მეჰდი ჰუსეინზადე

მეჰდი ჰანიფა ოღლუ ჰუსეინზადე (; დ. 22 დეკემბერი, 1918, ბაქო — გ. 2 ნოემბერი, 1944, ვიტოვლიე, სლოვენია) — საბჭოთა ოფიცერი, დაზვერვის ოფიცერი და დივერსანტი, რომელიც მონაწილეობდა დიდ სამამულო ომსა და წინააღმდეგობის მოძრაობებში იუგოსლავიასა და ჩრდილოეთ იტალიაში, ფსევდონიმით „მიხაილო“. მას სიკვდილის შემდეგ მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება (1957). იგი ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ფიგურად ევროპულ ანტიფაშისტურ წინააღმდეგობაში მონაწილე აზერბაიჯანელებს შორის.

ბიოგრაფია
მეჰდი ჰუსეინზადე დაიბადა 1918 წლის 22 დეკემბერს, ბაქოში. მამამისი, ჰანიფა ჰუსეინოვი, აზერბაიჯანში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების აქტიური მონაწილე და „ჰუმეთის“ მოძრაობის წევრი იყო. იგი სხვადასხვა პერიოდში იკავებდა მნიშვნელოვან ადმინისტრაციულ თანამდებობებს, მათ შორის ბაქოს პოლიციის უფროსის პოსტს და მონაწილეობდა ბანდიტიზმის წინააღმდეგ ბრძოლაში. მამა 1922 წელს გარდაიცვალა მიღებული ჭრილობების შედეგად. რამდენიმე წლის შემდეგ გარდაიცვალა დედაც, რის შედეგადაც მეჰდი და მისი დები ნათესავებმა გაზარდეს.

1925 წელს ჰუსეინზადე ჩაირიცხა ბაქოს №77 სკოლაში, სადაც მის მასწავლებლებს შორის იყვნენ მწერალი სულეიმან სანი ახუნდოვი და კომპოზიტორი საიდ რუსტამოვი. ადრეული ასაკიდან გამოირჩეოდა ხელოვნებისა და ლიტერატურისადმი ინტერესით. 1932 წელს მან სწავლა განაგრძო ბაქოს სამხატვრო კოლეჯში, სადაც თავი გამოიჩინა როგორც ნიჭიერმა და აქტიურმა სტუდენტმა. მისი ინტერესები მოიცავდა როგორც ფერწერას, ასევე პოეზიასა და კლასიკურ ლიტერატურას. 1936 წელს კოლეჯის დამთავრების შემდეგ, ჰუსეინზადემ სცადა ლენინგრადის სამხატვრო აკადემიაში ჩაბარება, თუმცა წარუმატებლად. 1937 წელს იგი ჩაირიცხა ლენინგრადის უცხო ენების ინსტიტუტის ფრანგული ენის ფაკულტეტზე, ხოლო 1940 წელს ოჯახური გარემოებების გამო სწავლა განაგრძო აზერბაიჯანის პედაგოგიურ ინსტიტუტში. 1942 წლის აგვისტოში, დონის კალაჩთან მიმდინარე ბრძოლებში, მძიმედ დაიჭრა და ტყვედ ჩავარდა. მეჰდი ჰუსეინზადე მირგოროდის სამხედრო ტყვეთა ბანაკში გადაიყვანეს, რომელიც ვერმახტის აღმოსავლეთის ლეგიონების ფორმირების ერთ-ერთ ძირითად ცენტრს წარმოადგენდა. ბანაკში მან კავშირი დაამყარა ჯავად აკიმოვთან (ჰაკიმლი), რომელიც მოგვიანებით მისი თანამებრძოლი გახდა. მძიმე პირობებმა და სიცოცხლის შენარჩუნების აუცილებლობამ ჰუსეინზადე და სხვა ტყვეები აიძულა არჩევანი გაეკეთებინათ საკონცენტრაციო ბანაკში სიკვდილსა და თანამშრომლობას შორის, რის შედეგადაც იგი შეუერთდა აზერბაიჯანის ლეგიონს, პირველ რიგში ტყვეობიდან თავის დაღწევის მიზნით. 1943 წელს ჰუსეინზადე შევიდა ვერმახტის 162-ე თურქული ქვეითი დივიზიის შემადგენლობაში, რომელიც აზერბაიჯანის, საქართველოსა და თურქესტანის ლეგიონების საფუძველზე ჩამოყალიბდა. იგი 314-ე აზერბაიჯანული ქვეითი პოლკის შტაბში პროპაგანდისტად ირიცხებოდა. მისი ენების ცოდნისა და ინტელექტუალური უნარების გამო გერმანული სარდლობა მას იყენებდა პროპაგანდისტულ საქმიანობაში, მათ შორის ბეჭდურ და რადიომაუწყებლობაში. ამავდროულად, ჰუსეინზადე გერმანელთა ნდობას იყენებდა მათ წინააღმდეგ. ბანაკში მან ჩამოაყალიბა მიწისქვეშა ანტიფაშისტური ორგანიზაცია, რომელშიც შედიოდნენ ჯავად ჰაკიმლი, სადიკ ნადირლი, მიკაილ კულიბეკოვი და სხვები. მისი საქმიანობა მიმართული იყო თანამებრძოლთა ორგანიზებისა და მომავალში პარტიზანებთან შეერთებისათვის.

