iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
შანი

შანი, შავანა — მწვერვალი საქართველოსა და რუსეთის (ინგუშეთი) საზღვარზე, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს აღმოსავლეთ კავკასიონზე. შავანის ქედის უმაღლესი წერტილი. სიმაღლე ზღვის დონიდან 4491 მ და ამრიგად აღმოსავლეთ კავკასიონის მეორე მწვერვალს წარმოადგენს სიმაღლის მიხედვით. აგებულია ქვედაიურული თიხაფიქლებით. გაწოლილია სტეფანწმინდის აღმოსავლეთით. კალთებზე ვრცელდება მდინარე თერგის შენაკადის — ხდის ვიწრო ხეობა.
ფორლი

ფორლი  — ქალაქი იტალიაში, ემილია-რომანიას რეგიონში. ფორლი-ჩეზენას პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი.

მოსახლეობის რაოდენობა — 116,864;
ფართობი — 228 კმ².

ისტორია
ქალაქის ტერიტორია დასახლებული იყო ჯერ კიდევ პალეოლითის ხანაში. ლეგენდის თანახმად ქალაქი სახელით («ლივიის ფორუმი») დაარსებული იყო კონსულის გაიუს ლივიუს სალინატორის მიერ ძვ. წ. 188 წელს. საუკუნეების განმავლობაში სახელი დამოკლდა «ფორლი»-მდე.

შუა საუკუნეებში ფორლი იყო დამოუკიდებელი კომუნა რესპუბლიკური ფორმის მმართველობით. გველფებსა და გიბელინების დაპირისპირების დროს ქალაქი გამოვიდა გიბელინების მხარეს. ქალაქის მცხოვრებლებმა საღვთო რომის იმპერიის იმპერატორს ფრიდრიხ -ს გაუწიეს ფასდაუდებელი დახმარება ფაენცას დაპყრობაში და მძიმე დროს თავშესაფარი მისცეს იმპერატორის ხელისუფლების ერთგულ სარდალს გვიდო მონტეფელტროს.

 საუკუნის დასასრულს ფორლი გადადიოდა რამდენიმე კონდოტიერის ხელიდან ხელში. 1302 წელს ორდელაფის ოჯახმა მმართველობა აიღო ხელში და წესრიგი აღადგინა ქალაქში. მათი კონფლიქტი პაპებთან დასრულდა იმით, რომ სიქსტუს -მ ფორლი გადასცა თავის დისშვილს ჯიროლამო რიარიოს, რომელიც სახალხო აჟანყების დროს იქნა მოკლული.

რამდენიმე ხმაურიანი ათწლეულების შემდეგ, როდესაც ქალაქს ფლობდნენ ვისკონტები (1488-99), ჩეზარე ბორჯია (1499 წლიდან) და ორდელაფები, ფორლი სამ საუკუნე ნახევრის განმავლობაში შედიოდა პაპის ოლქის შემადგენლობაში და ქალაქმა დაკარგა თავისი პოლიტიკური მნიშვნელობა.

დაძმობილებული ქალაქები
მოზდოკი

მოზდოკი (; , ) — ქალაქი რუსეთში, ჩრდილოეთ ოსეთში, მოზდოკის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს მდინარე თერგის მარცხენა მხარეს, ვლადიკავკაზიდან 92 კილომეტრში. 2019 წლის აღწერის მონაცემების მიხედვით ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 42 155 კაცს. დაარსდა 1763 წელს. ყაბარდოულად ეწოდება „მაზდოგუ“, რაც „უღრან ტყეს“ ნიშნავს. 1763 წელს პოტიომკინმა აქ ააშენა ციხესიმაგრე, ხოლო 1765 წლიდან ქალაქი მოზდოკია. 1823 წელს აშენდა რუსეთის ერთ-ერთი პირველი ნავთობგადასამუშავებელი ქარხანა. – სს. იყო რეგიონის მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ცენტრი. ქალაქის ძირითად მოსახლეობას შეადგენდნენ ქართველები, სომხები, ჩერქეზები, ოსები და ბერძნები. 1942 წელს მოზდოკი ოკუპირებული იყო ფაშისტური გერმანიის მიერ.
პუდინგი

პუდინგი — ინგლისური დესერტი. ამზადებენ ბურღულის, ფქვილის, ხაჭოს ან სხვა მასალისაგან – შაქრის, კვერცხის, რძის და მისთანების დამატებით. პუდინგს უმატებენ ხილსა და სხვადასხვა არომატებს. ინგლისში პუდინგი ითვლებოდა შობის ტრადიციულ კერძად. ამერიკის შეერთებულ შტატებში პუდინგი აღნიშნავს ტკბილ რძიან დესერტს, რომელიც წააგავს კვერცხის კონსისტენციას, რომელსაც საფუძვლად უდევს ნადუღის კრემი, თუმცა ასევე უკავშირდება სხვა სახეობებს, როგორებიცაა პურის ან ბრინჯის პუდინგი. აშშ-ში იგი მზადდება ან რძისაგან ან ხილის წვენისაგან. ტერმინი „პუდინგი“ რამდენიმე მნიშვნელობით იხმარება.

