iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ახლო და შუა აღმოსავლეთი

გეოგრაფიული მდებარეობა და საზღვრები
ტერმინები „ახლო და შუა აღმოსავლეთი“ მეოცე საუკუნეში კოლონიალისტური სახელმწიფოების დიპლომატთა კაბინეტებში წარმოიშვა. ამ თანამედროვე პოლიტიკური ცნებების იმპერიალისტური კონტექსტი ემთხვევა ანგლიკანურ ზედსართავებს „“ და „“, რომლებიც თავიანთ რეალურ მნიშვნელობას მხოლოდ კონტინენტური ევროპის პერსპექტივიდან იძენენ. მიუხედავად ამისა, ისინი უკვე დანარჩენ სამყაროშიც გამოიყენება. ევროპული კოლონიალური სახელმწიფოების დაშლის შემდეგ ეს ტერმინები გაერთიანებული ერების ორგანიზაციამაც გადაიღო და რაც მთავარია, ამის აქცეპტირება თავად რეგიონის მხრიდანაც მოხდა, რომელიც ამას საკუთარ სახელად იყენებს. სახელი წინა აღმოსავლეთი ძირითადად გავრცელდა ისეთ დარგებში, როგორებიცაა გეოგრაფია, ორიენტალისტიკა, ძველი აღმოსავლეთის ისტორია და როგორც საერთო ზედწოდება ისე გამოიყენება ახლო და შუა აღმოსავლეთის აღსანიშნავად.

რეგიონის გეორაფიული საზღვრების დადგენაზე მართალია ერთგვარი თავშეკავება არსებობდა, თუმცა მაინც იქნა მიღწეული არაფორმალური კონსენსუსი. ამ შეთანხმების თანახმად აქამდე წინა აღმოსავლეთის მთელი რეგიონი გადაჭიმული იყო თურქეთიდან (ჩრდილოეთ საზღვარი) სუდანამდე (სამხრეთის საზღვარი) და ირანიდან (აღმოსავლეთის საზღვარი) მაროკომდე (დასავლეთის საზღვარი).

თუმცა, საბჭოთა კავშირის დაშლამ აუცილებელი გახადა გეოგრაფიული ტერმინების ახლებური განსაზღვრა. ამგვარად, რეგიონის საზღვარმა უფრო ჩრდილოეთით გადაინაცვლა. როგორც ევროპელი მკვლევარები მიიჩნევენ, ყოფილი საბჭოთა კავშირის სამხრეთი ტერიტორიები — სამხრეთ კავკასიასა და ცენტრალურ აზიაში, კულტურულად, ეთნიკურად, ლინგვისტურად და რელიგიურად ისტორიული წინა აღმოსავლეთის ნაწილი იყო. როგორც ცნობილია, ცენტრალური აზიის ამ ქვეყნებიდან ექვსი რესპუბლიკა უმეტესწილად მუსლიმანურია. ტაჯიკეთში სალაპარაკო ენა სპარსული ენის ოჯახს მიეკუთვნება, დანარჩენი ხუთი რესპუბლიკის ენა კი თურქულ ენას ენათესავება. ისტორიული ადგილები, როგორებიცაა სამარყანდი და ბუხარა წინა აღმოსავლეთის ისტორიისათვის ისეთივე მნიშვნელოვანია როგორც ისპაჰანი და დამასკო. ყოფილ საბჭოთა კავშირის რესპუბლიკების დამოუკიდებლობის კვალდაკვალ წინა აღმოსავლეთმა თითქოს იგივე მნიშვნელობა შეიძინა, როგორც მას ეს ოსმალეთის იმპერიის დროს ჰქონდა.

ჰელმუტ მეიხერის მიხედვით წინა აღმოსავლეთი თავის მხრივ იყოფა ოთხ დიდ სუბზონად, რომლებიც „არც თუ უსამართლოდ“ შესაბამის გეოგრაფიულ კონფლიქტურ ზონას ემთხვევა:

ცენტრალური აზია
მაშრიყი, იგივე ახლო აღმოსავლეთი, სადაც ხუთი დიდი, ისრაელ-არაბთა ომები (1948, 1956, 1967, 1973, 1982) მიმდინარეობდა
სპარსეთის ყურის რეგიონი, სადაც ირან-ერაყის 1980-1988 წლის ომები და მეორე სპარსეთის ყურის ომი გაიმართა 1990-1991 წლებში
მაღრიბი, ჩრდილო-აფრიკული სუბზონა, რომელიც მოიცავს ალჟირს, მაროკოს, ტუნისსა და ლიბიას.
დნეპრი

დნეპრი (, , , , ) —
მდინარე ევროპაში, მიედინება რუსეთის, ბელარუსის და უკრაინის ტერიტორიებზე. სიგრძე — 2201 კმ, აუზის ფართობი — 504 ათ. კმ². სათავე აქვს ვალდაის მაღლობზე სოფელ ბოჩაროვოსთან (სმოლენსკის ოლქის სიჩევსკის რაიონი) გავრილოვის ტბასთან ახლოს რუსეთში, ჩაედინება შავი ზღვის დნეპრის ლიმანის ყურეში.
ლენდ-ლიზი

ლენდ–ლიზი (ინგლ. — გასესხება და — იჯარით გაცემა) — სახელმწიფო პროგრამა, რომლის ფარგლებშიც ამერიკის შეერთებული შტატები ამარაგებდა მოკავშირეებს (გაერთიანებულ სამეფოს, საბჭოთა კავშირს, ჩინეთს, საფრანგეთსა და სხვ.) დიდი რაოდენობით შეიარაღებით, საბრძოლო მასალით, სამედიცინო საშუალებებით, სურსათითა და სტრატეგიული ნედლეულით, რომელმაც გადამწყვეტი როლი შეასრულა მოკავშირეების მეორე მსოფლიო ომში გამარჯვებაში.

