iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბექა ღვაჩლიანი

ბექა ღვაჩლიანი (დ. 5 დეკემბერი, 1992, თბილისი, საქართველო) — ქართველი სამართალმცოდნე და თანამდებობის პირი. 2025 წლის 11 მარტიდან 22 დეკემბრამდე იყო აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის განათლებისა და კულტურის მინისტრი.

ბიოგრაფია
ბექა ღვაჩლიანი 2007-2012 წლებში სწავლობდა გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტში სამართალმცოდნეობის სპეციალობაზე.

2013-2014 მუშაობდა საქართველოს საერთაშორისო ენერგეტიკის კორპორაციაში იურისტად. 2014-2018 წლებში იყო „სოკარ ჯორჯია პეტროლიუმის“ საცალო გაყიდვების მონიტორინგის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი. 2018-2024 იკავებდა მესტიის მუნიციპალიტეტის მერიის წარმომადგენლის თანამდებობას უშგულის ადმინისტრაციულ ერთეულში. 2024 - 2025 წლებში იყო აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის განათლებისა და კულტურის მინისტრის მრჩეველი, ხოლო 2025 წლის 28 თებერვლიდან 11 მარტამდე მუშაობდა აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის განათლებისა და კულტურის მინისტრის პირველ მოადგილედ.

2025 წლის 11 მარტს აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარე ლევან მგალობლიშვილმა, ბექა ღვაჩლიანი აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის განათლებისა და კულტურის მინისტრად დანიშნა.2025 წლის 22 დეკემბერს საკუთარი განცხადების საფუძველზე თანამდებობა დატოვა.
ჰერკულესის ტაძარი (რომი)

ჰერკულესის ტაძარი — რომაული ტაძარი ბოკა-დელა-ვერიტას მოედანზე, რომი, იტალია. ნაგებობა არის თოლოსი, მრგვალი ტაძარი ბერძნული „პერიპტერალური“ დიზაინით, რომელიც მთლიანად გარშემორტყმულია კოლონადით. ამ განლაგებამ გამოიწვია ის, რომ შეცდომით მიაჩნდათ ვესტას ტაძრად, სანამ ის სწორად არ იდენტიფიცირდა ნაპოლეონის რომის პრეფექტის, კამილ დე ტურნონის მიერ.

ჰერკულესის ტაძარი არის ხალხური რწმენის საგანი, რომელიც ამტკიცებს, რომ არც ბუზები და არც ძაღლები არ შედიან წმინდა ადგილში. ტაძარი არის უძველესი გადარჩენილი უმეტესად ხელუხლებელი მარმარილოს შენობა რომში და ერთადერთი გადარჩენილი, რომელიც ბერძნული მარმარილოსგან არის დამზადებული.

აღწერა
თარიღდება ძვ. წ. საუკუნის ბოლო პერიოდით და აშენებულია ლუციუს მუმიუს აქაიკუსის, აქაველების დამმარცხებლისა და კორინთოს დამანგრევლის, ან მარკუს ოქტავიუს ჰერენუსის მიერ, ტაძარი არის 14,8 მ დიამეტრის და შედგება წრიული ცელასაგან, რომელიც გარშემორტყმულია ოცი 10,66 მეტრის კორინთული სვეტის კონცენტრული რგოლით, რომლებიც დაყრდნობილია ტუფის საძირკველზე. ეს ელემენტები იჭერდნენ არქიტრავსა და სახურავს, რომლებიც ამჟამად გამქრალია.

ცელას ორიგინალური კედელი, აშენებული ტრავერტინისა და მარმარილოს ბლოკებით. თავდაპირველი ოცი სვეტიდან ცხრამეტი შემორჩენილია, მაგრამ ამჟამინდელი კრამიტის სახურავი მოგვიანებით დაემატა. ტაძარი არის რომში შემორჩენილი უძველესი მარმარილოს შენობა. ტაძრის თავდაპირველი აგება თარიღდება დაახლოებით ძვ. წ. 143-132 წლებით, დროით, როდესაც პორტუს ტიბერინუსში ინტენსიური მშენებლობა მიმდინარეობდა.

ისტორია
ახ. წ. საუკუნეში ტაძარი დაზიანდა რაღაც სახის კატასტროფით, რის გამოც 10 სვეტი მარმარილოთი შეცვალეს, რომელიც ჰგავს ორიგინალს, მაგრამ არ არის ზუსტი ასლი. 1132 წლისთვის ტაძარი გადაკეთებული იყო ეკლესიად, ცნობილი როგორც სანტო-სტეფანო-ალე-კაროცე (წმინდა სტეფანეს ეკლესია). 1140 წელს ინოკენტი -მ ტაძარი გადააკეთა წმინდა სტეფანეს სახელობის ქრისტიანულ ეკლესიად.

დამატებითი რესტავრაციები ჩაუტარდა 1475 წელს. იატაკში ჩაშენებული ფილა მიეძღვნა სიქსტუს -ს. საუკუნეში, ცელას კედელი შეიცვალა აგურით მოპირკეთებული ბეტონით და ფანჯრებიც დაემატა.

