iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ნორვეგიის საგრაფოები

ნორვეგიის საგრაფოები — პირველი დონის ადმინისტრაციული დანაყოფები ნორვეგიაში. 2025 წლისთვის ნორვეგიაში 15 საგრაფოა, რომლებიც 357 მუნიციპალიტეტად იყოფა . კუნძულოვანი ტერიტორიები, სვალბარდი და იან-მაიენი, საგრაფოების შემადგენლობაში არ შედის და პირდაპირ ეროვნულ ხელისუფლების მიერ იმართება. დედაქალაქ ოსლოს როგორც საგრაფოს, ისე მუნიციპალიტეტის სტატუსი აქვს.

ისტორია
 საუკუნე
1919 წლის შემდეგ ამტებს ფილკები (, მრავლობითში ― ), ხოლო ამტმანებს ― ფილკესმანები.

 საუკუნე
2017 წელს ნორვეგიის მთავრობამ განაცხადა, რომ 2020 წლისთვის საგრაფოთა რიცხვი 19-დან 11-მდე შემცირდებოდა. შედეგად, სამთავრობო პასუხისმგებლობების ნაწილი ახალ რეგიონებზე გავრცელდა. 2017 წელს სოლბერგის კაბინეტმა საგრაფოების ნაწილი გააუქმა, ხოლო ნაწილი გააერთიანა, რის შემდეგაც საგრაფოების რიცხვი 19-დან 11-მდე შემცირდა. წინააღმდეგობის შემდეგ რეფორმის გადახედვა გახდა საჭირო. 2022 წლის 14 ივნისს სტორთინგმა რეფორმის ნაწილობრივ გაუქმებას დაუჭირა მხარი და 2024 წლის 1-ელი იანვრიდან ნორვეგიაში 15 საგრაფო ჩამოყალიბდება.

2020 წელს შექმნილი 11 საგრაფოა:
ტრომს-ოგ-ფინმარკი ― შეიქმნა ფინმარკისა და ტრომსის საგრაფოების შერწყმის შედეგად (2020)
ნურლანი ― ცვლილება არ შეხებია
ტრენდელაგი ― შეიქმნა ნურ-ტრენდელაგისა და სერ-ტრონდელაგის შერწყმით (2018)
მერე-ოგ-რუმსდალი ― ცვლილება არ შეხებია
ვესტლანი ― შეიქმნა ჰურდალანისა და სოგნ-ოგ-ფიურანეს შერწყმით (2020)
რუგალანი ― ცვლილება არ შეხებია
აგდერი ― შეიქმნა ეუსტ-აგდერისა და ვესტ-აგდერის შერწყმით (2020)
ვესტფოლდ-ოგ-ტელემარკი ― შეიქმნა ვესტფოლდისა და ტელემარკის შერწყმით (2020)
ინლანდეტი ― შეიქმნა ჰედმარკისა და ოპლანის შერწყმით (2020)
ვიკენი ― შეიქმნა აკერსჰუსის, ბუსკერუდისა და ესტფოლდის შერწყმით (2020)
ოსლო ― ცვლილება არ შეხებია

2024 წლიდან ნორვეგიაში 15 საგრაფო ჩამოყალიბდა. უცვლელი დარჩა 7 საგრაფო: ოსლო, ინლანდეტი, აგდერი, რუგალანი, ვესტლანდი, მერე-ოგ-რუმსდალი და ტრენდელაგი. ტრომს-ოგ-ფინმარკი გაიყო ორ საგრაფოდ: ტრომსად და ფინმარკად. ვესტფოლდ-ორგ-ტელემარკი ვესტფოლდისა და ტელემარკის საგრაფოებად გაიყო. ვიკენიდან სამი საგრაფო: აკერსჰუსი, ბუსკერუდი და ესტფოლდი შეიქმნა.
ქსანფი

ქსანფი – ძველი მსოფლიო ისტორიის უმსხვილესი ქალაქი და მცირე აზიის სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე ქვეყნის – ლიკიის ცენტრი. ლეტოონის ნანგრევებთან ერთად შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.

ისტორია
ქალაქი დაარსდა ძვ. წ. ათასწლეულში. ძვ. წ. 546 წელს დაიკავეს სპარსელებმა და მთლიანად დაანგრიეს. ძვ. წ. საუკუნის ბოლოს შევიდა ალექსანდრე მაკედონელის იმპერიაში, ხოლო ძვ. წ. 190 წლიდან ლიკიის დამოუკიდებელი ქალაქების გაერთიანების წევრია.
ბან-ჩიანგი

ბან-ჩიანგი (ტაილ. ่ี ้ี) — არქეოლოგიური ძეგლი ტაილანდში. 1992 წლიდან წარმოადგენს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლს.

ტერიტორია აღმოჩენილ იქნა 1957 წელს და პირველი გათხრები 1967 წლიდან დაიწყო. აღმოჩენილია რამდენიმე ჩონჩხი, სამარხებში ჩატანებული ბრინჯაოს ნივთებით. ასევე აღმოჩნდა ბრინჯის ფრაგმენტები, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ აქ მოსახლე ბრინჯაოს ხანის ადამიანები სოფლის მეურნეობას მისდევდნენ. ყველაზე ძველ სამარხებში, ბრინჯაოს ნივთები არაა და ის ნეოლითურ კულტურას ეკუთვნის. ყველაზე ახალი სამარხები კი რკინის ხანისაა.

