iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გიორგი III (ტაოელი)

გიორგი (ტაოელი) — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლოებით საუკუნის 50-60-იან წლებში, ბაგრატ -ის (1027-1072) თანამედროვე. წარმოშობით ტაოს მხრიდან. იწოდებოდა ტაოელად. საპატრიარქო ტახტი დაიკავა კათოლიკოს-პატრიარქ იოანე -ის შემდეგ. 1057 წლის შიომღვიმის მონასტრისადმი მეფის მიერ შეწირულების სიგელს გიორგი -ის დამტკიცება და ხელრთვაც ახლავს.
გიორგი V (კათოლიკოს-პატრიარქი)

გიორგი — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ს. 80–90-იან წლებში, მეფეების — ბაგრატ -ისა და გიორგი -ის თანამედროვე. ზრუნავდა თემურლენგის მიერ აოხრებული საკათალიკოსოს მეურნეობის აღდგენაზე. 1393 წელს ამტკიცებს გიორგი -ის მცხეთისათვის შეწირულების სიგელს. მოიხსენიება აგრეთვე 1398 წლის ერთ-ერთ საბუთში. 1399 წელს კათოლიკოსად უკვე ელიოზი ჩანს.
იოანე VI

იოანე — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი საუკუნის პირველ მეოთხედში. იყო დავით აღმაშენებლის სახელმწიფო ღონისძიებების ენერგიული გამტარებელი, 1103 თავმჯდომარეობდა რუის-ურბნისის საეკლესიო კრებას, რომელმაც ეპისკოპოსობიდან გადააყენა ცენტრალური ხელისუფლების მოწინააღმდეგე დიდგვაროვანი ფეოდალები და მათ ადგილზე დაადგინა მეფის ერთგულნი; მოაწესრიგა საეკლესიო წყობილების დარღვეული ნორმები, შეიმუშავა და დადგენილების სახით გამოუშვა ახალი საეკლესიო კანონები. დავით აღმაშენებლის ინიციატივით 1123 იოანემ შიომღვიმის სამეფო მონასტერს მიანიჭა მის საყმო მამულში სასამართლო და საგადასახადო შეუვალობა. ზრუნავს საზღვარგარეთის ქართული კულტურის ცენტრებში ლიტერატურული მუშაობის გაცხოველებისათვის.
მიქელ IV

მიქაელი, მიქელ მირიანის ძე, ან მიქაელ მირიანისძე — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლოებით 1178-1184 წლებში, მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი 1184 წლიდან.

მკვლევართა ერთი ნაწილი მიქაელს რეაქციონერ დიდგვარიანთა ჯგუფის წარმომადგენლად მიიჩნევს. სხვათა აზრით, მიქაელი გიორგი -ის ერთგული მოღვაწე იყო, რომელიც მეფემ ნიკოლოზ გულაბერისძის გადადგომის შემდეგ კათალიკოსად დანიშნა. მისი მოღვაწეობის პერიოდში საქართველოს ეწვია სირიის პატრიარქი ეგნატე მეფე გიორგი -ის წინაშე მოციქულად ჯელალ ედდინისაგან, რათა ტყვეები გაენთავისუფლებინა. მიქაელს ხვდა წილად 1178 წელს თამარ მეფე გიორგი -ის თანამოსაყდრედ ეკურთხებინა. 1184 წელს მიქაელი გახდა მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი. ყუთლუ-არსლანის დასის გამოსვლის შემდგომ მიქაელმა ეს თანამდებობა დაკარგა. მიქაელი აქტიურად მონაწილეობდა თამარის დაქორწინებაში იური ანდრიას ძეზე.
მიქელ VI

მიქელ მიქაელი – საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1420-1425 წლებში. მხარს უჭერდა საქართველოს პოლიტიკურ მთლიანობის განმტკიცებას. ალაგმა სამცხის სამთავროს ეპარქიის წინამძღოლის გერასიმე მაწყვერელის სეპარატისტული მოქმედება და ფიცი დაადებინა მას საქართველოს მეფისა და მცხეთის საპატრიარქოს ერთგულებაზე. მხარში ედგა ალექსანდრე -ს თემურლენგის შემოსევათა შედეგად დაზიანებული სვეტიცხოვლის ტაძრის განახლება-მშენებლობაში.
თეოდორე II (კათოლიკოს-პატრიარქი)

თეოდორე , თევდორე — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი თამარ მეფის დროს, დაახლოებით 1187-1204. 1190-1191 ებრძოდა მეფის მოწინააღმდეგე დიდგვარიან ფეოდალებს. ბასიანის ბრძოლის დროს თამართან ერთად ბრძოლის ველამდე გაჰყვა ქართველთა ლაშქარს. თეოდორე -მ გააფართოვა გელათისა და შიომღვიმის სამეფო მონასტრების სამფლობელოები.
თეოდორე III

