iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჩრდილოეთი რაინ-ვესტფალია

ჩრდილოეთი რაინ-ვესტფალია — მხარე გერმანიაში.

ფართობი — 34,1 ათასი კმ2,
მოსახლეობა — 17.987 ათასი, კათოლიკე 53 %, პროტესტანტი 42 %.
ქალაქები (ათ.) — დიუსელდორფი (დედაქალაქი, 573), კიოლნი (963), ესენი (619), დორტმუნდი (602), დუისბურგი (536), ბოხუმი (401), ვუპერტალი (385), ჰაგენი (201).
თავისებურებები — რაინის ხეობა, რურის სამრეწველო რეგიონი.

ჩრდილოეთ რაინ-ვესტფალიის რაიონები
საზღვრები
მხარის მაქსიმალური სიგრძე ჩედილოეთიდან სამხრეთით არის 291 კილომეტრი და 266 კილომეტრი აღმოსავლეთიდან დასავლეთით. მხარის საზღვრების მთლიანი სიგრძეა 1,645 კმ. ჩრდილოეთი რაინ-ვესტფალიას ესაზღვრება შემდეგი ქვეყნები და მხარეები:
ბელგია (99 კმ.)
ნიდერლანდები (387 კმ.)
ქვემო საქსონია (583 კმ.)
ჰესენი (269 კმ.)
რაინლანდ-პფალცი (307 კმ.)

მინისტრ-პრეზიდენტების სია
ჩრდილოეთი რაინ-ვესტფალიას მინისტრ პრეზიდენტების სია:
ჰამბურგი

ჰამბურგი — ქალაქი და ფედერალური მხარე გერმანიაში. მდებარეობს გერმანიის ჩრდილოეთში, მდინარე ელბაზე. ჰამბურგი გერმანიის სიდიდით მეორე ქალაქი, ქვეყნის ყველაზე დიდი საოკეანო პორტი და კომერციული ცენტრია.

ჰამბურგშია მსოფლიოს უდიდესი სასაწყობე რაიონი და მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი შპაიხერშტადტი. ჰამბურგის მიმდებარედ არის ვადენზეეს ეროვნული პარკი. ქალაქს გააჩნია საფეხბურთო კლუბი „ჰამბურგი“, რომელმაც ძლიერების პიკს 1970-იანი წლების ბოლოს მიაღწია, როდესაც მოიგო უეფა-ს თასების მფლობელთა ჩემპიონთა თასები.

ისტორია
ისტორიულად ჰანზის თავისუფალი ქალაქი, დაარსებულია 889 წელს. 1638 წელს აქ დაიდო საფრანგეთ-შვედეთის ხელშეკრულება. 1787 წელს გახდა დიდი ქალაქი. 1871–1918 წლებში იყო გერმანიის იმპერიის ნაწილი. 1912 წლიდან მოქმედებს ჰამბურგის მეტროპოლიტენი, რომელზეც ამჟამად 4 ხაზი და 93 სადგურია. 2017 წელს გაიხსნა ელბის ფილარმონია.
ჰესენი

ჰესენი — მხარე გერმანიაში.

ფართობი — 21,1 ათასი კმ2,
მოსახლეობა — 6.045 ათასი, პროტესტანტი 61 %, კათოლიკე 33 %.
ქალაქები (ათ.) — მაინის ფრანკფურტი (656), ვისბადენი (დედაქალაქი, 267), კასელი (202), დარმშტადტი (139).
თავისებურებები — რაინისა და მაინის ხეობები, ტაუნუსის მთები, რომელიც მდიდარია მინერალური წყლებით (ჰომბურგი, ვისბადენი).
ედმუნდ ჰუსერლი

ედმუნდ გუსტავ ალბრეხტ ჰუსერლი (; დ. 8 აპრილი, 1859, პროსნიცი — გ. 26 აპრილი, 1938, ფრაიბურგი) — გერმანელი ფილოსოფოს-იდეალისტი, ტრანსცენდენტალური ფენომენოლოგიის ფუძემდებელი.

სწავლობდა ლაიფციგში, ბერლინსა და ვენაში. 1883, ვარიაციათა აღრიცხვაში დისერტაციის დაცვის შემდეგ, კ. ვაიერშტრასის ასისტენტი იყო. ფ. ბრენტანოსა და კ. შტუმპფის გავლენით ცდილობდა მათემატიკა ფსიქოლოგისტურად დაეფუძნებინა („რიცხვის ცნების შესახებ“, 1887; „არითმეტიკის ფილოსოფია“, 1891). ფილოსოფიის პროფესორი ჰალეში, გეტინგენსა და ფრაიბურგში, საიდანაც ფაშისტებმა ებრაელობის გამო დაითხოვეს.

