iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თანავარსკვლავედი (კოსმოსური პროგრამა)

თანავარსკვლავედი  — კოსმოსური პროგრამა „თანავარსკვლავედი“ არის -ს ამჟამინდელი გეგმა კოსმოსის შემდგომი კვლევებისათვის. პროექტი შემუშავდა და განხორციელდა 2004 და 2010 წლებში.

პროექტი შედგება ახალი კომოსური ხომალდებისგან, რაკეტა-მატარებლებისგან და მათთან დაკავშირებული ინფრასტრუქტურისგან, რაც საშუალებას მისცემს აშშ-ს, რომ განახორციელოს გაფრენა როგორც საერთაშორისო კოსმოსური სადგურისკენ, ასევე მთვარისკენ. ინფრასტრუქტურის დიდი ნაწილი გადმოღებული იქნება „სპეის შატლის“ პროგრამიდან, ხოლო თავად ხომალდი „ორიონი“ ბევრი რამით დაესგავსება „აპოლოს“ ხომალდს.

ახალი სატრანსპორტო სისტემა, რომელიც გამოიყენებს აწყობა დედამიწის ორბიტაზე და აწყობა მთვარის ორბიტაზე სქემებს, შეიძლება დაიყოს სამ ნაწილად: „ორიონის“ ეკიპაჟის მოდულს და სერვის მოდულს, მთვარის მოდულს და რაკეტა-მატარებლის მესამე საფეხურს, რომელიც საჭიროა მეორე კოსმოსური სიჩქარის გასავითარებლად და დედამიწის დასატოვებლად. კოსმოსური გაფრენებისათვის გამოიყენებულ იქნება უპილოტო არეს- (სხვადასხვა ტვირთისათვის) და პილოტირებული არეს- „ორიონის“ ხომალდის გასაშვებად.
ახალუხი

ახალუხი, საგულე — ქართული ხალხური კოსტიუმის ერთ-ერთი ძირითადი ელემენტი. სამოსლის ანალოგიური ტიპი გავრცელებულია კავკასიის ხალხებში და აზიის ზოგ სხვა კუთხეებში. მამაკაცები ახალუხს პერანგზე, ჩოხის ქვეშ იცვამდნენ, ქალები კი კაბის შიგნით.

ახალუხი წელში გამოყვანილი, კალთებიანი, წინ ჩახსნილი, დაბალსაყელოიანი ან გულამოღებული, გრძელსახელოიანი და ვიწრომაჯიანი სამოსელია. თარგისა და დანიშნულების მიხედვით ცნობილია მისი რამდენიმე სახესხვაობა: მოკლე ან გრძელკალთიანი. გულგადაფარებული ანუ გადახვეული, დალიანდაგებული, საზაფხულო (სარჩულიანი) და საზამთრო (დაბამბული). აღმოსავლეთ საქართველოს ბარში გავრცელებული მოკლეკალთიანი, წელში ნაოჭასხმული და ჩაქდაყრილი ახალუხი ყელიდან წელამდე დუგმებზე ან ყაითნის ღილკილოებზე იკვროდა. გრძელი, სწორკალთიანი ახალუხი იმერული ჩოხის თარგთან იყო შეწყობილი. გულგადაფარებული ახალუხის მარცხენა გული მარჯვენაზე იყო გადადებული და აქეთ-იქით სიგრძეზე მრავალი ყაიონის ღოლით შემკული. ზედა სამოსლად ხმარობდნენ აღმოსავლეთ საქართველოს ქალაქის ხელოსნები და წვრილვაჭრები. დალიანდაგებულ ახალუხს უმთავრესად მთაში იცვამდნენ. ახალუხის მასალად გლეხები თალხი ფერის ბამბის წსოვილებს, უმთავრესად სატინს ხმარობდნენ, შეძლებული ფენები კი - ფერად აბრეშუმს, თხელ მაუდს, ხავერდს და სხვა ძვირფას ქსოვილს (ასეთი ახალუხების ჩამოთვლილი - საუკუეების მზითვის წიგნებსა და ამ პერიოდის სხვა ისტორიულ წყაროებში).
ახალქალაქი (თრიალეთი)

ახალქალაქი, თრიალეთის ახალქალაქი (ახლანდელი სოფელი დაშბაში, წალკის მუნიციპალიტეტი) — ფეოდალური საქართველოს მნიშვნელოვანი პუნქტი, ძველი ქალაქი, თრიალეთის ერისთავთა სამყოფელი.

ისტორია
ადამიანს ადრევე აუთვისებია ეს ადგილი, რასაც მოწმობს აქ აღმოჩენილი ენეოლითური იარაღი, მშრალი წყობის გალავანი ადვილად მისასვლელი მხრიდან ძვ. წ. - საუკუნეების სამაროვანი და გამოქვაბულები კანიონში. აქ გამავალი გზის გაცხოველებასთან უნდა იყოს დაკავშირებული ამ პუნქტის გაქალაქება - საუკუნეებში, რაც საქართველოში „ახალქალაქობის“ პერიოდად ითვლება. 1392 წელს ახალქალაქი საკათალიკოსო მამულებში იხსენიება. 1676-1724 წლებში საბუთების თანახმად, ახალქალაქი სამეფო ქალაქი გახდა, სხვადასხვა დროს კი მისი მოურავები გერმანოზიშვილები (ბარათაშვილების ფეოდალური საგვარეულოს ერთი შტო) იყვნენ. გვიანდელი შუა საუკუნეებში ახალქალაქში ისხდნენ საბარათიანოს სარდლები. 1721 წელს აქ ჰქონდა სადგომი საბარათიანოს მაშინდელ სარდალს ვახუშტი ბატონიშვილს, რომლის მონაწილეობითაც ჩატარდა ქართლის აღწერა.

