ოპერაცია პრიბოი

}: ). 90,000-ზე მეტი ესტონელი, ლატვიელი და ლიეტუველი, რომლებიც დასახელებულნი იყვნენ „სახელმწიფოს მტრებად“, გადაასახლეს იძულებით გადაასახლეს ციმბირის სხვადასხვა რეგიონში, საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე. დეპორტირებულთა 70%-ზე მეტი იყვნენ ან ქალები, ან 16 წლამდე ასაკის ბავშვები.
ოპერაციის მიზანი, რომელიც წარმოაჩინეს როგორც „დეკულაკიზაციის“ კამპანია, იყო კოლექტივიზაციის გაადვილება და „ტყის ძმების“ შეიარაღებული წინააღმდეგობის მხარდამჭერი ბაზის აღმოფხვრა, რომლებიც ებრძოდნენ უკანონო საბჭოთა ოკუპაციას. დეპორტაციამ მიაღწია თავის მიზნებს: 1949 წლის ბოლოსთვის, ლატვიაში ფერმების 93% და ესტონეთში ფერმების 80% კოლექტივიზებული იყო. ლიეტუვაში პროგრესი უფრო ნელი იყო და საბჭოთა ხელისუფლებამ 1951 წლის ბოლოს ორგანიზება გაუკეთა კიდევ ერთ მასშტაბურ დეპორტაციას, სახელწოდებით ოპერაცია „ოსენ“. დეპორტაციები იყო „სამუდამოდ“, უკან დაბრუნების შესაძლებლობის გარეშე. დესტალინიზაციისა და ხრუშჩოვის „დათბობის“ პერიოდში, დეპორტირებულები თანდათანობით გაათავისუფლეს და ზოგიერთმა მათგანმა შეძლო დაბრუნება, .
თუმცა მათი შთამომავლების დიდი ნაწილი დღემდე ციმბირის ქალაქებსა და სოფლებში ცხოვრობს.
ვინაიდან ზოგადი მდგომარეობა საბჭოთა კავშირში გაუმჯობესდა ომის დასრულების შემდეგ, ამ მასობრივ დეპორტაციას არ მოჰყოლია იმდენი მსხვერპლი, რამდენიც წინა დეპორტაციებს, სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 15 პროცენტზე ნაკლები იყო. დეპორტირებულთა სიკვდილიანობის მაღალი მაჩვენებლის გამო მათი ციმბირში გადასახლების პირველი რამდენიმე წლის განმავლობაში, რაც გამოწვეული იყო საბჭოთა ხელისუფლების მიერ დანიშნულების ადგილებში შესაბამისი საცხოვრებელი პირობების უზრუნველყოფის ვერ შეძლებით, დაუდევრობის თუ წინასწარი განზრახვის გამო, ზოგიერთი წყარო ამ დეპორტაციებს განიხილავს გენოციდის აქტად. მარტენსის დათქმისა და ნიურნბერგის ქარტიის პრინციპებზე დაყრდნობით, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა, რომ მარტის დეპორტაცია წარმოადგენდა კაცობრიობის წინააღმდეგ დანაშაულს.

