თერიზინოზავრი

თერიზინოზავრი (, ძვ. ბერძნ. — ვთიბავ, ვჭრი და — ხვლიკი, სიტყვასიტყვით — „მთიბავი ხვლიკი“ ან „მცელავი ხვლიკი“) — დიდი თეროპოდი დინოზავრების გვარი. თერიზინოზავრები ცხოვრობდნენ ზედა ცარცული პერიოდის ბოლოს (მაასტრიხტის ხანა), დაახლოებით 70 მილიონი წლის წინ, დღევანდელი ნემეგტის ფორმაციის ტერიტორიაზე. ისინი იყვნენ თავიანთი უნიკალური ჯგუფის, თერიზინოზავრების ერთ-ერთი ბოლო და უდიდესი წარმომადგენლები. თავდაპირველად ნამარხები კუს ნაშთებად მიიჩნეოდა (აქედან მოდის სახეობის სახელი, — „კუსებრი მთიბავი ხვლიკი“). ცნობილია მხოლოდ რამდენიმე ძვალი (წინა კიდურები, უკანა კიდური), მათ შორის გიგანტური ბრჭყალები, რის გამოც მან მიიღო თავისი სახელი.

აღმოჩენის ისტორია
თერიზინოზავრის პირველი ნამარხი აღმოჩენილ იქნა 1948 წელს გობის უდაბნოში საბჭოთა-მონღოლური ერთობლივი ექსპედიციის მიერ. სამხრეთ-დასავლეთ მონღოლეთში, ნემეგეტის ფორმაციაში, ექსპედიციამ რამდენიმე გიგანტური ბრჭყალი აღმოაჩინა, რომლებიც სიგრძეში ერთ მეტრს ან მეტსაც აღწევდა.

აღნიშნული ნამარხები 1954 წელს საბჭოთა პალეონტოლოგმა ევგენი მალეევმა აღწერა, რომელიც ფიქრობდა, რომ ისინი დიდ კუს ეკუთვნოდა. თუმცა, ის თუ რომელ არსებათა ჯგუფს განეკუთვნებოდა, უცნობი იყო 1950-იანი წლების დასაწყისამდე, მანამდე სანამ შემდგომმა ექსპედიციებმა უფრო სრულყოფილი ნამარხები აღმოაჩინეს: რამდენიმე ბრჭყალი და წინა და უკანა კიდურების ნაწილები. ჩრდილოეთ ჩინეთში მოგვიანებით გაკეთებულმა აღმოჩენებმა პალეონტოლოგებს საშუალება მისცა, ცხოველის ზოგადი ჩონჩხის სტრუქტურა აეწყოთ და დადგინდა, რომ ეს დინოზავრი იყო და არა კუ.

სისტემატიკა
ერლიკოზავრისა და სეგნოზავრის თეროპოდებად იდენტიფიცირებამ ხელი შეუწყო თერიზინოზავრთან მათი კავშირის გარკვევას. სეგნოზავრიდების წარმოშობის ასახსნელად სხვადასხვა თეორია არსებობდა, ზოგიერთი მეცნიერი კი ვარაუდობდა, რომ ისინი ზავროპოდომორფების შთამომავლები იყვნენ, მაგრამ ახალმა, კარგად შემონახულმა აღმოჩენებმა, როგორიცაა ალშაზავრი 1993 წელს და ბეიპიაოზავრი 1996 წელს, წარმწარმოადგინეს დეტალური ინფორმაცია ოჯახის პრიმიტიული წევრის მენჯის, ფეხებისა და თავის ქალას ფრინველისებრი აგებულების შესახებ და დაადასტურეს, რომ სეგნოზავრიდები იმავე დინოზავრების ჯგუფს მიეკუთვნებოდნენ, რასაც თერიზინოზავრი (ამიტომაც მათ თერიზინოზავრიდები უწოდეს), და რომ თერიზინოზავრი ბალახისმჭამელი თეროპოდი იყო.

