iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ოთხარის კლდეში ნაკვეთი სამონასტრო კომპლექსი

ოთხარის კლდეში ნაკვეთი სამონასტრო კომპლექსი — კომპლექსი საქართველოში, სოფელ ოთხარაში. მდებარეობს აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე.

ეკლესია აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ლიხნის ეკლესია აბა-ათა

ლიხნის ეკლესია „აბა-ათა“ — ეკლესია სოფელ ლიხნში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში. ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
წებელდის სასახლე

წებელდის მარშანიების სასახლე — სასახლე გულრიფშის მუნიციპალიტეტის სოფელ წებელდაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

სასახლე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. სასახლის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
დურიფშის ციხე

დურიფშის ციხე — ციხე სოფელ დურიფშში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ჭუბურხინჯის წმინდა გიორგის ეკლესია

ჭუბურხინჯის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ჭუბურხინჯში, გალის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია საუკუნეში.

არქიტექტურული აღწერა
სოფელ ჭუბურხინჯში მდებარეობს ჯვარგუმბათოვანი ტიპის წმინდა გიორგის ეკლესია. მისი თავდაპირველი ნაგებობა განეკუთვნება საუკუნეს. საუკუნის ნახევარში მრევლის ინიციატივით ტაძარი საფუძვლიანად გადაუკეთებიათ და წმინდა ილია წინასწარმეტყველის სახელზე უკურთხებიათ. თუმცა მოსახლეობა ტრადიციის მიხედვით, ტაძარს დღესაც წმინდა გიორგის ეკლესიას უწოდებს. ტაძრის შემორჩენილი ფასადის დათვალიერებისას კარგად მოჩანს საუკუნის ქართული ქრისტიანული ხუროთმოძღვრებისათვის დამახასიათებელი ცალკეული დეტალები.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ღუმურიშის ეკლესია

ღუმურიშის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ღუმურიშის ცენტრში, გალის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ეკლესია აგებულია საუკუნეში.

ნაგებობა ერთნავიანი დარბაზული ეკლესიაა. აგებულია 1888-1889 წლებში მრევლის სახსრებით. ეკლესია ნაგებია კირქვის ლოდებით, რომელიც თარაზულადაა განლაგებული. სამხრეთ კედელზე ორი თაღოვანი სარკმელი და თაღოვანი კარია გაჭრილი. თაღოვანი სარკმელია დასავლეთის კედლის ზედა ნაწილშიც.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ახალი ათონის ციხე

ახალი ათონის ციხე — ციხე ქალაქ ახალ ათონში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ლიძავის ეკლესია

ლიძავის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ლიძავაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, გაგრის მუნიციპალიტეტი, საქართველო

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ,რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ცნობილია, რომ ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ზეგანის ეკლესია (აფხაზეთი)

ზეგანის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ზეგანში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
მთისკალთის ეკლესია

მთისკალთის ეკლესია — ნანგრევები სოფელ მთისკალთაში, სოხუმის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია - საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ბაღმარანის არქიტექტურული კომპლექსი

ბაღმარანის არქიტექტურული კომპლექსი — კომპლექსი სოფელ ბაღმარანში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

2019 წლის ივლისში კომპლექსს კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა.
მიშველის ეკლესია „ფიჭუ ოხვამე“

მიშველის ეკლესია „ფიჭუ ოხვამე“ — ეკლესია სოფელ მიშველში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია არის დარბაზული ტიპის. აგებულია ფლეთილი და რიყის ქვით. ნაგებობა ძლიერ დანგრეულია.
ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ოქტომბრის ეკლესია

ოქტომბრის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ოქტომბერში. გულრიფშის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. აგებულია - საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ზემო იაშთხვის ეკლესია

ზემო იაშთხვის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო იაშთხვაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ეკლესია აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში.

