ამორიუმის ალყა

ამორიუმის ალყა — არაბულ-ბიზანტიური ომების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ეპიზოდი, რომელიც 838 წელს მოხდა. აბასიანთა ხალიფის, ალ-მუთასიმის სარდლობით არაბულმა არმიამ ალყა შემოარტყა და აიღო ბიზანტიური ქალაქი ამორიუმი, რომელიც ამორიანთა დინასტიის სამშობლო და იმპერიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ცენტრი იყო.

ალყა აბასიანთა პასუხი იყო ბიზანტიელთა მიერ არაბული სახალიფოს სასაზღვრო რეგიონებზე განხორციელებულ თავდასხმაზე. არაბულმა არმიამ, ანზენის ბრძოლაში იმპერატორ თეოფილეს დამარცხების შემდეგ, მცირე აზიაში ღრმად შეაღწია და ამორიუმს მიადგა. ქალაქი ძლიერი სიმაგრითა და გარნიზონით იყო დაცული, თუმცა ღალატის შედეგად მტერმა კედლის სუსტი მონაკვეთი აღმოაჩინა და ქალაქში შეიჭრა.

ამორიუმი აიღეს და გაანადგურეს, მოსახლეობის ნაწილი კი დახოცეს ან ტყვედ იყვანეს. ტყვედ ჩავარდნილი მაღალი წრის წარმომადგენლები მოგვიანებით სამარაში სიკვდილით დასაჯეს; ისინი ისტორიაში „42 ამორელი მოწამის“ სახელით არიან ცნობილნი. ამორიუმის დაცემა მძიმე დარტყმა იყო ბიზანტიისთვის და იმპერიის სამხედრო-პოლიტიკური დასუსტების ერთ-ერთ სიმბოლოდ იქცა. ასევე, ამ მოვლენამ დაასუსტა ხატმებრძოლობის იდეოლოგიის პოზიციები, რომელიც 842 წელს საბოლოოდ გაუქმდა.

ისტორია
827 წელს დაიწყო სიცილიის არაბთა დაპყრობა, რომელიც ბიზანტიისთვის განსაკუთრებით რთული აღმოჩნდა იმპერატორ თეოფილეს მმართველობის პერიოდში. 831 წელს არაბებმა აიღეს პალერმო და კუნძულზე პოზიციები გაიმყარეს, თუმცა მომდევნო წლებში ბრძოლები ცვალებადი წარმატებით მიმდინარეობდა. 834–837 წლებში არაბთა სარდლებმა სიცილიის ბერძნულ რეგიონებზე რამდენიმე წარმატებული ლაშქრობა განახორციელეს და აიღეს მნიშვნელოვანი ციხესიმაგრეები. ამავე დროს, თეოფილემ აღმოსავლეთ საზღვარზე ფართომასშტაბიანი სამხედრო კამპანია წამოიწყო აბასიანთა სახალიფოს წინააღმდეგ და ხურამელების ლიდერ ბაბექ ხორამდინისთან ალიანსი დადო.

837 წელს ბიზანტიურმა არმიამ ხალიფატის ტერიტორიაზე შეიჭრა, აიღო და გაანადგურა ზაპეტრა, რასაც მოსახლეობის მასობრივი ხოცვა და ტყვეების აყვანა მოჰყვა. ამის შემდეგ ბიზანტიელებმა მელიტენეს რეგიონი დაარბიეს და რამდენიმე ქალაქს ხარკის გადახდა აიძულეს. კონსტანტინოპოლში დაბრუნებული თეოფილე ტრიუმფით მიიღეს. ზაპეტრას განადგურებამ მნიშვნელოვანი პოლიტიკური და სიმბოლური გამოხმაურება გამოიწვია აბასიანთა ხალიფა ალ-მუთასიმის კარზე და ბიზანტიის წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი საპასუხო ლაშქრობის ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად იქცა. ბაბექის აჯანყების ჩახშობის შემდეგ მან ბიზანტიის წინააღმდეგ დიდი საპასუხო ლაშქრობა დაგეგმა, რაც 838 წელს ამორიუმის ალყით დასრულდა.

ბაბექ ხორამდინის დამარცხების შემდეგ, აბასიანთა ხალიფა ალ-მუთასიმი ბიზანტიის წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი საპასუხო ლაშქრობის ორგანიზებას შეუდგა. არაბი ისტორიკოსის, ალ-ტაბარის ცნობით, ხალიფამ მთავარ სამიზნედ ამორიუმი შეარჩია, რომელიც ბიზანტიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ქალაქად და ამორიანთა დინასტიის ცენტრად მიიჩნეოდა. ალ-მუთასიმმა ლაშქრობა 838 წლის აპრილში დაიწყო.

არაბული წყაროები სახალიფოს არმიის რაოდენობას 200 000–500 000 კაცით განსაზღვრავენ, თანამედროვე მკვლევრები კი დაახლოებით 80 000 მებრძოლს ასახელებენ.

838 წლის მარცხის შემდეგ იმპერატორმა თეოფილემ აბასიანთა წინააღმდეგ დასავლური კოალიციის შექმნა სცადა. მან დიპლომატიური ურთიერთობები დაამყარა დასავლეთის იმპერატორ ლუი ღვთისმოსავისთან, პიეტრო ტრადონიკოსთან და კორდობის ემირ აბდ ალ-რაჰმან -სთან. მიუხედავად ამისა, ვენეციური ფლოტის ექსპედიცია სიცილიაში წარუმატებელი აღმოჩნდა, ხოლო სხვა მოლაპარაკებებს მნიშვნელოვანი სამხედრო შედეგი არ მოჰყოლია.

ამორიუმის დაცემამ მნიშვნელოვნად დააზიანა ბიზანტიის თავდაცვითი სისტემა მცირე აზიაში და არაბებს საშუალება მისცა, იმპერიის შიდა რეგიონებში უფრო ღრმად შეეღწიათ. მიუხედავად იმისა, რომ საომარი მოქმედებები გაგრძელდა, ისინი ნაკლებად ინტენსიური გახდა. თანამედროვე ისტორიკოსის, უორენ ტრედგოლდის შეფასებით, ამორიუმის დაკარგვა ბიზანტიისთვის სამხედრო კატასტროფა არ ყოფილა, თუმცა მან სერიოზულად დაასუსტა ხატმებრძოლობის იდეოლოგიის ავტორიტეტი, რაც საბოლოოდ 843 წელს ხატმებრძოლეობის გაუქმებით დასრულდა.