iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
წებელდა (მხარე)

წებელდა, წებელ-დალი, წებელი — ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი დასავლეთ საქართველოში, აფხაზეთში — მდ. კოდორის შუა და ზემო წყლის აუზში (ახლანდელი გულრიფშის რაიონის წებელდის ტერიტორია). გვიანდელი ანტიკურ და ადრინდელ ფეოდალურ ხანაში აფსილების ტომის განსახლების მხარე.

ისტორია
 საუკუნის ბიზანტირლი ავტორები პროკოპი კესარიელი და აგათია სქოლასტიკოსი ბიზანტია-სპარსეთის ომთან დაკავშირებით მრავალჯერ იხსენიებენ აფსილეთის მთავარ ციხეს — ციბილიუსს (ციბილიუმი). მიაჩნიათ, რომ მხარის სახელწოდება "წებელდა" და ციხის ერთიდაიგივეა. მთის მწვერვალებზე მიკვლეული ადრინდელი ფეოდალური ხანის რამდენიმე ციხე მიუთითებს რეგიონის დიდ სტრატეგიულ მნიშვნელობაზე. წებელდის ციხეები კონტროლს უწევდა სავაჭრო-სატრანზიტო გზას, რომლითაც ჯერ რომის იმპერია, შემდეგ ბიზანტია ეკონომიკურ და პოლიტიკურ კავშირს ახორციელებდა ჩრდილოეთ კავკასიასთან, ხოლო კასპიის ზღვის გვერდის ავლით - შუა აზიასთან. ფეოდალურ ხანაში წებელდა მარშანიების ფეოდალური საგვარეულოს ეკუთვნოდა. მდ. კოდორის ხეობის ზემო წელის ერთი მონაკვეთი - დალი გვიან საუკუნეებში გამოეყო წებელდას. 1810 აფხაზეთის სამთავრომ ცნო რუსეთის პოლიტიკური სუვერენიტეტი. წებელდაში ახალი ხელისუფლება აღიარეს 1840 წელს. აფხაზეთის 1866 აჯანყების დროს წებელდის მოსახლეობა აქტიურად იბრძოდა ადგილობრივი ფეოდალებისა და ცარიზმის კოლონიური პოლიტიკის წინააღმდეგ. შემდეგში წებელდის მოსახლეობა იძულებით თურქეთში გადასახლდა (მუჰაჯირობა). წებელდა მდიდარია არქეოლოგიური და ხუროთმოძღვრული ძეგლებით. ნაპოვნია კანკელის ფილები. გათხარეს (მ. ტრაპში, გ. შამბა, ი. ვორონოვი, მ. გუმბა) - საუკუნების მრავალრიცხოვანინვენტარიანი სამარხები. ახლანდელი სოფ. წებელდის აღმოსავლეთით 4 კმ-ზე გათხარეს (ი. ვორონოვი) ერთ-ერთი ციხე. გამოვლინდა საფორტიფიკაციო სისტემა, 2 დარბაზული ეკლესია, აბანო, სამეურნეო სათავსები, წყალსაცავი აუზი, წყალსადენი, საუკუნის მონეტები და სხვა. აღმოჩენილია აგრეთვე - საუკუნეების მონეტების განძი, რომელიც შეიცავს არაბული დირჰემების ქართულ მინაბაძებს.
ზამთრის სასახლე (სანქტ-პეტერბურგი)

ზამთრის სასახლე (რუს. ) მდებარეობს სანქტ-პეტერბურგში, რუსეთი, სასახლის სანაპიროსა და სასახლის მოედანს შორის; აშენდა 1754-1762 წლებში, როგორც რუსეთის იმპერატორთა ზამთრის რეზიდენცია.

პირველი „ზამთრის სახლი“ პეტრე -ს 1711 წელს აუგეს, საზამთრო არხის ნაპირზე, მეორე - ახლანდელი ერმიტაჟის თეატრის ადგილას (1716-1719, არქიტექტორი გ. მატარნოვი, გადაკეთებულია 1720-იან წლებში არქიტექტორი დ. ტრეზინი). 1732 წელს რასტრელიმ დაიწყო მესამე ზამთრის სასახლის მშენებლობა, რომლის ფასადები გადიოდა ნევასა და სასახლის მოედანზე (მრავალჯერ გადაკეთდა). მეოთხე ზამთრის სასახლე რასტრელიმ ააშენა 1755, ნევის პროსპექტსა და მდინარე მოიკის სანაპირო კუთხეში (განადგურდა 1762). 1754-1762 წლებში მესამე სახლის ადგილზე ბართოლომეო რასტრელიმ ააგო ბაროკოს სტილის მეხუთე სასახლე - შიდაეზოიანი კარეს სახის ნაგებობა. გრანდიოზული სასახლის (1000 ოთახი) ფასადები მიმართულია ნევის, საადმირალოსა და სასახლის მოედნისაკენ გადაწყვერილია ერთმანეთისაგან განსხვავებულად, გარემოს გათვალისწინებით. ფასადების მდიდრული მორთულობა და სათავსების ანფილადური განლაგება ხაზს უსვამს შენობის საზეიმო დანიშნულებას. თეთრ-მწვანე შეფერილობის სასახლეს 1.786 კარი და 1.945 ფანჯარა აქვს. სასახლის პირველი ბინადარი ეკატერინე დიდი იყო. ზამთრის სასახლის ინტერიერები რამდენიმეჯერ გადააკეთეს (ანფილადები ნევის გასწვრივ და სატახტო (გიორგის) დარბაზი, 1780-1790 წლებში, არქიტექტორები ჯ. კვარენგი, ი. სტაროვი; 1812 წელს სამამულო ომის გალერეა, არქიტექტორი კ. როსი).

