ბედესტენი (ნიქოზია)

ბედესტენი (ასევე ცნობილია როგორც ბედესტანი) — ისტორიული ნაგებობა ჩრდილოეთ ნიქოზიის სელიმიეს კვარტალში, რომელიც მდებარეობს უშუალოდ სელიმიეს მეჩეთის გვერდით. შენობას ათასწლეულზე მეტი ხნის რთული და მრავალსაფეხურიანი ისტორია აქვს. თავდაპირველად იგი აგებული იყო როგორც ეკლესია დაახლოებით მე-6 საუკუნეში, ხოლო – საუკუნეებში იგი არაერთხელ გადაკეთდა და გაფართოვდა. ეკლესია მიძღვნილი იყო წმინდა ნიკოლოზის სახელზე. ოსმალეთის მმართველობის პერიოდში შენობა გარდაიქმნა ბედესტანად, რაც დახურული ბაზრის ტიპის შენობას ნიშნავს. ამჟამად იგი გამოიყენება როგორც კულტურული ცენტრი.

ისტორია
ბიზანტიური პერიოდი
ბედესტენის ადრეული ისტორია დადასტურებულია არქეოლოგიურად — შენობაში შემორჩენილია ბიზანტიური ბაზილიკის ფრაგმენტები. ამ ნაშთებს აქვს სტრუქტურული მსგავსება აფენდრიკისა და წმინდა ფილონის ეკლესიებთან, რაც შესაძლებელს ხდის მათ დათარიღებას მე-6 საუკუნით. მკვლევარი ტ. ს. პაპაკოსტასი ამ ნაშთებს ამოიცნობს როგორც ნიქოზიის წმინდა სოფიას ტაძრის პირველ ადგილმდებარეობას.

ლუზინიანების პერიოდი
ლუზინიანების მმართველობის დროს შენობის შემდგომი ისტორია სრულად დოკუმენტირებული არ არის. ზოგიერთი ისტორიკოსი, მათ შორის კამილ ენლარი, მიიჩნევს, რომ აკრის დაცემის შემდეგ, მე-12 საუკუნის მიწურულს, ინგლისელი ბერები თომა ბეკეტის მიმდევრები ამ ადგილას ლათინურ ეკლესიას აშენებდნენ და იგი წმინდა ნიკოლოზს მიუძღვნეს. ეს ვერსია საყოველთაოდ არ არის მიღებული, რადგან წმინდა თომასის ორდენს ლათინურ აღმოსავლეთში დიდი როლი არ უთამაშია. იმ პირობებში, როცა ახლადმიდგმული საკათედრო ეკლესია ლათინური წესის იყო, ბედესტენი, სავარაუდოდ, მართლმადიდებლურ ფუნქციას ინარჩუნებდა. იგი რამდენჯერმე გადაკეთდა და გაფართოვდა მე-14 და მე-15 საუკუნეებში, თუმცა ბიზანტიური აფსიდი შენარჩუნდა.

ვენეციური პერიოდი
ვენეციელთა მმართველობის პერიოდში ბედესტენი მართლმადიდებელ ეკლესიას მიტროპოლიტის რეზიდენციის სახით ემსახურებოდა. იგი ღვთისმშობელს მიუძღვნეს, როგორც ხოდეგეტრია პანაგიას. ამ პერიოდში აშენდა შენობის ჩრდილოეთი ფასადი, რომლის დამფინანსებლები იყვნენ ადგილობრივი არისტოკრატიული ოჯახები. მათ იდენტობას ამტკიცებს მთავარი შესასვლელის ზემოთ ამოტვიფრული გერბები. ასევე აშენდა გუმბათი და ცენტრალური აფსიდი, რომლებიც შეცვალა ბიზანტიური სტრუქტურა.

ოსმალური პერიოდი
1573 წელს, ოსმალებმა შენობა გადასცეს „ჰარამეინის“ ფონდს მექისა და მედინის მმართველობით და გადააქციეს ბედესტანად. 1760-იან წლებში იგი საკვების სავაჭრო ბაზრად გადაიქცა, სადაც ვაჭრობდნენ თურქი, ბერძენი და სომეხი მერჩანტები. 1873 წელს იგი ფქვილის საწყობად გამოიყენებოდა, ხოლო 1930-იან წლებში ევქაფის ადმინისტრაციის საწყობად.

