iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჯარის მართვა

ჯარის მართვა — სარდლების (მეთაურების, უფროსების), შტაბების, სამსახურებისა და მართვის სხვა ორგანოების საქმიანობა, რაც უზრუნველყოფს ჯარის (ძალების) საბრძოლო მზადყოფნასა და ბრძოლისუნარიანობის შენარჩუნებას, ოპერაციებისა და საბრძოლო მოქმედების მომზადებას, დასმული ამოცანების შესრულებისას ჯარის ხელმძღვანელობას. ჯარის მართვა ხორციელდება ზემდგომი მეთაურებისა და უფროსების ბრძანებების, მითითებებისა და განკარგულებების შესაბამისად. მისი საფუძველია სარდლის (მეთაურის, უფროსის) გადაწყვეტილება, რის მიხედვითაც იგეგმება ოპერცია (ბრძოლა), ეწყობა და ტარდება ჯარის (ძალების) მომზადება საბრძოლო მოქმედებისათვის. ჯარის მართვის თეორია და პრაქტიკა იხვეწებოდა შეიარაღებული ძალების, იარაღისა და საბრძოლო ტექნიკის, ჯარის ორგანიზაციისა და საბრძოლო მოქმედების ხერხების სრულყოფის, აგრეთვე ომის წარმოების ხასიათისა და პირობების, მართვის ტექნიკური საშუალებებისა და შესაძლებლობების კვალობაზე. მასობრივი არმიების შექმნამდე ჯარს უშუალოდ ჯართუფროსი მართავდა, რომელიც განკარგულებებს თვითონ ან ადიუტანტების საშუალებით გადაცემდა. — საუკუნეების საქართველოში ომის თაობაზე გადაწყვეტილებას სავაზირო ღებულობდა. „სპათა ქცეულობის საქმისათვის“ ანუ ჯარებისადმი „ღონიერად წინაძღომისთვის“ და „ბრძნად განგებისათვის“ პასუხისმგებლობა მთავარსარდალს (მეფეს) ან ამირსპასალარს ეკისრებოდა. წერილობითი ბრძანებები მხოლოდ ჯარის მობილიზაციისთვის გაიცემოდა, სიტყვიერ განკარგულებებს შიკრიკებისა (ევსტარების, იფრინდების) და მალემსრბოლელების პირით გადასცემდნენ.
არმიებისა და მათი მოქმედების ასპარეზის ზრდასთან ერთად მთავარსარდლებთან შეიქმნა სამხდერო საბჭო, შემდეგ შტაბები, შეიცვალა მართვის ტექნიკური ბაზა. სისტემატურად უმჯობესდებოდა ჯარის მართვის მეთოდები, ტექნიკური საშუალებები. ჯარის მართვის პრაქტიკაში ფართოდ ინერგება ავტომატიზაცია და მართვის ავტომატიზებული სისტემები, პოზიციონერების გლობალური სისტემები . ფართოვდება ჯარის მართვის ამოცანათა წრე და რთულდება მართვის ამოცანების ხასიათი. ჯარის მართვის პრინციპებია: ერთმართველობა; სარდლების (მეთაურების) პირადი პასუხისმგებლობა მიღებული გადაწყვეტილებისთვის; ყველა რგოლში მართვის ცენტრალიზაცია და მიღებული საბრძოლო ამოცანების ხერხების დადგენაში ხელქვეითებისათვის ინიციატივის მინიჭება; სიმტკიცე და სიბეჯითე მიღებული გადაწყვეტილებისა და გეგმის შესრულებაში; განუწყვეტლობა და ფარულობა.
თაბანა-ნტლენიანა

თაბანა-ნტლენიანა — დრაკონის მთების, ლესოთოსა და საერთოდ, სამხრეთ აფრიკის უმაღლესი წერტილი.

ის მდებარეობს ლესოთოს სამეფოს აღმოსავლეთ ნაწილში და აქვს ზღვის დონიდან 3482 მეტრი სიმაღლე. განფენილია სანის უღელტეხილიდან ჩრდილოეთით. სიახლოვეს არის მდინარე ორანჟის ზემო წელი, რომელიც დასავლეთით მიედინება და ჩაედინება ატლანტის ოკეანეში. აგებულია ბაზალტისგან და გარშემორტყმულია მსგავსი მაღალი მწვერვალებით, პიკი სუსტადაა გამოსახული. პირველად დაიპყრეს 1951 წელს.

თაბანა-ნტლენიანა აფრიკაში ყველაზე მაღალი მთაა ვულკან მერუდან სამხრეთით, რომელიც მდებარეობს კილიმანჯაროს სამხრეთით.
ჯემალ გოკიელი

ჯემალ ივანეს ძე გოკიელი (დ. 4 აგვისტო, 1920, ქუთაისი — გ. 14 აპრილი, 1991, თბილისი) — ქართველი დირიჟორი და პედაგოგი, საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1980).

