iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მენესი

მენესი — ისტორიული ტრადიციით, ძველი ეგვიპტის მეფე (ძვ. წ. ს.). ჰეროდოტესა და მანეთონის მიხედვით, პირველი დინასტიის პირველი ფარაონი. ძვ. წ. - საუკუნის ჟამთააღმწერლის მანეთონის თქმით, ეგვიპტის ისტორიაში უდიდესი მეომარი და ენერგიული ადმინისტრატორი ყოფილა, რომელმაც შეძლო ნუბიელების დამორჩილება. გააერთიანა ზემო და ქვემო ეგვიპტე; მათ საზღვარზე დააარსა სამეფო რეზიდენცია მემფისი. იმეფა დიდხანს. მისი მეფობის დროს დასრულდა სახელმწიფოს ცენტრალიზაციის ხანგრძლივი პროცესი.
დიდი ნევა

დიდი ნევა — მდინარე რუსეთში, ლენინგრადის ოლქის ქალაქ სანქტ-პეტერბურგში. ნევის დელტის უმსხვილესი მარცხენა შენაკადი. მდინარე იწყება სასახლის ხიდიდან და უერთდება ნევის ყურეს. სიგრძე დაახლ. 3.5 კმ, სიგანე — 200-400 მეტრი, სიღრმე — 12,8 მეტრამდე. მდინარის წყლის ხარჯი ყველაზე დიდია ვასილის კუნძულთან და შეადგენს 1520 მ³/წმ.
არქტიკული მაყვალი

არქტიკული მაყვალი — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე ვარდისებრთა ოჯახისა.

გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ცივ და ზომიერ სარტყლებში. იზრდება ზღვის დონიდან 1200 მ-მდე, ტყეში, მდინარეებისა და ნაკადულების სანაპიროებზე, ბუჩქნარებში და სხვა. ღერო სწორმდგომია, სიმაღლე 10-30 სმ. ფესურა ვიწრო და გრძელია, ხისებრი; ვრცელდება 15-25 მ სიღრმეზე. ფოთლები მწვანეა, ხოლო ყვავილები მუქი-მოვარდისფრო. ყვავის მაისის ბოლოს. ნაყოფი წვნიანია და შეიცავს ნახშირწყლებს, მნიშვნელოვანი რაოდენობით შაქარს და სხვა. ზოგჯერ უწოდებენ წითელ მოცხარს.
მენუა

მენუა — ურარტუს მეფე ძვ. წ. - საუკუნეების მიჯნაზე (ძვ. წ. 810-786 წწ.). მეფე იშფუინის უმცროსი ვაჟი. იშფუინის მეფობის დასასრულს მენუა მის თანამმართველად ითვლებოდა. იშფუინისა და მენუას სახელით დღემდე ცნობილია ათიოდე ურარტული წარწერა, მათში მოხსენიებულია ლაშქრობები მუსასირში, ბარშუის, ლუშის, ქათარზის, ვიტერუხისა და სხვა ქვეყნების წინააღმდეგ. საკუთრივ მენუას სახელით ასზე მეტი წარწერაა. მის დროს დიდი ბრძოლები გაიმართა მანასთან, დიაოხთან, დაიწყო ჩრდილოეთ სირიისა და ჩრდილოეთ მესოპოტამიის დაპყრობა, არარატის ველის დაუფლება და ათვისება; ააგეს ურარტუელთა ციხესიმაგრე მენუახინილი. მენუამ დიდ სააღმშენებლო და საირიგაციო სამუშაოებს მოჰკიდა ხელი, კერძოდ, მან გაიყვანა 70 კმ. არხი, რომელიც სასმელი და სარწყავი წყლით ამარაგებდა დედაქალაქ ტუშფას (ახლანდელი ქ. ვანი, თურქეთში); დაპყრობილ ადგილებში აგებდა ციხესიმაგრეებს, საკულტო ნაგებობებს. მენუა შეცვალა მისმა ვაჟმა არგიშთი -მა.
ლურჯი მოცვი

ლურჯი მოცვი (ლათ. ) — ფოთოლმცვივანი მცენარე მანანასებრთა ოჯახისა. სიმაღლე 30 სმ-იდან 1 მ-მდეა.

გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ცივ და ზომიერ სარტყლებში, ტუნდრაში, ტყის ზონასა და მთათა ზედა ზონაში, ხშირად ჭაობებში. გვხვდება ევრაზიასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში, მათ შორის კავკასიაში. ყვავილები თეთრი ან მოვარდისფროა. კენკრა ლურჯია, იჭმება; შეიცავს შაქარს, მჟავასა და და ვიტამინებს.

