iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ქართული თეთრი

ქართული თეთრი — ვერცხლის ფულის ზოგადი სახელი საქართველოში. წერილობით წყაროებში პირველად საუკუნეში გაჩნდა. - საუკუნეებში „თეთრი“ აღნიშნავდა კონკრეტულ ფულად ერთეულს და შეესაბამებოდა მონღოლურ დირჰემს, რომლის მასა სხვადასხვა დროს სხვადასხვა იყო (2,13 გ; 1,75 გ; 1,4გ; 1,02 გ; 0,9 გ და 0,52 გ). ქართულ წყაროებში გვხვდება აგრეთვე ყაზანური თეთრი, გიორგაული თეთრი, კირმანეული თეთრი. საუკუნის დასასრულს და საუკუნეში ქართული თეთრის საანგარიშო და სამონეტო ერთეულის მნიშვნელობაც ჰქონდა. 6 თეთრი 1 დრაჰკანს შეადგენდა. მომდევნო საუკუნეებში „თეთრი“ ვერცხლის საფასის ზოგადი ტერმინი იყო, ზოგჯერ კი საერთოდ ფულს აღნიშნავდა.
ხელოვნური სისხლის მიმოქცევა

ხელოვნური სისხლის მიმოქცევის აპარატი ან აპარატი „ხელოვნური გული — ფილტვები“ — სპეციალური სამედიცინო აღჭურვილობაა, რომელიც უზრუნველყოფს ადამიანის სასიციცხლო ფუნქციებს გულისა და/ან ფილტვების ფუნქციების შესრულების ნაწილობრივი ან სრული უუნარობის შემთხვევაში.

კონსტრუქციულად აპარატი წარმოადგენს სისტემას, რომელიც შედგება კონსოლისგან ტუმბოებით და მართვის ბლოკისაგან აუცილებელი კომპლექტით სენსორებისა და დამხმარე აღჭურვილობით (საინფუზიო სადგომები, უჟანგავი ფოლადის თაროები, ვენური მომჭერი). მოძრავ კონსოლზე დამონტაჟებულია გორგოლაჭებიანი ტუმბოები. გორგოლაჭების ბრუნვის სიჩქარეა 250 ბრუნამდე / წთ, რაც საშუალებას იძლევა, მივიღოთ სისხლის ნაკადები 0-დან 11.2 ლიტრამდე წუთში ½ მილებზე. ერთ-ერთი ტუმბო — არტერიული — ახორციელებს გულის ფუნქციას, სისხლის ვენური სისტემიდან არტერიულში გადატუმბვით. მეორე ტუმბო გამოიყენება გულის მარცხენა პარკუჭის, დრენირებისთვის და მესამე სისხლის ამოსაქაჩად ჭრილობიდან და მის დასაბრუნებლად ექსტრაკორპორალურ კონტურში, მეოთხე და მეხუთე ტუმბო გამოიყენება კარდიოპლეგიის სხვადასხვა რეჟიმებისთვის. აპარატის ზომის შესამცირებლად ერთეული და სისხლის კარდიოპლეგიის ჰარმონიზებული რეჟიმის უზრუნველსაყოფად, ტუმბოები შეიძლება კომბინირებული იყოს ერთ ტუმბოს მოდულად 2 დამოუკიდებელი მოტორით, მაგრამ ერთიან კორპუსში და საერთო საკონტროლო ელექტრონული მოდულით. გარდა ტუმბოებისა, აპარატი უზრუნველყოფილია წნევის კონტროლის ბლოკით, ელექტრო თერმომეტრით, გაზის მიქსერით, დონისა და ბუშტების დეტექტორებით, გაერთიანებულით მართვის ბლოკში.
მეფე და მეფე

„მეფე და მეფე“ — საბავშვო წიგნი, დაწერილი ლინდა დე ჰაანისა და სტერნ ნეილანდის მიერ.

წიგნის პირველი ნაწილი აშშ-ში გამოიცა 2002 წლის იანვარში, 2004 წელს კი წიგნის მეორე ნაწილი, სადაც მეფემ და ახალგაზრდა პრინცმა გასაზრდელად ბავშვი იშვილეს. კონსერვატული ფრთის წარმომადგენლებმა გამოთქვეს პროტესტი საბავშვო ბაღებში ამ წიგნის სწავლებისათვის და მათი აკრძალვა მოითხოვეს, ვინაიდან წიგნის შინაარსი დამყარებულია ჰომოსექსუალურ პრინციპებზე.

პირველი წიგნის სიუჟეტით ახალგაზრდა პრინცი, სახელად ბერტი დედის დაჟინებული მოთხოვნით გადაწყვეტს დაქორწინებას. დათქმულ დროს დედამიწის ყველა კუთხიდან ეტლებით ჩამოდიან პრინცესები, რათა პრინცმა რომელიმე აარჩიოს, მაგრამ იგი ირჩევს პრინცს, რომელიც ერთ-ერთ მათგანს ახლდა. წიგნი სრულდება ორის ქორწინებით.

