iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
უტრეხტის პროვინცია

უტრეხტის პროვინცია — პროვინცია ცენტრალურ ნიდერლანდებში. ჩრდილოეთით ესაზღვრება ემერის ტბა, აღმოსავლეთით გელდერლანდი, სამხრეთით მდინარე რაინის ხეობა, დასავლეთით სამხრეთი ჰოლანდია, ჩრდილო-დასავლეთით ჩრდილოეთი ჰოლანდია. დედაქალაქი უტრეხტი.

ტერიტორიას კვეთს მდინარეები ნიდერ-რაინი, ლეკი, ვეხტი და ემი. აღმოსავლეთით შედარებით შემაღლებულ ქვიშიან ნიადაგებზე ამრავლებენ ღორსა და შინაურ ფრინველს. ამერსფორტისა და უტრეხტის სიახლოვეს განვითარებულია მებაღეობა. ტერიტორიის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში არის პოლდერები და ტბები, სადაც მნიშვნელოვანია მსხვილი რქოსანი საქონლის გამრავლება. პროვინციის სამხრეთ-დასავლეთით გვხვდება მდინარეული წარმოშობის თიხოვანი მიწები, რომელიც ხილის მოსაყვანად არის ათვისებული. მთავარი ქალაქებია უტრეხტი და ამერსფორტი. პროვინციის მთავარი ქალაქი უტრეხტი — არის დიდი სავაჭრო-სატრანსპოტო ცენტრი. მეტალურგიული, მანქანათსამშენებლო, ქიმიური, საფეიქრო, სამკერვალო მრეწველობა. საერთაშორისო ბაზრობების ჩატარების ადგილი.

არქიტექტურული ძელგებიდან აღსანიშნავია: სინტ-პიტერსკერკის ეკლესია და სხვ. არის უტრეხტის უნივერსიტეტი; უტრეხტში დაიდო ხელშეკრულება უტრეხტის ზავი და სამხედრო-პოლიტიკური კავშირი — უტრეხტის უნია.
ჯონი ფირცხალაიშვილი

ჯონი მიხეილის ძე ფირცხალაიშვილი (დ. 22 მაისი, 1947, ლანჩხუთი) — ქართველი გენერალ-ლეიტენანტი, საქართველოს თავდაცვის მინისტრი (1991-1992), გენერალური შტაბის უფროსი (1998-2003).

ბიოგრაფია
დაამთავრა ლანჩხუთის პირველი საშუალო სკოლა. 1965-1970 წლებში სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მექანიკა-მათემატიკის ფაკულტეტზე.
1970 წელს, როგორც თადარიგის ლეიტენანტი, გაიწვიეს საბჭოთა არმიაში. 1970-1972 წლებში მსახურობდა ოდესის სამხედრო ოლქში ოცმეთაურად. 1972-1973 წლებში მეთაურობდა მოტომსროლელ ასეულს. 1973-1974 წლებში იყო ბატალიონის შტაბის უფროსი. 1974 წელს დაამთავრა სამხედრო სასწავლებელი და დაინიშნა მოტომსროლელი ბატალიონის შტაბის უფროსად. 1974-1978 წლებში მსახურობდა მოტომსროლელი ბატალიონის მეთაურად. ფრუნზეს სახელობის სამხედრო აკადემიის დამთავრების შემდეგ დაინიშნა ურალის სამხედრო ოლქში სასწავლო მოტომსროლელი პოლკის შტაბის უფროსად. მსახურობდა სამხედრო მრჩევლად ეთიოპიაში. 1978-1981 წლებში მსახურობდა კარპატისპირეთის სამხედრო ოლქში სასწავლო მოტომსროლელი პოლკის შტაბის უფროსად. 1981-1982 წლებში იყო მოტომსროლელი პოლკის მეთაურის მოადგილე. 1982-1983 წლებში — მოტომსროლელი პოლკის მეთაური. 1983-1985 წლებში იყო მოტომსროლელი დივიზიის შტაბის უფროსი. 1985-1988 წლებში იყო მოტომსროლელი დივიზიის მეთაური. 1988-1990 წლებში მსახურობდა უკრაინის სსრ-ში, ვინიცის ოლქის სამხედრო კომისრად.

1990-1991 წლებში მსახურობდა საქართველოს რესპუბლიკის სამხედრო კომისრად. 1991 წლის 15 აგვისტოდან 1992 წლის 6 იანვრამდე იყო დამოუკიდებელი საქართველოს პირველი თავდაცვის მინისტრი. 1992-1993 წლებში მუშაობდა ეროვნული უშიშროებისა და თავდაცვის საბჭოს თავმჯდომარის, შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლის სამხედრო კონსულტანტებისა და ინსპექტორების ჯგუფის უფროსის მოადგილედ – მთავარ სამხედრო კონსულტანტად. 1993-1996 წლებში იმყოფებოდა თადარიგში. 1996-2003 წლებში მსახურობდა ქართულ ჯარში სახმელეთო ჯარების სარდლად, თავდაცვის მინისტრის მოადგილედ, პირველ მოადგილედ. 1998 წლიდან 2003 წლის სექტემბრამდე იყო გენერალური შტაბის უფროსი.

