iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ზოოგეოგრაფიული დარაიონება

ზოოგეოგრაფიული დარაიონება ხმელეთისა და მსოფლიო ოკეანისა — დედამიწისა და მისი ცალკეული ტერიტორიებისა და აკვატორიების დაყოფა გარკვეულ რეგიონებად, ზოოგეოფრაფიული მონაცემების მიხედვით. ამ თვალსაზრისით ცხოველთა სამყარო იყოფა ორ ძირითად ნაწილად: კონტინენტურ ფაუნად (კუნძულებისა და მტკნარი წყლების ფაუნის ჩათვლით) და ოკეანურ ფაუნად. ზოგჯერ კონტინენტური წყალსატევების ფაუნისტური დაყოფა ხდება ხმელეთის ცხოველთა სამყაროსგან დამოუკიდებლად.

დედამიწის ხმელეთის ფაუნის დარაიონებას ხანგრძლივი ისტორია აქვს. 1858 წელს, ინგლისელმა ზოოგეოგრაფმა — ფილიპ სკლეტერმა ფრინველების გავრცელების მიხედვით გლობარული ხმელეთის ფაუნა დაყო ექვს ფაუნისტურ ოლქად: პალეარქტიკის, ეთიოპიის, ინდოეთის, ავსტრალიის, ნეარქტიკისა და ნეოტროპიკების ოლქებად. 1876 წელს, ალფრედ უოლესმა ძირითადად ხმელეთის ძუძუმწოვრების გლობარული გავრცელების მიხედვით მიიღო სკლეტერის დარაიონება, მაგრამ ინდოეთის ოლქს აღმოსავლეთის ოლქს უწოდებდა. სკლეტერ- უოლესის დარაიონება თანამედროვე გაგებით შეესატყვისება დედამიწის ფილების რაოდენობას. დროთა განმავლობაში მან არაერთი ცვლილება განიცადა. მოგვიანებით შემოიღეს უფრო მაღალი ტაქსონომიური რანგის დარაიონება, სადაც ნეონტოლოგიურ მასალებთან ერთად გამოიყენეს პალეონტოლოგიური მონაცემებიც. ასე დადგინდა ფაუნათა ისტორიული კავშირები. 1890 წელს, ინგლისელმა მეცნიერმა, ბლენფორდმა სკლეტერის ოლქები გააერთიანა 3 ჯგუფში — არქტოგეაში (ეთიოპიის, აღმოსავლეთის, პალეარქტიკის და ნეარქტიკის ოლქები), სამხრეთ ამერიკასა და ავსტრალიაში. ამ ჯგუფებს ინგლისელმა ზოოგეოგრაფმა რ. ლიდეკერმა 1896 წელს მიანიჭა სამეფოების რანგი. მოგვიანებით, ორ უკანასკნელს დაერქვა ნეოგეა და ნოტოგეა. 1957 წელს, ამერიკელმა ზოოგეოგრაფმა ფილიპ დარლინგტონმა არქტოგეას გადაარქვა სახელი და უწოდა მეგაგეა. საუკუნის ნახევრიდან ზოოგეოგრაფების მიერ ფართოდ იქნა აღიარებული ოთხი დიდი ხმელეთი — გეა (გაეა): სამეფო პალეოგია 4 ოლქით — ეთიოპიის (აფროტროპიკული), ინდო-მალაის (აღმოსავლეთის), მადაგასკარისა და პოლინეზიის; სამეფო არქტოგეა - ქვესამეფო პალეარქტიკა ევროპა — ციმბირის, ძველი ხმელთაშუაზღვისა და აღმოსავლეთ აზიის ოლქებით და ქვესამეფო ნეარტქტიკა კანადისა და სონორას ოლქებით; სამეფო ნეოგია ორი ოლქით - ავსტრალიის, ახალი ზელანდიისა და პატაგონიის.

ბოლო დროს ევროპელი ავტორების ხერხემლიან ცხოველთა ხუთივე კლასის (სულ 21,037 სახეობა) გავრცელების კანონზომიერებების საფუძველზე სკლეტერ-უოლესისეული დარაიონების მნიშვნელოვანი რევიზია. იგი განხორციელდა ინტერდისციპლინური კვლევის საფუძველზე შედარებითი ეკოლოგიის, ბიოგეოგრაფიის, ეკოლოგიის, კონსერვაციულ ბიომრავალფეროვნების შესახებ. ამ კვლევის სრულყოფაში მეცნიერებს დაეხმარათ ტექნოლოგიური პროგრესი. ამ კვლევით დედამიწის ხმელეთის ფაუნა ამჟამად დაყოფილია 11 სამეფოდ: პალეარქტიკა, საჰარა-არაბეთი, აფროტროფიკები, მადაგასკარი, ორიენტალური, სინო-იაპონია, ახალი გვინეა ოკეანეთის კუნძულებით, ავსტრალია ახალი ზელანდიით, ნეარქტიკა, ნეოტროპიკები, ცენტრალური ამერიკა (პანამა). ანტარქტიკა მიმდებარე კუნძულებით მხედველობაში არ არის მიღებული. დედამიწის ხმელეთის ფაუნის უოლესისეული დარაიონება მიჩნეულია ანალოგიური, ფიტოგეოგრაფიული და ბიოგეოგრაფიული დარაიონების ქვაკუთხედად. ზოოგეოგრაფიულსა და დანარჩენ დარაიონებებს შორის მსგავსება გაცილებით მეტია, ვიდრე განსხვავება.
იზაბელა მედიჩი

იზაბელა დე’ მედიჩი (; დ. 31 აგვისტო, 1542 — გ. 16 ივლისი, 1576) — მედიჩის დინასტიის წარმომადგენელი. ტოსკანის ჰერცოგ კოზიმო -ისა და ელეონორა ტოლედოელის ასული. ბრასიანოს ჰერცოგინია როგორც პაოლო ჯორდანო -ის მეუღლე და ჰერცოგ ვირჯინიო ორსინის დედა.

