iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
I დალაი ლამა

გედუნ დრუპა (; დ. 1391 — გ. 1474) — ისტორიაში პირველი დალაი ლამა, რომლის მმართველობის პერიოდიც უცნობია.

ბიოგრაფია
გედუნ დრუპა დაიბადა 1391 წელს უ-ცანგში, ცენტრალურ ტიბეტში. იგი იყო მომთაბარე განპო დორჯისა და მისი მეუღლის, ჯომო ნამხა კის ვაჟი. შვიდ წლამდე იგი მწყემსად იზრდებოდა. ამის შემდეგ, 1405 წელს მშობლებმა იგი ნართანგის ბუდისტურ მონასტერში გააგზავნეს, სადაც შეუდგა რელიგიურ ცხოვრებას.

1411 წელს, 20 წლის ასაკში მან ბერის აღთქმა დადო, რის შემდეგაც მიიღო სახელი გედუნ დრუპა. ამის შემდეგ იგი დაუახლოვდა ბუდისტ მეცნიერსა და რეფორმატორ ჯე ცონგხაპას, რომელიც ზოგიერთი ისტორიკოსის აზრით ბიძამისი იყო. ამის შემდეგ, სულ რამდენიმე წელიწადში იგი ნართანგის მონასტრის პირველი აბატი გახდა. ამ პერიოდში გედუნ დრუპა ტიბეტში ერთ-ერთ ყველაზე განათლებულ მეცნიერად და წმინდა ადამიანად იქცა, რის გამოც ქვეყანაში დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა.

1415 წელს, 25 წლის ასაკში იგი უში გაემგზავრა, სადაც შეხვდა ცონგხაფა დრაპკას. ბუდისტმა ბერებმა მალევე გაუგეს ერთმანეთს და განდენში დასახლდნენ, სადაც გედუნ დრუპამ თორმეტი წელი დაჰყო, მაგრამ ცონგხაფა დრაპკა მათი შეხვედრიდან სულ ოთხ წელიწადში გარდაიცვალა. სწორედ ამ პერიოდში დაეწყო მას ხილვები, რომელთა დახმარებითაც დაადგინა ტიბეტელი ბერების ცხოვრების წესი.

ტრადიციულ მოძღვრებაში ნათქვამია, რომ საიდუმლო ტბის სული ლჰამო ლა-ცო გედუნ დრუპას დაჰპირდა, რომ იგი დაიცავდა დალაი ლამათა რეინკარნაციის ხაზს, რის მიხედვითაც ყველა დალაილამა მისი რეინკარნაციაა. ამის შემდეგ ბუდისტი ბერები მიდიოდნენ ტბაზე მედიტაციისათვის და ხილვების საშუალებით ეძებდნენ პიროვნებას, რომელშიც ჩასახლდებოდა განსვენებული დალაი ლამას სული.

გედუნ დრუპას სახელს მიეწერება 1447 წელს ტაგილჰუნპოს მთავარი მონასტრის დაარსება, რომელიც შემდეგში პანჩენ ლამას რეზიდენციად იქცა.

გედუნ დრუპას პოლიტიკური ძალაუფლება არასდროს ჰქონია. მისი ეპოქისგან გამომდინარე, იგი იძულებული იყო დამორჩილებოდა ცანგის მთავარსა და მონღოლთა ყაენს. დალაი ლამებმა პოლიტიკური სახე მხოლოდ დალაი ლამას დროს მიიღეს.

იგი სიცოცხლის ბოლომდე ტაგილჰუნპოს მონასტრის აბატად დარჩა და გარდაიცვალა 1474 წელს, 82-83 წლის ასაკში, მედიტაციისას. შემდეგი დალაი ლამა მხოლოდ 1492 წელს იქნა არჩეული. აღსანიშნავია, რომ დალაი ლამათა ციკლი დღემდე გრძელდება, თუმცა მას შემდეგ, რაც ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკამ ტიბეტი დაიპყრო რიგით მეთოთხმეტე დალაი ლამა იძულებული გახდა ინდოეთში გაქცეულიყო, სადაც იმყოფება დღემდე.

შემოქმედება
გედუნ დრუპამ სიცოხცლეში რამდენიმე ფილოსოფიური ნაწარმოები შექმნა:

მზის შუქი თავისუფლების ბილიკზე, ინახება ადჰიდარმა-კოსაში;
ბოროტი ძალების მტვრის სიყვარული, ინახება გაუტამა-ბუდჰას ბიბლიოთეკაში;
აღმოსავლური მთის თოვლის სიმღერა, პოემა, რომელიც შთააგონა ჯე ცონგხაპას ნაწარმოებებმა;
ქვებიანი ქალბატონის, ტარას ქება-დიდება, მიუძღვნა ქალღმერთ ტარას;
II დალაი ლამა

გედუნ გიაცო (; დ. 1475 — გ. 1542) — რიგით მეორე დალაი ლამა 1492-1542 წლებში.

ბიოგრაფია
იგი დაიბადა 1475 წელს ტიბეტის ქალაქ შიგაცში. იგი იყო ნინგმას ტანტრების ოსტატი კუნგა გიალცოსა და მისი მეუღლის, მაჩინ კუნგა პემოს ვაჟი. მშობლებმა მას სანგიე ფელი დაარქვეს.

