iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ტიტუ კუსი იუპანკი

დონ დიეგო დე კასტრო ტიტუ კუსი იუპანკი (ახ. წ. 1529-1571) – ინკების ვილკაბამბას სამეფოს მმართველი, მანკო ინკა იუპანკის ვაჟი. ტახტზე ის 1560 წელს, მისი ნახევარ-ძმის – საირი ტუპაკის გარდაცვალების შემდეგ ავიდა და მართავდა 1571 წლამდე, სანამ პნევმონიით არ გარდაიცვალა.

მისი მმართველობისას, პერუს ვიცე-სამეფოს ვიცე-მეფე, ფრანსისკო დე ტოლედო აქტიურად ცდილობდა მასთან მოლაპარაკებას. ტოლედო სთავაზობდა ტიტუს დაეტოვებინა ქალაქი და პენსიაზე გასულიყო. საბოლოოდ მოლაპარაკება უაღრესად გამწვავდა და 1568 წელს ტიტუს კათოლიკედ მონათვლით დამთავრდა.
ტუპაკ ამარუ I

ტუპაკ ამარუ (კეჩ. მბრწყინავი გველი) — ინკების ვილკაბამბას სამეფოს უკანასკნელი იმპერატორი. მანკო ინკას ვაჟი, ტახტზე ავიდა მისი ძმის, ტიტუ კუსი იუპანკის უცნაური დაავადებით გარდაცვალების შემდეგ.

ჯერ კიდევ ახალგაზრდა და საკმაოდ გამოუცდელი ტუპაკ ამარუ, ესპანელი კონკისტადორების დაუძინებელ მტრად იქცა. მისი მეამბოხე სულის გამო ესპანელებმა მისი შეპყრობა განიზრახეს და ვილკაბამბასაკენ 300 შეიარაღებული ჯარისკაცი გაგზავნეს. ვილკაბამბაში მისულებს, ამარუ ცოლ-შვილთან და სხვა პარტიზანებთან ერთად ჯუნგლებში გაქცეული დახვდათ. ესპანელებმა მათ ბოლომდე სდიეს, შეიპყრეს და კუსკოში წაიყვანეს.

სასწრაფოდ გასამართლების შემდეგ, მას სიკვდილი მიუსაჯეს. სიკვდილით დასჯის ცერემონია შედგა კუსკოს ცენტრალურ მოედანზე, ჩვ.წ. 1572 წლის 24 სექტემბერს. ჯალათემბა სასტიკად აწამეს ინკების უკანასკნელი მმართველი – ჯერ ენა მოაჭრეს, შემდეგ თავი, შემდეგ ორივე ხელი, ბოლოს კი ორივე ფეხი. მისი სხეულის ნაწილები პერუს ოთხ სხვადასხვა ქალაქში გააგზავნეს, დარჩენილი ნაწილი კი დაწვეს. ტუპაკ ამარუს სხეულის მცირე ნაწილი დღესაც ინახება პერუს დედაქალაქ ლიმაში, სანტო-დომინგოს ეკლესიაში.

ტუპაკ ამარუს ცოლმა-შვილმა და მათთან ერთად შეპყრობილმა პარტიზანებმაც მისი ბედი გაიზიარეს – ესპანელებმა ისინიც დახოცეს.
ლიაქტაპატა

ლიაქტაპატა (კეჩ., "საფეხურების ქალაქი" ან "ტერასების ქალაქი") — ინკების იმპერიის ქალაქი პერუში.
ლიაქტაპატა მდებარეობს მდინარე ურუბამბას ველზე კუსკოს რეგიონში, ქალაქ კუსკოდან ჩრდილო-დასავლეთით, 80 კმ-ის მოშორებით, ზღვის დონიდან 2 500 მეტრზე. ლიაკტაპატადან ჩრდილოეთით 15 კმ-ში მდებარეობს ინკების ცნობილი ქალაქი მაჩუ-პიქჩუ, რომლისგანაც განსხვავებით ლიაკტაპატა მდებარეობს არა მთის მწვერვალზე, არამედ უშუალოდ მდინარესთან.

ჩვენს დრომდე მოაღწია ლიაქტაპატას სახლების კედლებმა, რადგან ესპანელ კონკისტადორებს ქალაქი არ დაუნგრევიათ. ქალაქს ეკავა სტრატეგიული მნიშვნელობა ინკებისათვის და ის აკავშირებდა ერთმანეთთან ინკების საგზაო ქსელებს.

მიწის მნიშვნელოვანი ნაწილი განკუთვნილი იყო სოფლის მეურნეობისათვის. აქ მოჰყავდათ კარტოფილი, სიმინდი და სხვა კულტურები. სიმინდისგან ინკები ამზადებდნენ სუსტ ალკოჰოლურ სარიტუალო სასმელ - ჩიჩას.
ოლიანტაიტამბო

ოლიანტაიტამბო — თანამედროვე ქალაქი და ინკების ცივილიზაციის არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს პერუს სამხრეთით, ქალაქ კუსკოდან 60 კმ მოშორებით. განლაგებულია ზღვის დონიდან 2 792 მეტრზე, ოლიანტაიტამბოს რაიონში, ურუბამბის პროვინციაში, მდინარეების პატაკანჩასა და ურუბამბას შესართავთან ახლოს. ძირითადად დასახლებულია პატაკანჩას მარცხენა სანაპირო, ხოლო მცირე ნაწილი, კერძოდ კი არაკხამა მდებარეობს მარჯვენა სანაპიროზე. საცერემონიო ცენტრი მდებარეობს არაკხამასთან, მთა სერო-ბანდოლისტას ფერდობებზე.