ბიოგრაფია
იზაბელა დაიბადა 1542 წლის 31 აგვისტოს ფლორენციაში. იგი იყო ტოსკანის ჰერცოგ კოზიმო -ისა და მისი პირველი ცოლის, ელეონორ ტოლედოელის შუათანა ქალიშვილი. იგი თავის და-ძმებთან ერთად იზრდებოდა ჯერ ვეჩოს, შემდეგ კი პიტის სასახლეში. ის ასევე დიდ დროს ატარებდა მამამისის მშობლიურ კასტელოს სასახლეში. მედიჩის ბავშვები ბრწყინვალე განათლებას იღებდნენ სახლში, სადაც მათ დაქირავებული და კვალიფიციური პედაგოგები ასწავლიდნენ. ჯერ კიდევ ღრმა ბავშვობიდანვე, იზაბელამ გამოავლინა აშკარა მიდრეკილება მუსიკისადმი. სამეფო კარზე ლამაზი, მოხდენილი, დახვეწილი, მხიარული და მოქნილი იზაბელა არისტოკრატიაზე კარგ შთაბეჭდილებას ტოვებდა.

1553 წელს, 11 წლის იზაბელა დანიშნეს 12 წლის პაოლო ჯორდანო ორსინიზე, ტოსკანის სამხრეთში მდებარე ბრასიანოს საჰერცოგოს ტახტის მემკვიდრეზე. მედიჩებს ყოველთვის ახლო ურთიერთობა ჰქონდათ ორსინებთან და ეს ქორწინება ამ კავშირის გამყარებასთან ერთად, მიზნად ისახავდა სამხრეთში მოკავშირის შეძენას. ეს ქორწინება 1558 წელს შედგა კასტელოს სასახლეში. იზაბელას მამამისმა მზითვში 50,000 სკუდო გაატანა და ამასთან მას სრული თავისუფლებაც მიანიჭა, რაც იმ დროის ქალებში არც ისეთი ხშირი იყო.

1562 წელს, დედამისის გარდაცვალების შემდეგ, იზაბელა ფლორენციის პირველი ლედი გახდა, რომელსაც დიდი გავლენა ჰქონდა მედიჩების პოლიტიკაზე. მიუხედავად ამისა, იგი დიდხანს ვერ აჩენდა ბავშვს. აღსანიშნავია, რომ მას დაორსულების პრობლემა არ ჰქონია, თუმცა ყოველთვის ეშლებოდა მუცელი. ასე იყო, სანამ ოცი წელი არ შეუსრულდა. მისი პირველი ქალიშვილი ფრანჩესკა ელეონორა (აგრეთვე ცნობილი როგორც ნორა), 1571 წელს დაიბადა. მოგვიანებით იგი ცოლად თავის ბიძაშვილ ალესანდრო სფორცას შერთეს. სულ ერთ წელიწადში, 1572 წელს დაიბადა მისი მეორე ვაჟი, სახელად ვირჯინიო, რომელიც მამის მემკვდრე გახდა.

1576 წლის 16 ივლისს, იზაბელა მოულოდნელად ცხენიდან გადმოვარდა და გარდაიცვალა კარეტოში ნადირობის დღესასწაულზე. ცნობილია, რომ როცა მის ქმარს მისი დაღუპვის შესახებ ამცნეს, იგი მუხლებზე დაეცა. ბევრი მიიჩნევდა, რომ ეს ყოველივე დაკვეთილი მკვლელობა იყო. ამასვე ადასტურებდა ფერარას ელჩიც, რომელიც იქ იყო, როცა იზაბელა გარდაიცვალა. მისი ვერსიით, იზაბელა მისივე ქმრის ბრძანებით მოკლეს, რომელიც ეჭვობდა, რომ მის ცოლს რომანი ჰქონდა ტრიოლო ორსინთან, ამის ეჭვს ისიც ბადებდა, რომ პაოლო ჯორდანოს პირადი ექიმების ინფორმაციით იზაბელა ბუნებრივად გარდაიცვალა, რაც ასე არ ყოფილა.
ვირჯინია მედიჩი

ვირჯინია დე’ მედიჩი (; დ. 29 მაისი, 1568 — გ. 15 იანვარი, 1615) — მედიჩის დინასტიის წარმომადგენელი. ტოსკანის ჰერცოგ კოზიმო -ის ნაბოლარა ასული. ფერარას, მოდენასა და რეჯოს ჰერცოგინია 1597-1615 წლებში როგორც ჩეზარე დ’ესტეს მეუღლე და მისი ათი შვილის დედა.