2003 წელს გავიდა თადარიგში. ამჟამად ცხოვრობს ფეოდოსიაში.

ჯილდოები
დაჯილდოებულია „წითელი ვარსკვლავის“ ორდენით (1982). არის „ვახტანგ გორგასლის“ ორდენის , და ხარისხის (2003) კავალერი.
შვარცჰორნი (გრინდელვალდი)

შვარცჰორნი — მთა ბერნის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ბრინცისა და გრინდლევალდის მუნიციპალიტეტებს შორის. ზღვის დონიდან 2 928 მ სიმაღლით იგი გროსე-შაიდეგის უღელტეხილის ჩრდილოეთით მდებარე ჯგუფის უმაღლესი მწვერვალია.

მთის ჩრდილოეთ კალთაზე გაწოლილია პატარა მყინვარი. მწვერვალამდე ასვლა შესაძლებელია სამხრეთ კალთაზე არსებული ბილიკით.
ეისელი

ეისელი — მდინარე რაინის ტოტი ნიდერლანდებში, გელდერლანდისა და ოვერეისელის პროვინციებში. სიგრძე 113 კმ. ქალაქ არნემის სამხრეთ-აღმოსავლეთით გამოეყოფა ნიდერ-რაინს და მიედინება ჩრდილო-აღმოსავლეთით. ერთვის ეისელმერის ტბას. მდოვრე წყალი აქვს. სანაოსნოა. დიდი რაოდენობით მოაქვს შლამი. ნაპირებზე მდებარეობს ქალაქები: რედენი, ზიტფენი, დევენტერი და სხვ. წყლის საშუალო ხარჯი დაახლოებით 300 მ³/წმ.
აბას მაჰმუდ ალ-აკადი

აბას მაჰმუდ ალ-აკადი (; დ. 28 ივნისი, 1889, ასუანი — გ. 12 მარტი, 1964, კაირო) — არაბი მწერალი, პუბლიცისტი, ლიტერატურათმცოდნე, საზოგადო მოღვაწე. კაიროს არაბული ენის აკადემიისა და დამასკის არაბული მეცნიერებათა აკადემიის წევრი. ერთ ერთი დამაარსებელია ლიტერატურული სკოლისა, რომელიც ინგლისური რომანტიზმის გავლენას განიცდიდა. ემხრობოდა აზრს, რომ არაბულ საფუძველზე ევროპულ კულტურულ ელემენტთა გადამუშავების შედეგად შექმნილიყო ერთიანი არაბულ-მუსლიმური კულტურა. აბას მაჰმუდ ალ-აკადის ლექსთა პირველი კრებული დაიბეჭდა 1916 წელს. მან დაწერა 100–ზე მეტი წიგნი რელიგიის, ფილოსოფიის და პოეზიის შესახებ. გამოაქვეყნა აარაბული და მსოფლიო ლიტერატურის საკითხებისადმი მიძღვნილი მრავალი პუბლიცისტური და კრიტიკული ნაშრომი, აგრეთვე ლექსები, მოთხრობები, წიგნები ისტორიულ-რელიგიურ და ისტორიულ-ფილოსოფიურ თემაზე.
რაინი-მაასი-შელდის დელტა

რაინი-მაასი-შელდის დელტა — მდინარეების რაინის, მაასისა და შელდის შეერთების შედეგად წარმოქმნილი ფართო დელტა ნიდერლანდებსა და ბელგიაში. დელტის წარმოქმნას ხელი შეუწყო მრავალრიცხოვანმა კუნძულებმა, ტოტებმა და არხებმა, რომლებიც ქმნიან ერთიან წყლის ნაკადს. წარმოადგენს მნიშვნელოვან სანაოსნო გზას, რის გამოც დიდი ეკონომიკური მნიშვნელობა ენიჭება. შესართავი გაშლილია ჩრდილოეთის ზღვისკენ. ნავსადგურებიდან აღსანიშნავია: როტერდამი (ნიდერლანდები), ანტვერპენი (ბელგია), ამსტერდამი (ამსტერდამ-რაინის არხი), გენტი (გენტი-ტერნეზენის არხი). ტერიტორია დატბორვისგან დაცულია (დელტაპროექტის ფარგლებში). რაინის დელტა 2 ბიფურკაციით არის განსაზღვრული.
ჩარლზ აბოტი

ჩარლზ აბოტი (; დ. 31 მაისი, 1872, უილტონი — გ. 17 დეკემბერი, 1973, ვაშინგტონი) — ამერიკელი ასტროფიზიკოსი. ვაშინგტონის ეროვნულ მეცნიერებათა აკადემიის წევრი, 1907-1944 წლებში სმითსონის ინსტიტუტის ასტრონომიული ობსერვატორიის დირექტორი. ექსპერტი მზის ფიზიკაში და მზის ენერგიის შესწავლაში და გამოყენებაში.

