iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჩანდრაგუპტა მაურია

ჩანდრაგუპტა მაურია — ძველი ინდოეთის მმართველი ძვ. წ. 317–293 ან ძვ. წ. 324–300 წლებში, მაურიების დინასტიის (– საუკუნეები) დამაარსებელი. ისარგებლა დასავლეთ ინდოეთში ანტიმაკედონური აჯანყებებით, აღმოსავლეთში ნანდების არაპოპულარული დინასტიის წინააღმდეგ სახალხო მღელვარებით და კონტროლი დაამყარა ჩრდილოეთ ინდოეთის თითქმის მთელ ტერიტორიაზე. 305 წელს იბრძოდა სელევკიდების მეფის სელევკე ნიკატორის წინააღმდეგ, რომელთანაც ბოლოს ზავი გააფორმა. სელევკეს ელჩმა, მეგასთენემ თავის ჩანაწერებში („ინდიკა“) შემოინახა ცნობები დედაქალაქ პატალიპუტრაში ყოფნის შესახებ; მათში ავტორი ჩანდრაგუპტა მაურიას სახელმწიფოს ცენტრალიზებულ და კარგად მართულ იმპერიად ახასიათებს. ჩანდრაგუპტას მრჩეველი კაუტილია (ჩანაკია) ავტორია თეორიული ნაშრომისა „ართაშასტრა“ („პოლიტიკის ხელოვნება“), რაც წარმოდგენას ქმნის ინდოეთის მართვის იმდროინდელ მეთოდებზე. ჯაინისტური წყაროების თანახმად, 24-წლიანი მმართველობის შემდეგ ჩანდრაგუპტა მაურიამ, როგორც ღვთისმოსავმა ჯაინმა, სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა (უარი თქვა ჭამაზე).
დასავლეთი ალპები

დასავლეთი ალპები — ალპების მთათა სისტემის ნაწილი ევროპაში. ვრცელდება ბოდენის ტბიდან (ჩრდილოეთით) კომოს ტბამდე (სამხრეთით). მოქცეულია იტალიის, საფრანგეთისა და შვეიცარიის ფარგლებში. სიგრძე დაახლოებით 500 კმ, სიგანე ადგილ-ადგილ დაახლოებით 130 კმ. წარმოადგენს ალპების ყველაზე მაღალი ქედებისა და მასივების ერთობლიობას. უმაღლესი მწვერვალია მონბლანი (4808 მ), რომელიც არის დასავლეთი ევროპის უმაღლესი მწვერვალი. ჭარბობს 4000-იანი მწვერვალები, რომელთაგან აღსანიშნავია მონტე-როზა (4634 მ), დომი (4545 მ), ვაისჰორნი (4506 მ), მატერჰორნი (4478 მ), დან-ბლანში (4357 მ), გრან-კომბენი (4314 მ), ფინსტერაარჰორნი (4274 მ), გრანდ-ჟორასი (4208 მ), რიმპფიშჰორნი (4199 მ), ალეჩჰორნი (4195 მ), იუნგფრაუ (4158 მ), გრან-პარადიზო (4061 მ) და სხვა.

განვითარებულია მთის-მყინვარებიანი რელიეფის ფორმები, განაპირა და გრძივი ღრმა ხეობები, მსხვილი მყინვარები. აღმოსავლეთ ალპებთან შედარებით გამოირჩევა ნაკლები სიგანით, მკვეთრად გამოყოფილი თაღოვანი განფენილობით, ხშირი და ღრმა ტექტონიკურ-მდინარეული დანაწევრებით, ჩრდილოეთი რაიონების დიდი სინესტით, სადაც ფართოდ არის განვითარებული მაღალი სარტყლის სუბალპური და ალპური ლანდშაფტები, ხოლო სამხრეთი ქედების ფერდობების ქვედა მონაკვეთებზე გაბატონებულია ხმელთაშუაზღვიური ლანდშაფტები. პადანის დაბლობისკენ მიქცეული მონაკვეთი ციცაბოკალთებიანია. დასავლეთი ალპების შემადგენლობაშია: ლიგურიის ალპები, ზღვისპირა ალპები, პროვანსის ალპები, კოტის ალპები, დოფინეს ალპები, გრაის ალპები, ბერნის ალპები, პენინის ალპები, ლეპონტინის ალპები, გლარნის ალპები. დასავლეთი ალპებში ერთიანდება აგრეთვე მთის მასივები: პელვუ, ვერკორი და სხვა.

დასავლეთი ალპები აგებულია ძირითადად კრისტალური ქანებით, პერიფერიები უმეტესად დანალექი ქანებით. გაბატონებულია მთა-ტყის ლანდშაფტი.
სირენები

სირენები — ზღვის ძუძუმწოვრების რიგი, რომელშიც გაერთიანებულია 3 ოჯახი: ლამანტინისებრნი (3 სახეობა), დიუგონისებრნი (1 სახეობა დიუგონი) და ზღვის ძროხისებრნი (1 სახეობა — ზღვის ძროხა, რომელიც ამოწყდა საუკუნეში). ცხოვრობენ ზღვაში, ხმელეთზე არ გამოდიან. აქვთ მობლაგვებული თავი, რომლის წვერზე ნესტოებია. აქვთ მასიური წინა ფარფლები, მოძრავი და მოკლე კისერი, ორლაპოტიანი კუდი, რომელიც ძირითადი სამოძრაო ორგანოა. იკვებებიან წყლის მცენარეებით, ლამანტინის მაკეობა გრძელდება 5-6 თვემდე, დიუგონისა — 11 თვემდე. შობენ თითო ნაშიერს. სირენების რაოდენობა ყველგან კლებულობს და საჭიროებს საყოველტაო დაცვას.
ფალგუ

ფალგუ — მდინარე ინდოეთში, ბიჰარის შტატში, გადაკვეთს ქალაქ გაიას, წარმოადგენს წმინდა მდინარეს ინდუსებისათვის.

