ყავის კულტურა ყირიმელ თათრებში

ყავის კულტურა ყირიმელ თათრებში — ყირიმული თათრული სამზარეულოს ყავის მომზადებისა და მირთმევის ტრადიციების ერთობლიობა.

ყავა ყირიმში თურქეთიდან მე-16 საუკუნეში შევიდა (იხ. თურქული ყავა ). მას შემდეგ განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ყირიმელი თათრების ცხოვრებაში — სასმელს მიირთმევენ ყოველდღიურად ოჯახურ წრეში, სტუმრებთან ერთად მნიშვნელოვანი დისკუსიებისა და საქმიანი შეხვედრების და დღესასწაულების დროს. საუკუნეების განმავლობაში ყირიმელ თათრებში გამორჩეული ყავის კულტურა ჩამოყალიბდა.

მომზადება
მოხალული ყავის მარცვლებს ძალიან წვრილად ფქვავენ სპეციალური ხელის საფქვავით — დეგირმანით. ყავის მოხარშვის ორი გზა არსებობს: სახლში (ყავის მადუღარა ჯეზვეში) და გარეთ (სპეციალურ ჭურჭელში, რომელსაც კავე-კუმანი ეწოდება). სახლში მოსამზადებლად საჭიროა ერთგვარი მაყალი, რომლის ზედა ნაწილი დაფარულია გაცრილი წვრილი ქვიშით, ხოლო ქვედა ნაწილში მოთავსებულია ღუმელის ტაფა, რომელიც ნახშირზე მუშაობს. ყავას ყრიან წინასწარ გახურებულ ჯეზვეში და ასხამენ წყალს, შემდეგ ჯეზვეს ათავსებენ ქვიშაში. ყავა თანდათან მიჰყავთ ადუღებამდე. აუცილებელი მახასიათებელია სქელი, სურნელოვანი ქაფი.

ყირიმელი თათრები ერთ დროს განასხვავებულად ამზადებდნენ ყავას მამაკაცებისთვის და ქალებისთვის (ბავშვებისთვის). მამაკაცების ყავა შემდეგნაირად მზადდებოდა: ცივ ჯეზვეში ყრიდნენ ცოტაოდენ ქვამარილს და შაქარს, შემდეგ უმატებდნენ ყავას, ასხამდნენ ცივ წყალს, ნარევს ცხელ ქვიშაზე დგამდნენ და ადუღებდნენ. გახურებულ ფინჯანში ცხვრის ქონს ათავსებდნენ, ცოტაოდენ ახლად წამოდუღებულ ყავას ასხამდნენ და ნაღებს უმატებდნენ.

ქალების ყავის მომზადებისას მოხარშვამდე ცივ ჯეზვეში ათავსებდნენ შაქრის პატარა ნატეხს, ზემოდან აყრიდნენ ყავას, უმატებდნენ მდუღარე წყალს და ჯეზვეს მაშინვე ცხელ ქვიშაში ათავსებდნენ. როგორც კი ყავა წამოდუღდებოდა და ქაფს გაიკეთებდა, სწრაფად ასხამდნენ წინასწარ გახურებულ ფინჯნებში.

მე-20 საუკუნეში ყავის მომზადება სხვადასხვა დამატებითი ინგრედიენტებით დაიწყეს:

არომატული ყავა რძით (სიუტლიუ კავე);
მაგარი შავი ყავა დარიჩინით (ტარჩინ კავესი);
მაგარი ყავა დარიჩინით და მიხაკით (კარონფილ კავესი).
ასევე ამზადებდნენ უბრალოდ მაგარ შავ ყავას (კარა ყავა), რომელსაც მამაკაცები სვამდნენ ნალექთან ერთადაც კი.

ჭურჭელი
დეგირმენი (ასევე ცნობილი როგორც კავე დეგირმენი) — მაღალი, თურქული ყაიდის ხელის ყავის საფქვავი, რომელიც გამოიყენება ყავის მარცვლების წვრილად დასაფქვავად. როგორც წესი, მზადდება სპილენძისგან. ტრადიციულად, დეგირმენი ოჯახში თაობიდან თაობას გადაეცემოდა.
ჯეზვე — ყავის მადუღარა, რომელიც დამზადებულია სპილენძისგან, იშვიათად ვერცხლისგან. საჭირო პორციების რაოდენობიდან გამომდინარე, გამოიყენება გარკვეული ზომის ჯეზვე — ერთიდან ექვს პორციამდე. ყირიმელი თათრების ენაში სიტყვა „ჯეზვე“ მამრობითი სქესისაა.

კავეჰ-კუმანი — სპილენძის ჭურჭელი, რომელიც გამოიყენება ყავის მოსამზადებლად საველე პირობებში.
იბრიკი — მადუღარა თავსახურით.
ფილჯანი (ასევე ფელჯანი) — პატარა ფაიფურის ჭიქა, რომელიც დემიტასის ჭიქის მსგავსია, სახელურით ან მის გარეშე.
ზარფი (არაბული სიტყვიდან , რაც ნიშნავს „კონტეინერს, კონვერტს“) — აჟურული სადგამი ფინჯნებისთვის. ყველაზე ხშირად, ზარფი მზადდება სპილენძის ან თითბერისგან, თუმცა ზოგჯერ სხვა მასალებიც გამოიყენება. წარსულში მდიდარი ხალხი ვერცხლისა და ოქროს სადგამებს იყენებდა. ზარფის გამოყენების ტრადიცია ყირიმელ თათრებს თურქეთიდან, ყავის სმის კულტურასთან ერთად გადაეცათ.

