iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბარის საჰერცოგო

ბარის საჰერცოგო (ფრანგ.: ) მდებარეობდა ლოთარინგიაში (საფრანგეთი), მდ. მაასის ზემო აუზში.

ბარი (ცენტრი: ქ. ბარ-ლე-დიუკი) 1354 წლიდან საჰერცოგოა. მისი ერთი ნაწილი, ბარუა მუვანი (ფრანგ.: ) 1301 წლიდან საფრანგეთის ნაწილი იყო, მეორე კი წმინდა რომის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა. 1380 წელს გერმანული ნაწილი ლოთარინგიის საჰერცოგოს შეურთდა, ხოლო ბარუა მუვანი საფრანგეთს დარჩა.

საჰერცოგო მდ. მაასის გასწვრივ მდებარეობდა. სამხრეთით ქ. ბასინამდე და ჩრდილოეთით ბარის საჰერცოგო მდ. მაასის გასწვრივ სამხრეთით ქ. ბასინიდან ჩრდილოეთით ქ. სტენემდე მდებარეობდა. იგი მოიცავდა ტერიტორიას არგონებსა და მდ. მოზელს შორის, ვოვრსა და მიწებს ქ. ტულის ჩრდილოეთით.
პროსპერ მერიმე

პროსპერ მერიმე (; დ. 28 სექტემბერი, 1803, პარიზი ― გ. 23 სექტემბერი, 1870, კანი) — ფრანგი დრამატურგი, ისტორიკოსი, არქეოლოგი და მწერალი.

ბიოგრაფია
პროსპერ მერიმე დაიბადა პარიზში, საფრანგეთი. სწავლობდა იურისპრუდენციას; ბერძნულ, ესპანურ, ინგლისურ და რუსულ ენებს. იყო ერთ-ერთი პირველი, ვინც რუსული ლიტერატურის დიდი ნაწილი ფრანგულად თარგმნა.

პროსპერ მერიმეს შემოქმედებაში უმთავრესი ადგილი მცირე ზომის მოთხრობებს უჭირავს, როგორებიცაა „ეტრუსკული ლარნაკი“, „ტამანგო“, „კარმენი“ და ა.შ. მას შემდეგ, რაც ჟორჟ ბიზემ მისი მოთხრობის საფუძველზე ოპერა „კარმენი“ დადგა, პროსპერ მერიმეს, როგორც მწერლის რენომე ერთი-ორად გაიზარდა.

შემოქმედება
რომანები
შარლ -ის მეფობის ქრონიკა (1828)

ნოველები
მატეო ფალკონე (1829)
ილელი ვენერა (1837)
კარმენი (1875)
თაჯ-მაჰალი

თაჯ-მაჰალი (, ურდუ/; „სასახლე-გვირგვინი“) — მარმარილოს მავზოლეუმი ინდოეთის ქალაქ აგრაში. აგებული 1631-1653 წლებში დაახლოებით 20.000 მუშის მიერ. მოგოლთა იმპერატორი შაჰ-ჯაჰანის შეკვეთით, თაჯ-მაჰალი უნდა გამხდარიყო მისი საყვარელი მეუღლის, არჯუმან ბანო ბეგუმის (ცნობილი როგორც მუმთაზ მაჰალი), მავზოლეუმი.

თაჯ-მაჰალი მოგოლთა მმართველობის პერიოდის არქიტექტურის საუკეთესო ნიმუშად ითვლება, ამ სტილში გაერთიანებულია ინდური, სპარსული და თურქული არქიტექტურის ელემენტები. მისი მთავარი არქიტექტორი იტალიიდან მოწვეული ჯერონიმო ვერონიო იყო. თაჯ-მაჰალის ყველაზე ნაცნობი ელემენტია თეთრგუმბათიანი მარმარილოს მავზოლეუმი, თუმცა ეს ინტეგრირებულ სტრუქტურათა კომპლექსის მხოლოდ ერთი ნაწილია.
ალთაური ცხვარი

ალთაური ცხვარი — სამატყლო-სახორცე წმინდამატყლიანი ცხვრის ჯიში. გამოყვანილია 1930–1949 წლებში რსფსრ-ის ალთაის მხარეში. ადგილობრივი მერინოსული ნერბი ჯერ შეჯვარებულია რამბულიეს ერკემალთან და შემდეგ 1-ლი თაობის ნაჯვარი — ავსტრალიური მერინოსისა და კავკასიური წმინდამატყლიანი ცხვრის ჯიშის ერკემალთან. ჯიში დამტკიცებულია 1949 წელს. ცოცხალი წონა ნერბისა 55–65 კგ, ერკემლისა 90–100 კგ. მატყლის ნაპარსი შესაბამისად 6,0–6,5 კგ, 9–11 კგ. მაქსიმალური ნაპარსი — 12 და 30 კგ. მატყლის სიგრძე 7–10 სმ. ალთაური ცხვრის ნაყოფიერება — 100 ნერბზე 130–170 ბატკანი. მის მოშენებას მისდევენ ციმბირში, ყაზახეთის ჩრდილოეთ ოლქებში, ბაშკირეთში, ჩელიაბინსკის ოლქში და სხვა.
ალთუნი

ალთუნი ( — ოქრო) — თურქული ოქროს მონეტა. იჭრებოდა კონსტანტინოპოლის აღების (1453) შემდეგ. წონა 3,5 გრამი. ალთუნი სხვადასხვა ტიპისაა. საუკუნის დასაწყისიდან ალთუნის შუბლზე გამოსახულია მოჭრის ადგილი, დრო და თუღრა, ზურგზე არაბულად აწერია: „სულთანი მფლობელი ხმელეთისა, მპყრობელი ზღვებისა, სულთანი ძე სულთნისა“. არაბული ზედწერილები შესრულებულია მაღალი კალიგრაფიული ოატატობით.

