iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აბდულა-ბეგი

აბდულა-ბეგი, არჩილი — ქართლის მეფის იესეს ძე, ანტონ კათალიკოსის ძმა, ქართლის სამეფოს ტახტის პრეტენდენტი.

ბიოგრაფია
1737 წელს აბდულა-ბეგი ირანელებმა ქართლის სამეფოს ნაიბად დანიშნეს, მაგრამ იმავე წელს უკან გაიწვიეს. 40-იანი წლების დამდეგს ნომინალურად ისევ ქართლის გამგებლად ითვლებოდა, ფაქტობრივად კი თბილისში მჯდომი ირანელი ხანის მრჩეველი იყო. 1744 წელს, ქართლში თეიმურაზ -ისა და კახეთში ერეკლე -ის გამეფების შემდეგ საუფლისწულოდ გადასცეს ქვემო ქართლი.

1747 წელს თეიმურაზ სპარსეთში გაემგზავრა და ქართლის სამეფო მმართველობა ერეკლე -ს დაავალა, ხოლო აბდულა-ბეგი დამხმარედ დაუტოვა. აბდულა-ბეგმა გამეფება მოინდომა, გამაგრდა თავის რეზიდენციაში — სამშვილდის ციხეში, დამხმარედ მიიწვია დაღესტნელი მოთარეშენი, მიიმხრო თბილისის ციხეში მყოფი ყიზილბაშები და ქართლის მეფობაზე პრეტენზია განაცხადა. ერეკლე -მ სამშვილდის აღება ვერ შეძლო. აბდულა-ბეგი ციხიდან გამოვიდა და კოდასა და შინდისს შორის დადგა. მას შეუერთდა აზერბაიჯანის ხანი ამრ-ასლანის რვა ათასი ავღანელი მეომარი და საბარათიანოს ჯარი. ქართლის სხვა ფეოდალები ერეკლეს მიემხრნენ. ამაში დიდი როლი ითამაშა აბდულა ბეგის ძმის, ანტონ კათალიკოსის მიერ ერეკლეს მხარდაჭერამ. ბრძოლა გაიმართა სოლოლაკის მთის ფერდობზე. ერეკლეს მარცხენა ფრთაზე განლაგებულმა ქიზიყელების ჯარმა უკუაქცია აბდულა-ბეგის ჯარი და იაღლუჯის კალთებამდე სიდა მას. აბდულა-ბეგი კვლავ სამშვილდეში გამაგრდა. ერეკლემ ძალისხმევა თბილისზე მიმართა, აიღო თაბორის კოშკი, მეტეხისა და ნარიყალის ციხეები. ერთწლიანი დაპირისპირების შემდეგ, 1748 წელს, აბდულა-ბეგი დანებდა. ერეკლე მას შეურიგდა და საუფლისწულო მისცა.

ოჯახი
აბდულა ბეგს ცოლად ჰყავდა ქეთევან ბატონიშვილი, ერეკლე -ის ასული. ამ ქორწინებიდან მათ ჰყავდათ 5 ვაჟი და 1 ქალიშვილი:
აღას ბაგრატიონი (გარდაიცვალა 1765), 1745 წელს, ცოლად შეირთო მარიამ ორბელიანი
დავით ბაგრატიონი (გარდაიცვალა 1767)
იესე ბაგრატიონი (გარდაიცვალა 1812)
როსტომ მირზა (1736–1755)
ასან მირზა (გარდაიცვალა 1736)
მარიამ ბეგუმი, დაქორწინდა აზად ხან ავღანზე, შემდეგ კი რევაზ ანდრონიკაშვილზე.
ელექტრონი

ელექტრონი (; აღნიშვნა: , -, -) — უარყოფითად დამუხტული ფუნდამენტური ელემენტარული ნაწილაკი.

ელექტრონის ელექტრული მუხტი = -1.6\10^{-19} კ. ყველა დამუხტულ ნაწილაკს შორის ელექტრონი ყველაზე მსუბუქია. მისი მასა _ = 9.1\10^{-31} კგ, რაც 1836 – ჯერ ნაკლებია პროტონის მასაზე. მისი სპინი 1/2 \, ამიტომ იგი ფერმიონია და ფერმი – დირაკის სტატისტიკას ემორჩილება. ელექტრონის მაგნიტური მომენტი {\_} = \ {\} {2_} = {\_} , სადაც {\_} არის ბორის მაგნეტონი. დღევანდელი წარმოდგენით, ელექტრონი სტაბილური ნაწილაკია. მისი არსებობის ხანგრძლივობა > 2 × 10 22 წელი.

აღმოჩენის ისტორია
ელექტრონი – პირველი ექსპერიმენტულად დამზერილი ნაწილაკია. იგი 1897 წელს ჯ. ჯ. თომსონმა აღმოაჩინა. მან დაამტკიცა, რომ გაიშვიათებულ აირებში ელექტრული განმუხტვისას წარმოქმნილი ე. წ. კათოდური სხივები უარყოფითად დამუხტული ნაწილაკების ნაკადს წარმოადგენენ. სახელწოდება „ელექტრონი“ ჯ. სთონის ეკუთვნის. ეს სიტყვა ბერძნულად ქარვას აღნიშნავს. ელექტრულ და მაგნიტურ ველებში გადახრის მიხედვით დადგინდა, რომ ელექტრონის კუთრი მუხტი / დაახლოებით 1837-ჯერ აღემატება პროტონის კუთრ მუხტს. ელექტრონის ელექტრული მუხტი პირველად 1910 წელს რობერტ მილიკენმა გაზომა.