1837 წელს ხანძრის შემდეგ ფასადები და საზეიმო დარბაზები აღადგინა არქიტექტორმა ვ. სტასოვმა, შიგა სამყოფლები - არქიტექტორმა ა. ბრიულოვმა. 1880 წელს ზამთრის სასახლეში ს. ხალტურინმა მოაწყო აფეთქება ალექსანდრე -ის მოკვლის მიზნით. 1905 წლის 9 იანვარს მის წინ დახვრიტეს მუშათა მშვიდობიანი დემონსტრაცია.

ზამთრის სასახლე ამჟამად სახელმწიფო ერმიტაჟის მუზეუმის დიდებულ შენობათა ჯგუფს ეკუთვნის, სადაც განლაგებულია მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი და უმნიშვნელოვანესი ხელოვნების ნიმუშთა კოლექცია. როგორც მუზუემის ნაწილი, ზამთრის სასახლის 1057 დარბაზისა და ოთახის უმეტესობა საზოგადოებისთვის ღიაა. სამხედრო გალერეაში, გახსნილი 1836 წელს, განთავსებულია ნაპოლეონის რუსეთში შემოჭრის პერიოდის რუსეთის არმიის სამხედრო ლიდერთა 332 პორტრეტი.

1917 წელს რუსეთში თებერვლის რევოლუციის შემდეგ ზამთრის სასახლე რუსეთის დროებითი მთავრობის შტაბ-ბინა გახდა. ბოლშევიკთა ძალების მიერ ზამთრის სასახლის აღება ოქტომბრის რევოლუციის გადამწყვეტი მომენტი იყო.

იხილით აგრეთვე
სასახლის სანაპირო და სასახლის მოედანი—სადაც ზამთრის სასახლე მდებარეობს.
ეკატერინეს სასახლე—ეკატერინე დიდის საზაფხულო რეზიდენცია.
ერმიტაჟის მუზეუმი—მსოფლიოში უდიდესი ხელოვნების ნიმუშთა კოლექციით.
ზაფხულის სასახლე—ზამთრის სასახლის წინამორბედი, როგორც სანქტ-პეტერბურგში მთავარი სამეფო რეზიდენცია.
პეტერჰოფი—ცარის საზაფხულო რეზიდენცია სანქტ-პეტერბურგის გარეთ.
ცარსკოე სელო—ცარის ზამტრის რეზიდენცია სანქტ-პეტერბურგის გარეთ.

: #
ერმიტაჟი

ერმიტაჟი ( — განდეგილის საცხოვრებელი, განმარტოებული კუთხე; — განდეგილი) — ზოგი ქალაქგარეთა ვილის, საპარკო პავილიონისა და ა. შ, სახელწოდება (მაგ., ერმიტაჟი ქ. პუშკინოს ეკატერინეს პარკში, 1743-1754, არქიტექტორები ა. კვასოვი, ს. ჩევაკინსკი, ვ. რასტრელი და სხვა). საუკუნის შუა წლებში ერმიტაჟი ეწოდა პეტერბურგის ზამთრის სასახლის ზოგიერთ დარბაზს, სადაც გამოფენილი იყო სამხატვრო კოლექციები, რომელთა ნახვა მხოლოდ რჩეულთათვის იყო ნებადართული. მოგვიანებით ერმიტაჟი ეწოდა ზამთრის სასახლის გვერდით გაშენებულ მუზეუმის შენობას და ამჟამად არსებულ მუზეუმსაც.
დ’ესტე (დინასტია)

დ'ესტეს დინასტია (იტალ.: ') — ერთ-ერთი უძველესი იტალიური არისტოკრატიული საგვარეულო. იგი მართავდა ფერარას 1240-1597 წლებში და მოდენას 1288-1796 წლებში. ამ დიანსტიამ დიდი როლი ითამაშა შუა საუკუნეების ევროპის ისტორიაში და წარმოშვა რენესანსის ხანის მრავალი მეცნერიი.

ისტორია
ესტეს საგვარეულო ფრანკ არისტოსტოკრატებიდან მომდინარეობს, რომელიც კარლ დიდის მეფობაში ლომბარდიაში დამკვიდრდა. 1056 წელს ალბერტო აცო -ემ (* 996; † 1097) ქალაქ ესტეში ამავე სახელის ციხე-სიმაგრე ააგო და გვარად “ესტე” დაირქვა. მას 3 შვილი ჰყავდა, რომლებმაც სათავე დაუდეს დინასტიის სხვადასხვა შტოებს.

