ვოუნი

ვოუნი — პატარა სოფელი კვიპროსში, ლიმასოლის რაიონში, აგიოს-თერაფონიდან 7 კმ-ით (4.3 მილი) ჩრდილოეთით. სოფლის სახელწოდება მომდინარეობს მისი მდებარეობიდან, სადაც ბერძნულად „“ ნიშნავს „დაბალ მთას“.

ისტორია
ვოუნის შესახებ ყველაზე ადრეული ჩანაწერი შუა საუკუნეებით თარიღდება; იგი ვენეციურ რუკებზე ჩანს სახელწოდებით „“.

ადგილობრივი ტრადიციის თანახმად, თანამედროვე სოფლის ტერიტორიაზე ადრე არსებობდა ოთხი დასახლება, რომლებიც დაბალ მთებზე იყო გაშენებული; მათგან სამი, ცნობილი იყო როგორც პერა ვოუნინი , ველონაკა და აგიოს-მამასი , რომლებიც განადგურდა 1692 წელს კვიპროსში გავრცელებული შავი ჭირის შედეგად. მეოთხე დასახლება, ვოუნი, გადაარჩინა და დაიცვა იოანე ნათლისმცემელმა, რომლის სახელზეც არის ნაკურთხი სოფლის მთავარი ეკლესია. იმ სამი დასახლების მაცხოვრებლები, რომლებიც შავ ჭირს გადაურჩნენ, ვოუნიში გადავიდნენ.

გათხრები
კვიპროსის შვედურმა ექსპედიციამ ვოუნიში გათხრები 1928 წლის გაზაფხულიდან 1929 წლის შემოდგომამდე აწარმოა. ადგილი არის ზღვასთან ახლოს და აქვს კარგი კავშირი, მაგალითად, მარიონთან და ლიმნიტისთან. ძველი გზა სოლიდან მერსინაკისა და ვუნისკენ ადვილად შესამჩნევია. ბორცვი, რომლის მწვერვალზეც მდებარეობს ათენას სახელობის ტაძარი, დაცული იყო თავდაცვითი კედლებითა და რამდენიმე კოშკით. კვიპროსის შვედურმა ექსპედიციამ უარყო თეორია იმის შესახებ, რომ ვოუნი იყო ანტიკური აიპეია, სოლის წინამორბედი, რადგან ადგილზე ძვ. წ. საუკუნეზე ადრინდელი ვერანაირი აღმოჩენა ვერ გაკეთდა. შესაბამისად, ადგილის ძველი სახელწოდება, რომელსაც ახლა ვუნი ჰქვია, უცნობია.

ტაძრის ქვემოთ მდებარე ტერასაზე არის სასახლე, რომელიც გარშემორტყმულია სხვადასხვა მცირე სალოცავებით. არ ჩანს, რომ იგი ტაძრისგან კედლით ან რაიმე სხვა ნაგებობით ყოფილიყო გამოყოფილი. სასახლის ქვემოთ მათ აღმოაჩინეს ზოლისებრი ფორმის ნეკროპოლისი რამდენიმე კლდის სამარხით. ამ სამარხების უმეტესობა ღია იყო და გამოქვაბულებს მოგაგონებდათ. ნეკროპოლისის ქვემოთ კი იპოვეს მიწაყრილი, სადაც სასახლის მსგავს სახლებსაც მიაგნეს. ხალხი სახლებს, ნეკროპოლისსა და სალოცავებს შორის კლდეში ნაკვეთი გზებისა და კიბეების დახმარებით გადაადგილდებოდა.

ათენას ტაძარი
ვინაიდან ტაძრის ნიადაგი ამინდისა და ქარის ზემოქმედების ქვეშ იყო, კედლების მხოლოდ ქვედა ნაწილია შემორჩენილი. არქიტექტურული ნაშთები შედგება სხვადასხვა კონსტრუქციისა და შემადგენლობის საძირკვლის კედლებისა და იატაკებისგან. გარდა ამისა, ნაპოვნია ქანდაკებების რამდენიმე ბაზისი და საკურთხეველი. კედლების დიდი ნაწილი აღმართული იყო მყარ კლდეზე, ხოლო მყარი საძირკველი დამზადებული იყო თლილი ქვისგან , რომელიც შეკრული გახლდათ თაბაშირის დუღაბით; ეს უკანასკნელი აუცილებელი იყო, რადგან კლდე დასავლეთისკენ ფერდობზე მდებარეობს.

