არათანაბარი ხელშეკრულებები

არათანაბარი ხელშეკრულებები წარმოადგენდა და საუკუნის დასაწყისში აზიის ქვეყნებსა - განსაკუთრებით ცინის ჩინეთს, ტოკუგავას იაპონიასა და ჯოსონის კორეას - და დასავლეთის ქვეყნებს - განსაკუთრებით გაერთიანებულ სამეფოს, საფრანგეთს, გერმანიას, ავსტრია-უნგრეთს, იტალიას, აშშ-სა და რუსეთს - შორის დადებულ შეთანხმებებს. ისინი ხშირად ხელმოწერილი იყო აზიური მხარის მიერ განცდილი სამხედრო დამარცხების შემდეგ ან დასავლური მხარის მიერ განხორციელებული სამხედრო მუქარის დროს. პირობები განსაზღვრავდა ვალდებულებებს, რომლებიც თითქმის მთლიანად აზიურ მხარეს ეკისრებოდა და მოიცავდა ისეთ დებულებებს, როგორიცაა ტერიტორიის დათმობა, რეპარაციების გადახდა, სახელშეკრულებო პორტების გახსნა, ტარიფებისა და იმპორტის კონტროლის უფლების უარყოფა და უცხო ქვეყნის მოქალაქეებისთვის ექსტრატერიტორიულობის მინიჭება.

1920-იან წლებში ჩინური ნაციონალიზმისა და ანტი-იმპერიალიზმის აღზევებასთან ერთად, კუომინტანმა და ჩინეთის კომუნისტურმა პარტიამ ეს კონცეფცია გამოიყენეს ჩინეთის სუვერენიტეტის დაკარგვის გამოცდილების დასახასიათებლად დაახლოებით 1840-1950 წლებში. ტერმინი „არათანაბარი ხელშეკრულება“ ასოცირდება ჩინეთის „დამცირების საუკუნის“ კონცეფციასთან, განსაკუთრებით უცხო ქვეყნებისთვის დათმობებთან და სახელშეკრულებო პორტების მეშვეობით სატარიფო ავტონომიის დაკარგვასთან და ის დღესაც ჩინეთის საგარეო პოლიტიკის მთავარ სტიმულად რჩება.

იაპონია და კორეა ამ ტერმინს ასევე იყენებენ რამდენიმე ხელშეკრულების აღსანიშნავად, რომლებმაც მათი ეროვნული სუვერენიტეტის შემცირება გამოიწვია. იაპონიამ და ჩინეთმა კორეასთან ხელი მოაწერეს ხელშეკრულებებს, როგორიცაა 1876 წლის იაპონია-კორეის ხელშეკრულება და 1882 წლის ჩინეთ-კორეის ხელშეკრულება, რომელთაგან თითოეული პრივილეგიებს ანიჭებდა პირველ მხარეებს კორეასთან დაკავშირებით. მეიძის რესტავრაციისა და პირველ ჩინეთ-იაპონიის ომში გამარჯვების შემდეგ იაპონიამ ასევე დაიწყო არათანაბარი ხელშეკრულებების აღსრულება ჩინეთის წინააღმდეგ, კორეასა და ჩინეთის სანაპირო პორტებსა და ტერიტორიებზე გავლენის მოპოვების მიზნით.

ჩინეთი
ჩინეთში ტერმინი „არათანასწორი ხელშეკრულებები“ პირველად 1920-იანი წლების დასაწყისში შევიდა გამოყენებაში, რათა აღეწერათ ისტორიული ხელშეკრულებები, რომლებიც მაშინდელ ჩინეთის რესპუბლიკას ჯერ კიდევ დაწესებული ჰქონდა. ისინი ხელმოწერილი იყო იმ პერიოდში, რომელსაც ამერიკელი სინოლოგი ჯონ კ. ფერბენკი „ხელშეკრულებების საუკუნეს“ უწოდებდა და რომელიც 1840-იან წლებში დაიწყო. ტერმინი პოპულარული გახდა სუნ იატ-სენის მიერ.

