iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ები-ნური

ები-ნური — რიფტული, გაუდინარი მლაშე-მწარე ტბა ჩინეთის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, სინძიანში, ყაზახეთის საზღვრის სიახლოვეს. გაწოლილია ჯუნგარის ვაკის დასავლეთ ნაწილში, ჯუნგარის ჭიშკრის სამხრეთი შესასვლელის სიახლოვეს, ზღვის დონიდან 189 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 1070 კმ², საშუალო სიღრმე 1,4 მ, მაქსიმალური სიღრმე 2,8 მ. წყლის მოცულობა უტოლდება 760 მილიონ კუბურ მეტრს.

ები-ნური წარმოადგენს ჯუნგარის ვაკის უდიდეს ტბასა და მისი აუზის ცენტრს. სარკის ფართობი და წყლის დონე ძლიერ მერყეობს, რაც დამოკიდებულია ტბის მასაზრდოებელ მდინარეთა წყლიანობაზე. წყალმცირე წლებში 0,5 მ სიმაღლის ქვიშიანი ისარა ტბას ორ წყალსატევად ყოფს. ნაპირები უმეტესად დაბალია, გარშემორტყმულია მლაშობებითა და ქვიშებით.

მდინარეებს ჯერგალანს, ძინხეს, ყარასუსა და ბორო-ტალას ტბაში წლიურად 1,7 კმ³-მდე წყალი შეაქვთ. ზამთარში იყინება, თუმცა ჯუნგარის ჭიშკრიდან წამოსული ძლიერი ქარების გამო ძგიფი არამდგრადია. სამხრეთ ნაპირებთან ჩამოყალიბებულია ქვიშის დიუნები. სანაპირო კლდოვან სერებზე 50 მ-მდე სიმაღლის ძველი ტერასებია. 2007 წლის აგვისტოში ტბის ჭარბტენიან ტერიტორიებს მიენიჭა ეროვნული ბუნებრივი რეზერვის სტატუსი. მდინარეთა შესართავებში ხარობს ლელი. ვინაიდან ტბის წყალი მლაშე-მწარეა მასში თევზი არ ბინადრობს.

ტბიდან ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობს ლანჯოუ-სინძიანის რკინიგზის სადგური — ალაშანკოუ. ტბის სამხრეთ კიდეზე გადის ავტოტრასა ხორგოსის სასაზღვრო საგუშაგოდან ურუმჩიმდე.
ქვემო ოქროყანის კოშკი

ქვემო ოქროყანის კოშკი— არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს მდინარე მნაისწყლის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება საუკუნით.

კოშკი გეგმით ოთხკუთხაა (6,86,6 მ), ზემოთკენ შევიწროებული. ნაგებია ნატეხი ქვით. ფასადის ქვები ნაწილობრივაა დამუშავებული. კედლების ქვედა ნაწილები ნაშენია დიდი ქვებით. ზემოთკენ ქვის ზომები მცირდება. შემორჩენილია ოთხი სართული. სართულების ფართობი ქვემოდან ზემოთ მატულობს, რადგან კედლები ყოველ სართულზე ვიწროვდება. კედლის ზედა ნაწილი და სართულშუა გადახურვები ჩამონგრეულია. თაღოვანი შემოსასვლელი სამხრეთითაა, მესამე სართულზე, რაც ნაგებობის თავისებურობას წარმოადგენს. პირველი სართულის მნიშვნელოვანი ნაწილი ამოვსებულია ნანგრევებით. ამ სართულის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში ღრმა მრავალგვერდა ნიშია (სამეურნეო დანიშნულების). დასავლეთ კედელში, ერთმანეთთან ახლოს გაჭრილია ორი სათოფურე. მეორე სართულის ჩრდილოეთ კედელში ერთი ცალმაგი სათოფურია, დასავლეთისაში — ორი. აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლებში ორ-ორი ორმაგი სათოფურია. მესამე სართულზე, სამხრეთ კედლის მარცხენა კიდეში და აღმოსავლეთ კედლის შუა ნაწილში, თითო სათოფურია. აღმოსავლეთ კედლის კიდეებში თითო სარკმელია გაჭრილი. დასავლეთ კედელში ორი შეწყვილებული სათოფურია. მეოთხე სართულის შემორჩენილ კედლებში რამდენიმე მცირე სათოფურია.
გორისციხის კოშკი