თეოდორე — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1429-1435 წლებში. ალექსანდრე , დიდი დიდის კარის მოძღვარი. აქტიურად მონაწილეობდა თემურლენგის შემოსევების შედეგად გაპარტახებული ქვეყნის ეკონომიკის აღდგენაში: ყიდულობდა ნასოფლარებს, გადამწვარ ადგილებს და ასახლებდა გლეხებს; მცხეთის საპატრიარქოს შეუძინა ვირშის მონასტერი სოფლებიანად, არმაზის ციხე ეკლესიით, სოფლებით და ბაჟის შემოსავლითურთ, ნასოფლარი ქვეში, ჯვრის მონასტერი სოფლებიანად და სხვ. 1434 აქტიური მონაწილეობა მიიღო მტრისაგან მიტაცებული ლორეს დაბრუნებასა და იქ ქართული მიწისმფლობელობის აღდგენაში.
ეპიფანე კათოლიკოსი

ეპიფანე, ეტიფანე — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლოებით 1210-20-იან წლებში.

1218 წელს ეპიფანეს მიერ შედგენილი ანისის ხუცესთა სარგოს განწესების წიგნი და ანისის ქართული წარწერა გვამცნობს, რომ ეპიფანემ პირადად მოიარა და აკურთხა ანისის ეკლესიები, მოაწესრიგა ანელ სასულიერო პირებსა და ანისის მართლმადიდებელ მრევლს შორის დაწყებული დავა, რომელიც წარმოიშვა საეკლესიო საიდუმლოებათა (ნათლისღება, ჯვრისწერა) აღსრულებისათვის დაწესებული გადიდებული გადასახადის გამო. პატრიარქმა დაგმო ანელ ხუცესთა საქციელი და შეამცირა გადასახდელის ოდენობა. ახალი ნიხრი რომ მტკიცედ დაეცვათ, მან ანისის მართლმადიდებელი ეკლესიის კედელზე სათანადო ბრძანება ამოაკვეთინა. მასვე დაუკვეთია და სვეტიცხოვლისათვის შეუწირავს ძვირფასი ქვებით შემკული სახარება (იენაშის ოთხთავი, რომლის ყდაზე გამოხატულია თვით ეპიფანე, თანმხლებ წარწერაზე კი მოხსენიებულია მისი ღვაწლი.
ნიკოლოზ III

ნიკოლოზ — საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ათოლიკოს-პატრიარქი 1250-1282 წლებში. საქართველოს ეკლესია მის დროს იმყოფებოდა ძლიერების ზენიტში. ნიკოლოზ დიპტიქში იხსენიებოდა მე-6 ადგილზე.

ამხელდა და ებრძოდა ქართულ სახელმწიფოებრივ ცხოვრებასა და გაბატონებულ კლასის ზედაფენებში ფეხმოკიდებულ განდგომა-განკერძოებულობას, მომხვეჭელობას, წარმართულ და მონღოლურ წესებს.

ნიკოლოზ გაემგზავრა ურდოში, სადაც, მონღოლთა მიერ ნებისმიერი დაპყრობილი ქვეყნის ადგილობრივი რელიგიის მმართველი სტრუქტურის, მათ შორის ეკლესიის გადასახადებიდან გათავისუფლების მონღოლური კანონითა და ეკლესიის დაცვის „იერლიყი“ („შეწყალების წიგნი“) - ს ძალით, ახლად დამტკიცდა მცხეთის სვეტიცხოველის საპატრიარქო ტაძრის, საეპისკოპოსოებისა და მონასტრების ნებისმიერი გადასახადისგან გათავისუფლება, შეუვალობა და პრივილეგია.

მეფე დემეტრე თავდადებულთან მისი მრავალცოლიანობის გამო წარმოშობილი უთანხმოების გამო, პროტესტის ნიშნად გადადგა და თვითონვე აკურთხა კათოლიკოს-პატრიარქად აბრაჰამ .
ექვთიმე III

ექვთიმე ეფთჳიმე, ევფემოს — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი საუკუნის ნახევარში, მეფე გიორგი ბრწყინვალეს თანამედროვე.

ექვთიმე გიორგისთან ერთად ენერგიულად შეუდგა მონღოლთა ბატონობის შედეგად დარღვეული სახელმწიფო წესრიგის აღდგენას, მონაწილეობდა საკანონმდებლო დარბაზის მუშაობაში, რომელმაც მთის მოსახლეობისათვის კანონები შეიმუშავა (ექვთიმე მოხსენიებულია „ძეგლისდების“ პრეამბულაში). ეფთვიმე იღვწოდა მთიულეთ-ხევის მოსახლეობაში შერყეული ქრისტიანული რწმენის გასაძლიერებლად. მას მოუვლია საქართველოს საეკლესიო იურისდიქციის ქვეშ მყოფი ანწუხი, წახური და კაკ-ელისენი. ამის შესახებ მოგვითხრობს ე.წ. მაღალაშვილისეული სახარების 1310 წლის ანდერძ-მინაწერი, რომელიც ეკუთვნის მთავარეპისკოპოს კირილე დონაურს:

რუსეთის ეროვნული ბიბლიოთეკის ერთი ბერძნული ხელნაწერის მინაწერის მიხედვით 1334 წელს ექვთიმემ პალესტინის საბაწმინდის მონასტერს შეწირულება გაუგზავნა. დაახლოებით ამავე ხანებში დაეხმარა იერუსალიმის ჯვრის მონასტერს, რისთვისაც მას საუკუნო აღაპი დაუწესეს. ის ასევე მოხსენიებულია სინას მთის მონასტრის სულთა მატიანეში. იოანე ბატონიშვილის ცნობით, ექვთიმე 1335 წელს გარდაიცვალა.
ელიოზი (გობირახისძე)

ელიოზი (ერისკაცობაში გობირახისძე) — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1399 წლიდან 1419 წლამდე.

