iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მოდუ

მოდუ შანიუ ან მოდე (; დ. დაახლ. ძვ.წ. 234 — გ. ძვ. წ. 174) — ხუნების მეოთხე მმართველი და ხუნუს იმპერიის დამაარსებელი. ის ხუნუს მმართველი ძვ. წ. 209 წელს მამამისის მკვლელობის შემდეგ გახდა.

მოდეს მმართველობა გრძელდებოდა ძვ. წ. 209-დან ძვ. წ. 174-მდე. თავიდან ის მამამისის ტოუმანის ჯარის ხელმძღვანელი იყო, ხოლო მამის მკვლელობის შემდეგ გახდა შანიუ და ხუნუს მეფე. მისი სამფლობელო დღევანდელი მონღოლეთის ტერიტორიის გარშემო იყო გაერთიანებული. მან გააერთიანა მონღოლეთის ველების მომთაბარე ტომები და გადაიქცა მეზობელი ცინის დინასტიის მნიშვნელოვან საფრთხედ. ხუნის იმპერია წარმოადგენდა თავისი დროის უდიდეს გაერთიანებას. მისი აღმოსავლეთ საზღვარი იყო მდინარე ლიაოხზე, დასავლეთი საზღვარი პამირის მთიანეთი, ხოლო ჩრდილოეთით ბაიკალამდე აღწევდა.

ის მისმა შვილმა ლაოშანმა შეცვალა.
ძაბრიანი ობობები

ძაბრიანი ობობები — ფეხსახსრიან ცხოველთა ოჯახი ობობასნაირთა კლასისა. საშუალო ან პატარა ცხოველები არიან, სხეული დაფარული აქვთ ფრთისებრი ბეწვებით. ცნობილია 500 სახეობა, საქართველოში რეგისტრირებულია 14, მათ შორის ორსქესიანი, ლაბირინთის ობობა, საქართველოში ნაპოვნია თ. მხეიძის მიერ. მეორე სახეობა — — საქართველოში ყველგან გვხვდება ჩაისა და ციტრუსოვან ბუჩქებზე, დიდი რაოდენობით ანადგურებს მავნე მწერებს.
ერნესტ სოლვე

ერნესტ გასტონ იოსეფ სოლვე (დ. 16 აპრილი, 1838 — გ. 26 მაისი, 1922) — ბელგიელი ქიმიკოსი და ფილანთროპი.

21 წლამდე ის მუშაობდა ბიძის ქიმიურ საწარმოში. 1861 წელს მან აღმოაჩინა ე.წ. სოლვეს პროცესი, რომელიც სოდის მიღების ერთ-ერთ მთავარ პროცესად იქცა. მან დააარსა კომპანია .. და 1972 წელს კიდევ უფრო გააუმჯობესა მეთოდი და დააპატენტა.

1903 წელს მან დააარსა ფიზიკის და ქიმიის სოლვეს საერთაშორისო ინსტიტუტი, ხოლო 1911 წელს, მისი დაფინანსებით გაიმართა სოლვეს პირველი კონფერენცია, რომელშიც მონაწილეობას იღებდნენ მაქს პლანკი, ერნესტ რეზერფორდი, მარი სკლოდოვსკა-კიური, ანრი პუანკარე და ალბერტ აინშტაინი, ხოლო თავმჯდომარე იყო ჰენდრიკ ლორენცი. მას შემდეგ სოლვეს კონფერენცია პერიოდულად იმართება.

ის ორჯერ იქნა არჩეული ბელგიის სენატში ლიბერალური პარტიის სიით. გარდაიცვალა 1922 წელს, 84 წლის ასაკში.
შეჰზადეს მეჩეთი

შეჰზადეს მეჩეთი — ოსმალეთის იმპერიის სულთნის, სულეიმან -ის მიერ, მისი გარდაცვლილი შვილის,
მეჰმედის პატივსაცემად აშენებული მეჩეთი. იგი შენდებოდა 1543-1548 წლებში.

მეჰმედი იყო სულეიმანის მეორე ვაჟი მუსტაფას შემდეგ. სწორედ მუსტაფა მართავდა მეჰმედამდე მანისას. როგორც ცნობილია, მეჰმედი იყო სულეიმანის საყვარელი შვილი და იგი თავის ყველაზე ღირსეულ მემკვიდრედ სწორედ მას თვლიდა. მეჰმედი მსახურობდა მანისაში 1541-1543 წლებში, სანჯაყში, რომელსაც მომავალი სულთნები მართავდნენ.

1543 წელს, მანისაში გავრცელდა ყვავილის ეპიდემია. შეჰზადე მეჰმედის სიცოცხლეც სწორედ ამ გავრცელებულმა ეპიდემიამ იმსხვერპლა. საყვარელი შვილის დაკარგვა სულეიმანმა ძალიან განიცადა. ცოტა ხნის შემდეგ, სულეიმანმა, სასახლის მთავარ არქიტექტორს, მაიმარ სინანს დაავალა, რომ სტამბოლში აეგო შეჰზადეს მეჩეთი. 1548 წელს, როცა მეჩეთის მშენებლობა დასრულდა, მეჰმედი იქ გადაასვენეს. მეჰმედთან ერთად, შეჰზადეს მეჩეთში განისვენებს მისი ქალიშვილი — ჰუმაშაჰი, რომელიც შეჰზადეს გარდაცვალებამდე ცოტა ხნით ადრე ეყოლა. ჰუმაშაჰი გარდაიცვალა 52 წლის ასაკში.

