iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თამაზ დუმბაძე

თამაზ სევერიანის ძე დუმბაძე (დ. 1 იანვარი, 1936, თბილისი, — გ. 24 აგვისტო, 2016) — ქართველი სამხედრო პირი, გენერალ-ლეიტენანტი (1999).
ბიოგრაფია
დაამთავრა მოსკოვის ვაჭრობის ინსტიტუტი (1979). სხვადასხვა პოზიციაზე მუშაობდა თბილისის №1 სამკერვალო ფაბრიკაში. 1989 წლიდან ჩაება ეროვნულ მოძრაობაში, მონაწილეობდა საქართველოს ეროვნული გვარდიის ჩამოყალიბებაში, 1991-1992 წლებში — პრეზიდენტ ზვიად გამსახურდიას ხელისუფლების სამხედრო გადატრიალების გზით დამხობაში. 1992 წელს მიიღო გენერალ-მაიორის წოდება და იყო საქართველოს შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლის მოადგილე, 1992-1998 წლებში — საქართველოს თავდაცვის მინისტრის მოადგილე, 1998-2004 წლებში — თავდაცვის მინისტრის განსაკუთრებულ დავალებათა ჯგუფის უფროსი. არის ვახტანგ გორგასლის ორდენის სრული კავალერი (1998).

ჯილდოები
1998 — ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენი (სრული კავალერი)
სამშობლოს დაცვისა და ერთიანობისათვის ბრძოლაში გამოჩენილი მამაცობისა და თავდადებისათვის
1997 — მედალი "მხედრული მამაცობისთვის"
1995 — ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენი
1993 — ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენი
ოცდაერთი პირობა

ოცდაერთი პირობა კომუნისტურ ინტერნაციონალში მიღებისა, ოპკიმ — 1920 წლის 6 აგვისტოს კომინტერნის კონგრესზე მიღებული რეზოლუცია. მასში ჩამოყალიბებული იყო პარტიების კომინტერნში შესვლის პირობები და მიღებულ პარტიათა ვალდებულებები. პირობების პროექტი დაწერა ვ. ლენინმა. იგი გამოქვეყნდა 1920 წლის 30 ივლისს. ოპკიმ კომინტერნის წევრი პარტიებისაგან მოითხოვდა პროლეტარიატის დიქტატურის მოპოვებისათვის ყოველდღიურ კომუნისტურ პროპაგანდასა და აგიტაციას; რეფორმიზმსა და ცენტრალიზმთან კავშირის სრულ გაწყვეტას და ამ მოთხოვნის პროპაგანდას პარტიის წევრთა ფართო წრეებში. ეს ლენინური დოკუმენტი, რომელშიც აისახა იმდროინდელი რევოლუციური ბრძოლის თავისებურებები და კომუნისტური მოძრაობის უმნიშვნელოვანესი ზოგადი პრინციპები, მოიწონეს ჯერ კომინტერნის კონგრესის დელეგატთა უმრავლესობამ, ხოლო შემდეგ მთელი მსოფლიოს კომუნისტებმაც.
რომან დუმბაძე

რომან ნოდარის ძე დუმბაძე (დ. 17 მარტი, 1964, სოფ. ფუშრუკაული, ახლანდ. ხულოს მუნიციპალიტეტი, — გ. 21 მაისი, 2012) — ქართველი სამხედრო პირი, გენერალ-მაიორი (1998).
ბიოგრაფია
დაამთავრა თბილისის უმაღლესი სამხედრო საარტილერიო სასწავლებელი (1987), თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბათუმის სამართლის ინსტიტუტის იურიდიული ფაკულტეტი (1999). 1987 წლიდან საბჭოთა არმიაში იყო. სხვადასხვა დროს მსახურობდა აღმოსავლეთ გერმანიაში, შემდეგ შორეული აღმოსავლეთის, ციმბირის სამხედრო ოლქებში თავდაპირველად ტანკსაწინააღმდეგო ოცეულის, შემდეგ ნაღმტყორცნელთა ბატარეის მეთაურად. 1992 წლიდან საქართველოს შეიარაღებულ ძალებში იყო, მონაწილეობდა საომარ მოქმედებებში აფხაზეთში. იყო თავდაცვის სამინისტროს პოლკის შტაბის უფროსი, 1994 წლიდან — ბათუმში განლაგებული 25-ე მოტომსროლელი ბრიგადის მეთაური.

