iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ნანა

ნანა — ძველ მცირეაზიულ ქალღმერთთან დაკავშირებული ღვთაება, რომელმაც ნუშის თუ ბროწეულის მარცვლის სახით მუცლად იყო მოკვდავი და აღდგენილადი ჭაბუკი ღვთაება ატისი. ნანასა და ატისის კულტის მრავალი ელემენტი, კერძოდ, უბიწოდ ჩასახვა, პურითა და ღვინით ზიარება, ტანჯული ძე, თავისებურად შეითვისა ქრისტიანობამ.

ქართველთა ქალღმერთი, ღვთაებათა დედა, მზის ერთ-ერთი უმთავრესი ჰიპოტასი, რომლის კულტი ფართოდ ყოფილა გავრცელებული საქართველოში, ნანა, როგორც ბუნების დედური ძალების განმასახიერებელი წარმოდგენილი ჰყავდათ ლამაზი ქალის სახით, რომელიც უმღეროდა აკვანში მძინარე ყრმას.

იგი განაგებდა მიწის ნაყოფიერებას, ბუნების კვდომა-აყვავებას, ითვლებოდა სიყვარულის მფარველად. ვარაუდობენ, რომ ფასისში არიანეს მიერ აღწერილი ცნობილი ქანდაკება სავარძელში მჯდომარე ქალღმერთისა, რომელსაც ხელში მუსიკალური ინსტრუმენტი უპყრია და ფერხთით ლომები უწვანან, სწორედ ნანას განასახიერებდა. ნანას მეუფების გამოხატულებად იყო მიჩნეული გაზაფხული, ფერადი ყვავილები, ნანას საგალობლები. მისი სახელი დღემდე შემოინახა ქართულმა „იავნანამ“.

ნანას შვილებად ითვლებოდნენ „ბატონები“, „დობილნი“, მზეთუნახავები, ულამაზესი ჭაბუკები და ქალწულები. მოგვიანებით მათ „ბარბარეს შვილებს“ ან „ანგელოსებს“ უწოდებდნენ და მიაჩნდათ, რომ ისინი განაგებდნენ სახად ავადმყოფობებს. ქრისტიანობის ხანაში ნანას კულტის მრავალი ელემენტი დაუკავშირდა ღვთისმშობელ მარიამს. საქართველო რომ ღვთისმშობლის წილხვდომილ ქვეყნად ითვლებოდა, ესეც ნანას ძლიერი კულტის გავლენა უნდა იყოს.
გრიგოლი

გრიგოლი შეიძლება აღნიშნავდეს:

გრიგოლი (სახელი) — საკუთარი სახელი
გრიგოლ ხანძთელი — სასულიერო მოღვაწე (წმინდანი) და მწერალი
გრიგოლ ბაკურიანის ძე — პოლიტიკური მოღვაწე
გრიგოლ დადიანი — ოდიშის მთავარი
გრიგოლ დოდორქელი — საეკლესიო მოღვაწე და მწერალი
გრიგოლი ( ს.) — კახეთის პირველი მთავარი
გრიგოლ ოშკელი — სასულიერო მწერალი
გრიგოლი (ოშკის მშენებელი) — ოშკის ტაძრის მშენებელი
გრიგოლ მანგლელ-თბილელი — საეკლესიო მოღვაწე
გრიგოლი (ლორთქიფანიძე) — დასავლეთ საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქი
გრიგოლ დადიანი (ცაიშელი) — საეკლესიო მოღვაწე
გრიგოლი (გურია-სამეგრელოს ეპისკოპოსი) — საეკლესიო მოღვაწე
გოჩა (საკუთარი სახელი)

გოჩა — ქართული სახელი. ქართული ენის ზოგი დიალექტის მიხედვით, გოჩა ნიშნავს „ბერიკაცს“. გოჩა ჰქვია ალექსანდრე ყაზბეგის ერთ-ერთი მოთხრობის მთავარ გმირს — ხევისბერს. ამ სახელისაგან არის წარმოქმნილი გვარები: გოჩაშვილი, გოჩავა, გოჩუა. მოფერებითი ფორმებია: გოჩია, გოჩიტა, გოჩელა, საიდანაც მიღებულია გვარები: გოჩიაშვილი, გოჩიტაშვილი, გოჩელაშვილი, გოჩელეიშვილი, გოჩოლაშვილი, გოჩალეიშვილი.
გალაქტიონი (საკუთარი სახელი)

გალაქტიონი (ბერძნ. „რძისა“, „რძიანი“; გაიხსენეთ ასტრონომიული ტერმინი გალაქტიკა „რძის გზა“) — მამაკაცის სახელი. ქრისტეს ერთ-ერთი მოწამის სახელია. ამავე ბერძნული სიტყვიდანაა ნაწარმოები ასტრონომიული ტერმინი გალაქტიკა („რძის გზა“). ბერძნული კტ კომპლექსი ქართულად ქტ-თი გადმოიცემა. ეს წესი დაცული არ არის მხოლოდ ცნობილი ქართველი პოეტის სახელში — გალაკტიონ ტაბიძე.
ნათელა

ნათელა — ერთ-ერთი ძალზე გავრცელებული ქართული სახელია ქალისა, წინათ კაცის სახელადაც გვხვდებოდა. აქედანაა გვარი ნათელაშვილი. ნათელა ჰქვია ა. წერეთლის ამავე სახელწოდების პოემის მთავარ გმირს.

