iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ლუსონი

ლუსონი — ფილიპინების ყველაზე დიდი კუნძული. წარმოადგენს ფილიპინების ეკონომიკურურად, პოლიტიკურად და კულტურულად უმნიშვნელოვანეს ნაწილს. ასევე ლუსონი ეწოდება სამი კუნძულისგან შემდგარ ჯგუფს, რომელიც ამ კუნძულის გარდა მინდანაოს და ვისაიასსაც მოიცავს. სწორედ აქ მდებარეობს ქვეყნის დედაქალაქი მანილა. კუნძული იყოფა რვა რეგიონად.

ამ კუნძულზე ძირითადად ფილიპინელები სახლობენ, თუმცა აგრეთვე მრავლად არიამ სხვა ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებიც. აქ მცხოვრებთა ძირითადი სასაუბრო ენა მიეკუთვნება ბორნეო-ფილიპინური ჯგუფს და მალაი-პოლინეზიურ ჯგუფს. ასევე გავრცელებულიაესპანური ენა. მოსახლეობის დიდი ნაწილი კათოლიციზმის აღმსარებელია, თუმცა აქ მცხოვრებთა გარკვეული ნაწილი ბუდიზმის და ისლამის მიმდევარია.

გეოგრაფია
ლუსონის ფართობი შეადგენს 104 688 კმ²-ს, ამ კუნძულს ფართობის მხრივ მსოფლიოს კუნძულებში 17-ე ადგილი უკავია. მოსახლეობის მხრივ კი მას მეხუთე ადგილი უკავია. აქ რამდენიმე მილიონიანი ქალაქი მდებარეობს მათგან აღსანიშნავია დედაქალაქი მანილა და კეზონ-სითი. კუნძულის რელიეფი საკმაოდ მთიანია, მრავლადაა ვულკანები და მაღალი მთები. უმაღლესი მწვერვალია პულაგი 2,922 მეტრ სიმაღლით. სხვა მაღალი მთებია: პინატუბო, მაიონი და ტაალი. ლუსონის დასავლეთი სანაპირო გაშენებულია სამხრეთ ჩინეთის ზღვის ზოლში (ლუსონის ზღვა ფილიპინების ტერიტორიულ წყლებში), აღმოსავლეთი სანპირო კი მდებარეობს ფილიპინების ზღვის ზოლში, ჩრდილოეთში მდებარე კუნძულებისგან კი გამოყოფილია ლუსონის სრუტის მეშვეობით.

ლუსონი მის სიახლოვეს მდებარე კუნძულებისგან გამოყოფილია მცირე სრუტეების მეშვეობით. რადგანაც ეს ტერიტორია მდებარეობს ტექტონიკურ ზოლში, აქ ხშირია მიწისძვრები და სხვა ბუნებრივი კატაკლიზმები.

ისტორია
ლუსონზე ადამიანები ჯერ კიდევ უძველესი დროიდან სახლობდნენ. ვიდრე ამ კუნძულზე ევროპლები მოვიდოდნენ აქ არსებობდა რამდენიმე მნიშვნელოვანი და ძლიერი სამეფო, ერთ-ერთი მათგანი იყო ტონდოს სამეფო. ტოდომ ათწლეულიდან 1589 წლამდე იარსება. ლუსონზე პირველად ესპანელები საუკუნის დასაწყისში გამოჩნდნენ.
კუბის გეოგრაფია

კუბა — კუნძულოვანი სახელმწიფო, კარიბის ზღვაში. კუბის ფართობი შეადგენს 110,860 კმ² (42,803.3 კვ მი). სანაპირო ხაზის სიგრძე შეადგენს 3,735 კილომეტრს, ხოლო 29 კილომეტრიანი საზღვარი აქვს ამერიკის შეერთებულ შტატებთა, აქ მდებარეობს გუანტანამოს უბე სადაც არის აშშ-ს გუანტანამოს სამხედრო ბაზა.

კუბა მდებარეობს დასავლეთ ატლანტის ოკეანეს სანაპირო ზოლში და მექსიკის ყურის დასავლეთით. ჩრდილოეთიდან აშშ-ს გამოყოფილია ფლორიდის სრუტის მეშვეობით, აღმოსავლეთიდან ჰაიტის კუნძულს გამოყოფილია ქარპირა სრუტის მეშვეობით. კუბის სამხრეთით მდებარეობს კუნძული ხუვენტუდი, ამ კუნძულის ფართობი შეადგენს 3,056 კმ².
ოზონი

