოფანთოს ბრძოლა 1588 — ბრძოლა ქართლის მეფე სიმონ -ისა და იმერეთის მეფე ლევანის ლაშქარს შორის სოფ. გოფანთოს ახლოს (ახლანდელი თერჯოლის მიდამოები). საუკუნის 80-იან წლებში იმერეთის სამეფო-სამთავროებში შინაფეოდალური ომები მიმდინარეობდა. ქართლისა და იმერეთის პროგრესული მოღვაწეები ცდილობდნენ ქართლ-იმერეთის გაერთიანებას. ამ მიზნით სიმონ თავისი ლაშქრით იმერეთში გადავიდა. ლევანმა დახმარებისათვის მამია დადიანსა და გიორგი გურიელს მიმართა, მაგრამ ისისნი ერთმანეთს მტრობდნენ და დახმარება არ გაუწიეს.

გოფანთოს ბრძოლაში იმერეთის მეფე ლევანი დამარცხდა და ლეჩხუმს შეაფარა თავი. სიმონ -მა მძევლები წაიყვანა სასწრაფოდ ქართლში დაბრუნდა, რადგან ოსმალების ეშინოდა (ოსმალებს ამ დროს გორი და მისი მიდამოები ეჭირათ). ამით ისარგებლა ლევანმა და იმერეთის ტახტი დაიბრუნა, რის შედეგადაც დასავლეთ საქართველოში შინაფეოდალური ომები უფრო გამწვავდა.
გოჭოურის ბრძოლა

გოჭოურის ბრძოლა — ბრძოლა ოდიშის მთავარ ლევან დადიანსა და იმერეთის მეფე გიორგი -ს შორის 1623 წელს.

ლევან დადიანის გაძლიერებით უკმაყოფილო იმერეთის მეფე გიორგი 1623 წელს ოდიშზე სალაშქროდ გაემზადა. ლევან დადიანმა, რომელსაც აფხაზთა და ჯიქთა ლაშქარიც ახლდა, გიორგი -ს დაასწრო, იმერეთში შეიჭრა და იმავე წლის დეკემბერში გოჭოურასთან (ქუთაისის მახლობლად) სასტიკად დაამარცხა მეფე. გოჭოურის ბრძოლის შემდეგ აშკარა გახდა ლევან დადიანის პოლიტიკური უპირატესობა დასავლეთ საქართველოში.
კამბეჩოვანი

კამბეჩოვანი, კამბეჩანი, კამბეჩიანი (სახელწოდება წარმოდგება კამეჩ-კამბეჩისაგან) — ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე შუა საუკუნეების საქართველოში, დღევანდელი ქიზიყი.

სახელწოდება
სახელი ეწოდა მესაქონლეობის, კონკრეტულად მეკამეჩეობის გავრცელების გამო. ანტიკურ წყაროებში მოხსენებულია სტრაბონთან (ძვ. წ. - ახ. წ. სს.) როგორც კამბისენე.

გეოგრაფია
კამბეჩოვანი ძველი ჰერეთის ნაწილი იყო მოიცავდა უფრო დიდ ტერიტორიას, ვიდრე დღევანდელი ქიზიყი, კერძოდ ტერიტორიას ალაზნის ქვემოწელსა და მტკვარს შორის. სამეურნეო თვალსაზრისით იყოფოდა ორ ნაწილად. სამხრეთ-აღმოსავლეთში საძოვრების სიმრავლის გამო მეცხოველეობა იყო განვითარებული, ხოლო ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში კი ინტენსიური მიწათმოქმედება. ამ ორი სამეურნეო ერთეულის შესაყართან მდებარეობდა მხარის ცენტრი ხორნაბუჯი.

ისტორია
ვარაუდობენ, რომ უძველეს ხანაში კამბეჩოვანი ალბანურ ტომთა კავშირის გაერთიანებაში შედიოდა. აქ ერთმანეთს ემიჯნებოდნენ იბერიელები (აღმოსავლეთ ქართველები), ალბანელები და სომხები. კამბეჩოვანის გამო ხშირად ეცილებოდნენ ერთმანეთს იბერიისა და ალბანეთის სახელმწიფოები.