აჭარის 2004 წლის კრიზისის დროს გენერალმა დუმბაძემ საქართველოს ცენტრალურ ხელისუფლებას დაუმორჩილებლობა გამოუცხადა და მხარი აჭარის განდგომილ ლიდერს ასლან აბაშიძეს დაუჭირა. აბაშიძის რუსეთში გაქცევის შემდეგ დუმბაძე დააკავეს. 2006 წელს მას, სამშობლოს ღალატის ბრალდებით, მიესაჯა პატიმრობა 17 წლის ვადით. რუსეთ-საქართველოს 2008 წლის აგვისტოს ომის დროს რუსეთის სარდლობის მოთხოვნით და საქართველოს ხელისუფლების პოლიტიკური გადაწყვეტილების საფუძველზე დუმბაძე გაიცვალა რუსების მიერ დატყვევებულ 12 ქართველ სამხედრო მოსამსახურეზე. მას შემდეგ მოსკოვში ცხოვრობდა. 2010 წელს რუსეთის პრეზიდენტმა დიმიტრი მედვედევმა რუსეთის მოქალაქეობა მიანიჭა.
მკვლელობა
დუმბაძე 2012 წლის 21 მაისს მოკლეს მოსკოვში. 2014 წელს მოსკოვის სასამართლომ ქართული წარმოშობის 4 პირს დუმბაძის მკვლელობასთან დაკავშირებით პატიმრობა შეუფარდა. 2016 წელს საქართველოს ხელისუფლებამ სამხედრო პოლიციის ყოფილ უფროსს, მეგის ქარდავას დაუსწრებლად წაუყენა ბრალი დუმბაძის მკვლელობის შეკვეთაში.
ლუიზა კობალაძე

ლუიზა კობალაძე (დ. 11 ნოემბერი, 1938, ბორჯომი) — ქართველი მომღერალი და ფილოლოგი. საქართველოს დამსახურებული არტისტი (1986).

ბიოგრაფია
დაამთავრა სულხან-საბა ორბელიანის სახელობის პედაგოგიური ინსტიტუტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი რუსული ენისა და ლიტერატურის განხრით 1956 წელს.

სწავლის დროს მღეროდა თვითმოქმედების კოლექტივში (ხელმძღვანელი ო. ლოლაშვილი). 1968 წლიდან იყო სახელმწიფო ფილარმონიის ანსამბლ „ივერიის“ სოლისტია. მონაწილეობდა ანსამბლის მუსიკალურ დადგმებში: „ჩხიკვთა ქორწილი“, „არგონავტები“, „ფიროსმანი“. გადაღებულია მუსიკალურ ფილმებში: „სიყვარული, ივერია და...“, „უმცროსი და“, „ჩხიკვთა ქორწილი“, „არგონავტები“.

კომპოზიტორ ალექსანდრე ბასილაიას მეუღლე.
გიორგი დუნდუა

გიორგი თევდორეს ძე დუნდუა (დ. 12 ივლისი, 1932, თბილისი, — გ. 2019) — ქართველი ისტორიკოსი, ნუმიზმატი. ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი (1982), პროფესორი (1996).

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი (1957). 1958-1968 წლებში მუშაობდა სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმის ნუმიზმატიკის განყოფილებაში, 1968 წლიდან — ივ. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტში, შემდეგ — არქეოლოგიური კვლევების ცენტრში. ლექციებს კითხულობდა სხვადასხვა უმაღლეს სასწავლებელში. იკვლევდა ანტიკური და შუა საუკუნეების ქართული ნუმიზმატიკის საკითხებს.
პეტრე დუნდუა

პეტრე ბესარიონის ძე დუნდუა (დ. 20 აგვისტო, 1931, ბორჯომი — გ. 26 ივნისი, 2024) — ქართველი მეტყევე ინჟინერი, ტექნიკის მეცნიერებათა დოქტორი (2003), პროფესორი (2006), საქართველოს დამსახურებული ინჟინერი (1982).

დაამთავრა საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტის სატყეო-საინჟინრო ფაკულტეტი. მუშაობდა სხვადასხვა პასუხსაგებ თანამდებობებზე, მ. შ. იყო ავეჯის საწარმოო გაერთიანების გენერალური დირექტორი, შემდეგ სატყეო მრეწველობის ინსტიტუტის დირექტორი. ეწეოდა პედაგოგიურ საქმიანობას საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში. იკვლევდა მერქნის დამზადების და უნარჩენო გადამუშავების ახალი ტექნოლოგიების პროცესებს. არის საქართველოს სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (1990), დაჯილდოებულია ღირსების ორდენით (2001).
ლიალია-ილაჰი

ლიალია—ილაჰი — ბორცვი 271,1 მ სიმაღლით, მდებარეობს სოფელ ჩოჯუკ-მარჯანლის ჩრდილო-დასავლეთით 2,9 კმ-ის დაშორებით, აზერბაიჯანის ჯაბრაილის ოლქში. ბორცვი ცნობილია, როგორც ლელეთეფე .

აზერბაიჯანელი ფოლკლორისტის სედნიკ პირსულთანლის ცნობით, მთის სახელი ეწოდა მაჰმუდის ძის აშუღ ლიალის პატივსაცემად, რომელიც შუა საუკუნეებში ამ მხარეებში ცხოვრობდა და დაკრძალული იყო ფიზულის რაიონის სოფელ ახმედალილარში.

ყარაბაღის პირველი ომის დროს ლიალია-ილაჰის მწვერვალი გახდა ერთ-ერთი ბრძოლის ველი, რადგან მასზე კონტროლის საშუალებით შესაძლებელი გახდა აღმოსავლეთით მდებარე სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი ქალაქი ჰორადიზი, ისევე როგორც ფიზულის რეგიონის უმეტესი ნაწილი საარტილერიო დიაპაზონში ყოფილიყო.