შემორჩენილია შენობის აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილო ნაწილი. ნაშენია კირქვით. აღმოსავლეთით დიდი მუხის ხეა, სალოცავად გადაქცეული. საკურთხევლის გვერდებზე, მიწის დონეზე ნალისებრი ნიშებია დატანებული. ეკლესიას კარი დასავლეთიდან ჰქონდა.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ეკლესია მოქვის მიდამოებში

ეკლესია მოქვის მიდამოებში — ეკლესია საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მოქვის მიდამოებში.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
მაჭარის ციხესიმაგრე

მაჭარის ციხესიმაგრე — ციხე საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გულრიფშის მუნიციპალიტეტის სოფელ მაჭარაში. ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ჯირღულის ეკლესია

ჯირღულის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ჯირღულში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ტიპის ეკლესია სრულიად დანგრეულია. აღმოსავლეთით აქვს შვერილი, ნახავარწრიული აფსიდი. კედლები ზოგან შემორჩენილია 2 მეტრის სიმაღლეზე. ნაგებია ფლეთილი და თლილი კვადრებით.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
კელასურის არქიტექტურული კომპლექსი

კელასურის არქიტექტურული კომპლექსი — არქიტექტურული კომპლექსი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ კელასურში. აგებულია - საუკუნეებში.

არქიტექტურული კომპლექსის ცენტრში აღმართული იყო დარბაზული ტიპის დიდი ტაძარი. მას ორი შესასვლელი აქვს სამხრეთისა და ჩრდილოეთის მხრიდან. ტაძარი, როგორც ჩანს, შემკული იყო ფრესკული მოხატულობით.

მთავარი ტაძრის გვერდით მდებარეობს უფრო გვიანი პერიოდის პატარა ეკლესია და სხვა ნაგებობები. კელასურის საეკლესიო კომპლექსი გარშემორტყმული იყო ქვის მასიური გალავნით, რომელსაც დატანებული ჰქონდა დიდი თაღოვანი შესასვლელი.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. სასახლის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ქიაჩის ეკლესია

ქიაჩის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯგერდა-ახუწაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. მდებარეობს ისტორიულ სოფელ ქიაჩში. ეკლესია - საუკუნეებით თარიღდება. იგი მიქაელ მთავარანგელოზის სახელობის ყოფილა.

ხელოვნებათმცოდნეთა აზრით, ქიაჩის ეკლესია მოგვაგონებს გრიგოლ ხანძთელის მოწაფეების მიერ აგებულ ნეძვის ეკლესიას (ბორჯომის მუნიციპალიტეტი). ტაძრის მხოლოდ კედლებია შემორჩენილი. წერილობით წყაროებში არ იხსენიება. ქიაჩის ეკლესიიდან შემორჩენილია სამწერობელი, რომელიც აფხაზთა მეფის გიორგი -ის (922-957 წწ.) სახელს უკავშირდება. ამაზე გვაუწყებს შესაბამისი ქართული ასომთავრული წარწერა. სამწერობელი მოთავსებულია ვერცხლის ბუდეში, რომელიც იმეორებს მის ფორმას.

ეკლესია აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში. ეკლესია კირქვის ტუფითაა (ტრავერტინით) მოპირკეთებული. ქიაჩის ეკლესიის ხატზე შემორჩენილია სამეგრელოს მთავრის ლევან დადიანის 1640 წლის წარწერა:

 საუკუნიდან აფხაზების აქ დამკვიდრების შემდეგ ქიაჩის ეკლესიას ქიაჩაბაა (აფხ. ქიაჩის ციხე, კოშკი) შეერქვა.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
მერხეულის მარღანიების სასახლე

მერხეულის მარღანიების სასახლე — სასახლე გულრიფშის მუნიციპალიტეტის სოფელ მერხეულში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

სასახლე აგებულია შუა საუკუნეებში. ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. სასახლის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ჩხალთის ეკლესია

ჩხალთის ეკლესია — ეკლესია საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გულრიფშის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩხალთაში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ჭლოუს ჯვარი პატიოსნის ეკლესია

