კამიანეც-პოდილსკის ციხესიმაგრე

კამიანეც-პოდილსკის ციხესიმაგრე (უკრ.: '- ; პოლ.: ; ლიეტვ.: ) — ყოფილი რუთენიულ-ლიეტუვური ციხესიმაგრე და მოგვიანებით, სამნაწილიანი პოლონური ციხე, რომელიც მდებარეობდა უკრაინის დასავლეთ ნაწილში არსებულ პოდილიას ისტორიულ რეგიონში, კერძოდ, კამიანეც-პოდილსკის ისტორიულ ქალაქში. მისი სახელწოდების ფესვებს მივყავართ სლავურ სიტყვასთან , რაც ქვას ნიშნავს.

ისტორიული ჩანაწერებით კამიანეც-პოდილსკის ციხესიმაგრე თარიღდება ადრეულ მე-14 საუკუნეში, მიუხედავად იმისა, რომ უახლესმა არქეოლოგიურმა გათხრებმა ადამიანის არსებობა მე-12 და მე-13 საუკუნეებში დაადასტურა. თავდაპირველად, ციხესიმაგრე ქალაქსა და ხმელეთს შორის დამაკავშირებელი ხიდის დასაცავად აშენდა. ციხესიმაგრე განთავსებულია ნახევარკუნძულის სათავეში, სადაც მდინარე სმოტრიჩი მიედინება, რაც ქმნის ბუნებრივ თავდაცვით სისტემას კამიანეც-პოდილსკის ისტორიული ძველი ქალაქის სამეზობლოსთვის.

პოდილიაში მისი სტრატეგიული სატრანსპორტო-საგზაო მდებარეობის გამო, ციხესიმაგრე გახდა პირდაპირი სამიზნე უცხოელი დამპყრობლებისთვის, რომლებმაც ხელახლა ააგეს ციხესიმაგრე საკუთარი საჭიროებების დასაკმაყოფილებლად და მას მრავალკულტურული არქიტექტურული მრავალფეროვნება შემატეს. განსაკუთრებით კი, კომპლექსი შედგება კაზიმირ -ის მიერ აშენებული ძველი ქალაქის ნაგებობისგან, მეფეების, სიგიზმუნდ -ისა და სტეფანე ბატორის მიერ ხელახლა აგებული ძველის ციხესიმაგრისგან და მეფეების, სიგიზმუნდ ვაზისა და ვლადისლავ -ის მიერ აშენებული ახალი ციხესიმაგრისგან. თუმცა, თავდაპირველი სტრუქტურის მიმართ განხორციელებული ბევრი არქიტექტურული და საინჟინრო ცვლილებების მიუხედავად, ციხესიმაგრე ჯერ კიდევ ინარჩუნებს თანმიმდევრულ არქიტექტურულ დიზაინს და წარმოადგენს იმ ერთ-ერთ ყველაზე იშვიათ შუა საუკუნეების შენობა-ნაგებობას, რომელიც შედარებით კარგად არის შემონახული თანამედროვე უკრაინაში.

ძველი ქალაქის სამეზობლოსთან ერთად, ციხესიმაგრე შეტანილია სიაში, როგორც ეროვნული ისტორიულ-არქიტექტურული ნაკრძალის „კამიანეცები“ და ეროვნული პარქის „პოდილსკის ტოვტრი“ ნაწილი. კომპლექსი არის იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი, რომელიც ნომინირებული გახდა 1989 წელს უკრაინელი წარმომადგენლების მიერ და, ასევე, ერთ-ერთი უკრაინის შვიდი საოცრებიდან. დღესდღეობით, კამიანეც-პოდილსკის ციხესიმაგრე არის ქალაქის ყველაზე აღიარებული ღირსშესანიშნაობა და ასრულებს მნიშვნელოვანი რეგიონული და ეროვნული ტურისტული მიზიდულობის ცენტრის ფუნქციას.

ისტორია
დაარსება და ადრეული ისტორია
ტრადიციულად, ცნობილია, რომ კამიანეც-პოდილსკის ციხესიმაგრე დაარსდა მე-14 საუკუნის მეორე ნახევრის განმავლობაში, რამდენადაც პირველი ზუსტი ისტორიული ჩანაწერით, ციხესიმაგრე თარიღდება მე-14 საუკუნის შუა პერიოდით, როდესაც დასავლეთ კიევის რუსეთის ტერიტორიების უმეტესობა იყოფებოდა ლიტვის დიდი სამთავროს კონტროლქვეშ. მაგალითად, 1374 წელს, პრინც იური კორიატოვიჩის ხელნაწერში აღნიშნულია, რომ მაგდებურგის უფლებები კამიანეცების ციხესიმაგრეშიც კი გავრცელდებოდა. თუმცა, 1960-იანი წლების არქეოლოგიური გათხრების საპირისპირო მტკიცებულებები მიუთითებს იმაზე, რომ ციხესიმაგრე, შესაძლოა, თარიღდებოდეს მე-12 საუკუნის დასასრულითა ან მე-13 საუკუნის დასაწყისით. ასევე, ისტორიული და არქეოლოგიური მტკიცებულებებით ნათელი ეფინება იმას, რომ ციხესიმაგრე არსებობდა კიეველი რუსების აღმოსავლეთ სლავური სახელმწიფოს პერიოდში, მაგრამ არა იმ ადგილას, სადაც თანამედროვე ციხე არის განთავსებული.