სანაცვლოდ, ბრიტანეთისაგან შტატებმა მიიღო სამხედრო ბაზები ნიუფაუნდლენდში, ბერმუდის კუნძულებსა და კარიბის ზღვაში. პროგრამა დაიწყო 1941 წლის მარტში, ომის დაწყებიდან 18 თვის შემდეგ.

პროგრამის ფარგლებში ამერიკამ გასცა 50.1 მილიარდი დოლარის (2022 წლის ფასებით, დაახლოებით 700 მილიარდის ეკვივალენტი) ღირებულების დახმარება: 31.4 მილიარდი ბრიტანეთს, 11.3 მილიარდი საბჭოთა კავშირს, 3.2 მილიარდი საფრანგეთს და 1.6 მილიარდი ჩინეთს. საპირისპიროდ ლენდ–ლიზმა (მოკავშირეთა მიერ აშშ–სთვის გაწეული დახმარება) შეადგინა 7.8 მილიარდი დოლარი, აქედან 6.8 მილიარდი მოდის ბრიტანეთსა და თანამეგობრობის ქვეყნებზე.

ლენდ-ლიზმა გადამწყვეტი როლი შეასრულა მოკავშირეების მეორე მსოფლიო ომში გამარჯვებაში. 1943 წლის თეირანის კონფერენციის დროს უინსტონ ჩერჩილის იუბილეს აღსანიშნავად გამართული საზეიმო ვახშმის დროს სტალინმა წარმოთქვა სადღეგრძელო, რომელშიც აშშ-ს „მანქანების ქვეყანა“ უწოდა და განაცხადა, რომ „ამ მანქანების გარეშე, რომლებიც ლენდ-ლიზით მოგვაწოდეთ, ამ ომს წავაგებდით“.
პართული დრაქმა

პართული დრაქმა, ძვ. წ. — ახ. წ. საუკუნეების პართიის სამეფოში მოჭრილი ვერცხლის მონეტები. შუბლზე გამოსახულია პართიის მეფის დიადემიანი ბიუსტი (ზოგი მათგანი, შესაძლებელია, პორტრეტულიც იყოს); ზურგზე — მარჯვნივ მიმართული, ომფალოსზე ან ტახტზე მჯდომარე დინასტიის დამაარსებლის არშაკის სქემატური გამოსახულება მოზიდული მშვილდისრით. მრავალსტრიქონიანი ბერძნული ზედწერილით გადმოცემულია არშაკის სახელი და ვრცელი ტიტულატურა.

პართული დრაქმის წონა იცვლებოდა ეპოქების მიხედვით (იყო 4 გ-ზე მეტი და 3 გ-ზე ნაკლები). ძვ. წ. ს. — ახ. წ. საუკუნეში. პართული დრაქმა ფართოდ იყო გავრცელებული აღმოსავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე, განსაკუთრებით კი მცხეთასა და მის მიმდებარე რაიონებში.
დაგლას ბეიდერი

დაგლას რობერტ სტიუარტ ბეიდერი (1910–1982) — მეორე მსოფლიო ომის გმირი.

ადრეული წლები
დაგლას ბეიდერი დაიბადა ლონდონში 1910 წელს. ბიძამისი სირილ ბერჯი პირველი მსოფლიო ომის დროს ბრიტანეთის სამეფო–საჰაერო კორპუსის პილოტი იყო. ახალგაზრდა ბეიდერი კრენუელის სამეფო–საჰაერო სკოლაში შევიდა. გულდასმით სწავლასთან ერთად კარგი სპორტსმენიც იყო — კრიკეტსა და რაგბიში სამხედრო–საჰაერო ძალების ნაკრებში თამაშობდა.

1930 წელს, სკოლის წარმატებით დამთავრების შემდეგ, დაგლასი კენლის 23–ე ესკადრილიაში გაგზავნეს, სადაც ძალიან მალე უმაღლესი პილოტაჟის ოსტატის წოდება მოიპოვა. მას განსაკუთრებით კარგად გამოსდიოდა უმაღლესი საპილოტაჟო ფიგურა ,,კასრის" შესრულება, თანაც წარმოუდგენლად დაბალ 15 მეტრ სიმაღლეზე. მისი ეს მიღწევა დღესაც დაუძლეველია მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნის ექსტრაკლასის პილოტებისათვის.

უბედური შემთხვევა
ესკადრილიაში ჩარიცხვიდან ერთი წლის შემდეგ, სავარჯიშო ფრენისას ბეიდერის ბიპლანის ფრთა მიწას წამოედო. თვითმფრინავი მიწაზე დაენარცხა და ნამსხვრევებად იქცა. მფრინავი გადაარჩინეს, ექიმებს მისთვის სიცოცხლის შესანარჩუნებლად ორივე ფეხის მოკვეთა მოუხდათ: ერთი მუხლზევით, მეორე ქვემოთ.

