ოსმალეთის კვიპროსი

ოსმალური კვიპროსი (ოსმ. – ეიალეთ-ი ქიბრისი) იყო ოსმალეთის იმპერიის ერთ-ერთი ეიალეთი, რომელიც მოიცავდა კვიპროსის კუნძულს. 1571 წელს ოსმალებმა დაიპყრეს კუნძული და ის შემოუერთეს იმპერიას.

ოსმალებმა კვიპროსის ადმინისტრაციული მოწყობა არაერთხელ შეცვალეს: 1670–1703 და 1784–1878 წლებში ის წარმოადგენდა არქიპელაგის ეიალეთის სანჯაყს (ოსმ. ); 1703–1745 და 1748–1784 წლებში იგი მზითვური სამფლობელო იყო დიდი ვეზირის დაქვემდებარებაში; 1745–1748 წლებში კი მან დროებით დაიბრუნა ეიალეთის სტატუსი.

ოსმალთა შემოსევები და დაპყრობა
იხილეთ აგრეთვე: ოსმალეთ-ვენეციის ომი (1570–1573)

ვენეციური მმართველობის დროს, ოსმალები პერიოდულად თავს ესხმოდნენ კვიპროსს. 1489 წელს, ვენეციელთა მმართველობის პირველივე წელს, ოსმალებმა დაარბიეს კარპასის ნახევარკუნძული, გაძარცვეს მოსახლეობა და ტყვეები გაიყვანეს მონებად გასაყიდად.1539 წელს ოსმალური ფლოტი თავს დაესხა და გაანადგურა ლიმასოლი.

ვენეციელები, რომლებიც ოსმალთა მზარდ ძალაუფლებას უშიშროდ ვერ უყურებდნენ, გაამაგრეს ფამაგუსტა, ნიქოზია და კირენია, თუმცა დანარჩენი ქალაქები ფაქტობრივად დაუცველად დარჩა.

1570 წლის ზაფხულში ოსმალებმა სრულმასშტაბიანი დაპყრობები წამოიწყეს. 2 ივლისს, დაახლოებით 60,000-კაციანი არმია, ლალა მუსტაფა ფაშას ხელმძღვანელობით, უვნებლად გადმოვიდა ლიმასოლის მახლობლად და ალყა შემოარტყა ნიქოზიას.

1570 წლის 9 სექტემბერს ქალაქი დაეცა; დაიღუპა 20,000-მდე ნიქოზიელი, გაძარცვეს ყველა ეკლესია, საჯარო შენობა და სასახლე. მხოლოდ ქალები და ბიჭები, რომლებიც მონებად უნდა გაეყიდათ, გადარჩნენ.

რამდენიმე დღეში ოსმალებმა უმძიმესი წინააღმდეგობის გარეშე დაიკავეს კირენია.

მხოლოდ ფამაგუსტა განაგრძობდა წინააღმდეგობას ვენეციელი გუბერნატორის, ბრაგადინის ხელმძღვანელობით. ქალაქი გამაგრებულ ალყაში იმყოფებოდა ერთი წლის განმავლობაში — 1570 წლის სექტემბრიდან 1571 წლის აგვისტომდე.

თავდაპირველად, ოსმალეთის სარდლობა დაპირდა ქრისტიან მოსახლეობას უსაფრთხო გასვლას კრეტაზე, მაგრამ ქალაქის დაცემის შემდეგ, მათზე მასობრივი ჟლეტა განხორციელდა.

ბრაგადინს მოაჭრეს ცხვირი და ყურები, ორი კვირის განმავლობაში პატიმრობაში ჰყავდათ, შემდეგ ალყის კედლების გარშემო ზურგზე მიწისა და ქვის ტომრებით ათრიეს, ბოლოს კი შიშველი მიაბეს სვეტზე და ცოცხლად გაატყავეს.

