სსრკ-ჩინეთის სასაზღვრო კონფლიქტი

სსრკ-ჩინეთის სასაზღვრო კონფლიქტი, ასევე ცნობილი როგორც ჩინეთ-საბჭოთა კრიზისი — შვიდთვიანი გამოუცხადებელი სამხედრო კონფლიქტი საბჭოთა კავშირსა და ჩინეთს შორის 1969 წელს, ჩინეთ-საბჭოთა კავშირის განხეთქილების შემდეგ. ყველაზე სერიოზული სასაზღვრო შეტაკება, რომელმაც მსოფლიოს ორი უდიდესი სოციალისტური სახელმწიფო ომის პირას მიიყვანა, მოხდა დამანსკის (ჭენპაო) კუნძულთან ახლოს, მდინარე უსურის (ვუსული) მახლობლად, მანჭურიაში. შეტაკებები ასევე მოხდა სინძიანგში.

1964 წელს ჩინელებმა კვლავ დააყენეს მე-19 საუკუნეში დემარკირებული ჩინეთ-საბჭოთა საზღვრის საკითხი, რომელიც თავდაპირველად რუსეთის იმპერიამ ცინგის დინასტიას თავს მოახვია უთანასწორო ხელშეკრულებების გზით. მოლაპარაკებები ჩაიშალა მზარდი დაძაბულობის ფონზე და ორივე მხარემ დაიწყო საზღვრის გასწვრივ სამხედრო წარმომადგენლობის მკვეთრი გაზრდა. ჩინეთ-საბჭოთა ურთიერთობები კიდევ უფრო გაუარესდა 1968 წელს ჩეხოსლოვაკიაში საბჭოთა კავშირის შეჭრის შემდეგ. სასაზღვრო დაპირისპირებები გამწვავდა 1969 წლის მარტში, როდესაც ჩინეთის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის ჯგუფმა მანჭურიაში, კუნძულ ჭენპაოზე, საბჭოთა მესაზღვრეებთან ბრძოლა გამართა, რასაც ორივე მხრიდან მნიშვნელოვანი მსხვერპლი მოჰყვა. შემდგომი შეტაკებები მოხდა აგვისტოში სინძიანგში, ტიელიეკეტის რაიონში, რამაც სრულმასშტაბიანი ბირთვული ომის საფრთხე წარმოშვა. კრიზისის დეესკალაცია მოხდა სექტემბერში, მას შემდეგ რაც საბჭოთა პრემიერი ალექსეი კოსიგინი ჩინეთის პრემიერ ჭოუ ენლაის შეხვდა. გაიცა ბრძანება ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ და მხარეები დაუბრუნდნენ ომამდელ მდგომარეობას.

საბჭოთა საფრთხის დასაბალანსებლად ჩინეთის მთავრობამ შეერთებულ შტატებთან დაახლოება სცადა. ამას მოჰყვა ჰენრი კისინჯერის საიდუმლო ვიზიტი ჩინეთში 1971 წელს, რამაც, თავის მხრივ, გზა გაუკაფა პრეზიდენტ რიჩარდ ნიქსონის ოფიციალურ ვიზიტს ჩინეთში 1972 წელს. კონფლიქტის შემდეგ ჩინეთ-საბჭოთა ურთიერთობები კვლავ დაძაბული რჩებოდა სასაზღვრო მოლაპარაკებების განახლების მიუხედავად, რომლებიც უშედეგოდ გრძელდებოდა ერთი დეკადის განმავლობაში. სერიოზული მოლაპარაკებები არ გამართულა 1991 წლამდე, როდესაც საბჭოთა კავშირის დაშლამდე ცოტა ხნით ადრე მიღწეულ იქნა შეთანხმება. საზღვრის საკითხები საბოლოოდ მოგვარდა ჩინეთსა და რუსეთს შორის 2003 წელს ხელმოწერილი ხელშეკრულებისა და 2008 წლის დამატებითი შეთანხმების საფუძველზე.

წინაპირობა
დავები ჩინეთსა და რუსეთს შორის სასაზღვრო საკითხებზე მეთვრამეტე საუკუნიდან იწყება.

ისტორია
ჩინეთის ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე სინძიანის პროვინციაში შენგ შიცას მმართველობისას (1933–1944), ჩინეთის გომინდანმა, საბჭოთა ეთნიკური პოლიტიკის კვალდაკვალ, პირველად აღიარა უიღური ხალხის ეთნიკური კატეგორია.

1949 წელს ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკამ და საბჭოთა კავშირმა შექმნეს ალიანსი და ორივე ქვეყანამ აღიარა არსებული მდგომარეობა საზღვრის გასწვრივ.

