უილიამ გლადსტონი

უილიამ ევარტ გლადსტონი (; დ. 29 დეკემბერი, 1809 — გ. 19 მაისი, 1898) — ბრიტანელი პოლიტიკოსი, ოთხგზის ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრი (1868-1874, 1880-1885, 1886 და 1892-1894 წლებში), ასევე ოთხგზის ფინანსთა მინისტრი (1853-1855, 1859-1866, 1873-1874, და 1880-1882 წლებში). უილიამ გლადსტონი ერთადერთი ბრიტანელი პოლიტიკოსია, რომელსაც პრემიერ-მინისტრად ოთხგზის უმსახურია. გლადსტონი პრემიერ-მინისტრის პოსტიდან საბოლოოდ 1894 წელს, 84 წლის ასაკში გადადგა, რითაც მან ბრიტანეთის ყველაზე ხანდაზმული პრემიერის ტიტული დაიმსახურა.

გლადსტონის პოლიტიკური კარიერა პარლამენტის წევრობით დაიწყო 1832 წელს. თავდაპირველად გლადსტონი უმაღლესი კონსერვატორი იყო, თუმცა სერ რობერტ პილის კაბინეტში მსახურობის პერიოდში იგი უფრო ლიბერალური გახდა. 1846 წელს პილმა და კონსერვატიული პარტიის ერთმა ფაქციამ, მათ შორის გლადსტონმაც, განხეთქილების შედეგად პარტია დატოვეს და პილისტებად იქცნენ. 1859 წელს, პილისტებმა, რადიკალებმა და ვიგების პოლიტიკურმა გაერთიანებებმა ერთობლივად დააარსეს ბრიტანეთის ლიბერალური პარტია, რომელიც 1915 წლამდე უმეტესი დრო ბრიტანეთის მმართველი პარტია იყო. გლადსტონმა სახელი გაითქვა, როგორც განსაკუთრებით ეფექტურმა ფინანსთა მინისტრმა, ლორდი აბერდინის 1852-1855 წლების კაბინეტში. თუმცა 1855 წელს, აბერდინის მთავრობა დამარცხდა, გლადსტონმა კი უარი განაცხადა ლორდი პალმერსტონის მთავრობაში მსახურობაზე და ოპოზიციაში გადაინაცვლა. ყველასათვის გასაკვირად და იმ ანტიპათიის მიუხედავად, რაც გლადსტონს პალმერსტონის მიმართ გააჩნდა, 1859 წელს გლადსტონი მაინც შეუერთდა პრემიერ პალმერსტონის მთავრობას, ფინანსთა მინისტრის პოსტზე.

უილიამ გლადსტონი ცნობილია მისი ანტიპათით კონსერვატიული პარტიის ლიდერის ბენჯამინ დიზრაელის მიმართ. მათი პაექრობა არა მარტო პოლიტიკური, არამედ პირადიც იყო და რამდენიმე დეკადა გასტანა. გლადსტონს არც დედოფალი ვიქტორიას ჰქონია კარგი ურთიერთობა. თავდაპირველად ისინი ერთმანეთს ეწყობოდნენ, თუმცა მას შემდეგ რაც პრინცი ალბერტის გარდაცვალებით დამწუხრებულ დედოფალს გლადსტონი აქტიურად მოუწოდებდა სახელმწიფო საქმეებში ხელახლა აქტიურად ჩართვისაკენ, დედოფალსა და მას კარგი ურთიერთობა აღარ ქონიათ. ასევე ცნობილია ის ფაქტიც, რომ დედოფალ ვიქტორიას გლადსტონის ოპონენტის, დიზრაელის მიმართ დიდი სიმპათია გააჩნდა.

ბრიტანეთის კონსერვატორი პრემიერ მინისტრები მარგარეტ ტეტჩერი და უინსტონ ჩერჩილი გლადსტონს იგონებდნენ, როგორც მათ პოლიტიკურ მუზას და ხაზს უსვამდნენ გლადსტონის სიძულვილს სოციალიზმის მიმართ.