ბიოგრაფია
დაიბადა ცნობილი ქართველი კომპოზიტორის, ივანე გოკიელის ოჯახში. მუსიკის ნიჭი ადრეულ ასაკში გამოავლინა: ბავშვობაში ხშირად უკრავდა ქუთაისის კათოლიკური ეკლესიის ორგანზე. შემდეგ სწავლობდა თბილისის ნიჭიერთა მუსიკალურ სასწავლებელში, გამოჩენილ პედაგოგ ანა თულაშვილთან. 1943 წელს დაამთავრა თბილისის ვანო სარაჯიშვილის სახელობის სახელმწიფო კონსერვატორია საოპერო-სიმფონიური დირიჟორის სპეციალობით (ოდისეი დიმიტრიადის, გრიგორი სტოლიაროვისა და ალექსანდრე გაუკის კლასები, 1937 წლამდე ერთხანს, ვგენი მიქელაძის კლასშიც მეცადინეობდა). რეპერტუარში ჰქონდა მსოფლიოს კლასიკური და ქართული მუსიკის საუკეთესო ნიმუშები. იყო ქართველ კომპოზიტორთა მრავალი ნაწარმოების პირველი შემსრულებელი. ავტორია მრავალი საორკესტრო ტრანსკრიფციისა. 1956-1985 წლებში პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა თბილისის კონსერვატორიის საგუნდო-სადირიჟორო კათედრაზე.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში. მის გვერდით პანთეონში დასაფლავებულია მისი მეუღლე — ზაირა შალვას ასული დიდებულიძე (დ. 19 თებერვალი, 1933, ოჩამჩირე — გ. 3 სექტემბერი, 1993, თბილისი).
ჯარმო

ჯარმო — ადრინდელი ნეოლითური ხანის (ძველი წელთაღრიცხვის ათასწლეული) ნამოსახლარი ქალაქ ქირქუქის აღმოსავლეთით, ერაყის ქურთისტანში. 1948—55 წლებში იკვლევდა ამერიკელი არქეოლოგი რ. ბრეიდვუდი. ჯარმოს კულტურული ფენა (სიმძლავრე დაახლოებით 7 მეტრი) ძირითადად წარმოქმნილია 16-ჯერ გადაკეთებული ალიზის სახლებისგან (დაახლოებით 25). ჯარმო არის უძველესი დასახლება მესოპოტამიაში, სადაც შემორჩენილია მიწათმოქმედების მეურნეობის ჩამოყალიბების კვალი (ნაპოვნია ხორბლისა და ქერის მარცვლები). მოშინაურებული ჰყავდათ თხა და ძაღლი. მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა ნადირობასაც. აღმოჩენილია კაჟისა და ობსიდიანის იარაღი (გეომეტრიული მიკროლითები, სახოკები, ნამგლის ჩასართები), ქვის ნაკეთობანი (სანაყები, სასრესები, თოხები და სხვა), ძვლის ნივთები (მახათები, სამკაული) და ალიზის ქანდაკებანი (დედაქალღმერთისა და ცხოველების). ქვედა ფენებში აღმოჩენილია ქვის ჭურჭელი (ნახევარსფერული და კონუსური ფიალები), ზედაში — თიხისა (ჯამები, ყურიანი ფიალები). ჯარმოს მოსახლეობა მიმთვისებლურიდან მწარმოებლურ მეურნეობაზე გადასვლით ხასიათდება.
გამოსვლა: ღმერთები და მეფეები

„გამოსვლა: ღმერთები და მეფეები“ — რიდლი სკოტის 2014 წლის ეპიკური, 3 ფორმატში გადაღებული ფილმი. ფილმი წარმოადგენს ბიბლიის გამოსვლათა წიგნის ინტერპრეტაციას.

როლებში
კრისტიან ბეილი - მოსე
ჯოელ ეჯერტონი - რამსეს 
აარონ პოლი - ჯოშუა
სიგურნი უივერი - ტუი
ბენ კინგსლი - ბერი
იდრიდა ვარმა - უმაღლესი ქურუმი
ჯონ ტურტურო - სეთი
ჯატაკა

ჯატაკა — (სანსკრიტული; სიტყვასიტყვით — მოთხრობა (ბუდას) წინა დაბადებაზე) — ძველი ინდური ლიტერატურის ჟანრი. ლეგენდის, არაკის ტიპის მოთხრობა, რომელშიც აღწერილია ბუდას წინა დაბადებანი, ნაჩვენებია როგორ დაძლია მან დაბადებათა, გარდასახვათა თანამიმდევრობა და მიაღწია სრულ ნეტარებას (ნირვანას). ჯატაკას საფუძვლად უდევს ფოლკლორული მასალა, რომელიც ემსახურება ბუდიზმის დოქტრინის ილუსტრირებას და კარგად ასახავს ბუდიზმის ხალხურ გაგებას. გამოყენებულია ინდური ლიტერატურის ტრადიციული ხერხები — პროზის და ლექსის მონაცვლეობა, ადამიანებივით მოლაპარაკე და მოქმედი ცხოველების მონაწილეობა, სენტიციები. ამ ჟანრის უძველესი ნიმუშები წარმოდგენილია კრებულში „ჯაკატა“, ბუდისტური კანონიკური ძეგლის „ტიპიტაკას“ მეორე წიგნის „სუტაპიტაკას“ სუტრათა მეხუთე კრებულის მეათე ნაწილში. ამ კრებულის მრავალი სიუჟეტი გავრცელდა მსოფლიო ლიტერატურაში. არსებობს ჯატაკას მრავალი ვერსია საშუალო და ახალ ინდურ ენებზე. ჯატაკამ გავლენა მოახდინა აზიის ხალხების, განსაკუთრებით ბუდისტური რელიგიის ქვეყნების თხრობითი ლიტერატურის განვითარებაზე.
ჯატები

