iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სუმბარი

სუმბარი — მდინარე თურქმენეთსა და ირანში. მდინარე ათრაქის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 245 კმ, აუზის ფართობი დაახლოებით 8 300 კმ². სათავე აქვს ირანში, ქოფედ-დაღის მთებში. ქვემო დინებაში დიდი ხნის განმავლობაში შრება. ძირითადად იკვებება წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. ყველაზე დიდი შენაკადია ჩანდირი. მდინარის წყლები გამოყენებულია სარწყავად. სუმბარის ხეობა სუბტროპიკული მებაღეობის რაიონია.
ყარაყუმის არხი

ყარაყუმის არხი — მოზრდილი არხი თურქმენეთში, რომელიც გამოიყენება საირიგაციოდ და წყალმომარაგებისათვის. ექსპლუატაციაში გადაეცა 1954 წელს, აშენდა 1988 წელს. სიგრძე 1445 კმ. არხი იწყება მდინარე ამუდარიიდან, გაივლის ყარაყუმის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ქვიშიან ადგილებს, შემდეგ კვეთს მურღაბის ძველ ოაზისსა და მდინარეების მურღაბისა და თეჯენის მდინარეთაშუეთს. წყლის ხარჯი 600 მ³/წმ.
ელდარ კურტანიძე

ელდარ (ლუკა) კურტანიძე (დ. 16 აპრილი, 1972, ქვემო ფშაფი, გულრიფშის მუნიციპალიტეტი) — ქართველი სპორტსმენი, თავისუფალი სტილით მოჭიდავე. მსოფლიოსა და ევროპის მრავალგზის ჩემპიონი, ოლიმპიური თამაშების 2-გზის ბრინჯაოს პრიზიორი. საქართველოს ჭიდაობის ფედერაციის პრეზიდენტი 2012 წლის დეკემბრიდან 2014 წლის დეკემბრამდე.

1996 წელს დაამთავრა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფოთის ფილიალი, შემდეგ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი.
სპორტული კარიერა
კურტანიძე 1992 წელს გახდა ევროპის ჩემპიონი ახალგაზრდებს შორის. ამის შემდეგ ის 5-ჯერ გახდა ევროპის ჩემპიონი (1996, 1997, 1998, 2001, 2005). ევროპის ვიცე-ჩემპიონი გახდა 1993, 1995, 2002 წლებში, ხოლო 1999 წელს მესამე ადგილს დასჯერდა. კურტანიძე არის მსოფლიოს ორგზის ჩემპიონი (2002, 2003), მსოფლიოს ჩემპიონატის მეორე (1995) და მესამე პრიზიორი (1999).

ორჯერ აიღო ბრინჯაოს ოლიმპიური მედალი: ატლანტის ოლიმპიურ თამაშებში 1996 წელს და სიდნეის ოლიმპიურ თამაშებში 2000 წელს. ასევე მონაწილეობდა ათენის ოლიმპიადაზე (2004), სადაც მერვე ადგილი დაიკავა.

კურტანიძე სამჯერ დასახელდა საქართველოს წლის საუკეთესო სპორტსმენად (1996, 2002, 2003). არის ღირსების ორდენის, ვახტანგ გორგასლის და ხარისხის ორდენების კავალერი.

პოლიტიკური საქმიანობა
2010 წლის 4 ივნისს ლუკა კურტანიძე ნინო ბურჯანაძის ოპოზიციურ პარტიას, „დემოკრატიული მოძრაობა — ერთიანი საქართველო“ შეუერთდა. მისი თქმით, პოლიტიკაში წასვლა სპორტის სფეროში ბევრი უსამართლობის ხილვამ გადააწყვეტინა. მონაწილეობდა 2011 წლის მაისის ანტისამთავრობო აქციებში. როგორც მოგვიანებით ვანო მერაბიშვილის სასამართლო პროცესზე დაკითხვისას იხსენებდა, 26 მაისს მიტინგის დარბევისას ის სპეცდანიშნულების რაზმის ათამდე წევრმა დააკავა და სასტიკად სცემა.

2012 წელს შეუერთდა ბიძინა ივანიშვილის ოპოზიციურ კოალიცია „ქართულ ოცნებას“. მისი სახელით ოქტომბრის საპარლამენტო არჩევნებში წარდგენილი იყო ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის მაჟორიტარ კანდიდატად, თუმცა „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის“ კანდიდატ გია გოზალიშვილთან წააგო. 2015-2016 წლებში იყო საქართველოს მე-8 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ბიძინა ივანიშვილი — ქართული ოცნება“, თამაზ ავდალიანის ნაცვლად.

ფედერაციის პრეზიდენტი
2012 წლის დეკემბერში, ლუკა კურტანიძე საქართველოს ჭიდაობის ფედერაციის პრეზიდენტად აირჩიეს.

2013 წლის 30 იანვარს, ჭიდაობის ფედერაციაში ლუკა კურტანიძემ ვიცე-პრეზიდენტ თემურ ყაზარაშვილსა და ვეტერან მოჭიდავეს, რაინდ აბრამიშვილს ფიზიკური შეურაცხყოფა მიაყენა. ყაზარაშვილის განცხადებით, კონფლიქტი მის მიერ პრეზიდენტისათვის მწვრთნელების გათავისუფლებაზე უარის თქმამ გამოიწვია. თავად კურტანიძემ ფიზიკური დაპირისპირება უარყო.

