კამპო-სანტო

კამპო-სანტო ( — „წმინდა ველი“, პიზის მონუმენტური წმინდა ველი) ან კამპოსანტო-ვეკიო ( — „ძველი სასაფლაო“) — ისტორიული ნაგებობა, მონუმენტური სასაფლაო იტალიის ქალაქ პიზის (ტოსკანა) ძველ ნაწილში. იგი მდებარეობს სასწაულთა მოედნის (პიანცა-დეი-მირაკოლი) ჩრდილოეთ მხარეს, სადაც განთავსებულია ქალაქის მთავარი ღირსშესანიშნაობები: პიზის ტაძარი, პიზის კოშკი და ბაპტისტერიუმი.

სახელწოდება
ტერმინი „კამპო-სანტო“ პიზის დოკუმენტებში პირველად 1287 წელს გვხვდება. მანამდე ეს დასახელება, როგორც წესი, ნიშნავდა სამარხს, რომელიც ტაძრის გვერდით უნდა აშენებულიყო. 1406 წლამდე ტერმინი „კამპო-სანტო“ პიზის ფარგლებს გარეთ უცნობი იყო. სასაუბრო ენაში ტერმინი „კამპოსანტო“ (ერთად დაწერილი) უბრალოდ სასაფლაოს, დაკრძალვის ადგილს აღნიშნავს, ხოლო თავსართი „წმინდა“ მიუთითებს იმაზე, რომ სამარხი ქრისტიანულია. მიუხედავად ამისა, არსებობს ამ სიტყვათშეთანხმების სემანტიკის ინტერპრეტაციის სხვადასხვა ვერსიაც, მათ შორის: „სისხლის ველი“, მეთუნის მიწა, რომელიც სინედრიონის მღვდელმთავრებმა იუდას ოცდაათ ვერცხლად შეიძინეს (მათე 27, 3-8).

ისტორია
„წმინდა მინდვრებს“ უწოდებდნენ პირველ ქრისტიანულ სასაფლაოებს, რომლებიც მიტოვებული ძველრომაული ცირკების ტერიტორიაზე ეწყობოდა და პალესტინიდან ჩამოტანილი მიწით იკურთხებოდა. ლეგენდის თანახმად, პიზის კამპოსანტო აგებულია იმ ადგილას, სადაც პიზის არქიეპისკოპოსმა, უბალდო დე ლანფრანკიმ, დააბნია გოლგოთიდან 1202-1204 წლების მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს პიზის გალერებით ჩამოტანილი წმინდა მიწა. ლეგენდა ასევე იუწყება, რომ წმინდა მიწაში დაკრძალული მართალთა სხეულები რამდენიმე დღეში ჩონჩხებად იქცევიან. სასაფლაო აშენდა წმინდა რეპარატას ეკლესიის ძველი ბაპტისტერიუმის ნანგრევებზე, რომელიც მანამდე ამჟამინდელი ტაძრის ადგილზე იდგა.

ეს ნაგებობა ტაძრის მოედანზე რიგით მეოთხე გახდა და მისი მშენებლობა გოლგოთიდან წმინდა მიწის ჩამოტანიდან ერთი საუკუნის შემდეგ დაიწყო. მასიური გოტიკური კარე-კედლების (მოგვიანებით: კლუატრი) მშენებლობა, რომელსაც დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ ძლიერ წაგრძელებული მართკუთხედის ფორმა აქვს და ღია ცის ქვეშ მდებარე ბაზილიკას ან გიგანტურ ნეფს წააგავს, 1277 წელს დაიწყო არქიტექტორმა ჯოვანი დი სიმონემ. თუმცა, არქიტექტორი 1284 წელს გარდაიცვალა, როდესაც პიზა გენუელების წინააღმდეგ გამართულ მელორიის საზღვაო ბრძოლაში დამარცხდა (რასაც, სხვა წყაროები უარყოფენ — მაგალითად, ბოლო დოკუმენტი ჯოვანი დი სიმონეს გადასახადებისგან გათავისუფლების შესახებ, რაც დაკავშირებული იყო პიზის ტაძართან არსებულ ოპერა-დელ-დუომოს მშენებლობასთან, სადაც იგი მთავარი მშენებლის თანამდებობას იკავებდა, 1286 წლით თარიღდება)).

