კანონიზაცია

კანონიზაცია ( < ) — ქრისტიანობაში, გარდაცვლილი ქრის­ტიანი მოღვაწის წმინდანად შე­აცხვა.

სიტყვა „წმინდანი“ ფართო გაგებით მიემართება ყოველ აღმსარებელ ქრისტიანს, რომელიც განწმენდილია წმინდა ემბაზის განმანათლებელი წყლით. პავლე მოციქული რომში მცხოვრებ ქრისტიანებს მიმართავს როგორც „საყუარელთა ღმრთისათა, ჩინებულთა წმიდათა“ (რომ. 1.7).

უფრო ვიწრო გაგებით, სიტყვა „წმინდანი“ უკვე საუკუნიდან ეწოდება იმ გამორჩეულ მორწმუნე ადამიანებს, რომელთაც ეკლესიის სავსება აღიარებს როგორც მარადიული სიცოცხლის მოზიარეთ, როგორც ღვთის საყდრის წინაშე მდგომებს ანგელოზებთან ერთად („წმინდა“ ასევე ეწოდება ანგელოზს).

ისტორია
ადრეულ ეტაპზე წმინდანებად შეირაცხნენ წინასწარმეტყველები, მოციქულები და მოწამენი, ხოლო შემდგომ ­ დიდი მღვდელმთავრები, ღვაწლით გამორჩეული მონაზონი მამები და დედები. ადრეულ საუკუნეებში მათი კანონიზაცია ანუ წმინდანად გამოცხადება ხდებოდა არა სინოდალური, საკრებო განჩინებით, არამედ ადგილობრივი ეპისკოპოსისა და მრევლის ერთსულოვანი ზეპირი გადაწყვეტილებით. ამის ტიპური მაგალითი მოცემულია იაკობ ხუცესის თხზულებაში „წამებაჲ წმიდისა მოწამისა შუშანიკ დედოფლისაჲ“ ( ს.), კერძოდ, ავტორი აღწერს რა წმინდა შუშანიკის სხეულის დაკრძალვას ორი ეპისკოპოსის მონაწილეობით, დასძენს: „და დღე ხუთშაბათი იყო, რომელსაცა განვაწესეთ საჴსენებელი წმიდისა შუშანიკისი სადიდებელად და საქებელად ღმრთისა“.

ხუცესმონაზონი გიორგი მცირე, აღმწერი ღირსი გიორგი მთაწმიდლის ცხოვრებისა, მსგავსადვე აღნიშნავს, რომ წმინდა მამა გიორგის გარდაცვალებისთანავე მისი ხსენება ბერმა „ნეტარმან პეტრე და ძმამან მისმან იოვანე ჭყონდიდელმან ეგრეთ განაწესეს და მათ თანა სხუათაცა მამათა... და ხატიცა დაწერად სცეს ყოვლადწმიდისა ღმრთისმშობელისაჲ, და ამიერ და იმიერ ორნივე მამანი ­ წმიდაჲ მამაჲ ეფთჳმე მარჯუენით და მამაჲ გიორგი ერთკერძო მვედრებელად და მეოხად ჩუენთჳს მდგომარენი წინაშე წმიდისა ღმრთისმშობელისა“.

პირველ საუკუნეებში წმინდანად შერაცხვას სტიქიური ხასიათი ჰქონდა და მისი სისტემატიზაციის პრინციპები დასავლეთის ეკლესიაში თანდათანობით ჩა­მო­ყა­ლიბ­და. კანონიზაციის მტკიცედ განსაზღვრული წეს-განგება რომის პაპმა ალექსანდრე -მ შემოიღო საუკუნის ნახევარში, ხოლო 1200 წელს პაპმა ინოკენტი -მ კანონიზაცია რომის პაპების პრეროგატივად აქცია.

მოგვიანებით, საუკუნიდან ბერძნულ ეკლესიაში კანონიზაციას ეძლევა სინოდალური განჩინების სახე, ანუ ადგილობრივი ეკლესიის მღვდელმთავართა კრება უკვე წერილობით ადასტურებს საერთო­საეკლესიო თანხმობით წმინდანებად აღიარებული პირების კანონიზაციას. ამის პირველი მაგალითი იყო 1368 წელს თესალონიკის მთავარეპისკოპოს გრიგოლ პალამას კანონიზაცია კონსტანტინოპოლის პატრიარქ ფილოთეოსისა და მისი სინოდის მიერ.

აღსანიშნავია, რომ საქართველოს ეკლესიაში ეს ფორმალური მხარე პირველად მხოლოდ 1987 წელს შესრულდა წმინდა ილია მართლის (ჭავჭავაძე) კანონიზაციის დროს და იგი დღემდე სრულდება სხვა წმინდანთა კანონიზაციის შემთხვევებში.

