iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
დალი (მხარე)

დალი — ისტორიული მხარე აფხაზეთში, მდინარე კოდორის სათავეებში (ახლანდელი აჟარის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია), წებელდის ნაწილი. საუკუნეში დალის განაგებდა მარშანიების ფეოდალური საგვარეულოს ერთი შტო. დალი 1832 წელს ფორმალურად, ხოლო 1837 წელს ფაქტობრივად რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა. 1840 წელს აქ სახალხო მღელვარებამ იფეთქა, რომელიც მეფის ჯარმა ჩაახშო. აჯანყების ყველაზე აქტიური მონაწილენი და მათი ოჯახის წევრები დალიდან გაასახლეს. 1867 წელს ცარიზმმა დალის მთელი მოსახლეობა წებელდის სხვა მცხოვრებლებთან ერთად ოსმალეთში გაასახლა (მუჰაჯირობა). შემდგომში აქ ზემო სვანეთიდან გადმოსული მოახალშენენი დასახლდნენ.
დამანები

დამანები, ჰირაქსები — ძუძუმწოვრების რიგი. მათი სხეულის სიგრძეა 30-60 სმ, კუდისა — 1-3 სმ, წონა დაახლოებით — 4,5 კგ. აქვთ დიდი თავი, მოკლე და სქელი კისერი, მოკლე კიდურები, წინა ფეხებზე ოთხ-ოთხი, უკანაზე კი სამ-სამი თითი, თათების ძირზე პატარა ბალიშები. რაიმეზე დაყრდნობისას თათის ცენტრალური ნაწილი ზევით იწევს, წარმოიქმნება ვაკუუმი და თათი ზედაპირს მიეკვრება; ამას ხელს უწყობს აგრეთვე თათის ძირის ჯირკვლების რეზინისმაგვარი სეკრეტი. ამიტომაა, რომ დამანები თავისუფლად დარბიან ვერტიკალურ კედელზე და ხის ზროზე.

დამანებს სხეული ხშირი ბალნით აქვთ დაფარული. ზურგის შუაგულში წაგრძელებული ბალნების კონაა, რომლის ცენტრში მოშიშვლებული ადგილია. აქ იხსნება ჯირკვლები, რომელთა სეკრეტს გამრავლების პერიოდში მკვეთრი სუნი აქვს. ცნობილია დამანების ცხრა სახეობა. გავრცელებული არიან წინა აზიაში, შუა და სამხრეთ აფრიკაში. დამანების ხორცს საკვებად იყენებენ.
დალოცვა

დალოცვა — ქართული ხალხური პოეტური შემოქმედების ერთ-ერთი უძველესი ჟანრი. თემატიკის მიხედვით განასხვავებენ საკულტ-რიტუალურსა და საყოფაცხოვრებო დალოცვას. ყველაზე გავრცელებული იყო საქორწინო და სუფრული დალოცვები, რომლებსაც განსაკუთრებული ადგილი ეკავათ მესტვირეთა რეპერტუარში. მესტვირული დალოცვა უმთავრესად შაორის სალექსო საზომზეა აგებული. მაგ.:

„უფალმა ღმერთმა შენ მოგცეს ოჯახი
საძირკვლიანი,
ხარი-კამეჩი გუთნებით, ურმები სავსე
ძნიანი.
იმყოფებოდე ხალხმრავლად, დედ-მამა-
რძლიან-ძმიანი,
ლამაზი შემოგეყვანოს - მშვენიერი და
ჭკვიანი“.
დამიანე

დამიანე — საუკუნის ქართველი მხატვარი. ხელმძღვანელობდა უბისის ეკლესიის მოხატვას.

უბისის კედლის მხატვრობაში ფერწერის ორი მანერა შეიმჩნევა; ერთი, რომელიც ეკლესიის მხატვრობაში ჭარბობს, „საიდუმლო სერობის“ კომპოზიციისათვის არის დამახასიათებელი; ამ სცენის ქვემოთ დამიანეს წარწერაა, რაც გვაფიქრებინებს, რომ „საიდუმლო სერობის“ ფერწერული სტილი დამიანემ შექმნა; მეორე, როგორც ჩანს, მისი მოწაფის მიერაა შექმნილი. დამიანეს მიერ შესრულებული ფრესკები საუკუნის ქართველი მხატვრობის უმნიშვნელოვანეს ძეგლთაგანია, ადრინდელი მხატვრობის მონუმენტურობას, სიდინჯესა და დარბაისლობას აქ დინამიკურობა, დაგრძელებული ფიგურები, სამოსლის ნაკეცთა რთული, ტეხილი ხაზები დაქუცმაცებული ხუროთმოძღვრული ფონი ცვლის. დამიანეს ნახატი მეტყველია, მის ენერგიულ ფერწერას ახასიათებს ფართო, თამამად დადებული ჭარბი მონასმები. მოციქულთა, ანგელოზთა და წმინდანთა სახეები ძალზე საინტერესოა თავისი ექსპრესიით. თმა და წვერი ოსტატურად არის დამუშავებული. „საიდუმლო სერობის“ კომპოზიცია გვიჩვენებს, რომ მხატვარი არ ერიდებოდა რეალური სინამდვილის ასახვას - გაშლილ სუფრაზე აწყვია მწვანილი, ქართული პური. დამიანე თავისი დროის დიდი მხატვარი იყო.
დანილოვის ელჩობა

