iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
იბნ ალ-ხატაბი

ემირ იბნ ალ-ხატაბი (დ. 14 აპრილი, 1969, სავარ. საუდის არაბეთი — გ. 20 მარტი, 2002) — ჩეჩნეთის საველე მეთაური, მოჯახედი, ისლამისტი, ჩეჩნეთის პირველი და მეორე ომების წიანმძღოლი და დამფინანსებელი.

ხატაბის ზუსტი წარმოშობა უცნობია, ზოგიერთ წყაროზე დაყრდნობით დაიბადა საუდის არაბეთში, რუსული წყაროებით წარმოშობით ამანიდანაა, იორდანია. 1988 წელს მონაწილეობდა ავღანეთისა და ტაჯიკეთის სამხერდო კონფლიქტებში, 1995 წლიდან — ჩეჩნეთის რესპუბლიკაში. ხატაბის ყველაზე გახმაურებული ტერორისტული ოპერაცია (რუსულ წყაროზე დაყრდნობით) იყო 1996 წლის 16 აპრილს რუსეთის არმიის 245-ე მოტომსროლელლი პოლკის განადგურება სოფ. იარისმარდისთან; მოკლულ იქნა 95 რუსეთის სამხედრო მოსამსახურე.

ხატაბი მოკლული იქნა რუსეთის უშიშროების სამსახურის მიერ გადაბირებული დაღესტნელი ფოსტალიონის მიერ, რომელსაც მასთან პერიოდულად წერილები მიქონდა. ჩეჩნური წყაროების მიხედვით მან გადასცა მოწამლული კონვერტი რამაც გამოიწვია ხატაბის სიკვდილი. ხატაბი ჩაანაჩვლა აბუ ალ–ვალიდმა.
ხაჭაპური

ხაჭაპური — ქართული სამზარეულოს კერძი. ქართული ეროვნული ცომეული ნაწარმი, წარმოშობით დასავლეთ საქართველოდან. არსებობს სხვადასხვა სახეობის ხაჭაპური, მათ შორის: იმერული, აჭარული, მეგრული, გურული, სვანური, რაჭული, ხევსურული, თუშური. განსაკუთრებით ცნობილია იმერული ხაჭაპური. ხაჭაპურის ნაირსახეობას წარმოადგენს თუშური „კოტორი“. როგორც წესი, ხაჭაპურის ცომი ხორბლის ფქვილით, საფუარათი, წყლითა და ცოტაოდენი რძითა და მარილით იზილება; ცომს ცოტა ხანს აცლიან ამოსვლას და შემდეგ რეგიონებისდა მიხედვით სხვადასხვა ფორმით ამზადებენ. შიგთავსი, როგორც წესი, შეიცავს ყველს (ახალს ან დაძველებულს) ან ხაჭოს, კვერცხს, კარაქსა და სხვა ინგრედიენტებს. იმავე წელს საქართველოს გასტრონომიის ასოციაციამ პირველად მიიღო მონაწილეობა საერთაშორისო კულინარიულ გამოფენაში „ 2019“, სადაც სხვა ქართულ კერძებთან ერთად ხაჭაპურიც წარადგინეს.

საქართველოს გასტრონომიის ასოციაციის ინიციატივით 2020 წლის 27 თებერვალი გამოცხადდა „ხაჭაპურის ეროვნულ დღედ“, რათა აღინიშნოს საქართველოს ეროვნული ფასეულობის მატარებელი პროდუქტის მნიშვნელობა და ასევე ხელი შეუწყოს მის აღიარებას საერთაშორისო დონეზე.

გალერეა
კალცონე

კალცონე, ხშირად მოიხსენიებენ როგორც "დატენილი პიცა", იტალიური ხაჭაპურის მსგავსი ორცხობილაა, რომელსაც პიცის ცომისა და მოცარელას (სულგუნის ნათესავი) ან რიკოტას ყველით ამზადებენ. ყველის ნაცვლად შეიძლება იყოს ხორცი ან ბოსტნეული და ა.შ.

გაბრტყელებულ ცომზე შიგთავსი ემატება, შემდეგ ცომის ბოლოები თავზე იკვრება ("ჩებურეკის" მსგავსად) და ღუმელში ცხვება. კალცონეს სუფრასთან მარინარას საწებელთან (პომიდვრის საწებლის მსგავსი) მიართმევენ. სენდვიჩის ზომის კალცონეს ხშირად ქუჩის ჯიხურებიდან ჰყიდიან, ვინაიდან მისი ჭამა ადვილია ზეზე ან სიარულთან ერთად.

კალცონე ემსგავსება სტრომბოლის, თუმცა ტრადიციულად ორივე განსხვავებულ კერძად ითვლება.

კალცონე საკმაოდ გავრცელებულია დასავლეთის ქვეყნებში და ხშირად პიცის ნაირსახეობად მიიჩნევა, თუმცა პიცაზე ნაკლებად პოპულარულია.