პოლიტიკური მოღვაწეობა პრემიერ მინისტრობამდე
უილიამ გლადსტონი პარლამენტს პირველად 1832 წელს შეუერთდა. ნიუარკის ოლქში მის კანდიდატურას ნიუკასლის ჰერცოგი უჭერდა მხარს. ამ პერიოდში უილიამ გლადსტონის ყველაზე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური აქტი ოპიუმის ომის წინააღმდეგ პოზიციონირება იყო. ოპიუმის ომის გარშემო არსებულმა დებატმა ლორდ მელბოურნის ხელისუფლების , რომელიც ვიგების პარტიას წარმოადგენდა, პოლიტიკური მარცხი გამოიწვია. ამას 1840 წლის არჩევნებზე კონსერვატორების გამარჯვება მოჰყვა.

კონსერვატორების იმდროინდელი ლიდერი რობერტ პილი უილიამ გლადსტონის პოლიტიკურ მენტორად ითვლებოდა. მისი პრემიერ მინისტრობის დროს გლადსტონი დაინიშნა ვაჭრობის საბჭოს ვიცე-პრეზიდენტად. ამ პოზიციაზე ყოფნისას გლადსტონი განსაკუთრებული ყურადღებით რკინიგზის მშენებლობის საკანონმდებლო ჩარჩოზე მუშაობას მოეკიდა. მისი საკანონმდებლო ინიციატივით ყოველ რკინიგზის ხაზზე "საპარლამენტო მატარებელი" უნდა ყოფილიყო, რომლის საფასურიც 1 მილზე 1 პენიზე მეტი არ იქნებოდა. ამავე კანონით სახელმწიფომ შეინარჩუნა რკინიგზის ნაციონალიზაციის უფლება, თუკი კერძო კომპანია ადეკვატურ სისტემას ვერ შექმნიდა. ვაჭრობის საბჭოს ვიცე-პრეზიდენტობისას გლადსტონი ასევე გახდა თავისუფალი ვაჭრობის იდეის მხარდამჭერი.

1844 წელს გლადსტონმა გადაწყვიტა საკუთარი პოზიციის და პარლამენტში მისი ადგილის დათმობა და მოითხოვა ვატიკანში ელჩად მივლინება. მან მართლაც დატოვა საკუთარი პოსტები, თუმცა მოგვიანებით თავის ამ ნაბიჯს დიდ შეცდომად მიიჩნევდა.

მალევე, რობერტ პილმა გლადსტონი კვლავ დააბრუნა მთავრობაში, ამჯერად ომისა და კოლონიების მდივნის პოზიციაზე. ამ პერიოდში ბრიტანეთის პოლიტიკის ერთ-ერთი მთავარი საკითხი ხორბალზე დაწესებული პროტექციონისტული ზომების გაუქმება იყო. ამ თემამ კონსერვატიული პარტიის გაყოფა გამოიწვია. გლადსტონი პრემიერ მინისტრ პილთან ერთად ტარიფების გაუქმებას უჭერდა მხარს. ამის მიუხედავად, მან ამ დებატში აქტიური წვლილის შეტანა ვერ შეძლო, რადგანაც იგი პარლამენტში ადგილს არ იკავებდა. კოლონიების ოფისში მისი მოღვაწეობა გამორჩეული არ ყოფილა. ამ პერიოდში მან ავსტრალიის კონტინენტზე მისჯილი დამნაშავეების გაგზავნის პრაქტიკის დაბრუნებას დაუჭირა მხარი.

პარლამენტში დაბრუნების შემდეგ გლადსტონმა ბევრის გასაკვირად მხარი დაუჭირა „ებრაელთა შესახებ“ კანონს. ეს კანონი ეხებოდა ბარონ ლიონელ დე როთშილდის შემთხვევას, რომელმაც ლონდონის სითის ოლქში არჩევნები მოიგო, თუმცა ვერ ახერხებდა პარლამენტში ადგილის დაკავებას, ვინაიდან მას, როგორც იუდეველს, არ შეეძლო „ეკლესიისა და სახელმწიფოს“ ფიცის დადება. გლადსტონის მთავარი არგუმენტი ის იყო, რომ ბევრი ებრაელის არჩევა მოსალოდნელი მაინც არ იყო. მისი ამ პოზიციის გამო ოქსფორდმა მას საპატიო ხარისხი არ მიანიჭა.

