უზბეკეთის ეროვნული აკადემიური დრამატული თეატრი

უზბეკეთის ეროვნული აკადემიური დრამატული თეატრი — უზბეკეთის ერთ-ერთი უძველესი თეატრი. დაარსდა 1914 წელს, ხოლო 1933 წელს თეატრს აკადემიური თეატრის საპატიო წოდება მიენიჭა.

თეატრის ისტორია
საწყისი პერიოდი (1914-1929)
1913 წლის შუა ხანებში უზბეკეთის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა პირველი პროფესიული თეატრალური კოლექტივი, რომელმაც 1914 წლის დასაწყისში სცენაზე პირველი ეროვნული პიესა წარადგინა. ამით დასმა ოფიციალურად დაიწყო მოღვაწეობა, როგორც თეატრალურმა დასმა. იმის გამო, რომ საუკუნის დასაწყისში ქვეყანა მეფის რუსეთის მმართველობის ქვეშ იმყოფებოდა, თეატრალურ სფეროს უწევდა იმპერიაში გაბატონებული წესების დამორჩილება, რაც განსაკუთრებით ეხებოდა ისეთი მსხვილი კულტურული დაწესებულების რეგისტრაციასა და საქმიანობის ნებართვის მოპოვებას, როგორიც თეატრია.

დასი პირველ სპექტაკლებს არაოფიციალურად 1913 წლის ივნისსა და ივლისში მართავდა. ტაშკენტის საგანმანათლებლო მოძრაობის ხელმძღვანელი, მუნავარ ყარი აბდურაშიდხანოვი, აქტიურად მონაწილეობდა შემოქმედებითი ჯგუფის საორგანიზაციო და პროპაგანდისტულ საქმიანობაში. 1913 წლის 8 აგვისტოს, შეიხ ხოვანდ თაჰურის ბაღში, დასმა წარმოადგინა თავისი პირველი სპექტაკლი — „ტომოშა ქეჩასი“ (სანახაობრივი საღამო). იმ დროისთვის თურქესტანის მხარის არცერთ ქალაქში არ არსებობდა ეროვნული თეატრი. სამარყანდის ყოველკვირეულ ჟურნალ „ოიინას“ 1913 წლის 14 ნოემბრის ნომერში გამოქვეყნდა ინფორმაცია სპექტაკლ „პადარკუშის“ (მამის კვლელი) შესახებ, რომელიც ჯერ კიდევ არ იყო დადგმული, მიუხედავად იმისა, რომ ავტორისგან სცენაზე ჩვენების ნებართვა არსებობდა.

1913 წლის დეკემბრიდან ტაშკენტში დაიწყო მზადება ნაწარმოებ „მამის მკვლელის“ დასადგმელად. ამ პროცესში აქტიურად მონაწილეობდნენ თანამედროვე ტიპის სკოლების პედაგოგები. განმანათლებლობის ისეთმა წარმომადგენლებმა, როგორებიც იყვნენ აბდულა ავლონი, მუჰამეჯონ ყარი, ნიზომიდინ ხოჯაევი და შოკირიონ რახიმი, ამ საქმეში დიდი თავდადება გამოიჩინეს. ტაშკენტელი მოყვარული მსახიობების მიერ მომზადებული სპექტაკლის რეჟისურას თათარი ინტელიგენტი — მუჰამედიაროვი ხელმძღვანელობდა, თუმცა მოსამზადებელი სამუშაოების გაჭიანურების გამო სპექტაკლის დადგმა დაგვიანდა. 1914 წლის დასაწყისში სამარყანდიდან ჩამოვიდა ალიასკარ ასკაროვი, რომელმაც სპექტაკლის რეჟისორობა ითავა. 1914 წლის თებერვალში დაიგეგმა პიესის სცენაზე გატანა აზერბაიჯანულ კომედია „ხურ-ხურთან“ ერთად.

