iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ესენთეფე (ბორჩხა)

ესენთეფე — თურქეთის ართვინის პროვინციის ბორჩხის რაიონის სოფელ იბრიქლის უბანი.

ისტორია
ესენთეფეს ძველი სახელია ნიგია. ქართული ტოპონიმი ნიგია თურქულში შევიდა როგორც ნიგაია . 1937 წლის რუსულ რუკაზე სოფელი აღნიშნულია როგორც ნაგია და მონიშნულია სოფელ ებრიკას ჩრდილო-დასავლეთით.

სოფელი ნიგია ან ნაგია მდებარეობდა კლარჯეთში, რომელიც ისტორიული საქართველოს შემადგენელი რეგიონებიდან ერთ-ერთი იყო. კერძოდ, ოსმალებმა ეს რეგიონი ქართველებისგან საუკუნეში დაიპყრეს. სოფელში არსებული ეკლესია სავარაუდოდ ამ პერიოდიდან უნდა იყოს შემორჩენილი.

სოფელი ნიგია ან ნაგია ოსმალეთ-რუსეთის ომის შემდეგ 1877-1878 წლებში, როგორც საომარი რეპარაციების ნაწილი, ოსმალეთის იმპერიამ რუსეთს გადაეცა. 1886 წლის მოსახლეობის აღწერაში რუსული ადმინისტრაციის მიერ ნაგიის სახელით დარეგისტრირებული სოფელი ბათუმის სანჯაყის გონიოს კაზას ებრიკის ნაჰიეს ოთხი სოფლიდან ერთ-ერთი იყო. სოფელში 13 კომლში ცხოვრობდა 45 ადამიანი, მათგან 25 მამაკაცი და 20 ქალი. სოფლის მოსახლეობა ჩაწერილი იყო როგორც „აჭარლები“, რაც მუსლიმ ქართველებს ნიშნავდა. ქართველმა ისტორიკოსმა ზაქარია ჭიჭინაძემ, რომელმაც რუსული მმართველობის პერიოდში ამ რეგიონში საკვლევი მოგზაურობა მოაწყო, დაწერა, რომ სოფელში, რომელსაც ის „ნიგიას“ (ნიგია) უწოდებდა, 15 კომლი ცხოვრობდა და სოფლის მაღლობზე ეკლესიის ნანგრევები იყო, ხოლო 5 კომლი 1893 წლამდე ოსმალეთის იმპერიაში გადასახლდა.

მუვაჰიდ ზეკი, რომელიც ცნობილია ართვინის პროვინციაზე ნაშრომით, თავის 1927 წელს გამოცემულ წიგნში სოფლის სახელს წერს როგორც ნიგაია . 1926 წლის მოსახლეობის აღწერისას სოფელში დარჩენილ 5 კომლში დარეგისტრირებული იყო 18 ადამიანი, მათგან 9 მამაკაცი და 9 ქალი. ამ დროისთვის ბორჩხის კაზა ნაჰიედ გადაკეთდა. ნიგიასა და ნიგაიას სახელი, ართვინის პროვინციის სხვა სოფლების მსგავსად, 1925 წელს შეიცვალა და სოფელს თექელი ეწოდა. კერძოდ, 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში ეს დასახლება მოხსენიებულია როგორც „თექელი“ . 1935 წლის საყოველთაო აღწერაში მისი არარსებობა მიანიშნებს, რომ თექელი სოფელ იბრიქლის უბნად გადაიქცა. მოგვიანებით თექელის ესენთეფე ეწოდა. დღესაც ეს დასახლება სოფელ იბრიქლის უბანია ესენთეფეს სახელით ცნობილი.
დავით ქლიბაძე

დავით ქლიბაძე (დ. 22 ივნისი, 1938, ზესტაფონი) — ქართველი სპორტული ჟურნალისტი.

დაამთავრა ბათუმის პედაგოგიური ინსტიტუტი 1967 წელს. 1959-1962 წლებში მუშაობდა რადიოს ტექნიკოსად საქართველოს რადიოში. 1962-1963 წლებში იყო ტელევიზიის რეჟისორის თანაშემწე, 1963-1970 წლებში ასისტენტი, 1970-1975 წლებში სპორტული რედაქციის რედაქტორი, 1975-1976 წლებში უფროსი რედაქტორი, 1976-1981 წლებში ტელევიზიისა და რადიოს სპორტული განყოფილების გამგე, 1981-1985 წლებში სპორტული კომენტატორი, ხოლო 1985 წლიდან მთავარი რედაქტორი. იყო პროგრამების „სპორტული კალეიდოსკოპის“, „45 წუთის“ ავტორი, წამყვანი, რეჟისორი და მუსიკალური გამფორმებელი. 1978 წლიდან აშუქებდა ევროპისა და მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატებს.
ლუის ლაკალიე პოუ

ლუის ლაკალიე პოუ (; დ. 11 აგვისტო, 1973) — ურუგვაიელი პოლიტიკოსი, ურუგვაის 42-ე პრეზიდენტი 2020-2025 წლებში.

