iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ელიზაბეთ ავგუსტა ზულცბახელი

ელიზაბეთ ავგუსტა ზულცბახელი (; დ. 17 იანვარი, 1721, მანჰაიმი, გერმანია — გ. 17 აგვისტო, 1794, რაინ-ნეკარი, გერმანია) — ვიტელსბახების დინასტიის წარმომადგენელი. პფალცის კურფიურსტი 1742-1777 წლებში და ბავარიის კურფიურსტი 1777-1794 წლებში როგორც კარლ თეოდორის პირველი მეუღლე.

ბიოგრაფია
ელიზაბეთ ავგუსტა დაიბადა 1721 წლის 17 იანვარს მანჰაიმში. იგი იყო მთავარ იოზეფ კარლ ზულცბახელისა და მისი მეუღლის, პფალცგრაფ კარლ ფილიპის ასულ ელიზაბეთ ავგუსტა ნოიბურგელის ქალიშვილი. დედამისის მამიდები იყვნენ: ესპანეთის დედოფალი მარია ანა ნოიბურგელი, პორტუგალიის დედოფალი მარია სოფია ნოიბურგელი, პარმის ჰერცოგინია დოროთეა სოფია ნოიბურგელი და საღვთო რომის იმპერატრიცა, ავსტრიის ერცჰერცოგინია, უნგრეთის, ხორვატიისა და ბოჰემიის დედოფალი ელეონორ მაგდალენა ნოიბურგელი.

1742 წლის 31 დეკემბერს ელიზაბეთ ავგუსტა მიათხოვეს მისსავე ბიძაშვილს, პფალცის კურფიურსტ კარლ თეოდორს. ეს ქორწინება მხოლოდ იმიტომ მოეწყო, რომ ზულცბახის ტახტი ვიტელსბახებს შეენარჩუნებინათ და სხვა დინასტიის წარმომადგენლებს არ გამოეთქვათ მასზე პრეტენზია, როგორც ხშირად ხდებოდა ხოლმე ევროპაში. კარლ თეოდორი აღწერილი იყო როგორც განათლებული და განმანათლებელი კაცი, ხოლო ელიზაბეთ ავგუსტა როგორც ენერგიული, განათლებული, სიამოვნების მოყვარე და არც ისე ღრმა სულიერების მქონე ქალი. ქორწინების პირველი წლების განმავლობაში ელიზაბეთ ავგუსტა მეტად შესამჩნევად დომინირებდა მეუღლეზე, რაც განსაკუთრებით შვიდწლიან ომში გამოვლინდა, სადაც კარლ თეოდორი ფაქტობრივად მისი მითითებებით მოქმედებდა. უკვე 1760 წლიდან კარლ თეოდორი განთავისუფლდა ცოლის დომინაციისაგან.

1762 წლის 28 ივნისს, ოცწლიანი ქორწინების შემდეგ ელიზაბეთ ავგუსტამ პირველი და უკანასკნელი ბავშვი გააჩინა, თუმცა დიდი ხნის ნანატრი მემკვიდრე დაბადებიდან მეორე დღეს გარდაიცვალა. ამან მათ ქორწინებაში იმდენად დიდი ბზარი გააჩინა, რომ წყვილი ფაქტობრივად დაშორდა ერთმანეთს და ცალ-ცალკე დაიწყეს ცხოვრება. მეუღლეზე გავლენადაკარგული ელიზაბეთ ავგუსტა ცდილობდა ვაჟის გაჩენას, რათა ძველი სტატუსი აღედგინა, თუმცა ამაოდ. ვინაიდან კარლ თეოდორი მას აღარ ეკარებოდა, ვეღარც დაორსულება მოახერხა. როგორც ცნობილია, ამის შემდეგ ელიზაბეთ ავგუსტამ უცნობ მამაკაცთან გააბა რომანი, რომლისგანაც დაორსულდა კიდეც, მაგრამ მუცელი მოეშალა. ამ ფაქტმა მას სამეფო კარზე უკანასკნელი მოკავშირეებიც დააკარგვინა. 1764 წლიდან კარლ თეოდორმა ოფიციალური საყვარელი გაიჩინა მოცეკვავე ფრანსუაზ დესპრე-ვერნუელის სახით. 1766 წლიდან იგი იოზეფა შაიფერტით ჩაანაცვლა, რაც ელიზაბეთ ავგუსტასათვის უდიდესი დამცირება იყო.

პროტესტის ნიშნად ელიზაბეთ ავგუსტა საცხოვრებლად ოგერსჰაიმის სასახლეში გადავიდა. იგი ფაქტობრივად ამ სასახლეში ცხოვრობდა მთელი თავისი დარჩენილი ცხოვრება. თავისი ქმრის კარს იგი მხოლოდ ერთხელ, 1781 წლის ზამთარში ეწვია, რის შემდეგაც მეუღლე აღარც უნახავს. მას არ მოსწონდა ბავარიის სამეფო კარი, რადგან თავისი გემოვნებისათვის შეუფერებლად თვლიდა, ამიტომაც მიუნხენში მხოლოდ ერთხელ ჩავიდა. მას შემდეგ, რაც 1777 წელს კარლ თეოდორი ბავარიის კურფიურსტი გახდა და მიუნხენში გადასახლდა, ელიზაბეთ ავგუსტა პფალცში საოცრად პოპულარული გახდა.

