iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კლეოპატრა VII

კლეოპატრა ფილოპატორი (, 2 ნოემბერი, ძვ. წ. 69 – 12 აგვისტო, ძვ. წ. 30) — ეგვიპტის უკანასკნელი დედოფალი პტოლომეების მაკედონური დინასტიიდან. ცნობილი იყო რომაელი დიდი მხედართმთავრის მარკუს ანტონიუსისადმი სიყვარულით. სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა, რათა რომის პირველი იმპერატორის ოქტავიანე ავგუსტუსის ტყვე არ გამხდარიყო.

კლეოპატრა ანტიკური სამყაროს ერთ-ერთი ყველაზე სახელგანთქმული პერსონაჟია როგორც ფერწერაში, ისე ლიტერატურასა და კინემატოგრაფში.

საერთო ცნობები
კლეოპატრა ეგვიპტეს ძმებთან - პტოლემე და პტოლემე ერთად (ტრადიციის თანახმად, ისინი მის მეუღლეებად მიიჩნეოდნენ), შემდეგ კი რომაელ მხედარმთავარ მარკუს ანტონიუსთან, ფიქტიურ ქორწინებაში თანაცხოვრებით, 21 წელი მართავდა. ის იყო ეგვიპტის უკანასკნელი დამოუკიდებელი მმართველი, სანამ მის ქვეყანას რომის იმპერია დაიპყრობდა და ერთ-ერთ პროვინციად აქცევდა. საყოველთაოდ ცნობილი გახდა იულიუს კეისართან და მარკუს ანტონიუსთან სასიყვარულო კავშირის შედეგად. კეისრისგან ვაჟი ეყოლა, ანტონიუსისგან კი ორი ვაჟი და ქალიშვილი.

კლეოპატრა თავის სიცოცხლეშივე იქცა ლეგენდების გმირად, მისმა ტრაგიკულმა აღსასრულმა კი მის რომანტიზაციას შეუწყო ხელი.

კლეოპატრას იხსენიებენ პლუტარქე, აპიანი, იოსებ ფლავიუსი და სხვ., თუმცა, ძველი ცნობები მისადმი მთლად კეთილგანწყობილნი არ ჩანან. მაგალითად, ძველი რომაული წყაროები ასეთ ინფორმაციასაც კი გვაწვდიან: „ის იმდენად გარყვნილი იყო, რომ ხანდახან მეძავობდა კიდეც, მისი სილამაზით დაბრმავებულ ბევრ მამაკაცს, მასთან ერთი ღამის გატარების საფასურად, თავიც კი წაუგია“.
შატ-ელ-არაბი

შატ-ელ-არაბი ( — "შატ ალ-'არაბ", — "არავანდ რუდ") — ტიგროსისა და ევფრატის შეერთების შედეგად წარმოშობილ 195 კმ სიგრძის მდინარე, რომელიც სპარსეთის ყურეში ჩაედინება. მდინარის ქვედა ნაწილი წარმოადგენს საზღვარს ირანსა და ერაყს შორის. შატ ალ-არაბს აღმოსავლეთიდან უერთდება მდ. ქარუნი. მდინარეზე 2 მნიშვნელოვანი პორტია: ბასრა (ერაყი) და აბადანი (ირანი).

1852 წელს უბედური შემთხვევის შედეგად შატ-ალ-არაბში ჩაიძირა პარიზში მიმავალი სატრანსპორტო გემი, რომელიც სავსე იყო დურ შარუქინში გათხრების შედეგად მოპოვებული უნიკალური ექსპონატებით. ეს განძი სამუდამოდ დაიკარგა.
დეტექტივი

დეტექტივი ( „მაძებარი“ < „გახსნა“ < „გახსნა“) — ნაწარმოები, სადაც აღწერილია საიდუმლოებით მოცულ მძიმე დანაშაულებათა გახსნის ამბავი, მაძებრის თავგადასავალი. დეტექტიური შეიძლება იყოს მოთხრობაც და რომანიც. დეტექტივში მკითხველს იზიდავს საინტერესო სიუჟეტური ქარგა, მოქმედების განვითარების დაძაბულობა, დადებით გმირთა ისეთი აუცილებელი თვისებები, როგორიცაა გამჭრიახი გონება, სიმამაცე, გამბედაობა. დრამატული ორთაბრძოლა ბოროტებასთან, რომელიც გამოწვეულია სოციალური მოტივებით.

დეტექტივის ცნობილი ავტორები არიან ართურ კონან დოილი, აგათა კრისტი, ჟორჟ სიმენონი და ა.შ.
აფენის განძი

აფენის განძი — ვერცხლის მონეტების განძი (394 ერთეული), აღმოჩენილი 1924 წელს ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის სოფელ აფენთან. შეიცავს – საუკუნეების სასანურ და ტაბარისტანულ მონეტებსა და სახალიფოს სხვადასხვა ქალაქში მოჭრილ - საუკუნეების ქუფურ დირჰემებს. დაცულია აკად. სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
ანდრია აფაქიძე

ანდრია მელიტონის ძე აფაქიძე (დ. 3 სექტემბერი, 1914, ზანა, ამჟამად სენაკის მუნიციპალიტეტი — გ. 25 ნოემბერი, 2005) — ქართველი არქეოლოგი, ისტორიკოსი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1967), ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი (1959), პროფესორი, მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1964). საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის დირექტორი (1943-1952), საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ივ. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური სექტორის ხელმძღვანელი (1952-1972), ანტიკური ხანის არქეოლოგიური განყოფილების გამგე (1972-1989), საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ვიცე-პრეზიდენტი (1988-იდან). ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).

