ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვა

ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვა ან საჰაერო თავდაცვა — საჰაერო ომის საწინააღმდეგო საშუალება. გულისხმობს „ყველა ზომას, რომელიც შექმნილია მტრის საჰაერო მოქმედებების ეფექტურობის გასაბათილებლად ან შესამცირებლად“. იგი მოიცავს სახმელეთო, მიწისქვეშა (წყალქვეშა ნავებიდან გაშვებული) და საჰაერო იარაღის სისტემებს, სენსორულ სისტემებთან, სამეთაურო და კონტროლის მექანიზმებთან და პასიურ ზომებთან (მაგ., სადესანტო ბუშტები) ერთად. მისი გამოყენება შესაძლებელია საზღვაო, სახმელეთო და საჰაერო ძალების დასაცავად ნებისმიერ ადგილას. თუმცა, ქვეყნების უმეტესობისთვის მთავარი ძალისხმევა, როგორც წესი, სამშობლოს თავდაცვაა. სარაკეტო თავდაცვა საჰაერო თავდაცვის გაგრძელებაა, ისევე როგორც სხვა ინიციატივები, რომლებიც მიზნად ისახავს საჰაერო თავდაცვის ადაპტირებას ფრენის დროს ნებისმიერი რაკეტის გადაჭრის ამოცანისთვის.

თანამედროვე საზენიტო იარაღის სისტემების უმეტესობა ოპტიმიზებულია მოკლე, საშუალო ან შორ მანძილზე საჰაერო თავდაცვისთვის, თუმცა ზოგიერთი სისტემა შეიძლება მოიცავდეს რამდენიმე სახის შეიარაღებას (მაგალითად, როგორც ავტომატურ ქვემეხებს, ისე მიწა-ჰაერი ტიპის რაკეტებს). „მრავალშრიანი საჰაერო თავდაცვა“ ჩვეულებრივ გულისხმობს საჰაერო თავდაცვის სისტემების რამდენიმე „იარუსს“. ასეთი თავდაცვის სისტემები გაერთიანებისას ქმნიან ზღუდეს, რომელიც საჰაერო საფრთხემ მიზნის მისაღწევად უნდა გადალახოს; ეს თავდაცვა, როგორც წესი, მიიღწევა მოკლე, საშუალო ან შორ მანძილზე გათვლილი სისტემების ერთობლივი გამოყენებით.

ზოგიერთ ქვეყანაში, მაგალითად, ბრიტანეთსა და გერმანიაში მეორე მსოფლიო ომის დროს, საბჭოთა კავშირში, ასევე თანამედროვე ნატოსა და აშშ-ში, სახმელეთო საჰაერო თავდაცვა და საჰაერო თავდაცვის თვითმფრინავები ინტეგრირებული სარდლობისა და კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდნენ. თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ საერთო საჰაერო თავდაცვა შეიძლება ემსახურებოდეს სამშობლოს დაცვას (სამხედრო ობიექტების ჩათვლით), საველე ძალები, სადაც არ უნდა იმყოფებოდნენ ისინი, თავად უზრუნველყოფენ საკუთარ დაცვას საჰაერო საფრთხეებისგან.

1950-იან წლებამდე სტანდარტულ შეიარაღებას წარმოადგენდა იარაღი, რომელიც ისროდა ბალისტიკურ საბრძოლო მასალას 7.62 მმ-დან 152.4 მმ-მდე დიაპაზონში; მოგვიანებით დომინანტური როლი მართვადმა რაკეტებმა დაიკავეს, გარდა ძალიან მოკლე მანძილებისა (როგორც ახლო მანძილზე თავდაცვის სისტემების შემთხვევაში, რომლებიც ჩვეულებრივ იყენებენ მბრუნავ ავტომატურ ქვემეხებს ან, ძალიან თანამედროვე სისტემებში, მოკლე მანძილის ჰაერი-ჰაერი ტიპის რაკეტების სახმელეთო ადაპტაციებს, რომლებიც ხშირად ერთ სისტემაშია გაერთიანებული მბრუნავ ქვემეხებთან).

ტერმინოლოგია
ამ სფეროს აღსანიშნავად ასევე შეიძლება გამოიყენებოდეს ტერმინები: „საჰაერო წინააღმდეგობა“, „ანტისაჰაერო“, „ფლაკი“ , „მრავალშრიანი საჰაერო თავდაცვა“ ან „საჰაერო თავდაცვის ძალები“.

ტერმინი „საჰაერო თავდაცვა“, სავარაუდოდ, პირველად გაერთიანებულ სამეფოში გამოიყენეს, როდესაც 1925 წელს, სამეფო სამხედრო-საჰაერო ძალების დაქვემდებარებაში, „დიდი ბრიტანეთის საჰაერო თავდაცვა“ შეიქმნა. თუმცა, ბრიტანეთში ამ ღონისძიებებს ასევე უწოდებდნენ „საზენიტოს“ — ტერმინს, რომელიც ზოგად ხმარებაში 1950-იან წლებამდე დარჩა. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, ქვემეხის ან ქვედანაყოფის ტიპის დასაზუსტებლად მას ხშირად ემატებოდა პრეფიქსი „მსუბუქი“ ან „მძიმე“. საზენიტო ქვემეხების მეტსახელებია:

„“ (ფლაკი): მომდინარეობს გერმანული სიტყვიდან ან (ორივე სიტყვასიტყვით ნიშნავს: თვითმფრინავის საწინააღმდეგო ქვემეხი).
„-“: მომდინარეობს ბრიტანული სამხედრო ფონეტიკური ანბანიდან, რომელსაც აბრევიატურა „“-ს ხმოვანი გადაცემისას იყენებდნენ.
„“ (არჩი): პირველი მსოფლიო ომის დროინდელი ბრიტანული ტერმინი, რომელიც სავარაუდოდ ამიას ბორტონმა დაამკვიდრა. ითვლება, რომ იგი სამეფო საფრენოსნო კორპუსში მიუზიკ-ჰოლის კომიკოსის, ჯორჯ რობის რეპლიკიდან — „არჩიბალდ, რა თქმა უნდა, არა!“ — გავრცელდა.

ნატო საზენიტო ბრძოლას განმარტავს, როგორც „ღონისძიებებს, რომლებიც მიზნად ისახავს საზღვაო ძალების დაცვას თვითმფრინავებიდან, გემებიდან, წყალქვეშა ნავებიდან და სახმელეთო ბაზებიდან გაშვებული საჰაერო იარაღის თავდასხმისგან“. ზოგიერთ არმიაში არასპეციალიზებული ჯარების მიერ განხორციელებულ თავდაცვას „საერთო-საჯარისო საჰაერო თავდაცვას“ უწოდებენ. სხვა ტერმინები, რომლებიც მეოცე საუკუნის ბოლოს დამკვიდრდა, მოიცავს „სახმელეთო საჰაერო თავდაცვას“, ასევე „მოკლე მანძილის საჰაერო თავდაცვას“ და „გადასატან საზენიტო-სარაკეტო სისტემებს“ . საზენიტო რაკეტებს სხვადასხვანაირად უწოდებენ: „მიწა-ჰაერი“ ტიპის რაკეტებს და „მიწა-ჰაერი“ ტიპის მართვად იარაღს . მაგალითებია -66 , 6 ან -ის რაკეტების ოჯახი.

არაინგლისურენოვანი ტერმინებიდან აღსანიშნავია გერმანული ან და რუსული ტერმინი — ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვა. რუსულ ენაზე ამ სისტემებს ასევე უწოდებენ „საზენიტო“ სისტემებს (ანუ „ზენიტისკენ მიმართულს“). ფრანგულად საჰაერო თავდაცვას ეწოდება .

მაქსიმალური მანძილი, რომელზეც ქვემეხს ან რაკეტას თვითმფრინავის განადგურება შეუძლია, გადამწყვეტი მაჩვენებელია. თუმცა, გამოიყენება მრავალი განსხვავებული დეფინიცია და თუ ერთი და იგივე სტანდარტი არ იქნა გამოყენებული, სხვადასხვა სისტემის შედარება შეუძლებელია. საზენიტო ქვემეხებისთვის სასარგებლო მხოლოდ ტრაექტორიის აღმავალი ნაწილია. ერთ-ერთი ტერმინია „ჭერი“; მაქსიმალური ჭერი არის ის სიმაღლე, რომელსაც ჭურვი ვერტიკალური გასროლისას მიაღწევდა. ეს მაჩვენებელი თავისთავად პრაქტიკული არაა, რადგან ცოტა ქვემეხს თუ შეუძლია ზუსტად ვერტიკალურად სროლა, თუმცა მოსახერხებელია სხვადასხვა იარაღის შესადარებლად.

ბრიტანელებმა დაამკვიდრეს ტერმინი „ეფექტური ჭერი“, რაც გულისხმობს სიმაღლეს, რომელზეც ქვემეხს მოძრავი სამიზნის წინააღმდეგ ჭურვების სერიის გაშვება შეუძლია. 1930-იანი წლების ბოლოსთვის ბრიტანული განმარტებით ეს იყო „ის სიმაღლე, რომელზეც 400 მილი/საათში (დაახლოებით 643 კმ/სთ) სიჩქარით პირდაპირ მომავალ სამიზნეზე ზემოქმედება შესაძლებელია 20 წამის განმავლობაში, სანამ ქვემეხი 70-გრადუსიან აღმართვის კუთხეს მიაღწევს“.

ზოგადი აღწერა
საჰაერო თავდაცვის არსი მტრული საფრენი აპარატების აღმოჩენასა და მათ განადგურებაში მდგომარეობს. უმთავრესი სირთულე სამგანზომილებიან სივრცეში მოძრავი სამიზნის მოწყვლაა; თავდაცვითი ჭურვი ან რაკეტა არა მხოლოდ უნდა დაემთხვეს სამიზნის კოორდინატებს, არამედ იქ ზუსტად იმ დროს უნდა აღმოჩნდეს, როდესაც სამიზნე ამ წერტილში იქნება. ეს ნიშნავს, რომ პროექტილები ან მართვადი უნდა იყოს, ან დამიზნდეს სამიზნის სავარაუდო პოზიციას ჭურვის მისვლის მომენტისთვის, რისთვისაც გათვალისწინებული უნდა იქნეს სამიზნისა და თავად ჭურვის სიჩქარე და მიმართულება.

მეოცე საუკუნის განმავლობაში საჰაერო თავდაცვა სამხედრო ტექნოლოგიების ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად განვითარებადი სფერო იყო, რაც პასუხობდა ავიაციის ევოლუციას და იყენებდა ისეთ მიღწევებს, როგორიცაა რადარი, მართვადი რაკეტები და გამოთვლითი ტექნიკა (თავდაპირველად — ელექტრომექანიკური ანალოგური კომპიუტერები 1930-იანი წლებიდან). გაუმჯობესდა სენსორები, ცეცხლის მართვის ტექნიკური საშუალებები, შეიარაღება და მართვის სისტემები. საუკუნის დასაწყისში ეს ყველაფერი ან ძალიან პრიმიტიული იყო, ან საერთოდ არ არსებობდა.

თავდაპირველად სენსორები ოპტიკურ და აკუსტიკურ მოწყობილობებს წარმოადგენდა, რომლებიც პირველი მსოფლიო ომის დროს განვითარდა და 1930-იან წლებამდე გამოიყენებოდა, თუმცა ისინი სწრაფად ჩაანაცვლა რადარმა, რომელსაც 1980-იან წლებში ოპტოელექტრონიკა დაემატა.

მართვისა და კონტროლის სისტემები პრიმიტიული იყო 1930-იანი წლების მიწურულამდე, სანამ ბრიტანეთმა არ შექმნა ინტეგრირებული სისტემა დიდი ბრიტანეთის საჰაერო თავდაცვისთვის , რომელიც აერთიანებდა ბრიტანეთის არმიის საზენიტო სარდლობის სახმელეთო თავდაცვის საშუალებებს. ნატომ მოგვიანებით ამგვარ მოწყობილობებს „საჰაერო თავდაცვის სახმელეთო გარემო“ უწოდა, რაც გულისხმობს სახმელეთო რადარებისა და სამეთაურო პუნქტების ქსელს კონკრეტულ საოპერაციო თეატრში.