პირველი სპექტაკლი
საბოლოოდ, 27 თებერვალს, საღამოს შვიდ საათზე, ტაშკენტის „ახალ ქალაქში“ მდებარე თეატრ „კოლიზეუმის“ 1100-ადგილიან დარბაზში, ტაშკენტის თეატრის მოყვარულთა დასმა ოფიციალურად დაიწყო სპექტაკლების ჩვენება. ამ მოვლენასთან დაკავშირებით გამოცემულ აფიშაში მითითებული იყო, რომ გამოსვლა სამი ნაწილისგან შედგებოდა. პირველ ნაწილში წარმოდგენილი იყო სპექტაკლი „მამის მკვლელი“, რომელიც ეფუძნებოდა მაჰმუდხოჯა ბეჰბუდის ამავე სახელწოდების პიესას; მეორე ნაწილში — იუმორისტული სცენა „ხურ-ხური“ აზერბაიჯანელი მსახიობების: ალიასკარ ასკაროვის, გულუზორხონიმისა და შაჰბალოვის მონაწილეობით; მესამე ნაწილი დაეთმო პროგრამას სახელწოდებით „ეროვნული კითხვა და სიმღერები“ , რომელიც რვა მუსიკალურ და ლიტერატურულ ნომერს მოიცავდა. კონცერტში მონაწილეობა უნდა მიეღოთ ჰაფის მულა ტუიჩის, მოცეკვავე ყურბანხონსა და მულა აჰმადჟონს; ასევე, უნდა წაკითხულიყო აბდულა ავლონის ლექსები. აფიშის ბოლოს საღამოს პასუხისმგებელ პირად მითითებული იყო გამგე აბდულა ხოჯა ოღლუ, ხოლო რეჟისორად — ალიასკარ ასკაროვი. იმ დღეს წარმოდგენილი დადგმა პასუხობდა ევროპულ კრიტერიუმებს და, ამავდროულად, ეფუძნებოდა ეროვნულ ტრადიციებს, რამაც საფუძველი ჩაუყარა თეატრალურ ხელოვნებას თურქესტანში.

1915 წლიდან დასმა — „თურონი“ — დაიწყო ჩამოყალიბების პროცესში მყოფი უზბეკური დრამატურგიის ახალი ნიმუშების ინსცენირება. დასის რეპერიტუარში ადგილი დაიკავა ისეთმა ნაწარმოებებმა, როგორიც იყო აბდულა ქადირის „უბედური სიძე“ (1915) და ჰამზა, ჰაკიმზადე ნიაზის „ჩაგრული ქალი“ (1916). პირველივე ნაბიჯებიდან დასი ისწრაფოდა სიახლეებისკენ, თანამშრომლობისკენ, პროფესიულ კოლექტივად ჩამოყალიბებისკენ, შემოქმედებითი ზრდისა და რთულ პირობებში ხალხის კულტურულ-საგანმანათლებლო დონის ამაღლებისკენ. ამ მიზნით კოლექტივი მუდამ ცდილობდა თამამი ინიციატივების გამოჩენას.

1917 წელი — ხელისუფლების ცვლილება
1917 წელს ბოლშევიკების ხელისუფლებაში მოსვლამ უარყოფითი გავლენა მოახდინა უზბეკი ხალხის თეატრალური კულტურის განვითარებაზე. ამ მოვლენებმა აიძულა ახლად გახსნილი ეროვნული უზბეკური თეატრი, მკვეთრად შეეცვალა თავისი გეზი სრულიად განსხვავებული მიმართულებით. 1917 წლის მიწურულს, დასი „თურონის“ უკვე დაშლილი შემადგენლობის დარჩენილმა წევრებმა — ნიზომიდინ ხოჯაევმა, გულამ ზაფარიმ, ბადრიდინ ალამოვმა, ღაზი იუნუსმა, შოკირიონ რახიმიმ და ყაიუმ რამაზონმა, მანონ უიღურის ხელმძღვანელობით, გადაწყვიტეს თეატრ „თურონის“ აღდგენა და მისი პროგრესული და საგანმანათლებლო ტრადიციების გაგრძელება.

თუმცა, ჯერ კიდევ არ არსებობდა ნაწარმოებები, რომლებიც სრულად პასუხობდა ახალი მთავრობის მოთხოვნებს, ამიტომ 1918 წლის მარტიდან 1919 წლის სექტემბრამდე პერიოდში თეატრ „თურონში“ თექვსმეტი პიესის ჩვენება მოუხდათ, რომელთაგან თხუთმეტი ერთაქტიანი იყო. ამ ნაწარმოებებს შორის იყო პოეტისა და კომპოზიტორის, გ. ზაფარის მუსიკალური პიესები: „სურვილი“, „ცუდი შვილი“ და „მოწყალე შეგირდი“.

