iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
შვეიცარიის კონსტიტუცია

შვეიცარიის კონფედერაციის ფედერალური კონსტიტუცია ( 10; ; (.); (.); ) ( 101) — შვეიცარიის მესამე და ამჟამინდელი ფედერალური კონსტიტუცია.

კოსტიტუციის მიხედვით, შვეიცარიის კონფედერაცია ფედერალური რესპუბლიკაა, რომელიც 26 კანტონს მოიცავს. კონსტიტუციაში განსაზღვრულია ინდივიდუალური და კოლექტიური უფლებები (მათ შორის, ფედერალურ კანონებსა და კონსტიტუციის დამატებებთან დაკავშირებით სახალხო რეფერენდუმების მოთხოვნის უფლება). კონსტიტუცია განასხვავებს კანტონებისა და კონფედერაციის ვალდებულებებს აყალიბებს მმართველობის ფედერალურ ორგანოებს.

კონსტიტუცია 1999 წლის 18 აპრილის რეფერენდუმის შედეგების საფუძველზე მიიღეს, როდესაც მოსახლეობისა და კანტონების უმრავლესობამ მას მხარი დაუჭირა. ახალმა კონსტიტუციამ 1874 წლის ფედერალური კონსტიტუცია შეცვალა.
ბერტა შვაბიელი

ბერტა შვაბიელი (დ. დაახ. 907 — გ. 966, 2 იანვრის შემდეგ) — ალემანური ჰუნფრიდინგის დინასტიის წარმომადგენელი, მეფე რუდოლფ მეორესთან ქორწინების შედეგად ფლობდა ბურგუნდიის დედოფლის ტახტს 922 წ.-დან, 937 წ.-მდე და იტალიის დედოფლის სტატუსს - 922 წ.-დან 926 წ.-მდე.
937 წ.-დან, მეფე ჰუგოსთან ქორწინების შემდეგ, 948 წლამდე (ჰუგოს სიკვდილამდე) იყო იტალიის დედოფალი.

ცხოვრება
ბერტა, ჰერცოგ ბერშარდ მეორე შვაბიელისა და მისი მეუღლის, რეჯელინდას ქალიშვილი გახლდათ. 922 წ.-ს, ის ბურგუნდიელ მეფეს, რუდოლფ მეორეს მიათხოვეს. ზედა ბურგუნდიის ველფ მმართველებს მრავალჯერ გაელაშქრათ მოსაზღვრე შვაბიული თურგაუს კანტონის წინააღმდეგ, და ქორწინება ზავის დადების ჟესტად შემდგარიყო. მეუღლესთან ერთად, ბერტამ ამსოლდინგენის ეკლესია დააფუძნა.

რუდოლფი 937 წელს გარდაიცვალა, ბერტა კი, 937 წლის 12 დეკემბერს, იტალიის მეფე ჰუგოზე გათხოვდა. ქორწინება არ იყო ბედნიერი. ჰუგო 947 წელს გარდაიცვალა, ბერტა კი ბურგუნდიაში დაბრუნდა.
950-960 წლებში, ბერტამ პეიერნის სააბატო დააარსა, სადაც ის დაიკრძალა კიდეც. შვეიცარიის რომანდიის რეგიონში ის დღემდე მოხსენიებულია როგორც „კეთილი ბერტა დედოფალი“ და მის ცხოვრებაზე მრავალი მითი და ლეგენდა არსებობს.
შვილები
ბერტასა და რუდოლფს შეეძინათ:
ადელაიდა იტალიელი, რომელიც საღვთო რომის იმპერატრიცა გახდა, როგორც იმპერატორ ოტო პირველის მეუღლე.
კონრადი, რომელიც ბურგუნდიის მეფე გახდა მამამისის გარდაცვალების შედეგად, 937 წ.-ს.
რექვიენის მუზეუმი

რექვიენის მუზეუმი — ბუნების ისტორიის მუზეუმი ავინიონში, საფრანგეთი. მუზეუმში გამოფენილია ჟან ანრი ფაბრის ნამუშევრები. მუზეუმს სახელი ფრანგი ნატურალისტის ესპრი რექვიენის პატივსაცემად დაარქვეს.

ისტორია
1840 წელს ესპრი რექვიენმა მუზეუმი დააარსა როგორც საოცრებების კაბინეტი. ესპრი რექვიენი იყო ბოტანიკოსი, პალეონტოლოგი, მალაკოლოგი და ნატურალისტი რომელიც დაიბადა ავინიონში რუ დე ლისის მახლობლად, 1788 წლის 6 მაისს, მოკრძალებულ საცხოვრებელში. 1849 წელს რექვიენი გახდა კალვეს მუზეუმის ადმინისტრატორი. იგი გარდაიცვალა 1851 წლის 30 მაისს ბონიფაჩოში. განათლებულმა კოლექციონერმა გარდაცვალებამდე ჯერ კიდევ ცხრა წლით ადრე გადაანაწილა მისი კუთვნილი თანხები ფონდებში. კოლექციები რეგულარულად ივსებოდა ადგილობრივი მკვლევრებისა და მეცნიერების მიერ, განსაკუთრებით ჟან-ანრი ფაბრის მიერ. 1943 წელს მუზეუმი გადაიტანეს რაფელის-დე-სუასანის სასტუმროში და განათავსეს სამ სართულზე.

