iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თუთინამე

"თუთინამე" (სპარს. "თუთიყუშის წიგნი"), სპარსულ-ტაჯიკური კლასიკური პროზის ძეგლი, ერთი სიუჟეტური ჩარჩოთი შემოფარგლული არაკების კრებული. არაკებს ჰყვება თუთიყუში, რათა გაართოს თავისი პატრონის ცოლი და არ მისცეს ქმრის ღალატის საშუალება. წყარო ინდურია — "შუკასაპტი" ("თუთიყუშის სამოცდაათი მოთხრობა"), სპარსულ ენაზე "თუთინამე". ლიტერატურულად დაამუშავა ინდოეთში მცხოვრებმა მწერალმა ზიაედინ ნახშაბიმ ( ს.). შემდგომში გავრცელდა მისი ხალხური ვერსია "ჩეჰელ თუთი" ("თუთიყუშის ორმოცი არაკი"). "თუთინამე" თარგმნილია მრავალ ევროპულ და აღმოსავლურ ენაზე, მ. შ. — ქართულზეც (კრებული "ბაღდადელი თვათმაქცი", 1967).
თუთისებრნი

თუთისებრნი — ორლებნიან მცენარეთა ოჯახი. ხეები და ბუჩქებია, იშვიათად ბალახი. თითქმის ყველა შეიცავს რძეწვენს. აქვთ მეტწილად ერთსქესიანი, ერთ- ან ორსახლიანი ყვავილები, რომლებიც თავთავისებრ ან ქოლგისებრ ყვავილებად არის თავმოყრილი. ყვავილსაფარი 4 შეზრდილი ან თავისუფალი ჯამის ფოთლისაგან შედგება, ზოგჯერ სრულიად არ არის. ნაყოფი კაკლუჭა ან კურკიანაა, ხშირად ურთიერთშეზრდილია ნაყოფედად.

ოჯახი აერთიანებს 85-მდე გვარის 1500-ზე მეტ სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია ძირითადად ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში. თუთისებრთა ოჯახიდან საქართველოში ველურად იზრდება ლეღვი, კულტივირებულია თუთა, მაკლურა და სხვა.

თუთისებრთა შორის ბევრია სამეურნეო მნიშვნელობის მცენარე; თუთის, ლეღვისა და პურის ხის ნაყოფი იჭმება; რძის ხის ნოყიერ და მოტკბო რძეწვენს სვამენ; თუთის ფოთოლიაბრეშუმის ჭიის თითქმის ერთადერთი საკვებია; ოჯახი მოიცავს კაუჩუკისშემცველ (-ს გვარის სახეობები), ძვირფასმერქნიან (ბრუსონეცია, მაკლურა და სხვა) და შხამიან (ანჩარი) მცენარეებსაც.
თუთის მავნებლები

თუთის მავნებლები — მწერები, რომლებიც აზიანებენ თუთის ნარგაობებს საქართველოში. ამ მავნებელ მწერთა ფაუნას დაახლოებით 115 სახეობა შეადგენს, მათგან ფართოდაა გავრცელებული თუთის ჭიჭინობელა, რომელიც მოდებულია დასავლეთ საქართველოს როგორც დაბლობ, ისე მთისწინა რაიონებში ზღვის დონიდან 500 მ სიმაღლემდე. მნიშვნელოვან ზიანს აყენებს მეაბრეშუმეობას. გადააქვს თუთის მიკოპლაზმური დაავადება - ხუჭუჭა წვრილფოთლიანობა და თაობის ნიმფისა და იმაგოს ფაზებში, დაავადება არ გადადის გადამტანის კვერცხებით. თუთის ჭიჭინობელას სასიცოცხლო ციკლი უშუალოდ დაკავშირებულია თუთის ხესთან, რომელზეც იკვებება, ვითარდება და მრავლდება. იშვიათად ბინადრობს ბადრიჯანზე. საქართველოს პირობებში იძლევა 3-4 თაობას. იზამთრებს კვერცხის ფაზაში ახალგაზრდა ერთწლიანი ტოტების პარენქიმაში.

ბრძოლის ღონისძიებანი: მოზამთრე კვერცხებზე 4%-იანი ზეთის ემულსიისა და 0,2%-იანი ფოსფამიდის კომბინირებული ნაზავის შესხურება ადრე გაზაფხულზე. თუთისა და ხეხილის ნარგაობებს აზიანებს აგრეთვე თუთის ფარიანა - მწუწნავი მწერი კოქციდების ქვერიგისა. მდედრის სხეული (სიგრძე 0,8-1 მმ) დაფარულია თეთრი ფარით, მამრი ფრთიანია, ამ მავნებლის სამშობლოა ამერიკა, საიდანაც სარგავ მცენარეებთან ერთად გავრცელდა სხვადასხვა ქვეყანაში. ყოფილ სსრკ-ში პირველად აფხაზეთში აღმოჩნდა, მაგრამ არ გავრცელებულა და ყოფილ სსრკ-ში მავნებელ მწერად არაა ცნობილი.
თუთუბო (გვარი)

თუთუბო — ფოთოლმცვივანი, იშვიათად მარადმწვანე ხეებისა და ბუჩქების გვარი თუთუბოსებრთა ოჯახისა. აქვს პატარა ერთ- ან ორსქესიანი ყვავილი, წითელი კურკიანა ნაყოფი.