ბუდისტური რწმენის მიხედვით, დალაი ლამას სულის ხაზი არ წყდება და პირველი დალაი ლამას სული სახლდება სხვადასხვა ადამიანში, რომელსაც ირჩევენ შემდეგ დალაი ლამად. ლეგენდის თანახმად სანგიემ თავის მშობლებს განუცხადა, რომ მისი ნამდვილი სახელი გენდუნ დრუპია (პირველი დალაილამას სახელი). ოთხი წლის ასაკში მან უკვე განუცხადა მშობლებს, რომ ტაშილჰუნპოს მონასტერში ცხოვრება სურდა (რომელიც 1447 წელს დააარსა გენდუნ დრუპიმ).

მონასტერში ბუდისტმა ბერებმა იგი გენდუნ დრუპის რეინკარნაციად გამოაცხადეს და დალაი ლამას წოდება მიანიჭეს. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთი ლეგენდის თანახმად იგი ამ დროს ოთხი წლის იყო, ზოგის მიხედვით კი რვის.

ათი წლის ასაკში, 1486 წელს იგი ბერად აღიკვეცა და გედუნ გიაცო ეწოდა. თერთმეტი წლის ასაკში იგი უკვე გახდა ტაშილჰუნპოს მონასტრის პირველი აბატი.

იგი აქ 16-17 წლამდე ცხოვრობდა, რის შემდეგაც ბერების „ცუდი დამოკიდებულებისა და ეჭვიანობის“ გამო იძულებული გახდა მონასტერი დაეტოვებინა და ლჰასაში გადასულიყო, რომელიც ბოლომდე დარჩა დალაი ლამათა მთავარ რეზიდენციად.

ლჰასაში ჩასულ გედუნ გიაცოს ბერები დიდი პატივით დახვდნენ და მასში დალაი ლამა შეიცნეს, რომელმაც მაშინვე განუცხადა, რომ თავისი წოდების დაბრუნებას ელოდებოდა.

ლეგენტის თანახმად, პირველ დალაი ლამას, გენდუნ დრუპს საიდუმლო ტბის სული გამოეცხადა და უთხრა, რომ იგი დაიცავდა მისი სულის რეინკარნაციის ხაზს, რის გამოც, ახალი დალაი ლამას არჩევისას ბერები ყოველთვის მიდიოდნენ ამ ტბასთან და მედიტირებდნენ, რა დროსაც ხილვების საშუალებით ხვდებოდნენ, თუ ვის სხეულში ჩასახლდა განსვენებული დალაი ლამას სული. გედუნ გიაცო იყო პირველი, ვინც ამგვარი წესით აირჩიეს და 1492 წელს ოფიციალურად გამოაცხადეს დალაი ლამად.

1509 წელს იგი სამხრეთ ტიბეტში გაემგზავრა და ჩოკორგიელის მონასტერი დააარსა, რომელიც ზღვის მეტდიდან 4,500 მეტრზე მდებარეობს. 1517 წელს იგი ამ მონასტრის პირველი აბატიც გახდა და შეასრულა დიდი ლოცვების წესი. 1518 წელს მან კიდევ ორი დიდი მონასტერი — განდანტი და გელუკი დააარსა. 1525 წელს გახდა სერას მონასტრის პირველი აბატი.

გენდუნ გიაცო გარდაიცვალა 1542 წელს, 66-67 წლის ასაკში, წინამორბედის მსგავსად ღრმა მედიტაციისას.
ბურების შესახვევი

ბურების შესახვევი — შესახვევი თბილისში, ჩუღურეთის რაიონში (ჩუღურეთი); მაცესტის შესახვევიდან ელენე ახვლედიანის ხევამდე. წარმოიქმნა საუკუნეში. თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წელს შედგენილ ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც შესახვევი, 1925–1926 წლების ცნობათა წიგნში „მთელი ტფილისი“ — როგორც ჩიხი. ზოგ სქემაზე საბუის (სოფლები ახმეტისა და ყვარლის მუნიციპალიტეტებში) სახელითაა დატანილი.
მიხეილ ბუხაიძის ქუჩა

მიხეილ ბუხაიძის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, ჩუღურეთის რაიონში (ჩუღურეთი); მაქსიმ გორკის ქუჩიდან სამრეკლოს ქუჩამდე. წარმოიქმნა საუკუნის 70-იან წლებში. თბილისის 1876 წლის გეგმაზე დატანილია როგორც ჩუღურეთის ქუჩა, 1934 წლის გეგმაზე — როგორც არსენალის გზატკეცილი. მიხეილ ბუხაიძის სახელი ეწოდა 1965 წელს. აქვს 1 შესახვევი. (თბილისის 1934 წლის გეგმაზე დატანილია როგორც არსენალის შესახვევი, შემდეგ ჩუღურეთის შესახვევი ერქვა). მიმდინარეობს ქუჩის რეკონსტრუქცია.

