iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ილია ჭავჭავაძის მუზეუმი და ძეგლი

ილია ჭავჭავაძის მუზეუმი და ძეგლი — ისტორიული და მონუმენტური ხელოვნების ძეგლი. მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ დუშეთში, ილია ჭავჭავაძის ქუჩაზე, ოცდაოთხ ნომერში. მუზეუმი და ძეგლი გაიხსნა 1968 წლის 8 ივნისს. სახლზე არის მემორიალური დაფა ქართული წარწერით: „1868-1873 წლებში აქ დუშეთის მაზრის მომრიგებელ მოსამართლედ მუშაობდა დიდი ქართველი მწერალი ილია გრიგოლის ძე ჭავჭავაძე (1837-1907)“. მუზეუმი ერთსართულიანია, დგას ორი ქუჩის შესაყართან, პატარა ეზოს სიღრმეში. შენობა შედგება სამი ოთახისგან, სადაც გამოფენილია ფოტოსურათები. სახლს ეზოს მხრიდან ხის გადახურული აივანი აკრავს, რომელსაც წინიდან ერთმარშიანი კიბე აქვს მიდგმული.

შენობის წინ, ეზოში, გრანიტის სწორკუთხა ფორმის კვარცხლბეკზე დგას მწერლის ბრინჯაოს ბიუსტი. ბიუსტის შესრულებას პორტრეტული მსგავსების სიზუსტე ახასიათებს. ფორმათა დამუშავება დეტალურია, სილუეტი გრაფიკული სიმკვეთრით გამოირჩევა. კვარცხლბეკზე დამაგრებულია მარმარილოს ფილა მწერლის ავტოგრაფით.
აბანოსხევის მწითურების მამულის ნამოსახლარი და სამაროვანი

აბანოსხევის მწითურების მამულის ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ აბანოსხევის დასავლეთით, 200 მეტრზე, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირას. მოიცავს ძველი წელთაღრიცხვით ათასწლეულიდან ადრინდელი შუა საუკუნეების ჩათვლით. გაითხარა 1977, 1981-1983, 1985-1986 და 1989 წლებში ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ.

ქვედა ფენა, რომლის სისქე იყო 0,35-0,4 მეტრი, გამოვლინდა მიწის ზედაპირიდან 2 მეტრ სიღრმეზე. აქ აღმოჩნდა დაზიანებული, ნახევრად მიწური სწორკუთხა შენობის ნაშთი, შევსებული ნაცროვან-ნახშიროვანი მიწით და რიყის ქვებით. იქვე, იატაკის დონეზე, იყო ადამიანის ჩონჩხი მოკრუნჩხულ პოზაში, თავით სამხრეთისკენ. სამი გაწმენდილი ორმოდან ერთში აღმოჩნდა არქაული ხარის ძვლები. გარდა ამისა ნამოსახლარზე გამოვლენილია თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ობსიდიანისა და კაჟის იარაღები, ქვის ხელსაფქვავები, ხელცულები და ცხოველთა ძვლები.

მომდევნო ფენა გამოყოფილია ქვედასაგან ერთი მეტრის თიხნარით. გაწმენდილ ექვს წრიულ ორმოში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ნატეხები, გადასატანი კერები, ნამგლის კაჟის ჩასართები, ხელსაფქვავები, წიდა, ცხოველთა ძვლები და სხვა. ხუთი ინდივიდუალური ორმოსამარხიდან ერთში იყო თიხის ჭურჭელი და ძვლის კვირისტავი.

ზედა ფენაში გამოვლინდა გვიანი ანტიკური და ადრინდელი შუა საუკუნეების სამარხები. მათ შორის ორი განეკუთვნება - საუკუნეებს. ერთ ორმოსამარხში მიცვალებული დაკრძალული იყო მოკრუნჩხულ მდგომარეობაში, მარჯვენა გვერდზე, თავით დასავლეთისკენ. აქვე აღმოჩნდა თიხის ხელადა და კოჭობი. მეორეში, ქვაყრილიან ორმოსამარხში, გამოვლინდა თიხის სამტუჩა ყურიანი ჭურჭელი და ცხენის თავის ქალა.

