iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
დეკემბერი

დეკემბერი — გრიგორიანული კალენდრის მეთორმეტე და უკანასკნელი თვე. დეკემბერში 31 დღეა.

სახელი ეწოდა იმ ფაქტის გამო, რომ იგი იყო მეათე თვე რომაული კალენდრისა (ლათინურად  — ათი), როდესაც წელი იწყებოდა მარტში. ქართული წარმართული კალენდრით — ტირისდენი, ქრისტიანობიდან მომდინარე ხალხური სახელწოდება — ქრისტეშობისთვე.

დეკემბერი არის ზამთრის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზაფხულისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში. მზებუდობის ერთ-ერთი დღე დეკემბერზე მოდის.

დეკემბრის ზოდიაქოს ნიშნებია მშვილდოსანი და თხის რქა.

დეკემბერი ყოველთვის იწყება კვირის იმავე დღეს, რითაც სექტემბერი.

ტირისდენი
კორნელი კეკელიძე ტირისდენს 4 ნოემბერი — 3 დეკემბერით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით უნდა იყოს „ტირისდინი“ და არა „ტირისდენი“. ტირისდენი იყოფა „ტირის“ და „დინი“ ნაწილებად. პირველი ნაწილი „ტირის“ არის სახელწოდება ძველი ირანული თვის „“, საიდანაც მომდინარეობს, როგორც ახალსპარსული მეოთხე თვის სახელი „ტირ“, ასევე კაპადოკიური „--“ და სომხური „“ (აქაც მეოთხე თვეა). მეორე დაბოლოება „დინი“ არის ირანული დაბოლოება თვის სახელწოდებისა, მაგ: ფარვარ-დინ.

დეკემბრის მნიშვნელოვანი მოვლენები
1066 : უილიამ დამპყრობელი ოფიციალურად გახდა ინგლისის მეფე
1240 : ბათუ ყაენი იღებს კიევს.
1621 : გალილეო გალილეიმ გამოიგონა ტელესკოპი
1895 : პარიზში ჩატარდა პირველი კინოჩვენება
1901 : ნობელის პრემიის მინიჭების პირველი ცერემონია ჩატარდა
1902 : ატლანტის ოკეანეზე პირველი სატელეფონო კაბელი გაიყვანეს
1903 : თვითმფრინავის პირველი გაფრენა
1922 : ჩამოყალიბდა სამხრეთ კავკასიის სოციალისტური ფედერაციული საბჭოთა რესპუბლიკა.
1941 : აშშ ებმევა მეორე მსოფლიო ომში. იმავე წელს, გერმანულ საკონცენტრაციო ბანაკებსი დაიწყო გაზის კამერების გამოყეება.
1961 : იერუსალიმში გაასამართლეს ადოლფ ეიხმანი
1979 : სსრკ-ს ჯარები შეიჭრნენ ავღანეთში
1989 : რუმინელებმა სიკვდილით დასაჯეს ყოფილი დიქტატორი ნიკოლაე ჩაუშესკუ
1991 : სსრკ ოფიციალურად დაიშალა
კარლ შინკელი

კარლ ფრიდრიხ შინკელი (; დ. 13 მარტი, 1781, ნოირუპინი, ბრანდენბურგი, — გ. 9 ოქტომბერი, 1841, ბერლინი) — გერმანელი არქიტექტორი, ფერმწერი და გრაფიკოსი. სწავლობდა ბერლინის არქიტექტურის აკადემიაში (1798–1800) ფ. ჟილისთან. მუშაობდა უმეტესად ბერლინში. თავდაპირველად მისდევდა ფერწერასა და გრაფიკას. ნამუშევრები ძირითადად რომანტიკული სულისკვეთებისა იყო. შინკელი ს. გერმ.ხუროთმოძღვრებაში გვიანი კლასიციზმის თვალსაჩინო წარმომადგენელია. ნამუშევრები: ახალი საყარაულო (ახლა ფაშიზმისა და მილიტარიზმის მსხვერპლთა ძეგლი, 1816–1818), დრამატული თეატრი (1819–1821), ძვ. მუზეუმი (1824–1828) ― ყველა ბერლინში. რომანტ. სულისკვეთებითაა აგრეთვე გამსჭვალული შინკელის ფსევდოგოტიკური ნაგებობები (სამლოცველო პეტროდვორეცში, 1831-33). მის უკანასკნელ ნამუშევრებში თავი იჩინა რაციონალიზმის ელემენტებმა (სამშენებლო აკადემიის შენობა ბერლინში, 1831–1835). იყო არქიტ. თეორეტიკოსი.
გოტფრიდ ჰაბერლერი

გოლტფრიდ ფონ ჰაბერლერი (; დ. 20 ივლისი, 1900, პურკერსდორფი, ვენის მახლობლად — გ. 6 მაისი, 1995, ვაშინგტონი, აშშ) — ამერიკელი ეკონომისტი.