მე-20 საუკუნის დასაწყისიდან მოყოლებული რიტორიკულ დისკურსში ამ ტერმინის გამოყენების შეფასებისას, ამერიკელი ისტორიკოსი დონგ ვანი აღნიშნავს, რომ „მიუხედავად იმისა, რომ ეს ფრაზა დიდი ხანია ფართოდ გამოიყენება, მას მაინც არ აქვს მკაფიო და ერთმნიშვნელოვანი მნიშვნელობა“, და რომ „არ არსებობს შეთანხმება იმის შესახებ, თუ ჩინეთსა და უცხო ქვეყნებს შორის გაფორმებული რეალურად რამდენი ხელშეკრულება უნდა ჩაითვალოს არათანასწორად.“

ყველაზე ადრეული ხელშეკრულება, რომელსაც მოგვიანებით „არათანასწორს“ უწოდებდნენ, იყო 1841 წლის ჩუენპის კონვენციის მოლაპარაკებები პირველი ოპიუმის ომის დროს. პირველი ხელშეკრულება ცინის დინასტიასა და გაერთიანებულ სამეფოს შორის, რომელსაც „არათანასწორს“ უწოდებენ, იყო 1842 წლის ნანკინის ხელშეკრულება.

ჩინეთის პირველი მსოფლიო ომის შემდგომი უკმაყოფილება
პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, ჩინეთში პატრიოტული ცნობიერება ფოკუსირებული იყო ხელშეკრულებებზე, რომლებიც ახლა ფართოდაა ცნობილი, როგორც „არათანაბარი ხელშეკრულებები“. ნაციონალისტური პარტია და ჩინეთის კომუნისტური პარტია ერთმანეთს ეჯიბრებოდნენ საზოგადოების დასარწმუნებლად, რომ მათი მიდგომა უფრო ეფექტური იქნებოდა. გერმანია იძულებული გახდა შეემცირებინა თავისი უფლებები, საბჭოთა კავშირმა ისინი დათმო და შეერთებულმა შტატებმა მათზე მოლაპარაკების მიზნით ვაშინგტონის კონფერენცია მოაწყო.

მას შემდეგ, რაც ჩან კაი-შიმ 1927 წელს ახალი ეროვნული მთავრობა გამოაცხადა, დასავლეთის ძალებმა სწრაფად შესთავაზეს დიპლომატიური აღიარება, რამაც იაპონიაში შფოთვა გამოიწვია.

არათანაბარი ხელშეკრულებების დასასრულს
„ბოქსიორების აჯანყებისა“ და 1902 წელს ანგლო-იაპონური ალიანსის ხელმოწერის შემდეგ, გერმანიამ ჩინეთის მიმართ თავისი პოლიტიკური მიდგომის გადაფასება დაიწყო. 1907 წელს გერმანიამ შესთავაზა სამმხრივი გერმანულ-ჩინურ-ამერიკული შეთანხმება, რომელიც არასდროს განხორციელებულა. ამრიგად, ჩინეთი 1917 წლის 14 მარტს შეუდგა არათანაბარი ხელშეკრულებების დასრულების ახალ ერას, როდესაც მან გაწყვიტა დიპლომატიური ურთიერთობები გერმანიასთან, რითაც შეაჩერა ამ ქვეყნისთვის მიცემული დათმობები, ხოლო ჩინეთმა ომი გამოუცხადა გერმანიას 1917 წლის 17 აგვისტოს.

პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე, ამ ნაბიჯებმა გააუქმა 1861 წლის არათანაბარი ხელშეკრულება, რამაც ჩინეთის კონტროლის აღდგენა გამოიწვია ტიანძინისა და ჰანკოუს დათმობებზე. 1919 წელს, ომისშემდგომი სამშვიდობო მოლაპარაკებების შედეგად, შანდუნგის ტერიტორიები, რომლებიც ადრე გერმანიის კოლონიური კონტროლის ქვეშ იყო, ჩინეთის რესპუბლიკისთვის ვერ დააბრუნა. მას შემდეგ, რაც დადგინდა, რომ 1914 წლიდან ამ ტერიტორიების ოკუპირებულ იაპონურ ძალებს ვერსალის ხელშეკრულების თანახმად, მათი შენარჩუნების უფლება ექნებოდათ, ჩინელმა დელეგატმა ველინგტონ კუმ უარი თქვა სამშვიდობო ხელშეკრულების ხელმოწერაზე, ხოლო ჩინეთი კონფერენციის ერთადერთი წევრი იყო, რომელმაც ხელმოწერის ცერემონიას ბოიკოტი გამოუცხადა. ჩინეთში ეს ფართოდ აღიქმებოდა როგორც ქვეყნის ომისდროინდელი წვლილის ღალატი კონფერენციის სხვა წევრების მხრიდან, და შანდუნის დაბრუნების წარუმატებლობას მოჰყვა ძლიერი შიდა უკმაყოფილება, რამაც დუან კირუის მთავრობის კაბინეტის დაშლა გამოიწვია და შედეგად 4 მაისის მოძრაობამდე მიიყვანა.