მოქმედების წესები კრიტიკულად მნიშვნელოვანია, რათა თავიდან იქნეს აცილებული საკუთარი ან ნეიტრალური თვითმფრინავების დაზიანება. ამაში დამხმარე როლს ასრულებს „საკუთარი-უცხოს“ ამომცნობი ელექტრონული მოწყობილობები, რომლებიც მეორე მსოფლიო ომის დროს გამოჩნდა. ნატო ამ წესებს „იარაღის კონტროლის სტატუსს“ უწოდებს:

თავისუფალი ცეცხლი: რაღის გამოყენება შეიძლება ნებისმიერი სამიზნის წინააღმდეგ, რომელიც დადასტურებულად არ არის ამოცნობილი როგორც საკუთარი.

შეზღუდული ცეცხლი: გამოყენება შეიძლება მხოლოდ იმ სამიზნეების წინააღმდეგ, რომლებიც ამოცნობილია როგორც მტრული.

ცეცხლის შეწყვეტა: იარაღის გამოყენება შეიძლება მხოლოდ თავდაცვის მიზნით ან ოფიციალური ბრძანების შემთხვევაში.

1950-იან წლებამდე ბალისტიკური ჭურვების მსროლელი ქვემეხები სტანდარტულ იარაღს წარმოადგენდა, რის შემდეგაც მართვადი რაკეტები გაბატონდა, გარდა ძალიან ახლო მანძილებისა. სახმელეთო საჰაერო თავდაცვის ქვემეხების კალიბრი მერყეობდა 20 მმ-დან 152 მმ-მდე. სამიზნის განადგურება ყოველთვის მარტივი არ არის, თუმცა დაზიანებული თვითმფრინავი ხშირად იძულებულია შეწყვიტოს მისია.

სახმელეთო საჰაერო თავდაცვა რამდენიმე გზით იშლება:

სახმელეთო ჯარების თვითდაცვა საკუთარი საშტატო იარაღის გამოყენებით.
თანმხლები თავდაცვა — სპეციალიზებული საჰაერო თავდაცვის ელემენტები, რომლებიც თან ახლავს ჯავშანსატანკო ან ქვეით დანაყოფებს.
ობიექტის თავდაცვა — მნიშვნელოვანი სამიზნის გარშემო, როგორიცაა ხიდი, კრიტიკული სახელმწიფო შენობა ან გემი.
ტერიტორიული საჰაერო თავდაცვა — როგორც წესი, საჰაერო თავდაცვის „სარტყლები“ ბარიერის შესაქმნელად, თუმცა ზოგჯერ ეს არის გარკვეული ფართობის დამფარავი „ქოლგა“. ტერიტორიების ზომა შეიძლება მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდეს. ისინი შეიძლება გადაჭიმული იყოს ქვეყნის საზღვრის გასწვრივ, მაგალითად, ცივი ომის დროინდელი -23 -ისა და -ის სარტყლები, რომლებიც გერმანიას ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ კვეთდა, სამხედრო შენაერთის მანევრის ზონაში, ან ქალაქისა და პორტის თავზე. სახმელეთო ოპერაციების დროს საჰაერო თავდაცვის ზონები შეიძლება გამოყენებულ იქნას შეტევითი მიზნებისთვისაც, თვითმფრინავების მიმდინარე გადაადგილების მარშრუტებზე მათი სწრაფი გადასროლის გზით.

საჰაერო თავდაცვა მოიცავდა სხვა ელემენტებსაც, თუმცა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ მათი უმეტესობა ხმარებიდან ამოვარდა:

დაბმული აეროსტატები — აეროსტატების სიმაღლეზე დაბლა მფრინავი თვითმფრინავების შესაკავებლად, სადაც ისინი მოწყვლადნი არიან ფოლადის ბაგირებთან სახიფათო შეჯახების მიმართ.
ხეობებში გაჭიმული კაბელები — ზოგჯერ ქმნიდნენ „ფარდას“ მათგან ჩამოკიდებული ვერტიკალური კაბელებით.
პროჟექტორები — ღამით თვითმფრინავების გასანათებლად როგორც მემიზნეებისთვის, ისე ოპტიკური ხელსაწყოების ოპერატორებისთვის. მეორე მსოფლიო ომის დროს პროჟექტორები რადარით მართვადი გახდა.
დიდი კვამლის ფარდები — იქმნებოდა მიწაზე განთავსებული დიდი კვამლის ბალონებით სამიზნეების დასაფარად და თვითმფრინავების მიერ იარაღის ზუსტი დამიზნების აღსაკვეთად.

პასიური საჰაერო თავდაცვა ნატოს მიერ განისაზღვრება, როგორც: „პასიური ზომები, რომლებიც მიღებულია პერსონალის, მნიშვნელოვანი ობიექტებისა და აღჭურვილობის ფიზიკური დაცვისა და თავდაცვისთვის, რათა მინიმუმამდე დაიყვანოს საჰაერო და/ან სარაკეტო თავდასხმის ეფექტურობა“. ის კვლავ რჩება სახმელეთო ჯარების სასიცოცხლო საქმიანობად და მოიცავს კამუფლაჟსა და შენიღბვას სადაზვერვო და შემტევი თვითმფრინავების მიერ აღმოჩენის თავიდან ასაცილებლად. მნიშვნელოვანი შენობების შენიღბვის ზომები ჩვეულებრივი მოვლენა იყო მეორე მსოფლიო ომში. ცივი ომის დროს ზოგიერთი აეროდრომის ასაფრენი და სამიმოსვლო ბილიკები მწვანედ იყო შეღებილი.

სტრუქტურა
მიუხედავად იმისა, რომ სამხედრო-საზღვაო ფლოტები, როგორც წესი, თავად არიან პასუხისმგებელნი საკუთარ საჰაერო თავდაცვაზე — ყოველ შემთხვევაში, ზღვაში მყოფი გემების ნაწილში მაინც — სახმელეთო საჰაერო თავდაცვის ორგანიზაციული სტრუქტურა სხვადასხვა ქვეყანაში და სხვადასხვა დროს განსხვავებულია.

ყველაზე უკიდურესი შემთხვევა იყო საბჭოთა კავშირი და ეს მოდელი შესაძლოა ზოგიერთ ქვეყანაში დღესაც მოქმედებდეს: საჰაერო თავდაცვა ცალკეული სახეობის ჯარი იყო, რომელიც არმიის, ფლოტისა თუ სამხედრო-საჰაერო ძალების თანასწორად ითვლებოდა. საბჭოთა კავშირში მას ეწოდებოდა „ქვეყნის ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვის ჯარები“ და მის შემადგენლობაში შედიოდა როგორც გამანადგურებელი ავიაცია (რომელიც სამხედრო-საჰაერო ძალებისგან განცალკევებული იყო), ისე სახმელეთო სისტემები. იგი ორ შტოდ იყოფოდა: სტრატეგიული საჰაერო თავდაცვის სამსახური, რომელიც პასუხისმგებელი იყო ქვეყნის დაცვაზე (შეიქმნა 1941 წელს და დამოუკიდებელ სახეობად ჩამოყალიბდა 1954 წელს) და სახმელეთო ჯარების საჰაერო თავდაცვა. შემდგომში ისინი შესაბამისად სამხედრო-საჰაერო და სახმელეთო ძალების ნაწილი გახდნენ.

მეორე უკიდურესობას წარმოადგენს აშშ-ის არმია, რომელსაც აქვს საჰაერო თავდაცვის არტილერიის შტო. იგი უზრუნველყოფს სახმელეთო საჰაერო თავდაცვას როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე საველე პირობებში მყოფი არმიისთვის; თუმცა, ოპერატიულად იგი გაერთიანებული ძალების საჰაერო კომპონენტის სარდლობას ექვემდებარება. მრავალი სხვა ქვეყანა ასევე იყენებს საჰაერო თავდაცვის შტოს არმიის შემადგენლობაში. ზოგიერთი კი, მაგალითად იაპონია ან ისრაელი, ირჩევს თავისი სახმელეთო საჰაერო თავდაცვის სისტემების ინტეგრირებას სამხედრო-საჰაერო ძალებში.

ბრიტანეთსა და ზოგიერთ სხვა არმიაში, არტილერიის ერთიანი შტო იყო პასუხისმგებელი როგორც საშინაო, ისე საზღვარგარეთული სახმელეთო საჰაერო თავდაცვისთვის, თუმცა პირველი მსოფლიო ომის დროს ბრიტანეთის კუნძულების დაცვაზე პასუხისმგებლობა სამეფო სამხედრო-საზღვაო ფლოტთან იყო გაყოფილი. მიუხედავად ამისა, მეორე მსოფლიო ომის დროს ჩამოყალიბდა სამეფო სამხედრო-საჰაერო ძალების პოლკი აეროდრომების დასაცავად, რაც მოიცავდა მსუბუქ საჰაერო თავდაცვასაც. 2004 წელს სახმელეთო საჰაერო თავდაცვის ყველა საშუალება სამეფო სამხედრო-საჰაერო ძალების იურისდიქციიდან იქნა ამოღებული. ბრიტანეთის არმიის საზენიტო სარდლობა დაიშალა 1955 წლის მარტში, თუმცა 1960-იან და 1970-იან წლებში სამხედრო-საჰაერო ძალების გამანადგურებელთა სარდლობა მართავდა შორ მანძილზე მოქმედ საჰაერო თავდაცვის რაკეტებს ბრიტანეთის საკვანძო ტერიტორიების დასაცავად. მეორე მსოფლიო ომის დროს საჰაერო თავდაცვის ქვედანაყოფებს სამეფო საზღვაო ქვეითებიც აკომპლექტებდნენ; ფორმალურად ისინი საზღვაო ბაზების თავდაცვის მობილური ორგანიზაციის ნაწილი იყვნენ, თუმცა არმიის სარდლობის ქვეშ მყოფი სახმელეთო საჰაერო თავდაცვის განუყოფელ ნაწილად განიხილებოდნენ.

საჰაერო თავდაცვის ძირითად ქვედანაყოფს, როგორც წესი, წარმოადგენს ბატარეა, რომელიც შედგება 2-დან 12-მდე ქვემეხისგან ან სარაკეტო დანადგარისგან და ცეცხლის მართვის ელემენტებისგან. ბატარეები, განსაკუთრებით ქვემეხების შემთხვევაში, ჩვეულებრივ მცირე ფართობზე იშლება, თუმცა ბატარეის დაყოფაც შესაძლებელია, რაც დამახასიათებელია ზოგიერთი სარაკეტო სისტემისთვის. ტიპის სარაკეტო ბატარეები ხშირად იშლება დიდ ფართობზე, სადაც ცალკეული გამშვები დანადგარები ერთმანეთისგან რამდენიმე კილომეტრით არიან დაშორებულნი. როდესაც გადასატან საზენიტო-სარაკეტო სისტემებს სპეციალისტები მართავენ, ბატარეა შეიძლება მოიცავდეს რამდენიმე ათეულ ჯგუფს, რომლებიც ცალ-ცალკე, მცირე სექციებად იშლებიან; თვითმავალი საზენიტო ქვემეხები კი შეიძლება წყვილებად განლაგდნენ.

ბატარეები, როგორც წესი, გაერთიანებულია ბატალიონებში ან მათ ეკვივალენტურ დანაყოფებში. არმიაში, მსუბუქი ქვემეხების ან ბატალიონი ხშირად იმ მომენტში მოძრავ დივიზიას ექვემდებარება. უფრო მძიმე ქვემეხები და შორ მანძილზე მოქმედი რაკეტები შესაძლოა საჰაერო თავდაცვის ბრიგადებში იყოს გაერთიანებული და კორპუსს ან უფრო მაღალ სარდლობას ექვემდებარებოდეს. ქვეყნის შიდა საჰაერო თავდაცვას შესაძლოა სრული სამხედრო სტრუქტურა ჰქონდეს. მაგალითად, დიდი ბრიტანეთის საზენიტო სარდლობა, რომელსაც ბრიტანეთის არმიის გენერალი მეთაურობდა, ქვეყნის საჰაერო თავდაცვის შემადგენელი ნაწილი იყო. თავისი სიძლიერის პიკში, 1941–1942 წლებში, იგი მოიცავდა სამ საზენიტო კორპუსს, რომელთა შემადგენლობაშიც 12 საზენიტო დივიზია შედიოდა.

