თბილისის გეგმა (ჩუიკო)

თბილისის გეგმა — რუსი პორუჩიკის ჩუიკოს მიერ 1800 წელს შედგენილი ქალაქ თბილისის გეგმა.

ისტორია
მეფე გიორგი -სთან შეთანხმების საფუძველზე 1799 წლის 26 ნოემბერს თბილისში შემოვიდა რუსეთის ჯარის ნაწილი — ეგერთა პოლკი გერალ-მაიორ ივანე ლაზარევის მეთაურობით. პოლკს თან ახლდა კვარტირმეისტერთა ნაწილის პორუჩიკი ჩუიკო, რომელსაც დავალებული ჰქონდა თბილისისა და მისი შემოგარენის გეგმის შედგენა. გეგმის ორიგინალი დაცულია მოსკოვში, ცენტრალურ სამხედრო-ისტორიულ არქივში. იგი ასეა დასათაურებული: „საქართველოს სამეფოს დედაქალაქის, ტფილისის გეგმა, მისი ნაწილებისა და მათი ძირითადი საზოგადოებრივი შენობების აღწერით. შედგენილია 1800 წელს.“ . გეგმას თან ახლავს ვრცელი ექსპლიკაცია , გეგმის მასშტაბია 25 საჟენი ერთ ინგლისურ დუიმში.

ჩუიკოს 1800 წლის გეგმა ტოპოგრაფიული კვლევის წესითა და მასშტაბში შესრულებით პირველია თბილისის ჩუიკოს 1800 წლის გეგმა ტოპოგრაფიული კვლევის წესითა და მასშტაბში შესრულებით პირველია თბილისის გეგმათა შორის და ადრე შედგენილ თბილისის გეგმებთან შედარებით გაცილებით ზუსტია. ჩუიკოს გეგმას მეტად დიდი მნიშვნელობა აქვს თბილისის ქალაქთმშენებლობის ისტორიის შესწავლის საქმეში, მით უმეტეს, რომ იგი ფაქტიურად ასახავს გვიანფეოდალური ხანის თბილისის განაშენიანებას. გეგმაზე ფერით გამოყოფილია ის უბნები ცალკეული ნაგებობები, რომლებიც განადგურდა აღა-მაჰმად-ხანის 1795 წლის შემოსევისას. ეს კი შემოსევამდე თბლისის გეგმარების დადგენის საშუალებას იძლევა. მეტიც, გეგმის ანალიზი და მისი შედარება ვახუშტი ბატონიშვილის 1735 წლის თბილისის რუკასთან გვარწმუნებს, რომ ქალაქის ძირითადი სტრუქტურა საუკუნის მანძილზე არ შეცვლილა.

1800 წლის გეგმას მეტად დიდი მნიშვნელობა აქვს ქალაქის ცალკეული უბნების, ფორტიფიკაციული ნაგებობების, შენობების საზღვრების თუ ადგილმდებარეობის დადგენის საქმეშიც. ეს გარემოება მით უფრო საგულისხმოა, რომ აღა-მაჰმად-ხანის გამანადგურებელი შემოსევისას დანგრეული მრავალი შენობა მომავალში აღარ აღდგენილა. 1800 წლის გეგმის თანამედროვე მეტრულ სისტემაში გადაყვანამ და შემდგომმა შეთავსებამ თანამედროვე დაგეგმარებასთან მრავალი ასეთი ობიექტის ზუსტი ადგილსამყოფლის დადგენის საშუალება მოგვცა. უბნებისა და შენობების ლოკალიზაციას მნიშვნელობა აქვს არა მარტო ქალაქის ისტორიისათვის, არამედ მომავლისთვისაც, რადგან სარეკონსტრუქციო სამუშაოების ჩატარებისას შესაძლოა წავაწყდეთ ამ ნაგებობათა ფრაგმენტებს (გალავნის ნაწილებს, სარდაფებს და ა. შ.), რომელთა შემონახვა და დაცვა აუცილებელია. დაბოლოს, ჩუიკოს მიერ შედგენილი გეგმა ნათლად ასახავს იმ კოლოსალურ ნგრევას, რომელიც მოჰყვა 1795 წლის შემოსევას (მთლიანად დანგრეულია ავლაბრის უბანი, კალოუბნის ორი მესამედი; დანგრეული და გადაბუგულია ზედა ციხე, კლდისუბნის დიდი ნაწილი; მოსპობილია სასახლის ვრცელი კომპლექსი და ცენტრალური უბნები). ამ მხრივაც გეგმა მეტად მნიშვნელოვანი ისტორიული საბუთია.

