iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
რუსები თბილისში

რუსები თბილისში — ეროვნული უმცირესობა თბილისში, ქალაქის მრავალფეროვანი უცხოეთნიკური მოსახლეობის ერთ-ერთი ნაწილი. საქართველოს დედაქალაქში მათი გამოჩენა დაკავშირებულია ქართლ-კახეთის სამეფოსა და რუსეთის იმპერიას შორის პოლიტიკური ურთიერთობის გააქტიურებასთან.

1783 წელს ტრაქტატის საფუძველზე თბილისში იმყოფებოდა რუსთა ჯარის 2 ბატალიონი და მხოლოდ რამდენიმე სამოქალაქო მოხელე. 1801 წლის შემდეგ კი რუსეთის იმპერიის ადმინისტრაციული სისტემაში თბილისის ჩართვამ იგი კავკასიის უმსხვილეს პოლიტიკურ, სამხედრო და ეკონომიკურ ცენტრად აქია, რამაც მიიპყრო უზარმაზარი იმპერიის საქმიანი ნაწილის ყურადღება. ამ დროიდან რუსების რაოდენობა თბილისში შეუჩერებლად იზრდებოდა და სულ მალე ქართველებთან და სომხებთან ერთად ქალაქის მოსახლეობის ძირითად ნაწილად იქცა. 1897 წლის მოსახლეობის აღწერით, რუსები თბილისის მოსახლეობის 24 %-ს შეადგენდნენ. რუსების რაოდენობა თბილისში ძირითადად კალუგის, კურსკის და ტამბოვის გუბერნიებიდან ჩამოსახლებული იმიგრანტების ხარჯზე იზრდებოდა. საუკუნის 40-იანი წლებიდან ჩამოჰყავდათ სექტანტები. 1876 წელს თბილისში 1800 მოლოკანი ირიცხებოდა. თბილისის მოსახლეობის აღწერისას რუსებად იწერებოდნენ უკრაინელებიც, რომლებიც გადმოსახლებული იყვნენ ჩერნიგოვის, პოლტავის, ხერსონის, ხარკოვის და სხვა გუბერნიებიდან. მიგრაციული პოლიტიკის ხასიათი, რომელიც ქართული ქალაქების პოლიეთნიზაციას ითვალისწინებდა, არ შეცვლილა საუკუნის 70-იან წლებამდე. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში, თბილისში მუდმივ საცხოვრებლად 521,7 ათასი კაცი ჩამოვიდა, უმეტესწილად რუსეთიდან: მოსკოვიდან, დონის როსტოვიდან, ლენინგრადიდან, კრასნოდარის, სტავროპოლის, ვორონეჟის და როსტოვის ოლქებიდან და მხარეებიდან.

1989 წლის მოსახლეობის აღწერით, თბილისში ცხოვრობდა 124 867 რუსი, რაც ქალაქის მოსახლეობის 10 %-ს შეადგენს. თბილისის რუსული სკოლები და რუსული სექტორები უმაღლეს სასწავლებლებში სავსებით უზრუნველყოფენ რუსების განათლებას მშობლიურ ენაზე. რუსებს თბილისში აქვთ თავისი ეკლესიები, თეატრები, გაზეთები და ჟურნალები, სატელევიზიო გადაცემები, შემოქმედებითი ორგანიზაციები, სათვისტომო.

რუსების რაოდენობა თბილისში შემცირდა საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ. 1990-იანი წლების თბილისში არსებული პოლიტიკური და ეკონომიკური კრიზისების ფონზე რუსების დიდი ნაწილი სამშობლოში დაბრუნდა. 2002 წლის აღწერის მიხედვით, თბილისში ცხოვრობს 32,6 ათასი რუსი, რაც ქალაქის მოსახლეობის 3 %-ს შეადგნეს.
სამღებრო

