მილოჯე ვასიჩი

}. ; დ. 16 სექტემბერი, 1869, ველიკო გრადიშტე, სერბეთის სამთავრო — გ. 4 ნოემბერი, 1956, ბელგრადი, სერბეთი) — სერბი არქეოლოგი, რომელიც ითვლება სერბეთის ჰუმანიტარულ სწავლებათა ერთ-ერთ ყველაზე გამორჩეულ წარმომადგენლად.
ბელგრადის უნივერსიტეტის პროფესორი და სერბეთის მეცნიერებათა და ხელოვნების აკადემიის წევრი, ითვლება თანამედროვე არქეოლოგიის დამფუძნებლად სერბეთში. ასევე ცნობილი იყო თავისი ფართო ეკლექტური ინტერესებით არქეოლოგიის მიღმა. მისი ყველაზე მნიშვნელოვანი მიღწევა იყო ვინჩას კულტურის ნეოლითური ძეგლის აღმოჩენა 1905 წელს და შემდგომი გათხრები, რომლებიც დაიწყო 1908 წელს.

ადრეული ცხოვრება და განათლება
ვასიჩი დაიბადა 1869 წლის 16 სექტემბერს ველიკო გრადიშტეში, აღმოსავლეთ სერბეთში. მისი მშობლები იყვნენ პერსა (დაბ. სტოჯადინოვიჩი), დიასახლისი, და მილოჯკო ვასიჩი, მკერავი. მილოჯე იყო თერთმეტი შვილიდან ერთ-ერთი, მაგრამ მხოლოდ ის და მისი ორი და გადარჩნენ ბავშვობაში.
მან დაამთავრა გიმნაზიები ველიკო გრადიშტესა და ბელგრადში, და ფილოლოგიისა და ისტორიის ფაკულტეტი -ში 1888-დან 1892 წლამდე. შემდეგ გახდა გიმნაზიის პროფესორი ველიკო გრადიშტეში (1892–93), ნეგოტინში (1893–94) და ბელგრადში (1894–95). 1895 წლის მარტში მიიღო მიწვევა მიხაილო ვალტროვიჩისგან, რომელიც იმ დროს ბელგრადის ეროვნული მუზეუმის დირექტორი იყო, გამხდარიყო მისი მოადგილე.
სერბეთის მთავრობისგან სტიპენდიის მიღების შემდეგ, ვასიჩი წავიდა გერმანიაში ფილოლოგიის, ხელოვნების ისტორიისა და კლასიკური არქეოლოგიის შესასწავლად. ოთხი სემესტრი გაატარა ბერლინში, შემდეგ გადავიდა მიუნხენში. იმ დროის კლასიკური არქეოლოგიის უდიდესი სახელების ერთ-ერთის, პროფესორ ადოლფ ფურტვენგლერის ხელმძღვანელობით, მიიღო დოქტორის ხარისხი 1899 წელს დისერტაციით „ფაშა ბერძნების კულტურასა და ხელოვნებაში“, რომელიც გამოიცა ბელგრადში 1900 წელს.

კარიერა
უნივერსიტეტი
გერმანიიდან დაბრუნების შემდეგ 1901 წელს, გახდა არქეოლოგიის ლექტორი ბელგრადის უმაღლეს სკოლაში, საპატიო დოცენტი 1903 წლის ოქტომბერში და სრული 1905 წლის მარტიდან, როდესაც უმაღლესი სკოლა გარდაიქმნა უნივერსიტეტად. როდესაც ვალტროვიჩი 1906 წელს გავიდა პენსიაზე, ვასიჩმა შეცვალა იგი ეროვნული მუზეუმის დირექტორად, რაც საშუალებას აძლევდა მჭიდრო თანამშრომლობისთვის ორ ინსტიტუციას შორისს.