ელექტრონების როლი
ჩვენს გარშემო არსებული ნივთიერების აგებულებაში უდიდესი წვლილი ელექტრონებს ეკუთვნის, რამეთუ სწორედ ისინი ქმნიან ყველა ქიმიური ელემენტის ელექტრონულ გარსს. ბირთვის ველში ელექტრონების მოძრაობის კვანტური თავისებურებანი ატომთა ელექტრონული გარსების ტიპურ ზომებს განსაზღვრავენ. ეს ზომები დამოკიდებულია ელექტრონის მასაზე და მუხტზე, და ბორის რადიუსის რიგისაა ( {\^2\ _^2} = 5 × 10−11 მ). ატომურ გარსებში ელექტრონების განთავსება და მათ მიერ ენერგეტიკული დონეების შევსება არსებითად მათი სპინის მნიშვნელობაზეა დამოკიდებული: პაულის პრინციპი ერთსა და იმავე მდგომარეობაში რამდენიმე ელექტრონის ყოფნას გამორიცხავს. ამის გამო ქიმიურ ელემენტთა თვისებები პერიოდულად მეორდება (იხ. ქიმიურ ელემენტთა პერიოდული სისტემა). ელექტრონის სპინთან დაკავშირებულია მყარ სხეულთა ისეთი არატრივიალური თვისებები, როგორიცაა, მაგალითად, ფერომაგნეტიზმი ან ზეგამტარობა. ელექტრონი ლეპტონების კლასს მიეკუთვნება, რაც იმას ნიშნავს, რომ ის მხოლოდ სუსტ ურთიერთქმედებაში და ელექტრომაგნიტურ ურთიერთქმედებაში მონაწილეობს. ელექტრონის ურთიერთქმედებას ელექტრომაგნიტურ ველთან კვანტური ელექტროდინამიკა აღწერს. ამ თეორიის ფარგლებში მიღებული დირაკის განტოლებიდან ელექტრონის ანტინაწილაკის – პოზიტრონის არსებობა გამომდინარეობს. კვანტურ ელექტროდინამიკაში იგულისხმება, რომ ელექტრონი წერტილოვანია. ამ დაშვებას არც ერთი ცდა არ ეწინააღმდეგება. ფიზიკურად ეს ნიშნავს, რომ მისი ზომა 10 −18 მ-ზე ნაკლებია. თუ ნაწილაკის ენერგია მასათა ცენტრის სისტემაში (იხ. ათვლის სისტემა) 100 (იხ. ელექტრონვოლტი) არ აღემატება, მაშინ იგი ოთხფერმიონული თეორიით აღიწერება; თუ იმავე სისტემაში ელექტრონის ენერგია აღნიშნულ ზღვარს აჭარბებს, მაშინ ნაწილაკი ელექტროსუსტი ურთიერთქმედების თეორიით აღიწერება. სუსტი ურთიერთქმედების განხილვის დროს შემოღებულ იქნა დამატებითი სიდიდე – ლეპტონური მუხტი. თანამედროვე ცდას სიზუსტის ფარგლებში ელექტრონული ლეპტონური რიცხვი ინახება. ამ სიდიდის შენახვის მიზეზი უცნობია. ვარაუდობენ, რომ ელექტრონური ლეპტონური რიცხვის შენახვის კანონი არამკაცრია.
აბდულმესიანი

„აბდულმესიანი“ — ძველი ქართული ლიტერატურის კლასიკური ეპოქის ძეგლი, სახოტბო ოდების კრებული, რომლის ავტორად მიჩნეულია იოანე შავთელი. ძეგლში მოხსენებული სხვადასხვა ისტორიული რეალიის მიხედვით (ტრაპიზონის სამეფოს დაარსება, ბასიანის ბრძოლა) იგი შექმნილი უნდა იყოს საუკუნის პირველ ათწლეულში. თხზულებაში თამარ მეფესთან ერთად შექებულია მისი მეუღლე დავით სოსლანი, რასაც ადასტურებს იგივე ისტორიული რეალიები, ნაწარმოების იდეოლოგიური მიმართულება და მისი ზოგი ხელნაწერის სათაურიც. ამ ტრადიციული თვალსაზრისისაგან განსხვავებით ნ. მარს „აბდულმესიანი“ დავით აღმაშენებლის ქებად მიაჩნდა. კ. კეკელიძეს მიაჩნდა, რომ თხზულებაში დავით აღმაშენებელთან ერთად შექებულია თამარ მეფე, ამასთან იზიარებდა ძველ ქართველ მეცნიერთა (იოანე და თეიმურაზ ბაგრატიონების და სხვა) შეხედულებას, რომ „აბდულმესიანი“ სხვა, დაკარგული ნაწარმოების სახელწოდებაა და არა ამ თხზულებისა. შ. ნუცუბიძის აზრით კი, სხვადასხვა დროს მოღვაწეობდა ორი შავთელი, რომელთაგან პირველმა დავით აღმაშენებლის ქება შეთხზა, მეორემ კი - თამარ მეფისა და დავით სოსლანის ქება. ამ ორი თხზულების შერწყმის შედეგად წარმოიშვა „აბდულმესიანის“ სახელით ცნობილი, ჩვენამდე მოღწეული კრებული. საკითხის საბოლოო გადაწყვეტას ართულებს ისიც, რომ ხოტბათა ტექსტმა გვიანდელი (- სს.) და საგრძნობლად შებღალული ხელნაწერებით მოაღწია. მრავალ გაუგებრობას დაუდო სათავე იაკობ დუმბაძემაც ( ს.). მან თხზულება არჩილ მეფის ხოტბად გადააკეთა, ტექსტში თამარის სახელი წარხოცა და ავტორობაც მიისაკუთრა.

