iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
წაღვლის მეორე საცხოვრებელი სახლი

წაღვლის მეორე საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის ზედა უბანში. აგებულია საუკუნის დასაწყისში. ეკუთვნის შაქრო კაპანაძეს.

სახლი ორსართულიანია, ნაგებია ქვითა და აგურით. ქვედა სართული ნახევარსარდაფია. აქ მარანი და ერთი ოთახია. ორივე სათავსის კარ-სარკმელი გადის ეზოსკენ, აივანზე. გარედან მოდგუმლი ხის ერთმარშიანი კიბე ზედა სართულის აივანზე ადის. აქ ორი ოთახია. ოთახებში შესასვლელი აივნიდანაა. აივანზე გამოდის ოთახების სარკმლებიც. ერთ-ერთ ოთახს გვერდზე კიდევ ერთი სარკმელი აქვს. კარ-სარკმელი გარედან დასრულებულია რკალური თაღით. ოთახები ერთმანეთს ტიხარში დატანებული კარით უკავშირდება.

ეზოს მხრიდან სახლს მთელ სიგრძეზე საკმაოდ განიერი ხის აივანი გასდევს. ქვედა სართულის აივანს ჰქონია კვადრატული კვეთის მასიური სვეტები, რომლებიც ქვის ბალიშებს ეყრდნობოდა. ამჟამად შემორჩენილია მხოლოდ ერთი სვეტი, დანარჩენები შეცვლილია ლითონის მილებით. ზედა სართულის აივანს შვიდი რვაწახნაგა სვეტი აქვს. მოაჯირი შემკულია ჭვირული ორნამენტით. სვეტებს შორის, ზევით, ჭვირულორნამენტიანი თაღებია. გადახურვის შვერილ კოჭებს შორის არე შევსებულია კვეთილორნამენტიანი ფიცრით. კრამიტის სახურავი ნივნივებზეა მოწყობილი.
ძველი ქანდის ყორღანული სამარხები

ძველი ქანდის ყორღანული სამარხები — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძველ ქანდის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, წეროვნის მინდორზე. თარიღდება ძვ.წ. - საუკუნეებით. 1962 წელს ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. კალანდაძე) გათხარა 2 სამარხი, რომლებიც გაძარცვული იყო. დაკრძალვის წესი ვერ დადგინდა. აღმოჩენილი მასალა (ტეხილ-ხაზოვანი ნაკაწრი ორნამენტით შემკული შავპრიალა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები), რომლის მსგავსი გვხვდება თრიალეთისა და შიდა ქართლის შუა ბრინჯაოს ხანის ძეგლებზე, ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
სათოვლის სამაროვანი

სათოვლის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათოვლეში, სოფლის აღმოსავლეთით, მდინარე ხეკორძულას შენაკადის პატარახევის მარცხენა ნაპირზე, ადგილ ნაბაკარზე, თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრით, ადრინდელი, განვითარებულ და გვიანდელი ფეოდალური ხანით. სამარხები გადარეცხილია ნიაღვრებისაგან. ზოგი მათგანი მიწის სამუშაოების გამოა დაზიანებული. სამარხზე 1949 წელს მიწის სამუშაოების დროს შემთხვევით აღმოჩენილი ნივთები (ბრინჯაოს ისრისპირები ბრინჯაოსტარიანი რკინის მახვილი, ბრინჯაოს სამაჯურის ნატეხები, ელექტრუმის საკიდი და სხვა) ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

1971-1981 წლებში გაითხარა აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ დამხრობილი, მიწის ზედაპირიდან 0,15–0,2 მეტრ სიღრმეზე განლაგებული ქვაყრილიანი ორმოსამარხები (ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევარში). ქვაყრილი შედგებოდა ნატეხი და რიყის საშენი ზომის ქვებისგან. სამარხი ორმოები წაგრძელებული სწორკუთხედის ფორმის ან კუთხეებმომრგვალებულია. ორმოების იატაკი მოგებული იყო წვრილი ქვით. ყველა სამარხი (გარდა ერთისა, რომელშიც ორი მიცვალებული ესვენა) ინდივიდუალური და ინკუბაციურია. მიცვალებულები ესვენა ხელფეხმოკეცილი, მამაკაცები მარჯვენა, ხოლო ქალები მარცხენა გვერდზე, თავით დასავლეთისკენ. სამარხებში აღმოჩნდა დახვეწილი ფორმის ამოღარული, ირიბად ნაჭდევი ხაზებითა და ზოლებით, წერტი ლოვანი სახეებითა და ცხოველის თავის სტილიზებული თავისებურებებით შემკული "მავად, ნაცრისფრად ან ლეგანაცრისფრად გამომწვარი ხის ჭურჭელი საბრძოლო იარაღები, სამკაული, საკულტო ნივთები, შინამოსაქმეობისა და ტანსაცმელთან დაკავშირებული ნივთები.
წაღვლის ციხე-დარბაზი