ისტორია
ინკების იმპერიის არსებობის წლებში ოლიანტაიტამბო იყო ინკა პაჩაკუტის სამფლობელო. 1540 წ. ერნანდო პისარომ ადგილობრივი მოსახლეობა გადაიყვანა ესპანურ ენკომენდაზე (ბატონყმობის სახეობა). დღეს ოლიანტაიტამბო არის მნიშვნელოვანი ტურისტული ცენტრი, რომელიც შედის ტურისტულ კომპლექსში "ინკების გზა" ("გზა მაჩუ-პიქჩუში")

დაგეგმარება
ძირითად სამოსახლოს ჰქონდა ტრაპეციის ფორმა, სადაც ოთხი გრძელი ქუჩა კვეთდა შვიდ პატარა პარალელურ ქუჩას. სავარაოდოდ ამ "გისოსების" ცენტრში მდებარეობდა მოედანი, რომელიც ღია იყო აღმოსავლეთიდან, ხოლო სხვა მხარეებიდან გარშემორტყმული იყო სხვადასხვა შენობებით. ეს შენობები აშენებული იყო დაუმუშავებელი ქვებით.

სატაძრო გორაკზე არსებული დაუმთავრებელი ნაგებობები და მრავალრიცხოვანი ქვის ბლოკები, მეტყველებენ იმაზე, რომ ტაძარი ჯერ კიდევ შენდებოდა როდესაც ინკებმა დატოვეს ქალაქი. არ არის ცნობილი თუ რამ შეაფერხა ტაძრის მშენებლობა. სხვადასხვა ვერსიების მიხედვით ეს შეიძლება ყოფილიყო ინკების სამოქალაქო ომი უასკარსა და ატაჰუალპას შორის, ესპანური ოკუპაცია ან მანკო ინკა იუპანკის ოლიანტაიტამბოდან ვილკაბამბაში გაქცევა.

ტერასები
მდინარე ურაბამბასა და პატაკანჩას ველები მოიცავენ სასოფლო-სამეურნეო ტერასების ფართო ქსელს. ტერასები საშუალებას იძლევა სოფლის მეურნეობა წარიმართოს ისეთ ადგილებში, რომლებიც ადრე გამოუსადეგარი იყო დასამუშავებლად. ტერასები ასევე სხვადასხვა სიმაღლეზე წარმოქმნილი ეკოლოგიური ზონების ქმედითი გამოყენების ასევე საშუალებას იძლეოდნენ.

ბეღელი
ინკებმა რამდენიმე დიდი ბეღელი ააშენეს ოლიანტაიტამბოს მთების ფერდობებზე. ძლიერი ქარისა და დაბალი ტემპერატურის პირობებში მაღალ ადგილებში ინკები შესანიშნავად ინახავდნენ მარცვლეოლს.

ქვის საამქროები
ოლიანტაიტამბოში ასაშენებელი ქვის საამქროები მდებარეობდა კაჩიკხატასთან, მდინარე ურუმბაბას ხეობაში, ქალაქიდან 5 კმ დაშორებით.
პისაკი

პისაკი (კეჩ. ') — ქალაქი და ინკების ძველი ციხესიმაგრე პერუში, კუსკოდან 33 კმ-ის მოშორებით. პისაკი მდებარეობს ურუბამბას ხეობაში — ინკების წმინდა ველზე მდინარე ურუბამბასთან.

პისაკის ცენტრი შედგება ორი ნაწილისაგან. დღეს ერთ-ერთი მათგანი არის საკუთრივ ქალაქი, ხოლო მეორე ნაწილი წარმოადგენს წმინდა ადგილს. გრძელ საფეხურებს მივყავართ მთის პლატოსთან, სადაც შემორჩენილია მზის ტაძრის ნანგრევები, რომელიც ამჟამად ტურისტებისთვის დახურულია. ყოფილი ტაძრის ცენტრში დგას წმინდა ქვა ინტიუატანა, რომელზეც, ინკების რწმენით, მიბმული იყო მზე.
პოტოსი

პოტოსი — ქალაქი ბოლივიაში. პოტოსის დეპარტამენტის დედაქალაქი.

იგი ერთ-ერთი მსხვილი დასახლებული პუნქტია ბოლივიაში. მოსახლეობის რაოდენობაა 164,481 ადამიანი (2007). მდებარეობს ზღვის დონიდან 4 067 მეტრზე, ამ მაჩვენებლით იგი მსოფლიოს ყველაზე მაღლა მდებარე ქალაქების რიცხვში შედის. ქალაქი ცნობილია, როგორც ბოლივიური ფოლკლორის დედაქალაქი, სადაც ტარდება სახალხო შემოქმედების ფესტივალი, რომელშიც ძირითადად ბოლივიელი კეჩუას ხალხი იღებს მონაწილეობას.

