iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
დავოსი

დავოსი — ქალაქი აღმოსავლეთ შვეიცარიაში, გრაუბიუნდენის კანტონის ტერიტორიაზე, ზღვის დონიდან 1560 მ სიმაღლეზე. 2010 წლის აღწერის მონაცემებით დავოსში ცხოვრობდა 11,166 ათ. ადამიანი. მდებარეობს რეტის ალპებში, წიწვიანი ტყითა და ალპური მდელოებით შემოსილი მაღალი მთებით შემოსაზღვრულ განიერ ხეობაში. ცნობილი სამთო-სათხილამურო კურორტი. ევროპის ყველაზე მაღლა მდებარე ქალაქი. აქ ყოველწლიურად იმართება მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმი, რომელსაც ხშირად დავოსის ფორუმს უწოდებენ. აერთიანებს 2 სოფელს: დავოს-პლაცს და დავოს-დორფს, რომლებიც დავოსის ხეობაში ვრცელდებიან, მდინარე ლანდვასერის ნაპირზე. ისტორიულ წყაროებში მოიხსენიება 1160 და 1213 წლებში. იმ დროს დავოსი რეტორომანულ ენაზე მოსაუბრე ხალხით დასახლდა, თუმცა მოგვიანებით, კერძოდ საუკუნეში ამ ტერიტორიაზე გერმანულენოვანმა ხალხმა მოიკიდა ფეხი. 1860 წლიდან ხდება ფეშენებელური კურორტი, ხოლო საუკუნიდან მოყოლებული სპორტის ზამთრის სახეობებათა და სათხილამურო სპორტის საერთაშორისო ცენტრი.

1971 წელს დავოსში პირველად გაიმართა მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმი, სადაც მიმდინარეობს მსოფლიო ეკონომიკური, პოლიტიკური და სოციალური პრობლემების განხილვა.

დავოსის ფართობია 254.5 კმ². ტერიტორიის 37,1% გამოიყენება სასოფლო-სამეურნეო მიზნებში, ტყეებს 19,7% უკავია. გზებსა და შენობა-ნაგებობებზე მოდის 2,2%, ხოლო 41% მდინარეებზე, მყინვარებსა და მთებზე.

დავოსი მაღალმთიანი კლიმატური კურორტია. იცის უღრუბლო და უქარო ამინდი, დამახასიათებელია მზის ინტენსიური რადიაცია, ზომიერად რბილი ზამთარი და ზომიერად გრილი ზაფხული. ყველაზე ნოტიო თვეა აგვისტო. წყლის ყველაზე მშრალი თვეა აპრილი. ატმოსფერული ნალექების რაოდენობა წელიწადში დაახლოებით 1000 მმ-მდე.

სამკურნალო საშუალება: კლიმატოთერაპია, ჰიდრო- და ელექტროთერაპია და სხვა; სამედიცინო ჩვენება: ფილტვების ტუბერკულოზი, სასუნთქი გზების არატუბერკულოზური დაავადებანი (ბრონქიტი, პლევრიტი, ბრონქული ასთმა და სხვა). არის სანატორიუმები, სასტუმროები, თეატრები, საკონცერტო დარბაზები, სპორტული ნაგებობანი.
ხარულის ქედი

ხარულის ქედი — ქედი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ჯავის, გორისა და მცხეთა-მთიანეთის მხარის ახალგორის მუნიციპალიტეტებში. წარმოადგენს კავკასიონის სამხრეთ ტოტს. გამოეყოფა მაღრან-დვალეთის კავკასიონის მთავარ ქედს მწვერვალ ლაღზწითთან. თითქმის მერიდიანული მიმართულებისაა. არის ერთი მხრივ, მდინარეების დიდი ლიახვისა და პატარა ლიახვის, მეჯუდისა და ლეხურის, მეორე მხრივ, მდინარეების არაგვისა და ქსნის წყალგამყოფი. ბოლოვდება ზებეყურის ქედით.

ხარულის ქედის თხემზე ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ განლაგებულია მწვერვალები: ყელი (3628 მ), ქნოღო (3284 მ), გალავდური (3230 მ), წითელი ხატი (3026 მ), ძირისი (2594 მ), ცხრაწყარო (2347 მ), მთაწმინდა (2276 მ), ზემაკური (2118 მ). აგებულია იურული, ცარცული და პალეოგენური, უმთავრესად ტერიგენული ქანებით. ქედის ჩრდილოეთ, ზღვის დონიდან 3000 მეტრზე მაღალ მონაკვეთზე არის ძველი გამყინვარების ნიშნები.

ქედის თხემის უმეტესი ნაწილი ალპურ სარტყელშია და მდელოს ბალახეულით არის შემოსილი, კალთები ტყიანია.
ჩითახევი (ბორჯომის მუნიციპალიტეტი)

ჩითახევი — სოფელი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, (დვირის თემში). მდებარეობს ბორჯომის ხეობაში. მდინარე მტკვრის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 950 მეტრი, ბორჯომიდან 10 კილომეტრი.

