iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ხერთვისის ნამოსახლარი და სამაროვანი

ხერთვისის ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ყოფილ სოფელ ჟინვალის ჩრდილოეთით, მდინარეების ფშავის არაგვისა და მთიულეთის არაგვის შესართავთან, ადგილ ხერთვისზე. ამჟამად დაფარულია წყლით. 1978-1980 წლებში გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

ძეგლი მრავალფენიანი აღმოჩნდა, დათარიღდა ძვ. წ. - საუკუნეებით. საკონტროლო თხრილებში გამოვლინდა ადრინდელი სამიწათმოქმედო კულტურის ნამოსახლარის სამი ორმო. მათგან ერთში აღმოჩნდა კონუსური ფორმის სარიტუალო ქვაყრილი, მეორეში - თიხის ჭურჭლის სადა და მოჩუქურთმებული ნატეხები და კაჟის იარაღი.

ქვედა ფენა ჩაჭრილი იყო სამარხებით. სამ ქვაყრილიან ორმოსამარხში დაკრძალული იყო თითო მიცვალებული, მოკრუნჩხული მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, ხოლო მეოთხეში აღმოჩნდა ორი ჩონჩხი. დამხრობა ნებისმიერია. აღმოჩნდა აგრეთვე სამარხეული ინვენტარი: თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოს ცილინდრული ზარაკი, რგოლები, მინის მძივები, რკინის სამაჯური, მოხრილი დანა, მრგვალი ქვის საბეჭდავი ფრინველის გამოსახულებით და სხვა.

იქვე გამოვლინდა მეხუთე ორმოსამარხი, რომელშიც ესვენა ერთი მიცვალებული მარცხენა გვერდზე, მოკრუნჩხული, თავით სამხრეთ-დასავლეთისკენ. აღმოჩნდა მოვარდისფრო ხელადა, ბრინჯაოს აბზინდები, ძეწკვი, რკინის მასრაგახნილი შუბისპირი, მოხრილი დანა, ხვრელიანი სალესი ქვა და სხვა. აღმოჩენილი მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
გიორგი მარჯანიშვილი

გიორგი მარჯანიშვილი (დ. 4 იანვარი, 1955 — გ. 8 ოქტომბერი, 2023) — ქართველი ხელოვნებათმცოდნე.

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია. სხვადასხვა დროს იყო ძეგლთა დაცვის მთავარი სამმართველოს მუშაკი, ხალხური ხუროთმოძღვრებისა და ყოფის მუზეუმის მუშაკი, გიორგი ლეონიძის სახელობის ქართული ლიტერატურის სახელმწიფო მუზეუმის უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი. 1990–1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი საარჩევნო ბლოკი „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოდან“. საქართველოს რესპუბლიკის კულტურის მინისტრის მოადგილე.
ირაკლი მასხარაშვილი

ირაკლი მასხარაშვილი (დ. 28 ივნისი, 1938, ბორჯომი) — ქართველი არქიტექტორი, პოლიტიკოსი.

1963 წელს დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის არქიტექტურის ფაკულტეტი.

1970-1980 წლებში ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას თბილისის პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში. ძირითადი ნამუშევრები: რეალიზებული - ნევროლოგიის ინსტიტუტის შენობა თბილისში (1975), ბავშვთა ქალაქი „მზიური“თბილისში (გენგეგმა) და პირველი რიგის მშნებლობა (1982). პროექტები: სასცენო ხელოვნების სკოლა თბილისში (1965), საკურორტო კომპლექსი „ოქროს საწმისი“ კოდორის შესართავთან (1970), ბათუმის ცენტრისა და ისტორიული ნაწილის რეკონსტრუქცია (1976) და სხვ. მიღებული აქვს სხვადასხვა სახის პრემიები შესრულებული სამუშაოებისთვის: წამახალისებელი პრემია - დიდების მემორიალი გმირთა მოედანზე (1962, თბილისი), პრემია — წმინდა სამების საკათედრო ტაძარი (1989, თბილისი), ხარისხის პრემია — წმინდა სამების ტაძარი (1996, ფოთი), ხარისხის პრემია — რუსთაველის მოედნის რეკონსტრუქცია (1998, თბილისი), საქართველოს მინისტრთა საბჭოს პრემია. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი საარჩევნო ბლოკი „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოდან“, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).
გურამ მაქაცარია

გურამ მაქაცარია (დ. 8 მარტი, 1949) — ქართველი პოლიტიკოსი.

