iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მშრალი კანონი

მშრალი კანონი — კანონი, რომელიც კრძალავს ალკოჰოლური სასმელების წარმოებასა და გაყიდვას. შემოღებული იყო ამერიკის შეერთებულ შტატებში (1920-1933) და ზოგიერთ სხვა ქვეყნებში (მაგ. ფინეთში), მაგრამ სასურველი ეფექტი არ მოჰყოლია. მას სისტემურად არღვევდნენ ე. წ. ბუტლეგერები, რომლებიც ალკოჰოლური სასმელის კონტრაბანდით, არალეგალური წარმოებითა და ვაჭრობით მდიდრდებოდნენ.
მაღლარი

მაღლარი — ვაზის მაღალშტამბიანი ფორმა საქართველოში. საყრდენად იყენებენ ხემცენარეებს (მურყანი, ხურმა, თუთა, ბალი და სხვა). მაღლარი უმთავრესად დასავლეთ საქართველოში გვხვდება. ფილოქსერისა და სოკოვანი დაავადებების გავრცელების გამო მაღლარის ვაზის რაოდენობა შემცირდა. ამჟამად დასავლეთ საქართველოს ჭარბტენიან რაიონებში (გურია, აჭარა, სამეგრელო) მცირე რაოდენობითაა შემორჩენილი. მაღლარის სახესხვაობაა ოლიხნარი.
მაღრანდვალეთი

მაღრანდვალეთი, ისტორიული მხარე — თემი აღმოსავლეთ საქართველოში მდინარე ლიახვის სათავეებში, ძირითადად მოიცავდა ახლანდელ ჯავის მუნიციპალიტეტის ედისის ტერიტორიას. ცენტრი ედისა (შუა ფეოდალური ხანა).

სახელწოდება მაღრანდვალეთი პირველად გვხვდება საუკუნეში („ძეგლი ერისთავთა“). ნაწარმოების სიტყვა მაღნარიდან (ტყიანი) და მხარის სახელწოდება დვალეთიდან. გვიანდელი შუა საუკუნეებში მაღრანდვალეთი ქსნის საერისთავოს შემადგენლობაში მოექცა. ვახუშტი ბაგრატიონის ( ს.) ცნობით, მაღრანდვალეთი ქსნის ერისთავთა მამული იყო. მაღრანდვალეთის ისტორიულ ძეგლთაგან აღსანიშნავია ე. წ. ცარციათების ნაქალაქარი სოფ. ედისის მახლობლად, „ზილდი მასიგ“ (უბნის კოშკი), ზურგიანი კოშკები გალუანთასა და ედისაში. მაღრანდვალეთის უძველესი მოსახლეობა ქართული და დვალური იყო. გვიანდელი შუა საუკუნეებში აქ კომპაქტურად დასახლდნენ ოსი მოახალშენეები.
მაყვალი

მაყვალი — მცენარე ვარდისებრთა ოჯახისა. მეტწილად ხვიარა ბუჩქებია. აქვს ეკლებით ან ჯაგრებით მოფენილი გრძელი ღეროები. პირველი წლის ყლორტებზე — ტურიონებზე — მხოლოდ ფოთლებია, მეორე წლის ყლორტებზე კი — ყვავილები და ნაყოფები. ყვავილები მარტოულია, უფრო იშვიათად ყვავილედებად შეკრებილი. ნაყოფი კრებადია და შედგება წითელი ან მოწითალო-მოშავო ნაფიფქიანი წვნიანი კურკიანებიაგან.

მაყვალის 200-მდე სახეობა გავრცელებულია ევრაზიასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში. საქართველოში 37 სახეობა გვხვდება, მათგან 27 საქართველოს ენდემია. მაყვლის ღერო და ფოთლები მნიშვნელოვანი რაოდენობით შეიცავს მთრიმლავ ნივთიერებებს, ნაყოფი — 4-8% შაქრებს, 0,6—1,4% მჟავებს, ვიტამინს და კაროტინს. იყენებენ ნედლად, აკეთებენ მურაბას, ჯემს და სხვა ნაწარს. ცნობილია კულტურული მაყვლის დაახლოებით 300-მდე ჯიში.
მაყრული

მაყრული — ქორწინების წესთან დაკავშირებული ქართული ხალხური მრავალხმიანი (ორ- და სამხმიანი) მამაკაცთა სიმღერა. სრულდება როგორც საქორწილო სამზადისის, ისე ქორწილისა და საქორწილო მსვლელობის დროს. ამ უკანასკნელს ეწოდება „მგზავრული მაყრული“. მაყრული ქორწილის დაწყებისა და სასრულების მაუწყებელიცაა. სიმღერას ასრულებს მაყრებისაგან შემდგარი გუნდი. მაყრულისთვის დამახასიათებელია მხნე, სიცოცხლით აღსავსე, მხიარული განწყობილება. სიმღერის მუსიკა კუპლეტური ფორმისაა, აგებულია მხნე ინტონაციაზე. მაყრულისთვის დამახასიათებელია მკვეთრი რიტმი, ენერგიული, ვაჟკაცური შესრულება. მაყრულის პოეტური ტექსტები გვიხასიათებს საქორწილო ჩვეულებებს, გადმოგვცემს ნეფე-დედოფლისა და მათი მშობლების განცდებს, ხოტბას ასხამს დაქორწინებულს და სხვა ტექსტებს. „მაყრულის“ ტექსტები ჩაიწერეს ვახტანგ კოტეტიშვილმა, თედო რაზიკაშვილმა, ივანე გვარამაძემ, სევასტი გაჩეჩილაძემ და სხვებმა.
მაშავერა

