გერმანელების გაქცევა და გაძევება (1944-1950)

გერმანელთა გაქცევა და გაძევება — მეორე მსოფლიო ომის მიწურულს და მის შემდგომ პერიოდში (1944-1950) აღმოსავლეთ და ცენტრალური ევროპიდან მილიონობით გერმანელის (როგორც მოქალაქეების, ისე ეთნიკური გერმანელების) იძულებითი გადაადგილების მასშტაბური და ტრაგიკული პროცესი. მოვლენა შეეხო ჩეხოსლოვაკიას, უნგრეთს, რუმინეთს, იუგოსლავიას, ბალტიისპირეთსა და გერმანიის იმ ყოფილ პროვინციებს (სილეზია, აღმოსავლეთი პრუსია, პომერანია), რომლებიც ომის შედეგად პოლონეთმა და საბჭოთა კავშირმა შეიერთეს.

ეს იყო ევროპის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური დემოგრაფიული ცვლილება და ეთნიკური წმენდა. სულ მცირე 12 მილიონი ადამიანი იძულებული გახდა დაეტოვებინა საცხოვრებელი ადგილი ან გაქცეულიყო. პროცესი განხორციელდა მოკავშირეების (აშშ, სსრკ, დიდი ბრიტანეთი) თანხმობით, რაც გაფორმდა პოტსდამის შეთანხმებაში. შეთანხმება ითვალისწინებდა გადაადგილების „ორგანიზებულ და ჰუმანურ“ ხასიათს, თუმცა რეალობა ხშირად განსხვავებული იყო და თან ახლდა ძალადობა, შიმშილი და ეპიდემიები.

ტერმინოლოგია და კლასიფიკაცია
ისევე როგორც „ჰოლოკოსტის“ შემთხვევაში (შოა), გერმანელთა გადაადგილების აღსანიშნავად სხვადასხვა ტერმინი გამოიყენება, რაც ხშირად პოლიტიკური და ისტორიული დისკურსის საგანია:

გაძევება** (გერმ. ): გერმანულ ისტორიოგრაფიასა და საზოგადოებრივ ცნობიერებაში დამკვიდრებული ტერმინი. იგი ხაზს უსვამს პროცესის იძულებით, ძალადობრივ და ხშირ შემთხვევაში უკანონო ხასიათს.
მოსახლეობის ტრანსფერი/გადაყვანა** (ინგლ. ): ტერმინი, რომელსაც იყენებდნენ მოკავშირეები პოტსდამის კონფერენციაზე. ეს გულისხმობდა პროცესის ლეგალურ, საერთაშორისო სამართლით აღიარებულ და ადმინისტრაციულად მართვად ხასიათს.
რეპატრიაცია/გადასახლება**: ტერმინები, რომლებსაც იყენებდნენ პოლონეთის და ჩეხოსლოვაკიის კომუნისტური მთავრობები. ეს ტერმინები ემსახურებოდა ნარატივს, თითქოს გერმანელები უბრალოდ „ბრუნდებოდნენ“ თავიანთ ისტორიულ სამშობლოში („რაიხში“), ხოლო გათავისუფლებული ტერიტორიები კანონიერ მფლობელებს უბრუნდებოდა.

ისტორიული ფონი
მეორე მსოფლიო ომამდე ცენტრალური და აღმოსავლეთი ევროპა ხასიათდებოდა ჭრელი ეთნიკური შემადგენლობით. საუკუნეების განმავლობაში ეთნიკური გერმანელები ცხოვრობდნენ ისეთ რეგიონებში, როგორებიცაა სილეზია, ტრანსილვანია, ვოლგისპირეთი და ბალტიისპირეთი. ამ რეგიონებში ისინი ხშირად შეადგენდნენ ეკონომიკურ ელიტას, ქალაქის მოსახლეობას, ხელოსნებსა ან მსხვილ მიწათმფლობელებს.