წარმოიქმნება ბოდჰ-გაიას სიახლოვეს, ორი პატარა ნაკადულის შერწყმის შედეგად. ხშირად მას ნირანჯანას უწოდებენ. წარმოქმნილი დინება მიემართება ჩრდილოეთით და კვეთს ქალაქ გაიას.

მუსონების სეზონში ფალგუს წყალდიდობა ახასიათებს, მაგრამ მშრალ სეზონზე იგი უმნიშვნელო, ქვიშის ფართო ნაპირებიანი დინებაა.
განდაკი

განდაკი ან კალი-განდაკი — ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მდინარე ნეპალში და განგის მარცხენა შენაკადი ინდოეთში. ნეპალში მას ასევე კრიშნა-განდაკის უწოდებენ. ამ ქვეყანაში იგი ცნობილია თავის ღრმა ხეობით ჰიმალაის მთებში და უზარმაზარი ჰიდროელექტრული პოტენციალით. აუზის მთლიანი ფართობი 46 300 კმ²-ია, რომლის უდიდესი ნაწილიც ნეპალში მდებარეობს. აუზი ამავე დროს მოიცავს მსოფლიოში სულ არსებული 14 ისეთი მწვერვალიდან სამს, რომელთა სიმაღლეც 8 000 მეტრზე მეტია; ესენია — დჰაულაგირი, მანასლუ და ანაპურნა. ამათგან უმაღლესია დჰაულაგირი.

მდინარე სათავეს იღებს ნეპალში, ტიბეტის საზღვართან, ზღვის დონიდან 6 268 მეტრზე, მუსტანგის რეგიონში.

გალერეა
სონი (მდინარე)

სონი — მდინარე ინდოეთში, განგის უდიდესი სამხრეთ შენაკადი. სიგრძე — 780 მ, აუზის ფართობი — 71 900 კმ².

სათავეს იღებს ჩჰოტა-ნაგპურის პლატოზე. მისი ზემო დინება, დაახლოებით 480 კმ ვიწრო ხეობაში მიედინება, კაიმურის მთების სამხრეთ კალთებთან.

მუსონების პერიოდში, სონის ქვემოწელი ხშირად ტბორავს მიმდებარე ველებს. ზამთრობით კი იგი წყალმარჩხ, ვიწრო მდინარედ იქცევა.

ნაოსნობა მხოლოდ ქვემო დინებაშია შესაძლებელი.
საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო თასი 1976

საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო თასი 1976 — საბჭოთა კავშირის საფეხბურთო თასის 35-ე გათამაშება, რომელიც დაიწყო 21 მარტს და დასრულდა 3 სექტემბერს. გამარჯვებული გახდა თბილისის „დინამო“, რომელმაც ფინალში ერევნის „არარატი“ დაამარცხა, ანგარიშით 3–0.

შედეგები
1/32 ფინალი
1/16 ფინალი
1/8 ფინალი
1/4 ფინალი
1/2 ფინალი
ფინალი
1 გუცაევის წაქცევისათვის.

„დინამო“: გოგია, ხიზანიშვილი, კანთელაძე, ხინჩაგაშვილი, ებრალიძე, ჩივაძე, მ. მაჩაიძე (კ), ჩელებაძე, გუცაევი, ყიფიანი (წერეთელი 75'), კოპალეიშვილი
მთავარი მწვრთნელი: ნოდარ ახალკაცი
„არარატი“: ოვსეპიანი, გევორქიანი, სარქისიანი (კ), მირზოიანი, მესროპიანი, ს. პეტროსიანი, ფარსადანიანი, ოგანესიანი (აზარიანი 89'), კეროპიანი, ნ. პეტროსიანი, ხალაიჯიანი (კაზარიანი, 46)
მთავარი მწვრთნელი: ედუარდ მარქაროვი
აგრა

აგრა — ქალაქი ინდოეთში, მდინარე იამუნას ნაპირებზე, უტარ-პრადეშის შტატის ჩრდილოეთ ნაწილში, შტატის დედაქალაქ ლაქნაუდან 363 კმ-ით დასავლეთით და ქვეყნის დედაქალაქ დელიდან 200 კმ-ით სამხრეთით. ერთ დროს წარმოადგენდა ინდოსტანის დედაქალაქს. 1 686 976 მოსახლით (2010 წ), ის უტარ-პრადეშის ერთ-ერთი ყველაზე დასახლებული და ქვეყნის სიდიდით მე-19 ყველაზე ხალხმრავალი ქალაქია. ჩამდინარე წყლების 80 % მდინარე იამუნაში ჩაედინება და აგრა ინდოეთის მე-20 ყველაზე დაბინძურებული ქალაქია.