საქართველოში ალთუნი საუკუნიდან გავრცელდა. აღმოჩენილია ქუთაისში, უდეში (ადიგენის რაიონი), ლეხურის ხეობაში. ოსმალების მიერ თბილისის აღების (1723) შემდეგ, ოსმალეთის სულთან აჰმედ -ის სახელით თბილისში მოჭრა ალთუნი და ორმაგი ალთუნი, ე. წ. ალთუნ-აშრეფი (წონა 6,15 გ), რომელიც უიშვიათესი მონეტაა.
ალი

საკუთარი სახელი ალი შეიძლება აღნიშნავდეს:

ალი — ქართული მითოლოგიის პერსონაჟი;
ალი — ისტორიული სოფელი ფოცხოვის ხეობაში (ახლანდ. თურქეთი);
„ალი“ — სოციალ-დემოკრატთა ქართული გაზეთი;
ალი — შიიტთა პირველი იმამი და მეოთხე ხალიფა;
ალი — ეგვიპტის მმართველი, ქართული წარმოშობის მამლუქი;
ალი — სოფელი ხაშურის მუნიციპალიტეტში;
ალი — კომუნა იტალიაში, სიცილიის რეგიონში.
ალიგოტე

ალიგოტე — ფრანგული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში. ნაყოფს იძლევა ყლორტების 90%. მტევნის საშუალო წონა 125-130 გ, მწიფდება სექტემბრის ნახევარში. საშუალო მოსავლიანობა 90-100 ც/ჰა-ზე. გავრცელებულია მევენახეობის თითქმის ყველა რაიონში. ტრანსპორტაბელურია.

საქართველოში მოჰყავთ იმერეთსა და ქართლში. ალიგოტესაგან საქართველოს სსრ-ში ამზადებდნენ სუფრის ღვინო „მუხრანულს“, რომელიც შეიცავს 10-11% ალკოჰოლს, მჟავიანობა ზომიერი (6-7%) აქვს. განთქმულია კარგი სხეულითა და ჰარმონიულობით. ალიგოტეს იყენებენ შამპანური ღვინის მასალის დასამზადებლადაც. საფრანგეთში მისგან აყენებენ მასობრივი მოხმარების მსუბუქ თეთრ ღვინოს.

ალიგოტეს ასევე უწოდებენ ევროპულად დაყენებული თეთრი ღვინის და მინერალური წყლის ნარევს (სასურველია ნაბეღლავი ან ლიკანი).
ალილო

ალილო — ქართული საწესო სიმღერა. სრულდებოდა შობის წინა ღამეს. შეიკრიბებოდა რამდენიმე კაცი (სულ მცირე 3, რადგან სიმღერა სამხმიანია), ჩამოუვლიდა ყოველ ოჯახს და სიმღერით დღესასწაულს მიულოცავდა. მასპინძელი მომღერლებს სანოვაგით ასაჩუქრებდა (აუცილებლად უნდა გაეტანებინათ კვერცხი — სიცოცხლისა და ნაყოფიერების სიმბოლო). ალილოს ტექსტებში („ოცდახუთსა დეკემბერსა“, „ჩიტი ღობეზე შემოჯდა“, „წისქვილს პური დავარიგე“ და სხვ.) გამოთქმული იყო ჯანმრთელობის, ბედნიერებისა და ბარაქიანობის სურვილი.

ალილო მთელ საქართველოში იყო გავრცელებული და ყველა კუთხეში თავისებურად ასრულებდნენ. სიმღერას წარმართული ჰანგი უდევს საფუძვლად. „ალილო“, როგორც ჩანს, მოგვიანებით დაერქვა (ალილუიასგან). ვარაუდობენ, რომ საშობაო და სააღდგომო სიმღერების საერთო სახელწოდება უნდა ყოფილიყო ჭონა.

