კონსტანტინოპოლის ბრძოლა (922)

კონსტანტინოპოლის ბრძოლა — ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შეტაკება ბიზანტიურ-ბულგარულ ომებში, რომელიც გაიმართა 922 წლის ივნისში ქალაქ კონსტანტინოპოლთან (თანამედროვე სტამბოლი, თურქეთი) ახლოს. ბრძოლაში ერთმანეთს დაუპირისპირდნენ ბიზანტიის იმპერიისა და პირველი ბულგარეთის სამეფოს ძალები. აღნიშნული ბრძოლა წარმოადგენს 913-927 წლების ბიზანტიურ-ბულგარული ომების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ეპიზოდს.

ზაფხულზე, ბიზანტიის იმპერატორმა რომანოზ ლაკაპინოსმა გაგზავნა ჯარი საქტიკიოსის სარდლობით, რათა შეეჩერებინა ბულგარელთა მორიგი თავდასხმა კონსტანტინოპოლის შემოგარენზე. ბიზანტიელები მოულოდნელად შეიჭრნენ ბულგარელთა ბანაკში, მაგრამ მათი მთავარი ძალების გამოჩენის შემდეგ მძიმე მარცხი იწვნიეს. ბრძოლის ველიდან უკანდახევისას საქტიკიოსი სასიკვდილოდ დაიჭრა და მომდევნო ღამით გარდაიცვალა.

922 წლისთვის ბულგარეთს კონტროლი ჰქონდა დამყარებული ბალკანეთის ნახევარკუნძულის უმეტეს ნაწილზე და აგრძელებდა ბიზანტიის ტერიტორიების გაძარცვას, თითქმის დაუბრკოლებლად. თუმცა ბულგარელებს არ ჰქონდათ ფლოტი, რაც ხელს უშლიდა კონსტანტინოპოლის ალყაში მოსაქცევად. შემდგომი მცდელობები არაბებთან ალიანსის შექმნისთვის, რათა ერთად შეეტიათ ბიზანტიის დედაქალაქზე, უშედეგოდ დასრულდა. სტრატეგიული მდგომარეობა რეგიონში უცვლელი დარჩა მანამ, სანამ 927 წელს არ გაფორმდა სამშვიდობო ხელშეკრულება, რომელმაც ბულგარეთის მეფეებს იმპერატორის ტიტული და ბულგარეთის მართლმადიდებელ ეკლესიას ავტოკეფალია, როგორც სრულფასოვან პატრიარქატს, ოფიციალურად დაუმკვიდრა.

ბრძოლის შესახებ ძირითადი ისტორიული წყაროებია გიორგი ამარტოლის „ქრონიკა“ და იოანე სკილიცეს „ისტორიის მიმოხილვა“.

წინაისტორია
იმპერატორ ვასილი -ის დროს ბიზანტიასა და ბულგარეთს შორის შენარჩუნებული იყო მშვიდობიანი ურთიერთობები. მაგრამ ლეონ -ის ტახტზე ასვლის შემდეგ ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობები გამწვავდა. თავისი მოკლე მმართველობის დროს ბიზანტიის იმპერატორმა ალექსანდრემ უარყო ბულგარეთის მონარქ სიმეონ -ის ელჩები, რომლის ამბიციებიც იმპერატორულ ტიტულზე ვრცელდებოდა. 913 წლის ივნისში ალექსანდრეს სიკვდილის შემდეგ ბულგარეთის მეფემ წარმატებული ლაშქრობა განახორციელა კონსტანტინოპოლში და აიძულა მშვიდობის დადება ბულგარეთისთვის ხელსაყრელ პირობებზე: ბიზანტიელები იძულებული გახდნენ ხარკის გადახდა განეახლებინათ, ჰპირდებოდნენ მცირეწლოვანი იმპერატორი კონსტანტინე -ის დაქორწინებას ბულგარული მეფის ქალიშვილზე და, რაც მთავარია, ოფიციალურად აღიარეს სიმეონის იმპერატორული ტიტული. 914 წელს ბიზანტიაში მოხდა სასახლის გადატრიალება, რის შემდეგაც ახალმა რეგენტებმა გააუქმეს დათმობები ბულგარებისადმი და შეკრიბეს მთელი არმია, მათ შორის ლაშქრები მცირე აზიიდან, რომლის მიზანი იყო ბულგარული საფრთხის ერთხელ და სამუდამოდ დაძლევა. 917 წელს გადამწყვეტ ბრძოლაში ბიზანტიური ჯარები მთლიანად განადგურდა, ხოლო ბულგარელები კვლავ ინარჩუნებდნენ კონტროლს ბალკანეთზე და თავიანთი ყოველწლიური ლაშქრობების დროს კონსტანტინოპოლის კედლებამდე და კორინთოს ყელამდე აღწევდნენ. ბიზანტიელთა ყველა შემდგომი მცდელობა ბულგარული არმიის წინააღმდეგ წარუმატებლობით სრულდებოდა.

მიუხედავად მიწაზე თავისი სამხედრო უპირატესობისა, სიმეონი ხვდებოდა, რომ კონსტანტინოპოლის დაპყრობისთვის მას სამხედრო-საზღვაო ფლოტი სჭირდებოდა. 922 წელს მან ფარულად გაგზავნა ელჩები მაჰდიაში ფატიმიდთა ხალიფატ ალ-მაჰდი აბდულასთან, რათა შეთანხმებოდა ძლიერი არაბული ფლოტის დახმარებაზე. სიმეონმა შესთავაზა გამარჯვების შემთხვევაში ყველა მოპოვებული თანაბრად გაეყოთ: ბულგარები დაეპატრონებოდნენ კონსტანტინოპოლს, ხოლო ფატიმიდურ ხალიფატს შეეძლო აეღო ბიზანტიური მიწები სიცილიასა და სამხრეთ იტალიაში.