ლურჯი მოცვი ბუჩქოვანი, კენკროვანი კულტურაა, რომელიც იძლევა ლურჯი ფერის მრგვალ ნაყოფს. მისი გაშენებისთვის საჭიროა ტენიანი, მსუბუქი და კარგი დრენაჟის მქონე სპეციფიკური ნიადაგი; კარგად ხარობს მჟავე ნიადაგებზე. 2006 წელს ლურჯი მოცვის ნერგები აშშ-დან ჩამოიტანეს და საცდელი მიზნით პირველად დარგეს იმერეთში, სოფელ სიმონეთში, 2007-2008 წლებში, მოცვის ნერგები გაშენდა იმერეთში, გურიასა და სამეგრელოში.
ბანდუნგი

ბანდუნგი — ქალაქი ინდონეზიაში, დასავლეთ იავის პროვინციის დედაქალაქი, ქვეყნის მესამე უდიდესი ქალაქი და 2,4 მლნ მცხოვრებით (2010) მეორე უმსხვილესი მეტროპოლისი. მდებარეობს ზღვის დონიდან 768 მეტრზე, ჯაკარტიდან დაახლოებით 140 კმ–ით სამხრეთ–აღმოსავლეთით. წლის განმავლობაში, ბანდუნგში ყველაზე დაბალი ტემპერატურაა ინდონეზიის ქალაქებს შორის. გაშენებულია მდინარის აუზში, გარსშემორტყმულია ვულკანური მთებით. სწორედ ეს კარგი ბუნებრივი დამცავი სისტემა გახდა ჰოლანდიის ოსტინდოეთის კომპანიის მთავრობის გეგმისა, კოლონიური დედაქალაქი ბატავიიდან ბანდუნგში გადაეტანათ.

 საუკუნეში ჰოლანდიელმა კოლონისტებმა მთების გარშემო ჩაის პლანტაციები გააშენეს. ასევე გაიყვანეს გზა, რომელიც ამ პლანტაციებს დედაქალაქთან აკავშირებდა. ქალაქის ჰოლანდიელმა მაცხოვრებლებმა მისი მუნიციპალიტეტად გარდაქმნა მოითხოვეს, რაც 1906 წელს იქნა მიღწეული და შედეგად, ბანდუნგი თანდათან პლანტაციების მფლობელთათვის განკუთვნილ საკურორტო ქალაქად გარდაიქმნა, მდიდრული სასტუმროებით, რესტორნებით, კაფეებით; გაიხსნა ევროპული ბუტიკები, რის გამოც ქალაქს ზედემტსახელად იავის პარიზიც კი უწოდეს .

მას შემდეგ, რაც 1945 წელს ინდონეზიამ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, ქალაქმა სწრაფი განვითარება და ურბანიზაცია იწყო, რის შედეგადაც ბანდუნგი იდილიური ქალაქიდან მჭიდროდ დასახლებულ (16 000 ადამიანი კმ²–ზე) მეტროპოლისად გადაიქცა. სწრაფად გამოილია ბუნებრივი რესურსები, მათი დიდი ნაწილი დაცულმა მაღლობებმა, ვილებმა და სხვა უძრავმა ქონებამ დაიკავა. მიუხედავად იმისა, რომ ბანდუნგს დღემდე ბევრი პრობლემა აქვს, იგი მაინც ბევრ იმიგრანტს და დამსვენებელს იზიდავს.
საკურთხისის მაცხოვრის ეკლესია

საკურთხისის მაცხოვრის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ წინარეხიდან სამხრეთით, 7-8 კილომეტრზე, ნასოფლარ საკურთხისის სასაფლაოზე. თარიღდება სავარაუდოდ - საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (8,5 4,7 მ), ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. შესასვლელი ორია - სამხრეთ კედლის დასავლეთით და ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ მონაკვეთში. სამხრეთის კარი შიგნიდან თაღოვანია, გარედან - სწორკუთხა, ჩრდილოეთსა - შიგნიდან და გარედან სწორკუთხა. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე ერთი სარკმელია. თითო სარკმელია სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშიც. სამხრეთ ფასადზე შემორჩენილია თაროსებრი ლავგარდნის მხოლოდ ერთი ქვა. ეკლესიას სამხრეთით მთელ სიგრძეზე ჰქონია გვიანდელი მინაშენი.
ბეკასი

ბეკასი — ქალაქი ინდონეზიაში, დასავლეთ იავის პროვინციაში. მდებარეობს ჯაკარტის აღმოსავლეთ საზღვართან, ჯაბოდეტაბეკის მეტროპოლიურ რეგიონში. ჯაკარტას ემსახურება როგორც საძილე და ფაბრიკების ქალაქი. იგი ინდონეზიის ყველაზე დიდი საგარეუბნო დასახლებაა.

ქალაქის ფართოობი 210,49 კმ²–ია, მოსახლეობა კი 2010 წლის მონაცემებით 2 378 211 ადამიანს შეადგენს. მოსახლეობის რაოდენობის მხრივ ბეკასი ინდონეზიის მეოთხე უდიდესი ქალაქია.
ინდონეზიის ენები

ინდონეზიის ენები — ინდონეზიაში გამოყენებული 700-ზე მეტი ცოცხალი სალაპარაკო ენა. მათგან უმეტესობა მიეკუთვნება ავსტრონეზიული, ხოლო ნაწილი პაპუასურ ენებს. ოფიციალური ენა არის ინდონეზიური , რომელიც წარმოადგენს მოდიფიცირებულ მალაიურ ენას. ოფიციალური ენა გამოიყენება ვაჭრობაში, ადმინისტრაციაში, განათლებასა და მედიაში, თუმცა ინდონეზიელების უმეტესობა მშობლიურ ენად მიიჩნევს ადგილობრივ ენებს. ქალაქებში მაცხოვრებელი მოსახლეობის უმეტესობისთვის ინგლისური წარმოადგენს მეორე სასაუბრო ენას.

