თბილისის გეოფიზიკური ობსერვატორია

თბილისის გეოფიზიკური ობსერვატორია, კუკიის ობსერვატორია — ისტორიული გეოფიზიკური ობსერვატორია თბილისში (კოორდინატები: , სიმაღლე ზღვის დონიდან: 403 მ).

ისტორია
დაარსდა 1836 წელს თბილისის მაგნიტურ-მეტეოროლოგიური ობსერვატორიის სახელით რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრის ადოლფ კუპფერის ინიციატივით და კავკასიის მთავარმმართველის გ. როზენის მხარდაჭერით. თავდაპირველად ობსერვატორია მოქმედებდა თბილისის კლასიკური გიმნაზიის ბაზაზე და განთავსებული იყო სოლოლაკის ქედზე. მას თავიდან სათავეში ედგა გიმნაზიის უფროსი მასწავლებელი ი. შესტაკოვი, ყოველსაათობრივ მეტეოროლოგიურ დაკვირვებას კი აწარმოებდა გიმნაზიის მოსწავლე, მომავალი პოეტი, ნიკოლოზ ბარათაშვილი.

1844–1851 წლებში დაკვირვება მიმდინარეობდა მთაწმინდის ძირში (ზღვის დონიდან 468 მ), ახლანდ. გერგეტის ქუჩაზე, 1851–1861 წლებში — ავლაბარში, ახლანდ. ობსერვატორიისა და მარტყოფის ქუჩების კუთხეში არსებულ შენობაში. 1861 წელს ქალაქის განაპირას (ზ. დ. 403 მ), ახლანდ. დავით აღმაშენებლის გამზირზე, აიგო სპეციალური შენობა, რომლის აშენების ინიციატორი იყო წარმოშობით ბალტიელი გერმანელი ასტრონომი არნოლდ მორიცი. 1867 წელს ეწოდა კავკასიის მთავარი ფიზიკური ობსერვატორია, 1926 წელს კი — თბილისის გეოფიზიკური ობსერვატორია.

1899 წელს ობსერვატორიასთან შეიქმნა სეისმური სადგური. 1900 წელს აქ, რუსეთის იმპერიაში პირველად, გამოიცა სეისმური ბიულეტენი (რუსულ და გერმანულ ენებზე). დაკვირვებათა შედეგები თავდაპირველად ქვეყნდებოდა სამთო უწყების სამმართველოს მაგნიტურ და მეტეოროლოგიურ დაკვირვებათა კრებულებში, შემდეგ კი მასალებს აქვეყნებდა მთავარი ფიზიკური ობსერვატორია (სანქტ-პეტერბურგი). სეისმურ დაკვირვებათა შედეგები გამოიცემოდა ბიულეტენების სახით. ს. 80-იანი წლებიდან ობსერვატორიაში სისტემატური ხასიათი მიიღო გრავიმეტრიულმა კვლევებმა. 1909 წელს თბილისის ობსერვატორიაში შეიქმნა გრავიმეტრიული პუნქტი, რომელიც დაუკავშირდა მსოფლიოს ძირითად საყრდენ პუნქტს ქ. პოტსდამში (გერმანია).

თბილისში ელექტრიფიცირებული ტრანსპორტის ამუშავების გამო ობსერვატორიაში წარმოებული მაგნიტური დაკვირვებები 1904 წელს გადაიტანეს სოფ. კარსანში (ახლანდ. მცხეთის მუნიციპალიტეტი), 1935 წლიდან კი — დუშეთში. 1953 წელს თბილისის გეოფიზიკური ობსერვატორიისა და საქართველოს ჰიდრომეტსამსახურის სამმართველოს სინოპტიკური განყოფილების ბაზაზე შეიქმნა თბილისის (შემდეგ ამიერკავკავკასიი) სამეცნიერო-კვლევით ჰიდრომეტეოროლოგიური ინსტიტუტი.

ობსერვატორიას სხვადასხვა დროს ხელმძღვანელობდნენ ი. შესტაკოვი, ა. ფილადელფინი, ვ. ჰ. აბიხი, ა. მორიცი, ი. მილბერგი, ს. გლასეკი, ა. მ. ბენაშვილი, ა. ი. დიდებულიძე, რ. ხუციშვილი, მ. ნოდია, კ. სულაქველიძე, გ. ჩიჩუა, ი. ცუცქირიძე. ობსერვატორიაში მოღვაწეობდნენ ცნობილი მეცნიერები: ნ. მუსხელიშვილი, ი. ვეკუა, ე. ხარაძე, თ. დავითაია, ბ. ბალავაძე, გ. თვალთვაძე, ს. ფაღავა და სხვები.

კუკიის ობსერვატორიის შენობა
ისტორია
კუკიის უბანში, მიხეილის პროსპექტის მიმდებარე ტერიტორიზე (ახლანდ. დავით აღმაშენებლის გამზირი) თბილისის ობსერვატორიის მშენებლობა 1850-იანი წლების ბოლოს დაიგეგმა. შენობის აგება 1861 წელს დასრულდა. საუკუნის დასაწყისში ობსერვატორიის ტერიტორია ფრანგულ ყაიდაზე გეომეტრიული სიზუსტით გაშენებულ ბაღად იქცა. საბჭოთა პერიოდში აქ სტალინის ძეგლი აღმართეს (აიღეს 1960-იან წლებში). 1984 წელს ბაღის ტერიტორია შეიკვეცა მას შემდეგ, რაც მექანიკოსთა ფლიგელის ადგილას საქართველოს ჰიდრომეტეოროლოგიის სახელმწიფო დეპარტამენტის მაღლივი შენობა აღიმართა. ობსერვატორიის ბაღის ორი ნაწილი კი ერთმანეთისაგან ბეტონის დაბალი შენობით გაიმიჯნა, მისი გადარჩენილი ნაწილები კი თანდათანობით განადგურდა.

