არა მშვენიერი

არა მშვენიერი (ან არა ლამაზი, ) — ლეგენდარული სომეხი მეფე და გმირი. იგი ლეგენდარული მეფის, არამის ვაჟი და სომეხთა წინაპრის, ჰაიკის შთამომავალია. მკვლევართა შეფასებით, არა, არამი და ჰაიკი თავდაპირველად ღვთაებები იყვნენ, რომლებიც შემდგომში გადაიქცნენ ლეგენდარულ ადამიან გმირებად. არა განასახიერებდა მკვდართა და აღდგომილთა ღვთაებას და ითვლება, რომ იგი განასახიერებდა ნაყოფიერებას ინდოევროპული მითოლოგიის სამწევრიან სისტემაში, რომელიც მოიცავდა სუვერენიტეტს, ომსა და ნაყოფიერებას — ჰაიკისა და არამის მსგავსად.

არას შესახებ გადმოცემულია ცნობილი ლეგენდა, რომლის მიხედვითაც ასურეთის დედოფალი სემირამიდა (სომხურად — შამირამი), აღფრთოვანებული სომეხი მეფის სილამაზით, ომს უცხადებს სომხეთს, მისი დატყვევებისა და ცოცხლად წამოყვანის მიზნით. ომის დროს არა იღუპება, რის შემდეგაც სემირამიდა ცდილობს მის გაცოცხლებას.

სახელი
სახელი „არა“ (ასევე გვხვდება , ფორმით) ეტიმოლოგიურად გაურკვეველია, თუმცა ფონოლოგიურად ახლოს დგას ინდოევროპული ძირის სომხურ შთამომავლებთან, როგორიცაა – 'კაცი'; ამ ძირის ზოგიერთი წარმონაქმნი იწყება მარცვლით, მაგალითად, – 'გულადი'. ფოლკლორულ გმირ „არი არმანელს“ მიიჩნევენ არა მშვენიერის ვერსიად. ასევე შედარებულია სახელი ბერძნულ ომის ღმერთ „არესთან“, ავესტაში მოხსენიებულ ფიგურ „არასთან“, ასევე პლატონის დიალოგში „სახელმწიფო“ (მითოსი ერზე) მოთხრობილ პერსონაჟ ერთან, რომელიც სიკვდილის შემდეგ ბრუნდება სიცოცხლეში. სომხურ ტრადიციაში არას სახელს უკავშირებენ არარატის მთის, აირარატის პროვინციისა და არაგაწის მთის სახელებს.

წარმოშობა და პარალელური მითი
მეცნიერების აზრით, არა და სხვა ლეგენდარული სომეხი წინაპრის — ჰაიკის შთამომავლები თავდაპირველად ღვთაებები იყვნენ, რომლებიც შემდგომში გადაიქცნენ ლეგენდარულ ადამიან გმირებად. არა თავდაპირველად წარმოადგენდა მკვდართა და აღდგომილთა ღვთაებას, რომელიც განასახიერებდა აგრარულ ციკლს — ბუნების სეზონურ სიკვდილსა და აღორძინებას ზამთარსა და გაზაფხულში. სტეპან ახიანი და ჟორჟ დუმეზილი მიიჩნევენ, რომ ჰაიკი, არამი და არა მშვენიერი შეესაბამებიან ინდოევროპული მითოლოგიის სამწევრიან სისტემას — სუვერენიტეტს, ომსა და ნაყოფიერებას შესაბამისად. თავის მხრივ, არას მოწინააღმდეგე შამირამი შეიძლება ასახავდეს უძველესი სომხური დედა-ღმერთის სახეს, რომელიც მოგვიანებით გაიყო სომხური პანთეონის სამ ღვთაებად: ანაჰიტად, ასტღიკად და ნანედ. არმენ პეტროსიანის მიხედვით, არას სიკვდილი შამირამის ხელით აღნიშნავს სომხური მითოლოგიის „წმინდა წინაპართა ეპოქის“ დასასრულს და „ისტორიის“ დასაწყისს.