როგორც დათარიღების თერმოლუმინესცენციის მეთოდმა აჩვენა, აქ აღმოჩენილი უძველესი არტეფაქტები ძვ.წ. 4420 - 3400 წლებს მიეკუთვნება, შესაბამისად, ეს ტერიტორია მსოფლიოში უძველეს ბრინჯაოს ხანის კულტურას მიეკუთვნება.
ფილიპინების ბაროკოს სტილის ეკლესიები

ფილიპინების ბაროკოს სტილის ეკლესიები — ესპანეთის კოლონიური იმპერიის ოთხი ეკლესია ფილიპინებში. 1993 წლიდან შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში. ეს ეკლესიებია:

სან-ავგუსტინის ეკლესია, მანილა
ნუესტრა-სენიორა-დე-ასუნსიონი, სანტა-მარია
სან-ავგუსტინის ეკლესია, პაოაი
სანტო-ტომასის ეკლესია, მიაგ-აო

ამ ეკლესიების როლი უდიდესია ფილიპინების ისტორიაში, ისინი არა მხოლოდ ქრისტიანობის გავრცელების ცენტრებს, არამედ ესპანეთის კოლონიური პოლიტიკის მძლავრ დასაყრდენს წარმოადგენდა. მონუმენტები უნიკალური, ესპანური არქიტექტურით გამოირჩევა.

ეკლესიები არაერთხელ გამხდარა ადგილობრივი აჯანყებულების თავდასხმის ობიექტი, რა დროსაც ისინი თავდაცვითი ნაგებობების როლსაც ითავსებდნენ.
პეტროლოგია

პეტროლოგია — მეცნიერება მაგმური და მეტამორფული ქანების შესახებ. სწავლობს მათ ქიმიურ და მინერალოგიურ შედგენილობას, სტრუქტურასა და ტექსტურას,
განლაგების პირობებსა და გავრცელების კანონზომიერებებს. პეტროლოგია მჭიდროდაა დაკავშირებული მინერალოგიასთან, გეოქიმიასთან, კოსმოქიმიასთან, ვულკანოლოგიასთან, პლანეტოლოგიასთან, ტექტონიკასთან, სტრატიგრაფიასთან და სასარგებლო წიაღისეულის გეოლოგიასთან.

განასხვავებენ: მაგმატურ პეტროლოგიას, რომელიც იკვლევს კრისტალურ ქანებს და მეტამორფულ პეტროლოგიას, რომელიც შეისწავლის ტექტონიკურ ქანებს.

ქანების კვლევის დროს იყენებენ კრისტალთოპტიკურ, რენტგენოსკოპიულ, ანალიზური ქიმიის კლასიკურ და თანამედროვე მეთოდებს. ყოფილ სსრკ-ში ზოგი მკვლევარი, მაგალითად, ფრანც ლევინსონ-ლესინგი თვლიდა, რომ პეტროლოგია და პეტროგრაფია როგორც ტერმინები ერთიმეორისათვის სინონიმებია. სხვები, მაგალითად, ალექსანდრე ზავარიცკი) მიიჩნევდა, რომ პეტროლოგია მხოლოდ ქანების აღმწერი მეცნიერებაა.

საბოლოოდ პეტროლოგია გამოეყო პეტროგრაფიას, როგორც მეცნიერება მაგმურ ქანების შესახებ.
ტუბატაჰის რიფი

ტუბატაჰის რიფი — მარჯნის რიფების ატოლი ფილიპინების ტერიტორიაზე, სულუს ზღვაში. წარმოადგენს წყლის ნაკრძალს და გაერთიანებულია ტუბატაჰის რიფის ეროვნულ პარკში, რომელიც 1988 წელს შეიქმნა. დასახელებულია მსოფლიოს ბუნების ახალი შვიდი საოცრების კანდიდატად.

თავდაპირველად, პარკის ფართობი 332 კმ²-ს შეადგენდა, მაგრამ 2006 წელს, ფილიპინების პრეზიდენტმა გლორია მაკაპაგალ-აროიომ დაცული ტერიტორიის ფართობი 200 %-ით გაზარდა და ამჟამად მისი ფართობი 968,24 კმ²-ს შეადგენს.

ამ ტერიტორიაზე თევზის ათასზე მეტი სახეობაა გავრცელებული, რომელთა უმრავლესობაც უიშვიათესია და საფრთხის ქვეშ მყოფად ითვლება. გარდა თევზებისა, ნაკრძალის შექმნის ერთ-ერთი მიზეზი ატოლებზე გავრცელებული უამრავი უმნიშვნელოვანესი ფრინველია.

ტუბატაჰა დაივინგის მოყვარულთა შორის უდიდესი პოპულარობით სარგებლობს. ყოველწლიურად, აქ ათასობით ტურისტი ჩამოდის.

