iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
დიდი ბარიერული რიფი

დიდი ბარიერული რიფი წარმოადგენს მსოფლიოში მარჯნის რიფებისა და კუნძულების უზარმაზარ ჯაჭვს წყნარი ოკეანის დასავლეთ ნაწილში, ავსტრალიის კონტინენტის იორკის ნახევარკუნძულის ჩრდილო-აღმოსავლეთ რაიონის გაყოლებაზე, მარჯნის ზღვაში. ადმინისტრაციულად შედის კუინზლენდის შტატში.

გეოგრაფია
ჯაჭვი შედგება 2900-ზე მეტი განცალკევებული მარჯნის რიფისაგან და 900 კუნძულისაგან. იგი გადაჭიმულია ავსტრალიის სანაპირო ზოლის გასწვრივ ჩრდილო-აღმოსავლეთით 2500 კმ-ზე და მნიშვნელოვნად აფერხებს ნაოსნობას ავსტრალიის ამ რეგიონში. დიდი ბარიერული რიფი დედამიწაზე ყველაზე დიდი ბუნებრივი ობიექტია, რომელიც შექმნილია ცოცხალი ორგანიზმებისგან და მისი დანახვა ადვილად შესაძლებელია კოსმოსიდან. ამ რიფის სტრუქტურა შედგება მილიარდი პატარა ორგანიზმებისგან, რომლებიც მეცნიერებაში ცნობილია მარჯნის პოლიპების სახელით. ის გადაჭიმულია სამხრეთიდან ჩრდილოეთისკენ, რომელიც იწყება სამხრეთი ტროპიკიდან ქალაქებს გლადსტონსა და ბანდაბერგს შორის და ბოლოვდება ტორესის სრუტის წყლებში, რომელიც ერთმანეთისგან ყოფს ავსტრალიას ახალი გვინეისაგან. მისი საერთო ფართობია 348 698 კმ², რაც უფრო მეტია ვიდრე დიდი ბრიტანეთის ფართობი. ჩრდილოეთ ნაწილში მისი სიგანეა დაახლოებით 2 კმ, სამხრეთში — 152 კმ. რიფის დიდი ნაწილი წყალქვეშაა, რომელიც ვლინდება მოქცევის დროს. სამხრეთით რიფი დაშორებულია ავსტრალიის ნაპირს 300 კმ-ით, ხოლო ჩრდილოეთით უახლოვდება მატერიკს 32 კმ მანძილზე. დიდ ბარიერულ რიფსა და ავსტრალიის სანაპიროს შორის გადაჭიმულია ლაგუნა. ზოგიერთ რიფს აქვს მარჯნის კუნძულის სახე.

დიდი ბარიერული რიფი ეხმარება ცოცხალი ორგანიზმების სიცოცხლის დიდ სხვადასხვაობას და ამის გამო 1981 წელს იუნესკომ იგი აირჩია, როგორც მსოფლიო მემკვიდრეობის ობიექტი და ტორესის სრუტის კუნძნლების მოსახლეობის გამოჩენის შემდეგ. ისინი კუნძულებზე დასახლდნენ დაახლოებით 10 000 წლის წინათ. 1768 წელს ლუი დე ბუგენვილმა აღმოაჩინა დიდი ბარიერული რიფი ექსპედიციის დროს, მაგრამ არ გამოაცხადა საფრანგეთის პრეტენზია მის ტერიტორიაზე. 1770 წლის 11 ივნისს, გემმა, რომლის კაპიტანიც იყო მკვლევარი ჯეიმზ კუკი, დიდ ბარიერულ რიფთან მიიღო ზიანი. მიქცევის დაწყებამ ხელი შეუწყო გემის გადარჩენას და შესაძლებლობა მისცა მას გაეგრძელებინა ცურვა. ჩრდილოეთისაკენ მსვლელობისას კუკმა ლიზარდის კუნძულთან ახლოს შენიშნა გასასვლელი და შეძლო გასულიყო ღია ზღვაში. მაგრამ ბევრი გემები, რომლებიც ცდილობდნენ გაემეორებინათ იგივე გზა, აღმოჩნდნენ ნაკლებად იღბლიანნი. გემების ჩაძირვა გახშირდა მას შემდეგ, რაც პირველმა ავსტრალიელმა კოლონისტებმა და მკვლევარებმა დაიწყეს მატერიკსა და რიფებს შორის არსებული წყლების გამოყენება ტორესის სრუტეში გასასვლელად, რის შედეგადაც გადიოდა მარშრუტები ინდოეთისა და ჩინეთის უდიდესი ქალაქებისაკენ, ასევე უმოკლესი გზა წყნარი ოკეანიდან ინდოეთის ოკეანისაკენ. 1815 წელს ჩარლზ ჯეფრისი გახდა პირველი ადამიანი, რომელმაც შეძლო გემით გაეცურა ბარიერების რიფის გასწვრივ ხმელეთის მხრიდან. მაგრამ მხოლოდ 1840-იან წლებში, მას შემდეგ, რაც საფუძვლიანად შეისწავლეს და რუკაზე დაიტანეს დიდი ბარიერული რიფის დიდი ნაწილი, ეს მარშრუტი გახდა გაცილებით უსაფრთხო.