2014 წლის 1 დეკემბერს, ჭიდაობის ფედერაციის პრეზიდიუმმა კურტანიძე თანამდებობიდან გადააყენა.
ჯილდოები, პრემიები და პრიზები
2000: ღირსების ორდენი
2002: სპორტის რაინდის წოდება
2002: ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენი
2002: მსოფლიოს ჩემპიონი
2003: მსოფლიოს ჩემპიონი
2003:ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენი
ჩანდირი

ჩანდირი — მდინარე ირანსა და თურქმენეთში. სუმბარის შენაკადი. სათავე აქვს ქოფეთ-დაღის მთების სამხრეთ კალთებზე. სიგრძე 120 კმ, აუზის ფართობი დაახლოებით 1820 კმ². შრობადი ტიპის მდინარეა. ზაფხულში რამდენადმე შრება. უმეტესწილად იკვებება მიწისქვეშა და წვიმის წყლით, შედარებით ნაკლებად თოვლის წყლით. წყლის საშუალო ხარჯი 422 მ³/წმ. ადგილ-ადგილ მდინარის ხეობა წარმოადგენს საზღვარს ირანსა და თურქემენთს შორის.
კაკორტოკი

კაკორტოკი ყოფილი იულიანეჰობი — ქალაქი სამხრეთ გრენლანდიაში, კუიალეკის მუნიციპალიტეტში. 2011 წლის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 3,230 კაცს. მოსახლეობის რაოდენობის მხრივ ის გრენლანდიის სამხრეთში მდებარე ქალაქებიდან უდიდესია, ხოლო ქვეყნის მასშტაბით მეოთხე.

დაძმობილებული ქალაქები
კაკორტოკი დაძმობილებულია შემდეგ ქალაქებთან:
ორჰუსი, დანია
ნაიჯელ დე იონგი

ნაიჯელ დე იონგი (დ. 30 ნოემბერი, 1984) — ნიდერლანდელი ფეხბურთელი, ინგლისის პრემიერ ლიგის კლუბ „მანჩესტერ სიტის“ და ნიდერლანდების ეროვნული ნაკრების დაცვითი ნახევარმცველი.

კარიერა დაიწყო „ამსტერდამის აიაქსის აკადემიაში“ და მთავარ გუნდში მისი დებიუტი შედგა 17 წლის ასაკში. ორი წლის შემდეგ, მისი დებიუტი შედგა ნიდერლანდების ეროვნულ ნაკრებში, როდესაც მისმა გუნდმა მოიპოვა ვერცხლის მდელები 2010 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე.

კარიერის სტატისტიკა
ტიტულები
საკლუბო
აიაქსი
ერედივიზია: 2003–04
ნიდერლანდების თასი: 2005–06
იოჰან კრუიფის თასი: 2005
მანჩესტერ სიტი
ინგლისის თასი: 2010–11
პრემიერ ლიგა: 2011-12

სანაკრებო
ნიდერლანდები
მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2010: ვერცხლის მედალი

ინდივიდუალური
წლის ამსტერდამელი სპროტსმენი: 1
2002
აკვა-იბომის შტატი

აკვა-იბომის შტატი — შტატი ნიგერიის სამხრეთ-აღმოსავლეთით.
ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი უიო.
ფართობი — 7081 კმ², მოსახლეობა — 3 902 051 კაცი (2006).

გეოგრაფია
მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთის ნაწილის სანაპიროზე, ჩრდილოეთის განედის 4° 321 და 5° 331 შორის. აღმოსავლეთით ესაზღვრება კროს-რივერის შტატს, დასავლეთით რივერსის და აბიის შტატებს, სამხრეთით ატლანტის ოკეანეს.

ისტორია
აკვა-იბომის შტატში მცხოვრები ადამიანები, ძველ -ის სამეფოს სხვა წევრებთან ერთად, ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 1200—1500 წლებში იყვნენ პირველები, რომლებმაც მიაღწიეს ადგილებს, რომლებსაც დღეს ეწოდება ნიგერია.

აკვა-იბომის შტატი შეიქმნა კროს-რივერის შტატისგან 1987 წლის 23 სექტემბერს.

მოსახლეობა
აკვა-იბომის შტატი ნიგერიის 36 შტატიდან ერთ-ერთია, სადაც ცხოვრობს 5 მილიონზე მეტი ადამიანი და 10 მილიონზე მეტი დიასპორა. ინგლისური ენასთან ერთად აქ ძირითადი სალაპარაკო ენებია იბიბიო, ანანგი და ორონი.

ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით შტატი დაყოფილია 31 თვითმმართველობის რაიონად.

