ყირიმელი თათრები ბულგარეთში

ყირიმელი თათრები ბულგარეთში — ბულგარეთის მოქალაქეთა და მცხოვრებთა ჯგუფი, რომლებიც ეთნიკურად ყირიმელი თათრები არიან ან მიეკუთვნებიან ყირიმელი თათრების შთამომავლობას.

ისტორია
1241 წლიდან, პირველი დოკუმენტურად დამოწმებული თათრთა შემოსევიდან ბულგარეთზე, მეორე ბულგარული იმპერია მუდმივ პოლიტიკურ კონტაქტებს ინარჩუნებდა თათრებთან.ამ ადრეულ პერიოდში (– საუკუნეები) სიტყვა „თათარი“ არ იყო ეთნონიმი, არამედ იყო ზოგადი ტერმინი ჩინგიზ-ყაენის მემკვიდრეების სამხედრო ძალებისთვის. პირველი თათრული დასახლებები ბულგარეთში და საუკუნეების მიჯნაზე შეიძლება დათარიღდეს, როდესაც რიგი თათრული სამხედრო ნაწილები გადავიდნენ ბულგარეთის მმართველების მხარეს ოქროს ურდოს დინასტიურ დავებში.

 საუკუნის ბოლოდან საუკუნის ბოლომდე, რამდენიმე თათრული ჯგუფი დასახლდა ბულგარეთის ტერიტორიაზე, რომელიც მოგვიანებით ოსმალეთის იმპერიის ნაწილი გახდა. მათი გადასახლების მიზეზი მრავალმხრივი იყო. იმ დროის მოსახლეობა, სავარაუდოდ მებრძოლები, თანდათანობით დამკვიდრდნენ და ყოფით ცხოვრებას დაუბრუნდნენ, ხოლო ზოგიერთ რეგიონში ისინი ცალკეულ საზოგადოებებად არსებობდნენ ორი საუკუნის განმავლობაში. იმდროინდელი წერილობითი წყაროები აჩვენებს, რომ თათრები მზად იყვნენ მეზობელ სოფლებზე თავდასხმები მოეხდინათ და აქტიურად ეწინააღმდეგებოდნენ ხელისუფლების ქმედებებს, რის გამოც ისინი თრაკიაში გადასახლნენ, სადაც მცხოვრებლები იმავე „შფოთიანი“ რეპუტაციით სარგებლობდნენ. თანდათან ყირიმელი თათრები ამ რეგიონში გახდნენ ოსმალეთის სამხედრო ადმინისტრაციის ნაწილი. ამ ფაქტმა, თათარი მოსახლეობის სიმცირემ და ადგილობრივ თურქებთან (თურქული ენა და საერთო რელიგია) სიახლოვემ, გამოიწვია „თათრული ჯგუფის იდენტობის“ საბოლოო დაკარგვა.

თრაკიაში სიტუაციისგან განსხვავებით, დობრუჯის ეთნიკური შემადგენლობა მოწმობდა დიდი თათრული თანამეგობრობის არსებობას - საუკუნეებში. ოსმალეთის მიერ ბესარაბიის დამორჩილებამ შექმნა პირობები თათართა მუდმივი მიგრაციისთვის ჩრდილოეთ შავი ზღვის რეგიონიდან დობრუჯაში 1530-1550 წლების პერიოდში.

 საუკუნეში, როდესაც ჩრდილოეთ შავი ზღვის რეგიონი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა, დაიწყო რეგიონის ეთნიკური შემადგენლობის ძირეული ცვლილება. 1783 წლის შემდეგ, როცა ყირიმის სახანო შემოიერთა იმპერიამ, და 1874 წლის შუალედში, რამდენიმე ემიგრაციულმა ტალღამ მოიმატა ყირიმიდან და ყუბანიდან, რის შედეგადაც ყირიმის თათრების მნიშვნელოვანი ნაწილი დასახლდა ბულგარეთის მიწებზე. დღეს ბულგარეთში მცხოვრები თათრები ძირითადად წარმოშობილი არიან იმ ემიგრანტებისგან, რომლებიც თავიანთი იდენტობა შენარჩუნეს.

ყველაზე დიდი ემიგრაციული ტალღა მოხდა ყირიმის ომის (1853-1856) დროს და მას შემდეგ: დაახლოებით 230,000 თათარი, რომლებიც 1854 წლიდან 1862 წლამდე ემიგრირებული იყვნენ, დაახლოებით 60,000 დასახლდა ბულგარეთის ტერიტორიაზე. უმეტესობა ჩრდილოეთ ბულგარეთში განლაგდა, განსაკუთრებით დობრუჯაში, მდინარე დუნაის სანაპიროებთან და ვიდინის რეგიონში. თათართა მასობრივმა დასახლებამ ბულგარეთის მიწებზე გამოიწვია ტრადიციული ურთიერთობების დამყარება ბულგარელებსა და თათრებს შორის. აღნიშნავენ, რომ თავად თათრები იმ პერიოდში „ეთნოპსიქოლოგიურ შოკში“ იმყოფებოდნენ, თუმცა, სავარაუდოდ, მათი მომთაბარე წარსულის წყალობით, ისინი საკმაოდ სწრაფად ადაპტირდნენ „უცხო“ სამყაროსთან. ეს პერიოდი, ბულგარეთში თათრული ჯგუფის შედარებით თანამედროვე ისტორიაში (1862-1878), გამოირჩეოდა ეკონომიკური და კულტურული ადაპტაციით ახალ რეალობებთან და ლტოლვილების კონსოლიდაციით.

