iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ანტუან ლავუაზიე

ანტუან ლორან ლავუაზიე (; დ. 26 აგვისტო,1743, პარიზი - გ. 8 მაისი, 1794, იქვე) — ფრანგი ქიმიკოსი, პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1772, ადიუნქტი 1768-დან).

ბიოგრაფია
დაამთავრა პარიზის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი; ამავე დროს სწავლობდა საბუნებისმეტყველო მეცნიერების დარგებს, განსაკუთრებით ფიზიკასა და ქიმიას. საფრანგეთის დიდი რევოლუციის პერიოდში (1789-1794) კონსტიტუციური მონარქიის მომხრე იყო. 1794 ლავუაზიეს თავი მოკვეთეს. ლავუაზიეს შრომებმა ქიმია აქცია ზუსტ გაზომვებზე დაფუძნებულ მეცნიერებად. მასის შენახვის კანონზე დაყრდნობით ლავუაზიემ უარყო ფლოგისტონის მცდარი ჰიპოთეზა. მან მთელი რიგი ცდების საფუძველზე დაასაბუთა, რომ წვა და გამოწვა ნივთიერების ჟანგბადთან შეერთების პროცესია. ლავუაზიემ ფრანგი სამხედრო ინჟინერ ჟ. მენიესთან ერთად დაადგინა, რომ წყალი ჟანგბადისა და წყალბადის ნაერთია (1783). მათვე მიიღეს წყალი წყალბადისა და ჟანგბადისაგან (1785). ფრანგ ქიმიკოსებთან ( კ. ბერთოლე, ლ. გიტონ დე მორვო, ა. ფურკრუა) ერთად 1786-1787 დაამუშავა რაციონალური ქიმიური ნომენკლატურის პროექტი, რომლის ძირითადი პრინციპები დღემდეა შემონახული. ლავუაზიემ სხვა ფრანგ მეცნიერებთან ერთად დააარსა ქიმიური ჟურნალი „ “ (1789), გამოაქვეყნა „ქიმიის საწყისი კურსი“, რომელშიც ქიმია განსაზღვრა, როგორც მეცნიერებათა შედგენილობისა და ანალიზის შესახებ. ლავუაზიემ თავისი შრომებით მყარი საფუძველი მოუმზადა ქიმიაში ატომიზმის შემოტანას. საუკუნის დამდეგს მისმა შეხედულებებმა საყოველთაო აღიარება პოვა. ლავუაზიე თერმოქიმიის ერთ-ერთ ფუძემდებლად ითვლება. 1783 ლავუაზიემ და ლაპლასმა პირველად განსაზღვრეს მთელი რიგი ნაერთების დაშლის სითბო მისი წარმოქმნის სითბოს ტოლია. 1777 ლავუაზიემ დაამტკიცა, რომ სუნთქვის დროს შთაინთქმება ჟანგბადი და გამოიყოფა ნახშირორჟანგი.
ენათმეცნიერება

ენათმეცნიერება, ლინგვისტიკა — მეცნიერება ადამიანის ბუნებრივი ენების, მათი აგებულებისა და ფუნქციონირების ზოგადი კანონების შესახებ.

ეტიმოლოგია
ენათმეცნიერებების გავრცელებული სახელწოდება უცხო ენებზე არის ლინგვისტიკა. იგი მომდინარეობს ლათინური -საგან, რაც ნიშნავს „ენას“.

ენათმეცნიერების დისციპლინები
ენის შესასწავლი ასპექტების თვალსაზრისით პირობითად გამოიყოფა ენათმეცნიერების დისციპლინების ორი კლასი: შიგა და გარე.

შიდა ენათმეცნიერების კლასი:

გრამატიკა – ეტიმოლოგია – ზოგადი ენათმეცნიერება – ლექსიკოგრაფია – მორფოლოგია – ონომასტიკა – ორთოგრაფია – სემანტიკა – სინტაქსი – ტიპოლოგია – ფონეტიკა – ფონოლოგია – ფრაზეოლოგია – შედარებით-ისტორიული ენათმეცნიერება

გარე ენათმეცნიერების კლასი:

დიალექტოლოგია – ეთნოლინგვისტიკა – ინტერლინგვისტიკა – ლინგვისტური გეოგრაფია – მეტალინგვისტიკა – პარალინგვისტიკა – სოციოლინგვისტიკა – ფსიქოლინგვისტიკა

ენათმეცნიერების ისტორია
ენათმეცნიერება უძველესი დროიდან ვითარდებოდა ძველ აღმოსავლეთსა და მესოპოტამიაში, სირიასა და ეგვიპტეში, აგრეთვე ინდოეთსა (ძვ. წ. - სს. პანინი) და საბერძნეთში (არისტოტელე). მეცნიერულ კვლევებს ამ დარგში საფუძველი ჩაეყარა საუკუნის დასაწყისიდან ზოგადი ენათმეცნიერების (ვილჰელმ ჰუმბოლდტი) და შედარებით-ისტორიული ენათმეცნიერების (ფრანც ბოპი, ვილჰელმ გრიმი და სხვები).