სიტყვა პუდინგი მიიჩნევა, რომ წარმოსდგება ფრანგული „ბუდინისაგან“ რაც ნიშნავს „პატარა ძეხვს“.
ევროპის კულტურული დედაქალაქი

ევროპის კულტურული დედაქალაქი — ევროპის კავშირის ინიციატივა, რომელიც ითვალისწინებს ყოველწლიურად რომელიმე ქალაქის არჩევას კონტინენტის კულტურული ცხოვრების ცენტრად, რათა ყურადრება მიაპყროს კულტურის განვითარებას.

როგორც წესი, დამატებითი დაფინანსებით ამათუ იმ ქალაქს საშუალება ეძლევა მნიშვნელოვნად განაახლოს კულტურული დაწესსებულებები. მაგალითად პორტუში კულტურული დედაქლაქის ეგიდით აშენდა მუსიკის სახლი.

ევროპის კავშირის საბჭომ ევროპის პირველ კულტურულ დედაქალაქად 1985 წელს დაასახელა ათენი, რომლის კანდიდატურაც ევროპის კავშირს შესთავაზა საბერძნეთის იმდროინდელმა კულტურის მინისტრმა მელინა მერკურიმ. 1990-იანი წლების ბოლოს ამ ევროპული პროექტის ანალოგიურად დაიწყო მოქმედება ამერიკისა და არაბეთის კულტურულმა დედაქალაქებმა.

ევროპის კულტურული დედაქალაქების სია
გასული წლები
1985: ათენი
1986: ფლორენცია
1987: ამსტერდამი
1988: დასავლეთი ბერლინი
1989: პარიზი
1990: გლაზგო
1991: დუბლინი
1992: მადრიდი
1993: ანტვერპენი
1994: ლისაბონი
1995: ლუქსემბურგი
1996: კოპენჰაგენი
1997: სალონიკი
1998: სტოკჰოლმი
1999: ვაიმარი
2000: ავინიონი, ბერგენი, ბოლონია, ბრიუსელი, ჰელსინკი, კრაკოვი, პრაღა, რეიკიავიკი, სანტიაგო-დე-კომპოსტელა
2001: პორტუ, როტერდამი
2002: ბრიუგე, სალამანკა
2003: გრაცი
2004: გენუა, ლილი
2005: კორკი
2006: პატრა
2007: სიბიუ, ლუქსემბურგი ( - დიდი რეგიონის ქვეყნების სახელით)
2008: ლივერპული, სტავანგერი
2009: ვილნიუსი ლინცი
2010: ესენი (რურის რეგიონის სახელით), სტამბოლი, პეჩი
2011: ტურკუ, ტალინი
2012: გიმარაინში, მარიბორი
2013: მარსელი — პროვანსი, კოშიცე
2014: უმეო, რიგა
2015: მონსი, პლზენი.
2016: სან-სებასტიანი, ვროცლავი
2017: ორჰუსი, პაფოსი
2018: ლეიუვარდენი, ვალეტა
2019: მატერა, პლოვდივი
2020-2021: გოლუეი, რიეკა
2022: კაუნასი, ეშ-სიურ-ალზეტი, ნოვი-სადი
2023: ტიმიშოარა, ელეფსინა, ვესპრემი
2024: ტარტუ, ბად-იშლი, ბუდე.
2025: ნოვა-გორიცა, გორიცია, კემნიცი.
2026: ტრენჩინი, ოულუ.
2027: ლიეპაია, ევორა.
ნოტო (ქალაქი)

ნოტო — ქალაქი იტალიაში, კუნძულ სიცილიაზე, სირაკუზის პროვინციაში. მდებარეობს სირაკუზიდან 32 კმ-ით სამხრეთ-დასავლეთით, იბლეის მთების ძირში. მისი სახელი ეწოდება გარშემო მდებარე ხეობას — ვალ-დი-ნოტოს. 2002 წელს, ნოტო და მისი ეკლესია იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში შეიტანა.

ისტორია
მუსლიმანთა დიდი ხნის ბატონობის შემდეგ, 1091 წელს ნოტო ნორმანებმა აიღეს, როჯერ -ის მეთაურობით, რითაც ნორმანების მიერ სიცილიის დაპყრობა დასრულდა (1061 - 1091). ამ თარიღიდან იწყება ქალაქსა და მთელ სიცილიაზე ჰოტვილების ოჯახის ბატონობა — ამიერიდან ის სიცილიის სამეფოს შემადგენლობაში შევიდა.

1693 წლის 9 იანვრის ნოტო მიწისძვრამ გაანადგურა. მისმა მაცხოვრებლებმა ის 20 კმ-ის მოშორებით ხელახლა ააშენეს. პროექტი როზარიო გალიარდიმ და ჯოვანი ბატისტა ლანდოლინამ შეადგინეს. შენობები ნაგებია ყვითელი კირქვით.