ყოფილი პრეზიდენტის ლუის ალბერტო ლაკალიეს შვილი, ლაკალე პოუ სწავლობდა მონტევიდეოს ბრიტანულ სკოლაში და 1998 წელს დაამთავრა ურუგვაის კათოლიკური უნივერსიტეტი იურიდიული განათლებით. ნაციონალური პარტიის წევრი, იგი პირველად აირჩიეს წარმომადგენელთა პალატაში 1999 წლის არჩევნებზე, როგორც ეროვნული წარმომადგენელი კანელონესის დეპარტამენტიდან, თანამდებობა, რომელსაც იგი იკავებდა 2000-2015 წლებში. 47-ე საკანონმდებლო სესიის პირველი სხდომის დროს (2011-2012) იგი თავმჯდომარეობდა გენერალური ასამბლეის ქვედა პალატას. ასევე მსახურობდა სენატორად 2015-2019 წლებში. მან წარუმატებლად იყარა კენჭი პრეზიდენტობისთვის 2014 წელს.

ხუთი წლის შემდეგ, მან დაამარცხა „ფართო ფრონტის“ კანდიდატი და მონტევიდეოს ყოფილი მერი დანიელ მარტინესი 2019 წლის საერთო არჩევნებზე და აირჩიეს ურუგვაის პრეზიდენტად ხმების 50,79 %-ით მეორე ტურში. 46 წლის ასაკში, ლაკალიე პოუმ დაასრულა ქვეყანაში მემარცხენეების 15-წლიანი მმართველობა და გახდა ყველაზე ახალგაზრდა პრეზიდენტი დიქტატურის დასრულების შემდეგ. ქვეყნის თითქმის ნახევარმა მოიწონა ლაკალიე პოუს პრეზიდენტობა, რაც ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია სამხრეთ ამერიკის კონტინენტზე.

თავისი პრეზიდენტობის დროს, ლაკალიე პოუმ განახორციელა რამდენიმე რეფორმა საპენსიო და განათლების სისტემებში. მან უხელმძღვანელა ურუგვაის -19-ის პანდემიის დროს და ვაქცინაციის გამო დაიმსახურა ქება და მაღალი მოწონების რეიტინგები ვირუსთან წარმატებული ბრძოლისათვის. 2020 წლის აპრილში, მისმა ადმინისტრაციამ წარადგინა კანონპროექტი კონსტიტუციური იარლიყით „გადაუდებელი განხილვის კანონი“, რომელმაც 2020 წლის 8 ივლისს ძალაში შესვლის შემდეგ, შემოიღო რეფორმები და რესტრუქტურიზაცია სხვადასხვა სფეროში. ოპოზიციის კამპანიის შემდეგ, 2022 წლის მარტში ჩატარდა რეფერენდუმი, რათა ამომრჩევლებს ეკითხათ, უნდა გაუქმებულიყო თუ არა კანონის 135 მუხლი, გამარჯვება მოიპოვა ვარიანტმა, რომ ძალაში დარჩენილიყო.

მისი პრეზიდენტობის დროს მოხდა ისეთი მოვლენები, როგორიცაა გვალვა, რამაც გამოიწვია გარკვეული პროტესტი წყლის ხელმისაწვდომობისა და წვდომის შემცირების გამო მონტევიდეოს მეტროპოლიის ტერიტორიაზე რამდენიმე კვირის განმავლობაში 2023 წლის შუა პერიოდში. გარდა ამისა, წარმოიშვა რიგი უთანხმოებები მისი ადმინისტრაციის გარკვეულ ფიგურებთან, რამაც გამოიწვია რამდენიმე ადამიანის გადადგომა, როგორიცაა ალეხანდრო ასტესიანო, ყოფილი მთავარი მცველი, რომელიც გაათავისუფლეს თანამდებობიდან და შემდგომ დააპატიმრეს რუსების სასარგებლოდ ურუგვაის პირადობის მოწმობებისა და პასპორტების გაყალბების გამო. 2024 წლის ივლისში გამოცხადდა, რომ ლაკალიე პოუ იქნებოდა სენატის კანდიდატი 2024 წლის საერთო არჩევნებში. მას არ შეეძლო კენჭისყრა პრეზიდენტის მეორე ვადით კონსტიტუციური აკრძალვის გამო.
იშიქლი (ბორჩხა)

იშიქლი — ართვინის პროვინციის ბორჩხის რაიონში სოფელ ალაჯის უბანი.

ისტორია
ადრე ცალკე სოფლად არსებული იშიქლის ძველი სახელი სანათისი იყო. გურული ადგილის სახელი სანათისი ნიშნავს „სინათლის მომცემს“ ან „განათებულს“. ეს ადგილის სახელი თურქულში შევიდა როგორც სანატისი .

სოფელი სანათისი მდებარეობდა კლარჯეთში, რომელიც ისტორიული საქართველოს ერთ-ერთი რეგიონი იყო. ოსმალებმა ეს რეგიონი ქართველებისგან მე-16 საუკუნეში დაიპყრეს.

