iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კირსტენ ჯილიბრენდი

კირსტენ ელიზაბეთ ჯილიბრენდი (; დ. 9 დეკემბერი, 1966) — ამერიკელი იურისტი და პოლიტიკოსი, უმცროსი სენატორი ნიუ-იორკის შტატიდან 2009 წლიდან. წარმომადგენელთა პალატის წევრი 2007–2009 წლებში. დემოკრატი.

უმაღლესი განათლების მიღების შემდეგ, მუშაობდა ჰილარი კლინტონის საარჩევნო კამპანიაში 2000 წელს. 2006 წელს გახდა ნიუ-იორკის მეოცე საარჩევნო ოლქის წარმომადგენელი კონგრესში, მეორე ვადით აირჩიეს 2008 წელს. წარმომადგენელთა პალატაში მოღვაწეობისას, იყო კონსერვატორ დემოკრატთა „ლურჯი ძაღლის კოალიციის“ წევრი.

2009 წელს, ჰილარი კლინტონის სახელმწიფო მდივნად დანიშვნის შემდეგ, გუბერნატორმა დეივიდ პატერსონმა ჯილიბრენდი მის მემკვიდრედ დანიშნა. ჯილიბრენდა გაიმარჯვა 2010 წლის სპეციალურ არჩევნებში, სრული 6-წლიანი ვადით აირჩიეს 2012 და 2018 წლებში.

2019 წლის 17 მარტს გამოაცხადა, რომ მონაწილეობას მიიღებდა დემოკრატთა პრაიმერში 2020 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში პარტიის კანდიდატობისთვის.
ნიუტ გინგრიჩი

ნიუტონ „ნიუტ“ ლეროი გინგრიჩი (; დ. 17 ივნისი, 1943) — ამერიკელი პოლიტიკოსი, მწერალი და ისტორიკოსი. აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატის სპიკერი 1995–99 წლებში, 1994 წლის „რესპუბლიკური რევოლუციის“ ერთ-ერთი შემოქმედი, წლის ადამიანი ჟურნალ „“-ის ვერსიით, ჯორჯიის შტატის მეექვსე საარჩევნო ოლქის წარმომადგენელი კონგრესში 1979–99 წლებში, 2012 წელს მონაწილეობას იღებდა რესპუბლიკელთა საპრეზიდენტო პრაიმერში.
ჯონ ბეინერი

ჯონ ენდრიუ ბეინერი (; დ. 17 ნოემბერი, 1949) — ამერიკელი პოლიტიკოსი, აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატის სპიკერი 2011–15 წლებში, რესპუბლიკელი. წარმოადგენდა ოჰაიოს მერვე საარჩევნო ოლქს.

2007–11 წლებში იყო პალატის უმცირესობის ლიდერი, 2006–07 წლებში კი უმრაველსობის. გადადგა თანამდებობიდან ძლიერი შიდაპარტიული ოპოზიციის გამო, 2015 წლის ოქტომბერში. სპიკერის პოსტზე მისი მემკვიდრე პოლ რაიანი გახდა.
ჯორჯ პატაკი

ჯორჯ ელმერ პატაკი (; დ. 24 ივნისი, 1945) — ამერიკელი პოლიტიკოსი და იურისტი, ნიუ-იორკის შტატის 53-ე გუბერნატორი 1995–2006 წლებში. თავდაპირველად, იარჩიეს ქალაქ პისკილის მერად, შემდეგ – შტატის ასამბლეისა და სენატის წევრი. 1994 წლის არჩევნებში დაამარცხა მარიო კუომო სამი პროცენტის სხვაობით; ამ არჩევნებში მისი გამარჯვება მიჩნეულია 1994 წლის „რესპუბლიკური რევოლუციის“ ერთ-ერთ უმთავრეს მონაპოვრად. 2019 წლისთვის, არის ბოლო რესპუბლიკელი, რომელსაც მთელი ნიუ-იორკის შტატში რაიმე თანამდებობა ეკავა.
ბექა ქურხული

ბექა ქურხული (დ. 6 ოქტომბერი, 1974) — ქართველი მწერალი, სამხედრო რეპორტიორი,

ბიოგრაფია
ბექა ქურხული დაიბადა 1974 წლის 6 ოქტომბერს. 1991 წელს დაამთავრა თბილისის პირველი ექსპერიმენტული სკოლა. იმავე წელს ჩააბარა თბილისის შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალურ ინსტიტუტში, დრამის ფაკულტეტზე (თამაზ ჭილაძის სახელოსნო), რომელიც დაამთავრა 1996 წელს.