გვარის 150-მდე სახეობა გავრცელებულია სუბტროპიკულ და ნაწილობრივ ტროპიკული ჰავის ზონებში. საქართველოში ფართოდ არის გავრცელებული თუთუბოს ერთი სახეობა , რომელიც ველურად იზრდება. თუთუბო პატარა ხე ან ბუჩქია.

გვხვდება ზღვის დონიდან 1000 მ-მდე, მშრალ ქვიან ფერდობებზე და გამეჩხერებულ ბუჩქნარებში. მისი ფოთლები და ნორჩი ყლორტი შეიცავს მთრიმლავ ნივთიერებებს. ფოთლების, ღეროს ქერქისა და ნაყოფისაგან მიიღება სხვადასხვა ფერის საღებავი.

ნაყოფს მომჟავო გემო აქვს და საჭმლის საკაზმად იხმარება. მრავლდება თესლით და ფესვის ამონაყარით. თუთუბოს ზოგიერთი სახეობის მერქანი, ფოთოლი და ნაყოფი შეიცავს ტოქსიკურ ნივთიერებებს. საქართველოში კულტივირებულია რამდენიმე უცხოური სახეობა.

გალერეა
თუთუბოსებრნი

თუთუბოსებრნი — ფარულთესლოვან ორლებნიან მცენარეთა ოჯახი. მარადმწვანე და ფოთოლმცვივანი ხეები და ბუჩქებია. ორსქესიანი, იშვიათად ერთსქესიანი ყვავილები შეკრებილია საგველა ყვავილედებად. ნაყოფი კოლოფი ან კურკიანაა, რომელსაც სხვადასხვა გასავრცელებელი სამარჯვი აქვს.

ოჯახში გაერთიანებულია 80-მდე გვარის 600-მდე სახეობა, რომლებიც ორივე ნახევარსფეროს ტროპიკულ, სუბტროპიკულ და ნაწილობრივ ზომიერი ჰავის ზონებშია გავრცელებული. საქართველოს მშრალ და თბილ რაიონებში ბუნებრივადაა გავრცელებული 3 გვარი — საკმლის ხე, თუთუბო და თრიმლი. შავი ზღვის სანაპიროზე კულტივირებულია ერთი სამხრეთ ამერიკის გვარი .

თუთუბოსებრთა ოჯახში ბევრი სასარგებლო მცენარეა. მანგოს, აკაჟუს და ფსტის ნაყოფი და თესლი იჭმება; თუთუბო და კვებრახო (კებრახო) მთრიმლავ ნივთიერებებს შეიცავს; იაპონური თუთუბოს ქერქიდან მიღებულ წვენს ლაქის დასამზადებლად იყენებენ; თუთუბოსებრნისგან ბევრი შეიცავს ფისს, გუმფისს, საღებავ ნივთიერებებს, ნაწილი შხამიანი, ზოგს ძვირფასი მერქანი აქვს, ზოგს აშენებენ დეკორატიულ მცენარედ.
ანა თულაშვილი

ანა ივანეს ასული თულაშვილი (დ. 24 თებერვალი, 1874, თბილისი — გ. 27 მაისი, 1956, იქვე) — ქართველი პიანისტი, პედაგოგი, ქართული საფორტეპიანო სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი. საქართველოს ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1941), ალოიზ მიზანდარის მოწაფე.

ბიოგრაფია
1894-იდან სწავლობდა პარიზის კონსერვატორიაში პროფესორ ლ. დიმერთან. 1903 წლიდან პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა თბილისის სამუსიკო სასწავლებელში, მონაწილეობდა კონცერტებში. 1917 წლიდან თბილისის კონსერვატორიის პედაგოგი (1925-იდან - პროფესორი, პირველი ქართველი პროფესორი ქალი). თულაშვილმა მცირეწლოვანთათვის გამოიგონა „საბავშვო პედალი“ (1929). მოწაფეები: რ. კერერი, მ. როგოვსკაია, თ. ამირეჯიბი, ე. ექსანიშვილი, მ. მაჭუტაძე, გ. ქავთარაძე, ვ. შიუკაშვილი, მ. ჩხეიძე, ო. ბარამიშვილი და სხვა. დაჯილდოებულია ლენინის ორდენით, შრომის წითელი დროშისა ორდენითა და მედლებით.
ოპუს დეი

ოპუს დეი ( — საქმე ღვთისა, სრული სახელი — წმინდა ჯვრისა და ოპუს დეის პრელატურა) — კათოლიკური ეკლესიის პერსონალური პრელატურა. ორგანიზაცია დაარსდა მადრიდში 1928 წლის 2 ოქტომბერს კათოლიკე მღვდლის ხოსემარია ესკრივა დე ბალაგერის მიერ — „ლოცვითი განმარტოების დროს ის ღვთის ნებას შეიცნობს“.

ოპუს დეის მიზანს რელიგიური განახლების იდეების პროპაგანდა და საზოგადოების პაპის ენციკლიკების სწავლებების შესაბამისად მოწყობა წარმოადგენს. პრელატურის შტაბ-ბინა რომში მდებარეობს.
ჰიჯრა

ჰიჯრა ( — გადასახლება, გადახვეწა, ემიგრაცია) — მაჰმადიანური ტრადიციის მიხედვით, მუჰამადისა და მისი მიმდევრების (მუჰაჯირების) გადასახლება მექიდან მედინაში 622 წლის 24 სექტემბერს.

