iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ანა დე ველასკო ი გირონი

ანა დე ველასკო ი გირონი (; დ. 12 მარტი, 1585 — გ. 7 ნოემბერი, 1607) — ესპანელი დიდგვაროვანი. ფრიასების დინასტიის წარმომადგენელი. ფრიასის ჰერცოგისა და ნეაპოლის გუბერნატორ ხუან ფერნანდეს დე ველასკოსა და მისი მეუღლის, მარია ტელეს-გირონის ქალიშვილი. ბრაგანსის დინასტიის დამააარსებლის, პორტუგალიის მეფე ჟუან -ის დედა.

1603 წლის 17 ივნისს ცოლად გაჰყვა ბრაგანსის ჰერცოგ თეოდოშიუ -ს, რომელთანაც შეეძინა ოთხი შვილი. იგი 22 წლის ასაკში გადაჰყვა მშობიარობას.

შვილები
ჟუან (1604-1656), ბრაგანსის ჰერცოგი და პორტუგალიის მეფე, ცოლად შეირთო ლუიზა დე გუსმანი, რომელთანაც შეეძინა მომავალი ორი მეფე: აფონსუ და პედრუ , ასევე ინგლისისა და შოტლანდიის დედოფალი კატარინა ბრაგანსა;
დუარტე (1605-1649), ვილა-დე-კონდეს სენიორი, გარდაიცვალა დაუქორწინებელი და უშვილო;
კატარინა (1606-1610), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
ალექსანდრე (1607-1637), გარდაიცვალა დაუქორწინებელი და უშვილო;
არენები

არენები ან არომატული ნახშირწყალბადები (ზოგჯერ არილის ნახშირწყალბადები) — ნახშირწყალბადი სიგმა ბმებით და ნახშირბადის ატომებს შორის დელოკალიზებული პი ელექტრონებით, რომლებიც ქმნიან წრეს. ტერმინი „არომატული“ შემოიღეს მანამ, სანამ არომატულობის განმსაზღვრელი ფიზიკური მექანიზმი იქნებოდა აღმოაჩენილი; ტერმინი შემოიღეს უბრალოდ იმის გამო, რომ ბევრ ნაერთს ამ ჯგუფიდან აქვს ტკბილი ან სასიამოვნო სუნი. არომატული ნახშირწყალბადების ყველაზე მარტივი წარმომადგენელია ბენზოლი, რომელიც შედგება ექვსი ნახშირბადისგან შემდგარი ციკლით. ასევე, არომატული ნაერთები შეიძლება იყვეს მონოციკლური ან პოლიციკლური.

არენების რეაქციები
არომატული ჩანაცვლება
არომატული ნაერთების ციკლში ჩანაცვლებისას, ჩვეულებრივ ნაცვლდება წყალბადი. არომატულ ნაერთში ელექტროფილური ჩანაცვლების მაგალითია სალიცილმჟავას ნიტრირება (მანიტრირებელ საშუალებად გამოიყენება აზოტმჟავა და გოგირდმჟავა მიერთება კი ხდება პარა ნახშირბადატომზე).

შეწყვილების რეაქცია
შეწყვილების რეაქცის დროს მეტალური კატალიზატორის გამოყენებით ხდება ორი რადიკალის ფრაგმენტების შერწყმა. რეაქციის შედეგად წარმოიქმნება ნახშირბად-ნახშირბადოვანი ბმები (მაგ., ალკილარენებში და ვინილარენებში), ნახშირბად-აზოტის (მაგ., ანილინები) ბმები ან ნახშირბად-ჟანგბადის ბმები (მაგ., არილოქსი ნაერთები). ამ რეაქციის მაგალითია ჰექსაპტორბენზოლის პირდაპირი არილაცია

ჰიდრირება
არენების ჰიდრირებით ხდება ციკლების გაჯერება. 1-ნაფთოლის ჰიდრირებით მიიღება დეკალინ-ოლის იზომერები:

რეზორქინოლის ჰიდრირება მიმდინარეობს ალუმინ-ნიკელის ფხვნილის და ნატრიუმის ჰიდროქსიდის ხსნარის თანაობით, ასე ხდება ენოლატის ფორმირება რომელიც ალკილირდება მეთილ იოდიდით და მიიღება 2-მეთილ-1,3-ციკლოჰექსანდიონი:

ბენზოლისგან წარმოებულიები
ბენზოლისგან წარმოებულიებს აქვთ ერთიდან ექვსამდე ჩამნაცვლებელი, რომლებიც უკავშირდებიან ბენზოლის ბირთვს. ბენზოლისგან წარმოებული ნაერთები რომლებიც ერთ ადგილზე არიას ჩანაცვლებულნი არის ფენოლი (სადაც ბენზოლის ბირთვში წყალბადი ჩანაცვლებულია ჰიდროქსილის ჯგუფით) და ტოლუოლი (სადაც ბენზოლის ბირთვში წყალბადი ჩანაცვლებულია მეთილის ჯგუფით ანუ მეთანის რადიკალით). როდესაც ციკლს ერთზე მეტი ჩამნაცვლებელი უკავშირდება ასეთ შემთხვევაში სივრცეში მათ განლაგებას დიდი მნიშვნელობა აქვს, ამიტომაც შემოტანილია შაბლონები სივრცეში კოორდინაციისათვის. არენებს აქვთ ჩამნაცვლებლებლის სამი მდგომარეობა, ესენია: ორთო, მეტა და პარა მდგომარეობები. მაგალითისთვის, ჰიდროქსიტოლუოლის შემთხვევაში მას ჰყავს სამი იზომერი, რადგან შესაძლებელია ჩამნაცვლებლების სხვადასხვაგვარი განლაგება სივრცეში, ესენია: 2-მეთილფენოლი (ორთო), 3-მეთილფენოლი (მეტა) და 4-მეთილფენოლი (პარა).

პოლიციკლური არომატული ნახშირწყალბადები
პოლიციკლური არომატული ნახშირწყალბადები არიან ისეთი არომატული ნახშირწყალბადები, რომლებიც შედგებიან შერწყმული არომატული ციკლებისაგან და არ შეიცავენ ჰეტეროატომებს ან ჩამნაცვლებლებს. მათი ყველაზე მარტივი წარმოადგენელია ნაფტალენი. მათ შეიცავს ნავთობი და ქვანახშირი და შესაბამისად ხდება მათგან გამოყოფა. იწვევენ გარემოს დაბინძურებას და აქვთ მუტაგენური და კანცეროგენული თვისებები. გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ მაღალი დოზით პოლიციკლური არომატული ნახშირწყალბადების ჯგუფის ნაერთებს შეიცავს ხორცი, რომელიც მომზადებულია მაღალ ტემპერატურაზე და შებოლილი თევზი.

ეს პოლიციკლური ნაერთები ასევე აღმოჩენილია ვარსკვლავთშორისი სივრცეში, კომეტებსა და მეტეორიტებში.
ლუდვიგ მინკუსი

ლუდვიგ თედორეს ძე მინკუსი (, ნამდვილი სახელი ალიოზ ლუდვიგ მინკუსი; დ. 23 მარტი, 1826, ვენა — გ. 7 დეკემბერი, 1917, იქვე) — ჩეხი (ზოგი ცნობით პოლონელი) მევიოლინე და საბალეტო კომპოზიტორი.

ბიოგრაფია
50-იანიწლების დასაწყისიდან 80-იანი წლების ბოლომდე ცხოვრობდა რუსეთში. 1853-1855 წლებში იყო თავად ნ. იუსიპოვის კარის ორკესტრის კაპელმაისტერი პეტერბურგში. 1861-1872 წლებში მოსკოვის დიდი თეატრის ორკესტრის სოლისტი. 1866-1872 წლებში მოსკოვის კონსერვატორიის პედაგოგი. 1872-1886 წლებში მოღვაწეობდა პეტერბურგის საიმპერატორო თეატრების დირექციაში. 1890 წლის შემდეგ ცხოვრობდა ვენაში. პირველი წარმატება მოუტანა ბალეტმა „ნაკადულმა“ (1866, ლ. დელიბთან ერთად). 1869 წელს მოსკოვის დიდ თეატრში შედგა მინკუსის ბალეტ „დონ-კიხოტის“ (სცენარის ავტორი და ბალეტმაისტერი მ. პეტიპა) პრემიერა. სხვა ბალეტებია: „პახიტა“ (1846, ე. დელდევეზთან ერთად), „ფიამეტა, ანუ სიყვარულის დღესასწაული“ (1864), „ბაიდერა“ (1877) და სხვა.
ჟუანა პორტუგალიელი (1635-1653)

ჟუანა პორტუგალიელი (; დ. 18 სექტემბერი, 1635 — გ. 17 ნოემბერი, 1653) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე ჟუან -ისა და დედოფალ ლუიზა დე გუსმანის უფროსი ქალიშვილი.

ბიოგრაფია
ჟუანა დაიბადა 1635 წლის 18 სექტემბერს ვილა-ვიკოზას სამეფო სასახლეში. იგი იყო ბრაგანსის ჰერცოგ ჟუან -ისა და მისი ცოლის, ლუიზა დე გუსმანის მეორე შვილი და პირველი ქალიშვილი. მისმა მშობლებმა მის შემდეგ კიდევ ერთი გოგონა გააჩინეს, ინგლისის მომავალი დედოფალი კატარინა ბრაგანსა და ასევე კიდევ ორი ვაჟი, პორტუგალიის მომავალი მეფეები: აფონსუ და პედრუ . 1640 წელს, მამამისი პორტუგალიის მეფე გახდა ჟუან -ის სახელით, რითაც ჟუანა პორტუგალიის ინფანტა გახდა.

