iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მარდაკიანის დენდრარიუმი

მარდაკიანის დენდრარიუმი განლაგებულია აფშერონის ნახევარკუნძულზე მარდაკიანის დასახლებაში, ბაქოდან 40 კმ. მოშორებით. ტერიტორია რომელზეც განლაგებულია დენდროლოგიის ინსტიტუტი 1895-1920 წლებში იყო ნავთობის მილიონერის და ფილანტროპის მურთუზ მუხტაროვის საკუთრება.

ისტორია
1926 წელს აფშერონის ნახევარკუნძულზე მარდაკიანის დასახლებაში ყოფილი კოლმეურნეობის ბაზაზე შეიქმნა ინსტიტუტის აღმოსავლეთ-კავკასიური ფილიალი ცნობილი აკადემიკოსის და ბოტანიკოსის ნ. ი. ვავილოვის მიერ.
1930 წელს ფილიალი შევიდა საკავშირო მცენარეულობის ინსტიტუტის სისტემაში.
1936 წელს მიიღო საცდელი მშრალი სუბტროპიკების სადგურის სახელწოდება.
1945 დან - 1964 წლამდე აქ განლაგებული იყო მებაღეობის ინსტიტუტის სამეცნიერო-ექსპერიმენტული ყურძნისა და სუბტროპიკული ხილის ბაზა.
1945 დან - 1963 წლამდე აქ ტარდებოდა სამუშაოები ზეითუნის ხილის, ბროწეულისა და აღმოსავლური ხურმის ჯიშების გამოყვანასთან დაკავშირებით.
1964 დან - 1966 წლებში ინსტიტუტი შედიოდა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ჯანდაცვის სამინისტროს დაქვემდებარებაში.
1966 წელს გადაეცა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ბოტანიკის ინსტიტუტი.
2014 წლიდან აზერბაიჯანის მეცნიერებათა აკადემიის გადაწყვეტილებით მიიღო დენდროლოგიის ინსტიტუტის სახელწოდება. დღესდღეობით დენდროლოგიის ინსტიტუტი არის მსოფლიო ბოტანიკური ბაღების წევრი. ინსტიტუტი თანამშრომლობს მსოფლიოს 100 ბოტანიკურ ბაღთან.

სურათები
აზერბაიჯანის სამედიცინო მუზეუმი

აზერბაიჯანის სამედიცინო მუზეუმი — მუზეუმი აზერბაიჯანში, ბაქოში. მუზეუმის შექმნა, ჩამოყალიბება და განვითარება უშუალოდ დაკავშირებულია აზერბაიჯანის მედიცინის ისტორიასთან.

ისტორია
აზერბაიჯანის სამედიცინო ინსტიტუტი — მუზეუმი ბაქოში, შეიქმნა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ჯანდაცვის სამინისტროს 1984 წლის 2 ივლისის ბრძანებით. ოფიციალურად გაიხსნა 1986 წლის 29 იანვარს.

ექსპოზიცია
მუზეუმში წარმოდგენილია აზერბაიჯანული მედიცინის განვითარების ისტორია უძველესი დროიდან. მის ექსპოზიციებს წარმოადგენენ ფოტოები, წიგნები, ინსტრუმენტები, ანატომიური პრეპარატები, გამოჩენილი აზერბაიჯანელი ექიმების პირადი ნივთები. მუზეუმის ექსპოზიცია მუდამ იზრდება.

მუზეუმის პირველ დარბაზში დგას აბუ ალი იბნ სინას ბიუსტი. მუზეუმში ასევე ინახება ფოტოები, რომლებიც გაკეთებულია ხელნაწერ „საექიმო მეცნიერების კანონებიდან“ (1143 წ.), რომელსაც სწავლობენ ევროპის სხვადასხვა სამედიცინო უნივერსიტეტებში.

მეორე დარბაზში განლაგებულია შუა საუკუნეების ქირურგიული ინსტრუმენტები და - საუკუნის ტრაქტატები, რომელთა ორიგინალებიც ინახება ხელნაწერთა ინსტიტუტში.

მესამე დარბაზში განლაგებულია უამრავი ფოტო და დოკუმენტი, რომელიც მიეკუთვნება სამედიცინო დაწესებულებებს, რომლების კეთილმოწყობილი იყვნენ საუკუნის დასაწყისის ბაქოს მენავთობე მილიონერების მიერ.

მეოთხე დარბაზში წარმოდგენილია მედიცინის განვითარება აზერბაიჯანის სახალხო რესპუბლიკის არსებობის დროს. ასევე ინფორმაცია ბაქოს სახელმწიფო უნივერსიტეტის შენობის, მისი პირველი რექტორების - ქირურგ ვასილი რაზუმოვსკის და ნევროპათოლოგ სერგეი დავიდენკოს შესახებ.

მეხუთე დარბაზში წარმოდგენილია ინფორმაცია საბჭოთა აზერბაიჯანის მედიცინის მოწყობის შესახებ.

ბოლო დარბაზი მიძღვნილია აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის ილჰამ ალიევის ხელმძღვანელობით ჩატარებულ საქმიანობას ჯანდაცვის საკითხებთან დაკავშირებით.
შემახის ციხე

შემახის ციხე — ციხესიმაგრე აზერბაიჯანის ქალაქ შემახაში. იგი ააგეს ქალაქის თავდაცვის მიზნით შუა საუკუნეებში.