ჭლოუს ჯვარი პატიოსნის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ჭლოუში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ტერიტორიის ამაღლებულ ადგილზე მოთავსებულია დიდი ზომის გალავნის ნანგრევები. გალავანი ნაშენია დიდი ზომის რიყის ქვით, ხსნარზე კედლის სიმაღლე ზოგ ადგილებზე 3 მეტრს აღემატება, კედლების წრიული სიგრძე 500 მეტრია, გალავნის დასავლეთი კედელი გადის მდინარის ფლატეზე. გალავნის შუა ადგილზე არის ნაშთი დარბაზული ტიპის ეკლესიისა ნახევარწრიული აფსიდით აღმოსავლეთ მხარეს. კედლების უმეტესი ნაწილი შერჩენილია, კამარა ჩამონგრეულია. ძეგლი მთლიანად დაფარულია ეკალ-ბარდებით.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ბესლეთის ეკლესია

ბესლეთის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბესლეთში. ეკლესია აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში.

ძეგლი წარმოადგენს საკმაოდ მოზრდილ დარბაზული ტიპის ეკლესიას, რომელსაც ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან მინაშენები ჰქონდა. ძეგლი საკმაოდ წარმოსადეგი უნდა ყოფილიყო. დარბაზის გეგმა წაგრძელებული სწორკუთხედია. გრძივ კედლებში ორ-ორი პილასტრი იყო განლაგებული, რომლებიც მათ სამ-სამ ტოლ ნაწილად ჰყოფდა. ამჟამად პილასტრების ფრაგმენტები ჩრდილო კედელზეა შემორჩენილი. ნახევარწრიული აფსიდის მხრები დარბაზის კედლებს ორსაფეხურიანი მხრებით უერთდება. საკურთხევლის გარე კონტურის ფორმის განსაზღვრა ვერ ხერხდება. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია კირქვა, კონსტრუქციულ ნაწილებში შერეულია შირიმის თლილი ქვა.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
დიხაზურგის წმინდა ბარბარეს ეკლესია

დიხაზურგის წმინდა ბარბარეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გალის მუნიციპალიტეტის სოფელ დიხაზურგაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. მდებარეობს აფხაზეთის მთისწინეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, მდ. ენგურის მარჯვენა ნაპირზე. შემორჩენილია ნანგრევების სახით, რომელსაც ადგილობრივი მოსახლეობა წმ. ბარბარეს ეკლესიას უწოდებდა. ეკლესიის ნანგრევებში აღმოჩენილი ქართული წარწერის მიხედვით, ტაძარი აგებულია გრიგოლ გალატოზთუხუცესის მიერ..

აღწერა
საბჭოთა პერიოდში, 1952 წლამდე, დიხაზურგას „დიდი წიფური“ ეწოდებოდა. სოფელი ასეთი სახელწოდებით გვხვდება იტალიელი კათოლიკე მისიონერის არქანჯელო ლამბერტის ისტორიულ თხზულებაში და 1654 წლის რუკაზე, რომელზეც აღნიშნულია ეკლესიის არსებობაც. როგორც ჩანს, წიფურიაში, გვიან შუა სუკუნეებში, ორი ერთმანეთთან გაერთიანებული ეკლესია არსებობდა, რომელიც საუკუნის შუახანებისათვის ოდიშის სამთავროში მოღვაწე კათოლიკე მისიონერების ხელში ყოფილა.

 საუკუნის დასაწყისში ამ ეკლესიის ნანგრევებში იპოვეს ქვის ორი ფილა, ერთ-ერთზე ამოკვეთილი წარწერით. მოსკოვის არქეოლოგიური საზოგადოების კავკასიის განყოფილების დავალებით დიხაზურგის ეკლესია და წარწერა ინახულა, იმავე საზოგადოების კავკასიის განყოფილების წევრმა, ისტორიკოსმა მოსე ჯანაშვილმა, რომლის აღწერით, ტაძარი მდებარეობდა ენგურის მარჯვენა ნაპირზე, აზნაურ მიქაიას სამფლობელოში და აგებული იყო თეთრი კირქვის ფილებით. დიხაზურგის ეკლესია დარბაზული ტიპის სამლოცველოს წარმოადგენდა, რომელიც ადგილობრივი მსხვილი ფეოდალის კარის ეკლესია უნდა ყოფილიყო.

