iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მჟავა

მჟავები — რთული ნივთიერებები, რომელთა მოლეკულების შემადგენლობაში შედის წყალბადატომები, ამ უკანასკნელთ მეტალის ატომებით ჩანაცვლების ან მათთან გაცვლის უნარი აქვთ.

მჟავები ისეთ ელექტროლიტებია, რომლებიც წყალხსნარებში დისოცირდებიან და წარმოქმნიან წყალბად–იონებს. როგორც ქვემოთ ჩანს, მჟავების დისოციაციით წყალხსნარებში წარმოიქმნება წყალბად–იონები და მჟავას ანიონები.

მჟავათა ძალა დამოკიდებულია მათი დისოციაციის ხარისხზე.
მაგალითად:
 = + + _
3 = + + 3-
ან უფრო ზუსტად,

2+3=3++3-
ამიტომ მჟავა მით უფრო ძლიერია, რაც უფრო მტკიცეა არამეტალის ცენტრალური ატომის ბმა ჟანგბადთან. ცხადია, მუხტის გადიდება, ე.ი არამეტალის ცენტრალური ატომის ვალენტობის მატება და მისი რადიუსის შემცირება ადიდებს მჟავას ძალას. მაგ. სილიციუმის მჟავა სუსტია, ფოსფორმჟავა საშუალო ძალისაა, გოგირდმჟავა ძლიერი და ქლორმჟავა მეტად ძლიერია. ამასთავე ცნობილია, რომ ნახშირმჟავა სილიციუმმჟავაზე ძლიერია, ხოლო აზოტმჟავა-ფოსფორმჟავაზე.

23, 3
23, 34, 24,
___________________________
მჟავათა ძალის მატება

თუ არამეტალი რამდენიმე მჟავას წარმოქმნის, უფრო ძლიერი იქნება ის, რომელშიც არამეტალი მაქსიმალურ ვალენტობას იჩენს. მაგ, გოგირდმჟავა ძლიერია, ვიდრე გოგოირდოვანი მჟავა ან ქლორის მჟავები

ჟანგბადიანი მჟავები
ნებისმიერი მჟავა შეიცავს წყალბადს და ელემენტს, რომელიც წყალბადთან ერთად მჟავას წარმოქმნის. ზოგიერთი მჟავა ამ ორი ელემენტის გარდა ჟანგბადსაც შეიცავს, ასეთ მჟავებს ჟანგბადიანი მჟავები ეწოდება. შესაბამისად, შედგენილობის მიხედვით გვაქვს ჟანგბადიანი და უჟანგბადო მჟავეები.
მეტალის ატომებით ჩანაცვლების უნარის მქონე წყალბადის ატომების რიცხვით განასხვავებენ ერთფუძიან, ორფუძიან და სამფუძიან მჟავებს.
ერთფუძიანია:, , , 3
ორფუძიანია:2, 24, 23, 23
სამფუძიანია:34, 33.

მჟავათა სახელწოდებები
თვისებები
მარილმჟავა, აზოტმჟავა, გოგირდმჟავა და ზოგი სხვა მჟავა უფერო სითხეებია. ფოსფორმჟავა, ბორისმჟავა, მეტაფოსფორმჟავა და სხვ. მყარი კრისტალური ნივთიერებებია. თითქმის ყველა მჟავა იხსნება წყალში და მიღებულ ხსნარს აქვს მჟავე გემო. მკვახე ხილის მჟავე გემო გამოწვეულია სხვადასხვა ორგანული მჟავებით.
სილიციუმის(23) მჟავა წყალში უხსნადია.
მჟავათა ხსნარები ფერს უცვლის ინდიკატორებს.
მჟავას ხსნარში ლაკმუსი წითლდება, მეთილნარინჯი ვარდისფერი ხდება, ფენოლფთალეინი ფერს არ იცვლის.

მჟავები ქიმიურად მეტად აქტიური ნივთიერებებია. ბევრ ნივთიერებასთან ისინი ჩვეულებრივ ტემპერატურაზეც ენერგიულად რეაგირებენ:
1.მჟავა ურთიერთქმედებს ფუძესთან, მიიღება მარილი და წყალი:
3+=3+2
24+2=24+22
ხსნარები

ხსნარი ქიმიაში — ნარევი, რომელიც შედგება ორი ან მეტი ნივთიერებისგან . ის ნივთიერება, რომელშიც იხსნება სხვა ნივთიერება, ცნობილია როგორც გამხსნელი. ჩვეულებრივ, ხსნარში გამხსნელი ნივთიერება უფრო მეტია, ვიდრე გახსნილი. ხსნარში გახსნილი ნივთიერების კონცენტრაცია მასაში გამოისახება მთლიანი ხსნარის მასის პროცენტულად. ტერმინ „წყალხსნარში“ კი იგულისხმება ხსნარი სადაც ერთ-ერთი ნივთიერება აუცილებლად წყალია.

ხსნარის ტიპები
აირადი ხსნარი
თუ გამხსნელი არის აირი მოცემულ პირობებში მასში მხოლოდ აირები იხსნება. ამგვარი ხსნარის მაგალითია ჰაერი (აზოტში გახსნილი ჟანგბადი და სხვა აირები). ლიტერატურის ნაწილში, ისინი არც კი განიხილებიან, როგორც ხსნარები, მაგრამ განიხილებიან, როგორც ნარევები.

