მუსო საიდჯონოვი

მუსო საიდჯონოვი (დ. 1893 — გ. 25 ოქტომბერი 1937) — უზბეკი სახელმწიფო და საზოგადო მოღვაწე, პედაგოგი, ისტორიკოსი, აღმოსავლეთმცოდნე და ნუმიზმატიკოსი, არქეოლოგი-პროფესორი. იგი იყო ბუხარაში ჯადიდური მოძრაობის წარმომადგენელი და ერთ-ერთ პირველ უზბეკ პროფესორად მიიჩნევა.

წარმოშობა
მუსო საიდჯონოვის ბაბუა, საიდბოი ყორაქულფურუში, ბუხარის საამიროს დედაქალაქის საკარავნო სავაჭრო გზაზე ერთ-ერთ უმსხვილეს ვაჭრად ითვლებოდა. იგი ვაჭრობდა ტყავით, მატყლით, აბრეშუმითა და ბამბით, ფლობდა ფართო მიწის ნაკვეთებს, რომელთაც შემოსავლის მისაღებად ადგილობრივ გლეხებზე აქირავებდა. ყორაქულფურუში სავაჭრო ქარავნებით მოგზაურობდა რუსეთში, ჩინეთში, გერმანიაში და სხვა ქვეყნებში; მოგებიდან შეძენილი ჰქონდა უძრავი ქონებაც. კერძოდ, ბერლინიში ფლობდა ოთხსართულიან სასტუმროს, სადაც ბუხარელი ვაჭრები ჩერდებოდნენ ბერლინში ჩასვლისას. ყორაქულფურუში საქველმოქმედო საქმიანობასაც ეწეოდა: ჩინეთში მოგზაურობისას იგი ბაზარზე რეგულარულად იძენდა ცენტრალური აზიის ხალხთა წარმომადგენლებს, რომლებიც მონებად იყვნენ ქცეულნი, და ბუხარაში დაბრუნების შემდეგ ათავისუფლებდა.

მუსო საიდჯონოვის მამა, იოლდოშბოი, ხშირად მოგზაურობდა რუსეთსა და ჩინეთში და ტყავით ვაჭრობდა მოსკოვისა და უიღურთა ბაზრობებზე. იგი გულის დაავადებით გარდაიცვალა 47 წლის ასაკში, როცა მუსო ჯერ კიდევ დაწყებით სკოლაში სწავლობდა.

განათლება და საქმიანობა
მუსო იოლდოშბოის ძე ჩაირიცხა ბუხარაში, ხოჯა აბდულლაი საფედმუნის მეჩეთის მახლობლად მოქმედ დაწყებით სკოლაში. სწავლის პირველ წელს მან შეისწავლა არაბული ანბანი და სპარსული მართლწერა; მეორე წელს ზეპირად აითვისა „ჰაფთიაკი“ — ყურანის აიათების შესასწავლად განკუთვნილი სახელმძღვანელო, რის შემდეგაც უშუალოდ ყურანის სწავლას შეუდგა. მან დაწყებითი განათლება ხუთ წელიწადში დაასრულა და წერა-კითხვა სრულად აითვისა.

დაწყებითი სკოლის დასრულების შემდეგ, 12 წლის ასაკში, მუსო ოთხი წლის განმავლობაში სწავლობდა ბუხარაში „მირ-ი არაბის“ მედრესეში; აქ მან კერძო მასწავლებელ მულლა აბდუსალომთან არაბული ენა სრულყოფილ დონემდე აითვისა. მოგვიანებით გარკვეული ხნით მუშაობდა გამყიდველად თავისი ძმის, ყურბონ საიდჯონოვის, მაღაზიაში.