ვითარება რადიკალურად შეიცვალა ნაციონალ-სოციალისტების ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ. ნაცისტურმა გერმანიამ შეიმუშავა ე.წ. „გენერალური გეგმა ოსტი“ , რომელიც ითვალისწინებდა აღმოსავლეთ ევროპის კოლონიზაციას, ადგილობრივი სლავური მოსახლეობის (პოლონელების, უკრაინელების, რუსების) ნაწილობრივ განადგურებასა და გასახლებას, ხოლო მათ ადგილზე გერმანელების ჩასახლებას. ომის დროს ნაცისტებმა განახორციელეს პოლონელებისა და ებრაელების მასობრივი დეპორტაციები, რამაც შემდგომში საფუძველი ჩაუყარა საპასუხო, შურისძიებით განპირობებულ პოლიტიკას მოკავშირეების მხრიდან.

პროცესის მახასიათებლები და მიზეზები
გერმანელთა გაძევება არ ყოფილა სპონტანური ან იზოლირებული მოვლენა; ეს იყო ომისშემდგომი ევროპის გეოპოლიტიკური და ეთნიკური რეკონფიგურაციის ნაწილი. ძირითადი მახასიათებლები და მოტივები მოიცავდა:

ეთნიკურად ერთგვაროვანი სახელმწიფოების შექმნა:** აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების (განსაკუთრებით პოლონეთისა და ჩეხოსლოვაკიის) ახალი მთავრობების, ისევე როგორც საბჭოთა კავშირის სტრატეგიული მიზანი იყო ეთნიკური უმცირესობების პრობლემის საბოლოოდ გადაჭრა ეთნიკურად სუფთა სახელმწიფოების ჩამოყალიბებით. ეს განიხილებოდა როგორც მომავალი კონფლიქტების პრევენციის ერთადერთი გზა.
საბჭოთა გეოპოლიტიკური ინტერესები:** სტალინი მიიჩნევდა, რომ პოლონეთისთვის გერმანული მიწების გადაცემით და იქიდან გერმანელების გაძევებით, პოლონეთი დამოკიდებული გახდებოდა საბჭოთა კავშირის დაცვაზე გერმანული რევანშიზმისგან.
„მეხუთე კოლონის“ საფრთხე:** გერმანული უმცირესობები აღიქმებოდნენ როგორც პოტენციური საფრთხე და სეპარატიზმის წყარო. ნაცისტების მიერ ომის დროს ფოლკსდოიჩების გამოყენებამ ადგილობრივი მოსახლეობის წინააღმდეგ (მაგ. „ზელბსტშუცის“ სადამსჯელო რაზმები პოლონეთში), გააძლიერა უნდობლობა და სიძულვილი.
კოლექტიური პასუხისმგებლობა და სასჯელი:** გაძევება საზოგადოების თვალში განიხილებოდა როგორც სამართლიანი სასჯელი ნაცისტური გერმანიის მიერ ჩადენილი უმძიმესი დანაშაულებისთვის (ჰოლოკოსტი, სამოქალაქო მოსახლეობის მასობრივი მკვლელობები). მოკავშირეებმა გერმანელ ხალხს კოლექტიური პასუხისმგებლობა დააკისრეს.

მიგრაციის ეტაპები
გადასახლება სამი ურთიერთგადამფარავი და ქრონოლოგიური ეტაპისგან შედგებოდა:

 ეტაპი — ევაკუაცია (1944-1945):** ნაცისტური ხელისუფლების მიერ ორგანიზებული, თუმცა ხშირად დაგვიანებული და ქაოტური ევაკუაცია წითელი არმიის შეტევის ფონზე. ნაცისტური ხელმძღვანელობა ხშირად კრძალავდა ევაკუაციას „დამარცხების განწყობის“ თავიდან ასაცილებლად, რამაც მშვიდობიანი მოსახლეობა ფრონტის ხაზზე მოამწყვდია. ამ დროს მილიონობით ადამიანი დაიძრა დასავლეთისკენ ზამთრის მკაცრ პირობებში. ცნობილი მაგალითია ოპერაცია ჰანიბალი — ისტორიაში ერთ-ერთი უდიდესი საზღვაო ევაკუაცია ბალტიის ზღვაზე.
 ეტაპი — გაქცევა და „ველური გაძევება“:** ვერმახტის კაპიტულაციის შემდეგ დაწყებული ქაოსური პროცესი, როდესაც ადგილობრივი მილიცია და საბჭოთა ჯარები მოსახლეობას აიძულებდნენ დაეტოვებინათ სახლები. ამ პერიოდს ახასიათებდა განსაკუთრებული სისასტიკე, ძარცვა, გაუპატიურებები და ლინჩის წესით გასამართლება.
 ეტაპი — ორგანიზებული გაძევება (1945-1950):** პოტსდამის შეთანხმების (1945 წლის აგვისტო) მე-13 მუხლის საფუძველზე განხორციელებული „ლეგალური“ დეპორტაცია. ეს შეეხო პოლონეთისთვის, სსრკ-სთვის და ჩეხოსლოვაკიისთვის გადაცემულ ტერიტორიებს. მიუხედავად დეკლარირებული „ჰუმანურობისა“, ტრანსპორტირება ხშირად სატვირთო ვაგონებით, არაადამიანურ პირობებში ხდებოდა.

