iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ამინდი

ამინდი — ატმოსფეროს ფიზიკური მდგომარეობა მიწის ზედაპირთან კონკრეტულ ადგილას მოცემულ მომენტში ან გარკვეულ ინტერვალში (დღე-ღამე, დეკადა, თვე და სხვ.). ამინდი ხასიათდება მეტეოროლოგიური სიდიდეების მნიშვნელობათა ერთობლიობით: ატმოსფერული წნევა, ნალექები, ტემპერატურა, ჰაერის ტენიანობა, ქარის ძალა და მიმართულება; ღრუბლიანობის ხასიათი და მზის სიკაშკაშე, ნისლი, ჭექა-ქუხილი და სხვა ატმოსფერული მოვლენები. ამინდის მრავალწლოვანი რეჟიმი აყალიბებს კლიმატს (ჰავას). ამინდზე საუბრისას ჩვეულებრივ განიხილავენ მიწისპირა ფენას, „საცხოვრებელ ფენას“, თუმცა ატმოსფერული პროცესები სხვადასხვა სიმაღლეზე ერთმანეთთანაა დაკავშირებული, ამიტომ ამინდის შეცვლის მიზეზთა გაგებისათვის აუცილებელია ატმოსფეროს ყველა სიზრქის შესწავლა. განსაზღვრულ ტერიტორიაზე ამინდის განაწილება გამოისახება სინოპტიკური რუკების მეშვეობით, რომლებზეც გავლებულია იზობარები, პირობითი ნიშნებით აღნიშნულია ციკლონებისა და ანტიციკლონების, ატმოსფერული ფრონტების, ნალექების ზონების, ნისლებისა და სხვათა მდებარეობა.

ადამიანის საქმიანობის მრავალი სფეროს განვითარებასთან ერთად ჩნდება ამინდის შესახებ ახალი ინფორმაციის მიღების მოთხოვნილება. ავიაციის გაჩენამ მასში მოიცვა ატმოსფეროს მახასიათებლები მიწისპირა ფენიდან ქვედა სტრატოსფერომდე და მთელ მარშრუტზე აფრენიდან დაჯდომამდე. საავიაციო მეტეოროლოგიაში დიდ ყურადღებას უთმობენ ამინდის ისეთ დამატებით მახასიათებლებს, როგორიცაა ხილვადობის სიშორე ატმოსფეროში, ტურბულენტობა და ატმოსფერული ელექტრობა, ქარის ძვრა, ჭავლური დინებების არსებობა და მათი თავისებურებები და სხვ. აგრომეტეოროლოგიისათვის მნიშვნელოვანია მონაცემები ნალექების, ჰაერის მაღალი ტემპერატურის ხანგრძლივობის (კვირა, დეკადა, თვე), მისი ფარდობითი ტენიანობის დაბალი მაჩვენებლების შესახებ, მცენარეთა ვეგეტაციის დროს ნიადაგსა და ჰაერში უარყოფითი ტემპერატურის გამოჩენის ალბათობა. გაჩნდა ცნება „ეფექტური ტემპერატურა“. სოფლის მეურნეობაში ის განისაზღვრება როგორც სხვაობა ფაქტობრივ ტემპერატურასა და ბიოლოგიური მინიმუმის მნიშვნელობას შორის; მედიცინაში — ტემპერატურა, რომელიც ახასიათებს ადამიანის ორგანიზმის მიერ სითბოს ან სიცივის სუბიექტურ აღქმას, მასში გაითვალისწინება ქარის სიჩქარე, ჰაერის ტენიანობა, ინსოლაცია; მშენებლობაში — ჰაერის ტემპერატურა ნაგებობის შიგნით შემომზღუდავი კონსტრუქციების (კედელი, ფანჯარა და სხვ.) სითბოგამტარობის, გარე ტემპერატურისა და ქარის სიჩქარის მიხედვით.

ამინდის ცვლილება
დედამიწის ნებისმიერ წერტილში ამინდი წლის, თვის, დღე-ღამის, საათისა და წუთის განმავლობაში განიცდის ცვლილებებს. ამ ცვლილებათა ნაწილს პერიოდული ხასიათი აქვს, კერძოდ კი მათ, რომლებიც დამოკიდებულია უშუალოდ მზის რადიაციის მოქმედებაზე და დაკავშირებულია დედამიწის ბრუნვასთან თავისი ღერძის (დღე-ღამური ცვლილებები) ან მზის გარშემო (წლიური ცვლილებები). ამინდის დღე-ღამური მიმდინარეობა ყველაზე მეტად გამოხატულია მიწის ზედაპირთა, რადგან ჰაერის ტემპერატურის ცვლილება დამოკიდებულია მიწის ზედაპირის ტემპერატურის ცვლილებაზე, ხოლო თავის მხრივ, მათზეა დამოკიდებული ტენიანობა, ღრუბლიანობა, ნალექები, ქარი. თავისუფალ ატმოსფეროში სიმაღლის ზრდასთან ერთად ტემპერატურისა და ჰაერის ტენიანობის დღე-ღამური ცვალებადობების ამპლიტუდები და ქარის სიჩქარე კლებულობს. ამინდის წლიური მიმდინარეობა, რომელიც წელიწადის დროების ცვლაში გამოიხატება, მთელ ატმოსფეროში ვრცელდება.
ჭექა-ქუხილი

