iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ვახტანგ მურუსიძე

ვახტანგ მურუსიძე (დ. 24 ოქტომბერი, 1918, პლასტუნკა, ახლანდელი კრასნოდარის მხარე — გ. 1990) — ქართველი გენერალ-მაიორი (1967), საქართველოს სსრ-ის სამხედრო კომისარი (1962-1979)

ბიოგრაფია
1942 წელს დაამთავრა თელავის ქვეითთა სამხედრო სასწავლებელ. გაიგზავნა კავკასიის ფრონტის 296-ე დივიზიაში, სადაც მსახურობდა ოცეულის, ასეულის და ბატალიონის მეთაურად. სოხუმის პედაგოგიური ინსტიტუტის დამთავრების შემდეგ, 1941 წლიდან საბჭოთა არმიის რიგებში იყო. 1951 წელს დაამთავრა ფრუნზეს სახელმწიფო სამხედრო აკადემია. მსახურობდა ამიერკავკასიის გვარდიულ შენაერთებში. 1962 წელს დაინიშნა საქართველოს სსრ-ის სამხედრო კომისრად. 1979-1989 წლებში იყო საქართველოს წყალზე მაშველი საზოგადოების პრეზიდიუმის თავმჯდომარე
გაზანფარ მუსაბეკოვი

გაზანფარ მუსაბეკოვი (დ. 14 ივლისი, 1888 — გ. 9 თებერვალი, 1938) — აზერბაიჯანელი საბჭოთა პარტიული მოღვაწე, აზერბაიჯანის სსრ-ის სახალხო კომისართა საბჭოს თავმჯდომარე 1922-1930 წლებში.

ბიოგრაფია
1917 წელს დაამთავრა კიევის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტი. თებერვალის რევოლუციის შემდეგ იყო ყუბის საბჭოს აღმასკობის თავმჯდომარე, დეკემბნრიდან იყო ბაქოს საგუბერნიო სასურსათო კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილე, კომუნისტური პარტიის ასტრახანის კომიტეტის მულიმური სექციის თავმჯდომარე და სოციალ-დემოკრატიული ორგანიზაცია „ჰუმეთის“ ერთ-ერთი განყოფილების ხელმძღვანელი. 1920-1922 წლებში იყო აზერბაიჯანის რევკომის წევრი, სასურსათო საქმეების სახალხო კომისარი, 1922-1928 წლებში იყო აზერბაიჯანის სსრ-ის სახკომსაბჭოს თავმჯდომარე, 1929-1931 წლებში აზერბაიჯანის ცაკის თავმჯდომარე, 1931 წლიდან იყო ამიეკავკასიის სფსრ-ის სახკომსაბჭოს თავმჯდომარე. დიდი წმენდის დროს დააპატიმრეს, ბრალდებული იყო საბჭოთა სახელმწიფოს წინააღმდეგ შეთქმულების მომზადების გამო, დასაჯეს სიკვდილით.
მუსასინო

მუსასინო — ქალაქი იაპონიაში, ტოკიოს პრეფექტურაში. 1980 წლის მონაცემებით ცხოვრობდა 137 ათასი ადამიანი, 2016 წლის მონაცემებით მოსახლეობა აღემატება 146 ათასს. არის მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო კვანძი, წარმოადგენს ტოკიოს საძილე რაიონს, განვითარებულია ელექტრონული მრეწველობა, მოქმედებს სამეცნიერო და საგანმანათლებლო დაწესებულებები.
რევოლუციური ტრიბუნალები

რევოლუციური ტრიბუნალები — რევოლუციის შემდეგ შექმნილი სასამართლო ორგანო.

რევოლუციური ტრიბუნალები შეიქმნა საფრანგეთში, საფრანგეთის დიდი რევოლუციის დროს, კონტრრევოუციასთან საბრძოლველად. ტრიბუნალები ხასიათდება გამარტივებული სამართალწარმოებით, არ არსებობდა წინასწარი გამოძიება, დაცვისა და გასაჩივრების შესაძლებლობა. ტრიბუნალები იქცა ტერორის იარაღად. გაუქმდა 1795 წლის 31 მაისის დეკრეტით.

1917 წლის ნოემბერში რევოლუციური ტრიბუნალები შეიქმნა საბჭოთა რუსეთში, კონტრრევოლუციასთან ბრძოლის მიზნით და ეტაპობრივად შეიძნა ტერორის ფუნქციები. გაუქმდა 1922 წელს.
ვასილი ჩუიკოვი

ვასილი ივანეს ძე ჩუიკოვი (; დ. , სოფ. სერებრიანიე-პრუდი, ახლანდ. მოსკოვის ოლქი — გ. 18 მარტი, 1982, მოსკოვი) — საბჭოთა მხედართმთავარი, საბჭოთა კავშირის მარშალი (1955), საბჭოთა კავშირის ორგზის გმირი (19 მარტი, 1944 და 6 აპრილი, 1945). სკკპ წევრი 1919 წლიდან.