ისტორია
622 წელს მექას მოსახლეობა, რომლებიც აღიარებდნენ სხვადასხვა სახის რელიგიებს, უკმაყოფილონი იყვნენ მუჰამედის ქადაგებით, რის გამოც იგი და მისი მიმდევრები მექადან მედინაში განდევნეს, სადაც უკვე იყვნენ საკმაო რაოდენობით, გადასახლებული მუსლიმები. ეს მოვლენა შეიძლება ჩაითვალოს პირველი ისლამური სახელმწიფოს შექმნის დასაწყისად. ჰიჯრამდელი პერიოდი სახელდება როგორც ჰაჯილა, ეს ტერმინი ფართო გაგებით ისლამის გავრცელებამდე პერიოდს ნიშნავს.

ჰიჯრას წელი გახდა ისლამური, მთვარის კალენდრის პირველი წელი. ჰიჯრადან ხდება ასევე ირანული მზის კალენდრის ათვლაც.
მუჰამედის მისვლას ქალაქ იათრიბში (შემდგომში მედინა) ისტორიკოსების უმრავლესობა 622 წლის 24 სექტემბერით ათარიღებს. აღსანიშნავია, რომ წელთაღრიცხვის ათვლა ჰიჯრადან დაიწყეს 637 წელს, მეორე ჭეშმარიტი ხალიფას უმარ იბნ ალ-ხატაბის მმართველობის პერიოდში. ხალიფას ბრძანებით ახალი ერას ათვლის წერტილად გამოცხადდა არა მუჰამედის მედინაში მისვლის დღე, არამედ მუჰარამის თვის პირველი რიცხვი (მუჰარამი - პირველი თვის პირველი რიცხვი) ეს დღე იულიუსის კალენდრის მიხედვით არის 622 წლის 16 ივლისი.
მარათონი

მარათონი — მძლეოსნობის ოლიმპიური სახეობა — გარბენა დისტანციაზე 42 კმ 195 მ.

ისტორია
სახელი „მარათონი“ მომდინარეობს ფედიპიდეს ლეგენდიდან, ბერძენი ჯარისკაცის, რომელიც ქალაქ მარათონიდან ათენში გააგზავნეს მარათონის ბრძოლაში სპარსელების დამარცხების შესატყობინებლად. თქმულების თანახმად მან მთელი დისტანცია შეუსვენებლივ გაირბინა, თუმცა ქალაქისთვის ამბის შეტყობინებიდან რამდენიმე წუთში სული ამოხდა. მარათონიდან ათენში გარბენის პირველი ხსენება პლუტარქეს წერილში „ათენის დიდების შესახებ“ ჩანს ჩვ. წ.-ის საუკუნეში, რომელსაც ჰერაკლიდეს პონტიკუსის დაკარგული ნამუშევრიდან ციტატა მოჰყავს, სადაც აღნიშნავს მორბენალის სახელს, როგორც ან თერსპუს ერხიუსს ან ევკლესს. ჩვ. წ.-ის საუკუნეში ლუციანე სამოსატაელი ასევე აღწერს ამ ისტორიას და მორბენალს ფილიპიდესს უწოდებს.
Dawn (კოსმოსური ხომალდი)

— 2007 წლის 27 სექტემბერს გაშვებული -ს კოსმოსური ზონდი, რომლის მისია ასტეროიდების სარტყლის ორი ყველაზე მასიური წევრის გამოკვლევა იყო: ასტეროიდი ვესტასა და ჯუჯა პლანეტა ცერერასი. -მა ვესტას 2011 წელს მიაღწია, ხოლო 2012 წლის სექტემბერში ციური სხეულის ორბიტაზე მუშაობა დაასრულა. ზონდმა ცერერას 2015 წელს მიაღწია.

-ი პირველი კოსმოსური ხომალდია, რომელიც დედამიწისა და მთვარის გარდა ორი პლანეტარული სხეულის ორბიტაზე მოხვდა და ასევე პირველი, რომელიც ცერერას ეწვია.
სუვერენიტეტი

სუვერენიტეტი (ფრანგ. — უზენაესი ხელისუფლება) — ექსკლუზიური უზენაესობა, უზენაესი უფლებების ერთობლიობა, რომელიც სახელმწიფოსა და მის მეთაურს ეკუთვნის. ქვეყნის სუვერენიტეტი მის სრულ დამოუკიდებლობას ნიშნავს.

სხვა სიტყვებით, სუვერენიტეტი ნიშნავს, რომ მოცემული ქვეყნის ტერიტორიის ყველა წესი და კანონი თავად ამ ტერიტორიის მიერ წესდება, და მხოლოდ მის მიერ. სახელმწიფო სუვერენიტეტის გარეშე სახელმწიფო არ არის და რომელიმე სხვა სახელმწიფოს ნაწილს ან კოლონიას წარმოადგენს.

