დიდი მთავრების დახვრეტა პეტრო-პავლოვსკის ციხესიმაგრეში

დიდი მთავრების დახვრეტა პეტრო-პავლოვსკის ციხესიმაგრეში — რომანოვების დინასტიის ოთხი წარმომადგენლის დახვრეტა 1919 წლის იანვრის ბოლოს (დასახელებულია როგორც 23-24 იანვრის, ასევე 29-30 იანვრის ღამე). გადაწყვეტილება მიღებული და გაკონტროლებული საკონტროლო კომისიის (ვჩკ)-ს მიერ, როგორც პასუხი გერმანიაში როზა ლუქსემბურგისა და კარლ ლიბკნეხტის მკვლელობაზე. დახვრეტილი დიდებულები განიხილებოდნენ როგორც მძევლები.

დახვრეტილი დიდებულებიდან — გიორგი მიხეილის ძე, დიმიტრი კონსტანტინეს ძე და პავლე ალექსანდრეს ძე — რუსეთის მართლმადიდებლური ეკლესია საზღვარგარეთ -ის მიერ წმინდანებად არიან შერაცხული, ახალმოწამეთა დასში.

დახვრეტილები
დახვრეტილი ოთხივე პიროვნება იმპერატორ ნიკოლოზ -ის შვილიშვილი იყო. მათ შორის ორი — ძმები:

დიდი მთავარი პავლე ალექსანდრეს ძე (დ. 1860 — გ. 1919) — იმპერატორ ალექსანდრე -ის ვაჟი;

დიდი მთავარი დიმიტრი კონსტანტინეს ძე (დ. 1860 — გ. 1919) — დიდი მთავარი კონსტანტინე ნიკოლოზის ძის ვაჟი;

დიდი მთავარი ნიკოლოზ მიხეილის ძე (დ. 1859 — გ. 1919) — დიდი მთავარი მიხეილ ნიკოლოზის ძის ვაჟი;

დიდი მთავარი გიორგი მიხეილის ძე (დ. 1863 — გ. 1919) — მიხეილ ნიკოლოზის ძის ვაჟი, ნიკოლოზ მიხეილის ძის ძმა.

დახვრეტა
დაპატიმრება
1918 წლის 26 მარტს, პეტროგრადის გაზეთ „წითელ გაზეთში“ გამოქვეყნდა დადგენილება, რომელსაც ხელი მოაწერეს გრიგორი ზინოვიევმა და მოისეი ურიცკიმ:

სამმა დიდმა მთავარმა მართლაც დატოვა პეტროგრადი. თუმცა იმპერატორის ძმა, დიდი მთავარი მიხეილ ალექსანდრეს ძე 1918 წლის 13 ივნისს მოკლეს პერმის მახლობლად. ამის შემდეგ ხელისუფლებამ ოფიციალურად გაავრცელა ცრუ ინფორმაცია მის გაქცევაზე და მკაცრად გაამკაცრა დარჩენილი რომანოვების პატიმრობის პირობები:„ვოლოგდა. 1 ივლისი. დააპატიმრეს დიდი მთავრები: ნიკოლოზ მიხეილის ძე, გიორგი მიხეილის ძე და დიმიტრი კონსტანტინეს ძე“.

დაპატიმრებულები თავდაპირველად ვოლოგდაში, ადგილობრივ ციხეში მოათავსეს, თუმცა სამი კვირის შემდეგ პეტროგრადის ჩეკამ ისინი გადაიყვანა წინასწარი დაკავების იზოლატორში, ხოლო შემდგომ პეტროპავლოვსკის ციხესიმაგრეში. მათი სტატუსი ოფიციალურად შეიცვალა და ყველა იქნა მიჩნეული სრულფასოვან პატიმრებად, მათ შორის პეტროგრადში დარჩენილი პავლე ალექსანდრეს ძე და იმპერატორის სისხლის წარმომადგენელი გავრიილ კონსტანტინეს ძე