დაიბადა გლეხის ოჯახში. სამხედრო სამსახურში იყო 1917 წლიდან, წითელ არმიაში — 1918 წლის აპრილიდან. დაამთავრა მუშურ-გლეხური წითელი არმიის (მგწა) სამხედრო-საინსტრუქტორო კურსები (1918), ფრუნზეს სახელობის სამხედრო აკადემია (1925), ამავე აკადემიის აღმოსავლური ფაკულტეტი (1927), მგწა-ს მექანიზაციისა და მოტორიზაციის სამხედრო აკადემიასთან არსებული აკადემიური კურსები (1936).

1917 წლის დეკემბრიდან იყო მენაღმეთა რაზმის იუნგა კრონშტადტში. 1917–1922 წლების სამოქალაქო ომში — ასეულის მეთაური, მსროლელი პოლკის მეთაურის დამხმარე (1918 წლის ნოემბრიდან) და მეთაური (1919 წლის მაისიდან), 1921–1922 წლებში — ქალაქ ველიჟის გარნიზონის უფროსი. 1927 წლიდან სამხედრო მრჩეველი ჩინეთში. 1929 წლის სექტემბრიდან შორეული აღმოსავლეთის განსაკუთრებული წითელდროშოვანი არმიის შტაბის განყოფილების უფროსი, 1932 წლიდან მგწა-ს შტაბის მე-4 სამმართველოსთან არსებული უფროსთა შემადგენლობის გასაუმჯობესებელი კურსების უფროსი. 1936 წლიდან მექანიზებული ბრიგადის უფროსი, 1938 წლის აპრილიდან ბელორუსიის განსაკუთრებული სამხედრო ოლქის მსროლელთა კორპუსის უფროსი. 1938 წლის ივლისიდან მეთაურობდა ბობრუისკის მებრძოლთა საარმიო ჯგუფს (1939 წლის სექტემბერში გადაკეთდა მე-4 არმიად), მონაწილეობდა ლაშქრობაში დასავლეთ ბელორუსიაში. სსრკ-ფინეთის ომში (1939–1940) მეთაურობდა მე-9 არმიას. 1940 წლის მარტიდან ისევ მე-4 არმიის მეთაური იყო. 1940 წლის დეკემბრიდან 1942 წლის მარტამდე სამხედრო ატაშე ჩინეთში.

დიდ სამამულო ომში ჩაერთო 1942 წლის მაისში, მოქმედ არმიაში: 1-ლი სარეზერვო არმიის (1942 წლის ივლისიდან — 64-ე არმიის) მეთაური. 1942 წლიდან მეთაურობდა 62-ე არმიას, 1943 წლის აპრილში გადაკეთდა მე-8 საგვარდიო არმიად, ვასილი ჩუიკოვი ომის ბოლომდე მის მეთაურად დარჩა. ამ არმიამ დაიცვა სტალინგრადი (დღ. ვოლგოგრადი), მონაწილეობა მიიღო ჩრდილოეთის დონეცისა და დნეპრის ფორსირებაში, ზაპოროჟიეს და ოდესის განთავისუფლებაში, ვისლა-ოდერის ოპერაციაში და სხვ. ბერლინის ოპერაციაში (1945) არმიის მებრძოლებმა, რომლებიც მოქმედებდნენ ბელორისიის ფრონტის მთავარ მიმართულებაზე, გაარღვიეს მტრის ძლიერი თავდაცვა ზელოვის სიმაღლეებზე და ომი დაასრულეს ბერლინში.

ომის შემდეგ 1946 წლიდან იყო გერმანიაში საბჭოთა ჯარების ჯგუფის მთავარსარდლის მოადგილე, 1-ლი მოადგილე, ხოლო 1949 წლიდან — მთავარსარდალი. 1953–1960 წლებში კიევის სამხედრო ოლქის მეთაური. 1960–1964 წლებში სახმელეთო ჯარების მთავარსარდალი და თავდაცვის მინისტრის მოადგილე და 1961–1972 წლებში ერთდროულად სსრკ სამოქალაქო თავდაცვის უფროსი. 1972 წლიდან სსრკ თავდაცვის სამინისტროს გენერალური ინსპექტორების ჯგუფის გენერალური ინსპექტორი. 1961 წლიდან სკკპ ცკ-ის წევრი (1952 წლიდან კანდიდატი). სსრკ – მოწვევების უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი.

დაჯილდოებულია 9 ლენინის ორდენით (1943, 1944, 1945 და სხვ.), 4 წითელი დროშის ორდენით (1920, 1925 და სხვ.), 3 სუვოროვის ხარისხის ორდენით (1943, 1944, 1945), საპატიო იარაღით (ხმლით, 1968) და მედლებით, აგრეთვე უცხოური ორდენებითა და მედლებით. დაკრძალულია ვოლგოგრადში, მამაის ყორღანზე.