დაამთავრა ვენის უნივერსიტეტი (1925). დოცენტი (1928-1936) იქვე, შემდეგ პროფესორი, 1936-იდან ჰარვარდის უნივერსიტეტის პროფესორი. მისი შრომები უმთავრესად ციკლის თეორიისა და საერთაშორისო ვაჭრობის პრობლემებს ეძღვნება. ჰაბერლერი ძირითადად კეინზიანელია, მაგრამ კეინზიანელობის საწინააღმდეგო შეხედულებებიც აქვს. მაგ., იგი მიიჩნევს, რომ სარგებლის განაკვეთი უფრო მეტად დამოკიდებულია ფულად კაპიტალზე მოთხოვნასა და მიწოდების თანაფარდობაზე, ვიდრე ფულის ემისიაზე, ინფლაციის მიზეზად თვლის სახელმწიფოს მცდარ ეკონ. პოლიტიკას, ხოლო მასთან ბრძოლის უებარ საშუალებად - ფულად-საკრედიტო ფაქტორების აქტ. გამოყენებას.
რიკარდა ჰუხი

რიკარდა ჰუხი (; დ. 18 ივლისი, 1864, ბრაუნშვაიგი — გ. 17 ნოემბერი, 1947, შენბერგი) — გერმანელი მწერალი, ფილოსოფოსი და ისტორიკოსი. 1892 წლიდან ფილოსოფიის დოქტორი. 1926 წლიდან პრუსიის ხელოვნებათა აკადემიის წევრი. აკადემიიდან გამოვიდა ფაშისტური რეჟიმის წინააღმდეგ პროტესტის ნიშნად. ფაშისტური გერმანიის დამარცხების შემდეგ „კულტურ-ბუნდის“ საპატიო თავმჯდომარე, გერმანელ მწერალთა საერთო გერმანული კონგრესის საპატიო თავმჯდომარე (1947).

თავდაპირველად წერდა ნეორომანტიკულ რომანებს, ლირიკულ ლექსებსა და ნოველებს. აღსანიშნავია მისი რომანები „ფონ ლუდოლფ ურსლოი უმცროსის მოგონებანი“ (1893), „ტრიუმფი ქუჩა-ბანდიდან“ (1902), „დიდი ომი გერმანიაში“(3 ტ. 1912-14, გადამუშავებული სათაურით „ოცდაათწლიანი ომი“, 1929); შემდეგ ჰუხის შემოქმედებაში გაჩნდა ფილოსოფიური და რელიგიური თემატიკა („ლუთერის რწმენა“, 1916, „საღვთო წერილის აზრი“, 1919, „გაუპიროვნება“, 1921). უაღრესად საინტერესოა ჰუხის რომანტიზმის აღქმა-რეცეფცია („რომანტიზმი“, ტ. 1-2,1908). იოჰან ვოლფგანგ გოეთეს (1931), ვილჰელმ რააბეს (1944) პრემიების ლაურეატი.
პეტერ ჰუხელი

პეტერ ჰუხელი (; დ. 3 აპრილი, 1903, ლიხტერფელდე, ბერლინთან — გ. 30 აპრილი, 1981, ტაუფენბადენი) — გერმანელი მწერალი.

ბიოგრაფია
1971 წლამდე ცხოვრობდა გდრ-ში, შემდეგ იტალიასა და გფრ-ში. თავდაპირველად იყენებდა ტრადიციულ, კონვენციურ ფორმასა და გამოსახვის საშუალებებს, თანდათანობით გადავიდა ურითმო, შინაგან რიტმზე დაფუძნებულ ლექსებზე. მისმა ლირიკამ ფილოსოფიური ხასიათი მიიღო, ყურადღების ცენტრში დააყენა ადამიანის ეგზისტენციური შეჭირვება (კრებულები: „ლექსები“, 1948; „შარაგზები, შარაგზები“, 1963; „დათვლილი დღეები“, 1972). ჰუხელს მიღებული აქვს რამდენიმე ლიტერატურული პრემია, იყო რამდენიმე აკადემიის წევრი.
ულრიხ ფონ ჰუტენი

ულრიხ ფონ ჰუტენი (; დ. 21 აპრილი. 1488, შტეკელბერგი — გ. 29 აგვისტო. 1523, კ. უფენაუ, ციურიხის ტბა) — გერმანელი ჰუმანისტი, მწერალი, პოლიტიკური მოღვაწე. ეკუთვნოდა რაინდთა წოდებას. იყო ერფრუტის ჰუნანისტთა წრის აქტიური წევრი, „ბნელი ადამიანების წერილების“ (1515-1517) ერთ-ერთი მთავარი ავტორი; ამხელდა სამღვდელოების სქოლასტიკურ ცრუმეცნიერებას და გახრწნილობას. გამოდიოდა საერო კულტ. განვითარების მომხრედ, თავის პუბლიცისტიკაში ოსტატურად იყენებდა კათოლ. დოგმების კრიტიკის რაციონალისტურ მეთოდს. გერმ. რეფორმაციის დაწყების შემდეგ, მიემხრო მ. ლუთერის ირგვლივ შემოკრებილ ოპოზიციას. მოითხოვდა, აშკარა ომს, პაპობასა და მთავრებთან. მონაწილეობდა რაინდთა აჯანყებაში გერმანიაში 1522–1523 წლებში, რომლის დამარცხების შემდეგ გაიქცა შვეიცარიაში, სადაც მალე გარდაიცვალა. ჰუტენს ეკუთვნის სატირულ-პოლემიკური ლექსები, დიალოგები, მოწოდებები, ღია წერილები, პამფლეტები. წერდა ჯერ ლათინურ ენაზე, შემდეგ გერმანულზეც.
იან ჰუსი

იან ჰუსი ( ; დ. 1369, ჰუსინეცი — გ. 6 ივლისი, 1415, კონსტანცა) — ჩეხი ხალხის ეროვნული გმირი, ჩეხური რეფორმაციის იდეოლოგი, მქადაგებელი.

