განათლება ალბანეთში

განათლება ალბანეთში — დაწყებითი, საშუალო და უმაღლესი საფეხურებისთვის ძირითადად სახელმწიფოს მიერ არის მხარდაჭერილი. სასწავლო წელი ძალიან ჰგავს ამერიკის შეერთებული შტატების მოდელს, გაკვეთილები იწყება გვიან სექტემბერში ან ოქტომბერში და მთავრდება ივნისში ან ივლისში. ყველა საჯარო სკოლაში სწავლება მიმდინარეობს ალბანურ ენაზე. განათლების მიღება მიმდინარეობს სამ ეტაპად, ესენია: დაწყებითი, საშუალო და წინასაუნივერსიტეტო განათლება. ქვეყნის მასშტაბით დაახლოებით 5000 სკოლაა.

დაწყებითი განათლება სავალდებულოა პირველიდან მე-9 კლასამდე, მაგრამ მოსწავლეების უმეტესობა აგრძელებს სწავლას საშუალო განათლებამდე მაინც. სწავლის გასაგრძელებლად მოსწავლეებმა გამოსაშვები გამოცდები უნდა ჩააბარონ მე-9 კლასის და ასევე მე-12 კლასის ბოლოს. სასწავლო წელი დაყოფილია ორ სემესტრად. სასწავლო კვირა იწყება ორშაბათს და მთავრდება პარასკევს.

ალბანეთში "სასკოლო სიცოცხლის ხანგრძლივობა (დაწყებითი უმაღლესი განათლების ჩათვლით)" არის 16 წელი. ალბანეთი 167 ქვეყანას შორის 25-ე ადგილზეა. 2015 წელს ალბანეთში წიგნიერების საერთო მაჩვენებელი 98,7% იყო; კაცების წიგნიერების კოეფიციენტი იყო 99.2%, ხოლო ქალების 98.3%.

 კვლევის თანახმად, ალბანეთი განათლების უფლების დაცვას უზრუნველყოფს ასრულებს 87,4%-ით; აღნიშნული ინდექსი დგინდება ქვეყნის შემოსავლის დონის მიხედვით. ამბობს, რომ განათლების უფლება ირღვევა როგორც დაწყებით, ისე საშუალო საფეხურზე. ალბანეთის შემოსავლის დონის გათვალისწინებით, მისი რესურსების (შემოსავლის) საფუძველზე, დაწყებითი განათლებისთვის ეს ინდექსი უნდა აღემატებოდეს 86,3%-ს და საშუალო განათლებისთვის 88,5%-ს.

წინაკომუნისტური პერიოდი
ჯერ კიდევ 1945 წელს, ქვეყანაში წიგნიერების დონე გაიზარდა დაახლოებით 40%-მდე , ხოლო 1946 წლის ბოლოს გაუნათლებლობის მაჩვენებელი 60% იყო. დაბალი პროცენტის გამომწვევი ძირითადი მიზეზი იყო, რომ ქვეყანაში ალბანურ ენაზე მომუშავე სკოლები პრაქტიკულად ძალიან ცოტა იყო მანამ, სანამ ის ოფიციალურად დამოუკიდებელ გახდებოდა 1912 წელს. ალბანელები არ გრძნობდნენ მასობრივი განათლების საჭიროებას მათ ენაზე სასკოლო სისტემაში, რადგან ისინი ძირითადად დასაქმებულნი იყვნენ როგორც ოფიციალური პირები და დაქირავებულები/ჯარისკაცები ოსმალეთის იმპერიაში და ასევე ალბანური ტრაიბალიზმის გამო. მეცხრამეტე საუკუნის ნახევარში, განსაკუთრებით აბდულ ჰამიდ -ის მეთაურობის პერიოდში, ოსმალეთის მმართველებმა სკოლებში აკრძალეს ალბანური ენის გამოყენება. ოსმალურ-თურქულ ენაზე საუბრობდნენ იმ რამდენიმე სკოლაში, რომლებიც ემსახურებოდნენ მუსლიმ მოსახლეობას. ეს დაწესებულებები ძირითადად ქალაქებსა და დიდ ქალაქებში იყო განთავსებული. მართლმადიდებელი ქრისტიანი ბავშვების სკოლები კონსტანტინოპოლის მსოფლიო საპატრიარქოს ზედამხედველობას ექვემდებარებოდა. ამ სკოლების მასწავლებლები, ჩვეულებრივ, მართლმადიდებლური სამღვდელოებისგან იღებდნენ მითითებებს და სწავლების ენა იყო ბერძნული. პირველი სკოლა, რომელიც ალბანურს გამოიყენებდა თანამედროვე დროში, იყო ფრანცისკანური სემინარია, რომელიც გაიხსნა 1861 წელს შკოდერში, თუმცა ისტორიულ ცნობებში არის ნახსენები,რომ ალბანური სკოლები დაარსდა ფრანცისკანების მიერ 1638 წლიდან პდანაში.