საკუთარი სისტემის სპექტრობოლომეტრითა და რადიომეტრით გამოიკვლია მზის სპექტრის ინფრაწითელი ნაწილი, ენერგიის განაწილება მზისა და ვარსკვლავთა სპექტრებში. სისტემატურად განსაზღვრავდა მზის მუდმივას და იკვლევდა დედამიწის საშუალო ტემპერატურის ცვლილებებს.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს აბოტი.
კარლ აგარდი

კარლ ადოლფ აგარდი (; დ. 23 იანვარი, 1785, ბასტადი — გ. 28 იანვარი, 1859, კარლსტადი) — შვედი ბოტანიკოსი, ალგეოლოგი, ენციკლოპედისტი და თეოლოგი. ლუნდის უნივერსიტეტის პროფესორი (1812-1834) და ლუთერიანული ეკლესიის ეპისკოპოსი. წყალმცენარეების სისტემატიკის შემქნელი. მისი ძირითადი ნაშრომებია — „წყალმცენარეების სახეობანი“ (ტ. 1-2, 1820-1828), „წყალმცენარეების სისტემა“ (1824), „დიპლომატების კრიტიკული კონსპექტი“ (1830-1832).
ბერკელი

ბერკელი — მდინარე ნიდერლანდებსა და გერმანიაში, ეისელის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 110 კმ. სათავე აქვს ქალაქ ბილერბეკის მახლობლად. ზემო დინებაში რამდენიმე კილომეტრზე გამომუშავებულია მეანდრები. ქალაქ ფრედენსა (გერმანია) და სოფელ რეკენს (ნიდერლანდები) შორის კვეთს გერმანია-ნიდერლანდების საზღვარს. რკინიგზის გაყვანამდე მნიშვნელოვანი სავაჭრო გზა იყო. ნაპირზე გაშენებულია არაერთი ქალაქი.
ლინგე

ლინგე — მდინარე ნიდერლანდებში, გელდერლანდისა და სამხრეთი ჰოლანდიის პროვინციებში. სიგრძე 108 კმ. სათავე აქვს გერმანიის საზღვრის სიახლოვეს. ზემო დინებაში აქვს დასავლური მიმართულება, გაივლის ვაალესა და ნიდერ-რაინს. ქალაქ ტილთან კვეთს ამსტერდამ-რაინის არხი. ამის შემდეგ, განიცდის მეანდრირებას და გაედინება რამდენიმე დასახლებულ პუნქტს შორის და შეერთვის მდინარე ბოვენ-მერვედეს. სანაოსნოა მცირე გემებისათვის. პოპულარული რეკრეაციული მარშრუტია.
რური (მდინარე)

რური — მდინარე ბელგიაში, გერმანიასა და ნიდერლანდებში. მდინარე მაასის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 170 კმ, აუზის ფართობი 2340 კმ². 90 % გერმანიის ტერიტორიაზეა. სათავე აქვს ბელგიაში, ზღვის დონიდან 660 მ სიმაღლეზე. ქალაქ მონშაუს სამხრეთით იჭრება გერმანიის ტერიტორიაზე, მიედინება აიფელის მასივის ჩრდილოეთი ნაწილის გასწვრივ. ქმნის ხელოვნურ ტბას — რურშტაუ-ზეეს. ქალაქ რურმონდის რაიონში მარჯვნიდან ერთვის მაასს. ქვემო დინება კაშხლებით არის რეგულირებული. ზამთარსა და გაზაფხულზე დამახასიათებელია წყალმოვარდნა. გამოყენებულია ნავების სადგომად. ნაპირზე გაშენებულია არაერთი ქალაქი.
ლაიუვერსი

ლაიუვერსი  — მდინარე ჩრდილოეთ ნიდერლანდებში. სიგრძე 40 კმ. თითქმის მთელ სიგრძეზე ჩრდილოეთური მიმართულება აქვს. წარმოადგენს საზღვარს გრონინგენისა და ფრისლანდიის პროვინციებს შორის. გაედინება ლაიუვერსმერის ტბაზე. ერთვის ვადენზეეს. 730-785 წლებში ვიდუკინდის კაპიტულაციამდე იყო ფრანკთა სახელმწიფოს საზღვრის ნაწილი.
აუგსბურგის ლიგა

აუგსბურგის ლიგა – ჰოლანდიის შტატჰალტერის ვილჰელმ ორანელის ინიციატივით 1686 წელს შექმნილი საიდუმლო თავდაცვითი კავშირი, რომელშიც გაერთიანდნენ ჰოლანდია, საღვთო რომის იმპერია, ესპანეთი, შვედეთი, ბავარია, პფალცი და საქსონია. მიზნად ისახავდა შეეჩერებინა საფრანგეთის მეფე ლუი -ის ტერიტორიული დაპყრობანი დასავლეთ ევროპაში. 1689 წელს ვილჰელმ -ის ინგლისის მეფედ გამოცხადების შემდეგ, აუგსბურგის ლიგას ინგლისიც შეუერთდა. ლიგასა და საფრანგეთს შორის წარმოებულ სახმელეთო ბრძოლებში (1690-1693) უპირატესობა საფრანგეთმა მოიპოვა, 1692 წელს საზღვაო ბრძოლაში კი ინგლის-ჰოლანდიის გაერთიანებულმა ფლოტმა გაანადგურა საფრანგეთის ფლოტი. ომი დამთავრდა 1697 წელს რიისვიკის ზავით, საფრანგეთმა დათმო დაპყრობილი ტერიტორიების ნაწილი.
ზაქარია ქუცნაშვილი

ზაქარია ქუცნაშვილი (დ. 13 თებერვალი, 1972, თბილისი) — ქართველი იურისტი, პოლიტიკოსი, საქართველოს სამი მოწვევის (1999, 2012, 2016) პარლამენტის წევრი.

