iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ოპერაცია არიელი

ოპერაცია არიელი დაერქვა მეორე მსოფლიო ომში ფრანგული, პოლონური და ბრიტანული ჯარების ევაკუაციას დასავლეთ საფრანგეთიდან ამ ქვეყნის ნაცისტური გერმანიის მიერ აღების შემდეგ.

ოპერაცია დაიწყო 1940 წლის 14 ივნისს პორტებიდან შერბურგი და სენ-მალო, დასრულდა იმავე წლის 25 ივნისს საფრანგეთის მთავრობის მიერ მოწერილი საზავო ხელშეკრულების თანახმად. ამ პერიოდში უფრო სამხრეთით, ბისკაის ყურეში ევაკუაცია მიმდინარეობდა სენ-ნაზარი, ბრესტი და ნანტიდანაც.
აფრიკული ღორის ცხელება

აფრიკული ღორის ცხელება — გამოწვეულია ამავე სახელწოდების ვირუსით, რომლითაც ინფიცირდება შინაური და ველური ღორები, ასევე ტკიპების ზოგიერთი სახეობა. ვირუსი იწვევს მომაკვდინებელ ჰემორაგიულ დაავადებას შინაურ ღორებში. ვირუსის ზოგიერთ შტამს შეუძლია ცხოველი ინფიცირებიდან ერთ კვირაში მოკლას. სხვა ცხოველებში ეს ვირუსი რაიმე შესამჩნევ დაავადებას არ იწვევს. აღცვ ენდემიურია სუბსაჰარის აფრიკაში და წარმოჩინდება ციკლურად გარეულ ღორებში. ეს ვირუსი პირველად აღწერეს ევროპელმა ჩასახლებულებმა სუბსაჰარის აფრიკის იმ რეგიონებში სადაც ეს ვირუსი იყო გავრცელებული.
კა’ დ’ორო

კა’ დ’ორო ან პალაცო სანტა-სოფია — სასახლე ვენეციაში, გრანდ-კანალზე, კანარეჯოს რაიონში.

გოტიკური სტილის შენობა საუკუნეში, 1425-40 წლებს შორის აშენდა, არქიტექტორი ჯოვანი ბონისა და მისი ვაჟის ბართოლომეო ბონის პროექტით. მის ადგილას უწინ ბიზანტიური სასახლე იდგა, რომლის ფრაგმენტები კა’ დ’ოროს ფასადში შემონახულ იქნა. შენობა კონტარინის ოჯახისთვის იყო განკუთვნილი. სასახლე ყველაზე ელეგანტურად ითვლება ვენეციურ სტილში ნაგებ შენობათა შორის. 1927 წლიდან აქ განლაგებულია გალერეა ფრანკეტი.
სანტა მარია დელა სალუტეს ტაძარი

ბაზილიკა სანტა მარია დელა სალუტე — ტაძარი ვენეციაში გრანდ-კანალზე, დორსუდოროს რაიონში, დოჟების სასახლის პირდაპირ.

ტაძარი აშენდა 1630-1631 წლების შავი ჭირისგან ქალაქის გადარჩენის აღსანიშნავად. ეპიდემიამ ასი ათასზე მეტი ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლა, რაც ქალაქის მოსახლეობის მესამედს შეადგენდა. 1631 წელს ახალგაზრდა არქიტექტორი ბალთაზარ ლონგენა დიდი საბჭოს ხელდასმით შეუდგა ტაძრის მშენებლობას, რომელიც ნახევარ საუკუნეზე მეტხანს გაგრძელდა და 1681 წელს დასრულდა. ტაძარი არქიტექტორის გარდაცვალების შემდეგ აკურთხეს.
მუმბაი

მუმბაი (; უწინ ბომბეი) — ქალაქი ინდოეთში, მაჰარაშტრას შტატის დედაქალაქი, ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქალაქი ინდოეთში და ერთ-ერთი ყველაზე მრავალრიცხოვანი ქალაქი მსოფლიოში 12,442,373 მილიონი მცხოვრებით (2011 წლის მონაცემებით). მდებარეობს სალსეტის კუნძულზე, მაჰარაშთრას დასავლეთ სანაპიროსთან. მეზობელ გარეუბნებთან ერთად ის ქმნის მსოფლიოს სიდიდით მეექვსე აგლომერაციას, 21 მილიონი მცხოვრებით. ქალაქს ღრმა ბუნებრივი ყურე აქვს. მის პორტში გადის ინდოეთის მგზავრთა ნახევარი და ტვირთის მნიშვნელოვანი ნაწილი.

