იმერეთის სამეფო

იმერეთის სამეფო — ქართული ფეოდალური სახელმწიფო − საუკუნეებში. წარმოიქმნა საქართველოს ფეოდალური მონარქიის პოლიტიკური დაშლის შედეგად. ეს პროცესი საქართველოში მონღოლთა ბატონობის დამყარებიდან, საუკუნის 30-იანი წლებიდან დაიწყო და საუკუნის ნახევარში დასრულდა, როცა 1490 წელს საქართველოს დაშლა იურიდიულად გაფორმდა. ჯერ კიდევ დავით ნარინი საუკუნის ნახევარში არსებითად იმერეთის მეფე იყო. იმერეთის სამეფოში შემავალი ოდიშისა და გურიის სამთავროები საუკუნის შუა წლებში ცალკე პოლიტიკურ ერთეულებად ჩამოყალიბდა. საუკუნის დამდეგს იმერეთის სამეფოს აფხაზეთის სამთავრო ჩამოსცილდა, უფრო გვიან კი — სვანეთისა. ამის შემდეგ იმერეთის სამეფოს ტერიტორია საკუთრივ იმერეთითა და რაჭით შემოიფარგლა. ლეჩხუმი ხან იმერეთის მეფეს ეპყრა და ხან ოდიშის მთავრებს.

იმერეთის სამეფოს აღმოსავლეთით ქართლის სამეფოსაგან ლიხის ქედი ყოფდა, დასავლეთით ოდიშის სამთავროსაგან — მდინარე ცხენისწყალი, სამხრეთით გურიის სამთავროსა და ახალციხის საფაშოსაგან — ფერსათის ანუ მესხეთის მთები, ჩრდილოეთით კი — კავკასიონის ქედი საზღვრავდა. იმერეთის სამეფოს დასავლეთი და სამხრეთი საზღვრები ხშირად იცვლებოდა: დასავლეთით იმერეთის მეფეს საჭილაო-სამიქელაოს ოდიშის მთავარი ეცილებოდა, სამხრეთით საჯავახოს გურიელი ითვისებდა. იმერეთის სამეფოს სატახტო ქალაქი ქუთაისი იყო. აქვე იყო მეფის მთავარი რეზიდენცია. საუკუნეში იმერეთის სამეფოს 40 ათასი მეომრის გამოყვანა შეეძლო.

– საუკუნეთა მიჯნაზე ამ სამეფოში დაახლოებით 120 ათასამდე მცხოვრები იყო. იმერეთის სამეფოში, ისე როგორც საერთოდ საქართველოში, ფეოდალურ-ბატონყმური ურთიერთობა იყო. არსებობდა მრავალი სათავადო, რომელთაც საგადასახადო, ადმინისტრაციული და ნაწილობრივ სასამართლო იმუნიტეტი ჰქონდათ მოპოვებული და ტერიტორიულად და პოლიტიკურად განცალკავებულ ფეოდალურ ერთეულებს წარმოადგენდნენ. საუკუნის შუა წლებში იმერეთის სამეფოში 100-მდე თავადი იყო. ისინი მეფის ან უფლისწულის ვასალები იყვნენ.

1651–1661 წლებში იმერეთის სამეფო ოთხ სამხედრო-ტერიტორიულ ერთეულად — სადროშოდ ანუ სასარდლოდ დაიყო: რაჭის, არგვეთის, ვაკისა და ოკრიბა-ლეჩხუმის.

იმერეთის სამეფოს უმაღლესი საეკლესიო ხელისუფალი დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი იყო, რომელშიც ხშირად „ჩრდილოსა და აფხაზეთის“ ან „აფხაზ-იმერთა“ ან კიდევ „პონტო ჩრდილოით აფხაზ-იმერთა და ყოვლისა ქვემოისა ივერიისა კათალიკოსად“ იწოდებოდა. მისი რეზიდენცია საუკუნის ნახევარში ბიჭვინთაში იყო, ხოლო შემდეგ — გელათში.

1555 წელს სპარსეთსა და ოსმალეთს შორის დადებული ამასიის ზავით იმერეთის სამეფო ოსმალეთს ერგო. ამას თან დაერთო გამწვავებული გარე და შინაომები და სამეფო დაკნინების გზას დაადგა. იმერეთის სამეფოს საშინაო და საგარეო მდგომარეობა შედარებით გაუმჯობესდა სოლომონ -ის მეფობაში (1752- 1784 წწ.). სოლომონ ენერგიულად ებრძოდა ოსმალეთის აგრესიას, ხოლო ქვეყნის შიგნით — ფეოდალურ რეაქციას.

სოლომონ -ის გარდაცვალების შემდეგ ცენტრალური ხელისუფლების ძლიერება ისევ შეირყა. დაიწყო იმერეთის ტახტის პრეტენდენტთა შორის ბრძოლა. ფეოდალური შინაომები კვლავ განახლდა. 1784 წელს გამეფებული დავით (გიორგის ძე) მალე ტახტიდან გადააგდო დავით არჩილის ძემ და 1789 წელს თვითონ გამეფდა სოლომონ -ის სახელით. 1801 წელს, ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმების შემდეგ, რუსეთის სამხედრო მოხელეებმა დაიწყეს ნიადაგის მომზადება იმერეთის სამეფოს გასაუქმებლად. ასეთ ვითარებაში ხელისუფლება რომ შეენარჩუნებინა, სოლომონ -მ 1804 წლის 25 აპრილს რუსეთის ქვეშევრდომობა აღიარა. ელაზნაურის შეთანხმებით, იმერეთის მეფე ყველაფერში რუსეთს უნდა დამორჩილებოდა. სოლომონი კი საშინაო დამოუკიდებლობის შენარჩუნებას და რუსეთის იმპერატორის ვასალობას თხოულობდა. ურთიერთობა იმერეთის მეფესა და ცარიზმის ადგილობრივ მოხელეებს შორის თანდათან მწვავდებოდა. სოლომონი დამოუკიდებლობის დაკარგვას ვერ ურიგდებოდა და მის შესანარჩუნებლად ბრძოლას განაგრძობდა, მაგრამ 1810 წელს რუსეთის თვითმპყრობელობამ გააუქმა იმერეთის სამეფო და იქ თავისი მმართველობა დაამყარა.

იმერეთის სამეფოს წარმოქმნა
 საუკუნის ნახევარში საქართველოს ფეოდალური სახელმწიფო საბოლოოდ დაიშალა და დაიყო რამდენიმე სამეფო-სამთავროდ. ივანე ჯავახიშვილის დასკვნით:

ცნობები საქართველოს სამეფო-სამთავროებად დაშლის შესახებ მოგვეპოვება საუკუნის ნახევარში შექმნილ ისეთ საისტორიო თხზულებებში როგორიცაა ბერი ეგნატაშვილის „ახალი ქართლის ცხოვრება“ და ვახუშტი ბატონიშვილის „აღწერა სამეფოსა საქართველოსა“.

ჯერ კიდევ საუკუნეში კახეთში ყოფილა დაცული გადმოცემა, რომ ალექსანდრე -მა (1412-1442 წწ.) საქართველო თავის შვილებს დაუნაწილა: ერთს კახეთი მისცა, მეორეს — ქართლი, მესამეს — იმერეთი და თითქოს ამის ნიადაგზე წარმოიქმნა სხვადასხვა სამეფოები. ვახუშტი ბაგრატიონმა უარყო კახეთში გავრცელებული გადმოცემა საქართველოს დაყოფის შესახებ. მისი თქმით საქართველოს სამეფო-სამთავროებად დაყოფა მოხდა არა ალექსანდრეს, არამედ გიორგი ალექსანდრეს ძის დროს. გიორგი -ის დროს ცენტრალურ ხელისუფლებას აშკარად დაეტყო დასუსტება. ამას შედეგად ის მოჰყვა, რომ მთავრები აღარ ემორჩილებიან მეფეს და იწყება ბრძოლა მათ შორის.

სამცხის ათაბაგი ყვარყვარე პირადული მიზეზის გამო გიორგი მეფის უკმაყოფილო იყო (გიორგიმ თავდაპირველად მხარი დაუჭირა ყვარყვარეს მეტოქეს, აღბუღას, ათაბაგის ტახტზე), ამიტომ იგი იმერეთის ერისთავ ბაგრატს უკავშირდება და ასეთ გეგმას შესთავაზებს: თუ ბაგრატი გიორგი მეფეს აუჯანყდება, იგი ბაგრატს დაახმარს გურიელს, დადიანს და სვანთა ერისთავს; გამარჯვების შემთხვევაში მან მთავრები უნდა გაათავისუფლოს სამეფო ვალდებულებებისაგან. ბაგრატი ამ პირობაზე თანხმდება.

1463 წელს ჩიხორს (იმერეთში) მოხდება გადამწყვეტი ბრძოლა მეფე გიორგი -სა და ბაგრატ იმერთა ერისთავს შორის. ამ ბრძოლაში გიორგი მეფე მარცხდება, ხოლო ბაგრატი გამარჯვებული ბრუნდება ქუთაისში:

ამრიგად, ჩიხორის ბრძოლის შემდეგ დადიანმა, გურიელმა, შერვაშიძემ და გელოვანმა კიდევ ერთ დიდ წარმატებას მიაღწიეს. ისინი კვლავ აგრძელებენ ბრძოლას სრული დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად. ეს ბრძოლა შემდეგ საუკუნეებშიც გრძელდება.

როგორც ირკვევა ბაგრატი ქუთაისში მეფედ კურთხევამდეც ატარებდა მეფის ტიტულს ამას ადასტურებს ლათინურ ენაზე შემონახული ცნობა; დასავლეთ ევროპაში 1460 წელს საქართველოდან მისულ დესპანებს ანტიოსმალურ კოალიციაში მონაწილეთა შორის დაუსახელებიათ აგრეთვე „ბაგრატ იბერთა, რომელნიც აწ გიორგიანებად იწოდებიან“. ევროპიდან დაბრუნებული დესპანის ცნობამ, რომ კოალიციის შექმნას განხორციელება არ ეწერა, საქართველოს მეფე-მთავრებს შორის ისევ ომი გამოიწვია. პირველი ათაბაგი იყო, რომელმაც ომი გააჩაღა და 1465 წელს ფარავანთან საქართველოს მეფე გიორგი ტყვედ ჩაიგდო. ამ მდგომარეობით ისარგებლა ბაგრატ -მ და ქართლში გადმოვიდა, თავი საქართველოს მეფედ გამოაცხადა ბაგრატ -ის სახელწოდებით.

ათაბაგი მიხვდა თავის შეცდომას, რომ სუსტი მეფის ნაცვლად ტახტი ხელში ჩაუგდო ძლიერ ბაგრატს. იგი სასწრაფოდ ათავისუფლებს გიორგი მეფეს ტყვეობიდან, მაგრამ უკვე გვიანღაა. გიორგი მეფე ტახტისთვის ბრძოლაში უძლური აღმოჩნდა — სამეფო ტახტს ვეღარ იბრუნებს. იგი იძულებული გახდა კახეთში წასულიყო, სადაც მას ფეოდალთა გარკვეული მხარდაჭერა ჰქონდა, თუმცა მაინც უხდება ბრძოლა კახეთის მთავარ დავითთან. ამ ბრძოლაში გიორგი იმარჯვებს და 1466 წლიდან კახეთის მეფობას სჯერდება. ასე ჩაყარა საფუძველი კახეთის სამეფოს. ბაგრატ -ის სამეფო მისი გამეფების მომენტში ერთიანი საქართველოს აჩრდილსღა წარმოადგენდა. მას ჩამოცილებული იყო კახეთი და სამცხე-საათაბაგო, ხოლო საბედიანო (აფხაზეთი და სამეგრელო) განკერძოების გზაზე იყო შემდგარი.

1477 წელს უზუნ-ჰასანის შემოსევის შემდეგ საქართველოს პოლიტიკური მდგომარეობა კიდევ უფრო მძიმე ხდება. შემდგომმა მოვლენებმა ნათლად დაადასტურა, რომ ეს შემოსევა იყო საქართველოს საბოლოოდ დაშლის ერთ-ერთი მიზეზი.

1478 წელს გარდაიცვალა ბაგრატ მეფე. ტახტზე ასვლა ვერ მოახერხა მისმა ძემ ალექსანდრემ და ქართლ-იმერეთში გამეფდა კონსტანტინე . ალექსანდრე იძულებული გახდა იმერეთში გადასულიყო და იქ ეცადა სამეფო ტახტზე მომძლავრება, თუმცა მას აღარ ეხმარებიან გურიელი და დადიანი. ამით ისარგებლა კონსტანტინემ და 1479 წელს სასწრაფოდ გადადის დასავლეთში. კონსტანტინე უბრძოლველად იკავებს იმერეთის სამეფოს. კონსტანტინეს წარმატებულ გამეფებას მალე მოჰყვა წარუმატებლობები და საქართველო ისევ დაშლას იწყებს, რაშიც ისევ და ისევ სამცხის ათაბაგ ყვარყვარეს მიუძღვის ბრალი. 1483 წელს არადეთის ბრძოლაში სამცხის მთავარი ამარცხებს კონსტანტინეს. ამით ისარგებლა ალექსანდრე -მ და 1484 წელს თავი იმერეთის მეფედ გამოაცხადა, მაგრამ მისი მეფობა დიდხანს არ გაგრძელებულა. დადიანმა კონსტანტინეს მხარი დაიჭირა და 1487 წელს მოიწვია იმერეთში. ალექსანდრე ვერ გაუმკლავდა კონსტანტინესა და დადიანს და „წავიდა სიმაგრეთა შინა“. კონსტანტინემ კვლავ გააერთიანა იმერ-ამერი, თუმცა ხანმოკლედ. საქართველოს ირანის ჯარი შემოესია. კონსტანტინე იძულებული გახდა სასწრაფოდ დაბრუნებულიყო ქართლში. შექმნილი მდგომარეობით სარგებლობს ალექსანდრე, უზავდება დადიანსა და გურიელს და იბრუნებს სამეფო ტახტს.

1489 წლიდან იმერეთი საბოლოოდ ჩამოცილდა ქართლის სამეფოს. კონსტანტინე მეფე ძალისხმევას არ იშურებდა საქართველოს გაერთიანებისათვის. მან 1490 წელს დარბაზის სხდომაც მოიწვია და დასვა საკითხი, თუ რა იღონონ საქართველოს კვლავ გაერთიანებისათვის. დარბაზმა უარი უთხრა მეფეს ბრძოლაზე და მოცდა არჩია. ფაქტობრივად, ის რაც მომხდარი იყო, დარბაზმა იურიდიულად დაადასტურა და გააფორმა. ამის შემდეგ 1491 წელს კონსტანტინე მეფე უზავდება იმერთა მეფეს.

იმერეთი საუკუნეში
ოსმალეთის აგრესიის დასაწყისი
 საუკუნის დამდეგისათვის ოსმალეთის იმპერია ერთ-ერთ უძლიერეს სახელმწიფოს წარმოადგენდა მსოფლიოში. ამ პერიოდიდან იწყება ოსმალეთის შეტევა ამიერკავკასიის ქვეყნების წინააღმდეგაც. ყველაზე საშიში მტერი დასავლეთ საქართველოსთვის ოსმალეთი იყო. მას შემდეგ, რაც 1453 წელს ოსმალებმა კონსტანტინოპოლი აიღეს და ბიზანტიის იმპერია საბოლოოდ გაანადგურეს, ხოლო 1461 წელს ტრაპიზონის იმპერიაც დაიპყრეს, საქართველოს საზღვრებს უშუალოდ მოადგნენ. საქართველოს მეზობლად ქრისტიანული სახელმწიფოების გაქრობამ სამხრეთ-დასავლეთ და დასავლეთ საქართველოს უდიდესი საფრთხე შეუქმნა.

პირველად ოსმალეთმა სამცხე-საათაბაგოზე გაავრცელა თავისი გავლენა, შემდეგ კი იმერეთის სამეფოს შეუტია სამი მხრიდან: ჯიქეთ-აფხაზეთიდან, გონიის გზიდან და სამცხე-საათაბაგოდან. სწორედ სამცხე-საათაბაგოდან, ზეკარის გზით მოხდა თურქთა პირველი შემოსევა დასავლეთ საქართველოში. მათ მეგზურობას სამცხის ათაბაგი მზეჭაბუკი უწევდა.