თხევადი ხსნარი
თუ გამხსნელი თხევადია, მაშინ თითქმის ყველა აირის, სითხეების და მყარი ნივთიერებების გახსნაა მასში შესაძლებელი. ზოგიერთი მაგალითი:

აირი თხევად გამხსნელში
წყალში გახსნილი ჟანგბადი
წყალში გახსნილი ნახშირორჟანგი - ნაკლებად მარტივი მაგალითია, რადგან თან ახლავს ქიმიური რეაქცია (წარმოიქმნება იონები).

თხევადი თხევად გამხსნელში
ორი ან ორზე მეტი თხევადი ნივთიერების შერევით მაგრამ სხვადასხვა კონცენტრაციით, რთა მივიღოთ ხსნარის მუდმივა. (ხსნარის ჰომოგენიზაცია)
ალკოჰოლური სასმელების, ძირითადად წყალში ეთანოლის გახსნა.

მყარი თხევად გამხსნელში
საქაროზას წყალში გახსნა.
ნატრიუმის ქლორიდი (სუფრის მარილი) ან ნებისმიერი სხვა მარილი წყალში გახსნა, რომლებიც ქმნიან ელექტროლიტებს: დაშლისას, მარილი იყოფა იონებად.
არა-წყალხსნარში სადაც გამხსნელი წყალი არ არის.
მოცემულია მაგალითები როდესაც თხევადი ხსნარები არ არის ერთგვაროვანი ასეთებია: კოლოიდები, სუსპენზიები ემულსიები კი არ განიხილება ხსნარებად.

მყარი ხნარი
იმ შემთხვევაში თუ გამხსნელი მყარი ნივთიერება, მაშინ მასში შეიძლება გაიხსნან აირები, სითხეები და მყარი ნივთიერებები.

აირი მყარ გამხსნელში
წყალბადი საკმაოდ კარგად იხსნება მეტალებში, განსაკუთრებით პალადიუმში; ეს შესწავლილია, როგორც წყალბადის შენახვის საშუალება.

თხევადი მყარ გამხსნელში
ვერცხლისწყლის ოქროში გახსნა(ფორმირდება ამალგამი).
წყლის გახსნა შაქარში ფორმირდება (ტენიანი მყარი ნივთიერება).
ჰექსანის პარაფინის ცვილში გახსნა.

მყარი მყარ გამხსნელში
ფოლადი ნახშირბადის და რკინის შენადნობი (ნარევი).
შენადნობები რომლებიც ჰგვანან ბრინჯაოს და სხვა მრავალს.
პოლიმერების დანამატები(ნივთიერებები რომლებიც ზრდიან პლასტიურობას ან ამცირებენ მასალების სიბლანტეს).
იურბარკასის რაიონი

იურბარკასის რაიონი — მუნიციპალური გაერთიანება ლიეტუვაში, ტაურაგეს მაზრაში.

დასახლებული პუნქტები
2 ქალაქი – იურბარკასი და სმალინინკაი
9 დაბა – ერჟვილკასი, რაუდონე, სერეჯიუსი, სტაკიაი, შიმკაიჩიაი, ვაჯგირისი, ველიუონა და ვეშვილე
380 სოფელი.

მოსახლეობის რაოდენობა (2001):
იურბარკასი – 13 797
კლაუსუჩიაი – 1 050
ვეშვილე – 1 045
სკირსნემუნე – 905
იურბარკაი – 898
ველიუონა – 883
სერეჯიუსი – 749
რაუდონე – 716
სმალინინკაი – 653
ერჟვილკასი – 518

თვითმმართველობა
რაიონი მოიცავს 11 სამამასახლისოს:
ერჟვიკასის 
გირჯიაის 
იუოდაიჩიაის 
იურბარკაის 
იურბარკასის საქალაქო 
რაუდონეს 
სერეჯიუსის (
სკირსნემუნეს 
სმალინინკაის 
შიმკაიჩიაის 
ველიუონა
ვეშვილეს
კაიშიადორისის რაიონი

კაიშიადორისის რაიონი — რაიონი ლიეტუვაში კაუნასის მაზრაში.

დასახლებული პუნქტები
2 ქალაქი – კაიშიადორისი და ჟეჟმარიაი;
3 დაბა – კრუონისი, რუმშიშკესი და ჟასლიაი;
401 სოფელი.

მოსახლეობის რაოდენობა (2001):
კაიშიადორისი – 10 002
ჟეჟმარიაი – 3 884
პრავენიშკეს – 2 672
რუმშიშკესი – 1 833
გუდენა– 1 664
ჟასლიაი – 818
სტასიუნაი– 812
კრუონისი – 726
დოვაიონონისი – 695
პრავენიშკესი– 562
ალექსანდრე I იაგელონი

ალექსანდრე იაგელონი (ლიეტ. ; პოლ. ; 1461 წლის 5 აგვისტო - 1506 წლის 19 აგვისტო) — ლიტვის დიდი მთავარი და მოგვიანებით პოლონეთის მეფე, იყო პოლონეთის მეფე კაზიმირ იაგელონის მეოთხე ვაჟი. მამამისის გარდაცვალების შემდეგ აირჩიეს ლიტვის დიდ მთავრად (1492) წელს, ხოლო პოლონეთის მეფე გახდა 1501 წელს თავისი ძმის იან ობლახტის გარდაცვალების შემდეგ.