მუმბაი ინდოეთის კომერციული და გართობის ცენტრია. აქ მდებარეობს მნიშვნელოვანი საფინანსო ინსტიტუტები, მათ შორის ინდოეთის სარეზერვო ბანკი, ბომბეის სააქციო ბირჟა, ინდოეთის ეროვნული სააქციო ბირჟა და მრავალი ინდური კომპანიის კორპორაციული შტაბ-ბინა. ამ ქალაქში მდებარეობს ინდოეთის კინო და ტელეინდუსტრიის ცენტრიც — ბოლივუდი.
ფორთოხალი

ფორთოხალი — მარადმწვანე ხეხილი ციტრუსის გვარის ტეგანისებრთა ოჯახისა. ველურად არ გვხვდება. ძლიერ საძირეზე დამყნილი 12 მ-მდე იზრდება, სუსტზე (ტრიფოლიატაზე) 4—6 მ-მდე. აქვს ტყავისებრი, ოვალური, მუქი მწვანე ფოთოლი. ორსქესიანი, თეთრი, სურნელოვანი, მარტოული ან ყვავილელად შეკრებილი ყვავილი, მრავალბუდიანი კენკრა ნაყოფი. ფორთოხლის ჯიშები საგრძნობლად განსხვავდებიან ფორმით, ზომით, კანის ფერით. ნაყოფის რბილობი წვნიანია, ტკბილი ან მომჟავო-მოტკბო. საქართველოში ხარობს ფორთოხლის რამდენიმე ჯიში: „ვაშინგტონ-ნაველი“, „ჰამლინი“, „კარალიოკი“ და სხვა.

აქვს გემრიელი ნაყოფი, რომელიც შეიცავს: წყალს 78—89, შაქრებს 5—14, ორგანულ მჟავებს 0,1—1,5, უჯრედისს 0,8—0,36, აზოტოვან ნივთიერებებს 0,6—0,7, გარდა ამისა ნაყოფი მდიდარია 1, , ვიტამინებს და პროვიტამინს. ფორთოხალში ვიტამინის შემცველობა უტოლდება ამ ვიტამინის შემცველობას რძეში. ნაყოფის კანში შედის ეთერზეთების სხვადასხვა სახეობა. ფორთოხლის ნაყოფი გამოიყენება ჰიპო და ავიტამინოზის სამკურნალოდ, ასევე, პროფილაქტიკისთვის. ის კარგი მადის მომყვანია და ხელს უწყობს საჭმლის მონელებას. ამ ციტრუსის ნაყოფის მიღებას უზღუდავენ ჰიპერაციდული გასტრიტის, კუჭის და თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულოვანი დაავადებებისას.

იყენებენ ნედლად და გადამუშავებულს (ჯემი, მურაბა, ცუკატი, წვენი და სხვა), ნაყოფის კანი, ფოთოლი და ყვავილი შეიცავს 1,2—2,1 % ეთეროვან ზეთს, რომელსაც პარფიუმერიასა და კვების მრეწველობაში იყენებენ. ფორთოხალი ზიანდება 7 ° ყინვის დროს, ხოლო — 10 °-ზე მთლიანად იყინება. ნაყოფს იძლევა დარგვიდან 3—4 წლის შემდეგ. ჰექტარზე ირგვება 750—800 ძირი. თითოეული ხის მოსავალი 50 კგ აღემატება. ფორთოხალი ფართოდაა გავრცელებული ესპანეთში, იტალიაში, ჩრდილოეთ აფრიკაში, აშშ-ში. საქართველოში მისი ფართობი 2 ათ. ჰა შეადგენს და წელიწადში 5— 8 ათ. ტ. კრეფენ.

ფორთოხლის უდიდესი მწარმოებელია ბრაზილია, ის აწარმოებს მსოფლიო მოცულობის დაახლოებით 25 %-ს. ფორთოხლის წარმოება ძირითადად ხდება სან-პაულუს შტატში, რომელიც სამხრეთ-აღმოსავლეთი რეგიონში მდებარეობს.

მეორე უდიდესი მწარმოებელი არის აშშ. ფორთოხალი ძირითადად მოჰყავთ: ფლორიდაში, კალიფორნიაში, ტეხასში და არიზონაში. კალიფორნიაში მოყვანილი ფორთოხლის უმეტესი ნაწილი იყიდება ცოცხლად, ხოლო არიზონასას ამუშავებენ წვენად. აშშ-ში საუკეთესოდ ფლორიდაში, ინდიური მდინარის რეგიონში მოყვანილი ფორთოხალი ითვლება.

სხვა მსხვილი მწარმოებლები არიან: სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა, მაროკო და არგენტინა.
ქერი

ქერი — ერთ- და მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარი მარცვლოვანთა ოჯახისა. ქერის ფესვთა სისტემა ფუნჯაა; ღერო-ღრუ ჩალისფერი, რომლის სიმაღლე 35-135 სმ აღწევს. ფოთოლი სხვა მარცვლოვანებზე უფრო ფართო აქვს. ყვავილედი თავთავია, ნაყოფი — მარცვალია.

ევრაზიასა და ამერიკაში ცნობილია დაახლოებით 30 სახეობა. მისი სამშობლოა აზია, თუმცა ველური სახით გვხვდება სირიაში, თურქეთში, შუა აზიასა და კავკასიაში. ეგვიპტეში ქერის კულტურა ფარაონების დროიდანაა ცნობილი. სწორედ აქედან გავრცელდა ის საბერძნეთსა და რომის იმპერიაში. საუკუნემდე ქერის მარცვლებს ფქვავდნენ და პურს აცხობდნენ. აღსანიშნავია, რომ ძველი მკურნალები სამკურნალოდ იყენებდნენ ქერის მარცვლებსა და ქერის წყალს. ავიცენას მიაჩნდა, რომ ქერი უნიკალურად წმენდს ორგანიზმს.

