სიმფონია

სიმფონია (ბერძნ. — თანაჟღერა, — ერთად და — ბგერა) — ვრცელი მუსიკალური ნაწარმოები დასავლეთევროპულ კლასიკურ მუსიკაში. ანტიკური საბერძნეთიდან მოყოლებული, აღნიშნული ტერმინი მრავალ განსხვავებულ მნიშვნელობას ატარებდა, ხოლო საუკუნის ბოლოდან დაიწყო მისი დღეს მიღებული აზრით გამოყენება, რაც, ჩვეულებრივ, გულისხმობს რამდენიმე მოქმედებისგან შემდგარ ნაწარმოებს, რომელთაგანაც პირველი სონატურ ფორმაშია. სიმფონიები თითქმის ყოველთვის განსაზღვრულია ორკესტრისთვის, რომელიც სიმებიანი, ლითონის ჩასაბერი, ხის ჩასაბერი და დასარტყამი ინსტრუმენტებისგან, მთლიანობაში, 30-დან 100-მდე მუსიკოსისგან შედგება. სიმფონიები იწერება სრული პარტიტურის სახით, რომელიც ყველა ინსტრუმენტულ პარტიას შეიცავს, ხოლო ორკესტრის მუსიკოსები უკრავენ პარტიებიდან, რომელზეც მხოლოდ მათი ინსტრუმენტისთვის დაწერილი მუსიკაა მოცემული. ზოგიერთი სიმფონიაში, მაგალითად, ბეთჰოვენის მე-9, მალერის მე-2 და ა.შ. ვოკალური პარტიებიცაა.

ვენის კლასიკური სკოლის კომპოზიტორების მიერ დაწერილი სიმფონიების უმეტესობა ოთხი მოქმედებისგან შედგება, თუმცა და საუკუნეებიდან მოყოლებული ხშირია სიმფონიები, რომლებიც უფრო მეტი ან ნაკლები რაოდენობის მოქმედებას შეიცავს.

აკადემიურ მუსიკაში სიმფონია იგივე ადგილს იკავებს, რასაც დრამა ან რომანი ლიტერატურაში.

წარმოშობა
ტერმინი „სიმფონია“ წარმოშობილია ბერძნული სიტყვიდან , რაც ნიშნავს „თანახმობას, თანაჟღერას“. იგი, თანამედროვე მნიშვნელობის მიღებამდე მრავალ სხვადასხვა აზრს ატარებდა.

გვიანბერძნულ და შუა საკუნეების დროინდელ თეორიაში იგი აღნიშნავდა კონსონანსს, ხოლო მისი საწინააღმდეგო ტერმინი იყო , რომელიც „დისონანსს“ აღნიშნავდა. შუა საუკუნეებში და შემდეგაც, ლათინური „“ აღნიშნავდა რამდენიმე სხვადასხვა ინსტრუმენტს, უფრო მეტად იმათ, რომელთაც ერთდროულად რამდენიმე ბგერის გამოცემა შეეძლო. ისიდორე სევილიელი ამ სიტყვას ორთავიანი დოლის აღსანიშნავად იყენებდა, ხოლო დაახლოებით 1155-დან 1377-წლამდე ფრანგული „“ ორგანისტრუმს აღნიშნავდა. გვიანი შუა საუკუნეების ინგლისში „“ ორივე ზემოთქმული მნიშვნელობით გამოიყენებოდა, ხოლო საუკუნიდან მისი მნიშვნელობა დულსიმერის მნიშვნელობას ემთხვევა. გერმანულში „“ ზოგადი სიტყვა იყო სპინეტების და ვირგინალების აღსანიშნავად - საუკუნეებში.

„ერთად ხმოვანების“ მნიშვნელობით ტერმინი პირველად - საუკუნეების ზოგიერთი კომპოზიტორის ნაწარმოებთა სათაურებში გვხვდება, მათ შორისაა ჯოვანი გაბრიელის და , , გამოქვეყნებული, შესაბამისად, 1597 და 1615 წლებში; ადრიანო ბანკიერის , , , , . 16, გამოცემული 1607 წელს; ლოდოვიკო გროსი და ვიადანას , . 18, გამოქვეყნებული 1610 წელს და ჰაინრიხ შიუცის , . 6 და , . 10, გამოქვეყნებული, შესაბამისად, 1629 და 1647 წლებში. ვიადანას კომპლექტის გარდა, რომელიც მხოლოდ ინსტრუმენტული, სეკულარული ნაწარმოებებისგან შედგება, ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი საეკლესიო ვოკალური ნამუშევრების კოლექციაა, რომელთაგანაც ზოგიერთს ინსტრუმენტული აკომპანიმენტიც ახლავს.

