iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თეოდორ მომზენი

თეოდორ მომზენი (; დ. 30 ნოემბერი, 1817, გარდინგი — გ.1 ნოემბერი, 1903, შარლოტენბურგი) — გერმანელი ისტორიკოსი, ძველი რომის ისტორიისა და რომის სამართლის სპეციალისტი.

მღვდლის შვილი ლაიფციგის (1848-იდან), ციურიხის (1852-იდან), ბრესლაუს (ვროცლავი; 1954-დან), ბერლინის (1858-1903) უნივერსიტეტების პროფესორი. 1848-1849 წლების რევოლუციის დროს გერმანიის ბურჟუაზიის მარცხენა ფლანგს მიემხრო, მოითხოვდა შლეზვიგის შეერთებას პრუსიასთან, რედაქტორობდა შლეზვინ-ჰოლშტაინის დროებითი მთავრობის ორგანოს . პრუსიის ლანდტაგის (1863-1866 და 1873-1879) და გერმანიის რაიხსტაგის (1881-1884) დეპუტატი პროგრესისტების პარტიისაგან.

მომზენის ცნობილი ნაშრომის „რომის ისტორია“, რომელშიც მან დაასაბუთა და განავითარა „დემოკრატიული მონარქიის“ იდეა; მომზენის აზრით, ეს იდეა საუკეთესოდ იყო განხორციელებული იულიუს კეისრის დიქტატურის სახით. რომის ისტორია გადმოცემულია ძვ. წ. 46-მდე. მე-4 ტომი არ გამოქვეყნებულა. მე-5 ტომში რომის იმპერიის ეპოქის პროვინციის ისტორიაა მიმოხილული. თხზულება დაწერილია პოპულარულ ენაზე, სხარტად, შეიცავს დიდძალ ფაქტობრივ მასალას.

მომზენი ძირითადად სამხედრო-პოლიტიკურ ისტორიას იკვლევდა, თუმცა სოციალური ისტორიის ელემენტებსაც შეეხო. განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა დიდ ადამიანებს (ალექსანდრე მაკედონელი, ჰანიბალი, გაიუს გრაკქუსი, იულიუს კეისარი და სხვა). მომზენს ეკუთვნის 1500-ზე მეტი შრომა, გამოკვლეული აქვს რომის ისტორიის თითქმის ყველა საკითხი — სახელმწიფო სამართალი, ნუმიზმატიკა, ეპიგრაფიკა, ქრონოლოგია, მეტროლოგია, ლიტერატურა, ლინგვისტიკა.

მომზენის ინიციატივით და ხელმძღვანელობით დაიწყეს ლათინური წარწერების კრებულის („ “) გამოცემა (1863-იდან). ნობელის პრემიის ლაურეატი (1902).

თეოდორ მომზენმა გაილაშქრა „ფსევდოდოქტორების“ წინააღმდეგ და ამგვარ ცრუმეცნიერულ დამოკიდებულებას ისტორიის სამეცნიერო, პროფესიონალური კვლევა დაუპირისპირა. ის განსაკუთრებული აკულატურობით უდგებოდა დოკუმენტური წყაროების დამუშავებას და ზედმიწევნით მკაცრად იცავდა სიზუსტეს ისტორიული ფაქტების დადგენის საქმეში. თუმცა, ისტორიული დეტალების დიდოსტატს, მომზენს, მისმა მთავარმა ისტორიულმა ნაშრომმა - „რომის ისტორია“, აღიარება მოუტანა, როგორც მხატვრული სიტყვის ოსტატს. 1954-1956 წლებში გამოქვეყნებულ ამ დაუმთავრებელ ნაწარმოებს 1902 წელს ნობელის პრემია მიენიჭა ლიტერატურის დარგში.

თეოდორ მომზენის დაინტერესება რომის ისტორიით, განსაკუთრებით კი იულიუს კეისრის ფიგურით (მომზენი აშკარად გამოკვეთილი „ცეზარისტი“ იყო, იგი განადიდებდა იულიუს კეისარს, მას „გამორჩეულ კაცსა“ და „გენიოსს“ უწოდებდა), განპირობებული იყო მომზენის თანამედროვე პრუსიაში არსებული საერთო საზოგადოებრივ-პოლიტიკური სულისკვეთებით.
მტრედისნაირნი

მტრედისნაირნი — ფრინველთა რიგი. ტანად პატარა (გვრიტი, მასა 30 გრამი), საშუალო (უმეტესად) და დიდი (გვირგვინოსანი მტრედი), მასა 3 კგ, სხეულის სიგრძე 80 სმ-მდე) ფრინველებია. მტრედისნაირნი ფართოდ არიან გავრცელებული ზომიერ და ტროპიკულ სარტყელებში. მოიცავს 1 (ან 2) ოჯახის (მტრედისებრნი და დრონტისებრნი, მაგრამ ამ უკანასკნელის სტატუსი საკამათოა; უმთავრესად ითვლება ქვეოჯახად) 44 გვარის 300-მდე სახეობას, რომელთაგან 6 ამომწყდარია. საქართველოში 4 სახეობაა: გარეული მტრედი , გვიძინი , ქედანი და გვრიტი .