1993 წელს, იუნესკომ ეს ტერიტორია მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
ბანაუს ბრინჯის ტერასები

ბანაუს ბრინჯის ტერასები — 2000 წლოვანი ტერასები ფილიპინებში, კუნძულ ლუსონზე, იფუგაოს მთებში, რომელიც ადგილობრივმა უძველესმა მოსახლეობამ შექმნა. ფილიპინებში მას „მსოფლიოს მერვე საოცრებას“ უწოდებენ. ვარაუდობენ, რომ ტერასები მინიმალური აღწურვილობით, ძირითადად ცარიელი ხელებით იქნა გაჭრილი. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1500 მეტრზე და მოიცავს დაახლოებით 10 360 კმ² ტერიტორიას. ტერასები აღჭურვილია საირიგაციო სისტემით, რომელსაც წყალი მაღლა მდებარე ტროპიკული ტყეებიდან მოყავდა. ამბობენ, რომ თუ ამ ტერასების თითოეულ საფეხურს ერთმანეთს შევუერთებთ, დედამიწის ნახევარს შემოერტყმება გარს.

რეგიონის მოსახლეობა დღემდე იყენებს ამ ტერასებს ბრინჯისა და სხვა კულტურების მოსაყვანად, თუმცა ბოლო დროს ახალგაზრდა თაობა მუშაობას ტურიზმის სექტორში არჩევს, მით უმეტეს, გასათვალისწინებელია ის ფაქტიც, რომ ტერასები მთელი მსოფლიოდან უამრავ ტურისტს იზიდავს.

1995 წელს, იუნესკომ ბანაუს ტერასები მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.

საინტერესო ფაქტები
ბანაუს ბრინჯის ტერასებს ხშირად მოიხსენიებენ როკ-ჯგუფ ლედ ზეპელინის ცნობილი სიმღერის სახელწოდებით „ “, რაც ქართულად ითარგმნება, როგორც „კიბე ზეცისაკენ“.
პუერტო-პრინსესა (მიწისქვეშა მდინარე)

მიწისქვეშა მდინარე პუერტო პრინსესას ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი ფილიპინების კუნძულ პალავანზე. მდებარეობს ქალაქ პუერტო-პრინსესადან 50 კმ-ით ჩრდილოეთით.

პარკის რელიეფი კირქვული კარსტისგან შედგება და მოიცავს 8,2 კმ სიგრძის სანაოსნო მიწისქვეშა მდინარეს, რომელიც სამხრეთ-ჩინეთის ზღვას უერთდება და ექცევა მიქცევა-მოქცევის არეალში. წარმოდგენილია სტალაქტიტებისა და სტალაგმიტების ფართო მასივები.

2007 წლამდე, სანამ მექსიკაში, იუკატანის ნახევარკუნძულზე აღმოაჩენდნენ უფრო გრძელ მიწისქვეშა მდინარეს, პუერტო-პრინსესა მსოფლიოში უგრძესად ითვლებოდა.

ტერიტორია გამოირჩევა განსაკუთრებული ბიომრავალფეროვნებით, დაწყებული მთის და დამთავრებული ზღვის ეკოსისტემებით.

1999 წელს, იუნესკომ ობიექტი მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
ნორვეგიის რეგიონები

ნორვეგია დაყოფილია 5 გეოგრაფიულ რეგიონად, რომლებსაც არ გააჩნიათ ადმინისტრაციული ან პოლიტიკური სტატუსი და დანიშნულება.

ჩრდილოეთ ნორვეგია (ნურ-ნორგე)
ფინმარკი
ტრომსი
ნურლანი
ტრიონდელაგი
ნურ-ტრიონდელაგი
სიორ-ტრიონდელაგი
დასავლეთ ნორვეგია (ვესტლანდეტი)
მიორე-ოგ-რუმსდალი
სოგნ-ოგ-ფიურანე
ჰორდალანი
რუგალანი
სამხრეთ ნორვეგია (სიორლანდეტი ან აგდერი)
ვესტ-აგდერი
ეუსტ-აგდერი
აღმოსავლეთ ნორვეგია (ესტლანდეტი)
ტელემარკი
ბუსკერუდი
ხედმარკი
ოპლანი
აკერსხუსი
ოსლო
ესტფოლდი
ვესტფოლი
დოპოუქითი

დოპოუქითი — სოფელი აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში (აძიუბჟის თემი).

მდებარეობს სამურზაყანოს დაბლობზე, მდინარე კოდორის მარცხენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 60 მ-ზე, ოჩამჩირიდან 34 კმ-ის დაშორებით.

ისტორია
თავდაპირველა მას ერქვა ამავე სახელწოდების ძველი ფორმა – დოპუაქითი. სახელწოდებები (დოპუაქითი // დოპოუქითი) აფხაზურია და ქართული გვარის, დოპუების სოფელს ნიშნავს. პირველად ფიქსირდება საუკუნის 30-იან წლებში (ალექსანდერ ნორდმანი), დატანილია სამეგრელოს 1861 წლის რუკაზე. 1886 წელს შედიოდა აძიუბჟის (დღევანდელი აძიუბჟა) თემში. საქართველოს სსრ-ის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფის თანახმად, თავიდან ეწოდებოდა დოპუაქითა ან დოპუაქითი.