პიროვნებები
ნათელა იმედაძე — ქართველი ფსიქოლოგი
ნათელა ფოცხვერაშვილი — ქართველი ლოტბარი

სხვა
ნათელა — ქართული ფილმი
შოთა (საკუთარი სახელი)

შოთა — მამაკაცის სახელი. ამ ფორმით გვხვდება მხოლოდ ქართველებში და თანაც, შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული, გვხვდება საკმაოდ ხშირად. ამჟამად ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული სახელია საქართველოში, რაც „ვეფხისტყაოსნის“ ავტორის პოპულარობის ნიშანი უნდა იყოს. ამ სახელის ეტიმოლოგია სადავოა. მისგან ნაწარმოებია გვარები: შოთაძე, შოთაშვილი.
შოთა ძე ართავაჩოსძისა

შოთა ძე ართავაჩოსძისა — საუკუნის ნახევრის აღმოსავლეთ საქართველოს დიდებული. სახელის მიხედვით შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ის ეკუთვნოდა ჰერეთის დიდ ფეოდალთა გრიგოლისძეთა საგვარეულოს, რომლის წარმომადგენლები: ასათ, გრიგოლ, შოთა კუპრი ჰერეთის ერისთავები იყვნენ - საუკუნეებში.

მოსაზრება, რომ შოთა იყო ჰერეთის ბაგრატიონი (პ. ინგოროყვა), არ არის გაზიარებული ქართულ ისტორიოგრაფიაში. აღმოსავლეთ საქართველოში სხვა დიდებულებთან ერთად შოთამ მონაწილეობა მიიღო დემნა უფლისწულისა და ორბელთა აჯანყებაში (1177-1178) გიორგი -ის წინააღმდეგ. აჯანყების დამარცხების შემდეგ ის აღარ იხსენიება წყაროებში.
გრიგოლი (საკუთარი სახელი)

გრიგოლ (ბერძნ. „მღვიძარე“, „ფხიზელი“) — მამაკაცის სახელი. მისგანაა მიღებული გვარები: გრიგოლაშვილი, გრიგოლია, გრიგოლაია, გრიგოლავა. კნინობითი ფორმებია: გიგა, გიგი, გიგო, გიგლა, გიგილო, გიგოლა. გიგა, გიგი, გიგო წარმოშობით შეიძლება დამოუკიდებელი სახელები იყოს. ბევრი გვარია წარმოქმნილი კნინობითი ფორმებისაგანაც. იშვიათად გვხვდება სახელის ფორმა გრიგორ, საიდანაც მიღებულია გვარი გრიგორაშვილი.
შუმერები

შუმერები — სამხრეთ მესოპოტამიის უძველესი მოსახლეობა. ისინი ცხოვრობდნენ შუამდინარეთში იქ, სადაც მდინარეები ტიგროსი და ევფრატი ჩაედინება სპარსეთის ყურეში. შუმერებმა შექმნეს კაცობრიობის ისტორიაში ერთ-ერთი უძველესი ცივილიზაცია. სამეცნიერო წრეებში არსებული მასალებით, ისინი არ იყვნენ მესოპოტამიის მკვიდრი მოსახლენი, სავარაუდოდ, შუმერები აქ ძვ. წ. - ძვ. წ. ათასწლეულებში გადმოსახლდნენ. მათი თავდაპირველი სამშობლო უცნობია. შუმერები საუბრობდნენ შუმერულ ენაზე. ამ ეთნიკური ჯგუფის წარმოშობა და შუმერული ენის ნათესაური კავშირები წარმოადგენს დიდი ისტორიული პრობლემის ნაწილს, რომელსაც სამეცნიერო ლიტერატურაში „შუმერულ პრობლემას“ უწოდებენ.
ენ-მებარაგესი

ენ-მებარაგესი კიშის პირველი დინასტიის მეფე და პირველი შუმერი მეფე რომლის ისტორიულობაშიც ეჭვი არ ეპარებათ მეცნიერებს. ცხოვრობდა ძვ. წ. საუკუნეში.

შუმერების უძველესი მატიანე „მეფეთა სია“ იუწყება რომ ენ-მებარაგესმა დაამარცხა ელამი და დაბრუნდა დიდძალი ნადავლით. ნიპურში მან ააშენა ენლილის ტაძარი.

არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს ენ-მებარაგესის სახელი ორ ალებასტრის ვაზის ფრაგმენტზე, რაც ამტკიცებს მის ისტორიულობას. იგი ასევე ნახსენებია შუმერულ ეპოსში გილგამეშის შესახებ, სადაც მის შვილად აგი არის დასახელებული.
აგი

აგი — კიშის პირველი დინასტიის ლეგენდარული მეფე, ძვ. წ. საუკუნე. გილგამეშის თანამედროვე.

აგი ცდილობდა კიშითვის დაემორჩილებინა ურუქი. ურუკის უხუცესთა საბჭო უკვე თანახმა იყო დამორჩილებაზე, მაგრამ სახალხო კრებამ მეფედ აირჩია გილგამეში და გადაწყვიტა წინააღმდეგობის გაწევა. აგამ ურუკი ვერ აიღო და საბოლოოდ იძულებული გახდა დამორჩილებოდა გილგამეშს. შესაძლოა ამის შემდეგ მოხდა კიშის სწრაფი დასუსტება. მან დაკარგა ჰეგემონია და შემდეგ დაპყრობილ იქნა მესალიმის, ავანას მეფის მიერ.
გილგამეში

გილგამეში — შუმერული ქალაქის, ურუქის მეფე. ქვეყანას მართავდა ძვ. წ. საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში. აქადური ეპოსის გმირი. ურუქის პირველ დინასტიის წარმომადგენელი.