ენათმეცნიერების ისტორიის ძირითადი მიმართულებებია:
ლოგიკური ენათმეცნიერება ( საუკუნის შუაწლები);
ფსიქოლოგიური ენათმეცნიერება ( საუკუნის მე-2 ნახევარი);
სოციოლოგიური ენათმეცნიერება ( საუკუნის დასასრული – საუკუნე).

ენათმეცნიერების საერთო ცნებები და ტერმინები
ზოგადი ცნებები:

ანბანი – ასო – ასპექტი – ბგერა – ბრუნება – ბრუნვა – განსაზღვრება – გარემოება – გრამატიკული დრო – გრამატიკული რიცხვი – დამატება – დამწერლობა – თანხმოვანი – თარგმანი – კომპოზიტი – მახვილი – უღლება – ქვემდებარე – შემასმენელი – ქცევა – წინადადება – ხმოვანი – თანხმოვანი

ენის ფორმები და სახეები:

დაპროგრამების ენა – დიალექტი – კილო – კილოკავი – ოფიციალური ენა – ჟესტების ენა – სალიტერატურო ენა – საერთაშორისო ენა – სახელმწიფო ენა – ხელოვნური ენა

მეტყველების ნაწილები:

არსებითი სახელი – ზედსართავი სახელი – რიცხვითი სახელი – ნაცვალსახელი – ზმნა – ზმნიზედა – თანდებული – კავშირი – ნაწილაკი – შორისდებული

სასვენი ნიშნები:

დეფისი – კითხვის ნიშანი – მრავალწერტილი – მძიმე – ორწერტილი – ძახილის ნიშანი – წერტილი – წერტილ–მძიმე

მიმდინარეობები და თეზები:

სეპირ–უორფის ჰიპოთეზა – უნივერსალური გრამატიკა

გამოჩენილი ენათმეცნიერები
ივანე ბოდუენ დე კურტენე, ფრანც ბოპი, ვილჰელმ გრიმი, ჯოზეფ ვუსტერი, ნიკოლაი იუშმანოვი, ნიკო მარი, ედვარდ სეპირი,ფერდინანდ დე სოსიური, ბენჯამინ ლი უორფი, ჰუგო შუხარდტი, არნოლდ ჩიქობავა, ვილჰელმ ჰუმბოლდტი, ალფრედო ტრომბეტი

ენათმეცნიერების ინსტიტუტი
იანვარი

იანვარი — გრიგორიანული კალენდრის პირველი თვე. იანვარში 31 დღეა.

ასე უწოდეს მას იანუსის, შესასვლელთა და გამოსასვლელთა, ყოველგვარი საწყისის რომაული ღმერთის მიხედვით. იანვარი და თებერვალი არიან კალენდრის ბოლო დამატებული თვეები, ვინაიდან რომაელები ზამთარს თვლიდნენ პერიოდად თვეების გარეშე. რადგან, ტრადიციულად, კონსულებს იანვარში ირჩევდნენ, ეს თვე გახდა წლის პირველი თვე, შეცვალა ამ მიმართებით მარტი. იანვრის ძველქართული სახელწოდებაა აპანი, აპნისი.

იანვარი არის ზამთრის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზაფხულისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.
იანვრის ზოდიაქოს ნიშნებია თხის რქა და მერწყული.
იანვარი იწყება კვირის იმავე დღეს, როგორც ოქტომბერი, გარდა ნაკიანი წლისა, როდესაც იგი იწყება იმავე დღეს, როგორც აპრილი და ივლისი.

აპნისი
კორნელი კეკელიძე აპნისს 4 დეკემბერი — 2 იანვრით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „აპნისი“ არის ნათესაობითი ბრუნვა (თთუე აპნისი, აპნისაჲ), სახელობითი ბრუნვა იქნება „აპანი“, რაც იგივე ავესტური აპამ, ფალაური ავან ან ახალ-სპარსული აბან არის (აქედან გამოყავთ ებრაული აბ-იც). ეს სახელი თუ მის ეტიმოლოგიას მივაქცევთ ყურადღებას (ძველ ირანულში მდინარისა და წყლის სახელთანაა დაკავშირებული), უნდა მივიჩნიოთ იმ თვის სახელთა დუბლიკაციად, რომლესაც სურწყანი ეწოდება.

