რამონ მაქსიმილიანო ვალდესი

რამონ მაქსიმილიანო ვალდესი (დ. 13 ოქტომბერი, 1867, ქალაქი პენონომე — გ. 3 ივნისი, 1918 ქალაქი პანამა) — გამორჩეული და მრავალმხრივი პანამელი პოლიტიკური მოღვაწე, საზოგადოებრივი ფიგურა და ნიჭიერი მწერალი. თავისი პოლიტიკური კარიერის მწვერვალზე მას პატივი ხვდა წილად, ეტვირთა ქვეყნის მართვის უდიდესი პასუხისმგებლობა და ემსახურა როგორც პანამის რესპუბლიკის რიგით მეშვიდე პრეზიდენტს. აღსანიშნავია ის ტრაგიკული გარემოება, რომ მისი სიცოცხლე სწორედ მაშინ დასრულდა, როდესაც იგი ჯერ კიდევ ოფიციალურად ფლობდა სახელმწიფოს მეთაურის სტატუსს და აქტიურად ახორციელებდა თავის საპრეზიდენტო უფლებამოსილებას.

ბიოგრაფია
რამონ მაქსიმილიანო ვალდესი დაიბადა 1867 წლის 13 ოქტომბერს, პენონომეში, კოკლეს პროვინციაში. იგი გახლდათ დახვეწილი მანერების, ღრმა ინტელექტისა და მრავალმხრივი ნიჭის პატრონი, რაც მის სამწერლო მოღვაწეობაშიც გამოიხატებოდა. ცოტამ თუ იცის, რომ იგი პოეზიითაც იყო გატაცებული და ისეთი ლექსების ავტორია, როგორიცაა „“ და „“. ამასთანავე, მას ძალიან უყვარდა მუსიკა. თავად თხზავდა საცეკვაო მელოდიებს, ვალსებსა და პასილიოებს, რომლებსაც მეგობრულ შეხვედრებზე გიტარით, ტიპლეთი ან ფორტეპიანოთი ასრულებდა.

პიროვნულ ურთიერთობებში თავაზიანი იყო, თუმცა სიტყვებს ყოველთვის დიდი სიფრთხილით არჩევდა. ცხოვრობდა მეტროპოლიტენის საკათედრო ტაძრის პირისპირ და ხშირად ჩადიოდა პარკში სასაუბროდ, პრეზიდენტის სასახლემდე კი ყოველდღე ფეხით მიდიოდა. მშობლიური ესპანურის გარდა, იგი თავისუფლად ფლობდა ფრანგულ, ინგლისურ და იტალიურ ენებს. 1900 წელს მან ცოლად შეირთო დიანა დუტარი პერესი, რომელთანაც სამი ქალიშვილი — ელენა, დიანა და კარმენ რაკელი შეეძინა.

პოლიტიკური მოღვაწეობა
იგი ადრეული ასაკიდანვე ეწეოდა პუბლიცისტურ საქმიანობას და გამოსცემდა პერიოდულ გამოცემებს — „ “ და „ “. მოგვიანებით ეკავა პანამის დეპარტამენტის ასამბლეის წევრისა და ქალაქ კოლონის მერის თანამდებობოები, ხოლო „ათასდღიანი ომის“ პერიოდში მსახურობდა კონსერვატორი გენერლის, კარლოს ალბანის მდივნად. კოლუმბიისგან გამოყოფის შემდეგ, 1908 წელს დაინიშნა სამთავრობო მდივნად, შემდგომ კი სხვადასხვა დროს ქვეყანას წარმოადგენდა ვაშინგტონსა და ლონდონში. გარდა ამისა, იგი იყო პანამის წარმომადგენელი ჰააგის საარბიტრაჟო სასამართლოში.