სოფელი სანათისი ოსმალეთ-რუსეთის ომის შემდეგ 1877-1878 წლებში, საომარი რეპარაციების ნაწილის სახით, ოსმალეთის იმპერიის მიერ რუსეთს გადაეცა. 1886 წლის აღწერაში რუსული ადმინისტრაციის მიერ დაფიქსირებული სოფელი სანატისი , შედიოდა ბათუმის სანჯაყის გონიოს მაზრის სანატისის თემში და იყო ამ თემის ექვსი სოფლიდან ერთ-ერთი და მისი ადმინისტრაციული ცენტრი. სოფელში 14 კომლში ცხოვრობდა 123 ადამიანი, მათგან 61 მამაკაცი და 62 ქალი. სოფლის მოსახლეობა აღრიცხული იყო როგორც „აჭარლები“, რაც მუსლიმ ქართველებს ნიშნავდა. სანატისის თემი მოიცავდა სოფლებს: არავეთი, ვალაშია, ბანაკნა, ოხორცია, სანატისი და შუახევი. თემის 100 კომლში ცხოვრობდა 548 ადამიანი, მათგან 292 მამაკაცი და 256 ქალი, და ეს მოსახლეობა მთლიანად შედგებოდა მუსლიმი ქართველებისგან („აჭარლები“). რუსული მმართველობის დროს რეგიონში მოგზაურობდა ქართველი ისტორიკოსი ზაქარია ჭიჭინაძე, რომელმაც აღნიშნა, რომ სოფელში, რომელსაც ის „ცანათისს“ (ცანათისი) უწოდებდა, ცხოვრობდა 15 კომლი, ხოლო 10 კომლი 1893 წლამდე ოსმალეთში გადასახლდა.

სოფელი სანათისი თურქეთისთვის გადაცემის შემდეგ, 1922 წელს ართვინის რეგიონში ჩატარებული მოსახლეობის აღწერის დროს, სოფელი დაფიქსირდა როგორც „სანატესი“, სადაც 9 კომლში ცხოვრობდა 47 ადამიანი, მათგან 25 ქალი და 22 მამაკაცი, და ეს მთელი მოსახლეობა მუსლიმი ქართველებისგან შედგებოდა. ამ დროს ეს დასახლება ექვემდებარებოდა ართვინის რეგიონის ბორჩხის მაზრის ცენტრალურ თემს. ართვინის პროვინციის მკვლევარად ცნობილმა მუვაჰიდ ზეკიმ თავის 1927 წელს გამოცემულ წიგნში სოფლის სახელი დაწერა როგორც სანატისი . 1926 წლის მოსახლეობის აღწერაში სოფელში 9 კომლში დაფიქსირდა 47 ადამიანი, 25 მამაკაცი და 22 ქალი. ამ დროს ბორჩხის მაზრა თემად გადაკეთდა.

სანათისის სახელი, ისევე როგორც ართვინის პროვინციის სხვა სოფლების სახელები, 1925 წელს შეიცვალა და სოფელს იშიქლი დაერქვა. მართლაც, 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში ეს დასახლება მოხსენიებულია როგორც „იშიქლი“ . ის ფაქტი, რომ იგი არ მოხვდა 1935 წლის საყოველთაო აღწერაში, მიუთითებს, რომ იშიქლის სოფელი, როგორც უბანი, სოფელ ალაჯს მიუერთდა. ეს დასახლება დღესაც სოფელი ალაჯის უბანია.
არტემ დაციშინი

არტემ დაციშინი (უკრ. , დ. 26 იანვარი, 1979 – გ. 17 მარტი, 2022) — უკრაინელი ბალეტის მოცეკვავე, უკრაინის ეროვნული ოპერის სოლისტი. მთავარ პარტიებს ასრულებდა ჩაიკოვსკის „ გედების ტბასა“ და პროკოფიევის „რომეო და ჯულიეტაში “. საერთაშორისო კონკურსების ჯილდოების მფლობელი. გასტროლებზე დადიოდა ევროპაში, ჩრდილოეთ ამერიკასა და იაპონიაში. დაიღუპა 2022 წელს უკრაინაში რუსეთის შეჭრის დროს რუსული არტილერიის ცეცხლის შედეგად.

ცხოვრება და კარიერა
არტემ დაციშინი დაიბადა ხერსონში. დაამთავრა და კიევის საბალეტო დასთან არსებული კიევის ქორეოგრაფიული სკოლა. სწავლობდა ვ. პარსეგოვთან. სტუდენტობის პერიოდში მონაწილეობდა 1996 წლის სერჟ ლიფარის სახელობის საერთაშორისო საბალეტო კონკურსში, სადაც მესამე ადგილი დაიკავა.