2016 წლის 2 აპრილს, 2016 წლის აპრილის ბრძოლების დროს, ლიალია-ილაჰი დაუბრუნდა აზერბაიჯანის არმიის კონტროლს.

2019 წელს, აზერბაიჯანის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ისტორიულ მეცნიერებათა კანდიდატის ხაგანი ალმამედოვის ხელმძღვანელობით, გამოაცხადა ნეოლითური დასახლების აღმოჩენა ლიალია-ილაჰის მიდამოებში, რომელიც დათარიღებულია ძვ.წ. ათასწლეულის პირველი ნახევარი. საერთო ფართობით 0,9 ჰექტარი.

2020 წელს დაწყებული არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აქ აღმოაჩინეს კონუსური ზიგურატი, ასევე სამი ნაგებობის ნაშთი: მრგვალი, ოვალური და მართკუთხა გალავნის მცირე მონაკვეთით. საცხოვრებლად გამოიყენებოდა მრავალსართულიანი მრგვალი კონსტრუქცია, რომლის დიამეტრი 3,3 მ და სიმაღლე 1,5-2 მ; აქ აღმოჩენილია ორი დოქი, ქვისა და ძვლის ხელსაწყოები და კერის ნაშთები. მესამე იარუსის ქვეშ ბავშვის ჩონჩხი აღმოაჩინეს. ახლომდებარე სამარხში იყო 14 საფლავი, რომლებშიც ჩონჩხის გარდა, იყო მინის, ქვისა და მალაქიტის ყელსაბამები, აგრეთვე ძვლისგან დამზადებული სამკაულები და სახელური.
მერაბ დურგლიშვილი

მერაბ გიორგის ძე დურგლიშვილი (დ. 6 სექტემბერი, 1928, თბილისი, — გ. 18 აპრილი, 1993, იქვე) — ქართველი ფერმწერი, დიზაინერი. საქართველოს დამსახურებული მხატვარი (1966).

დაამთავრა თბილისის სამხატვრო აკადემია (1959). 1954-1956 წლებში ასწავლიდა თბილისის იაკობ ნიკოლაძის სახელობის სამხატვრო სასწავლებელში. 1958-1962 წლებში იყო სამხატვრო ფონდის მთავარი მხატვარი. 1962 წლიდან მონაწილეობდა სამხატვრო გამოფენებში. მნიშვნელოვანი ნამუშევრები: „სახურავები“ (1962, საქართველოს ხელოვნების მუზეუმი), „წითელი მთები“ (1964, მხატვრის კუთვნილება) და სხვ.
აჰმედ დური ეფენდი

აჰმედ დური ეფენდი (; გ. 1722) — ოსმალეთის იმპერიის სახელმწიფო მოხელე და დიპლომატი.

1720 წელს ოსმალეთის მთავრობამ გაგზავნა იმ დროს კრიზისში მყოფ სეფიანთა ირანში სადაზვერვო-დიპლომატიური მისიით, რომლის მიზანი ფორმალურად ოსმალეთის გავლით ირანელი ვაჭრებისთვის ავსტრიაში სავაჭრო გზების გახსნის შეთანხმება იყო. 1721 წელს დური ეფენდი ოსმალეთში ირანელი ელჩის მორთაზყოლი-ხანის თანხლებით დაბრუნდა.

დური ეფენდიმ თავისი მოგზაურობა აღწერა „სეფარეთნამეში“ („ელჩობის წიგნი“), რომელშიც უარყოფითადაა დახასიათებული სეფიანთა კარის ცხოვრება. თხზულება მნიშვნელოვანი წყაროა საუკუნის მეოთხედის ირან-ოსმალეთისა და საქართველოს ისტორიისთვის. მასში უხვადაა მოცემული ცნობები ამ პერიოდში ირანში მოღვაწე ქართველებზე, სეფიანთა ირანში ავღანელთა შემოსევებისა და მათ წინააღმდეგ მოწყობილ ლაშქრობაში ქართველთა მონაწილეობის შესახებ.
ირაკლი შერაზადიშვილი

ირაკლი შერაზადიშვილი (დ. 31 დეკემბერი, 1909, ონი — გ. 15 ივლისი, 1980) — ქართველი თეატრის მსახიობი და რეჟისორი. საქართველოს სახალხო არტისტი (1961). საპატიო ნიშნის ორდენის კავალერი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1902 წლის 31 დეკემბერს ონში. 1933 წელს დაამთავრა რუსთაველის სახალხო თეატრთან არსებული სტუდია.

