iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თელავის ცენტრალური ბიბლიოთეკა

თელავის ცენტრალური ბიბლიოთეკა — ისტორიული ძეგლი, მდებარეობს ერეკლე -ის ქუჩაზე (№ 1), საცხოვრებელი სახლის პირველ სართულზე. დაარსდა 1884 წელს ქართველი პედაგოგისა და საზოგადო მოღვაწის ი. როსტომაშვილის თაოსნობით. გახსნილად გამოცხადდა 1885 წლის 20 იანვარს ძველი შენობა იდგა თავისუფლების მოედანზე ი. როსტომაშვილს სხვადასხვა დროს ეხმარებოდნენ: რ. ერისთავი, ა. ყაზბეგი, ი.დავითაშვილი, ვ. ბარნოვი და სხვა. 1972 წელს თელავის ბიბლიოთეკა გადაკეთდა ცენტრალურ სარაიონო ბიბლიოთეკად.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (გ. სააკაძის მოედანი 5)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს გიორგი სააკაძის მოედანზე (№ 5). თარიღდება საუკუნის დასაწყისით.

სახლი ორსართულიანია, შთამბეჭდავი. ნაგებია აგურით. შენობის მთავარი ფასადი მოედნისკენ არის მიმართული. ფასადს ვერტიკალური მიმართულებით ორ ნაწილად ყოფს სართულშუა გადახურვის დონეზე გამოყვანილი ჰორიზონტალური ზოლი. პირველი სართულის ფასადს გვიანდელი გადაკეთებების გამო თავდაპირველი სახე დაკარგული აქვს. ფასადზე სწორკუთხა მოხაზულობის ორი შესასვლელია. შესასვლელები ფასადის ბოლოებშია განთავსებული. მათგან ერთი ფასადის მარცხნივ ბოლოში მდებარე (მოგვიანებით დაუვიწროებიათ), აივანს უკავშირდება. ორივე კარი ხისაა, სადა. მოგვიანებით, ფასადი ცემენტით შეულესავთ და შეუთეთრებიათ. შელესილია შენობის უკანა კედელიც.

მეორე სართულის ფასადი უმნიშვნელო დეტალების გამოკლებით, უცვლელად ინახავს პირველად სახეს. ფასადზე 5 სარკმელი გამოდის. მათ შორის სწორკუთხა, ლავგარდნიანი სათურითაა დასრულებული. ფასადს აგვირგვინებს მაღალი, საფეხუროვანი ლავგარდანი და ჩაღმავებული არეებით დანაწევრებული პარაპეტი. ეზოს მხარეს, შენობის ორივე სართულს, ხის აივანი გასდევს . აივნის სვეტები წახნაგოვანია, სქელი. აქვს წახნაგოვანივე კაპიტელები. მეორე სართულის აივნის (ამჟამად შემინულია) მოაჯირი და თაღები აჟურული სახეებით მდიდრულადაა დეკორირებული. ეზოს მხარესვე, პარაპეტის ცენტრში, დადგმულია თხელი, ნახევარწრიული ფრონტონით დასრულებული ნაგებობა, რომლის ფრონტონის არეში რუსული ინიციალებია გამოსახული, ფრონტონის ქვემოთ კი — საათი. სახლს გააჩნია მაღალი სარდაფი, რომელიც ადრე, სავარაუდოდ, საწყობად გამოიყენებოდა.

2011-2012 წლებში, სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები, რის შედეგადაც მას დაუბრუნდა თავდაპირველი სახე.
ვარდის ღვთისმშობლის ეკლესია

ვარდის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ იყალთოს სამხრეთით, 1 კმ-ზე, გორაკის წვერზე, ტყეში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ძეგლი მცირე ზომის (5,6 4,3მ ) დარბაზული ტიპის ეკლესიაა. ნაგებია რიყის და ნატეხი ქვით. კონსტრუქციულ ადგილებში გამოყენებულია კვადრატული აგური. შესასვლელი დასავლეთიდანაა, შესასვლელი თარაზულადაა გადახურული. ეკლესიის დარბაზი მოკლეა იმდენად, რომ მისი სიგანე დაახლოებით 0,4 მ-ით აღემატება სიგრძეს, აღმოსავლეთით მას ერთვის ორი საფეხურით შემაღლებული, გეგმით ოდნავ გაბრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდი. რომელშიც ერთი, თარაზულად გადახურული სარკმელი და ორი მცირე, ოთხკუთხა ნიშაა - სარკმლის აქეთ-იქით. სარკმლის ქვემოთ კი კედელს, ოთხკუთხა ტრაპეზი ეკვრის. აფსიდი კონქითაა გადახურული. კონქის თაღი ოდნავ შეისრულია.მსგავსი ფორმისაა კამარაც. საკურთხეველი დარბაზისგან აგურით ნაშენი კანკელითაა გამიჯნული. კანკელს შუაში ერთი კარი აქვს. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, თითო, ბრტყლად გადახურული სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. მათ შორის, დასავლეთისა, გარეთკენაა ახრილი. დარბაზის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში მლწყობილია მცირე ზომის, ოთხკუთხა ნიშები - ჩრდილოეთით სამი , სამხრეთით კი ორი. კედლები შიგნიდან შელესილი ყოფილა. ფასადები სადაა, მოკლებულია მორთულობას. კედლები დასრულებულია აგურის ლავგარდნით, რომელიც გამოყვანილია ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხით შვერილი აგურების თითო რიგით.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. სულხანიშვილის 4)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. რომელიც მდებარეობს ნიკო სულხანიშვილის ქუჩაზე (№ 4). თარიღდება - მიჯნით.