წაღვლის ციხე-დარბაზი — არქიტექტურულ-არქეოლოგიური, ისტორიული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-დასავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, მდინარე წაღვლურის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ გალავნებში, ნასოფლარ წაღვლისთავის ტერიტორიაზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ისტორიული წყაროების მიხედვით, დავით აღმაშენებელს წაღვლისთავში ჰქონია ციხე-დარბაზი, ე. წ. მცირე სასახლე.

ციხე-დარბაზი 1910 წელს ძლიერ იყო დაზიანებული და დანგრეული. 1930-იან წლებში მოსახლეობას ციხის შემორჩენილი კედლები დაუშლია და ქვა საშენ მასალად გამოუყენებია. ამჟამად შემორჩენილია სამხრეთი, დასავლეთი და აღმოსავლეთი კედლების საძირკვლის ნაშთი.

ციხე-დარბაზი გეგმით აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ წაგრძელებული სწორკუთხა ნაგებობაა, რომელსაც ოთხივე კუთხეში ცილინდრული კოშკები ჰქონდა. შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთი და სამხრეთ-დასავლეთი კოშკების კვალი.
მუხათგვერდის პირველი სამაროვანი

მუხათგვერდის პირველი სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხათგვერდის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ბორცვზე, თბილისი-მცხეთის საავტომობილო გზის მე-15 კილომეტრზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

სამაროვანი დაზიანდა საქართველოს სამხედრო გზის გაყვანისას, 1975-1976 წლებში. აქ გათხრები აწარმოა მცხეთის მუდმივმომქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. აფაქიძის ხელმძღვანობით. სამაროვანი დაცულია. სამროვანზე გაითხარა ერთმანეთთან ახლოს ჩადგმული უხეშად დამუშავებული ქვის ლოდებისგან შედგენილი წაგრძელებული ოთხკუთხა ქვაყუთები. თითოეულ სამარხში დაკრძალული იყო ერთიდან ხუთამდე მიცვალებული, გულაღმა, გაშოტილი, თავით დასავლეთისაკენ. სამარხებში ძირითადად აღმოჩნდა სამკაულები. ძეგლზე აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა ინახება მცხეთის მუდმივმოქმედი არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე
წეროვნის ნამოსახლარი

წეროვნის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წეროვნის საბჭოთა მეურნეობის დასავლეთით, გორაზე. ზედაპირულად აკრეფილი მასალის მიხედვით (თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, კაჟის ნამგლის დაკბილული ჩანართი და სხვა), რომელიც ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში, ნამოსახლარი გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანით თარიღდება.
ტუიაქოჩორას სამაროვანი

ტუიაქოჩორას სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში ქალაქ მცხეთაში, მცხეთა-შიომღვიმის გზის მარცხენა მხარეს, ბორცვზე. თარიღდება - საუკუნეებით. ტუიაქოჩორას სამაროვანი 1953 წელს გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგთა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. აფაქიძე). გაითხარა 14 ქვაყუთი. სამარხების ნაწილი მიწის სამუშაოების დროსაა დაზიანებული, ნაწილი კი ადრევე გაუძარცვავთ.მოპოვებული მასალა ინახება მცხეთის მუზეუმში. სამარხები ტლანქად გათლილი ქვის ფილებისაგან ნაგებ ბანურსახურავიან ქვაყუთებს წარმოადგენს. ისინი უმთავრესად საოჯახოა.მიცვალებულები ქრისტიანული წესითაა დაკრძალული: გულაღმა, თავის დასავლეთისკენ, ხელები ნებისმიერად უწყვიათ. ინვენტარის სიუხვით გამოირჩევა მე-4 ქვაყუთი (ახლად ჩასახული ფეოდალური არისტოკრატიის წარმომადგენელთა საოჯახო სამარხი?). მასში აღმოჩნდა გიშრის პასტისა და მინის მოგრძო, ცილინდრული, რომბისებრი, დაკუთხული მძივები; ოქროს, ბრინჯაოსა და რკინის საკინძები, ოქროს საყურეები, თვალედი და გემიანი ოქროს ბეჭდები, მინის საბეჭდავი, სანელსაცხებლე. ტუიაქოჩორას სამაროვანზე მიკვლეული სამარხეული ინვენტარის ანალოგები უხვადაა გამოვლენილია აღმოსავლეთ საქართველოს, ჩრდილოეთ კავკასიისა და აზერბაიჯანის ნასახლარებსა თუ სამაროვნებზე.
კიკოლაანთ საყდარი