1967 წლის 14 ივნისს ამოქმედდა ბრძანებულება საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმისა „აფხაზეთის ასსრ ზოგიერთი დასახლებული პუნქტის სახელწოდების ტრანსკრიფციის შესახებ“. მათ შორის შედიოდა დასახლება დოპუაქითი, რომელსაც ეწოდა დოპოუქითი. 1969 და 1977 წლების დაყოფაში ფიქსირდება დოპოუქითა. 1975 და 1987 წლებში — დოპოუქითი. 1989 წელს სოფელში იყო 199 მცხოვრები.
დოდლანი

დოდლანი — სოფელი აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში (ბესლახუბის თემი).

მდებარეობს სამურზაყანოს დაბლობზე, მდინარე ღალიძგის მარჯვენა ნაპირას, ოჩამჩირე-ტყვარჩელის სარკინიგზო და საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 20 მ-ზე, ოჩამჩირიდან 7 კმ-ში. 1989 წლის აღწერით ცხოვრობდა 1,1 ათასი მოსახლე (ქართველები და აფხაზები).

აფხაზეთის ომის (1992-1993) დროს სოფელი კონტროლირდებოდა საქართველოს ხელისუფლების მიერ. 1993 წლის სექტემბერში სოფელი ქართული მოსახლეობისგან იძულებით დაიცალა. 2008 წლიდან საქართველოს კანონმდებლობით ითვლება რუსეთის ფედერაციის მიერ ოკუპირებულ ტერიტორიად და მასზე ვრცელდება შესაბამისი სამართლებრივი რეჟიმი..
დეპეგინძე

დეპეგინძე — სოფელი აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში (სომხური ათარის თემი), კოდორის ქედის სამხრეთ ბორცვიან მთისწინეთში, მდინარე თოუმიშის ნაპირას. ზღვის დონიდან 250 მ, ოჩამჩირიდან 38 კმ. 1989 წლის აღწერით მოსახლეობა შეადგენდა 73 მცხოვრებს. აფხაზეთში სამხედრო-პოლიტიკური კონფლიქტის გამო არ ექვემდებარება საქართველოს სახელმწიფოს კონტროლს. 2008 წლიდან გამოცხადებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ ოკუპირებულ ტერიტორიად.
ზენი (ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი)

ზენი — სოფელი აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში (ილორის თემი).

მდებარეობს სამურზაყანოს დაბლობზე, მდინარე ღალიძგის ნაპირზე, ზღვის დონიდან 10 მ-ში, ოჩამჩირიდან 2 კმ-ში. 1989 წლის აღწერით სოფელში იყო 386 მცხოვრები.

ეტიმოლოგია
სახელწოდება ქართულია, „ზენი“ მეგრულად „ვაკეს“ ნიშნავს.
თოუმიში (ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი)

თოუმიში — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში (კუტოლის თემი). მდებარეობს შავიზღვისპირა ვაკე-დაბლობზე, მდინარე თოუმიშის ნაპირას. ზღვის დონიდან 90 მ, ოჩამჩირიდან 25 კმ, ტამიშიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 13 კმ. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ.
ხოჯა აჰმედ იასავის მავზოლეუმი

ხოჯა აჰმედ იასავის მავზოლეუმი (ყაზ. ) — დაუმთავრებელი მავზოლეუმი სამხრეთ ყაზახეთის ქალაქ თურქესტანში. მისი მშენებლობა 1389 წელს, თემურლენგის ბრძანებით დაიწყო, რათა ჩაენაცვლებინა საუკუნის პოეტის, აჰმედ იასავის (1093–1166) პატარა მავზოლეუმი, მაგრამ 1405 წელს, თემურლენგი გარდაიცვალა და მშენებლობა შეჩერდა.

მიუხედავად მისი დაუსრულებელი სახისა, მავზოლეუმი თემურლენგის ეპოქის არქიტექტურის ერთ-ერთ საუკეთესოდ შემონახულ ნიმუშს წარმოადგენს. ექსპერიმენტული სივრცული დაგეგმარება, გუმბათის ინოვაციური კონსტრუქცია, ორნამენტებით მორთული მოჭიქული კრამიტი – ამ ყველაფერმა საფუძველი ჩაუყარა განსხვავებულ სტილს, რომელიც შემდეგ მთელს რეგიონში გავრცელდა.

მავზოლეუმი დღეს მთელი ცენტრალური აზიიდან უამრავ პილიგრიმს იზიდავს და ყაზახებისთვის ეროვნულ იდენტობასთან ასოცირდება. წარმოადგენს ყაზახეთის დაცულ, ეროვნულ მუზეუმს და 2003 წლიდან იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლს.
სარიარკა — ჩრდილოეთ ყაზახეთის სტეპი და ტბა

სარიარკა — ჩრდილოეთ ყაზახეთის სტეპი და ტბა — ყაზახეთის მთიანეთის ნაწილი, 2008 წლიდან, იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შესული ერთადერთი ბუნებრივი ძეგლი ყაზახეთიდან.

