iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ძირტკბილა

}

ძირტკბილა — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე პარკოსანთა ოჯახისა, რომლის სამშობლოა სამხრეთი ევროპა და, ნაწილობრივ, აზია. აქვს კენტფრთისებრი ფოთოლი, ფესურა, იისფერი ყვავილი, ზომით 0,8 - 1,2 სანტიმეტრი, ნაყოფი — 2-3 სანტიმეტრის სიგრძის პარკი, რომელშიც 1-8 თესლია. იზრდება 1 მეტრამდე სიმაღლისა. გავრცელებულია უმთავრესად სტეპის, ნახევრად-უდაბნოსა და უდაბნოს ზონებში.

ძირტკბილას ფესურა და ნაყოფი შეიცავს გლიკოზიდებს, საქაროზას, ფლავონოიდებს, ეთეროვან ზეთებს, ვიტამინს, მინერალურ მარილებსა და სხვ. ძირტკბილას მიწისზედა ნაწილებს იყენებენ თივად და სილოსად. 100 კილოგრამი თივა შეიცავს 41,2 საკვებ ერთეულს, 1,1 კილოგრამ ნედლ პროტეინს. ძირტკბილას უძველესი დროიდან იყენებენ მედიცინაში, აგრეთვე ლუდის წარმოებაში, კულინარიაში, საკონდიტრო საქმეში. ძირტკბილას ძირებს იყენებენ საღებავად. 1 ჰექტარი ძირტკბილას კარგი შალდამიდან შეიძლება 10-20 ტონა მზა ნედლეულის მიღება.

ძირტკბილას გვარის ლათინური სახელი წამოსულია ბერძნულიდან , რაც ნიშნავს „ტკბილ ფესვს“, სიტყვებიდან , „ტკბილი“ + , „ფესვი“. ამ სახელწოდებას გვაწვდის დიოსკორიდე. ძირტკბილას ფესვის სიტკბო მოდის ნივთიერებისაგან გლიცირიზინი, რომელიც შაქარზე უფრო ტკბილია.

კულტივაცია და გამოყენება
ძირტკბილა იზრდება ყველაზე უკეთ მზიან ხეობებში, კარგად დრენირებულ ნიადაგზე. მას აგროვებენ შემოდგომობით, დარგვიდან 2-3 წლის შემდეგ.

ძირტკბილას ექსტრაქტი მზადდება მისი ფესურების ხარშვით წყალში და შემდეგ წყლის უმეტესი მოცულობის აორთქლებით. ექსტრაქტს იყენებენ როგორც მყარი სახით, ისე სიროფის სახითაც. მისი აქტიური მოქმედი საწყისი არის გლიცირიზინი, დამატკბობელი, რომელიც საქაროზაზე 30-50-ჯერ უფრო ტკბილია და ამასთან ერთად სამკურნალო ეფექტებიც გააჩნია.
წისქვილი

წისქვილი — სხვადასხვა მასალის დაწვრილმანებისათვის განკუთვნილი მანქანა ან აპარატი. წისქვილი ორგვარია: აეროდინამიკური ანუ ჭავლიანი და მექანიკური. პირველი მასალას აწვრილმანებს მმსხვრეველების გამოუყენებლად, მექანიკური კი — მმსხვრეველების საშუალებით. მექანიკური წისქვილი შეიძლება იყოს დოლიანი, გორგოლაჭიანი, ჯამიანი (რბია) და დისკოებიანი. აეროდინამიკურ წისქვილში მასალა წვრილმანდება ჰაერის ჭავლით გატაცებული დიდი სიჩქარით მოძრავი მადნის ნატეხების ერთმანეთთან და მოძრაობის გზაზე აღმართულ ფართან შეჯახების შედეგად. მექანიკურ წისქვილში — ბრუნვისას მმსხვრეველების დარტყმისა და მათ შორის მოხვედრილი მასალის გასრესის შედეგად. მუშა ორგანოს ფორმისა და სახეობის მიხედვით წისქვილები პირობითად შეიძლება დაიყოს 5 ჯგუფად (იხ. ცხრილი: წისქვილების კლასიფიკაცია).

სასარგებლო წიაღისეულის გასამდიდრებლად, ცემენტის წარმოებაში, ენერგეტიკაში (ქვანახშირის მტვრის დასამზადებლად), ქიმიურ და მეტალურგიულ მრეწველობაში ფართოდ იყენებენ დოლურ წისქვილებს. დოლის ფორმის მიხედვით წისქვილი არის ცილინდრული, კონუსური და მილისებრი. დაფქული მასალის განტვირთვა შეიძლება იყოს ცენტრალური ან პერიფერიული. პირველ შემთხვევაში დაწვრილმანებული მასალა გამოდის განსატვირთი პოჭოჭიკიდან უშუალოდ, მეორე შემთხვევაში კი იგი გაივლის დიაფრაგმას ან გისოსს და დოლის ღია ტორსიდან ან ღრუ პოჭოჭიკიდან გამოედინება. ცენტრალური განტვირთვისას მასალა ღერძული მიმართულებით ნელა გადაადგილდება, ამიტომ შედარებით წვრილად იფქვება. პერიოდული ინტენსიური განტვირთვისას პროდუქცია მსხვილმარცვლიანი გამოდის. გრძელ ცილინდრში მასალის თავიდან ბოლოში გავლას მეტი დრო სჭირდება, ამიტომ მასალა წმინდად იფქვება. მრავალკამერიან მილისებურ წისქვილში მასალა კამერიდან კამერაში თანამიმდევრობით გადადის (დიაფრაგმების მეშვეობით). პირველ კამერაში მსხვილი ბურთულებია, უკანასკნელში კი — წვრილი. დოლიან წისქვილში მმსხვრეველებად იყენებენ ბუნებრივ კენჭს, ფოლადის ბურთულებს ან ღეროებს და დასაფქვავი მადნის მსხვილ ნატეხებს (300 მმ-მდე). თანამედროვე წისქვილის დოლის დიამეტრია 0,9 - 5 მეტრი, სიგრძე — 0,9 - 8 მეტრი (ცემენტის წარმოებაში, შესაბამისად, 4 მეტრი და 15 მეტრი).
წყლის წისქვილი