მაშავერა — მდინარე საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის დმანისისა და ბოლნისის მუნიციპალიტეტებში. სათავე აქვს ჯავახეთის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2125 მ სიმაღლეზე. ერთვის მდინარე ხრამს მარჯვნიდან სოფელ ნახიდურთან. სიგრძე 66 კმ, აუზის ფართობი 1390 კმ². აქვს ღრმა, კანიონისებური ხეობა.

მაშავრისა და მისი შენაკადების ხეობების ცალკეული მონაკვეთები კანიონისებური მორფოლოგიის მატარებელია, ზოგან კი ხეობების ძირი საკმაოდ განიერია და დაბალი აკუმულაციური ტერასების განვითარებით გამოირჩევა. მაშავრისთვის დამახასიათებელია ნაპირების ეროზიული გარეცვხა, რომელიც განსაკუთრებით სეზონური წყალდიდობების დროს აქტიურდება. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით.

წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზამთარში. ზაფხულ-შემოდგომაზე ზოგჯერ — წყალმოვარდნა. ზამთრობით მაშავერაზე აღინიშნება ყინულნაპირისი და თოში. მარჯვნიდან ერთვის მდინარე ბოლნისისწყალი.

გაზაფხულზე ჩამოედინება წლიური ჩამონადენის 40 %, ზაფხულში — 30,8 %, შემოდგომაზე — 16,8 % და ზამთარში — 12,4 %. საშუალო წლიური ხარჯი 7,78 მ³/წმ. მაშავრის საერთო ვარდნა უდრის 968 მ-ს, საშუალო ქანობი 14,7 ‰.

მდინარე გამოიყენება ირიგაციული დანიშნულებით. მაშავერაზე ფუნქციონირებს 5 სარწყავი სისტემა, რომელიც რწყავს ბოლნისისა და მარნეულის მუნიციპალიტეტების 7440 ჰა სასოფლო-სამეურნეო სავარგულს.

მდინარე მაშავრის ორივე ნაპირზე გაშენებულია ქალაქი დმანისი, ხოლო შუა დინებაშია ქალაქი ბოლნისი.

ციტატა
მაშველი არხი

მაშველი არხი — საინჟინრო სარწყავი სისტემა წყალტუბოს მუნიციპალიტეტსა და სამტრედიის მუნიციპალიტეტში. იწყება ქალაქ ქუთაისთან, მდინარე რიონის მარჯვენა ნაპირზე, ჩადის მდინარე გუბისწყალში. სიგრძე 25,5 კმ, ხარჯი 12 მ³/წმ. მწყობრში ჩადგა 1924 წელს, 1931 წელს ჩატარდა არხის რეკონსტრუქცია. 1935 წელს მაშველი არხს შეუერთეს „საბჭოთა არხი“. რწყავს 15,7 ათ. ჰა, აქედან წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის 13,9 ათ. ჰა, სამტრედიის მუნიციპალიტეტის — 1,8 ათ. ჰა.
მაჩაბლები

მაჩაბლები — ფეოდალური საგვარეულო ქართლში, მსხვილი სათავადოს — სამაჩაბლოს მფლობელები. სამეცნიერო ლიტერატურაში გამოთქმული მოსაზრება მაჩაბლების ანჩაბაძეთაგან წარმომავლობის შესახებ არ უნდა იყოს სწორი. სხვა თვალსაზრისით, მაჩაბლებთა წინაპრები უნდა ყოფილიყვნენ აზნაური თავხელისძენი. ამას ადასტურებს თირის მონასტერზე არსებული წარწერა, სადაც მოხსენიებულია პირი მაჩაბელ თავხელისძე (თავხელიძე). გვარი მაჩაბლები წარმოშობილია სახელი მაჩაბლისაგან, რომელიც მომდინარეობს აჩაბეთიდან. მაჩაბლების დაწინაურება საუკუნიდან დაიწყო. შემდეგ მაჩაბლების გვარი თავადურ სახლებად დაიყო: ზაალიშვილებად, გიორგიშვილებად, რევაზიშვილებად, ბორტიშვილებად. პირველი მათგანი ქართლის სამეფოს ერთ-ერთი დიდებული თავადი იყო, ხოლო სხვები მეორე და მესამე ხარისხის თავადებად ითვლებოდნენ. მაჩაბლების ერთი შტო ახალციხეში გადასულა. მაჩაბლები ქართლის სამეფოს თვალსაჩინო პოლიტიკური, სამხედროსა და კულტურის მოღვაწენი იყვნენ. მათ მოლარეთუხუცესის, უზბაშის, მინბაშის და სხვა თანამდებობები ეკავათ.
მაჩვზღარბასებრნი