გავრიილ კონსტანტინეს ძემ თავი დააღწია დახვრეტას. ის დააპატიმრეს 1918 წლის 15 აგვისტოს, თუმცა ციხეში მხოლოდ ერთი თვე გაატარა. მისმა ახალდაქორწინებულმა მეუღლემ, ანტონინა ნესტეროვსკაიამ — ყოფილი ბალერინა, პუბლიკურად მიუთითა მეუღლის ტუბერკულოზზე, ხოლო მაქსიმ გორკის დახმარებით შეძლო ქმრის გათავისუფლების მიღწევა. მათ მალევე მიიღეს უცხოეთში გამგზავრების უფლება, თავდაპირველად გადავიდნენ ფინეთში, ხოლო შემდგომ საფრანგეთში.

გავრიილის ძმები —
იოანე კონსტანტინეს ძე,
იგორი კონსტანტინეს ძე და
კონსტანტინე კონსტანტინეს ძე — დახვრიტეს ალაპაევსკში (→ ალაპაევსკის მოწამეები).

მაქსიმ გორკი ასევე ითხოვდა ლენინისგან ნიკოლოზ მიხეილის ძის შეწყალებას, რომელიც დიდი პატივისცემით სარგებლობდა ბოლშევიკურ წრეებშიც, როგორც ისტორიკოსს და პროგრესულად მოაზროვნე საზოგადო მოღვაწეს. ლეგენდის თანახმად, ლენინმა უპასუხა:

1919 წლის 16 იანვარს რსფსრ-ის სახალხო კომისართა საბჭოს სხდომაზე განიხილეს რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის თხოვნა ნიკოლოზ მიხეილის ძის გათავისუფლების შესახებ, როგორც გამოჩენილი მეცნიერისა და ისტორიკოსის. საბოლოოდ გადაწყდა: „მიმართონ პეტროგრადის ჩეკას და ამხ. შალვა ელიავას, გადაწყეტა გადაიდოს, სანამ ამხ. ლუნაჩარსკი არ მიაწვდის სრულ ინფორმაციას“.

თემა კვლავ აღარ განხილულა. თუმცა, დოკუმენტში იკითხება პეტროგრადის ჩეკას პასუხიც:

მძევლები
ლენინზე 1918 წლის 30 აგვისტოს განხორციელებული თავდასხმისა და მოისეი ურიცკის მკვლელობის შემდეგ გამოცხადდა წითელი ტერორი. მრავალი გაზეთის მიხედვით გავრცელდა შემდეგი ცნობა:

საბოლოოდ, რომანოვების დინასტიის წარმომადგენლები დახვრიტეს როგორც მძევლები. მოგვიანებით ოფიციალური ცნობით, მათი სიკვდილი შურისძიება იყო როზა ლუქსემბურგისა და კარლ ლიბკნეხტის მკვლელობაზე, თუმცა რეალურად დახვრეტის გადაწყვეტილება მიღებული იყო 1919 წლის 9 იანვარს, ხოლო ლიბკნეხტი და ლუქსემბურგი მოკლეს მხოლოდ 15 იანვარს.

დახვრეტა
1919 წლის 9 იანვარს ვჩკ-ის პრეზიდიუმის სხდომაზე (მონაწილეობდნენ: იაკობ პეტერსი, მარტინ ლაცისი, ივან კსენოფონტოვი და მდივანი ო. ი. მურნეკი) მიღებულ იქნა შემდეგი დადგენილება: „ვჩკ-ის პრეზიდიუმის სხდომის ოქმი“, 9 იანვარი. იხ. არქივი: ვჩკ-ის დოკუმენტების კრებული / რედ. ვ. ვინოგრადოვი და სხვ. — მ.: კუჩკოვო პოლე, 2007.