ტერიტორია მოიცავს ნაურზუმისა და ქორღალჟინის ბუნებრივ ნაკრძალებს. ამ ორი ნაკრძალის ტერიტორიაზე მდებარეობს ვეთლენდები, რომლებიც აფრიკიდან, ევროპიდან და სამხრეთ აზიიდან გადამფრენი ფრინველების მნიშვნელოვანი თავშეყრის ადგილებია. ამ ტერიტორიის წყლებს, დაახლოებით 15–16 მილიონი ფრინველი იყენებს, რომელთა შორის ბევრი საფრთხის ქვეშ მყოფად ითვლება.
ანთიმოზ ივერიელის თასი

ანთიმოზ ივერიელის თასი — მორაგბეთა თასი, რომელიც 2002 წლიდან თამაშდება საქართველოსა და რუმინეთის ეროვნულ ნაკრებებს შორის. მას სახელი ეწოდა რუმინეთში მოღვაწე წარმოშობით ქართველი ანთიმოზ ივერიელის პატივსაცემად.

თასის შექმნის იდეა გაზეთ რეზონანსში დაიბადა. ის უნდა ყოფილიყო ინგლის – შოტლანდიას შორის კალკუტის თასის და ახალი ზელანდია – ავსტრალიას შორის გასათამაშებელი ბლედისლოუს თასის ანალოგი. რაც შეეხება თასის სახელს, ანთიმოზ ივერიელის გარდა, განიხილებოდა ნიკიფორე ირბახის და ბესიკ გაბაშვილის ვარიანტებიც, თუმცა, საბოლოოდ პირველი შეირჩა.

ბრინჯაოს თასი ქართველმა სკულპტორმა ირაკლი ჯაფარიძემ დაამზადა.

თასი თამაშდება ყველა საერთაშორისო მატჩში საქართველოს და რუმინეთის ნაკრებს შორის, გარდა მსოფლიო თასის მატჩებისა.

თასს დღესდღეობით საქართველოს ნაკრები ფლობს, რომელმაც 2023 წლის 12 აგვისტოს რუმინეთის ეროვნულ ნაკრებთან შეხვედრაში ანგარიშით 56 - 6 გაიმარჯვა. საერთო ჯამში კი ანგარიში არის 17–6 საქართველოს სასარგებლოდ.

შედეგები
ჯამი
ჯილდოები
(17): 2005, 2007, 2008, 2009, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023, 2023
(6): 2002, 2003, 2004, 2006, 2010, 2017
იჩინსკაია-სოპკა

იჩინსკაია-სოპკა ან ხოაშენი — უმაღლესი სტრატოვულკანი კამჩატკის ნახევარკუნძულის ცენტრალურ ნაწილში, შუა ქედზე, რუსეთში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3621 მეტრი. რთული აღნაგობისაა. აგებულია ანდეზიტური და დაციტური ლავებით. მწვერვალის 3 გუმბათი მარადი თოვლითა და მყინვარებით არის დაფარული. დაახლოებით 3000 მ სიმაღლეზე ფუმაროლები და სოლფატარებია; არის ბევრი გვერდითი და წიდის კონუსი.
კაკლიანი (ყიზილქილისის თემი)

კაკლიანი (ყოფილი კაკლიანი აზერბაიჯანული) — სოფელი საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის დმანისის მუნიციპალიტეტში (ყიზილქილისის თემი), მდებარეობს დმანისის პლატოზე. ზღვის დონიდან 1340 მეტრზე, დმანისიდან დაშორებულია 14 კილომეტრით. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 640 კაცი.

ისტორია
სოფლის სახელწოდება „კაკლიანი“ დაფიქსირებულია 1898 წლის რუსეთის ერთვერსიან რუკაზე „“ სახით.

გალერეა
კანტაკუზენები

კანტაკუზენები — ფეოდალური საგვარეულო ბიზანტიაში. დაწინაურდა საუკუნის ბოლოს. ფლობდნენ უზარმაზარ მამულებს თრაკიასა და სამხრეთ საბერძნეთში. ეკავათ მაღალი სამოხელეო თანამდებობები. განსაკუთრებით გაძლიერდნენ საუკუნეში.

წარმომადგენლები
იოანე კანტაკუზენი (სევასტი) — მირიოკეფალეს ომის მონაწილე.
იოანე კანტაკუზენი (კესარი) — იოანეს შვილიშვილი, ისააკ -ის სიძე
მიხეილ კანტაკუზენი (გ. 1316)— პელოპონესის მმართველი
იოანე კანტაკუზენი — მიხეილის შვილი, ბიზანტიის იმპერატორი
მათე კანტაკუზენი — იოანე შვილი, ბიზანტიის იმპერატორი
იოანე კანტაკუზენი— მათეს შვილი, პელოპონესის მმართველი
დიმიტრი კანტაკუზენი— მათეს შვილი, პელოპონესის მმართველი
ირინა კანტაკუზენი — გიორგი ბრანკოვიჩის ცოლი
ანდრონიკე კანტაკუზენი — უკანასკნელი დიდი დომესტიკოსი
თომა კანტაკუზენი— სერბეთის მმართველი
ელენა კანტაკუზენი — დავით -ის ცოლი
მანუელ კანტაკუზენი — იოანე -ის შვილი, პელოპონესის მმართველი
ელენა კანტაკუზენი — იოანე შვილი, იოანე -ის ცოლი
მარია — იოანე შვილი,
თეოდორა — იოანე შვილი, ორხან –ის ცოლი
ფლოგისტონის თეორია