მაჩვზღარბასებრნი — ძუძუმწოვრების ოჯახი მღრღნელების რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 38-71 სმ, მასა 27 კგ აღწევს. ზურგი, გვერდები და კუდი დაფარული აქვთ გრძელი და მსხვილი რქოვანი ეკლებით, დანარჩენი ნაწილები — ჯაგრით. გავრცელებული არიან აფრიკაში, სამხრეთ ევროპაში, წინა, შუა და სამხრეთ აზიაში. ბინადრობენ უდაბნოებში, სავანებში ტყეებში. ხმელეთის ან ნახევრად მეხეური ცხოველებია. იკვებებიან მცენარეული საკვებით. არეალის ჩრდილოეთ ნაწილში წელიწადში ერთხელ მრავლდებიან, სამხრეთში — 2-ჯერ. ამიერკავკასიაში გავრცელებულია ინდური მაჩვზღარბა , რომელიც საქართველოშიც გვხვდება. აზიანებს ბაღჩეულ კულტურებს, ბაღებს, ნათესებს. ზოგან მის ხორცს ჭამენ.
მაჩიტა

მაჩიტა — მცენარეთა გვარი მაჩიტასებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი, იშვიათად ორ- ან ერთწლოვანი ბალახებია.

300-მდე სახეობა გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერი ჰავის ზონაში, ნაწილობრივ არქტიკაში, უმთავრესად კი ევრაზიის დასავლეთ ნაწილის მთებში. ყოფილ სსრკ-ში გავრცელებული იყო 150-ზე მეტი სახეობა. კავკასია 8-ს სახეობრივი განვითარების უმნიშვნელოვანესი კერაა, 110-მდე სახეობიდან 76 ენდემურია.

საქართველოში იზრდება 67 სახეობა, მათგან 24 საქართველოს ენდემია. სახეობათა დიდი ნაწილი რელიქტურია. მნიშვნელოვანი რელიქტური ენდემებია. საოცარი მაჩიტა , პარადოქსული მაჩიტა , ენგურის მაჩიტა , კახური მაჩიტა , ხარაძის მაჩიტა და სხვა სახეობები. მაჩიტა კავკასიასა და საქართველოში იზრდება ალპურ ხალებსა და მდელოებზე, სუბალპურ მაღალბალახეულობაში, ბუჩქნარებსა და ტყეებში, მცირე რაოდენობით — მთის შუა სარტყლის კლდეებსა და ქვიან ფერდობებზე, თითო-ოროლა სახეობა ბარშიც იშვიათი არაა.

მაჩიტას ბევრი სახეობა დეკორატიულია, ხშირად იყენებენ ალპინარიუმებისათვის, ზოგი ხალხურ მედიცინაში იხმარება, რამდენიმე კი სარეველაა.
მაჩიტასებრნი

მაჩიტასებრნი — ორლებნიან მცენარეთა ოჯახი. ბალახები, ბუჩქბალახები, ზოგჯერ ბუჩქები და ტანდაბალი ხეებია.

70-მდე გვარის 2000-მდე სახეობა ძირითადად გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მხოლოდ 2 გვარია ტროპიკების მთებში. საქართველოში 4 გვარის 78-მდე სახეობაა. სახეობათა სიმრავლით და გავრცელებით უფრო მნიშვნელოვანი გვარია მაჩიტა.

მაჩიტასებრთა ბევრი სახეობა დეკორატიულია. ზოგი იხმარება ხალხურ მედიცინაში, ხოლო, ზოგიერთი სარეველაა.
მაჩუბი

მაჩუბი, ბაჩუბ, მაჩვიბ — ძველი სვანური სახლის („ქორ“) ქვედა სართული, ოჯახის ზამთრის საცხოვრებელი. ცენტრში გამართული იყო კერა. კერის მდებარეობა განსაზღვრავდა მაჩუბის გეგმას: კერის წინა მხარე მიმართული იყო შემოსასვლელი კარისაკენ, რომელიც უმთავრესად აღმოსავლეთი კედლის ჩრდილოეთ კუთხეში იყო მოთავსებული. კერის უკანა მხარე იყო საქალებო, წინა — საკაცებო. მტკიცე წესად იყო დადგენილი კერის გარშემო ოჯახის წევრთა დასხდომა სქესისა და ასაკის მიხედვით.

ზამთრობით ოჯახთან ერთად მაჩუბში, სპეციალურად მოწყობილ გომურში, იმყოფებოდა ბაგურ კვებაზე გადაყვანილი საქონელიც. გომური ადამიანთა სამყოფისაგან გამოყოფილი იყო ხის სქელი ტიხარით, რომელიც მაჩუბს 3 ნაწილად ჰყოფდა (საცხოვრებელი, საქონლის სადგომი და თივის დასაყრელი ბაგა). საქონლის სადგომი გომური მოწყობილი იყო ჩრდილოეთ კედლის გასწვრივ ხარებისათვის და დასავლეთით — ძროხებისათვის. ხშირად გომურის თავზე დაშენებული იყო წვრილფეხა პირუტყვის სადგომი. მაჩუბის აღმოსავლეთ კითხეში მიშენებული იყო ფიცრული მარანი, რომელშიც საარყე ჭურჭელს ინახავდნენ. მაჩუბის ყველა რიხარის ფასადი მოჩუქურთმებული იყო ორიგინალური გეომეტრიული, ზოომორფული, ანთროპომორფული სახეებითა და ფიგურებით.

