ტანისა და თეძმის დაცული ლანდშაფტი

ტანისა და თეძმის დაცული ლანდშაფტი — დაცული ლანდშაფტი საქართველოში, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. წარმოადგენს ტანისა და თეძმის დაცული ტერიტორიების ნაწილს (ტანის აღკვეთილთან ერთად). მისი საერთო ფართობია 36 891 ჰა, აქედან ტანისა და თეძმის დაცული ლანდშაფტის ფართობი მოიცავს 21 864 ჰა- ს. ტანისა და თეძმის დაცული ლანდშაფტი შეიქმნა 2023 წელს და მოიცავს ტანისა და თეძმის ხეობის ყველა სოფელსა და ნასოფლარს. იგი იმისთვის არის შექმნილი, რათა არ დაიკარგოს ტანისა და თეძმის ხეობის სოფლების ტრადიციული იერსახე და შენარჩუნდეს ისტორიულ-კულტურული და ბუნებრივ-კულტურული ლანდშაფტები და ამავე დროს გარემოსათვის ზიანის მიყენების გარეშე მოხდეს ტურიზმისა და ტრადიციული სამეურნეო დარგების წახალისება.

ტანისა და თეძმის დაცული ლანდშაფტი გამორჩეულია ულამაზესი ისტორიული სოფლებით. ტანისა და თეძმის ხეობის სოფლებში შენარჩუნებულია კულტურული მემკვიდრეობის უნიკალური ძეგლები, ნასოფლარები, ხალხური ხელსაქმის ნიმუშები, სასოფლო-სამეურნეო იარაღები და საოჯახო ნივთები. სანახაობრივად ტანისა და თეძმის დაცული ლანდშაფტი ძალიან განსხვავდება სხვა დაცული ტერიტორიებისგან, რადგან აქ ბუნებრივ ძეგლებთან ერთად მნიშვნელოვნად არის შერწყმული ისტორიულ-კულტურული ნაგებობები, ტრადიციები და წეს-ჩვეულებები. სწორედ ეს იზიდავს ყველაზე მეტად აქ მნახველს.

მდებარეობა და გეოგრაფია
ტანისა და თეძმის დაცული ლანდშაფტი მდებარეობს შიდა ქართლის სამხრეთ ნაწილში, გორის მუნიციპალიტეტში, გორიდან სამხრეთ-დასავლეთით. მოიცავს მდინარეების ტანისა და თეძმის აუზებს, რომლებიც განფენილია თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთებზე. ხეობის აუზი დასაწყისში (ხიდისთავი) ზღვის დონიდან 600 მეტრზე მდებარეობს, ხოლო უმაღლესი წერტილი 2260 მეტრ სიმაღლეზე მდებარეობს. დაცული ტერიტორია მოიცვას მდინარეების ტანისა და თეძმის მიერ ჩაჭრილი კალაპოტის მარჯვნივ და მარცხნივ მდებარე ხევებს, ფერდობებს, კლდოვან მასივებს, ბუნებრივ მაცივრებს, ჩანჩქერებს, გოგირდოვან თბილ სამკურნალო წყლებს და უმდიდრეს ისტორიული-კულტურულ მემკვიდრეობას.