ისტორია
- საუკუნეებში ქალაქმა ეკონომიკური და კულტურული პროგრესი განიცადა. ამ ეკონომიკურმა და კულტურულმა პროგრესმა საშუალება მისცა ქალაქს გადაეკეთებინა და გაუმჯობესებინა გარკვეული რიგი თავდაცვითი ნაგებობები. 1045 წელს შირვანშაჰ გუბადის მიერ (1043-1049 წწ.) წლებში აღიმართა ახალი თეთრი ქვის კედელი რკინის კარით.

სსრკ-ის დროს არქეოლოგებმა გათხრების დროს აღმოაჩინეს კედელი, რომელიც აშენებული იყო შირვანშაჰ გუბადის მიერ შემახაში.

მეორე შიდაციხე გიულისტანი აღადგინეს საუკუნეში.
კალე-ი ბუგურტი

კალე-ი ბუგურტი , ან კალე-ი ბუგურდი, ასევე ცნობილი, როგორც ბუგურდი — შუასაუკუნის ციხე, რომელიც განლაგებულია შემახიდან 20 კმ. მოშორებით. სოფელ კალე-ი ბუგურტის მახლობლად, მთის მწვერვალზე..

ისტორია
ციხე, რომელიც განლაგებულია მთებში, ვინაიდან იგი იყო აუღებელი მტრისთვის, წარმოადგენდა შირვანშაჰების რეზიდენციას და გამოიყენებოდა თავშესაფარად შირვანშაჰებისათვის მტრის შემოსევის დროს. საუკუნის ვენეციელი მოგზაური ჯიოვან მარიო ანჯონელო, აღნიშნავდა ციხის აუღებლობას მისი განლაგების გამო და აღნიშნავდა ასევე მის სიდიდეს, რომელიც არ ჩამოუვარდებოდა ქალაქს. არქეოლოგი ი. შებლიკინი გამოთქვამდა აზრს, რომ კალე-ი ბუგურტი წარმოადგენდა შირვანშაჰთა უკანასკნელ თავშესაფარს დედაქალაქის აღების შემდეგ.

მას შემდეგ, რაც სეფიანთთა სახელმწიფო მმართველმა ისმაილ -მა 1501 წელს აიღო ქალაქი ბაქო, მისმა ჯარმა ალყა შემოარტყა კალე-ი ბუგურტს, მაგრამ მისმა ჯარმა მისი აღება ვერ შესძლო. ასევე უშედეგოდ დამთავრდა გიულისტანის და სუხრაბი ციხეების აღებაც.

შაჰრუჰ შირვანსაჰის მმართველობის წლებში (1536-1538) სალიანში ვინმე კალანდარ-დერვიშის ხელმძღვანელობით მოხდა აჯანყება. აჯანყებულებმა აიღეს ქალაქი შემახა. თვითონ შაჰრუჰი და დიდებულები შეეფარნენ კალე-ი ბუგურტს. შემდგომ აჯანყებულებს შორის მოხდა განხეთქილება და მათ უკან სალიანისკენ დაიხიეს. შირვანის ამირები გამოვიდნენ ციხიდან და სასტიკად ჩაახჩეს აჯანყება.

1538 წლის გაზაფხულზე სეფიანთა 20 ათასიანი ჯარი შაჰის ძმის ელქას მირზას მეთაურობით, რომელიც იყო გაძლიერებული ყარაბაღისა და მუღანის მოხალისეებით, კვლავ დაიძრა შირვანზე და აიღო შემახა. იმის მიუხედავად, რომ ციხეში არ იყო საკმარისი სურსათ-სანოვაგე, იგი მაინც რამდენიმე თვის განმავლობაში უწევდა წინააღმდეგობას დამპყრობლებს. შაჰმა გაიგო ციხის მცველების სიმამაცეზე და განრისხებულმა გამოაგზავნა უზარმაზარი ჯარი. სეფიანთთა ჯარი აღჭურვილი იყო ქვემეხებით, რის გამოც ალყაშმორტყმულები იძულებულნი გახდნენ დანებებოდნენ ყიზილბაშებს. ასევე ყიზილბაშებმა შესძლეს კალა-ი ბუგურტის აღებაც, რომელშიც იმალებოდნენ შემახას დიდგვაროვნები. შირვანის ამირები დასაჯეს სიკვდილით, ხოლო უკანასკნელი შირვანშაჰი შაჰრუჰი კი თავრიზში იქნა ჩაყვანილი, სადაც მას თავი მოჰკვეთეს.

ციხეში არის მიწისქვეშა გასასვლელი, რომელიც წყაროს უკავშირდება.
ჩირაღ-კალა

ჩირაღ-კალა — ციხე-მნათობი (ჩირაღდანი) ან მნათობი (ჩირაღდანი) - კოშკი) — ციხე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, შაბრანიდან 20-25 კმ. მოშორებით, გალა-ალთის დასახლების მახლობლად, მთის მწვერვალზე, გილგილჩაის დამცავი კედლის ციტადელი, რომელიც განლაგებულია დიდი კავკასიის ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ქანობზე. აზერბაიჯანის მთავრობის მიერ შეყვანილია მსოფლიო მნიშვნელობის არქიტექტურული ძეგლების ნუსხაში..