1964 წლის ივლისში, ჩინეთის კომუნისტური პარტიის თავმჯდომარე მაო ძედუნი იაპონიის სოციალისტური პარტიის დელეგაციასთან შეხვედრისას აცხადებდა, რომ რუსეთმა ცალმხრივად მიითვისა ვრცელი ტერიტორიები ციმბირსა და შორეულ აღმოსავლეთში კამჩატკამდე. მან აღნიშნა, რომ ჩინეთსა და რუსეთს ეს საკითხი ჯერ კიდევ არ გადაუწყვეტიათ. ამ კომენტარებმა საჯაროდ გაჟონა. განრისხებულმა საბჭოთა პრემიერმა ნიკიტა ხრუშჩოვმა უარი თქვა სასაზღვრო შეთანხმების დამტკიცებაზე.

საბჭოთა მხარე არ იყო დარწმუნებული, რომ ასეთ კონფლიქტში გაიმარჯვებდა. ჩინეთის მასშტაბურ შემოჭრას შეეძლო საფრთხე შეექმნა სტრატეგიული ცენტრებისთვის ბლაგოვეშჩენსკში, ვლადივოსტოკსა და ხაბაროვსკში, ისევე როგორც ტრანსციმბირის მაგისტრალის გადამწყვეტი კვანძებისთვის. არკადი შევჩენკოს, აშშ-ში გაქცეული მაღალი რანგის საბჭოთა მოხელეს თქმით, „პოლიტბიურო შეძრწუნებული იყო იმის შიშით, რომ ჩინელები შესაძლოა მასობრივად შეჭრილიყვნენ საბჭოთა ტერიტორიაზე“. მილიონობით ჩინელის შემოსევის კოშმარული ხილვა საბჭოთა ლიდერებს თითქმის პანიკაში აგდებდა: „შეიარაღებაში ჩვენი აშკარა უპირატესობის მიუხედავად, სსრკ-სთვის ადვილი არ იქნებოდა ასეთი მასშტაბის იერიშთან გამკლავება“. ჩინეთის „უზარმაზარი მოსახლეობა და პარტიზანული ომის დიდი ცოდნა და გამოცდილება“ თითქმის გარანტიას იძლეოდა, რომ საბჭოთა თავდასხმა ჩინეთის ბირთვულ პროგრამაზე ორივე სახელმწიფოს „უსასრულო ომში ჩაფლობით“ დასრულდებოდა. საბჭოთა წყაროების თანახმად, კუნძულსა და გაყინულ მდინარეზე სულ მცირე 248 ჩინელი ჯარისკაცი დაიღუპა, ხოლო საბჭოთა მესაზღვრეებს შორის დანაკარგი იყო 32 დაღუპული და 14 დაჭრილი.

მას შემდეგ ორივე მხარე კონფლიქტის დაწყებაში ერთმანეთს ადანაშაულებს. თუმცა, სამეცნიერო წრეებში ჩამოყალიბდა კონსენსუსი, რომ სასაზღვრო კრიზისი იყო ჩინური მხარის მიერ წინასწარ დაგეგმილი აგრესიული აქტი. ამერიკელი მეცნიერი ლაილ ჯ. გოლდსტეინი აღნიშნავს, რომ „გლასნოსტის“ ეპოქის შემდეგ გამოქვეყნებული რუსული დოკუმენტები არასახარბიელო სურათს ხატავს შორეულ აღმოსავლეთში წითელი არმიის სარდლობის შესახებ (მაღალი რანგის გენერლებისთვის საბრძოლო მოქმედებების დაწყება მოულოდნელი აღმოჩნდა, ხოლო ქვედანაყოფების ჩართვა ბრძოლაში ქაოტურად ხდებოდა), თუმცა ყველა დოკუმენტი ჩინელებს აგრესორებად მოიხსენიებს. ჩინელი ისტორიკოსების უმეტესობა ეთანხმება იმას, რომ 1969 წლის 2 მარტს ჩინურმა ძალებმა დაგეგმეს და განახორციელეს ჩასაფრება, რაც საბჭოთა მხარისთვის სრული მოულოდნელობა იყო. კითხვა, თუ რატომ გადაწყვიტა ჩინეთის ხელმძღვანელობამ საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ ასეთი შეტევითი ზომების მიღება, კვლავ სადავო რჩება.

რობინსონი, რომელიც თავის ანალიზს ძირითადად საბჭოთა წყაროებზე აფუძნებდა (იმ დროს ჩინური ფაქტობრივი ანგარიშების ნაკლებობის გამო), წერს, რომ 2 მარტს, დაახლოებით 11:00 საათზე, ჩინურმა ძალებმა კუნძულზე მოულოდნელი თავდასხმა მოუწყვეს საბჭოთა სასაზღვრო პატრულს და მძიმე დანაკარგი მიაყენეს მათ. მალევე ახლომდებარე საგუშაგოდან საბჭოთა დამხმარე ძალები მივიდნენ, რომლებმაც, სავარაუდოდ, ჩინელებს ცეცხლით უპასუხეს, გარკვეული დროით ალყაში მოაქციეს ისინი და შემდეგ აიძულეს, საკუთარ ნაპირზე დაეხიათ. მთელი ბრძოლა დაახლოებით ორ საათს გაგრძელდა. ორივე მხარე გამარჯვებას იჩემებდა, თუმცა ბრძოლის დასრულების შემდეგ კუნძულზე მუდმივად არცერთი მხარე არ დარჩენილა, თუმცა საბჭოთა სამხედროები პერიოდულად გადადიოდნენ კუნძულზე.