მიხეილ ბუხაიძის შესახვევი
მიხეილ ბუხაიძის შესახვევი — შესახვევი თბილისში, ჩუღურეთის რაიონში (ჩუღურეთი); წმინდა ნიკოლოზის ქუჩიდან დოქის შესახვევამდე. წარმოიქმნა საუკუნეში. თბილისის 1934 წლის გეგმაზე დატანილია როგორც ჩუღურეთის შესახვევი, შემდეგ ჩუღურეთის შესახვევი ერქვა.
გიგო გაბაშვილის ქუჩა

გიგო გაბაშვილის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, ვაკის რაიონში (დელისი); დასაწყისი ვაჟა-ფშაველას გამზირიდან. ვაჟა-ფშაველას გამზირის ტერიტორიასთან მდებარე უსახელო ქუჩასა და მასთან არსებულ სამ შესახვევს გიგო გაბაშვილის სახელი მიენიჭა 2017 წელს. მანამდე გიორგი (გიგო) გაბაშვილის სახელი ერქვა ახლანდელი მიხეილ თამარაშვილის გამზირის მონაკვეთს ალექსანდრე ყაზბეგისა და ვაჟა-ფშაველას გამზირებს შორის.
ადრიანა სალვატიერა

ადრიანა სალვატიერა (, დ. 3 ივნისი, 1989, სანტა-კრუს-დე-ლა-სიერა, ანდრეს-იბანიესის პროვინცია, ბოლივია) — ბოლივიელი პოლიტიკოსი. ქვეყნის სენატის თავმჯდომარე 2019 წლის 18 იანვრიდან 10 ნოემბრამდე. 10 ნოემბერს რამდენიმე საათის განმავლობაში დე-იურე ასრულებდა ბოლივიის პრეზიდენტის მოვალეობას, თუმცა ოფიციალურად არ აუღია თავის თავზე აღნიშნული მოვალეობა, რადგან ძალიან მალე გადადგა.

ბიოგრაფია
სალვატიერა პოლიტიკაშია 2005 წლიდან, როდესაც ის ჯერ კიდევ 16 წლის იყო. იგი ყოფილი პრეზიდენტის ევო მორალესის პარტია მოძრაობა სოციალიზმისაკენ წევრი გახდა. 2014 წელს პარტიის ახალგაზრდულმა ორგანიზაციამ იგი აირჩია სენატის წევრობის კანდიდატად თავისი პროფესიონალიზმის გამო. სენატის წევრად აირჩიეს 26 წლის ასაკში 2015 წელს სანტა-კრუსის დეპარტამენტიდან. 29 წლის ასაკში იგი გახდა ბოლოვიის სენატის ყველაზე ახალგაზრდა თავმჯდომარე.

2019 წლის 10 ნოემბერს ბოლივიის პრეზიდენტი ევო მორალესი გადადგა. ამის შემდეგ ვიცე-პრეზიდენტმა ალვარო გარსია ლინერამ, უარი განაცხადა პრეზიდენტის მოვალეობის შესრულებაზე. ამ მოცემულობით პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი კონსტიტუციის მიხედვით უნდა ყოფილიყო ადრიანა სალვატიერა. ასევე გადადგომის შესახებ განცხადება გაავრცელა სალვატიერამ, ძალიან მალე მას შემდეგ, რაც ეს გააკეთა ევო მორალესმა.
ეკატერინე გაბაშვილის ქუჩა

ეკატერინე გაბაშვილის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, მთაწმინდის რაიონში (ვერა); მისასვლელი ძმები კაკაბაძეების ქუჩიდან. წარმოიქმნა საუკუნეში ამ უბნის განაშენიანებასთან ერთად. ძველთაგან მიწის დიდი ნაკვეთი, ახლანდელი მერაბ კოსტავასა და პეტრე მელიქიშვილის ქუჩებს შორის, გაბაშვილის მამული იყო. შემდგომში მათი სახელი შეინარჩუნა მხოლოდ ერთმა პატარა გაბაევის შესახვევმა (შეტანილია თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წელს შედგენილ ქუჩების სიაში), რომელსაც 1923 წელს ეკატერინე გაბაშვილის სახელი უწოდეს.
არინა ავერინა

არინა ავერინა (; დ. 13 აგვისტო, 1998, ნიჟნი-ნოვგოროდის ოლქი) — რუსი ინდივიდუალური რიტმული ტანმოვარჯიშე. არის 2017 წლის მსოფლიოს ვერცხლის მედალოსანი, 2018 წლის ევროპის ჩემპიონი და 2016 წლის გრანდ პრიქსის ფინალის ბრინჯაოს მედალოსანი. ეროვნულ დონეზე, არის 2019 წლის რუსეთის ეროვნული ჩემპიონი და ორგზის (2015; 2017) რუსეთის ეროვნული ჩემპიონატის მედალოსანი. მისი იდენტური ტყუპი, დინა ავერინა ადის მსგავსად რიტმულ ტანვარჯიშში ასპარეზობს და არის 2017 და 2018 წლების მსოფლო ჩემპიონი.

პირადი ცხოვრება
დაიბადა 1998 წლის 13 აგვისტოს, ნიჟნი-ნოვგოროდის ოლქში, ქსენია და ალექსეი ავერინების ოჯახში. ჰყავს ორი და. ტანვარჯიშში ვარჯიში 4 წლის ასაკში დაიწყო. დაიბადა ტყუპისცალ დინა ავერინაზე 20 წუთით ადრე. არინას ნაიარევი აქვს მარჯვენა თვალთან (აღნიშნული ნაიარევი კლუბთავ ვარჯიშის დროს, უბედური შემთხვევისას შედეგად მიიღო). უფროს დას სახელად პოლინ ჰქვია. არინას ნათქვამი აქვს, რომ ტყუპებს შორის არანაირი კონკურენცია არაა. „ჩვენ არ ვართ ერთმანეთის კონკურენტები. ჩვენთვის უფრო მნიშვნელოვანია ვიხილოთ პოდიუმზე ისეთი სპორტსმენი, რომელიც რუსეთის დროშის ქვეშ და ავერინას ოჯახის სახელით ასპარეზობს“. არინას და დინას ერთი ინსტაგრამის ანგარიში აქვთ.