მიუხედავად იმისა, რომ შეჰზადეს მეჩეთის აშენებიდან გავიდა 460 წელზე მეტი, იგი ახერხებს პირვანდელი სახის შენარჩუნებას და დღემდე ჩვეულებრივად განაგრძობს ფუნქციონირებას.
ჰანიფიზმი

ჰანიფიზმი (, ; მრავლობითი: , ) — რელიგიურ მონოთეისტური მოძრაობის ერთ-ერთი ფორმა, რომელიც აღმოცენდა ისლამდელ არაბეთში და განიცადა იუდაიზმისა და ქრისტიანობის გავლენა. ჰანიფიზმის მიმდევრები (ჰანიფები) ქადაგებდნენ მონოთეიზმსა და ასკეტიზმს. მოუწოდებდნენ ტომისა და ადგილობრივი ღმერთების გაუქმებას, მაგრამ მთლიანად არ იღებდნენ არც ქრისტიანობას და არც იუდაიზმს. სურდათ, შეექმნათ შედარებით მარტივი, საუკუნისა და საუკუნის დასაწყისის არაბეთისთვის მისაწვდომი რელიგიური სისტემა. ჰანიფიზმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა თავდაპირველ ისლამზე. ჰანიფიზმის ყველაზე აქტიური და თანმიმდევრული წარმომადგენელი იყო მქადაგებელი მუსეილიმა (გ. 633).
პედრო პარდო დე კელა

პედრო პარდო დე კელა ; (გ. 3 ოქტომბერი, 1483) — გალისიის საუკუნის მარშალი. ხუან ნუნეს პარდოს შვილი.

პედრო პარდო დე კელა იყო ფეოდალი რომელიც 1474 წელს ვივეროს მერი და მარშალი გახდა. ენრიკე -ს გარდაცვალების შემდეგ ტახტისთვის ატეხილ ომში მხარს კასტილიისა და ლეონის სამეფოს კანონიერ მემკვიდრეს ხუანა ბელტრანეხას დაუჭირა. სამოქალაქო ომში ისაბელ კასტილიელის გამარჯვების შემდეგ მას და მის შვილს პეტერს მონარქის ბრძანებით 1483 წლის 3 ოქტომბერს მონდონედოს კათედრის წინ თავი მოკვეთეს.
ჰანს ჰუბერი

ჰანს ჰუბერი (დ. 28 ივნისი, 1852, ეპენბერგი, ზოლოტურნის კანტონი — გ. 25 დეკემბერი, 1921, ლოკარნო) — შვეიცარიელი კომპოზიტორი და პედაგოგი.

1870-1874 წლებში სწავლობდა ლაიფციგის კონსერვატორიაში (კ. რაინიკესა და ე. რიხტერთან). 1877 წლიდან მუშაობდა ბაზელში. 1889 წლიდან ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას საყოველთაო სამუსიკო სკოლაში (1896-1918 წლებში დირექტორი). საფუძველი ჩაუყარა შვეიცარულ სიმფონიურ მუსიკას. აღსანიშნავია მისი პროგრამული სიმფონიები ( — „ტელი“, „ა. ბეკლინის სიუჟეტებზე“, — „ჰეროიდიკული“ და სხვა). ჰუბერს ეკუთვნის 5 ოპერა (მ. შ. „მსოფლიოს გაზაფხული“, 1894; „ზღვის ნობათი“, 1918 და სხვა); ორი ორატორია, კონტატები, სიმფონიები და სხვა.
ენე ჰუბაი

ენე ჰუბაი (, ; დ. 15 სექტემბერი, 1858, ბუდაპეშტი — გ. 12 მარტი, 1937, იქვე) — უნგრელი მევიოლინე, დირიჟორი, პედაგოგი და კომპოზიტორი.

ბავშვობაში სწავლობდა მამამისთან, მევიოლინე კარლ ჰუბაისთან, 1871-1876 წლებში — ბერლინის უმაღლეს სამუსიკო სკოლაში ი. იოახიმთან, 1876-1878 წლებში კონცერტებს მართავდა ბუდაპეშტში, 1878-1882 წლებში პარიზში (აქვე ოსტატდებობდა ა. ვიეტანთან), 1890 წლებში — პეტერბურგში. სახელი გაითქვა როგორც ევროპის ერთ-ერთმა ბრწყინვალე ვირტუოზმა შემსრულებელმა. 1882-1886 წლებში ბრიუსელის კონსერვატორიის, 1886 წლიდან ბუდაპეშტის ფ. ლისტის სახელობის უმაღლესი სამუსიკო სკოლის პროფესორი (1919-1934 ამ სკოლის დირექტორი). მის მოწაფეთაგან აღსანიშნავია ი. სიგეტი. ნაწარმოებები: 8 ოპერა, მ. შ. ვიოლინოს კრემონელი ოსტატი, 4 სიმფონია, მრავალი სავიოლინო თხზულება, 4 კონცერტი ვიოლინოსათვის ორკესტრთან ერთად და სხვა.
ჰუასტეკები