წყლის წისქვილი — მარცვალსაფქვავი მექანიზმი, რომელიც მოძრაობაში მოიყვანება ვარდნილი წყლის ენერგიით.

ისტორია
უძველესი საზოგადოებები მარცვლეულის დასანაწევრებლად იყენებდნენ სხვადასხვა სახის სანაყებსა და სასრესელებს. საქართველოში აღმოჩენილია ძველი წელთაღრიცხვის საუკუნით დათარიღებული საფქვავი დარბაზი, სადაც სპეციალურ დაზგაზე გამართული იყო რამდენიმე ათეული ხელის სასრესელა, მარცვლის ჩასაყრელი სპეციალური ღრმულებითა და ფქვილის დასაგროვებელი სათავსით (ციხია გორა). უფრო მოგვიანებით გავრცელდა ხელით საბრუნებელი წისქვილები, ე.წ. ხელსაფქვავები. ძველი წელთაღრიცხვის საუკუნიდან რომში გაჩნდა წყლის წისქვილები. არსებობს შეხედულება, რომლის თანახმადაც წყლის წისქვილები პირველად მცირე აზიაში გაჩნდა და, ამდენად, შესაძლოა, კავკასიაში უფრო ადრე გავრცელებულიყო, ვიდრე დასავლეთ ევროპაში. შუა საუკუნეებში გამოიგონეს ქარის წისქვილიც.

მოწყობილობა და ტიპები
საქართველოში უძველესი დროიდან გავრცელებული იყო 2 ტიპის წყლის წისქვილი: ჰორიზონტალურბორბლიანი და ვერტიკალურბორბლიანი. აქედან უფრო გავრცელებულია ჰორიზონტალურბორბლიანი წისქვილი, რომელიც სამეცნიერო ლიტერატურაში ცნობილია აზიური წყლის წისქვილის ანუ ე.წ. ტურბინური წისქვილის სახელწოდებით. ჰორიზონტალურბორბლიანი წყლის წისქვილი, წყლის მიწოდების მექანიზმის მიხედვით, იყოფა ღარისა და კოდის (გვიმის) წისქვილებად. ღარის წისქვილს წყალს საბრუნავი მექანიზმზე აწვდის დაქანებული ღარი. მცირეწყლიან ადგილებში კი წყალი გროვდება ხის კოდში ან ქვის თუ თიხის გვიმში, რომლის ქვედა ნაწილში დატანებული ხვრელიდან წყალი ძლიერად ურტყამს საბრუნავ ბორბალს.

წისქვილს, რომელსაც დიდი საფქვავი ქვები აქვს, ეწოდება დოლაბი წისქვილი, ხოლო მცირექვებიანს _ ბუჭულა (გვრიტა). ისინი კონსტრუქციით ერთმანეთისგან არ განსხვავდება და გავრცელებულია სამეურნეო და გეოგრაფიული სპეციფიკის შესაბამისად. ბარის ძლიერ სამიწათმოქმედო რეგიონებში, დიდ მდინარეებზე, ძირითადად დოლაბ წისქვილებ აგებდნენ, ხოლო მთის და მთისწინეთის მდინარეების ხეობებში კი ბუჭულა წისქვილები ჭარბობდა.

წისქვილი გამართულია დახურულ შენობაში, "წისქვილის სახლში", რომელიც 2 სართულისაგან შედგება: პირველი სართული საღვარეა, სადაც წისქვილის მამოძრავებელი მექანიზმია მოთავსებული. ხოლო მეორე სართულში მფქველი ქვები, მარცლის მიმწოდებელი მოწყობილობა (ხვიმირა) და ფქვილის დასაგროვებელი სათავსებია გამართული.