ბიოგრაფია
მუშაობდა ანტიკური ხანის არქეოლოგიის და საქართველოს ძველი კულტურის ისტორიის საკითხებზე. 1936 წლიდან არქეოლოგიური გათხრებს აწარმოებდა ბაკურციხეში, არმაზისხევში, წიწამურში, ბაგინეთზე, სარკინეთსა და ქართლის მთაზე. 1952-1974 წლებში ხელმძღვანელობდა არქეოლოგიურ გათხრებს ბიჭვინთაში, 1975-იდან — მცხეთასა და მის მიდამოებში. მისი ძირითადი ნაშრომები ანტიკური ხანის ქართული ქალაქების ისტორიას ეძღვნება. აფაქიძე რედაქტორი და თანაავტორია წიგნისა „საქართველოს არქეოლოგია“, რედაქტორია მისივე ინიციატივით დაარსებული სერიის „მასალები საქართველოს და კავკასიის არქეოლოგიისათვის“ მეტი წილი ნაკვეთებისა. დაჯილდოებულია „საპატიო ნიშნის“ ორდენით და მედლებით.
აფთრისებრი ძაღლი

აფთრისებრი ძაღლი — მტაცებელი ძუძუმწოვარი ძაღლისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე 1 მ-მდეა, კუდისა — 40 სმ-მდე, მასა — 25 კგ-მდე. ბალნიანი საფარველი მოხატული აქვს თეთრი, შავი და წითური ლაქებით, რის გამო მას „ჭრელ მგელსაც“ უწოდებენ. გავრცელებულია აფრიკის სავანებში, საჰარის სამხრეთით. აფთრისებრი ძაღლები ცხოვრობენ ხროვად (20-30 ერთად). ანადგურებენ ანტილოპებს, ზებრებს, სირაქლემებს, შინაურ ცხოველებს და სხვა. ნადირობენ როგორც დღისით, ისე ღამით. ძუ ყრის 6-8 ლეკვს. ძნელად თვინიერდება. ტყვეობაში მრავლდება.
ტეტჩერიზმი

ტეტჩერიზმი (ინგლ. ) — პოლიტიკური აზროვნების სისტემა, რომელსაც 1979-90 წლებში ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრის, მარგარეტ ტეტჩერის, მთავრობას მიაკუთვნებენ.

მიმოხილვა
ტეტჩერიზმისთვის დამახასიათებელია თავისუფალი ბაზრის ეკონომიკა, მონეტარისტული ეკონომიკური პოლიტიკა, სახელმწიფო საკუთრებაში მყოფი საწარმოების პრივატიზაცია, დაბალი პირდაპირი დაბეგვრა მაღალ ირიბ დაბეგვრასთან პარალელურად, საწარმოო გაერთიანებების (პროფკავშირები) მიმართ ოპოზიცია სახელმწიფო რეგულირებით, ნაციონალიზმი, ცენტრალიზაცია და მისთ. ტეტჩერიზმი შეიძლება შედარებულ იქნას რეიგანომიკასთან. ტეტჩერი მხარს უჭერდა ინდივიდუალიზმს და წინააღმდეგი იყო კოლექტივიზმის — მისი მთავარ მანტრა იყო თვითდახმარება.

ტეტჩერიზმთან დაახლოებული მოაზროვნეები იყვნენ კეიტ ჯოზეფი, ენოხ პაუელი, ფრიდრიხ ჰაიეკი და მილტონ ფრიდმანი. 1996 წელს საიმონ ჰეფერთან ინტერვიუში ქ-ნმა ტეტჩერმა განაცხადა, რომ ორი უდიდესი ადამიანი, რომელთა მასზე ზეგავლენა მოახდინეს იყვნენ ჯოზეფი და პაუელი. ფრიდმანმა ერთხელ ინტერვიუში განაცხადა "რასაც ადამიანები ვერ ხედავენ არის ის, რომ მარგარეტ ტეტჩერში მრწამსით არ არის ტორი. ის მე-19 საუკუნის ლიბერალია." ტეტჩერს სწამდა ეკონომიკური ლიბერალიზმის. 1996 წელს ჯოზეფის მემორიალურ ლექციაზე ქ-ნმა ტეტჩერი ამტკიცებდა, რომ "კონსერვატივიზმის ტიპი, რომელსაც ის და მე... ვუჭერთ მხარს ყველაზე უკეთ განისაზღვრება როგორც "ლიბერალული", ძველ-მოდური მნიშვნელობით. და მე ვგულისხმობ ლიბერალიზმს ბ-ნი გლადსტოუნის, და არა გვიანდელი კოლექტივისტებისა."
ელიელ საარინენი

გოტლიბ ელიელ საარინენი (; დ. 20 აგვისტო, 1873 — გ. 1 ივლისი, 1950) — ფინელი არქიტექტორი, რომელმაც სახელი არტ-ნუვოს სტილის შენობებით გაითქვა საუკუნის დასაწყისში.