1510 წელს ოსმალთა ჯარი ტახტის მემკვიდრე სელიმის მათაურობით მოულოდნელად დაეცა ქუთაისს. მოსახლეობამ გახიზვნა ძლივს მოასწრო. ოსმალებმა აიღეს და ააოხრეს ქალაქი და მიმდებარე სოფლები, დაწვეს ეკლესიები. იმერეთი საომრად ემზადებოდა, მაგრამ მტერი როგორც მოულოდნელად შემოიჭრა, ასევე მოულდნელად გაბრუნდა უკან, ვინაიდან ზამთარი ახლოვდებოდა და შესაძლოა ზეკარის უღელტეხილი ჩაკეტილიყო. იტალიელ დიპლომატთა ამ ცნობებში მოხსენიებულ ქართველთა მხედრობაში თამამად შეიძლება დავასკვნათ, რომ იგულისხმება იმერეთის ლაშქარი, რადგან ამ პერიოდისათვის ქართლი და კახეთი ერთმანეთთან ბრძოლითაა დაკავებული, ხოლო სამცხე-საათაბაგო ოსმალეთთან კავშირშია.

დასავლეთ სააქართველოში თურქთა პირველი გამოჩენის შემდეგ ოსმალეთის სულთნები სელიმ (1512-1520 წწ.) და მისი მემკვიდრე სულეიმან (1520-1566 წწ.) ევროპაში ომის წარმოებით იყვნენ დაკავებულნი. იმერეთის სამეფო კარი ოსმალთა მოუცლელობის გამო აქტიურ საგარეო პოლიტიკაზე გადავიდა და მოაწყო ლაშქრობები ჯერ ჯიქეთზე, შემდეგ სამცხეზე. ბაგრატ კარგად ხედავდა, რომ თურქები მის ქვეყანას სამი მხრიდან უტევდნენ. თურქთა შემოსევისაგან, რომ ქვეყანა ეხსნა, ამისათვის საჭირო იყო სამივე გზის ჩაკეტვა. 1533 წელს ჯიქეთში სალაშქროდ, ჯიქთაგან შეწუხებული მამია დადიანი და მამია გურიელი გაემართნენ. პირველ ბრძოლაში, რომელიც გაგრასთან გაიმართა ჯიქები დამარცხდნენ, მეორე დღეს ღალატის გამო დადიან-გურიელის ჯარი სასტიკად დამარცხდა. თვით დადიანი ამ ბრძოლაში დაიღუპა, ხოლო გურიელი ტყვედ ჩავარდა.

სულთანი სამცხე-საათაბაგოში თავის პოზიციების დათმობას არ აპირებდა. ორი წლის შემდეგ მან დიდძალ ჯარს მოუყარა თავი, მთავარსარდლობა არზრუმისა და დიარბექირის ფაშებს ჩააბარა და საქართველოზე თავდასასხმელად გამოაგზავნა. ბაგრატ მეფემ კვლავ დადიანსა და გურიელს სთხოვა დახმარება. დადიანმა კვლავ უღალატა საერთო საქმეს და მეფეს უარი შემოუთვალა. ბაგრატ მეფემ თავის სიძეს, ქართლის მეფე ლუარსაბსაც სთხოვა დახმარება. ლუარსაბმა შეჰყარა ქართლის ჯარი და იმერეთის ჯარს შეუერთა. ბაგრატის, ლუარსაბისა და როსტომ გურიელის ლაშქარს მესხი აზნაურები შეუერთდნენ და მტრის ჯარს ბასიანში მიეგებნენ. ბრძოლა მოხდა 1545 წელს სოხოისტას ველზე. ბრძოლის ბედი მესხთა ღალატმა გადაწყვიტა. სოხოისტის ბრძოლის შედეგად იმერეთ-სამცხე-საათაბაგოს ერთიანი სახელმწიფოს არსებობას ბოლო მოეღო.

ერთი წლის შემდეგ ბაგრატ მეფე ისევ გადავიდა ლაშქრით სამცხეში, მაგრამ ამაოდ, ოსმალებს მთლიანად დაეპყროთ სამცხის ციხე-სიმაგრენი და იქ თავიანთი მეციხოვნეები ჩაეყენებინათ.

1555 წლის 29 მაისს ქ. ამასიაში დაიდო ზავი ირანსა და ოსმალეთს შორის, რომლითაც დამთავრდა ამ ორ ქვეყანას შორის ხანგრძლივი, თითქმის 40-წლიანი ომი. დამპყრობლებმა საქართველო ორ ნაწილად გაიყვეს: დასავლეთი და სამხრეთ-დასავლეთი საქართველო ოსმალეთმა ირგუნა, ხოლო ქართლ-კახეთი და აღმოსავლეთი სამცხე ირანმა. ამ ზავის მიხედვით საქართველოს პოლიტიკური მდგომარეობა გაუარესდა. 1555 წლის ამასიის ზავის პირობები გადაულახავ დაბრკოლებებს უქმნიდა საქართველოს გაერთიანების ყოველგვარ ცდას. ფაქტობრივად ამასიის ზავმა დააკანონა საქართველოს სამეფო-სამთავროებად დაშლა.

ბაგრატ -ის საშინაო პოლიტიკა
ბაგრატ მეფე კარგად ხედავდა, რომ ოსმალების წინააღმდეგ წარმატებული ბრძოლისათვის აუცილებელი იყო ქვეყნის ძალების გაერთიანება, განდგომის გზაზე დამდგარი მთავრების დამორჩილება. საამისოდ მას სხვა საშუალება არა ჰქონდა, თუ არა თვითონ მთავრებს შორის დაპირისპირების გამოყენება. როგორც დავინახეთ მას განუდგა სამეგრელოს მთავარი ლევან დადიანი, რომელიც მეფეზე იმის გამო იყო განაწყენებული, რომ მურჯახეთის ბრძოლაში მონაწილეობისათვის მეფემ გურიელს დაუბრუნა აჭარა და ჭანეთი, მას კი არაფერი ერგო.

სათავადოთა სისტემის ბატონობა იმერეთის ამ ენერგიულ მეფეს ხელს უშლიდა შეექმნა მეფის ძლიერი ხელისუფლება. ამის მიუხედავად ბაგრატმა შეძლო გაეტარებინა მთელი რიგი ღონისძიებებისა, რომლებმაც დროებით მაინც გამოიღეს დადებითი შედეგები. ბაგრატ მეფემ იმერეთში აღადგინა ან შექმნა ახალი საეპისკოპოსო ცენტრები. დააარსა გელათისა (1529 წ.) და ხონის (1529 წ.) საეპისკპოსო კათედრები, ხოლო მესამე საეპისკოპოსო კათედრა აღადგინა ნიკორწმინდაში. ახალი საეპისკოპოსო კათედრების განმგებლობას მეფე ერთგულ ფეოდალებს ანდობდა. მის სახელთანვეა დაკავშირებული დასავლეთ საქართველოს საეპისკოპოსო ცენტრის ბიჭვინთიდან გელათში გადმოტანა (სავარაუდოდ გადმოტანა მოხდა 1545-1569 წლებს შორის)). ამ გზით ეკლესია მან თავის გავლენას დაუქვემდებარა და ურჩ თავადებს დაუპირისპირა.

ბაგრატ მეფემ გარკვეული ადმინისტრაციული რეფორმა ჩაატარა იმერეთის სამეფოში. ვახუშტის მიხედვით საუკუნის პირველი ნახევრიდან იმერეთი ოთხ სადროშოდ არის დაყოფილი: პირველი სადროშოა – ვაკის იმერეთი, მეორე – არგვეთის, მესამე – რაჭის და მეოთხე – ოკრიბა-ლეჩხუმის.

ამასიის ზავის შემდეგ
ბაგრატ მეფემ, მიუხედავად იმისა, რომ ყოველგვარ ზომებს მიმართავდა სამეფოს გასაძლიერებლად, ვერ შეაჩერა იმერეთის სამეფოს უკან სვლა. ნელი ნაბიჯით მიმდინარე დაცემის პროცესი ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაშიც თავისებურ გამოხატულებას პოვებდა.

1565 წელს ბაგრატ გარდაიცვალა. სამეფო ტახტი მისმა მემკვიდრემ გიორგი -მ (1565-1583 წწ.) დაიკავა. მეფობის დასაწყისში გიორგი მეფემ შეძლო მშვიდობიანი ურთიერთობა დაემყარებინა გურიელთან და დადიანთან. მაგრამ გიორგი თანდათან კარგავს მეფურ ავტორიტეტს და დასავლეთ საქართველოში იწყება გაუთავებელი შინა ომები. ბაგრატ -ის შემდგომი დროიდან საუკუნის ჩათვლით იმერეთში არსებითად მეფე-მთავართა ურთიერთბრძოლის ისტორიაა. დაუსრულებელმა ომებმა ერთიანად გააჩანაგა ისედაც უკანმავალი ქვეყანა. მას მემკვიდრე არ დარჩენია. გავლენიანმა ფეოდალებმა ქუთაისში მეფედ აკურთხეს როსტომ მეფის ნახევარძმა გიორგი კონსტანტინეს ძე (1605-1639 წწ.). 1611 წელს გარდაიცვალა ოდიშის მთავარი მანუჩარ დადიანი და მთავარი ხდება მისი მცირეწლოვანი შვილი ლევან დადიანი (1611-1657 წწ.). პირველ ხანებში დასავლეთ საქართველოს მეფე-მთავრებს შორის დამოკიდებულება კარგი იყო.

კარგი იყო დამოკიდებულება აღმოსავლეთ საქართველოს მმართველებთანაც, როდესაც შაჰ-აბას შემოესია საქართველოს, კახეთისა და ქართლის მეფეებმა თეიმურაზ -მა და ლუარსაბ -მ იმერეთს შეაფარეს თავი. მიუხედავად შაჰის მუქარისა, თუ მეფეებს არ გადასცემდნენ ის იმერეთს დაარბევდა, გიორგი -მ შაჰის წინაშე წარავლინა ელჩები — აფხაზეთის კათალიკოსი მალაქია და პაატა აბაშიძე. მათ შაჰ-აბასს მეფის დანაბარები გადასცეს, რომ არ აპირებდა მეფეების გადაცემას. შაჰ-აბასი შეეგუა აღნიშნულ ფაქტს და იმერეთშიც ვერ გადავიდა, რადგან ირან-თურქეთის ზავით იმერეთი ოსმალეთის გავლენის სფერო იყო და იქ შეჭრა ირან-ოსმალეთის ახალი ომის დაწყების საბაბი გახდებოდა. მეორე მიზეზი, რამაც შაჰი შეაჩერა იყო დასავლეთ საქართველოს მეფე-მთავრებს შორის დადებული ხელშეკრულება მტრის ერთობლივი ძალით მოგერიების თაობაზე.

 საუკუნის დასაწყისში დასავლეთ საქართველოს მეფე-მთავრებმა რუსეთთან დაამყარეს კავშირები. კახთა მეფის თეიმურაზ -ის ინიციატივით 1618 წელს იმერეთის მესვეურებმა რუსეთის სახელმწიფოს ქვეშევრდომობა ითხოვეს. საქართველოდან წარგზავნილ ელჩებს თან მიჰქონდათ თეიმურაზ -ის, გიორგი -ისა და გურიელის წერილი, რომელშიც რუსეთის მეფეს ჯარით დახმარებას სთხოვდნენ ირანის შაჰის წინააღმდეგ. ამ ელჩობას შედეგი არ მოჰყოლია. ვინაიდან რუსეთი თავისი საშინაო და საგარეო საქმეებით იყო დაკავებული.

იმერეთის სამეფოში ამის შემდეგ ფეოდალური შინააშლილობა იწყება, რომლის სათავეშიც დგას სამეგრელოს მთავარი ლევან დადიანი. მას ვახუშტი ბატონიშვილი ასე ახასიათებს:

დიდი ნიჭისა და ალღოს მქონე ლევანი ისწრაფოდა სადადიანოს დამოუკიდებლობის განმტკიცებისაკენ. ამავე დროს მიზნად ისახავდა განედევნა იმერეთის მეფე და თავად გამეფებულიყო დასავლეთ საქართველოში. ამ მიზნის მისაღწევად ყველა ხერხს იყენებდა, ამიტომ თანამედროვე ქართულ ისტორიოგრაფიაში

1616 წელს ლევან დადიანი საკუთარი ბიძა-რეგენტ გიორგი ლაპარტიანისაგან ძალაუფლებას იღებს და ამ დროიდან იწყება ფეოდალური ანარქია დასავლეთ საქართველოში, რაც ორი საუკუნე გაგრძელდა.

1618 წელს გიორგი -მ თავის შვილს ალექსანდრეს ცოლად შერთო მამია გურიელის ასული თამარი, რომელთანაც ალექსანდრეს შეეძინა ბაგრატი, მაგრამ მრუშობის ბრალდებით თამარი მამის გურიელის კარზე გააბრუნეს ბაგრატთან ერთად. ამ ამბით შეურაცხყოფილმა გურიელმა გადაწყვიტა დამოყვრებოდა ლევან დადიანს. 1621 წელს მეფე-მთავარს შორის უთანხმოებით სარგებლობს ლევანი და თავის დას მარიამს ცოლად ატანს გურიელის ძეს სიმონს. თვით ლევან დადიანი დაქორწინებული იყო აფხაზეთის მთავარ სეტემან შარვაშიძის ასულ თანურიზე (ან დარუნდიზე). ამგვარად დასავლეთ საქართველოში ჩამოყალიბდა ორი, ერთმანეთს დაპირისპირებული ბანაკი: ერთ მხარეს გიორგი , ხოლო მეორე მხარეს — დადიანი, გურიელი და შერვაშიძე. ძალთა თანაფარდობა ლევან დადიანის მხარეზე იყო. მეფის მოწინააღმდეგეთა ბანაკს მალე დაემატა იმერელი ფეოდალი პაატა წულუკიძე, რომელმაც გარკვეული, ნეგატიური როლი ითამაშა მეფე-მთავართა ურთიერთობებში. სწორედ მისი შეგონებით გაუჩნდა ლევან დადიანს პრეტენზია იმერეთის სამეფოს ტახტზე.

ლევანის ამ საქციელმა ოდიშარნი ორ სამტრო ბანაკად დაყო. დავა ბიძა-ძმისშვილს შორის ბრძოლაში უნდა გადაზრდილიყო, მაგრამ მოულოდნელად გიორგი ლიპარტიანი გარდაიცვალა. ლევან დადიანის მოწინააღმდეგეთა ბანაკი ზრდას განაგრძობდა, გიორგი მეფე, შერვაშიძე, დადიანის გაძლიერებით შეშფოთებული გურიელი... ამით ისარგებლა პაპუნა ვეზირმა, რომელიც გურიელთან იმყოფებოდა პატიმრობაში და განიზრახა ლევანის მოკვლა, ხოლო მის მაგივრად მისი ძმის იოსების გამთავრება, მაგრამ შეთქმულება გამჟღავნდა, მისი მოთავე პაპუნა ზარბაზნის ლულაში ჩადეს და ნაკუწებად აქციეს. ამ პერიოდში ოსმალთა პასიურობის ძირითადი მიზეზი მაინც ის იყო, რომ სულთნის ხელისუფლება ტახტისათვის ატეხილი ბრძოლის გამო საგრძნობლად შესუსტდა. 1622-1623 წლებში სულთნის ტახტზე სამი ადამიანი შეიცვალა. ეს ყველაფერი შეღავათს უქმნიდა დაპყრობილ ქვეყნებს, მათ შორის იმერეთის სამეფოსაც.

ლევან დადიანმა და მისმა თანამზრახველებმა გიორგი მეფის დატყვევებისთანავე მოიწვიეს თათბირი და გადაწყვიტეს იმერეთში ქაიხოსრო გურიელი გაემეფებინათ, მაგრამ განზრახვა ჩაეშალათ, რადგან იმერეთში უკვე ალექსანდრე უკურთხებიათ მეფედ. მეფე გიორგი ორი წელი დადიანს ჰყავდა ტყვედ და დიდი „სახსრის“ გაღებით დაიხსნეს ტყვეობიდან.

1639 წელს გარდაიცვალა გიორგი და იმერეთის სამეფო ტახტი დაიკავა მისმა შვილმა ალექსანდრე -მ (1639-1660 წწ.). ამ დროისათვის ქვეყანა მეტად დაუძლურებული იყო. ამ სავალალო მდგომარეობიდან ქვეყნის გამოყვანა ალექსანდრე მეფეს არ შეეძლო, ვინაიდან დადიანისაგან მუდამჟამს თავდასხმებს განიცდიდა. იგი იძულებული გახდა დადიანის წინააღმდეგ ბრძოლაში ოსმალეთისათვის ეთხოვა დახმარება. ოსმალებმაც არ დააყოვნეს მაჰმად-ფაშას ჯარმა მოარბია სამეგრელო და გაძარცვა დრანდის მონასტერი. დადიანი იძულებული გახდა რამდენიმე ხნით შეეწყვიტა იმერეთზე თავდასხმები.

