iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
საფო მგელაძე

საფო მგელაძე საფო მგელაძე-გიგინეიშვილი (დ. 1894, ჯურუყვეთი — გ. 1936, თბილისი) — ქართველი პოეტი, ბელეტრისტი.

ბიოგრაფია
საფო მგელაძე დაიბადა 1894 წელს, გურიაში, სოფელ ჯურუყვეთში, აზნაურ იოსებ გიგინეიშვილისა და ქრისტინე კანდელაკის ოჯახში. პატარაობიდანვე გამოირჩეოდა სწავლისადმი დიდი ინტერესით. ხუთი წლისას ასწავლეს წერა-კითხვა. ექვსი წლისა მიიყვანეს სოფლის სკოლაში. რვა წლისამ დაწერა პირველი ლექსი. 1908 წელს გამოაქვეყნა ლექსი „საქართველო“ ჟურნალ „საქართველოში“, ხოლო ორი ლექსი აკაკის იუბილის გამო ჟურნალ „ფასკუნჯში“. ორივე ჟურნალს რედაქტორობდა ვალერიან გუნია.

საფო ცოლად მიათხოვეს საკმაოდ უფროსი ასაკის კაცს, ვლადიმერ მგელაძეს. ქორწინება ხანმოკლე გამოდგა. ოჯახური ცხოვრება მთავარი დაბრკოლება შეიქნა საფოს სამწერლო და საზოგადოებრივი საქმიანობისათვის. საფოს 2 შვილი ჰყავდა (მისი ერთი შვილი - შუშანა მგელაძე - საბავშვო პოეტი იყო). მისი ლექსები იბეჭდებოდა გაზეთ „სამშობლოში“, ჟურნალ „ხმა ქართველი ქალისაში“, „თეატრსა და ცხოვრებაში“, 1920-იან წლებში კი „ტრიბუნასა“ და „მშრომელ ქალში“.

1922 წელს ოჯახი თბილისში გადასახლდა. საფოს წიგნები ამ დროს უკვე ცნობილი იყო და ის მწერალთა კავშირის წევრიც იყო. იყო ქალთა ჟურნალ „ჩვენი გზის“ თანამშრომელი. 1927 წელს გამოსცა პოემა „ბახმარო“. 1928 წელს გამოსცა რომანი „ლიანა ლორდია“.„ლიანა ლორდია“ იმ დროის ახალგაზრდების საყვარელ წიგნად იქცა. ამ რომანმა მწერალ ქალს „სიყვარულის წიგნის ოსტატის“ და „ლამაზი სიყვარულის ლამაზი მხატვრის“ სახელი დაუმკვიდრა. 1931 წელს გამოვიდა მისი ლექსების კრებული „პრელუდია“, 1935 წელს გამოსცა რომანები „ქარიშხლის ფრთებზე“ და „გზადაგზა“, 1940 წელს „თხზულებანი“, 1968 წელს კი „რჩეული“, რომელშიაც შევიდა მწერლის რომანები და მოთხრობები.

თბილისში საფო მგელაძის სახლი მთაწმინდის ძირში ქართველი ხელოვანების თავშეყრის ადგილი იყო. აქ სტუმრობდა საფოს მეგობრები: ლადო ასათიანი, მარიჯანი, გალაკტიონ ტაბიძე, ტერენტი გრანელი, ალიო მირცხულავა, ტიციანი და სხვები. საფო მგელაძე განსაკუთრებით მეგობრობდა კატო მიქელაძესთან.

საფომ ლიტერატურული მოღვაწეობა პოეზიით დაიწყო, შემდეგ კი ბელეტრისტიკაშიც სცადა ბედი, მაგრამ ლექსების წერა არ შეუწყვეტია. ის ქართული პრესის ფურცლებზე გამოჩნდა ფსევდონიმებით: „გურული ქალი“, „ეწერელი ქალი“, „მუშა ქალი“, „სანი“. გაზეთებიდან მას ყველაზე ხშირად მასპინძლობდნენ: „კავკასიონი“, „ჩვენი გზა“, „ტრიბუნა“, „კომუნისტი“, „ხმა ქართველ ქალისა“; ჟურნალებიდან: „ლიტერატურული საქართველო“, „პროლეტარული მწერლობა“, „ლომისი“, „ქართული მწერლობა“, „მნათობი“.

საფოს პოეზია ფერთა სიუხვითა და თემატური მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. ბევრი ლექსი სატრფიალო ლირიკის ჟანრს განეკუთვნება. მათ შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია: „იებს ამბორიც გამოჰყვა თანა“, „მე მაშინ მოვალ“, „წარწერა ჭადრაკზე”, „მოკვდი და ისევ შემიყვარდები” და სხვა. მოქალაქეობრივი გულისტკივილი ისმის საფო მგელაძის ლექსებში: „დამოუკიდებელი საქართველო”, „აჭარა”, „ბაგრატის ტაძრის ნანგრევები”, „ჩემი ერი”, „თუში” და მრავალი სხვა.

საფო განსაკუთრებით პოპულარული იყო ქალებს შორის. მისი ნაწარმოებების გმირები არიან ქალები, რომლებიც თვითონ იბრძვიან საკუთარი ცხოვრების შესაქმნელად. თანამედროვენი მას ქართველ ჟორჟ სანდს უწოდებდნენ.

