იძუმო-ტაიშა

იძუმო-ტაიშა — იაპონიის ერთ-ერთი უძველესი და უმნიშვნელოვანესი შინტოისტური ტაძარი.

მდებარეობა
იძუმო-ტაიშა მდებარეობს შიმანეს პრეფექტურის ქალაქ იძუმოს ტაიშას რაიონში, წარსულში — იძუმოს პროვინციის იძუმოს მაზრაში. ის გაშენებულია წმინდა მთების, იაკუმასა და კამიამას ძირას, უძველეს ხელუხლებელ ტყეში. ადგილი, სადაც დღეს ტაძარი მდებარეობს, ძველთაგანვე მიიჩნეოდა იაპონიის ერთ-ერთ ყველაზე წმინდა ადგილად. ტაძრისკენ მიმავალ ქუჩაზე მდებარეობს კერძო სარკინიგზო ხაზის, იტიბატას სადგური.

მითოლოგია
თავდაპირველად სალოცავს კიძუკი-ოიაშირო ერქვა და ის იაცუკამიძუ-ომიცუნო-ნო-მიკოტოს თაყვანისცემის ადგილი იყო — ღვთაების, რომელმაც ადგილობრივი გადმოცემების თანახმად, კორეის სამეფო სილას მიწის ნაჭერი მოგლიჯა და იძუმოს მხარეს შეუერთა. ეს მითი, კუნიბიკი შინვა („მიწის მიზიდვის მითი“), ასახულია ადგილობრივი ლეგენდების კრებულში — „იძუმო ფუდოკი“.

ისტორია
„სალოცავის დაარსების ზუსტი დრო უცნობია. უძველესი იაპონური წყაროების — „კოძიკისა“ და „ნიჰონ შოკის“ თანახმად, იგი მითიურ პერიოდს მიეკუთვნება. „კოძიკიში“ გადმოცემული ლეგენდის მიხედვით, სწორედ აქ ააგო სუსანოომ ღრუბლებისგან გალავანი, რათა თავის მეუღლესთან, კუშინადა-ჰიმესთან ერთად დაესვენა.

1200 ან 1248 წლამდე ტაძარი იაპონიის ყველაზე მაღალ შენობას წარმოადგენდა და მისი სიმაღლე დაახლოებით 50 მეტრს აღწევდა; შედარებისთვის, დღეს იაპონიის ყველაზე მაღალი ხის ნაგებობის — ტოდაი-ძის ტაძრის სიმაღლე 46 მეტრია. „ნიჰონ შოკიში“ დაცული ტაძრის აღწერილობა არქეოლოგიური აღმოჩენებითაც დასტურდება: 2000 წელს არქეოლოგებმა დღევანდელი ჰონდენის (მთავარი შენობის) მახლობლად აღმოაჩინეს 3 მეტრი დიამეტრის მქონე ხის სვეტის საფუძველი. კომპიუტერულ სიმულაციაზე დაყრდნობით, მეცნიერები მივიდნენ დასკვნამდე, რომ მისი სიმაღლე 16-სართულიანი სახლის ტოლფასი იყო. გიგანტური ზომების გამო სალოცავი სულ მცირე ექვსჯერ დაინგრა, რის შემდეგაც იგი უფრო მოკრძალებული სახით აღადგინეს. თანამედროვე იერსახე სალოცავმა 1667 წელს შეიძინა, ხოლო ამჟამინდელი ჰონდენი და ჰაიდენი (სამლოცველო დარბაზი) 1744 და 1959 წლებში აიგო.