1393 წელს დაამთავრა კარლის უნივერსიტეტი პრაღაში. 1396 წლიდან მაგისტრი, 1401-1402 წლებში – თავისუფალ ხელოვნებათა ფაკულტეტის დეკანი, 1402-1403 და 1409-1410 წლებში კი კარლის უნივერსიტეტის რექტორი იყო. ჰუსი გამოდიოდა ჩეხი ხალხის, ჩეხური ენისა და კულტურის ეროვნული უფლებების დასაცავად, ილაშქრებდა გერმანელი მოძალებისა და სოციალური უსამართლობის წინააღმდეგ.

ჰუსი ეზიარა ინგლისელი რეფორმატორის ჯონ უიკლიფის და ჩეხი მქადაგებლების იან მილიჩისა და მათე იანოველის იდეებს. მათზე დაყრდნობით ჰუსმა შექმნა მწყობრი მოძღვრება, რომელშიც იგი მოითხოვდა საზოგადოებრივი ცხოვრების გარდაქმნას, ეკლესიის ძირეულ რეფორმას ადრინდელი ქრისტიანული ეკლესიის ყაიდაზე და საეკლესიო მიწების სეკულარიზაციას. მორწმუნეთა ქცევის ნორმად ის აცხადებდა საღმრთო წერილს. გაბატონებული კლასებისათვის ხელისუფლების შენარჩუნების უმთავრესი პირობა უნდა ყოფილიყო „საღმრთო სჯულის“ დაცვა. ამ უზენაესი ნორმის დარღვევა მათ ქვეშევრდომებს ათავისუფლებდა მორჩილებისაგან. ამ დებულებიდან შემდგომში ტაბორიტებმა პრაქტიკული რევოლუციური დასკვნები გამოიტანეს.

1410 წელს პაპმა შეაჩვენა ჰუსი. 1412 ჰუსმა გაილაშქრა ინდულგენციებით ვაჭრობის წინააღმდეგ, რისთვისაც პრაღა დაატოვებინეს. სამხრეთ ჩეხეთში ჰუსმა 2 წელი იცხოვრა. აქ დაასრულა მან თავისი ტრაქტატი „ეკლესიის შესახებ“ (1413) და ბიბლიის ჩეხური თარგმანი, აქვე შექმნა ჩეხური ენის ორთოგრაფია. 1414 წელს ჰუსი გამოიძახეს კონსტანცის საეკლესიო კრებაზე. მიუხედავად იმპერატორ სიგიზმუნდის მიერ ნაბოძები შეუვალობის სიგელისა, კონსტანცაში ჩასული ჰუსი დააპატიმრეს 1414 წლის 28 ოქტომბერს, ხოლო 1415 წელს, როგორც უტეხი ერეტიკოსი – კოცონზე დაწვეს. ჰუსის მოწამებრივმა სიკვდილმა დააჩქარა ჩეხეთში რევოლიციური მოძრაობა, რომელსაც მისივე რეფორმისტული იდეები ედო საფუძვლად (ჰუსიტური ომები 1419-1437 წლებში).
ინფორმაცია

ინფორმაციის პირველადი მნიშვნელობა არის რაიმე ცნობა, შეტყობინება ( ლათინურად ნიშნავს „განმარტებას, გადმოცემას“), რომელიც ადამიანის მიერ გადაიცემა სიტყვიერი, წერილობითი ან სხვა საშუალებით (პირობითი სიგნალები, ტექნიკური საშუალებები და სხვა).

ინფორმაცია ფართო მნიშვნელობის მქონე ცნებაა, რომელიც კონტექსტის შესაბამისად შეიძლება ნიშნავდეს:
მიღებულ ცოდნას რაიმე განსაზღვრული ფაქტის ან მოვლენის შესახებ (ახალი ამბავი: პოლიტიკური, კრიმინალური, საყოფაცხოვრებო);
საუბრით, სწავლით ან კვლევით შეძენილ ცოდნას;
ცნობის გადაცემის მოქმედებას ან ფაქტს;
სპეციალური (მაგ. საიდუმლო) ცნობების შეგროვება-გადაცემას;
მონაცემის მნიშვნელობას ანუ გადაცემული ცნობის შინაარსს.