ადრინდელი შუა საუკუნეების სამარხები წარმოდგენილია ორმოსამარხებით, ქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხებით და ქვისსამარხებით. დაკრძალვის წესი ქრისტიანულია. მხოლოდ ზოგიერთ სამარხში ჩონჩხი ესვენა მოკრუნჩხული და წელზევით გაშოტილი, მოხრილი მუხლებით. გვხვდება ინდივიდუალური და საოჯახო სამარხები. აღმოჩნდა ბრინჯაოს საკინძები და რკინის მშვილდსაკინძი. მასალა ინახება აკც-ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
არანისის მეორე ნამოსახლარი

არანისის მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ არანისის ქვედა უბანში, მდინარე არაგვის ნაპირას, მოძმანაანთ უბანში. თარიღდება ენეოლით-ადრინდელი ბრინჯაოს ხანით. 1975-1976 და 1981 წლებში ძეგლი გათხარა არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ნამოსახლარი მრავალფეროვანია.

ქვედა ადრინდელი სამიწათმოქმედო კულტურის ნაცროვან-ნახშიროვანი ფენა ჩაჭრილი იყო მტკვარ-არაქსის კულტურისათვის დამახასიათებელი ორმოებით. ქვედა ფენაში აღმოჩენილია ბათქაშის ფრაგმენტები, თიხის ჭურჭლის ნატეხები, რიყს ქვის სანაყი, რქისა და ძვლის სახვრეტები, ობსიდიანის იარაღები და ცხოველთა ძვლები.

ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის ფენაში გამოვლინდა 100-მდე სხვადასხვა ზომის ორმო, ამოგებული ლასტით და ამოლესილი თიხით. უმეტეს მათგანში ცეცხლის ძლიერი კვალი ჩანს. ზოგი სამარხადაა გამოყენებული. ერთ-ერთ ორმოში აღმოჩნდა 20-მდე მთელი ჭურჭელი, თიხის საბეჭდავი, რიყის ქვის ხელსაფქვავებისგან ნაგები კერა, თიხის სადგარი, ხორბლის, სხვა მარცვლეულისა და წითელი საღებავის ნაშთები. გარდა ამისა, ნამოსახლარზე გამოვლინდა კაჟისა და ობსიდიანის ნამგლის ჩასართები, ძვლის თოხი, სადგისი და სახვრეტები, თიხისაგან დამზადებული ცხვრისა და ადამიანების პატარა ქანდაკებები, ლითონის სატეხი, ხიშტის მაგვარი იარაღი, ანკესი და სხვა. მრავალფეროვანი კერამიკული ნაწარმი წარმოდგენილია საკულტო დანიშნულების ჭურჭლით, თიხის ღრუქუსლიანი ლარნაკებითა და სხვა. გათხრებით დადგინდა, რომ ნამოსახლარი შედგებოდა საცხოვრებელი ნახევარმიწური, საკულტო, სამეურნეო, სანაგვე და სანაცრე დანიშნულების ორმოების ერთობლიობისაგან.

არქეოლოგიური მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზასა და საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
არახვეთის სამების ეკლესია

არახვეთის სამების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ არახვეთის აღმოსავლეთ ნაწილში, ფერდობზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია უაფსიდოა, ნაგებია ნატეხი ქვით. ორფერდა სახურავის კეხზე აღმოსავლეთით და დასავლეთით დგას ქვისგან გამოკვეთილი ჯვრები, აღმოსავლეთისა ორნამენტირებულია. ერთ მხარეს გადაჯვარედინებული წვრილი ლილვებია გამოსახული, მერე მხარეს - მზე.
ანანურის პირველი საცხოვრებელი სახლი

ანანურის პირველი საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ანანურში, ხუროთმოძღვრული ანსამბლის აღმოსავლეთით. აგებულია საუკუნის ბოლოს. ეკუთვნოდა ვინმე ლაზრიევს.