დღეს იძუმო-ტაიშა კამი ო-კუნი-ნუში-ნო მიკოტოს თაყვანისცემის ადგილია. ოკუნინუში იყო იძუმოს მხარის მმართველი და სუსანოოს შთამომავალი. სუსანოო ზღვისა და ქარების ღვთაება იყო, რომელიც ცის ღმერთებმა დაუმორჩილებლობის გამო განდევნეს და იძუმოში დასახლდა. „კოძიკისა“ და „ნიჰონ შოკიში“ აღწერილია, თუ როგორ „დაუთმო“ ოკუნინუშიმ თავისი მიწები ამატერასუს მაცნეს. ითვლება, რომ ეს მითები ასახავს დაპირისპირებას იამატოსა და იძუმოს ტომობრივ კავშირებს შორის. იამატომ, იძუმოს დამორჩილების შემდეგ, ადგილობრივი ღმერთები თავის პანთეონში ჩართო და ამით საკუთარი ხელისუფლების „მითოლოგიური“ დასაბუთება შექმნა.

იძუმოს ტაძრებში მღვდელმსახურება მემკვიდრეობითია. საუკუნიდან ეს უფლება მხოლოდ მონათესავე ოჯახებს — სენგესა და კიტაძიმას აქვთ, ხოლო 1868 წლიდან მთავარი ქურუმის თანამდებობა სენგეს შტოს წარმომადგენელს უკავია. საუკუნისთვის უმაღლესი ქურუმის პოსტზე უკვე 17 თაობა იყო შეცვლილი. გადმოცემის თანახმად, იძუმოს პირველი უმაღლესი ქურუმი იყო ქალღმერთ ამატერასუს მეორე ვაჟი — მისი ძვირფასეულობისგან შობილი კამი.

სხვა შინტოისტური ტაძრებისგან განსხვავებით, იძუმო-ტაიშა საუკუნეების განმავლობაში ბუდიზმისადმი მედგარი ოპოზიციით გამოირჩეოდა. იძუმოში 1662 წლიდან არ მოიპოვება ბუდისტური ქანდაკებები და გამოსახულებები, რომლებიც შინტოისტური სალოცავების უმეტესობისთვისაა დამახასიათებელი.

1871 წლიდან 1946 წლამდე იძუმო-ტაიშა ოფიციალურად ირიცხებოდა კამპეი-ტაიშას (დიდი იმპერატორული ტაძრების) სიაში — სახელმწიფოს მიერ მხარდაჭერილი სალოცავების უმაღლეს კატეგორიაში.

იძუმო-ტაიშას სალოცავი შეტანილია იაპონიის ეროვნული საგანძურის სიაში. იგი ასევე შედის განსაკუთრებით პატივსაცემი წმინდა ადგილების — ტიოკუსაიშას რიცხვში.

არქიტექტურა
იძუმო-ტაიშა შინტოისტური არქიტექტურის კლასიკური სტილის — ტაიშა-ძუკურის (რომელსაც სახელი სწორედ ამ ტაძრის პატივსაცემად ეწოდა) ყველაზე თვალსაჩინო ნიმუშია.

სალოცავი სიმძლავრისა და მასშტაბურობის შთაბეჭდილებას ტოვებს, რაც სხვა სტილებისთვის ნაკლებად დამახასიათებელია. 1744 წელს აგებული ჰონდენის სიმაღლე 24 მეტრია. ნაგებობა ეყრდნობა რვა სვეტს, რომელთა სიმაღლე დაახლოებით ოთხი მეტრია. შენობა კვადრატული ფორმისაა და შედგება 22 მალისგან, თითოეული მალის სიგრძე კი 5 მეტრზე მეტია. მასიური, ოდნავ მოხრილი, კვიპაროზის ქერქით დახურული ორქანობიანი სახურავი შორს გამოწეული ნაპირებით გადაჰყურებს შენობის გარშემო არსებულ ვერანდას. სახურავს აგვირგვინებს სამი კაცუოგი და ორი ტიგი (დეკორატიული ელემენტები), რომლებიც კიდეებიდან შორს არის განლაგებული. 17-საფეხურიანი ციცაბო კიბე გადახურულია ცალკეული ორქანობიანი დახრილი სახურავით, რაც ამ სტილის დამახასიათებელი ნიშანია. დარბაზს აქვს ორმაგი კარი, რომელთა მიღმა, მარჯვენა კედლიდან ოთახის ცენტრისკენ, აღმართულია ტიხარი. იგი მზერისაგან მალავს შორეულ კუთხეში დაბრძანებულ გო-შინტაის (ღვთაების სხეული/ობიექტი). ჰონდენის ცენტრში მდებარეობს ცენტრალური სვეტი (შინ-ნო-მიჰასირა), რომელიც ასრულებს იორიშიროს (ობიექტი, რომელშიც კამი შეიძლება ჩასახლდეს) როლს. ზოგიერთი მკვლევრის აზრით, ის განასახიერებს ზეციურ სვეტს — ამე-ნო მიჰასირას, რომლის მეშვეობითაც დედამიწაზე იძანაგი და იძანამი ჩამოვიდნენ.

