დოროთი ჰაიტი

დოროთი ირინ ჰაიტი (დ. 24 მარტი, 1912 – გ. 20 აპრილი, 2010) — შავკანიანი ამერიკელი სამოქალაქო და ქალთა უფლებების აქტივისტი, განმანათლებელი და ჟურნალისტი. დოროთი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდა შავკანიანი ამერიკელი ქალების პრობლემებს, მათ შორის უმუშევრობას, წერა-კითხვის უცოდინარობასა და ამომრჩეველთა ცნობიერების ამაღლებას.

ჰაიტი მიიჩნევა სამოქალაქო უფლებების მოძრაობის პირველ ლიდერად, რომელმაც საჯაროდ აღნიშნა, რომ ქალთა და ფუნდამენტური შავკანიანი ამერიკელების მიმართ უთანასწორობა ერთმანეთთან დაკავშირებული პრობლემებია და ისინი ერთობლივად უნდა განიხილებოდეს.

დოროთი 40 წლის განმავლობაში იყო შავკანიანი ქალების ეროვნული საბჭოს პრეზიდენტი.
ჰაიტის როლი სამოქალაქო უფლებების მოძრაობის ე.წ. „დიდ ექვსეულში“ ხშირად უგულებელყოფილი იყო პრესის მიერ სექსიზმის გამო.

1974 წელს ჰაიტი დაინიშნა ბიოსამედიცინო და ქცევითი კვლევების ადამიანის სუბიექტთა დაცვის ეროვნული კომისიაში, რომელმაც გამოაქვეყნა — ბიოეთიკის ანგარიში.

ადრეული ცხოვრება და განათლება
დოროთი ჰაიტი დაიბადა 1912 წლის 24 მარტს, ქალაქ რიჩმონდში, ვირჯინიის შტატში, ამერიკის შეერთებულ შტატებში. ხუთი წლის ასაკში დოროთი ოჯახთან ერთად გადავიდა პენსილვანიის შტატში, ქალაქ მაკკის როქს-რენკინში — ფოლადის წარმოებით ცნობილ ქალაქში, რომელიც პიტსბურგის გარეუბანში მდებარეობდა. იქ დოროთი ჰაიტი სწავლობდა რასობრივად ინტეგრირებულ (შერეულ) სკოლებში.

ჰაიტის დედა აქტიურად მონაწილეობდა პენსილვანიის ფერადკანიანი ქალების კლუბების ფედერაციის საქმიანობაში და დოროთის ხშირად დაჰყავდა შეხვედრებზე, სადაც, როგორც თავად ამბობდა, „დაიმკვიდრა თავისი ადგილი დების ერთობაში“.

ჰაიტის ხანგრძლივი კავშირი ახალგაზრდა ქალთა ქრისტიანულ ასოციაციასთან დაიწყო რენკინში გოგონათა კლუბში, რომელიც ორგანიზებული იყო პიტსბურგის ახალგაზრდა ქალთა ქრისტიანული ასოციაციის მხარდაჭერით. ჰაიტი ძალიან აქტიური მონაწილე იყო და მალევე აირჩიეს კლუბის პრეზიდენტად. თუმცა, შეძრული დარჩა, როდესაც გაიგო, რომ რასობრივი კუთვნილების გამო ეკრძალებოდა ცენტრალური ფილიალის აუზში ცურვა. მიუხედავად იმისა, რომ 1920-იანი წლების პიტსბურგში მისმა მცდელობამ პოლიტიკის შეცვლა ვერ მოახერხა, მოგვიანებით ჰაიტმა თავისი პროფესიული საქმიანობის დიდი ნაწილი სწორედ ამ ორგანიზაციაში მნიშვნელოვანი ცვლილებების განხორციელებას მიუძღვნა. როგორც ნიჭიერმა მჭევრმეტყველმა, დოროთიმ პირველი ადგილი და 1000 დოლარის სტიპენდია მოიპოვა ეროვნული ორატორული კონკურსში. 1929 წელს დოროთი ირინ ჰაიტმა დაამთავრა რენკინის საშუალო სკოლა.

იმავე წელს ჰაიტი მიიღეს ბარნარდის კოლეჯში, რომელიც კოლუმბიის უნივერსიტეტს ეკუთვნის, თუმცა ჩარიცხვაზე უარი უთხრეს, რადგან სასწავლებელს ჰქონდა დაუწერელი წესი — წელიწადში მხოლოდ ორი შავკანიანი სტუდენტის მიღება. ამის შემდეგ ჰაიტი ჩაირიცხა ნიუ-იორკის უნივერსიტეტში, სადაც 1932 წელს მიიღო ბაკალავრის ხარისხი, ხოლო მომდევნო წელს — განათლების ფსიქოლოგიის მაგისტრის ხარისხი.
შემდგომ დოროთი ირინმა პოსტსაბაკალავრო სწავლა განაგრძო კოლუმბიის უნივერსიტეტში და ნიუ-იორკის სოციალური მუშაობის სკოლაში (რომელიც მოგვიანებით გახდა კოლუმბიის უნივერსიტეტის სოციალური მუშაობის სკოლა).