1793 წელს, საფრანგეთის ჯარების შესვლის გამო ელიზაბეთ ავგუსტამ დატოვა პფალცი და რაინ-ნეკარში გაიქცა, სადაც გარდაიცვალა კიდეც 1794 წლის 17 აგვისტოს, 73 წლის ასაკში. ამის შემდეგ მისი ქმარი მეორედ დაქორწინდა ახალგაზრდა მარია ლეოპოლდინა დე ჰაბსბურგ-ესტეზე, მაგრამ 1799 წელს უშვილოდ გარდაიცვალა.
ლია ანდღულაძე

ლია ანდღულაძე (დ. 2 მარტი, 1931 — გ. 23 ივლისი, 2010) — ქართველი მაღალჩინოსანი, პოლიტიკოსი, ფილოლოგი, ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი და პროფესორი.

ბიოგრაფია
ლია ანდღულაძემ დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 1955-1957 წლებში თბილისის საშუალო სკოლების მასწავლებელი გახლდათ, ხოლო 1958 წლიდან საქართველოს რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის შოთა რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტის უფროსი ლაბორანტი, უმცროსი, უფროსი მეცნიერი თანამშრომელი იყო. წლების განმავლობაში ის ასევე იყო საქართველოს ეროვნული სათათბიროს თავმჯდომარე.

1990-1991 წლებში ლია ანდღულაძე იყო საქართველოს რესპუბლიკის განათლების მინისტრი. იგი 1991 წელს შეცვალა ელიზბარ ჯაველიძემ. 2003-2005 წლებში რუსეთ-საქართველოს თანამედროვე ჰუმანიტარული უნივერსიტეტის პროფესორი და საქართველოს ეროვნული სათათბიროს თავმჯდომარე. მას ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).

ლია ანდღულაძე არის 7 წიგნის, 20-ზე მეტი სამეცნიერო სტატიისა და 250-ზე მეტი საგაზეთო წერილის ავტორი. მისი სამეცნიერო მოღვაწეობის ძირითადი თემატიკა და მიმართულება იყო: რუსთველოლოგია, ძველი და ახალი ქართული ლიტერატურა, განათლება, ისტორია, ხელოვნება, ეროვნული მოძრაობა, მოღვაწენი და მოგონებები. აღსანიშნავია, რომ მისი პირადი არქივი დაცულია კორნელი კეკელიძის სახელობის საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში. არქივი მან ცენტრს შემოსწირა გარდაცვალებიდან ორი წლით ადრე, კერძოდ 2008 წლის 15 დეკემბერს.

მისი წიგნებიდან გამორჩეულია მოგონებები პირველ პრეზიდენტ ზვიად გამსახურდიაზე, რომელიც ავტორმა გამოაქვეყნა თავისი სიცოცხლის ბოლო წლებში. აღსანიშნავია ასევე ისიც, რომ აქტიურად წერდა ლექსებსაც.

ლია ანდღულაძე ასევე, წლების განმავლობაში იყო უზენაესი საბჭოს დეპუტატი, უზენაესი საბჭოს პრეზიდიუმის წევრი. ის იყო ერთ-ერთი გამორჩეული საზოგადო მოღვაწე იმ პერიოდის საქართველოში, საქართველოს პირველი პრეზიდენტის ზვიად გამსახურდიას დიდი მეგობარი და ეროვნულ განმათავისუფლებელი ორგანიზაციის აქტიური წევრი. ლია ანდღულაძე გახლდათ საარჩევნო ბლოკი „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველო“, წევრი.

ლია ანდღულაძე გარდაიცვალა 2010 წლის 23 ივლისს, 79 წლის ასაკში.
ნინო არაზაშვილი

ნინო არაზაშვილი (დ. 20 დეკემბერი, 1973 ) — ქართველი ჟურნალისტი.

ბიოგრაფია
ნინო არაზაშვილი დაიბადა ქალაქ თბილისში. მან დაამთავრა თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჟურნალისტიკის ფაკულტეტი ტელეჟურნალისტიკის სპეციალობით 1996 წელს, ასევე დამთავრებული აქვს საქართველოს საზოგადოებრივ საქმეთა ინსტიტუტის კომუნიკაციის მენეჯმენტისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის კურსი 2005 წელს. გავლილი აქვს საქართველოს სომელიეთა ასოციაციასთან არსებული "თბილისის ღვინის სკოლა" ზოგადი კურსი სომელიეთათვის 2010 წელს. ნინო არაზაშვილს აქვს მონაწილეობა მიღებული არაერთ ცნობილ პროექტში, მათ შორის თბილისის პოლიტიკური სწავლების სკოლა ევროპის საბჭოსა და ევროპის კომისიის ერთობლივ პროექტ (ქართული პროექტი) 2011-2012 წლებში. მას ასევე გავლილი აქვს აშშ-ს საელჩოს მედია კურსი "თანამედროვე მედიის გამოწვევები" 2013 წელს (ნიუ-იორკი, ვაშინგტონი).