თხზულებები
ლევკო რევუცკი

ლევკო რევუცკი ' (დ. 8 თებერვალი, 1889, ირჟავეცი — გ. 30 მარტი, 1977, კიევი)— უკრაინელი კომპოზიტორი, პედაგოგი, სსრკ-ის სახალხო არტისტი (1944), უკრაინის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1957). 1916 წელს დაამთავრა კიევის კონსერვატორია, გლიერის საკომპოზიციო კლასი. 1924-1933 წლებში იყო ლისენკოს სახ. მუსიკალურ-დრამატული ინსტიტუტის პედაგოგი, 1934 წლიდან კიევის კონსერვატორიის პედაგოგი, 1935 წლიდან კი პროფესორი. მისი მოსწავლეები იყვნენ ვ. გომოლიაკა, გ. ჟუკოვსკი, გ. მაიბოროდა, ა. სვეჩნიკოვი, ა. ფილიპენკო.
დანიელ რეზერფორდი

დანიელ რეზერფორდი (დ. 3 ნოემბერი, 1749, ედინბურგი — გ. 15 ნოემბერი, 1819, ედინბურგი) — შოტლანდიელი ქიმიკოსი, ბოტანიკოსი და ექიმი, ედინბურგის უნივერსიტეტის პროფესორი (1786). 1772 წელ აღმოაჩინა აირი რომელიც ხელს არ უწყობდა წვასა და სუნთქვას და ნახშიორჟანგისგან განსხვავებით არ შთაინთქმებოდა ტუტე ხსნარით. მისი აზრით ეს იყო ფლოგისტონით გაჯერებული ჰაერი. ლავუაზიემ დაადგინა, რომ ეს აირი ჰაერის ნაწილია და უწოდა მას აზოტი.
რეზერფორდი (ერთეული)

რეზერფორდი (, რდ) — რადიოაქტიურობის საზომი ერთეული. რეზერფორდი წარმოადგენს რადიოაქტიურ ნიმუშსა და წყაროში ნუკლიდების აქტიურობის სისტემის გარეშე ერთეულს. სახელწოდება მიიღო ერნესტ რეზერფორდის პატივსაცემად. განსაზღვრავენ, როგორც ნებისმიერი ნუკლიდის აქტიურობას, რომელიც ტოლია მოცემული ნუკლიდის დაშლის 106 აქტისა 1 წამში. 1 რდ= 106 ბეკერელს = 1/37000 კიურის. ერთეული შემოიღეს 1946 წელს.
რეზექცია

რეზექცია — ქირურგიაში დაზიანებული ორგანოს ნაწილებირივი მოკვეთის ოპერაცია. ორგანოს პერიფერიული ნაწილის მოვეთას ეწოდება ამპუტაცია, მის მთლიან მოცილებას ექსტიპრაცია. პრაქტიკულ ქირურგიაში ყველაზე ხშირია კუჭის რეზექცია (კიბოს ან გართულებული წყლულის დროს), წვრილი ან მსხვილი ნაწლავის რეზექციას მიმართავენ ნაწლავების ტრავმული გასკდომის, გაუვალობის, სიმსივნის დროს. კუჭის ან ნაწლავის რეზექციის შემდეგ საჭიროა ანასტომოზის დადება კუჭის ტაკვსა და თორმეტგოჯა ან მლივ ნაწლავს, ანდა ნაწლავების დარჩენილ ნაწილებს შორის. მიმართავენ აგრეთვე ფარისებრი ჯირკვლის, ფილტვის, სახსრებისა და სხვა რეზექციას.
ემინ ამრულაევი

ემინ ელდარ-ოღლუ ამრულაევი (; დ. 30 დეკემბერი, 1982, ბაქო) — აზერბაიჯანის რესპუბლიკის განათლების მინისტრი (2020 წლის 7 ივლისიდან), განათლების ინსტიტუტის დირექტორი (2020 წლის იანვარ-ივლისი), განათლების სამინისტროს განათლების პროგრამების განვითარების განყოფილების უფროსი (მარტი 2015-იანვარი 2020 წწ.)

ბიოგრაფია
ემინ ამრულაევი დაიბადა 1982 წლის 30 დეკემბერს ქალაქ ბაქოში. 1999-2003 წლებში სწავლობდა და წარჩინებით დაამთავრა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტთან არსებული სახელმწიფოს მართვის აკადემიის ადრმინისტრაციული მმართველობის ფაკულტეტი. 2004 წელს ცერტრალურევროპულ უნივერსიტეტში პოლიტოლოგიის მაგისტრის წოდება მიიღო. 2010-2012 წლებში სწავლობდა კოლუმბიის უნივერსიტეტში ადმინისტრაციული მმართველობის ფაკულტეტზე და მიიღო მაგისტრის ხარისხი, „2007-2015 წლებში აზერბაიჯენელი ახალგაზრდობის საზღვარგარეთ სწავლა-განათლების მიღების სახელმწიფო პროგრამის“ და პროგრამა „“-ის ფარგლებში.
ხან შუშინსკი

ხან შუშინსკი (, ფსევდონიმი; ნამდვილი სახელი და გვარი — ისფენდიარ ასლან-ოღლუ ჯავანშიროვი; დ. 20 აგვისტო, 1901, შუშა — გ. 18 მარტი, 1979, ბაქო) — აზერბაიჯანელი მომღერალი-ჰანენდე, აზერბაიჯანის სსრ სახალხო არტისტი (1943).

