თეატრალური განათლება

თეატრალური განათლება — პროფესიული მომზადება თეატრალური მოღვაწეობისათვის: სპეციალურ სასწავლო დაწესებულებებში მსახიობების, რეჟისორების, თეატრალური მხატვრების, თეატრმცოდნეების, თეატრალური პროდიუსერებისა და მენეჯერების, სადადგმო ნაწილის სპეციალისტების სისტემური აღზრდა. თეატრალური სპეციალობების ასათვისებლად ისწავლება: მსახიობის ოსტატობა, სასცენო მეტყველება, სასცენო მოძრაობა, რიტმიკა, ცეკვა, სიმღერა, მსოფლიოს ხალხთა თეატრის ისტორია და თეორია, სცენოგრაფია, ხელოვნების სხვადასხვა დარგის ისტორია და თეორია, თეატრალური საქმის ორგანიზაცია.

ისტორია
თეატრალური განათლების ჩანასახები უძველეს დროში ჩნდება. ძვ. წ. -ახ. წ. საუკუნეებში შექმნილ ინდურ ტრაქტატში „არტხაშასტრა“ აღწერილია მსახიობთა აღზრდის მეთოდები. იაპონელი მსახიობების აღსაზრდელად უკვე საუკუნიდან ყალიბდებოდა აღმზრდელობითი სისტემები. მსახიობები ეუფლებოდნენ დეკლამაციას, პლასტიკას, სიმღერას, ცეკვას, პანტომიმას. კაბუკის თეატრის მომავალი მსახიობები ოჯახშივე მცირე ასაკიდან იწყებდნენ პროფესიის ათვისებას. ძველ ჩინეთში – საუკუნეებში ჩამოყალიბდა „ღრუბლების მელოდიებისა“ და „ლაჟვარდოვან საბურველთა“ დასები. მსახიობებს მოეთხოვებოდათ პროფესიული ჩვევების სრულყოფა, ამიტომ მათ მცირე ასაკიდან ასწავლიდნენ დეკლამაციას, ცეკვას, სიმღერას, სასცენო მოძრაობას, სამხედრო საჭურვლის ვირტუოზულ ხმარებას, სხვადასხვა ინსტრუმენტებზე დაკვრას; სწავლების მეთოდებს პროფესიონალი მსახიობები გამოიმუშავებდნენ და დასში ახალმიღებულ მსახიობებს გადასცემდნენ.

ძველ რომში ძვ. წ. საუკუნეში არსებობდა ცნობილ მსახიობის კვინტუს როსციუსის სკოლა. შუა საუკუნეებისა და აღორძინების ეპოქის თეატრში მსახიობთა აღზრდა საკუთრივ დასებში ხდებოდა, რასაც დასის ხელმძღვანელები და დრამატურგები ახორციელებდნენ. მსახიობთა აღზრდის საკითხში უდიდესი წვლილი შეიტანა იტალიურმა ნიღბების თეატრმა „კომედია დელ’არტემ“, ასევე უნივერსიტეტებში დანერგილმა „სწავლულმა კომედიამ“, რაშიც სტუდენტები და პედაგოგები მონაწილეობდნენ. ახალი სამსახიობო ამპლუებისა და ძველი კანონიკური სასცენო წესების თანდათანობითმა ცვლილებებმა საჭირო გახადა ახლებური სასწავლო მეთოდოლოგიების შემუშავება. ამის კვალობაზე იწერებოდა ტრაქტატები თეატრის შესახებ, მაგ.: ლოპე დე ვეგას „ჩვენს დროში კომედიის წერის ხელოვნება“, ფ. ლანგეს „განსჯა სცენური თამაშის შესახებ“, დ. დიდროს „პარადოქსი აქტიორზე“, ი. ვ. გოეთეს „წესები მსახიობთათვის“, გ. ე. ლესინგის „ლაოკოონი“. ფართო პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდნენ ცნობილი მსახიობები: პ. ლ. პრევილი, ფ. ჟ. ტალმა, დ. გარიკი და სხვ.

– საუკუნეებში ევროპულ სასკოლო თეატრებში, განსაკუთრებით საფრანგეთში თეატრალურმა განათლებამ უფრო სისტემური ხასიათი მიიღო. 1784 წელს პარიზში შეიქმნა სიმღერისა და დეკლამაციის სამეფო სკოლა (მომავალი პარიზის კონსერვატორია); ამას მოჰყვა თეატრალური სასწავლებლების ჩამოყალიბება ევროპის სხვა დედაქალაქებში: ენის კონსერვატორიის დრამატული განყოფილება, თეატრალური სკოლა ვარშავაში, ხელოვნების აკადემია ფლორენციაში და სხვ. საუკუნის დასაწყისში რუსეთში კონსტანტინე სტანისლავსკიმ ჩამოაყალიბა თეატრალური განათლების მწყობრი „სისტემა“, რომელიც დღესაც ფართოდ გამოიყენება მსოფლიოს სხვადასხვა სათეატრო სკოლაში.

თეატრალური განათლება საქართველოში
საქართველოში თეატრალური განათლების პირველი ელემენტების გაჩენა თბილისის (1755) და თელავის (1782) სემინარიებს უკავშირდება. სემინარიის წესდება ნებას რთავდა კვირაში ერთხელ „კომედიის ან რაიმე საჩინო თამაშობის“ ჩვენებას. საუკუნეში საქართველოში თეატრის და თეატრალური განათლების განვითარება რუსული კულტურის გავლენის ქვეშ იყო მოქცეული. გიორგი ერისთავის მიერ 1850 წელს აღდგენილ ქართულ თეატრში მსახიობების აღზრდა თავად დასის წიაღში ხდებოდა. არტისტის აღზრდის სისტემური პრინციპები გადმოცემულია მუდმივმოქმედი ქართული თეატრის მსახიობის ვასო აბაშიძის „მსახიობის ჩანაწერებში“.

ქართულ პროფესიულ თეატრალუ განათლებას საფუძველი ჩაუყარა გიორგი ჯაბადარის მიერ შექმნილმა დრამატულმა სტუდიამ, რომელიც 1918-1920 წლებში მოქმედებდა. პედაგოგებად მიწვეული იყვნენ: ვალერიან შალიკაშვილი, მიხეილ ქორელი, კოტე შათირიშვილი, აკაკი ფაღავა, ვასილ ყუშიტაშვილი.

1922 წელს რეჟისორ აკაკი ფაღავასა და მსახიობ გიორგი მიქელაძის თაოსნობით გაიხსნა დრამატული სტუდია, რომლის საფუძველზე 1923 წელს შეიქმნა შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო თეატრალური ინსტიტუტი (გაუქმდა 1926 წელს, აღდგა 1939 წელს რუსთაველის თეატრის სტუდიისა და სასცენო ხელოვნების კურსების ბაზაზე). 1992 წელს მას ეწოდა შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრისა და კინოს ინსტიტუტი, 2002 წელს კი — უნივერსიტეტი.