1645 წელს მას მიენიჭა დამატებითი, ბეირას პრინცესის წოდება. 1653 წლის 17 ნოემბერს, ყველასათვის მოულოდნელად პრინცესა ჟუანა 18 წლის ასაკში გარდაიცვალა. მან ვერ მოასწრო გათხოვება და არც შვილები დარჩენია. იგი დაკრძალეს ბრაგანსის დინასტიის სამეფო პანთეონში.
იზაბელ ლუიზა პორტუგალიელი

იზაბელ ლუიზა პორტუგალიელი (; დ. 6 იანვარი, 1669 — გ. 22 ოქტომბერი, 1690) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე პედრუ -ისა და დედოფალ მარია ფრანჩესკა სავოიელის ერთადერთი ქალიშვილი. პორტუგალიის ტახტის მემკვიდრე 1669-1689 წლებში მისი ნახევარ-ძმის, ჟუანის დაბადებამდე. ბეირას პრინცესა 1669-1690 წლებში.

ბიოგრაფია
ადრეული წლები
იზაბელ ლუიზა დაიბადა 1669 წლის 6 იანვარს ლისაბონში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე პედრუ -ისა და მისი პირველი ცოლის, დედოფალ მარია ფრანჩესკა სავოიელის პირველი და უკანასკნელი საერთო შვილი. მას სახელი ბებიების, ნემურის ჰერცოგინია იზაბელ დე ბურბონისა და პორტუგალიის დედოფალ ლუიზა დე გუსმანის პატივსაცემად დაარქვეს. აღსანიშნავია, რომ დედამისი მანამდე პედრუს უფროს ძმაზე, მეფე აფონსუ -ზე იყო დაქორწინებული, მაგრამ შემდეგ აფონსუ დაამხეს და მარია ფრანჩესკაც მის ძმაზე დაქორწინდა, რომელსაც ფარულად ეტრფოდა.

საქორწინო მოლაპარაკებები
თავდაპირველად იგეგმებოდა იზაბელ ლუიზას დაქორწინება მისი დეიდის, სავოიის ჰერცოგინია მარია ჯოვანა სავოიელის ვაჟზე, სავოიის ჰერცოგ ვიტორიო ამადეო -ზე. საქორწინო მოლაპარაკებები თავად მარია ჯოვანას ინიციატივით დაიწყო, რომელიც ამ პერიოდში თავისი ვაჟის რეგენტი იყო. საბოლოოდ მოლაპარაკებები ჩაიშალა, რადგან ვიტორიო ამადეომ უარი თქვა პორტუგალიელ ცოლზე და თავისი არჩევანი საფრანგეთის მეფე ლუი -ის ძმისწულ ანა მარი ორლეანელზე შეაჩერა.

სავოიელებთან ჩაშლილი მოლაპარაკებების შემდეგ, ახალი საქორწინო მოლაპარაკებები დაიწყო ტოსკანის დიდ საჰერცოგოსთან. მის საქმროდ მოიაზრებოდა ტოსკანის დიდი ჰერცოგი ჯან გასტონე მედიჩი, თუმცა ვერც მასზე დაქორწინდა. ამის შემდეგ კიდევ არაერთი მოლაპარაკება დაიწყო, მაგრამ ყველა ჩაიშალა. სხვადასხვა დროს, მის საქმროდ მოიაზრებოდა ლუი -ის ერთადერთი ვაჟი, საფრანგეთის დოფინი ლუი დე ბურბონი, ესპანეთის მეფე კარლ , პარმის ჰერცოგი ფრანჩესკო ფარნეზე და ნოიბურგის პფალცგრაფი ფილიპ ვილჰელმი. ამდენი ჩაშლილი ნიშნობის გამო, ხალხმა იზაბელ ლუიზას მეტსახელად „მუდამ დანიშნული“ შეარქვა.

გარდაცვალება და დაკრძალვა
1690 წელს იზაბელ ლუიზას ჩუტყვავილა შეეყარა, რაც იმ დროისათვის განუკურნებელი დაავადება იყო. იგი გარდაიცვალა ამავე წლის 22 ოქტომბერს, 21 წლის ასაკში, პალავაში. ინფექციის გავრცელების თავიდან აცილების მიზნით იგი სასწრაფოდ დაკრძალეს ბრაგანსების საგვარეულო აკლდამაში.
ფრანციშკუ პორტუგალიელი

ფრანციშკუ პორტუგლიელი (; დ. 25 მაისი, 1691 — გ. 21 ივლისი, 1742) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე პედრუ -ისა და დედოფალ მარია სოფია ნოიბურგელის შუათანა ვაჟი.

ბიოგრაფია
ფრანციშკუ დაიბადა 1691 წლის 25 მაისს ლისაბონში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე პედრუ -ისა და მისი მეორე ცოლის, დედოფალ მარია სოფია ნოიბურგელის მესამე ვაჟი. დაბადებისთანავე მას მიენიჭა ბეჟას ჰერცოგობა, კრატოს მმართველობა და ინფანტადუს ბატონობა. იგეგმებოდა, რომ იგი დაექორწინებინათ მისი ძმის, მეფე ჟუან -ის ცოლის, დედოფალ მარია ანა ავსტრიელის დაზე, საღვთო რომის იმპერატორ ლეოპოლდ -ის ასულ მარია მაგდალენაზე, თუმცა არ გამოვიდა.

