სედე ვაკანტე

სედე ვაკანტე (ბერძნულად — ); ლათინურად — , „კათედრა/სკამი ცარიელია“) არის პერიოდი, როდესაც კათოლიკურ დიოცეზს ან არქიდიოცეზს არ ჰყავს მოქმედი მღვდელმთავარი და მისი კათედრა საკათედრო ტაძარში ვაკანტურია.

ტერმინი ყველაზე ხშირად აღნიშნავს იმ შუალედს, რომელიც დგება პაპის გარდაცვალებას ან გადადგომასა და მისი მემკვიდრის არჩევას შორის, როდესაც წმინდა საყდარი დროებით პაპის გარეშე რჩება.

-ის განმავლობაში ეპისკოპოსის ან პაპის ჩვეულებრივი უფლებამოსილება შეჩერებულია; ეკლესიის კანონების შესაბამისად, მართვა ხორციელდება შეზღუდული ფორმით მანამდე, სანამ ახალი თანამდებობის პირი ოფიციალურად არ დაინიშნება/დაიკავებს კათედრას.

ისტორია
შუა საუკუნეებში პაპის კარზე არქიდიაკონი და (ანუ ნოტარიუსთა უფროსი), არქიპრესვიტერთან ერთად, -ის პერიოდებში მართვის მიზნით აყალიბებდნენ სარეგენტო საბჭოს.

პაპის გარდაცვალების ოფიციალურად დადასტურება ევალებოდა კამერარიუსს (პაპის კამერლენგოს) — -ს ხელმძღვანელს. დროთა განმავლობაში ჩამოყალიბდა შეხედულება, რომ კამერარიუსს, როგორც რომის კურიის ფაქტობრივ მთავარ ადმინისტრატორს, პაპის გარდაცვალების შემდეგაც უნდა გაეგრძელებინა ჩვეულებრივი ადმინისტრაციული საქმიანობა; ამავე დროს, მას ეკისრებოდა გარდაცვლილი პაპის დაკრძალვის ორგანიზება და ახალი არჩევისთვის მზადება. ეს პრაქტიკა განსაკუთრებით თვალსაჩინოა კამერარიუს ბოზო ბრეიქსპირის მოღვაწეობაში — პაპ ადრიანე -ის ძმისშვილისა, რომელიც საუკუნის ბოლოს პაპის კამერლენგოს ფუნქციას ასრულებდა. 1268–1271 წლების -ის დროს კამერარიუსის როლი იმდენად მკაფიო იყო, რომ კარდინალები მისი გარდაცვალების შემთხვევაშიც კი ახალი კამერარიუსის არჩევას ამზადებდნენ. 8 მაისი 2025 წლამდე, ფრანცისკე-ის გარდაცვალების შემდეგ.

წმინდა საყდრის ვაკანსია
პაპის გარდაცვალების ან გადადგომის შემდეგ წმინდა საყდარი გადადის -ის პერიოდში. ამ შემთხვევაში „კერძო ეკლესია“ არის რომის ეპარქია, ხოლო „ვაკანტური კათედრა“ — ლატერანის წმინდა იოანეს ტაძარში, რომელიც რომის ეპისკოპოსის საკათედრო ტაძრად ითვლება.

-ის თანახმად, -ის დროს წმინდა საყდრის მართვა და კათოლიკური ეკლესიის ადმინისტრირება ეკისრება კარდინალთა კოლეგიას, თუმცა მკაცრად შეზღუდული უფლებამოსილებით. ამავე დროს, რომის კურიის დეპარტამენტების ყველა ხელმძღვანელი „წყვეტს“ თავისი თანამდებობის განხორციელებას. გამონაკლისს წარმოადგენენ კარდინალი კამერლენგო, რომელსაც წმინდა საყდრის ქონების მართვა ევალება, და მთავარი პენიტენციარი, რომელიც განაგრძობს თავისი ჩვეულებრივი ფუნქციის შესრულებას. თუ რომელიმე მათგანს დასჭირდება ისეთი გადაწყვეტილების მიღება, რომელიც ჩვეულებრივ პაპის თანხმობას მოითხოვს, საკითხი კარდინალთა კოლეგიას წარედგინება. პაპის ლეგატები ამ პერიოდშიც განაგრძობენ დიპლომატიურ საქმიანობას, ხოლო რომის გენერალური ვიკარიუსი და ვატიკანის ქალაქ-სახელმწიფოს გენერალური ვიკარიუსი ინარჩუნებენ პასტორალურ უფლებამოსილებებს. ვატიკანის ქალაქ-სახელმწიფოს საფოსტო ადმინისტრაცია ამზადებს და გამოსცემს სპეციალურ საფოსტო მარკებს, რომლებიც ამ პერიოდისთვის არის განკუთვნილი და ცნობილია როგორც „-ის მარკები“.