 საუკუნეში, ბაროკოს პერიოდის განმავლობაში, ტერმინი „სიმფონია“ („“) მრავალ სხვადასხვა ნაწარმოებს აღნიშნავდა, მათ შორის, ოპერებში, სონატებში და კონცერტებში გამოყენებულ ინსტრუმენტულ პიესებს, რომლებიც, ჩვეულებრივ, დიდი ზომის ნაწარმოების ნაწილი იყო. „ “, იგივე „იტალიური უვერტიურა“ საუკუნისთვის სტანდარტულად, სამი ნაწილისგან შედგებოდა: ჩქარი, ნელი, ჩქარი საცეკვაო რიტმით. იგი, ამ ფორმით, საორკესტრო სიმფონიის პირდაპირ წინამორბედად ითვლება. ტერმინები უვერტიურა, სიმფონია და საუკუნის თითქმის ბოლომდე სინონიმები იყო.

 საუკუნე
სიმფონია საუკუნეში ინტენსიურად ვითარდებოდა. იგი გარკვეულ როლს თამაშობდა საზოგადოებრივი ცხოვრების არაერთ სფეროში, მათ შორის, საეკლესიო მსახურებებშიც, რამდენადაც მაშინდელი ორკესტრი საკმაოდ მცირე ზომისა იყო, ამ არისტოკრატიული დაწესებულებების უმეტესობაში სიმფონიის შესრულებაც იყო შესაძლებელი. ახალგაზრდა იოზეფ ჰაიდნმა, გრაფი მორცინის კარზე სამსახურის დაწყებისას, 1757 წელს, აღმოაჩინა, რომ მისი ორკესტრი ერთ-ერთი იყო ვენის ცოცხალ და კონკურენტულ მუსიკალური ასპარეზზე, რომელშიც არაერთი არისტოკრატის მიერ დაფინანსებული ანსამბლი შედიოდა.

 საუკუნეში ადგილი ჰქონდა სიმფონიური ორკესტრის თანდათანობით გაფართოებასაც. თავდაპირველად, სიმფონიები ოთხ ნაწილად გაყოფილი სიმებიანი ორკესტრისთვის იქმნებოდა, რომელშიც ვიოლინოები, ვიოლინოები, ალტები და ბანები შედიოდა (ბანის ხაზს ჩელოები და ოქტავით დაბლა კონტრაბასები უკრავდა, შესაძლოა, ფაგოტებიც). დროდადრო, ამ ანსამბლიდან ალტებსაც იღებდნენ ხოლმე. შესაძლებელი იყო -ს პარტიაც, რომელშიც ფაგოტი და კლავესინი, ან სხვა, აკორდების დაკვრის შესაძლებლობის მქონდე ინსტრუმენტი შედიოდა ხოლმე. რომელსაც სამნაწილიანმა ვარიანტმა თანდათანობით დაუთმო ადგილი. ჰაიდნის პირველი 30 სიმფონიიდან დაახლოებით ნახევარი სამნაწილიან ფორმაშია; იგივე იყო ნორმა ახალგაზრდა მოცარტისთვისაც, სავარაუდოდ, მისი მეგობრის, იოჰან კრისტიან ბახის გავლენით. გვიანდელი სამნაწილიანი სიმფონიის შესანიშნავი ნიმუშია მოცარტის სიმფონია №38.