პროგრამის „არა აუტსაიდერებს“ ფარგლებში ბრიტანეთის განათლების დეპარტამენტმა „მეფე და მეფეს“ მიანიჭა საგანმანათლებლო სტატუსი, რითაც მოსწავლეებს აცნობენ გეების პრობლემებს, რათა თავიდან იქნას აცილებული ლგბტ უმცირესობის წარმომადგენელთა მიმართ ძალადობები.
სსრკ-ის სახელმწიფო პრემია

სსრკ-ის სახელმწიფო პრემია — ყოველწლიური სახელმწიფო პრემია, რომელიც დაწესებული იყო სკკპ ცკ-ისა და სსრკ მინისტრთა საბჭოს მიერ 1966 წელს. პრემია გაიცემოდა 1967-1991 წლებში ოქტომბრის რევოლუციის წლისთავზე. სსრკ სახელმწიფო პრემია წარმოადგენს სტალინური პრემიის მემკვიდრეს, რომელიც თავის მხრივ, გაიცემოდა 1941-1954 წლებში. სსრკ სახელმწიფო პრემია მნიშვნელობითა და ფულადი ჯილდოს ოდენობით მეორე ადგილზე იმყოფებოდა ლენინური პრემიის შემდეგ (უკანასკნელი გაიცემოდა 1925-1935 და 1957-1991 წლებში). სსრკ სახელმწიფო პრემია ენიჭებოდათ მეცნიერებისა და ტექნიკის, ლიტერატურისა და ხელოვნების დარგში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისთვის.
კატალონიელების ქვეყანა

კატალონიელების ქვეყანა — ეროვნული ისტორიული ოლქი სამხრეთ-დასავლეთ ევროპაში, ბალეარის ზღვის სანაპიროზე და კუნძულებზე. ძირითადად მოიცავს ანდორას, ესპანეთის აღმოსავლეთ ნაწილში კატალონიის, ვალენსიის და ბალეარის კუნძულების ავტონომიურ რეგიონებს, ასევე არაგონის და მურსიის რეგიონების კატალონიელებით დასახლებულ ნაწილებს — ფრანხას და კარშეს, საფრანგეთის სამხრეთ ნაწილში აღმოსავლეთ პირენეის დეპარტამენტის ნაწილს და იტალიაში, სარდინიის ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარე ქალაქ ალგეროს. მთავარი ქალაქი და ნავსადგური — ბარსელონა. პირენეს ნახევარკუნძულზე კატალონიელების ქვეყანას უკავია თითქმის მთელი ლევანტე და პირენეის მთიანეთის აღმოსავლეთი ნაწილი.
ანდერს რაპი

ანდერს რაპი ( დ. 1 მარტი 1927 — გ. 27 დეკემბერი 1998) — შვედი გეომორფოლოგი და გეოგრაფი. გეომორფოლოგის საერთაშორისო ასოციაციის უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი. აკადემიური განათლება მიიღო უფსალის უნივერსიტეტში. დაწვრილებით შეისწავლა ზვავური ენები და მათი ნალექები. მნიშვნელოვანი კვლევები ჩაატარა სკანდინავიის მთებსა და კუნძულ შპიცბერგენზე. 1962 წელს ამერიკის გეოლოგიური საზოგადოებისაგან მიენიჭა კირკ ბრაიანის სახელობის პრემია. 1976 წელს ლუნდის უნივერსიტეტში გახდა ფიზიკური გეოგრაფიის პროფესორი. 1980 წელს აირჩიეს შვედეთის სამეფო მეცნიერებათა აკადემიის წევრად.
ჩანაკია

ჩანაკია, კაუტილია, ვიშნუგუპტა ( ; დაახლოებით ძვ. წ. 370-283 წწ.) — ძველი ინდოეთის ფილოსოფოსი, სახელმწიფო მოღვაწე და მოაზროვნე. მისი ცხოვრების შესახებ მრავალი ლეგენდა არსებობს. გამოირჩეოდა მოხერხებულობითა და დახვეწილი პოლიტიკური ხედვით. ჩანდრაგუპტა მაურიას მრჩეველი. ითვლება პოლიტიკური ტრაქტატის — „არტჰაშასტრას“ ავტორად, სადაც მოცემულია სახელმწიფო მართვის საკითხებში არსებული რჩევა-დარიგებები. დაიბადა ბრაჰმანის ოჯახში. განათლება მიიღო ქალაქ ტაქსილაში (ამჟამინდელი პაკისტანი). ცოდნა ჰქონდა მიღებული აგრეთვე მედიცინასა და ასტროლოგიაში. ზოგს მიაჩნია, რომ იგი იყო ზოროასტრიზმის მიმდევარი (ყოველშემთხვევაში იმყოფებოდა ამ რელიგიის ძლიერი გავლენის ქვეშ). ჩანაკიას წიგნი ჩანდრაგუპტა მაურიასთვის იყო მეგზური. ჩანაკია მიჩნეულია პოლიტიკური მეცნიერებისა და ეკონომიკის პიონერად. ინდოელი ისტორიკოსები ჩანაკიას ადარებენ ნიკოლო მაკიაველის.
მაჰაჯანაპადები

მაჰაჯანაპადები (სანსკრიტულ თარგმანში: „დიდი ქვეყნები“) — ბუდისტურ წყაროებში ასე ეწოდება ინდოეთის ჩრდილოეთ და ჩრდილო-დასავლეთის ქვეყნებს.

