გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 2240

გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 2240 მიიღებულია 2015 წლის 9 ოქტომბერს. საბჭოს თოთხმეტმა წევრმა მხარი დაუჭირა რეზოლუციას, ხოლო ვენესუელამ თავი შეიკავა. რეზოლუცია მიზნად ისახავს ზღვაზე ადამიანთა უსაფრთხოების პრობლემების მოგვარებას და წარმოადგენს მაგალითს იმისა, თუ როგორ იყენებს გაეროს უშიშროების საბჭო თავის უფლებამოსილებას საზღვაო დომენში საზღვაო უსაფრთხოების გასაძლიერებლად.

წინადადება საბჭოს განსახილველად წარედგინა სხვადასხვა ქვეყნის საჩივრების საპასუხოდ, რომლებიც ეხებოდა ლიბიის სანაპიროზე მიგრანტების უკანონო გადაყვანასა და ადამიანებით ვაჭრობას. რეზოლუციამ მისცა უფლება ლიბიის სანაპიროსთან მყოფ ქვეყნებს, განეხორციელებინათ იმ გემების დაკავება და კონფისკაცია, რომლებიც ეჭვმიტანილი იყვნენ ადამიანების კონტრაბანდაში.

აღნიშნული ინიციატივა საბჭოში ევროკავშირის საგარეო საქმეთა და უსაფრთხოების პოლიტიკის საკითხებში უმაღლესმა წარმომადგენელმა წარადგინა ოპერაცია „სოფიას“ დაწყების წინ. ეს იყო ევროპული ქვეყნების მცდელობა, სამხედრო მისიის მეშვეობით დაეპირისპირებინათ აფრიკიდან ევროპაში არალეგალური მიგრაციის ნაკადებსა და საზღვაო დაუცველობას. მისიის მიზანი იყო ტრეფიკერებისა და მიგრანტთა კონტრაბანდისტების ბიზნეს-მოდელის მოშლა იმ გემების იდენტიფიცირების, დაკავებისა და განადგურების გზით, რომლებიც ამ საქმიანობისთვის გამოიყენებოდა. მისია არ იყო ჩაფიქრებული როგორც სამაშველო ოპერაცია, თუმცა ის მიზნად ისახავდა ხმელთაშუა ზღვაზე მგზავრობისას ადამიანთა მსხვერპლის პრევენციას. გაეროს უშიშროების საბჭოს 2240-ე რეზოლუცია მხოლოდ მას შემდეგ იქნა მიღებული, რაც ოპერაცია „სოფიას“ მეორე ფაზა უკვე დაწყებული იყო.

ვენესუელამ კენჭისყრისას თავის შეიკავა იმ მოტივით, რომ რეზოლუციით გათვალისწინებული გეგმა პრობლემას ვერ გადაჭრიდა. კერძოდ, ჰუმანიტარული კრიზისის მიმართ გაეროს წესდების თავის გამოყენება მიჩნეულ იქნა სახიფათო პრეცედენტად, რომლის მეშვეობითაც უშიშროების საბჭო საზღვაო წყლებში ერთგვარი „ხვრელის“ გამოყენებით იჭრებოდა. ქვეყანამ ასევე განაცხადა, რომ აუცილებელი იყო იმ ფუნდამენტური პრობლემების მოგვარება, რომლებიც აიძულებს ადამიანებს ეძებონ უსაფრთხო თავშესაფარი.გარდა ამისა, ვენესუელა ეწინააღმდეგებოდა მიგრანტებისა და თავშესაფრის მაძიებლების პროცესის კრიმინალიზაციასა და მის მხოლოდ უსაფრთხოების ჭრილში განხილვას.

