iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
პატრიარქების მღვიმე

პატრიარქების მღვიმე (ასევე მაქფელის მღვიმე — „ორმაგი მღვიმე“; , იბრაჰიმის მღვიმე) — პატრიარქების აკლდამა ჰებრონის ძველ ნაწილში, რომელშიც, ბიბლიით თანახმად (დაბ. 23; 49:29—32; 50:13) დაკრძალულნი არიან აბრაამი, ისააკი და იაკობი, ასევე მათი მეუღლეები სარა, რებეკა და ლეა. აბრაამმა ეს ადგილი იყიდა ხეთი ყეფრონისაგან 400 ვერცხლის შეკელად. ებრაული ტრადიციის თანახმად აქვე არიან დაკრძალულნი ადამი და ევა.

იუდაიზმში ითვლება მეორე წმინდა ადგილად ტაძრის მთის შემდეგ, ასევე წმინდა ადგილად მიიჩნევენ ქრისტიანები და მუსულმანები. მდებარეობს ჰებრონის 2 ზონაში, ისრაელის სამხედრო კონტროლის ქვეშ.

ეტიმოლოგია
სახელწოდება მაქფელა, როგორც კონტექსტიდან ჩანს, აღნიშნავს სართულს ან ტერასას. ბიბლიაში ზოგჯერ მოხსენიებულია როგორც მღვიმე (დაბ. 23:9; 25:9), ხან როგორც მინდორი, რომელშიც მდებარეობს ეს გამოქვაბული (დაბ. 23:19; 49:30; 50:13), თუმცა ყოველთვის დაკავშირებულია აბრაამთან, რომელმაც შეიძინა საოჯახო აკლდამისათვის. ძნელია იმის დადგენა, ეს სიტყვა ჰერბონის მახლობლად მდებარე ტერასულ ტერიტორიას ეხება, თუ აღნიშნავს რამდენიმე იარუსად განლაგებულ მღვიმე-სასაფლაოს.

ებრაული ტრადიციის მიხედვით სახელწოდება ითარგმნება როგორც ორმაგი მღვიმე, ან მეორე სახელწოდება „კირიათ-არბა“ ითარგმნება, როგორც „ოთხთა ქალაქი“, რაც დაკავშირებულია აქ დაკრძალული ოთხ წყვილთან: ადამი და ევა, აბრაამი და სარა, ისააკი და რებეკა, იაკობი და ლეა.

იოსებ ფლავიუსისა და ბიბლიის აპოგრიფების თანახმად, აქვეა დაკრძალული იაკობს შვილი (მუსულმანები თვლიან რომ აქვეა დაკრძალული მშვენიერი იოსები).

ისტორია
მაქფელის მღვიმე მდებარეობს თანამედროვე ჰებრონის ცენტრში. მღვიმეზე დაშენებულია ძველი მონუმანტალური ნაგებობა, რომლის კედლების სიმაღლეა 12 მეტრი. ამ ნაგებობის მშენებლობის სტილი უკავშირდება ჰეროდე დიდის ეპოქას, მაგრამ შესრულებულია მოგვიანებით. იოსებ ფლავიუსი გვამცნობს, რომ პატრიარქების საფლავები შესრულებულია ხელით, მშვენიერი მარმარილოსაგან, მაგრამ არ აქვს ნახსენები გარეთა კედელი. თალმუდის (ასევე მუსულმანური ტრადიციის) თანახმად აბრაამისა და სარას საფლევები მდებარეობს სამარხის ცენტრში, იაკობისა და ლეას საფლავები - ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში (სავარაუდოდ თავდაპირველ შესასვლელში), ისააკისა და რებეკას საფლავი კი სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. თავდაპირველად ნაგებობა იყო სახურავის გარეშე.

2013 წლის 22 სექტემბერს, სამხედრო მორიგეობის დროს სროლების შედეგად სასიკვდილოდ დაჭრეს გივატის ბრიგადის სერჟანტი გალ (გაბრიელ) კობი, რომელიც იმავე დღეს გარდაიცვალა.
თემი (ჩრდილოეთი მაკედონია)

თემი — ჩრდილოეთ მაკედონიაში ადგილობრივი თვითმმართველობის ერთეული. 2013 წლის თებერვლიდან ჩრდილოეთ მაკედონიაში არსებობს 80 თემი; კიდევ 10 თემი მდებარეობს ქალაქ სკოპიეში. თემების დიდი ნაწილი შეიქმნა 1996 წლის სექტემბერში დაარსებული 123 თემის დიდი ნაწილის გაერთიანების შემდეგ; სხვები შეიქმნენ თემების საზღვრების ცვლილებების შემდეგ.

დედაქალაქი სკოპიე მოიცავს 10 საქალაქო თემს: აეროდრომი, ბუტელი, გაზი-ბაბა, გიორჩე-პეტროვი, კარპოში, კისელა-ვოდა, სარაი, ცენტარი, ჩაირი და შუტო-ორიზარი. საქალაქო თემებს გააჩნია საკუთარი და ქალაქის ხელისუფლებასთან ერთად საზიარო უფლებამოსილებები. ასეთი საზიარო უფლებამოსილებებია ქონების გადასახადი, გზების მოვლა-პატრონობა, ურბანული დაგეგმვა და მშენებლობის ნებართვები.