1943 წლის შემოდგომაზე 162-ე დივიზია ჩრდილოეთ იტალიასა და სლოვენიაში პარტიზანების წინააღმდეგ ოპერაციებისთვის გადაიყვანეს. თუმცა ჰუსეინზადემ ამ ოპერაციებში მონაწილეობა ვერ მიიღო — ტრანსპორტირების პერიოდში იგი ავად გახდა და გრაცის საავადმყოფოში ხანგრძლივ მკურნალობას გადიოდა.

1943 წლის ბოლოს გერმანული ოპერაციების შედეგად სლოვენიის სანაპიროსა და გორენისკაში მოქმედმა პარტიზანულმა ძალებმა მნიშვნელოვანი დანაკარგები განიცადეს, რის გამოც მათი რეორგანიზაცია განხორციელდა. 1943 წლის დეკემბერში ჩამოყალიბდა იუგოსლავიის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის მე-9 კორპუსი, რომლის ოპერაციული არეალი მოიცავდა სლოვენიის სანაპიროსა და მიმდებარე რეგიონებს. 1944 წლის დასაწყისიდან კორპუსი გაძლიერდა და აქტიურად უტევდა გერმანულ გარნიზონებსა და კომუნიკაციის ხაზებს. ამავე პერიოდში ვერმახტის 162-ე დივიზიიდან უცხოელი ლეგიონერების დეზერტირება პარტიზანებში გახშირდა, რაც პარტიზანული სარდლობის მიერ წახალისებული და ორგანიზებული პროცესის ნაწილი იყო. დეზერტირების ინტეგრაცია ხორციელდებოდა მკაცრი კონტროლის პირობებში და მათ ეტაპობრივად ანდობდნენ საბრძოლო ამოცანებს.

1944 წლის იანვარში მეჰდი ჰუსეინზადე და მისი თანამოაზრეები ტრიესტის მიდამოებში გადაადგილდნენ, სადაც მან დაამყარა კავშირი სლოვენიის განმათავისუფლებელი ფრონტის მიწისქვეშა ქსელთან. მოლაპარაკებები პარტიზანებთან შეერთების შესახებ მიმდინარეობდა კონსპირაციულ პირობებში, სანდოობის გადამოწმებისა და შუამავლების მონაწილეობით, მათ შორის სტანისლავა ჩებულეცის („კატრა“) დახმარებით. 1944 წლის 6–9 თებერვალს ჰუსეინზადე, ჯავად ჰაკიმლი და მათი თანამებრძოლები კურიერული ქსელის მეშვეობით პარტიზანულ ტერიტორიაზე გადაიყვანეს და შეუერთდნენ მე-3 სლოვენიურ დარტყმით ბრიგადას. მოგვიანებით მათთან ერთად სხვა ლეგიონერებიც გადავიდნენ პარტიზანების მხარეს. პარალელურად, 162-ე დივიზიიდან დეზერტირების სხვა მცდელობებიც განხორციელდა, თუმცა ზოგი მათგანი გერმანელებმა ჩაშალეს და მონაწილეები დასაჯეს.