ზრუნავდა თემურლენგის შემოსევებით გაპარტახებული ქვეყნის აღდგენისათვის, მცხეთის სვეტიცხოვლის ტაძრის მატერიალური მდგომარეობის გაუმჯობესებისათვის (შეუძენია სოფლები მუხრანში, მიწები, გლეხები და ვენახები გორში, ატენში). 1401 წელს გიორგი -ს დაამტკიცებინა სამეფო გადასახადებისაგან მცხეთის მამულების გათავისუფლების სიგელი.
ბასკური ენა

ბასკური ენა, ეუსკარული ენა — ბასკების ენა, იზოლირებული ენაა. მისი გავრცელების არეალია ესპანეთისა და საფრანგეთის პროვინციები, რომლებიც ესაზღვრებიან ბისკაის ყურეს. მოიცავს აგრეთვე პირენეის მთების დასავლეთ ნაწილს.

ბასკური ერთადერთი შემორჩენილი ენაა, რომელზეც ლაპარაკობდა სამხრეთ-დასავლეთ ევროპის მოსახლეობა ამ რეგიონის რომანიზაციამდე. ფიქრობენ, რომ ამ რეგიონში რომის ადმინისტრაციის არამყარმა მმართველობამ გადაარჩინა ბასკური დიალექტები ლათინურის ძალმომრეობისაგან. შუა საუკუნეებში, ბასკური, როგორც მეტწილად გლეხობის ენა, ვერ უწევდა კონკურენციას ლათინურს და მის მემკვიდრე სამწერლობო ენებს. საუკუნიდან ბასკურმა ნელ-ნელა დაკარგა ძალა კასტილიურ ესპანურთან ჭიდილში. მიუხედავად ამისა, ჩრდილოეთში (ამჟამინდელი საფრანგეთი) ბასკურად მოლაპარაკე რეგიონი პრაქტიკულად ისეთივეა, როგორც საუკუნეში იყო. უკანასკნელი ორი საუკუნის განმავლობაში, ბასკურ ენას უწევს ბრძოლა გადარჩენისათვის არა მარტო ინდუსტრიულ ქალაქებსა და ბასკეთის საზღვრებთან, არამედ მის შუაგულშიც.

ენები და დიალექტები
აკვიტანური ენა (აკვ.)
ბასკური ენის დიალექტებია:
ბისკაიური დიალექტი (ბისკ.)
გიპუსკოური დიალექტი (გიპუსკ.)
ზემონავარული (სამხრეთული) დიალექტი (ზემ. ნავ. სამხ.)
ზემონავარული (ჩრდილოური) დიალექტი (ზემ. ნავ. ჩრდ.)
ლაბურდული დიალექტი (ლაბ.)
სულეტური დიალექტი (სულ.)
ქვემონავარული (აღმოსავლური) დიალექტი (ქვ. ნავ. აღმ.)
ქვემონავარული (დასავლური) დიალექტი (ქვ. ნავ. დას.)
დავით II (კათოლიკოს-პატრიარქი)

დავით (გ. დაახლოებით 1429) — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1425-1429 წლებში; საქართველოს მეფის ალექსანდრე დიდის ძე.

1417/19 წლებში მამამ ბერად შეაყენა მცხეთაში. დავითის პატრიარქად მომზადება და კურთხევა დაევალა კათოლიკოს-პატრიარქ მიქელ -ს. 1426 მეფის მიერ ზედგინიძეებისადმი მიცემულ წყალობის წიგნში უკვე მოიხსენიება როგორც ქართლის კათოლიკოსი. მოხსენიებულია ასევე საგარეჯოს სოფლების შეწირულობის წიგნში 1428 წელს. დავით , როგორც სამეფო სახლის წევრი, ალექსანდრე -ის ერთგული თანამშრომელი იყო. მონაწილეობდა მტრისაგან დაძაბუნებული ქვეყნის აღდგენაში. 1429 წელს მეფე ალექსანდრეს მიერ სვეტიცხოვლისადმი მიცემულ შეწირულობის წიგნში კათოლიკოსად უკვე თეოდორეა მოხსენიებული.
დავით IV (კათოლიკოს-პატრიარქი)

დავით (ზოგჯერ დავით ; ერისკაცობაში დავით ჭავჭავასძე) — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1443/47–1459 წლებში.