ძველი ახალქალაქიდან შემონახულია - საუკუნეების მიჯნის ქართული ხუროთმოძღვრების 2 ძეგლი, რომლებიც აგებულია ქალაქის დიდი აღმავლობის პერიოდში, როდესაც თრიალეთის მფლობელი კლდეკარის ერისთავები საქართველოში თავიანთი სიძლიერის უმაღლეს საფეხურზე იდგნენ. ძეგლები შეიცავენ მდიდარ ეპიგრაფიკულ მასალას და ქვაზე ნაქანდაკების სრულიად უნიკალურ ხელოვნების ნიმუშს.

ერთი ეკლესია, რომელიც სოფელში დგას, კამარით გადახურული უგუმბათო ნაგებობაა. იგი საუკუნეში ჩამოსახლებულ სომხურ მოსახლეობას თავისი საჭიროებისათვის გამოუყენებია. შეკეთების დროს თლილი ქვით შემოსილ კედლებზე ასომთავრულით ამოკვეთილი ძველი ლაპიდარული წარწერების უდიდესი ნაწილი დაზიანებულია. მეორე წმ. გიორგის ეკლესია, სოფლის თავში ხრამის ქარაფოვან ნაპირზე დგას. იგი „თავისუფალი ჯვრის“ ტიპის გუმბათოვანი ნაგებობაა. მოხდენილი პროპორციები, მშენებლობის მაღალი პროფესიონალიზმი და მდიდარი დეკორატიული სამკაული მას თრიალეთის საერისთავოს არქიტექტურის ერთ-ერთ საუკეთესო ნიმუშად წარმოაჩენს. წარწარების მიხედვით ორივე ეკლესია რატი ერისთათ-ერისთავის მმართველობის დროსაა აგებული. წარწერაში მოხსენიებულია აგრეთვე ქართლის კათოლიკოსო მელქისედეკი ( ს.) და ახალქალაქელები, რაც უტყუარს ხდის ამ პუნქტის ახალქლაქობას. სოფლის მოპირდაპირე მდ. ქციის მარცხენა მხარეს შვეულ, ჩახრამულ, ქარაფოვან კლდეში 300 მ სიმაღლეზე, შუა საუკუნეების მღვიმე-ქვაბთა ორიარუსიანი კომპლექსია გამოკვეთილი. ქვაბების პირველ იარუსზე დიდი ქვებით და დუღაბით ნაშენი კარიბჭის ნაშთია. მეორე იარუსზე ადიოდნენ მისადგამი კიბეებით. ქვაბები გეგმით მომრგვალო ფორმისაა და აქვთ თითოკარი. კომპლექსწი წყლით მარაგდებოდა მდინარე ქვიიდან შვეულად დახრილი, კლდეში საგანგებოდ გათხრილი არხის მეშვეობით. როგორც არხი, ისევე სათავე მიუვალი იყო და რთულ საინჟინრო ხელოვნების ნიმუშს წარმოადგენს.
ახალქალაქის განძი

ახალქალაქის განძი — ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო მეოთხედის ბრინჯაოს ნივთების განძი (11 ცენტრალურ-ამიერკავკასიური და 4 კოლხური ცული, ასიოდე კგ ბრინჯაოს ზოდები). აღმოჩნდა 1908 წელს სოფ. ახალქალაქში (კასპის რაიონი). როგორც ჩანს, ლითონის მდნობელის განძი უნდა იყოს და ამ მხარეში მელითონეთა სახელოსნოს არსებობის მაჩნევებლად შეიძლება მივიჩნიოთ. ახალქალაქის განძი მნიშვნელოვანია აგრეთვე კოლხური ცულების გავრცელებისა და კოლხური და აღმოსავლური ქართული ბრინჯაოს კულტურების ურთიერთობის შესწავლის თვალსაზრისით.
ახალქალაქის მაზრა

ახალქალაქის მაზრა — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული რუსეთის იმპერიაში. შეიქმნა 1874 წელს (გამოეყო ახალციხის მაზრას). ადმინისტრაციული ცენტრი — ახალქალაქი, მოიცავდა ახლანდელ ახალქალაქის, ნინოწმინდის და ნაწილობრივ ასპინძის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებს. ახალქალაქის მაზრა გაუქმდა 1930 წელს.

მოსახლეობა
ფართობი — 2739 კმ² (1905), დასახლებული პუნქტი — 111, მოსახლეობა — 84,2 ათ. კაცი (1906) — ქართველები, სომხები, ბერძნები, ქურთები და სხვები. ქართველების ხვედრითი წონა აქ ჯერ კიდევ რუსეთ-ოსმალეთის 1828-1829 ომის დროს შემცირდა, შემდგომში რუსეთის იმპერიის კოლონიზატორული პოლიტიკის შედეგად კიდევ უფრო იკლო. მუსლიმ ქართველთა დიდი ნაწილი ოსმალეთის ცენტრალურ რეგიონებში გადასახლდა. მათ ადგილზე რუსეთის იმპერიამ დაამოსახლა ოსმალეთიდან დევნილი ქრისტიანი სომხები და ბერძნები.