დაამთავრა თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 1972-1973 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის კიბერნეტიკის ინსტიტუტის უმცროსი მეცნიერ-თანამშრომელი, 1973 წლიდან იყო რუსთავის სამეცნიერო-საწარმოო გაერთიანება „ავტომატმრეწვის“ უფროსი ინჟინერი, უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).
მიხეილ მაყაშვილი

მიხეილ მაყაშვილი (დ. 5 თებერვალი, 1955) — ქართველი პოლიტიკოსი.

დაამთავრა საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი. 1976-1985 წლებში იყო საპროექტო ინსტიტუტის „ქალაქმშენსახპროექტის“ ტექნიკოსი, ტიპური პროექტირების ზონალური სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის არქიტექტორი, თბილისის საქალაქო საბჭოსთან არსებული საპროექტო-საშემსრულებლო კანტორის — ქალაქგაფორმების საპროექტო ჯგუფის უფროსის მოადგილე, საპროექტო ინსტიტუტის „საქსახგაზტრანსპროექტის“ წამყვანი არქიტექტორი. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი საარჩევნო ბლოკი „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოდან“, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).
არჩილ მაჭავარიანი

არჩილ მაჭავარიანი (დ. 20 იანვარი, 1951) — ქართველი პოლიტიკოსი.

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტი. 1976-1990 წლებში იყო ცხინვალის საოლქო საავადმყოფოს საკონსულტაციო პოლიკლინიკის ექიმი-სტომატოლოგი, მარნეულის რაიონის შულავრის, გორის რაიონის ვარიანის საექიმო ამბულატორიების ექიმი-სტომატოლოგი, თბილისის მეორე სტომატოლოგიური პოლიკლინიკის ექიმი-პრითეზისტი, 1990 წლიდან მარნეულის სახალხო დეპუტატთა რაიონული საბჭოს აღმასკომის თავმჯდომარის მოვალეობის შემსრულებელი.1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი საარჩევნო ბლოკი „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოდან“, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).
მელბურნის უნივერსიტეტი

მელბურნის უნივერსიტეტი (') - საჯარო კვლევითი უნივერსიტეტი ავსტრალიის ქალაქ მელბურნში. უნივერსიტეტი 1853 წელს დაარსდა. იგი არის პირველი უნივერსიტეტი ვიქტორიის შტატში და მეორე - ავსტრალიაში. მელბურნის უნივერსიტეტი შედის ქვიშაქვის უნივერსიტეტების - ავსტრალიის ყველაზე პრესტიჟული უნივერსიტეტების - რიცხვში.
მაია მაჭავარიანი

მაია მაჭავარიანი (დ. 28 ოქტომბერი, 1926, თბილისი — გ. 16 ოქტომბერი, 2016) — ქართველი ენათმეცნიერი, პოლიტიკოსი, ფილოლოგი.

1949 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი კავკასიური ენების განხრით.

1952 წლიდან იყო საქართველოს რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის არნოლდ ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტის ასპირანტი, თბილისის ილია ჭავჭავაძის სახელობის უცხო ენათა სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის უფროსი მასწავლებელი, დოცენტი, 1956 წლიდან კი არნოლდ ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტის მეცნიერ-თანამშრომელი. 1992 წლიდან მუშაობდა ზოგადი ენათმეცნიერების განყოფილების გამგედ. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი საარჩევნო ბლოკი „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოდან“, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი). ფილოლოგიურ მეცნიერებათა კანდიდატი (დოქტორი), ენათმეცნიერების დოქტორი. არის მრავალი სამეცნიერო ნაშრომისა და კრებულის ავტორი.
ნუგზარ მგალობლიშვილი

ნუგზარ მგალობლიშვილი (დ. 7 მარტი, 1948, სოხუმი) — ქართველი მხატვარი, პოლიტიკოსი. 1991 წლიდან არის აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი.