ჭექა-ქუხილი — ატმოსფერული მოვლენა, რომლის დროსაც სქელ გროვა-წვიმის ღრუბლებში და დედამიწის ზედაპირს შორის წარმოიქმნება ძლიერი ელექტრული განმუხტვა — ელვა, რომელსაც თან ახლავს ქუხილი. ამ დროს, ჩვეულებრივ, მოდის თავსხმა (ზოგჯერ სეტყვა), ძლიერდება ქარი.

განვითარების მიხედვით განარჩევენ შიგამასურსა და ფრონტულ ჭექა-ქუხილებს. ჭექა-ქუხილი დედამიწის სხვადასხვა ადგილზე სხვადასხვა სიხშირით მეორდება: არქტიკაში რამდენიმე წელიწადში ერთხელ შეინიშნება, ზომიერ სარტყელში, ყოველ ცალკეულ პუნქტში წელიწადში ასეთია რამდენიმე ათეული დღე. ჭექა-ქუხულის მსოფლიო ცენტრებში (ინდონეზია, ცენტრალური ამერიკა და სხვა) ასეთ დღეთა რიცხვი წელიწადში 200-ზე მეტია.

ჭექა-ქუხილიან დღეთა სიხშირით საქართველოში პირველ ადგილზეა საქართველოს სამხრეთი მთიანეთი (წელიწადში საშუალოდ 50-56 დღე, მაქსიმალური — 82 დღე).

ჭექა-ქუხილი განსაკუთრებულ გავლენას ახდენს ადამიანზე. ჭექა-ქუხილი უზარმაზარი ენერგიის მქონე გიგანტური „ნაპერწკალია“. მას შეუძლია დააზიანოს ელექტროსადენები, გამოიწვიოს ხანძარი, დაარღვიოს კავშირგაბმულობა, გაანადგუროს ცოცხალი არსებები. დედამიწაზე ყოველწლიურად 100 მილიარდამდე ჭექა-ქუხილი და ელვა ვითარდება, რასაც ასეულობით ადამიანის სიცოცხლე ეწირება. ჭექა-ქუხილის დროს არ შეიძლება გაშლილ, ღია ადგილზე დგომა ან ცალკე მდგომი ხის თავშესაფრად გამოყენება.
დინება

დინება — ცივი ან თბილი წყლის გადაადგილება განსხვავებული ტემპერატურის მქონე წყალში — წყალშიდა მდინარე.

მას მიაქვს ცივი წყალი თბილ ზღვებში ან პირიქით.

დინებათა წარმოქმნას და მიმართულებებს განაპირობებს ხახუნი წყლისა და ჰაერის მოძრავ მასებს შორის, მზე-მთვარისმიერი მიქცევა-მოქცევა, წყლის სიღრმეში წნევათა სხვადასხვაობა და დედამიწის ბრუნვა.
ობსერვატორია

ობსერვატორია — შენობა, რომელიც სპეციალურად არის მოწყობილი ასტრონომიული, გეოფიზიკური და სხვა დაკვირვებებისათვის; დაწესებულება, რომელშიც ასეთი დაკვირვებები წარმოებს.

ასტრონომიული ობსერვატორიები
ასტრონომიული ობსერვატორია — ტელესკოპებით, ლაბორატორიული იარაღებით და გამომთვლელი მანქანებით აღწურვილი სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულება, სადაც სისტემატურად მიმდინარეობს ასტრონომიული დაკვირვებები და მათი კვლევა-ანალიზი.

ასტრონომიულ ობსერვატორიებს, როგორც წესი აგებენ ქალაქგარეთ, ქალაქის ხელოვნური განათების, მტვერისა და სამრეწველო ნაგებობათა ჭვარტლისაგან მოშორებულ ადგილებში. ამის გარდა ობსერვატორიის ადგილი მაქსიმალურად უნდა უზრუნველყოფდეს ცის ბუნებრივ სიწმინდეს წლის დიდი პერიოდის მანძილზე. შესაბამისად ობსერვატორიები იგება მაღლა მთაში და შორს დასახლებული პუნქტისაგან, რათა ერთის შემთხვევაში ღრუბლების ინტესივობამ და მეორეს მხრივ ხელოვნურმა მტვერმა და სინათლის გამოსხივებამ ხელი არ შეუშალოს ზუსტ სამეცნიერო მუშაობას.

ობსერვატორიის მთავარი ხელსაწყოები — ტელესკოპები დამცავ კოშკებშია მოთავსებული. ასეთი დაწესებულებები ტელესკოპის გამოგონებამდეც არსებობდა. ეს იყო მაღალი შენობები, საიდანაც აკვირდებოდნენ მზის, მთვარის, ვარსკვლავების და პლანეტების მოძრაობას და ცის თაღზე მათს გადაადგილებას. ობსერვატორიებს უმეტესად მთაში აგებენ, სადაც ჰაერი უფრო სუფთა, გამჭვირვალეა და ხილვადობაც უკეთესია. დღეს ობსერვატორიები მოწყობილია კოსმოსურ ხომალდებზეც.

