პრეტენდენტი

პრეტენდენტი — პირი, რომელიც თავს ქვეყნის კანონიერ მმართველად მიიჩნევს, თუმცა მოქმედი ხელისუფლება ასეთად არ ცნობს. ტერმინით ხშირად აღნიშნავენ ან გადაყენებული მონარქიის შთამომავალს, ან ისეთ პრეტენზიას, რომელსაც ლეგიტიმურად არ მიიჩნევენ.

გარდა ამისა, ტერმინით შეიძლება მოიხსენიონ გადაყენებული მონარქიც — როგორც პრეტენზიის მატარებელი პირი, რომელიც დინასტიის „სახლის უფროსის“ სტატუსით განიხილება. ზოგიერთ კონტექსტში ამავე სიტყვით აღნიშნავენ თავად ყოფილი მონარქიის სტატუსსაც.

ტერმინის პოპულარიზაციას ბრიტანეთის დედოფალს, ანა დედოფალს უკავშირებენ: მან ეს სიტყვა გამოიყენა თავისი კათოლიკე ნახევარძმის — ჯეიმზ ფრენსის ედვარდ სტიუარტის — მიმართ, როდესაც 1708 წელს პარლამენტს მიმართავდა:

1807 წელს საფრანგეთის იმპერატორმა ნაპოლეონმა უკმაყოფილება გამოთქვა, რომ კვლავ ჩამოთვლიდა იმ გერმანელ მთავრებს, რომლებიც მას ჩამოეგდო. ამ ეპიზოდმა გაამყარა მისი რეპუტაცია, როგორც ჩამოგდებული მონარქებისა და არისტოკრატიის ტიტულების ავტორიტეტული რეგისტრისა; ამგვარი ტიტულების ნაწილი 1815 წლის შემდეგ კვლავ აღდგა ნაპოლეონის მმართველობის დასრულების ფონზე.

ტერმინის მნიშვნელობა და გამოყენების პრაქტიკა
ქართულში სიტყვა „პრეტენდენტი“ ზოგადად ნიშნავს „პირს, რომელიც რაღაცაზე/რაღაცის მიღებაზე პრეტენზიას აცხადებს“, თუმცა მონარქიულ კონტექსტში ის უფრო ზუსტად გადმოსცემს „ტახტის პრეტენზიის“ იდეას — ანუ ისეთ შემთხვევას, როცა პრეტენდენტი საკუთარ თავს ლეგიტიმურ მმართველად, მემკვიდრედ ან დინასტიის უფლებამოსილ წარმომადგენლად მიიჩნევს, მაგრამ მოქმედი ხელისუფლება (ან მოქმედი კონსტიტუციური წესრიგი) ამ სტატუსს არ ანიჭებს. ინგლისურ განმარტებით ტრადიციაში ეს მნიშვნელობა ჩვეულებრივ ფორმულირდება როგორც პრეტენზია „სხვა პირის მიერ დაკავებულ პოზიციაზე“ — მაგალითად, ტახტზე, რომელსაც უკვე სხვა მონარქი ფლობს.

პრეტენდენტის სტატუსი ყოველთვის ერთნაირი შინაარსის არ არის: ზოგჯერ ის მკვეთრად პოლემიკურია და მოწინააღმდეგის „არაკანონიერობის“ ხაზგასმას ემსახურება; სხვა შემთხვევებში კი ნეიტრალური, ტექნიკური ტერმინია, რომლითაც უბრალოდ აღიწერება დინასტიური ან პოლიტიკურ-სამართლებრივი დავა. ამის მაგალითია დედოფალ ანას მიერ სიტყვა -ის გამოყენება ჯეიმზ ფრენსის ედვარდ სტიუარტის მიმართ — აქ ტერმინი ერთდროულად ნიშნავს „პრეტენზიის მქონეს“ და ასევე ირიბად მიანიშნებს, რომ ეს პრეტენზია აღიარებული არ არის.

მონარქიულ პრაქტიკაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია განსხვავება „ფაქტობრივ მმართველობასა“ და „კანონიერ უფლებას“ შორის: პრეტენდენტი შეიძლება განიხილებოდეს როგორც დინასტიის (ან „სახლის“) სიმბოლური ხელმძღვანელი, თუნდაც რეალური სახელმწიფო ხელისუფლება აღარ არსებობდეს ან მონარქია გაუქმებული იყოს. სწორედ ამ იდეას ასახავს „სახლის უფროსის“ ტერმინოლოგიაც, რომელსაც რიგ შემთხვევებში იყენებს ჩამოგდებული დინასტიების აღწერისას. ამავე დროს, პრეტენდენტის „აღიარება“ შეიძლება ნაწილობრივადაც არსებობდეს — მაგალითად, თუ მას ზოგიერთი პოლიტიკური ჯგუფი, ემიგრანტული წრე ან უცხოელი მონარქი/სახელმწიფო მხარს უჭერს, მაშინ, მიუხედავად შინაური არაღიარებისა, პრეტენზია საერთაშორისო-პოლიტიკურ სივრცეში გარკვეულ წონას იძენს.

საჯარო დისკურსში ტერმინი ხშირად ირევა სხვა ცნებებთანაც. „პრეტენდენტი“ არ არის ავტომატურად „თაღლითი“ ან „თვითმარქვია“: შესაძლოა არსებობდეს რეალური დინასტიური კავშირი, სამართლებრივი არგუმენტი, დოკუმენტური მემკვიდრეობითი ხაზი და მაინც — პოლიტიკური რეალობა (რევოლუცია, დინასტიის ჩამოგდება, კონსტიტუციის შეცვლა, ახალი დინასტიის გამტკიცება) პრეტენზიას პრაქტიკულ ძალას ართმევს. ამიტომაც ისტორიოგრაფიაში ხშირად გვხვდება უფრო კონკრეტული, ნაკლებად შეფასებითი სიტყვებიც, როგორიცაა „ტახტის პრეტენზიის მქონე“, „მემკვიდრეობის პრეტენდენტი“ და სხვ.; თუმცა ინგლისურ ტრადიციაში „“ კვლავ რჩება ყველაზე გავრცელებულ ტერმინად, განსაკუთრებით იმ შემთხვევებში, როცა თავად დავის მხარეებს შორის ლეგიტიმურობის საკითხი ფუნდამენტურად სადავოა.