თემის საბჭო აირჩევა პირდაპირი არჩევნებით 4 წლის ვადით. საბჭოს წევრების რაოდენობა დამოკიდებულია მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის რაოდენობაზე. ქალაქისთავი ირჩევა ასევე პირდაპირი წესით 4 წლის ვადით. ის არ შეიძლება ამვე დროს იყოს საბჭოს წევრი.

რეკორდები
მოსახლეობის მიხედვით ყველაზე უფრო დიდი თემია კუმანოვო — 98 104 ადამიანი.
მოსახლეობის მიხედვით ყველაზე უფრო პატარა თემია ზრნოვცი — 2086 ადამიანი.
ფართობის მიხედვით ყველაზე უფრო დიდი თემია პრილეპი — 1194 კმ².
ფართობის მიხედვით ყველაზე უფრო პატარა თემია ჩაირი — 3,5 კმ².

თემების სია
2013 წლამდე
აზერბაიჯანის ეკონომიკური რეგიონები

აზერბაიჯანის ეკონომიკური რეგიონები — აზერბაიჯანის რეგიონები, რომლებიც ხასიათდება გარკვეული ეკონომიკურ-გეოგრაფიული მდგომარეობით, ტერიტორიულ-სამეურნეო ერთიანობით, ბუნებრივი და ეკონომიკური პირობების თავისებურებით და ისტორიულად ჩამოყალიბებული საწარმოო სპეციალიზაციით.

1991–2021 წლების დაყოფა
1991–2021 წლებში აზერბაიჯანი დაყოფილი იყო 10 ეკონომიკურ რეგიონად .
აბაზა (ქალაქი)

აბაზა — ქალაქი რუსეთის ფედერაციაში, კრასნოიარსკის მხარეში (ხაკასეთის აო). გაშენებულია მთათაშუა ქვაბულში, მდ. აბაკანის ზემო დინებაში რკინიგზის შტო აკავშირებს ნოვოკუზნეცკ-აბაკანის ხაზთან. მოსახლეობა 15 335 კაცი. გაშენდა 1956 წელს რკინის მადნის დამუშავებასთან დაკავშირებით. ფუნქციონირებდა გამამდიდრებელი ფაბრიკა. აბაზა რკინის მადანს აწვდიდა ნოვოკუზნეცკის მეტალურგიულ საწარმოებს.
აბაზანა (ტექნიკური)

აბაზანა — სხვადასხვა დანიშნულების აპარატი ან ჭურჭელი, რომელშიც თავსდება ხსნარები, ნადნობები; განასხვავებენ სახურებელსა და გალვანურ აბაზანას. პირველს იყენებენ თხევად გარემოში დეტალების თერმული დამუშავებისათვის, მეორეს — ელექტროლიზური პროცესების ჩასატარებლად. აბაზანას უწოდებენ აგრეთვე ზოგიერთი ღუმლის გალღობილ შიგთავსს (ლითონი, წიდა, მინა და ა. შ.), ქსოვილის შესაღებ ხსნარებს და სხვა.
აბაზანა (პროცედურა)

აბაზანა — სამკურნალო-პროფილაქტიკური და ჰიგიენური პროცედურა.

არსებობს წყლის, ჰაერის, ტალახის, ქვიშისა და სხვა აბაზანები. წყლის აბაზანა ტემპერატურის მიხედვით შეიძლება იყოს ცივი (20 ° ქვემოთ), გრილი (20-30 °), ინდიფერენტული (34-36 °), თბილი (37-39 °) და ცხელი (40 ° ზემოთ). წყლის შედგენილობის მიხედვით — მტკნარი წყლის, მინერალური (გოგირდწყალბადის, ნატრიუმქლორიდის, იოდბრომის), აიროვანი (ნახშირმჟავას, ჟანგბადის, აზოტის), რადიოაქტიური (რადონის), არომატული (წიწვის, მდოგვის, სკიპიდრის) და წამლეულისა (სოდის, კალიუმპერმანგანატის, სახამებლის). ხანგრძლივობის მიხედვით — ხანმოკლე (1-5 წთ), ჩვეულებრივი ხანგრძლივობის (10-15 წთ), ჩვეულებრივზე ხანგრძლივი (20-30 წთ) და ხანგრძლივი (რამდენიმე საათი). სამკურნალოდ იყენებენ კომბინირებულ აბაზანასაც. ასეთ აბაზანაში წყლის საერთო მოქმედებას ერწყმის სხვა ფიზიკური ფაქტორების (ელექტრობა, ვიბრაცია, მასაჟი და სხვა) მოქმედება. აბაზანის მიღებისას ორგანიზმზე მოქმედებს ფაქტორთა მთელი კომპლექსი: ტემპერატურა, წყლის მასა და ჰიდროსტატიკური წნევა, წყლის შედგენილობა, აბაზანის ხანგრძლივობა და სხვა. ორგანიზმზე მოქმედ ძირითად ფაქტორთა თანაფარდობის შეცვლით შეგვიძლია გამოვიწვიოთ აღგზნება, ვიმოქმედოთ დამამშვიდებლად, გავაძლიეროთ ან დავაქვეითოთ ნივთიერებათა ცვლის პროცესები და ა. შ. არსებობს სპეციალური დანიშნულების აბაზანებიც. დიდი პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს ბუნებრივი სამკურნალო წყაროებისა და ზღვის აბაზანებს. ვეტერინარიაში წყლის აბაზანებს იყენებენ ცხოველთა სხვადსახვა დაავადების სამკურნალოდ და პროფილაქტიკის მიზნით.
ძეხვეული

ძეხვეული — მექანიკურად და ფიზიკურ ქიმიურად დამუშავებული ხორცის პროდუქტები, რომლებსაც დამატებული აქვს ზოგიერთი სხვა პროდუქტი.