ეკონომიკა
აკვა-იბომის შტატი შეიქმნა 1987 წელს ყოფილი კროს-რივერის შტატისგან და დღეისათვის ქვეყანაში აწარმოებს ბუნებრივი აირისა და ნავთობის ყველაზე უფრო დიდ რაოდენობას. შტატში ფუნქციონირებს -ს საერთაშორისო აეროპორტი და 2 ძირითადი საზღვაო პორტი ატლანტის ოკეანეში, ასევე დაგეგმილია -ს საერთაშორისო სტანდარტების საზღვაო პორტის მშენებლობა.
ალპინიადა

ალპინიადა — მასობრივი სასწავლო, სპორტული ან საიუბილეო ალპინისტური ღონისძიება. სასწავლო ალპინიადა იგივეა რაც ლაშქრობა მაღალმთიან ადგილებში, რომელიც მწვერვალის დაპყრობით მთავრდება. სპორტული ალპინიადა არის სხვადასხვა სირთულის მარშრუტის დაძლევა; მისი მიზანია თანრიგოსანი სპორტსმენების მომზადება. საიუბილეო ალპინიადა თავისი ხასიათის მიხედვით შეიძლება იყოს სასწავლო ან სპორტული და რაიმე მნიშვნელოვან მოვლენას ეძღვნება. მაგ., 1968 წელს ჩრდილოეთ უშბაზე (4694 მ, მე-4 კატეგორია) მოწყობილი სპორტული ალპინიადა (48 კაცი, ხელმძღვანელი მიხეილ ხერგიანი), რომელიც კომკავშირის 50 წლისთავს მიეძღვნა.

საქართველოში ალპინიადები იმართება 1930-იანი წლებიდან. პირველ ყველაზე მასობრივ ლაშქრობად ითვლება მეორე ქართული მსროლელი დივიზიის 316-კაციანი შემადგენლობის ასვლა მყინვარწვერზე 1935 წელს (ხელმძღვანელი დავით წერეთელი). 1952 წლის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ალპინიადა დიდი მეფისკალოზე (214 კაცი, ხელმძღვანელი ოთარ გიგინეიშვილი), 1948 წლის სრულიად საქართველოს საიუბილეო ალპინიადა მყინვარწვერზე 502 კაცის მონაწილეობით (ხელმძღვანელი სანდრო გვალია) და სხვ. მრავალი.
ალპინარიუმი

ალპინარიუმი — ბოტანიკური ბაღის, სკვერის ან პარკის ნაწილი, სადაც დარგულია ალპური მცენარეულობა. ეწყობა ხელოვნურად შექმნილ მცირე სიმაღლის ქვიან გორაკზე. მცენარეები უმეტესად რეგიონული პრინციპით ან ფიტოცენოზების მიხედვით ირგვება (სუბალპური ტყე, სუბალპური ბუჩქები, სუბალპური მდელო, ალპური მდელო, ალპური ხალები, თოვლის სარტყელი და სხვა).

ალპინარიუმის ბუნებრივ იერს აძლევს ხელოვნური ნაკადული, რუ, ჩანჩქერი, ტბორი და სხვ. როგორც სამეცნიერო-კვლევითი და დეკორატიული ნაკვეთი ალპინარიუმი შეიქმნა ბოტანიკურ ბაღებთან ერთად, ხოლო ბაღ-პარკებში საუკუნის დასაწყისში გაჩნდა. ალპინარიუმებში უმეტესად აშენებენ კარპატების, კავკასიის, ალთაისა და სხვა სუბალპური და ალპური მდელოების მცენარეულობას. აღსანიშნავია ედინბურგის (ინგლისი), პრაღის (ჩეხეთი), ინსბრუკის (ავსტრია) და სხვ. ბოტანიკური ბაღების ალპინარიუმები.

საქართველოში ალპინარიუმი მოწყობილია ბაკურიანსა და სტეფანწმინდაში. აქ თავმოყრილია მთავარი კავკასიონისა და სამხრეთ მთიანეთის ალპური მცენარეულობა.
ენდელავე

}
| მდებარეობა = კატეგატის სრუტე
| კუნძულთა რაოდენობა =
| მთავარი კუნძული =
| ფართობი_კმ2 = 13,2
| სია =
| სიგრძე_კმ =
| სიგანე_კმ =
| სანაპიროს სიგრძე =
| სანაპიროზოლი_კმ =
| უმაღლესი მთა =
| სიმაღლე_მ =
| ქვეყნის სახელი =
ენდელავე — დანიის კუნძული კატეგატის სრუტეში, ქალაქ ოდენსეს ჩრდილოეთით, კუნძულ ფიუნის გვერდით და კუნძულ სამსეს დასავლეთით. ფართობი 13,2 კმ²-ია, მოსახლეობა კი 2011 წლის მონაცემებით 185 ადამიანს შეადგენს.

გალერეა
ბოგე

}
| მდებარეობა = ბალტიის ზღვა
| კუნძულთა რაოდენობა =
| მთავარი კუნძული =
| ფართობი_კმ2 = 13
| სია =
| სიგრძე_კმ = 7
| სიგანე_კმ = 3
| სანაპიროს სიგრძე =
| სანაპიროზოლი_კმ =
| უმაღლესი მთა =
| სიმაღლე_მ =
| ქვეყნის სახელი =
ბოგე — დანიის კუნძული ბალტიის ზღვაში, კუნძულ მენის გვერდით. ფართობი 13 კმ²-ია, მოსახლეობა კი 2011 წლის მონაცემებით 1 135 ადამიანს შეადგენს, საიდანაც 873 ყველაზე დიდ ქალაქ ბოგე-ბიუში ცხოვრობს. კუნძულის სიგრძე 7 კმ-ია, სიგანე 3 კმ. უმაღლესი წერტილი ზღვის დონიდან 32 მეტრზე მდებარეობს.