სახლი სულხანიშვილის ქუჩის აღმართზე დგას. საფასადო მხრიდან იგი სართულნახევრიანია, ეზოს მხრიდან კი ორსართულიანი. ქუჩისპირა ფასადი, კარ-სარკმლების ღიობებით,  სიმეტრიულადაა დანაწევრებული. ფასადის ცენტრში სადარბაზო კარია, რომლის ორივე მხარეს სამ-სამი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლების ძირის დონეზე აგურით გამოყვანილი, ვიწრო თაროა. ნახევარსართულილავგარდნითაა გამოყოფილი, ფასადი დასრულებულია ლავგარდნით და მაღალი პარაპეტით, რომელიც მართკუთხა ჩაღრმავებებითაა დანაწევრებული. ასეთივე ჩაღრმავებებია სარკმლების ქვეშაც სადარბაზო კარი ხისაა, კვეთილობით მდიდრულად გაფორმებული. კარის გვერდებზე, კედელში, აგურით გამოყვანილი, მრგვალი სვეტებია. კარის ასწვრივ — ოდნავ შემაღლებული პარაპეტი, რომელიც აგურით გამოყვანილი, დეკორატიული მოტივითაა გაფორმებული.

ეზოს მხარეს, სახლის პირველი სართული მიწის დონეზეა, მეორე სართულზე ხის ძველი შემინული აივანია. მისი ერთი მხარე გამოდის სახლის მთავარ ფასადზეც. აივანს შენარჩუნებული აქვს ხის ძველი სვეტები და ჭვირული მოაჯირი. ეზოსკენ, სიღრმეში, აივანს ეკვრის გვიანდელი ორსართულიანი მინაშენი, შემინული აივნით. ქუჩის მხარეს ეზოს გასდევს რიყის ქვით ნაშენი გალავანი.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის ჩიხი 7)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ჩიხში (№ 7). თარიღდება - საუკუნეების მიჯნით.

სახლი ერთსართულიანია. დგას ეზოს სიღრმეში. შენობა ძველი ქართული აგურითაა ნაგები. შედგება ორი დიდი ოთახის და მათ წინ მოწყობილი, ღია ტერასა-აივნისგან. ტერასაზე ოთახების კარ-სარკმლები გამოდის. ყველა ღიობი ბრტყელი თაღითაა გადახურული, ცენტრისკენ დახრილი ბოლოებით, სარკმლების თავსართები სწორკუთხაა, დაგვირგვინებულია ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. სწორკუთხა მოხაზულობისაა ალათებიც. კარები ხისაა, ავთენტური, კუთხეებში დამახასიათებელი კვეთილი, ორნამენტული ნახატით. ოთახებში შერჩენილია თახჩებისა და ბუხრების კვალი. ოთახებში და ტერასაზე იატაკი აგურისაა. ჭერი შელამფულია. კედლებზე, ალაგ-ალაგ, იკითხება ლაჟვარდისფერი ნალესობის კვალი.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 109)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 109). თარიღდება საუკუნის დასაწყისით.