მექანიკური დამუშავებისას ხორცს აცლიან საჭმლად უვარგის, ნაკლებყუათიან ნაწილებს და აქუცმაცებენ. ფიზიკურ-ქიმიური დამუშავებისას ამარილებენ, ამწიფებენ, მოწვავენ, ხარშავენ, შებოლავენ. ძეხვეული არის მოხარშული, ნახევრად შებოლილი, შებოლილ-მოხარშული, შებოლილი ან სუბპროდუქტებისაგან დამზადებული. ძეხვეულობას მიაკუთვნებენ აგრეთვე სხვა შებოლილ პროდუქტებს. ძეხვეულის ნედლეულად იყენებენ უცხიმო ძროხის ხორცს, ღორის ხორცს, იშვიათად ცხვრისა და ფრინველის ხორცს. ამზადებენ აგრეთვე ცხენის ხორცის ძეხვეულს. ფარშს სრულფასოვანი ცილებით ამდიდრებენ საკვები სისხლის პლაზმის, რძის, ცილის, კვერცხის დამატებით. ძეხვეულის გემოს გასაუმჯობესებლად უმატებენ შაქარს, საკაზმ-სანელებელს, სუნელ-სანელებელს.

ძეხვეულის დასამზადებლად ძროხის ხორცს აცლიან ძვლებს, მყესებს, ხრტილს, ცხიმს, ჭრიან და ამარილებენ. დამარილებულ ხორცისაგან აკეთებენ ფარშს, უმატებენ ღორის ცმელსა და სხვა კომპონენტებს, ფარშით შევსებულ გარსს ხეს შემოაკრავენ და ფარშის დასაწევად რამდენიმე ხნით ჩამოჰკიდებენ. მოხარშულსა და ნახევრად შებოლილ ძეხვეულს ფარშის დაწევის შემდეგ მოწვავენ, ხარშავენ და აცივებენ. ნახევრად შებოლილ ძეხვეულს არ ხარშავენ, დაწევის შემდეგ მხოლოდ შებოლავენ და გააშრობენ.
ანასტასი სინელი

ანასტასი სინელი (დ. 630 — გ. 701) — საუკუნის ნახევრის ბიზანტიელი თეოლოგი, მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი. სინას მთის წმინდა ეკატერინეს მონასტრის წინამძღვარი, შემდეგ — ანტიოქიის პატრიარქი. ანასტასი სინელის დოგმატურ-პოლემიკურ თხზულებებს კარგად იცნობდა ძველი ქართული სასულიერო მწერლობა. მისი უმთავრესი ნაშრომი „წინამძღუარი“ თარგმნა არსენ იყალთოელმა და შეიტანა „დოგმატიკონში“ (-1463). თეოფილე ხუცესმონაზონმა თარგმნა ანასტასი სინელის „შემოსვლვისათჳს მარხვთასა და მეექუსისათჳს ს ფსალმუნისა“ (-733, 129), ხოლო ეფრემ მცირემ — „შესუენებულთათჳს“ (-129). ანასტასი სინელის „წინამძღურის“ გავლენა ატყვია ანტონ -ის „მზამეტყველებას“
ლაქშმი ბაი-რანი

ლაქშმი ბაი-რანი ( ინდ. ््ी ा დ. 19 ნოემბერი, 1828, ვარანასი — გ. 17 ივლისი, 1858, გვალიორი) — ინდოეთის ეროვნული გმირი, ჯანსის მთავრის მეუღლე და სიფაელთა აჯანყების ერთ-ერთი გამოჩენილი ლიდერი.

ბიოგრაფია
ლაქშმი ბაი-რანი დაიბადა 1828 წლის 19 ნოემბერს ვარანასში, მთავრის ოჯახში. მისი მამა იყო მორფანტ თამბი, ხოლო დედა ბაგირატი ბაი, რომელიც გარდაიცვალა მაშინ, როცა გოგონა მხოლოდ ორი წლის იყო. (ზოგიერთ ცნობებში ამბობენ, რომ 4 წლის). მის ბავშვობაზე და ახალგაზრდობაზე ცნობები, თითქმის არ მოიპოვება, თუმცა ცნობილია, რომ გოგონამ მიიღო შესანიშნავი განათლება მშობლების წყალობით და ასევე ის კარგად იყო გაწრთვნილი, საბრძოლო ხელოვნებაში.