რობინსონი აღნიშნავს, რომ გაურკვეველია, ვინ დაიწყო 1969 წლის 15 მარტის ბრძოლა. ორივე მხარე ამტკიცებდა, რომ მოწინააღმდეგე დაესხა თავს მათ დილის პატრულს. ბრძოლა დაახლოებით 09:45 ან 10:00 საათზე ჩინეთის ნაპირიდან არტილერიის ცეცხლით დაიწყო. თავდაპირველად რიცხობრივად აღმატებულმა ჩინურმა ძალებმა აიძულეს საბჭოთა სამხედროები, ან მთლიანად დაეტოვებინათ კუნძული, ან მის აღმოსავლეთ კიდეზე დაეხიათ. ამას მოჰყვა რუსული ტანკებისა და მექანიზებული ქვეითების კონტრშეტევა, რომელსაც მხარს უჭერდა ინტენსიური საარტილერიო ცეცხლის სამი ტალღა 13:00 საათზე, რამაც, როგორც ჩანს, გაარღვია ჩინელების პოზიციები კუნძულზე და მათ საკუთარი ნაპირისკენ დაიხიეს. ბრძოლა 19:00 საათზე დასრულდა. საბჭოთა კავშირს ჩინელების უკანდახევის შემდეგ კუნძულზე დიდი გარნიზონი არ განუთავსებია, თუმცა ინტენსიურ პატრულირებას აგრძელებდნენ. საბჭოთა კავშირმა უპასუხა ტანკებით, ჯავშანტრანსპორტიორებითა და საარტილერიო დაბომბვით. სამი დღის განმავლობაში ჩინეთის არმიამ წარმატებით შეაჩერა საბჭოთა შეღწევა და საბოლოოდ ჟენბაოს კუნძულიდან ყველა საბჭოთა ჯარისკაცი განდევნა. შეტაკებისას ჩინეთმა გამოიყენა ორი გაძლიერებული ქვეითი ოცეული საარტილერიო მხარდაჭერით. ჩინური წყაროების მიხედვით, საბჭოთა კავშირმა გამოიყვანა დაახლოებით 60 ჯარისკაცი და ექვსი -60 ტიპის ამფიბიური ჯავშანტრანსპორტიორი, ხოლო მეორე შეტევისას — დაახლოებით 100 ჯარისკაცი, 10 ტანკი, 14 ჯავშანტრანსპორტიორი და არტილერია. ჩინელმა გენერალმა ჩენ სილიენმა განაცხადა, რომ ჩინეთმა ბრძოლის ველზე აშკარა გამარჯვება მოიპოვა.

15 მარტს საბჭოთა მხარის საწყისი შეტევები მოგერიებულ იქნა მძიმე დანაკარგებით. საბჭოთა სასაზღვრო ჯარებმა ბრძოლა შეწყვიტეს, რის შემდეგაც შეტევაზე გადავიდა 135-ე მოტომსროლელი დივიზიის ბატალიონი ვიცე-პოლკოვნიკ სმირნოვის მეთაურობით. ბატალიონი მოხვდა ჩინელების მძიმე ტყვიამფრქვევის ცეცხლქვეშ, განიცადა დიდი დანაკარგი და კუნძულიდან დაიხია. 15 მარტის ბოლოს საბჭოთა გენერალმა ოლეგ ლოსიკმა გასცა ბრძანება იმ დროისთვის საიდუმლო „გრადის“ (-21 ) ტიპის ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემების გამოყენების შესახებ. ცხრა საათიანი საბრძოლო მოქმედებების განმავლობაში საბჭოთა კავშირმა ჩინეთის მიმართულებით 10,000 საარტილერიო ჭურვი ისროლა და 36 საჰაერო რეისი განახორციელა. ვლადიმერ გოროდინსკი ამტკიცებს, რომ ჩინეთის ძირითად დაჯგუფებას კუნძულის მახლობლად „გრადის“ გამოყენების შედეგად მნიშვნელოვანი დანაკარგი არ განუცდია სარაკეტო ძალების შტაბის მიერ გათვლილი შეცდომის გამო. ის ამტკიცებს, რომ 21:00 საათის შემდეგ ჩინელებმა მძიმე ნაღმტყორცნებიდან ცეცხლი გაუხსნეს არა მხოლოდ კუნძულს, არამედ საბჭოთა ტერიტორიასაც, რის გამოც მაიორი ვ. ნესოვი (135-ე დივიზიის მეთაური) იძულებული გახდა, გაეცა უკანდახევის ბრძანება 4-5 კილომეტრით ქვეყნის სიღრმეში დანაკარგების თავიდან ასაცილებლად. ნევილ მაქსველი აღნიშნავს, რომ აკადემიური ნაშრომების უმეტესობა ჭენპაოს ინციდენტის შესახებ კვლავ ამტკიცებს, რომ ეს იყო ჩინეთის მხრიდან პროვოცირებული აგრესიული აქტი და სსრკ უდავო გამარჯვებული დარჩა.