ციხის ისტორია
ციხე აღმართულ იქნა — საუკუნეებში. სპეციალისტთა ვარაუდით ამ ციხეს გააჩნდა დაზვერვის ფუნქცია. მისი ადგილმდებარეობა იძლეოდა საშუალებას დაეზვერა და ეკონტროლებინა დიდი ტერიტორია. როდესაც კოშკში იტყობდნენ საშიშროების შესახებ კოშკის მესვეურნი ცეცხლს უკიდებდნენ აქ გამზადებულ ფიჩხებს და ცეხლისა და კვამლის მეშვეობით ატყობინებდნენ მოსახლეობას მტრის შემოსევის შესახებ. სავარაუდოდ ეს გახდა ციხის დასახელების საფუძველი: „ჩირაღგალა - ციხე ჩირაღდანი“.

ბაქოსა და დერბენტის კოშკებთან ერთად იგი შედიოდა კასპიისპირეთის თავდაცვით ნაგებობათა ქსელში. იგი ასრულებდა თავდაცვით ფუნქციას მე-18 საუკუნემდე. ბოლო 200 წლის განმავლობაში იგი თითქმის განადგურდა.

ნაწილობრივ ციხე დაინგრა 1931, 1963-64 და 1980 წწ. საუკუნის მეორე ნახევარში ციხის ზედა ნაწილი შეკეთდა.

არქიტექტურა და გეგმა
ციხე თავისი გეგმით წარმოადგენს არასწორ მართკუთხედს. ჩრდილო-აღმოსავლეთით მას ერტყის ღრმა თხრილები. მშენებლობის დროს ადგილობრივი რელიეფი მაქსიმალურად იქნა გამოყენებული.

ციხის კოშკიც და კედლებიც ნაშენებია გამოუთლელი ქვებით. წყობაში ასევე ვლინდება გამომწვარი აგურებიც. ციხე შედგება ერთი ძირითადი და 16 დამხმარე, მომცრო ზომის კოშკისგან. მთავარი კოშკის გარდა ძველებური იერსახე შენარჩუნებული არ აქვს არც ერთ კოშკს მთავარის გარდა. მე-2, მე-3 და მე4 კოშკებს შორის შენარჩუნებულია კედელიც.

ციხის კოშკი იძლევა ვიზუალური დათვალიერების საშუალებას რამდენიმე ათეული კილომეტრის მანძილზე. ასე, მაგალითად მთავარი კოშკიდან შესაძლებელია მთა ბეშბარმაღის დანახვა. ხალილოვის ვარაუდით, აქ შესაძლებელია მუდმივად განლაგებულიყო სამხედრო გარნიზონი.

სილუეტის მიხედვით ჩირაღ-კალა წააგავს ბაქოში არსებულ ქალწულის კოშკს. კოშკის ქვედა ნაწილი შეესაბამება ამიერკავკასიისა და შუა აზიის ადრინდელ შუასაუკუნეთის ზოგიერთ ძეგლს.
ბაბა-დერვიში

ბაბა-დერვიში — ადამიანის უძველესი სადგომის აღმოჩენის ადგილი აზერბაიჯანში, ქალაქ ყაზახისგან 2 კმ. მოშორებით, მდინარე აღსთაფის მარცხენა ნაპირზე. არქეოლოგიური გათხრები ხორციელდებოდა 1958 წლიდან 1966 წლამდე. შედეგად აქ აღმოჩენილია ადამიანის უძველესი სადგომის სამი ფენა. აზერბაიჯანის სახელმწიფოს მიერ შეყვანილია მსოფლიოს მნიშვნელობის არქეოლოგიურ ძეგლთა ნუსხაში.

კულტურული ფენა
ქვედა ფენა მიეკუთვნება ჩვ.წ. ათასწლეულს. ამ ფენაში აღმოჩენილია მრგვალი და ნახევრად მიწაში ნაშენები სახლები, თიხის ჭურჭელი, ძვლისგან დამზადებული თოხი, ნემსი, და სხვადასხვა სახის ცხოველებისგან დამზადებული ნივთები და სხვა.

შუა ფენაში, რომელიც მიეკუთვნება ჩვ.წ. ათასწლეულს, აღმოჩენილია გამოუმწვარი აგურებისგან ნაშენები მრგვალი სახლები, შავი და წითელი ფერის თიხის ჭურჭელი სხვადასხვა სახის ორნამენტებით, ცხოველების ფიგურები, რკინის სადნობი ღუმელები, სპილენძის საგნები, ხორბლის ნარჩენები და სხვა. ზედა ფენა მიეკუთვნება ჩვ.წ. ათასწლეულის ბოლოს — ათასწლეულის დასაწყისს.

ქვედა ფენა წარმოადგენს შულავერი-შომის კულტურის ძეგლს, შუა — მტკვარ-არაქსის, ზედა — განჯა-ყარაბაღულ კულტურა. არქეოლოგიურმა გათხრებმა გვაჩვენა, რომ ბაბა-დერვიშის დასახლების მოსახლეობა ეწეოდა მესაქონლეობასა და მიწადმოქმედებას, თიხის დამუშავებას, კერავდა, ამუშავებდა რკინას.
ყარაქეფექთეფე

ყარაქეფექთეფე — ბრინჯაოს ხანის მრავალფენოვანი ძეგლი-დასახლება კურუჩაისა და კენდელენჩაის მდინარეების აუზში ქალაქ ფიზულისთან აზერბაიჯანში.