1938 წლიდან მუშაობდა სოხუმის, გორის, თელავის და ველისციხის თეატრებში. 1949 წლიდან გარდაცვალებამდე კი ცხინვალის ქართული თეატრის წამყვანი მსახიობი და რეჟისორი იყო. მან სცენაზე 250-ზე მეტი სახე შექმნა. მათ შორის: გოჩა (ყაზბეგის „ხევისბერი გოჩა“), ბახა (ვაჟა-ფშაველას „მოკვეთილი“), ლევან ჩადუნელი (მოსაშვილის „სადგურის უფროსი“), კომბლე (ნახუცრიშვილის „კომბლე“), ჟამთაბერი (ჯაფარიძის „ჟამთაბერის ასული“), ლევანი (ერისთვის „სამშობლო“), თინიბეგი (მრევლიშვილის „ზვავი“), ოთარ-ბეგი და ანანია (სუმბათაშვილ-იუჟინის „ღალატი“) და სხვა. როგორც რეჟისორმა, 40-მდე პიესა დადგა. მათ შორის: ყაზბეგის „ხევისბერი გოჩა“, ვაჟა-ფშაველას „მოკვეთილი“, შატბერაშვილის „ფიქრის გორა“, ბუაჩიძის „მკაცრი ქალიშვილები“ და სხვა.

ჯილდოები და აღიარება
1954 — საქართველოს სსრ დამსახურებული არტისტი
1961 — საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი
საპატიო ნიშნის ორდენი
გუგოლი

გუგოლი (; აღნიშვნა 10100) — რიცხვი თვლის ათობით სისტემაში, გამოხატული ერთიანით და ასი ნულით,

10100=10 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 ​000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000.

იგივეა, რაც ათი დუოტრიგინტილიონი.

სახელწოდება
1920 წელს ტერმინი შემოიღო 9 წლის მილტონ სიროტამ (1911–1981), ამერიკელი მათემატიკოსის ედვარდ კასნერის ძმისშვილმა. ის შთაგონებული იყო თანამედროვე კომიქსების პერსონაჟის ბარნი გუგლის მიერ. 1940 წელს კასნერმა ამ კონცეფციის პოპულარიზაცია მოახდინა თავის წიგნში „მათემატიკა და წარმოსახვა“. ამ ზომის რიცხვის სხვა სახელებია: ათი დუოტრიგინტილიონი (მოკლე სკალაზე), ათი ათასი სექსდეცილიონი (გრძელ სკალაზე), ან ათი სექსდეცილიარი (პელეტიერის გრძელ სკალაზე).

გამოყენება
გუგოლი მათემატიკაში ნაკლებად გამოიყენება. თუმცა, ის სასარგებლოა სხვა ძალიან დიდ რიცხვების შედარებისას, როგორიცაა სუბატომური ნაწილაკების რაოდენობა ხილულ სამყაროში ან ჭადრაკში სვლების ჰიპოთეტური რაოდენობა. კასნერმა ის გამოიყენა წარმოუდგენლად დიდ რიცხვსა და უსასრულობას შორის სხვაობის საილუსტრაციოდ და ამ კუთხით ზოგჯერ გამოიყენება მათემატიკის სწავლებაში. გუგოლის სიდიდის წარმოსახვისათვის, ელექტრონის მასა, რომელიც 10−30 კგ-ზე ნაკლებია, შეიძლება შევადაროთ ხილული სამყაროს მასას, რომელიც შეფასებულია, როგორც 1050-1060 კგ. მათ შორის თანაფარდობა შეადგენს დაახლოებით 1080-1090-ს, ანუ გუგოლის დაახლოებით ათი მემილიარდედი (გუგოლის 0.00000001%).

კარლ სეიგანმა აღნიშნა, რომ სამყაროში ელემენტარული ნაწილაკების მთლიანი რაოდენობა არის დაახლოებით 1080 (ედინგტონის რიცხვი) და რომ თუ მთელი სამყარო სავსე რომ ყოფილიყო ნეიტრონებით, მათი რიცხვი დაახლოებით 10128 იქნებოდა. მან ასევე აღნიშნა მსგავსება არქიმედეს გამოთვლებთან „ქვიშის მრიცხველში“. არქიმედეს გამოთვლებით, არისტარქეს სამყარო (დაახლოებით 2 სინათლის წლის დიამეტრით), თუ მთლიანად ქვიშით იქნება შევსილი, მაშინ იგი შეიცავდა 1063 მარცვალს. დღევანდელი ხილული სამყარო, კი ქვიშით რომ იყოს სავსე, მასში მხოლოდ 1095 ქვიშის მარცვალი შეგროვდებოდა. ანუ 100000 ქვიშის მარცვალი დააკლდებოდა დაკვირვებად სამყაროს გუგოლის შესაქმნელად.

ჰოკინგის გამოსხივების გამო დაახლოებით 1 გალაქტიკის მასის (1011 მზის მასის) სუპერმასიური შავი ხვრელის დაშლის დრო დაახლოებით 10100 წელია. აქედან გამომდინარე, გაფართოებული სამყაროს სითბური სიკვდილი უფრო დაბალია, რაც მოხდება მომავალში სულ მცირე ერთი გუგოლი წლის შემდეგ.

გუგოლი გაცილებით მცირეა ვიდრე ცენტილიონი.

გავლენა კულტურაზე
სიტყვის ფართოდ გამოიყენება კომპანია -ის სახელით გავრცელებას მოყვა. სახელწოდება „“ წარმოადგენს კომპანიის დამფუძნებლების მიერ გუგოლის მართლწერისას დაშვებულ მექანიკურ შეცდომას. იგი შერჩეული იყო იმის ნიშნად, რომ საძიებო სისტემა გამიზნული იყო დიდი ზომის ინფორმაციის მისაწოდებლად. 2004 წელს კასნერის ოჯახის წევრები, რომლებმაც მემკვიდრეობით მიიღეს მის წიგნზე უფლებები, განიხილავდნენ სასამართლოში ჩივილს კომპანია -ს მიერ ტერმინი „გუგოლის“ გამოყენების გამო. თუმცა, არცერთი სარჩელი არ ყოფილა შეტანილი სასამართლოში.