ციხესიმაგრე მოძველდა, თუმცა, კამიანეცების თავდაცვისთვის და შორიახლო სავაჭრო მარშრუტებისთვის სასიცოცხლო დანიშნულება შეინარჩუნა; შედეგად, კრაკოვის ვოევოდამ, შპიტკო მელშტინელმა დაიწყო კომპლექსის მოდერნიზება მე-15 საუკუნის დამდეგისთვის. რეკონსტრუქციის განმავლობაში, ძველი კოშკები განახლდა და ათი ახალი კოშკი დაემატა ნაგებობას. საუკუნენახევრის გასვლის შემდეგ, ციხესიმაგრე კიდევ აღადგინეს. ამჯერად, ეს გააკეთა სამხედრო ინჟინერმა და არქიტექტორმა ჰიობ ბრეტფუსმა, რომელმაც ააგო ახალი დასავლეთ და აღმოსავლეთ კოშკები, ციხესიმაგრის აღმოსავლეთ კედელი და მიწისქვეშა გალერეა, ისევე როგორც კარიბჭე და ქალაქის უფროსობისთვის სახლები.

დამპყრობელთა შეტევების გაგრძელება
მე-14 საუკუნის შუა წლებიდან მე-15 საუკუნის შუა პერიოდამდე, კამიანეც-პოდილსკის ციხესიმაგრე მდებარეობდა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ერთ-ერთ მთავარ სიმაგრესთან. 1434 წლიდან 1793 წელს რუსეთის იმპერიის მიერ მის ანექსიამდე, ციხესიმაგრე თამაშობდა მთავარ როლს იმისთვის, რათა კაზაკების, ოსმალების და თათრების შემოჭრის წინაარმდეგ მოსახლეობა დაეცვა; მე-15 საუკუნიდან მოყოლებული მე-17 საუკუნემდე, ციხესიმაგრეს 51-ჯერ დაესხა თავს თათართა ურდო. 1448, 1451 და 1528 წლების თათრების შემოსევებმა, ისევე როგორც 1533 წლის ოსმალთა ალყამ მნიშვნელოვანი ზარალი მოუტანა ციხესიმაგრესა და ქალაქს, მაგრამ ყველა ეს შემოსევა წარმატებით მოიგერიეს.

კამიანეც-პოდილსკის ციხესიმაგრემ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ხმელნიცკის აჯანყებაში 1648 წელსა და 1654 წლებს შორის, როცა ბოგდან მხელნიცკის ზაპოროჟიელი კაზაკები, რომელთაც მოკავშირეობას უწევდნენ ყირიმელი თათრები და ადგილობრივი უკრაინელი გლეხობა პოლონურ-ლიტვური თანამეგობრობის არმიისა და მილიციის წინააღმდეგ. ამბოხების დროს, ციხესიმაგრეს წარუმატებლად შემოატყეს ალყა ადგილობრივმა კაზაკებმა და მაქსიმ კრივონისის მეთაურობით წამოსულმა აყანყებულებმა.

ციხესიმაგრიდან საპატიმრომდე
მე-18 საუკუნის დასაწყისიდან, კამიანეც-პოდილსკის ცოხესიმაგრემ დაკარგა საკუთარი თავდაცვის ფუნქცია და გამოიყენებოდა უფრო როგორც სამხედრო ციხე, ვიდრე საფორტიფიკაციო ნაგებობა.

მუზეუმი და კონსერვაცია
1905 წლის რევოლუციის შემდეგ მთელი რიგი პოლიტიკური ცვლილებების გამო, პოლიტიკური პარტიები და ორგანიზაციები კანონით დაუშვეს რუსეთის იმპერიაში. 1906 წელს ციხესიმაგრეში სულ 67 პოლიტიკური ორგანიზაცია იყო განთავსებული. მათ შორის იყო რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული ლეიბორისტული პარტიის გაზეთი „ისკრა“ (ნაპერწკალი). 1928 წელს უკრაინის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის სოვნარკომის დადგენილებით კამიანეც-პოდილსკის ციხის კომპლექსი ისტორიულ-კულტურულ ნაკრძალად გამოცხადდა. 1930-იანი წლების ბოლოს დაიგეგმა ციხის მუზეუმად გადაქცევა, ხოლო 1937 წელს დაიწყო შენობების სარეკონსტრუქციო სამუშაოები.