 საუკუნეში მეცნიერებმა დაიწყეს რიფის საფუძვლიანი გამოკვლევა. ამავე დროს აქ ჩამოდიოდნენ საქმიანი ადამიანები, რომლებიც იმედოვნებდნენ თავიანთი პოტენციური კომერციული ინტერესების რეალიზებას. საუკუნის ბოლოს დიდი ბარიერული რიფიდან ლონდონში, სინგაპურში და ჰონგკონგში უკვე დაიწყო მარგალიტის და ტრეპანგის ექსპორტი.
მაკუორი (კუნძული)

მაკუორი — კუნძული, რომელიც მდებარეობას წყნარი ოკეანის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში (დაახლოებით 1500 კმ სამხრეთ-აღმოსავლეთით კუნძულ ტასმანიადან), დაახლოებით ახალ ზელანდიასა და ანტარქტიდას შორის. 54°37'53", 158°52'15". პოლიტიკურად, იგი არის ავსტრალიის შტატის, ტასმანიის ნაწილი 1900 წლიდან. 1997 წელს გახდა მსოფლიოს მემკვიდრეობის ძეგლი. 1993 წლამდე, იგი იყო ესპერანსეს მუნიციპალიტეტის ნაწილი.

გეოგრაფია
მისი მიწისზედა ფართობია — დაახლოებით 128 კმ², ხოლო სიმაღლე — 420 მეტრი ზღვის დონიდან. კუნძულზე მდებარეობს ავსტრალიის ყველაზე სამხრეთი წერტილი.

მაკუორის სიახლოეს მდებარეობს პატარა არქიპელაგი — ბიშოპ-ენდ-კლარკის კუნძულები.

კლიმატი
კლიმატი კუნძულზე ტენიანი და სუბანტარქტიკულია ძლიერი ქარებით. თვის საშუალო ტემპერატურა მერყეობს +3,4 °-დან +7,1 °-მდე (წლის საშუალო ტემპერატურაა +4,9 °). ნალექების რაოდენობა — 912 მმ წელიწადში, ძირითადად სუსტი წვიმის სახით და მთელი წლის განმავლობაში.

ფლორა და ფაუნა
მცენარეები წარმოდგენილია მხოლოდ სანებელი მცენარეების სახით, ძირითადად ისლი. სუბანტარქტიკული კუნძულებისათვის იშვიათად გვხვდება ენდემური მაკუორის კომბოსტო . კუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილის სანაპიროზე თავს იყრიან ზღვის სპილოები. სანაპიროზე პინგვინების კოლონიები — სამეფო პინგვინი , შავფეხა პინგვინი , პაპუის პინგვინი და ენდემური მაკუორის პინგვინი. კუნძულის ირგვლივ წყლებში ბინადრობენ ვეშაპები. სანაპირო წყლებში — წაბლა წყალმცენარეების ( .) მსხვილი წამონაზარდები.

კუნძულზე ბუდობენ ფრინველები. 1890 წლამდე კუნძულზე ბინადრობდა ენდემური მაკუორის მხტუნავი თუთიყუში, რომელიც გაქრა კუნძულზე კატების შემოყვანის შემდეგ. ასევე გავრცელებულია ალბატროსებიც.

როგორც ადამიანის ბუნებაზე გავლენის შედეგი, კუნძულზე შემოიყვანეს ბოცვრები და კატები. თუ 2002 წელს კატები გამოცხადდა განადგურებულად, ბოცვრების პოპულაციის რაოდენობა განისაზღვრებოდა დაახლოებით 100 ათას ერთეულად.

ისტორია
1810 წელს კუნძული აღმოაჩინა გემის კაპიტანმა ფრედერიკ ჰასელბორომ.

კუნძულს იმ დროს დიდი ბრიტანეთის კოლონიის ახალი სამხრეთი უელსის ცნობილი გენერალ-გუბერნატორის ლაკლან მაკუორის პატივსაცემად დაერქვა მისივე სახელი — მაკუორი.

მოსახლეობა
ავსტრალიის შტატ ტასმანიის იურისდიქციის ქვეშ მყოფ კუნძულ მაკუორიზე მუდმივი მოსახლეობა არ არსებობს. მაგრამ კუნძულს ხშირად სტუმრობენ მეცნიერები. ამას გარდა, აქ არსებობს ავსტრალიის პოლარული სადგური მაკუორი-აილენდი, სადაც სეზონური პირობებიდან გამომდინარე მუშაობს 25-დან 40-მდე თანამშრომელი.

მსოფლიო მემკვიდრეობა
1978 წელს გამოცხადდა ნაკრძალად, ხოლო 1997 წელს მსოფლიოს მემკვიდრეობის ძეგლად (იუნესკო).

2004 წლის 23 დეკემბერს კუნძულის ჩრდილოეთით მოხდა მიწისძვრა რიხტერის სკალით 8,1 ბალის სიმძლავრით. სამი დღის შემდეგ მოხდა ცნობილი მიწისძვრა ინდოეთის ოკეანეში 2004 წლის 26 დეკემბერს.

