შენგენის ზონა

შენგენის ზონა — ტერიტორია, რომელიც მოიცავს 29 ევროპულ ქვეყანას, რომლებმაც ოფიციალურად გააუქმეს ყველა პასპორტი და ყველა სხვა სახის სასაზღვრო კონტროლი ერთმანეთის საზღვრებზე. ეს ტერიტორია ძირითადად ფუნქციონირებს როგორც ერთიანი იურისდიქცია საერთაშორისო სამოგზაურო მიზნებისთვის, საერთო სავიზო პოლიტიკით. სახელი ეწოდა 1985 წელს სოფელ შენგენში (ლუქსემბურგი) გაფორმებული შეთანხმების მიხედვით.

შენგენის ზონა ჰგავს ერთგვარ სახელმწიფოს, რომელიც შეიქმნა საერთაშორისო ტურისტულ ზონისათვის, რომლის გარე საზღვრები მკაცრად კონტროლდება, ხოლო შიგნით საპასპორტო შემოწმება არ ხორციელდება. ეს წესები შეიმუშავა 1999 წლის ევროკავშირის ქვეყნების ამსტერდამის შეხვედრამ. ევროკავშირის 27 წევრი ქვეყნიდან 25 შენგენის ზონაში მონაწილეობს. ევროკავშირის ორი წევრი ქვეყნიდან, რომლებიც არ არიან შენგენის ზონის ნაწილი, კვიპროსი — იურიდიულად ვალდებულია შეუერთდეს ამ ტერიტორიას მომავალში; ირლანდია ინარჩუნებს უარის თქმის უფლებას და ამის ნაცვლად ახორციელებს საკუთარ სავიზო პოლიტიკას. თავისუფალი ვაჭრობის ევროპული ასოციაციის წევრი ოთხი ქვეყანა, ისლანდია, ლიხტენშტაინი, ნორვეგია და შვეიცარია, არ არიან ევროკავშირის წევრები, მაგრამ მათ ხელი მოაწერეს შეთანხმებებს შენგენის ხელშეკრულებასთან დაკავშირებით. ფაქტობრივად, შენგენის ზონაში ასევე შედის სამი ევროპული ჯუჯა სახელმწიფო: მონაკო, სან-მარინო და ვატიკანი, რომლებიც ინარჩუნებენ ღია საზღვრებს შენგენის სხვა წევრ ქვეყნებთან სამგზავრო მიმოსვლისთვის.

შენგენის არეალში თითქმის 420 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს, ხოლო ფართობი 4 312 099 კმ²-ია. ყოველდღიურად 1,7 მილიონი ადამიანი მიემგზავრება შიდა ევროპულ საზღვარზე სამუშაოდ, ხოლო ზოგიერთ რეგიონში ეს ხალხი სამუშაო ძალის მესამედს შეადგენს. ყოველწლიურად, შენგენის საზღვრების 1,3 მილიარდი გადაკვეთა ხდება. 57 მილიონი გადაკვეთა ხდება საავტომობილო გზით ტვირთის ტრანსპორტირებით, რომლის ღირებულება 2,8 ტრილიონი ევროა ყოველწლიურად. შენგენის გამო ვაჭრობის ღირებულების შემცირება მერყეობს 0,42 %-დან 1,59 %-მდე, რაც დამოკიდებულია გეოგრაფიაზე, სავაჭრო პარტნიორებზე და სხვა ფაქტორებზე. შენგენის ზონის ქვეყნებმა გააძლიერეს საზღვრის კონტროლი არა შენგენის ქვეყნებთან.