დანილოვის ელჩობა — 1585 წელს ასტრახანის ვოევოდის მიერ რუსეთის მთავრობის მითითებით კავკასიაში გამოგზავნილი ელჩობა, რომელსაც მეთაურობდა ასტრახანელ მეთოფეთა ასისთავი, თარჯიმანი რუსინ დანილოვი. დანილოვის ელჩობას ევალებოდა შეესწავლა საქართველოსაკენ მომავალი გზები და თვით ქვეყანა. ელჩებმა კახეთის მეფე ალექსანდრე -ს გადასცეს რუსეთის მეფის თედორე ივანეს ძის წერილი, რომელშიც იგი პოლიტიკურ კავშირსა და მფარველობას სთავაზობდა. ელჩების რჩევით, ალექსანდრემ რუსეთს საპასუხო ელჩობა გაგზავნა იოაკიმე მღვდლის, კირილე ბერისა და ჩერქეზ ხურშიტას შემადგენლობით.
დარაია

დარაია — შინამრეწველური წესით დამზადებული აბრეშუმის ქსოვილი (აღმოსავლეთ საქართველოში თავთა, მერდინი). ქსოვდნენ ჰორიზონტალურ საქსოვ დაზგაზე 2 ან 4 დგიმით, ქსოვილის ხლართის შესაბამისად. მას ფართოდ იყენებდნენ ყოფაში, განსაკუთრებით სამზითვოდ. საქართველოს შიდა ბაზრებზე დიდი გასავალი ჰქონდა. დარაიას თავშალები ("ქიცები") გავრცელებული იყო დასავლეთ საქართველოში, უმეტესად სამეგრელოში.
მოხელე

მოხელე — თანამდებობის პირის ზოგადი სახელწოდება ძველ საქართველოში. მოხელე წარმოდგა სიტყვისაგან „ხელი“, რაც ნიშნავდა ძალაუფლებას, თანამდებობად, საკუთრებას, მიწაზე საკუთრების უფლების მაჩვენებელ ნიშანს. მოხელის კომპეტენციას სახელო ეწოდებოდა. ბრძანების გაცემის უფლებით აღჭურვილი მოხელი „ხელისუფლად“ იწოდებოდა, ხელისუფლის ბრძანების აღმსრულებელ მოხელეს კი „საქმის მოქმედი“ ერქვა. არსებობდნენ „დიდნი საქმის მოქმედნი“ და „მცირენი საქმის-მოქმედნი“, სამეფო კარზე მყოფი დიდი თანამდებობის პირები შეადგენდნენ „დარბაზის რიგის“ მოხელეებს. მათ ზოგადად „ვექილ-ვეზირებს“ ეძახდნენ. უმაღლესი თანამდებობები დიდებულებს ეკავათ. ნაკლებად მნიშვნელოვან თანამდებობაზე მეფის აზნაურები და მსახურები ინიშნებოდნენ. ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ერთეულებში დანიშნულ მოხელეებს „საქვეყნოდ გამრიგე მოხელე“ ეწოდებოდა. ფეოდალურ საქართველოში მოხელეთა მრავალრიცხოვანი განვითარებული აპარატი არსებობდა.
დარბაზის ერნი

დარბაზის ერნი, სამეფო საბჭოს — დარბაზის წევრები. - საუკუნეების საქართველოში. დარბაზის ერნი იყოფოდნენ 2 ჯგუფად: ერთ ჯგუფს შეადგენდნენ „ჴლოსანნი“, ე. ი. სახელმწიფო მოხელეები, ხოლო მეორე ჯგუფს - „უჴელონი“. ე. ი. ისინი, ვისაც სახელმწიფო თანამდებობა არ ეკავათ. „დარბაზის ერნიდან“ შემდეგ წარმოდგა სიტყვა „დარბაისელი“, რაც თავდაპირველად დარბაზის წევრს აღნიშნავდა, ხოლო შემდეგ მას დინჯი ადამიანის მნიშვნელობაც მიენიჭა.

დარბაზის ერნზე არის სხვა თვალსაზრისიც (ნ. შოშიაშვილი), რომლის მიხედვით, „დარბაზის ერნი“ ეწოდებოდა არა სამეფო საბჭოს - დარბაზის წევრებს, არამედ დარბაზის- სამეფო სასახლის, სამეფო კარის მსახურ-მოხელეებს (საწოლის მწიგნობარი, ეჯიბები, ამირეჯიბი, მეჭურჭლე, საჭურჭლის ნაცვალი და სხვა), ე. ი. კარისკაცებს და სასახლის მცველთა რაზმს, სასახლის გვარდიას (მესაწოლეები, მესაწოლეთუხუცესი და სხვა). საუკუნებამდე „დარბაზის ერნის“ შესატყვისი იყო „ტაძრეულნი“.
ნიაზ დიასამიძე

ნიაზ დიასამიძე (დ. 13 ივლისი, 1973, თბილისი, საქართველოს სსრ, სსრკ) — ქართველი მუსიკოსი, ჯგუფ 33ა-ს ვოკალისტი და ლიდერი.