სახლი ერთსართულიანია. დგას ეზოს სიღრმეში. ნაშენია კვადრ. აგურით. ეზოს მხარეს ხის ღია აივანი ეკვრის რომლის მოაჯირი აჟურული სახეებითაა დამუშავებული. სახლში შესასვლელი აივნიდანაა. აივანზე ხის ,რვასაფეხურიანი კიბე ადის. აივანზე გამოდის ერთი კარი და სამი სარკმელი. ოთხივე ღიობი ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული. ალათები კი სწორკუთხაა. აივნის მხარეს, კედელი შელესილია და ლურჯადაა შეღებილი. სახლს ეკვრის აგურითა და რიყის შერეული წყობით ნაშენი საჯინიბო, რომლის ერთი ფასადი ქუჩაზე გამოდის. დანარჩენი კედლებისგან განსხვავებით, იგი,ძირითადად, აგურითაა გამოყვანილი. ფასადის მარჯვ. ნაწილში ხის, განიერი, მოზრდილი ძელით თარაზულად გადახურული შესასვლელია, ხის ძველი კარით. რომელსაც ფასადის სიგანის ნახევარზე მეტი უჭირავს. თავად შესასვლელი ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ, სამცენტრიანი თაღით დასრულებულ არეში, რ-საც მსგავსი მოხაზულობის არქივოლტი აგვირგვინებს. იგი დაყრდნობილია დაბალ თაროზე, რომელიც კედლის დარჩენილ ნაწილს ბოლომდე გაუყვება. კედლის ამ მონაკვეთში, თაროდან ოდნავ ზემოთ, გამოყვანილია ორსაფეხურიანი ჩარჩოთი შემოსაზღვრული, წრის ფორმის შეღრმავება. ფასადი სამკუთხა ფრონტონითაა დასრულებული. მასზე ორი რომბისებრი ხვრელია. ფრონტონს, პირის დონეზე, ორსაფეხურიანი თარო გასდევს. ანალოგიური პროფილისაა ლავგარდანიც. საჯინიბოს გადახურვა ჩამოშლილია. შემორჩენილია ხის კოჭები. ქუჩის მხარეს ეზო მოსაზღვრულია რიყის ქვით ნაგები, დაბალი გალავნით. გალავნის მარჯვ. კიდეში, საჯინიბოს კედელთან, ხის ჭიშკარია, რომლის კრამიტის სახურავი აგურის კვადრატულ ბურჯზე და საჯინიბოს კედელზე მიყრდობილ ძელებზეა დაყრდნობილი.
ვარდისუბნის მესამე ეკლესია

ვარდისუბნის მესამე ეკლესია — არქიტექურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის ზემოთ სასაფლაოზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. წყობა ქაოსურია. შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული და შიგნიდან საფეხურით შეღმავებულ, სწორკუთხა არეშია ჩასმული.

აღმოსავლეთით გეგმით ნახევარერიული, ღრმა აფსიდის ცენტრში სარკმელია გაჭრილი, რომლის ჩრდილოეთით სამხრეთით მოწყობილია თითო, მცირე ზომის, ოთკუთხა ნიშა. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, კუბური ფორმის ტრაპეზია მიდგმული. დარბაზი გეგმით კვადრატულია, გადახურულია ქარგილზე სხმული,
ნახევარცილინდრული კამარით. შენობის ფასადები დასრულებულია ჩვეულებრივად ნაწყობი აგურის ორი რიგით შედგენილი, ორსაფეხურიანი ლავგარდნით.

ეკლესია შეკეთებულია სოფლის მაცხოვრებელთა მიერ: დაზიანებული ადგილები შელესილია ცემენტის ხსნარით. იატაკზე მოსხმულია ბეტონი. სახურავი დაბურულია თუნუქით.
იყალთოს იოანე მახარებლის ეკლესია

იყალთოს იოანე მახარებლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ იყალთოს სამხრეთ განაპირას. სასაფლაოს ტერიტორიაზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, გეგმით ოდნავ დეფორმირებული სწორკუთხედის ფორმის. შედგება ქრონოლოგიურად განსხვავებული ორი სამშენებლო ფენისგან, რომლებიც ერთმანეთისაგან, როგორც საშენი მასალით ისე, ბათქაშის ფერითაც გაირჩევა. შენობის თავდაპირველი, ძირითადი ნაწილი რიყის ქვისაა და კედლების სიმაღლის თითქმის 3/4-ს მოიცავს. გვიანდელი ნაწილი კი, კვადრატული აგურის და ნატეხი ქვის შერეული წყობითა ნაგები. შიგნით ეკლესია შელესილი და შეთეთრებულია, რის გამოც კედლის თავდაპირველ და გვიანდელ ნაწილებს შორის საზღვარი არ ჩანს. ფასადებზე გვიანდელი წყობა თავდაპირველისგან განსხვავებით დაუდევრადაა შესრულებული და კედლის ზედაპირიც არასწორია. შენობა საუკუნეშიც გაურემონტებიათ — სახურავის ფერდებზე აგურის ფენა დაუშენებით, რომლის სიმაღლე, ფერდობის დახრილობის შესაბამისად, კიდეებისკენ თანდათანობით მატულობს. ამის გამო განახლებული სახურავის ფერდების დახრილობა, თავდაპირველთან შედარებით ბევრად ნაკლებია. ამავე რემონტის დროს, ეკლესიის დასავლეთ კედელზე აგურის, პატარა სამრეკლო დააშენეს.