 საუკუნეში შენობა ხელახლა გადაკეთდა სანტა მარია დელ სოლეს („მზის წმინდა მარიამის“) ეკლესიად. 1809-1810 წლებში, გარშემო მიწის დონე დაბლა დაიწია და ტაძარი კიდევ ერთხელ აღდგა. ტაძარი ოფიციალურად აღიარებული იყო ძველ ძეგლად 1935 წელს და რესტავრაცია ჩაუტარდა 1996 წელს.
მადალენა სკუდერი

}). იგი საუკუნის ფრანგული სალონური კულტურის, პრეციოზობისა და გრძელი ჰეროიკულ-გალანტური რომანის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი იყო.

სკუდერის ნაწარმოებები ფართო ცოდნას ავლენს ანტიკური ისტორიის შესახებ. მკვლევართა ვარაუდით, მას საფუძვლიანი განათლება ჰქონდა მიღებული ბერძნულ და ლათინურ ენებშიც. მადლენი და მისი ძმა, ჟორჟ დე სკუდერი, ბიძასთან გაიზარდნენ, რომელმაც მათზე მზრუნველობა იკისრა. მისი პერსონაჟები ხშირად წარმოდგენილი არიან როგორც სპარსელი, ბერძენი ან რომაელი მეომრები და დიდგვაროვანი ქალები.

 (1642) ქალთა მდგომარეობას ეხება და იცავს განათლებას — და არა სილამაზეს ან კოსმეტიკურ გარეგნობას — როგორც ქალთა სოციალური წინსვლის საშუალებას.

სკუდერი ცნობილი იყო როგორც დახვეწილი მოსაუბრე. სხვადასხვა თემაზე მისი საუბრები სიცოცხლეშივე მრავალტომეულად გამოქვეყნდა. მის ინტელექტუალურ საქმიანობაში მკაფიოდ ჩანს პედაგოგიური და საგანმანათლებლო მისწრაფება.

სიცოცხლის ბოლო წლები
ძმის გარდაცვალების შემდეგ მადლენ დე სკუდერიმ ოცდაათ წელზე მეტხანს იცოცხლა. ცხოვრების უკანასკნელ წლებში მან გამოაქვეყნა საუბრების არაერთი ტომი, რომლებიც დიდწილად მისივე რომანებიდან იყო ამოღებული და, ამგვარად, საკუთარი ნაწარმოებების ერთგვარ ანთოლოგიას ქმნიდა. სიცოცხლის ბოლო 40 წლის განმავლობაში სკუდერი დაყრუვდა. მიუხედავად იმისა, რომ მის მიმართ ინტერესი გარკვეულწილად შემცირდა, იგი მაინც ინარჩუნებდა მეგობართა წრეს. მათ შორის იყო მარი დიუპრე, რომელიც მას „შეუდარებელ საფოდ“ მოიხსენიებდა.

მისი ბიოგრაფია და მიმოწერა გამოქვეყნდა პარიზში 1873 წელს რატერისა და ბუტრონის მიერ.

მემკვიდრეობა
მადლენ დე სკუდერი იმ ინტელექტუალური მოძრაობის ნაწილი იყო, რომელიც გვიანდელ რენესანსში ინგლისსა და საფრანგეთში განვითარდა და რომლის ფარგლებშიც ქალები კლასიკურ რიტორიკულ თეორიას საკუთარ საჭიროებებსა და სოციალურ გარემოს არგებდნენ.

მადმუაზელ დე სკუდერი მნიშვნელოვანი პერსონაჟია აგრეთვე რომანში : ' , რომელიც 1919 წელს გამოსცა მოდერნისტმა მწერალმა ჰოუპ მირლისმა. რომანი საუკუნის პრეციოზების ლიტერატურულ წრეებში ვითარდება. მისი მთავარი გმირი, ახალგაზრდა ქალი მადლენ ტროკევილი, მოხიბლულია მადმუაზელ დე სკუდერით, რომელიც მას უპატივცემულოდ ეპყრობა. არსებობს მოსაზრება, რომ ეს რომანი -ის ფორმითაა დაწერილი და რომ ნატალი კლიფორდ ბარნი მადმუაზელ დე სკუდერის სახითაა წარმოდგენილი.
ედიტ ბულვერ-ლიტონი (ლიტონის გრაფინია)

ედიტ ბულვერ-ლიტონი, ლიტონის გრაფინია, (დ. 15 სექტემბერი, 1841 — გ. 17 სექტემბერი, 1936) — ბრიტანელი არისტოკრატი. რობერტ ბულვერ-ლიტონის, ლიტონის პირველი ერლის, ინდოეთის გენერალ-გუბერნატორის ცოლი. მეუღლის გარდაცვალების შემდეგ იყო დედოფალ ვიქტორიას სამეფო კარის წარმომადგენელი. მისი ერთ-ერთი ქალიშვილი სუფრაჟისტი კონსტანცა ბულვერ-ლიტონი გახლდათ.
ცხოვრება
ედიტ ვილერსი 1841 წლის 15 სექტემბერს, არისტოკრატ ვილერსების ოჯახში დაიბადა. იყო ედვარდ ერნესტ ვილერსისა (1806—1843) და ელიზაბეტ შარლოტა ლიდლის ქალიშვილი. იყო ჯორჯ ვილერსის შვილიშვილი და ჯორჯ ვილერსის, კლარენდონის მეოთხე ერლის დისშვილი. მისი პრერაფაელიტური სტილის პორტრეტი, როდესაც გოგონა 21 წლის იყო, ჯორჯ ფრედერიკ უოტსმა შეასრულა.