ქალაქი მოხსენიებულია ეპიკურ პოემა მაჰაბჰარატაში, აგრევანას სახელით, რაც „ტყის საზღვარს“ ნიშნავს. ლეგენდა მის დაარსებას სიკვარ-რაჯპუტის მეფეს — რაჯა ბადალ სინგჰს მიაწერს (დაახლ. 1475), რომლის ციხესიმაგრე ბადალგარჰიც ამჟამინდელი ციხესიმაგრის სიახლოვეს მდგარა. თუმცა, საუკუნის სპარსი პოეტი მასუდ სად სალმანი აღწერს სასტიკ იერიშს აგრას ციხეზე, რომელიც სულთანმა მაჰმუდ გაზნევმა აიღო. 1506 წელს, სულთანმა სიკანდარ ლოდიმ თავის დედაქალაქი პირველად გადაიტანა დელიდან აგრაში. 1517 წელს იგი გარდაიცვალა და მომდევნო ცხრა წლის განმავლობაში ტახტი მის ძეს, იბრაჰიმ ლოდის ეკავა, რომელიც 1526 წელს პანიპატის ბრძოლაში დამარცხდა. 1526–1658 წლებში ქალაქი მოგოლი იმპერატორების დედაქალაქია. სწორედ ამ პერიოდიდან შემორჩა აგრას მოგოლთა არქიტექტურული ნიმუშები და ამჟამად მთავარი ტურისტული ღირსშესანიშნაობები, რომელთა შორის ყველაზე გამორჩეულებია თაჯ-მაჰალი, აგრას ციხე და ფატეჰპურ-სიკრი — სამივე მათგანი შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.
კარნის ალპები

კარნის ალპები  — ქედი აღმოსავლეთ ალპებში. ვრცელდება ავსტრიისა და იტალიის საზღვარზე. სიგრძე 120 კმ. მაქსიმალური სიმაღლე 2782 მ (მთა ჰოე-ვარტე). გადაჭიმულია მდინარე პიავეს ხეობიდან (დასავლეთით) მდინარე გაილიცის ხეობამდე (აღმოსავლეთით). მდებარეობს აღმოსავლეთ ტიროლის, კარინტისა და ფრიულის ტერიტორიებზე. სამხრეთ-დასავლეთით შემოფარგლულია დოლომიტის ალპებით, ჩრდილოეთით მდინარე გაილის ხეობით, აღმოსავლეთით კარავანკის ქედით, სამხრეთ-აღმოსავლეთით იულიუსის ალპებით. ზაფხულის კურორტები და ზამთრის სპორტული ცენტრები მდებარეობს თვალწარმტაც ადგილებში. კარნის ალპები აგებულია უმთავრესად კრისტალური ფიქლებითა და კირქვებით. აქვს ვიწრო თხემი და ციცაბო კალთები. შემოსილია ფართოფოთლოვანი (მუხა, წიფელი) და წიწვოვანი (ნაძვი, სოჭი, ფიჭვი) ტყით.

სახელი ეწოდა ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონის — კარნიის მიხედვით.
ალგეის ალპები

ალგეის ალპები  — ქედი აღმოსავლეთ ალპებში, გერმანიასა და ავსტრიაში. ვრცელდება ბოდენის ტბასა (დასავლეთით) და მდინარე ლეხს (აღმოსავლეთით) შორის. სიგრძე დაახლოებით 75 კმ, სიგანე 50 კმ. მაქსიმალური სიმაღლე 2656 მ (გროსერ-კროტენკოპფი). დამახასიათებელია მცენარეებით შემოსილი ციცაბო კალთები, ღრმად დანაწევრებული ფერდობები, მრავალფეროვანი ფლორა. ალგეის ალპები არის დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ გადაჭიმული ქედების ერთობლიობა. ჩრდილოეთით ესაზღვრება ალპების მთისწინეთი. არის მთის წვრილი ტბები, ხეობებში შედარებით მოზრდილი ტბებია. უმთავრესად აგებულია მეზოზოური ასაკის კირქვებით. აქვს წაწვეტილი მწვერვალები. არის თანამედროვე გამყინვარება. დამახასიათებელია კარსტული რელიეფის ფორმები.

შემოსილია მთის ტყეებითა და მდელოებით. საბაგირო გზების ხშირი ქსელი. განვითარებულია ტურიზმი.
შპლიუგენის უღელტეხილი

შპლიუგენის უღელტეხილი — უღელტეხილი ალპებში, იტალიისა და შვეიცარიის საზღვარზე. მდებარეობს ლეპონტისა და რეტის ალპების შესაყარზე, ლომბარდიისა და გრაუბიუნდენის ტერიტორიებზე. სიმაღლე 2113 მ. აკავშირებს ჰინტერაინის ხეობასა და შპლიუგენს (შვეიცარია) ვალე-შპლუგასთან და კიავენასთან (იტალია). შემდეგ გზა გრძელდება კომოს ტბის გაყოლებით. სან-ბერნარდინოს უღელტეხილის ქვეშ გაყვანილი გვირაბის შემდეგ შედარებით დაკარგა მნიშვნელობა, თუმცა ზამთრის პერიოდში უღელტეხილი გახსნილია. შპლიუგენის უღელტეხილზე გადადის მდინარეების რაინისა (ჩრდილოეთით) და პოს (სამხრეთით) აუზების წყალგამყოფი.