სახლი ორსართულიანია, ნაგებია ნატეხი ქვითა და აგურით. შენობა შედგება სწორი კუთხით მიბჯენილი ორი ფრთისგან, რომლებსაც ეზოს მხარეს ხის გადახურული აივანი გასდევს. ძლიერ დაზიანებულია. ამჟამად სახლი მიტოვებულია. მისი ერთი ფრთა სახურავის გარეშეა და ნგრევის პირასაა მისული. ფრთებს შორის მოქცეულ ეზოს აღმოსავლეთიდან და სამხრეთიდან ნატეხი ქვით ნაგები მაღალი კედელი ფარგლავს, რომლის აღმოსავლეთ კედელში კარია გაჭრილი. გეგმით ორივე სართული ერთნაირია. ორივე ფრთაში ორ-ორი ოთახია. ოთახებში შესასვლელი აივნიდანაა. აივანზე გამოდის ყველა ფანჯარა. შენობის დანარჩენი კედლები ყრუა. მხოლოდ აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ფრთის მეორე სართულის აღმოსავლეთ ოთახს აღმოსავლეთით კარი და ორი ფანჯარა აქვს, რომლებიც ამ მხრიდან მიშენებულ ხის ღია აივანზე გადის. მეორე სართულზე ასასვლელად ეზოდან, ფრთების შეერთების ადგილას, ხის ორმარშიანი კიბეა მოწყობილი. კიბე აივანზე ამოდის. აივნის ერთ ბოლოში საპირფარეშოა, მეორე ბოლოში კი - კედელში მოწყობილი სხვენზე ასასვლელი კიბის შესასვლელი. სხვენზე ასასვლელი მეორე კიბე აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ფრთის ოთახების გამმიჯნავ კედელშია. ამავე ფრთაში საკმაოდ ღრმა სარდაფია, რომელსაც ეზოს მხარეს ქვის კიბე და ორი პატარა ფანჯარა აქვს. ოთახების გასათბობად ბუხრებია გამოყენებული. ოთახებში მაღალი და განიერი თახჩებია.

სახლის ფასადებიდან მხოლოდ ეზოს მხარეს მოქცეული ფასადია მორთული. ფასადზე მეორე სართულის შესასვლელებსა და ფანჯრებს ორსაფეხურიანი ნახევარწრიული თავსართები აქვთ, რომელთა ქუსლებს მსგავსი პროფილის თარო აკავშირებს. აივნის გადახურვა დაყრდნობილია კაპიტელებით დასრულებულ ხის სვეტებზე. მოაჯირი შევსებულია რიკულებით. სართულშუა გადახურვა გამართულია ხის კოჭებზე, სახურავი - ხის ნივნივებზე. სახლს თუნუქის ორფერდა სახურავი აქვს.
ანანურის სამაროვანი

ანანურის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ანანურის აღმოსავლეთით, ნასოფლარ ფიტავთან, პირდაპირებად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება საუკუნით. 1975 წელს მცირე გათხრები ჩაატარა ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. სამაროვანი დაზიანდა საქართველოს სამხედრო გზის ახალი მონაკვეთის მშენებლობის დროს. გაითხარა ხუთი ქვისსამარხი, რომლებშიც აღმოჩნდა: ბრინჯაოს სამი საკინძი შენობის გამოსახულებანი თავით და მინის ბეჭედი. სამარხებში მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ ქრისტიანული წესით. გათხრების შედეგად აღმოჩენილი მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ნატალია ობრენოვიჩი

ნატალია ობრენოვიჩი (; დ. 15 მაისი, 1859, ფლორენცია, იტალია — გ. 8 მაისი, 1941, ილ-დე-ფრანსი, საფრანგეთი) — სერბი დიდგვაროვანი. სერბეთის დედოფალი 1875-1889 წლებში როგორც მეფე მილან -ის მეუღლე. მეფე ალექსანდრე -ის დედა.

ბიოგრაფია
ნატალია დაიბადა 1859 წლის 15 მაისს ფლორენციაში. იგი იყო სერბი დიდებულის, კოლონელ პეტრე ჩეშკუსა და მისი მეუღლის, წარმოშობით მოლდოველი დიდგვაროვნის, პულხერია სტურძას ასული. მამამისი რუსეთის საიმპერატორო არმიის კოლონელი იყო, ხოლო დედამისის მამა ბესარაბიის უმაღლესი საბჭოს წევრი იყო და ასევე მართავდა კიშინიოვისა და ორეთის რაიონებს.

1875 წლის 17 ოქტომბერს ნატალია ცოლად გაჰყვა სერბეთის მთავარ მილან ობრენოვიჩს. 1882 წელს მილან სერბეთის მეფე გახდა, რითაც ნატალია სერბეთის დედოფლად გვევლინება. როგორც დედოფალი, იგი დიდ ყურადღებას უთმობდა ქალთა უფლებების დაცვასა და გლახაკთა დახმარებას, რის გამოც 1886 წლის 22 თებერვალს დაარსდა დედოფალ ნატალიას სახელობის ღირსების საპატიო ორდენი.