ჩუიკო თბილისს ყოფს თორმეტ შემადგენელ ნაწილად: ნარიყალა, ქალაქი (შეესაბამება კალას), შახტახტი, აბანოების უბანი, კალოუბანი, ვანქის უბანი, ვანქის მონასტერი, ორბელიანების უბანი, ავლაბარი, მეტეხი, ავლაბრის გარეუბანი. უნდა ითქვას, რომ ჩუიკოს მიერ შემოთავაზებული დაყოფა ძირითადად ასახავს იმდროინდელი თბილისის გეგმარების თავისებურებას. აღნიშნული ნაწილები ქალაქთმშენებლობის თვალსაზრისით ტოლფასოვანი არ არის. მაგალითად, შახტახტი არ ჩაითვლება იმ დროის თბილისის ცალკე ნაწილად, მაგრამ, როგორც ეტყობა, გამოყოფილია ამ ბასტიონის მეტად შთამბეჭდავი ზომებისა და გარე სახის გამო. ვანქის მონასტრის ან ორბელიანების უბნის ქალაქის ტოლფასოვან ნაწილებად მიღებაც არ არის სწორი. პირველი მათგანი გალავნით შემოფარგლული სამონასტრო კომპლექსია (გალავნის ერთერთი ბურჯის ნაშთი დღესაც შემონახულია საკოლმეურნეო ბაზრის პირდაპირ), მეორე კი — ფორტიფიკაციული კედლით გარშემორტყმული საკმაო ზომის საგარეუბნო ნაწილი.

1800 წლის გეგმა თვალნათლივ გვისურათებს გვიანფეოდალური თბილისის ქალაქთმშენებლურ სტრუქტურას. ქალაქი რამდენიმე მკვეთრად გამოყოფილი ნაწილისაგან შედგება. როგორც ადრე, მარჯვენა ნაპირის განაშენიანებაში გაბატონებულია ციტადელი ნარიყალა. ვახუშტი ბაგრატიონის დროინდელ თბილისთან შედარებით აღარ არსებობს ქვედა ციხე, რადგან მონგრეულია ის კედელი, რომელიც ციხეს გამოყოფდა კალასაგან. ეს ტერიტორია კალასთან არის შერწყმული და თუ უწინ ე. წ. მაიდანი გალავნის კედელს ესაზღვრებოდა, ერეკლე მეორის დროს იგი უბნების შუაგულშია მოქცეული. მაგრამ თბილისის ძირითადი ნაწილი — კალა კვლავ გალავნითაა გარშემორტყმული. ქალაქის გალავანი ისეთივე მოხაზულობისაა, როგორც ამას ვახუშტი ბატონიშვილი უჩვენებდა, ოღონდ აქვს არა ექვსი, არამედ ხუთი კარიბჭე. აღარ არსებობს: ვახუშტის მიერ მითითებული „ქვემო კარი“ (ეს კარი აღარ არის აღნიშნული უკვე ა. ჩიშჩევიჩის გეგმაზეც, რომელიც 1785 წელს იყო შედგენილი). როგორც ჩანს, აღარ იყო ორი კარიბჭის ესოდენ, ახლო, განლაგების საჭიროება. 60 მ ზევით ე. წ. „მაიდნის კარი“ იყო, რომელიც 1800 წლის გეგმაზე (და შემდგომშიც) „მუხრანის კარის“ სახელწოდებით არის მოხსენიებული. ამგვარად, კალაში სამხრეთიდან შევყავდით განჯის, აღმოსავლეთიდან აბანოების, დასავლეთიდან — წავკისის (იგივე კოჯრის), ჩრდილოდასავლეთიდან — დიღმის, ხოლო ჩრდილოეთიდან — მუხრანის კარიბჭეებს. მარცხენა ნაპირის განაშენიანების ძირითადი ბირთვია გალავნით გარშემორტყმული მეტეხი და ავლაბარი (ისანი). საგულისხმოა, რომ ვახუშტის გეგმაზე ისანი გალავნის გარეშეა ნაჩვენები. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ავლაბარი კედლით გარშემორტყმული საუკუნის მეორე ნახევარში და არა ადრე, როგორც ამას ზოგიერთი მკვლევარი გულისხმობდა.

ამ ორი ნაპირის გალავნით გარშემორტყმულ ძირითად ნაწილებს გარეუბნები ესაზღვრებოდა. მარჯვენა ნაპირზე კალას ჩრდილოეთით და ჩრდილოდასავლეთით ემიჯნებოდა კალოუბანი, ვანქის უბანი და ორბელიანების. უბანი, ხოლო სამხრეთაღმოსავლეთიდან — აბანოების უბანი. მარცხენა ნაპირზე მეტეხსა და ავლაბარს ჩრდილოეთიდან ავლაბრის გარეუბანი ესაზღვრებოდა. როგორც ადრე, ბაღებით იყო დაფარული სეიდაბადი და სალალაკი.