1850 წელს გლადსტონი ჩაერთო დევიდ პაციფიკოს (ცნობილი როგორც დონ პაციფიკო) გარშემო არსებულ დებატში. დევიდ პაციფიკო ესპანელი ებრაელი ვაჭარი იყო, რომელიც პორტუგალიაში ცხოვრობდა, პორტუგალიის მოქალაქეობა ჰქონდა და ათენში პორტუგალიის კონსულის პოზიციას იკავებდა. მას ასევე ბრიტანული პასპორტიც ჰქონდა. ბერძენმა ადგილობრივებმა მისი ათენში მდებარე სახლი გაძარცვეს, ბრიტანეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ლორდ პარლმერსტონმა მისი ზარალის ანაზღაურების მოთხოვნა საბერძნეთის ხელისუფლებას წარუდგინა. დონ პაციფიკო აშკარად აბუქებდა მისი ზარალის რეალურ ღირებულას, ამის მიუხედავად, როდესაც საბერძნეთმა ამ (და სხვა) მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე უარი თქვა, პალმერსტონმა დოქტრინა გამოაცხადა. ეს უკანასკნელი გულისხმობდა, რომ თუკი პირი ბრიტანეთთან იყო დაკავშირებული, ის სრულ იმპერიულ მხარდაჭერას მიიღებდა. ამის შედეგად ლორმა პალმერსტონმა საბერძნეთის სანაპიროების ბლოკადის ბრძანება გასცა. ამ კრიზისის კონტექსტში გლადსტონმა დაგმო ეს ქმედება და ასევე დაუპირისპირდა მოსაზრებას, რომ ბრიტანეთი საყოველთაო მორალური არბიტრის როლს უნდა თამაშობდეს.

1850-1851 წლებში გლადსტონმა საჯაროდ გააკრიტიკა ორი სიცილიის სამეფო და მისი მმართველი ბურბონების დინასტია. კრიტიკის მიზეზი მათი მხრიდან პოლიტიკური პატიმრების წინააღმდეგ სასტიკი მოპყრობა იყო.

1851 წლის თებერვალში გლადსტონი იმჟამინდელი პრემიერ მინისტრის ჯონ რასელის კანონს დაუპირისპირდა, რომელიც კათოლიკური ეკლესიის მსახურებისთვის ჯარიმებისა და სხვა სასჯელის შემოღებას გულისხმობდა. გლადსტონის პოზიცია რელიგიური თავისუფლების არგუმენტიდან გამომდინარეობდა. მისი წინააღმდეგობის მიუხედავად კანონი პარლამენტმა მიიღო. იგი 20 წლის შემდგომ, გლადსტონის პირველი პრემიერ მინისტრობის ჟამს, გაუქმდა.

უილიამ გლადსტონი ასევე წარმატებით დაუპირისპირდა ბენჯამინ დიზრაელის მიერ წარმოდგენილ ბიუჯეტს, რამაც ჯონ რასელის მთავრობის ჩამოშლა გამოიწვია.

შემდგომი პრემიერ მინისტრის, ლორდი აბერდინის მთავრობაში გლადსტონმა ფინანსთა მინისტრის როლი დაიკავა 1852-1853 წლებში. 1853 წელს მან წარადგინა ბიუჯეტის პროექტი, რომელიც ამსუბუქებდა პროტექციონისტულ ზომებს ვაჭრობაში. შესაბამისი ბიუჯეტის დეფიციტის შესავსებად კი აწესებდა საშემოსავლო გადასახადს. ამ გადასახადის მოწინააღმდეგეთა არგუმენტების წინასწარ ნეიტრალიზაციის მიზნით მან ბიუჯეტის პროექტში საშემოსავლო გადასახადის ეტაპობრივი გაუქმების მექანიზმიც ჩადო.

