მარდინი

მარდინი (; ; ; ) — ქალაქი აღმოსავლეთ თურქეთში, ართუქლუს რაიონისა და მარდინის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი. იგი ცნობილია თავისი ძველი ქალაქის ართუქიდული არქიტექტურით და სტრატეგიული მდებარეობით კლდოვან ბორცვზე, მდინარე ტიგროსის მახლობლად.

ქალაქის ძველი ნაწილი იუნესკოს დაცვის ქვეშაა, რაც კრძალავს ახალ მშენებლობებს მისი ფასადის შესანარჩუნებლად.

2021 წელს ქალაქის მოსახლეობა 129 864 ადამიანს შეადგენდა. მოსახლეობა შედგება ქურთების, არაბების, მჰალამებისა და ასირიელებისაგან.

ისტორია
უძველესი ისტორია და ეტიმოლოგია
ნეო-ასურული პერიოდის სამართლებრივ დოკუმენტში მოხსენიებულია მარდიანეში მიმავალი გზა, რომელიც სავარაუდოდ დღევანდელი მარდინია, რაც მიუთითებს, რომ სახელს აქვს ფესვები, რომლებიც თარიღდება სულ მცირე ნეო-ასურული პერიოდიდან.

ქალაქმა გადაიტანა სირიულ-ქრისტიანული პერიოდი, იზლას მთზე ადრეულ საუკუნეში იდგა ნისიბისის მონასტერი, სადაც სამოცდაათი ბერი ცხოვრობდა. რომაულ პერიოდში თავად ქალაქი ცნობილი იყო სახელით მარიდა (მერიდა). სახელწოდება სირიული სიტყვიდან წარმოსდგება და ითარგმნება როგორც „ციხესიმაგრე“.

დაახლოებით ძვ. წ. 150 წლიდან ახ. წ. 250 წლამდე ის იყო ოსროჰენას ნაწილი, რომელსაც მართავდა აბგარიდების დინასტია.

შუა საუკუნეები
ადრეული მუსლიმური დაპყრობების დროს, ბიზანტიური ქალაქი 640 წელს დაიპყრო მუსლიმმა მეთაურმა იად იბნ განმმა. პერიოდულად ქალაქის კონტროლი ხშირად იცვლებოდა სხვადასხვა დინასტიებს შორის. ჰამდან იბნ ჰამდუნმა ქალაქი დაიპყრო 885 წელს და ის ჰამდანიდური კონტროლის ქვეშ საუკუნის მეორე ნახევრამდე დარჩა, რა დროსაც ქალაქი გახდა სადავო მარვანიდებსა და უქაილიდებს შორის. მარვანიდებს სავარაუდოდ ჰქონდათ უპირატესობა ამ რეგიონზე. ართუქიდების დინასტიის მიწები მონღოლებმა დაიმორჩილეს დაახლოებით 1235-1243 წლების პერიოდში, მაგრამ ართუქიდები დაემორჩილნენ მონღოლ ხან ჰულაგუს და განაგრძეს მმართველობა როგორც მონღოლთა იმპერიის ვასალებმა. ვენეციელი ვაჭარი, რომელმაც ქალაქი მოინახულა 1507 წელს, წერდა, რომ ქალაქში უფრო მეტი ქრისტიანი სომეხი და ებრაელი იყო, ვიდრე მუსლიმი. ალყის დროს ქალაქის დიდი მეჩეთი ააფეთქეს. ომის მსვლელობისას, ბევრი მათგანი გაგზავნეს რას-ალ-აინის ბანაკებში, თუმცა ზოგიერთმა მოახერხა სინჯარის მთაზე გაქცევა ადგილობრივი ჩეჩნების დახმარებით. მარდინის ქურთები და არაბები ამ მოვლენებს, როგორც წესი, „ფირმანს“ (სამთავრობო ბრძანება) უწოდებენ, ხოლო ასურელები მას „სეიფოს“ (ხმალი) უწოდებენ. მუდროსის ზავის შემდეგ მარდინი იყო ერთ-ერთი თურქული ქალაქი, რომელიც არ იყო ოკუპირებული მოკავშირე ძალების ჯარების მიერ.