ამავე პერიოდში იცვლება წმინდა საყდრის გერბიც: ცათა გასაღებებზე მოთავსებულ პაპის ტიარას ანაცვლებს (იტალიურად — ). ეს სიმბოლო ერთდროულად აღნიშნავს როგორც პაპის არყოფნას, ისე კამერლენგოს მიერ წმინდა საყდრის საერო საქმეთა (ქონებრივ-ადმინისტრაციული სფეროს) დროებით მართვას. კამერლენგოც ამატებს აღნიშნულ ნიშანს საკუთარ გერბზე და პაპის არჩევის შემდეგ მას ხსნის. ადრე, ამავე პერიოდში, კამერლენგოს გერბი იხატებოდა სამახსოვრო ვატიკანის ლირის მონეტებზე; დღეს იგი ჩნდება ვატიკანის ევრო-მონეტებზე, რომლებიც კანონიერ საგადახდო საშუალებად მიიჩნევა ყველა ევროზონის სახელმწიფოში.

ინტერრეგნუმის პერიოდი განსაკუთრებით თვალსაჩინოა გარდაცვლილი პაპის დაკრძალვის ლიტურგიული მესითა და კარდინალთა კოლეგიის საერთო კონგრეგაციებით, რომლებიც არჩევნებთან დაკავშირებულ საკითხებს ადგენენ; საბოლოოდ, პროცესი სრულდება პაპის კონკლავით — მემკვიდრის ასარჩევად. როგორც კი ახალი პაპი არჩეული იქნება და (საჭიროების შემთხვევაში) ეპისკოპოსად იქნება ხელდასხმული, სრულდება — პაპის ინაუგურაციამდეც კი.

რომში მყოფ კარდინალებს ვაკანსიის დაწყებიდან მაქსიმუმ თხუთმეტი დღის განმავლობაში შეუძლიათ დაელოდონ კონკლავის დაწყებას; თუმცა კოლეგიის კენჭისყრით ეს ვადა კიდევ ხუთი დღით შეიძლება გახანგრძლივდეს. ოცი დღის გასვლის შემდეგ კონკლავის ჩატარება სავალდებულოა, თუნდაც ყველა კარდინალი არ იყოს ჩამოსული. ხშირად, ისტორიულად, პაპის გარდაცვალებიდან კონკლავის დაწყებამდე შუალედი უფრო მოკლე იყო; მაგრამ მას შემდეგ, რაც კარდინალი უილიამ ო’კონელი ზედიზედ ორ კონკლავზე დაგვიანებით ჩავიდა, პიუს -მა დროის ლიმიტი გაზარდა. მომდევნო კონკლავზე, 1939 წელს, კარდინალებმა გადაადგილება საჰაერო გზით დაიწყეს. 2013 წლის თებერვალში გადადგომამდე რამდენიმე დღით ადრე ბენედიქტე -მა წესები შეცვალა, რათა კონკლავი უფრო ადრე დაიწყოს, თუ ყველა ხმის უფლების მქონე კარდინალი უკვე ადგილზეა. ზოგჯერ თვეებს ან წლებსაც გრძელდება ჩიხში შესული კონკლავების გამო, თუმცა უმეტესად ერთ თვეზე ნაკლებია.

