iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჩინური მდინარის დელფინი

ჩინური მდინარის დელფინი ( , ასევე ცნობილი როგორც ბაიძი) — მტკნარი წყლის დელფინი, რომელიც ადამიანთამოპყრობის გამო დელფინთა შორის, პირველი მივიდა გადაშენების პირას. „იანძის ქალღმერთის“ სახელითაც მოიხსენიებენ. ბაიძი ჩინურად თეთრს ნიშნავს და „თეთრ დელფინს“ აღნიშნავს. ჩინეთიში ბაიძის იანძის დელფინად, თეთრფარფლება დელფინად და იანძის დელფინად მოიხსენიებენ. ჩინური მდინარის დელფინი განსხვავდება ჩინური თეთრი დელფინისა და მცირეფარფლება დელფინისაგან.

ინდუსტრიალიზაციისა და მდინარის სათევზაოდ, ტრანსპორტირებისა და ჰიდროექლეტროობის მისაღებად გამოყენნების შემდეგ ჩინური მდინარის დელფინის პოპულაცია მკვეთრად შემცირდა. 1980-იან წლებში მდინარე იანძის გამოკვლევებმა ცხადყო, რომ ბაიძი დელფინთა შორის პირველი სახეობა შეიძლება აღმოჩნდეს, რომელიც ადამიანთა მოპყრობის გამო გადაშენდება. ჩინეთის მთავრობამ მდინარე იანძის ვეშაპისებრთა ონსერვაციის გეგმა 2001 წელს მიიღო. სახეობის დასაცავად სხვადასხვა ღონისძიებას მიმართეს, მაგრამ 2006 წლის ექსპედიციამ მდინარეში ვერცერთი ბაიძი იპოვა. ორგანიზატორებმა ჩინური მდინარის დელფინი ფუნქციურად გადაშენებულად გამოაცხადა.

შვეიცარიელმა ეკონომისტმა, ავგუსტ პფაგერმა ეროვნული საოკეანო და ატმოსფერული ადმინისტრაციისადა იაპონიის მეთევზეთა კვლევების სააგენტოს საერთაშორისო წარმომადგენლებისგან დაკომპლექტებული გუნდის ექსპედიცია დააფინანსა, რომელიც ექვსი კვირის განმავლობაში დელფინთა არსებობის ნიშნებს ეძებდა. ამ სახეობის მოსაძებნად წინა ექსპედიციიდან (1997) დაახლოებით 10 წელი იყო გასული.

გავრცელებული ინფორმაციით, 2007 წლის აგვისტოში ჩინელმა მამაკაცმა ვიდეო გადაუღო იანძიში მოცურავე თეთრ ცხოველს. მართალია, სავარაუდოდ ვიდეოზე აღბეჭდილი ცხოველი ბაიძია, მაგრამ ერთი ან რამდენიმე ინდივიდის არსებობა არარის საკმარისი ფუნქციურად გადაშენებული სახეობის რეალური გადაშენებისგან დასაცავად. უკანასკნელი ცნობილი ბაიძი იყო , რომელიც 2002 წელს გარდაიცვალა. ბუნების მსოფლიო ფონდი ჩინური მდინარის დელფინის ჰაბიტატის შენარჩუნების ყველა შესაძლო ხერხის გამოყენებისკენ მოუწოდებს. ორსულობის პერიოდი 10-11 თვე გრძელდება და მდედრები ერთ ახალშობილს აჩენენ. ორსულობებს შორის პერიოდი 2 წელია. ახალშობილები დაახლოებით 80-90 სმ-ის სიგრძის არიან და დედები 8-20 თვის განმავლობაში უვლიან. მამრები სექსუალურად 4 წლის ასაკში მწიფდებიან, ხოლო ქალები - 6 წლის ასაკში. ზრდასრული მამრები დაახლოებით 2.3 მეტრის სიგრძის არიან, ხოლო მდედრები- 2.5 მეტრის, ყველაზე გრძელი სახეობა 2.7 მეტრის სიგრძისაა. იწონიან დაახლოებით 135-230 კილოგრამს და საშუალოდ 24 წელს ცოცხლობენ. მდინარე იანძის დელფინი ზურგის მხარეს ღია ლურჯიდან ნაცრისფრისკენ გარდამავალი ფერისაა, ხოლო მუცლის მხარეს თეთრია. თითო ყბაზე 31-36 ცალი კონუსისებური კბილი აქვს. ზუგის ფარფლი პატარა და სამკუთხა ფორმისაა და მდინარის ზედაპირზე ცურვისას ღია ფერის დროშას ჰგავს, რის გამოც „თეთრ-დროშა დელფინსაც“ უწოდებენ. ოკეანის დელფინებთან შედარებით პატარა თვალები აქვს.
სამხრეთ-აზიური მდინარის დელფინი