15 წლის ასაკში დაინტერესდა გიტარით და უკრავდა მეზობელთან ერთად. სახლში სარეპეტიციო ოთახი მოაწყო და უკრავდა, როდესაც შინ არავინ იყო. მეზობელი, დამწყები მუსიკოსების შემოერთების შემდეგ პირველი ჯგუფი ჩამოაყალიბა. თავდაპირველად კოლექტივი უცხოურ სიმღერებს ასრულებდა, მოგვიანებით კი საკუთარი სიმღერების შექმნა დაიწყო.

3 თვით პარიზში ბებიასთან სტუმრობისას ნიაზმა იპოვა სტუდია, სადაც სიმღერა ჩაწერა. ჩამოსვლისას მას შეხვდა გიორგი მგელაძე, რომელმაც სიმღერა მოისმინა და ნიაზს მსგავსი მუსიკის შექმნა საკუთარი ფილმისთვის „ჰოტელ კალიფორნია“ სთხოვა. ამრიგად, პარალელურად ჯგუფში სიმღერების შექმნისა, ნიაზი წერდა მუსიკას ფილმებისთვის. ფილმ „ჰოტელ კალიფორნიის“ ბოლოს ჟღერს 33ა-ს „ყველას უყვარს თოვლი“. „ღამე და წვიმა“, მეორე სიმღერა, დაიწერა გაგა ნახუცრიშვილთან ერთად.

შემდეგი მცდელობა იყო ფილმ „ოცნებების სასაფლაოსთვის“ მუსიკის შექმნა. ამ შემთხვევაში გამოყენებული იქნა რამდენიმე ხალხური საკრავი. ნიაზის აღიარებით, ორივე ფილმი 33ა-სთვის ნამდვილი ბიძგი იყო და იგი სწორედ მათი დამსახურებით დარჩა მუსიკაში. პირველი სიმღერები და რამდენიმე დამატებული კომპოზიცია მოხვდა 33ა-ს სადებიუტო სტუდიურ ალბომში.

აგრეთვე არის ფესტივალ არტ გენის თანადამაარსებელი.
დარბაზული ეკლესია

დარბაზული ეკლესია — საეკლესიო ნაგებობის ერთ-ერთი სახეობა. საუკუნიდან გავრცელდა ევროპის ქვეყნებში. ჩვეულებრივ შედგება საკურთხევლისა და ერთი ნავისაგან, რომელიც გადახურულია ორკალთიანი სახურავით და ზოგჯერ ეგვტერები და გარშემოსავლელიც აქვს. არის ისეთი დარბაზული ეკლესიებიც, რომლებსაც თანაბარი სიმაღლის ნაგები ან რამდენიმე მაღალი უსარკმლო შუა ნავი აქვთ (სანქტ-ბართოლომეუსის კაპელა პადერბორნში, გერმანია, დაახლოებით 1017; სან-სერნენის ეკლესია ტულუზაში, საფრანგეთი, საუკუნის დასასრული) და სხვა. აღორძინების ეპოქიდან მოყოლებული ევროპაში დარბაზულ ეკლესიებს თითქმის აღარ აშენებენ.

საქართველოში დარბაზული ეკლესია ერთადერთი ტიპია, რომელიც არსებობდა მთელი შუა საუკუნეების მანძილზე. საქართველოში გავრცელებული დარბაზული ეკლესია ერთნავიანია. სოფლის მცირე, მხატვრულად უმნიშვნელო სამლოცველოებთან ერთად დარბაზული ეკლესიის ტიპს მიეკუთვნება ბევრი საყურადღებო ძეგლიც: აკვანება, ოლთისი, ეხვევი, ხცისი, სავანე, მაღალაანთ ეკლესია, ქარზამეთი და სხვა.
ფონდი ინკლუზივი

ფონდი ინკლუზივი — არაკომერციული და არასამთავრობო ლგბტ (ლესბოსელი, გეი, ბისექსუალი და ტრანსგენდერი ადამიანების) ორგანიზაცია საქართველოში. დაარსდა 2006 წელს და დაკავებულია ლგბტ ადამიანების უფლებების ადვოკაციითა და ლობირებით, შეისწავლის ლგბტ ჯგუფის უფლებრივ მდგომარეობას, ჯგუფის წევრებს სთავაზობს უფასო ფსიქოლოგიურ, იურიდიულ და სამედიცინო კონსულტაციებს და ავრცელებს ინფორმაციას აივ/შიდსისა და სგგი-ს (სექსუალური გზით გადამდები დაავადებები) თავიდან აცილების შესახებ.

ორგანიზაცია გამოსცემს ჟურნალს „მე“.

ორგანიზაციის მისია
ორგანიზაცია ხელს უწყობს საქართველოში ისეთი საზოგადოების ჩამოყალიბებას, რომელშიც სექსუალური ორიენტაცია და გენდერული თვითგამოხატვა არ იქნება დისკრიმინაციის საფუძველი.

მიზანი
ორგანიზაციის მიზანია საქართველოში ლგბტ ჯგუფის სრული ინტეგრაციის ხელშეწყობა საზოგადოებაში ჰომოფობიის დაძლევის, უფლებათა ადვოკატირებისა და ჯგუფის სამოქალაქო აქტივობის გაზრდის გზით.