ბრძოლა
ბიზანტიელების ყურადღების გადასატანად ფარული ბულგარულ-არაბული მოლაპარაკებებიდან, 922 წლის ზაფხულში ბულგარებმა კამპანია დაიწყეს აღმოსავლეთ თრაკიაში. მათ დაიპყრეს და ალყა შემოარტყეს რეგიონში მდებარე რიგ გამაგრებულ ქალაქს, მათ შორის ვიზესაც. ივნისში მათ კონსტანტინოპოლის გარეუბნებს მიაღწიეს და დაწვეს თეოდორას სასახლე, რომელიც ოქროს რქის ნაპირზე მდებარეობდა.

პასუხად იმპერატორმა რომანოზ ლაკაპენოსმა მოიწვია თაგმების (ბიზანტიის რეგულარული ჯარის ძირითადი სტრუქტურული ერთეული) მეთაურები დღესასწაულზე და მოუწოდა მათ ბულგარების წინააღმდეგ ბრძოლისკენ. მეორე დღეს ერთ-ერთმა მათგანმა, საქტიკმა, თავის ჯარით შეტევა დაიწყო ბულგარელების წინააღმდეგ. იმ დროს, როდესაც ბულგარული ჯარის უმეტესი ნაწილი სოფლის ადგილებში ნადავლის ძებნაში იყო გაფანტული, ბიზანტიელებმა შეტევა მიიტანეს ბულგარულ ბანაკზე და გაანადგურეს მისი მცირერიცხოვანი მცველები. როდესაც ძირითადმა ბულგარულმა ჯარებმა შეტევის შესახებ შეიტყვეს, ისინი ბანაკში დაბრუნდნენ. მძიმე ბრძოლაში ბულგარელებმა ბიზანტიელების მცირერიცხოვან ჯარს გაქცევა აიძულეს და ბიზანტიური ქრონიკოსები ამტკიცებენ, რომ „ბევრი დაიღუპა“. უკან დახევისას საქტიკის ცხენი მდინარის ნაპირზე ლამში ჩაიჭედა და ბიზანტიელების მეთაური მძიმედ დაიჭრა. მისმა მებრძოლებმა შეძლეს ცხენის ამოყვანა ლამიდან და სარდლის ცოცხლად გადაყვანა ვლახერნამდე. საქტიკიოსი დატოვეს წმინდა მარიის ვლახერნის ეკლესიაში, სადაც მიღებული ჭრილობის შედეგად მომდევნო ღამეს გარდაიცვალა.

შედეგები
სიმეონ -ის გამარჯვების შემდეგ მან წერილები გაუგზავნა კონსტანტინოპოლის პატრიარქ ნიკოლაი მისტიკს და იმპერატორ რომან ლაკაპინოს თანამგზავრ კონსტანტინე -ს, მშვიდობის მოლაპარაკებების შეთავაზებით. თუმცა მისი მიზანი იყო მოლაპარაკებების გაჭიანურება, რათა ელჩები დაბრუნებულიყვნენ ფატიმიდებთან. ამავე დროს, მიუხედავად წერილობითი დიპლომატიური ურთიერთობისა სიმეონ -სა და პატრიარქს შორის, სამხედრო მოქმედებები არ წყდებოდა. რამდენიმე კვირის შემდეგ ბულგარეთის არმია თავს დაესხა და დაიპყრო ადრიანოპოლი — ბიზანტიის ფრაქიის უმნიშვნელოვანესი ქალაქი. ამ მოვლენის შემდეგ კონსტანტინოპოლში გაჩნდა შიში, რომ ბულგარელები ქალაქს ალყას შემოარტყავდნენ. ბიზანტიელები ცდილობდნენ სიმეონ -ის დაშინებას, ემუქრებოდნენ უნგრელების, პაჭანიკების და კიევის რუსეთის თავდასხმით, ბულგარეთის ჩრდილოეთით, როგორც ეს მოხდა 894-896 წლების ბულგარეთ-ბიზანტიურ ომში. სიმეონმა კარგად იცოდა, რომ ეს მხოლოდ ფარსი იყო, რადგან ბიზანტიის იმპერიას ამის ძალა არ გააჩნდა.

ამავე დროს, ალ-მაჰდი აბდულამ, დააკმაყოფილა ბულგარეთის შეთავაზება დათავისი ელჩები სიმეონ -ის კარზე გაგზავნა, თუმცა უკანა დაბრუნების გზაზე მათი გემი ბიზანტიელებმა დააპატიმრეს. ბულგარელები კვლავ ფლობდნენ ბალკანეთის ნახევარკუნძულის მნიშვნელოვან ნაწილს და 924 წელს დაიპყრეს ბიზანტიის მოკავშირე სერბია, თუმცა ფლოტის არქონის გამო ვერ განახორციელეს კონსტანტინოპოლის საბოლოო აღება. ომი გაგრძელდა სიმეონ -ის გარდაცვალებამდე 927 წელს, როდესაც მისმა შვილმა, პეტრე ბულგარელმა (927-969), ბიზანტიელებთან მშვიდობის ხელშეკრულება გააფორმა. ამ შეთანხმებით ბიზანტიამ აღიარა ბულგარელი მონარქების იმპერატორული ტიტული და ბულგარული მართლმადიდებელი ეკლესიის სრული დამოუკიდებლობა, როგორც ავტოკეფალური პატრიარქატი. ამის სანაცვლოდ ბულგარეთმა დაუთმო ფრაქიაში მდებარე სიმეონ -ის მიერ 917 წლის შემდეგ დაპყრობილი ტერიტორიების დიდი ნაწილი.