კოსტანეთი

კოსტანეთი — ისტორიული კლარჯეთის რეგიონის ერთ-ერთი დასახლება. დღესდღეობით ის მდებარეობს არტვინის პროვინციის ბორჩხის რაიონში და მისი სახელი შეცვლილია ქესთანედ. მოგვიანებით ქესთანეს სოფელი დემირჯილერის სოფლის უბნად გადაკეთდა.

სოფლის სახელი
სოფლის ცნობილი უძველესი სახელია კოსტანეთი. თუმცა, ქართული და ლაზური ტოპონიმის -კოსტანეთის მნიშვნელობის შესახებ წერილობით წყაროებში ინფორმაცია არ არის. კოსტანეთის სახელი თურქულში შევიდა როგორც ქოსთანეთი ან ქასთანეთი. მუვაჰიდ ზექიმ 1927 წელს გამოქვეყნებულ ოსმალურ წიგნში „ზოგადი ინფორმაცია არტვინის პროვინციის შესახებ“ სოფლის სახელი ორი ფორმით დაწერა - ქასთანეთი და ქოსთანეთი. 1877-1878 წლების ოსმალეთ-რუსეთის ომში კლარჯეთის დამპყრობელმა რუსებმაც სოფლის სახელი ჩაწერეს როგორც ქოსთანეთი.. რუსული მმართველობის დროს, 1890-იანი წლების დასაწყისში რეგიონში მოგზაური ქართველი ისტორიკოსი ზაქარია ჭიჭინაძე კი, დიდი ალბათობით შეცდომით, სოფლის სახელს წერდა როგორც კორტანეთი. თუმცა, კორტანეთი არის ტოპონიმი, რომელიც დღესაც არსებობს საქართველოში.

გეოგრაფიული მდებარეობა
კოსტანეთი, რომელიც წარმოადგენს დემირჯილერის სოფლის უბანს, მდებარეობს ბორჩხას ჩრდილო-დასავლეთით, ჰოფა-ბორჩხას გზატკეცილის გასწვრივ. ის არის ჩხალის ხეობაში არსებული დასახლებებიდან ერთ-ერთი და ბორჩხის დაბიდან დაახლოებით 5 კმ-ის დაშორებითაა. ტაო-კლარჯეთის რეგიონის რუსების ხელში გადასვლამდე ცოტა ხნით ადრე, 1874 წელს, ამ მხარეში მოგზაური ქართველი სამხედრო და გეოგრაფი გიორგი ყაზბეგი წერდა, რომ ჩხალის ნაკადული, რომელიც ჭოროხში ჩაედინება, წარმოადგენდა საზღვარს ლივანასა და ლაზისტანს შორის. მიუხედავად იმისა, რომ აქაური სოფლების სახელები ცალ-ცალკე მოხსენიებული არ არის, ყაზბეგის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, კოსტანეტი და სხვა სოფლები განლაგებული იყო მთის ფერდობების ძირში, წყლის პირას. სოფლების გარშემო ფერდობები სავსე იყო კომარის ბუჩქებით. ხის სახეობებიდან კი დაასახელა წაბლი, რომელიც ხშირად გამოიყენებოდა აქ სახლების მშენებლობაში, ასევე მურყანი და მუხა.

გიორგი ყაზბეგის შემდეგ დაახლოებით ორმოცდაათი წლით მოგვიანებით არტვინის პროვინციაში მოგზაური მუვაჰჰიდ ზეკის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, კოსტანეთში, რომელიც მდებარეობს ბალიქლის მთის ძირში, ისევე როგორც ჩხალის ხეობაში არსებულ სხვა სოფლებში, სახლების უმეტესობა იყო ორსართულიანი და ხის. სოფელს ჰქონდა კარგი და სუფთა წყალი. ყაზბეგმა, რომელმაც ასევე აღნიშნა აქ სახლების მშენებლობაში გამოყენებული წაბლის ხეები, დაწერა, რომ გზების გასწვრივ ყველა წყაროსთან გაკეთებული იყო ღარი მოგზაურების წყლის დასალევად და დადებული იყო ხის ჩამჩები. სოფლის ეკონომიკა ეფუძნებოდა სოფლის მეურნეობას და იყვანდნენ სიმინდს, თამბაქოს, ხორბალს, ქერს და სელს. სოფელი, სადაც იზრდებოდა ისეთი ხილი, როგორიცაა ვაშლი, მსხალი, ქლიავი და კაკალი, განთქმული იყო „რკინის ვაშლის“ სახელით ცნობილი ვაშლით. ჩხალის ხეობაში, კოსტანეთი, „ფანჩური“, „ჩათი“, „მამანათი“, „მაკარეთი“, „ზორქოი“ და „ბაშქოი“ სახელწოდების სოფლები ერთმანეთისგან დაახლოებით ნახევარი საათის სავალზე მდებარეობდნენ.

დემოგრაფია
მუვაჰჰიდ ზეკის მიერ 1927 წელს გამოქვეყნებული წიგნის „ზოგადი ინფორმაცია არტვინის პროვინციის შესახებ“ თანახმად, სოფლის მოსახლეობა შედგებოდა ლაზებისგან და სოფელში ლაზურ ენაზე საუბრობდნენ. მუვაჰჰიდ ზეკის აზრით, სოფელში მცხოვრები ლაზები იყვნენ განათლების გარეშე და უკიდურესად ფანატიკურები. თუმცა ისინი დიდ ინტერესს იჩენდნენ განათლებისა და სკოლის მიმართ. ზოგადად ლაზები გამუსლიმანდნენ მას შემდეგ, რაც ოსმალებმა საუკუნეში ხელში ჩაიგდეს რეგიონი. თუმცა, კლარჯეთის ბევრი სოფლისგან განსხვავებით, კოსტანეტში ეკლესიის ნანგრევები არ იქნა აღმოჩენილი.