1947 წელს კამიანეც-პოდილსკის ციხესიმაგრე შეიტანეს ისტორიული ნაკრძალების გაერთიანების სიაში. 1958 წლის 18 აპრილს კარმალიუკის ექსპოზიციასთან დაიდგა მემორიალური დაფა და კარმალიუკის მსგავსი ბარელიეფი 1977 წლის 18 მაისს დაარსდა ეროვნული ისტორიულ-არქიტექტურული ნაკრძალი „კამიანეც“. 1989 წლის 13 სექტემბერს, უკრაინის სსრ მთავრობამ კამიანეც-პოდილსკის ციხესიმაგრე და ძველი ქალაქი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის საცდელ სიაში შეიტანა.

2004 წელს „კამიანეცის“ ნაკრძალი გადაკეთდა ეროვნულ ნაკრძალად. 2007 წლის 21 აგვისტოს კომპლექსი გამოცხადდა უკრაინის შვიდი საოცრებათა შორის, როდესაც დაიკავა მე-3 ადგილი ეროვნულ კონკურსში. 2011 წლის 1 აგვისტოს ძლიერმა შტორმმა ნაწილობრივ გაანადგურა ახალი დასავლეთის კოშკი; ქალაქის მერიამ არ უარყო, რომ კოშკის სტრუქტურული მთლიანობა შესუსტდა მისი ბოლო რეკონსტრუქციის დროს 2007 წელს, რამაც გზა გაუხსნა მის ნგრევას სულ რაღაც ოთხი წლის შემდეგ.

არქიტექტურა
კამიანეც-პოდილსკის ციხესიმაგრე ეყრდნობა კირქვის ფორმირებას, რომელიც გარშემორტყმულია მდინარე სმოტრიხის კანიონით. შესაბამისად, მისი საძირკველი აგებულია კირქვით, ასევე ადგილობრივი და შემოტანილი აგურითა და ქვით. მართლაც, ციხის სახელს მიეკუთვნება ძირი , სლავური სიტყვიდან ქვა. ციხესიმაგრის ორი ძირითადი ნაწილი, ძველი ციხესიმაგრე (: ) და ახალი ციხე (: ) სხვადასხვა პერიოდში აშენდა. დაკია-რომაული კოშკი, ხოლო კიდევ ერთი დაკია-რომაული კოშკი იდგა აღმოსავლეთის კედლების გარეთ და ნახევარი კოშკი მდებარეობდა ციხის ხიდის დასავლეთ ბოლოში. თუმცა, ამ კოშკებიდან დღეს მხოლოდ რამდენიმე შემორჩა უვნებელი. კერძოდ, მათ შორის იყო 12 კოშკი.

საფორტიფიკაციო კედლები
კამიანეც-პოდილსკის ციხის კედლები დაყოფილია სამ მონაკვეთად ან ტერასად; ჩრდილოეთი, სამხრეთი და აღმოსავლეთი.

ჩრდილოეთ ტერასის კედლები (დაახლოებით 336 მეტრი სიგრძით) იცავს მთელს შიდა ეზოს. ეზოს ჩრდილო-დასავლეთის კედლები ქმნის ძველ ციხეს, რომელიც მთავრდება დღისა და როჟანკას კოშკებს შორის. ისინი შედგება ორი პარალელური კედლისგან, რომელიც მოიცავს პეტი დასავლეთის კოშკს, შავი კოშკის ნარჩენებს და ორ დონის კაზამატს, ანუ გამაგრებულ თოფის ადგილს. ორი კედლიდან უფრო ძველი მე-12 საუკუნის დასაწყისით თარიღდება და ნაგებია კედლით. კიდევ ერთი კაზმატი მდებარეობდა აღმოსავლეთ კედლებთან. ციხესიმაგრის შემოსასვლელი აღმოსავლეთის კედლებში ცნობილია, როგორც ახალი ციხის კარიბჭე და კიდევ ორი კარიბჭე, ერთი, ჩრდილოეთის კედლებში, რომელსაც ძველი ციხის კარიბჭეს ეძახდნენ და მეორე, მინდვრის კარიბჭე, რომელიც აკავშირებდა წყლის კოშკს დანარჩენ ციხესთან. ჩრდილოეთის კედლები მთელ სიგრძეზე გამაგრებულია ჩრდილოეთის ბასტიონით. ბასტიონი აშენდა 1790 წელს, პოლონეთის მეორე დაყოფამდე. ასევე არის ახალი ციხე, რომელიც დაპროექტებული იყო, როგორც რქა და მდებარეობს ციხის მთავარი კომპლექსის დასავლეთით.

