აზერბაიჯანელთა ხოცვა-ჟლეტა სომხეთში (1917–1921)

მიუხედავად იმისა, რომ ერევანის გუბერნატორის მუსლიმური მოსახლეობის (ძირითადად თათრების) მნიშვნელოვანი ნაწილი იძულებით გადაადგილებული იყო შიდა კონფლიქტის დროს სომეხი არალეგალური და მილიციის მოქმედებების გამო, სომხეთის მთავრობა ატარებდა ეთნიკური ჰომოგენიზაციის პოლიტიკას დაზარალებულ რაიონებში. 1918 წლიდან სომეხმა პარტიზანებმა განდევნეს და დახოცეს ათასობით აზერბაიჯანელი მუსლიმი ზანგეზურში და გაანადგურეს მათი დასახლებები რეგიონის „ხელახალი სომხიზაციის“ მიზნით. ეს ქმედებები აზერბაიჯანმა დაასახელა ზანგეზურში სამხედრო კამპანიის დაწყების მიზეზად. საბოლოოდ აზერბაიჯანმა სომხეთიდან ათიათასობით მუსლიმი ლტოლვილი მიიღო და ჩამოასახლა. დაღუპულთა საერთო რაოდენობა მეცნიერთა კამათის საგანია. სომხეთის დამოუკიდებლობის მოპოვების მომენტისთვის ქვეყანაში თურქული მოსახლეობა 10 ათასზე მეტი იყო.

ფონი
რუსეთის მიერ სომხეთის ანექსიის შემდეგ, 1828–1831 წლებში ათიათასობით სომეხი დაბრუნდა რუსულ სომხეთში, რითაც დაიბრუნა ეთნიკური უმრავლესობა თავის სამშობლოში პირველად „რამდენიმე ასეული წლის განმავლობაში“. ამის მიუხედავად, რუსეთის იმპერიის აღწერამ მიუთითა, რომ 1897 წელს დღევანდელი სომხეთის ტერიტორიაზე 240 ათასზე მეტი მუსლიმი ცხოვრობდა, წინა აღწერების მიხედვით, ძირითადად თათრები (მოსახლეობის 30 პროცენტზე მეტი). სამხრეთ კავკასიაში მზარდი ნაციონალიზმის შედეგად 1905-1907 წლებში რუსეთის იმპერიაში სომხებსა და თათრებს შორის დაიწყო ეთნიკური შეტაკებები, რასაც მოჰყვა ათასობით ხოცვა-ჟლეტა და განადგურდა შესაბამისად 128 და 158 სომხური და თათრული სოფლები.

1918 წელს ოსმალეთის სამხრეთ კავკასიაში შემოსევამდე სომხები და თათრები პირველი მსოფლიო ომის განმავლობაში „შედარებით მშვიდობიანად“ ცხოვრობდნენ. დაძაბულობა გაიზარდა მას შემდეგ, რაც 1918 წელს სომხეთი და აზერბაიჯანი დამოუკიდებელნი გახდნენ რუსეთისგან, რადგან ორივეს ჰქონდა კონფლიქტი იმის გამო, თუ სად იყო მათი საერთო საზღვრები.

ვენთი
ექსპერტი მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის საკითხებში თომას დე ვაალი წერდა, რომ სომხეთში აზერბაიჯანელები გახდნენ ოსმალეთის იმპერიის მიერ წლების წინ განხორციელებული სომხების გენოციდის „პირადი მსხვერპლი“. ასევე დასძინა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ აზერბაიჯანელები სამი დელეგატით იყვნენ წარმოდგენილი სომხეთის ოთხმოცი მანდატიან პარლამენტში, ისინი საყოველთაოდ იყვნენ სამიზნე, როგორც „თურქი მეხუთე კოლონისტები“. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, სომხეთ-აზერბაიჯანის ომისა და რუსეთის სამოქალაქო ომის დროს მოხდა სომხების და აზერბაიჯანელების მიერ ჩადენილი ორმხრივი ხოცვა-ჟლეტა ერთმანეთის წინააღმდეგ. ერივანის გუბერნატორს, რომელიც სომხეთის რესპუბლიკის ნაწილი იყო, ჰყავდა „1919 წლამდე მნიშვნელოვანი მუსლიმი მოსახლეობა“.

ზანგეზურში
1918–1921 წლებში სომეხმა სარდლებმა ანდრანიკ ოზანიანი და გარეგინ ნჟდე მოახდინეს ზანგეზურის „ხელახალი სომხიზაცია“ 10 ათასი აზერბაიჯანელის ხოცვა-ჟლეტით. ადგილობრივი ოლქის უფროსის 12 სექტემბრის შეტყობინებაში ნათქვამია, რომ სოფლები რუტი, დარაბასი, აგადუ, ვაგუდუ დაინგრა და არიკლი, შუკიური, მელიქლი, პულკენდი, შაკი, ყიზილჯიგი, ყარაკილისას მუსლიმური ნაწილი, ირლიკი, ფახლილუ, დარაბასი, კიურთლიანი, ხოტანანი, სისიანი და ზაბაზდური აალდა, რის შედეგადაც დაიღუპა 500 კაცი, ქალი და ბავშვი. ბარკუშატ-გეღვაძორის ხეობებში და გორისის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 1920 წლის იანვარში ცხრა სოფელი და ორმოცი დასახლება განადგურდა აგულისში სომხების ხოცვა-ჟლეტის საპასუხოდ.
მარკ ლევენის ცნობით, 1918 წლის მაისისთვის აღმოსავლეთ კავკასიაში 250 მუსლიმური სოფელი დაიწვა - ანდრანიკის მეთაურობით სომხური შენაერთების მიერ წამოწყებული მკვლელობების შედეგად.

შემდგომი
1920 წლის აპრილში ერევნის მთავარეპისკოპოსმა, სომხეთის ხორენ -მა აღიარა, რომ „სომხეთის მთავრობის ქვეშ მყოფი რამდენიმე თათრული სოფელი დაზარალდა“ და ასევე გაამართლა ეს იმით, რომ „ისინი იყვნენ აგრესორები“.