ქორწინებიდან სულ ერთ წელიწადში, 1876 წელს ნატალიამ ვაჟი გააჩინა, სახელად ალექსანდრე, რომელიც მოგვიანებით სერბეთის მეფე გახდა. მიუხედავად ყველაფრისა, მილანის პოლიტიკის გამო ის და ნატალია იძულებულნი გახდნენ, რომ 1888 წლის 24 ოქტომბერს განქორწინებულიყვნენ, თუმცა მათი განქორწინება ძალაში მხოლოდ 1889 წლის 6 მარტს შევიდა, რითაც მას ჩამოერთვა დედოფლის სტატუსი და პრივილეგიები. მეფე მილანი დიდ ხანს იბრძოდა, რომ სერბეთის მთავრობას მისი შვილი და შთამომავლები ტახტის ერთადერთ მემკვიდრეებად ეცნო. საბოლოოდ ტახტი ალექსანდრე -მა დაიკავა, თუმცა სერბებს სძულდათ ობრენოვიჩები, რის გამოც 1903 წლის 11 ივნისს მოაწყვეს სახელმწიფო გადატრიალება, რა დროსაც სერბებმა მოკლეს როგორც მეფე ალექსანდრე, ისევე მისი მეუღლე და შვილები.

მას შემდეგ, რაც მისი ვაჟი და შვილიშვილები დახოცეს, ნატალია ობრენოვიჩების უზარმაზარი ქონების ერთადერთ მემკვიდრედ იქცა. მის მფლობელობაში გადავიდა უამრავი სასახლე, ეკლესია-მონასტერი და ბელგრადის უნივერსიტეტიც კი.

სახელმწიფო გადატრიალებამდე ერთი წლით ადრე, 1902 წლის 12 აპრილს ნატალია კათოლიკედ მოინათლა და მონაზვნად აღიკვეცა. ამ გადატრიალების შემდეგ მას შესძულდა სერბეთიცა და სერბი ერიც, რის გამოც სასწრაფოდ დატოვა ქვეყანა და დარჩენილი ცხოვრება ლონდონსა და პარიზში გაატარა. ლონდონში ყოფნისას იგი თავად დიდი ბრიტანეთის მეფე ედუარდ -ის სამეფო კარზე ცხოვრობდა. მოგვიანებით ნატალიამ საფრანგეთში სახლის საყიდლად სერბეთში, მის მფლობელობაში მყოფი 40 ჰექტარი ტყე გაყიდა. ნაშოვნი ფულით მან დიდი ვილა იყიდა ილ-დე-ფრანსის მთიან რაიონში.

ნატალია საფრანგეთში ჩავიდა და მთელი დარჩენილი ცხოვრება იქ გაატარა. მან აქ გადაიტანა პირველი მსოფლიო ომი და მოესწრო გერმანიის მიერ საფრანგეთის ოკუპაციასაც. ნატალია გარდაიცვალა 1941 წლის 8 მაისს ილ-დე-ფრანსში, 81 წლის ასაკში.
შაორის წმინდა გიორგის ეკლესია (აფშო)

შაორის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის, სოფელ აფშოდან დასავლეთით, 3 კილომეტრზე, მთის წვერზე. თარიღდება განვითარების შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია კლდის ნატეხი ქვით. გარეთა კუთხეების წყობაში გამოყენებულია შირიმიც. ძლიერაა დაზიანებული. შემორჩენილია 1,3-1,6 მეტრი სიმაღლის კედლები. სამხრეთისა და დასავლეთის მინაშენები მთლიანად დანგრეულია. შესასვლელი ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდანაა. ორივე კარს წირთხლებში საურდულე ხვრელები აქვს. აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდია. შემორჩენილია შირიმის თაროსებრი ლავგარდნის რამდენიმე ქვა. ეკლესიიდან აღმოსავლეთით, 50 მეტრზე, სამაროვანია.
ანანურის ციხე-დარბაზი

ანანურის ციხე-დარბაზი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ანანურის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 1,5 კილომეტრზე. ჟინვალის წყალსაცავსა და საქართველოს სამხედრო გზას შორის, ნასოფლარ ფიტავის ტერიტორიაზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. 1971 წელს ძეგლზე მცირე გათხრები ჩაატარა იაე ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

ციხე-დარბაზი ორი, სხვადასხვა დონეზე განლაგებული ნაწილისგან შედგება. ზედა ნაწილში შემორჩენილია დარბაზის, ორი კოშკისა და გალავნის ნანგრევები. ქვედა ნაწილი მთლიანად დანგრეულია და კედელთა ნაშთები აქა-იქღა ჩანს. დარბაზის, კოშკების და გალავნის მასიური კედლები ნაგებია ქვიშაქვის მოზრდილი, დამუშავებული ქვით, მტკიცე დუღაბზე. დარბაზი გეგმით სწორკუთხაა და თავსა და ბოლოში თითო კოშკითაა დაცული. მათგან სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე კოშკი ზურგიანია და სწორი კედლით დარბაზისკენაა მიმართული. მეორე, ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდგარი კოშკი ოვალურია და დარბაზის თაღოვანი შესასვლელის წინ დგას. ორივე კოშკი მხოლოდ თითო სართულის დონეზეა შემორჩენილი.