მოძღვრება
გ. ფრეგეს კრიტიკამ დააჩქარა ჰუსერლის მიერ ფსიქოლოგიზმის უარყოფა. მეცნიერებათა ფილოსოფიის დაფუძნების ახალი პოზიცია ჰუსერლმა ჩამოაყალიბა „ლოგიკური გამოკვლევების“ 2 ტომში (1900-1901). ტომის გამო იგი ანტიფსიქოლოგიზმის მედროშედ აღიარეს, ტომის გამო კი ფსიქოლოგიზმის დაცვა დააბრალეს, რადგან დროსა და სივრცეში მოცემული ფაქტის ცვალებადობაში ინვარიანტული ზედროულის ძიების გზას დესკრიფციული ფაიქოლოგია უწოდა. ჰუსერლი ცოდნის ობიექტურობის საფუძვლებს სუბიექტურობაში — ობიექტების შესახებ ჩვენს ცოდნაში ეძიებდა, რასაც ხელი შეუწყო მისმა შეხვედრამ ვ. დილთაისთან ( 1905 ). განავითარა „ფილოსოფიის, როგორც მკაცრი მეცნიერების„ (1911) იდეა. ეს იდეა დაიცვა შრომაში „იდეები წმინდა ფენომენოლოგიისა და ფენომენოლოგიური ფილოსოფიისათვის“ (დაწერა 3 წიგნად, 1913 გამოიცა პირველი — „ზოგადი შესავალი ფენომენოლოგიაში“, სხვები კი ჰუსერლის სიკვდილის შემდეგ).

ჰუსერლი არ კმაყოფილდებოდა მიღწეულით, მუდამ ახალ დასაბუთებას ეძებდა თავისი ფენომენოლოგიისათვის. იგი თანდათან მეტ როლს ანიჭებდა წმინდა სუბიექტურობას, როგორც ჩვენი ცოდნის მაკონსტიტუირებელს. ამგვარი ტრანსცენდენტალური იდეალიზმით მას სურდა დაედგინა ბ. ბოლცანოს გავლენით გაზიარებული „თავისთავადი ჭეშმარიტების“ ბუნება. თუმცა არც ეს და არც „თავად საგნებისაკენ“ სწრაფვა არ ნიშნავდა ჰუსერლისთვის ცნობიერების ინტენსიურობას; ამიტომ მისი ფენომენოლოგია ტრანსცენდენტალური ეგოლოგიის (მოძღვრება აბსოლუტური „მეს“ შესახებ) სახეს იღებს: სუბიექტი ფენომენებს, როგორც ცნობიერების ნაკადს მყარ ელემენტების, არსების ჭვრეტით აყალიბებს. ჰუსერლი ამ მიზნით ითვისებს რ. დეკარტის, ი. კანტისა და სხვათა შეხედულებებს. სხვა შრომებში ჰუსერლი ცდილობს ახლებურად დაასაბუთოს ის შეხედულებანი, რომლებიც მოცემულია მის ძირითად ნაშრომში „იდეები...“ (1913). ეგზისტენციალიზმის აღმოცენების შემდეგ ჰუსერლი განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა საკუთარი მეთოდით გაგებულ ემპირიულ ადამიანს და სოციალურ გარემოს. ამის შედეგია ნაშრომი „ევროპული მეცნიერების კრიზისი და ტრანსცენდენტალური ფენომენოლოგია“ (1936).

ჰუსერლის გავლენას განიცდიდნენ კ. იასპერსი, მ. ჰაიდეგერი, ნ. ჰარტმანი, მ. შელერი, ჟ. პ. სარტრი, მ. მერლო-პონტი და სხვები. ოციანი წლების დასაწყისში ჰუსერლის სემინარების აქტიური მონაწილე იყო პროფ. კ. ბაქრაძე. ჰუსერლის კვლევის ცენტრი მრავალ ქვეყანაშია, არქივი და გამომცემლობა — ლუვენში.
ედუინ ჰაბლი

ედუინ პაუელ ჰაბლი (; დ. 20 ნოემბერი, 1889, მარშფილდი, მისურის შტატი — გ. 28 სექტემბერი, 1953, სან-მარინო, კალიფორნიის შტატი) — ამერიკელი ასტრონომი, ვაშინგტონის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრი (1927). 1914-1917 მუშაობდა იერქსის, 1919-დან — მაუნტ-უილსონის ობსერვატორიებში. ჰაბლის ძირითადი შრომები ეძღვნება გალაქტიკების შესწავლას. 1922 ნისლეული დაყო გარეგალაქტიკურ ობიექტებად — გალაქტიკებად და ჩვენს გალაქტიკაში მდებარე აირმტვრის ნისლეულებად. 1924-1926 ზოგ გალაქტიკაში აღმოაჩინა ვარსკვლავები, რითაც დაამტკიცა მათი მსგავსება ჩვენს გალაქტიკასთან. 1929 დაადგინა, რომ გალაქტიკათა სპექტრების წითელ წანაცვლებასა და მანძილებს შორის არსებობს კავშირი (ჰაბლის კანონი), მოგვცა გალაქტიკების მორფოლოგიური კლასიფიკაცია.
ჰაბიბულა