1716 წელს, რომის პაპ კლემენტ -ის მოწოდებით ფრანციშკუ, ისევე როგორც ბევრი ევროპელი მამაკაცი უნგრეთსა და ტრანსილვანიაში წავიდა თურქებთან საბრძოლველად. მეფე ჟუან -მ პორტუგალიური არმადა გაუშვა ხმელთაშუა ზღვაში ფრანციშკუს მეთაურობით. ვენეციელებისა და ავსტრიელების დახმარებით ფრანციშკუმ დაამარცხა თურქები და უკან გააბრუნა, რომელთაც მიზნად კვლავ ვენის აღება ჰქონდათ.

ფრანციშკუ გარდაიცვალა 1742 წლის 21 ივლისს, დაუქორწინებელი, თუმცა არა უშვილო. მას სიცოცხლეში რომანი ჰქონდა მონაზონ მარიანა სილვეირასთან, რომელთანაც შეეძინა ორი უკანონო ვაჟი:
პედრუ (?-1741), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
ჟუანი (1725-1780), პორტუგალიის სამეფო ფლოტის კაპიტან-გენერალი. ცოლად შეირთო აბრანტესის ჰერცოგინია მარია მარგარიტა დე ლორენა.
მანუელ პორტუგალიელი

მანუელ პორტუგალიელი (; დ. 3 აგვისტო, 1697 — გ. 3 აგვისტო, 1766) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე პედრუ -ისა და დედოფალ მარია სოფია ნოიბურგელის უმცროსი ვაჟი.

ბიოგრაფია
მანუელი დაიბადა 1697 წლის 3 აგვისტოს, ლისაბონში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე პედრუ -ისა და მისი მეორე ცოლის, დედოფალ მარია სოფია ნოიბურგელის მეექვსე შვილი და მეხუთე ვაჟი.

მანუელს თავგადასავლები უყვარდა. 18 წლის ასაკში მან საიდუმლოდ გემი ააგო, რომელსაც ინგლისის დროშა გაუკეთა და ჰოლანდიის გემებს დაესხა თავს, რითაც კინაღამ ინგლის-ჰოლანდიის დიპლომატიური სკანდალი დაიწყო. მისმა ძმამ, მეფე ჟუან -მ მას დაუყოვნებლივ მოსთხოვა პორტუგალიაში დაბრუნება, მაგრამ მანუელი გემით პარიზში ჩავიდა, იქიდან კი გერმანიაში გადავიდა.

1716 წლის 1 აგვისტოს იგი ევროპაში სახელგანთქმულ მებრძოლს, ევგენი სავოიელს შეუერთდა, რომელთან ერთადაც უნგრეთში იბრძოდა თურქების წინააღმდეგ. ოთხი დღის შემდეგ მან მონაწილეობა მიიღო პეტროვარადინის ბრძოლაში, სადაც იგი თურქებმა მსუბუქად დაჭრეს. მიუხედავად ამისა, იგი დიდების მოპოვების სურვილით იყო შეპყრობილი და გაჩერებას არ აპირებდა. მან მონაწილეობა მიიღო ბრძოლიდან გაქცეული თურქების დევნასა და ტიმიშოარას ალყაში.

1717 წელს, მანუელი ოფიციალურად ჩაირიცხა ავსტრიის არმიაში, რა დროსაც იგი პრინც ევგენისთან ერთად კვლავ იბრძოდა და მონაწილეობა მიიღო ბელგრადის ალყაში.

თურქებთან ომის დამთავრების შემდეგ, მანუელმა მიატოვა სამხედრო ცხოვრება და ერთი სამეფო კარიდან მეორეზე მოგზაურობდა, სადაც განცხრომას მიეცა. მან თავისი ქმედებებით არაერთი ევროპელი მწერალი შთააგონა. 1721 წელს იგი დააჯილდოვეს ოქროს საწმისის ორდენით.

1728 წელს, მისი საყვარლის, მარია სოფია სიენიავსკას წყალობით პოლონეთის მეფის არჩევნებში ერთ-ერთი კანდიდატი გახდა. პოლონეთში პოზიციების გასამყარებლად მას მხარს ავსტრიელი ჰაბსბურგებიც უჭერდნენ, მაგრამ არჩევნებში დამარცხდა. ამის შემდეგ იგი ჯერ ავსტრიის, შემდეგ კი რუსეთის სამეფო კარზე იმყოფებოდა. 1733 წელს მონაწილეობდა პოლონეთის მემკვიდრეობის ომში, სადაც პოლონელთა გარკვეულმა ნაწილმა მეფობა შესთავაზა, მაგრამ აქაც დამარცხდა.

