ნილიუფერ ხათუნის იმარეთი

ნილიუფერ ხათუნის იმარეთი ( — „ნილუფერ ხათუნის სასადილო“) — ყოფილი დერვიშთა თავშესაფარი და საძმოს საჰოსპიტალე, რომელიც ამჟამად იზნიქის მუზეუმს მასპინძლობს. შენობა მდებარეობს ქალაქ ირნიკში, ბურსის პროვინციაში, თურქეთში.

ეს ელეგანტური ნაგებობა აშენდა 1388 წელს მურად -ის დაკვეთით, რომელიც მას მიუძღვნა თავის დედას, ნილიუფერ ხათუნს. მურადის მმართველობის პერიოდში ნილუფერი ცნობილი იყო როგორც პირველი ქალი, რომელმაც მიიღო ტიტული ვალიდე ხათუნი — ამით ის გახდა პირველი ფიგურა ოსმალეთის ისტორიაში, რომელმაც ეს წოდება მიიღო. გარდაცვალების შემდეგ იგი დაკრძალეს თავის მეუღლესთან, ორხან გაზისთან ერთად ბურსაში.

არქიტექტურა
ნილუფერ ხათუნის იმარეთი აგებულია ქვისა და აგურის რიგების მონაცვლეობით. გუმბათები და კამარები დაფარულია კერამიკული ფილებით. შენობას წინ უძღვის ხუთთაღიანი ღია პორტიკი, რომლის ცენტრალურ ნაწილს მცირე გუმბათი ამშვენებს, ხოლო გვერდითი ოთხი ნაწილის კამარები ბრტყელი ჯვრისებური კამარებია. შიდა მთავარი დარბაზი კვადრატული გეგმისაა და დაფარულია მაღალი გუმბათით, რომელიც დგას „თურქულ სამკუთხედებზე“. დარბაზის ორივე მხარეს ორი დიდი ოთახია დაბალი გუმბათებითა და მასიური ბუხრებით , რომლებიც თავდაპირველად იყენებოდა როგორც სამზარეულო და საცხოვრებელი. მთავარი დარბაზის წინა მხარეს მდებარეობს კიდევ ერთი დიდი დარბაზი, რომელიც ორ ნაწილადაა დაყოფილი დიდი თაღით — აქ მოწყობილი იყო მეჩეთი, რაც მტკიცდება სამხრეთ კედელში განთავსებული მიჰრაბით.

ქველმოქმედება და ვაქფის ტრადიცია
ოსმალეთის სახელმწიფოში ქველმოქმედება — ე.წ. ვაქფი — იყო არა მხოლოდ სოციალური თანაგრძნობის გამოვლინება, არამედ სახელმწიფოებრივი იდეოლოგიის ერთ-ერთი მთავარი საყრდენი. ვაქფების მეშვეობით შესაძლებელი ხდებოდა სიღარიბის შემსუბუქება, ქალაქის მოსახლეობის სტაბილურობის შენარჩუნება და დინასტიური პრესტიჟის გამყარება. ნილუფერ ხათუნის იმარეთი ერთ-ერთი ადრეული არქიტექტურული დადასტურებაა იმისა, თუ როგორ ფუნქციონირებდა ქალი მფარველის მიერ დაარსებული ვაქფი როგორც საზოგადოებრივი სარგებლიანობის მძლავრი მოდელი.

იმარეთის შიდა სივრცეები, განსაკუთრებით ფართო სამზარეულო-ბუხრები, მოწმობს იმაზე, რომ შენობა გათვლილი იყო დიდი რაოდენობით ადამიანების ყოველდღიურ კვებაზე. მსგავსი პრაქტიკა ემსახურებოდა არა მხოლოდ ფიზიკურ საჭიროებებს, არამედ წმინდა რელიგიურ მიზნებსაც — ადამიანების გამოკვება ითვლებოდა ღვთისადმი მსახურების ფორმად. იმარეთის მოდელი ემყარებოდა სუფიურ სწავლებას თანასწორობის შესახებ: მნახველები საჭმელს იღებდნენ სოციალური იერარქიისგან დამოუკიდებლად.

