კანონის წინაშე თანასწორობა

კანონის წინაშე თანასწორობა — პრინციპი, რომლის თანახმადაც ყველა ადამიანი თანაბრად უნდა იყოს დაცული კანონით. ეს პრინციპი მოითხოვს კანონის უზენაესობის სისტემურ ფუნქციონირებას, რომელიც ჯეროვან სამართლებრივ პროცესს იცავს თანაბარ მართლმსაჯულების უზრუნველსაყოფად, და მოითხოვს თანაბარ დაცვას, რაც გარანტიას იძლევა იმისა, რომ კანონით არცერთ ინდივიდს ან ინდივიდთა ჯგუფს არ მიენიჭება უპირატესობა სხვებთან შედარებით. მას ასევე უწოდებენ იზონომიის პრინციპს და იგი სათავეს იღებს სხვადასხვა ფილოსოფიური მოძღვრებიდან, რომლებიც თანასწორობას, მიუკერძოებლობასა და სამართლიანობას ეხება. კანონის წინაშე თანასწორობა ლიბერალიზმის ერთ-ერთი ძირითადი პრინციპია. თუმცა ამ გარანტიის კონკრეტული განხორციელების ფორმები განსხვავებულია. მაგალითად, მაშინ როდესაც მრავალი კონსტიტუცია უზრუნველყოფს თანასწორობას რასის მიუხედავად, მხოლოდ რამდენიმე მათგანშია აღნიშნული თანასწორობის უფლება ეროვნების მიუხედავად.

ისტორია
ლეგალისტი ფილოსოფოსი გუან ჟონგი (ძვ. წ. 720–645) აცხადებდა: „მონარქი და მისი ქვეშევრდომები, რაც უნდა დიდნი თუ მცირენი იყვნენ ისინი, კანონის დაცვით მიაღწევენ დიდ წესრიგს“.

პერიკლეს სამგლოვიარო სიტყვა, წარმოთქმული ძვ. წ. 431 წელს და ჩაწერილი თუკიდიდეს „პელოპონესის ომის ისტორიაში“, მოიცავს პასაჟს, რომელიც ათენის დემოკრატიის თავისუფალ მამაკაც მოქალაქეთა შორის არსებულ თანასწორობას აქებს:

„თუ კანონებს შევხედავთ, ისინი ყველას თანაბარ მართლმსაჯულებას უზრუნველყოფენ კერძო დავების დროს; ხოლო რაც შეეხება სოციალურ მდგომარეობას, საზოგადოებრივ ცხოვრებაში წინსვლა ნიჭსა და უნარზეა დამოკიდებული, სადაც კლასობრივ კუთვნილებას არ ეძლევა უფლება, ხელი შეუშალოს დამსახურებას, და არც სიღარიბე ეღობება ვინმეს გზაზე“.

ბიბლიაში ნათქვამია: „შენთვის, კრებულო, და მდგმურისთვის, რომელიც შენთან მდგმურობს, ერთი სამარადისო წესი უნდა იყოს თაობიდან თაობაში. თქვენი თანაბარია მდგმური უფლის წინაშე“ (რიცხვნი 15:15).

აშშ-ის ნებრასკის შტატმა 1867 წელს მიიღო დევიზი „თანასწორობა კანონის წინაშე“. იგი გამოსახულია როგორც შტატის დროშაზე, ისე მის ბეჭედზე. ეს დევიზი ნებრასკაში ფერადკანიანი მოსახლეობისა და ქალების პოლიტიკური და სამოქალაქო უფლებების გამოსახატავად შეირჩა, კერძოდ, შტატის მიერ მონობის უარყოფისა და იმ ფაქტის აღსანიშნავად, რომ ნებრასკისთვის შტატის სტატუსის მოპოვების დღიდან ფერადკანიან მამაკაცებს ხმის მიცემის ლეგალური უფლება ჰქონდათ. ნებრასკელი აქტივისტები ამ დევიზს სხვა ჯგუფებზეც ავრცელებენ, მაგალითად, შტატში ლგბტ უფლებების მხარდასაჭერად.