გალერეა
გრიფითი (ავსტრალია)

გრიფითი — ქალაქი ავსტრალიის ახალი სამხრეთი უელსის შტატში. მდებარეობს კონტინენტის სამხრეთ ნაწილში. 2011 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 17 616 კაცს. შტატის ადმინისტრაციულ ცენტრ სიდნეიდან დაშორებულია 568 კილომეტრით, ქალაქ ადელაიდიდან 803 კილომეტრით. დაარსდა 1916 წელს. ნალექების ყოველწლიური რაოდენობა შეადგენს 400.9 მმ-ს.
კაკადუს ეროვნული პარკი

კაკადუს ეროვნული პარკი მდებარეობს ალიგატორის მდინარეების რეგიონში, ავსტრალიის ჩრდილოეთ ტერიტორიაში, დარვინიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 171 კმ-ით დაშორებით.

კაკადუს ეროვნული პარკი მოიცავს 1 980 400 ჰექტარს. ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ 200 კმ-ია, ხოლო აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ 100 კმ. იგი არის ისრაელის ზომა, დაახლ. ტასმანიის ერთი მესამედი, ან დაახლ. შვეიცარიის ნახევარი.

პარკი არის შეტანილი მსოფლიოს მემკვდირეობის ძეგლების სიაში.
მაკუორი (ავსტრალია)

მაკუორი — ქალაქი სამხრეთ ავსტრალიის შტატ ახალ სამხრეთ უელსში. მდებარეობს ტასმანიის ზღვის სანაპიროზე. 2011 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 189 006 კაცს. ფართობი — 644 კმ². მაკუორი 150 კილომეტრითაა დაშორებული შტატის ადმინისტრაციულ ცენტრ სიდნეის.

დაძმობილებული ქალაქები
ჰაკოდატე, ჰოკაიდო, იაპონია
ტანაგურა, ფუკუშიმას პრეფექტურა, იაპონია
როტორუა, ბეი-ოვ-პლენტის რეგიონი, ახალი ზელანდია
წყალდიდობა

წყალდიდობა — წყლის დონის უეცარი მატება, განპირობებული თავსხმა წვიმებით ან თოვლის ინტენსიური დნობით. წყალდიდობა ძნელადპროგნოზირებადი მოვლენაა

მდინარეთა წყალდიდობა
მდინარეთა წყალდიდობა ოთხი ტიპისაა, რომლებიც ერთმანეთისაგან განმეორების სიხშირით, მასშტაბითა და მიყენებული ზიანის ოდენობით განსხვავდებიან. ესენია:

უმნიშვნელო წყალდიდობა დამახასიათებელია ვაკის მდინარეებისათვის, აღინიშნება 5-10 წელიწადში ერთხელ. წყალდიდობისას იფარება მდინარის მიმდებარე ტერიტორიის 1/10, არ იწვევს მნიშვნელოვან მატერიალურ ზარალს და არ არღვევს ცხოვრების ჩვეულებრივ რიტმს.

მნიშვნელოვანი წყალდიდობა დამახასიათებელია როგორც ვაკის, ისე მთის მდინარეებისათვის, აღინიშნება 20-25 წელიწადში ერთხელ. წყალდიდობისას იფარება მდინარის ხეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი. იწვევს არსებით მატერიალურ ზარალს, მოსახლეობის გარკვეული ნაწილის ევაკუაციასა და ცხოვრების ჩვეული რიტმის შეცვლას.

მასშტაბური წყალდიდობა მოიცავს მდინარის მთელ აუზს, აღინიშნება 50-100 წელიწადში ერთხელ. ხშირ შემთხვევაში თითქმის მთლიანად იფარება მდინარის მიმდებარე ტერიტორია, დასახლებული პუნქტები. იწვევს დიდ მატერიალურ ზარალს, მკვეთრად ცვლის ადამიანთა ყოფა-ცხოვრებასა და სამეურნეო საქმიანობას, მოითხოვს მოსახლეობისა და მატერიალური ფასეულობების ევაკუაციას.

კატასტროფული წყალდიდობა — იტბორება უზარმაზარი ტერიტორიები, მთლიანად, პარალიზებულია ადამიანის საქმიანობა. მოიცავს არაერთი მდინარის აუზს, აღინიშნება 100-200 წელიწადში ერთხელ ან უფრო იშვიათად. ამგვარი წყალდიდობა იწვევს ადამიანთა მსხვერპლს, უდიდეს მატერიალურ ზარალს.
იერუსალიმის ჯვარი

იერუსალიმის ჯვარი, ან ჯვაროსანთა ჯვარი — ჰერალდიკური ჯვარი და ქრისტიანული სიმბოლო. სიმბოლოზე ცენტრში გამოსახულია ბერძნული ჯვარი, რომლის ირგვლივ თითო კვადრატში გამოსახულია 4 მცირე ბერძნული ჯვარი.

სიმბოლოს გამარტივებული ფორმა ცნობილია „ჯვაროსანთა ჯვრის“ სახელით. ეს სიმბოლო ჯვაროსნებს მისცა პაპმა ურბან -ემ პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს და იგი ასევე გახდა იერუსალიმის გერბი ჯვაროსნების იერუსალიმის სამეფოს არსებობის დროს. 4 მცირე ჯვარი არის ზოგადქრისტიანული სიმბოლო, რომელიც გამოსახავს 4 მოციქულს და მსოფლიოს ოთხ მხარეს, სადაც გავრცელდა ქრისტიანობა იერუსალიმიდან. ეს სიმბოლო ასევე გამოიყენება საქართველოს დროშაზე.