ბიოგრაფია
ალექსანდრე იაგელონი იყო პოლონეთის მეფის კაზიმირ -ისა და ელენე მოსკოველის შვილი, დაიბადა 1461 წელს.
ალექსანდრეს არ ჰქონდა საკმარისი ფულადი სახსრები, ამიტომაც იძულებული გახდა ქედი მოეხარა პოლონეთის სენატისა და დიდებულების წინაშე, რომლებმაც ჩამოართვეს მას უფლება, ეკონტროლებინა ზარაფხანა (მემდეგში მნიშვნელოვანი შემოსავლიანი წყარო პოლონეთის მეფეებისთვის). ამ ნაბიჯით, სენატი და დიდებულები ცდილობდნენ ალექსანდრე დაემორჩილებინათ. თუმცა, იგი ფულადი სახსრების გარეშე ვერ გაუწევდა წინააღმდეგობას ტევტონელ რაინდებს და ვერც ლიტვის დიდი სამთავროს დაცვას თათართა და მოსკოვის დიდი მთავრის ვასილ -ის თავდასხმებისგან. ყველაზე დიდი რისი გაკეთებაც შეეძლო ლიტვის დიდ მთავარს, იყო გაემაგრებინა სმოლენსკი და სხვა ციხე-სიმაგრეები, ან გამოეყენებინა თავისი ცოლი ელენე, ვასილ -ის ასული, ეშუამდგომლა მამამისთან ვადროშას ბრძოლაში (1500) განცდილი კატასტროფული მარცხის შემდეგ. ამ ზავის პირობებით, ალექსანდრე იძულებული იყო რუსეთისთვის გადაეცა ლიტვის შემადგენლობაში მყოფი რუსული მიწები, რომლებიც ლიტვის ფართობის მესამედს შეადგენდნენ.

ალექსანდრეს ზეობისას პოლონეთს განუდგა ქვეშევრდომი მოლდავეთის სამთავრო, რაც შეურაცხმყოფელი იყო პოლონეთისთვის, მისი რეპუტაციისთვის. მხოლოდ სტეფენ -ის გარდაცვალების შემდეგ გახდა შესაძლებელი პოლონეთი დაპატრონებოდა თავის სამფლობელოებს მდინარე დუნაიზე. გულუხვობას იჩენდა პაპ იულიუს -ც, რომელმაც გამოსცა 29 ბულა პოლონეთის დასახმარებლად. იგი ალექსანდრე -ს ფინანსურადაც უმართავდა ხელს, რათა აელაგმა ტევტონთა ორდენის ქედმაღლობა.

ალექსანდრე იაგელონი პოლონეთში თავს უცხოდ გრძნობდა, ლიტვა მისთვის ნამდვილი სამშობლო იყო. თანამემამულე ლიტველების მიმართ უმთავრესად კეთილგანწყობილი იყო. თუმცა, ყველაზე მეტად აფასებდა სახელოვან ლიტველ მსხვილ მემამულეს, მიხეილ გლინსკის. მან მეფის ნდობა მოიპოვა კლეხთან თათრების გამანადგურებელი დამარცხების შემდეგ (1506 წლის 19 აგვისტო). ეს იყო სასიხარულო ამბავი, რომელიც ვილნიუსში, სასიკვდილო სარეცელზე ახარა გლინსკიმ მომაკვდავ ალექსანდრეს. არის საბუთი იმისა, რომ ალექსანდრეს ჰყავდა ერთი შვილი მაინც, რომელიც მეთავეობდა იაგელონების შტოს მამის გარდაცვალების შემდეგ. თუმცა, ეს არ არის ამომწურავი მოსაზრება. იგი დაკრძალეს ვილნიუსის საკათედრო ტაძარში.

აღსანიშნავია ის, რომ ალექსანდრე იაგელონი იყო ბოლო გედიმინოვჩი მეფე, რომელმაც მემკვიდრეობით შეინარჩუნა ლიტვური იაგელონების ოჯახის ენად. მისი გარდაცვალების შემდეგ მათი ოჯახი პოლონურენოვანი გახდა. ამგვარად, იაგელონები სრულად გაპოლონელდნენ.

წინაპრები
იაკობ პოლონსკი

იაკობ პეტრეს ძე პოლონსკი (დ. 18 დეკემბერი [ძვ. სტ. 6 დეკემბერი], 1819, რიაზანი — გ. 30 ოქტომბერი [ძვ. სტ. 18 ოქტომბერი], 1898, პეტერბურგი; დაკრძალულია რიაზანში) — რუსი პოეტი.

ბიოგრაფია
1840 წლიდან დაიწყო ლიტერატურული მოღვაწეობა. 1846-1851 წლებში თბილისში ცხოვრობდა, მუშაობდა გაზეთ „ზაკავკაზსკი ვესტნიკის“ რედაქტორის (პ. იოსელიანი) თანაშემწედ. შეიაწავლა ქართული ენა, საქართველოს წარსული და აწმყო. დაუახლოვდა ალექსანდრე ჭავჭავაძეს, გიორგი ერისთავს, დიმიტრი ყიფიანს, მირზა ფათალი ახუნდოვსა და სხვებს. თბილისის პრესაში გამოქვეყნდა იაკობ პოლონსკის „თბილისის სტატისტიკური ნარკვევი“ (1847), წერილები საქართველოს ისტორიის, ქართული ფოლკლორის, ლიტერატურისა და თეატრის შესახებ. მასვე ეკუთვნის თბილისის, ქუთაისის, გორის, დუშეთის, და სხვა ქალაქების ჩანახატები.

