ლაკიის ისტორია

ლაკია — უძველესი ეთნიკური რეგიონი დაღესტანში. მისი ისტორიული დედაქალაქია ყუმუხი, რომელიც გახლავთ რეგიონის ერთ-ერთი უძველესი კულტურული და რელიგიური ცენტრი. ლაკიას ეთნიკური ენაა ლაკური.

სპარსეთის იმპერია ძვ.წ საუკუნეში
ისლამის ენციკლოპედიის მიხედვით, ლაკების წინაპრებს ძველი ბერძნები უწოდებდნენ: „-ს , -ს და -ს ". ჰეროდოტე თავის ისტორიებში მოიხსენიებს მათ, როგორც კავკასიის რეგიონში მცხოვრებ ტომს. მათ მეთაური იყო აქემენიდების უფლისწული გობრიასი, რომელიც მონაწილეობა მისი ნახევარძმის ქსერქსეს ბრძოლებში საბერძნეთში ძვ.წ. 480 წელს.

სპარსეთის შემოსევები - სს
 საუკუნეში, ხანგრძლივი ომის შემდეგ, სასანიანთა იმპერიამ აიღო აღმოსავლეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ კავკასია. 552 წელს ხაზარები შეიჭრნენ კავკასიაში და დაიკავეს დაღესტნის ჩრდილოეთი ვაკეები. სპარსეთის მმართველმა შაჰმა ხოსრო ანუშირვანმა დაიწყო დერბენტის ციხის მშენებლობა, რათა დაეცვა თავისი ქონება მომთაბარეების მოსალოდნელი შემოსევებისგან. ხოსრო -მა დანიშნა ადგილობრივი მმართველი ყუმუხში.

არაბთა შემოსევები - სს
- საუკუნეებში არაბი დამპყრობლები განუწყვეტლივ ცდილობდნენ ფეხის მოკიდებას დაღესტანში, რათა შეენარჩუნებინათ პოლიტიკური ჰეგემონია ჩრდილო-აღმოსავლეთ კავკასიაში. ხანგრძლივი ომის დასასრულს (730-740 წწ.) არაბთა ჯარებმა აიღეს მთიანი დაღესტანი. არაბთა შემოსევების დროს და შემდგომ პერიოდში დაღესტანში არსებობდა ისეთი სამთავროები, როგორიცაა ტაბასარანი, დარგინი, ლაკი და ავარი.

შამხალათთა მმართველობა - სს
 საუკუნის შუა ხანებში ყუმუხი შეუერთდა არაბთა ხალიფატს. არაბებმა ყუმუხში ააშენეს მეჩეთი და დანიშნეს თავიანთი მმართველი „შამხალი“. 1239 წელს მონღოლ-თათრებმა აიღეს ყუმუხი. საუკუნეში ყუმუხის მმართველებმა მიიღეს ისლამი. 1396 წელს თემურლენგმა გამართა ომი ყაზი-ყუმუხის მმართველთან. საუკუნეში რეგიონში გაიზარდა მმართველების, ანუ შამხლების პოლიტიკური გავლენა. შემდეგ 1642 წელს შამხალათი დამოუკიდებელ სამთავროებად დაიშალა.

სახანოების მმართველობა - სს
1642 წელს შეიქმნა გაზიკუმუხის სახანო, რომელსაც მართავდა უზენაესი საბჭო. ის შედგებოდა ვაზირების, მთავარი ყადების, მეომრებისა და მმართველისგან. ყაზი-ყუმუხის მმართველები აქტიურ მონაწილეობას იღებდნენ შირვანსა და დაღესტანში ანტი ირანულ მოძრაობაში. 1725 წელს სურხაი-ხან მე გახდა შირვანისა და ყაზი-ყუმუხის ხანი. 1734-1741 წლებში ყაზი-ყუმუხში სამჯერ შეიჭრა სპარსეთი. 1738 წელს მურთაზალი-ხანმა დაამარცხა სპარსელები დარიაში, შემდეგ კი 1741 წელს ანდალალში. მოგვიანებით სახანო იბრძოდა რუსეთთან და 1820 წელს რუსეთმა აიღო ყაზი-ყუმუხი.

1877 წლის აჯანყება
1877 წელს, რუსეთ-თურქეთის ომის დაწყებისთანავე, თურქეთის მხარდაჭერით ჩეჩნებმა, ინგუშებმა და დაღესტნელებმა მოაწყვეს აჯანყება. ლაკებმა აიღეს მთავარი ციხე-სიმაგრე ყაზი-ყუმუხში და აღადგინეს სახანო. მმართველად აირჩიეს აგლარ-ხანის ვაჟი ჯაფარ-ბეკი. მისი მეთაურობით მცირე ჯარებმა ალყა შემოარტყეს რუსეთის ციხეებს გუნიბსა და ლევაშში, მაგრამ მძიმე ბრძოლების შემდეგ უკან დაიხიეს. რუსეთის მიერ ცუდახარის, ყაზი-ყუმუხისა და სოგრატლის დაბრუნებისა და აჯანყების „წამქეზებელთა“ სიკვდილით დასჯის შემდეგ, ბევრი გადაასახლეს რუსეთის იმპერიის შორეულ პროვინციებში. ზოგიერთმა ტყვემ მოახერხა გაქცევა ირანში, ინგლისსა და ოსმალეთის იმპერიაში.

მეორე მსოფლიო ომი
1944 წლის ზაფხულში ლაკების ნაწილი იძულებით გადაასახლეს და დაანგრიეს მათი სახლები. ასევე იძულებით გადაასახლეს ეთნიკური ავარები და კუმიკები.

მეორე მსოფლიო ომის დროს წითელ არმიაში მრავალი ლაკი იბრძოდა და მათგან ხუთს მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება - გაჯ ბუგანოვი, რამაზან კუზნეცოვი, ცახაი მაკაევი, რიზვან სულეიმანოვი და იაკოვ სულეიმანოვი. ემიგრანტი ჯარისკაცი გასან-გუსაინ კამალოვი გახდა იტალიის ეროვნული გმირი, ხოლო გუსაინ კუშაევი საფრანგეთის. საერთო ჯამში, ომის დროს გენერლის სამხედრო წოდებას მიიღო რვა ლაკმა: მიხაილ ხალილოვი, აჰმედ სულეიმანოვი, სალიხ ხალილოვი, ვიაჩესლავ ხალილოვი, ისა პირმაგომედოვი, ეფენდი მაგომედოვი, ლევ კუნბუტაევი და იმანალი შტანჩაევი.