დახვრეტის რაზმს ხელმძღვანელობდა პირი სახელად გორდიენკო. ალექსანდრე მიხეილის ძის (რომლის ძმებიც მაშინ დაიღუპნენ) თქმით, ეს იყო ყოფილი ციხის ზედამხედველი, რომელიც წარსულში იმპერატორის კაბინეტიდან ძვირფას საჩუქრებს იღებდა.

დიდი მთავრის პავლე ალექსანდრეს ძის ქვრივი, ოლგა პალეი, წერდა:

დახვრეტის შესახებ ინფორმაცია გამოქვეყნდა 1919 წლის 31 იანვარს, გაზეთ „პეტროგრადის პრავდაში“, თუმცა მედიაში არ აღინიშნა არც მიზეზი, არც ადგილი და არც ზუსტი თარიღი. შემდგომ დახვრეტა განმარტებული იქნა როგორც პასუხი ბერლინში ლიბკნეხტისა და ლუქსემბურგის მკვლელობაზე.

ალექსანდრე მიხეილის ძე წერდა:

დასაფლავების ადგილი
კვლევების მიხედვით, ოლგა პალეის მიერ ნახსენები დახვრეტის ადგილი არ შეესაბამება დღევანდელ მონეტური ეზოს ტერიტორიას პეტროპავლოვსკის ციხესიმაგრეში, არამედ მდებარეობდა ციხესიმაგრის გარეთ — კრონვერკის პოლიგონზე, გოლოვკინის ბასტიონის მახლობლად. გავრიილ კონსტანტინეს ძეც ადასტურებს, რომ დახვრეტილები ეზოში დაკრძალეს: „დიმიტრი კონსტანტინეს ძე, ნიკოლოზ მიხეილის ძე და გიორგი მიხეილის ძე, რომლებიც ვოლოგდაში იყვნენ გადასახლებულნი, შემდგომ დააპატიმრეს, გადაიყვანეს პეტროგრადში და, როგორც პავლე ალექსანდრეს ძე, წინასწარი დაკავების იზოლატორში მოათავსეს. 1919 წლის იანვარში ისინი პეტროპავლოვსკის ციხესიმაგრეში დახვრიტეს და იქვე ეზოში დაკრძალეს.“

სავარაუდოდ, ისინი ადგილზე — საერთო საფლავში დაიკრძალნენ. ზოგიერთი თანამედროვის მტკიცებით, „კედელთან“ დაკრძალული იყო თვრამეტი ადამიანი, მათ შორის ოთხი დიდი მთავარი.

როგორც ჩანს, რომანოვების დინასტიის ეს წევრები პეტროპავლოვსკის ტაძართან — მათი ოჯახის მთავარი სამარხის მახლობლად იქნენ დამარხულნი.

2009 წლის მარტში, სანქტ-პეტერბურგის ისტორიის მუზეუმმა (პეტროპავლოვსკის ციხესიმაგრეში) მიმართა რუსეთის ფედერალური უსაფრთხოების სამსახურს სანქტ-პეტერბურგსა და ლენინგრადის ოლქში იმ ინფორმაციის თაობაზე, რაც ეხებოდა 1919 წლის 30 იანვარს დიდი მთავრების დახვრეტას. 2009 წლის 14 აპრილს მათ მიიღეს ოფიციალური პასუხი, რომ შესაბამის არქივში დახვრეტის ან დაკრძალვის შესახებ მონაცემები არ მოიძებნა.

თანამედროვეების რეაქცია
ალექსანდრე მიხეილის ძის მემუარების სრულ ვერსიაში აღწერილია სცენა პარიზის კაფეში, სადაც ვიზიტორებმა გაზეთში წაიკითხეს დახვრეტის ამბავი.