დავით მოიხსენიება 1447 წლის დეკემბერში მეფე გიორგი -ის მიერ შედგენილ ქართლ-კახეთის საკათოლიკოსო მამულების სითარხნის გუჯარში, სადაც მეფე ამტკიცებს ალექსანდრე -ის მიერ სვეტიცხოვლისადმი ბოძებულ სიგელს, რომლის თანახმად სვეტიცხოვლის კუთვნილი მამულები კახეთსა და ქართლში თავისუფლდებოდა გადასახადებისაგან. მისი პატრიარქობის დროს მეფე გიორგი -მ სვეტიცხოველს შესწირა ნიაბის ბოლოს მდებარე სოფ. გობნი და დაიწესა 6 აღაპი თავისთვის და თავის ძმის დიმიტრისათვის. 1454 წელს დავით -მ კულუხის გამოსაღების წიგნი გადასცა და საწყაოს ოდენობა განუსაზღვრა ჯვარში მცხოვრებ მეკულუხეებს.

დავით -ის ზეობის დროს დაიწყო ერთიანი საქართვ. რღვევის პროცესი, რასაც თან დაერთო საეკლესიო სეპარატიზმი. კუმურდოელი მღვდელმთავრის იოანესა და ანჩელი არქიმანდრიტის ქერობინის დავით -სადმი მიცემული ფიცის წიგნებიდან ირკვევა, რომ მაწყვერელი და სამცხის სხვა ეპისკოპოსები კათოლიკოსისგან „უჯუარო და შეუნდობელნი იყუნეს საფარის თავზედა“ და ისინი მომავალში მცხეთის საყდრისადმი ერთგულების ფიცს სდებენ. პატრიარქის მტკიცე პოზიციამ აგრეთვე უკან დაახევინა ვარძიელ და საფარელ ბერებს, რომლებიც ბერძნული ეკლესიის მღვდელმთავრების წაქეზებით, ლოცვებში პატრიარქებს აღარ მოიხსენიებდნენ, თუმცა საბოლოოდ, ისევ მცხეთის საყდრის წიაღს დაუბრუნდნენ.
დავით V (კათოლიკოს-პატრიარქი, XV საუკუნე)

დავით (ზოგჯერ დავით ) — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლოებით 1466-1479 წლებში. იბრძოდა ეკლესიური ერთიანობის შენარჩუნებისა და მცხეთის საპატრიარქო მფლობელობის აღდგენისათვის კახეთში. მისი კათოლიკოსობის დროს ბაგრატ მეფემ შესწირა სვეტიცხოველს სოფ. დიღომში მცხოვრები გლეხები თავ-თავიანთი მამულებით, კახეთის მეფე ალექსანდრემ კი 1479 წელს — ვეჟინისპირა სოფლები (ახალშენი და თორღიანი), ხოლო დავით ქაჩიბაძემ განუახლა სვეტიცხოველს სოფ. ყორანთის 1428 წლის შეწირულობა.

დავით -ის პატრიარქობის დროს დასავლეთ საქართველოში მყოფმა ანტიოქიისა და იერუსალიმის პატრიარქმა მიქაელმა აფხაზეთის კათოლიკოსად აკურთხა ცაიშელ-ბედიელი მთავარეპისკოპოსი იოაკიმე და შექმნა ე. წ. „მცნებაჲ სასჯულოჲ“, რაც ხელს უწყობდა პოლიტიკურად დაშლილი საქართველოს ეკლესიურ გათიშვასაც. საეკლესიო სეპარატიზმმა, როგორც ჩანს, თავი იჩინა კახეთშიც, ვინაიდან პატრიარქს ერთგულების წიგნს აძლევენ ალავერდელი ეპისკოპოსი გაბრიელი და სხვა უცნობი პირები, რომლებიც პირობას დებენ, რომ არ უორგულებენ მას და არც სხვა ბერსა თუ მონაზონს ინდომებენ კათოლიკოსად.
შიო II

შიო — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1435-1438 და 1440-1447 წლებში. საქართველოს მეფის ალექსანდრე დიდის ერთგული თანამოაზრე. შიო მონაწილეობდა თემურლენგის შემოსევათა შედეგად გაპარტახებული ქვეყნის აღდგენით სამუშაოებში. მცხეთის სვეტიცხოვლის შემცირებული მიწისმფლობელობის გაზრდის მიზნით შიომ სამეფო ხელისუფლებისაგან შეწირულებად მიიღო მრავალი სოფელი და ციხე არმაზი მისი ეკლესიითურთ.