კარიერა
ახალგაზრდობისას
ტყუპები, არინა და დინა პირველად ლურისა ბელოვას ზედამხედველობის ქვეშ ვარჯიშობდნენ, ხოლო შემდეგ რუსეთის ეროვნულ ნაკრებს შეუერთდნენ და ვარჯიში მოსკოვში მდებარე ოლუმპიურ სავარჯიშო ცენტრში დაიწყეს; ამჟამად ისინი აღნიშნულ დაწესებულებაში ვერა შატალინას ზედამხედვეობის ქვეშ ვარჯიშობენ.

ტყუპები პირველად საერთაშორისო ტურნირებში 2011 წელს, ამავე წლის რუსეთ-ჩინეთის ახალგაზრდულ თამაშებში გამოჩნდნენ; აღნიშნულ თამაშებში არინასმ მეხუთე ადგილი დაიკავა, ხოლო დინამ ოქროს მედალი მოიპოვა. 2012 წელს, არიან რუსეთის ახალგაზრდული ჩემპიონატი მე-11 ადგილზე დაასრულა. არინა და დინა, ორივე ასპარეზობდნენ ეილათში (ისრაელი) გამართულ ვენერას თასზე, სადაც ალინამ ბრინჯაოს მედალი, ხოლო დინამ „ჰოოპში“ ვერცხლი, ბურთში, კლუბებსა და ლენტში ბრინჯაოს მედლები მოიპოვა. შემდეგ იგი, თანაგუნდელ ალექსანდრა სალდატოვასა და დინა ავერინასთან ერთად, ლიუბლიანაში გამართულ თასში ასპარეზობდა, სადაც მათ გუნდური ოქრო მოიგეს.

2013 წლის სეზონში, არინამ ამავე წლის რუსეთის ახალგაზრდულ ჩემპიონატში მეხუთე ადგილი დაიკავა; აგრეთვე ასპარეზობდა ტაშკენტში ჩატარებულ „ბედნიერი ქარავანის თასში“, სადაც თანაგუნდელ დინა ავერინასთან ერთად გუნდური ოქრო მოიგო. 2013 წლის რუსეთის სპარტაკიადას მე-6 ზაფხულის სტუდენტურ თამაშებში ავერინამ ვერცხლის მედალი მოიპოვა.

ზრდასრულობოსას
არინა ავერინას დებიუტი საერთაშორისო (უფროს) ტურნირებზე შედგა 2014 წლის სეზონში, 2014 წლის მოსკოვის გრანდ პრიქსში, სადაც მან ვერცხლის მედალი მოიპოვა (პირველი ადგილი მისმა ტყიპისცალმა, დინამ დაიკავა).
III დალაი ლამა

სონამ გიაცო (; დ. 1543 — გ. 1588) — რიგით მესამე დალაი ლამა 1578-1588 წლებში.

ბიოგრაფია
სონამ გიაცო დაიბადა 1543 წელს ლჰასას სიახლოვეს. მისი მშობლებისა და ბავშვობის შესახებ ცნობები ფაქტობრივად არ არსებობს.

აღსანიშნავია, თუ რა ვითარება იყო ამ პერიოდში მონღოლეთში. საუკუნიდან მოყოლებული წესად იყო დანერგილი, რომ მონღოლეთის ტახტის დაკავება მხოლოდ ჩინგიზ-ყაენის შთამომავალს შეეძლო, თუმცა 1571 წელს ტახტი გაურკვეველი წარმოშობის ალტან ხანმა დაიკავა. ცხადია სამეფო ტახტის უზურპაციას საშინელი რეაქცია მოჰყვა მონღოლებში, რის გამოც ალტან ხანმა გამოსავალი ბუდისტურ რელიგიაში იპოვა. მან სასწრაფოდ მიიღო ბუდიზმი და განაცხადა, რომ ჩინგიზ-ყაენის შვილიშვილის, ყუბილაი-ყაენის რეინკარნაცია იყო. იმისათვის, რომ ეს დადასტურებულიყო საჭირო იყო ბუდისტების წინამძღვრის, დალაი ლამას თანხმობა, რომელიც ამ პერიოდში არ არსებობდა. სწორედ ამიტომ, ალტან ხანმა განიზრახა, რომ ახალი დალაი ლამა სასწრაფოდ უნდა მოეძებნათ.

ალტან ხანმა გამოაცხადა, რომ დალაი ლამას რეინკარნაცია გელუპას მონასტრის ერთ-ერთი ბერი, სონამ გიაცო იყო და ბერებს მისი დალაი ლამად დასმა მოსთხოვა.

უარის შემდეგ, განრისხებული ხანის არმია 1573 წელს შეიჭრა ტიბეტში და რამდენიმე ბერი დაატყვევა, თავად სონამ გიაცო კი ალტანმა თავისთან დაიბარა. მან მას თვითნებურად მიანიჭა მესამე დალაი ლამას წოდება, თუმცა ეს დე ფაქტო იყო, რადგან ტიბეტელ ბერებს დასტური არ გაუციათ.

