მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლო

მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლო (; ; ) — წარმოადგენს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ძირითადი ორგანოებისგან ერთ-ერთს და მთავარ სასამართლო ორგანოს. იგი წყვეტს სახელმწიფოების მიერ წარდგენილ სამართლებრივ დავებს და გასცემს საკონსულტაციო დასკვნებს იმ სამართლებრივ საკითხებზე, რომლებითაც მას მიმართავენ გაეროს სხვა ორგანოები და სპეციალიზებული სააგენტოები. ერთადერთი საერთაშორისო სასამართლოა, რომელიც განიხილავს ზოგადი ხასიათის დავებს სახელმწიფოებს შორის, საერთაშორისო სამართალზე დაყრდნობით.

სასამართლო დაარსდა 1945 წლის ივნისში გაეროს წესდების საფუძველზე და ამოქმედდა 1946 წლის აპრილში. იგი არის საერთაშორისო მართლმსაჯულების მუდმივმოქმედი პალატის მემკვიდრე, რომელიც 1920 წელს ერთა ლიგამ ჩამოაყალიბა. მისი დამფუძნებელი წესდება გაეროს წესდების განუყოფელი ნაწილია და დიდწილად ეყრდნობა მისი წინამორბედი -ის წესდებას. გაეროს ყველა წევრი სახელმწიფო ავტომატურად წარმოადგენს -ის სტატუტის მხარეს. თუმცა, სასამართლოს იურისდიქცია სადავო საქმეებში ეფუძნება დავაში მონაწილე სახელმწიფოების თანხმობას, რომელიც შეიძლება გამოიხატოს სპეციალური შეთანხმებებით ან დეკლარაციებით სასამართლოს სავალდებულო იურისდიქციის აღიარების შესახებ.

სასამართლო შედგება 15 მოსამართლისგან, რომლებსაც ცხრა წლის ვადით ირჩევენ გაეროს გენერალური ასამბლეა და გაეროს უშიშროების საბჭო. მოსამართლეთა კოლეგია უნდა წარმოადგენდეს „ცივილიზაციის ძირითად ფორმებსა და მსოფლიოს უმთავრეს სამართლებრივ სისტემებს“; ამასთან, ორი მოსამართლე არ შეიძლება იყოს ერთი და იმავე სახელმწიფოს მოქალაქე. განთავსებულია მშვიდობის სასახლეში, რომელიც მდებარეობს ჰააგაში ნიდერლანდებში. ის არის გაეროს ერთადერთი მთავარი ორგანო, რომელიც არ მდებარეობს ნიუ-იორკში. მისი ოფიციალური სამუშაო ენებია ინგლისური და ფრანგული.

1947 წელს პირველი საქმის წარდგენიდან, 2025 წლის სექტემბრის მდგომარეობით, სასამართლომ 201 საქმე განიხილა. მიუხედავად იმისა, რომ მისი გადაწყვეტილებები მხარეებისთვის სავალდებულო და საბოლოოა, -ს არ გააჩნია აღსრულების ოფიციალური მექანიზმი. მისი გადაწყვეტილებების აღსრულება, საბოლოო ჯამში, გაეროს უშიშროების საბჭოს პოლიტიკური ნების გადასაწყვეტია, სადაც მასზე ვრცელდება ხუთი მუდმივი წევრის ვეტოს უფლება.

ისტორია
პირველი მუდმივი ინსტიტუტი, რომელიც საერთაშორისო დავების გადაწყვეტის მიზნით შეიქმნა, იყო მუდმივმოქმედი საარბიტრაჟო სასამართლო , რომელიც შეიქმნა 1899 წლის ჰააგის სამშვიდობო კონფერენციის მიერ. რუსეთის იმპერატორ ნიკოლოზ -ის მიერ ინიციირებულ კონფერენციაში მონაწილეობდა მსოფლიოს ყველა „დიდი“ სახელმწიფო, ისევე როგორც რამდენიმე „მცირე“ სახელმწიფო, და მის შედეგად მიიღეს პირველი მრავალმხრივი ხელშეკრულებები, რომლებიც ეხებოდა ომის წარმოებას. მათ შორის იყო კონვენცია საერთაშორისო დავების მშვიდობიანი მოგვარების შესახებ, რომელმაც ჩამოაყალიბა საარბიტრაჟო სამართალწარმოების ინსტიტუციური და პროცედურული ჩარჩო, რომელიც განხორციელდებოდა ჰააგაში, ნიდერლანდებში. მიუხედავად იმისა, რომ პროცესებს მხარს დაუჭერდა მუდმივი ბიურო, რომლის ფუნქციებიც სამდივნოს ან სასამართლო რეესტრის ეკვივალენტური იქნებოდა, არბიტრებს ნიშნავდნენ დავაში მყოფი სახელმწიფოები კონვენციის თითოეული წევრის მიერ წარდგენილი კანდიდატების სიიდან. დაარსდა 1900 წელს და სამართალწარმოება დაიწყო 1902 წელს.

1907 წელს მეორე ჰააგის სამშვიდობო კონფერენციამ, რომელშიც მონაწილეობდა მსოფლიოს სუვერენული სახელმწიფოების უმეტესობა, გააუმჯობესა -ში საარბიტრაჟო წარმოების მარეგულირებელი წესები. ამ კონფერენციის დროს ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა, დიდმა ბრიტანეთმა და გერმანიამ წარადგინეს ერთობლივი წინადადება მუდმივმოქმედი სასამართლოს შექმნის შესახებ, რომლის მოსამართლეებიც სრულ განაკვეთზე იმუშავებდნენ. ვინაიდან დელეგატები ვერ შეთანხმდნენ იმაზე, თუ როგორ მოხდებოდა მოსამართლეების შერჩევა, საკითხი გადაიდო მოგვიანებით კონვენციაზე მისაღებ შეთანხმებამდე.

ჰააგის სამშვიდობო კონფერენციებმა და იქიდან წამოსულმა იდეებმა გავლენა მოახდინა ცენტრალური ამერიკის მართლმსაჯულების სასამართლოს შექმნაზე, რომელიც დაარსდა 1908 წელს, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული რეგიონული სასამართლო ორგანო. 1911-1919 წლებში არსებობდა სხვადასხვა გეგმა და წინადადება საერთაშორისო სასამართლო ტრიბუნალის დაარსების შესახებ, რაც ვერ განხორციელდა ახალი საერთაშორისო სისტემის ფორმირებისას პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ.

საერთაშორისო მართლმსაჯულების მუდმივმოქმედი პალატა
პირველი მსოფლიო ომის უპრეცედენტო სისხლისღვრამ გამოიწვია ერთა ლიგის შექმნა, რომელიც დაარსდა 1919 წლის პარიზის სამშვიდობო კონფერენციის მიერ, როგორც პირველი მსოფლიო მასშტაბის სამთავრობოთაშორისო ორგანიზაცია, რომელიც მიზნად ისახავდა მშვიდობისა და კოლექტიური უშიშროების შენარჩუნებას. ერთა ლიგის პაქტის მე-14 მუხლი მოითხოვდა საერთაშორისო მართლმსაჯულების მუდმივმოქმედი პალატის შექმნას, რომელიც პასუხისმგებელი იქნებოდა ნებისმიერი საერთაშორისო დავის გადაწყვეტაზე, რომელიც მას წარედგინებოდა მოდავე მხარეების მიერ, ასევე საკონსულტაციო დასკვნის გაცემაზე ნებისმიერ დავასა თუ საკითხზე, რომლითაც მას ერთა ლიგა მიმართავდა.

1920 წლის დეკემბერში, რამდენიმე პროექტისა და დებატების შემდეგ, ლიგის ასამბლეამ ერთხმად მიიღო -ის წესდება, რომელსაც ხელი მოეწერა და მისი მომდევნო წელს წევრთა უმრავლესობის მიერ მისი რატიფიცირების შემდეგ შევიდა ძალაში. სხვა საკითხებთან ერთად, ახალმა სტატუტმა გადაჭრა მოსამართლეთა შერჩევის საკამათო საკითხები იმის დადგენით, რომ მოსამართლეებს ირჩევდა როგორც საბჭო, ისე ლიგის ასამბლეა ერთდროულად, მაგრამ დამოუკიდებლად. -ის შემადგენლობას უნდა აესახა „ცივილიზაციის ძირითადი ფორმები და მსოფლიოს უმთავრესი სამართლებრივი სისტემები“. მუდმივად განთავსდებოდა ჰააგის მშვიდობის სასახლეში, საარბიტრაჟო მუდმივმოქმედ სასამართლოსთან ერთად.