სახელწოდება გილგამეში აქადური სახელია, ხოლო შუმერული ვარიანტია „ბილგა-მესი“, რაც ითარგმნება, როგორც „გმირების წინაპარი“.

გილგამეში, შუმერული პოეტური ქმნილებებისა და აქადური ეპოსის გმირი. ურუქის ლეგენდარული მეფე, რომლის სახელი ნახსენებია შუმერის მეფეთა სიაში. შუმ. სიმღერებში გილგამეში გამოყვანილია, როგორც ენერგიული და გაბედული ჭაბუკი მეფე, რომელსაც სახიფათო თავგადასავლებისაკენ მიუწევს გული. ერთგან მისი მიზანია უთუს სახელის დამკვიდრება იქ, სადაც მისი სახელი არ დამკვიდრებულა, ხოლო იქ სადაც უთუს სახელი მკვიდრობს, თავისი სახელი მკვიდრობს, თავისი საკუთარი სახელის დამკვიდრება. ამავე სიმღერის მიხედვით გილგამეშს შეძრულია ადამიანის გარდუვალი მოკვდავობის ფაქტით და სწორედ ამ პერსპექტივის დაძლევის მიზნით გაემართება სალაშქროდ კედარის ტყისაკენ, რომელსაც ტექსტში „ცოცხალი კაცის ქვეყანა“ ეწოდება. ეს მოტივი აქადური ეპოსში გარდაქმნილია სიკვდილ-სიცოცხლის საიდუმლოს ძიების მოტივად. შუმერულ ტექსტებში მის განუყრელ თანამგზავრად და ყმად მოხსენიებულია ენქიდუ, ხოლო აქადური ეპოსში ის გილგამეშის მეგობარია.

სხვა ტექსტებში გილგამეში ობამას მიერ დარგული ხიდან განდევნის ანზუდს და მოკლავს ხის ძირში მოკალათებულ „მოუნუსხველ გველს“, ამ ხის ფესვებიდან იგი გაიკეთებს მუსიკალურ საკრავებს, რ-ბიც შემდგომ ქვესკნელში ჩაუცვივდება. ამასთან არის დაკავშირებული ერთი სიმღერა, რ-იც მოგვითხრობს ენქიდუს ჩასვლას ქვესკნელში ამ საკრავების ამოსატანად. ენქიდუ ვეღარ ამოდის უკან და გილგამეში მხოლოდ მის სულთან ამყარებს კონტაქტს.

აქადურ ტექსტებში გილგამეში მუდმივ გარდაქმნებს განიცდის ეპოსის მდინარებაში: სხვაა გილგამეში ენქიდუსთან დამეგობრებამდე, სხვა—დამეგობრების და სხვა—სიკვდილის შემდეგ. ენქიდუ თავისი გამოჩენით აღვიძებს მასში ზნეობრივ, ხოლო თავისი სიკვდილით—მოაზროვნე პიროვნებას.

გილგამეშის თავგადასავლის მთავარი ეპიზოდებია: ბრძოლა ხუმბბასთან და კედრის ტყის დაპყრობა, იშთარის (სემიტური წარმოშობის ნაყოფიერებისა და ხორციელი სიყვარულის ქალღმერთი) სასიყვარულო წინადადების უარყოფა და მის დასასჯელად გამოგზავნილი ცეცხლისმფრქვეველი ხარის განადგურება (ენქიდუსთან ერთად), სიკვდილის წყლების გადალახვა უთანაფიშთისკენ მიმავალ გზაზე, „განჭაბუკების ბალახის“ ამოტანა ოკეანის სიღრმიდან და მისი დაკარგვა და რაც მთავარია „წარღვნამდელი ამბის“ მოტანა ურუქში.
ეპოსის პროლოგში ნათქვამია, რომ მან თვითონ ამოჰკვეთა ქვაზე თავისი თავგადასავალი და ამასთან ერთად, უნდა ვიგულისხმოთ, წარღვნის მითოსი.
ბუკოლიკა

ბუკოლიკა, ბუკოლიკური პოეზია (ბერძნ. - მწყემსი > - მწყემსური, სოფლური, - მწყემსური სიმღერები), ანტიკური პოეზიის ჟანრი. აღმოცენდა ალექსანდრიული პოეზიის წიაღში. ბუკოლიკის მეტრული საზომია დიქტილური ჰექტამეტრი, რომელშიც დამატებულია მეორე ცენზურა (ე.წ. ბუკოლიკური ცენზურა). დროთა განმავლობაში ბუკოლიკის ძირითად თემად იქცა სიყვარული. შემდგომ იძენს პოლიტიკურ და დიდაქტიკურ ხასიათსაც.