 საუკუნის ბოლოდან, მას შემდეგ, რაც აქ მეფე ვახტანგ გორგასალმა ხორნაბუჯის საეპისკოპოსო დააარსა, კამბეჩოვანი მკვიდრად შევიდა ქართული კულტურული და პოლიტიკური გავლენის სფეროში. საუკუნეში, ქართლში მეფობის გაუქმების შემდეგ, კამბეჩოვანი სპარსელთა მოხელეს ემორჩილებოდა. საუკუნის შუა წლებიდან აქ არაბები ბატონობდნენ. საუკუნის ნახევრიდან კამბეჩოვანი ჰერეთის სამთავროს შემადგენელი ნაწილი იყო. საუკუნის დასაწყისში, კახეთისა და ჰერეთის გაერთიანების შემდეგ, კახეთის სამეფოს საერისთავო გახდა. საუკუნეში გაერთიანებულ საქართველოს სახელმწიფოში კამბეჩოვანი ერთ-ერთი სანაპირო საერისთავოა. საუკუნის ბოლოს იგი რამდენიმეჯერ ააოხრეს ხვარაზმელებმა, შემდეგ - მონღოლებმა. მისი სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილი განადგურდა როგორც ეკონომიკურად, ასევე დემოგრაფიულად. ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში მოსახლეობა კვლავ აგრძელებდა ცხოვრებას, მაგრამ ფუნქცია დაკარგა ძველმა ცენტრმა, ამიტომ ახალ ცენტრად დაბა ქიზიყი იქცა. საუკუნის ბოლო საუკუნის დასაწყისიდან კამბეჩოვანი ქიზიყად იწოდება, გვიან შუა საუკუნეებში შეერწყა კახეთს.
ფინანსური მენეჯმენტი

ფინანსური რესურსების მართვის პროცესში ძალზე ხშირად გვხვდება გაურკვევლობასთან და განუსაზღვრელობასთან ბრძოლის ამოცანა. ეს განუსაზღვრელობა ორი სახისაა:
შეუძლებელია ფინანსური სისტემის მიმდინარე მდგომარეობის დაზუსტება (მისაღები სიზუსტით);
უცნობია (ან ვერ დგინდება მოთხოვნილი სიზუსტე) მომავალი პერიოდის ფინანსური მაჩვენებლები და მისი თანამდევი პარამეტრები.

არაზუსტი სიმრავლეები ამ შემთხვევაში ასრულებენ განუსაზღვრელობის მოდელირების ინსტრუმენტების როლს, რომლებიც, თავის მხრივ ეფუძნებიან ადამიანის შემეცნების უნარს და შესაძლებლობას - თვისობრივი კატეგორიებით ოპერირებისა და ლოგიკური დასკვნების, თვისობრივი ფორმით გაფორმებისა.

თუ ვსაუბრობთ ფინანსური ფაქტორების მომავალ მნიშვნელობებზე, ამ შემთხვევაში შესაძლებელი ხდება და მოსახერხებელია არაზუსტი ციფრებითა და ფუნქციებით ოპერირება. მოდელირების ჯამური რეზულტატიც იღებს ასეთივე სახეს და შესაძლებელი ხდება ფინანსური რეზულტატების ნორმატიულად წინასწარ განსაზღვრული მაჩვენებლებიდან შესაძლო გადახრის რისკის შეფასება.

არაზუსტი სიმრავლეების თეორიის (მათემატიკა) ფინანსურ მენეჯმენტში გამოყენების მახასიათებელი, სამაგალითო თემებია:
საწარმოს გაკოტრების რისკის ანალიზი.
საინვესტიციო პროექტის რისკის შეფასება.
ბიზნესებისა და ფასიანი ქაღალდების ოპტიმალური პორტფელის შედგენა.
ობიექტების რეალური ფასის დადგენა (მათ შორის უძრაობის).
აქციებისა და ობლიგაციების საინვესტიციო მიმზიდველობის შეფასება.
 ინტერნეტ-ტექნოლოგიების, გადაწყვეტილებების აუცილებლობის და დასაბუთების ანალიზი.
ჯენეს დიდი მეჩეთი