1734 წელს მანუელი სამუდამოდ დაუბრუნდა მშობლიურ პორტუგალიას, სადაც იგი კინტა-დე-ბელას სასახლეში ცხოვრობდა. დარჩენილი ცხოვრება მან სოციალურად აქტიურად გაატარა მწერლებისა და მხატვრების გარემოცვაში. იგი გარდაიცვალა 1766 წლის 3 აგვისტოს, საკუთარ 69-ე დაბადების დღეზე.
ფრანცისკა ჟუზეფა პორტუგალიელი

ფრანცისკა ჟუზეფა პორტუგალიელი (; დ. 30 იანვარი, 1699 — გ. 15 ივლისი, 1736) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე პედრუ -ისა და მისი მეორე ცოლის, დედოფალ მარია სოფია ნოიბურგელის ნაბოლარა ქალიშვილი. იგი დაიბადა და გარდაიცვალა ლისაბონში. 1720-21 წლებში განიხილებოდა სარდინიის მეფე კარლო ემანუელე -ის საცოლედ, თუმცა მოლაპარაკებები ჩაიშალა. გარდაიცვალა გაუთხოვარი და უშვილო, დაკრძალულია ბრაგანსების საგვარეულო აკლდამაში.
მარიანა ფრანცისკა პორტუგალიელი

მარიანა ფრანცისკა პორტუგალიელი (; დ. 7 ოქტომბერი, 1736 — გ. 16 მაისი, 1813) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე ჟუზე -ისა და დედოფალ მარიანა ვიქტორია ესპანელის ქალიშვილი. პორტუგალიის დედოფალ მარია -ის და.

ბიოგრაფია
მარიანა ფრანცისკა დაიბადა 1736 წლის 7 ოქტომბერს ლისაბონში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე ჟუზე -ისა და მისი ცოლის, დედოფალ მარიანა ვიქტორია ესპანელის მეორე ქალიშვილი. თავდაპირველად იგი მოიაზრებოდა საფრანგეთის დოფინ ლუის საცოლედ, მაგრამ მარიანას დედასა და ლუის მამას შორის ძველი, დიდი განხეთქილების გამო მოლაპარაკებები ჩაიშალა. თავდაპირველად მარიანას დედა დანიშნული იყო ლუის მამაზე, მეფე ლუი -ზე, რის გამოც წლების მანძილზე საფრანგეთში ცხოვრობდა, თუმცა საბოლოოდ ლუიმ ცოლად პოლონეთის პრინცესა მარია ლეშჩინსკა შეირთო და მარიანა უკან, ესპანეთში გააბრუნა, რასაც ომიც კი მოჰყვა.

ამის შემდეგ მისი საქორწინო მოლაპარაკებები აღარასდროს დაწყებულა, რის გამოც მარიანა ფრანცისკა სამუდამოდ გაუთხოვარი და უშვილო დარჩა. ნახევარკუნძულის ომის დროს, ნაპოლეონ ბონაპარტის პორტუგალიაში შეჭრის გამო მარიანა ფრანცისკა და მისი ოჯახი ბრაზილიაში, რიო-დე-ჟანეიროში გაიქცა. სწორედ აქ გაატარა მან თავისი უკანასკნელი წლები და გარდაიცვალა 1813 წელს, 76 წლის ასაკში. იგი გადაასვენეს და დაკრძალეს ლისაბონში, ბრაგანსების საგვარეულო აკლდამაში.

წინაპრები
მარია დოროთეია პორტუგალიელი

მარია დოროთეია პორტუგალიელი (; დ. 21 სექტემბერი, 1739 — გ. 14 იანვარი, 1771) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე ჟუზე -ისა და დედოფალ მარიანა ვიქტორია ესპანელის ქალიშვილი.

ბიოგრაფია
მარია დოროთეია დაიბადა 1739 წლის 21 სექტემბერს ლისაბონში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე ჟუზე -ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ მარიანა ვიქტორია ესპანელის მესამე ქალიშვილი ოთხიდან. მას სახელი მისი დიდი ბებიის, პარმის ჰერცოგინია დოროთეა სოფია ნოიბურგელის პატივსაცემად დაარქვეს. მისი ნათლიები იყვნენ მისი ორი უფროსი და: მარია და ფრანცისკა, ასევე საღვთო რომის იმპერატორი კარლ . იგი მოიაზრებოდა ორლეანის ჰერცოგ ლუი ფილიპ -ის საცოლედ, თუმცა ნიშნობა ჩაიშალა და დოროთეიაც სამუდამოდ გაუთხოვარი დარჩა.

იგი გარდაიცვალა 1771 წლის 14 იანვარს ლისაბონში, 31 წლის ასაკში. იგი დაკრძალეს სან-ვინსენტ-დე-ფორას მონასტერში.

წინაპრები
მარია ბენედიტა პორტუგალიელი

მარია ბენედიტა პორტუგალიელი (; დ. 25 ივლისი, 1746 — გ. 18 აგვისტო, 1829) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე ჟუზე -ისა და დედოფალ მარიანა ვიქტორია ესპანელის ნაბოლარა ქალიშვილი.

ბიოგრაფია
მარია ბენედიტა დაიბადა 1746 წლის 25 ივლისს ლისაბონში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე ჟუზე -ისა და მისი მეუღლის, მარიანა ვიქტორია ესპანელის მეოთხე და ნაბოლარა ქალიშვილი. მას სახელი რომის პაპ ბენედიქტე -ის პატივსაცემად დაარქვეს. ბენედიტა კარგ განათლებას იღებდა. მას მუსიკას დავიდ პერესი, ხოლო ხატვას დომინიგო სეკიერა ასწავლიდა.

