iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სეფიეთის კადარის ეკლესია

სეფიეთის კადარის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი აბაშის მუნიციპალიტეტის სოფელ სეფიეთში.

დარბაზული ეკლესია აგებულია ქართული აგურით. მისი მხატვრულ-არქიტექტურული გადაწყვეტა სადაა. ნაგებობა შიგნიდან შელესილი და მოხატული იყო. ეკლესიას ექსვწახნაგიანი აფსიდი ერთვის. ნაგებობას სამხრეთიდან მინაშენი ქონია, რომელიც როგორც ჩანს დიდი ხნის წინ დაინგრა. მინაშენიდან შემორჩენილია, სამხრეთის განივი კედლის წყობის ნაშთი და ეკლესიის გადახურვის ფარგლებში მოქცეული უსწორმასწორო ზოლი. ნაგებობას ორი შესასვლელი აქვს, მთავარი - საკმაოდ განიერი - დასავლეთიდან, რომლის თავზეც გამოყვანილია თაღი. ის შესასვლელის სიგანეს სცილდება. ღიობის თავზე წყვილი, მათ ზემოთ კი ოთხი, მცირე ზომის კვადრატული სარკმელია გაჭრილი. მეორე კარი სამხრეთის მინაშენის ფარგლებში იყო მოქცეული, მისი მოხაზულობა წაშლილია. აფსიდში ქაოტურად არის განაწილებული ოთხი სარკმელი, ზოგი წახნაგის შუაშია დატანილი, ზოგი წახნაგის შუა ღერძიდან მარცხნივ, ან მარჯვნივ. მოზრდილი სარკმლები შეისრული ფორმისაა. ანალოგიური ფორმა აქვს ტრიუმფალურ და გადახურვის საბჯენ თაღებს. ტრიუმფალური თაღი სამხრეთისკენ ძლიერაა დეფორმირებული. მსგავს მდგომარეობაშია მთლიანი კონქიც. აფსიდს ორივე ნაპირას დატანებული აქვს მართი კუთხით მოხრილი მრავალკუთხედი ნიში. ნიშის გარე კედელი ჩამონგრეულია. აფსიდის ქვედა ნაწილში კიდევ სამი ნიშია მოქცეული. ინტერიერში, ჩრდილო და სამხრეთ კედლებს, ორი წყვილი პილასტრი სამ არათანაბარ ნაწილად ყოფს. შუა და დასავლეთის მონაკვეთი თითქმის თანაბარი ზომისაა. აფსიდის მომიჯნავე ნაწილი კი მათზე ორჯერ პატარაა. საკურთხევლის სარკმლების ქვემოთ შემორჩენილია კედლის მხატვრობა, გარკვევით ჩანს ერთ რიგში მდგომი ეკლესიის მამების ფიგურების გამოსახულება. აფსიდის კედლების ზედა ნაწილი გარედან დახრილი წყობით არის აშენებული. აგურები 45 გრადუსიანი დახრილობითა და ერთმანეთის საწინააღმდეგო მიმართულებით არის ჩაწყობილი. ყოველი სამი რიგის მერე 10-15 სმ. ჰორიზონტალური ხაზია გავლებული. ეკლესიის ეზო შემოფარგლულია. შესასვლელი ჩრდილო-აღმოსავლეთით არის მოქცეული. ეზოს ტერიტორიაზე გვხვდება საფლავის ქვები.
სუჯუნის სინაგოგა

სუჯუნის სინაგოგა — არქიტექტურული ძეგლი აბაშის მუნიციპალიტეტის სოფელ სუჯუნაში.