ველფ დ’ესტე (იგივე გუელფო) - ალბერტო აცო -სა და მისი მეუღლის კუნინგუნდე ფონ კერნტენის, ველფების უკანასკნელი მემკვიდრის († 1056-მდე) უფროსი ვაჟი. მან სათავე დაუდო გერმანულ ველფების შტოს (ველფ-ესტეები).
ჰუგო დ’ესტე - ალბერტო აცო -ის ვაჟი მეორე ქორწინებიდან. მან დედისაგან მემკვიდრეობით მიიღო მენის საგრაფო, რომელიც მალევე გაყიდა. მას მემკვიდრე არ დარჩენია.
ფულკო დ’ესტე - ალბერტო აცო -ის უმცროსი ვაჟი. მან სათავე დაუდო დინასტიის იტალიურ შტოს (ფულკ-ესტეები ან უბრალოდ ესტეები). მისმა შთამომავლებმა 1171 წელს მარკიზის ტიტული მიიღეს.

1154 წელს დინასტიის ორივე შტომ (გერმანული მხრიდან ჰაინრიხ ლომი) ერთმანეთში დადო ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც იტალიური სამფლობელოები საგვარეულოს უმცროს შტოს დაუმტკიცდა. მომდევნო წლებში ფულკ-ესტეებმა ხელში ჩაიგდეს ფერარა, მოდენა და რეჯო-ემილია. თვითონ ქალაქი ესტე მათ 1275 წელს პადუასთან ომში დაკარგეს, ხოლო 1405 წელს იგი ამ უკანასკნელთან ერთად ვენეციის ხელში გადავიდა.

ბორსო დ’ესტემ იმპერატორ ფრიდრიხ -ისაგან 1452 წელს მოდენასა და რეჯოს ჰერცოგის ტიტული მიიღო და მის ვასალად აღიარა თავი. 1471 წელს პაპმა პავლე -ემ მას ფერარას ტიტული უბოძა და რაკი ფერარა პაპის მიწა იყო ავტომატურად ბორსო დ’ესტე პაპის ვასალიც გახდა.

დინასტიის პირდაპირი შტო 1597 წელს ალფონსო დ’ესტეს გარდაცვალებით დასრულდა. ფერარა 1598 წელს პაპმა კლიმენტი -ემ პაპის ოლქს შეუერთა, ხოლო დანარჩენი მიწები ესტეს დინასტიის გვერდით შტოს გადაეცა. 1796 წელს მოდენისა და რეჯოს საჰერცოგოები საფრანგეთის რევოლუციური არმიის წყალობით “ციზპადანურ რესპუბლოკად” გამოცხადდა, რომელიც, მომდევნო 1797 წელს ციზლაპური რესპუბლიკის შემადგენლობაში შევიდა. საზღაოდ ჰერცოგთა ოჯახს 1801 წელს ბრაისგაუ და ორტენაუ გადაეცა.

1803 წელს გარდაიცვალა ბოლო ჰერცოგი ერკოლე დ’ესტე. მისმა ქალიშვილმა მარია ბეატრიჩე დ’ესტემ მემკვიდრეობა ჰაბსბურგებს გადასცა და სათავე დაუდო ესტეს დინასტიის ავსტრიულ შტოს.

1805 წელს ბრაისგაუ და ორტენაუ ბადენის კურფიურსტის ხელში გადავიდა. ვენის კონგრესის შემდეგ მოდენა ესტეებს დაუბრუნდა, თუმც ეს სამფლობელო მათ საბოლოოდ დაკარგეს 1859-1860 წლებში რისორჯიმენტოსა და იტალიის სამეფოს დაარსების შედეგად. ჰერცოგის ტიტული შემდგომში მემკვიდრეობით მიიღო ერცჰერცოგმა ფრანც ფერდინანდმა.

დ’ესტეს დინასტიის გერბები
გიორგი წერეთელი (პოეტი)

გიორგი დავითის ძე წერეთელი (დ. 10 აპრილი, 1927, ითხვისი, ჭიათურის მუნიციპალიტეტი — გ. 1997) — ქართველი პოეტი.

ლექსების პირველი წიგნი „ეს ძველი და სხვა ახალი“ 1961 წელს გამოსცა. ეკუთვნის პოეტური კრებულები „ლექსები“ (1970), „მზეჩაუსვლელი“ (1973), „სიმღერა მთის გულიდან“ (1979). საბავშვო წიგნები „დედა გაუხარებია“ (1965), „გამოცანები“ (1969), „ნამცეცას გმირობა“ (1971), „ბაჭია მიდის სკოლაში“ (1978), „თოხზე ნაწერი ლექსები“ (1982) და სხვა.
დავით წერეთელი

დავით ბესარიონის ძე წერეთელი (დ. 1 მაისი [ძვ. სტ. 17 აპრილი], 1905, ჯვარისა, ონის მაზრა ― გ. 30 ივლისი, 1976, მოსკოვი, დაკრძალულია თბილისში) — ქართველი გეოგრაფი და მთამსვლელი. გეოგრაფიულ მეცნიერებათა დოქტორი (1965), პროფესორი (1965).

