iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ადიშის წმინდა გიორგის ეკლესია

ადიშის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი საქართველოში, მესტიის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ენგურის შენაკადის, ადიშისჭალის მარჯვენა სანაპიროზე, ზღვის დონიდან 2040 მ, მესტიიდან 27 კმ.

ისტორია
წმინდა გიორგის მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია, რომელიც მიწისძვრისგანაა დაზიანებული. მიწისძვრის დროს ეკლესია ძალიან დაზიანდა და ამიტომ მის დასაცავად ადგილობრივმა მცხოვრებლებმა ქვის ერთგვარი ბუდე ამოუშენეს.

მოხატულობა შემორჩენილია ეკლესიის შიდა კედლებზე და გარედან ჩრდილოეთ ფასადზე.

ადიშის ეკლესიების კედლის მახატვრობაში ჩანს შუა საუკუნეების ქართული მონუმენტური ე.წ სვანური სკოლის სპეციფიკური ნიშნები.

იგი - საუკუნის მხატვრობის წმინდა გიორგის სცენებისა და მისი გამოსახვის ერთ–ერთი ყველაზე ადრინდელი ეკონოგრაფიული ნიმუშია, რომელიც საერთოდ შემორჩა შუა საუკუნეების ხელოვნებიდან.

ადიშშია აღმოჩენილი ქართული მწერლობისა და ლიტერატურის ერთ ერთი უძველესი ძეგლი, ე.წ. "ადიშის ოთხთავი" (სახელი სოფლის მიხედვით უწოდეს), რომელიც 897 წელსაა გადაწერილი შატბერდის მონასტერში.

ადიშის წმინდა გიორგის ეკლესია 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

ტაძრის მოხატულობა
მას ახასიათებს უშუალობა და თავისებურება, რომელიც შუასაუკუნეების ხელოვნების ამ ნაწარმოებს განსაკუთრებულ გამომხატველობას ანიჭებს. მხატვრობის თავისებურება ეკლესიაში შესვლისთანავე იპყრობს ყურადღებას. კაშკაშა, სუფთა ფერები - ოქროსფერი-ყვითელი, მოწითალო-ყავისფერი, ვადისფერი, ქმნის მაჟორულ გამას, იმის წყალობით, რომ მხატვრობაში სჭარბობს მოოქროსფერო - ყვითელი ფერი, ეკლესიის კედლები თითქოს სინათლეს აფრქვევს და მის პატარა სივრცეს მზის შუქით ავსებს. ფრაგმენტების მიხედვით ხერხდება მხატვრობის იკონოგრაფიული სქემის აღდგენა.

იგი ტიპიურია შუასაუკუნეების ქართულ და, კერძოდ, სვანურ მხატვრობისათვის, მაგრამ ადიშის ოსტატი ყურადღებას განსაკუთრებით ამახვილებს ეკლესიის პატრონის წმ. გიორგის გამოსახულებებზე.

საკურთხევლის კონქში გამოსახულია ვედრება. ცენტრში ტახტზე მჯდომარე ქრისტე, კურთხევის ნიშნად აღმართული ხელით, ხოლო მის ორსავ მხარეს ღვთისმშობელი და იოანე ნათლისმცემელი. კედლის ქვემო ნაწილში წარმოდგენილნი არიან ეკლესიის მამანი. ისინი ასიმეტრიულად არიან განლაგებულნი; წმ. ბასილი სარკმლის მარცხენა მხარესაა, ხოლო იოანე ოქროპირი და კიდევ ერთი წმინდანი (სახელი არაა შემონახული) - მარჯვნივ.

ეკლესიის თაღი ჩანგრეულია, ხოლო ნაწილებს ამჟამად ხის ჭერი ფარავს. სამხრ. და ჩრდილო კედლების მხატვრობის ქვედა რეგისტრები წმინდა გიორგის ცხოვრების ამსახველ სცენებს ეთმობა. ჩრდ. კედელზე მოცემულია სცენა, რომელიც მოგვითხრობს, როგორ დაიმორჩილა წმ.გიორგიმ გველეშაპი და იხსნა მეფის ასული.
სირგოს ეკლესია