მოხსნიებულია: 1440 წლის სიგელ (რკჱ)-ში; წმინდა დოდოს მონასტრის წინამძღვრის კათოლიკოს შიოსადმი წერილში; 1438 წლის ალექსანდრე მეფის კათოლიკოს შიოსადმი სიგელში.
ლეონიდე (კათოლიკოს-პატრიარქი)

ლეონიდე (ერისკაცობაში ლონგინოზ სოლომონის ძე ოქროპირიძე; დ. 15 თებერვალი, 1861, დისევი (ახლანდელი ერედვის მუნიციპალიტეტი) — გ. 24 ივნისი [ ძვ. სტ. 11 ივნისი], 1921) — ქართველი სასულიერო და საზოგადო მოღვაწე, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი და მცხეთა-თბილისის მთავრეპისკოპოსი 1919–1921 წლებში. ეპისკოპოს ალექსანდრე ოქროპირიძის ძმისშვილი. იყო აღიარებული მქადაგებელი, დაბეჭდილია მისი ქადაგებანი. დაკრძალულია თბილისის სიონის საკათედრო ტაძარში.

დაიბადა 1861 წლის 15/28 თებერვლს გორის მაზრის სოფ. დისევში. პირველდაწყებითი განათლება მიიღო თბილისის სასულიერო სასწავლებელში, შემდეგ სწავლობდა თბილისისა და სტავროპოლის სემინარიებში. 1884 წელს ბიძის, წმ. ეპისკოპოს ალექსანდრეს რჩევით, სწავლა კიევის სასულიერო აკადემიაში განაგრძო.

1888 დაამთავრა კიევის სასულიერო აკადემია. 1888–1897 წლებში ეწეოდა მისიონერულ მოღვაწეობას. იგი იყო კავკასიაში მართლმადიდებლური ქრისტიანობის აღმდგენი საზოგადოების სკოლების ინსპექტორი, საქართველოს საეპარქიო სასწავლებელთა საბჭოს წევრი; ზედაზნის, ხირსის, იოანე ნათლისმცემლის მონასტერთა ზედამხედველი; ქართული ბიბლიის გამსწორებელი კომიტეტის თავმჯდომარე და საქართველოს იმერეთის სინოდის კანტორის წევრი. აქტიურად იბრძოდა საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალიის (დამოუკიდებლობის) აღსადგენად. 1898 წლიდან 1918 წლამდე იყო გორის, იმერეთისა და გურია-სამეგრელოს ეპისკოპოსი, თბილისის მიტროპოლიტი.

1917 წლის 12 მარტიდან 1917 წლის 17 სექტემბრამდე იყო საქართველოს ეკლესიის დროებითი მმართველი. 1917 წლის სექტემბერში საქართველოს ეკლესიის კრებაზე კენჭს იყრიდა კათოლიკოს-პატრიარქად, თუმცა 12 ხმით დამარცხდა კირიონ -სთან. კირიონ -ის გარდაცვალების შემდეგ, 1920 წელს, საქართველოს ეკლესიის კრებაზე არჩევნების გარეშე დამტკიცებულ იქნა საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად. 1921 წელს საბჭოთა ოკუპაციის დროს, ნოე ჟორდანიასა და ექვთიმე თაყაიშვილის მოწოდებების მიუხედავად, ლეონიდემ უარი განაცხადა თბილისის სიონისა და მცხეთის სცეტიცხოვლის საგანძურის ემიგრაციაში წაღებაზე და საგანძური ეპისკოპოს ნაზარს ქუთაისში დაამალვინა.

1921 წლის 11 ივლისს, ოთხშაბათს საღამოს 17:30 საათზე თბილისში საპატრიარქო რეზიდენციაში ქოლერით გარდაიცვალა. ზოგიერთი ცნობით, სენის მიზეზი მტკვრის წყლის სასმელად გამოყენება გახდა.
კათოლიკოსი

კათოლიკოსი (, მომდინარეობს (, „საყოველთაო“) — (, „ქვემოთ“) და (, „მთელი“) „საყოველთაო, მსოფლიო“) — ქრისტიანული ავტოკეფალიური ეკლესიის მეთაური უმაღლესი ტიტული ბიზანტიის იმპერიის ფარგლებს გარეთ, აღმოსავლეთში დადგენილი 315 წელს. სიტყვა „კათოლიკე“ მომდინარეობს აღნიშნული სიტყვიდან.

ისტორია
პირველი ქრისტიანებისათვის სამყარო იყოფოდა რომის და სპარსეთის ნაწილად. შესაბამისად სპარსეთის ტერიტორიაზე არსებულმა ქრისტიანულმა ეკლესიამ საკუთარ თავს „აღმოსავლეთის ეკლესია“ დაარქვა, ხოლო მის სულიერ წინამძღვარს „აღმოსავლეთის კათოლიკოსი“, რომელიც მიღებულ იქნა 315 წელს სპარსეთის სირიულ ეკლესიაში, სელევკიის არქიეპისკოპოსის მიერ. საუკუნეში კათოლიკოსის ტიტული გადმოდის კავკასიაში (სომხეთი, საქართველო/იბერია/, ალბანეთი).

ბიზანტიურ-რომაული იერარქიული ტიტული — „პატრიარქი“ კი პირველად მიღებულ იქნა 451 წელს მსოფლიო საეკლესიო კრებაზე.