სოფლის ტერიტორიაზე მდინარე მტკვარზე აგებულია ჰესი. სოფლის მახლობლად დგას „მწვანე მონასტერად“ წოდებული ჩითახევის წმინდა გიორგის მონასტერი, რომელიც საუკუნეზე გვიანდელი უნდა იყოს.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 176 ადამიანი.
ცემი

ცემი — სოფელი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში (ტბის თემში). მდებარეობს მდინარე ბაკურიანისწყლის (მტკვრის აუზი) მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1120 მეტრი, ბორჯომიდან 17 კილომეტრი.

ცემი კლიმატური კურორტია. შედის ბორჯომის კურორტების ჯგუფში. იცის ზომიერად რბილი, თოვლიანი ზამთარი. მზის ნათების ხანგრძლივობაა 2200 საათი. ნალექების რაოდენობაა 550 მმ წელიწადში. სამკურნალო ფაქტორია ჰავა. სამედიცინო ჩვენება: სუნთქვის ორგანოთა ქრონიკული დაავადებანი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 246 ადამიანი.
ციხისჯვარი (ბორჯომის მუნიციპალიტეტი)

ციხისჯვარი — სოფელი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს თორის ქვაბულში, მდინარე შავიწყლის (ბორჯომულას ერთ-ერთი მდგენელი) ნაპირებზე, ზღვის დონიდან 1640 მეტრი, ბორჯომიდან 41 კმ.

ციხისჯვარი არის ადგილობრივი მნიშვნელობის კლიმატურ-ბალნეოლოგიური კურორტი. სოფელში დგას შუა საუკუნეების არქიტექტურული კომპლექსი: ციხესიმაგრე ციხისჯვარი, ნადარბაზევი და ეკლესია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 406 ადამიანი.
წინუბანი (ბორჯომის მუნიციპალიტეტი)

წინუბანი — სოფელი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, ბაკურიანის თემში. მდებარეობს თორის ქვაბულში, გვირგვინას ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე გუჯარეთისწყლის (მტკვრის მარჯვენა შენაკადი) მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1520 მეტრი, ბორჯომიდან 32 კილომეტრი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1 ადამიანი.
ჭობისხევი

ჭობისხევი — სოფელი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, დვირის თემში. მდებარეობს მდინარე ჭობისხევის (მტკვრის მარჯვენა შენაკადი) ნაპირებზე. ზღვის დონიდან 900 მეტრი, ბორჯომიდან 13 კილომეტრი. სოფლის ტერიტორიაზე შემორჩენილია ძველი, ჰიდროელექტროსადგური.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 745 ადამიანი.
ქოდალო

ქოდალო — სოფელი საქართველოში, გურჯაანის მუნიციპალიტეტში, (არაშენდის თემი), გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 800 მეტრი, გურჯაანიდან 37 კილომეტრი. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 346 ადამიანი.

დემოგრაფია
ისტორია
სოფელი ისტორიულ წყაროებში ასევე მოიხსენიება როგორც ქოდალად. მასზე გადიოდა ქოდალო-ზიარი-გურჯაანის სამხრეთ-სამეურნეო მნიშვნელობის გზა. შუა საუკუნეების განმავლობაში სოფელში განვითარებული იყო მეურნეობის მრავალი დარგი და ვაჭრობა. 1940 წელს ქოდალოში აღმოჩენილი ილხანების სახელმწიფოს ვერცხლის მონეტების განძი (იხ. ქოდალოს განძი) ნათელს ფენს ქოდალოელთა ეკონომიკური ურთიერთობების გეოგრაფიას.

 საუკუნის შუა ნაწილში სოფლისა და სოფელზე გამავალი გზის დასაცავად მოურავიშვილების საგვარეულომ ციხესიმაგრე ააგო. სოფლის ყმა-მამულებზე ვრცელდებოდა ანდრონიკაშვილების, მოურავიშვილების და ზურაბიშვილების გავლენა. კახეთის სამეფოს წარმოქმნიდან ქოდალო ჭერემის ეპარქიაში შედიოდა. ამ საეპისკოპოსოს გაუქმების შემდეგ, 1757 წლიდან თეიმურაზ -ის განწესებით ქოდალო ბოდბელ მიტროპოლიტს ერგო. სათავადო მფლობელობასთან ერთად ქოდალოში დავით გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის კუთვნილი ყმა-მამულიც იყო.

1812 წელს, კახეთის აჯანყებისას ქოდალოელები მხარს ალექსანდრე ბატონიშვილს უჭერდნენ, რომელმაც ქოდალოში რუსების დამარცხება შესძლო.

სოფელ ქოდალოში დაიბადა ივანე მალხაზის-ძე ანდრონიკაშვილი (1798-1868), ქართველი თავადიშვილი და რუსეთის არმიის კავალერიის გენერალი. ივანე ანდრონიკაშვილის დედა, მარიამი, ერეკლე -ის დისშვილი იყო.
გალერეა
შაშიანი

შაშიანი — სოფელი საქართველოში, გურჯაანის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს გომბორის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კალთაზე. გურჯაანი-თელავის საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 530 მეტრი, გურჯაანიდან 16 კილომეტრი. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2342 ადამიანი. სოფელში ფუნქციონირებს საზოგადოებრივი ცენტრი.