რელიეფი და გეოლოგია
ტანისა და თეძმის დაცული ლანდშაფტი მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთებზე. აქ მთავრდება შიდა ქართლის ვაკე და იწყება მისი ზეგანი, სადაც ერთმანეთს ცვლის ქარაფები, ალპური ბორცვები და გორაკები. მდინარე ტანას მარცხენა და მარჯვენა მხარეს და ქმნის ორ ურთიერთ საპირისპირო (ჩრდილო-აღმოსავლეთის, სამხრეთის და სამხრეთ-დასავლეთის) დახრილობის ფერდობებსა და გავაკებებს, რომელიც მიმართულია მდინარის კალაპოტისკენ. ტანისა და თეძმის ხეობები ხასიათდება მრავალფეროვანი ტოპოგრაფიით: ფართო ღია სივრცეები და მთაგორიანი სასოფლო დასახლებები მთის ძირებში, რომლებიც შემდეგ მცირედ ვიწროვდება მდინარე ტანას ციცაბო კლდეებით დატოტვილი კალაპოტისკენ. ატენის სიონიდან 4 კმ-ს დაშორებით კლდოვანი კანიონი იხსნება და ქმნის სივრცეს ფიჭვის ტყეებისა და მინდვრებისათვის. ზედა მონაკვეთი - სუბალპურ და ალპურ ზონაში კლდოვანი გრუნტით ხასიათდება. მდინარე ტანას ხეობა დაყოფილია სხვადასხვა ქედებით, რომელთა სიმაღლე ზღვის დონიდან 2261 მეტრს აღწევს, მაგალითად ჯამჯამას ქედზე. ხეობის ყველაზე დაბალი წერტილი მდებარეობს ზღვის დონიდან 600 მეტრის სიმაღლეზე. დაცული ლანდშაფტი მოიცავს მდინარე თეძამის სათავეებს და მის ხეობას გორისა და კასპის მუნიციპალიტეტების საზღვრამდე. დაცული ლანდშაფტის ფარგლებში შემოდის მდინარე თეძამის ხეობის მარჯვენა ნაწილი, რომელიც სამხრეთიდან შემოფარგლულია თრიალეთის ძირითადი ქედით. დაცული ლანდშაფტის ფარგლებში წარმოდგენილია შემდეგი ძირითადი ოროგრაფიული ერთეულები: რაზმეთის, კლიკიჯვარისა და ჯამჯამას ქედები, თრიალეთის ძირითადი ქედი რომლის თხემსაც მიუყვება დაცული ლანდშაფტის სამხრეთ საზღვარი, საცხენისის ქედი, რომელიც ჩრდილოეთის მხრიდან შემოფარგლავს დაცულ ლანდშაფტს, ჯემუღის ქედი (რაზმეთის ქედის ჩრდილო განშტოება), მთა საბუგრო რაზმეთის ქედზე (2148 მ), მთა საკარე კლდე (1891 მ), მთა ნატუსევი (1874 მ), ჯამჯამას მთა (2261 მ), მთა ნემსია (2057მ), საცხენისი (2030 მ), მთა კაჭკაჭის კალო (1837მ), მთა გვირგვინა (2230 მ), ჯოჯოხეთას, ტყემალას, სახელმწიფოჩდილის წეროსხევის პლატოები. მდ. თეძამის ხეობაში წარმოდგენილია არჯევანის მთა (2758 მ), კვირაცხოვლის ქედი (2476 მ). ატენის ხეობა გეოლოგიურად მესამეულ წყებაში მოქცეულ ახალგაზრდა ტექტონიკურ დეპრესიას წარმოადგენს და დაფარულია მეოთხეული ნალექებით, როგორც ალუვიურით, ისე ფლუვიოგლაციურით და დელუვიურით. ლითოლოგიურად ისინი წარმოდგენილია თიხებით, რომელსაც ერევა თიხოვანი ქვიშები და კენჭები. ჩამოთვლილი ნალექები დესტრუქციული პროცესების მიმართ სუსტი მდგრადობით გამოირჩევიან, რის გამოც ტერიტორია ეროზიული პროცესების ინტენსიურ გავლენას განიცდის. ხეობის რელიეფის ერთერთ დამახასიათებელ თავისებურებად ითვლება ტერასების ფართო გავრცელება, რომლებიც პლიოცენის შემდგომ პერიოდში დედამიწის ქერქის მოძრაობასთან არის დაკავშირებული. მთისწინების ზონა აგებულია პალოგენური და ნეოგენური ასაკის ქანებით: თიხებით, ქვიშებითა და კონგლომერატებით. მთისწინების ამგებელი ქანების ხასიათმა, მათმა დენუდაციურმა უმდგრადობამ განსაზღვრა რელიეფის ნაზი ფორმების განვითარება, რაც სამეურნეო გამოყენების თვალსაზრისით დადებითი მოვლენაა. შედარებით დახრილი ფერდობებია აქვს ჩრდილო მთისწინების ზონას, რის გამოც აქ ეროზიული პროცესები უფრო ინტენსიურად წარიმართება. ხეობის მესამეულის მონაკვეთებმა ხანგრძლივი და გრანდიოზული დენუდაციური გავლენა განიცადა, რის შედეგადაც ამ სტრუქტურათა მნიშვნელოვანი ნაწილები გამორეცხილი და მოცილებული იქნა. ხეობის დღევანდელ რელიეფში დარჩენილია მხოლოდ ნაშთები. მრავალრიცხოვან გაშიშვლებაში კი გრანდიოზული დენუდაციური ნგრევის კვალი, რომელიც მჟღავნდება ხეობის ფერდობთა მაღალ ნაწილებში ფრიალი ღრატონიანი კედლების სახით. მესამეული ნაკეცებისაგან შემდგარი დაბალი ქედების ნაწყვეტები, აგრეთვე მესამეულში მომხდარ დენუდაციურ გადარეცხვებზე მეტყველებს; მასვე მიეკუთვნებიან ხრამები, ღრატოები, განცალკევებული სვეტები და სხვა. თეძამისა ხეობის ზემო წელის გეოლოგიური აგებულება, ისევე, როგორც მთელი თრიალეთის ქედისა, რთულია და მრავალფეროვანი. ტერიტორია მდებარეობს აჭარა-თრიალეთის ნაოჭა ზონის საზღვრებში, რომელიც წარმოადგეს ალბური ასაკის გეოსინკლინურ წარმონაქმნს. შუაეოცენური ასაკის ვულკანოგენურ-ტერიგენული ფორმაცია წარმოდგენილია ტუფოქვიშებით, ტუფებით, მერგელების შუაშრეებიანი არგილიტებით, ტუფოგენური ქანების ბრექჩიებით. რაიონში არსებული გეოლოგიური წარმონაქმნებიდან ყველაზე ძველია ცარცული ასაკის ნალექები, ხოლო შედარებით ახალგაზრდა გეოლოგიურ წარმონაქმნს წარმოადგენენ შუა პალეოგენის ქვედა ფორმირებები და მეოთხეული ასაკის ნალექები. მდინარე ტანას ხეობას ვიწრო ზოლად გასდევს დიდი და საშუალო სისქის ალუვიური ნიადაგები. ხეობის ზოგიერთ ფერდზე გვხვდება ძლიერ ჩამორეცხილი, გაშიშვლებულ ქანებიანი ეროზირებული ნიადაგები. სიმაღლით ზონალობის შესაბამისად, ამ ნიადაგებს დიდ ფართობზე ენაცვლება ყავისფერი ნიადაგები, რომლებშიც ალაგ-ალაგ ჩართულია მთა-მდელოს შავმიწა და მდელოს ყავისფერი ნიადაგები.

