iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ნივალური ჰავა

ნივალური ჰავა (ლათ. – თოვლიანი, ცივი) — კლიმატი, რომლის დროსაც თოვლი ჭარბად მოდის და ვერ ასწრებს დნობასა და აორთქლებას; იწვევს მყინვარების წარმოქმნასა (ანტარქტიდის, გრენლანდიისა და სხვა კლიმატები) და თოვლნარების შემონახვას. დამახასიათებელია მეტწილად არქტიკული და ანტარქტიკული სარტყლებისათვის. ტერმინი „ნივალური ჰავა“ შემოგვთავაზა გერმანელმა გეოგრაფმა ალბერხტ პენკმა კლიმატების გეომორფოლოგიური კლასიფიკაციის შემუშავების დროს.
ლუდვიგ რიუტიმაიერი

ლუდვიგ რიუტიმაიერი ( დ. 26 თებერვალი 1825, ბიგლენი — გ. 25 ნოემბერი, 1895, ბაზელი) — შვეიცარიელი ზოოლოგი, ანატომი და პალეონტოლოგი. ზოოარქეოლოგიის ერთ-ერთი მამამთავარი. სწავლობდა ბერნის უნივერსიტეტში. 1855 წლიდან ბაზელის უნივერსიტეტის პროფესორი. პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1882). მისი ძირითადი შრომები მიეძღვნა ნამარხ ძუძუმწოვრებსა და შინაური ცხოველების წარმოშობის საკითხებს. რიუტიმაიერი — ერთ-ერთი პირველი პალეონტოლოგია, რომელმაც აღიარა ჩარლზ დარვინის მოძღვრება.
ალექსანდრე ბარიატინსკი (დეკაბრისტი)

ალექსანდრე ბარიატინსკი (დ. 1798 — გ. 1844) — თავადი, დეკაბრისტი, ჰუსართა პოლკის შტაბ-როტმისტრი. 1821 წლიდან დეკაბრისტების სამხრეთის საზოგადოების აქტიური წევრი. პ. პესტელის მეგობარი და თანამოაზრე. 1832 წლის ივნისს პეტერბურგში მოლაპარაკებას აწარმოებდა სამხრეთ და ჩრდილოეთ საზღვრების შეერთების თაობაზე. 1825 წლის ნოემბერში დაავალეს ტულჩინის გამგეობის ხელმძღვანელობა. მიუსაჯეს სამუდამო კატორღა, რომელიც შეუცვალეს 20 წლის კატორღითა და შემდეგ ციმბირში დასახლებით. ავტორია ათეისტური ლექსისა „ღვთის შესახებ“ და ლექსების კრებულისა „მოცალეობის საათები ტულჩინში“
ჰუმაიონი

ნასირ-უდ-დინ მოჰამად ჰუმაიონი (დ. 6 მარტი, 1508, ქაბული — გ. 27 იანვარი, 1556, დელი) — დიდ მოგოლთა მეორე იმპერატორი, ბაბურის შვილი და აქბარის მამა, რომელმაც თავისი ცხოვრება მიუძღვნა შერ-შაჰთან ბრძოლას ჩრდილოეთ ინდოეთის დაუფლებისათვის.

ბიოგრაფია
1530 წელს ჰუმაიონმა მემკვიდრეობით მიიღო მამის სამფლობელოები. მისი მფლობელობა ავღანელებსა და რაჯპუტანებზე ეფემერული იყო, ხოლო გუჯარათის რაჯა, სახელად ბაჰადური ღიად აუჯანყდა ახალგაზრდა ფადიშაჰს. 1535 წელს ჰუმაიონის ჯარებმა აიღეს გუჯარათი, მაგრამ აჯანყება ორი წლის შემდეგაც გრძელდებოდა ბაჰადურის გარდაცვალებამდე.

ამასობაში, ჰუმაიონს აუჯანყდა ბიჰარის რაჯა შერ-შაჰი. 1539 წელს ჩაუსის და 1540 წელს კანაუჯის წარუმატებელი ბრძოლების შემდეგ ჰუმაიონი იძულებული გახდა ინდოეთის სამფლობელოები დაეთმო შერ-შაჰისთვის, თვითონ კი თავშესაფარი ეძებნა ჯერ სინდში, სადაც დაიბადა მისი მემკვიდრე ვაჟი აქბარი, ხოლო შემდეგ მარვარში. 1544 წელს მან მიიღო ირანის შაჰ თამაზ ის მხარდაჭერა და უკვე მომავალ წელს გაილაშქრა საკუთარი ძმის ულისწულ ქამრანის წინააღმდეგ, რომელსაც წაართვა ქაბული და ყანდაარი. 1545 წელს ჩამოგდებული ქამრანის შთამომავლები დაბრუნდნენ ისტორიულ სამშობლოში - ფერგანის ხეობაში, სადაც ისინი მიიღეს თემურის სახლში, თუმცა, ამის შემდეგაც ითვლებოდა, რომ ავღანეთი კანონიერად ეკუთვნოდათ დიდი მოგოლთა დინასტიიდან უფლისწულ ქამრანის შთამომავლებს. პუშტუნური გადმოცემის თანახმად, როდესაც ქამრანის ერთ-ერთი შთამომავალი მაინც ავღანეთის ტახტზე ავა, ავღანეთში "ოქროს საუკუნე" დაიწყება. 1545–1550 წლებში ჰუმაიონი ჩაება ქამრანთან ძმათამკვლელ სისხლისმღვრელ ბრძოლებში, რომლის დროსაც მას ორჯერ მოუწია ქაბულის დატოვება.