მატიანეს მიხედვით ალტან ხანი და სონამ გიაცო ერთმანეთს კოკონორის ტბასთან შეხვდნენ. ამის შემდეგ ხანმა დააარსა პირველი ბუდისტური მონასტერი მონღოლეთში და დაიწყო ტიბეტური ტექსტების მონღოლურად თარგმნა. ხანის ბრძანებით, შემდეგ წლებში ათი ათასობით მონღოლი მოექცა ბუდიზმზე და ბერადაც აღიკვეცა.

საბოლოოდ, 1578 წელს ტიბეტელი ბერები დაჰყვნენ ალტანის ნებას და სონამ გიაცო ოფიციალურად გამოაცხადეს დალაი ლამად. ამის შემდეგ იგი აქტიურად მუშაობდა მონღოლეთის ბუდიზმზე მოქცევაზე, სადაც ჯერ კიდევ წარმართული ჩვევები და მსხვერპლშეწირვა მიმდინარეობდა. ამ მიზნით მან სისხლისღვრა და მსხვერპლშეწირვა მთელ მონღოლეთში სასტიკად აკრძალა.

მესამე დალაი ლამამ განაცხადა, რომ დალაი ლამას სულიც ციკლი არ შემწყდარა და რომ იგი პირველი დალაი ლამას, გენდუნ დრუპის რეინკარნაცია იყო, ხოლო ალტანი ნამდვილად ყუბილაის რეინკარნაცია იყო.

1582 წელს ალტან ხანი გარდაიცვალა, თუმცა ქვეყანაში ბუდიზმის გავრცელებას მხარს დიდად უჭერდა მისი ვაჟიც. ახალი ხანის გამეფების აღსანიშნავად დალაი ლამა ჩავიდა მონღოლეთში, გზად კი კუმბუმის მონასტერი დააარსა, რომელიც რომელიც დიდი მეცნიერისა და რეფორმატორის, ჯე ცონხაპას დაბადების ადგილას მდებარეობს.

1585 წელს, დალაი ლამა კვლავ დაბრუნდა მონღოლეთში და ბუდიზმზე მოაქცია წარმართი მონღოლი მთავრები და მათი ოჯახები. 1588 წელს იგი მონღოლეთში კვლავ მიიწვიეს, იმპერატორ მინგის სანახავად, თუმცა გზად საშინლად დაავადდა და 44-45 წლის ასაკში გარდაიცვალა კიდეც. დალაი ლამად არჩეულ იქნა ალტან ხანის შვილიშვილი, იონტენ გიაცო.
IV დალაი ლამა

იონტენ გიაცო (; დ. 1589 — გ. 1617) — მონღოლთა ყაენ ალტან-ხანის შვილიშვილი და რიგით მეოთხე დალაი ლამა 1601-1617 წლებში.

ბიოგრაფია
იონტენი დაიბადა 1589 წელს მონღოლეთის სამეფო კარზე. იგი იყო მონღოლთა ერთ-ერთი ტომის, ჩოკურების ხან ცულტრიმ ჩოიჯეს ვაჟი, რომელიც თავის მხრივ მონღოლთა ყაენ ალტან-ხანის ვაჟი იყო. იგი ბავშვობიდანვე იყო გატაცებული ბუდისტური რელიგიითა და ფილოსოფიით, რამაც შემდეგში განაპირობა ის, რომ ისტორიაში პირველი და უკანასკნელი მონღოლი დალაი ლამა გახდა. ზოგიერთი ისტორიკოსი მიიჩნევს, რომ ასევე მონღოლი იყო მეექვსე დალაი ლამაც, რომელიც მონპას ტომიდან იყო, მაგრამ მონპას ხალხი თავისი ეთნიკური წარმომავლობით უფრო ტიბეტურია, ვიდრე მონღოლური.

ტიბეტის სახელმწიფოში ერთ-ერთმა ყველაზე გავლენიანმა ბერმა ნეჩუნგმა იწინასწარმეტყველა, რომ დალაი ლამას შემდეგი რეინკარნაცია მონღოლეთში მოხდებოდა. ამავე დროს, მესამე დალაი ლამას თანამოსაყდრე ბერმა ცულტრიმ გიაცომ ტიბეტურ ხელისუფლებას წერილი გაუგზავნა და ამცნო, რომ იონტენის სახით ახალი დალაი ლამა უკვე დაბადებული იყო. იგი ტიბეტელმა ბერებმა და მთავრებმა მალევე შეიცნეს წინამორბედთა რეინკარნაციად.

1599 წელს იონტენი ტიბეტში გაემგზავრა, სადაც თან ახლდნენ მისი თანამოძმე მონღოლი ბერები, რომლებიც 1603 წელს უკან დაბრუნდნენ.

ლჰასაში ჩასვლისას მას ყველა დიდი ზარ-ზეიმით დახვდა, რასაც 1601 წელს მისი რიგით დალაი ლამად გამოცხადება მოჰყვა.

მიუხედავად ამისა, იგი ჯერ კიდევ პატარა იყო, რის გამოც ბევრი ჰქონდა სასწავლი. ახალმა დალაი ლამამ პანჩენ ლამასთან დაიწყო განათლების მიღება. 1614 წელს მისი სწავლა-განათლების პერიოდი საბოლოოდ დასრულდა.