კულტურაშია 3 სახეობა. სამივეს ხშირად აერთიანებენ ერთ კრებად სახეობაში — სათესი ქერი ; ბიოლოგიური თავისებურების მიხედვით ქერი იყოფა საგაზაფხულოდ და საშემოდგომოდ. ქერის მარცვალი შეიცავს (პროცენტობით): წყალს (13), ცილას (12), ნახშირწყლებს (64,6), უჯრედისს (5,5), ცხიმს (2,1), ნაცრის ელემენტებს (2,8).

ქერი მეტად ღირებული მარცვლოვანი კულტურაა. მარცვლისაგან ამზადებენ ფქვილს და ღერღილს. პურის გამოცხობისას ქერის ფქვილს უმატებენ ხორბლის ფქვილს. ქერი ძვირფასი კონცენტრირებული საკვებია მეღორეობასა და მეფრინველეობაში. იყენებენ ლუდის წარმოებაში, მის ექსტრაქტებს — საფეიქრო, საკონდიტრო და ფარმაცევტულ მრეწველობაში.
წიწიბურა

წიწიბურა — ერთწლოვან, იშვიათად მრავალწლოვან მცენარეთა გვარი მატიტელასებრთა ოჯახისა. მისი სამშობლოა შუა და აღმოსავლეთ აზია.

წიწიბურას თესლი შეიცავს: ცილებს, სახამებელს, შაქარს, ცხიმს, უჯრედისს, ლიმონისა და ვაშლის მჟავებს, მინერალურ მარილებსა და მიკროელემენტებს, 1, 2, , და ვიტამინებს. წიწიბურას ბურღული და ფქვილი გამოიყენება დიეტური კვებისთვის, განსაკუთრებით შაქრიანი დიაბეტისას, კუჭნაწლავის დაავადებისას, ნერვული სისტემის მოშლისას.
ვოლკონსკის ელჩობა

ვოლკონსკის ელჩობა — 1637-1640 წლების რუსეთის სამეფოს ელჩობა კახეთში. საქართველოში გამოემგზავრა თეიმურაზ -ის ელჩთან ბერძენ მიტროპოლიტ ნიკიფორესთან მოლაპარაკების (1637, ივნისი) შემდეგ, ელჩობაში მონაწილეობდნენ. თავადი თედორე ვოლკონსკი, დიაკი არტემ ხვატოვი, თარჯიმნები, სასულიერო პირები, მხატვრები და ხელოსნები. 1637 წლის ოქტომბერში ვოლკონსკის ელჩობა რუსეთიდან გამოემგზავრა და 1638 წლის სექტემბერში თერგის გზით ალავერდში ჩავიდა. ელჩებმა თეიმურაზ -ს რუსეთის ხელმწიფის წერილი გადასცეს, რომელშიც ნათქვამი იყო რომ რუსეთი კისრულობდა მტრებისაგან დაეცვა ივერიის ქვეყანა. კახეთის მეფე ითხოვდა: რუსეთს კახეთის ახლოს ციხესიმაგრე აეგო და იქ 2000 კაცი ჩაეყენებინა. ეშუამდგომლა ირანთან, რათა შაჰს თეიმურაზისათვის დაებრუნებინა ქართლი.

1639 წლის აპრილში მოლაპარაკება განახლდა ზაგემში. ქართველმა დიპლომატებმა ფიცის წიგნის საკუთარი პროექტი წარადგინეს, მაგრამ რუსმა ელჩებმა მოითხოვეს რუსეთში შედგენილი ფიცის წიგნის უცვლელად მიღება. 1639 წლის 23 აპრილს თეიმურაზ -მა, ხოლო 25 აპრილს კახელმა დიდებულებმა, ხელი მოაწერეს რუსეთის ერთგულების ფიცის წიგნს. 1640 წლის იანვარში ვოლკონსკის ელჩობა ქართველთა ელჩის ნიკიფორეს თანხლებით მოსკოვში დაბრუნდა.
ვოლოშური ცხვარი

ვოლოშური ცხვარი — უხეშმატყლიანი ცხვრის ჯიში სახორცე-სამატყლე მიმართულებისა. გრძელტანიანი და გრძელცხიმკუდიანია. ერკემლის მასაა 60–80 კგ, ნერბისა — 50–60 კგ. წელიწადში მატყლის ნაპარსი ერკემლისა 3–5 კგ. ნერბისა 2–4 კგ. მატყლი უხეშია, არაერთგვაროვანი, კულულის სიგრძე 12–20 სმ. საკლავის გამოსავალი 55%-ს აღწევს. ვოლოშური ცხვარი ფართოდ გამოიყენეს წმინდამატყლიან ცხვართან შესაჯვარებლად, რის შედეგადაც მიიღეს წმინდამატყლიანი ცხვრის ძვირფასი ჯგუფი, რომელსაც საუკეთესო ხარისხის მატყლი აქვს.
საზამთრო

საზამთრო — ერთ ან მრავალწლოვანი მცენარის გვარი გოგროვანთა ოჯახისა. ნაყოფი გოგრულაა, სფეროსებრი, ოვალური ან ცილინდრული; შეფერილობა — თეთრიდან მუქ მწვანამდე. კანი შეიძლება მოხატული იყოს ბადისებრი ვარაყით ან ზოლებით, ლაქებით და სხვა. რბილობი ვარდისფერი, წითელი, ჟოლოსფერი, იშვიათად თეთრი ან ყვითელია.