ძეგლი აღმოჩენილი იქნა გ. ისმაილოვოვის მიერ 1961-1971 წლებში ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების დროს. გათხრების შედეგად აღმოჩენილი იქნა შუა ბრინჯაოს ხანის საგნები, რომელიც აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე იწყება ჩვ.წ. ათასწლეულის მეორე ნახევრიდან. სხვადასხვა სახის მასალები ახასიათებს მილი-ყარაბაღის კულტურას.

ისმაილოვი ასევე მიაკუთვნებს დასახლებას ყარაბულაღის ყურღანს, რომელიც განლაგებულია კენდელანჩაის მარჯვენა ნაპირზე და რომელიც იქნა შესწავლილი ალექსანდრე ივანოვსკის მიერ 1898 წელს.
სპარტაკ ფარჯიანი

სპარტაკ ფარჯიანი (დ. 26 ივნისი, 1957, მესტია, სვანეთი, საქართველო) — ქართველი რეჟისორი და სცენარისტი.

ბიოგრაფია
სპარტაკ ფარჯიანი დაიბადა 1957 წლის 26 ივნისს, მესტიაში. 1983 წელს დაამთავრა საქართველოს შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალური ინსტიტუტი, 1983-1985 წლებში მუშაობდა მცხეთის სახალხო თეატრში დამდგმელ რეჟისორად, 1986 წლიდან კინოსტუდია „ქართულ ფილმში“. ავტორი და რეჟისორია 10-მდე დოკუმენტური ფილმის. როგორც მსახიობი გდაღებულია რამდენიმე მხატვრულ ფილმში. 1986 წლიდან არის საქართველოს კინემატოგრაფისტთა კავშირის წევრი.

ფილმოგრაფია
რეჟისორი
„მაცხოვარი ლატალისა“ (2008) - დოკუმენტური ფილმი
„გზა წარსულიდან მომავლისკენ“ (2010) - დოკუმენტური ფილმი
„სვანეთი ცოცხალი მითი“ (2011) — დოკუმენტური ფილმი
„გარდაცვალება ახალი სიცოცხლის დასაწყისი“ (2011) — დოკუმენტური ფილმი
„სვანეთი კულტურული მემკვიდრეობის საუნჯე“ (2015) — დოკუმენტური ფილმი
„ხოჩა მარე“ (2020) — დოკუმენტური ფილმი
„ლაგუშედა“ (2021) — დოკუმენტური ფილმი
„კეთილარს საქმენი შენი“ (2021) — დოკუმენტური ფილმი
„შოთა ჩართოლანის ღვაწლი ქართულ არქეოლოგიაში“ (2023) — დოკუმენტური ფილმი
„საგანძურის შეუვალი მცველი“ (2023) — დოკუმენტური ფილმი
„საქმემან შენმა გამოგაჩინოს“ (2024) — დოკუმენტური ფილმი

სცენარისტი
„მაცხოვარი ლატალისა“ (2008) - დოკუმენტური ფილმი
„გარდაცვალება ახალი სიცოცხლის დასაწყისი“ (2011) - დოკუმენტური ფილმი
„სვანეთი ცოცხალი მითი“ (2011) - დოკუმენტური ფილმი
„სვანეთი კულტურული მემკვიდრეობის საუნჯე“ (2011) -დოკუმენტური

მსახიობი
„შეყვარებული კულინარის 1001 რეცეპტი“ (1996) - მხატვრული ფილმი
„სვანი“ (2007) - მხატვრული ფილმი
„მაიტა ნასოსი“ (2010) - მხატვრული ფილმი
„დედე“ (2017) - მხატვრული ფილმი

პრიზები
„მაცხოვარი ლატალისა“ (2008) პრიზი - საუკეთესო დოკუმენტური ფილმისათვის - საერთაშორისო მართმადიდებლური ფილმების ფესტივალი „წმინდა ანდრიას ჯვარი“ (ბათუმი) (2008)
„გარდაცვალება ახალი სიცოცხლის დასაწყისი“ (2011) პრიზი - საუკეთესო რეჟისურისთვის - კიევის საერთაშორისო მართმადიდებლური ფილმების ფესტივალი „პოკროვი“ (2011)
„გარდაცვალება ახალი სიცოცხლის დასაწყისი“ (2011) დიპლომი - ეკლესიური შემწყალებლობის უნიკალური გამოცდილებისათვის - მოსკოვის საერთაშორისო კინოფესტივალი „როდონეჟი“ (2011)
„სვანეთი ცოცხალი მითი“ (2011) სიგელი - საერთაშორისო მართმადიდებლური ფილმების ფესტივალი „წმინდა ანდრიას ჯვარი“ (ბათუმი) (2011)
საბაილის ციხე

საბაილის ციხე — ციხე, რომელიც აშენდა შირვანშაჰი ფარიბურზ -ის ბრძანებით 1234 წელს. ეს ციხე განლაგებულია ბაილოვზე ბაქოს მახლობლად აზერბაიჯანის ერთ-ერთ კუნძულზე. შემდგომ ამ ციხეს უწოდებდნენ საბაილის ციხეს, შაჰრი საბას, შაჰრი ნაუს, წყალქვეშა ქალაქს, ქარავან-სარაის, ბაილოვოს ქვებს და ა.შ.