მიუხედავად ამისა, რაც დრო გადიოდა მით უფრო მწვავდებოდა დადიანსა და ალექსანდრეს შორის ურთიერთდამოკიდებულება. ლევან დადიანმა 1645, 1646 და 1647 წლებში სამჯერ დალაშქრა იმერეთი და სამივეჯერ გამარჯვებული დაბრუნდა სამეგრელოში. ასევე გამარჯვებით დასრულდა მისი ლაშქრობა გენათელ ეპისკოპოსთან. როდესაც ცხადი გახდა, რომ დადიანი და ალექსანდრე ვერ შერიგდებოდნენ, ალექსანდრე ტყვეებს ვერ დაიბრუნებდა და თეიმურაზიც იმერეთისაგან დახმარებას ვეღარ მიიღებდა, სიძე-სიმამრმა ალექსანდრემ და თეიმურაზმა დახმარებისათვის რუსეთს მიმართეს. 1649 წელს ელჩები გაგზავნეს რუსეთის სამეფო კარზე. თეიმურაზის მხრიდან თავადი ივანე და არქიმანდრიტი პახომი, ხოლო ალექსანდრეს მხრიდან — მღვდელ-მონაზონი ვასილი და დავითი. თეიმურაზი ირანელებთან შუამდგომლობას ევედრება რუსთ ხელმწიფეს, ხოლო ალექსანდრე ლევან დადიანს უჩივის და მის წინააღმდეგ დახმარებას სთხოვს რუსეთს. ამ ელჩობის შემდეგ რუსეთი საპასუხო ელჩობას (ტოლოჩანოვისა და იევლევის ელჩობა იმერეთში) აგზავნის იმერეთში (1650-1652 წწ.). იმერეთში რუსი ელჩები 1651 წელს ჩავიდნენ. ალექსანდრე საზეიმო ვითარებაში მოსკოვის ელჩთან ფიცს დებს ალექსი -ის „ყმობის“ შესახებ:

1652 წელს იმერეთის მეფე რუს ელჩებს თავის ელჩებს აყოლებს: მოლარეთუხუცესს ლომკაც ჯაფარიძეს და არტიმონ არქიმანდრიტს, მაგრამ, ისე როგორც წინა ელჩობას, ამჟამადაც იმერეთის სამეფოსათვის მას რეალური შედეგი არ მოუტანია.

1657 წელს ლევან დადიანი უეცრად გარდაიცვალა. მას პირდაპირი მემკვიდრე არ დარჩენია, ამიტომ მისი გარდაცვალებისთანავე მეგრელებმა ერთხმად გაამთავრეს ლიპარიტ დადიანი, ლევანის ძმის, იესეს ვაჟი. შექმნილი სიტუციით ისარგებლა ალექსანდრე -მ, დიდი ლაშქრით გაემართა ოდიშისაკენ, ტახტიდან ჩამოაგდო ლიპარიტ დადიანი და გაამთავრა თავისი ერთგული კაცი ვამეყ დადიანი. ვამეყის გამთავრებას ვერ შეეგუენ ტახტიდან ჩამოგდებული ლიპარიტ დადიანის მომხრეები. 1658 წელს მათ შორის ბანძასთან გაიმართა ბრძოლა. ბრძოლაში იმერეთის მეფემ გაიმარჯვა. დამარცხებული ქაიხოსრო გურიელი და ლიპარიტ დადიანი სტამბოლში გადაიხვეწნენ. ბანძის ბრძოლის შემდეგ ლიპარიტ დადიანი მალევე გარდაიცვალა, ხოლო აშლილობამ გურიაში გადაინაცვლა, სადაც მთავრის ტახტისთვის ერთმანეთს ეცილებოდნენ ქაიხოსრო და დემეტრე. აღნიშნული ბრძოლა დემეტრე გურიელის (1658-1664 წწ.) სასარგებლოდ დასრულდა. დაქირავებული მკვლელის ხელით მოკლული ქაიხოსრო გურიელის შვილები გიორგი და მალაქია ახალციხის ფაშას შეეკედლნენ. ბაგრატ მეფემ დადიანს ქორწილი გადაუხადა და ისევ ჩააბარა სამეგრელო სამართავად.

ბაგრატს ახალი მეტოქე გამოუჩნდა გიორგი გურიელის სახით, რომელიც ცდილობდა მეფისათვის წაერთმია ცოლი და ტახტი. თუმცა მას არც ერთი საწადელი არ ასრულებია. ბაგრატ მეოთხემ მას თავისი ასული დარეჯანი მისცა ცოლად. ურთიერთდამოყვრების ნიადაგზე მეფე-მთავრებს შორის დროებით მშვიდობიანობა დამყარდა. თუმცა ეს დიდხანს არ გაგრძელებულა. უსინათლო მეფეს ახლა სახლთუხუცესი სეხნია ჩხეიძე განუდგა, 1666 წელს ჩხეიძის ინიციატივით ქუთაისის ციხე ოსმალებმა დაიკავეს. 1667 წელს მოურავმა ბეჟან ლორთქიფანიძემ ქუთაისის ციხე ისევ აიღო და ბაგრატს გადასცა.

იმერეთის პოლიტიკურ ასპარეზზე კვლავ ჩნდება დარეჯან დედოფალი, რომელიც მეამბოხე მთავრებს ციხეში ჰყავდათ გამოკეტილი. იგი მიუხედავად თავისი ადრინდელი რუსული ორიენტაციისა დახმარებას ახლა ოსმალეთს სთხოვს, რათა ტყვეობიდან დაიხსნას. წარმოშობით ქართველი ასლან-ფაშა (სამცხის მთავრის, როსტომ-ფაშას შვილი) თურქთა ჯარით გადადის იმერეთში ტყვეობიდან ათავისუფლებს დარეჯანს, რომელიც თურქეთის დახმარებით ტახტის დაბრუნებას ცდილობს. ბაგრატმა ქრთამის სანაცვლოდ თავი დაიხსნა და ფაშას მძევლად გააყოლა თავისი უკანონო შვილი ალექსანდრე.

იმერეთში ლაშქრობის შემდეგ ახალციხის ფაშა თურქთა ჯარით გიორგი გურიელთან ერთად ოდიშის სამთავროს შეესია და ისედაც გაპარტხებული მხარე მთლად აიკლო. თურქთა წასვლის შემდეგ (1672 წ.) ბაგრატ მეფემ იმავე წელს შურისძიების გამო გაილაშქრა გურიელის წინააღმდეგ. დაამარცხა, ააოხრა გურია და ალაფით ქუთაისში დაბრუნდა.

ამ პერიოდში რუსეთიც გაქტიურდა. რუსეთის სამეფო კარზე იმერეთის მეფედ ერეკლე -ს ამზადებდნენ, სწორედ ამიტომ იმერეთიდან 1669 წელს წასული 26 კაციანი ელჩობა, ერეკლეს გადაწყვეტილებით და საერთაშორისო ნორმების უხეში დარღვევით რუსეთის შორეულ მონასტრებში პატიმრობაში გააგზავნეს. ამ აქტით რუსეთის სამეფო კარმა აღიარა, რომ იმერეთის მეფედ არ ცნობდა ბაგრატ -ს და გზას ერეკლეს უკაფავდნენ. ასეთ ვითარებაში ბაგრატ მეფემ გადაწყვიტა, როგორმე შემოემტკიცებინა და თავის მოკავშირედ ექცია გიორგი გურიელი და მას 1674 წელს თავისი ქალიშვილი, თამარის შვილი, დარეჯანი მისცა ცოლად, მაგრამ ტახტის დაკარგვის საშიშროება მაინც ვერ აიცილა.

1678 წელს ახალციხის ფაშის, ლევან დადიანისა და იმერეთის თავადების დახმარებით არჩილ მეფემ კვლავ დაიკავა იმერეთის სამეფო ტახტი. ბაგრატ მეფემ სიძეს — გიორგი გურიელს მიაშურა, ხოლო ცოლი — თამარი სკანდის ციხეში დატოვა. არჩილ მეფემ გამოიყვანა ციხიდან თამარ დედოფალი და თავის პირველ ქმარს ლევან დადიანს დაუბრუნა. ბაგრატ მეფემ და გურიელმა დახმარებისათვის ოსმალეთის სულთანს მიმართეს. ოსმალებმა საჭიროდ ჩათვალეს ისევ ბაგრატის გამეფება და არზრუმის ფაშას დაავალეს იმერეთში წესრიგის დამყარება. არზრუმის ფაშა ასლანი იმერეთში შეიჭრა, მას თან ახლდნენ ბაგრატი და გიორგი გურიელი. იმერეთის თავადებმა ახლა არჩილ მეფეს უღალატეს და ბაგრატის მხარეზე გადავიდნენ. 1679 წლის აგვისტოში ბაგრატმა კვლავ დაიკავა იმერეთის ტახტი, ხოლო არჩილმა რაჭას შეაფარა თავი. ლტოლვილ მეფეს ფეხდაფეხ მიჰყვა ოსმალთა ჯარი და რაჭა მოაოხრა. 1688 წელს არჩილი საქართველოში გამოემგზავრა. რაჭაში მივიდა და გველისთავს დადგა, მასპინძლობა რაჭის ერისთავმა, პაპუნამ, გაუწია და დახმარებასაც დაპირდა. არჩილის ხელახლა გასამეფებლად დაირაზმნენ გიორგი ლიპარტიანი, ჭილაძე-მიქელაძენი და ბეჟან ლორთქიფანიძე, ხოლო ალექსანდრეს მხარეზე დარჩნენ გიორგი აბაშიძე და სვიმონ ქუთათელი. ალექსანდრე გაემართა გველისთავისაკენ. არჩილის მომხრეებმა შებრძოლება ვერ გაბედეს. ალექსანდრე მეფეს დახმარება თურქთა ჯარმაც აღმოუჩინა. ასეთ პირობებში მოკავშირეებმა გაცლა ამჯობინეს და არჩილი და გიორგი ჯერ ოდიშში, შემდეგ აფხაზეთში გადავიდნენ.

ამავდროულად არჩილ მეფეს კაცი ჰყავდა გაგზავნილი ყირიმის ხანთან, რომელსაც სულთანთან უნდა ეშუამდგომლა იმერეთში არჩილის გამეფების შესახებ. არჩილმა მიიღო ცნობა ელჩის ყირიმის ხანამდე მშვიდობით ჩაღწევის შესახებ და მობრუნდა სამეგრელოში, მაგრამ გიორგი ლიპარტიანი უკვე ალექსანდრე მეფეს დაზავებოდა. არჩილ მეფე საჭილაო-სამიქელაოში მივიდა და ალექსანდრე მეფეს გზა სთხოვა. ალექსანდრემ პირობა ჩამოართვა, რომ მეფობას აღარ შეეეცილებოდა. არჩილი რაჭაზე გავლით დიგორში ჩავიდა და დაბინავდა. გიორგი მეფე გურიელს ესტუმრა, მაგრამ გურიელის კარზე გაბმული ინტრიგების წყალობით, მალევე ახალციხის ფაშასთან გადავიდა და ახლა იქიდან იღვწოდა იმერეთში არჩილის გასამეფებლად.

1695 წელს არჩილი ისევ გამეფდა იმერეთში (მეოთხედ, 1695-1696 წწ.). იმერეთის ყოფილმა დედოფალმა თამარ აბაშიძემ გიორგი -ს საკუთარი თავი ცოლად შესთავაზა და სამაგიეროდ იმერეთში გამეფებას შეპირდა. გიორგი მეფემ ეს წინადადება არ მიიღო. გიორგი აბაშიძემ ახლა არჩილ მეფეს შესთავაზა საკუთარი ასული ცოლად, რაზედაც ასევე უარი მიიღო. მეფეების უარით შეურაცხყოფილი აბაშიძე შეუთანხმდა გიორგი ლიპარტიანს, მათ გამოძებნეს ბაგრატიონთა გვარის შთამომავალი ვინმე გიორგი, დაცინვით „გოჩიად“ წოდებული და 1696 წელს იმერეთში გაამეფეს გიორგი -ის სახელით (1696-1698 წწ.). მას ცოლად შერთეს აბაშიძის ასული, დედოფალი თამარი. ერთი წლის შემდეგ თამარ დედოფალმა ისევ შეიძულა მეფე და მისი გაშვება გადაწყვიტა. იმერლებმა შეთქმულება მოაწყვეს გიორგი აბაშიძისა და შოშიტა რაჭის ერისთავის (1696–1731 წწ.) მეთაურობით და 1698 წელს გიორგი გოჩია იმერეთის ტახტიდან გააძევეს.

ფეოდალური ანარქია საუკუნის ნახევარშიც გრძელდებოდა. მეფის ხელისუფლება თავადების ხარჯზე, უკიდურესად დაეცა. ციხესიმაგრეები თავადებს ჰქონდათ მიტაცებული. ძლიერდებოდა ოსმალთა გავლენა იმერეთში, რაც ძალზედ სახიფათო ხდებოდა. ციხეები ტყვის მსყიდველთა თავშესაფრად და ბუნაგად იქცა. ციხის გარშემო მდებარე სოფლები თანდათან მაჰმადიანდებოდა. ქვეყანას ძირითადად თავადები და მთავრები მართავდნენ: ლიპარტიან-დადიანი, აბაშიძე, გურიელი, რაჭის ერისთავი ჩხეტიძე, მიქელაძე, წერეთელი, წულუკიძე, ჩხეიძე, ჩიჯავაძე და სხვ.

ამ თავადებსა და მთავრებს შორის გრძელდებოდა დაპირისპირება. მშვიდობა არც მათ შორის იყო. ერთი გვარისშვილები ხშირად არბევდნენ ერთმანეთს: გაძლიერებული იყო ტყვეთა სყიდვა. ტყვეს ყიდდა ყველა: მეფე, მღვდელმთავარი, მთავარი, თავადი, აზნაური....

ამ ყველაფერში აშკარად შეიმჩნეოდა ოსმალეთის დიდი როლი, რომელთა აგენტი ახალციხის ფაშა მუდამ ცდილობდა დასავლეთ საქართველოში მტკიცე ხელისუფლება არ შექმნილიყო. შედეგიც სახეზე იყო, 1690-1720 წლებში დადიანმა, გურიელმა, აბაშიძემ და რაჭის ერისთავმა 11-ჯერ გამოცვალეს მეფე იმერეთის ტახტზე, ამათგან სამი მოკლეს, დანარჩენები განდევნეს.

შინაფეოდალური ომები
სიმონ მეფის მოკვლის შემდეგ (1701 წ.) იმერეთის დიდი თავადების შეთანხმების მიხედვით სამეფო ტახტზე მამია გურიელი (პირველად, 1701-1702 წწ.) დასვეს. მისი მეფობა ხანმოკლე აღმოჩნდა. გიორგი აბაშიძემ სამეფო შემოსავალი არ უწილადა იმერეთის მეფე გურიელს, რის გამოც გურიელი იძულებული გახდა ტყვეები გაეყიდა გურიიდან და ამით გაესწორებინა ხარჯები. 1702 წელს ამ ყველაფრით გაბეზრებულმა გურიელმა თვითონ თქვა უარი სამეფო ტახტზე. იმერეთის გამგებლობა მეორე უზურპატორის, გიორგი აბაშიძის (1702-1707 წწ.) ხელში გადავიდა. 1703 წელს მან უარი განაცხადა ოსმალეთის მორჩილებაზე და ახალციხის ფაშას უარი უთხრა ხარკის გადახდაზე. მის მაგალითს მიბაძეს დადიანმა და გურიელმა. თურქეთის ლაშქარს იმერეთში გასამეფებლად თან მოჰყავდა მოკლული სიმონ მეფის ძმა გიორგი, რომელიც ჯერ ქართლში, შემდეგ კი ახალციხეში იზრდებოდა.

თურქთა ჯარი 1703 წლის აგვისტოში იმერეთს სამი მხრიდან მოადგა: მთავარსარდალი ხალილ-ფაშა გურიაში შეიჭრა, მისი მოადგილე და ახალციხის ფაშა ზეკარის გადასასვლელით იმერეთს მიადგნენ, ხოლო ოსმალეთის ფლოტმა სამეგრელოში გადმოსხა ჯარი. ლიპარტიანზე და აბაშიძეზე განაწყენებული შარვაშიძე თურქებს ეახლა და ქართველების წინააღმდეგ გაილაშქრა. ასეთ კრიტიკულ მომენტში გიორგი აბაშიძემ მხნეობა გამოიჩინა და გურიელ-დადიანის დახმარებით გზები შეუკრა მომხდურთ. თავდაპირველად ამან შედეგი გამოიღო, მაგრამ მამია ეახლა ხალილ-ფაშას და მორჩილება განუცხადა. მალე მას მიყვა ლიპარტიანზე განაწყენებული მიქელაძეც, რომელმაც იმერეთში მეგზურობა გაუწია ომალეთის ჯარს. ზეკარის გზით გადმოსულმა ოსმალებმა გავლეს ხანისწყლის ხეობა, ბრძოლით აიღეს კაკასხიდთან მდგომი ციხესიმაგრე და ბაღდათში შევიდნენ, იქ თხმელის ციხე ააგეს და შიგ ოსმალური გარნიზონი ჩააყენეს.