მაჰაჯანაპადების ცნება მომდინარეობს „ჯანაპადიდან“ – ასე ეწოდებოდა ტომთა ტერიტორიას ძვ. წ. 600-ანი წლებიდან, რომლებიც შემდგომ გაერთიანდნენ ტომთა კავშირებად.

ბუდისტური წყაროები ასახელებენ 16 მაჰაჯანაპადს – ბუდას დაბადებამდე არსებულ ქვეყნებს.

ანგუტარა-ნიკაიას მოჰყავს შემდეგი სია:

ქაში
ქოსალა
ანგა
მაგადჰა
ვაჯი (ვრიჯი)
მალა
ვამშა
ჩედი
კურუ
პანჩალა
მატსია
შურასენა
ასაკა
ავანტი
განდჰარა
კამბოჯა

ჩულა-ნირდეშა ამ სიას უმატებს სახელმწიფო კალინგას.

მსგავს სიას მცირეოდენი განსხვავებებით გვაწვდიან ჯაინისტური წყაროებიც.
სონია განდი

სონია განდი (; დ. 9 დეკემბერი, 1946, ლუზიანა, ვიჩენცა, იტალია) — იტალიური წარმოშობის ინდოელი პოლიტიკოსი, ინდოეთის ეროვნული კონგრესის ყოფილი თავმჯდომარე, ინდოეთის ყოფილი პრემიერ-მინისტრის რაჯივ განდის ქვრივი.

ბიოგრაფია
დაბადების სახელი — სონია ანტონია მაინო (სხვა მონაცემებით ედვიგე ანტონია ალბინა მაინო). მშობლები — სტეფანო და პაოლა მაინო. მისი მამა მეორე მსოფლიო ომის დროს იმყოფებოდა საბჭოთა კავშირში ტყვედ. იგი რუსულ ისტორიას და კულტურას დიდ პატივის სცემდა. ამიტომ თავის სამ ქალიშვილს რუსული სახელები დაარქვა. სონია გაიზარდა პატარა იტალიურ მყუდრო ქალაქ ორბასანოში (ტურინიდან 20 კმ.). იზრდებოდა კათოლიკურ ოჯახში და დადიოდა კათოლიკურ სკოლაში. მამა გარდაეცვალა 1983 წელს, დედა დანარჩენ ორ ქალიშვილთან ერთად დღემდე ცხოვრობს ორბასანოს მახლობლად. 1965 წელს ინგლისური ენის კურსის გავლისას სონია კემბრიჯში შეხვდა თავის მომავალ მეუღლეს — რაჯივ განდის, რომელიც მაშინ კემბრიჯის უნივერსიტეტში სწავლობდა. 1968 წელს გაიმართა მათი პატარა საქორწინო ცერემონია ნიუ-დელიში, რომლის შემდეგ სონია საცხოვრებლად გადავიდა დედამთილის ინდირა განდის (ინდოეთის პრემიერ-მინისტრი 1966—1977 და 1980—1984 წწ.) სახლში. ამ გზით იგი შევიდა ინდოეთის ისტორიაში ცნობილ ნერუ-განდის ოჯახში.

1970 წელს სონიას შეეძინა ვაჟი რაჰული, ხოლო 1971 წელს — ქალიშვილი პრიანკა. ინდირა განდი თავის პოლიტიკურ მემკვიდრეს ხედავდა უმცროს ვაჟ — სანჯაი განდიში, რადგან რაჯივ განდი პოლიტიკის მიღმა ცხოვრობდა. იგი მსახურობდა პილოტად „ინდოეთის ავიახაზებზე“. მხოლოდ 1980 წელს, სანჯაის ავტოკატასტროფაში დაღუპვის შემდეგ რაჯივ განდიმ დაიწყო აქტიური პოლიტიკური ცხოვრება. 1984 წელს, მას შემდეგ, რაც მისი დედა ინდირა განდი მოკლეს, რაჯივ განდი სათავეში ჩაუდგა მთავრობას.

სონია განდის როლი ინდოეთის პოლიტიკაში
მისი მეუღლის, რაჯივ განდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობაზე ყოფნის დროს 1984—1989 წლებში, სონია განდის, როგორც „პირველ ლედის“ მოუწია საზოგადოებრივი მოღვაწეობის განხორციელება. თამილების მიერ განხორციელებული მეუღლის ტერორისტული მკვლელობის შემდეგ 1991 წლის 21 მაისს, ინდოეთის ეროვნული კონგრესის ზოგიერთი წევრი სთხოვდა მას დაეწყო პოლიტიკური მოღვაწეობა, ძირითადად იმის გამო, რომ იგი ეკუთვნოდა განდების ოჯახს. მაგრამ სონიამ უარყო ეს წინადადება და მთელი შემდგომი 6 წლის მანძილზე შორს იდგა პოლიტიკისგან.

მისი უარის შემდეგ პარტიის ლიდერი გახდა ნარასიმჰა რაო. 1998 წელს სონიამ მაინც გადაწყვიტა დაეწყო პოლიტიკური კარიერა. თუმცა პოლიტიკური ოპონენტები მას მუდმივად ადანაშაულებდნენ იმის გამო, რომ ის უცხოეთში დაიბადა, დაქორწინებიდან 15 წლის განმავლობაში უარს ამბობდა ინდოეთის მოქალაქეობაზე და რომ ცუდად იცის ჰინდი.