1840 წელს უღელტეხილზე იმოგზაურა ინგლისელმა მწერალმა მერი შელიმ, რომელმაც აღწერა გავლილი გზა.
ფაბიო ბორინი

ფაბიო ბორინი (დ. 29 მარტი, 1991) — იტალიელი ფეხბურთელი, პრემიერ ლიგის კლუბ „ლივერპულის“ თავდამსხმელი.

კარიერა
ბორინიმ კარიერა დაიწყო „ბოლონიაში“, 2007 წელს კი გადავიდა „ჩელსიში“. 2011 წელს ის იჯარით გადავიდა ინგლისის საფეხბურთო ლიგის ჩემპიონშიპის კლუბ „სუონსი სიტიში“. ბორინი სუონსიდან იმავე წელს „რომაში“ გადავიდა. „რომაში“ ერთწლიანი თამაშის შემდეგ კი 2012 წელს ის „ლივერპულმა“ შეიძინა.

ბორინის დებიუტი იტალიის ნაკრებში 2012 წელს შედგა, მონაწილეობა მიიღო 2012 წლის ევროპის ჩემპიონატში.

კარიერის სტატისტიკა
პრაიაგრაჯი

პრაიაგრაჯი (ყოფილი ალაჰაბადი) (; სპარს. ღმერთის მიერ დასახლებული) — ინდუიზმის წმინდა ქალაქი ინდოეთში, უტარ-პრადეშის შტატში. სახელი უწოდა მოგოლთა იმპერატორმა აქბარმა. თავდაპირველი სახელი პრაიაგა იყო (სანსკრ. მსხვერპლშეწირვის ადგილი). მიაჩნიათ, რომ სწორედ აქ მოახდინა ბრაჰმამ პირველი მსხვრეპლშეწირვა სამყაროს შექმნის შემდეგ. ზოგიერთი ანგარიშის მიხედვით, იგი ინდოეთის მეორე უძველესი ქალაქია. მდებარეობს შტატის დედაქალაქ ლაქნაუდან 205 კმ-ით სამხრეთით. პრაიაგრაჯი ერთ-ერთია ინდუისტური მომლოცველობის ოთხი ადგილიდან. მას მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ინდუისტურ ლიტერატურაში, რადგან მდებარეობს სანგამთან, წმინდა მდინარეების — განგის, იამუნასა და სარასვატის შერწყმის ადგილას.

ქალაქში მდებარეობს ცენტრალური თუ შტატის მრავალი სამთავრობო ოფისი, ასევე ინდოეთის მე-4 უძველესი უნივერსიტეტი. პრაიაგრაჯში დაიბადა ინდოეთის შვიდი პრემიერ-მინისტრი, მათ შორის ჯავაჰარლალ ნერუ, ინდირა განდი და რაჯივ განდი.

ინდოეთის ხელისუფლებამ პრაიაგრაჯი ამოარჩია ერთ-ერთ იმ ქალაქად, სადაც ხორციელდება ჯავაჰარლალ ნერუს ეროვნული ურბანული განახლების მისია, რომლის მიზანიცაა ურბანული ინფრასტრუქტურის განახლება, ეფექტიანი მართვა და ქალაქის მაცხოვრებელთათვის ძირითადი მომსახურებების შეთავაზება.
დიდ მოგოლთა იმპერია

დიდ მოგოლთა იმპერია — ინდოეთის სუბკონტინენტზე არსებული ისტორიული იმპერია. დიდ მოგოლთა იმპერატორები იყვნენ ჩინგიზ-ყაენის სავარაუდო შთამომავლები, თემურიდების (თემურ ლენგის მიერ დაარსებული) დინასტიიდან. ისინი ატარებდნენ „ფადიშაჰის“ ტიტულს.

ისტორია
მოგოლების იმპერია დაარსდა 1526 წელს და თავისი ძლიერების პიკს მიაღწია საუკუნეში და საუკუნის დასაწყისში. ისინი აკონტროლებდნენ ინდოეთის სუბკონტინენტის უმეტეს ნაწილს: აღმოსავლეთით ბენგალიდან დასავლეთით ბელუჯისტანამდე, ხოლო ჩრდილოეთით ქაშმირიდან სამხრეთით კავერიმდე. იმ პერიოდში მისი მოსახლეობა შეადგენდა 110 დან 150 მილიონამდე და მოიცავდა 3.2 მილიონ კვადრატულ კილომეტრს. საუკუნის დასაწყისში დაიწყო მოგოლთა იმპერიის დაცემა. 1737—1738 წლებში იმპერიაში ილაშქრა ნადირ-შაჰმა, რომელმაც აიღო დელი და კიდევ უფრო დასცა მოგოლთა დინასტიის ძალაუფლება და პრესტიჟი.
შვეიცარიის ზეგანი