1777 წლის 21 თებერვალს მარია ბენედიტა ცოლად გაჰყვა საკუთარი დის, პორტუგალიის დედოფალ მარია -ის უფროს ვაჟს, ბრაზილიის პრინც ჟუზეს. ამით იგი პორტუგალიის ტახტის მემკვიდრე და მომავალი დედოფალი გახდა. ამის მიუხედავად, ბენედიტა თავის ქმარზე ორჯერ უფროსი იყო. იგი ორჯერ დაორსულდა, მაგრამ ორჯერვე მუცელი მოეშალა.

აღსანიშნავია, რომ მის ქორწინებამდე სამი დღით ადრე გარდაიცვალა მამამისი, მეფე ჟუზე . 1788 წელს მისი ქმარი, პრინცი ჟუზე გარდაიცვალა, 27 წლის ასაკში, რის შემდეგაც ბენედიტა ქვრივი პრინცესა გახდა. იგი მეორედ აღარ გათხოვილა და ქველმოქმედებას მიჰყო ხელი. მან დააარსა არაერთი ეკლესია და მონასტერი. 1808 წელს, ნაპოლეონის შემოჭრის გამო პორტუგალიის სამეფო ოჯახი ემიგრაციაში წავიდა ბრაზილიაში.

პორტუგალიაში დაბრუნებიდან მალევე, 1829 წლის 18 აგვისტოს, ბენედიტა 83 წლის ასაკში გარდაიცვალა ლისაბონში. იგი დაკრძალეს ბრაგანსების საგვარეულო აკლდამაში.

წინაპრები
მეგრულა

მეგრულა — სახორცე-მეკვერცხული მიმართულების უძველესი ადგილობრივი ქართული ქათმის ჯიში. წარმოშობა უცნობია. ძირითადად გავრცელებულია სამეგრელოს ტერიტორიაზე. სქესობრივ სიმწიფეს 170 დღის ასაკში აღწევს. მამლის ცოცხალი მასაა 2,1–2,4 კგ, დედლისა — 1,4–1,6 კგ. კვერცხმდებლობა 160–165 ცალი წელიწადში; თითოეული იწონის 53–59 გ. კვერცხი მაღალი საინკუბაციო თვისებებით გამოირჩევა, წიწილები სწრაფად იზრდებიან და 3–4 თვეში უკვე დასაკლავ ასაკს აღწევენ. მოზარდის, ისევე როგორც ზრდასრული ფრინველის ხორცი მაღალი საგემოვნო თვისებებისაა, ამას განაპირობებს ცხიმის დაგროვება არა მარტო კანქვეშ და მუცლის ღრუში, არამედ კუნთებს შორისაც, რაც არ გვხვდება სხვა კულტურულ ჯიშებსა და კროსებში. კვერცხში მაღალია ლიზინის, ლეიცინისა და იზოლეიცინის შემცველობა, რაც მისი მაღალი საინკუბაციო და საგემოვნო თვისებების განმაპირობებელი ფაქტორია.

გალერეა
ვანო მელიაშვილი

ვანო მელიაშვილი (დ. 1896, თიანეთი ― გ. 1988, თბილისი) — ქართველი პრიმიტივისტი, საუკუნის თვითნასწავლი მხატვარი. დაიბადა თიანეთში. ცხოვრების ბოლო 25 წელი საბავშვო ბაღის დარაჯად მუშაობდა. სიკვდილამდე რამდენიმე წლით ადრე ბავშვთა სამხატვრო გალერეაში მოუწყვეს პირველი გამოფენა, რომელსაც ხელოვნების კრიტიკოსთა და დამთვალიერებელთა გამოხმაურებაც მოჰყვა.

„ვანო მელიაშვილის მანერა იმაზე მეტყველებს, რომ მას დიდი ხნის წინ ჰქონდა დაწყებული ხატვა. იგი ხატავდა ზეთის საღებავებით ტილოზე, ან ფანქრებით ქაღალდზე და მისი პერსონაჟები ბუნებით, ფოტოებით და ასევე, მისი წარმოსახვით იყვნენ შთაგონებულნი. მელიაშვილი იმავე გარემოში ჩამოყალიბდა, სადაც ფიროსმანი და როგორც ეს უკანასკნელი, თავის თავს, ქართული ეროვნული ხელოვნების ნაწილად მოიაზრებდა. მელიაშვილი იცნობდა ქართულ მოზაიკას და მის ტექნიკას, რაზეც მისი ნამუშევრები „თამარ მეფის პორტრეტი“ და „ვაჟა-ფშაველა და მისი ოჯახი“ მეტყველებენ. ხოლო მისი სცენები ფალიაშვილის ოპერიდან ქართული მინიატიურული ხელოვნების კარგ ცოდნაზე მეტყველებს“.

ხალხური ხელოვნების დაცვისა და აღორძინების ცენტრის ორგანიზებით ვანო მელიაშვილის ნამუშევრების გამოფენა ეროვნულ ბიბლიოთეკაში 2000 წლის 12–28 მაისს გაიმართა.