16 მარტს საბჭოთა სამხედროები კუნძულზე დაღუპულების გამოსაყვანად შევიდნენ, ჩინელებს კი ცეცხლი არ გაუხსნიათ. 17 მარტს საბჭოთა მხარე შეეცადა კუნძულიდან დაზიანებული -62 ტიპის ტანკის გამოყვანას, მაგრამ ჩინურმა არტილერიამ მათ უკან დაახევინა.

ბრძოლის შემდეგ ურთიერთობების კიდევ უფრო გაუარესების გამო, ლინ პიაომ გამოსცა №1 ბრძანება „საბრძოლო მზადყოფნის გაძლიერების შესახებ, რათა თავიდან იქნას აცილებული მტრის მოულოდნელი დარტყმა“. მიღებულ ზომებს შორის იყო ჩინეთის სამი უმნიშვნელოვანესი საიდუმლო ბირთვული ქარხნის გადატანა საზღვრისპირა ზონიდან ქვეყნის შიდა რეგიონებში („მესამე ფრონტის“ ტერიტორიებზე).

საბჭოთა კავშირის გმირები
დამანსკის კონფლიქტის დროს გამოჩენილი სიმამაცისა და მამაცობისთვის ხუთ საბჭოთა ჯარისკაცს მიენიჭა უმაღლესი ჯილდო — საბჭოთა კავშირის გმირი. პოლკოვნიკი დემოკრატ ლეონოვი 15 მარტს ოთხი -62 ტანკისგან შემდგარ ჯგუფს ხელმძღვანელობდა კონტრშეტევისას; იგი ჩინელმა სნაიპერმა მოკლა იმ დროს, როდესაც განადგურებულ მანქანას ტოვებდა.

უფროსმა ლეიტენანტმა ვიტალი ბუბენინმა უხელმძღვანელა 23 ჯარისკაცისგან შემდგარ დამხმარე მისიას ახლომდებარე სასაზღვრო საგუშაგოდან და მოაწყო რეიდი -60-ით ჩინელების ზურგში, რასაც, გავრცელებული ინფორმაციით, 248 თავდამსხმელის სიცოცხლე ემსხვერპლა. უმცროსმა სერჟანტმა იური ბაბანსკიმ მეთაურობა საკუთარ თავზე აიღო 2 მარტის ბრძოლაში, როდესაც მტერს ათმაგი უპირატესობა ჰქონდა და უფროსი ლეიტენანტი ივან სტრელნიკოვი დაიღუპა. მოგვიანებით ბაბანსკი ხელმძღვანელობდა სამძებრო-სამაშველო ჯგუფებს, რომლებმაც სტრელნიკოვისა და ლეონოვის ცხედრები გამოიტანეს. უმცროსი სერჟანტი ვლადიმერ ორეხოვი მონაწილეობდა 15 მარტის ბრძოლაში. როგორც მეტყვიამფრქვევე, იგი კუნძულზე გამაგრებული ჩინური ძალების წინააღმდეგ პირველ შემტევ ხაზში იმყოფებოდა. მან გაანადგურა მტრის ტყვიამფრქვევის ბუდე და ორჯერ დაიჭრა, თუმცა ბრძოლას ჭრილობებისგან გარდაცვალებამდე აგრძელებდა. ლენინის, წითელი დროშის, წითელი ვარსკვლავისა და დიდების ორდენები გადაეცა 54 ჯარისკაცსა და ოფიცერს, ხოლო მედლები „მამაცობისთვის“ და „საბრძოლო დამსახურებისთვის“ — 94 მესაზღვრესა და სამხედრო მოსამსახურეს.

ჩინეთის გმირები
1969 წლის მარტში საბჭოთა არმიასთან ჭენპაოს კუნძულზე შეტაკებების დროს, ჩინურმა ტანკსაწინააღმდეგო ჯგუფმა — ხუა იუძიემ და მისმა თანაშემწემ, იუ ხაიჩანგმა — გაანადგურეს ოთხი საბჭოთა ჯავშანტრანსპორტიორი და ათზე მეტი მოწინააღმდეგე მოკლეს. ხუამ და იუმ ცენტრალური სამხედრო კომისიისგან მიიღეს „საბრძოლო გმირის“ წოდება, ხოლო მათი გმირობა საფოსტო მარკაზე იქნა უკვდავყოფილი.