ისტორია
2011 წელს პოლკოვნიკ მუამარ კადაფის რეჟიმის დამხობის შემდეგ, ლიბიის სამართავად არჩეულ იქნა ახალი საერთო ეროვნული კონგრესი. ახლადარჩეული ისლამისტური კონგრესი ძლიერ ოპოზიციას წააწყდა,როდესაც 2014 წლის დასაწყისში კონგრესმა საკუთარ საკანონმდებლო ორგანოს ვადა გაუგრძელა, რასაც ოპოზიცია ეწინააღმდეგებოდა, არმიის გენერალმა სამხედრო კამპანია წამოიწყო. 2014 წლის სექტემბერში, მას შემდეგ, რაც შეიარაღებულმა ოპოზიციურმა ჯგუფებმა ტრიპოლიზე კონტროლი დაამყარეს, შეიარაღებული შეტაკებები მოხდა ელ-შარარას ნავთობის საბადოსა და ზავიის გადამამუშავებელ ქარხანასთან. ჩატარებული არჩევნების შედეგად ხელისუფლებაში წარმომადგენელთა საბჭო მოვიდა. ისლამისტები ამ არჩევნებში დამარცხდნენ, თუმცა კონგრესის ერთგულნი დარჩნენ. ორივე მხარესთან — ისლამისტებთან და „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ ალიანსში მყოფი დაჯგუფებები ერთმანეთს ახალ სამოქალაქო ომში დაუპირისპირდნენ. კონფლიქტურმა მდგომარეობამ ხელი შეუწყო კრიმინალის ზრდას, კერძოდ კი მიგრანტების უკანონო გადაყვანასა და ადამიანებით ვაჭრობას.

ამ არალეგალური მიგრაციისთვის ყველაზე ხშირად გამოყენებადი მარშრუტი იყო „ცენტრალური ხმელთაშუა ზღვის მარშრუტი“, რომელიც, როგორც წესი, ლიბიიდან იწყებოდა და იტალიაში, ხშირად ისეთ პატარა კუნძულებზე სრულდებოდა, როგორიცაა ლამპედუზა. ეს გზა ცნობილია თავისი უკიდურესი საფრთხით და მრავალი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა. 2016 წლის მონაცემებით, ხმელთაშუა ზღვაში დაღუპული 5 143 მიგრანტიდან 4 581 ადამიანი სწორედ ამ კონკრეტულ მარშრუტზე დაიღუპა.

შინაარსი და განხორციელება
ადამიანებით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) წინააღმდეგ ბრძოლის სამართლებრივი საფუძველი გახდა ტრანსნაციონალური ორგანიზებული დანაშაულის წინააღმდეგ მიმართული კონვენცია და მისი ოქმები: მიგრანტთა სახმელეთო, საზღვაო და საჰაერო გზით უკანონო გადაყვანის წინააღმდეგ, ასევე ადამიანებით ვაჭრობის პრევენციის, აღკვეთისა და დასჯის შესახებ. ამ პროცესში ერთ-ერთ მნიშვნელოვან სირთულეს წარმოადგენდა მიგრანტების უკანონო გადაყვანისა და ტრეფიკინგის ერთმანეთისგან გამიჯვნა. ასევე აღიარებულ იქნა, რომ მიგრანტებს შორის იყვნენ პირები, რომლებიც აკმაყოფილებდნენ 1951 წლის ლტოლვილთა სტატუსის შესახებ კონვენციით დადგენილ დეფინიციას. კოალიციამ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ნებისმიერ მიგრანტს, მისი სტატუსის მიუხედავად, უნდა მოეპყრონ ჰუმანურად, მისი უფლებების დაცვით.

ლიბიის მთავრობას დაეკისრა პასუხისმგებლობა, აღეკვეთა ადამიანების უკანონო გადაყვანა და ტრეფიკინგი თავის ტერიტორიასა და ტერიტორიულ წყლებში. სხვა ქვეყნებს ეთხოვათ დახმარება ლიბიის საზღვრების უფრო ეფექტურ დაცვაში, კერძოდ, ლიბიის სანაპიროსთან საზღვაო და საჰაერო სივრცის მონიტორინგი და, საერთაშორისო სამართლის შესაბამისად, იმ გემებისა და ნავების შემოწმება, რომლებიც არ ატარებდნენ დროშას, თუ არსებობდა ეჭვი ადამიანების კონტრაბანდაში. იმ გემების შემთხვევაში, რომლებიც დროშის ქვეშ დაცურავდნენ, აუცილებელი იყო იმ ქვეყნის თანხმობა, რომლის დროშაც იყო აღმართული, რადგან ქვეყნებს გააჩნიათ იურისდიქცია საკუთარ გემებზე ღია ზღვაში. ქვეყნებს ერთი წლის ვადით მიეცათ უფლება, შეემოწმებინათ და დარღვევის შემთხვევაში, მოეხდინათ საეჭვო გემების კონფისკაცია. მომხდარის შესახებ უნდა ეცნობოს დროშის მქონე სახელმწიფოს.