ვერტიკალურბორბლიანი წისქვილის მამოძრავებელ მექანიზმს, დიდ ვერტიკალურ ბორბალს, რომელსაც წყალი აბრუნებს, "წისქვილის სახლის" გვერდზე მართავენ. ის სპეციალური გადამცემის საშუალებით გაცილებით უფრო სწრაფად აბრუნებს საფქვავ ქვებს, ვიდრე ჰორიზონტალურბორბლიანი წისქვილი. ასეთ წისქვილებს შედარებით უფრო იშვიათად აგებდნენ და ძირითადად გავრცელებული იყო მტკვრის ხეობაში, ქვემო ქართლსა და კახეთში.
ჩელიაბინსკის მეტეორიტი

}
| თარიღი =
| დრო = 09:20:26 (+06:00)
| აგრეთვე ცნობილია როგორც = ჩებარკულის მეტეორიტი
| მიზეზი = მეტეორიტი
| დაზარალებულები = 1491 კაცი მეტეორიტმა გადაუფრინა ურალის ეკონომიკური რაიონის სამხრეთ ნაწილს და აფეთქდა ქალაქ ჩელიაბინსკის სიახლოვეს, რასაც დიდი ნათება მოჰყვა. მოძრაობდა ჩრდილოეთიდან სამხრეთის მიმართულებით. რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის შეფასებით მეტეორიტის მასა 10 მეტრულ ტონას შეადგენდა და დედამიწის ატმოსფეროში შემოიჭრა როგორც მინიმუმ 54,000 კმ/სთ სიჩქარით. აშშ-ის კოსმოსური სააგენტოს — -ს განცხადებით, მეტეორიტის ზომა 17 მეტრს უდრიდა, ხოლო გამოთავისუფლებულმა ენერგიის საერთო რაოდენობამ დაახლოებით 500 ტროტილური ეკვივალენტი შეადგინა, რაც 30-ჯერ აღემატება ჰიროსიმაში ჩამოვარდნილი ატომური ბომბის — ბიჭუნას სიმძლავრეს.

ობიექტი ჰაერში აფეთქდა, დედამიწის ზედაპირიდან 15-25 კილომეტრში. არსებული ცნობებით, წარმოქმნილი დარტყმითი ტალღის გამო დაშავდა დაახლოებით 1500 ადამიანი, შედეგად გამოცხადდა საგანგებო სიტუაცია. ინტერნეტის მომხმარებლების თანახმად ერთ-ერთი ჩამოვარდნილი მეტეორი ჩელიაბინსკის თუთიის ქარხანას დაეცა. შინაგან საქმეთა სამინისტროს განცხადებით ყველაზე მეტი ადამიანი მინის ნამსხვრევებით დაშავდა.

სამეფო ასტრონომიული საზოგადოების კლასიფიკაციით ციური სხეული წარმოადგენდა ასტეროიდს. რამდენიმე დღით ადრე 11 თებერვალს ურალში, კერძოდ ბაშკირეთის ტერიტორიაზე აგრეთვე დაფიქსირდა მსხვილი ბოლიდი. აფეთქებისა და შემდგომი ვითარების შედეგად 6 ქალაქში 3000-მდე შენობა დაზიანდა, მეტეორიტმა შექმნა თვალისმომჭრელი კაშკაშა სინათლე; გაიფრინა რუსეთის ჩელიაბინსკის, კურგანის, ორენბურგის, სვერდლოვსკის, ტიუმენის ოლქებში და ყაზახეთის აქტიუბინსკისა და კოსტანაის ოლქებში.

ჩელიაბინსკის, სვერდლოვსკის, ტიუმენისა და ორენბურგის ოლქებში და აგრეთვე ბაშკირეთსა და ყაზახეთში ხალხმა ცაში შენიშნა უკიდურესად კაშკაშა და ცეცხლმოკიდებული ობიექტი. სამოყვარულო ვიდეოებში კარგად გამოჩნდა ბოლიდი, რომელსაც თანს სდევს ბგერით გუგუნი. დრო და დრო ობიექტი მზის სინათლეზე უფრო კაშკაშა აღმოჩნდა და მოგვიანებით -მ დაადასტურა, რომ ბოლიდი მზეზე უფრო კაშკაშა იყო.

ვითარების გამო მოსახლეობა პანიკაში ჩავარდა. თვითმხილველების მიხედვით ზეცაში აფეთქება მოხდა. როიტერის ცნობით, მეტეორიტის ჩამოვარდნის ტრაექტორიის ხილვა შესაძლებელი იყო ეკატერინბურგიდან, რომელიც ჩელიაბინსკიდან 200 კილომეტრით არის დაშორებული. რაიონში მობილური სატელეფონი კავშირი დროებით გაითიშა, აგრეთვე აღსანიშნავია, რომ ურალში მეტეორიტის ჩამოვარდნის გამო არც ერთი ჰაერში მყოფი თვითმფრინავი არ დაზიანებულა.

მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებში მოვლენა იმთავითვე გაშუქდა. მეტეორიტის დაჯახებიდან 15 სთ შემდეგ მოვლენებთან დაკავშირებული ვიდეო მილიონობით ადამიანმა ნახა. ციდან ჩამოვარდნილი ცეცხლოვანი ობიექტის ყველაზე დიდ მასებს ამ დრომდე ეძებენ ჩელიაბინსკის ოლქში.

აგრეთვე ცნობილია, რომ ამერიკის კოსმოსურმა სააგენტომ — -მ საფეხბურთო მოედნის ნახევრის ზომის ასტეროიდი დააფიქსირა, რომელმაც დედამიწიდან 27,7 კილომეტრის დაშორებით ჩაიარა.