ისტორია
ადრეული გამოყენება
ამერიკის სამოქალაქო ომის დროს აშშ-ის არმიის მიერ აეროსტატების გამოყენებამ აიძულა კონფედერატები, მათთან ბრძოლის მეთოდები შეემუშავებინათ. ეს მოიცავდა არტილერიის, ცეცხლსასროლი იარაღისა და საბოტაჟის გამოყენებას. მათი მცდელობები წარუმატებელი აღმოჩნდა, ხოლო შიდა პოლიტიკური პროცესების გამო აშშ-ის არმიის საჰაერო კორპუსი ომის შუა პერიოდში დაიშალა. აეროსტატებზე ექსპერიმენტებს კონფედერატებიც ატარებდნენ.

თურქებმა ისტორიაში პირველი თვითმფრინავსაწინააღმდეგო ოპერაცია იტალია-თურქეთის ომის დროს განახორციელეს. მიუხედავად იმისა, რომ მათ სპეციალური საზენიტო შეიარაღება არ გააჩნდათ, ისინი პირველები იყვნენ, ვინც თვითმფრინავი შაშხანის ცეცხლით ჩამოაგდეს. ომში ჩამოგდებული პირველი თვითმფრინავი ეკუთვნოდა ლეიტენანტ პიერო მანძინის, რომელიც 1912 წლის 25 აგვისტოს ჩამოაგდეს.

სპეციალურად საზენიტო როლისთვის შექმნილი იარაღის ყველაზე ადრეული გამოყენება 1870 წლის საფრანგეთ-პრუსიის ომის დროს მოხდა. სედანთან განცდილი კატასტროფის შემდეგ პარიზი ალყაში მოექცა, ქალაქგარეთ მყოფმა ფრანგულმა შენაერთებმა კი კომუნიკაციის დამყარება აეროსტატების საშუალებით სცადეს. გუსტავ კრუპმა ამ აეროსტატების ჩამოსაგდებად ცხენებშებმულ ეტლზე მოდიფიცირებული 1-გირვანქიანი (37 მმ) ქვემეხი — (აეროსტატსაწინააღმდეგო ქვემეხი) ან — დაამონტაჟა.

მეოცე საუკუნის დასაწყისისთვის სახმელეთო და საზღვაო დანიშნულების აეროსტატსაწინააღმდეგო ქვემეხებმა დიდი ყურადღება მიიპყრო. იქმნებოდა სხვადასხვა ტიპის საბრძოლო მასალა: ფუგასური, ცეცხლგამჩენი, ტყვიამფრქვევის ჯაჭვები და ჭურვის ნამსხვრევები. გაჩნდა ტრასირების ან კვამლის საჭიროებაც. განიხილებოდა ამფეთქებლების ვარიანტები — როგორც დარტყმითი, ისე დროში დაყოვნებული ტიპის. გამოცდები ევროპის უმეტეს ქვეყანაში მიმდინარეობდა, თუმცა 1910 წლისთვის ინფორმაცია მხოლოდ კრუპს, ერჰარდტს, ვიკერს-მაქსიმსა და შნაიდერს ჰქონდათ გამოქვეყნებული. კრუპის პროექტები მოიცავდა მათი 65 მმ-იანი, 75 მმ-იანი და 105 მმ-იანი ქვემეხების ადაპტაციებს. ფრანგული აეროსტატსაწინააღმდეგო ქვემეხი 1910 წელს გამოჩნდა; ეს იყო ავტომობილზე დამონტაჟებული დანადგარი. ვინაიდან აეროსტატები ნელა მოძრაობდნენ, სამიზნე მოწყობილობები მარტივი იყო, თუმცა უფრო სწრაფი თვითმფრინავებისგან მომავალი გამოწვევები უკვე გაცნობიერებული ჰქონდათ.

1913 წლისთვის მხოლოდ საფრანგეთსა და გერმანიას ჰქონდათ შემუშავებული საველე ქვემეხები, რომლებიც გამოსადეგი იყო აეროსტატებისა და თვითმფრინავების წინააღმდეგ საბრძოლველად. ბრიტანეთის სამეფო ფლოტმა მალევე გამოუშვა 75 მილიმეტრიანი და 100 მილიმეტრიანი საზენიტო ქვემეხები, ასევე გააჩნდა ვიკერსის 1-გირვანქიანი სწრაფმსროლი „პომ-პომები“, რომელთა გამოყენება სხვადასხვა დანადგარებზე იყო შესაძლებელი.

აშშ-ის პირველი საზენიტო ქვემეხი იყო 1-გირვანქიანი კონცეპტუალური მოდელი, რომელიც ადმირალმა ტვაინინგმა 1911 წელს შექმნა დირიჟაბლებისგან მომავალი საფრთხის მოსაგერიებლად. სწორედ ეს პროექტი დაედო საფუძვლად აშშ-ის ფლოტის პირველ საოპერაციო საზენიტო ქვემეხს: 3-ინჩიან/23 კალიბრის ქვემეხს.

პირველი მსოფლიო ომი
1915 წლის 30 სექტემბერს სერბეთის არმიის ნაწილებმა კრაგუევაცისკენ მიმავალი მტრის სამი თვითმფრინავი შენიშნეს. ჯარისკაცებმა მათ შაშხანებითა და ტყვიამფრქვევებით გაუხსნეს ცეცხლი, თუმცა ვერ შეძლეს ქალაქზე 45 ბომბის ჩამოგდების აღკვეთა, რამაც სამხედრო ობიექტები, რკინიგზის სადგური და მრავალი სამოქალაქო მიზანი დააზიანა. დაბომბვის დროს რიგითმა რადოე ლიუტოვაცმა ქვემეხიდან ესროლა მტრის თვითმფრინავს და წარმატებით ჩამოაგდო იგი. აპარატი ქალაქში ჩამოვარდა და ორივე პილოტი დაიღუპა. ქვემეხი, რომელსაც ლიუტოვაცი იყენებდა, არ იყო საზენიტოდ შექმნილი; იგი წარმოადგენდა 1912 წელს, ბალკანეთის პირველი ომის დროს ნადავლის სახით ხელში ჩაგდებულ, ოდნავ მოდიფიცირებულ თურქულ ქვემეხს. ეს იყო სამხედრო ისტორიაში პირველი შემთხვევა, როდესაც სამხედრო თვითმფრინავი მიწა-ჰაერი ტიპის საარტილერიო ცეცხლით ჩამოაგდეს.

ბრიტანეთმა საზენიტო შესაძლებლობების საჭიროება პირველი მსოფლიო ომის დაწყებამდე რამდენიმე კვირით ადრე გააცნობიერა. 1914 წლის დეკემბრისთვის სამეფო სამხედრო-საზღვაო მოხალისეთა რეზერვი უკვე მართავდა საზენიტო ქვემეხებსა და პროჟექტორებს ცხრა პორტში. საველე პირობებში საზენიტო თავდაცვაზე პასუხისმგებლობა სამეფო გარნიზონის არტილერიას დაეკისრა, რომელიც მოტორიზებულ ორქვემეხიან სექციებს იყენებდა. პირველი ასეთი ქვედანაყოფები 1914 წლის ნოემბერში ჩამოყალიბდა. თავდაპირველად ისინი იყენებდნენ 1-გირვანქიან „პომ-პომებს“ (მაქსიმის ტყვიამფრქვევის 37 მმ-იანი ვერსია).

მალე ყველა არმიამ განათავსა საზენიტო ქვემეხები, რომლებიც ხშირად მცირე საველე ქვემეხებზე იყო დაფუძნებული (მაგალითად, ფრანგული 75 მმ-იანი და რუსული 76.2 მმ-იანი). ბრიტანულმა არმიამ სწრაფად შექმნა 13-გირვანქიანი 6 საზენიტო ქვემეხი, რომელიც 1915 წელს გამოვიდა. თუმცა, ზოგადად, ეს ნაჩქარევი გადაწყვეტილებები ნაკლებად ეფექტური აღმოჩნდა. გამოცდილების არქონის, სამიზნის სიმაღლისა თუ სიჩქარის გაზომვის საშუალებების არარსებობის გამო, მეზენიტეები ვერ ახერხებდნენ ამფეთქებლის სწორად დაყენებას და ჭურვების უმეტესობა სამიზნემდე ბევრად დაბლა ფეთქდებოდა. გამონაკლისს მხოლოდ სათვალთვალო აეროსტატების დამცავი ქვემეხები წარმოადგენდნენ, რადგან აეროსტატის სიმაღლე ზუსტად იყო ცნობილი მისი დამჭერი კაბელის სიგრძის მიხედვით.

უმთავრესი საკითხი საბრძოლო მასალა იყო. გააცნობიერეს, რომ ჭურვი ჰაერში უნდა აფეთქებულიყო. გამოიყენებოდა როგორც ფუგასური, ისე მსხვრებადი ჭურვები. ბრიტანულ „პომ-პომებს“ მხოლოდ კონტაქტური ამფეთქებლები ჰქონდათ. ვინაიდან „ცეპელინები“ წყალბადით სავსე აეროსტატები იყო, მათ წინააღმდეგ ბრიტანელებმა ცეცხლგამჩენი ჭურვები დანერგეს. ასევე გამოიყენებოდა ტრასირებადი და საკვამლე ჭურვები.

1915 წლიდან გერმანიის საჰაერო თავდასხმები ბრიტანეთის კუნძულებზე გაძლიერდა. ადმირალმა სერ პერსი სკოტმა დაიწყო ლონდონის ინტეგრირებული საზენიტო თავდაცვის შექმნა. 1916 წლისთვის არმიამ შეიარაღებაში მიიღო ახალი საველე საზენიტო ქვემეხი 3- 20 (76 მმ). 1916 წლის დეკემბრისთვის ბრიტანეთს უკვე 183 საზენიტო სექცია იცავდა.

საზენიტო სროლა რთული საქმე იყო. საჭირო იყო ჭურვის აფეთქება სამიზნის მომავალ პოზიციაზე, რასაც „წინსწრებით სროლა“ ეწოდება. ბრიტანელებმა პირველებმა გადაჭრეს მანძილის გაზომვის პრობლემა & 2 ტიპის ოპტიკური მანძილმზომის საშუალებით. მოგვიანებით გამოჩნდა სიმაღლისა და ამფეთქებლის ინდიკატორები, რომლებიც ეხმარებოდა ოპერატორს ამფეთქებლის დაყენების დროის განსაზღვრაში.

სამიზნეზე დამიზნების გასაუმჯობესებლად საფრანგეთმა და ბრიტანეთმა ტაქიმეტრიული მოწყობილობები შექმნეს. ფრანგული სისტემა ელექტრონული იყო, ხოლო ბრიტანული --ს სისტემა მექანიკურ ტაქიმეტრიას იყენებდა.

პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისთვის გერმანიის სტანდარტულ იარაღად 77 მმ-იანი ქვემეხი იქცა. გერმანელებმა ასევე გამოიყენეს მბრუნავი ქვემეხი, რომელსაც მოკავშირე პილოტებმა „ალმოდებული ხახვი“ უწოდეს მისი 37 მმ-იანი ჭურვების გამო.

როდესაც თვითმფრინავებმა ბრძოლის ველზე სახმელეთო სამიზნეების წინააღმდეგ დაიწყეს მოქმედება, მძიმე საზენიტო ქვემეხები ხშირად ვერ ასწრებდნენ მათზე სწრაფ რეაგირებას. ამიტომ ჯარებმა დაიწყეს ბოძებზე დამონტაჟებული ტყვიამფრქვევების გამოყენება. ეს ახლო მანძილის იარაღი უფრო მომაკვდინებელი აღმოჩნდა; ითვლება, რომ ლეგენდარული „წითელი ბარონი“ სწორედ საზენიტო ვიკერსის ტყვიამფრქვევით ჩამოაგდეს. ომის დასრულებისთვის ნათელი გახდა, რომ ჩამოყალიბდა საზენიტო ომის სქემა: მძიმე შეიარაღება მაღალი სიმაღლეებისთვის და მსუბუქი იარაღი დაბალ სიმაღლეზე მფრინავი აპარატებისთვის.

ომთაშორისი წლები
პირველმა მსოფლიო ომმა აჩვენა, რომ ავიაცია ბრძოლის ველის მნიშვნელოვანი ნაწილი გახდა, თუმცა ზოგიერთი ქვეყნისთვის მთავარ გამოწვევას სტრატეგიული საჰაერო თავდასხმების პერსპექტივა წარმოადგენდა. ლონდონზე „ცეპელინებისა“ და . ბომბდამშენების ოთხწლიანმა იერიშებმა განსაკუთრებული გავლენა მოახდინა ბრიტანელებზე, რაც დამოუკიდებელი სამხედრო-საჰაერო ძალების ჩამოყალიბების ერთ-ერთი უმთავრესი მიზეზი გახდა. თუმცა, ომის დასრულებისთანავე, დაფინანსება შემცირდა და საზენიტო ქვემეხების უმეტესობა შეიარაღებიდან მოიხსნა.