ოსმალებმა 1723 წელს დაიკავეს შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე მდებარე ციხეები და საქართველო ზღვას მოსწყვიტა. მათ გარნიზონები ჩააყენეს ციხისძირის, ქობულეთის, სეფის, გრიგოლეთისა და ანაკლიის ციხეებში, გაამაგრეს ბათუმის, ჩაქვის, ფოთის, ბიჭვინთისა და ანაკოფიის ციხეები წელს. ოტია დადიანი ტყვედ ჩაიგდეს ხელთ, ხოლო კაცია დადიანი მოკლეს. ოსმალეთს ხელს არ აძლევდა მეფის გაძლიერება და მას კატეგორიულად მოსთხოვა ოტია დადიანის გათავისუფლება. მეფე იძულებული გახდა დათანხმებულიყო.

ურთიერთრბევა და ღალატი მაინც გრძელდებოდა. ალექსანდრე -მ თავის დის ქმარს დავით აბაშიძეს და პაპუნა წერეთელს ღალატით მოკვეთა თავები ვარციხის სასახლეში თვითონ კი მოდინახეს ასაღებად გაემართა, მაგრამ წერეთლის ქვრივმა და მისმა ძემ ციხე გაამაგრეს და ალექსანდრეს ლაშქრობა უშედეგო აღმოჩნდა.

მეფის წინააღმდეგ კვლავ შეითქვნენ ზურაბ აბაშიძე, გრიგოლ რაჭის ერისთავი და ოტია დადიანი. მეფემ დახმარებისათვის შანშე ქსნის ერისთავს მიმართა, 500 ლეკიც იახლა და მოაოხრა ოდიში. იმერეთისა და ოდიშის დარბევის შემდეგ მეფემ თავისი ნახევარ ძმა გიორგი და ლევან აბაშიძე წარგზავნა ქართლში ვახუშტი აბაშიძის (ზურაბ აბაშიძის ძმის) შესაპყრობად. ისინი თავს დაესხნენ ტეზერს მყოფ ვახუშტის, შეიპყრეს და მეფეს მიგვარეს. მეფემ იგი ნავარძეთის ციხეში გამოკეტა, 500 ქისა თეთრი და ვახანის ციხის მოცემა მოსთხოვა, რაზეც ვახუშტიმ უარი განაცხადა. მეფეს ქართლის კათალიკოსი დომენტი ეახლა და ტყვის გათავისუფლება სთხოვა, რაზედაც უარი მიიღო. ვახუშტის გათავისუფლებაზე უარი შეუთვალა იუსუფ-ფაშასაც. როგორც კი იუსუფ-ფაშასადმი უარის შესახებ გაიგეს კვლავ შეითქვნენ მეფის წინააღმდეგდ ოტია დადიანი, ზურაბ აბაშიძე და გრიგოლ რაჭის ერისთავი. მათი მარბიელი რაზმი თავს დაესხა ვარციხის სასახლეში. მეფემ და დედოფალმა ძლივს მასწრეს გაქცევა, სასახლე დაწვეს და ციხე დააქციეს. ეს მოხდა 1740 წელს.

განაწყენებულმა იუსუფ-ფაშამ 1741 წელს ოსმალთა ჯარიც გამოგზავნა ალექსანდრე მეფის წინააღმდეგ. ოსმალებს დადიანი, აბაშიძე და ერისთავი შეუერთდნენ. მეფეს სხვა გზა აღარ ჰქონდა, უბრძოლველად დათმო ტახტი და ქართლში გადაიხვეწა. გამარჯვებულებმა იმავე წელს სამეფო ტახტზე დასვეს ალექსანდრე -ის უმცროსი ნახევარძმა გიორგი (1741 წ.).

ლტოლვილ მეფეს თან გაჰყვნენ ლევან აბაშიძე (სიმამრი), ძმა მამუკა ბატონიშვილი, ბარის ერისთავი და სხვა დიდებულები. მათ თან წაიყვანეს პატიმარი ვახუშტი აბაშიძე. ქართლის ხანმა მეფური პატივით მიიღო ალექსანდრე, მაგრამ შემდეგ დაატყვევა. ბარის ერისთავი დარუბანდში ეახლა ირანის მმართველს ნადირ-შაჰს და მეფის თხოვნა მიართვა. ნადირ-შაჰმა ახალციხის ფაშას სთხოვა ალექსანდრე მეფის დაბრუნება იმერეთის მეფის ტახტზე. იუსუფ-ფაშამ ნადირ-შაჰის თხოვნა გაითვალისწინა და ალექსანდრე (მეორედ, 1741-1746 წწ.) თურქეთის ცენტრალური ხელისუფლების უკითხავად ტახტზე დააბრუნა. იუსუფ-ფაშამ დასავლეთ საქართველოს დიდებულები შეარიგა მეფესთან და უკან გაბრუნდა, მაგრამ მოკლე ხანში დადიანი, აბაშიძე და ერისთავი ისევ განუდგნენ მეფეს. ეს ამბავი მეფემ თავის დედინაცვალს — თამარს დააბრალა და თავი მოჰკვეთა. შემდეგ გიორგის მომხრენი დააწიოკა და ოსმალეთში დაყიდა. ზურაბ აბაშიძის მიმართ გვარში უკმაყოფილება გაჩნდა. მეფემ ისარგებლა აბაშიძეებში ატეხილი დავით და ზურაბ აბაშიძეს ლევან აბაშიძე დაუპირისპირა. ზურაბი ქართლში გადაიხვეწა, ხოლო აბაშიძეთა სახლის უფროსად ლევანი დასვეს.

სოლომონის ტახტზე ასვლისთანავე ფეოდალურმა ომმა იჩინა თავი: ლევან აბაშიძე — სოლომონის ბაბუა, როსტომ რაჭის ერისთავი, მეფის ორი ბიძა მამუკა და გიორგი ბატონიშვილები და თვით მეფის დედა თამარი ახალგაზრდა მეფეს აუჯანყდნენ და ტახტიდან გადააგდეს. სოლომონმა ახალციხეში გაქცევით უშველა თავს. აჯანყებულთა მხარეზე იყვნენ ასევე მამია გურიელი და დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ბესარიონი. ამიტომ სოლომონ მეფემ დიდი ყურადღება დაუთმო ეკლესიის საკითხს: უპირველეს ყოვლისა, მან ეკლესიას დაუბრუნა წინა მეფეების მიერ ერისკაცებზე გაცემული საეკლესიო ყმა-მამული. ამავე დროს საეკლესიო ყმა-გლეხობა ყოველგვარი გადასახადისაგან გაათავისუფლა, გარდა ლაშქრობა-ნადირობისა. ასეთი მოქმედებით მეფე ეკლესიის ავტორიტეტს ამტკიცებდა, ძლიერ თავადებს ასუსტებდა და თავის მომხრეთა რიგებს ზრდიდა.

ქვეყნის ყველაზე უმთავრეს საჭირბოროტო საკითხად მაინც მაჰმადიანობის გავრცელება და ტყვეთა სყიდვა რჩებოდა. სოლომონ მეფემ სწორედ ამ ორი მოვლენის წინააღმდეგ გააჩაღა ბრძოლა. მან გამეფებისთანავე სასიკვდილო განაჩენის დაწესებით აკრძალა ტყვეთა სყიდვა, რამაც იმერელი თავადების დიდი უკმაყოფილება გამოიწვია, რადგან ხელიდან ეცლებოდათ შემოსავლის წყარო.

ამრიგად მეფემ ორი მოწინააღმდეგე, აბაშიძე და რაჭის ერისთავი, გაიმარტოვა. ამიერიდან მათ მხოლოდ ახალციხის ფაშის იმედიღა ჰქონდათ. ორივე მხარე გარეგნულ სიმშვიდეს ინარჩუნებდა, თუმცა გადამწყვეტი ბრძოლის მოლოდინში იყვნენ.

ხრესილის ბრძოლა
სოლომონ მეფის მოქმედებას თვალს ადევნებდა ახალციხის ფაშა აჰმედი. იგი დარწმუნდა მეფის ორგულობაში და თავისი დახმარება მის მიმართ დიდ შეცდომად ჩათვალა.

იმერეთის ასაოხრებლად გამზადებულ ოსმალთა ჯარს ახალციხეში ლევან აბაშიძე ეახლა და მეგზურობა გაუწია. მტერი ოკრიბაში (ამჟამად ტყიბულის მუნიციპალიტეტი), ხრესილის მინდორზე დაბანაკდა. ამ დროს თურქებს იმერეთში ეკავათ ცუცხვათის, ბაღდათის, შორაპნისა და ქუთაისის ციხეები. მეფის მდგომარეობა მძიმე იყო: მთელი ზემო იმერეთი ლევან აბაშიძეს გადაებირებინა, რაჭველი თავადი წულუკიძეც მტრის მხარეზე გადავიდა. სოლომონმა სიმამრს, ოტია დადიანს სთხოვა დახმარება. ოტია საკმაოდ მოხუცებული იყო, წამოსვლა ვერ შეძლო, მაგრამ საბრძოლოდ თავისი შვილი კაცია გამოგზავნა ოდიშ-ლეჩხუმ-აფხაზთა ჯარით. მეფის დასახმარებლად გამოეშურა ასევე მამია გურიელი. ზარალი მეფის მხრიდანაც დიდი იყო. დიაღუპა სამურზაყანოს მფლობელი ხუტუნია შერვაშიძე.

ხრესილის ბრძოლა დასაწყისი იყო დასავლეთ საქართველოს გამათავისუფლებელი ბრძოლისა. სოლომონ მეფე პირველად აქ შეხვდა დამპყრობლებს. აქედან მოყოლებული მას ხმალი არ ჩაუგია ქარქაშში იმერეთის დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლაში:

ეკლესიის საქმეების მოწესრიგება.
ტყვეთა სყიდვის აკრძალვა.

 საუკუნის შუა წლებისათვის ეკლესია ძალზედ უნუგეშო მდგომარეობაში იმყოფებოდა. ყმა-მამულის უდიდესი ნაწილი საერო ფეოდალებს მიეტაცნათ, მრავალი მონასტერი და საეპისკოპოსო კათედრა გაუქმებულიყო. ოსმალეთი მაჰმადიანობას ავრცელებდა, ანგრევდნენ ეკლესიებს და მათ ადგილას მეჩეთებს აშენებდნენ.

მეფის ხელისუფლების ძლიერებისათვის ბრძოლაში ეკლესია დიდ როლს ასრულებდა. იგი იყო სარწმუნოების, ენისა და კულტურის შენარჩუნების ერთ-ერთი გარანტი და ბურჯი. შინაპოლიტიკურ ბრძოლაში იგი ძირითადად მეფის ხელისუფლების მხარეზე იდგა და თავადების გაძლიერების წინააღმდეგ გამოდიოდა, ებრძოდა მაჰმადიანობის დამკვიდრებას. კრძალავდა ადამიანებით ვაჭრობას.

1759 წლის 9 დეკემბერს, საეკლესიო კრებაზე მეფემ სხდომას დადგენილება მიაღებინა საქუთათლოს აღდგენისა და ქუთათელის დასმის შესახებ. ამავე დროს ქუთათელს, მანამდე მის ხელთ არსებული ყველა მამული დაუმტკიცა. მეფეს მტკიცედ ჰქონდა გადაწყვეტილი ეკლესიის გაძლიერება, ამიტომ საეკლესიო პოლიტიკა მან შემდეგი ღონისძიებებით განახორციელა:

ერისკაცებისაგან მიტაცებული ყმა-მამული ეკლესიას დაუმტკიცა;
საეკლესიო ყმები გაათავისუფლა ზედმეტი გადასახადებისაგან და საეკლესიო გადასახადები დააკანონა;
საერო ფეოდალებს აუკრძალა ეკლესიის სამეურნეო საქმეებში ჩარევა;
საეკლესიო თანამდებობიდან უღირსი პირები გადააყენა და მათ ადგილზე ღირსეული პირები მიიწვია;
ააგო და აღადგინა ეკლესია-მონასტრები.

თურქეთის სულთანმა მუსტაფა -მ (1757-1774 წწ.) ახლად დანიშნულ ჰასან-ფაშას (1758-1759 და 1761-1767 წწ.) დაავალა იმერეთის დამორჩილება. 1758 წელს მან ორჯერ ილაშქრა იმერეთში და ორჯერვე დამარცხდა.

1759 წელს ჰასან-ფაშა იბრაჰიმ-ფაშამ (1759-1761 წწ.) შეცვალა. მას იმერეთის მეფემ დედოფალი მარიამი გაუგზავნა და ზავი შესთავაზა. ფაშამ სანაცვლოდ ტყვეთა სყიდვის აღდგენა მოითხოვა. რაზეც უარი მიიღი და მოლაპარაკება ჩაიშალა.

თურქეთის ცენტრალურმა ხელისუფლებამ ნაცად ხერხს მიმართა. ძალით რომ ვერაფერს გახდა, ისევ სოლომონ მეფის მოწინააღმდეგეებთან გააბა კავშირი. ტახტის მაძიებელი მეფის ბიძაშვილი თეიმურაზ მამუკას ძე ოსმალეთის სულთანს იმერეთის ტახტზე გამეფებას სთხოვდა და სამაგიეროდ „ტყვეთა სყიდვის“ აღდგენას აღუთქვამდა. ბუნებრივია, თურქეთისათვის ეს წინადადება მისაღები აღმოჩნდა. 1764 წელს ოსმალეთის მთავრობამ დიდი ლაშქრის შეყრის ბრძანება გასცა. 1765 წელს ჰასან-ფაშა დიდი ლაშქრით დასავლეთ საქართველოს დასარბევად გამოემართა და თან ტახტის პრეტენდენტი თეიმურაზი იახლა. სოლომონის მხარეზე დადგნენ დადიანი და გურიელი, ხოლო როსტომ რაჭის ერისთავი კვლავ თურქეთის მხარეზე აღმოჩნდა. ფაშა პირველად გურის შეესია მამია -მ მწვავე ბრძოლა გაუმართა, მაგრამ დამარცხდა. ფაშამ იგი განდევნა და მისი ძმა გიორგი დასვა გურიელად. ამს შემდეგ ფაშა ოდიშში შევიდა. კაცია დადიანმა სამთავროს აოხრებისაგან გადარჩენის მიზნით მტრის წინაშე ქედი მოიხარა და ოსმალთა ჯარის სურსათით მომარაგება იკისრა. ეს წელი მომხდურმა ოდიშში გამოიზამთრა. სოლომონ მეფე იზოლირებული აღმოჩნდა. ამ გამარჯვებით იმერეთის ტახტზე კვლავ სოლომონი ავიდა. თეიმურაზ ბატონიშვილი შეიპყრეს და მუხურის ციხეში გამოკეტეს, საიდანაც ცოცხალი აღარ გამოსულა.

 საუკუნის ნახევარში ერისთავებმა წერეთლების კუთვნილი მდინარე ჯრუჭის ხეობა დაიკავა. ამ საქმეში სოლომონ მეფე ჩაერია, ჩამოართვა ხეობა ერისთავებს და ჯრუჭის მონასტერს შესწირა. მეფემ წერეთლების მხარე დაიკავა და ერისთავი გაანაწყენა. ერისთავმა სულ მალე მთელი რაჭა შემოიმტკიცა. მიიტაცა ჯაფარიძეების, იაშვილების, ყიფიანების, ლიპარიშვილების, გამრეკელიძეებისა და წულუკიძეების მამულები.

როსტომ ერისთავი აღმშენებლობით საქმიანობასაც ეწეოდა. 1753 წელს ააგო ბარაკონის ახალი ეკლესია, 1754 წელს — ველტყევის მონასტერი, 1755 წელს იერუსალიმში თავისი ხარჯით ააშენა დედათა მონასტერი, გარდა ამისა მრავალი დანგრეული ციხე და ეკლესია გაამაგრა და აღადგინა. ასეთი სწრაფი და გრანდიოზული მშენებლობა საქართველოს მეფეებსაც კი უჭირდათ.

როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ სოლომონ გამეფდა 1752 წელს, მაგრამ იმერეთის ფეოდალებმა იგი მაშინევე ჩამოაგდეს ტახტიდან და იმერეთიდან გააძევეს. ამ აჯანყებაში რაჭის ერისთავის წვლილი მეფის დედასთან, პაპასთან და ბიძებთან ერთად განუზომელი იყო. მომდევნო წელს ოსმალთა ჯარის დახმარებით მეფე კვლავ იბრუნებს ტახტს და აჯანყების მონაწილეებს მკაცრად სჯის, მაგრამ დასჯას გადაურჩა მთავარი მონაწილე როსტომ რაჭის ერისთავი, რაც იმ პერიოდისათვის მეფის სისუსტის მანიშნებელი იყო.