1921 წლის 20 მაისს ჩინეთმა უზრუნველყო გერმანია-ჩინეთის სამშვიდობო ხელშეკრულებით (- ) დიპლომატიური შეთანხმება, რომელიც ითვლებოდა პირველ თანაბარ ხელშეკრულებად ჩინეთსა და ევროპულ ერს შორის.

ნანკინის პერიოდისას ჩინეთის რესპუბლიკამ წარუმატებლად სცადა არათანაბარი ხელშეკრულებების დასრულების მოლაპარაკება.

ჩინეთის მიერ არათანაბრად მიჩნეული მრავალი ხელშეკრულება გაუქმდა მეორე ჩინეთ-იაპონიის ომის (1937-1945) დროს. 1941 წელს პერლ-ჰარბორზე იაპონიის თავდასხმის შემდეგ, ჩინეთი გახდა გაერთიანებული სამეფოსა და შეერთებული შტატების მოკავშირე, რომლებმაც შემდეგ 1943 წლის იანვარში ჩინეთთან ხელი მოაწერეს ხელშეკრულებებს ბრიტანეთისა და ამერიკის ექსტრატერიტორიულობის დასასრულებლა. მნიშვნელოვანი მოვლენები მეორე მსოფლიო ომის შემდეგაც გაგრძელდა: ჰონგ-კონგთან დაკავშირებული ხელშეკრულებები ძალაში დარჩა 1997 წელს ჰონგ-კონგის მიერ მისი გადაცემამდე, თუმცა 1969 წელს, საზღვრის გასწვრივ სამხედრო შეტაკებების შემდეგ ჩინეთ-საბჭოთა ურთიერთობების გასაუმჯობესებლად, ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა იძულებული გახდა ხელახლა დაედასტურებინა 1858 წლის აიგუნის ხელშეკრულება და 1860 წლის პეკინის ხელშეკრულება .[ საჭიროა ციტირება ]

იაპონია
მეიძის რესტავრაციამდე იაპონია ასევე მრავალი არათანაბარი ხელშეკრულების ქვეშ იმყოფებოდა. როდესაც აშშ-ის საექსპედიციო ფლოტი მეთიუ პერის მეთაურობით 1854 წელს იაპონიას მიაღწია, რათა კუნძულოვანი ერი ამერიკული ვაჭრობისთვის გაეხსნა, ქვეყანა იძულებული გახდა, ამერიკული სამხედრო გემების მხრიდან ძალადობის მუქარით, კანაგავას კონვენციისთვის ხელი მოეწერა. ამ მოვლენამ მოულოდნელად დაასრულა იაპონიის 220-წლიანი იზოლაცია 1633 წლის საკოკუს პოლიტიკის ფარგლებში, ცალმხრივი საგარეო ზეწოლის ქვეშ და შესაბამისად, კონვენცია მსგავსი კონტექსტით იქნა აღქმული, როგორც არათანაბარი ხელშეკრულება.

კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ინციდენტი იყო ტოკუგავას შოგუნატის კაპიტულაცია 1858 წლის ჰარისის ხელშეკრულებასთან, რომელიც მოლაპარაკებაზე აშშ-ის იმავე სახელის მქონე წარმომადგენელმა ტაუნსენდ ჰარისმა მოაწყო და რომელმაც, სხვა დათმობებთან ერთად, ჩამოაყალიბა ექსტრატერიტორიულობის სისტემა უცხოელი მაცხოვრებლებისთვის. ეს შეთანხმება შემდეგ მოდელად იქცა მსგავსი ხელშეკრულებებისთვის, რომლებსაც იაპონია მომდევნო კვირებში სხვა უცხო დასავლურ ძალებთან გააფორმებდა, მაგალითად, ანსეის ხელშეკრულებებს.

შეერთებულ შტატებთან და ევროპასთან არათანაბარი ხელშეკრულებები იაპონიას ხელს უშლიდა იმპორტირებულ საქონელზე ტარიფების ცალმხრივად დაწესებაში.  შედეგად, ხელი შეეშალა ისეთი ადგილობრივი ინდუსტრიების განვითარებას, რომლებსაც შეეძლოთ იმპორტირებულ საქონელთან კონკურენცია.