 წარმოადგენდა დიდ ინოვაციას საერთაშორისო იურისპრუდენციაში რამდენიმე თვალსაზრისით:

წინა საერთაშორისო საარბიტრაჟო ტრიბუნალებისგან განსხვავებით, ის იყო მუდმივი ორგანო, რომელიც იმართებოდა მისი წესდების დებულებებითა და პროცედურული წესებით.
მას ჰქონდა მუდმივი რეესტრი, რომელიც ასრულებდა კავშირის როლს მთავრობებთან და საერთაშორისო ორგანოებთან.
მისი პროცესები დიდწილად საჯარო იყო, მათ შორის წერილობითი განცხადებები, ზეპირი არგუმენტები და ყველა დოკუმენტური მტკიცებულება.
ის ხელმისაწვდომი იყო ყველა სახელმწიფოსთვის და სახელმწიფოებს შეეძლოთ განეცხადებინათ, რომ მას ჰქონდა სავალდებულო იურისდიქცია დავებზე.
-ის წესდება იყო პირველი, რომელმაც ჩამოთვალა სამართლის წყაროები, რომლებსაც იგი გამოიყენებდა, რაც თავის მხრივ საერთაშორისო სამართლის წყაროები გახდა.
მოსამართლეები უფრო მეტად წარმოადგენდნენ მსოფლიოს და მის სამართლებრივ სისტემებს, ვიდრე ნებისმიერი წინა საერთაშორისო სასამართლო ორგანო.
-სგან განსხვავებით, არ იყო ერთა ლიგის ნაწილი და არც ერთა ლიგის წევრები იყვნენ ავტომატურად მისი წესდების მხარეები. ამერიკის შეერთებული შტატები, რომელმაც გადამწყვეტი როლი ითამაშა როგორც ჰააგის მეორე სამშვიდობო კონფერენციაში, ისე პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაში, აღსანიშნავია, რომ არ იყო ერთა ლიგის წევრი. თუმცა, მისი რამდენიმე მოქალაქე მსახურობდა -ის მოსამართლედ.

1922 წლის პირველი სესიიდან 1940 წლამდე, -მ განიხილა 29 სახელმწიფოთაშორისი დავა და გამოსცა 27 საკონსულტაციო დასკვნა. სასამართლოს ფართო აღიარება აისახა იმ ფაქტში, რომ რამდენიმე ასეულმა საერთაშორისო ხელშეკრულებამ და შეთანხმებამ მას მიანიჭა იურისდიქცია დავების კონკრეტულ კატეგორიებზე. რამდენიმე სერიოზული საერთაშორისო დავის გადაჭრის გარდა, -მ როლის ითამაშა საერთაშორისო სამართალში რამდენიმე ბუნდოვანი საკითხის გადაჭრაშიც, რამაც ხელი შეუწყო მის განვითარებას.

ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა დიდი როლი ითამაშა -ის ჩამოყალიბებაში, მაგრამ მას არასოდეს შეუერთდა. პრეზიდენტები ვილსონი, ჰარდინგი, კულიჯი, ჰუვერი და რუზველტი ყველა მხარს უჭერდა წევრობას, მაგრამ სენატში ვერ მიიღეს ხელშეკრულებისთვის საჭირო ხმების ორი მესამედი.

მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს ჩამოყალიბება
1933 წელს აქტივობის პიკის შემდეგ, -ის საქმიანობა შემცირდა მზარდი საერთაშორისო დაძაბულობისა და იზოლაციონიზმის გამო, რაც იმ ეპოქას ახასიათებდა. მეორე მსოფლიო ომმა ფაქტობრივად ბოლო მოუღო სასამართლოს, რომელმაც ბოლო საჯარო სესია 1939 წლის დეკემბერში გამართა, ხოლო ბოლო ბრძანებები 1940 წლის თებერვალში გამოსცა. 1942 წელს ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა და გაერთიანებულმა სამეფომ ერთობლივად გამოუცხადეს მხარდაჭერა ომის შემდეგ საერთაშორისო სასამართლოს დაარსებას ან აღდგენას, ხოლო 1943 წელს გაერთიანებული სამეფო თავმჯდომარეობდა იურისტთა პანელს მთელი მსოფლიოდან, „მოკავშირეთაშორის კომიტეტს“, ამ საკითხის განსახილველად. მისმა 1944 წლის ანგარიშმა რეკომენდაცია გაუწია, რომ:

ნებისმიერი ახალი საერთაშორისო სასამართლოს წესდება უნდა დაფუძნებოდა -ის წესდებაზე;
ახალ სასამართლოს უნდა შეენარჩუნებინა საკონსულტაციო იურისდიქცია;
ახალი სასამართლოს იურისდიქციის აღიარება უნდა ყოფილიყო ნებაყოფლობითი;
სასამართლოს უნდა განეხილა მხოლოდ სამართლებრივი და არა პოლიტიკური საკითხები.

რამდენიმე თვის შემდეგ, 1943 წლის მოსკოვის კონფერენციაზე, მთავარმა მოკავშირე სახელმწიფოებმა, ჩინეთმა, სსრკ-მ, გაერთიანებულმა სამეფომ და აშშ-მ, გამოსცეს ერთობლივი დეკლარაცია, რომელიც აღიარებდა აუცილებლობას „რაც შეიძლება მალე შეიქმნას ზოგადი საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომელიც დაფუძნებული იქნება ყველა მშვიდობისმოყვარე სახელმწიფოს სუვერენული თანასწორობის პრინციპზე და ღია იქნება ყველა ასეთი სახელმწიფოსთვის, დიდისა და მცირესთვის, საერთაშორისო მშვიდობისა და უსაფრთხოების შესანარჩუნებლად“.

მომდევნო მოკავშირეთა კონფერენციამ დამბარტონ-ოკსში, ამერიკის შეერთებულ შტატებში, 1944 წლის ოქტომბერში გამოაქვეყნა წინადადება, რომელიც მოითხოვდა სამთავრობოთაშორისო ორგანიზაციის შექმნას, რომელიც მოიცავდა საერთაშორისო სასამართლოს. შემდგომში 1945 წლის აპრილში ვაშინგტონში მოიწვიეს შეხვედრა 44 იურისტის მონაწილეობით შემოთავაზებული სასამართლოს წესდების შესამუშავებლად. სტატუტის პროექტი არსებითად ჰგავდა -ის წესდებას და გაჩნდა კითხვა, საერთოდ უნდა შექმნილიყო თუ არა ახალი სასამართლო. სან-ფრანცისკოს კონფერენციის დროს, რომელიც მიმდინარეობდა 1945 წლის 25 ივნისიდან 26 ივნისამდე და რომელშიც 50 სახელმწიფო მონაწილეობდა, გადაწყდა, რომ შეიქმნებოდა სრულიად ახალი სასამართლო, როგორც ახალი გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ერთ-ერთი ძირითადი ორგანო. ამ სასამართლოს წესდება შეადგენდა გაეროს ქარტიის განუყოფელ ნაწილს, რომელმაც უწყვეტობის შესანარჩუნებლად პირდაპირ დაადგინა, რომ მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს წესდება დაფუძნებული იყო -ის წესდებაზე.

შესაბამისად, ბოლოჯერ შეიკრიბა 1945 წლის ოქტომბერში და გადაწყვიტა თავისი არქივების გადაცემა მისი მემკვიდრისთვის, რომელიც დაიკავებდა მის ადგილს მშვიდობის სასახლეში, ჰააგაში. -ის ყველა მოსამართლე გადადგა 1946 წლის 31 იანვარს, ხოლო -ის პირველი მოსამართლეების არჩევნები გაიმართა მომდევნო თებერვალს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის გენერალური ასამბლეისა და უშიშროების საბჭოს პირველ სესიაზე. 1946 წლის აპრილში ფორმალურად დაიშალა და -მ, თავის პირველ შეხვედრაზე, პრეზიდენტად აირჩია ხოსე გუსტავო გერეირო ელ-სალვადორიდან, რომელიც მსახურობდა -ის ბოლო პრეზიდენტად. სასამართლომ ასევე დანიშნა თავისი რეესტრის წევრები, რომლებიც ძირითადად -ის რეესტრიდან იყვნენ შერჩეულნი და გამართა საინაუგურაციო საჯარო სხდომა იმავე თვის ბოლოს.