გალერეა
ვიდეო
მეტეორიტი ჩელიაბინსკთან ვებ-კამერა
მეტეორიტის ვარდნა ჩელიაბინსკში 15.02.2013 ვებ-კამერა
როპშა

როპშა — დაბა რუსეთში, ლენინგრადის ოლქში, როპშის სასოფლო დასახლების ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს მდინარე სტრელკას ნაპირას, ფინეთის ყურის სანაპიროებიდან სამხრეთით 20 კილომეტრში, ხოლო სანქტ-პეტერბურგის სამხრეთ-დასავლეთით 49 კილომეტრში.

ისტორია
თანამედროვე როპშას ადგილას პირველი დასახლებები ჯერ კიდევ ნეოლითის ხანაში (დაახ. 5-6 ათასი წლის წინ) არსებობდა. ეს ტერიტორია დასახლებული იყო ბალტიისპირელ-ფინური წარმოშობის ხალხით: ჩუდები, ვოდები და იჟორები. — საუკუნიდან ამ ტერიტორიებზე დასახლდნენ ილმენის სლოვენები. როპშა — ლენინგრადის ოლქის ერთ-ერთი ყველაზე ძველი დასახლებული პუნქტია.
მარცვალსაფქვავი წისქვილი

წისქვილი (მარცვალსაფქვავი) — მარცვალსაფქვავი მრეწველობის საწარმო, სადაც მარცვალს ფქვილად გადაამუშავებენ. თანამედროვე მარცვალსაფქვავ წისქვილში საავტომობილო, რკინიგზის, წყლის ტრანსპორტს განტვირთავენ მექანიკური და პნევმატური დანადგარებით. მარცვალს ათავსებენ ელევატორებში. მარცვალსაწმენდ განყოფილებაში მარცვალს მინარევებისგან წმენდენ სეპარატორებით, ტრიერებით და მაგნიტური აპარატებით. შემდეგ მარცვლის ზედაპირს წმენდენ მშრალი ან სველი ხერხით და საფქვავად მომზადებული მარცვლეული კულტურების სხვადასხვა ტიპს საფქვავი პარტიის მისაღებად ერთმანეთში აურევენ.

საფქვავ განყოფილებაში მიმდინარეობს სამი ძირითადი ოპერაცია: 1) მარცვლის პირველადი დაქუცმაცება; 2) მიღებული პიპკის გამდიდრება; და 3) გამდიდრებული პიპკებისგან ფქვილის მიღება. მარცვალს აქუცმაცებენ ვალცებიან დანადგარზე. პიპკების ვალცებიან დანადგარზე დაქუცმაცებით იღებენ შუალედურ პროდუქტს, შემდეგ კი ფქვილს. დაფქვის ასეთი ხერხი ფქვილის მაქსიმალურ გამოსავალს იძლევა. მიღებული ფქვილი ტომრებში იყრება და ავტომატურად იწონება. საწარმოო პროცესში, რომელიც მექანიზებული და უწყვეტია, 30-მდე ტიპის მანქანა მონაწილეობს. თანამედროვე წისქვილები აღჭურვილია მარცვლისა და შუალედური პროდუქტების გადასაადგილებელი პნევმატური ტრანსპორტით.
ირლანდიის პროვინციები

ირლანდიის პროვინციები — ისტორიული ტერიტორიულ-ადმინისტრაციული მაღალი საფეხურის ერთეულები ირლანდიაში. პროვინციები შეიქმნა გელური მმართველობის პერიოდში. მან ჩაანაცვლა მანამდე არსებული სისტემა, ე.წ. ტუათი.

თავდაპირველად ირლანდია იყოფოდა ხუთ პროვინციათ — ლენსტერი, მანსტერი, კონაქტი, ოლსტერი და მითი. შემდეგ მითის პროვინცია, ყველაზე პატარა ამ ხუთს შორის, შევიდა ლენსტერის შემადგენლობაში ირლანდიის საგრაფოს სტატუსით.

ირლანდიის „ოქროს საუკუნის“ პერიოდში პროვინციები წარმოადგენდა სუსტად დაკავშირებულ სამეფო-ფედერაციებს მკაფიოდ განუსაზღვრელი საზღვრებით. ამჟამად ოთხ პროვინციას არ აქვს ოფიციალური იურიდიული სტატუსი და წარმოადგენს შესაბამისი საგრაფოების ჯგუფს. ამასთან ერთად, ლენსტერი, მანსტერი და კონაქტი მთლიანად შედის ირლანდიის რესპუბლიკაში, ხოლო ოლსტერში ექვსი საგრაფო ეკუთვნის ჩრდილოეთ ირლანდიას.
ტორლაკური

ტორლაკური — სერბული, და მაშასადამე სერბულხორვატული ენის დიალექტების ჯგუფი, რომელზეც უმთავრესად სერბიის სამხრეთაღმოსავლეთ ნაწილში საუბრობენ.