ბექა ქურხულის ნოველები პირველად დაიბეჭდა 1991 წელს გაზეთ „მამულში“. ამის შემდეგ ბექა ქურხულის მოთხრობები და ნოველები სისტემატურად იბეჭდება ქართულ ლიტერატურულ ჟურნალ-გაზეთებში: „მამული“, „ალტერნატივა“, „არილი“ „პარნასი“, „დილის გაზეთი“, „ჩვენი მწერლობა“, „24 საათი“, „ლიტერატურული პალიტრა“, „ლიბერალი“, „ცხელი შოკოლადი“, „ახალი საუნჯე“, „ლიტარატურული გაზეთი“.

1999-2004 წლებში მუშაობდა „დილის გაზეთში“ სამხედრო რეპორტიორად. მივლინებული იყო და რეპორტაჟებს აქვეყნებდა საქართველოს და კავკასიის ცხელი წერტილებიდან და კონფლიქტური რეგიონებიდან: აფხაზეთი (გალის რაიონი, კოდორის ხეობა), ჩრდილოეთ ოსეთი (ვლადიკავკაზი) ინგუშეთი (ჩერმენი, მაგასი), ცხინვალის რეგიონი, (ცხინვალი, ნიქოზი, თამარაშენი), აზერბაიჯანი (ბაქო), პანკისისი ხეობა (ახმეტის რაიონი, საქართველო).

2006 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია ლიტერატურულ ინსტიტუტში (ხელმძღვანელი ამირან არაბული). დისერტაციის თემა „მოლაშქრეობა-მეკობრეობა აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში“.

2011-2013 წლებში თანამშრომლობდა მედიასახლთან „ “ („ლიბერალი“, „ცხელი შოკოლადი“).

2013 წლის მარტში მივლინებული იყო სამხედრო რეპორტიორად ავღანეთში (ქაბული, ჰელმანდი) და ნატოს მისიებში, ქართულ- ამერიკულ ბაზებზე („ლეზერნიკი“, „შუკვანი“, „ერედვი“)

მონაწილეობდა სხვადასხვა საერთაშორისო ლიტერატურულ ფესტივალებში (ლიეტუვა, ჩეხეთი, პოლონეთი, სლოვაკეთი, უკრაინა, იტალია).

ბექა ქურხულის მოთხრობები თარგმნილია — ინგლისურ, იტალიურ, პოლონურ, უკარინულ, ჩეხურ, ლიეტუვურ, სლოვაკურ, თურქულ, ოსურ, ავარიულ (დაღესტანი) ალბანურ, სომხურ და რუსულ ენებზე.

გამომცემლობა „ “ (ბარი, იტალია) 2018 წელს იტალიურად თარგმნა და გამოსცა ბექა ქურხულის მოთხრობების კრებული - „ქალაქი თოვლში.“ (მთარგმნელი ნუნუ გელაძე). იმავე 2018 წელს ბექა ქურხული მონაწილეობდა ტორინოს (მაისში) და ბარის (ოქტომბერში) საერთაშორისო ლიტერატურულ ფესტივალებში.

გამომცემლობა „“-მა (ალბანეთი) 2021 წელს ალაბნურად თარგმნა და გამოსცა ბექა ქურხულის მოთხრობების კრებული „ქალაქი თოვლში“ (მთარგმნელი ქუიტიმ იემერი).
დარიაჩეიე-ნამაქი

დარიაჩეიე-ნამაქი — მარილიანი ტბა ირანის ცენტრალურ ნაწილში. ადმინისტრაციული თვალსაზრისით, მოქცეულია ყუმის, ისპაჰანისა და სემნანის ოსტანების ტერიტორიაზე. გაწოლილია ქალაქ ქაშანიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 40 კმ-ში და ქალაქ თეირანიდან სამხრეთით დაახლოებით 120 კმ-ში. ზედაპირის ფაართობი 1560 კმ², სიღრმე 1 მ-მდე, წყლის მოცულობა 0,78 კმ³. თუმცა, ამგვარი მონაცემები შეიძლება არსებითად მერყეობდეს წელიწადის დროების გათვალისწინებითა და აგრეთვე გვალვებიდან გამომდინარე, რომელთა გამო ტბა ზოგჯერ მთლიანად შრება. ტბაში წყალი უპირველეს ყოვლისა, შედის მდინარეების ხარჯზე, რომლებიც სათავეს ზაგროსიდან და ელბურსიდან იღებენ. ტბის ზედაპირის საშუალო სიმაღლე ზღვის დონიდან 788 მ აღწევს. ფართო გაგებით, ტერმინი „დარიაჩეიე-ნამაქი“ ეწოდება აგრეთვე მლაშობს, უფრო სწორად — ქვეყნის 8 წყლის აუზიდან ერთ-ერთს. ფორმით ტბა წარმოადგენს სამკუთხედს, რომლის ზედა კუთხე ჩრდილოეთისკენაა მიმართული.