გადაწყვეტილება
კოლექტივიზაცია ბალტიისპირეთის ქვეყნებში დაიწყო 1947 წლის დასაწყისში, მაგრამ პროგრესი ნელი იყო. ფერმერებისთვის ახალი მძიმე გადასახადებისა და ინტენსიური პროპაგანდის მიუხედავად, 1948 წლის ბოლოსთვის მხოლოდ ფერმების დაახლოებით 3% შეუერთდა კოლმეურნეობებს ლიეტუვასა და ესტონეთში. 1930-იანი წლების დასაწყისში კოლექტივიზაციის გამოცდილებიდან გამომდინარე, კულაკები დასახელდნენ ძირითად დაბრკოლებად და რეპრესიების სამიზნე გახდნენ.
გაურკვეველია, როდის წამოიჭრა მასობრივი დეპორტაციის იდეა. 1949 წლის 18 იანვარს, სამივე ბალტიისპირა რესპუბლიკის ლიდერებს მოუწოდეს იოსებ სტალინთან ანგარიშის წარსადგენად. იმავე დღეს, საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის პოლიტბიუროს სხდომაზე, მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება დეპორტაციების განხორციელების შესახებ. 29 იანვარს, საბჭოთა კავშირის მინისტრთა საბჭომ მიიღო მკაცრად გასაიდუმლოებული გადაწყვეტილება №390-138, რომელიც ამტკიცებდა კულაკების, ნაციონალისტების, ბანდიტების (ანუ „ტყის ძმების“), მათი მხარდამჭერებისა და ოჯახების დეპორტაციას ლიეტუვიდან, ლატვიიდან და ესტონეთიდან. გადაწყვეტილება განსაზღვრავდა დეპორტირებულთა კვოტებს თითოეული რესპუბლიკისთვის: 8,500 ოჯახი ან 25,500 ადამიანი ლიეტუვიდან, 13,000 ოჯახი ან 39,000 ადამიანი ლატვიიდან და 7,500 ოჯახი ან 22,500 ადამიანი ესტონეთიდან. დასადეპორტირებელი კულაკების სიები უნდა შეედგინა თითოეულ რესპუბლიკას და დაემტკიცებინა თითოეული რესპუბლიკის მინისტრთა საბჭოს. ის ასევე ჩამოთვლიდა თითოეული საბჭოთა სამინისტროს პასუხისმგებლობებს: სახელმწიფო უშიშროების სამინისტრო პასუხისმგებელი იყო დეპორტირებულთა შეკრებასა და მათ დანიშნულ სარკინიგზო სადგურებამდე ტრანსპორტირებაზე; შინაგან საქმეთა სამინისტრო პასუხისმგებელი იყო იძულებით დასახლებებამდე ტრანსპორტირებაზე, დანიშნულების ადგილზე დასაქმების უზრუნველყოფაზე და შემდგომ ზედამხედველობასა და ადმინისტრირებაზე; ფინანსთა სამინისტროს უნდა გამოეყო საკმარისი თანხები (დღეში 5,60 რუბლი თითო ადამიანზე მგზავრობისთვის); კომუნიკაციების სამინისტროს უნდა უზრუნველეყო სარკინიგზო სატვირთო ვაგონები; ვაჭრობისა და ჯანდაცვის სამინისტროებს უნდა უზრუნველეყოთ საკვები და ჯანდაცვა დანიშნულების ადგილამდე მგზავრობისას. მომზადებისთვის მხოლოდ ორი თვე იყო მიცემული, სხვადასხვა უწყებებმა დაიწყეს რესურსების მობილიზება.

მომზადება
1949 წლის 28 თებერვალს,სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს მინისტრმა ვიქტორ აბაკუმოვმა ხელი მოაწერა საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირის სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს ბრძანებას №0068 მასობრივი დეპორტაციების მომზადებისა და განხორციელებისთვის. გენერალ-ლეიტენანტი პიოტრ ბურმაკი მეთაურობდა სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს ჯარებს, ხოლო გენერალ-ლეიტენანტი სერგეი ოგოლცოვი, სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს მინისტრის მოადგილე, პასუხისმგებელი იყო სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს საერთო როლზე დეპორტაციაში. ბურმაკმა რიგაში დააფუძნა თავისი შტაბ-ბინა. ოპერაციის წარმატება დამოკიდებული იყო მის მოულოდნელობაზე, რათა თავიდან აეცილებინათ მასობრივი პანიკა, გაქცევის მცდელობები ან „ტყის საძმოს“ შურისძიება. ამიტომ, საიდუმლოება უმნიშვნელოვანესი იყო.

