გრეგორიო ლუპერონი

გრეგორიო ლუპერონი (დ. 8 სექტემბერი, 1839, სან-ფელიპე-დე-პუერტო-პლატა — გ. 20 მაისი, 1897, სან-ფელიპე-დე-პუერტო-პლატა) — დომინიკელი ვაჭარი, სამხედრო პირი, მასონი და ლიბერალი პოლიტიკოსი. იგი მონაწილეობდა სიბაოს რევოლუციაში, სანტო-დომინგოს ომში ესპანეთის იმპერიის წინააღმდეგ და ექვსწლიან ომში. იყო 1866 წლის „ტრიუმვირატის“ წევრი, ეკავა პუერტო-პლატაში ბაზირებული დროებითი მთავრობის პრეზიდენტის თანამდებობა, ხოლო სესარეო გილერმოს წინააღმდეგ მოწყობილი სახელმწიფო გადატრიალების შემდეგ, გახდა დომინიკის რესპუბლიკის 28-ე პრეზიდენტი.

1879 წელს, თავისი მმართველობის დროს, მან ხელი შეუწყო ლაიციზმს პუერტო-რიკოს გენერალ-კაპიტნობის სეპარატისტი მასონის, ეუხენიო მარია დე ჰოსტოსის დახმარებით.

მისი მასონური მოღვაწეობა დაიწყო სანტიაგო-დე-ლოს-კაბალიეროსის ლოჟაში „ახალი სამყარო №5“ ( . 5) და მიაღწია 33-ე გრადუსს. ებრაელ ვაჭარ იბრაჰიმ კოენთან ერთად მან დააფუძნა აყვავებული საექსპორტო ბიზნესი პუერტო-პლატაში, საიდანაც ტროპიკული მყარი მერქანი იგზავნებოდა ევროპაში როტშილდების კომპანიისთვის. გარდა ამისა, მან დააარსა ამჟამად უკვე გაუქმებული „ლურჯი პარტია“, რომელიც ზედიზედ 20 წლის განმავლობაში მართავდა დომინიკელთა რესპუბლიკას.

ბიოგრაფია
იგი იყო პედრო კასტელიანოსის შვილი, საშუალო კლასის თეთრკანიანი დომინიკელისა, რომელსაც იგი არ უღიარებია და რომელსაც არასოდეს იცნობდა, და ნიკოლასა ლუპერონისა, შავკანიანი ქალისა, რომლის წარმომავლობაც სხვადასხვა ისტორიკოსის მიერ დავის საგანია: ემილიო როდრიგეს დემორიზი მას ფრანგულ წარმომავლობას მიაწერს ლუი დიუპერონის ( საუკუნის ფრანგი მემამულე პუერტო-პლატაში) ხაზით; მიგელ ანხელ მონკლუსი ვარაუდობს, რომ ნიკოლასა მცირე ანტილის კუნძულებიდან, საფრანგეთის კუთვნილი მარტინიკიდან მოვიდა; რაფაელ ალბერტო ბრუგალ პაიევონსკი მას ზემოხსენებული მემამულის, ლუი დიუპერონის კუთვნილი შავკანიანი მონების შთამომავლად მიიჩნევს მაშინ როცა ედვინ ესპინალ ერნანდესი ვარაუდობს, რომ ნიკოლასა დიუპერონი შესაძლოა ყოფილიყო ან ლუი დიუპერონის მონების, ან ხუან დიუპერონის (რომელიც 1766 წელს პუერტო-პლატას გუბერნატორის თანამდებობაზე მსახურობდა) მონების შთამომავალი, რომელიც ფლობდა კონგოელი და კალაბარიული ეთნოსის მონებს. ნიკოლასა დიუპერონი იყო იმ დიდი ემიგრაციის ნაწილი, რომელმაც კუბაში გადაინაცვლა ქვეყნის დაცარიელების პერიოდში, რაც გამოიწვია 1805 წლის ჰაიტის ინტერვენციამ და ამ შემოჭრის დროს მომხდარმა მასობრივმა მკვლელობებმა.

ლუპერონი დადიოდა დომინიკის ევანგელისტური ეკლესიის ტოულერის ევანგელისტურ კოლეჯში (მიგელ დავიდ ხასენ ალფრედო), რომელიც 1848 წელს დაარსდა. მისი მოკრძალებული წარმოშობის გამო, ლუპერონს ბავშვობიდანვე მოუხდა მუშაობა ოჯახის ეკონომიკაში დასახმარებლად. 14 წლის ასაკში მან მუშაობა დაიწყო პედრო ედუარდოსთან, სან-ფელიპე-დე-პუერტო-პლატაში დამკვიდრებულ ვაჭართან, რომელსაც ზოგიერთი ბიოგრაფიული წყარო ახალგაზრდა კაცის მამობას მიაწერს. ლუპერონი კარგად ფლობდა ინგლისურ ენას, ჰქონდა ორატორული ნიჭი და თავისი პატრონის ბიბლიოთეკაში შეძლო მყარი თვითგანათლების მიღება.