იუნიკოდი
ბერძნულ ჯვარს გააჩნია საკუთარი კოდი იუნიკოდში - ეს არის +2629 და იგი ასე გამოიყურება .
ღირსი მასტრიდია

ღირსი მასტრიდია — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე არის ძველი სტილით 24 ნოემბერი, ახალი სტილით - 7 დეკემბერი.

ბიოგრაფია
ღირსი მასტრიდია ეგვიპტის ალექსანდრიაში ცხოვრობდა. მან ქალწულობის აღთქმა დადო, მკაცრად მარხულობდა და გამუდმებით ლოცულობდა. ერთხელ ქალწულის წმინდა ცხოვრებას გამოცდის ჟამი დაუდგა: ერთ ჭაბუკს ბილწი გულისთქმები აღეძრა მის მიმართ და ისე შეავიწროვა, რომ მასტრიდია იძულებული გახდა, შინ გამოკეტილიყო - ტაძარშიც არ დადიოდა. ის წუხდა, რომ უნებლიეთ აცდუნა ჭაბუკი, მისი საცხოვნებელ გზაზე დაყენების საღვთო შური აღეძრა და შინ მოუხმო. როცა შეიტყო, რომ ვაჟს განსაკუთრებით მისი მშვენიერი თვალები იზიდავდა, წმინდა მასტრიდიამ დაუნდობლად დაითხარა ისინი მაქოთი, რომლითაც ტილოს ქსოვდა. ასე დაიხსნა მან ცთუნებისაგან საკუთარი თავი და ჭაბუკიც, რომელიც სინანულში ჩავარდა, ბერად აღიკვეცა და მკაცრ, ასკეტურ ღვაწლს შეუდგა. თავად წმინდა ქალწულმაც ცხოვრება ღვთივსათნო ღვაწლში გალია.
დიდმოწამე ეკატერინე

}].

ბიოგრაფია
დიდმოწამე ეკატერინე ეგვიპტის ალექსანდრიის მმართველის, კონსტის ასული იყო. იგი დაიბადა 287 წელს ალექსანდრიაში.

ეკატერინე მოწამეობრივად აღესრულა იმპერატორ მაქსიმინუსის (305-313 წწ.) მმართველობის პერიოდში. ალექსანდრიაში ჩასული იმპერატორი წარმართულ დღესასწაულს დაესწრო.

მსხვერპლად ადამიანებსაც სწირავდნენ - დაუნდობლად ყრიდნენ ცეცხლში ქრისტეს მიმდევრებს. ეკატერინემ თვით იმპერიის მთავარ ქურუმებსა და უღმრთო იმპერატორ მაქსიმინეს მიმართა. მან ვინაობა განაცხადა, დაუფარავად აღიარა თავისი სარწმუნოება და ბრძნულად ამხილა წარმართები. ეკატერინეს სილამაზემ მეფე მოხიბლა. იმპერატორმა იმპერიის ორმოცდაათ ყველაზე განსწავლულ ბრძენკაცს მოუხმო, მაგრამ ეკატერინემ სიტყვიერ პაექრობაში დაჯაბნა ისინი და ყველანი ქრისტიანობაზე მოაქცია, რის შემდეგაც იმპერატორის ბრძანებით ისინი ცეცხლში დაწვეს.

იმპერატორმა საწამებლად შეაგდო ეკატერინეც, შემდეგ კი საპყრობილეში გამოამწყვდია. დედოფალმა ავგუსტამ, რომელსაც ბევრი სმენოდა ეკატერინეს შესახებ, მისი ხილვა მოიწადინა. დედოფალი გააოცა მისმა სულის სიმტკიცემ.

მომდევნო დღეს ეკატერინე კვლავ სამსჯავროზე წარადგინეს, ბორბალზე წამებით დაემუქრნენ და კიდევ ერთხელ მოსთხოვეს ქრისტეს უარყოფა და ცრუღვთაებებისთვის მსხვერპლის შეწირვა. მან კიდევ ერთხელ აღიარა მაცხოვარი. იგი თავად მიუახლოვდა ბორბლებს, მაგრამ ანგელოზმა შემუსრა წამების იარაღები და მიმოფანტულმა ნამსხვრევებმა ბევრი წარმართი იმსხვერპლა. ეს სასწაული რომ იხილეს, დედოფალმა ავგუსტამ და მხედართუფროსმა პორფირიმ ორას მეომართან ერთად დაუფარავად აღიარეს ქრისტიანობა, რისთვისაც ყველა სიკვდილით დასაჯეს. მაქსიმინე ისევ შეეცადა ეკატერინეს ცთუნებას და ამჟამად ცოლობა შესთავაზა მას, მაგრამ პასუხად უარი მიიღო. ეკატერინემ მტკიცედ განაცხადა, რომ ქრისტეს ერთგული რჩებოდა, ლოცვა აღავლინა მისადმი და თავად დადო თავი ჯალათის კუნძზე. უსჯულოებმა მარტვილს თავი მოჰკვეთეს. ეკატერინეს ცხედარი სინას მთაზე გადაიტანეს. საუკუნეში მიაკვლიეს მის პატიოსან თავსა და მარცხენა ხელს და გადააბრძანეს იმპერატორ იუსტინიანეს (527-565; ხს. 27 ნოემბერს) მიერ აგებულ სინას მონასტრის ტაძარში.
წმინდა ავგუსტა

წმინდა ავგუსტა – მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე არის ძველი სტილით 24 ნოემბერი, ახალი სტილით - 7 დეკემბერი.