ოთხნაწილიანი ფორმა, რომელიც ამ ევოლუციის შედეგად ჩამოყალიბდა, შემდეგნაირი იყო:
შესავალი ნაწილი სონატურ ფორმაში ან 
ნელი მოქმედება, მაგალითად, 
მენუეტი ან სკერცო, რომელშიც ტრიოც შედიოდა
, რონდო ან სონატა

მიღებული იყო სხვადასხვა ვარიაცია, როგორიცაა შუა ნაწილების თანმიმდევრობის გადანაცვლება ან პირველ მოქმედებაზე ნელი შესავლის დართვა. ჰაიდნს, მოცარტსა და მათ თანამედროვეებს ოთხნაწილიანი ფორმა საორკესტრო ან მულტიინსტრუმენტული კამერული მუსიკისთვის ჰქონდათ შემონახული, თუმცა, ბეთჰოვენის შემდეგ სოლო სონატები ისევე ხშირად გვხვდება ოთხნაწილიან ფორმაში, როგორც სამნაწილიანში.

ადრეული სიმფონიების შექმნის ცენტრები იყო მილანი, ვენა და მანჰაიმი. მილანურ სკოლაში, რომლის ცენტრალური ფიგურა ჯოვანი ბატისტა სამარტინი იყო, შედიოდნენ ანტონიო ბრიოსკი, ფერდინანდო გალიმბერტი და ჯოვანი ბატისტა ლამპუნიანი. ვენის ადრეული წარმომადგენლებიდან აღსანიშნავია გეორგ კრისტოფ ვაგენსაილი, ვენცელ რაიმუნდ ბირკი და გეორგ მატიას მონი, ცოტა მოგვიანებით მათ რიცხვს დაემატა იოჰან ბატისტ ვანჰალი, კარლ დიტერს ფონ დიტერსდორფი და ლეოპოლდ ჰოფმანი. მანჰაიმის სკოლიდან აღსანიშნავია იოჰან შტამიცი.

 საუკუნის ბოლო ათწლეულების ყველაზე მნიშვნელოვანი სიმფონისტები იყვნენ ჰაიდნი, რომელმაც 36 წლის მანძილზე სულ მცირე 107 სიმფონია დაწერა და მოცარტი, რომელმაც შექმნა სულ მცირე 47 სიმფონია 24 წლის მანძილზე.

 საუკუნე
 საუკუნის დასაწყისში ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენმა სიმფონია ყოველდღიური ჟანრიდან, რომელიც დიდი რაოდენობით იქმნებოდა, აქცია ხელოვნების უზენაეს ფორმად, რომელშიც კომპოზიტორები მუსიკის პოტენციალის უმაღლეს გამოხატვას ეძებდნენ. ბეთჰოვენმა დაიწყო ორი სიმფონიით, რომელიც ჰაიდნის და მოცარტის სტილების გაგრძელებას წარმოადგენდა, ხოლო შემდეგ შექმნა კიდევ შვიდი სიმფონია, რომლებმითაც, მე-3 სიმფონიიდან დაწყებული, ჟანრის მასშტაბები და ამბიციები გააფართოვა. მისი მე-5 ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სიმფონიაა. მისმა განვითარებამ ემოციურად მღელვარე დო-მინორული შესავლიდან ტრიუმფალურ მაჟორულ ფინალამდე შექმნა სიმფონიის მოდელი ისეთი მომავალი კომპოზიტორებისვის, როგორიცაა ბრამსი და მალერი. მისი მე-6 სიმფონია პროგრამული ნამუშევარია, რომელშიც მოცემულია ფრინველთა გალობის და ჭექა-ქუხილის ინსტრუმენტული იმიტაციები და უჩვეულო მეხუთე მოქმედება (ნორმად ქცეული ოთხის ნაცვლად). მისი მე-9 შეიცავს ვოკალური სოლისტებისა და გუნდის პარტიებს ბოლო მოქმედებაში, რაც მას საგუნდო სიმფონიად აქცევს.

ფრანც შუბერტის სიმფონიებიდან ორი ძირითადი რეპერტუარის ნაწილია და ხშირად სრულდება. მე-8 სიმფონიიდან (1822) შუბერტმა მხოლოდ პირველი ორი მოქმედება დაასრულა, რის გამოც ეს რომანტიკული ნაწარმოები ცნობილია ზედმეტსახელით „დაუსრულებელი“. მისი ბოლო დასრულებული სიმფონია, მე-9 (1826), მასშტაბური ნაწარმოებია კლასიკურ სტილში.