ზოგიერთი ისტორიკოსის აზრით, იმარეთის აშენება შეიძლება განიხილებოდეს როგორც კულტურული ინტეგრაციის მექანიზმი — ნილუფერ ხათუნი იყო ბიზანტიური წარმოშობის (მოგვიანებით ისლამირებული) მმართველი ქალი და ამ სახის საჯარო მემორიალი შეიძლება მიჩნეულ იქნას მისი ვინაობის „ოსმალურ კონტექსტში“ გადასატანად. აღნიშნული მიდგომა წარმოადგენდა უფრო ფართო პოლიტიკურ პრაქტიკას, რომლის ფარგლებშიც უცხო წარმომავლობის ელიტური პირები კულტურულად ინტეგრირდებოდნენ იმპერიულ იმიჯში.

ფუნქცია და აღდგენა
საწყისად იმარეთი ემსახურებოდა აჰის საძმოს — სელჩუკურ ხანაში არსებული რელიგიური და პროფესიული ორგანიზაცია, რომელიც ხელოსანთა გილდიებზე იყო დაფუძნებული. ცნობილ მოგზაურს იბნ ბატუტასაც დაუწერია იმარეთებში მიღებულ სტუმართმოყვარეობაზე.

შემდგომ პერიოდში იმარეთი გადაკეთდა საჯარო სასადილოდ (იმარეთად), სადაც უფასოდ ასაზრდოებდნენ ღარიბებს. შენობა მრავალი წელი მიტოვებული იყო, თუმცა 1955 წელს განახლდა. დღესდღეობით იგი ფუნქციონირებს როგორც იზნიქის მუზეუმი, რომელიც აერთიანებს არქეოლოგიურ და ეთნოგრაფიულ ექსპონატებს, მათ შორის ცნობილ იზნიკის კერამიკის ღუმელების გამოფენასაც.

სიმბოლო
ნილუფერ ხათუნის იმარეთი წარმოადგენს ერთ-ერთ საზოგადოებრივ შენობათაგანს ოსმალთა სამეფო ოჯახში ქალის სახელით აგებულთაგან. ტრადიციულად, იმარეთები მხოლოდ ქველმოქმედებას არ ემსახურებოდა — ისინი დინასტიური მეხსიერების შენარჩუნების და პოლიტიკური ლეგიტიმაციის ინსტრუმენტებიც იყვნენ. იმარეთის აშენება მურად -ის მიერ საკუთარი დედის, ნილუფერ ხათუნის სახელზე წარმოადგენს ოსმალეთში პირველი შემთხვევის მაგალითს, როდესაც მმართველის ქალი ნათესავი არქიტექტურულად უკვდავყოფილ იქნა.

შენობის არქიტექტურული და შიდა სტრუქტურა — აივნები, მიჰრაბი, იზოლირებული სამზარეულო-ბუხრები და საცხოვრებელი სივრცეები — მიანიშნებს იმაზე, რომ შესაძლოა ის დროებით ასრულებდა სუფიური ტეკეს ან მედრესეს ფუნქციას. იზნიკის როლი როგორც სასულიერო და ინტელექტუალური ცენტრისა საუკუნეში, ამ ჰიპოთეზას კიდევ უფრო ამყარებს.

იმარეთის დაგეგმარება შეიძლება ჩაითვალოს ადრეულ პროტოტიპად ე.წ. უნიფიცირებული ოსმალური კომპლექსებისა, რომლებიც გვხვდება მემდეგ ეპოქაში — მაგალითად, ვალიდე სულთნის კომპლექსები სტამბოლში. ამგვარ სტრუქტურებში ძირითადი ღერძი წარმოადგენს ცენტრალური გუმბათოვანი დარბაზი, რომლის ირგვლივ განლაგებულია სარელიგიო, სოციალური და საცხოვრებელი დანიშნულების ობიექტები.

გეოპოლიტიკურად, იმარეთის აშენება იზნიქში — ქალაქში, რომელიც აკონტროლებდა აზიიდან კონსტანტინოპოლისკენ მიმავალ სავაჭრო და სამხედრო მარშრუტებს — ასახავს ოსმალთა მიზანმიმართულ სტრატეგიას „რბილი ძალის“ მეშვეობით. იმარეთი ამგვარად იქცეოდა როგორც ქველმოქმედებისა და სულიერი ზეგავლენის ერთდროული მექანიზმი.