სახელმწიფო სუვერენიტეტი ვრცელდება შიდა წყლებზე, ტერიტორიულ ზღვაზე, მიმდებარე ზონაზე, გეზ-ზე, კონტინენტურ შელფზე. აქედან აბსოლუტური სუვერენიტეტი ვრცელდება შიდა წყლებსა და ტერიტორიულ ზღვაზე. სახელმწიფო საზღვარი ზღვაზე ამ შემთხვევაში გადის ტერიტორიულ ზღვაზე.
(4) ვესტა

4 ვესტა (; სიმბოლო: ), ადრე 807 — მთავარი სარტყლის ერთ-ერთი უმსხვილესი ასტეროიდი. მასით მეორე და ზომით მესამე ასტეროიდი პალადისა და ცერერას შემდეგ. ეს ასევე ყველაზე კაშკაშა ასტეროიდია და ერთადერთი, რომელზე დაკვირვება შეუიარაღებელი თვალით შეიძლება. აღმოაჩინა 1807 წლის 29 მარტს ჰენრიხ ვილჰელმ ოლბერსმა და კარლ გაუსის წინადადებით ფუძისა და სახლის ძველრომაული ქალღმერთის ვესტას სახელი დაერქვა.
ჯუჯა პლანეტა

ჯუჯა პლანეტა — საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის გასაზღვრებით ციური სხეული მზის სისტემაში, რომელიც შემდეგ ოთხ მოთხოვნას აკმაყოფილებს:

მოძრაობს მზის გარშემო;
აქვს საკმარისი მასა საკუთარი გრავიტაციისთვის გარე პლანეტების მიზიდულობის ძალის დასაძლევად და ჰიდროსტატიური წონასწორობის (თითქმის სფერული) ფორმის მისაღებად;
საკუთარ ორბიტაზე არ დომინირებს (არ ძალუძს გაწმინდოს სივრცე სხვა ობიექტებისგან);
არ არის თანამგზავრი.

ტერმინი „ჯუჯა პლანეტა“ მიიღეს 2006 წელს, როგორც შემადგენელი ნაწილი მზის გარშემო მოძრავი სხეულები სამგვარი კლასიფიკაციის. სხეულები, რომლებსაც იმდენი ძალა შესწევთ, რომ მათ გარშემო სივრცე გაწმინდონ სხვა სხეულებისგან, პლანეტები ეწოდებათ, ხოლო ისინი, რომლებიც ზედმეტად მცირენი არიან ჰიდროსტატიური წონასწორობისთვის განსაზღვრულია, როგორც მზის სისტემის მცირე სხეულები.

კატეგორია „ჯუჯა პლანეტა“ არ არის პლანეტის ქვეკატეგორია, არამედ სრულიად ცალკე მდგომი კატეგორიაა. ანუ, ეს იმას ნიშნავს, რომ ჯუჯა პლანეტა პლანეტა არ არის.

ამჟამად საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის მიერ აღიარებულია ხუთი ჯუჯა პლანეტა: ცერერა, პლუტონი, ჰაუმეა, მაკემაკე და ერისი.
ასურეთი (თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი)

ასურეთი (ყოფ. ელიზაბეტალი) — სოფელი საქართველოში, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, მდინარე ასურეთისხევის (ალგეთის შენაკადი) მარჯვენა მხარეს; მდებარეობს ზღვის დონიდან 760—800 მეტრზე; თეთრიწყაროდან დაშორებულია 20 კილომეტრით, ხოლო თბილისიდან — 29 კმ-ით. არის ამავე სახელწოდების თემის ცენტრი, რომელიც ასევე მოიცავს სოფლებს: ენაგეთი და შავსაყდარი.

ასურეთი ძველი ქართული სოფელია, რომელიც საუკუნეში გაუკაცრიელდა მტრის შემოსევების გამო. ცარისტულმა რუსეთმა საუკუნის 20–იან წლებში ჩამოასახლა გერმანელი კოლონისტები და შექმნა გერმანული კოლონია, სახელად ელიზაბეტალი, როგორც საკუთარი პოლიტიკის ერთგვარი დასაყრდენი. ელიზაბეტალი სოფელს ერქვა საუკუნის 10–იან წლებამდე, შემდეგ დაუბრუნდა ძირძველი სახელი — ასურეთი. სოფლისთვის დამახასიათებელია გერმანული არქიტექტურა. შემორჩენილია ძველი გერმანული ეკლესია, რომელიც აშენებულია 1871 წელს. აქ გერმანული დასახლება არსებობდა 1941 წლამდე, ვიდრე ი. ბ. სტალინის ბრძანებით გაასახლებდნენ მათ საქართველოდან. აქვეა გერმანელების სასაფლაოც. 1941 წელს ასურეთში ჩამოასახლეს ამბროლაურისა და ონის რაიონის მოსახლეობის ნაწილი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 978 ადამიანი.

ფოტოგალერეა
დევი აბაშიძე

დევი კონსტანტინეს ძე აბაშიძე (დ. 1 მაისი, 1924, სოფ. ისლარი, ხარაგაულის რაიონი — გ. 4 აგვისტო, 2005, თბილისი) — ქართველი რეჟისორი და სცენარისტი.