1992-1995 წლებში ნინო არაზაშვილი მოღვაწეობდა ტელეკომპანია "მე-2 არხის" ჟურნალისტი და ერთ-ერთი გადაცემის თანაავტორიც. 1995-2004 წლებში იგი გახლდათ სატელევიზიო სტუდია "მაესტროს" ავტორი, ასევე რედაქტორი და სარეკლამო აგენტი. 2002-2018 წლებში მუშაობდა სამაუწყებლო კომპანია "რუსთავი 2-ში", როგორც გადაცემების "დილა მშვიდობისა საქართველოს" და "დილა უქმეებზე" წამყვანი და მთავარი პროდიუსერი, თუმცა კომპანიის საკმაოდ ხმაურიანად დატოვება მოუწია, გარკვეული მიზეზების გამო.

უნდა აღინიშნოა ისიც, რომ 2005-2018 წლებში ნინო არაზაშვილი ასევე აქტიურად იყო ჩართული პაატა ბურჭულაძის საქველმოქმედო ფონდი"იავნანა"-ში და იყო ფონდის მიერ გამართული საქველმოქმედო ღონისძიებების, კონცერტების მთავრი წამყვანი.

2009 წლიდან "საქართველოს არქიტექტორთა ასოციაციის" დაჯილდოვების ცერემონიების წამყვანი. 2012-2013 წლებში საქართველოს უნივერსიტეტში კითხულობდა სალექციო კურსს - "ტელეჟურნსლისტიკის საფუძვლები", ხოლო 2013-2014 წლებში "რადიოქალაქი" - საავტორო გადაცემა "ერთი ერთზე ნინო არაზაშვილთან ერთად". 2018-2019 წლებში არტისტთა გაერთიანება "კონცეპტ " ვებ-გვერდის რედაქტორი, ხოლო 2019 წლის თებერვლიდან აქტიურად დაუბრუნდა ისევ სატელევიზიო პროგრამებს და გახდა ტელეკომპანია "ტვ პირველის" საავტორო გადაცემის "პირველამდე ნინო არაზაშვილთან ერთად" წამყვანი და მთავარი პროდიუსერი.

ნინო არაზაშვილი არის არაერთი ჯილდოს მფლობელი, მათ შორის ვოკალისტთა საერთაშორისო კონკურსი „რომანსიადა“ 1999 წელი (მოსკოვი), პირველი ადგილი ლაურეატი; 2013 წელს ჟურნალისტთა დაჯილდოება „ოქროს ფრთა“; სააგენტო „პროფილის“ დაჟილდოვება „წლის ბრენდი“ 2012 წელს და ასევე „წლის მედია პროდიუსერი“ 2013 წელს.

ნინო არაზაშვილს ჰყავს მეუღლე და სამი შვილი. მისი მეუღლე სან­დრო ონოფ­რიშ­ვი­ლი გუ­და­უ­რის გან­ვი­თა­რე­ბის სა­ა­გენ­ტოს ხელ­მძღვა­ნე­ლია.
ნინო ბაქაქური

ნინო ბაქაქური (დ. 11 მაისი, 1974) — ქართველი იურისტი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1974 წლის 11 მაისს ქალაქ თბილისში. 1991 წელს წარჩინებით დაამთავრა თბილისის მე-3 ქართული გიმნაზია. 1996 წელს წარჩინებით დაამთავრა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი. იყო აკადემიკოს სიმონ ჯანაშიას სახელობის სტიპენდიატი. 2001 წელს წარჩინებით დაამთავრა თბილისის იურიდიული ინსტიტუტი და მიენიჭა მას იურისტის კვალიფიკაცია. ნინო ბაქაქურმა 2006 წელს დაამთავრა ნიუ-იორკის (აშშ) კოლუმბიის უნივერსიტეტის სამართლის სკოლა და მიენიჭა იურიდიულ მეცნიერებათა მაგისტრის წოდება. 2002-2003 წლებში გახლდათ საერთაშორისო სამართლის მკვლევარი ჯორჯთაუნის (ვაშინგტონი, აშშ) უნივერსიტეტის სამართლის სკოლასა და ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლის ჯგუფში. ნინო ბაქაქური მუშაობდა საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციის იურისტად, იურიდიული დახმარების ცენტრის ხელმძღვანელად, პროექტის დირექტორად. 2009 წლიდან აქვს იურიდიული პრაქტიკის უფლება ნიუ–იორკის შტატში (ნიუ-იორკი, აშშ).