ბიოგრაფია
წმინდა ავგუსტა იყო რომის იმპერატორ მაქსიმინეს ცოლი, რომელიც ალექსანდრიაში ჩასულ იმპერატორს თან ახლდა და საკუთარი თვალით იხილა როგორ ეწამა ქრისტესათვის წმინდა ეკატერინე. იმპერატორმა საწამებლად შეაგდო ნეტარი ეკატერინე, შემდეგ კი საპყრობილეში გამოამწყვდია. დედოფალმა ავგუსტამ, რომელსაც ბევრი სმენოდა წმინდა ეკატერინეს შესახებ, მისი ხილვა მოიწადინა. დედოფალი გააოცა ღვთაებრივი მადლით სახეგაბრწყინებული წმიდანის სულის სიმტკიცემ. წმინდა ეკატერინემ მოსულებს ქრისტიანული სწავლება განუმარტა და მათაც ირწმუნეს ჭეშმარიტი ღმერთი.

მეორე დღეს ისევ საწამებლად გაიყვანეს წმინდანი. ბორბალზე წამებით დაემუქრნენ და კიდევ ერთხელ მოსთხოვეს ქრისტეს უარყოფა და ცრუღვთაებებისთვის მსხვერპლის შეწირვა. უფლის რჩეულმა ისევ ახოვნად აღიარა მაცხოვარი. იგი თავად მიუახლოვდა ბორბლებს, მაგრამ ანგელოზმა შემუსრა წამების იარაღები და მიმოფანტულმა ნამსხვრევებმა ბევრი წარმართი იმსხვერპლა. ეს სასწაული რომ იხილეს, დედოფალმა ავგუსტამ და მხედართუფროსმა პორფირიმ ორას მეომართან ერთად დაუფარავად აღიარეს ქრისტეს სარწმუნოება, რისთვისაც ყველა სიკვდილით დასაჯეს.
პორფირი სტრატილატი

პორფირი სტრატილატი – მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე არის ძველი სტილით 24 ნოემბერი, ახალი სტილით - 7 დეკემბერი.

ბიოგრაფია
პორფირი სტრატილატი იმპერატორ მაქსიმინეს მხედართუფროსი იყო დას თან ახლდა მას ეგვიპტეში, როდესაც საწამებლად მეორედ გაიყვანეს წმინდა ეკატერინე, უფლის რჩეულმა ისევ ახოვნად აღიარა მაცხოვარი. იგი თავად მიუახლოვდა ბორბლებს, მაგრამ ანგელოზმა შემუსრა წამების იარაღები და მიმოფანტულმა ნამსხვრევებმა ბევრი წარმართი იმსხვერპლა. ეს სასწაული რომ იხილეს, დედოფალმა ავგუსტამ და მხედართუფროსმა პორფირიმ ორას მეომართან ერთად დაუფარავად აღიარეს ქრისტეს სარწმუნოება, რისთვისაც ყველა სიკვდილით დასაჯეს.
მალაბარი

მალაბარი — ისტორიული ოლქი სამხრეთ ინდოეთში, არაბეთის ზღვის სანაპიროსა და დასავლეთ გატების მთებს შორის. სამხრეთ მალაბარში არსებობდა ჩერის სახელმწიფო (დაახლოებით ძვ.წ. ს.-ახ. წ. ს.). - საუკუნეებში მალაბარის სამთავროებიდან ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო კალიკუტი (კოჟიკოდე), საუკუნეში ტრავანკური და კოჩინი. მალაბარი არის პირველი რაიონი ინდოეთში, რომელიც ევროპული სახელმწიფოების კოლონიური ძარცვის ობიექტი გახდა. საუკუნეში მალაბარში დაარსდა პორტუგალიელთა დასაყრდენი პუნქტები, საუკუნიდან ნიდერლანდელების, ინგლისელების, ფრანგების ფაქტორიები. საუკუნის ბოლოს მალაბარი ინგლისელი ოსტინდოეთის კომპანიამ მიიტაცა. 1956 წლიდან მალაბარის ტერიტორია შედის ინდოეთის კერალისა და მაისურის შტატების შემადგენლობაში.
ალიპი მესვეტე

ალიპი მესვეტე (გ. 640) — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე არის ძველი სტილით 26 ნოემბერი, ახალი სტილით - 9 დეკემბერი.

ბიოგრაფია
ღირსი ალიპი მესვეტე პაფლაგონიის ქალაქ ადრიანოპოლში დაიბადა. წმინდანს მამა ადრე გარდაეცვალა. დაქვრივებულმა დედამ მთელი ქონება გლახაკებს დაუნაწილა, შვილი ეპისკოპოს თეოდორეს მისცა აღსაზრდელად, თავად კი ტაძარში დაიწყო მსახურება და დიაკონისად კურთხევის ღირსი შეიქნა.