მტრედისნაირნი დღის, უმთავრესად მეხური (იშვიათად ნიადაგური) ფრინველებია. ბინადრობენ ფოთლოვან, უფრო იშვიათად წიწვოვან ტყეებში, მთებში, ღია და კულტურულ (ანთროპომორფულ) ლანდშაფტში. მონოგამებია. ახასიათებს წელიწადში 2 (იშვიათად 4-5) კვერცხდება. დედალი დებს 1-2 კვერცხს. ინკუბაცია გრძელდება 14-30 დღე-ღამე. დედალი კვებავს მართვებს ჩიცახვის ეპითელიუმის თეთრი გამონაყოფით, ე.წ. „ჩიტის რძით“. იკვებებიან მცენარეული საკვებით, მოლუსკების ნიჟარებით. მრავალი სახეობა სპორტული ნადირობის ობიექტია. საჭიროებენ წყალს.
მქირდავა

მქირდავა — ფრინველთა გვარი ბეღურასნაირთა რიგისა. გავრცელებულია ევროპაში, აზიასა და აფრიკაში. პატარ-პატარა ზომის ფრინველებია. ბინადრობენ ფოთლოვან ტყეებსა და პარკებში, ხშირ ბუჩქნარებში, ტყისპირებში, უდაბნოებში, მთების კალთებზე, ველებსა და ჭალებში, ბუდეს იკეთებენ ხეზე, ბუჩქსა და მიწაზე. დედალი 4-6 კვერცხს დებს, კრუხობა 2 კვირამდე გრძელდება. იკვებებიან წვრილი მწერებითა და მათი მატლებით, კენკრით. მქირდავებიდან საქართველოში ბუდობს ერთი — დიდი ბუტბუტა , რომელიც ზამთარს აფრიკაში ატარებს.
მყივანი არწივი

მყივანი არწივი , ფრინველი შავარდნისნაირთა რიგისა. გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას (მარტ-აპრილისა და ოქტომბერ-ნოემბერში). ბინადრობს ტყეში და ველ-მინდვრებზე. ბუდეს იკეთებს ხეზე, მაისში დედალი 1-2 კვერცხს დებს. კრუხობა 6 კვირამდე გრძელდება. იკვებება მღრღნელებითა და წვრილ-წვრილი ფრინველებით.
მწყერი

მწყერი, ჩვეულებრივი მწყერი  — ფრინველი ქათმისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 16-20 სმ, მასა 80-145 გრამს აღწევს. აქვს მურა, მუქი და ღია ფერის ლაქებიანი ზურგი. გავრცელებულია ევროპაში, დასავლეთ აზიასა და აფრიკაში. საქართველოში თითქმის ყველგან გვხვდება. ბინადრობს ველ-მინდვრებსა და ალპურ მდელოებზე. იზამთრებს აფრიკასა და სამხრეთ-დასავლეთ აზიაში (საქართველოში მობინადრე მწყრების ნაწილი შირაქ-ალაზნის ველზე და აზერბაიჯანში რჩება). ბუდობს მიწაზე. დედალი 9-15 კვერცხს დებს. ინკუბაცია გრძელდება 15-17 დღე-ღამე. მწყერი იკვებება მცენარეული საკვებით, იშვიათად — მწერებით. შუა აზიაში მწყრები გალიებში გასართობად ჰყავთ, როგორც მოჩხუბარი ფრინველი.
მწყერჩიტა

მწყერჩიტა — ფრინველთა გვარი ბეღურასნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 14-20 სმ აღწევს. ფერად მურაა, ლაქებიანი. ფართოდაა გავრცელებული სუბარქტიკული სარტყლიდან სუბანტარქტიკულამდე (ახალ გვინეასა და ოკეანიის კუნძულების გარდა). ბუდეს იკეთებენ მიწაზე. დედალი 4-6 კვერცხს დებს, ინკუბაცია 2 კვირამდე გრძელდება. იკვებებიან მწერებით, ობობებითა და სხვა უხერხემლოებით. ცნობილია მწყერჩიტას 30-მდე სახეობა, რომელთა შორის საქართველოში ბუდობს 3 სახეობა: მინდვრის მწყერჩიტა , ტყის მწყერჩიტა და მთის მწყერჩიტა .
ნამგალასნაირნი

ნამგალასნაირნი , ფრინველების რიგი. აერთიანებს 400-მდე სახეობას. გავრცელებული არიან ზომიერ და განსაკუთრებით ტროპიკულ სარტყელში. მასა მერყეობს 1,6 გრამიდან 50 გრამამდე. აქვთ ვიწრო, გრძელი, ნამგლისებური ფრთები და მანევრული ფრენის უნარი. ნამგალასნაირნი თითქმის სიცოცხლეს ფრენაში ატარებენ. ფრენის დროს იკვებებიან კიდეც. აქვთ პატარა და სუსტი ფეხები, რომლითაც ვერ დადიან. არა აქვთ სხეულის მუდმივი ტემპერატურა, ფრენის დროს იგი 43°-მდე აღწევს. თუ ჰაერის ტემპერატურა დაეცა, ბუდეში მჯდომარე ბარტყები შეიძლება ანაბიოზშივ ჩავარდნენ. რიგში 2 ქვერიგია: ნამგალები და კოლიბრები.
არქიტექტურა