დიპლომატია
1969 წლის 17 მარტს ბრეჟნევმა ბუდაპეშტში მოიწვია ვარშავის პაქტის საგანგებო შეხვედრა ჩინეთის დაგმობის მიზნით. რუმინეთის ლიდერმა ჩაუშესკუმ, საბჭოთა კავშირის მხრიდან მნიშვნელოვანი ზეწოლის მიუხედავად, უარი თქვა ჩინეთის დამგმობ განცხადებაზე ხელის მოწერაზე. ჩაუშესკუს დაჟინებულობის გამო განცხადება საერთოდ არ გამოქვეყნებულა, რაც ფართოდ აღიქმებოდა საბჭოთა კავშირის დიპლომატიურ მარცხად. მომდევნო დღეს მოსკოვში 66 კომუნისტური პარტიის დელეგაციამ განიხილა მზადება მსოფლიო სამიტისთვის, რომელიც 1969 წლის 5 ივნისს მოსკოვში უნდა გამართულიყო. საბჭოთა წინადადება ჩინეთის დაგმობის შესახებ ჩაიშალა, რადგან რუმინეთის, იტალიის, ესპანეთის, შვეიცარიისა და ავსტრიის კომუნისტური პარტიების დელეგაციებმა მხარი დაუჭირეს ჩინეთის პოზიციას, რომლის მიხედვითაც სწორედ საბჭოთა კავშირი დაესხა თავს ჩინეთს და არა პირიქით.

21 მარტს საბჭოთა პრემიერი ალექსეი კოსიგინი შეეცადა მაოსთან ტელეფონით დაკავშირებას ცეცხლის შეწყვეტის განსახილველად. ჩინელმა ოპერატორმა, რომელმაც კოსიგინის ზარს უპასუხა, მას „რევიზიონისტი ელემენტი“ უწოდა და ტელეფონი გაუთიშა. ჭოუ ენლაი, რომელსაც სურდა კოსიგინის შეთავაზების მიღება, შოკირებული იყო მაოს დაუფიქრებლობით: „ორი ქვეყანა ომშია, შიკრიკს თავს არავინ სჭრის“. პეკინში საბჭოთა საელჩოს დიპლომატებმა 22 მარტის დიდი ნაწილი ამაოდ გაატარეს მაოს პირადი ტელეფონის ნომრის მოპოვების მცდელობაში. 22 მარტს მაომ შეხვედრა გამართა ოთხ მარშალთან, რომლებიც საბჭოთა კავშირთან მოსაზღვრე რეგიონებში ჩინურ ჯარებს მეთაურობდნენ, რათა დაეწყოთ მზადება შესაძლო სრულმასშტაბიანი ომისთვის. ჭოუ არაერთხელ მოუწოდებდა მაოს ცეცხლის შეწყვეტის განხილვისკენ, თუმცა დაეთანხმა მის გადაწყვეტილებას, არ ეპასუხა კოსიგინის ზარებისთვის. ჭოუს დასამშვიდებლად მაომ უთხრა: „დაუყოვნებლივ მოემზადეთ დიპლომატიური მოლაპარაკებებისთვის“.

1-დან 24 აპრილამდე გაიმართა ჩინეთის კომუნისტური პარტიის მე-9 ეროვნული კონგრესი, სადაც მაომ ოფიციალურად გამოაცხადა 1966 წლის მაისში დაწყებული „კულტურული რევოლუციის“ დასრულება. მიუხედავად ამისა, კონგრესმა წამყვან პოზიციებზე აირჩია მაოს გავლენიანი მეუღლის, ძიანგ ცინგისა და თავდაცვის მინისტრის, ლინ პიაოს ულტრამემარცხენე ფრაქციების მიმდევრები. ორივე მათგანი საბჭოთა კავშირის მიმართ ხისტ კურსს უჭერდა მხარს.

ამასობაში მაომ გასცა ბრძანება საზღვრის გასწვრივ „ღრმა თავდაცვის“ მოსამზადებლად, რადგან გაჩნდა რეალური შიში, რომ სასაზღვრო კრიზისი სრულმასშტაბიან ომში გადაიზრდებოდა. 1 მაისს, კულტურული რევოლუციით შელახული ჩინეთის იმიჯის გამოსასწორებლად, მაომ პეკინში პირველი მაისის დღესასწაულზე მიიწვია დიპლომატები მესამე სამყაროს რამდენიმე ქვეყნიდან. შეკრებილ დიპლომატებთან მაომ ოფიციალური ბოდიში მოიხადა 1967 წელს „წითელგვარდიელების“ (ხუნვეიპინების) მიერ დიპლომატებზე თავდასხმებისა და საელჩოების დარბევის გამო. მაომ განაცხადა, რომ თითქოს არ იცოდა, რომ კულტურული რევოლუციის დროს ისინი ჩინეთში მცხოვრებ უცხოელებს სცემდნენ და ზოგჯერ კლავდნენ კიდეც. ასევე, მაომ გამოაცხადა, რომ კულტურული რევოლუციის დაწყების შემდეგ პირველად გააგზავნიდა ელჩებს საზღვარგარეთ ჩინეთის წარსადგენად (ელჩების უმეტესობა კულტურული რევოლუციის დროს უკან გაიწვიეს და სიკვდილით დასაჯეს). მაო მიხვდა, რომ ჩინეთის იზოლაცია პრობლემად იქცა, რადგან ქვეყანა საბჭოთა კავშირთან ომის ზღვარზე იდგა.

