რუსული მი-24 ტიპის შვეულმფრენის კატასტროფა (2020)

რუსული მილ მი-24 ტიპის შვეულმფრენის კატასტროფა — 2020 წლის 9 ნოემბერს აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების მიერ ყარაბაღის მეორე ომის დროს ჩამოგდებული რუსული მი-24 ტიპის სამხედრო შვეულმფრენი. კატასტროფა მოხდა სომხეთში, სოფელ ერასხის მახლობლად, ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკიდან რამდენიმე კილომეტრის მოშორებით. შვეულმფრენი მიწიდან გასროლილი გადასატანი საჰაერო თავდაცვის სისტემით ჩამოაგდეს. კატასტროფის შედეგად ეკიპაჟის ორი წევრი დაიღუპა, რა დროსაც მესამე წევრი დაშავდა. აზერბაიჯანის ხელისუფლებამ მალევე გამოაქვეყნა საბოდიშო განცხადება, სადაც ნათქვამია, რომ სროლა შვეულმფრენის მიმართულებით შეცდომით მოხდა და შემოთავაზებულია კომპენსაცია.

ფონი
შვეულმფრენი მთიანი ყარაბაღის რეგიონის გამო მიმდინარე მეორე ომის ომის დროს ჩამოაგდეს, რეგიონს, რომელსაც დე-ფაქტო თვითგამოცხადებული სეპარატისტული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკა აკონტროლებდა და რომელსაც მხარს უჭერდა მისი მოკავშირე სომხეთი, მაგრამ დე-იურე რეგიონი აზერბაიჯანის ნაწილი იყო. 2020 წლის 8 ნოემბერს, ოთხდღიანი ბრძოლის შემდეგ, აზერბაიჯანულმა ძალებმა კონტროლი დაამყარეს ქალაქ შუშაზე.

ჩამოგდება
შვეულმფრენი 2020 წლის 9 ნოემბერს, სომხეთში, სოფელ ერასხის მახლობლად, აზერბაიჯანის ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკიდან რამდენიმე კილომეტრში და მთიანი ყარაბაღის საზღვრიდან დაახლოებით 70 კილომეტრში, მიწიდან გასროლილი გადასატანი საჰაერო თავდაცვის სისტემით ჩამოაგდეს. შვეულმფრენი გიუმრიში განლაგებული რუსეთის 102-ე სამხედრო ბაზისკენ მიმავალ კოლონას ახლდა. აზერბაიჯანმა მალევე თავდასხმაზე პასუხისმგებლობა აიღო, ხოლო ქვეყნის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ განაცხადა, რომ შვეულმფრენი შემთხვევით ჩამოაგდეს, ბოდიში მოუხადა რუსეთს და მზადყოფნა გამოთქვა კომპენსაციის გადასახდელად. აზერბაიჯანის განცხადებით, რუსული ვერტმფრენი სიბნელეში, დაბალ სიმაღლეზე და აზერბაიჯანის საჰაერო თავდაცვის რადარების ხილვადობის ზონის გარეთ დაფრინავდა. ასევე, აზერბაიჯანის ხელისუფლებამ განაცხადა, რომ ვერტმფრენი კონფლიქტის დროს სომხეთ-აზერბაიჯანის საზღვრის სიახლოვეს დაფრინავდა და რომ რუსული ვერტმფრენები ადრე ჩვეულ ამ ტერიტორიაზე არ შეუმჩვნევიათ.

შედეგები
გამოძიება
სომხეთში არსებულმა რუსეთის სამხედრო ბაზამ და აზერბაიჯანის გენერალურმა პროკურატურამ ინციდენტთან დაკავშირებით გამოძიება დაიწყეს. 2021 წლის 4 იანვარს სამხედრო გამომძიებლებმა განაცხადეს, რომ ისინი შვეულმფრენის ჩამოგდებას „განზრახ მკვლელობად“ მიიჩნევენ და არა უკვე არსებულ „დაუდევრობით გამოწვეულ სიკვდილს“.

ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმება
ინციდენტი, ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების ხელმოწერის დღეს მოხდა. ნიუ-იორკ ტაიმზის ჟურნალისტების ანტონ ტროიანოვსკის და კარლოტა გალის მიხედვით, ამ ფაქტმა პოტენციურად რუსეთს ომში ჩარევის მიზეზი მისცა. თუმცა, გაურკვეველია, თუ რა როლი ითამაშა „მი-24“-ის ჩამოგდებას ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების ხელმოწერაში. არსებული მოსაზრებით, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა ულტიმატუმი წაუყენა აზერბაიჯანის პრეზიდენტ ილჰამ ალიევს. ტროიანოვსკის და გალის თქმით, ამ ულტიმატუმში რუსეთმა განაცხადა, რომ თუ აზერბაიჯანი არ შეწყვეტს ოპერაციებს შუშაზე კონტროლის დამყარების შემდგომ, ის ჩაერევა ომის მსვლელობაში. იმავე ღამეს, აზერბაიჯანული წყაროების მიხედვით, უცნობმა რაკეტამ ბაქოს მახლობლად, ხირდალანში ღია ტერიტორიაში ჩამოვარდა და არ გამოუწვევია რაიმე სახის დაზიანება. ასევე, იმავე დღეს, სოციალურ ქსელებში გავრცელდა ვიდეო, სადაც ჩანს თუ როგორ ისვრიან სომხური ძალები რუსული წარმოების „ისკანდერის“ ტიპის რაკეტას აზერბაიჯანის მიმართულებით. სომხეთის თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო კონტროლის სამსახურის ყოფილმა უფროსმა, მოვსეს ჰაკობიანმა, 2020 წლის 19 ნოემბერს თანამდებობიდან გადადგომამდე, დაადასტურა სომხეთის მიერ აზერბაიჯანზე „ისკანდერის“ ტიპის რაკეტით თავდასხმის ფაქტი.

რეაქცია
ჩართული მხარეები
შვეულმფრენის ჩამოგდებიდან მალევე, აზერბაიჯანის თავდაცვის მინისტრმა, ზაქირ ჰასანოვმა, სამძიმრის წერილი გაუგზავნა რუსეთის თავდაცვის მინისტრს, სერგეი შოიგუს. ასევე, რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ განაცხადა, რომ ისინი დადებითად აფასებენ აზერბაიჯანის მიერ ინციდენტზე პასუხისმგებლობის დაუყოვნებლივ აღებას. მოგვიანებით რუსეთის პრეზიდენტმა, ვლადიმერ პუტინმა, ვერტმფრენში მყოფი სამხედრო მოსამსახურეები მამაცობის ორდენით დააჯილდოვა.

საერთაშორისო
9 ნოემბერს, კუხოს, რომლის წევრიც რუსეთია, განცხადება გაავრცელა, რომელშიც შეშფოთება გამოთქვა ფაქტის გამო. 18 ნოემბერს, სომხეთის პრეზიდენტმა, არმენ სარქისიანმა, ხელი მოაწერა ბრძანებას რუსი პილოტებისთვის სამხედრო დამსახურებისთვის მედლით დაჯილდოებას. 12 დეკემბერს, სომხეთის მთავრობამ ერასხში დროებითი მემორიალური დაფა გახსნა ფაქტის შედეგად დაღუპული რუსი პილოტების ხსოვნის პატივსაცემად და შემდეგ ამ ტერიტორიაზე ლოცვა აღევლინა.