აღწერა
მიუხედავად იმისა, რომ თერიზინოზავრის ნამარხი ნაშთები ჩვენამდე არასრულად არის მოღწერული, მისი ფიზიკური მახასიათებლების შესახებ დასკვნების გაკეთება შესაძლებელია მონათესავე თერიზინოზავრიდების საფუძველზე. ოჯახის სხვა წევრების მსგავსად, თერიზინოზავრი, სავარაუდოდ, 9-12 მეტრი სიგრძის იყო, გააჩნდა გრძელ კისერზე მოთავსებული პატარა თავის ქალა, ორფეხა სიარულის მანერა და მძიმე, 5 ტონამდე სხეულის მასა (რასაც სხვა თერიზინოზავრიდების ფართო მენჯი მოწმობს)

მისი წინა კიდურები შესაძლოა 2.5 მეტრს აღწევდა სიგრძეში, ხოლო ყველაზე მსხვილ ინდივიდების – 3.5 მეტრამდე. უკანა კიდურებს ოთხი საყრდენი ბრჭყალი ჰქონდა, განსხვავებით სხვა თეროპოდი დინოზავრებისგან, რომლებსაც შემცირებული პირველი თითი ჰქონდათ.

თერიზინოზავრიდების ყველაზე გამორჩეულ მახასიათებელს წარმოადგენდა სამი გიგანტური ბრჭყალის არსებობა წინა კიდურების თითოეულ თითზე. ისინი განსაკუთრებით დიდი იყო თერიზინოზავრის შემთხვევაში და, მიუხედავად იმისა, რომ ბრჭყალების ყველაზე დიდი ნიმუშები არასრულია, ისინი, სავარაუდოდ, თითქმის 1 მეტრს აღწევდა სიგრძეში.

ბრჭყალების დანიშნულება
როგორ იკვებებოდნენ თერიზინოზავრები, უცნობია, რადგან მისი თავის ქალას ნაშთები არ არის ნაპოვნი. ეს შესაძლოა მის თავისებურ დიეტაზე მიუთითებდეს. თუმცა, სხვა თერიზინოზავრების მსგავსად, ის, სავარაუდოდ, ძირითადად ბალახისმჭამელი იყო.

თერიზინოზავრის ბრჭყალებს რამდენიმე დანიშნულება შეიძლება ჰქონოდა: მაგალითად, მას შეეძლო მათი გამოყენება ისეთი მტაცებლებისგან თავის დასაცავად, მაგალითად, როგორიცაა, ტარბოზავრი; და აგრეთვე სავარაუდოა შიდასახეობრივი დაპირისპირება ტერიტორიის ან მდედრის გამო. თერიზინოზავრს შეეძლო ბრჭყალებით ფოთლოვანი ტოტების პირთან მიტანა. თუ ვივარაუდებთ, რომ თერიზინოზავრი მწერიჭამია იყო, მაშინ ლოგიკურია წარმოვიდგინოთ, რომ დინოზავრი თავისი ბრჭყალებით ჭიანჭველებისა და ტერმიტების ბუდეებს თხრიდა. ბრჭყალები, შესაძლოა, ყველა ამ ფუნქციას ერთდროულად ასრულებდა.

საბჭოთა პალეონტოლოგმა ლევ ალექსანდროვიჩ ნესოვმა თერიზინოზავრი ხეზე მცხოვრებ ცხოველად აღწერა, რომელიც ბრჭყალებს ხეზე დასაკიდებლად იყენებდა, ისე როგორც თანამედროვე ზარმაცასებრნი.

ბუმბული
ამ დროისთვის არ მოიძებნა არანაირი მტკიცებულება იმისა, რომ თერიზინოზავრს ბუმბული ჰქონდა. თუმცა, თანამედროვე მეცნიერთა უმეტესობა მიიჩნევს, რომ თერიზინოზავრი ბუმბულით იყო დაფარული, რადგან აღმოჩენილი ზოგიერი თერიზინოზავრიდის ნიმუშის საფუძველზე, დაასკვნეს, რომ მათ (კერძოდ, ბეიპიაოზავრს) ნამდვილად ჰქონდათ ბუმბული.

ნემო რამჯეტის (ჯევდეტ მეჰმეთ ქიოსემენი) სამეცნიერო-ფანტასტიკურ წიგნში „ “ (2006) წარმოდგენილია თერიზინოზავრთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი სიუჟეტური ელემენტი. ახლად კოლონიზებულ უცხო პლანეტაზე ინჟინრები აღმოაჩენენ გიგანტური ფრინველისმაგვარი არსების ნამარხებს საშინელი ბრჭყალებით, რომელსაც „ “ უწოდეს. მოგვიანებით ჩატარებული კვლევებით დგინდება, რომ ის იყო მაღალგანვითარებული თერიზინოზავრი — ბალახისმჭამელი თეროპოდების განშტოების წევრი, რომელიც დედამიწაზე მილიონობით წლის წინ გადაშენდა.