5 მაისს კოსიგინი გაემგზავრა ინდოეთში, რომელიც მკვეთრად ანტიჩინურად იყო განწყობილი, რათა პრემიერ-მინისტრ ინდირა განდისთან განეხილა ჩინეთის წინააღმდეგ საბჭოთა-ინდური ალიანსის შესაძლებლობა. 14-დან 19 მაისამდე ნიკოლაი პოდგორნი ეწვია ჩრდილოეთ კორეას, რათა შეეცვალა კიმ ირ სენის ორიენტაცია ჩინეთის საწინააღმდეგოდ. კიმმა უარი თქვა ჩინეთისგან დისტანცირებაზე და მაოს მხარდასაჭერად ჩრდილოეთ კორეამ არ გააგზავნა დელეგაცია ივნისში მოსკოვში გამართულ კომუნისტური პარტიების მსოფლიო კონფერენციაზე.

17 ივნისს აშშ-ის სენატის უმრავლესობის ლიდერმა, მაიკ მენსფილდმა, რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში ამერიკა-ჩინეთის ურთიერთობების ნორმალიზების მომხრე იყო, თეთრ სახლთან კონსულტაციით დაწერა წერილი, სადაც მაოს ჩინეთში ვიზიტსა და შეხვედრას სთხოვდა ურთიერთობების გასაუმჯობესებლად. წერილი კამბოჯის მეფე ნოროდომ სიანუკს გაეგზავნა მაოსთვის გადასაცემად და 1969 წლის 26 ივლისს პეკინში ჩავიდა. ჩინეთის პასუხი მკაცრი იყო: ჭოუ ენლაიმ სიტყვით გამოსვლისას აშშ დაადანაშაულა ვიეტნამში „აგრესიასა“ და ტაივანის „ოკუპაციაში“. 1 აგვისტოს აშშ-ის პრეზიდენტი რიჩარდ ნიქსონი ეწვია პაკისტანს, ჩინეთის ახლო მოკავშირეს, რათა გენერალ იაჰია ხანისთვის ეთხოვა მაოსთვის შეტყობინების გადაცემა ჩინეთთან ურთიერთობების ნორმალიზების სურვილის შესახებ, განსაკუთრებით საბჭოთა კავშირთან არსებული კრიზისის ფონზე.

2-3 აგვისტოს ნიქსონი ეწვია რუმინეთს, რათა შეხვედროდა ჩაუშესკუს და მისთვისაც იგივე თხოვნით მიემართა. ჩაუშესკუ დათანხმდა და 7 სექტემბერს რუმინეთის პრემიერ-მინისტრმა, იონ გეორგე მაურერმა, რომელიც ჰანოიში ხო ში მინის დაკრძალვას ესწრებოდა, ჭოუ ენლაის გადასცა, რომ ნიქსონს ჩინეთთან დაახლოება სურდა.

დასავლეთ საზღვარი: სინძიანგი (1969)
წინაპირობა
საბჭოთა ისტორიოგრაფია, კერძოდ კი „უიღურული კვლევები“, სულ უფრო მეტად პოლიტიზირებული ხდებოდა 1960-იანი და 1970-იანი წლების ჩინეთ-საბჭოთა განხეთქილების შესაბამისად. ერთ-ერთი საბჭოთა თურქოლოგი, თურსუნ რახმინოვი, რომელიც საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიისთვის მუშაობდა, ამტკიცებდა, რომ თანამედროვე უიღურებმა დააარსეს ძველი ტოღუზ-ოღუზის სახელმწიფო (744–840), ყარა-ხანიდების სახაკანო (840–1212) და ა.შ. წინარე-მოდერნული სახელმწიფოების ომები ჩინური დინასტიების წინააღმდეგ წარმოდგენილი იყო, როგორც უიღური ეთნიკური ჯგუფის ბრძოლა ეროვნული განთავისუფლებისთვის. საბჭოთა ისტორიოგრაფია ამ საკითხებში თანმიმდევრული არ იყო; მაგალითად, როდესაც ჩინეთ-საბჭოთა ურთიერთობები უფრო თბილი იყო, „სამი ოლქის რევოლუცია“ საბჭოთა ისტორიკოსების მიერ აღიწერებოდა, როგორც ჩინეთის სამოქალაქო ომის დროს გომინდანისადმი ოპოზიციის ნაწილი და არა როგორც ანტიჩინური ბრძოლა ეროვნული განთავისუფლებისთვის. საბჭოთა კავშირი ასევე ახალისებდა უიღურების მიგრაციას თავის ტერიტორიაზე, ყაზახეთის სსრ-ში, 4,380 კმ სიგრძის საზღვრის გასწვრივ. 1962 წლის მაისში, სინძიანის პროვინციიდან 60,000 უიღური გადავიდა საბჭოთა კავშირში, რათა თავი დაეღწიათ „დიდი ნახტომის“ შედეგად გამოწვეული შიმშილისა და ეკონომიკური ქაოსისთვის.

