ენის საკითხი მალტაში

ენის საკითხი მალტაში — ენობრივი და პოლიტიკური დავა, რომელიც ბრიტანეთის კოლონიაში — მალტაში დაიწყო მე-19 საუკუნის დასაწყისში და გაგრძელდა მე-20 საუკუნის შუა ხანებამდე. დავა შეეხებოდა კითხვას, თუ რომელი ენა უნდა გამხდარიყო დომინანტური კუნძულებზე — ინგლისური თუ იტალიური. საბოლოოდ, მალტურმა ენამ ინგლისურთან ერთად მოიპოვა ოფიციალური სტატუსი.

ენის კითხვის დაწყებამდე მალტაში დამკვიდრებული იყო დიგლოსია, რომლის პირობებშიც იტალიური ენა ელიტის ენად მიიჩნეოდა, ხოლო მალტური — უბრალო ხალხის სასაუბრო ენად. ენობრივი დავის წარმოშობა უკავშირდება ბრიტანული ადმინისტრაციის მცდელობას, საზოგადოებაში ინგლისური ენა გაეტარებინა, ამავდროულად კი მალტური ენა თანდათან იხვეწებოდა და ფორმალიზდებოდა.

1880-იანი წლებიდან ენის საკითხი თანდათანობით პოლიტიზდა და მალტაში ენობრივ საფუძველზე ჩამოყალიბდა პოლიტიკური პარტიები. ეს საკითხი მეორე მსოფლიო ომამდე მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა მალტის პოლიტიკურ ცხოვრებაში და მისი გავლენა თანამედროვე მალტაზეც საგრძნობია.

ისტორიული ფონი
ენის კითხვა წარმოიშვა მალტის კუნძულებზე ისტორიულად ჩამოყალიბებული დიგლოსიის საფუძველზე. მალტელთა მშობლიური მალტური ენა სემიტურ ენათა ჯგუფს მიეკუთვნება და სიცილოარაბულიდან წარმოიშვა. ისტორიულად მას სხვა ენებთან შედარებით დაბალი პრესტიჟი ჰქონდა — მალტური მოსახლეობა მას მხოლოდ ყოველდღიური საუბრისთვის იყენებდა, მაშინ როცა ოფიციალურ დონეზე არ გამოიყენებოდა.

სიცილიის სამეფოს შემადგენლობაში ყოფნისას მალტაზე პრესტიჟული ენები იყო ლათინური და სიცილიური. ჰოსპიტალერების მმართველობის პერიოდში (1530 წლიდან), კუნძულებზე დომინანტური გახდა იტალიური, რომელიც იმ დროს ვოლგარე ტოსკანოს სახელით იყო ცნობილი. მალტის საშუალო ფენა ამ პერიოდში სიცილიურს იტალიურს ამჯობინებდა, ხოლო ოფიციალურ და საგანმანათლებლო სფეროში კვლავ ლათინური გამოიყენებოდა.

მას შემდეგ, რაც ფრანგებმა 1798 წელს ჰოსპიტალერები განდევნეს და კუნძულები დაიკავეს, ფრანგულ ენას მიანიჭეს ოფიციალური სტატუსი და მისი გავრცელების მცდელობა ჰქონდათ, თუმცა მალტაზე ბრიტანული მმართველობის დამყარების შემდეგ ეს პროცესი შეჩერდა. იმ პერიოდში მალტა ბევრისთვის იტალიის ნაწილად ითვლებოდა, რასაც მოწმობს ალექსანდერ ბოლის, ბრიტანეთის სამოქალაქო კომისრის მიერ ვალეტას მიმართ გამოხატული მოსაზრება: „ყველაზე მშვიდობიანი ქალაქი იტალიაში“. მე-19 საუკუნის განმავლობაში ბრიტანეთის კოლონიურმა ადმინისტრაციამ კუნძულებზე ინგლისურის გავრცელება დაიწყო, რასაც მოჰყვა დაპირისპირება — ერთნი მხარს უჭერდნენ ინგლისურს, მეორენი — იტალიურს. ეს დაპირისპირება ცნობილია, როგორც ენის კითხვა.