ქალაქი შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.
ლაშა სალუქვაძე

ლაშა სალუქვაძე (დ. 21 დეკემბერი 1981, თბილისი) — ქართველი ფეხბურთელი, აზერბაიჯანული ბაქოს „ინტერისა“ და საქართველოს ეროვნული ნაკრების მცველი. მისი პოზიციაა დაცვის მარჯვენა ფრთა, წარმატებით თამაშობს დაცვის ცენტრშიც.

კარიერა
საკლუბო
ლაშა სალუქვაძე 2003 წლიდან ბაქოს „ინტერშია“. 2004 წელს მან თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში მოიგო საქართველოს თასი და იასპარეზა უეფას თასის ჯგუფურ ეტაპზე. 2005 წლის ზაფხულში ლაშა სათამაშოდ რუსული პრემიერლიგის კლუბ ყაზანის „რუბინში“ გადავიდა. 2005-2008 წლები წარუმატებელი გამოდგა ქართველი მცველისთვის ევროტურნირებზე, 2006 წელს რუბინმა უეფას თასის მესამე ეტაპამდე მიაღწია, მაგრამ იტალიურ „პარმასთან“ ორი მატჩის ჯამში დამარცხდა და გამოეთიშა ასპარეზობას. მომდევნო წელს კი ინტერტოტოს თასის მეორე ეტაპიდან ყაზახურმა „ტობოლმა“ გამოაგდო. 2008 წლის ნოემბერში კი გუნდი რუსეთის ჩემპიონი გახდა და ჩემპიონთა ლიგის ჯგუფურ ეტაპზე თამაშის უფლება მოიპოვა, სადაც ქართველმა მცველმა ისეთი ძლიერი გუნდების წინააღმდეგ ითამაშა, როგორებიცაა კიევის „დინამო“, „ბარსელონა“ და მილანის „ინტერი“. ამ თამაშებიდან ყველაზე გამორჩეული იყო „ბარსელონასთან“, სადაც სალუქვაძემ პირნათლად დაჯაბნა კატალონიური კლუბის არგენტინელი ვარსკვლავი და 2009 წლის საუკეთესო ფეხბურთელი ლეონელ მესი, მისი კარგი თამაში თვით ლეომაც აღიარა. 2009 წელს ლაშა სალუქვაძე რუბინის შემადგენლობაში მეორედ გახდა რუსეთის ჩემპიონი და კვლავ მიიღო მონაწილეობას 2010-11 წლის ჩემპიონთა ლიგის გათამაშებაში.

სანაკრებო
ლაშა სალუქვაძე ნაკრებში 2004 წლიდან ასპარეზობს.მისი დებიუტი ალბანეთის ეროვნულ ნაკრებთან შედგა.ამ დროიდან ლაშა სისტემატურად ასპარეზობდა ქვეყნის უპირველეს ნაკრებში,ჩაატარა 24 თამაში,გაიტანა 1 გოლი,სანამ ერთ დროს ნაკრების მწვრთნემა ექტორ კუპერმა აღარ გაოიძახა,არადა სალუქვაძე ერთნაირი წარმატებით თამაშობდა როგორც რუსეთის ჩემპიონატში და ჩემპიონთა ლიგაში.2009 წლიდან ნაკრებს სათავეში თემურ ქეცბაია ჩაუდგა, რომელმაც დააბრუნა რუბინელი ნაკრებში.

ტიტულები
რუსეთის ჩემპიონი (2): 2008, 2009.
აზერბაიჯანის პრემიერ ლიგა მეორე ადგილი (1): 2013/2014
საქართველოს თასი გამარჯვებული (2): 2003/2004, 2011/2012.
რუსეთის თასი ფინალისტი (1): 2008/2009
რუსეთის სუპერთასი გამარჯვებული (1): 2010
რუსეთის სუპერთასი ფინალისტი (1): 2009
ფუერტე-დე-სამაიპატა

ფუერტე-დე-სამაიპატა — იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი ბოლივიაში, სანტა-კრუსის დეპარტამენტის ფლორიდის პროვინციაში. იგი მდებარეობს ბოლივიის ანდების აღმოსავლეთ მთისწინეთში და წარმოადგენს პოპულარულ ტურისტულ ობიექტს, როგორც ბოლივიელების, ასევე უცხოელებისათვის.

მეცნიერთა მტკიცებით იგი კოლუმბამდელი რელიგიური ცენტრი უნდა იყოს, რომელიც ააშენა ჩანეს ეთნიკურმა ჯგუფმა.

აქვე მდებარეობს ინკების მიერ, მათი სამხრეთით ექსპანსიის დროს აშენებული ქალაქის ნანგრევები.

ძეგლის არქეოლოგიური მნიშვნელობა საკმაოდ დიდია, რადგან აქ ერთმანეთს შეხვდა ჩანეს, ინკებისა და ესპანელების კულტურები.
მიდია

მიდია (, ძვ. სპარს. ) — ძველი სახელმწიფო და ძველი ეთნოგრაფიული მხარე ირანის დასავლეთით - მდინარე არაქსიდან ფარსის საზღვრებამდე, სამხრეთით ზაგროსის მთიანეთიდან დასავლეთით დეშთე-ქევირის უდაბნომდე. შეიცავდა 3 ძირითად ოლქს: მიდიის ატროპატენას, ქვემო მიდიასა და პარეტაკენეს. მიდიის სახელმწიფოს საზღვრები ძვ. წ. 670 წლიდან ძვ. წ. 550 წლამდე ეთნიკურ საზღვრებს ბევრად გასცილდა.