გორისციხის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ გორისციხის აღმოსავლეთით, მდინარე თერგის მარცხენა სანაპიროზე, განმარტოებით მდგარ მაღალ კლდეზე. თარიღდება საუკუნით. კოშკის გეგმა თითქმის კვადრატულია (6,17,7 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით. გარე კედლების წყობაში გამოყენებულია ტლანქლად დამუშავებული ქვა, რომელიც გარკვეულწილად სწორ ჰორიზონტალურ რიგს ქმნის. შემორჩენილია პირველი სართული, შესასვლელი დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნაწილშია. აღმოსავლეთ კედელში სარკმელია. კედლებში 8 ცალმაგი სათოფურია მოწყობილი.
არყონის წმინდა გიორგის ნიში

არყონის წმინდა გიორგის ნიში — საკულტო ძეგლი დგას სოფელ ყანობის სამხრეთით, გორაკზე. სალოცავი ოთხკუთხა სვეტის მსგავსი მასიური ნაგებობაა. ნაშენია ფიქლითა და რიყის ქვით. წყობა მშრალია. მთავარი ფასადი აღმოსავლეთითაა. ამ მხარეს მოწყობილია ოთხკუთხა თახჩა. ნიშს თავზე ადგას ქვის ჯვარი, რომელსაც ბაზალტის ბაზისი აქვს. ნიშიცა და ქვის ჯვარიც შეთეთრებულია კირით. იმავე სახელწოდების ნიში სოფლის შუაშიც დგას. შენობა ოთხკუთხა პრიზმის ფორმისაა. ნაგებია ფიქლით. წყობა მშრალია. მთავარი ფასადი ჩრდილოეთითაა. ამავე კედელშია დატანებული სწორკუთხა თახჩა. თახჩაში ასვენია ლითონის ხატი, რომელზეც გამოსახულია მხედარი ჯვრით ხელში. მხედარს გარშემო უყვება მზის შვიდი გამოსახულება. მათ შორის წარწერაა: „არყონის წმინდა გიორგი“. აქვე ძევს ბიზანტიური ფორმის ორი ჯვარი და რუსულწარწერიანი ზარი. ნიშს ფიქლის გალავანი აქვს.
კობის შინმოუსვლელთა ძეგლი

კობის შინმოუსვლელთა ძეგლი — მონუმენტური ხელოვნური ძეგლი, დგას სოფელ კობის შესასვლელთან. ძეგლი, შავი, ნათალი ქვისგან ამოყვანილი კედელია (სიმაღლე 1,5 მ), რომლის მარჯვენა კიდეში დგას მწუხარე დედის ბეტონის ფუგურა (სიმაღლე 2,5 მ), რომელიც დასცქერის სიმბოლურ საფლავს. საფლავის ქვაზე ჯარისკაცის მუზარადი და დაფნის გვირგვინი დევს. კედელთან — რკინის ყვევილების გვირგვინი, მასზე რუსული წარწერაა დართული.
გუსალთის კოშკი

გუსალთის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ნასოფლარ გუსალთის ცენტრალურ ნაწილში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. კოშკი გეგმით ოთხკუთხაა (5.255 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით. შემორჩენილია მხოლოდ ორი სართული (სიმაღლე 9.4 მ). სართულშუა გადახურვები, რომლებიც ხის კოჭებზე ყოფილა მოწყობილი, ჩამონგრეულა. თაღოვანი შესასვლელი სამხრეთიდანაა, 2,75 მეტრ სიმაღლეზე. თაღი ნახევარწრიულია. კარის წირთხლებში მოწყობილია საურდულე ხვრელები. პირველი სართულის აღმოსავლეთ კედელში ორი სათოფურია, ჩრდილოეთსა და დასავლეთში თითო. მეორე სართულის ჩრდილოეთ კედელში ორი სათოფურია.
რესის წმინდა გიორგის ეკლესია

რესის წმინდა გიორგი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის სოფელ რესის სამხრეთ ნაწილში, მდინარე ტეფისწყლის ნაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (4,653,95 მ), გეგმით ოდნავ წაგრძელებული ოთხკუთხედის ფორმისაა. ნაგებია მოზრდილი ზომის ნატეხი ქვით. შიგნით ჩრდილოეთ კედლის წყობაში გამოყენებულია წისქვილის დოლაბის ნატეხები. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია. აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხეველია, რომლის აღმოსავლეთ კედელში ეკლესიის ერთადერთი სარკმელია გაჭრილი. სარკმელს თარაზული გადახურვა და საფეხურებად დამუშავებული რაფა აქვს, სარკმლის წინ სწორკუთხოვანი ტრაპეზის ქვა დგას. ეკლესიის აღმოსავლეთ, დასავლეთ და სამხრეთ კედლებში თითო ნიშია, ჩრდილოეთისაში - ორი, შენობა გადახურულია ფიქლის ფილებით. სახურავი ორფერდაა. ეკლესიას გარს ევლება ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ნაგები, ტრაპეციის ფორმის გალავანი (20,520 მ). გალავნის შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 1,8 არ აღემატება. შესასვლელი გალავანს ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხესთან ჰქონია.
დესის საცხოვრებელი კომპლექსი