სირგოს (სირგვას) ტაძარი — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, ახალქალაქის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბარალეთის ტერიტორიაზე ნასოფლარ სირგოს მიდამოებში. იგი დარბაზული ტიპისაა და აგებულია საუკუნეში. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია - ანდეზიტი, ბაზალტი და კირქვა. ტაძრის დასავლეთის ფასადი შემკულია შედარებით მაღლა მოთავსებული ჯვრით, სამხრეთ ფასადი მდინარე ბარალეთის ხევისკენაა მიმართული. ტაძრის შიდა სივრცე ჰარმონიულია. აღსანიშნავია, ქვაზე გამოკვეთილი ბოლნური ჯვრების არსებობა, მაგრამ ამგვარი ჯვრები გვაქვს სამკუთხედებად დამუშავებული გარშემორტყმული რგოლის გარეშე.

ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
საღამოს ეკლესია

საღამოს ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარის, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში, საღამოს ტბის გასწვრივ, საავტომობილო გზის გაყოლებით, ზღვის დონიდან 1996 მეტრზე მდებარეობს.

ისტორია
სოფელში დგას სამი ქართული ხუროთმოძღვრული ძეგლი — სამი ეკლესია. მათგან ყველაზე გამორჩეული და ადრინდელია საუკუნის მოზრდილი დარბაზული ეკლესია, მისი შესასვლელი მოწყობილია შედარებით მოგვიანო ხანის სამხრეთის მინაშენიდან, რომლის ერთი მხარე შუა სვეტზე დაყრდნობილი ორი თაღითაა გახსნილი. ნაგებობა თავდაპირველად კამარით იყო გადახურული, ახლა ხის ბრტყელი სახურავი აქვს. კედლები შემოსილია კარგად გათლილი, სწორად ნაწყობი კვადრებით, ხოლო კარ–სარკმელთა სათაურები შემკულია ოსტატურად შესრულებული ჩუქურთმებით, სიუჟეტური სტელებისა და ადამიანთა ფიგურების გამოსახულებებით.

სამხრეთ ბალავერზე ჩუქურთმიანი კამარის მარცხნივ გამოქანდაკებულია სამღვდელმთავრო კვერთხი, მარჯვნივ ხელი, რომელსაც ჯვარი უჭირავს. ხელის ცერი კი რამდენჯერმეა განშტოებული. ეკლესიის ეზოში უამრავი, ქაოსურად მიყრილი ძველი საფლავის ქვებია.

ეკლესიის ფასადებს ამკობს ბარელიეფების უჩეულო მოტივები: ორი გველი მთავარი ეკლესიის სარკმელს ორი მხრით აკრავს. აქ გველის ქანდაკება ჯვრისგან სრულიად განცალკევებულადაა წარმოდგენილი.

საღამოს ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია. სოფელ საღამოში 2004 წლიდან ფუნქციონირებს თამარ მეფის სახელობის დედათა მონასტერი და ეკლესია.
თორის ეკლესია

თორის (ნადარბაზევი) წმინდა გიორგის ეკლესია — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში დაბა ბაკურიანის სიახლოვეს.

ეკლესია დარბაზული ტიპისაა. აგებულია, სავარაუდოდ, საუკუნის მეორე ნახევარში. ნაგებია ადგილობრივი, ვულკანური წარმონაქმნის, ანდეზიტის ქვით. ნაგებობა საკმაოდ დიდი ზომისაა. აღმოსავლეთის მხრიდან მას მცირე მინაშენი აქვს, რომლის კონსკრუტქცია ეკლესიის ანალოგიურია.

ნაგებობა ჯვრის სამი გამოსახულებითაა შემკული. ერთ-ერთი მათგანი აფსიდის ცენტრში კედელთან მდგარ, ტრაპეზის ქვაზეა გამოსახული. მეორე გამოსახულება მოთავსებულია სამხრეთ კედელში გაჭრილი ერთადერთი კარის არქიტავრის ქვაზე. ხოლო მესამე რელიეფური ჯვარი მოთავსებული იყო დასავლეთის ფასადზე და სარკმლის თავსართს წარმოადგენდა.

ეკლესიამ დღემდე მეტ-ნაკლებად დაზიანებული სახით მოაღწია: ჩანგრეულია კამარა, სამხრეთ ფასადზე პერანგია ჩამოშლილი, მათ შორის, არქიტავრის ქვა და დასავლეთ ფასადზე სარკმლის თავსართი, რელიეფური გამოსახულებებით.

ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ჯემალ ბერიძე

ჯემალ ბერიძე (დ. 13 აგვისტო, 1944, სოფ. ოლადაური შუახევის რაიონი) — ქართველი ინჟინერი, მეცნიერი და პოლიტიკოსი.

ბიოგრაფია
დაიბადა სოფელ ოლადაურის, შუახევის რაიონში. 1996 წელს დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი, ხოლო 1973 წელს ასპირანტურა, იგი 1973 წლიდან ეწევა სამეცნიერო-პედაგოგიურ მოღვაწეობას. 1973-1982 წლებში არის საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის მრავალარხიანი ელექტროკავშირგაბმულობის კათედრის დოცენტი, ამავე დროს, პარალელურად იყო კავშირგაბმულობის ფაკულტეტის დეკანის მოადგილე სამეცნიერო დარგში.

1982-2009 წლებში იყო ავტომატური ელექტროკავშირგაბმულობის კათედრის გამგე, არის სატელეკომუნიკაციო ქსელებისა და სისტემების სასწავლო-სამეცნიერო მიმართულების ხელმძღვანელი 2009 წლიდან. 1992-1995 წლებში იყო საქართველოს მე-3 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „მშვიდობა“. კავშირგაბმულობის ქვეკომისიის თავმჯდომარე. 1995-1999 წლებში იყო საქართველოს მე-4 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „სრულიად საქართველოს აღორძინების კავშირი“. საგარეო-პოლიტიკურ საკითხთა კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილე.

სწორედ მისი ხელმძღვანელობით მომზადდა საქართველოს კანონი კავშირგაბმულობის შესახებ, აქვს მრავალი სამეცნიერო ნაშრომი, არის ტექნიკის მეცნიერების დოქტორი.

ჯილდოები
2013 — ღირსების ორდენი
1998 — ღირსების მედალი
რუსუდან ბერიძე

რუსუდან ბერიძე (დ. 20 აგვისტო, 1939, ოზურგეთი, — გ. 17 მაისი, 2023, თბილისი) — ქართველი მათემატიკოსი, პედაგოგი, პოლიტიკოსი და თანამდებობის პირი.

ბიოგრაფია
დაიბადა ქალაქ ოზურგეთში. 1961 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მექანიკა-მათემატიკის ფაკულტეტი. იმავე წელს ჩაირიცხა თსუ-ს ასპირანტურაში რიცხვთა თეორიის სპეციალობით. ეწეოდა სამეცნიერო-პედაგოგიურ საქმიანობას. 1965 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია თემაზე: „რიცხვთა წარმოდგენა რვაცვლადიანი კვადრატული ფორმებით“.

1965 წლიდან იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კიბერნეტიკისა და მათემატიკის ფაკულტეტის უმაღლესი მათემატიკის კათედრის მეცნიერ-თანამშრომელი და ლექტორი. 1992-1995 წლებში იყო საქართველოს მე-3 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „მშვიდობა“. იყო სპიკერის მოადგილე და შეწყალების კომისიის თავმჯდომარე, 1997-2005 წლებში ადამიანის უფლებათა დაცვის საკითხებში ეროვნული უშიშროების საბჭოს მდივნის მოადგილე იყო.

არის 20 სამეცნიერო ნაშრომის ავტორი კვადრატული ფორმებით რიცხვთა წარმოდგენის თეორიაში, მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი.

ოჯახი
მეუღლე — მერაბ კოსტავა (1939-1989)
შვილი — ირაკლი კოსტავა (1961-1985)

ჯილდოები
1999 — ღირსების ორდენი
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის მედალი
კონსტანტინე ბერიძე

კონსტანტინე ბერიძე (დ. 5 აპრილი, 1958, დვაბზუ, მახარაძის რაიონი — გ. 19 სექტემბერი, 2013) — ქართველი მათემატიკოსი, პოლიტიკოსი, თანამდებობის პირი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1958 წლის 5 აპრილს, სოფელ დვაბზუში. 1979 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მექანიკა-მათემატიკის ფაკულტეტი, ხოლო 1984 წელს — მოსკოვის კვების მრეწველობის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის ასპირანტურა.