კლიმატი
დაცული ლანდშაფტი მდებარეობს ზომიერად მშრალ სუბტროპიკულ კლიმატურ
ოლქში, რომელიც ზომიერად თბილი სტეპურიდან ზომიერად ნოტიოზე გარდამავალი კლიმატით
ცხელი ზაფხულითა და ცივი ზამთრით ხასიათდება.
რელიეფის განსხვავებული პირობები განაპირობებს ხეობის განსხვავებულ მიკროკლიმატურ
ზონებს. მდინარის ქვემო წელში გაბატონებულია ზომიერად თბილი სტეპურიდან ზომიერ
ნოტიოზე გარდამავალი ჰავა, ცხელი ზაფხულით და წელიწადში ნალექების ორი მინიმუმით.
მთისწინების ზონაში კი ჰავა ზომიერად ნოტიოა ცივი ზამთრით და თბილი ზაფხულით.
ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა 10,70-ს, ყველაზე თბილი თვის - აგვისტოს საშუალო
ტემპერატურა 220 -ს, ყველაზე ცივი თვის იანვრისა კი მინუს 1,50 -ს აღწევს.
მზის ნათების წლიური ხანგრძლივობა 2200-2300 საათს, სავეგეტაციო პერიოდში 1500-1700 საათს
ჭარბობს.