დაამთავრა მოსკოვის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის დეკორატიული და გამოყენებითი ხელოვნების ფაკულტეტი. 1972 წლიდან საქართველოს მხატვართა კავშირის წევრი. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).
თემურ მდინარაძე

თემურ მდინარაძე (დ. 8 ივნისი, 1946, თბილისი) — ქართველი პოლიტიკოსი.

1971 წელს დაამთავრა ოდესის ლომონოსოვის სახელობის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის ხორცისა და რძის მრეწველობის ფაკულტეტი. 1971 წლიდან იყო წყალტუბოს ხორცის კომბინატის ტექნოლოგი, 1972 წლიდან ხორცისა და რძის მრეწველობის სამინისტროს უფროსი ეკონომისტი, ინჟინერ-ტექნოლოგი, 1973-1977 წლებში კი ხორცისა და ხორცის პროდუქტების საკავშირო სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის ასპირანტი, 1978 წლიდან რუსთავის ხორცკომბინატის საამქროს უფროსი. 1979-1981 წლებში იყო გაერთიანება „თბილხორცის“ მთავარი ტექნოლოგი, 1981 წლიდან იყო თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი, ბიოტექნოლოგიური ლაბორატორიის გამგე, პროფესორი. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი საარჩევნო ბლოკი „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოდან“, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი). საქართველოს მე-3 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „სრულიად საქართველოს აღორძინების კავშირი“.
ირაკლი მელაშვილი

ირაკლი მელაშვილი (დ. 3 სექტემბერი, 1965) — ქართველი პოლიტიკოსი.

დაამთავრა თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 1989 წლიდან მშენებლობის სამინისტროს სისტემის მუშაკი. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი საარჩევნო ბლოკი „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოდან“, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი). საქართველოს მე-3 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „ქარტია – 91“.
ალბერტ მელაძე

ალბერტ (ალეკო) მელაძე (დ. 26 აპრილი, 1926 — გ. 1998) — ქართველი პოლიტიკოსი.

დაამთავრა თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი (თავის ერთ-ერთ ჩანაწერში ამბობს: „დავამთავრე პუშკინის სახელობის ინსტიტუტი“). 1958 წლიდან იყოთბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ლაბორანტი, სამშენებლო საწაროების, თბილისის თბომეურნეობის სამმართველოს მუშაკი. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).
იახსრის სათემო ხატი

იახსრის სათემო ხატი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ შუაფხოს დასავლეთით, მთის ფერდობზე. იგი ორი სახელწოდების ტერიტორიას მოიცავს - ავისგორსა და ნინახს, რომლებსაც ერთმანეთისაგან ჰყოფს პატარა ხევი. სალოცავის ტერიტორიას რიყის ქვის გალავანი ჰქონია შემოვლებული. ხატის კომპლექსში შედის ღვთისმშობლის ხატი, ორი საჯარე, სალუდე, ორი საზარე კოშკი, საკულუხე, საბერო, ლაშარის, მთავარანგელოზისა და ღვთისმშობლის კოშკები. ღვთისმშობლის ხატი ფიქლით ნაშენი, ოთხკუთხა ფორმის კოშკისებრი ნაგებობაა, რომელსაც სამხრეთ-დასავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეს თითო თახჩა აქვს მოწყობილი. გადახურვა ბრტყელია. ღვთისმშობლის ხატის ჩრდილოეთით, ფერდობზე, იახსრის ხატის დანარჩენი ნაგებობებია განლაგებული.