კერძის სახელი ხუმრობის საგანია ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკის ქვეყნებში სადაც ადგილობრივ დიალქეტებზე კალცონე გოგონების საცვალსაც ჰქვია.
შაურმა

შაურმა , აგრეთვე ცნობილი როგორც შავერმა, შვარმა, შოარმა თურქული სიტყვიდან (იკითხ. „ჩევირმე“) რაც ნიშნავს „მოტრიალეს“, დროთა განმავლობაში, არაბული ზეგავლენით „შავერმე“-დ გადაკეთდა — ახლო აღმოსავლეთიდან წამოსული კერძი, რომელიც მზადდება ცეცხლზე ვერტიკალურად მოტრიალე, შამფურზე აცმული, სანელებლებით გაჯერებული, ხორცის წვრილი ნაჭრებისგან (როგორც წესი, ცხვრის, ქათმის ან ვირის). ემსგავსება ბერძნულ გიროს და მექსიკურ „ტაკო-ალ-პასტორს“. გემოვნების მიხედვით ამატებენ ღვინის ძმარს, პილპილსა და ხმელ სანელებლებს. მას აგრეთვე ამატებენ პომიდორს, ხახვს, სალათის ფურცლებს და წიწაკას, ბოლოს — კეტჩუპს ან მაიონეზს და ახვევენ ლავაშში.
ტყემლის საწებელი

ტყემლის საწებელი — ტრადიციული ქართული სანელებლებით დამზადებული სოუსი. ამზადებენ ტყემლის ნაყოფისგან, რომელიც ფართოდ არის გავრცელებული საქართველოში. ტყემლის გარდა, საწებელის ძირითადი ინგრედიენტებია: ქინძი (ყვავილი და თესლი), ცერეცო (ყვავილი და თესლი), ნიორი, წყალი, ხმელი სუნელები: ქინძი, ცერეცო, ომბალო, წითელი წიწაკა, მარილი.

გაზაფხულზე, ზაფხულსა და შემოდგომაზე ხშირად ამზადებენ ე.წ. „ახალ“ ტყემალს.

საწებელი მდიდარია ნუტრიელემენტებით: ორგანული მჟავებით, შაქრებით, ჰიდროკარბონატებით, მიკრო და მაკრო ელემენტებით, პოლიფენოლებით, პექტინებითა და ვიტამინებით , 1, 2, , .
ძველი შუამთა

ძველი შუამთა — ქართული მართლმადიდებლური მონასტერი თელავის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს ტყეში, თელავიდან 7 კმ-ზე. სამონასტრო კომპლექსში შედის: საუკუნის ბაზილიკა, ქრისტიანული არქიტექტურის ერთ-ერთი საყურადღებო ნიმუში საქართველოში; საუკუნის გუმბათოვანი ეკლესია, მცხეთის ჯვრის ტიპისა, თუმცა უფრო პატარა (შემცირებულია აფსიდებისა და ბემების სიღრმე, გუმბათის ყელის მნიშვნელობა გაზრდილია, ტრომპების კონსტრუქცია ნათლად არის გამოვლენილი); საუკუნის მცირე გუმბათოვანი ეკლესია. გეგმით ისიც ჯვრის ტიპისაა, მაგრამ აქ უკვე აღარ არის კუთხის ოთახები და ბემები. ორივე ღერძი ტოლია.

სამივე ეკლესია რიყის ქვით არის ნაგები, კუთხეებისათვის გამოყენებულია შირიმი. საუკუნეში ძველი შუამთის მონასტერი დაცარიელდა. მის მახლობლად კახთა მეფის ლევან -ის (1520-1570) მეუღლემ თინათინ გურიელის ასულმა დააარსა შუამთის ახალი მონასტერი. ახალი შუამთის მთავარი ტაძარი, აგურით ნაგები ეკლესია გეგმით ჯვაროვან-გუმბათოვანია, შიგნით — მოხატული. შემონახულია ქტიტორთა პორტრეტები. ეკლესია განაახლა ერეკლე -მ. კომპლექსში შედის სამრეკლო და სხვა ნაგებობანი.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ზღვის ეშმაკი

ზღვის ეშმაკი, ლოფიუსი — თევზი, ზღვის ეშმაკისებრთა ოჯახისა. მისი სიგრძე 1,5 მ აღწევს, წონა 20 კგ-მდე. ზღვის წყლის ბინადარია. გვხვდება ძირითადად ზღვის დიდ სიღრმეებში. სხეული შიშველია, ზემოდან მუქი, ქვემოდან მოთეთრო, თავი დიდი, განიერი და ბრტყელი. აქვს დიდი პირი, სასაზე — ძლიერი კბილები. მტაცებელია. იკვებება როგორც მსხვილი, ასევე წვრილი თევზებით, ზოგჯერ წყლის ფრინველებითაც, რომელთაც წყლის ზედაპირიდან იტაცებს. გავრცელებულია ევროპის სანაპიროებთან ბარენცის ზღვიდან შავ ზღვამდე. იყენებენ ნედლსა და შებოლილს. მისი კუჭქვეშა ჯირკვლისაგან ამზადებენ ინსულინს. შავ ზღვაში ზღვის ეშმაკის ეგზემპლარი ნაპოვნია ბათუმთან, 1955 და 2008 წლებში. მცირე სამეურნეო მნიშვნელობისაა. შავი ზღვისათვის უიშვიათესი სახეობაა.
მაჩაბელა

მაჩაბელა (გ. 11 სექტემბერი, 1795) — ქართული კულტურის მოღვაწე საუკუნის ნახევარში. მაჩაბელას ნამდვილი სახელი გვარი ცნობილი არაა (მაჩაბელა ანუ აჩაბეთელი ზედწოდებაა). თეიმურაზ ბატონიშვილის ცნობით, მაჩაბელა „იყო ერთი წარჩინებული მესაკრავეთა და მსახიობთაგან მეფისათა, მუსიყი და კომედიანტი და ესე იყო უფროსი მსახიობთა და ცნობილი იყო სამეფოსა სახლსა შინა. ესე იყო გვარეულებითა და სარწმუნოებითა ქართველი, რომელსაცა სახელსა სდებენ მაჩაბელად“.