დამწერლობის სისტემა
ინდონეზიელბს არ აქვთ საკუთარი ერთიანი დამწერლობითი სისტემა, სხვა და სხვა ეთნიკური ჯგუფები იყენებენ სხვა და სხვა სისტემებს, ძირითადად: სანსკრიტს, არაბულს, ლათინურს. მაგალითისთვის მალაიურ ენაზე მოსაუბრეები იყენებენ: ინდური დამწერლობის სისტემას, რაბულს და ლათინურს, ხოლო იავურ ენაზე მოსაუბრეები იყენებენ როგორც ინდურ დევანაგარს და პალავის დამწერლობის სისტემას ასევე საკუთარ კავის და იავურ ანბანს.
წითელი მოცვი

წითელი მოცვი — მცენარე მანანასებრთა ოჯახისა. 25 სანტიმეტრამდე სიმაღლის ბუჩქია. სუსტად დატოტვილი მცენარეა. ტოტები სწორმდგომი ან მიწაზე გართხმულია. მხოხავი ფესვთა სისტემა აქვს, ნიადაგში 5-10 სანტიმეტრზე ჩადის, მაგრამ ვეგეტაციის პერიოდში 35-80 სანტიმეტრამდე ღრმავდება. ნაყოფი ბურთისებრი ღია-მოწითალო ფერისაა, ოთხბუდიანი. ფოთლები ელიფსური ან უკუკვერცხისებრია. ყვავილები ზარისებრია. გვირგვინი თეთრი ან მკრთალი ვარდისფერი აქვს. იზრდება წიწვოვან და შერეულ ტყეებში, ბუჩქნარებში, ტუნდრაში, მშრალ ტორფნარებში ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ევროპაში, აზიაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში. თესლი მორუხო-წითელი ფერის კურკაა. ყვავილობს მაის-ივნისში, ნაყოფი მწიფდება აგვისტო-სექტემბერში.

ყვავილის ფორმულა:
ძახველი

ძახველი მეტწილად ფოთოლმცვივანი ბუჩქები ან პატარა ხეებია. 120-200 სახეობა გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, ჩრდილოეთ აფრიკასა და ამერიკაში. დატოტვილი ბუჩქი, ან მცირე ზომის ხეა, მონაცრისფრო-რუხი დახეთქილი ქერქით. მისი სიმაღლე 1,5-4 მ აღწევს. საქართველოში გავრცელებულია ტყიან ადგილებში თითქმის სუბალპურ ზონამდე. გვხვდება აგრეთვე მდინარის პირებზე, ზოგჯერ ბაღებშიც. ქერქი შეიცავს თრიმლავ ნივთიერებებს 2%-მდე, ფისებს 6,5%-მდე, ორგანულ მჟავებს, გლიკოზიდ ვიბურნინს, ფლავონოიდებს, ვიტამინებს და -ს, ნაყოფში ბევრია ასკორბინის მჟავა, შაქარი, მთრიმლავი ნივთიერებები, ორგანული მჟავები, კაროტინი, ვიტამინი .

ასევე კარგი დეკორატიული ბუჩქია მოლოზანა (ლათ. ), რომელიც ჩვეულებრივ ძახველს წააგავს. უზანი (ლათ. ) საშუალო ზომის ბუჩქია. მისი ნაყოფი თავდაპირველად მწვანეა, შემდეგ წითელი, მწიფე კი შავი და პრიალა. სამივე სახეობა საქართველოში როგორც ბარში, ისე მთაში, უმთავრესად ზომიერად ტენიან პირობებში იზრდება.
ბათუმის სახელმწიფო საზღვაო აკადემია

ბათუმის სახელმწიფო საზღვაო აკადემია (ბსსა) — უნივერსიტეტი საქართველოში, ქალაქ ბათუმში. არსებობს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის ფორმით. უნივერსიტეტის დანიშნულებაა თანამედროვე მოთხოვნების შესაბამისი კვალიფიციური კადრების მომზადება საზღვაო-სავაჭრო ფლოტსა და საზღვაო ტრანსპორტის ინფრასტრუქტურაში დასასაქმებლად. საგანმანათლებლო საქმიანობა საზღვაო აკადემიაში ხორციელდება საქართველოს კანონმდებლობისა და „მეზღვაურთა მომზადების, დიპლომირებისა და ვახტის გაწევის სტანდარტების შესახებ“ საერთაშორისო კონვენციის შესაბამისად. დაარსდა 1929 წელს ფოთის საზღვაოსნო კლასების ბაზაზე როგორც ბათუმის საზღვაოსნო სასწავლებელი. საბჭოთა პერიოდში ჰქონდა ორი განყოფილება: სანაოსნო და მექანიკური.

