პროტესტი ტიანანმენის მოედანზე (1989)

1989 წლის ტიანანმენის მოედნის პროტესტები — სტუდენტების ჩართულობით ჩატარებული დემონსტრაციების სერია ჩინეთში, რომელიც 1989 წლის 3-4 ივნისს ხელისუფლებამ ძალის გამოყენებით ჩაახშო. მომიტინგეები მოითხოვდნენ პოლიტიკურ რეფორმებს, სიტყვისა და პრესის თავისუფლებას, კორუფციის წინააღმდეგ ეფექტიან ზომებს და ქვეყნის მეტად დემოკრატიულ მმართველობას. დემონსტრაციები დაიწყო პეკინში, ტიანანმენის ისტორიულ მოედანზე და მალევე გავრცელდა ჩინეთის სხვა დიდ ქალაქებში. საბოლოოდ, ჯაო ძიიანის ზომიერი პოზიცია მისი პოლიტიკურად დასუსტების მიზეზი გახდა, რაც მოგვიანებით თანამდებობიდან გადაყენებით დასრულდა.

მიუხედავად ხელისუფლების გარკვეული დათმობის ნიშნებისა, პროტესტი კიდევ უფრო მასშტაბური გახდა. 13 მაისს ასეულობით სტუდენტმა ტიანანმენის მოედანზე უვადო შიმშილობა დაიწყო. იმავე პერიოდში პეკინში ოფიციალური ვიზიტით ჩავიდა სსრკ-ის ლიდერი მიხაილ გორბაჩოვი — პირველი საბჭოთა ხელმძღვანელი, რომელმაც ჩინეთი მაო ძედუნის გარდაცვალების შემდეგ მოინახულა. ვიზიტის გასაშუქებლად პეკინში უკვე მყოფმა დასავლელმა ჟურნალისტებმა ყურადღება ტიანანმენის მოვლენებზე გადართეს, რის შედეგადაც პროტესტი საერთაშორისო მედიის ყურადღების ცენტრში მოექცა. 17–18 მაისისთვის ქუჩებში დემონსტრაციებსა და სტუდენტების მხარდამჭერ აქციებში სავარაუდოდ მილიონამდე ადამიანი მონაწილეობდა.

ჩინეთის ხელმძღვანელობაში დაიწყო მწვავე დაპირისპირება იმაზე, თუ როგორ უნდა ეპასუხათ ტიანანმენის მოედანზე მიმდინარე სტუდენტური პროტესტისთვის. პარტიის გენერალური მდივანი ჯაო ძიიანი და რეფორმების მომხრე ლიდერები დიალოგისა და პოლიტიკური დათმობების მომხრენი იყვნენ, ხოლო პრემიერ-მინისტრი ლი პენგი და კონსერვატორი ლიდერები, მათ შორის დენ სიაოპინგი, სწრაფი და საჭიროების შემთხვევაში ძალისმიერი ჩარევის აუცილებლობაზე ამახვილებდნენ ყურადღებას. ღონისძიებამ დააგროვა დაახლოებით 1.5 მილიონი აშშ დოლარი, რომელიც პირდაპირ მოძრაობის მხარდასაჭერად იქნა გადარიცხული.

ასევე არსებობს ცნობები, რომ ამერიკის შეერთებული შტატების ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო სტუდენტ აქტივისტებს აწვდიდა აღჭურვილობას, მათ შორის საბეჭდი მანქანებსა და ფაქსის აპარატებს, რათა კომუნიკაციის საშუალება გაუმჯობესებინათ. „ვანკუვერ სან“-ის 1992 წლის 17 სექტემბრის ცნობით, აღნიშნული მხარდაჭერა ითვალისწინებდა ინფორმაციის გავრცელების ტექნიკურ უზრუნველყოფას და კოორდინაციის გაძლიერებას სტუდენტურ ჯგუფებს შორის.

