ყირიმის სახანოს ანექსია რუსეთის იმპერიის მიერ

ყირიმის სახანოს ანექსია რუსეთის იმპერიის მიერ — ყირიმის ტერიტორია, რომელსაც წინათ აკონტროლებდა ყირიმის სახანო, რუსეთის იმპერიამ ანექსიის გზით შეიერთა 1783 წლის 19 აპრილს (ძველი სტილით, 8 აპრილს). ანექსიამდე პერიოდი აღინიშნებოდა ყირიმის საქმეებში რუსეთის ჩარევით, ყირიმელი თათრების აჯანყებების სერიებით და ოსმალთა წინააღმდეგობით. ანექსია გაგრძელდა 134 წელიწადს რუსეთის იმპერიის მმართველობის ქვეშ და დასრულდა 1917 წლის რევოლუციით.

რუსეთის სამოქალაქო ომის დროს ხელიდან ხელში გადასვლის შემდეგ, ყირიმში ბოლშევიკების მმართველობა დამყარდა 1921 წელს, როცა ნახევარკუნძული ჯერ გახდა რუსეთის სფსრ-ის, ხოლო შემდეგ სსრკ-ის ნაწილი. 1954 წელს ის გადაეცა უკრაინის სსრ-ს, რომელმაც, თავის მხრივ, დამოუკიდებლობა მოიპოვა 1991 წელს საბჭოთა კავშირის კრახის შემდეგ. რუსეთის ფედერაციამ ყირიმის ანექსია კიდევ ერთხელ განახორციელა 2014 წლის მარტში, მიუხედავად იმისა, რომ ეს ანექსია არ არის აღიარებული საერთაშორისო მასშტაბით.

შესავალი
დამოუკიდებელი ყირიმი (1774-1776 წწ.)
რუსეთის მიერ რუსეთ-ოსმალეთის 1768-1774 წლების ომში ოსმალთა დამარცხებამდე, უმეტესწილად ყირიმელი თათრებით დასახლებული სახანო, იყო ოსმალეთის იმპერიის ნაწილი. ქუჩუკ-კაინარჯის ზავის მიხედვით, რომელიც ომის შედეგი იყო, ოსმალეთის იმპერია იძულებული გახდა დაეთმო თავისი სუვერენიტეტი სახანოზე და მისთვის რუსეთის გავლენის ქვეშ დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ ყოფნის უფლება მიეცა. ყირიმში თათრებს დამოუკიდებლობის არავითარი სურვილი არ ჰქონდათ და ამჟღავნებდნენ ძლიერ ემოციურ კავშირს ოსმალთა იმპერიასთან. ზავის დადებიდან 2 თვეში, სახანოს ხელმძღვანელობამ ელჩები გააგზავნა ოსმალებთან და სთხოვა მათ "დამოუკიდებლობის პირობების განადგურება". ელჩებმა თქვეს, რომ, რადგანაც რუსი მეომრები რჩებოდნენ იენი-კალესა და ქერჩში, სახანო ვერ ჩაითვლებოდა დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ. მიუხედავად ამისა, ოსმალებმა უარით გაისტუმრეს ეს მოთხოვნა, იმიტომ, რომ არ უნდოდათ რუსეთთან შეთანხმების დარღვევა. იმ არეულობაში, რაც მოჰყვა თურქების დამარცხებას, თათრების ლიდერმა, დევლეტ გირეიმ უარი განაცხადა ხელმოწერილი ზავის მიღებაზე. რუსებთან ყუბანში ომის დროს, მან გადაკვეთა ყირიმისკენ მიმავალი ქერჩის სრუტე და დაიკავა ქალაქი კაფა (თანამედროვე ფეოდოსია). შედეგად, დევლეტ გირეი დაეუფლა ყირიმის სამეფო ტახტს. მიუხედავად რუსეთის წინააღმდეგ მისი მოქმედებებისა, რუსეთის იმპერატრიცა ეკატერინე დიდმა დევლეტი ხანად აღიარა. ეს რეფორმები, რომელიც მიზნად ისახავდა ოსმალოთა ძველი წესრიგისთვის ძირის გამოთხრას, ყირიმის მოსახლეობამ შეიძულა.