თანამედროვე ისტორია
1923 წელს თურქეთის რესპუბლიკის დაარსებასთან ერთად, მარდინი გახდა ამავე სახელწოდების პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი. ძალადობას გადარჩენილმა ბევრმა ასურელმა მოგვიანებით დატოვა მარდინი და 1940-იან წლებში გადავიდა ახლომდებარე ქამიშლიში, მას შემდეგ რაც თურქეთის არმიაში მათი გაწვევა სავალდებულო გახდა.

მარდინში მნიშვნელოვნი ინდუსტრიალიზაცია მოხდა 1990-იანი წლების განმავლობაში, როდესაც მოსახლეობა საცხოვრებლად გადავიდა ქალაქის თანამედროვე ნაწილში, რომლებიც ვითარდებოდა დაბლობ ადგილას ძველი ქალაქის ბორცვის ძირში. 2012 წელს მიღებული კანონის საფუძველზე მარდინი გახდა მეტროპოლიური მუნიციპალიტეტი, რომელმაც ფუნქციონირება დაიწყო 2014 წლის თურქეთის ადგილობრივი არჩევნების შემდეგ. ქალაქს ჰყავს მნიშვნელოვანი არაბული მოსახლეობა.

გეოგრაფია
ქალაქი მდებარეობს სირიის საზღვართან ახლოს და არის მარდინის პროვინციის ცენტრი. ძველი ქალაქი ძირითადად აშენებულია გრძელი ბორცვის სამხრეთ ფერდობზე, რომლის თავზეც კლდოვანი ქედია. ფერდობი ეშვება მესოპოტამიის დაბლობისკენ. ქედის თავზე განთავსებულია ქალაქის ისტორიული ციტადელი.

კლიმატი
მარდინს ახასიათებს ცხელზაფხულიანი ხმელთაშუაზღვის კლიმატი, ძალიან ცხელი, მშრალი ზაფხულით და გრილი, სველი და ზოგჯერ თოვლიანი ზამთრით. მარდინი ძალიან მზიანია, წელიწადში 3000 საათზე მეტი მზის სინათლით. მაშინ როდესაც ზაფხულში ტემპერატურა ადვილად აღწევს 40 °-ს, კონტინენტური ბუნების გამო, ზამთრის ამინდი მაინც გარკვეულწილად გავრცელებულია დეკემბრიდან მარტის თვეებს შორის და როგორც წესი, ერთი ან ორი კვირის განმავლობაში თოვს. ყველაზე მაღალი ტემპერატურა დაფიქსირდა 2000 წლის 31 ივლისს (42,5 °), ხოლო ყველაზე დაბალი იყო −14,0 ° 1985 წლის 22 თებერვალს.

ისტორიული ღირსშესანიშნაობები
მარდინს ხშირად უწოდებენ ღია ცის ქვეშ მუზეუმს მისი ისტორიული არქიტექტურის გამო. უმეტესი შენობა იყენებს ბეჟისფერ კირქვას, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში მოიპოვებოდა ამ ტერიტორიის გარშემო არსებულ კარიერებში.