ბოგეს დასავლეთით მდებარეობს პატარა კუნძული ფარე, რომელიც 47/55 გზატკეცილით კუნძულ ლოლანისა და ფალსტერის გავლით დაკავშირებულია კოპენჰაგენთან, ეს გზა შემდეგ გერმანიაში გრძელდება. ბოგე ყრილი გზით უკავშირდება როგორც ფარეს, ისე მენს.

კუნძულის ლანდშაფტი მრავალფეროვანია და მოიცავს ტყიან არეალებსა და ტრადიციულ სოფლებს.

გალერეა
სეიერე

}
| მდებარეობა = კატეგატის სრუტე
| კუნძულთა რაოდენობა =
| მთავარი კუნძული =
| ფართობი_კმ2 = 12,36
| სია =
| სიგრძე_კმ =
| სიგანე_კმ =
| სანაპიროს სიგრძე =
| სანაპიროზოლი_კმ =
| უმაღლესი მთა =
| სიმაღლე_მ =
| ქვეყნის სახელი =
სეიერე — დანიის კუნძული კატეგატის სრუტეში, კუნძულ ზელანდიის გვერდით. ფართობი 12,36 კმ²-ია, მოსახლეობა კი 2006 წლის მონაცემებით 400 ადამიანს შეადგენს. უდიდესი სოფელია სეიერბიუ, სადაც მოსახლეობის ნახევარი ცხოვრობს.
ფემე

}
| მდებარეობა = ბალტიის ზღვა
| კუნძულთა რაოდენობა =
| მთავარი კუნძული =
| ფართობი_კმ2 = 11,38
| სია =
| სიგრძე_კმ =
| სიგანე_კმ =
| სანაპიროს სიგრძე =
| სანაპიროზოლი_კმ =
| უმაღლესი მთა =
| სიმაღლე_მ =
| ქვეყნის სახელი =
ფემე — დანიის კუნძული ბალტიის ზღვაში, კუნძულ ლოლანის ჩრდილოეთით. ფართობი 11,38 კმ²-ია, მოსახლეობა კი 2005 წლის მონაცემებით 154 ადამიანს შეადგენს. კლიმატი ზომიერი ზღვიურია, რბილი ზამთრითა და გრილი ზაფხულით.

1971 წლიდან, ყოველწლიურად, ფემეს ჩრდილოეთ ნაწილში ეწყობა ქალთა საერთაშორისო ბანაკი.
იეგინე

}
| მდებარეობა = ლიმფიორდი
| კუნძულთა რაოდენობა =
| მთავარი კუნძული =
| ფართობი_კმ2 = 7,91
| სია =
| სიგრძე_კმ = 6
| სიგანე_კმ = 3
| სანაპიროს სიგრძე =
| სანაპიროზოლი_კმ =
| უმაღლესი მთა =
| სიმაღლე_მ =
| ქვეყნის სახელი =
იეგინე — დანიის კუნძული ლიმფიორდის დასავლეთ ნაწილში. ფართობი 7,91 კმ²-ია, სიგრძე 6 კმ, სიგანე 3 კმ, მოსახლეობა კი 2005 წლის მონაცემებით 507 ადამიანს შეადგენს.
ალრე

}
| მდებარეობა = ჰორსენს-ფიორდი
| კუნძულთა რაოდენობა =
| მთავარი კუნძული =
| ფართობი_კმ2 = 7,5
| სია =
| სიგრძე_კმ = 7
| სიგანე_კმ = 4
| სანაპიროს სიგრძე =
| სანაპიროზოლი_კმ =
| უმაღლესი მთა =
| სიმაღლე_მ =
| ქვეყნის სახელი =
ალრე — დანიის კუნძული ჰორსენს-ფიორდში, იუტლანდიის ნახევარკუნძულის აღმოსავლეთ ნაპირთან, ოდერის მუნიციპალიტეტში. ფართობი 7,5 კმ²-ია, სიგრძე 7 კმ, სიგანე 4 კმ, მოსახლეობა კი 2010 წლის მონაცემებით 160 ადამიანს შეადგენს. კუნძული კონტინენტურ ნაწილთან დამბის საშუალებითაა დაკავშირებული.

ალრე დასახლებულია ჯერ კიდევ ქვის ხანიდან. რომანული სტილის მცირე ეკლესია საუკუნეს მიეკუთვნება.
ბაიელსის შტატი

ბაიელსის შტატი — შტატი ნიგერიის სამხრეთით.
ადმინისტრაციული ცენტრი — იენაგოა.
ფართობი — 10 773 კმ², მოსახლეობა — 1 704 515 ადამიანი (2006).

ეკონომიკა
ბაიელსის შტატი ნავთობისა და ბუნებრივი აირის ერთ-ერთი მსხვილი ექსპორტიორია ნიგერიაში. ნავთობის მოპოვების შედეგად შტატის მოსახლეობის უმრავლესობა მთლიანობაში ცხოვრობს უფრო უკეთესად, ვიდრე დანარჩენი ნიგერიელები ქვეყანაში.

ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით შტატი დაყოფილია 8 თვითმმართველობის რაიონად.
ბაუჩის შტატი

ბაუჩის შტატი — შტატი ნიგერიის ჩრდილოეთით.
ადმინისტრაციული ცენტრი — ბაუჩი.
ფართობი — 45 837 კმ², მოსახლეობა — 4 653 066 ადამიანი (2006).

ისტორია
ბაუჩის შტატი შეიქმნა 1976 წელს. შტატის ისტორია დაკავშირებულია რელიგიურ ნიადაგზე მომხდარ სისხლისმღვრელ შეტაკებებთან ქრისტიანებსა და მუსულმანებს შორის (2009 წლის თებერვლისა და ივლისის მოვლენები).

ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით შტატი დაყოფილია 20 თვითმმართველობის რაიონად:
ბენუეს შტატი

ბენუეს შტატი — შტატი ნიგერიის სამხრეთ-აღმოსავლეთით.
ადმინისტრაციული ცენტრი — მაკურდი.
ფართობი — 34 059 კმ², მოსახლეობა — 4 253 641 ადამიანი (2006).

ისტორია
ბენუეს შტატი შეიქმნა 1976 წლის 3 თებერვალს და სახელი ეწოდა მდინარე ბენუეს გამო.

ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით შტატი დაყოფილია 23 თვითმმართველობის რაიონად.
ბორნოს შტატი

ბორნოს შტატი — შტატი ნიგერიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. ფართობის მიხედვით მეორე შტატი ნიგერიაში. ჩრდილო-აღმოსავლეთით შტატს აქვს ჩადის ტბასთან გასასვლელი.
ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი მაიდუგური.
ფართობი — 70 898 კმ², მოსახლეობა — 4 171 104 ადამიანი (2006).

ისტორია
ბორნოს შტატი შეიქმნა 1976 წლის 3 თებერვალს ნიგერიის ჩრდილო-აღმოსავლეთის შტატის გაყოფის შედეგად. 1991 წელს მას გამოეყო იობეს შტატი.

შტატის მოსახლეობის ძირითად ნაწილს შეადგენს კანურის ეთნიკური ჯგუფი. კანურის ხალხის პოლიტიკური ინსტიტუტები ჩამოყალიბდა ნიგერიის შექმნამდე დიდი ხნით ადრე და დღემდე არსებობს. ტერიტორია ჯერ კიდევ შუა საუკუნეებში შედიოდა კანემის იმპერიის შემადგენლობაში. დღეისათვის მმართველმა დინასტიამ ხელისუფლება მიიღო საუკუნის ბოლოს (ბორნუს სახელმწიფო) და კოლონიალურ პერიოდში სარგებლობდა დიდი ბრიტანეთის ადმინისტრაციის მხარდაჭერას. 1905 წელს დინასტიის დედაქალაქი გახადეს ქალაქი მაიდუგური. 1960 წელს ნიგერიის დამოუკიდებელი სახელმწიფოს შექმნის შემდეგ ბორნომ შეინარჩუნა ფაქტობრივი ფართე ავტონომია. ასეთი სიტუაცია შენარჩუნდა 1967 წელს ჩატარებულ ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფის რეფორმამდე, როდესაც შეიქმნა 12 შტატი. 1976 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის რეფორმამ კიდევ უფრო შეამცირა ემირების ძალაუფლება. 1979 წელს ნიგერიაში სამოქალაქო მმართველობის დაბრუნების მომენტისათვის ბორნოს ემირების იურისდიქცია ვრცელდებოდა მხოლოდ კულტურულ და ტრადიციულ საკითხებზე. დღეისათვის ემირები მსახურობენ შტატის ხელისუფლების მრჩევლებად.

ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით ბორნოს შტატი დაყოფილია 27 თვითმმართველობის რაიონად.
ჯორდან ჰენდერსონი

ჯორდან ბრაიან ჰენდერსონი (; დ. 17 ივნისი, 1990) — ინგლისელი ფეხბურთელი, ამსტერდამის „აიაქსისა“ და ინგლისის ეროვნული ნაკრების ნახევარმცველი.

საკლუბო კარიერა
კარიერა დაიწყო მშობლიურ ქალაქში, კლუბ „სანდერლენდში“. 2009 წელს იჯარით თამაშობდა „ქოვენთრი სიტიში“. 2011 წლის 9 ივნისს „სანდერლენდიდან“ და „ლივერპულში“ გადავიდა £17 მილიონის სანაცვლოდ. პრემიერ ლიგაში „ლივერპულის“ შემადგენლობაში ჰენდერსონის დებიუტი 2011 წლის 13 აგვისტოს, ყოფილ კლუბთან, „სანდერლენდთან“ ფრედ, 1-1 დასრულებულ მატჩში შედგა. 2012 წელს კლუბთან ერთად მოიგო პირველი ტიტული, ინგლისის ლიგის თასი. 2015 წლიდან გახდა „ლივერპულის“ კაპიტანი. 2019 წელს მისი კაპიტნობით „ლივერპულმა“ უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა და უეფას სუპერთასი მოიგო. იმავე წელს ჰენდერსონი გახდა „ლივერპულის“ პირველი კაპიტანი, ვინც კლუბთან ერთად მსოფლიოს საკლუბო ჩემპიონატში გაიმარჯვა.

