ტოგო

ტოგოს რესპუბლიკა — სახელმწიფო დასავლეთ აფრიკაში. 1960 წლიდან დამოუკიდებელი სახელმწიფოა. გაეროს წევრი გახდა 1960 წელს. ტოგო აფრიკული ერთიანობის ორგანიზაციის წევრია. დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი არის ლომე.

ქვეყანას დასავლეთიდან ესაზღვრება განა, აღმოსავლეთიდან ბენინი და ჩრდილოეთიდან ბურკინა-ფასო. ქვყენის სამხრეთით მდებარეობს გვინეის ყურე, რომლის სანაპიროზეც მდებარეობს დედაქალაქი ლომე. ქვეყნის ფართობი 56 785 კვადრატული კილომეტრია (22 008 კვადრატული მილი), რის გამოც, ის აფრიკაში ერთ-ერთი ყველაზე პატარა სახელმწიფოა. მოსახლეობა 8,6 მილიონია. ტოგო მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ვიწრო ქვეყანაა, რომლის სიგანეც 115 კმ-ზე (71 მილი) ნაკლებია.

 საუკუნიდან საუკუნემდე სანაპირო რეგიონი ევროპელებისთვის მთავარი სავაჭრო ცენტრი იყო მონების შესაძენად, რითაც ტოგომ და მიმდებარე რეგიონმა მიიღო სახელწოდება „მონათა სანაპირო“. 1884 წელს გერმანიამ ტოგო და მისი მიმდებარე ტერიტორია თავის შემადგენლობად გამოაცხადა და ტოგოლენდი უწოდა. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ტოგოს მმართველობა საფრანგეთის ხელში გადავიდა. 1960 წელს ტოგომ საფრანგეთისგან დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. 1967 წელს გნასინგბე ეიადემამ წარმატებული სამხედრო გადატრიალება მოაწყო, რომლის შემდეგაც ის ანტიკომუნისტური, ერთპარტიული სახელმწიფოს პრეზიდენტი გახდა. 1993 წელს ეიადემამ მოაწყო მრავალპარტიული არჩევნები, სადაც გაყალბების შედეგად მესამე ვადით გახდა პრეზიდენტი. მისი გარდაცვალების შემდეგ, ეიადემა თანამედროვე აფრიკის ისტორიაში ყველაზე დიდხნიანი მმართველის სტატუსი მოიპოვა. ის ტოგოს 38 წლის განმავლობაში მართავდა. 2005 წელს მისი შვილი, ფორ გნასინგბე ტოგოს პრეზიდენტად აირჩიეს.

ეტიმოლოგია
თანახმად ერთ-ერთი ვერსიისა ტოპონიმი „ტოგო“ წარმოიშვა ევეს ენის სიტყვისგან, რაც ნიშნავს „ადგილს ლაგუნის იქითა მხრიდან“. მეორე ვერსიის თანახმად, სახელწოდება წარმოიშვა ჰიდრონიმ ტოგოდან. 1905 წელს გერმანიის იმპერიის კოლონიალურმა ხელისუფლებამ საკუთარ კოლონიას უწოდეს ტოგოლენდი, ხოლო 1960 წელს ქვეყანამ გამოაცხადა დამოუკიდებლობა და სახელად დაირქვა „ტოგოს რესპუბლიკა“.

ისტორია
კოლონიამდელი პერიოდი (-1889)
არქეოლოგიური გათხრების შედეგად დადგინდა რომ, თანამედროვე ტოგოს ტერიტორიაზე უძველესი ტომები დაკავებულები იყვნენ ჭურჭლის წარმოებითა და რკინის დამუშავებით. სახელი ტოგო მომდინარეობს ენა ევედან და ითარგმნება როგორც „ადგილი სადაც ლაგუნა წევს“. ბევრი არაფერია ცნობილი ქვეყანაში პორტუგალიელების გამოჩენამდე (1490 წლამდე). - საუკუნეებში ქვეყნის ტერიტორიაზე ყველა მიმართულებიდან შევიდნენ სხვადასხვა ტომები: ევები დასავლეთიდან და გენები და ფონები აღმოსავლეთიდან. ისინი მეტწილად სანაპიროების მიმდებარედ დასახლდნენ.

მონებით ვაჭრობა საუკუნეში დაიწყო. შემდეგი ორი საუკუნის განმავლობაში ქვეყნის სანაპირო ნაწილი ევროპელების მთავარ სავაჭრო ცენტრს წარმოადგენდა, რის გამოც შემდგომში ტოგო და მისი მიმდებარე ტერიტორია ცნობილი იყო სახელით „მონათა სანაპირო“.

კოლონიზაციის პერიოდი (1884-1960)
1884 წელს ტოგოვილში გერმანელთა და მეფე მლაპა -ს შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც სანაპირო ზოლი გერმანიის შემადგენლობაში გადადიოდა. გერმანიამ დროთა განმავლობაში მეტად მოიკიდა ფეხი ქვეყანაში და თავისი კონტროლი დაამყარა. მოგვიანებით ტოგოს საზღვრები განისაზღვრა გერმანიის მიერ ტერიტორიის დაპყრობის შედეგად და ასევე საფრანგეთსა და ბრიტანეთთან ხელშეკრულების დადების შემდეგ. 1905 წელს ტოგო გერმანიის იმპერიის კოლონია გახდა, რომლის შემადგენლობაშიც ტოგოლენდის სახელწოდებით შევიდა. ადგილობრივი მოსახლეობა იძულებული იყო რომ ემუშავა, დაემუშავებინა ბამბა, ყავა და კაკაო და ასევე გადაეხადა მაღალი გადასახადები. სოფლის მეურნეობის პროდუქციის ექსპორტისთვის აშენდა რკინიგზა და ლომეს პორტი. გერმანელებმა ქვეყანაში შეიტანეს თანამედროვე ტექნიკა ყავის, კაკაოსა და ბამბის კულტივაციისთვის და ასევე განავითარეს ინფრასტრუქტურა.