ეს დიალექტური ჯგუფი აგრეთვე წარმოადგენს ე.წ. გარდამავალ ჯგუფს დიალექტებისა ბულგარულ და მაკედონურ ენებზე. ამ დიალექტების ჯგუფის კლასიფიცირების საქმეში სლავისტებს შორის არაერთგვაროვანი აზრი იმის შესახებ, განიხილონ თუ არა ეს ჯგუფი სერბულ-ხორვატული ენის ერთ-ერთ მთავარ დიალექტად შტოკავურის, კაიკავურის და ჩაკავურის გვერდით, თუ იგი მიაქციონ შტოკავური დიალექტის, ერთ ნაწილად, კერძოდ კი პრიზრენ-ტიმოკის კილოდ.

ტორლაკურად საუბრობენ უმთავრესად ორთოდოქსი სერბები, გამონაკლისს კი ამ მხრივ წარმოადგენენ კოსოვოს სამხრეთით მცხოვრები მუსლიმი გორანები და კათოლიკე კრაშოვანები ბანატის რუმინულ ნაწილში.

სერბიის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე ტორლაკური მოიაზრება სერბული სტანდარდული ენის ეკავურ ფორმად.
ირლანდიის დემოგრაფია

ირლანდიის მოსახლეობა — ძირითადად კელტური წარმომავლობის.

2021 აღწერის მონაცემებით ირლანდიის მოსახლეობაა 4,977,400 ადამიანი. ეროვნული უმცირესობა შეადგენს 420 ათასს, ანუ 10%-ს. 278,8 ათასი — იმიგრანტები ევროკავშირის ქვეყნებიდან (პოლონეთი, ლატვია, ლიეტუვა, რუმინეთი), დანარჩენები რუსეთიდან, ჩინეთიდან, უკრაინიდან, პაკისტანიდან, ფილიპინებიდან, ნიგერიიდან და სხვა.

1840-იანი წლებიდან, როდესაც ირლანდიის რესპუბლიკაში შემავალი რეგიონების მოსახლეობა შეადგენდა, დაახლოებით, 8,5 მილიონს, 1970-იან წლებამდე მიმდინარეობდა მოსახლეობის რაოდენობის მუდმივი შემცირება — ძირითადად ეს გამოწვეული იყო ემიგრაციის მაღალი დონით. 1980-იან წლებში მოსახლეობის ყოველწლიური მატება შეადგენდა მხოლოდ 0,5%-ს, ხოლო 2000 წლისთვის მატება შენელდა 0,41%-მდე. თუმცა ევროპისთვის ეს საკმაოდ კარგი მაჩვენებელია.

მოსახლეობის დაახლოებით 58 % ცხოვრობს ქალაქში.

ირლანდიის მოსახლეობა
5 უდიდესი ქალაქი (2008)
დუბლინი — 1 058 265
კორკი — 192 706
გოლუეი — 74 959
უოტერფორდი — 48 838
ლიმერიკი — 37 909
ტიუანაკოს მუნიციპალიტეტი

ტიუანაკოს მუნიციპალიტეტი — მუნიციპალიტეტი ბოლივიაში, ლა-პასის დეპარტამენტის ინგავის პროვინციაში. 2010 წლის აღწერის მონაცემებით მოსახლეობა 14 351 ადამიანს შეადგენდა. ფართობი 472 კმ²-ია. ადმინისტრაციული ცენტრია სოფელი ტიუანაკო, რომელიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შესული.

მუნიციპალიტეტი თავის მხრივ კანტონებად იყოფა.
ტრიტიუმი

ტრიტიუმი , წყალბადი-3 (ქიმიური სიმბოლო — ^3), ზემძიმე წყალბადი — წყალბადის რადიოაქტიური იზოტოპი, რომლის მასური რიცხვია 3. ტრიტიუმის ბირთვი შედგება პროტონისა და ორი ნეიტრონისაგან, მას უწოდებენ ტრიტონს და აღნიშნავენ .

ბუნებაში ტრეტიუმი წარმოიქმნება დედამიწის ატმოსფეროს ზედა ფენებში, კოსმოსური გამოსხივების ნაწილაკების დაჯახებით ატომების ბირთვებთან, მაგალითად, აზოტთან. ტრეტიუმის დაშლის პროცესში გარდაიქმნებიან 3 ელექტრონის და ანტინეიტრინოს (ბეტა-დაშლა) გაფრქვევით, ნახევარდაშლის პერიოდი — 12,32 წელი. დაშლის მისაწვდომი ენერგია ძალიან მცირეა (18,59 კევ), ელექტრონების საშუალო ენერგია 6,5 კევ-ია.

ტრეტიუმი აღმოჩენილია ინგლისელი მეცნიერის ერნესტ რეზერფორდის, მარკ ოლიფანტის და პაულ ჰარტეკის მიერ, 1934 წელს. გამოიყენება ბიოლოგიაში და ქიმიაში როგორც რადიოაქტიური ნიშნული, ნეიტრინოს თვისებების კვლევებისას ექსპერიმენტებში, თერმობირთვულ იარაღში როგორც ნეიტრონების წყარო და ამასთან ერთად როგორც თერმობირთვული საწვავი, გეოელოგიაში ბუნებრივი წყლების დატირებისათვის. სამრეწველო ტრეტიუმს მიიღებენ ლითიუმ-6-ის ნეიტრონებით დასხივებისას ბირთვულ რეაქტორებში შემდეგი რეაქციით:
^{6}_{3} +^{1}_{0}->^{3}_{1} +^{4}_{2}.