პირველი საქმე წარდგენილ იქნა 1947 წლის მაისში გაერთიანებული სამეფოს მიერ ალბანეთის წინააღმდეგ კორფუს სრუტეში მომხდარ ინციდენტებთან დაკავშირებით.

შემადგენლობა
მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლო შედგება თხუთმეტი მოსამართლისგან, რომლებსაც ცხრა წლის ვადით ირჩევს გაეროს გენერალური ასამბლეა და გაეროს უშიშროების საბჭო მუდმივმოქმედ საარბიტრაჟო სასამართლოში ეროვნული ჯგუფების მიერ წარდგენილი პირების სიიდან. არჩევნების პროცესი გაწერილია -ის წესდების 4–19 მუხლებში. არჩევნები ეტაპობრივია, ყოველ სამ წელიწადში ხუთ მოსამართლეს ირჩევენ, რაც სასამართლოში უწყვეტობას უზრუნველყოფს. იმ შემთხვევაში, თუ მოსამართლე უფლებამოსილების განხორციელებისას გარდაიცვლება, დამკვიდრებული პრაქტიკით, რიგგარეშე არჩევნების გზით ირჩევენ მოსამართლეს დარჩენილი ვადის ამოწურვამდე. ისტორიულად, გარდაცვლილ მოსამართლეებს ანაცვლებდნენ იმავე რეგიონის მოსამართლეებით, თუმცა არა აუცილებლად იმავე ეროვნების პირის არჩევა, როგორც ამას ხშირად შეცდომით ამტკიცებენ.

მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს წესდების მე-3 მუხლის თანახმად, სასამართლოში ერთი და იმავე ქვეყნის ორი მოქალაქე არ შეიძლება იყოს მოსამართლე. მე-9 მუხლის მიხედვით, სასამართლოს შემადგენლობა უნდა წარმოადგენდეს „ცივილიზაციის ძირითად ფორმებსა და მსოფლიოს უმთავრეს სამართლებრივ სისტემებს“. ეს ინტერპრეტირებულია, როგორც საერთო სამართლის, კონტინენტური ევროპული სამართლის, სოციალისტური სამართლისა და ისლამური სამართლის ჩართულობა, მაშინ როდესაც ტერმინის „ცივილიზაციის ძირითადი ფორმები“ ზუსტი მნიშვნელობა სადავოა.

არსებობს არაფორმალური შეთანხმება, რომ ადგილები განაწილდება გეოგრაფიული რეგიონების მიხედვით: ხუთი ადგილი დასავლეთის ქვეყნებისთვის, სამი აფრიკის სახელმწიფოებისთვის (მათ შორის ერთი ფრანკოფონული კონტინენტური სამართლის, ერთი ანგლოფონური საერთო სამართლისა და ერთი არაბი მოსამართლე), ორი აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებისთვის, სამი აზიის სახელმწიფოებისთვის და ორი ლათინური ამერიკისა და კარიბის ზღვის სახელმწიფოებისთვის. სასამართლოს ისტორიის უდიდესი ნაწილის განმავლობაში, გაეროს უშიშროების საბჭოს ხუთ მუდმივ წევრს (საფრანგეთი, სსრკ, ჩინეთი, გაერთიანებული სამეფო და აშშ) ყოველთვის ჰყავდა თავისი მოსამართლე, რითაც ისინი იკავებდნენ სამ ადგილს დასავლეთისთვის განკუთვნილი კვოტიდან, ერთს აზიიდან და ერთს აღმოსავლეთ ევროპიდან. გამონაკლისი იყო ჩინეთი, რომელსაც 1967-დან 1985 წლამდე არ ჰყოლია მოსამართლე (ამ პერიოდში მას კანდიდატურა არ წარუდგენია) და ბრიტანელი მოსამართლე სერ კრისტოფერ გრინვუდი, რომელმაც 2017 წელს მეორე ცხრაწლიანი ვადით არჩევისას კანდიდატურა მოხსნა, რის გამოც გაერთიანებული სამეფო სასამართლოში მოსამართლის გარეშე დარჩა. გრინვუდს მხარს უჭერდა უშიშროების საბჭო, მაგრამ მან ვერ მიიღო ხმების უმრავლესობა გენერალურ ასამბლეაში. მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს მოსამართლეებს აქვთ ტიტული „მისი აღმატებულება“. მოსამართლეებს არ აქვთ უფლება ეკავოთ სხვა თანამდებობა ან იმოქმედონ როგორც ადვოკატებმა. პრაქტიკაში, სასამართლოს წევრებს აქვთ ამ წესების საკუთარი ინტერპრეტაცია და ბევრმა მათგანმა აირჩია დარჩენილიყვნენ არბიტრაჟებში ან ეკავათ პროფესიული პოსტები, როცა არ არსებობდა ინტერესთა კონფლიქტი. ყოფილმა მოსამართლემ ბრუნო სიმამ და ამჟამინდელმა მოსამართლემ გეორგ ნოლტემ აღიარეს, რომ „შეთავსებით“ მუშაობა უნდა შეიზღუდოს. მოსამართლის გადაყენება შესაძლებელია მხოლოდ სასამართლოს სხვა წევრების ერთხმად მიღებული გადაწყვეტილებით. ამ დებულებების მიუხედავად, -ის მოსამართლეთა დამოუკიდებლობა კითხვის ნიშნის ქვეშ დამდგარა. მაგალითად, ნიკარაგუას საქმის განხილვისას, ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა გამოსცა კომუნიკე, რომელშიც მიუთითებდა, რომ ვერ წარუდგენდა სასამართლოს სენსიტიურ მასალებს საბჭოთა ბლოკის მოსამართლეების იქ ყოფნის გამო.

მოსამართლეებს შეუძლიათ გამოიტანონ ერთობლივი გადაწყვეტილებები ან წარადგინონ საკუთარი განსხვავებული აზრი. გადაწყვეტილებები და საკონსულტაციო დასკვნები მიიღება ხმათა უმრავლესობით; ხმების თანაბრად გაყოფის შემთხვევაში კი თავმჯდომარის ხმა ხდება გადამწყვეტი, რაც მოხდა საქმეში სახელმწიფოს მიერ ბირთვული იარაღის გამოყენების კანონიერება შეიარაღებულ კონფლიქტში (ჯანმოს მიერ მოთხოვნილი საკონსულტაციო დასკვნა). მოსამართლეებს ასევე შეუძლიათ წარადგინონ ცალკეული განსხვავებული ან საწინააღმდეგო აზრი.

სასამართლოს ისტორიაში მის მოსამართლედ მხოლოდ ხუთი ქალი იქნა არჩეული, რის გამოც გაეროს ყოფილმა სპეციალურმა მომხსენებელმა ფილიპ ალსტონმა მოუწოდა სახელმწიფოებს, სერიოზულად მოეკიდონ შემადგენლობაში წარმომადგენლობითობის საკითხებს.

2023 წელს არჩეულ მოსამართლეებს შორის, რომლებმაც მოვალეობის შესრულება 2024 წლიდან დაიწყეს, რუსეთის წარმომადგენელი აღარ არის. ამრიგად, 2024 წლიდან პირველად აღარ იქნება წევრი დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობიდან. ეს ასევე პირველი შემთხვევაა, როდესაც რუსეთს არ ეყოლება მოსამართლე -ში, მისი წინამორბედის, საბჭოთა კავშირის ისტორიის ჩათვლით.