ბიოგრაფია
1941 წელს დაამთავრა ხარაგაულის მე–2 საშ. სკოლა. 1941–1944 წლებში სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტში, საიდანაც გარიცხეს, ტროცკისტის შვილობის ბრალდებით. 1944–1948 წლებში მუშაობდა მსახიობად სხვადასხვა თეატრსა და სახელმწიფო ანსამბლში. 1948 წელს ჩაირიცხა და 1953 წელს წარჩინებით დაამთავრა საქართველოს შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალური ინსტიტუტის სარეჟისორო ფაკულტეტი. იყო ქუთაისის ლადო მესხიშვილის სახელობის პროფესიული სახელმწიფო დრამატული თეატრის რეჟისორი. 1957 წლიდან მუშაობდა რეჟისორად კინოსტუდია „ქართულ ფილმში“.

ფილმოგრაფია
როგორც რეჟისორი:
„წითელი პატეფონი“ (1995)
„ომი ყველასთვის ომია“ (1990)
„ყველა კომეტა როდი ქრება“ (1982)
„გამოაღეთ ფანჯრები“ (1981)
„ყვარყვარე“ (1978)
„ჩაძირული ქალაქის მაძიებლები“ (1972)
„დიდოსტატის მარჯვენა“ (1970)

როგორც სცენარისტი:
„წითელი პატეფონი“ (1995)
„ომი ყველასთვის ომია“ (1990)
„ყვარყვარე“ (1978)

როგორც მეორე რეჟისორი:
„ნინო“ (1959)
„ჭიაკოკონა“ (1961)
„ალავერდობა“ (1962)
„ბოდიში, თქვენ გელით სიკვდილი“ (1965)
„უყაიმო თამაში“ (1966)

ჯილდოები
საქართველოს სსრ-ის ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1980)
ღირსების მედალი (1995)
ღირსების ორდენი (1999)
ქეთევან მაჭავარიანი

ქეთევან მაჭავარიანი (დ. 28 დეკემბერი, 1972, საჩხერე, საჩხერის რაიონი) — ქართველი რეჟისორი, ხელოვნებათმცოდნე და სცენარისტი.

ბიოგრაფია
1995 წელს დაამთავრა თსუ ხელოვნებათმცოდნეობის ფაკულტეტი, 2002 წელს – საქართველოს თეატრისა და კინოს სახელმწიფო უნივერსიტეტის კინოსარეჟისორო ფაკულტეტი.

ფილმოგრაფია
როგორც რეჟისორი
მარიამი (2003)
შუშის ნამსხვრევი (2003)
მარილივით თეთრი (2011)

როგორც სცენარისტი
მარიამი (2003)
შუშის ნამსხვრევი (2003)
მარილივით თეთრი (2011)
აბესაძე

საკუთარი სახელი აბესაძე შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ავთანდილ აბესაძე — ფიზიოლოგი
ავქსენტი აბესაძე — პუბლიცისტი, სამხედრო პირი
ბეჟან აბესაძე — პოლიტიკოსი
გია აბესაძე — ექიმი, 1990-იანი წლების სამოქალაქო დაპირისპირების მსხვერპლი
დავით აბესაძე — მომღერალი
ინგუშა აბესაძე — პოლიტიკოსი
ირაკლი აბესაძე — იურისტი, პოლიტიკოსი
კაპიტონ აბესაძე — მსახიობი
ნიკოლოზ აბესაძე — ინჟინერი, პედაგოგი
ნინო აბესაძე — ჟურნალისტი, ისრაელის პარლამენტის წევრი
ოთარ აბესაძე — კინორეჟისორი
ოთარ აბესაძე — ეკონომისტი
რამაზ აბესაძე — ეკონომისტი
დავით თუმანიშვილი

დავით ეგნატეს ძე თუმანიშვილი (დ. 1780 ― გ. უცნობია) — ქართველი პოეტი და კალიგრაფი. მოღვაწეობდა რუსეთში. 1826 მიიღო ნადვორნი სოვეტნიკის ჩინი. თუმანიშვილის შემოქმედებას აშუღური პოეზიის დაღი აზის. თემატიკურად მისი ლექსები ერთფეროვანია, ძირითადია სატრფიალო მოტივი. თუმანიშვილს დიდი დამსახურება მიუძღვის ქართული ლიტერატურის პოპულარიზაციის საქმეში. მან გადანუსხა და მოკაზმა მრავალი ქართული ხელნაწერი.
ალოადები

ალოადები — ოტოსისა და ეფიალტეს საერთო სახელი. ალოევსის ვაჟები — პოსეიდონის შვილიშვილები (ზოგი ვარიანტით პოსეიდონის ვაჟები). ბავშვობიდანვე გამოირჩეოდნენ დიდი ძალ-ღონით. ერთ-ერთი მითის მიხედვით ყმაწვილებმა გადაწყვიტეს მიეღწიათ ცისთვის, რათა ჰერასა და აფროდიტეს სიყვარული მოეპოვებინათ. ამისთვის მოისურვეს ოლიმპოზე დაედგათ ოსა, ოსაზე კი — პელიონი. ამაზე გაჯავრებულმა აპოლონმა ისინი დახოცა და თითქოს ამის შემდეგ შეძლეს ცაში ასვლა. სხვა ვარიანტის მიხედვით, ალოადებმა დახოცეს ერთიმეორე, როდესაც მათ ახლოს შვლის სახით გარბენილი არტემიდეს დაჭერას ცდილობდნენ. ერთი მითის მიხედვით, ალოადებმა 13 თვით დააპატიმრეს არესი. იმ პერიოდში ქყვეყნად სიმშვიდე და ბედნიერება სუფევდა (არესი გაათავისუფლლა ჰერმესმა). თავხედობისათვის ალოადგებმა სიკვდილის შემდეგ ასეთი სასჯელი მიიღეს: ჰედესში მიაკრეს ბოძზე და ყურებში გამუდმებით ჩაჰკიოდნენ ბუები. კუნძულ ნაქსოსზე არსებობდა ალოადთა კულტი. ალოადების მითში აისახა ოლიმპიელთა რელიგიის ბრძოლა ძველი კულტების წინააღმდეგ.
გრაფიტი