საჯარე თითქმის მთლიანად დანგრეულია. იგი ფიქლით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა. შასასვლელი აღმოსავლეთიდან აქვს. ინტერიერში აღმოსავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან კედლების გასწვრივ ქვის სკამებია მოწყობილი. გადახურვა ორქანობიანი ჰქონდა. საჯარის აღმოსავლეთით მეორე საჯარეა — ფიქლით ნაშენი, გეგმით კვადრატული ნაგებობა, რომელიც მთლიანად დანგრეულია. მეორე საჯარის გვერდით სალუდეა, რომელიც მთლიანად დანგრეულია. მეორე საჯარის გვერდით სალუდეა, რომელიც თითქმის მთლიანად მიწაშია ჩამჯდარი. სალუდეს გეგმით წაგრძელებული ოთხკუთხედის ფორმა აქვს. ნაგებია ფიქლის ქვის მშრალი წყობით. შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონდა. სათავსის შუაში ხის ორი ბოძია, რომლებსაც გადახურვა ეყრდნობა. აღმოსავლეთ კედელთან კერაა მოწყობილი. მის გარშემო ქვის საჯდომებია. ნაგებობა გადახურულია ფიქლის ორფერდა სახურავით.

სალუდის ჩრდილოეთით საზარე კოშკია - გეგმით ოთხკუთხა ფორმის ოთხსვეტიანი ფანჩატური. ნაგებია ფიქლის ქვით, გარედან შელესილია. გადახურულია საფეხუროვანი პირამიდისებრი სახურავით. საზარის გვერდით ანალოგიური ფორმისა და ზომის მეორე საზარე კოშკია. ძველი საზარის გვერდით საკულუხეა - ღვინის შესანახი სათავსი, ფიქლის ქვის მშრალი წყობით ნაშენი, გეგმით კვადრატული ფორმის ნაგებობა ამჟამად მთლიანად დანგრეულია. საბერო მდებარეობს საკულუხის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. სანახევროდ დანგრეულია. გეგმით არასწორი ოთხკუთხედის ფორმისაა, ნაგებია ფიქლის მშრალი წყობით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. დასავლეთ კედლის მთელ სიგრძეზე ფიქლის სკამებია მოწყობილი. ამავე კედელში ერთი თახჩაა. მსგავსი თახჩაა აღმოსავლეთ კედელშიც. ნაგებობას სახურავი აღარ აქვს.

საბეროს სამხრეთით კედელთან დგას ფიქლის ქვით მშრალად ნაგები, ოთხკუთხა სვეტის მსგავსი პატარა მასიური ნაგებობა, რომელსაც დასავლეთით სართულებად განლაგებული სამი ნიში აქვს. გადახურულია ორფერდა საფეხუროვანი სახურავით. სასანთლე კოშკის დასავლეთით ლაშარის კოშკია - ფიქლის ქვით მშრალად ნაშენი ყრუ ნაგებობა, რომელსაც ჩრდილოეთით თახჩა აქვს დატანებული. გადახურულია ოთხფერდა საფეხუროვანი სახურავით. ლაშარის კოშკის აღმოსავლეთით სანახევროდ შემორჩენილი მთავარანგელოზის კოშკია. მას ჩრდილოეთით სასანთლე თახჩა აქვს.
ციხეგორის კომპლექსი

ციხეგორის კომპლექსი — არქეოლოგიური, არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ შუაფხოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით 2 კილომეტრზე, მაღალი კლდოვანი მთის თხემზე, ციხე-გორად წოდებულ ადგილზე. კომპლექსში შედის ციხე, ნასახლარები და სამაროვანი. ციხე ნაგებია ნატეხი ქვით. წყობა მშრალია. შემორჩენილია 1-2 მეტრი სიმაღლის კედლები. გალავნის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში მოწყობილია რამდენიმე სწორკუთხა ღიობი. ციხის ქვემოთ, მთის აღმოსავლეთ კალთაზე, გამოვლინდა განვითარებული შუა საუკუნის ნამოსახლარები და სამაროვანი, ნამოსახლარის სწორკუთხა გეგმის შენობები ნაგებია ნატეხი ქვით. სამაროვანზე ქვის სამარხებია. მთის დასავლეთ კალთაზე გამოვლენილია შუა საუკუნეების მიწისქვეშა ოთხკუთხა აკლდამა. ნატეხი ქვით ნაგები და ქვისავე დიდი ფილებით გადახურული. იქვე, ახლოს, შეიმჩნევა კლდეში ამოკვეთილი მართკუთხა ბუდეები, რომლებიც სათავსთა ნაშთები უნდა იყოს. მოპოვებული მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ბუჩაანთ ეკლესია