მონღოლური წარმომავლობის გამო, მას ბევრი ტიბეტელი ბერი არ სცნობდა დალაი ლამად და იყო ძალაუფლების ჩამორთმევის მცდელობებიც. ამის გამო, 1605 წლიდან ლჰასაში მონღოლური კავალერია განლაგდა, რომელსაც დალაი ლამას უსაფრთხოების დაცვა ევალებოდა. აღსანიშნავია, რომ კავალერია შემდეგში განუდგა დალაი ლამას და თავს დაესხა მის სამყოფელს, რის გამოც იონტენს დრეპუნგის მონასტრიდან გაქცევა მოუხდა.

1616 წლიდან იონტენმა სანგიბის გამოქვაბულებში დაიდო ბინა, სადაც სიმშვიდესა და მედიტაციაში გაატარა დარჩენილი დრო. იგი აქ, 1617 წელს, 27-28 წლის ასაკში დაიღუპა მეტად საეჭვო ვითარებაში. ერთი ვერსიით იგი მოწამლეს, ხოლო დანარჩენები მის სიკვდილს გამოქვაბულში გაჩენილ 12-დღიან ხანძარს აბრალებენ.

მომდევნო, დალაი ლამა მხოლოდ 1642 წელს იქნა არჩეული და იგი იყო პირველი დალაი ლამა, რომელიც გარდა სულიერი წინამძღოლობისა როგორც მონარქი ისე მართავდა მთელ ტიბეტს, რაც შემდეგში მისმა მემკვიდრეებმაც განაგრძეს.
საჯილდაო ქვის აწევა

საჯილდაო ქვის აწევა — საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში გავრცელებული სპორტის ხალხური სახეობა, შეჯიბრება მძიმე ქვების აწევაში. არსებობდა საჯილდაო ქვის აწევის რამდენიმე საფეხური: ქარის გატარება, ანუ ქვის მიწიდან აღება, მუხლამდე აწევა, აწევა და ნაბიჯის გადადგმა, მკერდამდე აწევა, თავს ზემოდან აწევა, შეკაზმულ ცხენზე გადაგდება. დაწესებული იყო სხვადასხვა ჯილდო: ვინც ლოდს ოდნავ მაინც ააცილებდა მიწას, ხუთი ვერცხლით უნდა დაჯილდოვებულიყო; „ვინც მუხლამდე ასწევდა ერთ მუჭა ვერცხლს უბოძებდნენ, ხოლო ვინც მკერდამდე აიტანდა, ვერცხლით ქუდის ავსებას ჰპირდებოდნენ“ (გიორგი შატბერაშვილი).

სვანეთში კალის სათემოში, კვირიკეს საუკუნის სალოცავის ეზოში, კვირიკობა დღეს (28 ივლისი) იმართებოდა შეჯიბრება საჯილდაო ლოდის აწევაში, რომელსაც „ბაჩა-ლიკედ“ ერქვა. ზოგიერთი ლოდი 8-9 ფუთს იწონიდა. საჯილდაო ქვის აწევაში ზოგჯერ ქალებიც მონაწილეობდნენ, რომლებიც შედარებით მცირე ზომის ლოდებს ეჭიდებოდნენ. ვაჟა-ფშაველას მიერ ჩაწერილ ხალხურ ლექსში ხატი იაღსარი ამბობს: „გადავხე ერთი ავწიე, ღმერთო, შენ მამე ძალიო სამოცლიტრიანს რკინასა ქვეშ გაუვლიე ქარიო“. ვაჟა მოიხსენიებს საუკუნის პირველ ნახევარში მცხოვრებ ფშაველ გოგოთურს და წერს, რომ „მისი მოტანილი ბრტყელი, საფლავის ქვის მსგავსი ლოდი დღესაც გდია კოპალას სალოცავთან და ისეთი მძიმეა — ორ კაცს გაუჭირდება ამ ქვის გადაბრუნება. ჩემს ჯეელობაში მეც ბევრჯერ ვეჯაჯგურებოდი ამ გოგოთურის მოტანილ ქვას და ვცდილობდი გოგოთურზე მეტი ღონე გამომეჩინა. ეს ცდა, რასაკვირველია, ამაო იყო“ („ფშაველი და მისი წუთისოფელი“).
ქალაქობანა