„აბდულმესია“ თხზულების სახელწოდება და შექებული გმირის ეპითეტი უნდა იყოს (აბდ ალ-მესიჰ, არაბულად - მონა მესიისა, ქრისტესი) და არა ავტორის ზედწოდება, როგორც ადრე ეგონათ დავით რექტორს, პ. იოსელიანსა და სხვებს. მას თხზულების გმირად მიიჩნევს ერთ-ერთი უძველესი წყაროც - „ვეფხისტყაოსნის“ ბიბლიოგრაფიული სტროფი [(უქია) „აბდულმესია - შავთელსა...“].

აბდულმესიანი საკარო პოეზიის ტიპობრივი ნიმუშია, რომელშიც შექებულია მეფე-პატრონთა ქველი საქმეები. „აბდულმესიანში“ გატარებულია იმ დროისთვის პროგრესული იდეა ძლიერი, ცენტრალიზებული სახელმწიფოსი, რომელსაც წარმართავს ღვთით დადგენილი თვითმპყრობელი მეფე. ღრმა ეროვნულ სულისკვეთებასთან ერთად თხზულების მსოფლმხედველობრივი საფუძველია აღიარება ძლიერი ქართული სახელმწიფოსი, რომელსაც იმდროინდელ ახლო აღმოსავლეთში განსაკუთრებული მისია - ქრისტიანობის დაცვა-განმტკიცება ეკისრებოდა. თავისი მესიანისტური კინცეფციით „აბდულმესიანი“ ეხმაურება კლასიკური ხანის სხვა ძეგლებს. მისი იდეოლოგიური მიმართულების აშკარა პარალელი დასტურდება თამარისავე ეპოქის საისტორიო თხზულებებში.

ხოტბები დაწერილია ამაღლებული, მწიგნობრული სტილით. ავტორი ამჟღავნებს ფართო და ღრმა განსწავლულობას.
აბე

საკუთარი სახელი აბე შეიძლება აღნიშნავდეს:

გვარი
აბე, ერნსტ — გერმანელი ფიზიკოს-ოპტიკოსი.
აბე, კობო — იაპონელი მწერალი;
აბე, ტომოძი — იაპონელი მწერალი, კრიტიკოსი, მთარგმნელი;
აბე, სინძო — იაპონიის პრემიერ-მინისტრი (2006–2007).

გეოგრაფია
აბე, იგივე აბაი — ქალაქი ძველ საბერძნეთში.

ასევე
აბე — დარტყმითი კრატერი მთვარის უკანა მხარის სამხრეთ ნაწილში.
დენ ბრაუნი

დენ ბრაუნი (; დ. 22 ივნისი, 1964, ექსეტერი, ნიუ-ჰემფშირი, აშშ) — ამერიკელი მწერალი. ძირითადად წერს თრილერებს. მისი ყველაზე გახმაურებული რომანია „და ვინჩის კოდი“ (2003).

დენ ბრაუნმა მოღვაწეობა ინგლისური ენის მასწავლებლად დაიწყო. ადრეულ ასაკში წერდა სიმღერების ტექსტებს და ხშირ შემთხვევაში თავად ასრულებდა მათ. 1994 წელს გამოვიდა მისი პირველი რომანი „ანგელოზები და დემონები“, სადაც პირველად გამოჩნდა მისი გმირი, იკონოლოგი და სიმბოლოების ექსპერტი, რობერტ ლენგდონი. დენ ბრაუნის განცხადებით, მას წერა მას შემდეგ დაუწყია, რაც კუნძულ ტაიტიზე ყოფნისას სიდნი შელდონის რომანი „განკითხვის დღის შეთქმულება“ წაუკითხავს და გადაწყვიტა, უკეთესი რომანი დაეწერა.

1996 წელს მწერალმა თავის დრო ახალ ნაწარმოებს დაუთმო. 1998 წელს დღის გამოვიდა მომდევნო რომანი, „ციფრული ციხესიმაგრე“. დენ ბრაუნის ნაწარმოებები თავდაპირველად დიდი პოპულარობით არ სარგებლობდნენ, მათი საშუალო ტირაჟი ათი ათას ეგზემპლარს არ აღემატებოდა და მას ლიტერატურული სამყარო არ იცნობდა. წარმატება მან 2003 წელს მოიპოვა, რომან „და ვინჩის კოდის“ გამოსვლის შემდეგ. რომანი დაწერიდან რამდენიმე თვის შემდეგ მყისვე მოექცა ბესტსელერების სიის სათავეში. ნიუ–იორკ ტაიმსის ბესტსელერების სიაში პირველი ადგილი რომანს რამდენიმე კვირის განმავლობაში ეკავა. დღესდღეობით გაყიდულია წიგნის 60 მილიონ ეგზემპლარზე მეტი და ზოგიერთი კრიტიკოსი ამ რომანს მსოფლიოში ერთ–ერთ ყველაზე პოპულარულ წიგნად ასახელებს. 2005 წელს დენ ბრაუნი, ჟურნალ ტაიმის გამოკითხვით, მსოფლიოს 100 ყველაზე გავლენიან ადამიანთა სიაში მოხვდა. ჟურნალმა „ფორბსმა“ კი იგი 2005 წლის გამოჩენილ ადამიანთსა სიაში მე–12 ადგილას განაწესა.