იანვრის მნიშვნელოვანი მოვლენები
ძვ. წ. 154 : ძველ რომში წლიური კონსულატის დღე პირველ იანვარზე გადმოიტანეს.
ძვ. წ. 49 : გაიუს იულიუს კეისარმა გადმოლახა რუბიკონი
27 : ოქტავიანე ავგუსტუსმა გამოაცხადა რომის იმპერიის შექმნა.
395 : რომის იმპერია ორ ნაწილად გაიყო: აღმოსავლეთი და დასავლეთი.
1622 : პაპის კანცელარია იღებს გადაწყვეტილებას ახალ წლად პირველი იანვარი გამოცხადდეს.
1793 : პარიზში სიკვდილით დასაჯეს მეფე ლუი .
1784 : ერეკლე მიერ რატიფიცირებულ იქნა გეორგიევსკის ტრაქტატი.
1801 : გამოიცა საქართველოს რუსეთთან მიერთების მანიფესტი.
1853 : აბრაამ ლინკოლნმა ზანგების დამოუკიდებლობის მანიფესტი გამოსცა.
1868 : იაპონიაში აღდგა საიმპერატორო ხელისუფლება.
1924 : ინგლისელმა მკვლევარმა ჰოვარდ კარტერმა აღმოაჩინა ტუტანხამონის სარკოფაგი მეფეთა ხეობაში, ლუქსორთან, ეგვიპტე.
1925 : ბენიტო მუსოლინი თავს იტალიის დიქტატორად აცხადებს.
1933 : ადოლფ ჰიტლერი გერმანიის კანცლერი გახდა.
1950 : მარშალი ტიტო იუგოსლავიის პრეზიდენტად აირჩიეს.
1970 : 1 იანვარი იუნიქსის ეპოქის დასაბამი
1979 : ირანში ჩამოაგდეს შაჰი მოჰამედ რეზა ფეჰლევი.
1983 : კომპანია „ეპლ კომპიუტერი“ უშვებს ეპლ ლიზას — პირველი კომერციული პერსონალური კომპიუტერი, რომელსაც გრაფიკული ინტერფეისი და თაგუნა ჰქონდა.
1990 : შავი იანვარი — ბაქოში საბჭოთა არმიის მიერ აზერბაიჯანელთა საპროტესტო დემონსტრაციის სისხლიანი დარბევა.
1999 : რიგ ევროპულ ქვეყნებში საბანკო ანგარიშსწორებისათვის შემოღებულ იქნა ევრო.
2001 : დაარსდა ვიკიპედია
თებერვალი

თებერვალი ( — განწმენდა) — გრიგორიანული კალენდრის მეორე თვე. თებერვალში 28 დღეა, გარდა ნაკიანი წლისა, როდესაც მასში 29 დღეა.

სახელი ეწოდა მიწისქვეშა სამეფოს რომაული ღვთაების მიხედვით. იანვარი და თებერვალი არიან კალენდრის ბოლო დამატებული თვეები, ვინაიდან რომაელები ზამთარს თვლიდნენ პერიოდად თვეების გარეშე. თებერვალს ქართულ წარმართული კალენდარში სურწყუნისი ეწოდებოდა. ხალხური დასახელებაა განცხადებისთვე.

თებერვალი არის ზამთრის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზაფხულისა სამხრეთ ნახევარსფეროში.

თებერვლის ზოდიაქოს ნიშნებია მერწყული და თევზები. თებერვალი იწყება კვირის იმავე დღეს, როგორც მარტი და ნოემბერი, გარდა ნაკიანი წლისა, როდესაც მისი საწყისი დღე ემთხვევა აგვისტოსას.

სარწყუნისი
კორნელი კეკელიძე სურწყნისს 3 იანვარი — 1 თებერვლით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით სურწყნისაჲ (თთუე) არის ნათესაობითი ბრუნვა, სახელობითი უნდა იყოს „სურწყანი“. ეს სახელი ორი ნაწილისაგან შედგება: „სურ“ და „წყანი“, უკანასკნელი უნდა იყოს ახლანდელი „წყალი“, ხოლო პირველი იგივე „წყალი“ ავესტური ფორმით. ზენდ ავესტაში, ოცდარვა იაზატებს შორის, ცნობილი იყო „არდავირ-სურ“, რაც ნიშნავს „წყარო ზეციური წყლისა“.

თებერვლის მნიშვნელოვანი მოვლენები
ძვ. წ. 660 : იაპონიის იმპერატორ ჯიმუს მიერ დაფუძნების ტრადიციული თარიღი.
362 : იულიანე განდგომილის ედიქტით რომის იმპერიაში ყველა რელიგიას თანასწორი უფლებები ენიჭება.
962 : ოტო ხდება საღვთო რომის იმპერიის პირველი იმპერატორი
1455 : გუტენბერგის ბიბლია დაიბეჭდა — პირველი წიგნი დასავლეთში მოძრავი „ტიპო“-თი დაბეჭდილი.
1613 : მიხეილ რომანოვი რუსეთის მეფედ არჩევის შედეგად დასაბამი მიეცა რომანოვების დინასტიას.
1653 : ახალი ამსტერდამი (მოგვიანებით გადაერქვა ნიუ-იორკი) დაფუძნდა.
1904 : რუსეთ-იაპონიის ომის დასაწყისი.
1917 : დაიწყო რუსეთის რევოლუცია.
1946 : კორეაში შეიქმნა დროებითი მთავრობა. 38-ე პარალელით ქვეყანა გაიყო ორ ზონად: ჩრდილოეთი — საბჭოთა, სამხრეთი — ამერიკული.
1959 : ფიდელ კასტრო კუბის დიქტატორი ხდება.
1979 : აიათოლა რუჰოლა ხომეინი ირანში ხელისუფლებას ხელში იგდებს.
1986 : ორბიტაზე გაყვანილ იქნა საბჭოთა კოსმოსური სადგური „მირი“.
1989 : საბჭოთა ომი ავღანეთში — სამჭოთა კავშირის ბოლო სამხედრო კოლონა ტოვებს ქაბულს, ასრულებს რა ცხრა წლიან სამხედრო ოკუპაციას.
მარტი

მარტი — გრიგორიანული კალენდრის მესამე თვე. მარტში 31 დღეა.