სამხრეთ-აზიური მდინარის დელფინი — საფრთხის ქვეშ მყოფი მტკნარი წყლის ან/და მდინარის დელფინი, რომელიც სამხრეთ აზიის რეგიონში ორი სუბსახეობითაა წარმოდგენილი: მდინარე განგის დელფინი (. . , პოპულაცია დაახლოებით 3500) და მდინარე ინდის დელფინი (. . , პოპულაცია დაახლოებით 1500). მდინარე განგის დელფინების ნახვა შესაძლებელია განგში, ბრაჰმაპუტრასა და მათშენაკადებში ბანგლადეშის, ინდოეთისა და ნეპალის ტერიტორიაზე, ხოლო მდინარე ინდის დელფინის ნახვა მხოლოდ პაკისტანში მდინარე ინდსა და მის არხებში და ინდოეთში მდინარებიასიშია შესაძლებელი. 11970-იანი წლებიდან 1998 წლამდე ამ დელფინებს სხვადასხვა სახეობას მიაკუთვნებდნენ, თუმცა 1998 წლიდან კლასიფიკაცია შეიცვალა და ერთი სახეობის ორ სხვადასხვა სუბ-სახეობად მიიჩნიეს. ინდოეთის მთავრობამ მდინარე განგის დელფინი ეროვნულ წყლის ცხოველად და ინდური ქალაქის, გუვაჰატის ოფიციალურ ცხოველად. გამოაცხადა, მდინარე ინდის დელფინი პაკისტანის მთავრობამ ეროვნულ ძუძუმწოვრად გამოაცხადა,ხოლოინდოეთის ხელისუფლებამ პენჯაბის შტატის წყლის ცხოველად.

ტაქსონომია და ევოლუცია
1801 წელს სახეობა ორმა სხვადასხვა ავტორმა, ლებეკმა და როქსბურგმა აღწერა, რის გამოც უცნობია, პირველი აღწერა ვის მიეწერება. 1970-იან წლებამდე სამხრეთაზიური მდინარის დელფინი ერთ სახეობად მიიჩნეოდა. ორი სუბსახეობა გეოგრაფიულად ერთმანეთისგან გამოყოფილია და ასეულობით წლების მანძილზე ერთმანეთთან არ შეჯვარებულა. თავის ქალის სტრუქტურაზე, ხერხემლისა და ლიპიდების შემადგენლობაზე დაყრდნობით მეცნიერებმა ორი პოპულაცია 1970-იანი წლების დასაწყისში ერთმანეთისგან სხვადასხვა სახეობად გამოყო. 1998 წელს კვლევებმა ახალი კითხვები წარმოშვა, რის შემდეგაც თანამედროვე ტექნიკის გამოყენებით, როგორიცაა მოლეკულური მიმდევრობების ანალიზი, აღნიშნული სახეობები ერთი სახეობის ორ სუბსახეობად მიიჩნიეს. მიტოქონდრიული დნმ-ის ანალიზმა აჩვენა, რომ აღნიშნული სუბსახეობები გამოყოფილი სახეობების ნიშნებს არ ავლენენ. დღეისთვის მიღებული კლასიფიკაციით ორი სუბსახეობა: მდინარე განგის დელფინი (. . ) და მდინარე ინდის დელფინი (. . ) -ის გვარში ერთიანდება.

სამხრეთ-აზიური მდინარის დელფინის სინონიმებია: მდინარის ბრმა დელფინი და გვერდულადმცურავი დელფინი. მდინარე განგის სუბსახეობას განგის სუსუსა და შუშუკს უწოდებენ, ხოლო მდინარე ინდის სუბსახეობას ბჰულანს, ინდის დელფინსა და ინდის ბრმა დელფინს.

ორი სუბსახეობის მიტოქონდრიული დნმ-ის განსხვავების სიხშირის შეფასებით, აღნიშნული სუბსახეობები მათ საერთო წინაპრებს დაახლოებით 550 000 წლის წინ გამოეყვნენ. ამ სუბსახეობების წინაპარი მიოცენის შუა ხანებში ზღვის დონის მატებისას სამხრეთ აზიის კონტინენტურ ზღვებში მობიინადრე ცხოველი უნდა ყოფილიყო. უძველესი განამარხებული ნიმუში, რომელიც აღნიშნულ სახეობას მიეკუთვნება, მხოლოდ 12 000 წლისაა.

