ვერტიკალი (ფილმი)

„ვერტიკალი“ — საბჭოთა მხატვრული ფილმი ალპინიზმის თემაზე, რომელიც რეჟისორების სტანისლავ გოვორუხინისა და ბორის დუროვის სადიპლომო ნამუშევარია. ფილმი გადაღებულია ოდესის კინოსტუდიაში. მისი პრემიერა შედგა 1967 წლის ივლისში.

სიუჟეტი
მთამსვლელთა ჯგუფი, ყოფილი ფრონტელი ჯარისკაცის, გამოცდილი ვიტალი ლომოვის ხელმძღვანელობით, სვანეთში მიემგზავრება ორ-ტაუს მწვერვალის დასალაშქრად. გზად გაივლიან სოფელში, სადაც მოხუცი ბესარიონი — ლომოვის მეგობარი, მთაში დაღუპული მთამსვლელის - ილიკოს მამა ცხოვრობს.

ქვემო მთაზე ჩასვლისთანავე იქმნება საბაზო ბანაკი, სადაც რჩებიან რადისტი ვოლოდია და ექიმი ლარისა, ხოლო ოთხი მთამსვლელი მწვერვალზე მიდის. მეორე დღეს ვოლოდია იღებს შეტყობინებას ციკლონის მოახლოების შესახებ და ჯგუფს სიგნალს გადასცემს, გადაუხვიონ დაგეგმილი მარშრუტიდან. მთამსვლელი გენადი, რომელმაც მიიღო რადიოგრამა, არჩევანის წინაშე დგას — შეასრულოს ბრძანება და ჩავიდეს მთიდან, დატოვოს მწვერვალი დაუპყრობელი, ან გარისკოს და აიღოს მწვერვალი (ამით გენადი დაიმსახურებს ლარისას პატივისცემას, რომელიც აშკარად მოსწონს). ის გადაწყვეტს თანამგზავრებს მიღებული ინფორმაცია დაუმალოს. მთამსვლელები იპყრობენ მწვერვალს, მაგრამ ჩამოსვლისას მათ თოვლი და ჭექა-ქუხილი მოუსწრებს. ერთ-ერთი ალპინისტი დაშავდა ელვისგან, გენადის კი ხელები აქვს მოყინული.

რთული მოგზაურობა ელით მთამსვლელებს საბაზო ბანაკში დაბრუნებისას. ჯგუფი ორ წყვილად იყოფა — გენადი და ლომოვი ჩადიან დაბლა, რიტას და დაჭრილ ალექსანდრეს ტოვებენ თოვლის გამოქვაბულში, საკვების მცირე მარაგით. ბანაკისკენ მიმავალ გზაზე გენადის თოვლის სიბრმავე დაემართება. ის და ლომოვი შემთხვევით წააწყდებიან თოვლით დაფარულ კარავს. კარავში ახერხებენ ნავთქურის ანთებას და ცოტა გათბობას. ლომოვი აღმოაჩენს ჩანაწერს, საიდანაც ირკვევა, რომ მისი ავტორი ილიკოა, რომელმაც ასვლისას ფეხი მოიტეხა და სიცივისგან გარდაიცვალა. როდესაც ნავთქურა ჩაქრა, გენადიმ აღიარა თანამგზავრთან, რომ მან იცოდა ციკლონის მოახლოების შესახებ, მაგრამ დაუმალა ინფორმაცია ამხანაგებს. ლომოვი ამას უემოციოდ იღებს და მარტო ჩადის ქვემოთ. ის ახერხებს საბაზო ბანაკში მისვლას და დახმარების თხოვნას.

როლებში
თითქმის ყველა მთავარი გმირის — მთამსვლელის სახელები (ვიტალი ლომოვის გარდა) შეესაბამება მათი როლების შემსრულებელ მსახიობთა სახელებს.

ვლადიმერ ვისოცკი — ვალოდია, რადისტი
ლარისა ლუჟინა — ლარისა, ექიმი
გენადი ვოროპაევი — გენადი, ალპინისტი
გიორგი კულბუში — ვიტალი ლომოვი
მარგარიტა კოშელევა — რიტა, ალპინისტი
ალექსანდრე ფადეევი — ალექსანდრე ნიკიტინი, ალპინისტი
ბუხუტი ზაქარიაძე — ბესარიონი, დაღუპული ალპინისტის - ილიკოს მამა
ლეონიდ ელისაევი — რადისტი, გერმანელი

ფილმის შექმნაში მონაწილეობა მიიღეს მთამსვლელებმა, სსრ კავშირის სპორტის ოსტატებმა: მ. ანუფრიკოვმა, ლ. ელისეევმა, დ. კახიანმა, შ. მარგიანმა, ლ. ნევედომსკაიამ, ე. პერსიანოვმა, გ. პროკოშინმა, ს. იაკიმოვმა, ე. ბაღდასაროვმა, დ. ჩერეშკინმა, მ. შურდუმოვმა და სხვებმა.
ლიდია დოდინკინა (ნევედომსკაია) დუბლირებას უწევდა ლარისა ლუჟინას.