დაბალი ფენებიდან გამოსული მაჩაბელა თავისი შესანიშნავი ოსტატობით სამეფო კარზე ცნობილი პიროვნება გახდა და მას თბილისის თეატრის „მსახიობთა უფროსობა“ (დასის ხელმძღვანელობა) მიანდვეს. 1795 წლის 11 სექტემბერს, როდესაც კრწანისის ბრძოლის დროს ქართველთა ლაშქარი დამარცხების საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა, თბილისის მცხოვრებლებმა შეიარაღებული რაზმი შექმნეს, სათავეში მაჩაბელა ჩაუყენეს და ბრძოლის ველზე გაგზავნეს. მაჩაბელა დაიარაზე სალხინო ჰანგის — „შადიანის“ დაკვრით გაუძღვა წინ თბილისელთა, ქიზიყელთა და არაგველთა (300 არაგველი) რაზმს და გმირულად დაიღუპა.

ხშირად, შეცდომით, მაჩაბელას მაგივრად, მოიხსენიებენ კრწანისის ბრძოლაში გმირულად მებრძოლ თავად დავით მაჩაბელს, რაც სწორი არ არის და როგორც წყაროებიდან ჩანს, მაჩაბელა ზედმეტსახელია თბილისის თეატრალური დასის უფროსისა, ის ქართველია, მისი გვარი უცნობია და გმირულად, სიმღერით შეხვდა სიკვდილს თავის დასთან ერთად მტრისაგან თბილისის დაცვისას.

მაჩაბელა და მისი სიმღერა მოხსენიებულია ლადო ასათიანის ლექსში „სალაღობო“:
ფერნანდო მაგელანი

ფერნანდო მაგელანი, ფერნან მაგალიაინში (, ; დ. გაზაფხული 1480, ტრაზ-უჟ-მონტიში, პორტუგალიის სამეფო — გ. 27 აპრილი, 1521, კ. მაქტანი, ფილიპინები) — პორტუგალიელი მეზღვაური-მკვლევარი, რომლის მეთაურობით მოხერხდა პირველი წარმატებული მოგზაურობა დედამიწის ირგვლივ. მაგელანმა თავად მოგზაურობის დასრულება ვერ მოახერხა; სასიკვდილოდ დაიჭრა მაქტანის ბრძოლაში ფილიპინებზე. თუმცა ის გარდაიცვალა მოლუკის კუნძულების დასავლეთით და შესაბამისად ითვლება, რომ პირველი ადამიანი იყო, რომელმაც დედამიწის ყველა განედი გადაჭრა. ევროპიდან აზიაში დასავლეთის მიმართულებით მიმავალმა ექსპედიციამ მისი მეთაურობით პირველმა გადაჭრა წყნარი ოკეანე, რომელიც ნაოსნობის პერიოდში იმდენად მშვიდი იყო, რომ მას წყნარი შეარქვა.

1519 წლის 20 სექტემბერს, ხუთი ხომალდი: „ტრინიდადი“, „სან-ანტონიოსი“, „სანტიაგო“, „კონსეფსიონი“ და „ვიქტორია“ სან-პახულიანოს უბეში შევიდნენ. სამი ხომალდის - „ვიქტორიას“, „კონსეფსიონის“ და „სან-ანტონიოსის“ კაპიტნებს უცნობ მიწაზე დაზამთრების შეეშინდათ და აჯანყდნენ. მაგელანმა „ვიქტორიასა“ და „კონსეფსიონის“ კაპიტნები სიკვდილით დასაჯა, ხოლო „სანტიაგოს“ კაპიტანი და მღვდელი უდაბურ ნაპირზე გადასვა. გემი „სანტიაგო“ კლდეზე დაიმსხვრა, ერთი ხომალდი კი უკან გამოეპარა.

1520 წელს მეზღვაურებმა აღმოაჩინეს წყნარ ოკეანეში გასასვლელი ვიწრო და დაკლაკნილი სრუტე, რომელსაც შემდგომში მაგელანის სრუტე ეწოდა. ექსპედიციამ შემოუარა სამხრეთ ამერიკას და გავიდა „უცნობ დიდ ზღვაში“, რომელსაც წყნარი ოკეანე უწოდეს. 1521 წელს ექსპედიციამ მარიანას და ფილიპინის კუნძულებს მიაღწია. სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ნაპირებთან მდებარე კუნძულ მაკ-ტანთან ფერნანდო მაგელანი შინა ომში ჩაება და დაიღუპა.
ექსპედიციის 250 წევრიდან მხოლოდ 18-მა მოახერხა ესპანეთში დაბრუნება და შესაბამისად დედამიწის ირგვლივ შემოვლა. მათ მეთაურობდა ბასკი ხუან სებასტიან ელ-კანო, რომელმაც ექსპედიციის წინამძღოლობა მაგელანის სიკვდილის შემდეგ ითავა. ამ მოგზაურობით დადგინდა დედამიწის სფერულობა, ერთიანი მსოფლიო ოკეანის არსებობა და ისიც, რომ დედამიწაზე ოკეანეებს უფრო მეტი ფართობი უკავიათ, ვიდრე ხმელეთს.
ილია რეპინი

