ათენი

ათენი — საბერძნეთის დედაქალაქი და მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე განთქმული ქალაქი. თანამედროვე ათენი დიდი და კოსმოპოლიტი ქალაქია; ძველი ათენი ძლიერი დამოუკიდებელი ქალაქი და განათლების ცენტრი იყო. ქალაქს სახელი ძველი ბერძნული მითოლოგიის ქალღმერთი ათენას პატივსაცემად დაერქვა.

ათენის აგლომერაციაში დაახლოებით 3,7 მილიონი ადამიანი სახლობს. ის საბერძნეთის წამყვანი ეკონომიკური, კულტურული და პოლიტიკური ცხოვრების ცენტრია. ძველ ათენს ხშირად დასავლეთის ცივილიზაციის აკვნად მოიხსენიებენ, მისი კულტურული და პოლიტიკური მიღწევების გამო ძვ.წ. და საუკუნეებში. ამ მემკვიდრეობის წყალობით მას უამრავი უძველესი ნაგებობა, მონუმენტი და ხელოვნების ნიმუში შემორჩა, რომელთა შორის ყველაზე განთქმულია აკროპოლისის პართენონი — დღემდე მოღწეული კლასიკური ბერძნული ხელოვნებისა და არქიტექტურის ერთ-ერთი ყველაზე დახვეწილი ნიმუშთაგანი. ეს და სხვა ბევრი კულტურული ღირსშესანიშნაობა რესტავრირებულ იქნა 2004 წლის ოლიმპიური თამაშებისთვის.

ეტიმოლოგია
ათენი ქალაქის სახელის ქართული ვარიანტია, მშობლიურ ენაზე კი ათინა ეწოდება, რაც ძველი ბერძნული მითოლოგიის ქალღმერთ ათენას პატივსაცემად დაერქვა. ძველ ბერძნულ ენაში ქალაქის სახელი იყო (ათინაი), -ს მრავლობითი ფორმა, ვინაიდან ძველ საბერძნეთში ქალაქები რამდენიმე ნაწილისგან შედგებოდა, დასახელების მრავლობითში გამოყენება მიღებული იყო, მაგალითად: თებე — (თებაი) და მიკენე — (მიკენაი). საუკუნეში ძველი სახელი ფორმალურად ისევ შემოიღეს, თუმცა 1970-იანებში კათარევუსას გაუქმების შემდეგ ქალაქს ისევ პოპულარული სახელი (ათინა) დაუბრუნდა.

ძველად მსჯელობა მიდიოდა იმ საკითხზე, რომ ათენს დაერქვა თავის მფარველი ქალღმერთის ათენას სახელი, თუ თვითონ ქალღმერთმა დაირქვა ეს სახელი ქალაქის პატივსაცემად. დღესდღეობით თანამედროვე სწავლულები თანხმდებიან, რომ ქალაქის სახელწოდებიდან მოდის ქალღმერთ ათენას სახელი და არა პირიქით ისინი შეთანხმდნენ, რომ ვინც ათენელებს უკეთეს საჩუქარს მისცემდა ის გაიმარჯვებდა კიდეც და მსაჯულად კეკროპ დანიშნეს. მითის თანახმად პოსეიდონმა ქალაქელებს პირველი ცხენი აჩუქა, ხოლო ათენამ პირველი კულტივირებული ზეთისხილის ხე. კეკროპმა სწორედ ეს უკანასკნელი აირჩია და ქალაქის მფარველ ქალღმერთად ათენა დანიშნა. ათენი მუდმივად დასახლებულია მინიმუმ 5000 წლის განმავლობაში (ძვ. წ. 3000 წლიდან). ძვ. წ. 1400 წლისთვის დასახლება მიკენური ცივილიზაციის მნიშვნელოვან ცენტრად იქცა, ხოლო აკროპოლისი მიკენური ციხესიმაგრის მთავარი ადგილი იყო, რომლის ნაშთების ამოცნობა შესაძლებელია დამახასიათებელი ეგრეთ წოდებული „ციკლოპური“ კედლების მონაკვეთებიდან. სხვა მიკენური ცენტრებისგან განსხვავებით, როგორებიცაა მიკენა და პილოსი, უცნობია, განადგურდა თუ არა ათენი დაახლოებით ძვ. წ. 1200 წელს იმ მოვლენის შედეგად, რომელსაც ხშირად დორიელთა შემოსევას უწოდებენ. თავად ათენელები საკუთარ თავს სუფთა სისხლის იონიელებად მიიჩნევდნენ, დორიული ელემენტის გარეშე. თუმცა, ათენმა, ისევე როგორც ბრინჯაოს ხანის მრავალმა სხვა დასახლებამ, შემდგომი დაახლოებით 150 წლის განმავლობაში ეკონომიკური დაცემა განიცადა. რკინის ხანის სამარხები, კერამეიკოსსა და სხვაგან, აჩვენებს, რომ ძვ. წ. 900 წლიდან მოყოლებული ათენი რეგიონში ვაჭრობისა და სიმდიდრის ერთ-ერთი წამყვანი ცენტრი იყო.