პარტიზანი „მიხაილო“
1944 წლის თებერვალში ვიპავას ხეობაში განლაგებულ ივან გრადნიკის ბრიგადაში აზერბაიჯანელი მებრძოლებისგან ჩამოყალიბდა ე.წ. „რუსული“ ასეული, რომლის მეთაური ჯავად ჰაკიმლი იყო, ხოლო მეჰდი ჰუსეინზადე — მისი მოადგილე. მცირე დროის შემდეგ ჰუსეინზადე გადაიყვანეს სპეციალურ სადაზვერვო-დივერსიულ საქმიანობაზე, მისი განათლება და დაგროვილი გამოცდილება მას საშუალებას აძლევდა ეფექტურად ემოქმედა მტრის წინააღმდეგ სადაზვერვო-დივერსიული ამოცანების შესრულებისას. 1944 წლის დასაწყისიდან იგი მირდამატ სეიდოვთან ერთად მოქმედებდა სლოვენიის განმათავისუფლებელი ფრონტის უსაფრთხოების და დაზვერვის სტრუქტურებთან. მათი საქმიანობა მოიცავდა როგორც პროპაგანდას, ასევე ვერმახტის 162-ე დივიზიის ჯარისკაცების დეზერტირების ორგანიზებას. ამ მიზნით მომზადდა და გავრცელდა სპეციალური ბროშურები, ხოლო ჰუსეინზადეს საქმიანობის შედეგად პარტიზანებს დაახლოებით 150 ყოფილი ლეგიონერი შეუერთდა.

1944 წლის გაზაფხულზე ჰუსეინზადემ განახორციელა არაერთი მნიშვნელოვანი დივერსია. 2 აპრილს, ტრიესტის მახლობლად ოპიჩინას კინოთეატრში მოწყობილი აფეთქების შედეგად გერმანულ დანაყოფებს მნიშვნელოვანი ზიანი მიადგა, თუმცა მსხვერპლის რაოდენობა სხვადასხვა წყაროში განსხვავებულია. 22 აპრილს მან დივერსია მოაწყო ტრიესტში მდებარე ჯარისკაცთა სახლში, რაც ასევე მნიშვნელოვანი დარტყმა იყო გერმანული სამხედრო ინფრასტრუქტურისთვის. მისი აქტივობა მოიცავდა ასევე დივერსიებს ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების წინააღმდეგ, მათ შორის რკინიგზის ხაზების დაზიანებას, სამხედრო ტვირთების განადგურებას და ეკონომიკური ობიექტების დარბევას. გარდა ამისა, იგი მონაწილეობდა ლოგისტიკური რესურსების მოპოვებასა და პარტიზანული დანაყოფების უზრუნველყოფაში.

1944 წლის ზაფხულ-შემოდგომაზე ჰუსეინზადემ და მისმა ჯგუფმა განახორციელეს არაერთი მნიშვნელოვანი ოპერაცია. ივლისში გორიციასთან ახლოს გაანადგურეს დაახლოებით 200 ტონა საწვავი. სექტემბერში ტრიესტში მოაწყვეს აფეთქება გაზეთ „ “-ს სტამბაში,

გარდაცვალება
მეჰდი ჰუსეინზადე გარდაიცვალა 1944 წლის 2 ნოემბერს, სოფელ ვიტოვლიეში, მე-9 კორპუსის შტაბ-ბინაში დაბრუნების გზაზე. მოვლენების უშუალო მონაწილეთა ცნობებით, იგი და მისი თანამებრძოლები დროებით გაჩერდნენ სოფელში, სადაც გერმანულმა დანაყოფმა მოულოდნელად ალყაში მოაქცია მათი თავშესაფარი. კორდონის გარღვევის მცდელობისას ჰუსეინზადე ტყვიამფრქვევის ცეცხლით დაიღუპა.

ჰუსეინზადე თავდაპირველად ადგილობრივმა მცხოვრებლებმა დაკრძალეს, მოგვიანებით კი მისი ნეშტი გადაასვენეს და პატივით დაკრძალეს ჩეპოვანის სასაფლაოზე, სადაც მისი საფლავი მემორიალური ნიშნით აღინიშნა.

სამხედრო აღიარება
მეჰდი ჰუსეინზადეს გმირობა საბჭოთა კავშირში ფართოდ ცნობილი გახდა მხოლოდ 1940-იანი წლების ბოლოსა და 1950-იანი წლების შუახანებში. სტალინური პერიოდის დროს ევროპული წინააღმდეგობის მოძრაობაში მონაწილე საბჭოთა მოქალაქეებს ხშირად ეჭვის თვალით უყურებდნენ, ხოლო მათი აღიარება მხოლოდ სკკპ-ის მე-20 ყრილობის შემდეგ გახდა შესაძლებელი.

