კონსტანტინოპოლი

კონსტანტინოპოლი — რომის (330–395), ბიზანტიის (395–1204 და 1261–1453), ლათინთა (1204–1261) და ოსმალეთის იმპერიის (1453–1923) დედაქალაქი. დაარსდა რომის იმპერატორ კონსტანტინე -ის მიერ ბოსფორის სრუტის ევროპულ ნაპირზე, ანტიკური ქალაქის ბიზანტიონის ადგილზე, 324 წლის შემოდგომაზე, როგორც რომის იმპერიის ახალი დედაქალაქი (ახალი რომი). 330 წლის 11 მაისს მოხდა მისი კურთხევა და ეს დღე ითვლება მის „დაბადების დღედ“. რომიდან კონსტანტინოპოლში დედაქალაქის გადატანა განპირობებული იყო ეკონომიკური და პოლიტიკური მიზეზებით, კონსტანტინოპოლის სიახლოვით მდიდარ აღმოსავლეთის პროვინციებთან, კარგი სამხედრო-სტრატეგიული და სავაჭრო მდებარეობით. ქალაქის ტერიტორია იკავებდა ფართო ნახევარკუნძულს, სამხრეთიდან აკრავდა მარმარილოს ზღვა, აღმოსავლეთიდან — ბოსფორის სრუტე, ჩრდილოეთიდან — ოქროს რქის ყურე, დასავლეთიდან დაცული იყო მძლავრი კედლებით. ქალაქის ფართობი არსებითად გაიზარდა საუკუნიდან, როდესაც აშენდა ახალი სამმაგი დასავლეთის კედელი და კედლები სანაპიროს გასწვრივ (იხ. კონსტანტინოპოლის კედლები). საუკუნეში კედლების პერიმეტრში მოექცა კონსტანტინოპოლის ჩრდილოეთ ნაწილში ოქროს რქის სამხრეთ ნაპირზე მდებარე ვლახერნების რაიონი, სადაც იდგა განსაკუთრებით პატივსაცემი ვლახერნის ღვთისმშობლის ეკლესია (დაახლ. 453).

ქალაქის ძირითადი სტრუქტურა – საუკუნეებში აშენდა. კონსტანტინოპოლის ცენტრს წარმოადგენდა ავგუსტეონის მოედანი, რომლის გარშემო განლაგებული იყო დიდი საიმპერატორო სასახლე (მასში მთავარი შესასვლელი — ხალკის კარიბჭე), აია-სოფიას ტაძარი, იპოდრომი (ნაწილობრივ შემონახულია), ზევქსიპის თერმები (ქალაქის მუზეუმი, სადაც მთელი რომის იმპერიიდან ჩამოჰქონდათ ხელოვნების ძეგლები). ცენტრის ჩრდილოეთით, უწინდელი ბიზანტიონის ტერიტორიაზე, მდებარეობდა კაპიტოლიუმი, სადაც საუკუნის ბოლომდე მდებარეობდა წარმართული ტაძრები. ცენტრიდან დასავლეთით მიდიოდა მთავარი ქუჩა — მესა, ორივე მხრიდან პორტიკებით გაფორებული, აერთებდა ქალაქის რამდენიმე მოედანს: კონსტანტინეს ფორუმი (გეგმით წრიული; შემონახულია ცენტრში მდებარე კონსტანტინეს კოლონა), თეოდოსიუსის ფორუმი (გეგმით კვადრატული, ტრიუმფალური არკითა და თეოდოსიუსის ბაზილიკით), აგრეთვე ხარისა და არკადიუსის ფორუმები. თეოდოსიუსის მოედნიდან ქუჩა ორად იყოფოდა: ერთი განშტოება კვლავ დასავლეთისკენ მიემართებოდა, ოქროს კარიბჭისკენ [შემონახულია; წარმოადგენდა სტრატეგიული რომაული გზის ვია-ეგნატიის დასაწყისს, რომელიც დირაქიონისკენ (დღ. დურესი) მიემართებოდა]; მეორე — ჩრდილო-დასავლეთით, ადრიანოპოლის კარიბჭისკენ (შემონახულია; სერდიკისა და სირმიუმისკენ მიმავალი გზის დასაწყისი). ვიზეს რაიონის (თრაკიაში) მთის წყაროებიდან 100 კილომეტრზე მეტი მანძილით დაშორებულ კონსტანტინოპოლის ცენტრში მდებარე ცისტერნისკენ გაყვანილი იყო აკვედუკი (ცნობილია როგორც ვალენტის აკვედუკი, აგებულია დაახლ. 370 წელს, ნაწილობრივ შემონახულია). რომისა და ბიზანტიის ეპოქაში ქალაქი დაწინაურებული აღმოჩნდა, როგორც მსოფლიო პატრიარქის სახლი და ქრისტიანობის უწმინდესი რელიკვიების, ეკლის გვირგვინისა და ცხოველმყოფელი ჯვარის საცავი.