აღწერა
მდინარის ყველა დელფინის მსგავსად სამხრეთ-აზიურ მდინარის დელფინს გრძელი, წაწვეტებული ცხვირი აქვს. როგორც ზედა, ისე ქვედა ყბის კბილების დანახვა მაშინაცაა შესაძლებელი, როდესაც პირი მოკუმული აქვთ. ახალშობილების კბილები თითქმის ინჩის სიგრძის, თხელი და მორკალულია. ზრდასთან ერთად, კბილებიც ფორმაც იცვლება: ზრდასრულთა კვილები კვადრატული, ძვლოვანი და თეფშისებურია. დინგი ბოლოსკენ ვიწროვდება. ნავიგაციისა და ნადირობისთვის ექოლოკაციას იყენებენ.
პარაზიტოიდი

პარაზიტოიდი − ორგანიზმი, რომელიც მასპინძელთა მჭიდროდ ცხოვრობს, იყენებს მას და საბოლოოდ კლავს. პარაზიტოიდიზმი ერთ-ერთია პარაზიტიზმის 6 ძირითადი ევოლუციური სტაბილური სტრატეგიიდან და განსხვავდება პროგნოზისიზმისგან, რომელიც უფრომეტად მტაცებლობისსტრატეგიას წარმოადგენს.

პარაზიტოიდების სტრატეგიები სხვადასხვაგვარია: დაწყებული მასპინძლის შიგნით ცხოვრებით, დამთავრებული ზრდასრულ მასპინძელთან შეწყმითა და მის გარეთ ცხოვრებით. პარაზიტიტიზმის იმ ფორმას, რომლის დროსაც პარაზიტის მასპინძელიც ასევე პარაზიტია, ჰიპერპარაზიტიზმი ეწოდება. მუხის ვაშლის შემთხვევაში ხუთი დონის პარაზიტის ხილვაა შესაძლებელი. ზოგიერთი პარაზიტოიდი გავლენას ახდენს მასპინძლის ქცევაზე, რითიც პარაზიტოიდების გავრცელებას უწყობს ხელს.

პარაზიტოიდები მწერების სხვადასხვა ტაქსონომიურ ერთეულში გვხვდება. დიდი ნაწილი სიფრიფანაფრთიანია. პარაზიტოიდული ცხოვრების წესი აქვთ ორფრთიანებსა და ხოჭოებსაც.

პარაზიტოიდიზმის ბიოლოგიამ სამეცნიერო-ფანტასტიკის ავტორები და სცენარისტები შთააგონა, რომელთაც არაერთი პარაზიტოიდული უცხოპლანეტელი შექმნეს, რომლებიც თავიანთ მასპინძლებს კლავენ, როგორცა რიდლი სკოტის მიერ 1979 წელს შექმნილ ფილმში უცხო.

ისტორია
პირველი ბუნებისმეტყველი, რომელმაც პარაზიტოიდები აღწერა და შეისწავლა მარია სიბილა მერიანი (1647-1717) იყო. ტერმნი პარაზიტოიდი 1913 წელს შვედმა-ფინელმა მწერალმა, ოტო როიტერმა შემოიღო, რომელიც შემდეგ ინგლისურ ენაში მისმა მიმომხილველმა, ენტომოლოგმა უილიამ მორტონ უილერმა დაამკვიდრა. როიტერმა ამ ტერმინით ის სტრატეგია აღწერა, რომელსაც პარაზიტი იყენებს ინდივიდუალური მასპინძლის შიგნით ან სხეულზე საცხოვრებლად, რომლითაც საბოლოოდ მასპინძელს კლავს. ამ პერიოდიდან ტერმინი ფართოდ გავრცელდა სამეცნიერო წრეებში.

გავლენა მასპინძლის ქცევაზე
ზოგიერთი პარაზიტოიდი გავლენას ახდენს მასპინძლის ქცევაზე. ამის მაგალითია , რომელიც მასპინძელ ჭიანჭველებს ბალახის ღერებზე მოჭიდებას აიძულებს. მსგავსად იქცევიან მარაოფრთიანებიც. ძუძუმწოვრების შემთხვევაში, ნეიროტროფული ვირუცები მასპინძლის ცენტრალურ ნერვულ სისტემას აზიანებენ და საბოლოოდ კლავენ მას. მასპინძლის ქცევაზე გავლენას ახდენს -ც. მწერების ეს სახეობა თავისი მასპინძლის, მათ შორის, სკის ფუტკრის სხეულზე კვერცხსადებით ეკრობა და მასპინძელს ბუდის დატოვებას აიძულებს. მასპინძელი საბოლოოდ კვდება.

პოპულარლ კულტურაში
ჩარლზ დარვინი
პარაზიტოიდებმა შთააგონეს ჩარლზ დარვინიც. მეცნიერი 1860 წელს ამერიკელ ბუნებისმეტყველ ეისა გრეის სწორედ პარაზიტოიდების შესახებ წერდა. პალეოტოლოგი დონალდ პროტერო შენიშნავს, რომ ვიქტორიანული ერის რელიგიური აზროვნების ხალხი, მათ შორის დარვინიც, შეშინებული იყვნენ იმ ფაქტით, რომ ბუნებაში სისასტიკის ისეთი შემთხვევები არსებობდა, როგორიც განსაკუთრებით იჩენდა თავს მედრების ოჯახისკრაზანებში.