დესის საცხოვრებელი კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ დესის განაპირას ჩრდილო-აღმოსავლეთით. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. შედგება საცხოვრებელი სახლისა, საბრძოლო კოშკისგან და ამ ორი შენობის დამაკავშირებელი შენობისგან. ნაგებია ნატეხი ქვითა და თიხით. დანგრეულია შენობების სახურავები და სართულშორისი გადახურვები.

საცხოვრებელი სახლი
ორსართულიანია, ორივე სართული გეგმით წაგრძელებული ოთხკუთხედია, ორივე შედგება სამი არათანაბარი ფართობის მქონე სათვსოსოაგან. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა, პირველ სართულზე. კარი სწორკუთხაა. პირველ სართულზევეა (1915,8 მ) დერეფანი და საქონლის ორი სადგომი, სადგომებში შესასვლელები დერეფნიდანაა. ჩრდილოეთ სადგომისა და დერეფანს შორის კედელში გაჭრილია სარკმელი, ჭერში დატანებულია მეორე სადგომზე ასაძრომი ხვრელი.

მეორე სართული (1917,8 მ) საცხოვრებელია. ოთახები დაკავშირებულია კარებებით. დასავლეთ სათავსო კედელშია შეჭრილი და პირველი სართულის დასავლეთ სათავსოზე დიდია. კედელში ორი მცირე ზომის სწორკუთხა სარკმელია. მსგავსი სარკმელი ასევე ჩრდილოეთ სარკმელის აღმოსავლეთ კედელშიცაა. სამხრეთ კედელში შესასვლელი და მაღალი, ფართო სწორკუთხა სარკმელია.

კოშკი
გეგმით კვადრატულია (6,156,25 მ), ოთხსართულიანი (სიმაღლე 10,6 მ). პირველი სართული სამალავი იყო ხოლო მეორე და მესამე ოჯახის თავშესაფარი საშიშროების დროს, მეოთხე - სათავდაცვო და სათვალთვალო. კოშკის შესასვლელი სამხრეთიდანაა, მეორე სართულზე, მიწიდან 2,8 მეტრზე. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან თარაზურადაა გადახურული. აღმოსავლეთ, ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სათოფური ხვრელებია. მესამე სართულის კედლებში კი კიდევ რამდენიმე სათოფური და სარკმელია. მეოთხე სართულის ოთხივე კედელში თითო სალოდე.
სიონის წმინდა გიორგის ეკლესია

სიონის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფლის მახლობლად, რიყეზე. თარიღდება საუკუნით. შენობა გეგმით კვადრატულია. ნაგებია ანდეზიტის დამუშავებული ქვით. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთიდანაა. შესასვლელის მარჯვენა მხარეს ამოტვირფულია ბიზანტიური ჯვარი. აქვე კედელში პატარა ნიშია. ეკლესია უაფსიდოა. აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია გარეთ შევიწროებული სარკმელი. ეკლესიას გარს აკრავს გალავანი.
ვარდისუბნის იოანე ნათლისმცემლის ხატი

ვარდისუბნის იოანე ნათლისმცემლის ხატი — საკულტო ძეგლი მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის ბოლოს, დონატის მთის ძირას. შენობა გეგმით მრგვალია, ნაგებია ფიქლით. წყობა მშრალია. ხატის ჩრდილოეთ მხარე ღიაა, სამხრეთ კედელსი მოწყობილია ოთხი თახჩე, დასავლეთ კედელში ერთი. ნაგებობის იატაკი მოსწორებულია. კედლის გასწვრივ ჩამწკრივებულია ჩამოსაჯდომი ქვები. ხატის წინ ყორეა, რომელსაც ადევს დიდი სიპი.
მნის კოშკური სახლი

მნის კოშკური სახლი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ მნის ცენტრში. აგებულია - საუკუნეებში.