გამოჯანმრთელება
ბეიდერი გამოჯანმრთელდა, მაგრამ როცა გაიგო, ინვალიდად იქცა, თავის მოკვლა სცადა. ამ შემთხვევამ სამეფო სამხედრო–საჰაერო ძალების ხელმძღვანელობის ყურადღება მიიპყრო და უფროსობამ უპრეცედენტო გადაწყვეტილება მიიღო – ბეიდერს ნება დართეს სამეფო ავიაციის შემადგენლობაში დარჩენილიყო, თუმცა მხოლოდ ხმელეთზე სამუშაოებისათვის.

ექიმებმა მისთვის პროთეზები დაამზადეს და დაგლასმა თავიდან ისწავლა სიარული. ნახევარი წლის შემდეგ იგი უკვე მყარად იდგა "ახალ" ფეხებზე და სწავლობდა ავტომანქანის მართვას,მეუღლესთან – ტელმასთან ცეკვას და თვითმფრინავის მართვას.

1932 წელს ბეიდერმა გადაწყვიტა, რა თქმა უნდა, არაოფიციალურად – ბიპლანით საკონტროლო გაფრენა შეესრულებინა. მისი მეგობარი, რომელიც უკანა კაბინაში იჯდა, თვალს ადევნებდა ბეიდერს აფრენიდან დაჯდომამდე. ამ შემთხვევიდან ცოტა ხნის შემდეგ გმირმა მფრინავმა ოფიციალური პირებისაგან მისი ფრენის ტექნიკის შემოწმება მოითხოვა. გამოცდამ ბრწყინვალედ ჩაიარა და ბეიდერი ისევ მოავლინეს პილოტაჟის ცენტრალურ სკოლაში, მომდევნო გაფრენაც წარმატებით დასრულდა, მაგრამ სამხედრო ექიმები კატეგორიულები იყვნენ: უფეხო არ შეიძლებოდა სამხედრო მფრინავი ყოფილიყო.
პავლე I (რუსეთი)

პავლე ( დ. 1 ოქტომბერი, 1754, სანქტ-პეტერბურგი — გ. 11 მარტი, 1801, სანქტ-პეტერბურგი) — რუსეთის იმპერატორი 1796 წლის 6 ნოემბრიდან მის სიკვდილმადე, რომანოვების დინასტიიდან. პეტრე -ს და ეკატერინე -ს შვილი.

მან თითქმის მთელი ცხოვრება გაატარა დედამისის ჩრდილქვეშ. ის მხოლოდ 42 წლის ასაკში გახდა იმპერატორი. მმართველობისას ჩაერია საფრანგეთის რევოლუციურ ომში და იმპერიას შეუერთა ქართლ-კახეთი.

პავლეს პროგერმანულმა განწყობებმა და არაპროგნოზირებადმა საქციელმა ის არაპოპულარული გახადა რუსეთის თავადაზნაურობაში და ის ფარულად მოკლა საკუთარმა ოფიცრებმა.

ადრეული წლები
პავლე რომანოვი დაიბადა ელიზავეტას სასახლეში (საზაფხულო სასახლე), დედაქალაქ სანქტ-პეტერბურგში.

მამამისი იყო მომავალი იმპერატორი პეტრე მესამე, რომელიც მემკვიდრედ ითვლებოდა იმპერატრიცას უშვილობის გამო. დედამისი კი იყო გერმანელი არისტოკრატის ქალიშვილი, რომელმაც შემდეგ ტახტიდან თავისი ქმარი ჩამოაგდო და სახელმწიფოს მართავდა 1796 წლამდე, რომლის ხელიდანაც პავლემ მიიღო გვირგვინი. ისტორიაში ეკატერინეს "დიდსაც" უწოდებენ.

პავლე დაბადებისთანავე წაართვეს ეკატერინეს და დაიწყეს მისი განცალკევებით აღზრდა. იმპერატრიცა ელიზავეტას (1741-1762) არ სურდა ტახტზე პეტრეს დასმა და ტახტისთვის პავლეს აღზრდა დაიწყო.

დახასიათება
მას ახასიათებდნენ როგორც ჩქარს და მუდამ მოუთმენელს. ყმაწვილობაში გამოირჩეოდა კეთილი ხასიათით, მხიარულობითა და გულღიაობით. მამამისის სიკვდილის შემდეგ კი ის მეტად ეჭვიანი და ნერვიული გახდა. ამასთან ერთად, ის გამოირჩეოდა თავისი ნიჭით, საფუძვლიანი ცოდნით და დახვეწილი გემოვნებით

1783 წლიდან ეკატერინეს განკარგულებით ტახტის მემკვიდრე გადადის გატჩინოს სასახლეში, სადაც პავლეს საბოლოოდ გაუუარესდა ხასიათი: იგი გახდა ჩაკეტილი, ნერვიული, ეჭვიანი, კონფლიქტური. იგი ეჭვიანობდა დედაზე, შვილზე, თავის უახლოეს მეგობრებზე. იგი მუდამ იმპერატორობაზე ოცნებობდა და მუდამ ელოდა დედის სიკვდილს.