ილია ეფიმის ძე რეპინი (; დ. 5 აგვისტო [ძვ. სტ. 24 ივლისი], 1844, ჩუგუევი, ახლანდელი ხარკოვის ოლქი, უკრაინა — გ. 29 სექტემბერი, 1930, კუოკალა, ფინეთი, ახლანდელი რეპინო, ლენინგრადის ოლქი, რუსეთი) — წამყვანი რუსი მხატვარი და სკულპტორი უკრაინიდან, პერედვიჟნიკის სამხატვრო სკოლის მიმდევარი. მისი რეალისტური ნამუშევრები ხშირად არსებული სოციალური წყობის მწვავე კრიტიკას ასახავს.

ბიოგრაფია
დაიბადა სამხედრო ოფიცრის ოჯახში. 1866 წელს სანქტ-პეტერბურგში მიემგზავრება და საიმპერატორო სამხატვრო აკადემიაში ირიცხება. 1873-1876 წლებში აკადემიის სტიპენდიით იტალიასა და პარიზში მოგზაურობს. მის ნახატთა უმრავლესობა გლეხობას, მეთევზეებსა და ვაჭართა ცხოვრებას აღწერს.

რეპინი პერედვიჟნიკების ასოციაციას 1878 წელს უერთდება. 1882 წლიდან ის სანქტ-პეტერბურგში ცხოვრობს, თუმცა ხშირად მოგზაურობს საზღვარგარეთ. რემბრანდტის ხანშიშესული ადამიანების პორტრეტებით მოხიბლული რეპინი ხატავდა ცნობილ თანამემამულეებს ლევ ტოლსტოის, მენდელეევს, პობედონოსცევს და მუსორგსკის. 1903 წელს რუსეთის მთავრობის დავალებით ხატავს მის ყველაზე გრანდიოზულ ტილოს (400877 სმ), რომელზეც სახელმწიფო საბჭოს ცერემონიალური სხდომაა აღბეჭდილი.

1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ქალაქი, სადაც მისი სახლი მდებარეობდა, სანქტ-პეტერბურგიდან ჩრდილოეთით, ფინეთის ტერიტორია გახდა. ლენინმა მოიწვია რუსეთში დაბრუნებულიყო, თუმცა მხატვარი უკვე ძალზე მოხუცი იყო მოგზაურობისთვის. რეპინი გარდაიცვალა კუოკალაში, ფინეთი (ამჟ. რეპინო, ლენინგრადის ოლქი), 1930 წელს.

რეპინის ყველაზე ცნობილი ნამუშევრებია „ივანე მრისხანე ჰკლავს საკუთარ ვაჟს“ (1885), „ბურლაკები ვოლგაზე“ (1870-1873), და „ზაპოროჟიელ კაზაკთა პასუხი თურქეთის სულთნის წერილზე“ (1880-1891).

ნახატების გალერეა
იასე მაჩაბელი

იასე მაჩაბელი, საუკუნის ნახევრის ქართლ-კახეთის სამეფოს პოლიტიკური მოღვაწე. 1752 ერეკლე -მ ელჩად გაგზავნა ყაბარდოში სამხედრო დახმარების მიღების მიზნით. მაჩაბელის ელჩობის შედეგად ერეკლეს 1500 მებრძოლი გამოუგზავნეს. ამ რაზმთან ერთად ქართველებმა ყაზახ-შამშადილუს საზღვარზე განჯისა და შაქის სახანოთა ჯარი დაამარცხეს.
ბოსა-ნოვა

ბოსა-ნოვა — ბრაზილიური მუსიკის სტილი, რომელიც 1950-იან წლებში შეიქმნა რიო-დე-ჟანეიროს კოპაკაბანისა და იპანემის ზღვისპირა უბნებში მცხოვრები სტუდენტებისა და მუსიკოსების მიერ. სახელი დაახლოებით ნიშნავს: „ახალი რითმი“ ან „ახალი გზა“. ბრაზილიაში თავდაპირველად ეს ჟანრი ცნობილი გახდა ჟუან ჟილბერტოს შესრულებული ანტონიო კარლოს ჟობიმისა და ცინისიუს დე მორაესის კომპოზიციით „ჩეგა დე სოდადე“ , რომლის ჩანაწერი 1958 წელს გამოვიდა.

წარმოშობა და ისტორია
მუსიკას ფესვები სამბაში აქვს თუმცა იფრო კომპლექსურია ჰარმონიის მხრივ და ნაკლებად პერკუსიული. ჟანრზე დიდი ზეგავლენა იქონია ქულ-ჯაზმა და მასიურად პოპულარული გახდა ბრაზილიასა და მთელს ლათინურ ამერიკაში. ჟანრს ასევე საკმაოდ ვრცელი საერთაშორისო წარმატება ჰქონდა 1959 წელს კინოფილმი „შავი ორფეუსი“-ს და 1960 წელს სტენ გეტსის ჩანაწერების გამოსვლის შემდეგ.