ცნობილია საზამთროს 3 სახეობა: ველური , სასუფრე და საკვები . საზამთრო სითბოს მოყვარულია, ნიადაგის მიმართ ნაკლებმომთხოვნი. სამშობლოა სამხრეთ აფრიკა. ფართოდაა გავრცელებული სასუფრე საზამთრო, რომელიც იწონის 0,6-16 კგ-მდე, შეიცავს 11%-მდე შაქარს, ვიტამინებს და სხვა. იყენებენ ნედლად დამწნილებულს (პატარებს). ამზადებენ თაფლს, ცუკატს და სხვა. საშუალო მოსავლიანობა 150-200 ც/ჰა, საკვები საზამთროსი — 250-300ც/ჰა. ცხოველი ჭამს ნედლად და დასილოსებულს. სასუფრე საზამთროს გავრცელებული ჯიშებია „პობედიტელ-395“, „სტოქსა-647-/649“ და სხვა. საკვები საზამთროსი — „დისხიმი“, „ბროდსკი 37-42“ და სხვა.

საქართველოში გავრცელებული ადგილობრივი ჯიშები: „მუხრანის“, „კახური“, „შავი“, „სოხუმის“ და სხვა.

საზამთროს ნაყოფის რბილანა გამოირჩევა სასიამოვნო გემოთი და კარგად კლავს წყურვილს.
ევერარ დე ბარი

ევერარ დე ბარი ( ან , ევრარ დე ბარი; დ. დაახლოებით 1113, სენა და მარნა — გ. 15 ნოემბერი, 1176, პალესტინა) — ტამპლიერთა ორდენის დიდი მაგისტრი 1149-1152 წლებში.

ბიოგრაფია
ევერარი „დე ბარების“ საფრანგეთში ცნობილი არისტოკრატული საგვარეულოს წარმომადგენელი იყო. 1147 წლის 27 აპრილს იგი 130 ტაძრელ რაინდთან ერთად პარიზში შემდგარ ორდენის შეკრებაზე იყო, რომელსაც პაპი ევგენი -ეც ესწრებოდა. ევერარი ქრონიკაში „საფრანგეთის მაგისტრადაა“ მოხსენებული. იგი ტაძრელთა პირველი დიდი მაგისტრი იყო, რომელსაც მიმართავდნენ როგორც „მაგისტრს, ღმრთის წყალობით“ . 1152 წლის შემოდგომაზე ევერარ დე ბარი მაგისტრობიდან გადადგა და ბერად აღიკვეცა კლერვოს ცისტერციანელთა მონასტერში. თუ რამ გამოიწვია მისი ეს ნაბიჯი, უცნობია.
ჯონ უმიწაწყლო

ჯონ უმიწაწყლო (; ; დ. 24 დეკემბერი, 1166 ბომონის ციხესიმაგრე, ოქსფორდი — გ. 19 ოქტომბერი, 1216, ნიუარკის ციხე-სიმაგრე, ნოტინგემშირი) — ინგლისის პლანტაგენეტთა დინასტიის მეფე 1199–1216 წლებში. იგი ჰენრი -ის უმცროსი ვაჟი იყო და ძმის რიჩარდ ლომგულის გარდაცვალების შემდეგ ავიდა ტახტზე. მის დაბადებამდე მამამისმა უფროს ვაჟებს საფრანგეთში არსებული ინგლისის სამფლობელოები დომენებად გაუნაწილა, ჯონს კი მიწა არ მისცა, ამის გამო მას „უმიწაწყლო“ უწოდეს.

1202–1204 წლებში საფრანგეთთან წარუმატებელ ომებში დაკარგა საფრანგეთში ინგლისის სამფლობელოების მნიშვნელოვანი ნაწილი. როდესაც პაპმა ინოკენტი -მ კენტერბერის არქიეპისკოპოსად სტივენ ლენგტონი დანიშნა, ჯონ უმიწაწყლომ არ ცნო იგი, რამაც აშკარა კონფლიქტი გამოიწვია პაპსა და ინგლისის მეფეს შორის (1207 წელი). 1208 წელს პაპმა ინტერდიქტი დაადო ინგლისს, ხოლო 1209 წელს ჯონ უმიწაწყლო გადაყენებულად გამოაცხადა და მისი უფლებები საფრანგეთის მეფე ფილიპ ოგიუსტს გადასცა. 1213 წელს ჯონ უმიწაწყლო დაემორჩილა პაპს. ჯონ უმიწაწყლო ავიწროებდა ფეოდალებს, სასამართლოს გარეშე სიკვდილით სჯიდა ბარონებს, არღვევდა ფეოდალურ წეს-ჩვეულებებს, ზრდიდა სახელმწიფო გადასახადებს. ამან და საგარეო პოლიტიკურმა მარცხმა გამოიწვია ბარონთა აჯანყება (1215 წელი) ჯონ უმიწაწყლო იძულებული გახდა ხელი მოეწერა „თავისუფლების დიდი ქარტიისათვის“. შემდეგ კი უარი თქვა მის შესრულებაზე, რის გამოც 1216 წელს ბარონებმა დაიწყეს მის წინააღმდეგ ომი, რომლის დროსაც ჯონ უმიწაწყლო გარდაიცვალა.
ოხვრის ხიდი

ოხვრის ხიდი — ერთ-ერთი ხიდის სახელი ვენეციაში სასახლის არხზე – რიო-დი-პალაციო. ხიდი ააგო ანტონიო კონტიმ საუკუნეში და მორთულია ბაროკოს სტილში. იგი აერთებს დოჟის სასახლეს, რომელშიც განთავსებული იყო დაკითხვის ოთახები და სასამართლო, არხის მოპირდაპირე მხარეს მდებარე სატუსაღოებთან.