 საუკუნის დასასრულს, როდესაც დღის წესრიგში დადგა საქართველოს ეკლესიის წმინდანთა სიისა და მოსახსენებლების საკითხი, საქართველოს ეგზარქოსმა ვლადიმირმა, ცდილობდა რა ქართული ჰეორტოლოგიონის დაკნინებას, ქართველ სამღვდელო პირებს ქართველ წმინდანთა კანონიზაციის აქტები მოსთხოვა. რა თქმა უნდა, ასეთი დოკუმენტები არ არსებობდა. ეგზარქოსის გადაწყვეტილებით დროებით შეაჩერა ქართველ წმინდანთა ხსენების აღსრულება და ახალნათელღებულთათვის მათი სახელების დარქმევა. ეს მდგომარეობა გამოსწორდა შემდგომი ეგზარქოსის მთავარეპისკოპოს ფლაბიანეს მწყემსმთავრობისას. მის დროს შექმნილმა საგანგებო კომისიამ (რომელშიც შედიოდნენ: დეკანოზი კალისტრატე ცინცაძე, შემდგომში სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-­პატრიარქი, დეკანოზი ე. ელიაშვილი, შემდგომში ეპისკოპოსი და სხვები) ძველი ქართული კალენდრების, თვენებისა და სვინაქსარების საფუძველზე შეიმუშავა საქართველოს ეკლესიის წმინდანთა ნუსხა და მოსახსენებელი დღეები. ავტოკეფალიის აღდგენის შემდეგ წმინდანთა ნუსხის შევსება გაგრძელდა, ანუ საეკლესიო კალენდარში იმ პირთა შეყვანა, რომლებიც მანამდე არ ყოფილან კანონიზებულნი, მაგრამ საეკლესიო ლიტერატურაში წმინდანთა და ნეტართა პატივით იხსენიებოდნენ. საუკუნის შუა ხანებიდან საეკლესიო კალენდრებში ასე გაჩნდა სახელები ვახტანგ გორგასლისა, აშოტ კურაპალატისა, დემეტრე­ დამიანესი, დემეტრე თავდადებულისა, მარაბდელი მოწამეებისა და სხვათა (დაახლოებით 55 მოსახსენებელი).

კონსტანტინოპოლის პატრიარქმა ფოტიოს ­-მ 1931 წელს დადგენილების სახით ჩამოაყალიბა წმინდანად აღიარების ზოგადი პრინციპები:
„წმინდანთა გამოცხადებისთვის მონაცემების განხილვა და კონტროლი წარმოებს სინოდური წესით, რომელიც შედგება შესაბამისი ეკლესიის ყველა მიტროპოლიტის, მთავარეპისკოპოსის, ეპისკოპოსისა და ოფიციალური თანამდებობის აღმსრულებელი სასულიერო პირებისაგან.
წმინდანად შერაცხვისათვის საკითხის განხილვა ზედმეტია მათთვის, ვისაც ეკლესიის მწყემსთა და სამწყსოსაგან შედგენილმა საერთო სავსებამ უკვე დიდი ხანია მიაგო წმინდანობის პატივი და თაყვანს სცემს. ამ წმინდა პიროვნებებს, რომელთაც დღემდე ვადიდებთ, როგორც განწმენდილთ და უფლისმიერ განდიდებულთ, ეკლესიისაგან მიღებული აქვთ ფორმალური აღიარება.
აღიარებისას დგება შესაბამისი საეკლესიო ოქმი.
აღიარების ოქმს საზეიმოდ ხელს აწერენ ეკლესიაში შესაფერისი საეკლესიო მსახურების აღსრულებით.
აღიარებულ წმინდანთა პატივის მისაგებად დროულად იქმნება ხატი და სათანადო განგება ეკლესიაში აღსასრულებლად.
ასევე აუცილებელია, გაიხსნას საფლავი, ამოყვანილ იქნას წმინდა ნაწილები (თუკი ისინი შემოინახა) და მათ ეცხოს წმინდა მირონი. საფლავის გახსნას, ჩვეულებრივ, თან ახლავს ღამისთევა და სადღესასწაულო ლიტურგიები“.

აღსანიშნავია, რომ უკანასკნელი პუნქტი ბერძნულ, რუსულ და სხვა ადგილობრივ ეკლესიებში უძველესი დროიდან ზედმიწევნით ხორციელდება, საქართველოს ეკლესიას კი ამგვარი პრაქტიკა არ გააჩნია. გამონაკლისია მხოლოდ წმინდა მოწამეთა დავით და კონსტანტინეს წმინდა ნაწილები, რომლებიც მოწამეთას მონასტერშია დაბრძანებული.

კათოლიკური ეკლესია
კათოლიკურ ეკლესიაში კანონიზაცია ორი ეტაპისაგან შედგება: ბეატიფიკაცია – ნეტარად შერაცხვა და საკუთრივ კანონიზაცია, რომელიც მკაცრად დადგენილ სავალდებულო წესებს ემორჩილება. მართლ­მადიდებელ ეკლესიაში ამგვარი მკაცრი რეგლამენტაცია არ არსებობს. წმინდანად შერაცხვისას მთავარი ყურადღება ექცევა ქრისტიანი მოღვაწის რწმენის სიწმინდეს, სათნო ცხოვრების წესს, სარწმუნოების დასაცავად გამოჩენილ სიმტკიცეს, სასწაულებს და ა. შ.

მართლმადიდებელი ეკლესია
მართლმადიდებელ ეკლესიას ასეთი გამიჯვნა არ ახასიათებს, თუმცა სხვადასხვა წმინდანი შეიძლება ატარებდეს კონკრეტულ წოდებას: „ნეტარი“, „ღირსი“, „მართალი“, „კეთილმორწმუნე“.

წმინდანები იყოფიან შემდეგ 9 დასად: მამამთავარნი, წინასწარმეტყველნი, მოციქულნი, მღვდელმთავარნი, მოწამენი, აღმსარებელნი, ღირსნი მამანი და დედანი, უვერცხლო მკურნალნი, კეთილმსახურნი მეფე­-დედოფალნი.

საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია
სა­ქარ­თვე­ლოს მართლ­მადიდე­ბელ ეკლესიაში წმინდანთა კანონიზაციას წმინდა სინოდი ახდენს. ეკლესია განასხვავებს წმინდანთა სხვა­დასხვა დასებს: წინასწარმეტყველნი, მოციქულები, სწორნი, დიდმოწამენი, მოწამენი, მღვდელმოწამენი, წმ. მამები, მართალნი, ღირსნი, აღმსარებელნი, უვერცხლონი, სალოსნი და ა. შ.