შემდგომში მშენებლობა ლუპო დი ფრანჩესკოს ხელმძღვანელობით მიმდინარეობდა და მხოლოდ 1464 წელს დასრულდა. მიცვალებულებს პერიმეტრზე კრძალავდნენ, ხოლო „წმინდა მიწას“ ხელუხლებლად ტოვებდნენ. აღმოსავლეთ მხარეს მდებარეობს კაპელა. ერთ-ერთი ვერსიით, ნაგებობა თავდაპირველად არა სასაფლაოდ, არამედ არქიეპისკოპოს დალ პოცოს ბრძანებით, ყოვლადწმინდა სამების ეკლესიად იყო ჩაფიქრებული, თუმცა მშენებლობის პროცესში პროექტი შეიცვალა.

1944 წლის 27 ივლისს, ავიაბომბის დარტყმის შედეგად, კამპოსანტოში გაჩნდა ძლიერი ხანძარი, რომელმაც საუკუნის ბოლოს უნიკალური ფრესკები, სარკოფაგები და მემორიალური სტელები დააზიანა. შენობა მოგვიანებით აღადგინეს და მასში გადარჩენილი ცალკეული ფრაგმენტები ჩართეს. პიანცა-დეი-მირაკოლის სხვა ძეგლებთან ერთად, კამპოსანტოს მინიჭებული აქვს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი.

არქიტექტურა და ხელოვნების ნიმუშები
კამპოსანტოს გარე კედელი 43 ყრუ თაღისა და სამხრეთ მხარეს მდებარე 2 შესასვლელი პორტალისგან შედგება. შიდა პერიმეტრი გაფორმებულია არკადებით, რომელთაც თაღების დახვეწილი გოტიკური შეღერებულობა აქვს — წვრილი სვეტების, ტრიფოლიუმებისა და კვადრიფოლიუმების სახით (1464). რესტავრაციის შემდეგ, სამხრეთ შესასვლელი პორტალის თავზე დამონტაჟდა გოტიკური ტაბერნაკული მადონასა და ყრმის, დონატორისა და სამი წმინდანის სტატუებით. ეს ნამუშევარი საუკუნის დასაწყისის (დაახლ. 1310 წ.) მოქანდაკე ჯოვანი პიზანოს სახელოსნოს ეკუთვნის (სავარაუდოდ, ტინო დი კამაინოს შესრულებულია).

კამპოსანტოს პერიმეტრზე სამი კაპელა მდებარეობს. მათ შორის ყველაზე ძველია ამანატის კაპელა (1360), რომელმაც სახელწოდება პიზის უნივერსიტეტის ლექტორის, ლიგო ამანატის აკლდამიდან მიიღო. აულას კაპელა ცნობილია ფლორენციელი ჯოვანი დელა რობიას მიერ 1518 წელს შექმნილი საკურთხევლით. მესამე, დალ პოცოს კაპელა, 1594 წელს პიზის არქიეპისკოპოსმა კარლო ანტონიო დალ პოცომ დააარსა და მისი საკურთხეველი წმინდა იერონიმეს სახელზეა ნაკურთხი. სწორედ ამ კაპელაში გადაიტანეს 2009 წელს პიზის ტაძრიდან წმინდა რელიქვიები, მათ შორის: ცხოველმყოფელი ჯვრის ორი ფრაგმენტი, ნაწილი ეკლის გვირგვინიდან და ღვთისმშობლის სამოსის მცირე ნატეხი. აულას კაპელაში ასევე შესაძლებელია იმ ორიგინალი ლამპის ნახვა, რომელსაც გალილეო გალილეი ქანქარის რხევის შესასწავლად იყენებდა.

