რუსეთის შეიარაღებული ძალები

რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალები , ასევე ცნობილი, როგორც რუსეთის შეიარაღებული ძალები — რუსეთის სამხედრო ძალები, რომელიც ორგანიზებულია სამ შტოდ - სახმელეთო ჯარები, საზღვაო ძალები და კოსმოსური ძალები - სამ დამოუკიდებელ საბრძოლო დანაყოფად (სტრატეგიული სარაკეტო ძალები, საჰაერო-სადესანტო ძალები და უპილოტო სისტემების ძალები ) და სპეციალური ოპერაციების ძალების სარდლობად.

რუსეთის შეიარაღებული ძალები მსოფლიოში სიდიდით მეხუთე სამხედრო ძალაა, რომელიც დაახლოებით ერთ მილიონ აქტიურ სამხედრო მოსამსახურესა და თითქმის ორ მილიონ რეზერვისტს მოიცავს. ძალებში შედის ბირთვული იარაღის მსოფლიოში უდიდესი მარაგი, ბალისტიკური რაკეტებით აღჭურვილი წყალქვეშა ნავების სიდიდით მეორე ფლოტი მსოფლიოში და წარმოადგენს ერთადერთ შეიარაღებულ ძალებს ამერიკის შეერთებული შტატებისა და ჩინეთის გარდა, რომელიც სტრატეგიულ ბომბდამშენებს იყენებს. 2025 წლის მონაცემებით, რუსეთს მსოფლიოში სიდიდით მესამე სამხედრო ხარჯები აქვს, რაც დაახლოებით 190 მილიარდ აშშ დოლარს, ანუ მშპ-ის 7,5 პროცენტს შეადგენს.

რუსეთის ჯარი ჰიბრიდული სისტემაა, რომელიც ერთმანეთს უთავსებს წვევამდელებსა და საკონტრაქტო მოსამსახურეებს; გარკვეული გამონაკლისების გარდა, რუსეთის კანონმდებლობა სამხედრო სამსახურის გავლის ერთწლიან ვალდებულებას აკისრებს ყველა მამაკაც მოქალაქეს 18-დან 27 წლამდე. მიუხედავად იმისა, რომ 2000-იანი წლების დასაწყისიდან არსებობდა რიგების პროფესიონალიზაციის მცდელობები, იგი კვლავაც ძლიერ არის დამოკიდებული წვევამდელებზე, ხოლო საკონტრაქტო სამხედრო მოსამსახურეები თავმოყრილი არიან საკადრო და ელიტურ ქვედანაყოფებში. 2022 წელს უკრაინაში რუსეთის შეჭრამდე წლებში, სახმელეთო ჯარს დაევალა ბატალიონის ტაქტიკური ჯგუფების შექმნა ჩარიცხული ჯარისკაცებისგან და მათი განცალკევება წვევამდელთა ნაწილებისგან. ეს ქვედანაყოფები საბრძოლო მზადყოფნის უფრო მაღალ დონეზე იმყოფებოდნენ და რუსეთის კანონმდებლობით მათი განლაგება ქვეყნის ფარგლებს გარეთაც იყო შესაძლებელი.

მიუხედავად მისი აღქმული სამხედრო სიძლიერისა, ხარვეზები იქნა შემჩნეული რუსეთის მთლიან საბრძოლო ეფექტურობასა და მისი „უხეში ძალის“ ეფექტურად პროექცირების უნარში. მიმდინარე რუსეთ-უკრაინის ომმა გამოავლინა ისეთი სუსტი მხარეები, როგორიცაა კორუფცია, ხისტი მართვისა და კონტროლის სტრუქტურა, არასათანადო მომზადება და დაბალი საბრძოლო მოტივაცია. რუსეთის შეიარაღებულმა ძალამ დაკარგა ოკუპირებული/ანექსირებული ტერიტორიების ნაწილი. სხვა პრობლემები იყო საკუთარი აღჭურვილობის ფართომასშტაბიანი განადგურება და ფლანგვა, ასევე განსაკუთრებით მაღალი დანაკარგების მაჩვენებელი. დასავლელი ანალიტიკოსების დაკვირვებით, რუსეთი კვლავაც იბრძვის სამხედრო პროფესიონალიზაციის მისაღწევად, თუმცა ინარჩუნებს საკუთარი შესაძლებლობების სწრაფად აღდგენის უნარს და ფლობს „საბრძოლო გამოცდილებას“. თავდაცვის მინისტრი პოლკოვნიკ-გენერალი პაველ გრაჩოვი გახდა, რომელსაც პოსტზე დანიშვნისთანავე რუსეთის არმიის პირველი გენერლის წოდება მიენიჭა. 1993 წლის ბოლოსთვის დსთ-ს სამხედრო სტრუქტურები უკვე მხოლოდ სამხედრო თანამშრომლობის ფორმატად იქცა. გრაჩოვი და მისი მოკავშირეები ყველანაირად ცდილობდნენ შაპოშნიკოვისთვის ძირი გამოეთხარათ, ამ უკანასკნელის მცდელობებს კი წინააღმდეგობას ახლად დამოუკიდებელი სახელმწიფოებიც უწევდნენ. 1992 წლის მაისში რუსეთის თავდაცვის სამინისტროს შექმნა საბჭოთა სამხედრო მანქანის პრაქტიკულ დასასრულს ნიშნავდა; შაპოშნიკოვი და მისი მცირერიცხოვანი პერსონალი მოსკოვის ცენტრში მდებარე გენშტაბისა და თავდაცვის სამინისტროს შენობებიდან გამოასახლეს და ქალაქის გარეუბანში, ვარშავის პაქტის ყოფილ შტაბ-ბინაში გადაიყვანეს. დსთ-ს ერთიანი შეიარაღებული ძალის არსებობის ილუზია 1993 წლის ივნისამდე გაგრძელდა — მანამ, სანამ რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ მისი დაფინანსება საბოლოოდ არ შეწყვიტა, რის შემდეგაც შაპოშნიკოვი მთავარსარდლის პოსტიდან გადადგა.