ჰაბიბულა (დ. 3 ივნისი, 1872, ტაშკენტი — გ. 20 თებერვალი, 1919, ჯალალაბადთან) — ავღანეთის ამირა 1901-1919 წლებში. გამგებლობის დასაწყისში პატრიოტული წრეების გავლენით ცდილობდა გაეტარებინა რეფორმები, რომლებიც მიზნად ისახავდნენ სახელმწიფოს განმტკიცებას, დიდი ბრიტანეთისაგან მისი დამოკიდებულების შესუსტებას. შემდგომში გამოვიდა ახალგაზრდა ავღანელების წინააღმდეგ, ატარებდა პროინგლისურ პოლიტიკას, ცდილობდა ხელი შეეშალა განმათავისუფლებელი მოძრაობის აღმავლობისათვის. მოკლეს სასახლის შეთქმულების დროს.
ჰაგენი

ჰაგენი — ქალაქი გერმანიაში, ჩრდილოეთი რაინ-ვესტფალიის მხარეში, მდინარე ფოლმის ნაპირზე, ფოლმისა და რურის შესართავთან ახლოს. 201, 268 ათ. მცხოვრები (2004). შავიმეტალურგია, მანქანათმშენებლობა და ლითონდამუშავება (მათ შორის ჩარხთმშენებლობა), ელექტროტექნიკის მრეწველობა. საფეიქრო, ავეჯის, ქაღალდის საწარმოები. ჰაგენი ცნობილია საუკუნიდან.
აბდურაჰიმ ჰაგვერდიევი

აბდურაჰიმ ბეგ ასად ბეგ-ოღლუ ჰაგვერდიევი (; დ. 17 მაისი, 1870 ქ. შუშა ― გ. 11 დეკემბერი, 1933) — აზერბაიჯანელი მწერალი. აზერბაიჯანის სსრ ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1928).

ბიოგრაფია
1891 წელს დაამთავრა თბილისის რეალური სასწავლებელი. სწავლობდა პეტერბურგის უნივერსიტეტში, 1899-იდან შეუდგა პედაგოგიურ, ლიტერატურულ და თეატრალურ მოღვაწეობას ბაქოში. იყო აზერბაიჯანის თეატრის კომისარი. მის მხატვრულ შემოქმედებაში აისახა ახალი ცხოვრების მშენებლობა სოფლად, აკრიტიკებდა წარსულის გადმონაშთებს, ბურჟუაზიულ წყობილებას, პროპაგანდას უწევდა საბჭოთა ხელისუფლებას. ტრაგედიაში „დანგრეული ბუდეები“ (1896) ასახა საუკუნის მიწერულის თავადაზნაურული ფენის სოციალური კრიზისი. პიესაში „უბედური ახალგაზრდა“ (1900), პირველად აზერბაიჯანულ ლიტერატურაში, გამოიყვანა პატრიარქალურ-ფეოდალურ სამყაროსთან მებრძოლი დემოკრატიულ გმირი.

1906 წელს ა. ჰაგვერდიევი აირჩიეს რუსეთის იმპერიის მოწვევის სახელმწიფო სათათბიროს დეპუტატად ელიზავეტპოლის გუბერნიიდან.

1906-იდან აქტიურად თანამშრომლობდა ჟურნალ „მოლა ნასრედინში“, აქვეყნებდა მოთხრობებს, სტატიებს, ფელეტონებს. ეკუთვნის ნარკვევი „აზერბაიჯანის თეატრის ისტორიიდან“ (1924), მონოგრაფია „მ. ფ. ახუნდოვის ცხოვრება და მოღვაწეობა“ (1928). ეწეოდა მთარგმნელობით მუშაობას.
ალფრედ აინშტაინი

ალფრედ აინშტაინი (დ. 30 დეკემბერი. 1880, მიუნხენი — გ. 13 თებერვალი. 1952, ელ-სერიტო, კალიფორნია) — გერმანელი მუსიკის ისტორიკოსი და კრიტიკოსი. მოღვაწეობდა მიუნხენში, შემდეგ ბერლინში. 1933 დატოვა ფაშისტური გერმანია. ცხოვრობდა ჯერ ინგლისში, შემდეგ იტალიაში, 1939-იდან კი აშშ-ში; 1945 მიიღო ამერიკის მოქალაქეობა.