ქალაქობანა — აღმოსავლეთ საქართველოში გავრცელებული ხალხური თამაში ბურთით. მოთამაშენი ორად გაიყოფიან, „დედებს“ აირჩევენ და ერთმანეთისგან 30-40 ნაბიჯის დაშორებით თავ-თავიანთ ქალაქებს შემოხაზავენ. „ქალაქებს“ შორის გაავლებენ ხაზს, რომელსაც წინ-წყაროს ეძახიან. კენჭისყრით დაადგენენ თამაშის დამწყებს და გუნდები „ქალაქებში“ განლაგდებიან. დამწყები გუნდის „დედა“ ბურთს მოწინააღმდეგეთა ქალაქისკენ გადაისვრის, ისინი კი ცდილობენ დაიჭირონ. თუ დაიჭირეს, ერთი მომგებიანი ქულა ეწერებათ. შემდეგ ამ გუნდის დედა გამოისვრის ბურთს და დაჭერასაც ესენი ცდილობენ. ბურთი აუცილებლად უნდა გადმოსცდეს „წინ-წყაროს“, წინააღმდეგ შემთხვევაში თავიდან უნდა ისროლონ. თამაში 8-მდე გრძელდება. 8ქულას რომ შეასრულებენ, ბურთის ბოლო დამჭერს მეტოქის ქალაქში „ჯორის გასახედნად“ გზავნიან. ეს მოთამაშე მოწინააღმდეგეთა შორის „ჯორს“ ამოირჩევს და ზურგზე მოაჯდება. მხედარს მისი გუნდის წევრები ბურთს გადმოუგდებენ, თუ დაიჭირა, მთელი გუნდი „დიდ ქულას“ მიიღებს, თუ ვერა მაშინ „ჯორიდან“ უნდა ჩამოხტეს და თავისი „ქალაქისკენ“ გაიქცეს. მას უკან მისდევს „ჯორი“, რომელიც ცდილობს ახლა თვითონ მოაჯდეს ზურგზე. თუ ეს შეძლო და მხედრად გადაიქცა, თანაგუნდელები ბურთს გადაუგდებენ.  თუ დაიჭირა დიდი ქულა ახლა მის გუნდს დაეწერება, თუ ვერ დაიჭირა, ჯორიდან უნდა ჩამოვიდეს და ქალაქს დაუბრუნდეს. ახლა უკვე ამ ქალაქის „დედა“ ისვრის ბურთს, მეორე გუნდის წევრები კი ცდილობენ მის დაჭერას. თუ რომელიმე გუნდმა 3 დიდი ქულა დააგროვა, ისინი მეტოქე გუნდის წევრებს ზურგზე მოასხდებიან და ბურთს ერთმანეთს უგდებენ. ასე გრძელდება მანამ სანამ ბურთი მიწაზე არ დაუვარდებათ. იშვიათად, მაგრამ ზოგჯერ მაინც ხდება, რომ ბურთს ერთ-ერთი „ჯორი“ დაიჭერს. ასეთ შემთხვევაში „ჯორები“ მხედრებად იქცევიან და ბურთს ახლა ისინი უგდებენ ერთმანეთს.
ჩილიკაობა

ჩილიკაობა, ჩილიკა-ჯოხი, რიკტაფელა — საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში გავრცელებული ხალხური თამაში. მონაწილეები მიწაში ჩაასობენ 1 მეტრის სიმაღლის მსხვილ ჯოხს, რომლის თავზეც შემოდებენ „ჩილიკას“ — მოკლე, 10-12 სმ-ის სიგრძის ჯოხს. მიწაში ჩასობილი ჯოხის გარშემო შემოხაზავენ „ბინას“ – 2-3 მეტრის დიამეტრის მქონე წრეს. მოთამაშეები, რომლებსაც ხელში 50-60 სმ-ის სიგრძის ჯოხები უჭირავთ, ორ გუნდად გაიყოფიან და კენჭს ყრიან. ვისაც კენჭი შეხვდება მისი გუნდი „ბინაში“ ჩადგება, მეორე გუნდის წევრები კი წრიდან 10-15 მეტრის დაშორებით განლაგდებიან. ბინაში მდგომთაგან ერთ-ერთი ჩილიკას თავისი ჯოხით მოწინააღმდეგეთა მიმართულებით გაჰკრავს, ისინი ცდილობენ მას თავიანთი ჯოხები ჰაერში შეაგებონ და უკან, ბინაში დააბრუნონ. თუ მოიგერიეს და წრიდან მოშორებით გადააგდეს, ჯოხით გაიზომება მანძილი წრესა და მიწაზე დავარდნილ ჩილიკას შორის — მოწინააღმდეგეს იმდენი წამგებიანი ქულა დაეწერება, რამდენი ჯოხიც გამოვა ეს მანძილი. ამ შემთხვევაში ჩილიკას ისევ ის მოთამაშე გაჰკრავს, რომელმაც თავიდან გაისროლა. თუ უკან დაბრუნებული ჩილიკა წრეში დავარდა, მსროლელი გაკვრის უფლებას კარგავს და მას ერთ-ერთი თანაგუნდელი შეცვლის. როდესაც პირველი გუნდის ყოველი მოთამაშე ჩილიკის სროლას მორჩება, გუნდები შეცვლიან ადგილებს. თუ ბინის გარეთ მდგომმა გუნდმა ჩილიკა მიწაში ჩასობილ ჯოხს მოარტყა, ყველა წამგებიანი ქულა მოეხსნება და ბინაში ახლა ის ჩადგება.
ღარბურთი

ღარბურთი — აღმოსავლეთ საქართველოში გავრცელებული ხალხური თამაში ხის ბურთითა და კომბლებით. გორაკის ძირიდან წვერამდე გათხრიან ღარს და შიგ ბურთს ჩააგდებენ. ყოველი მოთამაშე ცდილობს ბურთი კომბლით, ქვემოდან ზემოთ აიტანოს — კომბალს შემოსცხებს, ზემოთ ააგორებს და თვითონაც გვერდით მისდევს, რომ ქვემოთ დაგორების საშუალება არ მისცეს. ვინც ამ წესით ბურთს წვერამდე აიტანს 1 ქულა ეწერება. გამარჯვებულია ის მოთამაშე, რომელიც სხვებზე მეტ ქულას დააგროვებს.
კეჭნაობა

