iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მეკონგი

მეკონგი — მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი მდინარე. შედის მსოფლიოს 10 უდიდესი მდინარის სიაში. აზიის სიგრძით მე-7 მდინარე. მისი სიგრძე 4 909 კმ-ია ხოლო აუზის ფართობი 795 000 კმ². ყოველწლიურად, ოკეანეში ჩააქვს 475 კმ. კუბი წყალი.

სათავეს იღებს ტიბეტის პლატოზე, შემდეგ მიედინება ჩინეთის იუნანის პროვინციაში, გადაკვეთს მიანმარს, ლაოსს, ტაილანდს, კამბოჯას და ვიეტნამს. 1995 წელს, ლაოსმა, ტაილანდმა, კამბოჯამ და ვიეტნამმა, მეკონგის რესურსების კოორდინირების მიზნით დააარსეს „მდინარე მეკონგის კომისია“. 1996 წელს, ამ კომისიის პარტნიორები გახდნენ ჩინეთი და მიანმარი.

მდინარის განსაკუთრებული სეზონური ცვალებადობა, ჭორომები და ჩანჩქერები, მეკონგს სანაოსნოდ საკმაოდ რთულ მდინარედ აქცევს.

დინება
მეკონგი სათავეს იღებს ტიბეტის პლატოზე, იუნანის სამი პარალელური მდინარის ბუნებრივ ნაკრძალში. ჩინეთის დატოვების შემდეგ, მიემართება სამხრეთ–აღმოსავლეთით, სადაც წარმოქმნის 100 კმ–ის ბუნებრივ საზღვარს მიანმარსა და ლაოსს შორის, ამის შემდეგ, დინებას აგრძელებს სამხრეთ–დასავლეთით, სადაც ამჯერად მასზე ლაოსისა და ტაილანდის სახელმწიფო საზღვარის 850 კმ მონაკვეთი გადის. ლაოსსში, მეკონგი დედაქალაქ ვიენტიანს გადაკვეთს. კამბოჯაში, მას უერთდება მდინარეები — მანი და საპი, ხოლო შემდეგ დედაქალაქ პნომპენს გადაკვეთს. ვიეტნამის ცენტრალური ნაწილის გავლის შემდეგ, იტოტება ცხრა განშტოებად და წარმოქმნის მეკონგის დელტას, რის შემდეგაც უერთდება სამხრეთ ჩინეთის ზღვას.

აუზი
მეკონგის აუზი, განაწილებულია ქვემოთ ჩამოთვლილ ქვეყნებში: (კმ²)
ჩინეთი 165 000
მიანმარი 24 000
ლაოსი 202 000
ტაილანდი 184 000
კამბოჯა 155 000
ვიეტნამი 65 000
სულ 795 000
გლადიატორი ასტერიქსი

„გლადიატორი ასტერიქსი“ — რიგით მეოთხე წიგნი ასტერიქსის შესახებ კომიქსების სერიაში. მასში მოთხრობილი ისტორიების ავტორი რენე გოსინია, ხოლო მხატვარი - ალბერ უდერზო. კომიქსი იბეჭდებოდა ჟურნალში (1962, გამოშვებები 126–168), ხოლო ალბომის სახით გამოიცა 1964 წელს, გამომცემლობის მიერ.

სიუჟეტის მიხედვით, გალებმა უნდა გადაარჩინონ რომაელების მიერ შეპყრობილი თანასოფლელი კაკოფონიქსი.
ანაპურნა

ანაპურნა (სანსკრ. ्ू्ा) — მწვერვალი ნეპალში, ჰიმალაიზე, ანაპურნის მასივზე. მწვერვალის სიმაღლეა — 8091 მ. ანაპურნა სიმაღლით მსოფლიოში მე-10 ადგილზეა. ის არის პირველი რვაათასიანი მწვერვალი, რომელიც ადამიანმა დაიპყრო. (1950 წლის 3 ივნისს) მიუხედავად ამისა, ანაპურნა წარმოადგენს ყველაზე სახიფათო რვაათასიანს. მასზე ასვლისას ან ჩამოსვლისას დაიღუპა მრავალი ალპინისტი. სიკვდილიანობის კოეფიციენტი 40%-ზე მეტია. რვაათასიანებზე ალპინისტების ასვლების ისტორიაში ყველაზე ნაკლები ასვლა განხორციელდა ანაპურნაზე. 2008 წლის მონაცემებით, სულ დაფიქსირებულია 154 ასვლა და 58 დაღუპული ალპინისტი.
ლედა

ლედა — ბერძნულ მითოლოგიაში: სპარტის მეფე ტინდარეს მეუღლე; კლიტემნესტრასა და კასტორის დედა. მისმა სილამაზემ მოხიბლა ზევსი, რომელიც გედად გადაიქცა და შეეუღლა მას; ამ კავშირის შედეგად ლედამ დადო ორი კვერცხი, რომლიდანაც დაიბადნენ ელენე და დიოსკურები.

