მსოფლიო რუკა

მსოფლიო რუკა — გეოგრაფიული რუკა, რომელიც ასახავს მთელ დედამიწას. მსოფლიო რუკები წარმოადგენს რუკების განსხვავებულ კატეგორიას, რადგან ისინი გეოიდის ზედაპირის მინიმალური დამახინჯებით სიბრტყეზე პროეცირების სირთულეს წარმოადგენენ. მიუხედავად იმისა, რომ ეს გამოწვევა ნებისმიერ რუკას ეხება, მსოფლიო რუკები პროექციის ყველაზე მძიმე დამახინჯებებს განიცდიან. მსოფლიო რუკების წარმოსადგენად შემუშავებულია მრავალი რუკის პროექციის მეთოდი, რომლებიც სხვადასხვა ტექნიკურ და ესთეტიკურ მიზანს ემსახურება.

ყველაზე ხშირად გამოყენებული რუკებია მსოფლიოს პოლიტიკური და ფიზიკური რუკები. ასევე ფართოდ გამოიყენება თემატური რუკები, როგორიცაა ტექტონიკური, კლიმატური, გეოლოგიური, ნიადაგის, მცენარეულობის, ზოოგეოგრაფიული და სხვა რუკები.

ისტორია
მსოფლიოს ერთიანი და ამავე დროს შეძლებისამებრ დეტალური რუკის შექმნა ყოველთვის იყო ცივილიზებული მსოფლიოს საზრუნავი. ასეთი რუკა ესაჭიროება არა მარტო გეოგრაფიულ მეცნიერებას ჩვენი პლანეტის ბუნებისა და საზოგადოების მოვლენათა სივრცითი კანონზომიერებების საკვლევად, არამედ ყველა სხვა მეცნიერებას, რომელსაც თავისი კვლევის საგნის სივრცითი ასპექტები, ე. ი. ადგილიდან ადგილზე ცვალებადობის საკითხები, აინტერესებს. იგი ესაჭიროება აგრეთვე სახელმწიფოთა შორის კულტურულ, ეკონომიურ, პოლიტიკურ თუ დიპლომატურ კავშირებს, საერთაშორისო ურთიერთობათა ღონისძიებებს, გაბმულობას, ტრანსპორტს, კავშირსავაჭრო ურთიერთობებს.

1:1 000 000 მასშტაბის მსოფლიო რუკა
პირველად საერთაშორისო რუკის შექმნის საკითხი დასვა ცნობილმა გერმანელმა გეოგრაფმა ალბრეხტ პენკმა 1891 წელს ბერნის საერთაშორისო გეოგრაფიულ კონგრესზე.

პენკის პროექტის თანახმად საერთაშორისო რუკა უნდა ყოფილიყო 1:1 000 000 მასშტაბის, ერთიანი ნომენკლატურის სისტემის, მათემატიკური საფუძვლისა და შედგენის მეთოდიკის საერთაშორისო სტანდარტის მქონე. კონგრესმა მოიწონა პენკის პროექტი, მაგრამ მას მოწინააღმდეგეებიც გამოუჩნდნენ. პოლემიკამ 20 წელზე მეტ ხანს გასტანა და ბოლოს პარიზის საერთაშორისო გეოგრაფიულმა კონფერენციამ 1913 წელს მიიღო დებულება „საერთაშორისო მილიონიანი რუკის“ შესახებ. იქვე არჩეულ იქნა საერთაშორისო ცენტრალური ბიურო, რომელსაც დაევალა ორგანიზაციული და სამეცნიერო-ტექნიკური ხელმძღვანელობა დაინტერესებული ქვეყნების კარტოგრაფიული სამსახურებისათვის (რზიდენცია იყო ინგლისის სამხედრო-ტოპოგრაფიული სამმართველო — სოუტჰემპტონში).

კარტოგრაფიულად განვითარებულმა სახელმწიფოებმა (მათ შორის რუსეთმა, შემდეგ საბჭოთა კავშირმა) შრომა ისე გაინაწილეს, რომ თითოეულ მათგანს საერთაშორისო მილიონიანი რუკის ფურცლების გარკვეული ნაწილი უნდა გამოექვეყნებინა და ურთიერთგაცვლის საერთაშორისო ფონდში შეეტანა.

პირველმა მსოფლიო ომმა რუკების შექმნის საქმე დააჩქარა (სტრატეგიული რუკები სწორედ 1:1 000 000 მასშტაბისა იყო), მაგრამ სახელმწიფოთა შორის რუკის ფურცლების ურთიერთგაცვლის პროცესი თავდაცვითი მოსაზრებებით შეფერხდა. ომის შემდგომ პერიოდში კვლავ გაცხოველდა მუშაობა და მეორე მსოფლიო ომის დაწყების წინ საერთაშორისო მილიონიანი რუკის 350 ფურცელი უკვე გამოქვეყნებული და გავრცელებული იყო ურთიერთგაცვლის წესით. ამ რუკების გამოქვეყნება თითქმის სამი ათეული წლით გახანგრძლივდა. ამან უარყოფითი გავლენა მოახდინა მათ სიახლეზე. მაგრამ თვით რუკის არსებობის ფაქტს უკვე დიდი სარგებლობა მოჰქონდა როგორც მეცნიერების, ისე საერთაშორისო ეკონომიური და სხვა სასიცოცხლო კავშირებისათვის.