ჯატები — პენჯაბის დასავლეთ რაიონებში დასახლებულ ტომთა მრავალრიცხოვანი ჯგუფი ახალი წელთაღრიცხვის დასაწყისში. ლაპარაკობდნენ დასავლურ პენჯაბურ დიალექტზე. მოგვიანებით ჯატები ფართოდ გავრცელდნენ ჩრდილოეთ ინდოეთში, მათ შეადგინეს პენჯაბელების ეთნიკური საფუძველი და სიქების თემში შევიდნენ, ინდოეთში ჯატების მნიშვნელოვანი ნაწილი გადაიქცა მსხვილ მიწათმფლობელ კასტად. შუა საუკუნეებში ჯატები შეადგენდნენ სრულუფლებიან მეთემეთა ფენას, ჰქონდათ სამხედრო ჩვევები და დელის სულთნებისა და მოგოლთა ფადიშაჰების ჯარებში იწვევდნენ დაქირავებულ მეომრებად. საუკუნის დასასრულს ჯატებმა დაიწყეს ბრძოლა დიდი მოგოლების ბატონობის წინააღმდეგ. ჯატების თემის ზედა ფენა ისწრაფოდა მოგოლთა თავკაცების ადგილის დასაჭერად ჯატი გლეხების ფეოდალურ ექსპლუატაციაში. ცნობილია ჯატების სამი აჯანყება (1669, 1672, 1686-91 წწ). ჯატების ბრძოლა მოგოლთა წინააღმდეგ საუკუნემდე გაგრძელდა. საუკუნის შუა წლებში შეიქმნა ჯატების დამოუკიდებელი სამთავრო, რომელიც 1763 წელს დაიშალა.
თანამედროვე ჯატები ცხოვრობენ ინდოეთის რესპუბლიკის ჩრდილოეთ ნაწილსა და პაკისტანში. საერთო რაოდენობა—რამდენიმე მილიონი კაცი (ზუსტი ცნობები არ არის). ინდოეთში ჯატების უმრავლესობა ლაპარაკობს პენჯაბურ ენაზე და ჰინდუსტანის ჩრდილოეთ დიალექტებზე. აღიარებენ ინდუიზმსა და სიქიზმს. პაკისტანში ლაპარაკობენ პენჯაბურ ენაზე და თავის დიალექტებზე. ძირითადად აღიარებენ ისლამს.
ნევრესტან შაშიკაშვილი

ნევრესტან რეჯების ასული შაშიკაშვილი (დ. 24 აპრილი, 1901, სოფ. ქედქედი, ხელვაჩაურის რაიონი — გ. 9 აპრილი, 1976, თბილისი) — ქართველი ექიმი და ჯანმრთელობის დაცვის ორგანიზატორი, პროფესორი, საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე.

ბიოგრაფია
საშუალო განათლება მიიღო ბათუმში და სწავლა განაგრძო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტზე, რომლის წარმატებით დამთავრების შემდეგ 1931-1938 წლებში მუშაობდა მშობლიური ქალაქის მთავარი საავადმყოფოს გინეკოლოგიური განყოფილების ორდინატორად. 1938 წელს გადაიყვანეს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ჯანმრთელობის კომისარიატში, ჯერ მინისტრის პირველ მოადგილედ, შემდეგ დააწინაურეს მინისტრად. 1948 წლიდან ნ. შაშიკაშვილი თბილისშია, ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს განყოფილების უფროსად. ამავე დროს იგი სამედიცინო ინსტიტუტის ჯანმრთელობის დაცვის ორგანიზაციის კათედრის ასისტენტია. შემდეგ აირჩიეს ექიმთა დახელოვნების ინსტიტუტის ჯანმრთელობის დაცვის ორგანიზაციის კათედრის დოცენტად, ხოლო მოგვიანებით პროფესორად და ამავე კათედრის გამგედ, სადაც სიცოცხლის ბოლომდე იღწვოდა. შეთავსებით მუშაობდა ჯანდაცვის სამინისტროს სამედიცინო მეცნიერებისა და სასწავლო დაწესებულებათა მთავარი სამმართველოს უფროსად.