მეჩეთები და მადრასეები
მარდინის დიდი მეჩეთი — ქალაქის ისტორიული მთავარი სამლოცველო მეჩეთი, სავარაუდოდ პირველად ააგეს 1170-იან წლებში ართუქიდების დროს. იგი განადგურდა არტილერიის აფეთქებების შედეგად რაშიდ ფაშას მიერ ქალაქის ალყის დროს საუკუნის დასაწყისში და შემდეგ ხელახლა ააგეს, სავარაუდოდ ორიგინალი შენობის მსგავსად. ორიგინალი მეჩეთიდან მხოლოდ ჩრდილოეთის კედელი შემორჩა. ასევე შემორჩა ხისგან დამზადებული ართუქიდების მინბარი (ამბიონი). წარწერა მინარეთის ფუძეზე ასახავს მის ორიგინალი მშენებლობის თარიღს (1176 წელი), მაგრამ მინარეთის უმეტესი ნაწილი ფუძის ზემოთ ხელახლა ააგეს დაახლოებით 1892 წელს, სავარაუდოდ სალოცავი დარბაზის რეკონსტრუქციიდან კარგა ხნის შემდეგ.
რეიჰანიეს მეჩეთი — მეჩეთი გაურკვეველი თარიღით, სავარაუდოდ აყ-ყოიუნლუს ან ადრეული ოსმალეთის პერიოდით. რადგან სირიული კათოლიკური კათედრა მარდინში იყო ასურული გენოციდის პერიოდამდე.
წითელი (სურფ გევორქის) ეკლესია — სომხური სამოციქულო ეკლესია, ხელახლა აგებულია 2015 წელს.
სურფ იუსუფის (წმინდა იოსების) ეკლესია — სომხური კათოლიკური ეკლესია.
ორმოცი წამებულის ეკლესია — სირიული მართლმადიდებელი ეკლესია ნიშით, რომელიც მოიცავს მარ ბეჰნამის ნაშთებს.
მორ ჰირმიზის ეკლესია — ქალდეური კათოლიკური ეკლესია მარდინში. ოდესღაც იგი იყო ქალდეური კათოლიკური მარდინის ეპარქიის მიტროპოლიტის კათედრალი, სანამ 1941 წელს მისი ფუნქციონირება არ შეწყდა. მიუხედავად ამისა, ერთი ქალდეური ოჯახი ინარჩუნებს მას. შენობა, ან სულ მცირე მისი საერთო დიზაინი, შესაძლოა თარიღდება ან საუკუნეებით.
წმინდა ჯერჯისის ეკლესია
დეირუზ-ზაფარანის მონასტერი, ან წმინდა ანანიას მონასტერი, მდებარეობს ქალაქიდან 5 კილომეტრში სამხრეთ-აღმოსავლეთით. სირიული მართლმადიდებელი ზაფრანის მონასტერი დაარსდა 493 წელს და არის ერთ-ერთი უძველესი მონასტერი მსოფლიოში და უდიდესი სამხრეთ თურქეთში, წმინდა გაბრიელის მონასტერთან ერთად. 1160 წლიდან 1932 წლამდე, იგი იყო სირიული მართლმადიდებელი პატრიარქის რეზიდენცია, სანამ პატრიარქატი არ გადავიდა სირიის დედაქალაქ დამასკოში. მონასტრის ადგილი თავად სავარაუდოდ გამოიყენებოდა მზის თაყვანისმცემლების მიერ ტაძრად ჯერ კიდევ ძვ. წ. 2000 წელს.

სხვა ღირსშესანიშნაობები
ციტადელი — ციტადელი იკავებს გრძელ ქედს ქალაქის უმაღლეს წერტილზე. იგი სავარაუდოდ პირველად აშენდა ჰამდანიდების ( საუკუნე) დროს, მაგრამ მისი ამჟამინდელი კედლები სავარაუდოდ ხელახლა აშენდა აყ-ყოიუნლუსა და ოსმალეთის იმპერიის ეპოქებში, შესაძლოა ართუქიდების მასალების ნაწილობრივი ხელახალი გამოყენებით. საუკუნემდე იგი მჭიდროდ იყო დასახლებული, მაგრამ ამჟამად დაკავებულია სამხედრო რადარის სადგურით. შიდა ნაწილი მოიცავს პატარა მეჩეთის ნაშთებს.

სახლის არქიტექტურა
სახლებს მარდინში, როგორც წესი, აქვთ მრავალი დონე და ტერასები, რათა მოერგონ მათ დამრეც ადგილმდებარეობას, რის გამოც ძველ ქალაქს შორიდან აქვს „საფეხურებიანი“ იერსახე. ისინი ჩვეულებრივ ცენტრირებულია შიდა ეზოს გარშემო, მსგავსად რეგიონის სხვა სახლებისა. უფრო დიდ სახლებს, ისევე როგორც სხვა საზოგადოებრივ შენობებს, ხშირად აქვთ ქვაზე გამოკვეთილი დეკორაცია ფანჯრების გარშემო. დიდი სახლების ეზო ხშირად ქვედა დონეზეა, ხოლო ზედა დონეები „უკან იხევენ“ ამ ეზოდან, რაც სახლს აძლევს „დიდი კიბის„ მსგავს იერსახეს, როდესაც ვუყურებთ ეზოდან.