მას შემდეგ, რაც სახელგანთქმული გმირი ტინდარეოსი თავისი სამეფოდან, სპარტადან, გააძევა საკუთარმა ძმამ, იგი შეიფარა ეტოლიის მეფე ფესტიოსმა. და არა მარტო შეიფარა, არამედ თავისი უმშვენიერესი ასული ლედა შერთო ცოლად. ერთხელ ზევსმა თვალი ჰკიდა ლედას, რომელიც მდინარე ევროტასის სანაპიროზე სეირნობდა. მოიხიბლა მისი მშვენებით, თეთრ გედად გარდაისახა და თანაეყო. გავიდა დრო და ლედამ კვერცხი დადო, საიდანაც გამოიჩეკნენ ზევსის შვილები: ელენე და პოლიდევკესი, ხოლო ტინდარეოსისგან ლედას ეყოლა კიდევ ორი შვილი – კლიტემნესტრა და კასტორი.

გვიანი მითოსის თანახმად, გედადქცეული ზევსის გამოცხადების შემდეგ ლედამ ორი კვერცხი დადო: ერთი კვერცხიდან გამოიჩეკა ელენე, მეორე კვერცხიდან კი – დიოსკურები — კასტორი და პოლიდევკესი.

არსებობს მითოსის სხვა ვერსიაც, რომელიც გვამცნობს, რომ გედადქცეულ ზევსს არწივი დაედევნა. ზევსმა ქალღმერთი ნემესისი დაინახა და მის მკერდს ამოეფარა, თან თანაეყო. მალე ნემესისმა კვერცხი დადო, ხოლო ეს კვერცხი ჰერმესმა ლედას შეუგორა კალთაში. ამ კვერცხიდან კი მშვენიერი ელენე იშვა.

ეს მითოსი ანტიკური თუ გვიანი ხანის ხელოვანთა უსაყვარლეს სიუჟეტად იქცა.

მის სახელს ატარებს პლანეტა იუპიტერის ერთ-ერთი თანამგზავრი ლედა.
შერეული ეკონომიკა

შერეული ეკონომიკა ანუ სოციალური საბაზრო ეკონომიკა — ეკონომიკური სისტემა რომელიც მოიცავს სამოქალაქო და სამთავრობო კონტროლს.

არ არსებობს შერეული ეკონომიკის ერთიანი განსაზღვრება, მაგრამ ის უნდა მოიცავდეს: ეკონომიკური თავისუფლების მაღალ ხარისხს (კერძო წარმოების ჩათვლით) შერეულს ცენტრალიზებულ ეკონომიკურ დაგეგმვასთან და სამთავრობო რეგულირებასთან (რომელიც შეიძლება შეიცავდეს ბაზრის რეგულირებას გარემოს დაცვითი ან სოციალური კეთილდღეობის მიზნებიდან გამომდინარე, ანდა სახელმწიფოს წილობრივ მონაწილეობას ზოგიერთ საწარმოო საშუალებებში ნაციონალური ანდა სოციალური ინტერესებიდან გამომდინარე).
რიუ მურაკამი

რიუ მურაკამი (; დ. 19 თებერვალი, 1952, სასებო, იაპონია) — იაპონელი ნოველისტი და კინორეჟისორი. მეტსახელად ეძახიან „იაპონური ლიტერატურის მარადონას“.

ბიოგრაფია
დაიბადა რიუნოსკე მურაკამად სასებოში, ნაგასაკი, 1952 წლის 19 თებერვალს. სახელი დაერქვა რიუნოსკე ნაკაძატო კაიძანის (1885-1944) თხზულებიდან „დაიბოსაცუტოგე“.

დაამთავრა სწავლების სამი საფეხური სასებოში. სტუდენტობისას, მურაკამი ეხმარებოდა როკ-ჯგუფს, რომელშიც იყო დრამერი. ჯგუფის დაშლის შემდეგ, შევიდა რაგბის კლუბში. მალე რაგბის კლუბიც დატოვა და გადაიყვანეს სკოლის გაზეთის განყოფილებაში. სკოლის პერიოდში, მის კოლეგებთან ერთად სკოლის სახურავზე ბარიკადების მოწყობის გამო, 3 თვით შინაპატიმრობა მიუსაჯეს. ამ პერიოდში, შეხვდა ჰიპი კულტურას, რაც მის დიდ შთაგონებად იქცა.

მურაკამიმ უმაღლესი 1970 წელს დაამთავრა, ამ დროისათვის შექმნა ახალი როკ-ჯგუფი. 1972 წლის ოქტომბერში წავიდა ფუსაში, აშშ-ს ჯარის ბაზასთან ახლოს, სადაც მიიღეს მუსაშიროს ხელოვნების უნივერსიტეტის სკულპტურის პროგრამაში.
ხუანხე

ხუანხე, იგივე ყვითელი მდინარე — მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი მდინარე. სიგრძით მეორეა ჩინეთში და მეშვიდე მსოფლიოში. სიგრძე შეადგენს 5,464 კმ-ს. სათავეს იღებს დასავლეთ ჩინეთში, ცინხაის პროვინციაში, ბაიან-ჰარის მთებში. ამის შემდეგ, გადაკვეთს ჩინეთის 9 პროვინციას და ჩაედინება ბოჰაის ზღვაში. ხუანხეს აუზი აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ გადაჭიმულია 1900 კმ-ზე, ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 1100 კმ-ზე, ხოლო ფართობი შეადგენს 742,443 კმ²-ს.

