შუკრულო

შუკრულო (ფსევდონიმი; სრული სახელი — შუკრულო იუსუპოვი; (2 სექტემბერი 1921 – 19 ივლისი 2020) — უზბეკი პოეტი-მოაზროვნე, ლირიკოსი, მთარგმნელი, თანამდებობის პირი (1990 წლიდან — უზბეკეთის სსრ-ის პრეზიდენტის საბჭო) და პუბლიცისტი.

ადრეული წლები და განათლება
შუკრულო იუსუპოვი დაიბადა 1921 წლის 2 სექტემბერს ტაშკენტში, მაჰალაში (რაიონი) ოლმაზორი. მამის სახელია იუსუფხოჯა (იუსუფხოჯა) — ტაშკენტში მოღვაწე მკურნალ-ფელდშერი.

1938 წელს დაამთავრა პედაგოგიური ტექნიკუმი და მასწავლებლად დაიწყო მუშაობა ყარაყალპაკეთში. 1944 წელს ტაშკენტის პედაგოგიური ინსტიტუტის დამთავრების შემდეგ შევიდა ცენტრალური აზიის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ასპირანტურაში, უცხოური ლიტერატურის სპეციალობით. 1946 წლიდან იყო უზბეკეთის სსრ მწერალთა კავშირის წევრი. პირველი პოეტური კრებული „ “ („ბედნიერების კანონი“) 1949 წელს გამოიცა.

დაპატიმრება და ტყვეობა
1949 წელს შუკრულო იუსუპოვი, უზბეკეთის რამდენიმე ცნობილ მწერალთან და პოეტთან — ჰამიდ სულეიმანთან, მირზაკოლონ ისმაილისთან, შუხრატთან, ძმებ ალიმუხამედოვებთან და მაჰმუდ მურადოვთან — ერთად დააპატიმრეს. გამოძიება თხუთმეტი თვე გრძელდებოდა და 1951 წელს იგი დაადანაშაულეს ნაციონალიზმსა და ანტისაბჭოთა საქმიანობაში; პატიმრობა კვლავიშესდა 25 წლით, ხოლო უფლებების ჩამორთმევა — 5 წლით. იგი გადაყვანილ იქნა გორლაგში, სადაც მონაწილეობდა ნორიილსკის აჯანყებაში. მისავე საქმეზე იყვნენ გასამართლებულნი შუხრატი, მირზაკალონი და ჰამიდ სულეიმანი. 1954 წლის სექტემბერში შუკრულო ტაშკენტში გადმოიყვანეს საქმის გადასინჯვის მიზნით; 1954 წლის ბოლოს – 1955 წლის დასაწყისში იგი გაათავისუფლეს. დაპატიმრებას, გამოძიებასა და ბანაკში ყოფნას ავტობიოგრაფიულ თხრობაში „ “ („„სუდარის გარეშე დამარხულნი““) აღწერს. ნაწარმოების გამოქვეყნება მხოლოდ 1991 წელს გახდა შესაძლებელი, სსრკ-ს დაშლის შემდეგ.

მემუარებში შუკრულო აღწერს მეგობრობას ქართველ რომანისტთან და დისიდენტთან, ჩაბუა ამირეჯიბთან. შემდგომში, ერთ-ერთ ნაშრომში, ამირეჯიბი მას „ეროვნული სინდისის“ მოიხსენიებს. ისინი მეგობრებად დარჩნენ და ურთიერთობას აგრძელებდნენ ამირეჯიბის 2013 წელს გარდაცვალებამდე.

ლიტერატურული კარიერა
შუკრულოს პირველი პოეტური კრებული „ “ (1949) მისი დებიუტი იყო. გათავისუფლების შემდეგ იგი დაუბრუნდა შემოქმედებას და ჩამოაყალიბა განსაკუთრებული ლირიკული ხმა, რომელიც კლასიკურ უზბეკურ პოეტურ ფორმებს თანამედროვე ესთეტიკასთან აერთიანებდა. მის პოეზიაში ხშირად გვხვდება ღრმა ფილოსოფიური და სულიერი თემები, ავტორიტარიზმის ირიბი კრიტიკა და ეროვნული იდენტობისადმი ძლიერი მიჯაჭვულობა. მისი სტილისტური დიაპაზონი მოიცავდა ლირიკულ ლექსს, პროზულ მემუარებს, დრამატულ მონოლოგებსა და პუბლიცისტურ ესეებს.