ბიოგრაფია
ვირჯინია დაიბადა 1568 წლის 29 მაისს ფლორენციაში. იგი იყო ტოსკანის ჰერცოგ კოზიმო -ისა და მისი საყვარლის, კამილა მარტელის პირველი და უკანასკნელი არალეგიტიმური ქალიშვილი. მისი მშობლები მხოლოდ 1570 წელს შეუღლდგნენ, რის შემდეგაც მოხდა ვირჯინიას კოზიმოს ლეგიტიმურ შვილად ცნობა. ამ ყველაფრით დიდად უკმაყოფილონი იყვნენ ვირჯინიას ნახევარ-და-ძმები, რომლებიც კოზიმოს პირველი ცოლისგან ჰყავდა. როგორც ცნობილია, მას ამის გამო ძალიან რთული ბავშვობა ჰქონდა, ვინაიდან არისტოკრატებიცა და ნათესავებიც აიგნორებდნენ, დასცინოდნენ და არ იღებდნენ საზოგადოებაში, რის გამოც მისი ფსიქიკა ძალიან არასტაბილური გახდა.

1574 წელს კოზიმო გარდაიცვალა და ჰერცოგი ვირჯინიას ნახევარ-ძმა, ფრანჩესკო გახდა, რომელმაც დედამისი კამილა მარტელი სამეფო კარიდან გააძევა და მონასტერში გამოკეტა. ამრიგად, სამეფო კარზე ექვსი წლის ვირჯინია სრულიად მარტო დარჩა.

1581 წელს ფრანჩესკომ ვირჯინია მილანელ დიდგვაროვანზე, ფრანჩესკო სფორცაზე დანიშნა, თუმცა ნიშნობა ჩაიშალა, რადგანაც სფორცა პაპ გრიგოლ -ის კურთხევით კარდინალი გახდა და უარი თქვა საერო ცხოვრებაზე.

1586 წლის 6 თებერვალს იგი დააქორწინეს ალფონსო დ’ესტესა და ჯულია დელა როვერეს ვაჟზე — ჩეზარე დ’ესტეზე, რომელიც 1597 წლიდან გვევლინება ფერარას, მოდენასა და რეჯოს ჰერცოგად.

ამის შემდეგ ვირჯინია ქმართან ერთად ფერარაში დასახლდა და ტოსკანაში მხოლოდ რამდენჯერმეღა დაბრუნდა, კერძოდ თავისი ნახევარ-ძმის, ფერდინანდოსა და კრისტინა ლოთარინგიელის ქორწილში (1589) და მათი ვაჟის, კოზიმოს ნათლობაში (1592).

1598 წელს ჩეზარემ ფერარას ტახტი დაკარგა, რის გამოც ის და ვირჯინია მოდენაში გადასახლდნენ.

ქორწინებიდან მეათე წლისთავზე, ვირჯინიამ შეშლილობის ნიშნები აჩვენა, რაც სულ უფრო მძაფრდებოდა მის გარდაცვალებამდე. იგი 1615 წლის 15 იანვარს, 46 წლის ასაკში გარდაიცვალა. დაკრძალეს მოდენას საკათედრო ტაძარში. გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, იგი მისივე ქმარმა მოაწამვლინა, რომელსაც აღარ შეეძლო მისი შლეგური გამოხტომების ატანა.

შვილები
ჯულია (1588-1645), გარდაიცვალა გაუთხოვარი;
ალფონსო (1591-1644), მოდენას ჰერცოგი, ცოლად შეირთო იზაბელა სავოიელი, რომელთანაც შეეძინა შვილები;
ლაურა (1594-1630), ლუიჯის ტყუპისცალი, ცოლად გაჰყვა მირანდოლას ჰერცოგ ალესანდრო პიკოს, რომელთანაც შეეძინა შვილები;
ლუიჯი (1594-1664), ლაურას ტყუპისცალი, საიმპერატორო არმიის გენერალი, გარდაიცვალა დაუქორწინებელი, მაგრამ ჰყავდა არალეგიტიმური შვილები;
კატერინა (1595-1618), გარდაიცვალა გაუთხოვარი;
ანჯელა (1597-1651), სანტა კიარას მონასტრის აბატისა;
იპოლიტო (1599-1647), მალტის ორდენის დიდი მაგისტრი, გარდაიცვალა დაუქორწინებელი;
ნიკოლო (1601-1640), საიმპერატორო არმიის კაპიტანი, ცოლად შეირთო სვევა დ'ავალო, თუმცა შვილები არ ჰყოლია;
ბორსო (1605-1651), საიმპერატორო არმიის კოლონელი და ფრანგული არმიის გენერალი, ცოლად შეირთო თავისი ძმის, ლუიჯის უკანონო ასული იპოლიტა დ’ესტე, რომელთანაც შეეძინა შვილები;
ფორესტო (1606-1639), საიმპერატორო არმიის კაპიტანი, გარდაიცვალა დაუქორწინებელი;
მბგერავი აპარატი