ხუანხეს ჩინური ცივილიზაციის აკვანს უწოდებენ, რადგან სწორედ მის აუზში ჩაისახა ადრეული ჩინეთის ისტორიაში ყველაზე აყვავებული - ჩრდილოეთ ჩინური ცივილიზაცია.
ობი

ობი (; კომი ენაზე ნიშნავს „თოვლს“) — მდინარე რუსეთში, დასავლეთ ციმბირში. რუსეთის სიგრძით მეოთხე მდინარე (სიგრძე 2,962 კმ). ობს მსოფლიოში უგრძესი შესართავი აქვს. აუზის ფართობი შეადგენს 2,972,497 კმ²-ს.

ობი ორრქიანი მდინარეა. იგი ალტაის მხარეში, ქალაქ ბისკიდან 26 კმ-ის მოშორებით, ორი დიდიტოტით იწყება. მარცხენა სათავე —მდინარე კატუნი — სათავეს იღებს მყინვარისაგან ალტაის ყველაზე მაღალ მწვერვალზე — ბელუხზე. ეს ბობოქარი მთის მდინარე და მოედინება ღრმა და ვიწრო ხეობების ფსკერზე. ზაფხულობით დიდება გამდნარი მყინვარის წყლის სიუხვით, წლის სხვა დროებში კი წყალმარჩხია. შესართავთან ისიც ისევე წყალუხვია, როგორც ურალი და მტკვარი.

ობის მეორე ტოტი — ბია გამოედინება თვალწარმტაცი ტელეცის ტბიდან, რომელსაც ხალხი ალტაის ოქროს ტბას უწოდებს. კატუნის საპირისპიროდ, ბია წყნარი მდინარეა. მისი მდორე დინება მხოლოგ ალაგ-ალაგ წყდება ჩქერებისა და ჭორომების გამო.

წარმოქმნის შემდეგ, ობი მიიკლაკნება ჯერ ჩრდილოეთით და შემდეგ დასავლეთით, სანამ ის მიაღწევს 55° ჩ-ს, სადაც ის გეზს ჩრდილო-დასავლეთისკენ იღებს, შემდეგ კი კვლავ ჩრდილოეთით, სადაც წარმოქმნის 970 კმ-ის ობის ყურეს, კარის ზღვის ნაწილს.

ობს მრავალი შენაკადი აქვს, იმ ადგილამდე, სადაც ტომი ერთვის, მდინარეს ეწოდება ზემო ობი. მის მარცხენა მხარეს ირტიშამდე გადაჭიმულია ნაყოფიერი სტეპები — კულუნდა და ბარაბა.

მდინარე ინიას შესართავის ახლოს ობისორივე ნაპირზე გადაშლილია ციმბირის ყველაზე დიდი ქალაქი ნოვოსიბირსკი.

მდინარის იმ ნაწილს, რომელიც ტომსა და ირტიშის შესართავთა შორის მდებარეობს, შუა ობი ეწოდება. აქ მდინარე მოედინება ციმბირის ჭაობიან ტაიგაში. მარცხენა მხარეს გადაჭიმულ ვეებერთელა ჭაობებს ვასიუგანიე ჰქვია, ობსა და ენისეის შორის მდებარე ტერიტორიას კი ნარიმის მხარე ეწოდება.

ირტიშის შესართავიდან ქვემო ობი იწყება.

ირტიში ობის ყველაზე დიდი და წყალუხვი შენაკადია. მისი სიგრძე 4000 კმ-ზე მეტია და მისი სათავე ჩინეთში მდებარეობს.
ნანგა-პარბატი

ნანგა-პარბატი (ურდ. ) — მწვერვალი პაკისტანში, ჩრდილო-დასავლეთ ჰიმალაიში. მისი სიმაღლეა 8126 მ. სიმაღლით მსოფლიოში მე-9 ადგილზეა. მას სხვანაირად „მკვლელ მთასაც“ ეძახიან, რამდენადაც 1990 წლამდე არსებული მონაცემებით ალპინისტების სიკვდილინობის კოეფიციენტი შეადგენდა 77%-ს. წარმოადგენს ყველაზე დასავლეთით მდებარე რვაათასიანს.
ალპინიზმი

]
ალპინიზმი — სპორტის, ცხოვრების წესის, ბუნებასთან ჰარმონიის ძიების და აქტიური დასვენების ერთობლიობა, რაც გამოიხატება მაღალი მთის მწვერვალებზე ასვლაში. მისი არსი მდგომარეობს მათკენ მიმავალ გზაზე ბუნებრივი, ორბიექტური და სუბიექტური წინაღობების (სიმაღლე, რელიეფი, ამინდი, დისკომფორტი) მშვიდობიანად გადალახვაში, ფიზიკური, ტექნიკური და ინტელექტუალური ოსტატობის გამოყენებით.

ალპინიზმის, როგორც სიტყვის წარმოშობა დაკავშირებულია ალპების მთათა სისტემასთან. მისი კრებითი, ქართული შესატყვისია „მთამსვლელობა“.