სირიულ-სომხურ-ქართული-ალბანური ეკლესიების (მართლმადიდებლური ეკლესია, აღმოსავლური ეკლესია, ძველი აღმოსავლური ეკლესია და აღმოსავლური ტიპიკონის კათოლიკური ეკლესია) გარდა ეს ტერმინი არსად გავრცელდა, ანუ „კათალიკოსი“ დარჩა სუფთად საქრისტიანოს უკიდურესი აღმოსავლური ნაწილის იერარქიულ ტერმინად. არის ინდოეთის კათალიკოსიც, მაგრამ ეს ასევე სირიული ეკლესიის იერარქია.

სირიის აღმოსავლეთის ეკლესია
პირველად კათალიკოსის ტიტული მიიღო სირიის აღმოსავლეთის სალევკიის ეპისკოპოსმა მარ ბარ აღაიმ (315—317).

სომხეთის ეკლესია
საქართველოს ეკლესია
ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის მეთაური კათოლიკოსად იწოდებოდა დაახლოებით 466-474-იდან. ქართლის პირველი კათოლიკოსი იყო პეტრე. საუკუნემდე ქართული ეკლესიის მეთაურს „ქართლის კათალიკოსს“ („მცხეთის კათალიკოსი“) უწოდებდნენ, საუკუნიდან „ქართლის კათოლიკოსი“ იხმარება „საქართველოს პატრიარქის“ თანაბარი მნიშვნელობით, 1010 წლიდან იხმარება გაერთიანებული სახით — „ქართლისა კათალიკოზი და ყოვლისა საქართველოისა პატრიარქი“.

დასავლეთ საქართველოში ცალკე საკათალიკოსოს ჩამოყალიბების შემდეგ მისი მეთაური იწოდებოდა „აფხაზეთის კათოლიკოსად“, საუკუნიდან „აფხაზეთის კათოლიკოს-პატრიარქად“ . ცვლილებები ქართული ეკლესიის მეთაურის ტიტულში ასახავდა ქართული ეკლესიის პოლიტიკურ და სტრუქტურული განვითარების ეტაპებს. კათოლიკოსის თანამდებობა გაუქმდა მას შემდეგ (აღმოსავლეთ საქართველოში 1811, დასავლეთ საქართველოში 1814), რაც ქართული ეკლესია რუსულ ეკლესიას შეუერთდა საეგზარქოსოს სახით. კათოლიკოსის თანამდებობა აღდგენილ იქნა 1917 საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენასთან ერთად.

2010 წლის 21 დეკემბრის სინოდის სხდომის გადაწყვეტილებით საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქის ტიტულატურა შემდეგნაირად განისაზღვრა: "უწმიდესი და უნეტარესი ილია , სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსი და ბიჭვინთისა და ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტი".

1917-1920 წლებში საქართველოს ეკლესიის მეთაურის წოდება იყო: „უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი და მცხეთის მთავარეპისკოპოსი“, ხოლო 1920 წლიდან 2010 წლის 21 დეკემბრამდე: „უწმიდესი და უნეტარესი სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი და მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსი“. კათედრა მცხეთაშია (სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარი), რეზიდენცია — თბილისში.

ალბანეთის ეკლესია
დიონოსი

დიონოსი, დიონისე — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1510-1511 წლებში.

ის მოიხსენიება 1511 წლით დათარიღებულ კახთა მეფის ავ-გიორგის მიერ მცხეთისათვის გაცემულ საბუთში, რომელიც მეფეს მის მიერვე მოკლული მამის, ალექსანდრე -ის სულის მოსახსენებლად — სააღაპედ გაუცია. ავ-გიორგის მიერ ჩადენილი ცოდვის გამო კათოლიკოსი დიონოსი, მთავარეპისკოპოსი მალაქია და ამბა-ალავერდელი იოვანე „რჯულისა წესითა გამოენახენ“, რის საპასუხოდაც კახთა მეფე „პაპათაგან გაჩენილ“, ე. ი. მცხეთისათვის კახ მეფეთა მიერ შეწირულ კახურ მამულებს სითარხნის პირობით უმტკიცებს მცხეთის საკათოლიკოსო საყდარს.
ბასილი (XVI საუკუნე)

ბასილი — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1517-1528 და 1529-1531 წლებში. იბრძოდა ქვეყნის პოლიტიკური ერთიანობისათვის. ბასილმა ისარგებლა ქართლის მეფისა და სამცხის მთავარს შორის მშვიდობიანი ურთიერთობით, აგრეთვე გაერთიანების მომხრე ძალთა საყოველთაო მხარდაჭერით და 1518 წელს ყვარყვარე ათაბაგს (ქაიხოსროს ძე) სათანადო სიმტკიცის წიგნით აღადგინა სამცხის სამთავროს ეკლესიური დამოკიდებულება ქართლის საპატრიარქოსთან, რაც სამცხის მთავრების სეპარატისტულ მისწრაფებათა გამო დარღვეული იყო. ძველი საეკლესიო წყობილების აღდგენის მიზნით აღაწერინა სამთავროში მდებარე ქართლის საპატრიარქო ეკლესიის ყოფილი საყმო მამულები და დაამტკიცებინა სამცხის მთავრებს. თავისი მიზნის მისაღწევად ბასილი განდომილთა შეჩვენებასა და დაკრულვასაც მიმართავდა.
მალაქია (კათოლიკოს-პატრიარქი)