რეზოლუცია ეფუძნება ადამიანის უსაფრთხოების უზრუნველყოფის საერთო პასუხისმგებლობის იდეას და ეყრდნობა გაეროს საზღვაო სამართლის კონვენციით განსაზღვრულ სამართლებრივ ჩარჩოს. მიუხედავად საერთო პასუხისმგებლობისა, ლიბიის მთავრობას ეკისრება პირველადი პასუხისმგებლობა ამ საკითხის მოგვარებაზე, ვინაიდან ლიბიის სანაპირო გამგზავრების მთავარი წერტილია. თუმცა, როდესაც ის ვერ ახერხებს ამას, საერთაშორისო საზოგადოება უნდა დაეხმაროს ადამიანთა ტანჯვის შემცირებაში, უზრუნველყოს ლიბიისა და ხმელთაშუა ზღვის სტაბილურობა გემების შეჩერებითა და კონტრაბანდისტებისა და ტრეფიკერების ბიზნეს-მოდელის მოშლით.

აღსანიშნავია, რომ რეზოლუცია არ აძლევს წევრ სახელმწიფოებს უფლებას, დააკავონ და სისხლისსამართლებრივი დევნა განახორციელონ ეჭვმიტანილების მიმართ. ეს განსხვავდება ოპერაცია „ატალანტასგან“ , რომელიც მსგავს ქმედებებს უშვებდა.

ავტორიზაცია ძალაში იყო ერთი წლის განმავლობაში, თუმცა ის ყოველ მომდევნო წელს გრძელდებოდა რეზოლუციებით: 2312 (2016), 2380 (2017), 2437 (2018), 2491 (2019), 2546 (2020), 2598 (2021), 2652 (2022) და 2698 (2023).

ოპერაცია „სოფიას“ თავდაპირველი ჩანაფიქრით, მოქმედებები უნდა განხორციელებულიყო ლიბიის ტერიტორიულ წყლებშიც, თუმცა ეს არ იქნა დაშვებული გაეროს უშიშროების საბჭოს მიერ, რადგან ოფიციალური პოზიციით, ეს დამოკიდებული იყო თავად ლიბიის თანხმობაზე. ამგვარად, რეზოლუცია ფუნდამენტურად უფრო შეზღუდული აღმოჩნდა, ვიდრე ეს ოპერაცია „სოფიას“ თავდაპირველ გეგმაში იყო.

2240-ე რეზოლუცია (2015) ეყრდნობა გაეროს წესდების თავს, რომელიც განსაზღვრავს უშიშროების საბჭოს უფლებამოსილებას მშვიდობის შენარჩუნების საკითხებში. ოკეანეში ჩადენილი მრავალი სხვა დანაშაულის მსგავსად, ეს დანაშაულებიც ტრანსნაციონალურია, რაც მათთან ბრძოლას ართულებს ჩართული მხარეების სიმრავლის გამო. სწორედ ამიტომ გახდა საჭირო ქმედებების კოორდინაცია საერთაშორისო დონეზე.

რეზოლუციას აქვს ვიწრო მოქმედების სფერო: ის ვრცელდება მხოლოდ იმ გემებზე, რომლებიც ლიბიიდან გავიდნენ და იმყოფებიან ღია ზღვაში ამ სანაპიროსთან. ადამიანებით ვაჭრობა და მიგრანტების უკანონო გადაყვანა მხოლოდ ლიბიის პრობლემა არ არის — „ცენტრალური ხმელთაშუა ზღვის მარშრუტი“ ასევე იწყება ისეთი ქვეყნებიდან, როგორიცაა ტუნისი და ეგვიპტე. თუმცა, რეზოლუციის ასეთი ვიწრო მასშტაბი განპირობებულია უშიშროების საბჭოს მუდმივ წევრებს შორის არსებული პოლიტიკური ინტერესებით; უფრო ფართო მასშტაბის შემთხვევაში, მისი მიღება, სავარაუდოდ, ვერ მოხერხდებოდა.