1934 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გეოგრაფია-გეოლოგიის ფაკულტეტი გეოლოგიის სპეციალობით. ამავე წლიდან მუშაობას იწყებს საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში გეოლოგიის განყოფილების უმცროს მეცნიერ თანამშრომლად, 1936–1942 წლებში განყოფილების გამგეა. 1942–1945 წლებში მონაწილეობდა დიდ სამამულო ომში. დემობილიზაციის შემდეგ, 1946 წლიდან ისევ მუზეუმში განაგრძობს მუშაობას. 1951 წლიდან გარდაცვალებამდე მუშაობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ვახუშტის სახელობის გეოგრაფიის ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილედ სამეცნიერო დარგში. 1947 წლიდან თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში კითხულობდა მეოთხეული გეოლოგიის, გლაციოლოგიისა და პალეოგეოგრაფიის სალექციო კურსს. არის 100-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომის ავტორი. 1933–1934 წლებში პამირის 7000 მეტრიანი მწვერვალის დაპყრობისათვის სსრკ-ში ერთ პირველთაგანს მიენიჭა ალპინიზმის ოსტატის საპატიო წოდება. დაჯილდოებულია საპატიო ნიშნის ორდენით (1952), მრავალი მედლითა და სიგელით.
დავით წერეთელი (მხატვარი)

დავით კონსტანტინეს ძე წერეთელი (დ. 14 ივლისი[ ძვ. სტ. 1 ივლისი], 1896, ქუთაისი — გ. 27 ოქტომბერი, 1980, თბილისი), ქართველი ფერმწერი.
საქართველოს სსრ დამსახურებული მხატვარი (1962)

ბიოგრაფია
მხატვარ-დეკორატორად მუშაობდა ქართული დრამის თეატრში. 1929 წელს დაამთავრა თბილისის სამხატვრო აკადემია. იყო გ. გაბაშვილისა და ე. ლანსერეს მოწაფე. იქვე ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას. 1918 წლიდან მონაწილეობდა ქართველ მხატვართა გამოფენებში. ავტორია საინტერესო პეიზაჟებისა და პორტრეტებისა, ასევე ქართველი ხალხის ყოფა-ცხოვრების ამსახველი ფერწერული ტილოებისა:„გალაკტიონი“ (1919), „ავტოპორტრეტი“ (1922), „ქართლის ეტიუდი“, „მწერალი ნ. ლორთქიფანიძე“ (1923), „მხატვრის ქალიშვილი ნანი წერეთელი“ (1947 — ყველა მხატვრის კუთვნილება) და სხვა.
წითელსოფელი

საკუთარი სახელი წითელსოფელი შეიძლება აღნიშნავდეს:

წითელსოფელი — სოფელი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში;
წითელსოფელი — სოფელი დუშეთის მუნიციპალიტეტში;
წითელსოფელი — სოფელი მარნეულის მუნიციპალიტეტში, ყოფ. ყირმიზქენდი;
წითელსოფელი — სოფელი ქარელის მუნიციპალიტეტში;
წითელსოფელი — სოფელი ბოლნისის მუნიციპალიტეტში, ამჟამად ხატისსოფელი;
წითელსოფელი — სოფელი საჩხერის მუნიციპალიტეტში, ამჟამად ივანწმინდა.
წილკანი (მხარე)

წილკანი — ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი, შუა საუკუნეებში - თემი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლში, მთიულეთის არაგვის სათავეებში (ახლანდელი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია). სახელწოდება მომდინარეობა სიტყვისაგან "წინკარი" (წინკარი>წირკანი>წილკანი).

წილკანი საქართველოს ერთ-ერთი პირველი მხარეა, სადაც ქრისტიანული რელიგია გავრცელდა. ტრადიციის თანახმად, საუკუნის 30-იან წლებში ქართველთა განმანათლებელმა ნინომ წობენში სხვა მთიელებთან ერთად წილკნელებსაც მიაღებინა ქრისტიანობა. საუკუნეში წილკანში მოღვაწეობდა ისე წილკნელი, ერთ-ერთი 12 ასურელი მამათაგანი. წილკნის მხარე შედიოდა წილკნის საეპისკოპოსოში.
მასში შედიოდა მუხრანი, ბაზალეთი, მთიულეთი, გუდამაყარი და ხევი. - საუკუნეებში წილკანი ხან ქართლის, ხან კახეთის შემადგენლობაშია. მის მითვისებას ცდილობდნენ მუხრანის ერისთავები ძაგანისძეები. საუკუნეში ერისთავის ძმამ მოდესტომ წილკნის საეპისკოპოსოს ყმა-მამული მიიტაცა. დავით აღმაშენებელმა მოტაცებული მიწები კვლავ საეპისკოპოსოს დაუბრუნა. საუკუნის 60-იან წლებში ბაგრატ -მ წილკანთან დაამარცხა და გააქცია განძის ამირა ფადლონი. - საუკუნეებში წილკანი თურქთა, ყიზილბაშთა და განსაკუთრებით ლეკთა თარეშმა დიდად დააზარალა.
წინკიბის ციხე

წინკიბის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დორეთკარში. აგებულია - საუკუნეებში.