18 წლამდე ის შეუერთდა 1857 წლის რევოლუციას პრეზიდენტ ბუენავენტურა ბაესის წინააღმდეგ და მონაწილეობა მიიღო სამანაში გამართულ ბრძოლებში. ხოსე დესიდერიო ვალვერდეს მთავრობის მიერ იგი დაინიშნა რინკონის კანტონური პუნქტის დამხმარე კომანდანტის თანამდებობაზე.

ომი ესპანეთის წინააღმდეგ
წინააღმდეგობა ესპანეთისადმი
1861 წლის 18 მარტს, დომინიკელთა პრეზიდენტმა პედრო სანტანამ, დედოფალ ისაბელ -ის მმართველობის დროს, გამოაცხადა სანტო-დომინგოს ხელახალი გაერთიანება ესპანეთის სამეფოსთან. როდესაც ეს მოხდა, ლუპერონი 22 წლის იყო. ლუპერონი იმ დომინიკელთა ჯგუფის წევრი იყო, რომლებიც ამ ფაქტის წინააღმდეგ აჯანყდნენ.

1861 წლის 25 მარტს, იასიკაში ყოფნისას, მან მიიღო წერილი, რომლითაც ანექსიის წინააღმდეგ გამოსვლისკენ მოუწოდებდნენ. 28 მარტს იგი პუერტო-პლატაში ჩავიდა და უარი თქვა ესპანეთთან ანექსიის აქტის ხელმოწერაზე. 1862 წლის 3 აგვისტოს, სანტო-დომინგოს პროვინციული რეზერვების გენერალ სეფერინო სუერო კარმონას ბრძანებით, იგი დააპატიმრეს და ჩასვეს ციხეში, როდესაც სოსუასა და სან-ფელიპე-დე-პუერტო-პლატაში რევოლუციურ საქმიანობას ეწეოდა, თუმცა მან სასწაულებრივად მოახერხა გაქცევა.

გარკვეული დროის შემდეგ იგი ფარულად დაბრუნდა სან-ფერნანდო-დე-მონტეკრისტიდან და მონაწილეობა მიიღო საბანეტას აჯანყებაში, რომელსაც ლუკას დე პენია მეთაურობდა 1863 წლის თებერვალში. მას დაევალა აჯანყების ოპერაციების გავრცელება სან-ხოსე-დე-ლას-მატასისკენ. მოძრაობა დაამარცხა ესპანეთის რეზერვების პოლკოვნიკმა ხოსე მარია ჩეკომ, რომელიც მოგვიანებით რესტავრატორების მხარეს გადავიდა. აჯანყება ჩაიფუშა იმის გამო, რომ მოსახლეობის დიდი ნაწილი ჯერ კიდევ ნეიტრალურ პოზიციას ინარჩუნებდა.

პირველი დამარცხების შემდეგ იგი მთებში გაიქცა და ლა-ვეგადან კავშირი დაამყარა სხვა ამბოხებულებთან, რათა დალოდებოდა რევოლუციისთვის პირობების მომწიფებას.

სანტო-დომინგოს ომი
1863 წლის 16 აგვისტოს დახაბონში მომხდარი ე.წ. კაპოტილიოს ყიჟინის შემდეგ, რომელსაც სანტიაგო როდრიგესი და კიდევ 14 ადამიანი მეთაურობდა, ლუპერონს მოუხდა ინიციატივის საკუთარ თავზე აღება მოკასა და ლა-ვეგაში, თავისი გენერლის ჩინით სარგებლობისას.

როგორც კი შესაძლებლობა მიეცა, იგი შეუერთდა სანტიაგოს ოპერაციებს, სადაც მოექცა რესტავრაციული ომის მთავარსარდლის, გენერალ გასპარ პოლანკოს დაქვემდებარებაში. პოლანკო ამ თანამდებობაზე პედრო ანტონიო პიმენტელის, ბენიტო მონსიონისა და ხოსე ანტონიო სალსედოს (პეპილო) მიერ შექმნილმა საბჭომ დანიშნა, პირველი რესპუბლიკის არმიაში მისი სტაჟის გამო. თავისი პოზიციიდან მან 6 სექტემბერს სანტიაგოს ბრძოლაში ესპანელებს დიდი წინააღმდეგობა გაუწია.