შენობა ოთხსართულიანია, გეგმით სწორკუთხა (10,38,2 მ). ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: თითქმის მთლიანადაა დანგრეული დასავლეთ კედელი (შემორჩენილია ორიოდე მეტრის სიმაღლეზე); ჩამოშლილია სართულშუა გადახურვები; მეოთხე სართულის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლები 1 მეტრის სიმაღლეზეღა დგას. სახლს შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს, მეორე სართულზე. კარი თაღოვანია. პირველი სართული დამხმარე სათავსია. აღმოსავლეთით ორი სარკმელი აქვს. სამხრეთით - ერთი. მეორე სართულზე აღმოსავლეთით სამი სარკმელია. განივ კედლებში - თითო-თითო. ჩრდილოეთ კედელში ოთხი სათოფურია. ორი განსხვავებული სიდიდის სათოფური სამხრეთითაა. აღმოსავლეთ კედელში ერთმანეთის გვერდით ორი მცირე ნიშანია. მესამე სართულის სამხრეთ კედელში ორი სარკმელი და ოთხი სათოფურია. აღმოსავლეთ კედლის კუთხეში - თითო დიდი და დახრილი სათოფური, ხოლო მათ შორის დაბლა - ორი პატარა სათოფური. ჩრდილოეთ კედელში სამი სათოფურია. სართულშუა გადახურვები ხის, კოჭოვანი იყო. შენობის ფასადები შემკულია თეთრი ქვის ჰორიზონტალური ზოლებით. სარკმელებისა და სათოფურების უმრავლესობა სწორკუთხაა, ნაწილი თაღოვანი. სამხრეთის ფასადებზე მეორე სართულის სარკმელი გარეთ სამი თაღოვანი ხვრელის სახით გამოდის. თაღებს შემოვლებული აქვს ლილვი. ჩრდილოეთის ფასადზე სათოფურის სამი ხვრელი ერთმანეთის გვერდითაა, მეოთხე - მათ თავზე.
აჩხოტის ეკლესია

აჩხოტის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფლის განაპირას. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია სამნავიანი ბაზილიკაა, გეგმით თითქმის კვადრატული (11,912,4 მეტრი), ნაგებია მოზრდილი, ტლანქად დამუშავებული ნატეხი ქვით. შენობა რამდენჯერმეა გადაკეთებული: ცენტრისა და ჩრდილოეთის ნავების კამარები აღდგენილია ხის კამაროვანი გადახურვით. ნაწილობრივ შეცვლილია ფასადების საპირე ქვებიც. არ შემორჩენილა ჩრდილოეთ და დასავლეთ მინაშენები. შესასვლელი ცენტრი ნავის დასავლეთ კედლის ღერძზეა გაჭრილი. გარედან სწორკუთხა კარი შიგნით ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული. ნავები ერთამანეთისგან გამოყოფილია ოთხკუთხა ბოძებზე დაყრდნობილი სამი წყვილი თაღით. თაღები ეყრდნობა მარტივი პროფილის კაპიტელი. ბოძებს, შუა ნავის მხარეს, პილასტრები აუყვებათ, რომლებსაც ეყრდნობოდა ცილინდრული კამარის საბჯენითაღები. თავდაპირველი სახით მოღწეულია სამხრეთის ნავის კამარა, რომელიც ვიწრო საბჯენ თაღს ეყრდნობა. შუა ნავი დანარჩენებზე განიერია და მთავრდება ნახევარწრიული აფსიდით. აფსიდში ერთი თაღოვანი სარკმელია. აფსიდის სამხრეთით და ჩრდილოეთით სადიაკვნე და სამკვეთლოა, რომლებიც კარით შესაბამის გვერდით ნავებს უკავშირდება. ორივე სათავის რამდენადმე სამხრეთ-ჩრდილოეღის მიმართულებითაა წაგრძელებული და გადახურულია ნახევარსფერული კამარით. კამარის კვადრატული საფუძვლის შესაქმნელად ორივე ოთახში, აფსიდის მხარეს, თითო თაღია მოწყობილი. კვადრატიდან წრეზე გადასვლა სადიაკვნეში აფრების საშუალებით ხდება, სამკვეთლოში - ტრომპებით. ორივე სათავსის აღმოსავლეთ კედელში თითო თაღოვანი სარკმელია. ორივე მათგანი გარედან მცირედ შეღრმავებულ სწორკუთხა არეში არის მოქცეული. საკურთხეველის სარკმელი ჩასმულია ვიწრო და მაღალ სწორკუთხა ჩარჩოში, რომელიც გრეხილისა და სადა ლილვისგან შედგება.
დარყის წმინდა გიორგის კომპლექსი

დარყის წმინდა გიორგის კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის სოფელ სნოს მახლობლად. კომპლექსში შედის სალოცავი, ზურგიანი კოშკი, სხვადასხვა სათავს-სადგომი და გალავანი. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. კომპლექსი ნაგებია ფიქლის ქვით.