ძვ. წ. საუკუნისთვის ფართომასშტაბიანმა სოციალურმა არეულობამ სოლონის რეფორმები გამოიწვია. ამან გზა გაუხსნა ძვ. წ. 508 წელს კლისთენეს მიერ დემოკრატიის შემოღებას. ამ დროისთვის ათენი უკვე მნიშვნელოვანი საზღვაო ძალა იყო დიდი ფლოტით და დაეხმარა იონიის ქალაქების აჯანყებას სპარსეთის მმართველობის წინააღმდეგ. შემდგომ ბერძენ-სპარსელთა ომებში ათენი, სპარტასთან ერთად, ხელმძღვანელობდა ბერძნული სახელმწიფოების კოალიციას, რომელმაც საბოლოოდ განდევნა სპარსელები და ძვ. წ. 490 წელს მილტიადეს მეთაურობით, დაამარცხა ისინი მარათონის, ხოლო ძვ. წ. 480 წელს, თემისტოკლეს მეთაურობით, სალამინის საზღვაო ბრძოლაში. თუმცა, ამ უკანასკნელ ბრძოლამდე ერთი წლის განმავლობაში, სპარსელებმა ათენი ორჯერ დაიპყრეს და გაძარცვეს, სპარტელებისა და სხვა ბერძნების მიერ თერმოპილეში გმირული, მაგრამ წარუმატებელი წინააღმდეგობის მიუხედავად.

მომდევნო ათწლეულები ათენური დემოკრატიის ოქროს ხანად იქცა, რომლის დროსაც ათენი ძველი საბერძნეთის წამყვანი ქალაქი გახდა, ხოლო მისმა კულტურულმა მიღწევებმა დასავლურ ცივილიზაციას ჩაუყარა საფუძველი. ამ პერიოდში ათენში მოღვაწეობდნენ დრამატურგები ესქილე, სოფოკლე და ევრიპიდე, ისტორიკოსები ჰეროდოტე და თუკიდიდე, ექიმი ჰიპოკრატე და ფილოსოფოსები სოკრატე და პლატონი. პერიკლეს ხელმძღვანელობით, რომელიც ხელს უწყობდა ხელოვნებასა და დემოკრატიას, ათენში გაიშალა ამბიციური სამშენებლო პროგრამა, რომლის ფარგლებშიც აშენდა ათენის აკროპოლისი (მათ შორის პართენონი). ათენი ასევე ზრუნავდა თავისი იმპერიის მშენებლობაზე დელოსის ლიგის მეშვეობით. შექმნილი, როგორც ბერძნული ქალაქ-სახელმწიფოების გაერთიანება სპარსელების წინააღმდეგ ბრძოლის გასაგრძელებლად, ლიგა მალევე გადაიქცა ათენის იმპერიული ამბიციების განხორციელების საშუალებად. ქალაქ-სახელმწიფოებს შორის დაძაბულობამ გამოიწვია პელოპონესის ომი (ძვ. წ. 431–404), რომელშიც ათენი დაამარცხა მისმა მეტოქე სპარტამ.