1920-იანი წლები
20-იან წლებში ამ დადგმებმა საფუძველი ჩაუყარა უზბეკური საბავშვო დრამატურგიისა და მუსიკალური დრამატული თეატრის ჩამოყალიბებას. 1919 წელს ტაშკენტში, მანონ უიღურის ხელმძღვანელობით, შეიქმნა კარლ მარქსის სახელობის უზბეკური დასი. 1920 წლის მარტში, მოყვარულთა წრე „ტარაქისთან“ გაერთიანების შემდეგ, ჩამოყალიბდა „სამხარეო საჩვენებელი დრამატული დასი“. დასში რეჟისორად მოიწვიეს თათარი თეატრალური მოღვაწე კამალ . შემოქმედებით ბირთვს შეადგენდნენ: ე. ბობოჟონოვი, მ. კორიევა, ო. ჯალილოვი, ს. ოლიმოვი, მ. მუჰამედოვი, ა. არდობუსი (იბრაგიმოვი) და შ. ნაჟმიდინოვი. 1925 წელს დედაქალაქში (იმ დროისთვის ქალაქ სამარყანდში) გადასვლამდე დასის მიზანი იყო ხალხისა და ქვეყნის ცხოვრებასთან დაახლოება და საზოგადოებისთვის აქტუალური სასიცოცხლო საკითხების წინ წამოწევა.

მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა 1920 წლის 26 მარტს წარმოდგენილმა ჰაქიმ-ზადე ნიაზი ჰამზას დრამამ — „შხამიანი ცხოვრება“ და გ. ზაფარის მუსიკალურმა დრამამ — „ჰალიმა“. ორი წლის შემდეგ, 1924 წლის 20 ივნისს, ნაჩვენები იქნა ალიშერ ნავოის „ფარჰადი და შირინი“ (ხურშიდის ინსცენირებით), ხოლო 15 დეკემბერს — ფიზულის „ლეილი და მაჯნუნი“ (უზეირ ჰაჯიბეკოვის ინსცენირებითა და მუსიკით).

ჰამზას სახელობის აკადემიური დრამატული თეატრი (1929-2001)
1930-იანი წლები
1929 წელს დასი სამარყანდიდან ტაშკენტში გადავიდა და რეორგანიზაციის შედეგად ჩამოყალიბდა როგორც ჰამზას სახელობის სახელმწიფო უზბეკური დრამატული თეატრი. საუკუნის 30-იან წლებში თეატრმა მნიშვნელოვან წარმატებებს მიაღწია. ეს პერიოდი ასევე ხასიათდებოდა მსახიობთა და რეჟისორთა შემოქმედებითი სკოლების ჩამოყალიბებით. უზბეკური დრამატურგიის საუკეთესო ნიმუშებმა განსაზღვრეს უზბეკური თეატრალური ხელოვნების განვითარება. სცენაზე გაბატონდა სოციალისტური რეალიზმის თემატიკა და ხალხურობის პრინციპები. იდეოლოგიურად და მხატვრულად დახვეწილი სპექტაკლები, მათი გადაწყვეტის მრავალფეროვნება, დაკავშირებული იყო უიღურისა და ბაბაჯანოვის სარეჟისორო მიღწევებთან.

თეატრის რეპერტუარში ადგილი დაიკავა საუკეთესო ადგილობრივმა, რუსულმა, საბჭოთა და დასავლეთევროპულმა პიესებმა: ჰამზას „ბაი და ბატრაკი“ (1939), გოგოლის „რევიზორი“ (1935, 1952), ისმაილოვის „რუსტამი“ (1934), ფათხულინის „ნიღაბი ჩამოხსნილია“ (1932), კ. იაშენის „პატივი და სიყვარული“ (1936), შექსპირის „ჰამლეტი“ (1935, 1939, 1940) და „ოტელო“ (1941) — ეს დადგმები უზბეკური თეატრის გრანდიოზულ მიღწევებად იქცა. 1933 წელს თეატრს მიენიჭა აკადემიური წოდება, ხოლო 1937 წლის 31 მაისს იგი ლენინის ორდენით დაჯილდოვდა (უზბეკური თეატრალური ხელოვნების განვითარების საქმეში მოპოვებული თვალსაჩინო წარმატებებისთვის).

