მეჰმედ II გირეის სამარხი

მეჰმედ გირეის დურბე (დიდი რვაკუთხა სამარხი, სამი ხანის დურბე; ) — მე-16 საუკუნის ხანის სამარხი ყირიმში, ქალაქ ბახჩისარაის ესკი-იურტის მხარეში. აქ დაკრძალულია ყირიმის ხანები: მეჰმედ გირეი (1532-1584), საადეთ გირეი (დაახლოებით 1550-1587) და მეჰმედ გირეი (1584-1629) - მამა, შვილი და შვილიშვილი, ასევე მურად გირეი და საფა გირეი  (მეჰმედ გირეის უმცროსი ვაჟები).

უკრაინაში დურბე დიდი ოქტაგონის საფლავი რეესტრში შესულია, როგორც ეროვნული მნიშვნელობის კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი.

ამჟამად მეჰმედ გირეის დურბე ბახჩისარაის ისტორიული, კულტურული და არქეოლოგიური მუზეუმ-ნაკრძალის ერთ-ერთი დაცული ადგილია.

ისტორია
1584 წლის გაზაფხულზე ოსმალეთის სულთანმა მურად -მ მეჰმედ გირეი თურქეთ-სპარსეთის ომში (1578-1590 წწ.) დახმარებაზე უარის თქმის გამო ტახტიდან გადააყენა და მის ნაცვლად მისი უმცროსი ძმა, ისლამ გირეი დანიშნა. იმავე წლის მაისში ისლამ გირეი  ოსმან ფაშას მხარდაჭერით კეფეში ოსმალეთის ფლოტით ჩავიდა. მეჰმედ სულთანს არ დაემორჩილა და კეფეს ალყა შემოარტყა, მაგრამ ყირიმელმა ბეგებმა ალი ბეი შირინის მეთაურობით გადაწყვიტეს წინააღმდეგობა არ გაეწიათ და ახალი ხანის მხარეს გადავიდნენ. მეჰმედს მხოლოდ ნოღაი მურზა დარჩა ერთგული.

ჩამოგდებული მეჰმედ გირეი  თავის ვაჟებთან ერთად ნოღაის ურდოში გაიქცა. ხანის უმცროსი ძმები კი მის დასაჭერად გაემართნენ. კანლიჩაკის პერეკოპის მიდამოებში მეჰმედ გირეი დაიჭირა და მისმა ძმამ, ალფ გირეიმ მოკლა. გარდაცვლილი ხანის ცხედარი ბახჩისარაიში ჩამოასვენეს და ესკი-იურტის დურბეში დაკრძალეს.

საინტერესოა, რომ დევლეთ გირეის ხუთივე ვაჟი, რომლებიც სხვადასხვა წლებში ყირიმის ტახტს იკავებდნენ, სხვადასხვა ადგილას დაკრძალეს: მეჰმედ გირეი ესკი-იურტში, ისლამ გირეი აკ-კერმანში, სელიმ გირეი ჰამუშანში; ხოლო ხანის სასახლის დინასტიურ მავზოლეუმში მხოლოდ გაზი გირეიმ იპოვა განსასვენებელი. ფეთიჰ გირეის დაკრძალვის ზუსტი ადგილი უცნობია.

საადეთ გირეისა და მისი ძმების სიკვდილი და დაკრძალვა
მეჰმედის უფროსი ვაჟი, საადეთ გირეი და მისი ძმები საფა და მურად გირეი ყირიმიდან ნოღაის მომთაბარე ბანაკებში გაიქცნენ. 1585 წლის გაზაფხულზე საადეთ გირეიმ ყირიმის სახანოს წინააღმდეგ ილაშქრა, მაგრამ დამარცხდა. ძმები დაშორდნენ: საადეთ გირეი კუმიკიაში წავიდა, საფა გირეი - ჩერქეზეთში, მურად გირეი კი ასტრახანში ჩავიდა, სადაც რუსეთის ცარს ემსახურებოდა.

1587 წლის შემოდგომაზე საადეთ გირეი მოულოდნელად ასტრახანში გარდაიცვალა. ვარაუდობენ, რომ იგი მოკლეს მოსკოვის მთავრობის ბრძანებით, რომელმაც საიდუმლო მოლაპარაკებები ასტრახანის ოსმალეთისთვის გადაცემის შესახებ შეიტყო. საადეთ გირეი დაკრძალეს ოჯახურ დურბეში.

მეჰმედ გირეის დურბე არის ხანების ერთ-ერთი ბოლო სამარხი სასახლის გარეთ. იქ დაკრძალული ყველა ხანი ჩამოცილებული იყო ძალაუფლებას და მის დასაბრუნებლად იბრძოდა მმართველ ხანებთან.

ნაგებობა რვაკუთხაა, კედლები თითქმის ორი მეტრის სისქისაა, აქვს რვა თაღოვანი ნიშა, რომელთაგან ერთში ჩრდილო-აღმოსავლეთის მხარეს არის შესასვლელი, ზემოთ კი რვა თაღოვანი სარკმლის რიგი; თავდაპირველად ფანჯრებს ჰქონდა მარმარილოს ჩარჩოები და ლითონის გისოსები. დიდი გუმბათი განთავსებულია შენობის შიგნით წვეტიან თაღებზე. შენობა გამოირჩევა უნაკლო პროპორციულობით, თავშეკავებული დეკორით და სავარაუდოდ ოსმალეთის არქიტექტურის გავლენას ატარებს. ანალიზი აჩვენებს, რომ დურბეს დიზაინი შესაძლოა ეკუთვნოდეს ხოჯა-სინანის ერთ-ერთ მოწაფეს, რომელიც ყირიმში, გეზლევში მუშაობდა.

ამჟამად „დურბის დიდი რვაკუთხედის“ საფლავის სახელწოდებით იგი ბახჩისარაის ისტორიულ-კულტურული მუზეუმ-ნაკრძალის ერთ-ერთი დაცული ობიექტია. 2004 წელს რესტავრაცია ჩაუტარეს, რომლის დროსაც გუმბათი და კარნიზები თუნუქით გადაიხურა.