საქმიანობა
მიზნის მისაღწევად ფონდი თავის საქმიანობას წარმართავს შემდეგი მიმართულებებით:

ლგბტ ჯგუფის წარმომადგენელთათვის თანაბარი უფლებებისა და შესაძლებლობების უზრუნველყოფა ადვოკატირებისა და ლობირების გზით
ლგბტ-თათვის იურიდიული და ფსიქოლოგიური დახმარების გაწევა უფლებათა დარღვევების გამოვლენის, სათანადო კონსულტირებისა და ადვოკატირების გზით
ლგბტ ჯგუფის ჩამოყალიბებისა და გაძლიერების ხელშეწყობა ჯგუფის წევრთა ინფორმირებულობის ამაღლების, სტიგმის დაძლევისა და სხვადასხვა ინიციატივების წახალისების გზით
ქვეყანაში ჰომოფობიური განწყობის შესუსტება ლგბტ ჯგუფის შესახებ ადეკვატური ინფორმაციის გავრცელების გზით
ლგბტ საკითხებზე სამეცნიერო-კვლევითი ბაზის შექმნის ხელშეწყობა კვლევების, სემინარების, კონფერენციების ორგანიზებისა და ერთიანი საინფორმაციო რესურსების შექმნის გზით
ლგბტ ჯგუფში ჯანსაღი ცხოვრების პრაქტიკის დანერგვა საინფორმაციო კამპანიის წარმართვის, თავდაცვის საშუალებების პოპულარიზაციისა და გავრცელების გზით

ფონდი ინკლუზივის საქმიანობის სფეროში შედის:
საკონსულტაციო მომსახურება
უფასო ფსიქოლოგიური, იურიდიული და სამედიცინო კონსულტაციების ორგანიზება
ონლაინ კონსულტაციების ორგანიზება ლესბოსელი და ბისექსუალი ქალებისთვის

ადვოკატირება
ლგბტ ადამიანთა უფლებების დარღვევის ფაქტების გამოვლენა და ადვოკატირება

სოციალური ღონისძიებები
თემატური დისკუსიები
კინოკლუბი
სხვადასხვა სოციალური ღონისძიებების ორგანიზება (შეხვედრები, გამოფენები და სხვა)

საინფორმაციო მომსახურება
სარესურსო ცენტრი (ბიბლიოთეკა, ვიდეოთეკა)
საინფორმაციო ბროშურები
ყოველკვარტალური საინფორმაციო ჟურნალი ლგბტ ადამიანებისათვის საქართველოში "მე"

ტრენინგების, სემინარების, კონფერენციების ორგანიზება
კვალიფიკაციის ამაღლების ტრენინგები და სემინარები მოხალისეებისათვის
სპეციალური სემინარები ლგბტ საკითხებზე მომუშავე მკვლევარებისა და სტუდენტებისათვის, ჟურნალისტებისათვისა და ადამიანის უფლებებზე მომუშავე არასამთავრობო ორგანიზაციებისა და ინსტიტუციებისათვის

კონკურსების ორგანიზება
სხვადასხვა სახის არტ-ინიციატივების წახალისება
სხვადასხვა სახის თემატური კონკურსების ორგანიზება არასამთავრობო ორგანიზაციებისათვის, მკვლევარებისათვის, სტუდენტებისა და ჟურნალისტებისათვის
დარიალი (ალმანახი)

„დარიალი“ — ქართული მხატვრულ-ლიტერატურული ალმანახი, გამოვიდა თბილისში 1925 წელს (№ 1 ოქტომბერ-ნოემბერი). „დარიალში“ გაერთიანდნენ საბჭოთა საქართველოში მოღვაწე ახალგაზრდა ლიტერატორები; დაიბეჭდა დ. გაჩეჩილაძის, კ. ლორთქიფანიძის, ნ. ჩაჩავას, ს. ჩიქოვანის, გ. მდივნის, შ. რადიანის და სხვათა ლექსები, მოთხრობები, თარგმანები და ლიტერატურულ-კრიტიკული წერილები. სარედაქციო კოლეგიაში შედიოდნენ ვ. ბახტაძე, კ. კალაძე, ვ. ჟურული, ბ. ჟღენტი, დ. ცაგარელი. გამომცემელი — ჟურნალი „მნათობი“.
დარიჩინის ხე

დარიჩინის ხე — დაფნისებრთა ოჯახის ხე ან ბუჩქი, რომლის ქერქისაგან ამზადებენ დარიჩინს. მარადმწვანე მცენარეა, აქვს ტყავისებრი ფოთლები და საგველა ყვავილედებში შეკრებილი ყვავილები.

მისი ცნობილი სახეობებია აზიის, აფრიკის და ამერიკის ტროპიკებში კულტივირებული დარიჩინის ხე და ასევე მხოლოდ კულტივირებული ჩინური დარიჩინის ხე (, სამხრეთი ჩინეთი, ვიეტნამი, ლაოსი, შრი-ლანკა, ინდოეთი, ლათინური ამერიკა).
დარკვეთის ეხი

დარკვეთის ეხი — მღვიმე საქართველოში, ჭიათურის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დარკვეთის ტერიტორიაზე. მრავალფენიანი არქეოლოგიური ძეგლი მდინარე ყვირილის მარცხენა ნაპირას.