ყირიმის აჯანყებები (1777-1782 წწ.)
იმპერატრიცა ეკატერინეს განკარგულებით, შაჰინმა რუსებს ნახევარკუნძულზე დასახლების უფლება მისცა. მოსახლეების ეს ჯგუფი გაიგზავნა იენი-კალეში, რომელიც შაჰინის ხანად დანიშვნის შემდეგ, რუსული კონტროლის ქვეშ რჩებოდა. ადგილობრივი მაცხოვრებლები ერთად შეიკრიბნენ, რათა რუსებისთვის დასახლების საშუალება არ მიეცათ, და აუჯანყდნენ შაჰინს. შაჰინმა თავისი ახალგაწვეული ჯარი გააგზავნა აჯანყების ჩასახშობად, მაგრამ იხილა, თუ როგორ გადადიოდნენ ისინი ამბოხებულების მხარეს. აჯანყება მალევე მოედო მთელს ნახევარკუნძულს და ამბოხებულებმა მიაღწიეს შაჰინის სასახლეს ბახჩისარაიში. აჯანყების ფონზე, კონსტანტინოპოლში გადასახლებულმა ყირიმელებმა დაიწყეს ზეწოლა ოსმალოთა ხელმძღვანელობაზე, რათა მათ ემოქმედათ. მისი რეფორმების პროგრამის მიმართ მხარდაჭერა მცირე იყო და ის სერიოზულად შეარყია იმპერატრიცა ეკატერინეს გადაწყვეტილებამ ყირიმის სახანოს საზღვრებს გარეთ, აზოვის ზღვის ჩრდილოეთ ნაპირებზე პონტოელი ბერძნების გადასახლების შესახებ. ეს ქრისტიანი თემი, ყირიმის სავაჭრო კლასის არსებითი ნაწილი იყო და ყველაზე დიდი მონდომებით უჭერდა მხარს შაჰინის რეფორმებს. მათმა გადასახლებამ შესამჩნევი ზიანი მიაყენა ყირიმის ეკონომიკას და კიდევ უფრო შეასუსტა ხანის პოზიცია. 1782 წლის აპრილში, შაჰინის ჯარის დიდი ნაწილი მიემხრო აჯანყებულებს და შეუერთდა მათ ტამანში. კომუნიკაცია ამბოხებულ ლიდერებსა (მათ შორის, შაჰინის ორ ძმას) და ყირიმის ადმინისტრაციულ ელიტას შორის კვლავ მიმდინარეობდა. რელიგიურმა (ულამა) და იურიდიულმა (ქადი) მოხელეებმა, რომლებიც ოსმალთა ძველი წესრიგის მნიშვნელოვანი წარმომადგენლები იყვნენ, ღიად დააფიქსირეს თავიანთი ანტიპათია შაჰინის მიმართ. ამბოხებულთა რაზმებმა შეუტიეს კაფას 1782 წლის 14 მაისს (ძველი სტილით, 3 მაისს). შაჰინის ძალები უმალვე დამარცხდნენ და შაჰინი იძულებული გახდა გაქცეულიყო რუსების მიერ კონტროლირებად ქერჩში. ამბოხებულთა ლიდერებმა ხანად აირჩიეს შაჰინის ძმა, ბაჰადირ გირეი და აღიარების მოსაპოვებლად ოსმალთა მთავრობას გაუგზავნეს შეტყობინება. თუმცა, ამ დროისთვის, მან დაკარგა ის მოწონება, რაც ჰქონდა, როგორც ყირიმელების, ისე იმპერატრიცა ეკატერინეს თვალში. შაჰინის მრჩევლისადმი წერილში, ეკატერინე წერდა: "მან უნდა შეწყვიტოს თავისი შოკისმომგვრელი და სასტიკი საქციელი და ამით არ მისცეს საბაბი ყირიმელებს ახალი აჯანყებისთვის". თუმცა, შაჰინ გირეის თანამდებობაზე ყოფნასთან დაკავშირებული გაურკვევლობა ზრდიდა პრინცი პოტიომკინის მიმართ ანექსირებული ყირიმის მხარდაჭერას. გრაფი ალექსანდრე ბეზბოროდკო, იმპერატრიცას მაშინდელი ახლო მრჩეველი, თავის დღიურში წერდა, რომ რუსეთი იძულებული იყო განეხორციელებინა ყირიმის ანექსია:

ეს შეხედულება რეალობისგან ძალზედ შორს იყო. "დამოუკიდებელი" ყირიმი არსებობდა მარიონეტული რეჟიმის სახით და ოსმალები პატარა როლს თამაშობდნენ ყირიმელთა აჯანყებებში. ამ ფორმალურ შეთანხმებას მოიხსენიებენ, როგორც "კონსტანტინოპოლის ხელშეკრულებას (1784 წ.)".