ზერზევანის ციხესიმაგრე

ზერზევანის ციხესიმაგრე (ქურთ. , ; თურქ. ; სომხ. ), ასევე ცნობილი როგორც სამაჩის ციხესიმაგრე — ნანგრევებად ქცეული აღმოსავლეთ რომაული ციხესიმაგრე და ყოფილი მნიშვნელოვანი სამხედრო ბაზა თურქეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, დიარბაქირის პროვინციაში.

არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩენილია მიწისქვეშა ნაგებობათა კომპლექსი, მათ შორის მიტრაიზმის საიდუმლო რელიგიისთვის განკუთვნილი ტაძარი. ციხესიმაგრე შემდგომ პერიოდშიც — 1890-იანი წლებიდან 1960-იან წლებამდე — გამოიყენებოდა როგორც სამოქალაქო დასახლება. ტერიტორია ნაწილობრივ ღიაა ტურისტული ვიზიტებისთვის.

ეტიმოლოგია
ზოგიერთი მოგზაურის ჩანაწერში საუკუნეში ადგილი მოხსენიებულია როგორც „კასრ ზერზაუა“, ხოლო ოსმალეთის ცნობილი მოგზაური ევლია ჩელები საუკუნეში, თავის სეიაჰათნამეს (მეოთხე ტომი) ფარგლებში, დიარბაქირიდან მარდინისკენ მიმავალ გზაზე, აღნიშნავს „ზერზივანის ველს“.

სახელწოდება „ზერზევანი“ მომდინარეობს ქურთული სიტყვიდან („ოქრო“) და სავარაუდოდ წარმოადგენს „ზერზაუას“ ტრანსფორმირებულ ფორმას. ქურთულად ნიშნავს ოქროს, კი — ვერცხლს. ამდენად, ტერმინის შესაძლო მნიშვნელობაა — „ოქროსა და ვერცხლის ციხე“.

მდებარეობა
ზერზევანის ციხესიმაგრე აშენდა საუკუნეში ბიზანტიის იმპერიის მიერ, როგორც სამხედრო ბაზა ძველ სავაჭრო მარშრუტზე, რომელიც დიარბაქირსა და მარდინს შორის გადიოდა. ციხე ფუნქციონირებდა საუკუნემდე.

იგი მდებარეობს დემიროულჩექის სოფლის მახლობლად, კლდოვან ბორცვზე, რომლის სიმაღლე ზღვის დონიდან 105–124 მ-ს შეადგენს. ციხის ტერიტორია განლაგებულია ჩინარის რაიონიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით დაახლოებით 13 კმ-ზე, .950 ავტომაგისტრალის გასწვრივ. დიარბაქირიდან ციხემდე მანძილია დაახლოებით 45 კმ.

არქეოლოგიური სამუშაოები
პირველი პროფესიული არქეოლოგიური გათხრები ზერზევანის ციხესიმაგრეზე ჩატარდა 2014 წლის ზაფხულში. სამუშაოებს ხელმძღვანელობდა დიჯლეს უნივერსიტეტის არქეოლოგი, ხოლო ზედამხედველობას უზრუნველყოფდა დიარბაქირის არქეოლოგიური მუზეუმი.

დასაწყისში კვლევაში მონაწილეობდა 35-კაციანი ჯგუფი, თუმცა 2015 წელს მათი რაოდენობა 60-მდე გაიზარდა.

2020 წელს არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს ციხესიმაგრის მთავარი შესასვლელი1800 წლის ზერზევანის ციხესიმაგრის შესასვლელი აღმოაჩინეს.

2021 წელს გათხრებისას აღმოჩნდა ექვსხვრელიანი ფლეიტა და ბრინჯაოს ბეჭედი, რომელიც სავარაუდოდ გამოიყენებოდა საგანძურის სკივრის გასაღებად. ორივე ნივთი დათარიღებულია – საუკუნეებითუძველესი ფლეიტა აჩვენებს მუსიკისადმი ინტერესს.

ისტორია
ციხესიმაგრე თავდაპირველად წარმოადგენდა აღმოსავლეთ რომის სამხედრო ბაზასა და სტრატეგიულ გარნიზონულ პუნქტს, რომელიც აკონტროლებდა მთელ ველზე მიმავალ გზას ამიდასა (დღევანდელი დიარბაქირი) და დარას (დღევანდელი მარდინი) შორის. მისი მდებარეობა — იმპერიის აღმოსავლეთ საზღვარზე — უზრუნველყოფდა სტრატეგიულ უპირატესობას. ციხესიმაგრე წარმოადგენდა დასავლურ და აღმოსავლურ კულტურათა შეჯახებისა და თანაარსებობის სიმბოლოს.