იგი იყო ძლიერი პატრიოტული სულისკვეთების მქონე ადამიანი, რომელიც გამოირჩეოდა იარაღის გამოყენების დიდი ოსტატობითა და სამხედრო სტრატეგიების ცოდნით. ამ დამსახურებების გამო, როდესაც ცნობილი გახდა, რომ პედრო სანტანა სიბაოში შეჭრას აპირებდა, ლუპერონი სამხრეთისა და აღმოსავლეთის პროვინციების ოპერაციების უმაღლეს ხელმძღვანელად დაინიშნა. სანტო-დომინგოში იგი პირისპირ შეებრძოლა ესპანეთის არმიას, რომელსაც პედრო სანტანა, იმ დროისთვის ლას-კარერასის მარკიზი, მეთაურობდა. მიუხედავად იმისა, რომ ესპანეთის არმია ძლიერი და დისციპლინირებული იყო, იგი დამარცხდა პარტიზანული ომის სტრატეგიის შედეგად, რადგან ამბოხებულები მათ რიცხობრივად და აღჭურვილობის ხარისხით ჩამოუვარდებოდნენ.

შემდგომში მან განამტკიცა ოპერაციები ბანისა და სან-კრისტობალში, სადაც განდევნა ანექსიის მომხრეები. იგი დაბრუნდა სანტიაგოში, სადაც უპირობოდ დაუჭირა მხარი გასპარ პოლანკოს მთავრობას, მიუხედავად იმისა, რომ მანამდე უარი თქვა იმ მოძრაობაში მონაწილეობაზე, რომელმაც სალსედო დაამხო. ლუპერონს მიაჩნდა, რომ პოლანკოს მმართველობისას რესტავრაციული ომი დაიბრუნებდა იმ ძალას, რომელიც მან სალსედოს მმართველობის პერიოდში დაკარგა.

აროიო ბერმეხოს ბრძოლა
1863 წლის 30 სექტემბერს, დონ-ხუანის (მონტე-პლატა) მდინარე ბერმეხოს ნაპირებთან, ერთმანეთის პირისპირ აღმართული იყო ესპანეთისა და გაუქმებული რესპუბლიკის დროშები. ლუპერონისთვის იმის დაშვება, რომ ლეიტენანტ-გენერალ სანტანას ბერმეხო გაევლო და „სიიონ-დე-ლა-ვიუდას“ კალთებზე ასულიყო, სრულ დამარცხებას ნიშნავდა. თუმცა, მან მოახერხა ნაკადულის გადალახვა, დაამარცხა ზურგი და დაიკავა სან-პედრო.

რესტავრაციული ომის შემდგომი პერიოდი
ესპანეთის არმიის დამარცხების შემდეგ, მან მიიღო ვიცე-პრეზიდენტის თანამდებობა ბენიგნო ფილომენო დე როხასის მთავრობაში. რესპუბლიკის აღდგენის შემდეგ იგი მშობლიურ ქალაქში, პუერტო-პლატაში დაბრუნდა, სადაც სავაჭრო სახლი დააარსა.

იგი დაუპირისპირდა ბუენავენტურა ბაესის ხელისუფლებაში დაბრუნებას, რამაც მისი ქვეყნიდან გაძევება და გადასახლება გამოიწვია. რამდენიმე თვის შემდეგ იგი დაბრუნდა, რათა შეერთებოდა 1866 წლის „ტრიუმვირატად“ წოდებულ მოძრაობას, რომელმაც ბაესი დაამხო და თავად იქცა მთავრობად.

„ტრიუმვირატი“ 1866 წელსვე დაიშალა კონსტიტუციურობის სასარგებლოდ და იმისთვის, რომ რესპუბლიკის პრეზიდენტის თანამდებობა გენერალ ხოსე მარია კაბრალს დაეკავებინა.

1867 წლის 25 სექტემბერს იგი დაინიშნა პუერტო-პლატას საპატიო ლოჟა „რესტავრაცია №11“-ის ( . 11) საინსტალაციო კომისიის წევრად, რომლის ერთ-ერთი დამფუძნებელიც თავად გახლდათ.

სესარეო გილერმოს მთავრობის დამხობის შემდეგ, ლუპერონმა პუერტო-პლატაში ბაზირებული დროებითი მთავრობის პრეზიდენტის თანამდებობა დაიკავა. მისი მმართველობის თოთხმეტი თვე იყო მშვიდობის, თავისუფლებისა და პროგრესის ხანა, რამაც 1880 წელს გამოიწვია სუფთა არჩევნების ჩატარება. ამ არჩევნებში რესპუბლიკის პრეზიდენტად აირჩიეს პრესვიტერი ფერნანდო არტურო დე მერინიო, რომელსაც მხარს ლუპერონიც უჭერდა.