ინგლისურიზაციის ადრეული მცდელობები (1813–1880)
1813 წელს მალტა დე ფაქტო იქცა ბრიტანეთის სამეფო კოლონიად, ხოლო მის პირველ გუბერნატორად დაინიშნა სერ თომას მეიტლენდი. აღნიშნული პოლიტიკური ცვლილება დე იურე დადასტურდა 1814 წლის პარიზის ხელშეკრულებით.

ინგლისური ენის დანერგვის მცდელობა მალტაზე სწორედ ამ პერიოდში დაიწყო. ომისა და კოლონიების სახელმწიფო მდივანი ლორდი ჰენრი ბატჰერსტი 1813 წელს მეიტლენდს მოსთხოვა, რომ კუნძულებზე იტალიური ენა ინგლისურით ჩაენაცვლებინა და ინგლისურის პოპულარიზაცია დაეწყო მოსახლეობაში. თუმცა, ამ ინგლისურიზაციის მცდელობას მალტელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი დაუპირისპირდა. ისინი ერთგულად ინარჩუნებდნენ იტალიურ კულტურასა და რომის კათოლიკურ სარწმუნოებას, რაც მათ აშკარად განასხვავებდა ინგლისურენოვანი და პროტესტანტი კოლონიური მმართველებისგან. ამასთან, როგორც მეიტლენდი, ისე მისი მემკვიდრეები ბატჰერსტის მითითებას არ მიჰყვნენ, რათა არ დაეძაბათ ურთიერთობა კათოლიკურ ეკლესიასთან.

ინგლისურიზაციის წინააღმდეგ გამოდიოდნენ მალტური საზოგადოების სხვა ფენებიც, მათ შორის — სიცილიასა და იტალიის მატერიკთან მჭიდრო სავაჭრო კავშირების მქონე ვაჭრები. შედეგად, 1830-იანი წლებისთვის ინგლისურიზაციამ მცირე პროგრესი განიცადა: ამ დროს მალტაზე არსებული ცოტაოდენი სკოლები კვლავ სასწავლო ენად იტალიურს იყენებდნენ. სასამართლო სისტემის ინგლისურიზაციის მცდელობის ჩავარდნის შემდეგ, 1833 წელს მეფე უილიამ -მ დაადასტურა იტალიური ენის ოფიციალური სტატუსი იურიდიულ დოკუმენტაციაში. თუმცა ჰენრი ბუვერი, მალტის გუბერნატორი, 1837 წელს აცხადებდა, რომ საჭიროა ინგლისური სამართლის დანერგვა, სულ მცირე „სულიერად“. 1838 წლის სამეფო კომისიის დასკვნის თანახმად, „იტალიური ენა გაცილებით სასარგებლოა მალტელისთვის, ვიდრე სხვა ნებისმიერი ენა, მისი მშობლიური ენის გარდა.“

მიუხედავად ამისა, მე-19 საუკუნის განმავლობაში ინგლისურიზაცია მალტაში დაფარული და ეტაპობრივი ფორმით მაინც მიმდინარეობდა. ინგლისურის ცოდნა მალტელებს მეტ დასაქმების შესაძლებლობას აძლევდა, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც ბრიტანეთსა და მალტას შორის სავაჭრო ურთიერთობები გაფართოვდა. კოლონიური ხელისუფლება განაგრძობდა ინგლისურის პოპულარიზაციას, თუმცა იგი ძალდატანებით არ თავსდებოდა მოსახლეობას. 1850-იანი წლების ბოლოსთვის, როგორც ინგლისურის, ისე იტალიური ენის ცოდნა აუცილებელი წინაპირობა გახდა სამოქალაქო სამსახურში დასაქმებისთვის.