ამასობაში, შერ-შაჰი გარდაიცვალა. მის მემკვიდრეებს შორის პირველობისათვის ატეხილი ბრძოლით ისარგებლა ჰუმაიონმა და 1555 წლის თებერვალში პენჯაბის მმართველ სიქანდარ-შაჰის განადგურებით დაეუფლა ლაჰორს და იმავე წლის ივლისში დაიბრუნა აგრა და დელი.

მრავალი თავისი წინაპრის მსგავსად იგი გატაცებული იყო ასტროლოგიით და ასტრონომიით. ერთხელ, როდესაც ის ბრუნდებოდა ბიბლიოთეკიდან წიგნების დასტით ხელში, გაისმა აზანი. ჰუმაიონი შეეცადა მუხლებზე დაჩოქილიყო, მაგრამ ფეხსაცმელის ქუსლებში გაებლანდა კაბა და კიბეზე წაბორძიკდა. მიღებული ხერხემლის ტვინის ტრავმის შედეგად, ის რამდენიმე დღეში გარდაიცვალა.

ჰუმაიონის ცხოვრება აღწერა და შემოგვინახა ფადიშაჰის დამ გულბადან ბეგუმმა. მისი საფლავი დელში ითვლება ცნობილი თაჯ-მაჰალის პროტოტიპად და შესულია მსოფლიოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

შვილები
შაჰზადა ალ-ამან მირზა (1528–1536)
იბრაჰიმ სულთან მირზა
ჯალალ ალ-დინ მუჰამად აქბარი (1542–1605)
შაჰზადა მუჰამად ფარუჰ-ფალ მირზა (1547–1553)
შაჰზადა მუჰამად ჰაქიმ მირზა (1553–1585)
აქიქა სულთან ბეგუმი
ჯაჰან სულთან ბეგუმი
ბაქში ბანუ ბეგუმი (1540–1596)
ფაჰრ-უნ-ნისა ბეგუმი
ბაჰთ-უნ-ნისა ბეგუმი
ამინა ბანუ ბეგუმი
საქინა ბანუ ბეგუმი.
საქსონ გრამატიკოსი

საქსონ გრამატიკოსი (; დ. დაახლ. 1140 — გ. დაახლ. 1208) — დანიელი მემატიანე. წერდა ლათინურ ენაზე. ეკუთვნის ვრცელი თხზულება „დანიელთა საქმენი“ (ან „დანიის ისტორია“), რომლის პირველი 9 წიგნი მოიცავს პერიოდს დაახლოებით 950 წლამდე და ეყრდნობა სკანდინავიურ მითებსა და თქმულებებს. დანარჩენ 7 წიგნში გადმოცემულია დანიის ისტორიის მდიდარი მასალა დაახლ. 1185 წლამდე. თხზულებაში შესული ერთ-ერთი თქმულება ამლეთუსზე გამოიყენა უილიამ შექსპირმა თავის ტრაგედიაში „ჰამლეტი“.
საშინელი სამსჯავროს წიგნი

საშინელი სამსჯავროს წიგნი — ინგლისში უილიამ დამპყრობელის ინიციატივით 1086 წელს ჩატარებული საყოველთაო საადგილმამულო აღწერა. საშინელი სამსჯავროს წიგნში დაწვრილებით იყო აღნიშნული, რომელი მამულები ეკუთვნოდა ყველა საგრაფოში მეფეს, სასულიერო და საერო სენიორებს, რამდენი იყო ამ მამულში ვილანი, სერვი, თავისუფალი გლეხი. საშინელი სამსჯავროს წიგნი ფეოდალური ევროპის სოციალურ-ეკონომიკური ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენს. ინგლისის გლეხობის იურიდიული სტატუსის ფიქსაციით საშინელი სამსჯავროს წიგნმა გლეხთა მდგომარეობის გაუარესება და მანამდე თავისუფალი გლეხების ყმა გლეხებად გადაქცევა განაპირობა.
სევერუსები

სევერუსები — რომის საიმპერატორო დინასტია 193-235 წლებში. სევერუსების დინასტიას მიეკუთვნებოდნენ:

ლუციუს სეპტიმიუს სევერუსი (193 - 211)
კარაკალა (211 - 217)
გეტა (211 - 212)
ჰელიოგაბალუსი (218 - 222)
ალექსანდრე სევერუსი (222 - 235)

სევერუსებმა სამხედრო-ბიუროკრატიული მონარქია შექმნეს. ალექსანდრე სევერუსის გარდა ყველა იმპერატორი სენატის საწინააღმდეგო პოლიტიკას ატარებდა.
ვილანები