ოზონი (3) — ჟანგბადის ალოტროპია, აირი, რომელიც განსაზღვრავს დედამიწის ატმოსფეროში მზის რადიაციის შთანთქმის ხასიათს. ოზონის მოლეკულა ჟანგბადის მოლეკულისგან განსხვავებით 3 ატომს შეიცავს, რაც სასუნთქად მომაკვდინებელი ხდება, ამიტომაა რომ იგი ატმოსფეროში ნაკლებადაა და მაღლაა მოქცეული. ოზონის ძირითადი მასა ატმოსფეროში მოთავსებულია ოზონსფეროში — ფენაში, რომელიც განლაგებულია 10-50 კმ სიმაღლეზე. ოზონი წარმოიქმნება წვიმის და ჭექა-ქუხილის შედეგად. ატმოსფეროში სიმაღლის მიხედვით მისი განაწილება კარგად აიხსნება ფოტოქიმიური თეორიით. ოზონი ყველაზე მეტად 2900 -ზე უფრო მოკლე ტალღის სიგრძის მქონე რადიაციას შთანთქავს, ამიტომ რადიაციის ბიოლოგიურად ყველაზე აქტიური ნაწილი არ აღწევს დედამიწის ზედაპირს. რადიაციის შთანთქმის გამო ოზონის ფენის ტემპერატურა მატულობს, რაც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ატმოსფეროს სითბურ რეჟიმზე.
მიღება
ოზონი ძირითადად მიიღება ბუნებაში ჭექაქუხილის შედეგად, მაგრამ არსებობს მისი ლაბორატორიაში მიღების ხერხი. საწყისი პროდუქტებია ამონიუმის პერსულფატი, აზოტმჟავა და წყალი. მიღებული პროდუქტებია ამონიუმის ნიტრატი, გოგირდმჟავა და ოზონი.
3(4)228 + 63 + 32 → 643 + 624 + 3
საკაო (მთა)

საკაო — მთა საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს შოდა-კედელის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3135 მ (3129,9 მ). კალთები, განსაკუთრებით ჩრდილოეთით და ჩრდილო-დასავლეთით, გაშიშვლებული და ძლიერ დასერილია. აგებულია ქვედაცარცული კირქვებით, მერგელებითა და ქვიშაქვებით. მთაზე და მის მიდამოებში არ არის ნიადაგმცენარეული საფარი.
პეპელა-მონარქის ბიოსფერული ნაკრძალი

პეპელა-მონარქის ბიოსფერული ნაკრძალი მდებარეობს მექსიკაში, მიჩოაკანის შტატის აღმოსავლეთ ნაწილში, ხოლო მისი მცირე ნაწილი მეხიკოს შტატში. ნაკრძალის ფართობი 56.000 ჰექტარია და იგი შეიქმნა პეპელა-მონარქის დაცვის მიზნით, რომელიც ამ ტერიტორიაზე იზამთრებს.

2008 წელს იუნესკომ ნაკრძალი მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
ლუის ბარაგანის სახლი და სტუდია

ლუის ბარაგანის სახლი და სტუდია მდებარეობს მეხიკოს გარეუბან ტაკუბაიაში. აქ ცხოვრობდა ცნობილი არქიტექტორი ლუის ბარაგანი. სახლი აშენდა 1947 წელს, ბარაგანის ნახაზების მიხედვით. იგი სამ სართულიანია. ფართი შეადგენს 1 162 კვადრატულ მეტრს, გააჩნია საკუთარი ბაღი. დღეისათვის სახლი გადაქცეულია მუზეუმად და მასპინძლობს მნახველებს, რომელთა იქ შესვლაც საკმაოდ გართულებულია და მხოლოდ ორგანიზებულ ტურისტულ ჟგუფებს შეუძლიათ შესვლა.

უნიკალური არქიტექტურის გამო, 2004 წელს, იუნესკომ ეს სახლი მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
სან-მიგელ-დე-ალიენდე

სან-მიგელ-დე-ალიენდე — ალიენდეს მუნიციპალიტეტის ცენტრი მექსიკაში, გუანახუატოს შტატში. ქალაქი დაარსდა 1542 წელს ფრანცისკანელი ბერის ხუან დე სან-მიგელის მიერ. შემდგომში ქალაქი მნიშვნელოვან მონაწილეობას იღებდა მექსიკის დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლაში.

2005 წლის აღწერის მონაცემებით, სან-მიგელში 139 297 ადამიანი ცხოვრობდა. დღეისათვის ქალაქი მექსიკის მნიშვნელოვან ტურისტულ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს. 2008 წელს, იგი იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
პოპოკატეპეტლის მთის მონასტრები

პოპოკატეპეტლის მთის მონასტრები მდებარეობს მექსიკაში, მორელოსის შტატში, ვულკან პოპოკატეპეტლის მახლობლად. ესაა რამდენიმე მონასტერი, რომელიც მე-16 საუკუნეში, ფრანცისკანელთა, დომინიკელთა და ავგუსტინელთა ორდენის წარმომადგენლებმა ააშენეს. ამ მონასტრებმა გადამწყვეტი როლი ითამაშეს მთის დასავლეთ ტერიტორიის საკმაოდ დიდი მოსახლეობის საკმაოდ მოკლე დროში გაქრისტიანების საქმეში.

ეს მონასტრები გამოირჩევიან მკაცრი შესახედაობის არქიტექტურით. ძირითად ნაგებობას აქვს საკმაოდ შთამბეჭდავი სიმაღლე. მონასტრებს არტყავს გალავნები.

1994 წელს, ეს მონსატრები იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა. ამ დროისთვის ეს კომპლექსი იუნესკოს მემკვიდრეობის რიგით მე-14 ძეგლს წარმოადგენდა მექსიკიდან.
საკაჟია

საკაჟია — კარსტული მღვიმე საქართველოში, თერჯოლის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გოდოგნის მიდამოებში. მდებარეობს მდინარე წყალწითელას ხეობის მარცხენა კალთაზე, ზღვის დონიდან 150 მ სიმაღლეზე. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. არ არის სტალაქტიტური ნაღვენთები, მშრალია. წარმოადგენს მრავალფენიან არქეოლოგიურ ძეგლს. მღვიმის ჯამური სიგრძე 35 მ, სიღრმე 20 მ, სიგანე 6 მ, სიმაღლე 4 მ. აღმოაჩინეს 1914 წელს (რუდოლფ შმიდტი, ლეონ კოზლოვსკი).