თქმულებებით მოცული ციხე ბოლო დრომდე წყლით იყო დაფარული და განლაგებული იყო 350 მეტრის დაწორებით ნაპირისგან. ქვის ფილები 70/25-30 სმ. სისქით რელიეფური ორნამენტებით აღმოჩენილი იქნა 1939 წლის ექსპედიციისას.

2000 წლების ბოლოს წყლის დონის დაკლების შედეგად გამოჩნდა ციხის ზედა პირი. არქეოლოგების მიერ წყლიდან ამოღებული ქვები გამოფენილია შირვანშაჰების სასახლეშირვანშაჰების სასახლის ტერიტორიაზე. წყლიდან ამოღებული იქნა 706 ფილა, რომელზეც გამოსახულია ცხოველები, მცენარეები და ასევე არაბული დამწერლობა. ასევე აღმოჩენილია 12 ფილა ხალხის პორტრეტული გამოსახულებით. ერთ-ერთ ასეთ ქვაზე გამოხატულია შირვანშაჰი, რომლის მმართველობის დროსაც იქნა აშენებული ეს ციხე.

ციხე აშენდა ხუროთმოძღვარ ზეინადინ იბნ აბუ რაშიდ შირვანის მიერ. ციხის დაგეგმარება წააგავს არასწორ მართკუთხედს, რომლის ჩრდილო ნაწილი გაწელილია და სიგრძეში 180 მეტრს, ხოლო სიგანეში 40 მეტრს აღწევს. ციხის ასეთი ფორმა განპირობებულია კუნძულის ფორმით, რომელზეც არის ციხის საძირკველი. ციხეს გარს ერტყმოდა 1,5-2 მეტრის სისქის კედელი 15 კოშკით, რომელთაგანაც 3 იყო მრგვალი, ხოლო დარჩენილი 12 კი — ნახევრადმრგვალი.
აბიჯანის ავტონომიური ოლქი

აბიჯანის ავტონომიური ოლქი  — ოლქი კოტ-დ’ივუარის სამხრეთ-აღმოსავლეთში.
ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი აბიჯანი.
ფართობი — 2150 კმ², მოსახლეობა — 4 707 404 ადამიანი (2014 წელი).

გეოგრაფია
აბიჯანის ავტონომიური ოლქს სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება კომოეს ოლქი, დასავლეთიდან, ჩრდილოეთიდან და აღმოსავლეთიდან ლაგუნების ოლქი. სამხრეთიდან გარს ერტყმის გვინეის ყურის წყლები.

ადმინისტრაციული დაყოფა
აბიჯანის ავტონომიური ოლქი დაყოფილია 14 მუნიციპალიტეტად:
აბობო
აჯამე
ატეკუბე
კოკოდი
კუმასი
მარკორი
პლატო
პორტ-ბუე
ტრეიშვილი
იოპუგონი
ანიამა
ბინგერვილი
ბროფოდუმე
სონგონი
იამუსუკროს ავტონომიური ოლქი

იამუსუკროს ავტონომიური ოლქი  — ოლქი კოტ-დ’ივუარის ცენტრალურ ნაწილში.
ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი იამუსუკრო.
ფართობი — 2075 კმ², მოსახლეობა — 355 573 ადამიანი (2014 წელი).

გეოგრაფია
იამუსუკროს ავტონომიური ოლქს სამხრეთ-დასავლეთიდან ესაზღვრება გო-ჯიბუას ოლქი, დასავლეთიდან სასანდრა-მარაუეს ოლქი, ჩრდილოეთიდან, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან და აღმოსავლეთიდან ტბების ოლქი.

ადმინისტრაციული დაყოფა
იამუსუკროს ავტონომიური ოლქი დაყოფილია 2 დეპარტამენტად:
იამუსუკრო
ატიეგუაკრო
ქრისუპოლისი

ქრისუპოლისი — ქალაქი და ყოფილი მუნიციპალიტეტი საბერძნეთში. მდებარეობს აღმოსავლეთი მაკედონია და თრაკიის პერიფერიის კავალის რეგიონულ ერთეულში. 2011 წლის ადგილობრივი თვითმმართველობის რეფორმის შედეგად ნესტოსის მუნიციპალიტეტის ნაწილი გახდა. ქალაქის ფართობი 46.89 კმ²-ია. 2011 წლის მონაცემებით მოსახლეობა 8 885 კაცს შეადგენს.

დაძმობილებული ქალაქები
ქრისუპოლისი დაძმობილებულია შემდეგ ქალაქებთან:
იაგოდინა, სერბეთი
ზლატოგრადი, ბულგარეთი
ხარჯამის მეჩეთი

ხარჯამის მეჩეთი — არქიტექტურული ძეგლი ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხარჯამში. მეჩეთი აგებულია საუკუნეში, ადგილობრივი მუსლიმი მესხების მიერ, რომელთა შთამომავლებიც 1944 წელს სტალინმა შუა აზიაში გადაასახლა.

