ფრიდრიხ ნაუმანი

ფრიდრიხ ნაუმანი (, დ. 1860 წლის 25 მარტი, შტორმთალი (დღესდღეობით გროსპოსნას ნაწილი ლაიფცის მახლობლად) — გ. 1919 წლის 24 აგვისტო, ტრავემუნდეში) — ევანგელისტი თეოლოგი, გერმანიის იმპერიის ლიბერალი პოლიტიკოსი, გერმანელ მშრომელთა ასოციაციისა და გერმანული დემოკრატიული პარტიის თანადამფუძნებელი.

გარდაცვალების შემდეგ მის სახელს ატარეს თავისუფალ დემოკრატიულ პარტიასთან აფილირებული ფრიდრიხ ნაუმანის ფონდი - თავისუფლებისთვის.

ცხოვრება
ნაუმანი საბაზისო განათლებას ლაიფციგის ნიკოლასა - და მაისენის მთავართა სკოლბში ეუფლეობდა, ხოლო უმაღლეს განათლებას ევანგელისტური თეოლოგიის მიმართულებით იღბდა ლაიფციგისა და ერლანგენის უნივერსიტეტებში. 1881 წელს მან მეგობარ - ჰან დიდერიხითან ერთად მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა გერმანელ სტუდენტთა გაერთიანების ჩამოყალიბებაში, რომელსაც -ს ვუწოდებთ, თუმცა 1906 წელს ნაუმანმა გაერთიანება უთანხმოების გამო დატოვა.

მასშემდეგ, რაც მან სოციალური მომსახურების დაწესებულებაში - -ში იმუშავა, 1886 წლიდან სამღვდელო მოღვაწეობა დაიწყო ლაგენბერგში კონკრეტულად, გლაუხაუში. 1890 წლიდან ნაუმანი მუშაობდა ფრანქფურტის შიდა მისიაში, იქამდე სანამ 1896 წელს არ დააფუძნა ნაციონალ-სოციალური გაერთიანება. იგი იყო გაზეთ - „თანადგომის“ რედაქტორ-დამფუძნებელი (შემდგომ თეოდორ ჰოისი), რომელიც სოციალ-ლიბერალიზმს პროპაგანდირებდა. ნაუმანის მხრიდან „ლიბერალიზმის აღორძინებისკენ“ სწრაფვას არა მხოლოდ არსობრივი, არამედ სტრატეგიული მნიშვნელობაც გააჩნდა, რადგანაც ლიბერალებისა და სოციალ-დემოკრატების გაერთიანებას უნდა შეექმნა კონსერვატორულ-აგრარული გაერთიანების პროპორციული ძალა: „ლიბერალიზმისა და სოციალ-დემოკრატების გაერთიანება ემსახურებოდა ლეიბორისტული მოძრაობის მხარდამჭერ ხანგრძლივ მიზნებს, რაც დღეს სოციალ-დემოკრატიულ ხედვებთან არის დაკავშირებული“. „სამომავლო უმრავლესობა ავგუსტ ბებელიდან ერნსტ ბასერმანამდე“, მხოლოდ ნაწილობრივ განხორციელდა პირველი ომის დასრულების შემდეგ მასშტაბური ბლოკით, ბადენში. ამისდა მიუხედავად ნაუმანის კონცეფციამ დიდი როლი ითამაშა მემარცხენე ლიბერალიზმის აღორძინებაში 1903 წლის ათწლეულში.

1903 წელს ნაციონალ-სოციალური ასოციაციის დაშლის შემდეგ ნაუმანი საკუთარ მომხრეებთან ერთად გადავიდა მემარცხენე ლიბერალურ გაერთიანებაში და წარმოადგენდა მის ახალ პარტიას რაიხსთაგში, ამასთანავე 1907 წელს ჩატარებულ საპარლამენტო არჩევნებში მან გაიმარვჯა სამ საარჩევნო ოლქში (ჰაილბრონი, ბეზიგჰაიმი, ბრაქენჰაიმი). 1910 წელს ნაუმანი გაწევრიანდა ლიბერალურ - და გერმანიის სახალხო პარტის გაერთიანების შედეგად მიღებულ პროგრესულ სახალხო პარტიაში. (ორივე პარტია შეიქმნა 1893 წელს გაყოფილი მემარცხენე ლიბერალური გერმანიის პარტიიდან, რომელიც დააარსეს ფრანც აუგუსტ შენკ ფონ შტაუხენბერგმა და ეუგენ რიხტერმა.) 1912 წლის არჩევნებში გაშვებული შანსის შემდეგ, 1913 წლის ივნისამდე ნაუმანმა ვერ შეძლო რაიხსთაგში დაბრუნბება.