შეიძლება თუ არა ბოსა-ნოვას დაერქვას მიმდინარეობა დიდი დებატების საგანია. თუმცა, საყოველთაოდ აღიარებულია, რომ ამ ჟანრის წარმოშობა დიდი მოვლენა იყო ბრაზილიის მუსიკის ისტორიაში. მან შემოიტანა მუსიკაში კომპლექსური ჰარმონიები, დააახლოვა ლირიკა მუსიკასთან, ხოლო არანჟირება - მუსიკალურ ფორმასთან. მან თავის მხრივ ზეგავლენა იქონია შედარებით გვიანდელ მიმდინარეობაზე ტროპიკალია. ბოსა ნოვას რეპერტუარი ძირითადად შედგება სიმღერებისგან, მაშინ როცა მსგავსი ხმოვანების ინსტრუმენტალური მუსიკა სამბა-ჯაზის ჟანრს მიეკუთვნება.

უეჭველად ბოსა ნოვას ყველაზე ცნობილი სიმღერა არის ანტონიო კარლოს ჟობიმის „გოგონა იპანემადან“ , პორტუგალიურ და ინგლისურ ვარიანტებში.

ბოსა-ნოვას მიმდევრები
ანტონიო კარლოს ჟობიმი
ჟუან ჟილბერტო
ელის რეგინა
სამურაი

სამურაი (იაპ. ან ) იყო იაპონიის ინდუსტრიამდელ პერიოდში წარჩინებულ სამხედროთა (მეომართა) აღმნიშვნელი ტერმინი. სამურაი იაპონურად ნიშნავს „სამსახურს“. სამურაი წვრილი მიწათმფლობელი (აზნაური) იყო, რომლის მთავარ მოვალეობას ბრძოლაში სამსახური წარმოადგენდა. მისი მთავარი იარაღი იყო ხმალი (კატანა), თუმცა იყენებდა შუბს (ნაგინატა) და მშვილდს (იუმი).

მითი და რეალობა
ედოს პერიოდის სამურაების უმრავლესობა პატივის იერარქიულ კოდექსს „ბუშიდო“ ( ბუში-მეომარი დო-გზა ) ემორჩილებოდა, რითაც მათ მოეთხოვებოდათ რანგით უფრო მაღლა მყოფთათვის მაგალითი ყოფილიყვნენ. ბუშიდოს კოდის მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო „სეპუკუ“ , რითაც დამნაშავე სამურაის შეეძლო დანაშაულის გამოსყიდვა და პატივის აღდგენა სიკვდილის მეშვეობით და ამგვარად ბუშიდოს კოდით სამურაის სახელის აღდგენა. თუმცა ბუშიდოს კოდექსი მშვიდობიანობის პერიოდში დაიწერა და ამგვარად სამურაის როგორც მეომრის შესაძლებლობებს სრულად არ ასახავს.

ცნობილი სამურაები
ოდა ნობუნაგა
ტოკუგავა იეიასუ
ტოიოტომი ჰიდეიოსი
სეპუკუ

სეპუკუ (იაპ. , „მუცლის-ჭრა“) — იაპონური თვითმკვლელობის რიტუალია მუცლის გამოფატვრით. ასევე ცნობილია ტერმინით ჰარაკირი და იწერება სეპუკუს შებრუნებული კანჯით. ჰარაკირი იაპონურში უფრო სასაუბრო და ვულგარულ ფორმად ითვლება. სეპუკუს მეშვეობით თვითმკვლელობის პრაქტიკა ბატონის (იერარქიით მაღლა მდგომის) თანდასწრებით ცნობილია, როგორც ოიბარა ( ან ); რიტუალი იგივეა.

სეპუკუ აღმოცენდა შუა საუკუნეებში სამურაებს შორის შინაბრძოლების დროს. ამ ფორმით თვითმკვლელობას მიმართავდნენ დამარცხებული ფეოდალები, რომლებიც სიკვდილს ამჯობინებდნენ ტყვეობას. დროთა განმავლობაში სეპუკუ ჩვეულებად იქცა. განარჩევდნენ ორი სახეობის ჰარაკირს: იძულებითს და ნებაყოფლობითს. იძულებითი 1500-იანი წლებიდან ითვლებოდა სამურაების პრივილეგიად, რაც ჯალათის ხელით დასჯის აცილების საშუალება იყო. ასეთ დროს დამნაშავეს დათქმულ დროსა და ადგილზე, მოხელეების თანდასწრებით უნდა შეესრულებინა რიტუალი.

სეპუკუს ცნობილი შემთხვევები
ოდა ნობუნაგა (1534–1582)
ანამი კორეჩიკა (1887–1945)
იუკიო მიშიმა (1925–1970)
პეპუ მეუნარგია

პეპუ მეუნარგია (დ. უცნობია ― გ. 1851, სოფ.ცაიში, ახლანდელი ზუგდიდის რაიონი) — ქართველი ოქრომჭედელი. ძველი ქართული ჭედური ხელოვნების უკანასკნელი წარმომადგენელი.
ბიოგრაფია
მიიღო თუ არა სპეციალური განათლება, არ არის ცნობილი. 1839 წელს იგი მეფის მთავრობამ ოქრომჭედლობის დარგში განსაკუთრებული დამსახურებისათვის მედლით დააჯილდოვა. ქართული ჭედური ხელოვნების ტრადიციებზე დაყრდნობით შექმნა თავისი დროისათვის მნიშვნელოვანი ჭედური ძეგლები. მეუნარგიას ნამუშევრებიდან ცნობილია მის მიერ ხელმოწერილი მარტვილის მაცხოვრის დიდი ჭედური ხატი და სოფ. აიას წმ. გიორგის შედარებით პატარა ხატი.