მუზეუმის საქმიანობა
ყველაზე თვალსაჩინო აქტივობა თავად მუზეუმია, რომელიც აღწერს ვოკლუზის ფაუნასა და ფლორას პრეისტორიული დროიდან. ამასთანავე, კვლევითი საქმიანობა გრძელდება ეროვნულ და ევროპულ დონეზე, განსაკუთრებით ესპრი რექვიენის ბიბლიოთეკის 18,000 წიგნის კონსულტაციით.
თამარ ლიპარტიანი

თამარ დედოფალი — ქარ­თლის დედოფალი საუკუნეში, გიორგი -ის მეუღლე, ლუარსაბ -ის დედა. თამარის მამა, გიორგი დადიანი ოდიშის სამთავროში სალიპარტიანოდ სახელდებული მამულის მფლობელი იყო (ამის გამო იწოდებოდა ლიპარტიანად). თამარსს ჰყავდა ორი და – ხორეშანი, რომლის სახელი დაარქვა თავის ერთ-ერთ ასულს (შემდეგში მეფე თეიმურაზ -ის მეუღლე), და მანია – რომლის ხელშეწყობით საუკუნის დასაწყისში ხელნაწერი წიგნი „ცაიშის გულანი“ შეიქმნა. თამარმა შვილთან ერთად მეუღლის – მეფე გიორგის მოსახსენებელი დააწესა სვეტიცხოველში, მისივე სულის სააღაპედ მთაწმინ­დის პორტაიტის ღვთისმშობლის მონასტერს მეჯვრისხეველი გლეხები შეს­წირა. მანვე თბილისის მელიქს ბაჟის აღების წესი განუსაზღვრა.

თამარს ლუარსაბის საცოლედ მანუჩარ დადიანის ასული, მარიამი ჰყავდა შერჩეული და არ უნდოდა ­შვი­ლის ქორწინება გიორგი სააკაძის დასთან, თუმცა მაინც გაუწია ანგარიში არჩევანს და ცნო ეს ქორწინება. 1614 წელს, ირანის შაჰის აბას -ის ერთ-ერთი შემოსევის დროს თამარი ეწინააღმდეგებოდა ლუარსაბის იმერეთის სამეფოში გახიზვნას, თუმცა უშედეგოდ. თამარმა გადაწყვიტა დარჩენა და დამპყრობელთან მშვიდობიანი მოლაპარაკების გზით ურთიერთობის მო­გვარება, მაგრამ ­ქართველი კარისკაცების ერთმა ჯგუფმა თამარის მიმართ იმდენად მტრული დამოკიდებულება გამოავლინა, რომ მისი ქონებაც კი ხელყო. გაძარცული და დამცირებული თამარი მცირე ამალის თანხლე­ბით იძულებით გადაიხვეწა თავდაპირველად იმერეთის სამეფოში, მოგვიანებით ოდიშის სამთავროში, ხოლო მას შემდეგ, რაც ლუარსაბი შაჰ-აბასის ტყვეობაში აღმოჩნდა, იგი ირანში ჩავიდა და შაჰს ­შვი­ლის გათავისუფლება თხოვა. შაჰის ბრძანებით თამარი ციხეში დაამწყვდიეს. გარდაიცვალა იქვე.
თამარ გურიელი

თამარ გურიელი — იმერეთის დედოფალი, საუკუნის მოღვაწე, მამია გურიელის ასული, იმერეთის მეფის ალექსანდრე -ის პირველი ცოლი. ალექსანდრემ 1618 წელს ცოლად შეირთო თამარი, რომლისგანაც შეეძინა ვაჟი – ბაგრატი (შემდგომში იმერეთის მეფე ბაგრატ ). ორი წლის შემდეგ, 1620 წელს ალექსანდრემ თამარს ღალატი დააბრალა და ბაგრატთან ერთად გურიელს მიუბრუნა. ამან იმერეთის მეფესა და გურიელს შორის დიდი უთანხმო­ება გამოიწვია, რი­თაც მოხერხებულად ისარგებლა სამეგრელოს მთავარმა ლევან დადიანმა და იმერეთის მეფის საწინააღმდეგო კავშირი შეკრა გურიელთან.
თამარ ამილახვარი

თამარ ამილახვარი — შაჰ აბას -ს მეუღლე, ანდუყაფარ ამილახვრის ასული, ფარსადან გორგიჯანიძის ცნობით კი — და: „შაჰ-აბას ყაენს ცოლად ჰყავდა და ნამეტნავად უყვარდა ანდუყაფარ ამილახორის დაი თამარ“.