პრაქტიკაში, კონტრაბანდისტები, როგორც წესი, თავად არ ახლავან მიგრანტებს გემზე. ისინი აძლევენ მითითებებს, თუ როგორ მართონ ხომალდი, მიზანი კი ისაა, რომ მიგრანტებმა მიაღწიონ ღია ზღვას და რადიოს საშუალებით დახმარება ითხოვონ. თუ კონტრაბანდისტები მაინც მიჰყვებიან მათ, ისინი სხვა გემით მოძრაობენ, რათა უზრუნველყონ ღია ზღვაში გასვლა, თუმცა თავად ლიბიის ტერიტორიულ წყლებს არ ტოვებენ. ოპერაცია „სოფიასა“ და რეზოლუციის ამოქმედების შემდეგ კრიმინალებმა შეცვალეს ბიზნეს-მოდელი — მათ შეწყვიტეს ძვირადღირებული გემების გამოყენება, რადგან აღმოჩენის შემთხვევაში მათ კონფისკაცია და განადგურება ელოდათ. ნაცვლად ამისა, მათ დაიწყეს იაფი გასაბერი ნავების გამოყენება. შესაბამისად, ადამიანთა უსაფრთხოების სრულყოფილი უზრუნველყოფა საჭიროებს ქმედებებს ხმელეთზეც, რის უფლებასაც მოცემული რეზოლუცია არ იძლევა. ნაკლებად სავარაუდოა, რომ გაეროს უშიშროების საბჭომ ლიბიის თანხმობის გარეშე გასცეს ასეთი ნებართვა, რადგან რუსეთი და ჩინეთი ხაზს უსვამენ, რომ ლიბიის სუვერენიტეტი და ტერიტორიული უფლებები არავითარ შემთხვევაში არ უნდა დაირღვეს. ეს კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს პოლიტიკურ დაძაბულობას უშიშროების საბჭოს შიგნით.

კრიტიკა
რეზოლუცია არაერთხელ გამხდარა კრიტიკის საგანი. ძირითადი შენიშვნები ეხება მის ლეგალურობას, სიზუსტეს, მანდატის ბუნდოვანებას, კრიმინალური ჯგუფების არასწორ მიზნობრიობასა და პრობლემის გამომწვევი ძირითადი მიზეზების უგულებელყოფას.

ლეგალურობა
კრიტიკოსთა ნაწილი მიიჩნევს, რომ რეზოლუცია სცილდება საერთაშორისო საზღვაო სამართლით დადგენილ ფარგლებს. კერძოდ, ის წევრ სახელმწიფოებს აძლევს უფლებას, ავიდნენ დროშის მქონე გემებზე, რაც ჩვეულებრივ პირობებში აკრძალულია, რადგან ხომალდი დროშის მქონე სახელმწიფოს იურისდიქციაში შედის. მსგავსი საგანგებო ზომები დაუშვეს იმ საბაბით, რომ შექმნილი ვითარება საფრთხეს უქმნიდა საერთაშორისო მშვიდობას. თუმცა, ასეთმა ზომებმა შესაძლოა უარყოფითი გავლენა იქონიოს ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებებზე, როგორიცაა საკუთრების, სიცოცხლის, ფიზიკური ხელშეუხებლობისა და თავისუფლების უფლებები.