დარიაჩეიე-ნამაქი განლაგებულია ირანის მთიანეთის ჩრდილო ნაწილში და დაშთე-ქევირის უდაბნოს მსგავსათ აქვს იგივე გეოლოგიური და სტრატიგრაფიული მახასიათებლები. დასავლეთ მხარეს არსებული ლიტორალური სარტყელი გამოკვეთილად დამრეცია, ხოლო სხვა მხარეებში რამდენადმე ციცაბო. წყლის მაღალი დონის დროს ტბა ღებულობს ტოლგვერდა სამკუთხედის იერს. ზაფხულის განმავლობაში დაგროვილი წყალი სწრაფად ორთქლდება და ტოვებს მარილიან თეთრ სივრცეს. ტბის სამხრეთ ნაწილში მდებარეობს ბორცვი ქუხ-ე-სარდარღანი, რომელიც წყლის დონიდან გამომდინარე, დროდადრო კუნძული ხდება ფართობით 13 კმ². ტბას ერთვის მდინარე ყარაჩაი. დარიაჩეიე-ნამაქიდან დასავლეთით 90 კმ-ში გაწოლილია ტბა ჰოუზ-ე-სულთანი, ხოლო სამხრეთით 2,5 კმ-შია შაჰ აბასის ქარავან-სარაი.

დარიაჩეიე-ნამაქის ფლორა განპირობებულია კლიმატით და მარილიანობის მაღალი დონით; გვხვდება: ცერცვეკალა, იალღუნი და სხვა. ქვაბულის ფაუნა შეიცავს ძუძუმწოვრების, ქვეწარმავლებისა და ფრინველთა სხვადასხვა სახეობას; ძუძუმწოვრებს შორის გამოიყოფა ევროპული შველი, არხარი, ჩვეულებრივი მელა, რუხი მგელი, კარაკალი, ზოლებიანი აფთარი, კურდღელი, აფრიკული გარეული ვირი, გაზელი; ორნითოფაუნას ქმნის: , , , . ვინაიდან რეგიონში გვხვდება საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობებიც, მათ შორის ამიერკავკასიური ჯიქი და აზიური ავაზა დარიაჩეიე-ნამაქის აღმოსავლეთ ნაწილში შეიქმნა ქევირის ეროვნული პარკი. იქთიოფაუნა წყლის დონის ცვალებადობისა და მარილიანობის მაღალი დონის გამო, ძირითადად წარმოდგენილია დასავლეთ შენაკადთა შესართავებში. დარიაჩეიე-ნამაქის აღმოსავლეთი ნაწილი დაშთე-ქევირთან ერთად წარმოადგენს ცხოველთა სხვადასხვა სახეობების საცხოვრებელ ადგილს და დაცულ ტერიტორიას. მათ აქვთ ეროვნული პარკის სტატუსი.

სახელწოდება „დარიაჩეიე-ნამაქი“ სპარსული წარმოშობისაა და თარგმანში ნიშნავს „მარილიან ტბას“. სპარსულ ლიტერატურაში ტბის აღსანიშნავად გამოიყენება აგრეთვე შემდეგი სახელწოდებები: დარიაჩეიე-იე-ყუმი, დარიაჩეიე-იე-სავე, დარიაჩეიე-იე-არან-ვა-ბედგოლი და ქევირ-ე-მასილეი.
სიღნაღის ციხე-გალავანი

სიღნაღის ციხე-გალავანი — ციხე-გალავანი საქართველოში, ქალაქ სიღნაღში. ისტორიკოს პლატონ იოსელიანის ცნობით, აგებულია 1762 წელს, ერეკლე მეფის მიერ. მსგავს ცნობას იძლევა ვახტანგ ბატონიშვილიც

სიღნაღის ციხეს თავდაპირველი სახით ჩვენამდე არ მოუღწევია, თუმცა მის შესახებ წარმოდგენის შექმნა შესაძლებელია საუკუნის დასაწყისში შესრულებული გეგმის მიხედვით.

 საუკუნის შუა საუკუნეებსა და მეორე ნახევარში ძირითადად აგებდნენ დიდი ტევადობის ციხეებს, რადგან ციხეებში თავის შეფარება ადგილობრივ მოსახლეობასთან ერთად ახლო-მახლო სოფლებში მცხოვრებ მოსახლეობასაც შესძლებლოდა. სიღნაღის ციხის გეგმაზე არსებული ჩანაწერების მიხედვით, ირკვევა რომ ცალკეულ სოფლებს ცალკედ ჭიშკრები და კოშკები ეკუთვნოდა. მაგალითად: „მაღაროს“, „ბოდბის“, „ვაშნარის“. „მაღარო“ ორი ცილინდრული კოშკითაა გამაგრებული, იგი მთავარ შესასვლელს წარმოადგენს, რადგან ქალაქისა და ციხის მაკავშირებელია. სხვა დანარჩენი შესასვლელები ციხის კედლებშია გაჭრილი. უმრავლესობა განიერია და წარმოადგენს ნამდვილ ჭიშკარს, ზოგი ვიწროა და მათი დანიშნულება სათადარიგო კარია.