ტახტზე ასვლა
ეკატერინე მეორე გარდაიცვალა 1796 წლის 17 ნოემბერს, 67 წლის ასაკში, ინსულტის დიაგნოზით. ეკატერინეს სიკვდილი მოულოდნელი იყო საიმპერატორო კარზე. იმავე დღეს პავლემ მიიღო იმპერატორობა და შეუდგა სახელმწიფოს მართვას გატჩინოს სასახლიდან.

მისი პირველი ნაბიჯი იყო ეკატერინეს ანდერძის მოძებნა და განადგურება, რადგან პავლე შიშობდა ანდერძში მისი შვილის მემკვიდრეობის დამტკიცებას, რომელსაც ეკატერინე მმართველობისთვის ზრდიდა დაბადებიდან.

ეკატერინეს არ სურდა თავისი შვილი ტახტზე, რადგან პავლე ამჟღავნებდა მოწონებას მამამისის პერსონით, პრუსიის პოლიტიკით და სურდა თავადაზნაურობის შეზღუდვა.

პატარაობიდანვე მას არ მოსწონდა დედამისის მიერ მოწყობილი გადატრიალება მამამისის წინააღმდეგ, რის გამოც ერთ-ერთი პირველი ნაბიჯი იყო პეტრეს ნეშტის გადასვენება, ჯერ ზამთრის სასახლეში, შემდეგ კი პეტრესა და პავლეს კათედრალში. პავლეს ბრძანებით პროცესიაში მთავარ როლს ასრულებდა გრაფი ორლოვი, რომელიც ითვლებოდა პეტრეს მკვლელად გადატრიალებისას.

საშინაო პოლიტიკა
ვლადიმირის ოლქი

ვლადიმირის ოლქი (რუს. ́ ́) — რუსეთის ფედერაციის სუბიექტი, შედის ცენტრალურ ფედერალურ ოლქში.

ესაზღვრება მოსკოვის, იაროსლავლის, რიაზანისა და ნიჟნი-ნოვგოროდის ოლქებს.
ფართობი — 29 000 კმ²
მოსახლეობა — 1 309 942 ადამიანი (2024)
ოლქის ცენტრი — ქალაქი ვლადიმირი, მოსკოვამდე მანძილი 190 კმ.
ჩამოყალიბდა 1944 წლის 14 აგვისტოს.

გეოგრაფია
ვლადიმირის ოლქი რუსეთის ევროპულ ნაწილში, ვოლგა-ოკას შუამდინარეთის სამხრეთით მდებარეობს. ოლქის სიგრძეა 170 კმ ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ და 280 კმ დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ.

კლიმატი
ოლქის ჰავა ზომიერად კონტინენტურია, 0 ° ქვემოთ ტემერატურის დღე-ღამური ხანგრძლივობა 137 დღეა, საშუალო წლიური ტემპერატურა 5 °-ია (სტანდარტული გადაცდომა 12 °), იანვრის საშუალო ტემპერატურაა −13 °, ივლისისა +19 °, თოვლის საფარის საშუალო სისქე 40 მმ-ია (დაახლოებით 144 დღე დევს). ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობაა 420—740 მმ, ვეგეტაციური პერიოდის ხანგრძლივობა 160-180 დღეა.

რეგიონის ისტორია
ნაპოვნია ადამიანის სადგომები - „სინგირი“ - ზემო პალეოლითის დროიდან (დაახ. 25 ათასი წლის წინ ჩვენს ერამდე). მურომის არქეოლოგიური გათხრებით ამ მიწების ფინო-უგორული წარმომავლობა მტკიცდება. შუა საუკუნეებიდან ამ ტერიტორიებს უკვე რუსები იკავებენ.

მოსახლეობა
მოსახლეობა 1449,5 ათ. ადამიანი (იანვარი 2008) (1472,6 — 2006; 1487,2 — 2005)
მოსახლეობის სიმჭიდროვე: 49,8 ად./კმ² (იანვარი 2008)
ქალაქის მოსახლეობის კუთრი წონა: 77,8 % (იანვარი 2008) (77,5 % — (2006) 78,5 % — (2005))
ჩეჩნეთი

ჩეჩნეთი , ოფიციალური სახელია ჩეჩნეთის რესპუბლიკა — რუსეთის ფედერაციის სუბიექტი, შედის ჩრდილოეთ კავკასიის ფედერალური ოკრუგის შემადგენლობაში.

დედაქალაქი — გროზნო.

ესაზღვრება ინგუშეთი, ჩრდილოეთი ოსეთი, სტავროპოლის მხარე, დაღესტანი და საქართველო.

დაფუძნდა 1922 წლის 30 ნოემბერს.

გეოგრაფიული მდებარეობა
ჩეჩნეთი მდებარეობს ჩრდილოეთ კავკასიაში.

მთავარი მდინარეებია: თერგი, სუნჯა და არღუნი.