წმინდა ალიპის სიყმაწვილიდანვე სურდა, უფლისთვის მიეძღვნა თავი და განმარტოებულ ცხოვრებას ესწრაფოდა, მაგრამ ეპისკოპოსი თეოდორე არ იშორებდა. ერთხელ, როცა წმიდანი თავის ეპისკოპოსს ახლდა კონსტანტინოპოლში, მას საღვთო ხილვით გამოეცხადა წმინდა მოწამე ეფემია, რომელმაც ადრიანოპოლში დაბრუნება და მისი სახელობის ტაძრის აგება უბრძანა. ნეტარი დამორჩილდა ზეციურ კურთხევას და ადრიანოპოლელი ქრისტიანების შემოწირულობებით მიტოვებული წარმართული სასაფლაოს ადგილას წმიდა ეფემიას სახელობის ეკლესია ააშენა. ტაძრის გასწვრივ, ღია ცის ქვეშ, წარმართული საფლავის ქვაზე უფლის რჩეულმა სვეტი მოიწყო. ღირსი ალიპი ორმოცდაცამეტი წელი მოღვაწეობდა სვეტზე.

სიკვდილამდე თოთხმეტი წლით ადრე წმინდა ალიპის ფეხები ისე დაუავადდა, რომ დგომა ვეღარ შეძლო. უფლის რჩეული მოთმინებით და მადლობით იტანდა უმძიმეს სატანჯველებს. ღირსი მამის სვეტის სიახლოვეს თანდათან ორი - მამათა და დედათა მონასტერი დაარსდა.

ნეტარი ალიპი 640 წელს გარდაიცვალა, ასთვრამეტი წლის ასაკში. წმინდანის ნეშტი მის მიერვე დაარსებულ, წმინდა მოწამე ეფემიას სახელობის ტაძარში დაკრძალეს. ღირსი მამის უხრწნელ ნაწილებთან მრავალი სასწაულებრივი კურნება აღესრულებოდა.
ეგვიპტის პირველი გარდამავალი პერიოდი

პირველი შუალედური პერიოდი — ძველი ეგვიპტის ისტორიის ერთ-ერთი ეტაპია, რომელიც გრძელდებოდა ძვ.წ. 2280–2016 წლებში. იგი მოიცავს - დინასტიებს. ეს ეგვიპტის ისტორიაში მეტად მძიმე პერიოდია. ამერიკელი მეცნიერის ვ. ჰეისის რეკონსტრუქციით, დინასტიიდან დინასტიამდე სულ 21 წელი გავიდა. მანეთონს აქვს ცნობა, რომლის მიხედვითაც დინასტია შედგება 70 მეფისაგან, რომლებიც 70 დღეს მეფობდნენ.
 დინასტია
 დინასტიის მეფის ძალაუფლება მხოლოდ მემფისსა და მის ირგვლივ მდებარე რაიონზე ვრცელდებოდა. ჩრდილოეთში თარეშობდნენ სინაის მომთაბარე ტომები, სამხრეთში თითოეული ნომარქი თავისი ნომის ერთპიროვნული ბატონი იყო.

ჰერაკლეოპოლიტური პერიოდი და თებეს აღზევება
ეს პერიოდი მოიცავს - დინასტიებს. დაახლოებით ძვ.წ. 2242 წელს ტახტს იპყრობს ვინმე ახტოი, ზემო ეგვიპტის მეოცე ნომის ნომარქი ჰერაკლეოპოლისიდან (ეგვ. ნენ-ნი-სუტ). შუა ეგვიპტის ნომარქებთან ბრძოლების შედეგად მან მემფისის რაიონს შუა ეგვიპტის ტერიტორია შემოუერთა. ახტოის და მის მომდევნო 17 ფარაონს ტახტი ეკავათ დაახლოებით ძვ.წ. 2242–2052 წლებში. ჰერაკლეოპოლისის მეფეების დროს მოხდა ნილოსის დელტიდან სინაის ტომების განდევნა. სამხრეთ ეგვიპტეში ამ პერიოდში თანდათან აღზევდა თებეს ნომარქების ოჯახი, რომლებმაც სამხრეთ ეგვიპტის დანარჩენი ნომები დაიმორჩილეს. ჰერაკლეოპოლისელ ნომარქებსა და თებეს მეფეებს შორის მშვიდობიანი ურთიერთობაა, რაც, ალბათ, იმით იყო გამოწვეული, რომ თებეს ნომარქები სამხრეთის დამორჩილებით იყვნენ დაკავებული. მაგრამ მთელი სამხრეთის დაპყრობის შემდეგ თებელებმა იარაღი უკვე ჰელიოპოლისისკენ მოაბრუნეს. ამ დროისთვის სამხრეთის ტახტზე ადის ენერგიული ნომარქი (მომავალი მენტუხეტეპ ), რომელმაც ერთმანეთის მიყოლებით დაიპყრო ჰერაკლეოპოლისის სამეფოს ქალაქები.