1997 წელს დაციშინი გახდა უკრაინის ეროვნული ოპერის სოლისტი. იგი ასრულებდა წამყვან პარტიებს მარიუს პეტიპას და ლევ ივანოვის „ გედების ტბასა“ და „მაკნატუნაში“, ჟან კორალისა და ჟიულ პეროს „ ჟიზელში“, პეტიპას „ ბაიადერაში,“ პროკოფიევის „ რომეო და ჯულიეტაში“ და სხვა სპექტაკლებში. 2001 წლის სექტემბერში ლონდონის სადლერ'ს უელსის თეატრში პარტნიორობა გაუწია ანასტასია ვოლოჩკოვას. 2004 წელს კიევის დასთან ერთად გამართა გასტროლები ესპანეთსა და მალიორკაზე, სადაც მთავარი პარტიები შეასრულა სპექტაკლებში „გედების ტბა“ და „მძინარე მზეთუნახავი“ . 2014 წლის ოქტომბერში მან მონაწილეობა მიიღო უკრაინის ეროვნული ოპერის ლტოლვილი ბავშვებისთვის გამართულ საქველმოქმედო ღონისძიებაში, სადაც იცეკვა კარენ ხაჩატურიანის მუსიკით და გენრიხ მაიოროვის 1995 წლის ქორეოგრაფიით დადგმულ ბალეტში „ჩიპოლინო“. ბევრ ახალ მოცეკვავესთან ერთად შეასრულა უფლისწულ ლემონის როლი დადგმაში „სასაცილოდ ამპარტავანი.“ გასტროლებზე იმყოფებოდა გერმანიაში, ავსტრიაში, შვეიცარიაში, იტალიაში, ესპანეთში, საფრანგეთში, პორტუგალიაში, იაპონიაში, ლიბანში, კანადასა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში.
კატარინა ტაიკონი

კატარინა მარია ტაიკონ-ლანგჰამერი (, დ. 29 ივლისი, 1932, ალმბუ, ერებრე, შვედეთი — გ. 30 დეკემბერი, 1995, იტერჰოგდალი, ჰიერდალენი, შვედეთი) — ბოშური წარმოშობის შვედი საბავშვო მწერალი. კატარინა ტაიკონის ლიტერატურული დებიუტი 1963 წელს შედგა ავტობიოგრაფიული წიგნით „ბოშა ქალი“ . პოპულარობა მოუტანა საბავშვო წიგნების სერიამ ბოშა გოგონას — კატიცის თავგადასავლების შესახებ, რომლის პირველი წიგნი გამოიცა 1969 წელს. როგორც ბოშა, კატარინა ტაიკონი აქტიურად მონაწილეობდა საზოგადოებრივ დისკუსიებში შვედ ბოშებთან დაკავშირებული უფლებების შესახებ.

ბიოგრაფია
კატარინა ტაიკონი დაიბადა 1932 წლის 29 ივლისს, ალმბიუშის კარავების ბანაკში. ის იყო მეოთხე შვილი შვედი დედის, აგდა კარლსონისა და ბოშა მამის, იუჰან ტაიკონის ოჯახში. იუჰან ტაიკონი შვედეთში 1900 წელს რუსეთის იმპერიიდან ჩავიდა. კატარინას დედას იგი შეხვდა გიოტებორგში, სადაც აგდა რესტორანში ოფიციანტად მუშაობდა, იუჰანი კი ვიოლინოზე დაკვრით შოულობდა ფულს. იმ დროს იუჰანს უკვე ჰყავდა ცოლი — ხანში შესული რუსი ქალი, რომელიც წარსულში „დიდი თეატრის“ ბალერინა იყო. იგი წინააღმდეგი არ ყოფილა, რომ იუჰანს ახალგაზრდა ცოლი შეერთო. კატარინა ტაიკონს ჰყავდა უფროსი ძმა და ორი და: როზა ტაიკონი — ვერცხლის ხელოსანი და გამოჩენილი საზოგადო მოღვაწე, ძმა პაული და და პაულინა. გარდა ამისა, კატარინა ტაიკონის ბიძაშვილი იყო მომღერალი ჰანს კალდარასი. მისი დედა, აგდა, გარდაიცვალა ტუბერკულოზით, როდესაც კატარინა სულ რაღაც ცხრა თვის იყო. ამის შემდეგ მამამ სცადა შვილების სკოლაში მიყვანა, თუმცა მხოლოდ რამდენიმე თვის შემდეგ შეძლო მიზნისთვის მიეღწია— სკოლები თავიდანვე უარს ეუბნეოდნენ ბოშა ბავშვების მიღებაზე. ხუთი წლის ასაკში კატარინა მიაბარეს უშვილო წყვილს შელეფტეოში, ხოლო ორი წლის შემდეგ გადაიყვანეს ბავშვთა თავშესაფარში უმეოში, სადაც იგი კეტი კარლსონის სახელით აღრიცხეს. მალევე მამამ იგი უკან წაიყვანა. აგდას გარდაცვალებიდან რამდენიმე წლის შემდეგ იუჰან ტაიკონი მესამედ დაქორწინდა — ამჯერად შვედ ქალზე სახელად სივაზე, რომელიც სასტიკი დედინაცვალი აღმოჩნდა. იგი ხშირად სცემდა გერ ქალიშვილებს და ქმარს მოსთხოვა, პირველი ცოლის სხვა ბანაკში გადაყვანა.

კატარინა ტაიკონის საბავშვო წიგნების სერიის „კატიტსი“ პირველი ტომი გამოიცა 1969 წლის შემოდგომაზე და მალევე დიდი წარმატება მოიპოვა. ამის შემდეგ ტაიკონმა გააგრძელა რომანი გოგონას, კატიტსის თავგადასავლების აღწერა, საკუთარი ბავშვობის მოგონებებზე დაყრდნობით. 1982 წელს კატარინა ტაიკონს გული გაუჩერდა, რის შედეგადაც კომაში ჩავარდა და ამ მდგომარეობაში დარჩა სიცოცხლის ბოლომდე — იგი გარდაიცვალა 1995 წელს.