ჯენეს დიდი მეჩეთი უდიდესი ტალახის აგურით ნაგები შენობაა მსოფლიოში და მრავალ არქიტექტორთა მიერ სუდანურ-საჰელიური არქიტექტურული სტილის უდიდეს მიღწევად მიიჩნევა, მნიშვნელოვანი ისლამური გავლენით. მეჩეთი ქალაქ ჯენეში, მალი, მდებარეობს, მდ. ბანის დელტაზე. მის ადგილას პირველი მეჩეთი აიგო მე-13 საუკუნეში, ამჟამინდელი სტრუქტურა კი 1907 წლით თარიღდება. ეს მეჩეთი ამჟამად აფრიკის ერთ-ერთ ყველაზე განთქმულ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს. ჯენეს ძველ ქალაქთან ერთად მეჩეთი იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შეტანილი 1988 წელს.
იმამ ალის მეჩეთი

იმამ ალის მეჩეთი, ასევე მეშედ ალი მდებარეობს ნაჯაფში, ერაყი. მუსლიმანთა, განსაკუთრებით შიითთა, მიერ შერაცხულია უწმინდეს ადგილად, ვინაიდან მიიჩნევა, რომ იმამ ალი იბნ აბი თალიბი, წინასწარმეტყველი მუჰამედის სიძე და მეოთხე ხალიფი ამ ადგილას არის დაკრძალული. ვინაიდან ალი ასევე მუჰამედის ბიძაშვილი იყო, ის შიითური ტრადიციით მის პირველი ხალიფად, და შესაბამისად, პირველ იმამად მიიჩნევა.

მეჩეთი პირველად ირანელი მმართველი დალამიტ ფანახოსრავ აზოდ ად დოვლემ ააგო 977 წელს ალის სამარხზე. ხანძრისგან განადგურების შემდეგ ის ხელახლა აღმართა სელჩუკმა მალიქ-შაჰმა 1086 წელს, ხოლო 1500 წელს გადააკეთა საფავიდთა შაჰმა ისმაილ -მა.

1991 წელს სპარსეთის ყურის ომის შემდეგ შიითთა აჯანყების გამო სადამ ჰუსეინის რესპუბლიკურმა გვარდიამ მეჩეთზე იერიში მიიტანა და შიგნით მყოფი აჯანყებულები გაანადგურა, რის დროსად თავად მეჩეთიც მნიშვნელოვნად დაზიანდა. მას შემდეგ მეჩეთი ორი წლით დაიხურა, ოფიციალურად რესტავრაციის მიზნით.

2003 წლის აშშ-სა და მოკავშირეების ძალების ერაყში შეჭრის შემდეგ მეჩეთი კვლავ ხდება განმეორებითი თავდასხმების მსხვერპლი. ამჟამად მეჩეთი სავალალო მდგომარეობაშია.
ისპაჰანის შაჰის მეჩეთი

შაჰის მეჩეთი, ასევე იმამის მეჩეთი — ყველაზე დიდი მეჩეთი ისპაჰანში, ირანი, ნაღშ-ი ჯაჰანის მოედნის სამხრეთით. მეჩეთი აიგო საფავიდთა მმართველობის პერიოდში, ირანის ისლამური არქიტექტურის ბრწყინვალე ნიმუშია და სპარსული არქიტექტურის ხელოვნების ქმნილებად მიიჩნევა. მეჩეთზე მშენებლობა დაიწყო 1611 წელს და რამდენიმე ათეული წელი გრძელდებოდა. მეჩეთის ფასადის დიდებულება მეტწილად განპირობებულია შვიდფერი მოზაიკური ფილების სილამაზითა და კალიგრაფიული ორნამენტული წარწერებით. ნაღშ-ი ჯაჰანის მოედანთან ერთად მეჩეთი შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.
ლაგურკა

ლაგურკა — შუასაუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, კვირიკესა და ივლიტეს მონასტრის ეკლესია, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფ. ხის მიდამოებში, მდ. ენგურის მარცხენა მხარეს, მაღალ მთაზე..

მოყვითალო ფერის შირიმით ნაგებ დარბაზულ ეკლესიას სამხრეთით და ჩრდილოეთით მინაშენები აქვთ. დასავლეთ მხარეს აღმართულია ორსართულიანი სამრეკლო. ინტერიერში ნახევარწრიული საკურთხევლის აფსიდი დარბაზის ძირითადი სივრცისგან გამოყოფილია ქვის კანკელით. ცილინდრული კამარა ერთ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. სიგრძივი კედლები დანაწევრებულია ორ-ორი თაღით. სარკმლები გაჭრილია აფსიდსა და დასავლეთ კედელში. ინტერიერი მოხატულია მეფის მხატვარ თევდორეს მიერ (1112) კალის ხევის ფეოდალთა დაკვეთით (აღნიშნულია დასავლეთ კედლის წარწერის შემორჩენილ ფრაგმენტში).