იმ დროისთვის ის ოჯახის ერთადერთი გაუთხოვარი ქალიშვილი იყო, რადგან მისი ტყუპისცალი და, ელიზაბეთი, ჰენრი ლოხზე, ლოხის პირველ ბარონზე, 1862 წელს დაქორწინებულიყო. იგი გაწვრთნილი იყო ცეკვაში, მუსიკასა და ხელოვნებაში, მაგრამ არასდროს არ მიეღო სტრუქტურირებული განათლება.

ედიტი ქმარს, ამ უკანასკნელის დიპლომატიური კარიერის განმავლობაში, მუდამ თან ახლდა. ამის გამო, მათი ზოგიერთი შვილი უცხოეთში დაიბადა.

წყვილს შვიდი შვილი შეეძინა:
ედვარდ როულენდ ჯონ ბულვერ-ლიტონი (1865–1871)
ლედი ელიზაბეტ ედიტ „ბეტი“ ბულვერ-ლიტონი 1876 ​​წელს მან შიმლაში ვაჟი, ვიქტორი, გააჩინა. ის მისი ვაჟებიდან მესამე იყო, მაგრამ უფროსები - ედვარდი და ჰენრი ჩვილობაში, 1871 და 1874 წლებში დაღუპულიყვნენ. ვიქტორი და ედიტის ნაბოლარა ნევილი, რომელიც 1879 წელს დაიბადა, ერლდომის მომავალი მემკვიდრეები გახდებოდნენ. ედიტი ასევე დაჯილდოვდა საპატიო ლედის წოდებით, ვიქტორიასა და ალბერტის სამეფო ორდენით. ედიტმა და მისმა ქალიშვილებმა ინდოეთის სამეფო კარს ახალი ელფერი შესძინეს, სამოსი პარიზიდან შეუკვეთეს, ხოლო ქალთა განათლებას მხარი დაუჭირეს.

სამეფო კარზე
ამ ყველაფრის შემდეგ, ედიტს შემოსავალი მოაკლდა. 1895 წელს იგი დედოფალ ვიქტორიას ფრეილინა გახდა, და დაიკავა ის თანამდებობა, რომელსაც წარსულში როქსბურგის ჰერცოგინია სუსანას ეჭირა. ის ამ ადგილს პირადად დედოფლის მოთხოვნით ინარჩუნებდა, წელიწადში 300 ფუნტს იღებდა, და ვალდებულებებს რვა სხვა არისტოკრატ ქალბატონთან ერთად ასრულებდა. 1897 წელს, 2 ივლისს, ის იყო ერთ-ერთი სტუმარი დევონშირის ჰერცოგინიას ბრილიანტის საიუბილეო მასკარადზე.

როდესაც ვიქტორია გარდაიცვალა, ედიტი მის ცხედართან ერთად, ლონდონიდან ვინძორში გაემგზავრა. შემდეგ მას დედოფალ ალექსანდრას მსახურის თანამდებობა 1905 წლამდე, პენსიაზე გასვლამდე ეჭირა.
დავით მორგოშია

დავით მორგოშია (დ. 18 სექტემბერი, 1992, თბილისი, საქართველო) — ქართველი დიპლომატი და თანამდებობის პირი. 2025 წლის 11 მარტიდან 16 ივლისამდე იყო აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის აპარატის უფროსი.

ბიოგრაფია
დავით მორგოშია 2010-2015 წლებში სწავლობდა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტზე, გეოგრაფიის სპეციალობით. 2015-2018 წლებში დაამთავრა მილანის წმინდა გულის კათოლიკური უნივერსიტეტი და მიენიჭა ევროპისა და საერთაშორისო პოლიტიკის მაგისტრის წოდება.

2018 წელს იყო იტალიის რესპუბლიკაში საქართველოს ელჩის მრჩევლის ასისტენტი, შემდეგ საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს აზიისა და ოკეანეთის დეპარტამენტის სტაჟიორი. 2019-2021 წლებში საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალ „ბიზნეს-ინჟინერინგის“ ფრილანს-მკვლევარი. 2021 წელს მუშაობდა შპს „კომპ-მასტერში“ იმპორტის ხელმძღვანელად. 2021-2022 წლებში
სააქციო საზოგადოება „კარტოგრაფიის“ გლობუსის სპეციალისტი. 2021 წელს იყო სავაჭრო სააგენტოს, შპს „ /ნიუ ვეი“ თანადამფუძნებელი. 2022-2023 წლებში „ “-ში -ს მომხმარებელთა იტალიურენოვანი მხარდამჭერი. 2023-2024 წლებში მუშაობდა კომპანია „“-ში ფრონტ-ენდ დეველოპერად. 2024-2025 წლებში იყო აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის განათლებისა და კულტურის მინისტრი.