სამღებრო - ლილახანა, თბილისში ძველთაგანვე გავრცელებული სახელოსნო, საუკუნიდან უკვე მანუფაქტურის ტიპის საწარმო, სადაც მშაობდნენ მღებრები და მღებავები. ეს ტერმინები ს. ორბელიანს ასე აქვს განმარტებული: „მღებარი“ - საღებავის მცოდინარე ოსტატი; საღებავის ოსტატი“, ხოლო „მღებავი - ღებვის მოქმედი, ღებვის მქმნელი“, ესეიგი მღებარი საღებავს ამზადებდა, მღებავი კი ღებავდა. თუ ქალაქში არ იყო გამოცდილი მღებარი, სხვა ადგილიდან მოჰყავდათ, ასევე ცდილობდნენ კარგი ოსტატი - მღებავი დაექირავებინათ თავისი მქარგავ-შეგირდებიანად. ამგვარად, საუკუნის თბილისში უკვე დაქირავებულ შრომასთან გვაქვს საქმე, რის საფუძველზეც ნ. ბერძენიშვილი დაასკვნის: 1773 წელს თბილისში ჩამოსული ი. გიულდენშტედტი ქალაქის ხელოსნებს შორის მღებავებსაც ასახელებს. სამღებროს ადგილსამყოფელის შესახებ ცნობას ვხვდებით იოანე ბატონიშვილის „კალმასობაში“: ქალაქის დასათვარიელებლად წასულმა ზურაბმა და ბერმა ქურქჩების დუქნების შემდეგ „ნახეს ლილხანა“, საღებავით - ლალით სავსე დიდრონი ქვევრები. მღებავთა უბანი, ერთ რიგად ჩამწკრივებული დუქან-სახელოსნოებით, მდებარეობდა ბატონის (ზემო) მოედნის სამხრეთ-დასავლეთით, შუა ბაზრის (ახლანდელი კ. ლესელიძის ქუჩა) მარცხენა მხარეს, ერეკლეს მოედანზე გამავალ ჩალაუბნის (ახლანდელი შ. ყავლაშვილის) ქუჩის ადგილას (ამჟამად არსებულ სამღებროს ქუჩას არაფერი საერთო არა აქვს საუკუნის თბილისის სამღებროსთან). სამღებროს მთავარი და აუცილებელი ინვენტარი იყო ქვევრი, რომლის მოშორებით ანთებდნენ ცეცხლს, საიდანაც წყალში გახსნილი საღებავით (წამლით) სავსე ქვევრთან თიხის მილით მიდიოდა თბილი ჰაერი. ამგვარად გაცხელებულ საღებავში ავლებდნენ ნართს, სხვადასხვა სახის ქსოვილს და ტანსაცმელს (ჩოხას, კაბას, პერანგს, შალეულს, და ა.შ.). გაწეულ სამუშაოში სამღებრო იღებდა კუთვნილ გასამრჯელოს, კუთვნილზე მეტი ფულის აღება კანონით ისჯებოდა: „უკეთუ სამღებროსა შინა ღებისათვის უზომო მომატებულ საღებავის ფასი, მსგავსად ქურდისა გარდახდეს“ (სამართალი ბატონიშვილის დავითისა). „დასტურლამალის“ მიხედვით, თბილისის სამღებროები მთლიანად სადედოფლო იყო: დედოფალი სამღებროს აჯარით გასცემდა ხოლმე, გარკვეული ვადით. იჯარადარის არჩევა ნებაყოფლობითი იყო და იმას მიეცემოდა, ვინც მეტს გადაიხდიდა, მეტ-ნაკლებით იჯარის მიცემის ვადა ორმოცი დღე იყო. 1801 წელს დარეჯან დედოფალი რუსი ხელისუფლებისადმი წარდგენილ სადედოფლო მოძრავ-უძრავი ქონების ნუსხაში წერს: საუკუნის მიწურულს და საუკუნის დასაწყისში თბილისის სამღებროები უკვე მოქალაქეთა ხელში გადადის. თბილისში საფრანგეთის კონსული გამბა (1820-1826) წერს, რომ თბილისში „აბრეშუმის ძაფის მრთველები... ადგილობრივი ყვავილებითა და მცენარეებით ბრწყინვალე და მტკიცე ფერებში ღებავენ ძაფს“.
სიონის უბანი

სიონის უბანი — ქალაქის ისტორიულად ჩამოყალიბებული მიკროუბანი მტკვრის მარჯვენა მხარეს, ახლანდელი კ. ლესელიძისა და ერეკლე -ის ქუჩებს, გორგასლის მოედანსა და მტკვრის სანაპიროს შორის (მთაწმინდა-კრწანისის რაიონი). სახელწოდება „სიონის უბანი“ გვიანდელი პერიოდისაა, უფრო ადრეულია სიონის რიგი, სიონის ქუჩა. აქ, სიონის ქუჩაზე, დგას - საუკუნეებში სიონის ღვთისმშობლის მიძინების საკათედრო ტაძარი, საიდანაც მოდის უბნის სახელწოდება. სიონის უბანი ქალაქის ერთ-ერთ სავაჭრო-სახელოსნო უბანი იყო.
ტფილისის კონკა

კონკა — ცხენშებმული ტრამვაის ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზა თბილისში. მოქმედებდა 1883-1904 წლებში.

ამუშავდა 1883 წლის 26 თებერვალს კერძო მეწარმის, შემცოვის თაოსნობით. ეს იყო ოთხივე მხრივ ღია ვაგონი, რომელსაც რკინის ბოძებზე დაყრდნობილი სახურავი ჰქონდა, შიგ იდგა მოძრავსაზურგიანი სკამების რიგი. კონკაში 20 კაცი ეტეოდა, კონდუქტური (ბილეთების გამყიდვეკი) იდგა კონკის ღია ბაქნის ერთსაფეხურიან კიბეზე კონკა თავდაპირველად აკავშირებდა ვაგზლის და ვორონცოვის მოედნებს. გზის სიგრძე 2410 მ იყო. 1885 წელს კონკა გადავიდა „ტფილისის ტრამვაის ბელგიური საზოგადოების“ ხელში. 1889 წლის 15 ოქტომბერს გაიხსნა ყორღანოვის კერძო ხაზი, რომელიც ასევე ბელგიურმა კომპანიამ შეისყიდა.

1890-იან წლებში კონკის სავალი გზა გაიზარდა და ვორონცოვის მოედნიდან, ვორონცოვის და ნიკოლოზის ხიდების გავლით, პუშკინის აღმართით მიაღწია ერევანსკის მოედანს მოედანს, საიდანაც სასახლის ქუჩის, გოლოვინის პროსპექტისა და ვერის დაღმართის მეშვეობით კირხის მოედანს აღწევდა; ბოლოს, მიხეილის გამზირისა და ვაგზლის ქუჩის გავლით ისევ ვაგზლის მოედანზე ბრუნდებოდა.