თბილისში გამოსცა პოეტური კრებულები „საზანდარი“ (1849) და „რამდენიმე ლექსი“ (1851). პოლონსკის ეკუთვნის რუსულ ლიტერატურაში რუსთაველისადმი მიძღვნილი პირველი ლექსი და პირველი გამოკვლევები საიათნოვასა და გ. ერისთავვის შესახებ. პოლონსკის პოეზიაში, ისევე როგორც მის პროზაულ („თბილისის ქოხები“, „ორი უცნობი — ცოცხალი და მკვდარი“) და დრამატულ („იმერთა დარეჯაბი“) თხზულებებში აღბეჭდილია არა პირობით-ეგზოტიკური, არამედ თვითმყოფი, თავისთავადი საქართველო. 1851 წლიდან პეტერბურგში ცხოვრობდა, თანამშრომლობდა ჟურნალ „სოვრემენნიკსა“ და „ოტეჩესტვენნიე ზაპისკიში“, რედაქტორობდა ჟურნალ „რუსკოე სლოვოს“ (1859-1860). 60-70-იან წლებში სალტიკოვ-შჩედრინი, კუროჩკინი, მინაევი აკრიტიკებდნენ პოლონსკის ეკლექტიზმისა და „წმინდა ხელოვნების“ მიმდევრობისათვის.

1887 წელს, პოლონსკის მოღვაწეობის 50 წლისთავზე, ქართველმა ინტელიგენციამ მის იუბილეზე დავით ერისთავი გაგზავნა. 1891 წელს პოლონსკიმ გაიცნო აკაკი წერეთელი, პეტერბურგშივე შეხვდა ილია ჭავჭავაძესა და ნიკო ნიკოლაძეს.
ფონოგრაფი

ფონოგრაფი (ფონო... და ბერძნ. — ვწერ) — მექანიკური ბგერათჩაწერისა და ბგერათწარმოების ხელსაწყო; გამოიგონა ტ. ედისონმა 1877 წელს. ბგერა იწერებოდა ლილვაკზე შემოხვეული კალის კილიტაზე (ან ცვილით დაფარულ ქაღალდის ლენტზე) მემბრანასთან დაკავშირებული ნემსით (საჭრისით), კილიტის ზედაპირს ნემსი კაწრავდა (ქმნიდა ცვალებადი სიღრმის ხრახნულ ღარაკს). ბგერათა აღწარმოების დროს ღარში მოძრავი ნემსი ირხეოდა და მასთან დაკავშირებული მემბრანა ბგერას გამოცემდა. გაუმჯობესებულ ფონოგრაფს საუკუნის 30-იან წლებში იყენებდნენ დიქტოფონის სახით, ფონოგრაფის საფუძველზე შექმნილი იყო გრამოფონი და პატეფონი, რომლებიც საუკუნის 40-50-იან წლებში შეცვალა ელექტომექანიკურმა და მაგნიტურმა ჩამწერმა, აგრეთვე აღმწარმოებელმა მოწყობილობამ (მაგ., ელექტროფონი, მაგნიტოფონი და სხვა).
კილიტა

კილიტა — სხვადასხვა ლითონისა და ლითონთა შენადნობის თხელი (2-100 მკმ) ფურცლები ან ლენტები. კილიტა სხვადასხვა დანიშნულებისაა.
ალუმინის სასურსათო კილიტას იყენებენ საკონდიტრო და თამბაქოს ნაწარმის, ჩაის და სხვათა შესაფუთავად.
ალუმინის ტექნიკურ კილიტას - კონდენსატორებისათვის ელექტროტექნიკურ მრეწველობაში, თერმო და ჰიდროიზოლაციისათვის და სხვა;
კალისა და კალა-ტყვიის კალით მიტკეცილ კილიტას - ელექტროტექნიკური მრეწველობისათვის, ხელსაწყოთმშენებლობისათვის და სხვა;
ტყვიისას - თამბაქოს ნაწარმის შესაფუთავად;
ნეიხელბერისას - ხელსაწყოთა დეტალებისათვის (მემბრანა და სხვა);
სპილენძის კილიტას - დინამომანქანების მუსების, გამომყვანი კონტაქტების, ნაბეჭდი სქემებისათვის და მისთანები.

ამზადებენ აგრეთვე კაშირებულ კილიტას (ქაღალდის ლენტზე მიტკეცილი); იყენებენ კაბელის მრეწველობაში.

პოლიგრაფიაში წიგნის გარეკანზე ტვიფრვისას ხმარობენ კალკის ან ცელოფანის ლენტების სახით დამზადებულ კილიტას, რომელიც ცალი მხრიდან შემკვრელთან შერეული ამა თუ იმ პიგმენტის ფენითაა დაფარული. ამავე მიზნისათვის ამზადებენ ბრინჯაოსა და ალუმინის კილიტას.
კედაინიაის რაიონი

კედაინიაის რაიონი — რაიონი ცენტრალურ ლიეტუვაში, კაუნასის მაზრაში.

