ლოკომოტივი

ლოკომოტივი — რკინიგზის წევითი მოძრავი შემადგენლობა, განკუთვნილი რკინიგზის ლიანდაგზე მატარებლების და ცალკეული ვაგონების სატარებლად.

ეტიმოლოგია
სიტყვის ეტიმოლოგია წარმოიშვა — -დან, წარმოქმნილი -დან „ადგილიდან დაძვრა“. ან -დან, ასევე წარმოქმნილი -დან „ადგილიდან გადაადგილება“.

ისტორია
მსოფლიოში პირველი ორთქლით თვითმავალი სატრანსპორტო საშუალება გამოგონებული იქნა 1769 წელს ნიკოლა ჟოზეფ კიუნიოს მიერ საფრანგეთში და მას ერქვა „ორთქლის ეტლი“ . რკინიგზის პროტოტიპი არსებობდა ჯერ კიდევ ძველ ეგვიპტეში, ძველ საბერძნეთში და ძველ რომში ქვის ბორბლებიან გზებზე ქიმებიანი ბორბლების ურიკებზე. შუასაუკუნოვან მაღაროებში უკვე იყენებდნენ მსგავს ხის რელსებს ვაგონეტების ბორბლებს სოლისებური შკივის სახით, მოგვიანებით ხანგრძლივობისათვის ლითონის ფურცლებით გარშემოხვეულები. დაახლოებით 1738 წელს გამოყენება დაიწყო თუჯის რელსებმა, 1767 წელს რიჩარდ რეინოლდსმა გამოიყენა ფოლადის -ს მსგავსი რელსები, რომლებიც მაგრდებოდნენ ხის ძელაკებზე. შემდგომში რელსებს აკეთებდნენ კუთხოვანი პროფილის სახით, ხოლო ურიკების ბორბლებს უკეთებდნენ ქიმებს. მაგრამ წევის ძალის სახით გამოიყენებოდნენ ცხენები, ხოლო მოგვიანებით სტაციონარული ორთქლის ჯალამბრები ტროსებთან ერთად. 1803 წელს სამხრეთ უელსში, რიჩარდ ტრევიტიკმა 1801 წელს მის მიერვე გამოგონილი ორთქლის ეტლი დააყენა რელსებზე, რითაც შექმნა მსოფლიოში პირველი ორთქლმავალი „კოლბრუკდეილი“, რომლითაც 1804 წლის 21 თებერვალს პირველად 15 კმ მანძილზე 5 ვაგონით გადაიტანა 10 ტონა რკინა და 70 მგზავრი (თუჯის რელსების ხშირი გატეხვის გამო მოძრაობამ გასტანა სულ რაღაც რამდენიმე თვე). რომელმაც 1814 წელს შექმნა თავისი პირველი „ბლიუხერი“ და შემდგომში დიდი წვლილი შეიტანა იმდროინდელ ორთქლმავალმშენებლობაში, კერძოდ მან შემოიტანა კონუსი და მრავალმილებიანი ქვაბი მისი სიმძლავრის გასაზრდელად, პირდაპირი უღლის ამძრავი გოგორწყვილებზე კბილოვანის და ჯაჭვურის ნაცვლად. 1823 წელს ის იწყებს მონაწილეობას მსოფლიოში პირველი, სიგრძით 21 კმ-ანი, საერთო სარგებლობის სტოქტონ—დარლინგტონის რკინიგზის მშენებლობაში, იმავდროულად ხსნის მსოფლიოში პირველ ორთქლმავლების წარმოების ქარხანას. ქარხანაში შექმნილ პირველ ორთქლმავალს სახელად დაერქვა „ № 1“. ამ პერიოდიდან რკინიგზების მშენებლობა იწყებს სწრაფ განვითარებას. 1831 წელს აშშ-ში აშენდა პირველი ორთქლმავლების ქარხანა, 1832 წელს იხსნება რკინიგზა საფრანგეთში, 1835 წელს გერმანიაში და ბელგიაში, 1853 წელს — ბრიტანეთის ოსტ-ინდოეთში, 1854 წელს — ავსტრალიაში, 1856 წელს ეგვიპტეში. იმ დროისათვის, ორთქლის სატრანსპორტო საშუალებებიდან უკვე ყველგან იყო განვითარებული ორთქლმავლები, საფრანგეთში მდინარის ორთქლმავლების აშენება დაიწყეს 1803 წლიდან, რუსეთში 1815 წლიდან. წევითი ფუნქციების გარდა, ზოგიერთი ლოკომოტივი ასევე შეიძლება გამოყენებული იქნეს მატარებლის შემადგენლობაში ვაგონების ელექტრომომარაგებისათვის.