მბგერავი აპარატი — ხორხის შიგნითა ზედაპირი გამოფენილია ლორწოვანი გარსით, რომლის ქვეშაც მოთავსებულია სხვადასხვა სისქის ელასტიკური შემაერთებელქსოვილოვანი შრე. ეს შრე ქმნის ეგრეთ წოდებულ ელასტიკურ კონუსს და ოთხკუთხა აპკს. ელასტიკური აპკის შემადგენლობაში ვხვდებით ირიბად განლაგებულ ელასტიკური ბოჭკოების კონებს, რომლებიც შეჯგუფებულია, უმთავრესად, ფარისებრი ხრტილის შიგნითა ზედაპირზე. ელასტიკური კონუსი ეწოდება ელასტიკური აპკის იმ ნაწილს, რომელიც გადაჭიმულია ფარისებრ ხრტილს, მის ქვემო ნაპირს, ბეჭედისებრ ხრტილის რკალსა და ციცხვისებრი ხრტილის მბგერავ მორჩებს შორის. ელასტიკური კონუსის შუა ნაწილის ბოჭკოები გადაწნულია წინიდან და ქვემოდან ბეჭდ-ფარისებრი შუა იოგის ბოჭკოებთან. ის შემაერთებელ ქსოვილოვანი კონები კი, რომლებიც გადაჭიმულია ფარისებრი ხრტილიდან ციცხვისებრი ხრტილის მბგერავ მორჩებამდე და შეადგენენ ელასტიკური კონუსის ზემო ნაპირს, ქმნიან მბგერავ იოგებს. მბგერავი ანუ ნამდვილი მბგერავი იოგები- წყვილია (მარჯვენა და მარცხენა), სიმეტრიული წარმონაქმნებია, ისინი მოთავსებულია კისრის მე-4 და მე-5 მალებშუა ხრტილის დონეზე. მათი სიგრძე მამაკაცებში უდრის საშუალოდ 20-24 მმ-ს, ქალებში კი-15-18 მმ, მბგერავი იოგების სისქე დამოკიდებულია მათ დაჭიმულობაზე, რაც ხორციელდება სათანადო კუნთების შეკუმშვა-მოდუნებით. მბგერავ იოგებს შორის დარჩენილ სივრცეში გამავალი ჰაერით წარმოებს მათი რხევა და ხმის წარმოქმნა. ხმის ტემბრი დამოკიდებულია მბგერავი იოგების სიგრძეზე, სისქეზე, დაჭიმულობასა და მოქნილობაზე. ნამდვილ მბგერავ იოგებს შორის რჩება სამკუთხა მოყვანილობის სივრცე, რომელსაც ყია ეწოდება.

ხორხის კუნთების სხვადასხვა ხარისხით შეკუმშვის შედეგად მბგერავი იოგები შეიძლება იყოს მოდუნებული ან დაჭიმული, გარდა ამისა, მათ შორის დარჩენილი სივრცე-ყია, შეიძლება იყოს გაფართოებული ანდა შევიწროებული. იმ შემთხვევაში, როდესაც ყია შევიწროებულია, ამოსუნთქულ ჰაერს წინააღმდეგობის დაძლევა დიდი წნევით უხდება და ვღებულობთ ძლიერ ხმას (ხმამაღალი ლაპარაკი, ყვირილი). შევიწროებული ყიის დროს წარმოიქმნება ხმოვანი ბგერები. როდესაც ყია გაფართოებულია ჰაერი თავისუფლად ამოდის ფილტვებიდან და ვღებულობთ სუსტ ხმას (ხმადაბალი ლაპარაკი, ჩურჩული). გაფართოებული ყიის დროს წარმოიქმნებიან თანხმოვანი ბგერები.

იმ შემთხვევაში, როდესაც მბგერავი იოგები დაჭიმულია, ამოსუნთქული ჰაერი იწვევს მათ ხშირ რხევას რხევის მცირე ამპლიტუდით, რის შედეგადაც ვღებულობთ მაღალ ბგერებს. იმ შემთხვევაში კი, როდესაც მბგერავი იოგები მოდუნებულია ანდა სუსტადაა დაჭიმული, ამოსუნთქული ჰაერი იწვევს მბგერავი იოგების მცირერიცხოვანი რხევის ამპლიტუდის გადიდებას, რის შედეგადაც ვღებულობთ დაბალ ბგერებს, ბგერათა ჯამი იძლევა ხმას.

ელასტიკური აპკის მეორე შემადგენელი ნაწილი ეგრეთ წოდებული ოთხკუთხა აპკი იწყება ხორხ-სარქველის ნაპირებიდან და ფარისებრი ხრტილის კუთხიდან და უმაგრდება რქოვანა და ციცხვისებრი ხრტილების შიგნითა ზედაპირს. ოთხკუთხა აპკის ქვემო ნაპირი ქმნის პარკუჭის ზემო კიდეს, ანუ ცრუ მბგერავ იოგს. ეს იოგი იწყება ფარისებრი ხრტილის შიგნითა კუთხიდან და უმაგრდება ციცხვისებრი ხრტილის სამკუთხა ფოსოს.
მოლეკულური ორბიტალი

მოლეკულური ორბიტალი — ქიმიაში მათემატიკური ფუნქცია, რომელიც მოლეკულებში ელექტონების ტალღისებურ ქცევას აღწერს. ფუნქცია შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ქიმიური და ფიზიკური მახასიათებლები, როგორიცაა ნებისმიერ სპეციფიკურ რეგიონში ელექტრონების პოვნის ალბათობა. ტერმინი ორბიტალი პირველად რობერტ სანდერსონ მალიკენმა შემოიღო 1932 წელს, როგორცერთი-ელექტრონის ორბიტალის ტალღოვანი ფუნქციის აბრევიატურა. ელემენტარულ დონეზე, ეს გამოიყენება სივრცეში იმ რეგიონის აღსაწერად, რომელშიც ფუნქციას მნიშვნელოვანი ამპლიტუდა აქვს. მოლეკულური ორბიტალი ჩვეულებრივ წარმოიქმნება ატომური ან ყოველი მოლეკულის ატომის ჰიბრიდული ორბიტალების კომბინირებით, ან ატომთა ჯგუფების სხვა მოლეკულური ორბიტალებისგან. მათი რაოდენობრივი გამოთვლა შესაძლებელია ჰარტრის მეთოდითა და მეთოდით.