რელიგია
სუნიტური ისლამი

ისტორია
რუსეთ-ჩეჩნეთის მუდმივი ურთიერთობის დაწყება 1567 წელს მიეკუთვნება, როდესაც სუნჯა-თერგის შესართავთან პირველი რუსული ციხე-სიმაგრე გაჩნდა. ეს კავშირი მაღალ სახელმწიფოებრივ დონეზე 1588 წელს ავიდა, როდესაც მოსკოვს პირველი ჩაჩნური ელჩობა ეწვია ბატა-მურზა ოკოცელის მეთაურობით. ფორმალურად ვიზიტი დასრულდა ჩეჩნეთის ერთ-ერთი ფეოდალურ სამფლობელოსა და მოსკოვის მთავარს შორის ვასალური ურთიერთობების გაფორმებით.

ჩეჩნეთის დიდი ნაწილი რუსეთის შემადგენლობაში საუკუნეში შევიდა. 1860 წელს იმპერატორ ალექსანდრე -ის ბრძანებით ჩრდილოეთ კავკასიის აღმოსავლეთ ნაწილში თერგის ოლქი შეიმნა, რომლის შემადგენლობაშიც ჩეჩნეთის, იჩქერიის, ინგუშეთისა და მთის ოლქები შევიდა.

საბჭოთა წყობის დამყარების შემდეგ, 1920 წლის მარტში თერგის ოლქი გაუქმდა და ჩეჩნეთის (იჩქერიულთან გაერთიანებული) და ინგუშეთის (მთიანთან გაერთიანებული) ოლქები დამოუკიდებელ ტერიტორიულ წარმონაქმნებად გადაკეთდა.

ერთი წლის თავზე, 1921 წლის 20 იანვარს, ჩეჩნეთი და ინგუშეთი ყარაჩაი-ჩერქეზეთთან, ყაბარდო-ბალყარეთთან და ჩრდილოეთ ოსეთთან ერთად შევიდნენ ახლადშექმნილ მთის ასსრ-ში.

1922 წლის 30 ნოემბერს მთიელთა ასსრ-დან ჩაჩნეთის ავტონომიური ოლქი გამოიყო, 1924 წლის 7 ნოემბერს კი მთიელთა ასსრ ლიკვიდირებულ იქნა.

1934 — ჩეჩნეთ-ინგუშეთის აო-ს შექმნა (1936-დან ასსრ).
1944 — ჩეჩნებისა და ინგუშების დეპორტაცია მეტწილად ყაზახეთსა და ყირგიზეთში ოკუპანტებისთვის დახმარების გაწევის მცდელობის ბრალდებით. ჩიასსრ გაუქმდა და გროზნოს ოლქი ჩამოყალიბდა სრულიად სხვა საზღვრებში.
1957—1991 — ჩიასსრ-ის აღდგენა ჩეჩენბისა და ინგუშების გადასახლებიდან დაბრუნების შემდეგ.
1991 — თვითაღიარებული ჩეჩნეთის რესპუბლიკის (შედეგად ჩეჩნეთის რესპუბლიკა იჩქერიის) ინგუშეთისგან გამოყოფა. პრეზიდენტი ჯოხარ დუდაევი (1991—1996) რუსეთისგან სრულფასოვნად გამოყოფისკენ იღებს კურსს.
დეკემბერი 1994 — ჩეჩნეთის პირველი ომის დასაწყისი, რომლის დროსაც რუსეთის ფედერაცია ცდილობს ჩეჩნეთის მთელ ტერიტორიაზე აღადგინოს კონტროლი. 1996 წლისთვის იქმნება პრორუსული მთავრობა დოკუ ზავგაევის მეთაურობით, 1996 წლის 21 აპრილს მოკლული იქნა პრეზიდენტი დუდაევი. თუმცაღა, 1996 წლის აგვისტოში სეპარატისტული ძალები გროზნოსა და გუდერმესს იღებენ. მათთან ხასავიურთის შეთანხმებას ეწერება ხელი, იჩქერიიდან გადიან ფედერალური ძალები და ხდება დე-ფაქტო დამოუკიდებლობის აღდგენა.
1997 — იჩქერიის პრეზიდენტად არჩეულია ასლან მასხადოვი. სეპარატისტ-საველე მეთაურებს შორის კონფლიქტი იწყება — ომთაშორისი კრიზისი ჩეჩნეთში.
1999—2000 — ბასაევისა და ჰატაბის მებრძოლების დაღესტანში შეჭრის შემდეგ იწყება მეორე ჩეჩნური ომი, ფედერალურმა ძალებმა ჩეჩნეთის დიდ ტერიტორიაზე კონტროლი აღადგინეს და მეთაურად ახმად კადიროვი დაინიშნა.
2004 — ტერორისტული აქტის შედეგად ახმად კადიროვის დაღუპვის შემდეგ ჩეჩნეთის რესპუბლიკის ახალი პრეზიდენტი ალუ ალხანოვი გახდა.
2007 — ალუ ალხანოვის გადაგომის შემდეგ ჩეჩნეთის პრეზიდენტი ახმად კადიროვის ვაჟი - რამზან კადიროვი ინიშნება.
სამეფო ფლოტი

სამეფო სამხედრო-საზღვაო ფლოტი (ინგლ. ) — დიდი ბრიტანეთისა და ჩრდილოეთ ირლანდიის გაერთიანებული სამეფოს სამხედრო-საზღვაო ძალების ძირითადი ნაწილი. მსოფლიოს სამხედრო-საზღვაო ფლოტებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და ტრადიციებით მდიდარი. ს. დასაწყისიდან 1956 წლამდე მსოფლიოში ყველაზე დიდი და ძლიერი იყო, რამაც მეტწილად განაპირობა ბრიტანეთის იმპერიის სიძლიერე და უზრუნველყო მისი განვითარება.
პოეტი-ლაურეატი