დეპორტირებულთა სიების შედგენა
სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს სპეციალური წარმომადგენლები გაგზავნეს სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს სხვადასხვა ადგილობრივ ოფისებში, რათა შეექმნათ ოპერატიული პერსონალი, რომლებიც შეარჩევდნენ დეპორტირებულებს და შეადგენდნენ საქმეს თითოეულ ოჯახზე. ინფორმაცია შეგროვდა მრავალი სხვადასხვა წყაროდან, მათ შორის რესპუბლიკური სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს საქმეებიდან „ნაციონალისტებზე“, ადგილობრივი სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს საქმეებიდან „ბანდიტებზე“ (ანუ „ტყის საძმოზე“), ადგილობრივი აღმასრულებელი კომიტეტის საქმეებიდან და საგადასახადო ჩანაწერებიდან „კულაკებზე“, სასაზღვრო დაცვისა და საზღვაო ძალების საქმეებიდან ემიგრანტებზე. ვინაიდან არ იყო საკმარისი დრო ადამიანების დამოკიდებულებების ან საქმიანობის გამოსაძიებლად გერმანული ოკუპაციის დროს, იყო ბევრი წინააღმდეგობრივი შემთხვევა, სადაც კომუნისტური აქტივისტები დეპორტირებულნი იყვნენ, მაგრამ ნაცისტების თანამშრომლები - არა. ამან გამოიწვია ფართო დაბნეულობა და გაურკვევლობა იმის შესახებ, თუ რა დანაშაულებს მოჰყვებოდა დეპორტაცია და რა ქმედებებს შეეძლო უსაფრთხოების გარანტირება. დეპორტირებულები ხშირად ადანაშაულებდნენ სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს ადგილობრივ ინფორმატორებს, რომლებიც, მათი აზრით, მოქმედებდნენ წვრილმანი შურისძიების ან სიხარბის გამო, მაგრამ ესტონელმა მკვლევარებმა აღმოაჩინეს, რომ დეპორტირებულთა სიები შედგენილი იყო მინიმალური ადგილობრივი წვლილით.
კულაკების სიები უნდა მოემზადებინათ ადგილობრივ აღმასრულებელ კომიტეტებს და ოფიციალურად დაემტკიცებინა მინისტრთა საბჭოს, მაგრამ მჭიდრო ვადებისა და ამოცანის მაღალი საიდუმლოობის ხასიათის გამო, ადგილობრივმა სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს ოფისებმა შეადგინეს საკუთარი კულაკების სიები. ამან გამოიწვია დიდი დაბნეულობა ოპერაციის დროს. ადგილობრივი -ს ოფისები ამზადებდნენ შემაჯამებელ ცნობებს თითოეული ოჯახისთვის და აგზავნიდნენ მათ დასამტკიცებლად რესპუბლიკურ სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს ოფისში. მაგალითად, 14 მარტისთვის, ესტონეთის სახელმწიფო უშიშროების სამინისტრომ დაამტკიცა შემაჯამებელი ცნობები 9,407 ოჯახისთვის (3,824 კულაკი და 5,583 ნაციონალისტი და ბანდიტი), რამაც შექმნა 1,907 ოჯახის რეზერვი კვოტაზე ზემოთ. მთლიანობაში, დროის უკმარისობის გამო, დეპორტირებულებზე საქმეები ხშირად არასრული ან არასწორი იყო. ამიტომ, აპრილიდან ივნისამდე გაკეთდა რეტროსპექტული შესწორებები - ახალი საქმეები დაემატა იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც დეპორტირებულნი იყვნენ, მაგრამ არ იყვნენ დეპორტირებულთა სიებში, და იმ ადამიანების საქმეები ამოიღეს, რომლებმაც თავი აარიდეს დეპორტაციებს.

დამატებითი ჯარების განთავსება
ოპერაცია „პრიბოის“ უზარმაზარი მასშტაბის გამო, რომელიც მოიცავდა სამ საბჭოთა რესპუბლიკას, საჭირო იყო მნიშვნელოვანი რესურსები. სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს სჭირდებოდა პერსონალის, სატრანსპორტო საშუალებებისა და საკომუნიკაციო აღჭურვილობის შეკრება, ამავდროულად ოპერაციის საიდუმლოდ შენახვა. სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს ასევე სჭირდებოდა გეგმების შემუშავება, სადაც უნდა განთავსებულიყვნენ ოპერატიული ჯგუფები და როგორ უნდა ტრანსპორტირებულიყვნენ დეპორტირებულები სარკინიგზო სადგურებამდე. ადგილობრივი სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს თანამდებობის პირები, რომელთა რაოდენობა ესტონეთში 634-ს შეადგენდა, არ იყვნენ საკმარისი და მხოლოდ ესტონეთში საბჭოთა კავშირის სხვა ნაწილებიდან გადაიყვანეს 1,193 სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს ოპერატიული თანამშრომელი.ლატვიასა და ესტონეთში უკვე განთავსებული ჯარების გარდა, საბჭოთა კავშირის სხვა ნაწილებიდან ესტონეთსა და ლატვიაში განთავსდა დამატებით 8,850 ჯარისკაცი ოპერაციაში მონაწილეობის მისაღებად. ისინი რესპუბლიკებში ჩავიდნენ 10-დან 15 მარტამდე. მათ არ უთხრეს მათი რეალური მისიის შესახებ უფრო გვიანდელამდე და მათი ჩამოსვლა ახსნეს როგორც სამხედრო წვრთნა.
დამატებით შემოტანილი იქნა 5,025 ავტომატი და 1,900 შაშხანა, რათა უზრუნველეყოთ ოპერატიული პირების საკმარისად შეიარაღება. ტელეკომუნიკაციები იყო სასიცოცხლო კომპონენტი ოპერაციის გლუვად ჩასატარებლად, ამგვარად სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს მიიტაცა ყველა სამოქალაქო სატელეფონო სადგური ოპერაციის ხანგრძლივობის განმავლობაში და შემოიტანა დამატებით 2,210 სახელმწიფო უშიშროების სამინისტროს საკომუნიკაციო პერსონალი. მიწოდებული იქნა 4,437 სატვირთო სარკინიგზო ვაგონი. ორგანიზებული იქნა სულ 8,422 სატვირთო მანქანა. 5,010 სამოქალაქო სატვირთო მანქანა რეკვიზირებული იქნა და დანარჩენი სატრანსპორტო საშუალებები იყო სამხედრო წარმოშობის, მათ შორის 1,202 იმპორტირებული ლენინგრადის სამხედრო ოლქიდან, 210 ბელორუსიის სამხედრო ოლქიდან და 700 შინაგანი ჯარებიდან. ეს დამატებითი სატრანსპორტო საშუალებები განთავსებული იყო ბალტიისპირეთის რესპუბლიკების საზღვრის გარეთ წინასწარ, რათა არ გამოეწვიათ ეჭვი და ისინი გაგზავნეს ოპერაციის დაწყებისთანავე.
შინაგან საქმეთა სამინისტროს მხრიდან მომზადება უფრო ნელი იყო. საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკისკავშირის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ბრძანება №00225, რომელიც ინსტრუქციას აძლევდა შინაგან საქმეთა სამინისტროს სხვადასხვა განყოფილებებს დეპორტაციისთვის მომზადებისა და შინაგან საქმეთა სამინისტროს დახმარების შესახებ, გამოცემული იქნა მხოლოდ 12 მარტს. ექვსი თვის შემდეგ, შიდა მიმოხილვის კომისიამ გააკრიტიკა ეს დაყოვნება. შინაგან საქმეთა სამინისტროს სპეციალური წარმომადგენლები ადგილობრივ რაიონებში ჩავიდნენ მხოლოდ 18-22 მარტს.