უნივერსიტეტის შენობა კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია.
წითელი მოცხარი

წითელი მოცხარი, ჩვეულებრივი მოცხარი (ლათ. ) — მცენარე ხუნწისებრთა ოჯახისა. ველურად იზრდება ევრაზიის ტყის ზონაში. უპირატესობას ანიჭებს მდინარეებისა და ნაკადულების სანაპიროებს, ქმნის ბუჩქნარებს. სიმაღლე 1-2 მ აღწევს. ყლორტი ნაცრისფერი ან მოყვითალოა. მერქანი მომწვანოა, შუაგული ღია ფერისაა. ყვავილები მოყვითალო მომწვანო ან მოწითალო მურა შეფერილობისაა. ყვავის მაისში. ნაყოფი ღია-მოწითალო წვნიანი კენკრაა, მომჟავო, დიამეტრი 8-12 მმ. ქმნის მტევანს. მისგან ამზადებენ ჯემსა და სხვ. სკანდინავიურ ქვეყნებში გამოიყენება როგორც სუპისა და პუდინგის კომპონენტი. თაფლოვანი მცენარეა.

აჭარაში უწოდებენ ჯენეთყურძენას.
მერსია

მერსია — ანგლოსაქსთა მიერ ბრიტანეთის დაპყრობის დროს ჩამოყალიბებული ერთ-ერთი სამეფო. დააარსეს ანგლებმა საუკუნის დამლევს. თავისი აყვავების ხანაში მერსია მოიცავდა ტერიტორიას ჰამბერის ყურესა და მდინარე ტემზას შორის (შუა ინგლისი). განსაკუთრებით გაძლიერდა საუკუნეში, როდესაც სხვა ანგლოსაქსური სამეფოები დაიმორჩილა. საუკუნის 20-იან წლებში უესექსმა დაიპყრო.

მერსიის მეფეები
585—593 — კრეოდა
593—606 — პიბა
606—633 — კიორლი
633—655 — პენდა
655—656 — პეანდა
656—658 — ოსვიუ
658—675 — ვულფჰერე
675—704 — ეთელრედ 
704—709 — კენრედი
709—716 — კეოლრედი
716 — კეოლვალდი
716—757 — ეთელბალდი
757 — ბეორნრედი
757—796 — ოფა
796 — ეკგფრიტი
796—821 — კიონვულფი
821 — კენელმი
821—823 — კიოლვულფ 
823—825 — ბერნვულფი
825—827 — ლუდეკანი
827—840 — ვიგლაფი
840 — ვიგსტანი (?)
840—852 — ბეორთვულფი
852—874 — ბურგრედი
874—879 — კიოლვულფ 
879—911— ეთელრედ 
888—918 — ეთელფლედა
918—919 — ელფვინა
შოთა მესხია

შოთა მესხია (დ. 27 აპრილი, 1916, ობუჯი, ახლანდ. წალენჯიხის მუნიციპალიტეტი — გ. 15 მაისი, 1972, თბილისი) — ქართველი ისტორიკოსი, ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი (1955), პროფესორი (1957), საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1967), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1967). იყო „საქართველოს ისტორიის ნარკვევების“ ტომის რედაქტორი.

ბიოგრაფია
1937 წელს დაამთავრა თსუ ისტორიის ფაკულტეტი. მონაწილეობდა მსოფლიო ომში. 1943 წლიდან მოღვაწეობდა თსუ საქართველოს ისტორიის კათედრაზე. 1956 წლიდან გარდაცვალებამდე იყო საქართველოს ისტორიის კათედრის გამგე, ისტორიის ფაკულტეტის დეკანი (1961 წლიდან).

შოთა მესხია იკვლევდა შუა საუკუნეების საქართველოს ისტორიის ისეთ საკვანძო პრობლემებს, როგორიცაა: ფეოდალური საქართველოს სოციალ-ეკონომიკური და პოლიტიკური განვითარების საფეხურები (საქართველოს ისტორიის პერიოდიზაცია), ქალაქები და საქალაქო წყობილება ფეოდალურ საქართველოში, რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობების ისტორია, ქართული წყაროთმცოდნეობა და ისტორიოგრაფია, საქართველოს ისტორიის სწავლების მეთოდიკა და სხვა. ამ პრობლემებს მან მიუძღვნა თავისი ნაშრომები: „ქალაქები და საქალაქო წყობილება ფეოდალურ საქართველოში“ (რუსულ ენაზე), „საქალაქო კომუნა შუა საუკუნეების თბილისში“, „დავით აღმაშენებელი“, „ძლევაი საკვირველი“ (მიენიჭა სიმონ ჯანაშიას სახელობის პრემია (1974)) და სხვა. მან გამოსცა საისტორიო წყარო „ძეგლი ერისთავთა“, მასალები შუა საუკუნეების საქართველოს ეკონომიკური ისტორიის, კლასობრივი ბრძოლისა და სამოხელეო წყობის შესახებ. მას ეკუთვნის წყაროთმცოდნეობითი და ისტორიოგრაფიული ხასიათის გამოკვლევები ძველი ქართველი ისტორიკოსების: ლეონტი მროველის, დავით აღმაშენებლის და თამარის ისტორიკოსების, ვახუშტი ბატონიშვილის, თეიმურაზ ბაგრატიონის, ნიკოლოზ დადიანის შესახებ. მონოგრაფია თავისი მასწავლებლის, გამოჩენილი ქართველი ისტორიკოსის სიმონ ჯანაშიას ცხოვრებასა და სამეცნიერო მოღვაწეობაზე.