ჰუასტეკები — ინდიელი ხალხი ჩრდილო აღმოსავლეთ მექსიკაში, რაოდენობა დაახლოებით 140 ათასი კაცი (1978). ჰუასტეკების ისტორია ესპანეთის დაპყრობამდე ნაკლებადაა ცნობილი. თუმცა ენით მაია-კიჩეს ჯგუფს განეკუთვნებიან, ჰუასკეტებისთვის უცნობი იყო მაიას იეროგლიფური დამწერლობა. ჰუასტეკების კულტურა განვითარდა ცენტრალურ მექსიკაში ტოლტეკების კულტურის გავლენით. ამიტომ მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ჰუასტეკები მაიას ტომს გამოეყვნენ უძველეს პერიოდში. ესპანეთის დაპყრობების დროს ჰუასტეკებმა დიდი წინააღმდეგობა გაუწიეს დამპყრობლებს. თანამედროვე ჰუასტეკების ძირითადი საქმიანობა — ნავთობსარეწებში, მაღაროებში, ფორთოხლისა და თამბაქოს პლანტაციებში მუშაობაა.
ჰუანაკო

ჰუანაკო — ძუძუმწოვარი ცხოველი აქლემისებრთა ოჯახის ლამების გვარისა. მისი სხეულის სიგრძე 180–225 სმ, მასა 60–75 კგ აღწევს. აქვს გრძელი კისერი და კიდურები, მურა ბეწვით დაფარული სხეული. გავრცელებულია სამხრეთ ამერიკის მაღალმთიანეთში პერუდან პატაგონიამდე. ცხოვრობს ძნელად მისადგომ ადგილებში ზღვის დონიდან 5000 მეტრამდე. ქმნის მცირე ჯოგებს. პოლიგამიური ცხოველია. იკვებება ბალახეულობით. ნადირობის ობიექტია (იყენებენ ხორცსა და ტყავს), რის გამოც მისი რაოდენობა მკვეთრად შემცირებულია.
არმილარიოზი

არმილარიოზი — მცენარის სოკოვანი დაავადება, რომლის გამომწვევია მანჭკვალა სოკო . აავადებს ვაშლს, ალუბალს, თუთასა და სხვა კულტურულ მცენარეებს. აგრეთვე ტყის ჯიშებს. იწვევს ფესვის ლპობას (კამბიუმის გამუქება, მერქნის პერიფერიული თეთრი სიდამპლე). ახალგაზრდა მცენარეს არმილარიოზი 1—3 წელიწადში ღუპავს, ზრდასრულს — 10 წელიწადში. დაავადება ვრცელდება რიზომორფებითა და სპორებით.

ბრძოლის ღონისძიებანი: დაავადებული ხის ამოძირკვა და ნიადაგის ანტისეპტიკურიი ნივთიერებებით დამუშავება, გაკირიანება, საიზოლაციო თხრილების გაკეთება (70 სმ სიღრმისა); მანჭკვალა სოკოების მოსპობა და სხვა.
ჰროსვითა განდერსჰაიმელი

ჰროსვითა განდერსჰაიმელი, ჰროტსვითა, როსვითა (; დ. 935 — გ. 973) — გერმანელი მწერალი ქალი. წერდა ლათინურ ენაზე. რომაელი მწერლის, ტერენციუსის, მიბაძვითა და მის სიუჟეტებზე დაყრდნობით შექმნა რიტმული პროზითა და ალაგ ჩართული რითმებით გაწყობილი 6 დრამა — ფაქტობრივად მოქმედებებად დაყოფილი დიალოგიზებული მოთხრობები — „გალიკანუსი“, „დელციციუსი“, „კალიმაქე“, „საპიენცია“, „პაფნუციუსი“ და „აბრამი“.
ფესვის წნევა

ფესვის წნევა — ძალა, რომელსაც ფესვების მიერ შეწოვილიი წყალი და მასში გახსნილიი მინერალური ნივთიერებები ღეროს გამტარი კონებით აჰყავს მცენარის ზედა ნაწილებში. ფესვის წნევას საფუძვლად უდევს ოსმოსური წნევა. ფესვის წნევა განაპირობებს უჯრედთა მიერ წყლის აქტიურ გადადენას გარკვეული მიმართულებით — ქვემოდან ზემოთ. ფესვის უჯრედთა მიერ წყლის აქტიური გადადენა ადვილად შეიმჩნევა გადაჭრილ ღეროზე. ამ მოვლენას მცენარის ტირილი ეწოდება. ჰაერის მაღალი ტენიანობის დროს წყლის წვეთები გამოიყოფა ფოთლის კიდეებიდანაც (გუტაცია). ფესვის წნევა დაახლოებით 1—3 ატმოსფეროს უდრის. იგი დამოკიდებულია ფესვის ცხოველმოქმედებაზე. დაბალ ტემპერატურაზე და ჟანგბადის უკმარისობისას ფესვის წნევა მცირდება. ფესვის წნევის მაქსიმუმიი აღინიშნება დღისით, მინიმუმი — ღამით.
ჰრომანის (რომანის) ქართველთა მონასტერი