გრაფიტი (იტალ. , ბერძნ. ვწერ) — წარწერები ან ნახატები შენობებისა და გადასასვლელების კედლებზე, მატარებლის ვაგონებზე, ღობეებზე და სხვა ვერტიკალურ ზედაპირებზე. ზოგან ფოლკლორის სახეობაც შეიძლება იყოს. ითვლება ახალგაზრდობის თვითგამოხატვის ერთ-ერთ სახეობად. თანამედროვე გრაფიტის მხატვრების თვითსახელწოდებაა „რაიტერები“ (ინგლ. ).

გრაფიტი ხშირად უმსგავსო დაზიანებად და არასასურველ ვანდალიზმად აღიქმება საზოგადოების მიერ. გრაფიტის დატანა შენობის ან ნაგებობის კედლებზე პატრონის ნებართვის გარეშე მრავალ ქვეყანაში კრიმინალურ აქციად ითვლება და კანონით ისჯება.

გრაფიტი უხსოვარი დროიდან არსებობდა. მისი ზოგიერთი ნიმუში ძველი საბერძნეთისა და რომის იმპერიის პერიოდიდან შემორჩა. გრაფიტი შეიძლება იყოს ყველაფერი მარტივი ნაჩხაპნიდან რთულ ორნამენტულ კედლის მხატვრობამდე. თანამედროვე პერიოდში გრაფიტში ყველაზე გავრცელებული მასალა სასხურებელი საღებავები და მარკერები გახდა. მიუხედავად იმისა, რომ ბევრგან იგი აკრძალულია, ზოგადად მას სოციალური და პოლიტიკური შეტყობინებების გადასაცემად იყენებენ. ზოგან იგი ხელოვნების ფორმაა, რომელიც გალერეებში გამოფენას იმსახურებს.
ალოპე

ალოპე — ელევსინელი ბუმბერაზის კერკიონის ქალიშვილი. პოსეიდონთან კავშირით შეეძინა ვაჟი, რომელიც მიტოვებაც აუცილებელი შეიქმნა. გადაგდებული ბავშვი იპოვეს მწყემსზებმა და ალოპეს მამას მიუყვანეს. ტანსაცმლით, რომელშიც გახვეული იყო ჩვილი, მან იცნო თავისი ქალიშვილის უკანონო შვილი და ალოპეს ჩამოხრჩობა ბრძანა. პოსეიდონმა ალოპე წყაროდ აქცია.
თუნგი

თუნგი — თიხის ან სპილენძის ვიწროყელიანი ჭურჭელი. იყენებდნენ წყლისთვის და ღვინის საწყაოდაც. წყლის ჭურჭლად სპილენძის თუნგს, უფრო საქართველოს მთიან რაიონებში ხმარობდნენ. ღვინის საწყაო თუნგი ქართულ წყაროებში საუკუნიდან ისხენიება. საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში სხვადასხვა ტევადობის თუნგი ყოფილა გავრცელებული, მაგ., შიდა ქართლში 4-, 5-, 6- და ზოგან 8-ლიტრიანი. საუკუნეში თუნგის ტევადობა 2 ხელადას (3 - 3,4 ლ) შეადგენდა.
საკურთხეველი

საკურთხეველი, სამსხვერპლო ( — სამსხვერპლო) — ადგილი, სადაც ღმერთებისთვის მიჰქონდათ შესაწირავი, რათა აეცდინათ მათი რისხვა და მფარველობა მოეპოვებინათ. პირველი სამსხვერპლოები იყო შეშის ხორები, რომელთაც მსხვერპლთან ერთად წვავდნენ. შემდგომ სამსხვერპლოები იგებოდა ქვის, თიხის, მიწის პატარა ამაღლებული ადგილების სახით, სადაც ხდებოდა მსხვერპლთშეწირვა. სჯეროდათ, რომ მსხვერპლიდან ასული კვამლი ადის ცაში და აღწევს ღმერთამდე. სამსხვერპლოებს ღია ცის ქვეშ მართავდნენ.

გმირთა და ღმერთთა სამსხვერპლოები განსხვავდებოდა. ღმერთთა სამსხვერპლოები უმეტესად დიდი მოცულობისანი იყვნენ და ამზადებდნენ ტაძრებთან ახლოს მოედნებზე, წმინდა ჭალებში. ზოგი სამსხვერპლო უზარმაზარი მოცულობის იყო (მაგალითად, პერგამონის საკურთხეველი). გმირთა სამსხვერპლოები დაბალი და მცირე ზომის იყვნენ, დასავლეთის მხარეზე ჰქონდა ორმო, სადაც მსხვერპლად შეწირული ცხოველების სისხლი უნდა ჩასულიყო.