ბიოგრაფია
დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. იგი იყო შპს "სადაზღვევო კომპანია არგანის“ გენერალური დირექტორის მოადგილე სამართლებრივ საკითხებში. მუშაობდა საქართველოს პარლამენტის აპარატში, იყო თბილისის საკრებულოს წევრი. 1999-2004 წლებში იყო საქართველოს მე-5 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „საქართველოს აღორძინება“, იურიდიული კომიტეტის თავმჯდომარის პირველი მოადგილე. 2004-2006 წლებში იყო თბილისის სულხან-საბას სახელობის პედაგოგიური უნივერსიტეტის უფროსი მასწავლებელი, 2005-2007 წლებში - ა(ა)იპ "საქართველოს ელექტროენერგიის საბითუმო ბაზრის" იურიდიული დეპარტამენტის ხელმძღვანელი, ხოლო 2005-2012 წლებში - ასოციაცია „კანონი ხალხისთვის“ თავმჯდომარე, საგანმანათლებლო რადიო პროექტი "კანონი ხალხისათვის" ავტორი და წამყვანი. 2006 წლიდან არის ადვოკატი სამოქალაქო სამართლის სპეციალიზაციით. 2006-2012 წლებში - შპს "ზაქარია ქუცნაშვილის საადვოკატო ბიუროს" დირექტორი. 2007-2012 წლებში იყო საქართველოს საპატრიარქოს იურიდიული სამსახურის ხელმძღვანელი. 2007 წლიდან - კავკასიის სამართლის სკოლის ლექტორი. 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნებში თიანეთის მაჟორიტარობის კანდიდატი იყო („ქართული ოცნება“), სადაც ხმათა 59,02% მიიღო (4354 ხმა) და პირველი ადგილი დაიკავა. 2012-2016 წლებში იყო საქართველოს მე-8 მოწვევის პარლამენტის წევრი (თიანეთის მაჟორიტარი), საარჩევნო ბლოკი: „ბიძინა ივანიშვილი — ქართული ოცნება“.
2016-2019 წლებში იყო საქართველოს მე-9 მოწვევის პარლამენტის წევრი (თიანეთის, დუშეთისა და ყაზბეგის მაჟორიტარი), საარჩევნო ბლოკი: „ქართული ოცნება — დემოკრატიული საქართველო“. 2019 წლის 21 ივნისს ზაქარია ქუცნაშვილმა დეპუტატის მანდატი დატოვა.

ჰყავს მეუღლე - თეა სანიკიძე და ორი შვილი - თამარი (თათული) და თორნიკე.
ამსტელი

ამსტელი — მდინარე ნიდერლანდებში. სიგრძე 31 კმ. მდინარეზე გაშენებულია არაერთი ხიდი: მაგერე-ბრიუგი, ბლაუბიუგი, ჰოგე-სლეისი, ბერლაგებრიუგი. ჯებირის აშენების შემდეგ, მდინარის შესართავში არსებული მეთევზეთა სოფელი — ამსტელრედამი სწრაფადვე განვითარდა და 1300 (ან 1301) წლისათვის საქალაქო უფლება მოიპოვა. მდინარის სახელწოდებიდან გამომდინარე დასახლებულ პუნქტს — ამსტერდამი ეწოდა.
ჰოლანდიის სამეფო

ჰოლანდიის სამეფო, — ნაპოლეონ ბონაპარტეს მიერ შექმნილი მარიონეტული სამეფო, რომელსაც მისი მისი მესამე ძმა ლუი ბონაპარტი მართავდა. სახელი აღებულია ნიდერლანდების ისტორიული რეგიონის ჰოლანდიის მიხედვით. 1807 წელს სამეფოს მიუერთეს პრუსიული რეგიონები აღმოსავლეთი ფრიზია და იევერი, თუმცა 1809 წელს ბრიტანეთის შემოჭრის შემდეგ ნიდერლანდები იძულებული შეიქმნა მდინარე რაინის სამხრეთით არსებული ტერიტორიუები საფრანგეთისთვის გადაეცა.