2004-2005 წლებში თბილისის საოლქო სასამართლოს მოსამართლე, საგადასახადო და ადმინისტრაციული სამართლის კოლეგიის წევრი. 2005-2008 წლებში თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მოსამართლე, ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის წევრი.

2007 წელს თსუ იურიდიული ფაკულტეტის ასისტენტ-პროფესორად. 2007-2010 წლებში იყო კავკასიის უნივერსიტეტის სამართლის სკოლის ასისტენტ-პროფესორი, ასევე მოღვაწეობდა თავისუფალი უნივერსიტეტში, როგორც სამართლის სკოლის კომერციული სამართლის კლინიკის ლექტორი. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ნინო ბაქაქური იყო თბილისის სააპელაციო სასამართლოს მოსამართლე, მათ შორის იყო ადმინისტრაციულ საქმეთა პალატის წევრი. ასევე იგი, წლების განმავლობაში თბილისის საოლქო სასამართლოს მოსამართლე გახლდათ. რამდენიმე წლის განმავლობაში ნინო ბაქაქური იყო საქართველოს მოსამართლეთა ასოციაციის იურიდიული მრჩეველი.

2008-2014 წლებში იურიდიული კომპანია „ნოდია, ურუმაშვილი და პარტნიორები“ ერთ-ერთი გამორჩეული პარტნიორი.

2011-2012 წლებში ნინო ბაქაქური გახლდათ ამერიკის სავაჭრო პალატა საქართველოში - სამართლისექსპერტი. 2014 წლის 17 ოქტომბრიდან არის საქართველოს უზენაესი სასამართლოს წევრი, ხოლო 29 ოქტომბრიდან-უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო საქმეთა პალატის მოსამართლე.

2015 წლის 7 მაისიდან 2017 წლის 8 მაისამდე საკვალიფიკაციო პალატის წევრი.

2017 წელს ბაქაქურს ასევე ჰქონდა შეტანილი განაცხადი სტრასბურგის მოსამართლეობის კანდიდატად, თუმცა კონკურსს მალევე გამოეთიშა. აღსანიშნავია, რომ ამ კონკურსში ბაქაქური ​მესამე იყო იმ სიაში, რომელსაც იუსტიციის სამინისტროში სამთავრობო კომისიის წარმომადგენლები უნდა გასაუბრებოდნენ. აღნიშნულ კონკურსში მონაწილეობაზე ბაქაქურმა უარი განაცხადა და კომისიას ელექტრონული ფოსტით თავად მისწერა ამის შესახებ.

ჰყავს მეუღლე და ორი შვილი. მშობლიურ ენასთან ერთად ფლობს ინგლისურ და რუსულ ენებს.

ჯილდოები, პრემიები და პრიზები
სიმონ ჯანაშიას სახელობის სტიპენდიატი
ზაქარია (სოსო) აბრამაშვილი

ზაქარია აბრამიშვილი (დ. 9 იანვარი, 1972, რუსთავი, საქართველო) — ქართველი სპორტსმენი, ბატუტზე მხტომელი, ევროპის სამგზის ჩემპიონი (1990 — ინდივიდუალური, დუეტი, გუნდური), მსოფლიოს თასის გათამაშების ფინალისტი (1999), სსრკ ჩემპიონატის მესამე პრიზიორი (1990), მსოფლიო ჩემპიონი (1990, ესენი, გერმანია).

ძირითადი შედეგები
ლერი აბულაძე

ლერი აბულაძე (დ. 19 იანვარი, 1999, ხულო) — ქართველი მოჭიდავე (ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა), საქართველოს ჩემპიონატის ვერცხლის პრიზიორი (2019), ახალგაზრდებს შორის საქართველოს და ევროპის ჩემპიონი (2018, 2017), ჭაბუკებს შორის მსოფლიოს ჩემპიონი და ვერცხლის პრიზიორი (2016, 2014), ჭაბუკებს შორის ევროპის ჩემპიონი და ასევე ვერცხლის პრიზიორი (2015, 2016).

ძირითადი შედეგები
გუჩა კვარაცხელია

გუჩა კვარაცხელია (დ. 2 ოქტომბერი, 1940 — გ. 23 ივნისი, 2021) — ქართველი დრამატურგი, ენათმეცნიერი, მეცნიერი, პოეტი.

ბიოგრაფია
დაბადების ადგილი: ქალაქი თბილისი. დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტის ქართველურ ენათა განყოფილება 1963 წელს. 1967-1970 წლებში არნოლდ ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტი, მუშაობდა უმცროს მეცნიერ-თანამშრომელად, ხოლო 1970-1993 წლებში იყო ამავე ინსტიტუტში უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი. 1989-1993 წლებში იყო ინსტიტუტის წამყვანი მეცნიერ-თანამშრომელი, 1993-2006 წლებში ამავე ინსტიტუტის დირექტორი. 2002-2006 წლებში ზოგადი ენათმეცნიერების განყოფილების გამგის მოვალეობის შემსრულებელი, 2006 წლიდან კი ისევ მთავარი მეცნიერ-თანამშრომელი. 1970-1977 წლებში პუშკინის სახელობის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტი, ქართული ენის კათედრის უფროსი მასწავლებელი. 1978-1988 წლებში ამავე ინსტიტუტის ქართული ენის კათედრის დოცენტი.