სინაგოგა გეგმით სწორკუთხაა, კვადრატული დარბაზითა და აღმოსავლეთით ერთ რიგში განლაგებული ექვსი სვეტით შემდგარი პორტიკით. დარბაზის ცენტრში ოთხი სვეტია განლაგებული, რომლებზეც ხის კონსტრუქციით ამოყვანილი გუმბათია დაყრდნობილი. სინაგოგაში შესასვლელი აღმოსავლეთიდან, პორტიკის მხრიდან არის მოწყობილი. მის ოთხივე კედელში დიდი ზომის სამ-სამი ფანჯარაა გაჭრილი. ამათგან თითო ფანჯარა აღმოსავლეთით, კარის თავზეა წარმოდგენილი, ხოლო დასავლეთით მის პირდაპირაა განლაგებული. სინაგოგა ნაგებია სუფთად გათლილი ქვიშაქვით. ორსაფეხურიანი ცოკოლი პროფილირებულია. კედლის წყობაში რიგები ზუსტად არის დაცული. სინაგოგას ასევე პროფილირებული კირქვის კარნიზი ერთვის. პორტიკისა და დარბაზში აღმართული სვეტები გეგმით წრიულია, მას პროფილირებული ბაზისი და კაპიტელები ერთვის. პორტიკის იატაკი სუფთად გათლილი ქვიშაქვით არის მოწყობილი, დარბაზის იატაკი კი ბეტონისაა. ის შელესილი და შეღებილია, მთელს პერიმეტრზე კი პროფილირებული კარნიზი მიუყვება. დარბაზის ჭერი ფიცრულია. ხოლო გუმბათი წრის მეოთხედი მოხაზულობის მქონე ნივნივებზე აკრული ფანერით არის მოწყობილი. უყელო სფეროს მქონე გუმბათს, ქუსლთან, ფანერში ნაკვეთი ორნამენტი გასდევს. გუმბათი გარედან არ იკითხება, ის სხვენის სივრცეშია მოქცეული. ნაგებობის სახურავი თუნუქისაა, ნივნივებზე.
აპაპნიჟი

აპაპნიჟი , პაპუნია, კაპუნია, აპაპინიჟი, პაპინიჟი, პაპუნარიჟი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში აფხაზეთიდან.

აფხაზეთში ჯიში ცნობილია, როგორც აპაპნიჟი, პაპუნია, პაპინიჟი, საქართველოს სხვა რეგიონებში კი კაპუნიას სახელით.

პაპინა (პაპუნა) მამაკაის სახელია, გადმოცემის თანახმად, სწორედ მან გაავრცელა აფხაზეთში ჯიში, რომელსაც მოგვიანებით მისივე სახელი „პაპინის ყურძენი“ უწოდეს. თუმცა სამეგრელოში ამავე ვაზს „პაპუნიას“ უწოდებენ. საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ ძალიან ძლიერია აპაპნიშის მსგავსება არა აფხაზურ ჯშებთან, არამედ სამეგრელოს შონურთან, აჭარულ ალმურა შავთან და ოდესღაც მთელ დასავლეთ საქართველოში გავრცელებულ ხარისთვალა კოლხურთან. მეცნიერები ვარაუდობენ რომ აპაპნიჟი აფხაზეთის ტერიტორიაზე სამეგრელოდანაა შეტანილი.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სუსტად დანაკვთული, სამნაკვეთიანი ან მთლიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია ქეჩისებრად. ყვავილი მდედრობითი სქესისაა. მტევანი საშუალო ზომის აქვს, ცილინდრული, ზოგჯერ კონუსური ფორმის, ფრთიანი, კუმსი ან ძალიან კუმსი. მარცვალი მსხვილია, მომრგვალო, ზოგჯერ ბოლოშებრტყელებული, მუქი ლურჯი ელფერით. თხელკანიანია, ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული. რბილობი საშუალო სიმკვრივისაა, წვენი — შეუფერავი, გემო — სასიამოვნო.

ვაზი საშუალო ზრდითა და კარგი მოსავლიანობით ხასიათდება. სავეგეტაციო პერიოდის ხანგრძლივობა კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 180-200 დღეა. მტევნის საშუალო წონა 100 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა — 6.0-8.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19.6%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 10 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სხვა ჯიშებთან ერთად კუპაჟში სუფრის ღვინის დასამზადებლად. ყურძნის გვიანი სიმწიფე და შენახვისუნარიანობა საშალებას იძლევა, რომ იგი ხანგრძლივად გამოიყენებოდეს სასუფრე ყურძნად.
აჟაპში

აჟაპში — ქართული აბორიგენული ვარდისფერყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში აფხაზეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საკმაოდ დიდია, მომრგვალო ან ოდნავ წაგრძელებული (გულის ფორმის), სამნაკვთანიანი, ზოგჯერ მთლიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია თხელი აბლაბუდისებრი და ხშირი ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი მდედრობითი სქესისაა. მტევანი საშუალო ზომის აქვს, კონუსური, ზოგჯერ განიერკონუსური ფორმის. მხრიანი, თხელი, ზოგჯერ კი საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო. სიმწიფის დროს ღია-ვარდისფრიდან მუქ-ვარდისფერში გარდამავალი. კანი თხელი და მკვრივი აქვს. რბილობი კნატუნა, წვენი შეუფერავი, გემო ტკბილი და სასიამოვნო.

აჟაპში საშუალოზე ძლიერი ზრდისაა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის დასაწყისში შედის. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 176-184 დღეა. მტევნის საშუალო წონა 130 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა — 5.0-6.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 22-24%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7.2-8 გ/ლ-ს.