მალტური და არაბული ენების როლი
დასაწყისში მალტური ენა მნიშვნელოვან როლს არ ასრულებდა მალტის ენობრივ დებატში, რადგან ბევრისთვის იგი მხოლოდ არაბულის დამახინჯებულ ვულგარულ დიალექტად ითვლებოდა. 1822 წელს ჯონ ჰუკამ ფრირემ მალტის უნივერსიტეტში დააარსა მალტური ენის კათედრა მიკიელ ანტონ ვასალისთვის, და შესთავაზა, რომ ენა (რომელიც იმ დროისთვის იწერებოდა როგორც არაბულ, ისე ლათინურ ანბანზე) სავალდებულო ყოფილიყო დაწყებით სკოლებში. მიუხედავად ამისა, ამ იდეამ პრაქტიკულად მცირე პროგრესი განიცადა.

მალტური ლიტერატურის განვითარების მნიშვნელოვანი ეტაპი დაიწყო 1820-იან წლებში და გაძლიერდა მას შემდეგ, რაც 1839 წელს დაამკვიდრდა პრესის თავისუფლება. მალტურ ენაზე გამოცემულ პამფლეტებს, ჟურნალებს, პოემებსა და რომანებს ავრცელებდნენ მწერლები, როგორიც იყვნენ ჯან ანტონ ვასალო და ჯუზე მუსკატ აცოპარდი. ამ ცვლილებებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა მალტური ენის სტანდარტიზაციაში და ხელი შეუწყო მის აღიარებას, როგორც დამოუკიდებელი ენისა და არა უბრალოდ არაბული დიალექტისა.

1840-იან წლებში ჯორჯ პერსი ბაჯერი მხარს უჭერდა იდეას, რომ მალტის მოსახლეობისთვის სასწავლო ენებად უნდა დაწესებულიყო არაბული და ინგლისური, ხოლო არა მალტური ან იტალიური.

ბრიტანული შიშები იტალიური და ფრანგული გავლენის მიმართ
იმ პერიოდში, როცა მალტაში ენის კითხვა აქტუალური ხდებოდა, იტალიის მატერიკზე მიმდინარეობდა იტალიის გაერთიანება, რომელმაც 1861 წელს იტალიის სამეფოს ჩამოყალიბება განაპირობა. იტალიური ნაციონალიზმის აღმავლობის ფონზე გაჩნდა მოძრაობა, სახელწოდებით იტალიური ირედენტიზმი, რომლის მიზანი იყო სხვადასხვა ტერიტორიის, მათ შორის მალტისაც, იტალიის შემადგენლობაში შეყვანა. მიუხედავად ამისა, ამ მოძრაობას მალტაზე ფართო მხარდაჭერა არ ჰქონდა და იმ მალტელთა უმეტესობა, ვინც მე-19 საუკუნის შუახანებში ინგლისურიზაციას ეწინააღმდეგებოდა, ამას კულტურული და არა პოლიტიკური მოტივებით აკეთებდა. მიუხედავად ამისა, კოლონიური ხელისუფლება შიშობდა, რომ იტალიური გავლენა მალტის განათლებულ ფენებში ირედენტისტულ განწყობებს გააჩენდა.

1860-იან წლებში, საფრანგეთი აფართოებდა საკუთარ გავლენას ჩრდილოეთ აფრიკაში და სუეცის არხის გახსნა 1869 წელს კიდევ უფრო აღრმავებდა ბრიტანულ შიშებს — მათ მიაჩნდათ, რომ საფრანგეთი ცდილობდა მათზე გავლენის მოპოვებას ხმელთაშუა ზღვაში. ბრიტანელები ასევე ფიქრობდნენ, რომ მალტელთა ქვედა ფენებზე საფრანგეთი გავლენას მოახდენდა საფრანგეთის ჩრდილოეთ აფრიკაში მცხოვრები მალტელი ემიგრანტების წყალობით.