ვილანები (გვიანდ. ლათ. < ლათ. – კარ-მიდამო, მამული) — შუა საუკუნეების დასავლეთ ევროპაში ფეოდალზე დამოკიდებული გლეხობის სხვადასხვა კატეგორია. 1. საფრანგეთში, გერმანიასა და იტალიაში ვილანების კატეგორიები - საუკუნეებში ჩამოყალიბდა. სხვა კატეგორიის გლეხებთან შედარებით ვილანები იურიდიულად და ქონებრივად უკეთეს მდგომარეობაში იყვნენ. მათი პირადი ვალდებულებანი მემკვიდრეობით არ გადადიოდა, შეეძლო საკუთრების გასხვისება და სხვა (- საუკუნეებში მრავალი სერვი ვილანად აქცია). - საუკუნეებში ტერმინი „ვილანი“ მთელი გლეხობის აღმნიშვნელი ერთ-ერთი კრებითი სახელი გახდა. 2. ინგლისში ვილანის ინსტიტუტი იურიდიულად საუკუნის შუა ხანებისთვის გაფორმდა. აქ იგი ფეოდალური დამოკიდებულების ყველაზე მძიმე ფორმას წარმოადგენდა. ვილანებს ეკისრებოდათ ნებისმიერი ვალდებულებანი („ლორდის სურვილის მიხედვით“): მძიმე საბატონო ბეგარა, მკაცრად ჰქონდათ შეზღუდული ნადელიდან წასვლის უფლება და ა.შ. - საუკუნეებში ვილანური მფლობელობა შეიცვალა კოპიჰოლდით და ვილანი როგორც იურიდიული კატეგორია მოისპო.
პის ცხოვრება

„პის ცხოვრება“ — მწერალ იან მარტელის რომანი. გამოიცა 2001 წელს. მისი მთავარი პერსონაჟი, პისინ მოლიტო „პი“ პატელი, ინდოელი ბიჭუნა, სულიერ საკითხებს ადრეული წლებიდან ეზიარება. 227 დღის განმავლობაში იგი, გემის ჩაძირვის შემდეგ, მოგზაურობს ნავით ბენგალურ ვეფხვ რიჩარდ პარკერთან ერთად.

მსოფლიო მასშტაბით წიგნი 10 მილიონზე მეტი ასლის სახით გაიყიდა . 2012 წელს გამოვიდა მისი ეკრანიზაცია, გადაღებული ენგ ლის მიერ.
სერგეი ნიკიტინი

სერგეი ნიკიტინი ( დ. 4 თებერვალი [ძვ. სტ. 23 იანვარი] , 1851, მოსკოვი, — გ. 18 ნოემბერი, [ძვ. სტ. 5 ნოემბერი], 1909, პეტერბურგი) — რუსი გეოლოგი, ჰიდროგეოლოგი და პალეონტოლოგი. პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1902). 1871 წელს დაამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტი. გეოლოგიური კომიტეტის უფროსი გეოლოგ თანამშრომელი, რუსეთის ჰიდროგეოლოგიური შესწავლის ერთ-ერთი ორგანიზატორი. მისი ძირითადი შრომები შეეხება კარბონული სისტემის სტრატიგრაფიას, რუსეთის ცენტრალური ნაწილის იურულ და ცარცულ ეპოქებს, რუსეთის ევროპული ნაწილის ჰიდროგეოლოგიასა და სხვა. პალეონტოლოგიურ ნაშრომებში განავითარა ევოლუციური წარმოდგენა. ორგანიზაცია გაუწია რუსული გეოლოგიური ლიტერატურის ბიბლიოგრაფიას.
ბელგრადის ოპერაცია

ბელგრადის ოპერაცია — უკრაინის ფრონტის, იუგოსლავიის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიისა და ბულგარეთის სამამულო ფრონტის ჯარების შეტევითი ოპერაცია დიდ სამამულო ომში (1941-1945) იუგოსლავიის აღმოსავლეთ და სამხრეთ რაიონებისა და ბელგრადის განთავისუფლებისათვის. კიშინიოვ-იასის ოპერაციაში გერმანელთა ჯარების დამარცხების და საბჭოთა ჯარების ბალკანეთში შეჭრის შემდეგ ჰიტლერმა ბრძანება გასცა, რომ „“ არმიათა ჯგუფს საბერძნეთიდან, ალბანეთიდან და სამხრეთ იუგოსლავიიდან სასწრაფოდ უკან დაეხია უნგრეთისაკენ, ხოლო „“ არმიათა ჯგუფს დაეცვა იუგოსლავია-ბულგარეთის საზღვარი. საბჭოთა 57-ე არმიამ იუგოსლავიის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის მე-13 და მე-14 კორპუსებთან ერთად გაარღვია გერმანელთა საზღვრისპირა დაცვის ზონა, მძიმე ბრძოლებით გადალახა აღმოსავლეთ სერბეთის მთები და მდინარე მორავა და 10 ოქტომბერს დაიკავა 2 მნიშვნელოვანი პლაცდარმი. 12 ოქტომბერს მეოთხე გვარდიულმა მექანიზებულმა კორპუსმა იუგოსლავიის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის ჯარებთან ერთად ამ პლაცდარმებიდან შეუტია ბელგრადს და 20 ოქტომბერს იერიშით დაეუფლა მას. სამხრეთში ბულგარეთის არმიებმა საბჭოთა და იუგოსლავიის ჯარებთან ურთიერთმოქმედებით 8-10 ოქტომბერს განავითარეს შეტევა. გაათავისუფლეს ქალაქები: ნიში, ლესკოვაცი, სკოპლე, პროკუპლე და გერმანელთა „“ არმიათა ჯგუფის ჯარებს ძირითადი უკანდასახევი გზები მოუჭრეს, რის შედეგადაც მათ ვერ შეძლეს მთავარ ძალებთან შეერთება. ბრძოლებში დაიღუპა და ტყვედ ჩავარდა დაახლოებით 100 ათასი ფაშისტი ჯარისკაცი, განთავისუფლდა სერბეთის დიდი ნაწილი, გაადვილდა საბერძნეთისა და ალბანეთის განთავისუფლება.
პის ცხოვრება (ფილმი)