2025 წლის 11 მარტს აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის აპარატის უფროსად დაინიშნა.
რომის პანთეონი

რომის პანთეონი — საუკუნიდან ძველი რომაული ტაძარი და 609 წლიდან კათოლიკური ეკლესია (, წმინდა მარიამისა და წამებულთა ბაზილიკა), რომი, იტალია. ეს არის, ყველაზე ცნობილი და არქიტექტურულად ყველაზე გავლენიანი როტონდა.

პანთეონი აშენდა ადრეული ტაძრის ადგილზე, რომელიც დაკვეთილი იყო მარკუს ვიფსანიუს აგრიპას მიერ ავგუსტუსის მმართველობის დროს (ძვ. წ. 27-ახ. წ. 14). მას შემდეგ, რაც ორიგინალი დაიწვა, ამჟამინდელი შენობა შეუკვეთა იმპერატორმა ადრიანემ და სავარაუდოდ ააგეს დაახლოებით ახ. წ. 126 წელს. მისი მშენებლობის თარიღი გაურკვეველია, რადგან ადრიანემ გადაწყვიტა ახალ ტაძარზე შეენარჩუნებინა ძველი ტაძრის წარწერა, რომელიც აგრიპას მიერ იყო შექმნილი.

შენობა გეგმაში მრგვალია, გარდა პორტიკისა, რომელიც გამოირჩევა დიდი გრანიტის კორინთული სვეტებით ფრონტონის ქვეშ. მართკუთხა ვესტიბიული აკავშირებს პორტიკს როტონდასთან, რომელიც კოფრირებული ბეტონის გუმბათის ქვეშაა, ცენტრალური ღიობით (ოკულუსი) ცისკენ. თითქმის ორი ათასი წლის შემდეგ მისი აშენებიდან, პანთეონის გუმბათი კვლავ მსოფლიოში უდიდესია არმირების გარეშე ბეტონის გუმბათებს შორის. სიმაღლე ოკულუსამდე და შიდა წრის დიამეტრი ერთნაირია, 43 მეტრი.

ეს არის ყველაზე კარგად შენახული ძველი რომაული შენობება დიდწილად იმიტომ, რომ იგი უწყვეტად გამოიყენებოდა მთელი თავისი ისტორიის განმავლობაში. საუკუნიდან არის ეკლესია წმინდა მარიამისა და წამებულთა სახელზე, ცნობილი როგორც „სანტა მარია როტონდა“. მოედანი პანთეონის წინ იწოდება პიაცა დელა როტონდად. პანთეონი არის სახელმწიფო საკუთრება, რომელსაც მართავს იტალიის კულტურული მემკვიდრეობისა და ტურიზმის სამინისტრო. 2013 წელს ექვს მილიონზე მეტი ადამიანი ესტუმრა.

პანთეონის დიდი წრიული გუმბათოვანი ცელა, კონვენციური ტაძრის პორტიკოს ფასადით, უნიკალური იყო რომაულ არქიტექტურაში. მიუხედავად ამისა, ის გახდა სტანდარტული მაგალითი, როცა კლასიკური სტილები აღორძინდა, და მრავალჯერ დააკოპირეს მოგვიანებით არქიტექტორებმა.
იზაბელა ბერდი

იზაბელა ბერდი (, დ. 15 ოქტომბერი, 1831) — ინგლისელი მკვლევარი, მწერალი და ფოტოგრაფი. ის იყო პირველი ქალი, რომელიც გახდა სამეფო გეოგრაფიული საზოგადოების წევრი. ბერდი დაიბადა ლიდზის მახლობლად, ბორობრიჯში, ჩრდილოეთ იორკშირის ჰეროგეიტის რაიონში, 1831 წლის 15 ოქტომბერს.
ადრეული ცხოვრება
1850 წელს, როდესაც ის 19 წლის იყო, მისი ხერხემალიდან სიმსივნე ამოიღეს. იმის გამო, რომ ოპერაციამ არც ისე წარმატებით ჩაიარა, მას უძილობა და დეპრესია აწუხებდა. ბერდის ექიმმა ურჩია სამოგზაუროდ წასულიყო, რათა ყურადღება გადაეტანა. დაბრუნებისას მან გამოიყენა წერილები, რომლებიც მისწერა თავის დას, ჰენრიეტას, მისი პირველი წიგნის „ინგლისელი ქალი ამერიკაში“-ს საფუძვლად. როდესაც ბერდის მამა გარდაიცვალა 1858 წელს, იგი დედასთან და დასთან ერთად საცხოვრებლად ედინბურგში, შოტლანდიაში გადავიდა. მომდევნო წლებში ბერდმა რამდენიმეჯერ იმოგზაურა, მათ შორის სამჯერ ჩრდილოეთ ამერიკაში და ერთხელ ხმელთაშუა ზღვაში.
მოგზაურობები
ბერდმა კვლავ დატოვა ბრიტანეთი 1872 წელს, თავდაპირველად წავიდა ავსტრალიაში, რომელიც მას არ მოეწონა, შემდეგ კი გაემგზავრა ჰავაიზე, სწორედ ჰავაის სიყვარულმა აიძულა მას დაეწერა მეორე წიგნი. იქ ყოფნისას ის ავიდა მაუნა კეასა და მაუნა ლოას ვულკანებზე. შემდეგ იგი გადავიდა კოლორადოში, სადაც აღმოაჩინა, რომ ჰაერი შესანიშნავი იყო მისი ჯანმრთელობისთვის.
მოგზაურობა აზიაში
ბერდის შემდეგი მოგზაურობა იყო იაპონიაში, სადაც მან ახალგაზრდა იაპონელი მამაკაცი დაიქირავა მთარგმნელად. ისინი ერთად გაემგზავრნენ ჰოკაიდოში, ქვეყნის უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილში, სადაც ის დარჩა აინუს ტომის წევრებს შორის, არაიაპონელ მაცხოვრებლებში. მისმა გამოცდილებამ საფუძველი ჩაუყარა მის წიგნს , რომელიც გამოიცა 1880 წელს. ბერდმა განაგრძო მოგზაურობა მთელ აზიაში, ეწვია ჰონკონგს, კანტონს, საიგონსა და სინგაპურს. სინგაპურიდან იგი გაემგზავრა მალაიის ნახევარკუნძულზე, სადაც ხუთი კვირის განმავლობაში იმყოფებოდა.