მიდიელთა ირანულენოვანი ტომები ისტორიისთვის უკვე ძვ. წ. საუკუნიდან არიან ცნობილნი, როდესაც ისინი შუა აზიიდან (სხვა ვერსიით, კასპიისპირა ჩრდილოეთ კავკასიიდან) ირანში გადასახლდნენ. მომდევნო საუკუნეებში მიდიელებმა არაირანულენოვან ტომებთან - კუტიებთან, ლულუბეელებთან და კასიტებთან მოახდინეს ასიმილირება. ეს ტომები ირანის ტერიტორიაზე უძველესი დროიდან სახლობდნენ. ქრისტეშობამდე — საუკუნეების მიჯნაზე მიდია ასურელებმა დაიპყრეს, თუმცა, დაახლოებით 673 წლისთვის მიდიელები, კაშტარიტის მეთურობით, აჯანყდნენ და თავი გაითავისუფლეს ასურელთა უღლისგან.

დიდ დროს არ გაევლო, რომ მიდიას სათავეში მოსამართლე დაიუკუ ჩაუდგა და ადგილობრივი დინასტია დააარსა. მისმა ვაჟმა ფრავარტიშმა სპარსეთის დაპყრობა მოახერხა, მისმა შვილიშვილმა უვახშატრმა კი (ბერძნულად კიაქსარმა) ბაბილონელებთან ერთად ასურელთა სახელმწიფოს დიდი ნაწილი წაართვა, ამდენად, მიდიელთა საზღვრებში მესოპოტამიის ჩრდილოეთი ნაწილი მოექცა. ამის შემდგომ ძვ. წ. 590-585 წლებში კიაქსარი იპყრობს ურარტუს და თავს ესხმის კოლხეთის სამეფოსა და დიაოხს. წარმატებით გახორციელებული ლაშქრობების შემდეგ მიდიამ და ლიდიამ ანატოლია მდინარე ჰალისზე გაიყვეს. ამგვარად, კიაქსარის მეფობის ჟამს მიდიელები ძლევამოსილების მწვერვალზე მოექცნენ, ეპყრათ რა, თანამედროვე ირანი, სომხეთის მთიანეთი, ჩრდილოეთი მესოპოტამია და მცირე აზიის აღმოსავლეთ პროვინციები - კოლხეთისა და დიაუხის საზღვრებამდე.

კიაქსარის მემკვიდრე ასტიაგეს დროს, ძვ. წ. 553 წელს აჯანყდა მიდიის შემადგენლობაში მყოფი სპარსეთი კიროსის მეთაურობით. მძიმე ბრძოლების შემდეგ კიროსმა დაიკავა მიდიის სამეფოს დედაქალაქი ეკბატანა (ახლანდ. ჰამადანი), რომელიც აქემენიდთა იმპერიის ცენტრი გახდა, და ბოლო მოუღო მიდიის სამეფოს დამოუკიდებლობას. მიდიის დამოუკიდებლობა აღდგა ძვ. წ. საუკუნის ბოლოს, როდესაც ალექსანდრე მაკედონელმა დაამხო სპარსეთის სახელმწიფო. მიდიის ახალი სამეფო მოიცავდა ძველი მდიიის მხოლოდ ნაწილს, რომელიც შემდეგ ატროპატენად ან მცირე მიდიად იწოდებოდა. ამ სამეფოს ეკავა თანამედროვე სამხრეთ აზერბაიჯანის ტერიტორია და კავკასიის ალბანეთს ემეზობლებოდა.

სახელწოდება
მიდია თუ მიდიელები ამ სახელწოდებით ნახსენებია მრავალ ისტორიულ ტექსტში. ჰეროდოტეს ისტორიის (წ. 7.62.1) თანახმად:

მიდიელები ადრე არიელებად იწოდებოდნენ, მაგრამ მას შემდეგ, რაც მათ ათენიდან ესტუმრათ კოლხი მედეა, სახელი შეიცვალეს. ამ ამბავს თვითონვე ყვებიან.
ტიუანაკო

ტიუანაკო — ძველი ქალაქი ბოლივიაში, მდებარეობს ლა-პასიდან 72 კილომეტრში, ტიტიკაკის ტბის აღმოსავლეთ სანაპიროსთან ახლოს.

არქეოლოგიური გათხრების მიხედვით ირკვევა, რომ ადამიანი აქ დასახლებულა ძვ. წ. 1500 წლისთვის. ახ. წ. - საუკუნეებში ტიუანაკო ცენტრალური ანდების უმსხვილესი ქალაქია და წარმოადგენს პუკინის სახელმწიფოს ცენტრს. ამ პერიოდში მას ეკავა 6 კმ² ტერიტორია და მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენდა სავარაუდოდ 40 ათ. ადამიანს.

ტიუანაკოს ცივილიზაცია
ტიუანაკოს ცივილიზაციის ენა უცნობია, არ შემონახულა მისი სახელწოდებაც. თუმცა ამ სახელმწიფომ თავისი კვალი ნამდვილად დატოვა სამხრეთი ამერიკის ისტორიაში.