 საუკუნის შუა წლებიდან ის სამეცნიერო ტერმინი გახდა, რომელიც გულისხმობს ცნობების გაცვლას ადამიანებს შორის, ადამიანსა და ავტომატს შორის, ავტომატებს შორის, ასევე სიგნალების გაცვლას მცენარეთა და ცხოველთა სამყაროში, თვისებების გადაცემას უჯრედიდან უჯრედისათვის, ორგანიზმიდან ორგანიზმისათვის. ინფორმაცია კიბერნეტიკის ერთ-ერთი ძირითადი ცნებაა.
საინფორმაციო ტექნოლოგია

ინფორმაციული ტექნოლოგია — ტექნოლოგია, რომელიც საჭიროა ინფორმაციის დამუშავებისათვის. კერძოდ, ის იყენებს კომპიუტერულ ტექნიკას, კომპიუტერულ პროგრამებს ინფორმაციის დაგროვების, შენახვის, გარდაქმნისა და გადაცემისათვის.

ინფორმაციული ტექნოლოგიის შემადგენელი ნაწილებია:

კომპიუტერული ტექნოლოგია;
ტელესაკომუნიკაციო ტექნოლოგია;
მიკროელექტრონული ტექნოლოგია.
ლუდვიგ ახიმ ფონ არნიმი

ლუდვიგ ახიმ ფონ არნიმი (დ. 26 იანვარი, 1781, ბერლინი — გ. 21 იანვარი, 1831, ვიპერსდორფი) — გერმანელი მწერალი, რომანტიკოსთა ჰაიდელბერგის წრის ერთ-ერთი ფუძემდებელი.

კ. ბრენტანოსთან ერთად არნიმმა შეკრიბა, დაამუშავა და გამოსცა გერმანულ ხალხურ სიმღერათა სამტომეული "ყმაწვილის ჯადოსნური საყვირი"(1806-1808). მასვე ეკუთვნის რომანი "გრაფის ქალ დოლორესის სიღარიბე, სიმდიდრე, დანაშაული და მონანიება" (ტ. 1-2, 1810), დაუმთავრებელი ისტორიული რომანი "გვირგვინის მცველნი"(ტ. 1-2, 1817-54), ნოველები "იზაბელა ეგვიპტელი"(1812), "შმაგი ინვალიდი რატონოს ფორტზე" (1818). არნიმის თხზულებებში განდიდებულია ფეოდალური წარსული; ზოგ მათგანში რეალისტური ასახვის ტენდენციაც შეიმჩნევა. არნიმი პიესებსაც წერდა.
ტექნოლოგია

ტექნოლოგია ( < და ) — ნედლეულის, მასალის, ნახევარფაბრიკატების ან ნაკეთობების მიღების, დამუშავებისა და გადამუშავების საშუალებათა და წესების ერთობლიობა, რომელიც ხორციელდება მრეწველობის სხვადასხვა დარგში, მშენებლობაში და ა. შ. სამეცნიერო დისციპლინა, რომელიც ამუშავებს და სრულყოფს ასეთ საშუალებებსა და წესებს. ტექნოლოგია (ანუ ტექნოლოგიური პროცესები) ეწოდება აგრეთვე ნედლეულის მოპოვების, დამუშავების, გადამუშავების, საწყობში მოთავსების, შენახვის ოპერაციებს, რომლებიც საწარმოო პროცესის ძირითადი შემადგენელი ნაწილებია. თანამედროვე ტექნოლოგია მოიცავს წარმოების ტექნიკურ კონტროლსაც. ტექნოლოგიას უწოდებენ აგრეთვე საწარმოო პროცესების აღწერას, ტექნოლოგიურ წესებს, მოთხოვნებს, გრაფიკებს და სხვას. ტექნოლოგიას განიხილავენ წარმოების კონკრეტულ დარგთან დაკავშირებით (მანქანათმშენებლობის ტექნოლოგია, მშენებლობის ტექნოლოგია) ან განსაზღვრული მასალის მიღების ან დამუშავების ხერხებზე დამოკიდებულებით (ლითონთა ტექნოლოგია, ქსოვილთა ტექნოლოგია და სხვა). ტექნოლოგიურ პროცესის განხორციელების შედეგად დასამუშავებელი ობიექტი ხარისხობრივად იცვლება. მაგალითად, სხვადასხვა ლითონის მიღების ტექნოლოგია ემყარება საწყისი მასალის ქიმიურ შედგენილობის, ქიმიურ და ფიზიკურ თვისებების ცვლილებას. მექანიკურ დამუშავების ტექნოლოგია დაკავშირებულია დასამუშავებელი დეტალის ფორმისა და ზოგიერთი ფიზიკური თვისების ცვლილებასთან.

ტექნოლოგიის, როგორც მეცნიერების, ამოცანაა ფიზიკური, ქიმიური, მექანიკური და სხვა კანონზომიერებათა გამოვლინება ყველაზე მეტად ეფექტური და ეკონომიკური საწარმოო პროცესების განსაზღვრისა და პრაქტიკაში გამოყენების მიზნით. მაგალიტად, მანქანათმშენებლობის ტექნოლოგია იკვლევს დასამუშავებელ ტექნოლოგიური პროცესების დაპროექტების საფუძვლებს, ზედაპირის დამუშავების მექანიკურ ხერხებს, ტიპობრივი დეტალების დამზადების მეთოდებს, მათი აწყობის პროცესებს, სამარჯვებისა და იარაღის კონსტრუირების საფუძვლებს. სხვადასხვა წარმოების ტექნოლოგია ტექნიკის განვითარებასთან ერთად მუდმივად განახლებადი და ცვალებადია. ყველა დარგისა და სახეობის წარმოების ტექნოლოგიის სრულყოფა სახალხო მეურნეობის ტექნიკური პროგრესის დაჩქარების მნიშვნელოვანი პირობაა. თანამედროვე ტექნოლოგიის განვითარების ძირითადი მიმართულებებია წყვეტილი ტექნოლოგიურ პროცესებიდან უწყვეტ ნაკადურ პროცესებზე გადასვლა, რომელიც უზრუნველყოფს წარმოების მასშტაბის გაზრდასა და მანქანებისა და მოწყობილობების ეფექტურად გამოყენებას, „შეკრული“ ტექნოლოგიის დანერგვას (ნარჩენების გარეშე).
ულრიხ ცვინგლი