დაახლოებით 1880 წლიდან 1910 წლამდე, რამდენიმე ალბანელმა პატრიოტმა განიზრახა აემაღლებინა ეროვნული ცნობიერების გრძნობა, დააარსა დაწყებითი სკოლები რამდენიმე ქალაქში, ძირითადად სამხრეთში, მაგრამ ეს დაწესებულებები დახურა ოსმალეთის ხელისუფლებამ 1905 წელს, სულთან აბდულ ჰამიდ -ის მიერ შეშინებული ალბანეთის იმპერიისაგან განცალკევების გამო. 1908 წელს ახალგაზრდა თურქების მოძრაობის გამოჩენამ ალბანელ პატრიოტებს ძალისხმევის გააქტიურების მოტივაცია მისცა და იმავე წელს ინტელექტუალთა ჯგუფი შეიკრიბა მონასტერში ალბანური ანბანის ასარჩევად. 1908 წლამდე ალბანურ ენაზე დაწერილ წიგნებში გამოყენებული იყო ანბანის ნაზავი, რომელიც ძირითადად შედგებოდა ლათინური, ბერძნული და თურქულ-არაბული ასოების კომბინაციებისგან.

მონასტრის კრების მონაწილეებმა შეიმუშავეს ერთიანი ანბანი ლათინური ასოების საფუძველზე. ახალი ანბანით რამდენიმე სახელმძღვანელო მალევე დაიწერა და ალბანური დაწყებითი სკოლები გაიხსნა ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში. 1909 წელს, მშობლიურ ენაზე სწავლების უნარის მქონე მასწავლებლების მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად, ელბასანში დაარსდა საშუალო სკოლა. მაგრამ 1910 წელს, ახალგაზრდა თურქებმა, ალბანური ნაციონალიზმის გაჩენის შიშით, დახურეს ყველა სკოლა, სადაც სწავლების ენა იყო ალბანური.

ალბანეთის დამოუკიდებლობის შემდეგაც კი, სკოლების რაოდენობა დიდად არ შეცვლილა. ბალკანეთის ომებითა და პირველი მსოფლიო ომით გამოწვეული მოუწესრიგებელი პოლიტიკური პირობები ხელს უშლიდა ერთიანი განათლების სისტემის განვითარებას. როდესაც პირველი მსოფლიო ომი დაიწყო (1914), ალბანეთში ალბანური განათლება დაბალ დონეზე იყო განვითარებული. ოსმალეთის საგანმანათლებლო დაწესებულებების გარდა, ადგილობრივ სკოლებში ძირითადად ბერძნულ ენაზე საუბრობდნენ:

უცხოურმა საოკუპაციო ძალებმა გახსნეს რამდენიმე სკოლა თავიანთ კონტროლის რაიონებში, თითოეულმა სახელმწიფომ ბრძანება გასცა, სწავლება თავის ენაზე დაეწყოთ. ამ სკოლებიდან რამდენიმემ, განსაკუთრებით იტალიურმა და ფრანგულმა, პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ განაგრძო ფუნქციონირება და მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა დასავლური განათლების მეთოდებისა და პრინციპების დანერგვაში. განსაკუთრებით მნიშვნელოვან კერად ითვლებოდა კორჩის ეროვნული ლიცეუმი, სადაც სწავლების ენა იყო ფრანგული.