სანაკრებო კარიერა
ინგლისის ეროვნულ ნაკრებში ჰენდერსონის დებიუტი 2010 წელს შედგა. მანამდე მას ნათამაშები ჰქონდა ინგლისის 19, 20 და 21-წლამდელთა ნაკრებებში. ეროვნული ნაკრების რიგებში ჰენდერსონს 50-ზე მეტ მატჩში აქვს ნათამაშები. ნაკრებთან ერთად მონაწილეობა აქვს მიღებული ოთხ მნიშვნელოვან საერთაშორისო ტურნირში: 2012 და 2016 წლების ევროპის ჩემპიონატსა და 2014 და 2018 წლების მსოფლიო ჩემპიონატშში. 2019 წელს ჰენდერსონი ინგლისის საფეხბურთო ასოციაციამ წლის საუკეთესო მოთამაშედ დაასახელა.

სანაკრებო სტატისტიკა
მიღწევები
საკლუბო
ლივერპული
უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა : 2018–19; ფინალისტი: 2017–18, 2021–22
ინგლისის პრემიერლიგა : 2019–20
უეფა-ს სუპერთასი : 2019
ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი : 2019
ინგლისის ლიგის თასი : 2011–12, 2021–22; ფინალისტი: 2015–16
ინგლისის სუპერთასი: 2022
უეფა-ს ევროპის ლიგის ფინალისტი: 2015–16
ინგლისის ასოციაციის თასი: 2021–22; ფინალისტი: 2011-2012

სანაკრებო
ინგლისი
ევროპის ვიცე-ჩემპიონატი: 2020

ინდივიდუალური
ინგლისის წლის საუკეთესო ფეხბურთელი: 2019
„ლივერპულის“ წლის ახალგაზრდა ფეხბურთელი: 2011-2012
„სანდერლენდის“ წლის ახალგაზრდა ფეხბურთელი: 2009–10, 2010–11
დავით თარგამაძე

დავით თარგამაძე (დ. 22 აგვისტო, 1989, თბილისი) — ქართველი ფეხბურთელი, თამაშობდა საქართველოს ეროვნულ ნაკრებში (2011–2014), ნახევარმცველის პოზიციაზე.

კარიერა
საკლუბო
თამაშობდა თბილისის „დინამოში“, სანამ გადავიდოდა გერმანულ „ფრაიბურგში“ 2006 წელს. „ფრაიბურგის“ ძირითად გუნდში მისი დებიუტი შედგა 2009 წლის 17 მაისს ობერჰაუზენის „როტ-ვაისთან“ მატჩში. კლუბის მაისურით მონაწილეობა მიიღო 8 მატჩში. 2010 წლის ზაფხულში გადავიდა უკრაინის „ოლექსანდრიაში“.

2011 წლის 30 დეკემბერს დონეცკის „შახტარმ“ა საკუთარ საიტზე ოფიციალური განცხადება გამოაქვეყნა, რომლის მიხედვით გუნდში თარგამაძე გადავიდა. იმავე წელს იჯარით შეუერთდა მარიუპოლის „ილიჩევეცს“, სადაც დაჰყო 2014 წლამდე. 2015-2016 წლებში იჯარით თამაშობდა „ალექსანდრიაში“.

სანაკრებო
თარგამაძე გამოდიოდა საქართველოს 19 და 21 წლამდელთა ნაკრებებში. 2009 წელს, ახალგაზრდულ ნაკრებში ჩაატარა სამი მატჩი.

ეროვნულ ნაკრებში მისი დებიუტი 2011 წლის 10 აგვისტოს, სტუმრად პოლონეთთან 0-1 წაგებულ მატჩში შედგა. თარგამაძე თამაშში, ალექსანდრე გურულის ნაცვლად 50-ე წუთიდან ჩაერთო და ყვითელი ბარათიც დაიმსახურა. მონაწილეობდა ევროპის 2012 წლის ჩემპიონატის საკვალიფიკაციო ეტაპის სამ მატჩში. თბილისში საბერძნეთის ნაკრების წინააღმდეგ, ჯგუფური ეტაპის ბოლო მატჩში, მე-19 წუთზე სტანდარტული სიტუაციიდან გახსნა ანგარიში.

2012 წლის 24 მაისს თურქეთის ნაკრებთან, ავსტრიის ქალაქ ზალცბურგში გამართულ საერთაშორისო ამხანაგურ მატჩის 51-ე წუთზე თარგამაძემ ანგარიში 1-2 გახადა, თუმცა საბოლოოდ თურქეთის ეროვნულმა ნაკრებმა, ანგარიშით 1-3 გაიმარჯვა.
სახეობა

სახეობა (ლათ. ) — ცოცხალი ორგანიზმების ბიოლოგიური სისტემატიკის ძირითადი სტრუქტურული ერთეული. სახეობა ისეთ ორგანიზმთა ერთობლიობაა, რომლებიც ძალიან ჰგვანან ერთმანეთს შინაგანი და გარეგანი ანატომიით, ცხოვრების ნირით, გავრცელების არეალით, კვებით და ა. შ. ისინი ეჯვარებიან იმავე სახეობის სხვა ინდივიდებს და იძლევიან ნაყოფიერ შთამომავლობას. ყოველი ცხოველური, თუ მცენარეული ორგანიზმი განეკუთვნება გარკვეულ სახეობას.
გომბეს შტატი

გომბეს შტატი — შტატი ნიგერიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით.
ადმინისტრაციული ცენტრი — გომბე.
ფართობი — 18 768 კმ², მოსახლეობა — 2 365 040 ადამიანი (2006).