მიუხედავად ამისა, ქალაქი კვლავ გახდა ბერძნული სამყაროს მნიშვნელოვანი ძალა და ჩამოაყალიბა ათენის მეორე ლიგა სპარტანისა და თებეს ჰეგემონიების დროს. ძვ. წ. საუკუნის შუა პერიოდისთვის დომინანტურ ძალად ჩრდილოეთ ბერძნული მაკედონიის სამეფო იქცა. ძვ. წ. 338 წელს ქერონეის ბრძოლაში, ფილიპე -ისა და მისი ვაჟის, ალექსანდრე მაკედონელის ჯარებმა დაამარცხეს ბერძნული ქალაქ-სახელმწიფოების ალიანსი, რომელსაც ათენი და თებე ხელმძღვანელობდნენ. ამ მარცხის შემდეგ, ათენი შეუერთდა ბერძნულ ლიგას ფილიპეს, შემდეგ კი ალექსანდრეს მეთაურობით. მოგვიანებით, რომის შემადგენლობაში, ათენს თავისუფალი ქალაქის სტატუსი მიენიჭა ფართოდ აღიარებული სკოლების გამო. ახ. წ. საუკუნეში, რომის იმპერატორმა ადრიანემ, რომელიც თავად ათენის მოქალაქე იყო, ბრძანა ბიბლიოთეკის, გიმნაზიის, დღემდე მოქმედი წყალსადენის, რამდენიმე ტაძრის, საკურთხევლისა და ხიდის მშენებლობა. მანვე დააფინანსა ზევსის ტაძრის მშენებლობის დასრულება.

 საუკუნის დასაწყისში, როდესაც აღმოსავლეთ რომის იმპერატორებმა მმართველობა კონსტანტინოპოლიდან დაიწყეს, იმპერიული ქალაქის მშენებლობასა და გაფართოებასთან ერთად, ათენის ხელოვნების მრავალი ნიმუში მის გასაფორმებლად წაიღეს. იმპერია გაქრისტიანდა, ხოლო ლათინური ენის გამოყენება ბერძნულის სასარგებლოდ შემცირდა. გვიანდელ რომაულ პერიოდში, საუკუნემდე, ათენს იმპერატორები მართავდნენ, მისი მოქალაქეები კი თავს რომის იმპერიის მოქალაქეებად მიიჩნევდნენ. იმპერიის გაქრისტიანებამ ქალაქზე უარყოფითად იმოქმედა, შეამცირა რა მისი მნიშვნელობა. თუმცა, ქალაქის დარბევამ ჰერულების მიერ 267 წელს და ვესტგუთების მიერ მათი მეფე ალარიხ -ის (მეფობდა 395–410 წლებში) მეთაურობით 396 წელს, მძიმე დარტყმა მიაყენა ქალაქს და ათენი ამიერიდან შემოიფარგლა მცირე გამაგრებული ტერიტორიით, რომელიც ადრინდელი ქალაქის მხოლოდ ნაწილს მოიცავდა. ხატმებრძოლობასთან დაკავშირებულ დიდ დავაში, ათენი, ხატთაყვანისმცემელთა პოზიციას უჭერდა მხარს.

 და საუკუნეები ქალაქში ბიზანტიური ხელოვნების ოქროს ხანა იდგა. ათენისა და მისი შემოგარენის თითქმის ყველა მნიშვნელოვანი შუა ბიზანტიური ეკლესია სწორედ ამ ორი საუკუნის განმავლობაში აშენდა. შუა საუკუნეების ეს მონაკვეთი დიდხანს არ გაგრძელებულა. 1204 წელს ჯვაროსნებმა ქალაქი აიღეს და ის ჯვაროსნული სახელმწიფოს ნაწილად აქციეს. 1458 წელს ათენი ოსმალებმა დაიპყრეს. ქალაქს ბერძნული მმართველობა საუკუნემდე აღარ უნახავს.