მიიღება სუფრის ღვინო, რომელიც მუქი ვარდისფერი შეფერვისაა, რბილი, საშუალო ექსტრაქტული, სასიამოვნო სიტკბოთი და კარგად გამოხატული არომატით.
დედამიწის ატმოსფეროს კვლევის ლაბორატორია

დედამიწის ატმოსფეროს კვლევის ლაბორატორია — არქიტექტურული ძეგლი ადიგენის მუნიციპალიტეტის დაბა აბასთუმანში.

ლენინგრადის ასტრონომიული ინსტიტუტის და თბილისის გეოფიზიკური ობსერვატორიის ერთობლივი სპეციალური ექსპედიციები 1930 და 1931 წლებში შედგა და მათ ახალი ობსერვატორიის კომპლექსის ასაშენებლად ადგილი აბასთუმანში, მთა ყანობილზე შეარჩიეს. ამის საფუძველი კი ჯერ კიდევ ს-ის მიწურულში მომზადდა, როდესაც კურორტ აბასთუმანში ზამთარი გაატარა ცნობილმა ასტრონომმა, წარმოშობით გერმანელმა ს. პ. გლაზენაპმა და ორჯერადი ვარსკვლავების პოზიტიური დაკვირვება აწარმოა. 1932 წელს მთა ყანობილზე შეიქმნა პირველი სამთო ასტროფიზიკური ობსერვატორია, რომლის ორგანიზატორიც თბილისის ობსერვატორიის თანამშრომელი, შემდგომში საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი, აკად. ევგენი ხარაძე იყო. 1937 წელს აშენდა და აღჭურვილ იქნა ობსერვატორიის პირველი შენობა აბასთუმანში, მთა ყანობილზე. ამის შემდეგ პერიოდულად შენდებოდა ობსერვატორიის სხვა შენობებიც, მათ შორის დედამიწის ატმოსფეროს კვლევის ლაბორატორია რომელიც 1960 წელს აიგო. ნაგებობა რელიეფის კონფიგურაციას მიუყვება და ამის გამო ცენტრალური ქუჩის მხრიდან 3 სართულიანია, ხოლო დასავლეთიდან ტყის მხრიდან პატარა ქუჩაზე 5 სართულიანი კოშკის ფასადით გამოდის. ამ შენობაში განთავსებულია დედამიწის ატმოსფეროს კვლევის ლაბორატორია. ცენტრალურ ქუჩაზე გამომავალი 3 სართულიანი კოშკის და ტყის მხარეს გამომავალი 5 სართულიანი კოშკის სახურავი იხსნება ჰორიზონტალურად და ხდება ატმოსფეროზე დაკვირვება. შენობა გარედან ღია ფერის ტუფის ქვითაა მოპირკეთებული. აგებულია ძირითადად აგურით. მიუხედავად შენობის მოზრდილი ზომებისა იგი შესანიშნავად ერწყმის რელიეფს და ჩაწერილია ბუნებაში.
აჟბრუყი

აჟბრუყი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში აფხაზეთიდან.

აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მომრგვალო, თითქმის მთლიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ქეჩისებრად სქელადაა შებუსული. ყვავილი მდედრობითი სქესისაა. მტევანი მცირე ზომის, კონუსური ფორმის ან ფრთიანია. გვხვდება უფორმო მტევნებიც, კუმსია. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოვალური, შავი, ლურჯი ელფერით. კანი მკვრივი აქვს, რბილობი — წვნიანი.

აჟბრუყი ძლიერი ზრდისა და უხვმოსავლიანია. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის მეორე ნახევარში შედის. მიიღება სუფრის წითელი ღვინო.
ადრეული შავი

ადრეული შავი, ადრეული, ადრიანი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

ჯიშის სახელწოდება ყურძნის სიმწიფის პერიოდს გამოხატავს.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო, ზოგჯერ კი დიდი ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ წაგრძელებული. ხუთ, გვხვდება შვიდნაკვეთიანიც. ფოთლის ქვედა მხარე აბლაბუდისებრად სქლადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ფართოკონუსური ფორმის, ხშირად ფრთიანი, ზოგჯერ უფორმო, კუმსი ან საკმაოდ კუმსი. მარცვალი საშუალო ან საშუაოზე დიდი ზომისაა, მომრგვალო, ხშირად სიკუმსისგან დეფორმირებული. მუქი ლურჯი, გვხდება მოწითალო, სუსტად შეფერილი მარცვლებიც. კანი სქელი აქვს, ცვილისებრი ფიფქტით უხვად დაფარული. რბილობი წვნიანია, საშუალო სიმკვრივის, წვენი — უფერული.