შოთა მესხია თანაავტორია საქართველოს ისტორიის დამხმარე სახელმძღვანელოსი (1958), აგრეთვე საქართველოს ისტორიის საშუალო სკოლის სახლემძღვანელოებისა, თბილისის ისტორიის, საქართველოს ისტორიის ნარკვევების და ტომებისა. მისი მეცნიერულ-პოპულარული ნარკვევები საქართველოს ისტორიაზე გამოქვეყნდა რუსულად დაუცხო ენებზე (ინგლისურად, ფრანგულად, გერმანულად).

შოთა მესხიას პირადი არქივი დაცულია ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში. არქივი შემოსწირეს მისმა ქალიშვილებმა მანანა და მარინე მესხიებმა 2009 წლის 6 თებერვალს.
შავი მოცხარი

შავი მოცხარი (ლათ. ) — მონოტიპური ფოთოლმცვივანი მცენარე ხუნწისებრთა ოჯახისა. გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. ინტროდუცირებულია ჩრდილოეთ ამერიკაში. 1-2 მ-მდე სიმაღლის ბუჩქია. უპირატესობას ანიჭებს ნათელ ადგილებს, თუმცა ეგუება აგრეთვე მკრთალ-ჩრდილ ტერიტორიებსაც. იზრდება მეტწილად თიხნარ ნიადაგზე. ნორჩი ყლორტი ბუსუსიანია, მკრთალი. აქვს 3-5 ნაკვთიანი სურნელოვანი ფოთლები, რომელიც ზემოდან მუქი მწვანეა, ქვემოდან კი უფრო მკრთალი. დეკორატიული მცენარეა.
მილტიადე

მილტიადე (; დაახლ. ძვ. წ. 550—489)  — ათენელი მხედართმთავარი და სახელმწიფო მოღვაწე. ძვ. წ. 523-513 წლებში ცხოვრობდა თრაკიის ქერსონესში, სადაც თავისი ძმის სტესაგორას სიკვდილის შემდეგ მისი ადგილი დაიკავა და ტირანი გახდა, ცოლად შეირთო თრაკიის მეფის ოლორის ასული, დაიპყრო კუნძული ლემნოსი და შეიმუშავა გეგმა იონიის ბერძნული ქალაქების სპარსელთა ბატონობისაგან გასათავისუფლებლად. მცირეაზიული ბერძნული ქალაქების აჯანყების (ძვ. წ. 500-494) ჩახშობის შემდეგ ათენში დაბრუნდა. აქ მტრებმა ბრალი დასდეს ტირანობის მიტაცებაში და სახალხო სამართალში მისცეს. მილტიადემ შესძლო თავის გამართლება. ძვ. წ. 490 წელს აირჩიეს ერთ-ერთ სტრატეგოსად სპარსელების წინააღმდეგ ომში. მილტიადემ ბრწყინვალე გამარჯვება მოიპოვა მარათონთან ბრძოლაში (ძვ. წ. 490 წ.). ძვ. წ. 489 წელს გაილაშქრა სპარსეთის მხარეზე მებრძოლი ბერძნული კუნძულების წინააღმდეგ, მაგრამ ლაშქრობა კ. პაროსის წინააღმდეგ წარუმატებლად დასრულდა. ამით ისარგებლეს მილტიადეს მტრებმა, განსაკუთრებით ალკმეონიდებმა, ბრალი დასდეს მას ხალხის ნდობის ბოროტად გამოყენებაში, გაასამართლეს და მიუსაჯეს დიდძალი ფულადი ჯარიმა, რომლის გადახდაც მილტიადემ ვერ შესძლო და დააპატიმრეს. გარდაიცვალა ციხეში. მეორე ცნობით გარდაიცვალა ჭრილობებისაგან განაჩენის გამოტანამდე.
მინის დინასტია

მინის დინასტია ან — ჩინეთის იმპერატორთა დინასტია (1368-1644 წწ.). დააარსა ჭუ იუანჭანმა მონღოლური დინასტიის იუანის დამხობის შემდეგ. საუკუნის დასაწყისში ატარებდა ექსპანსიონისტურ საგარეო პოლიტიკას. 1407 წელს ჩინეთის ჯარებმა მიიტაცეს ვიეტნამი. პორტუგალიელები ცდილობდნენ ჩინეთში ფეხის მოკიდებას, ამის გამო ამ დინასტიის იმპერატორმა უ-ძუნმა 1521 წელს ევროპელებს აუკრძალა ჩინეთში შემოსვლა და დაუხურა ყველა ნავსადგური აომინის (მაკაო) გარდა. 1644 წელს გლეხთა ომის შედეგად, რომელსაც ლი ძიჩენი მეთაურობდა, მინის დინასტია დაემხო. ჩინელი ფეოდალების ნაწილი მიემხრო მანჯურიელებს, რომლებიც შეიჭრნენ ჩინეთში, ჩაახშეს გლეხთა ომი და ქვეყანაში დაამკვიდრეს მანჯურიული დინასტია ცინი.