ფამაგუსტას დაცემამ დაასრულა ვენეციური ეპოქა და დაიწყო ოსმალური მმართველობა კვიპროსზე. პირველი ოსმალი მმართველი გახდა ლალა მუსტაფა ფაშა.

1571 წლის 25 მაისს პაპი პიუს -მა ჩამოაყალიბა საღვთო ლიგა (1571), რომლის წევრები იყვნენ პაპის ოლქი, მალტა, ჰაბსბურგების ესპანეთი, ვენეციის რესპუბლიკა, გენუის რესპუბლიკა და სხვა იტალიური სახელმწიფონი.

ოთხი თვეში, 7 ოქტომბერს, ლიგის ფლოტმა ლეპანტოს ბრძოლაში გაანადგურა ოსმალური ფლოტი — ისტორიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საზღვაო ბრძოლაში.

მიუხედავად გამარჯვებისა, ამან ვერ უშველა კვიპროსს, რომელიც დარჩა ოსმალეთის ბატონობის ქვეშ მომდევნო სამი საუკუნის განმავლობაში.

1573 წელს ვენეციელები საბოლოოდ დატოვეს კვიპროსი, რითაც დასრულდა კათოლიკური ეკლესიის გავლენა კუნძულზე.

ადმინისტრაციული ისტორია
ნიქოზიის დაპყრობისთანავე კვიპროსი გამოცხადდა ეიალეთად და მას სათავეში ჩაუდგა ბეილერბეი. პირველი ბეილერბეი გახდა ლალა მუსტაფა ფაშა, რომელიც მანამდე ავლონის სანჯაყის მმართველი იყო.

კუნძული დაყოფილი იყო სამ სანჯაყად: ფამაგუსტა, კირენია და პაფოსი. აგრეთვე, ეიალეთს ექვემდებარებოდა რამდენიმე სანჯაყი მატერიკზე — ალაიე (ალანია), ტარსუსი, იშელი (მერსინი), სისი, ზიულქადრიე და ტრიპოლი (ტრაბლუს შამი).

კვიპროსი დაყოფილი იყო მრავალი ქაზად: თუზლა, ლიმასოლი, ეპისკოპი, კიტრეა, პაფოსი, ქუკლა, ლეფკა, მორფუ, ქრისოფუ, ფამაგუსტა, კირენია და მესაორია.

ყოველ ქაზას ჰყავდა თავისი კადი ან ნაიბი.

1573 წელს ტრიპოლი მოხსნეს კვიპროსის იურისდიქციიდან, რადგან მანძილის გამო არაეფექტურად ითვლებოდა და მიაკუთვნეს დამასკოს ეიალეთს. 1610 წელს ასევე მოიხსნა იშელი, ალაიე და ტარსუსი და გადაეცა ახლადშექმნილ ადანას ეიალეთს.

კრეტის ომის დასრულების შემდეგ, კვიპროსის მართლმადიდებელი ეკლესია აცხადებდა, რომ კუნძული დაკარგავდა მნიშვნელობას, ვაჭრობა შემცირდა და მოსახლეობა მასობრივად მიემგზავრებოდა უცხოეთში. ეკლესიამ მოითხოვა ადმინისტრაციული სტატუსის შეცვლა.

1670 წელს კვიპროსი ჩამოყალიბდა როგორც სანჯაყი არქიპელაგის ეიალეთში და გადავიდა კაპუდან-ფაშის — ოსმალეთის ფლოტის მეთაურის — პირდაპირ დაქვემდებარებაში. მის სახელით მმართველად ინიშნებოდა მუთესელიმი.

ამ მოვლენამ დაადასტურა მმართველობის სისტემის სისუსტე. 1703 წელს კვიპროსი პირდაპირ გადაეცა დიდი ვეზირის კონტროლს, რომელსაც წარმოადგენდა მუჰასსილი (ფინანსური მმართველი). მუჰასსილს მიენიჭა გადასახადების ამოღების, პოლიტიკური და სამხედრო ძალაუფლება, რაც აღების გავლენას ზღუდავდა.