თოთხმეტი წლის ასაკში ბაი-რანი, ცოლად გააყოლეს ჯანსის ახალგაზრდა მთავარს, განგადარა რაოსს. სწორედ გათხოვების შემდეგ, ინდური ეტიკეტის თანახმად, როგორც გათხოვილ ქალს ეწოდა - "ლაქშმი". გადაიხადეს გრანდიოზული ქორწილი და წყვილი ცხოვრობდა სრულ ჰარმონიაში. როგორც ჩანს, ლაქშმი ბაი სწორედ გათხოვების შემდეგ დაეუფლა საბრძოლო ხელოვნებას. დაახლოებით 1851 წელს, ლაქშმის შეეძინა ვაჟი, რომელიც, სამწუხაროდ მალევე გარდაიცვალა. ცოტა ხნის შემდეგ, ლაქშმის მეუღლეს ჯანმრთელობის სერიოზული პრობლემები შეექმნა და გაჩნდა სერიოზული საფრთხე იმის რომ ჯანსის გვარს გამგრძელებელი აღარ ეყოლებოდა, ამიტომ მათ ურჩევდნენ ბავშვის აყვანას. 1853 წლის 21 ნოემბერს მძმედ ავადმყოფობის შემდეგ ჯანსის მთავარი გარდაიცვალა და მართლაც, ლაქშმი დარჩა უშვილო, ახალგაზრდა ქვრივად. მან სამგლოვიარო თეთრი სამოსი, მხოლოდ ცამეტი დღიანი გლოვის და ლოცვის შემდეგ გაიხადა. ლაქშმისთვის ახალი სიცოცხლის და მისი სულის გამოღვიძების დასაწყისი იყო სიფაელთა აჯანყებაში მონაწილეობა.

სიფაელთა აჯანყება
1857 წელს სიფაელთა აჯანყებაში მიიღო აქტიური მონაწილეობა და მეტიც ის სათავეში ედგა საკუთარ რაზმს, მოუწოდებდა ბრძოლისუნარიანობისკენ და თვითონაც თავდადებით ებრძოდა უცხოელ მტარვალებს. მის შესახებ ნურუ წერს: მან საბრძოლო ხელოვნების ცოდნა გამოიყენა აჯანყებაში და ბევრ მამაკაც მეომარზე უკეთაც კი ახერხებდა მტრის მოგერიებას. ლაქშმისგან განსხვავებულად მოიქცა ბევრი ინდოელი მთავარი და ფეოდალი. მათი დიდი ნაწილი გაერიდა აჯანყებას, ნეიტრალიტეტი დაიცვა და დაელოდა მოვლენების განვითარებას. ლაქშმი კი ბოლო წუთამდე ამხნევებდა და წინ უდგოდა თავის რაზმს.
აფროდისიასი

აფროდისიასი — ძველი ბერძნული ელინისტური მცირე ქალაქი ისტორიულ კარიაში, დასავლეთი ანატოლიის კულტურულ რეგიონში, თურქეთი. მდებარეობს თანამედროვე სოფლის გეირეს მახლობლად, ეგეოსის ზღვის სანაპიროდან 100 კმ-ის დაშორებით და იზმირიდან სამხრეთ-დასავლეთით 230 კმ-ში.

აფროდისიასმა სახელწოდება მიიღო ბერძნული მითოლოგიის სიყვარულის ქალღმერთის აფროდიტეს მიხედვით, რომელსაც ქალაქში თავისი საკულტო გამოსახულება ჰქონდა სახელწოდებით „აფროდისიასის აფროდიტე“. საუკუნის ბიზანტიური ენციკლოპედიის სვიდას მიხედვით, სანამ ქალაქს ეწოდებოდა აფროდისიასი, იგი ცნობილი იყო სამი სახელწოდებით: ლელეგონ-პოლისი (ლელეგის ქალაქი), მეგალე-პოლისი (დიდი ქალაქი) და ნინოე.

640 წლამდე გვიან ანტიკურ ხანაში, როდესაც ქალაქი შედიოდა ბიზანტიის იმპერიის შემადგენლობაში, მისი სახელი იყო სტაუროპოლისი (ჯვრის ქალაქი).

2017 წელს ისტორიული ქალაქის ნანგრევები შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში.

ისტორია
აფროდისიასი იყო რომის პროვინცია კარიის დედაქალაქი.

კარიული თეთრი და ცისფერი მარმარილო იყო ფართოდ გავრცელებული ელინისტურ და რომაულ პერიოდებში. გამოიყენებდნენ შენობათა ფასადებისა და ქანდაკებებისათვის. აფროდისიასის მარმარილოს ქანდაკებები განთქმული იყო რომაულ პერიოდში. ქანდაკებების დიდი რაოდენობა აღმოაჩინეს აფროდისიასში. აფროდიტე აფროდისიელის რამდენიმე ქანდაკება აღმოაჩინეს რომაული სამყაროს სხვა ნაწილებშიც, კერძოდ თანამედროვე პორტუგალიის ქალაქ ბეჟაში.

ქალაქში იყო ქანდაკებისა და ფილოსოფიის ცნობილი სკოლები. საუკუნის ბოლომდე რჩებოდა პაგანიზმის ცენტრად.

ბიზანტიურ პერიოდში, ქალაქი იყო ფისკალური ადმინისტრაციული ერთეული „დიოცეზი“. ყველაზე უახლესი არქეოლოგიური გათხრები დაიწყო ქენან ერიმმა, ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის ეგიდით 1962 წელს, რომელსაც ამჟამად ხელმძღვანელობენ ოქსფორდის უნივერსიტეტის პროფესორი რ. სმიტი და კატერინა ვოლში ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის ხელოვნების ინსტიტუტის პროფესორი.