ამ შიშებმა ბრიტანულ ხელისუფლებას უბიძგა, გააძლიერებინა ინგლისურიზაციის პოლიტიკა, რათა მალტელები სხვა ევროპული ძალების მიმართ კი არა, ბრიტანეთისადმი დარჩენილიყვნენ ლოიალურები. ეს გარემოება ერთ-ერთი ფაქტორი იყო ენის კითხვის ესკალაციისა 1870-იან და 1880-იან წლებში.

დისკუსიის პოლიტიზირება და პროცესის გამწვავება (1880–1940)
1878 წელს მალტაში გაიგზავნა ---ის კომისია, რომელმაც ორ წელიწადში გამოაქვეყნა თავისი დასკვნები. პატრიკ კინენმა რეკომენდაცია მისცა, რომ სწავლების საწყის ეტაპზე გამოყენებული ყოფილიყო მალტური ენა, რათა ბავშვებს გაუადვილებოდათ ინგლისურის შესწავლა, ხოლო შემდგომში განათლება სრულად ინგლისურად უნდა ჩატარებულიყო. პენროზ ჯულიანი მხარს უჭერდა ადმინისტრაციაში და სასამართლოებში ინგლისურის დანერგვას და იტალიური ენის თანდათანობით ამოღებას, თუმცა აცხადებდა, რომ იტალიური არ უნდა „ძალით ყოფილიყო შეზღუდული“ და მალტურ ენასაც არ უნდა შეზღუდვოდა გამოყენება. ჯულიანმა მალტელი იტალოფილები წამქეზებლობასთან დააკავშირა, რაც კიდევ უფრო ზრდიდა ენობრივი დებატების პოლიტიკურ მნიშვნელობას.

ინგლისურიზაცია, იტალიური ენის ხარჯზე, გააქტიურდა 1880-იან წლებში, ხოლო მისი მთავარი მიზანი მალტელების ბრიტანეთის იმპერიაში უკეთ ინტეგრირება იყო. 1883 წელს კოლონიური უწყების მუდმივმა მდივანმა რობერტ ჰერბერტმა განაცხადა, რომ ეს პოლიტიკა ხელს შეუშლიდა იტალიურ ირედენტიზმს.

ამასობაში ფორტუნატო მიცი სათავეში ჩაუდგა ანტირეფორმისტულ პარტიას , რომელიც მოგვიანებით ცნობილი გახდა როგორც ნაციონალური პარტია . პარტია იტალიურ ენას განიხილავდა როგორც აუცილებელ ლინგვა ფრანკას მალტისთვის და ხელს უწყობდა მის გავრცელებას. თუმცა, მიცი ასევე აღიარებდა ინგლისურის მნიშვნელობას კუნძულების კოლონიური სტატუსის გათვალისწინებით. პარტია მოითხოვდა ფართო ავტონომიას და ეწინააღმდეგებოდა ბრიტანეთის ხელისუფლებას. კოლონიური ადმინისტრაცია ცდილობდა მისი პოზიციების შესუსტებას, რაც მოიცავდა რეგისტრირებულ ამომრჩეველთა რაოდენობის გაზრდას, რათა პრო-ბრიტანული კანდიდატები პარლამენტში მოხვედრილიყვნენ.

1880-იან წლებში მალტის მმართველ საბჭოში ხშირი იყო არჩევნები და გადადგომები, თან ახლდა რამდენიმე რეფორმა, მათ შორის შედარებით ლიბერალური ახალი კონსტიტუცია 1887 წელს. სავონა და მიცი გაერთიანდნენ გუბერნატორ ლინტორნ სიმონსის წინააღმდეგ და დროებით შექმნეს პარტია პარტიტო უნიონისტა, რომელიც 1893 წელს დაიშალა. ეკლესიასაც მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდა პოლიტიკაში — პიეტრო პაჩე, რომელიც პრო-ბრიტანული განწყობების მქონე იყო, დაინიშნა მალტის ეპისკოპოსად, რათა ბრიტანეთსა და მალტელებს შორის ურთიერთობები განემტკიცებინა.