სალოცავი
ის კომპლექსის აღმოსავლეთ ნაწილში დგას გეგმით უსწორო ოთხკუთხედია. მის სამხრეთ კედელზე აღმართულია სამი სარიტუალო სვეტი, აღმოსავლეთი სვეტი ყველაზე მაღალია. დანარჩენ ორზე გადებულია მოზრდილი ლოდი. სალოცავის აღმოსავლეთ კედელშ მოზრდილი ნიშია. აღმოსავლეთ კედელზე დევს სხვა ეკლესიიდან მოტანილი ლავგარდნის ქვა. ნიშის თავზე კი დევს ქვის ჯვარი. აქ ზაკაიშვილების საგვარეულო სალოცავია. დღესასწაუულობენ აღდგომასა და ამაღლებას.

ზურგიანი კოშკი
კომპლექსის დასავლეთ ნაწილში ჩაშენებულია ზურგიანი კოშკი. იგი ძლიერ დაზიანებულია და შემორჩენილია მხოლოდ 4 მეტრის სიმაღლეზე. კოშკის გარშემო ნანგრევებად ქცეული სამი მოზრდილი სათავსია
ქვემო ოქროყანის ციხე-სახლი

ქვემო ოქროყანის ციხე-სახლი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ქვემო ოქროყანის განაპირას, სამხრეთით. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

შენობა გეგმით ოთხკუთხაა (9,457,9 მ), ოთხსართულიანი (სიმ. 8,5 მ). ნაგებია ნატეხი ქვით. წყობა მშრალია. სახურავი, მეოთხე სართულის სამხრეთ და დასავლეთ კედლების დიდი ნაწილი და სართულშუა გადახურვები ჩანგრეულია (სახლს ხის კოჭებზე მოწყობილი სართულშუა გადახურვები და მიწურბანიანი სახურავი ჰქონია). თაღოვანი შესასვლელი მეორე სართულზეა, აღმოსავლეთით, მიწიდან 2,5 მ სიმაღლეზე. კარის წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. პირველ სართულზე (საქონლის სადგომი), აღმოსავლეთ კედელში, ერთი სათოფური და ერთი მცირე ნიშია, სამხრეთისაში — სამი. დასავლეთ კედელში ერთი ნიშია. ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეს აკრავს პანდუსი (სიგ. 1,8 მ), რომელიც ციხე-სახლის შესასვლელს ადგება. მეორე და მესამე სართულები საცხოვრებელია. მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში ორი ცალმაგი და ერთი შეწყვილებული სათოფურია. დანარჩენ კედლებში ორ-ორი ცალმაგი სათოფური. სამხრეთ კედელში სამი სარკმელია. მესამე სართულზე სარკმლები აღმოსავლეთითაა. სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში ორ-ორი სათოფურია. ჩრდილოეთისაში — ოთხი. აღმოსავლეთ კედელში და დასავლეთ კედლის შემორჩენილ (ჩრდ.) ნაწილში თითო ცალმაგი სათოფურია. ჩრდილოეთ კედელში ერთი ცალმაგი სათოფური, ერთი სარკმელი და თაღოვანი კარია, რომელიც ამ მხრიდან მოწყობილ ხის დაკიდებულ აივანზე გადიოდა. აღმოსავლეთ ფასადზე, კარის საპირე ქვებზე, ამოკვეთილია ოთხი ჯვარი.
ვარდისუბნის მემორიალი

ვარდისუბნის მემორიალი „მეორე მსოფლიო ომში დაღუპულთა უკვდავსაყოფად“ — ისტორიული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის შესასვლელთან. აგებულია 1980-1985 წლებში. კომპლექსის ცენტრში აგებულია ობელისკი (სიმაღლე 10 მეტრი) წარწერით: „1941-1945“. აქვეა სამამულო ომის ორდენის გამოსახულება. ობელისკის მარცხნივ ამოკვეთილია ილია ჭავჭავაძის და გიორგი ლეონიძის პატრიოტული სტრიქონები. აქ არის მარმარილოს 11 დაფა, სადაც ამოტვირფულია 270 მებრძოლის გვარი.
ტყარშეტის კვირას (კვირიას) ეკლესია