შვეიცარიის ზეგანი, ცენტრალური ზეგანი — ზეგანი შვეიცარიაში. მდებარეობს ალპებსა და იურის მთებს შორის. გადაჭიმულია ჟენევის ტბიდან ბოდენზეემდე. უკავია შვეიცარიის ფართობის 30%. ზედაპირი ნაწილობრივ მოსწორებულია, თუმცა ძირითადად ჭარბობს ბორცვიანი რელიეფი. სიგრძე დაახლოებით 300 კმ, ფართოვდება დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ. ჟენევის რაიონში ზეგნის სიგანე დაახლოებით 30 კმ-ია, ბერნის ხაზზე — 50 კმ, ხოლო შვეიცარიის აღმოსავლეთ ნაწილში ფართოვდება 70 კმ-მდე. საშუალო სიმაღლე მერყეობს 400-700 მ ფარგლებში. მაქსიმალური სიმაღლე 1408 მ (მთა ნაპფი). შვეიცარიის ზეგანი არის შვეიცარიის ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული და ეკონომიკისა და ტრანსპორტის თვალსაზრისით ქვეყნის ყველაზე მნიშვნელოვანი რეგიონი. იჭრება შვეიცარიის არაერთი კანტონის ტერიტორიაზე. შვეიცარიის მოსახლეობის 2/3 თავმოყრილია შვეიცარიის ზეგნის ფარგლებში. მოსახლეობის სიმჭიდროვე შეადგენს 380 ადამიანს კვადრატულ კილომეტრზე.

ჩრდილოეთით და ჩრდილო-დასავლეთით მკვეთრად არის შემოზღუდული (გეოგრაფიული და გეოლოგიური თვალსაზრისით) იურის მთებით. სამხრეთით ასეთი მკაფიო ზოლი ალპებთან არ გადის. სამხრეთ-დასავლეთით შემოფარგლულია ჟენევის ტბით, ხოლო ჩრდილო-აღმოსავლეთით ბოდენზეეთი და მდინარე რაინის ხეობით. გეოლოგიურად შვეიცარიის ზეგანი არის დიდი წარმონაქმნის ნაწილი, რომელიც სცილდება შვეიცარიის ფარგლებს. უკიდურეს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში აღწევს შამბერიმდე (ე.ი. ალპებისა და იურის მთების ურთიერთმიახლოების რაიონამდე). ზეგნის გეოლოგია კარგად არის შესწავლილი, რაც, უპირველეს ყოვლისა, აიხსნება ამ ადგილებში ნავთობისა და ბუნებრივი აირის მრავალრიცხოვანი ჭაბურღილების არსებობით. მისი დიდი ნაწილი ქმნის მოლასების მძლავრ წარმონაქმნს. ზედა ფენებში გაბატონებულია ხრეში და ქვები, რომლებიც წარმოქმნილი არიან მყინვარების მოძრაობის შედეგად. ბევრია ტბა.

შვეიცარიის ზეგანი მოქცეულია ზღვის ნოტიო და ზომიერად კონტინენტური კლიმატის ზონაში. ჭარბობს დასავლეთის ქარები. დაბალ ადგილებში ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა დაახლოებით უდრის 9-10 °-ს. იანვარში საშუალო ტემპერატურა ჟენევისა და ნევშატელის ტბების რაიონში შეადგენს 1 °-ს. აღმოსავლეთისაკენ ჰაერის ტემპერატურა ვარდება და ბოდენის ტბის რაიონში ტემპერატურა უდრის −1 °-ს. ივლისში ჟენევაში ჰაერის ტემპერატურა უდრის 20 °-ს. იურის სამხრეთ დაბოლოებაზე ტემპერატურა 18-20 °-ია. იურის რაიონში ატმოსფერული ნალექების რაოდენობა შეადგენს 800 მმ-ს, ალპების საზღვართან ნალექიანობა მატულობს 1400 მმ-მდე. მზიანი დღეების რაოდენობა 1900.

გვხვდება ფართოფოთლოვანი ტყე, სადაც ჭარბობს წიფელი და სოჭი. არის მუხისა და წიფლის ტყის უბნები. განვითარებულია ტურიზმი.
ნავასა (კუნძული)

ნავასა — არაინკორპორირებული არაორგანიზებული სტატუსის მქონე ამერიკის შეერთებული შტატების დაუსახლებელი ტერიტორია ატლანტის ოკეანეში, კერძოდ კარიბის ზღვაში. აკონტროლებს აშშ 1857 წლიდან. კუნძული აშშ-ის თევზჭერისა და ბუნების სამსახურის დაქვემდებარებაშია. კუნძულის ფართობია — 5,2 კმ².

გეოგრაფია და ბუნება
კუნძული ნავასა მდებარეობს სტრატეგიულ ადგილას იამაიკის სრუტეში, კუნძული 160 კმ-ით არის დაშორებული აშშ-ის საზღვაო ბაზიდან, რომელიც მდებარეობს გუანტანამოს ყურეში (კუბა). მაქსიმალური სიმაღლეა — 77 მეტრი. კუნძული შედგება მარჯნის კირქვისაგან. კუნძულს საკმაოდ რთული რელიეფი აქვს, მისი ნაპირები 9-15 მეტრის სიმაღლისაა. საკმაოდაა საძოვრები, ხშირია ტყეები და ასევე გვხვდება კაქტუსები. კუნძულს, მისი რთული რელიეფის გამო არ გააჩნია ნავსადგური ან რაიმე გემის გასაჩერებელი ადგილი.

