იან ჰენკოკი

იან ფრენსის ჰენკოკი (რომანულად: ; დ. 29 აგვისტო, 1942) — ინგლისში დაბადებული ბოშური წარმოშობის ლინგვისტი მკვლევარი და ადამიანის უფლებათა დამცველი, რომელიც აქტიურად მოღვაწეობს რომანოლოგიის მიმართულებით.

ჰენკოკი არის ტეხასის უნივერსიტეტში რომანოლოგიური კვლევების ცენტრის ხელმძღვანელი და ინგლისური ენის, ლინგვისტიკისა და აზიის კვლევების პროფესორი 1972 წლიდან. იგი წარმოადგენს ერთ-ერთ წამყვან სპეციალისტს რომანულ ენაზე და რომების ისტორიისა და კულტურის საკითხებზე, გამოქვეყნებული აქვს 300-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომი და მონოგრაფია.

ჰენკოკმა ბოშათა უფლებების დაცვა დაიწყო 1960-იან წლებში, ბრიტანეთში არსებული დისკრიმინაციის საკითხების გაცნობით. განსაკუთრებით იმოქმედა მასზე შემთხვევამ, როდესაც პოლიციის მიერ მშობლების დაკავების შემდეგ ცეცხლს მსხვერპლად ემსხვერპლა სამი ბოშა ბავშვი, რასაც წინ უძღოდა მათი სახლის ბულდოზერით დანგრევის მცდელობა.

ჰენკოკმა დოქტორის ხარისხი ლინგვისტიკაში ლონდონის უნივერსიტეტში მიიღო 1971 წელს.

მოღვაწეობა
იან ჰენკოკი წარმოადგენს გაერო-ში ბოშათა უფლებების დამცველს და აშშ-ის ჰოლოკოსტის მემორიალური საბჭოს წევრს ყოფილ პრეზიდენტ ბილ კლინტონის მიერ დანიშვნის შემდეგ, რომლის წინაპრებში, ჰენკოკის თქმით, რომები იყვნენ. 1997 წელს იგი წარსდგა რაფტოს პრემიაზე როგორც რომი საზოგადოების წარმომადგენელი.

ადრეული ცხოვრება
ჰენკოკი დაიბადა ლონდონში, დედა — კიტი — რომანიჩალი, ხოლო მამა — რეჯინალდ "რეჯო", რომუნგრო წარმოშობის, უნგრულენოვანი რომის, იმრე ბენცის შთამომავალი. გვარი ჰენკოკი ოჯახს ერგო იმრეს ქალიშვილის მარიას ქორწინების შემდეგ ინგლისელი მოგზაური ოჯახიდან.

რომანული კვლევები
იან ჰენკოკს გამოქვეყნებული აქვს 300-ზე მეტი ნაშრომი და სტატია ბოშათა შესახებ, აგრეთვე ბოშათა ენის თემატიკაზე (განსაკუთრებით ვლაქურ დიალექტზე). მისი შრომები რომაელებს იკვლევს მხოლოდ ენობრივი კუთხით კი არა, არამედ ისტორიის, ანთროპოლოგიისა და გენეტიკის თვალსაზრისითაც. ჰენკოკი მონაწილეობდა დოკუმენტურ ფილმში „ “. ამჟამად ის მუშაობს წიგნზე სახელწოდებით („რომაული წარმოშობისა და იდენტობის შესახებ“).

ჰენკოკი იზიარებს რალფ ტერნერის მოსაზრებებს ბოშათა შესახებ ენის საფუძველზე. კერძოდ, ის ეთანხმება აზრს, რომ დომები ინდოეთს გაცილებით ადრე განშორდნენ, ვიდრე რომაელები — კერძოდ, ათასამდე წლით ადრე. ის ამტკიცებს, რომ ინდოელი მუსიკოსები, რომლებიც მოხსენიებულნი არიან „შაჰნამე“-სა და წმინდა გიორგის ბერის ცხოვრების ტექსტში, შესაძლოა, სწორედ დომარი ხალხის წინაპრები იყვნენ და არა რომაელების.

ჰენკოკი ვარაუდობს, რომ ლომები რომაელთა ჯგუფს გამოეყვნენ სომხეთში შეღწევისას.

გავრცელებული შეხედულების საწინააღმდეგოდ, რომაელები იყვნენ ინდოეთის დაბალი კასტის წარმომადგენლები, რომლებიც თავიანთი პროფესიული უნარებით გადავიდნენ ევროპაში, ჰენკოკი მიიჩნევს, რომ რომაელები წარმოადგენენ ღაზნევიდი მაჰმუდის მიერ ტყვედ აყვანილი სამხედრო ტყვეების შთამომავლობას. ის აღნიშნავს ინდური წარმომავლობის იმ სიტყვებს, რომლებსაც სამხედრო მნიშვნელობა აქვს, აგრეთვე ბანჯარათა ზეპირსიტყვიერ თქმულებას რაჯპუტებზე, რომლებმაც ჰიმალაის გავლით დატოვეს ინდოეთი ღაზნევიდების შემოსევების დროს და აღარ დაბრუნდნენ.

იგი მიიჩნევს, რომ ბოშური ენა წარმოიშვა კოინე ენიდან, რომელსაც იგი „რაჯპუტიკურს“ უწოდებს და რომელიც წარმოიშვა სხვადასხვა ინდური ენების მქონე ტყვეების კომუნიკაციის საფუძველზე.

რომაული ისტორიის კონტექსტში, ჰენკოკი მიუთითებს ე.წ. „პარიის სინდრომზე“, რომელიც არსებობდა სხვადასხვა დროში და გეოგრაფიულ სივრცეში, რის კულმინაციასაც წარმოადგენდა რომაელთა გენოციდის მცდელობა ნაცისტური გერმანიის მიერ — რაც, მისი შეფასებით, ებრაელების გენოციდთან ერთად იყო განხორციელებული იმავე "საბოლოო გადაწყვეტის" ფარგლებში.