გალავნის მთელ სიგრძეზე განლაგებულია ცილინდრული კოშკები, ხოლო მათ შორის — კონტრფორსები. სულ 23 კოშკია, რომელთა შორის მანძილები არათანაბარია.
გიორგი ლეონიძის სახლ-მუზეუმი

გიორგი ლეონიძის სახლ-მუზეუმი — სახლ-მუზეუმი საქართველოში, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულში. აშენებულია გიორგი ლეონიძის მამის, ნიკოლოზის მიერ, რომელიც პატარძეულში წმინდა შიოს ტაძარში საწირველად საუკუნის 60-იან წლებში გადმოიყვანეს. იგი 1968 წლიდან გიორგი ლეონიძის სახლ-მუზეუმად გამოაცხადდა.

სახლი ორსართულიანია, იგი ნაგებია აგურით და რიყის ქვით. ორივე სართულზე ორ-ორი ერთმანეთის გვერდით განლაგებული ოთახია, რომლებიც ერთმანეთს უკავშირდება შიდა კარით. ეზოს მხრიდან ორივე სართული ორ-ორი კარით და ოთხ-ოთხი სარკმლითაა გახსნილი. სახლის ზურგის კედელი ყრუა. მეორე სართულზე სარკმლები გაჭრილია, პირველი სართულის გვერდითა კედლები კი ყრუა. მეორე სართულის მთელ სიგრძეზე აივანია, სადაც ასვლა ორნაწილიანი კიბით არის შესაძლებელი, აივანი დაყრდნობილია ხის სვეტებზე. დასავლეთის მხარეს, აივნის ქვეშ ღია ბუხარია გაკეთებული. პირველ სართულზე მდებარეობს ოთახები, რომლებიც სამზარეულო და სარძევე იყო, სადაც ახლა მუზეუმის ადმინისტრაციული ოთახია განთავსებული, მეორე ოთახში საცხოვრებელი ოთახებია.

სახლის აღმოსავლეთ მხარეს მიდგმული აქვს მარანი. მარნის ზურგზე გაკეთებულია თაღჩები, სახლის კედელზე კი დიდი საწნახელია მიდგმული. მარანი კრამიტითაა გადახურული. სახლს აქვს საგვარეულო ეზო, რომელიც ხის ღობით არის შემოღობილი. ჭიშკარი ხისაა. სახლში დაცულია: დიდი საოჯახო ტახტი, სადაც გოგლა დაიბადა, გოგლას საწოლი ტახტი, პოეტის საგვარეულო ავეჯი, მისი კოსტუმი, პირადი ნივთები, ასევე ლადო გუდიაშვილის ორი ნახატი – გოგლას ორი პორტრეტი.

სახლი საუკუნის მეორე ნახევრის აღმოსავლეთ სოფლებისთვის დამახასიათებელი სახლის ნიმუშსს წარმოადგენს, რომელსაც თითქმის სრულად აქვს შემორჩენილი თავდაპირველი სახე, ის ეთნოგრაფიული ძეგლის ნიშნის მატარებელია.
მეთოქსი ჯგუფი

მეთოქსი ჯგუფი — ფუნქციონალური ჯგუფი, სადაც მეთილის რადიკალი უკავშირდება ჟანგბადს ერთი ბმით, ხოლო მეორე ბმით ჟანგბადი უკავშირდება რადიკალს. ქიმიური ფორმულაა -3.

მეთოქსილაცია
მეთოქსილატები ძირითადად იწარმოება ალკოქსიდების მეთილაციით:

მეთოქსი ფუნქციონალურ ჯგუფს შეიცავს მრავალი ორგანული ნივთიერება, მაგალითად ანისოლი (მეტოქსიბენზოლი) შედგება ბენზოლის ბირთვის და მეთოქსი ჯგუფისაგან.
გრაფინია ფესენკოს აგარაკი

გრაფინია მარია ფესენკოს აგარაკი, იგივე მახინჯაურის ბავშვთა სახლი — კულტურის ძეგლი ბათუმში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში.

აგარაკის მშენებლობა მეოცე საუკუნის პირველ ნახევარში დაიწყო და რუსეთის უკანასკნელი იმპერატორის, ნიკოლოზ -ის ძიძას, გრაფინია მარია ფესენკოს ეკუთვნოდა. ადგილობრივების ინფორმაციით, აგარაკი 1900—1907 წლებშია აგებული. გადმოცემით, შენობა ქართველმა არქიტექტორმა დააპროექტა, თუმცა პეტერბურგიდან მოწვეულმა არქიტექტორებმა დაასრულეს. მისი ანალოგი იტალიაშიც ყოფილა.