1854 წელს დაიწყო ყირიმის ომი, რომელშიც ბრიტანეთის ჩართულობას გლადსტონი ეჭვის თვალით უყურებდა. როდესაც პარლამენტმა ომის შემსწავლელი კომიტეტის შექმნის გადაწყვეტილება მიიღო, პრემიერ მინისტრმა აბერდინმა თანამდებობა დატოვა. ამის შემდეგ პრემიერ მინისტრის პოზიცია ლორდმა პალმერსტონმა დაიჭირა. გლადსტონმა და მისმა თანამოაზრე პოლიტიკოსებმა თავიდან მის მთავრობაში ადგილები შეინარჩუნეს, თუმცა სამმა მათგანმა, გლადსტონის ჩათვლით, თანამდებობები დატოვეს. გლადსტონი გადადგომის მიზეზად პალმერსტონის კაბინეტის შეხვედრებით უკმაყოფილებას ასახელებდა.

1859 წელს ლორდ დერბის მთავრობის პირობებში უილიამ გლადსტონი იონიის კუნძულების საგანგებო უმაღლეს კომისრად დაინიშნა. ამ როლის ფარგლებში გლადსტონმა ჩათვალა, რომ იონიის კუნძულების საბერძნეთისთვის დაბრუნება ნაადრევი იყო, თუმცა მხარი დაუჭირა ავტონომიის შეზღუდულ დონეზე მინიჭებას. მან შესაბამისი რეკომენდაციებიც მოამზადა, რომელიც იონიის საბჭოსთვის უნდა წარედგინა. ამავე პერიოდში გაირკვა, რომ თუკი იგი უმაღლესი კომისრის თანამდებობაზე დარჩებოდა, ბრიტანეთში საპარლამენტო მანდატის მოპოვებას ვეღარ შეძლებდა. ეს მისთვის მიუღებელი აღმოჩნდა, რის გამოც იგი მალევე გადადგა და ბრიტანეთის პოლიტიკას დაუბრუნდა. მისი რეკომენდაციები იონიის ასამბლეამ უარყო.

ამავე 1859 წელს ლორდმა პალმერსტონამ ხელახლა დაიკავა პრემიერ მინისტრის თანამდებობა და გლადსტონს კვლავ ფინანსთა მინისტრის პოზიცია შესთავაზა, რასაც ეს უკანასკნელი დათანხმდა. ამ როლს იგი შემდგომი 7 წლის მანძილზე იკავებდა. ამავე პერიოდში ბრიტანეთში ჩამოყალიბდა ლიბერალური პარტია ლორდი პალმერსტონისა და ლორდი რასელის ხელმძღვანელობით. გლადსტონი თანდათანობით სწორედ ამ პარტიის თანამოაზრე და მოგვიანებით მისი ლიდერი გახდა. გლადსტონმა მემკვიდრეობით დეფიციტური ბიუჯეტი მიიღო, თუმცა დეფიციტის ვალით დაფარვაზე უარი თქვა და ამის საპირწონედ საშემოსავლო გადასახადის გაზრდა მოუწია. მან ასევე გააუქმა არაერთი პროტექციუნისტული ტარიფი, რითაც თავისუფალი ვაჭრობის პრინციპები ბრიტანეთში კიდევ უფრო მეტად დაამკვიდრა. უილიამ გლადსტონი ასევე მხარს უჭერდა ფურცელზე არსებული გადასახადის გაუქმებას, რაც ვერ შეძლო 1860 წლის ბიუჯეტში, თუმცა მოახერხა 1861 წელს. ამ გადასახადის გაუქმებას ბრიტანეთში გაზეთების დეცენტრალიზაცია და მნიშვნელოვნად გამრავლება მოჰყვა.

ლორდ პალმერსტონთან უილიამ გლადსტონს ხშირად დაძაბული, თუმცა პატივისცემაზე დაფუძნებული ურთიერთობა ჰქონდა. მათი უთანხმოება განსაკუთრებით თვალსაჩინო თავდაცვის ხარჯებთან დაკავშირებით იყო. ლორდი პალმერსტონი ამ მიზნისთვის დამატებით ფინანსებს ითხოვდა, რასაც გლადსტონი ეწინააღმდეგობა.