გარდა იმისა, რომ ახალმა რუსულმა მთავრობამ კონტროლი დაამყარა ყოფილი საბჭოთა შინაგანი ჯარებისა და სსრკ-ის სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტი (კგბ) სასაზღვრო ჯარების დიდ ნაწილზე, როგორც ჩანს, ერთადერთი დამოუკიდებელი ნაბიჯი თავდაცვის სფეროში, რომელიც მათ 1992 წლის მარტამდე გადადგეს, ეროვნული გვარდიის ჩამოყალიბების შესახებ განცხადება იყო. 1995 წლამდე იგეგმებოდა სულ მცირე 11 ბრიგადის შექმნა, თითოეულში 3,000-დან 5,000-მდე წევრით, ხოლო პირადი შემადგენლობის საერთო რაოდენობა 100,000-ს არ უნდა გასცდენოდა. ეროვნული გვარდიის სამხედრო ნაწილები 10 რეგიონში უნდა განლაგებულიყო, მათ შორის მოსკოვში (სამი ბრიგადა) და კიდევ რამდენიმე მნიშვნელოვან ქალაქსა და მხარეში. მხოლოდ მოსკოვში 15,000-მა ადამიანმა გამოთქვა ახალ რუსულ ჯარში მსახურის სურვილი, რომელთა უმეტესობაც საბჭოთა შეიარაღებული ძალების ყოფილი სამხედრო მოსამსახურე იყო. საბოლოოდ, პრეზიდენტმა ელცინმა წარადგინა ბრძანებულება „რუსული გვარდიის დროებითი მდგომარეობის შესახებ“, თუმცა ის პრაქტიკაში აღარ განხორციელებულა. 1990-იანი წლების განმავლობაში, თავდაცვის სამინისტროს გარდა, კიდევ თორმეტ სხვა უწყებას ჰყავდა საკუთარი სამხედრო ფორმირებები; მათ „ძალოვანი სამინისტროების“ სახელით იცნობდნენ.

მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში რუსულმა ჯარებმა დატოვეს ცენტრალური და აღმოსავლეთი ევროპა, ისევე როგორც ზოგიერთი ახლადდამოუკიდებელი პოსტსაბჭოთა სახელმწიფო. რამდენიმე ქვეყანასთან გაფორმებული ხელშეკრულებების თანახმად, ამ რეგიონების უმეტესობიდან უკანასკნელი სამხედრო შენაერთები 1994 წლის 31 აგვისტოსთვის იქნა გაყვანილი. ბელარუსთან, ყაზახეთთან და უკრაინასთან მიღწეული შეთანხმებების საფუძველზე, საბჭოთა ბირთვული ძალები ან განიარაღდა, ან რუსეთს დაუბრუნდა, თუმცა ჩვეულებრივმა (კონვენციურმა) შეიარაღებულმა ძალებმა ბევრად მეტი პრობლემა შექმნა. მიუხედავად იმისა, რომ ჯარების გაყვანა ძირითადად მშვიდობიანად მიმდინარეობდა და მთელი ქვედანაყოფები ეტაპობრივად გადადიოდნენ რუსეთის ფედერაციაში, ზოგიერთი შენაერთი მაინც დარჩა ახლადდამოუკიდებელ ქვეყნებში. ასეთები იყო, მაგალითად: შავი ზღვის ფლოტი უკრაინაში, მე-14 არმია მოლდოვაში და სხვა ნაწილები საქართველოსა და ტაჯიკეთში. ზოგიერთი მათგანი ადგილობრივ ეთნიკურ თუ პოლიტიკურ კონფლიქტებშიც კი ჩაერთო. რუსეთი დღემდე ინარჩუნებს რამდენიმე სამხედრო ბაზას უცხო ქვეყნებში, განსაკუთრებით კი ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებში.

ბორის ელცინის პრეზიდენტობის დროს სამხედრო რეფორმები ძირითადად პერსონალის შემცირებასა და შეიარაღებული ძალების რესტრუქტურიზაციაზე იყო ფოკუსირებული. 1992 წელს ჯარი ხუთი შტოსგან შედგებოდა: სახმელეთო ჯარები, სამხედრო-საზღვაო ფლოტი, სამხედრო-საჰაერო ძალები, სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები და საჰაერო თავდაცვის ძალები. 2001 წლისთვის საჰაერო თავდაცვის ძალები სამხედრო-საჰაერო ძალებს მიუერთეს, ხოლო სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები დამოუკიდებელ სამხედრო გვარეობად ჩამოაქვეითეს. 1990-იანი წლების ბოლოს გენერალური შტაბის უფროს ანატოლი კვაშნინსა და თავდაცვის მინისტრ იგორ სერგეევს შორის სერიოზული დავა მიმდინარეობდა იმის თაობაზე, თუ რომელი მიმართულების დაფინანსებისთვის მიენიჭებინათ პრიორიტეტი — ჩვეულებრივი (კონვენციური) თუ ბირთვული ძალებისთვის. საბოლოოდ, ბირთვული ძალები უფრო მნიშვნელოვნად მიიჩნიეს, რის შედეგადაც საზღვაო ფლოტის, სამხედრო-საჰაერო ძალებისა და საჰაერო თავდაცვის ძალების შემადგენლობა განახევრდა, ხოლო ყველაზე დიდი დარტყმა სახმელეთო ჯარებმა განიცადა, რომელიც ორი მესამედით შეამცირეს. შეიარაღებული ძალების საერთო რაოდენობა 1992 წლის 2 720 000-იანი შემადგენლობიდან 2000 წლისთვის 1 004 000-მდე შემცირდა. ამავე პერიოდში სახმელეთო ჯარები 1 400 000-დან 348 000-მდე შემცირდა; სამხედრო-საჰაერო და საჰაერო თავდაცვის ძალები, შესაბამისად, 300 000 და 356 000-დან — გაერთიანებულ 184 600-მდე; საზღვაო ფლოტი 320 000-დან 171 500-მდე; ხოლო სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები 181 000-დან 149 000-მდე ჩამოვიდა. 1990-იანი წლების ბოლოს საჰაერო-სადესანტო ჯარების შემადგენლობაც შემცირდა 64 300-დან 48 500-მდე. 1998 წელს სახმელეთო ჯარების მთავარსარდლის პოსტი დროებით გააუქმეს და იგი სახმელეთო ჯარების მთავარი სამმართველოთი ჩაანაცვლეს.