1968-1972 წლებში გაითხარა (ლ. ნებიერიძე) 5 კულტურის ფენა. , მეზოლითის ხანის ფენა. შეიცავდა კაჟისა და რიყის ქვის იარაღს. ფენაში არმოჩნდა ადრინდელი (უკერამიკო) ნეოლითისათვის დამახასიათებელი მასალა, , და ფენებში ყვირილის ხეობის ენეოლითური კულტურის სხვადასხვა ეტაპებია წარმოდგენილი. და ფენებში დიდი რაოდენობით იყო კაჟისა და ბაზალტის შრომისა და ბრძოლის იარაღი, სამკაული, ძვლის ნაწარმი, მცირე რაოდენობით - გეომეტრიული ფორმის ჩასართები. კერამიკა მოვარდისფრო-მონაცისფროდაა გამომწვარი და გაპრიალებული. გვხვდება წითლად გაპრიალებული თხელკედლიანი ჭურჭლის ნატეხებიც. მსგავსი მასალა აღმოჩენილია ყვირილის ხეობის მღვიმეებში (სამერცხლე კლდე, სამელე კლდე, ძუძუანას მღვიმე). ფენაში აღმოჩნდა კაჟის იარაღი, ფიქლის სამაჯურები და წარმოების ნაშთები. თიხის ჭურჭელი ორნამენტით ჰგავს ახშტირისა და ოქუმის მღვიმეების ენეოლითურ კერამიკას. ფენა დაზიანებულია მტკვარ-არაქსის კულტურის ადრინდელი ეტაპის სამარხებით. დარკვეთის ეხში გამოვლენილი ენეოლითური კულტურა გარკვეულ სიახლოვეს იჩენს მაიკოპის კულტურასთან (ა. ფორმოზოვი, დ. თუშაბრიშვილი).
დარლინგტონია

დარლინგტონია — მწერიჭამია მცენარე სარაცენიასებრთა ოჯახისა. აქვს ყვითელი ყვავილები და კოლოფი მაყოფი. როზეტისებურად შეკრებილი ფოთლები, რომელთა სიგრძე 1 მ აღწევს, მწერების დასაჭერ ხაფანგებადაა გარდაქმნილი. ფოთლის შიგნითა ზედაპირზე ჯირკვლებია, რომლებიც ნექტარს გამოყოფენ.

ფოთლის კედლები დაფარულია ბუსუსებით, რაც მწერს ხაფანგიდან ამოსვლის საშუალებას უსპობს. მწერი იღუპება ფოთლიდან გამოყოფილ სითზეში, შემდეგ კი იხრწნება ბაქტერიების მოქმედებით.

დარლინგტონია გავრცელებულია ჩრდილოეთ კალიფორნიიდან სამხრეთ ორეგონამდე. ხარობს ჭაობიან ნიადაგებზე.
დარჩი

დარჩი, ორმელეთი — მდინარე მესტიის მუნიციპალიტეტში. ნენსკრის მარჯვენა შენაკადი (ენგურის აუზი). სათავე აქვს კოდორის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, ხოჯალის მთაზე, ზღვის დონიდან 3000 მ-ზე. სიგრძე 30 კმ, აუზის ფართობი 148 კმ². საზრდოობა შერეული. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 6,41 მ³/წმ.
დასდებელი

დასდებელი, დასადებელი — საეკლესიო საგალობლის აღმნიშვნელი უძველესი ქართული ტერმინი. პირველად დასტურდება საუკუნის ნათარგმნ ძეგლში „იერუსალიმურ ლექციონარში“, სადაც იგი განსხვავებული ლიტურგიული დანიშნულებისა და ფორმის საგალობელს აღნიშნავს. წარმოდგება სიტყვისაგან „დებაჲ“ (დასადებელი, დასამატებელი). ვარაუდობენ, რომ დასდებელი თავდაპირველად ეწოდებოდა ფსალმუნის მისამღერად, რეფრენად შემოღებულ ფსალმუნურ მუხლს ან პოეტურ სტროფს. შემდეგ დასდებელის მნიშვნელობა განზოგადდა. - საუკუნეების ჰიმნოგრაფიულ კრებულებში დასდებელნი (მრავლობითის ფორმით) ეწოდება ამა თუ იმ საეკლესიო დღესასწაულის წირვათა მთელ საგალობელ მასალას.
დასტურლამა

დასტურლამა, დასტურლამალი (არაბ.-სპარს. დასთურ ალ-ამალ — ინსტრუქცია, გარიგება, მოქმედების წესი) — სახელმწიფო სამართლის ძეგლის ზოგადი სახელწოდება გვიანდელ ფეოდალურ საქართველოში. დასტურლამამ დაიჭირა ძველი ქართული „გარიგების წიგნის“ ადგილი (მაგ., დასტურლამალი მეფის ვახტანგისა). დასტურლამა შედგება ცალკეული,ზოგჯერ სხვადასხვა დროის, გარიგების წიგნებისაგან, რომლებშიც აღწერილია უფლება-მოვალეობანი, სახელმწიფო დაწესებულებათა აგებულება, საქალაქო წყობილების, გადასახადების რაოდენობა-სახეობანი და სხვა საკითხები.
დატირება