კლასიკურ ანტიკურობაში იგი ცნობილია როგორც „სამაჩი“. აქ მიმდინარეობდა ბრძოლები ბიზანტიასა და სასანიანთა იმპერიას შორის. აღმოჩენილი სამკაულები მიუთითებს, რომ გარნიზონში სამხედრო და სამოქალაქო მოსახლეობა ერთად ცხოვრობდა — ჯარისკაცები ოჯახებთან ერთად. ციხის მასშტაბი შესაძლებელს ხდიდა დაახლოებით ათასი ადამიანის განთავსებას.

ციხის ძირითადი რეკონსტრუქცია განხორციელდა იმპერატორების — ანასტასიუს -ისა (მმართველობა: 491–518) და იუსტინიანე -ის (527–565) პერიოდში. ციხის ფუნქციონირება, სავარაუდოდ, გაგრძელდა 639 წლამდე, სანამ რეგიონში არ გამოჩნდნენ არაბი მუსლიმები არაბულ-ბიზანტიური ომების დასაწყისში.

ციხესიმაგრის სტრუქტურა
ზერზევანის ციხესიმაგრე იკავებს დაახლოებით 5.7 ჰა ფართობს და მოიცავს როგორც ზედაპირულ, ისე მიწისქვეშა სტრუქტურებს. ნანგრევებად ქცეული კედლები 1200 მ სიგრძისაა და 12 მ სიმაღლის, ხოლო სადარაჯო კოშკის სიმაღლე 21–22 მ აღწევს.

ციხის ტერიტორიაზე დაცულია ფართოდ გადაჭიმული ნანგრევები და კლდოვანი ნეკროპოლი. ჩრდილოეთ ნაწილში — დაბლობზე — აშენებული იყო საცხოვრებელი სახლები და ქუჩები, ხოლო სამხრეთ ფერდობზე განლაგებული იყო საზოგადოებრივი შენობები. ერთ-ერთი ყველაზე კარგად შემონახული ნაგებობაა აღმოსავლეთ-დასავლეთით ორიენტირებული ეკლესია. საზოგადოებრივი დანიშნულების სხვა ნაგებობებია სასახლე, ადმინისტრაციული შენობა, აბანოები, მარცვლეულის საცავი, იარაღის საწყობი და 54 ცისტერნა.

გათხრებისას ასევე აღმოჩნდა სამხედრო და სამედიცინო ინსტრუმენტები, სამკაულები, დეკორატიული ნივთები და ბრინჯაოს მონეტები. 2016 წელს აღმოჩენილ იქნა მიწისქვეშა ეკლესია და საიდუმლო გვირაბები, რომლებიც გამოუყენებელი იყო დაახლოებით 3,000 წლის განმავლობაში, ხოლო ეკლესია სავარაუდოდ 1,500 წლის წინ დაიხურა. ასევე გამოვლინდა მიტრაიზმის მიწისქვეშა ტაძარი და თავშესაფარი, რომელიც 400 ადამიანს იტევდა. 2017 წელს აღმოჩნდა კიდევ ოთხი მიწისქვეშა სივრცე, რომლებიც შემდგომი კვლევის საჭიროებას წარმოადგენს.

მიტრასის ტაძარი
მიწისქვეშა მიტრაიუმი ციხესიმაგრის ერთ-ერთ ყველაზე კარგად შემონახულ ნაგებობად ითვლება. იგი მთლიანად გამოკვეთილია კლდოვან ქანში და მისი ფართობია 35 მ² — სიგრძით 7 მ, სიგანით 5 მ და სიმაღლით 2.5 მ.

აღმოსავლეთ კედელზე ამოკვეთილია სვეტები და ცენტრალური დიდი ნიშა, რომელსაც ორივე მხრიდან მცირე ნიშები უჭერს მხარს. ამავე კედელზე გამოსახულია მიტრაიზმის სიმბოლო — ალით შემოსილი გვირგვინი. მარცხენა ნიშის წინ მიწაში ამოკვეთილია პატარა აუზი. ტაძრის შესასვლელში დამახასიათებელია წარწერები და სიმბოლოები, რაც მის რიტუალურ ფუნქციაზე მიუთითებსზერზევანის ციხესიმაგრე და მიტრაიუმი, , 2023 წ..

სამოქალაქო დასახლება
 საუკუნის ბოლოს, 1890-იან წლებში, ციხესიმაგრის ტერიტორიაზე კვლავ გაჩნდა სამოქალაქო დასახლება. თავდაპირველად ციხეში დასახლდა ერთი ოჯახი, ხოლო მოგვიანებით მოსახლეობის რაოდენობა 30-ზე მეტ ოჯახს მიაღწია. 1960-იან წლებში მცხოვრებლებმა დატოვეს ტერიტორია და 1 კმ დაშორებით დააარსეს სოფელი სახელწოდებით „ზერზევანი“, რომელიც დღეს დემიროულჩექად იწოდება.

გალერეა – ზერზევანის ციხესიმაგრის ხედები