ადრეული შავი საშუალო ზრდისაა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის დასაწყისში შედის. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 175 დღეა, საჰექტარო მოსავლიანობა — 6.0-7.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 16.5-17%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 6.5-0.9 გ/ლ-ს.

მიიღება სუფრის წითელი ღვინო და გამოიყენება სხვა ჯშებთან საკუპაჟე მასალად.
აზნაურა

აზნაურა — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში ჰერეთიდან.

აღმოაჩინა მ. ხუციშვილმა 1929 წელს კახის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მდინარე აზნაურის ნაპირებზე, რის შემდეგაც სოფელ ქუშხუთანში, საკუთარ ნაკვეთში გადაიტანა და გაამრავლა.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, ოდნავ ოვალური, სამ-ხუთნაკვეთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე საშუალოდაა დაფარული ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი მდედრობითი სქესისაა. მტევანი დიდი ზომის აქვს, ცილინდრული ფორმის. თხელი ან საშუალო სიკუმსის. ლამაზი და მიმზიდველი გარეგნობის. ჯიშისათვის დამახასიათებელია განუვითარებელი (პათენოკარპიული) მარცვლები. მარცვალი დიდი ზომისაა, ოვალური ფორმის, იშვიათად მრგვალი, შავი, ლამაზი, საშუალო სისქის ცვილისებრი ფიფქით დაფარული. თხელკანიანია, რბილობი წვნიანია, სუსტი ვარდისფერი შეფერვის, გემო სასიამოვნო აქვს, ოდნავ მომჟავო, კარგად გამოხატული ჯიშური არომატით.

ჯიშს ახასიათებს ძლიერი ზრდა და მაღალი მოსავლიანობა. მტევნის წონა 280-325 გრამს შორის მერყეობს. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19.8-20.5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8.9 გ/ლ-ს.

მიიღება სუფრის წითელი და ცქრიალა ღვინოები.
თათლიჟი

თათლიჟი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში აფხაზეთიდან.

ერთეული ძირებია შემორჩენილი აფხაზეთის ტერიტორიაზე.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია თხელ ქეჩისბრად. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საკმაოდ მსხვილი და დიდია (18-20 სმ), ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, დატოტვილი და თხელი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, შავი. კანი სქელი და მკვრივი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით ოდნავ დაფარული. რბილობი წვნიანია, წვენი — შეუფერავი.

თათლიჟი საშუალო ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 180-184 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის ბოლოს შედის.

იძლევა სუფრის წითელ ღვინოს.
ახუხუჟი

ახუხუჟი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში აფხაზეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მრგვალი, თითქმის მთლიანი ან სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია აბლაბუდისებრი და თხელი ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრული ფორმის და თხელი. მარცვალი მცირე ზომისაა, მომრგვალო, შავი ფერის. თხელი, მაგრამ მკვრივი კანი ცვილისებრი ფიფქით ოდნავაა დაფარული. რბილობი წვნიანია, წვენი — შეუფერავი.

ახუხუჟი სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს შედის. ვაზი ძლიერი ზრდისა და მცირემოსავლიანია. მიიღება სუფრის ღვინო.
ბოზე-აინშტაინის კონდენსატი

ბოზე-აინშტაინის კონდენსატი — აგრეგატული მდგომარეობა კონდენსირებული გარემოს ფიზიკაში, რომელიც წარმოიქმნება, როდესაც ბოზონების ძალიან დაბალი სიმკვრივის მქონე აირის ტემპერატურა აბსოლუტურ ნულს (−273.15 ° ან −459.67 °) უახლოვდება. მსგავს პირობებში, ბოზონების დიდი ნაწილი იკავებს ყველაზე დაბალ შესაძლო კვანტურ მდგმარეობას , რის შედეგადაც, მიკროსკოპული კვანტური ფენომენი „ტალღის ფუნქციის ინტერფერენცია“ მაკროსკოპულად ხილვადი ხდება. „“ ფორმირდება ექსტრემალურად დაბალი სიმკვრივის (ჩვეულებრივ ჰაერზე დაახლოებით 100 000 ნაკლებად მკვრივი) აირის ულტრადაბალ ტემპერატურამდე გაცივების შედეგად.