ნევრესტან შაშიკაშვილმა ღრმად შეისწავლა და მეცნიერულად დაამუშავა საქართველოში ჯანდაცვის ორგანიზაციის საქმე და სამედიცინო მომსახურების ძირითადი ფორმები საუკუნეში. მის კალამს ეკუთვნის 70-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომი, მათ შორის შვიდი მონოგრაფია. ღვაწლმოსილი სწავლულის ხელმძღვანელობით დამუშავებული და დაცულია რამდენიმე სადოქტორო და საკანდიდატო დისერტაცია. იგი დაჯილდოებული იყო წითელი ვარსკვლავის, შრომის წითელი დროშის, „საპატიო ნიშნის“ ორდენებითა და მედლებით.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
სანდრო შანშიაშვილი

სანდრო ილიას ძე შანშიაშვილი (დ. 24 ივლისი [ ძვ. სტ. 12 ივლისი], 1888, სოფ. ჯუგაანი, სიღნაღის რაიონი — გ. 28 ოქტომბერი, 1979, თბილისი) — ქართველი მწერალი, დრამატურგი.

ბიოგრაფია
1908 წელს დაამთავრა თბილისის ქართული სათავადაზნაურო გიმნაზია. შემდეგ გაემგზავრა ევროპაში, სწავლობდა ციურიხში, ბერნში, ბერლინში, ხოლო 1914 წელს დაამთავრა ლაიპციგის უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი და დაბრუნდა სამშობლოში.

პირველი ნაბიჯები მწერლობაში ჯერ კიდევ მოწაფეობის დროს გადადგა. გიმნაზიაში გამოსცა და რედაქტორობდა ჟურნალ „ჩანგს“, რის გამოც დააპატიმრეს და სამი თვე მეტეხის ციხეში ამყოფეს. პირველი ლექსი გამოქვეყნდა გაზეთ „ისარში“ 1906 წელს, ხოლო პირველი პოეტური კრებული „სევდის ბაღი“ 1909 წელს. აქედან მოყოლებული აქტიურად მონაწილეობდა ლიტერატურულ საქმიანობაში და სისტემატურად თანამშრომლობდა ქართულ ჟურნალ-გაზეთებში. 1914 წელს გამოსცა გაზეთი „საქართველო“, 1917 წელს ჟურნალი „ მერანი“. 1917 წელს მონაწილეობდა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის დაფუძნებაში. არჩეული იყო მის მთავარ კომიტეტში.

სანდრო შანშიაშვილი ორმოცი წლის მანძილზე მხარში ედგა ქართულ თეატრს. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი მოღვაწეობა რუსთაველის თეატრში, რომელთანაც დრამატურგმა ეს კავშირი ჯერ კიდევ გასაბჭოებამდე დაამყარა, როდესაც მის სცენაზე დაიდგა მისი ორი პიესა — „უგვირგვინო მეფენი“ და „ბერდო ზმანია“. სწორედ ამ უკანასკნელი სპექტაკლის დადგმით დაიწყო ტრიუმფალური სვლა სანდრო ახმეტელმა.

სანდრო შანშიაშვილის კალამს ეკუთვნის 30-მდე სხვადასხვა ჟანრის დრამატული ნაწარმოები, მათ შორის: „სპატაკი“, „ჰერეთის გმირები“, „როდამ“, „ანზორი“, „სამნი“, „არსენა“, „ფოლადაური“, „გიორგი სააკაძე“, „კრწანისის გმირები“ და სხვა. მასვე ეკუთვნის ზაქარია ფალიაშვილის ოპერის „ლატავრასა“ და დიმიტრი არაყიშვილის ოპერის „თქმულება შოთა რუსთაველზე“ ლიბრეტო. აღსანიშნავია აგრეთვე მწერლის მთარგმნელობითი საქმიანობა. მან გაამდიდრა ჩვენი თეატრი კლასიკური რეპერტუარით, ფრიდრიხ შილერის, ნიკოლოზ გოგოლის და სხვათა ნაწარმოებებით.

მინიჭებული ჰქონდა საქართველოს სსრ ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწის წოდება, იყო სსრკ სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი და შრომის წითელი დროშის ორდენის კავალერი.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში. მის გვერდით დასაფლავებულია მისი მეუღლე — მარიამ იოსების ასული კასრაძე (დ. 15 აპრილი, 1905, ცხინვალი — გ. 25 მარტი, 1964, თბილისი).
მიხეილ შავიშვილი (არქიტექტორი)

მიხეილ კალისტრატეს ძე შავიშვილი (დ. 2 სექტემბერი, 1894, ოზურგეთი — გ. 5 ოქტომბერი, 1958, თბილისი) — ქართველი არქიტექტორი, საქართველოს ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1947), სსრ კავშირის მშენებლობისა და არქიტექტურის აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი.

ბიოგრაფია
საშუალო განათლება მშობლიურ ქალაქში მიიღო და შევიდა პეტერბურგის უნივერსიტეტის ფიზიკა-მათემატიკის ფაკულტეტზე, მაგრამ პირველი მსოფლიო ომის გამო ვერ დაამთავრა — 1916 წელს არმიაში გაიწვიეს. 1922 წელს სწავლა განაგრძო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პოლიტექნიკური ფაკულტეტის არქიტექტორის სპეციალობით. აღსანიშნავია, რომ მიხეილ შავიშვილი იყო ერთ-ერთი პირველტაგანი, ვინც არქიტექტურული განათლება საქართველოში მიიღო.

1931 წელს ახალგაზრდა, ნიჭიერი ხელოვანი მიიწვიეს საქართველოს პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში, სადაც კითხულობდა სპეცკურსებს, ხოლო 1951-1955 წლებში განაგებდა არქიტექტურის კათედრას.