საკაჟია ამიერკავკასიაში მიკვლეული პირველი პალეოლითური ძეგლია. მღვიმეს რუდოლფ ვირხოვის სახელი ეწოდა. 1936 წელს გათხრები განახლდა (ხელმძღვანელი მ. ნიორაძე), აღმოჩენილია მრავალრიცხოვანი არქეოლოგიური და პალეონტოლოგიური მასალა, აღადგინეს ძეგლის ძველი სახელწოდება — „საკაჟია“. 1973 წელს გათხრების დროს (ხელმძღვანელი გიორგი ნიორაძე) ზედაპალეოლითური ფენის ქვეშ 1,5 მ. სიღრმეზე გამოვლინდა მუსტიეური ფენები. აღმოჩნდა ქვის ლევალუაზური ნუკლეუსები, ანატკეც-ლამელები და მათზე დამზადებული სხვადასხვა ტიპის წვეტანები, სახოკები, დანები და სხვა ნივთები. ამ ფენებში ნაპოვნია მღვიმური დათვის, მარტორქის, ლოსის, კეთილშობილი ირმის, ბიზონის, კავკასიური ჯიხვის, ტახისა და სხვა ცხოველთა ძვლები. აქვე აღმოჩნდა ნეანდერტალელი ადამიანის ზედა ყბის ფრაგმენტი და კბილები. აღნიშნული მასალა შუა და გვიანდელი მუსტიეს ხანით თარიღდება.

ზედაპალეოლითური ხანის მასალიდან აღსანიშნავია კაჟისა და ობსიდიანის ლამელებზე და ანატკეცებზე დამზადებული სხვადასხვა ტიპის საფხეკები, საჭრისები, გრავეტისა და შატელპერონის ტიპის მსგავსი დანები და სხვა ნივთები, აგრეთვე ძვლისა და რქის ნაკეთობანი: მრგვალგანივკვეთიანი ძვლის შუბისპირები, სადგისები, ირმის რქისგან დამზადებული მიწის საჩიჩქნი თოხისმაგვარი იარაღი. აქვეა ნაპოვნი კრომანიონელი ადამიანის თავის ქალის ფრაგმენტები. ამავე ფენებში აღმოჩენილია დომბის, კეთილშობილი ირმის, ქურციკის, ჯიხვის, ტახის, ცხენის, მღვიმური დათვის, მურა დათვის, მღვიმის ლომის, ფოცხვერისა და სხვა ცხოველთა ძვლები. ზედაპალეოლითური მასალა ორინიაკულია და განეკუთვნება საქართველოს ზედაპალეოლითური კულტურის შუა (განვითარებულ) საფეხურს.

1914 წლიდან კოლექცია დაცულია სანქტ-პეტერბურგში, მიკლუხო-მაკლაის სახელობის ანთროპოლოგიისა და ათნოგრაფიულ მუზეუმებში, 1936 წლიდან მასალა — სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში. ბუნების ძეგლია.
კალიფორნიის ნახევარკუნძული

კალიფორნიის ნახევარკუნძული — ნახევარკუნძული მექსიკის დასავლეთ ნაწილში. მისი სიგრძე ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ 1250 კილომეტრია. იგი წყნარი ოკეანისგან გამოყოფს კალიფორნიის ყურეს. ნახევარკუნძულის ფართობი 143,396 კვადრატულ კილომეტერს შეადგენს. მექსიკის ძირითად ტერიტორიასთან მიერთებულია ხმელეთის წვრილი ზოლით, რომელიც სონორას შტატს მიეკუთვნება. ნახევარკუნძულზე ოთხი უდაბნო მდებარეობს.

გეოლოგია
უძველეს დროში, კალიფორნიის ნახევარკუნძული წარმოადგენდა ჩრდილოამერიკული ტექტონიკური ფილის ნაწილს. დაახლოებით 12-15 მილიონი წლის წინ, ამ ფილის დასავლეთ ნაწილმა დაიწყო მისგან გამოყოფა და საბოლოოდ ჩამოყალიბდა ნახევრაკუნძულად. დღეისათვის იგი ვულკანურად საკმაოდ აქტიურ ზონას წარმოადგენს.

ისტორია
ჯერ კიდევ ნახევარკუნძულის აღმოჩენამდე, ევროპელი მკვლევრები ვარაუდობდნენ მისი არსებობის შესახებ. ეს მხოლოდ შემდგომში დადასტურდა, ერნან კორტესის მიერ მექსიკის დაპყრობის გაგრძელებისას, როდესაც გემები კალიფორნიის ყურის გავლით ნახევარკუნძულს მიადგნენ. სახელი „კალიფორნიაც“ სწორედ ესპანელებმა უწოდეს.
მონტესუმა II

მონტესუმა (1466 – 1520) — ტენოჩტიტლანის რიგით მეცხრე მბრძანებელი (1502-1520 წ.წ.). მისი მმართველობის პერიოდი იმითაა გამორჩეული, რომ სწორედ ამ დროს დაიპყრეს ესპანელებმა აცტეკების იმპერია.