1904 წელს კონკა ელექტროტრამვაიმ შეცვალა. 1910 წლისთვის კონკის გზის სიგრძე 23 კმ-მდე შემორჩა მხოლოდ ავჭალის (ახლანდელი გ. ჩიტაიას) ქუჩაზე.
მეკარე (თანამდებობა)

მეკარე — მეფის მოხელე. იდგა ქალაქის ზღუდეში დატანებულ კართან. მეკარის მოვალეობას შეადგენდა ქალაქის კარში შემსვლელ-გამომსვლელის, ქალაქში შეტანილ და იქიდან გამოტანილ საქონელზე მეთვალყურეობა, რაშიც მეფისაგან ჯამაგირს იღებდა.

1799 წლის საბუთითა: საღამო ჟამს ქალაქში შესასვლელი ყველა კარი იკეტებოდა. დაგვინებულ მგზავრს თუ ქარავანს ღამის გათენება ქალაქის გალავანს მიღმა უხდებოდა. მაგრამ იყო შემთხვევები, როცა მეკარის ქრთამის მიღების შემდეგ არსებულ წესს არღვევდა. აი, რას მოგვითხრობს 1797 წლის ერთი საბუთი:
პატარა ვაკის სამაროვანი

პატარა ვაკის სამაროვანი — გვიანდელი ბრინჯაოს-ადრინდელი რკინის ხანის ძეგლი. მდებარეობს გლდანის ტბის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 3-4 კმ-ზე, თბილისის გარშემოვლითი საავტომობილო გზის სამხრეთით. 1990 წელს არქეოლოგიური გათხრებით (ხელმძღვანელი მ. აბრამიშვილი) გამოვლინდა უქვაყრილო ორმოსამარხები, რომელთა დასაკრძალავი ორმოები გრუნტში იყო ჩაჭრილი (სავარაუდოა, რომ ქვაყრილები განადგურდა მშენებლობის დროს). ყველა სამარხი ინდივიდუალურია და ინჰუმაციურია. სამარხეული ინვენტარი საკმაოდ მწირია და ძირითადად მცირერიცხოვანი მონაცრისფრო კეციანი კერამიკისაგან შედგება. სამაროვანი სავარაუდოდ ძვ. წ. - ათასწლეულების მიჯნით თარიღდება.
ამქრის დროშა

ამქრის დროშა — ხელოსანთა პროფესიული გაერთიანების - ამქრის - ერთ-ერთი ძირითადი ატრიბუტი. თითოეულ ამქარს ჰყავდა თავისი მფარველი წმინდანი, რომელიც შესაბამის სიმბოლოს წარმოადგენდა და დროშაზე ემბლემის - ფირის სახით იყო გამოხატული. მაგ: ხარაზების დროშაზე ილია წინასწარმეტყველი იყო გამოსახული, დაბღებისაზე - ღვთისმშობელი, ყასბებისაზე - მამა აბრამი ბატკნით, ხუროებისაზე - ნოეს კიდობანი, ბაზაზებისაზე - იობი, კალატოზებისაზე - დავით აღმაშენებელი, ბაყალთა დროშაზე - მიქაელ მთავარანგელოზი მახვილითა და სასწორით და სხვ. დროშების უმეტესობაზე მოხატული იყო ამქრის ხელოსნის სამუშაო იარაღი და მათ მიერ წარმოებული პროდუქცია. ამას გარდა, ყველა დროშას ქართული დროშებისათვის დამახასიათებელი ტრადიცია თემა - ურჩხულთან მებრძოლი წმინდა გიორგი ამშვენებდა. ამქრის დროშა წმინდა საგნად ითვლებოდა. იგი წელიწადში ერთხელ გაზაფხულზე (აღდგომის ორშაბათიდან ამაღლებამდე) ამქრის დღესასწაულზე - საღვთოს გადახდის დროს გამოჰქონდათ. ამისათვის ამქარს ჰყავდა მედროშე-მებაირაღე. ამქრის დროშის საგანგებო ყურადღებას აქცევდნენ - მის მდიდრულად გაფორმება შემკობას ცდილობდნენ. დროშის ალმები ძირითადად დამზადებული იყო წითელი ან ლურჯი აბრეშუმის ქსოვილისაგან. ოთხკუთხა ქსოვილის ალამი ერთი გვერდით დროშის ტარს ემაგრებოდა, მოპირდაპირე გვერდი კი სამად იყო დაკბილული და ოქრომკედის ფუნჯითა და ფოჩით დამშვენებული. ზოგჯერ დროშას სხვადასხვა ჯიშის ხის ნაწილებისაგან ასხმულ ძვირფას ტარს უკეთებდნენ. დროშის ტარის თავზე ჩამოგებული იყო შუბის წვერით, ჯვრით ან ბლაგვი მახვილით დაბოლოებული ვერცხლის ან ლითონის ოქროცურვილი ბუშტი. კარგი დროშა პატივს ჰმატებდა ამქარს.
პასაჟი