ბიოგრაფია
განათლება ჰელსინკიში მიიღო. მისი პირველი მნიშვნელოვანი ნამუშევარი, 1900 წლის მსოფლიო გამოფენის ფინური პავილიონი სტილისტურ გავლენათა არაორდინალური შერწყმა გამოდგა, მასში გაერთაინდა ფინური ხის არქიტექტურა, ბრიტანული გოთური აღორძინება და იუგენდსტილი. საარინენის ადრეულ მანერას მოგვიანებით ფინური ეროვნული რომანტიციზი უწოედეს, რამაც კულმინაციას ჰელსინკის რკინიგზის სადგურის პროექტში ჰპოვა (1910-1914). მასვე ეკუთვნის მარკას ბანკნოტების დიზაინი, რომელიც 1922 წელს შევიდა ბრუნვაში.

საარინენი 1923 წელს აშშ-ში გადადის ჩიკაგოში ტრიბუნის ტაუერისთვის კონკურსში წარმატების შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ ამ კონკურსში მეორე ადგილზე გავიდა და მისი პროექტი ჩიკაგოში არ აშენებულა, ეს დიზაინი სრულად განხორციელდა გალფ-ბილდინგში, ჰიუსტონში, ტეხასი. საარინენი მას შემდეგ პროფესიულ და აკადემიურ კარიერს მიჩიგანში აგრძელებს.

1925 წელს ჯორჯ გაფ ბუზმა მას კრენბრუკის საგანმანათლებლო საზოგადოების კამპუსის დაპროექტება სთხოვა, რომელიც ბაუჰაუზის ამერიკული ეკვივალენტი უნდა გამხდარიყო. საარინენი აქ ასწავლიდა და შემდგომში, 1932 წელს, კრენბრუკის ხელოვნების აკადემიის პრეზიდენტი გახდა. მის სტუდენტთა შორის იყვნენ რეი კაიზერი და ჩარლზ იმსი.

შემდგომში ის მიჩიგანის უნივერსიტეტის არქიტექტურის ფაკულტეტის პროფესორი ხდება; ამჟამად მიჩიგანის არქიტექტურისა და ქალაქგეგმარების კოლეჯი მის სახელს ატარებს.

საარინენის ვაჟი, ეერო (1910-1961), საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ამერიკელი არქიტექტორი ხდება საერთაშორისო სტილში.

გალერეა
სეზარ პელი

სეზარ პელი (; დ. 12 ოქტომბერი, 1926, ტუკუმანი, არგენტინა — გ. 19 ივლისი, 2019) — არგენტინელი-ამერიკელი არქიტექტორი განთქმული მსოფლიოს ყველაზე მაღალი შენობებითა და მნიშვნელოვანი ქალაქგეგმარების პროექტებით. მისი კომპანია ამჟამად ნიუ-ჰავენში, კონექტიკუტი, მდებარეობს. მისი ხელწერა გამოირჩევა მორკალული ფასადებითა და ლითონის ელემენტებით.

პელი აშშ-ში გადასახლდა 1952 წელს, ნატურალიზებული მოქალაქე 1964 წელს გახდა. თავდაპირველად არქიტექტურას სწავლობს ტუკუმანის ეროვნულ უნივერსიტეტში, შემდეგ კი ილინოისის უნივერსიტეტის არქიტექტურის სკოლაში ურბანა-კემპეინში.

1977-1984 წლებში იელის უნივერსიტეტის არქიტექტურის სკოლის დეკანი იყო. კარიერა დიდი არქიტექტორი ეერო საარინენის კომპანიაში დაიწყო და აქ მუშაობდა მსოფლიოს ფინანსური ცენტრის კომპლექსზე დაუნთაუნ მანჰეტენზე.

1991 წელს ამერიკის არქიტექტორთა ინსტიტუტმა პელი მსოფლიოს ათ ყველაზე გავლენიან ცოცხალ ამერიკელ არქიტექტორთა სიაში შეიყვანა. მისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია პეტრონას ტაუერები კუალა-ლუმპურში, რომლებიც ერთ დროს მსოფლიოს ყველაზე მაღალი შენობები იყო.
ეერო საარინენი

ეერო საარინენი ( ; დ. 20 აგვისტო, 1910 — გ. 1 სექტემბერი, 1961) — ფინელი-ამერიკელი არქიტექტორი და პროდუქციის დიზაინერი ცნობილი მისი მარტივი, თაღოვანი ნაგებობებით.

ელიელ საარინენის შვილი, რომელიც ასევე განთქმული ინჟინერი და არქიტექტორი იყო, მამასთან სწავლობდა კრენბრუკის ხელოვნების აკადემიაში მიჩიგანში ჩარლს და რეი იმსებთან ერთად. არქ. ბაკალავრის ხარისხი მიიღო იელის უნივერსიტეტში 1934 წელს, ხოლო 1940 წელს აშშ-ის ნატურალიზებული მოქალაქე გახდა.