მონტესუმას პორტრეტს ისტორია გვიხატავს მისი, როგორც დამარცხებული ხალხის ბელადის ჭრილში. ბევრი წყარო მას საკმაოდ სუსტ და მერყევ მმართველად აღწერს.

მისი მმართველობისას, აცტეკების იმპერიამ მიაღწია მაქსიმალურ ზომას. ექსპანსიური ომების ხარჯზე მონტესუმამ თავისი იმპერია გააფართოვა სამხრეთით და მას შემოუერთა ისეთი სამხრეთ ტერიტორიები, როგორიცაა – ხოკონოსკო, ჩიაპასი, ტეუანტეპეკის ყელი. ასევე შეიერთა საპოტეკის და იოპის ხალხები.

მონტესუმას ჰყავდა რვა ქალიშვილი, რომელთაგან ჩვენ ვიცნობთ ტეკუიჩპოს – იგივე დონა ისაბელ მონტესუმას და თერთმეტი ვაჟი. მათგან ისტორიისთვის ცნობილია ჩიმალპოპოკა და ტლალტეკაცინი.

ბიოგრაფია
პირველწყარო, რომელიც ესპანელების მექსიკაში შეჭრის შესახებ გვიამბობს, არის ესპანელთა რაზმის ერთ-ერთი წევრის, ბერნალ დიას-დელ-კასტილიოს მიერ დაწერილი „ახალი ესპანეთის დაპყრობის ნამდვილი ისტორია". აი როგორ ახასიათებს იგი თავის წიგნში მონტესუმას, რომელმაც ის პირადად იხილა:

სიკვდილი
ესპანელებისა და აცტეკების გადამწყვეტი შეტაკებისას, მონტესუმა მოკლეს. მკვლელობის ზუსტი დეტალები უცნობია. სხვადასხვა წყაროები სხვადასხვაგვარ ინფორმაციას გვაწვდიან.

ბერნალ-დიას-დელ-კასტილიო თავის „ახალი ესპანეთის დაპყრობის ნამდვილი ისტორიაში“ გადმოგვცემს, რომ ესპანელებმა აიძულეს მონტესუმა გამოსულიყო თავისი სასახლის აივანზე და აცტეკები დაეშოშმინებინა, უკანდახევისკენ მოეწოდებინა. მონტესუმას ამ საქციელმა მისი ხალხი განარისხა და მათ იმპერატორს ქვები და შუბები დაუშინეს, რის შედეგადაც მონტესუმა გარდაიცვალა.

ანალოგიურად გადმოგვცემს აცტეკთა უკანასკნელი იმპერატორის სიკვდილს თვითონ ერნან კორტესიც.
კინიკური სკოლა

კინიკური სკოლა, ცინიკური სკოლა (ბერძნ. , ლათ. ) — სოკრატული ფილოსოფიური სკოლა ძველ საბერძნეთში, დააარსა ძვ. წ. 380 ანტისთენემ. სოკრატეს მოძღვრებას ავითარებდა ძირითადად ეთიკაში. სოკრატული დებულება — ბედნიერება სიკეთის მიღწევაშია — კინიკოსებმა თავისებურად განავითარეს თავისუფალ, ავტონომიურ პიროვნების თეორიად. ანტინთენე და დიოგენე სინოპელი ადამიანს ურჩევდნენ ბუნებასთან დაახლოებას, საზოგადოებისაგან გაქცევას, პირველყოფილს მდგომარეობაში დაბრუნებას. დიოგენე სინოპელმა კინიკური იდეები ცხოვრების წესად აქცია („დიოგენეს ფარანი“, „დიოგენეს კასრი“).

კინიკური სკოლიდან განვითარდა სტოიციზმი. სტოელმა კინიკოსებისაგან აიღეს მსოფლიო სახელმწიფოს, საყოველთაო თანასწორობის, კოსმოპოლიტიზმის იდეები.

შემეცნების ახსნაში კინიკოსებმა უარყვეს სოკრატეს ზოგადის, გვარეობითი ცნებების თეორია და წინა პლანზე დააყენეს ინდივიდუალურის, ერთეულადის მნიშვნელობა, გააკრიტიკეს პლატონის იდეების თეორია.
ჩრდილოეთი კუნძული

ჩრდილოეთი კუნძული — ახალი ზელანდიის ორი დიდი კუნძულიდან ერთი. სამხრეთი კუნძულიდან გამოყოფილია კუკის სრუტის მეშვეობით.

გეოგრაფია
კუნძულის ფართობი შეადგენს 113 729 კმ², მას მსოფლიოს კუნძულებს შორის ფართობის მხრივ მე-14 ადგილი უკავია და სიდიდით მეორეა (სამხრეთი კუნძულის შემდეგ) ახალ ზელანდიაში.

ჩრდილოეთ კუნძულზე, მნიშვნელოვნად ნაკლებადაა მთები, ვიდრე სამხრეთ კუნძულზე. მისი ყველაზე მაღალი წერტილია — აქტიური ვულკანი რუაპეჰუ (2797 მ.). მაგრამ ჩრდილოეთის კუნძულზე არსებობს მაღალი ვულკანური აქტივობა, რის შედეგადაც ქვეყნის ექვსი ვულკანური ზონიდან ხუთი მდებარეობს ზუსტად აქ.