მეორე მსოფლიო ომმა მდგომარეოდა კვლავ გაართულა. ომის რთულ ვითარებაში (ისევე როგორც ომის შემდგომ პერიოდში) საერთაშორისო მილიონიანი რუკის ფურცლების სახელმწიფოთა შორის გაცვლა მნიშვნელოვნად შეფერხდა: საერთო ინტერესისა და ერთიანი რედაქციის უქონლობის გამო რუკის ფურცლების ერთ დონეზე გამოცემა ვერ მოხერხდა. ამასთან ერთად მისი მასშტაბი მსოფლიოს მომავალი თემატიკური რუკების ზოგადგეოგრაფიული საფუძვლისათვის საჭიროზე უფრო მსხვილი. აღმოჩნდა. უხერხულობას იწვევდა ისიც, რომ საერთაშორისო რუკა მარტო ხმელეთს ითვალისწინებდა, ოკეანისათვის მისი ფურცლების შედგენა არც ერთ სახელმწიფოს არ ევალებოდა.

გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის 1971 წლის მონაცემებით ხმელეთის რუკის 900 ფურცლიდან 825 მოქვეყნებული იყო.

1:2 500 000 მასშტაბის მსოფლიო რუკა
ასეთ ვითარებაში მსოფლიოს ერთიანი რუკის საკითხი ახლებურად უნდა დასმულიყო, ვინაიდან თანამედროვე მსოფლიო მის დაუყოვნებლივ შექმნას მოითხოვდა. იმ ფუნქციებს, რომლებიც თავის დროზე საერთაშორისო მილიონიან რუკას ჰქონდა, თანამედროვე მსოფლიო პრინციპულად ახალ მოთხოვნებს უყენებდა: ზოგადგეოგრაფიული შინაარსის ახალი მსოფლიო რუკა უნდა გამხდარიყო საყოველთაო სტანდარტული, საფუძველი მსოფლიოს კარტოგრაფიული განვითარების ახალი ეტაპისათვის მსოფლიოს ერთიანი თემატიკური რუკების შექმნის ეტაპისათვის, რაც, თითქოს სტიქიურად, 1950-იანი წლებიდან დაიწყო.

თანამედროვე ცივილიზებული მსოფლიოს წინაშე დასმული გეოგრაფიულ გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის, მათი ყაირათიანიც და ეფექტური გამოყენების მწვავე პრობლემა მოითხოვს სპეციალური თემატიკის მსოფლიოს ერთიანი რუკების შექმნას. მათი საშუალებით შეჯამებულ უნდა იქნეს დედამიწის შემსწავლელ მეცნიერებათა მიერ უკვე მიღწეული შედეგები. ამ შეჯამების კარტოგრაფიული ფორმა უფრო გაღრმავებული კვლევის პირველი საფეხურია; უნდა შეიქმნას გეოლოგიური, გეოფიზიკური, გეომორფოლოგიური, ჰიდროლოგიური, კლიმატური, ბიოცენოლოგიური, მოსახლეობის, ეკონომიური და სხვა მრავალი თემატიკის მსოფლიოს ერთიანი და ამავე დროს საკმაოდ დეტალური რუკები. ამ რუკებს კი პრინციპული აუცილებლობით ესაჭიროებოდა ერთიანივე სტანდარტული ზოგადგეოგრაფიული საფუძველი, ის, რასაც უკვე ოფიციალურად მსოფლიოს ახალი. საერთაშორისო რუკა ეწოდა. ამ რუკის ოპტიმალურ მასშტაბად მიჩნეულია 1:2 500 000.

ახალი საერთაშორისო ზოგადგეოგრაფიული რუკის შექმნის საკითხი 1956 წელს განიხილა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ეკონომიური და სოციალური საბჭოს სესიამ ცნობილი უნგრელი მეცნიერის რადოს ინიციატივით. კაპიტალისტური ქვეყნების წარმომადგენლებმა საკითხს ერთსულოვნად არ დაუჭირეს მხარი. ამიტომ ახალი მსოფლიო რუკის შექმნა ითავეს ბულგარეთის, გდრ-ის, პოლონეთის, საბჭოთა კავშირის, უნგრეთისა და ჩეხოსლოვაკიის გეოდეზიისა და კაოტოგრაფიის სახელმწიფო სამსახურის ორგანოებმა.

1:2 500 000 მასშტაბის მსოფლიოს რუკა შედგება 234 ფურცლისაგან. მისი ნომენკლატურა ემყარება საერთაშორისო. მილიონიანი რუკის ნომენკლატურის სისტემას, მაგრამ განსხვავდება კიდეც: ორნახევარმილიონიანი რუკის ყოველი ფურცელი მილიონიანი რუკის ოთხ შესაბამის ფურცელს შეიცავს. ასეთი დამოკიდებულებაა მათთ შორის 48%-იან პარალელებს შორის. უფრო მაღალ განედებში. 60°-იან პარალელებს შორის. ახალი რუკის ერთი ფურცელი მილიონიანი რუკის სამ ფურცელს შეიცავს. რაც შეეხება, პოლარული სექტორების რუკის ფურცლებად დაყოფას, ეს მათ სხვადასხვანაირი აქვთ.