მალაქია — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1532-1534 და 1550-იან წლებში. ადრე ქართლის მთავარეპისკოპოსი იყო. განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა კახეთის სამეფოში მცხეთის კუთვნილი მამულების შემომტკიცებას. 1532 კახთა მეფეს ლევანს (1520-1574) დააბრუნებინა მისაკუთრებული მამულები და დაამტკიცებინა კახეთის ტერიტორიაზე მცხეთის მამულების ერთიანი ახალი სიგელი. დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ევდემონთან ერთად მეთაურობდა იმერეთის მეფის ბაგრატ -ის (1510-1565) მიერ მოწვეულ საეკლესიო კრებას, რომელმაც მიიღო დადგენილებები ტყვეებით ვაჭრობის აღმოსაფხვრელად და მოსახლეობაში შერყეული ქრისტიანული წეს-ჩვეულებების აღსადგენად.
დომენტი I

დომენტი — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1556-1560 წლებში. კათოლიკოსად დაადგინა ქართლის მეფე სიმონ -მა.

ენერგიულად ზრუნავდა მცხეთის საპატრიარქოს ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესებისთვის, მნიშვნელოვნად გააფართოვა მისი მამულები. მის სახელთან არის დაკავშირებული კახეთის სამეფოს ეკლესიური სეპარატიზმის მორიგი მცდელობის აღკვეთა, რასაც ადასტურებს 1556–1560 წლებით დათარიღებული ამბა ალავერდელისა და კახი ეპისკოპოსების ერთგულების წიგნები.
ნიკოლოზ VII (ბარათაშვილი)

ნიკოლოზ (ერისკაცობაში ბარათაშვილი) — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლოებით 1561-1584 წლებში. მცხეთის სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძრის სამეურნეო-ქონებრივი მდგომარეობის მოსაწესრიგებლად ქართლის სამეფოს ცენტრალურ ხელისუფლებას 1565 წელს დაამტკიცებინა მცხეთის ქართლური მამულების შეწირულობის სია. მისივე ინიციატივით ქართლისა და კახეთის სამეფო კარმა მცხეთას მრავალი სოფელი შესწირა.
დომენტი II

დომენტი — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლ. 1595-1610 წლებში.

დომენტის ინიციატივით 1595 წელს მცხეთის საპატრიარქოს დაუბრუნდა მსხვილი მამულები, რომლებიც ადრე საერო ფეოდალებს ჰქონდათ მიტაცებული. მისი კათალიკოსობის დროს ქართლის მეფე ლუარსაბ -ს სვეტიცხოვლისათვის შეუწირავს სოფ. არბო გლეხებითურთ, კახთა მეფე ალექსანდრე -ს — გარსევან ანდრონიკაშვილისათვის ჩამორთმეული სოფლები — ჯიბათი და ღანუხი გლეხებითურთ.
იოანე IX (ავალიშვილი)

იოანე (გვარად ავალიშვილი; გ. 1616) — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1612-1616 წლებში, მწიგნობარი, კალიგრაფი, მხატვარი.

ადრე საფარის მონასტრის წინამძღვარი იყო. ის და მისი ძმა ზაქარია დაახლოებული იყვნენ ქართლისა და კახეთის სამეფო ოჯახებთან. იოანეს ქვათახევის მონასტრის წინამძღვრობა უბოძეს, შემდეგ — ქართლის მთავარეპისკოპოსობა. 1609 წელს იოანეს გადაუწერია და აშიებით შეუმკია ლოცვან-დაუჯდომელი თეიმურაზ -ის დედის, — ქეთევან დედოფლის დაკვეთით. იოანეს ერისკაცობის დროს გადაუწერია და მხატვრულად გაუფორმებია „ვეფხისტყაოსანი“.

1614 წელს შაჰ-აბას -ის აღმოსავლეთ საქართველოში შემოსევის დროს, იოანე იმერეთში გაიხიზნა და დიდხანს ცხოვრობდა აფხაზეთის კათალიკოს მალაქიასთან სადაც 1616 წელს გარდაიცვალა.
ნიკოლოზ VIII

ნიკოლოზ (გვარად ამილახვარი) (გ. 1705) — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1678-1688 და 1692-1695 წლებში. კახეთის მეფემ ერეკლე -მა ორჯერ დაიკავა ქართლი, ორჯერვე გადააყენა ნიკოლოზ და მის მაგიერ თავისი ბიძა იოანე დანიშნა. ვახტანგ -მ 1705 წელს სცადა ნიკოლოზ აღდგენა, მაგრამ იგი საეკლესიო წრეებმა უარყვეს. 1687 წელს ნიკოლოზ -ს შეუდგენია თავისი ნაშრომ-ნაღვაწის აღმნუსხველი დოკუმენტი, რომლიდანაც ირკვევა, რომ მას მცხეთის მეურნეობის აღდგენისა და სასოფლო ეკლესიების მშენებლობისათვის დიდი სამუშაო შეუსრულებია: აღუდგენია სასახლეები, აუშენებია მარნები, წისქვილები, გაუშენებია ზვრები, ბაღები, გაუყვანია სარწყავი არხები, აღუდგენია ნასოფლარები და სხვ.
ნიკოლოზ X (ხერხეულიძე)