გურიაში ყოფნის დროს საფო ცხენიდან ჩამოვარდა და თირკმელი დაუზიანდა. საფო ოპერაციას გადაჰყვა 42 წლის ასაკში. დაკრძალულია ვაკის სასაფლაოზე.
მზიანი სანაპირო

მზიანი სანაპირო ( — სლანჩევ-ბრიაგი) — ზღვისპირა კლიმატური კურორტი ბულგარეთში; გაშენებულია შავი ზღვის სანაპიროზე, ქალაქ ნესებირიდან ჩრდილოეთით. ზაფხული ძალიან თბილია (ივლისის საშუალო ტემპერატურა 23,3 °), ზამთარი რბილი (იანვრის საშუალო ტემპერატურა 2,4 °); ნალექები 430 მმ წელიწადში. სამკურნალო საშუალებები: კლიმატოთერაპია, ზღვაში ბანაობა. არის 5 კმ-ზე მეტი სიგრძისა და 300-400 მ სიგანის პლაჟი, რომელიც დაფარულია წვრილი ყვითელი ქვიშით. ყურძნით მკურნალობა. არის სასტუმროები, პანსიონატები, აგარაკები და სხვა. სულ 200-მდე სასტუმროა. მზიანი სანაპირო ქალაქ ნესებირის ნაწილია, რომლის ძველი მონაკვეთი შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში. ძველ ნესებირსა და მზიან სანაპიროს შორის ავტობუსი მოძრაობს. საკურორტო კომპლექსი მზიანი სანაპირო დაჯილდოებულია ცისფერი დროშით. უახლოესი აეროპორტები და რკინიგზის სადგურები განლაგებულია ბურგასსა და ვარნაში.
გორჰამის მღვიმე

გორჰამის მღვიმე — მღვიმე გიბრალტარში, მდებარეობს მის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. იგი ბუნებრივი წარმოშობისაა, წარმოიქმნა წყლის შედეგად 250 ათასი წლის წინ. გამყინვარების პერიოდში ზღვის დონის ცვალებადობის გამო ზღვიდან 4,5 კილომეტრში მდებარეობდა. მიჩნეულია ნეანდერტალელების უკანასკნელ საცხოვრისად.

მღვიმე აღმოაჩინა 1907 წელს, ბრიტანელმა სამხედრომ ა. გორჰამმა, რომლის სახელიც მიიღო. მღვიმეში აღმოჩნდა უძველესი ადამიანების შრომის იარაღები. პირველი არქეოლოგიური გათხრები მხოლოდ 1950 წელს დაიწყო და გაგრძელდა 1951 წლის მარტამდე. აღმოაჩინეს ანტიკური ხანის, ნეოლითისა და მუსტიეს კულტურის შრეები.

2012 წელს გორჰამის მღვიმეების კომპლექსი შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების საცდელ სიაში. 2016 წლის 15 ივლისს კი შეიტანეს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.

2014 წელს არქეოლოგებმა გორჰამის მღვიმეში, ნეანდერტალელების მიერ შესრულებული აბსტრაქტული ნახატები აღმოაჩინეს.
რობერტ ენგლი

რობერტ ფრაი ენგლი (; დ. 10 ნოემბერი, 1942, სირაკიუსი, აშშ) — ამერიკელი ეკონომისტი. ნობელის პრემიის ლაურეატი ეკონომიკაში (2003). სხვადასხვა დროს მოღვაწეობდა მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიის ინსტიტუტსა და კალიფორნიის უნივერსიტეტში (სან-დიეგო), ამჟამად მუშაობს ნიუ-იორკის უნივერსიტეტში. განათლება მიიღო უილიამსის კოლეჯსა და კორნელის უნივერსიტეტში.
კონცეფცია

კონცეფცია ( —გაგება, სისტემა) — რაიმე საგნის, მოვლენის, პროცესის გაგების, განმარტების გარკვეული წესი, ძირითადი თვალსაზრისი, მათი სისტემატური ანალიზის სახელმძღვანელო იდეა. ტერმინ კონცეფციას ხმარობენ აგრეთვე ადამიანთა ძირითადი ჩანაფიქრის, კონსტრუქციული პრინციპის აღსანიშნავად ხელოვნებაში, ტექნიკასა და სხვა დარგებში.
კაბერნე

კაბერნე — ფრანგული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიშთა ჯგუფი. საუკუნის დასაწყისში ორი ჯიში, კაბერნე სოვინიონი და კაბერნე ფრანი შეიტანეს ყირიმში, საიდანაც გავრცელდა რუსეთის იმპერიაში და შესაბამისად, საქართველოში. 1970 წლის მონაცემებით კაბერნე სოვინიონს საქართველოში ეჭირა 1400-მდე ჰექტარი. გამოიყენება სამარკო ღვინო თელიანის დასამზადებლად.
კარკინიტის ყურე

კარკინიტის ყურე — ყურე შავი ზღვის ყირიმის ნახევარკუნძულის სანაპიროსთან. ხმელეთში შეჭრილია 118,5 კმ-ზე. სიღრმე დასავლეთ ნაწილში 36 მ, აღმოსავლეთში — 10 მ. მკაცრ ზამთარში იყინება. არის ნავსადგურები: სკადოვსკი და ხორლი. სიახლოვეს არის ქალაქები. სახელი ეწოდა მის სანაპიროზე ძველი წელთაღრიცხვის - საუკუნეებში დაარსებული ბერძნული ქალაქის კარკინიტის სახელის მიხედვით.
კალამიტის ყურე