მოხატულობის ლაკონიურ სქემაში გამოსახულებათა შერჩევა გარკვეულად ასახავს ადგილობრივ ტრადიეციებს. აქცენტირებულია კვირიკესა და ივლიტეს ფიგურები დასავლეთ კედელსა და კანკელზე. ხოლო მათი ცხოვრების სცენები (კვირიკეს სიკვდილი, ივლიტეს თავის კვეთა) გამოსახულია სამხრეთ კედლის თაღებში. მხატვრობა მონუმენტური ხასიათისაა. მისი განაწილება კედლებზე მკაცრად შეესატყვისება ინტერიერის არქიტექტურულ დანაწევრებას. გამოსახულებათა ექსპრესიით და ემოციური გამომხატველობით, სცენათა თემატიკური შინაარსის ინტერპრეტაციით ლაგურკის მხატვრობა უნიკალურია არა მარტო ამ პერიოდის ქართული მონუმენტურ მხატვრობაში, არამედ საერთოდ შუა საუკუნეთა მხატვრობაში. იგი ერთ-ერთი ადრინდელი ნიმუშია იმ მიმართულებისა, რომელმაც თავი იჩინა ხელოვნებაში საუკუნის ნახევრიდან.

მიწისძვრის დროს დაზიანებული მხატვრობა, როგორც წარწერიდან ჩანს, მოგვიანებით ნაწილობრივ განუახლებია უბრალო ხელოსანს (ძირითადად საკურთხეველში). ლაგურკაში თავმოყრილია როგორც ადგილობრივი შექმნილი, ისე სხვა ქვეყნებიდან შემოტანილი შუა საუკუნეთა ხელოვნების ძეგლები (ჯვრები, ჭედური და ფერწერული ხატები, მინანქრები და სხვა).
ლასტის ციხე

ლასტის ციხე — ფეოდალური ხანის ციხესიმაგრე აღმოსავლეთ საქართველოში, მდინარე ვერესხევის სათავეში (თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი), მოიხსენიებს ვახუშტი ბატონიშვილი ( ს.). გადმოცემის თანახმად, ლასტის ციხე, ააგეს დიდგორის ბრძოლაში (1121) დატყვევებული მტრებისათვის, რადგან არსებულმა ციხეებმა ისინი ვერ დაიტია. ლასტის ციხესთან გადიოდა შუა საუკუნეებში ცნობილი ე. წ. "სამცხეთი გზა". შემორჩენილია სამების ეკლესიის ნაშთი.
ბიბი-ხანიმის მეჩეთი

ბიბი-ხანიმის მეჩეთი — საუკუნის ისლამური ტაძარი სამარყანდში, უზბეკეთი. ინდოეთის ლაშქრობიდან დაბრუნებულმა თემურლენგმა 1399 წელს გადაწყვიტა გიგანტური კათედრალური მეჩეთის მშენებლობა საკუთარ ახალ დედაქალაქში. მშენებლობა 1404 წელს დასრულდა. ტაძრის ზომამ და დიდებულებამ მრავალი თანამედროვე პოეტი თუ ისტორიკოსი არაფრთოვანა და მასზე არაერთი პოეტური ქმნილება და ისტორიული ჩანაწერი არსებობს. ბიბი-ხანიმს პოეტურად ირმის ნახტომის სილამაზესა და ბრწყინვალებას ადარებდნენ.
ლებაისკარი

ლებაისკარი — შუა საუკუნეების ქართული ხეროთმოძღვრების ძეგლი, თუშეთ-ხევსურეთში გავრცელებული საცხოვრებელი ციხე-სახლის ერთ-ერთი ნიმუში. მდებარეობს სოფელი ლებაისკართან (პირიქითა ხევსურეთი), შატილის გზაზე.