ლუიმ ვერ გაამართლა მისი ძმის ნაპოლეონის იმედები, ის ცდილობდა გაეტარებინა პრონიდერლანდური პოლიტიკა, ნაცვლად ნაპოლეონის მხარდაჭერისა. შედეგად ნაპოლეონმა 1813 წელს გააუქმა ჰოლანდიის სამეფო და პირდაპირ საფრანგეთს დაუქვემდებარა. სამეფოს ტერიტორია ძირითადად ემთხვეოდა დღევანდელი ნიდერლანდების ტერიტორიას, გარდა ლიმბურგის და ზელანდიისა, რომლებიც საფრანგეთის საკუთრებას წარმოადგენდა, ასევე სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა აღმოსავლეთი ფრიზია, რომელიც დღეს გერმანიის ნაწილია.
აშთარხანიდები

აშთრახანიდები, ჯანიდები – ბუხარის ხანების დინასტია 1599-1753 წწ., რომლის მამამთავარი იყო ჯუჩის შთამომავალი, ასტრახანელ ხანთა წარმომადგენელი უფლისწული ჯანიბექ-სულთანი (მისი სახელიდან და ასტრახანიდან მომდინარეობს დინასტიის სახელწოდებები „აშთრახანიდები“ და „ჯანიდები“). ამ დინასტიამ შეცვალა მისივე მონათესავე შაიბანიდების დინასტია. ბუხარასა და ხვარაზმში გაბატონებისათვის აშთრახანიდებს აქაურ ტომებთან დიდი ბრძოლების გადატანა მოუხდათ. დინასტიის არსებობის ბოლო ხანებში ისინი ირანის შაჰის ნადირის ვასალები იყვნენ. 1753 წელს აშთრახანიდების მმართველობა დასრულდა. გაბატონდა მანღითების დინასტია.
ახსითან I

ახსითან , აგრეთვე ცნობილი როგორც აბუ-ლ-მუზაფარ მანუჩაჰრ ახსითან ბენ-ქესრანი (ქართული წყაროების მიხედვით აღსართან შირვანშა) — შირვანშაჰი 1149-1203 წლებში, ქესრანიდების დინასტიიდან. მისი მმართველობის დროს შირვანის სახელმწიფო მნიშვნელოვნად გაძლიერდა და გაფართოვდა. ახსითან -ს ახლო დინასტიური კავშირი ჰქონდა საქართველოს სამეფო კართან, იგი გიორგი -ის დისწული იყო. შირვანი მისი მმართველობის პერიოდში საქართველოს ყმადნაფიცად ითვლებოდა. საუკუნის 60-იან წლებში შირვანს დარუბანდის მხრიდან თავს ესხმოდნენ ჩრდილოეთ კავკასიის მაჰმადიანი მფლობელები. ახსითანმა დახმარება სთხოვა გიორგი -ს, რომელმაც 1167 წლს აიღო შაბურანი და დარუბანდი, თავის ვასალს გადასცა და ამით შირვანის ჩრდილოეთი საზღვრების უსაფრთხოება უზრუნველყო. 1192 წელს, როდესაც სამხრეთ აზერბაიჯანის ათაბაგმა აბუბექრმა შირვანი დალაშქრა და ახსითან და მისი ძმა ამირ-მირმანი გააძევა, ახსითან -მა დახმარებისათვის კვლავ საქართველოს მიმართა. 1195 წელს საქართველოს ლაშქარმა დაამარცხა აბუბექრი შამქორის ბრძოლაში და უკუაგდო იგი.
აჰმადნაგარი

აჰმადნაგარი – შუა საუკუნეების ფეოდალური სახელმწიფო ინდოეთში (დეკანის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილი). დააარსა 1490 წელს ნიზამ-შაჰების დინასტიის ფუძემდებელმა მალიქ აჰმადმა, რომელიც ფ. ბერნიეს ცნობით ქართველი უნდა ყოფილიყო. სახელმწიფოს დედაქალაქი იყო – აჰმადნაგარი, რომელიც დაარსდა 1494 წელს. 1600 წელს დიდ მოგოლთა მბრძანებელმა აქბარმა დაამარცხა აჰმადნაგარის გამგებელი ქალი ჩანდ ბიბი და დაიკავა სახელმწიფოს ნაწილი. 1636 წელს შაჰ-ჯაჰანმა აჰმადნაგარი საბოლოოდ დაიმოჩილა.
ბაზელის საეკლესიო კრება

ბაზელის საეკლესიო კრება – მსოფლიო საეკლესიო კრება, მიმდინარეობდა 1431-1449 წლებში, ჯერ ბაზელში, ხოლო 1448 წლიდან ლოზანაში, პაპობის დაცემისა და რეფორმაციული მოძრაობის წარმატებების ვითარებაში. ბაზელის საეკლესიო კრებაზე გაჩაღდა ბრძოლა პაპის მომხრეთა და მსოფლიო საკლესიო კრების ზემდგომობის მომხრეთა შორის. კრებამ დაამტკიცა კონსტანცის საეკლესიო კრების (1414-1418) გადაწყვეტილება პაპზე მსოფლიო საკელესიო კრების ზემდგომობის შესახებ, აკრძალა პაპის კურიის სასარგებლოდა რიგი საეკლესიო გადასახადების, კერძოდ ანატების აკრეფა, გამოაცხადა პროვინციული საეკლესიო კრებების რეგულარული მოწვევის საჭიროება. ჰუსიტების გამარჯვებებმა ჩეხიაში აიძულა ბაზელის საეკლესიო კრება კომპრომისზე წასულიყო ზომიერი ჰუსიტების – მებარძიმეთა მიმართ (1433 წელს მათთან დაიდო ხელშეკრულება – პრაღის კომპატაქტები). პაპმა ევგენი -მ არ ცნო ბაზელის საეკლესიო კრების გადაწყვეტილებანი და მის საპირისპიროდ 1438 წელს ფერარაში მოიწვია საეკლესიო კრება, რომელიც შემდეგ ფლორენციაში გადაიტანეს. ბაზელის საეკლესიო კრებამ გადააყენა ევგენი და ფელიქს -ის სახელით პაპად (შემდგომში ეწოდა ანტიპაპი) აირჩია სავოიის ჰერცოგი ამადეო . მას შემდეგ, რაც ბაზელის საეკლესიო კრების მომხრე ევროპელი მბრძანებლები ყოფილი პაპის მხარეზე გადავიდნენ, საეკლესიო კრების ზემდგომობის მომხრეთა პოზიციები შესუსტდა. 1448 წელს ლოზანაში გადატანილმა ბაზელის საეკლესიო კრებამ 1449 წელს ცნო ახალი პაპი ნიკოლოზ და თავი დაშლილად გამოაცხადა. ამ მარცხმა დასცა კათოლიკური ეკლესიის ავტორიტეტი და ნიადაგი მოუმზადა რეფორმაციას.
ბეიჰაკი