სამეცნიერო ფანტასტიკაში
პარაზიტოიდებმა სამეცნიერო ფანტასტიკის ავტორებსა და სცენარისტებს პარაზიტული უცხოპლანეტური სახეობების შექმნა შთააგონეს, რომლებიც თავიანთ მასპინძლებს კლავენ. ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სახეობაა ქსენომორფი, რომელიც რიდლი სკოტის ფილმში „უცხო“ ჩნდება. ქსენომორფები მასპინძლებად ადამიანის სხეულს იყენებენ, პირში უძვრებიან და მკერდიდან ამოდიან. მოლეკულური ბიოლოგი ალექს სერსელი აღნიშნავს, რომ მეთოდი, რომლის მეშვეობითაც ქსენომორფები ადამიანის პირს თავიანთი ემბრიონის იმპლანტირებისთვის იყენებენ, პარაზიტოიდი კრაზანების მიერ მასპინძლის ორგანიზმში კვერცხების დადების მსგავსია.
იგაპო

იგაპო (წარმოდგება ძვ. ტუპის ენიდან: „ფესვების ტყე“) − ტერმინი, რომლითაც ბრაზილიაში ამაზონის ბიომის მდინარეების წყლით დატბორილი ტყეები აღინიშნება. მსგავსი ტყეები და ჭაობიანი ტყეები სეზონურად მტკნარი წყლით ივსება. იგაპო ჩვეულებრივ ქვედა დონის მდინარეებისა და მტკნარი ტბების ირგვლივ წარმოიქმნება. მტკნარი წყლის ჭაობის ტყეები სხვადასხვა კლიმატურ ზონაში გვხვდება: დაწყებული სუბარქტიკული სარტყლიდან, დამთავრებული სუბტროპიკებითა და ტროპიკებით. ბრაზილიის ამაზონის დაბლობის სეზონურ მტკნარი წყლით დატბორილ ტყეებს ვარზეას უწოდებენ, რომელიც ბევრი რამით იგაპოს წააგავს. ორ ჰაბიტატს შორის მთავარი განმასხვავებელი ნიშანი წყლის ნაკადებია.

დახასიათება
იგაპო უმთავრესად სეზონური უხვი წვიმების შედეგად წარმოიქმნება. ზოგიერთ სივრცეში ხეები წელიწადში 6 თვის მანძილზე წყალშია მოქცეული. იგაპოს ეკოსისტემები უმთავრესად ღიაა და საშუალოდ 30% 20-25 მეტრის სიმაღლის წარაფებითაა დაფარული. იგაპოს ხეები მრავალფეროვანია. მტკნარი წყლის ჭაობის ტყეების ხეების განვითარება მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული მიკროტოპოგრაფიასა და დატბორვის ინტენსივობაზე. ჭაობიან ტყეებს გარემოსთვის ზიანის მიყენებაც შეუძლია და მხოლოდ მცირე სახეობის ხეებს შეუძლიათ სიცოცხლისუნარიანობის შენარჩუნება და სხვა სახეობის ხეებზე დომინირება. იგაპოს ეკოსისტემაში ყველაზე ხშირად პარკოსნები გვხდება, ზოგიერთი ჭაობიანი ტყე კი მხოლოდ პარკოსნებითაა შექმნილი. ერთი სახეობის პარკოსნებით შექმნილ იგაპო უხვი აზოტიფიკაციით გამოირჩევა.

მტკნარი წყლის ჭაობიანი ტყეები ჭარბტენიანი ტერიტორიების ორ კატეგორიად იყოფა: მუდმივ და პერიოდულ ტყეებად. ამ კატეგორიებად დაყოფას მაღალი მიკროტოპოგრაფიული ვარიაცია განაპირობებს. ტოპოგრაფიული განსხვავების გამო ხეების გავრცელების სივრცე შეზღუდულია და მცირე ტერიტორიაზეა გავრცელებული.

იგაპოს ეკოსისტემაში ფრინველების, ძუძუმწოვრების, რეპტილიების, ამფიბიების, თევზებისა და უხერხემლოების მრავალი სახეობა ბინადრობს. ჭაობიანი ტერიტორიებისა და სახეობებით მდიდარი ჭაობიანი ტყეების ბიომრავალფეროვნება განსხვავდება და ბოლომდე არ არის ცნობილი. სამხრეთ ამერიკის სხვა ტყეებისგან განსხვავებით იგაპოს ეკოსისტემა ხეების სახეობებით არ გამოირჩევა. დიდი ზომის ხმელეთის ძუძუმწოვრები წყალდიდობასთან გასამკლავებლად სხვადასხვა სტრატეგიას მიმართავენ: წითელი მაზამა და საყელოიანი პეკარა კუნძულებისკენ გადაადგილდებიან და მცენარეებითა და ხილით იკვებებიან. თეთრტუჩა პეკარებსა და ტაპირებზე სეზონური წყალდიდობა მნიშვნელოვან გავლენას არ ახდენს.
ფრედა ბაჯი