ისტორიული წყაროები ჯერ კიდევ შესწავლის პროცესშია, თუმცა მეცნიერები დარწმუნებული არიან, რომ სასახლის დიასახლისი სწორედ გრაფინია მარია ფესენკო იყო: როგორც ისტორიულ წყაროებშია მოხსენებული, „რომანოვების კუთვნილი ჩაქვის საუფლისწულო მამულების ადმინისტრაციისთვის აგებული ულამაზესი სასახლე იმპერატორმა აღმზრდელს უსახსოვრა.“

 მსოფლიო ომის დროს აგარაკი სამხედრო ჰოსპიტლად გადააკეთეს. შემდეგ გრაფინია ფესენკოს აგარაკი ბავშვთა სახლს გადაეცა. 90-იან წლებში შენობაში იძულებით გადაადგილებული პირები შეასახლეს. ამჟამად შენობა ცარიელია, არც ფანჯრები აქვს და არც კარები, მხოლოდ კარკასია შემორჩენილი.

საუკუნის განმავლობაში აგარაკს ხშირად სტუმრობდნენ ინგლისელი, რუსი და გერმანელი არისტოკრატები. გრაფინიას ვერანდა წვეულებების ადგილი იყო.

2006 წელს აგარაკს სახელმწიფო დაცვა დაენიშნა. საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის მინისტრის 2013 წლის 28 ოქტომბრის ბრძანების შესაბამისად, გრაფინია მარია ფესენკოს აგარაკს კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა.
ზემო ქედის ნამოსახლარი

ზემო ქედის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო ქედის ჩრდილოეთით განაპირას, თარიღდება გვიანად. ბრინჯაო-ადრიანდელ რკინის ხანით წარმოადგენს თავნისწირებულ, ბუნებრივ თხრილშემოვლებულ ბორცვს. 1970-იანი წლებში მიაკვლია იაე ინსტიტუტის კავ-მ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარზე აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ნატეხები.

აღმოჩენილი მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნიკურ საცავში.
ზემო მაჩხაანის ყველაწმინდის ეკლესია

ზემო მაჩხაანის ყველაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ზემო მაჩხაანის სამხრეთ-დასავლეთ კიდეში, რობიტაანთ უბანში. თარიღდება გვიანდ. შუა საუკუნეებით. ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორიაზე ადრე სასაფლაო ყოფილა. შენობის მახლობლად რამდენიმე საფლავის ქვაა შემორჩენილი.

ძეგლის აღწერა
ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვით, არქიტექტურული კონსტრუქციის ელემენტები კვადრატული აგურით. თითო-ოროლა აგური გარეთა კუთხეების ქვედა წყობაშიცაა ჩართული, კუთხეების ზედა ნაწილი კი, მთლიანად აგურისაა, რაც, სავარაუდოდ, შეკეთების დროინდელია.
2007 წელს, საქართველოს ისტორიის ძეგლთა დაცვის და სადარჩენის ფონდის დაფინანსებით ეკლესიას ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები.
შესასვლელი ეკლესიას დასავლეთიდან აქვს. კარი შეისრული თაღითაა დასრულებული და გარედან ოდნავ შეღრმავებულ სწორკუთხა არეშია მოქცეული. კარის წირთხლებში მოწყობილია ურდულის ბუდეები.

ეკლესია დარბაზულია, გეგმით კვადრატული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც გაჭრილია შიგნიდან შეისრულთაღოვანი, გარედან კი თარაზულად გადახურული, მაღალი სარკმელი ერთი მსგავსი სარკმელი დასავლეთ კედელში, შესასვლელის ზემოთაა. აფსიდის გვერდებში თითო მაღალი, შეისრულთაღოვანი ნაშაა. მათგან ჩრდილოეთ ნიშასა და აფსიდის ჩრდილოეთ კუთხეს შორის მცირე ოთკუთხა ნიშაა მოწყობილი. თითო შეისრულთაღოვანი ნიშა დასავლეთ კედელში, აფსიდის თაღი შეიდრული ფორმისაა ოდნავ შემაღლებული წვერით. თაღი აფსიდის მხრებთან შედარებით, თითქმის ორჯერ უფრო განიერია, რის გამოც მისი ქუსლები მხრების მიმართ გადმოშვერილია და საფეხურს ქმნის.გრძივი კედლები დანაწევრებულია ერთმანეთისგან პილასტრით გამიჯნული ორ-ორი შეისრული თაღით. თითოეულ მათგანში მოწყობილია თითო სათოფური, რაც ეკლესიის თავისებურებაა. სათოფურია მოწყობილი შესასვლელის სამხრეთით მდებარე ნიშშიც. დარბაზი გადახურულია შეისრული კამარით, რომელიც ეყრდნობა ანალოგიური ფორმის ერთ შეკიდულ საბჯენ თაღს.