1920 წელს ეროვნული მთავრობის მოსვლიდან მალევე (რომელშიც შედიოდა განათლების სამინისტრო), საფუძველი ჩაეყარა ეროვნულ განათლების სისტემას. ქალაქებსა და ზოგიერთ დიდ ქალაქში გაიხსნა დაწყებითი სკოლები და გაძლიერდა პირველი მსოფლიო ომის დროს გახსნილი იტალიური და ფრანგული სკოლები. ამასობაში დაარსდა ორი მნიშვნელოვანი ამერიკული სკოლა: ამერიკული პროფესიული სკოლა ტირანაში, რომელიც დაარსდა ამერიკული წითელი ჯვრის მიერ 1921 წელს და ამერიკული სასოფლო-სამეურნეო სკოლა კავაიაში, რომელსაც აფინანსებს ახლო აღმოსავლეთის ფონდი. რამდენიმე მომავალმა კომუნისტური პარტიისა და მთავრობის ჩინოვნიკმა განათლება მიიღო უცხოურ სკოლებში: ენვერ ხოჯამ დაამთავრა ეროვნული ლიცეუმი 1930 წელს, ხოლო მეჰმედ შეჰუმ, რომელიც პრემიერ-მინისტრი გახდა, სწავლა დაასრულა ამერიკულ პროფესიულ სკოლაში 1932 წელს.

1920-იან წლებში, იმ პერიოდში, როდესაც საფუძველი ჩაეყარა თანამედროვე ალბანურ სახელმწიფოს, მნიშვნელოვანი პროგრესი იქნა მიღწეული ჭეშმარიტად ალბანური განათლების სისტემის განვითარების მიმართულებით. 1922 წელს, შკოდრას ინტელექტუალების მოთხოვნით, დაარსდა პირველი საერო, სახელმწიფო გიმნაზია, რომელიც ცნობილია სახელწოდებით „სახელმწიფო გიმნაზია“ (ცოტა ხნის წინ ცნობილი გახდა, როგორც „28 “ გიმნაზია). 1933 წელს სამეფო კონსტიტუციაში შევიდა ცვლილებები, რათა მოქალაქეთა განათლება სახელმწიფოს ექსკლუზიურ უფლებად ექციათ. ყველა უცხოენოვანი სკოლა, გარდა ამერიკული სასოფლო-სამეურნეო სკოლისა, ან დაიხურა ან ნაციონალიზებული იყო. ეს ნაბიჯი მიზნად ისახავდა, შეეჩერებინათ სკოლების სწრაფი გავრცელება, რომლებსაც უშუალოდ აფინანსებდა იტალიის მთავრობა, განსაკუთრებით ჩრდილოეთში მდებარე რომაულ კათოლიკეებს შორის.

სკოლების ნაციონალიზაციას 1934 წელს მოჰყვა მთელი განათლების სისტემის შორს მიმავალი რეორგანიზაცია. ახალი სისტემა ითვალისწინებდა სავალდებულო დაწყებით განათლებას ოთხიდან თოთხმეტ წლამდე. იგი ასევე ითვალისწინებდა სხვადასხვა სახის საშუალო სკოლების გაფართოებას, ახალი ტექნიკური, პროფესიული და კომერციული საშუალო სკოლების დაარსებას და მასწავლებელთა მომზადების დაჩქარება და გაფართოებას. 1934 წლის რეორგანიზაციის კანონის სავალდებულო დებულებები არასოდეს აღსრულებულა სრულად, რადგან გლეხებს შვილები მინდორში მუშაობაში ეხმარებოდნენ; ასევე მიზეზად სახელდება სკოლის, მასწავლებლებისა და სატრანსპორტო საშუალებების ნაკლებობა.

მეორე მსოფლიო ომამდე ალბანეთში მოქმედი ერთადერთი უმცირესობების სკოლები იყო ბერძენი უმცირესობების სკოლები, რომლებიც ცხოვრობდნენ გიროკასტრის რაიონში. ეს სკოლებიც დაიხურა 1933 წლის საკონსტიტუციო ცვლილებით, მაგრამ საბერძნეთმა საქმე გადასცა იუსტიციის საერთაშორისო მუდმივ სასამართლოს, რომელმაც აიძულა ალბანეთი, სკოლები ხელახლა გაეხსნა.