ციხე-დარბაზს მნიშვნელოვანი ადგილი ეჭირა არაგვის ხეობის სათავდაცვო სისტემაში.
არაგვისპირის ნამოსახლარი და სამაროვანი

არაგვისპირის ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, არაგვისპირის ზვრებში, მდინარე არაგვის აღმოსავლეთით, პირველ ტერასაზე. თარიღდება - საუკუნეებით. 1974-1977 და 1991 წლებში გათხარა იაე ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

ნამოსახლარზე ნაგებობათა ორი ჯგუფია. ერთი ნამოსახლარის აღმოსავლეთ ნაწილშია. აქ შემორჩენილია ნაგებობათა ორი ფენა. კედლები ნაშენი იყო თიხის ხსნარზე, რიყის ქვით და ალიზის აგურით. ქვედა სამშენებლო ფენა, რომელშიც ნაპოვნია არქეოლოგიური მასალა - ღია მოჩალისფრო თიხის საოჯახო ჭურჭელი, კარგად განლექილი კეცით, ქვევრები, ლუთერიები, წითელი წერნაქით შემკული კრამიტები, თხელკეციანი და დიდგანივკვეთიანი კეხის კრამიტი და სხვა. დათარიღდა -, ხოლო ზედა ფენა - - საუკუნეებით. სამაროვანის დასავლეთ ნაწილში გამოვლინდა შენობათა მეორე ჯგუფი - სასახლის ტიპის ნაგებობები, რომლებიც - საუკუნეებს განეკუთვნება.

სამაროვანი მდებარეობს ნაგებობათა ამ ორ ჯგუფს შორის. სულ გათხრილია ნამოსახლარის დროინდელი 95 სამარხი, ძირითადად გრუნტში ჩაჭრილი ოვალური ან ოთხკუთა ორმოსამარხები, რომლებშიც მეტწილად თითო ხელფეხმოხრილი ჩონჩხი ესვენა თავით დასავლეთისკენ ან სამხრეთ-დასავლეთისკენ. უფრო გვიანდელი, - საუკუნეების სამარხები გადახურულია ქვის ფილებით. ისინი ნაგებობათა დანგრევის შემდეგაა აგებული. არის ძელებით გადახურული სამარხებიც. სამაროვანის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში გამოვლინდა მდიდრულ სამარხთა უბანი, სადაც სამ სამარხში აღმოჩნდა ვერცხლის თასები, ვერცხლის სურები ნადირობის სცენებით, ვერცხლისა და ოქროს მონეტები, მინისა და თიხის ჭურჭელი და სხვა.

ნამოსახლარისა და სამაროვანის ტერიტორიაზე აღმოჩნდა აგრეთვე მარანი, 20-მდე ქვევრი და 23 სამეურნეო დანიშნულების ორმო, რომელთა უმრავლსეობა ამოვსებული იყო სამზარეულო და სამეურნეო თიხის ჭურჭლის ნამტვრევებით, ხორბლის ნარჩენებითა და ნამწვის მასით.

1991 წელს მიწის სამუშაოების დროს შემთხვევით აღმოჩენილი ნივთების გამო ძეგლის სამხრეთ განაპირას გამოვლინდა მარნის ნაშთი, 7 ქვევრი, სამეურნეო, სამზარეულო და სასაუფრე ჭურჭლის ნატეხები, რომლებიც - საუკუნეებს მიეკუთვნება. არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში და აკც-ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ახალი კადოეთის გორიჯვრის ეკლესია

გორიჯვრის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი. დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის, სოფელ ახალი კადოეთის დასავლეთით, 1 კილომეტრზე, მთაზე. აგებულია საუკუნეში.