1932 წლიდან მუშაობას იწყებს საპროექტო დაწესებულებებში, სიცოცხლის უკანასკნელ დღემდე განაგებდა არქიტექტურულ სახელოსნოებს. იგი 80-მდე პროექტის ავტორია. მათ შორის აღსანიშნავია: სპეციალისტთა საცხოვრებელი სახლები საბურთალოზე, ავტოქარხნის მუშათა საცხოვრებელი რაიონი ქუთაისში, შამპანკომბინატის ნაგებობათა კომპლექსი თბილისში, ადმინისტრაციული სახლი ცხინვალში, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მეორე კორპუსი, სამედიცინო ინსტიტუტის და საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის მეორე კორპუსი, სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი გორში, ლ. მესხიშვილის სახელობის დრამატული თეატრი ქუთაისში და სხვა მრავალი. მისმა არაერთმა პროექტმა გაიმარჯვა საკავშირო თუ რესპუბლიკურ კონკურსებში.

აღსანიშნავია მიხეილ შავიშვილის ღვაწლი ეთნოგრაფიულ და არქეულოგიური ექსპედიციების საქმიანობაში — მან აზომა არაერთი ხუროთმოძღვრული ძეგლი. იგი იყო საქართველოს არქტიტექტორთა კავშირის ჩამოყალიბების ერთ-ერთი ორგანიზატორი, 1945-1947 წლებში მისი თავმჯდომარე, გამგეობის წევრი. დაჯილდოვებული იყო შრომის წითელი დროშის ორდენით და მედლებით.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში. მის გვერდით პანთეონში დასაფლავებულია მისი მეუღლე — ეთერი ესტატეს ასული ანანიაშვილი (დ. 1907, თბილისი — გ. 16 თებერვალი, 1988, იქვე).
რასუხერინა

რასუხერინა (დ. 1814 — გ. 1 აპრილი, 1868) — მადაგასკარის დედოფალი 1863–1868 წლებში. ტახტზე შეცვალა ქმარი, რადამა , მისი სავარაუდო მკვლელობის შემდეგ.

ადრეული წლები
რასუხერინა, დედოფალ რანავალუნა -ის ძმიშვილი დაიბადა რაბოდოზანაკანდრიანას სახელით 1814 წელს. პრინც ანდრიანცალამანანდრიანასა და პრინცესა რაფარამანჯაკას ქალიშვილი. ახალგაზრდობაში დაქორწინდა რაჰაროლაჰიზე, წარმატებულ სახელმწიფო მოღვაწეზე, რომელსაც სხვადასხვა დროს სამეფო კარზე მნიშვნელოვანი თანამდებობები ეკავა. წყვილი განქორწინდა 1847 წელს და იმავე წელს რასუხერინა დაქორწინდა რანავალუნა -ის ვაჟსა და მემკვიდრე რაკოტოზე. როდესაც მან ტახტზე დედამისი შეცვალა რადამა -ის სახელით, რასუხერინა მასთან ერთად აკურთხეს, როგორ დედოფალი-მეწყვილე.

ხელისუფლებაში მოსვლა
რასუხერინა დედოფალი-მეწყვილის რანგში მხოლოდ ორი წლის განმავლობაში იყო, სანამ მისი ქმრის, რადამა -ის პოლიტიკურმა გადაწყვეტილებებმა მინისტრებს მეფის წინააღმდეგ ამბოხების მოწყობისაკენ არ უბიძგეს, რის შედეგადაც, როგორც ყველას სჯეროდა, რადამა მოკლეს. 1960 წელს ჩატრებული კვლევა ცხადყოფს, რომ მეფე გადაურჩა მკვლელობის მცდელობას და საკმაოდ დიდი ხნის განმავლობაში ცხოვრობდა როგორც ჩვეულებრივი მოქალაქე დედაქალაქის გარეთ, თუმცა ჭორები ამასთან დაკავშირებით, იმ დროს დადასტურებული არ ყოფილა და სასამართლოც იზიარებდა იმ აზრს, რომ რადამა გარდაიცვალა. 1863 წელს, მეფის მკვდრად გამოცხადებისთანავე, ამბოხებაში მონაწილე ხელისუფლების წარმომადგენლებმა, რომელთაც ძმები, რაინივონინაჰიტრინიონი და რაინილაიარივონი მეთაურობდნენ, ტახტზე ასასვლელად რაბოდო მოიწვიეს იმ პირობით, რომ მას უნდა გაეფორმებინა ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც შეიქმნებოდა კონსტიტუციური მონარქიის პირობები და რეალური ძალაუფლება პრემიერ-მინისტრს გადაეცემოდა. ამ პირობებში მონარქიის რელიგიური თავისუფლებისაგან დაცვაც შედიოდა. რაბოდო აკურთხეს 1863 წლის 13 მაისს რასუხერინას სახელით.