პიც ცხოვრება — 2012 წლის ამერიკული 3 სათავგადასავლო დრამატული ფილმი. იგი ეფუძნება იან მარტელის ამავე სახელწოდების 2001 წლის რომანს. მისი რეჟისორია ენგ ლი, ხოლო სცენარი ადაპტირებულია დევიდ მეგის მიერ. ფილმში როლებს ასრულებენ სურაჯ შარმა, ირფან ხანი, ტაბუ, რაფე სპალი, ადილ ჰუსეინი და ჟერარ დეპარდიე.

ფილმის პრემიერა გაიმართა ნიუ-იორკის კინოფესტივალის ფარგლებში, 2012 წლის სექტემბერს.

სიუჟეტი
16 წლის ბიჭუნა პისინ მოლიტორ „პი“ პატელი გადაურჩება გემის ჩაძირვას. პი ერთადერთი ადამიანია, რომელიც გემის დაღუპვის შემდეგ გადარჩა. ის წყნარ ოკეანეში ბენგალურ ვეფხვთან, რიჩარდ პარკერთან ერთად მოგზაურობს.

ჯილდოები
გამოსვლისთანავე ფილმმა კრიტიკოსთა მოწონება და კომერციული წარმატება დაიმსახურა. მისმა შემოსავალმა მსოფლიო მასშტაბით 583 მილიონი აშშ დოლარი შეადგინა. ოსკარის 85-ე დაჯილდოებაზე იგი წარდგენილი იყო 11 ნომინაციაში და მიიღო ყველაზე მეტი ჯილდო გამარჯვებულებს შორის - 4. იგი აგრეთვე ნომინირებული იყო 3 ოქროს გლობუსზე.

მოგებები:

ოსკარი
საუკეთესო რეჟისორი: ენგ ლი
საუკეთესო ოპერატურა: კლაუდიო მირანდა
საუკეთესო ორიგინალური მუსიკა: მაიკლ დანა
საუკეთესო ვიზუალური ეფექტები: ბილ ვესტენჰოფერი, გიომ როშერონი, ერიკ-იან დე ბური და დონალდ რ. ელიოტი

ოქროს გლობუსი
საუკეთესო ორიგინალური მუსიკა: მაიკლ დანა

საუკეთესო ოპერატურა: კლაუდიო მირანდა
მჭითა მურუცხი

მჭითა მურუცხი (წითელი ვარსკვლავი) — გაზეთი ლაზურ ენაზე, გამოდიოდა აფხაზეთის სსრ-ში, შემდგომ აფხაზეთის ასსრ-ში. გაზეთი ანტიქართულ სულისკვეთებას აღვივებდა და სტალინის საიდუმლო გეგმის, „დაქუცმაცებული საქართველოს“ ნაწილი იყო.

გაზეთის პირველი ნომერი (რომანიზირებულ ანბანზე) 1929 წლის 7 აპრილს გამოვიდა. 1938 წელს, სსრკ ეროვნული პოლიტიკის ცვლილების გამო, გაზეთის გამოცემა შეწყდა და აღარ განახლებულა. „მჭითა მურუცხი” ლაზურ ენაზე მსოფლიოში პირველი გაზეთი იყო.
მელიორაციული ჰიდროგეოლოგია

მელიორაციული ჰიდროგეოლოგია — ჰიდროგეოლოგიის გამოყენებითი დარგი, რომელიც შეისწავლის და გამოიმუშავებს ჰიდროგეოლოგიური პირობების გაუმჯობესების მეთოდებს, ნიადაგის ნაყოფიერების გაზრდის მიზნით.

საქართველოში მელიორაციული ჰიდროგეოლოგია ითვლის ათეულ წლებს. ჯერ კიდევ საუკუნის სამოციან წლებში გეოლოგიური სამართველოს ჰიდროგეოლოგიურ ქვედანაყოფში საფუძველი ჩაეყარა კვლევებს მელიორაციული ჰიდროგეოლოგიის მიმართულებით, რომელსაც აწარმოებდნენ ენთუზიასტი სპეციალისტები, საქართველოს დამსახურებული გეოლოგი გიორგი (გოგი) მარტაშვილი და გივი გოგინაშვილი. მათ სხვადასხვა დროს დააპატენტეს საავტორო უფლებები რამდენიმე მეთოდზე. ამ მეთოდების გამოყენება აუმჯობესებს სასოფლო სამეურნეო კულტურების მოსავლიანობას.