საარინენის პირველი გახმაურებული პროექტი გახდა 1948 წლის ჯეფერსონის ეროვნული მემორიალის საკონკურსო ნამუშევარი, რომელიც 1960-იან წლებში განხორციელდა (კონკურსის ჯილდო შეცდომით მამამისს გაუგზავნეს). მისი პროექტით შესრულებული ჯენერალ მოტორსის ტექნიკური ცენტრი, ნოიეს სდუტქალაქი ვასარში და სხვანი გამოირჩევა მორკალული, თეატრალური, ფუტურისტული სტილით. ის იყო სიდნეის ოპერის თეატრის საკონკურსო კომისიის წევრი და გადამწყვეტი როლი მიუძღვის ამ შენობისთვის ამჟამად უკვე საყოველთაოდ ცნობილი იორნ უტცონის პროექტის შერჩევაში.
კუები

კუები — ქვეწარმავალთა რიგი. სხეული მოქცეული აქვთ ძვლოვან ჯავშანში, რომელიც შედგება ამობურცული ზურგის ბაკანისა ანუ კარაპაქსისაგან და უფრო ბრტყელი მუცლის ფარის ანუ პლასტრონისაგან. ორივე ფარი ერთმანეთთან მოძრავად ან უძრავადაა დაკავშირებული. ჯავშანს ქმნის მალების გაფართოებული წარზიდული მორჩები და ნეკნები, აგრეთვე კანის გაძვალებანი. ლავიწი და მკერდის ძვალი შესულია მუცლის ფარის შედგენილობაში. კუების უმრავლესობას ჯავშანი დაფარული აქვს რქოვანი ფირფიტებით, ან ფარებით, ზოგიერთებს — კანით. კბილები არა აქვთ, ყბების ბოლოები დაფარულია რქოვანი შალითით. კისერი მოძრავია. აქვთ 2 ანალური ბუშტი, რომელიც წყლით ივსება და გამოიყენება დამატებითი სუნთქვის ორგანოდ (წყლის ფორმებში), აგრეთვე გრუნტის დასარბილებლად კვერცხის დების დროს. კიდურების კუნთები კარგად აქვთ განვითარებული, ტანისა კი თითქმის გამქრალია. ზურგის ტვინი უკეთესად არის განვითარებული, ვიდრე თავისა. გრძნობის ორგანოებიდან ყველაზე კარგადაა განვითარებული ყნოსვის, გემოვნებისა და შეხების ორგანოები. ტანად ყველაზე დიდია კუების ზღვის ფორმები (სიგრძე 2 მ, მასა 400 კგ აღწევს). თანამედროვე კუებს ყოფენ 2 ქვერიგად, 12 ოჯახად და 240-მდე სახეობად. საქართველოში გვხვდება 3: ხმელთაშუა ზღვის კუ — გავრცელებულია აღმოსავლეთ საქართველოს ველისა და ნახევრად უდაბნოს ზონაში, ჭაობის კუ — გვხვდება მთელი საქართველოს წყალსატევეებში, კასპიური კუ — ბინადრობს აღმოსავლეთ საქართველოს წყალსატევებში (ხშირად ჭაობის კუებთან ერთად).

კუები გავრცელებულია ყველა კონტინენტზე (გარდა ანტარქტიდისა). ყველაზე ბევრია ტროპიკებში, ცივ სარტყელში არ გვხვდება. კუების ნაწილი ხმელეთზე ბინადრობს. ზღვის კუების შებრტყელებული ფორმის კიდურები ფარფლებს მოგვაგონებს. ზოგი სახეობა ნახევრად წყლის ცხოვრების ნირს ეწევა. ხმელეთის კუები ძირითადად მცენარეულობით იკვებებიან, წყლის ფორმები — ცხოველებით (უხერხემლოები, თევზები). ყველა კუ კვერცხმდებია, დებს 1-160 კვერცხს. კუები დიდხანს ცოცხლობენ, ზოგი ფორმა 200 წელს და მეტს ძლებს. კუს ხორცსა და კვერცხს მაღალი საკვები ღირებულება აქვს. ჯავშნისაგან ამზადებენ სხვადასხვა ნაკეთობას.
აფიანჩა (სოფელი)

აფიანჩა — ძველი სოფელი აფხაზეთში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში (ახლანდელი ქვემო აფიანჩა). სოფლის მახლობლად, აფიანჩის მთის ჩრდილოეთ ფერდობეზე, აფიანჩას მღვიმესთან ახლოს 1934-1938 წლებში ს. ზამიატნინმა შეაგროვა და შეისწავლა პალეოლითის ხანის არქეოლოგიური მასალა. კოლექცია მცირერიცხოვანია, ნივთები - დანიური სართულის კაჟისა. უმთავრესად გვხვდება კლექტონის ტიპის მასიური, უხეში ანატკეცები. კოლექციის ძირითადი ნაწილი აშელის ეპოქით თარიღდება, დანარჩენი - მუსტიეს საფეხურით. დაცულია სანქტ-პეტერბურგში. პეტრე -ის სახელობის ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის მუზეუმში.
აფიანჩა-ჩიჟოუშის ქედი