სცენარი
სერგეი ტარასოვის მოგონებების მიხედვით, სცენარი ეფუძნებოდა მისი ძმის ვლადიმერ კოპალინის ისტორიას, რომელიც 1965 წელს ავიდა ლენინის პიკზე: „მე მქონდა ამბავი არა ხალხის მთებზე ცოცვის შესახებ, არამედ უცნობი ჯარისკაცის შესახებ, რომელმაც, ასე ვთქვათ, მთაში ურთულესი საქმე დაასრულა, რათა დაემტკიცებინა, რომ ის არ არის დამნაშავე წინა ასვლის დროს მომხდარ ტრაგედიაში“. გადაღებული მასალა ტარასოვს არ აღაფრთოვანებდა, მაგრამ ვისოცკისთან შეხვედრის შემდეგ სცენარისტმა გადაწყვიტა, რომ მისი ბალადების დამატებით ფილმში „არსიც და სიცხადეც“ გამოჩნდებოდა.

სცენარის სამუშაო სახელწოდება იყო „შეპყრობილნი“. ალექსანდრე კუზნეცოვის მოგონებების მიხედვით, მას ფილმის გადაღების დროს უნდა დაესრულებინა სცენარი.

გადაღება
ფილმი გადაღებულია იალბუზის რეგიონში 1966 წლის 21 ივლისიდან 28 დეკემბრამდე შავ-თეთრ ფირზე. იმისთვის, რომ მსახიობებს მთამსვლელების კარგად თამაში შეძლებოდათ, მათ უტარებდნენ სპეციალურ სწავლებას: ისინი ეუფლებოდნენ ყინულის ცულს, ცხოვრობდნენ კარვებში, სწავლობდნენ თოკით გადაბმულ, ჯგუფურ სიარულს, ადიოდნენ 3000 მეტრამდე სიმაღლეზე და ჩააბარეს ალპინისტობის ყველა ნორმატივი. გადაღების დასრულების შემდეგ მსახიობებმა მიიღეს „სსრკ ალპინისტის“ სამკერდე ნიშნები.

რადისტის როლზე ვ. ვისოცკი მიიწვიეს იმის შემდგომ, რაც იური ვიზბორმა უარი თქვა გადაღებაში მონაწილეობაზე. სცენარი ვისოცკის უინტერესო მოეჩვენა, მაგრამ მას მოეწონა იმის შესაძლებლობა, რომ ფილმში სიმღერების ავტორი და შემსრულებელი იქნებოდა. თავის კონცერტებზე და მსმენელებთან შეხვედრებზე ის ფილმის გადაღებებზე საუბრობდა:

მუსიკა და სიმღერები
ფილმში გაჟღერდა ვ. ვისოცკის შემდეგი საავტორი სიმღერები:

„სიმღერა მეგობარზე“ („ …“) - დაიწერა ღამით ფილმის კონსულტანტის ლეონიდ ელისეევის ისტორიის შთაბეჭდილების გავლენით, 1955 წელს მთავარი კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთაზე ასვლის შესახებ. ერთ-ერთი მთამსვლელის მოუხერხებლობის გამო მასთან ერთად დაეცა კიდევ ოთხი, მიიღეს სხვადასხვა სახის დაზიანებები, ერთი კი დაზღვევის გარეშე დარჩა ყინულის ფერდობის შუაგულში; ელისეევი ბოლო ძალით ავიდა 70 მ-ზე და რადიოთი გამოიძახა მაშველები.
„თავის შეურაცხყოფას ყველა ადამიანი…“ („ … “);
„საომარი სიმღერა“ („ , …“). სხვა სახელია „ალპელ მსროლელთა ბალადა“;
„მწვერვალი“ („ …“) - გადამღები ჯგუფი წავიდა მთამსვლელების გადასარჩენად, რომლებიც ავიდნენ თავისუფალი ესპანეთის მწვერვალზე და ამხანაგთან ერთად სამი დღე იდგნენ 30 სანტიმეტრიან კარნიზზე. რომელიც დაიღუპა ლოდის ჩამოვარდნის შედეგად

დამატებითი ფაქტები
ნაწყვეტი ფილმიდან „სიმღერები მეგობარზე“ საუნდტრეკიდან („მხატვრული სტვენა“) გამოყენებული იყო ანიმაციური სერიალის „აბა, დამაცადეს“ 1 და 10 ნომერში.
ვლადიმერ ვისოცკიმ მის პარტნიორს ფილმში — ლარისა ლუჟინას მიუძღვნა სიმღერა „ის იყო პარიზში“, რომელიც 1966 წლის აგვისტოში, გადაღებების პერიოდში დაწერა.
გამოსვლიდან პირველ 12 თვეში ფილმი „ვერტიკალი“ 13 მილიონმა მაყურებელმა ნახა. (წყარო: „ინფორმაცია მაყურებელთა რაოდენობის შესახებ, ვინც უყურა ფილმებს 12 თვის განმავლობაში 1968 წლის 1 ოქტომბრის მდგომარეობით (ფილმები გამოსულია 1967 წლის მე-3 კვარტალში).“ მ.: გამომცემლობა „კინემატოგრაფიისა და კინოდისტრიბუციის სამმართველო“, 1969 წ.).