1979–1982 წლებში იყო ჩაის მრეწველობის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის ინჟინერი, ხოლო 1985–1986 წლებში — ჩაის მრეწველობის სამეცნიერო საწარმოო გაერთიანების ინჟინერი, 1986-1992 წლებში ამავე საწარმოს გაერთიანების მეცნიერ-თანამშრომელი. 1992 წელს გურიის მხარეში სახელმწიფო საბჭოს რწმუნებული იყო. 1992-1995 წლებში იყო საქართველოს მე-3 მოწვევის პარლამენტის წევრი (ოზურგეთის მაჟორიტარი) № 60 ოზურგეთის ერთმანდატიანი საარჩევნო ოლქიდან.

1996-1997 წლებში იყო შპს „მარტინ ბაუერ თბილისის“ მენეჯერი, 1997-1998 წლებში იგივე შპს-ის გურიის ბიუროს უფროსი, ხოლო 1998-1999 წლებში დირექტორი. 2004-2008 წლებში იყო საქართველოს მე-6 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „ნაციონალური მოძრაობა - დემოკრატები“, რეგიონული პოლიტიკის, მაღალმთიანი რეგიონებისა და თვითმმართველობის კომიტეტის წევრი.

გარდაიცვალა 2013 წლის 19 სექტემბერს, 55 წლის ასაკში.
დიდი სამსარის საეკლესიო კომპლექსი

დიდი სამსარის საეკლესიო კომპლექსი — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ახალქალქის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დიდ სამსარში. გამოქვაბულთა კომპლექსი მდებარეობს მდინარე მეგრეკის მარჯვენა ნაპირზე, კანიონის კლდის მასივში.

გამოქვაბულები ორ-სამ იარუსადაა გაშლილი. რამდენიმე ნაწილადაა დაჯგუფებული. შედგება სამლოცველოების, სატრაპეზოს, სენაკების, სამეურნეო დანიშნულების ქვაბულების, გვირაბების და მთავარი ეკლესიისგან. დასავლეთით მდებარეობს სამი ერთნაირი გამოქვაბული დარბაზი, რომელთაც შესასვლელი კარის გარდა სამხრეთის მხარეს აქვს პატარა ღიობები, ჭერში გაკეთებული აქვთ საკვამლე ხვრელი გვერდითა და უკანა კედლებზე კი თაღჩები და გვირაბები. პირველი გამოქვაბულის აღმოსავლეთის კედელზე მხართეძოზე წამოწოლილი კაცის რელიეფია გამოკვეთილი. მესამე გამოქვაბული მცირე სამლოცველოა, რომელსაც ოთხივე მხარეს კელდებზე დეკორატიული თაღები აქვს ამოკვეთილი. ჭერი კამაროვანი აქვს. კომპლექსის აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარეობს მთავარი ეკლესია, რომელიც წარწერის თანახმად ღვთისმშობლის სახელობის ყოფილა. ესაა კლდეში ნაკვეთი ცენტრალურგუმბათიანი ნაგებობა. აფსიდა ნახევარწრიულია. ტაძრის სივრცე ორი წყვილი სვეტით სამ ნაწილადაა გაყოფილი. კლდეში გაკეთებული ნამდვილი გუმბათი ეყრდნობა აფსიდისა და აღმოსავლეთით ორ თავისუფლად მდგარ ბუჯრს. საკურთხეველს ქვის კანკელი ქონია, რომლის ფრაგმენტებიღაა ახლა შემორჩენილი. ტაძრის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხიდან კარით გასასვლელია მცირე სამლოცველოში, მასაც ნახევარწრიული აფსიდა აქვს. ტაძარი მოხატული ყოფილა. მხატვრობა აღარაა შემორჩენილი. ტაძრის თავზე, სამხრეთ ფასადზე კლდეზე შესრულებული ასომთავრული წარწერაა:

ერთ-ერთ საფასადო ქვაზე მეორე წარწერაა:

დიდი სამსარის საეკლესიო კომპლექსს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
წოფის ეკლესია