2009 წლის ოქტომბრიდან ანიჭებს დომენის სახელებს თავის სერვერებს დომენით „1100.“, სამეცნიერო აღნიშვნა 1 -ისთვის, რათა უზრუნველყოს ერთი დომენი სერვერების იდენტიფიცირებისთვის ქსელში.
თამარ იშხნელი

თამარ იშხნელი (დ. 1 მაისი, 1896, ქუთაისი — გ. 23 ოქტომბერი, 1994, თბილისი) — ქართველი მომღერალი. საქართველოს სახალხო არტისტი (1976).

ბიოგრაფია
1910-1917 წლებში სწავლობდა ქუთაისის პროგიმნაზიაში. 1918-1919 წლებში დებთან ერთად ჩამოაყალიბა თვითმოქმედი ანსამბლი და კონცერტებით გამოდიოდა ქუთაისში. 1930 წელს იგი ოჯახთან ერთად გადავიდა თბილისში. 1940 წელს დები იშხნელები საქართველოს რადიოკომიტეტის ანსამბლში მღეროდნენ. იმავე წელს მათი კვარტეტი მიიწვიეს საქართველოს სახელმწიფო ფილარმონიაში. თამარ იშხნელი წლების განმავლობაში ხელმძღვანელობდა ამ ანსამბლს, გამოდიოდა სოლო კონცერტებითაც. მღეროდა როგორც ქართულ, ისე რუსულ რომანსებს. იგი რამდენიმე სიმღერის ავტორიცაა („არც ჰოს ამბობს, არც არას“, „შენ აყვავდი, ქართლო მეტად“, „ახალი წელი“, „არ დაიჯერებ“ და სხვა). იშხნელების კვარტეტი დიდი პოპულარობით სარგებლობდა. მათი რეპერტუარიდან განსაკუთრებული აღსანიშნავია: „ციცინათელა“ (ტექსტი აკ. წერეთლის, მუსიკა ხალხური) „ყაყაჩო აყვავებულა“ (ტექსტი და მელოდია ხალხური), „სულიკო“ (ტექსტი აკ. წერეთლის, მუსიკა. ვ. წერეთლის), „ტურფავ, ტურფავ“ (ტექსტი აკ. წერეთლის, მუსიკა ხალხური), „შემიყვარდა ეგ ხმა ტკბილი“ (ტექსტი აკ. წერეთლის, მუსიკა ივ. კერესელიძის), „ისევ შენ და ისევ შენ“ (ტექსტი აკ. წერეთლის, მუსიკა ა. ყარაშვილის), „სანთელივით ჩავქრები“ (ტექსტი აკ. წერეთლის, მუსიკა ხალხური), „არც ჰოს ამბობ, არც არას“ (ტექსტი ი. გრიშაშვილის, მუსიკა იშხნელების), „მეტეხის თავზე“ (ტექსტი გ. ლეონიძის, მუსიკა იშხნელების), „რა დამავიწყებს“ (ტექსტი ლ. ასათიანის, მუსიკა ხალხური), „ბულბული“ (ტექსტი ალ. ჭავჭავაძის, მუსიკა ო. დიხამინჯიასი), „ორთავ თვალის სინათლევ“ (ტექსტი და მუსიკა ხალხური) და სხვა.

თამარ იშხნელი 1994 წლის 23 ოქტომბერს გარდაიცვალა. დაკრძალულია დიდუბის მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში.

ჯილდოები და აღიარება
1949: საქართველოს სსრ-ის ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე
1976: საქართველოს სახალხო არტისტი
რეტის ეტიუდი

რეტის ეტიუდი — ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი საჭადრაკო ეტიუდი. ის 1921 წელს გამოაქვეყნა ჩეხოსლოვაკიელმა მოჭადრაკე რიხარდ რეტიმ.

ეტიუდი
ორი კურდღლის მდევარი ვერც ერთს დაიჭერს და ვერც მეორესო. ამ ქართული ანდაზის ჭეშმარიტება დაგაეჭვებს, როცა რეტის ცნობილ პოზიციას გაეცნობი. შავი მეფე თეთრი პაიკის კვადრატშია, თეთრ მეფეს კი 5 პაიკის შესაკავებლად სამი სვლა სჭირდება. თუ გავითვალისწინებთ, რომ მეფის და პაიკის გადაადგილების სიჩქარე თანაბარია, მაშინ თეთრების პოზიცია უიმედოა. ასევე, სამი სვლა სჭირდება თეთრ მეფეს, თავისი გამსვლელი პაიკის დახმარება რომ შეძლოს.
1. მფ7 4
2. მფ6. მფ6
3. მფ5 და შეიძლება ითქვას, „ორი კურდღლის მდევარი ან ერთს დაიჭერს ან მეორესო“.
3. მფ6
4. მფ4 და მეფე შავი პაიკის კვადრატშია, ხოლო თუ 3. ... 3, მაშინ 4. მფ6! 2 5. 7 და ყაიმი.