ხარჯამის მეჩეთის გარე ფასადი თლილი, თეთრი ქვითაა მოპირკეთებული. გაფორმებულია სადა და დახვეწილი ჩუქურთმებით. ამშვენებს შეისრული თაღები. შესასვლელის ჭერი წარმოადგენს მესხური დარბაზის კლასიკურ გადახურვას. სახურავი მოპირკეთებულია სპილენძით და ამშვენებს მუზარადისებური პატარა გუმბათი, რომელიც დამახასიათებელია სამცხე-ჯავახეთში, საუკუნესა და საუკუნის დასაწყისში აგებული მეჩეთებისათვის. დარბაზის ჭერის გაფორმება დიდ მსგავსებას ავლენს როგორც სამცხე-ჯავახეთის, ასევე – აჭარისა და ისტორიული ლაზეთ–ტაო-კლარჯეთის ამავე პერიოდის მეჩეთებთან. მეჩეთის ინტერიერი დაზიანებულია. უმეტეს ნაწილში ჩამოცვენილია ბათქაში.

ხარჯამის მეჩეთს 2012 წელს საქართველოს კულტურის სამინისტრომ, კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა.
ლიბერიის მდინარეები

ეს არის ლიბერიის მდინარეების სია. ეს სია არის დალაგებული მდინარის აუზის მიხედვით, თავისი შენაკადების სახელებით, რომლებიც მითითებულნი არიან ყოველი მსხვილი მდინარის სახელის ქვეშ.

ატლანტის ოკეანე
მდინარე მოა (სიერა-ლეონე)
მდინარე მაგოვი
მდინარე მანო (მდინარე გბეია)
მდინარე მორო
მდინარე მაფა
მდინარე ლოფა
მდინარე მაჰე
მდინარე ლავა
წმინდა პავლეს მდინარე
მდინარე ნიანდა
მდინარე ვია

მდინარე მესურადო
მდინარე "უსარგებლო" 
მდინარე დუ
მდინარე ფარმინგტონი
წმინდა ჯონის მდინარე
მდინარე მანი
მდინარე ტიმბო
მდინარე ცესტოსი
გვენის კრიკი
მდინარე ნუონი
მდინარე სენკვენი
მდინარე სინოე
მდინარე დუგბე
მდინარე დუბო
მდინარე გრენდ ცესი
მდინარე კავალა (მდინარე კავალი)
მდინარე დუბე (მდინარე დ'ო'უბე)
შავი ფიჭვი

შავი ფიჭვი — მაღალტანიანი 25 (40) მ-მდე სიმაღლის ხე. გავრცელებულია ხმელთაშუა ზღვის განაპირა რაიონებში და დასავლეთ ევროპის სამხრეთ ნაწილებში. ახალგაზრდა ხის ვარჯი პირამიდული ფორმისაა, შემდეგ ასაკში მომრგვალო ქოლგისებრია. ხის ღერო დაფარულია მუქი-ფერის ქერქით, რომელიც ღეროს სიგრძეზე და გარდიგარდმო დამსკდარია.

მერქანი წითელი გულისა და თეთრი ცილისგან შედგება. შავი ფიჭვის დამოკლებულ ტოტზე წყვილი, 8-14 სმ სიგრძის, მაგარი და მკვრივი წიწვი ვითარდება. მისი მოყვითალო-მონაცრისფრო დამწიფებული გირჩა 8 სმ სიგრძეს აღწევს. შავი ფიჭვის ფრთიანი თესლი ჩვეულებრივი ფიჭვის თესლზე უფრო მსხვილია.

შავი ფიჭვი ნიადაგის მიმართ ძლიერ შემგუებლობას იჩენს. იზრდება მშრალ, კირნარ და ქვიშნარ ნიადაგებზე.მთავარი ფესვი ნაკლებად ეზრდება, სამაგიეროდ კარგად უვითარდება გვერდითა ფესვები. ფესვი ხასიათდება ძლიერ პლასტიურობით, ასევე შავი ფიჭვი უფრო ჩრდილის ამტანია.

ცნობილია მისი ვარიაციები: , . შავი ფიჭვი საქართველოში ხელოვნურად ძლიერ გავრცელებული სახეობაა და ხშირად ვხვდებით მის კარგ კულტურებს.
მექსიკური კვიპაროზი

მექსიკური კვიპაროზი — მარადმწვანე ხე კვიპაროზისებრთა ოჯახისა. სიმაღლით აღწევს 50 მ-ს, დიამეტრი 4-5 მ. აქვს ძალიან ლამაზი ვარჯი, დახრილი გვერდითი ტოტებით და მრავალი დაკიდებული წვრილი ყლორტებით, რომლებზეც გაწყობილია ნაზი ღია-მწვანეფერის წიწვები, წიწვი ხეზე მეორე წლამდე რჩება. მდედრობითი გირჩები 3-4,5 სმ სიგრძისაა. სათესლე ქერქლების იღლიებში წყვილი უფრთო თესლია.