საქართველოში ალილოს ტრადიციას მრავალწლიანი ისტორია აქვს, რომელიც საქართველოს ისტორიაში მხოლოდ ერთხელ დაირღვა — საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ. 1990 წლებში მისმა უწმიდესობამ და უნეტარესობამ ილია -ემ აღადგინა. დღესდღეობით ალილოს ზეიმობენ სადღესასწაულო ლიტურგიის შემდეგ, როდესაც მრავალი ეკლესიის მრევლი უერთდება ალილოს მსვლელობას.
დასავლეთი ევროპა
ალილოს ტრადიცია არის დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში; მაგალითად ინგლისურენოვან სამყაროში, ეს ტრადიცია ასოცირდება -ის ზეიმთან, რომელიც გარკვეულწილად დაკავშირებულია ჰალოუინთან და 31 ოქტომბერს ეწყობა. შინაარსითა და ფორმით უახლოვდება ქართულ ალილოს, რადგან ამ დროს სამასკარადო კოსტიუმებში გამოწყობილი ბავშვები კალათებით ხელში დადიან კარდაკარ, მღერიან და მასპინძელს ტკბილეულს სთხოვენ.
ალისარჩული

ალისარჩული — ერთწლოვანი კულტურული ზეთოვანი საღებავი მცენარე რთულყვავილოვანთა ოჯახისა. აქვს მაღალი, სწორი, დატოტვილი ღერო და მოგრძო, ტყავისებრი, მჩხვლეტავი ფოთლები. ყლორტის წვერზე ზის მსხვილი კალათა ყვავილედი. ყვავილი ყვითელი, ნარინჯისფერი ან ნარინჯისფერ-მოწითალოა, ნაყოფი - თესლურა. თესლურები 25-30% ზეთს შეიცავს, საუკეთესო სასელექციო ჯიშები - 37%-მდე.

ყვავილის გვირგვინის ფურცლებისაგან ამზადებენ ყვითელ საღებავს, რომელიც ხალიჩების წარმოებასა და კულინარიაში იხმარება. ალისარჩულის ზეთს მზესუმზირას ზეთის მაგივრად ხმარობენ მედიცინასა და კვების მრეწველობაში, იყენებენ აგრეთვე ოლიფისა და სხვა დასამზადებლად.

ალისარჩული ხარობს წინა და მცირე აზიის ქვეყნებში, ინდოეთში. აშენებენ კავკასიაში. გვალვაგამძლეა და გვალვიან ადგილებში მზესუმზირას ნაცვლად მოჰყავთ.
ალის განძი

ალის განძი — 1925 წელს ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფ. ალში აღმოჩენილი განძი - ვერცხლის 471 მონეტა. უმთავრესად შეიცავს საუკუნის ოქროს ურდოს, აგრეთვე რეის სულთნის აჰმად ჯალაირისა და საქართველოს მეფის გიორგი -ის სახელით მოჭრილ ფულებს. ყველაზე ადრინდელი მონეტა დათარიღებულია 1310-ით, ყველაზე გვიანდელი - 1400-1401-ით.

ალის განძის მონეტები მნიშვნელოვანი წყაროა ოქროს ურდოსა და საქართველოს შორის საუკუნეში არსებულ პოლიტიკურ-ეკონომიკური ურთიერთობათა დასადგენად. განძის ჯუჩიდური მონეტები საქართველოში დარიალის გზით შემოსულა. სოფ. ალში მონეტების ასეთი თავმოყრა იმით აიხსნება, რომ ძველად აქ საბაჟო ყოფილა.

ყველაზე ადრე აღმოჩენილია ალის ე. წ. უცნობი განძი, რომლის შესახებაც გაზეთი „დროება“ 1881 წლის 248 ნომერში წერდა: ”გორის მაზრის სოფ. ალიდან გვწერენ: ბევრს ადგილას სახნავ მიწებში პოულობენ ხვნის დროს ქვევრებს და სხვა ძველ ნივთებს.ამას წინეთ ერტს მეწისკვილეს ეპოვნა ალის ციხესთან ერთი ქოთანი თეთრი ფული” . აღნიშნული განძი ამჯერად დაკარგულია.
ალი-ფაშა

„ალი-ფაშა“ — ქართული ხალხური (გურული) სიმღერა. პოლიფორნიური საგუნდო შემოქმედების კლასიკური ნიმუში, ფართოდ განვითარებული მელოდიით, მდიდარი რიტმით, სამივე ხმის კონტრაპუნქტული მოძრაობის რთული ტექნიკით. სიმღერაში ასახულია 1877-1878 წლებში რუსეთ-ოსმალეთის ომის ერთი ეპიზოდი, ალი-ფაშა თავდგირიძის მიერ ოსმალეთისადმი ღალატის ამბავი.

სიმღერა თავდაპირველად შეიქმნა და გავრცელდა ქობულეთის მხარეში. საუკუნეში სიმღერა, შესრულებული ხუცუბნელების მიერ მოისმინეს გიგო ერქომაიშვილის გუნდის წევრებმა სოფელ ქაქუთში, ქორწილის დროს, დაიმახსოვრეს და შემდეგ გურიაში გაავრცელეს. საქართველოს საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ სიმღერის ტექსტი შეიცვალა, ამოიღეს სიტყვა „რუსი“ და ხელისუფლებისთვის მიუღებელი სხვა სტრიქონები.