გარდა ამისა, მეუნარგიას აკუთვნებენ წალენჯიხის, ცაიშის (1843) ჭედურ ხატებს, რომელზეც გამოსახულია ღვთისმშობელი ყრმა იესოთი. აგრეთვე სოფ.ორბელის მიქაელ და გაბრიელ მთავარანგელოზთა ხატს (1837). ამ ნამუშევრებს გარდა, ცაიშის ეკლესიაში ინახებოდა მეუნარგიას ხელმოწერილი ჯვარი და 2 სამწერობელი. ყველაზე მნიშვნელოვანია მარტვილის მაცხოვრის ხატი (ინახება საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში), რომელიც მეუნარგიას 1849 წელს შეუქმნია. ხატზე მოცემულ ფიგურათა პროპორციები მძიმეა, შედარებით მსუბუქად და ლამაზადაა დამუშავებყლი სამოსლის ნაოჭები. ხატს ეტყობა გამოცდილი ოსტატის ხელი.
მიქაელი (XII-XIII სს.)

მიქაელი — - საუკუნეების ქართველი მინიატიურისტი, ე. წ. ჯრუჭის სახარების ერთ-ერთი დამსურათებელი.

სახარება (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, -1667) - საუკუნეების ქართული ხელოვნების შესანიშნავი ძეგლია. იგი შემკულია 334 მინიატურით. ხელნაწერის დასურათებაზე რამდენიმე მხატვარს უმუშავია. უმეტესობის ვინაობა უცნობია, მაგრამ ერთ-ერთ ფურცელზე (გვერდი 180) ამოიკითეს (ს. ბარნაველი) მხატვრის სახელი „მიქაელ“. მას რამდენიმე მინიატიურას აკუთვნებენ. მიქაელი ამ ხელნაწერის დამსურათებლებს შორის საუკეთესო ოსტატია. იგი სხვა მხატვრებისაგან გამოირჩევა ნათელი, მხიარული, ფერადოვანი გამით. კოლორიტი სუფთა და გამჭვირვალეა (შეფარდებები ოქრო - შავთან ან შოკოლადისფერთან, მკრთალი ოქროსფერი - წაბლისფერთან). კოლორიტის აქცენტს ქმნის სინგურის ოდნავ მოვარდისფრო ლაქა. მინიატიურების ფონი ოქროსფერია, ნიადაგი - მომწვანო-ცისფერი, ბალახი გადმოცემულია პატარა ბუჩქების სახით. მხატვარი დიდი ოსტატია ორნამენტისა, რომელიც გამოირჩევა არა მარტო ხაზების სილამაზით, არამედ ფერების დახვეწილი ჰარმონიით.
მიქაელ მაღლაკელი

მიქაელ მაღლაკელი — საუკუნის ნახევრის ქართველი მხატვარი. როგორც სახელწოდებიდან ჩანს, იგი სოფელ მაღლაკიდან (წყალტუბოს მუნიციპალიტეტი) უნდა ყოფილიყო. მიქაელ მაღლაკელს მოუხატავს ზემო სვანეთის სოფ. მაცხვარიშის ეკლესია. ეკლესიაში შემონახულია რამდენიმე საქტიტორო წარწერა. ერთ-ერთ მათგანში ნათქვამია, რომ ეკლესია მოიხატა დემეტრე -ის მეფობის მე-15 წელს, ე. ი. 1140 წელს „ჴელითა მიქაელ მაღლაკელისათა“.

მაცხვარიშის ეკლესია ერთნავიანი ნაგებობაა. მას თავდაპირველად სამმხრივ გარშემოსავლელი ჰქონდა, ახლა მხოლოდ სამხრეთი ნაწილია დარჩენილი. საკურთხეველში გამოსახულია „ვედრება“, მის ქვემო რიგში მოციქულთა ფიგურებია, ნავის კედლები და კამარა ქრისტეს ცხოვრების სცენებს უჭირავს (3 რეგისტრად). განსაკუთრებით საინტერესოა ქვედა რეგისტრი, სადაც გამოსახული არიან სვანეთის კედლის მხატვრობისათვის დამახასიათებელი წმინდა მხედრები. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დემეტრე -ის მეფედ კურთხევის ცერემონიალის გამოსახულება. ჩრდილოეთ კედლის მარცხენა თაღში დემეტრე მეფის ფიგურაა, მეფეს გვირგვინს ადგამს ანგელოზი, ქრისტე კი აკურთხებს, 2 ფეოდალი მას წელზე ხმალს არტყამს.