2014 წლის სექტემბერში დრონის საშუალებით გადაიღეს და დაამზადეს აფროდისიასის ზემო ხედის 3 რუკა. მონაცემები ანალიზისთვის გადაიგზავნა ვენაში ავსტრიის არქეოლიოგიურ ინსტიტუტში.
თბილისის ანატომთა, ჰისტოლოგთა და ემბრიოლოგთა საზოგადოება

თბილისის ანატომთა, ჰისტოლოგთა და ემბრიოლოგთა საზოგადოება — ანატომთა, ჰისტოლოგთა და ემბრიოლოგთა საკავშირო საზოგადოების თბილისის ფილიალი 1953-1992 წლებში. 1953 წელს გამოეყო, 1946 წელს ვ. ვარაზის მიერ დაარსებულ სამედიცინო-ბიოლოგიურ საზოგადოებას, რომელიც აერთიანებდა მედიცინისა და ბიოლოგიის სხვადასხვა დარგის (ანატომები, ჰისტოლოგები, ფარმაკოლოგები, ემბრიოლოგები, ბიოქიმიკოსები და სხვა) წარმომადგენლებს. 1992 წელს საკავშირო საზოგადოების ბაზაზე შეიქმნა მორფოლოგთა საერთაშორისო ასოციაცია.

1959 წლამდე მისი პირველი თავმჯდომარე იყო ალექსანდრე ნათიშვილი, 1959-1966 წლებში ალექსანდრე ლეჟავა, 1966-1992 წლებში ნინო ჯავახიშვილი. საზოგადოების წევრები აქტიურად მონაწილეობდნენ სხვა დასხვა რანგის სიმპოზიუმებზე. 1966 წელს არნიშნული საზოგადოების ინიციატივით თბილისში ჩატარდა საკავშირო ყრილობა. საზოგადოების ინიციატივით ჩატარდა ამიერკავკასიის მორფოლოგთა კონფერენციები, გამოიცა საზოგადოების არაერთი კრებული. საბჭოთა პერიოდში საზოგადოება აერთიანებდა ყველა უმაღლეს სასწავლებელსა და სამეცნიერო კვლევით დაწესებულებაში მომუშავე სპეციალისტებს.
ანატები

ანატები ( < ' — „წელი“) — ერთდროული გადასახადი პაპის კურიის სასარგებლოდ.

იხდიდნენ ვაკანტური საეკლესიო ბენეფიციუმების დაკავებისას ეპისკოპოსები, აბატები და სხვა. ანატები შემოიღეს - საუკუნეებში და უდრიდა საეკლესიო ბენეფიციუმის წლიურ შემოსავალს. მოგვიანებით ანატების რაოდენობა სხვადასხვა ქვეყანაში შემცირდა. ზოგიერთ კათოლიკურ ქვეყანაში (იტალია) ანატები დღესაც მოქმედებს.
ტორონის ციხესიმაგრე

ტორონის ციხესიმაგრე, დღევანდელი ტიბნინი — ჯვაროსანთა ერთ-ერთი მთავარი ციხესიმაგრე. აშენდა ლიბანის მთებში, ტვიროსიდან დამასკოსკენ მიმავალ გზაზე. ციხესიმაგრე წარმოადგენდა ტორონის სენიორიის ცენტრს, რომელიც გალილეის სამთავროს ვალვასორი იყო. ხოლო ეს უკანასკნელი შედიოდა იერუსალიმის სამეფოს შემადგენლობაში.

ისტორია
ციხესიმაგრე აიგო გალილეის მთავრის — ჰუგო დე სენტ-ომერის (ჰუგო დე ფოკამბერგი) ბრძანებით, რათა ხელი შეეწყო ტვიროსის დაპყრობისთვის. მისი გარდაცვალების შემდეგ მიმდებარეტერიტორიები დაარბია იზ ალ-მულკმა, რომელმაც დახოცა მოსახლეობა და დიდი ნადავლი ჩაიგდო ხელში. მან ეს იმიტომ გააკეთა, რომ იგი ხედავდა ამ ციხეების გაცვლის აუცილებლობას ნილოსის დელტაში არსებულ დამიეტაში, რომელიც მეხუთე ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს დაიპყრეს ევროპელებმა და ახლა კაიროსაც ემუქრებოდნენ. სულთანს არ უნდოდა გამაგრებული ციხეები გადაეცა ჯვაროსნებისთვის. ეს ციხესიმაგრეები დანგრევის მიუხედავად მაინც სტრატეგიულად მნიშვნელოვან ადგილებს წარმოადგენდნენ ევროპელთათვის, რომლებიც დაინტერესებულნი იყვნენ იერუსალიმის დაბრუნებით.