რეგიონალური მიმოხილვა
პოლონეთი და ყოფილი გერმანული მიწები
ყველაზე დიდი დანაკარგი და გადაადგილება სწორედ ამ რეგიონზე მოდის. ოდერ-ნაისეს ხაზის აღმოსავლეთით მდებარე ტერიტორიებიდან (სილეზია, პომერანია, აღმოსავლეთი პრუსია, აღმოსავლეთი ბრანდენბურგი) გერმანელები თითქმის სრულად გაასახლეს.

პოლონეთის მთავრობამ ამ მიწებს „დაბრუნებული ტერიტორიები“ უწოდა. გაძევების პარალელურად, მიმდინარეობდა ე.წ. „ეროვნული ვერიფიკაციის“ პროცესი. სილეზიასა და მაზურიაში მცხოვრებ გერმანელებს, რომლებსაც პოლონური ფესვები ან გვარები ჰქონდათ (ე.წ. „ავტოქტონები“), უფლება მისცეს დარჩენილიყვნენ, თუ ისინი „პოლონიზაციას“ გაივლიდნენ და გერმანულ იდენტობას უარყოფდნენ. მიუხედავად ამისა, 1950-იან წლებში მათმა დიდმა ნაწილმა მაინც დატოვა პოლონეთი და გერმანიაში გადავიდა.

ომის შემდგომ პერიოდში პოლონეთის კომუნისტურმა ხელისუფლებამ შექმნა სატრანზიტო და შრომითი ბანაკები (მაგ. ლამბინოვიცე, იავოჟნო, პოტულიცე), სადაც ათასობით გერმანელი დაიღუპა ტიფით, შიმშილითა და არასათანადო მოპყრობით. აღსანიშნავია, რომ იავოჟნოს ბანაკი ნაცისტური ოკუპაციის დროს ოსვენციმის ფილიალი იყო, ომის შემდეგ კი პოლონელებმა ის გერმანელებისთვის გამოიყენეს.

ჩეხოსლოვაკია (სუდეტის ოლქი)
სუდეტელ გერმანელთა გაძევება გამოირჩეოდა განსაკუთრებული სისასტიკით ომის დასრულებისთანავე.
ძალადობა:** ე.წ. „ბრუნოს სიკვდილის მარშისა“ და უსტის ხოცვა-ჟლეტის დროს ათასობით მშვიდობიანი მოქალაქე დაიღუპა.
ბენეშის დეკრეტები:** გაძევების სამართლებრივ საფუძველს წარმოადგენდა პრეზიდენტ ედუარდ ბენეშის მიერ გამოცემული დეკრეტები. ამ დოკუმენტების საფუძველზე, ეთნიკურ გერმანელებსა და უნგრელებს ჩამოერთვათ ჩეხოსლოვაკიის მოქალაქეობა, მათი ქონება კი სახელმწიფო საკუთრებად გამოცხადდა კონპენსაციის გარეშე. სულ დაახლოებით 3 მილიონი გერმანელი იქნა დეპორტირებული.

სსრკ (კალინინგრადის ოლქი)
აღმოსავლეთ პრუსიის ჩრდილოეთი ნაწილი, კენიგსბერგის (დღევანდელი კალინინგრადი) ჩათვლით, საბჭოთა კავშირმა შეიერთა. ომის დასრულებისას იქ დარჩენილი გერმანული მოსახლეობა შიმშილისა და ეპიდემიების მსხვერპლი გახდა. ათასობით დაობლებულ გერმანელ ბავშვს, რომლებიც ტყეებში ცხოვრობდნენ და გადარჩენას ცდილობდნენ, „მგლის ბავშვები“ უწოდეს. ისინი ხშირად ლიეტუვაში გადადიოდნენ საკვების საძიებლად. 1947-1948 წლებში საბჭოთა ხელისუფლებამ გადარჩენილი გერმანელების იძულებითი დეპორტაცია განახორციელა გერმანიის საბჭოთა ზონაში (გდრ).