გალერეებში განთავსებულია მარმარილოს საფლავის ქვები და ახ. წ. — საუკუნეების ძველრომაული სარკოფაგები (სულ ოთხმოცდაოთხი), რომლებსაც შუა საუკუნეებში ხელმეორედ იყენებდნენ წარჩინებული მოქალაქეების — ქალაქის მმართველების, მათი ოჯახის წევრების, რექტორებისა და პიზის უნივერსიტეტის პრესტიჟული პროფესორების დასაკრძალავად. ამ სარკოფაგების რელიეფებით შთაგონებული იყო ნიკოლო პიზანო პიზის ბაპტისტერიუმის კათედრაზე მუშაობისას (1255-1260). ადრე ყველა სარკოფაგი მდელოს ცენტრში იყო თავმოყრილი. კარლო ლაზინიომ, რომელიც იმ პერიოდში კამპო-სანტოს კურატორი იყო, პიზაში მრავალი უძველესი რელიქვია შეაგროვა, რათა შეექმნა ერთგვარი არქეოლოგიური მუზეუმი. დღეს სარკოფაგები გალერეებში, კედლებთანაა განთავსებული, ხოლო რომაული და ეტრუსკული ქანდაკებებისა და ურნების კოლექციის ნახვა მუზეუმშია შესაძლებელი. განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს „ჭისებრი სამარხები“, რომლებიც დახურული იყო მარმარილოს ფილებითა და ლათინური ეპიტაფიებით. მათგან ექვსასზე მეტია შემორჩენილი.

1360 წლიდან კამპოსანტოს შიდა კედლები იხატებოდა ცნობილი მხატვრების მიერ, რომელთა შორის იყვნენ: ფრანჩესკო ტრაინი, ტადეო გადი, პიერო დი პუჩო; საუკუნის მეორე ნახევარში მათ შეუერთდნენ ბენოცო გოცოლი, ანდრეა ბონაიუტი, ანტონიო ვენეციანო და სპინელო არეტინო. სულ შეიქმნა ოცდაექვსი კომპოზიცია (პერიმეტრზე 300 მეტრზე მეტი მოხატულობა). 1944 წელს ფრესკების უმეტესობა განადგურდა. ნაწილის გადარჩენა მოხერხდა და ამჟამად ისინი სპეციალურ „ფრესკების დარბაზშია“ გამოფენილი. ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი კომპოზიცია, რომელსაც დარბაზის ცალკეული კედელი უკავია, არის „სიკვდილის ტრიუმფი“. იგი შეიქმნა 1348 წლის შავი ჭირის საშინელი ეპიდემიის დასრულებისთანავე (რესტავრაცია დასრულდა 2018 წლის ივლისში). სხვა კომპოზიციები ასახავს „საშინელ სამჯავროსა“ და „ჯოჯოხეთს“. ადრე ფრესკას ტრაინის მიაწერდნენ, ახლა კი (სავარაუდოდ) ბუონამიკო ბუფალმაკოს ნამუშევრად მიიჩნევენ, შესაძლოა სხვა ოსტატების მონაწილეობითაც. აღსანიშნავია ერთი დეტალი: ამ პირქუშ კომპოზიციაში მფრინავი ანგელოზები გადახატულია იქვე მდებარე ანტიკური სარკოფაგების პუტიდან.

როდესაც 1948 წელს, უსაფრთხოების მიზნით, მხატვრობის ნარჩენები კედლებს მოაშორეს და აზბესტის შიფერის ფურცლებზე გადაიტანეს, მათ ქვეშ აღმოაჩინეს მოსამზადებელი ნახატები — სინოპიები. 1976 წელს ისინი განთავსდა სინოპიების მუზეუმში, რომელიც სპეციალურად გადაკეთებულ შუა საუკუნეების ჰოსპიტალში — „ოსპედალე-დი-სანტა-კიარაში“ მდებარეობს, მოედნის საპირისპირო მხარეს.

კამპო-სანტოს ფრესკები ხაზოვანი მანერით, ე.წ. „მოხაზულობით“, ოფორტებში აღბეჭდა ცნობილმა იტალიელმა მხატვარმა-გრავიორმა და მუზეუმის კურატორმა — კარლო ლაზინიომ.

გალერეა