გარკვეულ დღეებში ტიხრებზე ხატავდნენ მაგიურ ფიგურებს, რომლებშიც ცხოველთა გამოსახულებები ჭარბობდა. მაჩუბი იყო საოჯახო კულტის ცენტრიც, სადაც დღეობებსა და უქმე დღეებში რელიგიურ წეს-ჩვეულებებსა და ლოცვა-ვედრებას ასრულებდნენ (ქალები კერასთან, მამაკაცები — სარკმელთან). კერა აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილ სარკმელთა ერთად საცხოვრებლის წმინდა ადგილად ითვლებოდა.
მაჩქათელა

მაჩქათელა — ძუძუმწოვარი ცხოველი ღამურასებრთა ოჯახისა. აქვს შედარებით მოკლე, მაგრამ ძალზე ფართო ყურები, მოკლე და ბლაგვი ცხვირი, გრძელი და ბოლოში წაწვეტებული ფრთები. სხეული დაფარული აქვს გრძელი, ხშირი და რბილი ბეწვით. გავრცელებულია ევროპაში, უკრაინაში, ყირიმში, კავკასიაში. საქართველოში — თბილისში, ბორჯომის ხეობაში. ყველგან მცირერიცხოვანია. სწრაფად დაფრინავს. შობს 2 ნაშიერს. ზამთრობით ძილს ეძლევა. მავნე მწერების განადგურებით სარგებლობა მოაქვს.
ტრირ-კიურენცი

კიურენცი არის ქალაქ ტრირის (რაინლანდ–პფალცი) 19–დან ერთ–ერთი უბანთაგანი.

გეოგრაფია
კიურენცი ორი ნაწილისაგან – ალტ–კიურენცისა და ნოი–კიურენცისაგან შედგება. კიურენცი მდებარეობს ქალაქის ცენტრის აღმოსავლეთ ნაწილში და უკავია როგორც მოზელის ხეობის, ასევე აველერტალი პეტრისბერგის პლატოს ჩათვლით, რაც 582,5 ჰექტარს შეადგენს. კიურენცის უბნის მოსახლეობა 8 680 მოსახლეს ითვლის.

ისტორია
სავარაუდოდ 9 საუკუნიდან პირველად ამ არეალში დაუწყიათ საიჯარო კარ–მიდამოების (ე.წ. მაიერაიები) აშენება.

ქალაქის ეს ნაწილი პირველად 1227 წლიდან მოიხსენიება ოფიციალურ ცნობებში და მისი სახელი კიურენცი უნდა მომდინარეობდეს ცნებისაგან "კურვადა", .

1930 წელს კიურენცი შემოუერთებიათ ქალაქ ტრირისთვის. მეორე მსოფლიო ომის დროს კიურენცი ს უბანში არსებული რკინიგზის სადგური და სარკინიგზო კვანძი დაუბომბავთ. 60–იანი წლებიდან აქ ახალშენები ჩნდება და მასთან ერთად იზრდება უბანიც. ამ ახალ დასახლებებს მიეკუთვნება ვაიდენგრაბენი და ჰოლენგრაბენი. ტრირ–კიურენცის უბნის მოსახლეობის 2/3 პეტრისბერგის პლატოზე ცხოვრობს.

ტრირ–კიურენცის ისტორიული ნაწილის ბირთვს წარმოადგენს შლოსპარკი და წმიდა ბონიფაციუსის ეკლესია, რომელიც აველერტალის ქვედა ნაწილში მდებარეობს.

1854 წლიდან კიურენცში მდებარეობს ყოვლადწმინდა საკრამენტის მორწმუნე ბენედიქტინელ ქალთა მონატერი.

კიურენცის უბნის კულტურის ერთი შტრიხი
2005 წელს ნაციონალ–სოციალისტების მიერ დეპორტირებულთა და მოკვიდენებულთა მოსაგონებლად ალტ–კიურენცის უბანში ე.წ. "შტოლპერშტაინები" დაამონტაჟეს. იმ სახლების, ნასახლარების წინ, სადაც ადრე ადამიანები რელიგიური თუ რასობრივი ნიშნით გაასახლეს, დააპატიმრეს და გაანადგურეს, ახლა სპეციალური უჟანგავი ლითონის მემორიალური დაფები არის მიწაში ჩამაგრებული. ამ მემორიალურ დაფებზე, ანუ როგორც მას გერმანიაში უწოდებენ "შტოლპერშტაინებზე" მსხვერპლთა სახელები და გვარებია ამოტვიფრული, ასევე წაიკითხავთ მათ დაბადებისა და გარდაცვალების თარიღებსა და მინიშნებას იმის შესახებ, რომ რამდენიმე წლის წინათ წინამდებარე სახლში ადამიანები ცხოვრებდნენ, რომლებიც მოჰკლეს.