შენგენის ვიზა
ვიზას სტიკერის ფორმა აქვს და ის სამგზავრო დოკუმენტში იკვრება. შენგენის ვიზა არის ნებართვა, რომელსაც გასცემს შენგენის სახელმწიფო:
მის ტერიტორიაზე ან შენგენის სახელმწიფოების ტერიტორიაზე ტრანზიტისთვის ან 180 დღიდან არაუმეტეს 90 დღით ყოფნისთვის („მოკლევადიანი ვიზა“)
შენგენის სახელმწიფოებში მდებარე აეროპორტების საერთაშორისო სატრანზიტო ზონების ტრანზიტისათვის („აეროპორტის სატრანზიტო ვიზა“)

მიღებული ვიზა უფლებას აძლევს მოქალაქეს ერთი მოგზაურობის განმავლობაში იმოგზაუროს შენგენის ნებისმიერ სახელმწიფოში, ვიზის ხანგრძლივობის ამოწურვამდე. იმ შემთხვევაში, თუ შენგენის ქვეყანაში 90 დღეზე მეტი ხნით დარჩენა, მუშაობის დაწყება ან ბიზნესის წამოწყება, ვაჭრობა ან პროფესიით დასაქმება სურს, მას შენგენის ვიზა არ შეეხება.

ისტორია
შენგენის ხელშეკრულებას ხელი მოაწერეს 1985 წლის 14 ივნისს ევროკავშირის ათი წევრი ქვეყნიდან ხუთმა ლუქსემბურგის სოფელ შენგენში. შენგენის ზონა შეიქმნა ევროპული საზოგადოებებისგან დამოუკიდებლად, როდესაც ევროკავშირის ყველა წევრ ქვეყანას შორის ვერ მიაღწიეს კონსენსუსს სასაზღვრო კონტროლის გაუქმების შესახებ. შეთანხმებას დაემატა 1990 წელს შენგენის კონვენცია, რომლის თანახმად, შიდა სასაზღვრო კონტროლის გაუქმება და სავიზო საერთო პოლიტიკა იყო შემოთავაზებული. შეთანხმებები და მათში მიღებული წესები მთლიანად გამოყოფილი იყო ევროკავშირის სტრუქტურებისგან და 1995 წლის 26 მარტს შენგენის ზონის შექმნა გამოიწვია. ევროკავშირის წევრმა ქვეყნებმა ხელი მოაწერეს შენგენის შეთანხმებას, მიაღწიეს კონსენსუსს ევროკავშირის პროცედურებში მისი ათვისების შესახებ. შეთანხმება და მასთან დაკავშირებული კონვენციები 1997 წელს შეიტანეს ევროკავშირის სამართლის მთავარ დოკუმენტში, ამსტერდამის ხელშეკრულებაში, რომელიც ძალაში შევიდა 1999 წელს. შეთანხმების ნაწილი ევროპული სამართლის ნაწილია, რომ ნებისმიერი შესწორება ან დებულება შედის მის პროცესში, რომელშიც ევროკავშირის არაწევრი წევრები არ მონაწილეობენ. დიდ ბრიტანეთსა და ირლანდიაში 1923 წლიდან ფუნქციონირებს საერთო სამოგზაურო ზონა (უპასპორტო მოგზაურობით და ერთმანეთთან გადაადგილების თავისუფლებით), მაგრამ დიდი ბრიტანეთი არ აუქმებს სასაზღვრო კონტროლს სხვა ქვეყნებთან და ამიტომ თავს არიდებს შეთანხმებას. შენგენის ხელშეკრულების ხელმოწერის მიუხედავად, ირლანდია ყოველთვის უფრო დადებითად უყურებდა გაწევრიანებას, მაგრამ ეს არ გააკეთა იმისთვის, რომ შეენარჩუნებინა და ჩრდილოეთ ირლანდიასთან ღია საზღვარი.