კალამიტის ყურე — ყურე შავ ზღვაში, ყირიმის ნახევარკუნძულის დასავლეთ ნაპირთან. ხმელეთში იჭრება 13 კმ-ზე. შესასვლელთან სიგანე 41 კმ აღწევს. სიღრმეები 30 მ-მდეა. ჩრდილოეთიდან შემოზღუდულია ევპატორიის კონცხით, ხოლო სამხრეთიდან ლიკულის კონცხით. ერთვის მდინარეები ალმა და ბულგანაკი. დამახასიათებელია დაბალი ქვიშიანი ნაპირები. სანაპიროზე ბევრია მარილიანი ტბა. ჩრდილოეთ ნაპირთან იჭრება ევპატორიის უბე.
ჯეიმზ აბოტ მაკნილ უისლერი

ჯეიმზ აბოტ მაკნილ უისლერი ( დ. 1834 — გ. 1903) — ამერიკელი მხატვარი, ესთეტიკური მოძრაობის თავკაცი. მისი ყველაზე ცნობილი ნახატია „დედის პორტრეტი“. მისმა ჩვევებმა, სურათებისთვის ექსცენტრულობით გამაოგნებელი სახელების დარქმევამ აღაშფოთა კრიტიკოსი ჯონ რასკინი. 1877 წელს უისლერმა გამოფინა იაპონური მანერით შესრულებული ღამის ხედები, რომელთაც „ნოქტიურნები“ უწოდა.
ფრიც ბაადე

ფრიც ბაადე (; დ. 23 იანვარი, 1893, ნოირუპინი — გ. 15 მაისი, 1973, კილი) — გერმანელი ეკონომისტი და პოლიტიკოსი. 1949-1965 წლებში ბუნდესტაგის სოციალ-დემოკრატი დეპუტატი. განვითარებადი ქვეყნების ეკონომიკური პრობლემების ინსტიტუტის (ბონი) დირექტორი (1961). ბაადეს გამოკვლევები ძირითადად ეხება მსოფლიო ეკონომიკურ პრობლემებს, განვითარებადი ქვეყნების სოფლის მეურნეობის საკითხებს და სხვა.
გერჰარდ I (ბერგის გრაფი)

გერჰარდ ფონ იულიხი (; დ. დაახლ. 1321 — გ. 1360) — ვილჰელმ ფონ იულიხისა და ჟანა დე ენოს შვილი, რავენსბერგის გრაფი 1346 წლიდან და ბერგის გრაფი 1348 წლიდან (როგორც მეუღლის თანამმართველი), მამის თანამმართველი იულიხ-ბერგის საჰერცოგოში (გერჰარდ -ის სახელით).

ოჯახი და შვილები
ცოლი (1336) — მარგარიტა (გარდ. 1389), ბერგისა და რავენსბერგის საგრაფოების მემკვიდრე. შვილები:
ვილჰელმ (1338—1408), ბერგის ჰერცოგი
ელიზაბეტა (გარდ. 1388), 1353 წელს გათხოვდა გრაფ ჰენრიხ ფონ ვალდეკზე (გარდ. 1397)
მარგარიტა (გარდ. 1425), 1369 წელს გათხოვდა გრაფ ადოლფ დე ლა მარკზე (გარდ. 1394).

მემკვიდრეობა
გერჰარდი მამის გარდაცვალებიდან ერთი წლის მერე გარდაიცვალა, ამიტომ იულიხის საჰერცოგო მიიღო მისმა ძმამ, ვილჰელმ -მ. გერჰარდის შვილმა კი დედის მემკვიდრეობა მიიღო — ბერგი და რავენსბერგი.
ფრანც ქსავერ ფონ ბაადერი

ფრანც ქსავერ ფონ ბაადერი (; დ. 27 მარტი, 1765, მიუნხენი — გ. 23 მაისი, 1841, მიუნხენი) — გერმანელი ფილოსოფოსი იდეალისტი, ბუნებისმეტყველი (ექიმი, გეოლოგი), ფილოსოფიური რომანტიზმის წარმომადგენელი. 1826 წლიდან მიუნხენის უნივერსიტეტის ფილოსოფიისა და ღვთისმეტყველების პროფესორი. განიცადა კაბალის, ბემეს, და ფრანგი მისტიკოსის სენ-მარტენის გავლენა. შექმნა თეოსოფიური სისტემა, რომლის თანახმად ადამიანის არსებობა და საზოგადოების ისტორია მთლიანად დამოკიდებულია ღმერთის ყოფიერებაზე. ბაადერის აზრით, შემეცნება არის ღმერთის „თვითგანვითარება“ ადამიანში. ამიტომ ჩვენი ცოდნა ღვთაებრივი ცოდნის ნაწილია. გავლენა მოახდინა შელინგზე, ფრიდრიხ შლეგელზე და აგრეთვე სლავიანოფილობაზე.
ვარნის ყურე