ღირსშესანიშნაობები
ნოტო ცნობილია მისი ადრეული საუკუნის კოხტა არქიტექტურით, რომელიც სიცილიური ბაროკოს სტილის მთავარ შედევრად იიჩნევა. აქ მდებარეობს მრავალი რელიგიური ნაგებობა, რამდენიმე სასახლე და სვა მრავალი. ძველი შერეულია ახალთან, რაც მკაფიოდ ჩანს ბორცვებიდან ან მაღალი შენობების სახურავებიდან.

გალერეა
იატაკქვეშა იმპერია

იატაკქვეშა იმპერია  — ამერიკული ტელესერიალი საკაბელო ქსელი -სგან, რომელშიც აღწერილია საუკუნის 20-იან წლებში „მშრალი კანონის“ პერიოდში ატლანტიკ-სიტიში, ნიუ-ჯერსი, მსხვილი აზარტული თამაშების ბიზნესის ჩასახვის მოვლენები. მთავარ როლს ასრულებს სტივ ბუშემი. სცენარისტი და პროდიუსერია ტერენს უინტერი, „ემის“ მფლობელი სცენარისთვის ტელესერიალისთვის „სოპრანოს კლანი“. პირველი ეპიზოდის რეჟისორი იყო მარტინ სკორსეზე. მისი გადაღება $18 მილიონი დაჯდა და ყველაზე ძვირი საპილოტო ეპიზოდი გახდა სატელევიზიო ისტორიაში. პირველი სეზონის პრემიერა 2010 წლის 19 სექტემბერს შედგა. 2010 წლის სექტემბერში გამოცხადდა, რომ გადაღებული იქნებოდა მეორე სეზონი, პირველი სეზონის მაყურებელთა მაღალი რეიტინგის გამო. მეორე სეზონის პრემიერა გაიმართა 2011 წლის 25 სექტემბერს..

„იატაკქვეშა იმპერიამ“ კრიტიკოსთა ქება დაიმსახურა, განსაკუთრებით მისი ვიზუალური სტილისა და ისტორიული სიზუსტისთვის, ასევე ბუშემის წამყვანი როლისთვის. ტელესერიალი წარდგენილი იყო 18 ემიზე და გაიმარჯვა 8 კატეგორიაში, მათ შორის მარტინ სკორსეზეს სარეჟისორო ნამუშევრისთვის.

2011 წლის 12 ოქტომბერს გამოცხადდა, რომ სერიალი მესამე სეზონით განახლდებოდა.
პალაცოლო-აკრეიდე

პალაცოლო-აკრეიდე — ქალაქი და კომუნა იტალიაში, კუნძულ სიცილიაზე, სირაკუზის პროვინციაში. მდებარეობს სირაკუზიდან 43 კმ-ის მოშორებით, იბლეის მთებში.

ისტორია
ქალაქის მიმდებარე ტერიტორია ადამიანებით უხსოვარი დროიდანაა დასახლებული. ძვ. წ. - საუკუნეებში აქ სიკულები სახლობდნენ პატარა სოფელში. ძვ. წ. 664 წელს ძველი აკარის ადგილას სირაკუზელებმა პატარა ქალაქი დააარსეს. იგი იმდენად მნიშვნელოვანი იყო, რამდენადაც ის აკონტროლებდა კუნძულის სამხრეთ სანაპიროსკენ მიმავალ ბილიკებს. თუკიდიდეს თანახმად, ძვ. წ. 413 წელს სირაკუზელებმა აქ ათენელები დაამარცხეს.

რომაელების მიერ დაპყრობის შემდეგ, ქალაქი გახდა და ყვაოდა ქრისტიანობის გავრცელების ადრეულ წლებამდე.

 საუკუნის პირველ ნახევარში ძველი ქალაქი სავარაუდოდ არაბებმა დაანგრიეს. ახალი ქალაქი ნორმანული ციხესიმაგრის გარშემო გაშენდა, მაგრამ დიდი ხნის არსებობა არც მას ეწერა — ის 1693 წლის მიწისძვრამ მთლიანად გაანადგურა. მიუხედავად ამისა, აღდგენითი სამუშაოები მომდევნო საუკუნეების განმავლობაში გაგრძელდა.

ეკონომიკა
პალაცოლო-აკრეიდეს ეკონიმიკა ძირითადად მიწათმოქმედებას, მსხვილფეხა რქოსანი საქონლისა და ცხვრის მოშენებას ეფუძნება.
ბუდელი

ბუდელი — კუნძული ხმელთაშუა ზღვაში, მადალენას კუნძულებში, სარდინიის ჩრდილოეთით, ბონიფაჩოს სრუტის სიახლოვეს. წარმოადგენს მადალენას არქიპელაგის ეროვნული პარკის ნაწილს.