ბოლო 250 წლის განმავლობაში პაპის გარეშე დარჩენის ყველაზე ხანგრძლივი პერიოდი იყო დაახლოებით ნახევარწლიანი შუალედი — 1799 წელს ტყვეობაში გარდაცვლილი პიუს -იდან 1800 წელს ვენეციაში პიუს -ის არჩევამდე.

გახანგრძლივებული -ის პერიოდები
კონკლავები და პაპის არჩევნები, როგორც წესი, მოკლე დროში სრულდება, თუმცა არსებობდა რამდენიმე შემთხვევა, როდესაც პაპის ტახტი თვეების, ზოგჯერ კი წლების განმავლობაშიც ვაკანტური იყო.

ქვემოთ მოცემულ ცხრილში წარმოდგენილია ერთ წელზე ხანგრძლივი -ის პერიოდები:

-ის პერიოდები 1799 წლიდან
კათოლიკური დიოცეზები და არქიდიოცეზები
ტერმინი პაპობის გარდა შეიძლება გამოყენებულ იქნეს კათოლიკური დიოცეზების, არქიდიოცეზებისა და ეპარქიების მიმართაც, როდესაც ეპისკოპოსი ან არქიეპისკოპოსი გარდაიცვლება, გადადგება, სხვა კათედრაზე გადაყვანილი იქნება ან დაკარგავს თანამდებობას. თუ დიოცეზს ჰყავს თანამწე ეპისკოპოსი (კოადიუტორი), იგი დაუყოვნებლივ იკავებს ეპისკოპოსის კათედრას და -ის პერიოდი არ დგება.

მას შემდეგ, რაც კათედრა ვაკანტურად ჩაითვლება, რვა დღის განმავლობაში კონსულტორების კოლეგია (ზოგ ქვეყანაში — საკათედრო კაპიტული) ვალდებულია აირჩიოს დიოცეზის ან არქიდიოცეზის ადმინისტრატორი. მათ მიერ არჩეული ადმინისტრატორი უნდა იყოს მღვდელი ან ეპისკოპოსი, რომელიც სულ მცირე 35 წლისაა.

თუ კონსულტორების კოლეგია დადგენილ ვადაში ვერ აირჩევს შესაბამის კანდიდატს, ადმინისტრატორის არჩევის უფლება გადადის მეტროპოლიტ არქიეპისკოპოსზე; ხოლო თუ მეტროპოლიტის კათედრაც ვაკანტურია, გადაწყვეტილებას იღებს ხანდაზმულობით უფროსი სუფრაგან ეპისკოპოსი — დანიშვნის წესით. პაპს ასევე შეუძლია ადმინისტრატორი პირდაპირ დანიშნოს; ამ შემთხვევაში მისი ტიტულია აპოსტოლური ადმინისტრატორი. თუ აპოსტოლური ადმინისტრატორი არის სხვა დიოცეზის ეპისკოპოსი ან არქიდიოცეზის არქიეპისკოპოსი, იგი დროებით მართავს ვაკანტურ დიოცეზს საკუთარ დიოცეზთან ერთად. ადმინისტრატორს აქვს ეპისკოპოსის ან არქიეპისკოპოსის მსგავს უფლებამოსილებები, გარდა იმ საკითხებისა, რომლებიც გამორიცხულია საქმის ბუნებით ან კანონით პირდაპირ არის აკრძალული. კანონი მის საქმიანობას სხვადასხვა სამართლებრივი შეზღუდვით ზღუდავს და განსაკუთრებულ ზედამხედველობასაც უწესებს კონსულტორების კოლეგიის მხრიდან (მაგალითად, კანონები 272 და 485).

ადმინისტრატორის დანიშვნამდე კათედრის მართვა, გენერალური ვიკარიუსის უფლებამოსილებებით, ევალება (ხანდაზმულობით უფროს) დამხმარე ეპისკოპოსს, თუ ასეთი არსებობს; ხოლო თუ არა — კონსულტორების კოლეგიას, როგორც ერთიან ორგანოს.