მეორე მსოფლიო ომამდე ალბანეთს არ ჰქონდა საუნივერსიტეტო განათლება; მსურველები სწავლას საზღვარგარეთ აგრძელებდნენ. ყოველწლიურად სახელმწიფო სტუდენტებს აძლევდა შეზღუდული რაოდენობის სტიპენდიებს; ისინი იყვნენ საშუალო სკოლის დამსახურებული კურსდამთავრებულები, რომლებიც სხვაგვარად ვერ ახერხებდნენ სწავლის გაგრძელებას. მაგრამ უნივერსიტეტის სტუდენტების უდიდესი რაოდენობა შეძლებული ოჯახებიდან იყო და შესაბამისად, კერძო დაფინანსებით ფინანსდებოდნენ. სტუდენტების უმრავლესობა იტალიის უნივერსიტეტებში, სიახლოვისა და რომისა და ტირანის მთავრობებს შორის განსაკუთრებული ურთიერთობის გამო, დადიოდა. თავად იტალიის მთავრობამ, ქვეყანაში პოლიტიკური, ეკონომიკური, სამხედრო და კულტურული შეღწევის პოლიტიკის შემდეგ, ალბანელ სტუდენტებს გადასცა რამდენიმე სტიპენდია.

1939 წლის აპრილში იტალიელების მიერ ალბანეთის ოკუპაციის შემდეგ, განათლების სისტემა სრული იტალიური კონტროლის ქვეშ მოექცა. იტალიური ენის გამოყენება სავალდებულო გახდა ყველა საშუალო სკოლაში, ხოლო ფაშისტური იდეოლოგიით გაივსო სასწავლო გეგმები. თუმცა, 1941 წლის შემდეგ, როდესაც პარტიზანულმა ჯგუფებმა დაიწყეს მოქმედებები იტალიის ძალების წინააღმდეგ, მთელი განათლების სისტემა პარალიზებული გახდა. საშუალო სკოლები წინააღმდეგობისა და პარტიზანების გაწვევის ცენტრებად იქცა და ბევრი მასწავლებელი და მოსწავლე წავიდა მთაში წინააღმდეგობის ჯგუფებში შესაერთებლად. 1943 წლის სექტემბრისთვის, როდესაც იტალიამ კაპიტულაცია მოახდინა მოკავშირეების წინაშე და გერმანული ჯარები შეიჭრნენ და დაიპყრეს ალბანეთი, განათლება სრულ ჩიხში შევიდა.

კომუნისტური პერიოდი
1944 წლის ბოლოს ხელისუფლებაში მოსვლისთანავე, კომუნისტურმა რეჟიმმა დიდი პრიორიტეტი მიანიჭა სკოლების ხელახლა გახსნას და მთელი განათლების სისტემის მორგებას კომუნისტურ იდეოლოგიაზე. ახალი სასკოლო სისტემის რეჟიმის მიზნები იყო ქვეყანაში უწიგნურობის რაც შეიძლება მალე მოსპობა, ქვეყნის კულტურაში „ბურჟუაზიული გადარჩენის“ წინააღმდეგ ბრძოლა, ალბანელი ახალგაზრდებისთვის კომუნიზმის იდეებისა და პრინციპების გადაცემა და ბოლოს, ბავშვების აღზრდა ამ პრინციპების საფუძველზე. 1946 წლის კომუნისტური კონსტიტუცია ცხადყოფდა, რომ რეჟიმი აპირებდა, ყველა ბავშვის სახელმწიფოს კონტროლის ქვეშ მოექცია. ყველა სკოლა მალე გადავიდა სახელმწიფო მართვის ქვეშ. ამავდროულად, ცოდნის მრავალი დარგის სპეციალისტის ნაკლებობის გამო, ბევრი ახალგაზრდა გაგზავნეს საზღვარგარეთ, იმ ქვეყნებში, რომლებთანაც ალბანეთს დიპლომატიური კავშირი ჰქონდა (საბჭოთა კავშირი, ჩეხოსლოვაკია, პოლონეთი, რუმინეთი და სხვ.)[12]

1946 წლის განათლების რეფორმის კანონი კონკრეტულად ითვალისწინებდა, რომ მარქსისტურ-ლენინური პრინციპები გავრცელდებოდა ყველა სასკოლო ტექსტში. ეს კანონი ახალი სასკოლო სისტემის უპირველეს ამოცანად აქცევდა წერა-კითხვის გაუნათლებლობის წინააღმდეგ ბრძოლას. 1949 წლის სექტემბერში მთავრობამ გამოაქვეყნა კანონი, რომელიც ავალდებულებდა თორმეტიდან ორმოც წლამდე ასაკის ყველა მოქალაქეს, ვინც კითხვა არ იცის, დაესწროს კითხვისა და წერის გაკვეთილებს. წერა-კითხვის უცოდინარ გლეხთა კურსები სახალხო საბჭოების განათლების განყოფილებებმა დააწესეს. შეიარაღებული ძალების პოლიტიკური ორგანოები ატარებდნენ პარალელურ კურსებს გაუნათლებელი სამხედრო მოსამსახურეებისთვის.

