მოზაიკა

მოზაიკა (, < — „მუზებს მიძღვნილი“) — მონუმენტური ფერწერის სახეობა; სახვითი და ორნამენტული კომპოზიციები, რომლებიც შედგენილია მცირე ზომის ერთგვაროვანი ბუნებრივი (კენჭი, ნიჟარა, ბუნებრივი ქვა) ან ხელოვნური წარმოშობის (სმალტა, მინანქარი) ელემენტებისგან (ე.წ. ტესერებისგან). მოზაიკით რთავენ იატაკს, ჭერს, კედლებს, სვეტებს, იშვიათად — დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების საგნებს; ზოგჯერ მოზაიკას დაზგური ნაკეთობებისთვისაც (მოზაიკური ხატები და პორტრეტები) იყენებდნენ.

ისტორია
მოზაიკის უძველესი ძეგლები მიეკუთვნება ძვ. წ. ათასწლეულს. მოზაიკასთან ახლოს მდგომი ტექნიკა შეიძლება ვნახოთ ძველ შუამდინარეთში (ტაძარი ურუქში, დაახლ. ძვ. წ. 3500 წ.; „ურის შტანდარტი“, ძვ. წ. 2600 წ., ბრიტანეთის მუზეუმი, ლონდონი). მოზაიკამ ყველაზე ფართო გავრცელება პოვა ანტიკურ სამყაროში, სადაც ის იატაკზედა დეკორაციის საშუალება იყო. ანტიკური მოზაიკის მთავარი ტექნიკები იყო ე.წ. (ბუნებრივი ფერადი კენჭების მოზაიკა), (ქვის ხელით დამუშავებული ტესერების მოზაიკა), (წვრილმოდულიანი მოზაიკა, რომელიც ფერწერასთან მიახლოებული რთული ილუზიონისტური გამოსახულებების შექმნის საშუალებას იძლეოდა), (ბუნებრივი ქვის წვრილი ფირფიტების მოზაიკა). ძველ საბერძნეთში იატაკზედა კენჭებიანი მოზაიკა გავრცელდა ოლინთოსსა (ძვ. წ. ს.) და პელაში (ძვ. წ. ს., მუზეუმი, პელა). ელინიზმის კულტურაში ჩამოყალიბება დაიწყო ხელით დამუშავებული ტესერების მოზაიკის ტრადიციამ (საცხოვრებელი სახლები კუნძულ დელოსზე). ვრცელი მოზაიკური ანსამბლები აღმოჩენილია საცხოვრებელ სახლებში (პომპეისა და ჰერკულანუმში), ქალაქგარე ვილებში (ვილა-დელ-კაზალე, ქ. პიაცა-არმერინასთან ახლოს, სიცილია), შადრევნებში, აბანოებში და ძველი რომისა და მისი პროვინციების სხვა საზოგადოებრივ ნაგებობებში. მათში წარმოდგენილია სიუჟეტთა დიდი ნაირგვარობა: ნატურმორტ-ტრომპლეი („დაუგველი იატაკი“ — სასადილოს იატაკზე დაყრილი ნაგვის იმიტაცია), ნადირობის, სპორტული თამაშების სცენები, ისტორიული კომპოზიციები („ისოსის ბრძოლა“, ძვ. წ. ს., ეროვნული არქეოლოგიური მუზეუმი, ნეაპოლი), 3-განზომილებიანი ილუზიონისტური ორნამენტები.

დასავლეთევროპული მოზაიკა
ხატმებრძოლეობის პერიოდში ბიზანტიელმა ოსტატებმა მოზაიკის ხელოვნება შეიტანეს დასავლეთ ევროპაში (ჟერმინი-დე-პრეს ეკლესია, დაახლ. 806). ბერძენი მოზაიკოსების მიერ მოირთო მონტეკასინოს სააბატო (1071, არ შემონახულა), შეიქმნა ანსამბლები ვენეციის წმინდა მარკოზის ტაძარში, ტორჩელოს სანტა-მარია-ასუნტას ეკლესიაში; სიცილიაზე — კაპელა პალატინაში (1140–50-იანი წწ.) და პალერმოს მარტორანაში (დაახლ. 1143), ჩეფალუს (დაახლ. 1148) და მონრეალეს (1180–94) ტაძრებში. ბიზანტიურისაგან განსხვავებით, ევროპაში ჭარბობდა ტაძრის კედლებისა და კამარების მთლიანი დეკორირება; მოზაიკა გამოიყენებოდა ნარატივული კომპოზიციების შესაქმნელად, ხოლო ჯვარ-გუმბათოვანი ტაძრის დეკორის სისტემა ადაპტირებული იყო ეკლესიის შენობის ბაზილიკურ ტიპთან. ადრექრისტიანულ ძეგლებზე მიბაძვამ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა რომში მოზაიკური დეკორაციების აღორძინებაში (სან-კლემენტეს ეკლესია, 1128; სანტა-მარია-ინ-ტრასტევერე, 1140–1143 და სხვ.). საუკუნის ბოლოს – საუკუნის დასაწყისში რომში განვითარდა განსაკუთრებული ტექნიკა, რომელსაც კოსმატის მოზაიკა ეწოდა.