პუკინის სახელმწიფოს თავისი ძლიერების პერიოდში (ახ. წ. 700 — 900 წწ.) ეკავა ანდების მთიანეთის მნიშვნელოვანი ნაწილი და ვრცელდებოდა წყნარი ოკეანის სანაპირომდე. აღნიშნული ტერიტორია მოიცავს თანამედროვე ბოლივიის, პერუს, ჩილესა და არგენტინის ტერიტორიებს. ტიუანაკოს ცივილიზაციის სავაჭრო და კულტურული კავშირები თითქმის მთელ სამხრეთ ამერიაზე ვრცელდებოდა. ტიუანაკოს მაცხოვრებლებმა ტიტიკაკას ტბის რაიონში ააშენეს გრანდიოზული საირიგაციო სისტემა.

ტიუანაკოს ცივილიზაციას ყოფენ ოთხ პერიოდად:

ფორმირება:ძვ. წ. 1600 — 800 წწ.
ქალაქამდელი:ძვ. წ. 800 . — ახ. წ. 45 წწ.
კლასიკური: 45 — 700 წწ.
იმპერიის: 700 — 1180 წწ.

ტიუანაკოს კულტურის ისტორიულ გამგრძელებლად ითვლება მოლიოს კულტურა. პუკინის სახელმწიფოებრიობის გაქრობის შემდეგ, ტიუანაკო, მისი უმთავრესი ცენტრი, ინკების მითოლოგიაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა. ისინი თვლიდნენ რომ მათი პირველი მმართველი საპა ინკა მანკო კაპაკი და მისი და და ცოლი მამა ოკლო წარმოშობით სწორედ აქედან იყვნენ.

ტიუანაკო მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ასევე თანამედროვე აიმარას ეთნიკური ჯგუფების რწმენაში.

2000 წელს ტიუანაკო შეიყვანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.
საარის ხელშეკრულება

საარის ხელშეკრულება ან ლუქსემბურგის ხელშეკრულება — შეთანხმება გერმანიასა და საფრანგეთს შორის საარის მხარის გერმანიის ფარგლებში დაბრუნების შესახებ. ხელშეკრულებას ხელი 1956 წლის 27 ოქტომბერს გერმანიის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ჰაინრიხ ფონ ბრენტანომ და მისმა ფრანგმა კოლეგამ ქრისტიან პინომ მოაწერეს. ხელმოწერა პლებისციტს მოჰყვა, რომელიც 1955 წლის 23 ოქტომბერს ჩატარდა. უმრავლესობამ საარის სტატუსის გაუქმებას დაუჭირა მხარი.

საარის გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში საბოლოოდ შესვლა 1957 წლის 1 იანვარს მოხდა.
ჩიკიტოსის იეზუიტთა მისია

ჩიკიტოსის იეზუიტთა მისია — კულტურულ-ისტორიული ძეგლი, მდებარეობს აღმოსავლეთ ბოლივიაში სანტა-კრუსის დეპარტამენტში. მოიცავს ექვსი დასახლებული პუნქტის, ყოფილი მისიონერული ცენტრების, კულტურულ ძეგლებს, რომლებიც 1990 წელს შეიყვანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში. ისტორიული ძეგლები ყურადღებას იმსახურებს თავისი უნიკალური ეკლექტიკური ევროპული და ინდიელების კულტურით.

მისია დააარსეს იეზუიტებმა — საუკუნეებში, სამხრეთ ამერიკაში კათოლიციზმის გავრცელების მიზნით.

მისიები
სან-ხავიერი
მისია დაარსდა 1691 წელს, ხოლო ეკლესია აშენდა 1749-1752 წწ. აღნიშნული მისია პირველი შეიყვანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.

სან-რაფაელ-დე-ველასკო
სან-რაფაელ-დე-ველასკოს მისია მეორეა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში. დაარსდა 1695 წელს, ხოლო ეკლესია აშენდა 1747-1749 წწ.

სან-ხოსე-დე-ჩიკიტოსი
მისია დაარსდა 1698 წელს, ხოლო ეკლესია აშენდა 1745-1754 წწ. რესტავრაცია ჩაუტარდა 1998-2003 წწ.

კონსეპსიონი
მისიის მეოთხე ეკლესია დაარსდა 1699 წელს, ხოლო ეკლესია აშენდა 1753-1756 წწ.

სან-მიგელ-დე-ველასკო
სან-მიგელ-დე-ველასკოს მისია მეხუთეა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში. დაარსდა 1721 წელს, ხოლო ეკლესია აშენდა 1750-1757 წწ.

სანტა-ანა-დე-ველასკო
სანტა-ანა-დე-ველასკოს მისია არის ბოლო მისია რომელიც შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში. დაარსდა 1755 წელს, ხოლო ეკლესია აშენდა 1770-1780 წწ.

ფოტოგალერეა
კანაიმის ეროვნული პარკი

კანაიმის ეროვნული პარკი (ესპ. ) — 30 000 კვადრატული კილომეტრის მოცულობის პარკი ვენესუელის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, ბრაზილიისა და გაიანის საზღვართან. პარკი მდებარეობს ბოლივარის შტატში. შედარებისათვის, მისი ფართობი თითქმის იგივეა, რაც მთლიანად გრან-საბანის რეგიონისა.