დასახლებული პუნქტები
1 ქალაქი — კედაინიაი;
10 დაბა — აკადემია, დოტნუვა, გუჯიუნაი, იოსვაინიაი, კრაკესი, პაგირიაი, პერნარავა, სურვილილიკშისი, შეტა და ტრუსკავა;
534 სოფელი.

მოსახლეობის რაოდენობა (2001):
კედაიანი — 32 048
იოსვაიანიაი — 1 545
ვილანიაი— 1 490
ვაინოტიშკიაი — 1 058
პელედნაგიაი — 1 039
შეტა — 1 025
კრაკესი — 991
ლაბუნავა— 939
აკადემია — 873
დოტნუვა — 775
კელმის რაიონი

კელმის რაიონი — რაიონი ჩრდილო–დასავლეთ ლიეტუვაში, შიაულიაის მაზრაში.

დასახლებული პუნქტები
3 ქალაქი – კელმე, ტიტუვენიაი, უჟვენტისი;
6 დაბა – კარკლენაი, კრაჟიაი, ლიოლიაი, პაშილე, შაუკენაი და ჟალპიაი;
817 სოფელი.

მოსახლეობის რაოდენობა (2001):
კელმე – 10 900
ტიტუვენიაი – 2 851
უჟვენტისი – 898
კრაჟიაი – 784
შაუკენაი – 721
ლიოლიაი – 544
ბაიგუვა – 534
კუკეჩიაი – 529
პაგრიჟუვისი – 461
ვერპენა – 452

თვითმმართველობა
რაიონი მოიცავს 11 სამამასახლისოს:
კელმის 
კელმის სასოფლო 
კრაჟიაის 
კუკეჩიაის
ლიოლიაის
პაკრაჟანჩიოს 
შაუკენაის 
ტიტუვენიაის 
ტიტუვენიაის სასოფლო
უჟვენტისის 
ვაიგუვის
ალექსანდრე კვახაძე

ალექსანდრე (ლექსო) კვახაძე (დ. 17 აგვისტო, 1984, მცხეთა) — ქართველი ფეხბურთელი, თამაშობდა ნახევარმცველის პოზიციაზე.

გამოირჩევა ძლიერი შორეული დარტყმებით. დასახელებულ იქნა 2008 წლის საქართველოს ეროვნული ჩემპიონატის საუკეთესო ცენტრალურ მცველად.

კარიერა
ალექსანდრე კვახაძემ კარიერა საფეხბურთო კლუბ „ვიტ ჯორჯიაში“ დაიწყო 17 წლის ასაკში. 2006-2007 წლის სეზონში ჩატარებული შესანიშნავი სეზონის შემდეგ საქართველოს ეროვნული ნაკრების მთავარმა მწვრთნელმა კლაუს ტოპმიოლერმა ქვეყნის მთავარ გუნდში უხმო და 2007 წლის 12 სექტემბერს ამხანაგურ მატჩში ძირითად შემადგენლობაში ათამაშა აზერბაიჯანის ეროვნულ გუნდთან. ამის შემდეგ ლექსოს კიდევ არაერთხელ მიეცა თავის გამოჩენის შესაძლებლობა. იყო გორის „დილას“ კაპიტანი.

ტიტულები
უმაღლესი ლიგა ჩემპიონი (1): 2008/09, 2014/15
უმაღლესი ლიგა მეორე ადგილი (1): 2012/13
საქართველოს თასის მდლობელი: 2009/10
საქართველოს სუპერთასის გამარჯვებული (2): 2009/10, 2010/2011
საქართველოს სუპერთასის ფინალისტი (1): 2012/13
ლიტვის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა

ლიტვის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, ლიტვის სსრ — თხუთმეტიდან ერთ-ერთი მოკავშირე საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა სსრ კავშირის შემადგენლობაში. დედაქალაქი — ქალაქი ვილნიუსი.

შეიქმნა 1940 წლის 14 ივლისს. 1940 წლის 21 ივლისიდან შედის საბჭოთა კავშირში. 1990 წლის 11 მარტს ლიეტუვის რესპუბლიკის უმაღლესმა საბჭომ მიიღო ლიეტუვის დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტი, რომელიც ლიტვის სსრ-ს ლიკვიდაციას ნიშნავდა. 1991 წლის 6 სექტემბერს საბჭოთა კავშირმა ლიეტუვას დამოუკიდებლობა მიანიჭა.

განთავსებული იყო საბჭოთა კავშირის ევროპულ ნაწილში, ჩრდილოეთით ესაზღვრებოდა ლატვიის სსრ-ს, სამხრეთითა და აღმოსავლეთით ბელორუსიის სსრ-ს, სამხრეთ-დასავლეთით რუსეთის კალინინგრადის ოლქსა და პოლონეთს.

ლიეტუვის რესპუბლიკა იყო ერთადერთი კათოლიკური რესპუბლიკა საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში.
პოლტავის ბრძოლა

პოლტავის ბრძოლა — გენერალური ბრძოლა 27 ივნისს (8 ივლისი) რუსეთისა და შვედეთის ჯარებს შორის 1700-1721 წლების ჩრდილოეთის ომის დროს. 1709 წლის აპრილს შვედეთის ჯარებმა კარლ სარდლობით ალყა შემოარტყეს პოლტავას. ქალაქის მცირერიცხოვანმა გარნიზონმა წარმატებით მოიგერია რამდენიმე იერიში. მაისის ბოლოს პოლტავის რაიონში მივიდა რუსეთის არმიის ძირითადი ძალები პეტრე -ის სარდლობით. 16 (27) ივნისს სამხედრო საბჭომ გადაწყვიტა გაემართა გენერალური ბრძოლა.