1916 წლის საპრეზიდენტო არჩევნები
საპრეზიდენტო არჩევნებში მას ვალდესს უჭერდა ლიბერალური პარტიის ის ფრთა, რომელსაც პრეზიდენტი ბელისარიო პორასი ხელმძღვანელობდა. მათ საპირისპიროდ, ლიბერალურმა კონვენციამ კანდიდატად როდოლფო კიარი წარადგინა, რომელსაც ზურგს კარლოს ანტონიო მენდოსა უმაგრებდა. საარჩევნო პროცესებზე კონტროლის დამყარების მიზნით, კიარის მომხრე ლიბერალებმა ამერიკის შეერთებულ შტატებს არჩევნებზე ზედამხედველობა სთხოვეს, თუმცა პრეზიდენტმა პორასმა უარყო ეს ჩარევა და პირობა დადო, რომ პროცესი სამართლიანად წარიმართებოდა. მას შემდეგ, რაც რამდენიმე სერიოზული შეიარაღებული შეტაკების გამო კიარამ კანდიდატურა მოხსნა, ვალდესი არაპირდაპირი სახალხო კენჭისყრით პრეზიდენტად აირჩიეს. იგი პანამის რესპუბლიკის კონსტიტუციური პრეზიდენტის მოვალეობას 1916 წლის 1 ოქტომბრიდან 1918 წლის 3 ივნისამდე ასრულებდა. რამონ მაქსიმილიანო ვალდესი 50 წლის ასაკში, პრეზიდენტის თანამდებობაზე ყოფნის დროს გარდაიცვალა, ისე რომ ორი წელიც არ იყო გასული მისი მმართველობის დაწყებიდან.

საპრეზიდენტო მმართველობა
ამერიკის შეერთებული შტატების განკარგულებით, დამტკიცდა პირველი ფისკალური აგენტის თანამდებობა, რომელსაც პანამის მთავრობის ხარჯები უნდა გაეკონტროლებინა. პირველი ასეთი აგენტი 1920 წელს დაინიშნა და მან გაატარა მთელი რიგი ღონისძიებები, რომლებმაც 1923 წლისთვის ეკონომიკის სტაბილიზაცია და ბიუჯეტის პროფიციტი უზრუნველყო.

ასევე, ვალდესის მმართველობის პერიოდში, პანამა ამერიკის შეერთებულ შტატებთან ერთად პირველ მსოფლიო ომში ჩაება. ამერიკელთა მხარდაჭერის ნიშნად, ქვეყანაში დააკავეს გერმანიის მოქალაქეები, რომლებიც თავდაპირველად კუნძულ ტაბოგაზე მოათავსეს, იქიდან კი მოგვიანებით აშშ-ში გადაიყვანეს.

მისი მმართველობის პერიოდში, 1917 წელს, დაარსდა ეროვნული წითელი ჯვარი. ვალდესი ასევე წინააღმდეგი იყო ეროვნული კონსტიტუციის 70-ე მუხლის რეფორმირებისა, რომელიც ნებას რთავდა ნატურალიზებულ პანამელებს (ანუ მათ, ვინც პანამაში არ დაბადებულა), გამხდარიყვნენ ქვეყნის პრეზიდენტები. ეს გადაწყვეტილება პირდაპირ დარტყმას აყენებდა ეუსებიო ა. მორალესს. მისი ყველაზე მნიშვნელოვანი პროექტებიდან თითქმის ვერცერთი ვერ დამტკიცდა, მათ შორის: პანამისა და კოლონის თავისუფალ პორტებად გამოცხადება, პირველი სამედიცინო სკოლის გახსნა და პანამერიკული უნივერსიტეტის დაარსება.

ნაშრომები
რამონ მაქსიმილიანო ვალდესმა 1898 წელს დაწერა „ “ (პანამის გეოგრაფია), რომელიც წარმოადგენს პირველ ფორმალურ და დოკუმენტურად დასაბუთებულ ნაშრომს ამ სფეროში, რაც კი ოდესმე პანამელს დაუწერია. მის კალამს ეკუთვნის სხვა მნიშვნელოვანი ნაწარმოებებიც, მათ შორის: „ “ (პანამის ყელის დამოუკიდებლობა), რომელიც ასევე გამოიცა ინგლისურ და ფრანგულ ენებზე, და „ “ (პოლიტიკური პარტიები პანამაში).