ოსმალური მმართველობა
ათენზე ოსმალეთის პირველი შეტევა, რომელსაც ქალაქის ხანმოკლე დაკავებაც მოჰყვა, 1397 წელს, ოსმალეთის გენერლების, იაკუბ ფაშას და ტიმურთაშის მეთაურობით განხორციელდა.

თურქებმა პართენონსა და აკროპოლისის კიდევ ერთ კომპლექსში დენთისა და ასაფეთქებელი ნივთიერებების შენახვა დაიწყეს. 1640 წელს ელვის დაცემამ მისი განადგურება გამოიწვია. 1687 წელს, დიდი თურქული ომის მიმდინარეობისას, ფრანჩესკო მოროზინის მეთაურობით ვენეციელებმა აკროპოლისი ალყაში მოაქციეს, ხოლო ათენა ნიკეს ტაძარი ოსმალებმა პართენონის გასამაგრებლად დაანგრიეს. აკროპოლისის დაბომბვის დროს გასროლილმა ბომბმა პართენონში არსებული დენთის საცავის აფეთქება გამოიწვია (26 სექტემბერი) და შენობა დიდად დააზიანა, რამაც მას დღევანდელი იერსახე შესძინა. ათენის ვენეციურმა ოკუპაციამ, ექვს თვეს გასტანა და როგორც ვენეციელები, ასევე ოსმალები მონაწილეობდნენ პართენონის ძარცვაში. მოიხსნა მისი ერთ-ერთი დასავლეთი ფრონტონი, რამაც ნაგებობა კიდევ უფრო დააზიანა. ამ დროისთვის, ომის გამო, ათენი 4 000 მოსახლიან ქალაქამდე იყო შემცირებული და აკროპოლისის ფერხთით თავმოყრილი სახლებისგან შედგებოდა. საბერძნეთის პირველმა მეფემ, ოტო ბავარიელმა, თანამედროვე, სახელმწიფოს დედაქალაქისთვის შესაფერისი ქალაქის ასაშენებლად არქიტექტორები მოიწვია, მათ შორის სტამატიოს კლეანტისი და ედუარდ შუბერტი.

თანამედროვე ქალაქის პირველი დაგეგმარება მოიცავდა სამკუთხეთს, რომლის ბოლოებშიც აკროპოლისი, კერამეიკოსის ანტიკური ნამარხები და ბავარიელი მეფის ახალი სასახლე უნდა ყოფილიყო, როგორც მჭიდრო კავშირი ანტიკურსა და თანამედროვე ათენს შორის. იმ ეპოქაში ფართოდ გავრცელებული ნეოკლასიციზმი, იყო ის არქიტექტურული სტილი, რომლის მიხედვითაც ბავარიელმა, ფრანგმა და ბერძენმა არქიტექტორებმა ახალი დედაქალაქის პირველი მნიშვნელოვანი საჯარო შენობები ააგეს.

1896 წელს, ათენმა პირველ თანამედროვე ოლიმპიური თამაშებს უმასპინძლა. 1920-იანი წლების განმავლობაში, ბერძნულ-თურქული ომის შემდეგ უამრავი ბერძენი ლტოლვილი იქნა ანატოლიიდან გამოძევებული, რამაც მნიშვნელოვნად გაზარდა ქალაქის მოსახლეობა. მეორე მსოფლიო ომისა და საბერძნეთის სამოქალაქო ომის შემდეგ კი, 1950-იან და 1960-იან წლებში მოსახლეთა რაოდენობამ კიდევ უფრო დიდი ზრდა განიცადა, რასაც ქალაქის თანდათანობითი გაფართოება მოჰყვა.