არქიტექტურა ( და ; „ვიწყებ ხელოსნობას“), ხუროთმოძღვრება — შენობა-ნაგებობათა დაპროექტებისა და დიზაინის ხელოვნება და მეცნიერება. უფრო ვრცელი გაგებით არქიტექტურა ასევე მოიცავს მთელი სამშენებლო კომპლექსისა და მისი გარემოს დიზაინს, ანუ მაკრო დონიდან — ურბანული დაგეგმარება, ურბანული დიზაინი და პანორამული არქიტექტურა, მიკრო დონემდე — ინტერიერისა და ავეჯის შექმნის ჩათვლით. არქიტექტურული დიზაინი ითვალისწინებს, როგორც მშენებლისთვის ღირებულებასა და საინჟინრო თვალსაზრისით მართებულობას, ასევე მომხმარებლისთვის ფუნქციონალურ და ესთეტიურ მნიშვნელობას.
ნანდუსნაირნი

ნანდუსნაირნი — ტანად დიდი, არამფრინავი ფრინველების რიგი. მამლის სიმაღლე 150 სმ. მასა 50 კგ-ს აღწევს. უტროპო ფრინველებია. აქვთ განუვითარებელი ფრთები, არაპნევმატური ჩონჩხი, პატარა თავი, გრძელი კისერი, მძლავრი და სამთითიანი ფეხები. რიგში ერთი თანამედროვე ოჯახის (ნანდუსებრნი — ) ერთი გვარი და 2 სახეობაა. გავრცელებული არიან სამხრეთ ამერიკაში. ჩვეულებრივი ნანდუ ბინადრობს ბრაზილიასა და არგენტინის ველებზე, დარვინის ნანდუ — პატაგონიასა და ანდების მთის ველზე. ნანდუსნაირნი პოლიგამებია. კრუხობს და შთამომავლობაზე ზრუნავს მხოლოდ მამალი. იკვებებიან ძირითადად მცენარეულობით, თუმცა მოიპოვებენ მოლუსკებს, ხვლიკებს, ჭიებსა და სხვა ცხოველურ საკვებსაც. ნანდუსნაირნი ხშირად გვხვდებიან ზოოპარკებშიც.

ოჯახები
ოლოლი

ოლოლი, ყურებიანი ბუ — ფრინველი ბუსნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძეა 36-37 სმ, ფრთების შვილი 1 მ, მასა 250 გრამს აღწევს. აქვს შავი ნისკარტი და ბრჭყალები, თავზე წაგრძელებული ბუმბულები („ყურები“). ღამის ფრინველია.

გავრცელებულია ევროპაში, მცირე აზიაში, ირანში, ქაშმირში, იაპონიაში, კორეაში, ჩინეთში, კანარის კუნძულებზე, ჩრდილოეთ-დასავლეთ აფრიკაში, ეთიოპიაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში. საქართველოში ბინადრობს დაბლობისა და მთის მაღალხეებიან ტყეებში, ვერტიკალურად 3 ათას მეტრს აღწევს.

ბუდობს ხეებზე — უმთავრესად სხვა ფრინველთა ბუდეებში, იშვიათად ფუღუროში, მიწაზე. იკვებება თაგვისებრი მღრღნელებით (დღეში თითო ოლოლოს ულუფა 3 თაგვია) და მწერებით, რითაც სარგებლობა მოაქვთ.
ორბი

ორბი — ფრინველთა გვარი ქორისნაირთა რიგისა. ტანად დიდი ფრინველია. მათი სხეულის სიგრძე 1 მ აღწევს, ფრთების შლილი 2,5 მ, მასა 8 კგ. გავრცელებულია ევროპაში, აზიასა და ჩრდილოეთ აფრიკაში. ბუდეები როგორც წესი, ახლოს მდებარეობენ ერთმანეთთან და ზოგჯერ მცირე დაჯგუფებებს წარმოქმნიან. საქართველოში გავრცელებული ორბი მთამაღალის მკვიდრია, ცხოვრობს მთის მშრალ და ღია ლანდშაფტებში, ბუდობს კლდეებზე, ხევებსა ან ბორცვებზე. ვერტიკალურად აღწევს 3400 მეტრს. ხშირად ბუდობს კოლონიებად. დედალი დებს 1 კვერცხს, კრუხობს ორივე მშობელი 48-54 დღეს. იკვებება დიდი ცხოველების მძორით. მიუხედავად დიდი ზომისა ცოცხალ ცხოველებს თავს არ ესხმის. ამის მიზეზი ისაა, რომ აღჭურვილია ბლაგვი ბრჭყალებითა და სუსტი ნისკარტით, რომელითაც შეუძლებელია ცხოველის ტყავის გახევა. ამიტომ მკვდარი ცხოველის ჭამას იწყებს იმ ნაწილიდან, სადაც მისი ტყავი დაზიანებულია. ცხოვრების ასეთი ნირის გამო წარმოადგენს ბუნების სანიტარს. ორბის რაოდენობა თანდათან კლებულობს. შეტანილია საქართველოს "წითელ წიგნში", როგორც სპორადულად გავრცელებული სახეობა.
ოფოფისებრნი