აინშტაინი მრავალი ნაშრომის ავტორია, მათ შორის აღსანიშნავია მონოგრაფიების სერია "გერმანელი მუსიკოსების ცხოვრება" (1914-იდან), "მუსიკის ისტორია" (1917), "ჰაინრიხ შიუტცი" (1925), "რომანტიზმის ეპოქის მუსიკა" (1947), "მოცარტი, მისი ხასიათი. მისი შემოქმედება" (1945-1953), "იტალიური მადრიგალი" (3 ტომად, 1949) და სხვ.

ზოგიერთი წყაროს მიხედვით იგი ითვლებოდა ალბერტ აინშტაინის ბიძაშვილად , ხოლო სხვები თვლიან რომ მათი ნათესაობა არ არის დადასტურებული,
ჟღენტი

საკუთარი სახელი ჟღენტი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ალექსანდრე ჟღენტი — რეჟისორი, სცენარისტი, პოლიტიკოსი
ალექსი ჟღენტი — რუსეთის იმპერიის არმიის გენერალ-მაიორი
ანა ჟღენტი — თერაპევტი
ბაგრატ ჟღენტი — სამხედრო პირი
ბესარიონ ჟღენტი — კრიტიკოსი, ლიტერატურათმცოდნე
დავით ჟღენტი — სახელმწიფო მოხელე, პოლიტიკოსი
ვიქტორ ჟღენტი — პოლიტიკოსი, ჟურნალისტი
ვლადიმერ ჟღენტი — პათოლოგ-ანატომი
თენგიზ ჟღენტი — რევოლუციური მოძრაობის მონაწილე საქართველოსა და უკრაინაში
ლეონტი ჟღენტი — პოლიტიკოსი, ჟურნალისტი
მამული ჟღენტი — ინჟინერი, პოლიტიკოსი
პეტრე ჟღენტი — ეკონომისტი
სერგი ჟღენტი — ენათმეცნიერი
სულიკო ჟღენტი — კინოდრამატურგი
ტარიელ ჟღენტი — სპორტსმენი (სასტენდო და ტყვიის სროლა)
შალვა ჟღენტი — გენერალ-მაიორი
ანა ჟღენტი

ანა ჟღენტი (დ. 4 ივნისი, 1895, სოფ. ქვაციხე, ახლანდელი ჭიათურის რ-ნი ― გ. 12 ივნისი, 1976, თბილისი) — ქართველი მეცნიერი-თერაპევტი და პედაგოგი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1956), პროფესორი (1956), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1961). ლიტერატურის კრიტიკოსის ბესარიონ ჟღენტის და.

ბიოგრაფია
ანა ჟღენტმა 1924 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის (თსუ) სამკურნალო ფაკულტეტი (პირველი გამოშვება). 1957–1973 წლებში განაგებდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის (ამჟამად თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი) შინაგან სნეულებათა პროპედევტიკის კათედრას. აღზარდა ქართველ თერაპევტთა მრავალი თაობა.

ჟღენტი შეისწავლიდა ბორჯომის მინერალური წყლის სამკურნალო თვისებებს, ქართულ კერძებში გამოყენებულ გემოს მიმცემ ნივთიერებებს და ქართული ღვინოების მოქმედებას კუჭ-ნაწლავის ტრაქტზე, ღვიძლზე, სანაღვლე გზებზე და გულსისხლძარღვთა სისტემის მუშაობაზე. საქართველოში პირველმა აღწერა ფასციოლოზის შემთხვევა. დაჯილდოებულია შრომის წითელი დროშის ორდენითა და მედლებით.

დაკრძალულია თბილისში, საბურთალოს საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში.
სერგი ჟღენტი

სერგი მიხეილის ძე ჟღენტი (დ. 30 მაისი, 1912, ქვენობანი, ამჟამად ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტი ― გ. 11 ოქტომბერი, 1963, თბილისი) — ქართველი საბჭოთა ენათმეცნიერი. ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი (1949), პროფესორი (1950).

ბიოგრაფია
სერგი ჟღენტი იყო ქართული ენის კათედრის გამგე ქუთაისის პედაგოგიურ ინსტიტუტში 1937-1941 წლებში, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პრორექტორი სამეცნიერო დარგში 1950-1962 წლებში. განაგებდა იკვლევდა ქართველური ენების სტრუქტურისა და ფონეტიკის თეორიულ საკითხებს. აღსანიშნავია მისი თანამედროვე ექსპერიმენტული მეთოდებით შესრულებული გამოკვლევები ქართველური ენების ფონეტიკაში. ჟღენტმა შეისწავლა ქართული სალიტერატურო ენის აქცენტუაცია, მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა საქართველოში ლოგოპედიის დამკვიდრებასა და განვითარებაში.
რუბინშტეინი