დამოუკიდებლობის წლები
უზბეკეთის მიერ დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ, თეატრის საქმიანობაში მკვეთრი ცვლილებები განხორციელდა. შემოქმედებითმა ჯგუფმა მოიპოვა უფლება, თავისუფლად წარემართა მოღვაწეობა და დამოუკიდებლად შეედგინა საკუთარი რეპერიტუარი. შედეგად, უზბეკურ სცენაზე პირველად განხორციელდა კ. მარლოს დრამის — „თემურლენგის“ ინსცენირება. თეატრის წამყვანი მსახიობები გახდნენ: თეშა მუმინოვი, მადინა მუხტოროვა, საიდა რამეტოვა, ნადირა მაჰმუდოვა, უჩკუნ ტილაევი და სხვები. 2005 წელს თეატრის რეჟისორი იყო ვალიჟონ უმაროვი. 2001 წლის 21 სექტემბერს გამოიცა უზბეკეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტის ბრძანებულება, რომლის თანახმადაც ჰამზას სახელობის უზბეკეთის აკადემიურ დრამატულ თეატრს მიენიჭა „ეროვნული თეატრის“ სტატუსი და ეწოდა „უზბეკეთის ეროვნული აკადემიური დრამატული თეატრი“.

2014 წლის იანვარში პრეზიდენტმა ხელი მოაწერა დადგენილებას „უზბეკეთის ეროვნული აკადემიური დრამატული თეატრის 100 წლის იუბილეს აღნიშვნის შესახებ“, ხოლო 2014 წლის 28 ნოემბერს თეატრმა საზეიმოდ აღნიშნა თავისი 100 წლისთავი. უზბეკეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტმა, ისლამ ქარიმოვმა, მიულოცა თეატრის კოლექტივს და თანამშრომლებს საპატიო წოდებები, მედლები და ორდენები გადასცა. ბრძანებულების შესაბამისად, თეატრის მსახიობ ასადილო ნაბიევს მიენიჭა წოდება „უზბეკეთის რესპუბლიკის დამსახურებული არტისტი“. მსახიობი ტუტი იუსუპოვა დაჯილდოვდა ორდენით „ “ (თავდადებული სამსახურისთვის), ხოლო მსახიობები დილდორხონ იკრამოვა და ფათხულა მასუდოვი — „ “ (შრომის დიდების) ორდენით. თეატრის მსახიობ აბდურაიმ აბდუვაჰაბოვსა და მხატვრებს — ბაბანიაზ ყურბანოვსა და სვეტლანა ცოის გადაეცათ „“ (მეგობრობის) ორდენი, ხოლო მსახიობი მიროლიმ კილიჩოვი და თეატრის განათების განყოფილების უფროსი მაჰმუდჟონ არიპჯანოვი დაჯილდოვდნენ მედლით „“ (დიდება).

შენობის აღწერა
2001 წელს თეატრის შენობას რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა. რემონტის შემდეგ თეატრმა სრულად შეიცვალა იერსახე და აღიჭურვა ახალი ტექნიკით.

მაყურებლის დარბაზის ჭერი შესრულებულია დაკიდული გუმბათის ფორმით, რომელზეც გამოსახულია ცისფერ ცაზე მცურავი ღრუბლები, ხოლო გუმბათის გარშემო დაკიდებულია ყვავილის ფურცლების ფორმის ჭაღები. შენობა ორივე მხრიდან 7,8 მეტრით გაფართოვდა. პირველ სართულზე განთავსებულია ვესტიბიული, მეორე სართულის მარჯვენა მხარეს მდებარეობს მუსიკალური სალონი „“, ხოლო მარცხნივ — ადმინისტრაცია. მესამე სართულზე მოწყობილია თეატრის მუზეუმი. შენობის სარდაფში განთავსებულია სპორტული დარბაზი, მცირე დარბაზი და გარდერობი. სტილობატის გასწვრივ, წინა ნაწილში, მდებარეობს ბარი და ორი სალარო. თეატრის აუდიტორია 540 მაყურებელს იტევს. სპექტაკლები თეატრში უზბეკურ ენაზე იმართება, ხოლო იმ მაყურებლებისთვის, რომლებიც არ ფლობენ უზბეკურ ენას, წარმოდგენილია საინტერესო მუსიკალურ-პლასტიკური დადგმები.