1229 წლის ზავით, ერუსალიმთან ერთად ტორონი, ბანიასი და ცფათი ჯვაროსანთა ხელში გადავიდა. ზავი გაფორმდა ალ-მუაზამის გარდაცვალებიდან (1227 წლის 11 ნოემბერი) ორი წლის შემდეგ, ფრიდრიხ შტაუფენსა და სულთან ალ-კამილს შორის. 1220 წელს ტორონი და მიმდებარე მიწები (ე. წ. ჟოსლენის სენიორია) მიჰყიდეს ტევტონებს. მოგვიანებით ეს მიწები დავის მიზეზი გახდა ტევტონებსა და ალისა სომეხს შორის. ეს უკანასკნელი იყო ონფრუა -ის დისშვილი და მისი სენიორიის (ტორონის სენიორიის) მემკვიდრე. მან წარმატებულად მოითხოვა უფლებები უმაღლესი სასამართლოს წინაშე და ფრიდრიხ -მ გადასცა სენიორია. 1239 წელს, როდესაც ზავი დამთავრდა, ციხესიმაგრე გადავიდა აიუბიდთა ხელში. ორი წლის შემდეგ, 1241 წელს იგი ისევ ჯვაროსნებს დაუბრუნდა ზავის თანახმად, რომელიც გაფორმდა რიჩარდ კორნუოლელსა და სულთან ას-სალიჰ აიუბს შორის.

1244 წელს ციხესიმაგრეებმა გაუძლეს ხვარაზმელთა შეტევას. მიუხედავად ამისა იერუსალიმი მაინც დაეცა მომხდურთა მრავალრიცხვოვნობის გამო, შესაბამისად ამ ციხეების მთავარი მისია აღარ არსებობდა. ტორონი მაინც დარჩა ჯვაროსანთა ხელში და ხშირად ხდებოდა მასზე ალყის შემორტყმა. საბოლოოდ იგი ბეიბარსმა დაიპყრო 1266 წელს. მან დანებების სანაცვლოდ ევროპელებს უფლება მისცა მშვიდობით დაეტოვებინათ ციხე და გამგზავრებულიყვნენ სანაპიროსკენ.

სენიორი
ტორონის სენიორი ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან პიროვნებად ითვლებოდა სამეფოში; მაგალითად: ონფრუა იერუსალიმის კონსტებლი იყო. ონფრუა დაქორწინდა მეფე ამალრიკის ქალიშვილზე, ისაბელაზე (ქორწინების შემდეგ ტორონის სენიორია სამეფო დომენში შევიდა, ხოლო განქორწინების შემდეგ ისევ ონფრუას საკუთრება გახდა). ასევე ტორონის სენიორები იმ მცირეთაგანში შედიოდნენ, რომლებსაც მემკვიდრეობა რამდენიმე თაობის მანძილზე პირდაპირი (მამაკაცის) ხაზით გადაეცემოდათ. ტორონის ლორდები კავშირში იყვნენ ტრანსიორდანიასთან, ონფრუა ტორონელის ქორწინების გამო (იგი დაქორწინდა ტრანსიორდანის მემკვიდრეზე). დედის მხრიდან ონფრუა ტრანსიორდანიის მემკვიდრე იყო. მოგვიანებით ტორონი შეუერთდა ტვიროსის სამეფო დომენს. შემდეგ მას მართავდა ანტიოქიის სამთავრო და მონფორის საგვარეულო.
აბაი (ქალაქი)

აბაი (1949-1961 წლებში — დაბა ჩურუბაი-ნურა) — ქალაქი ყაზახეთში, ყარაღანდის ოლქში. რკინიგზის სადგური (ყარაბასი). ყარაღანდიდან დაშორებულია 30 კმ-ით. 1974 წლის მდგომარეობით ქალაქში ცხოვრობდა 41 ათასი კაცი. ქალაქი განვითარებულია ქავნახშირისა და კირქვის მომპოვებელი და საშენ მასალათა მრეწველობა, ხის დამამუშავებელი და სახლთსაშენებელი კომბინატები. ქალაქს სახელწოდება აბაი ეწოდა აბაი კუნანბაევის პატივსაცემად.
აბაის სტეპი

აბაის სტეპი — მთათაშორისი ქვაბული რუსეთში. განფენილია ცენტრალურ ალთაიში, თერექთისა და ხოლზუნის ქედებს შორის. ზღვის დონიდან მისი მდებარეობა დაახლოებით 1100 მ, სიგრძე 25 კმ, სიგანე — 6-9 კმ-ია. აბაის სტეპზე მიედინება მდინარეები კოქსა და აბაი. დაფარულია სტეპის მცენარეულობით. ნიადაგი შავმიწა, დიდი ნაწილი სახნავ-სათესია, არის საძოვრებიც.
მილანის საჰერცოგო

მილანის საჰერცოგო — ჩრდილოეთ იტალიაში მდებარე, საღვთო რომის იმპერიაში შემავალი პატარა სახელმწიფო. ის შეიქმნა 1395 წელს და მოიცავდა 26 ქალაქს, უმარავ დიდ სოფელს, მდინარე პოს აუზსა და მონტფერატის მამულებს. მას დასავლეთიდან სავოიის საჰერცოგო ესაზღვრებოდა, ჩრდილოეთიდან შვეიცარიის კანტონები, აღმოსავლეთიდან ვენეციის რესპუბლიკა, ხოლო სამხრეთიდან გენუის რესპუბლიკა. - საუკუნეებში მილანის საჰერცოგოს ფრანგები დაეპატრონნენ, თუმცა 1516 წელს მილანი ესპანეთმა დაიპყრო, 1700 წლამდე მილანი ესპანეთის კოლონია იყო. ესპანეთის ტახტის მემკვდირეობისთვის ომის დროს მილანი და ჩრდილოეთ იტალია ავსტრიამ დაიპყრო. 1796 წლამდე მილანი ავსტრიის იმპერიის შემადგენლობაში იყო, მანამ სანამ ნაპოლეონ ბონაპარტემ არ დაიპყრო მთლიანი იტალია და თავად მილანიც. ნაპოლეონის დაცემის შემდეგ კი მილანის საჰერცოგოს ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა კისალპინის რესპუბლიკა, რითაც მილანის საჰერცოგომ არსებობა შეწყვიტა.