1895 წელს სავონამ დააარსა ახალი პარტია და დაუპირისპირდა გერალდ სტრიკლენდს, რომელიც მთავრობის მთავარი მდივანი იყო. თავდაპირველად პარტია ავრცელებდა იტალიურენოვან გაზეთებს, თუმცა მოგვიანებით მალტური ენის მხარდაჭერაზეც გადავიდა. 1898 წელს ბრიტანელმა ოფიცერმა უარი განაცხადა იტალიურ ენაზე შედგენილ სასამართლო ოქმზე ხელმოწერაზე, რის შემდეგაც სასამართლოში ინგლისურის გამოყენება სავალდებულო გახდა იმ შემთხვევაში, თუ საქმეში ბრიტანელი არამალტელი ფიგურირებდა. მიცი ამ ნაბიჯს წინააღმდეგობას უწევდა და ავტონომიის მოთხოვნით ლონდონში გაემგზავრა. ენის კითხვის შედეგად წარმოშობილი დაპირისპირებების გამო 1887 წლის კონსტიტუცია 1903 წელს შეცვალა ავტორიტარულმა კონსტიტუციამ.

გერალდ სტრიკლენდი მნიშვნელოვან ფიგურად ჩამოყალიბდა მალტის პოლიტიკაში მე-20 საუკუნის დასაწყისში. იგი პრო-ბრიტანულ პოზიციაზე იდგა და ერთდროულად იწევდა როგორც ინგლისური, ასევე მალტური ენების პოპულარიზაციისკენ. 1905 წელს გარდაიცვალა ფორტუნატო მიცი, ხოლო მისი შვილი ენრიკო მიცი მალტაში პრო-იტალიური ფრთის ლიდერად იქცა. 1912 წელს მან ბრიტანეთს მალტის იტალიისთვის გადაცემაც კი შესთავაზა, ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობების გასაძლიერებლად.

ამ დროისთვის მალტელებს შორის ინგლისურის ცოდნა იზრდებოდა და პირველად ისტორიაში 1901–1911 წლების პერიოდში იტალიურზე მეტი გახდა. ამის მიზეზი იყო როგორც ბრიტანელ დამსაქმებლებთან კონტაქტი, ასევე ემიგრანტების მოთხოვნა, რომელთაც სურდათ გადასვლა ბრიტანეთში, ავსტრალიაში ან შეერთებულ შტატებში. ამ ეტაპზე მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ინგლისურად მეტყველებდა, თუმცა ენას წერითი ფორმით ნაკლებად ფლობდა. საშუალო სკოლების დონეზე ინგლისურის ცოდნა 1930-იანი წლების ბოლომდე კვლავ ჩამორჩებოდა იტალიურს.

1921 წელს მალტას მიენიჭა ახალი კონსტიტუცია, რომელიც შეზღუდულ ავტონომიურ მმართველობას ითვალისწინებდა, ხოლო ინგლისური და იტალიური ენა აღიარებულ იქნა კოლონიის ოფიციალურ ენებად. ამ პერიოდში მალტის პოლიტიკურ სცენაზე ოთხი პარტია დომინირებდა: მკვეთრად პრო-იტალიური დემოკრატიული ნაციონალისტური პარტია ენრიკო მიცის ხელმძღვანელობით; ზომიერი პრო-იტალიური მალტური პოლიტიკური კავშირი იგნაციო პანძავეკიას ხელმძღვანელობით; მკვეთრად პრო-ბრიტანული კონსტიტუციური პარტია გერალდ სტრიკლენდის ხელმძღვანელობით და ზომიერი პრო-ბრიტანული შრომის პარტია ვილიამ სავონას ხელმძღვანელობით, რომელიც სიგისმონდო სავონას შვილი იყო.

