სონბუნი

სონბუნი — (კორ. ; ფორმალურად ჩულშინ-სონბუნი , წარმართული სინო-კორეული ნიშნებისაგან – „წარმომავლობა“ და „შემადგენლობა“) არის ჩრდილოეთ კორეის მიერ გამოყენებული მემკვიდრეობითი სტატუსის სისტემა. ჩრდილოეთ კორეის ადამიანის უფლებების კომიტეტის და ამერიკის საწარმოთა ინსტიტუტის მონაცემებით, სონბუნი დაფუძნებულია პირის წინაპრების პოლიტიკურ, სოციალურ და ეკონომიკურ წარმომავალობაზე, ასევე ნათესავების ქცევასა და ერთგულების ისტორიაზე.

ჩრდილოეთ კორეის უშიშროების სამინისტროს დოკუმენტების მიხედვით, სონბუნი მოსახლეობას ყოფს სამ ძირითად კატეგორიად:
„ბირთვული“ — ერთგული და სანდო;
„მერყევი“ — ნეიტრალური;
„მტრული“ — არასანდო ან იდეოლოგიურად საშიში.

გარდა ამისა, არსებობს დაახლოებით 50-მდე ქვეკატეგორია, რომლებიც განსაზღვრავს:
რამდენად ენდობა სახელმწიფო კონკრეტულ პირს,
რამდენად ეძლევა მას შესაძლებლობა საზოგადოების შიგნით დაწინაურებისთვის,
მიიღებს თუ არა ის საკმარის საკვებს კრიზისის პირობებში,

ასევე, სონბუნი გავლენას ახდენს:
განათლებაზე,
დასაქმებაზე,
საცხოვრებელ ადგილსა და რეგიონის არჩევაზე,
წევრობაზე კორეის მუშათა პარტიაში.

ჩრდილოეთ კორეის ოფიციალური პოზიცია ამ სისტემის არსებობას უარყოფს და აცხადებს, რომ „ყველა მოქალაქე თანასწორია“.

აღწერა
ჩრდილოეთ კორეის ადამიანის უფლებების კომიტეტის მონაცემებით, სონბუნის სისტემა ჩამოყალიბდა მოსახლეობის რეგისტრაციის პროექტის საფუძველზე, რომელიც მიმდინარეობდა 1967–1970 წლებში. ამ სისტემაში განისაზღვრება სამი მთავარი სოციალური წრე და დაახლოებით ხუთი ათეული ქვეკატეგორია.
იხილეთ:

1. „ბირთვული“ ფენა ( / ) — 12 ქვეკატეგორია:
სახელმწიფო მოხელეები
მასწავლებლები
იჯარით მიწის მომუშავე გლეხები
კორეის სახალხო არმიის სამხედრო მოსამსახურეები 1953 წლის მდგომარეობით და მათი შთამომავლები
კორეის მუშათა პარტიის წევრები 1953 წლის მდგომარეობით და მათი შთამომავლები
ოფისის / ადმინისტრაციის მუშაკები
„რევოლუციური ოჯახების“ წევრები 1953 წლის მდგომარეობით და მათი შთამომავლები
„პატრიოტი-მოწამეთა ოჯახების“ წევრები 1953 წლის მდგომარეობით და მათი შთამომავლები
1953 წლამდე დაღუპული მოქალაქეების ოჯახების წევრები და მათი შთამომავლები
ფრონტზე დაღუპული სამხედროების ოჯახების წევრები და მათი შთამომავლები
უკანახაზის დახმარების მონაწილეთა ოჯახების წევრები და მათი შთამომავლები
სხვა (სრული ჩამონათვალის შესაბამისად, როგორც მითითებულია პირველწყაროში)

2. „მერყევი“ ფენა ( / ) — 18 ქვეკატეგორია:
მცირე და საშუალო მოვაჭრეები 1948 წლის მდგომარეობით
ხელოსნები 1948 წლის მდგომარეობით
გლეხები 1948 წლის მდგომარეობით
მუშაკები 1948 წლის მდგომარეობით
შეძლებული გლეხები 1948 წლის მდგომარეობით
მცირე და საშუალო მიწათმფლობელები 1953 წლის მდგომარეობით და მათი შთამომავლები
იაპონიიდან ჩრდილოეთ კორეაში დაბრუნებული კორეელები
სხვა (სრული ჩამონათვალის შესაბამისად, როგორც მითითებულია პირველწყაროში)