ფრიდრიხ ნაუმანი ჯერკიდევ საუკუნის დასაწყისში იბრძოდა ქალთა უფლებებისთვის, როდესაც მან ჰელენ ლანგსა და სხვა ქალთა უფლებების ცნობილ აქტივისტებთან ერთად წამოწყო პოლიტიკური უფლებების კამპანია. ამასთანავე პირველი ომის დაწყებამდე და ომის პერიოდში ნაუმანი წარმოადგენდა ახალგაზრდა თურქული რევოლუციის მხურვალე მხარდაჭერს, რისთვისაც ის და ერნსტ იექი პოპულარობით სარგებლობდნენ. ნაუმანი „ახალ თურქეთში“ (იმ დროისთვის მოიცავდა არაბული ახლო აღმოსავლეთის დიდ ნაწილს - სირიას, პალესტინასა და ერაყს) გერმანიის ეკონომიკური ექსპანსიის შესაძლებლობეს ხედავდა. ამასთანავე, 1914 წელს იგი წარმოადგენდა 93-ე მანიფესტის ერთ-ერთ ხელმომწერს, თუმცა სადავოა მისი ლმობიერი და ნაწილობრივ აპოლოგეტური დამოკიდებულება ანატოლიაში განხორციელებულ 1894-1896 წლების სომხების გენოციდთან მიმართებით.

პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, ფრიდრიხ ნაუმანი აირჩიეს ვაიმარის ეროვნული ასამბლეის წევრად 1919 წლის იანვარში, ხოლო 1919 წლის ივნისში იგი დაინიშნა 1918 წლის 20 ნოემბერს დაარსებულ გერმანიის დემოკრატიული პარტიის პირველ თავმჯდომარედ. ეროვნულ ასამბლეაში ის წარმოადგენდა გერმანიის პარლამენტის კონსტიტუციის პროექტის წინასწარი განხილვის კომიტეტის წევრს. ამ დროის განმავლობაში ნაუმანმა მხარი დაუჭირა კონსერვატორ ჟურნალისტს ედუარდ შტადტლერს ანტიბოლშევიკური ლიგის მშენებლობაში და დაეხმარა 3000 მარკით, თუმცა იგი მალევე ჩამოშორდა შტადტლერის მზარდ რადიკალიზმს და 1919 წლიდან თავს აღარ სცნობდა ლიგის მომხრეთა რიგებში.

ფრიდრიხ ნაუმანი გარდაიცვალა ტრავმუნდეში 1919 წლის აგვისტოში. დაკრძალეს ბერლინის მახლობლად, შონებერგში, ძველი თორმეტი მოციქულის სასაფლაოზე. სასაფლაოს ადგილმდებარეობა 301-003-006/008, მთავარი გზის მახლობლად. 1959 წლიდან ბერლინის სენატის დადგენილებით დაკრძალვის ადგილი ატარებს საპატიო საფლავის სტატუსს.

პოლიტიკა
ფრიდრიხ ნაუმანის პოლიტიკური საქმიანობა დიდწილად დაემთხვა იმპერატორ ვილჰელმ -ის მმართველობას (1888–1918), რომლის ფუნდამენტურმა აზროვნებამ გავლენა მოახდინა მასზე. ნაუმანი მხარს უჭერდა ვილჰელმიანთა მილიტარიზმს, მისივე კოლონიური და საზღვაო პოლიტიკით. ნაშრომით „ცენტრალური ევროპა“ (1915) ნაუმანმა წამოიწყო ცენტრალური ევროპის ქვეყნების მჭიდრო ეკონომიკური და სამხედრო კავშირის კამპანია, სადაც ხელმძღვანელობა უნდა ეკისრა გერმანიას. იმისდა მიუხედავად, რომ ნაუმანის იდეებს ფართო საზოგადოებრივი მხარდაჭერა შეიძინა, ამას რეაგირება არ მოჰყოლია სამხედრო ხელმძღვანელობისგან. ომში დამარცხების შემდეგ, ნაუმანი აქტიურად ჩაერთო გერმანიის აღორძინების პროცესში, რა დროსაც მან დააარსა სახელმწიფო სკოლები პოლიტიკური განათლების მისაღებად.