ისტორია
საისტორიო წყაროებში შაშიანი შანშიანადაც მოიხსენიება და მეზობელ სოფელ კალაურთან ერთად, შაშიან-კალაურის თემადაც. სოფლის სახელის წარმომავლობის შესახებ, სხვადასხვა ვერსიები არსებობს. ერთ-ერთი ვერსიის მიხედვით, სოფლის ტყეებში მრავლად ყოფილა შაშვი და სოფლის სახელიც შაშიანი (შაშვიანი) აქედან მომდინარეობს.

სოფლის მოსახლეობა უძველესი დროიდან მისდევს მევენახეობას და მემინდვრეობას. - საუკუნეებში შაშიანი საკათალიკოსო სოფელი იყო. ასეთად ჩანს იგი ალექსანდრე დიდის მიერ დამტკიცებულ 1392 წლის საკათალიკოსო მამულების შეწირვისა და სითარხნის განახლების გუჯარში. კახეთის სამეფოს წარმოქმნის შემდეგ, შაშიანი ძირითადად საკათალიკოსო სოფლად რჩება, თუმცა მის ყმა-მამულზე წილი სამეფო კარმაც დადო. - საუკუნიდან ცალკეული ფეოდალებიც აცხადებენ პრეტენზიას სოფლის ყმა-მამულებზე.

სოფელი შაშიანი 1772 წელს მოხსენიებული აქვს თავის ჩანაწერებში ცნობილ გერმანელ მეცნიერს და მოგზაურს, იოჰან ანტონ გიულდენშტედტს.

1886 წელს სოფლის მღვდლის ილია შიუკაშვილის მცდელობით, გახსნილა სამრევლო სკოლა. იგი ყოფილა სკოლის გამგეც და მასწავლებელიც.

სამხრეთ-ადმინისტრაციული დაყოფის თანახმად, შაშიანი სარუსთველო დროშაზე იყო მიწერილი.

სოფელში გავრცელებული გვარებია: ბიწკინაშვილი, ჩეკურიშვილი, ხოტენაშვილი, გამხიტაშვილი, ჯაჭვაძე, ქევხიშვილი და სხვა.

დემოგრაფია
ჩალაუბანი

ჩალაუბანი — სოფელი საქართველოში, გურჯაანის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი. მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 740 მეტრი, გურჯაანიდან 15 კილომეტრი. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 897 ადამიანი. სოფლის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის გორანამოსახლარები (მოჭრილი გორა, რცხილის სერი, ტინის სერი, გარეტყის გორა, დასაქანი). ყველა ნამოსახლარი ძვ. წ. - ათასწლეულების მიჯნას განეკუთვნება. დასაქანის მახლობლად მდებარეობს ძვ. წ. - საუკუნეების ნამოსახლარი და სამაროვანი. ყველა გორანამოსახლარი ბუნებრივ ბორცვზეა გამართული და იმდენად მცირეა, რომ მხოლოდ ერთი ოჯახის სამოსახლოდ გამოდგებოდა. ნამოსახლარი ხელოვნური თხრილებით, მიწაყრილებითა და გალავნებით იყო გამაგრებული.