წოფის ეკლესია — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში. მდებარეობს მარნეულის მუნიციპალიტეტის სოფელ წოფის ჩრდილო-დასავლეთით 2 კმ-ში. ტაძარი დარბაზული ნაგებობაა, რომელსაც ხუთწახნაგა საკურთხევლის აფსიდა გააჩნია. ეკლესიას ჩრდილოეთიდან, დასავლეთიდან და სამხრეთიდან მინაშენები აქვს. ინტერიერში ქვაჯვარათა მრავალი ფრაგმენტია აღმოჩენილი. ეკლესია ერთი ზომის, სწორკუთხა ფორმის, მოგრძო, უხეშად დამუშავებული კირქვითაა ნაგები. კონსტრუქციები კარგად გათლილი მუქი ფერის ტუფითაა ამოყვანილი. ეკლესიის ორი განიერი კარი დასავლეთსა და სამხრეთ კედლებშია გაჭრილი. მათ მასიური არქიტრავები ხურავთ.

ეკლესია რესტავრაციამდე ძლიერ დაზიანებული იყო. თითქმის მთლიანად ჩანგრეული იყო აფსიდი, კამარა. ერთადერთი შემორჩენილი კაპიტელი საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში დაცული. კაპიტელზე ხარირემსა და ორ ფურ ირემს დადევნებული ორი ლომია გამოსახული, მისს აბაკუსს პალმისებრი მცენარის სტილიზებული გამოსახულებების რიგი ამკობს (ამგვარი სცენები გვხვდება საუკუნის ბოლნისის სიონის კაპიტელზეც).

2016 წლის სექტემბერ-ოქტობრის თვეში ტაძარი განახლდა.

ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ხოჯორნის ეკლესია

ხოჯორნის ეკლესია — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში. მდებარეობს მარნეულის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხოჯორნის დასავლეთით. ეკლესია გუმბათიანია. აგებულია საუკუნეში.

ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ტონთიოს წმინდა გიორგის ეკლესია

ტონთიოს წმინდა გიორგის ეკლესია — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის ეშტიას თემის სოფელ ყაურმაში. ტაძარი დათარიღებულია საუკუნის 30-იანი წლებით. ლაპიდარულ წარწერებზე მოიხსენიებიან გიორგი მეფე და ქართლის კათალიკოსი მელქისედეკი:

ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ტონთიოს ხიდი

ტონთიოს ხიდი — ხუთმალიანი ხიდი მდინარე ფარავანზე, საქართველოში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის ეშტიას თემის სოფელ ყაურმაში. დათარიღებულია - საუკუნეებით.

ადგილობრივი მცხოვრებნი აღნიშნულ ხიდს ეძახდნენ „ყაურმა კეპრს“ (თურქულად — ყაურმის ხიდი).

ხიდი წარმოადგენს იშვიათ ნიმუშს საქართველოს ფარგლებში არსებულ მრავალმალიან და ამავე დროს განიერ სახიდე ნაგებობათა შორის. ამ ხიდის პირველი მოკლე აღწერა ეკუთვნის ივანე როსტომაშვილს:

ცნობილია, რომ ეს ხიდი ემსახურებოდა ძველ საგზაო მაგისტრალს, რომელიც მიემართებოდა ქართლიდან საქართველოს სამხრეთ და დასავლეთ პროვინციებისაკენ – ჯავახეთ-სამცხე-აჭარისაკენ – და, თაფარავნის ტბის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, მანგლის-თრიალეთზე გავლით, ოსმალეთის საზღვრებისაკენ.

ადგილობრივ მცხოვრებთა მტკიცებით, „ყაურმის“ ხიდი აგებულია ისეთივე ქვით, როგორითაც აუშენებიათ სოფელ განძანის ეკლესია. ამ ცნობის მიხედვით აკადემიკოსი ექვთიმე თაყაიშვილი აღნიშნული ხიდის მშენებლობას მე-13-14 საუკუნეებით ათარიღებს.

ტონთიოს ხიდის შესახებ აკადემიკოსი ნიკო ბერძენიშვილი წერს:

ნ. ბერძენიშვილის მოსაზრებით ეს ხიდი მდებარეობდა არტაანიდან თრიალეთისკენ მიმავალ გზაზე, წყაროსთავ-კარწახ-სულდა-დილიფ-ყაურმა-განძანის მიმართულებით.

სავარაუდოა, რომ ყაურმის ხიდის დანიშნულება იყო ურმებისა და დიდი რაოდენობის ცხვრის ფარის გატარება.

მთელი ხიდის სიგრძე 72,2 მეტრია, სიგანე – 4,0 მეტრი.