მეფობის პირველ ხანებში სოლომონს ოსმალების გარეშე არ შეეძლო ხელისუფლების შენარჩუნება, მაგრამ იგი თანდათან ძლიერდებოდა. მასთან მოეყარათ თავი ერისთავის მიერ შევიწროებულ თავადებს და ხსნას მისგან ელოდნენ. ამ პერიოდში დადიანი მეფის მომხრე იყო, ხოლო როსტომს მხარს უჭერდა სოლომონის ბაბუა ლევან აბაშიძე (როსტომის და ლევან აბაშიძის მოკავშირეობა ალბათ ნათესაური კავშირითაც აიხსნებოდა ისინი დედით ძმები იყვნენ. შოშიტა -ის გარდაცვალების შემდეგ მისი მეუღლე მეორედ გათხოვდა არგვეთის მფლობელზე). თან საიდუმლო დავალება ჰქონდა ტოტლებენს, ქართველ მეფეებს რუსის ჯარი საკუთარი მიზნებისთვის არ უნდა გამოეყენებინათ.

ერეკლე მეფესთან მოლაპარაკების დამთავრების შემდეგ ტოტლებენი იმერეთში დაბრუნდა და სოლომონ მეფეს განუცხადა, რომ მას დავალებული აქვს იმერეთის ციხეებიდან თურქთა განდევნა და მეფისათვის ქვეშევრდომების დამორჩილება, ხოლო თუ ამას ვერ მოახერხებდა სოლომონს ოჯახით რუსეთში წაიყვანდა. შემდეგ ქუთაისში შეიჭრა, დაანგრია მეჩეთები, დახოცა მოლები, გააქრისტიანა მაჰმადიანები და ალყა შემარტყა ქუთაისის ციხეს. იმავე დროს მეფემ აიღო შორაპნის ციხე. სოლომონ მეფის ამ წარმატებების შემდეგ ტოტლებენი იმერეთში გადავიდა და ერთობლივი ძალით ბაღდათის ციხეს შემოარტყეს ალყა. 2 ივლისს თურქებმა ციხე ჩააბარეს. აქედან იმერელ-რუსთა ჯარი ქუთაისს მიადგა. ერთთვიანი ალყის შემდეგ ქუთაისის ციხეც ჩაბარდა. სოლმონმა ქუთაისის ციხეც დაანგრევინა ტოტლებენს. ოსმალები იმერეთიდან სრულიად განიდევნენ, სოლომონ მეფის ბრძანებით ყველა აღებული ციხესიმაგრე დაანგრიეს, რადგან მომავალში მტერს ფეხი არ მოემაგრებინათ. ამ პერიოდში იმერეთის მეფემ ლეჩხუმში ილაშქრა. დეხვირისა და ჭყვიშის ციხეების ხელში ჩაგდება სცადა, მაგრამ უშედეგოდ.

გენერალ ტოტლებენის გაწვევის შემდეგ საქართველოში მის შემცვლელად 1771 წელს ჩამოდის გენერალი ალექსი სუხოტინი, რომელიც 13 მაისს უკვე ქუთაისშია. უპირველეს ყოვლისა სუხოტინმა დასავლეთი საქართველოს მეფე-მთავრები დროებით მოარიგა, იმავე წლის 15 ივნისს ქართველი მეფე-მთავრები ხელთუბანში შეკრიბა და თათბირი გამართა, თუ როგორი გეგმით უნდა ემოქმედათ იმ წელს თურქეთის წინააღმდეგ: ფოთის ციხეს ალყას სუხოტინი შემოარტყამდა, ქართველ მეფე-მთავრებს კი რუსის ჯარი ზურგიდან უნდა დაეცვათ. ერეკლე მეფეს ლეკებისაგან დაცვა ევალებოდა და ჯარის უდიდესი ნაწილით ახალციხეში უნდა გაელაშქრა, ასეთ პირობებში თურქები ვერ შეძლებდნენ ფოთის ციხის მეციხოვნეების დახმარებას. სოლომონს ევალებოდა 6000 ჯარისკაცით ახალციხიდან იმერეთში გადამავალი გზების გამაგრება. გურიელს ტრაპიზონიდან მომავალი ზღვის პირა გზების დაცვა დაევალა. დადიანს უნდა დაეცვა რუსეთის ჯარი აფხაზეთის მხრიდან და უზრუნველეყო ქუთაისისაკენ მომავალი გზის უსაფრთხოება.

გეგმის გაცნობის შემდეგ საქართველოს მესვეურები ერთსულოვნებას არ იჩენდნენ. აშკარა იყო, რომ სუხოტინი მათთვის სასარგებლო გეგმას არ სახავდა. ერეკლე მეფე ფოთზე გალაშქრების წინააღმდეგი იყო და საბუთად აქაური ჰავის უარყოფით გავლენას ასახელებდა და ნაცვლად ფოთისა ახალციხეზე გალაშქრებას მოითხოვდა. სოლომონმა მხარი სუხოტინს დაუჭირა, რადგან ცდილობდა რუსეთის ჯარი ახალციხეზე სალაშქროდ არ გამეყენებინათ და წარმატების შემთხვევაში ეს მხარე ქართლ-კახეთისათვის არ შეეერთებინათ. ამით სოლომონმა ახალციხეზე ლაშქრობა აიცილა, ხოლო როდესაც სუხოტინი იმერეთში გადავიდა და ფოთზე სალაშქროდ გაემზადა, სოლომონმა აზრი შეიცვალა და ლაშქრობის წინააღმდეგ წავიდა.

შუა ზაფხულში სუხოტინი ფოთის ციხეს შემოადგა, მაგრამ ამაოდ. მას არ გააჩნდა საალყო ქვემეხები. ტოტლებენის მსგავსად სუხოტინმაც შეცდომა დაუშვა და ქართველი მეფეების რჩევა არ გაითვალისწინა. სუხოტინმა მარცხიანად დაიწყო ციხის აღება და წარუმატებლობა მთლიანად დადიანს დააბრალა. ოქტომბერში ალყა მოხსნა და ქუთაისში დაბრუნდა, თვით მასაც ციებ-ცხელება შეეყარა და ეკატერინე -ს ორწლიანი შვებულება სთხოვა.

1771 წლის დეკემბერში სუხოტინის პატაკის საფუძველზე რუსეთის მთავრობამ რუსეთის ჯარი უკან გაიწვია. 1772 წლის 5 მაისს რუსეთის ჯარმმა ქუთაისიც დატოვა.

რუსეთის ჯარის წასვლის შემდეგ საქართველოს მეფეებმა ტოტლებენის მზაკვრული ქმედებებით გამოწვეული მტრობა დაივიწყეს და 1758 წლის კავშირი განაახლეს. 1773 წლის ივლისის ბოლოს ერეკლე და სოლომონ ერთმანეთს შეხვდნენ და სამხედრო კავშირი დადეს. 1773 წლის ოქტომბერში ხელშეკრულების ძალით საქართველოს მეფეებმა ერთად გაილაშქრეს ჯავახეთში. იმერეთ-ქართლ-კახეთის 11-ათასიანი ჯარი გორში შეიკრიბა და თრიალეთიდან ჯავახეთში შეიჭრნენ. გაერთიანებულმა ლაშქარმა ყარსსა და არტაანამდე ილაშქრა, მაგრამ იმერთა მეფის ავად გახდომის გამო შემდგომი წინსვლა შეუძლებელი გახდა და უკან დაბრუნდნენ.

ჯავახეთის ლაშქრობის საპასუხოდ ახალციხის ფაშამ 4-ათასიანი ჯარი იმერეთის ასაოხრებლად გააგზავნა. სამეგრელოს მთავართან შეთანხმების მიხედვით მათ ორი მხრიდან უნდა შეეტიათ იმერეთისათვის. ვახანის ციხის მფლობელმა აბაშიძეებმა მეფეს უღალატეს და მტერს გზა მისცეს. დადიანიც მოადგა იმერეთის საზღვარს. სოლომონმა დახმარება ერეკლე -ს სთხოვა. მეფემ არ დააყოვნა და 2000 კაცი მიაშველა, დადიანი კი აიძულა უკან გაბრუნებულიყო. თურქები მიხვდნენ, რომ ხაფანგში გაებნენ და უკან დახევა დაიწყეს, მაგრამ სოლომონ მეფემ უკანდასახევი გზა მოუჭრა, მიიმწყვდია მდინარე ჩხერიმელის ხეობაში და 1774 წლის 6 თებერვალს სასტიკად დაამარცხა. დატყვევებულ იქნა ლეკთა ცნობილი ბელადი რაჯაბი, ქართლ-კახეთის არაერთგზის დამრბევი, რომელიც სოლომონ მეფემ ერეკლეს გაუგზავნა საჩუქრად.

ჩხერიმელის ხეობაში გამართული ბრძოლის შემდეგ სოლომონისათვის აშკარა გახდა, რომ თურქეთისაგან თავს ასე ვერ დაიძვრენდა, ამიტომ 1774 წლის ნოემბერში საგანგებო ელჩობა გაგზავნა დავით კვინიხიძის მეთაურობით და ეკატერინე -ს ოფიციალური თხოვნით მიმართა მფარველობაში მიეღო. მაგრამ ამ დროს ომი უკვე დასრულებული და ზავი დადებული იყო, იმერეთს თხოვნაზე უარით უპასუხეს.

რუსეთ-ოსმალეთის ომი დასრულდა ქუჩუქ-კაინარჯის ზავით, რომელიც დაიდო 1774 წლის 10 ივლისს ქუჩუქ-კაინარჯში. ხელშეკრულების 23-ე მუხლი დასავლეთ საქართველოს ეხებოდა: დასავლეთ საქართველო კვლავ ოსმალეთის ქვეშევრდომად რჩებოდა, მაგრამ ოსმალეთს აღარ უნდა მოეთხოვა ტყვე ადამიანები ან სხვა ხარკი; სულთნის კარი ვალდებულებას იღებდა არ შეევიწროვებინა საქართველოში სარწმუნოება და არ დაესაჯა ქართველები მათ წინააღმდეგ ომში მონაწილეობისათვის. ბაღდათის, შორაპნისა და ქუთაისის ციხეებიც კვლავ პორტას გადაეცა, თუმცა ოსმალეთმა სოლომონ მეფის ბრძანებით ადრევე დანგრეული ციხესიმაგრეები ვეღარ გამოიყენა. ომით დაუძლურებულს კი მისი აღდგენის თავი აღარ ჰქონდა. ამრიგად, რუსეთი ამიერიდან ოფიციალურად გამოდიოდა საქართველოს ინტერესების დამცველად ამიერკავკასიაში და მის ამ უფლებას ოსმალეთიც ცნობდა..

იმერეთის სამეფო 1774-1784 წლებში
იმერეთიდან რუსეთის ჯარის ნაწილების წასვლის შემდეგ სოლომონ მეფემ მტკიცედ გადაწყვიტა გურიელისა და დადიანის დამორჩილება. არამყარი პოლიტიკური ორიენტაციის გურიელი რამდენიმეჯერ დალაშქრა იმერთა მეფემ. 1775 წელს ორჯერ შეესია გურიას და მამია გურიელის წინააღმდეგობა გატეხა. 1776 წელს კი გურიელის მოკავშირეობით ოდიშში შეიჭრა, რამდენიმე ციხე აიღო, თავისი ცოლისძმა კაცია დადიანი აიძულა ქედი მოეხარა მეფის წინაშე, შერიგებოდა მას და მეფის უზენაესობა ეცნო. კაცია დადიანის განკარგულებითვე ოდიშის საეკლესიო ხელისუფალნი იმერეთის კათალიკოსს დამორჩილდნენ. ამის შემდეგ დადიანი და გურიელი მეფის მხარეს იდგნენ, თუმცა დროდადრო მათ კავშირს უმნიშვნელო ბზარებიც შეეპარებოდა ხოლმე.

მთავრების დამორჩილებითა და ეკლესიის ერთიანობის აღდგენის შედეგად იმერეთის სამეფო შესამჩნევად გაძლიერდა, რამაც ოსმალეთი აიძულა შეეცვალა სოლომონ მეფესთან დიპლომატიური ურთიერთობის ხასიათი. 1776 წლის ოქტომბერში იმერეთის მეფეს ოსმალეთის ელჩობამ ძვირფასი საჩუქრები მიართვა, რაც იშვიათი მოვლენა იყო.

1778 წელს მეფის პოლიტიკით უკმაყოფილო იმერეთის ფეოდალების გარკვეულმა ნაწილმა, მეფის წინააღმდეგ აამხედრა ტახტის ერთადერთი მემკვიდრე ალექსანდრე ბატონიშვილი. შეთქმულების ორგანიზატორები იყვნენ სახლთუხუცესი დავით აბაშიძე და მოურავი თამაზა მესხი. შეთქმულებაში მონაწილეობდნენ მერაბ ნიჟარაძე, ევგენი აბაშიძე, სვიმონ მიქელაძე და ალექსანდრე უფლისწულის მამიდაშვილები: ბეჟან, ვახტანგ, გიორგი, დოსითეოს და ქველი წერეთლები. შეთქმულებას თანაუგრძნობდა მეფის ბიძაშვილი დავით გიორგი -ის ძე. აჯანყებულებმა დაიკავეს ლომსიანთ-ხევი, ჩხერის ციხე და მთელი ზემო მხარე გარდა პაპუნა და ზურაბ წერეთლების სამკვიდრებელისა. მეციხოვნეებისა და ყმა-გლეხობის მეფის მხარეზე გამოსვლის გამო მეამბოხეებმა მეტი ტერიტორიის ხელში ჩაგდება ვერ შეძლეს. კვარას ციხე რაჭველმა გლეხებმა, მაჭარაშვილებმა არ დაანებს. სოლომონ მეფემ წერეთლებისა და წულუკიძეების დახმარებით აჯანყებულები სასტიკად დაამარცხა და მკაცრდ დასაჯა: დავით აბაშიძე თანამდებობიდან გადააყენა და ეს სახელო ზურაბ წერეთელს გადასცა, ჩამოართვა ყმა-მამული და იმერეთიდან გააძევა. მერაბ ნიჟარაძეს ჯერ მამულები ჩამოართვა მერე დააბრმავა. შეთქმული წერეთლები თავის სამკვიდროდან აჰყარა. თავის ძეს, ალექსანდრეს გაჰყარა ევგენი აბაშიძის ასული, რომელიც მას შეთქმულებმა შერთეს და მას ბერი წულუკიძის ასული დარეჯანი მისცა ცოლად, დავით გიორგის ძე იმერეთიდან გააძევეს. ალექსანდრე ბატონიშვილმა კი ერეკლე -სთან შეაფარა თავი და შემდეგ სთხოვა მას შეერიგებინა მეფე-მამასთან. იგი 1780 წელს გარდაიცვალა და მწვავედ დადგა იმერეთის მეფის მემკვიდრეობის საკითხი.

1779 წლის ბოლოს ოსმალებმა დაიწყეს სამზადისი, რათა იმერეთისათვის აფხაზეთის მხრიდან შეეტიათ. მათ აფიქრებდათ სამეგრელოს სამთავროს სოლომონისადმი დამორჩილება, რაც მნიშვნელოვნად აძლიერებდა იმერეთის მეფეს. ოსმალებმა აფხაზეთში თავი მოუყარეს ჯიქების, ალანების, ჩერქეზებისა და სხვა მთიელების ლაშქარს, ჩართეს ყირიმელი თათრებიც და სამეგრელოს დაპყრობას შეეცადნენ. სოლომონი იმერეთ-გურიის ერთიანი ლაშქრით გაემართა დადიანის დასახმარებლად. ბრძოლა გაიმართა რუხთან 1779 წლის ბოლოს ქართველთა ლაშქარმა ბრწყინვალე გამარჯვებას მიაღწია. რუხის ბრძოლამ მეგობრული ურთიერთობა დაამყარა მეფე-მთავრებს შორის. დიადიანმა აღიარა იმერეთის მეფის უზენაესობა, რის შედეგადაც კიდევ უფრო განმტკიცდა საშინაო მშვიდობა.