კიკოლაანთ საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ნიჩბისში, სოფლის განაპირას, სამხრეთით, მთსი ფერდობზე. თარიღდება საუკუნით. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია სხვადასხვა ზომისა და ფორმის ქვით. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით შეკუმშული ნახევარწრის ფორმის აფსიდია. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ქვეშ, კედელთან მთლიანი ქვის სატრაპეზია მიდგმული. დარბაზის კამარა უშუალოდ კედლებს ეყრდნობა. ჩრდილოეთის სარკმელთან ნუსხური ქარაგმებიანი წარწერაა: „ქრისტე შეიწყალე გიორგი“. ინტერიერი შელესილი და მოხატული იყო. ეკლესიას შემოვლებული აქვს თაროსებრი ლავგარდანი.
ძალისის ნამოსახლარი

ძალისის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძალისის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მდინარე ნარეკვავის ნაპირზე, გორაზე. თარიღდება - საუკუნეებით. ნამოსახლარი გათხარა ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. ბოხოჩაძის ხელმძღვანელობით. გორა (300200 მეტრი, სიმაღლე 56 მეტრი) ვაკეზეა აღმართული და შემოვლებული აქვს, ალიზის აგურით ნაგები გალავანი. გორაზე აღმოჩენილია ასევე, ალიზის აგურით ნაგებ და კრამიტით გადახურულ შენობათა ნაშთები.
იოსებ გედევანიშვილის სახლი

იოსებ გედევანიშვილის სახლი — ისტორიული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, მცხეთიდან ძეგვისაკენ მიმავალ გზაზე, რკინიგზის სადგურზე მცხეთიდან 2 კილომეტრზე, არმაზისხევის მარცხენა ნაპირზე.

სახლი ეკუთვნოდა ქართულ სამხედრო და პოლიტიკურ მოღვაწეს, მწერალს, დრამატურგიისა და პუბლიცისტს იოსებ კონსტანტინეს ძე გედევანიშვილს (1873-1939 წლები), ავტორს პიესებისა „მსხვერპლი“, „გამცემი“, მოთხრობების სამი წიგნისა და ნაშრომებისა „სამხედრო ხელოვნება საქართველოში“ და „სამხედრო ხელოვნება ვეფხისტყაოსანში“.

სახლი ორსართულიანია, ნაგებია ქვით. პირველ სართულზე სხვადასხვა დანიშნულების სათავსებია, მეორეზე - საცხოვრებელი ოთახები. ამჟამად აქ ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ბაზაა.
მცხეთის ქვაყუთი

მცხეთის ქვაყუთი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ქალაქ მცხეთაში. აღმოჩნდა 1941 წელს გზის გაფართოების დროს მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე, იმ მთის ძირში, რომელზედაც ჯვრის ტაძარია აღმართული. თარიღდება საუკუნით. სამოსში აღმოჩნდა ღია მწვანე გამჭვირვალე მინის თხელკედლიანი ჭურჭელი. რომლის სამ გვერდზე გამოსახულია ტოლმკლავებიანი ჯვარი, ერთზე სამტოტა ხის სქემატური გამოსახულებაა. სამარხში იყო აგრეთვე რგოლოვანღეროიანი ოქროს საყურეები, ვერცხლის საყურის მრავალგანივკვეთიანი ორი ღეროს ნატეხი, რკინის ბეჭედი, ბრინჯაოს ნახევარსფერული ორი ზარაკი. მოპოვებული მასალა ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
მუხათგვერდის მეორე სამაროვანი

მუხათგვერდის მეორე სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მცხეთა-თბილისის საავტომობილო გზის მე-19 კილომეტრზე. მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე.