1897 წლის აღწერით მოსახლეობის 35,5%-ს შეადგენდნენ თურქები, 22% – სომხები, 18% –აზერბაიჯანელები, 17,7% – ქართველები, 2,5% – რუსები.

1917 წლისთვის მაზრის მოსახლეობა აღემატებოდა 100 ათასს, მათ შორის ქართველები – დაახლოებით 22 ათასი.
ვოსხოდ-2

„ვოსხოდ-2“ — საბჭოთა კოსმოსური პროგამა „ვოსხოდ“-ის ორადგილიანი კოსმოსური ხომალდი. კოსმოსში იფრინა 1965 წლის 18-19 მარტს. მისიის მთავარი ამოცანა იყო კოსმონავტის კოსმოსური ხომალდის გარეთ ღია კოსმოსში პირველი გაყვანა.

ისტორია
კოსმოსში იფრინა 1965 წლის 18-19 მარტს, ჯამში 26 საათი. მისი ორბიტის აპოგეუმის სიმაღლე იყო 498 კმ, პერიგეუმისა — 173 კმ. ხომალდს ჰქონდა რაბის ნაკვეთური და კოსმოსში ადამიანის გამოსასვლელად საჭირო მოწყობილობა. მეთაურობდა პ. ბელიაევი, მეორე პილოტი იყო ა. ლეონოვი. ამ ფრენის დროს პირველად კოსმონავტიკის ისტორიაში კოსმონავტი (ა. ლეონოვი) ღია კოსმოსურ სივრცეში გავიდა. იგი იმყოფებოდა სიცოცხლის უზრუნველყოფის ავტომატური სისტემით აღჭურვილ სკაფანდრში, კოსმოსური ხომალდის კაბინის გარეთ დაჰყო 20 წთ, აქედან რაბის გარეთ ღია კოსმოსში — 12 წთ, რითაც დაამტკიცა კოსმოსური ხომალდის გარეთ კოსმონავტის ყოფნისა და მუშაობის შესაძლებლობა. ეს პროცესები გადაიღო ხომალდზე მოთავსებულმა კინოკამერებმა. ხომალდი ხელის მართვის სისტემის გამოყენებით რბილად დაეშვა პერმის მახლობლად.
ვოსტოკ-2

ვოსტოკ-2 — საბჭოთა კოსმოსური ხომალდი, რომლის მეშვეობითაც კოსმოსში გაფრინდა კოსმონავტი გერმან ტიტოვი, რომელმაც ორბიტაზე ერთი დღე დაჰყო ადამიანის ორგანიზმზე უწონობის ზეგავლენის შესასწავლად.

იური გაგარინისგან განსხვავებით გერმან ტიტოვმა გამოსცადა (წარმატებით) ხომალდის ხელით მართვა ხანმოკლე დროის განმავლობაში.

გაფრენა თითქმის მთლიანად წარმატებული იყო, თუ არ ჩავთვლით რამდენიმე არასასიამოვნო მომენტს: გერმან ტიტოვი იყო პირველი, ვინც გადაიტანა ე.წ. კოსმოსური ავადმყოფობა, რაც ხანგრძლივი უწონადობის შედეგი იყო. ხელსაწყოების გაუმართაობის შედეგად ხომალდში ტემპერატურამ დაიწია 6.1 °. ატმოსფეროში შესვლისას ხომალდის ორი მოდული დროზე არ დასცილდა ერთმანეთს.
ალენ გინზბერგი

ირვინ ალენ გინზბერგი (; დ. 3 ივნისი, 1926, ნიუარკი, ნიუ-ჯერსი ― გ. 5 აპრილი, 1997) — ამერიკელი პოეტი, ბიტნიკთა თაობის წარმომადგენელი. გინზბერგი განსაკუთრებით ცნობილი გახდა თავისი ნაწარმოებით „ყმუილი“ (1956). ამ უკანასკნელში წარმოდგენილია ავტორის ხედვა იმდროინდელ ამერიკაში გამეფებული მატერიალიზმისა და კონფორმიზმის დესტრუქციული ძალების შესახებ.

ბიოგრაფია
ბავშვობა
გინზბერგმა ბავშვობა ნიუ ჯერსიში, ნიუ არკში გაატარა. მამა, ლუი გინზბერგი პოეტი იყო. დედა, ნაომი ლევი გინზბერგი, რომელიც ეპილეფსიითა და პარანოიით იყო დაავადებული, აშშ-ის კომუნისტური პარტიის აქტიური წევრი იყო და ხშირად დაჰყავდა ალენი და მისი ძმა პარტიის კრებებზე.

გინზბერგმა ადრეულ ასაკში დაიწყო ნიუ-იორკ ტაიმზში წერილების წერა ისეთ თემებზე, როგორიცაა მშრომელთა უფლებები და მეორე მსოფლიო ომი. სკოლის პერიოდში ალენი ხშირად დაჰყვებოდა დედას ფსიქიატრთან სეანსებზე. ამან დიდი გავლენა მოახდინა მასზე და აღწერა კიდეც ეს პერიოდი თავის გრძელ ავტობიოგრაფიულ პოემაში „კადიში ნაომი გინზბერგისთვის“.