 საუკუნის ბოლოდან ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე ბარბაროსთა თავდასხმების გახშირებასთან ერთად კონსტანტინოპოლს ხმელეთიდან საფრთხე დაემუქრა (თრაკიის მხრიდან). ბიზანტიელებმა დაიწყეს ქალაქისა და მისი მისადგომების გასამაგრებლად ზომების მიღება. იმპერატორების არკადიუსისა და თეოდოსიუს -ის დროს საუკუნეში აშენდა ახალი კედლები („თეოდოსიუსის კედლები“; შემონახულია); საუკუნის დასაწყისში იმპერატორ ანასტასიოს -ის დროს კონსტანტინოპოლიდან 65 კილომეტრში გაავლეს 45 კილომეტრის სიგრძის კედელი, რომელიც განკუთვნილი იყო ქალაქის ახლო შემოგარენის დასაცავად დასავლეთიდან მომავალი საფრთხისგან ( საუკუნეში რემონტისა და დაცვის საშუალებათა უკმარისობის გამო უპატრონოდ იქნა მიტოვებული; ნაწილობრივ შემონახულია). – საუკუნეებში კონსტანტინოპოლი მკვეთრად განვითარდა. ნოტაციის თანახმად, დაახლ. 425 წელს ქალაქი 14 რაიონად იყო დაყოფილი; მოიცავდა 5 სასახლეს, 14 ტაძარს, 4 ფორუმს, 4 საზღვაო პორტს, 4388 სახლმფლობელობას. საუკუნის ნახევარში მოსახლეობის რაოდენობამ დაახლოებით 500 ათასს მიაღწია. – საუკუნეებში საქალაქო ცხოვრების ტიპურ ნიშნად იქცა იპოდრომის პარტიები — დიმები. მხედართა და მეეტლეთა სხვადასხვა გუნდის ათეულობით ათასი გულშემატკივარი გადაიქცა მსხვილ პოლიტიკურ ძალებად, იმპერატორები იძულებულნი გახდნენ მათთვის ანგარიში გაეწიათ.

ქართველები კონსტანტინოპოლში
კონსტანტინოპოლში წლების განმავლობაში ცხოვრობდნენ და მოღვაწეობდნენ ქართველი ფილოსოფოსები, მთარგმნელები, სასულიერო პირები და წმინდანები. მათ შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია წმინდანები — ილარიონ ქართველი და გიორგი მთაწმინდელი. ილარიონ ქართველი აქვეა დაკრძალული. კონსტანტინოპოლის ერთ-ერთ მხარეში, გალატაში, უძველესი დროიდან არსებობდა ქართველთა ახალშენი დასახლება. 1453 წელს, როცა ოსმალებმა კონსტანტინოპოლი დაიპყრეს, ამ ადგილს „ “ — „ქართველთა კარი“ უწოდეს, და დღემდე ამ სახელითაა ცნობილი. ქართველები ამ მხარეში ოსმალეთის პერიოდშიაც აგრძელებდნენ ცხოვრებას და ვაჭარ-ხელოსნობას ეწეოდნენ. ისინი განსაკუთრებით ცნობილნი იყვნენ დანებითა და იარაღით ვაჭრობაში.