ტყარშეტის კვირას (კვირიას) ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფლის განაპირას. განეკუთვნება განვითარებული შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (64,5 მეტრი). ნაგებია მოზრდილი ქვის კვადრებით. ქვები ჰორიზონტალურ რიგებადაა დაწყობილი. ყველაზე კარგად შემორჩენილია აღმოსავლეთი კედელი. დანარჩენი კედლების სიმაღლე 1 მეტრს არ აღემატება. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. ეკლესია უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული, რომლის ღერძზე ვიწრო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ღიობი ქვემოთკენ ოდნავ გაგანიერებულია და საფეხურებიანი რაფა აქვს. სარკმლის ქვემოთ კუბური ფორმის ქვის ტრაპეზი დგას. მასზე ქვისგან გამოკვეთილი მცირე ჯვარია დადგმული. საკურთხეველი დარბაზის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული. აღმოსავლეთის ფასადის სამხრეთ კუთხეში შემორჩენილია ლავგარდნის ერთი სწორკუთხა პროფილის ქვა.
გერგეტის მეორე მსოფლიო ომში დაღუპულთა ხსოვნის ობელისკი

გერგეტის მეორე მსოფლიო ომში დაღუპულთა ხსოვნის ობელისკი — არქიტექტურული ძეგლი დაბა გერგეტის, ყოფილი სოფლის, ცენტრში. დაიდგა 1965 წელს, ახალგაზრდობის თაოსნობით. ობელისკის სიმაღლე 4 მეტრია და ქვისგანაა ნაგები. მარმარილოს თეთრ დაფაზე ოცი შინმოუსვლელი ჯარისკაცის სურათი, გვარები და წარწერაა: „1941-1945 წლებში სამამულო ომიდან შინმოუსვლელები“.
სნოს ნადარბაზევის ეკლესია

სნოს ნადარბაზევის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სნოს აღმოსავლეთით მდინარე შინოსწყლის გაღმა, ნასახლარების თავზე, კედლებით შემოსაზღვრულ მცირე ბაქანზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ნაგებია ქვის მართკუთხა კვადრებით. მთლიანადაა ჩამონგრეული ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელი და გადახურვა. აფსიდში გაჭრილია ვიწრო სამკუთხა სარკმელი.
ტყარშეტის მამაწმინდის ეკლესია

ტყარშეტის მამაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ტყარშეტის ჩრდილო-დასავლეთით, კლდეზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკნუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (7,95,6 მეტრი), უაფსიდო. ნაგებია ტლანქად დამუშავებული ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. ძლიერ დაზიანებულია, კერძოდ ჩამოშლილია კამარა, დანგრეულია სამხრეთ და დასავლეთ კედლების უმეტესი ნაწილი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი შიგნით და გარედან თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხეველია, რომელიც დარბაზისგან გამოყოფილია წყვილი პილასტრით. მსგავსი პილასტრებია საკურთხევლის აღმოსავლეთ კუთხებშიც. პილასტრებს საკურთხევლის ცილინდრული კამარის საბჟენი თაღები ეყრდნობოდა (შემორჩენილია ჩრდილოეთის ორივე პილასტრის საბჯენი თაღის ქუსლებთან ერთად და კამარის ჩრდილოეთის ქუსლის ნაწილი). აღმოსავლეთ კედელში, ერთიმეორის თავზე, სხვადასხვა ზომის თითო ნიშია. აქვე, კედელთან, მიდგმულია კუბური ფორმის ტრაპეზი. საკურთხევლის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების ქვედა ნაწილებში თითო ყრუ თაღია. დარბაზის ჩრდილოეთ კედლის შუაში შეკიდებული პილასტრი და მასზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღის ქუსლია შემორჩენილი. დასავლეთ კედლის შემორჩენილ (ჩრდილო) ნაწილში სარკმლის კვალი ჩანს. ეკლესიის კედლები დასრულებული ყოფილა თაროსებრი ლავგარდნით, რომლის ორი ქვა ჩრდილო-დასავლეთის კუთხის თავზეა შემორჩენილი. აღმოსავლეთიდან ეკლესიას ეკვრის რამდენიმე აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით წაგრძელებული პატარა ეზო (დაახლოებით 178,7 მეტრი), რომელიც ტეხილი მოხაზულობის გალავნითაა (სიმაღლე 2,8 მეტრი) შემოფარგლული. გალავნის აღმოსავლეთ კედლის შუაში მცირე ზომის სწორკუთხა კარია. კარის ერთ მხარეს ნიშია, მეორე მარეს — სათოფური. ერთი სათოფური და ერთი ნიში გალავნის ჩრდილოეთ კედელშიცაა. ეზოში, ეკლესიის წინ, პატარა შემაღლებაზე მოწყობილ ქვის ბაძისზე დგას ჯვრისგამოსახულებიანი მოზრდილი ქვა, რომელსაც აგილმდებარეობა მკვიდრნი მამაწმიდის ხატს უწოდებენ. აქვე სიპით გადახურულ ორმოში ინახება ხატის განძი: ვერცხლისა და სპილენძის ჯვრები. წარწერიანი და უწარწერო თასები (ერთი არაბულწარწერიანი) და სხვა. წარწერები შემომწირველთა ვინაობას გვამცნობს.