25 ივნისს (6 ივლისი) რუსეთის არმია (42 ათასი კაცი, 72 ქვემეხი) გამაგრდა პოლტავის ჩრდილოეთით 5 კმ-ზე. 26 ივნისს (7 ივლისი) შექმნა მოწინავე პოზიციები. კარლ -მ გადაწყვიტა იერიში მიეტანა რუსეთის ჯარზე. მისი ვარაუდით, რუსეთის ჯარის დამარცხება წააქეზებდა თურქეთს დაეწყო ომი რუსეთის წინააღმდეგ. იერიშისათვის გამოყვეს 20 ათასი კაცი და 4 ქვემეხი. 17 (28) ივნისს კარლ დაიჭრა და სარდლობა ფელდმარშალ კ. რენშილდს გადასცა. 27 ივნისს (8 ივლისი) ღამის 2 სთ-ზე შვედეთის ჯარმა შეუტია რუსების რედუტებს. რედუტების ძირითადი განივი ხაზის ფრთებიდან შემოვლის ცდა უშედეგოდ დამთავრდა, შვედეთის ჯარის მარჯვენა ფრთის ნაწილი განადგურდა. შვედებმა ვერც რედუტების ხაზის ფრონტალური გარღვევა შეძლეს. 9 სთ-ზე დაიწყო ხელჩართული ბრძოლა. ამავე დროს რუსების ცხენოსანთა ნაწილები ფლანგებიდან უტევდნენ მოწინააღმდეგეს. უკვე 11 სთზე შვედებმა დაიწყეს უწესრიგოდ უკან დახევა. შვედეთის არმიის ნარჩენები პერევოლოჩნისთან ტყვედ ჩაბარდნენ რუსეთის ჯარს. პოლტავის ბრძოლის შედეგად შვედეთის სამხედრო ძლიერება ძირფესვიანად შეირყა.
მოდერნისტული არქიტექტურა

მოდერნისტულ არქიტექტურაში მოიაზრება შენობათა რამდენიმე სტილის ერთობლიობა, რომლებიც რამდენიმე მახასიათებლით ემსგავსება ერთმანეთს, მათ შორის, ძირითადად, ფორმის სიმარტივითა და ორნამენტის არარსებობით. ამ სახის შენობათა პირველი ვარიანტები საუკუნის პირველ წლებში გაჩნდა. შემდგომში მოდერნისტული არქიტექტურა მრავალმა გავლენიანმა არქიტექტორმა და არქიტექტურის მასწავლებელმა გაითავისა, თუმცა საუკუნის პირველ ნახევარში ძალიან მცირე რაოდენობით "მოდერნისტული ნაგებობა" აშენდა. მიმდინარეობამ პოპულარობა მოიპოვა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ და დომინანტური არქიტექტურული სტილი გახდა ინსტიტუციონალური და კორპორაციული შენობებისთვის თითქმის სამი ათწლეულის განმავლობაში. ამ მიმდინარეობის ზუსტი მახასიათებლები და წარმოშობა დღემდე დებატების საგანია.

მოდერნისტულ არქიტექტურა დაფუძნებულია მშენებლობის თანამედროვე ტექნოლოგიებზე. აქტიურად გამოიყენება: შუშა, ფოლადი, და რკინაბეტონი. დიზაინში გამოიყენება მინიმალისტური სტილი და უარყოფილია ორნამენტი. მიიჩნევა, რომ ის 1950-იანებში ჩაანაცვლა პოსტმოდერნისტული არქიტექტურამ.
კლაიპედის რაიონი

კლაიპედის რაიონი — რაიონი ლიეტუვაში, კლაიპედის მაზრაში.

დასახლებული პუნქტები
2 ქალაქი – გარგჟდაი და პრეკულე;
7 დაბა– დოვილაი, ენდრეიავასი, იუდრენაი, კრეტინგალე, პლიკიაი, ვევირჟენაი და ვეჟაიჩიაი;
303 სოფელი.

მოსახლეობის რაოდენობა (2001):
გარგჟდაი – 15 212
ვეჟაიჩიაი – 1 749
პრეკულე – 1 725
დოვილაი– 1 231
კრეტინგალე– 977
ვევირჟენაი– 964
ენდრეიავასი– 718
აგლუოენენაი – 653
დერცეკლიაი – 641
დრევერნა – 617
პომოლოგია

პომოლოგია, ჯიშთმცოდნეობა, ( — ნაყოფი და ...ლოგია) — აგრონომიული სამეცნიერო დისციპლინა, რომელიც სწავლობს ხეხილოვან და კენკროვან მცენარეთა ჯიშებს ბაღების ჯიშობრივი შედგენილობის, ცალკეული ჯიშის გაუმჯობესებისა და მეხილეობაში მათი რაციონალურად გამოყენებისათვის.

პომოლოგია ადგენს ძირითადად ჯიშების საწარმოო-ბიოლოგიურ მაჩვენებლებს, მავნე პირობებისადმი (ყინვა, გვალვა, ქარი, მავნებლებ-დაავადებები) გამძლეობას, მოსავლიანობას, ადრეულობას, ნაყოფის ხარისხს და სხვა.