პარკი შეიქმნა 1962 წლის 12 ივნისს. სიდიდით პარკებს შორის ქვეყანაში მეორეა პარიმა-ტაპირაპეკოს პარკის შემდეგ. მისი ფართობი ბელგიის ფართობის ტოლია.

1994 წელს, იუნესკომ პარკი მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა, რადგან აქ მდებარეობს არაერთი ტეპუი – მაგიდის ზედაპირისმაგვარი გაბრტყელებული პიკის მქონე მწვერვალები, რომლებიც დამახასიათებელია მთელი ამ არეალისათვის.

ყველაზე ცნობილი ტეპუია რორაიმის მთა — ყველაზე მაღალი, მაგრამ ამავე დროს, მთასვლელთათვის ადვილად დასაპყრობი. ასევე აუიანტეპუი — რომელზეც გადმოედინება მსოფლიოს უმაღლესი ჩანჩქერი ანხელი. აღნიშნული მთები უძველესი ასაკისაა და მიეკუთვნება იმ პერიოდს, როდესაც სამხრეთ ამერიკა და აფრიკა ერთ სუპერკონტინენტს წარმოადგენდა.

პარკში ცხოვრობენ ადგილობრივი ინდიელები — პემონის ტომი, კარიბის ენათა ჯგუფიდან. პემონის ხალხს ამ მთებისადმი განსაკუთრებული დამოკიდებულება გააჩნია, მათ სჯერათ, რომ იქ სულები სახლობენ. პარკი შედარებით მოწყვეტილია გარესამყაროს, ქალაქთან მხოლოდ რამდენიმე პატარა გზა აკავშირებს. პარკის ტერიტორიაზე გადაადგილების და დათვალიერების საუკეთესო საშუალებას წარმოადგენს ვერტმფრენი. ასევე შესაძლებელია ფეხით ან კანოეთი მოძრაობა.

პემონის ინდიელებს პარკში გახსნილი აქვთ რამდენიმე საშუალო და მაღალი კლასის სასტუმრო, რომელთაც ძირითადად პარკის ევროპელი დამთვალიერებლები სტუმრობენ.
ნოელ-კემპფ-მერკადოს ეროვნული პარკი

ნოელ-კემპფ-მერკადოს ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი ბოლივიაში, სანტა-კრუსის დეპარტამენტის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, ბრაზილიის საზღვართან. დაარსდა 1979 წლის 28 ივნისს. ეროვნული პარკის ფართობია 15,234 კმ.² პარკში გვხვდება ფლორის 4 000 სახეობის წარმომადგენელი, ცხოველების – 130, ფრინველების – 617 და ქვეწარმავლების – 74 სახეობა.
ზაკ ეფრონი

ზაკ ეფრონი (; დ. 18 ოქტომბერი,1987) — ამერიკელი მსახიობი. მისი მამა ინჟინერი იყო, დედა კი იმავე ორგანიზაციაში მდივნად მუშაობდა. ზაკი იზრდებოდა უმცროს ძმასთან დილანთან ერთად. მისი ბავშვობა არაფრით არ განსხვავდებოდა – იზრდებოდა საშუალო კლასის ოჯახში, რომელსაც საშუალო შემოსავალი ჰქონდა.

11 წლიდან მონაწილეობდა სკოლის თეატრულ დადგმებში. როდესაც ზაკს 11 შეუსრულდა მამამ შესთავაზა თავისი სამსახიობო ნიჭი სცენაზე გამოეცადა. ბიჭს მოეწონა თამაში და შედეგად თეატრი ხობიში გადაიზარდა. 15 წლიდან მონაწილეობდა ტელეგადაღებებში(სერიალში " "). 2000–01 სასწავლო წელს ადგილობრივ მუსიკალურ სკოლაში დადიოდა.

2002 წელს დამწყებმა მსახიობმა ეკრანზებზე დაიწყო გამოჩენა. თავიდან ის ასრულებდა უმნიშვნელო როლებს სატელევიზიო სერიალებში.
შემდეგ ზაკი თამაშბდა სხვა სატელევიზიო სურათებშიც და უკვე ასრულებდა არა პაწაწინა როლებს, არამედ, პირიქით, მნიშვნელოვან და დამამახსოვრებლებს.

2006 წელს ზაკმა საშალო სკოლა დაამთავრა აროიო გრანდში და სამხრეთი კაროლინას უნივერსიტეტში ჩაბარებას გეგმავდა ლოს–ანჟელესში. იმის მიუხედავად, რომ ზაკი პრაქტიკულად ჩარიცხეს უმაღლეს სასწავლებელში, მან გადადო სწავლა და ამჯობინა სხვა პროექტებში მონაწილეობა.
სხვათა შორის, საშუალო სკოლის დასრულებისას ზაკ ეფრონი მუშაობდა ერთ-ერთ თეატრში, რომელშიც არა მარტო შეისწავლიდა თეატრალური ხელოვნების საფუძვლებს, არამედ ვოკალსაც.