ძეგლი 1976-1980 წლებში გათხარა მცხეთის მუდმივმომქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. აფაქიძის ხელმძღვანობით. ადგილზე გამოვლინდა სამი ქრონოლოგიური ფენა: ადრინდელი ბრინჯაოს, გვიანდელი ბრინჯაოს-ადრინდელის რკინის და ადრინდელი ანტიკური-ადრინდელი ელინისტური ხანის.

ადრინდელ ბრინჯაოს ხანის ფენაში გამოვლინდა ქვაყრილიანი სამეურნეო ორმოები, რომლებშიც აღმოჩნდა სხვადასხვა ზომის შავპრიალა, ვარდისფერსარჩულიანი თიხის ჭურჭელი, ობსიდიანის ანატკეცები და სხვა.

გვიანდელი ბრინჯაოს-ადრინდელი რკინის ხანის ფენაში დადასტურდა ქვაყრილიანი, ქვიშაქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები. სამარხებში მიცვალებულებიესვენა კიდურებ მოკეცილი, მამაკაცები მარჯვენა, ქალები კი მარცხენა გვერდზე, თავით ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ. ადგილზე აღმოჩნდა სამარხი კენოტაფებიც. სამარხებში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი, იარაღი და სამკაულები.

ადრინდელ ანტიკური-ადრინდელი ელინისტური ხანის ფენაში დადასტურდა ქვაყუთები. მიცვალებულები ესვენა ხელფეხმოკეცილი, მარჯენა ან მარცხენა გვერდზე. ქვაყუთებში აღმოჩნდა კერამიკა, თიხის ჭურჭლები და მძივები.
ხცისის ქვაყუთი

ხცისის ქვაყუთი — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხცისიდან 500 მეტრზე, ადგილ ვარცლებში. თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით. აღმოაჩინეს 1946 წელს შემთხვევით, მიწის სამუშაოების დროს. ქვაყუთი შედგენილია კარგად გათლილი ფილაქვებისაგან. მიცვალებული ესვენა გაშოტილი, თავით დასავლეთისკენ. სამარხული ინვენტარი დაკარგულია.
მუხრანის გმირთა ხსოვნის მემორიალი

მუხრანის გმირთა ხსოვნის მემორიალი — არქეიტექტურული ძეგლი აღმართულია თბილისი-გორის საავტომობილო გზის 45-ე კილომეტრზე, მინდორში, მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხრანის მისადგომებთან. ეძღვნება 1941-1945 წლებში, სამამულო ომში დაღუპულთა ხსოვნას. გაიხსნა 1981 წელს. არქეიტექტორები შ. ბოსტანაშვილი, ვ. დავითაია; მოქანდაკეები ე. ბურძანაძე და რ. ლოზლოვსკი. არქიტექტურის მსოფლიო ბეინალზე „სოფია-1983“ მონუმენტის არქიტექტურისათვის ავტორებს მიენიჭათ ლაურეატის წოდება და ქ. პლევნის პრემია.

ოთხი მასიური, მეოთხედწრით დასრულებული პილონი, როგორც ოთხი ხელის მტევანი, იფარავს მათ შუა აღმართულ ორნამენტირებულ „სიცოცხლის ხეს“. ერთი სიმაღლის ხუთივე ელემენტი მოპირკეთებულია ეკლარის თეთრი ქვით და დაფუძნებულია რუხი ბაზალტის ფართო ბაქანზე. კომპოზიცია მრავალპლანიანია, თუმცა იკითება როგორც სიმეტრიული, შეკრული, გამჭოლი კუბური მოცულობა. ჩრდილოეთ-დასავლეთის, ერთმანეთისგან ოდნავ დაშორებული ორი პილონი ქმნის შუქ-ჩრდილების დამატებით ეფექტს. „ინტერიერში“ მახვილი რაკურსებით, დეკორატიული ხერხებით შექმნილია ამაღლებული და საზეიმო განწყობა. პილონების კედლებზე ამოკვეთილია ომში დაღუპული და დაკარგული 300 მუხრნელის სახელი და გვარი.
ძალისის სამაროვანი

ძალისის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე მტკვრის პირას, ნარეკვავის ხევის მუხრანის ველთან შეერთების ადგილზე. სამაროვანი თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის საუკუნითა და ახალი წელთაღრიცხვის - საუკუნეებით. ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. ბოხოჩაძის ხელმძღვანელობით, გათხარა ელინისტური ხანის ორმოსამარხი და ადრინდელი ფეოდალური ხანის თიხის სარკოფაგი. მასალა ინახება ნასტაკისის არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე.
ნარეკვავის გორანამოსახლარი