მიუხედავად ამისა, ბრიტანეთმა დააგროვა უზარმაზარი მონაცემები და 1924–1925 წლებში გამოსცა ორტომიანი „საზენიტო არტილერიის სახელმძღვანელო“. მძიმე საზენიტო არტილერიისთვის ხუთი ძირითადი რეკომენდაცია შემუშავდა:

გაუმჯობესებული ბალისტიკური ფორმის ჭურვები ფუგასური მუხტითა და მექანიკური დროებითი ამფეთქებლებით.
ავტომატიზაციით მიღწეული სროლის მაღალი ტემპი.
სიმაღლის განსაზღვრა გრძელბაზიანი ოპტიკური ხელსაწყოებით.
ცეცხლის ცენტრალიზებული მართვა ტაქიმეტრიული ხელსაწყოებით, რომლებიც ითვალისწინებდნენ მეტეოროლოგიურ პირობებსა და ლულის ცვეთას.
უფრო ზუსტი აკუსტიკური ლოკაცია პროჟექტორების მიმართვისა და ზღუდე-ცეცხლისთვის.

1925 წელს ბრიტანეთმა შეიარაღებაში მიიღო -ის მიერ შემუშავებული 1 — მექანიკური ანალოგური კომპიუტერი. ოპერატორები აჰყვებოდნენ სამიზნეს, ხოლო მოწყობილობა ავტომატურად ითვლიდა კუთხეებსა და ამფეთქებლის მონაცემებს, რაც ელექტრონულად გადაეცემოდა ქვემეხებს. მსგავსი სისტემები შეიქმნა სხვა ქვეყნებშიც, მაგალითად, ამერიკული 33. გაიზარდა ოპტიკური მანძილმზომების ზომაც: ბრიტანული & -ის 7-ფუტიანი ბაზა შეცვალა 9 და 18-ფუტიანმა მოდელებმა.

1930-იანი წლების დასაწყისიდან რვა ქვეყანამ დაიწყო რადარის განვითარება. ათწლეულის მიწურულს ამ ტექნოლოგიამ ჩაანაცვლა აკუსტიკური ლოკატორები. გერმანული რადარი (1940) და ბრიტანული . (1939) უკვე უზრუნველყოფდნენ მონაცემებს უშუალოდ საზენიტო ქვემეხების მართვისთვის.

ვერსალის ხელშეკრულება გერმანიას საზენიტო იარაღის ქონას უკრძალავდა, რის გამოც -ის კონსტრუქტორები შვედურ -ს შეუერთდნენ. მიუხედავად ამისა, გერმანიამ ფარული წვრთნები დაიწყო და 1933 წელს წარმოადგინა ლეგენდარული 88 მილიმეტრიანი 18. მოგვიანებით გამოჩნდა 105 მილიმეტრიანი 38 და 1938 წელს დაიწყო მუშაობა 128 მილიმეტრიან -ზე.

ბრიტანეთში 3.7-ინჩიანი ქვემეხის წარმოება 1937 წელს დაიწყო. ამავე დროს, სამეფო ფლოტმა მიიღო 4.5-ინჩიანი (113 მმ) ქვემეხი, რომელიც არმიამაც გამოიყენა სტაციონარული პოზიციებისთვის პორტების გარშემო. 1939 წელს დაინერგა ამფეთქებლის ავტომატური დამყენებელი.

აშშ-ში 1930-იანი წლების შუა პერიოდიდან აქცენტი გადავიდა 90 მმ-იან საზენიტო ქვემეხზე, რომელსაც შეეძლო საჰაერო, საზღვაო და სახმელეთო სამიზნეების განადგურება. მისი 1 ვერსია 1940 წელს დამტკიცდა.

დაბალ სიმაღლეზე მფრინავი სამიზნეების წინააღმდეგ ბრიტანეთმა 1936 წელს გადაწყვიტა 40 მმ-იანი ქვემეხისა და -ის 2-გირვანქიანი „პომ-პომის“ მიღება. -ის ქვემეხი, რომელიც 1931 წელს გახდა ხელმისაწვდომი, მსუბუქი და საიმედო აღმოჩნდა; იგი 1939 წლამდე 17-მა ქვეყანამ დანერგა.

გერმანიამ შექმნა სწრაფმსროლი 20 მმ 30 და მოგვიანებით 38. ვინაიდან 20 მმ-იანი ჭურვი ხშირად არასაკმარისი იყო, დაემატა 37 მმ 18 და შემდეგ 36.

საბჭოთა კავშირმა 1937 წელს წარადგინა 76 მმ-იანი 1931, ხოლო 1938 წელს — 85 მმ-იანი 1938. მათ ასევე შექმნეს 37 მმ-იანი 1939 (61-), რომელიც -ის 40 მმ-იანის ასლს წარმოადგენდა.

1930-იან წლებში სსრკ-სა და ბრიტანეთში დაიწყო მყარსაწვავზე მომუშავე რაკეტების შემუშავება. ბრიტანეთში შეიქმნა „ “ — 2-ინჩიანი რაკეტები დაბალ სიმაღლეზე მფრინავი ბომბდამშენების წინააღმდეგ ზღუდე-ცეცხლის მოსაწყობად.

საზღვაო ასპექტები
პირველი მსოფლიო ომი იყო პერიოდი, როდესაც საჰაერო ომი განსაკუთრებით განვითარდა, თუმცა მას ჯერ კიდევ არ ჰქონდა მიღწეული განვითარების იმ დონისთვის, რომ საზღვაო ძალებისთვის რეალური საფრთხე შეექმნა. გაბატონებული მოსაზრებით, რამდენიმე შედარებით მცირე კალიბრის საზღვაო ქვემეხი საკმარისი იქნებოდა მტრის თვითმფრინავების იმ მანძილზე დასაკავებლად, საიდანაც ზიანის მოყენება შეუძლებელი იქნებოდა. 1939 წელს აშშ-ის ფლოტისთვის ხელმისაწვდომი გახდა რადიომართვადი სამიზნე დრონები, რამაც არსებული საზენიტო საშუალებების რეალურ საფრენ და მანევრულ სამიზნეებზე გამოცდის შესაძლებლობა გააჩინა. შედეგები მოულოდნელად საგანგაშო აღმოჩნდა.

შეერთებული შტატები ჯერ კიდევ დიდი დეპრესიის შედეგებიდან გამოდიოდა და სამხედრო დაფინანსება იმდენად მწირი იყო, რომ გამოყენებული ჭურვების 50% კვლავ დენთის ამფეთქებლებს იყენებდა. ავიაციის შესაძლებლობების ნახტომისებური ზრდა იმდენად სწრაფი აღმოჩნდა, რომ ბრიტანული „დიდი კუთხის მართვის სისტემა“ მოძველდა, მისი მემკვიდრის შექმნა კი ბრიტანული სამხედრო ელიტისთვის ძალიან რთული აღმოჩნდა. ელექტრონიკა ეფექტური საზენიტო სისტემების მთავარი მამოძრავებელი გახდა, აშშ-სა და გაერთიანებულ სამეფოს კი ამ სფეროში მზარდი ინდუსტრია გააჩნდათ. არ არსებობს მტკიცებულება, რომ სხვა სახელმწიფოები ამ მიზნით დრონებს იყენებდნენ. შესაძლოა, სწორედ ამან გამოიწვია საფრთხის სათანადოდ შეუფასებლობა და საკუთარი საზენიტო სისტემების შესაძლებლობების გადაჭარბებული რწმენა.

მეორე მსოფლიო ომი
პოლონეთის საჰაერო თავდაცვა ვერაფრით დაუპირისპირდა გერმანულ თავდასხმას და მსგავსი სიტუაცია იყო ევროპის სხვა ქვეყნებშიც. მნიშვნელოვანი საჰაერო ომი ბრიტანეთისათვის ბრძოლით დაიწყო 1940 წლის ზაფხულში. 3.7-ინჩიანი საზენიტო ქვემეხები სახმელეთო საჰაერო თავდაცვის ხერხემალს წარმოადგენდა, თუმცა თავდაპირველად დიდი რაოდენობით გამოიყენებოდა 3-ინჩიანი 20 მოდელებიც. არმიის საზენიტო სარდლობა, რომელიც დიდი ბრიტანეთის საჰაერო თავდაცვის ფარგლებში სამეფო სამხედრო-საჰაერო ძალების გამანადგურებელთა სარდლობის ოპერატიული დაქვემდებარების ქვეშ იყო, 12 საზენიტო დივიზიამდე გაიზარდა სამ საზენიტო კორპუსში. ბოფორსის 40 მმ-იანი ქვემეხები შეიარაღებაში სულ უფრო მეტი რაოდენობით შედიოდა. გარდა ამისა, 1941 წელს ჩამოყალიბდა სამეფო სამხედრო-საჰაერო ძალების პოლკი, რომელსაც დაევალა აეროდრომების დაცვა და საბოლოოდ მათი მთავარი შეიარაღება ბოფორსის 40 მმ-იანი ქვემეხი გახდა. არმიამ მძიმე და მსუბუქი საზენიტო არტილერიის სტაციონარული დაცვა შექმნა მნიშვნელოვან საზღვაო პუნქტებში, კერძოდ მალტაზე, სუეცის არხზე და სინგაპურში.

მიუხედავად იმისა, რომ 3.7-ინჩიანი მოდელი იყო ძირითადი მძიმე საზენიტო ქვემეხი სტაციონარულ დაცვაში და ერთადერთი მობილური მძიმე ქვემეხი საველე არმიაში, არტილერიის მიერ მართული 100 მილიმეტრიანი ქვემეხი გამოიყენებოდა საზღვაო პორტების სიახლოვეს. სწორედ სინგაპურში განლაგებულმა ქვემეხებმა მიაღწიეს პირველ წარმატებას იაპონური ბომბდამშენების ჩამოგდებაში. ომის შუა პერიოდში ლონდონის გარშემო ზოგიერთ მუდმივ პოზიციაზე დაიწყო 5.25-ინჩიანი საზღვაო ქვემეხების განთავსება. ეს იარაღი ასევე გამოიყენებოდა ორმაგი დანიშნულებით — სანაპირო დაცვისა და საზენიტო პოზიციებისთვის.

გერმანიის საჭიროებები მაღალ სიმაღლეზე თავდაპირველად კრუპის 75 მმ-იან ქვემეხს უნდა დაეკმაყოფილებინა, რომელიც შვედურ მხარესთან — ბოფორსთან თანამშრომლობით შეიქმნა, თუმცა მოგვიანებით სპეციფიკაციები შეიცვალა ბევრად უფრო მაღალი ეფექტურობის მოთხოვნით. საპასუხოდ კრუპის ინჟინრებმა წარადგინეს ახალი 88 მმ-იანი პროექტი — 36. ეს იარაღი, რომელიც პირველად ესპანეთის სამოქალაქო ომში გამოიყენეს, მსოფლიოში ერთ-ერთი საუკეთესო საზენიტო საშუალება გამოდგა და განსაკუთრებული ეფექტურობა აჩვენა მსუბუქი, საშუალო და ადრეული მძიმე ტანკების წინააღმდეგაც.

1943 წლის „კაშხლების დამანგრეველების“ რეიდის შემდეგ შეიქმნა სრულიად ახალი სისტემა, რომელსაც ნებისმიერი დაბალმფრინავი აპარატი ერთი მოხვედრით უნდა ჩამოეგდო. პირველი მცდელობა 50 მმ-იანი ქვემეხით განხორციელდა, თუმცა ის არაზუსტი აღმოჩნდა და ახალი 55 მმ-იანი ქვემეხით ჩაანაცვლეს. სისტემა იყენებდა ცენტრალიზებულ კონტროლს, რომელიც მოიცავდა როგორც საძიებო, ისე დამიზნების რადარს. ის ითვლიდა დამიზნების წერტილს ქარის ზემოქმედებისა და ბალისტიკის გათვალისწინებით, შემდეგ კი ელექტრულ ბრძანებებს გადასცემდა ქვემეხებს, რომლებიც ჰიდრავლიკის მეშვეობით დიდი სიჩქარით თავად იღებდნენ საჭირო მიმართულებას. ოპერატორებს მხოლოდ ქვემეხების ჭურვებით მომარაგება და სამიზნეების შერჩევა ევალებოდათ. ეს სისტემა, რომელიც დღევანდელი სტანდარტებითაც კი თანამედროვეა, ომის დასრულებისას განვითარების გვიან ეტაპზე იყო.