ახალ ევროპულ ლიტერატურაზე ბუკოლიკა ზეგავლენას ახდენს თავისი ორი ტენდენციით: სტილიზაციითა და სოციალურობას მოკლებული ადამიანისა და ბუნების ურთიერთობით. ბუკოლიკურ ნაწარმოებთათვის დამახასიათებელია სოფლის მშვიდობიანი, წყნარი ცხოვრების, ბუნების სურათების დახატვა. ჟანრული ფორმებია იდილია და ეკლოგა.
ბაქოს ქართული თეატრი

ბაქოს ქართული თეატრი, ბაქოში მოქმედი ქართული დრამატული თეატრი. შეიქმნა ბაქოს მუშათა მოძრაობის აღმავლობის პერიოდში. პირველი წარმოდგენა ქართველ მუშა სცენისმოყვარეთა ძალებით გაიმართა 1894 წელს. შემდეგში ხელმძღვანელობდა ბოლშევიკური ორგანიზაციის წევრი, ცნობილი რევოლუციონერი ალიოშა ჯაფარიძე. მოგვიანებით წარმოდგენებში მონაწილეობდნენ და წრეს ხელმძღვანელობდნენ ბაქოში მცხოვრები ან მოწვრული პროფესიონალი ქართველი მსახიობები და რეჟისორები: ეფემია და კოტე მესხები, შ. დადიანი, ვ. გუნია, ვ. შალიკაშვილი, ალექსანდრე წუწუნავა, ვ. ბარველი, დ. აწყურელი, ელო და ქეთევან ანდრონიკაშვილები, ც. ამირეჯიბი, ბ. წულუკიძე, შ. ხონელი, ნ. გვარამაძე, ს. ვაჩნაძე, ე. ციმაკურიძე, დ. შველიძე, პ. ჭიჭინაძე, გ. მატარაძე და სხვები.

1909 წელს ბაქოში დაარსდა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების ბაქოს განყოფილება და მისი დრამატული კომიტეტი. ამ დროისათვის ბაქოში უკვე მოღვაწეობდა ნახევარი პროფესიული დასი, რომელიც 1933 წელს სახელმწიფო პროფესიულ თეატრად ჩამოყალიბდა.

ბაქოს ქართული თეატრში დაიწყეს სასცენო მოღვაწეობა პირველმა ქართველმა რეჟისორმა ქალმა ბაბო გამრეკელ-თორელმა, მსახიობებმა მ. გელოვანმა, ა. ჟორჟოლიანმა, ა. ჭუმბურიძემ და სხვებმა. თეატრის ძირითად ბირთვს შეადგენდნენ სცენის მოყვარეები: გ. თედიაშვილი, ა. ახობაძე, ანა და ალექსანდრე ნადირაძეები, ა. და გ. პავლიაშვილები და სხვები.

ბაქოს ქართული თეატრის რეპერტუარში უმთავრესად ქართველ დრამატურგების, აგრეთვე რუს და უცხოელ ავტორთა პიესები შედიოდა. აღსანიშნავია, რომ შ. დადიანი „გუშინდელნი“, პ. კაკაბაძის „ჯვარედინ გზაზე“, კ. კალაძის „ბნელი ღამის სტუმრები“ და სხვა პირველად ბაქოს ქართულ სცენაზე დაიდგა.

ბაქოს ქართული თეატრმა ხელი შეუწყო ბაქოს ქართველ მოსახლეობაში ეროვნული სულისკვეთების გაღვივებას. დაიხურა 1937 წელს.
დითირამბი

დითირამბი ( - ქება, სიმღერა) — ძველ საბერძნეთში საკულტო გუნდური სიმღერა ღმერთ დიონისეს პატივსაცემად (წარმოიშვა ძვ. წ. საუკუნის ბოლოს). დითირამბის სტრუქტურა შემდგომში საფუძვლად დაედო ძველ ბერძნულ ტრაგედიას, მაგრამ დითირამბი, როგორც თავისთავადი ჟანრი, არსებობდა დამოუკიდებლადაც. თავისი ხასიათით უახლოვდება ოდას და ჰიმნს. გადატანითი მნიშვნელობით დითირამბი გაზვიადებულ ქებას ნიშნავს.
იავნანა

„იავნანა“ — ძველი ქართული ხალხური საწესო ლექსთ-სიმღერა. წარმოშობით წარმართული საკულტო რიტუალის უძველესი საგალობელი. „ნანინას“ ციკლის სიმღერების მსგავსად „იავნანაც“ მზისა და ნაყოფიერების ქალღმერთ ნანას სახელთან არის დაკავშირებული.

„იავნანამ“ დაკარგა პირვანდელი საწესო ხასიათი, დღეს მისი დანიშნულებაა ბავშვის დაძინება, თუმცა ჩვენამდე მოღწეული ზოგ ტექსტს ინფექციური დაავადებებისაგან (ე. წ. ბატონებისაგან) ბავშვს განსაკურნავადაც მღერიან. „იავნანას“ ციკლის ლექსებს აქვს ისტორიულ-შემეცნებითი და დიდაქტიკურ-ესთეტიკური მნიშვნელობა. ქართულ მხატვრულ ლიტერატურაში „იავნანას„ მოტივებზე შექმნეს ლექსები: რაფიელ ერისთავმა, აკაკი წერეთელმა, ილია ჭავჭავაძემ, გალაკტიონ ტაბიძემ და სხვა. „იავნანასთვის“ დამახასიათებელია მარტივი, მაგრამ შთამბეჭდავი მღერადი მელოდია, რომელსაც ასრულებს ერთი, ან მონაცვლეობით ორი მთქმელი (ქალი) გაბმული (ბურდონული) ბანის ფონზე სიმღერა ერთმუხლოვანია და მდორედ ვითარდება. იგი უმთავრესად ქართლ-კახურ მუსიკის ფოლკლორში გვხვდება. იმერულ და გურულ სასიმღერო შემოქმედებაში უფრო გავრცელებულია „საბოდიშო“ ანუ „ბატონებო“. „იავნანას“ მელოდიას დამუშავებული სახით ვხვდებით ნ. ავალიშვილის, მელიტონ ბალანჩივაძის და სხვათა შემოქმედებაში. „იავნანაზე“ შექმნილია ხალხური სიმღერაც.
კაფია