ნარეკვავის გორანამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წეროვანში, თბილის-გორის გზატკეცილის მარცხენა მხარეს, სხალტბის სერის ჩრდილოეთ კალთების გასწვრივ, მდინარე ნარეკვავის მარჯვენა ნაპირზე. ნარეკვავის გორანამოსახლარი თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკინის ხანით. გორანამოსახლარზე გათხრები დაიწყო 1975 წელს ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის არქეოლოგიური ინსტიტუტმა. (ხელმძღვანელი: ა. აფაქიძე). ნარეკვავის გორანამოსახლარზე ხის ძელებითა და ალიზით ნაგები სახლები განლაგებულია ტერასულად. სახლის უკანა მარცხენა კუთხეში გამართულია ალიზის ორგანყოფილებიანი პურის საცხობი ღუმელი, რომელზეც საკურთხეველია მიშენებული. ნარეკვავის გორანამოსახლარზე მრავლად აღმოჩნდა შავპრიალა და რუხი ფერის სამეურნეო (ქვევრები, დერგები), სუფრისა და სამზარეულოს თიხის ჭურჭლის ნატეხები, საყოფაცხოვრებო და საკულტო ნივთები (კოლხური ცული, რკინის მოხრილი დანა, ბრინჯაოს ანკესი, ქალის თიხის ქანდაკება და სხვ.). მოპოვებული მასალა ინახება მცხეთის მუზეუმში.
ანდა (პანგასინანი)

ანდა (ოფიციალურად ანდის მუნიციპალიტეტი; ტაგ: ) ― მესამე კლასის მუნიციპალიტეტი პანგასინანის პროვინციაში, ფილიპინებში. 2015 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 39 504 ადამიანს შეადგენს. ანდის მოსახლეობა პანგასინანურ, ბოლინაოსა და ილოკანურ ენებზე საუბრობს.

მუნიციპალიტეტი კაბარუიანის კუნძულისა (ასევე ცნობილი როგორც ანდის კუნძული) და მის გარშემო მდებარე პატარა კუნძულებისგან შედგება. ასი კუნძულის ეროვნულ პარკთან სიახლოვის გამო მუნიციპალიტეტი პოპულარული ტურისტული დანიშნულების ადგილია და ზოგჯერ „ასი კუნძულის დედადაც“ მოიხსენიებენ.
მუხრანის სასახლე

მუხრანის სასახლე — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხრანში. თარიღდება საუკუნით. სასახლე ეკუთვნოდა ბურების მეორე ომის მონაწილე ნიკო ბურს.

სასახლე სამსართულიანია, ნაგებია აგურით. დგას გლუვ ცოლოკზე. მთავარი შესასვლელი აღმოსავლეთითაა. შესასვლელის ღერძზე ორმარშიანი კიბის უჯრედია. პირველ სართულზე კიბის უჯრედის სამხრეთით ერთი დარბაზია, ჩრდილოეთით კი ორი ოთახი, რომელთა შორის ვიწრო დერეფანია. დერეფნის ერთი ბოლო კიბის ოჯრედს უკავშირდება, მეორე კი დამხმარე სათავსს. მეორე სართულის გეგმა ძირითადად პირველისას ემთხვევა. მესამე სართულზე უფრო პატარა ოთახებია ვიდრე პირველსა და მეორეზე. თითქმის ყველა ოთახში გვხვდება ბუხარი და ნიში.

აღმოსავლეთ ფასადზე პირველსა და მეორე სართულზე თაღოვანი, ექვსმალიანი ლოჯებია, ხოლო მესამეზე, ფრონტონის ცენტრალურ ნაწილში ხისსვეტებიანი, აჟურული თაღებითა და მოაჯირებით შემკული სწორკუთხა აივანი. სამხრეთით, მესამე სართულზე ასეთივე აივანია, მეორეზე კი ეკინის შეკიდული აივანი. სასახლის ჩრდილოეთ-დასავლეთით, ორი სართულის სიმაღლეზე, ვიწრო, სწორკუთხა დამხმარე სათავსი არქვს მიშენებული.
ძალისის ნასოფლარი