ჰონდენის წინ მდებარეობს 1959 წელს აგებული ჰაიდენი (55 მალის ზომის), რომლის სახურავიც სპილენძითაა დაფარული. სალოცავის მონუმენტურობას ხაზს უსვამს შესასვლელის თავზე დაკიდებული სამტონიანი შიმენავა (ჩალისგან დაწნული თოკი). არსებობს ტრადიცია: უნდა ჩაიფიქროთ სურვილი და შიმენავას მონეტა ესროლოთ. ითვლება, რომ თუ მონეტა იქ გაიჭედება — სურვილი აგისრულდებათ.

1981 წელს აიგო თანამედროვე კაგურადენი (რიტუალური ცეკვების — კაგურას დარბაზი) კიდევ უფრო დიდი შიმენავათი, რომლის წონა 5,2 ტონაა, ხოლო სიგრძე — 13 მეტრი.

მაცურა
ტაძარში 15-ზე მეტ მაცურის (შინტოისტურ დღესასწაულს) აღნიშნავენ. მათგან ყველაზე ცნობილია კამიარი-მაცური, რომელიც ოქტომბერში ან ნოემბერში ტარდება. ითვლება, რომ ამ თვეში მთელი იაპონიის კამი (ღვთაებები) იძუმოში იკრიბებიან სათათბიროდ. შესაბამისად, ძველი იაპონური კალენდრის მეათე თვეს, რომელსაც მთელ იაპონიაში კანაძუკი („თვე ღმერთების გარეშე“) ჰქვია, იძუმოს მხარეში კამიარიძუკი („თვე ღმერთებთან ერთად“) ეწოდება.

თვის მეათე დღეს ღვთაებები, დრაკონი-ღმერთის — ზღვის მბრძანებლის — წინამძღოლობით, სალოცავის მახლობლად, ინასაჰამას სანაპიროზე გადმოდიან. ნაპირზე მათ ქურუმები ხვდებიან და დროებით საკურთხეველში ეპატიჟებიან. იქიდან ისინი სალოცავის კაგურადენში (ცეკვების დარბაზში) მიჰყავთ, შემდეგ კი პატარა დროებით სალოცავებში აბინავებენ. იმ კვირის განმავლობაში, სანამ კამი სალოცავში იმყოფებიან, ქურუმები მკაცრ რიტუალურ სიწმინდეს იცავენ: მაგალითად, არ ჭამენ ხორცს, არ სარგებლობენ ავტომობილით და საპირფარეშოში ყოველი შესვლის შემდეგ ბანაობენ.

ერთი კვირის შემდეგ, ჩვიდმეტი რიცხვში, ქურუმები საკაკის ტოტებითა და შიდეს (ქაღალდის ლენტებით) ღვთაებებს პროვინციის სხვა ტაძრებში აცილებენ. თვის ბოლოს კი მანკუსენ-ძინძას ტაძარში ღვთაებებთან საბოლოო დამშვიდობების ცერემონია იმართება.