ოფოფისებრნი — ფრინველთა ოჯახი ყაპყაპისნაირთა რიგისა. შეიცავს მხოლოდ 1 სახეობას — ოფოფს , რომელიც გავრცელებულია ევროპაში, აზიასა და აფრიკაში (მადაგასკარის ჩათვლით). მისი სხეულის სიგრძე 26-30 სმ აღწევს. საქართველოში ფართოდ არის გავრცელებული, როგორც მობუდარი გადამფრენი ფორმა. ბინადრობს ღია ადგილებში, ტყე-ველსა და ველებზე, მდინარეებთან, ტყისპირებში, ქვაღორღიან მშრალ ხევებში, ადამიანის სამოსახლოში. ბუდობს ცალკეული წყვილების სახით. მაისში დებს 3-12 (ჩვეულებრივ 4-6) კვერცხს. დედალი 18 დღეს კრუხობს, მამალი კი კვებავს მას. განგური ივლისიდან ნოემბრამდე მიმდინარეობს. იკვებება ჭიებით, ობობებითა და მწერებით. მამალს თავზე ჭრელი ქოჩორი აქვს, დედალს — მხოლოდ გამრავლების პერიოდში. მართვების ზანდაროზის ჯირკვალი გამოიმუშავებს მყრალ მოშავო-ყავისფერ სითხეს, რომელიც შიშის დროს გამოიყოფა და აფრთხობს მტერს. ამიტომ ჩვენში ოფოფს მყრალსაც ეძახიან.
პალამედეასებრნი

პალამედეასებრნი — ფრინველთა ოჯახი ბატისნაირთა რიგისა. ტანად დიდი ფრინველებია, მათი სხეულის სიგრძე 70-90 სმ, ფრთების შლილი 2 მ, მასა 2-4 კგ აღწევს. აქვთ გრძელი ბოლო, ფრთების მოღუნვის ადგილებზე — 2 დეზი, კანქვეშ — მრავალი წვრილი საჰაერო ბუშტუკი. შეიცავს 2 გვარსა და 3 სახეობას, რომლებიც გავრცელებული არიან სამხრეთ ამერიკაში გვიანასა და ვენესუელიდან არგენტინამდე. ბინადრობენ ჭაობნარში. მონოგამებია. დებენ 2-6 კვერცხს, კრუხობს ორივე მშობელი. იკვებებიან მცენარეული საკვებით, ზოგჯერ — ჭიებით, მოლუსკებით, მწერებით,ქვეწარმავლებით. სანადირო ობიექტია.
პინგვინისნაირნი

პინგვინისნაირნი — ფრინველთა რიგი. მოიცავს მხოლოდ 1 ოჯახს — პინგვინისებრნს , რომელშიც ერთიანდება 6 გვარი და 17 სახეობა. მასა — 1,5-45 კგ, სხეულის სიგრძე 40-120 სმ. პინგვინისნაირნი ვერ ფრენენ, კარგად ცურავენ (36 კმ/სთ) და ყვინთავენ (20 მ-მდე). აქვთ საცურაო აპკით შეერთებული 3 თითი. ფრთა გადაქცეულია ფარფლად. ფეხები ცურვისას ასრულებენ საჭის როლს. გავრცელებული არიან ანტარქტიდის ნაპირებთან, სუბანტარქტიდის კუნძულებზე, ავსტრალიის, აფრიკისა და სამხრეთ ამერიკის სამხრეთ ნაპირებზე, გალაპაგოსის კუნძულებზე. ბუდობენ დიდ კოლონიებად, ზოგი — წყვილებად ან პატარ-პატარა გუნდებად. დებენ 1-2 კვერცხს, იკვებებიან თევზებით, თავფეხიანი მოლუსკებითა და კიბოსნაირებით.
პიპრისებრნი

პიპრისებრნი, მანაკინისებრნი — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. ოჯახში 21 გვარის 61 სახეობაა. გავრცელებულია ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკის ტროპიკულ ტყეებში. მათი სხეულის სიგრძე 8-16 სმ, მასა 7-40 გ აღწევს. ბინადრობენ ხშირ ბუჩქნარებში. ბუდეს აკეთებენ ხეებზე. გამრავლების პერიოდში მამლები ტიხტიხებენ. დედალი დებს 2 კვერცხს. იკვებებიან მწერებით, მცენარეული საკვებით (კენკრა, პატარ-პატარა ნაყოფები).
პორფირიონი

პორფირიონი, ხონთქრის ქათამი — ლაინასებრთა ოჯახის ფრინველი. გავრცელებულია სამხრეთ ევროპაში, სამხრეთ აზიაში, აფრიკაში, ავსტრალიასა და დასავლეთ პოლინეზიაში, აღმოსავლეთ დაღესტანსა და აზერბაიჯანში, სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქმენეთში. წინათ საქართველოში გვხვდებოდა ჯანდარისა და კუმისის ტბებზე. პორფირიონი ბინადრობს ზღვებისა და მტკნარი წყალსატევების პირას, ხშირ ლერწამ-ლელქაშში, ბუდეს იკეთებს მიწაზე. მისი სხეულის სიგრძე 45 სმ აღწევს. ცხოვრობენ წყვილებად, აპრილში დედალი დებს 5-7 (ჩვეულებრივ 3-5) კვერცხს, კრუხობს ორივე მშობელი 22-25 დღე-ღამეს. იკვებება მცენარეული საკვებით, უმნიშვნელო რაოდენობით მწერებით. მეტად იშვიათად ჭამს ბაყაყს, ფრინველის მართვეს. შეტანილია „წითელ წიგნში“.
სახვითი ხელოვნება

სახვითი ხელოვნება მოიცავს მხატვრობას, სკულპტურას, ფოტოგრაფიას და ხელოვნების სხვა ისეთ სახეებს, რომელთა პირველადი ბუნება ვიზუალური ხასიათის ნამუშევართა შექმნაა. სახვით ხელოვნებას განასხვავებენ საშემსრულებლო ხელოვნების, სიტყვის ხელოვნების, კულინარული ხელოვნებისა და სხვა მსგავსთაგან; თუმცა განსაზღვრება მკაცრი არ არის და მრავალი ხელოვნების შემსწავლელი დისციპლინა მოიცავს სახვით ხელოვნებას სხვა ტიპის ხელოვნებებთან მიმართებაში.