პირველი მსოფლიო ომი გაატარა ემიგრაციაში და როდესაც მთავრობამ უარი თქვა ომის შემდეგ მუზეუმის განახლებისთვის ფინანსებზე, ვასიჩმა გადადგა დირექტორის თანამდებობიდან. 1920 წელს გახდა უნივერსიტეტის ასისტენტ-პროფესორი და 1922 წელს დაწინაურდა სრულ პროფესორულ თანამდებობაზე. პენსიაზე გავიდა 1939 წელს, 70 წლის ასაკში, მაგრამ განაგრძო საპატიო მუშაობა 1941 წლის 23 მარტამდე, როდესაც ამოვიდა უნივერსიტეტიდან და ვესელინ ჩაჯკანოვიჩმა გადაიბარა არქეოლოგიური სემინარი. პერსონალის უკმარისობის გამო, იგი ხელახლა აკტივაცია გაუკეთეს მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ 1947 წელს, სანამ საბოლოოდ პენსიაზე გავიდა 1955 წელს.

არქეოლოგია
ვასიჩი ინტერესობდა პრეისტორიული და კლასიკური არქეოლოგიით და განსაკუთრებით შუასაუკუნეების სერბული არქეოლოგიითა და სკულპტურით. ბელგრადში სწავლის დამთავრების შემდეგ მან უკვე გამოაქვეყნა ორი აღნიშნული, სამეცნიერო კუთხით კარგად დოკუმენტირებული ნაშრომი „სტარინარში“, სერბეთის არქეოლოგიური საზოგადოების უძველეს ჟურნალში, რომური ქალაქების პინკუმისა (ცნობილი პინკუმის რელიეფით) და ვიმინაციუმის შესახებ, რომლებიც თანამედროვე ველიკო გრადიშტე და კოსტოლაცია, შესაბამისად.
გერმანიაში სწავლის დამთავრების შემდეგ მან გათხარა პრეისტორიული დასახლებები იაბლანიცაში, მეჯულუჟჯესთან ახლოს (1900), ჩარშიჯაში, რიპანჯთან ახლოს (1904) და მალი დრუმში, პოპოვიჩთან ახლოს (ასევე 1904 წელს), ყველა ბელგრადის სამხრეთ-აღმოსავლეთით. გამოაქვეყნა თავისი აღმოჩენები ადგილობრივ და უცხოურ სამეცნიერო ჟურნალებში. ამ სტატიების საფუძველზე შეადგინა მასიური კვლევა წვლილი „ტროას პრობლემების მოგვარებაში“, რომელიც გამოიცა სერბეთის სამეფო აკადემიის ჟურნალ „გლას სკა“-ში (1906, ). თავის კვლევაში ვასიჩმა აღნიშნა, რომ დუნაის ხეობის ნეოლითური კულტურები აშკარად უკავშირდებოდა ამავდროულად არსებულ კულტურულ კომპლექსს სამხეთ-აღმოსავლეთ ევროპისა (ეგეოსის რეგიონი, მცირე აზია, იონია), ვიდრე ჩრდილოეთ ევროპისას, რაც იმ დროს დომინანტური სამეცნიერო მოსაზრება იყო.
განაგრძო პრეისტორიული, გვიანი ნეოლითური დასახლებების გათხრები მთელ სერბეთში, მათ შორის ჟუტო ბრდო 1906 წელს, ველიკო გრადიშტესთან ახლოს, და გრადაცი 1909 წელს, ზლოკუჩანესთან ახლოს. აღმოჩენები გრადაცში, რომელიც დიდი დასახლება იყო, მოიცავს ანთროპომორფულ და ზოომორფულ ფიგურინებს, ძირითადად გვიანი ნეოლითიდან (ვინჩას კულტურული ჯგუფის ძველი ფაზის დასასრული), მაგრამ ასევე ზოგიერთი ენეოლითისა და გვიანი რკინის ხანისაგან (ლატენის კულტურა). ასევე ატარებდა ვრცელ მეთვალყურეობას აღმოსავლეთ და სამხრეთ სერბეთის ტერიტორიაზე.