1972 წელს ნ. კვეზერელი-კოპაძე მიიჩნევდა, რომ ამ იშვიათ სახიდე ნაგებობაში ყურადღება უნდა მიექცეს შემდეგ დეტალებს:

ხიდის ბურჯების დასაცავად ძველი კუნძამრიდები ძალიან განირჩევა ახლებისაგან. ძველები შესრულებულია სუფთად, მაღალხარისხოვნად, მაშინ, როდესაც ახლადშეკეთებულები გამოიყურებიან ტლანქად, უსუფთაოდ;
მეტად ორიგინალურად არის მოწყობილი პარაპეტის ქვები. გაედან არ შეიმჩნევა, თუ რა საშუალებით არის დაკავშირებული ერთმანეთთან პარაპეტის ცალკეული ნაწილები. როგორც ჩანს, დუღაბი არ გამოუყენებიათ, მაგრამ დაცულია პარაპეტის სიმტკიცე და მდგრადობა.

1810 წლის 6 სექტემბრის ერთ ოფიციალურ საბუთში მოხსენიებულია „ყაურმის ხიდი“. მასში აღნიშნულია, რომ რუსეთის ჯარმა ოსმალებთან დაძაბული ბრძოლების შემდეგ ქ. ახალციხიდან დაიხია „ყაურმა კეპრამდე“. აქედან ჩანს, რომ მე-19 საუკუნის დასაწყისში ეს ხიდი მოქმედებაში ყოფილა.

ამრიგად, „ყაურმის ხიდი“ მსგავს ნაგებობათა შორის საინტერესოა, როგორც ჩვენს ხანამდე დაცული მრავალმალიანი ქვის ხიდი.

ხიდს, 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
რევაზაშენის ეკლესია

რევაზაშენის ეკლესია — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, დმანისის მუნიციპალიტეტის გომარეთის თემის სოფელ მამულას ტერიტორიაზე, ნასოფლარ რევაზაშენში. ნაგებობა - საუკუნეების დიდი სამნავიანი ბაზილიკაა. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. ეკლესია ნაგებია დაუმუშავებელი ქვით. კონსტრუქციულად მნიშვნელოვანი ნაწილები თლილი ქვისაა.

ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
გუდარეხის ქვაჯვარი

გუდარეხის ქვაჯვარი — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, სოფელ გუდარეხში. განეკუთვნება საუკუნეს.

ქვაჯვარი, რომლის ფასადი მიმართულია დასავლეთით, სოფელ გუდარეხისკენ, წარმოადგენს მოყვითალო ქვიშაქვის ფილას ჯვრის ბარელიეფური გამოსახულებით. ფილა ჩადგმულია მასიურ ბუნში და ოდნავ განიერდება ქვემოდან ზევით. მისი სიგანე ზედა ნაწილში 104 სმ-ია, სიმაღლე ბუნიდან 185 სმ, საერთო სიმაღლე 250 სმ, სიგანე 40 სმ. ბუნის ზომებია 158 109 65 სმ. კვარცხლბეკზე დასმული, წაგრძელებული ჯვრის გამოსახულება მჭიდროდაა ჩასმული დეკორატიულ თაღში, რომელიც მომრგვალებულ პილასტრებზეა გადადებული. პილასტრების ბაზები და კაპიტელები სფერული ფორმისაა. თვით ჯვრის კონტური ხაზგასმულია ორმაგი ლილვით, მკლავების ღერძების გადაკვეთა აქცენტირებულია გირჩით. ლილვებს შორის მოქცეული არე მთლიანად შევსებულია ერთმანეთში გადახლართული რგოლების გეომეტრიული ორნამენტით. ქვაჯვარის სხვა მხარეები სრულიად სადაა. ქვაჯვარის გვერდზე მიწაში ჩაფლულია ბუნის ქვა გვერდების ზომებით — 50 45 სმ.

გუდარეხის ქვაჯვარს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
სამღერეთის მონასტერი

სამღერეთის მონასტერი — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, სოფელ სამღერეთში. სამონასტრო კომპლექსი აგებულია - საუკუნეებში. სამონასტრო კომპლექსის შემადგენლობაში შედის ორი ეკლესია, სატრაპეზო, სასახლე და სამრეკლო.