პასაჟი — სავაჭრო დაწესებულება, რომელსაც ერქვა „ტფილისის პასაჟი“ (1901-1902), არქიტექტორი ა. შიმკევიჩი. 1935 წელს ჩატარდა კაპიტალური რეკონსტრუქცია, შენობას დააშენეს ზედა სართულები (არქიტექტორი მ. ნეპრინცევი). შენობაში განთავსდა უნივერმაღი „ბავშვთა სამყარო“. 1980-იან წლებში აქ იყო ხალხთა მეგობრობის მუზეუმი. ამჟამად აქ განლაგებულია სხვადასხვა ორგანიზაცია.
სამხედრო გუბერნატორი

სამხედრო გუბერნატორი — სამხედრო-ადმინისტრაციული თანამდებობა. შეიქმნა რუსეთ-ირანის ომის პერიოდში, 1827 წელს, როცა საქართველოში გამოცხადდა საომარი მდგომარეობა, განაგებდა სამხედრო საქმეებს თბილისსა და თბილისის გუბერნიაში. სამხედრო გუბერნატორი ფაქტობრივად მთავარმმართველის მოადგილე იყო ყველა დარგში. მთავარმმართველის ადგილზე არყოფნის, ავადმყოფობის თუ სალაშქროდ გამგზავრების შემთხვევაში ქვეყანას სამხედრო გუბერნატორი განაგებდა. გაუქმდა 1842 წლის 21ნოემბერს.
მედუდუკეთა ანსამბლები

მედუდუკეთა ანსამბლები — დუდუკზე დამკვერელთა მუსიკალური კოლექტივები (დასტა). საქართველოში (უპირატესად თბილისში) აღმოსავლური საკრავის-დუდუკის შემოსვლასთან ერთად ჩამოყალიბდა ( ს.), განსაკუთრებით საუკუნეში გავრცელდა და ძველ თბილისური ყოფის განუყოფელ ნაწილად იქცა. 1936 წელს საქართველოს ფილარმონიასთან შეიქმნა მედუდუკეთა ანსამბლი (ხელმძღვანელი ხ. ტალგაუკოვი), რომელიც დამოუკიდებლადაც გამოდიოდა და თანხლებასაც უწევდა ცნობილ სახალხო მომღერალს ანა ვარდიაშვილს. 1962 წელს დაარსდა ანსამბლი „სოინარი“ (ხელმძღვანელი გ. ქსოვრელი). ამ ანსაბლთან ერთად არაერთი ქალაქური მელოდია იმღერეს ესტრადის მსახიობებმა მ. ძიძიგურმა, ც. დადიანმა და სხვ. სამუსიკო ანსაბლების რესპუბლიკის გაერთიანებასთან შეიქმნა მედუდუკეთა ანსამბლები „ქალაქური“ (ხელმძღვანელი გ. ქსოვრელი), „სალხინო“ (ხელმძღვანელი ვ.არჩვაძე), „კავკასიონი“ (ხელმძღვანელი გ. გაგლოშვილი) და სხვ. საქართველოს მუსიკალურ საზოგადოებასთან გაიხსნა მედუდუკეთა სკოლა-სტუდია.
საფურცლის სამაროვანი

საფურცლის სამაროვანი — გვიანდელი ბრინჯაოს რკინის ხანის ძეგლი (ძვ. წ. - საუკუნეებში) დიღმის მასივის კვარტალში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე. 1977-1979 წლებში გათხარა თბილისის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. გამოვლინდა ორმოსამარხი და ქვის წრეებით შემოზღუდული ქვაყრილიანი ორმოსამარხები. ყველა ინჰუმაციური და ინდივიდუალურია. კაცები დაკრძალული იყვნენ მარჯვენა, ხოლო დედაკაცები მარცხენა გვერდზე კიდურებმოხრილად. რამდენიმე სამარხში დადასტურებულია მჯდომარე პოზა.
საოსტატო სარგო

საოსტატო სარგო — ამქრის წევრთა გამოსაღები უშტაბაშისათვის გვიანდელი შუა საუკუნეების თბილისში. ამქრის ყველა წევრს უშტაბაშის სასარგებლოდ განსაზღვრული გამოსაღები ეკისრებოდა. ამგვარი გამოსაღბისგან ესა თუ ის წევრი მხოლოდ უშტაბაშის ნებართვით თავისუფლდებოდა. ამქრის წესდების მიხედვით, ამქრის შემოსავლის თითო თუმანზე ერთი აბაზი, ზოგჯერ ორი შაური, ამქრის უსტაბაშის სასარგებლოდ მიდიოდა. ამას ამქრის წევრები „საოსტატო სარგოს“ უწოდებდნენ.
მებეითალმანე

მებეითალმანე, მებეილთალმე (არაბ. ბაით ალმალ - ხაზინა; უპატრონო ქონება) — მეფის მოხელე - საუკუნეების საქართველოში, რომელიც განაგებდა უმემკიდრეოდ დარჩენილი ფეოდალების (თავადების, აზნაურების) და სამეფო ყმა-გლეხების უძრავ-მოძრავი ქონების სახაზინო გადარიცხვას ან სხვა პირისთვის გადაცემას, მეფის ბრძანების შესაბამისად. მებეილთალმანემ თბილისშიც იყო და იმავე ფუნქციებს ასრულებდა უმემკვიდრეოდ დარჩენილ მოქალაქეთა თუ სამეფო ყმების ქონების (სახლები, დუქნები, სამეურნეო მიწის ნაკვეთები, მოძრავი ქონება) მიმართ. თბილისის მებეითალმე, როგორც ჩანს, ქალაქის მელიქ-მამასახლისს ექვემდებარებოდა.
ფილარმონიული საზოგადოება