გავლენა
1934–1937 წლებში დოროთი ჰაიტი მუშაობდა ნიუ-იორკის ქალაქის სოციალური კეთილდღეობის დეპარტამენტში. მოგვიანებით დოროთიმ აღნიშნავდა, რომ სწორედ ამ გამოცდილებამ ასწავლა კონფლიქტების მართვა ისე, რომ ისინი არ გამწვავებულიყო.

1937 წლის შემოდგომაზე ჰაიტი გადავიდა სამუშაოდ ნიუ-იორკის ახალგაზრდა ქალთა ქრისტიანული ასოციაციის ჰარლემის ფილიალში მრჩევლად. იქ მუშაობის დაწყებიდან მალევე, შავკანიანი ქალების ეროვნული საბჭოს შეხვედრაზე, რომელიც -ში გაიმართა, ჰაიტი შეხვდა მერი მაკლეოდ ბეთუნსა და ელეონორა რუზველტს. თავის 2003 წლის მემუარებში ჰაიტი იხსენებდა ამ შეხვედრას როგორც გადამწყვეტ მომენტს, როდესაც ბეთუნმა დოროთის უთხრა: „თავისუფლების კარიბჭე ნახევრად ღიაა — ჩვენ უნდა გავაღოთ იგი ბოლომდე.“ ჰაიტის თქმით, სწორედ ამ დღიდან მიუძღვნა თავი ამ მოწოდებას.

მომდევნო წელს დოროთი ჰაიტი დაინიშნა ნიუ-იორკის -ს „ემა რენსომ ჰაუსის“ საცხოვრებლის დროებით დირექტორად. -სა და შავკანიანი ქალების ეროვნული საბჭოს საქმიანობასთან ერთად, ჰაიტი აქტიურად მონაწილეობდა გაერთიანებული ქრისტიანული ახალგაზრდული მოძრაობის მუშაობაშიც, რომელიც რელიგიური რწმენის რეალურ სოციალურ პრობლემებთან დაკავშირებაზე იყო ორიენტირებული.

1963 წელს, როდესაც სამოქალაქო უფლებების მოძრაობამ განსაკუთრებული ძალა მოიკრიბა, -ს ეროვნულმა საბჭომ დააფინანსა ქვეყნის მასშტაბით პროგრამა „ქმედითი პროგრამა ინტეგრაციისა და სეგრეგაციის გაუქმებისთვის ადგილობრივ -ებში“. ჰაიტმა დროებით დატოვა ტრენინგის ასოცირებული დირექტორის თანამდებობა და ორი წლის განმავლობაში ამ პროგრამას ხელმძღვანელობდა. მოგვიანებით შეიქმნა რასობრივი ინტეგრაციის ოფისი (1969 წლიდან — რასობრივი სამართლიანობის ოფისი), რომლის პირველი დირექტორიც ჰაიტი გახდა. დოროთი აკონტროლებდა ორგანიზაციის სრულ ინტეგრაციაზე გადასვლის პროცესს, ადევნებდა თვალს სამოქალაქო უფლებების მოძრაობას და ხელს უწყობდა ღია და გულწრფელ დიალოგს.
1977 წელს, -დან პენსიაზე გასვლამდე ცოტა ხნით ადრე, ჰაიტი აირჩიეს ეროვნული საბჭოს საპატიო წევრად — უვადოდ.

სამოქალაქო უფლებების მოძრაობის პერიოდში ჰაიტმა პოლი შპიგელ კოუანთან ერთად ორგანიზება გაუწია „ოთხშაბათებს მისისიპიში“ — ინიციატივას, რომელიც ჩრდილოეთისა და სამხრეთის შავკანიან და თეთრკანიან ქალებს აერთიანებდა სეგრეგაციის წინააღმდეგ მუშაობისთვის. როგორც გამოცდილი და ჯილდოს მფლობელი ორატორი, ჰაიტი ხშირად ასრულებდა შუამავლის როლს და სხვადასხვა ჯგუფებს შორის ურთიერთგაგების დიალოგს აყალიბებდა.

მიუხედავად იმისა, რომ სიტყვით გამოსასვლელად არ მოიწვიეს „ვაშინგტონის მარშზე სამუშაოსა და თავისუფლებისთვის“, დოროთი ამ ისტორიული აქციის ერთ-ერთი მთავარი ორგანიზატორი იყო და მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა მოძრაობის წარმატებაში. ღონისძიებაზე ჰაიტი წარმოადგენდა ქალთა ერთადერთ ეროვნულ ორგანიზაციას.