ულრიხ (ჰულდრაიხ) ცვინგლი (/ ; დ. 1 იანვარი, 1484, ვილდჰაუზი, ტოგენბურგის საგრაფო — გ. 11 ოქტომბერი , 1531, კაპელი) — შვეიცარიის საეკლესიო რეფორმატორი და პოლიტიკური მოღვაწე, პროტესტანტიზმის ერთ-ერთი მიმართულების ― ცვინგლიანობის ფუძემდებელი. თავისი დროის ერთ-ერთი უაღრესად განათლებული ჰუმანისტი.

ბიოგრაფია
1506 მიიღო მღვდლის თანამდებობა გლარუსში; მონაწილეობდა იტალიურ ომებში როგორც ლეგიონის მოძღვარი. 1519 წლის იანვარს ცვინგლი დანიშნეს კათედრალური ტაძრის მოძღვრად ციურიხში, აქვე დაუკავშირდა იგი პატრიციატისა და თავადაზნაურობის წინააღმდეგ მიმართულ ბრძოლას, რომელსაც აწარმოებდა ბიურგერობის პროგრესული ფენა ამქრებსა და გლეხობასთან ერთად. აქვე შეიმუშავა მან საეკლესიო და პოლიტიკური წყობილების გარდაქმნის პროგრამა, რომელიც გადმოცემულია მის „67 თეზისში“ (1522). ცვინგლმა აშკარად გაწყვიტა კავშირი რომის პაპთან. 1523 გაიმარჯვა კათოლიკეებთან გამართულ დიპუტში. საეკლესიო და პოლიტიკური წყობილების რეფორმას ციურიხში ცვინგლი შეუდგა 1523-იდან. დახურეს მონასტრები, ეკლესიებს მოაცილეს „წმინდათა“ ნაწილები და ხატები, ჩამორთმეული სამონასტრო ქონება კი მოხმარდა საქველმოქმედო და განათლების საქმეებს, რომელიც დაექვემდებარა საერო ხელისუფლებას ― დიდ საბჭოს, სადაც ამქრები ბატონობდნენ. საერო ხელისუფლებას დაემორჩილა ეკლესიაც, ქალაქიდან განდევნეს ანაბაპტისტები. ცვინგლი დაუპირისპირდა კათოლიკური ტყის კანტონებს და მათთან სამხედრო შეტაკებისას (კაპელთან ბრძოლაში) ციურიხის ჯარი დამარცხდა, ცვინგლი ამ ბრძოლაში დაიღუპა.
ჰაინრიხ რუდოლფ ჰერცი

ჰაინრიხ რუდოლფ ჰერცი (დ. 22 თებერვალი, 1857, ჰამბურგი — გ. 1 იანვარი, 1894, ბონი) — გერმანელი ფიზიკოსი, ელექტროდინამიკის ერთ-ერთი ფუძემდებელი.

სწავლობდა დრეზდენის უმაღლეს ტექნიკურ სკოლაში, მიუნხენისა და შემდეგ ბერლინის უნივერსიტეტებში. 1880-იდან იყო ჰ.ჰელმპოლცის ასისტენტი. 1883-1885 — კილის უნივერსიტეტის დოცენტი, 1885-1889 — კარლსრუეს უმაღლესი ტექნიკური სკოლის პროფესორი, 1889-იდან — ბონის უნივერსიტეტის პროფესორი, ძირითადი შრომები აქვს ელექტროდინ. საკითხებზე.

მაქსველის განტოლებებიდან გამომდინარე, ჰერცმა 1886-1889 წლებში ექსპერიმენტულად დაამტკიცა ელექტრომაგნიტური ტალღების არსებობა და გამოიკვლია მათი თვისებები (სარკიდან არეკვლა, გარდატეხა პრიზმებში და ა.შ.). ელექტრომაგნიტურ ტალღებს ჰერცი იღებდა თავის მიერ გამოგონებული ვიბრატორით. ჰერცმა ექსპერიმენტულად დაადასტურა მაქსველის თეორიის დასკვნა იმის შესახებ, რომ ელექტრომაგნიტური ტალღების გავრცელების სიჩქარე ჰაერში ტოლია სინათლის სიჩქარისა, დაადგინა ელექტრომაგნ. და სინათლის ტალღების თვისებათა იგივეობა, შეისწავლა აგრეთვე გამტარში ელექტრომაგნიტური ტალღების გავრცელება და აჩვენა მათი გავრცელების სიჩქარის გაზომვის წესი. განავითარა რა მაქსველის თეორია, ელექტროდინ. განტოლებებს მისცა სიმეტრიული ფორმა, რომელიც კარგად წარმოაჩენს სრულ ურთიერთკავშირს ელექტულსა და მაგნიტურ მოვლენებს შორის. იმ ჰიპოტეზიდან გამომდინარე, რომ ეთერს წარიტაცებს მოძრავი სხეულები, ააგო მოძრავი სხეულების ელექტროდინამიკა, მაგრამ მისი ელექტროდინამიკა ცდასთან წინააღმდეგობაში აღმოჩნდა და მოგვიანებით ადგილი დაუთმო ჰ.ლორენცის ელექტრონულ თეორიას.