1999 წელს იგი აირჩიეს მე-13 ლოკ-საბჰას ოპოზიციის ლიდერად, ხოლო 2004 წლის დასაწყისში მან დაიწყო აგრესიული საარჩევნო კამპანია ნაციონალური დემოკრატიული ალიანსის დასამხობად, რომელშიც მთავარ როლს თამაშობდა პარტია ბჰარატია ჯანატა პრემიერ-მინისტრ ატალ ბიჰარი ვაჯპაის მეთაურობით. არჩევნებზე ინდოეთის ეროვნული კონგრესის სენსაციური გამარჯვების შემდეგ სონია განდი განიხილებოდა, როგორც ერთ-ერთი ძირითადი კანდიდატი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობაზე, მაგრამ უცხოელის ქვეყნის სათავეში მოსვლის წინააღმდეგ პოლიტიკური მოწინააღმდეგეების მიერ გაჩაღებულმა ფართომასშტაბიანმა კამპანიამ სონიას უარი ათქმევინა თანამდებობაზე, რათა შეენარჩუნებინა ერის ერთიანობა. შედეგად პრემიერ-მინისტრი გახდა მანმოჰან სინგჰი, რომლის კანდიდატურა წარადგინა თავად სონია განდიმ.
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები მოზამბიკში

იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძირითად ჩამონათვალში აღნიშნულია მოზამბიკის 1 ობიექტი (2013 წლისთვის), რომელიც შეადგენს საერთო რაოდენობის 0,1 %-ს (962 ობიექტი 2012 წლისთვის). ასევე, 2013 წლის მდგომარეობით, კანდიდატობის წინასწარ სიაში შეტანილია 4 ობიექტი.

სტატისტიკა
2012 წელს იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში მსოფლიოს მასშტაბით 962 ძეგლია შეტანილი, მათ შორის 1 მოზამბიკის ძეგლია.

წევრობის კანდიდატები
1997 წელს და 2008 წლის 20 აგვისტოს მოზამბიკის მთავრობამ იუნესკოს წევრობის კანდიდატად (საცდელი სია) წარუდგინა შემდეგი 4 ისტორიული და ბუნებრივი ძეგლი:
მოზამბიკის ეკონომიკა

მოზამბიკის ეკონომიკის განვითარება დაიწყო მოზამბიკის სამოქალაქო ომის (1977–1992) დასრულების შემდეგ, თუმცა დღეს ქვეყანა შედის მსოფლიოს უღარიბეს და განუვითარებელ ქვეყანათა რიგებში. 1987 წლიდან მოზამბიკის მთავრობამ, ეკონომიკის სტაბილიზაციის მიზნით, მაკროეკონომიკური რეფორმების სერია გაატარა. ეკონომიკის გაუმჯობესებისკენ მიმართული ეს ნაბიჯები, შერწყმული იყო დონორთა დახმარებასა და პოლიტიკურ სტაბილურობაზე. 1994 წელს მოზამბიკში, პირველი მრავალპარტიული არჩევნები ჩატარდა, თუმცა ყველა ცდა უშედეგო იყო: ეკონომიკა არ გაუმჯობესდა. 1990-იან წლებში ინფლაციის მაჩვენებელი საგრძნობლად შემცირდა, თუმცა 2000-2002 წლებში ინფლაციამ საგრძნობლად იმატა. მალევე გატარდა ფისკალური რეფორმები, მათ შორის საბაჟო სამსახურის რეფორმა; დაინერგა დამატებითი ღირებულების გადასახადი, გაუმჯობესდა მთავრობის შემოსავლები და შესაძლებლობები. მიუხედავად ამ მიღწევებისა, მოზამბიკის წლიური ბიუჯეტი რჩება უცხოურ გრანტებზე დამოკიდებული და მოსახლეობის უმრავლესობა სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ იმყოფება. ქვეყნის სამუშაო ძალის უმრავლესობა სოფლის მეურნეობაშია კონცენტრირებული.

სოფლის მეურნეობა
სოფლის მეურნეობა მოზამბიკის ეკონომიკის წამყვანი ნაწილია. მისი წილი ქვეყნის მშპ-ის 22 %-ია. ქვეყნის მასშტაბით დასამუშავებლად გამოსადეგია 36 მილიონი ჰექტარი მიწა, მაგრამ დამუშავებული მხოლოდ 5,4 მილიონი ჰექტარია, რომლიდანაც ირწყვება 120 ათასი ჰექტარი. საექსპორტო პროდუქციაში სოფლის მეურნეობის პროდუქტების წილი 25 %-ია. მოზამბიკში მეცხოველეობას სამხრეთ რეგიონებში მისდევენ. გაშენებულია ბრინჯის, არაქისის, შაქრის ლერწმის, ფორთოხლის, კოლას, ნესვის ხის და ა. შ. პლანტაციები.

მრეწველობა
სამოქალაქო ომმა მძიმე დარტყმა მიაყენა ინდუსტრიას. საგზაო ინფრასტრუქტურა იქნა განადგურებული, მაღაროები დაიტბორა. 1993 წლიდან, ეკონომიკური პროგრამა ეფუძნება ლიბერალიზაციას და პრივატიზაციას.