ლებაისკარი ხუთსართულიანი კოშკია, რომლის სართულები შიგნით ერთმანეთს უკავშირდებიან გადასატანი ხის კიბეებით. საქონლისათვის გამოყოფილია ქვედა სართული (გომური). ზემოთ, კედლის შუა ადგილზე, კოშკს ოთხივე მხარეს პატარა აივნის მსგავსი თითო სალოდე აქვს. უკანასკნელი სართული შიგნიდან გადახურულია შეკრული კამარით, გარედან - პირამიდისებრი საფეხურებიანი სახურავით.
მათხოჯის ბრძოლა

მათხოჯის ბრძოლა — ბრძოლა იმერეთის სამეფო ტახტისათვის.

1788 წელს იმერეთის მეფემ დავით გიორგის ძემ ოდიშზე გაილაშქრა და იქიდან გააძევა გრიგოლ დადიანი, რომელიც ლეჩხუმში გაიქცა. ოდიშის ფეოდალებმა გრიგოლის დაუჭირეს მხარი. მან დახმარება სთხოვა ერეკლე -ს. ერეკლემ ჯარით გაგზავნა სოლომონ -ის ძმისწული დავით არჩილის ძე, რომელმაც ლეჩხუმში ცოლად შეირთო გრიგოლ დადიანის და მარიამი.

1789 წლის 11 ივლისს სოფელ მათხოჯთან მოხდა ოდიშისა და ქართლის კოალიციური ჯარის შეტაკება დავით -ის მომხრეებთან. დავით არჩილის ძემ და გრიგოლი დადიანმა შეკრიბეს ლეჩხუმის ლაშქარი და მივიდნენ ოდიშის ხუნწს. მათ შეურთდნენ ოდიშელი მომხრეები და დაიბანაკეს იქვე. შეიტყო რა დავით -მ აღნიშნულის თაობაზე, შეკრიბა იმერლებისაგან და ლეკებისგან ლაშქარი, გამოემართა, შეჩერდა ცხენისწყალზე გაღმა ნაპირას ხონის მახლობლად. მიუხედავად დავით მეფის ლაშქარის სიმრავლისა ქვეითმა ვერ გადმოლახა ადიდებული ცხენისწყალი. ოდიშელებმა იმამაცეს და ბუნბუას ხიდზე გაგზავნეს მეგრელთა რაზმი გიორგი ჩიქოვანის მეთაურობით. მათ შესძლეს ხიდზე გადასვლა და განლაგდნენ ხუნწის მოპირდაპირე ნაპირას მათხოჯის ქვემოთ. ხიდზე ქვეითის გადასვლამ რა წარმატებით ჩაიარა, მათ მეგრელი ცხენოსნებიც მიჰყვნენ. გაიმართა დიდი ბრძოლა ორ მხარეს შორის. დავით მეფის ლაშქარი ბრძოლაში დამარცხდა. მრავალი დაიჭრა და დაიღუპა როგორც ერთი ისე მეორე მხრიდან, მათ შორის ქაიხოსრო გელოვანის ძე მანუჩარიც. ოდიშისა და ქართლის ლაშქარმა მათხოჯში გამარჯვების შემდეგ ქუთაისი აიღეს. დავით -მ ახალციხეს შეაფარა თავი, ხოლო იმერეთში სოლომონ -ის სახელით დავით არჩილის ძე გამეფდა.
მალთაყვის ბრძოლა

მალთაყვის ბრძოლა 1809 — რუსეთ-ოსმალეთის ომის ნაწილი, რუს-ქართველთა ლაშქრის ბრძოლა ფოთის ციხის ასაღებად. რუსეთის სარდლობა დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა ფოთის აღებას, რამდენადაც ფოთი წარმოადგენდა დასავლეთ საქართველოში ოსმალეთის მთავარ დასაყრდენს. ბრძოლისა და შესაბამისად, ციხის აღების ბედი გადაწყვიტა გურიის სამთავროს მიმხრობამ რუსეთისადმი.

წინაპირობა
რუსეთის იმპერიის ჯარის სარდალმა დიმიტრი ორბელიანმა 1809 წლის ივნისში ფოთის ციხის კომენდანტთან მოლაპარაკება სცადა, მაგრამ უშედეგოდ. ამის შემდეგ მან ციხის ძალით აღება გადაწყვიტა. 12 აგვისტოს რუსეთის ჯარი სამეგრელოსა და აფხაზეთის სამთავროების ლაშქართან ერთად ფოთისაკენ დაიძრა. ჯარის ერთი ნაწილი მდინარე რიონის მარცხენა მხარეს გადავიდა და ციხიდან დაახლოებით 3 კმ-ზე დადგა. ნაწილი მდინარის ქვემო წელზე დაეშვა. მდინარის მარჯვენა მხარეს ქვემეხები დადგეს. 13 აგვისტოს, არტილერიის ცეცხლის შემდეგ ოსმალებმა გამაგრებული ადგილი დატოვეს და ციხეს მიაშურეს. მათი გარნიზონი, რომელიც 600 კაცისგან შედგებოდა, 3 მხრიდან იქნა გარშემორტყმული. არტილერიის ცეცხლმა ოსმალებს მნიშვნელოვანი ზარალი მიაყენა, მაგრამ შეტევა შეყოვნდა საომარი მასალის სიმცირის გამო.