1974 წელს ჰაიტი დაინიშნა ბიოსამედიცინო და ქცევითი კვლევების ადამიანის სუბიექტთა დაცვის ეროვნული კომისიის წევრად. ამ კომისიამ გამოაქვეყნა — ანგარიში, რომელიც გახდა პასუხი სკანდალურ „ტასკიგის სიფილისის კვლევაზე“ და დღემდე წარმოადგენს საერთაშორისო ეთიკურ საფუძველს მკვლევრებისთვის.
ჰაიტი იყო მთავარი მამოძრავებელი ძალა კამპანიაში, რომლის მიზანიც იყო მერი მაკლეოდ ბეთუნის საპატივცემულოდ ძეგლის დადგმა ლინკოლნის პარკში, ვაშინგტონში (კოლუმბიის ოლქი). ეს მონუმენტი გახდა პირველი ძეგლი, რომელიც ფედერალურ მიწაზე დაიდგა და ეძღვნებოდა ან ქალს, ან აფროამერიკელ ადამიანს.

1974 წლის ივლისში, მერი მაკლეოდ ბეთუნის მემორიალის გახსნის ცერემონიაზე, რომელსაც თვრამეტ ათასზე მეტი ადამიანი ესწრებოდა, ჰაიტმა განაცხადა, რომ ეს ძეგლი ასახავდა შეერთებულ შტატებში რასობრივი უმცირესობებისა და ქალების წვლილისადმი გაღვივებულ პატივისცემას — რაც, დოროთის თქმით, საუკეთესოდ შავკანიანი ქალის სახით იყო წარმოდგენილი.

გვიანი წლები
1990 წელს დოროთი ჰაიტმა კიდევ 15 აფროამერიკელ ქალთან ერთად დააფუძნა ორგანიზაცია „აფროამერიკელი ქალები რეპროდუქციული თავისუფლებისთვის“.
1994 წელს დოროთიმ აშშ-ის პრეზიდენტ ბილ კლინტონისგან მიიღო ქვეყნის ერთ-ერთი უმაღლესი სამოქალაქო ჯილდო — .
2002 წელს, ჰაიტის 90 წლის იუბილეს აღნიშვნისას, შეგროვდა ხუთი მილიონი დოლარი, რომელიც მოხმარდა შავკანიანი ქალების ეროვნული საბჭოს ვაშინგტონში მდებარე შტაბ-ბინის იპოთეკის დაფარვას. შენობას ეწოდა „დოროთი ი. ჰაიტის შენობა“. იუბილეს მნიშვნელოვანი დონორები იყვნენ დონ კინგი და ოპრა უინფრი. ირინ ჰაიტის ქუდების კოლექციის ნაწილი სხვადასხვა მუზეუმში გამოიფინა.

2005 წელს შედგა მუსიკალური თეატრალური დადგმის „ეს ქუდი რომ ლაპარაკობდეს“ პრემიერა, რომელიც დაფუძნებული იყო ჰაიტის მემუარებზე „გააღეთ თავისუფლების კარიბჭე ფართოდ“. ნამუშევარი წარმოაჩენს დოროთის უნიკალურ ხედვას სამოქალაქო უფლებების მოძრაობაზე და აღწერს იმ კულისებს მიღმა მოქმედ პირებსა და მენტორებს, რომლებმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინეს დოროთის ცხოვრებაზე, მათ შორის მერი მაკლეოდ ბეთუნსა და ელეონორ რუზველტს.

ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ დოროთი ჰაიტი უწოდა „სამოქალაქო უფლებების მოძრაობის ნათლიას და მრავალი ამერიკელისთვის გმირს“.

დოროთი ირინ ჰაიტი ყოველწლიურად ესწრებოდა „შავკანიანი ოჯახების ეროვნულ შეკრებას“, რომელიც ვაშინგტონში, ეროვნული მოლის ტერიტორიაზე იმართებოდა, და ამას აგრძელებდა 2010 წელს გარდაცვალებამდე.
ჰაიტი ასევე იყო სამოქალაქო უფლებების ლიდერთა კონფერენციის აღმასრულებელი კომიტეტის თავმჯდომარე — ეს არის ამერიკის სამოქალაქო უფლებების ორგანიზაციების გაერთიანებული კოალიცია — და ამ თანამდებობას სიცოცხლის ბოლომდე იკავებდა.
2009 წლის 20 იანვარს დოროთი იყო საპატიო სტუმარი ბარაკ ობამას საპრეზიდენტო ფიცის დადების ცერემონიაზე და სცენაზე, საპატიო ადგილას იჯდა.
ოთხ კვირაზე ნაკლებ დროში, 2010 წლის 20 აპრილს, დოროთი ირინ ჰაიტი გარდაიცვალა 98 წლის ასაკში. ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ ჰაიტის პანაშვიდზე სამგლოვიარო სიტყვა წარმოთქვა ვაშინგტონის ეროვნულ საკათედრო ტაძარში 2010 წლის 29 აპრილს. ცერემონიას ესწრებოდა მრავალი მაღალი რანგის პირი და საზოგადოებისთვის ცნობილი ადამიანები.
შემდგომ დოროთი დაკრძალეს ფორტ ლინკოლნის სასაფლაოზე, კოლმარ მენორში, მერილენდის შტატში.