1900-იანი წლებისთვის ფრიდრიხ ნაუმანის, მაქს ვებერის, ვოლტერ რათენაუს, კურტ რიცლერის, გერჰარტ ჰაუპტმანისა და მაქსიმილაიან ჰარდენის დამსახურებით „გერმანული ბურჟუაზიის იდოლოგიის შემადგენელ ნაწილს“ წარმოადგენდა სოციალური დარვინიზმი. „მსოფლიო ისტურიამ უნდა განაგრძოს ნაციების განადგურება“ წერდა ნაუმანი, „ჩვენ არ გვეშინია პოლონელების, დანიელებისა თუ ჩინელეთა ძალების დენაციონალიზების“. საკუთარი ხედვებით ნაუმანი „მისივე დროის ნამდვილ ბავშვს წარმოადგენდა“.

1915 წლის შემოდგომაზე გამოცემულმა ნაუმანის წიგნმა „ცენტრალურმა ევროპამ“ მალევე მიიპყრო საზოგადოებრივი ყურადღება. იგი გერმანიას „ლიბერალური იმპერიალიზმისკენ“ მოუწოდებდა, ხოლო საკუთარ წიგნს ეკონომიკური საფუძვლებით ამართლებდა. მისი მოსაზრებით, მცირე ბიზნეს გაერთიანებები უნდა დაშლილიყვნენ და შეერთებოდნენ მსხვილ კომპანიებსა და ეკონომიკურ ბლოკებს, რადგანაც მომავალი სწორედ მათ ეკუთვნოდათ, თუმცა ისტორიული რაკურსით მომავალი საღვთო რომის იმპერიისა და გერმანიის ფედერაციის წილხვედრი უნდა ყოფილიყო.

ნაუმანის გულუბრყვილო დამოკიდებულებამ ჰაბსბურგთა მონარქიის მიმართ, გვიჩვენა მისი დისტანცირება სადავო პრობლემების კონტექსტში. ნაუმანის შეცდომა მდგომარეობდა გერმანიის ძალის არასწორ შეფასებაში, რადგანაც მმართველობის სტრუქტურიდან გამომდინარე გერმანიას არ შეეძლო იმ ხელმძღვანელობის საკუთარ თავზე აღება, რომელსაც ნაუმანი მოიაზრებდა. ზოგიერთთათვის ზაქსონი პასტორი და ლიბერალი პოლიტიკოსი ნაუმანი, საკუთარ ნაციონალიზმისადმი სიმპათიებს სოციალისტური ქმედებებით ფარავდა. მან ჟურნალისტური გზით გაუხსნა გზა გერმანულ ძალაუფლებას ავსტრია-უნგრეთისკენ.

„ცენტრალური ევროპისეული მსუბუქი ხელი“ (კურტ რიცლერი) მოითხოვდა სტრუქტურული რეფორმების გატარებას, რომელთა თავიდან აცილებასაც ცდილობდნენ ინტერესთა ჯგუფები ანექსირებული მშვიდობის გზით. ამისდა მიუხედავად ნაუმანის გეგმები ცენტრალურ ევროპასთან მიმართებით არანაირად არ შეიძლება გაიგივებულ იქნას პან-გერმანულ წრეთა მოსაზრებებთან, რომელთაც პირველ მსოფლიო ომამდე სურდათ ავსტრია-უნგრეთის შეერთება. ამდენად, პოლ რორბახისა და ერნსტ იექენის ლიბერალური წარმოდგენები გადაიზარდა გერმანიის შესაძლებლობების არარეალისტურ გააზრებაში. ისტორიკოსი ფრიც შტერნი ტექსტს განიხილავდა, როგორც აგრესიულ საგრეო პოლიტიკის გამოვლინებას: „ცენტრალური ევროპა წარმოადგენდა მშვიდობის ალტერნატივასა და ანექსიის გზაგასაყარს, რომელიც მხოლოდ შურისძიებას მოწყურებული მოსახლეობის ანაბარა დაგვიტოვებდა“.

