თურქები ყაზახეთში

თურქები ყაზახეთში გამოჩნდნენ საუკუნის 20-იან წლებში და რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში გადაიქცნენ ერთ-ერთ ყველაზე მრავალრიცხოვან და სწრაფად მზარდ ეთნიკურ თემად რესპუბლიკაში. 2014 წლის 1 იანვრის შეფასებით, ყაზახეთის რესპუბლიკაში თითქმის 105 ათასი თურქი ცხოვრობდა, რითაც მოსახლეობის რიცხოვნობით მე-9 ადგილს იკავებდნენ. ყაზახეთის სსრ-ს უკანასკნელ საყოველთაო აღწერასთან შედარებით, მათი რაოდენობა რესპუბლიკაში ორჯერზე მეტით გაიზარდა.

ყაზახეთის თურქები ძირითადად რესპუბლიკის მკვიდრნი და ქართულ-მესხური წარმოშობის (ახისქელი) არიან, თუმცა 1990-იანი წლების დასაწყისიდან ყაზახეთში გამოჩნდნენ ასევე თავად თურქეთის რესპუბლიკიდან ჩამოსული თურქები. ამ ორი ჯგუფის კულტურულ-ენობრივი მიდრეკილებები მნიშვნელოვნად განსხვავდება: მესხეთელი თურქები ყაზახეთში ძირითადად გარეუბნის სოფლის მეურნეობით არიან დაკავებული, ხოლო თურქეთიდან ჩამოსულები – მშენებლობის, ნავთობის მოპოვებისა და განათლების სფეროებში მუშაობენ.

ფორმირების ისტორია
თურქი მესხეთელები ყაზახეთის სსრ-ის ტერიტორიაზე მასობრივად მოხვდნენ სტალინის დროინდელი დეპორტაციების შედეგად, როდესაც ისინი გადაასახლეს საქართველოს მესხეთიდან. ისინი დაასახლეს ყაზახეთის სამხრეთის სოფლებში და ცენტრალური აზიის სხვა რესპუბლიკებში. 1956 წლამდე მათ არ ჰქონდათ საცხოვრებელი ადგილის შეცვლის უფლება, ვიდრე არ აღიარეს რეპრესიების მსხვერპლებად და არ განახორციელეს რეაბილიტაცია. თუმცა რეაბილიტაციის შემდეგ უმეტესობამ მაინც გადაწყვიტა დარჩენილიყო ყაზახეთის რესპუბლიკაში. უფრო მეტიც, ყაზახეთი თურქებისთვის მიმზიდველ მიგრაციულ ქვეყანად რჩებოდა 1990-იანი წლების დასაწყისში, მასობრივი ემიგრაციის პირობებშიც კი. მაგალითად, მიგრაციის პიკის წელს — 1994 წელს — ყაზახური სტატისტიკის მიხედვით, რესპუბლიკის 25 ძირითადი ეროვნებიდან მხოლოდ თურქებს (თუნდაც მცირედით) და ყაზახებს ჰქონდათ პოზიტიური მიგრაციული ბალანსი. მოგვიანებით ყაზახეთში გადმოსახლდა თურქების მნიშვნელოვანი რაოდენობა უზბეკეთიდან და ყირგიზეთიდან, თუმცა ამ ეთნოსის ზრდის ძირითად წყაროს მაღალი ბუნებრივი მატება და მრავალშვილიანობის ტრადიცია წარმოადგენს. თურქების ყველაზე დიდი დასახლების ადგილებია ყაზახეთში: ალმათის და ჯამბულის ოლქები (თითოეულში 30 000-ზე მეტი), სამხრეთ ყაზახეთის ოლქი (20 000-ზე მეტი) და ქალაქი ალმათი (5 ათასზე მეტი). ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში თურქებმა რიცხვობრივად გაასწრეს უზბეკებს ჯამბულის ოლქში და დაიკავეს მეოთხე ადგილი. მოსახლეობის სწრაფი ზრდის წყალობით, ისინი მერვედან მეოთხე ადგილამდე დაწინაურდნენ ასევე ალმათის ოლქში, ეროვნული უმცირესობების რაოდენობრივი რეიტინგის მიხედვით. საბჭოთა პერიოდში თურქი მესხები დასაქმებულნი იყვნენ ყაზახეთის სსრ კოლმეურნეობისა და სახელმწიფო მეურნეობის სისტემაში. ბევრი მათგან უკვე მაშინ მისდევდა პირად დამხმარე მეურნეობას, რომლის პროდუქტს (რძე, ხორცი) ყიდიდნენ ალმათისა და სხვა ქალაქების ბაზრებზე. ალმათის აგლომერაციაში მდებარეობს ათეულობით სოფელი, სადაც თურქები კომპაქტურად ცხოვრობენ და ზოგიერთ მათგანში მათი წილი მოსახლეობაში 60%-საც კი აღწევს. ასეთ დასახლებებს შორის არის ბეკბოლატის დასახლება ყარასაის რაიონში.

კონფლიქტური პოტენციალი
2006 წლის ოქტომბერში ყაზახეთში, ატირაუს ოლქის ჟილოის რაიონში მდებარე „ტენგიზის“ ნავთობის საბადოებზე მოხდა ეთნიკური დაპირისპირება თურქი (თურქეთიდან) და ყაზახ მუშებს შორის, რომელიც მასობრივ ჩხუბში გადაიზარდა.

თურქი მესხები დიდი ხნის განმავლობაში არ იყვნენ ჩართულები ეთნიკურ კონფლიქტებში. თუმცა, 2016 წლის 17 თებერვალს მოხდა კიდევ ერთი ეთნიკური დაპირისპირება თურქი მესხებისა და ყაზახებს შორის ბურილში, სადაც თურქები მოსახლეობის 20%-ს შეადგენენ.