ამ მთავრობაში ლუპერონი დაინიშნა საგანგებო დესპანად და სრულუფლებიან მინისტრად ევროპაში. ქვეყანაში დაბრუნების შემდეგ, ფრანსისკო გრეგორიო ბილინის რეჟიმის დროს, იგი დაინიშნა მთავრობის დელეგატად სიბაოში. 1885 წელს ბილინის გადადგომის შემდეგ, იგი შეუერთდა ვიცე-პრეზიდენტ ალეხანდრო ვოს-ი-ხილს.

1886 წლის რევოლუცია
თავისი თანამდებობიდან ლუპერონი დაუპირისპირდა 1886 წლის რევოლუციას პუერტო-პლატაში, რითაც ხელი შეუწყო ულისეს ეროს გამარჯვებას და ამ უკანასკნელის პრეზიდენტის თანამდებობაზე ასვლას 1887 წელს.

ერომ, რომელიც ასევე პუერტო-პლატადან იყო და ლუპერონის მსგავსად მამაცი რესტავრატორი გახლდათ, დაიწყო დესპოტური და დიქტატორული მმართველობის ჩამოყალიბება, რამაც ლუპერონში სინანული და იმედგაცრუება გამოიწვია. ამან აიძულა იგი ქვეყნიდან წასულიყო, საიდანაც მას ბრძოლას გამოუცხადებდა. მისი კამპანია ჩამოიშალა ჰაიტის მთავრობის მხრიდან მხარდაჭერის ნაკლებობის გამო.

ემიგრაცია
ჯანმრთელობის მდგომარეობა
1895 წლის შუა პერიოდში ლუპერონმა დაიწყო ჩივილი ერთ-ერთი ბოლო ქვედა ძირითადი კბილის მუდმივ ნევრალგიაზე და კბილი ამოიღო. ღრუ, რომელიც კბილს ეკავა, არ შეხორცდა და დაწყლულდა. დაეწყო ფეხების შეშუპებაც (მისი ქალიშვილი ამბობს, რომ ეს მუდმივი ჯდომის გამო მოხდა, რადგან მან მრავალი თვე გაატარა სახლიდან გაუსვლელად თავისი ავტობიოგრაფიის წერაში), ამის შემდეგ იგი სენტ-თომასის ექიმების მეთვალყურეობის ქვეშ მკურნალობდა.

1896 წელს ექიმმა მორტესენმა აუხსნა მისი მდგომარეობა და უთხრა, რომ რადგან იგი ძალიან მალე მოკვდებოდა, სურდა სცოდნოდა ფასი, რომელსაც ექიმი მის დასაბალზამებლად აიღებდა, რათა იგი სან-ფელიპე-დე-პუერტო-პლატაში ჩამოესვენებინათ. მანამდე მას არასოდეს გასჩენია ფიქრი დომინიკის რესპუბლიკაში დაბრუნებაზე, სანამ ულისეს ერო მართავდა ქვეყანას. 1896 წლის დეკემბერში, მადლიერების ნიშნად, ერო თავად გაემგზავრა სენტ-თომასში მის სახლში წასაყვანად და ლუპერონი დათანხმდა ქვეყანაში დაბრუნებას, თუმცა უარი თქვა ეროსთან ერთად იმავე გემით მგზავრობაზე.

გარდაცვალება
დაბრუნება სენტ-თომასიდან
1896 წლის 15 დეკემბერს იგი სენტ-თომასიდან პუერტო-პლატასკენ გაემგზავრა და სანტო-დომინგოს პორტში მძიმედ დაავადებული ჩავიდა. მას ნაპირზე გადმოსვლა არ შეეძლო. პრეზიდენტი ერო მას ბორტზე ეწვია და უცხოელი ექიმი გამოყო, რათა მას სან-ფელიპე-დე-პუერტო-პლატაში დახმარებოდა. შეარჩიეს ექიმი დე ლა ფოსე, რომელიც მას სიცოცხლის ბოლო ხუთი თვის განმავლობაში მკურნალობდა. გარდაცვალებამდე იგი თვეების განმავლობაში ლოგინს იყო მიჯაჭვული. 1897 წლის 20 მაისს, სიკვდილის წინ, მან თქვა:

1992 წელს მანჰეტენზე დაარსდა გრეგორიო ლუპერონის სახელობის საშუალო სკოლა.