ჩვ. წ.-მდე დაახლოებით 3000 წ. გაჩნდა ასტრონომიული დაკვირვებათა პირველი ჩანაწერი ჩინეთში, ეგვიპტეში და ბაბილონში.

ჩვ. წ.-მდე ს. ჩინელმა ასტრონომმა ში შენმა შექმნა 800 ვარსკვლავის პირველი კატალოგი (ერთგვაროვანი საგნების გარკვეული წესით შედგენილი სია).

გეოფიზიკური ობსერვატორიები
ლუი ბრაილი

ლუი ბრაილი ( დ. 4 იანვარი, 1809, კუვრე — გ. 6 იანვარი, 1852, პარიზი) — ფრანგი ტიფლოპედაგოგი. 3 წლისა დაბრმავდა. 1829 წელს შეიმუშავა მთელ მსოფლიოში დღემდე ხმარებული ე.წ. ბრაილის შრიფტი, რელიეფურ-წერტილოვანი შრიფტი უსინათლოთათვის. ბრაილი ნიჭიერი მუსიკოსიც იყო, უსინათლოებს ასწავლიდა მუსიკას. პირველი წიგნი რომელიც დაიწერა ბრაილის შრიფტით, იყო „საფრანგეთის ისტორია“.
ბრაილის შრიფტი

ბრაილის შრიფტი — რელიეფურ-წერტილოვანი შრიფტი უსინათლოთა წერა-კითხვისათვის. შეიმუშავა ფრანგმა ტიფლოპედაგოგმა ლ. ბრაილმა. შრიფტი შეიქმნა კაპიტანი შარლ ბარბიეს „ღამის შრიფტის“ საფუძველზე.

ისტორია
ბრაილის შრიფტს საფუძვლად უდევს ექვსი წერტილის კომბინაცია. ბრაილმა ლათინური ანბანის რიგი მიიღო. პირველი ასოების აღსანიშნავად იხმარა ექვსწერტილის ზედა და შუა წერტილები, შემდეგი ასოების აღსანიშნავად დაუმატა ქვედა წერტილი, ჯერ მარცხნიდან და შემდეგ მარცხნიდან და მარჯვნიდან, შემდეგ მარჯვნიდან. ამავე ექვსი წერტილის კომბინაციით და სპეციალური ნიშნების დამატებით აღინიშნება ქართული ანბანის ასოები. ექვსი წერტილის სხვადასხვა კომბინაციით აღინიშნება ციფრები, სასვენი ნიშნები, მათემატიკური, ქიმიური და სანოტო ნიშნები. ბრაილის შრიფტით დაბეჭდილი პირველი წიგნი იყო „საფრანგეთის ისტორია“ (1837). რუსეთში ბრაილის შრიფტით ბეჭდვა დაიწყეს 1885 წლიდან. საქართველოში ბრაილის შრიფტი ცნობილი იყო საუკუნის 90-იანი წლებიდან. 1936 წელს ბრაილის შრიფტით ხელით გადაიწერა „ვეფხისტყაოსანი“. 1960 წელს თბილისში გაიხსნა სტამბა, სადაც ქართულ ენაზე ბრაილის შრიფტით იბეჭდებოდა უსინათლოთა ჟურნალი „სინათლე“ დასახელმძღვანელოები: დედაენა, არითმეტიკა - კლასებისათვის, ისტორია, გეოგრაფია და ქართული ლიტერატურა ყველა კლასისათვის, ბოტანიკა, ზოოლოგია და ანატომია.

ბრაილის შრიფტი
ქართული ანბანი
სასვენი ნიშნები
ციფრები
მარიამწმინდა

მარიამწმინდა — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს აღმოსავლეთ კავკასიონის მთავარ ქედზე, მდინარეების ფშავის არაგვისა და ანდაქის სათავეებში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3094 მ. აგებულია იურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. კალთები ციცაბოა, შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით.
მარიამჯვრის სახელმწიფო ნაკრძალი

მარიამჯვრის სახელმწიფო ნაკრძალი — სახელმწიფო ნაკრძალი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში, გომბორის ქედის სამხრეთ კალთებზე. მისია ფართობია 1040 ჰა. დაარსდა 1935 წელს რელიქტური სოსნოვსკის ფიჭვის იშვიათი მასივის შემონახვის მიზნით. ნაკრძალის ფართობის დიდი ნაწილი ტყითაა დაფარული. აქ ხარობს რცხილა, ჯაგრცხილა, მუხა, წიფელი, ნეკერჩხლები, თელა. ქვეტყეში მრავალი სახეობის ბუჩქია. სოსნოვსკის ფიჭვი გავრცელებულია ზღვის დონიდან 800-1800 მ-ზე. ქმნის როგორც წმინდა (კონგლომერატებზე, ნაშალებზე, რიყეებზე და გამოტანის კონუსებზე), ისე შერეულ ზევნარებს ფიჭვნარ-მუხნარის, ფიჭვნარ-რცხილნარისა და სხვა სახით. ნარძალში ვხვდებით სოსნოვსკის ფიჭვის ოთხ ფორმას: პირამიდულს, კომპაქტურს, ოვალურსა და ქოლგისებურს.
თბილისის მარიონეტების თეატრი