ბრიტანელებმა მანამდე უკვე მოაგვარეს ბოფორსის 40 მმ-იანის ლიცენზირებული წარმოება და შეიარაღებაში დანერგეს. მათ ჰქონდათ ძალა, ჩამოეგდოთ ნებისმიერი ზომის თვითმფრინავი, თუმცა ამავე დროს საკმარისად მსუბუქნი იყვნენ მობილურობისთვის. ქვემეხი იმდენად მნიშვნელოვანი გახდა ბრიტანეთისთვის, რომ გადაიღეს ფილმიც — „ქვემეხი“, რომელიც ამხნევებდა საწარმოო ხაზის მუშებს. ბრიტანელების მიერ მომზადებული იმპერიული საზომი სისტემის ნახაზები გადაეცათ ამერიკელებს, რომლებმაც ომის დასაწყისში 40 მმ-იანის საკუთარი (არალიცენზირებული) ასლი შექმნეს, ხოლო 1941 წლის შუა პერიოდში ლიცენზირებულ წარმოებაზე გადავიდნენ.

თუმცა, საველე გამოცდებმა სხვა პრობლემა გამოავლინა: ახალი მაღალსიჩქარიანი სამიზნეების მანძილის განსაზღვრა და თანხლება თითქმის შეუძლებელი იყო. ახლო მანძილზე სამიზნე ფართობი შედარებით დიდია, ტრაექტორია — სწორი, ხოლო ფრენის დრო — მცირე, რაც ტრასირებადი ჭურვებით ცეცხლის შესწორების საშუალებას იძლევა. შორ მანძილზე თვითმფრინავი დიდხანს რჩება ცეცხლის ზონაში, ამიტომ თეორიულად გამოთვლები შეიძლება ლოგარითმული სახაზავით შესრულდეს. მაგრამ ბოფორსის სამუშაო დიაპაზონისა და სიჩქარეებისთვის არცერთი ეს მეთოდი არ იყო საკმარისად კარგი.

გამოსავალი იყო ავტომატიზაცია მექანიკური კომპიუტერის — კერისონის პრედიქტორი სახით. ოპერატორები მას მუდმივად სამიზნისკენ მიმართულს აჩერებდნენ, პრედიქტორი კი ავტომატურად ითვლიდა დამიზნების წერტილს და მას ქვემეხზე დამონტაჟებულ ისარზე გამოსახავდა. ქვემეხის ოპერატორები უბრალოდ მიჰყვებოდნენ ამ ისარს და ტენიდნენ ჭურვებს. კერისონი საკმაოდ მარტივი ხელსაწყო იყო, მაგრამ მან გზა გაუკაფა მომავალ თაობებს, რომლებშიც რადარი ჩაინერგა — ჯერ მანძილის განსაზღვრისთვის, შემდეგ კი სამიზნის ავტომატური თანხლებისთვის. ანალოგიური სისტემები ომის დროს გერმანიამაც დანერგა.

გერმანული ვერმახტის განკარგულებაში იყო მცირე კალიბრის საზენიტო სისტემები, მათ შორის 1940 წელს შექმნილი — ოთხლულიანი 20 მმ-იანი ავტომატური ქვემეხი, რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად გამოყენებადი იარაღი იყო როგორც ხმელეთზე, ისე ზღვაზე. მოკავშირეთა ანალოგიური მცირე კალიბრის საჰაერო თავდაცვის იარაღიც საკმაოდ ეფექტური იყო. ტანკების კოშკურებზე დაყენებული ჩვეულებრივი ერთლულიანი 2 ბრაუნინგის .50 კალიბრის ტყვიამფრქვევების გარდა, ამერიკელებმა შექმნეს მაქსსონი — ოთხი მძიმე ტყვიამფრქვევის გაერთიანება (გერმანული -ის მსგავსი), რომელსაც ხშირად ნახევარმუხლუხა ტექნიკაზე ათავსებდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ მათ გერმანულ 20 მმ-იან სისტემებზე ნაკლები ძალა ჰქონდათ, არმიის საზენიტო ბატალიონები ხშირად დიდ მანძილზე იყვნენ გაშლილნი და სწრაფად უერთდებოდნენ სხვადასხვა დანაყოფებს საჰაერო თავდაცვის უზრუნველსაყოფად.

საზენიტო ბატალიონები ასევე გამოიყენებოდა სახმელეთო სამიზნეების ჩასახშობად. მათი დიდი 90 მმ-იანი 3 ქვემეხი, ისევე როგორც გერმანული 88-იანი, შესანიშნავი ტანკსაწინააღმდეგო იარაღიც გამოდგა. ამერიკელებს ასევე ჰქონდათ 120 მმ-იანი 1 „სტრატოსფერული ქვემეხი“ — ყველაზე მძლავრი საზენიტო იარაღი შთამბეჭდავი 18 კილომეტრიანი სამუშაო სიმაღლით. 90 მმ-იანი და 120 მმ-იანი ქვემეხები 1950-იან წლებამდე დარჩა გამოყენებაში.

აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ფლოტმაც ბევრი იფიქრა ამ პრობლემაზე. როდესაც 1939 წელს ფლოტმა გადაიარაღება დაიწყო, ბევრ გემზე ძირითადი ახლო მოქმედების იარაღი 2 .50 კალიბრის ტყვიამფრქვევი იყო. ბრიტანელების დასაცავად უკვე დაწყებული იყო შვეიცარიული „ერლიკონის“ 20 მილიმეტრიანი ტყვიამფრქვევის წარმოება, რაც აშშ-ის ფლოტმაც აითვისა 2 ტყვიამფრქვევების ნაცვლად. 1941 წლის დეკემბრიდან 1942 წლის იანვრამდე წარმოება იმდენად გაიზარდა, რომ არა მხოლოდ ბრიტანეთის მოთხოვნები დაკმაყოფილდა, არამედ 812 ერთეული აშშ-ის ფლოტსაც გადაეცა. 1942 წლის ბოლოსთვის 20 მმ-იანების ანგარიშზე იყო ფლოტის მიერ ჩამოგდებული თვითმფრინავების 42%. თუმცა, ფლოტის ხელმძღვანელობამ შენიშნა, რომ ბალანსი უფრო დიდი ქვემეხებისკენ იხრებოდა. აშშ-ის ფლოტს ბრიტანული „პომ-პომის“ გამოყენებაც უნდოდა, თუმცა საბრძოლო მასალების ბიურომ დაიწუნა კორდიტი, რომელსაც ეს იარაღი იყენებდა. გამოკვლევამ აჩვენა, რომ ამერიკული დენთი „პომ-პომში“ არ გამოდგებოდა.

ბიურო კარგად იცნობდა ბოფორსის 40 მმ-იან ქვემეხს. დაიწყო მოლაპარაკებები საჰაერო გაგრილების მქონე ვერსიის უფლებების მოსაპოვებლად. სისტემა ხელახლა უნდა დაპროექტებულიყო როგორც ინგლისური საზომი სისტემისთვის, ისე მასობრივი წარმოებისთვის, რადგან ორიგინალი დოკუმენტაცია ნაწილების ხელით მორგებასა და გაბურღვას ითვალისწინებდა. ჯერ კიდევ 1928 წელს ფლოტმა დაინახა .50 კალიბრის უფრო მძიმე იარაღით ჩანაცვლების საჭიროება. შეიქმნა 1.1"/75 (28 მმ) 1. ოთხლულიან დანადგარში მას წუთში 500 გასროლა უნდა ჰქონოდა, თუმცა იარაღს ჭედვის პრობლემა აღმოაჩნდა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს მოგვარებადი იყო, სისტემის წონა ოთხლულიანი ბოფორსის წონის ტოლი იყო, თუმცა ბოფორსის სიშორე და ძალა არ გააჩნდა. ომის ბოლოს ეს იარაღი ნაკლებად მნიშვნელოვან გემებზე გადაიტანეს. 5-ინჩიანი (127 მმ)/38 კალიბრის საზღვაო ქვემეხი აშშ-ის საზღვაო ძალების კიდევ ერთი იარაღი იყო, რომელიც წარმატებით გამოიყენებოდა როგორც ზედაპირული, ისე საჰაერო სამიზნეების წინააღმდეგ. 37 დირექტორთან და რადიოამფეთქებელთან ერთად მას რეგულარულად შეეძლო სამიზნის განადგურება შორ მანძილებზე.

ასევე შეიქმნა 3"/50 22 ნახევრად ავტომატური ორლულიანი ქვემეხი, მაგრამ ომის დასრულებამდე მისი გამოყენება ვერ მოესწრო. თუმცა, 3"/50 კალიბრის ადრეული მოდელები გამოიყენებოდა გამანადგურებლებისა და სავაჭრო გემების დასაცავად. ისინი პირველად 1915 წელს გამოჩნდა საბრძოლო ხომალდ „ტეხასზე“ და შემდგომში მრავალი ტიპის გემზე დამონტაჟდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს ისინი იყო ძირითადი შეიარაღება ესკორტ-გამანადგურებლებზე, საპატრულო ფრეგატებსა და ნაღმმტყორცნელებზე. მათ ასევე ჩაანაცვლეს ძველი 100 მმ ქვემეხები ზოგიერთ გამანადგურებელზე უკეთესი საზენიტო დაცვის უზრუნველსაყოფად.

გერმანელებმა ააგეს მასიური რკინაბეტონის ბუნკერები, ზოგი ექვს სართულზე მეტი სიმაღლის, რომლებიც ცნობილი იყო როგორც „მაღალი ბუნკერები“ ან „საზენიტო კოშკები“ . ქალაქებში ეს კოშკები ნამდვილ ციხესიმაგრეებად იქცა. ბერლინში რამდენიმე მათგანი ერთ-ერთი უკანასკნელი შენობა იყო, რომელიც საბჭოთა ჯარებმა აიღეს 1945 წელს. ბრიტანელებმა ააგეს ისეთი კონსტრუქციები, როგორიცაა მანსელის ფორტები ჩრდილოეთის ზღვასა და თემზის შესართავთან. ომის შემდეგ მათი უმეტესობა მიატოვეს; ზოგიერთმა კი 1960-იან წლებში მეორე სიცოცხლე შეიძინა, როგორც „მეკობრული“ რადიოსადგურების პლატფორმებმა, ხოლო ერთ-ერთი მათგანი მიკროსახელმწიფო სილენდის ბაზად იქცა.

ზოგიერთმა ქვეყანამ რაკეტების კვლევა ომამდე დაიწყო. პირველი ნაბიჯი იყო უმართავი სისტემები, როგორიცაა ბრიტანული 2 და 3-ინჩიანი რაკეტები, რომლებიც დიდი რაოდენობით ისროლებოდა „ ბატარეებიდან“. 1943 წელს ბეთნალ გრინის მეტროს კატასტროფის მიზეზად სწორედ ერთ-ერთი ასეთი მოწყობილობის გასროლა მიიჩნევა. იაპონური „კამიკაძეების“ საფრთხის წინაშე ბრიტანეთმა და აშშ-მა დაიწყეს მართვადი რაკეტების შემუშავება, თუმცა ომის ბოლოსთვის არცერთი მათგანი არ იყო მზად. გერმანული რაკეტების კვლევა ყველაზე მოწინავე იყო; მათ შექმნეს პირველი გადასატანი საზენიტო-სარაკეტო სისტემა — „საჰაერო მუშტი“ და მართვადი რაკეტები, როგორიცაა „ჩანჩქერი“. გერმანიაში მძიმე ომის პირობების გამო, ეს სისტემები მხოლოდ მცირე რაოდენობით იწარმოებოდა.

საზენიტო თავდაცვის კიდევ ერთი ასპექტი იყო აეროსტატების გამოყენება ფიზიკური ბარიერის შესაქმნელად — თავდაპირველად ქალაქების თავზე, მოგვიანებით კი ნორმანდიის სანაპიროზე. აეროსტატი ორნაირად მუშაობდა: ფოლადის კაბელი საფრთხეს უქმნიდა ნებისმიერ თვითმფრინავს, რომელიც მათ შორის ფრენას გაბედავდა, ხოლო მათ თავიდან ასაცილებლად ბომბდამშენები უფრო მაღლა უნდა აფრენილიყვნენ, რაც ქვემეხებისთვის ხელსაყრელი იყო.