ლოკომოტივების ტიპები
ლოკომოტივები შეიძლება იყვნენ ავტონომიურები და არაავტონომიურები. ავტონომიურ ლოკომოტივებს აქვთ პირველადი ძრავი, რომელიც ასე თუ ისე გარდაქმნის მარაგი საწვავის ენერგიას მექანიკურ მუშაობაში. არაავტონომიური ლოკომოტივები მუშაობისთვის საჭირო ენერგიას იღებენ გარე წყაროდან — ელექტრული საკონტაქტო ქსელიდან.

ლოკომოტივების ძირითადი ტიპებია:
ორთქლმავალი — ავტონომიური ლოკომოტივი, რომლის პირველადი ძრავია ორთქლის მანქანა, რომელიც ენერგიას იღებს საწვავის წვის ხარჯზე, მოძრავი გოგორწყვილების უშუალო ამძრავი.  საუკუნის მეორე ნახევარში მსოფლიო რკინიგზების დიდ უმრავლესობაში ორთქლმავლები გამოვიდნენ რეგულარული ექსპლოატაციიდან და შეიცვალნენ ლოკომოტივების სხვა ტიპებზე და  საუკუნეში უპირველეს ყოვლისა გამოიყენებიან ექსკურსიული რეტრო-მატარებლების სატარებლად.
თბომავალი — ავტონომიური ლოკომოტივი, რომლის პირველადი ძრავია შიდა წვის ძრავი, როგორც წესი, დიზელის ძრავი. 2022 წლისთვის არაელექტროფიცირებული რკინიგზებისათვის ყველაზე უფრო გავრცელებული ლოკომოტივის ტიპი მთელ მსოფლიოში.
ელმავალი — არაავტონომიური ლოკომოტივი, რომელიც მოძრაობაში მოდის მასზე დაყენებული წევითი ელექტროძრავებით, რომლებიც ენერგიას ღებულობენ გარე ელექტროსისტემისგან წევის ქვესადგურების დახმარებით საკონტაქტო ქსელიდან, ან გაჩერებებზე დატენილ საკუთარ ბორტზე დამონტაჟებული აკუმულატორებიდან. ელექტროფიცირებულ რკინიგზებზე ერთადერთი ყველაზე უფრო გავრცელებული ლოკომოტივების ტიპი მთელ მსოფლიოში.

ზემოთ ჩამოთვლილების გარდა, არსებობენ ლოკომოტივების სხვადასხვა ტიპები, რომლებმაც მოიპოვეს უფრო დაბალი გავრცელება:
აირტურბომავალი — ავტონომიური ლოკომოტივი, რომლის პირველადი ძრავია აირტურბინული ძრავი. კონსტრუქციის მიხედვით დანარჩენი თბომავლის მსგავსია.
ელექტროორთქლმავალი — ორთქლმავლის არაავტონომიური ნაირსახეობა, რომელიც ენერგიას ღებულობს გარე ენერგოსისტემიდან წევის ქვესადგურების დახმარებით საკონტაქტო ქსელიდან და გადასცემს ქვაბს ელექტროგამახურებლების საშუალებით. ვერ მიიღეს გავრცელება და ორთქლმავლებიდან გადაკეთებულია ელექტროფიცირებულ რკინიგზაზე დროებითი გამოყენებისთვის ელმავლების დეფიციტის პირობებში.
ორთქლტურბომავალი — ავტონომიური ლოკომოტივი, რომლის პირველადი ძრავია ორთქლის ტურბინა.
ჰიბრიდული ლოკომოტივი — ლოკომოტივი, რომელსაც აქვს არანაკლები ორი სხვადასხვა ენერგიის წყარო. ასეთებია: ელექტროთბომავალი, ელექტროორთქლმავალი (საწვავის წვის არსებობის შემთხვევაში ელექტროგამახურებელთან ერთად), თბოორთქლმავალი, თბოაირტურბომავალი.
გირომავალი — ლოკომოტივი, რომელსაც არ გააჩნია საკუთარი ძრავი, მაგრამ ენერგიას ინახავს მბრუნავი მქნევარის კინეტიკური ენერგიის სახით. უპირველეს ყოვლისა გამოიყენება მაღაროებში ან ტრანსპორტის შიდა საამქროებში, სადაც აკრძალულია გამონაბოლქვისა და ელექტრული ნაპერწკლების არსებობა.
უცეცხლო ორთქლმავალი — ლოკომოტივი, რომელიც იმარაგებს ენერგიას მაღალი წნევის რეზერვუარებში შეკუმშული ჰაერის პოტენციური ენერგიის სახით. მანქანის კონსტრუქციის მიხედვით მსგავსია ორთქლმავალთან. გამოიყენება მაღალი აფეთქებასაშიშ პირობებში, სადაც გამორიცხულია ელექტროფიკაციის, შიდა წვის ძრავებისა და ორთქლის ძრავების გამოყენება.