ისტორია
ჩალაუბნის ხელსაყრელი გეოგრაფიული მდებარეობა ხელს უწყობდა მეურნეობის მრავალი დარგის, განსაკუთრებით მევენახეობა-მემინდვრეობის განვითარებას. სოფელზე გადიოდა მნიშვნელოვანი გზები. აღსანიშნავია, რომ ჩალაუბნიდან გურჯაანი-ველისციხისაკენ მიმავალ გზას, „ჩალაუბნის გზას“ ეძახდნენ. სოფელი მდებარეობს ქართლ-კახეთის დამაკავშირებელ გზაზე. აქედანვე გადადის ე. წ. „ქიზიყის გზა“ ისტორიულ ქიზიყში. საქართველოს ერთიანობის ხანაში ჩალაუბანს უშუალოდ სამეფო კარი აკონტროლებდა. კახეთის სამეფოს წარმოქმნისა და საუკუნის მძიმე პოლიტიკური მოვლენების შედეგად, სოფელში მოსახლეობა შეთხელდა და მასზე უკვე ძირითადად თავადი ვაჩნაძეების გავლენა ვრცელდებოდა. მათთან ერთად ადგილობრივ ყმა-მამულს ონანაშვილები, სპანდიარიშვილები, აფხაზიშვილები და სხვა ფეოდალებიც ფლობდნენ (იოანე ბატონიშვილის მიხედვით, ონანაშვილები და სპანდიარიშვილები ვაჩნაძეების განაყოფები არიან). სოფელი ცნობილი იყო ჩალაუბნის ხევზე აგებული ვაჩნაძეების წისქვილებით. სამხედრო-ადმინისტრაციული დაყოფით, სოფელი ბოდბელი ეპისკოპოსის სადროშოში შედიოდა, რომელსაც პრაქტიკულად ქიზიყის მოურავი განაგებდა. ერეკლე -ის მეფობისას ქვეყანა შედარებით დაწყნარდა, ჩალაუბანიც მოშენდა და დაახლოებით თანამედროვე სოფლის ტერიტორია მოიცვა. უფრო ზემოთ დარჩა ძველი ჩალაუბნის ნასოფლარი. მოგვიანებით მალარიის გავრცელების გამო სოფლის მოსახლეობა აყრილა მთლიანად ძველი ჩალაუბნიდან და თანამედროვე სოფლის ტერიტორიაზე დასახლებულა. ისტორიულ წყაროებში (1455 წელს), მეფე გიორგის წყალობის სიგელში სოფელი მოხსენიებულია როგორც „ჩალამოტი“ (ჩალაუბანი), ხოლო მე-18 საუკუნის ქართველი მეცნიერის და გეოგრაფის ვახუშტი ბატონიშვილის გეოგრაფიულ ჩანაწერებში კი - „ჩალის უბანი“. გადმოცემის თანახმად, სოფელმა სახელწოდება მიიღო იმის გამო, რომ აქაური ხალხი ხშირად ატარებდა ჩალის ქუდებს. სოფლის მოსახლეობის დიდი ნაწილი ცხოვრობდა საუკუნეში იმ ადგილას, სადაც აღმართულია ჩალაუბნის კოშკი რომელიც აკონტროლებდა შიდა და გარე კახეთის დამაკავშირებელ სტრატეგიულ გზას.

1911 წლის მონაცემებით შედიოდა სიღნაღის მაზრაში. მოსახლეობა შეადგენდა 1958 ადამიანს.

სოფელში აღინიშნება ტრადიციულად, გიორგობის დღესასწაული. სოფელში გავრცელებული გვარებია: მირაშვილი, მათიაშვილი, ჩირიკაშვილი, პეტრიაშვილი, კაპანაძე, ლაშქარაშვილი და ა.შ.

დემოგრაფია
გალერეა
ჩუმლაყი

ჩუმლაყი — სოფელი საქართველოში, გურჯაანის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფელი: ყიტაანი). მდებარეობს გომბორის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ მთისწინეთზე. ზღვის დონიდან 420 მეტრი, გურჯაანიდან 4 კილომეტრი. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 3651 ადამიანი.

ისტორია
ჩუმლაყი შუა საუკუნეებში იყო: „სოფელ დიდი და კეთილმარგებელი“. იგი ჩალაუბან-ველისციხის გზაზე ერთ-ერთ მნიშვნელოვან პუნქტს წარმოადგენდა. სოფელი თავდაპირველად რუსთავის საეპისკოპოსო მამული იყო, შემდეგ მისი ნაწილი მარტყოფის ღვთაების ტაძრისათვის შეუწირავთ, მაგრამ ჩუმლაყელ გლეხებს მაინც ევალებოდათ რუსთველი ეპისკოპოსის თევზით მომარაგება და მისთვის ჭილის შეგროვება. კახთა მეფის გადასახადებისგან უშუალოდ ჩუმლაყი თავისუფალი იყო. ერთადერთი, რასაც სამეფო ხელისუფლება ამ სოფლისგან ითხოვდა, სანადიროდ ორი გაწვრთნილი ქორის მეფის ფრინველთუხუცესისათვის მიგვრა იყო. ყველა სხვა გადასახადი ჩუმლაყელებს რუსთველისათვის უნდა მიერთმიათ. ჩუმლაყიდან გამოყვანილი მებრძოლები რუსთველი ეპისკოპოსის დროშის ქვეშ უნდა დამდგარიყვნენ. სამეურნეო და სამხედრო საკითხების გადასაჭრელად რუსთველ ეპისკოპოსს ჩუმლაყში სპეციალური მოხელე — მოურავი ჰყავდა დანიშნული. აქ მოურავებად ზურაბიშვილები ინიშნებოდნენ. საუკუნიდან სოფელში დამკვიდრებას იწყებენ ცალკეული ფეოდალები. რუსთველი ეპისკოპოსი ერეკლე -ს სწერდა იმის თაობაზე, რომ ამ სოფელში ბევრი ყმა-მამული გასხვისდა უკანონოდო. პასუხად მეფემ მოურავ ზურაბიშვილს უბრძანა, რომ სამეფო კარისა და რუსთველის გარეშე ჩუმლაყში ყმა-მამულის გასხვისება არ მომხდარიყო. სოფლის ყმა-მამულის ავალიშვილებიც ფლობდნენ, რომელთა ოჯახის წევრებიც ერეკლე -ს ხლებიან ინდოეთში ლაშქრობისას და როგორც მეფის ერთგულ და თავდადებულ მებრძოლებს, აქ ყმა-მამული წყალობად მიუღიათ. ეპარქიულად ჩუმლაყი ჭერემის ეპისკოპოსს ექვემდებარებოდა. ჭერემის საეპისკოპოსოს მოშლის შემდეგ, 1757 წელს, თეიმურაზმა და ერეკლემ ჩუმლაყი ნინოწმინდელის სამწყსოდ დაადგინეს. 1812 წელს, კახეთის აჯანყების დროს, სოფელთან ორჯერ მოხდა დიდი შეტაკება აჯანყების მონაწილეებსა და მთავრობის ჯარს შორის. ქართველებს ბატონიშვილი გრიგოლ იოანეს ძე ხელმძღვანელობდა, რომელიც კახელებმა ქართლიდან გადმოიყვანეს და „მეფედ“ გამოაცხადეს. ბრძოლაში რუსების მხარეს არაერთი ქართველი თავადი იბრძოდა. ქართველებმა შეძლეს რუსების დამარცხება. ამ ბრძოლაში მოკლეს რუსების მხარეს მებრძოლი, ერეკლე მეფის სიძე — ვახტანგ დიმიტრის ძე ყაფლანიშვილი, „რომელიც იყო პოლკოვნიკი რუსთა“ და დაიჭრა პოეტი ალექსანდრე ჭავჭავაძე, ასევე რუსთა სამხედრო მოხელე — გენერალ პაულუჩის ადიუტანტი. რუსებს ისევ ქართველები დაეხმარნენ, ნიანია ზურაბიშვილმა მათ ასწავლა გზა, რომლითაც რუსებმა სოფელში შესვლა მოახერხეს. თავადების ღალატით სასტიკად აღშფოთებული ჩუმლაყელები თავს დაესხნენ რუსებს და დაამარცხეს ისინი. კახელთა წინააღმდეგობა იმდენად ძლიერი ყოფილა, რომ მარკიზ პაულუჩის ზავიც კი შეუთავაზებია მათთვის. საბოლოოდ არტილერიის წყალობით, საგრძნობი ზარალის ფასად რუსთა ჯარმა სძლია აჯანყებულებს „იქმნა სოფელსა შინა ბრძოლა ძლიერი და მოწვეს რუსთა ჩუმლაყი“. გრიგოლ ბატონიშვილი დაღესტანში გაიქცა. სოფლის აღმოსავლეთ ნაწილში, მშენებლობის დროს აღმოჩნდა ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულის ორმოსამარხები.