მარიონეტების თეატრი — პირველი ქართული მარიონეტული თეატრი, დაარსდა თბილისში 1980 წელს. თეატრმა დადგა რევაზ გაბრიაძის „ალფრედი და ვიოლეტა“ (რეჟისორი რ. გაბრიაძე, 1981) და მისივე „მარშალ დე ფანტიეს ბრილიანტი“ (რეჟისორი თ. მირზაშვილი, 1982), „ჩვენი გაზაფხულის შემოდგომა“ (1986), „სტალინგრადის ბრძოლა“. თეატრის სამხატვრო ხელმძღვანელი და მთავარი რეჟისორია რ. გაბრიაძე, დასის წევრები: ი. აჩბა, ა. ნიკოლაძე, თ. ამირეჯიბი, გ. თოფურია, თ. ჯავახიშვილი, ზ. ჩიკვილაძე, ჰ. ჯიჯიაშვილი, ზ. ქიქოძე. თოჯინების მხატვარი თ. მირზაშვილი, მხატვარი ვ. ბოიახჩიანი, მარიონეტების კონსტრუქტორი მოქანდაკე ე. ნიშნიანიძე, კომპოზიტორები ნ. ავალიშვილი და ე. ისრაილოვი.
მარკოზაშვილის დარბაზი

მარკოზაშვილის დარბაზი — პაატა ბატონიშვილის მეთაურობით ერეკლე -ის წინააღმდეგ შეთქმულებაში (1765) ჩაბმული ქართლის რეაქციული თავადაზნაურობის თავშეყრის ადგილი. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ტერმინი „მარკოზაშვილის დარბაზელები“ აღნიშნავს საუკუნის ნახევარში ქართლ-კახეთის მეფისადმი ოპოზიციურად განწყობილ თავადაზნაურთა დასს.
მაქს ფრიში

მაქს ფრიში ( ; დ. 15 მაისი, 1911, ციურიხი — გ. 4 აპრილი, 1991, იქვე) — შვეიცარიელი არქიტექტორი, დრამატურგი და რომანისტი, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ გერმანულენოვანი ლიტერატურის აღიარებული წარმომადგენელია. თავის შემოქმედებაში ფრიშმა ადამიანის პიროვნების, ინდივიდუალიზმის, პასუხისმგებლობის, ზნეობისა და პოლიტიკური მიმართულების პრობლემები დააყენა. ომის შემდგომ გამოცემებს მისი ირონიული შტრიხი გადასდევს. ფრიში ოლტენის ჯგუფის წევრი იყო.

ბიოგრაფია
მაქს რუდოლფ ფრიში 1911 წელს ციურიხში არქიტექტორ ფრანც ბრუნო ფრიშისა და კაროლინა ბეტინა ვილდერმუთის ოჯახში დაიბადა. გიმნაზიის დასრულებისთანავე 1930 წელს მან ციურიხის უნივერსიტეტში ჩააბარა და გერმანული ლიტერატურის შესწავლას შეუდგა, თუმცა ორ წელიწადში მამამისის გარდაცვალებით გამოწვეული უსახსრობის გამო სწავლისთვის თავის დანებება მოუწია. სამაგიეროდ, მან შვეიცარიაში ერთ-ერთ ყველაზე უმსხვილეს გამოცემა -ში დაიწყო ჟურნალისტად და მესვეტედ მუშაობა. 1933 წელს მან სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში იმოგზაურა, 1935 წელს პირველად ეწვია გერმანიას.

1936-41 წლებში ფრიში არქიტექტურას სწავლობდა. მისი პირველი და აქამდე ცნობილი პროექტი 1942 წელს განხორციელდა ციურიხის ცენტრში საზოგადოებრივი აბანოს სახით.

1947 წელს ციურიხში ის ბერტოლტ ბრეხტს შეხვდა. 1951 წელს ფრიში როკფელერის ნდობით დაჯილდოვდა და ერთი წელიწადი აშშ-ში გაატარა. 1955 წლის შემდეგ ის მხოლოდ არასაშტატო ავტორად მუშაობდა. თავისი გამოცდილება ომისშემდგომი ევროპის შესახებ ფრიშმა 1946-49 წლებით დათარიღებულ დღიურში საკმაოდ ხატოვნად აღწერა. დღიური შემდგომი რომანების წინასწარ მონახაზებსაც მოიცავს.