გარედან ეკლესიის კედლები გასწორებულია ბათქაშით, რომელიც საპირე ქვების ზედაპირის უმეტეს ნაწილს ფარავს. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ზემოთ, აგურის შეღრმავებული წყობით, გამოყვანილია საფეხუროვან ბაზისზე აღმართული ჯვრის გამოსახულება, რომლის ვერტიკალური მკლავის ქვემოთა ნაწილში ეკლესიის დასავლეთ სარკმლის ღიობია მოქცეული. ფასადები დასრულებულია ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომელიც შედგება ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხით შვერილი აგურის რიგების მონაცვლეობით.

ეკლესიის დასავლეთ ფრონტონის წვერზე დადგმულია კვადრატულსაფუძვლიანი, თითქმის ცილინდრული ფორმის, ოთხი თაღოვანი ღიობით გახსნილი მცირე სამრეკლო. თაღებს შორის, სამრეკლოს მთელ სიმაღლეზე, გამოვარდნილია თითო ნახევარსვეტი. ყოველ მათგანში, გარკვეული ინტერვალის დაცვით, ჩართულია თარაზულად დადებული ორი აგური, რომლებიც მათ სამ ნაწილად ყოფს. გაფორმების მიზნით, ოთხივე თაღის ზემოთ, წყობაში ჩასმულია ცისფრად მოჭიქული სამ-სამი აგური. სამრეკლო გადახურულია თუნუქის პირამიდული სახურავით.
პატარა შირაქის ველის ნაგომრებისთავის ნამოსახლარი

ნაგომრებისთავის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ნაგომრებისხევის მარჯვენა მხარეს, სერზე. ველის აღმოსავლეთით, თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო- ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების (ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური) დროს.

ნამოსახლარის ჩრდილოეთის მხარე ფერდობზეა, რომელიც ხეობაში ეშვება. აღმოსავლეთ, სამხრეთ და დასავლეთ მხარე - სწორ ადგილზე. ფერდობის თავზე გამართულია წრიული ციტადელი (დიამეტრი - 50 მ.), რომელსაც ღრმა, განიერი თხრილი შემოუყვება. ცენტრი ჩავარდნილია, სამხრეთიდან აკრავდა ციტადელის გარე დასახლება, სათავდაცვო ზღუდით (სიგრძე - აღმოსავლეთ-დასავლეთ ხაზზე - 500 მ, სიგანე - ჩრდილო-სამხრეთ ხაზზე 400მ). ნამოსახლარს აქვს ზღუდის გარე დასახლებაც (სიგრძე - დაახლოებით 1 კმ). კარგად ჩანს ციტადელის ქვედა, მეორე თხრილიდან დაწყებული, ფერდობს ჩაყოლებული ნაგზაური, რომელიც ხეობისკენაა მიმართული. ძეგლზე აკრეფილი მასალა უხვია და მრავალფეროვანი. ჭარბობს კარგად გამომწვარი მონაცრისფრო, ლეგა ან რუხი კერამიკა, ქვის იარაღებიდან - სანაყები, ხელსაფქვავის ფრაგმენტები, თოხები.

არქეოლოგიური მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
ზემო ქედის სამარხი

ზემო ქედის სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი აღმოჩნდა შემთხევევით 1970 წლის ზემო ქედის სოფლის კლუბის საძირკვლის გათხრისას. ძეგლი შეისწავლა, იაე ინსტიტუტის კავ-მ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). სამარხი თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრით. ძეგლზე გამოვლინდა ხელით ნაძერწი ჯაში და ორი ქილა, ჭურჭლები ქვიშისა და წვრილი, თეთრმინარევიანი, მკვრივი თიხისგან არის დამზადებული, ქილებს ოდნავ გაშლილი პირი და დაბალი ყელი აქვს. ერთი მათგანის მხარს გარშემოუყვება მსუბუქად ამოღარული მოკლე, ირიბი ხაზების ორი რიგი და ქვედა რიგზე მიბჯენილი ასეთივე ხაზებით შესრულებული ხვეულები. მეორე ქილას, ყელიდან მხარზე გადასვლის ადგილას, რელიეფური სარყელი აქვს, კორპუსის ზედა ნაწილს კი მოკლე, მსუბუქი ამოღარული ხაზებით შესრულებულია აქვს ოდნავ გადაშლილი პირი, რასაც ძირში ღარი შემოსდევს მხარს კი ამკობს მსხვილი, წერტილოვანი ორნამენტით შესრულებული ორი წყვილი ტეხილი ხაზი. ქილების ამოღარული და ჯამის წერტილოვანი ორნამენტი თეთრი, პატისებრი ნივთიერებით არის შევსებული.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
პატარა შირაქის ველის ნაგომრებისთავის სადგომი