ამ პერიოდში გლადსტონმა მოსახლეობაში დიდი პოპულარობა მოიხვეჭა. მის სიტყვით გამოსვლებს დიდი რაოდენობით ხალხის ესწრებოდა. ამას ადასტურებს ხალხში გავრცელებული მოკლე ლექსიც:
 ,

 ,

 ’ . 1862 წელს გლადსტონმა ნიუკასლში სიტყვით გამოსვლისას ამერიკის შეერთებული შტატების სამოქალაქო ომზე ისაუბრა. მან აღნიშნა, რომ ჯეფერსონ დევისმა სამხრეთის კონფედერაციაში ჯარის, ფლოტის და "რაც ამ ორივეზე რთულია - ერის" შექმნა შეძლო. მისი ეს განცხადება აღიქვეს, როგორც ბრიტანეთის მთავრობის მხრიდან კონფედერაციის შესაძლო აღიარება. ეს კი მთავრობის ოფიციალურ პოზიციასთან წინააღმდეგობაში მოდიოდა. უილიამ გლადსტონს განმარტების გაკეთება მოუწია, რომელშიც უარყო პრო-კონფედერაციული განწყობები და ხელისუფლების დამოკიდებულების ცვლილება. მისი ცხოვრების ბოლო პერიოდში გლადსტონი დანანებით იხსენებდა ამ შემთხვევას.

1863 წელს უილიამ გლადსტონი გამოვიდა საქველმოქმედო ფონდებზე საგადასახადო შეღავათების მოხსნის ინიციატივით, მიუხედავად იმისა, რომ იმჟამინდელ ბიუჯეტში ნამატი იყო და ამის პირდაპირი ფისკალური საჭიროება არ იდგა. გლადსტონი მიიჩნევდა, რომ ეს ნაბიჯი მორალური იმპერატივი იყო. მისი დაკვირვებით საქველმოქმედო ფონდებში შენატანები ძირითადად ანდერძით დატოვებული თანხებიდან შედიოდა. ამას იგი ნაკლებად ღირსეულ ქველმოქმედებად თვლიდა, ვიდრე ცოცხალი ადამიანის მიერ საქველმოქმედო შენაწირს. გლადსტონის აზრით, საგადასახადო შეღავათები ახალისებდა სწორედ ანდერძით ქველმოქმედებას და შესაბამისად ნაკლებად ღირსეულ ქცევას ანიჭებდა უპირატესობას. გლადსტონმა მისი ეს მოსაზრებები პარლამენტში 3 საათი და 10 წუთიანი გამოსვლით დაიცვა, თუმცა მან ამ ინიციატივის განხორციელება ვერ მოახერხა.

1864 წელს უილიამ გლადსტონმა პარლამენტში სიტყვით გამოსვლისას აღნიშნა, რომ ვერ ხედავდა მიზეზს თუ რატომ არ უნდა ჰქონოდა ხმის მიცემის უფლება ყველა საღ აზრზე მყოფ მამაკაცს. მან იქვე დასძინა, რომ ამ მიზნის მიღწევა ეტაპობრივი რეფორმებით უნდა მომხდარიყო. მის ამ განცხადებას არ დაეთანხმა არც პრემიერ მინისტრი პალმერსტონი.

1865 წელს ლორდი პალმერსტონი გარდაიცვალა. პრემიერ მინისტრად, უკვე მეორედ, ჯონ რასელი დაინიშნა. გლადსტონმა და რასელმა სცადეს საარჩევნო რეფორმის გატარება. მათსავე საპარლამენტო პარტიაში არსებული ანტი-რეფორმული განწყობების გამო, საკანონმდებლო ინიციატივამ მხოლოდ 5 ხმით გაიმარჯვა. ამან რასელსა და გლადსტონს გადადგომისკენ უბიძგა, რამაც გზა კონსერვატიულ ხელისუფლებას გაუხსნა. უილიამ გლადსტონმა კი მოღვაწეობა ოპოზიცის რიგებიდან გააგრძელა.