რუსეთ-თურქეთის ომის შემდეგ, როდესაც რუსებმა აიღეს რეგიონი, 1886 წელს ჩატარებული აღწერის თანახმად კოსტანეთში 30 ადამიანი ცხოვრობდა და მოსახლეობა მთლიანად ლაზებისგან შედგებოდა. რუსული მმართველობის პერიოდში, 1890-იანი წლების დასაწყისში, ამ რეგიონში მოგზაური ქართველი ისტორიკოსი ზაქარია ჭიჭინაძე წერდა, რომ კოსტანეტის მოსახლეობა შეადგენდა 15 ოჯახს და ოსმალეთ-რუსეთის ომის შემდეგ იყო მიგრაციის შემთხვევები, თუმცა გადასახლებული ოჯახების რაოდენობას არ ასახელებდა.

1922 წლის მოსახლეობის რეესტრის მიხედვით კოსტანეტში 4 ოჯახში 24 მუსლიმანი ლაზი ცხოვრობდა. 1886 წლის აღწერიდან დაწყებული კოსტანეტის სოფელში, რომელშიც ძალიან ცოტა მოსახლეობა იყო, 1877-1878 წლების ოსმალეთ-რუსეთის ომთან დაკავშირებით ადგილი ჰქონდა მიგრაციას. კერძოდ, თანერ არტვინლის მიერ მოწოდებული ინფორმაციის თანახმად, კოსტანეთელების ნაწილი ამ ომის შემდეგ გადასახლდა და დასახლდა ბურსას პროვინციის გემლიკის რაიონის შუქრიეს სოფელში. 1925 წელს სოფლის სახელი შეიცვალა და გახდა კესტანე. 1926 წლის მოსახლეობის აღწერის თანახმად, აქ 6 ოჯახში 47 ადამიანი ცხოვრობდა. აქედან 22 იყო მამაკაცი, 25 ქალი. ერთ ოჯახზე საშუალოდ 7,8 ადამიანი მოდიოდა, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ოჯახები იყვნენ მრავალრიცხოვანი. დღეს დემირჯილერის სოფლის მოსახლეობა, რომელიც მოიცავს კოსტანეთის და პანჩურეტის სოფლებსაც, შეადგენს 803 ადამიანს.

ისტორია
კოსტანეთი, რომელიც ისტორიულად ტაო-კლარჯეთის კლარჯეთის ნაწილში მდებარეობს, ანტიკურ ეპოქაში კოლხეთის სამეფოს საზღვრებში შედიოდა. ადრეულ და გვიან შუა საუკუნეებში ის ქართული სამეფოებისა და სამთავროების მმართველობის ქვეშ იმყოფებოდა. საუკუნის ბოლოს კი ოსმალების მმართველობის ქვეშ მოექცა. კოსტანეთი, ოსმალეთის მმართველობის ქვეშ დიდი ხნის განმავლობაში ყოფნის შემდეგ, 1877-1878 წლების ოსმალეთ-რუსეთის ომის დროს მეფის რუსეთის ხელში გადავიდა. ამ ომიდან დაახლოებით რვა წლის შემდეგ, 1886 წელს რუსების მიერ ჩატარებული აღწერის თანახმად, კოსტანეტი რუსულ მმართველობაში ბათუმის ოლქის შემადგენლობაში მყოფი ბათუმის სანჯაყის გონიოს კაზას დაქვემდებარებული სოფელი იყო. პირველი მსოფლიო ომის დასასრულისკენ, რუსული არმიის რეგიონიდან გასვლის შემდეგ, 1918-1921 წლებში ის საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საზღვრებში შედიოდა. 1921 წელს წითელი არმიის მიერ საქართველოს ოკუპაციის დროს, თურქულმა ძალებმა დაიკავეს არდაჰანის, არტვინისა და ბათუმის რეგიონები, თუმცა ბათუმში თავი ვერ შეინარჩუნეს. ანკარის მთავრობის მიერ 1921 წლის 16 მარტს საბჭოთა რუსეთთან დადებული მოსკოვის ხელშეკრულებით, არტვინი და არდაჰანი, რომლის შემადგენლობაშიც შედიოდა კოსტანეტი, თურქეთს გადაეცა.

თურქეთის საზღვრებში მოქცევის შემდეგ, 1922 წლის მოსახლეობის რეესტრის თანახმად, კოსტანეტი ბორჩხას კაზას ცენტრალური ნაჰიეს დაქვემდებარებაში იყო. 1925 წელს სოფლის სახელის კესტანედ შეცვლის შემდეგ, როდესაც ბორჩხა არტვინის პროვინციის ცენტრალური კაზას ნაჰიე იყო, ის ბორჩხას ნაჰიეს საზღვრებში მდებარეობდა. 1928 წლის ოსმალურ გამოცემაში „ჩვენი სოფლების სახელები უკანასკნელი ადმინისტრაციული ორგანიზაციის მიხედვით“ სოფელი ჩაწერილია კესტანეს სახელით, როგორც ბორჩხას კაზას დაქვემდებარებული სოფელი. შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ 1933 წელს გამოცემულ წიგნში „ჩვენი სოფლები“ სოფლის სახელი ნახსენები არ არის. ’ 1933’ . აშკარაა, რომ 1933 წლამდე გარკვეული პერიოდით ადრე კესტანეს სოფლის სტატუსი გაუქმდა და ის დემირჯილერის დაქვემდებარებულ უბნად გადაკეთდა.