1745–1748 წლებში კვიპროსმა კვლავ მიიღო ეიალეთის სტატუსი. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მმართველ ებუბექირ ფაშას პერიოდ (1746–1748), რომელიც გამოირჩეოდა ეკონომიკური წინსვლით და სტაბილურობით.

ამის შემდეგ კუნძული კვლავ დაექვემდებარა მუჰასსილს.

1839 წელს აბდულმეჯიდ -ის რეფორმების შედეგად, კუნძული კვლავ გახდა არქიპელაგის ეიალეთის სანჯაყი, თუმცა მიიღო გარკვეული ავტონომია. მმართველად ინიშნებოდა მუტასარიფი, ხოლო ქაზები გაერთიანდა ექვს დიდ ადმინისტრაციულ ერთეულად, თითოეულს ჰყავდა ადმინისტრაციული და სამსჯავრო საბჭო. შეიქმნა სანჯაყის საბჭოც, რომელშიც თურქები, ბერძნები და სხვა უმცირესობების წარმომადგენლები პროპორციულად იყვნენ წარმოდგენილნი.

სოციალური ისტორია
ოსმალეთის მიერ კვიპროსის დაპყრობა კუნძულის ისტორიაში ორი ძირეული ცვლილებით აღინიშნა:

კუნძულზე გაჩნდა ახალი ეთნიკური ელემენტი — თურქები

კუნძულელებს ახალი მმართველი გაუჩნდათ — ოსმალები.

ოსმალებმა თავიანთ ჯარისკაცებს გადასცეს მიწის ნაკვეთები (ტიმარი) იმ პირობით, რომ ისინი და მათი ოჯახები მუდმივად დარჩებოდნენ კუნძულზე. ამ ნაბიჯმა შორსმიმავალი შედეგი იქონია: სწორედ ეს ჯარისკაცები და მათი შთამომავლობა იქცნენ კუნძულის თურქი მოსახლეობის ბირთვად.

 საუკუნეში თურქი მოსახლეობის რაოდენობა სწრაფად გაიზარდა. ეს განპირობებული იყო არამხოლოდ იმიგრაციით, არამედ ბერძნული მოსახლეობის ნაწილი ისლამზე მოქცევითაც. მოქცეულთა შორის იყვნენ ლინობამბაკებიც — ქრისტიან-ბერძნები, რომლებმაც შეინარჩუნეს ზოგიერთი ისლამამდელი პრაქტიკა.

ოსმალური მმართველობის სამივე საუკუნის განმავლობაში კუნძულზე დამკვიდრებული თურქების უმრავლესობა დარჩა კვიპროსზე მაშინაც კი, როდესაც 1878 წელს კუნძულის მმართველობა (თუმცა არა სუვერენიტეტი) გადაეცა ბრიტანეთს.

რელიგიურ და ენისეულ ნიშანზე განირჩეოდნენ ერთმანეთისგან ოსმალი თურქები და ბერძენი კვიპროსელები.

ოსმალებმა კვიპროსზე შემოიღეს მილეთის სისტემა, რომლის მიხედვითაც არამუსლიმურ თემებს მართავდნენ საკუთარი რელიგიური ლიდერები.

ამ სისტემამ გააძლიერა მართლმადიდებელი ეკლესიის პოზიცია როგორც ეთნო-რელიგიური ინსტიტუციისა, რომელიც წარმოადგენდა ბერძენი მოსახლეობის იდენტობას.

კვიპროსის არქიეპისკოპოსი იქცა არა მხოლოდ რელიგიურ, არამედ ეთნიკურ ლიდერადაც. ოსმალები ამას ხელს უწყობდნენ — სურდათ ერთი პასუხისმგებელი პირი, რომელიც უზრუნველყოფდა ბერძნული მოსახლეობის ლოიალურობას. ამ გზით ეკლესიამ იკისრა ბერძნული კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა და შენარჩუნება ბრიტანული ეპოქის დაწყებამდე.