აღსანიშნავია, რომ რომანმა „და ვინჩი კოდმა“ მსოფლიოში არაერთგვაროვანი რეაქცია გამოიწვია. ძირითადად მძაფრი რეაქცია გამოწვეული იყო იესო ქრისტეს პირადი ცხოვრების გაშუქების მცდელობით და წიგნის პერსონაჟის, ლი თიბინგის მოსაზრებებით ქრისტიანული რელიგიის, მაცხოვრის, მარიამ მაგდალინელის და ტამპლიერების შესახებ. 2006 წელს გამოვიდა რომან „და ვინჩის კოდის“ ეკრანიზაცია, რომლის რეჟისორი რონ ჰოვარდია, მთავარ როლებს კი ოდრი ტოტუ, ტომ ჰენქსი და იენ მაკ-კელენი ასრულებენ. ამ ფილმით 2006 წლის 17 მაისს გაიხსნა კანის კინოფესტივალი.

შემოქმედება
ცალკეული ნაწარმოები
„ციფრული ციხესიმაგრე“ (, 1998)
„მოტყუების წერტილი“ ( , 2001)

სერია „რობერტ ლენგდონი“
„ანგელოზები და დემონები“ ( & , 2000)
„და ვინჩის კოდი“ ( , 2003)
„დაკარგული სიმბოლო“ ( , 2009)
„ინფერნო“ (, 2013)
„წარმოშობა“ (, 2017)
„საიდუმლოთა საიდუმლო“ ( , 2025)

საბავშვო წიგნები
„ველური სიმფონია“ ( , 2020)
ლევან აბელიშვილი

ლევან გრიგოლის ძე აბელიშვილი (დ. , თბილისი — გ. 16 მარტი, 1974, იქვე) — ქართველი ელექტროტექნიკოსი. ტექნიკის მეცნიერებათა დოქტორი (1955), პროფესორი (1956), საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1961), საქართველოს მეცნიერებათა და ტექნიკის დამსახურებული მოღვაწე (1967). ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის მთავარი სარედაქციო კოლეგიის წევრი. სკკპ წევრი 1956-იდან.

ბიოგრაფია
ლევან აბელიშვილი დაიბადა თბილისში, აზნაურთა ოჯახში. მამა გრიგილ აბელიშვილი — ამიერკავკასიის რკინიგზის უფროსი. დედა კინომსახიობი ანტონინა აბელიშვილი — შეასრულა მთავარი როლი ალექსანდრე წუწუნავას ფილმში „ქრისტინე“. ლევან აბელიშვილმა დაამთავრა ამიერკავკასიის ენერგეტიკის ინსტიტუტი 1931 წელს.

იყო რკინიგზის ტრანსპორტის ელექტრული წევის პიონერი საქართველოში და სსრკ-ში. მისი შრომები ეხება წევის ეფექტურობას, წევის გაანგარიშებას, რკინიგზების გატარების უნარს, მოძრავი შედგენილობისა და ელექტრომომარაგების სისტემათა თეორიას, აგრეთვე ელექტრორკინიგზების იძულებითი რეჟიმების გამოკვლევას ძაბვის საშუალო ვარდნათა ეპიურების მეთოდით ყველა ელემენტის ურთიერთმოქმედებისას, წევის ძრავების სითბურ გაანგარიშებასა და გამოცდას, საკონტაქტო სადენების გახურების თეორიას, გრძელ მატარებელთა წონის ინერციულ გაანგარიშებას და სხვა.

დაჯილდოებულია ლენინის ორდენით.

„ელექტრული ტრანსპოტის“ კათედრის დამაარსებელი საქართველოს პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში.
კაპიტონ აბესაძე

კაპიტონ მელქისედეკის ძე აბესაძე (დ. 25 ნოემბერი, 1900, სოფ. მუხურა, ქუთაისის გუბერნია, რუსეთის იმპერია ― გ. 12 ივლისი, 1987, ქუთაისი, საქართველოს სსრ, სსრკ) — ქართველი მსახიობი. საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1974), დაჯილდოებულია 3 მედლით.