ფლოგისტონის თეორია — საუკუნის ქიმიკოსთა წარმოდგენით, თეორია წვადობის ჰიპოთეზური საწყისის შესახებ. ფლოგისტონის შესახებ მოძღვრების თანახმად, ყოველი წვადი ნივთიერება (ხე, ზეთი) და არაკეთილშობილი ლითონები (სპილენძი, რკინა, ტყვია, კალა) შედგება ნაცრისა („ხენჯი“, „კირი“) და ფლოგისტონისაგან. იგი პირველად წარმოადგინა იოჰან იოახიმ ბეხერმა 1667 წელს. თეორია იყო ერთგვარი ცდა აღეწერა წვა და მეტალთა ჟანგვა, თანამედროვე ამ პროცესებს ხსნის წვის ჟანგბადოვანი თეორიით. მიუხედავად სიმცდარისა, წარმოდგენებმა ფლოგისტონის შესახებ დიდი როლი შეასრულა ქიმიის როგორც მეცნიერების ჩამოყალიბებაში. ამ მოძღვრების სიმცდარე დაამტკიცა ა. ლავუაზიემ საუკუნის დასასრულს.
კაკლიანი

ტოპონიმი კაკლიანი შეიძლება აღნიშნავდეს:

კაკლიანი — სოფელი დმანისის მუნიციპალიტეტის გომარეთის თემში.
კაკლიანი — სოფელი დმანისის მუნიციპალიტეტის ყიზილქილისის თემში.
კაკლიანი — მდინარე დმანისის მუნიციპალიტეტში.
კაკლიანი — ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ დედისფერულის მეორენაირი სახელწოდება; ასე მას ადგილობრივები უწოდებენ.
კოგურიოს აკლდამების კომპლექსი

კოგურიოს აკლდამების კომპლექსი — იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი ჩრდილოეთ კორეაში, პირველი ამ ქვეყნიდან. კომპლექსი მოიცავს კორეის სამი სამეფოდან ერთ-ერთის, კოგურიეს პერიოდის ინდივილუალურ სამარხებს. კოგურიე უძლიერესი კორეული სამეფო იყო, რომელიც ახ. წ. - საუკუნეებში ჩინეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილსა და კორეის ნახევარკუნძულზე მდებარეობდა.

ბევრი სამარხი კედლის მხატვრობას შეიცავს. მათი საერთო რაოდენობა დაახლოებით 10 000-ია, მაგრამ მხოლოდ 90 მათგანზეა წარმოდგენილი მოხატულობა. კომპლექსი ძირითადად მეფეების, დედოფლების და სამეფო ოჯახის სხვა წევრების დასამარხად იყო განკუთვნილი.
სიგირიია

სიგირიია (ტამილ. ிிிா „ლომების კლდე“) — უძველესი კლდეში ნაკვეთი ციხესიმაგრე და სასახლის ნანგრევები შრი-ლანკაში. კომპლექსს გარს აკრავს ბაღების ქსელი და სხვადასხვა სტრუქტურები. სიგირიია ტურისტებში უაღრესად პოპულარული ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს, რომელიც ასევე ცნობილია უძველესი ნახატებით (ფრესკებით), რომლებიც ინდოეთში მდებარე, აჯანტის მღვიმის მხატვრობას წააგავს.

ეს ტერიტორია ჯერ კიდევ პრეისტორიულ ხანაში ყოფილა დასახლებული. კლდეში ნაკვეთი გამოქვაბულები ძვ. წ. საუკუნეეში ბუდისტებმა ააგეს როგორც მონასტრები.

1982 წელს, იუნესკომ სიგირიია მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
ჩრდილოეთი ნორვეგია

ჩრდილოეთი ნორვეგია ( (ბუკმოლის ენაზე) ან - (ნიუნორსკზე), საამიურად: -) — გეოგრაფიული რეგიონი ჩრდილოეთ ნორვეგიაში, რომელიც შედგება სამი საგრაფოსგან: ნურლანი, ტრომსი და ფინმარკი. ის მოიცავს ნორვეგიის ხმელეთის დაახლოებით 35%-ს. ჩრდილოეთ ნორვეგიის უმსხვილესი ქალაქებია: მუ-ი-რანა, ბუდიუ, ნარვიკი, ჰარსტადი, ტრომსიო და ალტა. ხშირად ჩრდილოეთ ნორვეგიას მზიანი შუაღამის ან ჩრდილოეთის ნათების ქვეყანას უწოდებენ.

რეგიონი გამოირჩევა კულტურული მრავალფეროვნებით. იქ ცხოვრობენ როგორც ნორვეგიელები ასევე მკვიდრი საამები, ნორვეგიელი ფინელები (რომლებსაც კვენებს უწოდებენ) და რუსები (ძირითადად კირკენესში). რეგიონში ძირითადად გავრცელებულია ნორვეგიული ენა. საამის ენაზე მოსაუბრე მოსახლეობა ძირითადად შიდა რაიონებსა და ჩრდილოეთის ზოგიერთ ფიორდებზე ცხოვრობენ. ფინურად მხოლოდ აღმოსავლეთით რამდენიმე მცირე საზოგადოებაში საუბრობენ.
დედამიწის სტრუქტურა

დედამიწის სტრუქტურა — დედამიწის შინაგანი ნაწილი, რომელიც აერთიანებს ბირთვსა და მომიჯნავე გარსებს და ასევე მანტიას. მიუხედავად თანამედროვე ტექნიკური მიღწევებისა, დედამიწის სიღრმეთა შესახებ ცნობები მაინც მწირია. ყველაზე ღრმა ჭაბურღილი დაახლოებით ათასჯერ ნაკლებია დედამიწის რადიუსზე. თუკი დედამიწას წარმოვიდგენთ დიდი ვაშლის სახით, მაშინ ყველაზე ღრმა ჭაბურღილი მხოლოდ მის კანს გახვრეტდა.

