იეჰულინის ბრძოლა

იეჰულინის ბრძოლა გადამწყვეტი ომი მონღოლეთის იმპერიასა და ცინის დინასტიას შორის. ბრძოლა მიმდინარეობდა 1211 წლის აგვისტო-ოქტომბერში იეჰულინში , რომელიც მდებარეობს დღევანდელი ვანკუანის რაიონის ჩრდილო-დასავლეთში, ჟანჯიაკუში, ხებეის პროვინციაში. ბრძოლა დასრულდა ჩინელთა აბსოლუტური განადგურებითა და მონღოლთა ბრწყინვალე გამარჯვებით. ამ კამპანიის წყალობით, მონღოლეთმა შემოიერთა ცინის ჩრდილოეთის დიდი ნაწილი, აგრეთვე, სწორედ ამ ომმა დააჩქარა ცინის დინასტიის სტაგნაცია და დაცემა.

ფონი
1206 წელს თემუჩინმა გააერთიანა თავისი მფარველობის ქვეშ მყოფი ყველა მონღოლური ტომი და მიიღო ტიტული „ჩინგიზ ყაენი“. ჯურჩენის წყალობით, ცინის დინასტია, რომელიც მონღოლეთის სამხრეთში მდებარეობდა, მთავარ საფრთხეს წარმოადგენდა მონღოლეთისთვის, გაეფართოვებინა საკუთარი ტერიტორია და უფრო მეტი მიწები დაეპყრო. იქამდე, ცინის დინასტია მიმართავდა სტრატეგიას დაყავი და იბატონე , რათა გაენადგურებინა სხვადასხვა მონღოლური ტომი და საკუთარი გავლენის ქვეშ მოექცია. თუმცა, მას შემდეგ, რაც გააცნობიერეს, რომ ეს სტრატეგია აღარ ამართლებდა, ბრძოლისთვის მზადება დაიწყეს, რათა მონღოლთა საფრთხე, ერთხელ და სამუდამოდ, აღმოეფხვრათ. იმპერატორ ჟანძონგის მეფობის დროს ჩინელებმა, მონღოლებისგან თავდაცვის მიზნით, საზღვრის გასწვრივ დაახლოებით 300 კილომეტრის სიგრძის თავდაცვითი კედელი ააშენეს. ამ კედელს თანამედროვეობაში მოიხსენიებენ, როგორც ჩინეთის დიდი კედელი.

1204 წელს, ჩინგიზ-ყაენმა დაიმორჩილა ონგუდი სწორედ ის მონღლური ტომი, რომელიც ჩინელებს ეხმარებოდა თემუჩინის წინააღმდეგ გალავნის გამაგრებაში. პარალელურად, ჩინგიზ ხანმა დაამყარა კავშირი ონგუდის მმართველთან და საკუთარი ქალიშვილი ონგუდის მეფის ვაჟზე დააქორწინა. მონღოლები უკვე იინის მთების ჩრდილოეთ ნაწილს აკონტროლებდნენ და დაიწყეს საკუთარი ჯარის რესურსებით მომარაგება, ცინის წინააღმდეგ მომავალი ბრძოლის წინ. უფრო მეტიც, მონღოლები აქტიურად იზიდავდნენ და აიძულებდნენ ზოგიერთ მომთაბარეებს, რომ მათ მხარეს გადასულიყვნენ. ცინის ახალმა იმპერატორმა, სინშენმა ვერ შეაფასა მოსალოდნელი მონღოლური საფრთხე და თანდათან ხელი აუშვა მონღოლთაგან თავდაცვისთვის სამზადისს. იგი საკუთარ თავს იმაში არწმუნებდა, რომ ცინის დინასტია გაცილებით უფრო ძლიერი იყო, ვიდრე მონღოლური ტომები.

1210 წელს ჩინგის ყაენმა საჯაროდ შეურაცხყო ცინის იმპერატორი სინშენი, რომელიც მოიხსენია, როგორც მშიშარა და ლიდერობისთვის უვარგისი სარდალი. მან ასევე დასძინა: „იმპერატორი ჩემნაირი ზეციური ბუნების მატარებელი უნდა იყოს“. როდესაც იმპერადორის ყურამდე ეს ამბავი მივიდა, იგი იმდენად განრისხდა, რომ მონღოლთა ელჩის სიკვდილით დასჯა ბრძანა, რითაც მონღოლთა და ცინის დინასტიას შორის დაძაბულობა გაჩაღდა. 1211 წლის მარტში მონღოლებმა შეკრიბეს 100 000 ჯარისკაცი ცინის წინააღმდეგ საბრძოლველად, საიდანაც მხოლოდ 2000 მათგანი დარჩა მონღოლეთში, ომის დროს ქვეყნის დაცვის მიზნით. ეს იმას ნიშნავდა, რომ მონღოლთა ძალის 90%-ზე მეტი იყო მობილიზებული ომის წარმართვისთვის. ჩასვლამდე ჩინგიზ-ყაენი ევედრებოდა ცის ღვთაება თენგრის, მდინარე კერულენის გასწვრივ, რომ ეკურთხა მონღოლური არმია და გამარჯვებით დაჯილდოვებულიყო. აქ გამართული მონოლოგისას მან თქვა, რომ ის ამ ომით გეგმავდა შურისძიებას საკუთარი წინაპრის, ამბაგაი ხანის გამო, რომელიც 1146 წელს ცინის იმპერატორმა სიზონმა ის ჯვარს აცვა.

ბრძოლამდე
მონღოლთა ცხენოსანთა არმიამ, ჩინგიზ ყაენის მეთაურობით, მზადება დაასრულა და 1211 წლის მარტისთვის დიდი კედლისკენ გაემართა. ეს უკანასკნელი გამყარებული იყო მრავალი ციხე-კოშკით, რომელთაც მილიონამდე გუშაგი იცავდა, მათ შორის 800 ათასი ქვეითი, ხოლო 150 ათასზე მეტი კავალერისტი, რომელთა ციხეში ჩაყენებაც ჯერ კიდევ იმპერატორმა სინშენმა ითავა.