სახელი ეწოდა ომის რომაული ღვთაების მარსის მიხედვით, რომელიც იმ დროს ჯერ კიდევ გაზაფხულისა და მიწათმოქმედების ღმერთად ითვლებოდა. იანვრისა და თებერვლის დამატებამდე მარტი იყო კალენდრის პირველი თვე. მარტის ძველქართული სახელწოდებაა მირკანი.

მარტი არის გაზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და შემოდგომისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში. ბუნიაობის ერთ-ერთი დღე მარტზე მოდის.

მარტის ზოდიაქოს ნიშნებია თევზები და ვერძი. მარტი იწყება კვირის იმავე დღეს, როგორც ნოემბერი ჩვეულებრივ წლებში, და როგორც თებერვალი — ნაკიან წელში.

მირკანი
კორნელი კეკელიძე მირკანს 2 თებერვალი — 3 მარტით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „მიჰრაკანი“ ან, უფრო ძველი ფორმა მისი, რომელიც დამოწმებულია ერთ ძეგლში, „მეჰრაკანი“, მომდინარეობს ავესტური -საგან (მეშვიდე თვე) და უდრის სომხურ „მეჰეკან“-ს და მის ორეულს, კაპადოკიურ „მითრაკანა“-ს.

მარტის მნიშვნელოვანი მოვლენები
ძვ. წ. 44 : რომში შეთქმულების შედეგად მოკლეს გაიუს იულიუს კეისარი.
624 : მაჰმადის გადამწყვეტი გამარჯვება მექის მოწინააღმდეგეებთან ბადრის ბრძოლაში.
1226 : ჯვაროსნებმა იერუსალიმი დაიკავეს.
1226 : ჯალალედინმა აიღო თბილისი.
1603 : ინგლისის დედოფალი ელისაბედ გარდაიცვალა. ტახტზე ავიდა ჯეიმზ .
1618 : იოჰანეს კეპლერმა აღმოაჩინა პლანეტთა მოძრაობის მესამე კანონი. მოგვიანებით უარყოფს აღმოჩენას გამოთვლებში შეცდომის გაპარვის მიზეზით, თუმცა 15 მაისს ისევ ადასტურებს აღმოჩენას.
1781 : უილიამ ჰერშელმა პლანეტა ურანი აღმოაჩინა.
1796 : ნაპოლეონ ბონაპარტი ირთავს პირველ ცოლს, ჟოზეფინა ბოარნეს.
1853 : ჯუზეპე ვერდის ტრავიატას პრემიერა გაიმართა ვენეციაში.
1855 : ტახტზე ავიდა რუსეთის იმპერატორი ალექსანდრე .
1861 : ალექსანდრე -ის განკარგულებით რუსეთის იმპერიაში გაუქმდა ბატონყმობა.
1888 : სან-სტეფანოს ზავი - რუსეთმა შემოიერთა ოსმალეთის იმპერიის ქართული პროვინციები.
1889 : ეიფელის კოშკის ინაუგურაცია პარიზში.
1895 : ძმებმა ლუმიერებმა მოახდინეს პირველი ფილმის პრეზენტაცია.
1918 : გერმანია, ავსტრია და რუსეთი ხელს აწერენ ბრესტ-ლიტოვსკის ზავს, რომლის მიხედვით რუსეთი პირველი მსოფლიო ომიდან გამოდის და ფინეთი, ესტონეთი, ლატვია, ლიეტუვა და პოლონეთი დამოუკიდებელი სახელმწიფოები ხდებიან.
1933 : გამოცხადდა მესამე რაიხის შექმნა.
1946 : ხო ში მინი არჩეულ იქნა ვიეტნამის პრეზიდენტად.
1950 : სსრკ აცხადებს, რომ ატომური ბომბი შექმნა.
1965 : რუსი კოსმონავტი ალექსეი ლეონოვი პირველი გავიდა ღია კოსმოსში.
1973 : ვიეტნამის ომი - უკანასკნელმა ამერიკელმა ჯარისკაცებმა სამხრეთი ვიეტნამი დატოვეს.
1982 : სიზიგი - მზის სისტემის 9 პლანეტა ერთ ხაზზე ეწყობა მზის გასწვრივ.
1983 : რონალდ რეიგანი სსრკ-ს ბოროტების იმპერიას უწოდებს.
1992 : აზერბაიჯანი, თურქმენეთი, მოლდოვა, სომხეთი, უზბეკეთი, ყაზახეთი, და ყირგიზეთი გაეროს წევრები გახდნენ დამოუკიდებელი სახელმწიფოს სტატუსით.
2004 : მადრიდის მეტროში განხორციელდა ტერორისტული აქტი.
აპრილი

აპრილი — გრიგორიანული კალენდრის მეოთხე თვე. აპრილში 30 დღეა.