რუსეთის ბაზებზე ჯარების მოულოდნელმა დაბრუნებამ (სადაც მათთვის სათანადო საცხოვრებელი პირობებიც კი არ არსებობდა) და სამხედრო ხარჯების მკვეთრმა შეკვეცამ — რაც გამოწვეული იყო საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის პროცესში ქვეყანაში შექმნილი მძიმე ეკონომიკური კრიზისით — ფართომასშტაბიანი სოციალური და ეკონომიკური პრობლემები წარმოშვა. ამ ყოველივემ გამოიწვია სამხედრო დისციპლინის მკვეთრი გაუარესება; გახშირდა დანაშაული და კიდევ უფრო მწვავედ იჩინა თავი წვევამდელთა შორის მანამდეც არსებულმა სასტიკმა არაფორმალურმა ურთიერთობებმა, ე.წ. „დედოვშჩინამ“ (უფროსკლასელობამ), რამაც, თავის მხრივ, ახალწვეულებს ჯარიდან თავის არიდებისკენ უბიძგა. სამხედრო სამსახური ბევრმა ოფიცერმა და სერჟანტმა დატოვა. ამასთანავე, კატასტროფულად დაეცა აღჭურვილობის მოვლა-პატრონობისა და სამხედრო მომზადების დონე. 1998 წლის მონაცემებით, 1992 წლის შემდეგ ქვეყანაში დივიზიის დონეზე მაღალი არანაირი სამხედრო წვრთნები აღარ ჩატარებულა, ხოლო პილოტების წლიური ფრენის დრო 25 საათამდე შემცირდა, რაც ბევრად ჩამოუვარდებოდა ნატოს წევრი ქვეყნების მაჩვენებლებს. არმიის ეს დაუძლურება აშკარა გახდა ჩეჩნეთის პირველი ომის დროს (1994–1996 წლებში), როდესაც რუსულმა ჯარებმა ვერ შეძლეს სეპარატისტების დამორჩილება ჩეჩნეთსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში. რაც შეეხება საერთაშორისო ასპარეზს, რუსეთმა სამშვიდობო მისიებით ჯარები 1992 წლიდან ხორვატიასა და ბოსნია-ჰერცეგოვინაში განათავსა, ხოლო 1999 წლიდან — კოსოვოში.

ვლადიმერ პუტინის პრეზიდენტობის ადრეულ პერიოდში არმია კვლავ დიდწილად ინარჩუნებდა მასობრივი მობილიზაციის სტრუქტურას და აღჭურვილი იყო საბჭოთა დროინდელი ტექნიკით. პუტინის მმართველობისას უშიშროების საბჭო ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკის კოორდინაციის მთავარ ინსტიტუტად იქცა, რამაც შეზღუდა თავდაცვის სამინისტროსა და გენერალური შტაბის გავლენები და შექმნა ბევრად უფრო ერთიანი სამხედრო მართვის სისტემა, ვიდრე ელცინის წლებში არსებობდა. 2002 წლის სახელმწიფო შეიარაღების პროგრამამ აღიარა, რომ 1990-იან წლებში შეკვეთების უმეტესობა შეუსრულებელი დარჩა. ამიტომ, ახალმა გეგმამ პრიორიტეტი კვლევებსა და განვითარებას მიანიჭა, ხოლო ახალი ტექნიკის შესყიდვების დაწყება 2008 წლის შემდგომი პერიოდისთვის გადადო. შეიარაღებული ძალებისთვის სერიოზულ დაბრკოლებად რჩებოდა კორუფციაც. 2008 წლის იანვარში, ნორვეგიის თავდაცვის კვლევითი ინსტიტუტის უფროსმა მეცნიერ-თანამშრომელმა, ტორ ბუკვოლმა განაცხადა: „ელცინის პუტინით ჩანაცვლებას მინიმალური გავლენა ჰქონდა რუსეთის სამხედრო კორუფციაზე. პუტინმა, მიუხედავად მისი სურვილისა — აღედგინა რუსეთის ძლიერება — არ გამოავლინა მზაობა ან უნარი იმისა, რომ კორუფციის პრობლემას სერიოზულად შებრძოლებოდა“.

სერდიუკოვის რეფორმა (2008–2012)
2008 წლის ოქტომბერში, ანატოლი სერდიუკოვმა, რომელიც თავდაცვის მინისტრის პოსტს 2007-დან 2012 წლამდე იკავებდა, გენერალური შტაბის უფროსთან, გენერალ ნიკოლაი მაკაროვთან ერთად, წამოიწყო სამხედრო რეფორმა სახელწოდებით „ახალი იერი“. ეს ცვლილებები შეფასდა, როგორც „ყველაზე რადიკალური გარდაქმნები რუსეთის არმიაში 1918 წელს წითელი არმიის შექმნის შემდეგ“ და როგორც „პროცესი, რომელსაც ტრადიციული, მობილიზაციაზე ორიენტირებული ჯარი მუდმივ საბრძოლო მზადყოფნაში მყოფ ძალად უნდა გადაექცია“. 1990-იანი წლების განმავლობაში მასშტაბური რეფორმების ჩატარების წინა მცდელობები დიდწილად ჩაიშალა, ხოლო ყველაზე თვალსაჩინო ცვლილება მხოლოდ რუსეთის საჰაერო თავდაცვის ძალების სამხედრო-საჰაერო ძალებთან გაერთიანება იყო. 2008 წლიდან დაწყებულ ცვლილებათა შორის იყო მანამდე არსებული ცხრა სამხედრო ოლქის ნაცვლად ოთხი ახალი ოლქის შექმნა, რომელთაც, ძველი ფუნქციების (ჯარების ფორმირება და უზრუნველყოფა) გარდა, ახლა უკვე უშუალო საბრძოლო მართვის როლიც მიენიჭათ. სახმელეთო ჯარებში დივიზიების უმეტესობა გაუქმდა და მათ ნაცვლად შეიქმნა ცალკეული მანევრული ბრიგადები; გეგმის მიხედვით, ისინი სრულად უნდა ყოფილიყვნენ დაკომპლექტებულნი პერსონალით, მზადყოფნის უფრო მაღალი დონე ჰქონოდათ და მოდერნიზებული ან სრულიად ახალი ტექნიკით აღჭურვილიყვნენ. ზოგიერთი დივიზია აღადგინეს — მათ შორის ცნობილი ტამანსკაიასა და კანტემიროვსკაიას დივიზიებიც — თუმცა ისინი აღარ იყვნენ ისეთი მრავალრიცხოვანნი, როგორც წარსულში.[60] 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის დროს გამოვლენილი მრავალი ნაკლოვანება ამ რეფორმის წყალობით აღმოიფხვრა, რაც აშკარად გამოჩნდა 2014 წელს რუსეთის მიერ ყირიმის ანექსიის დროს. 2014 წლის დასაწყისში რუსულმა სპეცდანიშნულების რაზმებმა, საჰაერო-სადესანტო ჯარებმა და საზღვაო ქვეითებმა ყირიმზე კონტროლი სწრაფად დაამყარეს. ამასთანავე, რუსეთის არმია აქტიურად მუშაობდა პრორუსული სეპარატისტული ძალების მობილიზებაზე, გაწვრთნასა და აღჭურვაზე დონბასში 2014 წლის დასაწყისში დაწყებული ომის დროს.