 მოსამართლეები
მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს წესდების 31-ე მუხლი ადგენს პროცედურას, რომლის მიხედვითაც სახელმწიფოთშორისო საქმეების განხილვისას სასამართლოში მონაწილეობენ (სპეციალურად ამ შემთხვევისთვის დანიშნული) მოსამართლეები. ეს სისტემა საშუალებას აძლევს საქმის ნებისმიერ მხარეს (თუ სასამართლოს შემადგენლობაში არ არის ამ მხარის მოქალაქეობის მქონე მოსამართლე), შეარჩიოს ერთი დამატებითი პირი, რომელიც მოსამართლის სტატუსით მიიღებს მონაწილეობას მხოლოდ ამ კონკრეტულ საქმეში. ამგვარად, შესაძლებელია, რომ ერთ საქმეს ჩვიდმეტამდე მოსამართლე განიხილავდეს.

ამ სისტემის მიზანია წაახალისოს სახელმწიფოები, რომ წარადგინონ საქმეები განსახილველად. მაგალითად, თუ სახელმწიფომ იცის, რომ ეყოლება სასამართლო მოხელე, რომელიც მონაწილეობას მიიღებს თათბირში და სხვა მოსამართლეებს მიაწვდის ცოდნას ამ სახელმწიფოს შესახებ და გაუზიარებს ამ სახელმწიფოს პოზიციას, ის შეიძლება უფრო მეტად მოტივირებული იყოს დაემორჩილოს სასამართლოს იურისდიქციას. პრაქტიკული თვალსაზრისით ასეთ მოსამართლეებს, როგორც წესი, მცირე გავლენა აქვს. მოსამართლეები ჩვეულებრივ (თუმცა არა ყოველთვის) ხმას აძლევენ იმ სახელმწიფოს სასარგებლოდ, რომელმაც ისინი დანიშნა, და ამგვარად აბათილებენ ერთმანეთის ხმებს.

პალატები
ზოგადად, სასამართლო სრული შემადგენლობით იკრიბება, თუმცა ბოლო თხუთმეტი წლის განმავლობაში, ზოგჯერ ის პალატების სახითაც მუშაობდა. მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს წესდების 26–29-ე მუხლები სასამართლოს აძლევს უფლებას, საქმეების განსახილველად ჩამოაყალიბოს მცირე პალატები, ჩვეულებრივ 3 ან 5 მოსამართლის შემადგენლობით. 26-ე მუხლი ითვალისწინებს ორი ტიპის პალატას: პირველი, პალატები სპეციალური კატეგორიის საქმეებისთვის და მეორე, პალატების ფორმირება კონკრეტული დავების განსახილველად. 1993 წელს, -ის წესდების 26(1) მუხლის საფუძველზე, შეიქმნა სპეციალური პალატა გარემოსდაცვით საკითხებზე სამუშაოდ (თუმცა ის არასოდეს ყოფილა გამოყენებული).

 პალატები უფრო ხშირად იკრიბება. მაგალითად, პალატები გამოყენებულ იქნა მეინის ყურის საქმის (კანადა აშშ-ის წინააღმდეგ) განსახილველად. ამ საქმეში მხარეებმა მკაფიოდ განაცხადეს, რომ გამოიხმობდნენ სარჩელს, თუ სასამართლო პალატაში მათთვის მისაღებ მოსამართლეებს არ დანიშნავდა.

მიიჩნევა, რომ პალატების გადაწყვეტილებებს შეიძლება ჰქონდეს ან ნაკლები ავტორიტეტი, ვიდრე სასამართლოს სრული შემადგენლობის მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებს, ან მათმა გამოყენებამ შეასუსტოს უნივერსალური საერთაშორისო სამართლის ჯეროვანი ინტერპრეტაცია, რომელიც სხვადასხვა კულტურული და სამართლებრივი პერსპექტივით არის გაჯერებული. მეორე მხრივ, პალატების გამოყენებამ შეიძლება წაახალისოს სასამართლოსთვის უფრო ხშირი მიმართვა და, ამგვარად, გააუმჯობესოს საერთაშორისო დავების გადაწყვეტის მშვიდობიანი ხერხების ეფექტურობა.

ამჟამინდელი შემადგენლობა
2026 წლის 26 თებერვლის მდგომარეობით, მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს შემადგენლობა გამოიუება შემდეგნაირად:

თავმჯდომარეები
იურისდიქცია
როგორც გაეროს ქარტიის 93-ე მუხლშია აღნიშნული, გაეროს ყველა წევრი სახელმწიფო ავტომატურად ხდება მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს წესდების მხარე. სახელმწიფოები, რომლებიც არ არიან გაეროს წევრები, ასევე შეიძლება გახდნენ სასამართლოს წესდების მხარეები გაეროს ქარტიის 93(2) მუხლის პროცედურის შესაბამისად, რაც გამოიყენა შვეიცარიამ 1948 წელს და ნაურუმ 1988 წელს, ორივე მათგანმა გაეროში გაწევრიანებამდე. მას შემდეგ, რაც სახელმწიფო ხდება სასამართლოს წესდების მხარე, მას აქვს უფლება მონაწილეობა მიიღოს სასამართლოში არსებულ საქმეებში. თუმცა, წესდების მხარეობა ავტომატურად არ ანიჭებს სასამართლოს იურისდიქციას ამ მხარეებს შორის არსებულ დავებზე. იურისდიქციის საკითხი განიხილება მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს საქმეების სამი ტიპის მიხედვით: სახელმწიფოთშორისო დავები, ინციდენტური იურისდიქცია და საკონსულტაციო დასკვნები.

სახელმწიფოთშორისო დავები
სახელმწიფოთშორის დავებში, რომელიც წარმოადგენს შეჯიბრებით პროცესს, რომელიც მიზნად ისახავს დავის გადაწყვეტას და ხშირად შესაძლოა სადავო საკითხებიც ეწოდოს, გამოსცემს სავალდებულო გადაწყვეტილებას იმ სახელმწიფოებს შორის, რომლებიც თანახმა არიან დაემორჩილონ სასამართლოს გადაწყვეტილებას. ასეთ საქმეებში მხარეებად მხოლოდ სახელმწიფოები შეიძლება მოგვევლინონ; ფიზიკური პირები, კორპორაციები, ფედერაციული სახელმწიფოს შემადგენელი ერთეულები, არასამთავრობო ორგანიზაციები, გაეროს ორგანოები და თვითგამორკვევის ჯგუფები გარიცხულნი არიან პირდაპირი მონაწილეობისგან, თუმცა სასამართლომ შეიძლება მიიღოს ინფორმაცია საჯარო საერთაშორისო ორგანიზაციებისგან. თუმცა, ეს არ გამორიცხავს არასახელმწიფოებრივი ინტერესების წარმოების საგნად ქცევას; მაგალითად, სახელმწიფოს შეუძლია აღძრას საქმე თავისი ერთ-ერთი მოქალაქის ან კორპორაციის სახელით, როგორიცაა დიპლომატიური დაცვის საკითხები.