მხატვრულ-სტილისტიკური თვალსაზრისით მიქაელ მაღლაკელის მხატვრობა - საუკუნეების გარდატეხის ეპოქას განეკუთვნება. არსებითად იგი საუკუნის მონუმენტური კედლის მხატვრობის ტრადიციებს აგრძელებს. შენარჩუნებულია ცალკეული კომპოზიციის დიდი ზომა, მხატვარი ფიგურებს მონიმენტური, განზოგადებული ფორმებით გადმოსცემს, მათი მოძრაობა დინჯი და თავდაჭერილია, დგომა მყარი და ბუნებრივი. იგრძნობა შინაგანი დინამიკა, თუმცა ეს უკანასკნელი ხაზგასმული არ არის. ამასთან ერთად საყურადღებოა - საუკუნეების დეკორ-მონიმენტური ფერწერის სტილის ნიშნები. მხატვრობა, ერთი მხრივ, ატენის სიონის, მეორე მხრივ კი ყინწვის-ტიმოთესუბან-ბეთანიის მოხატულობის ნიშნებს ამჟღავნებს. კოლორიტის თვალსაზრისით მხატვარი თავდაჭერილია, იყენებს ორი ძირითადი ფერის — რუხისა და მოწითალო ყავისფერის ნიუანსებს. ნახატები გრაფიკულია.
მიქაელ მოდრეკილი

მიქაელ მოდრეკილი — საუკუნის ქართველი პოეტ-ჰიმნოგრაფი, მწიგნობარი, კალიგრაფი, მგალობელი, შემდგენელ-რედაქტორი ვრცელი ტიპის მეხური იადგარისა რომლის ხელნაწერი (-425), უნიკალური, როგორც შედგენილობის, ისე მხატვრული გაფორმების თვალსაზრისით, საუკუნის ქართული წიგნის ხელოვნების ბრწყინვალე ნიმუშია.

კრებული შედგენილია 978-988 წლებში შატბერდის მონასტერში. თავდაპირველად მასში 1264 გვერდი უნდა ყოფილიყო (გარდა ბოლო ნაწილისა, რომელიც დაკარგულია), ჩვენამდე მოღწეულია 544 გვერდი. ხელნაწერის უდიდესი ნაწილი, რომელიც დახვეწილი კალიგრაფიითა და ფაქიზი მხატვრული გემოვნებით გამოირჩევა, გადაწერილია მიქაელ მოდრეკილის მიერ, დანარჩენი ნაწილი გადაუწერიათ ანონიმ გადამწერს და ეფთვიმეს. გარდა მდიდარი დეკორისა (ორნამენრული თავსამკაულები და მოხატული საზედაო ასოები), იადგარში წარმოდგენილია უძველესი პორტრეტული ჯგუფი - იოანე მტბევრისა და ბასილი კესარიელის მინიატიურული გამოსახულებები. კრებულის შედგენილობა: ძლისპირნი და ღმრთისმშობლისანი, სათვეო ანუ საწელიწადო ნაწილი, დასდებელნი აღდგომისანი, დასდებელნი საშაბათონი, დასდებელნისულისანი, საუფლოთა სახმარნი ფარაფთონი.

მიქაელ მოდრეკილმა თავი მოუყარა მისი დროისათვის ქართული მღვდელმსახურებაში გავრცელებულ მთელი წლის მეხურ საგალობლებს (ორიგინალურსა და ნათარგმნს) - როგორც ქართველ (მიქაელ მოდრეკილი, იოანე მტბევარი, იოანე მინჩხი, სტეფანე სანანოისძე ჭყონდიდელი, ეზრა, იოანე ქონქოზის ძე, ბასილი, კურდანაჲ, მერჩულე), ისე ბერძენ (ანდრია კრეტელი, კოზმა იერუსალიმელი, იოანე დამასკელი, თეოფანე, ეფრემი) ავტორთა ჰიმნებს. ბერძნულიდან თარგმნილი საგალობლების უდიდესი ნაწილი ავტორების გარეშეა წარმოდგენილი.

მიქაელ მოდრეკილის კრებულის ძლისპირი და ღმრთისმშობლისანი მთლიანად და საგალობელთა დიდი ნაწილი ნევმირებულია. მრავალრიცხოვანი ლიტურგიკული შენიშვნები, რომლებიც მიმართულია მგალობლებისა და მღვდელ-მსახურებისადმი მათი დამოძღვრისა და განსწავლის მიზნით, გვაფიქრებინებს, რომ კრებული სასწავლო დანიშნულებისა უნდა ყოფილიყო. ამით არის გაპირობებული ისიც, რომ ძლისპირი და ღმრთისმშობლისანი, რომლებიც გალობათა რიტმულ-მელოდიურ მოდელებს შეიცავს, ქარაგმაგახსნილად არის წარმოდგენილი. ეს ტექსტის ხმოვნებზე ნევმების (ნიშნების) სწორი განაწილების საშუალებას იძლევა, რაც აუცილებელია გალობის კილოს ზუსტი ფიქსირებისათვის. იადგარის ერთ-ერთ ანდერძში მიქაელ მოდრეკილი საგანგებოდ აღნიშნავს, რომ კრებულში შეტანილი გალობანი დაწერილია "სისწორითა კილოსაჲთა და უცთომელობითა ნიშნისაჲთა". მიქაელ მოდრეკილის კრებულის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ისიცაა, რომ პალესტინური ტიპის ამ იადგარის ბერძნული მოდელი, რომელიც გავრცელებული უნდა ყოფილიყო ბიზანტიის აღმოსავლეთ პროვინციებში - საუკუნებამდე, დღეისათვის დაკარგულია და მის შედგენილობაზე მსჯელობა შეიძლება მხოლოდ ქართული იადგარის საშუალებით.
მიქაელ მწერალი

მიქაელ მწერალი — საუკუნის ქართველი კალიგრაფი. 1054 წელს გადაუწერია ოთხთავი (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, -962), რომელიც საუკუნის ერთ-ერთი საუკეთესო წიგნია. ხელნაწერი ძალიან იყო დაზიანებული, ამჟამად აღდგენილია. ეტრატზე ყავისფერი მელნით, ასომთავრულით ორ სვეტად ნაწერი ტექსტი ოსტატის დახვეწილ ხელოვნებაზე მიუთითებს. ნაწერი ლამაზია, ასოები პროპორციული და მკაფიო, სვეტებს შორის ოქროსფერი წერტილებია, ზოგი საზედაო ასო მორთულია. ტექსტს ამკობს მაღალი გემოვნებით შესრულებული თავსამკაულები.