სამთო მრეწველობა
ქვეყანაში არსებობს რკინის მადანის, ქვანახშირის, ბუნებრივი აირისა და ბოქსიტის საბადოები. დიდ როლს თამაშობს მეზობელი ქვეყნის, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის კაპიტალი.

საწარმოო მრეწველობა
საწარმოო მრეწველობა ძირითადად წარმოდგენილია სოფლის მეურნეობის ნედლეულის გადამამუშავებელი საწარმოებითა და საპნის ქარხნებით. სამოქალაქო ომის შემდეგ აღდგა შაქრის წარმოება. გაიხსნა ალუმინის, ლუდის, ქაღალდის, ცემენტის, მინის საწარმოო ქარხნები. 2000 წელს დაიწყო ავტომობილ „ფიატის” წარმოება. ვითარდება ტექსტილის წარმოება.

ენერგეტიკა
ქვეყნის ელექტროენერგიის ძირითადი ნაწილი გამომუშავდება ჰიდროელექტროსადგურებზე. სოფლებში საწვავად ნახშირი გამოიყენება. 2004 წელს გამომუშავებულ იქნა 11,58 მილიარდ კილოვატი ენერგია, ექსპორტზე გავიდა 8,75 მლრდ კვტ-ი (ძირითადად ზიმბაბვესა და სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში), იმპორტირებული იყო 7,576 მილიარდი კვტ/სთ.

ტრანსპორტი
აეროპორტები
სულ — 158, აქედან:
მყარ გრუნტზე — 22
მყარი გრუნტის გარეშე — 136

ავტოსაგზაო ინფრასტრუქტურა
სულ — 30 400 კმ, აქედან:
მყარ გრუნტზე — 5685 კმ
მყარი გრუნტის გარეშე — 24 715 კმ

რკინიგზა
სულ — 3123 კმ, აქედან:
ვიწრო ლიანდაგი: — 2983 კმ (ლიანდაგის სიგანე — 1067 მმ);
ვიწრო ლიანდაგი: — 140 კმ (ლიანდაგის სიგანე — 762 მმ. 2005);
ყველა სარკინიგზო ხაზი არ არის ერთმანეთთან დაკავშირებული.

საწყალოსნო ტრანსპორტი
გემების საერთო რაოდენობა — 2; 2,964 ჰრტ/5,324 დედვეიტი წყალწყვით
ფერდობი

ფერდობი, მთის კალთა — დედამიწის ზედაპირის დახრილი მონაკვეთი, რომელიც წარმოიქმნება ენდოგენური და ეგზოგენური პროცესების შედეგად ხმელეთსა და ზღვებისა და ოკეანეების ფსკერზე. ფერდობთა ხასიათი განისაზღვრება შემადგენელი ქანების შედგენილობითა და აგებულებით, ადგილის აბსოლუტური და შეფარდებითი სიმაღლით, ფერდობთა პროცესების ინტენსივობით, კლიმატური თავისებურებებითა და სხვა. ამ პირობების სხვადასხვაგვარი შეხამება ხელს უწყობს ფერდობთა სხვადასხვაგვარობის შექმნას. ფორმების მიხედვით განასხვავებენ: სწორ, ამობურცულ, ჩაზნექილ, საფეხურებისებრ და რთულ ფერდობებს. არსებობს აგრეთვე ჩაქცევითი, მეწყრული, სოლიფლუქციური, დელუვიური, ეროზიული და სხვა სახის ფერდობები. ფერდობთა უმეტესობას აქვს რთული გენეზისი. ფერდობთა მნიშვნელოვანი მაჩვენებელია მათი დახრილობა, რომელიც ძლიერ იცვლება ერთი ადგილიდან მეორე ადგილისაკენ. მთებში გვხვდება ფრიალო კალთები, რომელთა დახრილობა უახლოვდება 90°-ს. მთებში არსებული ფერდობების საშუალო დახრილობა ჩვეულებრივ 20°-ს აჭარბებს. ვაკე ადგილებზე დახრილობა მცირეა (2-3°). ფერდობთა ფორმა და დახრილობა დრო და დრო იცვლება.
ბანინის ეროვნული პარკი

ბანინის ეროვნული პარკი — დაცული ტერიტორია მოზამბიკში, გაზის პროვინციის ჩიგუბუს რაიონში. შეიქმნა 1973 წლის 26 ივნისს.

პარკის ფართობი 7 000 კმ²-ია და მოიცავს ვრცელ ჭარბტენიან არეალებს, რაც წყლის მნიშვნელოვანი წყაროა ირგვლივ მდებარე მშრალი მიწებისთვის. ნალექების საშუალო წლიური მაჩვენებელი 430 მმ-ია. ამ არეალში წყალი ძირითადად მოემართება ჩრდილო-დასავლეთიდან, ზიმბაბვეს საზღვრის სიახლოვიდან, მრავალი არხის მეშვეობით, შემდეგ კი მდინარე შანგანეში ჩაედინება.

ფაუნა
პარკის ტერიტორიაზე გავრცელებულია 18 სახეობის თევზი. ბინადრობენ ბუფალოები, სიასამურები, ზებრები, გნუები და ა. შ. აღნიშნულ ცხოველთა დიდი ნაწილი განაფგურდა 1980-იანი წლების სამოქალაქო ომის დროსა და 1990-იანი წლების დასაწყისში. პარკში დღემდე ბინადრობს საფრთხის ქვეშ მყოფი საყურეებიანი წერო.