სპარსელი ისტორიკოსის, ნასროლა ფალსაფის მოწმობით, როცა შაჰი ნაღვლიანი და დადარდიანებული შედიოდა ჰარამხანაში, მასთან მიახლოებასა და დალაპარაკებას ვერავინ ბედავდა უფროსი და კანონიერი ქართველი ცოლის გარდა. ეს ქალი ანდუყაფარ გურჯის (ამილახვარის), კახეთის ვალის — ალექსანდრე ხანის ნათესავის ასული იყო, კარგად იცნობდა შაჰის ხასიათსა და ბუნებას და მასზე დიდი გავლენა ჰქონდა. რუსული წყაროების მიხედვით (ს. ბელოკუროვი, ნ. ვესელოვსკი) თამარი ალექსანდრე კახთა მეფის ცოლის დისშვილი ყოფილა. იმავე წყაროებში დაწვრილებით არის აღწერილი 1596 წელს ირანის შაჰის სარდლების ჩამოსვლა კახეთში და თამარის ირანში გამგზავრების ცერემონიალი.
თამარ ალასტანელი

თამარ ალასტანელი — ალასტანელების სამფლობელოს „დედოფალი“, „პროვინციის მეფე“ მელქისედეკის მეუღლე, რომელიც ჰოვანავანქის მონასტრის ეგვტერის წარწერაში „პატრონად“ და „დედოფლად“ იწოდება.

წარწერა გაკეთებულია „ხელმწიფობაში პატრონისა დედოფლისა თამარისა“. მათი ვაჟის – გიორგის მცირეწლოვნობის გამო ალასტანელთა სამფლობელოს „დედოფალი“ თამარი განაგებს. აღნიშნული წარწერის შესწავლამდე თამარი უცნობი იყო ალასტანელთა გენეალოგიაში. ეს ეპიგრაფიკული ძეგლი მელქისედეკის შემდეგაც ადასტურებს ისტორიული სომხეთის გარკვეულ რეგიონზე ალასტანელთა მფლობელობას და მონღოლთა ხანაში სომხეთის საქართველოს შემადგენლობაში ორგანულად ყოფნას. რადგან ანდრონიკე „პროვინციის მეფის“ ხელმწიფობას 1340 წლით ვიწყებთ, თამარის დედოფლობის ზემო საზღვრად დაახლოებით ეს პერიოდი შეიძლება ვივარაუდოთ.
მელქისედეკი (პროვინციის მეფე)

მელქისედეკი — პირველი „პროვინციის მეფე“ 1311-1320 წლებში, დავით -ის შვილი. ჯვრის მონასტრის აღაპში მოხსენიებულია „მეფეთ-მეფედ“, ხოლო სინას მთის სულთა მატიანეში — „მეფედ“. ჰოვჰანავანქის მონასტრის ეგვტერის წარწერაშიც მელქისედეკი „მეფეა“ და შემკობილია „დიდის“ ტიტულით. ამავე წარწერის თანახმად, მას ჰყოლია მეუღლე თამარი და შვილი გიორგი. მელქისედეკი ძმასთან, ანდრონიკესთან ერთად ამტკიცებს დავით -ის მიერ გაცემულ სიგელს (1297 წ.). მელქისედეკის „მეფობას“ ადასტურებს ე. თაყაიშვილის მიერ გამოცემული ერთი ქრონიკაც: „პირველნი მეფენი ესენი არიან. ამათ უკან მელქისედეგ დაჯდა“. მელქისედეკი ჯავახეთში ფლობდა ალასტანსა და მის მიმდებარე ტერიტორიას, აგრეთვე ყოფილი ახალქალაქის საერისთავთ-ერისთავოს მიწების ნაწილს. მელქისედეკის სამფლობელოშივე შემოდიოდა სამხრეთ ქართლის ტერიტორია, რომელიც ლორესაც მოიცავდა.
თამარ ამანელისძე

თამარი (გ. დაახლ. 1267) — საქართველოს დედოფალი, მეფე დავით ნარინის მეუღლე. შემორჩენილი ფრაგმენტული ცნობების საფუძველზე ივანე ჯავახიშვილი თვლიდა, რომ თამარი იყო დავითის პირველი მეუღლე და მიეკუთვნებოდა ამანელისძეთა საგვარეულოს.

ჩვენამდე მოღწეულია თამარის სახელით გელათისადმი გაცემული შეწირულობის ორი დოკუმენტი. ერთით ის გელათის ხახულის ღვთისმშობელს ბეღე ქობულისძისგან 12 ათას თეთრად ნასყიდ სოფელ კვახჭირს სწირავს, მეორით — ცოტნე გარაყანისძისგან ნასყიდ სოფელ ჯიქეფონს.

საისტორიო წყაროები
თამარის სახელი ცნობილია მის მიერ გელათისადმი ბოძებული ორი სიგელიდან (დაახლ. 1260-1267), რომელთაგან ერთ-ერთში ნათქვამია: „მას ჟამსა, ოდეს ინება ღმერთმან და ღირს მყო ძლიერისა და უძლეველისა მეფეთ-მეფესა, რუსუდანისა ძემან დავით მეფეთ-მეფემან ემენელას ძისა ასული თამარ მათსა სახლსა შიგან მათად ცოლად და დედოფლად მომიყუანეს“.

ქართულ მატიანეებში დავითის ცოლის სახელი ნახსენები არაა. ჟამთააღმწერელი ორ ადგილას მიუთითებს, რომ დავით ნარინის მეუღლე იყო პალეოლოგოსთა ბიზანტიური საგვარეულოდან („...დედოფალმან, ასულმან მაღლისა ჴელმწიფისამან, პალიალოღოს კოსტანტინეპოლის მეფის ასულმან“, „...დედოფალმან, დიდისა პალიალოღოსის ასულმან, კოსტანტინეპოლისა და საბერძნეთისა მპყრობელისამან“).