ბუჩაანთ ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩანადირთკარის დასავლეთით 0,3 კილომეტრზე, განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვით, კონსტრუქციული ნაწილები და კარ-სარკმლის ღიობები ქვიშაქვის თლილი ქვისაა. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. თითო მსგავსი სარკმელია სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში და დასავლეთ კედელში. აფსიდის სარკმლის ორივე მხარეს სწორკუთხა ნიშებია. საკურთხევლის შუაში რიყის ქვით ნაგები ტრაპეზი დგას. საკურთხეველი დარბაზისგან გამოყოფილია აგურის კანკელით, მასში ორი თაღოვანი ღიობია მოწყობილი. გრძივი კედლების შუაში თითო მარტივი პილასტრია, რომლებსაც ნახევარწრიული ფორმის საბჯენი თაღი ეყრდნობა. ნახევარწრიულია კამარაც. დასავლეთის ფასადის ფრონტონზე აგურის წყობის შეღრმავებით ჯვარია გამოსახული. კედლები დასრულებული ყოფილა აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნით. შენობა გადახურული იყო ღარიანი კრამიტით.
ფშარაველის ეკლესია

ფშარაველის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელს ჩარგალის აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრზე, შემაღლებულ ადგილას. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ძირითადად რიყის ქვით. აქა-იქ გამოყენებულია კვადრატული აგურიც. წყობა ირეგურალურია, შასასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. კარს გარედან თაღოვანი, ხოლო შიგნით ბრტყელი გადახურვა აქვს. აღმოსავლეთით მოკლე მხრებით გამოყოფილი სწორკუთხა საკურთხეველია. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში სწორკუთხა სარკმელია, რომლის ქვემოთ, კედელზე. მოზრდილი კუბური ტრაპეზია მიდგმული. საკურთხევლის გვერდით კედლებში თითო სწორკუთხა ნიშია. დარბაზი კვადრატული ფორმისაა, განათებულია დასავლეთ კედელში გაჭრილი სწორკუთხა სარკმლით, მას საფეხურებიანი რაფა აქვს. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. დარბაზი ნახევარწრიული კამარითაა გადახურული, მსგავსი გადახურვა აქვს საკურთხეველსაც. ფასადები სადაა. მოგვიანებით ეკლესია შიფერის ორფერდა სახურავით გადაუხურავთ და აღმოსავლეთიდან ღია ფარდული მიუშენებიათ.
დიყელის ეკლესია

დიყელის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩარგალის სამხრეთით, 2 კილომეტრზე. ქართლის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვით. ჩაქცეულია კონქი და კამარა. კედლების მხოლოდ მცირე ნაწილია შემორჩენილი. ნანგრევებში არეულია შირიმის თლილი ქვები. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით შებრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდია, აფსიდის სამხრეთ გვერდში - ოთხკუთხა ღრმა ნიში. დარბაზის გრძივ კედლებზე შირიმის ქვით ნაწყობი თითო ვიწრო და თხელი პილასტრია. კედლების შელესილობა ჩამოცვენილია.
ოხერა

ოხერა — უბანი გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხიდისთავში. განადგურდა ძველი ეკლესიები. საბჭოთა პერიოდის პირველ ნახევარში ისევ იხსენიებოდა ორი ოხერა. დიდში მოქმედებდა ლ. ბერიას სახელობის კოლმეურნეობა, პატარაში — ი. სტალინის სახელობისა. 1940 წლის სოფლების სიაში შეტანილი იყო სოფელი ხიდისთავი, დიდი ოხერა და პატარა ოხერა. ამ წლის მონაცემებით, დიდ ოხერაში 228 კომლი ირიცხებოდა. 1947 წელს ორივე ოხერას ზემო ხიდისთავი უწოდეს. მოგვიანებით (1951) ხიდისთავს შეუერთეს.
ჩარგლის ეკლესია

ჩარგლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩარგლის ჩრდილო-დასავლეთით, სასაფლაოზე. თარიღდება საუკუნის ნახევრით.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვით. შიგნითა კედლების წყობაში კვადრატული აგურიცაა გამოყენებული. კამარა ჩაქცეულია, ჩამონგრეულია კედლების ზედა ნაწილი. შასასვლელი დასავლეთიდან და სამხრეთიდანაა. დასავლეთ კარს კვადრატული აგურით ნაგები თაღი აქვს, სამხრეთისა კი შიგნით და გარეთ სწორკუთხოვანია. ეკლესია უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული. აღმოსავლეთ, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში ბრტყელი თაღით გადახურული თითო განიერი სარკმელია. ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში თითო სწორკუთხა ნიშიცაა. ფასადებზე შემორჩენილია შელესილობის ფრაგმენტები, დასავლეთის შესასვლელის თავზე - შეღრმავებული ჯვრის პოსტამენტი.
წიფრანის ნასოფლარი

წიფრანის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წიფრანის განაპირას დასავლეთით. ადგილ-მამულებში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. შედგება რამდენიმე ნასახლარი ბუდისაგან. შემორჩენილია ნატეხი ქვით ნაგები სწორკუთხა შენობების კედლების ნაწილები. შენობები ზურგით კლდეშია შეჭრილი, ხოლო ფასადით მიქცეულია ხეობისკენ: ნასოფლარზე შემორჩენილია აგრეთვე გალავნის მცირე ფრაგმენტები.
წიფრანის სამაროვანი

წიფრანის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წიფრანის ქვემო უბანში. მდინარე ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირას, ტერასაზე. თარიღდება - საუკუნეებით. 1981-1983 წლებში გათხრა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

სამაროვანის პირველი უბანი ბორცვზეა. ორმოსამარხები აქ მიწის ზედაპირიდან 0,7-3 მეტრ სიღრმეზე მჭიდროდაა განლაგებული. ერთი სამარხი ძვლებით იყო გამართული. მიცვალებულები ესვენენ მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, ხელფეხმოხრილი, თავით სამხრეთისკენ. სამარხები ძირითადად ინდივიდუალურია. შიგ აღმოჩნდა თიხის და მინის ჭურჭელი, რკინის შუბისპირები, ისრისპირები, დანები, მრავალფეროვანი სამკაულები. მეორე უბანი პირველი უბნისგან ასიოდე მეტრზეა. აქ გათხრილია ტერასულად განლაგებული 10 ორმოსამარხი. ზოგიერთს სამი მხრიდან ქვები ჰქონდა შემოწყობილი. სამარხები მიწის ზედაპირიდან 0,75-1,35 მეტრ სიღრმეშია მოთავსებული. ყველა მიცვალებული დაკრძლულია მარცხნივ გვერდზე, ხელფეხმოხრილი, თავით სამხრეთისკენ. სამარხებში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი, რკინის დანები, ბრინჯაოს წინწილები, აბზინდები, საკიდები, ზარაკები, ჯიხვის გამოსახულებიანი ფიბულა და სხვა. მოპოვებული მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
წკერეს ეკლესია

წკერეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წკერეს ჩრდილოეთით, 2,5 კილომეტრზე, მთის თხემზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ფიქლის მშრალი წყობით. ჩამონგრეულია გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილი. შემორჩენილია 2,5 მეტრი სიმაღლის კედლები. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია, მიწის დონიდან 0,5 მეტრ სიმაღლეზე. კარს ორივე მხარეს ბრტყელი გადახურვა აქვს. უაფსიდო ეკლესიის აღმოსავლეთ კედელში სწორკუთხა, გარეთკენ მკვეთრად შევიწროვებული სარკმელია. მას საფეხურებიანი ძირი აქვს. ეკლესიის დასავლეთით რამდენიმე მეტრზე ნაგებობის საძირკვლის ნაშთია შემორჩენილი.
როდენ მემარნიშვილი

როდენ მემარნიშვილი (დ. 3 ოქტომბერი, 1937) — ქართველი პოლიტიკოსი. სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა კანდიდატი.