კაფია (არაბ. ყაფია - რითმა) — ქართული ზეპირსიტყვიერების პოეტური ჟანრი, სატირულ-იუმორისტული ხასიათის ლექსი, რომელიც სახელდახელოდ იქმნება ლექსით შეჯიბრში. ლექსებით კითხვა-პასუხის მიგება ხდება როგორც სხვისი, ისე საკუთარი ლექსებითაც. კაფიის სახელწოდება მიუთითებს, რომ ესთეტიკური ეფექტისატირულ-იუმორისტული ხასიათის შინაარსისთვის რითმის იმპროვიზაციულ დაძებნაშია.

კაფია არსებობს ცალფა და ორფა. ფშავ-ხევსურეთში კაფიას თავისპირის ლექსსაც უწოდებენ.
ბაქტერიოლოგია

ბაქტერიოლოგია (ბაქტერია და ბერძნ. ლოგოს „სიტყვა, მოძღვრება“), მეცნიერება ბაქტერიების შესახებ, მიკრობიოლოგიის ნაწილი. ბაქტერიოლოგიას ყოფენ რამდენიმე დამოუკიდებელ დარგად:

ზოგადი ბაქტერიოლოგია შეისწავლის ბაქტერიების მორფოლოგიას, ფიზიოლოგიას, ბიოქიმიას, მათ ცვალებადობასა და მემკვიდრულობას, ევოლუციას, გავრცელებასა და სხვა;

სამედიცინო და ვეტერინარული ბაქტერიოლოგია შეისწავლის სნეულებათა გამომწვევი ბაქტერიების ბიოლოგიას, მათი გამოყოფისა და კვლევის მეთოდებს, იმუნიტეტის მოვლენებს, შეიმუშავებს ადამიანისა და ცხოველების ინფექციურ დაავადებათა პროფილაქტიკასა და მკურნალობის სპეციალურ საშუალებებს;

სასოფლო-სამეურენეო ბაქტერიოლოგია შეისწავლის ბაქტერიების როლს ნიადაგის სტრუქტურის ფორმირებაში, მის ნაყოფიერებაში, მცენარეთა კვებაში, სოფლის მეურნეობის პროდუქტების გადამუშავებაში (დასილოსება, დამწნილება და სხვა);

ტექნიკური (სამრეწველო) ბაქტერიოლოგია შეისწავლის ბაქტერიების მიერ სპირტების, ორგანული მჟავების, ფერმენტების, ამინომჟავების, ანტიბიოტიკების, ზრდის სტიმულატორებისა და სხვათა წარმოქმნის პროცესს.
ური

ური (შუმ. ) — ჩვ. წ.აღ.-მდე მე-5 ათასწლეულში სამხრეთ შუამდინარეთის ტერიტორიაზე არსებული ერთ-ერთი უძველესი შუმერული ქალაქი-სახელმწიფო. ის მდებარეობდა სამხრეთ ბაბილონში, ახლანდელი ტელ-მუქაიარის (ერაყი) სამხრეთით, ნასირიის მახლობლად და მდ. ევფრატის დასავლეთ სანაპიროსთან. ესაა იგივე ბიბლიური ”ქალდეას ური” და ადგილი, რომელიც იწოდება აბრაამის სამშობლოდ.

ურის ისტორია
ური დაარსდა ჩვ.წ.აღ.-მდე მე-5 ათასწლეულში, ხოლო მისი აყვავების ხანად ითვლება მე-3 ათასწლეულის დასაწყისი ჩვ. წ.აღ.-მდე, ე.წ. ადრე დინასტიული პერიოდი (3000 — 2400 ძვ.წ.აღ.). - ს.ს. ემორჩილებოდა მეზობელ ქალაქ-სახელმწიფოებს. მცირე დროით დაცემის შემდეგ ურმა კვლავ აყვავება განიცადა მესამე დინასტიის მმართველობის ხანაში (ძვ.წ.აღ. ს.), როდესაც ის იქცა შუმერისა და აქადის სამეფოს დედაქალაქად. ამ დინასტიის დამაარსებელმა ურ-ნამუმ ააგო მთვარის ღვთაების ნანუს სახელობის უშველებელი ზიქურათი.

ადრედინასტიული პერიოდის მე-3 ეტაპის ხანაში ურს მართავდნენ 1-ლი დინასტიის ლუგალები, რომლებიც მოხსენიებული არიან ”მეფეთა სიაში”. ამ დინასტიიდან ცნობილია 6 სახელი. პირველი დინასტიის სიძლიერესა და სიმდიდრეზე მეტყველებენ ამ ქალაქში აღმოჩენილი მეფეთა სამარხები. ურის ლუგალთა სიმდიდრე განპირობებული იყო არა მარტო მათ საკუთრებაში მყოფი სატაძრო მიწებით, არამედ მათ მიერ წარმოებული ვაჭრობითაც.