ნიკოლოზ (ხერხეულიძე) — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1741-1744 წლებში. დომენტი კათალიკოსის გარდაცვალების შემდეგ მისივე სურვილის გათვალისწინებით კათოლიკოსად დადგენილ იქნა ნიკოლოზ ხერხეულიძე. ვახუშტის ცნობით, 1744 წელს ნიკოლოზ თბილისში ვინმე „უკეთურმან მაჰმადიანყოფილმან თაზისშვილმან ტარიელ მახვუილითა მოკლა.“ მკვლელს სატივეზე დაეწივნენ და ჩაქოლეს.
ზებედე I

ზებედე — ქართლის (აღმოსავლეთ საქართველოს) კათოლიკოს-პატრიარქი 1552-1556 წლებში. 1552 წელს თბილისიდან სპარსელ დამპყრობთა განდევნის შემდეგ (შაჰ-თამაზ -მა თბილისი დაიკავა 1548 წელს), ზებედე -მა „აიაზმით განწმინდა“ და ხელახლა აკურთხა სიონის ღვთისმშობლის საკათედრო ტაძარი, აგრეთვე ქალაქის ყველა დანარჩენი ეკლესია, რომელიც მტერმა შებილწა და გააუქმა. ხელი მოაწერა ლუარსაბ -ის სიგელის (1552) სიონის ტაძარში მღვდელმსახურების აღდგენისა და მამულების შეწირვის შესახებ.
ზაქარია (ჯორჯაძე)

ზაქარია (გვარად ჯორჯაძე) — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1623-1630 წლებში. მანამდე იყო ნეკრესის ეპისკოპოსი (ნეკრესელი) დაახლოებით 1613-1623 წლებში და სამეფო კარის ეკლესიის წინამძღვარი.

1614 წელს, კახეთში შაჰ-აბას -ის შემოსევის დროს, ზაქარია კახეთიდან ლტოლვილ თეიმურაზ -ს ახლდა იმერეთში. მან ქართლის სამეფო ხელისუფლებას 1624 წელს განაახლებინა მცხეთის საკათალიკოსო მფლობელობა. მიმოწერა ჰქონდა რომის პაპთან ურბან -თან, სთხოვდა საქართველოში გამოეგზავნა მკურნალები, მხატვრები და მტრისგან გაძარცვული ეკლესიებისათვის ინვენტარ-შესამოსელი, ბარძიმები. მფარველობდა იტალიელ მისიონერებს და ცდილობდა გამოეყენებინა ისინი ქვეყნის ინტერესებისათვის. მეფისა და კათოლიკოსის ურთიერთშეთანხმებით დასავლეთ ევროპაში ელჩად გაიგზავნა ნიკოლოზ ირუბაქიძე-ჩოლოყაშვილი. პაპმა ურბან -მ საჩუქრად გამოუგზავნა თვალმარგალიტით შემკული მიტრა და ფალონი, მაგრამ იგი ლათინური ყაიდის იყო და ზაქარიამ თეიმურაზ -ს გადასცა.
ქრისტეფორე I

ქრისტეფორე — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1616-1622 წლებში.

არსებული საბუთების თანახმად ქრისტეფორე მოქმედ კათოლიკოსად 1617, 1618, 1619 და 1622 წლებში ჩანს. მისი მწყემსმთავრობის დროს ქართლს განაგებს ჯერ ბაგრატ (ბაგრატ–ხანი) (1616–1619), შემდეგ სიმონ (1619–1631).

ქრისტეფორეს კათალიკოსობის დროს, 1618 წელს ბაგრატ –ს სვეტიცხოვლისათვის შეუწირავს სოფლები ახალციხე და აგარაკი. მასვე თავისი მოხელეებისათვის უბრძანებია სვეტიცხოვლის ყმებისათვის ბაჟი არ გამოერთმიათ: „მეფე ბაგრატ ... გიბრძანებ ... წყალობითა შააბასისათა ... ბაჟს ნუ სთხოვთ და რაც ბაშმალი აეღოთ, ისიც მიეცით“; ასევე ბაგრატი ქალაქის მელიქსა და მამასახლისს უბრძანებს სვეტიცხოვლის ყმებისათვის ქალაქში ბაშმალი არ მოეთხოვათ.

მოგვეპოვება ქრისტეფორე –ს მიერ ანთოკს ჩასახლებული გლეხების ფიცის სიგელი, რომლის თანახმადაც, ისინი აღუთქვამენ კათოლიკოსს, რომ სხვაგან არ გადასახლდებიან.