ჩრდილოეთ კუნძულის ზუსტად ცენტრში მდებარეობს ახალი ზელანდიის ყველაზე დიდი ტბა ტაუპო. აქედან მოედინება ახალ ზელანდიაში ყველაზე გრძელი მდინარე უაიკატო, რომლის სიგრძე შეადგენს 425 კმ-ს.

კუნძულის საშუალო წლიური ტემპერატურა შეადგენს +16 °-ს. კუნძულის დასავლეთით მდებარეობს ეგმონტის ეროვნული პარკი.

მოსახლეობა
2013 წლის ივნისის მოსახლეობის შეფასების მიხედვით აქ ცხოვრობს 3 422 200 ადამიანი.

ჩრდილოეთის კუნძულზე მდებარეობს თორმეტი ქალაქი: ოკლენდი, ნიუ-პლიმუთი, ტაურანგა, გიზბორნი, ნეიპირი, ჰამილტონი, ჰეისტინგსი, პალმერსტონ-ნორთი, როტორუა, უონგანუი, უანგარეი და ქვეყნის დედაქალაქი ველინგტონი. ქალაქების მნიშვნელოვანი ნაწილი მდებარეობს კუნძულის სამხრეთ ნაწილში. ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით 76 % სწორედ ჩრდილოეთ კუნძულზე ცხოვრობს.

ადმინისტრაციული წყობა
ადმინისტრაციულად კუნძული იყოფა ცხრა რეგიონად.
საკარგავი

„საკარგავი“, ძველი ქართული ტერმინი, რომელიც სხვადასხვა მნიშვნელობით იხმარებოდა.
პირობითი, დროებითი მიწათმფლობელობა, რომელიც უპირისპირდებოდა მამულს — მემკვიდრეობით მიწის საკუთრებას და შეესაბამებოდა ბენეფიციუმს ადრინდელი შუა საუკუნეებს დასავლეთ ევროპაში. წვრილ მსახურეულ აზნაურს, რომელიც მეფის ერთგული სამსახურისათვის სახელმწიფო ფონდიდან იღებდა მიწის ნაჭერს საკარგავის სახით, მოსაკარგავე ეწოდებოდა. ცნობები „საკარგავის“ შესახებ საუკუნიდან გვხვდება, თუმცა სავარაუდოა, რომ „საკარგავი“ როგორც ფეოდალური მფლობელობის ერთ-ერთი სახე, საქართველოში - საუკუნეებშიც არსებობდა. „საკარგავი“ განსაკუთრებით გავრცელდა დავით აღმაშენებლის დროს, როდესაც მეფის ხელისუფლება გაძლიერდა და ცდილობდა ერისთავიც კი მოხელე-მოსაკარგავედ გადაექცია. საუკუნის ბოლოდან „საკარგავმა“ თანდათან დაკარგა მნიშვნელობა და მამულს შეერწყა. - საუკუნეებში ტერმინი „საკარგავი“ უფრო იშვიათად გვხვდება; მიწათმფლობელობის მნიშვნელობით იგი უკვე აღარ იხმარებოდა.
ნაბოძები ქვეყნის გამგებლობა, რაც დიდ-მოხელეობასთან იყო შეერთებული, ვეფხისტყაოსნის მიხედვით, ინდოეთის მეფეს ფარსადანს ტარიელისათვის (მამამისის - სარიდანის გარდაცვალების შემდეგ) „ასი ებოძა საჭურჭლე, ებრძანა ახდა შავისა, ბოძება მისეულისა სრულისა საკარგავისა“.
გასამრჯელო, საბოძვარი, სარგო.
იავა

იავა — კუნძული ინდონეზიაში, დიდი ზონდის კუნძულების ჯგუფში. ამ კუნძულზე მდებარეობს ქვეყნის დედაქალაქი ჯაკარტა. აქ მდებარეობდა ძლევამოსილი ინდუისტურ-ბუდისტური სამეფოები, ისლამური სასულთნოები და ჰოლანდიელების სამეფო. იავას ამჟამად წამყვანი ადგილი უკავია ინდონეზიის ეკონომუკრ, პოლიტიკურ და კულტურულ ცხოვრებაში. 2006 წელს ჩატარებული აღწერის შედეგად, აქ ცხოვრობს 130 მილიონი ადამიანი, მოსახლეობის მხრივ ეს კუნძული პირველია მსოფლიოში, იავა მოსახლეობის რაოდენობით უსწრებს იაპონიის ყველაზე დასახლებულ კუნძულ ჰონსიუსაც. იავა აგრეთვე პირველი კუნძულია მოსახლეობის სიმჭიდროვის მხრივაც.

აქ მრავალი კულტურული ძეგლი მდებარეობს, ერთ-ერთი მათგანია ბორობუდური, რომელიც იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.

