ჰერმან ზუდერმანი

ჰერმან ზუდერმანი (; დ. 30 სექტემბერი, 1857 — გ. 21 ნოემბერი, 1928) — გერმანელი ბელეტრისტი და დრამატურგი.

ბიოგრაფია
ჰერმან ზუდერმანი დაიბადა 1857 წლის 30 სექტემბერს მატციკენში, ჰაიდეკრუგის ოლქში (ამჟამად მაციკაი, შილუტის რაიონი, ლიტვა). ადრეულ ახალგაზრდობაში ფარმაცევტობას სწავლობდა, თუმცა მოგვიანებით სწავლა ტილზიტის გიმნაზიაში განაგრძო, რის შემდეგაც კენიგსბერგის უნივერსიტეტსა და ბერლინში სწავლობდა. 1877 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე იგი ბერლინში ცხოვრობდა.

ზუდერმანმა სამწერლო კარიერა ჟურნალისტობით დაიწყო. მისმა პირველივე ლიტერატურულმა რომანმა — „ქალბატონი ზორგეს წყევლა“ (1887) — დიდი გამოხმაურება დაიმსახურა. დრამამ „ღირსება“ (1889) იგი მთელ გერმანიაში გახადა ცნობილი და დიდ იმედებთან ასოცირებული მწერლების რიგში დააყენა. ამ პიესამ მოიარა გერმანიის ყველა და მრავალი უცხოური თეატრის სცენა (მათ შორის იდგმებოდა რუსეთშიც). პიესამ „სოდომის აღსასრული“ (1891) ასეთივე მაამებელი შეფასებები ვერ მიიღო, თუმცა ამას ზუდერმანი არ შეუფერხებია — ამას მოჰყვა პიესა „სამშობლო“ (1893), რომელმაც მკითხველთა შორის დამსახურებული წარმატება მოიპოვა.

ამ სამივე პიესას დიდი ლიტერატურული მნიშვნელობა აქვს. ისინი ისე ოსტატურადაა დაწერილი, რომ სცენაზე საყურებლად ძალიან საინტერესოა და პერსონაჟების შინაგან სამყაროს კარგად გვიჩვენებს. თუმცა, მათ ერთი მთავარი ნაკლი აქვთ: მწერალი ზედმეტად ცდილობს მაყურებელზე შთაბეჭდილება მოახდინოს ეფექტური სცენებითა და მახვილგონივრული, მოულოდნელი ფრაზებით. ამის გამო ზოგჯერ იკარგება ცხოვრებისეული სიმართლე და პერსონაჟებიც ისე ბუნებრივად აღარ გამოიყურებიან, როგორც რეალურ ცხოვრებაში.

1908 წლამდე ზუდერმანმა მრავალი დრამატული ნაწარმოების დაწერა მოასწრო, რომელთა შორის აღსანიშნავია: „ბედნიერება კუთხეში“ (1895), „იოანე ნათლისმცემელი“ (1898), „წმინდა იოანეს ცეცხლი“ (1900) და „გაუმარჯოს სიცოცხლეს!“ (1912). მწერლის შემოქმედების გვიანდელ პერიოდზე საუბრისას, უნდა შევჩერდეთ რომანზე „ქებათა ქება“ (1908), რომელმაც წინააღმდეგობრივი გამოხმაურებები გამოიწვია, თუმცა მაინც საკმაოდ პოპულარული გახდა.

ცალკე აღნიშვნის ღირსია მოთხრობებისა და ნოველების კრებული „ლიეტუვური ამბები“ (1917). ამ კრებულში შესული ნოველა „მოგზაურობა ტილზიტში“ მწერლის ერთ-ერთი საუკეთესო პროზაული ნამუშევარია. ფსიქოლოგიური სიღრმისა და გმირების შინაგანი განცდების ასახვის ოსტატობის გამო, ზოგიერთი კრიტიკოსი მას ფიოდორ დოსტოევსკის დიდ რომანს, „დანაშაული და სასჯელსაც“ კი ადარებდა.

ამ ნოველის პირველი ეკრანიზაცია 1921 წელს ბრწყინვალე გერმანელმა რეჟისორმა, ფრიდრიხ ვილჰელმ მუნაუმ გადაიღო სათაურით „აისი“. ამ ფილმმა „ოსკარის“ პირველ დაჯილდოებაზე სამი პრემია მოიპოვა: 1) საუკეთესო ფილმი (პრიზი განსაკუთრებული მხატვრული ღირსებებისთვის, თანაც ნომინაცია ასე ჟღერდა: „უნიკალური და მაღალმხატვრული სურათი“ — ვინაიდან მსგავსი ნომინაცია მეტჯერ აღარ ყოფილა, „აისი“ დარჩა პირველ და ერთადერთ ფილმად, რომელმაც პრემია ამ კატეგორიაში მიიღო); 2) საუკეთესო მსახიობი ქალი (ჯანეტ გეინორი); 3) საუკეთესო ოპერატორი.

შემდგომში, 1939 წელს, გამოვიდა კიდევ ერთი ეკრანიზაცია ორიგინალური სათაურით — „მოგზაურობა ტილზიტში“, რომლის რეჟისორიც ფაიტ ჰარლანი იყო. გადაღებების ნაწილი უშუალოდ ტილზიტში მიმდინარეობდა, რაც ფილმს უნიკალურ მატერიალურ და ისტორიულ წყაროდ აქცევს — მასში დაცულია მნიშვნელოვანი ცნობები ძველი ქალაქის არქიტექტურისა და ყოველდღიური ცხოვრების შესახებ.

1969 წელს ნაწარმოების მესამე ეკრანიზაცია შედგა — ამჯერად გერმანიის საზოგადოებრივ ტელეარხზე გამოვიდა ტელეფილმი, კვლავ ორიგინალური სათაურით „მოგზაურობა ტილზიტში“. რეჟისორი — გიუნტერ გრავერტი.

1980 წელს ნოველა მეოთხედ იქნა ეკრანიზებული ლიეტუველი რეჟისორის, არუნას ჟებრიუნასის მიერ. ფილმს ეწოდება „მოგზაურობა სამოთხეში“. საინტერესოა, რომ მასში ტილზიტი საერთოდ არ არის ნახსენები.

ხსოვნა
ჰერმან ზუდერმანის სახელს ატარებდა ქალაქ ტილზიტის ერთ-ერთი ქუჩა (ამჟამად ეს არის თავისუფლების შესახვევი ქალაქ სოვეტსკაიაში). *1993 წელს სოვეტსკაიაში „ტილზიტ-თეატრის“ ახალი სეზონი გაიხსნა სპექტაკლით „პეპლების ბრძოლა“, რომელიც ზუდერმანის ამავე სახელწოდების კომედიური პიესის (1894) მიხედვით დაიდგა.
2007 წელს ქალაქ საბჭოთსკის კულტურულ ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი მოვლენა მოხდა — რუსულ ენაზე გამოიცა წიგნი „ლიეტუვური ამბები“, რომელიც შეიცავს ქალაქისთვის საკვანძო რომანს „მოგზაურობა ტილზიტში“. 2011 წელს გამოიცა რომანი „ქალბატონი ზორგეს წყევლა“ (1887), რომელიც მოგვითხრობს გერმანულ ზღაპრულ პერსონაჟზე — ბოროტ ალქაჯზე, რომელიც მუდმივად ერევა ადამიანების ბედში.
ჰერმან ზუდერმანის სახელს ატარებს კლაიპედას (ლიეტუვა) გიმნაზია, სადაც სწავლება გერმანულ და ლიეტუვურ ენებზე მიმდინარეობს.