ანნა ფრედერიკა (ფრედა) ბაჯი — ავსტრალიელი ბიოლოგი, პროფესორი და ფემინისტი. სწავლობდა ოქსფორდის ქალთა უმაღლეს სასწავლებელში. 1907 წელს მელბურნის უნივერსიტეტისგან სამეცნიერო ხარისხი მიიღო და ექსტენსიური კარიერაც ამ პერიოდიდან დაიწყო. მუშაობდა ახალგაზრდა დემონსტრანტად ბიოლოგიაში. 1908 წელს გაიმარჯვა მეფის კოლეჯის გაცვლით პროგრამაში და 1909 წელს ლონდონში გაემგზავრა ართურ დენდის ხელმძღვანელობით, რის შემდეგაც ფრედა 1910-1911 წლებში ფრედა ლინეარული საზოგადოების წევრი გახდა. შემდეგ ფრედა მელბურნის უნივერსიტეტში დაბრუნდა. 1913 წელს ქვინსლენდის უნივერსიტეტის შეთავაზება მიიღო და ბიოლოგიის ლექტორი გახდა. 1914 წლის 8 თებერვალს ფრედა ბაჯი ქვინსლენდის უნივერსიტეტში დაბრუნდა და 32 წლის მანძილზე ხელმძღვანელი იყო. 1928-1929 წლებში უნივერსიტეტის ქალთა ავსტრალიის ფედერაციის პრეზიდენტი იყო. 1941 წლიდან 1946 წლამდე ის ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრი იყო. გარდაიცვალა 1970 წელს ბრისბენში, ხერხემლის არტერიოსკლეროზისგან.

ადრეული წლები
ფრედა ბაჯი 1883 წლის 11 აპრილს, ვიქტორიაში დაიბადა. 1891 წლის ივლისში მამის გარდაცვალების შემდეგ ფრედას დედამ სამივე შვილი ინგლისში წაიყვანა, სადაც ფრედა ოქსფორდის გოგონათა უმაღლეს სასწავლებელში ჩაირიცხა. 1894 წელს მელბურნში დაბრუნების შემდეგ ფრედა ფეირლაითის სკოლაში შევიდა. მეცნეირებისადმი მამის ენთუზიაზმით შთაგონებულმა 1901 წელს მელბურნის უნივერსიტეტში დაიწყო სწავლა. ბაკალავრის ხარისხი 1905 წელს, ხოლო მაგისტრის წოდება 1907 წელს მიიღო.

აქტივიზმი
ფრედა ბაჯი ქალთა უფლებებისთვის იბრძოდა. მან ქვინსლენდში იმოგზაურა, რათა ქალები უნივერსიტეტში სწავლისკენ შეეხალისებინა. დაინტერესებული იყო ქალთა ორგანიზაციებით, ჯგუფებითა და აქტივობებით. იყო ქვინსლენდის ქალთა ეროვნული საბჭოს საპატიო წევრი.

პირადი ცხოვრება
პირველი მსოფლიო ომის დროს ფრედა ბაჯი ქვინსლენდის რეკრუტირების კომიტეტის წევრი, ხოლო ორივე მსოფლიო ომში უნივერსიტეტის ქალთა საომარი ჯგუფების პრეზიდენტი იყო. იყო ხელოვნების ეროვნული გალერეების ასოციაციის წევრი, მეთორმეტე ღამის თეატრისა და ბრისბეინის რეპორტიორთა საზოგადოების წევრი. დაინტერესებული იყო ჰოკეით. 1925-1931 წლებში ქვინსლენდის ქალთა ჰოკეის ასოციაციის პრეზიდენტი იყო.
მერი ელიზაბეთ ბარბერი

მერი ელიზაბეთ ბარბერი (5 იანვარი, 1818 — 4 სექტემბერი, 1899) — საუკუნის წარმოშობით ბრიტანელი მოყვრული მეცნიერი. ფორმალური განათლების გარეშე მან თავისი სახელი დატოვა ბოტანიკაში, ორნიტოლოგიასა და ენტომოლოგიაში. იყო აღიარებული პოეტი და მხატვარი. საკუთარი სამეცნიერო ნაშრომების ილუსტრატორი, რომელსაც ისეთი საზოგადოებები შეისწავლიდნენ,როგორებიც ლონდონის სამეფო ენტომოლოგიური საზოგადოება, კევის სამეფო ბოტანიკური ბაღები და ლონდონის ლინეარული საზოგადოებაა.