დღეობა (მამაწმინდობა) იმართება ივნისში: ხატთან მიჰყავთ ბავშვები (ხიზანი) და ლოცულობენ. ხატის მახლობლად შემორჩენილია ოთხკუთხა კოშკის ნანგრევები. კოშკს შესასვლელი აღმოსავლეთიდან აქვს. კარის თავზე გამოსახულია რამდენიმე ჯვარი. ფასადზე მხედრული წარწერის ნაშთია. ამავე კედელშია გაჭრილი ორი სათოფურიც. ჯვრის გამოსახულებები და წარწერიანი ქვა ჩრდილოეთის ფასადზეცაა.
ყანობის კვირიას ეკლესია

ყანობის კვირიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ყანობის განაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (6,55 მ), გეგმით სწორკუთხა. ნაგებია ფიქლით. გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილები არ შემორჩენილა. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი სწორკუთხაა. საკურთხეველი დარბაზისაგან არ არის გამოყოფილი. აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი, რომელიც გარეთკენ მკვერად ვიწროვდება. სარკმლის ქვემოთ კედელს ქვით ნაგები ტრაპეზი ეკვროდა (დარჩენილია მცირე ნაწილი). შიგნით სარკმელი ბრტყლადაა გადახურული.

გარედან ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება და თაღოვანი გადახურვა აქვს. ერთი მცირე ზომის სწორკუთხა სარკმელი დასავლეთის კედელშიცაა. დარბაზის გრძივი კედლების აღმოსავლეთ კიდეში თითო კვადრატული ფორმის ნიშია.
ნოგყაუს ეკლესია

ნოგყაუს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ნოგყაუს შუაში, გზის პირას. აგებულია - საუკუნეების მიჯნაზე.

ეკლესია დარბაზულია (65 მ), ნაგებია სხვადასხვა ფერის დაუმუშავებელი ბაზალტის ქვით. ჭარბობს ღვინისფერი. კარ-სარკმლების წირთხლებში და გარეთა კუთხეებში გამოყენებული ქვები უკეთაა დამუშავებული. შენობის გადახურვა ჩანგრეულია. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი თაღოვანია. სწორკუთხა საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში ეკლესიის ერთადერთი ვიწრო და მაღალი სწორკუთხა სარკმელია, რომელიც გარეთკენ მკვეთრად ვიწროვდება. აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო მცირე ნიშია. სამხრეთ ფასადზე, კარის გადამხურავ სამივე ქვაზე, ამოკვეთილია მარტივი სიმბოლოები. შუა ქვაზე, თაღის პარალელურად, ნახევარკალია ამოკვეთილი, დასავლეთით მდებარე ქვაზე — ხელის მტევანი, აღმოსავლეთით — ორი ნიშანი: ერთი ურმის თვალს ჰგავს, მეორე — გაჭრილ ვაშლს. ფასადებზე აქა-იქ შეიმჩნევა ჯვრის გამოსახულებები.
გერგეტის ნინოწმინდის ნიში

გერგეტის ნინოწმინდის ნიში — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა. მდებარეობს გერგეტიდან დასავლეთით, გერგეტის სამების ეკლესიის ჩრდილო-დასავლეთით, მთის დავაკებაზე. სალოცავი ოთხკუთხა სვეტის ფორმის მასიური ნაგებობაა. ნაგებია ფიქლით, შეთეთრებულია კირით. მთავარი ფასადი ჩრდილო-დასავლეთით აქვს. კედელში დატანებულია მაღალი და ღრმა თაღოვანი თახნა, რომლის შიდა მხარე ორნამენტირებულია და აქვს წარწერა, რომელიც არ იკითხება შებოლვის გამო.
ტყარშეტის სამაროვანი

ტყარშეტის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფლის ბოლოს, „კვირას“ ეკლესიის სამხრეთ-აღმოსავლეთით. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

1972 წელს, შეისწავლა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიური ექსპედიციისხევის რაზმმა (ხელმძღვანელი გ. ღამბაშიძე). გათხრილია ფიქლის ორი ქვაყუთი. ერთ-ერთ სამარხში აღმოჩნდა სამი ჩონჩხის ნაშთი, მეორეში — მარცხენა გვერდზე დასვენებული, ხელფეხმოხრილი მიცვალებულის ჩონჩხის ნაწილები და ბრინჯაოს ხუთი ბეჭედი. ორივე სამარხში შეიმჩნევა ნახშირის კვალი.
გერგეტის ოხარეშის წმინდა გიორგის ეკლესია

