უშიშროება

უშიშროება – პოლიტიკური, სამართლებრივი და სოციალური მეცნიერებების ფუნდამენტური კატეგორიაა, რომელიც გამოხატავს ისეთ მდგომარეობასა და პროცესთა ერთობლიობას, როდესაც სისტემის (ინდივიდის, საზოგადოების, სახელმწიფოს) სასიცოცხლო ინტერესები დაცულია ნებისმიერი განზრახული თუ არასასურველი ზემოქმედებისგან, ხოლო მისი სტაბილური განვითარებისთვის შიშის ობიექტური საფუძველი არ არსებობს.

ტერმინოლოგიური დიფერენციაცია
თანამედროვე ქართულ სამეცნიერო და პოლიტიკურ დისკურსში ხშირად ხდება ძირძველი ქართული ზოგადსამეცნიერო ტერმინის „უშიშროება“ და 1932 წელს, რუსული ენიდან გადმოქართულებული, ხელოვნურად შექმნილი ტექნიკური ტერმინის „უსაფრთხოება“ – არასწორი გაიგივება და სინონიმებად გამოყენება, რაც აკადემიურ დონეზე პრინციპულ შეცდომას წარმოადგენს.

აკადემიურ და პრაქტიკულ დონეზე ტერმინები შემდეგნაირად იმიჯნება:
უშიშროება : გამოხატავს გლობალურ, სტრატეგიულ და პოლიტიკურ კონტექსტს. ეს არის წინმსწრები, პრევენციული და აქტიური ღონისძიებების ერთობლიობა, რომელიც მიმართულია გარე თუ შიდა საფრთხეების თავიდან ასაცილებლად (მაგალითად: ეროვნული უშიშროება, საინფორმაციო უშიშროება, კიბერუშიშროება, საერთაშორისო უშიშროება და ა. შ.).
უსაფრთხოება : მდგომარეობა, როდესაც პირი ან სისტემა დაცულია შემთხვევითი, უნებლიე, ტექნიკური ან გარემო პირობებით გამოწვეული საფრთხისგან. იგი ძირითადად ეხება ტექნიკურ, ფიზიკურ, საყოფაცხოვრებო ან შრომით ასპექტებს, სადაც მიზანია არსებული, კონკრეტული რისკებისგან ან ზიანისგან დაცულობა (მაგალითად: შრომის უსაფრთხოება, მოძრაობის უსაფრთხოება, სახანძრო უსაფრთხოება, უსაფრთხოების ღვედი და ა. შ.).

შედარების მაგალითები
სასურსათო უშიშროება გულისხმობს სახელმწიფოს სტრატეგიულ მზაობასა და პოლიტიკას, რათა ქვეყანაში სურსათის ამოწურვისა და შიმშილობის საფრთხე პრინციპულად გამოირიცხოს. ხოლო სასურსათო უსაფრთხოება გულისხმობს უშუალოდ საკვები პროდუქტის ხარისხს, მის ვარგისიანობასა და ეკოლოგიურ სისუფთავეს ადამიანის ჯანმრთელობისთვის.
საინფორმაციო უშიშროება მოიცავს ქვეყნის გლობალურ, სახელმწიფოებრივ და კიბერსივრცობრივ თავდაცვას საინფორმაციო ომებისა და ჰიბრიდული საფრთხეებისგან, მაშინ როდესაც საინფორმაციო უსაფრთხოება უფრო მეტად ტექნიკურ დაცულობასა და მონაცემთა შენახვის წესებს უკავშირდება.

უშიშროების სტრუქტურული ელემენტები
უშიშროების სისტემა მოიცავს სამ ურთიერთდაკავშირებულ ფუნდამენტურ კომპონენტს:
პოტენციური საფრთხეები, მუქარები და გამოწვევები: ეს არის ფაქტორთა ერთობლიობა, რომელთაც შეუძლიათ ზიანი მიაყენონ სისტემის სტაბილუმატესობას. ისინი შეიძლება იყოს ფიზიკური და სამხედრო (ომი, შეიარაღებული კონფლიქტი, ძალადობა), ტექნოლოგიური (კიბერშეტევები, საინფორმაციო ომები), სოციალურ-ეკონომიკური (ღრმა ფინანსური კრიზისები, სასურსათო დეფიციტი) და სხვა.
პრევენციული და თავდაცვითი ღონისძიებები: სახელმწიფოებრივი და სისტემური დონის სტრატეგიები, დოქტრინები, პოლიტიკური სახელმძღვანელოები, სამართლებრივი ბაზა და ტექნოლოგიური ინფრასტრუქტურა, რომელთა პირდაპირი დანიშნულებაა არსებული თუ სავარაუდო საფრთხეების თავიდან აცილება, ნეიტრალიზაცია ან მათი უარყოფითი შედეგების მაქსიმალური შემცირება.
უზრუნველყოფის სუბიექტები და კონტროლის მექანიზმები: სპეციალიზებული ინსტიტუტები, სახელმწიფო უწყებები (სადაზვერვო, კონტრსადაზვერვო და ანალიტიკური სტრუქტურები), საერთაშორისო ორგანიზაციები და სხვა აქტორები, რომლებიც ახორციელებენ საფრთხეების მუდმივ მონიტორინგს, სტრატეგიულ ანალიზს და უშუალოდ პასუხისმგებელნი არიან დაცვის ფუნქციის აღსრულებაზე.
თანამედროვე მიდგომები
თანამედროვე კვლევები უშიშროებას განიხილავს როგორც:
დინამიკურ პროცესს — საფრთხეები მუდმივად იცვლება და უშიშროების სტრატეგიებიც უნდა ადაპტირდეს;
სისტემურ მოვლენას — სახელმწიფო, საზოგადოება, ეკონომიკა და ტექნოლოგია ერთმანეთთან დაკავშირებული სფეროებია;
საერთაშორისო პრობლემას — გლობალიზაციის პირობებში ერთ ქვეყნის უშიშროება ხშირად დამოკიდებულია სხვებზე;
ადამიანზე ორიენტირებულ კონცეფციას — სადაც მთავარი ღირებულება მოქალაქის სიცოცხლე და კეთილდღეობაა.