ჰრომანის (რომანის) ქართველთა მონასტერი — ძველი ქართული სასულიერო და კულტურული კერა ბიზანტიაში, კონსტანტინოპოლის მახლობლად. ააშენეს ილარიონ ქართველის მოწაფეებმა მისი გარდაცვალების შემდეგ, 876 წელს იმპერატორ ბასილის ხელშეწყობთ. ჩვენამდე მოღწეულია მონასტერში მომზადებული 2 ქართული ხელნაწერი: 1066 წელს სვიმეონ დვალის მიერ გადაწერილი ექვთიმე მთაწმინდელის თარგმანების კრებული (—№ 134) და - საუკუნეების მიჯნაზე ვინმე „იოანე უღირსის“ მიერ გადაწერილი ვანის სახარება. გამოთქმულია მოსაზრება რომ მონასტერი 980 წლიდან ქართული აღარ ყოფილა.
ბედრჟიხ ჰროზნი

ბედრჟიხ ჰროზნი (, 1918 წლამდე ფრიდრიხ ჰროზნი, ; დ. 6 მაისი, 1879, ლისა-ნად-ლაბემი — გ. 12 დეკემბერი, 1952, პრაღა) — ჩეხი აღმოსავლეთმცოდნე, ლინგვისტი, ვენისა (1914) და პრაღის (1918) უნივერსიტეტების პროფესორი, პრაღის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორი (1939), ჩსსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1952). გაშიფრა ძველი ხეთური ენა,რომელიც ინდო-ევროპულ ენათა ჯგუფს მიაკუთვნა და საფუძველი ჩაუყარა ხეთოლოგიის განვითარებას.

ბიოგრაფია
ჰროზნი ლისა-ნად-ლაბემი-ში (ბოჰემია, ავსტრია-უნგრეთ) დაიბადა. ქალაქ კოლინში მან ებრაული და არაბული ისწავლა. ვენის უნივერსიტეტში სწავლობდა აქადურს, არამეულს, ეთიოპიურს, შუმერულსა და სანსკრიტს. ასევე, სწავლობდა ბერლინის ჰუმბოლდტის უნივერსიტეტში.

კარიერა
1905 წელს, პალესტინაში წარმოებული გათხრების შემდეგ, ჰროზნი ვენის უნივერსიტეტის პროფესორი გახდა.

1906 წელს, ხათუსაში (თანამედროვე ბოღაზქოი, ანკარიდან 200 კმ-ის დაშორებით) გერმანულმა ექსპედიციამ ხეთ მეფეთა არქივი იპოვა, რომელიც ლურსმული დამწერლობით იყო შესრულებული, მაგრამ მანამდე უცნობ ენაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ჰროზნი ავსტრია-უნგრეტის არმიაში აქტიურად მსახურობდა, მან 1917 წელს გამოაქვეყნა ენის აღწერილობა და აჩვენა, რომ ის ინდო-ევროპულ ენათა ჯგუფს მიეკუთვნებოდა.

1925 წელს ჰროზნი ჩეხ არქეოლოგთა ჯგუფს გაუძღვა და თურქეთში,სოფელ ქიულთეფეში ასურელ ვაჭართა კონტრაქტებისა და წერილების შემცველი ლურსმული დამწერლობის 1000 ფირფიტა აღმოაჩინა. ასევე, გათხარა ხეთების ქალაქის, ხათუსას მიმდებარე ტერიტორიები.

1944 წელს, გულის შეტევის გამო, ჰროზნი იძულებული გახდა სამეცნიერო მოღვაწეობისთვის თავი დაენებებინა.

თავდაპირველად იკვლევდა ძველი შუამდინარეთის მითოლოგიას, კულტურასა და ეკონომიკის საკითხებს. 1915 წელს გაშიფრა ბოღაზქოის არქივის ძირითადი ნაწილის ტექსტთა ენა (ე. ი. ხეთური, იგივე, ნესური, ნესიტური) და დაამტკიცა მისი ინდოევროპული ხასიათი, რითაც საფუძველი ჩაუყარა ხეთოლოგიას (ძირითადი ნაშრომი - „ხეთების ენა“ - გამოქვეყნდა ლაიფციგში გერმანულ ენაზე). 1925 წელს ქიულთეფეში (თურქეთი), არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოაჩინა „კაპადოკიური ფირფიტების“ ლურსმული დამწერლობით შესრულებული არქივი. 1922 წელს პირველმა გამოსცა ხეთური კანონები. გარკვეული წვლილი შეიტანა ე. წ. ხეთური, იგივე ლუვიური, იეროგლიფების გაშიფრვაში. ეკუთვნის განმაზოგადოებელი ნაშრომი ძველი წინა აზიის ისტორიაში (1940). იმოგზაურა სსრკ-ის 5 რესპუბლიკაში, მათ შორის საქართველოშიც (1936).
ალეშ ჰრდლიჩკა

ალეშ ჰრდლიჩკა (; დ. 29 მარტი, 1869, ჰუმპოლეცი, ჩეხოსლოვაკია — გ. 5 სექტემბერი, 1943, ვაშინგტონი) — წარმოშობით ჩეხი, ამერიკელი ანთროპოლოგი.