ტექსტი
ხვანთქარი და რუსი ჩხუბობს, იგივ არის ორივ ეში
ალიფაშამ გვიღალატა ააგვიყვანა კვირიკეში
იმან ფულები აიღო ჩვენ ჩაგვყარა რუსის ხელში
კაი არც მას დამართნია ბაწრით ჩაითრიეს გემში
მისი ყვირილი ისმოდა სუფსას გაღმა ბაილეთში
ალკანა

ალკანა — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარეების გვარი ლაშქარასებრთა ოჯახისა. აქვს კიდემთლიანი, ხშირად ხეშეშბუსუსიანი ფოთლები და ხვეულა ყვავილედი.

აერთიანებს 40-მდე სახეობას. გავრცელებულია ხმელთაშუაზღვისპირეთის ქვეყნებში, სირიაში, ერაყსა და ირანში. -ს ფესვები მურა-იისფერ საღებავს შეიცავს.

ალკანას ფესვების სპირტიანი ნაყენი (ალკაინი) იხმარება მიკროსკოპიაში (რეაქტივად), ზოგჯერ - შალისა და აბრეშუმის საღებავად, აგრეთვე ღვინისა და საკვები პროდუქტებია შესაფერავად.
ალმანახი (გამოცემა)

„ალმანახი“ — ქართული ლიტერატურული ალმანახი, შედგენილი გ. თუმანიშვილის მიერ. გამოვიდა ორი კრებული 1878-1879 წლებში თბილისში. „ალმანახში“ დაიბეჭდა ა. ჭავჭავაძისა და მ. თუმანიშვილის ლექსები, ჯ. ბაირონის, ჟ. ბ. მოლიერის, პ. ბერანჟეს, ა. პუშკინის ნაწარმოებთა თარგმანები, მიმოხილვითი სტატიები ქართული ლიტერატურის, პერიოდიკის და სხვა საკითხებზე. გამომცემელი — გ. ჩარკვიანი.
იესე (ალიყული-ხანი)

იესე, ალიყული-ხანი (დ. დაახლოებით 1680/1681 — გ. 1727) — ქართლის მეფე 1714-1716 და 1724–1727 წლებში, ლევან ბატონიშვილის ძე, ვახტანგ -ის ძმა.

1705-1714 ირანში შაჰის სამსახურში იყო. ებრძოდა შაჰის წინააღმდეგ აჯანყებულ ავღანელებს ჯერ ბიძამისის - ქართლის მეფე გიორგი -ის, ხოლო შემდეგ ძმის - ქართლის მეფე ქაიხოსროს მეთაურობით. 1708 გიორგი -მ ქირმანის (ქალაქი და ისტორიული ოლქი ირანის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში) ნაიბად დაინიშნა, 1709 (გიორგი -ის დაღუპვის შემდეგ) შაჰმა ქირმანის ბეგლარბეგობა უბოძა. იესეს მუსლიმანური სახელი ალიყული-ხანი ეწოდა. 1711 დაინიშნა თოფჩიბაშად (არტილერიის უფროსი). 1714, როდესაც ვახტანგმა (შემდეგში ვახტანგ ) უარი თქვა მაჰმადიანობის მიღებაზე, შაჰმა იესე ქართლის მეფედ დაამტკიცა. ქართლის ჯარით ეხმარებოდა კახეთის მეფე დავით -ს (იმამყული-ხანს) ლეკების შემოსევათა მოგერიებაში. 1716, როდესაც ქართლის მეფობა ვახტანგმა მიიღო, იესე თელავს გაიხიზნა, მაგრამ შეიპყრეს და გადასცეს ბაქარს, რომელიც ქართლს განაგებდა.

თბილისის სასახლეში პატიმრად ყოფნის დროს იესემ უარყო მაჰმადიანობა და ქრისტიანობას დაუბრუნდა. 1721 ვახტანგ -მ იესე გაათავისუფლა, დაუბრუნა წართმეული ქონება, უბოძა მუხრანი და მსაჯულთუხუცესობა (მდივანბეგობა). 1723, როდესაც შაჰ-თამაზ -მ ქართლის მეფობა კახეთის მეფე კონსტანტინე -ს (მაჰმადყული-ხანს) მისცა და მან თბილისი დაიკავა, იესე ვახტანგ -ის დავალებით ბაქართან ერთად მიეგება თბილისის ასაღებად მოსულ ოსმალთა ჯარს. ოსმალები თბილისში შევიდნენ, კონსტანტინე დააპატიმრეს და ქართლის გამგებლობა ბაქარს გადასცეს. ბაქარის ოსმალთაგან განდგომის შემდეგ, 1724, იესე შეურიგდა დამპყრობლებს, კვლავ გამაჰმადიანდა და მუსტაფა ეწოდა. თუმცა ოსმალებმა ქართლის გამგებლობა იესეს მისცეს, ფაქტობრივი მმართველი ოსმალთა ფაშა იყო. იესე მტერთან ერთად ებრძოდა ვახტანგ -სა და ბაქარს.