ასეთი მდგომარეობის არსებობა პირველად 1924-1925 წლებში ალბერტ აინშტაინმა იწინასწარმეტყველა, რის შემდეგაც სატიენდრა ნათ ბოზემ გამოაქვეყნა პიონერული ნაშრომი ფიზიკის ახალი დარგის შესახებ, რომელიც ახლა ცნობილია, როგორც კვანტური სტატისტიკა.
პეტრიჟი

პეტრიჟი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში აფხაზეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი მცირე ზომისაა, მომრგვალო, სამნაკვეთიანი. ფოთლის ქვედა მხარეს აქვს სქელი ქეჩისებრი შებუსვა. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საკმაოდ დიდია, კონუსური ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, ხშირად მხრიანი და თხელი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, შავი. სქელკანიანია, ცვილისებრი ფიფქით ოდნავ დაფარული. რბილობი წვნიანი აქვს, წვენი — უფერული.

პეტრიჟი საშუალო სიდიდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 192 დღეა. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს, შუა ოქტომბერში შედის. მტევნის წონა 200-250 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა — 6.0-8.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19-20%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7-8 გლ-ს.

მიიღება სუფრის წითელი მშრალი ღვინო.
ალი თანდილავა

ალი თანდილავა (დ. 28 ნოემბერი, 1913, სარფი — გ. 1985, სარფი) — ლაზი ისტორიკოსი და ფილოლოგი. ცნობილია ლაზებისა და ლაზური ენის შესახებ შრომებით. ის არის ყველაზე სრულყოფილი ლაზურ-ქართული ლექსიკონის ავტორი.

ბიოგრაფია
თანდილავა 1913 წელს სოფელ სარფში დაიბადა. რადგან იმჟამად სოფელში ქართულ ენაზე სკოლა არ არსებობდა, 1925 წლამდე სწავლობდა თურქულ სკოლაში. შემდეგ გადავიდა ქართულ სკოლაში. 1928 წლიდან სწავლა განაგრძო კოჯორის სკოლა-ინტერნატში. 1941 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. მშობლიურ სოფელში 1942-1949 წლებში ქართული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებელია, ხოლო 1952 წლიდან 1973 წლამდე, პენსიაზე გასვლამდე, სკოლის დირექტორი. 1950-იან წლებში მუჰამედ ვანილიშთან ერთად დაიწყო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევის „ლაზეთის“ შედგენა. წიგნი, რომელიც 1964 წელს გამოიცა, თურქულ ენაზე თარგმნა ჰაირი ჰაირიოღლუმ სახელწოდებით „ლაზების ისტორია“ 1992 წელს. ალი თანდილავა 1949 წლიდან გარდაცვალებამდე მუშაობდა „ლაზური ლექსიკონის“ შედგენაზე. ლექსიკონი, რომელიც შედგება 22590 სიტყვისგან ელექტრონული ფორმით გამოსცა მერაბ ჩუხუამ 2009 წელს. ალი თანდილავას დაბადებიდან 100 წლისთავზე ლექსიკონი გამოსაცემად მოამზადეს მერაბ ჩუხუამ, ნათელა ქუთელიამ, ლალი ეზუგბაიამ და ლილე თანდილავამ.
მატიას ენარი

მატიას ენარი (; დ. 1972) — ფრანგი რომანისტი. სწავლობდა სპარსულ და არაბულ ენებს, ცხოვრობდა შუა აღმოსავლეთში. დაახლოებით 15 წელი ბარსელონაში გაატარა, 2013 წელს კი, როგორც რეზიდენტი მწერალი, ბერლინში ცხოვრობდა. 2010 წელს მისმა რომანმა „ესაუბრე ბრძოლებზე, მეფეებსა და სპილოებზე“ ლიცეუმის გონკურის პრემია მიიღო, 2015 წელს კი ენარმა რომანისთვის „კომპასი“ გონკურის პრემია მოიპოვა. 2016 წელს მწერალი ხელოვნებისა და ლიტერატურის ორდენის კავალერი გახდა.
ესაუბრე ბრძოლებზე, მეფეებსა და სპილოებზე

ესაუბრე ბრძოლებზე, მეფეებსა და სპილოებზე — ფრანგი მწერლის, მატიას ენარის, 2010 წლის რომანი, ლიცეუმის გონკურის პრემიის ლაურეატი.

შინაარსი
კონტექსტი
რომანი მოგვითხრობს 1506 წელს მიქელანჯელოს ფიქციურ მოგზაურობაზე კონსტანტინოპოლში სულთან ბაიაზიდ -ის მიწვევით. მისი მოთხოვნით, მიქელანჯელომ შეწყვიტა პაპ იულიუს -ის საფლავზე მუშაობა და ოქროს რქაზე ხიდის დასაპროექტებლად გაემართა. რეალურად, მიქელანჯელომ სულთნის მიწვევა მასსა და პაპ იულიუსს შორის დაძაბულობის პერიოდში მიიღო, რაზეც მან უარი განაცხადა. ხიდის დიზაინი კი ლეონარდო და ვინჩიმ შექმნა, თუმცა იგი ვერ აშენდა ეპოქის საინჟინრო შეზღუდვებიდან გამომდინარე.