მუსომ სწავლა დაიწყო ახალ ბუხარაში არსებულ რუსულ-ადგილობრივ სკოლაში 1904 წელს. მან შეისწავლა რუსული ენა და ლიტერატურა, რუსეთის იმპერიისა და მსოფლიო ისტორია, მოქმედი რუსული სამართალი, არითმეტიკა, გეომეტრია, გეოგრაფია, მედიცინის საფუძვლები, ხატვა და სხვა დისციპლინები საშუალო განათლების დონეზე და სკოლა დაამთავრა 1908 წელს. ამ პერიოდისთვის რუსულ-ადგილობრივი სკოლის დირექტორი იყო ვასილი ვიატკინი.

იგი „ახალ ბუხარელთა“ პარტიას შეუერთდა 1913 წელს. კოლესოვის ინციდენტის შემდეგ საიდჯონოვმა ბუხარა დატოვა. ტაშკენტში მასწავლებელთა ინსტიტუტის დასრულების შემდეგ იგი ასწავლიდა ხუჯანდში და მონაწილეობდა თეატრალური ჯგუფების საქმიანობაში.

ბუხარის სახალხო საბჭოთა რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ საიდჯონოვს ეკავა სხვადასხვა სახელმწიფო თანამდებობა: იყო სურსათის მინისტრი (სექტემბერი 1920 — მარტი 1921), ეკონომიკის მინისტრის მოადგილე (მარტი — აგვისტო 1921), სახელმწიფო კონტროლის მინისტრი (ოქტომბერი 1921 — იანვარი 1922), „ჩეკას“ (საგანგებო კომისიის) თავმჯდომარე (აგვისტო — სექტემბერი 1921), ფინანსთა მინისტრი (თებერვალი — აპრილი 1922), სახალხო მეურნეობის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილე (ოქტომბერი 1922 — 1923) და განათლების მინისტრი (ივნისი 1923 — 1924).

იგი იყო ბუხარელი სტუდენტების გერმანიაში სასწავლებლად გაგზავნის ერთ-ერთი ინიციატორი. მონაწილეობდა „ეროვნული კავშირის“ ორგანიზაციის საქმიანობაში და მჭიდრო ურთიერთობა ჰქონდა ა. ზ. ვალიდისთან. საიდჯონოვი აქტიურად მონაწილეობდა ბუხარის სამეცნიერო საზოგადოების დაარსებაში (1921), საგანმანათლებლო დაწესებულებების ორგანიზებაში, არქიტექტურული ძეგლების დაცვაში, ისტორიული ხელნაწერების შეგროვებასა და დალაგებაში, აგრეთვე ბუხარის სახალხო საბჭოთა რესპუბლიკაში ზეპირსიტყვიერების ნიმუშების შეკრებასა და სისტემატიზებაში. იგი ხელმძღვანელობდა უზბეკეთის ისტორიული ძეგლების დაცვის კომიტეტს და მისი სამარყანდის ფილიალის სამეცნიერო თანამშრომელი იყო (1925–1936). საიდჯონოვი ერთ-ერთ პირველ უზბეკ მეცნიერს შორის იყო, ვინც აღმოსავლეთმცოდნეთა კონგრესს დაესწრო ლენინგრადში (1935) და იქ მეცნიერული მოხსენება წაიკითხა ქუჩქუნჯი ხანის (კოკჩუნჩიხონის) მაუზოლეუმის შესახებ. სამეცნიერო საქმიანობისთვის მას მიენიჭა პროფესორის წოდება. იგი ავტორია ნაშრომებისა: „შაჰრისაბზის არქიტექტურული ძეგლების ისტორია“, „სამარყანდის არქიტექტურული ძეგლები“, „შეიხ სეიფუდდინ ბოხარზის ვაკფის დოკუმენტი“.

საიდჯონოვი საბჭოთა რეჟიმმა დააპატიმრა (13 აპრილი 1937) და სამარყანდიში დახვრიტა მისი კვლევების მიუკერძოებლობის, კულტურული მემკვიდრეობისადმი პატივისცემისა და „ეროვნული კავშირის“ საქმიანობასთან კავშირის გამო. იგი რეაბილიტირებულ იქნა 2 დეკემბერი 1965ს.