პირველი მსოფლიო ომის დროს ტოგოლენდში ბრიტანეთი და საფრანგეთი შეიჭრა. 1916 წლის 7 დეკემბერს ტოგო ბრიტანულ და ფრანგულ ნაწილებად დაიყო. 1922 წლის 20 ივლისს დიდმა ბრიტანეთმა მიიღო ერთა ლიგის მანდატი, რომ ემართა ტოგოს დასავლეთი ნაწილი, ხოლო საფრანგეთს აღმოსავლეთ ნაწილი უნდა ემართა. 1945 წელს ქვეყანამ მოიპოვა უფლება, რომ გაეგზავნა სამი წარმომადგენელი საფრანგეთის პარლამენტში.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ქვეყნის ორივე მანდატი გახდა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის სამეურვეო ტერიტორია. 1957 წელს ბრიტანეთის ტოგოლენდის მოსახლეობამ მიიღო გადაწყვეტილება, რომ შეერთებულიყვნენ ოქროს ნაპირს, როგორც ახალი დამოუკიდებელი განის ნაწილი. 1959 წელს ფრანგული ტოგოლენდი გახდა საფრანგეთის კავშირის ავტონომია. ამით საფრანგეთმა შეინარჩუნა დაცვის, საგარეო ურთიერთობებისა და ფინანსების კონტროლის უფლება.

დამოუკიდებლობა
ტოგოს რესპუბლიკამ დამოუკიდებლობა 1960 წლის 27 აპრილს მოიპოვა. 1961 წელს ჩატარდა პირველი საპრეზიდენტო არჩევნები, რომლის შედეგადაც სილვანუს ოლიმპიო ტოგოს პირველი პრეზიდენტი გახდა. მან ხმების აბსოლუტური 100 % მოიპოვა. 1961 წლის 9 აპრილს მიიღეს ტოგოს კონსტიტუცია, რომლის მიხედვითაც, უმაღლესი საკანონმდებლო ორგანო იყო ტოგოს ეროვნული ასამბლეა.

1961 წლის დეკემბერში ტოგოს ოპოზიციური პარტიების ლიდერები დააპატიმრეს, მათ ბრალი ედებოდათ ანტისამთავრობო შეთქმულების მომზადებაში. გამოიცა ბრძანება ოპოზიციური პარტიების დაშლის შესახებ. ოლიმპიო შეეცადა საფრანგეთისადმი დამოკიდებულების შემცირებას შეერთებულ შტატებთან, გაერთიანებულ სამეფოსთან და დასავლეთ გერმანიასთან თანამშრომლობის დამყარებით. მან ასევე, ალჟირის ბრძოლაში ფრანგებს ხელი შეუშალა ტოგოელთა არმიაში მოხვედრაში. საბოლოოდ ამ ფაქტორებმა განაპირობა სამხედრო გადატრიალება 1963 წლის 13 იანვარს, რომლის დროსაც ოლიმპიო მოკლა ჯარისკაცთა ჯგუფმა სერჟანტი გნასინგბე ეადემას ხელმძღვანელობით. შედეგად ტოგოში საგანგებო მდგომარეობა გამოცხადდა.

სამხედრო ძალების მმართველობა ნიკოლას გრუნიცკის ხელში გადავიდა. 1963 წლის მაისში, საპრეზიდენტო არჩევნების შედეგად გრუნიცკი ქვეყნის პრეზიდენტი გახდა. ახალი ხელმძღვანელობა საფრანგეთთან ურთიერთობების გაღრმავების პოლიტიკას ატარებდა. გრუნიცკის მთავარი მიზანი ქვეყნის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილებს შორის განხეთქილების შემცირება იყო. მათ შეიმუშავეს ახალი კონსტიტუცია და დანერგეს მრავალპარტიული სისტემა.

1967 წლის 13 იანვარს, გნასინგბე ეიადემამ გრუნიცკი უსისხლო გადატრიალებაში დაამარცხა და ის ქვეყნის პრეზიდენტი გახდა. მან აკრძალა სხვა პოლიტიკური პარტიების საქმიანობა და 1969 წლის ნოემბერში ერთპარტიული სისტემა დაამყარა. ის ხელმეორედ აირჩიეს 1979 და 1986 წლების არჩევნებში. 1983 წელს დაიწყო პრივატიზება და 1991 წელს ქვეყანაში სხვა პოლიტიკური პარტიები დაუშვეს. ევროკავშირმა ტოგოსთან ურთიერთობა შეაჩერა ეიადემას 1993, 1998 და 2003 წლებში ხელმეორედ არჩევის გამო. 2004 წელს კი ბრიუსელში მოლაპარაკება გაიმართა ურთიერთობების აღდგენის შესახებ.

2005 წლის 5 თებერვალს გნასინგბე ეიადემა მოულოდნელად გარდაიცვალა 38 წლიანი მმართველობის შემდეგ. სამხედროებმა მისი ვაჟი, ფორ გნასინგბე პრეზიდენტად დაუყოვნებლივ დააყენეს, რამაც საერთაშორისო გმობა გამოიწვია. გამონაკლისს მხოლოდ საფრანგეთი წარმოადგენდა. დემოკრატიულად არჩეულმა აფრიკული ქვეყნების ზოგიერთმა ლიდერმა, როგორიცაა სენეგალელი აბდულაი ვეიდმა და ნიგერიელი ოლუსეგუნ ობასანჯო, მხარი დაუჭირეს ამ ნაბიჯს, რითაც აფრიკის კავშირში არეულობა გამოიწვიეს.

გნასინგბემ ხელისუფლება დატოვა და არჩევნები მოაწო, სადაც ისევე თვითონ გაიმარჯვა. ოპოზიციამ არჩევნები გაყალბებულად გამოაცხადა. აღდგა ურთიერთობა ევროკავშირთან. ამასთან, გაეროს მონაცემებით ქვეყანაში 400-მდე ადამიანი დაიღუპა საპრეზიდენტო არჩევნებთან დაკავშირებული ძალადობით. დაახლოებით 40 000 ტოგოელი გაიქცა მეზობელ ქვეყნებში. გნასინგბე ხელახლა აირჩიეს 2010 და 2015 წლებში.