1976 წელს მელიორაციისა და წყალთა მეურნეობის სამინისტროში გიორგი მარტაშვილისა და გივი გოგინაშვილის აქტიური მცდელობით შეიქმნა
საქართველოს ჰიდროგეოლოგიურ-მელიორაციული ექსპედიცია, რომელიც საუკუნის მიწურულამდე იმდროინდელი პოლიტიკური და სამეურნეო ხელმძღვანელების მხარდაჭერით ფუნქციონირებდა წარმატებით.
პლუტონიზმი

პლუტონიზმი ან ვულკანიზმი (ბერძნ. — პლუტონი, მიწისქვეშეთის ღმერთი) — გეოლოგიური თეორია; მოძღვრება დედამიწის გეოლოგიურ ისტორიაში შინაგანი ძალების ძირითადი როლოს შესახებ; გავრცელებული იყო საუკუნის ბოლოს — საუკუნის დასაწყისში; ამოფრქვეული ქანების შესახებ პლუტონისტების მიერ შექმნილი შეხედულება ძირითადად შენარჩუნებულია მეცნიერებაში — ბერძნული მითოლოგიის მიწისქვეშეთის ღმერთის — პლუტონის სახელის მიხედვით. თეორია „პლუტონიზმი“ პირველად შემოგვთავაზა იტალიელმა აბატმა, გეოლოგმა და ბუნებისმეტყველმა ანტონ მორომ 1750 წელს. როგორც შეხედულებათა განსაზღვრული სისტემა პლუტონიზმი პირველად გამოქვეყნდა ჯეიმზ ჰატონის მიერ (1788, 1795), რომელიც ამტკიცებდა, რომ დედამიწის ისტორიაში დიდ როლს თამაშობენ შინაგანი პროცესები, რომელთა წყარო მიწის შინაგანი სითბოა და ბევრი ქანი — იგივე გრანიტი და ბაზალტი — მაგმური წარმოშობისაა. შესაბამისად ჰატონი დედამიწის გეოლოგიის ისტორიაში წამყვან როლს ანიჭებდა მის წიაღში მიმდინარე პროცესებს. საპირისპიროდ, აბრაამ გოტლობ ვერნერი თვლიდა რომ, ყველა ქანი, გრანიტისა და ბაზალტის ჩათვლით, ზღვაშია დალექილი, ხოლო ვულკანური მოვლენები ქვანახშირის მიწისქვეშა წვის შედეგია. ამის გამო ვერნერსა და მის მიმდევრებს ნეპტუნისტები ეწოდათ. საუკუნის დასაწყისში დამტკიცდა, რომ ბაზალტი ვულკანური წარმოშობისაა და შესაბამისად, ნეპტუნიზმი როგორც მოძღვრება უარყოფილი იქნა.
ნეპტუნიზმი

ნეპტუნიზმი (ლათ. — ნეპტუნი, რომაულ მითოლოგიაში ზღვებისა და წყლების ღმერთი) — გეოლოგიური მოძღვრება ქანების (მათ შორის — ამოფრქვეული ქანების) წარმოშობის შესახებ წყლიდან დალექვის გზით; გავრცელებული იყო საუკუნის ბოლოს — საუკუნის დასაწყისში; სახელწოდება მომდინარეობს რომაული მითოლოგიის ზღვის ღმერთის — ნეპტუნის სახელის მიხედვით. აბრაამ გოტლობ ვერნერი თვლიდა, რომ ყველა ქანი, გრანიტისა და ბაზალტის ჩათვლით, ზღვაშია დალექილი, ხოლო ვულკანური მოვლენები ქვანახშირის მიწისქვეშა წვის შედეგია. ამის გამო ვერნერსა და მის მიმდევრებს „ნეპტუნისტები“ ეწოდათ. საპირისპიროდ, ჯეიმზ ჰატონი ამტკიცებდა, რომ დედამიწის ისტორიაში დიდ როლს თამაშობენ შინაგანი პროცესები, რომელთა წყარო მიწის შინაგანი სითბოა და ბევრი ქანი — იგივე გრანიტი და ბაზალტი — მაგმური წარმოშობისაა. ნეპტუნისტებსა და პლუტონისტებს შორის დისკუსია დიდ ხანს გაგრძელდა და უკანასკნელთა გამარჯვებით დამთავრდა. საუკუნის დასაწყისში დამტკიცდა, რომ ბაზალტი ვულკანური წარმოშობისაა და შესაბამისად, ნეპტუნიზმი როგორც მოძღვრება უარყოფილი იქნა.