ბერძნული დამოუკიდებლობის მოძრაობა
1821–1829
ბერძენი კვიპროსელების მნიშვნელოვანი ნაწილი მხარს უჭერდა ბერძნების დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლას, რომელიც დაიწყო 1821 წელს. ამან გამოიწვია მკაცრი რეპრესიები ოსმალეთის მხრიდან.

1821 წლის 15 ოქტომბერს თურქთა მასიური ბრბო თავს დაესხა ბერძნულ თემს, ჩამოახრჩო არქიეპისკოპოსი, ხუთი მიტროპოლიტი, 36 სასულიერო პირი და მასობრივი სიკვდილი მოჰყვა ლარნაკასა და სხვა ქალაქებში მცხოვრებ ბერძენ კვიპროსელებს.

1822 წლის აპრილში ეგვიპტიდან გაგზავნილი ჯარები ჩაანაცვლა ოსმალები და სექტემბრისთვის 62 კვიპროსული სოფელი და დასახლება მთლიანად განადგურდა.

1869–1878
1869 წელს სუეცის არხის გახსნამ ბრიტანეთის დაინტერესება კვიპროსით გაზარდა — კუნძული უკვე სტრატეგიულად მნიშვნელოვან ადგილას მდებარეობდა.

რუსეთ–ოსმალეთის ომი (1877–1878)-ში ოსმალთა მარცხისა და ბერლინის კონგრესის შემდეგ, 1878 წლის 9 ივლისს გამოცხადდა, რომ ჯერ კიდევ 4 ივნისს, ბრიტანეთსა და სულთანს შორის გაფორმდა ფარული შეთანხმება — ქალაქ კონსტანტინოპოლის კონვენცია, რომლის საფუძველზეც კუნძულის მმართველობა გადაეცა ბრიტანეთს.

ამ სანაცვლოდ, ბრიტანეთმა იკისრა მხარდაჭერა ოსმალეთისათვის რუსეთთან კონფლიქტში.

არქიტექტურა და საჯარო ინფრასტრუქტურა
არქიტექტურა
ოსმალეთის ეპოქაში კვიპროსზე აშენდა მრავალი მეჩეთი, მესჯიდი, ეკლესია, აბანო, ბაზარი, ქარვასლა, მედრესე, სკოლა და ბიბლიოთეკა.

კვიპროსში ოსმალეთის არქიტექტურა მჭიდროდაა დაკავშირებული მთავარ ოსმალურ სტილთან, თუმცა გააჩნია ადგილობრივი თავისებურებები.

მართლმადიდებლური ტაძრები დარჩა მოქმედებად, ხოლო გოთიკურ სტილში აშენებული კათოლიკური ნაგებობები — მაგალითად, ლალა მუსტაფა ფაშას მეჩეთი ფამაგუსტაში და სელიმიე მეჩეთი ნიქოზიაში — გადაკეთდა მეჩეთებად ან სასახლეებად.

ოსმალებმა ამ ნაგებობებში შეიტანეს თავიანთი ელემენტები, რის შედეგადაც შეიქმნა გოთიკური და ოსმალური არქიტექტურის სინთეზი.

გოთიკურმა სტილმა გავლენა მოახდინა თავად ოსმალურ არქიტექტურაზეც — მაგ., ლარნაკაში ჯამი ქებირის მეჩეთის მინარეტის დიზაინში.

ორიგინალურ ოსმალურ სტილში აშენებულ ორ ქარვასლათაგან გამორჩეულია ბუიუქ ჰანი და ქუმარჯილარ ჰანი ნიქოზიაში — ისინი ითვლებიან ოსმალური არქიტექტურის საუკეთესო მაგალითებად კუნძულზე.

ყველაზე ცნობილი ოსმალური ბიბლიოთეკა იყო მაჰმუდ -ის ბიბლიოთეკა.