2020 წლის თებერვალის საპრეზიდენტო არჩევნებში, ფორ გნასინგბემ კიდევ ერთხელ გაიმარჯვა და მეოთხე ვადით გახდა ტოგოს პრეზიდენტი. ოფიციალური მონაცემების მიხედვით მან ხმების 72 % მოიპოვა. 2020 წლის 4 მაისს ტოგოს სამხედრო ბატალიონის მეთაური ბიტალა მადჯულბა გარდაცვლილი იპოვნეს თავის კაბინეტში, მას შემდეგ რაც გნასინგბე მეოთხე ვადით აირჩიეს. მისი გარდაცვალება ბევრ კითხვებს აჩენს საერთაშორისო საზოგადოებაში.

გეოგრაფია
ტოგოს ფართობი 56 785 კვ. კმ-ია (21 925 კვ. მილი), რითაც ის აფრიკის ერთ-ერთ უმცირეს სახელმწიფოს წარმოადგენს. მას სამხრეთიდან ბენინის ყურე ესაზღვრება. საზღვრების საერთო სიგრძეა 1647 კმ. განა (877 კმ) მისგან დასავლეთითაა, ბენინი (644 კმ) - აღმოსავლეთით, ბურკინა-ფასო (126 კმ) - კი ჩრდილოეთით. ის ჩრდილოეთის 6 და 11 გრადუსიან პარალელებსა და ნულოვან და მეორე მერიდიანებს შორისაა მოქცეული.

რელიეფი
ქვეყანა გადაჭიმულია 579 კმ-ზე სამხრეთიდან ჩრდილოეთისკენ. ყველაზე ფართე ადგილის სიგანე შეადგენს 160 კმ-ს. სანაპირო ზოლის სიგრძეა 56 კმ, სადაც ქვიშიანი სანაპიროები მდებარეობს. ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარე ტერიტორია მეტწილად ბორცვებით ხასიათდება, რაც ქვეყნის სხვა ნაწილებისგან გამოარჩევს. სამხრეთ ნაწილებში ხშირია ჭაობები, ტბები და ტყეები. ტოგოს სანაპირო ხაზი ნაკლებადაა დაკლაკნილი; მრავალი ლაგუნა დაშორებულია ოკეანის ნაპირიდან დაბალი (5 მეტრამდე) ქვიშოვანი ზოლით. ტოგოს სამხრეთით მდებარეობს 20 მეტრამდე სიმაღლის ქვიშოვან-თიხოვანი სანაპირო აკუმულაციური დაბლობი, რომელზეც მიბმულია ცოკოლური დენუდაციური დაბლობები და 200—400 მ სიმაღლის პლატო; ჩრდილოეთით მათ ცვლის 500 მეტრამდე სიმაღლის სუსტტალღოვანი დენუდაციურ-აკუმულატიური ფენის დაბლობები. სამხრეთ-დასავლეთით მდებარეობენ ლოდიანი ატაკორის მთები. აქ მდებარეობს ქვეყნის უმაღლესი წერტილი — მთა აგუ , რომლის სიმაღლეა ზღვის დონიდან 986 მ.

ქვეყნის დიდი ნაწილი დაფარულია სავანით, ტოგოს ტერიტორიის 10 % შეადგენს ტყეს. დღეისათვის მიმდინარეობს ტყის მასივების შემცირება, რაც იწვევს ფაუნის გაღარიბებას.

ჰიდროგრაფია
მდინარეები მიეკუთვნება ვოლტის აუზს (ოტი, კარა, მო), მონოს აუზს (ანიე, ამუ) და ტოგოს ტბის აუზს (სიო, ჰაჰო). ყველაზე გრძელი მდინარეა მონო, რომლის სიგრძეა 467 კმ. მდინარე მიედინება სამხრეთისაკენ. მდინარის შესართავის გასწვრივ გადის საზღვარი ბენინთან. ტოგოს ტბა ყველაზე დიდია ქვეყანაში, მისი ფართობი შეადგენს დაახლოებით 50 კმ²-ს, ხოლო სიღრმე 2,5 მეტრს. მდინარეები ჭარბწყლიანია წვიმიანი სეზონების დროს და საკმაოდ მეჩხერდება მშრალი სეზონების დროს. ყოველწლიურად განახლებადი წყლის რესურსები შეადგენენ 11,5 კმ³-ს, წყალუზრუნველყოფა 2930 მ³-ს ადამიანზე წელიწადში (2004). ყოველწლიური წყალშეკრება 169 მილიონ მ³-ს, მათ შორის 53 % გამოიყენება საბინაო-კომუნალურ მეურნეობაში, 45 % — სოფლის მეურნეობაში, 2 % — მრეწველობაში.

სასარგებლო წიაღისეული
ტოგოს ტერიტორიაზე არსებობს სასარგებლო წიაღისეული, მაგალითად: ალუმინი, ბოქსიტი, გრაფიტი, დოლომიტი, რკინა, ოქრო, კირქვა, კაოლინი, მარმარილო, ფოსფატი, სუფრის მარილი, ურანი და ქრომი.

კლიმატი
ტოგოს ტერიტორიის სამხრეთ ნაწილში კლიმატი ეკვატორულია, ჩრდილოეთში — სუბეკვატორული. წლის საშუალო ტემპერატურა — +24—27 °. თვის საშუალო ტემპერატურა მერყეობს 20-დან 32 °-მდე. კლიმატის კონტინენტალურობა მატულობს სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ, მაქსიმალური ტემპერატურა იცვლება 30 °-დან (ქალაქი ლომე) 34 °-მდე (ქალაქი მანგო), მინიმალური შესაბამისად — 23-დან 13 °-მდე. ნალექების წლიური რაოდენობაა 750-დან 1500 მმ-მდე. ქვეყნის სამხრეთ ნაწილში აღინიშნება ნალექების ორი მაქსიმუმი (მარტი-ივნისი და სექტემბერი-ოქტომბერი) და ორი მინიმუმი, ჩრდილოეთ ნაწილში — ერთი წვიმიანი სეზონი ზაფხულში (აპრილ-მაისიდან სექტემბერ-ოქტომბრის ჩათვლით) და მშრალი სეზონი ზამთარში.