გახმაურებული სროლის წინააღმდეგ პროტესტი გამოითქვა მაშინდელ საბჭოთა რუსეთშიც. მენშევიკთა ერთ-ერთმა ლიდერმა, იული მარტოვი, 1919 წლის 6 თებერვალს გამოაქვეყნა სტატია „სამარცხვინოა!“ გაზეთ „ყოველთვის წინ!“–ში, რომელიც მიეძღვნა დიდ მთავართა დახვრეტას. მარტოვი წერდა, რომ ეს მოქმედება იყო მორიგი გამოვლინება უმიზეზო სისასტიკისა და ბოროტების, რომელიც მხოლოდ აზიანებდა რევოლუციის საქმეს — განსაკუთრებით საერთაშორისო ასპარეზზე. სტატიის დასასრულს ის ამტკიცებდა, რომ სოციალისტისთვის თითოეული ადამიანის სიცოცხლე თანაბრად ძვირფასია, მათ შორის დიდ მთავართა, და დახვრეტა თავად „საზიზღრობა“ იყო.

კანონიზაცია
დიდი მთავრები გიორგი მიხეილის ძე, დიმიტრი კონსტანტინეს ძე და პავლე ალექსანდრეს ძე რუსული მართლმადიდებლური ეკლესია საზღვარგარეთის მიერ კანონიზებულ იქნენ როგორც რუსი ახალმოწამეები 1981 წლის 1 ნოემბერს. მათი ხსენების დღე აღინიშნება იანვრის ბოლო კვირას.

სხვა კანონიზებულ რომანოვთა მსგავსად (გარდა იმპერატორის ოჯახის წევრებისა და ელიზაბეტ ფეოდოროვნას) ისინი ოფიციალურად არ არის აღიარებული რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ.

გამოძიება
1998 წელს, რუსეთის ფედერაციის გენერალური პროკურატურის მთავარი საგამოძიებო სამმართველოს უფროსმა პროკურორ-კრიმინალისტმა, სამართლიანობის უფროსმა მრჩეველმა ვლადიმერ ნიკოლაევიჩ სოლოვიოვიმ განიხილა სისხლის სამართლის საქმე № 18/123666-93 — „1918–1919 წლებში რუსეთის იმპერატორული სახლის წევრებისა და მათი გარემოცვის წარმომადგენლების სიკვდილის გარემოებათა დადგენის შესახებ“, რომელიც აღძრული იყო 1993 წლის 19 აგვისტოს. საქმის პუნქტი 10.3 — „დიდი მთავრების დახვრეტა ქალაქ პეტროგრადში 1919 წლის იანვარში“. დასკვნაში აღნიშნული იყო: „დახვრეტის დეტალების დადგენა გამოძიებისას ვერ მოხერხდა. შესაბამისი პირებისთვის არანაირი ბრალდება არ წარუდგენიათ უკანონო ქმედებებში მონაწილეობის შესახებ.“

რეაბილიტაცია
1996 წელს, სანქტ-პეტერბურგის ორგანიზაცია „მემორიალის“ წარმომადგენლებმა მიმართეს ქალაქის პროკურატურას: „საქართველოს ფედერაციის რეაბილიტაციის შესახებ კანონის მე-6 მუხლის საფუძველზე გთხოვთ, რეაბილიტირდნენ პოლიტიკური მოტივით რეპრესირებული (დახვრეტილნი 1919 წლის იანვარში პეტროპავლოვსკის ციხესიმაგრეში) დიდი მთავრები: გიორგი მიხეილის ძე რომანოვი, ნიკოლოზ მიხეილის ძე რომანოვი, დიმიტრი კონსტანტინეს ძე რომანოვი და პავლე ალექსანდრეს ძე რომანოვი.“

ისინი რეაბილიტირებულნი იქნენ 1999 წლის 9 ივნისს, რუსეთის ფედერაციის გენერალური პროკურატურის გადაწყვეტილებით — ფედერალური კანონის „პოლიტიკური რეპრესიების მსხვერპლთა რეაბილიტაციის შესახებ“ საფუძველზე. დადგენილების თანახმად, ნიკოლოზ მიხეილის ძე, დიმიტრი კონსტანტინეს ძე, გიორგი მიხეილის ძე და პავლე ალექსანდრეს ძე რომანოვები ექვემდებარებიან ზემოხსენებული კანონის პირველი და მესამე მუხლების „ბ“ პუნქტს. რეაბილიტაციის ცნობები გადაეცა ლუკიანოვს — ლეგიტიმური წარმომადგენლის, დიდი მთავარი ლეონიდა გიორგის ასულის სახელით.