შესასვლელი დასავლეთითაა, კარი შიგნიდანაა, ფიცრით, თარაზულადაა გადახურული, გარედან კი შეისრულთაღიანი. აღმოსავლეთით გაბრტყელებული ნახვარწრის ფორმის აფსიდია, რომლის ღერძზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია აგურით ნაშენი,ოთხწახნაგა ტრაპეზი. აფსიდში სამი ნიშაა. მათგან ერთი სარკმლის სამხრეთითაა, ორი, ერთი მეორის ზემოთ ჩრდილოეთით, სამხრეთით მდებარე ნიშა სწორკუთხაა, ჩრდილოთით მდებარე ნიშებიდან ზედა — სწორკუთხაა, ხოლო ქვედა — შეისრულთაღოვანი. იგი ეკლესიის თავდაპირველ ფენაშია მოქცეული და დანარჩენებს თავისი სიდიდით ბევრად აღემატება. საკურთხეველი გადახურულია დადაბლებული პროპორციების, ამორფული ფორმის მქონე კონქით. რომლის თაღს ბოლოებგაშლილი ნახევარ წრის ფორმა აქვს. მსგავსი ფორმისაა კამარაც, ეკლესიის იატაკი მოგებულია კვადრატული აგურით. იატაკზე, აფსიდის მხრების ხაზზე, დაახლოებით 10 სმ სიმაღლის ზღუდეა, რომელიც როგორც ჩანს, ხის კანკელის დასაყრდნობად იყო განკუთვნილი. შენობის ფასადების მნიშვნელოვანი ფასადები შელესილია. აღმოსავლეთ ფასადზე ფრონტონის არეში აგურის წყობის შეღრმავებით, გამოსახულია საფეხუროვან ბაზისზე დაყრდნობილი ჯვარი. მსგავსი ჯვარია გამოსახული დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის გასწვრივ. ოღონდ, იგი წყობის შეღრმავებით კი არ არის გამოყვანილი, არამედ კედლის სიბრტყიდან ოდნავ გამოშვერილია. ეკლესიის კედლები დასრულებული იყო აგურის ორსაფეხურიანი ლავგარდნით,რომლის კვალი მხოლოდ განივ ფასადებზე იკითხება. გვიანდელ საუკუნეში განახლებული ლავგარდანიც აგურისაა. მისგან მხოლოდ ფრაგმენტიღაა შემორჩენილი. სამრეკლო ოთხწახნაგაა, დგას გეგმით კვადრატულ საფუძველზე და ოთხივე მხარეს ვიწრო, თაღოვანი ღიობებითაა გახსნილი. შიგნით სამრეკლო გუმბათოვანი კამარითაა გადახურული, გარედან კი აგურისავე პირამიდული სახურავი აქვს.
თელავის მარანი

თელავის მარანი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში, დგას ნადიკვირის ჩიხში (№ 13), აგებულია საუკუნეში. ეკუთვნოდა თავად ვახვახიშვილებს.

მარნის დარბაზული სივრცე თავისი ზომებით და კედლის განსაკუთრებული, ოსტატური წყობით, გამორჩეულია დღემდე ცნობილი ამგვარი ნაგებობებს შორის. მარნის ძირითადი ნაწილი ნალისებრი კამარითა გადახურული, ხოლო შესასვლელი გვირაბები ოდნავ შეისრული კამარით მარნის კედლებზე შემორჩენილია ძველი ნიშნები და თახჩები გარდა ამისა, მარვლად არის საბჭოთა პერიოდში ჩატარებული რეკონსტრუქციის დროინდელი ელემენტებიც.

ლიტერაუტურა
კონდოლის წმინდა მარიამის ეკლესია

კონდოლის წმინდა მარიამის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ კონდოლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ განაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, ძლიერ წაგრძელებული. შედგება სხვადასხვა პერიოდის ორი ნაწილისაგან. მცირე, დარბაზული ეკლესიისგანდ, რისთვისაც, ფართობის გაზრდის მიზნით დასავლეთიდან იმავე სიმაღლის ოდნავ განიერი ნაგებობა მიაშენეს, რომელიც ეკლესიასთან ერთად, საერთო, ორფერდა სახურავის ქვეშაა მოქცეული. ორივე ნაგებობა რიყის ქვითა და კვადრატული აგურითაა ნაგები. კედლები, ძირითადად, რიყის ქვისაა. კონტრასტული ელემენტები, კარ-სარკმელთა ღიობები და გარეთა კუთხეების ნაწილი გამოყვანილია აგურით. კედლები გარედან და შიგნიდან შელესილი და შეთეთრებულია.

ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. ორივე მინაშენის კედელშია გაჭრილი, სამხრეთით და დასავლეთით. სამხრეთ კარი ორივე მხრიდან თრაზულადაა გადახურული, დასავლეთ კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან სწორკუთხა.