ვარნის ყურე — შავი ზღვის ყურე ბულგარეთის სანაპიროზე. ხმელეთში იჭრება 3 კმ-ზე. შესასვლელთან სიგანე 7 კმ აღწევს. სიღრმე 10-18 მ. მკაცრ ზამთარში იყინება. ჩრდილოეთი და სამხრეთი ნაპირები ამაღლებულია, დასავლეთი — დადაბლებული. ვარნის ყურესთან სანაოსნო არხით დაკავშირებულია ვარნისა და ბელოსლავის ტბები. ვარნის ყურეში მდებარეობს ქალაქი და პორტი ვარნა.
უილიამ ბეილისი

უილიამ მედოკ ბეილისი (; დ. 2 მაისი 1860, ვულვერჰემპტონი — გ. 27 აგვისტო 1924, ლონდონი) — ინგლისელი ფიზიოლოგი. 1888 წლიდან მუშაობდა ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯში (1912 წლიდან პროფესორი). 1901 წელს ერნეტს სტარლინგთან ერთად აღმოაჩინა დუოდენური სეკრეტინი. 1904 წლიდან იკვლევდა ფერმენტების მოქმედების ფიზიოლოგიურ-ქიმიურ საფუძვლებს და ადსორბაციის მოვლენას. ავტორია ნაშრომისა „ზოგადი ფიზიოლოგიის საფუძვლები“ (1915).

ბიოგრაფია
უილიამ მედოკ ბეილისი დაიბადა 1860 წლის 2 მაისს, ვულვერჰემპტონში. მან განათლება მიიღო ვადჰემის კოლეჯსა და ლონდონის უნივერსიტეტის კოლეჯში. 1888 წლიდან მუშაობდა ლონდონის უნივერსიტეტში (1912 წელს პროფესორად დაწინაურდა). 1902 წელს მან ერნესტ სტარლინგთან ერთად აღმოაჩინა სეკრეტინი. 1904 წლიდან სწავლობდა ფერმენტების მოქმედებისა და ადსორბციის ფენომენების ფიზიკურ-ქიმიურ საფუძვლებს; მან აჩვენა ნივთიერებების კოლოიდური მდგომარეობის როლი ფიზიოლოგიურ პროცესებში. 1911 წელს მას მიენიჭა ლონდონის სამეფო საზოგადოების სამეფო მედალი, ხოლო 1919 წელს — კოპლის მედალი.

უილიამ მედოკ ბეილისი გარდაიცვალა 1924 წლის 27 აგვისტოს ლონდონში.

შრომები
მან დაწერა ფუნდამენტური ნაშრომი „ზოგადი ფიზიოლოგიის საფუძვლები“ ​​(1915) და რუსული თარგმანით „შესავალი ზოგად ფიზიოლოგიაში“ (1927).
ჯარილგაჩი

ჯარილგაჩი — კუნძული შავი ზღვის კარკინიტის ყურეში. ადმინისტრაციულად ეკუთვნის უკრაინის ხერსონის ოლქს. ფართობი — 56 კმ². სიმაღლე — 2 მ. დაუსახლებელია. წაგრძელებული ფორმისაა. დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ გადაჭიმულია დაახლოებით 42 კმ-ზე, ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 4,6 კმ-ზე. კუნძულზე ბევრია ლიმანური ტბა, რომლებიც მეტწილად მარილიანია. რელიეფში გვხვდება ქვიშის დიუნები, სანაპირო დაჭაობებული დაბლობები, ლიმანები, ცელები. სანაპირო აკუმულაციური ტიპისაა. არის ხელოვნური მტკნარი წყალსატევები და 3 არტეზიული ჭაბურღილი. მდინარეები არ გვხვდება. დამახასიათებელია ზომიერად კონტინენტური ჰავა. საშუალო წლიური ტემპერატურაა 10,2 °. ივლისის საშუალო ტემპერატურა 22 °. იანვრის –2 °. აბსოლუტურ მინიმალური ტემპერატურა –27 °, აბსოლუტურ მაქსიმალური 50 °. ნალექები დაახლოებით 400 მმ წელიწადში. მზის ნათების ხანგრძლივობა 2300 სთ. წელიწადში. კუნძულზეა ჯარილგაჩის ეროვნული ბუნებრივი პარკი, რომელიც 2009 წელს დაარსდა. კუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილშია მდელოს, ჭაობისა და მლაშობის მცენარეულობა, ცენტრალურ ნაწილში — სტეპი და მდელოები.

გალერეა
ად-დეციმიუმის ბრძოლა

ად-დეციმიუმის ბრძოლა — ბიზანტია-ვანდალების ომის ერთ-ერთი გადამწყვეტი ბრძოლა. გაიმართა 533 წლის 13 სექტემბერს ვანდალების დედაქალაქ კართაგენიდან 16 კილომეტრში ად-დეციმიუმთან. ბრძოლა დასრულდა ბიზანტიელების გამარჯვებით.