სხვა რეგიონები
უნგრეთი:** სსრკ-ს ზეწოლით, უნგრეთმა დაიწყო ეთნიკური გერმანელების გაძევება, თუმცა ეს პროცესი ნაკლებად ტოტალური იყო. დაახლოებით 200,000 გერმანელი გააძევეს ავსტრიასა და გერმანიაში.
რუმინეთი:** ბევრი ეთნიკური გერმანელი (განსაკუთრებით ტრანსილვანიიდან) გააგზავნეს იძულებით სამუშაოებზე სსრკ-ში (დონბასის მაღაროებში). დაახლოებით 75,000 სამოქალაქო პირი იქნა დეპორტირებული.
იუგოსლავია:** აქ დარჩენილი გერმანელები მოათავსეს საკონცენტრაციო ბანაკებში (მაგ. გაკოვო, კრუშევლიე), სადაც შიმშილისა და დაავადებების გამო სიკვდილიანობა ძალიან მაღალი იყო. დაახლოებით 50,000 გერმანელი დაიღუპა.

ადამიანური დანაკარგები
გერმანელი მშვიდობიანი მოსახლეობის დაღუპულთა ზუსტი რიცხვი ისტორიკოსთა მწვავე დავის საგანია. დაღუპულთა რაოდენობა მოიცავს გაქცევისას დაბომბვების, გაძევებისას ძალადობისა და ბანაკებში შიმშილის/დაავადებების შედეგად გარდაცვლილებს, ასევე საბჭოთა კავშირში იძულებითი შრომის მსხვერპლთ.

განსხვავება შეფასებებში
მთავრობის პოზიცია:** 1958 წელს დასავლეთ გერმანიის სტატისტიკის ფედერალურმა სამსახურმა გამოაქვეყნა ანგარიში, რომლის მიხედვითაც დანაკარგები 2.2 მილიონს შეადგენდა. ეს რიცხვი მოიცავდა არა მხოლოდ დადასტურებულ გარდაცვალებებს, არამედ „გაურკვეველ შემთხვევებსაც“ (დაკარგულებს). გერმანიის მთავრობა და „გაძევებულთა ფედერაცია“ დღემდე მხარს უჭერენ 2-2.5 მილიონიან შეფასებას.
არქივების მონაცემები:** 1974 წელს გერმანიის ფედერალურმა არქივმა დაასრულა კვლევა, რომელიც 1989 წლამდე გასაიდუმლოებული იყო. ამ კვლევის მიხედვით, უშუალოდ ძალადობრივი გზით და ბანაკებში დაღუპულთა რიცხვი დაახლოებით 600,000-ს შეადგენდა.
ისტორიკოსთა ანალიზი:** გერმანელი ისტორიკოსი რუდიგერ ოვერმანსი და ინგო ჰაარი ამტკიცებენ, რომ 2-მილიონიანი მაჩვენებელი „ცივი ომის“ პერიოდის პოლიტიკურ მიზნებს ემსახურებოდა და სტატისტიკურად გაუმართავია. მათი აზრით, მაღალი რიცხვი მიღებული იყო იმ ადამიანების ჩათვლით, რომლებიც ომის შემდეგ აღმოსავლეთ ევროპაში დარჩნენ და ასიმილაცია განიცადეს, ან რომელთა ბედი უბრალოდ ვერ დადგინდა.

გაძევებულთა მდგომარეობა ომისშემდგომ გერმანიაში
გერმანიაში ჩასული ლტოლვილები უკიდურესად მძიმე მდგომარეობაში იმყოფებოდნენ. მკაცრი ზამთრისა და მგზავრობის გაუსაძლისი პირობების გამო, მატარებლის ვაგონებში ხშირად გარდაცვლილები და მომაკვდავები ერთად მგზავრობდნენ. ჩასულებს ომისგან განადგურებული ქვეყანა დახვდათ, სადაც მწვავედ იდგა საცხოვრებლისა და სურსათის პრობლემა.