ბიოგრაფია
დაიბადა 1901 წელს შუშაში. 16 წლის ასაკში, შუშის ერთ-ერთ მეჯლისზე გამოსვლის დროს მუღამ „ქიურდ-შაჰნაზის“ რთულ მაღალ რეგისტრში ოსტატურად შესრულებით მიიპყრო ყურადღება. ახალგაზრდა ისფენდიარს მასწავლებელმა ისლამ აბდულაევმა მიანიჭა სახელი „ხანი“.

თავისივე თქმით, მისი ოსტატობის შემდგომ სრულყოფაში დიდი როლი შეასრულეს ჯაბარ გარიაღდიოღლუმ და სეიდ შუშუნსკიმ. ხან შუშინსკი ძლიერი ხმის მქონე ფართო დიაპაზონით ოსტატურად ასრულებდა ყველა მუღამს. კარგად უკრავდა დაფდაფზე, რის გამოც ყოველთვის წარმატებით ასრულებდა რიტმულ მუღამებს.

ხანი შუშინსკი იყო უზეირ გაჯიბეკოვის სიმღერის „გარა გიოზ“ („შავი თვალები“) ბრწყინვალე შემსრულებელი, თავად იყო ბევრი სიმღერის ავტორი, მათ შორის ისეთი პოპულარულების, როგორებიცა: „გემერიმ“, „აი გიოზელ“, „მენდენ გენ გეზმე“ და შუშისადმი მიძღვნილი „შუშანინ დაგლარი ბაშნი დუმანლი“ („შუშის მთის მწვერვალები ნისლითაა დაფარული“).

ფილმში კი „ის თუ არა, მაშინ ეს“, რომელიც გადაღებულ იქნა აზერბაიჯანელი კომპოზიტორის უზეირ გაჯიბეკოვის იმავე სახელწოდების მუსიკალურ კომედიის მიხედვით, ხან შუშინსკის აკომპანირებას უწევდა კემენჩისტი ტალატ ბაკიხანოვი და თარისტი ბახრან მანსუროვი.

1960-იან წლებში აზერბაიჯანის სახელმწიფო ფილარმონიაში შეძლო მუღამის სტუდიის ორგანიზება, აგრეთვე ასწავლიდა აზერბაიჯანის სახელმწიფო მუსიკალურ სასწავლებელში.
ვილაიათ ეივაზოვი

ვილაიათ სულეიმან-ოღლუ ეივაზოვი (; დ. 1968, აბრაგუნისი, ჯულფის რაიონი) — აზერბაიჯანელი სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე, აზერბაიჯანის შინაგან საქმეთა მინისტრი 2019 წლის 20 ივნისიდან. გენერალ-პოლკოვნიკი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1968 წელს ჯულფის რაიონის სოფელ აბრაგუნისში. 2000 წელს წარჩინებით დაამთავრა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის შსს პოლიციის აკადემია. შეიარაღებული ძალების რიგებში გაიარა სავალდებულო სამხედრო სამსახური. 1994 წლის ნოემბრიდან მსახურობს შინაგან საქმეთა ორგანოებში. შინაგან საქმეთა ორგანოებში მუშაობის დაწყების შემდგომ, როგორც პოლიციელი, მსახურობდა საგამოძიებო სტრუქტურის მრავალ თანამდებობაზე. მუშაობდა აზერბაიჯანის შსს სისხლის სამართლის მთავარი სამმართველოს უფროსის მოადგილედ.

2001-2005 წლებში მუშაობდა ორგანიზებულ დანაშაულთან ბრძოლის მთავარი სამმართველოს უფროსის მოადგილედ. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის 2005 წლის 14 აპრილის №753 განკარგულებით დაინიშნა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა მინისტრის მოადგილედ.

აზერბაიჯანის პრეზიდენტის 2019 წლი 20 ივნისის განკარგულებით, გათავისუფლებულ იქნა შინაგან საქმეთა მინისტრის მოადგილის თანამდებობიდან და მეორე განკარგულებით დანიშნულ იქნა აზერბაიჯანის შინაგან საქმეთა მინისტრის თანამდებობაზე.

წოდებები, ჯილდოები და პრემიები
უსაფრთხოების უზრუნველყოფის, სახელმწიფოებრივი მოწყობისა და სახელმწიფოს კონსტიტუციის დაცვის, დანაშაულთან ბრძოლის ნაყოფიერი საქმიანობისათვის წარდგენილი იყო სხვადასხვა ჯილდოზე.

აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის 2002 წლის 30 ივნისის განკარგულებით, დაჯილდოვდა „აზერბაიჯანის დროშის“ ორდენით.

აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის 2004 წლის განკარგულებით, მიენიჭა სპეციალური წოდება — პოლიციის გენერლ-მაიორი, ხოლო 2006 წლის განკარგულებით — სპეციალური წოდება — პოლიციის გენერალ-ლეიტენანტი.
ლატვიური სამზარეულო

ლატვიური სამზარეულო შედგება სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებისა და ხორცისგან, რომელიც ძირითად კერძთა უმრავლესობაში გვხვდება. ლატვიელები თევზსაც ხშირად მიირთმევენ ქვეყნის ბალტიის ზღვის სანაპიროსთან მდებარეობის გამო.

ლატვიის სამზარეულოზე გავლენას სხვა ბალტიისპირეთის ქვეყნებიც ახდენდნენ. ლატვიური რეცეპტების ხშირი ინგრედიენტები ადგილობრივი წარმოშობისაა. ესენია: კარტოფილი, ხორბალი, ქერი, კომბოსტო, ხახვი, კვერცხი და ღორის ხორცი. ქვეყანაში მკაფიოდ გამოხატული ოთხი წელიწადის დროის გამო, სამზარეულოც შესამჩნევად სეზონურია. თითოეულ სეზონსა და წელიწადის დროს, მისთვის დამახასიათებელი პროდუქტები და კერძები აქვს. ლატვიური საკვები როგორც წესი საკმაოდ ცხიმიანია, სანელებლები კი მცირე რაოდენობით გამოიყენება.

კვების დრო და ხასიათი
თანამედროვე ლატვიელები ჩვეულებისამებრ დღეში სამჯერ მიირთმევენ. საუზმე როგორც წესი მსუბუქია და სენდვიჩის ან ომლეტისგან შედგება, რომელსაც გვერდს სასმელი, უმეტესად რძე უმშვენებს. ლატვიაში ლანჩს დღის 12-დან 3 საათამდე მიირთმევენ. ის დღის მთავარი კერძია და საკვების ფართო სპექტრისაგან შედგება. ლანჩზე შესაძლოა შეხვდეთ სტარტერსა (სუპი) და დესერტსაც. ვახშამი დღის უკანასკნელი კერძია, რომელიც საკვების რაოდენობით ლანჩს ჰგავს და არა საუზმეს. მზა საკვებისა და გაყინული ნახევარ-ფაბრიკატების მოხმარება დღესდღეობით საკმაოდ ხშირია.

ჩვეული საკვები
ლატვიის სამზარეულო ბალტიისპირეთის ტიპური წარმომადგენელია, უფრო ფართო გაგებით კი ჩრდილოეთ ქვეყნების. საკვები მაღალი ცხიმიანობით გამოირჩევა, ხოლო სანელებლები მცირე რაოდენობით გამოიყენება. გამონაკლისია შავი პილპილი და მარცვლოვანთა თესლები, მაგალითად ძირა. ჭვავი ან ხორბალი, შვრია, ბარდა, ჭარხალი, კომბოსტო, ღორის ხორცი და კარტოფილი ლატვიური სამზარეულოს მთავარი წარმომადგენლები არიან. აქ შეხვდებით პურეულისა და რძის პროდუქტების უამრავ ნაირსახეობას, რაც ქვეყნის სამზარეულოს მნიშვნელოვანი ნაწილია.

ბევრი ხშირად მომზადებული კერძი თანამედროვე ლატვიაში, პირდაპირ სხვა ქვეყნებიდანაა შემოსული, ამ ქვეყნების ლატვიაზე ისტორიული ბატონობის პერიოდიდან. ასე მაგალითად საბჭოთა კავშირიდან გადმოღებულ პოპულარულ კერძებს მიეკუთვნება: პელმენი არაჟნით, ბორში, სტროგანოვი, ქაშაყის სალათი (ასევე ცნობილი როგორც - ქაშაყი ბეწვის ქურქში/შუბაში), მწვადი, რასოლი (იგივე ოლივიეს სალათი), ფლავი, კეფირი, კვასი და სალიანკა.

სასმელი
ახალთახალი არყის ხის წვენი ძალიან პოპულარულია გაზაფხულზე. ასევე პოპულარულია მისი ფერმენტირებული ვარიანტი, რომელსაც ქიშმიშს, შავი მოცხრის პატარა ტოტებსა და ლიმონის ქერქს უმატებენ. ზოგიერთი მწარმოებელი ფერმენტირებულ და გაზიან არყის ხის წვენს მთელი წლის განმავლობაში ყიდის.

