გიუნგორენი (არჰავის რაიონი)

გიუნგორენი — სოფელი არჰავის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 60 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ არჰავიდან 3 კილომეტრში. 2020 წლის მონაცემებით სოფელში 194 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა კაპისთონა.

ისტორია
დღეს გიუნგორენისა და კალეს (არჰავის ცენტრალური უბანი) სახელით ცნობილი დასახლებების საერთო ძველი სახელი თურქულ წყაროებში არის კაპისრე. ეს ტოპონიმი ლაზურად ცნობილია როგორც კაპისთონა (კაპისთონა). ოსმალურ წყაროებში კაბისრეს სახელითაც ცნობილი კაპისრე, სავარაუდოდ, ღვინის ყურძნის ჯიშის „კაპისტონი / კაბისტონი“ (კაპისტონი/კაბისტონი) სიტყვიდან წარმოშობილი კაპისტონა / კაბისტონა სახელის ცვლილების შედეგია.

მაშინ როდესაც გიუნგორენი და კალე ძველ ოსმალურ ჩანაწერებში კაპისრეს სახელით ერთ დასახლებად იყო რეგისტრირებული, გვიანდელ ჩანაწერებში ისინი ორ დასახლებად გვხვდება: კაპისრე-ი სუფლა (კაბისრისუფლა) და კაპისრე-ი ულია (კაბისრიულია). არჰავის რაიონში კაპისრეს ხევად წოდებული მდინარე გაედინება ქვედა კაპისრეს (კალეს უბანი) შუაში. კაპისრე, 1902 წლის ინგლისურ „ბათუმის რუკაზე“ მოხსენიებულია როგორც „კაპისტა“. სანაპიროს კონცხიც დაფიქსირებულია როგორც ზეითუნ ბურუნი / კაპისტას კონცხი.

რეგიონი, სადაც კაპისრე მდებარეობს, ანტიკურ ეპოქაში კოლხეთის სამეფოს ნაწილი იყო. ოსმალებმა ეს რეგიონი დაიპყრეს 1461 წელს, მას შემდეგ რაც იქიდან ტრაპიზონის იმპერია განდევნეს. კაპისრე მდებარეობდა არჰავიში, რომელიც ოსმალეთის პერიოდში ლაზისტანად წოდებულ რეგიონში შედიოდა. ადრეულ ოსმალურ ჩანაწერებში ის მოხსენიებულია როგორც ტრაპიზონის სანჯაყის არჰავის კაზა. არჰავის კაზა, 1486 წლის აღწერის დროს, შედგებოდა არჰავი-ლაზის ნაჰიესგან, ხოლო მე-16 საუკუნეში - არჰავი-ლაზის, გონიოს, ვილაიეთ-ი ისკელესა და ვილაიეთ-ი ბაღობითის ნაჰიეებისგან. ჯგირიაზენის სოფელი, მე-16 საუკუნის ბოლო მეოთხედში (1681/1682) ჩატარებული აღწერის დროს, დაფიქსირებულია „კაპისრეს“ სახელით. ამ დროს სავარაუდოა, რომ მხოლოდ კალეს უბანი (ქვედა კაპისრე) იყო დასახლება, ხოლო გუნგორენის სოფელი (ზედა კაპისრე) მოგვიანებით გადაიქცა დასახლებად.

კაპისრე, 1876 წლის ტრაპიზონის ვილაეთის წელიწდეულში, დაფიქსირებულია როგორც „კაბისრე“ და ერთ სოფლად არის მოხსენიებული. ამ წელიწდეულის მიხედვით, კაბისრე იყო ტრაპიზონის ვილაეთის სანჯაყებიდან ერთ-ერთის, ლაზისტანის სანჯაყის, ხოფის კაზას არჰავის ნაჰიეს დაქვემდებარებული სოფელი. მისი მოსახლეობა შედგებოდა 113 ოჯახში მცხოვრები 271 ადამიანისგან. ერთ ოჯახზე დაახლოებით 2,4 ადამიანის მოსვლა მიუთითებს, რომ მხოლოდ მამაკაცების რაოდენობა იყო დადგენილი. ამ შემთხვევაში საჭიროა მამაკაცების რაოდენობის ტოლი ქალების რაოდენობის დამატება. შედეგად შეიძლება ითქვას, რომ სოფლის მოსახლეობა შედგებოდა დაახლოებით 542 ადამიანისგან. მართლაც, 1935 წელს ორ სოფლად რეგისტრირებულ დასახლებაში დადგენილი მოსახლეობა (სულ 759 ადამიანი) ამ ვარაუდს ამყარებს. სოფელში, რომლის მოსახლეობაც სოფლის მეურნეობით ირჩენდა თავს, დადგენილი იყო შემდეგი პირუტყვის რაოდენობა: 270 თხა/ცხვარი, 416 ძროხა, 3 ცხენი და 4 ხარი.

კაპისრე, 1928 წლის ოსმალური სოფლების სიის მიხედვით, „კაბისრეს“ სახელით ერთ სოფლად მიეკუთვნებოდა რიზეს ვილაიეთის ხოფის კაზას არჰავის ნაჰიეს. 1935 წლის საყოველთაო აღწერის დროს „კაბისრიულია“ (ზედა კაპისრე) და „კაბისრისუფია“ (ქვედა კაპისრე) სახელებით ორ ცალკეულ დასახლებად დაფიქსირდა. ორივე დასახლება ეკუთვნოდა ჩორუჰის ვილაიეთის (რომელიც რიზესა და არტვინის ვილაიეთების ნაცვლად შეიქმნა) ხოფის კაზას არჰავის ნაჰიეს. ამ აღწერის მიხედვით, ზედა კაპისრეში (გიუნგორენი) ცხოვრობდა 327 ადამიანი, ქვედა კაპისრეში (კალე) კი 432 ადამიანი. ქვედა კაპისრე 1954 წელს მუნიციპალიტეტის საზღვრებში მოექცა და არჰავის დაბის უბნად გადაიქცა. ვინაიდან კაპისრე არაა თურქული, ზედა კაპისრეს სახელი 1959 წელს შეიცვალა და ეწოდა გიუნგორენი. 1965 წლის საყოველთაო აღწერის დროს გიუნგორენის სოფლის მოსახლეობა შედგებოდა 404 ადამიანისგან და ამ მოსახლეობიდან 199 ადამიანმა იცოდა წერა-კითხვა.