ოჯახი
იესეს ჰყავდა უამრავი ხარჭა და ორი ცოლი: პირველად მან ცოლად შეირთო მარიამ ყაფლანიშვილი-ორბელიანი (1692-1767, ხოლო მეორედ ელენე ბეგუმი (1687 – 27 აპრილი, 1750 ) მათგან მას ჰყავდა 11 შვილი:
ალექსანდრე ბატონიშვილი (ისჰაკ ბეგი) (1705-1773), ხარჭისგან; ქართლის ნაიბი
გიორგი ბატონიშვილი (ალაჰვერდი ბეგი) (1713–1762), მარიამისგან; ცოლად შეირთო თამარ ციციშვილი, რომლისგანაც ეყოლა ვაჟი დიმიტრი
არჩილ ბატონიშვილი (აბდულა ბეგი) (1713–1762), ხარჭისგან
დავით ბატონიშვილი (1716–1738), ელენესგან
ნიკოლოზ ბატონიშვილი, ელენესგან
იოანე ბატონიშვილი (გარდაიცვალა 1717), ელენესგან
ხორეშან ბატონიშვილი (გარდაიცვალა 1754), ელენესგან
ანასტასია ბატონიშვილი (გარდაიცვალა 1731), ელენესგან
თეიმურაზ ბატონიშვილი (1720–1788), მოგვიანებით გახდა კათოლიკოს-პატრიარქი ანტონ .
ლევან ბატონიშვილი (ჰუსეინ ბეგი) (გარდაიცვალა 1758), ხარჭისგან
სახელი უცნობია, ხარჭისგან
ალუბალი

ალუბალი — მერქნიანი მცენარე ვარდისებრთა ოჯახის ქლიავის გვარისა. აქვს მორიგეობით განლაგებული ფოთლები, თეთრი ან ვარდისფერი ყვავილები, შეკრებილი ქოლგა ყვავილედებად. ნაყოფი წვნიანია, კურკიანა.

ალუბალი ყინვაგამძლეა, ადრემსხმოიარე (მოსავსლა იძლევა დარგვიდან მესამე-მეოთხე წელს). ყოველწლიურად მაღალმოსავლიანი (დაახლოებით 10 ტ ჰა-ზე). ალუბლის ნაყოფი გემრიელია, შეიცავს 7,3-17,5% შაქარს, 0,8-2,4% მჟავას, 0,15-0,88% მთრიმლავ ნივთიერებას. იყენებენ ნედლად და გადამუშავებულს (მურაბა, ჯემი, კომპოტი, ნაყენი, საკონდიტრო ნაწარმი). ალუბალი გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ბევრ ქვეყანაში. საქართველოში გვხვდება ზღვის დონიდან 1600 მ-მდე. ველური ფორმები არ გვხვდება. ვარაუდობენ, რომ ალუბალი წარმოიშვა ბლისა და ქონდარა ბალამწარას ბუნებრივი შეჯვარებით. კულტურის ფორმებში განასხვავებენ 2 ჯგუფს — ბუჩქოვანსა და ხისებრს. ბუჩქოვანთა ნაყოფი მუქი ფერისაა, თითქმის შავი (ასეთ ნაყოფს მორელი ანუ გრიოტი ეწოდება). ცნობილია მათი გავრცელებული ჯიშები — ვლადიმირისა, ლიუბსკაია და სხვა. საქართველოში კულტივირებულია ესპანურა, ვლადიმირისა და ლიუბსკაია. დარაიონებულია — ქართული ალუბალი და პოდბელსკი.

ალუბალს ამრავლებენ თესლით, ფესვის ამონაყარითა და საძირეზე მყნობით. კარგად ხარობს ალუვიურ-კარბონატულსა და თიხნარ ნიადაგზე. ალუბლის მავნებლებია: ალუბლის ხერხია, ალუბლის ხვატარი, ალუბლის ბუზი. დაავადებებია: ნაყოფის სიდამპლე, კლასტეროსპორიოზი, ვერტიცილიოზი.
ალუბლის რინქიტი

ალუბლის რინქიტი — ხოჭო მილხვევიასებრთა ოჯახისა. მომწვანო-ჟოლოსფერი მწერი, სიგრძით 6-9 მმ. მატლი თეთრი, უფეხო, ყავისფერთავიანია. იმაგო და მატლი ნიადაგში იზამთრებს. ალუბლის რინქიტი გავრცელებულია დასავლეთ ევროპაში, სამხრეთ-დასავლეთ ციმბირში, კავკასიაში, შუა აზიასა და სხვა. საქართველოში თითქმის ყველგან გვხვდება. ხოჭო აზიანებს ბლის, ალუბლის, გარგარის, ქლიავის, ნუშისა და სხვა კვირტებს, კოკრებს, ყვავილსა და ნასკვს, მატლი კი — ნაყოფს.

ბრძოლის ღონისძიებანი: ხის დამუშავება ინსექტივიდებით. ხოჭოების ჩამობერტყვა საფენზე, ძირნაყარის შეგროვება, ხის შემობარვა.
ელდარ შენგელაია

ელდარ შენგელაია (დ. 26 იანვარი, 1933, თბილისი — გ. 4 აგვისტო, 2025) — ქართველი კინორეჟისორი. რეჟისორი ფილმებისა: „არაჩვეულებრივი გამოფენა“, „შერეკილები“, „სამანიშვილის დედინაცვალი“ და „ცისფერი მთები, ანუ დაუჯერებელი ამბავი“.