მოკავშირეთა ყველაზე მოწინავე ტექნოლოგიები გამოჩნდა გერმანული -1 ფრთოსანი რაკეტების წინააღმდეგ ბრძოლაში. ანტვერპენის დასაცავად მოეწყო პროექტი „ანტვერპ “. გამოიყენეს 90 მმ-იანი ქვემეხები რადიოამფეთქებლებით, რომლებიც ავტომატურად იმართებოდა -584 რადარისა და 9 ელექტრონული ანალოგური კომპიუტერის მიერ. ამ სამი ტექნოლოგიის დახმარებით, პორტისკენ მიმავალი -1 რაკეტების თითქმის 90% განადგურდა.

ცივი ომი
ომისშემდგომმა ანალიზმა აჩვენა, რომ ორივე მხარის მიერ გამოყენებული უახლესი საზენიტო სისტემების პირობებშიც კი, ბომბდამშენების აბსოლუტური უმრავლესობა (დაახლოებით 90%) წარმატებით აღწევდა მიზნამდე. მიუხედავად იმისა, რომ ეს მაჩვენებლები ომის დროს არასასურველი იყო, ბირთვული ბომბის გამოჩენამ რადიკალურად შეცვალა ვითარება — ერთი ბომბდამშენის მიზნამდე მიღწევაც კი უკვე დაუშვებელი გახდა.

მეორე მსოფლიო ომისდროინდელი ტენდენციები ომისშემდგომ პერიოდში მცირე ხნით გაგრძელდა. კერძოდ, აშშ-ის არმიამ დიდი ქალაქების გარშემო შექმნა საჰაერო თავდაცვის გიგანტური ქსელი, რომელიც რადარით მართვად 90 მმ-იან და 120 მმ-იან ქვემეხებს ეფუძნებოდა. 1950-იან წლებში აშშ-მა წარმოადგინა 75 მმ-იანი, თითქმის სრულად ავტომატიზებული სისტემა, სადაც რადარი, კომპიუტერები, კვების ბლოკი და ავტომატური დატენვის მქონე ქვემეხი ერთ მობილურ პლატფორმაზე იყო განთავსებული. „სკაისვიპერმა“ ჩაანაცვლა არმიაში მანამდე არსებული ყველა მცირე კალიბრის ქვემეხი, მათ შორის ბოფორსის 40 მმ-იანი მოდელები. თუმცა, 1955 წლისთვის, რეაქტიული ავიაციის სწრაფი განვითარების გამო, ბოფორსის 40 მმ-იანი ქვემეხი მოძველებულად მიიჩნიეს და აქცენტი საზენიტო-სარაკეტო კომპლექსების განვითარებაზე გადაიტანეს, როგორიცაა -3 და -58. ევროპაში ნატომ შექმნა საჰაერო თავდაცვის ინტეგრირებული სისტემა, რომელიც მოგვიანებით ნატოს ინტეგრირებულ საჰაერო თავდაცვის სისტემად ჩამოყალიბდა.

მართვადი რაკეტების გამოჩენამ საზენიტო სტრატეგიაში მნიშვნელოვანი გარდატეხა შეიტანა. მიუხედავად იმისა, რომ გერმანია მეორე მსოფლიო ომის დროს გამალებით ცდილობდა სარაკეტო სისტემების დანერგვას, ოპერაციულ მზადყოფნას ვერცერთმა მიაღწია. ომისშემდგომი რამდენიმეწლიანი კვლევების შემდეგ, ეს სისტემები სრულყოფილ იარაღად იქცა. აშშ-მა რაკეტებით თავდაცვის განახლება დაიწყო, რის შემდეგაც დიდი საზენიტო ქვემეხები მალევე გაქრა. მსგავსი პროცესი წარიმართა სსრკ-შიც -75 სისტემების გამოჩენის შემდეგ.

ამ პროცესის პარალელურად, რაკეტებმა თანდათანობით აითვისეს ის როლები, რომლებსაც მანამდე არტილერია ასრულებდა. ჯერ მძიმე ქვემეხები ჩანაცვლდა მაღალი ეფექტურობის დიდი სარაკეტო კომპლექსებით. მალე გამოჩნდა მცირე ზომის რაკეტებიც, რომლებიც ჯავშანმანქანებსა და ტანკების შასებზე დამონტაჟდა. 1960-იან წლებში მათ დაიწყეს თვითმავალი საზენიტო დანადგარების შემცირება, ხოლო 1990-იანი წლებისთვის თანამედროვე არმიებში თითქმის სრულად ჩაანაცვლეს ისინი. 1960-იან წლებში გამოჩნდა გადასატანი საზენიტო-სარაკეტო სისტემები , რომლებმაც მოწინავე არმიებში ყველაზე მცირე კალიბრის ქვემეხების ადგილიც კი დაიკავეს.

1982 წლის ფოლკლენდის ომში არგენტინის შეიარაღებულმა ძალებმა გამოიყენეს დასავლეთევროპული უახლესი შეიარაღება, მათ შორის 35 მმ-იანი -002 ორლულიანი ქვემეხები და -ის ტიპის რაკეტები. ბრიტანელების მხრიდან მთავარი სახმელეთო საჰაერო თავდაცვის სისტემა იყო , ხოლო სპეციალური დანიშნულების ძალები სულ ახალ -92 -ებს იყენებდნენ. ორივე მხარე იყენებდა -ის ტიპის რაკეტებს. ბრიტანეთის ფლოტის შეიარაღებაში იყო შორი მოქმედების და შედარებით ძველი სისტემები, ასევე ახლო მოქმედების და ახალი რაკეტები. საზენიტო სადგამებზე დამონტაჟებული ტყვიამფრქვევები კი გამოიყენებოდა როგორც ხმელეთზე, ისე გემებზე.

ცივი ომის შემდგომი პერიოდი
2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის დროს გამოყენებული იქნა მძლავრი საზენიტო-სარაკეტო სისტემები, როგორიცაა 1980-იანი წლების ბუკ-1.

2018 წლის თებერვალში, ისრაელის -16 ტიპის გამანადგურებელი ჩამოაგდეს გოლანის მაღლობების პროვინციაში მას შემდეგ, რაც მან სირიაში ირანულ სამიზნეზე მიიტანა იერიში. 2006 წელს ისრაელმა ასევე დაკარგა შვეულმფრენი ლიბანის თავზე, რომელიც „ჰეზბოლას“ რაკეტით ჩამოაგდეს.

საზენიტო თავდაცვის სისტემები
მიუხედავად იმისა, რომ ქვეითთა ცეცხლსასროლი იარაღი, განსაკუთრებით კი ტყვიამფრქვევები, შეიძლება გამოყენებულ იქნას დაბალ სიმაღლეზე მფრინავი სამიზნეების დასაზიანებლად (ხანდახან მნიშვნელოვანი წარმატებითაც კი), მათი ეფექტურობა ზოგადად შეზღუდულია, ხოლო გასროლის ნათება ქვეითთა პოზიციებს ააშკარავებს. თანამედროვე რეაქტიული თვითმფრინავების სიჩქარე და სიმაღლე ზღუდავს სამიზნეზე იერიშის მიტანის შესაძლებლობებს, ხოლო მოიერიშე თვითმფრინავების კრიტიკული სისტემები ხშირად დაჯავშნულია. საზენიტო არტილერიისთვის ჩვეულებრივ გამოიყენებოდა სტანდარტული ავტომატური ქვემეხების ადაპტაციები (თავდაპირველად განკუთვნილი „ჰაერი-მიწა“ ტიპის იერიშებისთვის) და უფრო მძიმე საარტილერიო სისტემები. ეს პროცესი დაიწყო სტანდარტული ერთეულების ახალ სადგამებზე დაყენებით და მეორე მსოფლიო ომის წინ გარდაიქმნა სპეციალურად შექმნილ, ბევრად უფრო მაღალი ეფექტურობის ქვემეხებად.

ამ იარაღიდან ნასროლი ჭურვები, როგორც წესი, აღჭურვილია სხვადასხვა ტიპის ამფეთქებლებით (ბარომეტრიული, დროში დაყოვნების ან რადიოამფეთქებელი), რათა აფეთქდეს საჰაერო სამიზნესთან ახლოს და გამოათავისუფლოს სწრაფი ლითონის ფრაგმენტების ნაკადი. მოკლე მანძილზე მუშაობისთვის საჭიროა უფრო მსუბუქი იარაღი სროლის მაღალი ტემპით, რათა გაიზარდოს სწრაფ საჰაერო სამიზნეზე მოხვედრის ალბათობა. ამ როლში ფართოდ გამოიყენება 20 მმ-დან 40 მმ-მდე კალიბრის იარაღი. უფრო მცირე ზომის მოწყობილობები, ძირითადად .50 კალიბრის ან 8 მმ-იანი შაშხანის კალიბრის ტყვიამფრქვევები, გამოიყენება ყველაზე მცირე ზომის დანადგარებში.

მძიმე ქვემეხებისგან განსხვავებით, ეს მცირე ზომის იარაღები ფართოდ გამოიყენება მათი დაბალი ღირებულებისა და სამიზნის სწრაფად მიდევნების შესაძლებლობის გამო. ავტომატური ქვემეხებისა და დიდი კალიბრის საზენიტო იარაღის კლასიკური მაგალითებია ბოფორსის 40 მმ-იანი ავტომატური ქვემეხი და კრუპის მიერ შექმნილი 18 და 36 ქვემეხები. ამ ტიპის საარტილერიო იარაღი დიდწილად ჩაანაცვლა 1950-იან წლებში შემოღებულმა ეფექტურმა „მიწა-ჰაერი“ ტიპის სარაკეტო სისტემებმა, თუმცა ბევრი ქვეყანა მათ კვლავ ინარჩუნებს. საზენიტო რაკეტების განვითარება დაიწყო ნაცისტურ გერმანიაში მეორე მსოფლიო ომის მიწურულს, თუმცა ომის დასრულებამდე მოქმედი სისტემა არ დანერგილა. ეს იყო ახალი მცდელობები ბომბდამშენებისგან მომავალი მზარდი საფრთხის წინააღმდეგ საზენიტო სისტემების ეფექტურობის ასამაღლებლად. სახმელეთო საზენიტო-სარაკეტო სისტემები შეიძლება განთავსდეს სტაციონარულ დანადგარებზე ან მობილურ (თვლიან ან მუხლუხა) გამშვებებზე. მუხლუხა ტექნიკა, როგორც წესი, არის სპეციალურად დაჯავშნული მანქანები, რომლებიც განკუთვნილია საზენიტო რაკეტების გადასატანად.

დიდი ზომის საზენიტო რაკეტები შეიძლება განთავსდეს სტაციონარულ გამშვებებზე, თუმცა მათი ბუქსირება ან გადაადგილება შესაძლებელია საჭიროებისამებრ. ინდივიდუალურ გამშვებებს, რომლებიც ადამიანს გადააქვს, შეერთებულ შტატებში უწოდებენ გადასატან საზენიტო-სარაკეტო სისტემებს . ყოფილი საბჭოთა კავშირის წარმოების „მანპადსები“ ექსპორტირებულია მთელ მსოფლიოში და მრავალი ქვეყნის შეიარაღებაშია. სხვა (არა გადასატანი) სისტემებისთვის სამიზნეების აღმოჩენა ჩვეულებრივ ხდება საჰაერო ძებნის რადარით, შემდეგ ხდება სამიზნის თანხლება რაკეტის „ჩაკეტვამდე“ და გასროლამდე. პოტენციური სამიზნეების, თუ ისინი სამხედრო ხომალდებია, იდენტიფიცირება ხდება სისტემით — „თავისიანი თუ უცხო“ — ცეცხლის გახსნამდე. უახლესი და შედარებით იაფი ახლო მოქმედების რაკეტების განვითარებამ დაიწყო ავტომატური ქვემეხების ჩანაცვლება ამ როლში.