საკუთარი სახელი რუბინშტეინი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ანტონ რუბინშტეინი - რუსი პიანისტი, კომპოზიტორი, დირიჟორი, პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე
არტურ რუბინშტეინი - პოლონელი პიანისტი
მარკ რუბინშტეინი - საბჭოთა გეოლოგი
ნიკოლოზ რუბინშტეინი - რუსი პიანისტი, დირიჟორი, პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე
სერგეი რუბინშტეინი - საბჭოთა ფსიქოლოგი
მარკ რუბინშტეინი

მარკ მიხეილის ძე რუბინშტეინი (დ. 26 ნოემბერი [ძვ. სტ. 13 ნოემბერი], 1915, თბილისი, საქართველო, — გ. 29 ივნისი, 1978, იქვე]) — საბჭოთა გეოლოგი, საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1974), გეოლოგიის მინერალოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი (1967), პროფესორი (1968). სკკპ წევრი 1944-იდან. 1938 წელს დაამთავრა ს. კიროვის სახელობის საქართველოს ინდუსტრიული ინსტიტუტი. 1945-იდან მუშაობდა საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ა. ჯანელიძის სახელობის გეოლოგიის ინსტიტუტში, სადაც 1954-1955 ხელმძღვანელობდა პეტროგრაფიის განყოფილებას, 1955-იდან — ქანების აბსოლუტური ასაკის ლაბორატორიას. 1969-1976 იყო ამავე ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე სამეცნიერო დარგში. პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა ვ. ი. ლენინის სახელობის საქართველოს პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში (1944–1954) და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში (1954-იდან).

რუბინშტეინის შრომები ძირითადად შეეხება აბსოლუტური გეოქრონოლოგიის, სეისმოტექტონიკის, რეგიონული გეოლოგიის საკითხებს. საქართველოს სსრ სახელმწიფო პრემია (1973). დაჯილდოებულია „საპატიო ნიშნის“ ორდენით და მედლით.
ოლდენბურგი

ოლდენბურგი — ქალაქი გერმანიაში, ქვემო საქსონიის მხარეში, მდინარე ჰუნტეს (ვეზერის შენაკადი) ნაპირზე, ჰუნტე-ემსის არხთან. 2016 წლის მდგომარეობით ქალაქის მოსახლეობა შეადგენდა 165,711 ადამიანს. სატრანსპორტო კვანძი. სამრეწველო ცენტრი. მანქანათსაშენი, კვების, საფეიქრო, მინის, ხის დასამუშავებელი მრეწველობის საწარმოები. საქონლით ვაჭრობის ცენტრი. ადმინისტრაციული აკადემია, პედაგოგიური და პოლიტექნიკური ინსტიტუტები. არის ბოტანიკური ბაღი.
ჰანოვერი

ჰანოვერი — ქალაქი გერმანიაში, ქვემო საქსონიის მხარის ადმინისტრაციული ცენტრი, საერთაშორისო მნიშვნელობის სარკინიგზო და საავტომობილო გზების კვანძი. ნავსადგური შუა გერმანიის არხისა და მდინარე ლაინეს გადაკვეთის ადგილას, სამრეწველოდა საფინანსო-სავაჭრო ცენტრი. განვითარებულია სატრანსპორტო (უმთავრესად საავტომობილო) და საერთო (ჩარხთმშენებლობა და სხვ.), მანქანათმშენებლობის, ელექტროტექნიკის, რეზინის ( ადგილი გერმანიაში), კვების, საფეიქრო მრეწველობის, არის ზუსტი მექანიკისა და ოპტიკის საწარმოები. ქალაქის მიდამოებში იღებენ ნავთობსა და კალიუმის მარილებს.

ჰანოვერში ყოველწლიურად ტარდება საერთაშორისო სამრეწველო ბაზრობები. არის ტექნიკური, სავეტერინარო, პედაგოგიური, სამუსიკო და თეატრალური ხელოვნების უმაღლესი სკოლები. მეტროპოლიტენი. მსოფლიო ომის (1939-45) დროს ქალაქი ძლიერ დაინგრა. აღდგენილია ბაზრის ეკლესია ( ს.) და ძველი რატუშა ( ს.), შემოინახა ჰერენჰაუზენის სასახლე (დაიწყო 1676, გადაკეთებულია 1704 და 1820-21) და პარკი (დაიწყო 1674). აშენდა რადიოცენტრი (არქიტექტორები ფ. ვ. კრემერი, ჰ. ლიხტენჰალმი, დ. ესტერლენი) და სხვ.