ძველისძველი ლატვიელები მე-13 საუკუნემდე, ალუსს (ლუდი), მედალუსს (თაფლის ლუდი) და მიესტინს (თაფლის ფერმენტაციით მიღებული ალკოჰოლური სასმელი) როგორც სადღესასწაულო ისე ყოველდღიური მოხმარებისთვის ხარშავდნენ. ჩრდილოეთის, იგივე ბალტიის ჯვაროსნების შემდეგ, ადგილობრივი ლუდის ხარშვის მეთოდზე დასავლეთ ევროპულმა მეთოდმა მოახდინა გავლენა. მაგალითისთვის, ჯვაროსნებამდე ლუდის ხარშვის პროცესში უამრავ სხვადასხვა ბალახეულს იყენებდნენ, შემდეგ კი ეს ყველაფერი სვიამ ჩაანაცვლა, როგორც სასმლის უფრო დიდხანს შენახვისა და გემოს მიმნიჭებელმა დანამატმა. ლუდსახარში ლაბიეტისი დღესაც განაგრძობს ძველ ტრადიციებს. ის სხვადასხვა ბალახეულს, ყვავილებს, კენკროვნებსა და სანელებლებს იყენებს ლუდის ხარშვის პროცესში.
დაღეთის არქეოლოგიური ძეგლი

დაღეთის არქეოლოგიური ძეგლი — ბრინჯაოსა და შუა საუკუნეების ხანის ხუროთმოძღვრებისა და არქეოლოგიური ძეგლი ქვემო ქართლში, სოფ. დაღეთის (თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი) სამხრეთ-აღმოსავლეთით 3 კმ-ზე, მდინარე ხრამისა და მისი შენაკადის, ღელეს, ხეობაში .

ძეგლი შედგება კანიონისებურ ბაზალტის კალთებში ერთმანეთის პირდაპირ გამოკვეთილი ხელოვნური გამოქვაბულების 2 დიდი კომპლექსისგან. არქეოლოგიური გათხრები ჩატარდა 1985 წელს, განახლდა 1997 წლიდან (აკად. ს. ჯანაშიას სახ. საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის ქვემო ქართლის კლდის ძეგლთა შემსწავლელი ექსპედიცია, ხელმძღვანელი ნ. ბახტაძე და ოქსფორდის არქეოლოლოგიური კვლევის ლაბორატორია). კომპლექსის ახლოს ტაფობი მოფენილია ნასახლარების, ციხე-კოშკების, ეკლესიებისა და სამეურნეო ტერასების ნაშთებით. ძეგლის მკვლევარები ამ კომპლექსს აიგივებენ ვახუშტი ბაგრატიონისა და პაპუნა ორბელიანის მიერ მოხსენიებულ „მუგუთის ქვაბებთან“.

ხეობის მარცხენა კალთაში განლაგებული, 3 იარუსად გამოკვეთილი კომპლექსი 26 გამოქვაბულისა და რამდენიმე ნაშთისაგან შედგება. მარჯვენა კომპლექსში 19 გამოქვაბულია, რომელთა ირიბი იარუსი მარჯვენა ნაპირზე ერწყმის ერთმანეთს. გამოქვაბულები კანიონის შუა და ქვედა რეგისტრში, კლდის ბუნებრივ ან ხელოვნურად გაფართოებული ტერასების გასწვრივაა გამოკვეთილი ბაზალტის ქანების გახურება-გაცივებით, ბზარებში სოლების ჩაჭედებისა და გამონგრევის ხერხით, ლითონის იარაღის გამოუყენებლად. ქვაბები ოთხკუთხა ან დაახლოებით ოვალური ფორმისაა.

სტრატიგრაფიულ ჭრილში ნაპოვნია შუა ბრინჯაოს ხანისათვის დამახასიათებელი თიხის ჭურჭლის რამდენიმე ფრაგმენტი. გამოქვაბულთა დიდი ნაწილი გვიანდელ ბრინჯაოს ხანაში უკვე ათვისებული იყო. აღმოჩენილია შავპრიალა და რუხი მქრქალზედაპირიანი მოშავო და ნაცრისფერი, მოყვითალო და ჩალისფერზედაპირიანი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. ზოგიერთის ზედაპირი შემკულია მარტივი გეომეტრიული ფორმებით. განვითარებულ შუა საუკუნეებში ეს კომპლექსები საბოლოოდ აუთვისებიათ. გამოქვაბულს ეტყობა საფუძვლიანი აღდგენა-რეკონსტრუქცია. მარჯვენა კომპლექსის 6 გამოქვაბული მოიცავს ზღუდეებს, ნახევარწრიულ კოშკს და ჭის ტიპის ასასვლელს.

მარჯვენა ჯგუფის ერთ გამოქვაბულში ქვითკირის მინაშენებით ერთნავიანი ეკლესიაა მოწყობილი. ეკლესიის სამხრეთით 2 გამოქვაბულის ნაშთი, ჩანს, სატრაპეზოს მოვალეობას ასრულებდა, პატარა ქვაბი კი სამარტვილეს წარმოადგენდა. ორივე კომპლექსის გამოქვაბულებში დასტურდება ამ ხანის თიხით მოტკეპნილი ან მოკირწყლული იატაკი, ალიზის კერები, გამომწვარი თიხის თონეები, კირით მოლესილი წყლის რეზერვუარები, სამეურნ. დანიშნულების ორმოები. თითქმის ყველა გამოქვაბულის იატაკისზედა მიწის ფენა – საუკუნეებისთვის დამახასიათებელ ნივთიერ მასალას შეიცავდა (თიხა, მიწა, ლითონი, ძვალი, ტყავის ნაწარმი, ქსოვილებისა და ხალიჩა-ფარდაგების ფრაგმენტები და სხვ. ნაკეთობები). აქვე აღმოჩნდა – საუკუნეების სპილენძის მონეტები, პერგამენტზე ნუსხურად ნაწერი ოთხთავის ფრაგმენტები, ქაღალდზე მელნით შესრულებული ეპისტოლარული ხასიათის ხელნაწერი. სავარაუდოა, რომ განვითარებულ შუა საუკუნეებში აქ იყო დედათა მონასტერი, რომელიც თემურ-ლენგის შემოსევების შედეგად განადგურდა. საუკუნეში მონასტერში ღვთისმსახურება შეკვეცილი სახით აღდგენილა, საუკუნის ბოლოს კი ქვაბთა კომპლექსები საბოლოოდ გაუკაცრიელდა. არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმში.
თურღაი