ბერდის ედინბურგში დაბრუნების შემდეგ მალევე, მისი და ჰენრიეტა გარდაიცვალა ტიფისგან. 1881 წელს ბერდი დაქორწინდა ჯონ ბიშოპზე, ექიმზე, რომელიც ზრუნავდა ჰენრიეტაზე. მათ ბედნიერი ქორწინება ჰქონდათ, მაგრამ ჯონი ხუთი წლის შემდეგ გარდაიცვალა. ქმრის გარდაცვალების შემდეგ ბერდი გაემგზავრა ინდოეთში. იქ ყოფნისას მან დააარსა ჰენრიეტა ბერდის საავადმყოფო ამრიცარში და ჯონ ბიშოპის მემორიალური ჰოსპიტალი სრინიგარში. ქაშმირსა და ლადახში, ჩრდილოეთ ინდოეთის რაიონებში ტიბეტის საზღვარზე მოგზაურობისას, ბერდმა განაგრძო თავისი გაბედული ექსკურსიები.
მოგზაურობა სპარსეთში
ბერდი დაბრუნდა ჩრდილოეთ ინდოეთში, სადაც შეხვდა ბრიტანეთის არმიის მაიორს, ჰერბერტ სოიერს, რომელიც სპარსეთში (ახლანდელი ირანი) მიდიოდა. მან და სოიერმა ერთად იმოგზაურეს უდაბნოში შუა ზამთარში და ჩავიდნენ თეირანში. ინგლისში დაბრუნებისას ბერდმა ისაუბრა იმ სისასტიკის წინააღმდეგ, რომელიც ხდებოდა სომხების წინააღმდეგ ოსმალეთის სულთან აბდ ალ-ჰამიდ -ის დროს. ბერდი შეხვდა ბრიტანეთის პრემიერ მინისტრს უილიამ გლადსტონს და სიტყვით მიმართა პარლამენტის კომიტეტს ამ თემაზე. იგი ამ დროისთვის მშობლიურ ქვეყანაში ცნობილი სახე გახდა, ბერდი გახდა შოტლანდიის სამეფო გეოგრაფიული საზოგადოების წევრი, ის ასევე გახდა სამეფო გეოგრაფიული საზოგადოების პირველი ქალი წევრი.
გარდაცვალება
მან პირველად იმოგზაურა აფრიკაში, როდესაც ის 70 წლის იყო და მაროკოში გაემგზავრა 1901 წელს. ედინბურგში დაბრუნების შემდეგ იგი ავად გახდა და მალევე გარდაიცვალა.
უილარდ ვან ორმან კვაინი

უილარდ ვან ორმან კვაინი ( ; დ. 25 ივნისი, 1908, აკრონი, ოჰაიო — 25 დეკემბერი, 2000, ბოსტონი, მასაჩუსეტსი) — ამერიკელი ფილოსოფოსი და ლოგიკოსი, ანალიტიკური ფილოსოფიის წარმომადგენელი.

დაამთავრა ჰარვარდის უნივერსიტეტი (1932), იყო ალფრედ ნორთ უაიტჰედის მოწაფე. ასწავლიდა ამავე უნივერსიტეტში (1936–1978, პროფესორი 1948 წლიდან). განიცადა პრაგმატიზმის გავლენა, ასევე ლოგიკური პოზიტივიზმისა (1930-იანი წლების დასაწყისში ვენის წრის წევრი იყო), რომლის დოქტრინაც შემდგომში თავადვე გააკრიტიკა. 1951 წელს სტატიაში „ემპირიზმის ორი დოგმა“ პირველ რიგში გამოვიდა ანალიტიკური და სინთეტიკური წინადადებების გამიჯვნის წინააღმდეგ (პირველის ჭეშმარიტება დამოკიდებულია მხოლოდ მასში შემავალი ტერმინების მნიშვნელობაზე, მეორე კი ეფუძნება ფაქტებს); მეორე მხრივ შეეწინააღმდეგა წინადადების აზრის დაყვანას მასში შემავალი იმ ტერმინების მნიშვნელობებამდე, რომლებიც მიუთითებენ სუბიექტის უშუალო გრძნობით გამოცდილებაზე. ამ „დოგმების“ წყაროდ კვაინი ხედავდა მცდარ დაშვებას, რომელიც გულისხმობს ცალკეული წინადადებების განხილვას ენობრივი სისტემის ან თეორიის მთლიან კონტექსტში მათი როლის განყენებულად წარმოდგენით.