ვახუშტი მარჯვენა ნაპირის საგარეუბნო ნაწილებს აერთიანებს ერთი დასახელებით „გარეთუბანი“. ჩუიკო უფრო დაწვრილებით დაყოფას იძლევა. კალოუბანი მდებარეობდა დღევანდელ თავისუფლების მოედანს, ქაშვეთის ეკლესიას, რუსთაველის პროსპექტსა და 9 აპრილის ბაღის ქვედა ტერასას შორის. ვანქის უბანი სიგრძივ გადაჭიმული იყო ჩრდილოეთის კედლის გასწვრივ, დღევანდელი ბარათაშვილის ხიდიდან კოლმეურნეობის მოედნამდე. ვანქის მონასტრის გამაგრებული კომპლექსი მდებარეობდა ათონელის, მტკვრის ქუჩების და ორბელიანების უბანს შორის, ეს უკანასკნელი კი გრძელი სამკუთხედის სახით განლაგებული იყო მტკვრის მარჯვენა ტოტსა და დღევანდელ ორბელიანის ქუჩას შორის. ამ უბნების შუა აღნიშნულია ვრცელი ტერიტორია, რომლის ნაწილი ეკავა სასაფლაოს (დღევანდელი კოლმეურნეობის მოედანი) და ნაწილი — ყაბახის მოედანს.

1800 წლის გეგმა მხოლოდ ძირითადი ნაწილების ლოკალიზაციის საშუალელებას როდი იძლევა. აქ საკმაო სიზუსტით არის დატანილი თვით ამ ცალკეული ნაწილების დაგეგმარებაც. ჩუიკომ პირველმა მოგვცა თბილისის ციტადელის საკმაოდ დაზუსტებული გეგშა, სადაც აღნიშნულია არა მარტო მისი რთული სტრუქტურული აღნაგობა, შემადგენელი ნაწილების ურთიერთკავშირი, არამედ მიუთითა ცალკეული ნაგებობების ადგილმდებარეობაზეც (საცხოვრებელი სახლები, სამეურნეო ნაგებობები, საიდუმლო გვირაბები მტკვრისაკენ და წავკისის წყლისაკენ და ა. შ.).

მაგრამ განსაკუთრებული ყურადღების ღირსია კალას ქუჩების ქსელი, რომელიც შუა საუკუნეების თბილისის ქალაქთმშენებლობის არსს გადმოგვცემს. იმის გამო, რომ გეგმა მასშტაბშია შესრულებული, საშუალება გვეძლევა გამოვყოთ მთავარი და მეორეხარისხოვანი, ქუჩების რთულ ხლართში დავადგინოთ გარკვეული კანონზომიერება (ამის საშუალებას ადრინდელი გეგმები არ იძლეოდა). ასე მაგალითად, ცხადი ხდება, რომ რაც არ უნდა რთულად და ქაოსურად მოგვეჩვენოს შუა საუკუნეების ქალაქის ქსოვილი, გეგმაზე მკვეთრად არის გამოყოფილი ძირითადი ქუჩების სისტემა. მათგან უმთავრესი გამჭოლად გადიოდა მთელ კალაზე და მას ორ არასწორი სამკუთხედის ფორმის ნაწილად (ზედა და ქვედა უბნებად) ყოფდა. იგი იწყებოდა გალავნის ჩრდილოდასავლეთ კუთხეში დიღმის კართან, კვეთდა. დღევანდელ ვერცხლის ქუჩას, გადიოდა ლესელიძის ქუჩის შუა წელს და შემდეგ სიონის ქუჩით უერთდებოდა თათრის მოედანს. ეს „მაგისტრალი“. პრაქტიკულად აკავშირებდა ქალაქის ოთხ, კარს (გამონაკლისს, გან ჯის კარი წარმოადგენდა), გალავნის 30რიბჭეებიდან მომავალი ქუჩები სხვადასხვა წერტილში უერთდებოდა არტერიას. გარდა ამისა, გამოკვეთილია მტკვრის პარალელურად განლაგებული ქუჩების სისტემა, სადაც აღნიშნულია იმდროინდელი თბილისის დიდი ნაგებობები — ეკლესიები, მეფის საგვარეულოსა და არისტოკრატთა წარმომადგენლების სასახლეები. ქუჩათა გადაკვეთაზე საკმაოდ კარგადაა გამოვლენილი ორი მრავალწახნაგოვანი მოედანი, სადაც, ზოგიერთი მკვლევრის აზრით, ე. წ „ჩორსუბაზარი“ (გუმბათით გადახურული სავაჭრო მოედანი) უნდა ყოფილიყო. ჩუიკო გამოყოფს განვითარებულ ხელოსნურ და სავაჭრო ცენტრს, რომელიც ქუჩებისა და მოედნების სისტემას წარმოადგენს. სავაჭროხელოსნური რიგებიდან გრაფიკულად გამოყოფილია მხოლოდ ის ქუჩები, რომლეს ბიც სახელოსნოებით და დუქნებითაა დაფარული. ფიქსირებულია ქარვასლებიც. ამგვარად, ჩუიკოს გეგმა გვიანფეოდალური თბილისის ზონირების დადგენაშიც მეტად საიმედო დასაყრდენია.