საქართველოს ფილარმონიული საზოგადოება — დაარსდა თბილისში 1905 წელს. საზოგადოების წესდების შემადგენელი და აქტიური მოღვაწე იყო ზაქარია ჩხიკვაძე. წესდება დამტკიცდა პეტერბურგში 1904 წელს. ფილარმოიული საზოგადოების წევრები იყვნენ ია კარგარეთელი, ზაქარია ფალიაშვილი, ფილიმონ ქორიძე, ანდრია ყარაშვილი, პეტრე მირიანაშვილი და სხვები. საზოგადოების პირველ თავმჯდომარედ აირჩიეს იოსებ სულხანიშვილი. საზოგადოების მიზანი იყო ეროვნული მუსიკის შეკრება-გავრცელება ქართული ჰანგების ვოკალური და საკრავიერი დამუშავება. ქართული პროფესიული კადრების აღზრდა, მუსიკალური კოლექტივების გასტროლების ორგანიზება. ქართული მუსიკის მეცნიერულად შესწავლა და სამეცნიერო ნაშრომების გამოცემა. საზოგადოებასთან ჩამიყალიბდა სამუსიკო სკოლა, ქალთა და ვაჟთა გუნდი (კაპელა), სასულიერო გუნდი. შემოქმედებითი კავშირი ჰქონდა ქართველთა შორის წერა- კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებასთან, ოპერასა და დრამატულ თეატრებთან, თბილისის ქართულ გიმნაზიანსთან. დგამდა ქართულ ოპერებს. იარსება 1919 წლამდე.
გლდანის არქეოლოგიური ძეგლები

გლდანის არქეოლოგიური ძეგლები — თანამედროვე თბილისის, გლდანის რაიონის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი სხვადასხვა პერიოდის არქეოლოგიური ძეგლები.

აქედან უძველესია ხევძმარის სამაროვანზე გათხრილი შუა ბრინჯაოს ხანის დასასრულის (ძვ. წ. ათასწლეულის მეოთხედი) რამდენიმე სამარხი. სამარხთა უმეტესი ნაწილი გვიანდელი ბრინჯაოს – ადრინდელი რკინის ხანისაა (ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევარი – ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევარი).

ამ სამაროვნის მახლობლად, გლდანის მასივის მიკრორაიონის ტერიტორიაზეა ამავე ხანის ე. წ. „საბატონოს სამაროვანი". აღნიშნული სამაროვნების თანადროული 2 ნასახლარი მდებარეობს მდ. ხევძმარის მარჯვენა ნაპირზე, ერთი — მდინარის კალაპოტში, ხოლო მეორე — მის დასავლეთით, ხევის შედარებით მაღალ ნაპირზე. მდ. გლდანისხევის მარცხენა მაღალ ნაპირზე, სოფელ გლდანის სასაფლაოს ახლოს და ძველი გლდანის ტერიტორიაზე, ადგილ „ნარსელასა" და „ისმაილაზე" აკრეფილია გვიანდელი ბრინჯაოს – ადრინდელი რკინის ხანის არქეოლეოლოგიური მასალა.

სასაფლაოს მახლობლად არის გვიანდელი ანტიკური ხანის სამაროვანიც. ადრინდელი ფეოდალური ხანის ნასახლარი სხვადასხვა დროს აგებული ორი ეკლესიითურთ გათხრილია ადგილ „საბატონეზე" (გლდანის მასივის და მიკრორაიონებს შორის). ფეოდალური ხანის ნასახლარები მიკვლეულია „ისმაილას", „ნარსელასა" და ხევძმარის სამაროვნის ტერიტორიაზე. სოფელ გლდანის ტერიტორიაზე რიყიანში 1964 წელს ჩატარებული მიწის სამუშაოების დროს დაინგრა ქვის სამარხები. აღმოჩენილია – საუკუნეების ნივთები: ბრინჯაოს საყურეები, ბროწეულის ყვავილის მოყვანილობის მარჯნისთავიანი რკინის საკინძები, რკინის სამაჯურის ნატეხი და სხვ.; მასალა ინახება დუშეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე.
საკრედიტო საზოგადოების შენობა

საკრედიტო საზოგადოების შენობა — ასე ერქვა სამსართულიან ნაგებებობას თავისუფლების მოედანზე, ალექსანდრე პუშკინისა და კონსტანტინე ლესელიძის ქუჩების კუთხეში(1870 წლიანი წლებში, არქიტ. ალბერტ ზალცმანი). საუკუნის ბოლოს ჩაუტარდა არსებითი რეკონსტრუქცია. ამჟამად აქ განთავსებულია სხვადასხვა სავაჭრო და სახელმწიფო დაწერებულება. შენობის მარცხენა ნაწილში ჩატარდა დიდი სარეკონსტრუქციო სამუშაო. ადმინისტრაციულ კორპუსს დააშენეს ერთი სართული და მანსარდი ორი სფერიული გუმბათით.
ქართველ მართველთა სახელით მოჭრილი მონეტა