ისტორია
ადამიანმა შორეულ საუკუნეებშივე დაიწყო მთების გადალხვა სამეურნეო, სამხედრო და სახელმწიფო საჭიროებისთვის. მაგრამ თანამედროვე ალპინიზმის დასაბამად ითვლება 1786 წელი, როდესაც შვეიცარიელი გლეხი ჟაკ ბალმა (1762–1834) და ფრანგი ექიმი მიშელ-გაბრიელ პაკარი (1757–1827) სპორტული მიზნით ავიდნენ მონბლანზე (4807 მ). ერთი წლის შემდეგ მონბლანზე ავიდა შვეიცარიელი ნატურალისტი და ფიზიკოსი ორას ბენედიქტ დე სოსიური და მწვერვალზე მეტეოროლგიური, გეოლოგიური და გლაციოლოგიური დაკვირვებები ჩაატარა. ამგვარად, ალპინიზმს იმთავითვე ორი მიმართულება მიეცა — წმინდა სპორტული და მეცნიერული, გამოყენებითი. ჟაკ ბალმასა და პაკარის მონბლანზე ასვლის შემდეგ ალპინიზმი სწრაფად განვითარდა, შეიქმნა მთასვლელთა გაერთიანებები — ალპური კლუბები. ამას მოყვა მთამსვლელობასთან დაკავშირებული აქტივობების ჩამოყალიბება, რაცაა ტრადიციული ცოცვა, სპორტული ცოცვა, ბოლდერინგი, ყინულზე ცოცვა, თხილამურობა და სკი-ალპინიზმი.

კულტურული მემკვიდრეობის სტატუსი
იუნესკოს მიერ 2019 წელს ალპინიზმი აღიარებულ იქნა კაცობრიობის არამატერიალურ კულტურულ მემკვიდრეობად.

„ალპინიზმი არის მაღალ მწვერვალებსა და კედლებზე ასვლის ხელოვნება, წლის ყველა სეზონის განმავლობაში და ყველანაირ რელიეფზე (კლდე, ყინული). აუცილებელია ფიზიკური, ტექნიკური და ინტელექტუალური უნარებს ქონა, ასევე შესაბამისი ტექნიკის, საჭურველის და სპეციფიკური ინსტრუმენტების (წრიაპი, წერაყინი) გამოყენება. ალპინიზმი არის ტრადიციული ფიზიკური პრაქტიკის, მეცნიერებისა და კულტურის ერთანობა. იგი მოიცავს მთის მახასიათებლების და ისტორიის, ღირებულებების ცონას, სპეციფიკური კვალიფიკაციის ქონას და პრაქტიკას. ამინდის თავისებურებებისა და ობიექტური ხიფათის გათვალისწინების ჩათვლით. ალპინიზმის ბაზისს წარმოადგენენ აგრეთვე ესთეტიური ასპექტები, როგორიცაა ბუნებასთან ჰარმონიაში ყოფნა. ეთიკური პრინციპების დაცვა მთაში თითოეული ინდივიდის პასუხისმგებლობაა, რაც გულისხმობს სხვა ადამიანების დახმარებას და გარემოზე ზრუნვას. ალპინისტის მსოფმხედველობა აგრეთვე მოიცავს გუნდურობასა და მის სულისკვეთებაზე ამაგს, რაც მეტაფორულად გამოხატულია თოკში, რომელშიც ადამიანები ერთმანეთთან არიან გადაბმულნი.

საზოგადოების წევრთა უმეტესობა თავს იყრის ალპურ კლუბებში, რომელთა დანიშნულებაა მთამსვლელობის პრაქტიკის გავრცელება მსოფლიოს მასშტაბით. კლუბები ორგანიზებას უწევენ შეკრებებს, ექსპედიციებს, ავრცელებენ გამოსადეგ ინფორმაციას და წვლილი შეაქვთ სხვადასხვა პუბლიკაცებში, რაც ერთობლიობაში წარმოადგენს ევროპული ალპინიზმის კულტურის მთავარ მამოძრავებელ ძალას.“
ალპინისტი

ალპინისტი — ადამიანი, რომელიც დაკავებულია ალპინიზმით. ალპინისტი საჭიროებს სპეციალური უნარ-ჩვევების გამომუშავებას. რამდენადაც ალპინიზმი წარმოადგენს ადამიანის სიცოცხლისათვის ერთ-ერთ სახიფათო სპორტის სახეობას. განსაკუთრებით მაღალი რისკის ქვეშ არიან ის ალპინისტები, რომლებიც იპყრობენ მსოფლიოს უმაღლეს მწვერვალებს. აქ განსაკუთრებით რთულ კლიმატურ პირობებთან ერთად დამატებით წინაღობას წარმოადგენს გაიშვიათებული ჰაერი და ჟანგბადის ნაკლებობა.

ცნობილი ალპინისტები
მიხეილ ხერგიანი
გრიგოლ (გრიშა) გულბანი
პოლონეთ-ავსტრიის ომი

პოლონეთ-ავსტრიის ომი ან ავსტრია-პოლონეთის ომი იყო 1809 წელს მეხუთე კოალიციის ომების ნაწილი (ავსტრიის იმპერიისა და დიდი ბრიტანეთის კოალიცია ნაპოლეონის საფრანგეთის იმპერიასა და ბავარიის წინააღმდეგ). ამ ომში ვარშავის საჰერცოგოს პოლონური ძალები ფორმალურად ნაპოლეონის ხელმძღვანელობით და საქსონიის სამეფოს მცირე მხარდაჭერით იბრძოდნენ ავსტრიის იმპერიის წინააღმდეგ. პოლონელებმა დაამარცხეს ავსტრიელები რაშინთან, რითიც შეაჩერეს ავსტრიის შეტევა ვარშავაზე.
რიგის სამშვიდობო ხელშეკრულება

რიგის სამშვიდობო ხელშეკრულება გაფორმდა 1921 წლის 18 მარტს რიგაში, პოლონეთსა, საბჭოთა რუსეთს, და საბჭოთა უკრაინას შორის. ამ ხელშეკრულებამ დაასრულა პოლონეთ-საბჭოთა რუსეთის ომი, რომელშიც პოლონეთმა გაიმარჯვა.

