გარეთა მონღოლეთი

გარეთა მონღოლეთი — მანჩუს მიერ მართული ჩინური ცინგის დინასტიის ტერიტორიის სახელწოდება 1691 წლიდან 1911 წლამდე. გარეთა მონღოლეთი დღევანდელი დამოუკიდებელი მონღოლეთის სახელმწიფოსა და რუსეთის ტუვას რესპუბლიკის შემადგენლობაში იმყოფება. ისტორიულმა რეგიონმა დამოუკიდებლობა მოიპოვა ცინგის დინასტიისგან სინხაის რევოლუციის დროს.

მაშინ, როცა ცინგის დინასტიის დროს გარეთა მონღოლეთის ადმინისტრაციული რეგიონი შედგებოდა მხოლოდ ოთხი ხალხას აიმაგისგან (სეცენ ხან აიმაგი, თუშეეტ ხან აიმაგი, საინ ნოინ ხან აიმაგი და ზასაგტ ხან აიმაგი), ცინგის დინასტიის მოგვიანო პერიოდში, „გარეთა მონღოლეთი“ ასევე გამოიყენებოდა ხალხასა და იორათის რეგიონების ერთობლივი სახელწოდების, ისევე როგორც პირდაპირ მართული ტანნუ ურიანხაის აღსანიშნავად.

მოგვიანებით, რეგიონის უმერესობაზე პრეტენზია გამოაცხადა ჩინეთის რესპუბლიკამ (1912–1949 წწ.), რომელმაც ცინგის იმპერატორის გადადგომის განკარგულებაში, ცინგის ტერიტორიების ერთიან სახელწმფოში შეყვანის კანონიერი უფლება მოიპოვა. ამას ეწოდა „მონღოლეთის ტერიტორია“, რათა განესხვავებით ის „გარეთა მონღოლეთისგან“. თუმცა, გარეთა მონღოლეთის უმეტესი ნაწილი იმყოფებოდა ბოგდის სახანოს კონტროლქვეშ და, ძირითადად, საერთაშორისოდ არ იყო აღიარებული. ჩინეთის რესპუბლიკამ ხანმოკლე დე-ფაქტო მმართველობა დაამყარა რეგიონის უმეტესობაზე 1919 წლიდან 1921 წლამდე. მას შემდეგ, რაც მონღოლეთის სახალხო რესპუბლიკა დაარსდა 1924 წელს, ჩინეთის დე-იურე ეროვნულმა მთავრობამ აღიარა მონღოლეთის დამოუკიდებლობა საბჭოთა ზეწოლის პირობებში 1946 წელს, თუმცა, ეს აღიარება მოგვიანებით გააუქმა კუომინტანგის მთავრობამ 1953 წელს, რომელმაც ტაივანში ჩინელი კომუნისტების საბჭოთა კავშირის მხარდაჭერის გამო უკან დაიხია. 1949 წლიდან ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკამ განაგრძო მონღოლეთის სახალხო რესპუბლიკის აღიარება და მონღოლეთთან დიპლომატიური ურთიერთობების დაამყარა.

სახელწოდებები
სახელწოდება „გარეთა მონღოლეთი“ უპირისპირდება შიდა მონღოლეთს, რომელიც შეესაბამება ჩინეთში შიდა მონღოლეთის რეგიონს. შიდა მონღოლეთს ეწოდა ეს სახელი, რადგან მას უფრო პირდაპირ მართავდა ცინგის სასამართლო; ხოლო გარეთა მონღოლეთს (რომელიც დედაქალაქ პეკინიდან შორს მდებარეობდა) ცინგის იმპერიის ფარგლებში უფრო დიდი ავტონომია ჰქონდა.

არსებობს სამი ალტერნატიული ტერმინი, მათ შორის, არ მონღოლი, მობეის მონღოლი და გარეთა მონღოლეთი.

არ მონღოლი
ტერმინი არ მონღოლი ან მობეის მონღოლი (ჩინ. ; ფინინი: ; ლიტ. 'უდაბნოს მონღოლეთის ჩრდილოეთი') ჩინურ და მონღოლურ ენებში ზოგჯერ გამოიყენება ჩრდილოეთ მონღოლეთის აღსანიშნავად მაშინ, როდესაც აჩვენებენ სამხრეთ მონღოლეთისგან განსხვავებას. ეს კეთდება იმისთვის, რომ ცინგის მმართველობის ისტორიის იგნორირება მოხდეს, რათა უფრო მეტი აქცენტი გაკეთდეს გეოგრაფიულ ერთობაზე, ან მონღოლთა პლატოზე მონღოლებით დასახლებული რეგიონების განსხვავებულობაზე. ასევე, არსებობს ინგლისური ტერმინი: ჩრდილოეთ მონღოლეთი.

არ მონღოლი ასევე შეიძლება გამოიყენებოდეს მონღოლეთის აღსანიშნავად სინქრონული თვალსაზრისით.კერძოდ, მონღოლურ ენაში სიტყვა აღნიშნავს რაღაცის უკანა მხარეს, რომელიც ნებისმიერი სივრცული ერთეულის ჩრდილოეთ მხარეს გაფართოვდა. მაგალითად, ეს შეიძლება ნიშნავდეს მთას ან იურტს. სიტყვა აღნიშნავს მთის წინა/სამხრეთ (და ამით დაცულ) მხარეს. ასე რომ, განსხვავება სამხრეთ მონღოლეთსა და მონღოლეთის სახელმწიფოს შორის წარმოადგენს მეტაფორას, როგორც მთის ჩრდილოეთ და სამხრეთ მხარეებს შორის განსხვავებას.

მობეის მონღოლისგან განსხვავებით (ჩინ.: ), ასევე არის მონანის მონღოლი (ჩინ. ; ფინინი: ; ლიტ. 'უდაბნოს მონღოლეთის სამხრეთი'), უხეშად გულისხმობს რეგიონს, რომელიც ამჟამად სამხრეთ მონღოლეთის სახელითაა ცნობილი.

თანამედროვე მნიშვნელობა
დღესდღეობით, „გარეთა მონღოლეთი“ ზოგჯერ არაფორმალურად გამოიეყენება მონღოლეთის დამოუკიდებელი სახელმწიფოს აღსანიშნავად. მონღოლეთსა და ჩინეთის შიდა მონღოლეთს შორის დაბნეულობის თავიდან ასაცილებლად, ზოგადად, ჩინური წყაროები მონღოლეთს უწოდებენ „მონღოლეთის სახელმწიფოს“ (ჩინ. ; ფინინი: ); ეს არის მონღოლეთის სახელის ოფიციალური თარგმანი, რომელიც შეიძლება ეხებოდეს მთელ მონღოლურ რეგიონს.

„გარეთა მონღოლეთი“ ხანდახან ასევე ინგლისურ ენაში სასაუბრის დროსაც გამოიყენება, როგორც ძალიან შორს მდებარე ადგილის აღმნიშვნელი ჰიპერბოლის სახით.