ბიოგრაფია
კინორეჟისორის უმაღლესი განათლება მიიღო კინემატოგრაფიის საკავშირო სახელმწიფო ინსტიტუტში, მოსკოვში. 1957–1959 წლებში მუშაობდა კინოსტუდია „მოსფილმში“. 1960 წლიდან გადავიდა კინოსტუდია „ქართულ ფილმში“. თავისი სადებიუტო ფილმი მან გადაიღო თამაზ მელიავასთან ერთად 1963 წელს. „თეთრი ქარავანი“ მწყემსთა ცხოვრების სირთულეს აღწერს. შენგელაიას შემდეგი ნამუშევარი იყო დავით კლდიაშვილის მოთხრობის „მიქელას“ ეკრანიზაცია (1964) მოგვიანებით, 1977 წელს ის კვლავ დაუბრუნდა კლდიაშვილის შემოქმედებას და გადაიღო „სამანიშვილის დედინაცვლი“ (1977) შენგელაიამ სახელი გაითქვა დრამატურგ რეზო გაბრიაძესთან თანამშრომლობით. მათ ერთობლივად შექმნეს კომედიური ფილმები „არაჩვეულებრივი გამოფენა“ (1968) და „შერეკილები“ (1973).

პოლიტიკა
1990 წლიდან შენგელაია ჩაერთო პოლიტიკაში, 1990–1991 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის პირველი მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრი. 1992–1995 წლებში — საქართველოს მე-3 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „საქართველოს მოქალაქეთა კავშირი“. 1995–1999 წლებში — საქართველოს მე-4 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „საქართველოს მოქალაქეთა კავშირი“. 1999–2004 წლებში — საქართველოს მე-5 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „საქართველოს მოქალაქეთა კავშირი“. 2004–2008 — საქართველოს მე-6 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „ნაციონალური მოძრაობა — დემოკრატები“.

ფილმოგრაფია
1957 — „ლეგენდა ყინულის გულზე“
1959 — „თოვლის ზღაპარი“
1964 — „თეთრი ქარავანი“
1965 — „მიქელა“ (ნოველა კინოალმანახზე „წარსულის ფურცლები“)
1968 — „არაჩვეულებრივი გამოფენა“
1974 — „შერეკილები“
1978 — „სამანიშვილის დედინაცვალი“
1984 — „ცისფერი მთები, ანუ დაუჯერებელი ამბავი“
1993 — „ექსპრეს-ინფორმაცია“
1996 — „ “
2017 — „სავარძელი“
2020 — „ჭა“

ჯილდოები და აღიარება
1967 : საქართველოს ლენინური კომკავშირის პრემია
1976 : შრომის წითელი დროშის ორდენი
1979 : საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტი
1985 : სსრკ-ის სახელმწიფო პრემია
1986 : ლენინის ორდენი
1988 : სსრკ-ის სახალხო არტისტი
1998 : შოთა რუსთაველის სახელობის პრემია
2009 : წმინდა გიორგის სახელობის გამარჯვების ორდენი
2013 : წმიდა გიორგის ოქროს ორდენი
2022 : თბილისის საპატიო მოქალაქე
პომპეი

პომპეი — ქალაქი ძველ რომში. განადგურდა ქალაქ ჰერკულანუმთან ერთად 79 წლის 24 აგვისტოს ვულკან ვეზუვის ამოფრქვევის შემდეგ. საუკუნეების მანძილზე ვულკანური ფერფლით იყო დაფარული. მდებარეობს იტალიაში თანამედროვე ნეაპოლთან ახლოს, ნეაპოლის ყურეში.

ქალაქი აღმოაჩინეს 1748 წელს. მას შემდეგ, როგორც ანტიკური ქალაქის ყველაზე უკეთ შენახული ნანგრევები, ანტიკური სამყაროს შესწავლის უმნიშვნელოვანესი წყაროს წარმოადგენს. ქალაქის სისტემატური შესწავლა მხოლოდ 1860 წლიდან დაიწყო იტალიელი ჯუზეპე ფიორელის ხელმძღვანელობით და ეს კვლევა დღემდე გრძელდება. ფიორელიმ მთელი ტერიტორია კვადრატებად დაანაწილა (ამ მეთოდს დღესაც იყენებენ), თითოეული აღმოჩენილი სახლის კარი დანომრა, ხოლო ფერფლსა და ლავაში გაჩენილი სიცარიელე თხევადი თაბაშირით ამოავსო. ამით შესაძლებელი გახდა კატასტროფის შედეგად დაღუპული და გაქვავებული ადამიანებისა და ცხოველების ანაბეჭდების აღება.

1997 წელს, ქალაქის ნაშთები ჰერკულანუმთან და ტორე-ანუნციატასთან ერთად, იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.