ველურად გავრცელებულია მექსიკის ზომიერი ჰავის პირობებში, სადაც ზღვის დონიდან დაახლოებით 1500 მეტრ სიმაღლემდე ვრცელ ტყეებს ქმნის. იგი უფრი სითბოს მომთხოვნია ვიდრე ჭაობის. მექსიკური კვიპაროზის ხელოვნურად გაშენება შესაძლებელია მხოლოდ თბილი ჰავის პირობებში.
მამუკა სალუქვაძე

მამუკა სალუქვაძე (დ. 17 ივლისი, 1955 — გ. 3 იანვარი, 1997) — ქართველი მწერალი, მსახიობი, რეჟისორი, მთარგმნელი, რედაქტორი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1955 წლის 17 ივლისს, თბილისში. დედა — ინოლა გურგულია, მომღერალი და კომპოზიტორი იყო, მამა — ანზორ სალუქვაძე, პოეტი და კინოდრამატურგი. 1972-1978 წლებში სწავლობდა თბილისის ილია ჭავჭავაძის სახელობის უცხო ენათა პედაგოგიური ინსტიტუტის ფრანგული ენის ფაკულტეტზე. 1979 მუშაობა დაიწყო რედაქტორად ტელევიზიისა და რადიომაუწყებლობის სახელმწიფო კომიტეტში. 1987 წელს გადავიდა დოკუმენტური ფილმების სტუდია "მემატიანეში", იყო საბავშვო ბაღის გამგეც. 1986 წელს ჟურნალ „დილაში“ დაიბეჭდა მისი საბავშვო პოემა „თუთიყუშ ჟაკოს თავგადასავალი“, 1988 წელს გამოუშვა ლექსების კრებული „ჰერბარიუმი“, ხოლო 1992 წელს — პოემა „მოქცევა ქართლისა“. გადაღებულია ალექსანდრე რეხვიაშვილის ფილმში “ საუკუნის ქრონიკები“. 1991 წელს მისი პიესა „რეპეტიცია ლაზარეს აღდგინებისა“ დაჯილდოვდა პრემიით თეატრალური სეზონის საუკეთესო ქართული ნაწარმოებისთვის. 1995 წელს დააარსა დამოუკიდებელი სტუდია „რენესანსი“. გადაღებული აქვს რამდენიმე დოკუმენტური და მხატვრული ფილმი. თარგმნა ვიქტორ ჰიუგოს, პოლ ვერნელის, ემილ ვერჰარნისა და სხვა ფრანგი პოეტების ლექსები.

გარდაიცვალა 1997 წლის 3 იანვარს. დაკრძალულია საბურთალოს პანთეონში.
დალოა

დალოა  — ქალაქი კოტ-დ’ივუარში. სასანდრა-მარაუეს ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრია. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს — 245 360 ადამიანს. მდებარეობს 318 კმ-ში ჩრდილო-დასავლეთით ქვეყნის მსხვილ ქალაქ აბიჯანიდან, ზღვის დონიდან 299 მეტრ სიმაღლეზე. რომის კათოლიკური ეკლესიის დალოას ეპარქიის ცენტრი.

ევროპელების მოსვლამდე აქ მდებარეობდა პატარა ქალაქი, რომელშიც ცხოვრობდა გუროს და ბეტე ხალხის წარმომადგენლები. 1903 წელს ფრანგმა კოლონიზატორებმა დასახლებული პუნქტი სამხედრო ფორტად გადააქციეს.

ადგილობრივი ზომებით ქალაქი მსხვილი სავაჭრო ცენტრია, წარმოადგენს ქალაქის შემოგარენში ნაწარმოები იამსის, ბრინჯის, ბანანის, მანიჰოტის და ბამბის გასაღების ბაზარს და ასევე დალოას აეროპორტი. ქალაქს ჰყავს საკუთარი საფეხბურთო კლუბი — .

2002 წელს ქალაქში სამხედროების მხრიდან აღინიშნა ადამიანებზე თავდასხმის შემთხვევები (ძირითადად მუსლიმებზე, ან მეზობელი ქვეყნებიდან ჩამოსულებზე). მომხდარის გამოძიებაზე მონაწილეობას იღებდა ორგანიზაცია .

დამეგობრებული ქალაქები
პო
კამპინასი
კოროგო

კოროგო  — ქალაქი კოტ-დ’ივუარის ჩრდილოეთში. იგი ასევე სავანების ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრია.

გეოგრაფიული მდებარეობა
ქალაქი მდებარეობს ოლქის ცენტრალურ ნაწილში, მდინარე თეთრი ბანდამის დასავლეთით, ქვეყნის დედაქალაქ იამუსუკროდან დაახლოებით 295 კმ მანძილზე ჩრდილოეთით. აბსოლუტური სიმაღლეა — ზღვის დონიდან 426 მეტრი.

მოსახლეობა
1998 წლის აღწერის მონაცემების შედეგად ქალაქის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენდა 142 039 ადამიანს, ხოლო 2014 წლის აღწერის მონაცემებით 243 048 ადამიანს.
ქალაქის მოსახლეობის რაოდენობის დინამიკა წლების :

ეკონომიკა
ქალაქის ეკონომიკის საფუძველია სოფლის მეურნეობა. კოროგოს შემოგარენში მოჰყავთ იამსი, არაქისი, სიმინდი, ბრინჯი, ასევე ბამბა, რომლებიც ქალაქის ექსპორტის ძირითადი პროდუქტებია.

კოროგოში და მის შემოგარენ დასახლებულ პუნქტებში განვითარებულია ხალხური კუსტარული ხელსაქმეობა. ადგილობრივი ოსტატები ამზადებენ ხის ნიღბებს, ლითონის ნაკეთობებს, წნავენ კალათებს.

ტრანსპორტი
ქალაქიდან 5 კმ-ში სამხრეთ-აღმოსავლეთში მდებარეობს კოროგოს აეროპორტი.
სან-პედრო (კოტ-დ’ივუარი)

სან-პედრო  — ქალაქი კოტ-დ’ივუარის სამხრეთ-დასავლეთში. იგი ასევე ქვემო სასანდრის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრია.