შტოლპერშტაინი შემთხვევით არ ჰქვია გერმანიის ისტორიის ამ ფრიად უცნაურ მემორიალურ დაფებს. გერმანულად "შტოლპერნ" ნიშნავს ფეხის წამოკვრას, ხოლო "შტაინ" კი ქვას. ასე რომ, მიწაში ჩაფლულ ამ ხელისგულისოდენა ლითონის ფილებს, ერთგვარი მეტაფორული დატვირთვაც აქვს აქაურთათვის; ისინი ლამის ყოველდღე წარმოჰკრავენ ფეხს საკუთარ ისტორიას.
მაჩხალროსო

მაჩხალროსო — უღელტეხილი საქართველოს, აზერბაიჯანისა (ბელაქანის რაიონი) და რუსეთის (დაღესტანი) საზღვრების გადაკვეთის წერტილში. მდებარეობს კახეთის მხარეში, ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში, კახეთის კავკასიონზე, მდინარეების მაწიმისწყლისა (ალაზნის მარცხენა შენაკადი) და მაჩხალორის (ჯურმუთის მარცხენა შენაკადი) სათავეებთან. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3000 მ. მიდამოები აგებულია ქვედაიურული თიხაფიქლებით. შემოსილია ალპური მდელოებით. უღელტეხილზე გადადის საცალფეხო გზა, რომელიც ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტს აკავშირებს დაღესტანთან.
მაჩხანის ეკლესია

მაჩხანი ― ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია მცხეთა-მთიანეთის მხარის მცხეთის მუნიციპალიტეტში სოფ. წოდორეთის მახლობლად. წარწერების თანახმად, ეკლესია აშენებულია 853 წელს, არაბთა ბატონობის ხანაში. იგი ერთ-ერთი ადრინდელი და ზუსტად დათარიღებული ძეგლია თბილისის მიდამოებში. ნაგებია ფოროვანი ტუფით. ცალკეული ნაწილები — ლავგარდანი, სამხრეთ შესასვლელის წარწერიანი არქიტრავი, აღმოსავლეთ ფასადზე მოთავსებული წარწერიანი ფილა და კედლის ზედა ნაწილების მოპირკეთება უფრო მკვრივი, მოყვითალო ფერის ქვისაა, შიგნიდან კამარები და აფსიდის კონქი ამოყვანილია რიყის ქვით. ინტერიერში შემორჩენილია მოგვიანო ხანის ( ს.) მოხატულობის კვალი. ეკლესიის მახლობლად ნასოფლარია.
მაჩხარახოხი

მაჩხარახოხი — მთა საქართველოში, შიდა ქართლის მხარეში, ჯავის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარეების ჯეჯორისა (რიონის მარცხენა შენაკადი) და ქეშელთის (ლიახვის სისტემა) წყალგამყოფ რაჭის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3007 მ. აქვს წესიერი კონუსის ფორმა. დანაწევრებულია რადიალურად. მეოთხეულ პერიოდში მთის ირგვლივ მდებარე ადგილებიდან ჯეჯორის ხეობაში ეშვებოდა ორი დიდი მყინვარი. აგებულია ზედაიურული ქვიშაქვებით. შემოსილია ალპური მდელოებით.
მაჩხაფარი

მაჩხაფარი — მწვერვალი საქართველოსა და რუსეთის (ყაბარდო-ბალყარეთი) საზღვარზე, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ლენტეხის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კავკასიონის მთავარ ქედზე, მდინარე ცხენისწყლის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3524 მ. აგებულია ასპიდური თიხაფიქლებით, ქვიშაქვებითა და კვარციტებით. მაჩხაფარის ძირას ხეობის ტიპის მყინვარებია.
იოსუკე მაცუოკა

იოსუკე მაცუოკა (; დ. 3 მარტი, 1880, იამაგუტი — გ. 27 ივნისი, 1946, ტოკიო, იაპონია) — იაპონიის სახელმწიფო მოღვაწე, დიპლომატი. 1940–1941 წლებში იყო საგარეო საქმეთა მინისტი. მისი ხელშეწყობით 1940 წლის 27 სექტემბერს დაიდო სამთა პაქტი გერმანიას, იტალიასა და იაპონიას შორის. 1941 წლის 13 აპრილს ხელი მოაწერა სსრკ-იაპონიის პაქტს ნეიტრალიტეტის შესახებ. სსრკ-ზე გერმანიის თავდასხმის დღიდან (1941) მოითხოვდა სსრკ-ის წინააღმდეგ ომის დაუყოვნებლივ დაწყებას. მსოფლიო ომში (1939-1945) იაპონიის დამარცხების შემდეგ როგორც ერთ-ერთი მთავარი სამხედრო დამნაშავე გადასცეს საერთაშორისო სამხედრო ტრიბუნალს. გარდაიცვალა პროცესის დამთავრებამდე.
მაწაქი

მაწაქი — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე პარკოსანთა ოჯახისა. მისი ღეროს სიმაღლე 1 მ აღწევს. აქვს კენტფრთისებრი ფოთლები და მტევან ყვავილედში თავმოყრილი თეთრი ან მოყვითალო ყვავილები.