ნაპოლეონის დაცემის შემდეგ 1815 წელს ვენის კონგრესმა აღადგინა მრავალი ევროპული სახელმწიფო, რომელიც მან გააუქმა, თუმცა არა მილანის საჰერცოგო. მილანის საჰერცოგოს ტერიტორიები გადაანაწილეს ვენეციისა და ლომბარდიის დეპარტამენტებში და ავსტრიას მიუერთეს. 1859 წელს მილანის საჰერცოგოს ტერიტორიები პიემონტ-სარდინიის სამეფომ დაიპყრო, რომელიც 1861 წელს იტალიის სამეფოს მიუერთდა.
აბაკანი (მდინარე)

აბაკანი — მდინარე რუსეთში, კრასნოიარსკის მხარეში, ენისეის მარცხენა შენაკადი. სიგრძე 514 კმ, აუზის ფართობი 32 ათ. კმ². სათავე დასავლეთ საიანსა და ალთაის ჩრდილოეთ ფერდობებზე აქვს. საზრდოობს უმეტესად თოვლისა და წვიმის წყლით. იყინება ნოემბრის ნახევარში, ყინულძვრა — აპრილის ბოლოს. საშუალო წლიური ხარჯი 400 მ³/წმ. ჩამოუდის ქ. აბაკანს. გამოიყენება ხე-ტყის დასაცურებლად, მინუსინსკის ქვაბულის სარწყავად.
აბაკანი (ქალაქი)

აბაკანი — ქალაქი რუსეთში, ხაკასეთის დედაქალაქი. 187 239 მცხოვრები (2021). მდებარეობს მინუსინსკის ღრმულში, მდინარე ენისეის მარცხენა ნაპირზე, შენაკად აბაკანის შეერთების ადგილზე. საავტომობილო და სარკინიგზო კვანძი, სამდინარო პორტი. აეროპორტი. ხაკასეთის სამრეწველო, კულტურული და სამეცნიერო ცენტრი.

1780-იან წლებში წარმოიქმნა სოფელი უსტ-აბაკანსკოე, რომელიც 1822 წელს სხვისტომელების მართვა-გამგეობის შესახებ წესდების შემოღების შემდეგ კაჩელების სასტეპო დუმის ადმინისტრაციული ცენტრი გახდა. 1913 წლიდან იყო ენისეის გუბერნიის მინუსინსკის მაზრის უსტ-აბაკანსკოეს ვოლოსტის ცენტრი. 1925 წელს გაიხსნა აჩინსკი – მინუსინსკის რკინიგზის სადგური „აბაკანი“. 1925 წელს უსტ-აბაკანსკოე გადაკეთდა დაბად და ეწოდა ხაკასკი, რომელიც 1931 წელს ქალაქად გამოცხადდა და აბაკანი დაერქვა. 1930 წლიდან არის ხაკასეთის ცენტრი (1991 წლიდან — დედაქალაქი).

ქალაქის დაგეგმარება სწორკუთხოვანია; აგებულია ხისა და ქვის შენობები. აბაკანის ჩრდილოეთ ნაწილში ჭარბობს მრავალსართულიანი ნაგებობები. ტერიტორიის დაახლოებით ⅓-ს ბულვარები, ბაღები და სკვერები იკავებს. ქალაქში არის დიდ სამამულო ომში დაღუპულ მებრძოლთა ძეგლი (1975; მოქანდ. ი. გ. პამერი და მ. ლ. სკოვოროდინი, არქ. ნ. ა. კოვალჩუკი) და სხვ.

აბაკანში 11 უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებაა (ფილიალების ჩათვლით), მათ შორის ხაკასეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტი (1944-დან). 4 ბიბლიოთეკა, მათ შორის რესპუბლიკური ეროვნული ბიბლიოთეკა (დაარსდა 1925 წელს). მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი (1931), ვლადიმერ კაპელკოს მუზეუმი (2001) და სხვ. დრამატული თეატრები (მ.შ. ხაკასეთის ეროვნული თეატრი, 1931-დან; რუსული თეატრი, 1939-დან), თოჯინების თეატრი „ზღაპარი“ (1979-დან), მცირე ფორმების თეატრი „ჩიტიგენი“ (1988-დან). რესპუბლიკური ფილარმონია (1989), მის შემადგენლობაშია სიმღერისა და ცეკვის ანსამბლი „ულგერი“. საგამოფენო დარბაზი. დენდრარიუმი.