დემოგრაფია
გალერეა
ჭერემი

ჭერემი — სოფელი გურჯაანის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი. მდებარეობს გომბორის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კალთაზე. მდინარე ჭერმისხევის (ალაზნის მარჯვენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1000 მეტრი, გურჯაანიდან 28 კილომეტრი. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 28 ადამიანი. სოფელი ჭერემი არის გურჯაანის მუნიციპალიტეტში ყველაზე მაღლა მდებარე და ყველაზე დიდი მანძილით დაშორებული დასახლებული პუნქტი. სოფლის ტერიტორიაზე გაედინება მდინარე ალაზნის მარჯვენა შენაკადი ჭერმისხევი. სოფელში ასევე მდებარეობს ჭერემის წყალსაცავი, რომლის ფართობი 7 ჰექტარია. წყალსცავის მაქსიმალური სიღრმეა - 27 მეტრი. წყალსაცავი მდიდარია თევზით.

ისტორია
სოფელ ჭერემის დასავლეთით 5 კმ-ის დაშორებით მდებარეობს ჭერემის ნაქალაქარი. „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ქალაქ ჭერემის დაარსება მეფე ვახტანგ გორგასალს უკავშირდება, რომელმაც ჭერემში საეპისკოპოსო დააარსა.

ჭერემზე გადიოდა შიდა და გარე კახეთის დამაკავშირებელი უმოკლესი გზა-ველისციხე-ჭერემი-ჩაილური. 1757 წელს დაღესტნელი ფეოდალების მიერ ჭერმის დარბევის შემდეგ, ჭერმის ეპარქია გაუქმდა და მისი მამულები დაუნაწილდა ალავერდის, ბოდბისა და ნინოწმინდის საეპისკოპოსოებს. ჭერმის ნაქალაქარი, ეროვნული კატეგორიის კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია.

სოფელ ჭერემში 10 წლის განმავლობაში არქეოლოგიურ გათხრებს აწარმოებდა, კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიცია (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კიაზო ფიცხელაური). აღმოჩენილია - საუკუნეების დიდი სამაროვანი, რომლის კოლექტიურ სამარხებში აღმოჩნდა: კერამიკა, ბალთები, აბზინდები, ოქროს, ვერცხლის, ბრინჯაოსა და რკინის სამკაულები, მონეტები. ჩანს რომ მოსახლეობა აქ ახ.წ საუკუნეში უკვე ცხოვრობდა. არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ საუკუნის 80-იან წლებში გათხრების შედეგად გამოავლინა ვახტანგ გორგასალის სასახლე და ციხე-დარბაზი, თავისი სამეურნეო სათავსებით და სხვა დამხმარე ნაგებობებით.