სახვითი ხელოვნების დარგები (ანბანურად)
ბეჭდვა
გრაფიკა
გრაფიტი
დეკორაციული ხელოვნება
დიზაინი
ვიდეო ხელოვნება
ინტერვენციული ხელოვნება
ინსტალაციური ხელოვნება
კერამიკა
კინოხელოვნება
კოლაჟი
კომიქსი
კონცეპტუალური ხელოვნება
მიწის ხელოვნება
მინიმალური ხელოვნება
ნაპოვნი ხელოვნება (ფრანგ. )
პლასტიკური ხელოვნება
სინათლის ხელოვნება
სკულპტურა
ტექსტილის ხელოვნება
უნივერსალური დიზაინი
ფერწერა
ფოტოგრაფია
შერეული მედია
ხმის ხელოვნება

სახვითი ხელოვნების ისტორია
ხელოვნების ისტორია
კინოს ისტორია
დიზაინის ისტორია
მოდის ისტორია
ფერწერის ისტორია
ფოტოგრაფიის ისტორია
სკულპტურის ისტორია
კოლაჟი

კოლაჟი (, შეწებება) — განსხვავებული ფორმების ნაწილებისგან ახალი მთლიანის შექმნა-შეკოწიწება. მაგალითად, კოლაჟი ხელოვნებაში შეიძლება შეიცავდეს ერთ მთლიან თაბახზე ან ტილოზე დაწებებულ საგაზეთო ამონაჭრებს, ბაფთებს, ზონრებს, ხელთნაკეთი ფერადი ქაღალდების ნაჭრებს, ფოტოებსა და სხვა.

კოლაჟი ხელოვნებაში
კოლაჟი სახვითი ხელოვნების ერთ-ერთი ყველაზე სახალისო და მრავალფეროვანი სახეობაა, თუმცა კოლაჟის ნამუშევარი არ იქმნება ტრადიციული მეთოდით და მასალებით (საღებავები, ფანქრები, პასტელები), იგი მზადდება სხვადასხვა მასალისგან, როგორებიცაა: ნაჭრები, ნაკუწები, ზოგჯერ — ნივთების კომბინაციით. ამ ელემენტების შეერთება ძირითადად დაწებებით ხდება.

კოლაჟის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნიმუშია პაბლო პიკასოს მიერ შექმნილი „ნატურმორტი გატეხილი სკამით“, რომელიც შექმნილია 1912 წელს.
დეკორატიული ხელოვნება

დეკორატიული ხელოვნება, გაფორმებითი ხელოვნება — ტრადიციულად განისაზღვრება, როგორც ორნამენტული და ფუნქციონალური ნამუშევარი კერამიკაზე, ხეზე, მინაზე, ლითონზე ან ტექსტილზე. ეს სფერო მოიცავს ავეჯს, ინტერიერის დიზაინსა და არქიტექტურას. დეკორაციულ ხელოვნებას ხშირად სახვითი ხელოვნების ისეთი სახეებისგან, როგორიცაა მხატვრობა, ხაზვა, ფოტოგრაფია და სკულპტურა, საპირისპირო კატეგორიაში მოიხსენიებენ. ზოგიერთ წყაროში დეკორატიული და გამომსახველობითი ხელოვნება იმიჯნება ფუნქციონალობის, დანიშნულების, სტატუსისა და არტისტული მნიშვნელობის მიხედვით.
პრანწია

პრანწია — ფრინველი მეჭვავიასნაირთა რიგისა. პრანწიას სხეულის სიგრძე 30 სმ, მასა 200 გრამს აღწევს. გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. ზამთრობს ამიერკავკასიასა და შუა აზიაში. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას (მარტი, ოქტომბერი), ნაწილი ზამთრობს, მეტწილად კოლხეთის დაბლობზე. ბუდობს ბალახიან ჭაობებზე, ველ-მინდვრებზე. ბუდეს იკეთებს მიწაზე, დებს 4 კვერცხს. კრუხობს უმთავრესად დედალი, 27-29 დღე-ღამე. იკვებებიან მწერებით, წვრილი უხერხემლოებით, ზოგჯერ მარცვლეული კულტურებით.
ჟრუნი

ჟრუნი — ფრინველი ქათმისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 35-37 სმ, მასა 350-500 გრამს აღწევს. გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. მობინადრე ფრინველია. ჟრუნები ცხოვრობენ წყვილებად. საკვების ძებნაში მოკლე მანძილზე ნომადობენ. ბუდეს მიწაზე იკეთებენ. დედალი დებს 6-10 კვერცხს. იკვებებიან მცენარეთა მწვანე ნაწილებით — კვირტებით, ყლორტებით, კენკრით, თესლებით, უფრო იშვიათად — მწერებით. ზამთარში ჟრუნი ღამეს თოვლში ათევს. სარეწაო ფრინველია.
სავათი