გენერალური ვიკარიუსები და ეპისკოპოსური ვიკარიუსები, რომლებიც ეპისკოპოსის მოადგილეები არიან, -ის დროს კარგავენ შესაძლებლობას, განახორციელონ ეპისკოპოსის აღმასრულებელი უფლებამოსილებები; თუმცა გენერალური ვიკარიუსი, რომელიც თავად არის ეპისკოპოსი, ინარჩუნებს საკუთარი თანამდებობის უფლებამოსილებებს და ახორციელებს მათ ადმინისტრატორის უფლებამოსილების ფარგლებში. ამასთან, გენერალური ვიკარიუსები -ის განმავლობაშიც ინარჩუნებენ თანამდებობის მოვალეობებსა და პასუხისმგებლობას და დიოცეზის ან აპოსტოლურ ადმინისტრატორთან ერთად უზრუნველყოფენ ინსტიტუციურ უწყვეტობას, ვიდრე ახალი ეპისკოპოსი ოფიციალურად დაინიშნება ან კათედრას დაიკავებს.

გარდამავალი პერიოდის განმავლობაში შესაძლოა კვლავ გამოიყენებოდეს გადამდგარი ეპისკოპოსის ან არქიეპისკოპოსის გერბი, ვიდრე მემკვიდრე ოფიციალურად არ დაინიშნება. მას შემდეგ, რაც ახალი მღვდელმთავარი დაიკავებს თანამდებობას და დასრულდება, დიოცეზი გამოყენებაში იღებს ახალი ეპისკოპოსის გერბს.

თუ ეპისკოპოსის კათედრა -შია, დიოცეზის ეკლესიებში, ევქარისტიულ ლოცვაში ჩვეულებრივ აღარ იხსენიებენ ადგილობრივ ეპისკოპოსს მესაზე: პაპის მოხსენიების შემდეგ მსახურება ან პირდაპირ აგრძელებს ფრაზით „და მთელ სასულიერო დასს“, ან მოიხსენიებს ყველა ეპისკოპოსს როგორც „ეპისკოპოსთა დასს“. თუმცა, თუ -ის პერიოდში ადმინისტრატორი თავად არის ეპისკოპოსი, შესაძლებელია მისი სახელის მოხსენიებაც („ჩვენი ადმინისტრატორი“, ან უბრალოდ — „ჩვენი ეპისკოპოსი“), თითქოს დიოცეზს უკვე ჰყავს მღვდელმთავარი.

ადმინისტრატორს არ შეუძლია დაჯდეს კათედრაზე — ანუ თავად ვაკანტურ „სკამზე“ — თუნდაც იგი ეპისკოპოსი ან არქიეპისკოპოსი იყოს, რადგან ის არ არის ვაკანტური კათედრის ეპისკოპოსი. მას შეუძლია გამოიყენოს მხოლოდ ის სკამი, რომელიც მესის მთავარ მსახურს (ცელებრანტს) ეკუთვნის.

სხვა გამოყენებები
ტერმინი მიღებულია ასევე სედევაკანტიზმში — კათოლიკური ტრადიციონალისტური მოძრაობის ფარგლებში არსებულ ექსტრემალურ პოზიციაში. სედევაკანტისტები მიიჩნევენ, რომ ვატიკანის მეორე კრების შემდეგ ყველა პაპი ერეტიკოსი იყო და, შესაბამისად, „რომის კათედრა“ ვაკანტურია.

ტერმინი გამოიყენება აგრეთვე ანგლიკანურ თანამეგობრობაში, მათ შორის — ინგლისის ეკლესიის კანონიკურ სამართალში. როდესაც დიოცეზის კათედრა ვაკანტურია, მისი საერო უფლებამოსილებები მეურვის სახით გადადის გვირგვინზე, მათ შორის — ეპისკოპოსის საპატრონაჟო უფლებაც -ებზე. ამ უფლებამოსილების განხორციელებას უწოდებენ გვირგვინის -ის პატრონაჟს. ტერმინი გამოიყენება სხვა კონტექსტებშიც, როდესაც რომელიმე კათედრა ვაკანტურ მდგომარეობაშია.