3. „მტრული“ ფენა ( / ) — 21 ქვეკატეგორია:
მსხვილი მიწათმფლობელები 1948 წლის მდგომარეობით და მათი შთამომავლები
კაპიტალისტური მწარმოებლები და მეწარმეები 1948 წლის მდგომარეობით და მათი შთამომავლები
იაპონიის კოლონიური ადმინისტრაციის თანამშრომლები 1948 წლის მდგომარეობით და მათი შთამომავლები
„რაქციონერები“ და მათი შთამომავლები 1948 წლის მდგომარეობით
ჩონდოისტების პარტიის წევრები და მათი შთამომავლები 1948 წლის მდგომარეობით
პირები, რომლებიც ჩრდილოეთ კორეაში გადავიდნენ სამხრეთიდან
პროტესტანტი, ბუდისტი და კათოლიკე მორწმუნეები 1948 წლის მდგომარეობით და მათი შთამომავლები
პარტიიდან გამოყოფილები / პარტიის მიმტოვებლები
ფილოსოფოსები 1948 წლის მდგომარეობით და მათი შთამომავლები
პირები, რომლებიც მსახურობდნენ „მტრული ორგანიზაციების“ რიგებში
პატიმრებისა და დაკავებულთა ოჯახის წევრები
პირები, რომლებიც დაკავშირებულნი არიან ჯაშუშურ საქმიანობასთან
„ანტიპარტიული“ და „ანტირევოლუციური“ დაჯგუფებების წევრები
სიკვდილით დასჯილთა ოჯახების წევრები
გათავისუფლებული პატიმრები
პოლიტიკური პატიმრები
კორეის დემოკრატიული პარტიის წევრები
სხვა (სრული ჩამონათვალის შესაბამისად, როგორც მითითებულია პირველწყაროში)

ყოფილი ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს ანალიტიკოსის, ჰელენ-ლუიზ ჰანტერის მიხედვით, იმ პირებს, რომელთა ოჯახურ წარსულში ფიგურირებენ მსხვილი მიწათმფლობელები, მოვაჭრეები, ადვოკატები ან ქრისტიანული სარწმუნოების მღვდლები, სონბუნის სისტემაში მინიჭებული აქვთ ძალიან დაბალი სტატუსი.

ყველაზე მაღალი სტატუსი ენიჭებათ იმ მოქალაქეების შთამომავლებს, რომლებიც მონაწილეობდნენ იაპონური ოკუპაციის წინააღმდეგ მიმართული წინააღმდეგობის მოძრაობაში მეორე მსოფლიო ომამდე და მისი მიმდინარეობისას, აგრეთვე მათ, ვინც 1950 წლის მდგომარეობით იყვნენ ქარხნის მუშაკები, ფიზიკური შრომის შემსრულებლები ან ღარიბი გლეხები. ბ. რ. მაიერსი, დომგსეოს უნივერსიტეტის საერთაშორისო ურთიერთობების ასოცირებული პროფესორი პუსანში, აღნიშნავს, რომ „ბირთვულ“ (კორ. , ) ფენას ძირითადად შეადგენენ მაღალი თანამდებობის პარტიული ფუნქციონერები და მათი ოჯახები.

„მერყევი“ (კორ. , ) ფენა მოიცავს რიგით მოქალაქეთა ძირითად ნაწილს, ხოლო „მტრულ“ (კორ. , ) ფენას მიაკუთვნებენ იმ ჯგუფებს, რომლებიც შესაძლოა განიხილებოდნენ სახელმწიფოსთვის „სოციალურად საეჭვო“ ან „იდეოლოგიურად არასაიმედო“ ელემენტებად, მაგალითად — ყოფილი მიწათმფლობელები.

ჰელენ-ლუიზ ჰანტერის შეფასებით, კომუნისტური ხელისუფლება საკმაოდ წარმატებული აღმოჩნდა რევოლუციამდელი სოციალური იერარქიის „შებრუნებაში“, და სონბუნი სწორედ ამ გარდატეხის გამოხატულებაა. მისი აზრით, „პრეფერენციული ფენა“ შეადგენს ზოგად მოსახლეობის დაახლოებით 30%-ს, „საერთო ადამიანები“ — 40%-ს, ხოლო „არასასურველი ფენები“ — ქვედა 30%-ს.

უსაფრთხოების უწყებების თანამშრომლები და პარტიული კადრები თითოეულ ჩრდილოეთკორეელზე პირად საქმეებს აწარმოებენ 17 წლის ასაკიდან და მათ ყოველ ორ წელიწადში ერთხელ ანახლებენ. ზოგადად, სონბუნის გაუმჯობესება რთულია, თუმცა მისი დაკნინება მრავალ გარემოებაზეა დამოკიდებული — მაგალითად, პოლიტიკური აქტიურობის ნაკლებობა, დაბალი სტატუსის მქონე პირადთან ქორწინება, ან დანაშაულში (პოლიტიკურში თუ არასპეციფიკურშიც) მსჯავრდება — ასევე ოჯახის წევრის მსჯავრდებაც. 1960-იან წლებამდე შესაძლებელი იყო ნათესავის „ცუდი სონბუნის“ დამალვა; თუმცა 1966 წლის ცენზუსიდან მოყოლებული, ყველა მოქალაქის გენეალოგიური წარმოშობა საფუძვლიანად მოწმდებოდა. ვარაუდობენ, რომ აღნიშნული შემოწმებები პასუხი იყო ჩინეთის კულტურულ რევოლუციაზე, რომელიც 1966 წელს დაიწყო. კიმ ირ სონგმა, შიშით, რომ პეკინს შეეძლო ჩარევა — იქნება ეს პირდაპირი შეჭრით თუ სახელმწიფო გადატრიალების ხელშეწყობით (ჩინეთის ჯარებს მანამდე „პროვოკაციული შეჭრებიც“ ჰქონდათ განხორციელებული კორეაში) — შიდა უსაფრთხოების გაძლიერება გადაწყვიტა და მოქალაქეები კლასიფიკაციის სისტემით დაახარისხა. მსგავსი მასშტაბური შემოწმებები შემდგომ წლებში არაერთხელ გამეორდა — მიზეზად დასახელებული იყო როგორც ადრე ჩატარებულ შემოწმებებში შესაძლო კორუფცია, ასევე პოტენციური ოპოზიციური ელემენტების გამოვლენა.