სიუჟეტი
მიქელანჯელო ბაიაზიდ -ისგან იღებს მოწვევას კონსტანტინოპოლში ხიდის ასაშენებლად. პაპ იულიუს -სთან დაძაბული ურთიერთობით თავმობეზრებული და ლეონარდო და ვინჩისთან მეტოქეობის გრძნობით მოტივირებული მიქელანჯელო შემოთავაზებას თანხმდება. თავდაპირველად იგი საქმეშია ჩაფლული და ყურადღებას არ აქცევს ალი-ფაშასა და სულთნის მიერ მოყვანილ ინჟინრებსა და არქიტექტორებს. იგი დროს ქალაქში სეირნობაში ატარებს, მას თან ახლავს პრიშტინელი პოეტი მესიჰი, რომელსაც ალი-ფაშა მფარველობს.

თანდათან, მიქელანჯელოსა და პოეტს შორის ძლიერი მეგობრობა ყალიბდება. მესიჰის მხატვრის მიმართ რომანტიკული გრძნობები აქვს, რომლებიც უპასუხოდ რჩება. თავად მიქელანჯელოს კი ანდალუსიელი მოცეკვავე უყვარდება, რომელთანაც ორი ღამე გაატარა. სულთნის ზეწოლით, ფინანსული პრობლემებითა და იტალიაში დაბრუნების სურვილით იძულებული მხატვარი ხიდის ესკიზს ამზადებს, რომელსაც სულთანი დასთანხმდება. თუმცა, მხატვარი იგებს, რომ იგი ანაზღაურებას ხიდის მნიშვნელოვანი ნაწილის აშენებამდე ვერ მიიღებს. დაპირებული ხელფასის მიღებამდე სულთანი მას სხვა სახის შემოსავლით უზრუნველყოფს, რომელსაც იგი მესიჰას გადასცემს.

წმინდა იოანე ნათლისმცემლის შობის დღესასწაულის შემდეგ, მიქელანჯელო თავის საცხოვრებელში ანდალუსიელ მოცეკვავესთან ერთად გაემართება. ამ დროს კი მის წინააღმდეგ შეთქმულება მზადდება, ოსმალეთის სასამართლოს წევრებმა მისი მოკვლა გადაწყვიტეს, რათა თავიდან აერიდებინად ურწმუნოს მიერ დაპროექტებული ხიდის აგება. შეთქმულებმა ანდალუსიელი ქალი აიძულეს, მხატვარი ძილის დროს მოეკლა. სანამ ქალი ამას გააკეთებდა, მას მესიჰი მოკლავს. მიქელანჯელო ივარაუდებს, რომ პოეტი ეჭვიანობის ნიადაგზე მოქმედებდა. ისინი ჩხუბის დროს ერთმანეთს ჭრიან, რის შემდეგაც მიქელანჯელო საბოლოოდ დატოვებს კონსტანტინოპოლს.

დაუსრულებელ ხიდს 1509 წელს მომხდარი მიწისძვრა დაანგრევს. მესიჰი თავს იკლავს. მიქელანჯელო კი იტალიაში მთელ რიგ ნამუშევრებს ასრულებს, მათ შორის სიქსტეს კაპელას ჭერისა და წმინდა პეტრეს ტაძრის მოხატვას. იგი რომში, კონსტანტინოპოლის დატოვებიდან დაახლოებით სამოცი წლის შემდეგ გარდაიცვლება.
გოგონა მატარებელში

გოგონა მატარებელში — ბრიტანელი მწერლის, პოლა ჰოკინზის, 2015 წლის ფსიქოლოგიური თრილერი. რომანი სამი განსხვავებული ქალის პერსპექტივიდანაა მოთხრობილი და ეხება ისეთ თემებს, როგორებიცაა ოჯახური ძალადობა, ალკოჰოლიზმი და ნარკომოხმარება. 2015 წლის 1 თებერვლიდან, 13 კვირის მანძილზე რომანი ნიუ-იორკ ტაიმზის ბესტსელერების სიაში პირველ ადგილს იკავებდა. მრავალმა კრიტიკოსმა ნაწარმოები გილიან ფლინის „გაუჩინარებულ ქალს“ შეადარა.