1955 წელს აზერბაიჯანის კომუნისტური პარტიის ცენტრალურმა კომიტეტმა შეაგროვა მასალები ჰუსეინზადეს საქმიანობის შესახებ და მიმართა სკკპ-ის ცენტრალურ კომიტეტს მისთვის საბჭოთა კავშირის გმირის წოდების მინიჭების თხოვნით, თუმცა პირველ ეტაპზე ეს მოთხოვნა არასაკმარისი მტკიცებულებების გამო არ მიიღეს. შემდგომ წლებში გამოქვეყნებულმა მასალებმა, მათ შორის იუგოსლავიურ და საბჭოთა პრესაში, ასევე ვეტერანთა მოგონებებმა, მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა მისი ღვაწლის დოკუმენტირებაში. დამატებითი კვლევებისა და დოკუმენტების განხილვის შემდეგ, 1957 წლის 11 აპრილს სსრკ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის დადგენილებით მეჰდი ჰუსეინზადეს სიკვდილის შემდეგ მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება. შესაბამისი დადგენილება გამოქვეყნდა გაზეთ „პრავდაში“ 1957 წლის 12 აპრილს.

თანამედროვეთა შეფასებით, ჰუსეინზადე გამოირჩეოდა როგორც მაღალკვალიფიციური სადაზვერვო-დივერსიული მებრძოლი და მრავალმხრივი ინტელექტუალური პიროვნება. იგი აღწერილია როგორც გაბედული, ინიციატივიანი და დისციპლინირებული მებრძოლი, რომელსაც შეეძლო რთულ სიტუაციებში სწრაფი გადაწყვეტილებების მიღება. ასევე ხაზგასმულია მისი ჰუმანიტარული ინტერესები — პოეზიის წერა, მუსიკისადმი სიყვარული და უცხო ენების ცოდნა. თანამედროვეები აღნიშნავენ მის გავლენიან პიროვნულ თვისებებსაც, რომლებიც თანაბრად მოქმედებდა თანამებრძოლებზე და მოწინააღმდეგე გარემოზეც.

მეხსიერება და მემკვიდრეობა
მეჰდი ჰუსეინზადეს გმირობა აზერბაიჯანში ფაშიზმის წინააღმდეგ ბრძოლის მნიშვნელოვან სიმბოლოდ ჩამოყალიბდა.[176] მისი ცხოვრება და საქმიანობა ფართოდ აისახა ლიტერატურაში, კინოსა და დოკუმენტურ ნამუშევრებში, ხოლო მისი სახელი მიანიჭეს ქუჩებს, სკოლებსა და სხვადასხვა ობიექტებს. მის პატივსაცემად ძეგლები და მემორიალები აღმართულია როგორც აზერბაიჯანში, ისე სლოვენიაში.

მეხსიერების პოლიტიკა გაგრძელდა მომდევნო ათწლეულებშიც: 1973 წელს ბაქოში გაიხსნა მისი ძეგლი, ხოლო სლოვენიასა და აზერბაიჯანში არაერთი მემორიალური ნიშანი და ობიექტი დაერქვა მის სახელს. 2000-იანი წლებიდან მისი მემკვიდრეობის პოპულარიზაცია კიდევ უფრო გაძლიერდა — გამოიცა კვლევები და მონოგრაფიები, გაიმართა სამეცნიერო კონფერენციები და გამოფენები, გაიხსნა მუზეუმი და ახალი მემორიალური კომპლექსები.

მიუხედავად ამისა, იტალიურ ისტორიოგრაფიაში ჰუსეინზადეს ფიგურა შედარებით გვიან გახდა ყურადღების საგანი, რაც დაკავშირებულია რეგიონულ პოლიტიკურ და ისტორიულ კონტექსტთან. საუკუნეში მისი საქმიანობა უფრო აქტიურად იქნა შესწავლილი და ინტეგრირებული საერთაშორისო კვლევებში.

ჰუსეინზადეს ხსოვნა დღესაც აქტიურად არის წარმოდგენილი კულტურულ და სამეცნიერო სივრცეში, რაც ადასტურებს მის მნიშვნელობას როგორც ანტიფაშისტური ბრძოლის სიმბოლოსა და ისტორიულ ფიგურას.