განვითარებულია მძიმე მანქანათმშენებლობა: „აბაკანის საცდელ-მექანიკური ქარხანა“, „აბაკანვაგონმაშ“ (სარკინიგზო ვაგონმშენებლობა და სხვ.); ქარქნები — საცდელ-მექანიკური, ფოლადსასხმელი, კონტეინერების, ექსპერიმენტულ-მექანიკური და სხვ.; ტყისა და ხის დამუშავების მრეწველობები („ხაკასლეს“, „აბაკანმებელ“), სამშენებლო მასალათა წარმოება („მსხვილპანელიანი სახლთმშენებლობის ქარხანა“, „სამშენებლო მასალათა კომბინატი“), მსუბუქი (სამკერვალო, საფეიქრო, ფეხსაცმლის ფაბრიკები) და კვების („აიან“ — ლუდისა და უალკოჰოლო სასმელების წარმოება, ყველ-კარაქის კომბინატი, ხორცკომბინატი და სხვ) მრეწველობის საწარმოები. სასოფლო-სამეურნეო რაიონის ცენტრია. ქალაქში თავმოყრილია ხაკასეთის მცირე ბიზნესის საწარმოთა დაახლოებით 60%.
აბაკანის სტეპი

აბაკანის სტეპი — ქვაბული რუსეთში, კრასნოიარსკის მხარეში. წარმოადგენს მინუსინსკის ქვაბულის დასავლეთ ნაწილს. განფენილია მდინარე ენისეის მარცხენა ნაპირზე. რელიეფი ვაკეა, დასავლეთით ბორცვიანი. სიმაღლე ზღვის დონიდან 200–500 მ. წაბლა და შავმიწა ნიადაგზე ჭარბობს ვაციწვერიან-წივანიანი ველები. ბევრია პატარა ტბა.
აბაკანის ქედი

აბაკანის ქედი — ქედი დასავლეთ ციმბირის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარე ტომის სათავესა და ტელეცკოეს ტბას შორის, სიგრძე დაახლოებით 300 კმ, საშუალო სიმაღლე 1400-1700 მ. (უმაღლესი წერტილი 1984 მ.). აგებულია უმეტესად მეტამორფული ქანებით, რომლებსაც გრანიტების, გაბროსა და დიორიტების ინტრუზიები კვეთს. ქედის ფერდობები 1700 მეტრამდე დაფარულია წიწვიანი ტყით. ზემოთ მთის ტუნდრაა.
ჩეჩილი ყველი

ჩეჩილი —ქართული ძროხის ყველი, მზადდება ძროხის მოხდილი რძისაგან. პოპულარულია საქართველოში, სომხეთში და თურქეთში.

ორგანოლეპტიკა
ყველის მასა არის ძაფოვანი, შეკრული ან დაწნული ფორმის. ძაფები მკვრივია, საკმაოდ მყარი გაწელვისას. ფერად თეთრია. მასა ­– 0,5-3 კგ დაწნული თოკების სახით. აქვს მსუბუქი რძემჟავური, სასიამოვნო სუნი. გემო — გამოკვეთილი ცილოვანი, საკმაოდ მარილიანი. მზადდება აგრეთვე „მესხური ჩეჩილის“ შებოლილი ნაირსახეობა.

ყველი „მესხური ჩეჩილი“ უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ მოთხოვნებს: ტენიანობა – არაუმეტეს 60 %, ცხიმიანობა მშრალ ნივთიერებაში – არანაკლებ 2 %, მარილის შემცველობა – 4-8%. „მესხური ჩეჩილის“ დასამზადებლად საჭირო რძის მიღება, გადამუშავება და ყველის წარმოება ხორციელდება სამცხე-ჯავახეთის რეგიონის ტერიტორიაზე.

პროდუქტის დამზადების მეთოდები
რძეს ამწიფებენ 45-50°-მდე. ჩაკვეთა მიმდინარეობს 5-10 წუთი 38-40° ტემპერატურაზე. ჩანაკვეთს შედედების დაწყებისთანავე აცხელებენ, თან ურევენ 48-54° ტემპერატურამდე, რის შედეგადაც წარმოიქმნება დიდი ფიფქები, რომლებიც ადვილად ეწებება ერთმანეთს და ხელის მანიპულირებით წარმოქმნიან გრძელ 6-8 სმ დიამეტრის თასმას. თასმას ნელ-ნელა იღებენ და აწყობენ მაგიდაზე წრიულად. გაცივებულ მასას შეკრავენ კონებად. საქართველოს სამხრეთ რეგიონში — მესხეთში უძველესი დროიდან მზადდებოდა ყველი მესხური ჩეჩილი.

ივანე ჯავახიშვილის გადმოცემით ახალ თბილ დოს „დოჟუჟუნას“ ასხამენ ქვაბში, ყველის კვეთს უმატებენ და ცეცხლზე გაათბობენ, გააცხელებენ და ბოლოს ამოიღებენ ხაჭოს და ხელებით აქეთ-იქით სწევენ, აკეთებენ თოკებს, ერთად მოუკრავენ თავს, მარილს დააყრიან და შეინახავენ. მ. მაკალათიას, ვ. შამილაძის და სხვათა მონაცემებით ახალი დოდან ამზადებენ ძროხის ჩეჩილ ყველს.

ყველი სხვა წათხის ყველისაგან გამოირჩევა თავისებური დამზადების ტექნოლოგიით. მომწი­ფებულ მესხურ ჩეჩილს ახასიათებს სპეციფიკური კონსისტენცია, გემო და სუნი, რაც გამოარჩევს მას სხვა ყველისაგან.