გეოგრაფია
კუნძულზე მრავლადაა ვულკანები, იავას ფართობის მხრივ მსოფლიოს კუნძულებს შორის მეცამეტე ადგილი უკავია, ხოლო ინდონეზიაში მესამე ადგილს იკავებს. კუნძულზე ვულკანები სანაპირო ზოლის სიახლოვეს მიუყვება, აქ მრავლადაა მოქმედი ვულკანები. იავის უმაღლესი წერტილია ვულკანი სემერუ (3,676 მ), მეორე უმაღლესი ვულკანია მერაპი (2,968 მ). იავა სრუტეების მეშვეობითაა გამოყოფილი, ჩრდილოეთით მდებარე კუნძულ სუმატრას, დასავლეთით მდებარე კუნძულ ბალს, აღმოსავლეთით მდებარე კუნძულ ბორნეოს და სამხრეთით მდებარე შობის კუნძულს.

კუნძულის დიდი ნაწილი უკავია ბრინჯის ველებს. იავაზე მოყავთ ყველაზე ბევრი ინდონეზიური ყავა, მისი მოყვანა აქ დაიწყეს 1699 წლიდან, აქ აგრეთვე მოყავთ ყავა არაბიკა.

კუნძულზე საკმაოდ ბევრი გრძელი მდინარე მიედინება, მათგან ყველაზე დიდია 600 კილომეტრიანი მდინარე სოლო. კუნძულს ჩრდილოეთი სანაპიროები გაშენებულია იავის ზღვის ზოლში. იავა იყოფა ხუთ პროვინციად, აქ არის ერთი სპეციალური რეგიონი და განსაკუთრებული ქალაქი ჯაკარტა.
სულავესი

სულავესი — ფართობის მხრივ მესამე კუნძული ინდონეზიაში. სულავესი შედის ზონდის კუნძულების შემადგენლობაში, მოქცეულია ბორნეოსა და მოლუკის კუნძულებს შორის. 2005 წლის მონაცემებით, სულავესიზე ცხოვრობს 16 მილიონი ადამიანი, მთელი ქვეყნის მოსახლეობის 7,25 %. კუნძულის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი მაკასარი. ყველაზე მეტად გავრცელებული რელიგიაა ისლამი.

სულავესის ფართობი შეადგენს 174 600 კმ²-ს, მას მსოფლიოს კუნძულებს შორის მეთერთმეტე ადგილი უკავია. კუნძული იყოფა ექვს პროვინციად. დასავლეთი სულავესი ყველაზე ახალი პროვინციაა, რომელიც შეიქმნა 2004 წელს. ყველაზე დიდი დასახლებული პუნქტია სამხრეთით მდებარე ქალაქი მაკასარი და უკიდურეს ჩრდილოეთით მდებარე მანადო.

გეოგრაფია
კუნძული მდიდარია ფლორისა და ფაუნის მრავალფეროვნებით, აქ მრავალი ენდემური ჯიშის ცხოველი სახლობს. კუნძულზე არის 8 ეროვნული პარკი. პარკებს საკმაოდ ვრცელი ტერიტორიები უკავია, მათგან ყველაზე დიდი ფართობი აქვს: 2871 კმ² და ლორე-ლინდუს ეროვნული პარკი 2290 კმ². ბუნაკენის ეროვნული პარკი მდიდარია თავისი მარჯნის ეკოსისტემით, ეს ტერიტორია ეროვნულ პარკად გამოცხადდა 1991 წელს, იუნესკომ ბუნაკენის ეროვნული პარკი მსოფლიო მემკვიდრეობად აღიარა.

სულავესზე ცხოვრობს ძუძუმწოვართა 127 სახეობა. აქედან 62 % (79 სახეობა) არის ენდემები. კუნძული მდიდარია ფრინველების და წყალქვეშა სამყაროს მრავალფეროვნებითაც.

ისტორია
არქეოლოგიური გათხრების შედეგად, კუნძულის სამხრეთ ნაწილში ნაპოვნია პირველი დასახლებები, რომელიც 30 000 წლით თარიღდება ჩვენს ერამდე. ევროპელებიდან პირველად ეს ადგილები მოინახულებს პორტუგალიელებმა 1512 წელს, მათ კუნძულის დასავლეთი სანპიროები აღმოაჩინეს. 1605 წელს სულავესი შევიდა ნიდერლანდების შემადგენლობაში.

მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში სულავესი დაპყრობილი იქნა იაპონიის იმპერიის მიერ. ომის დასრულების შემდეგ სულავესს და საერთოდ ინდონეზიის კუნძულებს ამერიკელები აკონტროლებდნენ. 1950 წლიდან ეს კუნძული შედის ინდონეზიის რესპუბლიკის შემადგენლობაში.

2019 წელს კუნძულ სულავესიზე გამოქვაბულში აღმოაჩინეს ღორებზე ნადირობის ნახატი, რომელიც ადამიანის მიერ აღწრილი უძველესი ამბავია.
ბერკნერი

}. აღმოსავლეთის მხარეს ასევე არსებობს სამი უბე: ჩრდილოეთით მაკარტნის უბე, შუაში რობერტსის უბე და სამხრეთით სპილჰაუსი. კიდევ ერთი გულდის უბე მდებარეობს ჩრდილოეთ მხარეს. ბერკნერის კუნძული მატერიკიდან დაშორებულია დაახლოებით 150 კმ-ით.