ტრიტიუმის რადიაციული საშიშროება
ტრიტიუმის დაშლის მცირე ენერგიიგ გამო გამოფრქვეული ელექტრონები კარგად კავდება უბრალო დაბრკოლებით მაგ. ტანსაცმელით ან ქირურგიული რეზინის ხელთათმანები. მიუხედავად ამისა, ეს იზოტოპი წარმოადგენს რადიაციულ საშიშროებას ჩასუნთქვისას, საჭმელთან ერთად მიღებისას, კანით შეწოვისას. ტრიტიუმიანი წყლის ერთჯერადი მიღება არ იწვევს ტრიტიუმის ხანგრძლივ დაგროვებას ორგანიზმში, რადგანაც მისი ნახევარდაშლის პერიოდი მერყეობს 7-დან 14 დღემდე.

საინტერესო ფაქტები
ერთი კილოგრამი ტრიტიუმის წარმოება ჯდება 30 მლნ. დოლარი.
გამოიყენება ტრიტიუმის განათებაში შუქის წყაროებში.
451º ფარენჰაიტით

„451 ფარენჰაიტით“ — ამერიკელი მწერლის, რეი ბრედბერის დისტოპიური რომანი. მასში აღწერილია მომავლის საზოგადოება, რომელშიც აკრძალულია წიგნები, საზოგადოებრივ წესრიგს კი მეხანძრეები ამყარებენ. 451 გრადუსი ფარენჰაიტით არის ტემპერატურა, რომელზეც ქაღალდი იწვის. 1966 წელს გამოვიდა წიგნის ეკრანიზაცია, რომლის რეჟისორია ფრანსუა ტრიუფო.
ბიკინი (მდინარე)

ბიკინი — მდინარე რუსეთის შორეულ აღმოსავლეთში, პრიმორიესა და ხაბაროვსკის მხარეში, მდინარე უსურის მარჯვენა შენაკადი.

მდინარე სათავეს იღებს სიხოტე-ალინის ცენტრალური ნაწილებიდან, მიედინება სამხრეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით, ხოლო შედარებით დაბალ ტერიტორიებზე იცვლის მიმართულებას და მიედინება დასავლეთით. სოფელ ვასილევსკოესთან მარჯვენა მხრიდან ერთვის მდინარე უსურის. სიგრძე — 560 კმ, აუზის ფართობი — 22,3 ათასი კმ². ბიკინის მთავარი შენაკადებია: ალჩანი, ბაჩელაზა,ზევა და სხვა.

იქთიოფაუნა
იდი

იდი (, ,  — იგი) — ზიგმუნდ ფროიდის მიხედვით, პიროვნების სტრუქტურის ერთ-ერთი კომპონენტი. იდი ენერგიის წყაროა პიროვნების სტრუქტურის ყველა ინსტანციისათვის. იდი ლტოლვების საბადოა და მუდმივად ცდილობს, დაიკმაყოფილოს მოთხოვნები. აღმოცენებული ლტოლვა, თუ ის არ დაკმაყოფილდა, დაუყონებლივ ქმნის დაძაბულობას. ლტოლვების დაკმაყოფილების შედეგად დაძაბულობა განიტვირთება. მას არ შეუძლია აიტანოს ენერგიის ზრდა, ამიტომაც იბრძვის ლტოლვების დაუყოვნებლივი დაკმაყოფილებისთვის. იდის ამოცანა არის დაძაბულობის მოხსნა ან მინიმუმამდე შემცირება, სიამოვნების გაზრდა და დისკომფორტის მოხსნა. იგი სიამოვნების პრინციპით მოქმედებს. იდის შინაარსი თითქმის მთლიანად არაცნობიერია. იდი მოიცავს პრიმიტიულ აზრებს, რომლებიც არასდროს ცნობიერდება და აზრებს, რომლებიც ცნობიერების მიერ განიდევნა მათი საშიშროების გამო. ფროიდის აზრით, განდევნილ და არაცნობიერ ინფორმაციას დიდი ზეგავლენის მოხდენა შეუძლია ქცევაზე.
აქაველები

აქაველები — ერთ-ერთი ძველი ბერძნული ტომი, რომელიც თავდაპირველად თესალიაში სახლობდა. ფიქრობენ, რომ კონტინენტურ საბერძნეთში აქაველები სხვა ელინურ ტომებთან ერთად დასახლებულან ძვ. წ. 1900 ან ძვ. წ. 1600 წლების შემდგომ. მოგვიანებით სახელწოდება „აქაველები“ სხვა ბერძნულ ტომებზეც გავრცელებულა. ჰომეროსთან აქაველებს ეწოდებათ ტროის ომის ეპოქის ბერძნებს. აქაველებმა შექმნეს ეგეოსის კულტურასთან ახლო მდგომი მიკენის კულტურა. ძვ. წ. საუკუნის შუა ხანებიდან, ტროის ომის ეპოქის შემდეგ, აქაველების ძლიერება დაეცა, ძვ. წ. საუკუნიდან კი, დორიელთა შემოჭრის შემდეგ, მათმა ნაწილმა საბერძნეთიდან დასავლეთ მცირე აზიასა და ეგეოსის ზღვის კუნძულებზე იწყო გადასახლება, ხოლო ნაწილი კორინთის სრუტის ნაპირებზე დასახლდა და აქაიას ოლქი შექმნა. ძვ. წ. საუკუნეში აქაველებმა სამხრეთ იტალიაში დააარსეს მთელი რიგი კოლონიები: სიბარისი, კროტონი და სხვა.
სელევკიდების სახელმწიფო