დატირება — ქართული ზეპირსიტყვიერების ჟანრი, მიცვალებულის ტირილით გლოვა, მოთქმა-გოდება. სამგლოვიარო ცერემონიალის აუცილებელი ელემენტია; გადმოსცემს გარდაცვლილის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის გარკვეულ ეპიზოდებს, მისი ახლობლების მწუხარებას. დატირება სრულდება ლექსის სახითაც. მისი სახეობებია: მოთქმა, ხმით ტირილი, ძახილით ტირილი, მოხსენიება.
დაუდ-ფაშა გურჯი

დაუდ-ფაშა გურჯი (დ. 1767 ან დაახლოებით, 1774, ქვემო ქართლი, — გ. 1851, მედინა) — ერაყის უკანასკნელი მამლუქი გამგებელი 1817-1831 წლებში. წარმოშობით ქართველი (დავით გიორგის ძე მანველაშვილი).

ბავშვობაში გაიტაცეს ტყვით მოვაჭრეებმა და ოსმალეთში გაყიდეს. მოხვდა ბაღდადის ფაშა სულეიმან ბუიუქთან, რომელმაც ის მამლუქთა სასწავლებელში მიაბარა. სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ ეკავა სხვადასხვა თანამდებობა (საფაშოს ბეჭდის მცველი, ხაზინადარი, დავთარდარი და სხვა). გახდა თუ არა ერაყის მმართველი, განუდგა ოსმალეთის სულთანს და ატარებდა დამოუკიდებელ საშინაო და საგარეო პოლიტიკას. არმია გარდაქმნა ევროპულ ყაიდაზე, ერაყში 1829 წელს გახსნა პირველი სტამბა, შემოიღო სავაჭრო მონოპოლია სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებზე. ცდილობდა რუსეთ-ოსმალეთის 1828-1829 წლების ომი თავის სასარგებლოდ გამოეყენებინა და ერაყის დამოუკიდებლობა განემტკიცებინა. 1830 წელს სულთანმა მის წინააღმდეგ ჯარი გაგზავნა, დაუდ-ფაშა გურჯი დამარცხდა და 1831 წლის სექტემბერში თურქებს დანებდა. 1832 წელს სულთნის ბრძანებით მონაწილეობა მიიღო ანატოლიაში შეჭრილ მუჰამედ ალის ლაშქრის წინააღმდეგ ბრძოლაში. 1834 წელს ბოსნიის გამგებლად დაინიშნა. ორი წლის შემდეგ კი სტამბოლში გადაიყვანეს, სადაც ეკავა სხვადასხვა თანამდებობა. 1839-1841 წლებში ანკარის ვილაიეთს განაგებდა. 1841 წელს სახელმწიფო სამსახურიდან გადადგა. 1846 წელს მედინაში დასახლდა და პირადი თხოვნით, მაჰმადის საფლავის (შაიხ ალ-ჰარამ) ზედამხედველად დაინიშნა. მედინის ერთ-ერთ გარეუბანში გააშენა მშვენიერი ბაღი, რ-საც შემდგომ „დაუდიე“ უწოდეს. გარდაიცვალა 1851 წელს მედინაში, დასაფლავებულია ხალიფა ოსმანის საფლავის ახლოს.

დაუდ-ფაშას ოჯახის წევრები საქართველოში ორბელიანების ყმები იყვნენ. საქართველოს მთავარმართებელ გენერალ ერმოლოვთან მიმოწერის შედეგად დაუდ-ფაშამ ისინი ყმობიდან გაათავისუფლა, უნდოდა მათი გააზნაურებაც, თუმცა ვერ მოახერხა. ა. გრიბოედოვის 1824 წლის ცნობით, დაუდ-ფაშას საქართველოში გამოუგზავნია თავისი რწმუნებული პეტრე იოსეფაშვილი (იუსუფ-აღა), რომელსაც დაუდის დედა ბაღდადში უნდა წაეყვანა, მაგრამ დედამ მართლმადიდებლურ სამშობლოში დარჩენა ამჯობინა.
დაუდ-ხანი

დაუდ-ხანი (დ. საუკუნის ნახევარი ― გ. საუკუნის ნახევარი) — განჯა-ყარაბაღის ბეგლარბეგი 1625-1633 წლებში, წარმოშობით ქართველი, ალავერდი-ხანის (უნდილაძე) ძე.

დაუდ-ხანი იმ დროის ირანის ცნობილი სარდალი იყო. 1614 წელს მან დაიპყრო გამბრუნი, 1618 წელს არდებილთან შეაკავა ოსმალები და შემდეგ უკუაქცია ისინი. ეწეოდა დიდ სააღმშენებლო საქმიანობას ― ააგო ბაზრები, ქარვასლები და სხვ. დაუდ-ხანს მჭიდრო კავშირი ჰქონდა ქართველ მმართველებთან. ცოლად ჰყავდა თეიმურაზ -ის და ელენე. ახლო ურთიერთობა ჰქონდა გიორგი სააკაძესთან და გარეული იყო მარტყოფის ბრძოლის მომზადებაში. დაუდ-ხანი შაჰის ბრძანებით აჯანყებულ ქართველთა წინააღმდეგ უნდა გამოსულიყო, თუმცა, ავადმყოფობის საბაბით, უარი თქვა ამ ბრძანების შესრულებაზე.