ხელშეკრულებით რუსეთმა დათმო დასავლეთ უკრაინისა და დასავლეთ ბელორუსიის ტერიტორიები. დადგენილი პოლონეთ საბჭოთა საზღვარმა მეორე მსოფლიო ომამდე იარსება. საზღვრები შეიცვალა მოგვიანებით, იალტისა და პოსტდამის კონფერენციებზე.
იამანტაკა

იამანტაკა (; ; ; ; ) არის მაჰაიანა ბუდიზმის ვაჯრაიანას უმაღლესი ტანტრის კლასის იშტადევატა (ტიბ: იიდამი), პოპულარული ტიბეტური ბუდიზმის გელუკის სკოლაში. იამანტაკა ითვლება მანჯუშრის, სიბრძნის ბუდდჰის, მრისხანე მანიფესტაციად, და სხვა კონტექსტში ფუნქციონირებს როგორც დჰარმაპალა.

ჲამანტაკა არის სანსკრიტული სახელი, რომელიც შეიძლება ორ ელემენტად დაიყოს: ჲამა, სიკვდილის ღმერთის სახელი და ანტაკა — ბოლოს მომღები. ამგვარად, იამანტაკას სახელი ნიშნავს „სიკვდილის ბოლოს მომღებს“.

ბუდიზმში, „სიკვდილის ბოლოს მომღები“ ყველა ბუდათა თვისებაა, რადგან მათ შეწყვიტეს ინკარნაციის ციკლი, სამსარა. ამ კონტექსტში, იამანტაკა არის მაჰაიანას პრაქტიკოსების მიზანი ბოდჰის, გასხივოსნების მიღწევისთვის.

„ჲამანტაკა“ ან „შრი ბჰაგავან ჲამანტაკა“ (სანსკ: ्ी ा् ा्; ბრწყინვალე ღვთაება ბოლოს უღებს ჲამას) არის [შრი] ვაჯრა[მაჰა]ბჰაირავას სხვა სახელი, რომელიც ბოდჰისატვა მანჯუშრის უმაღლესი ემანაციაა. ბოდჰისატტვა მანჯუშრი, შრი ვაჯრაბჰაირავა და შრი ბჰაგავან ჲამანტაკა ერთად წარმოადგენენ [ბუდა]დჰარმაკაჲას ([გასხივოსნებული] დოქტრინის სხეული), რომელსაც ასევე ჰქვია ვაჯრადჰარა (ელვის მპყრობელი).

როგორ უღებს ბოლოს იამანტაკა სიკვდილს?
ეს შეკითხვა დამოკიდებულია იმაზე, თუ რას მივაწერთ სიტყვა „სიკვდილის“ მნიშვნელობას — მაგრამ ერთადერთი გზა, რომლითაც ამ შესაძლებლობას შეიძლება მიაღწიონ არის სიბრძნის გასხივოსნების აქტივაცია. ბრძენ გონებას შეუძლია აღიქვას, რომ სიკვდილს არ აქვს შინაგანი, კონკრეტული არსებობა. აგრეთვე, როდესაც მივაღწევთ იამანტაკას — რომელიც ბუდაა — იგივე რეალიზაციას, მაშინ გვექნება ტრანსცენდენტული სიკვდილი.

იამანტაკა იაპონურ ბუდიზმში
იაპონურ ეზოთერულ სწავლებაში, ცნობილია როგორც დაი'ითოკუ მჲოო და არის ამიდა ნჲორაის მრისხანე ემანაცია. გამოსახულია ძროხაზე მჯდომარე, სხვადასხვა იარაღის ჭერით, ექვსი სახით, ფეხითა და ხელით — წმინდა გასხივოსნების სიმბოლიზაცია.
სამშვილდის სიონის წარწერა

სამშვილდის სიონის წარწერა — ძველი ქართული წარწერა თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ სამშვილდის ნაქალაქარის სიონის ნანგრევებზე.

წარწერა
წარწერა ამოღარული იყო ერთ სტრიქონად სამშვილდის სიონის სამხრეთისა და აღმოსავლეთის კედლების თითქმის მთელ სიგრძეზე, დაახლოებით 35 მეტრზე. შემორჩენილია ერთ მესამედზე ნაკლები"

დათარიღება
წარწერის ძლიერი დაზიანების გამო თითქმის შეუძლებელი ხდება მისი რამდენადმე სრულად აღდგენა და სწორად დათარიღება. ამით აიხსნება ის, რომ სამეცნიერო ლიტერატურაში ამ წარწერას სხვადასხვაგვარად ათარიღებენ: მარი ბროსე – 1313 წელი; ექვთიმე თაყაიშვილი – 958 წელი; გიორგი ჩუბინაშვილი – საუკუნე; სარგის კაკაბაძე – 778 წელი; ლევან მუსხელიშვილი – 777 წელი; ნოდარ შოშიაშვილი – საუკუნის 50-იანი წლები.
უილიამ სმითი

უილიამ სმითი ( დ. 23 მარტი, 1769 — გ. 28 აგვისტო, 1839) — ინგლისელი გეოლოგი და გეოდეზისტი. მოღვაწეობდა უმთავრესად სტრატიგრაფიის დარგში.