ადრეული წლები
მერი ელიზაბეთ ბოუკერი უილტშირში, სამხრეთ ნიუტონში, 1818 წლის 5 იანვარს დაიბადა. ის თერთმეტი შვილიდან მეცხრე და პირველი ქალიშვილი იყო. მამამისი საშუალო სიმდიდრის ფერმერი იყო და ბამბის წარმოების საკუთარ ბიზნესს ფლობდა. 1820 წელს სხვა მოსახლეებთან ერთად ოჯახი სამხრეთ აფრიკაში, კაპის კოლონიაში გადასახლდა იმ იმედით, რომ სამხრეთ აფრიკის მთავრობა 18 წელს გადაცილებულ ყოველ ადამიანს 100 აკრის მიწას გადასცემდნენ. ბოუკერების ოჯახმა მიწა ალბანიში გრაიამსთაუნის მახლობლად მიიღო. მისი შვილებისა და მუშებისთვის სკოლა ააშენა. ბუნების ისტორიისადმი მამის სიმპათიამ ბავშვების განათლებაზე დიდი გავლენა იქონია.

მერისა და მის ძმებს ბუნების ისტორიის სიყვარული აერთიანებდათ, თუმცა წიგნი, რომელმაც მისი ცხოვრება შეცვალა ირლანდიელი ბოტანიკოსის, უილიამ ჰენრი ჰარვის 1838 წლის წიგნი , აღმოჩნდა. მერი მცენარეთა სტრუქტურამ და კლასიფიკაციის ლინესეულმა სისტემამ აღაფრთოვანა. მალე მერი ელიზაბეთი უილიამ ჰენრი ჰარვისთვის სამხრეთ აფრიკიდან მცენარეთა მთავარი მიმწოდებელი აღმოჩნდა და ზოგიერთი სახეობის კლასიფიკაციაშიც ეხმარებოდა. 30 წელზე მეტი ხნის მიმოწერის განმავლობაში, მან ჰარვის დაახლოებით 1000 სახეობის მცენარე გაუგზავნა შენიშვნებითურთ. ბიოლოგს ბრიტანელ ბოტანიკოს იოზეფ დალტონ ჰუკერთანაც ჰქონდა მიმოწერა.

1842 წელს ფრედერიკ უილიამ ბარბერზე იქორწინა, ანალიტიკოს ქიმიკოსზე, რომელსაც სამხრეთ აფრიკაში ფერმა ჰქონდა. მათ ორი ვაჟი და ქალიშვილი შეეძინათ. მერი ელიზაბეთ ბარბერი მოქანდაკე ივან მიტფორდ-ბარბერტონის ბებია იყო.

წვლილი
ბოტანიკა
ბარბერმა სამხრეთ აფრიკის ფლორისა და ფაუნის კვლევით დიდი წვლილი შეიტანა ბოტანიკაში. მცენარეთა არაერთ სახეობას სახელი მის მიხედვით ეწოდა. მან და მისმა უმცროსმა ძმამ, ნატურალისტმა ჯეიმზ ჰენრი ბოუკერმა მანამდე უცნობი არაერთი სახეობის მცენარე დუბლინის ტრინიტის კოლეჯის ჰერბარიუმსა და კევის სამეფო ბოტანიკური ბაღებს გაუგზავნეს.

ბარბერმა პირველმა აღმოაჩინა , იგივე ხე-ალოე, რომელიც ბოტანიკოსმა სამხრეთ აფრიკაში, ტრანსკეიში შეაგროვა. ბარბერმა მცენარის ნიუშები და მისი ყვავილები კევის სამეფო ბოტანიკურ ბაღებს გაუგზავნა, სადაც 1874 წელს უილიამ ტარნერ თისელტონ-დიერმა (1843-1928) ბარბერის პატივსაცემად სამეცნიერო სახელი შეურჩია.

სხვა აქტივობები
1850-იან წლებში ბარბერი თავის უფროს ძმას, თომას ჰოლდენ ბოუკერს ეხმარებოდა სამხრეთ აფრიკაში ქვის ხანის პირველი კოლექციებისთვის ნიმუშების თავმოყრაში. 1870-იან წლებში ბარბერმა სამხრეთ აფრიკაში ბრილიანტებისა და ოქროს აღმოჩენის შესახებ სტატიებს წერდა. არაერთ ნახატში ბრილიანტების მინდვრების სცენები აქვს ასახული.

ბოლო წლები
1889 წლისთვის ბარბერმა ევროპაში სამოგზაუროდ საკმარისი თანხა შეაგროვა. პირველად კევის ბოტანიკურ ბაღებს ესტუმრა, შემდეგ კი მთელი ევროპის მასშტაბით მეცნიერ მეგობრებს ესტუმრა. გარდაიცვალა კვაზულუ-ნატალის პროვინციაში, 1899 წელს.
იუჯინი კლარკი

იუჯინი კლარკი ასევე ცნობილი როგორც ქალი-ზვიგენი (დ. 4 მაისი, 1922 — გ. 25 თებერვალი, 2015) — ამერიკელი იქთიოლოგი, ცნობილი ზვიგენების ქცევის შესწავლითა და შეზრდილყბიანების კვლევით. კლარკი აკვალანგით ყვინთვის საკვლევი მიზნებით გამოყენების პიონერია. საზღვაო ბიოლოგიაში კლარკს დიდი ავტორიტეტი ჰქონდა და ფართოდ იყო ცნობილი. მეცნიერი თავის პოპულარობას საზღვაო კონსერვაციის ხელშეწყობისთვის იყენებდა.