2016 წელს რომანის ეკრანიზაცია გამოვიდა, რომელშიც მთავარ როლს ემილი ბლანტი ასრულებს.
მუჰამედ ვანილიში

მუჰამედ ვანილიში (დ. 1908, სარფი — გ. 1997) — ლაზი საზოგადო მოღვაწე, პუბლიცისტი, მწერალი და მთარგმნელი. ისტორიულ-ეთნოგრაფიული წიგნის „ლაზეთი“-ს ავტორი.

ბიოგრაფია
ვანილიში დაიბადა 1908 წელს სოფელ სარფში. მამა იყო სოფელ მარადიდის მულა. რადგან იმჟამად სოფელში ქართულ ენაზე სკოლა არ არსებობდა, დაწყებითი განათლება მიიღო სარფის თურქულენოვან სკოლაში, მოგვიანებით სწავლობდა ხოფის საშუალო სკოლაში, რომელიც დაასრულა 1927 წელს. 1928–1932 წლებში მუშაობდა ბათუმის მუშფაკში. ვანილიშმა სამწერლო კარიერა დაიწყო მოთხრობით „ზექიე“, ასევე გამოქვეყნებული აქვს პიესები „ცუდ სიზმრებს ხედავენ“ და „მურადის ლოთობა“. ფლობდა თურქულ, არაბულ და რუსულ ენებს. 1929 წელს იგი გახდა პირველი ლაზურენოვანი გაზეთის „მჭითა მურუცხის“ (წითელი ვარსკვლავის) ერთ-ერთი რედაქტორი. მას ევალებოდა გაზეთის თურქეთში გავრცელება. 1937 წელს ვანილიშს თურქეთის მთავრობამ პროპაგანდის გავრცელებისათვის სიკვდილით დასჯა მიუსაჯა. ვანილიში არ იზიარებდა იმავე გაზეთის მთავარი რედაქტორის ისკანდერ ციტაშის ანტი-ქართულ იდეებს. 1944 წელს ლავრენტი ბერიას წერილით მიმართა, რათა შუა აზიაში გადასახლებული ლაზების რეპატრიაცია განეხორციელებინა. მისი მოთხოვნა დაკმაყოფილდა და ლაზებს საშუალება მიეცათ სამშობლოში დაბრუნებულიყვნენ. ვანილიშის ბერიასთან ურთიერთობა ჯერ კიდევ მაშინ დაიწყო, როცა ის ბერიას პირად თარჯიმნად მუშაობდა. პატივისცემის ნიშნად ბერიამ ვანილიშს 1930-იან წლებში იარაღიც აჩუქა. მოგვიანებით ის ბერიამ უკანონო საქმიანობისთვის გააფრთხილა და მოუწოდა, რომ აფხაზეთში კონტრაბანდულ საქმიანობაში არ ჩართულიყო. 1936 წლიდან მუშაობდა აჭარის ასსრ-ის განათლების სახალხო კომისრის მოადგილედ, ხოლო შემდეგ ხელოვნების საქმეთა სამმართველოს უფროსად და სამხედრო საშეფო კომისიის თავმჯდომარედ, რელიგიის საქმეთა საბჭოს რწმუნებულად, აჭარის ადვოკატთა კოლეგიის პრეზიდიუმის თავჯდომარედ, მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის დირექტორად, აჭარის კულტურის სამინისტროს სალექციო ბიუროს დირექტორად, ბათუმის პედაგოგიური ინსტიტუტის ბიბლიოთეკის გამგედ. 1944–1953 წლამდე, თურქეთისადმი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიული პრეტენზიების ფარგლებში, ის მოიაზრებოდა შესაძლო ლაზისტანის ა.ს.ს.რ-ის ხელმძღვანელად. 1950-იან წლებში, ალი თანდილავასთან ერთად, დაიწყო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევის „ლაზეთის“ შედგენა. წიგნი, რომელიც 1964 წელს გამოიცა, 1992 წელს ჰაირი ჰაირიოღლუმ თურქულად თარგმნა სახელწოდებით „ლაზების ისტორია“. სიცოცხლის უკანასკნელი წლები აჭარაში გაატარა. 1990-იან წლებში დაიწყო მემუარების წერა. გარდაიცვალა 1997 წელს. დაკრძალულია სოფელ სარფში, ჰასან ჰელიმიშის საფლავთან.
დალი ჩხეიძე

დალი (თინათინ) დავითის ასული ჩხეიძე (დ. 26 დეკემბერი, 1927, თბილისი — გ. 27 დეკემბერი, 1993) — ქართველი კომპოზიტორი და პედაგოგი. საბჭოთა კავშირის კომპოზიტორთა კავშირი, წევრი (1950), საქართველოს ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე.