შეადგინა ყველა ქვეყნის დეტალური, საერთოეროვნული გეოლოგიური რუკა, რომელიც პირველივე გამოქვეყნებისთანავე სამეცნიერო საზოგადოებისთვის შეუმჩნეველი დარჩა. მისი შედარებით უბრალო განათლება და ოჯახური კავშირები დამაბრკოლებელი გახდა სწავლულ საზოგადოებაში გაწევრიანებისათვის. ფინანსურად გაკოტრებულ სმითს გარკვეული ხანი დებიტორთა ციხეში მოუწია ყოფნა. აღიარეს მხოლოდ სიცოცხლის ბოლოს და შერაცხეს ინგლისის გეოლოგიის „მამად“.

სმითის გამოკვლევათა შედეგად საფუძველი ჩაეყარა ისტორიული გეოლოგიისა და სტრატიგრაფიის მეცნიერების დამოუკიდებელ დარგებად ჩამოყალიბების საქმეს. სმითმა პირველმა გამოიყენა სახელმძღვანელო ნამარხები სტრატიგრაფიული კორელაციისათვის. 1813–15 წლებში პირველმა შეადგინა ინგლისის გეოლოგიური რუკა, სადაც ქანები გამოყოფილი იყო ასაკის მიხედვით. გეოლოგიური რუკის შესადგენად მთელი ინგლისი ფეხით მოიარა. სმითის ნაშრომებმა შექმნა წინამძღვრები პალეონტოლოგიაში ევოლუციური იდეების განვითარებისათვის.

მეცნიერებაში მისი წვლილი და დამსახურება მაღალ დონეზე იყო შეფასებული; 1831 წელს ლონდონის გეოლოგიურმა საზოგადოებამ გადასცა უოლასტონის მედალი.
მანასლუ

მანასლუ (ჰინდი. ा्ु, ასევე ცნობილი როგორც კუტანგი) — მწვერვალი ნეპალში, ჰიმალაიში, მწვერვალ ანაპურნიდან აღმოსავლეთით დაახლოებით 65 კმ-ზე. ის არის მსოფლიოს სიმაღლით მე-8 მწვერვალი. მისი სახელი ითარგმნება, როგორც „სულის მთა“ და წარმომდგარია სანსკრიტული სიტყვა „მანასა“-სგან, რაც ნიშნავს — „სულს“. მისი სიმაღლეა — 8163 მ.
ლაბეჭინას ეკლესიის წარწერა

ლაბეჭინას ეკლესიის წარწერა — ძველი ქართული წარწერა ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლაბეჭინას ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელზე.
წარწერა
წარწერა სამსტრიქონიანია:
ქ~ე შ~ე კ~ე ჩოღე
რი და ნათლ
დ~ედ~ლი
ანუ:
ქრისტე. შეიწყალე კჳირიკე, ჩოღე
რი და ნათელ
დედოფალი
ყურადღებას იქცევს ანთროპონიმი ნათელ და ჩოღერი.

დათარიღება
სპეციალისტები ლაბეჭინას წარწერას - ათარიღებენ.
შაჰ-თამაზის მეორე ლაშქრობა საქართველოში

შაჰ-თამაზის პირველი ლაშქრობა – ირანის შაჰის, სეფიანთა დინასტიის წარმომადგენლის თამაზ -ის საქართველოში ლაშქრობების ერთ-ერთი ეტაპი. ლაშქრობა გაიმართა 1547 წელს.

წინაპირობა
ქართლის მდგომარეობა შაჰ-თამაზის პირველი ლაშქრობის შემდეგ საკმაოდ მძიმე იყო, მის მდგომარეობას ისიც ართულებდა, რომ სამხრეთ-დასავლეთიდან მის საზღვრებს ოსმალები უახლოვდებოდნენ. მართალია ოსმალთა აგრესიის საგანი ამჯერად სამცხე იყო, მაგრამ სამცხის დაკავების შემდეგ ისინი საქართველოს სხვა ნაწილებსაც შეუტევდნენ. ამიტომ იყო, რომ ბაგრატ იმერთა მეფე ცდას არ აკლებდა, რათა ოსმალები სამცხეში არ შემოეშვა. იმერეთის მეფემ სამცხის დროებით დაკავება შეძლო და 10 წლის განმავლობაში შეუპოვარი ბრძოლით მის შენარჩუნებას ცდილობდა. ამ ბრძოლებში ბაგრატს ზურგს უმაგრებდა ლუარსაბ , რომელსაც იმერეთის მეფემ სამცხის აღმოსავლეთი ნაწილი – ჯავახეთი დაუთმო. 1545 წელს სოხოისტასთან ბრძოლაში ლუარსაბ მეფემ თავისი ჯარით ბაგრატ მეფის მხარდამხარ იბრძოლა, მაგრამ ამ ბრძოლაში ქართლ-იმერეთის მეფეები დამარცხდნენ. ამის შემდეგ სმცხის ციხეებს დიდი ნაწილი ოსმალებმა დაიკავეს და ათაბაგად ქაიხოსრო გამოაცხადეს (1545-1573 წწ.), მაგრამ სამცხეს ფაქტობრივად ოსმალები დაეუფლნენ და ქვეყნის საბოლოო დაპყრობის ღონისძიებების გატარებას შეუდგნენ. ქაიხოსრომ ირანს მიმართა და შაჰს ოსმალთა ძალმომრეობისაგან დაცვა და ლუარსაბის ხელთ შერჩენილი ჯავახეთის მისთვის დაბრუნება სთხოვა. შაჰ-თამაზისათვის ეს თხოვნა მეტად სასურველი იყო. მას არც ოსმალთა მიერ სამცხეში ფეხის მოკიდება აძლევდა ხელს და არც ურჩი ლუარსაბის გაძლიერება. ამიტომ ათაბაგის თხოვნას დაუყოვნებლივ გამოეხმაურა.