ბიზანტიის ჯარს ხელმძღვანელობდა ველისარიუსი, ხოლო ვანდალების ჯარს მეფე გელიმერი. ადგილობრივი ეპისკოპოსისა და ძველი რომაელი დიდებულების მხარდაჭერით ველისარიუსი კართაგენისკენ გაემართა. ვანდალებმა დაიწყეს ჯარის შეგროვება. მათ ვერ მიიმხრეს ჰუნები, რომელთაც დიდძალი საჩუქრები შესთავაზეს. ქალაქის მდიდარი საზოგადოება და ჩრდილოაფრიკელი ვაჭრები ასევე ბიზანტიის მხარეს აღმოჩნდნენ. ვანდალთა მეფის ვარაუდით მას კავალერიისაგან შემდგარი ძირითადი რაზმით ზურგიდან უნდა შეეტია მტრისთვის, მის ძმას ამატას - წინიდან (კართაგენიდან), ხოლო მისი ძმისშვილი გიბამუნდი 2 000 ჯარისკაცით შეტევაზე სამხრეთიდან უნდა გადასულიყო. ამ გზით უნდოდათ ბიზანტიელების განდევნა ზღვიკან და მათი ალყაში მოქცევა. ვანდალების მეთაურებს შორის ნაკლებმა კოორდინაციამ მათი დამარცხება გამოიწვია. ვანდალები შეეცადნენ პარტიზანულ ბრძოლაზე გადართულიყვნენ, მაგრამ მათ წინააღმდეგობას ბოლო მოეღო.
უინფილდ სკოტი

უინფილდ სკოტი (; 13 ივნისი, 1786, ვირჯინია — 29 მაისი, 1866, ნიუ-იორკი) — ამერიკელი გენერალი, დიპლომატი და პოლიტიკოსი.

დაიბადა ფერმერის ოჯახში. მიიღო იურიდიული განათლება უილიამსბურგის კოლეჯში და მუშაობდა ადვოკატად. 1808 წელს შევიდა აშშ-ის არმიაში არტილერიის კაპიტნის წოდებით. 1812 წლის ინგლის-ამერიკის ომში მონაწილეობდა პოლკოვნიკ-ლეიტენანტის წოდებით. 1813 წელს პოლკოვნიკის წოდება მიიღო და მონაწილეობდა კანადის პორტ სენტ-ჯორჯის აღებაში. მონაწილეობდა ასევე ამერიკა-ინდიელების ომის მრავალ ბრძოლაში. 1847 წლის 18 აპრილს სერო-გორდოს ბრძოლაში დაამარცხა მექსიკის ჯარი, რომელსაც პრეზიდენტი ანტონიო ლოპეს დე სანტა-ანა ხელმძღვანელობდა. 19 და 20 აგვისტოს კონტრერასის და ჩურუბუსკოს ბრძოლებში კვლავ დაამარცხა მექსიკელები, რის შედეგადაც ამერიკელებს გზა გაეხსნათ მექსიკის დედაქალაქისაკენ. 13 სექტემბერს ორდღიანი ბრძოლის შემდეგ მეხიკო აიღო.

1848 წელს წამოაყენა თავისი კანდიდატურა პრეზიდენტის თანამდებობაზე, მაგრამ პარტიამ მხარი მექსიკასთან ომის სხვა მხედართმთავარს ზაქარია ტეილორს დაუჭირა, რომელიც გახდა ქვეყნის მეთაური. 1852 წელსაც წარადგინა კანდიდატურა მაგრამ ფრანკლინ პირსთან დამარცხდა.

აშშ-ის სამოქალაქო ომის დროს ფედერაციის ერთგული დარჩა. სამხედრო მოღვაწეობას ჩამოშორდა 1861 წელს ავადმყოფობის გამო. გარდაიცვალა 1866 წელს ნიუ-იორკის შტატში.
მუჰამად ალ-უსაიმინი

აბუ 'აბდულლაჰ მუჰამმად იბნ სალიჰ იბნ მუჰამმად იბნ სულაიმან იბნ 'აბდურ–რაჰმან ალ–'უსაიმინ ალ–ვაჰიბი ათ–თამიმი (; დ. 9 მარტი 1925 /27 რამადანი 1347 ჰიჯრით, 'უნაიზა — გ. 11 იანვარი 2001 /16 შავვალი 1421 ჰიჯრით, ერ-რიადი.) — სალაფი მუსლიმი სწავლული, ფიყჰის (ისლამური სამართლის) საკითხებში, 'აბდულ–'აზიზ იბნ ბაზთან და მუჰამმად ალ–ალბანისთან ერთად იგი ითვლება მეოცე საუკუნის სალაფი მოძრაობის ლიდერად.

ბიოგრაფია
მუჰამად ალ-უსაიმინი დაიბადა 1929 წელს ალ–ყასიმის მინტაყას ქალაქ 'უნაიზაში, საუდის არაბეთის ცენტრალურ ნაწილში. პატარაობიდანვე მამამისმა იგი მიაბარა ბაბუას დედის მხრიდან, 'აბდურ–რაჰმან იბნ სულაიმან ად–დამიღს აღსაზრდელად. 14 წლისამ უკვე მიიღო ჰაფიზის წოდება (ანუ ზეპირად იცოდა მთელი ყურანი).
მოგვიანებით იგი იწყებს სწავლას შეიხ 'აბდურ–რაჰმან ას–სა'დისთან, ასევე ესწრება 'აბდურ–რაზზაყ ალ–'აფიფისა და მუჰამმად ამინ აშ–შანყიტის ლექციებს.