რეტის პარადოქსული იდეა სწრაფად გახდა მთელ მსოფლიოში პოპულარული. შეიქმნა სხვადასხვა ვარიაციები. (ეტიუდი წარმოდგენილია დავით გურგენიძის კომენტარით)
1000 (რიცხვი)

ათასი (შემოკლებული ფორმა — ათ.) — ნატურალური რიცხვი 1000, ათჯერ ასი, 10³. წარმოადგენს ლუწ, შედგენილ, ოთხნიშნა რიცხვს.

ერთეულთა სისტემაში რიცხვ ათასს შეესაბამება თავსართები: კილო — ათასის გამსოახატავად (10³) და მილი — ერთი მეათასედის გამოსახატად (10⁻³). რომაულ ციფრებში ათასი აღინიშნება ლათინური სიმბოლო -ით .
ჰელენა სირკუსი

ჰელენა სირკუსი (, დ. 14 მაისი, 1900, ვარშავა — გ. 19 ნოემბერი, 1982, ვარშავა) — პოლონელი არქიტექტორი, ურბანული დამგეგმავი და მასწავლებელი.

ბიოგრაფია
ჰელენა სირკუსი დაიბადა 1900 წლის 14 მაისს, ვარშავაში. 1918 წლიდან 1923 წლამდე სწავლობდა ვარშავის ტექნიკურ აკადემიაში არქიტექტურის ფაკულტეტზე. 1922 წელს შეიცვალა გვარი და გახდა ნემიროვსკაია. გარდა ამისა, სირკუსი სწავლობდა ხატვას რომან კრამშტიკთან და ასევე ფილოსოფიას ვარშავის უნივერსიტეტში. იგი იყო ავანგარდული ჯგუფის -ის თანადამფუძნებელი და თანამედროვე არქიტექტურის საერთაშორისო კონგრესის წევრი, სადაც 1945 წლიდან 1954 წლამდე იკავებდა ვიცე-თავმჯდომარის თანამდებობას. 1950 წელს მან დაიწყო ლექციების კითხვა პოლონეთის ტექნოლოგიურ აკადემიაში არქიტექტურის ფაკულტეტზე. იგი იყო თანამედროვე ვარშავის პოლიტექნიკური ინსტიტუტის პროფესორი. ათენის ქარტიის რედაქტორი. გერმანული ოკუპაციის დროს ჰელენა და მისი მეუღლე მუშაობდნენ მიწისქვეშა არქიტექტურულ და ურბანული დაგეგმარების სახელოსნოში , რომელიც ფუნქციონირებდა სოციალური სამშენებლო საწარმოს სტრუქტურაში. ჰელენას ქმარი დააპატიმრეს და გაგზავნეს ოსვენციმში, მაგრამ გადარჩა.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ იგი მუშაობდა ვარშავის რეკონსტრუქციის გეგმებზე. 1948 წლიდან 1952 წლამდე იგი და მისი მეუღლე, მუშაობდნენ ვარშავაში კოლას პროექტზე, რომელის მოსახლეობა 10 000 ადამიანი იყო.

იგი გახდა პოლონეთის მუშათა პარტიის წევრი 1944 წელს და პოლონეთის გაერთიანებული მუშათა პარტიის წევრი — 1948 წელს. პოლონურ და ფრანგულ ენებზე. მალევიჩმა წყვილს გადასცა „ “, რომელიც მოგვიანებით განადგურდა ვარშავის აჯანყების დროს.

სირკუსი გარდაიცვალა ვარშავაში 82 წლის ასაკში.
ლუწი და კენტი რიცხვები

ლუწი რიცხვი — მთელი რიცხვი, რომელიც უნაშთოდ იყოფა ორზე (მაგალითად. 0, ±2, ±4, ±6...). ყოველი ლუწი რიცხვი შეიძლება წარმოვადგინოთ 2 სახით, სადაც მთელი რიცხვია.

კენტი რიცხვი — მთელი რიცხვი, რომელიც უნაშთოდ არ იყოფა ორზე (მაგალითად. ±1, ±3, ±5...). ყოველი კენტი რიცხვი შეიძლება წარმოვადგინოთ 2+1 ან 2-1 სახით, სადაც მთელი რიცხვია.

არითმეტიკა
მიმატება გამოკლება:
ლუწი ± ლუწი = ლუწი
ლუწი ± კენტი = კენტი
კენტი ± კენტი = ლუწი

გამრავლება:
ლუწი × ლუწი = ლუწი
ლუწი × კენტი = ლუწი
კენტი × კენტი = კენტი

გაყოფა:
ლუწი / ლუწი: შეიძლება იყოს ან ლუწი, ან კენტი
ლუწი / კენტი: თუ შედეგი მთელი რიცხვია, მაშინ — ლუწი
კენტი / ლუწი: შედეგი მთელი რიცხვი ვერ იქნება, შესაბამისად ლუწის/კენტის პირობები ვერ კმაყოფილდება
კენტი / კენტი: თუ შედეგი მთელი რიცხვია, მაშინ — კენტი
შედგენილი რიცხვი

შედგენილი რიცხვი — ნატურალური რიცხვი, რომელიც არ არის მარტივი, ესეიგი რიცხვი, რომელსაც ერთიანისა და თავის თავის გარდა სხვა გამყოფიც აქვს. ნებისმიერი შედგენილი რიცხვი შეიძლება ცალსახად წარმოვადგინოთ მარტივ მამრავლთა ნამრავლის სახით.