პრო-იტალიურმა პარტიებმა მოიგეს 1921 და 1924 წლის არჩევნები და 1926 წელს გაერთიანდნენ ნაციონალურ პარტიად . 1927 წლის არჩევნები მოიგო კონსტიტუციურმა პარტიამ და სტრიკლენდი პრემიერ-მინისტრი გახდა, თუმცა 1930 წელს თვითმმართველობა შეჩერდა სტრიკლენდსა და კათოლიკურ ეკლესიას შორის დაპირისპირების გამო.

1924 წელს არტურო მერციეკა, მალტის უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარემ, მოამზადა მოხსენება მალტური ენის გამოყენების შესახებ სასამართლოში. მან დაასკვნა, რომ ენა ამ კონტექსტში შეუსაბამო იყო და მისი გამოყენება დააკნინებდა კრიმინალური სასამართლოს სერიოზულობასა და ღირსებას. 1931 წლისთვის მალტელთა 13.4% ფლობდა იტალიურს, ხოლო 22.6% — ინგლისურს.

თვითმმართველობა აღდგა 1931 წელს, ხოლო ნაციონალისტურმა პარტიამ მოიგო 1932 წლის არჩევნები. პარტიამ მალტაში იტალიური ენის, კულტურის და ფაშისტური პროპაგანდის ხელშეწყობა დაიწყო, რამაც ბრიტანეთის ადმინისტრაცია გააღიზიანა. შედეგად, 1921 წლის კონსტიტუცია გაუქმდა 1933 წელს. ამ დროიდან იტალიური ენის გამოყენება ოფიციალურ კონტექსტებში შემცირდა, თუმცა იგი დე იურე კვლავ რჩებოდა ოფიციალურ ენად. 1939 წელს მიღებულმა ახალმა კონსტიტუციამ ოფიციალურ ენებად მხოლოდ ინგლისური და მალტური დაამკვიდრა.

1940-დან 1943 წლამდე მალტა სერიოზულად დაიბომბა იტალიისა და გერმანიის ავიაციის მიერ. ომის პერიოდში მალტელებს ბრიტანეთისადმი მზარდი სოლიდარობა განუვითარდათ.

დისკუსიის დასრულება და მემკვიდრეობა (1940 წლის შემდეგ)
მალტას კვლავ მიენიჭა თვითმმართველობა 1947 წელს, ამჯერად საყოველთაო საარჩევნო უფლებით, რაც პოლიტიკურ ძალაუფლებაზე საშუალო ფენის მონოპოლიის დასასრულს აღნიშნავდა.

მალტური ენის პოზიცია გამყარდა მას შემდეგ, რაც 1946 წელს დაწყებითი განათლება სავალდებულო გახდა და კუნძულებზე აშენდა მრავალი ახალი სკოლა.

მალტური პოლიტიკის მთავარ ძალებად რჩებიან შრომის პარტია და ნაციონალური პარტია, რომლებიც სწორედ ენის დებატის ფონზე ჩამოყალიბდნენ და დღემდე დომინანტურ როლს ასრულებენ.

2011 წლის აღწერის მიხედვით, 10 წლის და უფროსი ასაკის მოსახლეობიდან (სულ — 377,952 ადამიანი) 357,692 (94.6%) აცხადებდა, რომ ფლობდა მალტურს საშუალო დონეზე ან უკეთ, 310,279 (82.1%) — ინგლისურს, ხოლო 156,264 (41.3%) — იტალიურს.

დღეს მალტური ენა დომინირებს პოლიტიკაში და ადმინისტრაციაში. დაწყებით და საშუალო განათლებაში გამოიყენება როგორც მალტური, ისე ინგლისური, თუმცა უმაღლეს განათლებაში დომინირებს ინგლისური. მედიაში წარმოდგენილია სამივე ენა — მალტური, ინგლისური და იტალიური, ხოლო იტალიური პოპულარობით კვლავაც გამოირჩევა სატელევიზიო სფეროში. მალტური ენის სიცოცხლისუნარიანობა თანამედროვე მალტაში ზოგჯერ საფრთხის წინაშე ჩანს ინგლისურის გაზრდილი გამოყენების ფონზე.