2015 წლის ივლისში, მას შემდეგ რაც „ისლამურმა სახელმწიფომ“ ფრონტზე წინ წაიწია, სირიამ რუსეთს სამხედრო დახმარება სთხოვა. აგვისტოში მხარეებს შორის გაფორმდა შეთანხმება რუსეთის არმიის მიერ ხმეიმისის ავიაბაზისა და ტარტუსის სამხედრო-საზღვაო ბაზის გამოყენების შესახებ, ხოლო სექტემბრიდან სირიაში რუსული თვითმფრინავებისა და ხომალდების ჩასვლა დაიწყო. რუსეთმა საჰაერო დარტყმები 2015 წლის 30 სექტემბერს წამოიწყო. 2015 წლის შემოდგომაზე რუსული ძალები სირიის არაბულ შეიარაღებულ ძალებს ჰამას, ჰომსისა და ალეპოს რეგიონებში შეტევების განხორციელებაში დაეხმარნენ. რამდენიმეთვიანი საომარი პაუზის შემდეგ, 2016 წლის ზაფხულსა და შემოდგომაზე, რუსეთი სირიის რეჟიმს დაეხმარა მთელ რიგ თავდასხმებში, რომელთა შედეგადაც სირიის ოპოზიციას ქალაქი ალეპო წაართვეს. რუსული ძალები სირიის არმიას „ისლამური სახელმწიფოსგან“ პალმირას დაბრუნებაშიც დაეხმარნენ — ჯერ 2016 წლის მარტში, ხოლო შემდეგ ხელახლა 2017 წლის მაისში. მათ ასევე მხარი დაუჭირეს მასშტაბურ კამპანიას -ის წინააღმდეგ ცენტრალურ სირიაში, ევფრატის მდინარის ხეობამდე, რაც 2017 წლის ბოლომდე გაგრძელდა. 2017 წლის ნოემბერში გამოცხადდა სირიიდან რუსული ჯარების ნაწილობრივი გაყვანის შესახებ, რასაც სამხედრო ოპერაციების კლება მოჰყვა. 2019 წლის აგვისტოში კი ოფიციალურად აღინიშნა, რომ რუსეთის სამხედრო ფრენები „მინიმუმამდე შემცირდა და სრულდებოდა მხოლოდ საბრძოლო მომზადებისა და დაზვერვის მიზნით“.

სტრატეგიული კვლევების საერთაშორისო ინსტიტუტის შეფასებით, 2020 წლისთვის რუსეთის სახმელეთო ჯარები მიიჩნეოდა „უფრო მცირერიცხოვან, თუმცა ბევრად უფრო ბრძოლისუნარიან ძალად, ვიდრე ისინი 1990-იანი წლების შუა პერიოდში იყვნენ“, ხოლო საჰაერო-სადესანტო ჯარები და რეორგანიზებული სპეციალური ოპერაციების ძალები ასევე წარმოადგენდნენ რუსეთის მაღალი საბრძოლო მზადყოფნის პოტენციალის ნაწილს. თუმცა, უკრაინასთან სრულმასშტაბიან ომში მზარდი დანაკარგების შესავსებად ჯარების ფორმირების სასწრაფო ტემპებით გაზრდის აუცილებლობის გამო, შოიგუს მიერ 2022 წლის დეკემბერში გამოცხადებული რეფორმის გეგმა ზოგიერთმა ამერიკელმა სამხედრო დამკვირვებელმა შეაფასა, როგორც 2008 წლის „ახალი იერის“ რეფორმის დასამარება. ეს ახალი გეგმა აქცენტს აკეთებს მობილიზაციაზე, ასევე უფრო მეტი ისეთი ქვედანაყოფის შექმნაზე, რომლებიც დაკომპლექტებულნი იქნებიან როგორც წვევამდელებით, ისე საკონტრაქტო ჯარისკაცებით, და იგი „არსებითად აღადგენს საბჭოთა შეიარაღებულ ძალებს თანამედროვე რუსეთის ფედერაციაში“.