მნიშვნელობა
ნაუმანი წარმოადგენდა სხვადასხვა სამეგობრო წრის მაკავშირებელ ძალას მსხვილ ბურჟუაზიასა და მუშათა კალსს შორის. იგი მუდმივად ცდილობდა სოციალური პრობლემების გადაჭრას ლიბერალიზმისა და პროტესტანტიზმის დახმარებით. ნაუმანი საკუთარ შეხედულებებს ამყარებდა ბუნებით მეცნიერებებზე, ისტორიულ კვლევასა და ქრისტიანულ ფილოსოფიაზე, როგორც კლასთა გამაერთიანებელზე.

ნაუმანმა საკუთარი წრის შემოკრება დაიწყო წმინდა აფრას სკოლიდანვე, შემდგომ კი მასთან ერთად მოიაზრებოდნენ მაქს ვებერი, ლუჯიო ბრენტანო თუ ჰელმუტ ფონ გერლახი, რომელიც გახლდათ ნაციონალ-სოციალუსტური პარლამენტის ერთ-ერთი წევრი, ხოლო თეოდორ ჰოისმა, ელი კნაფმა თუ გუსტავ შტრესმანმა განსხვავებული პოლიტიკური გზა აირჩიეს.

დროდადრო თანამედროვე მოაზროვნეების მხრიდან ყურადღება მახვილდებოდა ნაუმანის ქარიზმატულ ბუნებაზე, რომელიც გავლენას ახდენდა მიმდინარე პოლიტიკურ პროცესებზე. ჰელენ ლანგი და გერტრუდა ბოიმერის თქმით, ნაუმანის ნაციონალ-სოციალისტურმა მიდრეკილებებმა გადააწყვეტინა მათ, რომ შეერთებოდნენ ლიბერალურ პარტიას. ფრიდრიხ ნაუმანის პოლიტიკური, ჟურნალისტური თუ საგანმანათლებლო მოღვაწეობა 1919 წლის შემდეგ განაგრძეს მისმა სტუდენტებმა და კოლეგებმა, მათ შორის თეოდორ ჰოისმა, მარი ელიზაბეტ ლუდერსმა, გერტრუდა ბოიმერა და ვილჰელმ ჰაილიმ.

კრიტიკა
2011 წლის იანვარში ფრანკფურტერ რუნდშაუსა და ბერლინერ ცაიტუნგში გამოქვეყნებულ სვეტში ისტორიკოსი გიოტც ალი ნაუმანს აღწერს, როგორც „გვამს -ის საფლავში“ და ხაზს უსვამს ნაუმანის განგრძობითობას მისივე ნაციონალ-სოციალისტური კატეხიზმოს მანიფესტისა (1897) და ცენტრალური ევროპის სახით (1915) 1933 წლის 24 მარტის სამოქმედო აქტში, რაშიც დიდი როლი მიუძღვით თეოდორ ჰოისსა და ერნსტ ლემერს. ამასთანავე ალი ციტირებდა იმდროინდელი გადაწყვეტილების განმარტებას: „ფუნდამენტური ეროვნული მიზნებიდან გამომდინარე, ჩვენ დღეს ვალდებულნი ვართ დავეთანხმოთ კანცლერის წარდგენილებას“.