მცენარეული სამყარო
ტოგოს ფარგლებში გამოიყოფა ხუთი ბუნებრივი ზონა, რომლებიც იცვლებიან ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ: სუდანის სავანები ტყის მცენარეულობის კუნძულებით; კარას რეგიონი ტყის და ტყე-სავანების მოზაიკით; ცენტრალური დაბლობები მშრალი ტყეებით და გვინეის ტიპის ნოტიო სავანებით; ატაკორის მთები ნახევრადფოთლოვანი ტყეებით; სანაპირო დაბლობი შენარჩუნებული მანგროს ტყეებით. ჭარბობს წითელი ფერალიტური ნიადაგი.

ცხოველთა სამყარო
ტოგო საკმაოდ მრავალფეროვანია. მიყრუებულ რაიონებში შენარჩუნებულია ჯიქი, აფრიკული სპილო, ლომი, ბეჰემოთი, ანტილოპა, აფრიკული კამეჩი, ჟირაფი, ტურა და ნიანგი. დიდი რაოდენობითაა მწერები (ტერმიტები, ბუზი ცეცე). ტოგოს ტერიტორიაზე დარეგისტრირებულია ფრინველების 678 სახეობა: დურაჯი, ჟაკო, მცირე ფლამინგო, პიტა, მარაბუ, აფრიკული ჟაბირუ, ივეოსი.

დაცულ ბუნებრივ ტერიტორიებს უკავიათ ქვეყნის ფართობის 10 %, მათ შორის ყველაზე უფრო დიდებია — კერანის, მანდურის, ფაზაო-მალფაკასას, აბდულაის ეროვნული პარკები.

სახელმწიფო წყობა
ტოგო წარმოადგენს რესპუბლიკას. ქვეყნის კონსტიტუცია მიღებული იქნა 1992 წლის 27 სექტემბრის რეფერენდუმზე, 2002 და 2005 წლებში კონსტიტუციაში შეტანილი იქნა ცვლილებები.

სახელმწიფოს მეთაურია — რესპუბლიკის პრეზიდენტი, ის ირჩევა კენჭისყრით 5 წლიანი ვადით. რესპუბლიკის პრეზიდენტს აქვს უფლება დაითხოვოს პარლამენტი — ეროვნული კრება.

საკანონმდებლო ორგანო — ერთპალატიანი ეროვნული კრება, რომელიც შედგება 81 დეპუტატისგან. ირჩევა ხუთი წლის ვადით პირდაპირი საყოველთაო არჩევნების დროს.

ტოგოს საგარეო პოლიტიკა
ტოგოს საგარეო პოლიტიკა — ეს არის ტოგოს ერთიანი კურსი საერთაშორისო ურთიერთობებში. საგარეო პოლიტიკა არეგულირებს ტოგოს ურთიერთობებს სხვა სახელმწიფოებთან. ამ პოლიტიკის რეალიზაცია ევალება ტოგოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს.

ისტორია
საკუთარ საგარეო პოლიტიკაში ტოგო ორიენტირებულია მიუმხრობლობის მოძრაობაზე, თუმცა ინარჩუნებს ძლიერ ისტორიულ და კულტურულ კავშირებს დასავლეთ ევროპასთან, განსაკუთრებით საფრანგეთთან და გერმანიასთან. ტოგოს პრეზიდენტი გნასინგბე ეიადემა განსაკუთრებულ ყურადღებას იჩენდა საფრანგეთის მიმართ, რადგან ის 1950-იან წლებში გადიოდა სამხედრო სამსახურს საფრანგეთის არმიაში. გნასინგბე ეიადემამ დაამყარა კარგი ურთიერთობა საფრანგეთის პრეზიდენტ ჟაკ შირაკთან. გერმანიასთან ურთიერთობებში არსებობს გარკვეული დაძაბულობა, რომელიც დაკავშირებულია ტოგოში დემოკრატიისა და ადამიანის უფლებების საკითხებთან. ფრანგულ გავლენას და კულტურას უკავია დომინირებული პოზიცია ტოგოში, მიუხედავად იმისა, რომ ხელისუფლების მიერ მიღებული იქნა ღონისძიებები აფრიკიზაციისკენ, მაგალითად, ტოგოს მაცხოვრებლებისთვის უარის თქმა „უცხოური სახელების“ რეგისტრაციაზე და 1975 წელს ქვეყნის პრეზიდენტის გადაწყვეტილება მიეღო აფრიკული სახელი. ქვეყანაში ოფიციალური ენაა ფრანგული, ინსტიტუტებში და სკოლებში სწავლა მიმდინარეობს ფრანგულ ენაზე, ხოლო სასამართლო სისტემა ფუნქციონირებს საფრანგეთის სასამართლო სისტემის ანალოგიურად. ქვეყნის ეკონომიკა ასევე დაკავშირებულია საფრანგეთთან, დასავლეთაფრიკული ფრანკის მიმოქცევის გამო.