ეკლესია დარბაზულია. სამხრეთიდან ეკვრის თანადროული მინაშენი. ნაგებია აგურითა და რიყის ქვით. დაზიანებულია: ჩამოშლილია ეკლესიისა და მინაშენის კამაროვანი გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილი. შესასვლელი სამხრეთიდან, მინაშენიდანაა. კარი გარედან შეისრულთაღოვანია, შიგნით სწორკუთხა. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, გაჭრილია ფართო და მაღალი, თაღოვანი სარკმელი, რომელსაც შიგნით სწორი ფიცრული გადახურვა აქვს. თითო ასეთი სარკმელი ეკლესიის ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ კედლებშია. აფსიდის სარკმლის ორივე მხარეს თითო თაღოვანი, ოთხკუთხა ნიშია. მინაშენს შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში გარედან თაღოვანი და შიგნით სწორკუთხა თითო სარკმელია. შემორჩენილია ეკლესიის კამარის ორივე ქუსლის წყობის ნაწილები.

ფასადები მთლიანად აგურითაა ნაწყობი. სარკმლის თავზე წყობის შეღრმავებით რომბი ყოფილა გამოსახული.
ანანურის მეორე საცხოვრებელი სახლი

ანანურის მეორე საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ანანურის ქვედა უბანში. ეკუთვნის როსტიაშვილებს. აგებულია საუკუნის ბოლოს.

ორსართულიანია. ნაგებია აგურითა და რიყის ქვით. სახლის ორივე სართულის გეგმარება ერთმანეთის მსგავსია. პირველ სართულზე სამეურნეო დანიშნულების ხუთი ოთახი და მცირე ზომის ტალანია. ტალანში შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. იგი სახლის შუა ნაწილში მდებარე ორ ოთახს უკავშირდება, მათგან ერთი დასავლეთ ნაწილში მდებარე ოთახთანაა დაკავშირებული. აღმოსავლეთ ნაწილში ტიხრით გამიჯნული ორი ოთახია, რომლებსაც დამოუკიდებელი შესასვლელები აღმოსავლეთიდან აქვთ. მოგვიანებით შენობის ჩრდილოეთის ფასადის აღმოსავლეთ ნაწილზე პატარა სადგომი მიუშენებიათ ერთადერთი შესასვლელით აღმოსავლეთიდან.

მეორე სართულზე სამი საცხოვრებელი ოთახი, დამხმარე სადგომი და მცირე ზომის ტალანია. ოთახებიდან თითო-თითო აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებშია. ტალანი, დამხმარე სადგომი და მესამე ოთახი მათ შორისაა მოქცეული. სართულს ჩრდილოეთის მხრიდან, მთელ სიგრძეზე, ხის გადახურული აივანი გასდევს. აივანზე ასასვლელი ხის ორმარშიანი კიბე, რომლის ერთი მარში აივნის ფარგლებშია მოქცეული, დასავლეთიდანაა. აივანი ტალანს და დასავლეთ ოთახს უკავშირდება, ტალანი - აღმოსავლეთ ოთახს, შუა ოთახს და დამხმარე სადგომს. შუა ოთახიდან განაპირა ოთახებში გასასვლელი თითო კარია. აღმოსავლეთ ოთახს აღმოსავლეთიდან ხის დაკიდებული აივანი ეკვრის. აივანზე გასასვლელი კარი ოთახის აღმოსავლეთ კედლის შუაშია. კარის ორივე მხარეს თითო ფანჯარაა. მესამე ფანჯარა ჩრდილოეთიდანაა. იგი აივანზე გადის. აივანზე გამოდის დამხმარე სადგომის ორი ფანჯარაც. შუა ოთახი სამხრეთ კედელში მოწყობილი სამი ფანჯარით ნათდება. დასავლეთი ოთახის აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში თითო განიერი და მაღალი თახჩაა. დასავლეთ კედელში, ერთმანეთთან ახლოს, ორი ფანჯარაა გაჭრილი. ამავე კედელშია მოქცეული სხვენზე ასასვლელი კიბე, რომლის შესასვლელი აივნიდანაა.

სხვენი ერთიანია. სავენტილაციოდ მას ორი სწორკუთხა ღიობი აქვს, რომლებიც აღმოსავლეთის და დასავლეთის ფასადების ფრონტონებშია მოწყობილი. შენობის მეორე სართულის აღმოსავლეთის და ჩრილოეთის ფასადებზე კარ-ფანჯარას ნახევარწრიული ფორმის პროფილირებული თაღები ევლება, რომელთა ბოლოებს ანალოგიური პროფილის თარო აკავშირებს. ორივე აივანს ხისრიკულებიანი მოაჯირი აქვს. შენობის ორფერდა სახურავი გამართულია ხის ნივნივებზე და დაბურულია კრამიტით.
ახატნის სამაროვანი