- დინასტიების დროს თებეს მართავდნენ ნომარქები, რომლებიც ერთსა და იმავე საგვარეულო სახელს — ინტეფს — ატარებდნენ. პირველი ინტეფების წარწერებიდან ჩანს, რომ ისინი ჯერ კიდევ გარკვეულ ანგარიშს უწევდნენ ჰერაკლეოპოლისელთა დინასტიის მეფეებს. დღეს ძალიან ძნელია იმის დადგენა, თუ როგორ მოხდა მათი ძალაუფლების გავრცელება, მაგრამ დაახლოებით ძვ. წ. 2134 წელს ერთ-ერთმა ინტეფმა თავი უკვე „ზემო და ქვემო ეგვიპტის მეუფედ“ გამოაცხადა. მართალია, ვერც მან და ვერც მისმა შემდეგმა სამმა მემკვიდრემ ვერ მოახერხეს ჰერაკლეოპოლისის მეფეების საბოლოო დამარცხება, მაგრამ შემდგომმა ეგვიპტურმა ტრადიციამ იგი მაინც აღიარა დინასტიის დამაარსებლად. ამ დინასტიის მეხუთე წარმომადგენელმა მენტუხეტეპ ერთიმეორის მიყოლებით აიღო ჩრდილოეთის რამდენიმე ქალაქი და დაახლოებით ძვ.წ. 2052 წელს დაიპყრო თვით ჰერაკლეოპოლისიც. ამგვარად, თებეს ნომარქების შთამომავალმა მთელი ეგვიპტის გაერთიანება მოახერხა. ჰერაკლეოპოლისელები კიდევ რამდენიმე წელიწადს ებრძოდნენ მენტუხეტეპს, მაგრამ ამაოდ. მისი ხანგრძლივი მეფობის (51 წელიწადი) შუახანს ეგვიპტის გაერთიანება საბოლოოდ დასრულდა. ამ მოვლენის აღსანიშნავად მეტუხეტეპმა მიიღო ჰორის ახალი სახელი – სემა-ტაუი (ორი ქვეყნის გამაერთიანებელი). ქვეყნის გამაერთიანებლად აღიარა იგი ეგვიპტურმა ტრადიციამაც. ერთ-ერთი ტაძრის კედელზე სამი ფარაონი – მენესი, მენტუხეტეპი და იაჰმესი ( დინასტია) – მოიხსენიება როგორც ერთიანი ეგვიპტის ფუძემდებელნი მისი ისტორიის სხვადასხვა პერიოდებში. მენტუხეტეპის მეფობით იწყება ეგვიპტის ისტორიის ახალი ეტაპი – მისი ხელმეორედ გაერთიანების პერიოდი, ანუ ე.წ. შუა სამეფოს ხანა.
იაკობ განდეგილი

იაკობ განდეგილი — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე არის ძველი სტილით 26 ნოემბერი, ახალი სტილით - 9 დეკემბერი.

ბიოგრაფია
ღირსი იაკობ განდეგილი სირიაში მოღვაწეობდა საუკუნეში. იგი სიჭაბუკეშივე განერიდა ამ სოფელს და ჯერ ღირსი ზევინის (ხს. 7 მარტს), შემდეგ კი - წმიდა მირონის (ხს. 14 თებერვალს) ხელმძღვანელობით დაეუფლა მოსაგრე ცხოვრების წესებს. მოძღვრის კურთხევით ნეტარი იაკობი პატარა ქოხში დაეყუდა, სადაც სრულ განმარტოებაში იღვაწა რამდენიმე წლის მანძილზე, შემდეგ კი უდაბურ და უნაყოფო მთაზე დასახლდა და ღია ცის ქვეშ დაიწყო ცხოვრება. წმინდანი მოთმინებით იტანდა ზაფხულის პაპანაქებას და ზამთრის სუსხს. ამ უჩვეულო ღვაწლს შემდგარი მოსაგრე გამუდმებით ლოცულობდა. მისი საზრდელი მხოლოდ წყალში ჩამბალი ქერი იყო. წმინდა მამა მთაზე ცხოვრებისას ატარებდა ბორკილებს, რომელიც ისეთი მოყვანილობის იყო, რომ მას აიძულებდა, გამუდმებით წელში მოხრილი ყოფილიყო. დიდ ღვაწლს შემდგარს ბოროტი სულები გააფთრებით ესხმოდნენ თავს, მაგრამ ნეტარი ახოვნად იგერიებდა მათ შემოტევებს. უფალმა სნეულთა კურნების, არაწმიდა სულების განსხმისა და მკვდართა აღდგინების ნიჭი მიმადლა თავის სათნომყოფელს. წმინდა იაკობმა მთელს აღმოსავლეთში გაითქვა სახელი. სულიერი და ხორციელი ტკივილებით შეჭირვებული ურიცხვი ხალხი მიდიოდა მასთან შემწეობის სათხოვნელად. მიიცვალა 457 წელს.
იაკობ სპარსი

იაკობ სპარსი (გ. 421) — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე არის ძველი სტილით 27 ნოემბერი, ახალი სტილით - 10 დეკემბერი.