მდ. ტანას ხეობაში, სიმაღლის მატებასთან ერთად, ნალექების წლიური ჯამი თანდათან
კლებულობს/ ატენში ზღვის დონიდან 620 მ სიმაღლეზე ნალექების წლიური ჯამი 560 მმ-ს უდრის.
ნალექების საშუალო თვიური რაოდენობა უდიდესია (73 მმ) მაისში, უმცირესი (32 მმ) კი აგვისტოში.
წლის თბილ პერიოდში ნალექებს 344 მმ-ზე მეტი არ მოდის.
გორის რაიონში, მდ. მტკვრის ხეობაში გაბატონებულ ჩრდილო-დასავლეთისა (44%) და მისი
პერპენდიკულარული სამხრეთ-აღმოსავლეთის (41%) ქარები მდ. ტანას ხეობაში ნაკლები
სიძლიერით ხასიათდება. თრიალეთის ქედის განშტოებები საცხენისისა და წერეთის ქედები მდ.
ტანას ხეობას აღნიშნული მიმართულებებიდან ჰაერის მასების უშუალო შემოჭრისაგან იცავენ.
ქარები უმთავრესად ხეობის გასწვრივ ქრიან, რომლის სიღრმეში მათი სიძლიერე თანდათან
მცირდება.
ტანას ხეობის კლიმატის პროფილი საუკეთესო წინაპირობაა ტურიზმის განვითარებისთვის:
ზაფხულში ტემპერატურა საშუალოა და ზედა ნაწილი ზომიერად გრილია, ხოლო ზამთარში
ტემპერატურა შედარებით თბილია დაბლობის ტემპერატურასთან შედარებით.

ფლორა და ფაუნა
რთული რელიეფისა და ზღვის დონიდან სიმაღლეების მნიშვნელოვანი ვარიაციის გამო, ტანისა და თეძმის ხეობებში წარმოდგენილია მრავალფეროვანი ლანდშაფტები და მცენარეულობა. ძირითად ლანდშაფტებს წარმოადგენს: მშრალი სერებიანი სუბტროპიკული ლანდშაფტი
ტყის ყავისფერ ნიადაგებზე განვითარებული არიდული ტყის ელემენტებით; დაბალი მთები ტყის ყავისფერ და ყომრალ ნიადაგებზე განვითარებული მუხნარ-რცხილნარებით და წიფლნარ-
მუქწიწვიანი ტყით და მთა-მდელოს ნიადაგებზე განვითარებული სუბალპური მცენარეულით.
დაცულ ლანდშაფტში გვხვდება 24 ქართული ენდემური მცენარე და 66 კავკასიის ენდემი
საქართველოს წითელი ნუსხის რვა სახეობა - ტანას გლერძი, უხრავი, თელადუმა, ყამბრო, კავკასიური იორდასალამი, აწყურული მიხაკი.
ტანისა და თეძმის დაცულ ლანდშაფტში გვხვდება საქართველოს წითელ ნუსხაში შეტანილი ფაუნის 15 სახეობა - ხმელთაშუაზღვეთის კუ, კავკასიური როჭო, მთის არწივი, მურა დათვი, ფოცხვერი, წავი და პეპლების 15 სახეობა.
გარდა წითელი ნუსხის სახეობებისა ტანისა და თეძმის დაცულ ლანდშაფტში გვხვდება ფაუნის სხვა წარმომადგენლებიც, როგორიც არის: შველი, გარეული ღორი, კურდღელი, ტურა, მელა.