1910-1942 წლებში იყო ვაშინგტონის აშშ-ს ეროვნული მუზეუმის ფიზიკური ანთროპოლოგიის განყოფილების ხელმძღვანელი. ანთროპოლოგთა ამერიკული ასოციაციის და „ფიზიკური ანთროპოლოგიის ამერიკული ჟურნალის“ (1918) დამაარსებელი.. მისი ძირითადი შრომები ეხება ადამიანის წარმოშობისა და ევოლუციის, ამერიკული კონტინენტის პირველად დასახლების პრობლემებს. მრავალწლიანი ექსპედიციების გზით შეისწავლა ჩრდილოეთ და სამხრეთ ამერიკის ინდიელთა სხვადასხვა ტომი, აგრეთვე ალეუტის და კომანდორის კუნძულების მოსახლეობა, რითაც დაადასტურა ჩრდილოეთ ამერიკის ძირეული მოსახლეობის აზიური წარმოშობის თეორია. 1927 წელს წამოაყენა თეორია რომლის მიხედვითაც კაცობრიობამ მთელი თავისი ევოლუციურ განვითარებაში ნეანდერტალელთა სტადია განვლო.
პროტოხეთები

პროტოხეთები, ხათები — აღმოსავლეთ მცირე აზიის უძველესი ავტოქტონური, მკვიდრი მოსახლეობა ინდოევროპული ტომების (ნესიტები, ხეთები, ლუვიელები, ფალაელები) ანატოლიაში გამოჩენამდე (დაახ. ძვ. წ ათასწლეულის დასაწყისი). ბინადრობდნენ ხათის ქვეყანაში — ცენტრალურ ანატოლიაში, ტავრის მთებიდან პონტოს ზღვის სანაპიროებამდე. მათი ქვეყანა ძირითადად მოიცავდა დღევანდელ კაპადოკიას. პოლიტიკური ცენტრი იყო ხათუსა (ახლანდელი ბოღაზქოი, თურქეთი). ლაპარაკობდნენ ხათურ (პროტოხეთურ) ენაზე. ამ ენაზე შედგენილი ტექსტები აღმოჩენილ იქნა ბოღაზქოის არქივში. ტექსტები ატარებს რელიგიურ ხასიათს.

ძვ.წ. ათასწლეულში ხათური ენა უკვე „მკვდარი“ იყო. მას უკვე ხეთების სამეფოს დროს გამოიყენებდნენ მხოლოდ ტექსტების შესადგენად. ენისათვის დამახასიათებელია პრეფიქსაცია, შესაბამისად იგი თავისი სტრუქტურით უახლოვდება კავკასიურ, კერძოდ კი აფხაზურ-ადიღეურ და ქართველურ ენებს.

პროტოხეთური საზოგადოება ადრეკლასობრივი იყო. ამას ადასტურებს სამეფო ხელისუფლების ამსახველი ისეთი სიტყვების გამოჩენა ტექსტებში როგორიცაა „მეფე“, „დედოფალი“ — შესაბამისი ტიტულებით „თაბარნა“, „თავანანა“, „დიდი ტახტი“ და ა.შ. არქეოლოგიური აღმოჩენები ადასტურებს რომ სოციალური დიფერენციაცია შორს იყო წასული საზოგადოებაში. დასტურდება სამეფო და სატაძრო მომსახურე პერსონალის არსებობა („მესუფრენი“, „ქურუმნი“, „ღვინის მწდენი“ და სხვა). პროტოხეთურ პოლითეისტურ პანთეონს ჰყავდა ამინდის ღვთაება „თარუ“, მზის ღვთაება „ეშთან“, სამყაროს მაცოცხლებელი ღვთაება „თელიფინუ“, მეუფე ქვეყნისა „ვურუნქათე“ და სხვანი. ხათის ქვეყანაში და ზოგადად ხათებში გავრცელებული იყო ლითონის (სპილენძი, ოქრო, ვერცხლი) დამუშავება, მსგავსად სხვა პროტო-ქართველებისა. ხათებისა და ანატოლიაში გადმოსახლებული ინდოევროპელების (კერძოდ ნესიტებისა და ფალაელების) აღრევის შედეგად, ძვ.წ ათასწლეულის ნახევარში ჩამოყალიბდა ხეთური მოსახლეობა (ხეთები) რომელმაც მთლიანად მიითვისა ხათების კულტურული ტრადიციები და სახელიც მსგავსი დაირქვა.
ალან ლოიდ ჰოჯკინი

ალან ლოიდ ჰოჯკინი (, დ. 5 თებერვალი, 1914, ბანბერი, ინგლისი — გ. 20 დეკემბერი, 1998, კემბრიჯი) — ინგლისელი ფიზიოლოგი და ბიოფიზიკოსი, ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში (1963, (ენდრიუ ჰაქსლისა და ჯონ ეკლსთან ერთად). ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1948, 1970-1975 პრეზიდენტი), სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის უცხ. წევრი (1976).