ადრეული წლები და განათლება
იუჯინი კლარკი ნიუ-იორკში დაიბადა. მამამისი, ჩარლზ კლარკი ორი წლის ასაკში დაკარგა. დედა იუმიკო მოტომი მოგვიანებით იაპონელ რესტორნის მეპატრონეს, მასატომო ნობუს გაჰყვა ცოლად.

სწავლობდა ლონგ აილენდზე, ვუდსაიდში, შემდეგ კი ქვინსში ბრაიანის უმაღლეს სკოლაში მოეწყო.

კლარკი ადრეული ასაკიდანვე საზღვაო მეცნიერებით იყო დაინტერესებული. სასკოლო მოხსენებების დიდი ნაწილი საზღვაო ბიოლოგიის თემებს მოიცავს. ნიუ-იორკის აკვარიუმში პირველი სტუმრობის შემდეგ ოკეანის ცხოველებით აღფრთოვანებული კლარკი ამ ადგილას ყოველ შაბათს ბრუნდებოდა. კლარკის ოკეანოგრაფად ქცევაში დიდი გავლენა იქონია ბუნებისმეტყველ უილიამ ბიიბის ნაშრომმა.

აკადემიური და სამეცნიერო მოღვაწეობა
1942 წელს კლარკმა ზოოლოგიაში ხელოვნების ბაკალავრის წოდება მიიღო ჰანტერის კოლეჯისაგან. ზაფხულის განმავლობაში ის მიჩიგანის ბიოლოგიის უნივერსიტეტში სწავლობდა და კომპანიაში ქიმიკოსად მუშაობდა. მაგისტრისა და ფილოსოფიის დოქტორანტის ხარისხი კლარკმა ნიუ-იორკის უნივერსიტეტისგან მიიღო. სწავლის დროს კლარკი კალიფორნიაში ოკეანოგრაფიის ინსტიტუტში, ნიუ-იორკში ბუნების ისტორიის ამერიკის მუზეუმში, მასაჩუსეტსში საზღვაო ბიოლოგიურ ლაბორატორიასა და ბიმინში ლერნერის საზღვაო ლაბორატორიაში მკვლევარად მუშაობდა.

1949 წელს საზღვაო კვლევების ოფისის პროგრამის შესაბამისად კლარკი გუამში, მარშალის კუნძულებზე, პალაუში, ჩრდილოეთ მარიანას კუნძულებსა და კაროლინის კუნძულებზე თევზების პოპულაციას შეისწავლიდა. სადოქტორო კვლევის შემდეგ კლარკმა ფულბრაითის გაცვლითი პროგრამით იქთიოლოგიური კვლევების გასაგრძელებლად ეგვიპტეში, წითელი ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე, ჰურგადაში, საზღვაო ბიოლოგიურ სადგურში გადაინაცვლა. სწორედ ეს გამოცდილება აღწერა კლარკმა თავის პირველ წიგნში, (1953). ავტორისთვის წიგნი წარმატებული აღმოჩნდა.

1954 წელს ვანდერბილტების ოჯახმა (რომლებიც კლარკის პირველი წიგნის მოყვარულები იყვნენ) მეცნიერი ფლორიდაში მიიწვიეს.

ჰეიზის კონცხის საზღვაო ლაბორატორიაში კლარკი ადგილობრივ მეთევზესთან, ბერილ ჩედუიკთან ერთად მუშაობდა, რომელიც ზვიგენების დაჭერაში დახელოვნებული იყო. ლაბორატორიის დაარსებისას ჩედუიკი კლარკის ერთადერთი თანაშემწე იყო. ზვიგენების გამოკვლევის პირველი თხოვნა ახალი ინგლისის სამედიცინო კვლევის ინსტიტუტის დირექტორისგან, ჯონ ჰელენისგან, მიიღეს. სამეცნიერო ჟურნალებში ლაბორატორიის მუშაობის შესახებ გამოქვეყნებული სტატიების შემდეგ ლაბორატორიაში მკვლევართა მრავალი თხოვნა მიიღეს. მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან მკვლევრებმა ჰეიზის კონცხს მიაშურეს. ჰეიზის კონცხის ვიზიტორ მკვლევართა შორის იყო სილვია ირლიც, რომელიც დიუკის უნივერსიტეტისთვის წყალმცენარეებზე დისერტაციას წერდა. ირლი კლარკს ჰერბარიუმის შექმნაში დაეხმარა.
ასტიგმატიზმი

ასტიგმატიზმი — თვალის შუქმტეხი აპარატის დეფექტი, რაც გამოწვეულია რქოვანას და უფრო იშვიათად, ბროლის ზედაპირის არათანაბარი სიმრუდით. ერთ თვალში ამეტროპიის სხვადასხვა სახის, ან ერთი სახის ამეტროპიის სხვადასხვა ხარისხის შერწყმა.