რუსეთ-უკრაინის ომი (2022 წლიდან დღემდე)
2022 წლის 24 თებერვალს, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა გასცა ბრძანება შეიარაღებული ძალების მიერ უკრაინაში რუსეთის შეჭრის დაწყების შესახებ. რუსეთის გენერალურმა შტაბმა ოპერაციაში ჩართულ თავის ოთხ საჯარისო დაჯგუფებას ხუთი სტრატეგიული მიმართულება განუსაზღვრა. ეს მიმართულებები იყო: კიევი — ძალების აღმოსავლეთ დაჯგუფებისთვის, რაც მთავარ დარტყმას წარმოადგენდა; ბროვარი — ცენტრალური დაჯგუფებისთვის; და პოლტავა — დასავლეთ დაჯგუფებისთვის. ძალების სამხრეთ დაჯგუფებას ორი მიმართულება ჰქონდა: დონეცკის ოლქის ქალაქ მარიუპოლისკენ და ყირიმის დასავლეთით, ხერსონისკენ. მას შემდეგ, რაც 2022 წლის მარტში კიევზე შეტევა ჩაიშალა და მასზე უარი თქვეს, მარიუპოლის მიმართულებით იერიში მთავარ დარტყმად იქცა. სამხრეთის დაჯგუფება ერთადერთი აღმოჩნდა, რომელმაც დასახულ საწყის მიზნებს მიაღწია — მან აჯობა უკრაინის შეიარაღებულ ძალებს სამხრეთ უკრაინაში მანევრირებაში და დიდ სამხედრო ძალა მოუყარა თავი მარიუპოლთან. 2022 წლის მაისისთვის, აღმოსავლეთისა და ცენტრის დაჯგუფებები ფრონტიდან გაიყვანეს, აღადგინეს და უკრაინის სამხრეთ-აღმოსავლეთში გადაისროლეს, ხოლო დასავლეთის დაჯგუფება ხარკოვის ოლქისკენ გადააადგილეს.

2022 წლის 10 აპრილს ოპერაციის უშუალო მართვა სამხედრო ასპარეზზე გენერალმა ალექსანდრ დვორნიკოვმა გადაიბარა. თუმცა, გენერალური შტაბი ოპერაციას თავდაპირველად მოსკოვიდან ხელმძღვანელობდა, ვიდრე 2022 წლის ოქტომბერში ძალების ცალკეული გაერთიანებული დაჯგუფება (დროებითი ოპერატიული სარდლობა) ჩამოყალიბდებოდა. 2022 წლის ივლისში, იმავდროულად, როდესაც შეიარაღებულმა ძალებმა მძიმე დანაკარგების განცდა დაიწყეს, სახმელეთო ჯარებმა საბრძოლო მასალის განთავსება დაიწყეს იმ შენობებში ან მათ სიახლოვეს, სადაც ხშირად დადიოდნენ მშვიდობიანი მოქალაქეები, რათა ისინი „ცოცხალ ფარად“ გამოეყენებინათ; ეს, როგორც ჩანს, განპირობებული იყო იმით, რომ უკრაინულმა -ის სისტემებმა სასწორი რუსეთის არტილერიით გამოფიტვის სტრატეგიის საზიანოდ გადახარა. მას შემდეგ, რაც თავდაცვის მინისტრმა სერგეი შოიგუმ ხელი მოაწერა გაეროს შუამავლობით მიღწეულ შეთანხმებას უკრაინის შავი ზღვის მარცვლეულის ექსპორტის განახლების შესახებ, სულ რამდენიმე საათში რუსეთმა ოდესის პორტი დაბომბა.

-ის მონაცემებით, 2022 წლის ივლისის ბოლოსთვის მოსკოვს უკრაინაში შეჭრის ოპერაციაში თავისი 10 საერთო-საჯარისო არმია ჰყავდა ჩართული. „ვაგნერის ჯგუფმა“ სახელი გაითქვა, როგორც პუტინის „კერძო არმიამ“. 2022 წლის ბოლოს, უკრაინაში ძალების გაერთიანებული დაჯგუფების ახლადდანიშნულმა სარდალმა, გენერალმა სერგეი სუროვიკინმა გადაწყვიტა, „ვაგნერის“ ძალები ბახმუტთან უკრაინის შეიარაღებული ძალების შესაბოჭად გამოეყენებინა, სანამ თავად — საწყისი შეჭრისა და უკრაინის მიერ განხორციელებული წარმატებული ხერსონისა და ხარკოვის კონტრშეტევების შემდგომ პერიოდში — რუსეთის სამხედრო ფორმირებების აღდგენით იქნებოდა დაკავებული. 2023 წლის 11 იანვარს ძალების გაერთიანებული დაჯგუფების სარდლობა თავად გენერალური შტაბის უფროსმა, გენერალმა ვალერი გერასიმოვმა გადაიბარა, ხოლო სუროვიკინი მისი პირველი მოადგილე გახდა. რუსეთის არმიამ 2023 წლის ზაფხულში უკრაინის კონტრშეტევის დროს ზაპოროჟიეს ოლქი შეინარჩუნა, რის შემდეგაც უკრაინაში ინიციატივა კვლავ ხელში ჩაიგდო.

2023 წლის ივნისში პუტინმა მხარი დაუჭირა თავდაცვის სამინისტროს გეგმას, რომელიც დაქირავებულ მებრძოლთა ჯგუფებს კონტრაქტების გაფორმებას ავალდებულებდა, რასაც „ვაგნერის“ ლიდერი ევგენი პრიგოჟინი შეეწინააღმდეგა — ეს კონტრაქტები „ვაგნერის ჯგუფს“ სამინისტროს დაქვემდებარებაში, მის მართვის სტრუქტურაში მოაქცევდა და თავად პრიგოჟინის გავლენას შეზღუდავდა. მოგვიანებით, ივნისშივე, „ვაგნერის ჯგუფი“ რუსეთ-უკრაინის ომისა და თავდაცვის სამინისტროს წინააღმდეგ წავიდა, ვიდრე სამშვიდობო შეთანხმებას არ მიაღწიეს. პრიგოჟინის თქმით, რუსეთის წინააღმდეგ მისი მარშის ერთ-ერთი მიზეზი სწორედ ის იყო, რომ ხელისუფლებას ხელი შეეშალა „კერძო სამხედრო კომპანია ვაგნერის ლიკვიდაციისთვის“. რუსეთი 2024 წლის ბოლომდე გეგმავდა თავისი მოქმედი სამხედრო პერსონალის რაოდენობის 1,5 მილიონამდე გაზრდას, რაც მას ჩინეთის შემდეგ მსოფლიოში მეორე უდიდეს მოქმედ არმიად აქცევდა. 2024 წლის თებერვალში რუსეთის არმიამ ავდიივკა აიღო და წლის განმავლობაში წინსვლა განაგრძო, მიუხედავად უკრაინული მხარის მცდელობებისა, ეს წინსვლა შეეჩერებინა.