ური ბაბილონის პერიოდშიც წარმოადგენდა მნიშვნელოვან შუმერულ ქალაქს. ძვ.წ.აღ. ს.-ში კლიმატური პირობების გაუარესების გამო ური დასტოვა მისმა მოსახლეობამ.

ძვ.წ.აღ. ათასწლეულში შუმერული ქალაქი ური იყო ცივილიზაციის ერთ-ერთი უმთავრესი ცენტრი თავისი მრავალრიცხოვანი მოსახლეობით, ულამაზესი ტაძრებით, სასახლეებითა და საზოგადოებრივი შენობა-ნაგებობებით, ხოლო მის უმშვენიერეს ქუჩებსა და მოედნებზე დასეირნობდნენ მისივე მოქალაქეები მორთული ასევე მშვენიერი იუველირული ხელნაკეთებით.

არქეოლოგია
1854 წ. ტეილორმა ბრიტანული მუზეუმისათვის ჩაატარა გათხრები. აღმოჩენილ იქნა ადგილობრივი ღვთაების სინის ტაძრის ნანგრევები, აგრეთვე აგურის გუმბათიანი და მრგვალი ფორმის (დიდგვაროვანთა) და თიხის (ღარიბთა) სამარხები. ამათ გარდა მიკვლეულ იქნა სასახლეები, ტაძრები, ზიქურათი და ლურსმნული დამწერლობის ნიმუშები. მრავალრიცხოვანმა წარწერებმა მზის შუქი მოჰფინეს ურის დინასტიის მეფეებსაც: ბურსინი, გური, დუნგი, ინესინი და გიმილსინი თურმე ჯერ ”შუმერისა და აქადის მეფეთა”, შემდეგ კი ”ოთხი ქვეყნის მეფეთა” ტიტულებს ატარებდნენ და იყვნენ სამხრეთ ბაბილონის ძლევამოსილი მბრძანებლები. ნაწერები მეტყველებენ მეფეთა მიერ სხვადასხვა ღვთაების სხელზე აგებულ ტაძრებზე. როგორც ჩანს, შემდგომში ური გადავიდა ელასარის დინასტიის მმართველობაში. აბრაამის მიერ ურიდან ხარანის გავლით პალესტინაში გადასახლებაც მიუთითებს ღვთაება სინას ამ უძველესი ცენტრების ურთიერთკავშირზე. ურში აღმოჩენილია ასევე მეფე ნაბონიდის წარწერები, რომლებიც იუწყებიან მის მიერ ძველი სალოცავების აღდგენაზე, რომელთა შორისაც არის ურის ”დიადი სინათლის სახლი” (ი-სირ-გალ).
ერიდუ

ერიდუ — შუმერული უძველესი ქალაქ-სახელმწიფო სამხრეთ მესოპოტამიაში, რომელიც არსებობდა 5 300 წლის წინ ჩვენს ერამდე. ის იყო პირველთაგანი წარღვნამდელი პერიოდის იმ ხუთ ქალაქს შორის, სადაც მორიგეობის წესით მკვიდრობდა შუმერის მეფობა. მისი მთავარი ღვთაებაა ენქი — შუმერული პანთეონის უზენაესი ტრიადის მესამე წევრი. ამავე ქალაქთანაა დაკავშირებული შუმერულ ეპოსში მოხსენიებული პირველი ადამიანი — ადაპა.
ლაგაში

ლაგაში — შუმერული ქალაქი-სახელმწიფო სამხრეთ მესოპოტამიაში. ცენტრი მდებარეობდა ახლანდელი ტელოს (ერაყი) ადგილას. ლაგაში შედგებოდა უბან-„ქალაქებისაგან“. საკუთრივ ლაგაში, გირსუ, ნინა, ურუქუ („წმინდა ქალაქი“), ქინუნირი, გუაბა, ქესა და უთუგანათენუ.

ლაგაშს არქეოლოგიურად სწავლობდნენ 1877 წლიდან ფრანგი არქეოლოგები ერნესტ დე სარზეკი, გ. კროსი, ა. დე ჟენუიაკი და ანდრე პარო.

პირველი დასახლებები ლაგაშის ტერიტორიაზე ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლოს განეკუთვნება. წერილობით წყაროებში ლაგაში მოიხსენიება ძვ. წ. საუკუნიდან. ამ დროს იგი ქალაქ შურუფაქის მბრძანებელს ემორჩილებოდა. ლაგაშის აღზევება ემთხვევა ძვ. წ. - საუკუნეებს, ურ-ნანშეს დინასტიის მმართველობის ხანას. ლაგაში განსაკუთრებით გაძლიერდა ეანათუმის დროს (ძვ. წ. 2470-იანი წლები), რომელიც ხანგრძლივ ბრძოლას აწარმოებდა ქალაქ უმის მბრძანებელთან. უმაზე გამარჯვების შესახებ ეანათუმი მოგვითხრობს ქვის დიდ ფილაზე გაკეთებულ წარწერაში, რომელსაც ლიტერატურაში „ძერათა სტელას“ უწოდებენ. მის დროს დასრულდა მთელი სამხრეთ შუამდინარეთის პირველი გაერთიანება. აქტიურ სამხედრო პოლიტიკას ატარებდნენ ეანათუმის მემკვიდრენიც. გაზრდილ სამხედრო ხარჯებს ისინი გადასახადების გადიდებით ფარავდნენ, რამაც ფართო სახალხო მოძრაობა გამოიწვია საუკუნის 70-იან წლებში, ლუგალანდას მმართველობის დროს. ძვ. წ. 1364 წელს ლაგაში უმის მეფე ლუგალზაგესმა დაიმორჩილა, შემდეგ კი აქადის მეფე სარგონ დიდმა. ლაგაშმა ახალ კულტურულ და ეკონომიკურ აყვავებას მიაღწია გუდეას გამგებლობის ხანაში (ძვ. წ. საუკუნის ნახევარი). მაშინ ააგეს ღვთაება ნინგირსუს ბრწყინვალე ტაძარი ენინუ. ძალზე გაფართოვდა ლაგაშის სავაჭრო-ეკონომიკურ კავშირ-ურთიერთობათა არეალიც. ურის დინასტიის ხანაში (ძვ. წ. 2132-2024 წწ.) ლაგაში აქადის და შუმერის სამეფოს მთავარი ეკონომიკური ცენტრი იყო. მომდევნო ეპოქებში მისი მნიშვნელობა დაეცა.
ნიფური