1625 წელს, როგორც შაჰის მოციქული, დაუდ-ხანი მონაწილეობდა თბილისის მახლობლად თეიმურაზ -თან გამართულ მოლაპარაკებაში. იგი ცდილობდა, შაჰ-აბას დაეყენებინა საქართველოს მიმართ უფრო კომპრომისეული პოლიტიკის გზაზე. 1629 წელს ირანში შაჰ-სეფი -ის კარზე დაწინაურებულმა ქართველმა ბატონიშვილმა ხოსრო-მირზამ (როსტომი) მოახერხა დაუდ-ხანის ჩამოქვეითება. 1630-1631 წლებში სეფი -მა დაუდ-ხანი მეჯლისიდან გააძევა. 1633 წელს დაუდ-ხანმა თეიმურაზ -თან ერთად შაჰის წინააღმდეგ აჯანყება მოაწყო. დაუდ-ხანმა ყაჯართა ერთი ჯგუფი წაიყვანა საქართველოში, შემდეგ აჯანყებულებმა ყაჯართა თავკაცები დახოცეს და განჯა-ყარაბაღი დაარბიეს. სეფიმ თეიმურაზს მოსთხოვა დაუდ-ხანის გაცემა, სანაცვლოდ პატიებას შეჰპირდა, მაგრამ თეიმურაზმა შაჰს უარი შეუთვალა. დაუდ-ხანმა ოსმალეთს შეაფარა თავი.
კომპოზიცია (მრავალმნიშვნელოვანი)

კომპოზიცია შეიძლება აღნიშნავდეს:

კომპოზიცია — ლიტერატურული ნაწარმოების მხატვრული ფორმის სხვადასხვაგვარი კომპონენტების ერთობლიობა
კომპოზიცია — მხატვრული ფორმის აგების ცალკეული მომენტების გაერთიანება
კომპოზიცია — მუსიკალური ნაწარმოების სტრუქტურა
კომპოზიცია — ქონებრივი საზღაური სისხლის სამართალდაღვევისათვის
კომპოზიცია — საჭადრაკო შემოქმედების დარგი
დაფნა

დაფნა — მცენარეთა გვარი დაფნისებრთა ოჯახისა. მარადმწვანე ხეშეშფოთლოვანი ორსახლიანი ხეები ან ბუჩქებია. აქვს ქოლგისებრ ყვავილედად შეკრებილი მომწვანო-ყვითელი ყვავილები, მოლურჯო-შავი კურკიანი ნაყოფი.

შეიცავს 2 სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია ხმელთაშუაზღვისპირეთში: 1. კეთილშობილი (ჩვეულებრივი) დაფნა ) ტანდაბალი, 2-12 (ზოგჯერ 20 მ-მდე სიმაღლის ხე ან ბუჩქია. ველურად იზრდება (ან გაველურებულია) კოლხეთსა და სამხრეთ ყირიმში, ზღვის დონიდან მ-მდე სიმაღლეზე, სუბტროპიკული ტენიანი და მშრალი ჰავის პირობებში, ჩვეულებრივ კირქვიან ნიადაგზე. ზოგჯერ ქმნის წმინდა კორომს. კულტივირებულია სამხრეთ ევროპაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში, საქართველოში (ძირითადად კოლხეთში, სადაც გაშენებულია დაფნის პლანტაციები) და სამხრეთ ყირიმში.

გვალვაგამძლეა. კარგად ხარობს ნეშომპალაკარბონატულ დაწრეტილ ნიადაგზე და ვერ იტანს მის დამლაშებას. სინათლის მოყვარულია, თუმცა სუსტი დაჩრდილვა არ ვნებს. უძლებს - 16-17°-მდე ყინვას. მრავლდება თესლით, კალმით (სათბურში) და გადაწვენით (ზაფხულში). ითესება შემოდგომით ან ადრე გაზაფხულზე. აღმოცენების პერიოდი გრძელდება 46-81 დღე. ყვავილობს აპრილში, ნაყოფი ოქტომბერ-ნოემბერში მწიფდება. უხვად იკეთებს ძირკვიდან ამონაყარს, ფოთოლს ორ წელიწადში ერთხელ აგროვებენ. 1 ჰა-დან იძლევა საშუალოდ 1-1,2 ტ მოსავალს.

ხმარობენ სუნელ-სანელებლად საკონდიტრო და საკონსერვო მრეწველობასა და კულინარიაში. მისი ნაყოფის ზეთი სამკურნალოა. მერქანი გამძლე და დრეკადია (აკეთებენ ძვირფას ავეჯს, სხვადასხვა წვრილმან ნივთებს). დაფნა დეკორატიულია, კარგად იტანს კრეჭას. იყენებენ ცოცხალ ღობედ და ბორდიურად.