ვინჩი
ვასიჩის ყველაზე დიდი არქეოლოგიური წარმატებები იყო გათხრები ვინჩიში. იმ დროს სოფელი დუნაის ნაპირზე, ბელგრადის აღმოსავლეთით, დღეს მისი გარეუბანი, აღმოჩენა მოხდა 1905 წელს. თელი მდინარის ზემოთ ლესის ტერასაზე, ვინჩა-ბელო ბრდოს ძეგლი ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პრეისტორიული ლოკალიტეტია. მან სახელი მისცა, ვინჩას კულტურა, გვიანი ნეოლითისა და ადრეული ენეოლითის კულტურას, რომელიც იწყება დაახლოებით ძვ.წ. 5700 წლიდან. ითვლება ისტორიაში სპილენძის მეტალურგიის ყველაზე ადრეულ ცნობილ მაგალითად.
აღმოჩენა მოხდა 1905 წელს და ვასიჩმა გათხარა იგი ოთხ ეტაპად. საწყისი მუშაობა შესრულდა 1908 წელს. გამოაქვეყნა თავისი აღმოჩენები რამდენიმე უცხოურ ჟურნალში, რითაც სამეცნიერო წრეები გააცნო ძეგლს. დაბრუნდა ვინჩაში 1911–13 წლებში, ფინანსურად მხარდაჭერილი კონსტანტინოპოლის რუსული არქეოლოგიური ინსტიტუტის მიერ. ამ პერიოდში, 1911 და 1912 წლებში, ასევე აღმოაჩინა მასიური შუასაუკუნეების ნეკროპოლი ბელი ბრეგის ლოკალიტეტზე. მასალები, რომლებიც მან ამ გათხრების დროს შეაგროვა, განადგურდა პირველი მსოფლიო ომის დროს, ამიტომ ისინი არასოდეს გამოქვეყნებულა. მესამე ეტაპი იყო 1924 წელს.
მეოთხე გათხრა იყო ყველაზე დიდი და ყველაზე ხანგრძლივი, 1929-დან 1932 წლამდე. ის ფინანსურად მხარდაჭერილი იყო არქეოლოგ გორდონ ჩაილდის მიერ, რომელიც იყო ბელგრადის უნივერსიტეტის მფარველი. გათხრა იყო სისტემატური და ჩატარებული იმ დროის ყველაზე თანამედროვე არქეოლოგიური მეთოდებით. 1931 წელს ნაპოვნი იქნა მასობრივი სამარხი ცხრა ჩონჩხით. ვასიჩი თვლიდა, რომ კულტურის წარმატება შეიძლება მიეწეროს ახლომდებარე ავალას მთის სინაბრის ვრცელ მაღაროებს, ანუ ვერცხლისწყალის სულფიდს, რომელსაც ვინჩას მკვიდრნი დნებდნენ და იყენებდნენ მეტალურგიაში. ჩაილდმა ასევე მხარი დაუჭირა ვასიჩის ძალისხმევას გამოეცა აღმოჩენები თავის მაგნუმ ოპუსში, მონუმენტურ მონოგრაფია „პრეისტორიული ვინჩა“ ტომები - (1932–36).
თანამედროვე თარიღის განსაზღვრის ტექნიკის გარეშე და ბერძნული კოლონიზაციის მყარი რწმენით სავსე, ვასიჩი ზედმეტად შორს წავიდა ბელი ბრეგის შუასაუკუნეების თელის დათარიღებაში. ის მიიჩნევდა იონიურ კოლონიად და ათავსებდა მას მე-7 საუკუნეში ძვ.წ., გამოაქვეყნა თავისი იდეები „ვინჩას იონიური კოლონია“-ში 1948 წელს. მისი სტუდენტები ალოჯზ ბენაცმა, დრაგა გარაშანინმა, მილუტინ გარაშანინმა და იოსიპ კოროშეცმა მოგვიანებით უარყვეს ეს მტკიცება.