თათრული ჯგუფის და მისი იდენტობის განვითარება, ბულგარეთის დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ, 1878 წელს განსაზღვრული იყო პოლიტიკური ფაქტორებით. ერთი მხრივ, თავად ქვეყანა მნიშვნელოვრად შეიცვალა: ოსმალეთის იმპერიაში ჩასახლებულმა თათრებმა მოულოდნელად სხვა „პოლიტიკურ ორგანიზმში“ აღმოაჩინეს თავი — ბულგარეთში, ახალ ქვეყანაში, რომლის მოწყობა მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა თავისი წინამორბედისგან. ეს კვლავ შოკი იყო თათრებისათვის და გამოიწვია ახალი ემიგრაციის ტალღა. მათგან, ვინც პირველ ეტაპზე ბულგარეთში დარჩა (დაახლოებით 18,000 ადამიანი), საბოლოოდ, უმეტესობა თურქეთში ემიგრირდა. ცვლილებების მეორე ფაქტორი იყო იმ პერიოდში დამკვიდრებული ყირიმის თათრების „ეროვნული აღორძინება“. საინტერესოა, რომ თათრების „ეროვნული იდეა“ ამ დროს ვითარდებოდა, როდესაც მათი უმრავლესობა თავის ისტორიულ სამშობლოში, ყირიმში, არ იმყოფებოდა. ამ პერიოდში თათრები განსაკუთრებით მგრძნობიარენი იყვნენ ასიმილაციის მიმართ, რომელიც ბულგარეთში არ ხდებოდა ეროვნული სახელმწიფოს მიერ, არამედ სხვა ეთნიკური ჯგუფის — ბულგარელი თურქების მიერ.

1919 წლიდან 1940 წლამდე პერიოდი ბულგარეთის თათრებისთვის მნიშვნელოვანი და რადიკალური ცვლილებების დრო გახდა. სამხრეთ დობრუჯა, სადაც ბულგარეთში მცხოვრები თათარი მოსახლეობის დაახლოებით ორი მესამედი იყო კონცენტრირებული, რუმინეთს შეუერთდა. შედეგად, თათრები აღმოჩნდნენ სახელმწიფოში, რომელსაც თავადაც ჰყავდა მნიშვნელოვანი თათრული მოსახლეობა — განსაკუთრებით მედიგიდის, მანგალიისა და ქიოსტენცეს (კონსტანცა) ირგვლივ. მეორე მხრივ, ამ პერიოდის დასაწყისი დაემთხვა ყირიმში მოკლევადიანი თათრულ ეროვნული სახელმწიფოს არსებობას და ოსმალეთის იმპერიის დაშლას. თათარი ნაციონალისტები მოიცვა პანთურქიზმის იდეებმა, რომლებიც გარდაქმნილი, სეკულარული თურქეთის — ქემალისტური ანკარის — პროპაგანდის მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო, და მათ ანკარას მიმართეს მხარდაჭერისთვის. ამ დროს დაიწყო თათრების ფართომასშტაბიანი ემიგრაცია თურქეთში. შეიქმნა პოლიტიკური წრე, რომელიც კონსოლიდარდა ჟურნალ „ემელ“-ის (გამოდიოდა 1929-1930 წლებში დობრიჩში) გარშემო — ეს ჟურნალი აქტიურად იყენებდა პანთურქისტულ ლოზუნგებს.

ზოგადი ტენდენციები უცვლელი დარჩა მომდევნო პერიოდშიც (1940-დან 1950-იანი წლების დასაწყისამდე), ერთადერთი გამონაკლისით — ბულგარეთმა სამხრეთ დობრუჯა კვლავ დაიბრუნა, თუმცა რეგიონის თათარი მოსახლეობა ნახევარზე მეტად შემცირდა.

კომუნისტური პერიოდის განმავლობაში კოლექტივიზაციამ და ინდუსტრიალიზაციამ საბოლოოდ დაანგრია ყირიმელი თათრების ტრადიციული ცხოვრების წესი. აღსანიშნავია, რომ კომუნისტური რეჟიმი თათრებთან მიმართებით არათანმიმდევრულ პოლიტიკას ატარებდა. თავდაპირველად ბულგარეთი იზიარებდა საბჭოთა კავშირის პოზიციას, რომელიც ფაქტობრივად უარყოფდა ყირიმელი თათრების არსებობას — ისინი უკანასკნელად 1956 წლის მოსახლეობის აღწერაში მოიხსენიეს, ხოლო შემდეგ აღადგინეს მხოლოდ 1992 წლის აღწერაში. 1962 წელს ბულგარეთის კომუნისტური პარტიის ცკა-ს პოლიტბიურომ წამოაყენა წინადადება, მიღებულიყო ზომები „ბოშების, თათრებისა და ბულგარელი მუსლიმების თურქიზაციის“ წინააღმდეგ. ამ ღონისძიებებში შედიოდა ბულგარეთში მცხოვრები თათრების ეთნიკური წარმომავლობის შესწავლა. ახალმა პოლიტიკამ ყურადღება გაამახვილა ადგილობრივ ყირიმელ თათართა „ეთნოკულტურულ სპეციფიკაზე“ და მკაფიოდ გამოყო ისინი თურქებისგან.

1990-იანი წლების რეფორმებმა განახორციელა ისლამური თურქული სახელების აღდგენა და შექმნა პირობები ნორმალიზებული კონტაქტებისთვის თურქეთში მცხოვრებ ნათესავებთან, აგრეთვე — დამოუკიდებელი კულტურული და საგანმანათლებლო მოღვაწეობისთვის. საუკუნის დასაწყისში აღინიშნება „თათრული იდენტობის აღორძინების“ ნიშნების გამოჩენა.