წარმოსახავდა რა თავის ფილოსოფიურ პოზიციას ნატურალიზმად, კვაინი ფართოდ იყენებდა ლინგვისტიკის, ანთროპოლოგიის, ბიჰევიორისტული ფსიქოლოგიის მონაცემებს. ენას განიხილავდა ადამიანის ქცევის უმნიშვნელოვანეს ფორმად, ხოლო მეცნიერებას ორგანიზმის გარემოსთან შეგუების ერთ-ერთი გზად. ნოამ ჩომსკის (ხომსკის) ლინგვისტიკურ ნატივიზმს კვაინმა დაუპირისპირა მოძღვრება ენის, როგორც ვერბალური ქცევისკენ მიმართული შეძენილი დისპოზიციების შესახებ. მან შემოიტანა „სტიმულური მნიშვნელობის“ ცნება, რაც გულისხმობს იმ გარე სტიმულების ერთობლიობას, რომლებიც იწვევენ თანხმობას ან უარყოფას გამოთქმულ ფრაზასთან მიმართებით, და ამასთან დაკავშირებით გამოიკვლია სინონიმიის, როგორც ასეთი მნიშვნელობების იგივეობის პრობლემა ერთ ენაზე მოსაუბრე ადამიანებისთვის. ფორმალური ლოგიკის შრომებში კვაინი იცავდა ექსტენსიონალურ მიდგომას და აკრიტიკებდა ინტენსიონალურ ლოგიკებს (მოდალური ლოგიკის ჩათვლით).

დიდი რეზონანსი გამოიწვია კვაინის კვლევებმა ონტოლოგიის სფეროში, რომლის ხასიათიც, კვაინის მიხედვით, განისაზღვრება ენის „კონცეპტუალური სქემით“. ექსტენსიონალური ლოგიკის ენაზე კვაინმა ჩამოაყალიბა ცნობილი თეზისი: „არსებობა ნიშნავს იყო დაკავშირებული ცვლადის მნიშვნელობა“ („ “). ამა თუ იმ თეორიის მიღებისას უპირატესობა ენიჭება იმ ონტოლოგიებს, რომლებიც აკმაყოფილებენ სიმარტივის, ეკონომიურობის და სამეცნიერო ცოდნის არსებულ კორპუსთან უკეთესად თანხვედრის კრიტერიუმებს. ონტოლოგიურ პრობლემატიკას უკავშირებდა ენების (ბუნებრივის თუ ხელოვნურის) თარგმნადობის საკითხს და ხაზს უსვამდა პრინციპულად „განუსაზღვრელ თარგმანს“ „რადიკალურად“ განსხვავებული ენების შემთხვევაში; აღნიშნავდა რეფერენციის, ანუ სიტყვისა და ამ სიტყვით აღნიშნული ცნების დამოკიდებულების „გაუმჭვირვალობას“ („ონტოლოგიური განუსაზღვრელობის“ თეზისი).
ფესხან ჯალილი

ფესხან ჯალილი (; ნამდვილი სახელი: ჯალილ მაშადი სულეიმან ოღლუ; 1895, შუშა – 1949, ბარდა) — – საუკუნის აზერბაიჯანელი მომღერალი-სიმღერების ავტორი, ყარაბაღის მუღმის სკოლის წარმომადგენელი.

ბიოგრაფია
ჯალილ მაშადი სულეიმან ოღლუ 1895 წელს ქალაქ შუშაში დაიბადა. მიუხედავად იმისა, რომ განათლება მედრესეში მიიღო. 10–12 წლის ასაკში მიატოვა სკოლა, მონაწილეობდა კონცერტებში თავის ძმასთან, მომღერალ მურსალთან ერთად. მასზე გავლენა მოახდინა მალიბეილი ჰამიდისა და ზაბულ გასიმის სპექტაკლებმა და ცდილობდა ამ მომღერლების მსგავსად ემღერა.

როდესაც ჯალილი 15-16 წლის იყო, მამამისმა იგი თეატრალურ სპექტაკლებსა და ქორწილებში მიჰყავდა. აშუღური სიმღერების შესრულების გამო ადგილობრივ მოსახლეობაში მას „აშიკ ჯალილსაც“ უწოდებდნენ.
საკინა ისმაილოვა

საკინა გულუ კიზი ისმაილოვა (; დ. 24 თებერვალი, 1956, ბაქო) — აზერბაიჯანელი მომღერალი, მუღამის შემსრულებელი, აზერბაიჯანის სახალხო არტისტი (1992).