დიხაზურგის ეკლესიის წარწერა
დიხაზურგის ეკლესიის ნანგრევებში ნაპოვნი ქვებიდან ერთ-ერთზე გამოსახულია ჯვარი, რომლის მარცხენა მხარეს ჰორიზონტალურ და ვერტიკალურ მკლავებს შორის მთელი ტანით წარმოდგენილია მამაკაცის გამოსახულება. მამაკაცს ხელები ვედრების ნიშნად ჯვრისაკენ აქვს მიმართული. ჯვრის ვერტიკალური მკლავების ზემოთ, მარჯვენა უბეში ამოკვეთილია მხედრული ანბანით შესრულებული წარწერა, რომელშიც დიხაზურგის ტაძრის ხუროთმოძღვარი გრიგოლ გალატოზთუხუცესია დასახელებული. თავიდან წარწერა არასწორად იყო წაკითხული, მაგრამ მოსე ჯანაშვილმა გაასწორა ტექსტის შინაარსი, გამოსცა და დაათარიღა იგი - საუკუნეებით. მოსე ჯანაშვილის შემდეგ, გრიგოლ გალატოზთუხუცესის წარწერა დაიკარგა და ხელმეორედ აღმოჩნდა ამჯერად დიხაზურგის სასაფლაოზე. წარწერიანი ფილა 1992-1993 წლების ომამდე ინახებოდა გალის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. 1980 წელს წარწერის ტექსტი გამოსცა და საუკუნით დაათარიღა ვალერი სილოგავამ. პალეოგრაფიულად გრიგოლ გალატოზთუხუცესის წარწერა დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე, მხედრული ანბანით შესრულებულ წარწერებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული ნიმუშია.

ისტორიულ-წყაროთმცოდნეობითი ანალიზით, წარწერის შინაარსიდან ჩანს, რომ საუკუნეში, დიხაზურგის ეკლესია საქართველოს სამეფო კარის უხუცესთა ინსტიტუტის წარმომადგენელმა, სამეფო ხუროთმოძღვარმა გროგოლ გალატოზთუხუცესმა ააგო. დიხაზურგის ტაძრის თავდაპირველი მშენებლობა საუკუნით უნდა დათარიღდეს.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
წარჩის ფიჭერისტეს ეკლესია

წარჩის ფიჭერისტეს ეკლესია — ეკლესია სოფელ წარჩეში, გალის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში. იგი შედგება ხუთი ოთახისაგან, რომელთაგან სამს შენარჩუნებული აქვს პირვანდელი სახე. ეკლესია ნაგებია თლილი ქვებისაგან. ეკლესიის ცენტრალური ნაწილი სპეციალისტების აზრით საუკუნით თარიღდება.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ლაშქენდარის ეკლესია

ლაშქენდარის ეკლესია — ეკლესია ქალაქ ტყვარჩელთან, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ლაშქენდარის საეკლესიო კომპლექსი აშენებულია ამავე სახელწოდების მთაზე, ქალაქ ტყვარჩელიდან 5-6 კმ-ზე. ის მოიცავს ორ ეკლესიას: ძირითადს-გუმბათოვანი ტაძრით, ხოლო ჩრდილოეთიდან მთავარ ტაძარს ებჯინება პატარა ეკლესია ნახევრადწრიული აფსიდით, რომელიც მთავარ ტაძართან დაკავშირებულია გასასვლელით. მთელი ეს ანსამბლი შემოსაზღვრულია 100 მეტრიანი დამცავი კედლით, რომლის სამხრეთით აღმართულია ცენტრალური თაღოვანი შესასვლელი მასზე გამოქანდაკებული რელიეფური ჯვრით. გარდა ცენტრალური შესასვლელისა, კომპლექსს გააჩნია კიდევ სამი შესასვლელი: ერთი შესასვლელი დასავლეთის მხრიდან, მორთული ლომების ჰერალდიკური გამოსახულებებით და ორი შესასვლელი ჩრდილოეთის მხრიდან.