პირველი ეკლესია ძალზე დაზიანებული სახითაა შემორჩენილი. ძეგლი განვითარებულ შუა საუკუნეებს განეკუთვნება, ამაზე მიუთითებს ფასადის მორთულობა, დეკორი, ჩუქურთმა, საკურთხეველში დატანილი მაღალი, თაღოვანი ნიშები და ა. შ. იკითხება კონქისა და სატრიუმფო თაღის ნაშთები, აგრეთვე სამხრეთის ჯვრული პილასტრი თავის საბჯენი თაღით. კარიბჭე ჯვრული კამარითაა გადახურული.

ეკლესიის სამხრეთ-აღმოსავლეთით სამრეკლოს ნანგრევია. კომპლექსს გალავანი შემოუყვება. ეკლესიის დაბლა სამხრეთ-დასავლეთით, დიდი საცხოვრებელი სასახლის ნანგრევებია შემორჩენილი.

მეორე ეკლესიაც ძალზე დაზიანებული სახითაა შემორჩენილი. ისიც განვითარებულ შუა საუკუნეებს განეკუთვნება. სატრაპეზო ორსართულიანია. პირველ სართულზე მარანია ქვევრებით. მეორე სართულზე თავად სატრაპეზოა შესასვლელებით დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. განათებულია ხუთი თაღოვანი სარკმლით. აღმოსავლეთ კედელში ორი ნახევარწრიული ნიშაა. აგებულია გათლილი ქვით, შიგნიდან შელესილია.

სასახლეს ერთსაფეხურიანი ცოკოლი აქვს. პირველ სართულზე ფართო უნაოთხალო კარია. გადახურვა ჩამოქცეულია. შემორჩენილია ხის კოჭების საყრდენი კონსოლები. სასახლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით ეკლესია და გალავანია.

სამღერეთის მონასტერს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ცხნარის ეკლესია

ცხნარის ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, სოფელ წყნარ აბანოში, მდინარე ხრამის მარცხენა ნაპირას, ხეობაში. ეკლესიის სამხრეთის კარიბჭეზე არსებული ასომთავრული წარწერის მიხედვით იგი საუკუნეშია აგებული.

ეკლესია დარბაზული ტიპისაა. ნაგებია ადგილობრივი სწორად ნათალი ქვით, აქტიურადაა გამოყენებული აგრეთვე შირიმის ქვაც. ამჟამად ტაძარი ძალიან დაზიანებულია. ჩამონგრეულია კამარები. მინაშენის ბალავარის ქვაზე გამოსახულია ჯვარი. უნდა აღინიშნოს ის ფაქტი, რომ ზემოთაღნიშნული ბალავარის ქვა და კარიბჭე, გაცილებით ძველია ვიდრე თვითონ ტაძარი. ტაძარში შესასვლელი სამხრეთის მხრიდან არის. მხატვრულადაა გაფორმებული კარიბჭე. მასზედ გამოსახულია საკმაოდ მოზრდილი ბოლნური ტიპის წრეში ჩასმული ჯვარი და როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ ასომთავრული ლაპიდარული წარწერა. კარიბჭე გარედან არქიტრავულია, შიდა მხრიდან თაღოვანი. მის აღმოსავლეთით სვეტზე კიდევ ერთი ასომთავრული წარწერაა. რაც შეეხება ტაძრის ინტერიერს იგი საკმაოდ საინტერესოა. ინტერიერი მხატვრულად არის გაფორმებული, გაფორმებულია პილასტრები, რომელიც გამოყოფს საკურთხეველს. ინტერიერის მხატვრული გაფორმების მიუხედავად ტაძარი შელესილი ყოფილა. დღეისათვის მოხატულობის კვალი აღარ შეიმჩნევა.