პომოლოგიის მეშვეობით ხდება ხალხური სელექციით შექმნილი ადგილობრივი ჯიშების გამოვლინება-შესწავლა და მათი სამეურნეო შეფასება, ჯიშების ინტროდუქცია, რაიონული საწარმოო-ბიოლოგიური შესწავლის საფუძველზე ჯიშების დარაიონება, რაც 3 ეტაპად მიმდინარეობს:

პირველადი ჯიშთშესწავლა — სამეცნიერო დაწესებულებათა პომოლოგიურ ბაღებში;
სახელმწიფო ჯიშთგამოცდა — პირველადი შესწავლით გამოვლინებული პერსპექტიული ჯიშების შემოწმება;
საწარმოო ჯიშთგამოცდა — ორი პირველეტაპგავლილი საუკეთესო ჯიშების შემოწმება
ელექტროუარყოფითობა

ელექტროუარყოფითობა (ერთეული — პაულინგი) — ელემენტის ატომის უნარი, ქიმიური ურთიერთქმედებისას მიიზიდოს სხვა ატომის სავალენტო ელექტრონები. რაც უფრო ახლოსაა ოქტეტთან ელემენტის გარე ენერგეტიკული დონე, მით მეტია მისი მაღალია ელექტროუარყოფითობის დონე. ელექტროუარყოფითობა ასევე დამოკიდებულია სხვა ფაქტორებზეც. როგორც იონიზაციის ენერგიის განსაზღვრისთვის და ატომის ზომის განსაზღვრისთვის აქ ძაან დიდ როლს თამაშობს ბირთვის მუხტი. ამასთანავე უნდა გვახსოვდეს ფარის ეფექტიც, რომელიც ერთ-ერთი განმსაზღვრელი ფაქტორია ელექტოუარყოფითობისა.

ელექტროუარყოფითობის განმსაზღვრელად აიღეს ლითიუმის ელექტროუარყოფითობა, რომელიც 1-ის ტოლად მიიჩნიეს, ხოლო სხვა დანარჩენი ელემენტების ელექტროუარყოფითობა ხდება მასთან შედარების საფუძველზე.

პერიოდული ტენდენცია, რომელზეც მოქმედებს, როგორც ოქტეტის წესი, ასევე ბირთვის მუხტი. ქიმიურ ელემენტთა პერიოდულ სისტემაში ელემენტთა ბირთვები იზრდება მარცხნიდან მარჯვნივ, ასევე სავალენტო ელექტრონების რაოდენობა, შესაბამისად იზრდება ელემენტის ელექტროუარყოფითობა.

ჯგუფური ტენდენცის შესაბამისად, ბირთვის მუხტის ზრდასთან ერთად იზრდება ფარის ეფექტი, რომელიც უფრო დიდი როლს თამშობს ვიდრე ბირთვის მიზიდულობა.

განსაკუთრებული მდგომარეობაა ინერტული აირების შემთხვევაში. ინერტული აირები, რომლებიც დასრულებული გარე ენერგეტიკული დონით ხასიათდებიან, არ ხასიათდებიან ახალი გარე ელექრონების შეძენის სწრაფვისაკენ. ამიტომ ინერტული აირების ელექტროუარყოფითობა ნულის ტოლადაა მიჩნეული. ყველაზე ნაკლებად ელექტროუარყოფითი ელემენტი ელემენთა შორის არის ფთორი.

ქიმიური ელემენტების ელექტროუარყოფითობა
კრეტინგის რაიონი

კრეტინგის რაიონი — რაიონი ლიეტუვაში, კლაიპედის მაზრაში.

დასახლებული პუნქტები
2 ქალაქი – კრეტინგა და სალანტაი;
2 დაბა – დარბენაი და კარტენა;
196 სოფელი.

მოსახლეობის რაოდენობა (2001):

კრეტინგა – 21 423
სალანტაი – 1 942
ვიდმანტაი – 1 880
დარბენაი – 1 598
კიულუპენაი – 1 348
პადვარიაი – 1 254
კარტენა – 1 022
კრეტინსოდისი – 1 001
კურმაიჩიაი – 646
გრუშლაუკე – 631
პომპეუსის ლაშქრობა საქართველოში

პომპეუსის ლაშქრობა საქართველოში — ძვ. წ. 65 წელს, იმ ომების ეპიზოდი რომელიც წამოიწყო ძვ. რომის სახელმწიფომ აზიაში გაბატონებისათვის. პომპეუსის ლაშქრობის შედეგად საქართველოში რომაელების გავლენა დამყარდა. აღმოსავლეთ ჰეგემონობისათვის ძირითადად რომი და პონტოს სამეფო იბრძოდა. პონტოს მეფე მითრიდატე ევპატორს დაუკავშირდა სომხეთის მეფე ტიგრან . პონტო-სომხეთის მოკავშირენი იყვნენ იბერია (ქართლი) და ალბანეთი (თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიის აღმოსავლეთ ნაწილი).