ბიოგრაფია
1922 წელს დაამთავრა ქუთაისის გიმნაზია. 1921–1926 წლებში მონაწილეობდა ქუთაისის რკინიგზის კლუბის დრამატული წრის სპექტაკლებში. 1928 წელს კოტე მარჯანიშვილმა მიიწვია მის მიერ ქუთაისში დაარსებულ თეატრში (ამჟამად თბილისის მარჯანიშვილის სახელობის თეატრი), სადაც აბესაძემ 1930-მდე იმუშავა. სხვადასხვა წლებში მოღვაწეობდა თბილისის წითელ და მოზარდ მაყურებელთა თეატრებში. 1938 წლიდან თეატრის მსახიობია. წარმატებით გამოდის სახასიათო როლებში: ყვარყვარე, მანუჩარი (პოლიკარპე კაკაბაძის „ყვარყვარე თუთაბერი“ და „კოლმეურნიუს ქორწინება“), ჯიბო კვანტრიშვილი, მოსე მწერალი (შალვა დადიანის „გუშინდელნი“ და „ნინოშვილის გურია“), კირკიტა (მიხეილ ჯაფარიძის „ჟამთაბერის ასული“), ხარიტონ აბზიანიძე (გერცელ ბააზოვის „მუნჯები ალაპარაკდნენ“), სკრობოტი (მაქსიმ გორკის „მტრები“), შვაჩი (ბორის ლავრენიოვის „რღვევა“) და სხვა. მონაწილეობდა ფილმებში: „დაკარგული სამოთხე“ (იმერელი გლეხი), „საბუდარელი ჭაბუკი“ (ფოსტალიონი), „ჩემი მეგობარი ნოდარი“ (მეტლე აფრასიონი) და სხვა.

ჯილდოები და აღიარება
1945 — მედალი „კავკასიის დაცვისთვის“
1946 — საქართველოს სსრ დამსახურებული არტისტი
1974 — საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი
ჯოან როულინგი

ჯოან როულინგი (; დ. 31 ივლისი, 1965) — ინგლისელი მწერალი, ავტორი ჰარი პოტერის თემაზე შექმნილი წიგნების სერიისა. მისი გაყიდული წიგნების საერთო ტირაჟი 400 მილიონ ეგზემპლარს აღემატება. 2004 წელს ჟურნალმა „ფორბსმა“ მისი ქონება 576 მილიონ ბრიტანულ გირვანქა სტერლინგად (1 მილიარდ დოლარზე მეტი) შეაფასა და იგი პირველი ქალია, რომელმაც წიგნების წერით 1 მილიარდი დოლარის ოდენობის შემოსავალი მოიპოვა. 2007 წლის „სანდი ტაიმსის მდიდართა ჩამონათვალში“ მას 136-ე ადგილი მიენიჭა ყველაზე მდიდარ ადამიანთა შორის, ხოლო 13-ე ადგილი — ყველაზე მდიდარ ბრიტანელ ქალთა შორის. ჯოანი აგრეთვე ქველმოქმედია და გაწევრიანებულია ბევრ საქველმოქმედო ორგანიზაციაში.

დღესდღეობით „ჰარი პოტერი“ ეგრეთ წოდებული „გლობალური ბრენდია“, შეფასებული 15 მილიარდ დოლარად. სერიის უკანასკნელმა ოთხმა წიგნმა თანმიმდევრულად დაამყარა რეკორდი, როგორც მთელ ისტორიაში ყველაზე სწრაფად გაყიდვადმა წიგნებმა. წიგნების სერიათა სრული 4 195 გვერდი ნათარგმნია მთლიანად ან ნახევრად 65 ენაზე.
გიორგი აბზიანიძე

გიორგი ნიკოლოზის ძე აბზიანიძე (დ. 23 მაისი, 1907, ქუთაისი ― გ. 6 აპრილი, 1976, თბილისი) ― ქართველი ლიტერატურათმცოდნე და პედაგოგი, საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1969), ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი (1964), პროფესორი (1965).

ბიოგრაფია
დაიბადა ცნობილი პედაგოგის ოჯახში. დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის (თსუ) ფილოლოგიის ფაკულტეტი (1929). 1935 წლიდან მუშაობდა შოთა რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ისტორიის ინსტიტუტში და თსუ-ში. იკვლევდა უმთავრესად საუკუნის ქართული ლიტერატურისა და საზოგადოებრივი აზროვნების საკითხებს. აბზიანიძის მნიშვნელოვანი ნაშრომებია: "ქართველი კლასიკოსები" (1950), "ნარკვევები საუკუნის ქართული საზოგადოებრივი აზრის ისტორიიდან" (1959); მონოგრაფები: "აკაკი წერეთელი. ცხოვრება და შემოქმედება" (რუსულ ენაზე, 1940; ქართულ ენაზე, 1960), "ნიკოლოზ ბარათაშვილი" (1955) და სხვა. აბზიანიძის რედაქტორობით გამოვიდა ა. წერეთლის თხზულებათა აკადემიური გამოცემა. იყო "ქართული ლიტერატურის ისტორიის" ექვსტომეულის თანაავტორი და თანარედაქტორი.
ვიაჩესლავ ტიხონოვი

}

ჯილდოები და აღიარება
1962 — რსფსრ დამსახურებული არტისტი
1969 — რსფსრ სახალხო არტისტი
1974 — სსრკ სახალხო არტისტი
1970 — სსრკ-ის სახელმწიფო პრემია ლიტერატურისა და ხელოვნების დარგში
1976 — ძმები ვასილიევების სახელობის სახელმწიფო პრემია
1978 — ოქტომბრის რევოლუციის ორდენი
1979 — ლენინური კომკავშირის პრემია
1980 — ლენინური პრემია ლიტერატურის, ხელოვნებისა და არქიტექტურის დარგში
1980 — უკრაინის სსრ-ის ტ. შევჩენკოს სახელობის სახელმწიფო პრემია
1982 — ლენინის ორდენი
1982 — სოციალისტური შრომის გმირი
2008 — რუსეთის ფედერაციის ღირსების ორდენი
აბზინდა (შესაკრავი)

აბზინდა — სარტყლის, ფეხსაცმლის, ცხენის აღკაზმულობის და მისთანების შესაკრავი. უფრო ლითონისაა. საქართველოს და შუა კავკასიის ტერიტირიაზე ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრიდან ათასწლეულის დამლევამდე ფართოდ ყოფილა გავრცელებული ფირფიტისებრი სწორკუთხა.