დემოგრაფია
ჭერმისხევი

ჭერმისხევი — მდინარე საქართველოში, კახეთის მხარეში, გურჯაანის მუნიციპალიტეტში. მდინარე ალაზნის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს გომბორის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1118 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 35 კილომეტრი, აუზის ფართობი 154 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, მდგრადი წყალმცირობა ზამთარში. მარჯვნიდან იერთებს მდინარე ფაფრისხევსა და პატარავეთს. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 1,8 მ³/წმ. მდინარის ნაპირას გაშენებულია სოფლები: ჭერემი, ველისციხე და ზეგაანი.
არმენ ტახტაჯიანი

არმენ ლეონის ძე ტახტაჯიანი (დ. 28 მაისი [ძვ. სტ. 10 ივნისი], 1910, შუშა — გ. 13 ნოემბერი, 2009, სანქტ-პეტერბურგი) — საბჭოთა ბოტანიკოსი, სსრკ-ის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1972), სომხეთის სსრ-ის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1971). სკკპ-ის წევრი 1946 წლიდან.

ბიოგრაფია
1932 წელს დაამთავრა სუბტროპიკული კულტურების საკავშირო ინსტიტუტი (თბილისი). მისი უმთავრესი ნაშრომები ეხება მცენარეების სისტემატიკის, ევოლუციური მორფოლოგიის და ფილოგენიის, ყვავილოვანი მცენარეების წარმოშობის, ფიტოგეოგრაფიის, პალეობოტანიკის საკითხების შესწავლას. ტახტაჯიანმა დაამუშავა უმაღლესი მცენარეების სისტემა და ყვავილოვანი მცენარეების დაწვრილებითი სისტემა, შემოგვთავაზა ორგანული სამყაროს სისტემის ვარიანტი. შექმნა მცენარეთა მორფოლოგებისა და სისტემატიკოსების სკოლა. მისი რედაქციით და მონაწილეობით გამოვიდა „სომხეთის ფლორა“ (ტ. 1-6, 1954-1973) „მცენარეთა სამყარო“ (ტ. 1-6, 1974-1982) და სხვა. საკავშირო ბოტანიკის საზოგადოების (1973 წლიდან), ბიოლოგიის მეცნიერებათა საერთაშორისო კავშირის ბოტანიკის განყოფილებისა (1975 წლიდან) და მცენარეთა ტაქსონომიის საერთაშორისო ასოციაციის (1975 წლიდან) პრეზიდენტი. სხვადასხვა ქვეყნის მეცნიერებათა აკადემიებისა და სამეცნიერო საზოგადოებების წევრი. სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ვ. კომაროვის სახელობის პრემია (1969), სსრკ სახელმწიფო პრემია (1981). დაჯილდოებულია 2 შრომის წითელი დროშის ორდენით, ხალხთა მეგობრობის ორდენით, აგრეთვე მედლებით.
არფილჭის წყალსაცავი

არფილჭის წყალსაცავი  — წყალსაცავი სომხეთის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. აშენდა 1946-1951 წლებში არფის ტბის ადგილზე (სომხ. , არფი ლიჭ). წყალსაცავის აშენების შემდეგ მისი სიღრმეა 1,6 მ, ზედაპირის ფართობი - 4,5 კმ², მოცულობა - 5 მლნ. მ³.

ჯებირის სიმაღლე 11,2 მეტრია, სიგრძე - 123,5 მ.

წყალსაცავი გამოყენებულია სარწყავად და ელექტროენერგიის მისაღებად. ასევე სათევზაოდ.
ISO 3166-2:DE

3166-2: — 3166-2-ის ნაწილი, რომელიც წარმოადგენს კოდების კრებულს გერმანიის ფედერაციული მხარეებისთვის.

კოდები
შენიშვნა
ზოგიერთი მხარის აღსანიშნავად ტრადიციულად გამოიყენება აბრივეატურა (ძირითადად შედგენილი სახელებისთვის) და დღეს ისინი უფრო ფართოდ გამოიყენება. მათი უმრავლესობა ორის ნაცვლად სამი ასოთი აღინიშნება.
ამაოების ბაზარი (2004 წლის ფილმი)

„ამაოების ბაზარი“ — 2004 წლის ფილმი, რომანტიკული დრამა, რომელიც გადაღებულია მირა ნაირის მიერ, უილიამ მეიკპის ტაკერეის რომანის „ამაოების ბაზარი“ (1847—1848) მიხედვით. თუმცა ამ ეკრანულ ვერსიაში რომანისგან შესამჩნევი ცვლილებებია, მაგალითად — ბედნიერი დასასრული. მთავარ როლს ასრულებს რიზ უიზერსპუნი.