ძვ. წ. 74–ძვ. წ. 66 წელს პონტოს წინააღმდეგ ომს მეთაურობდა რომაელი სარდალი ლუკულუსი. ძვ. წ. 66 წელს მის მაგივრად სენატმა მთავარსარდლად დანიშნა გნეუს პომპეუს მაგნუსი. იმავე წელს მან აიღო სომხეთის დედაქალაქი არტაშატი, ტიგრან რომის ვასალი გახდა, მითრიდატე კი ჯერ კოლხეთში, შემდეგ თავის ბოსფორის სამფლობელოში გაიქცა. პომპეუსი ალბანეთისა და ქართლის დაპყრობის სამზადისს შეუდგა. ქართლის მეფე არტაგმა რომაელთა სარდალს ელჩების პირით მეგობრობა შესთავაზა, პომპეუსმა ზავის დადება აღუთქვა, მაგრამ იმ საბაბით, რომ ქართველები თავდასხმისათვის ემზადებოდნენ, მოლაპარაკების დამთავრებამდე, ძვ. წ. 65 წლის გაზაფხულზე, თავისი ლაშქარი მოულოდნელად ქართლში შემოიყვანა.

მტერი არმაზციხეს მიადგა. არტაგ -მ არმაზციხე დატოვა, მტკვრის მარცხენა ნაპირზე გადავიდა და ხიდი დაწვა, რომ რომაელთა გადასვლისათვის ხელი შეეშალა. არმაზციხის გარნიზონი იძულებული გახდა მტერს დანებებოდა. შემდეგ პომპეუსმა მტკვრის მთელი მარჯვენა მხარე დაიმორჩილა. არტაგმა პომპეუსს ზავის დადება სთხოვა; თანაც ხიდის აღდგენასა და სურსათის მიცემას შეჰპირდა. ქართლის მეფემ დაპირება შეასრულა, მაგრამ პომპეუსი მაინც გადავიდა მტკვარზე. არტაგმა უკან დაიხია, ამალითა და ჯარის ნაწილით არაგვზე გადავიდა და ხიდი აქაც დაწვა. ქართველთა ჯარის მეორე ნაწილმა პარტიზანული ომი გააჩაღა, ტყეში გაიფანტა და მტერს ხეებიდან უშენდა ისარს. ბრძოლაში ასევე ქალები მონაწილეობდნენ. ბოლოს პომპეუსის ბრძანებით ტყე გაჩეხეს და ცეცხლი წაუკიდეს. ქართველები დამარცხდნენ. არტაგმა ისევ განაახლდა საზავო მოლაპარაკება და რომაელთა სარდალს ძვირფასი ძღვენი (ოქროს ტახტი, ოქროს სარეცელი და ოქროს მაგიდა) მიართვა.

პომპეუსი მეფეს შვილებს სთხოვდა მძევლებლად. არტაგს ეს არ უნდოდა და მოლაპარაკებას აჭიანურებდა, მაგრამ, რომცა რომაელები არაგვზეც გადავიდნენ, ქართლის მეფემ პომპეუსს შვილები გაუგზავნა და ზავიც დაიდო. ქართლი რომაელთა „მოკავშირედ და მეგობრად“ , ე. ი. ვასალად გამოცხადდა. ბერძენი ისტორიკოსი პლუტარქე ამ ბრძოლას დიდ ბრძოლას უწოდებდა. მისი ცნობით, ბრძოლაში დაიღუპა 9 ათასი ქართველი, 10 ათასზე მეტი კი ტყვედ ჩავარდა.

ქართლის დამორჩილების შემდეგ პომპეუსი კოლხეთში გადავიდა, გზადაგზა ხან ბრძოლით, ხან ცბიერება-დაპირებებით იმორჩილებდა მდინარე რიონის სანაპირო ციხესიმაგრეებს და ასე ჩავიდა ქ. ფაზისში (ახლანდელი ფოთი). აქ მას დახვდა რომაელთა ფლოტი, რომელსაც დაავალა მითრიდატეს დევნა, თვითონ კი უკან გაბრუნდა. პომპეუსმა კოლხეთის (ეგრისის) მმართველად დანიშნა თავისი კაცი არისტარქე. კოლხეთი რომის პროვინციის – ბითინიისა და პონტოს შემადგენლობაში მოექცა.

წყარო
აპიანე, მითრიდატეს ომების ისტორია, თ. ყაუხჩიშვილის გამოც., თბ., 1959;
დიონ კასიონის ცნობები საქართველოს შესახებ, . ლომოურის გამოც., თბ., 1966;
პლუტარქე, რჩეული ბიოგრაფიები, თარგმანი ძვ. ბერძნულიდან ა. ურუშუძისა, თბ., 1975
კუპიშკისის რაიონი

კუპიშკისის რაიონი — მუნიციპალური რაიონი ლიეტუვაში, პანევეჟისის მაზრაში.

დასახლებული პუნქტები
2 ქალაქი – კუპიშკისი და სუბაჩიუსი;
7 დაბა – ალიზავა, ანტაშავა, პალევინე, სალამესტისი, სკაპიშკისი, სენასის-სუბაჩიუსი და შიმონისი;
400 სოფელი.

მოსახლეობის რაოდენობა (2001):
კუპიშკისი – 8 451
სუბაჩიუსი – 1 180
ნორიუნაი – 1 176
შეპეტა – 620
შიმონისი – 505
სკაპიშკისი – 496
რუდილიაი – 485
ალიზავა – 450
აუკშტუპენაი – 388
ადომინე – 328

თვითმმართველობა
რაიონი მოიცავს 6 სამამასახლისოს:
ალიზავის 
კუპიშკისის 
ნორიუნაის 
სკაპიშკისის 
სუბაჩიუსის 
შიმონისის