ბიოგრაფია
საკინა ისმაილოვა დაიბადა 1956 წლის 24 თებერვალს ბაქოში დაიბადა. სკოლის წლებში მონაწილეობდა სამოყვარულო სპექტაკლებში, ასრულებდა საბავშვო სიმღერებს, ტასნიფებსა და მუღამებს. აბილოვის სახელობის კულტურის სახლში შეისწავლა აკორდეონზე დაკვრა.

1974 წელს დაამთავრა სკოლა და ბაქოს ასაფ ზეინალის სახელობის მუსიკალურ კოლეჯში ჩაირიცხა, სადაც მუღამს ნარიმან ალიევის კლასში სწავლობდა. მისი მასწავლებლებს შორის ცნობილი მუღამის შემსრულებელი გაჯიბაბა გუსეინოვიც იყო.

კოლეჯის დასრულების შემდეგ საკინა ისმაილოვა სოლისტად აზერბაიჯანის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო აკადემიურ თეატრში მიიწვიეს. 1980 წელს დებიუტი ლეილის როლით ოპერაში „ლეილა და მეჯნუნი“ ჰქონდა.

1982 წელს პირველად გაემგზავრა საფრანგეთში, სადაც მონაწილეობა მიიღო ფოლკლორულ ფესტივალში . შემდგომ წლებში საკინა ისმაილოვამ იმოგზაურა და კონცერტები გამართა მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში.

1990 წელს აზერბაიჯანის კულტურისა და ხელოვნების სახელმწიფო უნივერსიტეტი დაამთავრა. 2000 წელს სწავლა განაგრძო ბაქოს მუსიკალურ აკადემიაში, მუღამის სიმღერის განყოფილებაში. 2001-ლი წლიდან, აზერბაიჯანის ეროვნული კონსერვატორიის დაარსების შემდეგ, იქ ასწავლის სოლო სიმღერის განყოფილებაში. გარდა ამისა, არის პედაგოგი აზერბაიჯანის კულტურისა და ხელოვნების სახელმწიფო უნივერსიტეტშიც.

საკინა ისმაილოვა იყო პირველი ქალი ხანენდე, რომელმაც მუღამი გაელზე შეასრულა. ასევე, პირველმა შექმნა მუღამის ქალთა ტრიო, რომელთან ერთადაც არაერთ საერთაშორისო სცენაზე გამოვიდა.
იავარ კელენტერლი

იავარ კელენტერლი (; 1902–1979) – აზერბაიჯანელი ხანენდე და მუღამის შემსრულებელი, აზერბაიჯანის სსრ დამსახურებული არტისტი (1939).

ბიოგრაფია
1902 წლის 26 მარტს შამახიში, ბაქოს გუბერნიაში (თანამედროვე აზერბაიჯანი) დაიბადა. ხოდავერდი კელენტერლიზე დაქორწინებული იყო. 1924 წელს შეხვდა კომპოზიტორ მუსლიმ მაგომაევს, რომელმაც შთააგონა მუსიკალური კარიერისკენ.

1932-1937 წლებში იყო აზერბაიჯანის რადიოს სოლისტი, 1937-1941 და 1945-1951 წლებში – აზერბაიჯანის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო თეატრის სოლისტი. შესრულებული აქვს როლები მუღამ-ოპერებში. მუღამებთან ერთად ასრულებდა აზერბაიჯანულ ხალხურ სიმღერებს.

1979 წლის 5 თებერვალს ბაქოში გარდაიცვალა.
მამედყული შუშინსკი

მამედყული შუშინსკი (, 1874 – მარტი 1929) — – საუკუნეების აზერბაიჯანელი მომღერალი-ხანანდა, ყარაბაღის მუღამ სკოლის წარმომადგენელი.

ბიოგრაფია
მამედყული დაიბადა 1874 წელს შუშაში, გურდლარის უბანში. მას ზედმეტსახელად „დაბახ (მთრიმლავი) მამედყულის“ ეძახდნენ, რადგან ოჯახის მსგავსად ამ საქმიანობით იყო დაკავებული. მამედყული, რომელმაც პირველი განათლება შუშაშივმიიღო, შეუერთდა მეთარე შუშულუ გრიკორის ჯგუფს. მამედყული, რომელიც მამამ მირ მოჰსუნ ნავვაბის სკოლაში გაგზავნა, სამი წელი მუღამს სწავლობდა, 19 წლის ასაკში კი ყარაბაღის მუსიკალურ შეკრებებზე სიმღერა დაიწყო. 20 წლის ასაკში მონაწილეობდა წვეულებებში მეთარე გრიკორთან, აკორდეონისტ ისი ბეისთან ერთად და თავისებურად მღეროდა „ყარაბაღის შიქასტას“.

1913 წელს მამედყულიმ, რომელიც კიევში მიიწვიეს სააქციო საზოგადოება „ექსტრაფონმა“ შაკილი ალასგართან, კეჩაჩიოღლუ მუჰამედთან, ისლამ აბდულაევთან, სეიდ შუშინსკისთან ერთად, ტარზენ არსენ იარამიშევისა და ქამანჩას მოთამაშე მოსე ყულიანსის თანხლებით, ჩაწერა მუღამები.