სიტყვას „ოხვრა“ ხიდის სახელწოდებაში რომანტიკული მნიშვნელობა არ აქვს, მასში მსჯავრდებულთა ხიდზე გადასვლისას ვენეციის ბოლო თვალმოკვრით გამოწვეული მწუხარე ოხვრა იგულისხმება.
ჰენრი III

ჰენრი პლანტაგენეტი (; დ. 1 ოქტომბერი, 1207, უინჩესტერი — გ. 16 ნოემბერი, 1272, უესტმინსტერი) — ინგლისის მეფე 1216-1272 წლებში. მამამისის მსგავსად გადასახადების გაზრდითა და იძულებითი სესხებით მოსახლეობის გაძარცვა სცადა, რასაც 1263 წელს სამოქალაქო ომი მოჰყვა. აჯანყებას სათავეში ჩაუდგა გრაფი სიმონ დე მონფორი. წვრილი მიწათმფლობელების, მოქალაქეებისა და ბარონთა მხარდაჭერით მონფორიმ მეფე შეიპყრო და ,,დიდი პარლამენტი" მოიწვია, სადაც მსხვილი ბარონები უმცირესობას შეადგენდნენ. მიუხედავად ხანგრძლივი მეფობისა, ჰენრი ინგლისის მონარქთაგან ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად ცნობილი და უფერული ფიგურაა.

ბიოგრაფია
ვენეციური არსენალი

ვენეციური არსენალი — ნავსადგური და სანაოსნო დეპო ვენეციაში, რომელსაც წამყავნი როლი ეჭირა ვენეციის იმპერიის მშენებლობაში.

ბიზანტიური სტილის კომპლექსი საუკუნით თარიღდება, თუმცა ამჟამინდელი ნაგებობა 1104 წელს უნდა ყოფილიყო დაწყებული, თუმცა ზუსტი თარიღი უცნობია. კომპლექსი არსებობდა საუკუნეში და ნახსენებია დანტეს „ღვთაებრივ კომედიაში“. სახელწოდება სავარაუდოდ არაბულიდან „დარ ალ სინა'ა“ (ნავსადგური) მომდინარეობს და მისი კონცეფციაც ისლამურ-ბიზანტიურ ხასიათს ატარებს.
კა’ ფოსკარი

კა’ ფოსკარი ან პალაცო ფოსკარი (იტალ. ' , , ფოსკარის სასახლე) — სასახლე ვენეციაში, დიდ არხზე, დორსუდოროს რაიონში.

აშენდა 1437-52 წლებში დოჟი ფრანჩესკო ფოსკარისთვის. დოჟისთვის ამ სასახლეს საგვარეულო მნიშვნელობა ჰქონდა მრავალი თაობისთვის და ის სიმდიდრისა და დოჟის ძალაუფლების განსახირება უნდა ყოფილიყო.

ამავე ადგილას დიდი არხის მისართავთან მდებარეობს კიდევ ორი სასახლე: პალაცო ბალბი, აგებული 1590 წელს, და პალაცო ჯუსტინიანი, აგებული დაახლ. 1452 წელს.

გოტიკურ სტილში ნაგები შენობა განუმეორებელი სიმეტრიულობით გამოირჩევა. საუკუნეში ავსტრიული ოკუპაციის პერიოდში შენობა ყაზარმად გამოიყენებოდა. ამ დროიდან მოყოლებული სასახლის მრავალი მორთულობა და ძვირფასი ნივთი განადგურდა ან დაიკარგა. 1997-2005 წლებში შენობას რესტავრაცია ჩაუტარდა. ამჟამად პალაცოში განთავსებულია ვენეციის უნივერსიტეტის ეკონომიკისა და უცხო ენების ფაკულტეტები.
კა’პეზარო

კა’ პეზარო (იტალ. ' ) — პომპეზური ბაროკოს სტილის სასახლე ვენეციის რაიონ სანტა-კროჩეში, დიდ არხზე.

შენობის თავდაპირველი პროექტი ეკუთვნის არქიტექტორ ბალდასარ ლონგენას ( საუკუნე), მშენებლობა დაასრულა ჯან-ანტონიო გასპარიმ 1710 წელს. სვეტების სიუხვე კონტრასტულია ლონგენას შედარებით ელეგანტური კა’რეცონიკოს სასახლისგან. ამჟამად შენობაში ვენეციის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმია განლაგებული, რომელშიც ინახება კლიმტის, ბონარის, შაგალის, კანდინსკის, კლეეს, რუალის, მატისის, მურის, მორანდის და სხვათა ნამუშევრები.
დიდი სიყვარული

„დიდი სიყვარული“ — სატელევიზიო დრამა, დადგმული -ს მიერ შტატ იუტაში მცხოვრები პოლიგამიური ოჯახის შესახებ. მთავარ როლებს ასრულებენ ბილ პაქსტონი, კლოე სევინი, ჯინ ტრიპლჰორნი, ჯენიფერ გუდუინი და ჰარი დინ სტანტონი. ტელესერიალის პერმიერა აშშ-ში გაიმართა 2006 წლის 12 მარტს სოპრანოს კლანის მეექვსე სეზონის გახსნასთან ერთად. მეორე სეზონი 2007 წელს გავიდა ეთერში, ხოლო მესამე სეზონი 2009 წლის 18 იანვარს დაიწყო აშშ-სა და კანადაში.