ახატნის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახატნის შუაში, ადგილ ნახნავებში. თარიღდება ახ. წ. საუკუნით. 1970 წელს მცირე გათხრები ჩაატარა არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ერწო-თიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. სამაროვანზე 0,4-0,5 მეტრ სიღრმეზე გამოვლინდა ორმოსამარხები, რომლებშიც მიცვალებულები ესვენენ მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, მოხრილი, თავით სამხრეთ-დასავლეთისკენ. სამარხეული ნივთები - მოწითალოდ გამომწვარი თიხის ჭურჭელი, გემიანი რკინის ბეჭდები, რკინის რგოლები, სხვადასხვანაირი მძივები და ვერცხლის მონეტა ინახება დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
არაგვისპირის ციხე-წისქვილი

არაგვისპირის ციხე-წისქვილი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ არაგვისპირის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარე არაგვის მარჯვენა ნაპირას. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. შემორჩენილია 0,8-1,3 მეტრ სიმაღლეზე. 1983 წელს გათხარა ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპერდიციამ. ძეგლი შედგება მოზრდილი დარბაზისა და სათავდაცვო კოშკისაგან. ნაგებია რიყის ქვითა და მტკიცე დუღაბით. დარბაზში დოლაბები ყოფილა გამართული. კოშკი მრგვალია, გადმოცემით, ორსართულიანი ყოფილა. იგი არაგვის ხეობის ციხე-წისქვილთაგან ერთადერთი გადარჩენილი ძეგლია.
არბაჩხანის საცხოვრებელი კომპლექსი

არბაჩხანის საცხოვრებელი კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის, სოფელ არბაჩხანის ცენტრალურ ნაწილში. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს. აგებულია კლდის ქვით. შედგება ციხე-სახლის, კოშკისა და სამეურნეო დანიშნულების ფარდულისაგან.

აღწერა
ციხე-სახლი სამსართულიანია. ხის კოჭებზე მოწყობილი სართულშუა გადახურვები და ბრტყელი მიწურბანიანი სახურავი ჩაქცეულია.

პირველ სართულზე შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი ოთხკუთხაა. ამავე მხარეს ერთი სარკმელი და ერთი სათოფურია. ჩრდილოეთ კედელში გაჭრილი კარით ეს სართული კოშკის პირველ სართულს უკავშირდება. ამავე კედლში ერთი ნიშია. გადმოცემით, ციხე-სახლის პირველი სართული საქონლის სადგომი იყო. მეორე სართულზე შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კარი მიწიდან 3.15 მეტრ სიმაღლეზეა გაჭრილი. ამავე კედელში სამი სათოფური და ერთი სარკმელია. ჩრდილოეთ კედელში გაჭრილი კარით ეს სართული კოშკის მეორე სართულს უკავშირდება. სამხრეთ კედელში ექვსი სათოფური და ერთი სარკმელია, ხოლო აღმოსავლეთ კედლის შემორჩენილ ნაწილებში - ორი ნიში და ერთი სათოფური. ეს სართული საცხოვრებელი იყო.

ციხე-სახლის ჩრდილოეთ კედელზე მიდგმული კოშკისგან მხოლოდ ორი სართულია შემორჩენილი. კედლებზე შემორჩენილი ბუდეების მიხედვით სართულშუა გადახურვები ხის კოჭებზე ყოფილა მოწყობილი. სახურავი მიწურბანიანი ყოფილა.

პირველი სართულის შესასვლელი დასავლეთ კედელში, მიწიდან 1 მეტრ სიმაღლეზეა. ამავე სართულზეა კოშკისა და ციხე-სახლის დამაკავშირებელი კარი. მეორე სართულზე შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა. ამავე მხარეს ორი სათოფური. ჩრდილოეთ კედელში ერთი ნიში, სარკმელი და ორი სათოფური ხვრელია. დასავლეთ კედელში ერთი სათოფური, ხოლო ციხე-სახლის საზიარო კედელში - კარი.