1943 წელს გინზბერგმა უმაღლესი სკოლის დიპლომი აიღო და ცოტა ხანი მონკლერის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ესწრებოდა ლექციებს, შემდეგ კი კოლუმბიის უნივერსიტეტში შევიდა. აქ იგი თანამშრომლობდა ლიტერატურულ ჟურნალთან „ “ და იუმორისტულ ჟურნალთან „“. იყო ასევე „ “-ს დებატ-კლუბის პრეზიდენტი.

ნიუ-იორკელი ბიტნიკები
კოლუმბიის უნივერსიტეტში სწავლისას გინზბერგი ხვდება ლუსიენ კარს, რომელიც მას გააცნობს მომავალი ბიტნიკ მწერლებს, მათ შორის ჯეკ კერუაკს, უილიამ ბეროუზსა და ჯონ კლელოლ ჰოლმსს. მათ შორის საინტერესო საუბრები იმართებოდა ამერიკისა და ზოგადად ლიტერატურის „ახალი ხედვის“ შესახებ. კარმა გააცნო გინზბერგს ნილ კესიდიც, რომელიც განსაკუთრებით შეუყვარდა. მოგვიანებით კერუაკმა აღწერა გინზბერგისა და კესიდის შეხვედრა თავის ნოველაში „გზაზე“. კერუაკი ხედავდა მათ, როგორც „ახალი ხედვის“ ბნელ (გინზბერგი) და ნათელ (კესიდი) მხარეებს.

1948 წელს ჰარლემში გინზბერგს სმენითი ჰალუციანცია დაემართა. იგი ამტკიცებდა, რომ იმ მომენტში, როცა კითხულობდა უილიამ ბლეიკის ლექსებს, გაიგონა თავად ბლეიკის ხმა. გინზბერგმა ამ მოვლენას უწოდა ძირითადი გამოცხადება. სწორედ ეს განსაზღვრავს სამყაროს გინზბერგისეულ გაგებას. მას სჯეროდა, რომ ამით სამყაროში არსებული ურთიერთკავშირის მოწმე გახდა.

ნამუშევრები
„ყმუილი“ (1956)
„კედიში“ (1961)
„რეალური სენდვიჩები“ (1963)
„ “ (1963)
„პლანეტის ახალი ამბები“ (1968)
„პირველი ცისფერები: , ბალადები და ჰარმონიული სიმღერები“: 1971-1974 (1975),
„სიბრაზის კარიბჭე: რითმული პოემები“: 1948–1951 (1972)
„ამერიკის დაცემა“ (1973)
„რკინის ცხენი“ (1972)
„გონიერი არსებობები“ (1978)
„პლუტონისეული ოდა: ლექსები“ 1977–1980 (1982)
„რჩეული ლექსები“: 1947-1980 (1984)
„თეთრი შენიღბული ლექსები“: 1980–1985 (1986)
„კოსმოპოლიტური მისალოცი ლექსები“: 1986-1993 (1994)
„ჰოული ანოტაციით“ (1995)
„გაბრწყინებული ლექსები“ (1996)
„რჩეული ლექსები“: 1947-1995 (1996)
„გარდაცვალება და სახელი: ლექსები“ 1993-1997 (1999)
„გათავისუფლებული პროზა“: 1952-1995 (2000)
კობა გურული

კობა ელგუჯას ძე გურული (დ. 23 აპრილი, 1930, სოფ. ქვედა საქარა, ზესტაფონის რაიონი, — გ. 9 აპრილი, 2010, თბილისი) — ქართველი მხატვარი, ოქრომჭედელი და მოქანდაკე. თანამედროვე ქართული ჭედური ხელოვნების ერთ-ერთი ფუძემდებელი. საქართველოს სსრ დამსახურებული მხატვარი (1967).

ბიოგრაფია
1949-1956 წლებში სწავლობდა თბილისის სამხატვრო აკადემიაში. გურულის ნამუშევრებისათვის დამახასიათებელია თემატიკის მრავალფეროვნება, დეკორაციულობა. ნამუშევრებიდან აღსანიშნავია ჭედური კომპოზიციები — „მედეას მოტაცება“, „რუსთაველი და ვეფხვი“, „თინათინის სიმღერა“, „სინაზე“ და სხვა (ყველა 1965, გემი „რუსთაველი“), „ცეკვა“, „ნადიმი“ და სხვა (ყველა 1968, გემი „აჭარა“), იზმირის მსოფლიო გამოფენისათვის შექმნილი 26-მეტრიანი ფრიზი — „ინდუსტრია“, „სიჭაბუკე“ და „შრომა“ (1967), „პაპა ქვევრთან“ (1971, ავტორის საკუთრება). ტრიპტიქი „სული წამებისა“ - „ამირანი“, „წმ. შუშანიკი“, „წითელარმიელი“ (1971, საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი), ციკლი „მიწა და ადამიანები“ (1963-1974, ავტორის საკუთრება) და სხვა. ქანდაკება: „ჯანყი გურიაში“ (1958, დგას ნასაკირალში), „თებრონე მიდის წყალზედა“ (1957, თაბაშირი, ავტორის საკუთრება) და სხვა.
ახალქალაქის პლატო