ფორმალურად არ არიან ლოკომოტივები, მაგრამ შეუძლიათ შეასრულონ მათი ფუნქციები:
მოტომავალი — თვითმავალი ავტონომიური სარელსო სატრანსპორტო საშუალება მცირე სიმძლავრის ძრავით (220 კილოვატამდე) დამხმარე სამუშაოებისათვის მაგისტრალურ, სადგურის და მისასვლელ ლიანდაგებზე.
საავტომობილო-სარკინიგზო სატრანსპორტო საშუალება — მანქანა კომბინირებული სვლით, რომელიც შეიძლება გამოყენებული იქნას, როგორც საავტომობილე გზაზე, ასევე რკინიგზის ლიანდაგებზე.

ლოკომოტივების კლასიფიკაცია შესასრულებელი სამუშაოების სახეობების მიხედვით
მაგისტრალური ლოკომოტივები
ლოკომოტივები, განკუთვნილნი სამატარებლო სამუშაოებისათვის — სადგურებს შორის შემადგენლობის სატარებელი სამუშაოები. თავის მხრივ იყოფიან სატვირთო, სამგზავრო და სატვირთო-სამგზავრო ლოკომოტივებად. მაგისტრალური ლოკომოტივების გარე შეხედულობა და განლაგება სხვადასხვა ქვეყნებში საკმაოდ განსხვავდებიან ერთმანეთისგან და არა აქვთ საერთო სახე. ისინი შეიძლება იყვნენ ერთ-, ორ- და მრავალსექციანები.
სატვირთო და სამგზავრო ლოკომოტივებს აქვთ საკუთარი კონსტრუქციული სპეციფიკა, რომელიც მათ ქმნის უფრო მოსახერხებლად სატვირთო და სამგზავრო სამატარებლო სამუშაოების შესასრულებლად. საერთო აზრი: სატვირთო ლოკომოტივები უფრო ნელებია, მაგრამ შეუძლიათ უფრო მძიმე მასის მატარებლის ტარება; სამგზავრო ლოკომოტივები უფრო სწრაფებია, მაგრამ შეუძლიათ უფრო მსუბუქი მასის მატარებლის ტარება. მოცემული დაყოფა ტიპების მიხედვით ისტორიულად მოდის დაწყებული პირველი სერიული ორთქლმავლებიდან.

სამანევრო ლოკომოტივები
ლოკომოტივები, განკუთვნილები სამანევრო და გასატანი სამუშაოებისათვის — სადგურის შიგნით ვაგონების გადასაადგილებელი სამუშაოები და დატვირთვის ადგილიდან ვაგონების გატანა და სადგურზე ეკიპირება. ჩვეულებრივ საერთო შემთხვევაში აქვთ ერთი კაბინა ერთი მართვის პოსტთან ერთად ორივე მიმართულებაზე სამოძრაოდ. იყოფიან სამანევრო და საწარმოო ლოკომოტივებად. სამანევრო სამუშაოებისათვის ერთნაირად შესაძლებელია მათი გამოყენება, როგორც თბომავლებისა, ასევე ელმავლებისაც, ხოლო ადრე სამანევრო სამუშაოებისათვის ასევე გამოიყენებოდნენ ორთქლმავლები. რუსეთში დღეისათვის გამოყენებულ სამანევრო ლოკომოტივებს ძირითადად წარმოადგენენ თბომავლები. სამანევრო თბომავლები ყველა ერთსექციანებია, მაგრამ შეუძლიათ იმუშაონ „ერთობლიობებში“ მრავალი ერთეულის სისტემის მიხედვით, მათ შორის ბუსტერულ სექციებთან.
საწარმოო ლიანდაგებზე (საწარმოს, პორტის და სასაწყობო ტერმინალების ტერიტორია) ბოლო დროს ევროპაშიც და რუსეთშიც დაიწყო აქტიურად გამოყენება უფრო ეკონომიურმა და იაფმა ლოკომობილებმა, რომლებიც წარმოადგენენ სატვირთო სატრანსპორტო საშუალებებს და შეუძლიათ გადაადგილება, როგორც საავტომობილო გზებზე, ასევე ლიანდაგებზე.