აბზინდა, რომელსაც შიდა მხრიდან შესაკრავი კავი აქვს. ხშირად აბზინდაზე ამოკვეთილია მითური ცხოველების გამოსახულებანი და გეომეტრიული ორნამენტი. ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლოს და ახ. წ. საუკუნეებში საქართველოში სცოდნიათ ბრინჯაოს ჭვირული აბზინდების (საშ. ზომა 1212 სმ) ამოსხმა. აბზინდების ჩარჩოზე გამოყვანილია ზენური ხვია, ხოლო შიგნით ცხოველთა გამოსახულება. როგორც წესი, ცენტრალური ადგილი უკავია სტილიზებულ ირემს, ხარს, ჯიხვს ან ცხენს, რომელთა ირგვლივ ხშირად სხვა ცხოველთა მინიატიურული გამოსახულებებია. სავარაუდოა, რომ აბზინდაზე გამოსახული სცენები სიმბოლურ-მაგიურ და მითოლოგიურ სიუჟეტებს ასახავენ. გვიანდელი ანტიკური ხანიდან რომაული კულტურის გავლენით მთელ მსოფლიოში გავრცელდა ენიანი აბზინდის ახალი ტიპი. აბზინდის სახესხვაობაა აგრაფი, რომელიც იხმარებოდა წამოსასხამის შესაკრავად. აბზინდას ხევსურეთში საყრელს, კარშიკს უწოდებენ, სამეგრელოში — ყუნს.
ლაზური ენა

ლაზური ენა, ჭანური ენა (ლაზ. ლაზური ნენა, ) — ქართველურ ენათა ოჯახის ზანურ ენათა ჯგუფის ენა. შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროს გასწვრივ (ამჟამად თურქეთის რიზეს და ართვინის პროვინციები) მცხოვრები, ამავე სახელწოდების ქართველური ეთნიკური ჯგუფის (ლაზები) სასაუბრო ენა. სავარაუდოდ, ამ ენაზე დაახლოებით 130 000 ადამიანი საუბრობს თურქეთში, რეგიონში, რომელსაც სალაპარაკო ენაზე „ლაზისტანს“ უწოდებენ, და დაახლოებით 3000 — საქართველოში.

გეოგრაფიული არეალი
კოლხთა უძველესი სამეფო იმ რეგიონში მდებარეობდა, სადაც ამჟამად ლაზურად მოსაუბრე მოსახლეობა ცხოვრობს. შესაბამისად, მათი ენა კოლხთა შთამომავლების ენა (ან ერთ-ერთი განშტოება) უნდა იყოს.

ამჟამად ლაზურად მოსაუბრეთა უმრავლესობა ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში , შავი ზღვის სანაპიროზე — რიზესა და ართვინის პროვინციებში ცხოვრობს. ლაზების ნაწილი რუსეთ-თურქეთის ომის (1877-1878) შემდეგ გადასახლდა ჩრდილო-დასავლეთ ანატოლიაში (კარამიურსელი, საქარია, ბართინი და სხვ.) და ამჟამად ასევე ცხოვრობს სტამბოლსა და ანკარაში. ლაზების მცირე ნაწილი ცხოვრობს საქართველოშიც, უმეტესწილად აჭარაში (დაახლოებით 3000 ადამიანი).

ანბანი
ლაზური ენა იყენებს ქართულ და ლათინურ დამწერლობებს. მათგან თურქეთში მყოფი ლაზებისთვის უფრო პოპულარული თურქული ლათინურის მიხედვით შექმნილი ე. წ. ლაზური ანბანია.

ლექსიკა
გამარჯობა - გეჯგინობა, გომორმჟორა
კარგად იყავი - ჩქვა კაითე (კაობათე/კაინობათე)
მე/შენ/ის - მა/სი/ეჲა
დიახ, ჰო - ჰო
არა - ვარ

რიცხვები
აბიანდა-ჩაამა

აბიანდა-ჩაამა — განედური ანტიკლინური ქედი საქართველოში, სოხუმის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარეებს გუმისთასა და კელასურს შორის. მდინარე ბესლეთის სათავეებისა და გუმისთის მარცხენა შენაკად მთისუბნისწყლის წყალგამყოფი. სიგრძე 11-12 კმ, საშუალო სიმაღლე 1100 მ (მთები: აბიანდა - 921 მ, ჩაამა - 1260 მ). აგებულია ცარცული და მესამეული კირქვებით. ქედისათვის დამახასიათებელია რელიეფის კარსტული ფორმები. დაფარულია კოლხური ტიპის ფართოფოთლოვანი ტყით. ქედზე გადის ტურისტული მარშრუტი: სოხუმი - სოფ. შრომა და მთები: აბიანდა-ჩუმკუზბა-ძირხვა.
აბილაური

აბილაური — ქართული საზამთრო ჯიშის ვაშლი. ძირითადად გავრცელებულია მესხეთში. აქვს საშუალო ზომის მოყვითალო, ლოყაწითელი ნაყოფი, მობრტყო-მომრგვალო ფორმისა, ოდნავ წახნაგოვანი, ინახება გაზაფხულამდე, ტრანსპორტაბელურია. აბილაური იმყნობა და კარგად ხარობს ძლიერ საძირეზე. უხვად მსხმოიარეა, ცოცხლობს 100 წლამდე, მეწლეა, სოკოვან დაავადებას ვერ უძლებს.
აბილილი

აბილილი, დილის ყვავილი — ერთწლოვანი ხვიარა ან გართხმული ბალახოვანი მცენარეებისა და ბუჩქების გვარი ხვართქლასებრთა ოჯახისა.