ჰენკოკის ერთ-ერთი ნაშრომი ციტირებულია კანადის უზენაეს სასამართლოში საქმის განხილვისას , სადაც განიხილებოდა სიძულვილის ენის ინტერპრეტაცია. სასამართლომ დაადგინა, რომ ტერმინი „ციგნები“ ასოცირდება რომაელ ხალხთან და შესაბამისად ექცევა სისხლის სამართლის კოდექსის შესაბამისი მუხლის დაცვის ქვეშ.

კრეოლურ ენათა კვლევები
იან ჰენკოკი ცნობილია ასევე ლინგვისტიკის სფეროში, განსაკუთრებით პიჯინურ და კრეოლურ ენებზე ჩატარებული კვლევებით — ისევე როგორც ბოშათა შესწავლისა და სოციალური აქტივიზმის მიმართულებით. გარდა სიერა ლეონეს კრიო ენაზე ჩატარებული კვლევისა, მან შეისწავლა გულა ენა, რომელიც გავრცელებულია სამხრეთ კაროლინასა და ჯორჯიაში, და აფრო-სემინოლის კრეოლური ენა, რომლითაც ტეხასის ბრაკეტტვილეში მცხოვრები შავკანიანი სემინოლების შთამომავლები საუბრობენ.

ჰენკოკი იყო პირველი მკვლევარი, ვინც დააფიქსირა აფრო-სემინოლის კრეოლური ენა აკადემიურ ლიტერატურაში. მოგვიანებით მან აღმოაჩინა ამავე ენის კიდევ ერთი ვარიანტი მექსიკაში, კოაჰუილას შტატში მდებარე სოფელ ელ ნასიმიენტოში, სადაც 1850 წელს დასახლდნენ აფრო-სემინოლების წინაპრები. ჰენკოკის აზრით, აფრო-სემინოლის კრეოლური ენა მჭიდროდ უკავშირდება გულას ენას, ვინაიდან შავკანიანი სემინოლები სამხრეთ კაროლინას ქვედა მხარისა და ჯორჯიას ქვედა სანაპიროს გულა მოსახლეობის შთამომავლები არიან.

ჰენკოკი ერთ-ერთად ითვლება პიჯინურ და კრეოლურ ენათა ლინგვისტიკის დამფუძნებელ ფიგურად. იგი ასევე იკვლევდა ინგლისურ ბაზაზე შექმნილ კრეოლურ ენებს, რომლებიც გავრცელებულია დასავლეთ აფრიკასა და კარიბის ზღვის აუზში. მისი ყველაზე ცნობილი თეზაა ის, რომ ინგლისურ ბაზაზე შექმნილი ყველა კრეოლური ენა ერთ ენოვან ოჯახს მიეკუთვნება, რომელსაც ის „ატლანტის ინგლისურ ბაზაზე შექმნილი კრეოლები“ (- ) უწოდებს. ამ ენების საწყისად ის განიხილავს ე.წ. დასავლეთ აფრიკულ კრეოლურ ინგლისურს , რომელიც ჩამოყალიბდა საუკუნესა და საუკუნეში ატლანტის მონათა ვაჭრობის დროს.

ჰენკოკის მიხედვით, დასავლეთ აფრიკული კრეოლური ინგლისური გავრცელებული იყო ვაჭრობის მნიშვნელოვან ბაზებში, მათ შორის ჯეიმსის კუნძულზე, ბანსის კუნძულზე და ელმინის ციხეში, სადაც ინგლისელ მონა მოვაჭრეებსა და აფრიკელ ქალებს შორის დაბადებული შვილები ამ ენას მშობლიურად იყენებდნენ.

მისი აზრით, ამ ენამ საფუძველი ჩაუყარა დასავლეთ აფრიკაში გავრცელებულ თანამედროვე ენებს, მათ შორის — აკუს ენა, კრიო ენა სიერა ლეონეში, ნიგერიული პიჯინი ინგლისური და კამერუნული პიჯინი ინგლისური. ჰენკოკი ასევე ამტკიცებს, რომ აფრიკიდან ამერიკაში ძალით გადაყვანილთა ნაწილი ამ ენაზე უკვე საუბრობდა და სწორედ მათმა გავლენამ განაპირობა იმ კრეოლური ენების ფორმირება, რომლებიც დღეს არსებობს აშშ-სა და კარიბის ზღვის ქვეყნებში — გულა ენა, აფრო-სემინოლის კრეოლური ენა, ბაჰამური დიალექტი, იამაიკური კრეოლური ენა, ბელიზის კრიოლი, გაიანური კრეოლური ენა და სრანან ტონგო.

ჰენკოკის მოსაზრებები კრეოლურ ენათა შორის კავშირის შესახებ საკამათოა. მიუხედავად იმისა, რომ ენათაშორისი მსგავსებები უდავოა, ბევრი ლინგვისტი ამ მსგავსებებს ენოვან კონვერგენციას მიაწერს და არა საერთო ისტორიულ წარმოშობას. ზოგიერთი მკვლევარი კი ამტკიცებს, რომ ორივე ფაქტორი იყო მნიშვნელოვანი ენების ფორმირებაში. დერეკ ბიკერტონი და მისი მიმდევრები მხარს უჭერენ თეორიას ე.წ. ენოვანი ბიოპროგრამის არსებობის შესახებ, რომლის მიხედვითაც კრეოლური ენები გარკვეული პირობების ქვეშ ბუნებრივად ჩამოყალიბდებიან.