2024 წლის ივლისისთვის აშშ-ის არმიის გენერალმა და ნატოს მოკავშირეთა ძალების უმაღლესმა მთავარსარდალმა ევროპაში, კრისტოფერ კავოლიმ განაცხადა, რომ „რუსები ძალიან ჭკვიანურად ახდენენ ტექნოლოგიურ და პროცედურულ ადაპტაციას იმ მრავალ გამოწვევასთან, რომლებსაც ისინი უკრაინაში აწყდებიან“. კავოლიმ 2024 წლის აპრილში ისიც აღნიშნა, რომ რუსეთის არმიამ სრულად აანაზღაურა ცოცხალი ძალისა და ტექნიკის დანაკარგები და ახლა უფრო დიდია, ვიდრე კონფლიქტის დაწყებამდე იყო. 2024 წლის 26 ივნისს, დიდ ბრიტანეთში ბაზირებულმა ანალიტიკურმა ცენტრმა „გაერთიანებული სამეფოს თავდაცვის კვლევების სამეფო ინსტიტუტმა“ გამოაქვეყნა ანგარიში, რომლის მიხედვითაც რუსეთი აგრძელებს თავისი ძირითადი იარაღის წარმოების ზრდასა და მის დახვეწას, თუმცა მისი თავდაცვის ინდუსტრია კვლავ ძლიერ არის დამოკიდებული კრიტიკული კომპონენტების უცხოურ იმპორტზე. უკრაინის შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალმა, გენერალ-პოლკოვნიკმა ოლექსანდრ სირსკიმ 2024 წლის 24 ივლისს განაცხადა, რომ რუსებს ახლა ბევრად უკეთესი რესურსები აქვთ, თუმცა ამავდროულად სამჯერ მეტ დანაკარგს განიცდიან, ვიდრე უკრაინა.

ნატოსა და დასავლელი სამხედრო მაღალჩინოსნების განცხადებით, 2024 წლის მაისსა და ივნისში უკრაინაში ყოველდღიურად საშუალოდ 1200-მდე რუსი ჯარისკაცი იღუპებოდა ან შავდებოდა. 2024 წლის ივნისის მონაცემებით, სავარაუდო გათვლებით, 20-დან 50 წლამდე ასაკის ყველა რუსი მამაკაცის დაახლოებით 2% უკვე მოკლული ან მძიმედ დაჭრილი იყო უკრაინაში 2022 წლის თებერვლის შემდეგ. 2024 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით, გავრცელებული შეფასებებით, უკრაინაში ბრძოლების დროს დაღუპული და დაჭრილი რუსი სამხედროების რაოდენობამ 600 000-ს გადააჭარბა. მას შემდეგ, რაც რუსეთში 2022 წელს მობილიზაცია გამოცხადდა, სამხედრო სასამართლოებმა თვითნებურად ნაწილის დატოვების (დეზერტირობის) ათასობით საქმე მიიღეს. ორგანიზაცია -მა 2024 წელს განაცხადა, რომ 2022 წლის თებერვლიდან მოყოლებული, სულ მცირე 250 000-მა რუსმა წვევამდელმა დატოვა ქვეყანა და სხვა სახელმწიფოებს შეაფარა თავი. მას შემდეგ, რაც 2022 წლის საწყისი შეჭრის დროს ფრონტზე რამდენიმე წვევამდელი აღმოჩნდა (მიუხედავად იმისა, რომ რუსული კანონმდებლობა კრძალავს მათ გამოყენებას ქვეყნის ფარგლებს გარეთ), ვლადიმერ პუტინმა საჯაროდ მოიხადა ბოდიში, ხოლო რამდენიმე გენერალი თანამდებობიდან გადააყენეს და/ან დააპატიმრეს. მას შემდეგ უკრაინის ტერიტორიაზე წვევამდელები აღარ შეუმჩნევიათ. მიუხედავად პუტინის დაპირებისა, რომ წვევამდელებს საბრძოლველად არ გაგზავნიდნენ, რუსული საინფორმაციო გამოცემა ვერსტკას ცნობით, 2024 წელს უკრაინის მიერ კურსკის ოლქში განხორციელებული შეტევის დროს ათობით წვევამდელი ჩავარდა ტყვედ ან უგზო-უკვლოდ დაიკარგა. აქტივისტებისა და იურისტების განცხადებით, არსებობს საკანონმდებლო ხვრელი, რომელიც წვევამდელების საბრძოლო მოქმედებებში ჩართვის საშუალებას იძლევა: სულ რაღაც ოთხთვიანი მომზადების შემდეგ მათ შეუძლიათ ხელი მოაწერონ სრულფასოვან მოხალისეობრივ საბრძოლო კონტრაქტებს, რასაც წვევამდელები ხშირად ისე აკეთებენ, რომ ბოლომდე ვერც კი აცნობიერებენ, რაზე აწერენ ხელს.

2024 წლის ნოემბერში გამოცემა -მა გაავრცელა ინფორმაცია, რომ რუსეთმა, მზარდი დანაკარგების ფონზე, პირველად გამოსცა სპეციალური სახელმძღვანელო ჯარისკაცებისთვის, სადაც დეტალურად არის აღწერილი, თუ როგორ უნდა გათხარონ და მოუარონ საძმო საფლავებს. ოკუპირებული უკრაინის აღმოსავლეთით, დონბასის რეგიონში, უკვე დაფიქსირებულია რუსეთის მიერ საკუთარი ჯარისკაცების დასაკრძალავად საძმო საფლავების გამოყენების ფაქტები.