დავითის მეუღლეზე უნდა იყოს მინიშნება ასევე ბიზანტიელი მემატიანის გიორგი პაქიმერეს ცნობაში, რომლის მიხედვითაც კონსტანტინეპოლის სამეფო სახლის წევრის დესპოტ იოანე პალეოლოგოსის ცოლის უკანონოდ ნაშობი ქალიშვილი „იბერიის მეფე დავითისთვის“ მიუთხოვებიათ (საინტერესოა, რომ ბერძნული წყარო დავითს იხსნიებს ქართული ტიტულით „მეფე“, ).

ამ ცნობების საფუძველზე, თამარის სიგელების გამომქვეყნებელი თედო ჟორდანია ვარაუდობდა, რომ დავით ნარინის მეუღლე უნდა ყოფილიყო ტრაპიზონის იმპერატორის მანუელ -ის ასული თეოდორა, რომელსაც დედოფლობაში მიუღია თამარის სახელი. ივანე ჯავახიშვილი უარყოფდა ამ ვარაუდს და თვლიდა, რომ დავით ნარინს უნდა ჰყოლოდა ორი მეუღლე: პირველი — თამარ „ემენელას ძის ასული“ (ე.ი. ამანელისძე), მეორე — ბერძენი პალეოლოგოსი. თამარი უნდა ყოფილიყო ვახტანგ -ის დედა, ხოლო ბერძენი ქალი — კონსტანტინეს, მიქელისა და ალექსანდრესი. ამ აზრს იზიარებდა ალექსანდრე გამყრელიძეც. სიმონ ყაუხჩიშვილი თვლიდა, რომ გადაჭრით ამ საკითხზე რაიმეს თქმა რთული იყო, თუმცა გიორგი პაქიმერეს თხზულებაზე დაყრდნობით დავით ნარინის ბერძენ სიმამრად მიხეილ პალეოლოგოსის ძმა — იოანე პალეოლოგოსი მიაჩნდა.
თამარი (დავით VII-ის ასული)

თამარი — საუკუნის მოღვაწე, დავით ულუს ასული. ცოლად შეირთო მონღოლი დიდმოხელის, „გურჯისტანის ვილაიეთის“ გამგებლის არღუნ აღას ვაჟმა. თამარს სძულდა წარმართი მეუღლე. როდესაც არღუნი გარდაიცვალა, ქმარმა იგი დროებით თბილისში ჩამოიყვანა. თამარი გაიპარა და მთიულეთში დაიმალა. აბაღა-ხანისა და თამარის ძმის – დემეტრე -ის თანხმობით, იგი ცოლად შეირთო სამეფოს ფაქტობრივმა გამგებელმა, მედროვე სადუნ მანკაბერდელმა.
თამარი (ალექსანდრე I-ის მეუღლე)

თამარი — საქართველოს დედოფალი, მეფე ალექსანდრე დიდის მეორე მეუღლე. თამარი იყო და დავით ნარინის შტოს წარმომადგენლის, იმერეთის ერისთავის დიმიტრი ალექსანდრეს ძისა.

ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, ალექსანდრეს სიჭაბუკეშივე ჰქონდა გაგებული თამარის სილამაზე, 1414 წლის ახლო ხანებში ის ცოლად შეირთო, ხოლო თამარის ძმა დიმიტრი იმერეთის ერისთავად დასვა. ალექსანდრეს და თამარს შეეძინათ დავითი (შემდეგში კათოლიკოსი დავით ), გიორგი (შემდეგში გიორგი ) და ზაალი. თამარი იხსნიება ალექსანდრე მეფის 1419-1442 წლებით დათარიღებულ არაერთ საბუთში. შემორჩენილია დამოუკიდებლად თამარის სახელით 1433 წელს გაცემული „იაკობიძეთა სასისხლო სიგელი“, რომელშიც ის თავს „მეფეთა მეფეს“ უწოდებს. თანამედროვე მკვლევარები მას ალექსანდრე მეფის მეუღლესთან აიგივებენ, თუმცა დოკუმენტის გამომქვეყნებელი სარგის კაკაბაძე ამ თამარს ჯერ იმერეთის აქამდე უცნობ მონარქად, შემდეგ ვახტანგ ალექსანდრეს ძის ცოლად თვლიდა (საკითხის შემდგომმა კვლევამ კაკაბაძის ვერსია არ დაადასტურა).
თამარ ჯაყელი

თამარი — საქართველოს დედოფალი, მეფე გიორგი -ის მეუღლე, ათაბაგ ყვარყვარე ჯაყელის ასული.