1955 წელს მიღებული სამხრეთ აფრიკის თავისუფლების ქარტიის მეხუთე მოთხოვნაა: „ყველა თანასწორი უნდა იყოს კანონის წინაშე!“

იაპონიის სისხლის სამართლის კოდექსის მე-200 მუხლი, რომელიც მშობლის მკვლელობისთვის სასჯელს განსაზღვრავდა, 1973 წელს იაპონიის უზენაესმა სასამართლომ არაკონსტიტუციურად ცნო კანონის წინაშე თანასწორობის პრინციპის დარღვევის გამო. ეს გადაწყვეტილება ტოჩიგის მამის მკვლელობის საქმის სასამართლო განხილვის შედეგი იყო.

ლიბერალიზმი
ლიბერალიზმი მოითხოვს ყველა პირის თანასწორობას კანონის წინაშე. კლასიკური ლიბერალიზმი, რომელსაც იზიარებენ ლიბერტარიანელები და თანამედროვე ამერიკელი კონსერვატორები, ეწინააღმდეგება კოლექტრიურ უფლებების წინ წამოწევას ინდივიდუალური უფლებების ხარჯზე.

თავის ნაშრომში „მეორე ტრაქტატი სამოქალაქო მმართველობაზე“ (1689), ჯონ ლოკი წერდა: „ეს, ამავე დროს, თანასწორობის მდგომარეობაა, როდესაც ყოველგვარი ძალა და კანონის მიყენების უფლება გაწონასწორებულია და ისინი არავის აქვს სხვაზე მეტად მომადლებული. სრულიად ცხადია, რომ ამ მდგომარეობაში ერთი და იმავე მოდგმისა და რანგის ადამიანები, რომლებსაც ბუნებამ განურჩევლად მიანიჭა ყველა უპირატესობა და ერთი და იმავე უნარებით დააჯილდოვა, ასევე თანასწორნი უნდა იყვნენ ერთმანეთის მიმართ. არავინ არის ვინმეს მიერ დაქვემდებარებული ან დამორჩილებული, თუ ყველა მათგანის საერთო უფალმა და ბატონმა თავისი ნების აშკარა გამოცხადებით ერთი მეორეზე მაღლა არ დააყენა და ნათლად და ცხადად არ განუსაზღვრა პირველს ბატონობისა და სუვერენობის უეჭველი უფლება.“.

1774 წელს ალეგზანდერ ჰამილტონი წერდა: „ყველა ადამიანს ერთი საერთო საწყისი აქვს, ისინი ერთი და იმავე ბუნების თანაზიარნი არიან და, შესაბამისად, გააჩნიათ ერთი საერთო უფლება. შეუძლებელია დასახელდეს რაიმე მიზეზი იმისა, თუ რატომ უნდა ჰქონდეს ერთ ადამიანს თავის მსგავს არსებებზე მეტი ძალაუფლება, თუკი ისინი ნებაყოფლობით არ აღჭურავენ მას ამ ძალაუფლებით“.

ნაშრომში „სოციალური სტატიკა“ ჰერბერტ სპენსერმა ეს პრინციპი განსაზღვრა როგორც ბუნებრივი კანონი, რომლის თანახმადაც „ყოველ ადამიანს შეუძლია მოითხოვოს თავისი უნარების გამოყენების მაქსიმალური თავისუფლება, რომელიც თავსებადია ნებისმიერი სხვა ადამიანის მიერ მსგავსი თავისუფლების ფლობასთან“. სპენსერის სხვა ფორმულირებით: „თითოეულს აქვს თავისუფლება აკეთოს ყველაფერი, რაც სურს, იმ პირობით, თუ იგი არ შელახავს სხვის თანაბარ თავისუფლებას“.