მოსახლეობა
ნაკრძალში სახლობს ადამიანთა მცირე საზოგადოება, რომელიც მიწის დამუშავებით გარემოს ზიანს აყენებს. მოჰყავთ სიმინდი, სორგო, მანიოკი და შაქრის ლერწამი.
ორმაგი სახე

ორმაგი სახე — რეჟისორ ლევან ანჯაფარიძის ფილმი. გამოვიდა 1997 წელს.

სიუჟეტი
ნარკოტიკები, ფული, მკვლელობა, ციხე... ცოდვებით დამძიმებული, ნაადრევად დაბერებული გიოს წინაშე მოულოდნელად სულის გადარჩენისკენ მიმავალი გზა იხსნება – თურმე როგორ სჭირდება მამობრივი სიყვარული და განკურნების რწმენა მის პატარა, ხეიბარ ბიჭს, რომლის არსებობით არასდროს დაინტერესებულა. გიო შვილის ჯანმრთელობისთვის იწყებს ბრძოლას.

როლებში
გიორგი გურგულია
გიორგი ანჯაფარიძე
თემურ გვალია
ლია ქობულაძე
ზურაბ ბეგალიშვილი
ამირან შარმანაშვილი
თემურ კალანდაძე
გიორგი (გოგა) პიპინაშვილი
გიორგი კაჭარავა
გია მუჯირი
ვაჟა ფირცხალაიშვილი﻿
ტოლოჩანოვისა და იევლევის ელჩობა

ტოლოჩანოვისა და იევლევის ელჩობა — მოსკოვის სახელმწიფოს ელჩობა იმერეთის სამეფოში 1650-1652 წლებში. ელჩობაში შედიოდნენ მოსკოვის სახელმწიფოს სტოლნიკი ნიკიფორე ტოლოჩანოვი, დიაკი ალექსი იევლევი და თარჯიმანი ი. ბოიარჩიკოვი. ელჩები მოსკოვიდან 9 ივნისს გამოემგზავრნენ, 1650 წლის სექტემბერში ასტრახანში ჩავიდნენ, იქიდან 1651 წლის აპრილში გაემგზავრნენ და იმავე წლის ივნისში ქუთაისში იყვნენ - 25 ივნისს ისინი იმერეთის მეფე ალექსანდრე -მ მიიღო. 14 სექტემბერს მეფემ თავადებთან და კათოლიკოსთან ერთად ხელი მოაწერა რუსეთის ერთგულების ფიცის წიგნს. ელჩობას მოლაპარაკება ჰქონდა აგრეთვე კახეთის მეფე თეიმურაზ -თან, რომელიც იმჟამად იმერეთის სამეფოს აფარებდა თავს. გაჭიანურებული მოლაპარაკება უშედეგოდ დამთავრდა. 1651 წლის ოქტომბერში ელჩობა იმერეთიდან გაემგზავრა. ნ. ტოლოჩანოვმა და ა. იევლევმა ცალ-ცალკე შეადგინეს ე. წ. „მუხლებრივი აღწერილობანი“, რომლებიც მნიშვნელოვან ცნობებს შეიცავენ იმერეთის სამეფოს პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული ისტორიისათვის.
ტოლოშელები

ტოლოშელები — მესხ აზნაურთა საგვარეულო საუკუნეში. გვარის სახელწოდება წარმოსდგა სოფელ ტოლოშიდან (ახლანდელი ასპინძის მუნიციპალიტეტი), რომელსაც ალბათ სამამულოდ (სამემკვიდრეოდ) ფლობდა ეს საგვარეულო.

ტოლოშელების ერთ-ერთი წარმომადგენელი — ისაკი საუკუნის შუა წლებში დასახლებულა ჟალეთში (კახეთში). „ქართლის ცხოვრებაში“ იგი უკვე არა ტოლოშელად, არამედ - ტოლობელის ძედ იხსენიება („ქართლის ცხოვრების“ გვიანდელ გადამწერს გრაფიკული ხასიათის შეცდომა მოსვლია: „შ“ მიუჩნევია „ბ-დ“, რის გამოც ტოლოშელისძის ნაცვლად გადაუწერია ტოლობელისძე). 1069 წელს ისაკ ტოლოშელისძეს ხელში ჩაუვარდა საქართველოს მეფე ბაგრატ -სთან დამარცხებული და ლტოლვილი განძის ამირა ფადლონი 15 მხლებლითურთ. ისაკმა გაძარცვა ფადლონი და იმის მაგივრად, რომ ერთგულება გაეწია ბაგრატ -თვის (დაივიწყა, რომ ადრე საქართველოს მეფის ქვეშევრდომი იყო), განძის ამირა თავის ახალ პატრონს — კახეთ-ჰერეთის მეფეს აღსართან -ს მიჰგვარა თელავში.

ტოლოშელების საგვარეულომ, როგორც ჩანს, საუკუნეშივე დაკარგა ტოლოში და ამის გამო საგვარეულო სახელიც შეიცვალა.
მოზამბიკური მეტიკალი

მოზამბიკური მეტიკალი — გადახდის ერთადერთი კანონიერი საშუალება მოზამბიკის ტერიტორიაზე.