თამარი, როგორც გიორგი -ის თანამეცხედრე და „დედოფალთა დედოფალი“, იხსენიება ფილიპე ერემაძისადმი გიორგი მეფის 1453 წლის თარხნობის სიგელში, მისი კუთვნილება ჯაყელთა სახლისადმი კი ირკვევა ერთ-ერთი მესხური ხელნაწერის ანდერძ-მინაწერებით. გიორგი მეფის 1449-1463 წლების საბუთებში მის მეუღლედ ნესტან-დარეჯანია დასახელებული. ამასთანავე, ნესტან-დარეჯანი ყოფილა გიორგის უფროსი ვაჟის ალექსანდრეს დედა. ამის საფუძველზე, ივანე ჯავახიშვილი თამარს თვლიდა გიორგი -ის პირველ, ხოლო ნესტან-დარეჯანს — მეორე ცოლად, რომელიც მას 1454-1456 წლებში უნდა შეერთო. ქრისტინე შარაშიძეც თამარს გიორგის პირველ ცოლად მიიჩნევდა, თუმცა მისი ვარაუდით მათი ქორწინება ყვარყვარე ათაბაგის მიერ მეფის დატყვევების (დაახლ. 1465) შემდეგ მოხდა. თამარი 1505-1514 წლებს შორის უნდა გარდაცვლილიყო.
თამარი (დავით X-ის მეუღლე)

თამარი (გ. 1554) — ქართლის დედოფალი, მეფე დავით -ის მეუღლე, ლუარსაბ -ის დედა.

დავით -ის თანამეცხედრე საისტორიო წყაროებში სხვადასხვა სახელით იხსენიება: დავითის მიერ 1512 წელს სოლაღაშვილებისადმი გაცემულ სიგელში ის მირაინგულია, ბერი ეგნატაშვილის ხელმძღვანელობით შედგენილ ე.წ. „ახალ ქართლის ცხოვრებაში“ — ნესტან-დარეჯანი (ამავე წყაროს ცნობით, ის დავით ბარათაშვილის ასული ყოფილა), ხოლო ვახუშტი ბატონიშვილთან და ლუარსაბის 1552 წლის სიონის ტაძრისადმი ბოძებულ სიგელში — თამარი. ქართულ ისტორიოგრაფიაში ლუარსაბ მეფის დედას ხშირად ნესტან-დარეჯანს უწოდებდნენ. ბოლო დროს უპირატესობა თამარს ეძლევა.

1554 წელს ქართლის სამეფოს წინააღმდეგ ერთ-ერთი ლაშქრობის დროს ატენის ციხეში თავშეფარებული თამარ დედოფალი დაატყვევა ირანის შაჰმა თამაზ -მა და სხვა ტყვეებთან ერთად სპარსეთში გაგზავნა. ლუარსაბი მტერს დაედევნა, მაგრამ დედის დახსნა ვერ შეძლო. გზად, ერევნის მიდამოებში, ტყვეობასა და სამარცხვინო სიცოცხლეს თამარმა სიკვდილი ამჯობინა და გზაში თავი მოიწამლა.
თამარი (ლუარსაბ I-ის მეუღლე)

თამარი — ქართლის დედოფალი, მეფე ლუარსაბ -ის მეუღლე, იმერეთის მეფე ბაგრატ -ის ასული.

ე. წ. „ახალი ქართული ცხოვრების“ მიხედვით, 1526 წელს ბაგრატ -მ ქართლში მიიღო „არადათს წყალს გამოღმა: ალი, სურამი და ახალდაბა“. ამავე წელს 25 მარტს ლუარსაბმა იქორწინა თამარზე. ჩანს ლუარსაბს ეს ქორწინება ტახტის განმტკიცებისათვის ესაჭიროებოდა, რამდენადაც წყაროში აღნიშნულია, რომ „მეფობდა ლუარსაბ ძალითა და შეწევნითა ბაგრატისითა“. თამარი იხსენიება ასევე თბილისის სიონისადმი ლუარსაბ მეფის შეწირულების წიგნსა (1540) და სიმონ -ის სიგელში (1558, აქ თამარი უკვე გარდაცვლილია).
ბორჯომის წმინდა გიორგის ეკლესია

ბორჯომის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში ქალაქ ბორჯომში.

აღწერა
ნასოფლარის ჩრდილოეთით სასაფლაოზე მდებარეობს მცირე ზომის წმინდა გიორგის ეკლესიის ნანგრევები. სასაფლაოს ჩრდილოეთიდან ღრმა, კლდოვანი ხეობა ესაზღვრება. ეკლესიის გეგმა ოდნავ წაგრძელებული სწორკუთხედია. ნაგებია სხვადასხვა ზომისა და ფორმის დაუმუშავებული რუხი ქვებით. შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს. აღმოსავლეთის კედელთან მიდგმულია უფორმო ტრაპეზის ქვა. კედლების სიმაღლე ერთ მეტრამდე აღწევს. ეკლესიის დასავლეთით ბორცვზე შენობის ნანგრევებია. შემორჩენილია მოზრდილი ქვებით ნაგები გალავნის ნაშთი. მრავლადაა მუხა და სხვა ფოთლოვანი მცენარეები.
დიდი ნამტვრიანის სამების ეკლესია

დიდი ნამტვრიანის სამების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში სოფელ დიდ ნამტვრიანში.