ტაძრის ტერიტორიის არქიტექტურა სამ ნაწილად შეიძლება დაიყოს. პირველი არის კვადრატული ნაგებობა ერთი ოთახით, რომელსაც ეწოდება ოთახი . მეორე ნაწილი, სახელწოდებით ოთახი , შედგება 58 კედლისგან და ქმნის მართკუთხა ნაგებობას. მესამე ნაწილი მოიცავს – ოთახებს, რომლებიც შეადგენენ ერთად აშენებული სახლების ბლოკს. გაურკვეველია, აშენდა თუ არა ისინი ერთსა და იმავე პერიოდში. ამ შენობებს შორის არის რამდენიმე ეზო, როგორც ერთგვარი წინა ეზო. ეზოების ერთ-ერთი დანიშნულება, როგორც ჩანს, სკულპტურებისა და ზოგიერთი საკურთხევლის განთავსება იყო. სკულპტურები გამოსახავდნენ ათენას რომლებიც კონკრეტული თანმიმდევრობით არ იყო განლაგებული. მათი უმეტესობა მოთავსებული გახლდათ ეზოს ცენტრში, პირდაპირ შესასვლელის გვერდით. შვედი არქეოლოგების აზრით, შენობა – ოთახებით, სავარაუდოდ, გამოიყენებოდა როგორც საგანძური შესაწირავებისთვის ან რაიმე მსგავსი დანიშნულებით.

ვინაიდან არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს ბრინჯაოს თასი მასზე ამოტვიფრული სახელით „ათენა“, ასევე ბრინჯაოს იარაღი და მრავალი სკულპტურა, რომლებიც სავარაუდოდ ქალღმერთს გამოსახავს, მათ დაასკვნეს, რომ ეს იყო ქალღმერთ ათენას ტაძარი. საკურთხეველი შეიქმნა ძვ. წ. საუკუნის პირველ ნახევარში. საუკუნის შუა ხანების შემდეგ დაემატა ოთახი . არაფერი მიუთითებს იმაზე, თუ როდის განადგურდა ან მიატოვეს ტაძრის მთელი ტერიტორია, თუმცა არქეოლოგიური მასალა, რომელიც კვიპროსულ-კლასიკურ პერიოდზე გვიანდელი იქნებოდა, არ არის ნაპოვნი.

სასახლე
ტაძრის ქვემოთ მდებარეობს შენობების კომპლექსი, რომელსაც სასახლეს უწოდებენ. სასახლის ქვის კედლები შედგება თავად ვოუნის კლდის ადგილობრივი კირქვისგან და ღია მწვანე ერთგვაროვანი კირქვისგან - პარადიზოტისიდან , რომელიც ვოუნიდან 1,5 კმ-ით (0,93 მილი) ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობს. როგორც ჩანს, საძირკველი ქვისგან იყო ნაშენი, ხოლო ზედა კედლები ალიზისგან (ტალახის აგური).

სასახლის ეზოს ჰქონდა სვეტები, რომლებიც იჭერდნენ პერისტილის სახურავს ცენტრალური ეზოს გარშემო. სვეტების შემორჩენილი ფრაგმენტები დამზადებულია ვოუნის კლდის მყარი კირქვისგან, ხოლო სტილობატები — პარადიზოტისის კირქვის მართკუთხა ფილებისგან. სვეტები ორი ტიპისაა. ტიპ 1-ლს აქვს ცილინდრული ტანი, ხოლო ტიპ მე-2-ს — ელიფსის ფორმა. შემორჩენილია ერთი კაპიტელი, რომელსაც აქვს ეგვიპტური ჰათორის კაპიტელის კვიპროსული სახესხვაობის ფორმა. მის ორ მხარეზე რელიეფში გამოკვეთილია ქალის თავი. ქალს უკეთია როზეტის ფორმის საყურეები ხოლო მისი თავი დაგვირგვინებულია რკალისებრი დიადემით.