ძალადობა და დაშლა
მიუხედავად იმისა, რომ ტიანანმენის პროტესტები თავდაპირველად მშვიდობიან ხასიათს ატარებდა — მოიცავდა შიმშილობას, მჯდომარე დემონსტრაციებსა და სიტყვით გამოსვლებს — 3–4 ივნისს, ძალების შეყვანის შემდეგ, ქალაქის ზოგ უბანში ვითარება დაიძაბა და გამოვლინდა ძალადობის შემთხვევებიც. როდესაც ჯარისკაცებმა ტიანანმენის მოედნისკენ გადაადგილება დაიწყეს, მოსახლეობის ნაწილმა მათ წინააღმდეგ გადაკეტა ქუჩები და აღმართა ბარიკადები. თავდაპირველად მშვიდობიანი წინააღმდეგობა, ზოგ ადგილას გადაიზარდა შეტაკებებში: დაფიქსირდა ქვის სროლა, სამხედრო მანქანებზე თავდასხმა და მოლოტოვის კოქტეილების გამოყენება. რამდენიმე შემთხვევაში დემონსტრანტებმა დაწვეს ჯავშანტექნიკა და ფიზიკურად გაუსწორდნენ ჯარისკაცებს. ერთ-ერთ ქუჩაზე დახოცილი ჯარისკაცის ცხედარი ბრბომ ავტობუსზე ჩამოკიდა.

1989 წლის 3 ივნისს ღამით ჩინეთის ხელისუფლებამ გადამწყვეტი ნაბიჯი გადადგა პროტესტის ძალისმიერად ჩასახშობად. გვიან საღამოს ათიათასობით ჯარისკაცი და ასობით ტანკი სხვადასხვა მიმართულებით დაიძრა პეკინის ცენტრისკენ, ტიანანმენის მოედნის დაკავების მიზნით. გზად სამთავრობო ძალებს გადალახვა უწევდათ ბარიკადებისა და მოქალაქეთა ცოცხალი ჯაჭვების, რომლებიც ქუჩებსა და გამზირებზე იყვნენ განლაგებული. -ისა და -ს თანახმად, დაახლოებით საღამოს 10 საათისთვის, როდესაც მოქალაქეები შეეცადნენ სამხედროების შეჩერებას, ჯარის ნაწილებმა გარკვეულ უბნებში გაფრთხილების გარეშე გახსნეს ცეცხლი შეკრებილ ბრბოზე — მათ შორის როგორც დემონსტრანტებზე, ისე მოქალაქეებზე, რომლებიც შემთხვევით იმყოფებოდნენ ადგილას ან ადევნებდნენ თვალს მოვლენებს.

მსხვერპლის შესახებ განსხვავებული შეფასებები
ტიანანმენის მოედნის მოვლენების შედეგად დაღუპულთა და დაშავებულთა რაოდენობა დღემდე არ არის ცხადად დადასტურებული. სხვადასხვა წყაროები მნიშვნელოვნად განსხვავებულ შეფასებებს იძლევიან, რაც საგრძნობლად ართულებს რეალური მასშტაბის განსაზღვრას. ჩინეთის ხელისუფლების ოფიციალური მონაცემებით, 1989 წლის ივნისის "არეულობის" ჩახშობის დროს ჯამში 241 ადამიანი დაიღუპა (მათ შორის სამხედრო მოსამსახურეებიც) და დაახლოებით 7,000-მდე დაიჭრა.

1989 წლის 5 ივნისს, ბრიტანეთის ელჩმა ჩინეთში, სერ ალან დონალდმა, ლონდონში გაგზავნილ საიდუმლო დეპეშაში აღნიშნა, რომ ჩინეთის სახელმწიფო საბჭოს ერთ-ერთი წევრის ინფორმაციით, ტიანანმენის მოედნის დარბევის შედეგად დაღუპულთა რაოდენობა შესაძლოა 10,000-ს აღწევდეს.

უფრო ფრთხილი შეფასებების მიხედვით, საერთაშორისო ორგანიზაციები და მედია ასახელებენ რამდენიმე ასეულიდან რამდენიმე ათასამდე დაღუპულს.