1990-იანი წლების დასაწყისში ევროკავშირმა ტოგოს დახმარება შეუჩერა ქვეყნის მიერ გატარებული პოლიტიკის გამო. საერთაშორისო სავალუტო ფონდმა ასევე მინიმუმამდე დაიყვანა დახმარების რაოდენობა, თუმცა მსოფლიო ბანკმა და აფრიკის განვითარების ბანკმა გააგრძელეს მონაწილეობა ამ ქვეყნის ზოგიერთ პროექტებში. 2004 წლის შუა პერიოდში ტოგოს მთავრობამ და ევროკავშირმა დაიწყეს მოლაპარაკებები ურთიერთობების გაფართოებაზე. ევროკავშირის ერთ-ერთი პირობა იყო მოლაპარაკებების ორგანიზაცია ტოგოს მოქმედ ხელისუფლებასა და ოპოზიციას შორის. 2006 წლის აპრილში შედგა მოლაპარაკებები ტოგოს ხელისუფლებასა და ოპოზიციის ლიდერებს შორის, შედგა გეგმა უახლოეს მომავალში რეფორმების ჩატარების შესახებ, მათ შორის ეროვნული ერთიანობის მთავრობის შექმნის შესახებ, რომლის ძირითადი ამოცანა იქნებოდა საკანონმდებლო ორგანოებში თავისუფალი არჩევნების ჩატარება. 2007 წლის 19 ნოემბერს ევროკავშირმა განაცხადა, რომ ტოგოსთან ურთიერთობა მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა იმ პოლიტიკური რეფორმების ჩატარების შემდეგ, რომელიც ტოგოში მოხდა გნასინგბე ეიადემას გარდაცვალების შემდეგ.

ტოგოს დამყარებული აქვს დიპლომატიური ურთიერთობები ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკასთან, კორეის სახალხო დემოკრატიულ რესპუბლიკასთან და კუბასთან. 1987 წელს ტოგომ დაამყარა დიპლომატიური ურთიერთობა ისრაელთან. 1999 წელს ტოგოს შეიარაღებულმა ძალებმა მონაწილეობა მიიღეს -ის მისიაში გვინეა-ბისაუში, ხოლო 2003 წელს ტოგოს მშვიდობისმყოფელები შევიდნენ ლიბერიაში. ტოგო დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობის წევრია.

ტოგოს ურთიერთობა მეზობელ სახელმწიფოებთან მთლიანობაში საკმაოდ კარგ მდგომარეობაშია. 1960-იან წლებში დიპლომატიური ურთიერთობა ტოგოსა და განას შორის იყო არასტაბილური, ნეგატიური ფაქტორები იყო პოლიტიკური უთანხმოება და კონტრაბანდა მათ საერთო საზღვარზე. 1970-იანი წლების შუა პერიოდში ტოგოს პრეზიდენტმა გენერალმა გნასინგბე ეიადემამ განაცხადა ტერიტორიული პრეტენზია მეზობელი განის მთელ ტერიტორიაზე. 1993 წლის 26 იანვარს ტოგოში მოხდა არეულობები, რომელსაც სახელმწიფო ძალებმა მკაცრი პასუხი გასცეს და რის შედეგადაც ასი ათასობით ტოგოელი გაიქცა განაში. 1993 წლის იანვრის ბოლოს განის შეიარაღებულ ძალებში გამოცხადდა სრული საბრძოლო მდგომარეობა, თუმცა განის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ობად ასამოამ განაცხადა, რომ ეს მოქმედებები არ იყო მიმართული ტოგოს წინააღმდეგ. 1993 წლის მაისში ტოგოს ხელისუფლებამ ნაწილობრივ დაკეტა განასთან საზღვარი, გასვლა შეეძლო მხოლოდ მათ ვისაც ქონდა შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ გაცემული სპეციალური ნებართვა. 1993 წლის ივნისის დასაწყისში დედაქალაქ ლომეს 600 000 მოსახლეობის დაახლოებით ნახევარი გაიქცა მეზობელ განაში და ბენინში. 2001 წლის იანვარში განის პრეზიდენტი ჯონ კუფუორი ოფიციალურ ვიზიტად ეწვია ტოგოს, მხარეები შეთანხმდნენ, რომ ამ ორი ქვეყნის ურთიერთობა დაწყებულიყო ახალი ფურცლიდან. 2005 წელს ურთიერთობა განასა და ტოგოს შორის იყო საკმაოდ მაღალ დონეზე უკანასკნელი ოთხი ათეული წლის განმავლობაში.

ბენინსა და ტოგოს შორის ჩამოყალიბებულია მეგობრული ურთიერთობები. ნეგატიური ფაქტორი, რომელიც ართულებს ურთიერთობას ამ ორ სახელმწიფოს შორის, არის ტოგოს შიდა პოლიტიკური არასტაბილურობა, რის გამოც ბენინში ტოგოდან მოდიოდა დევნილების დიდი რაოდენობა. ბენინის ხელისუფლებამ დიდი ძალისხმევა გასწია შუამავლობის გასაწევად ტოგოში შიდა არეულობების დასარეგულირებლად. ტოგოს დიპლომატიური ურთიერთობა აქვს დამყარებული ბურკინა-ფასოსთან, 2012 წელს ამ ორი ქვეყნის მთავრობებმა დადეს ხელშეკრულება სატრანსპორტო კავშირების განვითარების შესახებ. ტოგოს ხელისუფლებას საკმაოდ მაღალ დონეზე აქვს დამყარებული დიპლომატიური ურთიერთობა ამერიკის შეერთებულ შტატებთან.

ტოგოს შეიარაღებული ძალები
ტოგოს შეიარაღებული ძალები — ტოგოს სახელმწიფო სამხედრო ორგანიზაციაა. იგი მოიცავს სახმელეთო ჯარებს, სამხედრო-საზღვაო ძალებს, ავიაციას და ჟანდარმერიას. 2016 წლის მდგომარეობით სამხედრო ხარჯები შეადგენს მთლიანი შიდა პროდუქტის 1,86 %-ს. სამხედრო ბაზები განლაგებულია ქალაქებში ლომე, ტემეჯა, კარა, ნიამტუგუ და დაპაონი.

ტოგოს არმია ტროპიკულ აფრიკაში ითვლება ყველაზე უფრო ორგანიზებულად და აღჭურვილად. სამხედრო მოსამსახურეთა რაოდენობა შეადგენს 9000 ადამიანს. საფრანგეთი თამაშობს მთავარ როლს ტოგოს არმიის სამხედრო კადრების მომზადებაში და ტექნიკურ შეიარაღებაში.

