სომხური ხალიჩა

სომხური ხალიჩა აღნიშნავს სომხეთში ან სომხების მიერ კონკრეტული ტექნიკითა და მეთოდით მოქსოვილ ხალიჩებს უძველესი დროიდან დღემდე. იგი აღნიშნავს ბრტყლად ნაქსოვ ტექსილის ნიმუშებსაც. ტერმინი შეიცავს ბევრ ვარიანტსა და სუბ-სახეობას. მათთვის დამახასიათებელი სისუსტის გამო ანტიკური ეპოქიდან თითქმის არაფერი - არც ხალიჩები და არც ფრაგმენტები - გადარჩენილა. ჩვენამდე მხოლოდ გვიანი შუა საუკუნეების ნიმუშებმა მოაღწია.

უძველესი დროიდან სომხეთში ხალიჩები იატაკზე დასაფენად, კედლების, დივნების, სკამების, საწოლებისა და მაგიდების გასაფორმებლად გამოიყენებოდა. სომხეთშიხალიჩების დამზადება ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილი გახდა და სავალდებულო იყო ყველა ოჯახისთვის. ხალიჩების დამზადება ძირითადად ქალების საქმიანობის ნაწილი იყო. სომხური ხალიჩები უნიკალური „ტექსტებია“, რადგანაც მათზე გამოსახული ორნამენტები და წმინდა სიმბოლოები სომხთა წინაპრების რელიგიური და სხვა რწმენების შესახებ გვიქმნის წარმოდგენას.

ეტიმოლოგია
ხალიჩის შესაბამისი სიტყვა სომხურში არის ან . აღნიშნული სიტყვები სომხურ ენაში სინონიმებია.

სომხური სიტყვა პირველად საუკუნის წერილობით წყაროებში გვხვდება. აღნიშნული სიტყვა გვხვდება არცახის ქაფთავანის ტაძრის კედლის წარწერაში, რომელიც 1242-1243 წლებით თარიღდება. სომხეთის კვლევების პროფესორი, გრიგორ კაპანციანი მიიჩნევს, რომ ეს სიტყვა ხეთურ-სომხური ლექსიკონიდან მოდის და სიტყვის თავდაპირველ ვარიანტად ფორმებს „“ და „“ მიიჩნევს. ხეთების კვლევების სპეციალისტი, ედგარ სტირტევანტი მიიჩნეევს, რომ აღნიშნული სიტყვა „ცხენის ქსოვილს“ აღნიშნავს.

ისტორია
სომხური ხალიჩების ხელოვნების ფესვები ანტიკურ ხანაშია, თუმცა უძველესი პერიოდის ხალიჩები და მათი ფრაგმენტები არ არის შემორჩენილი. ადრეული და გვიანი შუა საუკუნეების ხალიჩების ნიმუშების პოვნა პირად და მსოფლიოს სხვადასხვა მუზეუმის კოლექციებშია შესაძლებელი.

სომხეთის ტერიტორიაზე ჩატარებული გათხრებისას აღმოჩენილი ხალიჩების ფრაგმენტები ძვ.წ. საუკუნით თარიღდება. ამ პერიოდის მთლიანი ან თითქმის მთლიანი ხალიჩები ჯერ კიდევ არ არის აღმოჩენილი. უძველესი მოქსოვილი ხალიჩა ფაზიქის ხალიჩაა, რომელიც ციმბირის ერთ-ერთ სამარხში აღმოაჩინეს და ძვ.წ. - საუკუნეებით თარიღდება და ამჟამად სანქტ-პეტერბურგში, ერმიტაჟის მუზეუმში ინახება. ძვ.წ.-ით საუკუნის ისტორიკოსი, ჰეროდოტე წერს, რომ კავკასიის ბინადრები ხალიჩებს ისეთი ბრწყინვალე ფერებით ქსოვდნენ, რომ მას ფერი არ გასდიოდა.

საბჭოთა კავშირის დროს კავკასიაში ხალიჩების დამზადებამ, ისევე, როგორც ცენტრალურ აზიაში ახალ ეტაპზე გადაინაცვლა. საბჭოითა კავშირმა ხალიჩების წარმოების დიდი ნაწილის კომერციალიზაცია მოახდინა და ხალიჩების დამზადებამ საოჯახო საქმიდან კომერციული წარმოების სახე მიიღო. მიუხედავად ამისა, სასოფლო არეალებში ხალიჩების დამზადების ტრადიციული მეთოდები შეინარჩუნეს და მათ კვლავ ოჯახები ამზადებდნენ. კომერციული ხალიჩების შემქმნელები თავიანთ მეთოდებში თავისუფალი იყვნენ, თუმცა რელიგიური თემები შეზღუდული იყო. ამ პერიოდში სომხური ხალიჩის დიზაინი ნაწილობრივ შეიცვალა. ბევრ „საბჭოურ ხალიჩაზე“ კომუნისტი ლიდერები იყვნენ აღბეჭდილი.

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ხალიჩების დამზადების ხელოვნება სომხეთსა და მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკაში კვლავ ვითარდება. ხალიჩებს კერძო კომპანიები ან ოჯახები ამზადებენ. ზოგიერთი მქსოველი სომხური ტაძრებისა და მანუსკრიპტების ტრადიციულ მეთოდებს იყენებს.

ხალიჩების მწარმოებლები სომხეთში
2016 წლისთვის სომხეთის ტერიტორიაზე ხალიჩების მწარმოებელი 5 ფირმა ფუნქციონირებდა: არმის ხალიჩა (ერევანი) 1924 წლიდან ფუნქციონირებს და 2002 წელს გახდა პრივატიზებული. იენგოიანის ხალიჩები - ფუნქციონირებს 1958 (პრივატიზირებული გახდა 1996 წელს) წლიდან გეღარქუნიქის პროვინციაში. ჯრაშოღის ხალიჩა ფუნქციონირებს 1959 წლიდან ტავუშის პროვინციაში. თუფენქიანის ხალიჩები (ხელით დამზადებული ხალიჩები) ერევანში 1994 წლიდან ფუნქციონირებს და მაგერიანის ხალიჩები (ხელით დამზადებული ხალიჩები) 2000 წლიდან ფუნქციონირებს სომხეთის დედაქალაქში. გარდა ამ ხუთი ფირმისა, 2013 წლიდან თვითაღიარებულ მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის დედაქალაქ ხანქენდში ხელით დამზადებული ხალიჩების ფირმა ყარაბაღის ხალიჩა ფუნქციონირებს.