ჰაიტის გარდაცვალებიდან მალევე კონგრესვუმენმა ელინორ ჰოლმს ნორტონმა და ვაშინგტონის მერმა ვინსენტ გრეიმ მოუწოდეს ამერიკის შეერთებული შტატების საფოსტო სამსახურს, რომ კოლუმბიის ოლქის ყოფილი მთავარი საფოსტო შენობისთვის დაერქმიათ „დოროთი აი. ჰაიტის საფოსტო ოფისი“. ამ პატივის მინიჭებით ჰაიტი გახდა ერთადერთი აფროამერიკელი ქალი, რომლის სახელიც ვაშინგტონში ფედერალურ დაწესებულებას ეწოდა.
ჯორჯ კოლინზის ჯილდო — კონგრესის შავკანიანთა კოკუსი (1986)
„კენდასის“ ჯილდო გამორჩეული სამსახურისთვის — 100 შავკანიანი ქალის ეროვნული კოალიცია (1986)
 (პრეზიდენტის მოქალაქეთა მედალი) — 1989
 — გადაცემული ფერადკანიანთა წინსვლის ეროვნული ასოციაციის მიერ (1993)
ფრანკლინ დელანო რუზველტის „თავისუფლება გაჭირვებისგან“ ჯილდო (1993)
შეტანილი იქნა ' -ში (1993)
 (თავისუფლების საპრეზიდენტო მედალი) — (1994)
ეროვნული ჯეფერსონის ჯილდო — უდიდესი საზოგადოებრივი სამსახურისთვის, რომელიც ხელს უწყობს დაუცველ ადამიანებს (2001)
მოხსენიებული მოულეფი კეტე ასანტეს სიაში — „100 უდიდესი აფროამერიკელი“ (2002)
 — გადაცემული შეერთებული შტატების კონგრესის სახელით პრეზიდენტ ჯორჯ უ. ბუშის მიერ (დამტკიცდა 2003 წელს, გადაეცა 2004 წელს)
ბენინგის / დოროთი აი. ჰაიტის სამეზობლო ბიბლიოთეკა, რომელიც 2010 წლის აპრილში გაიხსნა, მის პატივსაცემად დასახელდა.
დოროთის გარდაცვალების შემდეგ, პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ 2010 წლის 29 აპრილს ბრძანა, რომ სახელმწიფო დროშები დაეშვათ ნახევარ ანძაზე მის პატივსაცემად
2010 წლის 21 მაისს დოროთის სახელობის სატელეფონო ზარის ყუთი (ქოლბოქსი) გაიხსნა — მდებარეობს სამხრეთ-დასავლეთ ვაშინგტონში, მე-7 ქუჩაზე, იმ შენობის წინ, სადაც ჰაიტი ბოლოს ცხოვრობდა.
2014 წლის 24 მარტს, დოროთი ჰაიტის დაბადებიდან 102 წლის იუბილეს აღსანიშნავად, გუგლმა წარმოადგინა სპეციალური „დუდლი“, რომელზეც გამოსახული იყო ჰაიტის პორტრეტი საპროტესტო მსვლელობაში მონაწილე ადამიანების ფონზე.
2016 წლის ნოემბერში დოროთი ჰაიტი დაჯილდოვდა 2017 წლის ამერიკის საფოსტო მარკით — „შავი მემკვიდრეობის სამუდამო“ სერიის მე-40 მარკა. ჰაიტის გამოსახულება ეფუძნება 2009 წელს ლატიფ მანგუმის მიერ გადაღებულ ფოტოს

„მინდა დამიმახსოვრონ, როგორც ადამიანი, რომელმაც საკუთარი თავი და ყველაფერი, რასაც კი შეეძლო შეხებოდა, სამართლიანობისა და თავისუფლების სამსახურში ჩააყენა. მინდა დამიმახსოვრონ, როგორც ის, ვინც ეცადა.“ — დოროთი ჰაიტი