მიმოქცევაში არის 20, 50, 100, 200, 500 და 1000 მეტიკალის ნომინალის კუპიურები, აგრეთვე 1, 5, 10, 20 და 50 სენტავოს ნომინალისა და 1, 2, 5 და 10 მეტიკალის ნომინალის მონეტები.

კუპიურები
1994—2006 მოზამბიკში წლიურმა ინფლაციამ 1000 %-ს მიაღწია. 1994 წელს მოზამბიკის ბანკმა გამოუშვა 500 000 მეტიკალის ნომინალის კუპიურა.

2006 წელს გამოშვებული კუპიურები
2006 წლიდან მიმოქცევაშია 20, 50, 100, 200, 500 და 1000 მეტიკალის ნომინალის კუპიურები.

2011 წლის 1 ოქტომბერს გამოვიდა 20, 50 და 100 მეტიკალის კუპიურები. 2012 წელს იყო მიმოქცევაში 200, 500 და 1000 მეტიკალის ნომინალის კუპიურები, ხოლო 2006 წელს გამოშვებული მეტიკალები მიმოქცევიდან ამოიღეს.
მოზამბიკის ეროვნული წინააღმდეგობა

მოზამბიკის ეროვნული წინააღმდეგობა (, რენამო) — მოზამბიკის პოლიტიკური პარტია, სიდიდით მეორე ქვეყანაში. ემხრობა კონსერვატიულ პოზიციებს. პარტიის წარმომადგენელი — აფონსუ დლაკამა .

რენამო დაარსდა 1976 წელს სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკისა და სამხრეთ როდეზიის სპეცსამსახურების აქტიური დახმარებით და 16 წლის განმავლობაში აწარმოებდა ომს ქვეყნის მმართველი მარქსისტული პარტიის, ფრელიმოს, წინააღმდეგ.

ომის დასრულების შემდეგ წარმოადგენს უმსხვილეს ოპოზიციურ პარტიას. 2003 წლის მუნიციპალურ არჩევნებზე პარტიმ კონტროლი მოიპოვა ქვეყნის 33 მუნიციპალიტეტიდან 5-ზე.
ნაცისტური მისალმება

ნაცისტური მისალმება ( მესამე რაიხში შედგებოდა მარჯვენა ხელის აწევისაგან დაახლოებით 45 გრადუსის კუთხით გამართული ხელისგულით (მაღალ ჩინთა შორის — ნახევრადმოხრილი, რიგითთა ან წოდებით უფროსთა წინაშე — სრულად გამართულით) და წამოძახილებით  — „გაუმარჯოს ჰიტლერს“, „დიდება ჰიტლერს!“ (ჩვეულებრივ ქართულად გადაეცემა როგორც ჰაილ ჰიტლერ) ან უბრალოდ მისალმებისას, მიმართული თვით ფიურერისაკენ, ის ჩვეულებრივ მესამე პირში არ იწოდებოდა, და ითქმებოდა ! ან , ! იყო ჰიტლერის პიროვნული კულტის ნაწილი. მიღებული იყო სახელმწიფო დაწესებულებებში, ნსდაპ, სს, მაგრამ არაოფიციალურადაც ფართოდ გამოიყენებოდა.

ისტორია
ზიგ ჰაილ!
ტონ დიკ თანგი

ტონ დიკ თანგი (დ. 20 აგვისტო, 1888, ლონგსიუიენის პროვინცია — გ. 30 მარტი, 1980, ჰანოი, ვიეტნამი) — ჩრდილოეთ ვიეტნამის მეორე და უკანასკნელი, ხოლო ვიეტნამის სოციალისტური რესპუბლიკის პირველი პრეზიდენტი.

1930 წლიდან ვიეტნამის მშრომელთა პარტიის წევრია. 1929-1945 წწ. გადასახლებული იყო კ. პულოკონდორზე. 1951-1955 წწ. ლიენ-ვიეტის ეროვნული ფრონტის მუდმივი კომიტეტის თავმჯდომარე. 1960-1969 წწ. ვიეტნამის დემოკრატიული რესპუბლიკის (ჩრდილოეთ ვიეტნამის) ვიცე-პრეზიდენტი, 1969 წლიდან ვიეტნამის დემოკრატიული რესპუბლიკის პრეზიდენტი. 1976 წლიდან 1980 წლამდე ვიეტნამის სოციალისტური რესპუბლიკის პრეზიდენტი.

გარდაიცვალა 1980 წლის 30 მარტს.
ტონთიო

ტონთიო — ისტორიული სოფელი ჯავახეთში. გადმოცემით, ბიზანტიის კეისარმა ჰერაკლემ ( საუკუნე) საქართველოში ლაშქრობის დროს ერთ-ერთ მთაზე განძი დაფლა; ბერძნული სახელწოდებაც („ტონთიო“ — ოქროს მთა) აქედან მოდის.