1950-1960-იან წლებში ფრიშმა ისეთი ნაწარმოებები შექმნა, რომელთაც სულ მალე მსოფლიო აღიარება ხვდათ წილად. ნაწარმოებებში ფრიშს თანამედროვე საზოგადოებაში არსებული გაუცხოებისა და პოიროვნული თვითშეცნობის პრობლემა გამოაქვს პირველ პლანზე. ესენია: „მე სტილერი არ ვარ“ (1954 წ.), (1957 წ.) და „ვიქნები თუნდაც განტენბაინი“ (1964 წ.). დამატებით, მან რამდენიმე მაღალინტელექტუალური პოლიტიკური დრამაც დაწერა : „ანდორა და ფაიერაიზერები“. ფრიში პერიოდულად განაგრძობდა თავისი დღიურიდან ნაწყვეტების გამოქვეყნებას. ნაწყვეტები მედია-რეპორტაჟებს და პარადოქსულ კითხვარებს შეიცავდა, როგორიცაა მაგალითად: „პიროვნული რეფლექცია და რეპორტაჟი“. 1969 წელს მას შეუყვარდა ქალი, სახელად ანტონია ქუიქი .

მაქს ფრიში 1991 წელს ციურიხში კიბოთი გარდაიცვალა. ფრიდრიხ დიურენმატთან ერთად მაქს ფრიში საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან შვეიცარიელ მწერლად სახელდება. ფრიში საპატიო მეცნიერის წოდებით დაჯილდოებულია 1962 წელს მარბურგის უნივერსიტეტის მიერ, გერმანია, ბირმინგჰემის უნივერსიტეტის მიერ 1980 წელს და 1987 წელს ბერლინის უნივერსიტეტის მიერ. ფრიშს არაერთი ლიტერატურული ჯილდო აქვს მიღებული, მათ შორისაა: გეორგ ბიუხნერის პრემია (1958), (1976) და ჰაინრიხ ჰაინეს პრემია (1989). 1965 წელს მან მიიღო იერუსალიმის პრემია საზოგადოებაში ინდივიდის თავისუფლების იდეის მხარდაჭერისთვის.
საათი

საათი — დროის საზომი ხელსაწყო. საათის მუშაობა ემყარება მუდმივ პერიოდულ პროცესებს (დედამიწის ბრუნვას, ელექტრულ რხევებს, ქანქარას, კვარცის ფირფიტასა და მოლეკულაში ატომების რხევებს და სხვა). საათი არის საყოფაცხოვრებო (მაჯის, მაგიდის, კედლის, კოშკისა და ა. შ.) და სპეციალური დანიშნულებისა (რადიოშუქურის, სასიგნალო, საპროცედურო, ასტრონომიური, საჭადრაკო, სატაბელო და სხვა). მეტად ზუსტია კამერტონიანი საათი, რომელშიც გამოყენებულია კამერტონის სტაბილური რხევები (ცდომილება დღე-ღამეში ± 0,1 წმ), კვარციანი საათის მუშაობა ემყარება პიეზოელექტრულ ეფექტს [ცდომილება 100 ნწმ (10-7 წმ)]. მოლეკულური და ატომური საათის სვლის კორექტირება ხდება მოლეკულური გენერატორით [ცდომილება 100 ნწმ (10-9 წმ)].

ისტორიული ცნობა
პირველი მოწყობილობა, რომლის საშუალებით ადამიანმა შეძლო დროის გაზომვა, იყო მზის საათი ძვ. წ. ათასწლეულში. შუა საუკუნეებში უმარტივესი საათის დანიშნულებას ასრულებდა გნომონი.

გნომონი
პირველი ხელსაწყო, რომლითაც ადამიანმა დრო გაზომა, იყო გნომონი (ჩვ. წ-მდე ათასწლეული) — ჰორიზონტალურ სადგამზე ვერტიკალურად ჩარჭობილი ჯოხი. ჯოხის ჩრდილის სიგრძე და მიმართულება მიუთითებდა მზის სიმაღლეს და მდგომარეობას მერიდიანის მიმართ, ამიტომ მის მიხედვით ადვილად განსაზღვრავდნენ დროს. შუადღეს შეესაბამებოდა ჩრდილის უმოკლესი სიგრძე.

მზის საათი
ძველ ეგვიპტესა და საბერძნეთში იყენებდნენ ამავე პრინციპზე დამყარებულ მზის საათს, რომელსაც ჰქონდა ვერტიკალური და ჰორიზონტალური დანაყოფებიანი წრე-ციფებრლატი . დღის განმავლობაში მზის ჩრდილი ეცემოდა ციფერბლატს და წრეზე მოძრაობდა. ასე იგებდნენ დროს.

წყლის საათი
უკვე ჩვ. წ-მდე ათასწლეულში ინდოეთსა და სხვა ქვეყნებშიც იყენებდნენ წყლის საათს. დროს აღრიცხავდნენ დანაყოფებიან ჭურჭელში სავზე რეზერვუარიდან თანაბარი ინტერვალებით წვეთ-წვეთად ჩამდინარე წყლის დაგროვილი რაოდენობის მიხედვით.

