ჰაიტის პრეზიდენტი

ჰაიტის პრეზიდენტი , ოფიციალურად — ჰაიტის რესპუბლიკის პრეზიდენტი — ჰაიტის სახელმწიფოს მეთაური. შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალი. ჰაიტიში აღმასრულებელი ხელისუფლება განაწილებულია პრეზიდენტსა და მთავრობას შორის, რომელსაც ხელმძღვანელობს ჰაიტის პრემიერ-მინისტრი.

მიმდინარე პოლიტიკური კრიზისის გამო, 2024 წლის 25 აპრილიდან პრეზიდენტის უფლებამოსილებებს ახორციელებს გარდამავალი საპრეზიდენტო საბჭო. საბჭოს მოქმედების მანდატი იწურება 2026 წლის 7 თებერვალს.

ვადა და არჩევნები
პრეზიდენტის თანამდებობისთვის საჭირო მოთხოვნები განსაზღვრულია ჰაიტის 1987 წლის კონსტიტუციის თავის სექციაში (134-ე და 135-ე მუხლები).

პრეზიდენტი აირჩევა ხალხის მიერ ხუთწლიანი ვადით. პრეზიდენტს ეკრძალება ზედიზედ არჩევა; მეორე ვადით კენჭისყრა შესაძლებელია მხოლოდ ხუთწლიანი შუალედის შემდეგ, ხოლო მესამე ვადით კენჭისყრა დაუშვებელია.

პრეზიდენტად არჩევის პირობები
პრეზიდენტობის კანდიდატისადმი მოთხოვნები:
დაბადებით ჰაიტის მოქალაქე და არასოდეს ჰქონდეს მოქალაქეობაზე უარი ნათქვამი;
არჩევნების დღეს არანაკლებ 35 წლისა;
სარგებლობდეს სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებებით და არ იყოს მსჯავრდებული სიკვდილით დასჯით, იძულებითი შრომით ან სამოქალაქო უფლებების ჩამორთმევით;
ფლობდეს უძრავ ქონებას და მუდმივად ცხოვრობდეს ქვეყანაში;
არჩევნებამდე არანაკლებ 5 წლის განმავლობაში ცხოვრობდეს ჰაიტიში;
წარსულში საჯარო ფინანსებთან მუშაობის შემთხვევაში, იყოს პასუხისმგებლობებისგან კანონიერად გათავისუფლებული.

არჩევნები ტარდება პრეზიდენტის ვადის მეხუთე წელს, ნოემბრის ბოლო კვირა დღეს. თუმცა პრაქტიკაში არჩევნების თარიღი ყოველთვის მკაცრად განსაზღვრული არ არის, როგორც ეს 2015 წლის არჩევნების შემთხვევაში მოხდა.

თუ ვერცერთი კანდიდატი ვერ მიიღებს ხმების უმრავლესობას, ტარდება მეორე ტური, რომელშიც მონაწილეობენ ორი საუკეთესო შედეგის მქონე კანდიდატი. მეორე ტურში ყველაზე მეტი ხმის მიმღები კანდიდატი ხდება პრეზიდენტი.

პრეზიდენტის ვადა ოფიციალურად უნდა იწყებოდეს და სრულდებოდეს 7 თებერვალს, ბოლო საპრეზიდენტო არჩევნების შემდეგ. აღნიშნული წესი ყოველთვის არ არის დაცული — მაგალითად, მიშელ მარტელი პრეზიდენტის მოვალეობის შესრულებას 2011 წლის 11 მაისს შეუდგა.

1950 წლიდან პრეზიდენტი აირჩევა საერთო საარჩევნო უფლებით. მანამდე პრეზიდენტებს ირჩევდა დეპუტატთა პალატა.

მოვალეობები და უფლებამოსილებები
პრეზიდენტის უფლებამოსილებები განსაზღვრულია 1987 წლის კონსტიტუციის თავის სექციაში (136–147-ე მუხლები). პრეზიდენტს არ გააჩნია სხვა უფლებამოსილებები, გარდა კონსტიტუციით განსაზღვრულისა.

კონსტიტუციის მიხედვით, პრეზიდენტი ვალდებულია უზრუნველყოს:
კონსტიტუციის დაცვა და შესრულება, ასევე სახელმწიფო ინსტიტუტების სტაბილურობა;
საჯარო უწყებების შეუფერხებელი ფუნქციონირება;
სახელმწიფოს უწყვეტობა;
ქვეყნის დამოუკიდებლობა და ტერიტორიული მთლიანობა.