ამჟამად მთავარ ტაძარს გუმბათი ჩამონგრეული აქვს, ხოლო მისი კარიბჭე მოგვიანებით არის აგებული და მთლიანად შენარჩუნებულია. ტაძარს აკრავს სამარხებიანი ხელოვნური ბაქანი, სადაც ადრე ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩენილია ბრინჯაოსგან დამზადებული ლომის ფიგურები, შანდლები, სხვადასხვა სარიტუალო ნივთები-ქართული ქრისტიანული ხელოვნების ტიპური ნიმუშები. მთელი საეკლესიო-არქიტექტურული სივრცე, მიუხედავად მისი მოუვლელობისა, მაინც შთამბეჭდავად გამოიყურება და საქართველოში უპირატესად გავრცელებული საეკლესიო ხუროთმოძღვრების გამორჩეულ ძეგლად არის აღიარებული. ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ზემო ბირცხის წმინდა დემეტრეს ეკლესია

ზემო ბირცხის წმინდა დემეტრეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ბირცხაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. აგებულია საუკუნეში.

ეკლესია დარბაზულია. ამ ადგილას ადრე იყო ძველი ეკლესია, რომელიც შემდეგ დანგრეულა და ამჟამად ჩანს მისი მხოლოდ საძირკვლის გადაადგილებული ფრაგმენტები. სამშენებლო მასალად გამოყენებული იყო კირქვა და დუღაბი. დღეს ძველი ეკლესიის საძირკველზე არის მოსახლეობის მიერ ახლად აშენებული დარბაზული ეკლესია, რომლის საკურთხეველიც ჩრდილო-აღმოსავლეთითაა მიმართული. დარბაზი გეგმაში კვადრატს უახლოვდება. შემოსასვლელი სამხრეთ-დასავლეთიდანაა, ხოლო გრძივ კედლებში, ერთმანეთის საპირისპიროდ თითო, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. საკურთხეველი დარბაზისაგან გამიჯნულია ერთსაფეხურიანი მხრებით და მისი იატაკი დარბაზის იატაკზე ორი საფეხურითაა ამაღლებული. საკურთხევლის აბსიდი შებრტყელებულია. აფსიდის ცენტრში გაჭრილია მცირე არქიტრავული სარკმელი. იმის გამო, რომ რელიეფი სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ მკვეთრად დაქანებულია, ეკლესიას ამ მხარეს შედგმული აქვს რკინა-ბეტონის ხიმინჯები. ეკლესიის სახურავი ორქანობიანია, რომელიც მოწყობილია ხის კონსტრუქციაზე. ეკლესია გადახურულია შიფერით.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
საკენის ეკლესია

საკენის ეკლესია — ეკლესია საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გულრიფშის მუნიციპალიტეტის სოფელ საკენში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
მარმარისკარის ეკლესია

მარმარისკარის ეკლესია — ეკლესია სოფელ მარმარისკარში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ალახაძის ეკლესიების კომპლექსი

ალახაძის ეკლესიების კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლების კომპლექსი გაგრის მუნიციპალიტეტის სოფელ ალახაძიში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. მდებარეობს აჰაშინხის ბორცვზე. არქიტექტურულ კომპლექსში შედის პატარა სამნავიანი და სამაფსიდიანი ეკლესია, და მეორე, დიდი სამნავიანი ბაზილიკა შვიდწახნაგოვანი აფსიდით.

დიდი ტაძრიდან კარგად შემორჩა სამხრეთის და დასავლეთის კედლების ფრაგმენტები. ტაძარი აგებულია კირქვის ბლოკების, აგურის ოთხფენიანი სარტყლისა და ქვიშაქვის ფილების რიგების მონაცვლეობით. საკურთხეველი დიდი ზომით გამოირჩევა, დარბაზი გაყოფილია სამ ნავად სვეტების ორი რიგით. მის ჩრდილო-დასავლეთით, ხუთ მეტრზე არის პატარა ეკლესიის ნანგრევები. ისიც აგებულია მოთეთრო ფერის კირქვის კვადრებით, გამოყენებულია აგრეთვე დამუშავებული ქვიშაქვის ბრტყელი მასიური ფილები, აგრეთვე ადგილზე დამზადებული ბრტყელი აგური, გამოყენებულია რიყის ქვაც. ეკლესიების გადასახურავად გამოყენებულია ორი სახის კრამიტი, ბრტყელი და ღაროვანი (კალიპტერები). ეკლესიები თარიღდება - საუკუნეებით, მაგრამ სამშენებლო მასალის ერთგვაროვნების მიუხედავად ძნელია მსჯელობა მათ სინქრონულობაზე. წერილობით წყაროებში არ იხსენიება.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
საბერიოს ეკლესია (ჩქოტუების)