უფასო შვიდწლიანი სავალდებულო დაწყებითი სწავლებისა და ოთხწლიანი საშუალო განათლების მიღების გარდა, 1946 წლის კანონი მოითხოვდა პროფესიული, სავაჭრო და მასწავლებელთა მომზადების სკოლების ქსელის შექმნას, რათა მოემზადებინათ პერსონალი, ტექნიკოსები და გამოცდილი მუშაკები სხვადასხვა სოციალური, კულტურული და ეკონომიკური საქმიანობისთვის. 1948 წელს მიღებული კიდევ ერთი განათლების კანონი ითვალისწინებდა პროფესიული და პროფესიული კურსების შემდგომ გაფართოებას კვალიფიციური და ნახევარკვალიფიციური მუშაკების მოსამზადებლად და ტექნიკოსების თეორიული და პროფესიული ცოდნის გაზრდის მიზნით.

1950-იან წლებში სასკოლო სისტემამ განაგრძო საბჭოთა მიმართულებით სიარული, როგორც კომუნისტური იდეოლოგიური პროპაგანდის, ისე ცენტრალური ხელისუფლების კონტროლის თვალსაზრისით. ამავე მიმართულებით დაარსდა საშუალო ტექნიკური სკოლები. 1951 წელს დაარსდა სამი უმაღლესი სასწავლებელი: უმაღლესი პედაგოგიური ინსტიტუტი, უმაღლესი პოლიტექნიკური ინსტიტუტი და უმაღლესი სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტი, ყველა საბჭოთა მოდელებზე დაყრდნობით. სახელმძღვანელოების უმეტესობა, განსაკუთრებით მეცნიერულ და ტექნიკურ საკითხებს ეხებოდა, საბჭოთა თარგმანები იყო. დაარსდა მასწავლებლის მომზადების კურსები, რომლებშიც საბჭოთა ინსტრუქტორები ასწავლიდნენ რუსულ ენას, პედაგოგიკისა და ფსიქოლოგიის საბჭოთა მეთოდებს და მარქსისტულ-ლენინურ დიალექტიკას. საბჭოთა პედაგოგთა ჯგუფმა ჩაუყარა სტრუქტურული, სასწავლო და იდეოლოგიური საფუძვლები ენვერ ხოჯას უნივერსიტეტს (ამჟამად ტირანას უნივერსიტეტს უწოდებენ), რომელიც დაარსდა 1957 წელს.

1960 წლისთვის დაწყებითი და საშუალო განათლების სისტემა გადაიქცა თერთმეტწლიან პროგრამად, რომელიც მოიცავდა ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლებს, პროფესიულ ინსტიტუტებს. ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლები შედგებოდა დაწყებითი კლასებიდან პირველიდან მეოთხემდე, საშუალო კლასებიდან მეხუთედან მეშვიდემდე და საშუალო რვადან მეთერთმეტემდე. თუმცა, 1960 წლის ოქტომბერში, როდესაც საბჭოთა-ალბანეთის დაძაბულობამ მიაღწია მსხვერპლს, ალბანეთის შრომის პარტიამ გამოსცა რეზოლუცია, რომელიც მოითხოვდა მთელი სასკოლო სისტემის რეორგანიზაციას. რეზოლუციის რეალური მიზანი იყო სკოლების საბჭოთა გავლენისგან გაწმენდა და სახელმძღვანელოების გადაწერა. თერთმეტწლიან ზოგადსაგანმანათლებლო პროგრამას დაემატა დამატებითი წელი და მთელი სასკოლო სისტემა უფრო მჭიდროდ იყო ინტეგრირებული ინდუსტრიასთან, რათა მოემზადებინათ ალბანელი ახალგაზრდები საბჭოთა სპეციალისტების ჩასანაცვლებლად, თუ ეს უკანასკნელი გაყვანილი იქნებოდა, როგორც ეს საბოლოოდ მოხდა 1961 წელს.