ბიოგრაფია
1936 წელს დაამთავრა კემბრიჯის უნივერსიტეტი, ხოლო 1952 წლიდან გახდა ამავე უნივერსიტეტის პროფესორი. 1971 წლიდან ლესტერის უნივერსიტეტის კანცლერი. 1959–1965 წლებში დიდი ბრიტანეთის ეროვნული საბჭოს წევრი, სამედიცინო კვლევის დარგში. 1966–1976 წლებში დიდი ბრიტანეთის ზღვის ბიოლოგიური ასოციაციის პრეზიდენტი. მისი ძირითადი შრომები ეხება ნერვული უჯრედების ფიზიოლოგიის, აღგზნებისა და შეკავების მექანიზმებს. თეორიულად და ექსპერიმენტულად დაამტკიცა, რომ ბიოპოტენციალების წარმოშობა დაკავშირებულია უჯრედული მემბრანის მიერ იონთა შერჩევით გამტარობასთან. წამოაყენა ნერვული იმპულსების გენერაციაში იონური გრადიენტების როლის ძირითადი თეორეიები. დაამუშავა და გამოიყენა მემბრანაზე პოტენციალის ფიქსაციის ორიგინალური მეთოდი.
რომან მახარაძე

რომან მახარაძე (დ. 15 სექტემბერი, 1929, ჩოხატაურის რაიონი, სოფელ სამება — გ. 22 დეკემბერი, 1998) — ქართველი ფერმწერი, გრაფიკოსი, ილუსტრატორი, კინოს მხატვარი.
ბიოგრაფია
რომან მახარაძე დაიბადა 1929 წლის 15 სექტემბერს, ჩოხატაურის რაიონის სოფელ სამებაში, კაპიტო მახარაძისა და პისტი ქურიძის მრავალშვილიან ოჯახში, სადაც 3 ვაჟი და 4 ქალი იზრდებოდა. უფროსი მათ შორის ოფელია პროფესიით ეკონომისტი, წლების განმავლობაში მუშაობდა თბილისის წიგნის ფაბრიკაში; მომდევნო, ვაჟა, 1941 წელს წავიდა სამამულო ომში, საიდანაც აღარ დაბრუნებულა; ქალიშვილი ელენე თბილისის ბავშვთა ინტერნატში მსახურობდა ექთნად; ვალიდა – პროფესიით ფილოლოგი, რუსული ენისა და ლიტერატურის სპეციალისტი იყო; ნაზი – ახალაზრდა ასაკში გარდაიცვალა; უმცროსი ვაჟი – რევაზი, გეოფიზიკის ინსტიტუტის წამყვანი მეცნიერ–თანამშრომელი იყო.

1949 წელს რომან მახარაძე ჩაირიცხა თბილისის სამხატვრო აკადემიის ფერწერის ფაკულტეტზე, სადაც ასწავლიდნენ ცნობილი პედაგოგები: მოსე თოიძე, ალექსანდრე ციმაკურიძე, კორნელი სანაძე. 1955 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემიის პეიზაჟის კლასი. მისი სადიპლომო ნამუშევარი იყო „საბავშვო ბაღი“ (ხელმძღვანელი კორნელი სანაძე).
1955 წელს დაოჯახდა. მეუღლე – ელენე ნებიერიძე, პროფესიით ფილოლოგი, წლების განმავლობაში მუშაობდა მასწავლებელთა დახელოვნების ინსტიტუტში განყოფილების გამგედ. 1957 წელს შეეძინათ პირმშო – გიორგი, 1960 წელს – ირაკლი, ხოლო 1963 წელს – ზაზა. გიორგი პროფესიით ფიზიკოსია, ირაკლი — ამჟამად აბბა ალავერდელი მიტროპოლიტი დავითი, განათლებით არქიტექტორი, ზაზა კი — სამთო სპეციალისტი.

1958–66 წლებში რომან მახარაძე მუშაობდა კინოსტუდია „ქართულ ფილმში“ დამდგმელ მხატვრად. გააფორმა ხუთი მხატვრული ფილმი. 1966—68 წლებში საქართველოს ტელესტუდიის დამდგმელი მხატვარია. 1967 წლიდან საქართველოს მხატვართა კავშირის წევრია. 1968–78 წლებში გამომცემლობა „საბჭოთა საქართველოს“ უფროსი მხატვრული რედაქტორია, 1978—82 წლებში — გამომცემლობა „ხელოვნების“ უფროსი მხატვრული რედაქტორი, 1982 წლიდან გარდაცვალებამდე კი მუშაობდა ქართულ ენციკლოპედიაში უფროს მხატვრულ რედაქტორად. გაფორმებული აქვს ათეულობით წიგნი, რომელთაგან რამდენიმე აღინიშნა ჯილდოებით.

წარმატებული იყო რომან მახარაძის პერსონალური გამოფენა, რომელიც თბილისში 1985 წელს, ქართული ენციკლოპედიის გამომცემლობის შენობაში გაიმართა. გამოფენამ თავისებურად შეაჯამა რომან მახარაძის შემოქმედება როგორც ფერწერის, ისე წიგნის გრაფიკის დარგში. აღსანიშნავია მისი მონაწილეობა აკვარელის გამოფენაზე გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში.

რომან მახარაძის ნამუშევრები დაცულია შალვა ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების მუზეუმში, რამდენიმე სურათი მისი უწმინდესობის, საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქის, ილია -ის პირადი საკუთრებაა, ასევე ბევრია წარმოდგენილი კერძო კოლექციებში.