თუ პარლამენტში არსებობს ახალი მთავრობის მხარდამჭერი უმრავლესობა, პრეზიდენტი პრემიერ-მინისტრად ნიშნავს უმრავლესობის პარტიის წარმომადგენელს; სხვა შემთხვევაში, არჩევანს აკეთებს პარლამენტის ორივე პალატასთან კონსულტაციის შემდეგ. ნებისმიერ შემთხვევაში, კანდიდატურა პარლამენტმა უნდა დაამტკიცოს. პრეზიდენტი ათავისუფლებს პრემიერ-მინისტრს უფლებამოსილებისგან მთავრობის გადადგომის შემდეგ.

პრეზიდენტი აცხადებს ომს და აწარმოებს სამშვიდობო მოლაპარაკებებს ეროვნული ასამბლეის თანხმობით, ხელს აწერს საერთაშორისო ხელშეკრულებებს, კონვენციებსა და შეთანხმებებს და წარუდგენს მათ ასამბლეას რატიფიკაციისთვის.

პრეზიდენტი აკრედიტაციას უწევს უცხო ქვეყნებში დანიშნულ ელჩებსა და სპეციალურ წარმომადგენლებს, იღებს უცხო სახელმწიფოების ელჩების სარატიფიკაციო წერილებს და გასცემს ეგზეკვატურებს კონსულების აღიარებისთვის.

სენატის თანხმობით პრეზიდენტი ნიშნავს ჰაიტის შეიარაღებული ძალებისა და ჰაიტის პოლიციის მთავარსარდალს, ასევე ჰაიტის ელჩებსა და კონსულებს უცხო ქვეყნებში. პრეზიდენტი თავად არის შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალი.

მინისტრთა საბჭოს თანხმობით პრეზიდენტი ნიშნავს საჯარო სამსახურის გენერალურ დირექტორებს, აგრეთვე დეპარტამენტებისა და ოლქების დელეგატებსა და ვიცე-დელეგატებს.

პრეზიდენტი ამტკიცებს კანონებს და უფლება აქვს აირჩიოს კანონის დამტკიცებასა და დაუმტკიცებლობას შორის.

პრეზიდენტს შეუძლია სასჯელის შემსუბუქება ან სასჯელის შემოკლება ყველა საქმის ფარგლებში, გარდა უზენაესი სასამართლოს მიერ გამოტანილი განაჩენებისა. ამასთან, პრეზიდენტს არ აქვს უფლება მიანიჭოს ამნისტია არაპოლიტიკურ პატიმრებს.

რეზიდენცია
დედაქალაქ პორტ-ო-პრენსიში მდებარე ეროვნული სასახლე ჰაიტის პრეზიდენტის ოფიციალურ რეზიდენციას წარმოადგენდა, თუმცა იგი ძლიერ დაზიანდა 2010 წლის ჰაიტის მიწისძვრის დროს და 2012 წელს დაანგრიეს. ეროვნული სასახლის ნაცვლად, პრეზიდენტმა ჟოვენელ მოიზმა დროებით საპრეზიდენტო რეზიდენციად გამოიყენა საკუთარი საცხოვრებელი, პეტიონვილიში, ხოლო შემდგომ გადავიდა სხვა საცხოვრებელში იუვენტასის რაიონში.

მემკვიდრეობის რიგი
1987 წლის კონსტიტუციის მიხედვით, საპრეზიდენტო მემკვიდრეობის რიგი პირველ რიგში ეკუთვნოდა ჰაიტის უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარეს, შემდეგ — სასამართლოს ვიცე-თავმჯდომარეს, ხოლო შემდეგ — პუიზნე მოსამართლეებს უფლებამოსილების სენიორიტეტის მიხედვით. პრეზიდენტის თანამდებობის ვაკანსიის შემთხვევაში, სამი თვის ვადაში სავალდებულო იყო ახალი არჩევნების ჩატარება, ხოლო მოვალეობის შემსრულებელ პრეზიდენტს ეკრძალებოდა კენჭისყრაში მონაწილეობა. აღნიშნული დებულება შეიცვალა 2011–2012 წლებში, რის შედეგადაც მოსამართლეები სრულად გამოირიცხნენ საპრეზიდენტო მემკვიდრეობის რიგიდან, ხოლო პრეზიდენტის მოვალეობის შესრულება დაევალა მინისტრთა საბჭოს პრემიერ-მინისტრის თავმჯდომარეობით (ჰაიტის კონსტიტუციის 149-ე მუხლი).