ახალქალაქის პლატო — პლატო სამხრეთ საქართველოს ვულკანური ზეგნის ცენტრალურ ნაწილში. შემოფარგლულია თრიალეთის, სამსრის, ჯავახეთისა და ნიალისყურის ქედებით და ზემო მტკვრის ხეობით. ზღვის დონიდან 1500-2000 მ აგებულია ქვედამეოთხეული დიაბაზური ლავებითა და ტბიურ-მდინარეული ნალექებით. დაფარულია მთის შავმიწა ნიადაგითა და სტეპის მცენარეულობით. პლატოზე გაშენებულია ქ. ახალქალაქი, ქ. ნინოწმინდა, სოფლები: ბარალეთი, კუმურდო, ხიზაბავრა და სხვა.
ახალქალაქის ფაუნა

ახალქალაქის ფაუნა, მეოთხეული პერიოდის დასაწყისის ნამარხ ძუძუმწოვართა კომპლექსი სამხრეთ საქართველოს ტერიტორიაზე (ახალქალაქის მიდამოებში). არსებობდა სტეპისა და ნახევრად სტეპის ლანდშაფტურ პირობებში. ამ დროს საქართველოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში თბილი ან ზომიერად ცხელი ჰავა უნდა ყოფილყო. ახალქალაქის ფაუნის ჩამოყალიბება და განვითარება განაპირობა ამიერკავკასიის ტერიტორიაზე მეტნაკლებმა იზოლაციამ მცირე აზიისაგან და დროდადრო მათი ფაუნის ურთიერთკავშირის გაწყვეტამ. ამით აიხსნება ახალქალაქის ფაუნის შემადგენლობაში ენდემური ცხოველების საკმაო სიჭარბე. ახალქალაქის ფაუნაში მწერიჭამიებიდან აღნიშნულია ევროპული ზღარბი. მღრღნელებიდან — თრია, ზაზუნა; მტაცებლებიდან — მგელი, ხალებიანი აფთარი, დათვი, ჭრელტყავა, წავი, მაჩვი, ვეფხვი; ხორთუმიანებიდან — სამხრეთისა ზროგონთერიული სპილოები; კენტჩლიქოსნებიდან — ზუსენბორნული და ჰიპარიონისმაგვარი ცხენები, მარტორქა; წყვილჩლიქოსნებიდან — ჰიპოპოტამი, გიგანტური ირემი, ჯიხვი და პირველყოფილი ძროხა. გეოლოგიური ასაკითა და სახეობათა შედგენილობით ახალქალაქის ფაუნა უახლოვდება ტამანის (რუსეთი), ფორესტ-ბედის (ინგლისი), აბევილის (საფრანგეთი), ზუსენბორნისა (გერმანია) და ჯოუ-ქოუ-ტიანის (ჩინეთი) ნამარხ ძუძუმწოვართა ფაუნებს.
ფარავანი (მდინარე)

ფარავანი, ახალქალაქისწყალი, ჯავახეთის მტკვარი — მდინარე საქართველოს სამხრეთ მთიანეთში, ნინოწმინდის, ახალქალაქისა და ასპინძის მუნიციპალიტეტებში. იწყება ფარავნის ტბის სამხრეთ ნაპირიდან, ზღვის დონიდან 2073 მეტრზე, ერთვის მდინარე მტკვარს მარჯვნიდან, სოფელ ხერთვისთან. სიგრძე 74 კმ, აუზის ფართობი 2352 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. ფარავნის, საღამოსა და სხვა ტბების გავლენით მდინარე ფარავნის ჩამონადენი საკმაოდ რეგულირებულია. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა აგვისტოდან თებერვლის ბოლომდე. თოში, ყინულნაპირისი, ძგიფი და ყინულსვლა ნოემბრიდან აპრილამდეა. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 28,9 მ³/წმ. გამოყენებულია სარწყავად და ჰესებისათვის.

გალერეა
ახალშენი

ახალშენი შეიძლება აღნიშნავდეს:

ახალშენი — სოფელი ახმეტის მუნიციპალიტეტში;
ახალშენი — სოფელი გარდაბნის მუნიციპალიტეტში;
ახალშენი — სოფელი გორის მუნიციპალიტეტში;
ახალშენი — ნასოფლარი დუშეთის მუნიციპალიტეტში;
ახალშენი — სოფელი თიღვის მუნიციპალიტეტში;
ახალშენი — თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფლების ძველი სახელწოდება;
ახალშენი — სოფელი კასპის მუნიციპალიტეტში;
ახალშენი — სოფელი ლენტეხის მუნიციპალიტეტში;
ახალშენი — სოფელი სოხუმის მუნიციპალიტეტში;
ახალშენი — სოფელი ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში;
ახალშენი — სოფელი წალკის მუნიციპალიტეტში (2010 წლამდე კირიაკი);
ახალშენი — სოფელი ხაშურის მუნიციპალიტეტში;
ახალშენი — სოფელი ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში;
ახალშენი — სოფელი ხონის მუნიციპალიტეტში;
ახალშენი — სოფელი ხულოს მუნიციპალიტეტში.
ახალციხელები