მმართველობა
რეალური ძალაუფლება სამეფოზე რასუხერინას მმართველობის დასაწყისში პრემიერ-მინისტრსა და რადამა -ის წინააღმდეგ ამბოხების მოწყობის წამქეზებელს, რაინივონინაჰიტრინიონს ჰქონდა. იგი რასუხერინას კორონაციიდან რამდენიმე კვირის შემდეგ დაქორწინდა კიდეც მასზე. მისი თითქმის დესპოტური ძალაუფლება მალე მიუღებელი გახდა დედოფლისათვის, ამიტომ გამეფებიდან ერთი წლის შემდეგ რასუხერინამ რაინივონინაჰიტრინიონი გადააყენა და მის მაგივრად პრემიერ-მინისტრად მისი უმცროსი ძმა, რაინილაიარივონი დანიშნა, რომელთანაც თავის მხრივ პოლიტიკური ქორწინება გააფორმა.

რასუხერინას მმართველობისას პარიზსა და ლონდონში ელჩები გაიგზავნენ. რადამა -ის მიერ დადებული საკამათო ლამბერტის ქარტია ბათილად იქნა ცნობილი, რამაც საფრანგეთში უკმაყოფილება გამოიწვია. რასუხერინა იძულებული გახდა საფრანგეთისათვის ამ მომგებიანი შეთანხმების ჩაშლის გამო რეპარაცია, 240 000 არიარი (≈1 200 000 ფრანგული ფრანკი) გადაეხადა. 1867 წლის 14 თებერვალს ხელი მოეწერა შეთანხმებას ამერიკის შეერთებულ შტატებთან იარაღის იმპორტისა და მსხვილფეხა რქოსანი საქონლის ექსპორტის შეზღუდვასთან დაკავშირებით. რასუხერინას მმართველობის პერიოდში განიხილებოდა საფრანგეთთან ხელშეკრულების დადება, თუმცა დედოფლის გარდაცვალებისა და ტახტზე რანავალუნა -ის ასვლის შემდეგ მასზე ხელმოწერა ვერ მოხერხდა.
ვასილ ყუშიტაშვილი

ვასილ პავლეს ძე ყუშიტაშვილი (დ. 25 აპრილი, 1894, თბილისი — გ. 16 იანვარი, 1962, იქვე) — ქართველი რეჟისორი, საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1958).

ბიოგრაფია
სწავლობდა თბილისის პირველ გიმნაზიაში, აქვე ეზიარა თეატრს სცენისმოყვარეტა სპექტაკლებში. 1913 წელს შევიდა მოსკოვის უნივერსიტეტის საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტზე. პარალელურად სწავლობდა ვ. კომისარჟევსკაიას სახელობის დრამატულ სტუდიაში, სადაც მისი პედაგოგები იყვნენ თ. თ. კომისარჟევსკი, ვ. გ. სახნოვსკი, ვ. ო. მასლიტინოვა და სხვა. მოგვიანებით ახალგაზრდა ხელოვანი პეტროგრადში ხელმძღვანელობდა წითელი არმიის თვითმოქმედ თეატრს, დგამდა სპექტაკლებს.

1918 წელს ვასილ ყუშიტაშვილი თბილისშია. აქ შედგა მისი დებიუტი ქართულ პროფესიულ სცენაზე. ოპერის თეატრში განხორციელდა სოფოკლეს ტრაგედია „ანტიგონე“. 1919–1933 წლებში მოღვაწეობდა საფრანგეთისა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში. იყო ანტუანის თეატრის რეჟისორი. 1921 წელს შ. დიულენთან ერთად საფუძველი ჩაუყარა სახელგანთქმულ ფრანგულ თეატრს „ატელიეს“. მან დადგა გოლდონის „მარაო“, აშის „შურისძიების ღმერთი“, მოლიერის „ჟორჟ დანდენი“, არისტოფანეს „ფრინველები“ და სხვა.

„ატელიეში“ მოღვაწეობასთან ერთად ვასო ყუშიტაშვილი სპექტაკლებს დგამს პარიზის ცნობილ თეატრებში — „ოდეონი“, „პორტ სენ მარტენი“, „ელისეს მინდვრების თეატრი“. ნიუ-იორკში განახორციელა ოფენბახის „დიდი ჰერცოგინია“, ჟან ლარიკის „ქალწული საფრანგეთიდან“, ნიუ-ორლეანში ჩეხოვის „ალუბლის ბაღი“. სამშობლოში 1933 წელს დაბრუნდა და მუშაობა დაიწყო მარჯანიშვილის სახელობის თეატრში, სადაც 25 წელი დაჰყო. აქ დიდი წარმატებით დადგა ვ. გაბესკირიას „მათი ამბავი“, გ. შატბერაშილის „ფიქრის გორა“, მ. მრევლიშვილის „ზვავი“, ი. ჭავჭავაძის „კაცია-ადამიანი“ და სხვა მრავალი. პარალელურად იგი ხელმძღვანელობდა თეატრებს ზუგდიდში, გორში, ქუთაისში. დაჯილდოვებული იყო შრომის წითელი დროშის ორდენით და მედლებით.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
დავით ყიფშიძე (ფილოლოგი)

დავით ალექსის ძე ყიფშიძე (დ. 19 ოქტომბერი, 1890, სოფ. სკანდე, ახლანდელი თერჯოლის მუნიციპალიტეტი — გ. 16 მაისი, 1919, სოფ. სიმონეთი, ახლანდელი თერჯოლის მუნიციპალიტეტი) — ქართველი ფილოლოგი, ისტორიკოსი.