ჭუ იუანჭანი ითვლება ერთ–ერთ ყველაზე ძლიერ იმპერატორად ჩინეთის ისტორიაში. მის ძალაუფლებას არაერთი ისტორიული ფაქტი უსვამს ხაზს, თუნდაც იმის მაგალითი, რომ მისმა რეფორმებმა განაპირობა ჩინეთის მომავალი განვითარება მინის დინასტიის განმავლობაში. ჭუ იუანჭანი 1363 წელს იკავებს ნანკინს და დააარსებს პირველ მმართველობის ორგანოს, რომელსაც დააკომპლექტებს ჩინელი კონფუციანელი კადრებისაგან, ვინც უკმაყოფილოა მონღოლური მმართველობით. 1368 წელს, მაშინ როცა ის იღებს მონღოლთა დინასტიის დედაქალაქ პეკინს. უკანასკნელი ჩინგიზხანის მემკვიდრე მონღოლი, რომელიც ჩინეთში იჯდა იძულებული ხდება გაიქცეს ჩრდილოეთით (ჩინეთიდან ჩრდილოეთით იგულისხმება) და დაუთმოს დედაქალაქი ჭუ იუანჭანს. თავისი იმპერიის ქვაკუთხედად მან გამოაცხადა მოძღვრება იმპერატორისა და ხალხის ჰარმონიული ერთიანობის შესახებ , რაც გულისხმობდა, რომ იმპერატორი მუდამ იზიარებდა ხალხის ინტერესებს ნებისმიერი გადაწყვეტილების მიღებაში, თუმცა ხალხის ნება სრულიად მაინც არ განაპირობებდა მის ქმედებას.

მისი შვილის, იუან ლეს მმართველობის დროს (1403–1424 წლები) ჩინეთის სახელმწიფო გადადის ხანგრძლივი აყვავების პერიოდში. სწორედ გატარებული რეფორმის შედეგი იყო სახელმწიფო ხაზინის გამდიდრება, რაც იუან ლემ გონივრულად გამოიყენა და კონკრეტული თანხებით, პირველ რიგში, მომავალი საზღვაო ექსპედიციები დააფინანსა.

ჩინეთი ამ დროიდან გადადის თავდაცვით პოლიტიკაზე მონღოლების შეტევების აღკვეთის მხრივ, რადგან მართალია ჭუ იუანჭანმა განდევნა მონღოლები ჩინეთიდან, მაგრამ მათ ჩრდილოეთით გადაინაცვლეს, საიდანაც ახორციელებდნენ მუდმივ დამარბეველ ლაშქრობებს არა მარტო ჩინეთის მშვიდობიან მოსახლეობაზე, არამედ იქ გამავალ ვაჭრებზეც.

ხდება საზღვაო ტექნიკის წარმოება-განვითარება და იწყება სავაჭრო კონტაქტების დამყარება ევროპასთან. ჭუ იუანჭანის მმართველობის პერიოდიდან დაახლოებით საუკუნემდე ჩინეთი ორიენტირებულია საზღვაო სფეროს გაფართოვებასა და ტერიტორიების შემოერთებაზე. მინის ჩინეთი, ჩინური „მსოფლიო წესრიგის“ შესაბამისად, საზღვაო მოგზაურობებით ახდენს საკუთარი უპირატესი ძალისა და ცივილიზაციის დემონსტრირებას და ჩვეულებრივ მოითხოვს სხვა სახელმწიფოების მიერ მის პატივისცემას.
ხალთიანისებრნი

ხალთიანისებრნი — პატარა ჩრჩილისებრი პეპლების ოჯახი. აქვთ ფოჩებით შემოვლებული ვიწრო ფრთები, გრძელი ულვაშები. მუხლუხო ცხოვრობს აბრეშუმის ან ფოთლის ეპიდერმისის ნაკუწებისაგან გაკეთებულ მკვრივ ხალთაში, ან უხალთოდ — ღეროებსა და ნაყოფებში, ანდა წარმოქმნის გალებს. იკვებებიან მერქნიანი და ბალახოვანი მცენარეების ფოთლის რბილობით, ნაღმავენ მათ და ამით ხშირად ზიანს აყენებენ სასოფლო-სამეურნეო კულტურებსა და ტყეებს.

ლიტერატრურა
წიწმატი

წიწმატი — ერთწლოვანი მცენარე კომბოსტოსებრთა ოჯახისა. ღერო 30-60 სმ-მდე იზრდება, ძლიერ დატოტვილია. ქვედა ფოთლები ყუნწიანია, ფრთისებრ განკვეთილი ან მთლიანი, ზედა — მჯდომარე მთლიანი. ყვავილი თეთრია, მრავალრიცხოვანი. ნაყოფი პატარა ჭოტაკია. წიწმატი ადრეულა, სიცივეგამძლე მცენარეა. სამშობლოდ მიჩნეულია ირანი.