ნიფური — შუმერული ქალაქ-სახელმწიფო სამხრეთ მესოპოტამიაში.

მდებარეობა
ნიფური მდებარეობდა თანამედროვე ქ. დივანიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ახლანდელი ნიფერის ადგილას, ერაყის ტერიტორიაზე.

ისტორია
ნიფური წარმოიშვა ძვ. წ. ათასწლეულის დასაწყისში. წარმოადგენდა შუმერული პანთეონის უმაღლესი ღვთაების, ენლილის საკულტო ადგილს. ენლილის ტაძარ ექურთან („მთის სახლი“) არსებობდა საერთო შუმერული უმაღლესი სამეცნიერო-სასწავლო დაწესებულება (ედუბა - „ფირფიტების სახლი“), სადაც გაჩაღებული იყო ფართო ლიტერატურული საქმიანობა. ტაძართანვე იყო აღმართული შვიდსაფეხურიანი ზიქურათი, რომლის ზედა სართულიდან აკვირდებოდნენ ციურ სხეულებს. აქადის დინასტიის დროს (ძვ. წ. - ძვ. წ. სს.) ნიფურში ჩატარდა დიდი სარესტავრაციო სამუშაოები. ახალ შუმერულ ხანაში (ძვ. წ. - სს.) ნიფურზე გადიოდა მთავარი სახმელეთო და სამდინარო გზები, რაც ხელ უწყობდა ქალაქის ეკონომიკურ გაძლიერებას.

ძველბაბილონურ და კასიტურ ხანაში (ძვ. წ. ათასწლეული) ნიფური ინარჩუნებდა ერთ-ერთი ცენტრალური საკულტო ქალაქის მნიშვნელობას. ამ დროს იგი შინაგანი ავტონომიით სარგებლობდა. ახალბაბილონურ და აქემენიდურ ხანაში (ძვ. წ. - სს.) ნიფური მსხვილი ეკონომიკური ცენტრი გახდა. აქ იყო „მარაშუს სახლი“, რომელიც მთავარ სავაჭრო-სააღებმიმცემო ცენტრს. მომდევნო საუკუნეებში ნიფური პატარა დაბის ტიპის დასახლებად იქცა.

არქეოლოგიური გათხრები
1889 წლიდან ნიფურის ადგილას გათხრებს აწარმოებდა აშშ-ს პენსილვანიის უნივერსიტეტის არქეოლოგიური ექსპედიცია, რომელმაც შეისწავლა ენლილისა და ქალღმერთ ნინლილის ტაძრების, ზიქურათის, ედუბასა და მასთან არსებული ბიბლიოთეკის შენობათა ნანგრევები, გამოავლინა სხვადასხვა ეპოქის 60 ათასი ლურსმული დოკუმენტი, მათემატიკური, იურიდიული, ისტორიული თუ წმინდა ხასიათის საბუთები.
იპოლიტო I დ’ესტე

იპოლიტო დ’ესტე ( დ. 20 მარტი 1479, ფერარა — გ. 3 სექტემბერი 1520, ფერარა) — ფერარას, მოდენასა და რეჯოს ჰერცოგის ერკოლე -ის უმცროსი ვაჟი. მისი და-ძმები იყვნენ: იზაბელა დ’ესტე (1474-1539), ბეატრიჩე დ’ესტე (1475-1497) და ალფონსო დ’ესტე (1476-1534).

7 წლის ასაკში პატარა იპოლიტო უნგრეთის მეფემ მათიას კორვინუსმა (მათიუშ ) ესტერგომის არქიეპისკოპოსად დანიშნა. 14 წლისა იგი უკვე კარდინალი გახდა, ხოლო 17 ქლის ასაკში - მილანის არქიეპისკოპოსი. 1502 წლიდან იპოლიტო იყო კაპუას და 1503 წლიდან ფერარას ეპისკოპოსიც.