ისტორია
ბოლო გათხრებმა აჩვენა, რომ პირველ ათასწლეულში არსებობდა დასახლებასთან ახლოს ქალაქი ნორეა ძვ. წ. საუკუნეში. ახალ დასახლება პომპეიში დაფუძნდა ძვ. წ. საუკუნეში. ბაზის სახელი იყო რუტრე. გარკვეული დროით პომპეი ეკუთვნოდა კუმას, საუკუნის დასასრულს ეტრუსკების გავლენის ზემოქმედების ქვეშ არიან და შედის ქალაქების კავშირში რომელსაც სათავეში უდგას ქალაქი კაპუია. ამის გამო ააშენეს დორიული ტაძარი, ბერძნული ღმერთების პატივსაცემად.
ალუბლისძირა

ალუბლისძირა — ქუდიანი სოკო ფირფიტოვანთა ოჯახისა. თეთრი ან მოყვითალო 3-10 სმ-იანი დიამეტრის ქუდი ძაბრისებრად ჩაღრმავებულია, შუაში ფართო ბორცვაკი აქვს. ქუდის ქვედა მხარე ვარდისფერი ფირფიტებით არის დაფარული. სოკო მოკლე, თეთრ ფეხზე დგას. თეთრ რბილობს ფქვილის სუნი აქვს. გავრცელებულია ევროპაში, აფრიკასა და ამერიკაში.

საქართველოშიც გვხვდება. საჭმელად იხმარება ახალმოკრეფილი. იზრდება ფოთლოვან ტყეებში, პარკებსა და ბაღებში ზაფხულ-შემოდგომით.
ალუჩა

ალუჩა — მრავალწლოვანი ხეხილოვანი მცენარე ვარდისებრთა ოჯახისა. უეკლო, 10-13 მ-მდე სიმაღლის. სითბოს მოყვარული ხეა. გვხვდება ბარში და ზეგანზე, ზღვის დონიდან 500-700 მ სიმაღლემდე.

ალუჩა მრავლდება თესლით და ვეგეტატიურად. თესლით გამრავლებისას ალუჩა გადაჯიშდება, გადაწიდვნის დროს კი ინარჩუნებს ჯიშურ თვისებებს. გამრავლების სირთულისა და ნაკლები გამოყენების გამო ალუჩა გადაშენების გზაზეა.

ალუჩის ნაყოფი მოყვითალო-მომწვანოა. მსხვილი, დაბერილი გვერდები აქვს, კანი — თხელი და ნაზი. საადრეო სუფრის ხილია. ნაყოფის წვენს სუსტი მჟავიანობა ახასიათებს.

ალუჩა გვხვდება აზერბაიჯანში, სომხეთში. საქართველოში უხსოვარი დროიდანაა ცნობილი. მოჰყავთ ალუჩის ორი ჯიში — მეჩიბუხე და იმერული.

სამკურნალო თვისებები
ალუჩა შეიცავს 13% შაქარს, 5% ორგანულ მჟავებს, 1,5% პექტინს, ბიოლოგიურად აქტიურ ნაერთებს, ვიტამინებს , , , და -ს. ალუჩა კურნავს ღამის სიბრმავეს, შველის შეკრულობას, ასუფთავებს სისხლს, დაბლა სწევს პროტრომბინს. კარგი საშუალებაა პროსტატიტის სამკურნალოდ.
გიბრალტარი

გიბრალტარი — დიდი ბრიტანეთის ზღვისიქითა ტერიტორია. მდებარეობს იბერიის ნახევარკუნძულის სამხრეთით, გიბრალტარის სრუტესთან, რომელიც ატლანტის ოკეანეს ხმელთაშუა ზღვასთან აერთებს. ტერიტორიას ჩრდილოეთით ესაზღვრება ესპანეთი. ისტორიულად მნიშვნელოვანი სამხედრო ბაზა იყო ბრიტანელებისთვის და დღესაც აქ ბრიტანეთის საზღვაო ძალების ბაზა არის განლაგებული.

ტერიტორიის სახელი მომდინარეობს არაბულიდან „ჯაბალ ატ-თარიქ“ , ნიშნავს „თარიქის მთას“. სახელი უკავშირდება უმაიადთა გენერალ თარიქ იბნ-ზიადს, რომელიც წინ უძღოდა მავრიტანელთა შემოჭრას იბერიაზე 711 წელს. უფრო ადრე ეს ადგილი ცნობილი იყო, როგორც კალპე, ჰერკულესის ერთ-ერთი საყრდენთაგანი. ამჟამად კოლოქვიალურად გიბრალტარს უწოდებენ „გიბს“ (ქვა).

გიბრალტარის დამოუკიდებლობა ერთ-ერთი მთავარი საკითხია ინგლის-ესპანურ ურთიერთობებში. ესპანეთი 1713 წელს გამოყოფილი ტერიტორიის დაბრუნებას ითხოვს, თუმცა გადაცემის ყოველ მცდელობას თავად გიბრალტარელები თითქმის ერთხმად წინააღმდეგობით შეხვდნენ.