გამანადგურებელ-გადამჭერი (ან უბრალოდ გადამჭერი) არის გამანადგურებელი თვითმფრინავის ტიპი, რომელიც სპეციალურად შექმნილია მტრის თვითმფრინავების, განსაკუთრებით კი ბომბდამშენების გასანადგურებლად. როგორც წესი, იგი ეყრდნობა მაღალ სიჩქარესა და სიმაღლეზე ფრენის შესაძლებლობებს. არაერთი რეაქტიული გადამჭერი, როგორიცაა -102 , -106 და მიგ-25, აიგო მეორე მსოფლიო ომის დასრულებიდან 1960-იანი წლების ბოლომდე. შემდგომში მათმა მნიშვნელობამ იკლო, რადგან სტრატეგიული დაბომბვის როლი საკონტინენტთაშორისო ბალისტიკურ რაკეტებზე გადავიდა. სხვა გამანადგურებლებისგან ეს ტიპი ყოველთვის გამოირჩევა უფრო მაღალი სიჩქარით, მოქმედების მცირე რადიუსით და ბევრად უფრო მცირე საბრძოლო დატვირთვით.

სარადარო სისტემები იყენებენ ელექტრომაგნიტურ ტალღებს თვითმფრინავების (და მეტეოროლოგიური წარმონაქმნების) მანძილის, სიმაღლის, მიმართულებისა თუ სიჩქარის დასადგენად, რათა უზრუნველყონ ტაქტიკური და ოპერატიული გაფრთხილება და მართვა, ძირითადად თავდაცვითი ოპერაციების დროს. თავიანთი ფუნქციური როლით, ისინი უზრუნველყოფენ სამიზნის ძებნას, საფრთხის აღმოჩენას, მართვას, დაზვერვას, ნავიგაციასა და საბრძოლო ოპერაციების მეტეოროლოგიურ მხარდაჭერას.

მართალი ხარ, გამომრჩა. აი სრული ტექსტი ყველა სქოლიოსა და მითითების ზუსტი დაცვით, როგორც წინა პარაგრაფებში გვქონდა:

უპილოტო საფრენი აპარატების საწინააღმდეგო თავდაცვა
უპილოტო საფრენი აპარატების საწინააღმდეგო თავდაცვის სისტემებისთვის შემუშავებულია მრავალი სხვადასხვა კონსტრუქცია, რომლებიც იყენებენ ლაზერებს, ბადის სასროლ თოფებსა და საჰაერო ბადეებს, სიგნალის ჩახშობას და მართვის ხელში ჩაგდებას ფრენის დროს ჰაკერული მეთოდებით. ასეთი თავდაცვის სისტემები განთავსებული იყო ისლამური სახელმწიფოს დრონების წინააღმდეგ მოსულის ბრძოლის დროს.

უპილოტო საფრენ აპარატებთან გამკლავების ალტერნატიული მიდგომები მოიცავს ახლო მანძილიდან გლუვლულიანი თოფის გამოყენებას, ხოლო უფრო მცირე დრონებისთვის — გაწვრთნილი არწივების გამოყენებას მათ ჰაერშივე დასაჭერად.

მომავლის პროექტები
ელექტრომაგნიტური ქვემეხი
აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ფლოტმა ელექტრომაგნიტური ქვემეხის პროექტი 2005 წელს დაიწყო. 2010 წლის დეკემბრის ტესტებისას დაფიქსირდა ლულის ენერგიის მსოფლიო რეკორდი — 33 მეგაჯოული, როდესაც 10,4 კგ წონის ჭურვი 2,5 კმ/წმ სიჩქარით იქნა გასროლილი.

ეს იარაღი დენთის ნაცვლად იყენებს ორ პარალელურ გამტარს (რელსს), რომლებშიც მაღალი ძაბვის დენი გაედინება. წარმოქმნილი მაგნიტური ველი ჭურვს წარმოუდგენელ სიჩქარემდე აჩქარებს. მიუხედავად იმისა, რომ 2021 წელს აშშ-მა დაფინანსება შეამცირა, იაპონიის საზღვაო თავდაცვის ძალებმა 2023 წელს პირველი წარმატებული საზღვაო გამოცდა ჩაატარეს. მათმა 40 მმ-იანმა ელექტრომაგნიტურმა ქვემეხმა 320-გრამიანი ჭურვები 2000 მ/წმ-ზე მეტი სიჩქარით ისროლა.

სტელს-საწინააღმდეგო ტექნოლოგიები
მხოლოდ სარაკეტო სისტემებზე გადასვლის პროცესს აფერხებს თანამედროვე ტენდენცია — სტელს-თვითმფრინავების განვითარება. შორი მოქმედების რაკეტები დამოკიდებულია სამიზნის შორ მანძილზე აღმოჩენაზე, რათა უზრუნველყოფილ იქნას საჭირო წინსწრება. სტელს-კონსტრუქციები აღმოჩენის რადიუსს იმდენად ამცირებს, რომ თვითმფრინავი ხშირად საერთოდ შეუმჩნეველი რჩება, ხოლო მისი დაფიქსირების შემთხვევაში, გადაჭერა უკვე ძალიან გვიანია. ასეთი თვითმფრინავების აღმოჩენისა და თანხლების სისტემები საზენიტო თავდაცვის განვითარების ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევას წარმოადგენს.

თუმცა, სტელს-ტექნოლოგიების ზრდასთან ერთად ვითარდება სტელს-საწინააღმდეგო საშუალებებიც. ვარაუდობენ, რომ მრავალგადამცემიანი რადარები, როგორიცაა ბისტატიკური რადარები და დაბალსიხშირული რადარები, ფლობენ უჩინარი თვითმფრინავების აღმოჩენის შესაძლებლობას. თერმოგრაფიული კამერების მოწინავე ფორმებს, მაგალითად მათ, რომლებიც კვანტურ-ორმოსებრ ინფრაწითელ ფოტოდეტექტორებს იყენებენ, შეუძლიათ ოპტიკურად დაინახონ სტელს-თვითმფრინავი მისი ეფექტური ასხლეტის ზედაპირის მიუხედავად. გარდა ამისა, გვერდითი ხედვის რადარები, მაღალი სიმძლავრის ოპტიკური თანამგზავრები და ცის სკანირების მაღალი დიაფრაგმის მქონე მგრძნობიარე რადარები (მაგალითად, რადიოტელესკოპები), გარკვეული პარამეტრების გათვალისწინებით, შეძლებენ სტელს-თვითმფრინავის ადგილმდებარეობის დაზუსტებას. უახლესი საზენიტო-სარაკეტო სისტემების მწარმოებლები აცხადებენ, რომ მათ შეუძლიათ სტელს-სამიზნეების აღმოჩენა და განადგურება; მათ შორის ყველაზე გამორჩეულია რუსული -400, რომელსაც, მწარმოებლის მტკიცებით, შეუძლია 0,05 კვადრატული მეტრის მქონე სამიზნის დაფიქსირება 90 კმ-ის მანძილიდან.

ლაზერი
საზენიტო თავდაცვის კიდევ ერთი პოტენციური სისტემაა ლაზერი. მიუხედავად იმისა, რომ სამხედრო დაგეგმარების სპეციალისტები ლაზერების საბრძოლო გამოყენებაზე ჯერ კიდევ 1960-იანი წლების ბოლოდან ფიქრობდნენ, მხოლოდ უახლესმა სისტემებმა მიაღწიეს იმ დონეს, რომელსაც შეიძლება „ექსპერიმენტული გამოსადეგობა“ ვუწოდოთ. კერძოდ, ტაქტიკური მაღალი ენერგიის ლაზერი შეიძლება გამოყენებულ იქნას საზენიტო და რაკეტსაწინააღმდეგო როლში.

თურქული -ს ტიპის მიმართული ენერგიის იარაღი , რომელიც კომპანია „როკეტსანის“ მიერ არის შემუშავებული, წარმოადგენს ორმაგ ელექტრომაგნიტურ/ლაზერულ სისტემას. გავრცელებული ინფორმაციით, იგი გამოიყენეს ლიბიის ეროვნული კონგრესის კუთვნილი ტიპის უპილოტო საფრენი აპარატის გასანადგურებლად; თუ ეს ინფორმაცია სიმართლეს შეესაბამება, ეს იქნება პირველი შემთხვევა ისტორიაში, როდესაც მანქანაზე დამონტაჟებულმა საბრძოლო ლაზერმა რეალური საომარი მოქმედებების დროს სხვა საბრძოლო ტექნიკა გაანადგურა.

ძალების სტრუქტურა
დასავლეთისა და თანამეგობრობის ქვეყნების სამხედროთა უმეტესობა საჰაერო თავდაცვას წმინდად ტრადიციულ სამხედრო სამსახურებში (მაგ. არმია, ფლოტი და სამხედრო-საჰაერო ძალები) აინტეგრირებს, როგორც ცალკეულ დარგს ან არტილერიის ნაწილს. მაგალითად, ბრიტანეთის არმიაში საჰაერო თავდაცვა საარტილერიო დარგის ნაწილია, ხოლო პაკისტანის არმიაში იგი 1990 წელს გამოეყო არტილერიას და ცალკეულ დამოუკიდებელ დარგად ჩამოყალიბდა. ეს მკვეთრად განსხვავდება ზოგიერთი (ძირითადად კომუნისტური ან პოსტ-კომუნისტური) ქვეყნის მიდგომისგან, სადაც საჰაერო თავდაცვის საშუალებები არა მხოლოდ არმიის, ფლოტისა და სამხედრო-საჰაერო ძალების შემადგენლობაშია, არამედ არსებობს სპეციფიკური შტოები, რომლებიც მხოლოდ ტერიტორიის საჰაერო თავდაცვაზე არიან პასუხისმგებელნი; მაგალითად, საბჭოთა საჰაერო თავდაცვის ძალები. სსრკ-ს ასევე ჰყავდა ცალკეული სტრატეგიული სარაკეტო ძალები, რომლებიც ბირთვულ საკონტინენტთაშორისო ბალისტიკურ რაკეტებზე იყვნენ პასუხისმგებელნი.

სამხედრო-საზღვაო ფლოტი
შედარებით მცირე ზომის კატარღებსა და ხომალდებს, როგორც წესი, აქვთ ტყვიამფრქვევები ან სწრაფმსროლი ქვემეხები, რომლებიც ხშირად სასიკვდილოა დაბალ სიმაღლეზე მფრინავი ობიექტებისთვის, თუკი ისინი დაკავშირებულია რადარით მართვად ცეცხლის მართვის სისტემასთან ან წერტილოვანი თავდაცვის რადარით კონტროლირებად ქვემეხებთან. ზოგიერთი ხომალდი, მაგალითად, „ეჯისის“ საბრძოლო სისტემით აღჭურვილი ესკადრული ნაღმოსნები და კრეისერები, ავიაციისთვის ისეთივე დიდ საფრთხეს წარმოადგენენ, როგორც ნებისმიერი სახმელეთო საჰაერო თავდაცვის სისტემა. ზოგადად, თვითმფრინავები საზღვაო ხომალდებს დიდი სიფრთხილით უნდა მოეპყრონ, თუმცა იგივე ითქმის საპირისპირო შემთხვევაზეც.

ავიამზიდების დამრტყმელი ჯგუფები განსაკუთრებით კარგად არიან დაცულნი, რადგან ისინი არა მხოლოდ მძლავრი საზენიტო შეიარაღების მქონე მრავალი ხომალდისგან შედგებიან, არამედ შეუძლიათ ჰაერში გამანადგურებელი თვითმფრინავების აყვანა მუდმივი საბრძოლო პატრულირებისთვის, რათა გადაიჭირონ მოახლოებული საჰაერო საფრთხეები.

ისეთი ქვეყნები, როგორიცაა იაპონია, საზენიტო რაკეტებით აღჭურვილ ხომალდებს იყენებენ საჰაერო თავდაცვის გარე პერიმეტრის შესაქმნელად და რადარული დაზვერვად საკუთარი კუნძულების დასაცავად. ამასთანავე, ამერიკის შეერთებული შტატები თავის „ეჯისის“ სისტემით აღჭურვილ გემებს იყენებს, როგორც „ეჯისის“ ბალისტიკური რაკეტების საწინააღმდეგო თავდაცვის სისტემის ნაწილს კონტინენტური აშშ-ის დასაცავად.

