აზერბაიჯანი პირველ მსოფლიო ომში

აზერბაიჯანი პირველ მსოფლიო ომში — აზერბაიჯანის მონაწილეობა 1914–1918 წლების ომში, იმ პერიოდში, როცა ის ჯერ რუსეთის იმპერიის, შემდეგ რუსეთის რესპუბლიკის და ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის ნაწილი იყო.

თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიას მნიშვნელოვანი სტრატეგიული და ეკონომიკური მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან ის ევროპასა და აზიას შორის დამაკავშირებელ რგოლს წარმოადგენდა. რეგიონი მდებარეობდა ძირითადი სატრანსპორტო და სავაჭრო გზების კვეთაზე, რომლებიც ბაქოს შავი ზღვის პორტებთან - ნოვოროსიისკსა და ბათუმთან, ხოლო თავრიზს - ბურსასთან და სტამბოლთან აკავშირებდა. განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ბაქოს ნავთობს, რომელიც რუსეთის იმპერიის საწვავის მთავარ წყაროს წარმოადგენდა. რეგიონის ნავთობის რესურსებზე კონტროლი გერმანიის იმპერიის მიერ სტრატეგიულ მიზნად ითვლებოდა. ომის დროს რუსეთის საიმპერატორო საზღვაო ძალების საწვავის მოხმარება მკვეთრად გაიზარდა - 1913 წლის 250,000 ტონიდან 1917 წლის მაისისთვის 20 მილიონ ტონამდე.

მიუხედავად იმისა, რომ სამხედრო სავალდებულო სამსახური ოფიციალურად არ ვრცელდებოდა რეგიონის მუსლიმ მოსახლეობაზე, აზერბაიჯანელებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს სამხედრო ოპერაციებში, როგორც რუსეთის არმიის წევრებმა. ყველაზე გამოჩენილ სამხედრო ლიდერებს შორის იყვნენ სამად-ბეკ მეჰმანდაროვი, რომელმაც თავი გამოიჩინა ლოძის შეტევაში და დაინიშნა მე-2 კავკასიური არმიის კორპუსის მეთაურად, და ალი-აღა შიხლინსკი, რომელიც მონაწილეობდა პეტროგრადის დაცვაში და მეთაურობდა მე-10 არმიას.

ირანის აზერბაიჯანის ტერიტორია რუსეთის იმპერიასა და ოსმალეთის იმპერიას შორის დაპირისპირების ასპარეზად იქცა. 1914 წლის ნოემბერში, გენერალ ფ.გ. ჩერნოზუბოვის მეთაურობით რუსულმა ჯარებმა დაიკავეს თავრიზი, მაგრამ მოგვიანებით იძულებული გახდნენ უკან დაეხიათ ოსმალეთისა და ქურთული ძალების ზეწოლის გამო, რომლებმაც დაიკავეს ურმია და სელმასი. 1915 წელს რუსეთის არმიამ რეგიონზე კონტროლი აღადგინა. 1916 წელს გერმანიამ და ოსმალეთის იმპერიამ შეთანხმებას მიაღწიეს რეგიონში სამხედრო ოპერაციების, ძირითადად, თურქული ძალების მონაწილეობით წარმოების შესახებ.

ომის დაწყებისთანავე ბაქოში საომარი მდგომარეობა გამოცხადდა, რასაც სერიოზული ეკონომიკური და სოციალური შედეგები მოჰყვა. შავი ზღვის სრუტეების დახურვამ ნავთობის ექსპორტი შეაფერხა, რამაც 1917 წლისთვის ნავთობის წარმოების 32,5%-ით და ბურღვის 63,5%-ით შემცირება გამოიწვია. ინფლაციამ 300-400%-ს მიაღწია და წარმოიშვა მწვავე სასურსათო კრიზისი, რასაც 1916-1917 წლებში მასობრივი გაფიცვები მოჰყვა. 1916 წლის 25 ივნისის ბრძანებულებამ „უცხოელების“ უკანა ხაზის სამუშაოებისთვის დაქირავების შესახებ არეულობა გამოიწვია; საბოლოოდ, დაახლოებით 3000 მუსლიმი დაიქირავეს. ამავდროულად, ბაქოში ფუნქციონირებდა საქველმოქმედო დაწესებულებები და საავადმყოფოები, რომლებიც ორგანიზებული იყო ქალაქის ადმინისტრაციის, მუსლიმური საზოგადოებების და სამრეწველო საწარმოების, მათ შორის ძმები ნობელების ფირმის მიერ.

რუსეთის იმპერიის დაშლის შემდეგ, 1918 წლის 28 მაისს გამოცხადდა აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკა. 1918 წლის მაისიდან ოქტომბრამდე მისი ტერიტორიის მნიშვნელოვან ნაწილს ოსმალეთის ჯარები აკონტროლებდნენ, რომლებიც ბოლშევიკების წინააღმდეგ ბრძოლაში მხარს უჭერდნენ მუსავათის პარტიას. 1918 წლის ივნისში აზერბაიჯანსა და ოსმალეთის იმპერიას შორის ხელი მოეწერა მშვიდობისა და მეგობრობის ხელშეკრულებას. ომის დასრულების შემდეგ, 1918 წლის ნოემბერში, ბაქოში ბრიტანული ჯარები განლაგდნენ. აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის ისტორია 1920 წლის 28 აპრილს დასრულდა, როდესაც ქალაქში წითელი არმიის მე-11 არმიის ნაწილები შევიდნენ.