ბეიჰაკი, აბუ ლ-ფაზლ მუჰამედ იბნ ჰუსეინ (დაახლ. 996 – 1077) – სპარსი ისტორიკოსი და მწერალი. თითქმის 20 წელი მსახურობდა ღაზნევიდების სახელმწიფოს საგარეო საქმეთა დივანში. დაწერა 30-ტომიანი ნაშრომი „ბეიჰაკის ისტორია“. დღემდე მოღწეულია თხზულების ნაწილი „მასუდის ისტორია“, რომელიც მოიცავს სულთან მასუდის ზეობის წლებს (1030-1041 წწ.). ბეიჰაკი მოგვითხრობს იმდროინდელი პოლიტიკური მოვლენების შესახებ, ასახავს სახელმწიფო დაწესებულებათა საქმიანობას და ფეოდალთა ყოფას.
ბელა III

ბელა (დ. 1145 — გ. 23 აპრილი, 1196) — უნგრეთის მეფე არპადების დინასტიიდან, მეფობდა 1172–1196 წლებში. გეზა -ის ძე. იგი ბიზანტიაში იყო აღზრდილი და ბიზანტიის იმპერატორ მანუელ -ის მხარდაჭერით სარგებლობდა. სამეფო კანცელარიის საქმის წარმოება ბელა -მ ბიზანტიურ ყაიდაზე გარდაქმნა. მანუელ -ის სიკვდილის შემდეგ მან დაიპყრო ბიზანტიაში შემავალი სრემი, ხორვატია და დალმაცია (1180).
ბელა IV

ბელა (დ. 1206 — გ. 3 მაისი, 1270) — უნგრეთის მეფე არპადების დინასტიიდან, მეფობდა 1235-1270 წლებში. ანდრაშ -ის ძე. 1235 წელს შეეცადა გაეუქმებინა მეფის სამფლობელოებიდან მაგნატებისათვის მიწების ბოძების წესი, რათა შეეჩერებინა ფეოდალური დაქუცმაცების პროცესი. 1241 წელს, მონღოლთა შემოსევისას, დალმაციაში გაიქცა. 1242 წელს დამპყრობთა წასვლის შემდეგ ენერგიულად შეუდგა უნგრეთის ეკონომიკისა და თავდაცვისუნარიანობის აღდგენას. მთელი რიგი პრივილეგიები უბოძა წვრილ და საშუალო აზნაურობას. ებრძოდა ვენეციას დალმაციის ქალაქებისათვის (1243-1244 წწ.) და ჩეხიის მეფე პრჟემისლ ოტოკარს ავსტრიისა და შტირიისათვის (1235-1254 და 1260 წწ.).
ბელგრადის საზავო ხელშეკრულება

ბელგრადის საზავო ხელშეკრულება – ხელშეკრულება რუსეთ-ავსტრიასა და ოსმალთს შორის. ხელი მოაწერეს 1739 წლის 18 (29) სექტემბერს. ხელშეკრულების თანახმად დასრულდა რუსეთისა და ავსტრიის ომი ოსმალეთთან (1735-1739). ავსტრიამ ოსმალეთთან ჯერ კიდევ 21 აგვისტოს (1 სექტემბერს) მოაწერა ხელი სეპარატულ ზავზე, რომლითაც ოსმალეთმა მიიღო სერბია და ვლახეთი. თუმცა რუსეთმა რამდენიმე მძიმე დამარცხება მიაყენა ოსმალეთს (ყირიმის დაკავება; გამარჯვებები ხოტინთან, იასისთან, სტავუჩანთან), რთულმა საგარეო-პოლიტიკურმა მდგომარეობამ (შვედეთთან გამწვავებული ურთიერთობა, საფრანგეთის მოსალოდნელი მხარდაჭერა შვედეთისადმი), ავსტრიის დამარცხებებმა ოსმალეთთან და 21 აგვისტოს სეპარატული ზავის დადებამ ის აიძულა ოსმალეთთან მოლაპარაკებებზე დათანხმებულიყო. ბელგრადის საზავო ხელშეკრულებით რუსეთმა დაიბრუნა აზოვი, სიმაგრეთა მორღვევის პირობით, კ. ჩერკასზე (მდ. დონზე) მიიღო სიმაგრის აგების უფლება, ოსმალეთმა კი – მდინარე ყუბანის შესართავთან. დიდი და მცირე ყაბარდო ნეიტრალურ ტერიტორიად გამოცხადდა. რუსეთს ეკრძალებოდა შავ ზღვასა და აზოვის ზღვაზე ფლოტის ყოლა. ბელგრადის საზავო ხელშეკრულებამ ვერ გადაწყვიტა რუსეთის დიპლომატიის მთავარი ამოცანა – შავ ზღვაზე გასვლის უფლების მოპოვება. ბელგრადის საზავო ხელშეკრულება გაუქმდა ქუჩუქ-კაინარჯის საზავო ხელშეკრულებით, 1774 წელს.
ბეროსე ბაბილონელი