სერვირება
ყავას ფინჯნებში ასხამენ. გამოყენების სიმარტივისა და თითების დაწვის თავიდან ასაცილებლად, ყავას ზარფას სადგამზე ათავსებენ. ფინჯნების გარდა, მაგიდაზე ტრადიციული იბრიკის ყავის მადუღარას და ტკბილეულის თეფშებს აწყობენ.

ყავის შაქრით მოდუღების ნაცვლად სასმელს ხშირად შაქრის ნატეხს ან ფქვილის, შაქრისა და გამდნარი კარაქისგან დამზადებულ ორცხობილას — ხურაბიეს ატანენ. ყავასთან ერთად ასევე მიირთმევდნენ ჰალვას და სხვადასხვა მურაბას: ვარდის, კაკლის, თეთრი შროშანის, ასევე თხილის ორცხობილას — ბაქლავას. მამაკაცები ხშირად ტკბილეულს თამბაქოს ამჯობინებდნენ და ყავას ჩიბუხის ან ნარგილეს თანხლებით სვამდნენ.

ყავის მირთმევასთან დაკავშირებული რიტუალები
ყავის მირთმევასთან დაკავშირებული რიტუალები განსხვავდება შინაარსის მიხედვით:

ხოშკელ კავესი („მისასალმებელი ყავა“) — ყავა, რომელსაც სტუმრებს სთავაზობენ განწყობის ასამაღლებლად და თბილი ატმოსფეროს შესაქმნელად. ყავის მომზადება ხდება საუბრის თანხლებით ყავის მარცვლების დაფქვის რიტმულ ხმასთან ერთად. საუბარი ნელი და გააზრებულია. თავაზიანი მასპინძლები უზრუნველყოფენ, რომ სტუმრებმა ისაუბრონ მათთვის მნიშვნელოვან საკითხებზე — ნათესავების ჯანმრთელობაზე, ოჯახურ ამბებსა და შვილების წარმატებებზე. საუბრისას მაგიდაზე ახლად მოხარშულ ყავას და ტკბილეულს აწყობენ.
საბა კავესი — დილის ყავა ოჯახთან ერთად. საშუალებას აძლევს ოჯახის წევრებს, შეიკრიბონ მაგიდის ირგვლივ და შექმნან კომფორტული ატმოსფერო, გამოხატონ ერთმანეთის მიმართ პატივისცემა და მხარდაჭერა, ასევე განიხილონ ხანდაზმულთა ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა. დააწყონ გეგმები, ერთმანეთს გაუზიარონ იდეები და დღის დასაწყისში ფოკუსირება მოახდინონ მნიშვნელოვან ამოცანებზე.
ბაირამ კავესი ( „სწრაფი ყავა“) — ბაირამ კავესი ყავის მირთმევის ტრადიცია რელიგიურ დღესასწაულებზე, ყურბან-ბაირამსა და რამადან ბაირამზე (იდ ალ-ფიტრი) ნათესავებთან ვიზიტისას. ხსენებულ დღესასწაულებზე ახალგაზრდები უფროსებს სტუმრობენ, რათა მიესალმონ და ჯანმრთელობა უსურვონ; ვიზიტებს თან ახლავს ყავა და ტკბილეული. ბაირამ კავესს „სწრაფ ყავას“ უწოდებენ, რადგან აუცილებელია ნათესავებთან დღეში 30-მდე ვიზიტის განხორციელება.
კელინ კავესი ( „პატარძლის ყავა“) — კელინ კავესი არის რიტუალი, როდესაც პატარძალი ქორწილის შემდეგ მეუღლის სახლში ღებულობს სტუმრებს და ადუღებს ყავას. ტრადიციის თანახმად, ახალდაქორწინებულებს სტუმრობს პატარძლის ოჯახი. მათ უმასპინძლდებიან ყავითა და ტკბილეულით. ვინაიდან პატარძლის მშობლები ვიზიტში არ მონაწილეობენ, შეხვედრა ნაკლებად ფორმალურ სახეს ატარებს, რაც საშუალებას აძლევს ნათესავებს საქორწილო ქაოსის შემდეგ დაისვენონ, დაახლოვდნენ და ახალი ურთიერთობები დაამყარონ.
კოზაიდინ კავესი ( „ყავა სასიხარულო ამბებთან ერთად“) — ყავის თანხლებით საყვარელ ადამიანებს უზიარებენ სასიხარულო ამბებს ან ოჯახურ წარმატებებს — მაგალითად, ბავშვის დაბადებას, მნიშვნელოვანი შენაძენს, სწავლის დასრულებას და ა.შ. მადლობას უხდიან ახლობლებს მხარდაჭერისთვის, სიხარულის გაზიარებისთვის.

ყირიმული თათრული ყავა შეტანილია უკრაინის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ელემენტების ეროვნულ სიაში. უკრაინამ აღნიშნა იუნესკოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის შესახებ კონვენციასთან შეერთების 15 წლის იუბილე.