ბუდელი რაცოლისა და სანტა-მარიას კუნძულებისგან რამდენიმე ასეული მეტრით სამხრეთით მდებარეობს. მისი ფართობი 1,6 კმ²-ია, სანაპირო ხაზის სიგრძე კი 12,3 კმ. უმაღლესი მწვერვალი, მონტე-ბუდელი ზღვის დონიდან 87 მეტრზე მდებარეობს.

ბუდელი ხმელთაშუა ზღვის ერთ-ერთ ულამაზეს კუნძულად მიიჩნევა. იგი განსაკუთრებით ცნობილია თავისი -ით (ვარდისფერი პლაჟი) მის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, რომელიც ფერს მიკროსკოპული მარჯნებისგან და მცენარეებისგან იღებს. კუნძული დაუსახლებელია.
ტკეჩადობა

ტკეჩადობა — მინერალის გახლეჩის უნარი ამა თუ იმ მიმართულებით, რომლის შემდეგ მინარალზე წარმოიქმნება ბრტყელი ზედაპირები. ტკეჩადობის სიბრტყე კრისტალური სტრუქტურის ყველაზე მჭიდრო ბადეების პარალელურია, ვინაიდან ქიმიური ბმის ძალები ასეთ ბადეებს შორის ყველაზე სუსტია. ტკეჩადობის სიბრტყის ორიენტაციაზე გავლენას ახდენს აგრეთვე ქიმიური ბმის ტიპიც (მაგ. ალმასისა და სფალერიტის სტრუქტურები მსგავსია, მაგრამ მათი ტკეჩადობის მიმართულება განსხვავდება იმის გამო, რომ ალმასში გვაქვს ბმის კოვალენტური ტიპი, სფალერიტში - კი ნაწილობრივი იონური).

მინერალოგიაში განასხვავებენ ტკეჩადობის 5 სახეს: ფრიად სრულს (მაგ. ქარსები, ქლორიტები), სრულს (მაგ. გალენიტი, კალციტი), საშუალოს (მაგ. მინდვრის შპატები), არასრულს (მაგ. აპატიტი, კასიტერიტი) და ფრიად არასრულს (მაგ. კორუნდი, ოქრო). ტკეჩადობა მინერალთა ერთ-ერთი დიაგნოსტიკური თვისებაა.
რაგუზა (სიცილია)

რაგუზა — ქალაქი და კომუნა სამხრეთ იტალიაში, კუნძულ სიცილიაზე, რაგუზის პროვინციის დედაქალაქი. 2009 წლის მონაცემებით, მისი მოსახლეობა 72 836 ადამიანს შეადგენს. გაშენებულია ვრცელ კირქვის ბორცვზე, ორ ღრმა ხეობას შორის. ვალ-დი-ნოტოს ხეობის სხვა შვიდ ქალაქთან ერთად შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

ისტორია
რაგუზის სათავეები ძვ. წ. მეორე ათასწლეულში იწყება, როდესაც ამ არეალში ძველი სიკულების რამდენიმე დასახლება იყო გაშენებული.

უძველესი ქალაქი, რომელიც 300 მეტრის სიმაღლის ბორცვზე მდებარეობდა, კონტაქტში შევიდა შორიახლოს არსებულ ბერძნულ კოლონიებთან და განვითარდა ახლომდებარე პორტ კამერინას წყალობით. კართაგენელების მცირე ხნიანი ბატონობის შემდეგ, მას ჯერ რომაელები, შემდეგ კი ბიზანტიელები მართავდნენ. ამ პერიოდში ქალაქი გაამაგრეს და დიდი ციხესიმაგრე ააშენეს. ახ. წ. 848 წელს რაგუზა არაბებმა დაიპყრეს, რომელთა ბატონობაც საუკუნემდე გაგრძელდა, შემდეგ კი არაბებს ნორმანი დამპყრობლები ჩაენაცვლნენ.

ამის შემდეგ, რაგუზა არსებობას სიცილიის სამეფოს შემადგენლობაში აგრძელებს, რომელიც საუკუნის პირველ ნახევარში შეიქმნა. იგი როგორც კიარამონტეს ოჯახის ფეოდი 1296 წელს უერთდება მოდიკა, მაგრამ კვლავ რჩება საგრაფოს დედაქალაქად. ეს სტატუსი მან საუკუნეში, სახალხო ჯანყის შემდეგ დაკარგა.

1693 წელს ქალაქი საშინელმა მიწისძვრამ გაანადგურა, რომელმაც 5 000 მცხოვრების სიცოცხლე შეიწირა. კატასტროფის შემდეგ რაგუზა აღადგინეს. სწორედ ამ პერიოდით თარიღდება ბაროკოს არქიტექტურის ძირითადი ნაწილი. მოსახლეობის უმეტესობა პარტოს ყოფილ რაიონში გადასახლდა, რომელსაც „რაგუზა სუპერიორე“ (ზემო რაგუზა) უწოდეს, ხოლო ძველ ქალაქს „რაგუზა ინფერიორე“ (ქვემო რაგუზა). ეს ორი ქალაქი 1926 წლამდე გაყოფილი რჩებოდა, სანამ 1927 წელს ისინი არ გაერთიანდნენ და გადაიქცნენ პროვინციულ დედაქალაქად, რითაც ჩაანაცვლეს ყოფილი დედაქალაქი და ყველაზე ხალხმრავალი, ჯერ კიდევ 1296 წლიდან რეგიონის უმნიშვნელოვანესი ქალაქი — მოდიკა.