ქრისტიანულ ეკლესიაში
საკურთხეველი, ქრისტიანული ტაძრის აღმოსავლეთ ნაწილში ძირითადი სივრცისაგან გამოყოფილი ამაღლებული ადგილი, სამსხვერპლო, რომელიც განკუთვნილია ადამიანის ღმერთთან შეხვედრის, მასთან დაახლოების, ლოცვა-კურთხევისა და წმინდა სერობისათვის. საკურთხეველში დგას მაგიდა (ტრაპეზი), რომელზედაც სრულდება ღვინისა და პურის ქრისტეს სისხლად და ხორცად გადაქცევის საიდუმლო წესი.
გორგანი (ირანი)

გორგანი — ქალაქი ჩრდილოეთ ირანში, გულისტანის ოსტანში. 2005 წლის მონაცემებით 244.955 მცხოვრები. რკინიგზითა და საავტომობილო გზით უკავშირდება ნავსადგურ ბენდერ-შაჰსა და თეირანს. ბამბასაწმენდი, ბრინჯსაცეხვი, ზეთსახდელი პატარა ქარხნები, ხელოსნურ-კუსტარული წარმოება.

ქალაქის მახლობლად მდებარეობს ბრინჯაოს ხანის (ძვ. წ. - ათასწლეულები) ნამოსახლარი თურანთეფე, რომელიც შედგება რამდენიმე ბორცვისაგან, ცენტრალური ბორცვის სიმაღლე 34 მ აღწევს. ძვ. წ. - ათასწლეულის მიჯნაზე გორგანი სამხრეთ-აღმოსავლეთ კასპიისპირეთის მნიშვნელოვანი ცენტრი ყოფილა. გათხრების დროს აღმოჩნდა სამეურნეო მორგვზე დამზადებული რუხპრიალა ლერამიკა, ქალის ტერაკოტული ქანდაკებანი, ბრინჯაოს შუბისპირები. საუკუნეში თურანთეზე აღმოჩენილ განზში საყურადღებოა ოქროს თასი, რომელზეც გამოსახული არიან გრძელსამოსიანი ადამიანები. გამოსახულებები მოგვაგონებენ ძვ. შუმერისა და ელამის მკვიდრთ. აღმოჩენები ახლოს დგას ჰისარისა და შაჰთეფეს მასალებთან.
ალფეოსი (მითოლოგია)

ალფეოსი — მდინარე ალფეოსის ღმერთი პელეპონესში. ბევრი სხვა მდინარის ღმერთის მსგავსად, ისიც ოკეანოსისა და თეტიდას შვილი იყო. არტემიდეს გულის მოგების ამაო მცდელობის შემდეგ, მას შეუყვარდა ნერეიდა არეთუსა.

მითი
გვიანდელი მითების თანახმად, მდინარის ღმერთ ალფეოსს შეუყვარდა არეთუსა და დევნა დაუწყო. იგი არ ეშვებოდა არეთუსას, ამიტომ ეს უკანასკნელი თავდაცვის მიზნით წყაროდ იქცა; მაგრამ ალფეოსიც მდინარედ გადაიქცა და თანაც ისე, რომ არეთუსას წყალი ჩადიოდა მასში.

მოცემული მითი პენელოპესური წარმოშობისაა და იგი სიცილიაში გაავრცელეს ბერძენმა კოლონიზატორებმა. ხელოვნებაში არეთუსა გამოსახული იყო თევზებით გარშემორტყმული ახალგაზრდა, ლამაზი ქალის სახით. არეთუსას და ალფეოსის მითმა მრავალი კომპოზიტორი და მხატვარი შთააგონა.

გალერეა
თურაშაული

თურაშაული — ძველი ქართული ვაშლის ზამთრის ჯიში. აქვს მომრგვალო ფორმის ვარჯი. მოსავალს იძლევა მე-10 - მე-12 წელს, უხვმსხმოიარეა, ერთი ხიდან საშუალო მოსავალია 250-300 კგ, მეწლეა. ნაყოფი მომრგვალო, ოდნავ კონუსური, სქელკანიანია, ფერად მწვანეა და მუქი მოწითალო ზოლები დასდევს. რბილობი თეთრია, ტკბილი და წვნიანი. ოქტომბრის შუა რიცხვებში იკრიფება და გაზაფხულამდე ინახება. ტრანსპორტაბელურია. იყენებენ ნედლად და გადასამუშავებლად, გავრცელებულია რაჭა-ლეჩხუმში, ქართლში, მესხეთსა და კახეთში. განარჩევენ თურაშაულის ქართლურ, მესხურ, კახურ და ლეჩხუმურ კლონებს. დაავადებათა მიმართ გამძლეა.
ამალთეა (მითოლოგია)

ამალთეა — თხა, (სხვა ვარიანტით ნიმფა), რომელმაც გამოკვება ზევსი თავისი რძით კუნძულ კრეტაზე.

სწორედ იქ გადამალა დედა – რეამ თავისი ახალშობილი ძე – ზევსი, რათა არ გადაეყლაპა მამა – კრონოსს. როდესაც ზევსი ოლიმპოსზე დამკვიდრდა, ამალთეა ცად აღაზევა (დღეს მეეტლის თანავარსკვლავედში უდიდეს ვარსკვლავს ეწოდება „კაპელლა“, რაც ნიშნავს „თხას“).