ციხესიმაგრის ეზოს აღმოსავლეთ მხარეს იყო წმინდა სტანისლავის ეკლესიის ნაშთები, რომლის გვერდით მდებარეობდა მ. პოტოცკის საფლავი. კოვპაკის კოშკთან აღმოსავლეთის მართლმადიდებლური ეკლესია იდგა, სადაც პრინცი კორიატოვიჩი დაკრძალეს. ეზოში, სამხრეთ კედლების გასწვრივ, კოვპაკსა და ტენჩინსკას კოშკებს შორის იყო მარცვალი და ურმის ფარდა. მათ მოპირდაპირე მხარეს, ჩრდილოეთ კედლებთან და ლანკორონსკის კოშკთან, იყო სტაროსტას რეზიდენცია. ტენჩინსკის კოშკის გვერდით იდგა "", რომელიც წარმოადგენდა ავზს და იანახავდა ციხესიმაგრის წყალს. თეთრ კოშკთან უფრო ახლოს სამხრეთ კედლებთან (ტენჩინსკასა და თეთრ კოშკებს შორის) იყო სამზარეულო და საცხობი. თეთრი კოშკის მიმდებარედ, სამხრეთ კედლებში, თეთრ და დღის კოშკებს შორის იდგა სტაროსტას შტაბი. დასავლეთის კედლებთან მდებარეობდა ჩელიადნა, ანუ ყმების ოთახები, სადაც განთავსებული იყო 70-მდე ციხი მსახური ყმა. ჩრდილოეთ კედლების გარეთ მდებარეობდა ციხესიმაგრის თავლები, რომელიც 30-მდე ცხენს იტევდა. მე-16 საუკუნეში ციხესიმაგრეს ჰყავდა დაახლოებით 300 ჯარისკაცისგან შემდგარი გარნიზონი, რომელიც ცხოვრობდა ქალაქში.

კამიანეც-პოდილსკის ინდუსტრიულმა პროფესიულმა სკოლამ გამოიკვლია ციხის კედლები. მათ გზის პირას აღმოაჩინეს სწრაფი ქვიშის ფართობი ქალაქის „პოძამჩეს“ ანუ ქვეციხის უბნის გვერდით, რომელმაც წინა წელს ნაწილობრივ დაარღვია ციხის საყრდენი კედლები. სწრაფი ქვიშის ეფექტებმა აღმოაჩინა ციხესიმაგრის საძირკვლის კედლები, 5 მეტრით ოდნავ მეტი სიღრმის.

ციხესიმაგრის ხიდი
უნიკალური მდებარეობის შედეგად, ნახევარკუნძულზე არსებული ციხესიმაგრის ხიდი (: ) ემსახურება ქალაქს, როგორც ერთადერთი სატრანსპორტო კავშირი ძველი ქალაქის უბანში. იგი ითვლება შუა საუკუნეების ინჟინერიის მნიშვნელოვან წარმატებად. ხიდის სიგრძე 88 მეტრია. 1687 წელს ქალაქის წარუმატებელი პოლონური ალყის დროს, ხიდი აღადგინეს და თურქებმა გაამაგრეს, რის შედეგადაც მიიღო სახელი „თურქული ხიდი“ (: ),

მემკვიდრეობა
კამიანეც-პოდილსკის ციხესიმაგრე იყო ყველაზე ცნობილი ღირსშესანიშნაობა ქალაქში 2005 წელს. ციხესიმაგრეში შეინიშნება ტურისტების დიდი რაოდენობა უკრაინიდან და საზღვარგარეთიდან, რის შედეგადაც ის ყოველწლიურად ათასობით ტურისტს იზიდავს. მისმა მემკვიდრეობამ რამდენიმე ადგილობრივი ლეგენდა დატოვა. ერთი ლეგენდის თანახმად, როდესაც 1621 წელს ოსმალეთის სულთანი ოსმან მივიდა კამიანეცში ქალაქის ასაღებად, მასზე თითქოს შთაბეჭდილება მოახდინა მისმა სიძლიერემ და სიმაგრეებმა და ჰკითხეს: „ვინ ააშენა ეს დიდი ქალაქი?“ ვიღაცამ უპასუხა მას: „თვით ღმერთმა“. როდესაც ოსმანმა ციხესიმაგრე ვერ დაიპყრო, მან უპასუხა: „მაშინ ღმერთმა თავად აიღოს ქალაქი“. კიდევ ერთი ადგილობრივი ლეგენდა ამბობს, რომ თურქული ოქრო დამარხულია მდინარე სმოტრიხში და რომ 20 კილომეტრიანი გვირაბი მიდის ხოტინის ციხესიმაგრემდე კამიანეც-პოდილსკის ციხესიმაგრიდან. ანალოგიურად, უკრაინის ეროვნულმა ბანკმა 2017 წელს გამოუშვა ძველი ციხესიმაგრის 5 და 10 გრივნის სამახსოვრო მონეტები.