აღწერა
ეკლესია დგას სოფლის ჩრდილოეთით, განაპირას, მუხნარ კორომში, რომელიც ეკლესიის მშენებლობაზე ადრეულია. ეკლესია დარბაზულია (9.35.3 მ), ნაგებია ნატეხი ბაზალტის ქვის არეული წყობით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს, კარი გარედან დიდი არქიტრავითაა გადახურული, შიგნიდან კი თაღოვანია. სარკმლების კვალი ახლა მხოლოდ აღმოსავლეთ კედელს ეტყობა, რომელსაც შიგნიდან თაღოვანი გადახურვა ჰქონია. საარქივო მასალებით ირკვევა, რომ კიდევ ორი სარკმელი ჰქონია სამხრეთის კედელშიც. ჩრდილოეთ კედელზე შერჩენილია თაროსებრი ფორმის ბაზალტისავე კარნიზი. ეკლესია გადახურული ყოფილა კრამიტით. ნახევარწრიული აფსიდა მხრითაა გამოყოფილი დარბაზისგან. საკურთხევლის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში თითო ნიშია გაკეთებული, ჩრდილოეთით - თაღოვანი, სამხრეთით - სწორკუთხა. საკურთხეველში პროფილირებული წაკვეთილი პირამიდის ფორმის ბაზისია, რომელიც სტელის ბაზა უნდა ყოფილიყო. კონქი და კამარა სრულად ჩამოშლილია. გრძივ კედლებზე შერჩენილია უხეშად დამუშავებული კრონშტეინები, რომელზეც კამარის საბჯენი თაღი გადადიოდა. ეკლესიას გარშემო მონოლითური მშრალი წყობის გალავანი შემოსდევდა, რომლის შიგნით და გარეთ - საუკუნის სასაფლაოა გამართული.
ეველინ მატეი

ეველინ მატეი (; დ. 11 ნოემბერი, 1953, სანტიაგო, ჩილე) — ჩილელი პოლიტიკოსი და სანტიაგოს კომუნა პროვიდენსიის მერი 2016 წლიდან. ამჟამინდელ პოზიციამდე 1990-1998 წლებში ჩილეს კონგრესის წევრი იყო, ხოლო შემდეგ 1998-2011 წლებში სენატორის თანამდებობას იკავებდა. 2011 წლის იანვარში მან დატოვა სენატორის თანამდებობა და ჩილეს პრეზიდენტის სებასტიან პინიერას მმართველობის პერიოდში შრომისა და სოციალური უსაფრთხოების მინისტრის თანამდებობა დაიკავა, რომელსაც 2013 წლის ივლისამდე ინარჩუნებდა. 2013 წლის ჩილეს საყოველთაო არჩევნებში იგი დამოუკიდებელ დემოკრატთა კავშირის პარტიის მხარდაჭერით პრეზიდენტობისთვის იბრძოდა. თუმცა, მეორე ტურში ყოფილ პრეზიდენტ მიშელ ბაჩელეტთან დამარცხდა.

განათლებით ეკონომისტმა მატეიმ პროფესიული კარიერა თავის ალმა მატერში, ჩილეს პონტიფიკალურ კათოლიკურ უნივერსიტეტში ლექტორად დაიწყო, სანამ კერძო სექტორში მენეჯერულ პოზიციაზე გადავიდოდა. 1988 წელს ჩილეში დემოკრატიის აღდგენის შემდეგ, მან პოლიტიკაში გადაინაცვლა. პოლიტიკური კარიერის გარდა მატეი ასევე გამორჩეული პიანისტია.

2021 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში წარუმატებელი კანდიდატურის შემდეგ, მატეი 2025 წლის საპრეზიდენტო არჩევნების ფავორიტად იკვეთება.
ჰიპერრეალიზმი

ჰიპერრეალიზმი ( - ზემოთ, მიღმა; - მატერიალური) — ხელოვნების მიმართულება, რომელიც 1970-იანი წლების ევროპელი ფოტორეალისტების შემოქმედებასთან ასოცირდება. ამ მოძრაობამ უფრო ფართო მნიშვნელობა შეიძინა, როდესაც იგი გამოდგა კონცეპტუალურად გაძლიერებული და სხვადასხვა თანამედროვე ხელოვნების ფორმებში გავრცელდა, მათ შორის ფერწერაში, ქანდაკებასა და კინემატოგრაფიაში, განსაკუთრებით 20-ე საუკუნის ბოლოს და 21-ე საუკუნის დასაწყისში.

ტერმინი „ჰიპერრეალიზმი“ 1973 წელს გამოიგონა იზი ბრაშომ, როგორც ფრანგული სიტყვის „ფოტორეალიზმის“ სინონიმი. 1973 წელს ბრიუსელში გამართულ გამოფენაზე წარმოდგენილი იყო ამერიკელი ფოტორეალისტების ნამუშევრები, მათ შორის რალფ გოინგისა და ჩაკ კლოუზის. გამოფენა „ჰიპერრეალიზმის“ ცნების პოპულარიზაციის საფუძველი გახდა.

 საუკუნის დასაწყისში ჰიპერრეალიზმი ეფუძნება ფოტორეალიზმის პრინციპებს, თუმცა მისი განსხვავება იმაში მდგომარეობს, რომ ის ქმნის რეალობის ილუზიას, რომელსაც ემოციური კომპონენტი ახლავს. მხატვრები და მოქანდაკეები იყენებენ მაღალი რეზოლუციის ფოტოგრაფიას, რათა შექმნან დეტალური, მკაფიო გამოსახულებები.