შედგენილი რიცხვებია: 4, 6, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 18, 20, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 42, 44, 45, 46, 48, 49, 50, 51, 52, 54, 55, 56, 57, 58, 60, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 69, 70, 72, 74, 75, 76, 77, 78, 80, 81, 82, 84, 85, 86, 87, 88, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 98, 99, 100...
რომაული ციფრები

რომაული ციფრები — არაპოზიციური თვლის სისტემა, რომელბსაც იყენებდნენ ძველი რომაელები. ამ ციფრების შესახებ სარწმუნო მონაცემები არ არსებობს. სავარაუდოა, რომ ეს ციფრები ნასესხებია ეტრუსკებისაგან.

რომაული ციფრების სისტემა ემყარება სპეციალურ აღნიშვნებს:

ჩაწერის წესი
ნატურალური რიცხვი იწერება ამ ციფრების გამეორებით, ამასთან ერთად, თუ დიდი ციფრი პატარა ციფრის წინ წერია, ისინი იკრიბებიან (შეკრების პრინციპი, მაგალითად, =5+1=6), ხოლო თუ პირიქითაა (ამ დროს ციფრები არ შეიძლება მეორდებოდეს), მაშინ დიდ ციფრს აკლდება პატარა [გამოკლების პრინციპი, მაგალითად =5-1=4 (-ის ნაცვლად), =10-1=9 (-ის ნაცვლად)]. უკანასკნელ წესს იყენებენ ერთი და იმავე ციფრის ოთხჯერ გამეორების თავიდან ასაცილებლად. ამ ჩაწერისას მრავალნიშნა რიცხვზე არითმეტიკული ოპერაციების შესრულება მოუხერხებელია, რის გამოც ამჟამად რომეულ ციფრებს იშვიათად იყენებენ.

დღესდღეობით რომაული ციფრები მეტწილად გამოიყენება რიგობითი რიცხვითი სახელის აღსაღნიშნავად: საუკუნეების (მაგალითად ძვ. წ. საუკუნე, საუკუნე), თვეების (მაგალითად 19..1973), სამზე მეტი დაბალი რიგის წარმოებულების (მაგალითად, , ) და სხვათა ჩასაწერად.
რეზოლუტის მერხი

რეზოლუტის მერხი — მეცხრამეტე საუკუნის პარტნიორობის მაგიდა. მაგიდა თეთრ სახლში, ოვალურ კაბინეტში, რომელსაც შეერთებული შტატების პრეზიდენტები იყენებდნენ. მაგიდა 1880 წელს დედოფალმა ვიქტორიამ საჩუქრად გადასცა პრეზიდენტ რეზერფორდ ბ. ჰეიესს, რომელიც დამზადდა ბრიტანული არქტიკული საძიებო გემის -ის მუხის ხისგან. 1300 ფაუნდის (590 კილოგრამიანი) სამუშაო მაგიდა შექმნა უილიამ ევენდენმა, კენტში მდებარე -ის დახელოვნებულმა ხელოსანმა, სავარაუდოდ მორანტის, ბოიდის და ბლანფორდის დიზაინიდან. სამუშაო მაგიდა ორჯერ შეიცვალა, 1945 წელს დაემატა მუხლის ხვრელი, ხოლო 1961 წელს სამუშაო მაგიდას დაემატა 2 დიუმიანი (5,1 სმ) პლინტი.

 მიატოვეს არქტიკაში სერ ჯონ ფრანკლინისა და მისი დაკარგული ექსპედიციის ძებნისას. გემი 1855 წელს იპოვა ჯორჯ ჰენრიმ, ვეშაპზე მონადირე გემით, შეაკეთა და დააბრუნა გაერთიანებულ სამეფოში, როგორც შეერთებული შტატეების მიერ კეთილი ნების გამოხატვის ჟესტი. გემი 1879 წელს დაშალეს და მისი ხის მასალისგან ააშენეს სამი მაგიდა. დედოფალმა ვიქტორიამ ერთ-ერთი ასეთი მაგიდა გაუგზავნა ამერიკის პრეზიდენტს რეზერფორდ ბ. ჰეისს. რეზოლუტის მერხი მიიღეს თეთრ სახლში 1880 წლის 23 ნოემბერს და გამოიყენებოდა ოვალურ კაბინეტში პრეზიდენტის სამუშაო მაგიდად. რეკონსტრუქციის შემდეგ იგი განთავსდა სამაუწყებლო ოთახში, სადაც დუაიტ ეიზენჰაუერი იყენებდა მას რადიო და სატელევიზიო გადაცემების დროს. 1961 წელს ჟაკლინ კენედიმ ხელახლა აღმოაჩინა მერხი და მიიტანა ოვალურ კაბინეტში. ჯონ კენედის მკვლელობის შემდეგ მაგიდა თეთრი სახლიდან წაიღეს და კენედის საპრეზიდენტო ბიბლიოთეკაში განათავსეს. პრეზიდენტმა ჯიმი კარტერმა მაგიდა 1977 წელს დააბრუნა თეთრ სახლში, სადაც ის დღემდე დგას.
1,000,000