სადავო საქმეებში იურისდიქცია ხშირად გადამწყვეტი საკითხია. მთავარი პრინციპი ისაა, რომ -ს აქვს იურისდიქცია მხოლოდ თანხმობის საფუძველზე. 36-ე მუხლის მიხედვით, არსებობს სასამართლოს იურისდიქციის ოთხი საფუძველი:
 ან „სპეციალური შეთანხმება“, რომლის დროსაც მხარეები გამოხატავენ აშკარა თანხმობას სასამართლოს იურისდიქციაზე საქმის მისთვის გადაცემით.
საკომპრომისო დათქმა ხელშეკრულებაში. თანამედროვე საერთაშორისო ხელშეკრულებათა დიდი ნაწილი შეიცავს ასეთ დათქმებს -ის მიერ დავის გადაწყვეტის უზრუნველსაყოფად. საკომპრომისო დათქმებზე დაფუძნებული საქმეები არ ყოფილა ისეთივე ეფექტური, როგორც სპეციალურ შეთანხმებაზე დაფუძნებული საქმეები, რადგან სახელმწიფოს შეიძლება არ ჰქონდეს ინტერესი, რომ საკითხი სასამართლომ განიხილოს და მან შეიძლება უარი თქვას გადაწყვეტილების შესრულებაზე. მაგალითად, ირანის მძევლების კრიზისის დროს, ირანმა უარი თქვა მონაწილეობა მიეღო აშშ-ის მიერ აღძრულ საქმეში, რომელიც ეფუძნებოდა დიპლომატიური ურთიერთობების შესახებ ვენის კონვენციაში არსებულ საკომპრომისო დათქმას და არ შეასრულა გადაწყვეტილება. 1970-იანი წლებიდან მოყოლებული, ასეთი დათქმების გამოყენება შემცირდა; ბევრი თანამედროვე ხელშეკრულება ადგენს დავების გადაწყვეტის საკუთარ რეჟიმს, რომელიც ხშირად ეფუძნება არბიტრაჟის ფორმებს.
ფაკულტატური დათქმის დეკლარაციები, რომლებიც აღიარებენ სასამართლოს იურისდიქციას. ასევე ცნობილია როგორც 36(2) მუხლის იურისდიქცია, მას ზოგჯერ შეცდომით უწოდებენ „სავალდებულოს“, თუმცა ასეთი დეკლარაციები ნებაყოფლობითია. ბევრი ასეთი დეკლარაცია შეიცავს დათქმებს, რომლებიც იურისდიქციიდან გამორიცხავს გარკვეული ტიპის დავებს . ნაცვალგების პრინციპმა შეიძლება კიდევ უფრო შეზღუდოს იურისდიქცია, რადგან 36(2) მუხლი ადგენს, რომ ასეთი დეკლარაცია შეიძლება გაკეთდეს „ნებისმიერი სხვა სახელმწიფოს მიმართ, რომელიც იღებს იმავე ვალდებულებას...“. 2018 წლის იანვრის მდგომარეობით, სამოცდათოთხმეტ სახელმწიფოს ჰქონდა მსგავსი დეკლარაცია დეკლარაცია; სასამართლოს ადრეულ წლებში დეკლარაციების უმეტესობას ინდუსტრიული ქვეყნები აკეთებდნენ. 1986 წლის ნიკარაგუის საქმის შემდეგ, განვითარებადი ქვეყნების მიერ გაკეთებული დეკლარაციების რაოდენობა გაიზარდა, რაც ასახავს სასამართლოსადმი მზარდ ნდობას. თუმცა, იმ ინდუსტრიულმა ქვეყნებმაც კი, რომლებმაც გამოიყენეს ფაკულტატური დეკლარაციები, ზოგჯერ გაზარდეს გამონაკლისები ან საერთოდ გააუქმეს ისინი. თვალსაჩინო მაგალითებია ამერიკის შეერთებული შტატები „ნიკარაგუას“ საქმეში და ავსტრალია, რომელმაც 2002 წელს შეცვალა თავისი დეკლარაცია, რათა გამოერიცხა დავები საზღვაო საზღვრების შესახებ, სავარაუდოდ, რათა თავიდან აეცილებინა მოსალოდნელი სარჩელი აღმოსავლეთ ტიმორისგან, რომელმაც დამოუკიდებლობა ორი თვის შემდეგ მოიპოვა.
36(5) მუხლი ითვალისწინებს იურისდიქციას მართლმსაჯულების მუდმივმოქმედი საერთაშორისო პალატის წესდების საფუძველზე გაკეთებული დეკლარაციების საფუძველზე. 37-ე მუხლი ანალოგიურად გადასცემს იურისდიქციას ხელშეკრულებაში არსებული ნებისმიერი საკომპრომისო დათქმის საფუძველზე, რომელიც იურისდიქციას -ს ანიჭებდა.

გარდა ამისა, სასამართლოს შეიძლება ჰქონდეს იურისდიქცია დუმილით თანხმობის საფუძველზე . 36-ე მუხლით მკაფიო იურისდიქციის არარსებობის შემთხვევაში, იურისდიქცია დგინდება, თუ მოპასუხე პირდაპირ აღიარებს -ის იურისდიქციას ან უბრალოდ წარადგენს შესაგებელს არსებით მხარეზე. ეს მოხდა 1949 წლის კორფუს სრუტის საქმეში (გაერთიანებული სამეფო ალბანეთის წინააღმდეგ), რომელშიც სასამართლომ დაადგინა, რომ ალბანეთის წერილი, რომელშიც ნათქვამი იყო, რომ იგი ემორჩილებოდა -ის იურისდიქციას, საკმარისი იყო სასამართლოსთვის იურისდიქციის მისანიჭებლად.

ინციდენტური იურისდიქცია
საბოლოო გადაწყვეტილების გამოტანამდე სასამართლოს აქვს კომპეტენცია დაადგინოს დროებითი ზომები დავის მხარის უფლებების დასაცავად. დავის ერთმა ან ორივე მხარემ შეიძლება მიმართოს -ს დროებითი ზომების გამოცემის მოთხოვნით. საქმეში „სასაზღვრო დავა“, დავის ორივე მხარემ, ბურკინა-ფასომ და მალიმ, მიმართეს სასამართლოს დროებითი ზომების მითითების თხოვნით. სასამართლოს ინციდენტური იურისდიქცია გამომდინარეობს მისი წესდების 41-ე მუხლიდან. საბოლოო გადაწყვეტილების მსგავსად, სასამართლოს განჩინება დროებითი ზომების შესახებ სავალდებულოა დავის მონაწილე სახელმწიფოებისთვის. -ს აქვს კომპეტენცია მიუთითოს დროებითი ზომები მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ დაკმაყოფილებულია იურისდიქცია.

საკონსულტაციო დასკვნები
საკონსულტაციო დასკვნა არის სასამართლოს ფუნქცია, რომელიც ღიაა მხოლოდ გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის განსაზღვრული ორგანოებისა და სააგენტოებისთვის. გაეროს ქარტია გაეროს გენერალურ ასამბლეას ან გაეროს უშიშროების საბჭოს ანიჭებს უფლებამოსილებას, სთხოვონ სასამართლოს საკონსულტაციო დასკვნის გამოცემა ნებისმიერ სამართლებრივ საკითხზე. გაეროს სხვა ორგანოებს, გარდა გენერალური ასამბლეისა ან უშიშროების საბჭოსი, ესაჭიროებათ გენერალური ასამბლეის ავტორიზაცია -სგან საკონსულტაციო დასკვნის მოთხოვნისთვის. გაეროს ეს ორგანოები საკონსულტაციო დასკვნას ითხოვენ მხოლოდ იმ საკითხებთან დაკავშირებით, რომლებიც მათ საქმიანობის სფეროში შედის. მოთხოვნის მიღებისას სასამართლო წყვეტს, რომელმა სახელმწიფოებმა და ორგანიზაციებმა შეიძლება მიაწოდონ მას სასარგებლო ინფორმაცია და აძლევს მათ შესაძლებლობას წარადგინონ წერილობითი ან ზეპირი განცხადებები. საკონსულტაციო დასკვნები გამიზნული იყო, როგორც საშუალება, რომლითაც გაეროს სააგენტოებს შეეძლოთ მიეღოთ სასამართლოს დახმარება რთული სამართლებრივი საკითხების გადაჭრაში, რომლებიც შეიძლება მათ შესაბამის მანდატებში შედიოდეს.

საკონსულტაციო დასკვნა თავის სტატუსსა და ავტორიტეტს იღებს იქიდან, რომ იგი არის გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მთავარი სასამართლო ორგანოს ოფიციალური განცხადება.

საკონსულტაციო დასკვნები ხშირად ხდებოდა დავის საგანი, რადგან დასმული კითხვები იყო წინააღმდეგობრივი, ან საქმე გამოიყენებოდა როგორც არაპირდაპირი გზა რეალურად სადავო საქმის სასამართლოში მოსატანად. საკონსულტაციო დასკვნების მაგალითები შეგიძლიათ იხილოთ სექციაში საკონსულტაციო დასკვნები სტატიაში მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს საქმეების სია. ერთ-ერთი ასეთი ცნობილი საკონსულტაციო დასკვნაა ბირთვული იარაღის საკონსულტაციო დასკვნა.