2025 წლის აპრილში ოლექსანდრ სირსკიმ განაცხადა, რომ უკრაინაში მყოფი რუსული ჯარების რაოდენობა ამჟამად 623 000-ს შეადგენს, რაც შეჭრის დაწყებიდან მოყოლებული ხუთჯერ არის გაზრდილი, და ეს რიცხვი ყოველთვიურად კიდევ 8 000-9 000 ჯარისკაცით იმატებს. მან ასევე აღნიშნა, რომ რუსეთის მთლიანი მობილიზაციური რესურსი 20 მილიონ ადამიანს შეადგენს, ან 5 მილიონს — თუ მხოლოდ სამხედრო მომზადების მქონე პირებს გავითვალისწინებთ. თუმცა, სირსკიმ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ რუსეთის უპირატესობა არტილერიაში 10:1-დან 2:1-მდე შემცირდა, რაც ძირითადად რუსეთის საბრძოლო მასალის საწყობებზე უკრაინის მიერ მიყენებული დარტყმების შედეგია.

2025 წლის ივნისში ნატოს გენერალურმა მდივანმა მარკ რუტემ განაცხადა, რომ რუსები „ძალზე სწრაფი ტემპით აღადგენენ საკუთარ პოტენციალს“ და ბევრად მეტ საბრძოლო მასალას აწარმოებენ, ვიდრე მთელი ნატო ერთად, მიუხედავად იმისა, რომ მათი ეკონომიკა გაცილებით მცირეა. რუტემ ასევე შეაფასა, რომ რუსეთს შეუძლია ნატოს ტერიტორიაზე იერიში მომდევნო სამიდან ხუთ წელიწადში მიიტანოს და წევრ ქვეყნებს მოუწოდა, თავდაცვის ხარჯები მათი მშპ-ის (მთლიანი შიდა პროდუქტის) 5%-მდე გაზარდონ.

ვინაიდან დრონებით ომი რუსეთ-უკრაინის კონფლიქტის ცენტრალურ ასპექტად იქცა, რუსეთმა გაზარდა ინვესტიციები და განვითარების ტემპები სხვადასხვა ტიპის უპილოტო აპარატების მიმართულებით. 2025 წლის 12 ნოემბერს რუსეთმა ოფიციალურად შექმნა თავისი უახლესი სამხედრო შტო: უპილოტო სისტემების ძალები. იგი ჩამოყალიბდა იმ მიზნით, რომ მოხდეს უპილოტო საფრენი, სახმელეთო და საზღვაო სისტემების განვითარების, განთავსებისა და ოპერატიული მართვის ცენტრალიზება, ასევე ავტონომიური პლატფორმების ინტეგრირება არსებულ სამხედრო სტრუქტურებში.

2025 წლის ოქტომბერში რამდენიმე წყარომ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ დევნილობაში მოქმედი საინფორმაციო გამოცემა „ვერსტკას“ გამოძიების თანახმად, რუსი სამხედრო მეთაურები შეჭრის პირველივე წლიდან აწამებენ და სიკვდილით სჯიან საკუთარ პერსონალს. „ვერსტკამ“ აღნიშნა, რომ გამოძიების ფარგლებში მოიპოვა ასობით ცნობა მსგავსი სიკვდილით დასჯის შესახებ. ეს ინციდენტები თავდაპირველად სანგრებში სიმთვრალისა თუ დაუმორჩილებლობის გამო დასჯით დაიწყო, დროთა განმავლობაში კი პირადი კონფლიქტებისა თუ გამოძალვის ნიადაგზე მკვლელობებში გადაიზარდა; გამოცემამ იდენტიფიცირება მოახდინა 101 სამხედრო მოსამსახურის, რომელთაც ამ ქმედებების ჩადენაში ედებათ ბრალი. სრულმასშტაბიანი ომის დაწყებიდან მოყოლებული, რუსეთის მთავარ სამხედრო პროკურატურაში ძალადობასთან დაკავშირებული 12 000-ზე მეტი საჩივარი შევიდა, რაც განსაკუთრებით 2023 წლის მეორე ნახევრიდან გახშირდა. აქედან მხოლოდ 10 სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა, რის შედეგადაც ხუთი ოფიცერი იქნა მსჯავრდებული ხელქვეითების მკვლელობისთვის. გამოძიების მიხედვით, საველე მეთაურების ქმედებების გამოძიებაზე „არაოფიციალური აკრძალვაა“ დაწესებული. რუსმა ჯარისკაცებმა „ვერსტკასთან“ საუბარში აღნიშნეს, რომ სიკვდილით დასჯილ პერსონალს ხშირად დეზერტირებად ან უგზო-უკვლოდ დაკარგულებად აფორმებენ, ხოლო მათ ცხედრებს ტყეებში მარხავენ ან ბრძოლის ველზე ტოვებენ და ცეცხლს უხსნიან, რათა დაღუპვა საბრძოლო მოქმედებებს მიაწერონ. ტელეკომპანია -ის მიერ 2026 წლის თებერვალში გამოქვეყნებული მასალის მიხედვით (სადაც რუსი ჯარისკაცები ინტერვიუებში ღიად აღწერენ სიკვდილით დასჯის ფაქტებს), საკუთარი ჯარისკაცების მკვლელობას რუსულ სამხედრო სლენგზე „ნულზე დასმა“ ეწოდება.

გაერთიანებული სამეფოს თავდაცვის კვლევების სამეფო ინსტიტუტის შეფასებით, რუსეთმა რუსეთ-უკრაინის ომის შედეგად უდიდესი „საბრძოლო გამოცდილება“ მიიღო.

ომის დანაშაულები
რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ჩადენილი სამხედრო დანაშაულები დოკუმენტირებულია რამდენიმე სამხედრო კონფლიქტში, მათ შორის ჩეჩნეთის მეორე ომში, რუსეთ-საქართველოს ომსა და რუსეთ-უკრაინის ომში.