ნაგომრებისთავის სადგომი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ნაგომრებისთავის გორის სამხრეთით, მშრალი ხევის მარცხენა ნაპირზე, „ელდარის“ მეცხვარეობის მეურნეობის ტერიტორიაზე, მიეკუთვნება მუსტიუს ხანას. 1969 წელს გამოავლინა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ქვის ხანის რაზმმა (ხელმძღვანელი თ. ბუგიანაშვილი). სადგომს უკავია 5050 მ ფართობი. ნაპოვნია ორი გლუვი დარტყმის მოედნის მქონე და რელიეფბურცულიანი, მოგრძო, დაბალი, ფართო კაჟის ანატკეცი. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ტარიბნის ტაფობის პირველი ნამოსახლარი

ტარიბნის ტაფობის პირველი ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მშრალი ხევების მწარეწყლის, კოდისწყლის და მდინარე ოლეს შესართავთან თარიღდება ათასწლეულის ნახევრის ბოლო საუკუნეებით.

1977 წელს შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრმა კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციამ ძეგლი თითქმის განადგურებული იყო მეცხოველეობის ზამთრის ფერმების მშენებლობის გამო. ნამოსახლარზე გამოვლინდა მოყვითალო ფერის კერამიკის მცირე ფრაგმენტები. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ტახტიფერდას ნამოსახლარი

ტახტიფერდას ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ თავწყაროდან სამხრეთით, დაახლოებით 2 კილომეტრზე. ძეგლზე წარმოდგენილია სხვადასხვა პერიოდის კულტურული ფენები. უძველესი ფენა თარიღდება ძვ .წ. საუკუნით. უახლოესი ძვ. წ. – საუკუნეებით.

ნამოსახლარი ბუნებრივი ბორცვია, რომლის ჩრდილოეთ ფერდობზე ხელოვნური ტერასაა შექმნილი. ნამოსახლარი აღმოაჩინეს 1989 წელს. ბორცვის თხემზე მცირე არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. 1989 წელს გაკეთდა 10 მეტრის კვადრატები და ორი სადაზვერვო თხრილი. 1990 წელს თხრილებზე განახლებული სამუშაოების დროს, მრავლად აღმოჩნდა თიხის სხვადასხვა ჭურჭლის ფრაგმენტები. ბრინჯაოს ბრტყელი ცული, მახათი და და სამეურნეო დანიშნულების ორმოები. იმავე დანიშნულების ორმოები გაითხარა 1991 წელსაც. 2002 წლიდან ძეგლით დაინტერესდა ქალაქ ჰალეს მარტინ ლუთერის არქეოლოგთა ჯგუფი, მაგრამ მათ სამუშაოები პრაქტიკულად არ ჩაუტარებიათ. 2002-2006 წლებში გათხრები არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურ ექსპედიციასთან ერთად გაგრძელდა გერმანიის არქეოლოგიურ ჯგუფთან ერთად, რომელთან ერთადაც სამი წელი იმუშავა. ნამოსახლარზე 2004 წელსვე გაითხარა შუა ბრინჯაოს ხანის კულტურული ფენის მქონე ნაციხარი სავარაუდოდ, აქ ძვ. წ. ათასწლეულის დასაწყისში თავდაპირველად აუგიათ მძლავრი დასახლებული პუნქტი, რომელიც დაცული იყო თიხის გალავნით. დასახლება რამდენჯერმე განადგურებულა. შუა ბრინჯაოს ხანის საკმაოდ განვითარებულ საფეხურზე მისთვის შემოუვლიათ მძლავრი თავდაცვითი ზღუდე-გალავანი, რომლის შიდა ნაწილი ხის გადაჯვარედინებული მორების ბადითაა ნაგები, ბადის შიდა ღიობები ქვა-ღორღით ყოფილა შევსებული. გალავანს ორივე მხრიდან ქვის სქელი პერანგი აქვს. ბორცვის ზედაპირზე შემორჩენილი ქვის საძირკვლის მიხედვით, ციხეში შესასვლელი დასავლეთის კედელში იყო დატანებული, რომელსაც ორივე მხრიდან იცავდა გალავანში ჩაშენებული ოთხკუთხა კოშკები. ერთ-ერთი კოშკის წინ კედლის სიგრძე 9 მეტრია.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
სამრეკლოს წმინდა ელიას სამლოცველო

სამრეკლოს წმინდა ელიას სამლოცველო, ელიას მონასტერი — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, სოფელ სამრეკლოს მახლობლად, ელიას მთაზე, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. სავარაუდოდ, დაარსდა საუკუნის შემდეგ, არაუგვიანეს საუკუნისა. სამლოცველოს დაფუძნება დაკავშირებული უნდა იყოს წმინდა ასურელი მამის სტეფანე ხირსელის მიერ დაარსებულ მონასტერთან.