დედამიწას გააჩნია ფენობრივი შიდა აგებულება. მყარი დედამიწის აღნაგობაზე მსჯელობენ გეოფიზიკური, უპირველეს ყოვლისა, სეისმური მეთოდების საფუძველზე. ამასთანავე დედამიწის ზედაპირზე ახდენენ აფეთქებას, რათა აღნიშნონ თუ რა სიჩქარით ვრცელდება აფეთქებით გამოწვეული რყევა. ამ მონაცემების მიღების შემდეგ, მკვლევრები საზღვრავენ, რომელი ქანები გაიარა სეისმურმა ტალღებმა. სხვადასხვა ქანში სეისმური ტალღების გავლის სიჩქარე სხვადასხვაგვარია.

უშუალო დაკვირვებისათვის ხელმისაწვდომია მხოლოდ დედამიწის გარსი — დედამიწის ქერქი . დადგენილია რომ დედამიწის ქერქი მკვეთრადაა გამოყოფილი მის ქვეშ მდებარე მანტიისაგან ე. წ. მოხოროვიჩიჩის ზედაპირით. განარჩევენ დედამიწის ქერქის ორ ძირითად ტიპს — კონტინენტურსა და ოკეანურს. კონტინენტური ქერქი შედგება ზედა — დანალექი ფენისაგან, შუა — „გრანიტული“ ფენისაგან და ქვედა — „ბაზალტური“ ფენისაგან. ოკეანურ ქერქში დანალექი ფენა თხელია, „გრანიტული“ — საერთოდ არ არის, ხოლო „ბაზალტური“ ფენის სისქე დაახლოებით 5 კმ უდრის.

მანტია შედგება 3 ფენისაგან და ვრცელდება მოხოროვიჩიჩის ზედაპირიდან 2900 კმ სიღრმეზე (დედამიწის ბირთვამდე). ფენის ზედა ნაწილი, რომელიც უშუალოდ ქერქს მოსდევს, ცნობილია სუბსტრატის სახელწოდებით და ქერქთან ერთად შეადგენს ლითოსფეროს. დედამიწის ბირთვის საშუალო რადიუსი დაახლოებით 3,500 კმ უდრის და იყოფა გარეგან ბირთვად , გარდამავალ ზონად და შიდა ბირთვად , რომლის რადიუსია 1,3 ათ. კმ. მანტია მოიცავს დედამიწის (ატმოსფეროს გარეშე) 83% და მასის 67%.

დედამიწის ბირთვი დედამიწის ცენტრალური ნაწილია, რომელიც შემოსაზღვრულია 3470 კმ საშუალო რადიუსის მქონე სფერული ზედაპირით. მდებარეობს 2900 კმ სიღრმეზე მანტიის ქვემოთ. დედამიწის ბირთვს ყოფენ გარეგან ბირთვად ( ფენა), გარდამავალ ზონად ( ზონა) და შიგაბირთვად ( ფენა). მის შესახებ ცოტა რამ არის ცნობილი. ყოველი ინფორმაცია მიღებულია არაპირდაპირი გეოფიზიკური და გეოქიმიური მეთოდებით.

აღსანიშნავია, რომ დედამიწის წიაღში ტემპერატურა სიღრმესთან ერთად მატულობს: კონტინენტური ქერქის ქვეშ იგი 600-700 ° ტოლია, მანტიაში ( ფენაში) — 1500-1800 °, ბირთვში (სავარაუდოდ) 4000-5000 ° არ აღემატება.
ატომის რადიუსი

ატომის რადიუსი ეწოდება მანძილს ამ ატომის ბირთვსა და ელექტრონული გარსის ყველაზე შორს მდებარე ელექტრინის სტაბილურ ორბიტას შორის. ახლა მიღებულია ამ პარამეტრის პიკომეტრებში (1 = 10−12) გამოსახვა. ადრე ამ მიზნისათვის იყენებდნენ ანგსტრემს (1 = 10−10).

ატომის რადიუსის შეფასება
კვანტური მექანიკის მიხედვით, ატომებს არ გააჩნიათ მკაფიო ზუსტი საზღვარები, მაგრამ ელექტრონის პოვნის შესაძლებლობა რომელიც დაკავშირებულია ამ ატომის ბირთვთან, მისგან გარკვეულ მანძილზე მკვეთრად მცირდება მანძილის გაზრდასთან ერთად. ამიტომ ატომს მიაწერენ რაღაც რადიუსს, რომლის შიგნითაც მოიაზრება ელექტრონული სიმჭიდროვის უდიდესი ნაწილი (90%-ზე მეტი).