ბიოგრაფია
დაამთავრა ქუთაისის კლასიკური გიმნაზია და ჩაირიცხა პეტერბურგის უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტზე. აქ ის აქტიურად ჩაება უნივერსიტეტში არსებულ ქართველოლოგიური წრის მუშაობაში, რომელსაც ივანე ჯავახიშვილი ხელმძღვანელობდა.

1916 წელს დაამთავრა უნივერსიტეტის ქართულ-სომხური განყოფილება. სტუდენტობიდანვე ეწეოდა სამეცნიერო მუშაობას ნიკო მარის ხელმძღვანელობით. ისტორიული საკითხებით ახალგაზრდა მკვლევარის დაინტერესება იმით გამოიხატა, რომ გამოაქვეყნა მრავალი სტატია დიდ ენციკლოპედიაში, სწავლობდა კლდეში ნაკვეთ ქალაქებს — ვარძიასა და უფლისციხეს, აგრეთვე სომხეთის ძველ დედაქალაქ ანისს, ხელმძღვანელობდა არქეოლოგიურ გათხრებს ცაგერის რაიონის სოფელ მურში.

დავით ყიფშიძის შემოქმედებითი მემკვიდრეობიდან აღსანიშნავია ძველი ქართული მწერლობის ძეგლების „პროხორეს ცხოვრების“, „წმინდა ლუკასა და ნიკოლოზ დვალის მარტვილობის“, შესწავლა და გამოცემა, მასვე ეკუთვნის საუკუნის ქართველ პოეტზე ფეშანგი ხითარაშვილზე (ფაშვიბერტყაძე) ფილოლოგიური გამოკვლევა. 1918 წელს იგი მიიწვიეს თბილისის უნივერსიტეტში, სადაც გარდაცვალებამდე კითხულობდა სომხური ენის კურსს.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
მიხეილ ყიფიანი

მიხეილ ზაალის ძე ყიფიანი (დ. 12 აპრილი, 1833, სოფ. ვახანი, ახლანდელი ხარაგაულის მუნიციპალიტეტი — გ. 2 მარტი, 1891, ვლადიკავკაზი) — ქართველი პუბლიცისტი, მთარგმნელი, პედაგოგი.

ბიოგრაფია
პირველდაწყებითი განათლება მიიღო გორის სამაზრო სასწავლებელში. შემდეგ დაამთავრა კავკასიის სამიჯნე სკოლა თბილისში და დაიწყო მუშაობა ტოპოგრაფად. პარალელურად აქვე ასწავლიდა საკვირაო სკოლის ქართველ მოსწავლეებს, შეადგინა არითმეტიკისა და გეომეტრიის სახელმძღვანელოები, სხვებთან ერთად შექმნა ქართული შრიფტი (ე.წ. „ვენური“), რომლითაც იბეჭდებოდა გაზეთი „ივერია“, თარგმნა ლერმონტოვის, შექსპირისა და სახვათა ნაწარმოებები; იყო ქართული დრამატული საზოგადოების ერთ-ერთი დამფუძნებელი; მონაწილეობდა „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ დაარსებასა და მის საქმიანობაში; გახსნა ქართული სკოლები სტეფანწმინდასა და ვლადიკავკაზში. მისი თაოსნობით დაარსდა „თერგის ოლქის მთიელთა შორის განათლებისა და ტექნიკური ცოდნის გამავრცელებელი საქველმოქმედო საზოგადოება“, რომლის პირველი თავმჯდომარე თვითონ იყო, მან ჩაუყარა საფუძველი ოსეთში საგამომცემლო და საბიბლიოთეკო საქმეს, მისი თაოსნობით გამოიცა „ოსური ანბანი“ და სხვა.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
სონია ჯატიევა

სონია მიხეილის ასული ჯატიევა (ძადთიათი) (დ. 24 აგვისტო [ძვ. სტ. 12 აგვისტო], 1896, თბილისი — გ. 23 თებერვალი, 1980 , ცხინვალი) — ოსი მსახიობი, საქართველოს სახალხო არტისტი (1957). ოსური სცენის ვეტერანი. 1910–1921 წლებში წარმატებით გამოდიოდა თბილისის სახალხო სახლის ოსური დრამატული წრის წარმოდგენებში. 1934–1957 წლებში იყო სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის კოსტა ხეთაგუროვის სახელობის ცხინვალის დრამატულ თეატრში მსახიობი. მისი შემოქმედება გამოირჩეოდა მხატვრული ზომიერების გრძნობით, უშუალობით, სცენური სიმართლით. როლებიდან აღსანიშნავია: ასიათი (ელბიზდიკო ბრიტიათის „ორი და“), მაშიკო (ავქსენტი ცაგარელის „ციმბირელი“), მაგდანა (დ. თუაევის „ზღაპარი“), ბიკე (გ. მუხთაროვის „ალანის ოჯახი“), ანა (მაქსიმ გორკის „ფსკერზე“) და სხვა. ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას.
კონსტანტინე ყიფიანი

კონსტანტინე (კოტე) დიმიტრის ძე ყიფიანი (დ. 3 მარტი, 1849, თბილისი — გ. 17 აპრილი, 1921, იქვე) — ქართველი მსახიობი, დრამატურგი, მთარგმნელი და ლექსიკოგრაფი, ქართველი საზოგადო მოღვაწის დიმიტრი ყიფიანის ვაჟი.