2025 წლის 23 ივლისს, სასამართლომ გამოსცა საკონსულტაციო დასკვნა სახელმწიფოთა ვალდებულებების შესახებ კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებით,
გაეროს გენერალური ასამბლეის მოთხოვნის საფუძველზე, რათა პასუხი გაეცა ორ კითხვაზე:
რა არის სახელმწიფოთა ვალდებულებები საერთაშორისო სამართლის მიხედვით კლიმატური სისტემის დასაცავად ანთროპოგენური ემისიებისგან სახელმწიფოებისთვის და დღევანდელი და მომავალი თაობებისთვის; და
რა არის სამართლებრივი შედეგები, რომლებიც წარმოიშობა იქ, სადაც სახელმწიფოებმა თავიანთი ქმედებებითა და უმოქმედობით გამოიწვიეს მნიშვნელოვანი ზიანი კლიმატის სისტემისა და გარემოს სხვა ნაწილებისთვის.
ეს იყო ყველაზე დიდი საქმე სასამართლოს ისტორიაში, სადაც 99 ქვეყნის და 12-ზე მეტი სამთავრობათაშორისო ორგანიზაციის პოზიცია მოისმინეს 2024 წლის დეკემბერში ორი კვირის განმავლობაში.

სახელმწიფოშორისო დავების მაგალითები
1980: ამერიკის შეერთებული შტატების საჩივარი იმის შესახებ, რომ ირანმა თეირანში დააკავა ამერიკელი დიპლომატები საერთაშორისო სამართლის დარღვევით.

1982: დავა ტუნისსა და ლიბიას შორის მათ შორის არსებული კონტინენტური შელფის დელიმიტაციის თაობაზე.

1984: დავა მეინის ყურის ტერიტორიაზე აშშ-სა და კანადის გამყოფი საზღვაო საზღვრის დელიმიტაციის შესახებ.

1999: იუგოსლავიის ფედერაციული რესპუბლიკის საჩივარი ჩრდილოატლანტიკური ხელშეკრულების ორგანიზაციის წევრი სახელმწიფოების წინააღმდეგ კოსოვოს ომში მათი მოქმედებების თაობაზე. საჩივარი უარყოფილ იქნა 2004 წლის 15 დეკემბერს იურისდიქციის არქონის გამო, ვინაიდან იუგოსლავია განაცხადის შეტანის მომენტში არ იყო -ის წესდების მხარე.

2005: კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საჩივარი იმის შესახებ, რომ მისი სუვერენიტეტი დაარღვია უგანდამ და რომ კდრ-მ დაკარგა მილიარდობით დოლარის ღირებულების რესურსები, გადაწყდა კდრ-ის სასარგებლოდ.

2011: ჩრდილოეთ მაკედონიის (ყოფილი იუგოსლავიის რესპუბლიკა მაკედონია) საჩივარი იმის შესახებ, რომ საბერძნეთის მიერ მისი ნატოში გაწევრიანების ვეტირება არღვევს ორ ქვეყანას შორის 1995 წლის 13 სექტემბრის დროებით შეთანხმებას. საჩივარი გადაწყდა ჩრდილოეთ მაკედონიის სასარგებლოდ 2011 წლის 5 დეკემბერს.

2017: ინდოეთის საჩივარი ინდოეთის მოქალაქის, კულბჰუშან ჯადჰავის მიმართ პაკისტანის სამხედრო სასამართლოს მიერ გამოტანილ სასიკვდილო განაჩენთან დაკავშირებით.

2022: უკრაინის საჩივარი რუსეთის წინააღმდეგ 1948 წლის გენოციდის კონვენციის დარღვევისათვის, რომლის მხარეებიც არიან უკრაინა და რუსეთი, უკრაინაში შეჭრის საბაბად გენოციდის შესახებ ცრუ მტკიცების გამოყენების გამო. გენოციდის მკვლევართა საერთაშორისო ასოციაციამ მხარი დაუჭირა უკრაინას, რომელმაც მოითხოვა დაჩქარებული დროებითი დაცვის ღონისძიებები, რაც რუსეთს მისი შეტევის შეჩერებისკენ მიუთითებდა. რუსეთის წარმომადგენლებმა თავი შეიკავეს სასამართლო მოსმენებზე დასწრებისგან. 16 მარტს -მ დაავალა რუსეთს „დაუყოვნებლივ შეაჩეროს სამხედრო ოპერაციები“, ხმებით 13–2-ის წინააღმდეგ, სადაც რუსი და ჩინელი მოსამართლეები წინააღმდეგნი იყვნენ. ბრძანება სავალდებულოა რუსეთისთვის, მაგრამ -ს არ შეუძლია მისი აღსრულება.

მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლო და საქართველო
2008 წლის 12 აგვისტოს საქართველომ მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოში დაიწყო სამართლებრივი დავა რუსეთის წინააღმდეგ, რაც უკავშირდებოდა მის ქმედებებს საქართველოს ტერიტორიაზე 2008 წლის აგვისტოს ომის დროს, რითაც დაირღვა 1965 წლის საერთაშორისო კონვენცია რასობრივი დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ . საქართველო ამტკიცებდა, რომ: „რუსეთის ფედერაცია, თავისი სახელმწიფო ორგანოების, სახელმწიფო აგენტების და სამთავრობო უფლებამოსილების განმახორციელებელი სხვა პირებისა და სუბიექტების მეშვეობით, ასევე სამხრეთ ოსეთისა და აფხაზეთის სეპარატისტული ძალებისა და სხვა აგენტების მეშვეობით, რომლებიც მოქმედებენ რუსეთის ფედერაციის მითითებებით, ხელმძღვანელობითა და კონტროლით, პასუხისმგებელია -ით გათვალისწინებული ფუნდამენტური ვალდებულებების სერიოზულ დარღვევებზე, მათ შორის მე-2, მე-3, მე-4, მე-5 და მე-6 მუხლების დარღვევაზე“. სასამართლოს იურისდიქციის საფუძვლად საქართველო დაეყრდნო რასობრივი დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ კონვენციის 22-ე მუხლს. საქართველოს სარჩელს თან ახლდა მოთხოვნა დროებითი ღონისძიებების მითითების შესახებ, რათა „დაეცვა [თავისი] უფლებები -ის ფარგლებში და დაეცვა საკუთარი მოქალაქეები რუსეთის შეიარაღებული ძალების მხრიდან ძალადობრივი დისკრიმინაციული ქმედებებისგან, რომლებიც მოქმედებდნენ სეპარატისტულ ფორმირებებთან და უცხოელ დაქირავებულებთან შეთანხმებით“.

2008 წლის 15 აგვისტოს, სიტუაციის სიმძიმის გათვალისწინებით, სასამართლოს თავმჯდომარემ, რომელიც მოქმედებდა მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს რეგლამენტის 74-ე მუხლის მე-4 პუნქტის საფუძველზე, სასწრაფოდ მოუწოდა მხარეებს „იმოქმედონ ისე, რომ შესაძლებელი გახდეს სასამართლოს ნებისმიერი განჩინების ჯეროვანი აღსრულება, რომელიც შეიძლება იქნეს მიღებული დროებითი ღონისძიებების მოთხოვნასთან დაკავშირებით“.

2008 წლის 8-დან 10 ოქტომბრამდე გამართული საჯარო მოსმენების შემდეგ, 15 ოქტომბერს, სასამართლომ გამოსცა განჩინება საქართველოს მიერ წარდგენილი დროებითი ღონისძიებების მითითების მოთხოვნის შესახებ.

2009 წლის 1 დეკემბერს რუსეთის ფედერაციამ წარადგინა ოთხი წინასწარი შესაგებელი იურისდიქციასთან დაკავშირებით. მეორე წინასწარი შესაგებლის ფარგლებში რუსეთის ფედერაცია ამტკიცებდა, რომ -ის 22-ე მუხლით გათვალისწინებული პროცედურული მოთხოვნები სასამართლოსთვის მიმართვის შესახებ არ იყო შესრულებული. ამ დებულების თანახმად: „ნებისმიერი დავა ორ ან მეტ მონაწილე სახელმწიფოს შორის ამ კონვენციის განმარტების ან გამოყენების თაობაზე, რომელიც არ არის გადაწყვეტილი მოლაპარაკებების ან ამ კონვენციით პირდაპირ გათვალისწინებული პროცედურების მეშვეობით, დავის ნებისმიერი მხარის მოთხოვნით გადაეცემა გადასაწყვეტად მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს, თუ მოდავე მხარეები არ შეთანხმდნენ დავის მოგვარების სხვა ხერხზე“.