აღმოსავლეთით ოდნავ გაბრტყელებული აფსიდაა, რომელიც დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. აფსიდის ცენტრში გაჭრილია ოთხკუთხა სარკმელი. სარკმლის აქეთ-იქით თითო ნიშაა. დარბაზის გრძივ კედლებზე ორ-ორი ერთსაფეხუროვანი პილასტრია.

გარედან ეკლესიის კედლებს, უმეტეს ფართობზე, ნალესობა ჩამოცვენილი აქვს. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის თავზე სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს, კვარცხლბეკზე აღმართული, წყობაში ჩაღრმავებული, თითო ჯვარია გამოსახული.

ეკლესიის სახურავის აღმოსავლეთ კეხზე დადგმულია ცილინდრული ფორმის, თუნუქის კონუსისებრი სახურავით გადახურული, დაბალი, ყრუ ნაგებობა, რომელზეც ლითონის ჯვარია აღმართული.
ქვემო ხოდაშნის ორმოცის ეკლესია

ქვემო ხოდაშნის ორმოცის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთ-დასავლეთით 0,5 კმ-ზე, პატარა ხევის პირას, ტყეში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია ჩვეულებრივი, ერთნავიანი სამლოცველოა (3,5 2,5 მ). ნაშენია რიყის ქვის ირეგულარული წყობით. დაზიანებულია: დანგრეულია ჩრდილოეთის კედელი და აფსიდის მნიშვნელოვანი ნაწილი. ჩაქცეულია კამარის ჩრდილოეთ გვერდი და კონქის ნაწილი. კედლებს გარედან, დიდ ფართობზე საპირე წყობა ჩამოშლილი აქვს. ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი გარედან თაღოვანია (ნახევარწრიული თაღისგან შემორჩენილია მხოლოდ აღმოსავლეთ გვერდი). შიგნიდან კი, თარაზულად, ხის ძელებითაა გადახურული, აფსიდი ნახევარწრიულია. აფსიდის კედელი გრძივი კედლების უშუალო გაგრძელებაა. აფსიდის ღერძზე თაროვანი სარკმელია გაჭრილი, რომელიც ოდნავ მაღლაა „ატანილი“, იმდენად, რომ მისი ნაწილი კონქის ფარგლებშია მოქცეული. ერთი, შიგნიდან და გარედან ოთხკუთხა სარკმელი ეკლესიის დასავლეთ კედელშიცაა. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელს, რიყის ქვით ნაგები ტრაპეზი ეკვრის. აფსიდის გვერდებზე თითო, მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. საკურთხეველი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით, რომელიც კამარისგან შეკიდული თაღითაა გამოყოფილი.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. სულხანიშვილის 52)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნიკო სულხანიშვილის ქუჩაზე (№ 52). თარიღდება საუკუნის მეორე ნახევრით.

სახლი სულხანიშვილის ქუჩის აღმართზე დგას და ქუჩის მხარეს გრძივი ფრონტით იშლება. ქუჩის მხრიდან იგი სართულნახევრიანია, ეზოს მხარეს კი — ორსართულიანი. ქუჩისპირა ფასადი, კარ-სარკმლების ღიობებით, სიმეტრიულადაა დანაწევრებული. ნახევარსართული ლავგარდნითაა გამოყოფილი. სარკმლებს გასდეწვს აგურით გამოყვანილი, ვიწრო თარო. ფასადი ლავგარდნითა და საკმაოდ მაღალი პარაპეტით სრულდება, რომელიცმართკუთხა ჩაღრმავებებითაა დანაწევრებული. ასეთივე ჩაღრმავებებია სარკმლების ქვეშაც. განსაკუთრებით საზეიმოდაა გაფორმებული ხის, დეკორატიული კვეთით შესრულებული, სადარბაზო კარი. მის ორივე მხარეს, კედელში, აგურით გამოყვანილი, მრგვალი სვეტებია ჩადგმული. კარის თავზე ამაღლებულია პარაპეტიც, რომელიც აგურით გამოყვანილი დეკორატიული მოტივებითაა გაფორმებული, გვერდებზე კი მრგვალი, პატარა სვეტებია ჩადგმული. ეზოს მხარეს პირველი სართული მიწის დონეზე გამოდის. მეორე სართულზე ხი ძველი აივანი შემინულია. მისი ერთი მხარე გამოდის სახლის მთავარ ფასადზეც. აივანს შენარჩუნებული აქვს ხის ძველი სვეტები და ჭვირული მოაჯირი. ეზოსკენ, სიღრმეში, მას ეკვრის გვიანდელი შემინულთავიანი, ორსართულიანი მინაშენი. ქუჩის მხარეს ეზოს გასდევს რიყის ქვით ნაშენი გალავანი.
იყალთოს კვირაცხოვლის ეკლესია

იყალთოს კვირაცხოვლის ეკლესია— არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ იყალთოს განაპირას, იყალთოს სამონასტრო კომპლექსის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 1 კმ-ზე. თარიღდება საუკუნით.