შემდგომმა რეფორმამ განათლების სისტემა ოთხ ზოგად კატეგორიად დაყო: სკოლამდელი, ზოგადი რვაწლიანი პროგრამა, საშუალო და უმაღლესი განათლება. სავალდებულო რვაწლიანი პროგრამა გამიზნული იყო იმისთვის, რომ მოსწავლეებისთვის მიეწოდებინათ იდეოლოგიური, პოლიტიკური, მორალური, ესთეტიკური, ფიზიკური და სამხედრო განათლების ელემენტები. ახალმა სისტემამ მოსწავლეთა სკოლაში შესვლის ასაკი შვიდიდან ექვსამდე შეამცირა და დაწყებითი და საშუალო სკოლები გააერთიანა.

საშუალო განათლება იწყებოდა მეცხრე კლასიდან (ჩვეულებრივ თოთხმეტი წლის ასაკში) და მთავრდებოდა მეთორმეტე კლასით. საშუალო სკოლები სთავაზობდნენ ოთხწლიან ზოგადსაგანმანათლებლო პროგრამებს ან ოთხწლიან პროფესიულ პროგრამებს, მათ შორის სამრეწველო, სასოფლო-სამეურნეო, პედაგოგიურ, ვაჭრობას, ხელოვნებასა და ჯანდაცვის მიმართულებს და სხვა. ზოგიერთ პროგრამაზე სწავლა მხოლოდ ორი წელი გრძელდებოდა.

უმაღლეს სასწავლებლებში სწავლის ვადა სამიდან ხუთ წლამდე გრძელდებოდა და ამ საფეხურზე სწავლაც უფასო იყო. უზრუნველყოფილი იქნა უმაღლესი განათლების გაფართოება სრულ განაკვეთზე სტუდენტების რაოდენობის გაზრდით, ახალი ფილიალების დაარსებით ისეთ ადგილებში, სადაც არ იყო უმაღლესი სასწავლებლები და სპეციალიზებული კურსების ორგანიზებით, რომლებშიც უმაღლესი განათლების მქონე პირები გადიოდნენ გადამზადებას მაღალკვალიფიციური ტექნიკური და სამეცნიერო კადრებისთვის. ყველა კურსდამთავრებულს (სრულ განაკვეთზე) უნდა გაეტარებინა ცხრა თვიანი გამოსაცდელი ვადა სამრეწველო წარმოებაში და სამი თვით სამხედრო მომზადებაში, გარდა სკოლაში დაწესებული სამხედრო მომზადებისა. ასევე არსებობდა პოსტ-საშუალო პარტიული სკოლები, როგორიცაა ლენინის უმაღლესი პარტიული სკოლა, რომელიც ფუნქციონირებდა მხოლოდ რეჟიმის ფილოსოფიის გასაძლიერებლად.

ზრდასრულთა განათლება ტარდებოდა იმავე თანმიმდევრობით, როგორც სრულ განაკვეთზე სწავლა ახალგაზრდა სტუდენტებისთვის, ორი გამონაკლისის გარდა. პირველი, რვაწლიანი ზოგადი განათლების სეგმენტი იყო არასავალდებულო და შეკუმშული იყო ექვსწლიან პროგრამაში, რომელიც პირველი ოთხი კლასის დასრულების საშუალებას იძლეოდა ორ წელიწადში. მეორე, მათ, ვისაც სურდა უმაღლეს სასწავლებლებში გადასვლა საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ, ერთი წელი უნდა დაეთმო მოსამზადებელი სწავლისათვის იმის ნაცვლად, რომ ჩართულიყვნენ საწარმოო სამუშაოებში, როგორც ამას აკეთებდნენ სრული განაკვეთის სტუდენტები.

ოფიციალური სტატისტიკით რეჟიმმა მნიშვნელოვანი ცვლილება მოუტანა განათლების სფეროს. გაუნათლებლობა პრაქტიკულად აღმოიფხვრა 1980-იანი წლების ბოლოს. 1939 წელს ყველა საფეხურზე 60 000-ზე ნაკლები მოსწავლის საერთო ჩარიცხვიდან, 1987 წლისთვის სკოლაში მყოფთა რაოდენობა 750 000-მდე გაიზარდა; ალბანეთში 40000-ზე მეტი მასწავლებელი იყო. სტუდენტთა საერთო რაოდენობის დაახლოებით 47%-ს ქალები წარმოადგენდნენ. მერვე კლასის კურსდამთავრებულთა პროპორცია, რომლებმაც განაგრძეს რაიმე სახის საშუალო განათლება, გაიზარდა 39%-დან (1980 წელს) 73%-მდე (1990 წელს). ამ დროისთვის არცერთ სოფელში აღნიშნული მაჩვენებელი არ იყო 56%-ზე დაბალი.