სერიალს თემად ჯგუფის სიმღერა „ “ (მხოლოდ ღმერთმა უწყის) მიჰყვება. შოუს თანაშემქმნელები იყვნენ მარკ ოლსენი და უილ შეფერი, რომლებიც ასევე აღმასრულებელი პროდიუსერები არიან. ოლსენი და შეფერი ორწელიწადნახევარი იკვლევდნენ მასალას შოუსთვის, რომლის მიზანი ამერიკაში პოლიგამიის მიუკერძოებელი აღწერა უნდა ყოფილიყო, ყოველგვარი განსჯის გარეშე.
სიმინდის ულვაში

სიმინდის ულვაში ნედლ მდგომარეობაში ოქროსფერ-ყვითელია, რომელიც 20 სმ-მდ სიგრძისა და დახლართულ ძაფებს ჰგავს, გაშრობის შემდეგ ზანგელა ყვითელი ხდება. ტაროს მარცვლებს მას აცლიებენ რძისებრ სიმწიფის ხანში, სექტემბერ-ოქტომბერში.ნედლეულს შლიან თხელ ფენად და აშრობენ ჩრდილში ან სხვენზე. მისი შენახვა შეიძლება მშრალ ადგილას მხოლოდ ხუთ-ექვს თვემდე, შემდეგ უვარგისი ხდება. ის შეიცავს , ვიტამინს, საპონინებს და სხვა. იხმარება როგორც შარდმდენი საშუალება, შარდკენჭოვანი დაავადებების, ნაღვლის ბუშტის სადინარებისა და ღვიძლის დაავადებების დროს. აქვს სისხლდენის შეჩერების
უნარი.
ვორტიცელა

ვორტიცელა , ძაბრულა — მტკნარი წყლის ერთუჯრედიან ცხოველთა გვარი ინფუზორიების კლასისა. აერთიანებს 100-ზე მეტ სახეობას, ბინადრობენ ზღვისა და მტკნარ წყლებში, სუბსტრატზე მიმაგრებულია გრძელი კუმშვადი ღეროთი. მათი ზომა 150 მკ აღწევს. აქვთ მოგრძო, ნალისმაგვარი ბირთვი, პირის დისკო სხეულის წინა, გაფართოებულ მონაკვეთზეა. იკვებებიან ბაქტერიებით, მრავლდებიან როგორც უსქესოდ, ისე სქესობრივად. ვორტიცელას არსებობა ბიოლოგიურად კარგად გაწმენდილი წყლის მაჩვენებელია.
ვრაც-დაშტი

ვრაც-დაშტი (სომხ. ქართველთა ველი) — გეოგრაფიული ტერმინი, რომლითაც ძველი სომეხი ისტორიკოსები აღნიშნავდნენ ქვემო ქართლის (სომხ. წყაროების გუგარქის) ერთ მხარეს, კერძოდ, მდინარე დებედის, ხრამისა და მისი შენაკადების (ბოლნისისწყალი, მაშავერა, შულავერი) ქვემოთ. სომეხი ისტორიკოსის უხტანესის ( ს.) მიხედვით, ვრაც-დაშტში იყო ქვემო ქართლის პიტიახშის — ვარსქენის ( ს.) რეზიდენცია — ცურტავი. აქვე იყო ქართულ წყაროებში მოხსენიებული გაგის ციხე.
ვსევოლოდსკის ელჩობა

ვსევოლოდსკის ელჩობა — რუსეთის სამეფოს ელჩობა კახეთში 1593-1594 წლებში. მოეწყო იორამისა და კირილეს ელჩობის საპასუხოდ, როდესაც კახეთის მეფემ ალექსანდრე -მა რუსეთის ხელმწიფეს, თედორე ივანეს ძეს სთხოვა დაეცვა კახეთი საშამხლოს თავდასხმებისაგან.

ვსევოლოდსკის ელჩობამ ალექსანდრე -ს ბორის გოდუნოვის (რომელსაც თედორე მეფემ კახეთის საქმეები მიანდო) წერილი და საჩუქრები გადასცა. წერილში ნათქვამი იყო, რომ რუსეთის ხელმწიფემ ჯარი გაგზავნა საშამხლოში. გოდუნოვი კახეთის მეფეს სთხოვდა, მასაც გაეგზავნა ჯარი ტარკში და რუსეთის ჯარის სარდალთან შეთანხმებით ემოქმედა. ვსევოლოდსკის ელჩობას სამშობლოში დაბრუნებისას გაჰყვნენ კახეთის სამეფოს ელჩები — ხურშიტა და იორამი.
ზა

ზა, ზასი — ისტორიული სოფელი ქვემო ქართლში, ალგეთის ხეობაში, ახლანდ. თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე.

 საუკუნის ქართველი სწავლულის ვახუშტი ბატონიშვილის გეოგრაფიაში და რუკაზე აღნიშნულია როგორც „ზა”, ისტორიულ წყაროებში გვხვდება აგრეთვე „ზასი”. ვახუშტისეულ სოფლების სიაში ზის ხეობაში 6 სოფელია ჩამოთვლილი.