შენგენის წევრი სახელწიფოები
შენგენის სახელმწიფოებისგან, ოთხი, არ არის ევროკავშირის წევრი. ევროკავშირის არაწევრი ორი წევრი ქვეყანა ისლანდია და ნორვეგია სკანდინავიის პასპორტის კავშირის ნაწილია და ოფიციალურად კლასიფიცირდება როგორც „ევროკავშირის შენგენის საქმიანობასთან დაკავშირებული სახელმწიფოები“. შვეიცარიას 2008 წელს იგივე მეთოდით მონაწილეობის უფლება მისცეს. ლიხტენშტაინი შეუერთდა შენგენის ზონას 2011 წლის 19 დეკემბერს. დე ფაქტო, შენგენის ზონაში ასევე შედის სამი ევროპული მიკრო-სახელმწიფო მონაკო, სან-მარინო და ვატიკანი, რათა შეინარჩუნონ ღია ან ნახევრად ღია საზღვრები შენგენის წევრ სხვა ქვეყნებთან.

ევროკავშირის ერთ-ერთმა წევრმა ქვეყანამ, ირლანდიამ, მოლაპარაკებები აწარმოა შენგენის მხარეზე უარის თქმის შესახებ და განაგრძობს სასაზღვრო კონტროლს ევროკავშირის სხვა წევრ ქვეყნებთან, ამავე დროს იგი გაერთიანებული სამეფოსთან (ევროკავშირის ყოფილი წევრი) ღია საზღვრის საერთო მოგზაურობის არეალის ნაწილია. ევროკავშირის დარჩენილი წევრი ქვეყანა კვიპროსი შეერთების ხელშეკრულებით ვალდებულია საბოლოოდ შეუერთდეს შენგენის ზონას. ამასთან, შენგენის წესების სრულად ამოქმედებამდე სახელმწიფომ უნდა შეაფასოს თავისი მზადყოფნა ოთხ სფეროში: საჰაერო საზღვრები, ვიზები, პოლიციის თანამშრომლობა და პერსონალური მონაცემების დაცვა. შეფასების ეს პროცესი მოიცავს კითხვარს და ევროკავშირის ექსპერტების ვიზიტებს შეფასებულ ქვეყანაში შერჩეულ ინსტიტუტებსა და სამუშაო ადგილებზე.

როდესაც ამსტერდამის ხელშეკრულებით ევროკავშირის ქვეყნები მოლაპარაკებებს აწარმოებდნენ შენგენის შეთანხმების ევროკავშირში მიღებაზე, ირლანდიასა და გაერთიანებული სამეფოს არ ჰქონდათ ხელმოწერილი შეთანხმება. გაერთიანებულ სამეფოს არ სურდა გაწევრიანება და ირლანდიას სურდა შეენარჩუნებინა საერთო სამოგზაურო არეალი გაერთიანებულ სამეფოსთან და მასთან დაკავშირებულ კუნძულებთან. 2020 წლის 31 იანვარს გაერთიანებული სამეფო გავიდა ევროკავშირიდან და ოქმი აღარ მოქმედებს მასზე. ირლანდია გააგრძელებს საერთო სამოგზაურო სივრცის ოპერირებას და უახლოეს მომავალში არ შეუერთდება შენგენის ზონას, რადგან მას სურს გახსნას თავისი სახმელეთო საზღვარი დიდ ბრიტანეთთან. 1999 წელს დიდმა ბრიტანეთმა ოფიციალურად მოითხოვა მონაწილეობა შენგენის კანონმდებლობის გარკვეულ დებულებებში — მუხლი, რომელიც ეხებოდა პოლიციის უსაფრთხოებას და სასამართლო თანამშრომლობას, 1999 წელს. ეს თხოვნა დამტკიცდა ევროკავშირის საბჭოს მიერ 2000 წლის 29 მაისს. გაერთიანებული სამეფოს ოფიციალური მონაწილეობა თანამშრომლობის ადრე დამტკიცებულ სფეროებში ძალაში შევიდა 2004 წლის საბჭოს გადაწყვეტილებით, რომელიც ძალაში შევიდა 2005 წლის 1 იანვარს. მიუხედავად იმისა, რომ გაერთიანებული სამეფო არ იყო შენგენის უპასპორტო ტერიტორიის ნაწილი, იგი კვლავ იყენებდა შენგენის საინფორმაციო სისტემას, სამთავრობო მონაცემთა ბაზას, რომელსაც ევროპის ქვეყნები იყენებდნენ ინფორმაციის შესანახად და გასავრცელებლად ინდივიდებისა და ქონების შესახებ. ამან დიდ ბრიტანეთს საშუალება მისცა ინფორმაცია გაეცვალა იმ ქვეყნებთან, რომლებიც შენგენის შეთანხმების ნაწილია, ხშირად სამართალდამცავი ორგანოებისთვის ურთიერთობის დამყარების მიზნით. 2020 წელს, დიდმა ბრიტანეთმა განაცხადა, რომ აპირებს ამ შეთანხმებებიდან გამოსვლას თავისი გარდამავალი პერიოდის ბოლოს და დანაპირები შეასრულა 2020 წლის 31 დეკემბერს. ამის საპირისპიროდ, მიუხედავად იმისა, რომ ირლანდიამ თავდაპირველად 2002 წელს შეიტანა მოთხოვნა შენგენის აქტში მონაწილეობის შესახებ, რომელიც დამტკიცდა ევროკავშირის საბჭოს მიერ, ამ გადაწყვეტილებას მის ამოქმედებას თითქმის თვრამეტი წელი დასჭირდა. 2010 წლის თებერვალში ირლანდიის იუსტიციის მინისტრმა, საპარლამენტო კითხვის პასუხად, განაცხადა:

დროებითი სასაზღვრო კონტროლი
შენგენის წევრ ქვეყანას უფლება აქვს აღადგინოს სასაზღვრო კონტროლი სხვა შენგენის წევრ სახელმწიფოსთან მოკლევადიანი პერიოდის განმავლობაში, როდესაც სერიოზული საფრთხე ემუქრება ამ სახელმწიფოს „საზოგადოებრივ პოლიტიკას ან შიდა უსაფრთხოებას“ ან როდესაც „საგარეო საზღვრის კონტროლი აღარ არის უზრუნველყოფილი“. როდესაც ასეთი რისკები წარმოიქმნება მოსალოდნელი მოვლენების გამო, შესაბამისმა სახელმწიფომ წინასწარ უნდა აცნობოს ამის შესახებ ევროკომისიას და კონსულტაციები გაუწიოს შენგენის სხვა სახელმწიფოებს.

შიდა საზღვრებზე დროებითი კონტროლის შემოღება წევრი ქვეყნების პრეროგატივაა. მიუხედავად იმისა, რომ ევროკომისიამ შეიძლება გამოაქვეყნოს მოსაზრება შიდა საზღვრებზე დროებითი კონტროლის შემოღების აუცილებლობისა და პროპორციულობის შესახებ, მას არ შეუძლია დაადოს ვეტო ან გააუქმოს ასეთი გადაწყვეტილება, თუ მას მიიღებს წევრი სახელმწიფო. 2010 წლის აპრილში მალტამ შემოიღო დროებითი შემოწმება რომის პაპის ბენედიქტ ვიზიტის გამო. ესტონეთმა დროებითი შემოწმება შემოიღო 2014 წლის სექტემბერში აშშ-ის პრეზიდენტის ბარაკ ობამას ვიზიტის გამო. 2015 წელს ევროპაში მიგრანტთა კრიზისის საპასუხოდ, შენგენის რამდენიმე ქვეყანამ დააწესა სასაზღვრო კონტროლი. 2017 წლის ნოემბერში გერმანიამ შემოიღო დროებითი შემოწმებები საბერძნეთიდან ჩამოსულ ფრენებზე. 2017 წლის ნოემბრიდან 2018 წლის თებერვლამდე, საბერძნეთიდან ფრენების 280 000 მგზავრიდან, რომლებიც შემოწმდნენ გერმანიაში ჩასვლისთანავე, 270-ს უარი ეთქვა გერმანიაში შესვლაზე. 2018 წლის 12 მაისს გერმანიამ დაასრულა დროებითი შემოწმებები საბერძნეთიდან შემომავალ ფრენებზე. 2019 წელს დანიამ შვედეთთან სასაზღვრო კონტროლი დააწესა შვედების მხრიდან სერიოზული თავდასხმების გამო. დაგეგმილი იყო, რომ კონტროლი ძალაში იქნებოდა ექვსი თვის განმავლობაში. -19 პანდემიის საპასუხოდ, 2020 წელს, შენგენის თითქმის ყველა ქვეყანამ დააწესა სასაზღვრო კონტროლი. რამდენიმე ამ კონტროლმა ხელი შეუშალა ევროკავშირის / შენგენის ქვეყნების მოქალაქეებს შესვლის უფლებით, მხოლოდ ქვეყნის მოქალაქეებს ან რეზიდენტებს შეეძლოთ შემოსვლა. 