ბეროსე ბაბილონელი (დაახლ. ძვ. წ. 350 – ძვ. წ. 280) – ბაბილონელი ისტორიკოსი, ქურუმი. გართულებული ვითარების გამო დატოვა ბაბილონი და საბერძნეთში გადასახლდა სადაც კუნძულ კოსზე ასტროლოგიური სკოლა დააარსა. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ ანტიოქე -სათვის ბერძნულ ენაზე დაწერა ბაბილონის ისტორია სამ წიგნად, რომელსაც ჩვენამდე არ მოუღწევია. ცალკეული შრომები ამ ნაშრომიდან შემორჩენილია აბიდენის, ევსები კესარიელის, სინსელას, იოსებ ფლავიუსისა და სხვა ისტორიკოსთა თხზულებებში.
ბესა

ბესა ( – ბიზანტიელი სტრატეგოსი (სარდალი) ეგრისში 550-554 წლებში. 550 წელს ბიზანტიას დაუმორჩილა აჯანყებული აბაზგები; 551 წელს ირანელებს წაართვა ციხე-ქალაქი პეტრა, მაგრამ 553 წელს სასტიკად დამარცხდა ირანელებთან ბრძოლაში ტელეფისის მახლობლად. ეგრისის მეფის გუბაზის თხოვნით იუსტინიანე კეისარმა ბესა თანამდებობიდან გადააყენა, ჩამოართვა მთელი ქონება და აბაზგიაში გადაასახლა.
ბიზანტიური სამართალი

ბიზანტიური სამართალი – ბიზანტიის იმპერიის სამართალი - საუკუნეებში, იგი არის ბიზანტიური საზოგადოების მოთხოვნილებათა შესაბამისად გადამუშავებული რომის სამართალი და თვით ბიზანტიაში შექმნილი ორიგინალური სამართლის ნორმების ერთობლიობა. ხასიათდებოდა საეკლესიო და საერო სამართლის ნორმების პარალელური მოქმედებით. ბიზანტიურ სისხლის სამართალში თანდათან შეაღწია ბარბაროსული ჩვეულებითი სამართლის ნორმებმა, რაც გამოიხატა სასტიკი (კერძოდ გამახეიბრებელი) სასჯელების შემოღებით. სამოქალაქო სამართალზე გარკვეული ზეგავლენა იქონია იმპერიის ფარგლებში მცხოვრებ ხალხთა ჩვეულებითმა სამართალმა, ცალკეული ინსტიტუტები ძირითადად რომის სამართლის საწყისების შემდგომი განვითარებაა.

ბიზანტიას ჰქონდა განვითარებული საკანონმდებლო სისტემა. ბიზანტიური სამრთლის ძირითადი წყარო იყო თეოდოსიუსის კოდექსი, იუსტინიანეს კოდიფიკაცია, ეკლოგა, საადგილმამულო კანონი, ნომოკანონი (საეკლესიო და საერო სამართლის კრებული, რომელსაც საქართველოში სჯულის კანონი ეწოდებოდა), პროქირონი, ეპანაგოგა, ბასილიკები, საეპარქო წიგნი, მათე ბლასტარის ალფაბეტური სინტაგმა და კონსტანტინე არმენოპულოსის „ექვსწიგნეული“.

სამართალგანვითარების თვალსაზრისით ბიზანტია სანიმუშო ქვეყანა იყო შუა საუკუნეების მსოფლიოში. ბიზანტიური სამართალი ქათული ფეოდალური სამართლის ერთ-ერთ წყაროსაც წარმოადგენდა. ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია ნომოკანონი და ბლასტარის ალფაბეტური სინტაგმა, რომლის შემოკლებული ვარიანტი, შევსებული არმენოპულოსის კრებულიდან და სხვა წყაროებიდან, ბერძნული სამართლის ქართული ვერსიის სახით („სამართალი ბერძული“) შევიდა ვახტანგ -ის სამართლის წიგნთა კრებულში.
მამუკა არეშიძე

მამუკა არეშიძე (დ. 27 ნოემბერი, 1957, თბილისი) — ქართველი პოლიტიკოსი, საქართველოს პარლამენტის წევრი 1995–99 წლებში.