სიუჟეტი
ბრიტანული იმპერიის ყვავილები, ეგზოტიკური ინდოეთის ფერები, ინგლისური ფანტაზიები. ბეკი შარფი — მხატვრისა და მომღერლის დაობლებული ქალიშვილი ტოვებს საკუთარ სახლს, რათა გოგონების აღმზრდელი გახდეს. ის არის სიმამაცით სავსე, ძლიერ მახვილგონიერი, კარგი გარეგნობის, ფრანგულად თავისუფლად მოსაუბრე და თვალი სოციალურ პროგრესისკენ აქვს. საზოგადოება ცდილობს ყველაფერს, რათა აარიდოს იგი წარმატებას. ეპიზოდური მოთხრობა მიჰყვება მის კვალს 20 წლის განმავლობაში, სადაც არის ქორწინება, ნაპოლეონისმაგვარი ომები, ბავშვი, ერთგულება სკოლის მეგობრის მიმართ, იმ ოჯახის ცვალებადობები, რომლის ქალიშვილებსაც ის ღზრდიდა და ყურადღება მოწყენილი მარკისისაგან, რომელიც მისი მამის ნახატებს აგროვებდა. პატიოსნება აბალანსებს მის გეგმებს, ის არ არის არისტოკრატი და არც ბურჟუა, არამედ უბრალოდ გაბედული, გონიერი და დაუოკებელი.

როლებში
რიზ უიზერსპუნი – რებეკა 'ბეკი' შარფ კრავლი
ანჟელიკა მენდი – ახალგაზრდა რებეკა 'ბეკი' შარფი
რომოლა გარი – ამელია სედლი ოსბორნი
ჯეიმზ პურეფოი – კოლონელ როდონ კრავლი
ჯონატან რაის მეიერსი – ჯორჯ ჰენრი ოსბორნი
რაის იფანსი – მაიორი უილიამ დობინი
ეილინ ატკინსი – მის მატილდა კრავლი
ჯერალდინ მაკევანი – ლედი საუტდაუნი
გაბრიელ ბაირნი – სტეინის მარკისი
კელი ჰანტერი – ლედი სტეინი
ბობ ჰოსკინსი – სერ პიტ კრავლი
დუგლას ჰოჯი – პიტ კრავლი უმცროსი
ნატაშა ლიტლი – ლედი ჯეინ შიპშენკს კრავლი
ჯიმ ბროუდბენტი – მისტერ ოსბორნი
ტონი მაუდსლი – ჯოზეფ 'ჯოს' სედლი
ჯონ ფრანკლინ–რობინსი – მისტერ სედლი
დებორა ფაინდლეი – მისის მერი სედლი
ბარბარა ლი–ჰანტი – ლედი ბერიკრესი
ტომ სტარიჯი – ახალგაზრდა ჯორჯი
კეტრინ დრისდეილი – როდა შვარტსი
ანჟელაკა მეისი – მონიკა შვარტსი
რობერტ პეტინსონი – როდი კრავლი

გამოხმაურება
კრიტიკოსებმა სხვა და სხვა ტიპის გამოხმაურებები დაუთმეს ფილმს. -მა განაცხადა, რომ ფილმის საშუალო ქულა იყო 100–დან 53, რაც 41 კრიტიკული მიმოხილვიდან გამომდინარეობდა. სტეფენ ჰანტერმა –დან პოზიტიური მიმოხილვა დაუთმო ფილმს, რომელზეც აღნიშნა: "მირა ნაირის მშვენიერი ეკრანული ვერსია 1848 წლის წიგნისა, თავისი ყოველგვარი დიდებით, თვალთახედვითა და გონივრულობით. –ში ლორენს ტოპმენმა აღნიშნა: "ფილმის შემქმნელებმა ბრძნულად დაიცვეს წიგნის მთავარი სტრუქტურა" და რომ "მსახიობთა შემადგენლობა ერთსახოვნად კარგია, მაშინაც კი როცა საქმე ეხება უეცარ ხასიათობრივ ცვლილებებს, რომლებიც გაკეთებულია სცენარისტების მოთხოვნილებით, რათა წინ წავიდნენ." ამასობაში, ლიზა შვარზბაუმმა თავის რივიუში -დან შეაფასა ფილმი, როგორც - და დაამატა, რომ ეს არის "უსაფრთხო, ტონალური არჩევანი ნებაზე მიშვებული ფხიანი საქმოსნის ამბავისა, რომლის დაცემა ისეთივე ციცაბოა როგორც აღმავლობა."
აღმოსავლეთის ასურული ეკლესია

სირიულ-სპარსული (ასურული) ეკლესია, აღმოსავლეთის ასურული ეკლესია (აღმოსავლეთის წმინდა სამოციქულო (კაფალიკური) ასურული ეკლესია) — ქრისტიანული ეკლესია, რომელიც საუკუნეში დაარსდა. ლიტერატურაში აგრეთვე გვხვდება სახელები: ნესტორიანული ეკლესია, სპარსული ეკლესია — ქრისტიანული ეკლესია, დაარსდა არამეული ხალხთა შორის პირველ საუკუნეში.
მენაის დაკიდებული ხიდი

მენაის დაკიდული ხიდი (, უელს. ), დაკიდული ხიდი, რომელიც კუნძულ ანგლესის უელსის სანაპიროსთან აკავშირებს. თომას ტელფორდის პროექტის ხიდი 1826 წელს აშენდა და ერთ-ერთი პირველი თანამედროვე ტიპის დაკიდული ხიდია მსოფლიოში.