თურღაი — მდინარე ყაზახეთში, კოსტანაისა და აქტობეს ოლქებში. სიგრძე 825 კმ, აუზის ფართობი 157 ათასი კმ². წარმოიქმნება მდინარეების ჟალდამისა და ყარათურღაის შეერთების შედეგად, ისინი სათავეს იღებენ ყაზახეთის წვრილგორაკების დასავლეთ ნაწილში. თურღაი ქვემოთში გაივლის თურღაის ხეობას და იკარგება შალყართენგიზის გაუდინარ ღრმულში. ძირითადად საზრდოობს თოვლის წყლით. ზაფხულში ქვემო დინებაში წყალი მლაშდება. იყინება ნოემბერში, ყინულძვრა აპრილში იცის.
დაღვერილა

დაღვერილა — მთა საქართველოში, იმერეთის მხარის საჩხერის მუნიციპალიტეტისა და რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ონის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე.

მდებარეობს რაჭის ქედზე, მდინარე თედელეთისწყლის სათავეში (ყვირილის აუზი). სიმაღლე ზღვის დონიდან 2723 მ. აგებულია ბაიოსური ტუფოგენური ქანებით. ქვედა კალთებზე წიფლნარი და მუქწიწვოვანი ტყეებია, ზემოთ — სუბალპური და ალპური მდელოები.
ტუნისური სამზარეულო

ტუნისური სამზარეულო ხმელთაშუა ზღვის ქვეყნებისა და ჩრდილოეთ აფრიკის ქვეყნების კულინარიული კულტურის ნაზავია. ტუნისს ძველად მრავალი ცივილიზაცია მართავდა: რომაელები, ბიზანტიელები, არაბები, ესპანელები, თურქები, ფრანგები. ამ მრავალფეროვნების შედეგად ტუნისური სამზარეულოსთვის დამახასიათებელია ცხარე საკვები. როგორც სხვა ხმელთაშუა ზღვის ქვეყნებისთვის, ტუნისისთვისაც დამახასიათებელი ინგრედიენტებია: ზეითუნის ზეთი, ცხარე სანელებლები, პომიდორი, ზღვის პროდუქტები და ხორცი.

ინგრედიენტები
ჩრდილოეთ-აფრიკული ქვეყნებისგან განსხვავებით, ტუნისური კერძები საკმაოდ ცხარეა. ერთ-ერთი ძალიან პოპულარული ცხარე საკაზმი, რომელსაც ისინი იყენებენ ჰარისაა. ჰარისას შემადგენლობაში შედის: ცხარე წიწაკა, ნიორი, სანელებლები, ზეითუნის ზეთი. ასევე არსებობს ვარდის ჰარისა, რომელიც ვარდის ფურცლებსაც შეიცავს.

კატეგორიების მიხედვით დაჯგუფებულ ინგრედიენტებს ასეთი სახე აქვს:

არომატის გაძლიერების მიზნით გამოყენებული ინგრედიენტები: ჰარისა, ვარდის წყალი, ჟასმინის წყალი.

კვერცხი

ცხოველის ხორცი: ცხვრის ხორცი, ხბოს ხორცი, ქათმის ხორცი, აქლემის ხორცი.

ზღვის პროდუქტები: ტუნა, კალმარი (მოლუსკი), რვაფეხა, ქაფშია (ქამსა), გველთევზა, წყლის ლოკოკინა, კაპარჭინა და ა.შ.

ხილი: ლიმონი, ფორთოხალი, ზეთისხილი, ბროწეული, ლეღვი, გარგარი, კომში.

თხილეული: თხილი, ნუში, მიწის თხილი, წაბლი.

სანელებლები: ნიორი, დარიჩინი, ჯანჯაფილი, თეთრი წიწაკა, წითელი წიწაკა, შავი წიწაკა, კულიავის თესლი, კამა.

ბოსტნეული: ხახვი, სტაფილო, პომიდორი, სალათის ფურცელი, ბადრიჯანი, კიტრი, კარტოფილი, ბარდა, ჯონჯოლი.