ქვიშის საათი
შუა საუკუნეებში რაინდები შერკინებისას დროის გასაზომად ქვიშის საათს იყენებდნენ, რომელიც ასევე ნივთიერების თანაბარი მოძრაობის ათვლას ემყარებოდა. ბრძოლა მთავრდებოდა მაშინ, როცა ქვიშა საათის ერთი ნაწილიდან მეორეში ჩაიცლებოდა.

მექანიკური საათი
მექანიკური საათები საუკუნიდან მოიხსენიება. საათის კონსტრუქციამ და სამოძრაო მექანიზმმა დიდი ცვლილებები განიცადა. თანამედროვე მექანიკური საათის გამომგონებელია კრისტიან ჰიუიგენსი, რომელმაც 1657 წელს საათის ისრების ასამოძრავებლად ქანქარა გამოიგონა.

ციფრული საათი
საინტერესო ფაქტები
 საუკუნის 40-იან წლებში გამოჩნდა ისეთი მექანიკური საათები, რომლებშიც ელექტრული მოწყობილობა გამოიყენება.
 საუკუნიდან ჩნდება ე.წ ატომური და კვარცის საათები, რომელთა სვლის სიზუსტე ფანტასტიკურად დიდია. ამ საათებში ქანქარას როლს შესაბამისად ატომური და კვარცის გენერატორები ასრულებს. ასეთი საათების ყველაზე სრულყოფილ სახეობას ელექტრონული საათი ეწოდება.
ტრირ-ტარფორსტი

ტარფორსტი არის ქალაქ ტრირის ერთ–ერთი რაიონი. მისი მოსახლეობა დაახლ. 7.123 მცხოვრებს შეადგენს. ტარფორსტის რაიონი ორ უბნად იყოფა – "ალტ–ტარფორსტისა" და "ტრიმელტერ ჰოფისაგან". მიუხედავად იმისა, რომ "ალტ–ტარფორსტი" კარგა ხანია ქალაქ ტრირს ეკუთვნის, მაინც დღემდე შეინარჩუნა გერმანული შუასაუკუნებრივი სოფლის განუმეორებელი იერ–სახე, ხოლო "ტრიმელტერ ჰოფი" ახალი უბანია, მხოლოდ ახალშენებისგან შედგება და ძველი სოფლის ზემოთ მდებარეობს.

ისტორია
ტარფორსტი და მისი მიდამოები წარმოადგენს ძველ ისტორიულ მიწას. დღემდე მოპოვებული არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მოპოვებული აღმოჩენების მიხედვით დასტურდება ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ ადრე აქ რომაული დასახლებები არსებობდა. სახელი ტარფორსტიც კი რომაელთა დროზე მიანიშნებს; „ცენტარბუს“ ("" = ლათინურად ითარგმნება როგორც '100 ხე').

ერთ დროს ამ უბანში წმ. მაქსიმინეს სააბატოს ე.წ. „ცენტჰაუსი“ ყოფილა. („ცენტჰაუსი“ ეწოდებოდა გერმანიის სხვადასხვა კუთხეში ისტორიულად არსებულ ხარკის, ბეგარისა თუ ღალის ჩასაბარებელ საუბნო წერტს.) დროთა განმავლობაში, სწორედ ამ „ცენტჰაუსის“ გარშემო გაჩენილა დასახლებული პუნქტი. 1933 წელს ტარფორსტს 458 მაცხოვრებელი ჰყავდა, 1969 წელს კი კომუნალური რეფორმის ფარგლებში ტრირ–ქალაქს შემოუერთეს.

ტარფორსტის მოსახლეობის მკვეთრი ზრდა დაიწყო 1970 წლიდან, რაც უკავშირდება უნივერსიტეტის დაარსებას ქალაქ ტრირის სწორედ ამ რაიონში, რის გამოც ბოლო წლებში რამდენიმეჯერ გაიზადა კამპუსის ტერიტორია და მისი მოსაზღვრე სტუდენტთა საერთო საცხოვრებლების რაოდენობა. 1980–იანი, 1990–იანი წლების ბოლოს მრავალი ახალშენი წარმოიშვა ტრიმელტერ ჰოფზე და მთლიანად ტარფორსტის შემაღლებაზე. თუ ადრე ადრე ძირითადად ფრანგულენოვანი მოსახლეობა ჭარბობდა, წინდახედული და აუჩქარებელი დემოგრაფიული პოლიტიკის შედეგად, სხვა მრავალ ღონისძიებთა შორის, აქაური უნივერსიტეტის ბაზაზე საერთაშორისო მნიშვნელობის კარგი სასწავლო ცენტრი ჩამოყალიბდა, რამაც სრულიად შეცვალა ქალაქის დემოგრაფიული მდგომარეობა, სოციალურ–კულტურული კონტექსტი და უბრალოდ, ატმოსფერო. ფრანგი ჯარისკაცების ნაცვლად აქ, სულ უფრო და უფრო მეტ მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან ჩამოსულ აზიის, აფრიკისა და ევროპის ენებზე მოსაუბრე სტუდენტებს ნახავთ, რომლებიც სწავლა–განათლებას გერმანელ სტუდენტებთან ერთად გერმანულ ენაზე ეუფლებიან.