წინკიბე მდებარეობს ქსნის მარჯვენა შენაკადზე, ჭურთის წყალზე. მაღალი მთებით შემოზღუდულ ამ ხეობაში სიმაგრისთვის ისეთი მთისწვერი შეურჩევიათ, რომ აქ გამავალი მტერი მას გვერდს ვერ აუვლიდა. მისი მფლობელი, ცხადია, ჭურთის ხევის სტრატეგიული მფლობელიც იყო. მაღალ მთაზე სოფელ წინკიბეს საკმაოდ დიდი ფართობი ეკავა. ნაგებობები ორ კომპლექსადაა განლაგებული. მაღლა მდებარეობს ნასოფლარი გალავნით და ორი ეკლესიით; ცოტა ქვემოთ კოშკი, ეკლესია და რამდენიმე სახლის ნანგრევია გალავნით. ქვედა კომპლექსის ეკლესია წმ. ბარბარეს სახელობისაა. საშუალო ზომის ეკლესია კოშკის აღმოსავლეთით ორ ნაბიჯზე დგას. ეკლესია გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით კოლოფა აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ძირში დგას ფართე ტრაპეზის ქვა. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშაა. კონქი ოდნავ შებრტყელებულია, სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. ეკლესიის კანკელი ორიგინალურია. მისი სამი თაღი არათანაბარია. მათგან ცენტრალური და მარცხენა - გასასვლელებია. თაღების საყრდენებს წაკვეთილი კონუსისმაგვარი კოლონები წარმოადგენს. ისინი ზემოთ მსხვილი ბალიშებით მთავრდება, ქვემოთ კი კვადრატულ ფილებს ეყრდნობა.

მოგვიანებით, ეკლესიის შიდა კედლები ფრესკული მხატვრობით დაუფარავთ. სამხრეთ კედელზე ასომთავრული წარწერით გამოსახული არიან ქტიტორები, საკურთხეველში ღვთისმშობლის ფრესკაა ყრმით ხელში, ქვედა რეგისტრში წმინდა მამების გამოსახულებაა. აქვეა ასომთავრული წარწერა: "სულსა და ტიმოთეს შეუნდვეს ღმერთმა", კიდევ, "ბერსა აბრამს შეუნდვენ ღმერთმან, ამინ". დასავლეთ კედელზე სცენა "აბანოი", სარკმლის თავზე წარწერაა: "აღვადგინე". ჩრდილოეთ კედელზე: "დედასა მისსა შეუნდვეს ღმერთმან".

ეკლესიის გრძივ კედლებს და აბსიდს ხარისხი შემოუყვება. სამხრეთი და დასავლეთი სარკმელი სწორკუთხაა. ჩრდილოეთი შესასვლელი ნაოთხალია. ეკლესიის მარტივ ფასადებს ამთავრებს სწორკუთხა კარნიზი. საბურავად გამოყენებულია დიდი ზომის ფიქალი. ეკლესიას ჩრდილოეთიდან გვიანდელი მინაშენი აქვს. მინაშენი ორი სათავსისაგან შედგება და ერთმანეთს არქიტრავული, ნაოთხალი შესასვლელით უკავშირდება. კედლებში მოწყობილია ნიშების რიგი. აღმოსავლეთით კარი და სარკმელია მოთავსებული. ეკლესიის გარშემო გალავნის ფრაგმენტებია.

დარბაზული ეკლესია
ზურგიანი კოშკის ჩრდილოეთით 200 მეტრში დგას დარბაზული ეკლესია, რომელიც ადგილობრივი წარმოშობის უხეშად დამუშავებული ქვითაა ნაგები. ეკლესია გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით სიმეტრიული ფორმის აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სამხრეთით ერთი ნიშაა. აბსიდი დარბაზისაგან გამოყოფილია მხრებით. დასავლეთ კედელში გაჭრილია სარკმელი. სამხრეთი შესასვლელი არქიტრავულია. კარი ნაოთხალია. ეკლესიის გარშემო გალავნის ფრაგმენტებია. კამარა და კონქიჩამოქცეულია. კედლები მრავალ ადგილას დაბზარულია. ეკლესიაში მიწის დონე აწეულია.
მისტიციზმი

მისტიციზმი (ბერძნ. მისტიკოს — დაფარული) — ფილოსოფიური და თეოლოგიური სწავლება, რომელიც მიმართულია არაამქვეყნიურ ძალებთან კავშირის დამყარებისკენ; სწრაფვა აბსოლუტურ რეალობასთან, ღვთაებრივთან, სულიერ ჭეშმარიტებასთან ან ღმერთთან ერთიანობის მიღწევისადმი უშუალო გამოცდილების, ინტუიციის ან შთაგონების გზით; რწმენა, რომ ამგვარი გამოცდილება ცოდნის და შემეცნების მნიშვნელოვანი წყაროა.
ოსაკის ციხესიმაგრე

ოსაკას ციხესიმაგრე (; ოსაკა-ძიო) — ციხე-კოშკი იაპონიაში, ქალაქი ოსაკაში. იგი იაპონიის ერთ-ერთი ყველაზე განთქმული ციხესიმაგრეა, რომელმაც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა საუკუნეში იაპონიის გაერთიანებაში.