მიმდინარეობა
1546 წლის ბოლოს შაჰ-თამაზი შარვანში იმყოფებოდა. აქედან თავისი ჯარით მესხეთისაკენ გაეშურა, გამოვლო ანისი, შორაგელი და ახალქალაქს მიადგა. 1547 წლის იანვარი იდგა. ისეთი ყინვები დაეჭირა, რომ მდინარე მტკვარი სრულიად გაყინულიყო. ჯავახეთში შაჰ-თამაზმა ლუარსაბის მომხრე თავადების – დიასამიძეების მამულები მოარბია და აქედან ქვემო ქართლში გადავიდა. ეს კუთხეც საშინლად ააოხრა და დიდი ტყვე-ალაფით განჯაში დაბრუნდა. ლუარსაბი, მართალია, მტრის უზარმაზარ ჯარს პირისპირ ვერ შეება, მაგრამ გამუდმებული თავდასხმებით დიდად აზარალებდა.

ამრიგად, შაჰ-თამაზმა ვერც ამჯერად შეძლო ლუარსაბის დამორჩილება, ხოლო ქართველებმა სხვადასხვა შეტაკებებში მრავალი ყიზილბაში ამოწყვიტეს. შაჰმა ტყვეები გაირეკა და ნაძარცვით ბარდასაკენ გაემართა. უკან მიმავალ შაჰს იმერეთის მეფე ბაგრატი და კახეთის მეფე ლევანი ეახლნენ. ქართლის დაუმორჩილებლობით გაწბილებული ირანის მბრძანებელი იძულებული იყო ისინი მდიდარი საჩუქრებით დაეჯილდოვებინა და მათ სიტყვიერ ერთგულებას დასჯერებოდა.
გაშერბრუმ I

გაშერბრუმ (ასევე — „ჰიდენ პიკი“ ანუ „დამლული პიკი“ ან 5) — მწვერვალი ყარაყორუმის მთათა სისტემის სამხრეთ-აღმოსავლეთ განშტოებაზე. მისი სიმაღლეა 8068 მ. ამ მაჩვენებლით ის მე-11 ადგილზეა მსოფლიოში. დამალული პიკი დაერქვა იმის გამო, რომ ბალტოროს მყინვარის ზედა ნაწილიდან, საიდანაც მიდის გზა ცენტრალური ყარაყორუმის ყველა უმაღლესი მწვერვალისაკენ, ის, მიუხედავად თავისი სიმაღლისა, არ ჩანს. გაშერბრუმ მდებარეობს პაკისტანისა და ჩინეთის საზღვრის სიახლოვეს, პაკისტანის გილგიტ-ბალტისტანის პროვინციაში. გაშერბრუმ -ზე პირველი ასვლა განხორციელდა 1958 წელს.
კინგ კონგი

კინგ კონგი — გამოგონილი მონსტრი-გორილა, რომელიც ძირითადად ფილმების გმირია. ფილმები მისი მონაწილეობით გამოდის 1933 წლიდან. მათ შორის არის 1933, 1976 და 2005 წლის ვერსიები. ამის გარდა, კინგ კონგი არის არაერთი წიგნის, კომიქსის, სხვადასხვა სუვენირის, კომპიუტერული თამაშის, გასართობი პარკის გმირი. უახლოეს მომავალში იგეგმება მის შესახებ სპექტაკლის პრემიერაც. ამჟამად საავტორო უფლებები მასზე ეკუთვნის კომპანიას , ხოლო შეზღუდული უფლებებით სარგებლობს მერიან კუპერი
ზამბეზი

ზამბეზი — მდინარე აფრიკაში. აფრიკის სიგრძით მეოთხე მდინარე. უდიდესი ინდოეთის ოკეანეში ჩამდინარე მდინარეებს შორის. მისი სიგრძეა 3540 კმ, აუზის ფართობი — 1 390 000 კმ². სათავეს იღებს ზამბიაში, შემდეგ მიემართება ანგოლის ტერიტორიაზე, გაივლის ნამიბიისა და ბოტსვანის სახელმწიფო საზღვარზე, გადაკვეთს ზიმბაბვეს და შემდეგ მოზამბიკში ერთვის ინდოეთის ოკეანეს.