წარმოშობით ჰანოვერიდან არის გერმანული როკ ჯგუფი სკორპიონსი, რომელიც 1965 წელს შეიქმნა.
გიოტინგენი

გიოტინგენი — ქალაქი გერმანიაში, ქვემო საქსონიის მხარეში, მდინარე ლაინეს ნაპირზე. 121,5 ათ. მცხოვრები (2006). ლითონდასამუშავებელი, ელექტროტექნიკის მრეწველობის, ზუსტი მექანიკისა და ოპტიკის საწარმოები. გამომცემლობები და სტამბები. გიოტინგენი ქვეყნის სამეცნიერო ცენტრია. მეცნიერებათა აკადემიის განყოფილება. უნივერსიტეტი (1737-იდან). მაქს პლანკის სამეცნიერო საზოგადოება. აეროდინამიკის ექსპერიმენტული ცენტრი. შუა საუკუნეებში გიოტინგენი იყო მაუდის წარმოების მნიშვნელოვანი ცენტრი, ჰანზის წევრი ( საუკუნიდან).
სოფლის მეურნეობა

სოფლის მეურნეობა — მატერიალური წარმოების ერთ-ერთი ძირითადი დარგი, სასოფლო-სამეურნეო კულტურების მოყვანა და შინაური ცხოველების მოშენება მემცენარეობისა და მეცხოველეობის პროდუქციის მიღების მიზნით. სოფლის მეურნეობის მთავარი დარგებია:

მეაბრეშუმეობა
მებაღეობა
მებაღჩეობა
მებოსტნეობა
მებოცვრეობა
მევენახეობა
მეთევზეობა
მეთესლეობა
მეკარტოფილეობა
მემცენარეობა
მენადირეობა
მეტყევეობა
მეფრინველეობა
მეფუტკრეობა
მეყვავილეობა
მეღორეობა
მეცხენეობა
მეცხვარეობა
მეცხოველეობა
მეჩაიეობა
მეხილეობა
მიწათმოქმედება

სოფლის მეურნეობა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული გარემო პირობებზე: ნიადაგზე, კლიმატზე, სეზონებზე, მდებარეობაზე და სხვა. მის განვითარებაზე დიდ გავლენას ახდენენ სასოფლო-სამეურნეო მეცნიერებათა ცალკეული დარგები:

აგროქიმია
ამპელოგრაფია
გენეტიკა
ვეტერინარია
ნიადაგმცოდნეობა
ზოოტექნიკა

სოფლის მეურნეობის დარგში დასაქმებულია მსოფლიო მოსახლეობის 40-45 %, ამასთან განვითარებულ ქვეეყნებში ეს მაჩვენებელი არ აღემატება 5-6 %-ს.

სასოფლო-სამეურნეო სავარგულები
ბაღი - ბოსტანი - ბუნებრივი მდელო - ვენახი - მლაშობი - სათიბი - სახნავი - საძოვარი - ყანა

სასოფლო-სამეურნეო მცენარეები
ბაღჩეული კულტურები: საზამთრო, ნესვი, გოგრა, ყაბაყი
ბოსტნეული: ბადრიჯანი, ბოლოკი, გოგრა, თალგამი, კარტოფილი, კიტრი, კომბოსტო, პამიდორი, სტაფილო, ჭარხალი
მარცვლეული კულტურები: ბარდა, ბრინჯი, ლობიო, მუხუდო, სიმინდი, სოია, ფეტვი, ქერი, შვრია, ცერცვი, ჭვავი, ხორბალი
ტექნიკური კულტურები: ბამბა, თამბაქო, კანაფი, კორპი, მზესუმზირა, სელი, ტუნგო
ხილი: ალუბალი, ატამი, ბალი, გარგარი, ვაშლი, კომში, ლიმონი, მანდარინი, მარწყვი, მაყვალი, მსხალი, ქლიავი, ფორთოხალი

სასოფლო-სამეურნეო ცხოველები
შინაური ცხოველები: ბოცვერი, კამეჩი, თხა, ღორი, ცხენი, ცხვარი, ძროხა
შინაური ფრინველები: ბატი, ინდაური, იხვი, ქათამი
მწერები: აბრეშუმის ჭია, ფუტკარი

სასოფლო-სამეურნეო მანქანა-იარაღები
იარაღები: ბარი, გუთანი, თოხი, კავი, ფარცხი
მანქანები: კომბაინი, კულტივატორი, სალეწი, ტრაქტორი

სხვა სასოფლო-სამეურნეო ტერმინები
ტექნოლოგიური პროცესები: ბალახთესვა, ბარვა, დაკვალვა, დასილოსება, დაწვიმება, დრენაჟი, თესლის შეწამვლა, თოხნა, მარგვლა, მელიორაცია, რწყვა, ხვნა
სასუქები: ამიაკის გვარჯილა, ამოფოსი, გოგირდმჟავა ამონიუმი

სოფლის მეურნეობის გამოჩენილი მოღვაწენი
ამირაჯიბი, კონსტანტინე
ბუსენგო, ჟან ბატისტ
ვავილოვი, ნიკოლოზ
ლიბიხი, იუსტუს
მიჩურინი, ივანე
წინამძღვრიშვილი, ილია
ჯანდაცვა