აფიანჩა-ჩიჟოუშის ქედი (სერი), განედური, ანტიკლინური, დაბალი ქედი საქართველოში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარეებს კელასურსა და კოდორს შორის, წებელდის ტაფობს ესაზღვრება სამხრეთიდან. აგებულია ნეოგენური ქვიშაქვების, თიხებისა და კირქვებისაგან. ქედის აბსოლუტური სიმაღლეები მერყეობს 650-1036 მ-ს შორის. თხემი მოკავებულია, ჩრდილოეთი კალთა - დამრეცი, სამხრეთი - შედარებით ციცაბო. კალთები ტყითაა შემოსილი, ქედის შუა ნაწილი უტყეოა და ათვისებულია სამეურნეოდ.
აფონია (დაავადება)

აფონია ( < — უარყოფის ნაწილი და — ბგერა, ხმა) — ხმამაღლა ლაპარაკის უნარის დაკარგვა, ჩურჩულით ლაპარაკი. ვითარდება ხორხის დაავადების (ანთებითი პროცესები, ხორხის კუნთების დამბლა, სიმსივნე და სხვა) შედეგად. შეიძლება იყოს აგრეთვე ფუნქციური ხასიათის — ისტერიისა და სხვა ნევროზების დროს. მკურნალობენ აფონიის გამომწვევ დაავადებას.
აფრა (არქიტექტურა)

აფრა, პანდატივი — კონსტრუქციული ელემენტი, სამკუთხედის ფორმის სფერული კამარა, რომელიც შესაძლებელს ხდის ოთხკუთხა ფუძიდან გუმბათოვან გადახურვაზე თანდათან გადასვლას, ავსებს ოთხკუთხა სადგომის კედლებზე ამოყვანილ თაღებს შორის კუთხეებში დარჩენილ სივრცეს.

აფრა, როგორც კონსტრუქციული და მხატვრული სისტემა, პირველად გამოიყენეს ბიზანტიელმა ხუროთმოძღვრებმა საუკუნეში (აია-სოფიას ტაძარი კონსტანტინოპოლში). საქართველოში ჩნდება - საუკუნეებში (ვაჩნაძიანის ყველაწმინდა კახეთში და სხვა) და ცვლის მანამდე გავრცელებულ ტრომპებს. საბოლოოდ კი საუკუნიდან მკვიდრდება.
აფროდიტე

აფროდიტე — სილამაზისა და სიყვარულის ქალღმერთი ძველ ბერძნულ მითოლოგიაში, ზევსისა და დიონეს ასული. ჰესიოდეს თანახმად, იშვა ზღვის ქაფიდან კუნძულ კვიპროსთან (აქედან — მისი ერთ-ერთი ეპითეტი „კიპრიდა“). ზღვისგან ნაშობი სიყვარულის ქალღმერთის იდეა და კულტი საბერძნეთში აზიიდან გავრცელდა (შდრ. ასტარტე). თავდაპირველად აფროდიტე ბუნების ძალას განასახიერებდა და ნაყოფიერების ქალღმერთად ითვლებოდა. მისი კულტი ფართოდ იყო გავრცელებული ბერძნულ სამყაროში, განსაკუთრებით კუნძულ კვიპროსზე, მცირე აზიისა და იონიის კუნძულებზე. ძველ რომაულ მითოლოგიაში აფროდიტეს შესატყვისია ვენერა (ვენუს). ანტიკურ სახვით ხელოვნებაში აფროდიტე წარმოდგენილია იდეალური სილამაზის შიშველი ქალის სახით. აფროდიტეს ქანდაკებიდან განსაკუთრებით ცნობილია პრაქსიტელეს კნიდოსის აფროდიტე (ძვ. წ. ს.) და აფროდიტე (ვენერა) მილოსელი (ძვ. წ. ს.).
ჰერა

ჰერა — ძველ ბერძნულ მითოლოგიაში კრონოსისა და რეას უფროსი ასული, ზევსის და და ცოლი; უზენაესი ქალღმერთი, ქორწინებისა და მშობიარობის მფარველი, არესის, ჰეფესტოსის, ჰებეს და ელითიას დედა. ჰომეროსთან ეჭვიანი, ჭირვეული, ბუზღუნა და მზაკვარია. დაუნდობლად სდევნის ზევსის რჩეულებს და შვილებს, განსაკუთრებით მტრობს ჰერაკლეს, რისთვისაც იგი ზევსმა დასაჯა კიდეც: შებოჭა ოქროს ჯაჭვებით და ფეხზე მძიმე გრდემლი დაჰკიდა. ჰერას საშველად მისული ღმერთები განრისხებულმა ზევსმა მიწაზე დაანარცხა. ჰერას თაყვანს სცემდნენ მიკენში, კორინთში, სპარტაში, განსაკუთრებით არგოსში, სადაც მისი მთავარი ტაძარი იდგა. ამ ტაძარში იყო აღმართული პოლიკლიტესეული ჰერას განთქმული, გიგანტური, ოქროსა და სპილოს ძვლის ქანდაკება: ტახტზე იჯდა გვირგვინოსანი ჰერა, ცალ ხელში ბროწეული ეჭირა, მეორეში - გუგულის გამოსახულებიანი კვერთხი. ჰერას ატრიბუტებია ბროწეული (ქორწინებისა და სიყვარულის სიმბოლო), ფარშევანგი, ყვავი და გუგული - გაზაფხულის მაცნე (ზევსისა და ჰერას ქორწინების დრო). რომაულ მითოლოგიაში ჰერას შეესატყვისება იუნონა.
ჰერკულესი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინით ჰერკულესი შეიძლება აღნიშნული იყოს:

ჰერკულესი — ბერძნული მითოლოგიის გმირის ჰერაკლეს რომაული სახელი
ჰერკულესი — მწერი ფირფიტულვაშიან ხოჭოების ოჯახისა
ჰერკულესი — თანავარსკვლავედი ცის ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში; მასში მოთავსებულია მზის მოძრაობის აპექსი.
ჰერკულესი — ფარტენების სახით დამზადებული შვრიის ბურღულის საბჭოური მარკა
ჰერმესი

ჰერმესი — ძველ ბერძნულ მითოლოგიაში ზევსისა და მაიას (ატლანტის ასული) ძე (ჰესიოდე). ჭკვიანი, გამჭრიახი, მოხერხებული ჰერმესი ღმერთების ნების მაცნეა. ზევსის შიკრიკი და მისივე ნების აღმსრულებელი, ყველა საქმის კეთილად დამაგვირგვინებელი და ბედნიერებისა და კეთილდღობის მომნიჭებელი (ჰომეროსი). იგი მიცვალებულთა სულებს აცილებს ჰადესში, შეუძლია სიზმრებისა და ძილის მოგვრა, ამიტომაც იყო, რომ მას ძილის წინ ზედაშეს სწირავდნენ. ჰერმესს მიაწერენ ქნარის (დაბადებისთანავე არტახებიდან გამომძვრალა და აპოლონის ნახირიდან 50 ძროხა მოუპარავს. განრისხებულ აპოლონს ჰერმესი ზევსისათვის მიუგვრია ქურდობაში გამოსატეხად, მაგრამ როდესაც მოუსმენია მისი დაკვრა ქნარზე, რომელიც პატარა ჰერმესს კუს ბაკნისაგან გაუკეთებია, მაშინ ამ ქნარში გაუცვლია თავისი ძროხები. აპოლონსავე უბოძებია მისთვის ოქროს კვერთხი — ბედნიერების და სიმდიდრის სიმბოლო), ანბანის, რიცხვების გამოგონებას, ღვთისმსახურების დაწესებას და სხვა.

ჰერმესი ტანვარჯიშის , ჭკვიანი და მოხერხებული სიტყვის ღვთაებად მიაჩნდათ, რომელიც მიზნის მისაღწევად არ ერიდებოდა ხრიკებს, მზაკვრობას, ტყუილსაც კი. მას მოგზაურთა მფარველად, ნახირისა და საძოვრების ღმერთად რაცხდნენ. ჰერმესის სამშობლო არკადია იყო, მაგრამ თაყვანს სცემდნენ საბერძნეთში, მისი გამოსახულებები იდგა გზებზე და ქუჩებში, საზოგადოებრივ მოედნებზე (ეს იყო ძირითადად ბოძები, რომლებზედაც ჰერმესის თვის იდგა, ე. წ. ჰერმები — ) ჰერმესს მსხვერპლად სწირავდნენ თაფლს, ლეღვის ჩირს, ღვეზელს, ღორს, კრავს, ცხვარს და სამსხვერპლო ცხოველის ენას. ხელოვნებაში გამოსახავდნენ წარმოსადეგი ჭაბუკის სახით, რომელსაც მშვიდი ნაკვთბი, გამჭრიახი და კეთილი გამომეტყველება, ტერფებზე ფრთები ჰქონდა, მას ზოგჯერ ხელში ოქროს კვერთხი ეჭირა, ფართოფარფლებიანი, ბრტყელი სამგზავრო ქუდი ეხურა.

ჰერმესს რომაელებთან შეესატყვისებოდა მერკური , რომელიც უმთავრესად ვაჭრობისა და მოგების მფარველი ღვთაება იყო.
კიევის ალყა (968)

კიევის ალყა პაჭანიკთა მიერ 968 წელს აღწერილია პირველად ქრონიკებში, ისტორიული დეტალების ფოლკლორში შეზავებით.

ქრონიკების თანახმად, მაშინ, როდესაც კიევის მთავარი სვიატოსლავ პირველი ბულგარეთის იმპერიის წინააღმდეგ კამპანიაში იყო ჩართული, ბიზანტიის იმპერატორ ნიკეფორე ფოკას მიერ მოქრთამული პაჭანიკები რუსეთს დაესხნენ თავს და მის დედაქალაქ კიევს ალყა შემოარტყეს. ალყაში მოქცეული კიევის მოსახლეობა შიმშილითა და წყურვილით იტანჯებოდა, თუმცა დნეპრის მოპირდაპირე მხარეს დაბანაკებული სვიატოსლავის გენერალი პტერიხი მისი დრუჟინის ამალით მდინარის გადაკვეთას ვერ ბედავდა მრავალრიცხოვან პაჭანიკთა ძალის შიშით.