ფრანგმა ბუნებისმეტყველმა ჟორჟ ბიუფონმა დედამიწის ასაკი 75 ათასი წლით განსაზღვრა. ნეპტუნიზმის მეტად ცნობილი წარმომადგენლები იყვნენ: გერმანიაში — აბრაამ გოტლობ ვერნერი, საფრანგეთში — ჟან ანდრე დელიუკი, დიდ ბრიტანეთში — რიჩარდ კირვანი.
ორგანიზმი

ორგანიზმი — ცოცხალი არსება, ე.ი. სხეული, რომელსაც აქვს ყველა ძირითადი სასიცოცხლო თვისება. ორგანიზმს ახასიათებს ნივთიერებათა მიმოცვლა, ჰომეოსტაზი, გაღიზიანებადობა და აგზნებადობა, მოძრაობის სპეციფიკური ფორმები, გამრავლება, განვითარება, ზრდა, მემკვიდრულობა, ცვალებადობა, საარსებო პირობებისადმი ადაპტაციის უნარი. ორგანიზმების ნაწილს უჯრედული ორგანიზაციისათვის არ მიუღწევია (ე.წ. მონერები: ვირუსები და ფაგები); უჯრედული ორგანიზაციის მქონე ორგანიზმთაგან ზოგს ნამდვილი ბირთვი და ქრომოსომულ აპარატად ჩამოყალიბებული მემკვიდრული ნივთიერება არ აქვს (პროკარიოტები), ზოგს კი — აქვს (ევკარიოტები); ზოგი ევკარიოტი ერთუჯრედიანია, ზოგი კი მრავალუჯრედიანი. ზოგი ორგანიზმი გაერთიანებულია კოლონიად, რომლის წევრები ერთობლივ ურთიერთობაში არიან საარსებო გარემოსთან. იმ ცვლილებების ერთობლიობას, რომელთაც ორგანიზმი განიცდის ჩასახვიდან სიკვდილამდე, ონტოგენეზი ეწოდება.

ფილოსოფიური გაგებით, ორგანიზმი არის ცოცხალი არსება, რომელიც მოიცავს დამოუკიდებელი მატერიალური მთლიანობის ვრცელ სფეროს, რომელიც თავის სტრუქტურაში ექვემდებარება უწინარეს ყოვლისა ფიზიკურ-ქიმიურ კანონებს. გარდა ამისა, ორგანიზმი როგორც მრავალრიცხოვანი ორგანოების მთლიანობა წარმოადგენს განსაზღვრულ სასიცოცხლო ფორმას. ორგანიზმი დაკავშირებულია ორგანულ სამყაროსთან, რომელიც თავის მხრივ, ცოცხალი არსებების — ორგანიზმების ერთობლიობაა.
ლიმერიკი

ლიმერიკი (; , ლივნიახი) — ქალაქი-საგრაფო ირლანდიაში, ლიმერიკისა (მანსტერის პროვინცია) და კლერის საგრაფოების საზღვარზე. დიდი სავაჭრო და ადმინისტრაციული ცენტრი, მოსახლეობის რაოდენობით მესამე ირლანდიაში. მოსახლეობა — 90 757 ადამიანი (2006 წლის აღწერის მონაცემები).

დემოგრაფია
მოსახლეობა — 90 757 ადამიანი (2006 წლის მონაცემებით). 2002 წელს მოსახლეობა შეადგენდა 86 998 ადამიანს.

2006 წლის აღწერის მონაცემები:

ქვემოთმოყვანილ დაფებში ყველა პასუხის ჯამი (სვეტი „ჯამი“), როგორც წესი, დასახლებული პუნქტის სრულ მოსახლეობაზე ნაკლებია (სვეტი „2006“).

1 — ენასთან დაკავშირებით დასმულ კითხვაზე პასუხის გამცემთა წილი მტელ მოსახლეობასთან შეფარდებით.

1 — ენასთან დაკავშირებით დასმულ კითხვაზე მოპასუხეთა წილი მთელ მოსახლეობასთან შეფარდებით.
კლონმელი

კლონმელი  — ქალაქი ირლანდიაში, ტიპერარის საგრაფოს ადმინისტრაციული ცენტრი (მანსტერის პროვინცია), ასევე მისი უდიდესი ქალაქი.

დემოგრაფია
მოსახლეობა — 17 008 ადამიანი (2006 წლის მონაცემებით). 2002 წელს მოსახლეობა შეადგენდა 16 910 ადამიანს.

2006 წლის აღწერის მონაცემები:

ქვემოთმოყვანილ დაფებში ყველა პასუხის ჯამი (სვეტი „ჯამი“), როგორც წესი, დასახლებული პუნქტის სრულ მოსახლეობაზე ნაკლებია (სვეტი „2006“).

1 — ენასთან დაკავშირებით დასმულ კითხვაზე პასუხის გამცემთა წილი მტელ მოსახლეობასთან შეფარდებით.

1 — ენასთან დაკავშირებით დასმულ კითხვაზე მოპასუხეთა წილი მთელ მოსახლეობასთან შეფარდებით.
ნინა

ნინა (ნენაჰი; ; ) — ქალაქი ირლანდიაში, (მანსტერის პროვინცია). ტიპერარის საგრაფოს ერთ-ერთი უდიდესი ქალაქი.