მალთაყვის ბრძოლა
ოქტომბრის ნახევარში ოსმალეთის გარნიზონის დასახმარებლად ფოთს მიუახლოვდა ტრაპიზონის შერიფ-ფაშა 9000 ჯარისკაცით. 30 ოქტომბერს შერიფ-ფაშას ჯარი ფოთიდან 12 ვერსით სამხრეთით, მდინარეების, მალთაყვის და გრიგოლეთისწყლის შორის დაბანაკდა. 2 ნოემბერს არტილერიის ცეცხლის საფარით სამეგრელოსა და აფხაზეთის ლაშქრის ნაწილები მდინარე მალთაყვისაკენ დაიძრნენ. ოსმალებმა ცეცხლითვე უპასუხეს. ორმხრივი სროლა 12 დღის განმავლობაში გაგრძელდა.

ამასობაში მამია გურიელი, რომელმაც ხელი არ შეუშალა ოსმალეთის რაზმს გურიის სამთავროს ტერიტორიაზე გავლაში, რუსეთის მხარეს გადაიბირა დიმიტრი ორბელიანმა ჯუმათელი ეპისკოპოსის ნიკოლოზის და ზურაბ წერეთლის დახმარებით. გურიის სამთავროს ლაშქარმა ვახტანგ ერისთავისა და სიმონ გუგუნავას მეთაურობით გრიგოლეთიდან მოულოდნელად შეუტია მტერს და სასტიკად დაამარცხა. ოსმალები ზურგიდან თავდასხმას არ ელოდნენ და პანიკაში ჩაცვივდნე. ზოგი ზღვით გაქცევას შეეცადა, ბევრი წყალში დაიხრჩო, ნაწილი ტყესა და ჭაობში გაიფანტა. მოკლულების და დაჭრილების სახით ოსმალებმა 1500 კაცი დაკარგეს, 283 ტყვედ ჩავარდა. შერიფ-ფაშა ტრაპიზონში 400 კაცით დაბრუნდა.

შედეგები
შერიფ-ფაშას კორპუსის მარცხმა აიძულა ფოთის გარნიზონის უფროსი ქუჩუკ-ბეგი, რომ 14 ნოემბერს დაეტოვებინა ციხე. 15 ნოემბერს დაეუფლა გენერალი დიმიტრი ორბელიანი მეგრელ-აფხაზთა რაზმებით. 272 კაცს უფლება მიეცა, ნავებით დაეტოვებინათ ციხე. რუსეთს დარჩა 34 ზარბაზანი და დიდძალი ტყვია-წამალი.

1812 წლის ბუქარესტის ზავით რუსეთმა ფოთი ისევ ოსმალეთის დაუთმო.
მატიანე ქართლისა

მატიანე ქართლისა — საუკუნის ქართველი ანონიმური ავტორის თხზულება, რომელშიც გადმოცემულია — საუკუნეების საქართველოს ისტორია. შესულია „ქართლის ცხოვრებაში“. „მატიანე ქართლისა“ პირობით უწოდა ივანე ჯავახიშვილმა. თხზულება დაწერილი უნდა იყოს 1072—1073. შედგება 2 მთავარი ნაწილისაგან (საქართველოს ისტორია საუკუნის დასასრულიდან საუკუნის დასასრულამდე, ბაგრატ -ის გამეფებამდე, და ერთიანი საქართველოს ისტორია გიორგი -ის მეფობის პირველი წლების ჩათვლით, 1072 წლამდე). პირველი ნაწილი ძალიან მოკლეა, მეორე — შედარებით ვრცელია. ავტორის კონცეფციის თანახმად, საუკუნე საქართველო ერთიანი ქვეყანა იყო, მის სათავეში იდგა მეფე არჩილი, რომლის სიკვდილის შემდეგ მისმა მემკვიდრეებმა ვერ შეინარჩუნეს ერთიანობა და ქვეყანა დაიშალა...