2015 წლის 9 იანვარს ხალხური და გამოყენებითი ხელოვნების მუზეუმში გამოფენა „“ — „სახეები“ გაიხსნა, სადაც წარმოდგენილი იყო საქართველოს ხალხური და გამოყენებითი ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმის ფონდებში დაცული, სხვადასხვა მასალაში შესრულებული პორტრეტების ნიმუშები. გამოფენაზე წარმოდგენილი ფერწერული პორტრეტების ავტორები — გრიგორიანცი, მარადაშვილი, მელიაშვილი, ზარაფიშვილის ნამუშევრები შეტანილია მსოფლიო ნაივი მხატვრების ენციკლოპედიაში.

2000 წელს დავით ჯანელიძის რეჟისორობით კინოკომპანია „შვიდკაცამ“ გადაიღო დოკუმენტური ფილმი „ვანო მელიაშვილი“, რომელიც მოგვითხრობს საუკუნის თვითნასწავლი მხატვრის ცხოვრებასა და შემოქმედაბაზე.
ენგოზერო

ენგოზერო — ტბა რუსეთში, კარელიის რესპუბლიკაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 71 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 122 კმ². საშუალო სიღრმე 4,5 მ, მაქსიმალური სიღრმე 18 მ. გადაჭიმულია სამხრეთ-დასავლეთიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ. საზრდოობს თოვლისა და წვიმის წყლით. სანაპირო ხაზი ძლიერაა დანაწევრებული. არის მრავალრიცხოვანი ყურეები, რომელთაგან უდიდესია პეჩნაია, მოროზოვა, როგატაია, ტიოტკინა.

ტბის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილიდან გამოედინება მდინარე ვონგა, ხოლო აღმოსავლეთი ნაწილიდან მდინარე კალგა. ამ მდინარეების ხარჯზე ტბა დაკავშირებულია თეთრ ზღვასთან. ძირითადი შენაკადია მდინარე პულომა. ტბის ცენტრალურ ნაწილში გვხვდება კუნძულებს მოკლებული დიდი ღია სივრცე, რომელსაც ბლიუდცე ეწოდება. ნაპირები უმეტესწილად დაბალია, კლდოვანი, შემოსილია წიწვოვანი ტყით.

ტბა დაფარულია მცირე კუნძულების ქსელით (სულ 144 კუნძული), რომელთა საერთო ფართობია 14,1 კმ². დიდი კუნძულებია: ლოპარი (2,43 კმ²), ელმანგი (2,02 კმ²), ოლენი (1,6 კმ²), დომაშნი (1,44 კმ²). ჭარბობს ლამიანი გრუნტები.

წყლის დონის რყევა 0,9 მ. დონე მაღალია ივნისში, დაბალია სექტემბერში. იყინება ოქტომბრისა და ნოემბრის ბოლოს, ყინულძვრაა მაისში. მდიდარია თევზით. მოიპოვება სიგი, ჭაპალა, წერი, ქორჭილა, ნაფოტა, კაპარჭინა, ღლაბუტა. ენგოზერო ჩრდილოეთ კარელიაში ტურიზმის ერთ-ერთი ცენტრია.
დავითაია

საკუთარი სახელი დავითაია შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

გურამ დავითაია — ქართველი ექიმი
დავით დავითაია — ქართველი სპორტსმენი (ბერძნულ-რომაული ჭიდაობა)
ეთერ დავითაია — ქართველი ხელოვნებათმცოდნე
ვასილ დავითაია — ქართველი პოლიციის მოხელე
ვახტანგ დავითაია — ქართველი არქიტექტორი
თეოფანე დავითაია — ქართველი გეოგრაფი
ია დავითაია — ქართველი ექიმი
ივანე დავითაია — ქართველი ექიმი
მერაბ დავითაია — ქართველი ინჟინერი
მირზა დავითაია — ქართველი დიზაინერი, იურისტი, პოლიტიკოსი
პაატა დავითაია — ქართველი იურისტი, პოლიტიკოსი
გვახარია

საკუთარი სახელი გვახარია შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ალექსანდრე გვახარია — ფილოლოგი, ირანისტი
ალექსანდრე გვახარია — პედაგოგი
გიორგი გვახარია — გეოლოგი
გიორგი გვახარია — საბჭოთა სამეურნეო მოხელე
გოგი გვახარია — ჟურნალისტი, ხელოვნებათმცოდნე
ვაჟა გვახარია — მუსიკოსი, ფილოლოგი
ვლადიმერ გვახარია — გეოგრაფი
ვლადიმერ გვახარია — რუსეთის იმპერიის არმიის პოლკოვნიკი
ირაკლი გვახარია — ექიმი, კარდიოლოგი
ნოდარ გვახარია — სპორტსმენი (წყალბურთელი)
შევარდნაძე