იპოლიტო -ს უძღვნა თავისი ნაწარმოები „მქროლავი როლანდი" (იტალ.: ) ლუდოვიკო არიოსტომ.
შუამდინარეთი

შუამდინარეთი (ბერძნ. მესოპოტამია, ძვ. ქართ. უჟიკეთი) — რეგიონი ახლო აღმოსავლეთში, მოიცავს ტერიტორიას ტიგროსსა და ევფრატს შორის. რეგიონი იწყება ზაგროსის მთიანეთიდან და მთავრდება სპარსეთის ყურესთან. შუამდინარეთი თითქმის მთლიანად მოიცავდა დღევანდელი ერაყისა და სირიის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილს, ასევე ირანისა და თურქეთის მცირე ტერიტორიებს. ამ რეგიონის ტერიტორიაზე მრავალი უძველესი სახელმწიფო არსებობდა.
ვერდენის ხელშეკრულება

ვერდენის ხელშეკრულება 843 — ხელშეკრულება, რომლითაც კარლოს დიდის იმპერია ურთიერთშორის გაინაწილეს მისმა შვილიშვილებმა - იმპერატორმა ლოთარ -მა და მისმა ძმებმა ლუდვიგ გერმანელმა და შარლ მელოტმა. ლოთარს, რომელმაც შეინარჩუნა იმპერატორის ტიტული, ერგო იტალია და რაინისა და რონის გასწვრივ მდებარე მიწების ზოლი. ლუდვიგ გერმანელს - რაინის აღმოსავლეთ მდებარე მიწები (აღმოსავლეთ ფრანკთა სამეფო), ხოლო შარლ მელოტს - რაინის დასავლეთით მდებარე მიწები (დასავლეთ ფრანკთა სამეფო). ფრანკთა სახელმწიფოს გაყოფა ვერდენის ხელშეკრულებით შეესაბამებოდა ჩამოყალიბების პროცესში მყოფი ფრანგი, გერმანელი და იტალიელი ხალხების განსახლების საზღვრებს და მან არსებითად, დასაბამი მისცა სამი დიდი სახელმწიფოს - საფრანგეთის, გერმანიისა და იტალიის შექმნას.
ბაღდადი (თავსაბურავი)

ბაღდადი — ქართველი ქალის თავსაბურავის ერთ-ერთი ელემენტი საუკუნეში. ბაღდადი ოთხკუთხა მოყვანილობის სადა ან სახეებიანი აბრეშუმის ქსოვილის თავსაფარია, ზოგჯერ ფოჩებიანი. მეტწილად ხმარობდნენ უქმე დღეებში. უბეურად მოკეცილ ბაღდადს ლეჩაქის ზემოდან მოიხვევდნენ. მისი სახელწოდება ქალაქ ბაღდადთან უნდა იყოს დაკავშირებული, საიდანაც ძველად შემოჰქონდათ ძვირფასი თავსაფრები. ბაღდადი ეწოდებოდა აგრეთვე მამაკაცის დიდ ხელსახოცს.
ბაღდადის წეროები

„ბაღდადის წეროები“ — ქართული ლიტერატურული ჟურნალი, პირველი ნომერი გამოვიდა თბილისში 1920 წლის ნოემბერს. გამოსცა ახალგაზრდა ხელოვანთა წრემ „წინსვლის ემბლემამ“. ჟურნალში დაიბეჭდა ს. ჩიქოვანის, ს. ყანჩელის, გ. ორაგველიძის, გ. ბოდელის (გ. ცეცხლაძე), ა. ბერიკაშვილისა და სხვების ნაწარმოებები. მეორე ნომრის გამოცემა განზრახული იყო ქუთაისში, მაგრამ ჟურნალმა საერთოდ შეწყვიტა არსებობა.
კოვენტ-გარდენი

კოვენტ გარდენი — რაიონი ცენტრალურ ლონდონში, მოიცავს ქალაქ უესტმინსტერის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილსა და ქემდენის საგრაფოს სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეს. რაიონი ძირითადად გასართობი და სავაჭრო დასებულებებითაა მოფენილი. აქვეა სამეფო ოპერის თეატრი, რომელსაც კოლოქვიალურად „კოვენტ-გარდენსას“ უწოდებენ.

რაიონს ესაზღვრება ჰოლბორნი, კინსუეი, სტრანდი და ჩერინგ კროს როუდი. კოვენტ გარდენ პიაცა (კოვენტ გარდენის მოედანი) რაიონის გეოგრაფიულ ცენტრში მდებარეობს და ამ ადგილას 1500-დან 1974 წლამდე ყვავილებისა და ხილ-ბოსტენული ბაზარი მდებარეობდა, რის შემდეგაც საბითუმო ბაზარმა ნიუ კოვენტ გარდენ მარკეტზე გადაინაცვლა ნაინ ელმში.
ჰამიდ ქარზაი

ჰამიდ ქარზაი (, ; დ. 24 დეკემბერი, 1957) — ავღანეთის პრეზიდენტი 2004–2014 წლებში. 2001 წლის დეკემბრიდან გარდამავალი ადმინისტრაციის თავმჯდომარე, 2002 წლიდან დროებით პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი.

დაიბადა ყანდაჰარში (ავღანეთი) გავლენიან პუშტუნთა ტომი პოპულზაის ოჯახში, რომლის წარმომადგენლები ავღანეთს მართავდნენ ორი ასეული წლის განმავლობაში. განათლება მიიღო ქაბულში, ხოლო ავღანეთში საბჭოთა ჯარების შემოსვლის შემდეგ 1979 წლიდან ოჯახის პაკისტანში ემიგრაციიდან ჰიმჩალის უნივერსიტეტში სწავლობდა (ინდოეთი). ფლობს ხუთ ენას - პუშტუ, დარი, ურდუ, ჰინდი, ინგლისური და ფრანგული.