მშენებლობა
ხიდის აგებამდე კუნძულს მთავარ მიწასთან ფიქსირებული დამაკავშირებელი საშუალება არ ჰქონდა. კუნძულთან დაკავშირება მხოლოდ ბორნით შეიძლებოდა (ან დიდი გაჭირვებით ფეხით, მიქცევისას). 1800 წლის კავშირის ედიქტით ირლანდიაში ტრანსპორტის საჭიროება უფრო აქტუალური გახდა, და ვინაიდან ჰოლიჰედი ერთ-ერთი მთავარი ტერმინალი იყო დუბლინისთვის, გადაწყდა, რომ ხიდი აუცილებელი იყო.

ლონდონიდან ჰოლიჰედამდე სატრანსპორტო მიმართულების გაუმჯობესება თომას ტელფორდს დაევალა. მისი პროექტის მთავარი ასპექტი მენაის სრუტეზე დაკიდული ხიდის მშენებლობა იყო. ხიდის დიზაინი მოქცევისას სრუტეზე 100 ფუტი სიმაღლის გემების გატარების საშუალებას იძლეოდა.

ხიდის მშენებლობა 1819 წელს დაიწყო სრუტის ორივე მხარეს კოშკების დადგმით. ახლომდებარე პენმონის კირქვით ნაგები კოშკები შიგნით ფუტურო იყო და სიმაგრისთვის დიაგონალური კედლები ჰქონდა დამატებული. შემდეგ დამზადდა თექვსმეტი უზარმაზარი ჯაჭვური კაბელი. თითოეული მათგანი 935 ტონა რკინის ზოდებისგან შედგებოდა, და მათ 176 მეტრის გაშლა უნდა გაემაგრებინათ. დაჟანგვის თავიდან ასაცილებლად, ყოველი კაბელი თავდაპირველად სელის ზეთში ამოავლეს.

ხიდი დიდი ზარზეიმით გახსნეს 1826 წლის 30 იანვარს. მან ლონდონიდან ჰოლიჰედამდე 36-საათიანი მგზავრობა 9 საათამდე შეამცირა.
სარდარაპატი

სარდარაპატი — სოფელი სომხეთში, არმავირის პროვინციაში. 2008 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 6 275 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 398 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 15.76 კმ²-ია.

სოფელთან ახლოს მდებარეობს მნიშვნელოვანი სპარსული ციხესიმაგრე სარდარი-ბერდი. ის ააგო სარდარი ირავანმა 1810 წელს ბრიტანელების ტექნიკური ასისტირებით. ის გამოიყენებოდა, როგორც სარდარაპატის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი და ერევნის ხანის საზაფხულო რეზიდენცია. 1935 წლიდან 2009 წლამდე ერქვა ჰოქტემბერი. ადმინისტრაციული რეფორმის გატარებამდე ჰქონდა ქალაქის სტატუსი.

სოფელტან ახლოს მდებარეობს სარდარაპატის ბრძოლის მოსაგონარი მემორიალი.
51-ე შტატი

ორმოცდამეთერთმეტე შტატი — ტერმინი, რომელიც გამოიყენება იმ ტერიტორიების მიმართ, რომლებიც შტატის სტატუსის პრეტენდენტები არიან. 1959 წლამდე, როდესაც კავშირში ალასკა და ჰავაი შევიდა, გამოიყენებოდა ტერმინი «ორმოცდამეცხრე შტატი».

51-ე შტატებს ეძახიან სახელმწიფოებს, სადაც აშშ დიდი გავლენით სარგებლობს ან მისი ზეწოლის ქვეშაა. ამ შემთხვევაში ტერმინი ავსტრალიასთან, მექსიკასთან, ერაყთან, დიდ ბრიტანეთთან გამოიყენება. ერთ-ერთი ყველაზე მთავარი კანდიდატები არიან: კოლუმბიის ოლქი, ჩრდილოეთი ვირჯინია და პუერტო-რიკო. მეორე დონის კანდიდატები არიან: შტატი ლინკოლნი, ნიუ იორკ სიტი, აღმოსავლეთი ორეგონი, სუპერიორი, სამხრეთი იუტა.

კულტურაში
„ფორმულა 51“ ფილმის პირველი სათაური — „51–ე შტატი“. ფილმში აღწერილია ამერიკულ–ბრიტანული ურთიერთობები.
ბრიტანელმა მწერალმა პიტერ პრესტონმა 1998 წელს გამოსცა რომანი „ორმოცდამეთერთმეტე შტატი“. სიუჟეტის თანახმად დიდი ბრიტანეთი ტოვებს ევროკავშირს და აშშ–ს 51–ე შტატი ხდება.
ჯგუფი „ “–ის სიმღერა „51 “ მარგარეტ ტეტჩერის პროამერიკულ პოლიტიკას აკრიტიკებს.