ველურად გვხვდება აზიასა და აფრიკაში, იზრდება საქართველოშიც. ფოთოლი შეიცავს მინერალურ მარილებს, ვიტამინს, კაროტინს, იოდსა და რკინას. იყენებენ კულინარიაში. გურიაში უწოდებენ წიწმარიტს, სამეგრელოში წიწმარტეს.
საკურთხისის წმინდა გიორგის ეკლესია

საკურთხისის წმინდა გიორგის ეკლესია, უმზეურა — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ წინარეხიდან სამხრეთით, 10 კმ-ზე, ნასოფლარ საკურთხისის სამხრეთით 300-400 მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

ეკლესია დარბაზულია (5,3 3,8 მ), ნაგებია სხვადასხვა ზომის და ფორმის ქვიშაქვით. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია (შემორჩენილია წირთხლების ნაწილი). ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე ვიწრო სწორკუთხა სარკმელი ყოფილა.
ჩადრისთავის საყდარი

ჩადრისთავის საყდარი — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ წინარეხში. მდებარეობს სოფლის სამხრეთ-დასავლეთით, მთის ფერდობზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

ეკლესია დარბაზულია (7,5 5,35 მ), ნაგებია ქვიშაქვით, გამოყენებულია რიყის ქვაც. არქიტრავული შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელზე მიდგმულია მწვანე ტუფის კარგად გათლილი ქვებით ნაწყობი სატრაპეზო.
ავსტრონეზიული ენები

ავსტრონეზიული ენები — ენათა ოჯახი რომელიც მოიცავს სამხრეთ აზიასა, წყნარ ოკეანეში გაფანტულ კუნძულებსა და ასევე მცირე რაოდენობით კონტინენტურ აზიაში არსებულ ენებს. ამ ჯგუფის ენებზე საუბრობს დაახლოებით 386 მილიონი ადამიანი. ინდოევროპულ, ნიგერო-კონგოლეზიურ, აფრაზიულ და ურალურ ენათა ჯგუფებთან ერთად ისაა კარგად დამკვიდრებული ანტიკური ენათ ოჯახი. გერმანელი ოტო დემპვოლფი იყო პირველი სწავლული ვინც ავსტრონეზიული შედარების მეთოდით გამოიკვლია. მეორე გერმანელმა მეცნიერმა ვილჰელმ შმიდტმა ლათინური (სამხრეთის ქარი) და ბერძნული (კუნძული) სიტყვებისგან შექმნა ახალი გერმანული სიტყვა საიდანაც მოდის მისი ქართული დასახელებაც - ავსტრონეზიული.
ინდონეზიის გეოგრაფია

ინდონეზიის სახელმწიფო - უდიდესი არქიპელაგი მსოფლიოში. ოფიციალური მონაცემებით ინდონეზია შედგება 17 804 კუნძულისგან, აქედან 7870 აქვს სახელი, 9634 უსახელოა, ხოლო მოსახლეობა ცხოვრობს 6000 კუნძულზე: 5 მთავარი და 30 პატარა არქიპელაგი. დიდი კუნძულებია: ახალი გვინეა, კალიმანტანი(ბორნეო),სუმატრა, სულავესი(ცელებესი) და იავა. დანარჩენ კუნძულებს მცირედი ტერიტორია უკავიათ. ინდონეზია გადაჭიმულია 5120 კილომეტრზე და ესაზღვრება 2 ოკეანე, ინდოეთის და წყნარი.

ფართობი:
სულ:1 904 569 კვ.კმ.
ხმელეთი:1 811 569 კვ.კმ.
წყალი:93 000 კვ.კმ.

ინდონეზიას მალაიზიასთან აქვს 1782 კმ-იანი სასაზღვრო ზოლი, პაპუა-ახალ გვინეასთან 820 კმ-იანი და აღმ.ტიმორთან 228 კმ-იანი.ინდონეზიის ყველაზე მაღალი მწვერვალი არის ირიან-ჯაია (5 030მ).

სეისმოლიგია
ინდონეზია სეისმურად აქტიურ ზონაში მდებარეობს, სადაც ყოველწლიურად აღინიშნება 7 000 მიწისძვრა, რომლის სიმძლავრეც 4 მაგნიტუდას აღემატება.

:্োেি়া#ূো
კედირი

კედირი — ფეოდალური სახელმწიფო კუნძულ იავის აღმოსავლეთ ნაწილში. არსებობდა 1045-1222 წლებში. ჩამოყალიბდა მატარამის სხელმწიფოს დაშლის შედეგად და დაიკავა მისი დასავლეთი ტერიტორიები, ხოლო აღმოსავლეთ ნაწილში ჩამოყალიბდა ჯანგალა, რომელიც მოგვიანებით, 1135 წელს შევიდა კედირის შემადგენლობაში. ამ ფაქტის შედეგად ჩამოყალიბდა შუა საუკუნეების უმსხვილესი სახელმწიფოებრივი ფორმირება ინდონეზიაში. სახელმწიფომ არსებობა შეწყვიტა 1222 წელს და მის ადგილზე ჩამოყალიბდა სინგასარის სამეფო.
წინარეხის წმინდა თევდორეს ეკლესია

წინარეხის წმინდა თევდორეს ეკლესია — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ წინარეხში. მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით, ბორცვზე. თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით.