ციხესიმაგრეს დაახლოებით ერთი კმ² მიწის ნაკვეთი უჭირავს. აგებულია ორ შემაღლებულ მიწაყრილ პლატფომაზე, რომელიც შემდგომში თლილი ქვის კედლებითაა გამაგრებული. ცენტრალური კოშკის შენობა ხუთ სართულიანია გარედან, ხოლო რვასართულიანი შიგნიდან და ნაგებია მაღალ ქვის ფუნდამენტზე, მისი მობინადრეების ხმლით მოიერიშეთაგან დასაცავად.
წიფორი

საკუთარი სახელი წიფორი შეიძლება აღნიშნავდეს:

წიფორი — სოფელი ბოლნისის მუნიციპალიტეტში
წიფორი — სოფელი დუშეთის მუნიციპალიტეტში
წიფორი — სოფელი ერედვის მუნიციპალიტეტში
წიფორი — ნასოფლარი კასპის მუნიციპალიტეტში
წიფორის მთა — მთა ასპინძის მუნიციპალიტეტში
წიფორის კოშკი – საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ წიფორში.
წიფურია (დასახლება)

წიფურია — შუა საუკუნეების (ძირითადად ს.) ისტორიული სავაჭრო-სახელოსნო პუნქტი დასავლეთ საქართველოში, სამეგრელოში, ვარაუდით ახლანდელი გალის რაიონის სოფ. თაგილონის ტერიტორიაზე. სახელწოდება წარმოდგება "წიფლნარიდან" (მეგრულად "წიფური"). წიფურია კათოლიკე მისიონერთა საქმიანობის ცენტრიც იყო. გარკვეულ პერიოდში აქ მოღვაწეობდნენ არქანჯელო ლამბერტი, ჯუზეპე ჯუდიჩე, კრისტოფორო დე კასტელი და სხვა. აღწერილობათა თანახმად წიფურიაში ორი ეკლესია და სხვა ნაგებობები იდგა.
წიწამურის ბრძოლა

წიწამურის ბრძოლა — კახეთის ლაშქრის ბრძოლა ყიზილბაშ დამპყრობთა წინააღმდეგ თეიმურაზ -ის მეთაურობით 1615 წელს. კახეთის აჯანყების (1615) პერიოდში შაჰმა აბას -მა საქართველოში 15-ათასიანი ჯარი გაგზავნა ალიყული-ხანის სარდლობით. ქართველთა ლაშქარი მოულოდნელად დაესხა თავს წიწამურის ახლოს (ახლანდელი მცხეთის რაიონი) დაბანაკებულ მტერს და დაამარცხა. სპარსელთა მთელი ბანაკი და იარაღი ქართველებს დარჩათ.
წობენი

წობენი, წობნები — ნასოფლარი, ისტორიულ-გეოგრაფიული პუნქტი აღმოსავლეთ საქართველოში, ახლანდელი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდ. არაგვის მარცხენა ნაპირზე, სოფელ ჩინთის ჩრდილოეთით 400 მ-ზე. ხევის მარჯვენა ნაპირას, ჟინვალ ბარისახოს გზის აღმოსავლეთით. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. 1988-1989 წლებში ნასოფლარი გათხარა იაე ინსტიტუტის საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). გამოვლინდა საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობათა ნაშთები, აღმოჩნდა მოჭიქული და მოუჭიქავი თიხის ჭურჭლის ნატეხები.

ქართლის ცხოვრების მიხედვით ქართველთა განმანათლებელმა წმინდა ნინომ ამ ადგილებში გააქრისტიანა არაგვის ხეობის მთიელები: ჭართალელნი, ფხოველნი, წილკნელნი, გუდამაყრელნი.

სოფ. ჩინთის განაპირას მინდორზე ამოზიდულ 15 მ სიმაღლის კლდეს, ხალხური გადმოცემით „ნინოს ქვა“ ჰქვია. შუა საუკუნეებში წობენი საეკლესიო გლეხებით დასახლებული სოფელი იყო.

ადრინდელი შუა საეკუნეებში წობენი ერქვა აგრეთვე მდ. არაგვის მარცხენა ნაპირზე, საგურამო-ხერკის ჩრდილოეთით ჟინვალამდე მოსახლე თემს.

ეკლესია
ნასოფლარის განაპირას, ჩრდილოეთით, ყურისხევის მარჯვენა ნაპირზე, დგას მცირე ზომის ეკლესია (7,55,2 მ). ეკლესიის შემორჩენილი კედლები (სიმ. 0,5-1,5 მ) ნაგებია ტლანქად დამუშავებული საშუალო ზომის კლდის ქვით. შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. აფსიდი ნახევარწრიული ფორმისაა, რომლის შუაში სწორკუთხა ტრაპეზის ნაწილია შემორჩენილი. აფსიდის ჩრდილოეთის გვერდში ნიშის ნაშთია, ხოლო ჩრდილოეთის მხრიდან შემორჩენილია კანკელის ნაწილი. მის წინ დგას ჯვრის საყრდენი სწორკუთხა პოსტამენტი, რომელსაც შუაში 0,5 მ სიღრმის კვადრატული ფოსო აქვს. დარბაზის სამივე კედელს გასდევს ქვის საფეხური.