1980-იან წლებში ცხადი გახდა, რომ საწარმოებიდან გამოყოფილი კვამლი და ავტომობილების მუდმივად მზარდი ნაკადი, ისევე როგორც თავისუფალი სივრცის ნაკლებობა მოსახლეობის გადამეტებული რაოდენობის გამო, ქალაქის ყველაზე მნიშვნელოვან გამოწვევად იყო ქცეული. 1990-იან წლებში ქალაქის მთავრობამ მრავალი დაბინძურების საწინააღმდეგო ღონისძიება გაატარა. ამავე მიზნით გაუმჯობესდა ქალაქის ინფრასტრუქტურა, აშენდა ახალი გზატკეცილი, გაფართოვდა ათენის მეტრო და ქალაქს დაემატა ახალი საერთაშორისო აეროპორტი. ამ ყველაფერმა მნიშვნელოვნად შეამსუბუქა დაბინძურების დონე და ათენი უფრო მეტად ფუნქციურ ქალაქად აქცია. 2004 წელს ათენმა ზაფხულის ოლიმპიური თამაშებს უმასპინძლა.

ეკონომიკა და ინფრასტრუქტურა
ათენი საბერძნეთის ფინანსური დედაქალაქია. 2014 წლის მონაცემებით, ათენის მეტროპოლიის ეკონომიკურმა ზონამ, აწარმოა 130 მილიარდი აშშ დოლარი როგორც მთლიანი შიდა პროდუქტი მსყიდველობითი უნარის პარიტეტში, რაც მთლიანი ქვეყნის მაჩვენებლის თითქმის ნახევარია. იმავე წელს მსოფლიოს უძლიერესი ეკონომიკური მეტროპოლისების სიაში ათენი 102-ე ადგილზე გავიდა, მისი მთლიანი შიდა პროდუქტი კი ერთ სულ მოსახლეზე 32 000 აშშ დოლარს შეადგენდა.

ათენი ერთ-ერთი მთავარი ეკონომიკური ცენტრია სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში.

საბანკო სექტორი წარმოდგენილია საბერძნეთის ეროვნული ბანკით, ალფაბანკით, ევრობანკით. ასევე ქალაქის ცენტრშია მოთავსებული საბერძნეთის ბანკი. ათენის საფონდო ბირჟა, რომელიც ერთადერთია საბერძნეთში, მძიმედ დაზარალდა ე.წ. „საბერძნეთის მთავრობის ვალის კრიზისის“ დროს რომელიც 2007-2008 წლების მსოფლიო ფინანსურ კრიზისს მოჰყვა. მთლიანობაში ათენისა და საბერძნეთის ეკონომიკამაც მძიმე დარტყმა მიიღო. თუმცა დიდხნიანი დაღმასვლის შემდეგ 2017 წლის მონაცემებით 1,4%-იანი ზრდა განიცადა.

ტურიზმი არის კიდევ ერთი სექტორი, რომელიც მნიშვნელოვნად ავსებს ქალაქის ბიუჯეტს. ათენი მიჩნეულია ერთ-ერთ საუკეთესო მიმართულებად ქალაქსშიდა ტურიზმისთვის და ასევე მშვენიერი კარიბჭეა ექსკურსიებისთვის როგორც უახლოეს ქალაქებში ისე კუნძულებზე. 2015 წელს საბერძნეთმა 26,5 მილიონ ტურისტს უმასპინძლა, 2017-ში 30,1 მილიონს, ხოლო 2018 წელს 33 მილიონს, რის მიხედვითაც საბერძნეთი ევროპისა და მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე მეტად მონახულებული ქვეყანაა. ტურიზმზე ქვეყნის მთლიანი შიდა პროდუქტის (მშპ) 18% მოდის. ათენმა 2018 წელს 5 მილიონ ტურისტს უმასპინძლა, რომელთაგან 1,4 მილიონი უშუალოდ ქალაქის დასათვალიერებლად ჩამოვიდა (2013 წელს იგივე მიზნით მხოლოდ 220 000 ადამიანი იყო ქალაქში).

სპორტი
ათენს სპორტული ღონისძიებების ჩატარების დიდი ისტორია აქვს. აქ ბერძნული სპორტის ყველაზე მნიშვნელოვანი კლუბები და სპორტული ნაგებობების დიდი რაოდენობაა თავმოყრილი. ქალაქს საერთაშორისო მნიშვნელობის სპორტული ღონისძიებებისთვისაც აქვს მასპინძლობა გაწეული.