ამის შემდეგ ოსმალეთი იმერეთს აჭარისა და გურიის მხრიდან დაემუქრა. აქ მან ციხეების გამაგრება და ჯარის თავმოყრა დაიწყო. 1784 წელს, ახლი წლის გამთენიისას, თურქების დავალებით გურიაში, სოფელ აკეთში შემოიჭრა აჭარის ბეგი აბდულა ხიმშიაშვილი. მამუკა თავდგირიძის სარდლობით გურულებმა სასტიკად დაამარცხეს მომხდურნი. თვით აბდულა ბეგი ბრძოლის ველზე დაიღუპა. ამ შემოსევის საპასუხოდ და ქვემო გურიის გასათავისუფლებლად მეფე სოლომონმა იმერეთ-გურიის ჯარით ბათუმისკენ ილაშქრა. თავდაპირველი წარმატების მიუხედავად, დადიანის ღალატის გამო, რომელმაც ფოთის ოსმალო ფაშას წინასწარ აცნობა იმერეთის მეფის ამ ლაშქრობის შესახებ, სოლომონმა მწარე მარცხი განიცადა. ოსმალო ფაშამ იმერეთ-გურიის ჯარის ზურგში, ციხისძირთან ჯარი გადასხა და უკან გამობრუნებულ სოლომონ მეფეს ე. წ. ნაჭიშკრევის ვიწრო გასასვლელებში დახვდა. მეფე და მისი ამალა დატყვევებას ძლივს გადაურჩა. ეს ბრძოლა მოხდა 1784 წლის 9 მარტს. ნაჭიშკრევთან დამარცხება მეფემ მძიმედ განიცადა და მცირე ხნის შემდეგ ამავე წლის 23 აპრილს, დღის ორ საათზე, ხონში გიორგობის დღესასწაულზე მიმავალი სოლომონი 49 წლის ასაკში უეცრად გარდაიცვალა. ანდერძის თანახმად გელათში დაკრძალეს. სოლომონ მეფის გარდაცვალების ცნობას ოსმალეთში სიხარულით შეხვდნენ. საქართველოში კი მან დიდი გლოვა გამოიწვია.

ბრძოლა ტახტისათვის
სოლომონ მეფეს ტახტის მემკვიდრე არ დარჩენია. ალექსანდრე ბატონიშვილს, რომელიც 1780 წელს გარდაიცვალა ჰყავდა ქორწინების გარეშე შობილი შვილი გიორგი, მაგრამ ის ტახტზე ვერ ავიდოდა. თავის სიცოცხლეშივე სოლომონ მეფემ მემკვიდრედ თავისი ძმისშვილი, არჩილისა და ერეკლე -ის ასულის, ელენეს შვილი, დავითი აღიარა, მაგრამ იმერეთის დიდებულებმა სამეფო ტახტზე აიყვანეს არა დავით არჩილის ძე, არამედ სოლომონის ბიძაშვილი დავით გიორგის ძე (1784-1789 წწ.). ეს არჩევანი განპირობებული იყო დიდებულების შიშით არ გაძლიერებულიყო ქართლ-კახეთის გავლენა იმერეთის სამეფოში ერეკლე მეფის შვილიშვილის გამეფებით. ამას შეიძლება ამერ-იმერის გაერთიანების ცდა მოჰყოლოდა, რაც მათთვის ყოვლად მიუღებელი იყო. იმ ჯგუფის მეთაურები, რომლებმაც დავით გაამეფეს იყვნენ ყველაზე გავლენიანი თავადები იმერეთში, პაპუნა წერეთელი (ახალი მეფის დის ქმარი) და ბოქაულთუხუცესი ბერი წულუკიძე. მათ მხარი დაუჭირა კაცია დადიანმა (ახალი მეფის მამიდაშვილი). დავით არჩილის ძე ამ დროს კახეთში, ერეკლე -ის კარზე იმყოფებოდა აღსაზრდელად. მისმა მომხრეებმა თავი შეიკავეს აქტიური მოქმედებისაგან, რადგან მომავალი მეფე მცირეწლოვანი იყო და შესაძლოა მის გამეფებას ისევ არეულობა მოჰყოლოდა.

სოლომონ -ის გარდაცვალების მეოთხე დღეს დიდებულებმა ახალ მეფეს ფიცი ჩამოართვეს, რომლის მიხედვითაც მეფე ივალებდა: ტყვის სყიდვის აკრძალვას, ერთგულ ქვეშევრდომთა პატივსა და მტრის დასჯას, გაძევებულ მოღალატეთა დევნას, ეკლესიის გაძლიერებას და რუსეთთან ურთიერთობის გაგრძელებას, რაც სოლომონ მეფის პოლიტიკის გაგრძელებას ნიშნავდა.

დავით წინდახედული მმართველი აღმოჩნდა. მიუხედავად იმისა, რომ ტახტი ერეკლეს შვილიშვილს წაართვა, რუსეთის მეშვეობით შეეცადა კარგი ურთიერთობა დაემყარებინა ქართლ-კახეთის სამეფოსთან. დავით არჩილის ძის მცირეწლოვნობამდე ერეკლე დროებით შეურიგდა დავით -ის გამეფებას. ბუნებრივია, ერეკლე მეფე დავით -ს სოლომონის ანდერძის შესრულებას მოსთხოვდა. 1784 წლის მაისში ერეკლე მეფემ იმერეთის მეფეს მოსთხოვა დავით არჩილის ძისათვის დაებრუნებინა ყმა-მამულები იმერეთში. ვინაიდან დავით გიორგის ძემ გამეფებისთანავე რუსეთის მფარველობაში შესვლის სურვილი განაცხადა, რუსეთის მთავრობა თავისი წარმომადგენლის, ს. ბურნაშოვის მეშვეობით მაშინვე ჩაერია იმერეთის საქმეებში. თანახმად ერეკლე მეფის მოთხოვნისა, იმერეთის მეფემ დავით არჩილის ძე თავის მემკვიდრედ გამოაცხადა, ყმა-მამული მისცა და სრულწლოვნების მიღწევის შემდეგ ტახტის დათმობა აღუთქვა.

იმერეთის სამეფოში სამოქალაქო აშლილობამ იჩინა თავი. ასეთ პირობებში მსხვილი თავადები ადვილად ახდენდნენ ზეგავლენას ახალ მეფეზე და ხელიდან სტაცებდნენ ყმა-მამულებს. პაპუნა წერეთელმა ონი დაისაკუთრა, ხოლო კაცია დადიანმა საჭილაო-სამიქელაო, რამაც იმერეთის სხვა ფეოდალების აღშფოთება გამოიწვია.

გართულდა იმერეთის საგარეო მდგომარეობაც. იმერეთის სამეფოს რუსეთთან დაკავშირებამ თურქეთი დააფრთხო. პორტა ცდილობდა იმერეთის ტახტზე მისთვის სასურველი მეფე დაესვა. თურქეთის მთავრობამ თავდაპირველად ორი პრეტენდენტი გამონახა როსტომ რაჭის ერისთავის ძე გიორგი, რომელიც ქიორ-ბეის სახელით ოსმალეთში მოღვაწეობდა და ქაიხოსრო აბაშიძე, ლევან აბაშიძის ძე, რომელიც სოლომონის გამეფებისთანავე სტამბოლში გაიქცა. საბოლოოდ მეფობის ფირმანი ქაიხოსრო აბაშიძემ მიიღო, რომელსაც ჯარი შეუგროვეს და იმერეთზე სალაშქროდ გაამზადეს. ქაიხოსრომ სცადა დადიანისა და გურიელის მომხრობა, მაგრამ მათ აბაშიძე მეფედ არ სცნეს.

ოსმალეთის სულთანმა აბდულჰამიდ -მა (1774-1789 წწ.) ყურადღება არ მიაქცია რუსეთის დიპლომატიურ დემარშებს და 1784 წლის 30 ოქტომბერს ქაიხოსრო აბაშიძე 6000-იანი ჯარით გურიაში შეიჭრა. მან ოზურგეთამდე მიაღწია, თუმცა მოსახლეობა გახიზნული დახვდა და ტყვეები ვერ ჩაიგდო ხელში. დავით 4000-იანი ჯარით სასწრაფო დაიძრა გურიელის დასახმარებლად და საჯავახოში დადგა, აქედან მან დახმარება სთხოვა კავკასიის ხაზის სარდალს პოტიომკინს, მაგრამ უარი მიიღო. მეფემ ყალბი ხმები გაავრცელა, რომ მის დასახმარებლად რუსეთის ჯარის ნაწილები მოდიოდა. თურქები დაფრთხნენ და მთელი საბრძოლო აღჭურვილობა გურიაში დატოვეს. ქაიხოსრო აბაშიძე სტამბოლში გაიქცა. ამ ომში მეფის მხარეზე იდგნენ გიორგი გურიელი, კაცია დადიანი, მთელი იმერეთის ფეოდალები და გლეხობა.

1785 წლის 31 დეკემბერს რუსეთში მყოფი ქართველი ელჩები უკან გამოისტუმრეს. 1786 წლის ზამთარში ისინი მოსკოვში იყვნენ, გაზაფხულზე ასტრახანში ჩამოვიდნენ და ელოდნენ გრიგოლ პოტიომკინის პასუხს. პასუხი იგვიანებდა და 1787 წლის გაზაფხულზე ელჩები იმერეთში დაბრუნდნენ. მათ მოზდოკში დატოვეს მაქსიმე კათალიკოსი პოტიომკინთან დიპლომატიური ურთიერთობის დასამყარებლად.

1787 წელს დაიწყო რუსეთ-ოსმალეთის ახალი ომი. ახალმა გარემოებამ იმედი მისცა დავით მეფეს, რომ იმის მსგავს ტრაქტატს გააფორმებდა რუსეთთან, როგორიც 1783 წელს ქართლ-კახეთის სამეფომ გააფორმა. შექმნილმა ვითარებამ იმერეთისათვის სასურველი შედეგი ვერ მოიტანა.

ამასობაში იმერეთში კიდევ ერთხელ ფეოდალური შინააშლილობა დაიწყო. 1788 წელს ოდიშის მთავარი კაცია დადიანი გარდაიცვალა და მთავრად გრიგოლ დადიანი დასვეს. დავით -სათვის ეს კანდიდატურა მიუღებელი აღმოჩნდა და განიზრახა ოდიშის დაპყრობა. კაციას გარდაცვალებიდან ორი თვის თავზე დავით მეფემ ოდიში დალაშქრა. გრიგოლ დადიანი ლეჩხუმში გაიქცა, ხოლო მთავრად მანუჩარ დადიანი დასვეს. გრიგოლის მომხრეთა რიგებში აღმოჩნდა ტახტის პრეტენდენტი დავით არჩილის-ძე, რომელიც ხელსაყრელ მომენტს უცდიდა იმერეთის ტახტზე ასასვლელად. მიწვევის მიღებისთანავე დავით ბატონიშვილი ქართლიდან იმერეთში გადავიდა, შემდეგ მივიდა ლეჩხუმს, სადაც მას ცოლად შერთეს გრიგოლ დადიანის და მარიამი. მოწინააღმდეგე მხარეებმა ლაშქარი შეყარეს და საბრძოლველად გაემზადნენ. ერეკლე -მ, რომელიც დაინტერესებული იყო იმერეთში თავისი შვილიშვილის გამეფებით, ქართლ-კახეთის ლაშქარი იმერეთის საზღვარს მიაყენა. ბრძოლა მოხდა 1789 წლის 11 ივლისს, ხონი-მათხოჯის ჭალაში. მათხოჯის ბრძოლაში, როგორც მოსალოდნელი იყო, დავით მეფე დამარცხდა და ახალციხეში გაიქცა. იმერეთის ტახტზე დავით არჩილის ძე ავიდა და ბიძის პატივსაცემად სოლომონ (პირველად, 1789-1790 წწ.) ეწოდა.

1790 წელს დავით ოსმალეთისა და ლეკების ჯარით ისევ შემოიჭრა იმერეთში. სოლომონ დაამარცხა ზოვრეთის ბრძოლაში და ცოტა ხნით ისევ დაიკავა სამეფო ტახტი. ტახტიდან ჩამოგდებულმა სოლომონმა დახმარებისათვის პაპას, ერეკლე -ს და ცოლისძმას, გრიგოლ დადიანს მიმართა. ერეკლემ დაეხმარა და ქართლ-კახეთის ლაშქარი დაძრა, რომელსაც იოანე გიორგის ძე უსარდლა, ხოლო დადიანი ოდიშიდან დაიძრა ქუთაისისაკენ. 1790 წელს დავით მეფე ლომსიანთხევის ბრძოლაში დამარცხდა და ისევ ახალციხეში გაიქცა, იმერეთის ტახტი ისევ სოლომონმა დაიკავა (მეორედ, 1790-1810 წწ.). შეთქმულები ახალციხეში მყოფ გრიგოლ დადიანს დაუკავშირდნენ და ისიც სასწრაფოდ გამოემართა ოსმალთა ჯარით, სოლომონმა დაასწრო და შეთქმულები დაპატიმრა. ტახტის მაძიებელი გიორგი ბატონიშვილი კი მუხურის ციხეში გამოკეტა, ხოლო ეფთვიმე გენათელი იმერეთიდან გააძევა.

როდესაც გრიგოლ დადიანმა შეთქმულების გამჟღავნების ამბავი შეიტყო, უკან გაბრუნდა, რადგან ამ დროს მისი ცოლ-შვილი სოლომონ მეფის კარზე იმყოფებოდა. ამის შემდეგ გრიგოლს ახალციხის ფაშამ დახმარებაზე უარი განუცხადა, უარი უთხრა ასევე ერეკლე -მაც. ერეკლე -მ თავისი ძე ალექსანდრე და შვილიშვილი იოანე გააყოლა, რათა მშვიდობა ჩამოეგდოთ მეფესა და დადიანებს შორის, მაგრამ იმერეთში ჩასული გრიგოლი მეფემ დააკავა.

გრიგოლ დადიანმა დარწმუნებულმა იმაში, რომ მთავრის ტახტს ვერ დაიკავებდა, საიდუმლო კავშირი დაამყარა თავის ბიძასთან გიორგი დადიანთან და მასთან ერთად შეიმუშავა მოქმედების გეგმა: თავიანთ მხარეზე გადმოებირებინათ ლეჩხუმის მოურავი ქაიხოსრო გელოვანი, რასაც დიდი მნიშვნელობა ექნებოდა ტახტისათვის ბრძოლაში. გიორგიმ მოიმხრო გელოვანი, ქუთაისიდან გააპარეს დადიანი და ნოღის ციხეში მიიყვანეს. აქედან გრიგოლმა პატიების წერილი გაუგზავნა იმერეთის მეფეს და ზავი ითხოვა, რაც სოლომონმა არ მიიღო. ნოღას ციხეს ალყა შემოარტყა, მაგრამ ვერ აიღო და დამარცხებული დაბრუნდა ქუთაისში. გრიგოლ დადიანი ლეჩხუმში ავიდა და იქაური ციხესიმაგრეები შემოიმტკიცა, თუმცა ოდიშის მთავრის ტახტის დაპყრობა ჯერ კიდევ არ შეეძლო. მეფეს გადაწყვეტილი ჰქონდა ბიძა-ძმისშვილის ვერაგულად მოკვლა, მაგრამ გრიგოლმა ეს შეიტყო და უკან გაბრუნდა. სოლომონ მეფეც იძულებული იყო მას დაზავებოდა და ოდიშის მმართველად ეცნო. 1798 წელს სოლომონ მეფესა და გრიგოლ დადიანს შორის ოჯოლაში მშვიდობის ხელშეკრულება დაიდო, ხოლო მანუჩარ დადიანმა საუფლისწულოდ სალიპარტიანო მიიღო. თუმცა მათ შორის უთანხმოება ამით არ დასრულებულა. იმერეთის მეფემ 1802 წელს კიდევ ერთხელ შეძლო გრიგოლისათვის სამთავროს ჩამორთმევა და ამჯერად მისი უმცროსი ძმა ტარიელი (1793-1794 და 1802 წწ.) გაამთავრა. გრიგოლმა დახმარება თურქული ორიენტაციის აფხაზ მთავარს ქელეშ-ბეგ შერვაშიძეს სთხოვა. ამ უკანასკნელმა მძევლად უფროსი შვილი ლევანი და ფული მოსთხოვა, მაგრამ გრიგოლი ამ გარიგებაზე ვერ წავიდა და გადამწყვეტ მომენტში დახმარებისთვის რუსეთს მიმართა. ამ ნაბიჯით გრიგოლ დადიანი იმერეთის მეფისაგან თავის დახსნას და სამთავროს „დამოუკიდებლობის“ გადარჩენას შეეცადა. სწორედ ამ დროს რუსეთის დიპლომატია კონსტანტინოპოლში ოსმალეთის დაყოლიებას ცდილობდა, ეცნო რუსეთის მფარველობა ოდიშსა და იმერეთზე. დადიანის დაჟინებული თხოვნა რუსეთისათვის სწორედ რომ დროული აღმოჩნდა. პავლე ციციანოვმა კავშირი დაამყარა ოდიშის მთავართან.

1803 ივლისში მან სამფარველო ხელშეკრულების ტექსტი შეიმუშავა და დადიანს ერთგულების ფიციც ჩამოართვა. იმავე წლის 2 ოქტომბერს დადიანმა ხელი მოაწერა ხელშეკრულებას. დოკუმენტი ძალაში შევიდა დეკემბერში, როდესაც ოსმალეთმა ოდიში რუსეთს ოფიციალურად „დაუთმო“. მფარველობითი ხელშეკრულება, ალექსანდრე -მა 1804 წლის ივლისში დაამტკიცა. ოდიშის სამთავრო რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა შეზღუდული ავტონომიის უფლებით.