ისტორია
ბერკნერის კუნძული აღმოაჩინა ამერიკული ექსპედიციის მონაწილეებმა საერთაშორისო გეოფიზიკური წლის პროგრამის ფარგლებში, რომელსაც ხელმძღვანელობდა კაპიტანი ფინ რონე, რომელმაც 1957 წლის ოქტომბერში შეასრულა რეკოგნოსცირების ფრენა ელსუორტის ბაზიდან სამხრეთ-დასავლეთით და აღმოაჩინა ყინულით მთლიანად დაფარული მნიშვნელოვანი გუმბათისმსგავსი ამონაწევი.

1990 წლიდან ბერკნერის კუნძული გახდა გამგზავრების წერტილი მთელი რიგი ხანგრძლივი პოლარული ექსპედიციებისათვის.
რობინზონ კრუზო

„რობინზონ კრუზო“ — მწერალ დანიელ დეფოს რომანების გმირი.

რომანების სერია ეფუძნება რეალური პიროვნების, ალექსანდრ სელკირკის თავგადასავალს, რომელმაც წყნარი ოკეანის ერთ-ერთ კუნძულზე გაატარა ცხოვრების 28 წელი. ამ დროის მანძილზე მას ბევრი სირთულე ხვდა წილად, როგორც მეკობრეების, ასევე კანიბალების მხრიდან.

რომანების თხრობა მიმდინარეობს დღიურის სტილში და ქმნის ფსევდო-დოკუმენტური ნაწარმოების რეალისტურ სახეს.

პირველი წიგნის სრული სახელწოდებაა „ცხოვრება და საოცარი თავგადასავალი რობინზონ კრუზოსი, იორკელი მეზღვაურის, რომელმაც 28 წელი სრულ სიმარტოვეში იცხოვრა ამერიკის ნაპირებთან მდინარე ორინოკოს შესართავთან მდებარე უკაცრიელ კუნძულზე; სადაც გამორიყული იქნა გემის დაღუპვის შემდეგ, რასაც შეეწირა გემის მთელი ეკიპაჟი მის გარდა; მეკობრეების მიერ მისი მოულოდნელი ხსნის ამბავი, მის მიერ დაწერილი’“.

მეორე რომანი, „რობინზონ კრუზოს შემდგომი თავგადასავალი“, ნაკლებად ცნობილია. მასში რობინზონი სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ნაპირებთან გემის კიდევ ერთ დაღუპვას გადაურჩება და იძულებულია, მთელი ევროპა რუსეთის გავლით გამოიაროს. კერძოდ, 8 თვის მანძილზე ის ცხოვრობს ქ. ტობოლსკში, უკიდურეს ყინვაში. ტიუმენელი ვლადიმირ პოლიშუკის აზრით, ეს უნდა მომხდარიყო 1719 წლის ზაფხულში. იმავე წლის ზაფხულში კრუზო არხანგელსკამდე მიაღწევს და მიემგზავრება ინგლისში.

არსებობს კრუზოს შესახებ მესამე წიგნიც - „რობინზონ კრუზოს სერიოზული მსჯელობები“, რომელიც წარმოადგენს ესეების კრებულს, თუმცა ავტორი კრუზოს სახელს მხოლოდ ნაწარმოებისადმი ინტერესის მისაქცევად იყენებდა.
მადაგასკარის გეოგრაფია

მადაგასკარი — კუნძული ინდოეთის ოკეანეში, კუნძულის დასავლეთი სანაპირო გაშენებულია მოზამბიკის სრუტის სანაპირო ზოლში. მადაგასკარი მსოფლიოს მეოთხე კუნძულია ფართობის მხრივ. უმაღლესი წერტილია მთა მარუმუკუტრუ (2876 მ), რომელიც მდებარეობს კუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილში, ცარატანანის მთის მასივში. დედაქალაქი ანტანანარივუ განლაგებულია ჰაუტსის პლატოებში, კუნძულის ცენტრალურ ნაწილში. მადაგასკარის ფართობი შეადგენს 587 040 კვადრატულ კილომეტრს, საიდანაც 581 540

მადაგასკარის ტერიტორია იყოფა ხუთ გეოგრაფიულ რეგიონად: აღმოსავლეთი სანაპირო, ცარატანის მასივი, ცენტრალური ზეგანი, დასავლეთი სანაპირო და სამხრეთ-დასავლეთი. კუნძულზე საკმაოდ ბევრი მდინარე მიედინება, რომლებიც მეტწილად ინდოეთის ოკეანის აუზს განეკუთვნებიან.
მექსიკის პირველი იმპერია

მექსიკის პირველი იმპერია (ესპ. ) — 1822-1823 წლებში არსებული დამოუკიდებელი, მონარქიული მმართველობის მექსიკის ოფიციალური სახელწოდება. იმპერია მოიცავდა ახალი ესპანეთის მთლიან ტერიტორიას და გვატემალის ერთ-ერთ პროვინციას.

იმპერიას დიდი ხნის არსებობა არ ეწერა, მან მხოლოდ 8 თვე გასძლო (1822 წლის 21 ივლისიდან 1823 წლის 19 მარტამდე). მისი ერთადერთი იმპერატორი იყო ავგუსტინ .