ტერმინის წარმოშობა
ტერმინი „უშიშროება“ ნაწარმოებია ძველი ქართული სიტყვისგან უშიშობა (უშიშება), რომელიც ძველი ქართული ენის ლექსიკონში განმარტებულია, როგორც „უშიშრობა“ ამ ტერმინს იყენებს ძველი ქართული საისტორიო წყაროები: „ქართლის ცხოვრება“, ლეონტი მროველის „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“, „მატიანე ქართლისაჲ“, ლაშა-გიორგის დროინდელი მემატიანე „ცხოვრება გიორგი მეფისა“, ჯუანშერი „ცხორებაჲ ვახტანგ გორგასლისა...“, „ცხორებაჲ მეფეთ-მეფისა დავითისი“, „ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი“, ჟამთააღმწერელი, ვახუშტი ბატონიშვილი „აღწერა სამეფოსა საქართველოსა“ და სხვ. ტერმინ „უშიშობა“–ს საფუძვლად უდევს სიტყვა „შიში“. ტერმინ „შიში“–სა და მისგან წარმოებული ტერმინების მნიშვნელობა ახსნილია ლექსიკონებში შემდეგნაირად:

სულხან–საბა ორბელიანის „ლექსიკონი ქართული“: 1) შიში, სიში – ხოლო შიშიცა განიყოფების ექვსად. ერთ–ერთი ახსნილია ასე: უღონოება – შიში განვრდომილებისა, რამეთუ შეგვეშინის რაჲ, ჴვებულ ყოფასა უღონოებითა; 2) საშიშარი – შიშის ადგილი; 3) საშიში – შიშის საქმე (საქნელი).
ილია აბულაძის „ძველი ქართული ენის ლექსიკონი“: 1) შიში – ზარი, ტუქსვა, ძრწოლა, თრთოლა; 2) შიშვა – შინება; 3) შიშნეული – მოშიშე; 4) შინება – შეშინება, მშიშრება, დამედგრება, განკრთომა, დახსნა; 5) უშიში – უშიშარი, კრძალული.
ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონი: შიში – მოსალოდნელი (ან თავსდატეხილი) საფრთხის განცდით; 1) გამოწვეული ცუდი, შემაწუხებელი გრძნობა; 2) შიშობს – ა) შიში აქვს რისამე (ეშინია). ბ) შეწუხებულია რაიმეს ცუდის მოლოდინით (ეშინია); 3) უშიშარი (უშიშრისა) – ა) ვისაც არაფრის არ ეშინია (გულადი, გაბედული, მამაცი). ბ) ასეთი ადამიანის შესაფერისი (უშიშარი გულის პატრონი). გ) სადაც საშიში არაფერია (უშიშარი ადგილი); 4) უშიშრობა – უშიშრის თვისება (გულადობა, მამაცობა).

ტერმინის მნიშვნელობა
ქართველები ტრადიციულად ტერმინ "უშიშროებას" (უშიშოებაჲ) იყენებდნენ მხოლოდ სოციალურ–პოლიტიკურ კონტექსტში (სახელმწიფოს, ქვეყნის, საზოგადოების, ხელისუფლების, ადამიანის და სხვ. უშიშროება). იმავე სოციალურ–პოლიტიკურ კონტექსტშია ახსნილი ქართული ენის განმარტებით ლექსიკონში ტერმინი "უშიშროება": „მდგომარეობა, როდესაც რისამე საფრთხე არ არსებობს, რაიმე საშიშროება, საფრთხე არ ემუქრება ვისმე, რასმე“ და მაგალითებად მოტანილია, ვთქვათ, სახელმწიფო უშიშროების დაცვა, გაერთიანებული ერების უშიშროების საბჭო და სხვ.

უშიშროების სახეები და ტერმინის გამოყენების სფერო
ეროვნული უშიშროება
ეროვნული უშიშროების საბჭო
სახელმწიფო უშიშროება
საერთაშორისო უშიშროება
პოლიტიკური უშიშროება (შიდასახელმწიფოებრივ-პოლიტიკური უშიშროება, საგარეო-პოლიტიკური უშიშროება)
ეკონომიკური უშიშროება (საფინანსო-საბიუჯეტო უშიშროება, სასურსათო უშიშროება და სხვ.)
ენერგეტიკული უშიშროება
სამხედრო უშიშროება
ინფორმაციული უშიშროება – სხვა შინაარსის შემცველია ინფორმაციული უსაფრთხოება
საზოგადოებრივი უშიშროება
ეკოლოგიური უშიშროება
საგანმანათლებლო და სამეცნიერო-ტექნიკური უშიშროება
სოციალური უშიშროება
ტექნოლოგიური უშიშროება
ადამიანის უფლებათა დაცვითი და მოქალაქეთა პირადი უშიშროება
ჯანდაცვითი უშიშროება
გენეტიკური უშიშროება
დემოგრაფიული უშიშროება