ისტორია
გომბეს შტატი ერთ-ერთი ყველაზე უფრო მეჩხერად დასახლებული შტატია ნიგერიაში. შეიქმნა 1996 წლის 1 ოქტომბერს, შტატის ტერიტორიაზე მოქმედებენ შარიათის კანონები.

მოსახლეობა
შტატის მოსახლეობის ძირითად ნაწილს შეადგენს ფულბეს ეთნიკური ჯგუფი.

ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით გომბეს შტატი იყოფა 11 თვითმმართველობის რაიონად:
უზბოი

უზბოი — ძველი და მკვდარი ნახეობარების სახელწოდება შუა აზიის უდაბნოებში. წარმოადგენს გრძელ ხეობას თურქმენეთში, რომელიც გადაჭიმულია სარიყამიშის ქვაბულიდან კასპიის ზღვამდე. ჩრდილო-დასავლეთით შემოზღუდულია ყარაყუმის უდაბნოთი, სიგრძე 550 კმ. უზბოი აგრეთვე ეწოდა მდინარეს, რომელსაც სათავე და შესართავი არ გააჩნია — მდინარე ამუდარიის ყოფილი ტოტი, რომელიც გაედინებოდა ყარაყუმის უდაბნოს ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში თურქმენეთში საუკუნემდე.

სწრაფადვე ამოშრა და შესაბამისად ხვარაზმის ცივილიზაციას მიაყენა ზარალი, რომელიც განვითარებას სწორედ ამ მდინარის წყლებზე განიცდიდა. მდინარე უზბოი მიედინებოდა დაახლოებით 750 კმ-ზე. განშტოვდებოდა რა, მდინარე ამუდარიის ნაპირებიდან, სვლას აგრძელებდა სარიყამიშის ტბის გავლით და შესართავს კასპიის ზღვაში პოულობდა. წყლის ამოშრობასთან ერთად ნაპირზე დასახლებულმა ხალხმა უეცრად გაფანტვა დაიწყო და შედეგად ისინი მოხეტიალეებად იქცნენ.

ცნობილმა გეოლოგმა ვლადიმერ ობრუჩევმა აწარმოა კვლევები ამ რაიონში. იგი შემდეგნაირად ახასიათებს უზბოის:
დელტის შტატი

დელტის შტატი — ნავთობმომპოვებელი შტატი ნიგერიის სამხრეთით, მდინარე ნიგერის დელტაში. შტატის ყველაზე უფრო დიდი ქალაქია, მისი ეკონომიკური ცენტრი — ქალაქი ვარი.
ადმინისტრაციული ცენტრი — ასაბა.
ფართობი — 17 698 კმ², მოსახლეობა — 4 112 445 ადამიანი (2006).

მოსახლეობა
შტატის მოსახლეობის ძირითად ნაწილს შეადგენს იგბოს, ისოკოს, იჯოს და იცეკირის ეთნიკური ჯგუფი.

ადმინისტრაციული ცენტრი
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით დელტის შტატი იყოფა სამ ოლქად (ჩრდილოეთი დელტა, სამხრეთის დელტა და ცენტრალური დელტა), ხოლო ისინი იყოფიან 25 თვითმმართველობის რაიონად.
დელტა (მრავალმნიშვნელოვანი)

სახელწოდება დელტა შესაძლოა აღნიშნავდეს:

დელტა — მდინარის განშტოებული შესართავი;
სსსტც „დელტა“ — სახელმწიფო სამხედრო სამეცნიერო-ტექნიკური ცენტრი;
დელტა — ბერძნული ანბანის მეოთხე ასო;
დელტა — შტატი ნიგერიაში;
დელტა — მდინარე აშშ-ში.
დელტა — კოსმოსური სასტარტო სისტემა;
დელტა ფუნქცია — ფიზიკურ-მათემატიკური ფუნქცია
სარიყამიშის ტბა

სარიყამიშის ტბა  — გაუდინარი მწარე-მლაშე ტბა თურქმენეთსა და უზბეკეთში. მდებარეობს სარიყამიშის ქვაბულის ცენტრალურ ნაწილში, ზღვის დონიდან 5 მ-ზე, დაახლოებით კასპიისა და არალის ზღვებს შორის. ტბის ჩრდილო-დასავლეთი ნაწილი უზბეკეთს ეკუთვნის, ხოლო დანარჩენი თურქმენეთშია. ტბის ფართობი ცვალებადია და დამოკიდებულია ხორეზმის ოაზისიდან მომდინარე კოლექტორულ წყლებზე. 1985 წლისთვის ტბის ზედაპირის ფართობი გაიზარდა 3200 კმ²-მდე. როდესაც დამყარდა შედარებით მუდმივი წყლის დონე, მარილიანობა გაიზარდა და მიაღწია 15–20 ‰-ს.