ბიოგრაფია
წმინდა დიდმოწამე იაკობ სპარსი სპარსეთის ქალაქ ბეთ-ლაპეტში მცხოვრები მდიდარი და დიდებული ქრისტიანული ოჯახიდან იყო და ცოლადაც მართლმორწმუნე ქალი ჰყავდა. მეუღლეები შვილებს კეთილმსახურებით ზრდიდნენ და ლოცვისა და წმინდა წერილის სიყვარულს უნერგავდნენ. იაკობს სპარსეთის სამეფო კარზე მაღალი თანამდებობა ეკავა. ერთხელ, ლაშქრობის დროს, იგი მოიხიბლა მეფის გულმოწყალებით, ვერ გაბედა საჯაროდ ეღიარებინა თავისი სარწმუნოება და უსჯულო ხელისუფალთან ერთად კერპებს მსხვერპლი შესწირა. იაკობის ცოლმა და დედამ ეს რომ შეიტყვეს, ძლიერ დამწუხრდნენ, მამხილებელი წერილით მიმართეს მას და სინანულისკენ მოუწოდეს. წერილი რომ წაიკითხა, იაკობი ხმამაღლა ატირდა და ღმერთს პატიება შესთხოვა. წმინდანის თანამებრძოლებმა გაიგონეს, როგორ ლოცულობდა იგი ქრისტეს მიმართ და მეფესთან დაასმინეს. სულიწმიდით განმტკიცებულმა იაკობმა დაკითხვაზე მხნედ აღიარა ქრისტე. ამჯერად მეფის ვერანაირმა მუქარამ და შეგონებამ ვერ გადადრიკა იგი ჭეშმარიტი სარწმუნოებისაგან. მაშინ რისხვით აღსავსე თვითმპყრობელმა ბრძანა, ნეტარისთვის წამებით ამოეხადათ სული. იაკობს თითო-თითოდ მოჰკვეთეს ჯერ ხელისა და ფეხის თითები, შემდეგ კი ხელ-ფეხი. წმინდანი დაუდუმებლად ლოცულობდა და მადლობას სწირავდა ღმერთს იმისთვის, რომ ჩადენილი ცოდვის ტანჯვით გამოსყიდვის საშუალება მიეცა. ბოლოს ნეტარ მოწამეს თავი მოჰკვეთეს, ეს მოხდა 421 წელს.
პალადი თესალონიკელი

პალადი თესალონიკელი — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე არის ძველი სტილით 27 ნოემბერი, ახალი სტილით - 10 დეკემბერი.

ბიოგრაფია
ღირსი პალადი თესალონიკში დაიბადა. იგი ალექსანდრიაში მოსაგრეობდა - საუკუნეების მიჯნაზე და ღვთივსათნო ღვაწლით გაბრწყინებული მშვიდობით მიიცვალა ღრმა მოხუცებულობაში.
რომანოზ საკვირველთმოქმედი

რომანოზ საკვირველთმოქმედი — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე არის ძველი სტილით 27 ნოემბერი, ახალი სტილით - 10 დეკემბერი.

ბიოგრაფია
ღირსი რომანოზ საკვირველთმოქმედი ქალაქ როსაში დაიბადა და ანტიოქიის მახლობლად მოსაგრეობდა საუკუნეში. დაუცხრომელი ღვაწლისთვის უფალმა მას განჭვრეტისა და კურნების ნიჭი მიმადლა. წმინდანის ლოცვებით მრავალი უშვილო დედაკაცი დაიხსნა ბერწობისაგან. წმინდა რომანოზი მკაცრი მმარხველი იყო და ჯვალოს ქვეშ მძიმე ჯაჭვებს ატარებდა. ნეტარმა მრავალი წელი იცხოვრა დაყუდებაში ისე, რომ ცეცხლი არ აუნთია. ბოლოს ღრმად მოხუცებულმა ღირსმა მამამ მშვიდობით შეჰვედრა სული უფალს.
დირჰემი

დირჰემი, იგივე დირჰამი — ძველი არაბული ვერცხლის მონეტა. ტერმინი მომდინარეობს ბერძნულიდან (იხ. დრაქმა).

იჭრებოდა 698-699 წლებიდან; მისი წონა საუკუნის ბოლოსათვის 2,7–2,9 გ. დირჰემის შუბლზე ქუფური შრიფტით წარწერილი იყო რელიგიური ფორმულა და ცნობები ზარაფხანისა და მოჭრის დროის შესახებ; ზურგზე — ყურანის სურები. ამგვარი დირჰემი იჭრებოდა არაბთა სახალიფოს ყველა ზარაფხანაში ბაქტრიიდან ესპანეთამდე.

ჰიჯრის 85 (704-705 წწ.) დირჰემი თბილისის ზარაფხანაშიც მოიჭრა. საუკუნიდან არაბულმა (ქუფურმა) დირჰემმა მტკიცედ მოიკიდა ფეხი აღმოსავლეთ საქართველოს სამონეტო სისტემაში; ის მრავლადაა აღმოჩენილი არქეოლოგიური გათხრებისას. ძველ ქართულ წყაროებში ვერცხლის ფულის, ანუ არაბული დირჰემის, აღსანიშნავად იხმარებოდა ტერმინი „დრამა“.

ფულის ერთეული
ამჟამად დირჰემი არის ფულის ერთეულის სახელწოდება მაროკოსა და არაბთა გაერთიანებულ საამიროებში, მისი ვარიანტი (დრამი) — სომხეთში, ასევე ხურდა ფულის სახელი იორდანიაში (დინარის 1/10), კატარში (რიალის 1/100), ლიბიაში (დინარის 1/1000) და ტაჯიკეთში (სომონის 1/100).