ზუსტი აღრიცხვის არარსებობის ფონზე, 1990-იანი წლებიდან მოყოლებული, დაღუპულთა ოჯახის წევრებმა დაიწყეს თვითორგანიზება. მოძრაობა „ტიანანმენის დედები“, რომელსაც პროფესორი დინგ ზილინი ხელმძღვანელობს, მოითხოვს სრული სიმართლის გამჟღავნებას და უკვე შეაგროვა დოკუმენტური ცნობები სულ მცირე 200 იდენტიფიცირებულ მსხვერპლზე. ისინი გაიყვანეს ჰონგ-კონგიდან ორგანიზებული ოპერაცია " "-ის მეშვეობით, რომელშიც მონაწილეობდნენ ადგილობრივი უფლებადამცველები, ჟურნალისტები და დასავლურ წრეებთან დაკავშირებული პირები. აშშ-ში მიღებულ თავშესაფარში ეს ლიდერები მოგვიანებით გახდნენ ჩინეთის დემოკრატიული მოძრაობის წარმომადგენლები ემიგრაციაში. ჩინეთის ხელისუფლება მათ უცხოური ჩარევის ინსტრუმენტებად წარმოაჩენდა და ამტკიცებდა, რომ პროტესტი დასავლეთის მხარდაჭერით განხორციელდა, მაშინ როცა აქტივისტები ხაზს უსვამდნენ შიდა რეფორმების მოთხოვნას.

პარტიის შიგნით ძალაუფლება საბოლოოდ კონსერვატიულმა ფრთამ შეინარჩუნა. გენერალური მდივანი ჟაო ძიიანი შინაპატიმრობაში მოათავსეს, სადაც იგი გარდაცვალებამდე, 2005 წლამდე, დარჩა. პარტიის ახალი ლიდერი დენ სიაოპინგის რჩეული ძიან ძემინი გახდა, ხოლო პრემიერ-მინისტრად დარჩა ლი პენგი, რომელიც საგანგებო მდგომარეობის გამოცხადების ერთ-ერთი მთავარი მხარდამჭერი იყო. 1989 წლის ივლისში ჩინეთის კომუნისტური პარტიის დახურულ სხდომებზე მიღებული გადაწყვეტილებების მიხედვით, ტიანანმენის მოვლენები შეაფასეს როგორც სისტემური საფრთხე სახელმწიფოს სტაბილურობისთვის. ოფიციალური დოკუმენტების თანახმად, ეკონომიკური რეფორმები შესაძლებელი იყო მხოლოდ მკაცრი პოლიტიკური კონტროლის პირობებში, რადგან პარტიის შიგნით განხეთქილების ნებისმიერ მცდელობას შეიძლებოდა სახელმწიფოს დაშლა გამოეწვია.

ყოველწლიურად 4 ივნისის მოახლოებისას, უსაფრთხოების სამსახურები აძლიერებენ კონტროლს დისიდენტებზე და 1989 წლის მსხვერპლთა ოჯახებზე. „ტიანანმენის დედების“ მოძრაობის წევრები, რომლებიც ცდილობენ დაღუპულთა იდენტიფიცირებასა და აღრიცხვას, პოლიციის ზედამხედველობის, გადაადგილების შეზღუდვისა და დროებითი დაკავების ობიექტები ხდებიან. ჩინეთის ოფიციალური პოზიცია კვლავ უცვლელია: პარტია დღემდე ამტკიცებს, რომ 1989 წლის სამხედრო ოპერაცია საჭირო იყო ქვეყნის სტაბილურობისთვის და რომ ამ გადაწყვეტილებამ უზრუნველყო ჩინეთის შემდგომი ეკონომიკური წინსვლა. ჩინეთის მატერიკზე ტიანანმენის მოვლენების ხსენება კვლავ დუმილით იფარება, ხოლო საერთაშორისო საზოგადოებისთვის ეს თემა რჩება სამოქალაქო გამბედაობისა და სახელმწიფო რეპრესიის დაპირისპირების სიმბოლოდ.