ღირსშესანიშნაობები
ქალაქს ორი განსხვავებული არეალი გააჩნია, დაბალზე მდებარე და უძველესი რაგიზა-იბლა და მაღლობზე მდებარე რაგუზა-სუპერიორე. ეს ორი ნაწილი გაყოფილია ვალე-დეი-პონტით — ღრმა ხეობით, რომელსაც ოთხი ხიდი კვეთს. მათ შორის ყველაზე საყურადღებოა საუკუნის პონტე-დეი-კაპუჩინი.

დაძმობილებული ქალაქები
დუბროვნიკი, ხორვატია
მოსტა, მალტა
ლიტლ-როკი, აშშ
ასუნსიონი, პარაგვაი
უაზა (დეპარტამენტი), საფრანგეთი
მილანი, იტალია
შოთა რუსთაველის მწვერვალი

შოთა რუსთაველის მწვერვალი — მწვერვალი საქართველოსა და რუსეთის (ყაბარდო-ბალყარეთი) საზღვარზე, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარ ქედზე — ბეზენგის კედელზე, მწვერვალ შხარის დასავლეთით. სიმაღლე ზღვის დონიდან 4960 მ. აგებულია პალეოზოური გრანიტოიდებითა და გნაისებით. დამახასიათებელია ნივალური ლანდშაფტი. საბჭოთა პერიოდში პირველად მწვერვალზე სამხრეთი მხრიდან ავიდნენ (1937) ქართველი ალპინისტები ალექსანდრე გვალია და რამინ კვიციანი და მას შოთა რუსთაველის სახელი უწოდეს. 1938 წელს იმავე მარშრუტით პიკზე ავიდნენ გაბრიელ ხერგიანი, ალექსანდრე გვალია, ბექნუ ხერგიანი და ჭიჭიკო ჩართოლანი.
ორნელა მუტი

ორნელა მუტი (, ნამდვილი სახელი ფრანჩესკა რომანა რიველი, ; დ. 9 მარტი, 1955, რომი, იტალია) — იტალიელი მსახიობი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1955 წლის 9 მარტს რომში. მამამისი ნეაპოლიტანელია, ხოლო დედა წარმოშობით ესტონეთიდანაა. ფილმებში თამაშობს 15 წლის ასაკიდან. ძირითადად იტალიურ ფილმებში, თუმცა 1980 წელს ითამაშა ბრიტანულ ფანტასტიკურ ფილმში „ფლეშ გორდონი“. 1984 წელს გამოჩნდა გერმანელი კინორეჟისორის ფოლკერ შლენდორფის ფილმში „სვანის სიყვარული“ ალენ დელონთან ერთად. მუტი მუშაობდა იტალიელ რეჟისორებთან, – მარკო ფერერთან და დინო რიზთან, ერთად. ფლობს უძრავ ქონებას იტალიაში, საფრანგეთსა და მონაკოში. 1994 წელს მუტი მონაკოს მცხოვრები გახდა. ორნელა მუტი — კანის კინოფესტივალის მუდმივი საპატიო სტუმარია.

დაქორწინებული იყო ორჯერ. 1998 წლიდან მსახიობი პლასტიკურ ქირურგ სტეფანო პიკოლოსთან ერთად ცხოვრებს. მუტის ჰყავს ორი ქალიშვილი და ერთი ვაჟი. 2008 წელს ორნელა მუტიმ აამუშავა საკუთარი საიუველირო ხაზი, ბუტიკების გახსნით რომში, მილანში, პარიზში, რიგაში, მოსკოვსა და ალმათში.

ფილმოგრაფია
ჯილდოები
2 ივნისი, 1995 – “იტალიის რესპუბლიკის წინაშე გაწეული სამსახურის“ ორდენის სარდლი
ხაიში (მესტიის მუნიციპალიტეტი)

ხაიში — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში. ხაიშის თემის ცენტრი (სოფლები: ბარჯაში, გაღმა ხაიში, ზედა ვედი, ზედა წვირმინდი, ზედა ხაიში, ზემო ვედი, თოთანი, ლალხორალი, ლახანი, ლუხი, მუხაშურა, ნაკი, ნალქორვალი, ნანყბული, სკორძეთი, ტობარი, ქედანი, ქვედა ვედი, ქვედა წვირმინდი, შგედი, ციცხვარი, ჭერი, ჯორკვალი).