ეკლესია ორნავიანია, შენობის გეგმის გარეგან სწორკუთხედში (5,8 5,6 მ) კედლით გამიჯნული, ორი ნავია ჩაწერილი, რომლებიც ერთმანეთს ამ კედელში მოწყობილი კარით უკავშირდება, ეკლესიის მთავარ ნავს გეგმის სამხრეთ მონაკვეთი უჭირავს. იგი, მეორე ნავთან შდარებით, თითქმის ორჯერ უფრო განიერია და შესამჩნევად მაღალი. ეკლესიას შესასვლელი ჩრდილოეთიდან აქვს - ჩრდილოეთ ნავის ჩრდილოეთ კედლის შუა არეში. იგი ორთაღიანი ყოფილა - სვეტით თაღებს შორის. ამჟამად სვეტის კვალი აღარ ჩანს. შემორჩენილია თაღების მხოლოდ განაპირა წირთხლები. ეკლესია ძირითადად ნაგებია მოზრდილია ზომის, რიყის ქვით. ქვა, ფორმისა და ზომის მიხედვით, მეტ-ნაკლებად შერჩეულია. თუმცა, ხშირ შემთხვევაში, ისინი არ წარმოქმნიან სწორხაზოვნად გამავალ რიგებს. ქვებს შორის დარჩენილი არეები წვრილი, რიყის ქვით, ნატეხი ქვითა და დუღაბითაა შევსებული, კედლების ზედაპირი შიგნიდან და გარედან გასწორებულია ბათქაშით, რომელიც ქვებს შორის ავსებულ არეებს ავსებს და მათი ზედაპირის მნიშვნელოვან ნაწილსაც ფარავს. შენობის გარეთა კუთხეები საგანგებოდ შერჩეული და ერთმანეთზე კარგად მორგებული, რიყის ქვის ლოდებითაა ამოყვანილი. მთავარი ნავი საკუთრივ ეკლესიის აღმოსავლეთით დასრულებულია საკურთხევლის ნახევარ წრიული აფსიდით, რომელიც გრძივი კედლებიდან ორსაფეხურიანი მხრებითაა გამოყოფილი. მხრები დაგვირგვინებულია მაღალი სწორხაზოვანი პროფილის (თარო და ცერად ჩამოკვეთილი სიბრტყე) შირიმის კაპიტელებით სამხრეთით მდებარე ორივე კაპიტელზე შემორჩენილია მათზე დაყრდნობილი თაღის წყობის მცირე ნაწილი. აფსიდის ღერძზე გაჭრლილია ვიწრო, მაღალი, სარკმელი რომელსაც შიგნიდან და გარედან ნახევარწრიული თავი აქვს. თითო,ოღონდ გაცილებით დაბალი სარკმელი, სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშიცაა. დასავლეთ სარკმელი (ქვედა ნახევარი ამოშენებულია) ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული, სამხრეთისას კი ზედა ნაწილი, შიგნიდან და გარედან, მონგრეული აქვს და მისი გადახურვის ფორმა არ დგინდება. აღმოსავლეთ სარკმლის ორივე მხარეს, სარკმლის ძირიდან დაახლოებიით 0,7 მ-ით დაბლა, მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა, ქვემოთ კი, კედლებთან, კუბური ფორმის ტრაპეზი დგას.

ეკლესიის დარბაზის სივრცე აზიდული პროპორციებისაა. იგი გადახურული იყო ცილინდრული კამარით. მთავარი ნავის ჩრდილოეთი კედლის შუაში გაჭრილია კარი, რომელიც ჩრდილოეთით მდებარე ვიწრო ნავში გადის კარს გადახურვა ჩამოშლილი აქვს. შემორჩენილი კედლის მიხედვით იგი, ჩრდილოეთ ნავის მხრიდან თარაზულად ყოფილა გადახურული. ჩრდილოეთ ნავიც აფსიდიანია. აფსიდის ცენტრში აქაც თაღოვანი სარკმელია. მის ქვემოთ კი - კუბური ფორმის ტრაპეზი. აფსიდი ნახევარწრიული მოხაზულობისაა. გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით (შემორჩენილია სამხრეთ ნახევარი). კონქის თაღის ქუსლებთან გამოყოფილია შირიმის იმპოსტები, რომლებიც მთავარი ნავის კონქის თაღის იმპოსტების ანალოგიური პროფილისაა. მაგარმ მათზე თითქმის ორჯერ უფრო დაბალია. ნავი გადახურული იყო ცილინდრული კამარით, რომლისგანაც შემორჩენილია სამხრეთ გვერდის ნაწილი - მთელ სიგრძეზე და დასავლეთ მონაკვეთი. ეკლესიის ფასადები სადაა, აღმოსავლეთ ფასადზე. ჩრდილოეთ ნავის სარკმლის თაღი შირიმის ქვაშია გამოკვეთილი, სარკმლის თაღი შირიმის ქვაშია გამოკვეთილი. სარკმლის თვზე, გამოსახულია ნახევარწიული ფორმის, ვიწრო, რელიეფური, ბოლოებგადაკეცილი ფასადი.
ოლიების მიწის სამაროვანი