ბრიტანული პერიოდი
1880-იან წლებში ლორდ კიტჩენერმა სცადა შენობის შეძენა ეკლესიის ფუნქციის აღსადგენად, თუმცა ფონდის საკუთრების გაყიდვა და მეჩეთთან 100 იარდში სხვა რელიგიური დაწესებულების გახსნა აკრძალული იყო. 1935 წელს შენობაში ანტიკვარული განყოფილების ხელმძღვანელმა ომერგეს მეჩეთიდან შუა საუკუნეების საფლავის ქვები მოიტანა.

არქიტექტურა
ბედესტენი სტილისტურად განსხვავდება სხვა ოსმალური ბედესტანებისგან. იგი აერთიანებს ბიზანტიურ და გოთიკურ, აგრეთვე ვენეციურ და რენესანსულ ელემენტებს. აქვს ჯვრის ფორმის გეგმა, მაღალი ნავი, ორმაგი ნავები და მდიდრულად მორთული ჩრდილოეთი ფასადი გარგოილებით.

აღდგენა და თანამედროვე ფუნქცია
2004–2009 წლებში შენობა აღადგინა ინსტიტუტმა -ისა და ევროკავშირის დაფინანსებით. შენობის კედლები გაიწმინდა, კამარები განიმტკიცა ტრადიციული მასალებით. 2009 წელს აღდგენილ შენობას ევროპა ნოსტრას ჯილდო მიენიჭა. იგი მასპინძლობს სუფიურ ცეკვებს და ჯაზ ფესტივალს.

სიმბოლური მნიშვნელობა და ურბანული ფუნქცია
ბედესტენს არა მხოლოდ არქიტექტურული ან რელიგიური, არამედ ღრმა სიმბოლური და ურბანული მნიშვნელობა ჰქონდა ნიქოზიის ისტორიული ცენტრის კონტექსტში. ბიზანტიური წარმოშობის მიუხედავად, ნაგებობა ცვლიდა ფუნქციებს სხვადასხვა ეპოქაში, რაც კულტურულ ლანდშაფტს მორგების უნარზე მიუთითებს. ეს ფაქტი ბედესტენს აქცევს კვიპროსზე ურბანული დინამიკის ერთ-ერთ გამორჩეულ ნიმუშად.

ლუზინიანური და ვენეციური პერიოდების განმავლობაში, ბედესტენი და მის გვერდით მდებარე სელიმიეს მეჩეთი (ყოფილი სოფიას ტაძარი) ქმნიდნენ წარმოსახვით „წმინდა სივრცეს“, სადაც იკვეთებოდა ლათინური და მართლმადიდებლური გავლენები. ამავე ტერიტორიაზე არსებობდა კათოლიკური და მართლმადიდებლური ინტერესების თანაარსებობა, რაც თანდათან გადაეცა ოსმალურ ურბანულ სისტემას, სადაც ბედესტენი ეკონომიკური ცენტრის ფუნქციას იძენს — ბაზრის სახით.

ოსმალეთის პერიოდში ბედესტენმა შეითავსა ფუნქცია, რომელიც აერთიანებდა სავაჭრო, რელიგიურ და საზოგადოებრივ დინამიკას. იგი არ იყო მხოლოდ საბაზრო ნაგებობა, არამედ ვაკუფის სისტემის ნაწილი, რომლის შემოსავალიც გადაეცემოდა ისლამური საქველმოქმედო ფონდებს (მათ შორის, ჰარამეინის). ამით შენობა იქცა მუსლიმური ფისკალური მოწყობის ნაწილი — მექანიზმად, რომელიც მატერიალურ რესურსს გადასცემდა არამარტო მმართველ ელიტას, არამედ გლეხობასა და ღარიბ მოსახლეობასაც მეშვეობით სადაყმისა და ზაკათის სისტემისა.

თანამედროვე ფუნქციონირების ეტაპზე ბედესტენი იქცა გაერთიანებული კვიპროსის სიმბოლოდ, ვინაიდან მისი რესტავრაცია და კულტურულ ცენტრად გარდაქმნა დაფინანსდა ევროკავშირის, გაეროს განვითარების პროგრამის და ევქაფის ადმინისტრაციის მიერ ერთობლივად. ეს პროცესები გვაჩვენებს შენობის ტრანსფორმაციის უნარს — წმინდა სივრციდან მრავალკულტურულ პლატფორმამდე, სადაც ყოველკვირეული სუფიური ცეკვები, ჯაზ ფესტივალი და სხვა კულტურული ღონისძიებები ქმნიან მშვიდობისა და თანაარსებობის სივრცეს.