სახელი ეწოდა ლათინური სიტყვის გამო:  — „გახსნა, გაშლა“. ძველი ქართული წარმართული კალენდრით მისი სახელწოდებაა იგრიკა.

აპრილი არის გაზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და შემოდგომისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.

აპრილის ზოდიაქოს ნიშნებია ვერძი და კურო. აპრილი იწყება კვირის იმავე დღეს, როგორც ივლისი ჩვეულებრივ წლებში, და როგორც იანვარი — ნაკიან წელში.

იგრიკა
კორნელი კეკელიძე იგრიკს 4 მარტით — 2 აპრილით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „იგრიკაჲ“ ანუ თთუე იგრიკისაჲ, ნამდვილი პირველადი ფორმა არის „იგრი“, „იგრისაჲ“. იგრი უნდა იყოს მოდიფიკაცია სომხურში „არეგი“-სა, რომელმაც თავში ა-ი ახმოვანებით, შუაში გ-რ მეტათეზით და ნათესაობით მრუნვაში „ე“ ბგერის გამოვარდნით, მოგვცა „იგრისა“. ქართული „იგრიკას“ სომხურ „არეგასთან“ აახლოებდა მარი ბროსეც.

აპრილის მნიშვნელოვანი მოვლენები
მაისი

მაისი — გრიგორიანული კალენდრის მეხუთე თვე. მასში 31 დღეა.

სახელი ეწოდა ნაყოფიერების რომაული ღვთაების, მერკურის დედის, მაიას მიხედვით. მაისის ძველქართული სახელწოდებაა ვარდობისა, ვარდობისთვე.

მაისი არის გაზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და შემოდგომისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.

მაისის ზოდიაქოს ნიშნებია კურო და მარჩბივი.

არცერთი თვე არ იწყება კვირის იმ დღით, რითაც მაისი.

ვარდობისა
კორნელი კეკელიძე ვარდობისას 3 აპრილი — 2 მაისით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „ვარდობისაჲ“ (თთუე) წმინდა ქართული სახელია, რომელიც აღნიშნავს ვარდის ან ზოგადად ყვავილის გაშლის სეზონს. ამიტომაცაა რომ მას ბიბლიის ძველ ვერსიებში ეწოდება აგრეთვე „თვე ყვავილობისაჲ“. ვარდობისა და ყვავილობის თვის შესატყვისად ბიბლიის სხვა ადგილებში გამოიყენება თთუე ახალთაჲ ანუ ახლისაჲ, რაც უდრის ბერძნული ბიბლიის — „ “, სლავურის — „ “, ხოლო ებრაულ ბიბლიაში, აქედან რუსულშიც, ამ სახელებს უდრის თვის სახელი „ავივ“.

საყურადღებოა, რომ ებრაელების მეორე თვეს, რომელიც დაახლოებით იმავე სეზონში მოდიოდა, ეწოდება „ზიფ“, რაც ყვავილთა თვეს ნიშნავს.

მაისის მნიშვნელოვანი მოვლენები
ივნისი

ივნისი — გრიგორიანული კალენდრის მეექვსე თვე. ივნისში 30 დღეა.

სახელი ეწოდა ცის კაბადონისა და ქორწინების ღვთაების, იუპიტერის ცოლის, იუნონას მიხედვით. ძველი ქართული წარმართული კალენდრით — მარიალისა. ხალხური სახელწოდებანია თიბათვე და ივანობისთვე.

ივნისი არის ზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზამთრისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში. მზებუდობის ერთ-ერთი დღე ივნისზე მოდის.

ივნისის ზოდიაქოს ნიშნებია მარჩბივი და კირჩხიბი.

არცერთი თვე არ იწყება კვირის იმ დღით, რითაც ივნისი.

მარიალისა
კორნელი კეკელიძე მარიალისას 3 მაისი — 1 ივნისით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „მარიალი“ არის სომხური „მარერ“-ი.