დაამთავრა საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტი. 1960-1977 წლებში იყო მიწათმოქმედების სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის უმცროსი მეცნიერ-თანამშრომელი, საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტის ასპირანტი, უფროსი ლაბორანტი, საქართველოს ალკკ ცენტრალური კომიტეტის ინსტრუქტორი, საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტის მუხრანის სასწავლო-საცდელი მეურნეობის მთავარი აგრონომი, დირექტორი, რესპუბლიკური გაერთიანება „საქხიმეთერზეთის“ მმართველი. 1977-1989 წლებში იყო საქართველოს კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის ინსპექტორი, მარნეულის რაიკომის პირველი მდივანი, საქართველოს კპ ცენტრალური კომიტეტის განყოფილების გამგის მოადგილე, საქართველოს კპ თეთრი წყაროს რაიკომის პირველი მდივანი, სამეცნიერო საწარმოო გაერთიანება „თავთავის“ გენერალური დირექტორი, გაერთიანება „საქსოფლქიმიის“ თავმჯდომარე, 1989 წლიდან საქართველოს კპ მარნეულის რაიკომის პირველი მდივანი, სახალხო დეპუტატთა რაიონული საბჭოს რაიკომის თავმჯდომარე. 1990-1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრი, ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).
ზაქაიძეების ციხე და კოშკი

ზაქაიძეების ციხე და კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წკერეში, განეკუთვნება საუკუნეს. კოშკი სწორკუთხაა, ნაგებია მოზრდილი ზომის ნატეხი ქვით. შემორჩენილია მხოლოდ ორი სართულის სიმაღლეზე. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთიდან, პირველი სართულიდანაა, მეორე სართულის სამხრეთ-დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში სათოფურები და რამდენიმე სწორკუთხა ნიშია. სართულშუა გადახურვისათვის გამოყენებულია გრძელი ქვის ფილები.
წკერეს კვირაცხოვლის ეკლესიის კომპლექსი

წკერეს კვირაცხოვლის ეკლესიის კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წკერეს ჩრდილო-დასავლეთით, მაღალი მთის წვერზე, ისტორიულ გზაზე, რომელიც მთიულეთ-ფშავის კავკასიონზე არსებული მილიონას გადასასვლელით უკავშირდებოდა სოფელ კობს. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. კომპლექსში შედის ეკლესია, ზურგიანი კოშკი და გალავანი.

ეკლესია
ეკლესია დარბაზულია. ჩაშენებულია გალავნის დასავლეთ კედელში ისე, რომ მისი დასასვლეთ კედელი გალავნის ნაწილია. შენობა აგებულია რუხი ფერის ნატეხი ქვით. გარეთა კუთხეებში, კარ-სარკმელთა საპირეებისა და ლავგარდნისათვის მოწითალო თლილი ქვაა გამოყენებული. შესასვლელი ჩრდილოეთიდან აქვს. კარი სწორკუთხაა. სწორკუთხა საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია ეკლესიის ერთადერთი სარკმელი. მის ქვემოთ ტრაპეზის ქვა დგას. ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში თითო სწორკუთხა ნიშია. ორი ნიშია დასავლეთ კედელში. შიგნით ეკლესია გადახურულია ფერდებგაბრტყელებული კამარით, რომლის ფერდების შეერთებასთან, წვერში, მართი კუთხე იქმნება. ეკლესიის კედლებზე. შიგნით და გარეთ, შელესილობის ფრაგმენტებია შემორჩენილი. ფასადები სადაა, ჩრდილოეთ და სამხრეთის ფასადებზე ამოკაწრულია ჯვრის სქემატური გამოსახულებები. ჩრდილოეთის ფასადზე ორი ჯვარია, სამხრეთის ფასადზე ერთი. კედლები დასრულებულია თაროსებრი ლავგარდნით. ეკლესიას ფიქლის ორფერდა სახურავი აქვს.