2008 წელს ობსერვატორიის დარჩენილ ნაწილს დასავლეთი მხარე ჩამოეჭრა, როდესაც ობსერვატორიის ტერიტორიაზე, მთავარი ნაგებობის სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე ჰიდრომეტეოროლოგიური ინსტიტუტის მაღლივი შენობა საქართველოს თავდაცვის სამინისტრომ დაიკავა.

ობსერვატორიის კომპლექსის თავდაპირველი ნაგებობებიდან დღეს მხოლოდ მისი მთავარი შენობა, მის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდგარი მცირე ზომის ნაგებობა და დიდად სახეცვლილი საცხოვრებელი სახლია გადარჩენილი.

არქიტექტურა
არნოლდ მორიცის თანადროული სიტუაციური გეგმის მიხედვით კომპლექსში რამდენიმე ნაგებობა შედიოდა — შეულესავი აგურის ორსართულიანი საცხოვრებელი სახლი, რომელიც სწორხაზოვნად მიუყვებოდა მიხეილის ქუჩას და ობსერვატორიის ბაღს აღმოსავლეთიდან საზღვრავდა, გრძივი კონფიგურაციის მქონე ერთსართულიანი ე. წ. მექანიკოსთა ფლიგელი, რომელიც ობსერვატორიის ტერიტორიას ჩრდილოეთით ჩაუდიოდა და მექანიკოსთა საცხოვრებელ ბინებს შეიცავდა, ინსტრუმენტების ოთახს, ფიზიკური ინსტრუმენტების სადგომსა და ლაბორატორიას, ქიმიურ ლაბორატორიას და სხვა. მექანიკოსთა ფლიგელის გადასწვრივ, მის საპირისპირო, სამხრეთ მხარეს ე. წ. ყინულის სარდაფის ერთსართულიანი ნაგებობა იდგა, რომელიც სივრცეში თავისუფლად აღიქმებოდა.

მექანიკოსთა ფლიგელს ჩრდილოეთით ვიწრო შუკა მიუყვებოდა, რომელზეც ობსერვატორიის კუთვნილი რამდენიმე სწყობი მდებარეობდა. ობსერვატორიის ზღვარს ჩრდილოეთითაც და სამხრეთითაც ადგილობრივი ფლეთილი ქვით ნაშენი ღობე მონიშნავდა, რომლის გარეთაც, ჩრდილოეთით, კერძო შენობები და კერძო ბაღები მდებარეობდა.

კვარტლის სიღრმეში გაშლილი ტერიტორიის უკიდურესი აღმოსავლეთით, მტკვრის სიახლოვეს, გეგმით ოქტაგონალური აბსოლუტურ დაკვირვებათა ხის პავილიონი იდგა. კომპლექსის ნაგებობებს შორის მნიშვნელოვანი იყო წრიული გეგმის მცირე ზომის ნაგებობა ღერძის ირგვლივ მბრუნავი ხის მცირე კოშკით, რომელიც გეოდეზიურ დაკვირვებებსა და გეოდეზიური ინსტრუმენტების შენახვას ემსახურებოდა. კომპლექსის დომინანტი — ობსერვატორიის მთავარი შენობა, სივრცეში ლაღად გაშლილი მკლავებითა და ცენტრალურ ნაწილში აღმართული ღერძის ირგვლივ მბრუნავი ხის მაღალი კოშკით, მიხეილის ქუჩიდან მტკვრამდე მოქცეული ვიწრო ნაკვეთის აღმოსავლეთ ნახევარში იყო აღმართული.

ობსერვატორიის მთავარი შენობა კომპლექსის გამოკვეთილი დომინანტი და ვეებერთელა სივრცის მაორგანიზებელი და შემკვრელი იყო. მას ემორჩილებოდა ობსერვატორიის კომპლექსში შემავალი ყველა სხვა ნაგებობა.

ობსერვატორიის მთავარ შენობას გარს ღრმა თხრილი უვლიდა. თხრილი მიწის მოგრძო მონაკვეთს შემოწერდა და აღმოსავლეთით სამკუთხედს ქმნიდა. სამკუთხედის ჩრდილოეთით გვერდზე ოდესღაც ხის ხიდი იყო გადებული, რომელიც მოგვიანებით ქვის ხიდით შეიცვალა. თხრილის სამხრეთი და ჩრდილოეთი კონტური მტკვრამდე სწორხაზოვნად მიემართებოდა და მისი მარცხენა ნაპირას დაბალ რელიეფს ერწყმოდა. თხრილის კონტურში იყო მოქცეული მტკვრის სიახლოვეს მდებარე აბსოლუტურ დაკვირვებათა პავილიონიც და ობსერვატორიისმთავარი შენობის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდგომი ზემოთხსენებული მცირე კოშკიც.