ქართველ მართველთა სახელით მოჭრილი მონეტა— სხვადასხვა დროს თბილისის ზარაფხანაში მოჭრილი ვერცხლისა და სპილენძის მონეტები, რომლებზეც ზარაფხანის სახელი ყოველთვის არ იყო აღბეჭდილი. თბილისში ასეთი ვერცხლის მონეტები მოჭრეს . საუკუნეში, ისინი სასანური ირანის დრაქმების ტიპისაა, მაგრამ მის შუბლზე ქართული ასომთავრულით ქართლის ერისმთავართა სახელებია ამოკვეთილი. თავდაპირველად სახელები შემოკლებული იყო, შემდეგ სტეფანოზმა მონეტაზე თავისი სახელი სრულიად ამოაკვეთინა.
ტიფლისსკი კრუჟოკ

ტიფლისსკი კრუჟოკ — თბილისის არტისტული, კულტურულ-საქველმოქმდო წრე. დაარსდა 1857 წელს. არქიტექტორი გ. ივანოვის პროექტით აშენდა ორსართულიანი შენობა (ახლანდელი შოთა რუსთაველის გამზირი 16), რომელიც ეკუთვნოდა მოქალაქე შიოევს. ეს სახლი იჯარით აიღო „ტიფლისსკი კრუჟოკმა“, რომელიც აქ მართავდა მეჯლისებს, ლექციებს, საღამო-კონცერტებს. 1875 წლის 28 იანვარს ჩატარდა ალექსანდრე გრიბოედოვის ხსოვნის ლიტერატურული საღამო. იმავე წელს მოიწვიეს პეტერბურგის უნივერსიტეტის პროფესორი ი. თარხნიშვილი ლექციის ჩასატარებლად. საქველმოქმედო  საღამო-მეჯლისებიდან შემოსული ფულადი თანხები ეგზავნებოდა ქართულ დრამატულ საზოგადოებას, პროგიმნაზიის ღარიბ მოწაფეებს, სათავადაზნაურო სკოლას და სხვა. 1912-1916 წლებში შენობა გადაკეთდა და რეკონსტრუქციის შედეგად დღევანდელი სახე მიიღო. 1917-1928 წლებში შენობაში იყო თბილისის პოლიტექნიკური ინსტიტუტის ნაწილი. შემდგომში იგი გადაეცა წითელ არმიას და დაარსდა ამიერკავკასიის წითელდროშოვანი სამხედრო ოლქის მეთაურთა სახლი.
საჯოგის არქეოლოგიური ძეგლები

საჯოგის არქეოლოგიური ძეგლები — ადრინდელი ბრინჯაოს, გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი ფეოდალური ხანის არქეოლოგიური ძეგლები დიღმის ველზე. დიდი დიღმის საცხოვრებელი მასივის მიკრორაიონში 1986 წელს აღმოჩნდა ნასახლარი.

1987-1990 წლებში გათხარეს (ხელმძღვანელი მ.აბრამიშვილი) ორი სამშვიდობო ჰორიზონტი. ქვედა ფენაში (გვიანდელ ბრინჯაოს ადრეული ეტაპი, ძველი წელთაღრიცხვით - საუკუნეებში) გამოვლინდა გალავნისა და რამდენიმე ნაგებობის ნაშთი, რომლებიც ნაგებია საშუალო და დიდი ზომის კლდის ფლეთილი ქვთ. კერამიკა შავად და რუხადაა გამომწვარი და ჭედეული და ტალღისებური ორნამენტით შემკული. ერთ ნაგებობაში აღმოჩენილია შავპრიალა კერამიკა, რომელიც თეთრი პასტით არის ინკუსტრირებული. მეორე სამშვიდობო ჰორიზონტში ძირითადად ნაცრისა და ბათქაშის ნაშთებია და შუა ბრინჯაოს ხანას განეკუთვნება. საქართველოს სამხედრო გზის დასავლეთით 1.5 კილომეტრზე , საჯოგის ნასახლარის სამხრეთ-დასავლეთით, გათხრილია ადრინდელ ბრინჯაოს, გვიანდელ ბრინჯაოს და ადრინდელ ფეოდალური ხანის სამაროვანი. 1981 წელს გათხარეს ადრინდელ ბრინჯაოს ხანის ეგრეთ წოდებული მტკარ-არაქსის კულტურის ორმოსამარხი. იატაკზე დაგებული იყო დიდი ომის ქვის ფილები. მიცვალებული ესვენა სამარხის ცენტრალურ ნაწილში მარჯვენა გვერდზე , მოხრილი კიდურებით თვით სამხრეთისკენ. ჩატანებული ჰქონდა და თიხის 3 ჭურჭელი. სამარხი ორმო ამოვსებული არ იყო დიდი ზომის ქვებით. 1988 წელს გაითხარა ორი დიდი ყორღანული სამარხი. ერთი მათგანის ქვაყრილი ნახევარწრიული მოყვანილობის იყო, რომელშიც აღმოჩნდა მოჩალისფრო კერამიკის ფრაგმენტები და ბედენური კულტურისათვის დამახასიათებელი სამკუთხედისებური ორნამენტით შემკული შავად ნაპრიალები ყურიანი ჭურჭელი. ყორღანი ძველი წელთაღრიცხვით ათასწლეულის ნახევარით თარიღდება. მეორე ყორღანის ქვაყრილი საშუალო და დიდი ზომის კლდის ფლეთილიქვებისგან შედგებოდა . დასაკრძალავი ორმო მიწის ზედაპირიდან 1 მეტრის სიღრმეზე მდებარეობდა. ყორღანში აღმოჩნდა მორუხო შავი კერამიკის ფრაგმენტები, ბრინჯაოს ხუთკოპიანი საკინძი, ბრინჯაოს ღილი და მძივი. თარიღდება გვიანდელ ბრინჯაოს ხანის ადრეული ეტაპით (ძველი წელთაღრიცხვით - საუკუეებით). საჯოგეზე გათხრილია აგრეთვე ადრეფეოდალური ხანის ორი სამარხი. ერთი ნაგები იყო ქვის თხელი ფილებით. ორივეში მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ ქრისტიანული წესით - გულაღმა, გაშოტილად, თავით დასავლეთისკენ. გათხრები ჩატარდა ასევე 2001-2003 და 2015-2016 წლებში.
საჭურველი