1868 წელს უილიამ გლადსტონმა ლიბერალური პარტიის ლიდერის პოზიციიდან პარლამენტში 4 დღიანი დებატი დააინიცირა, რომლის თემაც ირლანდიის ანგლიკანურ ეკლესიასთან დაკავშირებით მის მიერ წარდგენილი 3 რეზოლუცია იყო. ირლანდიის საკითხი მისი შემდგომი პოლიტიკური მოღვაწეობის ერთ-ერთი ძირითადი თემა იყო. ირლანდიისადმი მისი დამოკიდებულება ეფუძნებოდა, ერთი მხრივ, მის პოზიციას, რომ ირლანდიაში არსებული მდგომარეობა ბრიტანეთის იმპერიის პრესტიჟისთვის დამამცირებელი იყო; მეორე მხრივ, კი ის, როგორც გამოცდილი ფინანსთა მინისტრი, თვლიდა, რომ ირლანდიას შესაძლოა ხაზინის რესურსებზე პოტენციურად საშიში დატვირთვა გამოეწვია. მისი ხედვით, საჭირო იყო ირლანდიელი ხალხის წუხილების უკეთ გაგება და ამ კუთხით მუშაობა. მის მიერ წარდგენილმა რეზოლუციებმა პარლამენტში ლიბერალური ფრაქცია გააერთიანა და პარლამენტის მიერ დამტკიცდა. ამის შედეგად რამდენიმე თვეში დიზრაელის კონსერვატიული მთავრობა გადადგა, პარლამენტი დაიშალა და ახალი არჩევნები დაინიშნა, რომელშიც ლიბერალურმა პარტიამ დამაჯერებელი გამარჯვება მოიპოვა. უილიამ გლადსტონი კი პრემიერ მინისტრი გახდა.

პრემიერ მინისტრი (1868-1874)
უილიამ გლადსტონის პირველი პრემიერმინისტრობის მთავარი ყურადღების საგანი ირლანდიის საკითხის მოგვარება იყო. 1869 წელს მან დააინიცირა კანონი ირლანდიის ეკლესიის შესახებ, რომლის მიზანიც უმეტესწილ კათოლიკურ ქვეყანაში სახელმწიფოს მხრიდან მხარდაჭერილი პროტესტანტული ეკლესიის გაუქმება იყო. გლადსტონი პირადად ხელმძღვანელობდა ინიციატივის წარდგენას და მისი მიღებისთვის საჭირო პოლიტიკურ სვლებს როგორც თემთა, ასევე ლორდთა პალატაში. ამ საკანონმდებლო ინიციატივამ გარდა დასახული მიზნის მიღწევისა, ასევე წარმატებით შეძლო ლიბერალური პარტიის გაერთიანება.

1870 წელს მან დაიწყო ირლანდიის მიწის კანონის მიღების პროცედურა. საკანონმდებლო ინიციატივა ეყრდნობოდა ძველ ჩვეულებითი სამართლის წესს - ულსტერის მოიჯარეთა უფლებას. აღნიშნული გარკვეულწილ იცავდა მოიჯარეებს მიწიდან გასახლებისგან ან ქმნიდა კომპენსაციის ვალდებულებას. გლადსტონმა ირლანდიის მიწის კანონით მოახერხა კომპენსირების სტანდარტის მთლიანად ირლანდიის ტერიტორიაზე განვრცობა. აღნიშნულმა ცვლილებებმა ვერ შეძლო ირლანდიაში მიწის მფლობელობის საკითხის საყოველთაო მოგვარება, თუმცა ამ პრობლემისადმი საზოგადოებრივი ყურადღების მიპყრობა გამოიწვია. ამავე პერიოდში გლადსტონს ფენიელთა ქმედებებისა და კოლეგების ზეწოლის ფონზე მოუწია იძულებითი ზომების შესახებ კანონის მიღება, რამაც მიწის კანონის ეფექტი ირლანდიელთა საზოგადოებრივ განწყობაზე კიდევ უფრო შეამცირა.