სელევკიდების სახელმწიფო, სელევკიდების სირიის სამეფო (; ძვ. წ. 312-ძვ. წ. 64 წწ.) — ელინისტური სახელმწიფო დასავლეთ აზიაში, წარმოიქმნა ალექსანდრე მაკედონელის სახელმწიფოს ნანგრევებზე. სახელი ეწოდა დამაარსებლის — სელევკე ნიკატორისა და მისი შთამომავლების — სელევკიდების მიხედვით.

ტერიტორიულად სელევკიდების სახელმწიფო მოიცავდა სირიას, მესოპოტამიას, მცირე აზიის ნაწილს. სატახტო ქალაქები — ტიგრის სელევკია და ანტიოქია. სახელმწიფო ენას ბერძნული წარმოადგენდა. სელევკიდების სახელმწიფო იყო სხვადასხვა ენის, ზნე-ჩვეულებათა და ეკონომიკური დონის ხალხთაგან შეკოწიწებული პოლიტიკური კონგლომერატი.

სელევკიდთა საყრდენი სოციალური ბაზა იყო ბერძნულ-მაკედონური მონათმფლობელური არისტოკრატია. ეკონომიკური ცხოვრება ემყარებოდა ხელსაყრელ ბუნებრივ პირობებს. მოჰყავდათ ხორბალი, აშენებდნენ ზეთისხილს, მისდევდნენ მევენახეობასა და მესაქონლეობას. სელევკიდთა ხელში იყო ძველთაგანვე განთქმული სავაჭრო-სატრანზიტო გზები, რომლებიც ერთმანეთთან აკავშირებდა სირიას, მცირე აზიას, ინდოეთს, არაბეთს, ჩინეთს, შუა აზიასა და სპარსეთის ყურეს. წამყვან ეკონომიკურ, პოლიტიკურ, სტრატეგიულ და კულტურულ როლს თამაშობდნენ ქალაქები, რომელთაგან განსაკუთრებით დაწინაურდა ანტიოქია, ლაოდიკეა, პიერის სელევკია. ელინისტურ ქალაქებს ჰქონდათ დამოუკიდებელი კანონმდებლობა, საკუთარი მმართველობითი ორგანოები, ფინანსები და სხვა. მათ გარშემო ჩამოყალიბებული იყო სამხედრო-მიწათმფლობელური დასახლებანი — კატეკიები. მათზე დაყრდნობით ახდენდნენ სელევკიდები ქვეყნის ელინიზაციასა და თავიანთი უმაღლესი მონარქიული ხელისუფლების გავრცელება-დამკვიდრებას. მეფე — შეუზღუდველი, ღმერთად გამოცხადებული გვირგვინოსანი — სახელმწიფოს განაგებდა რთული ბიუროკრატიული აპარატის მეშვეობით. ქვეყანა დაყოფილი იყო სატრაპებად. სატრაპებს სათავეში ედგნენ სტრატეგოსები, რომელთაც ევალებოდათ ხარკის აკრეფა და ჯარების გამოყვანა.

სელევკიდების სახელმწიფოს სისუსტე გამომჟღავნდა დასაწყისშივე, როცა მისი ბატონობისაგან თავი დაიხსნეს პერგამონმა, კაპადოკიამ, ბითინიამ და პონტოს სამეფომ. ძვ. წ. საუკუნის შუა წლებში სელევკიდების სახელმწიფომ დაკარგა აღმოსავლეთი პროვინციები, სადაც ორი დამოუკიდებელი სახელმწიფო ჩამოყალიბდა: ბერძნულ-ბაქტრიული სამეფო და პართია. სელევკიდების სამეფოს ხანგრძლივი ომი ჰქონდა პტოლემეების ეგვიპტესთან და დიდი სისხლის ფასად დაინარჩუნა ფინიკია და პალესტინა.

სელევკიდების სახელმწიფო აღმავლობას განიცდიდა ანტიოქე დიდის მეფობის დროს (ძვ. წ. 223-ძვ. წ. 187). ანტიოქე -მ დაამარცხა პართელები და აღადგინა სელევკიდთა ძალაუფლება აღმოსავლეთში, მაგრამ მაგნეასთან რომაელთაგან განცდილი სასტიკი მარცხის შემდეგ, სელევკიდების სირია სამუდამოდ დაეცა და დაკნინდა. არც ეგვიპტესთან ორ გამარჯვებას მოჰყოლია შედეგი. ძვ. წ. 163 წლიდან ძვ. წ. 64 წლამდე სირია რომის პროვინციად გამოცხადდა. სელევკიდთაგან ანტიოქე სოტერი „მეგობრობდა“ ქართველ მეფე ფარნავაზთან.
სმოლენსკის ბრძოლა (1812)