2012 წლის შემოდგომაზე ლოუენ მოჰტადიმ გამოაქვეყნა კატარინა ტაიკონის ბიოგრაფიული წიგნი სახელწოდებით „დღე, როცა თავისუფალი ვიქნები“.
ძველი აღმოსავლეთის მუზეუმი

ძველი აღმოსავლეთის მუზეუმი — მუზეუმი სტამბოლში, სტამბოლის არქეოლოგიური მუზეუმის კომპლექსის ნაწილი, რომელიც მდებარეობს მთავარი არქეოლოგიური მუზეუმის შენობის პირდაპირ. მუზეუმი განთავსებულია ოსმალეთის სახვითი ხელოვნების კოლეჯის ყოფილ შენობაში, რომელიც დაკვეთილი იყო ოსმან ჰამდი ბეის მიერ და დაპროექტებული ალექსანდრე ვალორის მიერ 1883 წელს. თავად მუზეუმი დაარსდა 1935 წელს მის ამჟამინდელ შენობაში.
გოჰეიმოჩი

— მოჩის ტიპი,რომელიც ძირითადად მზადდება ცენტრალური იაპონიის ტიუბუს რეგიონში, კერძოდ ნაგანოს, გიფუსა და აიტის პრეფექტურაში. ჩვეულებრივი მოჩისგან განსხვავებით, გოჰეიმოჩი დაფარულია ტკბილ-მჟავე სოუსით,რომელიც ჩვეულებრივ შაქრისგან, სოიოს სოუსისა და მირინისგან შედგება. მომზადებისათვის მოჩის შამფურზე დებენ და გრილზე იწვება. გოჰეიმოჩის ჩვეულებრივ ორი ფორმით აკეთებენ: ვარაჯი, რომლის ფორმაც ტრადიციულ სანდალს წააგავს და მომრგვალებული მოჩი, რომელსაც შამფურზე მიირთმევენ. მოჩი ჩვეულებრივ მხოლოდ ნახევრად იწვება, რადგან მასში ბრინჯის მცირე მარცვლები დარჩეს. ბრინჯი, როგორც წესი, მოკლემარცვლიანია, რაც გოჰეიმოჩის სტანდარტულ მოჩისთან შედარებით უფრო მკვრივ ტექსტურას აძლევს.

ვარიაციები
ტიუბუს რეგიონში გოჰეიმოჩის მრავალი სახეობა არსებობს. კისოს ველსა და ჰიდას რეგიონში გოჰეიმოჩი ხშირად სოიოს სოუსითა და შაქრითაა დაფარული. აიტის პრეფექტურაში გოჰეიმოჩი ხშირად იფარება მისოთი, რომელიც რეგიონის ღირსშესანიშნავ საკვებადაც ითვლება. გოჰეიმოჩის სოუსის სახით ხანდახან შეგვხვდება თაფლი, კაკალი, კვერცხი და ჰაჩინოკო (კრაზანას ლარვა). გაყინული გოჰეიმოჩი იაპონიაში ვაკუუმირებული პარკებით ვრცელდება და მისი შეძენა ქვეყნის უფრო დიდი ქალაქების სუპერმარკეტებშიც შეიძლება.

ისტორია
გოჰეიმოჩი გამოიგონეს ედოს პერიოდში, თუმცა მისი წარმოშობის ადგილი უცნობია. მიუხედავად ამისა, არსებობს რამდენიმე თეორია კერძის წარმოშობასთან დაკავშირებით. რადგან კერძის სახელი გოჰეის (შინტოს ტომის მცველების) სახელწოდებას ჰგავს, ბევრი ვარაუდობს, რომ კერძის შინტოისტური ღმერთებისათვის შესაწირავად შეიქმნა. ამ კერძის წარმოშობასთან დაკავშირებით არსებობს კიდევ ერთი თეორია: ამ თეორიის მიხედვით ის იაპონური სიტყვიდან („გობეი“) მომდინარეობს, რომელიც ხე-ტყის მჭრელს ნიშნავს.

პოპ-კულტურაში
ტელესერიალში „ჰაბუნი, აოი“, ერთ-ერთი მთავარი პერსონაჟი გოჰეიმოჩის მაღაზიას ხსნის. ამ ფილმში გოჰეიმოჩის ხსენებამ კერძს პოპულარობა შემატა ტიუბუს გარეთაც.  ფილმში „შენი სახელი“ მოქმედება ხდება ჰიდას რეგიონში და კადრებში ვხედავთ პერსონაჟებს, რომლებიც გოჰეიმოჩის მიირთმევენ.
ყარსის საკათედრო ტაძარი