დემოგრაფია
მოსახლეობა — 7751 ადამიანი (2006 წლის მონაცემებით). 2002 წელს მოსახლეობა შეადგენდა 6454 ადამიანს.

2006 წლის აღწერის მონაცემები:

ქვემოთმოყვანილ დაფებში ყველა პასუხის ჯამი (სვეტი „ჯამი“), როგორც წესი, დასახლებული პუნქტის სრულ მოსახლეობაზე ნაკლებია (სვეტი „2006“).

1 — ენასთან დაკავშირებით დასმულ კითხვაზე პასუხის გამცემთა წილი მტელ მოსახლეობასთან შეფარდებით.

1 — ენასთან დაკავშირებით დასმულ კითხვაზე მოპასუხეთა წილი მთელ მოსახლეობასთან შეფარდებით.
სეგადორების აჯანყება

სეგადორების აჯანყება, მომკელთა ომი — აჯანყება კატალონიაში ესპანეთის აბსოლუტიზმის წინააღმდეგ. მიმდინარეობდა 1640-1652 წლებში. უშუალო საბაბი გახდა სახელმწიფო გადასახადების ზრდა, კატალონიელების ძალდატანებითი გაწვევა იტალიაში მყოფ ესპანურ არმიაში და სხვა. 1640 წლის 22 მაისს რამდენიმე ათასი შეიარაღებული გლეხი ბარსელონაში შევიდა. აჯანყება მთელ კატალონიას მოედო. აჯანყებულებმა მუდმივი კავშირის ხელშეკრულება (1640 წლის დეკემბერი) დადეს საფრანგეთთან. 1640 წლის დამლევს საფრანგეთის ჯარები კატალონიაში შევიდნენ. 1641 წლის იანვარში კატალონიის კორტესმა უარყო ესპანეთის მეფე ფილიპე და საფრანგეთის მეფე ლუი ბარსელონის გრაფად გამოაცხადა. 1651 წელს ესპანეთის ჯარებმა ალყა შემოარტყეს ბარსელონას. ფრანგები დამარცხდნენ. 1652 წლის ოქტომბერში ბარსელონამ კაპიტულაცია გამოაცხადა. 1653 წელს ფილიპე იძულებული გახდა დაედასტურებინა კატალონიის უფლებები ზოგიერთი გამონაკლისის გარდა.
ცხვირი

ცხვირი — პირამიდის ფორმის რთული ძვლოვან-ხრტილოვანი შემაღლება ადამიანის სახის შუა ადგილზე. ცხვირი წარმოადგენს სასუნთქი გზის დასაწყისს და შედგება გარეთა ცხვირისა და ცხვირის ღრუსაგან. ცხვირის ჩონჩხს ქმნის ცხვირის ძვლები და ხრტილები. ხრტილებს შორის ჩამჯდარია ცხვირის ღრუს მარჯვენა და მარცხენა ნახევრებად გამყოფი ძგიდე, რომლის შემადგენლობაში შედის ძვლოვანი, ხრტილოვანი და შემაერთებელ-ქსოვილოვანი ნაწილები. გარედან ცხვირი დაფარულია კანით. კანქვეშა შემაერთებელი შრე მოკლებულია ცხიმს, სამაგიეროდ კანი მდიდარია ცხიმის ჯირკვლებით. ცხვირის სიგანისა და სიგრძის შეფარდების მიხედვით განარჩევენ მაღალ და ვიწრო, საშუალო, დაბალ და განიერ ცხვირს, ხოლო ცხვირის ზურგის მოყვანილობის მიხედვით — სწორ, არწივისებრ (კეხიანს), ქორისებრ, პაჭუა, უნაგირა ფორმის და ეგრეთ წოდებულ რომაულ და ბერძნულ ცხვირს. ცხვირის სიგრძე საშუალოდ უნდა უდრიდეს სახის სიგრძის 1/3-ს. ცხვირის ზურგის ხაზი შუბლის ხაზიდან ოდნავ წინ უნდა მიდიოდეს, ისე რომ ცხვირის ფესვთან განივი ღარი შეიქმნას. ცხვირის დაავადებებს შეისწავლის ოტორინოლარინგოლოგია.

ანთროპოლოგიაში ცხვირის შესწავლას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. შეისწავლიან ცხვირის როგორც მეტრულ ნიშნებს — სიგანეს, სიმაღლეს, კუთხეს და სხვა, ისე ვიზუალურ (აღწერილობითი) ნიშნებს — ცხვირის ზურგის ფორმას, წვეტის და ფუძის მდგომარეობას, ნესტოების ფორმას, ზურგის ვერტიკალური და ჰორიზონტული პროფილის თავისებურებებს, უნაგირის სიმაღლეს და სხვა. სახის ქალაზე შეისწავლიან ცხვირის ძვლის კუთხეს პროფილის ხაზთან, უნაგირის სიმაღლეს, მსხლისებური შესავლის სიგანეს, წინა წვეტის გამოსახულებასა და სხვა. ყველა ამ ნიშანს საკმაოდ დიდი, რასობრივად მადიფერენცირებული ტაქსონომიური ღირებულება აქვს. მაგალითად, თუ ეკვატორული რასისათვის ცხვირის სიგანე 40-50 მმ-ის ფარგლებში მერყეობს, ევრაზიული რასისათვის იგი 34-35 მმ-ით განისაზღვრება და ა.შ.