ეკლესიის აღმოსავლეთით გაიხსნა რვა ინდივიდუალური და საოჯახო სამარხი, რომლებიც ორიენტირებულია აღმოსავლეთისაკენ. სამარხები ორი ტიპისაა: ქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები და ქვისსამარხები. ინვენტარი არ აღმოჩენილა. ეკლესიის შიგნითგამოვლენილი ორი სამარხი არ გახსნილა. ერთს ფარავდა ჩრდილოეთ კედლის საფეხური, მეორეს — ჯვრის პოსტამენტი.

მოპოვებული მასალა ინახება აკც-ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
მანიქეიზმი

მანიქეიზმი, მანიქეველობა (სპარს.: , მოძღვრების დამფუძნებლის – მანის (216-276), მანექის სახელიდან) — საუკუნეში ახლო აღმოსავლეთში წარმოშობილი რელიგიური მოძღვრება, რომელიც წარმოადგენდა ქალდეურ-ბაბილონური, სპარსული (ზოროასტრიზმი, მაზდეანობა, ფარსიზმი) და ქრისტიანული მითებისა და რიტუალების სინთეზს, რომელიც ფართოდ გავრცელდა სპარსეთიდან ჩინეთამდე. მანი – მქადაგებელი ზეცის მოვლენილად ითვლებოდა, მანვე გადმოიღო ქრისტიანული მესიანიზმის იდეა, საფუძვლად კი გახდა ზოროასტრიზმის დუალიზმი: სამყაროს ორი საწყისი აქვს, სიკეთე და ბოროტება, სინათლე და წყვდიადი, პირველის მეუფეა ღმერთი, მეორის – სატანა, ეშმაკი. მათი ბრძოლა დასრულდება პირველი კატასტროფით: ბოროტება (მატერია) დაიღუპება, სიკეთე (სული) განთავისუფლდება. ეს იქადაგა მანექმა შაპურ -ის გამეფებისას, ზოროასტრის ქურუმები მტრულად შეხვდნენ, ხოლო ახალმა შაჰმა ბაჰრამ -მა მანი დილეგში ჩააგდო, 277 წელს კი სიკვდილით დასაჯა. წყვდიადის ძალად ცხადდებოდა მჩაგვრელთა კლასი, ამდენად ეს იყო მებრძოლი, თუმცა მქადაგებლური, პასიური სარწმუნოება, რაც ქრისტიანობამ ერესად გამოაცხადა. ბრძოლა გაგრძელდა საუკუნის შუახანებამდე, შემდეგ დარჩა დევნილი ერესების სახით.
მატერიალიზმი

მატერიალიზმი (ლათ. მატერიალის „საგნობრივი, ნივთიერი“) — ფილოსოფიის ერთ-ერთი მთავარი მიმართულება, რომელიც ამტკიცებს, რომ პირველადია მატერია, რეალური სამყარო, მეორადი კი — გონი, შემეცნება. ყოფიერებისა და ცნობიერების ურთიერთობაში დიამეტრალურად საწინააღმდეგო აზრისაა იდეალიზმი, რომელიც სულის (შემცნების, გონების) პირველადობას ქადაგებს. მატერიალიზმი ამტკიცებს, რომ სამყარო არავის შეუქმნია, არსებობდა მარად და ყველგან, დროსა და სივრცეში. ამით მატერიალიზმი უპირისპირდება რელიგიას, რომლის მოძღვრებითაც ყოველი არსი ღმერთმა შექმნა. მატერიალიზმმა საუკუნეების განმავლობაში გაიარა განვითარების მრავალი საფეხური (ჰერაკლიტე, თალესი, ანაქსიმენე, ანაქსაგორა, ეპიკურე, ლუკრეციუსი — ანტიკურ ფილოსოფიაში, ტომას ჰობზი, ჯონ ტოლანდი, სპინოზა, დენი დიდრო, პოლ ანრი ჰოლბახი, კლოდ ადრიან ჰელვეციუსი, ლუდვიგ ფოიერბახი).
მეთოდიზმი

მეთოდიზმი — ინგლისელი პროტესტანტების ერთი მიმდინარეობა, ანგლიკანური სექტა, დაარსებულია ძმები უესლების მიერ ოქსფორდის უნივერსიტეტში 1729 წელს. მიზანი – ბიბლიის შესწავლა მეთოდურად, წესების დაუფლება. შემდეგ ჯონ უესლი გამოვიდა ანგლიკანური ეკლესიის განახლების, რწმენის განწმენდის ქადაგებით, რეფორმის მოთხოვნით. ეკლესიამ მხარი არ დაუჭირა, მაგრამ ღია ცის ქვეშ დაიწყეს ქადაგება, მორწმუნეებს აშინებდნენ ჯოჯოხეთის სატანჯველით, მოიპოვეს ავტორიტეტი და დღეს ამერიკაში, ბალტიმორში, საეპისკოპოსო კათედრაც აქვთ (1787 წლიდან). მეთოდისტების მსოფლიო საბჭო აერთიანებს 55 ეროვნულ ეკლესიას, 10 წელში ერთხელ კონფერენციას იწვევენ.
წონის მღვიმე