სახმელეთო ჯარები
შეიარაღება და ტექნიკა
ტოგოს სახმელეთო ჯარების შეიარაღება შედგება შემდეგი ტექნიკური ერთეულებისგან:
4 ძირითადი საბრძოლო ტანკი -54/55
8 სადაზვერვო მსუბუქი ტანკი 101 2014 წლის 7 ივლისს ტოგოს ფლოტმა შეიარაღებაში მიიღო საპატრულო ტიპის კატერი 33 (763).

სამხედრო-საჰაერო ძალები
ტოგოს სამხედრო-საჰაერო ძალები შეიქმნა 1964 წელს, ამჟამინდელი სახელწოდება ქვია 1997 წლიდან.

ტოგოს სამხედრო-საჰაერო ძალების შეიარაღებაში პირველი თვითმფრინავი გახდა -47 . 1976 წელს -47 შეიცვალა ორი -5 შემოკლებული ასაფრენ-დასაჯდომი მანძილის ზოლით. იმავე წელს გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის სამხედრო-საჰაერო ძალებისგან შეისყიდეს ხუთი სასწავლო-საბრძოლო თვითმფრინავი .170 , ხოლო ბრაზილიისგან — შვიდი .326.

1981 წელს შეიარაღებაში მიიღეს ხუთი მსუბუქი მოიერიშე თვითმფრინავი . 1986 წელს შეძენილი იქნა სამი დგუშიანი სასწავლო თვითმფრინავი -30.

დღეისათვის შეიარაღებაში იმყოფება:
2 სატრანსპორტო თვითმფრინავი 
4 სასწავლო-საბრძოლო თვითმფრინავი 

ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით ტოგო დაყოფილია 5 რეგიონად.

დემოგრაფია
მოსახლეობის უკანასკნელი აღწერა ტოგოში ჩატარდა 2013 წელს. აღწერის მონაცემების მიხედვით ქვეყნის მოსახლეობის რაოდენობამ შეადგინა 8 095 498 ადამიანი

მოსახლეობა — 8 049 233 ადამიანი (2022 წლის შეფასება).

მოსახლეობის ზრდის ტემპი — 2,48 % (2022 წლის შეფასება).

შობადობის მაჩვენებელი — 31,86 დაბადებული ბავშვი 1000 მოსახლეზე (2022 წლის შეფასება).

შობადობის მაჩვენებელი — 4,23 დაბადებული ბავშვი/ 1 ქალი (2022 წლის შეფასება).

სიკვდილიანობის მაჩვენებელი — 5,27 გარდაცვლილი 1000 მოსახლეზე (2022 წლის შეფასება).

სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა — 71,36 წელი.
მამაკაცი — 68,76 წელი
ქალი — 74,03 წელი

ჩვილ ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი — 41,19 გარდაცვლილი/1000 ცოცხლად დაბადებულიდან.

წმინდა მიგრაციის მაჩვენებელი — -1,81 მიგრანტი/1000 მოსახლეზე (2022 წ.).

ასაკობრივი სტრუქტურა.
0–14 წელი — 39,73 %
65 წლის და ზემოთ — 3,57 %

იმუნოდეფიციტის ვირუსით (აივ) დაავადება — 3,2 % (2003 წლის შეფასება).

განათლების დონე: 60,9 %, მამაკაცები – 75,4 % და ქალები – 46,9 % (2003 წლის შეფასება).

ეთნიკური ჯგუფები
ტოგოში დაახლოებით 40 სხვადასხვა ეთნიკური ჯგუფი ცხოვრობს, რომელთაგან ყველაზე მრავალრიცხოვანია სამხრეთში მცხოვრები ევეს ხალხი, რომელიც მოსახლეობის 32 %-ს შეადგენს. სამხრეთ სანაპირო ზოლის გასწვრივ ისინი მოსახლეობის 21 %-ს შეადგენენ. ქვეყნის ცენტრში ასევე ცხოვრობს ტემის და ჩამბას ხალხი, ხოლო ჩრდილოეთში კაბიიეს ხალხი (22 %). უაჩები მოსახლეობის 14 %-ს შეადგენენ. ზოგჯერ ევეებს და უაჩებს ერთი და იგივე ხალხად თვლიან, მაგრამ ფრანგები, რომლებმაც ორივე ჯგუფი შეისწავლეს, მათ სხვადასხვა ეროვნებად მიიჩნევენ. სხვა ეთნიკურ ჯგუფებს შორისაა გენ-მინა, მოსი, მობა, ბასარი და ჩოკოსები ქალაქ მანგოს რეგიონში (დაახლოებით 8 %). არააფრიკელებს შორის ცხოვრობენ ფრანგები და პორტუგალიელები.

ენა
ტოგო მრავალენოვანი ქვეყანაა, სადაც ერთ-ერთი შეფასების მიხედვით 44 ენაა. ოფიციალური ენაა — ფრანგული. 1975 წელს მთავრობამ ორი ადგილობრივი ენა – ევე (ევეს ენაზე: ) და კაბიიე ეროვნულ ენებად გამოაცხადა, რაც იმას ნიშნავს, რომ ისინი მეტად უფრო გამოიყენება განათლებასა და მედიაში. როგორც წესი ორი ეროვნული ენა რეგიონებში გამოიყენება: ევე გამოიყენება სამხრეთში, დედაქალაქ ლომედან ცენტრალური რეგიონის ბლიტის პრეფექტურამდე, ხოლო კაბიიე ჩრდილოეთში, ბლიტის პრეფექტურიდან ქალაქ დაპაონამდე.

ტოგო ფრანკოფონური ქვეყანაა, სადაც 2024 წლის მონაცემებით 9,515 მილიონი ადამიანიდან 3,913 მილიონი (41,12 %) ფრანგულად საუბრობს.