ისტორიულ დოკუმენტებში იხსენიება საუკუნიდან როგორც საბარათიანოში, შემდგომ კი — საგერმანოზიშვილოში შემავალი სოფელი. საუკუნეში ზას მოსახლეთა შორის დასახელებულია გვარები: კახაბრიშვილი, პაპუჩაშვილი, ფარდონასშვილი, მამაცაშვილი, ახალკაციშვილი. 1721 წელს ზაში ითვლებოდა 9 მებატონე (ნამანგლელევიშვილები, ქავთარაშვილები, გერმანოზიშვილები, კანჭაშვილები და სხვ.), 18 გამომღები და 4 ბოგანო ყმა.

ზაში შემორჩენილია – საუკუნეების 3 ეკლესია — ღვთისმშობლის, წმ. გიორგის და პეტრე-პავლესი. წმ. გიორგის დარბაზული ეკლესიის აღმოსავლეთ, სამხრეთ და დასავლეთ კედლები გამოირჩევა რელიეფური გამოსახულებებით: დანიელი ლომების ხაროში, საერო და სასულიერო პირთა, ცხოველთა და ფრინველთა გამოსახულებანი, ასევე ჯვრები. ეკლესიის მიმდებარე სასაფლაოზე ქვაჯვრებიანი და საყოფაცხოვრებო გამოსახულებებიანი საფლავის ქვებია. საუკუნის დასაწყისში აქ ექვთიმე თაყაიშვილმა იპოვა ქვა ასომთავრული წარწერით, სადაც იხსენიებოდა საქართველოს მეფე ბაგრატ . საუკუნის 70-იან წლებში ამ ტერიტორიაზე მთიულეთიდან გადმოვიდნენ მოახალშენენი და დასახლებას ახალსოფელი უწოდეს.
ზაანური თხა

ზაანური თხა — სარძევე ჯიშის თხა. გამოყვანილია საუკუნის შუა წლებში შვეიცარიაში, მდინარე ზაანეს ხეობაში. ზაანური თხა დიდია, მკვრივი აგებულების, უპირატესად დოლა (ურქო), ფერად თეთრი. ცოცხალი მასა ბოტისა 70-80 კგ, დედალი თხისა 50-60 კგ. ნაყოფიერება 100 დედა თხაზე 180-250 თიკანი. ლაქტაცია 8-10, ზოგჯერ 12 თვეც გრძელდება. საშუალო ნაწველი 600-700 კგ რძე, რეკორდული - 2482 კგ. გავრცელებულია დასავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში, ამერიკასა და აზიაში.
ზაგორსკის ქათამი

ზაგორსკის ქათამი — სახორცე-საკვერცხე მიმართულების ჯიშური ჯგუფი. გამოყვანილია მეფრინველეობის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში, ქ. ზაგორსკში, იურლოვური მყივანა ქათმების შეჯვარებით რუსულ თეთრთან, ნიუ-ჰემფშირსა და როდ-აილანდთან. დედლის მასა დაახლოებით 3 კგ, მამლისა 3,5 კგ. ზაგორსკის ქათამი წელიწადში დებს 150-165 კვერცხს. საუკეთესო მეურნეობებში 180-200-ს. კვერცხის მასა 62-65 გ. საადრეო ჯიშია და მაღალი ხარისხის ხორცი აქვს (ნაკლავის გამოსავალი 88%). ზაგორსკის ქათამს იყენებენ ბროილერების წარმოებაში სადედე ფორმად, აგრეთვე მეხორცული მიმართულების ხაზების შესაქმნელად.
ზავროპოდები

ზავროპოდები — ამომწყდარი ქვეწარმავლების ქვერიგი ხვლიკმენჯა დინოზავრების რიგისა. ცხოვრობდნენ იურულ და ცარცულ პერიოდებში. ზავროპოდები ერთ-ერთი უდიდესი (30 მ-მდე) ცხოველები იყვნენ ოდესმე არსებულთა შორის. ჰქონდათ მასიური, მაგრამ შედარებით მოკლე სხეული, მსხვილი ფეხები, გრძელი კისერი და კუდი, პატარა თავი. ბინადრობდნენ დიდ ტბებში, შიდა მატერიკულ ზღვებში და სხვა. ქვერიგში 2 ოჯახის მრავალი გვარი და სახეობაა (დიპლოდოკი, აპატოზავრი ანუ ბრონტოზავრი, ბრაქიოზავრი, კამარაზავრი და სხვა). ზავროპოდების მრავალრიცხოვანი ნაშთები ნაპოვნია ყველა მატერიკზე.
ზავროპტერიგიები

ზავროპტერიგიები , წყლის მტაცებელი ქვეწარმავლების ამომწყდარი რიგი. ტრიასულ ნოტოზავრებს ხმელეთის ცხოველთა აგებულება ჰქონდათ, უფრო გვიანდელი (იურულ-ცარცული) პლეზიოზავრები კი თითქმის მთლიანად მოწყვეტილი იყვნენ ხმელეთს და თავისი გარეგნობითა და ცხოვრების ნირით წააგავდნენ სელაპებსა და სხვა ფარფლფეხიან ძუძუმწოვრებს. რიგი შეიცავდა 15-მდე ოჯახის რამდენიმე ათეულ გვარს. ზავროპტერიგიების მრავალრიცხოვანი ნაშთები ნაპოვნია ყველა მატერიკზე. მ. შ. საინტერესოა ქვეწარმავალთა ისტორიისა და წყლის გარემოსთან მათი ადაპტაციის შესასწავლად.
ზალუმჯანიანი