ბიოგრაფია
სწავლობდა თბილისის გიმნაზიაში, შემდეგ პეტერბურგისა და მოსკოვის სამხატვრო აკადემიებში, რომელიც დაამთავრა 1873 წელს. მას ცხოვრების ფართო ასპარეზი ჰქონდა გადაშლილი, მაგრამ მსახიობისა და საზოგადო მოღვაწის მძიმე ჭაპანი არჩია. სიყმაწვილიდან სცენამ გაიტაცა. თექვსმეტი წლისამ პირველად შეასრულა პაჟის როლი მოლიერის „ცოლის შერთვევინებაში“. აქედან მოყოლებული, ნახევარ საუკუნეზე მეტი ხნის განმავლობაში თეატრის სიყვარული არ განელებია, ბოლომდე დარჩა მისი ერთგული და უანგარო მსახური. იყო სახალხო თეატრის პირველი რეჟისორი და მსახიობი. კონსტანტინე ყიფიანს ეკუთვნის თეორიული ხასიათის ნაშრომები თეატრსა და მსახიობის ოსტატობაზე. ის ასევე რმოდენიმე მოთხრობისა და ნარკვევის ავტორია. მის კალამს ეკუთვნის პიესები: „ბედი ქართლისა“, „ორი მამა“, „ცოტნე დადიანი“, „ბრძოლა“, „დატრიალდა ჯარა“. წერდა რუსულადაც: „ომი ოჯახში“, „გამარჯვება“, „საიდუმლოება“. ეწეოდა მთარგმნელობით მოღვაწეობას. უპირატესად თარგმნიდა მხატვრულ და პოლიტიკური ხასიათის ლიტერატურას, შეადგინა რუსულ-ქართული ბოტანიკური ლექსიკონი, რაც ჩვენი ეროვნული ლექსიკოგრაფიის ძვირფასი შენაძენია.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

ნათამაშები როლები
მოლიერის „ცოლის შერთვევინებაში“ (თექვსმეტი წლისამ პირველად შეასრულა პაჟის როლი)
გიორგი ერისთავის „გაყრა“ (ანდუყაფარი)
დავით ერისთავის „სამშობლო“ (სვიმონ ლეონიძე )
ალექსანდრე სუმბათაშვილ-იუჟინის „ღალატი“ (ანანია)
უილიამ შექსპირის „ვენეციელი ვაჭარი“ (შაილოკი )
უილიამ შექსპირის „მეფე ლირი“ (მეფე ლირი)
რანავალუნა II

რანავალუნა (დ. 1829 — გ. 13 ივლისი, 1883) — მადაგასკარის დედოფალი 1868-1883 წლებში. ტახტზე შეცვალა დედოფალი რასუხერინა. მისი მმართველობისას მოხდა სამეფო კარის გაქრისტიანება. 1869 წლის 21 თებერვალს დაქორწინდა პრემიერ-მინისტრ რაინილაიარივონზე, რაც არსებითად პოლიტიკური ნაბიჯი იყო. მისი მმართველობისას აქტიურად დადგა ტყეების გაჩეხვის პრობლემა. დედოფლის ინიციატივით დაიწყო ანტანანარივუში კონსტრუქციათა აგურითა და სხვა გამძლე მასალით შენება, რაც ადრე მეფე ანდრიანამპუანიმერინას მიერ იყო აკრძალული. დედოფალმა, ასევე, აკრძალა ტავის (ხანძრის გამოწვევა სოფლის მეურნეობისათვის) ტრადიციული პრაქტიკა ნახშირის მისაღებად და სახლების შენება ტყეებში.
აბერაცია

აბერაცია ( — გადახრა) — ნორმიდან აცდენა.

ოპტიკა
ოპტიკური სისტემის აბერაცია — ოპტიკურ ხელსაწყოებში დანახული გამოსახულების ცდომილება;
სფერული აბერაცია
ქრომატული აბერაცია
ელექტრონული ლინზების აბერაცია
სინათლის აბერაცია — ასტრონომიაში, ცაზე ვარსკვლავის მდებარეობის წანაცვლება.

ბიოლოგია
ქრომოსომების აბერაცია — ქრომოსომების სტრუქტურული დარღვევები, გარდაქმნები;
აბერაცია (ფიზიოლოგია) — აგებულებისა და ფუნქციის ყოველგვარი გადახრა ტიპობრივი ნიმუშიდან;
აბერაცია (ენტომოლოგია) — ცხოველთა ზოგიერთი ჯგუფის ტაქსონომიური შიდაქვესახეობრივი კატეგორია.

სოციოლოგია
რეტროსპექტიული აბერაცია