მიუხედავად იმისა, რომ ფრანგული ენა არ არის მშობლიური ენა ადგილობრივ ხალხთა უმეტესობისთვის, ის გამოიყენება განათლებაში, საკანონმდებლო ორგანოში, მედიის ყველა ფორმაში, ადმინისტრაციასა და კომერციაში. ევე სამხრეთში ფართო კომუნიკაციის ენაა. ტემის ენა შეზღუდული ზომით ფუნქციონირებს, როგორც სავაჭრო ენა ჩრდილოეთის ზოგიერთ ქალაქში. სხვა ენებია გენი, აჯა, მობა, ნტჩამი და იფე. თანამეგობრობაში გაწევრიანებით ტოგოს მთავრობამ ტოგოს მოქალაქეებისთვის ინგლისური ენის შესწავლის შესაძლებლობები გაითვალისწინა.

რელიგია
ტოგოში რელიგია მრავალფეროვანია, ქრისტიანობა კი ყველაზე ფართოდ გავრცელებული რწმენაა. ტოგოელების მნიშვნელოვანი ნაწილი ასევე ტრადიციულ სარწმუნოებებსა და ისლამს მისდევს.

ტოგოში ქრისტიანებისა და მუსლიმების მნიშვნელოვანი რაოდენობა ასევე იყენებს ხალხური რელიგიის ელემენტებს. ტოგო სეკულარული სახელმწიფოა და ქვეყნის კონსტიტუცია ითვალისწინებს რელიგიისა და აღმსარებლობის თავისუფლებას.

2014 წლის მოსახლეობისა და საცხოვრებელი ადგილის ზოგადი აღწერის მიხედვით, მოსახლეობის 25 % იყო კათოლიკე, რაც მას ტოგოში ქრისტიანობის ძირითად მიმდინარეობად ხდიდა, ხოლო სხვა კონფესიებს შორისაა მეთოდისტები, ლუთერანები, ღვთის ასამბლეის მიმდევრები, მეშვიდე დღის ადვენტისტები, მორმონები და იეჰოვას მოწმეები. ქვეყანაში სხვა რელიგიურ ჯგუფებს შორის არიან ნიჩირენის ბუდისტები, კრიშნას ცნობიერების საერთაშორისო საზოგადოების მიმდევრები, ბაჰაისტები და ინდუსები.

ქრისტიანები ძირითადად ქვეყნის სამხრეთით, ხოლო მუსლიმები უპირატესად ცენტრალურ და ჩრდილოეთ რეგიონებში ცხოვრობენ.

2021 წელს მოსახლეობის დაახლოებით ერთი მესამედი ანიმისტურ რელიგიას მისდევდა. ქრისტიანებსა და მუსლიმებს შორის ზოგიერთი თაყვანისცემის ისეთ ფორმას მისდევს, რომელიც ტრადიციულ რიტუალებსა და ვუდუს რწმენას აერთიანებს. ტოგოელები კვლავაც ერთგულნი არიან ანიმისტური პრაქტიკისა და მათი წინაპრების წეს-ჩვეულებების მიმართ. ამ რელიგიებს შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია იორუბის რელიგია, რომლის ცნობილი ცერემონია გელედე, ხასიათდება გრძნობების გამოხატვით მუსიკისა და სიმღერების მეშვეობით, აგრეთვე ფეტიშიზმი, რაც ფეტიშების თაყვანისცემაა, რომლებიც, სავარაუდოდ, ჯადოქრობით გამოწვეულ დაავადებებს კურნავს.

ისლამი ტოგოში დაახლოებით იმავე პერიოდში გავრცელდა, როგორც დასავლეთ აფრიკის დიდ ნაწილში. ტოგოში მუსლიმების აბსოლუტური უმრავლესობა მალიქის სკოლის სუნიტია. მცირე რაოდენობით ცხოვრობენ აჰმადიები და შიიტები. 2025 წელს მუსლიმები ტოგოს მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით 16 %-ს შეადგენენ. 1997 წელს ტოგო ისლამური თანამშრომლობის ორგანიზაციის წევრი ქვეყანა გახდა.

ისლამი პირველად დასავლეთ აფრიკაში, საჰარის სამხრეთით, მარილისა და ოქროს სავაჭრო გზების გავლით შემოვიდა. ისლამიზირებული ბერბერი და ტუარეგი ვაჭრები ტრანს-საჰარული სავაჭრო გზებით მოგზაურობდნენ. დროთა განმავლობაში მუსლიმი სასულიერო პირები და მეცნიერები, რომლებიც თავიანთ რწმენას ასწავლიდნენ და გზებზე საკულტო ადგილებს აწყობდნენ, ვაჭრებს თან ახლდნენ მათი მოგზაურობის დროს. ტრადიციულად მომთაბარე ჰაუსას, მანდეს და ფულბეს ხალხი მოგზაურობდნენ მთელ დასავლეთ აფრიკაში და თავიანთი მუსლიმური რწმენა ისეთ ადგილებში მიჰქონდათ, როგორიცაა დღევანდელი გვინეა, სიერა-ლეონე და ლიბერია.

ტოგოს მუსლიმთა ფედერაცია ქვეყანაში ყველაზე დიდი მუსლიმური ორგანიზაციაა. ის ისლამთან დაკავშირებულ საკითხებზე ზრუნავს და ექსტრემიზმს გმობს.

უდიდესი ქალაქები
ეკონომიკა
ტოგო პატარა ქვეყანაა, მაგრამ ფოსფატის საბადოები და ძლიერი სოფლის მეურნეობა ქვეყნის ეკონომიკის ჩამოყალიბებას ხელს უწყობს. ბამბის წარმოება ქვეყნის შემოსავლის უმთავრეს წყაროს წარმოადგენს. ნაყოფიერ მიწას ქვეყნის ტერიტორიის 11,3 % უკავია. სოფლის მეურნეობის შემდეგ უმნიშვნელოვანესი სექტორებია: საფეიქრო და ლუდსახარში ინდუსტირები. ყველაზე მნიშვნელოვან პრობლემას ელექტროენერგიის არასაკმარისი რაოდენობა წარმოადგენს. ქვეყანა ენერგიის მხოლოდ 1/3-ს აწარმოებს დანარჩენი კი განადან და ნიგერიიდან ექსპორტზეა დამოკიდებული. ტოგოს ძირითადი საექსპორტო საქონლის დაბალი საბაზრო ფასები და 1990-იანი და 2000-იანი წლების არამდგრადი პოლიტიკური ვითარება ქვეყნის ეკონომიკაზე უარყოფით გავლენას ახდენს.