რომან მახარაძე გარდაიცვალა 1998 წლის 22 დეკემბერს 69 წლის ასაკში ხანგრძლივი მძიმე ავადმყოფობის შემდეგ.

შემოქმედება
ხათური ენა

ხათური ენა, პროტოხეთური ენა — წარმოადგენდა ცენტრალური და აღმოსავლეთ ანატოლიის ჩრდილოეთ ოლქებში გავრცელებული უძველესი მკვიდრი მოსახლეობის, პროტოხეთების ენას, რომელიც არ განეკუთვნება ინდოევროპულ ან სემიტურ ენათა ოჯახს. ინდოევროპულ ხეთურ-ლუვიურ ენებზე მოლაპარაკე ტომების მცირე აზიაში გადმოსახლების შემდეგ, ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლოს, ხათური ენა განდევნა ახლად ჩამოსახლებულმა ინდოევროპულმა ტომების ენებმა (ხეთურმა, ფალაურმა), რომლებმაც ხათურის, სუბსტრატული ენის მძლავრი გავლენა განიცადეს.

რიტუალური ხასიათის მცირერიცხვოვანი ტექსტები ხათურ ენაზე გვხვდება საკუთრივ ხეთურ ტექსტებს შორის, სადაც ისინი მოხსენიებულია როგორც , ე.ი „ხათურად“ შესრულებული პასაჟები. ამ ტექსტების ფრაგმენტული ხასიათის გამო ძნელია ხათური ენის გრამატიკულ სტრუქტურისა და ლექსიკის რამდენადმე სრული აღდგენა. საზოგადოდ ხათური პრეფიქსული ტიპის აგლუტინაციური ენაა, რომელიც გარკვეულ სტრუქტურულ-ტიპოლოგიურ მსგავსებას ავლენს მთელ რიგ კავკასიურ ენებთან (განსაკუთრებით აფხაზურ-ადიღურ და ქართველურთან).
მასკულინიზაცია

მასკულინიზაცია — გამამაკაცურება, კაცის ან ქალის ორგანიზმში მამაკაცური ნიშნების გაძლიერება. ხშირად ამ ტერმინით აღნიშნავენ მამაკაცის ორგანიზმში მამაკაცური ნიშნების ფიზიოლოგიურ ან პათოლოგიურ გაძლიერებას. პათოლოგიური მასკულინიზაციის დროს მამაკაცებს სექსუალური გამოვლინებები უფრო მეტად აღენიშნებათ. ზოგჯერ ისინი შეიძლება ცდებოდნენ მიღებული ეთიკური ნორმების ჩარჩოებს (მაგალითად, მკვეთრად გაზრდილი ლიბიდოს ფორმით — სატირიაზისი). ქალებთან ანდროგენების ჰიპერპროდუქციას მივყავართ მეორადი მამაკაცური სასქესო ნიშნების განვითარებასთან (იხ. ვირილიზმი). როგორც წესი, ქალებთან მასკულინიზაციას თან ახლავს ლიბიდოს გაძლიერება.
ფესვფეხიანები

ფესვფეხიანები — უმარტივესი ცხოველების ქვეკლასი. მათი სხეული პროტოპლაზმისაგან შედგება და დაფარულია თხელი აპკით, რის გამოც ფესვფეხიანები ფორმაცვალებადი არიან. აქვთ ცრუფეხები — სამოძრაო და საკვების მიმტაცებელი ორგანოები. ფესვფეხიანების ზომა რამდენიმე მკმ-იდან 3 მმ-ს (ნამარხიი ფორმები 5 სმ-მდე) აღწევს. ქვეკლასში 5 რიგია:
ამებები, რომელთაგან ზოგი ადამიანისა და ცხოველთა ნაწლავის პარაზიტია;
ნიჟარიანი ამებები — მტკნარი წყლის ბინადრები;
ფორამინიფერები — ზღვის ფორმები, რომელთაც ახასიათებთ რთული სასიცოცხლო ციკლი;
მზიარები;
სხივარები
დევისპირა

დევისპირა — დეკორატიულ მცენარეთა გვარი მრავალძარღვასებრთა ოჯახისა. წარსულში მიეკუთვნებოდა შავწამალასებრთა ოჯახს.

მოიცავს 21 სახეობას. ძირითადად გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, განსაკუთრებით ჩრდილოეთ ამერიკაში. დევისპირა მრავალწლოვანი ბალახოვანი ან ნახევრადბუჩქოვანი მცენარეა მრგვალი, მწვანე ღეროთი. ღერო სწორია, დატოტვილი, 15-დან 100 სმ-მდე სიმაღლით, რომელიც ქმნის პირამიდისებურ ბუჩქებს. ყვავილი მსხვილი აქვს, არასწორი, მარტივი ან ბუთხუზა. ყვავილების შეფერილობა: თეთრი, ვარდისფერი, ყვითელი ან ორფეროვანი.