ზამბეზის ყველაზე ცნობილი შტრიხი ისაა, რომ მასზე მდებარეობს ჩანჩქერი ვიქტორია.
ორანჟი

ორანჟი (აფრ., ნიდ. ) — სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის უგრძესი მდინარე. სათავეს იღებს ლესოთოში, დრაკონის მთებში, შემდეგ მიემართება დასავლეთით, გადაკვეთს სამხრეთ აფრიკას და ჩაედინება ატლანტის ოკეანეში. ორანჟზე გაივლის სამხრეთ აფრიკასა და ნამიბიას და სამხრეთ აფრიკასა და ლესოთოს შორის სახელმწიფო საზღვრის ხაზი, ასევე საზღვრები სამხრეთ აფრიკის რამდენიმე პროვინციას შორის.

მდინარე დიდ როლს თამაშობს სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის ეკონომიკაში, ვინაიდან ძალზედ მნიშვნელოვანია მისი როლი ირიგაციასა და ენერგეტიკაში. ორანჟის სიგრძეა 2200 კმ, აუზის ფართობი 973 000 კმ².

სახელი „ორანჟი“ უწოდა ჰოლანდიელმა რობერტ იაკობ გორდონმა. ლესოთოში ამ მდინარეს სენკუს უწოდებენ.
ლიმპოპო

ლიმპოპო — მდინარე სამხრეთ აფრიკაში. მისი სიგრძეა 1750 კმ, აუზის ფართობი 415 000 კმ². ლიმპოპო ინდოეთის ოკეანეში ჩამდინარე აფრიკის მდინარეებს შორის სიდიდით მეორეა ზამბეზის შემდეგ.

ლიმპოპოზე გაივლის სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის სახელმწიფო საზღვრის მონაკვეთები ბოტსვანასა და ზიმბაბვესთან.

პირველი ევროპელი, ვინც ეს მდინარე ნახა, იყო ვასკო და გამა, რომლის ექსპედიციამაც 1498 წელს, ლიმპოპოს შესართავთან ჩაუშვა ღუზა. როგორც ჩანს, მდინარის რეგიონი უხსოვარი დროიდან ყოფილა დასახლებული, რადგან აქ აღმოჩენილია 3,5 მლნ წლის ავსტრალოპითეკის ნამარხები.

ლიმპოპო თავის ნაწარმოებებში უკვდავჰყვეს რადიარდ კიპლინგმა და მაინ რიდმა.
ბროუდ-პიკი

ბროუდ-პიკი (კ3, ადგილობრივ ენაზე ფაიჩან-კანგრი (ིྰ་ི་) — მსოფლიოში სიმაღლით მე-12 მწვერვალი. დასახელება ითარგმნება, როგორც „ფართო პიკი“. მისი სიმაღლეა 8051 მ. ბროუდ-პიკი წარმოადგენს გაშერბრუმის მთიანი მასივის ნაწილს. ის მდებარეობს პაკისტანისა და ჩინეთის საზღვარზე. კ2-დან დაშორებულია 8 კმ-ით. ბროუდ-პიკზე პირველად ავიდა ავსტრიელ მთამსვლელთა ექსპედიცია 1957 წლის 9 ივნისს.
დავით ჩქოტუა

დავით ჩქოტუა (დ. 11 იანვარი, 1849, სოფელი საბერიო, — გ. ივლისი, 1929, რიყე ) — აფხაზი პუბლიცისტი და რუსთველოლოგი.

ბიოგრაფია
აფხაზეთის უკანასკნელი მთავრის მიხეილ შერვაშიძის ერთადერთი ვაჟის, გიორგი შერვაშიძის ძიძიშვილი და ერთგული თანამებრძოლი. დაიბადა სამურზაყანოს სოფელ საბერიოში. დაამთავრა ქუთაისის სათავადაზნაურო გიმნაზია. 1869–1875 წლებში სწავლობდა ჯერ ოდესის უნივერსიტეტის საბუნებისმეტყველო, ხოლო შემდეგ პეტერბურგის უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტებზე. პეტერბურგში სწავლების პერიოდში იგი აქტიურად თანამშრომლობდა გაზეთ „დროებასთან“. 1875 წლიდან გიორგი შერვაშიძემ მიიწვია აღმოსავლეთ საქართველოში თავისი მამულების მმართველად. თბილისში დაუახლოვდა თერგდალეულებს, ჩაერთო მათ მოძრაობაში.

დავით ჩქოტუა თავის უმცროს ძმასთან, ნიკოლოზთან ერთად დაადანაშაულეს 1876 წლის 22 ივლისს მომხდარ ნინა ანდრეევსკაიას გატაცებასა და მკვლეოლბაში. საბოლოოდ მიუსაჯეს 20 წლიანი კატორღა. ნიკოლოზი სასამართლომ საბოლოო ჯამში გაამართლა. დავით ჩქოტუამ კატორღა სრულად მოიხადა და 1906 წელს მძიმედ დაავადებული დასახლდა მშობლიურ სოფელ საბერიოში სადაც იგი ეწეოდა მეცნიერულ მოღვაწეობას. იგი დაინტერესებული იყო რუსთველოლოგიით. მუშაობდა „ვეფხისტყაოსნის“ შესახებ ვრცელ მონოგრაფიაზე, რომელიც ამჟამად დაკარგულია, შემორჩენილია მისი ნაშრომის ძალიან მცირე ნაწყვეტი.