ძალისის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძალისის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდინარე ნარეკვავსა და სოფელ ერედას შორის. თარიღდება შუა და გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარი გათხარა ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ, ა. ბოხოჩაძის ხელმძღვანელობით. მის ტერიტორიაზე აღმოჩნდა რიყის ქვით ნაგებ შენობათა ნანგრევები და სხვადასხვა დანიშნულების თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. მასალა ინახება ნასტაკისის არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე.
ლევან გოთუას სახლი და საფლავი

ლევან გოთუას სახლი და საფლავი — ისტორიულ-მონუმენტური ხელოვნების ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, ეკუთვნოდა ცნობილ ქართველ მწერალს ლევან გოთუას (1905–1973 წლები), ავტორს ისტორიული რომანების, ისტორიულ თემაზე დაწერილი მრავალი მოთხრობის, პიესის და თანამედროვეობისადმი მიძღვნილი ნაწარმოებებისა.

სახლი ორსართულიანია, ნაგებია აგურით. მწერლის სამუშაო ოთახი მეორე სართულზეა. ამ სახლში დაამთავრა მწერალმა „გმირთა ვარამის“ მე-4 ტომი, „მითრიდატე“ და „სერაფიტი“.

ეზოში მწერლის საფლავია. კურსების გრანიტით მოპირკეთებულ დაბალ ოთხკუთხა კვარცხლბეკზე დგას ბრინჯაოს სიმბოლური ფიგურა, რომელსაც მარჯვენა ხელში ხმალი და ფარი, ხოლო მარცხენაში გაშლილი წიგნი უჭირავს. ფიგურა მოჩარჩოებულია „ეტრატით“ (მოქანდაკე ჯ. თუშურაშვილი, არქიტექტორი გ. კავთიაშვილი).
გალავნის ციხე-გალავანი

გალავნის ციხე-გალავანი — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გალავნის აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე, აგებულია საუკუნეში. კომპლექსში შედის ციხე-გალავანი და ეკლესია.

ციხე-გალავანი გეგმით სწორკუთხაა (60 45 მ), ნაგებია რიყის ქვით. შემორჩენილია გალავნის აღმოსავლეთ კედლის სამხრეთ მონაკვეთი 3-4 მ სიმაღლეზე და სამხრეთ-აღმოსავლეთით კოშკის ნაწილი. გალავნის კედელში გაჭრილია სათოფურები, მოწყობილია საბრძოლო ბილიკები. კოშკი ცილინდრულია (კედლენის სისქე 0,75-1 მ), ნაგებია რიყის ქვითა და შესასვლელი პირველ სართულზეა, ეზოს მხარეს. სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა (შემორჩენილია ხის კოჭების ბუდეები).

გალავნის აღმოსავლეთ კედლის შუა ნაწილში ჩაშენებული დარბაზული ეკლესია (11,45,6 მ) ნაგებია რიყის ქვით. გარედან ეკლესიის კედლების ქვედა რიგები და კუთხეები მოყვითალო თლილი ქვით კვადრებითაა ამოყვანილი. სარკმლის თაღები აგურისაა. ეკლესია დაზიანებულია: ჩაქცეულია სახურავი, დანგრეულია დასავლეთის კედელი. ეკლესიაში შესასვლელი დასავლეთიდანაა. სწორკუთხა საკურთხეველი დარბაზისგან არ არის გამოყოფილი. ჩრდილოეთისა და სამხრეთის კედლებში სამ-სამი დიდი თაღოვანი სარკმელია, ახლო აღმოსავლეთისაში - ერთი. საკურთხევლის მხარეს, გრძივ კედლებში თითო თაღოვანი ნიშია. ეკლესიის ფასადებზე შემორჩენილია ქვიშაქვის თაროსებრი წრეთარგიანი ლავგარდნის ნაწილი.
ქსნის აგურ-კრამიტის ქარხანა

ქსნის აგურ-კრამიტის ქარხანა — ისტორიული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქსანში, რკინიგზის სადგურის ქსნის პირდაპირ, ნასტაკისის ველზე. ააგო იტალიელმა მეწარმემ ანჟელო ანდრე ოლეტიმ 1907 წელს. ქარხანამ საქართველოში ერთ-ერთმა პირველმა გამოუშვა ეგრედწოდებული მარსელური კრამიტი. 1922 წელს ქარხანა ნაციონალიზებული იქნა. ქსნის ახლანდელი აგურ-კრამიტის ქარხანა ანდრეოლეტის ქსნის ბაზაზეა შექმნილი.
დამპალას ციხე-გალავანი