ოლიების მიწის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ გულგულის ჩრდილო-დასავლეთით, 2 კილომეტრზე, მდინარე თურდოს მარცხენა ნაპირას. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით ათასწლეულის მეორე ნახევრით. სამარხების გარკვეული ნაწილი დაზიანებულია მდინარე თურდოსგან.

ძეგლი 1956, 1968-1969 წლებში შეისწავლა ივ. ჯავახიშვილის სხელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). გაითხარა 24 სამარხი და სამარხთა ნაშთი. სამაროვანი სტრატიქრაფიულად მრავალიარუსიანია, სამარხები მოგრძო, ოთხკუთხა ორმოები განლაგებულია ხუთ იარუსად. დამხრობილია სიგრძივ, ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. ქვედა იარუსის სამარხების უმეტესობას რიყის ქვის, მცირე ყრილები აქვს. სამარხთა ინვენტარს შემორჩენილი აქვს შუა ბრინჯაოს ხანის, თიხის ჭურჭლის არაერთი ელემენტი (კეცის დამუშავება, ფორმები). ზოგიერთი ორნამენტული სახე თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ადრინდელი საფეხურით. სამარხები ინდივიდუალური და ინჰუმაციურია. მიცვალებულები დაკრძალული არიან კიდურებმოხრილი, მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, თავით ჩედილო-დასავლეთისკენ. უმეტესად სამარხის ცენტრში და გარშემოწყობილი აქვთ თიხის ჭურჭელი. ზოგ შემთხვევაში მიცვალებული მთლიანად არის დასვენებული თიხის ჭურჭელზე(რაც ხის სარეცლის არსებობაზე უნდა მიუთითებდეს). სამარხები გამოირჩევა თიხის ჭურჭლის სიმრავლით. დადასტურებულია: ხელჩაფები,შვერილყურებიანი თუ ორყურა დერგები, სადღვებლები, კოჭობები, ქოთნები, სასმისები, ქილები, ფილები, სურები, ლანგრები. ცილინდრულქუსლიანი ჯამები ზოგჯერ ერთ სამარხში 60-მდე ერთეულია ჩატანებული, რის გამოც, ისინი ხშირად ორ, სამ და ოთხ სართულადაც კია განლაგებული. ჭურჭელი ქვიშანარევი თიხისისაა და სამეთუნეო მორგვზეა დამზადებული, გამომწვარი თხელფენოვნად, რუხად, მონაცრისფროდ, შავზედაპირიანი, ზიგჯერ ნაპრიალები. მათი ზედაპირი, უმეტესწილად, ორნამეტირებული კონცეტრული. ამოღრული ხაზებით. ჭურჭლის მხარსა და პირის კიდეს გასდევს ირიბი ნაჭდევები, ორ კონცეტრულ ხაზს შორის მოქცეული ტალღური, ამოღარული ხაზი. გეომეტრიული ორნამენტებიდან აღსანიშნავია ამოკაწრული სამკუთხედები, რომელთა შიდა არე შევსებულია წერტილოვანი, ნაჭდევი ორნამენტებით, სოლური ნაჭდევებით და ა.შ.

სამაროვანზე დადასტურერბულია ბრინჯაოს იარაღ-საჭურველი (კახური ტიპის შედგენილტარიანი სატევარი, მასრაშეკრული, მასრაზე წყვილი რელიეფულსალტიანი შუბისპირი - სამანჭვლე ორი ნახვრეტით) და სამკაული ( ზამბარისებრი ხვია, ბოლოებგახსნილი სასაფეთქლე რგოლი, ოვალურად მოკავული, ბოლოებგახსნილი საყურე, გრეხილღეროიანი, ბოლოებმოკაუჭებული გვერგვი, სქელი მავთულის ბოლოებგახსნილი სამაჯური, მავთულის ბოლოებგახსნილივე ბეჭედი; კონუსური ღილები, მძივები). ასევე დადასტურდა ცალმხრივნასვრეტიანი სარდიონის მძივი და ღორის, გაპრიალებულზედაპირიანი, ბოლოში გახვრეტილი ეშვი.