2006 წელი ზაკისთვის საბედისწერო აღმოჩნდა. იმ სეზონში ახალგაზრდა მსახიობმა მონაწილეობა მიიღო ფილმში მაგარი მიუზიკლი, რომელიც თავიდან არც ისეთი პოპულარული ჩანდა, თუმცა ცოტა ხანში ზაკ ეფრონი ცნობილ ადამიანად აქცია. იმავე 2006 წელს ზაკი დააჯილდოვეს პრემიით .

2007 წელს ზაკ ეფრონმა მონაწილეობა მიიღო მუსიკალურ ვიდეორგოლში, რომელიც პოპულარულმა ამერიკელმა მომღერლმა და მსახიობმა ვანესა ხანჯესმა ჩაწერა.
იმავე წელს ზაკი დაასახელეს ასიდან ერთ-ერთ მომხიბვლელ მამაკაცად.
ამჟამად ზაკი აგრძელებს აქტიურ მოღვაწეობას. ის ჯერ დაქორწინებული არ არის. ცხოვრობს მარტო საკუთარ ბინაში. ჰყავს ორი ძაღლი და სიამის კატა.
ტიკალი

ტიკალი – მაიას ცივილიზაციის უძველესი ქალაქი თანამედროვე გვატემალის ტერიტორიაზე, პეტენის დეპარტამენტში. ინდიელების დასახლება დაარსდა ძვ. წ. საუკუნეში. ახ. წ. - საუკუნეებში იგი გახდა მაიას კულტურის ძირითდი ცენტრი. მკვლევარების შეფასებით, ამ პერიოდში მისი მოსახლეობა შეადგენდა 100-200 ათას ადამიანს. ქალაქი უკანასკნელმა მაცხოვრებლებმა საუკუნეში მიატოვეს. სახელწოდება „ტიკალი“ მაიას ენაზე ნიშნავს „ადგილს, სადაც სულების ხმები ისმის“.

1979 წელს ტიკალი ეროვნული პარკის სტატუსით იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიყვანეს.
სანტა-ანა-დე-კორო

კორო იგივე სანტა-ანა-დე-კორო — უძველესი ქალაქი დასავლეთ ვენესუელაში, ფალკონის შტატის დედაქალაქი.

ისტორია
ქალაქი 1527 წლის 26 ივნისს ესპანელმა კოლონისტებმა დააარსეს. სახელი „კორო“ მომდინარეობს ადგილობრივების ენიდან, რაც ქარს ნიშნავს. კოლონიალიზმის ეპოქიდან მოყოლებული, კოროს საკმაოდ რთული და ბრძოლებით აღსავსე წარსული აქვს. მისი დაარსებიდან სულ რაღაც 5 წლის შემდეგ, გერმანელებმა სცადეს ქალაქი სამხრეთ ამერიკის კოლონიზაციისათვის ბრძოლაში მთავარ დასაყრდენად გაეხადათ. კარლოს -მ ეს ტერიტორია მართლაც ჩააბარა გერმანელებს მიწის სამუშაოების ჩატარების მიზნით, თუმცა მალე კვლავ ესპანელებმა აიღეს მასზე კონტროლი. 1806 წელს, კორო იოლად აიღო ფრანსისკო მირანდამ, ლათინური ამერიკის ესპანელებისაგან გათავისუფლების მოძრაობის ერთ-ერთმა მონაწილემ, სწორედ კოროს პორტი ლა-ველა იყო პირველი ადგილი ვენესუელაში, სადაც ქვეყნის სამფეროვანი დროშა აღიმართა.

მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი
1950 წელს კორო გამოცხადდა როგორც ვენესუელის ეროვნული ძეგლი, ხოლო 1993 წელს, იგი იუნესკომ შეიტანა მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში. 2005 წელს, კოროს მიენიჭა საფრთხეში მყოფი მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი.

ქალაქისთვის დამახასიათებელია კოლონიური არქიტექტურა. ამავე დროს ის გამოირჩევა არაერთი ტურისტული ღირსშესანიშნაობით. ჩრდილო დასავლეთ ნაწილში, ქალაქი ერწყმება მედანოს-დე-კოროს ეროვნულ პარკს — ერთადერთ ქვიშის დიუნებიან უდაბნოს ვენესუელაში.
კარაკასის საუნივერსიტეტო ქალაქი

კარაკასის საუნივერსიტეტო ქალაქი — ვენესუელის ცენტრალური უნივერსიტეტის განლაგების ძირითადი ადგილი. ქალაქი დაგეგმარდა ვენესუელელი არქიტექტორის, კარლოს რაულ ვილიანუევას მიერ. ხოლო 2000 წელს, იუნესკომ იგი შეიტანა მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში. საუნივერსიტეტო ქალაქი არქიტექტურისა და ურბანული დაგეგმარების ნამდვილ შედევრად მიიჩნევა და წარმოადგენს საუკუნის ერთადერთ საუნივერსიტეტო ტერიტორიას, რომელიც მთლიანად ერთმა არქიტექტორმა დააპროექტა და რომელიც იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობად აღიარა.
სანგაის ეროვნული პარკი