გათხრებისას აღმოჩნდა ქვის ბლოკებისგან დამზადებული მრავალი კიბე, მათ სასახლის როგორც ზედა, ისე პირველ სართულზე (მიწის დონეზე) აჰყავდათ მნახველი. ზოგიერთი კიბე, სავარაუდოდ, ხისგანაც იყო დამზადებული. ქვედა თიხის იატაკზე ნაპოვნია კერა, რომელიც საჭმლის მოსამზადებლად გამოიყენებოდა. კერა გარშემორტყმული იყო ცეცხლისგან გაშავებული ქვებისგან შემდგარი ნახევარწრით. გარდა ამისა, მათ აღმოაჩინეს ნახშირბადოვანი ნივთიერებისა და ფერფლის ფენა.

აქ ნაპოვნი ცისტერნები ოთხი ძირითადი ტიპისაა: რეზერვუარისებრი, ჭისებრი, ბოთლისებრი და ზარისებრი, სადაც წყალი სამი სხვადასხვა ტიპის წყალსადენით გადაჰყავდათ: ტერაკოტის მილებით, ღია მოცემენტებული არხებით და ქვის ფილებით დახურული მოცემენტებული არხებით. პირველი ორი გამოიყენებოდა სახურავიდან წყლის ჩამოსაყვანად, ხოლო მოცემენტებული დახურული არხები გამოიყენებოდა იატაკქვეშა გაყვანილობისთვის, რომელიც იხსნებოდა იატაკქვეშა მრგვალ მოცემენტებულ აუზებში. სადრენაჟო არხებს წვიმის წყალი სასახლის შიგნით და გარეთ არსებული ღია სივრცეებიდან სარეცხ ოთახებში, აბაზანებსა და ცისტერნებში გადაჰქონდა.

როდესაც კვიპროსის შვედურმა ექსპედიციამ სასახლე გამოიკვია, დაასკვნა, რომ იგი ოთხ პერიოდში აშენდა. პირველი პერიოდის განმავლობაში (ძვ. წ. 500-დან 450–440 წლებამდე) მთავარი შესასვლელი იყო სამხრეთ-დასავლეთით, საიდანაც იხსნებოდა წვდომა სახელმწიფო აპარტამენტებზე, რომლებიც შედგებოდა ოთახების სამნაწილიანი კომპლექსისგან, შუაში დომინანტური მთავარი დარბაზით. სახელმწიფო აპარტამენტები განთავსებულია ცენტრალური ეზოს გვერდით, რომელსაც აქვს დიდებული შვიდსაფეხურიანი კიბე. ცენტრალური ეზო თითქმის კვადრატული ფორმისაა და სამი მხრიდან გარშემორტყმულია პერისტილური პორტიკით, რომლის სახურავსაც სვეტები იჭერდა, თუმცა ეზოს ცენტრი ღია იყო. ეზოს ცენტრში მდებარე ცისტერნა წვიმის წყალს აგროვებდა. ეზოს გასწვრივ აშენდა კიდევ სხვა ოთახები, რომლებიც ერთმანეთთან პირდაპირ არ იყო დაკავშირებული. ზოგიერთი ეს ოთახი სააბაზანოა. სასახლეს ჰქონდა კალდარიუმი , სადაც მობანავეებს შეეძლოთ ზეთის წასმა და დაზელა, შემდეგ კი ცხელ წყალში დაბანა. კალდარიუმის შემდეგ მათ შეეძლოთ გაეგრძელებინათ გზა ფრიგიდარიუმში , სადაც ცივი წყლით იბანდნენ. სამზარეულოს განყოფილება შედგება პატარა ოთახებისგან სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სხვა ღია ეზოსთან. ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე ზოგიერთი ოთახი საცხოვრებელი და შესანახი სათავსოა. ორ სათავსოში იატაკში ამოჭრილია კონუსური ხვრელები დიდი პითოსების დასამაგრებლად, რომლებსაც წვეტიანი ბოლოები ჰქონდათ. პირველი პერიოდის სასახლეს ზედა სართული არ ჰქონდა. სასახლის გარეთ აშენდა ტემენოსი მართკუთხა საკურთხევლის ეზოთი და რამდენიმე მცირე საკულტო ნაგებობით. ერთ-ერთ საკულტო ნაგებობაში სკულპტურების უმეტესობას ჰერაკლეს ფიგურების ფრაგმენტები წარმოადგენდა, ამიტომ არქეოლოგებმა მას „ჰერაკლეს სამლოცველო“ უწოდეს.