ფემინიზმი
კანონის წინაშე თანასწორობა ფემინიზმის ძირითადი პრინციპია. მე-19 საუკუნეში გენდერული თანასწორობა კანონის წინაშე მიზანი იყო, თუმცა მოგვიანებით ჩამოყალიბებული ზოგიერთი ფემინისტური შეხედულების თანახმად, ფორმალური სამართლებრივი თანასწორობა არ არის საკმარისი ქალებსა და მამაკაცებს შორის რეალური, სოციალური თანასწორობის დასამყარებლად. ფორმალური თანასწორობის იდეალმა შესაძლოა არახელსაყრელ მდგომარეობაში ჩააყენოს ქალები მამაკაცურ ნორმებთან შეუსაბამობის გამო, მაშინ როდესაც განსხვავებული მოპყრობის იდეალმა შესაძლოა სექსისტური სტერეოტიპები გააძლიეროს.

საქმეში რიდი რიდის წინააღმდეგ , მოსამართლე რუთ ბეიდერ გინზბურგმა ხაზი გაუსვა აშშ-ის კონსტიტუციაში არსებული ფრაზის - „ჩვენ, ხალხი“ - ევოლუციურ ბუნებას და აღნიშნა, თუ როგორ გახდა იგი დროთა განმავლობაში უფრო ინკლუზიური. მან განიხილა საზოგადოებაში ქალის როლის განვითარება და აღნიშნა, რომ ქალები სრულუფლებიან მოქალაქეებად იქნენ აღიარებულნი და ხმის მიცემის უფლებაც მოიპოვეს, რამაც მათ კონსტიტუციის მეთოთხმეტე შესწორების საფუძველზე თანაბარი მოპყრობის უფლება მისცა. გინზბურგის კომენტარები ფოკუსირებულია გენდერულ თანასწორობასთან დაკავშირებულ ისტორიულ და სამართლებრივ მიღწევებზე, რაიმე კონკრეტული იდეოლოგიური პოზიციის წინ წამოწევის გარეშე.

1988 წელს, უზენაესი სასამართლოს მოსამართლედ დანიშვნამდე, რუთ ბეიდერ გინზბურგმა დაწერა: „განზოგადებები იმის შესახებ, თუ როგორები არიან ქალები ან მამაკაცები - რასაც ჩემი ცხოვრებისეული გამოცდილებაც ადასტურებს - ვერ გამოდგება საიმედო გზამკვლევად კონკრეტულ ინდივიდებთან დაკავშირებით გადაწყვეტილების მიღებისას. სულ მცირე, სამართლის სფეროში მაინც, მე ვერცერთ სქესში ვერ შევამჩნიე ბუნებრივი უპირატესობა ან ნაკლოვანება. ლექციებზე თუ ნაშრომების შეფასებისას 1963 წლიდან 1980 წლამდე, ხოლო ახლა, უკვე ჩვიდმეტ წელზე მეტია, რაც სასამართლოში საქმის მასალებს ვეცნობი და არგუმენტებს ვისმენ, მე ვერ აღმოვაჩინე მკაფიოდ მამაკაცური ან უდავოდ ქალური აზროვნების - ან თუნდაც კალიგრაფიის - რაიმე ინდიკატორი“. 1970-იან წლებში, ამერიკის სამოქალაქო თავისუფლებათა კავშირის „ქალთა უფლებების პროექტის“ ფარგლებში, გინზბურგმა საქმეში „ფრონტიერო რიჩარდსონის წინააღმდეგ“ სადავო გახადა კანონები, რომლებიც სამედიცინო მომსახურების შეღავათებს ანიჭებდა სამხედრო მოსამსახურე მამაკაცთა ცოლებს, მაგრამ არა სამხედრო მოსამსახურე ქალთა ქმრებს.

ამჟამად 150-ზე მეტ ეროვნულ კონსტიტუციაშია მოხსენიებული თანასწორობა გენდერული ნიშნის მიუხედავად.