ეკლესია დარბაზულია (6,75 4,3 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით, გამოყენებულია ქვიშაქვის ლოდები, ფიქალი და აგურიც. არქიტრავით გადახურული შესასვლელი სამხრეთიდანაა. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია. მის ქვემოთ კედელზე მიდგმულია სატრაპეზო ქვა. საკურთხევლის კედელში დატანებულია ორი ნიში, რომელთაგან სამხრეთისა ორი ბრტყელი ქვით პირამიდულადაა გადახურული, ჩრდილოეთისა კი სწორკუთხაა. კედელში ერთი ვიწრო სწორკუთხა სარკმელია. დარბაზი გადახურულია ნახევარწრიული კამარით, რომლის საბჯენი თაღი მარტივ კონსოლებს ეყრდნობა. თაღი კონქს ერწყმის.
წყრუთის საყდარი

წყრუთის საყდარი — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ წინარეხში. მდებარეობს სოფლის სამხრეთით 3-4 კილომეტრზე, ნასოფლარ წყრუთის მიდამოებში. თარიღდება განვითარებული ფეოდალური ხანით (7,5 4,5 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. ნახევარწრიული აფსიდი დარბაზისაგან მხრებითაა გამოყოფილი. მის კედლებში ორი მოზრდილი ნიშია. საკურთხევლის სარკმლის კვალი არა ჩანს. ნიშებია ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებშიც. დარბაზი გადახურულია ნახევარწრიული კამარით.
ღერო

ღერო — უმაღლეს მცენარეთა ერთ-ერთი ძირითადი ორგანო, ღერძული ნაწილი, რომელიც ფოთლებთან ერთად ყლორტს შეადგენს. ღეროს აქვს საყრდენი, გამტარი (ფესვებსა და ფოთლებს შორის წყლისა და გახსნილი ნივთიერებათა გადაადგილება), დამგროვებელი (წყლისა და სამარაგო ნივთიერებების დაგროვება) ფუნქციები. ახალგაზრდა ღეროები აქტიურად მონაწილეობენ ფოტოსინთეზში: ღეროს დატოტვისა და ფოთლების მოწესრიგებულად განლაგების საშუალებით იზრდება მცენარის საასიმილაციო ზედაპირი. ფორმის მიხედვით ღერო მრავალგვარია: ცილინდრული, წახნაგებიანი, ბრტყელი და სხვ. სივრცეში განლაგების მიხედვით — სწორმდგომი, მოხრილი, მხოხავი, აღმავალი, მცოცავი, მცურავი და სხვ.

სიცოცხლის ხანგრძლივობის მიხედვით განასხვავებენ ერთ-, ორ-, და მრავალწლოვან ღეროებს. ღერო შეიძლება იყოს ბალახოვანი ან გამერქნებული. ხემცენარის ღეროს ზრო ეწოდება. ღერო იზრდება სიგრძეზე, კენწრული მერისტემის (ზრდის კონუსის) ცხოველმოქმედების ხარჯზე და ინტერკალარულადაც. ღეროს პირველადი ანატომიური აგებულება პირველადი მერისტემის ქსოვილების დიფერენცირების შედეგია. ზრდის კონუსის უჯრედების გარეთა შრიდან ვითარდება მფარავი ქსოვილი — ეპიდერმისი, რომლის შიგნით პარენქიმული უჯრედები პირველად ქერქს წარმოქმნიან. ბევრი მცენარის პირველადი ქერქის გარეთა შრე გადაიქცევა მექანიკურ ქსოვილად — კოლენქიმად, შიდა შრე — ენდოდერმად, რომლის შიგნით ცენტრალური ცილინდრი ანუ სტელაა.

ღეროს მეორეული ანატომიური აგებულება უფრო რთულია და მეორეული მერისტემისაგან — კამბიუმისაგან ყალიბდება. კამბიუმი წარმოქმნის მეორეულ ქერქს, მეორეულ მერქანს და მეორეულ გულგულის სხივებს. ღეროს მეორეული გასქელება ორლებნიანებისთვისაა დამახასიათებელი, თუმცა გამონაკლისის სახით ზოგიერთ ერთლებნიანებშიც გვხვდება (დრაცენა, იუკა, ალოე). ერთლებნიანთა ღეროს გასქელება ხდება უშუალოდ ქერქის ქვეშ წარმოქმნილი გასქელების რგოლის ხარჯზე, რომელიც პერიფერიისკენ წარმოქმნის ქერქის პარენქიმას, ხოლო ცენტრისაკენ ჭურჭელ-ბოჭკოვან კონებს. ერთლებნიანთა კონები დახურულია, ორლებნიანთა კონებისაგან განსხვავებით მათ კამბიუმი არა აქვთ. ორლებნიანების ქერქში კამბიალური რგოლის გარდა კიდევ ერთი მერისტემული ქსოვილი — ფელოგენი ან კორპის კამბიუმი წარმოიქმნება. იგი პერიფერიისკენ წარმოქმნის კორპის უჯრედებს, ცენტრისკენ — ფელოდერმას. კორპი და ფელოდერმა ერთად პერიდერმას შეადგენს. ღეროში წარმოდგენილია სეკრეტორულ ნივთიერებათა სათავსებიც.