ედუარდ სმილგისი

ედუარდ სმილგისი (; დ. 23 ნოემბერი, 1886, რიგა, რუსეთის იმპერია – გ. 19 აპრილი, 1966, რიგა, ლატვიის სსრ, სსრკ) – ლატვიელი თეატრის რეჟისორი და მსახიობი. სსრკ სახალხო არტისტი (1948). თეატრის რეფორმატორი, ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფიგურა ლატვიური თეატრის ისტორიაში, რომელიც შედის ლატვიის კულტურულ კანონში.

ე. სმილიგისის რეჟისურა მოდერნისტული ხელოვნების პრინციპებს - სტილიზაციასა და თეატრალიზაციას ეფუძნება, რაც ლატვიურ თეატრში სამსახიობო უნიკალურ სტილს ქმნის და მსახიობთა რამდენიმე თაობას ავითარებს. მან დააარსა „დაილესის თეატრი“ (; 1940 წლიდან – ლატვიის სსრ-ის იანის რაინისის სახელობის თეატრი) და იყო მისი მთავარი რეჟისორი 1920 წლიდან 1964 წლამდე. სმილიგისმა 60-ზე მეტი როლი შეასრულა, 320-ზე მეტი სპექტაკლი დადგა და მსახიობთა რამდენიმე თაობა აღზარდა. „დაილესის თეატრი“ ლატვიის ერთ-ერთი უდიდესი, დღემდე მოქმედი თეატრია.

ბიოგრაფია
ედუარდ სმილგისი დაიბადა 1886 წელს რიგაში, საჯარო მოხელის ოჯახში. მამა – იანის სმილგისი, დედა – ჰედვიგა რეინფელდე. ედუარდს კიდევ ჰყავდა და-ძმა. პირველი მსოფლიო ომის დროს უმცროსი ძმა - ჯანისი უგზო-უკვლოდ დაიკარგა, ხოლო და ანა ესპანური გრიპისგან გარდაიცვალა.

ადრეული ასაკიდანვე ე. სმილგისზე გავლენა მოახდინა კათოლიკური ეკლესიის რიტუალებმა, რაც მოგვიანებით თეატრის შექმნის შთაგონების წყაროდ იქცა. რიგის პეტრე-პავლეს სახელობის საქალაქო სკოლის (1906) დამთავრების შემდეგ, ე. სმილიგისი შვეიცარიელმა რუდოლფ ჰაინრიხ მანტელმა თავის ქარხანაში დაიქირავა (1902–1906). ე. სმილგისმა სტაჟირება ქარხნის ყველა განყოფილებაში გაიარა, სპეციალობად კი ორთქლისა და ქაღალდის აპარატები აირჩია. ქარხანაში მუშაობის პარალელურად, ე. სმილგისი სწავლობდა რიგის გერმანელ ხელოსანთა ასოციაციის სკოლაში, სადაც 1906 წელს ინჟინერ-კონსტრუქტორის დიპლომი მიიღო. სიცოცხლის ბოლომდე ეს იყო მისი ერთადერთი პროფესიული განათლება.

1906 წელს ე. სმილგისმა დაიწყო მონაწილეობა სხვადასხვა კულტურული საზოგადოებების, მაგალითად აპოლოს თეატრში და რიგის ლატვიური თეატრის სპექტაკლებში. 1912 წელს მან დაიწყო მუშაობა ახალი რიგის თეატრში.

ე. სმილიგისის თეატრალური გამოცდილება 17 წლის ასაკში (1903) დაიწყო, როდესაც მან მეგობარი ჩაანაცვლა რიგის გერმანელი ხელოსნების საზოგადოების სკოლის კურსდამთავრებულებისთვის დადგმულ სპექტაკლში და ვიქტორ ბილიბინის ნაწარმოების („ეჭვიანობა“) დადგმაში შეასრულა როლი. 1906 წელს ე. სმილიგმა დაიწყო მონაწილეობა სხვადასხვა კულტურული საზოგადოებების, მაგალითად, „აპოლოს“ მიერ ორგანიზებულ წარმოდგენებში; თეატრალური ხელოვნების ცოდნა მან კერძო გაკვეთილების მეშვეობით შეიძინა, სწავლობდა სამსახიობო ხელოვნებას გერმანელ მსახიობთან და რეჟისორ ლეო კონარსთან, დიქციას – გერმანელ თეატრის მსახიობ, ოსკარს შლისმან-ბრანტთან და სიმღერას – მასწავლებელ მიკელის ზანდერასთან.