მიმოხილვა
მოლეკულური ორბიტალი მოლეკულის იმ რეგიონს აღნიშნავს, რომელზეც ელექტრონია განთავსებული. მოლეკულური ორბიტალი ატომური ორბიტალებისგან წარმოიქმნება, რომელიც ატომში ელექტრონის მდებარეობას აღნიშნავს. მოლეკულურ ორბიტალს მოლეკულის ელექტრონული კონფიგურაციის განსაზღვრა შეუძლია: ერთი ან წყვილი ელექტრონის სივრცითი განაწილებისა და ენერგიისა. უმთავრესად მოლეკულური ორბიტალი ატომური ორბიტალების ხაზობრივ (ლინეარულ) კომბინაციას ასახავს, განსაკუთრებით ხარისხობრივი ან მიახლოებითი გამოყენებისას. მოლეკულური ორბიტალების როლი ფასდაუდებელია მოლეკულებში ბმების მარტივი მოდელის წარმოქმნისას, რასაც მოლეკულური ორბიტალური თეორია ასახავს. გამოთვილითი ქიმიის თანამედროვე მეთოდების უმრავლესობა სისტემის მოლეკულური ორბიტალების გამოთვლით იწყება. მოლეკულური ორბიტალი ელექტრულ ველში ერთი ელექტრონის ქცევას აღწერს. ერთ ორბიტალზე ორი ელექტრონის არსებობის შემთხვევაში პაულის პრინციპი ასკვნის, რომ ისინი საპირისპიროდ ბრუნავენ.

მოლეკულური ორბიტალები მთელ მოლეკულაში არიან დელოკალიზებული. თუკი მოლეკულას სიმეტრიული ელემენტები აქვს, მისი მოლეკულური ორბიტალებიც სიმეტრიულია ან ანტისემტრიულია ამ სიმეტრიებთან მიმართებით. საბოლოო ჯამსი მოლეკულური ორბიტალების მათემატიკური განტოლება შემდეგია: = ±, სადაც სიმეტრიის ოპერაციით მოლეკულური ორბიტალის მათემატიკური ნიშანი იცვლება. სივრცით მოლეკულებში მოლეკულური ორბიტალები სიმეტრიულიცაა (სიგმა ბმა) და ანტისიმეტრიულიც (პი ბმა).

სიმეტრიული კანონიკული მოლეკულური ორბიტალებისგან განსხვავებით, ლოკალიზებული მოლეკულური ორბიტალები შეიძლება წარმოიქმნას რომელიმე კანონიკული ორბიტალის მათემატიკური ტრანსფორმაციის მეშვეობით. ამგვარი ორბიტალების უპირატესობა ისაა, რომ ორბიტალები „ბმასთან“ უფრო ახლოს არიან, როგორც ლუისის სტრუქტურითაა გამოსახული. საამგიეროდ, ამგვარი ლოკალიზებული ორბიტალების ენერგიის დონეს დიდხანს არ აქვს ფიზიკური მნიშვნელობა.

მოლეკულური ორბიტალების წარმოქმნა
მოლეკულური ორბიტალები ატომური ორბიტალების ურთიერთქმედებით წარმოიქმნება, თუკი ატომური ორბიტალების სიმეტრიები ერთმანეთთან თავსებადია. ატომური ორბიტალების ურთიერთქმედებათა ეფექტურობა ორ ატომურ ორბილატს შორის ორბიტალურ გადაფარვაზეა (ორი ორბიტალის კონსტრუქციურად ურთიერთქმედების მსაზღვრელი) დამოკიდებული, რაცმნიშვნელოვანია თუკი ატომური ორბიტალების ენერგია ერთმანეთთან ახლოსაა. საბოლოოდ, მოლეკულური ორბიტალების რიცხვი ტოლი უნდა იყოს მოლეკულის წარმომქმნელი ატომური ორბიტალების რიცხვისა.
ბუფერული ხსნარები

ბუფერული ხსნარები
წყალი სუსტი ელექტროლიტია და უმნიშვნელოდ დისოცირდება: 2 - + სუფთა წყალში 25° - ზე [] და [] ერთნაირია და ტოლია 10 -7 - ის.

ორგანიზმის - ის შენარჩუნება ხორციელდება ბუფერული ხსნარების დახმარებით. ბუფერული ეწოდება ხსნარს, რომელსაც შესწევს უნარი, შეინარჩუნოს წყალბადიონთა კონცერტრაციის მუდმივობა. გარკვეული რაოდენობის ძლიერი მჟავის ან ძლიერი ტუტის დამატებისას. რაოდენობრივად ბუფერულ სისტემებს ახასიათებენ ბუფერული ტევადობით, რომელიც ტოლია ძლიერი მჟავის ან ძლიერი ფუძის ექვივალენტების რაოდენობისა, რომელიც უნდა დაემატოს ერთ ლიტრ ბუფერულ ხსნარს, რათა მისი ერთი ერთეულით შეიცვალოს.
 = / სადაც - ძლიერი მჟავას ან ძლიერი ტუტის რაოდენობაა გრამ-ექვივალენტებში.