ისტორიულ მეცნიერებაში მიღებული იყო აზრი, რომ ტონთიო ქალაქ გორის ადრინდელი სახელწოდებაა. ეს ვერსია, რომელიც მემატიანე ჯუანშერის ( საუკუნე) თხზულებიდან მოდიოდა მეცნიერებაში ვახუშტი ბაგრატიონმა დაამკვიდრა ( საუკუნე). გამოკვლევებმა ეს მოსაზრება არ დაადასტურა.
ტოტილა

ტოტილა, ბადუილა (დ. უცნობია — გ. 552, გუალდო-ტადინო, იტალია) — ოსტგუთების მეფე 541-552 წლებში. სათავეში ჩაუდგა სახალხო-განმათავისუფლებელ მოძრაობას ბიზანტიელ დამპყრობელთა წინააღმდეგ იტალიაში. გამოიყენა ბიზანტიის პოლიტიკით უკმაყოფილო მონების, კოლონებისა და რომაულ-იტალიური გლეხების გამოსვლები. ძველ რომაელ არისტოკრატიას და კათოლიკურ ეკლესიას ჩამოართვა მიწები და დაურიგა თავისი რაზმის წევრებსა და თავისუფალ მეომრებს. თავის ჯარში იღებდა გაქცეულ მონებსა და კოლონებს. ტოტილას დროს ოსტგუთებმა ბრწყინვალე გამარჯვებები მოიპოვეს ბიზანტიელებზე — 542-551 წლებში, გაათავისუფლეს თითქმის მთელი იტალია. იმპერატორ იუსტინიანეს გამოგზავნილ ახალ არმიასთან ბრძოლაში ტოტილა ტაგინესთან დამარცხდა და სასიკვდილოდ დაიჭრა.
გოტლიბ კურტ ჰაინრიხ ტოტლებენი

გოტლიბ კურტ ჰაინრიხ ტოტლებენი (დ. 21 დეკემბერი, 1715 — გ. 20 მარტი, 1773) — რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი. სხვადასხვა დროს მსახურობდა საქსონიის, ნიდერლანდების, პრუსიისა და რუსეთის არმიებში. შვიდწლიანი ომის დროს რუსეთის სამსახურში შევიდა. თავი გამოიჩინა კუნერსდორფის ბრძოლაში (1759 წ.). 1761 წელს ღალატის ბრალდებით დააპატიმრეს. 1762 წელს სამხედრო ტრიბუნალმა სიკვდილი მიუსაჯა, მაგრამ პეტრე -ის სიკვდილის გამო განაჩენის ასრულება დაყოვნდა. 1763 წელს ეკატერინე -მ ტოტლებენს სასჯელი ქონების კონფისკაციით და გაძევებით შეუცვალა.

რუსეთ-ოსმალეთის 1768-1774 წლების ომის დროს ეკატერინე -მ იმერეთის მეფის დასახმარებლად გასაგზავნი რაზმის მეთაურად დანიშნა. 1769 წელს ტოტლებენი ერეკლე -ს დაუკავშირდა და დახმარება აღუთქვა. სექტემბერში იმერეთში გადავიდა და თურქებთან ბრძოლაში ჩაება, მაგრამ ოქტომბერში ქართლში დაბრუნდა. 1770 წლის აპრილში ტოტლებენმა ქართლ-კახეთის ჯართან ერთად ახალციხისაკენ გაილაშქრა. 19 აპრილს აწყურთან მიატოვა ერეკლე , თბილისისაკენ გაემართა და ქართლ-კახეთის ხელში ჩაგდება და რუსეთისათვის გადაცემა მოინდომა. ასპინძის ბრძოლაში ქართველთა გამარჯვებამ ეს გეგმა ჩაშალა. შემდეგ ტოტლებენი იმერეთში გადავიდა და თურქთაგან შორაპნის, ცუცხვათის, ბაღდათისა და ქუთაისის ციხეების განთავისუფლებაში მიიღო მონაწილეობა, ამის შემდეგ მოუმზადებლად შეუტია ფოთს და დამარცხდა.

საქართველოში ყოფნისას ტოტლებენი თავისი თვითნებური ქმედებებით უპირისპირდებოდა ქართველ მმართველებს, რის გამოც რუსეთის მთავრობა იძულებული გახდა 1771 წლის იანვარში იგი გენერალ სუხოტინით შეეცვალა. პეტერბურგში დაბრუნებულ ტოტლებენს ჩამორთმეული ორდენი დაუბრუნეს, დივიზია ჩააბარეს და ვარშავაში გაგზავნეს, სადაც მალე გარდაიცვალა.
ტრაქეის ციხე

ტრაქეის ციხე — ისტორიული ციხესიმაგრე დასავლეთ საქართველოში, აფხაზეთში, აბაზგიისა და აფსილეთის საზღვარზე; ვარაუდით მერმინდელი ანაკოფია (ახლანდელი ახალი ათონის ადგილზე). ნანგრევებიღაა შემორჩენილი. წყაროებში პირველად საუკუნეში იხსენება. აუღებელ ციხესიმაგრედ ითვლებოდა. აქ ზღვის სანაპიროს გასწვრივ გადიოდა ერთადერთი სახმელეთო გზა, რომელიც აფსილეთსა და დანარჩენ ეგრისს აბაზგიასთან აკავშირებდა. 550 წელს ტრაქეის ციხესთან გაიმართა ბრძოლა ბიზანტიელთა ლაშქარსა და აჯანყებულ აბაზგებს შორის. არსებობს მოსაზრება, რომ ტრაქეა იგივე ძველი გაგრის ციხესიმაგრეა.