საკუთარი სახელი შევარდნაძე შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ედუარდ შევარდნაძე — ქართველი პოლიტიკოსი, საქართველოს პრეზიდენტი
დათიკო შევარდნაძე — ქართველი ფირალი, ტერორისტი და რევოლუციონერი
დიმიტრი შევარდნაძე — ქართველი ფერმწერი, თეატრისა და კინოს მხატვარი
ნანული შევარდნაძე — ქართველი ჟურნალისტი და აქტივისტი
კოსტავა

საკუთარი სახელი კოსტავა შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

არჩილ კოსტავა — ქართველი მეტალურგი
გრიგოლ კოსტავა — ქართველი მსახიობი
გურამ კოსტავა — ქართველი სპორტსმენი, მოფარიკავე
ზაურ კოსტავა — ქართველი პოლიტიკოსი
ზურაბ კოსტავა — ქართველი ინჟინერი, პოლიტიკოსი
თამაზ კოსტავა — ქართველი სპორტსმენი, ფეხბურთელი
მერაბ კოსტავა — ქართველი პოლიტიკური დისიდენტი, პედაგოგი-მუსიკისმცოდნე, პოეტი, პუბლიცისტი
ჟუზე (ბრაზილიის პრინცი)

ჟუზე დე ბრაგანსა (; დ. 20 აგვისტო, 1761 — გ. 11 სექტემბერი, 1788) — ბრაგანსის დინასტიის წარმომადგენელი. პორტუგალიის მეფე პედრუ -ისა და დედოფალ მარია -ის უფროსი ვაჟი. პორტუგალიის ტახტის მემკვიდრე და ბრაზილიის პრინცი. იგი ნაადრევად ემსხვერპლა ჩუტყვავილას, რის გამოც ვერ შეძლო ტახტზე ასვლა.

ბიოგრაფია
ჟუზე დაიბადა 1761 წლის 20 აგვისტოს აჟუდაში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე პედრუ -ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ მარია -ის უფროსი ვაჟი. მას სახელი პაპის, მეფე ჟუზე -ის პატივსაცემად დაარქვეს. აღსანიშნავია, რომ მისი მშობლები ერთმანეთისათვის ღვიძლი ბიძა-ძმის შვილი იყვნენ. მიუხედავად მათი ასეთი ახლონათესავური კავშირისა, მათი ყველა შვილი ჯანმრთელი იყო. დაბადებისთანავე მას მიენიჭა ბეირასა და ბრაზილიის პრინცის წოდება, რაც ტახტის მემკვიდრეობას ნიშნავდა.

1777 წლის 21 თებერვალს, 15 წლის ჟუზე დააქორწინეს მის 30 წლის ღვიძლ დეიდაზე, ინფანტა მარია ბენედიტა პორტუგალიელზე. აღსანიშნავია, რომ ქორწინებამდე სამი დღით ადრე გარდაიცვალა მეფე ჟუზე .

წყვილს ქორწინებაში შვილები არ ჰყოლია. მარია ბენედიტა მხოლოდ ორჯერ დაორსულდა 1781 და 1786 წლებში, მაგრამ ორივეჯერ მუცელი მოეშალა. ჟუზე გარდაიცვალა 1788 წლის 11 სექტემბერს აჟუდაში, ჩუტყვავილათი. იგი დაკრძალეს ბრაგანსების საგვარეულო აკლდამაში, ლისაბონში. ვინაიდან მას შვილი არ დარჩენია, მისი მშობლების შემდეგ მეფე მისი ძმა, ჟუან გახდა.
ჭითანავა

საკუთარი სახელი ჭითანავა შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ანზორ ჭითანავა — ქართველი ინჟინერ-ენერგეტიკოსი
ლერი ჭითანავა — ქართველი ინჟინერი, პოლიტიკოსი და თანამდებობის პირი
ნოდარ ჭითანავა — ქართველი ეკონომისტი და პედაგოგი
ოთარ ჭითანავა — ქართველი გეოგრაფი, გეოლოგი და თანამდებობის პირი
გვარამია

საკუთარი სახელი გვარამია შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ალეკო გვარამია — აფხაზი მათემატიკოსი, საზოგადო მოღვაწე
ვახტანგ გვარამია — ქართველი იურისტი, სახელმწიფო მოხელე, პოლიტიკოსი
ვიქტორ გვარამია — ქართველი საბჭოთა სახელმწიფო მოხელე
ნიკა გვარამია — ქართველი იურისტი, სახელმწიფო მოხელე, ჟურნალისტი
რუსუდან გვარამია — ქართველი ფილოლოგი, არაბისტი
პაპიაშვილი

საკუთარი სახელი პაპიაშვილი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ვახტანგ პაპიაშვილი — ქართველი ინჟინერი
თინათინ პაპიაშვილი — ქართველი ექიმი
იაკობ პაპიაშვილი — ქართველი ინჟინერი, მთარგმნელი, მკვლევარი, მწერალი, პოეტი, პუბლიცისტი
ივანე პაპიაშვილი — ქართველი მომღერალი, პედაგოგი
ოთარ პაპიაშვილი — ქართველი მოცეკვავე, ქორეოგრაფი
ციალა პაპიაშვილი — ქართველი მუსიკოსი, პედაგოგი
ჯემალ პაპიაშვილი — ქართველი ინჟინერი