სავათი — დიდი ზომის ფრინველი სავათისნაირთა რიგისა. გავრცელებულია დასავლეთ ევროპაში, აზიაში, ჩრდილოეთ აფრიკაში. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას, ნაწილობრივ მოზამთრეობისას. მათი გადაფრენა იწყება დეკემბრიდან და გრძელდება თებერვლამდე. საქართველოს ტერიტორიაზე გვხვდება შირაქის ველზე და ივრისა და ალაზნის ირგვლივ მყოფ ველების ნახევრად უდაბურ ადგილებში, მცირე რაოდენობითაა მარნეულისა და ბოლნისის რაიონებში, აგრეთვე მდინარე რიონის დაბლობის ზოგიერთ ადგილებში. ბინადრობს ველ-მინდვრებზე, ზეგნებზე, ყამირ მიწებზე. ბუდობს წყვილებად ან მცირერიცხოვან გუნდებად. მაისში დებს 1-6 (ჩვეულებრივ 2) კვერცხს. ინკუბაცია 1 თვემდე გრძელდება. იკვებება მცენარეთა თესლით, ტუბერებით და სხვა, უფრო იშვიათად — მწერებით, მღრღნელებით. ყამირი მიწების ათვისებისა და ბრაკონიერული ნადირობის გამო მეტად იშვიათი გახდა. შეტანილია „წითელ წიგნში“.
დიზაინი

დიზაინი — სახვითი ხელოვნების ნაირსახეობა. მოიაზრება როგორც პროცესი ან თავად საბოლოო პროდუქტი, და ნიშნავს რაიმე ობიექტის (მანქანის, შენობის, პროდუქტის და ა.შ.) მონახაზის, მოდელის ან თვით ობიექტის შექმნის, დამუშავების გეგმას (ან ამ გეგმაზე მუშაობის პროცესს). დიზაინი, როგორც წესი, მოითხოვს ობიექტის ესთეტიურ, ფუნქციონალურ და სხვა ასპექტთა გათვალისწინებას, რაც საკმაოდ შრომატევად კვლევას, ფიქრს, მოდელირებას, იტერაციულ დამუშავებასა და რედიზაინს საჭიროებს.

დიზაინი აღმოცენდა საუკუნის დასაწყისში, როგორც რეაქცია ადამიანის საგნობრივი გარემოს ვიზუალური და ფუნქციური თვისებების სტიქიურ ფორმირებაზე.
სავათისებრნი

სავათისებრნი — ფრინველთა ოჯახი სავათისნაირთა რიგისა. დიდი ან საშუალო ზომის არიან, ღია ლანდშაფტში ბინადრობენ. მასა — 1-დან 16 კგ-მდე აღწევს. გრძელი კისერი და ფეხები აქვთ, ოჯახში 11 გვარის 26 სახეობაა, რომელთაგან საქართველოში სავათი და სარსარაკი მიმოფრენისას ან მოზამთრედ გვხვდება. შეტანილი არიან საქართველოს „წითელ წიგნში“. სავათისებრნი მძიმედ დაფრინავენ, კარგად დარბიან, დინჯად ეძებენ საკვებს. ზანდაროზის (კუდუსუნის) ჯირკვალი არა აქვთ, რის გამოც ფრთები უსველდებათ და ყინვაში სრულიად უმწეონი ხდებიან. გავრცელებული არიან ევროპაში, აზიაში, აფრიკასა და ავსტრალიაში. უტყეო მთებში ვერტიკალურად ზღვის დონიდან 2 ათას მ აღწევენ, გამრავლების პერიოდში მამლები ტიხტიხებენ. დედალი 1-3-5 კვერცხს დებს. წყვილობის შემდეგ მამლები ნომადობენ, დედლები კრუხობენ 1 თვემდე, ბუდობენ მიწაში ამოთხრილ პატარა ორმოში. იკვებებიან მცენარეთა მწვანე ნაწილებით, თესლით, ხოჭოებით, ჭიაყელებით, იშვიათად წვრილ-წვრილი მღრღნელებით.
სალანგანი

სალანგანი , ფრინველთა გვარი ნამგალასნაირთა რიგისა. აერთიანებს 10 სახეობას. გავრცელებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში, ჩრდილოეთ ავსტრალიაში, წყნარი და ინდოეთის ოკეანეების კუნძულებზე. მობინადრე ფრინველებია (ჩინეთში 2 სახეობა გადამფრენია). ბუდობენ კლდეებზე, ნაგებობებზე, ბნელ გამოქვაბულებშიც (აქ მცხოვრები ფორმები ორიენტირებენ ექოლოკაციის მეშვეობით). ბუდეს იკეთებენ ან მთლიანად ნერწყვისაგან, რომელიც ჰაერზე დედდება (სარეწაო პროდუქცია, ფართოდ იყენებენ ჩინურ სამზარეულოში), ან ნერწყვით შეწებებული მცენარეული მასალისა და ბუმბულისაგან. ბუდობენ კოლონიებად. თითოეული დებს 1-2 კვერცხს. იკვებებიან მწერებით.
სამოთხის ფრინველისებრნი