ბუფერული ტევადობა მაქსიმალურია ბუფერული სისტემის შემადგენელი კომპონენტების კონცენტრავიის ტოლობისას. მდგრადი ხსნარების მომზადების მიზნით მომართავენ ეგრეთ წოდებულ ბუფერულ ხსნარებს. რომელთაც აქვთ უნარი, შეინარჩუნონ - ის მუდმივობა განზავებისა ან მჟავის და ფუძის დამატებისას.

ბუფერულ ხსნარებს მიეკუთვნება:
1. ხსნარი რომელიც შედგება სუსტი მჟავასა და ამ სუსტი მჟავას და ძლიერი ტუტის მარილისაგან.
2. ხსნარი, რომელიც შედგება სუსტი ფუძისგან და ამ ფუძის და ძლიერი მჟავას მარილისაგან.
3. ხსნარები, რომლებიც შეიცავს მრავალფუძიანი მჟავას მარილებს.

ორგანიზმში ძირითადი ბუფერული სისტემაა - პიდროკარბონატული; მის წილად მოდის სისხლში ბუფერული მოქმედების 50% და მისი საშუალებით ხდება სისხლის = 7,4 შენარჩუნება. ორგანიზმში ნახშირმჟავა წარმოიქმნება 2 - ის ჰიდრატაციით. ეს პროცესი ხორციელდება ფერმენტ კარბოანჰიდრაზას დახმარებით: 2+2→23 კარბონატული ბუფერული სისტემა წარმოადგენს სუსტ მჟავას - ნახშირმჟავას და მასთან წონასწორობაში მყოფ ჰიდროკარბონატ იონს: 23 - + + 3 3 - 3 - არის 23 - თან შეუღლებული ფუძე. ამ წყვილის ბუფერული მოქმედების მექანიზმი შემდეგში მდგომარეობს: ბუფერულ სისტემაზე ძლიერი მჟავას დამატებისას, ამ უკანასკნელის დისოციაციის შედეგად მიღებული პროტონები ურთიერთქმედებენ ნახშირმჟავას შეუღლებულ ფუძესთან: + + 3- 23.

მეორე სისტემა - ფოსფორული ბუფერული სისტემა, რომელიც ახასიათებს წონასწორობას ჰიდროფოსფატსა და დიჰიდროფოსფატის იონებს შორის. ორგანიზმში ჰემოგლობინური ბუფერი წარმოადგენს ერითროციტების მთავარ ბუფერულ სისტემას, რომელიც პროტონის დონორის სახით შეიცავს ორ სუსტ მჟავას - ჰემოგლობის და ოქსიჰემოგლობინს, ხოლო პროტონის აქცეპტორის როლს ასრულებს მჟავათა შეუღლებული ფუძეები.

ოქსიჰემოგლობინი უფრო ძლიერი მჟავაა, ვიდრე ჰემოგლობინი: როცა ერითროციტებში ოქსიჰემოგლობინი იონიზებულია 65%-ით, ხოლო ჰემოგლობინი - 10%-ით. ჰემოგლობინთან ჟანგბადის მიერთებისას (ფილტვებში) სისხლის მცირდება შედარებით ძლიერი მჟავას წარმოქმნის გამო: მეორე მხრივ, როდესაც ოქსიჰემოგლობინი გადასცემს ჟანგბადს ქსოვილებს. სისხლის ისევ იზრდება. უფრო სუსტი მჟავას (ჰემოგლობინის) წარმოქმნის გამო.

მჟავის სიჭარბისას - იონებს პირველ რიგში დაიკავშირებს ჰემოგლობინის ანიონი, რომელსაც, როგორც შედარებით ძლიერ ფუძეს, გააჩნია პროტონისადმი, მეტი სწრაფვა, ხოლო ჭარბი ტუტის შემთხვევაში უფრო მეტ აქტიურობას ამჟღავნებს ოქსიჰემოგლობინი, ვიდრე ჰომოგლობინი.

მნიშვნელოვანი ბუფერული ნაერთები
საბჭოთა კავშირის გეოგრაფიული სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი

საბჭოთა კავშირის გეოგრაფიული სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი — ლექსიკონი, რომელიც გამოსცა ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის მთავარმა სამეცნიერო რედაქციამ 1987 წელს, მომზადდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ენათმეცნიერების ინსტიტუტის მონაწილეობით.

სარედაქციო საბჭო: ირაკლი აბაშიძე (თავმჯდომარე), ალექსანდრე კობახიძე, ქეთევან ლომთათიძე, ა. საყვარელიძე, ც. ცერცვაძე, მ. ჭაბაშვილი. რედაქტორები: შუქია აფრიდონიძე, თ. ზურაბიშვილი.
ლექსიკონის მიზანია გეოგრაფიულ სახელთა სწორი ქართული დაწერილობის დანერგვა. იგი გათვალისწინებულია გეოგრაფების, კარტოგრაფების, უმაღლესი და საშუალო სკოლის მასწავლებლების, გამომცემლობათა მუშაკების, ჟურნალისტებისათვის და დაინტერესებულ მკითხველთა ფართო წრისათვის.