ზოგიერთი თანამედროვე წყალქვეშა ნავი, მაგალითად, გერმანიის სამხედრო-საზღვაო ფლოტის 212 ტიპის წყალქვეშა ნავები, აღჭურვილია „მიწა-ჰაერი“ ტიპის სარაკეტო სისტემებით, რადგან შვეულმფრენები და წყალქვეშა ნავების საწინააღმდეგო ავიაცია მათთვის სერიოზულ საფრთხეს წარმოადგენს. წყლის ზედაპირის ქვემოდან გასაშვები საზენიტო რაკეტის იდეა პირველად აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ფლოტის კონტრ-ადმირალმა ჩარლზ ბ. მომსენმა 1953 წლის სტატიაში წამოაყენა.

მრავალშრიანი ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვა
საზღვაო ტაქტიკაში მრავალშრიანი საჰაერო თავდაცვა, განსაკუთრებით ავიამზიდის დამრტყმელ ჯგუფებში, ხშირად აგებულია კონცენტრული ფენების სისტემით, რომლის ცენტრშიც ავიამზიდია მოქცეული.

გარე შრეს, როგორც წესი, უზრუნველყოფს ავიამზიდის ავიაცია, კერძოდ, მისი საჰაერო ადრეული გაფრთხილებისა და კონტროლის ხომალდები, საბრძოლო საჰაერო პატრულირებასთან ერთად. თუ თავდამსხმელი შეძლებს ამ შრის გარღვევას, მაშინ შემდეგი შრეები მოდის ავიამზიდის გამცილებელი ხომალდების „მიწა-ჰაერი“ ტიპის რაკეტებზე. ესენია ზონალური თავდაცვის რაკეტები, როგორიცაა -67 , რომლის მოქმედების რადიუსი 100 საზღვაო მილამდეა, და წერტილოვანი თავდაცვის რაკეტები, როგორიცაა -162 , 30 საზღვაო მილამდე მოქმედების რადიუსით. დაბოლოს, პრაქტიკულად ყველა თანამედროვე საბრძოლო ხომალდი აღჭურვილია მცირე კალიბრის ქვემეხებით, მათ შორის ახლო მოქმედების თავდაცვის სისტემით, რომელიც, როგორც წესი, წარმოადგენს 20 მმ-დან 30 მმ-მდე კალიბრის რადარით მართვად ტყვიამფრქვევს, რომელსაც წუთში რამდენიმე ათასი გასროლის განხორციელება შეუძლია.

არმია
არმიებს, როგორც წესი, გააჩნიათ შრიანი ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვა: დაწყებული ინტეგრირებული გადასატანი საზენიტო-სარაკეტო სისტემებით, როგორიცაა 70, და მცირე ქვედანაყოფების დონეზე, დამთავრებული არმიის დონის სარაკეტო თავდაცვის სისტემებით, როგორიცაა -300 და . ხშირად, მაღალ სიმაღლეზე მოქმედი შორი რადიუსის სარაკეტო სისტემები აიძულებენ ავიაციას დაბალ სიმაღლეზე ფრენას, სადაც მათი ჩამოგდება საზენიტო ქვემეხებს შეუძლიათ. ეფექტური საჰაერო თავდაცვისთვის, მცირე და დიდ სისტემებთან ერთად, აუცილებელია შუალედური სისტემების არსებობაც. ისინი შეიძლება განლაგდნენ პოლკის დონეზე და შედგებოდნენ თვითმავალი ჰსთ პლატფორმებისგან — იქნება ეს თვითმავალი საზენიტო დანადგარები, ინტეგრირებული სისტემები, როგორიცაა 222 , თუ „ყველაფერი ერთში“ პრინციპის საზენიტო-სარაკეტო პლატფორმები, მაგალითად ან 933 .

ეროვნულ დონეზე ამერიკის შეერთებული შტატების არმია ატიპური იყო იმით, რომ იგი ძირითადად პასუხისმგებელი იყო კონტინენტური აშშ-ის სარაკეტო საჰაერო თავდაცვაზე ისეთი სისტემებით, როგორიცაა პროექტი ნიკე.

სამხედრო-საჰაერო ძალები
სამხედრო-საჰაერო ძალების მიერ საჰაერო თავდაცვა, როგორც წესი, ხორციელდება გამანადგურებელი თვითმფრინავებით, რომლებიც აღჭურვილია „ჰაერი-ჰაერი“ ტიპის რაკეტებით. თუმცა, საჰაერო ძალების უმეტესობა ამჯობინებს ავიაბაზების დაცვის გაძლიერებას „მიწა-ჰაერი“ ტიპის სარაკეტო სისტემებით, რადგან ბაზები მაღალი ღირებულების სამიზნეებს წარმოადგენენ და მტრის ავიაციის მხრიდან თავდასხმის ობიექტები ხდებიან. გარდა ამისა, ზოგიერთ ქვეყანაში საჰაერო თავდაცვაზე სრული პასუხისმგებლობა მხოლოდ სამხედრო-საჰაერო ძალებს ეკისრება.

ზონალური ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვა
ზონალური ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვა — კონკრეტული ტერიტორიის ან ლოკაციის დაცვა (განსხვავებით წერტილოვანი თავდაცვისგან) — ისტორიულად ხორციელდებოდა როგორც არმიების (მაგალითად, ბრიტანეთის არმიის საზენიტო სარდლობა), ისე სამხედრო-საჰაერო ძალების მიერ. ზონალური თავდაცვის სისტემებს აქვთ საშუალო ან შორი მოქმედების რადიუსი. ისინი შეიძლება შედგებოდნენ სხვადასხვა სისტემებისგან, რომლებიც გაერთიანებულია ერთიან ქსელში (ამ შემთხვევაში იგი შეიძლება შედგებოდეს რამდენიმე მოკლე რადიუსის სისტემისგან, რომლებიც ერთობლივად ეფექტურად ფარავენ კონკრეტულ არეალს). ზონალური თავდაცვის მაგალითია საუდის არაბეთისა და ისრაელის დაცვა -104 -ის სარაკეტო ბატარეებით პირველი ყურის ომის დროს, სადაც მიზანს დასახლებული პუნქტების დაცვა წარმოადგენდა.

ტაქტიკა
მობილურობა
თანამედროვე საჰაერო თავდაცვის სისტემების უმეტესობა საკმაოდ მობილურია. დიდი სისტემებიც კი, როგორც წესი, მისაბმელებზეა დამონტაჟებული და შექმნილია სწრაფი დაშლისა თუ აწყობისთვის. წარსულში ეს ყოველთვის ასე არ იყო; ადრეული სარაკეტო სისტემები მოუქნელი იყო და დიდ ინფრასტრუქტურას მოითხოვდა, ბევრ მათგანს კი საერთოდ არ შეეძლო გადაადგილება. საჰაერო თავდაცვის საშუალებების დივერსიფიკაციასთან ერთად, აქცენტი მობილურობაზე გადავიდა. თანამედროვე სისტემები ძირითადად თვითმავალია (იარაღი ან რაკეტები დამონტაჟებულია სატვირთო ავტომობილის ან მუხლუხა ტექნიკის შასიზე) ან ბუქსირებადი. სისტემებიც კი, რომლებიც მრავალი კომპონენტისგან შედგება (თვითმავალი გამშვები დანადგარები, რადარები, სამართავი პუნქტები და ა.შ.), სარგებლობენ მობილურობის უპირატესობით. ზოგადად, ფიქსირებული სისტემის იდენტიფიცირება, მასზე იერიშის მიტანა და განადგურება ადვილია, მობილური სისტემა კი შეიძლება გამოჩნდეს იქ, სადაც მას არ ელიან. საბჭოთა სისტემებში მობილურობას განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო მას შემდეგ, რაც აშშ-სა და ვიეტნამს შორის ვიეტნამის ომში 938 -ის გამოყენების გამოცდილება დაგროვდა.

ჰაერსაწინააღმდეგო თავდაცვა ჩახშობის წინააღმდეგ
ბევრმა ქვეყანამ შეიმუშავა მნიშვნელოვანი ტაქტიკა მოწინააღმდეგის საჰაერო თავდაცვის ჩასახშობად. სპეციალიზებული იარაღი, როგორიცაა ანტირადიაციული რაკეტები, ასევე მოწინავე რადიოელექტრონული დაზვერვისა და რადიოელექტრონული ბრძოლის პლატფორმები, ცდილობენ დათრგუნონ ან გაანულონ მოწინააღმდეგის საჰაერო თავდაცვის სისტემის ეფექტურობა. ეს არის შეიარაღების რბოლა: რაც უფრო უკეთესი რადიოელექტრონული ხარვეზების წარმომქმნელი და ანტირადიაციული იარაღი იქმნება, მით უფრო იხვეწება საზენიტო-სარაკეტო სისტემებიც რადიოელექტრონული დაცვის ფუნქციებით და იმ მუნიციების ჩამოგდების უნარით, რომლებიც მათკენ ან მათ მიერ დასაცავი სამიზნეებისკენ არის მიმართული.

ამბოხებულთა ტაქტიკა
ცივი ომის დროს, ავღანეთის საბჭოთა ოკუპაციის პერიოდში, ავღანელი მუჯაჰედები საბჭოთა ავიაციის წინააღმდეგ აშშ-ის მიერ მიწოდებულ სტინგერის რაკეტებს იყენებდნენ. ტანკსაწინააღმდეგო ყუმბარსატყორცნები შეიძლება გამოყენებულ იქნას — და ხშირად გამოიყენება კიდეც — ჰაერში გაჩერებული შვეულმფრენების წინააღმდეგ (მაგალითად, სომალელი მებრძოლების მიერ 1993 წელს მოგადიშოს ბრძოლის დროს). ყუმბარსატყორცნის დიდი კუთხით სროლა საფრთხეს უქმნის თავად მსროლელს, რადგან გამონაბოლქვი ჭავლი მიწას ეჯახება და უკან აისხლიტება. სომალიში მებრძოლები ხანდახან ფოლადის ფირფიტას ადუღებდნენ ყუმბარსატყორცნის ლულის უკანა ბოლოზე, რათა ჭავლი მსროლელისგან სხვა მიმართულებით გადაემართათ. ყუმბარსატყორცნები ამ როლში მხოლოდ მაშინ გამოიყენება, როდესაც უფრო ეფექტური იარაღი ხელმისაწვდომი არ არის.

ყუმბარსატყორცნების შვეულმფრენების წინააღმდეგ გამოყენების კიდევ ერთი მაგალითია ოპერაცია „ანაკონდა“ 2002 წლის მარტში, ავღანეთში. შაჰ-ი-კოტის ხეობაში გამაგრებული თალიბი ამბოხებულები ყუმბარსატყორცნებს პირდაპირი დამიზნებით იყენებდნენ შვეულმფრენების წინააღმდეგ. ოთხი რეინჯერი დაიღუპა, როდესაც მათი შვეულმფრენი ყუმბარსატყორცნით ჩამოაგდეს, ხოლო სპეცრაზმელი ნილ ს. რობერტსი შვეულმფრენიდან გადმოვარდა მას შემდეგ, რაც აპარატს ორი ყუმბარა მოხვდა. სხვა შემთხვევებში შვეულმფრენები ვარდაკის პროვინციაში მისიის შესრულებისას ჩამოაგდეს. ყუმბარსატყორცნის ერთ-ერთი თვისება, რაც მას საჰაერო თავდაცვისთვის სასარგებლოს ხდის, არის ის, რომ მისი ამფეთქებელი ავტომატურად დეტონირებს 920 მეტრზე. ჰაერში სროლისას ეს იწვევს საბრძოლო ქობინის ჰაერში აფეთქებას, რაც წარმოქმნის ნამსხვრევების შეზღუდულ, მაგრამ პოტენციურად საშიშ რაოდენობას, რამაც შეიძლება დააზიანოს აფრენის ან დაჯდომის რეჟიმში მყოფი შვეულმფრენი.

ამბოხებულებისთვის ავიაციასთან ბრძოლის ყველაზე ეფექტური მეთოდი მათი მიწაზე განადგურების მცდელობაა — ან ავიაბაზის პერიმეტრზე შეღწევით და თვითმფრინავების სათითაოდ განადგურებით (მაგ. ბასტიონის ბანაკზე თავდასხმა 2012 წელს), ან ისეთი პოზიციის პოვნით, საიდანაც შესაძლებელია ავიაციაზე იერიშის მიტანა არაპირდაპირი ცეცხლით, მაგალითად ნაღმტყორცნებით. სირიის სამოქალაქო ომის დროს გამოიკვეთა ახალი ტენდენცია — ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების გამოყენება შვეულმფრენების წინააღმდეგ.