ადგილობრივი გერმანელები ხშირად მტრულად ხვდებოდნენ ახალმოსულებს, რომლებსაც კონკურენტებად აღიქვამდნენ მწირე რესურსების მოპოვებაში. ასევე პრობლემატური იყო რელიგიური განსხვავებები (მაგ. კათოლიკე ლტოლვილები პროტესტანტულ რეგიონებში და პირიქით). სიტუაცია მხოლოდ 1950-იან წლებში, „დასავლეთ გერმანიის ეკონომიკური სასწაულის“ შედეგად გაუმჯობესდა, რამაც უმუშევრობა მინიმუმამდე დაიყვანა.

ინტეგრაციის ხელშესაწყობად, 1952 წელს მიიღეს „ტვირთის გათანაბრების კანონი“ , რომელიც გაძევებულებისთვის ნაწილობრივ კომპენსაციასა და შეღავათიან კრედიტებს ითვალისწინებდა. დროთა განმავლობაში მათ ჩამოაყალიბეს სხვადასხვა ორგანიზაცია, რომელთაგან ყველაზე გავლენიანია „გაძევებულთა ფედერაცია“ .

ისტორიოგრაფია და სამართლებრივი შეფასება
საერთაშორისო სამართალი
საერთაშორისო სამართალი მოსახლეობის იძულებითი გადაყვანის შესახებ საუკუნეში მნიშვნელოვნად შეიცვალა. მეორე მსოფლიო ომამდე მსგავსი გადაადგილებები ხშირად ორმხრივი ხელშეკრულებების საფუძველზე ხდებოდა. თუმცა, ნიურნბერგის პროცესზე სამოქალაქო მოსახლეობის იძულებითი დეპორტაცია ომისა და კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართულ დანაშაულად გამოცხადდა.

„წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის“ იურიდიული მრჩეველი ჟან-მარი ჰენკარტსი აღნიშნავს, რომ მოკავშირეების მიერ განხორციელებული დეპორტაციები იყო „ტრაგიკული ანომალია“, რადგან იმავე ქმედებებისთვის, რაც ნიურნბერგში აიკრძალა, გამარჯვებული სახელმწიფოები მშვიდობიან პერიოდში თავადვე იყენებდნენ. თანამედროვე მკვლევართა ნაწილი (მაგ. ალფრედ დე ზაიასი) ამ მოვლენებს განიხილავს როგორც ომის დანაშაულს და ეთნიკურ წმენდას.

ისტორიკოსთა შეფასებები
ბრიტანელი ისტორიკოსი რიჩარდ ევანსი აღნიშნავს, რომ მიუხედავად გაძევების პროცესის სისასტიკისა, მისი ძირითადი მიზანი ლეგიტიმური იყო ომამდელი კონტექსტის გათვალისწინებით. მისი აზრით, აღმოსავლეთ ევროპის გერმანული უმცირესობები ნაცისტური გერმანიის საგარეო პოლიტიკის იარაღად იქცნენ, რამაც მათი შემდგომი ყოფნა რეგიონში შეუძლებელი გახადა.

პოლიტიკური საკითხები და მემკვიდრეობა
გერმანელთა გაძევება წლების განმავლობაში რჩებოდა დაძაბულობის საგნად გერმანიასა და მის აღმოსავლელ მეზობლებს შორის.
ბოდიში:** 1990 წელს ჩეხოსლოვაკიის პრეზიდენტმა ვაცლავ ჰაველმა ბოდიში მოიხადა და გამოიყენა ტერმინი „გაძევება“ ნაცვლად „ტრანსფერისა“, რასაც არაერთგვაროვანი რეაქცია მოჰყვა.
ლისაბონის ხელშეკრულება:** 2009 წელს ჩეხეთის პრეზიდენტმა ვაცლავ კლაუსმა მოითხოვა გამონაკლისი ევროკავშირის ქარტიიდან, რათა თავიდან აეცილებინა სამართლებრივი დავები გაძევებულთა ქონების თაობაზე.
თანამედროვე პოზიცია:** 2018 წელს კანცლერმა ანგელა მერკელმა განაცხადა, რომ გაძევებისთვის „არანაირი მორალური ან პოლიტიკური გამართლება არ არსებობდა“.