1,000,000, ერთი მილიონი (; შემოკლებული ფორმა — მლნ.; ციფრობრივი ნიშანი: 1,000,000) — ნატურალური რიცხვი 1,000,000, ათასჯერ ათასი, 10⁶. წარმოადგენს ლუწ, შედგენილ, შვიდნიშნა რიცხვს.

ერთეულთა სისტემაში მილიონს შეესაბამება თავსართები: მეგა — მილიონის გამსოახატავად (10⁶) და მიკრო — ერთი მემილიონედის გამოსახატად (10⁻⁶).

ისტორია
სიტყვა „მილიონი“ პირველად შემოიღეს იტალიაში საუკუნეში, რომელიც ნიშნავდა „დიდ ათასს“, ე. ი. 1,000². - საუკუნეებში ეს სიტყვა გავრცელდა ევროპის სხვა ქვეყნებშიც. ფრანგმა მათემატიკოსმა შუკემ 1484 წელს შემოიღო სიტყვები: „ბილიონი“, „ტრილიონი“, „კვადრილიონი“, „კვინტილიონი“, „სეპტილიონი“, „სექსტილიონი“, „ნონილიონი“ აღსანიშნავად ხარისხებისა: 1,000,000², 1,000,000³ ,..., 1,000,000⁹. დაახლოებით საუკუნეში საფრანგეთში დაიწყეს რიცხვების დაყოფა პერიოდებად, თითოეულში სამ-სამი ციფრით. ამასთანავე, ბილიონმა ძველი 10¹² მნიშვნელობის მაგივრად მიიღო ახალი 10⁹ მნიშვნელობა; ტრილიონს, კვადრილიონს და ა. შ. ასე აღნიშნავდნენ: 10¹², 10¹⁵ ,.... თუმცა, ინგლისში, გერმანიაში და ზოგიერთ ჩრდილო-ევროპულ ქვეყანაში სიტყვები „მილიონი“, „ტრილიონი“, „კვადრილიონი“ და ა. შ, ახლაც ნიშნავს შესაბამისად რიცხვებს: 10¹², 10¹⁸, 10²⁴, ...
1,000,000,000

1,000,000,000, ერთი მილიარდი (; შემოკლებული ფორმა — მლრდ.; ციფრობრივი ნიშანი: 1,000,000,000) — ნატურალური რიცხვი 1,000,000,000, ათასი მილიონი, 10⁹. წარმოადგენს ლუწ, შედგენილ, ათნიშნა რიცხვს.

ერთეულთა სისტემაში მილიარდი შეესაბამება თავსართები: გიგა — მილიარდის გამსოახატავად (10⁹) და ნანო — ერთი მემილიარდედის გამოსახატად (10⁻⁹).
ტრილიონი

1,000,000,000,000, ერთი ტრილიონი (; შემოკლებული ფორმა — ტრლნ.; ციფრობრივი ნიშანი: 1,000,000,000,000) — ნატურალური რიცხვი 1,000,000,000,000, ათასი მილიარდი, 10¹². წარმოადგენს ლუწ, შედგენილ, ცამეტნიშნა რიცხვს; ზოგიერთ ქვეყანაში აღნიშნავს რიცხვი 10¹⁸-ს.

ერთეულთა სისტემაში ტრილიონი შეესაბამება თავსართები: ტერა — ტრილიონის გამსოახატავად (10¹²) და პიკო — ერთი მეტრილიონედის გამოსახატად (10⁻¹²).
კვადრილიონი

კვადრილიონი (; შემოკლებული ფორმა — კვადრლნ.) — ნატურალური რიცხვი, რომელიც გამოისახება ერთიანით და

15 ნულით (1,000,000,000,000,000 = 10¹⁵, ათასი ტრილიონი ან მილიონი მილიარდი) გამოიყენება მოკლე სკალის რიცხვთა სახელწოდების სისტემაში: საფრანგეთში, აშშ-ში, რუსეთში;
24 ნულით (1,000,000,000,000,000,000,000,000 = 10²⁴ = (10⁶)⁴, მილიონი მეოთხე ხარისხში) გამოიყენება გრძელი სკალის რიცხვთა სახელწოდების სისტემაში: დიდი ბრიტანეთის გარდა, მთელ ცენტრალურ და დასავლეთ ევროპაში, ასევე ლათინური ამერიკის ზოგიერ ქვეყანაში).

ერთეულთა სისტემაში კვადრილიონი შეესაბამება თავსართები: პეტა — კვადრილიონის გამსოახატავად (10¹⁵) და ფემტო — ერთი მეკვადრილიონედის გამოსახატად (10⁻¹⁵).