განხორციელება
ოპერატიული გუნდების შეკრება
}: ) კეთილმოწყობის გარეშე. ვაგონებში, საშუალოდ, ეტეოდა 35 ადამიანი და მათი ბარგი, რაც ნიშნავს დაახლოებით 0.5 კვადრატულ მეტრს (5.4 კვადრატულ ფუტს) ერთ ადამიანზე. ბოლო მატარებელი ლიტვიდან გავიდა 30 მარტის საღამოს.

არა მხოლოდ სადგურები, არამედ რკინიგზებიც კონტროლდებოდა. ესტონეთში პატრულებზე თავდასხმა მოხდა სამ სხვადასხვა შემთხვევაში. ერთ-ერთი ასეთი შემთხვევა პიუსის მახლობლად დასრულდა სამი სარკინიგზო ვაგონის ლიანდაგიდან გადასვლით 27 მარტს. პატრულები, სხვა საქმეებთან ერთად, იღებდნენ წერილებს, რომლებსაც დეპორტირებულები მატარებლის ფანჯრიდან ისროდნენ. წერილები ჩვეულებრივ ატყობინებდნენ დეპორტაციის შესახებ, უგზავნიდნენ გამოსამშვიდობებელ სიტყვას ნათესავებსა და სამშობლოს, უჩიოდნენ მატარებელში არსებულ პირობებს და გამოხატავდნენ ანტისაბჭოთა განწყობებს.საშუალოდ, მატარებლით მგზავრობა გრძელდებოდა დაახლოებით ორი კვირა, მაგრამ შეიძლებოდა თითქმის ერთი თვე გაგრძელებულიყო. მაგალითად, მატარებელი გავიდა ვორუდან 29 მარტს და მაკარიევოს სადგურში სვირსკში ჩავიდა 22 აპრილს. 30 მაისის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ანგარიშის მიხედვით, ესტონელი დეპორტირებულებიდან, 45 ადამიანი გარდაიცვალა გზაში და 62 მოხსნეს მატარებლებიდან ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო.

შედეგები
დეპორტირებულთა დაახლოებით 72% იყვნენ ქალები და 16 წლამდე ასაკის ბავშვები. კრუგლოვმა, საბჭოთა შინაგან საქმეთა მინისტრმა, 18 მაისს სტალინს აცნობა, რომ 2,850 იყვნენ "დაუძლურებული მარტოხელა მოხუცები", 1,785 ბავშვები მშობლების მხარდაჭერის გარეშე და 146 შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირები. დაახლოებით 15% დეპორტირებულებისა იყო 60 წელზე უფროსი. იყვნენ ძალიან ხანდაზმული ასაკის ადამიანებიც; მაგალითად, 95 წლის ქალი დეპორტირებული იქნა შვენჩიონის რაიონიდან, ლიეტუვა.