პირველი მსოფლიო ომის დროს სმილგისი იყო ლტოლვილი. 1915 წლიდან 1916 წლამდე. მუშაობდა ახალი პეტერბურგის ლატვიურ თეატრში. 1920 წელს მან ითამაშა ფილმში „ფსიქიკა“. თამაშობდა საგმირო როლებს. მის პერსონაჟებს ახასიათებთ ღრმა ემოცია და ტემპერამენტი. ამ პერიოდში საბჭოთა რუსეთში ედუარდ სმილგისის საქმიანობის შესახებ შედარებით ურთიერთგამომრიცხავი ცნობებია. ცნობილია, რომ ის იყო რუსეთის ჩრდილოეთით, არხანგელსკის პორტში გადაუდებელი ევაკუაციის კომისიის წევრი.

სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ, 1920 წელს, მან დააარსა დაილესის თეატრი. იგი იყო თეატრის სამხატვრო ხელმძღვანელი და დირექტორი. ის ასევე თამაშობდა სპექტაკლებში (მთავარი როლები ჰქონდა რამდენიმე საკუთარ სპექტაკლში). სპექტაკლებს ახასიათებს მონუმენტურობა, ფილოსოფიური განზოგადება და გმირულ-რომანტიკული მიმართულება. იყო სსრკ-ის ხალხებთან კულტურული დაახლოების ასოციაციის თავმჯდომარე.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, 1945 წელს გახდა ლატვიის თეატრალური საზოგადოების წევრი. 1949 წლიდან 1951 წლამდე და 1953 წლიდან 1962 წლამდე ხელმძღვანელობდა მას. ერთი წლის განმავლობაში - 1950 წელს მან დაწერა წიგნი ლატვიის სსრ სახალხო არტისტ (1945) ბერტა რუმნიეცეს (1865-1953) შესახებ და გამოაქვეყნა სტატიები თეატრის ხელოვნების შესახებ.

გარდაიცვალა 1966 წელს. 79 წლის ასაკში. დაკრძალულია რაინისის სასაფლაოზე.

პირადი ცხოვრება
ედუარდ სმილგისის პირველი ცოლი იყო თეატრის მაუწყებელი ბერტა აბოლინია და ქორწინებაში შეეძინა ორი ვაჟი, ედუარდ ორნულფსი და ზიგურდი (ორივე ვაჟი დაიღუპა მეორე მსოფლიო ომის დროს, ერთი დაიკარგა მოსკოვთან ბრძოლაში, მეორე გერმანიაში, შესაძლოა დრეზდენის დაბომბვის დროს). მას რომანტიკული ურთიერთობა ჰქონდა რამდენიმე თეატრის მსახიობთან, მათ შორის ლილია შტენგელთან და მოძრაობის მასწავლებელთან და რეჟისორთან ფელიციტას ერტნერესთან, და ამ ურთიერთობაში დაიბადა ანა, რომელსაც სმილგისი ოფიციალურად არ ცნობდა თავის ქალიშვილად. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ის დაქორწინდა ზიგრიდა კალნიშზე და წყვილს ორი შვილი შეეძინა – ვაჟი იანისი და ქალიშვილი აიჯა.

ჯილდოები და აღიარება
1926 წელს სმილგისმა მიიღო მეოთხე ხარისხის სამი ვარსკვლავის ორდენი, 1937 წელს მესამე კლასის.

1947 წელს მან მიიღო ლატვიის სსრ სახალხო არტისტის საპატიო წოდება, ხოლო 1948 წელს მიენიჭა სსრკ სახალხო არტისტის საპატიო წოდება.

მიღებული აქვს საბჭოთა კავშირის რამდენიმე ჯილდო. 1946 წელს დაჯილდოვდა ღირსების ორდენით, ხოლო 1947 წელს - ლენინის ორდენით და სტალინური პრემიით. მიღებული აქვს შრომის წითელი დროშის ორი ორდენი.

ხსოვნა
1967 წელს იმანტს კრენბერგსმა გადაიღო დოკუმენტური ფილმი „ედუარდ სმილგისი“
1976 წელს მის საცხოვრებელ სახლში თეატრის მუზეუმი დაარსდა, ქუჩას კი, რომელზეც სახლი მდებარეობს, სმილგისის სახელი ეწოდა
1986 წელს სმილგისის სახელობის ჯილდო დაწესდა მსახიობებისა და რეჟისორებისთვის, რომლებიც ასრულებენ საგმირო როლებს. „მოთამაშის ღამის“ დაჯილდოების ცერემონია მის დაბადების დღეზე იმართება.