ამ „სოციალურ სტრუქტურას“ ამერიკელი ჟურნალისტი ბარბარა დემიკი აღწერს როგორც მემკვიდრეობითი „კასტური სისტემის“ განახლებულ ვარიანტს, რომელიც აერთიანებს კონფუციანიზმის და სტალინიზმის ნიშნებს. მისი თქმით, „ცუდი ოჯახური წარმომავლობა“ მოიხსენიება როგორც „დაზიანებული სისხლი“ და კანონის ძალით ეს „დაზიანება“ სამ თაობას გრძელდება. ამავე დროს, დემიკი აღნიშნავს, რომ მოქალაქეებს საკუთარი კლასიფიკაცია ოფიციალურად არ ეცნობებათ და ბავშვები ხშირად იზრდებიან ისე, რომ ოჯახის სტატუსი არც იციან. ანალოგიურად, ანალიტიკოსი ჰელენ-ლუიზ ჰანტერიც განმარტავს, რომ სონბუნი წარმოადგენს „საგვარეულო-საკლასო ფონს“, რომელიც ოფიციალურად არ ქვეყნდება და ზუსტადაც არაა დეფინირებული.

მეორეს მხრივ, ჩრდილოეთ კორეის მთავრობა აცხადებს, რომ ყველა მოქალაქე თანასწორია და უარყოფს ნებისმიერი სახის დისკრიმინაციას საგვარეულო წარმომავლობის საფუძველზე.

მნიშვნელობა
აღმოსავლეთი ბლოკის დაშლის შემდეგ (1980-იანების ბოლოს და 1990-იანების დასაწყისში) სონბუნის მნიშვნელობა შედარებით შემცირდა. ადრე ჩრდილოეთ კორეის ეკონომიკა ძლიერ იყო დამოკიდებული ბლოკის ეკონიმიკურ სუბსიდირებაზე, რაც სახელმწიფოს საშუალებას აძლევდა უზრუნველეყო მოსახლეობა ყველა აუცილებელი მატერიალური რესურსით. ამ პირობებში შემოსავალი ძირითადად წარმოიშობოდა მხოლოდ ინდუსტრიაში ან ბიუროკრატიულ სექტორში დასაქმებით.

შესაბამისად, ადამიანი სად იცხოვრებდა, რა პროფესიას აირჩევდა, რა დონეზე შეძლებდა დაწინაურებას საზოგადოებაში და რა რესურსებს მიიღებდა, მთლიანად დამოკიდებული იყო მის სონბუნზე — რაც მას აქცევდა „ჩრდილოეთ კორეელისთვის ცხოვრების გადამწყვეტ ფაქტორად“. ცენტრალიზებული სისტემის მკაცრი კონტროლის პირობებში, სოციალური და მატერიალური მდგომარეობის გაუმჯობესების ერთადერთი გზა იყო სახელმწიფო იერარქიაში დაწინაურება.

ეკონიმიკური კრიზისის შედეგად ცენტრალიზებული სახელმწიფო სისტემა დასუსტდა და სონბუნის გავლენა შემცირდა.

კიმ ჩენ ინის ხელისუფლებაზე მოსვლის შემდეგ ჩრდილოეთ კორეის პროპაგანდამ სამჯერ სცადა კო იონჰუის პერსონის განდიდება — მსგავსად კან პანსოკისა (კიმ ილ სონის დედა) და კიმ ჩონგსუკისა (კიმ ჩენ ირ-ს ცოლი). თუმცა ეს მცდელობები წარუმატებლად დასრულდა და შეჩერდა 2008 წელს, მას შემდეგ რაც კიმ ჩენ ირს ინსულტი გადაუტანა.

კოს „კულტის“ შექმნას მნიშვნელოვნად აფერხებდა მისი დაბალი წარმომავლობა სონბუნის მიხედვით, რადგან მისი წარმომავლობის საჯარო გამხელა ეწინააღმდეგებოდა კიმების დინასტიის ოფიციალურად დაკანონებულ იდეას „სუფთა სისხლის“ შესახებ. კო იონჰუის წარმომავლობა ჩაითვლებოდა ჩრდილოეთ კორეის გეგარბილელთა თვალსაზრისით „შესაძლო ყველაზე დაბალ სტატუსად“.