საჭურველი — სამხედრო აღჭურვილობა, რომელიც ძირითადად თბილისში მზადდებოდა.

თბილისში გამოჭედილი საჭურველი მსოფლიო ბაზარზე მაღალ შეფასებას იმსახურებდა. შუა საუკუნეებში თბილისში სპილოს ძვლით ინკრუსტირებულ კაპარჭებსაც ამზადებდნენ. მხატვარ გ. გაგარინს თბილისის კოლორიტის გადმოსაცემად ბაზარში ხმლით ვაჭრობის სცენა აქვს ასახული, რომელსაც ახლავს წარწერა:

ქართული ბულატი ( საუკეთესო ხარისხის ფოლადი) თბილისში მზადდებოდა, რასაც დოკუმენტებთან ერთად ხმალ-სატევრებზე ქართულ, რუსულ და სხვა ენებზე შესრულებული უამრავი წარწერა ადასტურებს. ქართული ბულატი იმდენად პოპულარული იყო, რომ მიხეილ ლერმონტოვმა მას ლექსები მიუძღვნა. კავკასიაში ფოლადის საუკეთესო ოსტატი გ. ელიზარაშვილი თბილისში მუშაობდა. მისი დამზადებული ხმალ-სატევარი იმდენად კარგი იყო, რომ კავკასიის მთის ხალხებსა და ირანელ მეზობლებს ხმალ-სატევრებს თბილისიდან აწვდიდნენ. თვით შამირის მიურიდები ამ თბილისელი ოსტატის გამოჭედილი ხმლით იცავდნენ კავკასიას, სწორედ ამიტომ მიხეილ ვორონცოვი მკაცრად ამოწმებდა, რომ თბილისიდან შამილისათვის საჭურველი არ მიეწოდებინათ. რუსეთის მთავრობა ცდილობდა ქართული ხმალ-სატევრების დამზადების საიდუმლო თვითონ შეესწავლა. ცნობილი რუსი მეტალურგის პ. ანოსოვის ცნობით, ბულატი ჩვენს დროში თავისი ძველი ღირებულებებით მხოლოდ იაპონიაში, ჩინეთში, სპარსეთში, ბუხარაში, თურქეთსა და საქართველოში შემოინახა.

გ. ელიზარაშვილს ხმალ-სატევრის ჭედვის საიდუმლო მემკვიდრეობით ჰქონდა მიღებული და თავის შვილებს, ყარამანსა და ეფრემს, გადასცა. მათი მოღვაწეობა ემთხვევა იმ პერიოდს როდესაც რუსეთში საუკეთესო ხმალ-სატევრების დამზადებას იმდენად სერიოზული ყურადღება ექცეოდა, რომ მის მოგვარებას თვით იმპერატორი ნიკოლოზ ხელმძღვანელობდა. ამ საქმეში ჩართული იყვნენ ფინანსთა მინისტრი ე. კანკრინი და გენერალი ივანე პასკევიჩი, რომელიც სხვებზე უკეთ ერკვეოდა კავკასიურ საჭურველში. საჭურველის დამზადების საიდუმლოს გაცემა უდიდეს დანაშაულად ითვლებოდა, მიუხედავად ამისა პოლიციის ზეწოლით ყარამან ელიზარაშვილი იძულებული გახდა მათთვის გადაეცა ქართული ბულატის დამზადების საიდუმლო. ხმალ-სატევრის დამზადების შესასწავლად თბილისში გამოგზავნეს ზლატოუსის ქარხნის მოწინავე ოსტატები. გამოჭედილი ხმლები იმპერატორს გაუგზავნეს. ყარამანი დააჯილდოვეს ანას ლენტით კისერზე სატარებელი ოქროს მედლით „სასარგებლოსათვის“ და 1000 ჩერვონეცით (ოქრო) ხოლო მისი შეგირდები — 500-500 ჩერვონეცით. გენერალი პასკევიჩი აღნიშნავდა:

გარდა ხმლებისა, თბილისში საუკუნეში საუკეთესო თოფის წამალი, ქვემეხები, მორტირები და ყუმბარები მზადდებოდა.
ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმი

ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმი — მუზეუმი თბილისში, შეიქმნა 1963 წელს, ხოლო ოფიციალურად გაიხსნა 1967 წელს. მუზეუმის შექმნის ინიციატორი იყო ქართული მედიცინის ისტორიის კვლევის ერთ-ერთი ფუძემდებელი მიხეილ შენგელია, რომელსაც საქმიანი დახმარება გაუწიეს ვ. ჟღენტმა, კ. ერისთავმა, პ. ქავთარაძემ, გ. მარუაშვილმა და სხვა.