აბილილის სამშობლოა ამერიკა. გვხვდება უმთავრესად ტროპიკებში. აქვს ფურცლებშეზრდილი ყვავილები, რომლებიც ჩვეულებრივ ღამით იხურება.

ცნობილია 500-მდე სახეობა. ზოგ სახეობა აშენებენ ბაღებსა და პარკებში, როგორც დეკორატიულ მცენარეს. საქართველოში ფართოდაა გავრცელებული, იხმარებოდა ძველ ქართულ მედიცინაში.
აბლაბუდა

აბლაბუდა — ობობას ქსელი. ობობას სააბლაბუდე ჯირკვლებიდან გამოყოფილი სითხე, რომელიც ჰაერზე ძაფად იქცევა. აბლაბუდის სისხო და ძაფის შეწებების ხარისხი ნაირგვარია. ობობა აბლაბუდას იყენებს მწერების დასაჭერად, თავშესაფრის მოსაწყობად, საკვერცხე პარკის ასახვევად და სხვა.

აბლაბუდის ძაფს იყენებენ ზოგიერთ ასტრონომიულ და გეოდეზიურ ოპტიკის ხელსაწყოებში. აბლაბუდას გამოყოფს ზოგი ტკიპაც.
ატმოსფერული წნევა

ატმოსფერული წნევა — ჰიდროსტატიკური წნევა, რომელსაც ყოველი საგანი განიცდის ატმოსფეროსაგან. ატმოსფერული წნევა ყოველ წერტილში დამოკიდებულია ჰაერის სვეტის წონაზე, რომლის სიმაღლე ატმოსფეროს საზღვრამდე ვრცელდება.

ატმოსფერულ წნევას ზომავენ ბარომეტრით, გამოსახავენ მილიბარებით (მბ), ნიუტონებით მ²–ზე (ნ/მ²–ზე) ან ვერცხლისწყლის სვეტის სიმაღლით (მმ ვწყ. სვ.) სიმძიმის ძალის აჩქარების ნორმალური სიდიდისა (ზღვის დონეზე 45 განედზე) და 0 ° დროს. ატმოსფერული წნევა გარკვეული კანონით იკლებს სიმაღლესთან ერთად. 5 კმ სიმაღლეზე იგი ზღვის დონეზე არსებული წნევის დაახლოებით ნახევარია. ჰორიზონტალური მიმართულებით ატმოსფერული წნევა ცვალებადია და არათანაბრად ნაწილდება.

ატმოსფეროს ნორმალურ წნევად მიღებულია 760 მმ ვწყ. სვ. = 1013,25 მბ = 101325 ნ/მ²
აბრაგი

აბრაგი — ყაჩაღი, ავაზაკი. ქართულ ენაში სიტყვა „აბრაგი“ ჩრდილოეთ კავკასიიდან არის შემოსული და სარმატულ-ალანური წარმომავლობისა უნდა იყოს. აბრაგობა, როგორც სოციალური მოვლენა, წარმოიშვა გვაროვნული საზოგადოების რღვევის პროცესში. თავდაპირველად აბრაგს უწოდებდნენ გვარიდან განდევნილს, რომელიც მოხეტიალე ცხოვრებასა და ყაჩაღობას ეწეოდა. სამეგრელოსა და აფხაზეთში აბრაგი ტყეში გავარდნილ კაცს, ყაჩაღს ერქვა.

ბატონყმური ურთიერთობის ჩამოყალიბების პერიოდში აბრაგობა სოციალური ჩაგვრის წინააღმდეგ გლეხთა პროტესტს გამოხატავდა. აბრაგი იყო მებატონისაგან გაქცეული ყმა, რომელიც იარაღით იბრძოდა თავისი უფლებებისათვის. კავკასიის ომების დროს სიტყვა „აბრაგმა“ (რუს. ) ახალი მნიშვნელობა მიიღო. აბრაგებს ეძახდნენ ინდივიდუალურად, პარტიზანულად მებრძოლ მთიელებს, რომლებიც თავს ესხმოდნენ რუსეთის ჯარს და ნახევრად სამხედრო ტიპის დასახლებებს - სტანიცებს. რუსეთის მიერ კავკასიის დამორჩილების შემდეგ აბრაგები განაგრძობდნენ ბრძოლას მთავრობის წინააღმდეგ, მ.შ. საბჭოთა პერიოდშიც. კავკასიაში აბრაგებზე ბევრი ხალხური თქმულება არსებობს.
მოსკოვის მეტროპოლიტენი

მოსკოვის მეტროპოლიტენი — მიწისქვეშა და მიწისზედა მეტროს ხაზების სისტემა მოსკოვში (რუსეთი), რომელიც თითქმის მთელ ქალაქს მოიცავს; ერთ-ერთი ყველაზე ინტენსიურად გამოყენებული მეტროს სისტემა მსოფლიოში. განთქმულია მისი ცენტრალური სადგურების მდიდრული ორნამენტული გაფორმებით სოციალისტური რეალიზმის ეპოქის ხელოვნების შესაძლოა ყველაზე გამორჩეული ნიმუშებით. თავდაპირველად ატარებდა (1992 წლამდე) ვ. ი. ლენინის სახელს.