ბიოგრაფია
დაამთავრა ვანო სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორია 1949 წელს (საკომპოზიციო), 1951 წელს (საფორტეპიანო).

1949-1959 წლებში იყო ილუსტრატორი და ფორტეპიანოს პედაგოგი თბილისის მუსიკალურ სკოლასა და სამუსიკო სასწავლებელში; 1951 წლიდან ვ. სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის კონცერტმეისტერი, 1959 წლიდან პედაგოგი, 1972 წლიდან დოცენტი, ფორტეპიანოს კათედრის პროფესორი; მთავარი ყურადღება მის შემოქმედებაში ენიჭება საფორტეპიანო ნაწარმოებებს; ავტორია: სამი საფორტეპიანო კონცერტის, რვანაწილიანი კანტატის(1967), სავიოლინო კონცერტინოსი(1962), ერთნაწილიანი კონცერტი ორი არფისათვის(1963), კონცერტი–ფანტაზია ალტისა და ორკესტრისათვის(1969), კამერულ–ინსტრუმენტული პიესები, ვოკალურ–სიმფონიური ნაწარმოებები, ნაწარმოებები ორკესტრისათვის, კამერულ–ინსტრუმენტული ნაწარმოებები, საგუნდო ნაწარმოებები, რომანსები, გუნდები, გუნდები ა კაპელა, სიმღერები, საბავშვო სიმღერები.
ათინაური

ათინაური — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში გურიიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ ოვალური ფორმის, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია ხშირი აბლაბუდისებრი და ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ოდნავ ოვალური ფორმის, ფრთიანი, საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოდნავ ოვალური ფორმის ან მომრგვალო, ღია მწვანე ფერის. რბილობი წვნიანია.

ათინაური ძლიერი ზრდისა და უხვმოსავლიანია. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის მეორე ნახევარში შედის. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19,6-20,5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8,0-9,5 გ/ლ-ს.

მიიღება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინო.
აკასაჟი

აკასაჟი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში აფხაზეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი მცირე ზომისაა, წაგრძელებული, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე მხოლოდ ძარღვების გასწვრივაა დაფარული ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი მცირე ზომისაა, კონუსური ფორმის, საკმაოდ კუმსი. მარცვალი მცირე ზომისაა, მრგვალი, თეთრი ფერის, რომელსაც მონაცრისფრო ელფერი დაჰკრავს. კანი თხელი და მკვრივი აქვს, რბილობი — წვნიანი.

ჯიში უხვმოსავლიანია. აკასაჟი სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის დასაწყისში შედის.

მიიღება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინო.
აჟია

აჟია — ქართული აბორიგენული ვარდისფერყურძნიანი საღვინე და სასუფრე ვაზის ჯიში აფხაზეთიდან.

„აჟია“ ქართულად „ხის ყურძენს“, „ხეზე დაკრეფილს“ ნიშნავს.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სამნაკვთიანი ან მთლიანი. ფოთლის ქვედა მხარეზე შეიმჩნევა თხელი აბლაბუდისებრი შებუსვა. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, ფრთიანი, თხელი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მუქი ვარდისფერი. კანი სქელი აქვს, რბილობი — მდნარი.

ვაზი საშუალო და საშუალოზე ძლიერი ზრდისა და საშუალომოსავლიანია. აჟია სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის ბოლოს შედის.

მიიღება სუფრის ვარდისფერი ღვინო და გამოიყენება სასუფრე ყურძნად.
აჟემჩიღი

აჟემჩიღი , აჟიმჩი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში აფხაზეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მომრგვალო, სამნაკვთიანი ან თითქმის მთლიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია საშუალო სიხშირის აბლაბუდისებრ-ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრული, ზოგჯერ ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, კუმსი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოვალური, მუქი-ლურჯი. კანი თხელი, მაგრამ საკმაოდ მკვრივი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული. რბილობი ხორციანი და წვნიანია. წვენი შეუფერავი, გემო სასიამოვნო მოტკბო-მომჟავო, სუსტად გამოხატული ჯიშური არომატით.

აჟემჩიღი ძლიერი ზრდისა და საკმაოდმოსავლიანია. სრულ სიმწიფეში სეექტემბრის პირველ ნახევარში შედის. მტევნის საშუალო წონა 130 გრამი, საჰექტარო მოსავლიანობა — 7.0-7.5 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18-19%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8-9 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის მშრალი ღვინის და საბრენდე სპირტის მისაღებად.