ბაზრები ოსმალურ სავაჭრო ცხოვრებაში ცენტრალურ როლს ასრულებდნენ. 1872 წლისთვის მხოლოდ ნიქოზიაში არსებობდა 23 ბაზარი, თითოეულს თავისი სპეციფიკა ჰქონდა.

1883 წელს ბრიტანულმა ადმინისტრაციამ გამოაქვეყნა ვაკფის მონაცემები, რომელშიც მითითებული იყო 81 მოქმედი მეჩეთი, რომელიც ეკუთვნოდა ევკაფის ადმინისტრაციას.

თუმცა, არქეოლოგი ტუნჯერ ბაღიშკანი მიიჩნევს, რომ ეს მონაცემი მნიშვნელოვნად შემცირებულია.

ოსმალური პერიოდის ორი უმნიშვნელოვანესი მუსლიმური საკულტო ნაგებობაა:

ჰალა სულთან თექე ლარნაკაში

არაბ აჰმედის მეჩეთი ნიქოზიაში

ინფრასტრუქტურა
ოსმალურმა ადმინისტრაციამ მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა კვიპროსზე წყალმომარაგების სისტემა. ამის თვალსაჩინო მაგალითია ბექირ-ფაშას აკვედუკი, რომელიც აშენდა ებუბექირ ფაშას პატრონაჟით 1746–1748 წლებში.

ამ აკვედუკის წყალობით ლარნაკას მიეწოდებოდა სუფთა წყალი, რაც ადრე ადგილობრივებს საათობით უწევდათ ზურგით გადატანილი წყლით უზრუნველყოფას.

1801–1803 წლებში აშენდა ნიქოზიის აკვედუკი (სილიხთარის), რომელიც ერთადერთ წყაროს წარმოადგენდა არაბ აჰმედის მეჩეთთან მდებარე ნიქოზიის უბნებისთვის.

ხელისუფლება ასევე უწყობდა ხელს ხელოვნური არხების მშენებლობასა და გაუმჯობესებას როგორც სასმელი წყლის, ისე სარწყავი სისტემებისთვის, რაც მნიშვნელოვნად ზრდიდა მოსავლიანობას და განაპირობებდა ხილის მასშტაბურ წარმოებას.

ბრიტანელების მიერ კუნძულის აღებისას წარმატებულად ირებული სოფლებად ითვლებოდა:

მორფუ

ლაპითოსი

პოლისი (კვიპროსი)

ლეფკა

ავდიმუ

ქოლოსი

სემუელ ბეიკერი, რომელმაც კვიპროსი 1879 წელს მოინახულა, ლეფკაში აღწერდა „წყლით ამუშავებულ წისქვილებს“ და „ვიწრო ქუჩებს, რომლებსაც წყალი მიუყვებოდა“.

ის ასევე წერდა, რომ კირენიის მთების ჩრდილოეთ კალთებზე მდებარე ყველა ბაღი და ფერმა ხელოვნურად გაყვანილი არხებით ირწყვებოდა. კარავასიში ნაკადულები გადაერიცხათ სოფლის წყალმომარაგებისათვის.

მე-19 საუკუნეში ოსმალმა გუბერნატორებმა მნიშვნელოვანი ძალისხმევა მიმართეს მდინარე პედეოსის კალაპოტის გასწორებისა და რეგულირებისთვის.

ედჰემ ფაშა, რომელიც 1840-იან წლებში იყო მმართველი, დაასრულა ლარნაკა–ნიქოზიის გზის მშენებლობა და რამდენიმე ხიდის აგება. მეჰმეთ ჰალეთ ფაშამ 1850-იან წლებში გააუმჯობესა გზების ქსელი და ლარნაკას ნავსადგური, ხოლო ნიქოზიაში დააარსა მარცვლეულის საცავი და ბაზარი საქონლის მოშენების წასახალისებლად.