გამოცემა მოიცავს უმნიშვნელოვანესი გეოგრაფიული ობიექტებისა და ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულების სახელწოდებებს (დაახლოებით 9 300 ერთეული).

ლექსიკონი მოამზადა ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის სატრანსკრიფციო ჯგუფმა ივანე გიგინეიშვილის, მ. ჭაბაშვილისა და კონა გიგინეიშვილის ხელმძღვანელობით.
აძეძი

აძეძი ― მდინარე საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის თიანეთის მუნიციპალიტეტში, ივრის მარჯვენა შენაკადი.

სათავეს იღებს წყაროებიდან, რომლებიც მდებარეობს ქართლის ქედის სამხრეთ შტოზე, სოფელ სიმონიანთხევის დასავლეთით სამ კილომეტრზე, ზღვის დონიდან 1198 მ-ზე. საერთო ვარდნა 223 მ, საშუალო ქანობი 13,9 %. მდინარის სიგრძე 16 კმ. აუზის ფართობი 162 კმ².
ზოლიანი დელფინი

ზოლიანი დელფინი — ძუძუმწოვარი ცხოველი დელფინისებრთა ოჯახისა. ზოლიანი დელფინი კარგადაა შესწავლილი და მთელი მსოფლიოს მასშტაბით ზომიერი სარტყლებისა და ტროპიკების წყლებში ბინადრობს. მიეკუთვნება ოკეანის დელფინებს.

ტაქსონომია
ზოლიანი დელფინი -ს გვარის 5 სახეობას შორის ერთ-ერთია. ბოლო კვლევების თანახმად ( . (1999)), -ს გვარი ბუნებრივი ჯგუფი არ არის. ამ კვლევის მიხედვით, ზოლიანი დელფინის ყველაზე ახლობელი სახელობებია: კლიმინის დელფინი, ჩვეულებრივი დელფინები, ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი და ინდო-წყნაროკეანური ბოთლცხვირა დელფინი, რომელიც თავდაპირველად ბოთლცხვირა დელფინის სუბსახეობად მიიჩნეოდა. ზოლიანი დელფინი პირველად 1833 წელს ფრანც მეიენმა აღწერა.

აღწერა
ზოლიან დელფინს ისეთივე ზომა და ფორმა აქვს, როგორც მსგავს პირობებში ბინადარ სხვა დელფინებს ( პანტროპიკული ლაქებიიანი დელფინი, ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი, კლიმინის დელფინი). გარდა ამისა, მისი შეფერილობა საკმაოდ განსხვავებულია და ზღვაში ადვილად შესამჩნევს ხდის. ქვედა ნაწილი ლურჯი, თეთრი ან ვარდისფერი აქვს. ახალშობილი ზოლიანი დელფინები დაახლოებით 10 კილოგრამს იწონიან და 1 მეტრის სიგრძის არიან. ზრდასრული ზოლიანი დელფინები 2.4 მეტრის სიგრძის (მდედრები) ან 2.6 მეტრი სიგრძის (მამრები) არიან და 150 კგ-ს (მდედრები) ან 160 კგ-ს (მამრები) იწონიან. ხმელთაშუაზღვისპირეთში მდედრები სექსუალურად 12 წლის ასაკში მწიფდებიან, ხოლო წყნარ ოკეანეში 7-9 წლის ასაკში. ცოცხლობენ 55-60 წელს. ორსულობის პერიოდი 12 თვეს გრძელდება, ხოლო მშობიარობას შორის პერიოდი 3-4 წელს.

ამ გვარის სხვა დელფინების მსგავსად ზოლიანი დელფინები დიდ ჯგუფებად ცხოვრობენ, რომელთა რაოდენობაც ათასამდე ინდივიდს მოიცავს. ხმელთაშუაზღვისპირეთსა და ატლანტის ოკეანეში უფრო მცირე ჯგუფებიც იქმნება. ზოლიანი დელფინები ჩვეულებრივ დელფინებთან ერთადაც ცხოვრობენ. ზოლიან დელფინი აკრობატია - ხშირად ხტება წყლის ზედაპირზე. იკვებება ღია წყლის პატარა თევზებითა და კალმარებით.

პოპულაცია და გავრცელება
ზოლიანი დელფინი ზომიერ და ტროპიკულ სარტყლებში სანაპიროსგან მოშორებით ბინადრობს. უხვად ბინადრობს ჩრდილოეთისა და სამხრეთ ატლანტიკურ ოკეანეებში, ხმელთაშუა ზღვაში (მათშორის მარმარილოს ზღვაში) და მექსიკის ყურეში, ინდოეთის ოკეანესა და წყნარ ოკეანეში. უხეშად რომ ვთქვათ, ზოლიანი დელფინები ჩრდ. მეორმოცე პარალელიდან სამხრეთით 30-ე პარალელამდე ბინადრობენ. ბინადრობენ 10-დან 26°-მდე ტემპერატურის წყლებში, საშუალოდ 18-22° ტემპერატურის წყლებში. წყნარი ოკეანის დასავლეთ ნაწილში, სადაც აღნიშნული სახეობები კარგად შეისწავლება, გამორჩეული მიგრაციული ნიმუშები ფიქსირდება. სხვა სივრცეებში მსგავსი ნიმუშები არ გვხვდება. ზოლიანი დელფინების მთლიანი პოპულაცია ორ მილიონს აღემატება. 2017 წელს ზოლიანი დელფინი ყველაზე სამხრეთით ახალი ზელანდიის სამხრეთით, დანიდინთან შენიშნეს.