გეოგრაფია
მდებარეობს მდინარე ენგურისა და მისი მარცხენა შენაკადის, ხაიშურას ნაპირებზე, ბალსქვემო სვანეთში, ზუგდიდი-მესტიის გზატკეცილზე, ზუგდიდისა და მესტიისგან დაახლოებით 70 კილომეტრის დაშორებით, ზღვის დონიდან 700 მეტრის სიმაღლეზე. მდინარეები სოფელს სამ ნაწილად ჰყოფენ: მდინარე ენგურის მარჯვნივ, ჩრდილოეთით მდებარეობს მეჩხერი დასახლება გაღმა ხაიში, მდინარე ხაიშურას მარჯვნივ ზედა ხაიში, ხოლო მარცხნივ - ქვემო ხაიში, რომლებიც მჭიდრო დასახლებებს წარმოადგენენ. ქვემო ხაიშში მდებარეობს სოფლის ცენტრი.

ისტორია
 საუკუნის 50-იან წლებამდე სოფელში ათამდე ოჯახი ცხოვრობდა. სოფლის გარშემო არსებული დიდი ტყის მასივისა და დასახლების ხელსაყრელი მდებარეობის გამო, ამ პერიოდში, აქ სატყეო მეურნეობა და მეცხოველეობის ფერმა გაიხსნა. ამ გარემოებებმა ხელი შეუწყო დროთა განმავლობაში სოფლის შემდგომ განვითარებას. სოფელში გაიხსნა საავადმყოფო, აფთიაქი, ფოსტა, სახანძრო ბრიგადა, საგზაო მეურნეობა, სხვადასხვა დარგობრივი მაღაზიები და ბაზარი, რამაც ხაიში არა მარტო თემის, არამედ მთლიანად ბალსქვემო სვანეთის ეკონომიკური ცენტრად აქცია.

2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 554 კაცი. სოფელში მოქმედებს სკოლა, საბავშვო ბაღი, საექიმო პუნქტი, პოლიცია, აფთიაქი, სასტუმრო. 2011 წელს ხაიშის ტერიტორიაზე არსებული 1536 ჰექტარი მიწა გადაეცა კომპანია „ტრანსელექტრიკას“ ხუდონჰესის ასაშენებლად.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 174 ადამიანი.

ეკონომიკა
სოფლის ეკონომიკის ძირითადი დარგებია ვაჭრობა და სოფლის მეურნეობა. მოქმედებს რამდენიმე სახერხი, თუმცა მათი წილი ეკონომიკაში უმნიშვნელოა. ზუგდიდი--მესტიის ავტომაგისტრალზე მდებარეობა ხელს უწყობს სოფელში ვაჭრობისა და ტურიზმის განვითარებას. ხაიშისთვის სოფლის მეურნეობა შედარებით სუსტადაა განვითარებული. მაღალმთიანი სოფლებისგან განსხვავებით აქ ზომიერი კლიმატია, რაც მებაღეობის, მებოსტნეობის და მარცვლეული კულტურების (მაგ. სიმინდი) წარმოების საშუალებას იძლევა. შედარებით უკეთაა განვითარებული მესაქონლეობა. ხაიშიდან სამხრეთ აღმოსავლეთით მდებარეობს კასლეთის საზაფხულო სავარგულები, რომლებიც საძოვრებად და კარტოფილის წარმოებისთვისაა გამოსადეგი. დაბალია სოფლიდან მიგრაციის დონე.

ხუდონჰესი
2011 წელს ხაიშის ტერიტორიაზე არსებული 1536 ჰექტარი მიწა 1 აშშ დოლარად გადაეცა კომპანია „ტრანსელექტრიკას“ ხუდონჰესის ასაშენებლად. 650 მეგავატი სიმძლავრის ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობა სოფლის 250-მდე ოჯახს დატბორვით ემუქრება. აღნიშნული ფაქტი ეკოლოგებისა და სოფლის მოსახლეობის მკვეთრ უკმაყოფილებას იწვევს.
საპროფაგია

საპროფაგია ( — „დამპალი“ და  — „შთამნთქმელი“) — ცხოველთა კვება სხვა ცხოველთა ლეშით, ლპობადი ნარჩენებითა და გამონაყოფით (ექსკრემენტებით). ასეთებია აფთარი, სვავი, ყორანი, ლეშიჭამია და ტყავიჭამია ხოჭოები, ხორცისა და ლეშის ბუზების მატლები, წყლის ცხოველებიდან ზოგი კიბოსნაირი (განსაკუთრებით ფსკერის გვერდულები, მდინარის კიბოები). საპროფაგებს ნაწილობრივ მტაცებელი და ყველაფრისმჭამელი ცხოველებიც განეკუთვნება.
ყოშთანთაუ

