ჩრდილოკავკასიაში გატანილი საარქივო და სამუზეუმო კოლექციების საქართველოში რეევაკუაცია

ჩრდილოკავკასიაში გატანილი საარქივო და სამუზეუმო კოლექციების საქართველოში რეევაკუაცია — მეფის რუსეთის დროს, ტფილისისა და ქუთაისის გუბერნიებიდან, ასევე ბათუმის ოლქიდან გატანილი საარქივო და საკოლექციო მასალა ეკადერიონდარში, რომანოვსკში, სტავროპოლში, პიატიგორსკსა და ვლადიკავკაზში. კოლქეციების გატანა ჩრდილოკავკასიაში ძირითადად 1915 წლიდან დაიწყო, რომლის გადარჩენილი ნაწილი, 1923 წლის დასაწყისში, საქართველოს განათლების სახკომის დავალებით უკან ჩამოიტანა ს. კაკაბაძემ.

ეკატერინოდარის კოლექცია
1915 წელს ტფილისიდან ეკატერინოდარში მოწყობილ მეფისნაცვლის არქივში გადატანილ იქნა 1795-1910 წლების 45 სხვადასხვა დაწესებულების, 350 ათსზე მეტი საქმე, რომელიც 9863 შეკვრად ირიცხებოდა, ასევე სხვადასხვა წიგნებისა და კანონების 5 ათასზე მეტი ეგზემპლარი 2752 შეკვრად. ამასთან ერთად გადატანილ იქნა მეფისნაცვლის კანცელარიის საქმეები, სამიჯნაო განყოფილებების პლანშეტები და კავკასიის არქეოგრაფიული კომისიის გამოცემა „აქტების“ 11 ყუთი. 1915 წელსვე კრასნოდარში გატანილი იყო ტფილისის ცენტრარქივის კანცელარიაში დაცული მიწათმოწყობისა და მიწათმოქმედების მთავარს სამმართველოს რწმუნებულის კანცელარიისა და მის ქვემდებარე ცენტრალურ დაწესებულებათა აქრივი. ეკატერინოდარშივე უნდა ყოფილიყო გადატანილი შინამრეწველობის კოლექციები (აბრეშუმის ნაქსოვები, შალის და ნაბადის ნაწარმი, ინსტრუმენტები და სხვადასხვა ნივთები), სულ 1077 ეგზემპლარი. 1915 წელს ეკატერინოდარშივე იყო გატანილი ტფილისის სახაზინო პალატის არქივი.

თავდაპირველად, ეკატერინოდარში ჩატანილი მეფისნაცვლის არქივი განთავსებული იყო საავადმყოფოს მოედანზე აგურის საწყობში, საარტილერიო უწყების შენობის ახლოს. 1918 წელს ყუბანის ოლქი გახდა სამოქალაქო ომის ასპარეზი. 1919 წელს ყუბანის საოლქო მთავრობის მოთხოვნით არქივის უდიდესი ნაწილი ყოფილ სამხედრო საკრებულოს სარდაფებში გადაიტანეს (ის თითქმის სრულად განადგურდა არასათანადო პირობებში შენახვის გამო), ხოლო მცირე ნაწილი 1920 წლის ზაფხულში გადატანილ იქნა საარქივო სამმართველოს საწყობებში. სულ მეფისნაცვლის არქივიდან 40% გადაურჩა განადგურებას.

უკვალოდ დაიკარგა მიწათმოქმედების სამინისტროს რწმუნებილის სამმართველოს არქივი და შინამრეწველობის სამუზეუმო კოლექცია.

1923 წლის 11 იანვარს ს. კაკაბაძე საქართველოს განათლების სახკომის დავალებით გაემგზავრა ქალაქ კრასნოდარში (ყოფილ ეკატერინოდარში). ადგილზე, ადგილობრივ საოლქო საარქივო სამმართველოს გამგესთან ივ. ჩირცოვთან ერთად დაიწყო კოლექციის მდგომარეობის შეფასება. დადგინდა, რომ კოლექცია 1919-1920 წლების სამოქალაქო ომის დროს საგრძნობლად დაზიანდა. კავკასიის მეფისნაცვლის სამმართველოს სხვადასხვა განყოფილების არქივები ნაწილობრივ იყო დაღუპული. ს. კაკაბაძის ცნობით, არც 1920 წელს ტფილისში შედგენილი ნუსხა იყო სრული და არც კრასნოდარის ოლქში არსებულ ყუბანისა და ჩერნომორის ოლქის საარქივო სამმართველოს ჰქონდა დაწვრილებითი ცნობები ამის შესახებ. 22 იანვარს კრასნოდარში შეგროვილი მასალა ოთხი ვაგონის სახით დაბრუნდა თბილისში.