2011 წლის 1 აპრილის გადაწყვეტილებაში მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლომ პირველ რიგში განიხილა რუსეთის ფედერაციის პირველი წინასწარი შესაგებელი, რომლის მიხედვითაც, იმ თარიღისთვის, როდესაც საქართველომ სარჩელი შეიტანა, მხარეებს შორის არ არსებობდა დავა -ის ინტერპრეტაციასთან ან გამოყენებასთან დაკავშირებით. სასამართლომ დაასკვნა, რომ წარდგენილი დოკუმენტებიდან ან განცხადებებიდან არცერთი არ იძლეოდა საფუძველს იმის დასადგენად, რომ 1999 წლის ივლისისთვის არსებობდა დავა რასობრივ დისკრიმინაციაზე. თუმცა, სასამართლომ დაასკვნა, რომ 2008 წლის 10 აგვისტოს გაეროს უშიშროების საბჭოში საქართველოსა და რუსეთის წარმომადგენლების გამოსვლების, საქართველოს პრეზიდენტის, მიხეილ სააკაშვილის, მიერ 9 და 11 აგვისტოს გაკეთებულმა განცხადებებმა და რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის, სერგეი ლავროვის, 12 აგვისტოს პასუხმა დაადასტურა, რომ ამ დღისთვის (როდესაც საქართველომ სარჩელი წარადგინა) საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციას შორის არსებობდა დავა ამ უკანასკნელის მიერ -ით გათვალისწინებული ვალდებულებების შესრულებაზე, რომლებზეც საქართველო ამ საქმეში მიუთითებდა. შესაბამისად, რუსეთის ფედერაციის პირველი წინასწარი შესაგებელი არ დაკმაყოფილდა. უპირველეს ყოვლისა, სასამართლომ აღნიშნა, რომ საქართველო არ ამტკიცებდა, რომ სასამართლოსთვის მიმართვამდე მან გამოიყენა ან სცადა გამოეყენებინა -ით პირდაპირ გათვალისწინებული პროცედურები. შესაბამისად, სასამართლომ თავისი განხილვა შემოფარგლა მხოლოდ იმ საკითხით, იყო თუ არა შესრულებული მოლაპარაკებების წინაპირობა. იმის დადგენისას, თუ რა წარმოადგენს მოლაპარაკებებს, სასამართლომ აღნიშნა, რომ მოლაპარაკებები განსხვავდება უბრალო პროტესტის ან დავისგან. სასამართლომ აღნიშნა, რომ საქართველოსა და რუსეთის ფედერაციას შორის მოლაპარაკებები მიმდინარეობდა შესაბამისი დავის დაწყებამდე. თუმცა, ვინაიდან 2008 წლის 9 აგვისტომდე არ არსებობდა დავა -ის რეგულირების სფეროში შემავალ საკითხებზე, ვერ ჩაითვლებოდა, რომ ეს მოლაპარაკებები ასეთ საკითხებს მოიცავდა. ამდენად, მათ მნიშვნელობა არ ჰქონდათ სასამართლოს მიერ რუსეთის ფედერაციის მეორე წინასწარი შესაგებლის განხილვისთვის. შესაბამისად, სასამართლომ დაასკვნა, რომ 22-ე მუხლში მოცემული არცერთი მოთხოვნა არ იყო დაკმაყოფილებული. ამგვარად, -ის 22-ე მუხლი ვერ გამოდგებოდა ამ საქმეზე სასამართლოს იურისდიქციის საფუძვლად. შედეგად, რუსეთის ფედერაციის მეორე წინასწარი შესაგებელი დაკმაყოფილდა. ვინაიდან სასამართლომ დააკმაყოფილა რუსეთის ფედერაციის მეორე წინასწარი შესაგებელი, მან დაადგინა, რომ აღარ იყო საჭირო მოპასუხის მიერ წამოყენებული სხვა იურისდიქციული შესაგებლების განხილვა ან მათზე გადაწყვეტილების მიღება და საქმე ვერ გადავიდოდა არსებითი განხილვის ფაზაში.

ურთიერთობა გაეროს უშიშროების საბჭოსთან
გაეროს ქარტიის 94-ე მუხლი ადგენს გაეროს ყველა წევრის ვალდებულებას, დაემორჩილოს სასამართლოს გადაწყვეტილებებს იმ საქმეებზე, რომლებშიც ისინი მონაწილეობენ. თუ მხარეები არ ასრულებენ გადაწყვეტილებას, საკითხი შეიძლება გადაეცეს გაეროს უშიშროების საბჭოს აღსრულების ღონისძიებების მისაღებად. აღსრულების ასეთ მეთოდთან დაკავშირებით აშკარა პრობლემები არსებობს. თუ განაჩენი მიმართულია უშიშროების საბჭოს ხუთი მუდმივი წევრიდან ერთ-ერთის ან მისი მოკავშირეების წინააღმდეგ, აღსრულების შესახებ ნებისმიერ რეზოლუციას შეიძლება ამ წევრმა ვეტო დაადოს. ეს მოხდა, მაგალითად, საქმეში ნიკრაგუა აშშ-ის წინააღმდეგ შემდეგ, როდესაც ნიკარაგუამ უშიშროების საბჭოს წინაშე დააყენა საკითხი აშშ-ის მიერ სასამართლოს გადაწყვეტილების შეუსრულებლობის შესახებ.

მაგალითად, ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა აღიარარებული ჰქონდა სასამართლოს სავალდებულო იურისდიქცია მისი შექმნისას 1946 წელს, მაგრამ 1984 წელს, ნიკარაგუის საქმის შემდეგ, სასამართლოს გადაწყვეტილების საპასუხოდ, ეს აღიარება აშშ-მ გააუქმა. ხსენებული გადაწყვეტილება მოუწოდებდა აშშ-ს „შეეწყვიტა და თავი შეეკავებინა“ ნიკარაგუის წინააღმდეგ „ძალის უკანონო გამოყენებისგან“. სასამართლომ დაადგინა, რომ ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა „დაარღვია ნიკარაგუასთან მეგობრობის ხელშეკრულებით ნაკისრი ვალდებულება ნიკარაგუის წინააღმდეგ ძალის გამოუყენებლობის შესახებ“ და აშშ-ს დააკისრა ომის რეპარაციების გადახდა. ამ საქმის არსებით მხარეზე გადაწყვეტილება არ გამოტანილა, რადგან მხარეებმა (გაერთიანებული სამეფო, აშშ და ლიბია) საქმე სასამართლოს გარეშე, მორიგებით დაასრულეს 2003 წელს.

გამოყენებული სამართალი და სამართლის წყაროები
საქმეების გადაწყვეტისას მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლო ეყრდნობა საერთაშორისო სამართალს, რომლის წყაროებიც შეჯამებულია -ის წესდების 38-ე მუხლში. ამ მუხლის თანახმად, გადაწყვეტილების მიღებისას სასამართლო იყენებს საერთაშორისო ხელშეკრულებებს, საერთაშორისო ჩვეულებებსა და „ცივილიზებული ერების მიერ აღიარებულ სამართლის ზოგად პრინციპებს“. ზემოთმოყვანილი წყაროების ინტერპრეტაციაში დასახმარებლად მას ასევე შეუძლია მიმართოს აკადემიურ ნაშრომებს („სხვადასხვა ერის საჯარო სამართლის ყველაზე კვალიფიციურ სპეციალისტთა სწავლებებს“) და წინა სასამართლო გადაწყვეტილებებს, თუმცა სასამართლო ფორმალურად არ არის შბოჭილი თავისი ადრინდელი გადაწყვეტილებებით -ის დოქტრინის მიხედვით.

სასამართლოს წესდების 59-ე მუხლი მკაფიოდ განმარტავს, რომ საერთო სამართლის ცნება პრეცედენტის ან -ის შესახებ არ ვრცელდება -ის გადაწყვეტილებებზე. სასამართლოს გადაწყვეტილება სავალდებულოა მხოლოდ კონკრეტული დავის მხარეებისთვის. მიუხედავად ამისა, სასამართლოს შეუძლია გამოიყენოს თავისი წინა გადაწყვეტილებები და ხშირად ციტირებს კიდეც მათ.