1949 წელს ერ–რიადში იხსნება სამეცნიერო ცენტრი, რომელსაც 1952 წელს, თავისი მასწავლებლებისგან ნებართვის აღების შემდეგ უერთდება ალ–'უსაიმინიც.
1954 წელს, ერ–რიადის უნივერსიტეტის პროგრამის წარჩინებით დამთავრების შემდეგ იგი ბრუნდება 'უნაიზაში, სადაც იგი კითხულობს ლექციებს. 1956 წელს, 'აბდურ–რაჰმან ას–სა'დის გარდაცვალების შემდეგ ალ–'უსაიმინის ირჩევენ მის ადგილას, 'უნაიზას მეჩეთის იმამ–ხატიბად. იგი ასევე კითხულობს ლექციებს მთელი სამეფოს მასშტაბით. მის მშობლიურ ქალაქში მის ყოველ ლექციას ასობით მსმენელი ესწრება. 1987 წლიდან არის საუდის არაბეთის სამეფოს სწავლულთა კომიტეტის წევრი. 1994 წელს დაჯილდოებულია საერთაშორის პრემიით ისლამის სამსახურისთვის.
გარდაიცვალა ჯიდაში 2001 წლის 11 იანვარს, საღამოს. მეორე დღისით მისი ჯანაზა (დაკრძალვის ლოცვა) ილოცეს მექაში, მასჯიდ ალ–ჰარამში, ათასობით მლოცველმა. დასაფლავებულია მექაში.

ნაშრომები
შეიხი ალ–'უსაიმინი 78–ზე მეტი წიგნის ავტორია, მათ შორის:
ღმერთის სახელ–თვისებანი და სუნნის მიმდევართა პოზიცია მათ მიმართ (; ასმა'უ ლ–ლაჰი ვა სიფაათიჰი ვა მავყუფ აჰლუ ს–სუნნა მინჰა) ღმერთის სახელ–თვისებათა განმარტება ისლამში ასარი მრწამსის მიხედვით.
სამი ძირითადი პრინციპის განმარტება (; შარჰ უსულ ას–სალასა) მუჰამმად იბნ 'აბდულ–ვაჰჰაბის წიგნის, "სამი ძირითადი პრინციპი"–ს კომენტარი და განმარტებანი.
რწმენის საფუძვლების განმარტება (; შარჰ უსულ ალ–იმან) ისლამური მრწამსის მოკლე განმარტება.
ზომიერი მრწამსის განმარტება (; შარჰ ალ–'აყიდა ალ–ვასიტია) კომენტარები და განმარტებანი იბნ თაიმიას ნაშრომზე "ზომიერი მრწამსი".
ან–ნავავის 40 ჰადისის განმარტება (; შარჰ ალ–არბა'ინ ან–ნავავია) კომენტარები და განმარტებანი იაჰია ან–ნავავის 40 ჰადისის კრებულზე.
იოსაფატ ბარბარო

იოსაფატ ბარბარო — ვენეციელი ვაჭარი, დიპლომატი და სახელმწიფო მოღვაწე. 1436-51 წლებში ცხოვრობდა ტანაისში (ამჟამინდელი აზოვი). მოგზაურობდა კავკასიაში, ყირიმში, სამხრეთ რუსეთში. 1463-73 წლებში ვენეციის რესპუბლიკის წარმომადგენლად იყო ჯერ დალმაციაში, შემდეგ ალბანეთში. ალბანეთში ყოფნისას სახელი გაითქვა როგორც სკანდერბეგის თანამებრძოლმა. 1473-79 წლებში ვენეციის რესპუბლიკის ელჩად იყო აყ-ყოიუნლუს სახელმწიფოში და ცდილობდა ოსმალეთის წინააღმდეგ ბრძოლაში ჩაება უზუნ-ჰასანი. თავისი ხანგრძლივი მოგზაურობა ბარბარომ აღწერა წიგნში, რომელშიც მოცემულია პოლიტიკურ-ეკონომიკური და ეთნოგრაფიული ხასიათის ცნობები სხვადასხვა ქვეყნების, მათ შორის საქართველოს შესახებ. განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს საუკუნის ნახევრის საქართველოს და აყ-ყოიუნლუს სახელმწიფოს ურთიერთობის ამსახველი ცნობები.
ჰოლოცენი

ჰოლოცენი, გამყინვარების შემდგომი ეპოქა — დედამიწის თანამედროვე გეოლოგიური ანუ გამყინვარების შემდგომი ეპოქა, რომელიც გრძელდება უკანასკნელი 12 ათასი წელი თანადროულ დრომდე. მიეკუთვნება მეოთხეულ სისტემას. ჰოლოცენის დასაწყისი ემთხვევა უკანასკნელი კონტინენტური გამყინვარების დასასრულს ჩრდილოეთ ევროპაში. შეესაბამება საზღვარს პალეოლითსა და მეზოლითს შორის. ჰოლოცენის განმავლობაში ხმელეთმა და ზღვამ მიიღო თანამედროვე მოხაზულობა, ჩამოყალიბდა თანამედროვე გეოგრაფიული ზონები და მდინარეების ჭალიანი ტერასები და ტორფნარები. ჰოლოცენის თითქმის 2/3 მოდის ისტორიულ დროზე.
ბეიშანი