ჰიპერრეალისტური ნახატების თემები მოიცავს პორტრეტებს, ფიგურულ ნახატებს, ნატურმორტებს, პეიზაჟებსა და სიუჟეტურ სცენებს, რომელთა ნაწილი სოციალური, კულტურული და პოლიტიკური საკითხების ილუსტრაციაა. ფოტორეალისტებისგან განსხვავებით, ჰიპერრეალისტები ფოტოსურათებს დამატებით ზუსტ, ემოციურ და კონტექსტუალურ ელემენტებს სძენენ.

მხატვრები, როგორიცაა დენის პეტერსონი და გოტფრიდ ჰელნვეინი, ხშირად ეხებიან გენოციდის, ლტოლვილთა და პოლიტიკური დიქტატურების თემებს. მათი ნამუშევრები ასახავს სოციალური და კულტურული პრობლემების მძიმე ასპექტებს, როგორიცაა ჰოლოკოსტისა და სამხედრო რეჟიმების შედეგები.

ჰიპერრეალისტური ნახატები და ქანდაკებები დიდ ყურადღებას უთმობს სინათლისა და ჩრდილის ეფექტებს, რაც ქმნის რეალობის ილუზიას. ზოგიერთი ნახატი წარმოდგენილია უფრო დიდ მასშტაბზე, როგორც ეს ჩანს რონ მუეკის სკულპტურებში. ბერტ მონროის ციფრული ნამუშევრები მთლიანად კომპიუტერზეა შექმნილი, რაც რეალობის განცდას ამძაფრებს.
წმინდა იოანე იერუსალიმელის ორდენი

წმინდა იოანე იერუსალიმელის ორდენი, მალტური ჯვარი  — რუსეთის იმპერიის ორდენი. სახელი ეწოდა იოანე ნათლისმცემლის პატივსაცემად.

ორდენის ნიშანი წარმოადგენდა თეთრი მინანქრით დაფარულ ოქროს ჯვარს. ჯვრის კუთხეებში სტილიზებული ხაზები იყო. ჯვრის თავზე მოთავსებული იყო მალტის გვირგვინი.

ისტორია
1798 წელს, როდესაც ნაპოლეონ -მა ეგვიპტეში ლაშქრობის დროს დაიპყრო მალტა, ორდენის რაინდებმა მიმართეს რუსეთის იმპერატორ პავლე -ს თხოვნით, მიეღო წმინდა იოანე იერუსალიმის ორდენის დიდი მაგისტრის წოდება.

1798 წლის 29 ნოემბერს პავლე -მა გამოსცა უმაღლესი მანიფესტი წმინდა იოანე იერუსალიმელის ორდენის დაარსებისა და რუსეთის იმპერიის დიდებულების ამ ორდენში მიღების წესების თაობაზე.

პავლე -ის მეფობის დროს წმინდა იოანე იერუსალიმის ორდენი, არსებითად წარმოადგენდა, სამოქალაქო და სამხედრო დამსახურებისთვის მინიჭებული უმაღლესი ჯილდოს. სარდლობისთვის მინიჭებული ეს ჭილდო თავისი მნიშვნელობით აღემატებოდა წმინდა ანდრია პირველწოდებულის ორდენის პატივს, რადგანაც იგი გამოხატავდა ხელისუფალის პირად კეთილგანწყობას დაჯილდოვებულის მიმართ. 1797 წლის 5 აპრილს, პავლე -მა რუსეთში არსებული ორდენის კორპორაციები, გააერთიანა ერთიან რუსულ საკავალერიო საზოგადოებაში. თუმცა მასში არ შევიდნენ იმპერატორ ეკატერინე -ის მიერ დაწესებული ორდენების წმინდა გიორგისა და წმინდა ვლადიმერის ორდენის კავალრები.

1801 წელს პავლე -ის მკვლელობის შემდეგ რუსეთის ტახტის მემკვიდრე ალექსანდრე გადადგა ორდენის მაგისტრის თანამდებობიდან და 1810 წლის 26 თებერვალს გამოიცა ბრძანებულება მალტის ორდენის სამკერდე ნიშნების მინიჭების შეწყვეტის შესახებ. 1817 წლის 20 იანვარს რუსეთის იმპერიაში ორდენის ორგანიზაციამ თითქმის მთლიანად შეწყვიტა არსებობა.

ხარისხები
ორდენს გააჩნდა სამი ხარისხი:
 ხარისხი — კომანდორის დიდი ჯვარი;
 ხარისხი — კომანდორი;
 ხარისხი — კავალერი;

ქვედა სამხედრო ჩინისათვის დაწეესებული იყო სპილენძისგან დამზადებული მალტური პატარა ჯვარი — „დონატი“ («»), რომელიც 1800 წლის 10 ოქტომბრიდან ენიჭებოდა უნტერ ოფიცრებს და ჯარისკაცებს 20 წლიანი უნაკლო სამხედრო სამსახურისთვის.
ჰუნური ენა

ჰუნური ენა — ჰუნების გადაშენებული ენა, ცნობილია მხოლოდ ბერძნული, ლათინური და ჩინური წყაროებით შემორჩენილი ცალკეული სიტყვების მეშვეობით. მის წარმოშობაზე სხვადასხვა ჰიპოთეზა არსებობს, თუმცა მეცნიერულად დადასტურებული ვერსია ჯერ არ გამოთქმულა.