ყარსის საკათედრო ტაძარი, ასევე ცნობილია როგორც წმინდა მოციქულთა ეკლესია (, ან „12 მოციქულის ეკლესია“) — სომხური სამოციქულო ეკლესიის ყოფილი ტაძარი ყარსში, თურქეთი. აშენებულია საუკუნის შუა პერიოდში სომხური ბაგრატიდების მეფე აბას -ის (მეფობდა 928-953 წწ.) მიერ, იგი მეჩეთად გადაკეთდა 1579 წელს. საუკუნესა და საუკუნის დასაწყისში იგი გადაკეთდა ჯერ რუსულ მართლმადიდებლურ, შემდეგ კი სომხურ საკათედრო ტაძრად. 1993 წელს იგი კვლავ მეჩეთად გადაკეთდა და მას ეწოდება გუმბათიანი მეჩეთი . ამჟამად იგი წარმოადგენს უფრო დიდი ისლამური კომპლექსის ნაწილს, რომელიც მოიცავს ევლიას მეჩეთს, ყარსის უდიდეს მეჩეთს.
ორჯი

ორჯი — ისტორიული კლარჯეთის რეგიონის დასახლებული პუნქტებიდან ერთ-ერთია. იგი მდებარეობს ჭოროხის მდინარის მარცხენა ნაპირზე, მურღულის ხეობის ამ მდინარესთან შეერთების ადგილას და დღესდღეობით ინჯირლის სახელით არის ცნობილი, როგორც ამბარლის სოფლის უბანი.

ისტორია
სახელი ორჯი შესაძლოა შეცვლილია სიტყვებიდან „ორჭი“ ან „ორჭა“. ლაზურად სიტყვა „ორჭი“ ნიშნავს „ზურგს“, ხოლო ქართულად „ორჭა“ ნიშნავს „ორმაგ ჭას“. ეს ადგილის სახელი თურქულ წყაროებში შევიდა სხვადასხვა ფორმით, როგორიცაა ორუჯა და ორჯი . ორჯის სოფელი 1886 წლის მოსახლეობის აღწერისას რუსების მიერ ჩაიწერა სახელით ორცა.

ორჯის სოფელი მდებარეობდა კლარჯეთში, რომელიც იყო ისტორიული საქართველოს შემადგენელი ერთ-ერთი რეგიონი. კერძოდ, ოსმალებმა ეს რეგიონი ქართველებისგან დაიპყრეს მე-16 საუკუნეში.

1835 წლის მოსახლეობის აღწერისას ორჯი ეკუთვნოდა ჩილდირის პროვინციის ლივანას ლივას მურღულის რაიონს. სოფელში 51 სახლში დაფიქსირებული იყო 141 მამრობითი სქესის წარმომადგენელი. ოსმალეთის ადმინისტრაციის მიერ სამხედრო გაწვევისა და გადასახადების დადგენის მიზნით ჩატარებულ ამ აღწერაში აღირიცხა მხოლოდ მამრობითი სქესის მოსახლეობა, ამიტომ სოფლის მთლიანი მოსახლეობის მისაღებად საჭიროა დაემატოს მამაკაცების რაოდენობის ტოლი ქალთა რიცხვი. შედეგად, სოფელში დაახლოებით 282 ადამიანი ცხოვრობდა. ამ დროს ჩანს, რომ ორჯი იყო დიდი დასახლება.

მე-19 საუკუნის მეორე ნახევარში ორჯი იყო ტრაპიზონის პროვინციაში ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას რაიონის ერთ-ერთი სოფელი. 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის წლიური ცნობარის მიხედვით, სოფელში 20 სახლში 69 ადამიანი ცხოვრობდა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს არ არის მითითებული ცნობარში, ცნობილია, რომ ამ დროსაც ოსმალეთის ადმინისტრაცია აღრიცხავდა მხოლოდ მამრობითი სქესის მოსახლეობას. მამაკაცების რაოდენობის ტოლი ქალების დამატებით, სოფლის მთლიანი მოსახლეობა შეადგენდა დაახლოებით 138 ადამიანს. 1835 წლის მოსახლეობასთან შედარებით, სოფლის მოსახლეობა შემცირებულია.

1877-1878 წლების რუსეთ-თურქეთის ომის შემდეგ დამყარებული რუსული მმართველობის დროს, 1886 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, ორჯი იყო არტვინის სანჯაყის არტვინის რაიონის სოფელი. ის ეკუთვნოდა ქართლას თემს ამ რაიონში. სოფელში 2 სახლში მხოლოდ 9 ადამიანი ცხოვრობდა და მოსახლეობა მთლიანად ქართველებისგან შედგებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ 1835 და 1876 წლებში ეს არ იყო მითითებული, ამ აღწერიდანაც ჩანს, რომ ორჯის სოფელი იყო ქართული დასახლება. ჩანს, რომ თითქმის დაცარიელებული სოფლის მცხოვრებლები გადასახლდნენ ოსმალეთის ქვეყანაში.

ორჯი ან ორცა რუსული მმართველობის შემდეგ გარკვეული პერიოდის განმავლობაში დამოუკიდებელი საქართველოს საზღვრებში რჩებოდა. მოსკოვის ხელშეკრულებით თურქეთისთვის გადაცემიდან ერთი წლის შემდეგ, 1922 წელს არტვინის ლივაში ჩატარებული მოსახლეობის აღწერისას ორჯიში 13 სახლში მხოლოდ 62 ადამიანი ცხოვრობდა. ამ დროსაც სოფლის მოსახლეობა ჩაიწერა როგორც ქართული. ყურადღებას იქცევს სოფლის მოსახლეობის ზრდა. სავარაუდოდ, გადასახლებულთა ნაწილი დაბრუნდა.