ტოგო ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად განვითარებული ქვეყანაა; ეკონომიკური მდგომარეობა ჯერ კიდევ საეჭვოა.

ტოგოში იმპორტირებული საქონლის უმეტესობა ტექნიკას, ნავთობპროდუქტებსა და საკვებს წარმოადგენს. მთავარი იმპორტიორი ქვეყნებია: საფრანგეთი (21,1 %), ნიდერლანდები (12,1 %), კოტ-დ’ივუარი (5,9 %),გერმანია (4,6 %), იტალია (4,4 %), სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა (4,3 %) და ჩინეთი (4,1 %). ექსპორტის მთავარ პროდუქტებს წარმოადგენს კაკაო, ყავა, მარცვლეული კულტურები, ფოსფატი და ბამბა. ექსპორტის მთავარ დანიშნულების ქვეყნებს წარმოადგენენ: ბურკინა-ფასო (16,6 %), ჩინეთი (15,4 %), ნიდერლანდები (13 %), ბენინი (9,6 %) და მალი (7,4 %).

ტრანსპორტი
ტოგოში სატრანსპორტო სახეობებს წარმოადგენს საგზაო, სარკინიგზო, წყლის (საზღვაო და სამდინარო) და მილსადენი ტრანსპორტი, მარშრუტების მიხედვით მგზავრთა გადაყვანისათვის ასევე არსებობს საზოგადოებრივი ტრანსპორტი. ტერიტორიის სიმცირის გათვალისწინებით ტოგოს ტრანსპორტს აქვს შედარებით განვითარებული გზების ქსელი. სატრანსპორტო ქსელი განსაკუთრებით კარგადაა განვითარებული ქვეყნის სამხრეთში. ქვეყნის გეოგრაფიული მდებარეობა ხელსაყრელია: ტოგოს აქვს გასასვლელი ატლანტის ოკეანეზე მდებარე ბენინის ყურეზე და მდებარეობს განის, ბურკინა-ფასოს, ბენინის და ნიგერიის ერთმანეთთან დამაკავშირებელი გზების გზაჯვარედინზე. სახელმწიფო პოლიტიკა მიზნად ისახავს სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებას, მათ შორის სოფლის რაიონებში.

საავტომობილო ტრანსპორტი
2007 წლის შეფასებით საავტომობილო გზების საერთო სიგრძე შეადგენს დაახლოებით 11 700 კმ-ს, მათ შორის მყარი საფარით — 2376 კმ-ს. საავტომობილო გზების დიდი ნაწილი საჭიროებს კაპიტალურ რემონტს. სამი მთავარი საავტომობილო გზა მოიცავს თვალწარმტაც გზას განასა და ბენინს შორის ატლანტის ოკეანის სანაპიროს გასწვრივ, ავტოგზას ლომედან ჩრდილოეთით რეგიონების ადმინისტრაციული ცენტრების გავლით (ატაკპამე, სოკოდე, კარა, დაპაონი) ბურკინა-ფასოში (ბურკინა-ფასოდან, მალიდან, ნიგერიდან ზღვაზე გასასვლელი სატრანსპორტო კორიდორი) და ავტოგზას, რომელიც ემსახურება კაკაოსა და ყავის მწარმოებელ რაიონებს კპალიმეში, ბადუში და ატაკპამეში.

სარკინიგზო ტრანსპორტი
ტოგოში სარკინიგზო ტრანსპორტის საერთო სიგრძე შეადგენს 568 კმ-ს (51 კმ მისასვლელი და დამახარისხებელი ლიანდაგების ჩათვლით). რომელიც პირველ რიგში ახორციელებს სატვირთო გადაზიდვებს. ყველა ამ სარკინიგზო ხაზების ლიანდაგის სიგანე შეადგენს 1000 მმ-ს. სარკინიგზო ხაზების სიგრძის მიხედვით ტოგოს მსოფლიოში უკავია 111-ე ადგილი. ძირითადი ხაზები მიემართებიან ტოგოს დედაქალაქ ლომედან კპალიმეში (სიგრძე 123 კმ), ანეჰოში (44 კმ), ტაბლიგბოში და ბლიტაში (277 კმ).

წყლის ტრანსპორტი
მთავარი საზღვაო პორტებია — ღრმაწყლიანი ლომე და კპემე; 1980-იან წლებამდე ტოგოში მცხოვრები ხალხებიდან დამწერლობა ქონდა მხოლოდ ევეს, ვისი ფოლკლორიც შეკრებილი და დაფიქსირებულია.

ყველაზე უფრო გამორჩეული ტოგოელი მწერალია დაჰომეაში დაბადებული, რომელმაც ცხოვრების დიდი ნაწილი ტოგოში გაატარა, საყოფაცხოვრებო და ისტორიულ თემებზე მწერალი-რომანისტი ფელიქს კუშორო. მიუხედავად იმისა, რომ რომანის პუბლიკაციები მან დაიწყო 1929 წლიდან, ხანგრძლივი დროის განმავლობაში მწერალი დავიწყებული იქნა, ხოლო შემდგომი ლიტერატურული ნაწარმოებები ტოგოდან დათარიღებულია მხოლოდ 1950-იანი წლებით.

სხვა ცნობილი ტოგოელი მწერლებიდან შეიძლება აღინიშნოს ისეთები, რომლებიცაა დავიდ კესან ანანუ , ვიქტორ ალაჯი , ივ ემანუელ დოგბე , ტეტე მიშელ კპომასიე