კოშკი
კოშკი ზურგიანია, დგას ეკლესიის ჩრდილოეთით. გალავნის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეზი ქვით. კოშკის ზურგის ნაწილი დანგრეულია. სწორ (სამხრეთ) კედელში, რომელიც ორი სართულის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. მიწიდან 4 მეტრზე სწორკუთხა კარია გაჭრილი, მის ზემოთ კი მომდევნო სართულის ვიწრო სწორკუთხა სარკმელია. გალავანი გეგმით ოთხკუთხაა, ნაშენია ნატეხი ქვის მშრალი წყობით. შესასვლელი აღმოსავლეთიდან აქვს. გალავნის დასავლეთ კედელში. ეკლესიასთან ახლოს, ორი მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშია. ამ კედლის პარალელურად, ეკლესიასა და კოშკს შორის. ორი ოთხკუთხა ბურჯისა და კედლის ნაწილია შემორჩენილი.
ნარაიძეების ციხე და კოშკი

ნარაიძეების ციხე და კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ჭალისოფლის შუა ნაწილში. განეკუთვნება საუკუნეებს. კოშკი გეგმით კვადრატულია. ნაგებია ნატეხი ქვით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. მეორე სართულის დონეზე, მიწიდან 26 მეტრ სიმაღლეზე. კარი არქიტრავიანია, მასზე გარედან ხელის მტევნის სქემატური გამოსახულებაა. კარის წირთხლებში საურდულე ბუდეებია. კარის წინ მიდგმულია ქვის ბლოკებით ნაგები კიბე. პირველი სართული სამალავია, სამხრეთით ერთი სათოფური აქვს. სართულის იატაკი ამჟამად ქვის ნატეხებითაა დაფარული. გადმოცემით იატაკში სასმელი წყლის შესანახი დიდი ქვევრი ყოფილა ჩაკირული. მეორე სართულზე ერთი სწორკუთხა სარკმელი, ხუთი სათოფური და ორი სწორკუთხა ნიშია. მეორე სართულის სამხრეთ კედელში ერთი სწორკუთხა სარკმელია,დასავლეთით და ჩრდილოეთ კედლებში - თითო სათოფური. მეოთხე სართულზე, ოთხივე მხარეს თითო ნისკარტა სალოდეა მეორე და მესამე სართულები საცხოვრებელია. მეოთხე — სათავდაცვო, რომლის კედლების მცირე ნაწილია შემორჩენილი. კოშკის ოთხივე სართულს გვირგვინისებრი ქვის გადახურვა აქვს. გარედან, ბოლო სართულის გადახურვის დონეზე. კოშკს ფიქლის ქვებისაგან შედგენილი თარო ევლება, რომლის ზემოთ, მცირე სიმაღლეზე, კედლები კვლავ გრძელდება.
ჭალისოფლის ყველაწმინდის ეკლესია

ჭალისოფლის ყველაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელის ჭალისოფლის ცენტრალურ ნაწილში. განეკუთვნება საუკუნეს. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია, ჩამონგრეულია გადახურვისა და კედლების დიდი ნაწილი. სამხრეთით არქიტრავიანი სწორკუთხა კარია. ერთადერთი სწორკუთხა სარკმელი აღმოსავლეთითაა, სწორკუთხა საკურთხეველში, სარკმლის წინ სწორკუთხა ტრაპეზის ქვა დგას. ინტერიერი შელესილია. ფასადები სადაა. აღმოსავლეთით კედლეში ჩასმულია ჯვრისგამოსახულებიანი ქვა, ეკლესიას ორფერდა სახურავი აქვს.