პოეტი-ლაურეატი — სამეფო კარის პოეტის წოდება დიდ ბრიტანეთში, რომელსაც მონარქი ამტკიცებს და რომლის დანიშნულება ტრადიციულად სამეფო ოჯახის ცხოვრებასა და სახელმწიფოს მოვლენებისადმი ლექსებით ან პოემებით გამოხმაურებაა. ეს ტიტული ლაურეატს მთელი ცხოვრებით ენიჭება. საუკუნიდან ეს ტიტული უფრო საპატიოდ მიიჩნევა და მისი მფლობელი უფრო საკუთარ ლიტერატურულ კარიერას აგრძელებს.

ამ წოდების წინამორბედი იყო კარის პოეტი, თუმცა მიუხედავად იმისა, რომ კარის პოეტები ინგლისის ისტორიაში მუდამ არსებობდნენ, ოფიციალური სტატუსი მათ მხოლოდ 1790 წელს მიენიჭათ.
ტარაკანები

ტარაკანები — მწერების რიგი; ახასიათებს არასრული გარდაქცევა. მათი ბრტყელი ან ოვალური სხეულის სიგრძე 4 მმ—9,5 სმ აღწევს. აქვთ სამკუთხა თავი, რომელიც დაფარულია ფარისებრი წინა ზურგით, მღრღნელი ტიპის პირის ორგანოები, მრავალნაწევრიანი, ჯაგრისები ულვაშები, მკვრივი ზედა და სიფრიფანა ქვედა ფრთები. სარბენი ფეხები, 5-ნაწევრიანი თათები, 8—10-ნაწევრიანი ბრტყელი მუცელი ბოლოზე გრძელი ცერკებით, მთლიანად ჩამალული კვერცხსადები. ბინადრობს ტყეში, გამხმარი ხეების, ჩამოცვენილი ფოთლების ქვეშ, მღრღნელების სოროებში, ადამიანის საცხოვრებელ ბინებში (სინანთროპული ორგანიზმები). კვერცხებს დებენ სპეციალურ კაფსულებში — ოოთეკებში. ზოგიერთი ტროპიკული სახეობა ცოცხლადმშობია. მატლების განვითარება რამდენიმე თვიდან 4 წლამდე გრძელდება. იკვებებიან ცხოველური და მცენარეული ნარჩენებით. ტარაკანები აბინძურებენ საკვებ პროდუქტებს, აზიანებენ ტყავის ნაწარს, წიგნის ყდებს, ოთახისა და სათბურის მცენარეებს. ზოგი ტარაკანი ინფექციური დაავადების (მაგ. დიზენტერიის), პარაზიტული ჭიების კვერცხების გადამტანია. ნამარხი ტარაკანები ცნობილია ქვანახშირის პერიოდიდან (დაახლოებით 3000 სახეობა). ტარაკანები ბევრია ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში. საქართველოში გვხვდება ტარაკანების 8 სახეობა (ამერიკული ტარაკანი, შავი ტარაკანი, ქარცი ტარაკანი და სხვა).
ყალმუხეთი

რესპუბლიკა ყალმუხეთი (ყალმ. ) — რუსეთის ფედერაციის სუბიექტი, რომელიც შედის სამხრეთის ფედერალურ ოკრუგში. დედაქალაქი — ქ. ელისტა. სამხრეთით ესაზღვრება სტავროპოლის მხარეს, სამხრეთ-აღმოსავლეთით — დაღესტანს, ჩრდილოეთით — ვოლგოგრადის ოლქს, ჩრდილო-აღმოსავლეთით — ასტრახანის ოლქს, ხოლო დასავლეთით — როსტოვის ოლქს შეიქმნა 1920 წლის 4 ნოემბერს.

გეოგრაფია
ყალმუხეთი მდებარეობს რუსეთის ევროპული ნაწილის უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, სტეპურ ზონაში. სამხრეთიდან რესპუბლიკა შემოსაზღვრულია ყუმა-მანიჩის ღრმულით და მდინარეებით — მანიჩით და ყუმით. ყალმუხეთს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ესაზღვრება კასპიის ზღვა. რესპუბლიკის ტერიტორიაზე ვრცელდება კასპიისპირა დაბლობი.

ჰავა კონტინენტურია, ცხელი მშრალი ზაფხულითა და ცივი, მცირეთოვლიანი ზამთრით. გაედინება მდინარე ვოლგა. შექმნილია რამდენიმე წყალსაცავი.

ისტორია
დღევანდელი ყალმუხების წინაპრები (ოირატები) რესპუბლიკის ტერიტორიაზე - საუკუნეებში დასახლდნენ. 1825 წლისთვის მათი მიწები საბოლოოდ შევიდა რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში. 1920 წელს შეიქმნა ყალმუხეთის ავტონომიური ოლქი, რომელიც მოგვიანებით ავტონომიურ საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკად გადაკეთდა. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ყალმუხები მასობრივად გაასახლეს ციმბირსა და ცენტრალურ აზიაში. 1956 წელს მოხდა ყალმუხების რეაბილიტაცია და მათი დაბრუნება რესპუბლიკის ტერიტორიაზე. 1994 წელს მიღებული იქნა კონსტიტუცია, რომლის მიხედვითაც ყალმუხეთი გამოცხადდა რუსეთის ფედერაციის განუყოფელ ნაწილად და ჯუნღარის საყაენოს სამართალ მემკვიდრედ.