შუკრულო ოცზე მეტი წიგნის ავტორია; მათ შორის ცნობილია „“ („ნათელი“), „ 26“, „ “ („საუკუნის დიალოგი“), „ “ („საშიში გზა“) და „ “ („შენი ოცნებები“). მისი პოეზია ფართოდ ითარგმნებოდა რუსულად და სხვა უცხო ენებზე, რაც მნიშვნელოვნად უწყობდა ხელს უზბეკური ლიტერატურის საერთაშორისო ცნობადობას.

მნიშვნელოვან წარმომადგენლობას იკავებდა მხატვრულ თარგმანშიც — უზბეკურ ენაზე გადმოსცა ისეთი კლასიკოსები, როგორებიც არიან ჰაინრიხ ჰაინე, კარლო გოცცი, ტარას შევჩენკო, ალექსანდრ ბლოკი და სხვები. წერასთან ერთად იგი მუშაობდა უზბეკეთის სსრ მწერალთა კავშირში, მათ შორის — ცენტრალურ ადმინისტრაციულ აპარატში. რედაქტორად მუშაობდა „ “-ში (გაფურ გულიანის სახელობის ლიტერატურისა და ხელოვნების გამომცემლობა) და სკოლებში ასწავლიდა ლიტერატურას.

მიუხედავად იმისა, რომ 1981 წელს მიენიჭა „უზბეკეთის სსრ სახალხო პოეტის“ წოდება და ფართო აღიარება ჰქონდა როგორც საბჭოთა, ასევე პოსტსაბჭოეთის პირველი წლების პერიოდში, შუკრულო ფაქტობრივად „შავი სიაში“ რჩებოდა სახელმწიფო-კონტროლირებად მედიაში 2010-იანი წლების ბოლომდე — თავისი პოლიტიკური შეფასებებისა და ხალხისადმი მხარდამჭერი განცხადებების გამო.

აღიარება და საზოგადოებრივი საქმიანობა
1946 წლიდან იგი უზბეკეთის მწერალთა კავშირის აქტიური წევრი იყო და მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ლიტერატურული დისკურსის ფორმირებაში როგორც უზბეკეთის სსრ-ში, ისე ქვეყნის დამოუკიდებლობის შემდეგ.

მისი პოეზია მრავალი ენაზეა თარგმნილი, დაბეჭდილია ჟურნალებსა და ლიტერატურულ ანთოლოგიებში. იგი დაჯილდოვდა უზბეკეთის ჰამზას სახელობის სამთავრობო პრემიით და მიიღო „უზბეკეთის სახალხო პოეტის“ წოდება.

მემუარებში შუკრულო ეხმიანება მასშტაბურ გარდაქმნებს, რომლებიც საბჭოთა ხელისუფლების დაფუძნებამ ცენტრალური აზიის ცხოვრებაში გამოიწვია და რომელთა შედეგებიც დღემდე იგრძნობა. იგი აღწერს სოფლის მეურნეობის კოლექტივიზაციას, რომელმაც ტრადიციული სოფლური ყოფა თავდაყირა დააყენა; იძულებით ასიმილაციას, მათ შორის — ანბანის ორჯერ შეცვლას; დეპორტაციებისა და დამსჯელი ბანაკების ტრავმას. ეს გამოცდილებები მისი ნაწერების მეშვეობით გვაძლევს ღრმად პირად პერსპექტივას, თუ როგორ ცდილობდნენ ადამიანები ასეთი რადიკალური ცვლილებების გააზრებას. ამავე დროს, მისი მემუარები ღირებული ისტორიული წყაროა, რომლის საშუალებითაც მკითხველი საბჭოთა წარსულს ცენტრალურ აზიაში პირადი მეხსიერებისა და განვლილი ბედის საშუალებით ხედავს.