რადგან ორჯი ან ორცა არ იყო თურქული, სოფლის სახელი 1925 წელს შეიცვალა ინჯირლიდ. მომდევნო წლის მოსახლეობის აღწერისას სოფელში 21 სახლში 99 ადამიანი ცხოვრობდა. 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში ორჯი გვხვდება სახელით „ინჯირლი“, როგორც ბორჩხას თემის სოფელი. თუმცა, 1935 წლის საყოველთაო მოსახლეობის აღწერაში მისი სახელის არყოფნა მიუთითებს, რომ ინჯირლი ამ ორ თარიღს შორის უბნად მიეკუთვნა ამბარლის სოფელს.
გიუტანი

გიუტანი — იაპონური კერძი, რომელიც დამზადებულია გრილზე შემწვარი საქონლის ენით. სიტყვა „გიუტანი“ არის კომბინაცია იაპონური სიტყვა „ძროხა“ (, გიუ) და ინგლისური სიტყვა „ენის“ . რადგან გიუტანი პირდაპირი მნიშვნელობით ძროხის ენას ნიშნავს, იაპონიაში ის სწორედ ამ ორგანოს აღსანიშნავად გამოიყენება. გიუტანის დამზადება დაიწყეს 1948 წელს, სენდაიში, და იქ ის ჩვეულებრივ ქერის ბრინჯთან, კუდის სუპთან და მწნილებთან ერთად მიირთმევა. იაპონიის სხვა ადგილებში, რესტორნებში, გიუტანს ძირითადად იაკინიკუსთან ერთად შეექცევიან. გიუტანი თავდაპირველად მარილით იკაზმებოდა, რამაც გამოიწვია ის ფაქტი,რომ მას ბევრ იაკინიკუს რესტორანში ტანშიოს (, პირდაპირი მნიშვნელობით „მარილიანი ენა“) უწოდებდნენ. ამჟამად არსებობენ მაღაზიები, რომლებიც გიუტანს ტარეს სოუსით ამზადებენ.

ისტორია
გიუტანის გამოგონება უკავშირდება იმ ამბავს, როდესაც სანო კეიშრომ, იაკიტორის რესტორნის მფლობელმა, გახსნა ახალი ფილიალი, სადაც 1948 წლიდან ძროხის ენის კერძების შეთავაზება დაიწყეს. ამ რესტორნის სახელწოდება ტასუკე იყო და ის დღემდე გიუტანის საჭმელად საუკეთესო დაწესებულებად მიიჩნევა. ადგილობრივების უმეტესობა თვლის, რომ გიუტანის აქტიური დამზადება მაშინ დაიწყო, როდესაც სანომ გადაწყვიტა ძროხის ენებისა და კუდების გამოყენება, რომლებსაც მეორე მსოფლიო ომში იაპონიის დამარცხების შემდეგ სენდაიში განლაგებული საოკუპაციო ძალები არ ჭამდნენ. მიუხედავად ამ ლეგენდისა, ოფიციალური საიტის მარტივად გადახედვისასაც ჩანს, რომ თავდაპირველად ინგრედიენტები მეზობელი იამაგატის პრეფექტურიდან ორთქლმავალი მატარებლის მეშვეობით გამოჰქონდათ. გიუტანი თავიდან ითვლებოდა, როგორც უჩვეულო კერძი, მაგრამ თანდათან მოიპოვა პოპულარობა იაპონიაში, ძირითადად იმიტომ, რომ სენდაიდან გადმოყვანილი თეთრსაყელოიანი მუშაკები მას სხვა ქალაქებშიც ავრცელებდნენ.

გიუტანის რესტორნებმა ბიძგი მიიღეს 1991 წელს, როდესაც იაპონიაში საქონლის ხორცის იმპორტის კვოტები გაუქმდა. 2003 წელს იაპონურმა მთავრობამ დროებით აკრძალა ამერიკიდან საქონლის შემოტანა, იმის შემდეგ, რაც აშშ-ში „შეშლილი ძროხის დაავადება“ აღმოაჩინეს. ეს იყო გამანადგურებელი დარტყმა ბევრი გიუტანის რესტორნისთვის: ძროხის ენების 90%, რომელიც გიუტანის რესტორნებში გამოიყენებოდა, სენდაიში ამერიკიდან იმპორტირებული შემოდიოდა. გარდა ამისა, ზოგიერთი ექსპერტი ამტკიცებდა (და ახლაც ამტკიცებს), რომ აშშ-ს საქონელი შეიცავს იდეალური რაოდენობის ცხიმს გიუტანის კერძებისთვის და უარყოფდა კერძში ავსტრალიური საქონლის გამოყენებას.
შუახევი (ბორჩხა)

შუახევი — უბანი, რომელიც მდებარეობს ართვინის პროვინციის ბორჩხის რაიონის სოფელ ალაჯაში.