1992 წელს (13 იანვარი-20 დეკემბერი) საქართველოს რესპუბლიკის განათლების მინისტრი. 1993-1994 წლებში არაქართველთათვის ქართული ენის სწავლების სამეცნიერო-კვლევითი ლაბორატორიის გამგე; 1989-1994 წლებში ამავე ლაბორატორიის ქართული ენის კათედრის გამგე. 1999-2006 წლებში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში მოღვაწეობდა, როგორც ზოგადი და გამოყენებითი ენათმეცნიერების კათედრის პროფესორი.

2005 წლიდან საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიაში ენის, ლიტერატურისა და ხელოვნების განყოფილების აკადემიკოს-მდივნის მოვალეობის შემსრულებელი. მას გამოქვეყნებული აქვს 130 სამეცნიერო ნაშრომი.

მისი საკანდიდატო დისერტაციის თემაა „მეტყველების სტილის სტატისტიკური ანალიზი“, დაიცვა 1968 წელს. სადოქტორო დისერტაციის თემა – „სამეცნიერო და საგაზეთო–პუბლიცისტურ სტილთა ფუნქციური სისტემები“, დაიცვა 1986 წელს. მონაწილეობა აქვს მიღებული არაერთ კონფერენციასა და კონგრესში როგორც საქართველოში ასევე საზღვარგარეთ. მისი სამეცნიერო სტატიებიდან გამორჩეული ნაშრომია - „ენობრივი თვითშეგნება და სალიტერატურო ნორმა, როგორც ღირებულება“, აქ არის საუბარი თანამედროვე ქართული სალიტერატურო ნორმისა და მეტყველების კულტურის ურთიერთმიმართებაზე. ქართულ ენათმეცნიერებაში მან, პირველმა, დაიწყო ახალი დარგის - ფუნქციური სტილისტიკის კვლევა, ცალკე მონოგრაფიად გამოსცა „მხატვრული ენის შესწავლის ლინგვისტიკური ასპექტები”.

მისი ორი პიესა „ჩვენ ძილში გაპარულები“ და „პარასკევს, ხუთშაბათის წინ“ – უაღრესად თანამედროვეა თავისი პრობლემატიკით. ორივე პიესაში დღევანდელობის მხატვრული ინტერპრეტაციაა წარმოდგენილი, უწყინარი და დაბნეული პერსონაჟების მიღმა კი საკმაოდ ღრმა ტკივილი იკითხება, რომელიც მკითხველისთვის საინტერესოა.

გუჩა კვარაცხელია ლექსების წიგნი „მართალთა და უღმრთოთა გზები” მისივე ნახატებითაა გაფორმებული. საზოგადოებამ გუჩა კვარაცხელია ამ წიგნის მეშვეობით გაიცნო, როგორც მხატვარი. კრებულში შეტანილი ნახატები საკმაოდ შთამბეჭდავია და მაღალ დონეზე დგას შესრულების მხრივ.

ორგანიზაციის, ასოციაციის ან ჯგუფის წევრი
საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია, აკადემიკოს-მდივანი
საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია, აკადემიკოსი
საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია, წევრ-კორესპონდენტი (2001-)
გოგიტა არქანია

გოგიტა არქანია (დ. 26 მაისი, 1984, თბილისი, საქართველოს სსრ) — ქართველი სპორტსმენი, კარატისტი, ორგზის მსოფლიო ჩემპიონი (2014, გერმანია; 2021, დუბაი), კარატეს საერთაშორისო ტურნირის გამარჯვებული (2017, ესპანეთი). 2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების მეხუთეადგილოსანი (+75 კგ, ტოკიო).

ძირითადი შედეგები
იოსებ ნონეშვილის სახლ-მუზეუმი

იოსებ ნონეშვილის სახლ-მუზეუმი — არიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ კარდანახში. დგას სოფლის სამხრეთ ნაწილში 1985 წლიდან. ჩაუტარდა რეკონსტრუქცია, გაიხსნა 1986 წელს.