ცხნარის ეკლესიას კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

წარწერები
წარწერებს დევი ბერძენიშვილი შემდეგნაირად კითხულობს: ნახევარწრეში, ბოლნური მედალიონის ორივე მხარეს ბალავრის ქვის ზევით, მარცხნივ ერთ სტრიქონად: ამ წარწერის ქვევით, ჰორიზონტალური ლილვის დაბლა ერთსტრიქონიანი ხუცური წარწერაა ამოკაწრული, სადაც განირჩევა სიტყვები

კარიბჭის აღმოსავლეთით მეორე პილასტრზე კიდევ ერთი წარწერაა, სადაც ვინმე ძმები კოჟოლისძენი მოიხსენიებიან, რომელთაც აღუმართავთ ამ ადგილას ჯვარი. სტილისტურად ეს წარწერა შეიძლება საუკუნეს მიეკუთვნებოდეს.
წალკის წმინდა დემეტრეს ეკლესია

წალკის წმინდა დემეტრეს ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, წალკის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ წალკაში, ღვთისმშობლის გუმბათიანი ტაძრიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 5 მეტრის დაშორებით. ნაგებია დამუშავებული ქვის კვადრებით.

იგი ძლიერაა გადაკეთებული. თავდაპირველი სახე, ყველაზე მეტად, აღმოსავლეთის ფასადს აქვს შენარჩუნებული. ეკლესია წარმოადგენს სამნავიან ბაზილიკას, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული შვერილი აფსიდით. აქვს ოთხი სარკმელი – სამი აღმოსავლეთ კედელში, ერთი – დასავლეთ კედელში. საკურთხეველი ერთი საფეხურითაა აწეული დარბაზის იატაკიდან და აქვს სოლეა. ეკლესიას შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს, თავდაპირველად იგი ორმალიანი ყოფილა, ახლა ერთი კარი გადაკეთებულია ფანჯარად, რომლის მარჯვენა ამყოლზე ამოკვეთილია წრეში ჩასმული ტოლმკლავა ჯვარი. დასავლეთის ფასადის ცენტრში შესასვლელი იყო გაჭრილი, რასაც მოწმობს კედლის წყობაში შემორჩენილი ტიმპანი. ტიმპანში შემორჩენილია ფაქიზი კვეთით შესრულებული რელიეფი ღვთისმშობლის განდიდების სიუჟეტით. აღმოსავლეთის ფასადზე, შვერილი აფსიდის ცენტრში, ამოკვეთილია სამსაფეხურიან კვარცხლბეკზე აღმართული ჯვარი.

წალკის წმინდა დემეტრეს ეკლესიას კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
უკანგორის ეკლესია

უკანგორის ტაძარი — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, დმანისის მუნიციპალიტეტის მაშავერას თემის სოფელ უკანგორში.

ტაძარი დათარიღებულია - საუკუნეებით. იგი ერთნავიანი სიგრძივ მიმართული შენობაა, რომელსაც სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან აკრავს ოთხკუთხედი სადიაკვნო. სადიაკვნოს შესასვლელი მხოლოდ ეკლესიის შიგნიდან აქვს. შენობის კედლები ძალიან სქელია. როგორც გარედან, ისე შიგნიდან შემოსილია თლილი ქვის პერანგით. ამჟამად, ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილი მიწითაა დაფარული, მოპირდაპირე მხარე კი ჩაქცეულია. აქ კედლებიც ნაწილობრივ ჩამონგრეულია. ტაძარს ორი კარი აქვს, ამიტომაც ეძახიან ორკარიანს. სარკმელი სამია: სამხრეთ-დასავლეთიდან, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან და ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან. ტაძარი შიგნით წარმოადგენს მოგრძო ოთხკუთხედს, რომელიც გადახურულია ცილინდრული კამარით. ამბიონი შემაღლებულია ერთი საფეხურით. საკურთხევლის უკანა კედელზე, სარკმლის ქვეშ, მიშენებული აქვს ტრაპეზი, სიმაღლით 0,75 მ.

შემკულობა, თუ მხედველობაში არ მივიღებთ უადგილო ადგილას ჩაშენებულ ორნამენტულ ქვებს, როგორც ჩანს, არც გარეთ ჰქონია ტაძარს და არც შიგნით. ტაძრის გარშემო, სასაფლაოზე ნაპოვნია წარწერიანი ჯვრის კვარცხლბეკი, რომელიც დიდი ქვის კუბს წარმოადგენს. მასზე გვხვდება 6 სტრიქონიანი მთავრული წარწერა, რომლის მხოლოდ პირველი ოთხი სტროფი იკითხება. წარწერა ხანმეტია და ენათესავება ბოლნისის სიონის უძველეს წარწერებს. ამათ გარდა, ნაპოვნია სხვა წარწერიანი ქვები და ბარელიეფები.

ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.