შუკრულო აქტიურად იყო ჩართული საგანმანათლებლო და საზოგადოებრივ საქმიანობაში, განსაკუთრებით — ახალგაზრდობის განვითარებაში, და მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა უზბეკეთის იდეოლოგიურ და საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებაში. იყო უზბეკეთის სსრ პრეზიდენტის საბჭოს წევრი, რაც მის ცნობადობას ლიტერატურულ სფეროს მიღმაც უსვამდა ხაზს. იგი მეგობრობდა და პირად კონტაქტს ინარჩუნებდა ისეთ გამოჩენილ პოეტებთან და მწერლებთან, როგორიც იყვნენ რასულ გამზატოვი, რიმა კაზაკოვა, ჩინგიზ აითმატოვი, კაისინ კულიევი, მუსტაი ქარიმი, დავით კუგულტინოვი, ირაკლი აბაშიძე და ოდილ იაკუბოვი.

შუკრულო დაჯილდოებულია ხალხთა მეგობრობის ორდენით, მრავალრიცხოვანი საპატიო სიგელებითა და მედლებით — როგორც ლიტერატურული, ისე სამოქალაქო ღვაწლისთვის.

ის კვლავაც აღიარებული იყო საერთაშორისო ლიტერატურულ წრეებში, მაშინაც კი, როდესაც საკუთარ ქვეყანაში უკრიტიკოდ უგულებელყოფდნენ. მისი ტექსტები განსაკუთრებით ფასობს თურქულ სამყაროში და პოსტსაბჭოთა სივრცეში.

2016 წელს ევრაზიის მწერალთა კავშირმა იგი „თურქული ლიტერატურის წლის ადამიანად“ დაასახელა; ჯილდო მას გადაეცა თურქულენოვანი ლიტერატურული გამოცემების 7-ე რედაქტორთა კონგრესზე ქალაქ თურქისტანში (ყაზახეთი), რომელიც იმ წელს „თურქული სამყაროს კულტურულ დედაქალაქად“ იყო გამოცხადებული.

მისი მრავალი ტექსტი მნიშვნელოვან წყაროდ გამოიყენება ცენტრალური აზიის წარსული და თანამედროვე პოლიტიკური, ისტორიული და ფილოსოფიური დისკუსიებისას. დასავლურ სამეცნიერო სივრცეში შუკრულოს ნაშრომები ხშირად გამოიყენება რუსეთის იმპერიისა და საბჭოთა კავშირის ცენტრალური აზიის „აღმოჩენებისა“ და დაპყრობის შესასწავლად.

ოჯახი
მისი დედა, ზაინაბხონი, ცენტრალური აზიის ჯადიდების მოძრაობის ერთ-ერთი ცნობილი ლიდერისა და ქოყანდის ავტონომიის დამფუძნებლიდან ერთ-ერთის — უბაიდულლახოჯა ასადულლახოჯაევის — და იყო. მემუარებში შუკრულო ხშირად იხსენებს უბაიდულლახოჯას და იმ როლს, რომელიც მას უზბეკური ეროვნული იდენტობის ჩამოყალიბებაში მიუძღვის. რომანი „ “ („ცოცხალი სულები“) სწორედ უბაიდულლახოჯას და იმ ადამიანებს ეძღვნება, რომლებმაც სიცოცხლე ეროვნული დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლას მიუძღვნეს. უბაიდულლახოჯა ცნობილ იურისტად და ადვოკატად ითვლებოდა. მას მიმოწერა ჰქონდა ცნობილ რუს მწერალთან, ლევ ტოლსტოისთან, თურქესტანის რეგიონის მრავალ სოციალურ პრობლემაზე.

მისი მამა, იუსუფხოჯა, ტაშკენტში ცნობილი ექიმი იყო. შუკრულოს ჰყავს ორი ქალიშვილი და ერთი ვაჟი.