რომანოვსკის კოლექცია
1915 წელს ქალაქ რომანოვსკში მოქალაქე პოპოვის იჯარით აღებულ სახლში მოთავსებული იყო ტფილისის საგუბერნიო მიწათმოქმედების სამმართველოს არქივი, ასევე 4 ყუთი ძველ საქართველოს სიგელ-გურჯებისა. პოპოვი თბილისიდან იღებდა საიჯარო ქირას, ხოლო რევოლუციის შემდეგ შეწყდა ქირის გადახდა, რის გამოც პოპოვმა არქივის არსებობა გაუმხილა სტანიცა კავკასკაიას განყოფილების ატამანს გენერალ რეპნიკოვს, რომლის ბრძანებითაც გატანილ იქნა აღნიშნული არქივი კავკასკაიას სტანიცაში არსებულ ციხეში. 1919 წლის 12 თებერვალში სტანიცა კავკასკაია აიღო წითელმა ჯარმა. ციხეში დაბინავდნენ წითელარმიელები, რომლებმაც თხრილში ისე ჩაყარეს სიგელ-გუჯრები, რომ არავის არ აძლევდნენ მათი აკრეფის უფლებას. რამოდენიმე გუჯარის წამოღება შესძლო მოქალაქე აბრამ ევანგულოვმა, მათ შორის იყო მცირე ფრაგმენტი 2-მეტრიანი დოკუმენტი ანდერძი მეფე დავით აღმაშენებლისა შიომღვიმის მონასტრისადმი-დან.

კროპოტკინში (ყოფილ რომანოვსკი) გამგზავრებულ ს. კაკაბაძეს, რომელსაც იქ ძველი ქართული ხელნაწერთა 4 ყუთი ეგულებოდა, სრულიად განადგურებული დახვდა. შესძლო მხოლოდ ერთეული ხელნაწერების გადარჩენა. არაერთი მცდელობისა თუ ჯილდოს სანაცვლოდ ხელნაწერების გამოსყიდვა თუ სხვა მრავალი შეხვედრებმა შედეგი ვერ გამოიღო. კაკაბაძეს აზრით საბუთების ნაწილის გადარჩენა 1922 წელსაც შეიძლებოდა. გუჯრებთან ერთად დაიღუპა ტფილისის გუბერნიის მიწათმოქმედების სამმართველოს არქივიც.

სტავროპოლის კოლექცია
სტავროპოლში გადატანილი იყო ტფილისის სამხედრო-საისტორიო მუზეუმის (დიდების ტაძრის) კოლექციები, სადიანაც 1921 წელს ძვირფასი ნივთები, რუსეთის რუსეთის სამუზეუმო სამმართველოს მიერ, ჯერ სტავროპოლის ფინანსურ განყოფილებას გადაეცა შესანახად, ხოლო შემდეგ გადატანილი აღმოჩნდა მოსკოვში სახელმწიფო საგანძურში.

სტავროპოლშივე აღმოჩნდა ქუთაისის სამიჯნაო ოლქის პლანშეტები და ქუთაისის მომრიგებელ მოსამართლეთა არქივები. არქივი გახსნილი იყო და ამოღებული იყო ნივთიერი მტკიცეცებულებებიდან ძვირფასეულობა.

1923 წლის 5 თებერვალს ს. კაკაბაძის ზედამხედველობით, სტავროპოლში არსებული საარქივო მასალა შეგროვდა და დაიტვირთა 6 ვაგონსა და ერთ პლატფორმაზე, საიდანაც რკინიგზით გაიგზავნა თბილისში.

პიატიგორსკის კოლექცია
გეორგიევსკში იყო გატანილი ქუთაისის გიბერნიის მიწათმოქმედების სამმართველოს არქივი და დასავლეთ საქართველოს მონასტერბის გუჯრები. 1922 წლის სექტემბერში აღნიშნული გუჯრების არქივი ნაწილობრივ განადგურდა, ხოლო გადარჩენილი ნაწილი გუბერნიის საარქივო ბიუროს გამგემ ვს. ახპუტინმა შეკრიბა და პიატიგორსკში წაიღო პარტკომისთვის ჩასაბარებლად. რაც შეეხება ქუთაისის გუბერნიის მიწათმოქმედების სამმართველოს არქივს იგი თითქმის სრულიად განადგურდა.

1923 წელს ს. კაკაბაძემ აღნიშნული არქივის გადარჩენილი ნაწილი ჩაიბარა და თბილისში დააბრუნა.

ვლადიკავკაზის კოლექცია
ქალაქ ვლადიკავკაზში (ყოფილი კავკავი) გატანილი იყო ბათუმის მომრიგებელ მოსამართლეთა არქივი. 1923 წლის 9 თებერვალს ს. კაკაბაძემ აღნიშნულ არქივს მოუყარა თავი და დააბრუნა თბილისში.

1923 წლის 22 თებერვლისთვის ყველა საარქივო და სამუზეუმო კოლექცია თბილისში იყო ჩამოსული. აქედან საარქივო მასალა ჩაიბარა საქართველოს ცანტრალურმა არქივმა, ხოლო სამუზეუმო ნაწილიდან სპეციალურმა კომისიამ შემდეგნაირად გაანაწილა: საისტორიო-საეთნოგრაფიო კოლექციები — მუზეუმს, სამხატვრო ღირებულების სურათები — ეროვნულ სამხატვრო გალერეას, დანარჩენი — საქართველოს ცენტრალურ არქივში.