ნაწარმოების მთავარი იდეაა ბრძოლა ქვეყნის გაერთიანებისათვის და გარეშე მტრის წინააღმდეგ. ავტორს გამოუყენებია ქართული და უცხოური წყაროები. იგი კარგად იცნობდა საქართველოს მეზობელი ქვეყნების ისტორიას, მათ ზრახვებს საქართველოს მიმართ და თანამედროვე მახლობელი აღმოსავლეთის საერთაშორისო ვითარებას. ნაწარმოები გამსჭვალულია პატრიოტული სულისკვეთებით, დაწერილია სადა ენით, დახვეწილი სტილით. ცნობები ძირითადად სანდოა. ავტორი ცდილობს ისტორიული მოვლენები მათი მიზეზ-შედეგობრივი თანამიმდევრობით ახსნას. დათარიღება მოცემულია ქართული ქორონიკონით. თხზულება თარგმნილია ძვ. სომხურ ენაზე ( ს.), ფრანგულად, რუსულად.
მუსტოფი

მუსტოფი — მოხელე გვიანდელ ფეოდალურ საქართველოში. ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, ისევე როგორც ვეზირი და მუნში, ქართლში განწესდა როსტომ მეფის დროს ( ს.). მუსტოფი ირანის მოხელე იყო ვასალური ქართლის მეფის კარზე და საკონტროლო ფუნქციები ეკისრებოდა. იგი ერთდროულად ქართლის მეფის მოხელედაც ითვლებოდა. მუსტოფი მონაწილეობდა სამეფოს მართვა-გამგეობაში შემოსავალ-გასავლის დარგში და სათანადო მოხსენებასაც წარადგენდა ირანში. მუსტოფის თანამდებობაზე ქართლის მეფე სპარსული წარმოშობის პირს ნიშნავდა.
მუხრანი (მხარე)

მუხრანი, მუხნარი — ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქართლში (ახლანდელი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია).

სახელწოდება წარმოდაგება „მუხიდან“. მუხიანის ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობები და შედარებით ადვილად გასახორციელებელი ირიგაცია ხელს უწყობდა სოფლის მეურნეობის ინტენსიურ განვითარებას. აქვე ერთმანეთს კვეთდა მნიშვნელოვანი სავაჭრო-სამიმოსვლო გზები, რაც ზრდიდა რეგიონის ეკონომიკური სიმძლავრეს.

ანტიკურ ხანასა და განვითარებულ შუა საუკუნეებში მუხრანისა (ბარი) და თრიალეთის (მთა) კავშირმა დიდი როლი შეასრულა ქართლის (იბერიის) სამეფოს წარმოშობაში, შემდეგ კი — საქართველოს სახელმწიფოებრივ გაერთიანებაში. მუხრანი თავიდანვე ქართლის მეფეთა სანადირო ადგილი იყო. აქვე ჰქონდათ მათ რამდენიმე სასახლე-რეზიდენცია. - საუკუნეებში მუხრანის ცენტრი იყო ქალაქი ძალისი. - საუკუნეებში მუხრანის ძაგანისძეთა ფეოდალური საგვარეულო დაეუფლა. 1123 მეფე დავით აღმაშენებელმა მუხრანი კვლავ სამეფო დომენად აქცია. ამ პერიოდიდან მუხრანის მთავარი ციხე ვარაუდით ან ციხევდავია, ან კიდევ მტკვრის (ქსნის) ციხე. საუკუნიდან სამეფო დინასტიის ქართლის ბაგრატიონთა ერთ-ერთი შტოს, საკუთრება-სათავადოა (სამუხრანბატონო). ეს ადმინისტრაციული სტატუსი ჰქონდა მას საუკუნის 40-იან წლამდე.
ნეაპოლი

ნეაპოლი (, , „ნეა პოლის“ — ახალი ქალაქი) — მეტროპოლიტანური ქალაქი სამხრეთ იტალიაში, კამპანიის რეგიონის დედაქალაქი. ნეაპოლი ცნობილია მდიდარი ისტორიით, ხელოვნებითა და კულტურით.