ამავდროულად საგარეო პირობებთან ერთად, ხელსაყრელი საშინაო პირობებიც შეიქმნა. 1784 წელს სოლომონ -ის გარდაცვალების შემდეგ, ტახტს ორი დავითი ეცილებოდა. იმერეთის თავადების ერთმა ჯგუფმა ერეკლეს წინაშე საქართველოს გაერთიანების საკითხი დასვა. ამ საქმის მოთავენი იყვნენ იმერეთის სახლთუხუცესი ზურაბ წერეთელი, სარდალი ქაიხოსრო წერეთელი, მღვდელმთავრები: დოსითეოს ქუთათელი და ექვთიმე გენათელი, სეხნია წულუკიძე, იოანე აბაშიძე, იოანე აგიშვილი, ქაიხოსრო ჩიჯავაძე და სხვები. ერეკლეს მოახსენეს, რომ გაერთიანების მომხრე იყო გურიელიც და დადიანიც. როგორც ჩანს, საქართველოს გაერთიანების მომხრენი იყვნენ მშრომელი მასებიც, რომლებზეც დიდ გავლენას ახდენდა ერეკლე -ის მიერ მოპოვებული გამარჯვებები და ის რეფორმები, რომლებიც მან გაატარა ქართლ-კახეთში.

ერეკლემ დარბაზი შეჰყარა და სამი დღის მსჯელობის შემდეგ ერეკლე მეფემ უარი განაცხადა იმერეთის შემოერთებაზე. მან ჩათვალა, რომ მისი შვილიშვილის გამეფება იმერეთში საქართველოს ერთიანობის გამომხატველი იქნებოდა.

იმჟამად საქართველოს გაერთიანება ვერ მოხერხდა, მაგრამ მოწინავე ძალებმა მაინც მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწიეს. 1790 წლის ივნისში სოლომონ ლიონიძის თაოსნობით გაფორმდა „ტრაქტატი ივერიელთა მეფეთა და მთავართაგან დამტკიცებული ქართლისა, კახეთისა, იმერთა, ოდიშისა და გურიისა, აღწერილი სამეფოსა ქალაქს თფილისს“. ტრაქტატს ხელს აწერდნენ ერეკლე , სოლომონ , გრიგოლ დადიანი და სიმონ გურიელი. ტრაქტატი მიზნად ისახავდა მტრის წინააღმდეგ ერთობლივ მოქმედებას.

იმერეთის სამეფო კრწანისის ბრძოლაში
სპარსეთის შაჰის, ქერიმ-ხანის (1750–1779 წწ.) გარდაცვალებისთანავე ირანში იწყება ბრძოლა ტახტისათვის, რომელიც ლუთფალი-ხანის (1789–1794 წწ.) გამარჯვებით მთავრდება, რომელიც ცოტა ხნით მომძლავრდა შირაზში შაჰის ტახტზე. ქერიმ-ხანის გარდაცვალებისთანავე მისი საჭურისი ტყვე აღა-მაჰმად-ხან ყაჯარი ასტრაბადში გარბის და იქიდან დაიწყო მზადება ირანის ხელში ჩასაგდებად. 1794 წელს ლუთფალი-ხანი დაამარცხა და მთელი ირანის მბრძანებელი გახდა. თავის დედაქალაქად თეირანი გამოაცხადა. ისევე როგორც ოსმალეთის მმართველები, აღა-მაჰმად-ხანიც დიდ საფრთხეს ხედავდა ამიერკავკასიაში რუსეთის გააქტიურებაში. მან ერეკლე -ს რუსეთ-საქართველოს პოლიტიკური კავშირის გაუქმება და ირანისადმი ძველი მორჩილების აღდგენა შესთავაზა, რაზეც უარი მიიღო. ბუნებრივია მეფის უარი დაუსჯელი არ დარჩებოდა. ერეკლემ ეს კარგად იცოდა და დახმარებისათვის რუსეთს მიმართა, მაგრამ მეფემ ტრაქტატის ძალით მოთხოვნილი დახმარება ვერ მიიღო და 35 000-იანი მტერს 5 ათასი ჯარისკაცით დახვდა. რიცხობრივმა უპირატესობამ თავისი ქნა და მრავალომგადატანილი გმირი მეფე კრწანისის ბრძოლაში დამარცხდა.

კრწანისის ბრძოლაში ერეკლე მეფის ჯართან ერთად მონაწილეობდა იმერეთის მეფე სოლომონ -ის ჯარიც. რომელთა რიცხვიც ორი ათასი უნდა ყოფილიყო. ისტორიოგრაფიაში დამკვიდრებული იყო მოსაზრება თითქოს იმერთა ლაშქარმა ერეკლე მეფეს უღალატა და კრწანისის ომში დამარცხება სწორედ ამის შედეგია, მაგრამ ქართული წყაროების შეჯერების საფუძველზე, იმერლების ღალატი კრწანისის ბრძოლაში არ დასტურდება. ცალკეულ ისტორიკოსებს ყურადღება აქვთ გამახვილებული ზურაბ წერეთლისა და მისი 40-კაციანი ავაზაკთა ჯგუფის ქმედებაზე, რომელიც შემდეგ მთელი იმერეთის სარდლობის სახელის გასატეხად გამოიყენეს. კერძოდ: თბილისიდან წასვლის შემდეგ „ვერცხლით სნეულმა“ და აღვირახსნილმა ფეოდალმა ზურაბ აბაშიძემ თავისი ყმებიდან რამდენიმეს დაავალა ჯარიდან შეუმჩნევლად გაპარულიყვნენ და სოფლები გაეძარცვათ, ნაძარცვი კი მისთვის მიეტანათ. აღნიშნულის შესახებ არაფერი იცოდა სოლომონ მეფემ. ზურაბ წერეთლის ამ ქმედებამ კი შებღალა კრწანისის ველზე დაღუპული 1500 იმერელი მებრძოლის სახელი და შეარცხვინა თავად სოლომონ მეფე

სოლომონ მეფის იულონის პარტიასთან და ამ გზით ალექსანდრე ბატონიშვილთან ურთიერთობა, რომელიც თავის მხრივ ირანის მხარდაჭერას ეყრდნობოდა, იმერეთის მეფეს იმთავითვე რუსეთის მიზნების მოწინააღმდეგეთა ბანაკში აქცევდა. რუსეთსა და სოლომონს შორის ურთიერთობა ჩიხში შედიოდა. სოლომონი კარგად ხედავდა, რომ ქართლ-კახეთში მეფობის გაუქმება იმერეთის სამეფოსაც უდიდეს განსაცდელს უმზადებდა.

1801 წლის 4 აგვისტოს იმერეთის მეფემ თავისი ელჩი ჯაფარიძე გააგზავნა რუსეთში, ელჩობის მთავარ მიზანს წარმოადგენდა იმერეთის მიღება მფარველობაში, ქართლ-კახეთში მეფობის აღდგენა და იულონ ბატონიშვილის გამეფება. გენერალმა კნორინგმა ელჩობა რუსეთში არ გაუშვა, უკან დააბრუნა და მეფეს შეუთვალა, რომ რუსეთ-ოსმალეთს შორის არსებული თანხმობა არ უნდა დარღვეულიყო. რაც შეეხება იულონის გამეფებას, რუსეთის იმპერატორმა ქართლ-კახეთის ბედი უკვე გადაწყვიტა და თქვენი თხოვნა იმპერატორის შეურაცხყოფას ნიშნავსო. ციციანოვმა მეფის გასატეხად მრავალგვარ საშუალებას მიმართა, რუსული ჯარიც კი მიაყენა იმერეთის სამეფოს საზღვარს. ოთხი თვის მოლაპარაკების შემდეგ სოლომონ მეფემ კონსტანტინე გაათავისუფლა და იმერეთის ტახტის მემკვიდრედ ცნო.
გრიგოლ დადიანის მიერ რუსეთის მთავრობასთან გამართული მოლაპარაკება მფარველობაში მიღებაზე შეუმჩნეველი არ დარჩენია სოლომონ მეფეს. იმერეთის მესვეურებმა კარგად იცოდნენ, რომ სამეგრელოს შემდეგ ჯერი მათზე მიდგებოდა. ამიტომ მათ გადაწყვიტეს რუსეთის მფარველობაში შესულიყვნენ იმავე პირობებით, რა პირობებითაც ეს მოხდა 1783 წელს ქართლ-კახეთსა და რუსეთს შორის. ამ მიზნით იმერეთის სამეფო კარმა 1803 წლის 5 აგვისტოს პეტერბურგში გააგზავნა სოლომონ ლიონიძე, რომელმაც იმპერატორს შემდეგი ძირითადი მუხლები წარუდგინა:

თუ რუსეთი მიიღებდა იმერეთის სამეფოს თავის მფარველობაში, რუსეთს ამის შესახებ უნდა ეცნობებინა ყველა სახელმწიფოსათვის;
იმერეთის მეფის წარგზავნილებს უშუალოდ იმპერატორთან მისვლის უფლება უნდა ქონოდათ, მთავარმართებლის გვერდის ავლით;
იმპერატორს იმერეთის მეფისათვის სიგელი უნდა ებოძებინა, რომ მთავარმართებელი საჭიროების შემთხვევაში იმერეთში დასახმარებლად 1 000 კაცისაგან შემდგარ რაზმს გაგზავნიდა;
იმპერატორს სამეფო ტახტი იმისათვის უნდა გადაეცა, ვისაც სოლომონი ინდომებდა.

ვალდებულებები შემდეგი სახით იყო ჩამოყალიბებული:

სოლომონ მეფე დაიფიცებდა იმერეთის ერთგულებაზე;
მისცემდა რუსეთს ხე-ტყეს გემების ასაგებად. თევზჭერის ნებას რთავდა რუსეთს შავი ზღვის სანაპიროზე და რუსეთის ნავებს შეეძლოთ რიონით იმერეთში შემოსულიყვნენ;
ოსმალეთთან ბრძოლის შემთხვევაში იბრძოლებდა რუსეთის მხარდამხარ;
შეიერთებდა აფხაზეთის სამთავროს, რაც სასარგებლო იყო რუსეთის ბატონობისათვის შავ ზღვაზე.

სოლომონ მეფემ პარალელურად ოსმალეთის სულთანთან გააგზავნა ელჩი თხოვნით რუსეთის მძლავრობისაგან დასაცავად დახმარება აღმოეჩინა. ასევე გრიგოლ დადიანს მორიგებისათვის მიმართა. მაგრამ მეფემ ყველა მიმართულებით წააგო. დადიანმა უარი უთხრა მორიგებაზე, ასევე უარი უთხრა დახმარებაზე ოსმალეთის იმპერიამ, რადგან მას საფრანგეთის იმპერატორი ნაპოლეონ ემუქრებოდა დაპყრობით, ამიტომ ოსმალეთს რუსეთი უფრო სჭირდებოდა ვიდრე იმერეთის სამეფო. სტამბოლის ელჩობის ამბავი ციციანოვმა შეიტყო და იმპერატორის კარს აცნობა, თან ითხოვდა ჯარით შესულიყო იმერეთის სამეფოში. რუსეთმა სასწრაფოდ შეწყვიტა სოლომონ ლიონიძესთან მოლაპარაკება და ფაქტობრივად რუსეთთან იმერეთის სამეფოს შეერთების საქმეში ციციანოვს სრული თავისუფლება მიანიჭა.

ციციანოვი თურქეთის გაღიზიანებას ერიდებოდა და გადამწყვეტ ზომებს არ იღებდა, მაგრამ მალე სტამბოლში რუსეთის წარმომადგენლის ანდრეი იტალინსკისაგან მიიღო ცნობა, რომ სულთანი წინააღმდეგი არაა დათმოს იმერეთი, რადგან ოსმალეთი რუსეთს თვლის თავის მფარველად ნაპოლეონის აგრესიის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ამის შემდეგ ციციანოვი აღარ მალავდა, რომ მას ნაბრძანევი ჰქონდა იმპერატორისაგან ძალით დაეკავებინა იმერეთის სამეფო, მაგრამ სისხლისღვრას ერიდებოდა და მშვიდობიანად ცდილობდა ქვეყნის დამორჩილებას.

პავლე ციციანოვმა სოლომონ მეფესთან მოსალაპარაკებლად გააგზავნა მიხეილ ვორონცოვი (შემდეგში კავკასიის მეფისნაცვალი) და თან თავის მიერ შედგენილი ტექსტის პროექტი გაატანა, რომლითაც იმერეთის მეფეს რუსეთის მფარველობაში შესვლა უნდა ეთხოვა. მეფე ვორონცოვის მიღებას აჭიანურებდა, მაგრამ 1804 წლის 20 მარტს იგი მიიღო. მეფემ იმპერატორის ერთგულებაზე დაფიცების სურვილი განაცხადა, მაგრამ სათხოვარ პუნქტებს ხელი არ მოაწერა, სოლომონ ლიონიძეს ელოდებოდა რუსეთიდან.

რუსეთი დასავლეთ საქართველოში მიღწეულ წარმატებებს მხოლოდ იქ ჯარის გამრავლების გზით შეძლებდა, მაგრამ 1804 წლის მთიულეთის აჯანყების გამო დარიალი ჩაკეტილი იყო. ასეთ პირობებში რუსეთს მიაჩნდა, რომ აუცილებელი იყო ჯარის ზღვით გადასხმა. ზღვაზე კი ოსმალეთი ბატონობდა. რუსეთის მთავრობამ გადაწყვიტა ყირიმიდან შავი ზღვით ფოთში ჯარებისა და სურსათ-სანოვაგის შემოტანა, მაგრამ ამისათვის ოსმალეთის თანხმობა იყო საჭირო, რადგან ფოთის ციხე მათ ხელში იყო. ელჩმა იტალინსკიმ დავალება მიიღო მოლაპარაკების თაობაზე. საბოლოოდ ფოთით დროებით სარგებლობის უფლება მიიღეს. ფოთიდან ჯარის შემოყვანა ოსმალეთმა დააფიქსირა და რუსეთს ახსნა-განმარტება მოსთხოვა. რუსეთს აეკრძლა ფოთის დროებით გამოყენებაც კი. რუსეთის მთავრობისთვის ნათელი შეიქმნა, რომ ოსმალეთი ფოთის ნავმისადგომს არ დათმობდა, ამიტომ იმპერატორმა ციციანოვს ფოთის ხელში ჩაგდება უბრძანა. ციციანოვმა დასავლეთ საქართველოში საგანგებო მოხელე პეტრე ლიტვინოვი გააგზავნა. მას ევალებოდა:

თუ მოხერხდებოდა უხმაუროდ ფოთის ნავსადგურის ხელში ჩაგდება;
დადიანისა და სოლომონის მორიგება, სანამდე რუსეთის ჯარი შევიდოდა დასავლეთ საქართველოში
რუსეთის ჯარის ზღვით შესვლა სამეგრელოში.
მეფე-დადიანის საქმეებში ჩარევა, დადიანის გაძლიერება, მეფის დასუსტება.

თუმცა სოლომონ მეფე დღითი დღე სუსტდებოდა. ლიტვინოვმა მეფის საწინააღმდეგოდ განაწყო გურიელი, ხოლო დადიანის აგენტებმა მეფეს საყრდენი ძალა გამოაცალეს, გადაიბირეს „ფიცის კაცნი“: ავალიანები, მესხები და იოსელიანები. მიუხედავად ამისა, მცირე წარმატება მეფესაც ჰქონდა. 1804 წლის 12 ივნისს თბილისიდან გაიქცა კონსტანტინე ბატონიშვილი და სოლომონ მეფესთან მივიდა. რუსეთს ხელიდან გამოეცალა ტახტის მემკვიდრე და მეფეზე ზემოქმედების იარაღი.

ფოთის ნავსადგური რუსთათვის გამოუსადეგარი გახდა, მათ სხვა ადგილის ძებნა დაიწყეს საიდანაც მოახერხებდნენ ჯარის გადმოსხმას. ასეთი ადგილი აღმოჩნდა მდინარე ხობის შესართავთან მდებარე სოფელი ყულევი, სადაც აგებულ იქნა პატარა სიმაგრე რედუტ-კალე, საიდანაც უკვე 1804 წლის ოქტომბერში გადმოსხეს რუსის ჯარი. რუსეთის ჯარის შემოსვლით საკმაოდ შეშინდა სოლომონ მეფე და ქუთაისიდან საცხოვრებლად გადავიდა. ზამთრობით ვარციხეში, ხოლო ზაფხულობით ოკრიბასა და გოგში იმყოფებოდა.