ტარფორსტს აქვს საკმაოდ მოზრდილი ადგილობრივი სპორტული, მათ შორის საფეხბურთო და მუსიკალური კლუბები.

უძველესი შენობა ტარფორსტში არის „მაქსიმინერ ჰოფი“ (რაც გერმანულიდან ქართულად ითარგმნება როგორც მაქსიმინეს კარ–მიდამო, სახლ–კარი)

მდებარეობა
ტარფორსტი მდებარეობს არა ქალაქის ცენტრში, ანუ მოზელის ხეობაში, არამედ პეტრისბერგის პლატოზე. ტარფორსტი ამით მაღლობზე განლაგებულ ეკუთვნის ფილშთან, კერნშაიდთან, ირში ერთ სივრცეს წარმოადგენს.

ტარფორსტში ნოი–კიურენცისა და ოლევიგის მოსაზღვრედ მდებარეობს ტრირის უნივერსიტეტი. ტარფორსტის ნაწილს წარმოადგენს „ტრიმელტერ ჰოფი“ ( ლათინურიდან ითარგმნება როგორც 'ვერხვნარი', ან 'ვერხვის ტყე'), რომელსაც მისგან კოლენშტრასე ჰყოფს ცალკე. აქვეა ტარფორსტის სავაჭრო ცენტრიც.

ადგილობრივი სამოყვარულო კლუბები
 ტრირ–ტარფორსტის საფეხბურთო კლუბები 1946
ტრიმელტერის სპორტული სამოყვარულო კლუბი
ტარფორსტის სამოყვარულო მუსიკალური კლუბი
მიმდინარე ხელოვნების ახალი მუზეუმი

მიმდინარე ხელოვნების ახალი მუზეუმი (ინგლ. ) — დაარსდა 1977 წელს მარშა ტაკერმა და ერთადერთი მუზეუმია ქალაქ ნიუ-იორკში, რომელიც სრულიად ეთმობა მსოფლიოს მიმდინარე (თანამედროვე) ხელოვნებას. გასული ხუთი წლის განმავლობაში მუზეუმმა გამოფინა არგენტინელ, ბრაზილიელ, კამერუნელ, ჩინელ, ჩილელი, კოლუმბიელ, კუბელ, გერმანელ, პოლონელ, ესპანელ, თურქ და სხვა ამომავალ ხელოვანთა ნამუშევრები. მუზეუმში ძირითადად გამოტანილია ნაკლებად დამკვიდრებული ან სრულიად უცნობი მხატვრების ნამუშევრები, რომელთა გარკვეული ნაწილი შემდგომში სახელგანთქმული გახდა (მათ შორის ანა მენდიეტა, უილიამ კენტრიჯი, დევიდ ვოინაროვიჩი, პოლ მაკარტი და ანდრეა ზიტელი).

2007 წლის დეკემბერში მუზეუმმა გადაინაცვლა მის ახალ ბინაში 235 ბოვერის ქუჩაზე, პრინსის ქუჩის გადაკვეთასთან. ამ ახალმა შენობამ, რომელიც ტოკიოს ფირმა სეძიმა + ნისიძავამ და ნიუ-იორკის ფირმა გენსლემა დააპროექტა, მნიშვნელოვნად გაზარდა მუზეუმის საგამოფენო ფართი. თვით შენობა, მისი დიზაინით, მყისვე გახდა ქალაქის ერთ-ერთი ღირსშესანიშნაობა.
ვალდორფ-ასტორია

ვალდორფ-ასტორია (-) — განთქმული ფეშენებელური სასტუმრო ნიუ-იორკში. განლაგებული იყო ორ ისტორიულ შენობაში. პირველი, რომლის პროექტის ავტორია არქიტექტორი ჰენრი ჰარდენბერგი, მდებარეობდა მეხუთე ავენიუზე იქ, სადაც ამჟამად ემპაია სტეიტ ბილდინგი დგას. ამჟამად სასტუმრო პარკ ავენიუზეა 47 სართულიან არტ-დეკოს სტილის შენობაში, რომლის ავტორები არიან არქიტექტორები შულცი და ვივერი და აგებულია 1931 წელს. სასტუმროს სახელწოდებაში ამჟამად დეფისის ნაცვლად "=" გამოიყენება.
სატიაგრაჰა

სატიაგრაჰა — (სანსკრ. ्ा्, , „შეუპოვრობა ჭეშმარიტებაში“) — დამოუკიდებლობისთვის არაძალადობრივი ბრძოლის ორი ფორმა ინდოეთში ინგლისის კოლონიალური ბატონობის პერიოდში: არაკოოპერაცია და სამოქალაქო დაუმორჩილებლობა. ჩამოყალიბებულია მაჰათმა განდის მიერ საუკუნის დასაწყისში. მთავარი იდეაა მოწინააღმდეგის კეთილგონებრიობაზე და სინდისზე გავლენა ძალადობის უარყოფითა და ტკივილისა და ტანჯვის გადატანისთვის მზადყოფნით.