ისტორია
1504 წელს ქრისტეფორე კოლუმბმა იამაიკასთან მომხდარი გემის ჩაძირვის შემდეგ დასახმარებლად გააგზავნა რამდენიმე კანოესაგან შემდგარი ჯგუფი ჰაიტისაკენ. მეზღვაურები გზაში სასმელი წყლის ძებნისას მიადგნენ მაშინ უცნობ კუნძულს. შედეგად აღმოჩენილი იქნა ახალი კუნძული, რომელიც მივიწყებული იქნა შემდეგი 350 წლის განმავლობაში, რადგანაც მასზე არ იყო სასმელი წყალი.

1857 წელს ამერიკელმა მეწარმეებმა დაიწყეს გუანოს მარაგის დამუშავება, რის გამოც ნავასა, რომელიც მანამდე ეკუთვნოდა ჰაიტის იმავე 1857 წელს ანექსირებულ იქნა კაპიტან პეტერ დუნკანის მიერ აშშ-ის სასარგებლოდ, 1856 წელს მიღებული გუანოს კანონის საფუძველზე (ეს იყო მესამე კუნძული, რომელიც ამ აქტის საფუძველზე იქნა მიერთებული). 1858 წელს ჰაიტის იმპერიამაც გამოაცხადა კუნძული თავის ტერიტორიად, თუმცა შეიარაღებულ კონფლიქტამდე საქმე არ მისულა. 1865 წლიდან 1889 წლამდე პერიოდში კუნძულზე აქტიურად მიმდინარეობდა გუანოს დამუშავება. 1898 წელს მისი დამუშავების წარმოება დამთავრდა, რითაც კუნძული დაიცალა მუდმივი მოსახლეობისგან, თუმცა მასზე პერიოდულად გადმოდიოდნენ მეთევზეები ჰაიტიდან. 1914 წელს პანამის არხის გახსნის შემდეგ კუნძული გახდა მნიშვნელოვანი ნავიგაციის თვალსაზრისით. მიმოსვლა არხსა და აშშ-ის აღმოსავლეთ სანაპიროს შორის ხდებოდა კუბასა და ჰაიტის შუაში ნავასასთან ახლოს. 1917 წელს აშენდა 46 მეტრიანი (162 ფუტი) შუქურა ზღვის დონიდან 120 მეტრზე, რომელიც 1929 წელს გახდა ავტომატიზირებული. მეორე მსოფლიო ომის დროს აშშ-ის სამხედრო საზღვაო ძალებმა კუნძულზე შექმნეს სამეთვალყურეო პუნქტი. ომისშემდგომ პერიოდში კუნძული იყო დაუსახლებელი. 1996 წელს აშშ-ის სანაპირო დაცვამ შუქურას მომსახურება შეწყვიტა. 1998 წლიდან კუნძული თავის 12 მილიან საზღვაო ზონასთან ერთად იმართება აშშ-ის ნაკრძალთა ადმინისტრაციის მიერ. მას შემდეგ აღმოჩენილი იქნა რამდენიმე ახალი მცენარეულობის სახე, მაგალითად, რელიქტური პალმის ქვესახეობა ფსევდოფენიქსი . აშშ აპირებს კუნძულზე შექმნას ნაკრძალი.

დროშა
კუნძულ ნავასას დროშა არის არაოფიციალური. მისი დროშა მეორე მსოფლიო ომის მემორიალისთვის არის შემუშავებული კუნძულ ჰავაიზე 2001 წლის 7 დეკემბერს, ეს მემორიალი მდებარეობს პერლ-ჰარბორში (აშშ). შედგება ორი თანაბარი ჰორიზონტალური ხაზისაგან: თეთრი — ზემოთ, ლურჯი — ქვემოთ. დროშის ცენტრში კუნძულის მწვანე პროფილია დიდმასშტაბიანი ზომის მარცხნივ მდებარე შუქურით. იმის გამო, რომ კუნძულის საკუთრებაზე დავაა აშშ-სა და ჰაიტის შორის, ოფიციალურად გამოიყენება ამ ორი ქვეყნის დროშა.
მოლასები

მოლასები — ზღვიური ქანების ერთობლიობა, რომელიც წარმოადგენს კონგლომერატების, ქვიშაქვების, ალევროლითების, თიხების, ზოგჯერ კირქვებისა და მერგელების, ჩვეულებრივ, დიდი სისქის კომპლექსს. მოლასების ჩამოყალიბება ნაოჭა სისტემების განვითარების ოროგენულ ეტაპს ემთხვევა და სივრცობრივად მთისწინა და მთათაშუა როფებთანაა დაკავშირებული. მოლასების გავრცელების კლასიკური ადგილია ალპები, სადაც ისინი პირველად გამოყვეს. განარჩევენ ქვედა (წმინდა) და ზედა (უხეშ) მოლასებს, რომლებიც მთათწარმოშობის ქვეეტაპებს შეეესაბამება. ხშირ შემთხვევაში მოლასების სიმძლავრე აღწევს 2-3 კმ-ს.