ყოშთანთაუ — მწვერვალი რუსეთში, ყაბარდო-ბალყარეთში. მდებარეობს ცენტრალურ კავკასიონის გვერდით ქედზე, მდინარე ჩერეკის სათავეებში, მწვერვალ დიხთაუს აღმოსავლეთით. სიმაღლე 5152 მ. კავკასიონის ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი და ძნელად მისადგომი მწვერვალი. აგებულია კრისტალური ქანებით. კალთებზე თოვლისა და ფირნის ველები და დიდი მყინვარებია. უმთავრესად ჩრდილოეთ კალთიდან ეშვება 5 მოზრდილი პირველი თანრიგის მყინვარი. 1888 წლის 17 აგვისტოს ყოშთანთაუზე ასვლისას დაიღუპა რამდენიმე ალპინისტი და გამყოლი. ყოშთანთაუ პირველად დაიპყრეს 1889 წელს. დღეისათვის მწვერვალი ალპინიზმის პოპულარული ადგილია.
საპროფიტები

საპროფიტები ( — დამპალი და  — მცენარე) — მცენარეები და მიკროორგანიზმები, რომლებიც იკვებებიან მკვდარი ორგანიზმების ორგანული ნივთიერებებით ან ცოცხლის გამონაყოფით. კვების ტიპის მიხედვით განეკუთვნებიან ჰეტეროტროფულ ორგანიზმებს.

საპროფიტები ავტოტროფულ ორგანიზმებთან ერთად მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ დედამიწაზე ნივთიერებათა წრებრუნვაში. ისინი მცენარეთა და ცხოველთა ნაშთს წყლად, ნახშიროჟანგად, ამიაკად და სხვა არაორგანულ შენაერთებად გარდაქმნიან. საპროფიტები გვხვდება მეტწილად ბაქტერიებში, აქტინომიცეტებსა და სოკოებში. წყალმცენარეებიდან ტიპური საპროფიტებია პოლიტომა (ქლამიდომონასისებრთა ოჯახი), პროტოთეკა (პროტოკოკუმისებრთა ოჯახი) და სხვა. ყვავილოვნებიდან საპროფიტებს ხშირად აკუთვნებენ მსხალიჭასებრთა, ჯადვარისებრთა და სხვა ოჯახის მცენარეებს, რომლებიც უფრო მიკოტროფულ პარაზიტულ მცენარეებად უნდა ჩაითვალოს.
სანტო-სტეფანო

სანტო-სტეფანო — იტალიის კუთვნილი კუნძული მადალენას არქიპელაგში, კუნძულ სარდინიის ჩრდილოეთით. წარმოადგენს მადალენას არქიპელაგის ეროვნული პარკის შემადგენელ ნაწილს. კუნძული დაუსახლებელია და ის ძირითადად იმითაა ცნობილი, რომ აქ განლაგებულია ნატოს საზღვაო ბაზა და იტალიის საზღვაო შენაერთი. ერთადერთი სახცოვრებელი ტურისტული კომპლექსი და კლუბია, რომლებიც ძირითადად ზაფხულის თვეებში მუშაობს. კუნძულზე მოხვედრა შესაძლებელია ბორნით ლა-მადალენადან ან სარდინიიდან.

კუნძულის ფართობი 3 კმ²-ია, უმაღლესი წერტილი კი ზღვის დონიდან 101 მეტრზე მდებარეობს.

1987 წელს, აშშ-ის საზღვაო ფლოტს სასამართლომ კუნძულის დატოვება და მისი ეროვნული პარკისთვის დაუბრუნდა დაავალა. მაგრამ, 2004 წელს, მიუხედავად გადაუწყვეტელი სასამართლო განაჩენისა, იტალიის პრემიერ-მინისტრმა სილვიო ბერლუსკონიმ აშშ-ის ფლოტს უფლება მისცა გამოეყენებინა ბუნებრივი პარკის ტერიტორია და აეშენებინა უფრო ფართო საოფისე შენობა. აშშ-ის სამხედროები კუნძულის დატოვებას 2008 წლის გაზაფხულზე გეგმავდნენ.

სანტო-სტეფანოს სამხედრო ბაზა იქნა შერჩეული 2009 წლის ზაფხულში დიდი რვიანის სამიტისთვის, რაც სარდინიაზე ანტიგლობალისტებმა გააპროტესტეს.
ლამპიონე

ლამპიონე (სიც. — ლამპარი) — პატარა, კლდოვანი კუნძული ხმელთაშუა ზღვაში, რომელიც გეოგრაფიულად პელაგის კუნძულებს ხოლო ადმინისტრაციულად აგრიჯენტოს პროვინციას (სიცილიის რეგიონი) მიეკუთვნება. მისი სიგრძე 700 მეტრია, სიგანე 180 მ, მთლიანი ფართობი კი 1,2 კმ². უმაღლესი მწვერვალი ზღვის დონიდან 36 მეტრზე მდებარეობს.

კუნძული დაუსახლებელია და ერთადერთ ნაგებობას შუქურა წარმოადგენს. ლეგენდის თანახმად, ლამპიონე კლდე იყო, რომელიც ციკლოპებს გაუვარდათ ხელიდან.