დაკრძალვის წეს-ჩვეულებისა და სამარხში ჩატანებული ინვენტარის მიხედვით, სამაროვანის ფუნქციონირების მთელ პერიოდში საგულისხმოა აქ ერთი და იმავე მოსახლეობის არსებობა. ძეგლის ერთ-ერთი თავისებურებაა ის, რომ აქ, როგორც წესი, გვხვდება მსხვილფეხა საქონლის ძვლები.

არქეოლოგიული მასალა ინახება თელავის ისტორიულ მუზეუმში.
რიგის პირველი საყდარი

რიგის პირველი საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კისისხევის სამხრეთით, 1,5 კილომეტრზე, ტყეში. თარიღდება გვიანადელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ძირითადად ნაგებია რიყის ქვით, ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი ვიწროა და ოდნავ შეისრული თაღითაა გადახურული. აფსიდი გაბრტყელებულია ნახევარწრის მოყვანილობისაა და ბოლოებში ნალისებურობის ტენდენცია აქვს. აფსიდის ცენტრში ვიწრო, ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რის აქეთ იქით, სიმერიულად, თითო, ოთკუთხა ნიშაა, ნიშები ვიწროა და მაღალია. მათი ძირი იატაკიდან დაახლოებით 30 სმ სიმაღლეზეა, ხოლო თავი სარკმლის ძირის დონეზე აფსიდი გადახურულია წესიერი დორმის კონქით, რის თაღი ოდნავ შეისრული ფორმისაა, მსგავსი ფორმისაა კამარაც.

ეკლესიის დარბაზი მოკლეა იმდენად, რომ მისი სიგრძე დაახლოებით 1,5 მეტრით მეტია სიგრძეზე. დარბაზის გრძივი კედლები თითო, მარტივ პილასტრით ორ არათანაბარ ნაწილად იყოფა. დასავლეთით ნაწილი თითქმის ერთნახევარჯერ აღემატება აღმოსავლეთისას. ამ უკანასკნელის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო, საკმაოდ ვიწერო, ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი. ერთ მსგავსი სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა, შესასვლელის გასწვრივ. დარბაზის დასავლეთ ნაწილში სამივე კედელს, დაბალი საფეხური გაუყვება, ეკლესიის ფასადები სადაა, მოკლებულია ყოველგვარ დეკორატიულ სამკაულს, შენობის დასავლეთ ფასადის ჩრდილოეთ კიდეში, მიწიდან 1,8 მეტრ სიმაღლეზეა. მცირე სწორკუთხა ნიშაა კედლები სასრულებულია მოგვიანებით ნაწყობი, აგურის საფეხუროვანი ლავგარდნით. ეკლესია დახურულია ღარისებრი კრამიტით.

ეკლესიის ჩრდილოეთით, ათიოდე მეტრზე შემორჩენილია აგურით ნაგები, სამრეკლოს პირველი სართული. იგი გეგმით კვადრატულია და ოთხივე მხარეს ოდნავ შეისრული თაღებითაა გახსნილი, გარედან თაღები ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ, სწოღკუთხა არეში, შიგნით სართული გადახურულია დადაბლებული პროპორციების გუმბათოვანი კამარით.
იყალთოს კოშკი

იყალთოს კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს სამხრეთით, ცაცხვების კორომში. იყალთოს წმინდა გიორგის ეკლესიასთან ახლოს, ორმოცდაათიოდე მეტრის მანძილზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

კოშკი გეგმით ოთხკუთხაა (4,5 3,55 მ), შემორჩენილია 1,7-2,2 მ. სიმაღლეზე. კედლები (სისქე - 0,7 მ) შიგნიდან და გარედან ყრუა. ნაშენია რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით წყობა ქაოსურია გარეთა კუთხეები მეტ-ნაკლებად დამუშავებულია, ქვიშაქვის მოზრდილი ქვებითა გამოყვანილი.
ვარდისუბნის მეოთხე ეკლესია

ვარდისუბნის მეოთხე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთ-დასავლეთით, მინდორში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დაბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვით. ჩაშლილია სახურავის საფარი, ლავგარდანი, გარეთა კუთხეები და კედლების საპირე წყობის დიდი ნაწილი.

შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კარი თაღოვანია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ცენტრში ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო მცირე, ოთკუთხა ნიშაა, ქვემოთ კი, კედელზე, კუბისებრი ფორმის ტრაპეზია მიდგმული. დარბაზი გეგმით კვადრატულია. გადახურულია ქარგილზე სხმული კამარით.