ქვედა მოლასები — უმეტესად ზღვიურია (მაგ., საქართველოს ოლიგოცენ-ქვედამიოცენური მოლასები), წარმოადგენს ქვიშაქვებსა და თიხებს, რომლებშიც ხშირად არის კირქვებისა და მერგელების შუაშრეები;

ზედა მოლასები — უმეტესად კონტინენტურია (მაგ., საქართველოს პლიოცენური მოლასები), წარმოადგენს უხეშ ქვიშაქვებსა და თიხებს, რომლებშიც არის კონგლომერატ-ბრექჩიების სქელი შრეები, რაც სწრაფად მზარდი, უკვე ძლიერ ამაღლებული მთების ნგრევის შედეგია. ტიპური მოლასები ცნობილია პალეოზოური ერის დასაწყისიდან. მოლასებთან დაკავშირებულია ქვანახშირის, ნავთობის, ბუნებრივი აირის, მარილების, სპილენძიანი ქვიშაქვებისა და სხვა საბადოები.
მაღალი ტაუერნი

მაღალი ტაუერნი — ქედი აღმოსავლეთ ალპებში. ვრცელდება ავსტრიის სამხრეთ ნაწილში. გადაჭიმულია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ 110 კმ-ზე. მაქსიმალური სიმაღლე 3798 მ (გროსგლოკნერი, ავსტრიის უმაღლესი წერტილი). დამახასიათებელია ალპური ტიპის რელიეფის ფორმები. დასავლეთ ნაწილში არის მრავალრიცხოვანი კარული და ხეობის ტიპის მყინვარები. ჩრდილოეთი კალთებიდან სათავეს იღებენ მდინარე ზალცახის მარჯვენა შენაკადები, ხოლო სამხრეთი კალთებიდან — მდინარე დრავის მარცხენა შენაკადები. მაღალი ტაუერნის ღერძული ნაწილი აგებულია გრანიტებითა და გნაისებით. მთავარი ქედიდან დაახლოებით 100 კილომეტრში მდებარეობს მაღალი ტაუერნის ეროვნული პარკი (ფართობი დაახლოებით 1834 კმ²), რომელიც წარმოადგენს ალპების უდიდეს ნაკრძალს.

ქედი გადაკვეთილია 3 გვირაბით. ზღვის დონიდან 1800-2000 მ სიმაღლეზე გვხვდება წიწვოვანი ტყეები, უფრო მაღლა — ბუჩქნარები და მდელოები. ალპინისტების პოპულარული ადგილია. განვითარებულია სამთო-სათხილამური სპორტი.
ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა

ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა (ზცრს) — სარაკეტო არტილერიის ერთ-ერთი სახეობა, რომელიც აერთიანებს გამშვებ დანადგარს, რეაქტიულ ჭურვებს (რაკეტები, რეაქტიული სიღრმული ბომბები) ასევე დამხმარე საშუალებებს დამტენი-მომარაგების მანქანის და სხვა საარტილერიო დანადგარების სახით.

ზცრს-ებს ფლობს მრავალი ქვეყნის სახმელეთო ჯარების, სამხედრო-საჰაერო ძალების და სამხედრო-საზღვაო ძალების შეიარაღება.

ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემა განკუთვნილია: მოწინააღმდეგის ცოცხალი ძალის, ჯავშანტექნიკის, საარტილერიო ბატარეების, გამაგრებული ობიექტების, სამეთაურო პუნქტებისა და საფორტიფიკაციო ნაგებობების გასანადგურებლად.

ჭურვებში რეაქტიული ძრავის გამოყენების შედეგად გასროლისას უკუცემა თითქმის გამოირიცხება, რაც საშუალებას აძლევს გამშვები პაკეტი დამონტაჟდეს თვითმავალსა (ბორბლიან, მუხლუხებიან) და ბუქსირებად შასიზე, თვითმფრინავებზე, ვერტმფრენებსა და გემებებზე.

თანამედროვე ზცრს-ებზე მონტაჟდება 4-50-მდე რეაქტიული ჭურვი, რაც უზრუნველყოფს დიდ ფართობზე მტრისთვის მაქსიმალური ზიანის მიყენებას.
ზალპური სისტემის ერთ-ერთ დიდ ნაკლად მიიჩნევა მისი სიზუსტე. ამ პრობლემის აღმოსაფრქვევად ჭურვებში მონტაჟდება ფრენის კონტროლის სისტემა, რომელიც ფრენისას ჭურვის კოორდინატებს კორექტირებას უკეთებს.

ისტორია
კორეული ზალპური ცეცხლის სისტემა ხვაჩხა არის ამ სახეობის იარაღის პირველი წარმომადგენელი. მისი გამოყენების რადიუსი 450 მეტრი იყო.
თანამედროვე ზცრს-ები პირველად 1930 წ. გერმანიის შეირაღებაში გამოჩნდა, ეს იყო რეაქტიული ნაღმმტყორცნი -ი.
რაც შეეხება პირველ თვითმავალ ზალპური ცეცხლის რეაქტიული სისტემას - ეს იყო საბჭოთა ჯარების სახელგანთქმული -13 „კატიუშა“. ეს იყო მარტივი დანაგარი რომელიც შედგებოდა მარტივი ულულო სისტემისგან. -6 -13 -ზე დაყენებული რელსებიდან ხდებოდა 132 მმ. ჭურვების, „-132“, გასროლა და მისი გასროლის მაქსიმალური სიშორე 8470 მ. იყო.