თაფლი

ტუნისელები ასევე მიჰყვებიან მეღვინეობას. იქ არსებული ხორბლის ჯიშებისგან დამზადებული ლუდი კი ძალიან პოპულარულია და ახლა ერთ-ერთ ძალიან მსხვილ კომპანიას ""-ს ეკუთვნის. ებრაელი ტუნისელები ამზადებენ კონიაკს სახელად "ბოუხა", იგი მზადდება ლეღვისა და ბროწეულისგან.

ტუნისში აქვთ სანელებელი სახელად "ტებელი", მისი სახელი არაბულიდან მომდინარეობს. პაულა ვოლფერტის, ამერიკელი მწერლის მიხედვით, ეს სანელებელი მუსულმანებმა შეიტანეს ტუნისში. იგი დღემდე აქტიურად გამოიყენება ძროხის ან ცხვრის ხორცის მომზადებისას.

იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ ტუნისს მრავალი სათევზაო პორტი აქვს, ზღვის პროდუქტებს უდიდესი ადგილი უკავია მათ სამზარეულოში.

აქ შეხვდებით თევზის მომზადების მრავალ ხერხს. თევზი შეიძლება იყოს შემწვარი, გამომცხვარი, გრილზე შემწვარი, შენელებული კულიავით (სანელებელი).

გამორჩეული კერძები
"კოსკსი" ტუნისის ნაციონალური კერძია. მისი მომზადების მრავალი ხერხი არსებობს. მას ორმაგ ქვაბში ამზადებენ. ამ ქვაბის სახელია "კისკა". ხორცი, ბოსტნეული და სანელებლები მზადდება ქვაბის დაბალ დონეზე. მის თავზე კი პასტა მზადდება, რომელსაც ქვემოდან არაჩვეულებრივი არომატი ეფრქვევა.

"პოისონ კომპლეტი" კი ზღვის პროდუქტებისგან მომზადებულ კერძს განეკუთვნება. ეს არის მთლიანი თევზი, რომელსაც შინაგანი ორგანოებიც ადგილზე აქვს. მას კოცონზე წვავენ. მასთან ერთად მიირთმევენ კარტოფილს და სოუს "ტასტირას". თევზს აუცილებლად მიირთმევენ ლიმონის წვენითა და ზღვის მარილით შეზავებულს.

მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე ტუნისში ძალიან ბევრი სწრაფი კვების ობიექტია, მაცხოვრებლები მაინც საკუთარ ტრადიციულ სამზარეულოს არჩევენ.

ქალაქ სფექსი გამოირჩევა ტრადიციული კერძებით. მაგალითად: "მარკა", რომელიც არის თევზის წვნიანი ვერმიშელთან ერთად. "ჩარმოულა" კი არის შემწვარი ქიშმიშის, ხახვისა და სანელებლების ნარევი, რომელიც თევზთად ერთად უნდა მიირთვათ.
თურღაის ოლქი

თურღაის ოლქი — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული ყაზახეთის სსრ-სა (1970—1988, 1990–1991) და ყაზახეთის რესპუბლიკაში (1991–1997). შეიქმნა 1970 წლის 23 ნოემბერს. მდებარეობდა რესპუბლიკის ჩრდილოეთ ნაწილში, მდინარეების იშიმისა და თურღაის აუზში. ფართობი 111,9 ათასი კმ². მოსახლეობა 298 ათასი კაცი (1983), ქალაქად ცხოვრობდა 31% (1979). ცენტრი — ქ. არკალიკი. ოლქის უმეტესი ნაწილი თურღაის პლატოს და თურღაის ხეობას ეკავა (უმაღლესი წერტილი 478 მ). დიდი მდინარეა იშიმი. ოლქის ეკონომიკაში წამყვანი დარგები იყო მიწათმოქმედება და სახორცე-სამატყლე მეცხოველეობა. მრეწვველობის ძირითადი დარგები იყო: სამთამადნო (ბოქსიტებისა და ცეცხლგამძლე თიხების მოპოვება და პირველადი გადამუშავება), საშენ მასალათა წარმოება, კვების (საფქვავი, ერბო-კარაქის, ხორცის) და მსუბუქი (შალის პირველადი გადამუშავება) მრეწველობა, განვითარებული იყო სოფლის მეურნეობა — თესავდნენ მარცვლეულს (ხორბალი, ფეტვი, ქერი და სხვ.), მისდევდნენ მეცხოველეობას (მსხვილი რქოსანი საქონელი, ცხვარი და თხა, ღორი, აქლემი, ცხენი, ფრინველი). განვითარებული იყო ნადირობა. ოლქი 1973 წელს დაჯილდოვდა ლენინის ორდენით.

თავდაპირველად გაუქმდა ყაზახეთის სსრ უმაღლესი საბჭოს 1988 წლის 2 ივნისის დადგენილებით. აღდგა ყაზახეთის სსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის მიერ 1990 წლის 17 აგვისტოს. 1997 წლის 22 აპრილს, ყაზახეთის პრეზიდენტის ბრძანებთ, ოლქი გაუქმდა და მისი ტერიტორია გაიყო კოსტანაისა და აყმოლის ოლქებს შორის.