პარალელები და გვიანი ანარეკლები
არა მშვენიერი ითვლება სომხური ვერსიად ახლო აღმოსავლურ მითად წარმოდგენილი ლამაზი მამაკაცის სახისა, რომელიც ღვთაების ვაჟია ან საყვარელი. ამ მითის სხვა ვარიანტებია: ისთარი და თამუზი (ინანა და დუმუზი), აფროდიტე და ადონისი, კიბელე და ატისი. ასევე შედარებულია ჰერმაფროდიტოს და ეროს-კუპიდონის ფიგურებთან. ჯეიმზ რ. რასელის აზრით, მოვსეს ხორენაცის მიერ მოთხრობილი ლეგენდა, სავარაუდოდ, წარმოადგენს მითის იმ ვერსიას, რომელიც ასახავს კიბელესა და მის ლამაზ შვილსა და საყვარელს — ატისს, რომელიც კვდება და გაზაფხულის მოსვლით ცოცხლდება.

სომხურ ისტორიულ ეპოსში „სპარსეთის ომი“ (რომელიც გადმოცემულია საუკუნის წყაროში — ბუზანდარანის ისტორია), მუშეღ მამიკონიანი შეესაბამება არას ფიგურას — მას კოშკზე ათავსებენ, რათა მითიური არსებები — არლეზები — მის გაცოცხლებას ცდილობდნენ. სომხეთის გაქრისტიანების შემდეგ წმინდა სარქისის კულტმა შეითავსა არას ძველი კულტის ზოგიერთი ელემენტი. ეპოსის გმირი „პატარა მხერი“, სომხური ეროვნული ეპოსიდან სასუნის განრისხებულნი, ასევე უკავშირდება არას მითს — იგი კლდეში იმალება და ელოდება ხელმეორედ დაბადებას. არი არმანელი, რომელიც არას პოპულარული ფოლკლორული ვერსიაა, ასევე კლდეშია ჩაფლული ან ქვად ქცეული და შემდგომ ცოცხლდება. საუკუნის ისტორიკოსი თოვმარუნი წერს, რომ ვანის სიახლოვეს არსებული სოფელი ლეზკი ითვლებოდა იმ ადგილად, სადაც არა აღდგა მკვდრეთით. სოფლის სახელწოდება უკავშირდება სომხურ ძირს , როგორც — 'ლოკვა', რაც უკავშირდება არლეზების მიერ არას ჭრილობების ალოკვის წარმოდგენას. ეს ტრადიცია ჯერ კიდევ შემორჩენილი იყო სოფლის მოსახლეობაში საუკუნეში.

პლატონის მითოსი ერზე
 საუკუნიდან მოყოლებული, მკვლევარები ხშირად აკავშირებენ არას ლეგენდას ერის მითთან, რომელიც მოთხრობილია პლატონის დიალოგში — სახელმწიფო (10.614–10.621). ამბავი იწყება იმით, რომ პამფილიელი ერი (, ბრუნვის ფორმა: ), არმენიოსის ვაჟი, ბრძოლაში იღუპება. როცა ბრძოლის ველზე დაღუპულთა ცხედრებს აგროვებენ, ათი დღის შემდეგ ერის სხეული უვნებლად არის შენახული. ორი დღის შემდეგ, დაკრძალვის ცერემონიისას, იგი კვლავ ცოცხლდება და ჰყვება სულთა სამყაროში გადავლილ გზაზე, მათ შორის, რეინკარნაციის იდეასა და ციური სფეროების შესახებ. თხრობაში ასევე ხაზგასმულია მორალური ადამიანების დაფასება და არამორალური სულების დასჯა სიკვდილის შემდეგ. არმენ პეტროსიანის თანახმად, პლატონის ვერსია ასახავს ლეგენდის საწყის ფორმას, სადაც ერი (არა) აღდგება მკვდრეთით. ჯეიმზ რასელი ვარაუდობს, რომ ერის მითოსი წარმოიშვა არას ლეგენდის ვერსიიდან, რომელიც ზოროასტრიზმის გავრცელების შემდეგ გადაკეთდა ზოროასტრიულ წარმოდგენებთან შესათავსებლად. სწორედ ამიტომაც ლეგენდიდან გამორიცხულია შამირამი და არლეზები, და ყურადღება გადატანილია სულის მოგზაურობაზე — მსგავსად ზოროასტრიულ არვირაფის ნარატივთან.