1943 წელს აშშ-ს თავდაცვის სამინისტროს დაკვეთით დაიწყეს -6 -13- -ის ამერიკულ ვარიანტზე მუშაობა. 1944-1945 წწ.ამერიკის შეერთებული შტატების არმიის შეიარაღებაში გამოჩნდა 34 . ეს იყო ტანკ 4 -ის კოშკურაზე შემოდგმული 144 მმ. 8 ტიპის რაკეტის 60 მიმმართველით აღჭურვილი, გამშვები დანადგარი.
34 -ის გამშვები დანადგარის ჰორიზონტალური დამიზნება კოშკურის ტრილალით, ხოლო ვერტიკალური - ტანკის ქვემეხის აწევ-დაწევით ხდებოდა. ის იყო უნივერსალური თავის კლასში, რადგან ტანკის ჯავშნის წყალობით ეკიპაჟის უსაფრთხოება მის საბჭოთა ანალოგთან შედარებით მაღალ დონეზე იყო დაცული, რაც საშუალება აძლევდა საფარის გამოუყენებლად, ცეცხლი პირდაპირ ბრძოლის ველიდან გაეხსანა.
არტილერია

არტილერია — სახმელეთო ჯარების ერთ-ერთი უძველესი და ძირითადი გვარეობა, რომელიც შეიარაღებულია ქვემეხებით (ზარბაზნებით, ჰაუბიცებით, ნაღმსატყორცნებით, მორტირებით, უკუუგორებო ქვემეხებით, ტანკსაწინააღმდეგო მართვადი რაკეტების გამშვები დანადგარებით და სხვ.) თანამედროვე შეიარაღებული ძალების ძირითად დამრტყმელ ბირთვს წარმოადგენს. არტილერიას გააჩნია მრავალფეროვანი კალასიფიკაცია თავისი საბრძოლო დანიშნულების, შეიარაღების ტიპებისა და ორგანიზაციული სტრუქტურის მიხედვით.
ქლორპიკრინი

ქლორპიკრინი, იგივე ტრიქლორნიტრომეთანი (ქლორი და მწარე) — ძლიერი მომწამვლელი და ძლიერი ცრემლდენი ნივთიერება, მწვავე სუნის მქონე უფერო ზეთისებრი სითხე, რომელიც აღიზიანებს ლორწოვან გარსს და აზიანებს ადამიანის ცენტრალურ ნერვულ სისტემას და კანს. მისი ქიმიური ფორმულაა 32; დუღილის ტემპერატურა — მინ 64° და მაქს 113 °; სიმკვრივე — 1653,9კგ/მ2. ქლორპიკრინი მაღალი ტემპერატურის დროს იღებს მოყვითალო ფერს. პრაქტიკულად წყალში უხსნადია, კარგად იხსნება ორგანულ გამსხნელებში, არ ჰიდროლიზდება წყლითა და ტუტეების წყალხსნარში. 400 °-ისას იშლება ფოსგენად და 1 იღებენ პიკრინმჟავას ან მათი მარილების ქლორირებით. იყენებენ პესტიციდად, არილმეთანური საღებავების სინთეზში და სხვა. ქლორპიკრინის გამოყენება ადამიანის წინააღმდეგ კანონით აკრძალულია მაშინაც კი, როდესაც ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენება კანონით ნებადართულია.

ისტორია
ქლორპიკრინის ისტორია 1848 წელს იწყება თავდაპირველად მას იყენებდნენ საწარმოებში მოგვიანებით კი პირველი მსოფლიო ომის დროს 1914 - 1918 წლებში სამხედრო მიზნებისთვის, პირველად სამხედრო მიზნისათვის 1915 წელს რუსეთის არმიამ გამოიყენა პირველ მსოფლიო ომში, მოგვიანებით კი გერმანიის არმიამ 1916 წელს. ქლორპიკრინის სამხედრო ვარიანტის სახელწოდებაა „სიენსი“ .

ქლორპიკრინი საბჭოთა არმიის ნაწილებმა გამოიყენეს 1989 წლის 9 აპრილს თბილისში, გამთენიისას, რუსთაველის გამზირზე მშვიდობიანი მიტინგის დარბევის დროს, რამაც გამოიწვია ასობით უდანაშაულო ადამიანის ძლიერი მოწამვლა დასახიჩრება და სიკვდილი, მშვიდობიანი მიტინგის ერთ-ერთი მონაწილე არასრულწლოვანი 16 წლის გოგონა ქლორპიკრინით მოწამვლის შედეგად გარდაიცვალა, 9 აპრილის ტრაგედიის გამოძიების შექმნილმა კომისიამ ანატოლი სობჩაკის თავჯდომარეობით კომისიის ერთ-ერთ მოხსენებაში კომისიის წევრებმა ოფიციალურად დაადასტურეს ქლორპიკრინის გამოყენების ფაქტი სხვა უფრო ნაკლებად საშიში და ნაკლებად მომწამლავი ნივთიერებების ცრემლსადენი გაზების კერძოდ სიესი გაზის და ქლორაცეტოფენონი ერთად.

დღეს მსოფლიოში მკაცრადაა აკრძალური ქლორპიკრინის გამოყენება საომარი მოქმედებების დროს, სამხედრო მიზნებისთვის და შეტანილია მასობრივი განადგურების იარაღების ნუსხაში.