ქალაქი მდებარეობს აპენინის ნახევარკუნძულის დასავლეთ ნაწილში, ნეაპოლის ყურეში, რომიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 190 კილომეტრში. ქალაქ მოქცეულია ორ ვულკანურ ტერიტორიას შორის: ვეზუვის მთასა და ფელეგრინის ველებს შორის. ვეზუვი უკანასკნელად 1944 წელს იყო აქტიური. ნეაპოლი მესამე ყველაზე დასახლებული ქალაქია იტალიაში, რომისა და მილანის შემდეგ. 2025 წლის მონაცემებით, ნეაპოლის მოსახლეობა 908082 ადამიანს შეადგენს. იტალურთან ერთად გავრცელებულია ნეაპოლური ენა.

ქალაქს ემსახურება მეტროპოლიტენი, რომელზეც სამი ხაზი და 31 სადგურია.

ისტორია
ნეაპოლი ძველმა ბერძნებმა დააარსეს და „ნეა პოლის“ (ახალი ქალაქი) უწოდეს. იგი საკმაოდ დიდ როლს ასრულებდა, როგორც რომის იმპერიის ცენტრალური პროვინცია. 1282-1816 წლებში ნეაპოლი ნეაპოლის სამეფოს დედაქალაქი იყო, შემდეგ ის შედიოდა სიცილიის სამეფოს შემადგენლობაში. 1980 წელს ქალაქი და მისი შემოგარენი დააზიანა მიწისძვრამ.

კულტურა
მოქმედებს ოპერის თეატრი სან-კარლო და ეროვნული არქეოლოგიური მუზეუმი.

ნეაპოლთანაა დაკავშირებული პიცის წარმოშობა. ცნობილია ამ ქალაქის კულტურა: ნეაპოლთან აკავშირებენ მადოლინის (მუსიკალური საკრავის) წარმოშობასაც. პოპულარულია ნეაპოლიტანური ფოლკლორული მუსიკაც. არსებობს მრავალი ფიგურა და ნიშანი, რომელიც ნეაპოლთან ასოცირდება: მთავარი წმინდანის — იანუარიუსის, -ს სიმბოლო და საყვირები.

მოკლემეტრაჟიანი ფილმი „ნეაპოლი“, რომელიც ძმებმა ლუმიერებმა გადაიღეს, მსოფლიოს კინოს ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული და, ამასთანავე, პირველი ფილმია, რომელშიც ნეაპოლის კადრებია ასახული. ქალაქზე გადაღებულია ფილმები: „ნეაპოლის ოქრო“ და „ოპერაცია წმინდა იანუარიუსი“
ალ-აზჰარის უნივერსიტეტი

ალ-აზჰარის უნივერსიტეტი (; ალ-აზჰარ ალ-შარიფ, „ღირსეული აზჰარი“) — ერთ-ერთი უძველესი წამყვანი ეგვიპტური უნივერსიტეტი კაიროში, განთქმული მსოფლიოში მისი ისლამური კვლევისა და განათლების ცენტრის რეპუტაციით. მისი სახელი უკავშირდება ალ-აზჰარის მეჩეთს ძველ კაიროში, რომელსაც თავის მხრივ სახელი ფატიმა აზ-ზაჰრაას, წინასწარმეტყველი მუჰამედის ქალიშვილის (ფატიმიდთა დინასტიის წინაპარი), პატივსაცემად დაერქვა. მეჩეთი ორ წელიწადში აიგო (969-971). მედრესეს თეოლოგიის სკოლა დაფუძნდა 988 წელს, როგორც ისმაილი შიას სკოლა, თუმცა მოგვიანებით სუნიტური გახდა და ამ ორიენტაციას დღემდე ინარჩუნებს. ეს ერთ-ერთი უძველესი მოქმედი უნივერსიტეტთაგანია მსოფლიოში.

ალ-აზჰარი უმრავლესობა სუნიტ მუსლიმთა მიერ ისლამური სწავლების ყველაზე პრესტიჟულ სკოლად ითვლება და ამ სკოლის მეცნიერები მუსლიმანურ სამყაროში ყველაზე მაღალი რეპუტაციით სარგებლობენ. უნივერსიტეტის მიზანია ისლამური კულტურისა და არაბული ენის (ყურანის ენა) პროპაგანდა/პოპულარიზაცია.

გალერეა