ჯანდაცვა (ჯანმრთელობის დაცვა) — სახელმწიფო, სოციალ–ეკონომიკურ, სამედიცინო და საზოგადოებრივ ღონისძიებათა სისტემა, რომლის მიზანია ადამიანთა ჯანმრთელობის დაცვა, დაავადებების თავიდან აცილება და მკურნალობა, სიცოცხლის გახანგრძლივება. ჯანდაცვა ზოგიერთ ქვეყანაში ეფუძნება უფასო სამედიცინო დახმარების და მედიცინის პროფილაქტიკური ღონისძიებების მიმართულებებს, სხვაგან - სახელმწიფოს მხრიდან იგი რეგლამენტირებულია ანტიეპიდემიური სამუშაოების ჩატარებით, ხოლო ძირითადი მომსახურება გადატანილია კერძო სექტორში.

ჯანმრთელობის დაცვის მეთოდები, ინდივიდუალური და კომპლექსური პროფილაქტიკული ღონისძიებები, ბიოსფეროზე მეთვალყურეობისა და კონტროლის ხერხები, დაავადებათა დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის მეთოდები ინტერნაციონალურია, მაგრამ ყოველი ქვეყნისათვის დამახასიათებელია ეროვნული თავისებურებები და ტრადიციები.

ჯანდაცვის სრულფასოვნად განხორციელებისათვის აუცილებელია ძვირადღირებული მატერიალურ-ტექნიკური ბაზა, საავადმყოფოების და ამბულატორიულ-პოლიკლინიკური დაწესებულებების (პოლიკლინიკა, დისპანსერი, პროფილაქტორიუმი) ფართო ქსელი, სანიტარულ-ეპიდემიოლოგიური, დედათა და ბავშვთა დაცვის სამსახურები.
კომერცია

კომერცია, იგივე ვაჭრობა — ადამიანის საქმიანობის სფერო, რომელიც ხორციელდება რაიმე ღირებულების ყიდვა-გაყიდვით. ეს ღირებულება შეიძლება წარმოადგენდეს საქონელს, მომსახურებას, ინფორმაციას, ფულს ან სხვა რამეს. ვაჭრობაში შეიძლება მონაწილეობდნენ ადამიანები, ადამიანთა ჯგუფები, ფირმები, სახელმწიფოები. სახელმწიფო ვაჭრობა ორი ფორმისაა: საშინაო (მათ შორის საცალო და საბითუმო) და საგარეო. ვაჭრობა კაპიტალიზმის განვითარების უმნიშვნელოვანესი მექანიზმია, იგი წარმოიშვა შრომის საზოგადოებრივი დანაწილებისა და კერძო საკუთრების ბაზაზე.

ვაჭრობას, როგორც მოვლენას, შეისწავლიან მეცნიერების ცალკეული დარგები:

ვაჭრობის ეკონომიკა
ვაჭრობის სტატისტიკა

კომერციული ტერმინები
ბირჟა
გადასახადი
დაზღვევა
ინტელექტუალური საკუთრება
კომერციული ბანკი
კომერციული საიდუმლოება
კომერციული სასწავლებელი
მოთხოვნა
მოხმარება
პატენტი
პროდუქტი
სავაჭრო აგენტი
სავაჭრო დათმობა
სავაჭრო კაპიტალი
სავაჭრო მოგება
სავაჭრო ნიშანი
სავაჭრო სამართალი
სავაჭრო ცენტრი
სავაჭრო წარმომადგენლობა
სავაჭრო-სამრეწველო პალატა
საკუთრება
ფასი
ღირებულება
წარმოება

საერთაშორისო ორგანიზაციები
მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაცია
განათლება

განათლება — სისტემურ ქმედებათა პროცესი, რომელიც შეგნებულად არის მიმართული ადამიანის ფიზიკური, ინტელექტუალური და მორალური უნარ-ჩვევების განვითარებისაკენ. განათლებაში აგრეთვე იგულისხმება შედეგი. განათლების მიღების ძირითადი გზაა სწავლა საგანმანათლებლო დაწესებულებებში, რომელიც მჭიდრო კავშირშია აღზრდასთან. განათლების პროცესში დიდი მნიშვნელობა ენიჭება თვითგანათლებას, კულტურულ-საგანმანათლებლო დაწესებულებებს, საზოგადოებრივ-შრომით საქმიანობაში მონაწილეობას. განათლების საერთო და სპეციალური (პროფესიული) დონე განპირობებულია საზოგადოებრივ ურთიერთობათა, მეცნიერების, ტექნიკისა და კულტურის, წარმოების მოთხოვნებით.