სინძიანის შეტაკებები
10 ივნისს 50 საბჭოთა ჯარისკაცი თავს დაესხა ჩინეთის ძალებს სინძიანგში. როგორც თებერვალში, ამ შეტაკებებმაც გამოიწვია სადაზვერვო თანამგზავრების გაშვების ახალი ტალღა, რაც განსაკუთრებით დაჩქარდა 10 ივნისის ბრძოლის შემდეგ (ოთხი თანამგზავრი გაეშვა 13 აგვისტოს თავდასხმიდან სამი კვირის განმავლობაში). თუმცა საბჭოთა კავშირმა მიმართა სხვა უცხოურ მთავრობებს და კომუნისტური პარტიების ლიდერებს, რათა მათ ჩინეთისთვის ბირთვული საფრთხის შესახებ ინფორმაცია მიეწოდებინათ. 1969 წლის აგვისტოში -მ აღწერა კონფლიქტი, როგორც „ფეთქებადი პოტენციალის“ მქონე. სააგენტო აცხადებდა, რომ „მათ შორის ომის პოტენციალი აშკარად არსებობს“ და ჩინეთი „სსრკ-ს თავის ყველაზე უშუალო მტერად აღიქვამს“. ალენ უაიტინგი ვარაუდობდა, რომ საბჭოთა კავშირი შესაძლოა იძულებული გამხდარიყო ტაქტიკური ბირთვული იარაღი გამოეყენებინა ჩინური მასიური ქვეითი შეტევების („ადამიანური ტალღების“) წინააღმდეგ.

ჩინელებს არ სჯეროდათ საბჭოთა ბირთვული თავდასხმის ალბათობის 27 აგვისტომდე, სანამ -ს დირექტორმა რიჩარდ ჰელმსმა არ გამოაცხადა, რომ საბჭოთა კავშირმა უცხოურ მთავრობებს ჰკითხა მათი რეაქციის შესახებ ჩინეთზე პრევენციული თავდასხმის შემთხვევაში. ჩინეთისთვის ეს ნიშნავდა, რომ აშშ სერიოზულად აღიქვამდა ამ საფრთხეს. შეერთებულმა შტატებმა გადადგა ნაბიჯები თავისი ბირთვული ბომბდამშენების მზადყოფნისთვის.

ამ ნაბიჯებმა გააკვირვა მაო და აიძულა ჩინეთის ლიდერები პეკინის ევაკუაცია მოეხდინათ. ჩინეთი შეეცადა დაძაბულობის შემცირებას და საბჭოთა მხარესთან კონტაქტზე ხო ში მინის დაკრძალვის დროს გავიდა. 1969 წლის 11 სექტემბერს კოსიგინი პეკინის აეროპორტში შეხვდა ჭოუ ენლაის. მხარეები შეთანხმდნენ ელჩების დაბრუნებაზე და სასაზღვრო მოლაპარაკებების დაწყებაზე. 1969 წლის 23 და 29 სექტემბერს ჩინეთმა ჩაატარა ორი გამოუცხადებელი ბირთვული გამოცდა (მეორე იყო 3 მეგატონიანი თერმობირთვული მოწყობილობა), რათა დაედასტურებინა თავისი ბირთვული შესაძლებლობები.

თავდასხმის შესაძლო მიზეზები
დასავლელი ისტორიკოსები თვლიან, რომ ჭენპაოს კუნძულისა და სინძიანგის შეტაკებები ძირითადად გამოწვეული იყო მაოს სურვილით, გამოეყენებინა ლოკალური სამხედრო უპირატესობა შიდა პოლიტიკური მიზნებისთვის 1969 წელს. იან კუისონგი ასკვნის, რომ შეტაკებები მაო ძედუნის შიდა მობილიზაციის სტრატეგიის შედეგი იყო, რაც დაკავშირებული იყო მის წუხილთან „კულტურული რევოლუციის“ განვითარების გამო.

რუსი ისტორიკოსები აღნიშნავენ, რომ კონფლიქტი მომდინარეობდა ჩინეთის სურვილიდან, დაეკავებინა წამყვანი როლი მსოფლიოში და განემტკიცებინა კავშირები აშშ-სთან. 2004 წლის რუსული დოკუმენტური ფილმის მიხედვით, მაო ცდილობდა თავისი ქვეყანა მსოფლიო პერიფერიიდან პოლიტიკის ცენტრში გადაეყვანა. სხვა ანალიტიკოსები თვლიან, რომ ჭენპაოზე თავდასხმით ჩინეთს სურდა საბჭოთა კავშირის შეკავება და იმის ჩვენება, რომ ჩინეთის „დაჩაგვრა“ შეუძლებელი იყო.

შედეგები
დამანსკის ინციდენტმა აჩვენა აშშ-ს, რომ ჩინეთი მზად იყო სერიოზული დიალოგისთვის. კონფლიქტის შემდეგ აშშ-მა გამოხატა ინტერესი კავშირების გამტკიცებისადმი, რაც გამოიხატა 1971 წელს ჰენრი კისინჯერის საიდუმლო ვიზიტით ჩინეთში. ამან გზა გაუკაფა ნიქსონის ვიზიტს 1972 წელს.