ძეგლის შესახებ ცნობას გვაწვდის ალექსანდრე დიუმა, რომლის თანახმად, მთის შუაში გამოჭრილ ფართო მღვიმეში აშენებულია სამრეკლო, სადაც ხშირად დადიან მაცხოვრებლები. გადმოცემით ამ მღვიმეში ილია წინასწარმეტყველისთვის ყორანს საჭმელი მოჰქონდა და რომ მან საკუთარი წამოსასხამი თავის მოწაფეს ელისეს დაუტოვა, თვითონ კი მთის მწვერვალიდან ცაში ამაღლდა.

სამლოცველოს თავდაპირველი ნაგებობებისგან არაფერია შემორჩენილი, ისინი შესაძლოა მთლიანად მოქცეული ყოფილიყო ბუნებრივ მღვიმეში, რომელიც იმ დროისთვის უფრო დიდი და საცხოვრებლადაც უფრო ვარგისი იყო. ის, რაც დღემდე შემორჩა ძეგლის მეორედ აღორძინების პერიოდის — საუკუნის უნდა იყოს, როცა კახთა მეფის ალექსანდრე -ის დროს კომპლექსი ფაქტობრივად ხელახლა აშენდა. 1616 წელს კახეთის აოხრებისას, სამლოცველო დაანგრიეს. აქ შემორჩენილი მთელი ქვევრები საუკუნის მონასტრის უეცარი გაუკაცრიელების ნიშანია. სამლოცველო მესამედ ერეკლე -ის დროს აღორძინდა. ძეგლი იმ დროისთვის უკვე საფუძვლიანად დანგრეული ყოფილა. აღარ ამოქმედებულა მარანიც. საუკუნეში სამლოცველო პასიურად, მაგრამ მაინც მოქმედებდა. სავარაუდოდ,ამ დროს აღუმართავთ რუსებს მთის თხემზე არსებული რკინის ჯვარი. საუკუნეში გასაბჭოებული საქართველოს დროს, ძეგლი კვლავ განადგურდა. დარბაზული ეკლესიის კედლები შემორჩენილი იყო 0,5 – 0,6 სმ-ის სიმაღლეზე. შენობა სამხრეთის მხრიდან იმეორებდა რელიეფის კონფიგურაციას, სამხრეთ-დასავლეთ მხარე კი მომრგვალებული ჰქონდა. ნაგები იყო ნატეხი ქვის ცუდად დამუშავებული კვადრებით კირის ხსნარზე. ზოგან გამოყენებული იყო აგურიც. ეკლესიის შიდა სივრცე ვიწრო უნდა ყოფილიყო, აღმოსავლეთით დასრულებული ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის გარეთ, სამხრეთ კედელზე, ფართო ოთხკუთხა ნიშა იყო მოწყობილი. 2004-2006 წლებში მამა ნიკოლოზის (ლომსაძის) და ბოდბელი ეპისკოპოსის — მეუფე დავითის თაოსნობით, ტაძარი მთლიანად აღადგინეს, რასაც წინ უსწრებდა არქეოლოგიური სამუშაოები (ხელმძღვანელი ი. გაგოშიძე). გათხრებმა ნათელი მოჰფინა ნაგებობის ქრონოლოგიასა და ძეგლის ისტორიას.
პატარა შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარები

პატარა შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ველის დასავლეთ ნაწილში. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო- ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კოტე ფიცხელაური).

ერთი ნამოსახლარი ოვალურია (სიგრძე - 130 მ, სიგანე - 70 მ), მეორე დაზიანებულია ტერიტორიის ინტენსიურად დამუშავების გამო. არქეოლოგიური მასალა დიდ ფართობზეა (დაახლოებით 300 300 მ) გაბნეული. ჭარბადაა მოპოვებული კარგად გამომწვარი, ნაცრისფერი და მოჩალისფრო, ტალღური და რელიეფური ორნამენტით შემკული თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. დამადასტურებელია ცხოველის ძვლებიც, რიყის ქვის იარაღები, სანაყები, სასრესები, თოხები, ხელსაფქვავის ნატეხები.

ანაკრეფი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
დიდი შირაქის ველის მესამე ნამოსახლარი

დიდი შირაქის ველის მესამე ნამოსახლარი — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, შირაქის ველზე, სამხრეთით, აეროდრომის დასავლეთით 0,5 კილომეტრის დაშორებით, სოფელ არხილოსკალოს სამხრეთით, ბორცვზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის შუახანებით, ბორცვიწრიულია (დიამეტრი 200 მეტრი სიმაღლე 5-6 მეტრი). აღმოაჩინეს 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებულ არქეოლოგიურ იდაზვერვების დროს. ნამოსახლარს შემოსდევს სათავდაცვო ზღუდე დათხრილი ზედაპირულად აკრეფილი კერამიკა მონაცრისფროა კეციმკვრივია, კარგადგამომწვარი. დადასტურდარიყისქვისსანაყები, თოხები, ხელსაფქვავის ფრაგმენტები.

ნამოსახლარზე აღმოჩენილი ნივთები დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.