ისტორია და აღწერა
თავდაპირველად მუზეუმი განთავსდა საუკუნის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლის — ლურჯი მონასტრის შენობაში, 1989 წლიდან კი გადავიდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის კორპუსში.

მუზეუმში დაცულია 19 000-ზე მეტი საექსპოზიციო და საარქივო ერთეული: პირადი ფონდები, საარქივო მასალა, არქეოლოგიური მონაპოვრები, ეთნოგრაფიული მასალა, ხელოვნების ნიმუშები (ლადო გუდიაშვილის, უჩა ჯაფარიძის და სხვა ნახატები, ქანდაკებები), ძველი სამედიცინო აპარატურა (რუსეთის იმპერიაში პირველი რენტგენისა და ფიზიოთერაპიული აპარატები), სამედიცინო სარუტუალო და მაგიური დანიშნულების ნივთები, სამედიცინო ხელნაწერები, სამკურნალო მცენარეების ჰერბარიუმები, ანთროპოლოგიური მასალა, 40-ზე მეტი ექსპედიციის ეთნოლოგიური მასალები, ინგლისურენოვანი სამედიცინო და ძველი უნიკალური წიგნების ბიბლიოთეკა და სხვ.

ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმი მედიცინის ისტორიის მუზეუმთა ევროპული ასოციაციის წევრია, აქვს მჭიდრ საერთაშორისო კონტაქტები. აქ მომზადდა სამედიცინო ინფორმაციის ანალიტიკური ცენტრის, მთარგმნლობითი ბიუროს და სხვა საინტერესო პროექტები.

მუზეუმის დირექტორი 1963-1995 წლებში იყო მიხეილ შენგელია, ხოლო 1995 წლიდან დღემდე დირექტორია რამაზ შენგელია.

გალერეა
ბეთლემობა

ბეთლემობა — ფეთხანიობა, თბილისელების, მეტწილად სომხების დღესასწაული, ღვთისმშობლის მიძინების დღეს იმართებოდა - საუკუნეების დასაწყისში 28 აგვისტოს ბეთლემის (ფეთხაინის) ღვთისმშობლის ეკლესიასთან. მლოცველთა მსვლელობა სოლოკაკის ქედის ჩრდილოეთ ფერდობზე მდგარი ეკლესიისაკენ დილიდანვე იწყებოდა. წირვის დროს გამოასვენებდნენ ღვთისმშობლის ხატს, რომელსაც თაყვანს სცემდნენ სალოცავად მისულნი. ეკლესიიდან გამოსული მრევლი კიდევ დიდხანს რჩებოდა საყდრის ეზოში, ხოლო დაავადებული და დავრდომილი მლოცველები ეკლესიის გალავანში პატარა სამლოცველოს ნიშში შედიოდნენ და რამდენიმე დღეს იქ ატარებდნენ ლოცვა-ვედრებაში.
რაბადის კარი

რაბადის კარი (არაბ. რაბად - გარეუბანი), თბილისის ჩრდილოეთ კედელში დატანებული კარი, რომელიც ქალაქს აკავშირებდა რაბადთან - გარეუბანთან (გვიანდელი ხანის გარეთუბანთან). რაბადის კარის სახელით პირველად ვხვდებით საუკუნის არაბი თურქის მიერ 853 წელს თბილისის აღებისა და გადაწვის ამბავს. ალ-ტაბარის გადმოცემით, მტკვრის დასავლეთით მდებარე (მარჯვენა სანაპირო) თბილისს 5 კარი ჰქონდა. კართა ჩამონათვალში რიგით მეოთხეა რაბადის კარი ალ-ტაბარი რაბადის კარს კიდევ ახსენებს, როცა გადმოგვცემს ბუღა თურქის ლაშქრის განლაგებას: ბუღას სარდალი აბუ ლ-აბასი თბილისს ჩრდილოეთიდან იმ ადგილას ებძოდა, ალ-ტაბარის შემდეგ თბილისის ზღუდეში დატანებული კარი ამ სახელით აღარ გვხვდება.
ქვაყრელი

ქვაყრელი — ისტორიული საბურთალოს ტერიტორიაზე საუკუნეში წარმოშობილი სოფლური დასახლება. სოფელი ქვაყრელი მდებარეობდა მდინარე მტკვრის მარჯვენა მხარეს და მცხეთიდან თბილისისაკენ მომავალი გზის მარჯვენა მხარეს და მცხეთიდან თბილისისაკენ მომავალი გზის მარცხენა მხარეს. ეკავა დაახლოებით ახლანდელი სპორტის სასახლისა და მისი მიმდებარე ტერიტორია.