იმპერიის გაუქმების შემდეგ, მექსიკამ რესპუბლიკური მმართველობა გამოაცხადა, მაგრამ სულ მალე, 1866 წელს, საფრანგეთის სამხედრო ჩარევის შემდეგ, ქვეყანა კვლავ მონარქიულ წყობას დაუბრუნდა და გარდაიქმნა მექსიკის მეორე იმპერიად.
რკინის კაცი 2

რკინის კაცი 2 — კომპანიის ამავე სახელწოდების კომიქსების სერიის ეკრანიზაცია, რომელშიც მონაწილეობენ რობერტ დაუნი უმცროსი (ტონი სტარკი), გვინეტ პელტროუ (პეპერ პოტსი), მიკი რურკი (ივან ვანკო), სკარლეტ იოჰანსონი (ნატაშა რომანოვა/შავი ქვრივი) და სემიუელ ლეროი ჯექსონი (ნიკ ფიური). იგი არის პირველ ფილმში განვითარებული მოვლენების გაგრძელება, რომელშიც მოთხრობილია მულტიმილიონერ ტონი სტარკის თავგადასავლის შესახებ. ფილმი ეკრანებზე გამოვიდა 2010 წლის აპრილში (ინგლისი, ავსტრალია) და მაისში (აშშ).

ცხრილი
ტეხასის რევოლუცია

ტეხასის რევოლუცია ან იგივე ტეხასის ომი დამოუკიდებლობისათვის იყო შეიარაღებული კონფლიქტი მექსიკასა და მისი ერთ-ერთი შტატის – კოაუილა-ი-ტეხასის შემადგენელი ნაწილის – ტეხასის ახალმოსახლეთა შორის. ომი გრძელდებოდა 1835 წლის 2 ოქტომბრიდან 1836 წლის 21 აპრილამდე, მაგრამ ზღვაზე ბრძოლები 1840 წლამდე გაგრძელდა. დაპირისპირებები ტეხასის ამერიკელ მაცხოვრებლებსა (რომლებიც იქ მცხოვრებ მექსიკელებზე მეტნი იყვნენ) და მექსიკის მთავრობას შორის მას შემდეგ დაიწყო, რაც 1835 წელს, მექსიკის პრეზიდენტმა, გენერალმა ანტონიო ლოპეს დე სანტა-ანამ გააუქმა 1824 წლის კონსტიტუცია და მიიღო ახალი, ანტი-ფედერალისტური კონსტიტუცია.

ახალი კონსტიტუცია მთელ მექსიკაში საკმაოდ არაპოპულარული აღმოჩნდა და მთელ რიგ შტატებში ძალადობისა და დაპირისპირების საფუძველი გახდა. ომმა კი ტეხასში იფეთქა, 1835 წლის 2 ოქტომბერს, გონსალესის ბრძოლით. ტეხასელებმა მალევე დიდ წარმატებებს მიაღწიეს ლა-ბაიასა და სან-ანტონიოს ბრძოლებში, მაგრამ რამდენიმე თვის შემდეგ, ამავე ადგილას სასტიკად დამარცხდნენ. ომი დამთავრდა სან-ხასინტოს ბრძოლით, სადაც ტეხასელთა არმისა მეთაურობდა გენერალი სემ ჰიუსტონი, რომელმაც მექსიკელთა ჯარები სასტიკად დაამარცხა. მიუხედავდა ამისა, ამ ბრძოლიდან სულ ცოტა ხნის შემდეგ, სემ ჰიუსტონი დატყვევებულ იქნა. მაგრამ ყველაფერი მაინც იმით დამთავრდა, რომ 1836 წელს შეიქმნა ტეხასის რესპუბლიკა.

ახლადშექმნილ რესპუბლიკას მექსიკის მთავრობა არ სცნობდა და მასზე მუდმივ მუქარას ახორციელებდა. საბოლოოდ, 1845 წელს, ამერიკა-მექსიკის 1846-1848 წლის ომამდე სულ ცოტა ხნით ადრე, შეერთებულმა შტატებმა ტეხასის რესპუბლიკის ანექსია მოახდინა.
ტეუანტეპეკის ყელი

ტეუანტეპეკის ყელი – ხმელეთის ვიწრო ზოლი, ყელი ჩრდილოეთ ამერიკაში ატლანტის ოკეანის მექსიკის ყურესა და წყნარ ოკეანეს შორის.

სახელწოდება მოდის ოახაკას შტატის ქალაქ სანტო-დომინგო-ტეუანტეპეკიდან, რომლის სახელიც თავის მხრივ წარმოდგება , რაც სიტყვასიტყვით ითარგმნება როგორც "იაგუარების მთა".

გეოგრაფია
ყელი მდებარეობს ძირითადად ვერაკრუსისა და ოახაკის შტატების ტერიტორიაზე. მისი სიგანე ჩრდილოეთით კამპეჩეს ყურედან, სამხრეთით ტეუანტეპეკის ყურემდე არის 215 კმ.

ყელს დასავლეთიდან ესაზღვრება სამხრეთი სიერა-მადრე. ტეუანტეპეკის ყელზე გამავალი რკინიგზის უმაღლესი ადგილია ჩიველას უღელტეხილი (224 მ.). ჩრდილოეთი ნაწილი დაჭაობებულია. აღმოსავლეთით ყელს ესაზღვრება სიერა-მადრე-დე-ჩიაპასის ქედი.

კამპეჩეს ყურეში მდებარეობს პორტი კოაცაკოალკოსი, ხოლო ტეუანტეპეკის ყურეში – სალინა-კრუსი.