ლამპიონე პელაგის კუნძულების საზღვაო ნაკრძალის შემადგენელი ნაწილია, შესაბამისად მკაცრადაა დაცული მცენარეულობა და ველური ბუნება. ენდემურ ცხოველებს შორისაა , რომელიც მალტური კედლის ხვლიკის ქვესახეობაა. წყლებში ბინადრობენ ზვიგენები.
ლინოზა

ლინოზა (სიც. ) — კუნძული ხმელთაშუა ზღვაში, პელაგის კუნძულებში, სიცილიის არხში. ადმინისტრაციულად შედის აგრიჯენტოს პროვინციის შემადგენლობაში (სიცილიის რეგიონი). მისი მოსახლეობა 450 ადამიანია.

კუნძული ვულკანური წარმოშობისაა და მისი ფართობი 5,45 კმ²-ია. შედგება კრატერების სერიისიგან, რომელთა შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია 195 მეტრი სიმაღლის მონტე-ვულკანო. უახლოესი მიწაა კუნძული ლამპადუზა, რომელიც 43 კმ-ით სამხრეთით მდებარეობს. თავად ლინოზა კი მალტის კუნძულ გოცოსგან დაშორებულია 119 კმ-ით დასავლეთით, სიცილიისგან 163 კმ-ით სამხრეთით და ტუნისის მაჰინდის კონცხიდან 165 კმ-ით აღმოსავლეთით.

ანტიკურ ხანაში და შემდეგ შუა საუკუნეებში, სხვადასხვა პერიოდში, კუნძული კოლონიზებული იყო ბერძნების, რომაელების და არაბების მიერ.

ლინოსას მოსახლეობა თევზაობის, მიწათმოქმედებისა და ტურიზმისგან მიღებული შემოსავლებით არსებობს.
გავი (კუნძული)

გავი — მომცრო კუნძული ტირენიის ზღვაში, იტალიის დასავლეთი სანაპირო ზოლის მოშორებით. მისი სიგრძე 700 მეტრია და ყველაზე პატარაა პონციანის კუნძულების ჯგუფში. მდებარეობს კუნძულ პონცადან 120 მეტრით ჩრდილოეთით. იგი საკმაოდ უსწორმასწოროა და დაუსახლებელი. წარმოადგენს ველური ბუნების ერთგავრ თავშესაფარს — გავრცელებულია ხვლიკების ისეთი სახეობები, რომლებიც მხოლოდ აქაა წარმოდგენილი, ისივე როგორც თაგვები, კურდღლები და მორიელები.
იტალიის მდინარეები

იტალიის მდინარეთა ქსელი ძირითადად თავს იყრის ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში, სადაც მიედინება იტალიის უდიდესი მდინარე — პო, რომელიც თავის შენაკადებთან და არხებთან ერთად აყალიბებს ფართო სატრანსპორტო სისტემას. პადანის დაბლობის აღმოსავლეთ ნაწილში მიედინება მდინარეები — ადიჯე, ბრენტა, პიავე, რენო და ა. შ. ქვედა დინებებში, დანალექების გამო მდინარეთა კალაპოტები ხშირად ვაკეზე მაღლა მდებარეობს. აგებულია წყალდიდობისგან დამცავი ჯებირები, თუმცა მათი გარღვევის შედეგად ხშირია მასშტაბური დატბორვებიც (ბოლო პერიოდში 2000 და 2006 წ. წ.) ჩრდილოეთ იტალიის მდინარეები, გარდა წვიმის წყლისა, ასევე იკვებებიან თოვლითა და მყინვარებით. ისინი ხასიათდებიან გაზაფხული-ზაფხული-შემოდგომის წყალდიდობებით, მიუხედავად ამისა, მდინარეები გამოიყენება საირიგაციოდ. ალპური მდინარეები ჰიდროენერგიის პოტენციალით ხასაითდებიან. ნახევარკუნძულის და კუნძულების მდინარეები წყალმარჩხია და ძირითადად წვიმის წყლით საზრდოობენ, წყალუხვობის პერიოდი შემოდგომა ზამთარში ახასიათებთ, ზაფხულში კი ხშირად შრებიან. მათ შორის უდიდესია არნო და ტიბრი.

იტალიის უდიდესი მდინარეების სია
პაკისტანის მიწისძვრა (2011)

პაკისტანის მიწისძვრა — 2011 წლის 19 იანვარს მიწისძვრა პაკისტანის ბალოჩისტანის პროვინციაში. 7,2 _\{} სიმძლავრის მიწისძვრა, პაკისტანის ადგილობრივი დროით 1 საათსა და 23 წუთზე, ჩ.გ.-ს 28.838°-სა და ა.გ.-ს 63.974°-ზე მოხდა. მიწისძვრის ეპიცენტრი 84 კილომეტრის სიღრმეში იყო. მიწისძვრა იგრძნობოდა შემდეგ ქვეყნებში: პაკისტანი, ინდოეთი, არაბთა გაერთიანებული საამიროები, ირანი, ავღანეთი, ომანი, კატარი და ბაჰრეინი.