სმოლენსკის ბრძოლა — რუსეთის ჯარის თავდაცვითი საბრძოლო მოქმედებები ნაპოლეონის ჯარების წინააღმდეგ. გაიმართა 1812 წლის 16-18 აგვისტოს სამამულო ომის დროს. მცირე ხნით შესვენების შემდეგ ნაპოლეონის მთავარმა ძალებმა სმოლენსკის ხელში ჩაგდებისა და რუსეთის პირველი და მეორე არმიების ზურგში გასვლის მიზნით აგვისტოში განაახლეს შეტევა. გენერალ დიმიტრი ნევეროვსკის რაზმმა 14 აგვისტოს კრასნისთან ერთი დღე-ღამით შეაჩერა, ხოლო 16 აგვისტოს გენერალ ნიკოლაი რაევსკის კორპუსმა უკუაგდო ფრანგთა ავანგარდის შეტევები. 16 აგვისტოს საღამოსთვის სმოლენსკის ჩრდილოეთით განლაგდა რუსეთის პირველი და მეორე არმიები. არმიის შენარჩუნების მიზნით მთავარსარდალმა გენერალმა მიხეილ ბარკლაი-დე-ტოლიმ გადაწყვიტა სმოლენსკის დატოვება. მეორე არმიამ უკან დაიხია მოსკოვის გზატკეცილით, ხოლო პირველი არმია უზრუნველყოფდა უკან დახევას. 17 აგვისტოს რუსეთის ჯარები მედგრად იცავდნენ ცეცხლმოდებულ სმოლენსკს.
სნეფრუ

სნეფრუ — დინასტიის პირველი ფარაონი ძველ ეგვიპტეში. მართავდა დაახლ. ძვ. წ. 2613-ძვ. წ. 2589 წლებში.

ისტორიაში შევიდა როგორც პირამიდების მშენებელი. მას მიაწერენ 2 თუ 3 პირამიდის აშენებას (მედუმის პირამიდა, „გაბზარული პირამიდა“ და შესაძლოა, დაშურის „წითელი“ პირამიდაც). მის დროს ეგვიპტე ძლიერი სახელმწიფო იყო. ტურინის პაპირუსის მიხედვით სნეფრუ ეგვიპტეს 24 წელი მართავდა, ხოლო მანეთონის მიხედვით – 29 წელი. აწყობდა მძარცველურ ლაშქრობებს ნუბიაში, აზიაში. ფართო სავაჭრო ურთიერთობა ჰქონდა პალესტინასთან. შუა სამეფოს პერიოდის ლიტერატურა და გვიანდელი ტრადიცია სნეფრუს წარმოადგენს, როგორც ბრძენ მმართველს და უპირისპირებს შვილისა და მემკვიდრის – ხეოფსის დესპოტურ მმართველობას.
შოთა ჩანტლაძე

შოთა ჩანტლაძე (დ. 13 ივნისი, 1928, ზემო აკეთი, ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტი — გ. 29 ნოემბერი, 1968, თბილისი) — ქართველი პოეტი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1928 წლის 13 ივნისს ლანჩხუთის რაიონის სოფელ ზემო აკეთში, დედის სოფელში. ადრეული ბავშვობა გაატარა სოფელ ზემო ბჟოლიეთში. 1934 წელს ოჯახი თბილისში გადმოვიდა საცხოვრებლად.

1947 წელს დაამთავრა თბილისის 25-ე საშუალო სკოლა. იმავე წელს სწავლა განაგრძო უნივერსიტეტში, ფილოლოგიის ფაკულტეტზე, რომელიც 1952 წელს დაამთავრა. 1954 წელს პოეტი სოფელ პატარა ირაგაში (თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი) მუშაობდა ქართული ენის მასწავლებლად. სხვადასხვა დროს მუშაობდა სოფელ ლილოს ბიბლიოთეკაში, რედაქტორ-სტილისტად სხვადასხვა გამომცემლობაში, თანამშრომლობდა პერიოდულ პრესაში, წერდა რადიოსა და ტელევიზიისათვის.

გარდაიცვალა 1968 წლის 29 ნოემბერს, უშანგი ჩხეიძის ქუჩაზე მდებარე მე-3 საავადმყოფოში, ბრმანაწლავის დაგვიანებული ოპერაციის შემდგომი გართულებების გამო.

შოთა ჩანტლაძე, გარდა ლექსებისა, წერდა მოთხრობებს, მინიატურებს, იგავებს. თარგმნა ფინური ეპოსი "კალევალა", ირლანდიური საგები, პუშკინის, ლერმონტოვის, ტიუტჩევის თხზულებები. მისი დღიურები და პირადი წერილები მრავალ საინტერესო ცნობას შეიცავენ იმდროინდელი ლიტერატურული პროცესების შესახებ.

შოთა ჩანტლაძის ლექსების კრებული მხოლოდ მისი გარდაცვალების შემდეგ გამოიცა: მათ შორის - "თენდება, ღამდება" (1984 წელი) და "შოთა ჩანტლაძე" (1998).