ახალციხელები, სამხრეთ საქართველოს დიდგვაროვან ფეოდალთა საგვარეულო - საუკუნეებში, თორელთაგან გამოყოფილი შტო. მათი თავდაპირველი სამფლობელო ახალციხე იყო. საუკუნის ბოლოს ახალციხელებმა პირველობა წაართვეს თორელთა ძირითად შტოს - ახალქალაქის (ე. ი. ჯავახეთის) ერისთავთერისთავებს. ამირსპასალარ გამრეკელ თორელის შემდეგ ახალციხელებმა მიიღეს ჯავახეთის მონაპირის სახელო, ხოლო კარის (ყარსი) აღების შემდეგ ( საუკუნის დასაწყისი) - ამ მხარის მონაპირეობაც. გვარის სახელოვანი წარმომადგენლები იყვნენ შალვა და ივანე ახალციხელები. მათ შემდეგ ახალციხელები დასუსტდნენ და სამხრეთ საქართველოში კვლავ თორელთა ძირითადი შტო გაბატონდა. მონღოლებმა საუკუნის 40-იან წლებში სამხრეთ საქართველოს დუმნის თავად გამრეკელ თორელი დანიშნეს. საუკუნის ნახევარში ახალციხე და სამეფო ქალაქ კარის გამგებლობაც ხელთ იგდეს ჯაყელებმა (1270 დემეტრე -მ კარი სადუნ მანკაბერდელს გადასცა). ახალციხელების დაკნინებული საგვარეულო შიდა ქართლში გადასახლდა. მათი შთამომავლობა მოხსენიებულია 1487 წელს ქართლის მეფის კონსტანტინე -ის სიგელში.
ივანე ახალციხელი

ივანე ახალციხელი (გ. 1225), - საუკუნეების ქართველი სახელმწიფო და სამხედრო მოღვაწე; ქართველების მიერ კარის (ყარის) აღების შემდეგ ( საუკუნის დასაწყისი) თამარ მეფემ დანიშნა მის მცველად და მონაპირედ, უბოძა კარის მომიჯნავე მხარეები – „კარული ქვეყანა“, ათაბაგობა და ამირთამირობა. თავის ძმასთან – შალვასთან ერთად სარდლობდა მესხთა მოწინავე ლაშქარს ბასიანისა (1203) და გარნისის (1225) ბრძოლებში. დაიღუპა გარნისის ბრძოლაში.
ფარადავლა ახალციხელი

ფარადავლა ახალციხელი – ახალციხელთა ფეოდალური საგვარეულოს წარმომადგენელი საუკუნის ნახევარში, ძე შალვა ახალციხელისა. საქართველოში მონღოლების შემოჭრის შემდეგ ფარადავლას უწევს ქვეყნის დატოვება და რუმის სულთან ყიასედინთან თავის შეფარება, რომელმაც ის თავის ერთ-ერთ სარდლად დანიშნა. დარდინ შარვაშიძესთან ერთად სარდლობდა სულთნის ჯარს მონღოლთა წინააღმდეგ ბრძოლაში (1244). სულთნის ჯარი დამარცხდა, შარვაშიძე მოკლეს, ხოლო ფარადავლა თვით სულთანმა მოაკვლევინა. მემატიანის სიტყვით, „იყო კაცი მხნე და წყობათა შინა სახელოვანი“.
შალვა ახალციხელი

შალვა ახალციხელი (გ. 1226) — - საუკუნეების საქართველოს სახელმწიფო და სამხედრო მოღვაწე, მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე არის ძველი სტილით 17 ივნისი, ახალი სტილით – 30 ივნისი. თამარ მეფის ვეზირი (ჯერ მეჭურჭლეთუხუცესი, შემდეგ – მანდატურთუხუცესი), ერისთავთერისთავი, ჯავახეთის მონაპირე, თორელთა საგვარეულოს ახალი განშტოების — ახალციხელთა გვარის ფუძემდებელი. შამქორის ბრძოლაში (1195) ხელთ იგდო ხალიფის დროშა, რომელიც თამარ მეფემ გელათში ხახულის ღვთისმშობელს შესწირა. ამ ომის მსვლელობას ეხება განძანის წარწერა, რომელშიც შალვა ახალციხელის შესახებ ვკითხულობთ:
შალვა ახალციხელი სარგის თმოგველთან ერთად სარდლობდა ქართველთა ლაშქარს კარისთვის (ყარსი) ბრძოლებში ( საუკუნის დასაწყისი). ბასიანის ბრძოლაში (1203) შალვა და მისი ძმა ივანე სარდლობდნენ მესხთა მეწინავე ლაშქარს. ბასიანის ომის შემდეგ შალვა ახალციხელი მანდატურთუხუცესი გახდა და ეს თანამდებობა მას 1225 წლამდე ეპყრა. თამარის მეფობის ბოლო წლებში მან თურქთაგან გაათავისუფლა კეჩროლი (სამხრეთ საქართველოში). გარნისის ბრძოლაში (1225) ივანე ახალციხელთან ერთად სარდლობდა მესხთა მეწინავე ჯარს.
ივანე მხარგრძელი, ძმებს დამხმარე ძალა არ მიაშველა. ახალციხელები მტრის სიჭარბეს არ მოერიდნენ, მაგრამ უთანასწორო ბრძოლაში დამარცხდნენ. გარნისის კლდეებში თავშეფარებულ ივანეს მაღალი კლდიდან მოწყვეტილი ქვა დაეცა და იქვე გარდაიცვალა. შალვა კი ტყვედ ჩაიგდეს ხვარაზმელებმა. ჯალალედინმა ტყვისათვის შეუსაბამო პატივი მიაგო მას, განზრახული ჰქონდა ქართველების წინააღმდეგ ბრძოლაში მისი გამოყენება „ახოვნებასა“ და „წყობათა შინა სიქველის გამო“, მაგრამ ერთი წლის შემდეგ „ქრისტეს ჯურის არ დატევების გამო“ სიკვდილით დასაჯა. ჰყავდა ვაჟი ფარადავლა.
ახალციხის აქატის საბადოები

ახალციხის აქატის საბადოები, ტექნიკური აქატის (ქალცედონის) საბადოები. განლაგებულია ახალციხის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, ახალციხის ქვაბულში სოფლების, ბოგის და გიორგიწმინდის ახლოს.