ალიმ თავის შეფასებაში ასევე მოიხსენია „ნობელის პრემიის ლაურეატი და ორდოლიბერალი ეკონომისტი“ ფრიდრიხ ავგუსტ ფონ ჰაიეკი, რომელიც ნაუმანს ნაციონალური სოციალიზმის ერთ-ერთ „პიონერად“ მიიჩნევდა, რადგანაც ადოლფ ჰიტლერმა სწორედ „ნაუმანისგან გადაწერა საგარეო პოლიტიკური პროგრამის დიდი პასაჟები [...]“. იქიდან გამომდინარე, რომ თეოდორ ჰოისმა კარგად იცოდა ნაუმანის ნაშრომი 1930-იანი წლების დასაწყისში საჯაროდ განაცხადა, რომ ჰიტლერს „არასდროს წაუკითხავს ნაუმანის პუბლიკაციები“ და მხოლოდ 1937 წელს შეიძლებოდა გამოჩენილიყო ნაუმანის წიგნები, ამისდა მიუხედავად ალი ფრიდრიხ ნაუმანის ფონდს, რომელიც -სთან არის დაკავშირებული, სთხოვდა უარი ეთქვა „სახელის შენარჩუნებაზე“.

ბრალდებები უარყვეს ფრიდრიხ ნაუმანის ფონდი თავისუფლებისთვის თავმჯდომარემ ვოლფგანგ გერჰარდტმა და -ის ყოფილმა ფედერალურმა მინისტრმა ერჰარდ ეპლერმა, რომელთა განცხადებითაც: ნაუმანი არ იყო შოვინისტი, იგი არ ემორჩილებოდა ნაციონალ-სოციალისტურ ანტისემიტიზმს, ანტიჰუმანიზმსა და რასიზმს; პირიქით, ნაუმანი უნდა მოვიხსენიოთ, როგორც „მნიშვნელოვანი დემოკრატი“.

ხსოვნა
მრავალ ქალაქში ვხვდებით ფრიდრიხ ნაუმანის სახელობის ქუჩებს, მათ შორის: არნსბერგში, დორტმუნდში, ფრანქფურტში, გოტინგენში, ჰოენ ნოიენდორფში, კოლნში, ლაიფციგში, ლევერკუზენში, ლუდვიგსბურგში, მარბურგში, შტრალზუნდში, ვაიმარსა და ვისბადენში. ასევე სხვადასხვა ქალაქში ვხვდებით ნაუმანის სახელობის ბაღებსა თუ მოედნებს.

1952 წლიდან არსებობს ფრიდრიხ ნაუმანის სახელობის სახლი გისენსა (ესენი) და დუზელდორფში, რომელებიც სოციალურ დახმარებას უწევენ ახალგაზრდებს.

ნაშრომები
მშრომელთა კატეხიზმო ან ობიექტური სოციალიზმი, ასოციაციის გამოცემა, კალვი/შტუდგარტი1889.
რას გულისხმობს ქრისიტან-სოციალური? 2 ტომი. დაიხერტი, ლაიფციგი 1894.
ნაციონალ-სოციალური კატეხიზმო. ნაციონალ-სოციალური მიმართულებების ფუნდამენტური განმარტება. ბოუსეტი& ქუნდტი, ბერლინი 1897
აზია. ორიენტარული მოგზაურობა ათენში, კონსტანტინოპოლში, ბალბეკში, აზერთში, იარუსალმიში, კაიროსა და ნეპალში. მოწყალება, ბერლინ-შონენბერგი 1899.
დემოკრატია და იმპერია. საშინაო პოლიტიკის საახელმძღვანელო. მოწყალება, ბერლინ-შონენბერგი 1900.
თანამედროვე გერმანიის ეკონომიკური პოლიტიკა. მოწყალება, ბერლინ-შონენბერგი 1902.
წერილები რელიგიაზე მოწყალება. ბერლინ-შონენბერგი 1903
ღვთისმოწყალება 1895-1902 წლების სრული გამოცემა. გოტინგენი 1904
ლიბერალიზმის აღზევება, თეოდორს ბართის დახმარებით. მოწყალება, ბერლინ-შონენბერგი 1906.
დაისი. მოწყალება, ბერლინ-შონენბერგი 1909.
პოლიტიკური პარტიები. ბერლინ-შონენბერგი 1910.
გონება და რწმენა. ფროგრესი, ბერლინ შონენბეგი, 1911.
ბრძოლა თავისუფლებისთვის, პროგრესი, ბერლინი-შონენბერგი 1911
ცენტრალური ევროპა. რაიმერი, ბერლინი 1915.