1870 წელსვე მისი მხარდაჭერით პარლამენტმა მიიღო ფორსტერის საგანმანათლებლო აქტი (ასევე ცნობილი როგორც დაწყებითი განათლების აქტი).1871 წელს მისი თაოსნობით პარლამენტმა მხარი დაუჭირა უნივერსიტეტის გამოცდების აქტს, რომელმაც გააუქმა რელიგიური შეზღუდვები და საშუალება მისცა არა-ანგლიკან პირებს, გამხდარიყვნენ სტუდენტები და პროფესორები.

1871 წელსვე გლადსტონის მთავრობამ აღმასრულებელი აქტით დაასრულა ბრიტანეთის ჯარში სამხედრო წოდებების გაყიდვის პრაქტიკა.

1872 წელს გლადსტონმა ენთუზიაზმის გარეშე მხარი დაუჭირა ხმის ფარულობის ინიციატივას.

საგარეო პოლიტიკაში ამ პერიოდის ძირითადი საკითხი 1870 წლის პრუსია-საფრანგეთის ომი იყო. ომის დასაწყისში ბრიტანეთის საზოგადოებრივი განწყობა პრუსიის მხარეს იჭერდა. თავად გლადსტონი თავის შეფასებებში ბევრად უფრო ზომიერი იყო. იგი მიიჩნევდა, რომ არც საფრანგეთის იმპერატორი ნაპოლეონ მესამე და არც პრუსიის კანცლერი ბისმარკი სანდო პიროვნებები არ იყვნენ. გლადსტონის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანა ამ ომში ჩაურევლობა იყო, რაც წარმატებით მოახერხა. ამის მიუხედავად, მას მოუწია საკუთარი ანტი-მილიტარიზმის გარკვეულწილ ცვლილება და ბელგიისთვის პოტენციური საფრთხის თავიდან არიდების მიზნით ანტვერპენში ბრიტანული სამხედრო ძალები განათავსა. მან ასევე ომის პერიოდში პრუსიასა და საფრანგეთს შესთავაზა ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც, თუკი რომელიმე მათგანი ბელგიის ნეიტრალიტეტს დაარღვევდა, ბრიტანეთი ამ უკანასკნელის დაცვისთვის მეორე მხარესთან ითანამშრომლებდა. პრუსიაც და საფრანგეთიც ამ შემოთავაზებას დათანხმდნენ. ომის დასრულების შემდეგ გლადსტონს ასევე სურდა ალზასისა და ლორენის გერმანული ოკუპაციის წინააღმდეგ ევროპის ნეიტრალური მხარეების მობილიზაცია. მისი შეხედულებით, მსგავსი ტერიტორიული ცვლილებები ადგილობრივი მოსახლეობის მხარდაჭერის გარეშე არ უნდა განხორციელებულიყო. გლადსტონმა საკუთარი კაბინეტი ამ ტიპის პროტესტის გამოხატვის საჭიროებაში ვერ დაარწმუნა.

1873 წელს გლადსტონმა დააინიცირა ირლანდიის უნივერსიტეტის კანონი, რომლითაც უნდა მოხსნილიყო რელიგიური შეზღუდვები და მომხდარიყო ირლანდიაში არსებული უნივერსიტეტების რესტრუქტურიზაცია. ამ ინიციატივამ ვერც პოლიტიკურ და რელიგიურ საზოგადოებაში და ვერც პარლამენტში საკმარისი მხარდაჭერა ვერ მოიპოვა. პარლამენტში მარცხის შემდეგ გლადსტონმა გადადგომა გადაწყვიტა, თუმცა მისმა მოპაექრემ, დიზრაელმა, არსებულ პარლამენტში მთავრობის შექმნაზე უარი თქვა. ამის შედეგად, გლადსტონს მოუწია კიდევ რამდენიმე თვე გაეგრძელებინა პრემიერ მინისტრის თანამდებობაზე მოღვაწეობა.

1874 წლის დასაწყისში გლადსტონმა პარლამენტის დაშლის გადაწყვეტილება მიიღო. არჩევნებში ლიბერალები დამარცხდნენ, შემდგომი პრემიერ მინისტრი კი კონსერვატორების ლიდერი ბენჯამინ დიზრაელი გახდა.