ჩინეთ-საბჭოთა ურთიერთობები კონფლიქტის შემდეგ კვლავ მტრული რჩებოდა. ქვეყნის შიგნით ომის საფრთხემ გამოიწვია ჩინეთის სრული მილიტარიზაცია. ჩინეთის კომუნისტური პარტიის მე-9 კონგრესმა თავდაცვის მინისტრი ლინ პიაო მაოს ოფიციალურ მემკვიდრედ დაამტკიცა. 1969 წლის მოვლენების შემდეგ საბჭოთა კავშირმა კიდევ უფრო გაზარდა თავისი ძალები ჩინეთის საზღვართან და მონღოლეთის სახალხო რესპუბლიკაში.

მთლიანობაში, ჩინეთ-საბჭოთა დაპირისპირებამ, რომელმაც პიკს 1969 წელს მიაღწია, გზა გაუხსნა საერთაშორისო პოლიტიკური სისტემის ღრმა ტრანსფორმაციას.

სასაზღვრო მოლაპარაკებები: 1990–2000-იანი წლები
საზღვრის დემარკაციის შესახებ სერიოზული მოლაპარაკებები მხოლოდ საბჭოთა კავშირის დაშლის წინ, 1991 წელს დაიწყო. 1991 წლის 16 მაისს, ჩინეთის კომუნისტური პარტიის გენერალურმა მდივანმა ძიანგ წემინმა და საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის გენერალურმა მდივანმა მიხეილ გორბაჩოვმა, ძიანგის მოსკოვში ვიზიტისას, ხელი მოაწერეს ჩინეთ-საბჭოთა სასაზღვრო შეთანხმებას. კერძოდ, ორივე მხარე შეთანხმდა, რომ კუნძული ჩინეთს ეკუთვნოდა (აღსანიშნავია, რომ შეთანხმების მომენტში კუნძულზე კონტროლს ორივე მხარე იჩემებდა). 1995 წლის 17 ოქტომბერს მიღწეულ იქნა შეთანხმება საზღვრის ბოლო 54 კილომეტრიან მონაკვეთზე, თუმცა ამურისა და არგუნის მდინარეებზე მდებარე სამი კუნძულის საკითხი სამომავლოდ გადაიდო.

2001 წლის 16 ივლისს რუსეთმა და ჩინეთმა ხელი მოაწერეს კეთილმეზობლობის, მეგობრობისა და თანამშრომლობის შესახებ ხელშეკრულებას. ამ დოკუმენტის მე-9 მუხლი წააგავს ნატოს მე-5 მუხლს: ის ავალდებულებს ორივე მხარეს, რომ საფრთხის შემთხვევაში „დაუყოვნებლივ დაამყარონ კონტაქტი და გამართონ კონსულტაციები ამგვარი საფრთხის აღმოსაფხვრელად“.

2003 წლის 14 ოქტომბერს ხელმოწერილი სასაზღვრო შეთანხმებით საბოლოო დავა გადაიჭრა. ჩინეთს გადაეცა კონტროლი ტარაბაროვის კუნძულზე (კუნძული ინლუნგი), კუნძულ ჭენპაოზე და დიდი უსურიის კუნძულის (კუნძული ხეისიაძი) დაახლოებით 50%-ზე ხაბაროვსკის მახლობლად. ჩინეთის სახალხო წარმომადგენელთა ეროვნული კონგრესის მუდმივმოქმედმა კომიტეტმა შეთანხმების რატიფიცირება 2005 წლის 27 აპრილს მოახდინა, ხოლო რუსეთის დუმამ — 20 მაისს. 2 ივნისს ჩინეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ლი ჭაოსინგმა და მისმა რუსმა კოლეგამ, სერგეი ლავროვმა, სარატიფიკაციო დოკუმენტები გაცვალეს.

2008 წლის 21 ივლისს ჩინეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა იანგ ძიეჩიმ და სერგეი ლავროვმა პეკინში ხელი მოაწერეს დამატებით შეთანხმებას ჩინეთ-რუსეთის საზღვრის ხაზის შესახებ, რითაც დასრულდა საზღვრის აღმოსავლეთი მონაკვეთის დემარკაცია. ხელი მოეწერა დამატებით პროტოკოლს თანდართული რუკით. ამ შეთანხმებით ჩინეთმა საბოლოოდ მიიღო საკუთრება კუნძულებზე: ინლუნგი (ტარაბაროვი) და ხეისიაძის (დიდი უსურიის) კუნძულის ნახევარი.

 საუკუნეში, ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ვერსია ამ კონფლიქტის შესახებ, რომელიც პარტიის ბევრ ოფიციალურ ვებგვერდზეა განთავსებული, 1969 წლის მარტის მოვლენებს აღწერს, როგორც საბჭოთა აგრესიას ჩინეთის წინააღმდეგ.