გავრცელებულია მცირე და ცენტრალურ აზიაში, ირანში, კავკასიაში, შუა აზიასა და ციმბირში. საქართველოში გვხვდება ქართლსა და კახეთში, დაბლობიდან მოკიდებული მთის შუა სარტყლამდე, ტენიან ადგილებსა და ნათესებში. აბეზარი სარეველაა.
მაწიმისწყალი

მაწიმისწყალი, მაწიმი — მდინარე ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტსა და აზერბაიჯანში. სათავე აქვს კახეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2720 მ. მაწიმისწყალზე გადის სახელმწიფო საზღვარი საქართველოსა და აზერბაიჯანს შორის კავკასიონის წყალგამყოფი ხაზიდან დაწყებული სოფელ მაწიმამდე (18 კმ), რის შემდეგაც იგი მთლიანად გადადის აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე და მარცხენა მხრიდან უერთდება ამ ორი ქვეყნის საზღვარზე არსებულ მდინარე ალაზანს (21 კმ) აზერბაიჯანის სოფელ ბაირამბინასთან ახლოს. სიგრძე 39 კმ, აუზის ფართობი 326 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა – ზამთარში, წყალმოვარდნა – ზაფხულ-შემოდგომაზე. იყენებენ სარწყავად.
მაწუხელასებრნი

მაწუხელასებრნი — სისხლმწოვი მწერების ოჯახი ორფრთიანების რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 6-30 მმ აღწევს. აქვთ მჩხვლეტავ-მწუწნავი პირის ორგანოები. ცნობილია 3000 სახეობა. მაწუხელასებრნი შინაური ცხოველების ექტოპარაზიტებია. სისხლს წოვს მხოლოდ დედალი, მამალი ყვავილის ნექტარით იკვებება. მაწუხელასებრნი შინაური ცხოველებისა და ადამიანის პროტოზოული, ბაქტერიული და ვიტუსული დაავადებების გამომწვევთა გადამტანები არიან. მაგ., გადააქვთ ჯილეხის ბაცილები, ტულარების გამომწვევი, ცხენის ინფექციური ანემიის ვირუსი, ძროხის ტრიპანოსომოზისა და სხვა გამომწვევები.
ნათლია II (ფილმი)

ნათლია — ამერიკული კინოაკადემიის ოსკარის მფლობელი ფილმი, რომელიც გადაღებულია 1974 წელს, ფრენსის ფორდ კოპოლას მიერ, მარიო პიუზოს სცენარის მიხედვით. ფილმში მონაწილეობენ მსახიობები: ალ პაჩინო, რობერტ დიუვალი, დაიან კიტონი, რობერტ დე ნირო, ჯონ კაზალე, ტელია შირი, ლი სტრაზბერგი და სხვა.

სიუჟეტი
კორლეონეს კლანს სათავეში დონ ვიტოს უმცროსი ვაჟი, მაიკლი ჩაუდგა. იგი ოჯახურ ბიზნესს უძღვება, აძლიერებს და აფართოებს თავისი კლანის გავლენას. კორლეონეს კლანის ახალი მმართველებისთვის არ არსებობს მორალური დაბრკოლებები დასახული მიზნების მისაღწევად. პატრიარქალურ სიცილიურ ტრადიციებისა და კანონების ნაცვლად მაიკლ კორლეონე მაფიაში პრაგმატულ და სასტიკ მეთოდებს დანერგავს. აწყობილ ფილმი პარალელურად მოგვითხრობს დონ ვიტო კორლეონეს ბავშვობისა და ახალგაზრდობის შესახებ.

როლებში
ალ პაჩინო — მაიკლ კორლეონე
რობერტ დიუვალი — ტომ ჰეიგენი
დაიან კიტონი — ქეი ადამსი
ჯონ კაზალე — ფრედო კორლეონე
რობერტ დე ნირო — ახალგაზრდა ვიტო კორლეონე
ტალია შირი — კონი კორლეონე
ლი სტრასბერგი — ჰიმენ როთი
მაიკლ გაზო — ფრენკ პენტანგელი
მორგანა კინგი — კარმელა კორლეონე
ჯო სპინელი — ვილი კისი
რიჩარდ ბრაითი — ალ ნერი

ჯილდოები
ფილმი წარდგენილი იყო კინოაკადემიის ოსკარზე 11 ნიმინაციაზე, და მოიგო ექვსი.

ოსკარი
საუკეთესო სურათი
საუკეთესო რეჟისორი: ფრენსის ფორდ კოპოლა
საუკეთესო ადაპტირებული სცენარი: მარიო პიუზო, ფრენსის ფორდ კოპოლა
საუკეთესო მსახიობი მამაკაცი მეორეხარისხოვან როლში: რობერტ დე ნირო

 საუკეთესო მსახიობი კაცისთვის მთავარ როლში: ალ პაჩინო
მაჭანკალი

მაჭანკალი — მექორწინე მხარეთა საქმის მომგვარებელი, შუამავალი, რომელიც გასამრჯელოს მიღების პირობით დასაქორწინებელთა, უმთავრესად ვაჟის ოჯახის, დავალებებს ასრულებდა.