გიბრალტარის ფეხბურთის ასოციაცია 2013 წლის 24 მაისს უეფას 54-ე წევრად მიიღეს.
ამანაუზი (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი ამანაუზი შეიძლება აღნიშნავდეს:

მთავარი ამანაუზი — მწვერვალი კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედზე
სამხრეთი ამანაუზი — მწვერვალი კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედზე
ამანაუზის უღელტეხილი — უღელტეხილი აფხაზეთის კავკასიონზე
ამანაუზი — მდინარე რუსეთში
ამანაუზის მყინვარი — მყინვარი რუსეთში
ამანაუზის ტბა — ტბა რუსეთში
ამანაუზის უღელტეხილი

ამანაუზის უღელტეხილი — უღელტეხილი საქართველოსა და რუსეთის (ყარაჩაი-ჩერქეზეთი) საზღვარზე, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს აფხაზეთის კავკასიონზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3500 მ. თოვლიან-ყინულიანი საცალფეხო ბილიკით ამანაუზი ჩხალთის ხეობას ამანაუზის ხეობასთან (დომბაის ველი) აკავშირებს.
ამანელისძენი

ამანელისძენი — - საუკუნეების დიდგვაროვანთა საგვარეულო საქართველოში.

წერილობით წყაროებში პირველად ჩნდებიან თამარის ე.წ. პირველი ისტორიკოსის მიერ თამარის კორონაციის (1184 წ.) აღწერისას: „სრულ ყვეს მოჴელეთა სჳანთა და დიდებულთა ვარდანის-ძეთა, საღირის-ძეთა და ამანელის-ძეთა მოღება და დადება ჴრმლისა“. იმავე თხზულებაში თამარის პერიოდის ერისთავთა შორის გვხვდება ამანელისძე. ჩვენამდე მოღწეულ ხელნაწერებში ეს ადგილი ნაკლულია და ამანელისძე საერისთავო ქვეყნის დაუსახელებლად არის მოხსენიებული. კორნელი კეკელიძემ ივარაუდა, რომ ამანელისძეთა საგამგებლო არგვეთი უნდა ყოფილიყო და ტექსტიც შესაბამისად აღადგინა (კეკელიძისეული აღდგენა გაზიარებულია „ქართლის ცხოვრების“ სტანდარტულ გამოცემებშიც). ირაკლი ანთელავა უფრო სარწმუნოდ მიიჩნევს ვახუშტი ბატონიშვილის ანალოგიურ ცნობას, სადაც ამანელისძე არის ცხუმის ერისთავად გამოცხადებული.

ივანე ჯავახიშვილის აზრით, ამ ამანელისძეთა სახლიდან უნდა ყოფილიყო გელათის ორი სიგელში მოხსენიებული დედოფალი თამარ „ემენელას ძის ასული“, დავით ნარინის (ზეობდა 1245-1293) მეუღლე.

როგორც ჩანს, საუკუნის შემდეგ ამანელისძენი დაკნინდნენ, რადგან შემდგომდროინდელ საისტორიო წყაროებში სარწმუნოდ აღარ იხსენიებიან. საუკუნის ერთ დოკუმენტში, თოფურიძეთა სასისხლო სიგელში (1428-1430) შარვაშიძისა და ამჩაბაძის (ანჩაბაძის) გვერდით დასახელებულია ულაშარ ამუნასკირი, რომელსაც ნიკო ბერძენიშვილი ამანელისძედ მიიჩნევს (ამუნასკირი, ჩანს, მეგრული ფორმაა).
ამარილისი

ამარილისი — ბოლქვიანი ბალახოვანი მცენარეების გვარი ამარილისისებრთა ოჯახისა. ერთადერთი სახეობა — , რომელსაც დიდრონი, ზანზალაკისებრი, თეთრი ან ფერადი სურნელოვანი ყვავილები აქვს, გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკაში.

მოჰყავთ ორანჟერეებში, სამხრეთში კი — ღია გრუნტშიც. არსებობს აგრეთვე ბაღისა და ჰიბრიდული ფორმები. დეკორატიულ მებაღეობაში ამარილისს უწოდებენ ჰიპეასტრუმსაც, რომელიც იმავე ოჯახს ეკუთვნის.
ამარილისისებრნი

ამარილისისებრნი, ნარგიზისებრნი — ერთლებლიანი ყვავილოვანი მცენარეების ოჯახი. მრავალწლოვანი, ბოლქვიანი, იშვიათად ფესურიანი ბალახოვანი მცენარეები. აქვს ორსქესიანი აქტინომორფული ყვავილები; ყვავილის ქვედა ნასკვით განსხვავდებიან მათთან ახლოს მდგომ შროშანისებრთა ოჯახისაგან.

ცნობილია 75 გვარის 100-მდე სახეობა. გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში, უმეტესად სამხრეთ აფრიკაში, ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკაში. საქართველოში ველურად იზრდება 4 გვარი: ცხენისკბილა , შტერნბერგია , პანკრაციუმი და თეთრყვავილა . ეს უკანასკნელი ფართოდ არის გავრცელებული ჩვენში და რამდენიმე ენდემურ სახეობას შეიცავს. ცნობილია მისი ადრე გაზაფხულზე მოყვავილე სახეობები.

ამარილისისებრთა უმრავლესობა (ნარგიზი, ამარილისი, კლივია და სხვა) დეკორატიულია. ზოგი სახეობა ალკალოიდებს შეიცავს და მათ მედიცინაში იყენებენ.