ცხვირი ასრულებს სუნთქვით, ყნოსვით, რეზონატორულ და დამცველობით ფუნქციებს. შესუნთქული ჰაერი გაივლის რა ცხვირის სავალებს, ნესტიანდება და თბება. თმების ფილტრის საშუალებით მტვრის ნაწილაკები და ბაქტერიები კავდებიან ცხვირის შესასვლელში, ილექებიან ცხვირის ღრუს ლორწოვან გარსზე, ნაწილობრივ მოციმციმე ეპითელიუმის მეშვეობით ხვდებიან ცხვირხახაში, საიდანაც შემდგომ ხდება მათი მოცილება ყლაპვის, დაცემინების და ამოხველების გზით. იმ ბაქტერიების გაუვნებელყოფა ხორციელდება ცხვირის ლორწოს ლიზოციმების მეშვეობით, რომელთაც გააჩნიათ ბაქტერიციდული მოქმედება.

ამფიბიებსა და ორგვარადმსუნთქავნს ნესტოები გახსნილი აქვთ პატარა ჩანთაში. ხერხემლიანი ცხოველებისა და ადამიანის ცხვირის ღრუს შიგა ხვრელებს ქოანებს უწოდებენ. მაგალითად, დათვისებრნს ცხვირი პრიალა და მუდამ სველი აქვთ, ძაღლების მსგავსად. სპილოსებრნს ზედა ტუჩისა და ცხვირის ერთმანეთთან შეზრდის შედეგად უვითარდებათ გრძელი და მოქნილი ხორთუმი.
სედანის ბრძოლა (1870)

სედანის ბრძოლა — ბრძოლა საფრანგეთის შალონის არმიასა და გერმანიის არმიებს შორის სედანის რაიონში. მიმდინარეობდა 1870 წლის 1-2 სექტემბერს საფრანგეთ-პრუსიის ომის (1870-1871 წწ.) დროს. 1870 წლის 1 სექტემბერს გერმანიის მესამე და მეოთხე არმიებმა ალყა შემოარტყეს საფრანგეთის შალონის არმიას. ერთდღიანი გააფთრებული ბრძოლის შემდეგ ფრანგებმა იარაღი დაყარეს. ტყვედ ჩავარდა ნაპოლეონ , რომელმაც ხელი მოაწერა კაპიტულაციას. შალონის არმიის დამარცხებამ დააჩქარა ომის დასასრული საფრანგეთის მეორე იმპერიის კრახი.
ჯეიმზ კირკი

ჯეიმზ კირკი — „ვარსკვლავური გზის“ პერსონაჟი. ვარსკვლავური გზა: ორიგინალური სერიალის და ფილმების მთავარი გმირი.

ბიოგრაფია
ჯეიმზ კირკი დაიბადა 2233 წლის 22 მარტს აიოვაში.

კირკმა წარმატებით დაამთავრა ვარსკვლავური ფლოტის აკადემია 2250 წელს. სტაჟირება გაიარა ხომალდზე რესპუბლიკა 2251 წელს დაბრუნდა აკადემიაში როგორც ინსტრუქტორი. რამდენიმე წლის შემდეგ კირკმა მიიღო კონტრ-ადმირალის წოდება. 2271 წელს „ვიჯერის კრიზისის“ დროს ადმირალმა კირკმა დროებით მიიღო „ენტერპრაიზის“ მეთაურობა. 2284 წელს მან შეკრიბა „ენტერპრაიზის“ ეკიპაჟი თავის ძველი მტრის — ხან სინგხის წინააღმდეგ, ამის გამო განსხვავებილადაა წარმოდგენილი კირკის პიროვნება, მისი წარმომავლობა, ურთიერთობა სპოკთან. რეალობების გაყოფის წერტილია კირკის დაბადების დღე 2233 წელს.

2009 წლის ფილმში ჯეიმზ კირკის როლს ასრულებს კრის პაინი.
სევენები

სევენები — ქედი საფრანგეთში. საფრანგეთის ცენტრალური მასივის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კიდეზე. სიგრძე დაახლოებით 150 კმ, სიმაღლე 1702 მეტრამდე (მთა ლოზერი). უმთავრესად აგებულია გრანიტებით, გნაისებით, ფილიტებითა და ფიქლებით, ალაგ-ალაგ — ვულკანური ქანებით. მწვერვალებრივი ზედაპირი პლატოსებრია. სამხრეთი და აღმოსავლეთი კალთების ქვედა ნაწილი შემოსილია ხმელთაშუა ზღვის ბუჩქოვანი მცენარეულობით, ზევით წაბლისა და წიფლის ტყეებია, უფრო მაღლა — წიწვოვნები, მწვერვალებზე — მდელოები, ხეობებში — ვენახები და ბაღები. გარის ხეობაში არის ქვანახშირის საბადო.