ამალთეა ზევსს განსაკუთრებულად უყვარდა. როდესაც ამალთეას რქა მოსტყდა, ზევსმა მას თავისი ღვთაებრივი ხელი შეახო და დალოცა. მას შემდეგ ამ რქას საოცარი თვისება გაუჩნდა, იგი მუდამ სავსე იყო იმით, რასაც მისი მფლობელი მოისურვებდა. სწორედ ამიტომ შეერქვა მას „სიუხვის რქა“. ხოლო როდესაც კეთილმა ამალთეამ თავისი ცხოვრება დაასრულა, მისი ტყავისაგან ზევსმა გააკეთა ფარი, რომელსაც ვერას აკლებდა მტრის იარაღი.

ასე გაჩნდა ეგისი, საოცარი აღსაჭურველი, რომელიც მუდამ თან ჰქონდა ზევსს.

მის სახელს ატარებს პლანეტა იუპიტერის ერთ-ერთი თანამგზავრი ამალთეა.
ამბროსია

ამბროსია — ოლიმპიელ ღმერთთა საკვები, რომლის მეშვეობითაც უკვდავებას და მარადიულ სიყმაწვილეს ინარჩუნებდნენ. ამბროსიით იკვებებოდნენ ოლიმპიელთა ცხენებიც. გადატანითი მნიშვნელობით, ამბროსიის მიღება ნიშნავს უკვდავების მოპოვებას, დიდი და სასახელო საქმის გაკეთების შედეგად მიღებული ქება-დიდების დამსახურებას. ამბროსია პოეზიაში და საერთოდ, ნიშნავს სიტკბოს, ჰარმონიულობას.
ამიკოსი

ამიკოსი — პოსეიდონისა და თებელი ფერიის მელიასის (ზოგი ვარიანტით ბითვინისის) ვაჟი. ბებრიკების მეფე, გამოირჩეოდა დიდი ფიზიკური ძალით. როდესაც მის ქვეყანაში არგონავტები მოვიდნენ, მათში ყველაზე ძლიერს — პოლიდევკეს მუშტით ბრძოლა შესთავაზა. პოლიდევკემ მიიღო გამოწვევა, ჩხუბის დროს ამიკოსს კეფაში მაგრად დაკრა და მოკლა. ბებრიკები დაესივნენ პოლიდევკეს, მაგრამ მას არგონავტები მიეშველნენ, მრავალი ბებრიკი მოკლეს და დანარჩენი უკუაქციეს.
ამიმონე

ამიმონე — დანაოსის ქალიშვილი, რომელსაც სატირი დევნიდა. ამიმონემ დასახმარებლად მოუხმო პოსეიდონს. პოსეიდონმა სატირს სამკბილა ჰკრა, სატირმა აიცდინა, კლეს მოხვდა და სამი ჭავლი წყალი გადმოედინა. ამის შემდეგ სატირი დაიმალა, ამონე კი პოსეიდონმა წაიყვანა და მისაგან შეეძინა გმირი ნავპულუსი. ესქილემ ამიმონეს მითი გამოიყენა ერთ-ერთ სატირულ დრამაში.
თურდო

თურდო — მდინარე თელავის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს გომბორის მთის აღმოსავლეთ კალთაზე და ერთვის მდინარე ალაზანს მარჯვნიდან. სიგრძე 32 კმ, აუზის ფართობი 114 კმ². ალაზნის ვაკეზე ქმნის ვრცელ გამოზიდვის კონუსს. საზრდოობს თოვლისა და წვიმის წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმოვარდნა — ზაფხულ-შემოდგომაზე.
ამონი

ამონი — ძველეგვიპტური ღვთაება, რომელსაც თავიდან ეგვიპტის თებეში, შემდეგ კი მთელ ეგვიპტეში მზის ღმერთად მიიჩნევდნენ. საბერძნეთსა და რომში მისი კულტი ზევსისა და იუპიტერისას შეერწყო. ამონის ტაძრები იყო სპარტაში, თებეში, რომსა და სხვა ქალაქებში. ამონს წარმოიდგენდნენ და გამოსახავდნენ ცხვრისთავიან მამაკაცად. აქედან მომდინარეობს მისი გამოსახულების ბერძნული ფორმა — მოწიფული, ზევსის მინავსგავსი მამაკაცი ვერძის რქებით.

ამონ-რა - ეგვიპტის ეროვნული ღმერთი
ამონი ქალაქ თებეს მფარველ ღვთაებად ითვლებოდა. თებეს დაწინაურების, მისი დედაქალაქად გამოცხადების შემდეგ, ამონი დინასტიის მფარველი ღვთაება გახდა. მისი სახელი ეგვიპტის რამდენიმე ფარაონის სამეფო სახელშიც შევიდა: ამონ-ხოტეფ, ტუტანხამონ. საბოლოოდ ამონი მზის ღმერთთან გაიგივდა და ამონ-რა (ამონ-რაე) ეწოდა, რაც ამონ-მზეს ნიშნავს. ამ სახელწოდებით იგი ეგვიპტის ეროვნულ ღმერთად იქნა აღიარებული. ამონ-რას ქურუმობა ეგვიპტეში ყველაზე გავლენიანი ფენა იყო. ამონის კულტის მთავარი ადგილებია კარნაკისა და ლუქსორის ტაძრები ქალაქ თებეში.