სახლი ქუჩის მხრიდან ერთსართულიანია, ეზოს მხრიდან ორსართულიანი. ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. ეზოში შესასვლელი ქუჩის მხრიდანაა, ეზოს გარს არტყია რკინის მესერი. შენობაში შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი თაღოვანია. პირველ სართულზე განთავსებულია მარანი, სამი ოთახი, ფონდების საცავი და დარბაზი - პატარა სცენით, სადაც პოეზიის საღამოები იმართებოდა. მარანში დერეფნიდანაა შესასვლელი, რომელიც ეზოს მხრიდან სართულის აივანის ქვეშ მდებარეობს. კარი თაღოვანია. მარნის დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში 7 თახჩაა დატანებული, იატაკი მოგებულია კვადრატული აგურით. სამ კედელს ვიწრო საფეხური შემოსდევს მარნის კარი და ორი თაღოვანი სარკმელი დერეფანში გამოდის. დერეფნის ერთი ბოლო განიერი და მაღალი ნახევარწრიული თაღითაა გახსნილი, მეორე ბოლოში თაღოვანი ბუხარია ჩაშენებული. დერეფნის იატაკი მოგებულია აგურით. მეორე სართულზე ორ რიგად განლაგებულია სხვადასხვა ზომის ექვსი საგამოფენო დარბაზი, სამი მათგანი ქუჩის მხარესაა, სამი კი ეზოს მხარეს, დარბაზები ერთმანეთს კარით უკავშირდება. დარბაზებში დაცულია პოეტის ბიბლიოთეკა, პირადი ნივთები, ხელნაწერები, სამახსოვრო საჩუქრები, გამოფენილია პოეტის ბავშვობისა და სიყმაწვილის წლების, შემოქმედებითი საღამოების, უცხოელ კოლეგებთან ურთიერთობის ამსახველი ფოტოები, დარბაზების გარდა, ამავე სართულზე განთავსებულია ორი ოთახი, სველი წერტილები და ტალანი. ტალანი მოქცეულია საგამოფენო დარბაზებსა და ადმინისტრაციულ ოთახებს შორის. მის ჩრდილოეთ კედელზე დიდი დაფა კიდია მუზეუმის საპატიო სტუმრების ხელმოწერებით. ტალანიდან პირველ სართულზე ჩადის ერთმარშიანი ქვის კიბე. მეორე სართულს მთავარი ფასადის მხრიდან მთელ სიგრძეზე გასდევს, ხის სვეტებიანი დახურული აივანი, რომელიც სართულის ხუთმალიან თაღედს ეყრდნობა. სვეტისთავები ორნამენტითაა მორთული. შენობა გადახურულია თუნუქის სახურავით.
გალერეა
ზიარის უსანეთის ეკლესია

ზიარის უსანეთის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზიარში, დგას სოფლის შუაში. განეკუთვნება საუკუნეს.

ეკლესია დარბაზულია, უაფსიდო. ნაგებია რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით; წყობაში თანაბარი ინტერვალებით ჩატანებულია აგურის სარტყლები. კარ-სარკმელთა ღიობები გამოყვანილია კვადრატული აგურით,ეკლესია შიგნიდან და გარედან შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს; სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე კარი ორფრთიანია,ჩასმულია სწორკუთხა ალათაში და გარედან ნახევარწრიული ტიმპანიტაა დასრულებული. ინტერიერი განათებულია ხუთი განიერი და მაღალი თაღოვანი სარკმლით. მათგან ერთი აღმოსავლეთითაა,ხოლო ორ-ორი ერთმანეთის მოპირდაპირედ,გრძივ კედლებში, სარკმლები შემინულია და გარედან ლითონის გისოსები აქვთ. შიგნით ეკლესია გადახურულია ისრული ფორმის შეფიცრული კამარით. გარედან ოთხივე კუთხეს აუყვება აგურით გამოყვანილი პილასტრისებრი შვერილი, რომელიც ვიწრო თარაზული ღარებით დანაწევრებულია თანაბარი სიმაღლის ნაწილებად, თითო მსგავსი პილასტრია გრძივი ფასადების შუაშიც. პილასტრები დაგვირგვინებულია აგურით ნაწყობი მაღალი ოთხსაფეხურიანი კაპიტელით. იმავე პროფილისაა გრძივი ფასადების ლავგარდანიც,განივ ფასადებზე კი იგი ორსაფეხურიანია. ეკლესიის ორივე შესასვლელი ჩასმულია სადა,თაღოვან ჩარჩოში. სარკმლებს, ზემოდან და გვერდებზე ევლება დეკორატიული არშია, რომელიც გამოყვანილია კედლის სიბრტყიდან გამოშვერილი და ერთმანეთისგან თანაბარი მანძილით დაცილებული აგურებით. ოთხივე ფასადის კიდეებთან, სარკმელთა გადახურვის დონეზე ჩარჩოში ჩასმული წრიული ჩაღრმავებაა. განივ ფასადებზე,ფრონტონის არეში, თითო მარალი რელიეგური ჯვარია გამოსახული. გაცილებით პატარა და კედლის სიბრტყეში შეღრმავებული თითო ჯვრის გამოსახულებაა გრძივი ფასადების აღმოსავლეთ ნაწილში. ეკლესიის დასავლეთ ფრონტონის წვერზე დადგმულია დაბალი, აგურით ნაშენი ოთხწახნაგა სამრეკლო. ეკლესია გადახურულია თუნუქის ორკალთა სახურავით.
ფევრების სამაროვანი

ფევრების სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს თბილისი-გურჯაანის გზატკეცილის მარცხნივ, ფევრებად წოდებულ ადგილზე. გომბორის ქედის სამხრეთ ფერდობზე. სამარხები ორ ჯგუფად არის განლაგებული, სამხრეთით მდებარე მცირე ჯგუფი შუა ბრინჯაოს ბოლო საფეხურს უნდა ეკუთვნოდეს. ჩრდილოეთით მდებარე მრავალრიცხოვანი სამარხები კი გვიანდელ ბრინჯაოს საწყის ხანას. სამაროვანი აღმოჩნდა მიწის სამუშაოების დროს 1977 წელს.

კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კიაზო ფიცხელაური) ძეგლზე ჩაატარა ფართო მასშტაბის არქეოლოგიური სამუშაოები. სამაროვანი ძლიერ არის დაზიანებული წლების განმავლობაში ამ ტერიტორიაზე მიმდინარე სასოფლო-სამეურნეო სამუშაოების გამო. გადანაყარ მიწაში აიკრიფა დიდი რაოდენობით თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, სარდიონის მძივები ბრინჯაოს შედგენილტარიანი სატევარი, ბრინჯაოსავე ღილები, რგოლები და სხვები.

სამაროვანი მრავალიარუსიანია. ორმოსამარხები დამხრობილია ჩრდილოეთიდან სამხრეთის მიმართულებით. მიცვალებულები დაკრძალულია მოხრილი კიდურებით, თავით უმეტესად ჩრდილოეთისკენ. ქვევიდან 11 ფენის რამდენიმე სამარხში მიცვალებულის ხის სარეცელზე დაკრძალვის წესი დადასტურდა. ამავე ფენის სამარხები შიგნით, ორმოს პირზე წვრილი რიყის ქვითაა მოკირწყლული. ქვედა ფენის სამარხებში ინვენტარი მცირეა, ამ ფენის სამარხებში მოპოვებული თიხის ჭურჭელი ძირითადად დამზადებულია კვარცის თეთრი, წვრილმინარევებიანი წვრილმარცვლოვანი თიხისაგან, კარგადაა გამომწვარი, აქვს ნაპრიალები, შავი ზედაპირი და ღია ნაცრისფერი შიდაპირი. ორ შემთხვევაში ამ სამარხებში ეგრეთ წოდებული კაკლის ნაჭუჭისებრი ნაკეთობებია აღმოჩენილი. ორნამენტებიდან აღსანიშნავია ღრმა ფრჩხილისებრი ნაჭდევები კონცენტული ღარებით ან რელიეფური ზოლებით; ღრმა ფრჩხილისებრი ნაჭდევების ერთი რიგი, რომელსაც მოსდევს ამოღარული კონცენტრული ხაზები და რელიეფური სარტყელი ღრმა ირიბი ნაჭდეებით და სხვებით. ზოგიერთი ჭურჭლის მხარი მოხატულია თეთრი ანგობით შესრულებული მეანდრით.

სამაროვანის ქვედა ფენის სამარხებში აღმოჩენილი ინვენტარი ამ სამარხების ადრეულობას მოწმობს, ისინი ძვ. წ. - საუკუნეებს განეკუთვნებიან.

ზედა ფენის სამარხებში დიდი რაოდენობით ჩნდება თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოს სამკაული და სხვები, ინვენტარი თიხის ჭურჭელი ძირითადად დამზადებულია ქვიშანარევი თიხისაგან. მათი ზედაპირი შავადაა ნაპრიალები და დაფარულია კონცენტრული ხაზებით, მხარსა და ძირის კიდეს კი ირიბი, ღრმა ნაჭდევები შემოუყვება. კეცი წაბლისფრად ან მოშავოდაა გამომწვარი და უსარჩულოა. სამარხებში აღმოჩნდა აგრეთვე ბრინჯაოს ბალთები, რელიეფური ორნამენტით, ბრინჯაოს თავმსხვილა, ყუნწიანი საკინძები, მძივსაკიდები, ღილები, ბალთები, ძეწკვის ფრაგმენტები და სხვები. ზედა ფენის სამარხები ძვ. წ. საუკუნეს განეკუთვნებიან.

მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
კალაურის მთავარანგელოზთა ეკლესია

კალაურის მთავარანგელოზთა ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ კალაურის სამხრეთ-დასავლეთით 2 კილომეტრზე, ბალვენასხევის მარჯვენა ნაპირზე, ტყეში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია ნაგებია რიყის მსხვილი ქვითა და ნატეხი ქვით. წყობა ირეგულარულია. თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. შემორჩენილია საკურთხევლის ნაწილი და დასავლეთ კედელი, დანარჩენი კედლების მხოლოდ კვალიღაა შემორჩენილი. ეკლესიას შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც შუაში განგრეულია. აფსიდის ორივე გვერდში თითო პატარა ოთხკუთხა ნიშაა. შემორჩენილია კონქის თაღის მხოლოდ ჩრდილოეთ ქუსლი. ეკლესიას რიყის ქვით ნაგები სწორკუთხა მოხაზულობის გალავანი აქვს შემოვლებული, რომლის მცირე ნაწილებიღაა შემორჩენილი.
მარია პრუსიელი (1825-1889)

მარია პრუსიელი (; დ. 15 ოქტომბერი, 1825, ბერლინი, პრუსია — გ. 17 მაისი, 1889, ჰოენშვანგაუ, ბავარია) — ჰოენცოლერნთა დინასტიის წარმომადგენელი, პრუსიის პრინცესა დაბადებით. ბავარიის დედოფალი 1848-1864 წლებში როგორც მაქსიმილიან -ის მეუღლე. ბავარიის ორი მეფის: ლუდვიგ -ისა და ოტოს დედა.