ივნისის მნიშვნელოვანი მოვლენები
ივნისის პირველი ორშაბათი ირლანდიის რესპუბლიკის ერთ-ერთი სახალხო დღესასწაულია (გამოსაშვები დღე). ირლანდიურ კალენდარში ამ თვეს ჰქვია და ზაფხულის სეზონის შუა თვეა.
მზებუდობა, რომელსაც ჩრდ. ნახევარსფეროში „ზაფხული მზებუდობა“, ხოლო სამხრეთ ნახევარსფეროში „ზამთრის მზებუდობა“ ჰქვია ხდება 20-22 ივნისს.
შუაზაფხულს ზეიმობენ შვედეთში ივნისის მესამე პარასკევს.
სკოლებში ამ თვეს ზაფხულის არდადეგები იწყება.
მამის დღეს აღნიშნავენ ბელგიაში ივნისის მეორე კვირადღეს; აშშ-ში, ბრიტანეთში, ნიდერლანდში, ირლანდიასა და კანადაში ის ივნისის მესამე კვირადღეზე მოდის.
გეი-პრაიდის აღნიშვნის ღონისძიებები ტარდება მრავალ ქვეყანაში სტოუნუოლის არეულობების წლისთავის აღსანიშნავად.
ბუმსდეი აღნიშნება ირლანდიასა და მსოფლიოს სხვა ინგლ.-ენოვან ქვეყნებში 16 ივნისს ჯეიმზ ჯოისის „ულისეს“ ფანების მიერ.
დროშის დღე შვედეთში (6 ივნისი), აშშ-ში (14 ივნისი), დანიაში (15 ივნისი), არგენტინაში (20 ივნისი) და რუმინეთში (26 ივნისი).
მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი იწყება 9 ივნისს.
ენ-ბი-ეი (აშშ-ის ეროვნული საკალათბურთო ასოციაცია) პლეიოფები და ფინალური თამაშები იწყება.
ფილიპინების დამოუკიდებლობის დღე — 12 ივნისი.
ივლისი

ივლისი — გრიგორიანული კალენდრის მეშვიდე თვე. ივლისში 31 დღეა.

სახელი ეწოდა იულიუს კეისრის მიხედვით, რომელიც ამ თვეში იყო დაბადებული; ადრე მას ერქვა , „მეხუთე“. ივლისის ძველი წარმართული კალენდრით — თიბისა, ხალხური სახელწოდებანია მკათათვე და კვირიკობისთვე. სულხან-საბას მიხედვით ადრე ავი და კვინტოლიონიც ეწოდებოდა.

ივლისი არის ზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზამთრისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.

ივლისის ზოდიაქოს ნიშნებია კირჩხიბი და ლომი.

ივლისი იწყება კვირის იმავე დღეს, რითაც აპრილი ჩვეულებრივ წლებში, და იანვარი — ნაკიან წელში.

თიბისა
კორნელი კეკელიძე თიბისას 2 ივნისი — 1 ივლისით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „თიბისაჲ“ (თთუე), წმინდა ქართული სახელია, მაჩვენებელი იმ სეზონისა, როდესაც თიბვას აქვს ადგილი. მნიშვნელობით ეს იგივეა რაც სომხური „მარგაც“ („მარგა“ — მინდორი, ველი).

ივლისის თვის საზეიმო დღეები
კანადის დღე კანადაში (1 ივლისი)
დამოუკიდებლობის დღე აშშ-ში (4 ივლისი)
დამოუკიდებლობის დღე ვენესუელაში (5 ივლისი)
დამოუკიდებლობის დღე არგენტინაში (9 ივლისი)
დამოუკიდებლობის დღე პერუში (28 ივლისი)
ბასტილიის დღე საფრანგეთში (14 ივლისი)
ტურ დე ფრანსი ტარდება მთელი თვის განმავლობაში.

ივლისის მნიშვნელოვანი მოვლენები
64 : რომის დიდი ხანძარი.
306 : კონსტანტინე -ს მისი მეომრები რომის იმპერატორად აცხადებენ.
622 : მუჰამედი (კალ. არაბულად სურათზე) იწყებს ჰიჯრას მექადან მედინაში, რაც დასაბამს აძლევს ისლამურ კალენდარს.
987 : ჰუგო კაპეტი გახდა საფრანგეთის მეფე, კაპეტინგების დინასტია დაიწყო
1099 : ჯვაროსნებმა იერუსალიმი დაიკავეს.
1625 : მარაბდის ბრძოლა
1762 : ეკატერინე -ს გამეფება.
1776 : აშშ-მ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა.
1789 : ბასტილიის აღება. დაიწყო საფრანგეთის რევოლუცია.
1806 : საღვთო რომის იმპერიის დაშლა და რაინის კონფედერაციის წარმოქმნა.
სექტემბერი

სექტემბერი — გრიგორიანული კალენდრის მეცხრე თვე. შეიცავს 30 დღე-ღამეს.

სახელი ეწოდა იმ ფაქტის გამო, რომ იგი იყო მეშვიდე თვე რომაული კალენდრისა (ლათინურად — შვიდი), როდესაც წელი იწყებოდა მარტში. ქართული წარმართული კალენდრით — ახალწლისა, ხოლო ხალხური სახელწოდებაა — ენკენისთვე.

სექტემბერი არის შემოდგომის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და გაზაფხულისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში. ბუნიობის ერთ-ერთი დღე სექტემბერზე მოდის.

სექტემბრის ზოდიაქოს ნიშნებია ქალწული და სასწორი.