მეორე პერიოდში (ძვ. წ. 500-დან 450–440 წლებამდე) დაემატა მართკუთხა ოთახი და ვიწრო დერეფანი. კედლის შიგნით არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს თლილი ქვის ბლოკებისგან დამზადებული ოთხი პატარა ყუთი, ასევე ფერფლი, ნახშირბადოვანი ნივთიერება და ბლოკებზე კვამლის კვალი, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ ყუთები გამოსაწვავად გამოიყენებოდა. მათ ეს სტრუქტურა ზედა ოთახის გასათბობად განმარტეს, რაც ქმნის სუდატორიუმის მსგავს რამეს. სასახლის სამხრეთით დაემატა ერთი საკულტო ნაგებობა. სხვა მხრივ, სტრუქტურა იგივე დარჩა, რაც 1-ელ პერიოდში.

მესამე პერიოდის განმავლობაში (ძვ. წ. 450–440 წლებიდან 380 წლამდე), არქეოლოგებმა დაასკვნეს, რომ სასახლეს დაემატა ზედა სართული, რის გამოც ბევრი კიბის დამატებაც გახდა საჭირო. ასევე დაემატა ოთხი ახალი სათავსო და სამი დამატებითი საცეცხლე კამერა. ზოგიერთი ძველი ნაწილი გადაკეთდა, მაგალითად, ეზო თითქმის ორჯერ გაიზარდა ცენტრალურ ეზოსთან შედარებით. სამზარეულოს განყოფილებამ განიცადა გარკვეული გაფართოება და ცვლილებები. სასახლის ჩრდილოეთ კუთხეში აშენდა ახალი მთავარი შესასვლელი დიდი და კუთხოვანი ვესტიბიულით. სახელმწიფო აპარტამენტების გარშემო მომხდარი ყველა ამ ცვლილების გამო, მათი ფუნქცია სავარაუდოდ შეიცვალა. ამ პერიოდში ისინი მეგარონს მოგვაგონებს. სასახლის საერთო სტრუქტურა ამ პერიოდში საგრძნობლად შეიცვალა 1-ელ პერიოდთან შედარებით. გარდა ამისა, განვითარდა სასახლის გარეთ მდებარე რელიგიური ნაგებობები და დაემატა ახალი შენობები. მეოთხე და ბოლო პერიოდის განმავლობაში (ძვ. წ. 450–440 წლებიდან 380 წლამდე), სასახლესა და ტემენოსში მხოლოდ მცირე ცვლილებები განხორციელდა.

ვოუნის სასახლეში ან მის მახლობლად მრავალი ქვის სკულპტურა იპოვეს. მაგალითად, ვოუნიში აღმოჩნდა ცნობილი „ვოუნის თავი“, რომელიც დაგვირგვინებულია როზეტებისა და მოცეკვავე ფიგურების გამოსახულებიანი რელიეფური ორნამენტებით შემკული დიადემით, ასევე კიმატიონის ორნამენტების მქონე ჩარჩოთი. კიდევ ერთი მაგალითია პერსეფონეს ნატურალური ზომის ქანდაკება, რომელიც იონიურ-ბერძნულ სახელოვნებო სტილს ბაძავს. იგი დგას წინ წამოწეული მარცხენა ფეხით, აცვია ქიტონი და მოსასხამი; მარცხენა ხელს, რომელიც დაკარგულია, სავარაუდოდ სამოსის ნაოჭები ეჭირა. ქანდაკება არქაული სტილის დასასრულით თარიღდება. აქ ასევე ნაპოვნია ტერაკოტის სკულპტურები. გარდა ამისა, აღმოჩენილია კერამიკა, თასები, დოქები, თითისტარის რგოლი და საქსოვი დაზგის სიმძიმე, საყურეები და სხვა სამკაულები, ასევე საცეცხლური.

მოსახლეობა