ზალუმჯანიანი — ძველი ქართული მწერლობის ანონიმური ძეგლი, სამიჯნურო-სადევგმირო ხასიათის ვრცელი თხზულება, რომელშიც აღწერილია მეფე გულაზარის ვაჟის, ზალუმჯანის, საგმირო საქმეები, დევებთან ბრძოლა და ა. შ.

ჩვენამდე თხზულების ფრაგმენტებმა მოაღწია. ვარაუდობენ, რომ „ზალუმჯანიანი“ გადმოღებულია სპარსულიდან საუკუნეში. სპარსული ორიგინალი, მისი ავტორი უცნობია.
ზამბახი

ზამბახი — მცენარეთა გვარი ზამბახისებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი ფესურიანი ბალახია. აქვს ხმლისებრი, იშვიათად ხაზური ფოთლები და დიდი, თეთრი, კაშკაშა იისფერი, ლურჯი ან ყვითელი ყვავილები, 3-წახნაგოვანი მრავალთესლიანი კოლოფი ნაყოფი.

ცნობილია 200-მდე სახეობა. ძირითადად გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში. საქართველოში 11 სახეობა გვხვდება. იზრდება მდელოზე, ველსა და ნახევრად უდაბნოში, ზოგი — ჭაობსა და ტენიან ადგილას. ფართოდ გავრცელებული დეკორატიული მცენარეა.

ჩვენში განსაკუთრებით გამოირჩევა ქართული ზამბახი, რომელიც ქართლსა და აზერბაიჯანში ნახევრად უდაბნოებში იზრდება. ზამბახის ზოგი სახეობის ფესურას იის სუნი აქვს და მედიცინასა და პარფიუმერიაში იყენებენ.
ზამთრის სოკო

ზამთრის სოკო — ქუდიანი სოკო ტრიქოლომასებრთა ოჯახისა. აქვს 2-5 სმ დიამეტრის ქუდი — შიშველი, ლორწოიანი, ყვითელი, შუაში მურა. ფირფიტები თეთრია, მოყვითალო ფერი დაჰკრავთ. ფეხი წვრილი, ხრტილოვანი, ზემოთ მოყვითალო, ძირში მუქი მურა და შებუსვილია. იზრდება ჯგუფურად გვიანი შემოდგომიდან (ზოგჯერ მთელი ზამთრის განმავლობაში), ხარობს გამხმარ და დამპალ ფოთლოვან ხეებზე, განსაკუთრებით კი ვერხვსა და ტირიფზე. საჭმელად იხმარება ახალი.
ირბისი

ირბისი — მტაცებელი ძუძუმწოვარი კატისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 130 სმ, მასა 26-40 კგ. ბოლისფერ-ნაცრისფერი, თითქმის თეთრი ბალანი რგოლისებრი მუქი ხალებით აქვს მოფენილი. გავრცელებულია ცენტრალურ აზიის მაღალმთის ზონაში (3000-იდან 5000 მ-მდე). ნადირობს ღამით, ზოგჯერ დღისითაც (ნისლიან ამინდში). იკვებება ჩლიქოსნებით, კურდღლებით, ფრინველებით. მაკეობა 3 თვემდე გრძელდება. შობს 3–5 ბოკვერს. მეცხოველეობას ზიანს თითქმის არ აყენებს.
ზანდარაკი

ზანდარაკი, რკინის ჯვარი — უღელტეხილი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიისა და წალენჯიხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ეგრისის ქედის დასავლეთ ნაწილში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2755 მ.

ზანდარაკის მიდამო აგებულია ბაიოსური პორფირიტების, ტუფ-ბრექჩიების, ტუფ-კონგლომერატებისა და ტუფ-ქვიშაქვებისაგან. შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით. ზანდარაკის უღელტეხილი აკავშირებს მდინარეების მაგანისა (ენგურის მარცხენა შენაკადი) და თხეიშის (ხაიშურის ერთ-ერთი მდგენელი) ხეობებს.
რუსეთის საიმპერატორო გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების ჩანაწერები

რუსეთის საიმპერატორო გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების ჩანაწერები — რუსეთის საიმპერატორო გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების პერიოდული სამეცნიერო ბეჭდვითი ორგანო. გამოცემულია 30 წიგნი (-, 1852-1917). თავდაპირველად იბეჭდებოდა როგორც განყოფილების წევრთა, ისე ევროპის მეცნიერთა გეოგრაფიული, ეთნოგრაფიული, ისტორიული, ბიბლიოგრაფიული და სხვა შრომები, 1872 წლამდე ინეჭდებოდა აგრეთვე განყოფილების ადმინისტრაციულ-ორგანიზაციული საქმიანობის მიმოხილვაც. ძირითადად გამოდიოდა თბილისში, წიგნი დაიბეჭდა პეტერბურგში (1875), და — პიატიგორსკში (1899, 1902).