ვასილი ვიატკინი

ვასილი ვიატკინი (, დ. 30 აგვისტო (11 სექტემბერი), 1869, სემიურეჩეს ოლქი, რუსული თურქესტანი, რუსეთის იმპერია — გ. 26 ივნისი, 1932, სამარყანდი, უზბეკეთის სსრ, სსრკ) — რუსი და საბჭოთა არქეოლოგი და ისტორიკოს-აღმოსავლეთმცოდნე.

ბიოგრაფია და სამეცნიერო მიღწევები
ვასილი ლავრენტის ძე ვიატკინი დაიბადა კაზაკის ოჯახში. ტაშკენტში საგანმანათლებლო (მასწავლებელთა) სემინარიის დამთავრების შემდეგ, იგი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში მუშაობდა მასწავლებლად ქალაქ ოშში. სწორედ აქ დაიწყო მან აზიური ხალხების ისტორიის შესწავლა.

ვასილი ვიატკინი, როგორც სამარყანდის სტატისტიკური კომიტეტის წევრი, ასევე ასრულებდა მისი ბიბლიოთეკარის ფუნქციებს. მისი აქტიური მონაწილეობით, 1896 წელს გაიხსნა „სამარყანდის სტატისტიკური კომიტეტის მუზეუმი“ — უზბეკეთის ისტორიისა და კულტურის სახელმწიფო მუზეუმი. ვიატკინი ამ მუზეუმის დირექტორი იყო ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში. 15 წლის შემდეგ, მან შეძლო და მიაღწია იმას, რომ მუზეუმისთვის სპეციალური შენობა აშენებულიყო.

სამარყანდში ვასილი ვიატკინმა თავისი კვლევა ვაკფის მრავალრიცხოვანი დოკუმენტების შესწავლით დაიწყო. იგი ფართოდ გახდა ცნობილი იმით, რომ იპოვა და გათხარა ულუღ ბეგის ობსერვატორიის ნაშთები სამარყანდის მახლობლად. არქეოლოგიისკენ მას ისტორიული ტოპოგრაფიის შესწავლამ უბიძგა. ამას ხელი შეუწყო სამარყანდის ძველი არქიტექტურული ძეგლებით ვასილი ვიატკინის გატაცებამ, რომლის სიყვარულიც მან სიცოცხლის ბოლომდე შეინარჩუნა.

მას ასევე აქვს ჩატარებული გათხრები უძველეს ნაქალაქარ აფრასიაბზე, სამარყანდში. მისი კვლევების ძირითადი შედეგები გამოქვეყნდა 1926 წელს ნაშრომში, სახელწოდებით „აფრასიაბი – ყოფილი სამარყანდის ნაქალაქარი“.

სამეცნიერო წრეებში ვასილი ვიატკინი ასევე ცნობილი იყო როგორც აღმოსავლური შუა საუკუნეების ხელნაწერების შემგროვებელი და კომენტატორი. ის არის მრავალი პუბლიკაციის ავტორი, რომელიც ქვეყნდებოდა თურქესტანის მხარის საოლქო სტატისტიკური კომიტეტების მიერ გამოცემულ „შრომებისა“ და „მიმოხილვების“ გვერდებზე. მათ შორის იყო, მაგალითად, „მასალები სამარყანდის ვილაიეთის ისტორიული გეოგრაფიისთვის“ 1902 წ., „სამარყანდის ოლქის ვაკუფების შესახებ“ და სხვა. ეს ნაშრომები მაღალ შეფასებას აძლევდა უმსხვილეს აღმოსავლეთმცოდნეს, აკადემიკოს ვასილი ბარტოლდს, რომელიც, როგორც წესი, თავშეკავებული და ქების თქმისას ძუნწი იყო. ბარტოლდმა დაადასტურა, რომ „ვ. ლ. ვიატკინის ნაშრომებს თურქესტანის ისტორიის ნაშრომებს შორის სრულიად განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს“.

ის თავისუფლად ფლობდა ტაჯიკურ, უზბეკურ, სპარსულ ენებსა და არაბულ დამწერლობას.

მან განახორციელა და დააკომენტარა რუსულ ენაზე თარგმანები შუა აზიის ისტორიის შესწავლისთვის ისეთი სამეცნიერო მნიშვნელობის წყაროების, როგორებიცაა: „ბაბურ-ნამე“, მუჰამედ სალიხის „სამარყანდის ვილაიეთი“, ან-ნასაფი ას-სამარყანდის „პატარა ყანდია“, მირ თაჰირ-ხოჯას „სამარიია“ და სხვა.

1918 წელს გამოიცა მისი „უზბეკური ენის სახელმძღვანელო რუსული სკოლებისთვის“ (მეორე გამოცემა — 1923 წ.), ასევე გამოიცა სპარსული ენის სახელმძღვანელოები.

1903 წლის 18 აპრილს ის დაინიშნა სამარყანდის ძეგლების შტატგარეშე მეთვალყურედ, როგორც „პირი, რომელიც სწავლობს შუა აზიის ისტორიას მუსლიმური წყაროების მიხედვით და, ამასთანავე, სამშენებლო ხელოვნების ძეგლების ისტორიის საკითხებს, და რაც მთავარია, როგორც ადგილობრივი ხალხების სალაპარაკო და წერითი ენის მცოდნე პირი“. ვასილი ვიატკინის მოვალეობებში შედიოდა ნაგებობების მდგომარეობის ზედამხედველობა და სარემონტო ღონისძიებების ორგანიზება.

ვასილი ვიატკინმა შეაგროვა აღმოსავლური ხელნაწერების დიდი კოლექცია, რომელიც მისი გარდაცვალების შემდეგ სახელმწიფო საჯარო ბიბლიოთეკის ფონდებში შევიდა.

ის გარდაიცვალა სამარყანდში, 1932 წელს. 1934 წელს მისი ნეშტი გადაასვენეს იმ ადგილას, სადაც მან ულუღ ბეგის ობსერვატორიის ნანგრევები აღმოაჩინა და დღესდღეობით ხელახლა არის დაკრძალული. გარდაცვლილის ნების თანახმად, მის პირად მფლობელობაში არსებული სიძველეთა კოლექციები გადაეცა მშობლიურ სამარყანდის მუზეუმს.