მოსახლეობა
2006 წლის მონაცემებით, რესპუბლიკის მოსახლეობა შეადგენდა 288,7 ათას კაცს, სიმჭიდროვე - 3,9 კაცს კვ.კმ-ზე. მოსახლეობის 57,4 %-ს ყალმუხები შეადგენენ, ასევე სახლობენ რუსები (30,2 %), დარგუელები (2,7 %), ყაზახები (1,7 %), მუსლიმი მესხები (1,3 %), ჩეჩნები (1,2 %) და ა. შ. მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ტიბეტური ბუდიზმის მიმდევერია. ცხოვრობენ მართლმადიდებლები, მუსლიმები და ა. შ. უმსხვილესი დასახლებული პუნქტია ელისტა, მნიშვნელოვანი ქალაქებია ლაგანი, ტროიცკოე.

ეკონომიკა
ყალმუხეთის რესპუბლიკას გააჩნია განვითარებული სოფლის მეურნეობა, კვების და ნავთობ-გაზის მრეწველობა. რესპუბლიკა მშრალი კლიმატის გამო იგი ინტენსიურ ირიგაციას საჭიროებს. მორწყვისთვის საჭირო წყალი თერგისა და ყუმის აუზებიდან მოედინება.
ანდრია კურბსკი

ანდრია მიხეილის ძე კურბსკი (დ. 1528 — გ. 1583) — რუსი პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე, პუბლიცისტი, იაროსლავის მთავართა გვარს განეკუთვნებოდა. 40-50-იან წლებში ივანე -ის უახლოეს პირთაგანი იყო, მაღალი სამხედრო და ადმინისტრაციული თანამდებობები ეჭირა, რჩეულ რადაში შედიოდა, მონაწილეობდა ყაზანის 1545-1552 წლების ლაშქრობებში. 1561 წელს დანიშნეს რუსეთის არმიის მთავარსარდლად ლივონიის ომში და რამდენიმე გამარჯვება მოიპოვა. ალექსი ადაშევის მთავრობის დაცემის შემდეგ, 1564 წელს გაიქცა ლიტვაში; პოლონეთის მეფემ კურბსკის მამულები უბოძა და სამეფო რადაში შეიყვანა. იმავე წელს რუსეთის წინააღმდეგ მოქმედი არმიის ერთ-ერთი სარდალი გახდა. 1564-1579 წლებში მიმოწერა ჰქონდა ივანე -თან. 1573 წელს დაწერა „მოსკოვის დიდი მთავრის ისტორია“, რომელიც მნიშვნელოვანი ისტორიული წყაროა.
გრიგოლეთი

} 1841 წლის 20-23 აგვისტოს გრიგოლეთში, დედაბერას წყლებთან გაიმართა ბრძოლა გურულ აჯანყებულებსა და ოდიშის სამთავროს მილიციას შორის, რომელსაც დავით დადიანი მეთაურობდა. ბრძოლა გურულთა გამარჯვებით დასრულდა. 1886 წელს გრიგოლეთში არქეოლოგიურ გათხრებს აწარმოებდა ფრანგი არქეოლოგი ჟან მურიე. რუსეთის იმპერიის პერიოდში გრიგოლეთი ჩოჩხათის სასოფლო საზოგადოებაში შედიოდა. 1918 წლიდან სოფელში დასახლდნენ ძველმართლმადიდებლები.

საბჭოთა პერიოდში სოფელში მოქმედებდა თევზის მეურნეობა. 1949 წელს მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება ქობულეთიდან ფოთამდე გურიის საზღვაო ზოლში საკურორტო ზოლის მოწყობის შესახებ, 50 კმ სიგრძის მანძილზე გაშენდა ბიჭვინთის ფიჭვის კორომი.
სუფსა (ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტი)

სუფსა — სოფელი საქართველოში, გურიის მხარის ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სუფსა, ახალსოფელი, გრიგოლეთი, ტაბანათი, ჩქუნი, ხიდმაღალა). მდებარეობს მდინარე სუფსის ნაპირებზე, ზღვის დონიდან 7 მ. სოფელში დგას ყოველთა წმინდათა სახელობის ეკლესია, არის საბავშვო ბაღი, სამუსიკო სკოლა, საჯარო სკოლა, პოლიციის განყოფილება.