ათენმა 2 ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებს უმასპინძლა, 1896 და 2004 წლებში. 2004 წლის ოლიმპიადისთვის ათენის ოლიმპიურ სტადიონს გაუმჯობესება დასჭირდა, რის შემდეგაც მან როგორც მსოფლიოს ერთ-ერთი ულამაზესი სტადიონის რეპუტაცია დაიმსახურა. ის ყველაზე დიდი სტადიონია ქვეყანაში. აქ უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის ფინალი ორჯერ გაიმართა, 1994 და 2007 წლებში. ათენის კიდევ ერთი დიდი სტადიონი პირეოსის არეში მდებარეობს. ის გეორგიოს კარაისკაკის სახელობისაა და მასზე 1971 წლის უეფას თასების მფლობელთა თასის ფინალი გაიმართა.

ათენში ევროლიგის ფინალი სამჯერაა გამართული. პირველი 1985 წელს და მეორე 1993 წელს, ორივე მშვიდობისა და მეგობრობის სტადიონზე გაიმართა, რომელიც დიდი გადახურული არენაა. მესამედ 2007 წელს, ფინალი ოლიმპიურ დარბაზში გაიმართა.

ათენში სამი ევროპული, მრავალ-სპორტული კლუბია. ესენია: ოლიმპიაკოსი, პანათინაიკოსი და ათენის აეკი. ფეხბურთში ოლიმპიაკოსი შიდა ჩემპიონატში დომინირებს, პანათინაიკოსმა 1971 წლის ევროპის ჩემპიონთა თასის ფინალში გააღწია, სადაც ამსტერდამის აიაქსთან ანგარიშით 2-0 დამარცხდა. აეკი კი უბრალოდ დიდი სამეულის წევრია. ამ კლუბებს ასევე ჰყავთ საკალათბურთო გუნდები. პანათინაიკოსი და ოლიმპიაკოსი ევროპის უძლიერეს გუნდებს განეკუთვნებიან, მათ ევროლიგა შესაბამისად 6-ჯერ და 3-ჯერ აქვთ მოგებული. რაც შეეხება აეკს, ის პირველი ბერძნული გუნდია, რომელმაც ნებისმიერ სპორტში პირველი ევროპული ტიტული მოიპოვა.

ღირსშესანიშნაობანი
პროპილეები
პროპილეები შესასვლელს ნიშნავს. აგებულია არქიტექტორ მნესიკლესის მიერ ძვ. წ. 437-432 წწ-ში. ეს არის გამჭოლი ფანჩატური, რომელიც ორი მხრიდან გახსნილია სვეტებით და ორქანობა სახურავითაა გადახურული.აქედან შედიოდნენ აკროპოლისის მოედანზე.

პინაპოთეკა
პინაპოთეკა ძველ საბერძნეთში ფერწერულ ნამუშევართა საცავს წარმოადგენდა. ეს იყო ყრუ კედლებით შემოსაზღვრული მასიური შენობა.

ნიკე აპთეროსის ტაძარი
ნიკე აპთეროს უფრთო ნიკეს ნიშნავს. მცირე ზომის პატარა, მსუბუქი და მოხდენილი ტაძარი აგებულია არქიტექტორ კალიკრატესის მიერ ძვ.წ. 427-421 წწ-ში.

პართენონი
აკროპოლისის მთავარი ტაძარი აგებულია იქტინოსისა და კალიკრატესის მიერ ძვ.წ. 447-438 წწ-ში. თბილი, მოყვითალო ფერის მარმარილოსაგან ნაგები ყოველმხრივ სვეტებით გარშემორტყმული ტაძარი ათენას სახელობისაა და ზომით ყველაზე დიდ ნაგებობას წარმოადგენს ამ ანსამბლში.

ერეხთეიონი
ძვ.წ. 421-406 წწ-ში აგებული პართენონთან შედარებით მომცრო, ასიმეტრიული ერეხთეიონი, მოხდენილი პროპორციებით ხასიათდება.