ბეიშანი — მთიანეთი ცენტრალურ აზიაში (ჩინეთი), ლობნორის ტბის ქვაბულსა და მდინარე ჟოშუის შორის. გადაჭიმულია დაახლოებით 700 კმ-ზე; სიგანე დაახლოებით 250 კმ, სიმაღლე 2791 მეტრამე (მწვერვალი მაძუნშანი). შედგება უმთავრესად ძლიერ გამოფიტული ძველი მეტამორფული და კრისტალური ქანებით აგებული დაბალმთიანი ლოდა მასივებისა და ქედებისგან, რომლებიც ერთმანეთისგან გამოყოფილია კაინოზოური უხეში ნატეხი ნალექებით ამოვსებული მთათაშორისი დადაბლებებით. დამახასიათებელია ეოლური გამოფიტვა. ჰავა — ზომიერი, ძალზე მშრალი. ნალექები — 40-80 მმ წელიწადში. ხშირია მტვრის ქარბუქი. ზედაპირული წყლები პრაქტიკულად არ გვხვდება. დადაბლებებში ზოგან მომლაშო ჭებია. გაბატონებულია ქვიანი უდაბნოს ლანდშაფტი.
ანტიციკლონი

ანტიციკლონი — მაღალი ატმოსფერული წნევის არე, რომელიც მოთავსებულია ციკლონებს შორის. წნევების განაწილების რუკაზე ანტიციკლონი წარმოდგენილია კონცენტრული, უსწორო, დაახლოებით ოვალური ფორმის იზობარებით (ერთნაირი წნევის ხაზებით). უდიდესი წნევაა ანტიციკლონის ცენტრში, პერიფერიისაკენ კლებულობს. ზღვის დონეზე ანტიციკლონის ცენტრში წნევა 1025-1040 მბარ-მდე იზრდება, ზოგჯერ კი (მაგალითად ზამთრობით აზიაში) 1070 მბარ-მდე (როდესაც ზღვის დონეზე საშუალო წნევა 1010-1015 მბარია) (1000 მბარი ≈750 მმ ვწყ. სვ. ≈1,02 კგძ/სმ²).

ანტიციკლონი ყოველდღიურად ვითარდება ტროპოსფეროში (ატმოსფეროს ქვედა ნაწილში) ციკლონებთან ერთად; ერთიცა და მეორეც ატმოსფეროს ზოგადი ცირკულაციის შემადგენელი ნაწილია და ქმნის ჰაერის განედთშორის ცვლას. წელიწადში ორივე ნახევარსფეროს ტროპოსფეროში იქმნება მრავალი ასეული ანტიციკლონი. ცალკეული ანტიციკლონი არსებობს რამდენიმე დღე-ღამის ან კვირის განმავლობაში. ანტიციკლონი მოძრაობს ტროპოსფეროს ჰაერის გადაადგილების მიმართულებით, ესე იგი დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ, ამასთანავე გადაიხრება დაბალი განედების მიმართულებით 30 კმ/სთ სიჩქარით ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და 40 კმ/სთ სიჩქარით სამხრეთში.

ანტიციკლონში ქარი ქრის საათის ისრის მიმართულებით და ცენტრის გარშემოვლით ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, ხოლო საათის ისრის საწინააღმდეგოდ — სამხრეთ ნახევარსფეროში. ქარი ანტიციკლონის შუა ნაწილში სუსტია, პერიფერიისკენ ძლიერდება და აჩენს გრიგალებს. ანტიციკლონის სიმაღლე რამდენიმე ათასი კილომეტრია. ანტიციკლონში ღრუბლიანობა და ნალექი მცირეა. ხასიათდება მოწმენდილი ამინდით. ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში გამოიყოფა აზორის ანტიციკლონი, რომელიც წარმოადგენს ატმოსფეროს მოქმედების უმნიშვნელოვანეს ცენტრს. აღსანიშნავია აგრეთვე ჰავაის ანტიციკლონი და სხვა.
გიორგი გამყრელიძე

გიორგი გამყრელიძე (დ. 18 აგვისტო, 1902, ქუთაისი — გ. 6 ივლისი, 1953, თბილისი) — ქართველი ეკონომისტი, სტატისტიკოსი და დემოგრაფი. საქართველოს სახელმწიფო სტატისტიკის ერთ-ერთი ორგანიზატორი. 1920–1924 წლებში სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტის ეკონომიკურ განყოფილებაზე. 1926–1938 წლებში მუშაობდა თბილისის სხვადასხვა უმაღლეს სასწავლებელში და საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნულ აკადემიაში. 1938–1953 ხელმძღვანელობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სახელმწიფო სამეურნეო აღრიცხვის კათედრას.
მონრეალის პროტოკოლი

