სალმან მუმთაზი

სალმან მუმთაზი (; სრული სახელი სალმან მამედემინ ოღლუ ასკაროვი; ; 1884, ნუხა - 1941, ორიოლი) - აზერბაიჯანელი პოეტი, ლიტერატურათმცოდნე, ტექსტოკრიტიკოსი და ბიბლიოლოგი, შუა საუკუნეების ხელნაწერთა კოლექციონერი, აზერბაიჯანის მწერალთა კავშირის წევრი 1934 წლიდან.

მუშაობდა სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის აზერბაიჯანის მეცნიერებათა ფილიალის ენისა და ლიტერატურის ინსტიტუტის ლიტერატურის სექტორის კატეგორიის მკვლევარად, იყო აზერბაიჯანის სახელმწიფო კვლევითი ინსტიტუტის აზერბაიჯანული ლიტერატურის განყოფილების გამგე (1929-1932).

ბიოგრაფია
სალმან მამედემინ ოღლუ ასკეროვი დაიბადა 1884 წლის 20 მაისს ქალაქ ნუხაში. სალმანის მამა მამედემინი ვაჭარი იყო და ოჯახი დიდი ხნის განმავლობაში ცხოვრობდა შუა აზიაში. მამადამინი გარდაიცვალა პნევმონიით 1887 წელს, 32 წლის ასაკში. მას ამ დროისთვის ჰქონდა შეძენილი უხვი მიწები აშხაბადში, სადაც საკუთარი ოჯახის წამოყვანას აპირებდა.

1900 წელს მამედემინის მეუღლე ზაჰრა (1865-1938) ფარულად მიემგზავრება აშხაბადში, გარდაცვლილი მეუღლის სამკვიდროში. მას აშხაბადში ვაჟები სალმანი და ასკერიც მიჰყავს. მალე მათთან გადადის მისი უფროსი ძმა კერბალაი მოვსუმიც. აღსანიშნავია, რომ ზაჰრა ხანუმი მირზა ფათალი ახუნდოვის ნათესავი იყო.

ბავშვობიდან სალმანმა დიდი ინტერესი გამოიჩინა მეცნიერებების მიმართ, მან მშვენივრად იცოდა სპარსული და არაბული ენები. 1893 წელს, 9 წლის ასაკში, აშხაბადში გაიცნო მირზა ალექპერ საბირი. ამ შეხვედრის მერე იბადება სალმანის სიყვარული ლიტერატურისადმი. მასთან მხოლოდ 3 აკადემიური თვის გატარების შემდეგ, მუმთაზმა დაიწყო საკუთარ თავზე მუშაობა და 22 წლის ასაკში მან უკვე იცოდა სპარსული, არაბული, რუსული და ურდუ, შეისწავლა აღმოსავლური პოეზიის კლასიკოსების შემოქმედება. გაზეთი „იგბალი“ 1913 წელს წერდა სალმან ასკეროვზე, როგორც კავკასიის 11 ყველაზე ძლევამოსილ თანამედროვე პოეტთა შორის ერთ-ერთზე. ამ დროისთვის ჟურნალ „მოლა ნასერდინში“ გამოქვეყნდა მისი 12 ლექსი, რომელიც, გაზეთის ცნობით, აღნიშნავდა ხალხის ნაკლოვანებებს და „მიუთითებდა მათი ხსნის გზაზე“. 1916 წელს მუმთაზმა მთელი ძალით სცადა აშხაბადის სცენაზე დადგმულიყო მირზა ჯალილის პიესა „მკვდარნი“, მაგრამ ადგილობრივმა ხელისუფლებამ ამის საშუალება არ მისცა.

დაბრუნება აზერბაიჯანში და სამეცნიერო საქმიანობა
1918 წელს ოჯახთან ერთად დაბრუნდა ბაქოში და დაიწყო ჟურნალისტური საქმიანობა გაზეთ „აზერბაიჯანში“. უკვე ამ პერიოდში დაინტერესდა აზერბაიჯანელი კლასიკოსების შემოქმედებასთან დაკავშირებული დოკუმენტებით.

როგორც ასობით ლექსის ავტორი, სალმან მუმთაზი უფრო მეტ უპირატესობას ანიჭებდა კვლევას. მან ყველაფერი გააკეთა აზერბაიჯანული ლიტერატურის შესასწავლად, შესანარჩუნებლად და გასავრცელებლად.

1924 წლიდან სალმან ასკაროვი იყო შაქის, გაბალას, ზაქათალას, კახისა და ლაგოდეხის „აზერპოსტავკის“ განყოფილების რწმუნებული. მუშაობდა სახალხო განათლების კომისარიატშიც.

1926 წელს სალმან მუმთაზმა მონაწილეობა მიიღო ბაქოში გამართულ პირველ თურქოლოგიურ ყრილობაზე. ამ ყრილობაზე მან წარადგინა თავისი წიგნი ნასიმის შესახებ. აქ ის შეხვდა პროფესორ მეჰმედ ფუატ კიოპრულუ-ზადეს და პროფესორ ალი ბეგ ჰუსეინზადეს. 1950 წელს კიოპრულუ კვლავ ჩადის სსრკ-ში, მაგრამ უკვე როგორც თურქეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი და სურს სალმან მუმთაზთან შეხვედრა, მაგრამ  მუმთაზი იმ დროს ცოცხალი აღარ იყო. ასევე 1926 წელს, მუმთაზის პირად ბიბლიოთეკას გაეცნენ აკადემიკოსები ვასილი ბარტოლდი და სერგეი ოლდენბურგი. ისინი გაოცებულნი დარჩნენ ბიბლიოთეკის სამეცნიერო ღირებულებითა და ხელნაწერების დიდი რაოდენობით. ყრილობაზე წაკითხული მამედ ქაზიმ ალეკპერლის მოხსენებაში აღინიშნა სალმან მუმთაზის როლი პოეტი მირზა შაფის მემკვიდრეობის შესწავლაში და მისი სახელის დაბრუნებაში აზერბაიჯანულ ლიტერატურაში. ამ კონგრესზე მუმთაზი შეხვდა მაქსიმ გორკის, რომელთანაც ისინი ახლო მეგობრები იყვნენ. 19 ივნისს იგი გაათავისუფლეს ყველა თანამდებობიდან, დაადანაშაულეს ნაციონალიზმსა და პანთურქიზმში. ამის მიუხედავად, მუმთაზმა განაგრძო იშვიათი ხელნაწერებისა და წიგნების შეგროვება და კვლევა. 1937 წლის 8 ოქტომბერს, ბაქოში საკუთარ სახლში, სალმან მუმთაზი დააპატიმრეს.

ქალაქ შაქიში არის სალმან მუმთაზის ქუჩა.

თურქეთის რესპუბლიკის ეროვნულ ბიბლიოთეკას აქვს სალმან მუმთაზისადმი მიძღვნილი კუთხე.

2013 წელს აზერბაიჯანის ტელევიზიამ მოამზადა დოკუმენტური ფილმი, რომელიც ეძღვნება სალმან მუმთაზის ცხოვრებასა და მოღვაწეობას.