ხანანდა მამედყული შუშინსკი 1929 წლის მარტში შუშაში 55 წლის ასაკში გარდაიცვალა.
მაშადი ისი

მაშადი ისი (; დაახლოებით 1840 - 1905 , აგდამი, ელიზავეტპოლის პროვინცია) — საუკუნის აზერბაიჯანული ხანენდე.

ბიოგრაფია
მაშადი ისიმ მუსიკალური განათლება მიიღო შუშაში, ხარატ გულუს სკოლაში და იყო ხანენდე.

მაშადი ისი კლასიკური აღმოსავლური, განსაკუთრებით აზერბაიჯანული მუთამების ექსპერტი იყო და თავისი ცოდნა და მხატვრული უნარები მეჯლის ხანენდეს ახალგაზრდა მომღერლებს გადასცა. მეშადი ისიმ, რომელმაც კარგად იცოდა მუღამის შესრულების ტექნიკა, ოსტატურად შეასრულა მუღამები „რასტი“, „შური“, „ჰუმაიუნი“, „მაჰური“, ასევე ცნობილი გახდა როგორც მრავალი ტასნიფის ავტორი. აზერბაიჯანელი პოეტების ღაზალებსა და ლექსებთან ერთად კითხულობდა ჰაფიზისა და საადი შირაზის ნაწარმოებებსაც. მუსიკათმცოდნე ჯალილ ბაღდადბეკოვის თქმით, მეშადი ისი იყო პირველი, ვინც შეხვედრებზე ასრულებდა აზერბაიჯანელი პოეტების ლექსებს.

მეშადი ისი გამოვიდა არა მარტო ყარაბაღში, არამედ აზერბაიჯანის ბევრ ქალაქში - განჯაში, აღდაშში, შამახიში და ბაქოში. იგი რამდენჯერმე მიიწვია თეირანში ირანის მმართველმა ნასერ ად-დინ შაჰმა, გაიმარჯვა შაჰის სასახლეში ირანელ მომღერლებთან შეჯიბრში და დაჯილდოვდა შირი-ხურშიდის ორდენით.

1890-იან წლებში მეშადი ისი თარმომღერალ სადიყჯანთან ერთად მონაწილეობდა ხალხურ ფესტივალებში აშხაბადში, სამარყანდში, ტაშკენტსა და შუა აზიის სხვა ქალაქებში. გარდა იმისა, რომ შემსრულებელი და მუღამის მცოდნეა, ასევე ცნობილია როგორც ტასნიფის ოსტატი. მისი მრავალი ტასნიფი, განსაკუთრებით რასტი და მაჰური, პოპულარული გახდა.

მეშადი ისი გარდაიცვალა 1905 წელს ქალაქ აღდამში.
სარა კადიმოვა

სარა კადიმოვა (1922–2005) – აზერბაიჯანელი მომღერალი, ხანენდე, აზერბაიჯანის სსრ სახალხო არტისტი (1963).

ბიოგრაფია
დაიბადა ბაქოში, მისი ოჯახი წარმოშობით აღდამის რაიონიდან იყო. 13 წლიდან მონაწილეობდა სამოყვარულო სპექტაკლებში, სადაც მოღვაწეობდა ახმედ ბაკიხანოვის ხელმძღვანელობით. 1938 წელს შევიდა ბაქოს სამედიცინო კოლეჯში, სადაც ასევე ხელოვნებაში აქტიურად ჩართული იყო.

1939 წელს წარმატებით გამოსულმა ხალხური ხელოვნების ოლიმპიადაზე, უზეირ ჰაჯიბეოვის რეკომენდაციით ასაფ ზეინალის მუსიკალურ სკოლაში სწავლა განაგრძო. მასზე გავლენა მოახდინეს სეიდ და ხან შუშინსკიმ.

1940-1941 წლებში იყო აზერბაიჯანის სახელმწიფო საესტრადო სცენის სოლისტი, 1941-1978 წლებში – მ. მაგომაევის სახელობის ფილარმონიის სოლისტი. 1939 წლიდან ასრულებდა ლეილის როლს ოპერაში „ლეილი და მაჯნუნი“, 1957-1962 წლებში იყო ოპერისა და ბალეტის თეატრის სოლისტი, სადაც განასახიერა ასლი („ასლი და კერემი“) და შაჰსენემი („აშუღ-გარიბი“).

მის რეპერტუარში წამყვანი ადგილი ეკავა მუღამებს („შური“, „შაჰნაზი“, „გატარი“), ხალხურ სიმღერებსა და აზერბაიჯანელი კომპოზიტორების ნაწარმოებებს. 1959 წელს მოსკოვში შეასრულა „ყარაბაღის შიკესტე“ ხან შუშინსკისთან ერთად.

1959 წლიდან აქტიურად გამოდიოდა როგორც აზერბაიჯანში, ასევე საზღვარგარეთ (ერაყი, ირანი, ლიბანი, ალჟირი და სხვა).

გარდაიცვალა 2005 წლის 12 მაისს ბაქოში და დაკრძალეს ღირსების ხეივანში. მისი ვაჟი, აკიფ ისლამ-ზადე, ასევე ცნობილი მომღერალია.