თანამედროვე ეპოქა
1990 წელს გამოცხადდა რეორგანიზაციის გეგმა, რომელიც აგრძელებდა სავალდებულო განათლების პროგრამას რვიდან ათ წლამდე. თუმცა, მომდევნო წელს ალბანეთში დიდმა ეკონომიკურმა და პოლიტიკურმა კრიზისმა და საზოგადოებრივი წესრიგის მოშლამ სასკოლო სისტემა ქაოსური გახადა. ფართომასშტაბიანმა ვანდალიზმმა და სახელმძღვანელოებისა და მასალების უკიდურესმა დეფიციტმა დამანგრეველი გავლენა მოახდინა სკოლის ფუნქციონირებაზე, იტალია და სხვა ქვეყნები აიძულა გაეწიათ მატერიალური დახმარება. განათლების მინისტრმა 1991 წლის სექტემბერში განაცხადა, რომ 2500 სკოლიდან თითქმის ერთი მესამედი გაძარცვეს და თხუთმეტი სკოლის შენობა გაანადგურეს. ბევრი მასწავლებელი გადავიდა სოფლიდან ქალაქებში, რამაც სოფლის სკოლებში მასწავლებლების დეფიციტი გამოიწვია და ქალაქებსა და დაბებში უმუშევართა რიგები გაიზარდა; დაახლოებით 2000 მასწავლებელი გაიქცა ქვეყნიდან. საგანმანათლებლო სისტემის უაღრესად კონტროლირებადი გარემო, რომელსაც კომუნისტური რეჟიმი ორმოცდაექვს წელზე მეტი ხნის განმავლობაში ქმნიდა, საბოლოოდ განთავისუფლდა.

ისევე როგორც კომუნიზმში, მასწავლებლის დისციპლინა რჩება მთავარ პრობლემად ალბანეთის განათლების სისტემაში, რადგან მასწავლებლები მიმართავენ ძალადობას, ხოლო მოსწავლეებს მოეთხოვებათ უბრალოდ დაიმახსოვრონ დავალებული მასალა. გარდა ამისა, მასწავლებელთა შორის კორუფცია პრობლემად რჩება, რადგან „კონვერტები“ და ძვირადღირებული საჩუქრები ნორმაა, როდესაც დგება მნიშვნელოვანი მომენტები, როგორიცაა საშუალო მაჩვენებლების ან შეფასების დაწერა. ნამდვილად იყო მცდელობა დასავლური მოდელის მიღებაზე, რომლის მიხედვითაც მოსწავლე განათლების სისტემის ცენტრშია, განსხვავებით ამჟამინდელი აღმოსავლური მოდელისგან, სადაც მასწავლებელს დომინანტური როლი აქვს.

1990-იანი წლების ბოლოს, სოროსის ღია საზოგადოების ფონდების მეშვეობით სწავლის პირობების გასაუმჯობესებლად ბევრი სკოლა გადაკეთდა ან რეკონსტრუქცია მოხდა. რესტავრაციები უმეტესად ტარდებოდა დიდ ქალაქებში, მაგალითად, დედაქალაქ ტირანაში. ეს უკანასკნელი განიცდის საკლასო ოთახების დიდ გადატვირთულობას, რის შედეგადაც ხდება 2 დღის სასწავლო ცვლა, ხოლო ზამთრის პერიოდში გათბობა უმთავრეს პრობლემას წარმოადგენს. ძველი კომუნისტური პროპაგანდა ამოღებულია ყველა სასკოლო კურიკულუმიდან და მეტი აქცენტი გაკეთდა მათემატიკაზე, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებსა და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებზე. სასწავლო კვირა 6-დან 5-დღიან კვირამდე შემცირდა. ზოგიერთმა მდიდარმა სკოლამ დაიწყო კომპიუტერული ტექნოლოგიების დანერგვა, მაგრამ ბევრ სკოლას ჯერ კიდევ არ აქვს ლაბორატორიები.