კეჭნაობა, იგივე „შუღლი“, იგივე „ჭრა“ — ხევსურეთში გავრცელებული ფარიკაობა ხმლებითა და პატარა ფარებით. ფარიკაობისას გამოიყენებდნენ თითებზე წამოსაცმელ საბრძოლო რგოლებსაც, რომლებსაც „სათითენს“ ეძახდნენ. ორთაბრძოლის ხერხებს ბავშვებს 5-6 წლის ასაკიდან ასწავლიდნენ. რომაელი ისტორიკოსის დიონ კასიუსის (ძვ. წ. საუკუნე) ცნობით, საქართველოში ყოფნისას პომპეუსი გასცნობია ფშავ-ხევსურულ ფარიკაობას, „თუ ვითარ ხმარობდნენ იფინი საჭურველთა საომართა და ჰყვეს მათ ვარჯიში ხმლითა და ვითარს სახითა ჯერ არს ბრძოლასა და შინა ხმარება ხმლისა და ფარისა“. მემატიანე ასევე აღნიშნავს, რომ მოფარიკავე ფშავ-ხევსურები იბერთა მეფის პირად მცველთა რიგებში შედიოდნენ.

კეჭნაობის მიზეზი უფრო ხშირად ძველი წყენა, ანუ „ჯავრი“ იყო. ერთმანეთს ებრძოდნენ შელახული თავმოყვარეობის აღსადგენად, ხალხის, ძირითადად ქალების წინაშე საკუთარი ვაჟკაცობის გამოსავლენად. მოშუღლარები ცდილობდნენ მეტოქე დაეჭრათ თავის არეში — შუბლის სამი ნაოჭის ზემოთ, ამასთან ისე მსუბუქად გაეკაწრათ, რომ ერთი წვეთის მეტი სისხლის არ გამოედინათ. გამარჯვებულად ითვლებოდა ის, ვინც მოწინააღმდეგეს მეტ ამგვარ ჭრილობას მიაყენებდა. შუბლის ნაოჭების ქვემოთ გაკაწვრის ან მძიმედ დაჭრისთვის დაზარალებულს, „სათითენით“ იქნებოდა ის დაჭრილი თუ ხმლით, „რჯულის კანონის“ თანახმად ასანაზღაურებელი ანუ „დრამა“ უნდა მიეღო. რაოდენობას განსაზღვრავდნენ შუაკაცები და „აქიმი“, ანუ დასტაქარი: ჭრილობის სიგრძე-სიგანეს ზომავდნენ ძაფით, ზომა ბრტყელ ქვაზე გადაჰქონდათ, მასზე ალაგებდნენ ქერის მარცვლებს, კიდურა მარცვლებს აკლებდნენ და დანარჩენი რაოდენობით ითვლიდნენ დრამას. ქერის თითოეული მარცვალი ერთი ძროხის საფასურს უდრიდა. თავის ქალის დაზიანების შემთხვევაში დამჭრელს დაზარალებულისთვის 12 ძროხის საბასური უნდა გადაეხადა. ისეთი ტრავმების დროს ხევსურ დასტაქრებს რთული ქირურგიული ოპერაციაც არაერთხელ გაუკეთებიათ.

 საუკუნის დასაწყისში ჯერ კიდევ ცხოვრობდა ას წელს მიტანებული აქიმი, მგელიკა ლიქოკელი, რომელიც თავის ქალის ტრეპაციას აკეთებდა.
ოღირღილო

ოღირღილო — საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში გავრცელებული ხალხური საბავშვო თამაში. მონაწილეები „არჩევანი-არადანის“ მიხედვით ორ ჯგუფად გაიყოფიან და 15-20 ნაბიჯის დაშორებით ერთიმეორის პირისპირ გამწკრივდებიან. მოთამაშეებს ხელები მაგრად აქვთ ერთმანეთისთვის ჩაჭიდებული. იწყება თამაში: — ოღირღილო! — დაიძახებს ერთი ჯუფის რომელიმე მოთამაშე; — ოქროს კბილო! — უპასუხებენ მეორე ჯგუფიდან. — ბავშვი გვინდა! — თუ ბიჭი ხარ წაიყვანე! „ოღირღილოს“ დამძახებელი გაიქცევა და დაეჯახება მოწინააღმდეგეთა მწკრივს, რომ „გაიტანოს“, ანუ ხელი გააშვებინოს. თუ გაიტანა, იმ ორი მოთამაშისგან, რომლებსაც ხელს გააშვებინებს, ერთ-ერთს წამოიყვანს და თავის მწკრივში ჩააყენებს, თუ ვერა, მაშინ თვითონ ჩადგება მეტოქეთა მწკრივში. თუ მოთამაშე მოწინააღმდეგეთა მწკრივს განზრახ არ „გაიტანს“, მას თამაშიდან გააგდებენ. ამის შემდეგ მოწინააღმდეგე ჯგუფის მოთამაშეები იწყებენ „ოღირღილოს“ ძახილს და ასე, რიგრიგობით. როდესაც ერთ-ერთი ჯგუფის ყველა მოთამაშე მეორე მხარეს აღმოჩნდება, თამაში დამთავრებულია და მოწინააღმდეგე ჯგუფის წევრები დამარცხებულად ცხადდებიან.