კვება
ზრდასრული ზოლიანი დელფინები თევზებით, კალმარებით, რვაფეხებით, პლანქტონებითა და სხვა კიბოსნაირებით იკვებება. ხმელთაშუაზღვისპირეთის ზოლიანი დელფინები ძირითადად თავფეხიანებით იკვებებიან, ხოლო ჩრდილო-აღმოსავლეთ ატლანტიკის ზოლიანი დელფინები თევზებით ხშირად კი ვირთევზებით. საკვების მოსაპოვებლად 700 მეტრის სიღმეზე ჩასვლა შეუძლიათ.
ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი

ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი — ძუძუმწოვარი ცხოველი დელფინისებრთა ოჯახისა. ბინადრობს ჩრდილოეთ ატლანტიკის ოკეანეში. უფროს ინდივიდებს მთელს სხეულზე ძალიან გამორჩეული ლაქებიანი შეფერილობა აქვთ.

ტაქსონომია
ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი პირველად 1828 წელს კუვიემ აღწერა. ინდივიდების ფიზიკურ ფორმებს შორის მნიშვნელოვანი ვარიაციები შეიმჩნევა, რის გამოც სპეციალისტები დიდი ხნის მანძილზე ტაქსონომიურ კლასიფიკაციაში ბოლომდე დარწმუნებულები არ იყვნენ. დღეისთვის მხოლოდ ერთი სახეობაა აღიარებული, თუმცა დიდი, განსაკუთრებით ლაქებიანი დელფინები ფლორიდის მახლობლადაა შემჩნეული, რომელიც შეიძლება ფორმალურად სუბსახეობად შეიძლება იქნეს კლასიფიცირებული.

ბაჰამის კუნძულებზე ატლანტიკურ ლაქებიან დელფინებს ბოთლცხვირა დელფინებთან შეწყვილებისას დააკვირდნენ. რიჩ ლედაკის გამოკვლევის თანახმად, ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი შეიძლება ბოლთლცხვირა დელფინებთან (-ის გვარი) უფრო ახლოს იყოს, ვიდრე-ს გვარის სხვა დელფინებთან.

დელფინთა სხვა სახეობებთან შედარებით ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი საშუალო ზომისაა. ახალშობილები 89-109 სმ-ის სიგრძის არიან. ზრდასრული მამრები 2.26 მეტრის სიგრძის არიან და 140 კილოგრამს იწონიან, ხოლო მდედრები 2.29 მეტრის სიგრძის არიან და 130 კილოგრამს იწონიან. პანტროპიკულ ლაქებიან დელფინთან შედარებითატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი უფრო ძლიერი აღნაგობისაა. ეს სახეობა თავის ჰაბიტატს პანტროპიკულ ლაქებიან დელფინთან და ბოთლცხვირა დელფინებთან იყოფს.

ქცევა
ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინები ძალიან სოციაბილური ცხოვეები არიან და 5-15 ინდივიდისგან შემდგარ ჯგუფებად ცხოვრობენ. ხშირად ჯგუფებს ბოთლცხვირა დელფინებთან ერთად ქმნიან. არიან სწრაფი მოცურავეები. შეწყვილებისას ერთი მამრი რამდენიმე მდედრთან წყვილდება. ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინის ორსულობის პერიოდი დაახლოებით 11 თვეს გრძელდება. დედები შვილებზე 5 წლის მანძილზე ზრუნავენ, თუმცა დედებს დასვენებაში ჯგუფიც ეხმარება. ქცევის სხვადასხვა ფორმის დროს ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი სხვადასხვა ხმას გამოსცემს: უსტვენს, ბზუის, ყეფს და ყივის.

ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინები ჯგუფურად ნადირობენ ღამ-ღამობით. ისინი საკბილოს, უმთავრესად პატარა თევზებს, თაფეხიანებს, როგორიცაა კალმარები და უხერხემლოებს სტრატეგიულად წრეში აქცევენ და ერთდროულად ესხმიან თავს. 60 მეტრის სიღმეზე ჩაყვინთვა შეუძლიათ და წყლის ქვეშ 10 წუთის განმავლობაში შეუძლიათ ყოფნა. ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი ბინადრობს მექსიკის ყურეშიც. უფრო იშვიათად აღნიშნული სახეობა აღმოსავლეთით აზორისა და კანარისკუნძულებთანაც შეუმჩნევიათ. ყველაზე ჩრდილოეთით ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინები კეიპ კოდთან შეამჩნიეს. ამ სახეობის გავრცელების სამხრეთი საზღვრები რიუ-გრანდი-დუ-სული-დან აფრიკის დასავლეთ სანაპირომდე სივრცეა, თუმცა ამ წყლებში მათი გავრცელების მასჭტაბები ნაკლებადაა შესწავლილი.

დღეისთვის ბაჰამის კუნძულებზე 200 ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინია. სხვა დელფინებთან მსგავსი გარეგნობის გამო ამ სახეობის ზუსტი პოპულაციის გარკვევა რთულია. კველლვების თანახმად, მსოფლიო მასშტაბით ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინის მიახლოებითი რაოდენობა 100 000-ია.