ისტორია
შუახევი, რომელიც წარსულში დამოუკიდებელი სოფელი იყო, არის ქართული წარმოშობის ტოპონიმი და შედგება სიტყვებისგან „შუა“ (შუა), რაც ნიშნავს შუას, და „ხევი“ (ხევი), რაც ნიშნავს ხევს, და ნიშნავს „შუა ხევს“.

სოფელი შუახევი მდებარეობს კლარჯეთში, რომელიც შუა საუკუნეებში საქართველოს ერთ-ერთი რეგიონი იყო. ოსმალებმა ეს რეგიონი სრულად დაიპყრეს საუკუნის შუა ხანებში. სოფლის სახელწოდებაც მიუთითებს, რომ ეს ძველი ქართული დასახლებაა.

სოფელი შუახევი 1835 წლის ოსმალეთის აღწერაში დაფიქსირებულია როგორც შვახევი . ამ დროს ეს დასახლება მიეკუთვნებოდა ჩილდირის ეიალეთის ლივანას სანჯაყის სინკოტის ნაჰიეს. ამ დროს, როდესაც მხოლოდ მამაკაცი მოსახლეობა იყო აღრიცხული, სოფელში 106 ოჯახში 289 მამაკაცი იყო ჩაწერილი. თუ მამაკაცების რაოდენობას დავუმატებთ იმდენივე ქალს, სოფლის მთლიანი მოსახლეობა დაახლოებით 578 ადამიანისგან შედგებოდა.

სოფელი შუახევი 1877-1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ გაფორმებული ბერლინის ხელშეკრულების თანახმად, ოსმალეთის იმპერიამ რუსეთს გადასცა, როგორც საომარი რეპარაციების ნაწილი. სოფელი, რომელიც რუსულმა ადმინისტრაციამ 1886 წლის აღწერაში ჩაწერა როგორც შვახები , იყო ართვინის სანჯაყის გონიოს ოლქის სანატისის ნაჰიეს ექვსი სოფლიდან ერთ-ერთი. სოფელში 25 ოჯახში ცხოვრობდა 106 ადამიანი, მათ შორის 57 მამაკაცი და 49 ქალი. სოფლის მთელი მოსახლეობა აღირიცხა როგორც „აჭარელი“, რაც ნიშნავს მუსლიმ ქართველს. თუ შევადარებთ სოფელი შუახევის 1886 წლის მოსახლეობას 1835 წელთან, ვხედავთ, რომ ის შემცირდა 106 ოჯახიდან 25 ოჯახამდე. ამის მიზეზი იყო რუსული მმართველობის დროს სოფლის მოსახლეობის მიგრაცია ოსმალეთის ტერიტორიაზე. ქართველი ისტორიკოსი ზაქარია ჭიჭინაძე 1893 წელს წერდა, რომ სოფელში დარჩა 25 ოჯახი, თუმცა არ მოუწოდებია ინფორმაცია გადასახლებული მოსახლეობის შესახებ.

სოფელი შუახევი პირველი მსოფლიო ომის დასასრულს, რუსული ჯარების უკან დახევის შემდეგ, საქართველოს შემადგენლობაში მოექცა. 1920 წლის 7 მაისს მოსკოვის ხელშეკრულებით საბჭოთა რუსეთმა აღიარა ართვინის რეგიონი (რომელშიც შედიოდა სოფელი) როგორც საქართველოს ნაწილი. თუმცა, წითელი არმიის მიერ საქართველოს ოკუპაციის დროს, 1921 წელს თურქეთსა და საბჭოთა რუსეთს შორის გაფორმდა მოსკოვის ხელშეკრულება და ართვინის რეგიონი თურქეთს გადაეცა.

სოფელი შუახევი 1922 წელს ართვინის ლივაში ჩატარებული მოსახლეობის აღწერის დროს ბორჩხის ოლქის ცენტრალურ ნაჰიეს ეკუთვნოდა. სოფელში 10 ოჯახში ცხოვრობდა 42 ადამიანი, მათ შორის 15 ქალი და 27 მამაკაცი. სოფლის მოსახლეობა შედგებოდა მუსლიმი ქართველებისგან. ამ მოსახლეობის აღწერიდან ჩანს, რომ მიგრაცია გაგრძელდა 1886 წლის შემდეგაც და სოფელი თითქმის დაცარიელდა. რადგან შუახევი არ არის თურქული სიტყვა, სოფლის სახელი 1925 წელს შეიცვალა და გახდა ორთადერე, რაც ქართულიდან თარგმანით ნიშნავს „შუა ხევს“. 1926 წელს სოფლის მოსახლეობა დაფიქსირდა როგორც 12 ოჯახი და 58 ადამიანი. სოფელი ორთადერე 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში მოხსენიებულია როგორც დამოუკიდებელი სოფელი. თუმცა 1935 წლის საყოველთაო აღწერაში ის აღარ ფიგურირებს როგორც სოფელი. ივარაუდება, რომ ამ ორ თარიღს შორის ორთადერე მიუერთდა სოფელ ალაჯას როგორც უბანი.