სამოთხის ფრინველისებრნი — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. აერთიანებს სხვადასხვა ზომის ფრინველებს. გავრცელებული არიან ახალი გვინეისა და მახლობელი კუნძულების ხშირ ტყეებში, რამდენიმე სახეობა — ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ ავსტრალიის ტყის ზონაში. სამოთხის ფრინველისებრთვის დამახასიათებელია სქესობრივი დიმორფიზმი. მამლები უფრო მკვეთრი ფერის ბუმბულით არიან შემკულნი, აქვთ ე.წ. „სამკობი“ ბუმბული — წითელი, ყვითელი, ლურჯი ან მწვანე ფერისა. საერთო შეფერილობა მუქია. სამოთხის ფრინველისებრნი აერთიანებენ 20 გვარის 43 სახეობას. ბუდობენ ხეებზე, დედალი დებს 2 კვერცხს და კრუხობს. იკვებებიან კენკრით, თესლით, ხილით, მწერებით, იშვიათად ბაყაყებითა და ხვლიკებით. წინათ მასობრივად სპობდნენ ლამაზი ბუმბულის გამო, რომელსაც სამკაულად იყენებდნენ. ამჟამად მცირერიცხოვანნი არიან, რის გამოც მათ იცავენ.
სირაქლემასნაირნი

სირაქლემასნაირნი — უტროპო ფრინველების რიგი. აერთიანებს 1 ოჯახის ორ თანამედროვე სახეობას — 1. აფრიკულ სირაქლემას , რომელიც გავრცელებულია აფრიკულ ველებსა და ნახევრად უდაბნოებში. ავსტრალიის სამხრეთში გვხვდება გაგარეულებული სახით; 2. სომალური სირაქლემა , რომელიც ადრე ითვლებოდა ქვესახეობად.

სირაქლემა ტანად ყველაზე დიდი ფრინველია. მისი სხეულის სიგრძეა 2,4 მ, მასა 136 კგ. დამახასიათებელია პოლიგამია. ბინადრობს პატარა გუნდების (5-6 ფრთა) სახით, იშვიათად გუნდში 30-40 ფრთაა. ერთ „ოჯახში“ შემავალი 3-5 დედლიდან თითოეული საერთო ორმო-ბუდეში დებს 6-8 კვერცხს. დღისით დედლები კრუხობენ, ღამით — მამალი. ინკუბაცია გრძელდება 5-6 კვირა. იკვებებიან ყლორტებით, ნაყოფრობით, თესლებით, იშვიათად წვრილ-წვრილი ცხოველებით.

ოჯახები
გრაფიკა

გრაფიკა — გამოსახულების შექმნა სხვადასხვა სახის ხელსაწყოებისა და ტექნიკის მეშვეობით. ის ძირითადად მოიცავს რაიმე გლუვ ზედაპირზე (მაგ. თაბახზე) ანაბეჭდების შექმნას მასზე ხელსაწყოს ზეწოლითა ან ზედაპირის გასწვრივ მისი მოძრაობით. ძირითადი ხელსაწყოებია გრაფიტის ფანქრები, კალამი და მელანი, მელნის ფუნჯები, სანთლის ფერადი ფანქრები, კრაიონი, ნახშირი, პასტელი და მარკერები. თანამედროვე გრაფიკაში ასევე გამოიყენება ციფრული მედია და ხელსაწყოები მსგავსი ეფექტის მისაღებად. გრაფიკაში ძირითადი ტექნიკაა: ხაზვა, ჰაჩინგი, კროსჰაჩინგი, სკრიბლინგი, სტიპლინგი და ბლენდინგი.