1887-1889 წლებში ჰერცი პირველი დააკვირდა გარე ფოტოეფექტს და აღწერა იგი. დაამუშავა რეზონატორული კონტურის თეორია, შეისწავლა კათოდური სხივების თვისება და სხვ. წიგნში, რომელსაც "მექანიკის პრინციპები" (1894) ეწოდება, ერთიანი პრინციპიდან (რომელსაც ჰერცის პრინციპი ეწოდება) გამომდინარე, გამოიყვანა მექან. ზოგადი თეორემები (უმცირესი სიმრუდის პრინციპი). ჰერცის სახელი უწოდეს რხევათა სიხშირის ერთეულს.

ჰერცის შრომებმა განაპირობა უმავთულო ტელეგრაფიის, რადიოკავშირის, ტელევიზიის, რადიოლოკაციისა და სხვ. დარგების შექმნა.
თეატრი

ტერმინი თეატრი (ბერძნ. – სანახაობების ადგილი) ორი მნიშვნელობით გამოიყენება:

თეატრი, როგორც ხელოვნების დარგი. თეატრის გამოხატვის სპეციფიკური საშუალებაა სცენური მოქმედებები, რომლებიც სრულდება პუბლიკის წინაშე მსახიობთა გამოსვლის (თამაშის, როლის შესრულების) დროს.
თეატრი, როგორც შენობა, სასცენო ადგილი, სადაც ტრადიციულად ხდება თეატრალური ხელოვნების ნაწარმოების წარმოდგენა. შესაძლებელია სცენის გამართვა ღია ცის ქვეშ, პარკში, ძველ ტაძარში ან ამფითეატრში.

თეატრის ფესვები უძველეს სასოფლო–სამეურნეო და სამონადირეო თამაშებში და მასობრივ სახალხო რიტუალებშია. ძველ საბერძნეთში არსებობდა თეატრის სხვადასხვა სახეობები თავისი ტრადიციებით, სცენური ტექნიკით. მდიდარი და მრავალფეროვანი სანახაობრივი ფორმები შექმნეს აღმოსავლეთის ხალხებმა ინდოეთში, ჩინეთში, იაპონიაში, ინდონეზიაში და სხვაგან. შუა საუკუნეების ევროპაში თეატრალური შემოქმედების მატარებლები იყვნენ მოხეტიალე მსახიობები: ჰისტრიონები, ჟონგლიორები და სხვები.

აღორძინების ხანის პირველი ევროპული პროფესიული თეატრი იყო იტალიური ნიღბების ხალხური კომედია (კომედია დელ არტე, - სს.). ამ დროიდან თეატრი ხდება ლიტერატურული, ამასთან ერთად ნაკლებად მობილური, რომელიც ბინას იდებს საქალაქო კულტურის ცენტრებში.

თეატრალური ხელოვნების ნაწარმოები – სპექტაკლი იქმნება დრამატული ან მუსიკალურ–სცენური ნაწარმოების საფუძველზე რეჟისორის ჩანაფიქრის შესაბამისად (ბალეტში – ბალეტმაისტერის და დირიჟორის, ოპერაში – რეჟისორის და დირიჟორის) მსახიობების მონაწილეობით.

თეატრის ძველი ქართული სახელწოდებაა სახილველი.
თეატრის სახეობები
მუსიკალური თეატრის სახეობებია – ოპერა, ოპერეტა, მიუზიკლი. უსიტყვო თეატრია პანტომიმა. თეატრში ძირითადად ადამიანები თამაშობენ, მაგრამ ამასთან ერთად არსებობს თეატრები თოჯინების ან ჩრდილების მონაწილეობით.

ბალეტი - დრამა – ვარიეტე – კაბუკი - კომედია - მიუზიკლი – ოპერა - ოპერეტა - პანტომიმა - სკეჩი – ტრაგედია
მიუზიკლი

ცნობილი თეატრალური დრამატურგები და რეჟისორები
გოლდონი, კარლო – დადიანი, შალვა – ერისთავი, გიორგი – იბსენი, ჰენრიკ – კორნელი, პიერ – მარჯანიშვილი, კოტე – მოლიერი – სტურუა, რობერტ – შექსპირი, უილიამ – ჩაპეკი, კარელ – ჩეხოვი, ანტონ –ჩხეიძე, თემურ – ჰოლბერგი, ლუდვიგ

ცნობილი თეატრალური სცენები
საქართველოში:

აბაშიძის სახელობის მუსიკალური კომედიის თეატრი, თბილისი
მარჯანიშვილის სახელობის თეატრი, თბილისი
რუსთაველის სახელობის თეატრი, თბილისი
ფალიაშვილის სახელობის თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრი, თბილისი

უცხოეთში:

ბროდვეის თეატრი, ნიუ-იორკი
ოპერა გარნიე, პარიზი
კოვენტ-გარდენი, ლონდონი
კოლონი, ბუენოს-აირესი
კომედი ფრანსეზი, პარიზი
ლა სკალა, მილანი
მეტროპოლიტენ-ოპერა, ნიუ-იორკი
სან-კარლო, ნეაპოლი
ფოლკსოპერა, ვენა
კინოხელოვნება

კინოხელოვნება (ბერძნ. – „ვმოძრაობ“) — ვიზუალური ხელოვნების დარგი, რომლის ნაწარმოებები იქმნება რეალური, ინსცენირებული ან მულტიპლიკაციის საშუალებებით შექმნილი მოვლენების შესახებ.

კინოხელოვნება გაჩნდა მე-20 საუკუნეში, რომლის კონცეფცია არის შავ-თეთრი ან ფერადი „მოძრავი ნახატების“ პროეცირება ეკრანზე. კინოხელოვნებაში ხდება ლიტერატურის, თეატრის, სახვითი ხელოვნებისა და მუსიკის სინთეზი მისთვის დამახასიათებელი გამოხატვის საშუალებებით, რომელთაგან უმთავრესია კინოგამოსახულების ფოტოგრაფიული ბუნება და მონტაჟი. ხელოვნების ეს დარგი თითქმის მთლიანად არის დამოკიდებული ტექნიკურ განვითარებაზე, მათ შორის ფოტოგრაფიების მოძრაობის, პროექცირების, გახმოვანების, კინოფირების დამუშავებისა და გამჟღავნების ტექნოლოგიებზე.

კინოხელოვნება განუყოფლად არის დაკავშირებული კინოინდუსტრიასთან, რომელიც აწარმოებს კინოაპარატურას, გადასაღებ, გადამამრავლებელ, სადემონსტრაციო და სხვა ტექნოლოგიურ მოწყობილობებს. კინოხელოვნებისა და კინოინდუსტრიის ერთობლიობას კინემატოგრაფია ეწოდება.

კინოხელოვნების ნაწარმოებები
ანიმაციური ფილმი – დოკუმენტური ფილმი – დრამატული ფილმი – კინოჟურნალი – კომედიური ფილმი – მოკლემეტრაჟიანი ფილმი – სასწავლო ფილმი – სატელევიზიო ფილმი

კინოხელოვნების ტერმინები
კადრი – კინემატოგრაფი – კინო – კინოაპარატი – კინოდრამატურგია – კინოთეატრი – კინომუსიკა – კინოსაპროექციო აპარატი – კინოსტუდია – კინოფირი – როლი – სცენარი – ფილმი – ფოტოფირი

კინოხელოვნების მოღვაწენი
მსახიობი – ოპერატორი – რეჟისორი – სცენარისტი – ფოტოგრაფი

იხილეთ აგრეთვე:
გამოჩენილი კინორეჟისორები
გამოჩენილი კინომსახიობები

სხვადასხვა
კინოფესტივალები:
ბერლინის კინოფესტივალი – „ოქროს დათვი“
ვენეციის კინოფესტივალი – „ოქროს ლომი“
კანის კინოფესტივალი – „ოქროს პალმის რტო“
ლოკარნოს კინოფესტივალი – „ოქროს ლეოპარდი“
მოსკოვის კინოფესტივალი – „ოქროს გიორგი“

კინოხელოვნების პრემიები:
გოია – ესპანეთი
ოსკარი – აშშ
სეზარი – საფრანგეთი
ევროპის კინემატოგრაფიული ჯილდო

ცნობილი კინოსტუდიები:
გომონი – დეფა – ლენფილმი – მე-20 საუკუნე ფოქსი – მოსფილმი – პარამაუნთი – ქართული ფილმი – ჰოლივუდი
ბალეტი

ბალეტი ( < < გვიანდ. — ვცეკვავ) — სცენური ხელოვნების სახეობა, რომლის შინაარსი გამოხატულია საცეკვაო-მუსიკალური ფორმით. ბალეტის ფესვები ხალხურ ცეკვაშია. მან ჩამოყალიბება დაიწყო მე-16 საუკუნეში ევროპაში. უმეტესწილად ბალეტს საფუძვლად უდევს რაიმე სიუჟეტი, დრამატურგიული ჩანაფიქრი, ლიბრეტო, მაგრამ არის საბალეტო წარმოდგენები სიუჟეტების გარეშეც. საბალეტო ცეკვის ძირითადი სახეობებია კლასიკური და სახასიათო.