დაფნის გვირგვინი და ტოტი ძველთაგანვე დიდებისა და გამარჯვების სიმბოლოდ ითვლებოდა;
2. აზორის (ანუ კანარის) დაფნა გავრცელებულია მადეირის, კანარისა და აზორის კუნძულებზე, სადაც დაფნისებრთა ოჯახის სხვა სახეობებთან ერთად ქმნის ტენიან სუბტროპიკულ ტყეებს ზღვის დონიდან 700 მ-მდე სიმაღლეზე. მოშენებულია საქართველოს ზოგ ბაღ-პარკშიც. ნაკლებ ყინვაგამძლეა.
დატოტვილულვაშიანები

დატოტვილულვაშიანები — უხერხემლო ცხოველების ქვერიგი ლაყუჩფეხიანი კიბოსნაირების ქვეკლასისა.წყვილი მეორე ანტენა დიდია, ორტოტიანი, მოძრაობის ფუნქციას ასრულებს. მათი სხეულის სიგრძე 0,25— 10 მმ აღწევს და დაფარულია ქიტინოვანი ნიჟარით. ახასიათებთ თაობათა მორიგეობა და პართენოგენეზი. ქვერიგში 380-მდე სახეობაა. უმთავრესად მტკნარ წყალში არიან გავრცელებული, ძალიან იშვიათად — ზღვაში. სხვადასხვა თევზის საკვებია. ზოგ სახეობას (მაგ., დაფნიას) ხელოვნურადაც ამრავლებენ თევზსაშენებისა და აკვარიუმის თევზების საკვებად. ულვაშტოტიანი კიბოები წყლის დაბინძურების საუკეთესო ინდიკატორები არიან — მათი უმრავლესობა მხოლოდ პრაქტიკულად სუფთა ან ოდნავ გაბინძურებულ წყალში ბინადრობს.
ვერა წიგნაძე

ვერა ვარლამის ასული წიგნაძე (დ. 24 სექტემბერი, 1924, ბაქო, აზერბაიჯანი, — გ. 17 ივნისი, 2016, თბილისი, საქართველო) — ქართველი ბალერინა. საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1955). თბილისის საპატიო მოქალაქე (2009). ვერა წიგნაძე 1970 წლამდე იყო ვახტანგ ჭაბუკიანის უცვლელი პარტნიორი.

ბიოგრაფია
1943 წელს დაამთავრა ბაქოს ქორეოგრაფიული სასწავლებელი, 1943–1946 წლებში ცეკვავდა ახუნდოვის სახელობის ოპერისა და ბალეტის თეტრში. 1946 წლიდან თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრის წამყვანი მოცეკვავე გახდა. 1970 წლამდე იყო ვახტანგ ჭაბუკიანის უცვლელი პარტნიორი და ქართული ეროვნული საბალეტო რეპერტუარის დამკვიდრების მონაწილე.

2015 წლის 31 იანვარს თბილისის დიდ საკონცერტო დარბაზში გაიმართა ვერა წიგნაძის 90 წლის იუბილესადმი მიძღვნილი გალა-კონცერტი, რომელშიც მონაწილეობდა ოპერისა და ბალეტის თეატრის საბალეტო დასი და ორკესტრი დავით მუქერიას დირიჟორობით. გალა-კონცერტზე შესრულდა პა დე დეები კლასიკური ბალეტებიდან: „დონ კიხოტი“, „რომეო და ჯულიეტა“, „რაიმონდა“, „ჟიზელი“, „კონკია“ და თანამედროვე ქორეოგრაფების ნომრები.

ოპერისა და ბალეტის თეატრის საბალეტო დასთან ერთად, ღონისძიებაში მონაწილეობდნენ მსოფლიო ბალეტის ვარსკვლავები: იგორ არტამონოვი, ლუდმილა ხიტროვა, კონსტანტინ გერონიკი (მინსკის დიდი თეატრი, ბელორუსი); მეთიუ გოლდინგი (სამეფო ბალეტი, ინგლისი); ანა ციგანკოვა, მაია მახათელი, არტურ შესტიარიკოვი (ნიდერლანდების ნაციონალური ბალეტი); ვიქტორია ჯაიანი, თემურ სულუაშვილი (ჯოფრი ბალეტი, აშშ).
1951 : სტალინური პრემია (მეორე ხარისხის)
1958 : ლენინის ორდენი
1955 : საქართველოს სახალხო არტისტი
1995 : ღირსების ორდენი
2009 : თბილისის საპატიო მოქალაქე
დაღესტნური მთის ცხვარი

დაღესტნური მთის ცხვარი — წმინდამატყლიანი ცხვრის ჯიში. გამოყვანილია დაღესტანში 1934-1950 წლებში, ადგილობრივი (ღუნიბური) უხეშმატყლიანი ნერბის ვიურტემბერგულ ერკემალთან შეჯვარებით. ერკემლის ცოცხალი მასა 80-85 კგ, მაქსიმალური 130 კგ-მდე; ნერბისა 50-55 კგ, მაქსიმალური 95 კგ-მდე. მატყლი თეთრია, ერთგვაროვანი, 8,0-8,5 სმ სიგრძისა, ძირითადად მე-60 ხარისხისა. ნაპარსი იწონის — ერკემლისა 5,5-6,0 კგ, მაქსიმალური 10 კგ-მდე, ნერბისა 3,3 -3,5 კგ, მაქსიმალური 6,5 კგ. სუფთა მატყლის გამოსავალი 52-54%, ნაყოფიერება 130-135 ბატკანი 100 ნერბზე. დაღესტნური ცხვარი კარგად ეგუება მომთაბარე მოვლა-შენახვას. იყენებენ ადგილობრივი უხეშმატყლიანი ცხვრის გასაუმჯობესებლად, გავრცელებულია დაღესტანში.