წონა, ბუბას კლდე, მრავალფენიანი (აშელის, მუსტიეს, მეზოლითის, ბრინჯაოს და ფეოდალური ხანის) არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს ისტორიულ შიდა ქართლის (ახლანდელი ჯავის მუნიციპალიტეტი) ტერიტორიაზე, მდინარე ყვირილის სათავესთან, ზღვის დონიდან 2100 მ სიმაღლეზე. წარმოადგენს კარსტული წარმოშობის მღვიმეს, რომლის სიგანეა 90 მ, სიმაღლე შესასვლელთან — 15 მ.

აღმოაჩინეს და სწავლობდნენ 1958-1961, 1965, 1968 (ხელმძღვანელი ა. კალანდაძე), 1977-1978 (ხელმძღვანელი დ. თუშაბრამიშვილი). დადგენილია 20 ლითოლოგიური ფენა (საერთო სისქე 4,5 მ). აშელური ხანის ზედა ფენაში ნაპოვნია სხვადასხვა დამზადებული ქვის ნივთი (მათ შორის ხელცულები, საჩეხი იარაღი, სახოკ-საჭრელები, წალდისებრი იარაღი და კლივერი). აშელური ხანის ფენაში ძირითადად ნაპოვნია ანატკეცები. წონის მუსტიეურ ფენებში აღმოჩენილი ქვის ნაწარმი განეკუთვნება ლევალუაზურ, ლამელურ ინდუსტრიას და ჯრუჭულის, კუდარო -, ხვირათის ძეგლებთან ერთად გარკვეულ ჯგუფს ქმნის. მეზოლითური ხანის ქვის ნაწარმიდან აღსანიშნავია ზურგდაბლაგვებული (გრავეტის ტიპის) დანები.

აშელური, მუსტიეური და მეზოლითური ნასახლარი მონადირეთა ჯგუფს ეკუთვნოდა. წონის მღვიმის ფაუნა ქვეწარმავალთა და ცხოველთა 22 სახეობითაა წარმოდგენილი. გამოვლინდა მგლის, ტურის, მღვიმის დათვის, მღვიმის ლომის, ღორის, ირმის, კავკასიური ჯიხვის, ცხვრის, ბიზონის და სხვა ნაშთი. წონის მღვიმის ფაუნისათვის დამახასიათებელია ცივი ჰავის მოყვარული ცხოველების არარსებობა. აშელური ფენები წარმოქმნილია რის-ვიურმის გამყინვარებათაშორისო ეპოქის დასაწყისში ან რისის გამყინვარების რომელიღაც პერიოდში. მუსტიეური ფენა ვიურმის ნახევარს განეკუთვნება. მეზოლითური ფენის წარმოქმნა ჰოლოცენის ეპოქაში უნდა მომხდარიყო.
მესა

მესა — კათოლიკური ღვთისმსახურება, ლიტურგია, წირვა ეკლესიაში. ორგანის ხმაზე ხდებოდა საგალობელთა გალობა და ლოცვა–კურთხევა, ბოლოს – ზიარება. 1962–1965 წლებში ვატიკანის მსოფლიო ყრილობაზე შეიტანეს ცვლილებანი ("წირვაზე"): ნებადართულია ლოცვები ეროვნულ ენებზე, საეროთა ზიარება (პაპის ნებართვით), ეროვნული მუსიკის დაკვრა. მესა დიდ როლს ასრულებდა შუა საუკუნეებში.
მესიანიზმი

მესიანიზმი (ძვ. ებრ. „მაშიახ“ – კურთხეული, ცხებული) — რელიგიური მოძღვრება უფლის რწმუნებულზე, კაცობრიობის მხსნელზე, მესიაზე, რომელიც ქვეყნად წესრიგს დაამყარებს, იხსნის ცოდვის ტეხვისაგან (ადამის და ევას პირველი ცოდვაა ნავარაუდევი). პირველად იუდეველნი მესიას ეძახდნენ მეფეს, რომელიც ზეთის ცხების შემდეგ კურთხეულად, უზენაეს მიწიერ მბრძანებლად იქცეოდა, შემდეგ, რაკი, ერის ტანჯვას არაფერი ეშველა, თანდათან შეიქმნა მითი ციურ მხსნელზე, რომელიც თავის რჩეულ ხალხთან დადებულ უფლის (იაჰვეს) შეთანხმებას აღასრულებდა. მოგვიანებით უკეთეს დროზე მეოცნებე ხალხმა უფრო ფართო მასშტაბით გაიაზრა, შექმნა მითი „უფლის სამეფოს“ შემქმნელ, საყოველთაო მხსნელ მესიაზე და ეს მისია დაეკისრა ძე ღმერთს იესო ქრისტეს. საბოლოო სახით რომის იმპერიაში ჩამოყალიბდა.