დამპალას ციხე-გალავანი — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაზიანის ცენტრში. აგებულია საუკუნის ნახევარში. ნაშენია რიყის ქვით, აგური გამოყენებულია კოშკების კონსტრუქციულ ადგილებში და ქონგურებზე. ციხე-გალავანი ძლიერ დაზიანებულია: გალავანის დიდი ნაწილი და კოშკების ზედა სართულები დანგრეულია. გალავანი ორიარუსიანია, თითქმის კვადრატული (32,238,6 მ). შესასვლელი აღმოსავლეთ მხარესაა. ქვედა იარუსი ყრუა, ზედაში კი სათოფურებია დატანებული. საბრძოლო ბილიკი ხის ყოფილა. გალავნის ოთხივე კუთხეში ცილინდრული კოშკი დგას. კოშკების პირველი სართული ყრუკედლებიანია, შესასვლელი მეორე სართულზეა. მეორე და მესამე სართულის კედლებში თითო ბუხარი და სათოფურია. კოშკებში სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა.
ბარგიყარიას სამაროვანი

ბარგიყარიას სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძეგვის ჩრდილოეთით, მდინარე მტკვრის პირას, ბარგიყარიას მინდორზე.

1944 წელს ბარგიყარიას მინდორზე შემთხვევით აღმოჩნდა ოქროს მინიატურული ქანდაკება და ათიოდე სხვა ნივთი. 1946 წელს ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის არმაზისხევის რაზმმა, გ. ლომთათიძის ხელმძღვანელობით, აქ გათხარა მცირე ინვენტარიანი სამი ორმოსამარხი და უინვენტარო ოთხი ქვის სამარხი. 1982 წელს ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. აფაქიძის ხელმძღვანელობით, განაახლა სამუშაოები. გაითხარა გვიანდროინდელი ბრინჯაო - ადრინდელი რკინის ხანის სამაროვანი, გვიანდელი ანტიკური ხანის ნამოსახლარი და სამაროვანი.

გვიანდელი ბრინჯაო - ადრინდელი რკინის ხანის სამაროვანზე გაითხარა ქვაყრილიანი ორმოსამარხები, რომლებშიც აღმოჩნდა ლეგა-მონაცრისფროდ გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ბრინჯაოს საკიდები, სარდიონის მძივები და სხვა. გვიანდელი ანტიკური ხანის ნამოსახლარზე აღმოჩნდა ნატეხი ქვით ნაგები კედლების ფრაგმენტები და სამეურნეო ორმოები, ფილაფენილ იატაკზე აიკრიფა ამ ეპოქისათვის დამახასიათებელი თიხის ჭურჭლის ნატეხები. იმავე ხანის სამაროვანზე დადასტურდა კრამიტსამარხი და ორმოსამარხები. სამარხებში აღმოჩნდა წითლადგამომწვარი თიხის ჭურჭელი და სამკაული, ქართლის გვიანდელი ანტიკური ხანის სამაროვნებზე გამოვლენილი მასალის მსგავსი და დამახასიათბელი ნივთები. მასალა ინახება ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის მუდმივმოქმედი არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე.
წინამძღვრიანთკარის საცხოვრებელი სახლი

წინამძღვრიანთკარის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წინამძღვრიანთკარის ჩრდილო-დასავლეთ უბანში. აგებულია საუკუნის პირველ მეოთხედში.

სახლი ეკუთვნოდა გიორგი წინამძღვრიშვილს, ილია წინამძღვრიშვილის ბიძას. ორსართულიანი, გეგმით სწორკუთხა საცხოვრებელი სახლი (22,2 12,6 მეტრი) ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. კედლებში მთელ პერიმეტრზე ორ იარუსად ჩასმულია ხის შემკვრელები. სახლის პირველ სართულზე სამეურნეო დანიშნულების სათავსებია, მეორეზე-სასტუმრო დარბაზი (ამჟამად ოთახებადაა დაყოფილი) და საძინებელი ოთახები. შენობაში შესასვლელი პირველი სართულის სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. აქ კედელში დატანებულია მეორე სართულზე ასასვლელი ვიწრო ერთმარშიანი კიბე. ასეთივე კიბით უკავშირდება მეორე სართული სხვენს. სახლის სამხრეთ ფასადის შუა ნაწილში ორივე სართულზე ხის მოზრდილი აივნებია. პირველი სართულის აივნიდან მარანში და სამეურნეო დანიშნულების სხვა ოთახებში შეიძლება შესვლა ცალ-ცალკე შესასვლელებით. მარანს დასავლეთით აქვს დამოუკიდებელი შესასვლელიც აქვს. მარნის დასავლეთ კედელში ორი, ხოლო ჩრდილოეთისაში ოთხი ვიწრო სარკმელია. ორ-ორი თაღოვანი სარკმელი სამეურნეო ოთახების სამხრეთის კედლებშია გაჭრილი.