ამავდროულად რუსეთის სამხედრო ნაწილებმა ყველა კუთხიდან შეუტიეს იმერეთის სამეფოს. სოლომონი ვარციხეში იყო გამაგრებული 4 000 მეომრით. მეფის შესაპყრობად ერთდროულად დაიძრნენ: ქართლიდან, ქუთაისიდან, სამეგრელოდან, გურიიდან და ლეჩხუმიდან. ერთთვიანი ბრძოლის შემდეგ მეფემ ვარციხე დატოვა და ხანისწყლის ხეობას მიაშურა, რათა იქიდან ახალციხეში გადასულიყო, მაგრამ ეს გზაც გადაკეტილი დახვდა იმერთა მეფეს. ყველა გზა მოჭრილმა მეფემ თანხმობა განაცხადა რუსეთის მიერ წამოყენებულ პირობებზე და მოლაპარაკება გამართა რუსის ჯარის ხელმძღვანელებთან. 15 მარტს ქართლის საზღვარზე 500 მეომრით გაემართა სოლომონ მეფე ტორმასოვთან შესახვედრად, გზაში შეიტყო, რომ გადასახლებას უპირებდნენ და გაქცევა სცადა, მაგრამ უშედეგოდ. მას აცნობეს, რომ იგი რუსეთის „საპატიო ტყვე“ იყო. 1810 წლის 28 მარტს სოფელ ვარიანში სოლომონ მეფე და გენერალი ტორმასოვი ერთმანეთს შეხვდნენ. გენერალმა განაცხადა, რომ მეფის ბედის გასარკვევად იმპერატორის პასუხს ელოდნენ, ამიტომ ის თბილისში გადაიყვანეს და ძლიერი დაცვა დაუყენეს.

მეფის დატყვევების შემდეგ იმერეთის ციხეები რუსის ჯარებმა დაიკავეს, რომელთა ნაწილი უსიამოვნო მოულოდნელობებისაგან თავის აცილების მიზნით დაანგრიეს. შეიქმნა დროებითი მთავრობა. იმერეთი დაიყო ექვს ნაწილად: ქუთაისის, ვაკის, ბაღდათის, საჩხერის, ჩხერისა და რაჭის ოლქებად. მოსახლეობა ძალით დააფიცეს რუსეთის ერთგულებაზე.

მიუხედავად დიდი სიფრთხილისა და ძლიერი დაცვისა 1810 წლის 10 მაისს, სოლომონ მეფე ქაიხოსრო წერეთლის შემუშავებული გეგმის მიხედვით გაიპარა და ახალციხეში გადავიდა. 13 მაისს ახალციხის საფაშოში თავის ბიძას ალექსანდრე ბატონიშვილს შეხვდა, რომელმაც იმერეთის მოსახლეობას სასწრაფოდ აუწყა მეფის ტყვეობიდან გაქცევა. სოლომონ მეფემ იმერეთის ხალხს აჯანყებისაკენ მოუწოდა. ამ მოწოდებას უამრავი ადამიანი გამოეხმაურა. იმერეთის ქალაქებსა და ციხეებში გამაგრებული რუსთა გარნიზონები ალყაში აღმოჩნდა. იმერეთის მმართველად დანიშნული გენერალი თედორე სიმონოვიჩი (1810–1815 წწ.) ქუთაისიდან თავს ვერ ჰყოფდა. ივნისის შუა რიცხვებში იმერთა მეფე მცირეოდენი ლეკთა ჯარით იმერეთში გადმოვიდა და ტყაჩირში აგიაშვილების სახლში შეჩერდა. მის ირგვლივ თავის მოყრა დაიწყეს აჯანყებულებმა.

აჯანყებულებმა ქართლთან დამაკავშირებელი ყველა გზა გადაუკეტეს რუსებს, სიმონოვიჩის გარნიზონი ქუთაისში ჩაიკეტა, ტორმასოვმა მას სასწრაფოდ გაუგზავნა ერთი ბატალიონი. პირველი სისხლიანი შეტაკება მოხდა 22 ივნისს სოფელ საქარაში, ქართველთა ლაშქარმა ქაიხოსრო აბაშიძის ხელმძღვანელობით დაამარცხეს და სიცოცხლეს გამოასალმეს რუსთა ჯარის მეთაური კალატოზოვი. აჯანყება თანდათან ძლიერდებოდა, მისი ცენტრი ლომსიანთხევი იყო. აღმოსავლეთ საქართველოდან რუსთა ჯარის გადმოყვანა ვერ ხერხდებოდა, რუსულ მმართველობას აჯანყების ჩახშობა არ შეეძლო.

სურამში მდგომი გენერალი ორბელიანი ტორმასოვს დამატებით ძალას სთხოვდა, მაგრამ იგი უარზე იდგა, რადგან დღედღეზე ელოდა ირანის გაქტიურებას და იმერეთში ამდენი ძალის გადასროლა არასწორ მანევრად მიიჩნია. გენერალი ორბელიანი აჯანყებულებთან დამარცხდა ტორმასოვმა იგი თანამდებობიდან გადააყენა და მის ადგილას ბარონი, გენერალი ივანე როზენი დანიშნა და დაავალა სასწრაფოდ ჩაეხშო იმერეთის აჯანყება. ორბელიანი არ დაელოდა როზენის მოსვლას, იერიშით გაარღვია აჯანყებულთა რკალი და მათ ჩხერთან გაუმართა ბრძოლა. აჯანყებულებმა უკან დაიხიეს. ორბელიანმა ჩხერის ციხე გაათავისუფლა. როზენის სარდლობით აჯანყებულთა და რუსთა ჯარს შორის დიდი ბრძოლები მოხდა ასევე ჩხერთან, ცხრაწყაროსთან, მდინარე ყვირილასთან, სიმონეთთან. როზენმა 29 ივლისს დაამარცხა ქუთაისის მოალყე აჯანყებულები და გენერალ სიმონოვიჩის ჯარს შეუერთდა.

ამის შემდეგ იმერეთის სამეფოს ჯარი ბრძოლის პარტიზანულ მეთოდებზე გადავიდა. რუსეთის ჯარის მთელი ნაწილი უკვე მეფის შესაპყრობად ამოქმედდა. 3 და 10 აგვისტოს ბრძოლებში (შესაბამისად რიონთან და ნაგარევთან) გენერალმა როზენმა ვერ შესძლო აჯანყებულთა რაზმების განადგურება. 26 აგვისტოს ბრძოლა მოხდა ზედა საქარასთან. რუსეთის ჯარმა გამარჯვებას მიაღწია. თბილისსა და ქუთაისს შორის კავშირი აღსდგა. სექტემბრის დამდეგს მეფე ხანისწყლის ხეობაში გაიქცა და იქ გამაგრდა. იქვე მოუვიდა ახალციხიდან 1500-კაციანი მაშველი რაზმი, მაგრამ 25 სექტემბერს სოლომონ მეფე სიმონოვიჩთან დამარცხდა და ისევ ახალციხეს შეაფარა თავი. ახალციხეს გადასული უგვირგვინო მეფე კვლავ ცდილობდა საქმის შემობრუნებას. კვლავ სთხოვა დახმარება საფრანგეთის იმპერატორს და ოსმალეთის სულთანს, მაგრამ მას შემდეგ, რაც რუსეთმა საზავო ხელშეკრულებები დადო ოსმალეთთან (ბუქარესტში, 1812 წ.) და ირანთან (გულისტანში, 1813 წ.) და რომლის ძალითაც ამ ქვეყნებმა საქართველო რუსეთის სამფობელოდ აღიარეს, სოლომონს უიმედობა დაეუფლა. განმათავისუფლებელი მოძრაობის მეთაურმა 1815 წელს უცხოობაში დალია სული, მაგრამ ტრაპიზონის ქართულ მიწაში პოვა განსასვენებელი.

ტყვეთა სყიდვა დასავლეთ საქართველოში
ფეოდალიზმი დასავლეთ საქართველოს პირობებში რიგი თავისებურებებით ხასიათდებოდა. ოსმალების შემოსევებმა და საბოლოოდ 1555 წლის ამასიის ზავით დასავლეთ საქართველოს ოსმალეთის გავლენის ქვეშ მოქცევამ ერთბაშად დააქვეითა საგარეო ვაჭრობა და შინა აღებ-მიცემობა. მოშალა ისტორიული ტრადიციული სავაჭრო გზები და კონტაქტები. ეკონომიკის ასეთმა ვარდნამ განაპირობა მოსახლეობის ეთიკურ-მორალური დაქვეითება. უმთავრესი მანკი, რაც იმ პერიოდის საქართველოს ცხოვრებას ახასიათებდა იყო ტყვეთა სყიდვა. საქართველოში მისი გამოვლინების ფორმები მეტად მძიმეა. ეს არ იყო ბრძოლაში ტყვედ ჩავარდნილი მოწინააღმდეგის დამონება ან ფერადკანიანთა გადაყვანა ახალ მატერიკზე პლანტაციებში სამუშაოდ. ეს იყო ქართველების მიერ ქართველების მოტაცება უცხოეთის მონათა ბაზარზე გასაყიდად. ტყვის სყიდვა ფეოდალთა შემოსავლის წყაროდ იქცა. მას აწარმოებდნენ, როგორც საერო, ისე სასულიერო პირები. კრებას დაესწრო აფხაზეთის კათალიკოსი ევდემონი, ქართლის კათალიკოსი მალაქია და დასავლეთ საქართველოს 10 ეპისკოპოსი: ქუთათელი, გენათელი, ჭყონდიდელი, ბედიელი, მოქველი, დრანდელი, ცაგერელი, ხონელი, ნიკორწმინდელი და ცაიშელი. კრებამ მიიღო დადგენილება ქვეყანაში ძალზედ გავრცელებული „ტყვეთა სყიდვის“, ქურდობა-ავაზაკობის, მკვლელობის, ეკლესიების ძარცვის და სხვა ბროტების წინააღმდეგ ბრძოლის გაძლიერების შესახებ. საეკლესიო კრებამ განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო „ტყვეთა სყიდვის“ საკითხს და მკაცრი სასჯელი განაწესა მათთვის, ვინც ამ საქმიანობაში იქნებოდა შემჩნეული — ტყვის გამყიდველი სიკვდილით უნდა დასჯილიყო. კრებამ შეიმუშავა „სამართალი კათოლიკოზისა“, რომელიც 23 მუხლისაგან შედგებოდა.

მაგრამ ამ გადაწყვეტილების ცხოვრებაში გატარება თავადთა მძლავრობის ვითარებაში მეტად გაძნელებული იყო და თუ ბაგრატის დროს ამ გადაწყვეტილებას რაიმე ფასი ჰქონდა, მისი გარდაცვალების შემდეგ ვითარება კვლავ საწინააღმდეგოდ შეიცვალა, რადგან ტყვის გამყიდველებს უძლიერესი მფარველი, ოსმალეთი, გამოუჩნდათ, რომელიც სულ უფრო და უფრო აძლიერებდა თავის გავლენას დასავლეთ საქართველოზე.

თუ რამდენად ფართო ხასიათი მიიღო ტყვეთა სყიდვამ, ეს თურქი მოგზაურისა და დიპლომატის ევლია ჩელების მიხედვითაც კარგად ჩანს:

 საუკუნის ნახევარში ადამიანებით ვაჭრობამ აპოგეას მიაღწია. ვაჭრობდა ყველა სოციალური ფენა მეფიდან დაწყებული, გაყაზახებული გლეხით დამთავრებული: ალექსანდრე , მამია გურიელი, გიორგია აბაშიძე, გაბრიელ ჭყონდიდელი, სვიმონ ქუთათელი, ხარაგაულელი აზნაური კიკნაძეები, გლეხი ბურჯანაძეები.

როდესაც სოლომონ ავიდა სამეფო ტახტზე (1752 წ.) ზემოთ აღნიშნული მანკიერებები ჩვეულებრივი მოვლენა იყო. საჭირო იყო მკაცრი ღონისძიებების გატარება, წინააღმდეგ შემთხვევაში ხდებოდა ადამიანთა საუკეთესო ნაწილის უცხოეთში გადინება. 1759 წლის 4 დეკემბერს სოლომონ მეფემ მოიწვია საეკლესიო კრება, რომლის მეორე დღესაც მიიღეს დადგენილება ტყვეთა სყიდვის აკრძალვის შესახებ. საერო და სასულიერო პირებმა პირობა დადეს, რომ ამიერიდან ტყვეებს არ გაყიდდნენ. კანონის დამრღვევებს ეკლესია შეჩვენებით, ხოლო მეფე სიკვდილით დასჯით დაემუქრა. ტყვეთა სყიდვის ტემპები შენელდა, მაგრამ საფუძვლიანად მაინც არ აღმოფხვრილა. მუსულმანურ ქვეყნებში გაყიდული ტყვეების უმრავლესობა მონებად იქცეოდა ან იანიჩარის (ოსმალეთი), მამლუქთა (ეგვიპტე) და ყულის (ირანი) ჯარში მსახურობდა, ხოლო ქალები ხანების, ფაშებისა და სხვათა ჰარამხანებს ამშვენებდნენ. - საუკუნეებში ტყვეთა სყიდვის ახალი ეტაპი — ლეკიანობა დაიწყო. რუსეთის ხელისუფლებამაც ვერ შეძლო ლეკთა თარეშის შეჩერება. გარდა ამისა გაცხოველებული ვაჭრობა მიდიოდა შავი ზღვის სანაპიროზე მდებარე ციხესიმაგრეებში, რადგან ისინი ჯერ კიდევ ოსმალების ხელთ იყო.

განსაკუთრებით სავალალო მდგომარეობაში იყო იმერეთის სამეფო. ამდენი უბედურების შემდეგ სამეფოს თავს დაატყდა შავი ჭირი, რომელმაც 1811 წლის განმავლობაში 32 ათასზე მეტი ადამიანი იმსხვერპლა. ამავე წელს ამ სენმა შეიწირა ახალციხეში მყოფი სოლომონ ლიონიძეც. შავ ჭირს შიმშილი მოჰყვა. შიმშილი მშობლებს აიძულებდა პურის ნატეხისათვის მონად გაეყიდათ თავიანთი შვილები. ამ შემაძეწუნებელ უბედურებას იმერეთის სამეფოში თან სდევდა ლეკთა თარეში, რომელთაც მფარველობდნენ ყარსის, ახალციხისა და ტრაპიზონის ფაშები. ტყვეთა სყიდვის მფარველები და წამქეზებლები საუკუნის 30-იანი წლებიდან აფხაზეთის მთავრები არიან. ტყვეთა სყიდვას აწარმოებენ რუსეთის სამსახურში მყოფი ქართველი თავადებიც. სხვა კუთხეებთან შედარებით ტყვეთა სყიდვა უფრო მეტად გავრცელებული იყო გურიაში, რადგან ეს ტერიტორია უშუალოდ ესაზღვრებოდა ოსმალეთს. ტყვეებით ვაჭრობა გურიაში საუკუნის 50-იანი წლებიდან შენელდა.

სახელმწიფო წყობა
– საუკუნეთა მიჯნაზე ამ სამეფოში დაახლოებით 120 ათასამდე მცხოვრები იყო. იმერეთის სამეფოში, ისე როგორც საერთოდ საქართველოში, ფეოდალურ-ბატონყმური ურთიერთობა იყო. არსებობდა მრავალი სათავადო (მხეიძეთა, ჩხეიძეთა, მიქელაძეთა, რაჭის ერისთავთა, იაშვილთა, ჩიჯავაძეთა, ლორთქიფანიძეთა, აბაშიძეთა, აგიაშვილთა, წერეთელთა, წულუკიძეთა, ლეჩხუმის და სხვ.), რომელთაც საგადასახადო, ადმინისტრაციული და ნაწილობრივ სასამართლო იმუნიტეტი ჰქონდათ მოპოვებული და ტერიტორიულად და პოლიტიკურად განცალკავებულ ფეოდალურ ერთეულებს წარმოადგენდნენ.

 საუკუნის შუა წლებში იმერეთის სამეფოში 100-მდე თავადი იყო. ისინი მეფის ან უფლისწულის ვასალები იყვნენ. მაგრამ თავადები, განსაკუთრებით დიდებული თავადები, „ხელმწიფობისაკენ“ (სუვერენობისაკენ) მიისწრაფოდნენ და ამ ნიადაგზე იმერეთის მეფესა და მათ შორის განუწყვეტელი ბრძოლა იყო. იმერეთის სამეფოს სათავეში მეფე იდგა. ის იყო ქვეყნის უზენაესი მმართველი. წარმოშობით ბაგრატიონთა დინასტიის დასავლურ, დავით ნარინის, შტოს ეკუთვნოდა. მეფე ფორმალურად შეუზღუდავი იყო, მაგრამ ფაქტობრივად მისი ძალაუფლება დიდად იყო დამოკიდებული მსხვილი თავადების ნება-სურვილზე. იმერეთის სამეფოს კარზე არსებობდა „დარბაზი“ ანუ სახელმწიფო საბჭო, რომელშიც მაღალი ხელისუფლებით აღჭურვილი მსხვილი საერო და სასულიერო ფეოდალები შედიოდნენ. იმერეთის სამეფოს მართვა-გამგეობის სტრუქტურა ქართლისა და კახეთის სამეფოთა მიმსგავსებით იყო აგებული.

იმერეთის მეფეები (1463- 1810 წლებში)