ისტორიულად მაჭანკლობა განვითარდა შუაკაცთა ინსტიტუტიდან, რაც არქაული დროიდან იყო ცნობილი საქორწინო ურთიერთობებში. პროფესიონალი ეკონომიკურად დაინტერესებული მაჭანკალი საქართველოში კაპიტალისტური ურთიერთობებთან ერთად გაჩნდა. ამ საქმეს ძირითადად მისდევდნენ ასაკოვანი პირები (უპირატესად ქალები), რომლებიც უმთავრესად ქვრივებისა და მატერიალურად დაინტერესებული საქორწინო ურთიერთობებს არიგებდნენ.
ტრირ-მიტე/გარტენფელდი

ტრირ-მიტე/გარტენფელდი — ქალაქ ტრირის (რაინლანდ-პფალცი) 19-დან ერთ-ერთი უბანი. აქ მცხოვრები მოსახლეობის რიცხვი (2005 წლის 31 დეკემბრის მონაცემების) ძველი ქალაქის („ტრირ-მიტე“) საზღვრებში 9 766 კაცს, ხოლო „გარტენფელდისა“ კი 3 073 კაცს შეადგენს.

გეოგრაფია
ტრირ-მიტე/გარტენფელდი ქალაქ ტრირის ისტორიულ ბირთვის ოფიციალური სახელწოდება. მიუხედავად ამისა, მოსახლეობა მას უბრალოდ ინნენშტადტსა (ქართ. – შიდაქალაქი, ან ქალაქის ცენტრი) და ალტშტადტსა (ქართ. – ძველი ქალაქი) უწოდებს.

დღევანდელი ალეენრინგის (ქართ. – ხეივნების წრიული, ან ხეივნების რგოლური) გასწვრივ შესაძლებელია შუასაუკუნეების ქალაქის პირვანდელი კედლის საზღვრებზე თვალის გადევნება. გარტენფელდის მიდამოების ქალაქგანაშენიანება საუკუნის მეორე ნახევარში დაიწყო.

ისტორია
ტრირ-მიტე/გარტენფელდში აღმოჩენილია რომაელთა დროიდან შემორჩენილი მრავალრიცხოვანი შენობა–ნაგებობა.

კულტურა და ღირსშესანიშნაობანი
ტრირ-მიტე/გარტენფელდში მდებარეობს ძველი რომაული ტრირი (მსოფლიო კულტურის საგანძური) თავისი მრავალრიცხოვანი ძეგლებითურთ, როგორიცაა პორტა ნიგრა, წმ. პეტრეს ტაძარი, ნეტარი ქალის ეკლესია, კეისრის აბანოები, ბარაბარას აბანოები, ამფითეატრი, კონსტანტინეს ბაზილიკა, რომაული ხიდი.

კულტურული ღონისძიებები დროგამოშვებით ტარდება შტადტთეატრში, ე.წ. ოიროპაჰალესა და ტუფაში, ასევე პორტა ნიგრას წინ, მთავარ სავაჭრო მოედანსა და კორნმარქტზე მდებარე ღიაცისქვეშა საკონცერტო ფართებზე.

ეკონომიკა და ინფრასტრუქტურა
სიმეონშრტრასეზე, ბროტშრტრასესა და ფლაიშშრტრასეზე მდებარე საფეხმავლო ზონები წარმოადგენენ ქალაქ ტრირის მთავარ სავაჭრო პასაჟებს. გარდა ამისა, ტრირ-მიტე/გარტენფელდში მდებარეობს ტრირის მთავარი მოედანი, კორნმარქტი, ფიმარქტი და პფერდემარქტი. ტრირ–ნორდის საზღვარზე მდებარეობს ტრირის რკინიგზის სადგური. ტრირ-მიტე/გარტენფელდში არის 8 პარკინგ–ჰაუსი, რომელთაგან თითოეულის ტევადობა 3 000–ზე მეტი მსუბუქი ავტომანქანაა. უბანში არის მრავალი სკოლა, რომელთა შორისაა პროფესიული სკოლებიც.

რეგულარული ღონისძიებებები
ალტშადტფესტი ( = ქალაქის დღესასწაული)
საახალწლო და ქალაქის მარათონები (- )
ფესტივალი „ტრირი უკრავს“. ( " ")
ანტიკენფესტშპიელე ( = ანტიკური ზეიმი)
„ბროთ უნდ შპიელე“ ( & )
მუხრან მაჭავარიანი

მუხრან ივანეს ძე მაჭავარიანი (დ. 12 აპრილი, 1929, არგვეთი (ახლანდელი საჩხერის მუნიციპალიტეტი), საქართველოს სსრ, სსრკ — გ. 17 მაისი, 2010, თბილისი) — ქართველი პოეტი, რუსთაველის პრემიის ლაურეატი (1987).

ბიოგრაფია
ცხოვრება
მუხრან მაჭავარიანი დაიბადა 1929 წლის 12 აპრილს, სოფელ არგვეთში.

1954 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი. 1963-1964 წლებში იყო ჟურნალ „პიონერის“ მთავარი რედაქტორი. 1967-1982 წლებში ჟურნალ „დილის“ მთავარი რედაქტორი. 1982 წლიდან ალმანახ „საუნჯის“ მთავარი რედაქტორი.