იმავდროულად, კერძო, არასაჯარო საგანმანათლებლო დაწესებულებები გაიხსნა გაუმჯობესებული სასწავლო მასალით, პერსონალით და დამატებითი სასწავლო აქტივობებით, მაგრამ ძვირადღირებული საფასურით. ანალოგიური ცვლილებები განხორციელდა პოსტსაშუალო საფეხურზეც. ალბანეთის სხვადასხვა ქალაქში დაარსდა რამდენიმე კერძო უნივერსიტეტი, რომელიც სტუდენტებს სთავაზობს სხვადასხვა ფილიალში სწავლის შესაძლებლობას. დაწყებულია ელექტრონული სწავლების პროგრამების დანერგვა, რომლებიც სტუდენტებს სთავაზობს ონლაინ კურსების გავლის შესაძლებლობას. თუმცა, ზოგიერთი პოსტსაშუალო კერძო დაწესებულება ცნობილი გახდა, როგორც უბრალოდ "დიპლომების ქარხნები", როგორც ეს იყო საკამათო ცნობილი იტალიელი პოლიტიკოსის უმბერტო ბოსის ვაჟისთვის უნივერსიტეტის დიპლომის მინიჭების შემთხვევაში. შედეგად, ალბანეთის მთავრობამ დახურა ათეულობით ასეთი ინსტიტუტი ამ ფენომენის შეჩერების მცდელობის მიზნით.

2009 და 2013 წლებში სახელმძღვანელოების ინდუსტრიამ დიდი ცვლილებები განიცადა, რათა სახელმძღვანელოები უფრო ხელმისაწვდომი გამხდარიყო, რითაც უფრო ფართო არჩევანი შესთავაზეს სტუდენტებსა და მასწავლებლებს. თუმცა, სექტორი გახდა დაუცველი ფავორიტიზმის მიმართ და ალბანეთის განათლების სისტემამ განიცადა ხარისხის დაქვეითება. იგი სავსე იყო მწერლების მიერ უხარისხოდ დაწერილი ტექსტებით, რის შედეგადაც გავრცელდა უღიმღამო წიგნები საეჭვო შინაარსით. ერთ-ერთ მათგანში იყო მოთხრობილი ამბავი ცარცის წყალთან შერევისა და მისი დალევის შესახებ, რათა ავად გახდე და გააცდინო გაკვეთილები; ფიზიკის სახელმძღვანელო სტუდენტებს სთხოვდა საშიში ექსპერიმენტების ჩატარებას; ვრცელდებოდა ტექსტები, სადაც აშკარად გამოიყენებოდა უხამსობა.

2013 წლიდან აიკრძალა ზემოაღნიშნული ტექსტები, ალბანური განათლების სისტემის ევროკავშირთან ჰარმონიზაციის მცდელობის მიზნით შემოიტანეს გამოცდილი სახელმძღვანელოები პირსონიდან და ოქსფორდიდან. გარდა ამისა, 1-დან მე-5 კლასებს შორის მოსწავლეები უზრუნველყოფილნი არიან უფასო სახელმძღვანელოებით.

2018-19 წლის ზამთარში ტირანაში გაიმართა სტუდენტური პროტესტი. ახალგაზრდები მოითხოვდნენ უკეთესი განათლების მიღების შესაძლებლობას, ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებას, სწავლის საფასურის შემცირებას და პროფესორთა მიერ ფავორიტიზმის მოსპობას, კორუფციისა და სექსუალური შევიწროების დაგმობას. მთავრობამ მიიღო მოთხოვნები და დაიწყო სტუდენტური საერთო საცხოვრებლის რეკონსტრუქცია ტირანაში.

ბოლო წლებში უცხოელი სტუდენტები, ძირითადად სამხრეთ იტალიიდან, ირიცხებიან ალბანეთის უნივერსიტეტებში.

სისტემა
სკოლამდელი განათლება: 1 წლიდან 4 წლამდე
დაწყებითი განათლება: 9 წლიანი (2008 წლამდე იყო 8 წლიანი)
საშუალო განათლება: პროფესიული გიმნაზია 3 წლიანი ან ტექნიკური სასწავლებელი 2-5 წლიანი
უმაღლესი განათლება: ბაკალავრისა და მაგისტრის ხარისხები (3 წლიანი და 1,5-2 წლიანი)
დოქტორანტურა: 3 წელი