სატიაგრაჰის მიზანი მოწინააღმდეგის მოკავშირედ და მეგობრად გადაქცევაა, ვინაიდან ითვლება, რომ სინდისზე მიმართვა გაცილებით ეფექტურია, ვიდრე შიში და ძალადობა. განდის თეორიის თანახმად, ძალადობა ადრე თუ გვიან უფრო მეტ ძალადობას იწვევს, მაშინ როდესაც ძალადობაზე უარის თქმა ბოროტების სპირალს წყვეტს და მტრის თანამზრახველად გადაქცევის საშუალებას იძლევა. განდი სატიაგრაჰას განიხილავს არა როგორც სუსტის, არამედ სულით ძლიერის იარაღს.
მარმუჭი

მარმუჭი (ლათ. ) — მცენარეთა გვარი ვარდისებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი, იშვიათად ერთწლოვანი დაბალი ბალახებია. მეტწილად მხოხავი ფესურა და გრძელყუნწიანი ფესვთანური ფოთლების როზეტი აქვთ. პატარა ორსქესიან ყვავილებს გვირგვინის ფურცლები არ გააჩნია და განლაგებულია გორგლებით, რომლებიც თავის მხრივ ფარისებრ-საგველა ყვავილედებშია თავმოყრილი.

300-მდე სახეობა გავრცელებულია ევრაზიაში, აფრიკასა და ამერიკაში. საქართველოში იზრდება 61 სახეობა, მათგან 30 — საქართველოს ენდემია. მარმუჭის სახეობები იზრდება სუბალპურ და ალპურ სარტყლებში, მეტწილად ბუჩქნარებში, ტყის ფერდობებსა (განათლებულ ადგილებში) და მდელოებზე, მდინარეთა სანაპიროებსა და ზოგჯერ გზის პირებზეც კი. ზოგიერთი სახეობა დომინანტობს მაღალმთის მდელოებზე და ქმნის ე. წ. „მეორადი ხალების“ მცენარეულ საფარს. ზოგიერთი სახეობის ფესურა და ფოთლები საღებავ ნივთიერებებს შეიცავს.
მარნეულის ვაკე

მარნეულის ვაკე, ბორჩალოს ვაკე — აკუმულაციური ვაკე აღმოსავლეთ საქართველოში. წარმოადგენს ქვემო ქართლის ვაკის დასავლეთ ნაწილს. გავრცელებულია მდინარეების ალგეთის, ხრამის, მაშავერისა და დებედის ქვემო დინებათა აუზში. სიგრძე 40 კმ, უდიდესი სიგანე 20 კმ. აბსოლუტური სიმაღლე 270 მ-დან 400 მ-მდე. ჩრდილოეთით ესაზღვრება იაღლუჯის მაღლობი, სამხრეთით ლოქის ქედი და ბაბაკარის სერი, აღმოსავლეთით მდინარე მტკვარი, დასავლეთით მიუყვება მაშავერის ხეობას ქ. ბოლნისამდე. აგებულია ძირითადად ძველმეოთხეული ალუვიური ნალექებით — კენჭნარით, კონგლომერატებით, ქვიშებით და თიხებით. მდინარეთა სანაპიროზე თანამედროვე ალუვიური ნალექებია — კენჭნარი, ქვიშნარი. ვაკის ზედაპირი ბრტყელია. მთავარ მდინარეთა ტერასების ამგებ თაბაშირიან თიხებში წარმოქმნილია სუფიზიური ძაბრები, ჭები, ბუნებრივი ხიდები და სხვა.

მარნეულის ვაკეზე ზომიერად თბილი სტეპის ჰავაა. იცის ცხელი ზაფხული. წელიწადში ნალექების ორი მინიმუმით ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა 12 °, იანვარში 0°—0,3 °, ივლისში 23,9 °; აბსოლუტური მინიმალური — 25 °, აბსოლუტური მაქსიმალური 40 °. ნალექები 490—550 მმ წელიწადში. მარნეულის ვაკეზე მიედინება მდინარეები: ალგეთი, ხრამი, მაშავერა, დებედა, შულავერი (ხრამის მარჯვენა შენაკადი), ტალავრისწყალი, ბოლნისისწყალი (მაშავერის მარჯვენა შენაკადები).

ვაკეზე განვითარებულია წაბლა ნიადაგები, აგრეთვე დამლაშებული და ბიცობი ნიადაგები. ბუნებრივ მცენარეულ საფარში ჭარბობს უროიან-ავშნიანი და უროიან-ჯაგეკლიანი დაჯგუფებები, ზოგან — მლაშობი ნახევარუდაბნოს მცენარეულობა. მდინარეთა სანაპიროებზე შემორჩენილია ტუგაის ტყის ფრაგმენტები. მარნეულის ვაკის უდიდესი ნაწილი ამჟამად კულტურულ ლანდშაფტს უჭირავს.