ტბა გადაჭიმულია ჩრდილოეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. სიგრძე 100–120 კმ, ხოლო სიგანე 30–40 კმ აღწევს. საშუალო სიღრმეა 8,2 მ. სიღრმე მატულობს აღმოსავლეთ ნაპირისაკენ. ტბას აქვს ციცაბო დასავლეთი ნაპირი. აღმოსავლეთიდან ერთვის არხი-კოლექტორი. აღმოსავლეთ ნაპირზეა მინერალური თერმული წყლების წყარო.
სარიყამიშის ქვაბული

სარიყამიშის ქვაბული — ოვალური ფორმის გაუდინარი უდაბნო ქვაბული შუა აზიაში, თურქმენეთსა და უზბეკეთში. მდებარეობს ყარაყუმის უდაბნოსა და უსტიურთის პლატოს საზღვარზე. სიგრძე დაახლოებით 150 კმ, სიგანე 90 კმ. ფსკერის ყველაზე დაბალი ნაწილი ზღვის დონეზე 38 მეტრით დაბლაა. ქვაბულის ცენტრალური ნაწილი უკავია სარიყამიშის ტბას. სარიყამიშის ქვაბული აგებულია ტბიური ნალექებით. ზედაპირი დაფარულია მლაშობებითა და ქვიშებით. მდინარე ამუდარიის წყალმა უკანასკნელად ქვაბულის ტერიტორიას 1878 წლის ზაფხულში მიაღწია. სახელწოდება თურქულია და ნიშნავს „ყვითელ ლელქაშს“.
დინკა

დინკა (საკ. სახელი ჯენგი) — სამხრეთ სუდანში, ბაჰრ-ელ-ღაზალის რეგიონში თეთრი ნილოსის ორივე ნაპირზე მცხოვრები ხალხი. საუბრობენ საკუთარ ენაზე, რომელიც განეკუთვნება ნილოტური ენების ჩრდილო-დასავლეთ ჯგუფს. რაოდენობა დაახლოებით 5 მლნ. ნაწილი აღიარებს ისლამს, უმრავლესობა ქრისტიანია (კათოლიციზმი, პროტესტანტიზმი, ანგლიკანიზმი).

დინკას ცნობილი წარმომადგენლები
ჯონ გარანგი - სამხრეთ სუდანის პირველი პრეზიდენტი
სალვა კიირი - დამოუკიდებელი სამხრეთ სუდანის პირველი პრეზიდენტი
ალეკ ვეკი - სუპერმოდელი
ლუოლ დენგი - კალათბურთელი
მანუტე ბოლი - კალათბურთელი
პორტო-ფრანკო ბათუმში

პორტო-ფრანკო ბათუმში გამოცხადდა ბრიტანელთა ინიციატივით და უბაჟო (თავისუფალი) საგარეო-ეკონომიკური ურთიერთობების აღნიშნული რეჟიმი ფუნქციონირებდა 1878-1886 წლებში. ხსენებული მაქსიმალურად ლიბერალური საგადასახადო რეჟიმის წყალობით, მაშინდელი რუსეთის იმპერიის ამ ნაკლებდასახლებული განაპირა პროვინციით დაინტერესდნენ ცნობილი ნავთობმრეწველი ინვესტორები - ლუდვიგ ნობელი, ალექსანდრე მანთაშევი, როთშილდების დინასტია და სხვ. მნიშვნელოვანწილად აღნიშნულის შედეგად, გაჩნდა მაშინდელ მსოფლიოში ყველაზე გრძელი ბაქო-ბათუმის ნავთობსადენიც. ფრანკო რეჟიმის მოქმედების მცირე ინტერვალის მიუხედავად, ბათუმი სწრაფადმზარდი ევროპული ტიპის ქალაქად იქცა, თუმცა ახალ პირობებში მოქმედების გამოუცდელობის გამო, ადგილობრივმა ხელისუფლებამ ვერ უზრუნველყო ადგილობრივი მოსახლეობის გაღარიბების პროცესების შეჩერება და იმრავლა კორუფციამ და კონტრაბანდამ, რის შესახებაც გულისტკივილით წერდა გამოჩენილი მწერალი და საზოგადო მოღვაწე - ილია ჭავჭავაძე. 1920 წელს, ბრიტანელთა ინიციატივით ისევ დაიწყო ბათუმში ფრანკო რეჟიმის პროექტზე მუშაობა, რასაც, მოსახლეობის ცხოვრების დონის გაუმჯობესების მიზნით, აქტიურად უჭერდა მხარს მაშინდელი ერთა ლიგა (ინგლ. ), მაგრამ 1921 წელს კომუნისტური ხელისუფლების მოსვლამ საქართველოში შეაჩერა აღნიშნული პროექტის რეალიზება. ბათუმის პორტო-ფრანკოს გამოცდილების გათვალისწინებით, თანამედროვე პირობებში თავისუფალი ზონალური პოლიტიკის ოპტიმალური გავრცელების მიზანშეწონილობას ასაბუთებს ქართველი ეკონომისტი - რევაზ ლორთქიფანიძე.