შეიცავს ლიმონის, ჭიანჭველას, ვაშლისა და ძმრის მჟავებს, გლიკოზიდებს — ლინარინს, საპონინს, ლინარიზინს, კაროტინს, ვიტამინ -ს, პექტინურ, მთრიმლავ და სხვა ნივთიერებებს, ალკალოიდებს. სამკურნალოდ მხოლოდ ხალხურ მედიცინაში იყენებენ. მის წყალში ნაყენს ხმარობენ თვალის ანთების დროს. სვამენ ღვიძლისა და სწორი ნაწლავის, თირკმლების, სიყვითლის, სუნთქვის გახშირებისა და თავის ტკივილის სამკურნალოდ. იყენებენ აგრეთვე კანის დაავადებების მოსარჩენად.

საქართველოში კულტივირებულია სამხრეთევროპული ძაღლიპირა, რომელიც მებაღეობაში ცნობილია ანტირინუმის სახელით. ანტირინუმი ერთწლოვანია, დიდი ღია მეწამული, თეთრი, ვარდისფერი ან ყვითელი ყვავილები შეკრებილი აქვს მტევნისებრ ყვავილედად. ყვავილობს ივლის-აგვისტოში. იზრდება კლუმბებზე ბაღ-პარკებში. გენეტიკაში საკვლევ ობიექტად იყენებენ.
ძაძა

ძაძა — ერთწლოვანი მცენარე პარკოსანთა ოჯახისა. აქვს სწორი ან გართხმული ღერო, რომლის სიგრძე 20 — 200 სმ-ს აღწევს, დიდი, სამყურა, გრძელყუნწიანი ფოთოლი, 2 — 8 ყვავილისაგან შეკრებილი ყვავილედი, ნაყოფი — პარკი, შიგ 4 — 10 თესლით, რომელიც შეიცავს 24 — 28% ცილას, 1,5 — 2% ცხიმს.

იყენებენ სასურსათოდ და საკვებად. თესავენ წმინდად ან სიმინდთან და სხვა კულტურებთან ერთად. თესვის ნორმაა 35 — 40 კგ/ჰა. ძაძა გავრცელებულია ჩინეთში, აშშ-ში, საფრანგეთში, გერმანიასა და სხვ. საქართველოში იზრდება ძაძის რამდენიმე ფორმა.
ფესურა

ფესურა — მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა ყლორტის მიწისქვეშა სახეცვლილება. კარგად გამოსახული მეტამერული სტრუქტურა აქვს, რითაც განსხვავდება ფესვისაგან. მუხლები ადვილად შეიმჩნევა მასზე განვითარებული აპკისებრი ან ქერქლისებრი ფოთლებით, ნაჭდევებით.

ფესურის მუხლებსა და ფოთლის იღლიებში წარმოიქმნება კვირტები, რომლებიც ყოველწლიურად ახალ მიწისზედა ყლორტებსა და დამატებით ფესვებს იძლევიან. განარჩევენ გრძელ- და მოკლეფესურიან მცენარეებს. ზოგი მცენარის ფესურაზე გორგლები წარმოიქმნება. ისინი ძირითადად ნახშირწყლებს შეიცავენ. ზოგჯერ ფესურა სამკურნალო, საღებავ, მთრიმლავ ან სხვა ნივთიერებებს შეიცავს. გრძელფესურიან მცენარეებს ხშირად იყენებენ მოძრავი ქვიშებისა და ეროზირებული ნიადაგების დასამაგრებლად.
პედრო მადრუგა

პედრო მადრუგა; პედრო ალვარეს დე სოუტომაიორი (კამინის ჰერცოგი); ; (დაახ. დ. 1430, პონტევედრა, კასტილია — გ. 1486, ალბა-დე-ტორმესი, კასტილია) — შუა საუკუნეების გალისიის ერთ ერთი ყველაზე გავლენიანი ფიგურა და ტიპური ევროპელი ფეოდალური რაინდი.

ერთი თეორიის მიხედვით ქრისტეფორე კოლუმბი და პედრო ერთი და იგივე პიროვნება არიან. 1486 წელს მისი გარდაცვალების შესახებ ცნობის გავრცელება შესაძლებელია იყოს სპეციალურად დაგდებული ჭორი მისი მტრების კათოლიკე მონარქებისგან თავის დაღწევის მიზნით. არსებობს დოკუმენტები, რომლებიც 1486 წლის შემდეგ პედროს სიცოცხლეს ადასტურებს და ასევე აჩვენებს, რომ პედროს და კოლუმბის შვილი ასევე ერთი და იგივე პიროვნებას წარმოადგენს.
ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატი 2004: ჯგუფი C

ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატი 2004: ჯგუფი — ევრო 2004-ის ფინალური ეტაპის ერთ-ერთი ჯგუფი. თამაშები დაიწყო 14 ივნისს და დასრულდა 22 ივნისს. სამმა ნაკრებმა, დანიამ, შვედეთმა და იტალიამ თანაბარი ქულები დააგროვა, მაგრამ ურთიერთშეხვედრებით იტალიამ მხოლოდ მესამე ადგილი დაიკავა.

ცხრილი
ქყლების თანაბრობისას გათვალისწინებული იყო მხოლოდ თანაბარი ქულის მქონე გუნდთა ურთიერთშეხვედრები

დანია იტალია
შვედეთი ბულგარეთი
ბულგარეთი დანია
იტალია შვედეთი
იტალია ბულგარეთი
დანია შვედეთი