განათლების თაობაზე ისტორიულად ჩამოყალიბდა სტერეოტიპი, რომ ბავშვებისთვის და ახალგაზრდებისთვის ამ პროცესს ორგანიზებას უკეთებს ოჯახი, სკოლა, უნივერსიტეტი და ა.შ., ხოლო მათი მოვალეობაა ბეჯითად შეისწავლონ ყველაფერი ანუ აქტიურად მიიღონ შესასწავლი მასალა. მე-20 საუკუნიდან დაიწყო იმის გაცნობიერება, რომ წარმატებული სწავლისათვის გადამწყვეტი ფაქტორია შინაგანი მოტივაცია. ამის შესაბამისად მე-20 საუკუნის 70-80-იან წლებში სხვადასხვა ქვეყნებში დაიწყო სწავლების სისტემის რეფორმირება. თუმცა ამ ტენდენციებს ბევრი მოწინააღმდეგეც გამოუჩნდა, რომელთა აზრით ზედმეტმა თავისუფლებამ ჩამოაყალიბა სამომხმარებლო მიდგომა განათლების პროცესისადმი. გლობალიზაციის პროცესი კაცობრიობას სტიმულს აძლევს, რათა ხელახლა იქნეს გააზრებული აღზრდისა და განათლების მთელი სისტემა.

მთელი ისტორიის განმავლობაში ყველა ახალ ეტაპზე კაცობრიობა მუდმივად გამოთქვამდა უკმაყოფილებას განათლებაში შექმნილი მდგომარეობითა და სვამდა საკითხს- როგორი უნდა იყოს განათლება დღეს და როგორ უნდა ვითარდებოდეს იგი ხვალინდელი დღის მოთხოვნათა გათვალისწინებით. ძიების პროცესი ისევე როგორც თვით კაცობრიობის განვითარება განუწყვეტელია, რეფორმისტული იდეებით გატაცებულებს კი უმეტეს შემთხვევაში გვავიწყდება, არა განათლების „სუბიექტი“ თუ „ობიექტი“ არამედ პიროვნება რომლის გამოც და რომლისთვისაც საერთოდ შეიქმნა ეს სისტემა - ბავშვი, მოსწავლე.

დაწყებითი განათლება
ტერმინის სათანადო განმარტების მიზნით, კომიტეტი (ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების კომიტეტი) ხელმძღვანელობს მსოფლიო დეკლარაციით- განათლება ყველასათვის, რომელიც აცხადებს: „დაწყებითი სასკოლო განათლება არის ოჯახის გარეთ ბავშვებისათვის საბაზო განათლების უზრუნველყოფის ძირითადი სისტემა. დაწყებითი განათლება უნდა იყოს საყოველთაო და ითვალისწინებდეს საზოგადოების კულტურას, მოთხოვნებსა და შესაძლებლობებს“. გაეროს ბავშვთა ფონდის პოზიცია ასეთია, რომ: „დაწყებითი განათლება საბაზისო განათლების ყველაზე მნიშვნელოვანი კომპონენტია“.

საგანმანათლებლო დაწესებულებები
სკოლამდელი განათლება:
საშუალო განათლება: სკოლა, გიმნაზია, ლიცეუმი, კოლეჯი.
უმაღლესი განათლება: ინსტიტუტი, უნივერსიტეტი, აკადემია.
განათლების ალტერნატიული დაფინანსება საქართველოში: განათლების ერთიანი საკრედიტო კავშირი.
მრეწველობა

მრეწველობა ანუ წარმოება მიკროეკონომიკაში — საგანთა შექმნის აქტი, კერძოდ კი ისეთი პროდუქტებისა, რომელიც შემდგომში კომერციულად გაიცვლება ან გაიყიდება. მაკროეკონომიკაში მრეწველობა არის საქმიანობა, რომლითაც ტრანზაქტორები (ანუ, გაცვლის აგენტები) იყენებენ რესურსებს პროდუქციის გამოსაშვებად; უფრო სპეციფიკურად, ეკონომიკური მრეწველობა საქმიანობაა, რომელსაც კონტროლს უწევს (ასევე პასუხისმგებელი) ინსტიტუციონალური რგოლი, რომელიც იყენებს მუშახელს, კაპიტალს, საქონელსა და მომსახურებას (წარმოების ფაქტორები) სხვა საქონლისა და მომსახურების შესაქმნელად.

მრეწველობის დარგები
მეტალურგია
შავი მეტალურგია
ფერადი მეტალურგია
ენერგეტიკა
ელექტროენერგეტიკა
ნავთობის მრეწველობა
ატომური ენერგეტიკა
სამთო-მოპოვებითი მრეწველობა
სამთო-ქიმიური მრეწველობა
მანქანათმშენებლობა
გემთმშენებლობა
ავიამშენებლობა
ხელსაწყოთმშენებლობა
ქიმიური მრეწველობა
კვების მრეწველობა
მსუბუქი მრეწველობა
საფეიქრო მრეწველობა
ტყავ-საგალანტერიო მრეწველობა
სამკერვალო მრეწველობა