ასტიგმატიზმი არის ორ მთავარ ურთიერთპერპენდიკულარულ მერიდიანზე ყველაზე ძლიერი და ყველაზე სუსტი გარდამტეხი უნარი. ამის შედეგად ბადურაზე მიიღება საგნების არამკაფიო და დამახინჯებული გამოსახულებები. ზოგჯერ ასტიგმატიზმი ვითარდება ოპერაციის, რქოვანას დაავადების, თვალების ჭრილობების შემდეგ. განასხვავებენ მის შემდეგ სახეებს: მარტივი ასტიგმატიზმი: – ერთ–ერთ მთავარ მერიდიანში ემეტროპია, მეორეში – მიოპია ან ჰიპერმეტროპია; რთული ასტიგმატიზმი – ორივე მთავარ მერიდიანში ერთნაირი სახის ამეტროპია, მაგრამ სხვადასხვა ხარისხის; შერეული ასტიგმატიზმი – ერთ–ერთ მთავარ მერიდიანში აღინიშნება მიოპია, ხოლო მეორეში – ჰიპერმეტროპია.

მოსახლეობის ერთ მეოთხედში აღინიშნება ე.წ. ფიზიოლოგიური ასტიგმატიზმი (0.5 ), რაც არ მოითხოვს ჩარევას, თუმცა თუ ასტიგმატიზმის დონე აღემატება 1.0, ეს გავლენას ახდენს მხედველობაზე და საჭიროებს კორექციას. ასტიმატიზმის დიაგნოსტირება ხშირად ხდება ბავშვებში დაახლოებით ორი წლის ასაკში მხედველობის პროფილაქტიკური შემოწმებისას.

სიმპტომები
ასტიგმატიზმისას შესამჩნევია მხედველობის დაქვეითება, ზოგჯერ საგნების დამახინჯებულად ხედვა, მუშაობის დროს თვალის სწრაფად დაღლა, თავის ტკივილი. გამოკვლევისას აღინიშნება თვალის გარდამტეხ ძალებში განსხვავება სხვადასხვა მერიდიანებში. დიაგნოზი ეყრდნობა რეფრაქციის განსაზღვრას მთავარ გარდამტეხ მერიდიანში.

მკურნალობა
ხშირ შემთხვევაში ასტიგმატიზმის სიმპტომები იმდენად უმნიშვნელოა რომ მკურნალობას არც საჭიროებს. ასტიგმატიზმის კორექცია თუ დროულად არ მოხდა, ის პროგრესირებას განაგრძობს და სერიოზული გართულებები შეიძლება გამოიწვიოს. კორექციის ყველაზე გავრცელებული სახეებია: სათვალე, ლინზები, ლაზერული კორექცია, ქირურგიული ჩარევა და სხვა.

დიაგნოზირება
ასტიგმატიზმის დიაგნოზირება მხედველობის რუტინული გამოკვლევითაც შესაძლებელია. ეს გამოკვლევა თვალების ფოკუსირების უნარს ამოწმებს და ძალიან მნიშვნელოვანია ყველასთვის, რადგან ზოგჯერ ასტიგმატიზმის დიაგნოზირება წლების განმავლობაში ვერ ხერხდება, რამაც შესაძლოა კითხვისა და კონცენტრაციის უნარზე უარყოფითად იმოქმედოს.

ისტორია
1793 წელს, სტუდენტმა თომას იანგმა აღმოაჩინა, რომ მას ცალ თვალში მხედველობის პრობლემა ჰქონდა. შემდგომ წლებში ის აკვირდებოდა საკუთარ თვალს და 1801 წელს მისივე დასკვნები წარმოადგინა.

ჯორჯ ბიდელ ეირმა თომას იანგისაგან დამოუკიდებლად საკუთარ თვალზე აღმოაჩინა ასტიგმატიზმის ფენომენი 1825 .. მან საკუთარი დაკვირვებები გამოაქვეყნა 1825 1827 წლის თებერვალში, კემბრიჯის ფილოსოფოსთა საზოგადოებაში. ეირმა მიიღო ოპტიკიდან ლინზები. ამავე პერიოდში მან მიიღო ცილინდრული ლინზები და სახელი დაარქვა მას არა ჯორჯ ბიდელ ეირმა, არამედ უილიამ უეველმა.

1860-იანი წლებისთის ასტიგმატიზმი უკვე იყო კარგად დადგენილი კონცეფია ოფთალმოლოგიაში, ხოლო წიგნის თავები აღწერდნენ ასტიგმატიზმის დასაწყისს.