სივრცობრივად დაკავშირებულია შუაეოცენურ ვულკანოგენურ წყებასთან, საკუთრივ, ამ წყების ანდეზიტურ ჰორიზონტთან. გამოიყოფა აქატშემცვლელი ქანების ორი ზოლი — დეპრესიის ჩრდილოეთი (შურდოს საბადო) და სამხრეთი (პამაჯ-ზიარეთის საბადო) ნაწილში. ახალციხის აქატის საბადოებზე ძირითადად მოიპოვებენ მკვრივ ქალცედონს, ქარგიანი (ზოლებიანი) აქატი შედარებით იშვიათია. ეს მინერალები ჩრდილოეთ ზოლში სეკრეციული წარმოშობის ჟეოდების სახით გვხვდება, სამხრეთით — ჟეოდებისა და მილისებრი სხეულების სახით.

მუშავდება 1933-იდან. იყენებენ ზუსტი ხელსაწყოების, მ. შ. საათების, წარმოებასა და საიუველირო საქმეში.
დოიჩე ოპერ ბერლინი

დოიჩე ოპერ ბერლინი ( – გერმანიის ოპერა ბერლინი) — ოპერის თეატრი ბერლინში, გერმანია. აქ მდებარეობს ბერლინის საოპერო დასი და სახელმწიფო ბალეტი.

თეატრი შედარებით ახალგაზრდაა, შენობა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ აიგო. თუმცა თეატრის ისტორია გაცილებით ადრე იწყება და მოდის დოიჩეს ოპერნჰაუზიდან, რომელიც ხარლოტენბურგის უბანში ბისმარკშტრასეზე გაიხსნა 1912 წლის 7 ნოემბერს ბეთჰოვენის „ფიდელიოს“ შესრულებით, იგნაც ვაგჰალტერის დირიჟორობით.

1925 წელს მისი სახელი შეიცვალა „შტედტიშე ოპერ“-ით (საქალაქო საოპერო თეატრი). თუმცა იოზეფ გიობელსმა მას სახელი უკან დაუბრუნა და ისევ დოიჩეს ოპერნჰაუზი დაარქვა. 1935 წელს შენობის ინტერიერი განახლდა პაულ ბაუმგარტენის მიერ, რის გამოც მაყურებელთა ტევადობა შემცირდა 2300-დან 2098-მდე. შენობა 1943 წლის 23 ნოემბერს სრულიად განადგურდა.

ომის შემდეგ კომპანია ვესტენსის თეატრის შენობას იყენებდა სანამ 1961 წლის 24 სექტემბერს ახალ შენობაში გადავიდოდა. ახალი შენობა გაიხსნა მოცარტის დონ ჯიოვანის წარმოდგენით. ახალი შენობა ამჟამინდელი სახელით გაიხსნა.
კარლ ვესტმანი

ერნსტ კარლ ვესტმანი (; დ. 20 თებერვალი, 1866, უფსალა, შვედეთი — გ. 23 იანვარი, 1936, სტოკჰოლმი) — შვედი არქიტექტორი და ინტერიერის დიზაინერი. ერთ-ერთი პირველი, რომელმაც ნაციონალური რომანტიზმის სტილი გამოიყენა, თუმცა მოგვიანებით ნეოკლასიკურ სტილს დაუბრუნდა.

სწავლობდა შვედეთის სამეფო ტექნოლოგიურ ინსტიტუტსა (1885-1889) და შვედეთის ხელოვნების სამეფო უნივერსიტეტში. 1893-1895 წლებში მუშაობდა აშშ-ში. სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ სტაჟირებას გადიოდა არონ იოჰანსონთან, რომელიც იმ პერიოდში მუშაობდა შვედეთის პარლამენტის შენობაზე. 1897 წელს გახსნა საკუთარი სახელოსნო.
ენერგია (რაკეტა-მატარებელი)

„ენერგია“ — საბჭოთა რაკეტა-მატარებელი შექმნილი კოროლიოვის სახელობის რაკეტულ-კოსმოსური კორპორაციის „ენერგიის“ მიერ კოსმოსში მძიმე ტვირთების (მათ შორის საბჭოთა მრავალჯერადი გამოყენების კოსმოსური ხომალდის „ბურანის“) გასატანად. მას შეეძლო 100 ტონა ტვირთის გატანა ორბიტაზე, თუმცა მის მოდერნიზებულ ვარიანტს (რომელიც არასოდეს არ აუგიათ) შეეძლო უფრო მეტი ტვირთის გატანა ვიდრე აშშ-ის რაკეტა-მატარებელს სატურნ .