ადრეული რომანტიკოსებიდან, ფელიქს მენდელსონი (ხუთი სიმფონია) და რობერტ შუმანი (ოთხი) აგრძელებდნენ სიმფონიების შექმნას კლასიკურ ყალიბში, თუმცა, თავიანთი მუსიკალური ენის გამოყენებით. მეორეს მხრივ, ჰექტორ ბერლიოზი პროგრამულ ნაწარმოებებს ანიჭებდა უპირატესობას, როგორიცაა მისი „დრამატული სიმფონია“ რომეო და ჯულიეტა და ფანტასტიური სიმფონია (. ეს უკანასკნელი ასევე პროგრამული ნამუშევარია, რომელიც შეიცავს მარშს, ვალსს და ხუთ მოქმედებას ოთხის ნაცვლად. მისი მეოთხე და უკანასკნელი სიმფონია, დიდი სამგლოვიარო და ტრიუმფალური სიმფონია , თავდაპირველი სახელწოდებით სამხედრო სიმფონია , 1840 წელს დაიწერა 200-კაციანი სამხედრო ორკესტრისთვის და მსგავსი შემადგენლობისთვის დაწერილი სიმფონიის ადრეულ მაგალითს წარმოადგენს. ბერლიოზმა მოგვიანებით მას არჩევითი სიმებიანი პარტიები და საგუნდო ფინალი დაამატა. 1851 წელს რიხარდ ვაგნერმა განაცხადა, რომ ბეთჰოვენის შემდეგ დაწერილი ყველა სიმფონია მხოლოდ ეპილოგი იყო და არაფერ ახალს არ სთავაზობდა მსმენელს. მართლაც, 1850 წელს დაწერილი შუმანის უკანასკნელი სიმფონიის („“) შემდეგ ლისტისეულმა სიმფონიურმა პოემამ, ფაქტობრივად, ჩაანაცვლა სიმფონია, როგორც მასშტაბური ინსტრუმენტული მუსიკის წამყვანი ფორმა. ეს დაახლოებით ორი ათეული წელი გაგრძელდა, ვიდრე 1870-იან და 1880-იანი წლებიდან სიმფონიის „მეორე ეპოქა“ არ დაიწყო ანტონ ბრუკნერის, იოჰანეს ბრამსის, პეტრე ჩაიკოვსკის, კამილ სენ-სანსის, ალექსანდრ ბოროდინის, ანტონინ დვორჟაკის და სეზარ ფრანკის ნაწარმოებებით, რომლებიც საკონცერტო რეპერტუარში სულ მცირე ერთი საუკუნე დომინირებდნენ.

 საუკუნის განმავლობაში კომპოზიტორები აგრძელებდნენ სიმფონიური ორკესტრის ზომის გაზრდას. საუკუნის დასაწყისში სრულმასშტაბიანი ორკესტრი შედგებოდა სიმებიანი სექციისგან, რომელსაც ემატებოდა წყვილებად ფლეიტა, ჰობოი, კლარნეტი, ფაგოტი, ვალტორნა, საყვირი და ლიტავრების კომპლექტი. მაგალითად, ამ შემადგენლობის ორკესტრისთვისაა განსზღვრული ბეთჰოვენის 1-ლი, მე-2, მე-4, მე-7 და მე-8 სიმფონიები. ორკესტრს აგრეთვე ემატებოდა ტრომბონები, რომლებიც ჩვეულებრივ, საეკლესიო და თეატრალურ მუსიკაში გამოიყენებოდა. ამის მაგალითებია მისივე მე-5, მე-6 და მე-9 სიმფონიები. დიდი საორკესტრო ბარაბანი, სამკუთხედი და თეფში, აგრეთვე ფლეიტა პიკოლო, რომელიც საუკუნეში კოლორისტული ეფექტებისთვის გამოიყენებოდა ე.წ. „თურქულ მუსიკაში“, სულ უფრო ხშირად ემატებოდა სიმფონიურ ორკესტრს საუკუნეში. გარდა ამისა, მისი მე-3 სიმფონია, რომელიც დაახლოებით 100 წუთამდე გრძელდება, რეგულარულად შესრულებული ერთ-ერთი უგრძესი სიმფონიაა. საუკუნეშივე მოხდა სტილურად და შინაარსობრივად კიდევ უფრო მეტი დივერსიფიკაცია იმ ნაწარმოებებისა, რომელთაც კომპოზიტორები „სიმფონიას“ უწოდებდნენ. ზოგიერთი კომპოზიტორი, მათ შორის, დიმიტრი შოსტაკოვიჩი, სერგეი რახმანინოვი და კარლ ნილსენი აგრძელებდნენ ტრადიციულ, ოთხნაწილიან ფორმაში მუშაობას, ხოლო სხვებმა განსხვავებული მიდგომა აირჩიეს: ჟან სიბელიუსის ბოლო, მე-7 სიმფონია ერთმოქმედებიანია, ხოლო ალან ჰოვანესის მე-9 სიმფონია წმინდა ვართანი (თავდაპირველად . 80, შემდეგ . 180), რომელიც 1949-50 წლებში დაიწერა, 24 მოქმედებისგან შედგება.