 საუკუნიდან, ჯოზეფ დე გინის ჰიპოთეზა გაჩნდა, რომელიც ჰუნურ ენას თურქულ ენებთან აკავშირებს.

მ. ი. არტამონოვის ნაშრომებში ხაზგასმულია ჰუნების ენაში უგრული ელემენტების არსებობა.

ს. ა. პლეტნევამ ყურადღება გაამახვილა ჰუნების ენაში ირანულ კომპონენტებზე, ხოლო თეთრი ჰუნები ირანულენოვანებად მიიჩნია.

იშვიათი ჰაპლოჯგუფი, რომელიც ჰუნებს უკავშირდება, ვარაუდობს, რომ მათი ენა შესაძლოა ეკუთვნოდეს „გადაშენებულ ენობრივ ჯგუფს“.

რუსი ლინგვისტი ოლეგ მუდრაკის მოსაზრებით, ძველი ჩინური წყაროებში მოხსენიებული ჰუნური სიტყვები მსგავსია თურქული ენების ბულგარული ქვეჯგუფის სიტყვებთან.

ევროპაში მცხოვრები ჰუნების ენა მხოლოდ მათი ლიდერების პირადი სახელებისა და რამდენიმე „სათემის“ ტიპის ინდოევროპული სიტყვის მეშვეობით არის ცნობილი.
I ქიულთეფე

ქიულთეფე — ნეოლითური და ენეოლითური ხანის მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც აზერბაიჯანის ბაბექის რაიონის სოფელ ყულთეფეს მახლობლად მდებარეობს. ის გაშლილია ნახიჩევანის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 8 კილომეტრში, მდინარე ნახიჩევანჩაის ნაპირზე.

გათხრები და კვლევები
ქიულთეფე წარმოადგენს დანგრეულ ბორცვს. გათხრების შედეგად აღმოჩენილია 22 მეტრი სისქის კულტურული ფენა, საიდანაც 9 მეტრი მიეკუთვნება სპილენძის ხანას, ხოლო დანარჩენი ბრინჯაოსა და ადრეულ რკინის ხანას. თითოეულ ფენაში ნაპოვნი არტეფაქტები მოიცავს კერამიკას, სასოფლო-სამეურნეო და მეცხოველეობის იარაღებს, სამკაულებს, იარაღებსა და სხვა.

ქიულთეფე -ში, პირველად ამიერკავკასიაში, მტკვარ-არაქსის ფენის ქვეშ უფრო ადრეული კულტურული ფენებია აღმოჩენილია.

ქალკოლითურ ფენებში იპოვეს შენობებისა და სამარხების ნაშთები. ეს ნაგებობები ძირითადად მრგვალი და ოთხკუთხა ფორმის იყო და აშენებული იყო ნედლი აგურისგან. მრგვალ სტრუქტურებს 6-8 მეტრიანი დიამეტრი ჰქონდათ, ხოლო ოთხკუთხა ნაგებობები დაახლოებით 15 კვადრატულ მეტრს იკავებდა. ასეთი ნაგებობები დამახასიათებელია სოფლის მეურნეობასთან დაკავშირებული ძეგლებისთვის.

ამ ფენაში ასევე აღმოჩნდა 85 სამარხი, რომელთაგან 31 შეიცავდა ჭურჭელს, ქვისა და ძვლისგან დამზადებულ ნივთებსა და მძივებს.

ოსმან აბიბულაევმა თითქმის ათი წლის განმავლობაში შეისწავლა ყულთეფე და მას მიუძღვნა მონოგრაფია, აგრეთვე გამოაქვეყნა არაერთი ნაშრომი.

საბჭოთა მეცნიერების დასკვნით, ქიულთეფე იყო ერთ-ერთი პირველი ადგილი ამიერკავკასიაში, სადაც აღმოაჩინეს სპილენძ-დარიშხანის შენადნობებისგან დამზადებული ნივთები, რომლებიც მიეკუთვნება ძვ.წ. ათასწლეულს.

ადგილობრივი მეტალურგიული წარმოების არსებობას ადასტურებს გათხრებისას ნაპოვნი სამსხმელო ყალიბები და ჩამოსხმის ნაშთების ქიმიური ანალიზი.

გარდა ამისა, ქიულთეფეში აღმოჩენილია ძვ.წ. - ათასწლეულებით დათარიღებული თონე, რომელიც ასევე ნეოლითური ხანის ნაწილია.
შომუთეფე

შომუთეფე — ენეოლითური ხანის ნამოსახლარი, რომელიც შულავერ-შომუთეფეს კულტურას მიეკუთვნება. მდებარეობს აზერბაიჯანის აღსთაფის რაიონში, ქალაქ აღსთაფასთან ახლოს, მთავარი მაგისტრალიდან ჩრდილოეთით 300 მეტრში.

ნამოსახლარში აღმოჩენილია მრგვალგეგმა ნაგებობები, რომელთა გათხრებისას აღმოაჩინეს ქალის ფიგურების რამდენიმე ფრაგმენტი, დამზადებული ძვლისა და თიხისგან. ერთ-ერთი ძვლის ფიგურა კერის პირდაპირ, კედელში იყო დამაგრებული, რაც სავარაუდოდ რიტუალური დანიშნულებისაა.