ატომის რადიუსი და ბირთვებსშორისი მანძილი
უმეტეს შემთხვევაში ორი ატომის ბირთვებს შორის უმოკლესი მანძილი მართლაც მიახლოებით ტოლია ამ ატომების რადიუსების ჯამს. ატომებს შორის კავშირების ტიპის მიხედვით განასხვავებენ ლითონურს (მეტალური), იონურს, კოვალენტურ და ზოგ სხვა ატომურ რადიუსებს.
ტრენდელაგი

ტრენდელაგი — საგრაფო ნორვეგიაში. შეიქმნა 2018 წლის 1 იანვარს ნურ-ტრენდელაგისა და სერ-ტრენდელაგის გაერთიანების შედეგად. ფართობი 41,260 კმ², მოსახლეობა 454,596 ადამიანი. ადმინისტრაციული ცენტრი სტეინკიერი. ყველაზე დიდი ქალაქია ტრონჰეიმი. ტრენდელაგი შედგება 47 მუნიციპალიტეტისაგან. ადამიანს, რომელიც წარმოშობით არის ტრენდელაგიდან ეძახიან „ტრენდერს“.
იონიზაციის ენერგია

იონიზაციის ენერგია — კავშირის ენერგიის ერთ-ერთი სახეობაა ან, როგორც მას ზოგჯერ უწოდებენ, პირველი იონიზაციის პოტენციალი (1) (მრავალელექტრონიანი ატომისათვის არსებობს მეორე, მესამე და ა.შ. იონიზაციის პოტენციალები, რომლებიც წარმოადგენენ ელექტრონის მოცილების ენერგიას მისი თავისუფალი კათიონისაგან მუხტით +1, +2 და ა.შ. ეს იონიზაციის პოტენციალები, როგორც წესი, ნაკლებად მნიშვნელოვანია ქიმიური ელემენტის დასახასიათებლად), წარმოადგენს უმცირეს ენერგიას, რომელიც საჭიროა თავისუფალი ატომიდან ელექტრონის მოსაცილებლად, მის დაბალ ენერგეტიკულ (ძირითად) მდგომარეობიდან უსასრულობაში. იონიზაციის ენერგია წარმოადგენს ატომის ერთ-ერთ მთავარ მახასიათებელს, რომელზედაც მნიშვნელოვანწილად დამოკიდებულია ატომებს შორის შექმნილი ქიმიური კავშირის ბუნება და სიმტკიცე. ატომის იონიზაციის ენერგიისაგან მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული ასევე შესაბამისი მარტივი ნივთიერების აღმდგენი თვისებები. ატომის იონიზაციის ენერგიაზე არსებითი გავლენა აქვს შემდეგ ფაქტორებს:

ბირთვის ეფექტიანი მუხტი, რომელიც წარმოადგენს ატომში ელექტრონების რიცხვის ფუნქციას, ეკრანირირებს ბირთს და უფრი ღრმად მდებარე ორბიტალებზე;
რადიალური მანძილი ბირთვიდან ელექტრონამდე რომელიც ატომის ბირთვათნ ყველაზე სუსტადაა დაკავშირებული და იონიზაციისას ტოვებს მას;
ელექტრონის შეღწევადობის უნარის ზომა;
გარე (ვალენტური) ელექტრონების, ელექტრონებსშორისი განზიდვა.

იონიზაციის ენერგიაზე აქვს გავლენა ასევე ნაკლებად მნიშვნელოვან ფაქტორებს, როგორებიცაა, კვანტურმექანიკური გაცვლითი ურთიერთქმედებები, ზურგის და მუხტის კორელაცია და სხვა.

იონიზაციის ენერგიას ყოველთვის აქვს ენდოენერგეტიკული მნიშვნელობა (ეს გასაგებიცაა, რათა მოვწყვიტოთ ელექტრონი ატომს, საჭიროა მოვდოთ ენერგია მას, და თავისით ეს ვერ მოხდება).
გალე (შრი-ლანკა)

გალე (სინჰალ. ා්, ტამილ. ாி) — ქალაქი სამხრეთ-დასავლეთ შრი-ლანკაში, დედაქალაქ კოლომბოდან 119 კმ-ის დაშორებით, სამხრეთი პროვინციის დედაქალაქი. ბოლო მონაცემებით, მისი მოსახლეობა 100 000 ადამიანს შეადგენს.

 საუკუნემდე, სანამ აქ პორტუგალიელები მოვიდოდნენ, გალე კუძნულის მთავარი საზღვაო პორტი იყო და მას გიმჰატჰიტჰა ერქვა. ქალაქმა თავის განვითარების ზენიტს საუკუნეში, ნიდერლანდელების კოლონიურ პერიოდში მიაღწია.

გალე ევროპელების მიერ აშენებული თავდაცვითი, გამაგრებული ქალაქის საუკეთესო მაგალითია მთელს სამხრეთ აზიაში, რომელშიც წარმოდგენილია ევროპული არქიტექტურისა და სამხრეთ აზიური ტრადიციების ურთიერთშერწყმა. გალეს ციხესიმაგრე 1988 წლიდან იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია შეტანილი, იგი ევროპელი ოკუპანტების მიერ აზიაში აშენებულ უდიდეს ციხესიმაგრეს წარმოადგენს.