ტრადიციული, ოთხმოქმედებიანი სიმფონიური ფორმის ერთ მოქმედებაში შეკუმშვის კონცეფცია გვიან საუკუნეში წარმოიშვა. მას ორგანზომილებიანი სიმფონიური ფორმა ეწოდა და მისი შემობრუნების წერტილი იყო არნოლ შონბერგის კამერული სიმფონია №. 1, . 9 (1909), რომელსაც 1920-იან წლებში სხვა ერთმოქმედებიანი გერმანული სიმფონიებიც მოჰყვა, მათ შორის, კურტ ვაილის 1-ლი სიმფონია (1921), მაქს ბუტინგის კამერული სიმფონია, . 25 (1923) და პაულ დესაუს სიმფონია (1926).

მიუხედავად დივერსიფიკაციისა, რჩებოდა გარკვეული ტენდენციები. ნაწარმოების, როგორც „სიმფონიის“ განსაზღვრა კვლავ გულისხმობდა გარკვეულ კომპლექსურობას და სერიოზულობას. ნაწარმოებისთვის, რომელიც უფრო მოკლე იყო, მოკრძალებული მიზნებით და მსუბუქი ფორმით, სიტყვა „სინფონიეტა“ გამოიყენებოდა. ასეთია სერგეი პროკოფიევის სინფონიეტა ორკესტრისთვის.

 საუკუნის პირველ ნახევარში ედუარდ ელგარმა, გუსტავ მალერმა, ჟან სიბელიუსმა, კარლ ნილსენმა, იგორ სტრავინსკიმ, ბოჰუსლავ მარტინუმ, როჯერ სეშენსმა და დიმიტრი შოსტაკოვიჩმა შექმნეს სიმფონიები, რომელთაც ახასიათებდათ „ექსტრაორდინალური მასშტაბი, სიმდიდრე, ორიგინალურობა და ექსპრესიულობა“. სიმფონიის მნიშვნელობის განმსაზღვრელი ერთ-ერთი ფაქტორი არის ის, თუ რამდენად გამოხატავს იგი იმ ეპოქაში მიღებულ ფორმალურ კონცეფციებს, რომელშიც შეიქმნა. კომპოზიტორთაგან, რომელთა სიმფონიებსაც ეს განსაზღვრება მიესადაგება, აღსანიშნავია სიბელიუსი, სტრავინსკი, ლუჩიანო ბერიო (, 1968–69), ელიოტ კარტერი (სიმფონია სამი ორკესტრისთვს, 1976) და პელ გუდმუნდსენ-ჰოლმგრინი (სიმფონია/ანტიფონია, 1980).

 საუკუნეში სულ უფრო მეტი სიმფონია იწერებოდა საკონცერტო და სხვა სახის ბენდებისთვს. ამის ერთ-ერთი პირველი მაგალითი ბერლიოზის ზემოხსენებული ნამუშევრის შემდეგ იყო ნიკოლაი მიასკოვსკის სიმფონია №19, . 46 (1939). აგრეთვე აღსანიშნავია პოლ ჰინდემიტის სიმფონა ბენდისთვის სი, მორტონ გულდის სიმფონია №4 (1952), ჰოვანესის მე-4, მე-7, მე-14 და 23-ე სიმფონიები (1958-1972), ალფრედ რიდის მე-2, მე-3, მე-4 და მე-5 სიმფონიები (1979-1994) და იოჰან დე მეის სიმფონია №1 ბეჭდების მბრძანებელი (1988).