არათანაბარი ხელშეკრულებები სხვადასხვა დროს დასრულდა ჩართული ქვეყნებისთვის და იაპონიის გამარჯვებებმა 1894–95 წლების პირველ ჩინეთ-იაპონიის ომში დასავლეთში ბევრი დაარწმუნა, რომ არათანაბარი ხელშეკრულებების აღსრულება იაპონიაზე აღარ შეიძლებოდა, რადგან ის თავისთავად დიდი ძალა იყო. ამ შეხედულებამ უფრო მეტი აღიარება მოიპოვა 1905 წლის რუსეთ-იაპონიის ომის შემდეგ, რომლის დროსაც იაპონიამ ყველაზე აღსანიშნავად დაამარცხა რუსეთი რითაც ეს უკანასკნელი ძალიან დაამცირა.

კორეა
კორეის პირველი არათანაბარი ხელშეკრულება არა დასავლეთთან, არამედ იაპონიასთან იყო დადებული. 1875 წელს განგვას კუნძულის ინციდენტის შედეგად იაპონიამ კაპიტან ინოუე იოშიკას მეთაურობით სამხედრო ხომალდი „უნიო“ გაგზავნა, რომელიც სამხედრო მოქმედებების იმპლიციტურ მუქარას აყენებდა, რათა ძალის დემონსტრირებით კორეის სამეფო ჩოსონის იძულებით დაემარცხებინა. გაგნვას კუნძულის გარშემო მოხდა შეიარაღებული შეტაკება, სადაც გაგზავნილმა იაპონურმა ძალებმა გამარჯვება მოიპოვეს და ამ ინციდენტმა საბოლოოდ აიძულა კორეა გაეხსნა თავისი კარი იაპონიისთვის და ხელი მოეწერა განგვას კუნძულის ხელშეკრულებისთვის, რომელიც ასევე ცნობილია, როგორც 1876 წლის იაპონია-კორეის ხელშეკრულება.

ამ პერიოდში კორეამ ასევე ხელი მოაწერა ხელშეკრულებებს ცინის დინასტიის ჩინეთთან და დასავლეთის ძალებთან (როგორიცაა გაერთიანებული სამეფო და შეერთებული შტატები). ცინის დინასტიის ჩინეთმა კი 1882 წელს კორეასთან ხელი მოაწერა ჩინეთ-კორეის ხელშეკრულებას, რომლის მიხედვითაც კორეა ჩინეთის დამოკიდებულებას წარმოადგენდა და ჩინეთს ექსტრატერიტორიულობა და სხვა პრივილეგიები მიენიჭა, ხოლო შემდგომ ხელშეკრულებებში ჩინეთმა კორეაში ისეთი დათმობები მიიღო, როგორიცაა ინჩეონის ჩინური დათმობა. თუმცა, ცინის დინასტიის ჩინეთმა კორეაზე გავლენა დაკარგა 1895 წელს პირველი ჩინეთ-იაპონიის ომის შემდეგ.

მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში, კორეის ნახევარკუნძულზე იაპონიის დომინირების ზრდასთან ერთად, დასავლეთის ძალების მიერ სამეფოსთვის დაწესებული არათანაბარი ხელშეკრულებების გათვალისწინებით, კორეის დიპლომატიური დათმობები ამ სახელმწიფოებთან დიდწილად გაბათილდა 1910 წელს, როდესაც კორეა იაპონიის მიერ ანექსირებული გახდა.

არათანაბარი ხელშეკრულებების სია
ჩინეთს დაეკისრა
იაპონიაზე დაწესებული
კორეაზე დაწესებული
თანამედროვე გამოყენება
2018 წელს მალაიზიის პრემიერ-მინისტრმა მაჰათირ მოჰამადმა გააკრიტიკა მალაიზიაში ჩინეთის „ერთი სარტყელი, ერთი გზა“ ინიციატივის ფარგლებში ინფრასტრუქტურული პროექტების პირობები და განაცხადა, რომ „ჩინეთმა კარგად იცის, რომ წარსულში მას დასავლეთის ძალების მიერ ჩინეთისთვის თავსმოხვეულ არათანაბარ ხელშეკრულებებთან მოუწია გამკლავება. ამიტომ, ჩინეთი ჩვენს მიმართ თანაგრძნობით უნდა იყოს განწყობილი. მათ იციან, რომ ჩვენ [[ამის შესაძლებლობა არ გვაქვს“.