სიზუსტე
რეზოლუცია გააკრიტიკეს მისი აღსრულების მექანიზმების ბუნდოვანების გამო. იგი არ არის საკმარისად დეტალური იმისთვის, რომ სახელმწიფოებმა ზუსტად იხელმძღვანელონ. ეს განსაკუთრებით ეხება „კეთილსინდისიერ ძალისხმევას“ დროშის მქონე სახელმწიფოსთან დაკავშირების მცდელობისას.
„კეთილსინდისიერი ძალისხმევის“ კონცეფცია არ განსაზღვრავს კონკრეტულ დროს, რომელიც უნდა გავიდეს გემზე ასვლამდე. ამან შესაძლოა გამოიწვიოს საათობით დაყოვნება, სანამ სამხედრო ხომალდი შემოწმებას დაიწყებს, რადგან მათ უნდა შეეძლოთ იმის დამტკიცება, რომ დაკავშირების მაქსიმალური მცდელობა გამოიჩინეს.
გარდა ამისა, რეზოლუცია არ განმარტავს, თუ როგორ უნდა გამოიყენონ წევრმა სახელმწიფოებმა საგანგებო უფლებამოსილებები ისე, რომ პრიორიტეტული იყოს ტრეფიკინგის მსხვერპლთა უსაფრთხოება.

მანდატის ბუნდოვანება
აღინიშნა, რომ გაეროს უშიშროების საბჭომ მკაფიოდ არ განმარტა, თუ რატომ გახდა საჭირო გაეროს წესდების თავის გამოყენება, რადგან არ ყოფილა იდენტიფიცირებული, თუ კონკრეტულად რატომ წარმოადგენდა ლიბიაში არსებული მდგომარეობა მშვიდობის დარღვევას ან აგრესიის აქტს. ამ ბუნდოვანებამ წარმოშვა კითხვები იმის შესახებ, იყო თუ არა დაშვებული ზომები ადეკვატური და საერთოდ, უნდა ჩარეულიყო თუ არა უშიშროების საბჭო ამ საკითხში.

კრიმინალური ჯგუფების არასწორი მიზნობრიობა
ოპერაცია „სოფია“ და 2240-ე რეზოლუცია გაკრიტიკდა კრიმინალების წინააღმდეგ არასწორად მიმართული მოქმედებების გამო. მიიჩნევა, რომ დამნაშავეთა შესაჩერებლად საჭიროა ორი განსხვავებული მიდგომა: ერთი — მიგრანტთა უკანონო გადამყვანების მიმართ, ხოლო მეორე — ტრეფიკერების მიმართ, რადგან მათი ბიზნეს-მოდელები იდენტური არ არის.

ძირითადი მიზეზების მოგვარება
არალეგალური მიგრაციის შესაჩერებლად აუცილებელია იმ მიზეზების აღმოფხვრა, რაც ხალხს ქვეყნიდან წასვლას აიძულებს. უშიშროების საბჭომ აღიარა, რომ რეგიონის ქვეყნებს სჭირდებათ დახმარება სტაბილურობის აღსადგენად, თუმცა ეს პრობლემები დღემდე გადაუჭრელია. ეს იყო ვენესუელის მიერ ხმის მიცემისგან თავის შეკავების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი. მათ გამოხატეს შეშფოთება, რომ მხოლოდ სამხედრო მიდგომა ვერ გადაჭრიდა კრიზისს, რადგან ადამიანები უსაფრთხო ადგილს ეძებდნენ, რასაც კონტრაბანდისტები ბოროტად იყენებდნენ. სამხედრო ოპერაციამ შესაძლოა ებრძოლოს სიმპტომებს, მაგრამ ვერ აღმოფხვრის დაავადების გამომწვევ მიზეზს.

რეზოლუციამ და ოპერაცია „სოფიამ“ მხოლოდ კრიმინალური ჯგუფების ბიზნეს-მოდელი შეცვალა, ხოლო დამნაშავეებმა განაგრძეს პოლიტიკური არასტაბილურობის გამო სასოწარკვეთილი ადამიანების ექსპლუატაცია. ამასთან, რეზოლუციას არასოდეს შეუქმნია ლეგალური მიგრაციის გზები, რაც ბუნებრივად შეამცირებდა არალეგალური მარშრუტების საჭიროებას, თუმცა ეს საკითხი უშიშროების საბჭოს მანდატსა და მისიის ფარგლებს სცილდება.