სანგაის ეროვნული პარკი – ეროვნული პარკი ეკვადორში. მდებარეობს მორონა-სანტიაგოს, ჩიმბორასოს და ტინგურაუას პროვინციების ტერიტორიაზე. 1993 წელს შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში, მაგრამ 1992-2005 წწ. იდგა სიიდან ამორიცხვის საფრთხის წინაშე. თუმცა 2005 წელს მსოფლიო მემკვიდრეობის კომიტეტმა თავის 31-ე სესიაზე იგი საფრთხის ქვეშ მყოფი ძეგლების სიიდან ამოიღო.
სანტა-კრუს-დე-მომპოსი

სანტა-კრუს-დე-მომპოსი — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ჩრდილოეთ კოლომბიაში, ბოლივარის დეპარტამენტში. ქალაქს შენარჩუნებული აქვს კოლონიური სახე. მდებარეობს მდინარე მაგდალენასა და კაუკას ერთმანეთთან შეერთების ადგილას წარმოქმნილ კუნძულზე, ქალაქ კარტახენიდან 249 კმ მანძილზე. მომპოსი დამოკიდებულია ტურიზმზე, თევზაობაზე და ადგილობრივ წვრილ ვაჭრობაზე. მოსახლეობა შეადგენს 30 000 ადამიანს. მისი მოსაზღვრე მუნიციპალიტეტებია პინილიოსი და სან-ფერნანდო.

სიმონ ბოლივარს, თითქმის მთელი სამხრეთ ამერიკის განმათავისუფლებელს ესპანელი კოლონიზატორებისაგან, ერთხელ უთქვამს: მომპოსში ბოლივარი 1812 წელს მოვიდა და ადგილობრივი ზრდასრული 400-მდე მამაკაცი გადაიბირა, მათ საფუძველზე შემდეგ მან შექმნა არმია, რომლითაც კარაკასი გაათავისუფლა.

ისტორია
მომპო – ადგილობრივი კიმბაიას ცივილიზაციის ბელადი იყო ესპანელთა მოსვლამდე. შესაბამისად, მომპოსი ნიშნავს „მომპოს სამართავ მიწას“. ქალაქი 1537 წლის 3 მაისს, დააარსა დონ ალონსო დე ერეიდამ, როგორც უსაფრთხო და დაცული პორტი მდინარე მაგდალენაზე. სანტა-კრუს-დე-მომპოსი ტვირთების გატარების სიმრავლის გამო, სულ მალე იქცა საკმაოდ წარმატებულ პორტად. მალე აქ დაარსდა სამეფო ზარაფხანა და ქალაქმა სახელი გაითქვა თავის ოქრომჭედლებით.

არქიტექტურა
სანტა-კრუს-დე-მომპოსი ცნობილია თავის კარგად შემონახული კოლონიური არქიტექტურით, რომელიც ამავე დროს შერწყმულია ინდიელთა სტილთან. იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში ის 1995 წელს შეიტანა. დღეისათვის, აქ უამრავ არქიტექტურულ ძეგლს შენარჩუნებული აქვს პირვანდელ სახე და ქალაქი წარმოადგენს ტიპურ ესპანურ კოლონიურ ქალაქს.
ჰამილტონი (ონტარიო)

ჰამილტონი — ინგლისურენოვანი ქალაქი კანადაში. ქალაქი მდებარეობს ონტარიოს შტატში. 2006 წლის აღწერის შედეგად დასახლებული პუნქტის მოსახლეობა შეადგენს 504,559 ადამიანს, ქალაქს მე-9 ადგილი უკავია მოსახლეობის მიხედვით კანადაში, ჰამილტონის აგლომერაციაში ცხოვრობს 647,634 ადამიანი. ჰამილტონის ფართობი შეადგენს 1,138.11 კმ²-ს.

ეს ქალაქი დაარსდა 1846 წლის 9 ივნისს, ქალაქს სახელი პოლიტიკოს ჯორჯ ჰამილტონის პატივსაცემად დაერქვა. 1812 წეს ამ ტერიტორიებზე იმართებოდა ომი ინგლისელებსა და ამერიკელებს შორის. ქალაქის სიახლოვეს მდებარეობს ონტარიოს ტბა. ჰამილტონის ყოველწლიური ნალექების რაოდენობა შეადგენს 126.1 მმ-ს, ქალაქის ყველაზე ცხელი თვეებია ივლისი და აგვისტო, ხოლო ყველაზე ცივი თვეებია იანვარი და თებერვალი.

დაძმობილებული ქალაქები
, პიტსბურგი
, ფლინტი
, ფუკუიამა
, მაანშანი, ანჰოი
, მანგალორი
, მონტერეი
, რაკალმუდო
, სარასოტა
, შავინიგენი
, ვალე პელიგნე

კლიმატი
პერსევსი (მაკედონია)

პერსევსი (; დ. დაახ. ძვ. წ. 179 – ძვ. წ. 166) — მაკედონიის უკანასკნელი მეფე, ფილიპე -ის ძე. შექმნა ანტირომაული კოალიცია ილირიელებთან, თრაკიელებთან, სელევკიდებსა და საბერძნეთის კუნძულებთან ერთად. ძვ. წ. 171 წელს დაიწყო ომი რომთან თავდაპირველად გაიმარჯვა თესალიაში და კუნძულ ევბეასთან, მაგრამ ძვ. წ. 168 წლის 22-23 ივნისს პიდნასთან (მაკედონია) დამარცხდა, ტყვედ ჩავარდა და პატიმრობაში (იტალიაში) გარდაიცვალა.