2024 წელს სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლომ რუსეთის უმაღლესი სამხედრო ოფიცრების — სერგეი შოიგუს, ვალერი გერასიმოვის, სერგეი კობილაშისა და ვიქტორ სოკოლოვის დაკავების ორდერები გასცა უკრაინაში მშვიდობიან მოსახლეობასა და სამოქალაქო ობიექტებზე თავდასხმების წარმართვის გამო, რაც სავარაუდო სამხედრო დანაშაულად კვალიფიცირდება. 2025 წლის მაისში გამოქვეყნებულ გაეროს ანგარიშში გაკეთდა დასკვნა, რომ რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ ხერსონში მშვიდობიან მოსახლეობაზე განხორციელებული განმეორებადი თავდასხმები დრონებით სამხედრო დანაშაულსა და კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართულ დანაშაულს უტოლდება.

სტრუქტურა
რუსეთის პრეზიდენტი შეიარაღებული ძალის უმაღლესი მთავარსარდალია. რუსეთის ფედერაციის თავდაცვის სამინისტრო ჯარის ადმინისტრაციული ორგანოა, რომელიც პასუხისმგებელია საბრძოლო მზადყოფნაზე, ცოცხალი ძალის მობილიზებასა და შესყიდვებზე. იგი ახორციელებს საპრეზიდენტო დირექტივების იმპლემენტაციას და ზედამხედველობს გენერალურ შტაბს. თავად გენერალური შტაბის მოვალეობაა რუსეთის წინაშე არსებული საფრთხეების შესწავლა და ქვეყნისა თუ მისი ინტერესების დაცვის გეგმების შემუშავება. მოსკოვში მდებარე თავდაცვის ეროვნული მართვის ცენტრი, რომელიც 2014 წელს დაარსდა, შეიარაღებული ძალის მართვისა და კონტროლის სისტემის უმნიშვნელოვანესი კომპონენტია.

ამერიკის შეერთებული შტატების შტაბების მეთაურთა გაერთიანებულ კომიტეტთან შედარებით, რუსეთის გენერალურ შტაბს გაცილებით ფართო როლი აკისრია, რაც მთელ შეიარაღებულ ძალაზე ოპერატიულ სარდლობას გულისხმობს. იგი ასევე პასუხისმგებელია გრძელვადიან დაგეგმარებაზე, დოქტრინების შემუშავებასა და აღჭურვილობის შესყიდვაზე. გენერალური შტაბის უფროსი, გარდა იმისა, რომ ყველა სახეობის ჯარსა და სამსახურს მეთაურობს, შტაბის შიგნით ფლობს „გენერალური ინსპექტორის“ მსგავს უფლებამოსილებებს — იგი პასუხისმგებელია შტაბის სტრუქტურასა და ფუნქციებზე და, ამავდროულად, თავდაცვის მინისტრის მოადგილის პოსტსაც იკავებს.

გენერალური შტაბის მნიშვნელოვან დეპარტამენტებს შორის აღსანიშნავია მთავარი ოპერატიული სამმართველო — ყველაზე დიდი დანაყოფი, რომელიც ოპერატიულ და სტრატეგიულ დაგეგმარებაზეა პასუხისმგებელი. ასევე საკვანძოა მთავარი სამმართველო (წარსულში ცნობილი როგორც მთავარი სადაზვერვო სამმართველო), რომელიც სამხედრო და სამოქალაქო ხელმძღვანელობას ინფორმაციით ამარაგებს და გენშტაბის შიგნით გარკვეული ავტონომიით სარგებლობს. ამავე სტრუქტურაში შედის სამხედრო პოლიციის მთავარი სამმართველო (2012 წლიდან), მთავარი საორგანიზაციო-სამობილიზაციო სამმართველო და კავშირგაბმულობის მთავარი სამმართველო. 2018 წლის ივლისში კი შეიქმნა რუსეთის შეიარაღებული ძალის მთავარი სამხედრო-პოლიტიკური სამმართველო, რითაც აღდგა იდეოლოგიური მომზადების ფუნქცია — ის, რაც საბჭოთა არმიის დაშლის შემდეგ გაუქმებული იყო.

ჯარის სახეობები
შეიარაღებული ძალა შემდეგი სტრუქტურული ერთეულებისგან შედგება:

შეიარაღებული ძალის სახეობები: რუსეთის სახმელეთო ჯარები, რუსეთის საჰაერო-კოსმოსური ძალები და სამხედრო-საზღვაო ფლოტი.
ცალკეული გვარეობები: სტრატეგიული დანიშნულების სარაკეტო ჯარები, რუსეთის საჰაერო-სადესანტო ჯარები და უპილოტო სისტემების ჯარი.
სპეციალური დანიშნულების ფორმირებები: სპეციალური ოპერაციების ძალები.
სპეციალური გვარეობები: მატერიალურ-ტექნიკური უზრუნველყოფა.

გარდა ამისა, არსებობს კიდევ ორი ცალკეული გვარეობა — ეროვნული გვარდია და სასაზღვრო სამსახური. მათ ნარჩუნებული აქვთ „შეიარაღებული ძალის“ სამართლებრივი სტატუსი, თუმცა არ შედიან რუსეთის გენერალური შტაბის იურისდიქციაში. ეროვნული გვარდია ყოფილი შინაგანი ჯარების ბაზაზეა ჩამოყალიბებული; ეს ახალი სტრუქტურა შინაგან საქმეთა სამინისტროს გამოეყო, ცალკე უწყებად ჩამოყალიბდა და უშუალოდ რუსეთის პრეზიდენტს ექვემდებარება. რაც შეეხება სასაზღვრო სამსახურს, იგი უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის (ქვეყნის მთავარი შიდა სადაზვერვო სააგენტოს) გასამხედროებული ორგანიზაციაა. ორივე ორგანიზაციას, თავიანთი ძირითადი სამშვიდობო საქმიანობის გარდა, საომარი მოქმედებების დროს მნიშვნელოვანი ამოცანები აკისრიათ და ფლობენ საკუთარ სახმელეთო, საჰაერო და საზღვაო დანაყოფებს.

მთლიანობაში, შეიარაღებულ ძალას ტრადიციულად უბრალოდ „ჯარს“ (არმიას) უწოდებენ, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც სამხედრო-საზღვაო ფლოტი სპეციალურად არის გამოყოფილი.

სამხედრო ოლქები, არმიები და საჰაერო ძალები