აღორძინების ხანა
აღორძინების ეპოქიდან მოზაიკამ დიდწილად დაკარგა თავისი სპეციფიკა, დაიწყო ფერწერის სხვა სახეობებზე მიბაძვა და თანდათან განიდევნა მათ მიერ. – საუკუნეებში მოზაიკის ცენტრად რჩებოდა რომი, სადაც მოქმედებდა სახელოსნო, რომელშიც წმინდა პეტრეს ტაძრისთვის ქმნიდნენ მოზაიკებს. საუკუნეში ფლორენციაში ჰერცოგ მედიჩთა მანუფაქტურებში დაიბადა ე.წ. ფლორენციული მოზაიკა (ძველრომაული -დან აღმოცენებული), რომელიც მსხვილი გახეხილი ტესერებით გამოირჩეოდა, ისინი გამოჭრილი იყო ნახევრად ძვირფასი ქვებისგან და კონტურებზე სახვითი ელემენტები ჰქონდა: მისით რთავდნენ ავეჯს (მაგიდისებრ ზედაპირებს, კაბინეტებს), ინტერიერს (მედიჩების აკლდამა, სან-ლორენცო, ფლორენცია). ჰერკულანუმსა და პომპეიში აღმოჩენილი ანტიკური ძეგლების გავლენით, საუკუნის ნახევრის – საუკუნის ნახევრის კლასიციზმის ხელოვნებაში გავრცელდა მოზაიკური მინიატიურა, რომლითაც რთავდნენ ავეჯსა და დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების საგნებს, საიუველირო ნაკეთობებს.

– საუკუნეები
 საუკუნის ისტორიზმმა გამოიწვია მოზაიკის აღორძინება. მოზაიკის სახელოსნოები გაჩნდა პარიზში (სადაც იქმნებოდა ლუვრის მელპომენეს დარბაზის დეკორი, 1810). ვენეციაში დაახლოებით 1860 წელს დაიწყო მუშაობა ანტონიო სალვიატის სახელოსნომ; მას ეკუთვნის მოზაიკის აწყობის არაპირდაპირი მეთოდის აღმოჩენა, რომლის დროსაც კომპოზიციები მუყაოზე წინასწარი ფერწერული ესკიზის მიხედვით იქმნება სარკულ გამოსახულებაში და სახელოსნოშივე იფარება დამამაგრებელი ხსნარით, შემდეგ კი გადააქვთ კედელზე. 1860–70-იან წლებში ვენეციელი ოსტატების მიერ შეიქმნა ლონდონის ალბერტის მემორიალისა (1862–1875) და წმინდა პავლეს ტაძრის, პარიზის ოპერის მოზაიკური კომპოზიციები. მოდერნისა და ეროვნულ-რომანტიკული მიმდინარეობის ოსტატები (ანტონიო გაუდი ესპანეთში, გუსტავ კლიმტი ავსტრიაში და სხვ.) ხშირად მიმართავდნენ ნაირგვარი მასალის მოზაიკის ტექნიკას. საუკუნის მოზაიკაში ჭარბობდა მკვეთრი ლოკალური ფერადი ლაქების შეხამებაზე აგებული კომპოზიციები (რენატო გუტუზო, ფერნან ლეჟე, დიეგო რივერა, დავიდ სიკეიროსი, ჰანს ერნი).

საბჭოთა მოზაიკა
მოზაიკა ფართოდ გამოიყენებოდა საბჭოთა დეკორატიულ-გასაფორმებელ ხელოვნებაში: მოსკოვის მეტროპოლიტენის სადგურების გაფორმებები („მაიაკოვსკაია“, მხატვ. ალექსანდრე დეინეკა; „კომსომოლსკაია-კოლცევაია“, მხატვ. პავლე კორინი); გრიგოლ ოპრიშკოს ფლორენციული მოზაიკები. საუკუნის ნახევარში – საუკუნის დასაწყისში მოზაიკის ბრწყინვალე ნიმუშები შექმნეს ნიკოლოზ ანდრონოვმა, ანდრია ვასნეცოვმა, ვლადიმერ მელნიჩენკომ, დიმიტრი მერპერტმა, ბორის მილიუკოვმა, ადა რიბაჩუკმა, ისააკ რაბინოვიჩმა, ბორის ტალბერგმა, ზურაბ წერეთელმა, ვიქტორ ელკონინმა, ევგენი მაქსიმოვმა, ალექსანდრე კარნაუხოვმა და სხვ.