ისტორია
ენერგია პირველად 1987 წლის 15 მაისს გაუშვეს „პოლუსის“ ტიპის თანამგზავრთან ერთად. თვითონ რაკეტამ უნაკლოდ იმუშავა, მაგრამ თანამგზავრმა ორბიტას ვერ მიაღწია მისი სტაბილიზაციის მოწყობილობების გაუმართაობის გამო. „ენერგიის“ მეორე (და უკანასკნელი) წარმატებული გაფრენა განხორციელდა 1988 წლის 15 ნოემბერს, როცა მან ობიტაზე გაიტანა საბჭოთა მრავალჯერადი გამოყენების კოსმოსური ხომალდი „ბურანი“ უპილოტო რეჟიმში.

„ენერგია-ბურანის“ კომპლექსის შესაქმნელად მუშაობა დაიწყო 1976 წელს მას მერე რაც უიღბლო ნ1 პროგრამა გაუქმდა. ნ-1 ინფრასტრუქტურა გამოიყენებოდა „ენერგიის“ შესაქმნელად . „ენერგიამ“ ასევე შეცვალა „ვულკანის“ პროექტი რომელსაც საფუძვლად უნდა გამოეყენებინა რაკეტა-მატარებელი „პროტონი“ იგივე ჰიპერგოლური და შხამიანი საწვავით. სახელწოდება „ვულკანი“ მოგვიანებით მიენიჭა „ენერგიის“ ერთ-ერთ ნაირსახეობას რომელსაც რვა ამაჩქარებელი უნდა გამოეყენებინა და რომელიც თავად „ენერგიაზე“ ბევრად მძლავრი იქნებოდა.
ვილჰელმ რენტგენი

ვილჰელმ კონრად რენტგენი (; დ. 27 მარტი, 1845, ლენეპი, პრუსიის სამეფო, გერმანიის კავშირი — გ. 10 თებერვალი, 1923, მიუნხენი, ვაიმარის რესპუბლიკა) — გერმანელი ფიზიკოსი, მოღვაწეობდა ვიურცბურგის უნივერსიტეტში (-- ). 1895 წელს აღმოაჩინა -სხივები , რომლებსაც მოგვიანებით რენტგენის სხივები ეწოდა, რენტგენი იკვლევდა მათ თავისებურებებს, რისთვისაც 1901 წელს ფიზიკის დარგში პირველი ნობელის პრემია დაიმსახურა. ასევე იკვლევდა კრისტალების პიეზოდა პიროელექტრულ თვისებებს, მაგნეტიზმს.

ბიოგრაფია
ვილჰელმ რენტგენი სწავლობდა ქალაქ უტრეხტში, ტექნიკურ სკოლაში. 1865 წელს ის გამორიცხეს სკოლიდან, რადგან დააბრალეს ერთ-ერთი მასწავლებლის კარიკატურის დახატვა. სკოლის ატესტატის არქონის გამო, რენტგენი უნივერსიტეტში ლექციებს ესწრებოდა ვიზიტორის სტატუსით. 1865 წელს, მან სცადა ჩაებარებინა ამავე ქალაქში მდებარე უნივერსიტეტში, მაგრამ არასაკმარისი აკადემიური მოსწრების გამო, ის სასწავლებელში არ მიიღეს. ამის შემდეგ რენტგენი გამოცდები ჩააბარა ფედერალურ პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში (ამჟამინდელი შვეიცარიის ციურიხის უმაღლესი ტექნიკური სკოლა და სწავლა დაიწყო მექანიკური ინჟინერიის განხრით. 1869 წელს მან დაიცვა სადოქტორო ხარისხი ციურიხის უნივერსიტეტში. იყო ა. კუნდტის ასისტენტი ვიურცბურგისა (1870 წლიდან) და სტრასბურგის (1872 წლიდან) უნივერსიტეტებში. უმაღლესი სასოფლო-სამეურნეო სკოლისა (ჰოენჰაიმში, 1875 წლიდან), სტრასბურგის (1876 წლიდან), გისენისა (1879 წლიდან) და ვიურცბურგის (1888 წლიდან) უნივერსიტეტების პროფესორი. 1894 წლიდან ვიურცბურგის უნივერსიტეტის რექტორი. 1900-1920 წლებში მიუნხენის უნივერსიტეტის პროფესორი. რენტგენს ეკუთვნის კრისტალთა პიეზოელექტრული და პიროელექტრული თვისებების კლასიკური გამოკვლევა, (მანვე დაადგინა კრისტალებში ელექტრულ და ოპტიკურ მოვლენათა ურთიერთკავშირი. გამოკვლევები აქვს აგრეთვე მაგნეტიზმში. 1895 წელს აღმოაჩინა გამოსხივება, რომელსაც -სხივები უწოდა, და შექმნა პირველი რენტგენის მილაკები, რომელთა კონსტრუქცია ძირითადად დღემდე არ შეცვლილა. ამ აღმოჩენისათვის 1901 წელს რენტგენს პირველს მიენიჭა ნობელის პრემია ფიზიკაში. რენტგენული გამოსხივების აღმოჩენამ და მისმა შემდგომმა გამოკვლევამ დიდი როლი შეასრულა ატომის აგებულებისა და ნივთიერების სტრუქტურის შესწავლაში. ამ გამოსხივებას ფართოდ იყენებენ მედიცინაში, მეცნიერებასა და ტექნიკაში.