თუ მხარეები შეთანხმდებიან, მათ ასევე შეუძლიათ მიანიჭონ სასამართლოს უფლებამოსილება, გადაწყვიტოს საქმე („სამართლიანობისა და კეთილსინდისიერების საფუძველზე“), რაც -ს აძლევს თავისუფლებას, მიიღოს გადაწყვეტილება იმის მიხედვით, თუ რა არის სამართლიანი მოცემულ გარემოებებში. ეს დებულება ჯერ-ჯერობით არასოდეს გამოყენებულა მართ₾მსაჯულების საერტაშორისო სასამართლოში, მიუხედავად იმისა, რომ მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს განხილული აქვს 201 საქმე.

სამართალო პროცესი
მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლო უფლებამოსილია თავად დაადგინოს საკუთარი რეგლამენტი. სასამართლო პროცედურა გაწერილია მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს 1978 წლის რეგლამენტში, რომელშიც ცვლილებები 2005 წლის 29 სექტემბერს შევიდა. ამ ზომების მთავარი მიზანია დავის საგნის შენარჩუნება და იმ უფლებების დაცვა, რომლებიც შესაძლოა გამოუსწორებლად დაზიანდეს საბოლოო გადაწყვეტილების გამოტანამდე.

ბოლო წლებში დროებითი ზომების გამოყენების ცნობილი მაგალითებია:
უკრაინა რუსეთის წინააღმდეგ: სასამართლომ უბრძანა რუსეთს დაუყოვნებლივ შეეჩერებინა სამხედრო ოპერაციები უკრაინის ტერიტორიაზე.
სამხრეთი აფრიკა ისრაელის წინააღმდეგ: ღაზის სექტორში მიმდინარე ომთან დაკავშირებით, სასამართლომ ისრაელს დააკისრა რიგი ვალდებულებები გენოციდის აღკვეთისა და ჰუმანიტარული დახმარების დაშვების მიზნით.

გამოყენების კრიტერიუმები
სასამართლო პრაქტიკით ჩამოყალიბდა რამდენიმე პირობა, რომელიც უნდა დაკმაყოფილდეს დროებითი ზომების დასაწესებლად:
 იურისდიქცია: სასამართლო უნდა დარწმუნდეს, რომ ერთი შეხედვით მაინც გააჩნია იურისდიქცია საქმის არსებითი განხილვისთვის.
სადავო უფლების არსებობის დამაჯერებლობა: მომჩივანი მხარის მიერ მოთხოვნილი უფლებები უნდა იყოს დასაბუთებული და დამაჯერებელი.
გამოუსწორებელი ზიანი და გადაუდებლობა: უნდა არსებობდეს რეალური საფრთხე, რომ საბოლოო განაჩენამდე მოხდება უფლებების ისეთი შელახვა, რომლის გამოსწორებაც მომავალში შეუძლებელი იქნება.

სამართლებრივი ძალა
დიდი ხნის განმავლობაში არსებობდა აზრთა სხვადასხვაობა დროებითი ზომების სავალდებულოობაზე. ეს საკითხი საბოლოოდ გადაწყდა 2001 წელს ლაგრანდის საქმეში (გერმანია აშშ-ის წინააღმდეგ), სადაც სასამართლომ განმარტა, რომ სასამართლოს წესდების 41-ე მუხლით გათვალისწინებულ ზომებს აქვს სავალდებულო იურიდიული ძალა და მათი შეუსრულებლობა წარმოადგენს საერთაშორისო სამართლის დარღვევას.

განაცხადი ჩარევის შესახებ
იმ შემთხვევებში, როდესაც საქმე ეხება მესამე სახელმწიფოს ინტერესებს, ამ სახელმწიფოს შეიძლება მიეცეს უფლება ჩაერიოს საქმეში და მონაწილეობა მიიღოს როგორც სრულუფლებიანმა მხარემ. მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს წესდების 62-ე მუხლის თანახმად, სახელმწიფოს, რომელსაც აქვს „სამართლებრივი ხასიათის ინტერესი“, შეუძლია მიმართოს სასამართლოს; თუმცა, სასამართლოს დისკრეციაზეა დამოკიდებული, დაუშვებს თუ არა ამ ჩარევას.

გადაწყვეტილება და დაცვის საშუალებები
თათბირის შემდეგ სასამართლო გამოსცემს უმრავლესობის აზრს. ცალკეულ მოსამართლეებს შეუძლიათ გამოაქვეყნონ თანმხვედრი აზრი (თუ ისინი ეთანხმებიან სასამართლოს განაჩენის შედეგს, მაგრამ განსხვავებული დასაბუთება აქვთ) და განსხვავებული ან საწინააღმდეგო აზრი (თუ ისინი არ ეთანხმებიან უმრავლესობას). გასაჩივრება შეუძლებელია, თუმცა ნებისმიერ მხარეს შეუძლია სთხოვოს სასამართლოს განმარტება, თუ არსებობს დავა სასამართლო გადაწყვეტილების მნიშვნელობის ან მოქმედების სფეროს შესახებ.

კრიტიკა
მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლო კრიტიკის ობიექტი გახდა მისი გადაწყვეტილებების, პროცედურებისა და უფლებამოსილების გამო. ისევე როგორც გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის კრიტიკის შემთხვევაში, სასამართლოს მრავალი კრიტიკოსი და ოპონენტი მიუთითებს იმ ზოგად უფლებამოსილებაზე, რომელიც ამ ორგანოს წევრმა სახელმწიფოებმა წესდების მეშვეობით მიანიჭეს, ვიდრე მოსამართლეთა შემადგენლობის ან მათი გადაწყვეტილებების კონკრეტულ პრობლემებზე. ძირითადი კრიტიკა მოიცავს შემდეგს:

„სავალდებულო“ იურისდიქცია შემოიფარგლება მხოლოდ იმ შემთხვევებით, როდესაც ორივე მხარე თანახმაა დაემორჩილოს გადაწყვეტილებას, რის გამოც მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს გადაწყვეტილებები იურიდიულად სავალდებულოა სახელმწიფოებისთვის, თუმცა მათი აღსრულება პრობლემურია ამ სახელმწიფოების თანხმობისა და მორჩილების გარეშე.

გაეროს უშიშროების საბჭოს მუდმივ წევრებს შეუძლიათ ვეტო დაადონ იმ საქმეების აღსრულებას, რომელთა შესრულებაზეც მათ მანამდე თანხმობა განაცხადეს. ვინაიდან იურისდიქციას თავისთავად არ გააჩნია სავალდებულო ძალა, ბევრ შემთხვევაში აგრესიის ფაქტებს განიხილავს უშიშროების საბჭო რეზოლუციის მიღების გზით და ამიტომ არსებობს ალბათობა, რომ უშიშროების საბჭოს მუდმივმა წევრმა სახელმწიფოებმა თავი აარიდონ მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს მიერ დაკისრებულ სამართლებრივ პასუხისმგებლობას.

სასამართლოს ბრალი ედება სასამართლო თავშეკავებაში ან სიძუნწეში, რადგან მისი გადაწყვეტილებები ხშირად უარყოფს მხარეთა მოთხოვნებს იურისდიქციული საფუძვლით და არ წყვეტს მათ შორის არსებულ ძირეულ დავას.

სასამართლოს ბრალი ედება პოლიტიკური მიკერძოებულობის გამოვლინებაში; წარსულმა კვლევებმა გამოავლინა „მყარი მტკიცებულება“ იმისა, რომ -ის მოსამართლეები „უპირატესობას ანიჭებენ იმ სახელმწიფოს, რომელმაც ისინი წარადგინა“, „უპირატესობას ანიჭებენ სახელმწიფოებს, რომელთა კეთილდღეობის დონე ახლოსაა მოსამართლის საკუთარი სახელმწიფოს დონესთან“ და „უპირატესობას ანიჭებენ სახელმწიფოებს, რომელთა პოლიტიკური სისტემა მოსამართლის საკუთარი სახელმწიფოს სისტემის მსგავსია“.