გერგეტის ოხარეშის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა. დგას გერგეტის დასავლეთით, ტყეში. ეკლესია ფორმით მოგრძო ოთხკუთხედის ფორმისაა. ნაგებია მოზრდილი ქვებით, შიგადაშიგ გამოყენებულია ფიქალი. აღმოსავლეთი კედელი შელესიალია კირით. დაზიანებულია, სადაც ჩაქცეულია სახურავი და კედლების დიდი ნაწილი. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. ერთი ვიწრო კარი სამხრეთ კედელშიც იყო გაჭრილი (ამჟამად ამოშენებულია). გადახურულია ქვით, რომელზეც წრეში ჩასმული ჯვარია გამოსახული. ეკლესიის შიგნით, აღმოსავლეთი კედლის მთელ სიგრძეზე მოწყობილია თარო. იგი წყობიდან გამოშვერილი ფიქლის ორი რიგით არის გამოყვანილი. თაროს სასანთლედ იყენებდნენ.

სამხრეთ და აღმოსავლეთ კედლებში თითო პატარა ნიშია. საკურთხევლის ბაქანი დარბაზის იატაკიდან ერთი საფეხურითაა ამაღლებული.
ტყარშეტის წმინდა გიორგის ეკლესია

ტყარშეტის წმინდა გიორგის ეკლესია („ბერის წმინდა გიორგი“) — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფლის სამხრეთ-დასავლეთით. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. სამხრეთით აქვს სწორკუთხა მინაშენი (98,85 მეტრი). ნაგებია თანაბარი ზომის ნატეხი ქვით. დაზიანებულია, კერძოდ ჩამონგრეულია სახურავი, კამარა, აფსიდის კონქი და დასავლეთ კედლის ზედა ნაწილი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, მინაშენიდან. კარი გარედან არქიტრავითაა გადახურული. შესასვლელის წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. კარის ზემოთ მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშია. ეკლესიას ნალისებრი აფსიდი აქვს. აფსიდის განიერი მხრები დასრულებულია ქვემოთკენ წამოკვეთილი მაღალი კაპიტელებით. სამხრეთ კაპიტელზე შემორჩენილია თაღის ქუსლის ერთი ქვა. აფსიდის ღერძზე სარკმლის ნაშთია, რომლის ქვემოთ, კედელთან, მიდგმულია ტრაპეზის ორი ქვის ბლოკი. სამხრეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებს ქვის საფეხური გასდევს. მინაშენის კედლები 2 მეტრ სიმაღლეზეა. შემორჩენილ სამხრეთ კედელში, ეკლესიის შესასვლელის მოპირდაპირედ, გაჭრილია კარი, რომელსაც მოზრდილი ქვა ეხურა.
გარბანის აკლდამები

გარბანის აკლდამები — არქეოლოგიური ძეგლი, საკულტო ნაგებობა. მდებარეობს გარბანის წმინდა გიორგის ეკლესიის ეზოში. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით.

1972 წელს გათხარა ჟინვალის არქეოლოგიური ექსპედიციის ხევის რაზმმა (ხელმძღვანელი გიორგი ღამბაშიძე). აკლდამები გეგმით წაგრძელებული ოთხკუთხედია. ნაგებია მოზრდილი ნატეხი ქვით. წყობა მშრალია. გადახურულია ფიქლით. ოთხკუთხა ჩასასვლელი სახურავიდანაა. მიცვალებულის ძვლები არეულია. აკლდამები უინვენტაროა.
სათარგმნო

სათარგმნო — ნასოფლარი, ისტორიული ძეგლი, მდებარეობს დაბა სტეფანწმინდის ჩრდილოეთით, მდინარე ყუროს ნაპირზე.

შუა საუკუნეებში ხევის სათემო ცენტრი იყო. გადმოცემით, - საუკუნეების მიჯნაზე ადიდებულ მდინარეს სოფელი წაულეკავს. საქართველოს სამხედრო გზის გაფართოებამდე გზა ყაზბეგიდან ჩრდილოეთისკენ მდინარე ყუროზე და სათარგმანოზე გადიოდა. სოფელთან მდინარე ყურო გზას ხშირად აზიანებდა და მდინარის გადალახვა შეუძლებელი ხდებოდა. რუსმა მოგზაურებმა ამ ადგილს „ცოფიანი ხევი“ უწოდეს. მას მოიხსენიებს ა. პუშკინიც.