საქართველოში საკუთრივ გრაფიკის განვითარებას საფუძველი ჩაეყარა ნაბეჭდი წიგნის განვითარებასთან ერთად. დაზგური გრაფიკის მნიშვნელოვანი წარმომადგენლები არიან ალექსანდრე ბერიძე, რომანოზ გველესიანი, გიგო გაბაშვილი, ალექსანდრე მრევლიშვილი, ანტონ გოგიაშვილი. წიგნის გრაფიკის განვითარებაში დიდი წვლილი მიუძღვის პირველ ქართველ გრავიორ-ქსილოგრაფს, ახალი გრაფ. ხელოვნების ფუძემდებელს გრიგოლ ტატიშვილს და ვლადიმერ გრიგოლიას, კარიკატურის განვითარებაში —ოსკარ შმერლინგს. გრაფიკის განვითარების კერა იყო თბილისის სამხატვრო აკადემია. გრაფიკის განვითარებაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს იოსებ შარლემანმა, დავით კაკაბაძემ, ლადო გუდიაშვილმა, ელენე ახვლედიანმა, თამარ აბაკელიამ, ირაკლი თოიძემ, სერგო ქობულაძემ, კორნელი სანაძემ და სხვ. გრაფიკის ხელოვნება განსაკუთრებით განვითარდა 1950–60-იან წლებში. მნიშვნელოვანი ნამუშევრები შექმნეს რევაზ თარხან-მოურავმა, დიმიტრი ერისთავმა, დიმიტრი ხახუტაშვილმა, ლევან ცუცქირიძემ, ელგუჯა ბერძენიშვილმა, ალექსანდრე ბანძელაძემ, ზურაბ კაპანაძემ, თენგიზ მირზაშვილმა, თეიმურაზ ყუბანეიშვილმა, ოთარ ჯიშკარიანმა და სხვ.; 1970–80-იან წლებში — გიორგი წერეთელმა, გურამ ღლონტმა, ლორეტა შენგელია-აბაშიძემ, ნანა ცინცაძემ, გ. კიკალიშვილმა, ია გიგოშვილმა, მ. თავაძემ, ლალი ზამბახიძემ, გურამ დოლენჯაშვილმა, ნინო ზაალიშვილმა, კარლო ფაჩულიამ, ნანა ჭურღულიამ. განვითარდა გრაფიკის სახეობები — პლაკატი და კარიკატურა (ირაკლი თოიძე, სამსონ ნადარეიშვილი მერაბ და ელგუჯა ბერძენიშვილები, ნოდარ მალაზონია, ჯემალ ლოლუა, გიგლა ფირცხალავა, ალექსანდრე სარჩიმელიძე, თამაზ ვარვარიძე, ზ. ნაცვლიშვილი, ასევე ანდრო კანდელაკი, დონი, გურო, ზურაბ ფორჩხიძე, თენგიზ ქართველიშვილი, ვახტანგ კუცია, ზაალ სულაკაური). ქართული ილუსტრაციის განვითარებისათვის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა 1930-იან წლებში შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსნის“ საიუბილეო თარიღისათვის, აგრეთვე, იაკობ ცურტაველის „შუშანიკის წამების“ 1500 წლისთავის საიუბილეოდ შექმნილ ილუსტრაციებს. საუკუნის 30–90-იან წლებში ქართველმა მხატვრებმა დაასურათეს უილიამ შექსპირის ყველა ნაწარმოები, 1960-იან წლებიდან იქმნება „ვეფხისტყაოსნის“ ახალი ილუსტრაციები, ასევე დასურათდა სახარების მთლიანი და ცალკეული ეპიზოდები.
სონღული

სონღული — ფრინველი შავარდნისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 60 სმ, მასა დედლისა 2 კგ, მამლისა — 1,5 კგ აღწევს. ლამაზი ფრინველია, ფერად თეთრია და ნაცრისფერი ლაქები აყრია ან სულ ნაცრისფერია. გავრცელებულია ევროპის ჩრდილოეთში, აზიასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში. ბინადრობს ტყე-ტუნდრასა და ზღვების კლდოვან ნაპირებზე. ქმნის მუდმივ წყვილებს. ბუდეს იკეთებს კლდეებში, ციცაბო ნაპირებსა ამ მაღალ ხეებზე. დებს 3-5 კვერცხს. კრუხობს დედალი 28-29 დღე-ღამის განმავლობაში. იკვებება ფრინველებით, რომელსაც ჰაერში ფრენისას იჭერს, უფრო იშვიათად — ლემინგებით, მემინდვრიებით, კურდღლებით. ძველად იყენებდნენ როგორც ძვირფას სამეფო ბაზს (სანადირო ფრინველი). ამჟამად საყოველთაოდ იშვიათია ფრინველია, საჭიროებს დაცვას.
სტვენია

სტვენია — ფრინველი ბეღურასნაირთა რიგისა. აქვთ შავი თავი და ბოლო, ნაცრისფერი ზურგი, მამალს წითელი, ხოლო დედალს მორუხო-მურა მუცელი. სტვენიას სხეულის სიგრძე 18 სმ, მასა 35 გ აღწევს. გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. ბინადრობს კავკასიის მთიან ტყეებში. ვერტიკალურად აღწევს 2700 მ ზღვის დონიდან. ბუდეს იკეთებს ხეზე. მაისში დებს 4-5 კვერცხს. ინკუბაცია გრძელდება 2 კვირას. იკვებება მცენარეთა კვირტებით, კენკრით, თესლით. მართვებს აჭმევს ამონანთხევს თესლს.
ტანაგრისებრნი

ტანაგრისებრნი — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. გავრცელებულია სამხრეთ კანადიდან არგენტინამდე, ვესტინდოეთის კუნძულებზე. დაახლოებით მოიცავს 48 (61) გვარში გაერთიანებული 91 (205) სახეობას, მაგრამ ზუსტი რაოდენობა საკამათოა. მათი სხეულის სიგრძე 7,6—30 სმ აღწევს, აქვს კონუსისებრი ნისკარტი, ღია ყვითელი, მწვანე, წითელი, ლურჯი შეფერილობა, რომელსაც ლითონისებრი ბზინვარება დაჰკრავს. ბუდეს იკეთებენ ხეებზე, ბუჩქებზე, ფუღუროში, ზოგჯერ იკავებენ სხვის ბუდეს (გადმოუყრიან მართვებსა და კვერცხებს). დებენ 2-5 კვერცხს, ინკუბაციის ხანგრძლივობა 12-14 დღე გრძელდება. კრუხობს დედალი. იკვებებიან მცენარეებითა და მწერებით.

ტანაგრისებრნი ხშირად გალიებში ჰყავთ. ზოგიერთი მკვლევარი ტანაგრისებრნს გრატასებრთა ოჯახში ქვეოჯახის სახით აერთიანებს.