დეპორტაცია იყო შოკი ესტონური და ლატვიური საზოგადოებებისთვის. კოლექტივიზაციის მაჩვენებელი გაიზარდა 8%-დან 64%-მდე 20 მარტიდან 20 აპრილამდე ესტონეთში და 11%-დან 50%-ზე მეტამდე 12 მარტიდან 9 აპრილამდე ლატვიაში. წლის ბოლოსთვის, ესტონური ფერმების 80% და ლატვიური ფერმების 93% შეუერთდა კოლმეურნეობებს. ლიეტუვაში, სადაც უფრო ძლიერი „ტყის საძმოს“ მოძრაობა იყო და უკვე განიცადა მასობრივი დეპორტაცია 1948 წლის მაისში (ოპერაცია „ვესნა“), ზემოქმედება არ იყო ისეთი დიდი და კოლექტივიზაციის მაჩვენებელი იყო 62% 1949 წლის ბოლოსთვის. ამიტომ, საბჭოთა ხელისუფლებამ ორგანიზება გაუკეთა კიდევ ერთ დიდ დეპორტაციას ლიტვიდან 1949 წლის აპრილში, რომელიც სპეციფიკურად მიმართული იყო იმ ადამიანებზე, რომლებმაც თავი დააღწიეს ოპერაცია "პრიბოის" (დაახლოებით 3,000 ადამიანი) და კიდევ ერთ მასობრივ დეპორტაციას სახელწოდებით ოპერაცია ოსენ 1951 წლის ბოლოს (20,000-ზე მეტი ადამიანი).

ოპერაციისთვის მოყვანილი დამატებითი ჯარები ლატვიიდან და ესტონეთიდან 3-8 აპრილს წავიდნენ. უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის დეკრეტით, ოპერაცია „პრიბოის“ წარმატებით დასრულებისთვის უნდა გაცემულიყო ორდენები და მედლები. 75 ადამიანს მიენიჭა წითელი დროშის ორდენი, მათი სახელები გამოქვეყნდა „პრავდაში“ 1949 წლის 25 აგვისტოს. 26 აგვისტოს „პრავდამ“ გამოაქვეყნა ადამიანის სახელი, რომლებსაც მიენიჭათ დიდი სამამულო ომის ორდენი, პირველი კლასის, ოპერაციის დროს გამოჩენილი მამაცობისა და გმირობისთვის.
დეპორტირებულები გადაასახლეს სამარადისოდ და არ ჰქონდათ შინ დაბრუნების უფლება, გაქცევის მცდელობისთვის სასჯელი იყო ოცი წლით იძულებითი შრომა; შეიქმნა 138 ახალი კომენდატურა დეპორტირებულების მონიტორინგისთვის, მათი ფოსტის ცენზურისთვისა და გაქცევების თავიდან ასაცილებლად. დეპორტირებულებს არ ჰქონდათ უფლება დაეტოვებინათ მათთვის განსაზღვრული ტერიტორია და ვალდებულები იყვნენ თვეში ერთხელ შეეტყობინებინათ ადგილობრივი შინაგან საქმეტა სამინისროს კომენდანტისთვის, რის შეუსრულებლობაც დასჯადი იყო. დეპორტირებულებს, ძირითადად, აძლევდნენ სამუშაოს კოლმეურნეობებსა და სახელმწიფო მეურნეობებში, მცირე რაოდენობა დასაქმდა სატყეო მეურნეობასა და წარმოებაში.საცხოვრებელი პირობები ძალიან განსხვავდებოდა დანიშნულების ადგილების მიხედვით, მაგრამ თითქმის ყველგან იყო საცხოვრებლის დეფიციტი. დეპორტირებულები ცხოვრობდნენ ბარაკებში, ფერმის ფარდულებში, ტალახის ქოხებში, ან ხდებოდნენ ადგილობრივების მოიჯარეები.შინაგან საქმეთა სამინისტროს პირობები ასევე ძალიან დამოკიდებული იყო იმაზე, თუ რამდენი სამუშაო ასაკის ადამიანი იყო ოჯახში, რადგან პური ნაწილდებოდა სამუშაო დღეების და არა ადამიანების რაოდენობის მიხედვით. ზოგიერთმა ნათესავმა შინიდან შეძლო საკვები ამანათების გაგზავნა, რამაც შეამსუბუქა უმძიმესი შიმშილი. 1950 წლის 31 დეკემბრისთვის, დეპორტირებულთა 4,123 ან 4.5% გარდაიცვალა, მათ შორის 2,080 ბავშვი. ამავე პერიოდში, გადასახლებაში დაიბადა 903 ბავშვი.