ისტორია
დასახლება გაჩნდა 1883 წელს ბათუმის რკინიგზის გაყვანის შემდეგ, რკინიგზის სადგურის ირგვლივ. 1890-იან წლებში სუფსაში იყო ხე-ტყის საწყობი. სუფსაში ცხოვრობდა ტელემაკ გურიელი. ამჟამად მისი სასახლის ერთი სვეტი სუფსის საჯარო სკოლის შენობაშია მოქცეული. 1895 წელს ტელემაკ გურიელს სუფსაში სტუმრობდნენ მარჯორი და ოლივერ უორდროპები. 1896 წელს სოფელში გაიხსნა ბიბლიოთეკა-სამკითხველო. 1907 წლის 1 მაისს სოფელში გაიმართა პირველი მაისისადმი მიძღვნილი ხალხმრავალი მიტინგი. 1911 წელს სოფელში გაიხსნა საკრედიტო ამხანაგობა, რომელშიც 3000 ადამიანი იყო გაწევრებული.საბჭოთა პერიოდში სოფელში მოქმედებდა ტორფის ქარხანა.

ეკონომიკა
სუფსაში არის რკინიგზის სადგური სამტრედია-მახინჯაურის ხაზზე, გადის საერთაშორისო მნიშვნელობის გზა საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს12. სოფელში არის საჯარო და სამუსიკო სკოლები, ნავთობის მომპოვებელი ჭაბურღილი.

მდ. სუფსის მარცხენა ნაპირზე განლაგებულია სუფსის ნავთობტერმინალი, რომელიც ექსპლუატაციაში 1999 წლის აპრილში შევიდა და წარმოადგენს ბაქო-სუფსის მილსადენის დაბოლოებას. ტერმინალის სასაწყობე ავზების მთლიანი მოცულობა 160 000 კუბური მეტრია. ოთხივე ავზი თანაბარი ზომისაა. სასაწყობე ავზების ავსების შემდეგ ნავთობის ტრანსპორტირება მილსადენების მეშვეობით ხდება სანაპიროდან მოცილებულ ტანკერებზე.

მოსახლეობა
ცნობილი ადამიანები
ვალერიან კანდელაკი — დრამატურგი
ტარიელ ჭანტურია — პოეტი
ვიტრუვიუსის ადამიანი

ვიტრუვიუსის ადამიანი — ლეონარდო და ვინჩის მიერ 1490 წელს შესრულებული წარწერებიანი ნახატი. მასზე გამოსახულია შიშველი მამაკაცის ფიგურა ორ ერთმანეთზე დადებულ პოზიციაში — წრეში ჩასმული გაშლილი ხელებითა და ფეხებით და კვადრატში ჩასმული შერწყმული ფეხებითა და გაშლილი ხელებით. თვითონ სურათს და მის აღწერილობას ხშირად კანონიკურ პროპორციებსაც უწოდებენ. იგი ინახება ვენეციის აკადემიის გალერეის კოლექციაში ვენეციაში. თავისი სახელი ნახატმა მიიღო მარკუს ვიტრუვიუსის საპატივსაცემლოდ, მისი ათტომიანი ნაშრომისთვის, რომელშიც მან ადიდა „საღვთო პროპორცია“.
შუა რუსეთის მაღლობი

შუა რუსეთის მაღლობი — მაღლობი რუსეთის ევროპული ნაწილის ცენტრში, აღმოსავლეთ ევროპის ვაკის ფარგლებში. გადაჭიმულია მდინარე ოკიდან დონეცის ჭიუხამდე, დაახლოებით 1000 კილომეტრზე. სიგანე 500 კილომეტრი. მაქსიმალური სიმაღლე 293 მეტრი, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილს ეწოდება კალაჩის მაღლობი. მაღლობს ქვეშ უდევს კამბრიულისწინა კრისტალური ფუნდამენტი. ჩრდილოეთი ნაწილი აგებულია დევონური და კარბონული კირქვებით, რომლებიც ზემოდან დაფარულია იურული და ქვედა ცარცული ქვიშიან-თიხიანი ნალექებით. სამხრეთი ნაწილი აგებულია ზედა ცარცული ნალექებით - ცარცით, მერგელებით, რომლებიც დაფარულია პალეოგენური თიხებით, ქვიშებითა და ქვიშაქვებით. ზედაპირზე ყველგან გვხვდება ლიოსები და ლიოსისებრი თიხნარები. მაღლობი მდიდარია რკინის მადნით (კურსკის მაგნიტური ანომალია), მურა ნახშირითა და სხვა წიაღისეულით. რელიეფი ეროზიულია, დახრამული. შუა რუსეთის მაღლობი კასპიის, შავი და აზოვის ზღვების წყალგამყოფია. მოქცეულია ტყის, ტყესტეპისა და სტეპის ზონაში. განვითარებულია შავმიწა ნიადაგები. უმთავრესად დახრამულია. არის ნაკრძალები.
რომან მსტისლავის ძე

რომან მსტისლავის ძე (დაბ. დაახ. 1150 წ. - გ. 1205 წ.) – ნოვგოროდისა (1168-1169 წწ.) და ვლადიმირ-ვოლინის (1170-1205 წწ.) მთავარი, 1199 წლიდან ერთდროულად გალიჩის მთავარიც. კიევის დიდი მთავრის მსტისლავ იზიასლავის ძისა და პოლონეთის მეფის ბოლესლავ პირმრუდის ქალიშვილის აგნეშკას ვაჟი. მთავრის ხელისუფლების გასაძლიერებლად ებრძოდა ბოიარებსა და ეკლესიას. პოლონეთში გავლენის განსამტკიცებლად ადგილობრივ მთავართა ბრძოლაში ჩაერია, მაგრამ 1205 წელს მოკლეს.