ციხე-სახლის სამხრეთ კედელთან მიშენებული მიწურბანიანი ერთსართულიანი ფარდულისაგან მხოლოდ 2 მეტრი სიმაღლის კედლებია შემორჩენილი.
მიხეილ ზანდუკელის სახლ-მუზეუმი

მიხეილ ზანდუკელის სახლ-მუზეუმი — ისტორიული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ არანისის აღმოსავლეთ განაპირას. აგებულია საუკუნის ნახევარში. ამ სახლში ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა ცნობილი ქართველი პედაგოგი და ლიტერატურადმცოდნე მიხეილ ზანდუკელი. სახლი ორსართულიანია ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. შენობის უკანა კედელი შეჭრილია მთის ფერდობში. პირველ სართულზე ხუთი ოთახია. ყოველ ოთახს ან სამხრეთის, ან დასავლეთის მხარეს თითო კარი და ფანჯარა აქვს. მეორე სართულზე თერთმეტი ოთახია. სამხრეთით და დასავლეთით ამ სართულს მთელ სიგრძეზე ხის აივანი გასდევს. აივანზე ყოველი ოთახის თითო კარი და ფანჯარა გამოდის. ჩრდილოეთით, მთავარი ფასადის აღმოსავლეთ ნაწილში, პატარა აივანია რომლითაც შუაში კარი და ექვსსაფეხურიანი კიბე აქვს. ასეთივე კიბეა შენობის დასავლეთ მხარეს, აივნის ჩრდილოეთ ნაწილში. სახლს ხის კონსტრუქციის ოთხფერდა სახურავი აქვს, გადახურულია ღარიანი კრამიტით.
ახატნის ეკლესია

ახატნის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის, სოფელ ახატნის სასაფლაოზე. აგებულია საუკუნეში.

აღწერა
ეკლესია დარბაზულია. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული შვერილი აფსიდით. ნაგებია ნატეხი ქვით. კუთხეები, კარ-სარკმლები, ლავგარდანი და მის ქვემოთ წყობის ერთი რიგი ქვიშაქვის თლილი ქვებითაა გამოყვანილი. შიგნიდან შელესილი და შეთეთრებულია. შესასვლელი სამხრეთიდან და დასავლეთიდანაა. ორივე კარი გარედან ღრმა შეღრმავებაშია ჩასმული და რამდენიმე ქვისგან შედგენილი ორფერდა გადახურვა აქვს. დასავლეთ კარი მოგვიანებით რიყის ქვით ამოუშენებიათ. აფსიდი ღრმაა, დასრულებულია წესიერი ფორმის კონქით. აფსიდის ღერძზე ფართო და მაღალი თაღოვანი სარკმელია, ჩრდილოეთ გვერდში კი - ორი მცირე სწორკუთხა ნიში. დარბაზის გრძივი კედლების აღმოსავლეთ კიდეში ჯვრის მკლავების მსგავსი თითო ფართო და დაბალი თაღოვანი უბეა, რომელიც გარედან ცალკე ნაწილადაა გამოყოფილი და დამოუკიდებელი ორფერდა გადახურვა აქვს. საკურთხევლის სარკმლის გარდა შიდა სივრცეს კიდევ ოთხი მსგავსი სარკმელი აშუქებს. თითო-თითო გრძივი კედლების დასავლეთ ნაწილში და დასავლეთ კედელშია, ხოლო ერთი — ჩრდილოეთ უბეში. დარბაზი ნახევარწრიული კამარითაა გადახურული. კამარა კონქისგან გამოყოფილია ნახევარწრიული ფორმის შეკიდებული საბჯენი თაღით, რომელიც ქუსლის დონეზე, აფსიდის კედელს ერწყმის. კამარის დასავლეთ კიდე დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენ თაღს ეყრდნობა, თაღი — კუთხის პილასტრებს.

ეკლესიის ფასადები მოპირკეთებულია თითქმის თანაბარი ზომის ნატეხი ქვით. კედლის ზედაპირი ბათქაშითაა გასწორებული, რომელიც ქვებს შორის დარჩენილ არეებს ავსებს და ნაწილობრივ მათ ზედაპირებსაც ფარავს. ორივე შესასვლელს გლუვი, თაღივანი საპირე აქვს. სამხრეთის შესასვლელის საპირის თაღის ზემოთ, ერთიმეორეზე შედგმულ ორ სწორკუთხა ქვაზე თითო რელიეფური ჯვარია გამოსახული. ერთი გლუვი რელიეფური ჯვარია დასავლეთის შესასვლელის ზემოთ, ფრონტონის ფუძის დონეზე. ფასადები დასრულებულია მაღალი, პროფილირებული ლავგარდნით. ეკლესია გადახურულია თუნუქით. დასავლეთ ფასადის წვეროზე დაშენებულია აგურის სამრეკლო — კვადრატულ მასიურ საფუძველზე მდგარი ოთხსვეტიანი და პირამიდულსახურავიანი ფანჩატური.