სვიატოსლავის ოჯახი მისი ყველა ვაჟითურთ ამ დროს კიევში იმყოფებოდა. ხანგრძლივი ალყით უკიდურესად დასუსტებული სვიატოსლავის დედა ოლგა მტრისთვის დანებებას აპირებდა თუ პრეტიხი ალყას ქალაქზე ერთ დღეში ვერ მოხსნიდა. თუმცა პრეტიხისთვის სიტყვის მიგზავნა შეუძლებელი ჩანდა. მხსნელად ერთი ბიჭი მოევლინათ, რომელიც პაჭანიკთა ენას კარგად ფლობდა. ბიჭმა ქალაქიდან გაღწევა და პტერიხისთვის სიტყვის მიტანა ითავა. პაჭანიკად თავის მოჩვენებით ბიჭი მოწინააღმდეგის ბანაკში შევიდა, დაკარგული ცხენის ძიების საბაბით. მტერი განზრახვას მხოლოდ მაშინ მიუხვდა, როდესაც ბიჭმა მდინარეზე გადაცურვა სცადა, თუმცა უკვე გვიანი იყო.

კიეველთა გაუსაძლისი მდგომარეობის შეტყობის შემდეგ პტერიხი საკუთარი მთავრის განრისხებას შეუშინდა და გადაწყვიტა ალყა გაერღვია სვიატოსლავის ოჯახის ქალაქიდან გამოსაყვანად. დილით ადრე პრეტიხი მისი ამალით ნავებით დნეპრზე გადავიდა საყვირებით ატეხილი დიდი ხმაურითა და ზარ-ზეიმით. ქალაქელებმაც მხარი აუბეს და ოლგა გამოვიდა მდინარისკენ პრეტიხითან შესახვედრად. პაჭანიკებმა იფიქრეს სვიატოსლავი ბრუნდებოდა მისი დიდი არმიით და ალყა მყისვე მოხსნეს.

პაჭანიკთა მეთაურმა გადაწყვიტა პრეტიხს შეხვედროდა და ჰკითხა თუ ის იყო სვიატოსლავი. პრეტიხმა უპასუხა რომ ის მხოლოდ მისი გენერალი იყო, თუმცა გააფრთხილა, რომ სვიატოსლავის არმია უკან მოჰყვებოდა. მშვიდობისა და კეთილგანწყობის ნიშნად პაჭანიკთა მეთაურმა პრეტიხს ხელი ჩამოართვა და საკუთარი ცხენი, ხმალი და შუბი გაუცვალა პრეტიხს აბჯარში.
ირემახოჭო

ირემახოჭო — ხოჭოების რიგის მწერი. ყოფილ სსრკ-ის ფაუნის სახეობის ყველაზე დიდი ხოჭოა. მამალი ირემახოჭოს სხეულის სიგრძე 7 სმ აღწევს. დიდი თავი და ირმის რქებისმსგავსი უზარმაზარი ყბები აქვს. სხეული შავია, ზედა ფრთები-მოყავისფრო მურა. ყოფილ სსრკ-ში გვხვდება აღმოსავლეთით სამხრეთ-დასავლეთით ურალამდე, კავკასიაში. საქართველოში ირემახოჭოს 6 სახეობაა აღრიცხული. იკვებება ხიდან (უმთავრესად მუხიდან) გამონადენი წვენით. ირემახოჭოს მატლი ცხოვრობს ლპობად მერქანში, მისი განვითარება 4-6 წელს გრძელდება. ირემახოჭოს ზიანი არ მოაქვს.
ჰეფესტოსი

ჰეფესტოსი, ჰეფესტო — ცეცხლისა და მჭედლობის ღვთაება ძველბერძნულ მითოლოგიაში, ზევსისა და ჰერას ძე, ზოგი ვერსიით (ჰესიოდე) უმამოდ შობილა ჰერასგან. ერთი ვერსიით ჰეფესტოსი დაბადებულა კოჭლი და ულამაზო, რისთვისაც ჰერას ოლიმპიდან გადმოუგდია, მაგრამ ქალღმერთ თეტიდას აუტაცებია და 9 წლამდე აღუზრდია. შურისძიების მიზნით ჰეფესტოსს ჰერასთვის გაუგზავნია თავისი გამოჭედილი ოქროს ტახტი, რომელზეც დაბრძანებული ჰერა ვეღარ ადგებოდა, მაგრამ დიონისეს შეურიგებია დედასთან.