2020 წლის 27 მარტს ევროკომისიამ გამოაქვეყნა სახელმძღვანელო მითითებები -19 პანდემიის დროს მშრომელთა თავისუფალი გადაადგილების განხორციელების შესახებ, სადაც ნათქვამია, რომ წევრმა ქვეყნებმა უნდა უზრუნველყონ ტრანსსასაზღვრო მუშების შეუფერხებელი შესვლა და უზრუნველყონ შეუფერხებელი გავლა შენგენის შიდა საზღვრები, თუ ისინი იყენებენ „კრიტიკულ ოკუპაციას“ (როგორიცაა ჯანმრთელობის პროფესიონალები, სამედიცინო პერსონალი, მეცნიერები ჯანდაცვის სფეროებში, ფარმაცევტული და სამედიცინო მომსახურების მრეწველები / საკვები / ტრანსპორტი / მნიშვნელოვანი ინფრასტრუქტურის ინდუსტრიები, ინჟინრები, ინფორმაციული და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების პროფესიონალები მეხანძრეები / პოლიციელები / ციხის თანამშრომლები / დაცვის თანამშრომლები, მეთევზეები და საჯარო მოსამსახურეები). გარდა ამისა, ტრანსსასაზღვრო მუშებისთვის ნებისმიერი სამედიცინო სკრინინგი უნდა განხორციელდეს იმავე პირობებში, როგორც ეს ხდება წევრი სახელმწიფოს მოქალაქეებისათვის, რომლებიც იგივე საქმიანობას ახორციელებენ.

-19 პანდემია
მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთ ევროპელ პოლიტიკოსს მოუწოდა დროებით დახურულიყო ევროპის შიდა საზღვრები, ევროკავშირმა მიიღო გადაწყვეტილება 2020 წლის თებერვლის ბოლოს უარი ეთქვა შენგენის თავისუფალი მოგზაურობის არეალის შეჩერების და იტალიასთან სასაზღვრო კონტროლის შემოღების შესახებ. შვეიცარიის ტიჩინოს ლიგის ლიდერის მოადგილემ, ლორენცო კვადრიმ გააკრიტიკა გადაწყვეტილება: ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა განაცხადა, რომ ევროკავშირმა ჩეხეთის პრემიერ-მინისტრმა ანდრეი ბაბიჩმა მარტის დასაწყისში განაცხადა: სლოვაკეთის, დანიის, ჩეხეთისა და პოლონეთის მიერ, მარტის შუა რიცხვებში, მათი ეროვნული საზღვრების სრული დახურვის შესახებ, ევროკომისიის პრეზიდენტმა ურსულა ფონ დერ ლაიენმა განაცხადა: 2020 წლის მარტის ბოლოსთვის შენგენის თითქმის ყველა შიდა საზღვარი დაკეტილი იყო არასასურველი მოგზაურობისათვის. 2020 წლის ივლისისთვის კორონავირუსის გამო დახურული საზღვრების უმეტესობა ხელახლა გაიხსნა.