ხაზები
ცხრილში მოყვანილი ფერები შეესაბამება ზემოთმოყვანილი სქემის ხაზების ფერებს.

მიუხედავად იმისა, რომ ფილევსკაიას ხაზი გაიხსნა 1958 წ., ზოგიერთი სადგური ჯერ კიდევ 1935 წ.-დან ფუნქციონირებდა.
სადგურები კაშირსკაია, ვარშავსკაია და კახოვსკაია გაიხსნა 1969 წლის 11 აგვისტოს და 1995 წლამდე ზამოსკვორეცკაიას ხაზის ნაწილი იყო..

მოსკოვის მეტროპოლიტენის ადმინისტრაციულ სისტემას ასევე ეკუთვნის მოსკოვის მონერელსური სატრანსპორტო სისტემა (1) სადგურებს შორის «ტიმირიაზევსკაია» (ხაზი 9) და «» (ხაზი 6). ტექნოლოგიური კავშირი მონორელსსა და მეტროს შორის არ არსებობს, შესაბამისაც მონორელსზე მგზავრობისთვის ცალკე გადასახადია.
სტატას ცენტრი

რეი და მარია სტატას ცენტრი -- პრიცკერის პრემიის ლაურეატი არქიტექტორი ფრენკ გერის პროექტის 40.000 მ² აკადემიური კომპლექსი მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიის ინსტიტუტში. შენობა გაიხსნა 2004 წლის 16 მარტს ყოფილი რადიაციის ლაბორატორიის ადგილას, კემბრიჯში, მასაჩუსეტსი.

პროექტი ძირითადად დააფინანსა რეი (მიტის 1957 წლის კურსდამთავრებული) და მარია სტატამ. სხვა დამფინანსებელთა შორის იყვნენ ბილ გეიტსი და ალექსანდრე დრეიფუსი (მიტი 1954). მეოთხე სართულის ზემოთ შენობა ორ განსხვავებულ ნაწილად იყოფა: გეიტსისა და დრეიფუსის ტაუერებად.

შენობაში განლაგებულია კომპიუტერული მეცნიერებისა და ხელოვნური გონის ლაბორატორია, ინფორმაციისა და გადაწყვეტილებების სისტემების ლაბორატორია, ასევე ლინგვისტიკისა და ფილოსოფიის კათედრები. აქვე აქვთ ოფისები ისეთ გამოჩენილ მეცნირერებს, როგორებიცაა ნოამ ხომსკი, როდნი ბრუკსი და რონ რივესტი.

აქვე ტარდება ზოგიერთი კურსის ლექციებიც, მათ შორის კომპიუტერული მეცნიერების საწყისების კურსი 6.001. შენობას ადგილობრივი ჩვეულების მიხედვით კოლოქვიალურად მოიხსენიებენ მისი ნომრით " 32", ტაუერებს კი მათი სახელების ინიციალებით " " და " ".

შენობის ფასადის სილამაზისა და არქიტექტურული გამოწვევის მიუხედავად, მას ხშირად აკრიტიკებენ ინტერიერის ფართის ყოველდღიური საქმიანობისთვის მოუხერხებლობისა და მისი მშენებლობის სიძვირის ($283,5 მილიონი) გამო, თუმცა არც გარეგნული შესახედაობა დარჩენილა გაუკრიტიკებელი.
ფუშიმი ინარი-ტაიშა

ფუშიმი ინარი ტაიშა ინარის სულისთვის მიძღვნილი შინტოს აკლდამა, ფუშიმი-კუ, კიოტო, იაპონია. ინარის სულს მიიჩნევენ მარცვლეულის, განსაკუთრებით ბრინჯის მფარველად, და შესაბამისაც ის ისტორიულად სიმდიდრესთან ასოცირდებოდა. იაპონური კომპანიები ინარის აკლდამებს როგორც წესი ბრინჯის ღვინოს (საკე) ან ტორიით შემოსილ ჭიშკრებს სწირავენ.

აკლდამა განსაკუთრებით ცნობილია მის მაღლობზე მისასვლელთან ათასობით ნარინჯისფერი ტორიის ჭიშკრებით. ეს ჭიშკრებიაკლდამისთვის კერძო პირთა, ოჯახებისა და კომპანიების მიძღვნილია. ბორცვის ძირას გო-ჰონდენის აკლდამა და საკურა-მონის ჭიშკარი მდებარეობს. ბორცვის თავზე მთავარი აკლდამაა. სხვა ინარის აკლდამების მსგავსად ფუშიმი ინარი-ტაიშას მთავარ საკერპო ობიექტთან (სარკე) გახსნილი ხედი აქვს. ეს მიდამო ერთ-ერთ ყველაზე ლამაზ ადგილად ითვლება კიოტოში და იაპონიის ერთ-ერთი სიმბოლოა. 2005 წლის კინოფილმის ”გეიშას მემუარები” ერთ-ერთი ფრაგმენტი ამ აკლდამაში იყო გადაღებული.