გეოგრაფიული მდებარეობა
ქალაქი მდებარეობს ოლქის სამხრეთ ნაწილში, ატლანტის ოკეანის გვინეის ყურის სანაპიროზე, მასში მდინარე სან-პედროს ჩადინების ადგილიდან დასავლეთით, დაახლოებით 270 კმ-ის მანძილზე სამხრეთ-დასავლეთით ქვეყნის დედაქალაქ იამუსუკროდან. აბსოლუტური სიმაღლე — ზღვის დონიდან 0 მეტრი.

მოსახლეობა
1998 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენდა 131 800 ადამიანს, ხოლო 2014 წლის აღწერის მონაცემებით 164 944 ადამიანს.
ქალაქის მოსახლეობის რაოდენობის დინამიკა წლების მიხედვით:

ეკონომიკა
ქალაქის ეკონომიკის საფუძველია სოფლის მეურნეობა და თევზჭერა. სან-პედროს შემოგარენში მოჰყავთ ჰევეა , ზეთოვანი პალმა , კაკაო და სხვა კულტურები. ქალაქის ეკონომიკაში დიდ როლს თამაშობს ტურიზმი.

ტრანსპორტი
სან-პედროში მდებარეობს კოტ-დ’ივუარის მეორე დიდი პორტი, რისი საშუალებითაც ძირითადად ხორციელდება ქვეყანაში ნაწარმოები კაკაოს მარცვლების დიდი ნაწილის ექსპორტი.

ქალაქიდან 2 კმ-ში დასავლეთით მდებარეობს სან-პედროს აეროპორტი (: , : ).
მანი (კოტ-დ’ივუარი)

მანი  — ქალაქი კოტ-დ’ივუარის დასავლეთით. იგი ასევე მონტანის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრია.

გეოგრაფიული მდებარეობა
ქალაქი მდებარეობს ოლქის ცენტრალურ ნაწილში, მდინარე კოს ორივე ნაპირზე, დაახლოებით 257 კმ-ის მანძილზე ჩრდილო-დასავლეთით ქვეყნის დედაქალაქ იამუსუკროდან. აბსოლუტური სიმაღლე — ზღვის დონიდან 461 მეტრი.

მოსახლეობა
1998 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენდა 116 657 ადამიანს, ხოლო 2014 წლის აღწერის მონაცემებით 149 041 ადამიანს.
ქალაქის მოსახლეობის რაოდენობის დინამიკა წლების მიხედვით:

ეკონომიკა
ქალაქის ეკონომიკის საფუძველია სოფლის მეურნეობა. ქალაქის შემოგარენში მოჰყავთ კაკაო, ბრინჯი, ყავა, მანიჰოტი, ბანანი, ასევე სოია.

ტრანსპორტი
ქალაქიდან 8 კმ-ში სამხრეთით მდებარეობს მანის აეროპორტი.

დამეგობრებული ქალაქები
ბეზანსონი
ტოჩინოშინი

ტოჩინოშინი (ნამდვილი სახელი — ლევან გორგაძე; დ. 13 ოქტომბერი 1987, მცხეთა, საქართველო) — ქართველი სუმოისტი, 2018 წლის იმპერატორის თასის მფლობელი, კასუგანოს ჰეიას (სკოლის) წარმომადგენელი.

ტოჩინოშინის დებიუტი 2006 წლის მარტში შედგა, 2008 წლის მაისში კი მან მიაღწია მაკუუჩი დივიზიონს (პროფესიონალური სუმოს ექვსი დივიზიონიდან უმაღლესი) წამყვან პოზიციებს. მუხლის ტრავმის შედეგად გამოწვეული ხანგრძლივი პაუზის შემდეგ ტოჩინოშინი სუმოს 2014 წელს დაუბრუნდა და ასპარეზობა მაკუშიტა (მესამე დივიზიონიდან) დაიწყო. 2018 წელს ტოჩინოშინმა ჰაცუ ბაშო (იანვრის ტურნირში) 14-1 ბალანსით მოიგო და გახდა საიმპერატორო თასის მფლობელი.

ლევან გორგაძის შიკონა (სუმოს მებრძოლის პროფესიონალური ზედმეტსახელი) შედგენილია კასუგანოს სკოლის ტრადიციული პირველი თავსართისგან — „ტოჩი“ (რაც კასუგანო ბეიას - სკოლის, სადაც ტოჩინოშინი ასპარეზობს - მფლობელის წარმოშობის ადგილიდან, ტოჩის პრეფექტურიდან მოდის) და „შინი“ (გული).

გამარჯვება მას საქართველოს პრეზიდენტმა გიორგი მარგველაშვილმა და პრემიერ-მინისტრმა გიორგი კვირიკაშვილმა მიულოცეს.

2018 წლის ნაცუ ბაშოს (მაისის ტურნირი) შედეგების გათვალისწინებით, სუმოს ასოციაციამ ლევანი ოძეკის ტიტულზე წარადგინა, 30 მაისს კი ამ რანგის ოფიციალური გადაცემის ცერემონიალიც გაიმართა.

2024 წლის 4 თებერვალს ტოჩინოშინი სუმოდან გააცილეს.

დაჯილდოებულია საქართველოს ღირსების ორდენით (2018).