ბიოგრაფია
1973 წელს დაამთავრა თბილისის 51-ე საშუალო სკოლა. 1974 წელს დაიწყო მუშაობა ქალაქ თბილისის მე-2 სასწრაფო დახმარების საავადმყოფოში მუშად და სანიტრად. 1975–81 წლებში სწავლობდა შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო თეატრალურ ინსტიტუტში დრამის სარეჟისორო ფაკულტეტზე (მიხეილ თუმანიშვილის სახელოსნო). 1981–95 იყო პროგრამა „საღამო მშვიდობისას“ წამყვანი და რეჟისორი, სატელევიზიო პროგრამის „გავიხსენოთ საქართველოს“ ხელმძღვანელი. 1993–95 წლებში იყო „მოამბის“, „ქვიშის საათის“ მთავარი რედაქტორი.

1995-1999 წლებში იყო საქართველოს მე-4 მოწვევის პარლამენტის წევრი (თბილისის მთაწმინდის მაჟორიტარი) საარჩევნო ბლოკი „საქართველოს მოქალაქეთა კავშირი“. 1997 წელს იყო გარმიშ - პატერკირხენის ევროპული უსაფრთხოების სკოლის (გერმანია) მსმენელი. 1995–07 წლებში იყო თეატრისა და კინოს სახელმწიფო უნივერსიტეტში ტელერეჟისურის და ტელესაქმის პედაგოგი.

2003 წლიდან დღემდე არის არასამთავრობო ორგანიზაცია „სტრატეგიული კვლევების კავკასიური ცენტრის“ ხელმძღვანელი. 2007 წლიდან არის საქართველოს კავკასიური უნივერსიტეტის პროფესორი. 2009 წლიდან დღემდე არის რადიო „პალიტრას“ საავტორო გადაცემის „კავკასიური პალიტრის“ ავტორი და წამყვანი.

ჯილდოები
1992 - საქართველოს სახელმწიფო პრემია ჟურნალისტიკის სფეროში მიღწეული წარმატებებისთვის
1995 - ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენი
2001 - „წითელი ჯვრის“ საერთაშორისო ორგანიზაციის სიგელი
2005 - ჟურნალისტთა საერთაშორისო საზოგადოების ჯილდო „ოქროს კალამი“.
აღმოსავლეთი შელდა

აღმოსავლეთი შელდა — მდინარე შელდის ყოფილი ესტუარი. ამჟამად არხი. მდებარეობს ნიდერლანდების სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ზელანდიის პროვინციაში. აერთიანებს თოლენსა (ჩრდილო-აღმოსავლეთით) და ნორდ-ბეველანდს (სამხრეთ-დასავლეთით) შორის მდებარე არხს, სხვაუვენს, დიუიველანდსა და ზიუიდ-ბეველანდს. რომის იმპერიის დროს აღმოსავლეთი შელდა იყო მდინარე შელდის მთავარი შესართავი. ტერიტორია ათვისებულია ბატებისა და სხვა გადამფრენი ფრინველების გამოსაზამთრებლად. აგრეთვე იჭერენ ორკარედიან ნიჟარებს, ხამანწკებსა და კრევეტებს. 1953 წლის ძლიერი წყალდიდობის შემდეგ, მიღებული იქნა გადაწყვეტილება აღმოსავლეთი შელდის შემოზღვუდვასთან დაკავშირებით. 1967 წელს დაიწყეს 3 ხელოვნური კუნძულის აგება. მოგვიანებით აშენდა ოსტერსხელდეკერინგის კონსტურქცია (1976-1986), რის შედეგადაც მოხდა აღმოსავლეთი შელდის დაცვა შტორმული ტალღებისაგან. ოსტერსხელდეკერინგი — წყალდიდობის საწინააღმდეგო დამცავი კონსტრუქცია და შტორმული ტალღების ხელოვნური ბარიერია. შედგება 65 სვეტისაგან, თითოეული მათგანი 18 ათ. ტ. იწონის.
დასავლეთი შელდა

დასავლეთი შელდა — მდინარე შელდის ესტუარი ნიდერლანდებში, ზელანდიის პროვინციაში. სიგრძე 113 კმ. წარსულში შელდა რამდენიმე ესტუარს ქმნიდა, რომლებიც მოჭრილები იყვნენ ზღვას. ამათგან პირდაპირი კავშირი ჩრდილოეთის ზღვასთან მხოლოდ დასავლეთ შელდას აქვს. გაფართოებული შესართავი ბელგიის ანტვერპენის პორტისთვის სანაოსნო თვალსაზრისით უმნიშვნელოვნესია, ამიტომაც არ მოახდინეს დელტაპროექტის ფარგლებში ესტუარის იზოლაცია. ამის ნაცვლად, ჯებირებით გაამაგრეს მისი ნაპირები. აღმოსავლეთით გადის შელდა-რაინის არხი; სიახლოვეს აგრეთვე რამდენიმე არხია მოყვანილი. შესართავიდან ჩრდილოეთით მდებარეობს კუნძული ვალხერენი და ნახევარკუნძული ზიუიდ-ბეველანდი. 2003 წლის მარტში დასავლეთ შელდის რაიონში გაიხსნა ნიდერლანდის უგრძესი ხიდი — ვესტერსხელდეს გვირაბი (სიგრძე 6,6 კმ).