მონრეალის პროტოკოლი ოზონის შრის დამშლელი ნივთიერებების შესახებ — 1985 წლის ვენის კონვენციის საერთაშორისო პროტოკოლი, რომელიც შეიმუშავეს ოზონის ფენის დაცვის მიზნით. პროტოკოლი ხელმოსაწერად გაამზადეს 1987 წლის 16 სექტემბერს და ძალაში შევიდა 1989 წლის 1 იანვარს. პროტოკოლის ძალაში შესვლას 1989 წლის მაისში ჰელსინკის შეხვედრა მოჰყვა. ამის შემდეგ პროტოკოლი 7-ჯერ შეიცვალა: 1990 (ლონდონი), 1991 (ნაირობი), 1992 (კოპენჰაგენი), 1993 (ბანგკოკი), 1995 (ვენა), 1997 (მონრეალი) და 1999 (პეკინი) წწ. თუკი ხელმომწერი ქვეყნები დაიცავენ პროტოკოლის მითითებებს ოზონის ფენა აღდგება 2050 წლისთვის. გაეროს გენერალურმა მდივანმა კოფი ანანმა (1997–2006 წწ.) განაცხადა:

2009 წლის მდგომარეობით პროტოკოლს ხელს აწერს გაეროს 196 წევრი ქვეყანა. ყოველი ქვეყანა ახდენს ყველა მიღებული ჩასწორების რატიფიცირებას. პეკინის შესწორება რატიფიცირებულია 191 ქვეყნის მიერ. საქართველომ პროტოკოლს ხელი მოაწერა 1992 წლის 26 მაისს.
კაფუ

მარკუს ევანჯელისტა დი მორაესი; ; დ. 7 ივნისი 1970, სან-პაულუ, ბრაზილია) — ბრაზილიელი ფეხბურთელი, ბრაზილიის ეროვნული ნაკრების ყოფილი მარჯვენა მცველი. ფეხბურთის გულშემატკივრებში უფრო ცნობილია როგორც კაფუ . არის პირველი და დღემდე ერთადერთი ფეხბურთელი, რომელმაც ითამაშა სამი ფინალი მსოფლიო ჩემპიონატებზე, მოიგო ორი — 1994 და 2002 წელს.

მიღწევები
სანაკრებო
მსოფლიო ჩემპიონი (2): 1994, 2002
ფინალისტი (1): 1998
კოპა ამერიკა (2): 1997, 1999
კონფედერაციის თასის გამარჯვებული (1): 1997
მსოფლიო ჩემპიონატის მონაწილე (4): 1994, 1998, 2002, 2006

საკლუბო
შტატ სან-პაულუს ჩემპიონი (4): 1989, 1991, 1992, 1996
ლიბერტადორესის თასის მფლობელი (2): 1992, 1993
საკონტინენტთაშორისო თასის მფლობელი (2): 1992, 1993
ლიბერტადორესის სუპერთასის მფლობელი (1): 1993
სერია ჩემპიონი: 2000/2001, 2003/2004
იტალიის სუპერთასის მფლობელი (2): 2001, 2004
უეფა-ს სუპერთასის მფლობელი (2): 2003, 2007
უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგის გამარჯვებული (1): 2006/2007
ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატის გამარჯვებული (1): 2007
რეკოპას ჩემპიონი (2): 1993, 1994

ინდივიდუალური
სამხრეთ ამერიკის წლის ფეხბურთელი (1): 1994
უეფა-ს წლის გუნდი (2): 2004, 2005
პროფესიონალ ფეხბურთელთა საერთაშორისო ფედერაციის წევრი (1): 2005
ფიფა-ს ასეული ( 100): 2004
ტულა

ტულა — ქალაქი რუსეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, გმირი ქალაქი. ტულის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს შუა რუსეთის მაღლობის სამხრეთით, მდინარე უპის ნაპირას. საკმაოდ გაშლილი ქალაქია, გადაჭიმულია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ 30 კმ-ზე, დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ — 25 კმ-ზე. პირველად მოიხსენიება საუკუნის ნიკონოვის ქრონიკებში, 1146 წლის დათარიღებით. ქალაქში მდებარეობს 300-ზე მეტი კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტი. ქალაქის ერთ-ერთ სავიზიტო ბარათად ტულის კრემლი ითვლება. დასახლების სამხრეთ-დასავლეთით, 14 კილომეტრში მდებარეობს ლევ ტოლსტოის სახლ-მუზეუმი იასნაია-პოლიანა. რეგიონის ეკონომიკური, სამრეწველო, სასწავლო და კულტურული ცენტრი, სარკინიგზო საკვანძო დასახლება. 2014 წლის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობა 490 508 ადამიანს შეადგენდა, საქალაქო აგლომერაციის მცხოვრებთა საერთო რაოდენობა დაახლოებით 1 მილიონია. ეკონომიკის წამყვანი დარგია მრეწველობა.
ბერჟერაკის ხელშეკრულება

ბერჟერაკის ხელშეკრულება, პუატიეს ედიქტი — სამშვიდობო ხელშეკრულება საფრანგეთის მეფე ანრი ვალუასა და ჰუგენოტებს შორის. ხელი მოაწერეს ბერჟერაკში 1577 წლის 14 სექტემბერს, ხოლო 17 სექტემბერს მას ხელი მოაწერეს ჰუგენოტებმა და შევიდა ძალაში. ხელშეკრულების შედეგად დასრულდა საფრანგეთის რელიგიური ომების მეექვსე პერიოდი. ამ ხელშეკრულებით შეიცვალა ბოლიეს ედიქტის პირობები, რომლებიც პროტესტანტებისთვის საკმაოდ ხელსაყრელი იყო. ხელშეკრულების თანახმად ჰუგენოტებს მიენიჭათ კულტის შეკვეცილი თავისუფლება.