ბიოგრაფია
მარია დაიბადა 1825 წლის 15 ოქტომბერს ბერლინში. იგი იყო პრინც ვილჰელმ პრუსიელისა და მისი მეუღლის, პრინცესა მარია ანა ჰესენ-ჰომბურგელის ნაბოლარა ქალიშვილი. მამამისი პრუსიის მეფე ფრიდრიხ ვილჰელმ -ისა და დედოფალ ფრედერიკა ლუიზა ჰესენ-დარმშტადტელის ვაჟი იყო, რის გამოც მარიას ბიძად ერგებოდა მეფე ფრიდრიხ ვილჰელმ , ხოლო მამიდად ნიდერლანდების დედოფალი ვილჰელმინა პრუსიელი.

თავდაპირველად სერიოზულად განიხილებოდა მარიას მითხოვება საქსენ-კობურგ-გოთას მთავარ ერნესტ -სთვის, რომელიც დიდი ბრიტანეთისა და ირლანდიის დედოფალ ვიქტორიას ქმრის, პრინცი ალბერტის უფროსი ძმა იყო, თუმცა საქორწინო მოლაპარაკებები ჩაიშალა.

1842 წლის 12 ოქტომბერს მარია ცოლად შერთეს ბავარიის კრონპრინც მაქსიმილიანს, მეფე ლუდვიგ -ისა და დედოფალ ტერეზა საქსენ-ჰილდბურგჰაუზენელის ვაჟს. საქმეს მხოლოდ ის ართულებდა, რომ მარია ლუთერანი იყო, ბავარია კი კათოლიკური ქვეყანა, თუმცა მარიას დედამთილიც და დედამთილის დედამთილიც პროტესტანტები იყვნენ, რის გამოც ისიც არ დაავალდებულეს რწმენის შეცვლით.

1848 წლის რევოლუციის დროს მისი მამამთილი, მეფე ლუდვიგი ტახტიდან გადადგა, რა დროსაც ტახტზე მაქსიმილიან ავიდა, რითაც მარია ბავარიის ახალი დედოფალი გახდა. მან მალევე დააარსა ბავარიული წითელი ჯვარი და მისი მმართველიც გახდა.

1864 წლის 10 მარტს მაქსიმილიან სრულიად მოულოდნელად გარდაიცვალა 52 წლის ასაკში, რის გამოც ტახტი მათმა ვაჟმა, ლუდვიგ -მ დაიკავა. მოგვიანებით, 1874 წლის 12 ოქტომბერს მარია თავისი ნებით მოინათლა კათოლიკედ.

დაქვრივებული მარია სამეფო კარისგან შორს, ნიმფენბურგის სასახლეში გადავიდა, ზაფხულობით კი ჰოენშვანგაუს სასახლეში ისვენებდა ხოლმე, ფიურსენთან ახლოს. ეს სასახლე მისი ქმრის მიერ იყო აგებული გოთიკურ სტილში და ალპებში მდებარეობს. აქ მარია თავის შვილებთან ერთად სიამოვნებით დადიოდა ხოლმე მთებზე სალაშქროდ. მარიამ თავისი უკანასკნელი პოლიტიკური როლი მაშინ შეასრულა, როდესაც ბავარიული მთავრობა მის ვაჟს, ოტოს ბრალს სდებდა შეთქმულების მოწყობის მცდელობაში და მისი სიკვდილით დასჯას აპირებდნენ, რაც მარიამ ლუდვიგს ძლივს გადააფიქრებინა. მისთვის საშინელი დარტყმა იყო 1888 წელს მისი ვაჟის ლუდვიგ -ის გარდაცვალება, რის შემდეგაც თავად მარიაც მალევე, 1889 წლის 17 მაისს, ჰოენშვანგაუს სასახლეში გარდაიცვალა, 63 წლის ასაკში.

იგი გადაასვენეს და დაკრძალეს მიუნხენში, განსვენებული მეუღლის გვერდით.

შვილები
ლუდვიგ (1846-1888), ბავარიის მეფე 1864-1888 წლებში. ჰომოსექსუალური მიდრეკილებების გამო ცოლი არ შეურთავს, რის გამოც გარდაიცვალა უშვილო;
ოტო (1848-1916), ბავარიის მეფე 1886-1913 წლებში. გარდაიცვალა დაუქორწინებელი და უშვილო;