პირველ სართულზე იატაკი მიწისაა. მეორე სართულის ოთახებს ხის იატაკი აქვს, აივნის იატაკი კი კვადრატული აგურისაა. ყველა ოთახს აივანზე გასასვლელი კარი აქვს. განაპირა ოთახები დარბაზს სწორკუთხა კარით უკავშირდება. მეორე სართულზე თვრამეტი სწორკუთხა სარკმელია. ამ სართულის დასავლეთისა და ჩრდილოეთის კედლებში გაჭრილი კარი მომცრო აივნებზე (აღარ არსებობს) გადიოდა; აღმოსავლეთის კედელში გაჭრილი კარი მოგვიანებით მიშენებულ გრძელ აივანზე გადის. შუა გრძივი კედლის კუთხეებში თითო ღუმელია. სახლისათვის მოგვიანებით აღმოსავლეთით ღია აივანი, ხოლო დასავლეთით ერთსართულიანი სამეურნეო სათავსი მიუშენებიათ. გვიანდელია მთავარი ფასადის მხარეს მიშენებული მეორე სართულზე ასასვლელი ხის კიბეც. მთავარი ფასადი შელესილია. ამ მხარეს პირველი სართულის აივანს აგურის ორი სრულიად სადა კვადრატული სვეტი აქვს, მეორე სართულის რიკულებიან აივანს კი კაპიტელებიანი მრგვალი სვეტები. მეორე სართულის სარკმლები დასრულებულია არქივოლტებით, რომლებიც ჰორიზონტალურ პროფილირებულ სარტყელთანაა დაკავშირებული. შენობა გადახურულია ღარიანი კრამიტით. სახურავი ორფერდაა. სახურავზე, სამხრეთით სამერცხლეა.
ქსნის პირველი ნამოსახლარი

ქსნის პირველი ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქსანში, ნასტაკისის ველის დასავლეთ ნაწილში, მდინარე ქსნის მარცხენა ნაპირზე, ქსნის რკინიგზის სადგურის ჩრდილოეთით მდებარე გორაზე. თარიღდება ძვ. წ. ახალი წელთაღრიცხვით საუკუნით.

1952 წელს ნამოსახლრი დაზვერა და ზედაპირული მასალა შეკრიბა ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ნ. ბერძენიშვილი), 60-იანი წლების დასაწყისში საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის ქსნის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ი. გაგოშიძე). 1971 წელს ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის სადაზვერვო არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. ბოხოჩაძე) საკონტროლო თხრილი გაავლო გორის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. კულტურული ფენები შემონახულია მეტნაკლებად კარგად გორის თხემის ნაწილი გადარეცხილია. მოპოვებული მასალა ინახება მცხეთის მუზეუმში.

გორა წაგრძელებულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ. თხემზე საკმაო რაოდენობით ყრია კრამიტისა და ჭურჭლის ნატეხები. სადაზვერვო თხრილის გავლების შემდეგ გორის თხემის სამხრეთ ნაწილში გამოვლინდა ალიზის აგურით ნაგები კედლის ნანგრევებში არეული კრამიტის ნატეხები. კრამიტი ორნაირია ბრტყელი გვერდებაკეცილი და ღარისებრი, დამზადებულია სუფთა, გაცრილი ან განლექილი თიხისაგან და გამომწვარია. ბრტყელი გვერდებაკეცილი კრამიტი დამზადებულია ყალიბში; აკეცილი გვერდების სიმაღლე 5-იდან 7 სანტიმეტრამდე. გარედან წითლადაა შეფერილი, შიგნით მოვარდისფრო მოყვითალოა. მუხლი მოკლეა და ზევით კარგად გამოყვანილი მუხლს ზემოთ აკეცილი გვერდი მომრგვალებულია. ღარისებრი კრამიტი ხელითაა გაკეთებული. ზემოდან მიძერწილი აქვს ცალკე დამზადებული ქიმისმაგვარი გამონაშვერი. ამავე გორაზე შემორჩენილი უფრო გვიანდელი ხანის მასალაც.