საბერიოს ეკლესია (ჩქოტუების) — ეკლესია სოფელ საბერიოში, გალის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ახალშენის წმინდა თევდორეს ეკლესია

ახალშენის წმინდა თევდორეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალშენში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ეკლესია აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში.

ეკლესია წმ. თევდორეს სახელზეა აგებული. შემორჩენილია მხოლოდ კედლები, დაახლოებით 1,5 მ. სიმაღლეზე. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. დარბაზი გეგმაში წაგრძელებული სწორკუთხედია, რომლის გრძივ კედლებში თითო ერთსაფეხურიანი პილასტრია. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია კირქვა და კირის დუღაბი. ეკლესიაში არის კვადრატულ ჩარჩოში ჩასმული ქვა ბოლნური ჯვრის რელიეფით. ჯვრის მხრებს შორის და თვითონ ჯვრის ჰორიზონტალურ მხრებზე ამოკვეთილია წარწერები.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ღუმურიშის (საგერგაიოს) ეკლესია

ღუმურიშის (საგერგაიოს) ეკლესია — ეკლესია სოფელ ღუმურიშში, გალის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ეკლესია აგებულია საუკუნის ნახევარსა და საუკუნეში.

ეკლესია მდებარეობს სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით, ოქუმისწყლის მარჯვენა ნაპირზე, დამრეცი ფერდის მცირე გავაკებაზე, ადგილ საგერგაიოზე. ეკლესია თლილი ქვის პერანგით იყო შემოსილი. ეკლესია აგებულია საუკუნეში მანამდე აქ არსებული საუკუნის ერთნავიანი დარბაზული ეკლესიის საძირკველზე. ეკლესიის ნანგრევებში 1955 წელს აღმოაჩინეს კირქვის ფილა ქართული ასომთავრული წარწერით: წარწერა დათარიღებულია საუკუნით. კირქვის ფილა დაცულია სოხუმის სახელმწიფო მუზეუმში. ეკლესიას შემოვლებული ჰქონდა რიყის ქვით ნაგები გალავანი.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ათარის წმინდა გიორგის ეკლესია

ათარის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ათარაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია საუკუნეში.

ეკლესია არის მოზრდილი დარბაზული ნახევარწრიული შვერილი აფსიდით. დასავლეთიდან აქვს კარიბჭე. შენობას გადახურვა ჩამოქცეული აქვს.
ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
წებელდის წმინდა ეკატერინეს ეკლესია

წებელდის წმინდა ეკატერინეს ეკლესია — ეკლესია სოფელ წებელდაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტი , აფხაზეთი, საქართველო. აგებულია საუკუნეში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.
ახალშენის სალოცავი – იოანე ნათლისმცემლის თავი

ახალშენის სალოცავი – „იოანე ნათლისმცემლის თავი“ — არქიტექტურული ძეგლი, სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალშენში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. კლდეში გამოკვეთილი მცირე გამოქვაბული მდებარეობს მდინარე გუმისთის ხეობაში, მდინარის მარცხენა მხარეს. სალოცავი აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

გამოქვაბულში დახატულია იოანე ნათლისმცემლის თავი. გადმოცემით, ეს არის იოანე ნათლისმცემლის თავის მესამედ პოვნის ადგილი და ძალიან პოპულარულია მორწმუნეთა შორის.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
ახუწის ეკლესია

ახუწის ეკლესია — ეკლესია სოფელ ახუწაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.