შესაძლო ნეშთები
1994 წელს, არასამთავრობო კვლევითი ცენტრის „მემორიალი“ წერილზე პასუხად, ფედერალური უსაფრთხოების სამსახურის სანქტ-პეტერბურგისა და ლენინგრადის ოლქის სამმართველოს ხელმძღვანელის მოადგილემ, ვ. ლ. შულცმა განაცხადა: „განკარგულებაში არ გვაქვს ინფორმაცია იმ ადგილების შესახებ, სადაც განხორციელდა დახვრეტა ან დაკრძალვა, რომელშიც მსჯავრდებულებს მიესაჯათ სიკვდილით დასჯა 1917–1937 წლებში.“

2009 წლის 20 დეკემბერს, გოლოვკინის ბასტიონის მახლობლად ავტოსადგომის მშენებლობისას სამუშაოებმა გამოავლინა ადამიანის ნეშთები. მომდევნო კვირაში აღმოჩენილი იქნა 17 თავის ქალა კეფის არეში ნასროლი ხვრელებით. რანის არქეოლოგიური ინსტიტუტის სპეციალისტების აზრით, საერთო საფლავში არ იწვნენ იუნკერები ან უმცროსი ოფიცრები, არამედ „უფრო ასაკოვანი და არა რიგითი ადამიანები“. მუზეუმის დირექტორის, ალექსანდრე კოლიაკინის თანახმად, პეტროპავლოვსკის ციხესიმაგრის ტერიტორიაზე, რომელსაც ბოლშევიკები ხშირად იყენებდნენ დასახვრეტ ადგილად, მსგავს აღმოჩენებს ხშირად აკეთებენ. 2010 წლისთვის ნეშთები ჯერ კიდევ არ იყო გადაცემული ექსპერტიზისთვის.

გამოძიების ფედერალურმა სამსახურმა უარი განაცხადა სისხლის სამართლის საქმის აღძვრაზე, „დანაშაულის შემადგენლობის არარსებობის გამო“. ნეშთების ექსპერტიზით დაინტერესდა წამყვანი პათოლოგანატომი ვიაჩესლავ პოპოვი, რომელმაც თავის დროზე იმპერატორ ნიკოლოზ –ის ოჯახის ნეშთებიც შეისწავლა. მიუხედავად ამისა, ტყვიები, მასრები, ოქროს სამკაულები და ტანისამოსის ფრაგმენტები, რომლებიც აღმოჩენილ იქნა არქეოლოგების მიერ, გამოძიების ორგანოებს არ მიუღიათ და ჯერ კიდევ ინახება მუზეუმში.
ძეგლი
მწერალმა დანიელ გრანინმა მიმართა გუბერნატორ ვალენტინა მატვიენკოს წინადადებით, რომ ტრაგიკული მოვლენების სამახსოვროდ ზაიაჩი კუნძულზე, საერთო საფლავთან, დამონტაჟებულიყო ხის მცირე ჯვარი. წერდა, რომ ის მდებარეობდეს ციხესიმაგრის კედლის გარე მხარეს, ტურისტული მარშრუტებისგან მოშორებით. მას უარით უპასუხეს

2004 წელს პეტროპავლოვსკის ტაძართან მდებარე დიდ მთავართა საძვალეში დამონტაჟდა მემორიალური დაფა, რომელზეც დატანილია ოთხი დიდი მთავრის სახელები, რომლებიც 1919 წლის იანვარში იქნენ დახვრეტილნი ციხესიმაგრეში.