მეორე ვერსიით, ოლიმპზე დაბრუნების შემდეგ ჰეფესტოსს განრისხებული ზევსისაგან დაუცავს ჰერა, რის გამოც ზევს ჰეფესტოსი ციდან გადმოუგდია, იგი კ. ლემნოსზე დავარდნილა და სამუდამოდ დაკოჭლებულა. ამ ვულკანურ კუნძულზე ჰეფესტოსმა სამჭედლო გამართა და თავისივე შექმნილი ორი ოქრის მონა ქალის (შეეძლოთ მოძრაობა და ლაპარაკი) დახმარებით ულამაზეს ნივთებს ჭედავდა. ჰომეროსთან მისი სამჭედლო ოლიმპზეა, თავისთვის და ღმერთებისათვის აგებს სპილენძის სასახლეებს. ღმერთებისა და გმირებისათვის ჭედავს იშვიათი სილამაზის და გამძლეობის იარაღს. აქილევსისა და დიომედესათვის აბჯარი გამოუჭედია, ზევსისათვის - კვერთხი.

ჰეფესტოსს მონაწილეობა მიუღია პრომეთეს მიჯაჭვაში (ესქილეს „მიჯაჭვული პრომეთე“). გვიანდელი ტრადიციით, ჰეფესტოსის სამჭედლო ეტნის მთაზეა და ციკლოპები ეხმარებიან ჭედვაში. „ილიადაში“ ჰეფესტოსის ცოლად ქარიტა იხსენიება, „ოდისეაში“ - აფროდიტე, ხოლო ჰესიოდესთან - აგლაია. ჰეფესტოსისადმი მიძღვნილი დღესასწაულები - ჰეფესტეია ან ქალკეია - ძირითადად ათენსა და კ. ლესბოსზე იმართებოდა. რომაულ მითოლოგიაში ჰეფესტოსის შეესატყვისებოდა ვულკანუსი. ჰეფესტოსს გამოსახავდნენ ძლიერი, წვეროსანი, ოდნავ კოჭლი მამაკაცის სახით. (დ. ველასკესის (პრადო, 1630), პიეტრო და კორტონას (ბარმერინის სასახლე, რომი, 1633) და სხვათა ნამუშევრები).
დემეტრა

დემეტრა — ნაყოფიერებისა და მიწათმოქმედების მფარველი ღვთაება ბერძნულ მითოლოგიაში. მოგვიანებით კანონმდებლობის, ოჯახისა და ქორწინების მფარველიც. კრონოსისა და რეას მეორე ქალიშვილია

დემეტრას მითში აისახა ძველისძველი წარმოდგენა დედამიწაზე მცენარეულობის პერიოდული კვდომისა და აყვავების შესახებ. დემეტრასა და ზევსის ასული პერსეფონე ზევსისავე ნებართვით მოიტაცა ქვესკნელის ღვთაება ჰადესმა. განრისხებულმა დემეტრამ დედამიწას ნაყოფიერება დაუკარგა. ქვეყანაზე შიმშილმა დაისადგურა და ადამიანები ღმერთებს მსხვერპლს აღარ სწირავდნენ. ზევსმა პერსეფონეს უბრძანა, წელიწადის ორი მესამედი დედამიწაზე — დედასთან გაეტარებინა, დანარჩენი კი - მიცვალებულთა სამეფოში. დემეტრას საკულტო ცენტრი იყო ელევსინი, სადაც იმართებოდა ელევსინის მისტერიები — დემეტრასა და პერსეფონესადმი მიძღვნილი აგრარული დღესასწაულები. დემეტრას კულტი გავრცელებული იყო მთელ საბერძნეთსა და სიცილიაში. ძველი რომაელები დემეტრას კულტს აიგივებდნენ თავიანთ ღვთაება ცერერას კულტთან.

უძველეს ხანაში დემეტრას ანალოგიური ფუნქციების მქონე ნაყოფიერების მფარველი ქალღმერთის კულტის არსებობა საქართვ. ტერიტორიაზეც დასტურდება. ამგვარ შესაძლებლობას ადასტურებს ვანის ნაქალაქარში აღმოჩენილი, პოსტამენტზე ამოკაწრული გრაფიტო, რომელშიც ქალღმერთი მოხსენიებულია ელევსინის დემეტრას ეპიკლიზით — ანასას სახელით.
აფშილები

აფშილები, აფსილები — ისტორიული კოლხეთის სამეფოს ტერიტორიაზე მოსახლე ტომი. პირველად იხსენიებს საუკუნეში რომაელი მწერალი პლინიუს უმცროსი, სებასტოპოლისის ანუ ახლანდელი სოხუმის ახლოს, მის სამხრეთით. საუკუნიდან ჰქონდათ საკუთარი სამთავრო, რომლის გამგებელს რომის იმპერატორი ამტკიცებდა. მათი ეთნიკური კუთვნილების შესახებ წყაროებში ცნობები არ მოგვეპოვება. სახელწოდების მიხედვით მკვლევართა ნაწილი მათ მიიჩნევს თანამედროვე აფხაზთა (აფსუების) წინაპრებად, ხოლო ნაწილი — ქართველურ ტომად. საუკუნიდან შედიოდნენ ლაზიკის სამეფოში. საუკუნის ნახევარში აბაზგებთან გაერთიანდნენ, მათი ნაწილი კი დასავლურ-ქართულ ტომებს შეერწყა. საუკუნის შემდეგ წყაროებში მათ ცალკე აღარ იხსენიებენ.