პირველი ლექსები 1952 წელს გამოაქვეყნა უნივერსიტეტის ლიტერატურული წრის ყოველწლიურ ალმანახ „პირველ სხივში“, პირველი წიგნი „ლექსები“ — 1955 წელს. 1958 წელს გამოვიდა პოეტის 2 კრებული — „წითელი მზე და მწვანე ბალახი“ და „სიჩუმე უშენოდ“, რომელიც რუსულად თარგმნა ევგენი ევტუშენკომ. ამ კრებულისათვის 1959 წელს მაჭავარიანს ახალგაზრდობისა და სტუდენტთა მსოფლიო ფესტივალის ლაურეატის წოდება მიენიჭა.

მუშაობდა ჟურნალ „ცისკრის“ პოეზიის განყოფილების გამგედ 1957–1963 წლებში, ჟურნალ „პიონერის“ მთავარი რედაქტორად 1963–1964 წლებში, ჟურნალ „დილის“ მთავარ რედაქტორად 1967–1982 წლებში, ალმანახ „საუნჯის“ მთავარი რედაქტორად 1982–1988 წლებში. იყო საქართველოს სსრ მწერალთა კავშირის თავმჯდომარე 1988–1992 წლებში. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი საარჩევნო ბლოკი „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოდან“, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი). 1999-2004 წლებში იყო საქართველოს მე-5 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „საქართველოს აღორძინება“,

მუხრან მაჭავარიანის ლექსები თარგმნილია რუსულ, ინგლისურ, გერმანულ, ფრანგულ, ბულგარულ, ჩეხურ და სხვა ენებზე.

გარდაცვალება
მუხრან მაჭავარიანი 2010 წლის 17 მაისს, თბილისში, რუსთაველის თეატრში პოეტ ფრიდონ ხალვაშის ოთხმოცდამეხუთე წლისთავისადმი მიძღვნილ საღამოზე სიტყვით გამოდიოდა, როდესაც სცენაზე შეუძლოდ გახდა, წაიქცა და გულის შეტევით თეატრის დიდ სცენაზე გარდაიცვალა. ექიმების დიდი ძალისხმევის მიუხედავად მისი გადარჩენა ვერ მოხერხდა.

პოეტი მთაწმინდის მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში დაკრძალეს. მისი საფლავი ნოდარ დუმბაძისა და იაკობ ნიკოლაძის საფლავების გვერდით მდებარეობს.

ოჯახი
მშობლები: თამარ იაკობაშვილი, ივანე (იოანე) მაჭავარიანი.
და: თინათინ მაჭავარიანი
მეუღლე: ლამარა ბოკერია (1928).
შვილები: ნანა (1956), ივანე (1965).

შემოქმედება
წიგნები
„ლექსები“, 1955 წ.
„წითელი მზე და მწვანე ბალახი“, 1958 წ.
„სიჩუმე უშენოდ“, 1958 წ.
„გზადაგზა“, 1965 წ.
„იარონ“, 1970 წ.
„თქვი“, 1971 წ.
„ვინც იყო, იგი რომ არა...“, 1973 წ.
„დუმილი რეკავს“, 1974 წ.
„ლექსები“, 1976 წ.
„ერთტომეული“, 1979 წ.
„გიკვირს?! – ნუ გიკვირს!“, 1995
„სერია: 100 ლექსი“, გამომცემლობა „ინტელექტი“, თბ. – 99940-39-11-3

თარგმანები
პაბლო ნერუდას ლექსები (გივი ძნელაძესთან ერთად), 1957 წ.
„კალევალა“ (გივი ძნელაძესთან და შოთა ჩანტლაძესთან ერთად), 1967 წ.
თანამედროვე ბულგარული პოეზიის ანთოლოგია, გამოიცა 1974 და 1989 წლებში.

ჯილდოები და პრემიები
ახალგაზრდობისა და სტუდენტთა მსოფლიო ფესტივალის ლაურეატის წოდება ევგენი ევტუშენკოს მიერ თარგმნილი მისი პოეტური კრებულისათვის „სიჩუმე უშენოდ“, 1958
საპატიო ნიშნის ორდენი, 1966
წითელი დროშის ორდენი, 1979
კირილესა და მეთოდეს ორდენი, 1989
რუსთაველის პრემია 1987
მაჭარა

მაჭარა (დიდი და პატარა) — მდინარე საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. სიგრძე 21,2 კმ, აუზის ფართობი 110 კმ². დიდ მაჭარას სათავე აქვს სოფელ წებელდის მახლობლად, ზღვის დონიდან 435 მ, პატარა მაჭარას - მის დასავლეთით, ზღვის დონიდან 950 მ. ერთდებიან სოფელ მერხეულთან. ერთვის შავ ზღვას სოფელ მაჭარასთან. საზრდოობს წვიმისა და მიწისქვეშა (კარსტული) წყლით. ხშირად იცის წყალმოვარდნა. წყალუხვია ცივ პერიოდში, წყალმცირეა ივლის-სექტემბერში. წყლის საშუალო წლიური ხარჯი 4,4 მ³/წმ.