სექტემბერი ყოველთვის იწყება კვირის იმავე დღეს, რითაც დეკემბერი.

ახალწლისა
კორნელი კეკელიძე ახალწლისას 6 აგვისტო — 4 სექტემბრით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „ახალწლისაჲ“ (თთუე), სახელობითი ბრუნვა — ახალწელი, არის შესატყვისი ირანული „ნავროზისა“ (ახალი დღე) და თარგმანი სომხური „ნავასარდისა“ (ახალი წელი).

სექტემბრის მნიშვნელოვანი მოვლენები
ძვ. წ. 587 : ბაბილონის მეფე ნაბუქოდონოსორი ბრძანებით დაწვეს იერუსალიმის ტაძარი
ძვ. წ. 490 : ბერძენმა ფიტიპიდემ გაირბინა მარათონიდან ათენამდე გამარჯვების ამბის მისატანად
476 : რომის უკანასკნელი იმპერატორი რომულუს ავგუსტულუსი დაამხეს, რომის დაცემა
1066 : უილიამ დამპყრობელის მიერ ინგლისის დაპყრობა
1472 : გუტენბერგმა დაბეჭდა პირველი წიგნი — ბიბლია
1519 : მაგელანის ექსპედიციის დაწყება
1792 : ოდესა დაარსდა
1822 : ეგვიპტური იეროგლიფები გაიშიფრა
1846 : პლანეტა ნეპტუნის აღმოჩენა
1941 : მეორე მსოფლიო ომი დაიწყო
1945 : დასრულდა მეორე მსოფლიო ომი
1946 : ევროსაბჭოს შექმნა
1972 : პალესტინელმა ტერორისტებმა მძევლად აიყვანეს ისრაელის ოლიმპიური გუნდი მიუნხენში
2001 : 11 სექტემბრის ტერაქტი აშშ-ში
2004 : ბესლანის სკოლაში ტერაქტი
ოქტომბერი

ოქტომბერი — გრიგორიანული კალენდრის მეათე თვე. ოქტომბერში 31დღე-ღამეა.

სახელი ეწოდა იმ ფაქტის გამო, რომ იგი იყო მერვე თვე რომაული კალენდრისა (ლათინურად  — რვა), როდესაც წელი იწყებოდა მარტში. ქართული წარმართული კალენდრით — სთვლისა, ძველქართული სახელწოდებაა ღვინობისთვე.

ოქტომბერი არის შემოდგომის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და გაზაფხულისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.

ოქტომბრის ზოდიაქოს ნიშნებია სასწორი და ღრიანკალი. ოქტომბერი ყოველთვის იწყება კვირის იმავე დღეს, რითაც იანვარი, გარდა ნაკიანი წლისა.

სთვლისა
კორნელი კეკელიძე სთვლისას 5 სექტემბერი — 4 ოქტომბრით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „სთულისაჲ“ (თთუე) არის წმიდა ქართული სახელი იმ თვისა, რომელშიც ადგილი ჰქონდა სთველს ან რთველს, ეს იგი ნაყოფის შეგროვებას. იგი მნიშვნელობით იგივეა რაც სომხური „ქაღოც“.

ოქტომბრის მნიშვნელოვანი მოვლენები
ძვ. წ. 538 : სპარსეთის მეფე სირიუსი შედის ქალაქ ბაბილონში; ათავისუფლებს 70 წლის განმავლობაში დევნილ ებრაელებს და აკეთებს ისტორიაში პირველ ადამიანთა უფლებების დეკლარაციას
ძვ. წ. 331 : გაუგამელას ბრძოლაში ალექსანდრე მაკედონელმა დაამარცხა სპარსეთის მეფე დარიოს 
1582 : რომის პაპმა გრეგორიუს -მ შემოიღო გრიგორიანული კალენდარი. იტალიაში, პოლონეთში, პორტუგალიასა და ესპანეთში ამ წლის 4 ოქტომბერს უშუალოდ მოჰყვა 15 ოქტომბერი
1604 : კეპლერის ვარსკვლავი — გერმანელი ასტრონომი იაჰანნეს კეპლერი აკვირდება განსაკუთრებით კაშკაშა ვარსკვლავის გაჩენას ოფიუხუსის კონსტელაციის არეში. ეს მოვლენა მიჩნეულია ჩვენს გალაქტიკაში (ირმის ნახტომი) ზეახალი ვარსკვლავის ბოლო მოვლენად
1800 : ესპანეთმა საფრანგეთს გადასცა ლუიზიანა
1822 : ბრაზილია დამოუკიდებელი გახდა პორტუგალიისაგან
1888 : თომას ედისონი აპატენტებს ოპტიკურ ფონოგრაფს (პირველი ფილმი)
1905 : ნორვეგია დამოუკიდებელი გახდა შვედეთისაგან
1923 : გამოცხადდა თურქეთის რესპუბლიკა. მისი პირველი პრეზიდენტი გახდა მუსტაფა ქემალ ათათურქი
1932 : გამოცხადდა ერაყის დამოუკიდებლობა
1946 : ჩამოახრჩვეს ნიურნბერგის პროცესში ბრალდადებული ათი სამხედრო დამნაშავე
1949 : მაო ძე-დუნმა ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა გამოაცხადა
1957 : სპუტნიკ 1 გაშვებულია ორბიტაზე-კოსმოსური ერის დასაწყისი
1960 : გამოცხადდა ნიგერიის დამოუკიდებლობა დიდი ბრიტანეთისაგან
1964 : ჩრდილოეთ როდეზიამ გამოაცხადა დამოუკიდებლობა დიდი ბრიტანეთისაგან და გახდა ზამბიის რესპუბლიკა
1970 : ფიჯიმ დამოუკიდებლობა მიიღო
1988 : სსრ კავშირის უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარედ დანიშნულ იქნა მიხაილ გორბაჩოვი
1990 : გამოცხადდა გერმანიის გაერთიანება
1990 : საქართველოში ჩატარდა პირველი დემოკრატიული, მრავალპარტიული, არასაბჭოთა საპარლამენტო არჩევნები, რომელშიც დამაჯერებელი გამარჯვება მოიპოვა „მრგვალი მაგიდა-თავისუფალი საქართველო“
1995 : „-მა“ გამოუშვა 95
ნოემბერი