მიქაელ მწერალი გამოირჩევა კოლორიტის ფაქიზი გრძნობით. წყვილი სვეტებით გაფორმებული კამარები, რომლითაც პირველი 6 გვერდი უჭირავს, მხატვრულად დასრულებული კომპოზიციებია.
უტუ მიქავა

უტუ ჯოტოს ძე მიქავა (დ. 1812, სოფ. ფუქი, ახლანდელი სოფ. მიქავა, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტი ― გ. დაახლოებით 1878) — სამეგრელოს გლეხთა აჯანყების (1856-1857) მეთაური.

15 წლისა დაეუფლა ზეინკლისა და მჭედლის ხელობას. დაახლოებით 50-იან წლებში საჩიჩუეში (წალენჯიხის რაიონი) გადასახლდა, სადაც ისევ მჭედლობას მისდევდა. გლეხთა აჯანყების დაწყებისთანავე მიემხრო აჯანყებულებს. მაისში გლეხებმა მიქავა საერთო ხელმძღვანელად აირჩიეს. 12 მაისს აჯანყებულებმა ზუგდიდი აიღეს. სამეგრელოს დედოფალმა ეკატერინე დადიანმა დახმარებისათვის რუსეთის ხელისუფლებას მიმართა. 20 მაისს გენერალ ნ. კოლიუბაკინი აჯანყებულებს შეხვდა. მიქავამ გენერალს გლეხთა მძიმე მდგომარეობა და აჯანყების ნამდვილი მიზეზი მოახსენა. ამასთან 8 მუხლისაგან შემდგარი მოთხოვნა გადასცა. კოლიუბაკინის მოთხოვნით გლეხები დაიშალნენ, მაგრამ იარაღი არ დაყარეს. აჯანყების დამარცხების შემდეგ, 1857 წლის ნოემბერში მიქავა რუსეთის ხელისუფლებამ არხანგელსკის გუბერნიაში გადაასახლა. 1867 წლის იანვარში სასჯელმოხდილი თბილისში ჩამოიყვანეს, როდესაც ბატონყმობა გაუქმდა, თავის სოფელში დაბრუნების ნება დართეს. თანასოფლელებმა მიქავა მამასახლისად აირჩიეს. შემდეგში ისევ მჭედლობასა და მეურნეობას მისდევდა.
ინდოეთის ოკეანე

ინდოეთის ოკეანე — სიდიდით მესამე ოკეანე მსოფლიოში, რომელიც დედამიწის ზედაპირის დაახლოებით 20%-ს ფარავს. ჩრდილოეთით ესაზღვრება სამხრეთ აზიას (ინდოეთის სუბკონტინენტს); დასავლეთით არაბეთის ნახევარკუნძულსა და აღმოსავლეთ აფრიკას; აღმოსავლეთით ინდონეზიის კუნძულებსა და ავსტრალიას; სამხრეთით კი სამხრეთის ოკეანეს. ატლანტის ოკეანისგან 20° აღმოსავლეთის მერიდიანი ჰყოფს, რომელიც აგულას კონცხიდან სამხრეთით მიემართება, ხოლო წყნარი ოკეანისგან 147° აღმოსავლეთის მერიდიანი. ინდოეთის ოკეანის ყველაზე ჩრდილოეთი წერტილი სპარსეთის ყურეში დაახ. 30° ჩრდილოეთის განედზე იმყოფება.

ინდოეთის ოკეანე თითქმის 10.000 კმ-ია სიგანეში აფრიკის სამხრეთ წერტილსა და ავსტრალიას შორის; მისი ფართობია 73.556.000 კმ², წითელი ზღვისა და სპარსეთის ყურის ჩათვლით. ოკეანის მოცულობა გამოთვლით 292,131,000 კმ³ უნდა იყოს. კუნძულები ძირითადად გარშემო მდებარე კონტინენტების სიახლოვესაა. ოკეანის კუნძული-ქვეყნებია: მადაგასკარი (მსოფლიოს სიდიდით მეოთხე კუნძული), კომორის კუნძულები, სეიშელის კუნძულები, მალდივის რესპუბლიკა, მავრიკი და შრი-ლანკა. ინდონეზია ოკეანეს ესაზღვრება. ოკეანის როგორც სატრანზიტო გზის მნიშვნელობამ ის მრავალი კონფლიქტის მომსწრე გახადა. მისი სიდიდის გამო ვერცერთმა ქვეყანამ მასზე ერთპიროვნული კონტროლი ვერ მოახდინა მე-19 საუკუნემდე, როდესაც დიდი ბრიტანეთი გახდა თითქმის მთელი მოსაზღვრე მიწების განმგებელი. ინდოეთის ოკეანის სამხრეთ ნაწილში ბევრი აისბერგი დაცურავს. განსაკუთრებით დიდი აისბერგები ს. გ. 40°-მდეც აღწევენ, რაც მოქმედებს წყლის ტემპერატურაზე და მარილიანობაზე.