ისტორიული პარალელები
მითოლოგიური შრეების გარდა, არასა და შამირამის ლეგენდაში ასახული შეიძლება იყოს ასურეთსა და ურარტუს შორის არსებული ისტორიული დაპირისპირება. ლეგენდარული შამირამი (სემირამიდა) ემყარება რეალურ ისტორიულ ფიგურას — ასურეთის დედოფალ შამურამატს, რომელიც ძვ.წ საუკუნეში იბრძოდა. მკვლევრები ასევე მიუთითებენ არას მამის — არამისა და ურარტუს მეფე არამეს სახელების მსგავსებაზე. დევიდ მარშალ ლანგი თვლის, რომ არამე და არა შეიძლება ერთი და იგივე ფიგურა იყვნენ. მ. ჩაინი ვარაუდობს, რომ არა შეიძლება იყოს კავშირში ინუშპუასთან — მენუას ვაჟთან და თანამმართველთან, რომელიც ერთ-ერთ უძველეს წყაროშია მოხსენიებული. თუმცა, ამ ისტორიული პარალელების უმეტესობა მკვლევართა მიერ აღიქმება როგორც ლეგენდის მითოლოგიურ ბირთვზე დამატებული გვიანი შრე.

ლეგენდა
ლეგენდის მიხედვით, როგორც მას მოვსეს ხორენაცი და ანონიმური ქრონიკა ძველი ისტორია გადმოსცემენ (ადრე მიეწერებოდა სებადოსს), ასურეთის დედოფალი სემირამიდა (სომხურად — შამირამი) მშვენიერ სომეხ მეფეზე შეყვარებული იყო და სთხოვა მას დაქორწინება. როცა არა მის შეთავაზებას უარით პასუხობს, შამირამი გატაცებული ვნებით აგროვებს ასურეთის ლაშქარს და ომს უცხადებს სომხეთს. ბრძოლაში შამირამი იმარჯვებს, თუმცა არა იღუპება, მიუხედავად მისი მცნების, რომ ცოცხლად უნდა შეეპყროთ იგი. კონფლიქტის გამწვავების თავიდან ასაცილებლად, შამირამი, რომელსაც ჯადოქრად აღიარებდნენ, გადაასვენებს არას ცხედარს და იწყებს ლოცვას ღმერთებისადმი — არლეზებისადმი, რათა აღედგინათ არა მკვდრეთით. როცა სომხები შურის საძიებლად უტევენ, შამირამი ერთ-ერთ თავის საყვარელს არასთან აიგივებს და ავრცელებს ხმას, რომ ღმერთებმა მართლაც აღადგინეს არა. ამით არწმუნებს სომხებს, რომ აღარ გააგრძელონ ბრძოლა. ერთ-ერთი გამონაკლისი ტრადიციის თანახმად, შამირამის ლოცვა მართლაც უსრულდება და არა ცოცხლდება.

გენეალოგია
მოვსეს ხორენაცის თხზულებაში — სომხეთის ისტორია — არა მშვენიერი წარმოდგენილია როგორც არამის ვაჟი და სომეხთა ლეგენდარული წინაპრის — ჰაიკის შთამომავალი. ხორენაცის ცნობით, არას ჰყავდა ვაჟი სახელად კარდოსი, რომელიც შეეძინა მის მეუღლესთან — ნუარდთან (ნვარდს). შემდგომში სემირამიდამ სიყვარულით გარდაცვლილი არას პატივსაცემად მას სახელი არათი შეუცვალა. არა/კარდოსი, რომელიც მამის სიკვდილის დროს თორმეტი წლის იყო, სემირამიდამ სომხეთის მმართველად დანიშნა, თუმცა მოგვიანებით იგი დაიღუპა ომში თავად სემირამიდას წინააღმდეგ.

მამობრივი გენეალოგიური ხაზი, როგორც მას ხორენაცი გადმოგვცემს:

ჰაიკი
არამანეაკი
არამაისი
ამასიე
გეღამი
ჰარმაი
არამი
არა მშვენიერი

კულტურული ასახვა
არა და შამირამი გამოსახულია ვარდგეს სურენიანცის 1899 წლის ნამუშევარში. სომეხმა მწერალმა ნაირი ზარიანმა ლეგენდის მიხედვით დაწერა ტრაგედია სახელწოდებით 'არა გეღეციკი' („არა მშვენიერი“).