ნოემბერი — გრიგორიანული კალენდრის მეთერთმეტე თვე. ნოემბერში 30 დღეა.

სახელი ეწოდა იმ ფაქტის გამო, რომ იგი იყო მეცხრე თვე რომაული კალენდრისა (ლათინურად  — ცხრა), როდესაც წელი იწყებოდა მარტში. ქართული წარმართული კალენდრით — ტირისკონი (ტირისკნისი), ქართული ხალხური სახელწოდებაა გიორგობისთვე, აგრეთვე ჭინკობისთვე.

ნოემბერი არის შემოდგომის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და გაზაფხულისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.

ნოემბრის ზოდიაქოს ნიშნები ღრიანკალი და მშვილდოსანი.

ნოემბერი იწყება კვირის იმავე დღეს, რითაც მარტი, გარდა ნაკიანი წლისა — თებერვალი.

ტირისკონი
კორნელი კეკელიძე ტირისკონს 5 ოქტომბერი — 3 ნოემბერით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით უნდა იყოს „ტირისკანი“ და არა „ტირისკონი“. ტირისკანი იყოფა „ტირის“ და „კანი“ ნაწილებად. პირველი ნაწილი „ტირის“ არის სახელწოდება ძველი ირანული თვის „“, საიდანაც მომდინარეობს, როგორც ახალსპარსული მეოთხე თვის სახელი „ტირ“, ასევე კაპადოკიური „--“ და სომხური „“ (აქაც მეოთხე თვეა). მეორე დაბოლოება „კანი“ არის ირანულ-სომხური დაბოლოებაა, როგორც მაგალითად ირანული „ფროტი-კან“, ანდა შემდგომი „ფროტი-გან“, კაპადოკიურად „მითრაკან“, სომხური „მეჰეკან“ და „აჰეკან“.

ნოემბრის მნიშვნელოვანი მოვლენები
1558 : ელიზაბეთანური ერა იწყება — ინგლისის დედოფალი ელიზაბეთ გახდა.
1869 : ეგვიპტეში სუეცის არხის, რომელიც აკავშირებს ხმელთაშუა და წითელ ზღვებს, გახსნის საზეიმო ცერემონია მოეწყო.
1911 : ბრძოლაში თვითმფრინავიდან პირველი ბომბი გადმოაგდეს თურქეთ-იტალიის ომის დროს.
1918 : პირველი მსოფლიო ომი დასრულდა — გერმანია ხელს აწერს დაზავებაზე მოკავშირეებთან.
1922 : ჰოვარდ კარტერი, ტუტანხამონის აკლდამას ხსნის.
1940 : ჰოლოკოსტი — პოლონეთში ნაცისტები ვარშავის ებრაელთა გეტოს გარე სამყაროსგან იზოლირებულს ხდიან.
1942 : მმო — სტალინგრადის ბრძოლა — საბჭოთა ძალები იწყებენ კონტრშეტევებს სტალინგრადთან სახელწოდებით „ოპერაცია ურანუსი“.
1945 : ნიურნბერგის პროცესი — სასამართლო პროცესი 24 ნაცისტი ომის კრიმინალის წინააღმდეგ იწყება ნიურნბერგის იუსტიციის სასახლეში.
1989 : ცივი ომი — ხავერდოვანი რევოლუცია — ხანგრძლივი პროტესტების საპასუხოდ ჩეხოსლოვაკიის კომუნისტური პარტია მთავრობაზე მონოპოლიას თმობს.
1989 : ბერლინის კედლის გამშვები პუნქტები იხსნება და მოქალაქეებს ეძლევათ საშუალება გადავიდნენ დასავლეთით. ამის შემდეგ გერმანელებმა დაიწყეს კედლის ნგრევა.