ბალეტის ისტორია
ბალეტი ჩაისახა აღორძინების ეპოქაში, იტალიაში (მე-16 ს.) თავდაპირველად როგორც საცეკვაო სცენა მუსიკალური წარმოდგენისათვის, ოპერისათვის. აქედან იგი საფრანგეთში გავრცელდა და სამეფო დღესასწაულების მდიდრულ სანახაობად გადაიქცა. პირველი ბალეტების („დედოფლის კომედიური ბალეტი“, 1581) მუსიკალურ საფუძველს წარმოადგენდა ხალხური და სამეფო კარის ცეკვები. მე-17 საუკუნის მეორე ნახევარში ახალი თეატრალური ჟანრები, როგორებიცაა კომედია-ბალეტი, ოპერა-ბალეტი, რომელშიც დიდი ადგილი ეთმობა საბალეტო მუსიკას და მის დრამატიზებას. მაგრამ სცენური ხელოვნების დამოუკიდებელ სახედ ბალეტი მე-18 საუკუნის მეორე ნახევრიდან გვევლინება ცნობილი ფრანგი ბალეტმაისტერის ჟ.ჟ.ნოვერის წყალობით. ფრანგი განმანათლებლების ესთეტიკაზე დაყრდნობით მან შექმნა სპექტაკლი, რომელშიც შინაარსი გადმოიცემა დრამატულ-პლასტიკურ სახეებში და ამკვიდრებს მუსიკის აქტიურ როლს.

ბალეტის შემდგომი განვითარება რომანტიზმის ეპოქაზე მოდის. ჯერ კიდევ მე-18 საუკუნის 30-იან წლებში ფრანგმა ბალერინამ კამარგომ დაამოკლა ქვედაბოლო და უარი თქვა ქუსლებიან ფეხსაცმელზე. ამან საბალეტო კოსტიუმი მსუბუქი და თავისუფალი გახადა, რამაც დიდად შეუწყო ხელი ცეკვის ტექნიკის სწრაფ განვითარებას. რუსეთის იმპერიაში ბალეტი შემოსვლას ჯერ კიდევ პეტრე -ის დროს იწყებს, საიდანაც ის საქართველოშიც გავრცელდა.

მეცადინეობა და შესრულება
ბალეტის სწავლას ადრეულ ასაკში იწყებენ. საბალეტო სკოლაში 8 წლის ბავშვებს იღებენ. ბალეტს გრაცია, ნებისყოფა და მოქნილობა სჭირდება, ამიტომ მასწავლებლები სწორედ ამ მონაცემებით დაჯილდოებულ ბავშვებს ეძებენ.

სტუდიაში, სადაც მოცეკვავეები ვარჯიშობენ, კედლებზე ჰორიზონტალური ძელებია მიმაგრებული, რომელსაც მოცეკვავე ხელით ეყრდნობა, რათა ვარჯიშისას წონასწორობა შეინარჩუნოს. კედლებზე ასევე სარკეებია, რათა მოცეკვავემ თავისი მოძრაობა დაინახოს. ბალეტის მოცეკვავის, განსაკუთრებულათ ბალერინასთვის (მოცეკვავე ქალი) ყველაზე დიდი სირთულე ფეხის წვერებზე ცეკვაა. საამისოდ ბალერინას საგანგებო ფეხსაცმელი აცვია, რომელსაც გამძლე და მაგარი წვერები აქვს.
ვასილ აბაევი

ვასილ ივანეს ძე აბაევი (; დ. , სოფ. კობი, ახლანდელი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი — გ. 18 მარტი, 2001, მოსკოვი) — საბჭოთა ენათმეცნიერი, ლექსიკოგრაფი, ფოლკლორისტი და ეთნოგრაფი. ეროვნებით ოსი. ფილოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი (1963), პროფესორი (1969), ჩრდილოეთ ოსეთის ასსრ მეცნიერების მოღვაწე (1957).

ბიოგრაფია
დაამთავრა ლენინგრადის უნივერსიტეტი (1925). მუშაობდა მოსკოვში, სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ენათმეცნიერებათა ინსტიტუტში. 1928-1930 მოღვაწეობდა თბილისში, სსრკ მეცნიერებათა აკადადემიის კავკასიის ისტორიისა და არქეოლოგიის ინსტიტუტში, დიდი სამამულო ომის წლებში — სამხრეთ ოსეთისა და ჩრდილოეთ ოსეთის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტებში. აბაევის მთავარ შრომებს „ნართების ეპოსი“ (1945), „ოსური ენა და ფოლკლორი“ (1949), „ოსური ენის ისტორიულ-ეტიმოლოგიური ლექსიკონი“ (ტ. 1-2, 1958-1973) დიდი მნიშვნელობა აქვს ირანულ ენათა კვლევისათვის, ქართულ-კავკასიური და ირანულ ენათა კონტაქტების შესწავლისათვის, აგრეთვე კავკასიის ხალხთა ეთნოგრაფიის და ფოლკლორის საერთო ელემენტების კვლევის თვალსაზრისით. საყურადღებოა მისი „არმაზის ბილინგვის გარშემო“ (საქართველოს სსრ. მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, 1944, ტ. 5, № 8), „შოთა რუსთაველის პოემის „ვეფხისტყაოსნის“ ფოლკლორული საფუძვლის შესახებ“ ( , 1966, . 25 4), „პოემა „ვეფხისტყაოსნის“ ირგვლივ“ (თსუ შრომები, 1967, ტ. 118, სერია 6, რუს. ენაზე).