iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ზეპირი თორა

ზეპირი თორა ( -, თორა შე'ბე'ალ-პე), მიშნაში და თალმუდში აღნუსხული ებრაული კანონებია. ებრაელთა აზრით, თანახთან (ებრაულ ბიბლიასთან) ერთად, ღმერთმა მოსეს ზეპირი თორაც უძღვნა სინაის მთაზე, ნაკარნახებ-ჩაწერილი ბიბლიის კანონების განმარტების მიზნით. მას შემდეგ ზეპირი თორა მართლაც ზეპირად გადაეცემოდა ებრაელთა სასულიერო წოდების თაობებს, პირველ საუკუნემდე.

იერუსალიმის მეორედ აოხრების შემდეგ (70წ.) რაბინებმა, ზეპირი ტრადიციის გაწყვეტის შიშით, ზეპირი თორის სახით მოცემული წესების ჩაწერა დაიწყეს. ჩაწერილი მასალა მე-3 საუკუნის დასაწყისში რედაქტირებულ იქნა რაბინ იეჰუდა ჰანასის მიერ. ზეპირი თორის ამ პირველ კოდექსს მიშნა ეწოდება.

მომდევნო საუკუნეებში, იმ პერიოდის ბრძენმა რაბინებმა - ამორაებმა - მიშნაში მოცემული ზეპირი თორის წესებს საკუთარი ინტერპრეტაცია და კომენტარები დაუმატეს. ამ კომენტარებში ისინი ზოგჯერ ზეპირი თორის იმ წესებსაც აღნიშნავდნენ, რომლებიც მიშნაში არ შესულა (ასეთ წესს ბრაითა ჰქვია). მიშნაზე დამატებულ რაბინულ დისკუსიას გმარა ეწოდება. მიშნასა და გემარას ერთად რედაქტირებით თალმუდი შედგება.

რადგან ანტიკური ხანის მიწურულში ებრაელები ორ დიდ თემად იყვნენ გაყოფილნი (უმრავლესობა ბაბილონის დიასპორაში ცხოვრობდა, უმცირესობას კი რომაელთა მიერ დაპყრობილი ისრაელის მკვიდრნი წარმოადგენდნენ), ორი ქვეყნის ამორაებმა ცალ-ცალკე შეადგინეს თალმუდები. იერუსალიმის თალმუდი მე-4 საუკუნის ბოლო მესამედში რედაქტირებულ იქნა რაბინ იოხანან ბარ ნაფხას მიერ. მე-5 საუკუნის მიწურულში ბაბილონის თალმუდი რედაქტირებულ იქნა ორი ამორას მიერ, რომლებიც ცნობილნი არიან მხოლოდ მათი პირადი სახელებით - აში და რაბინა. ბაბილონის თალმუდი უფრო ვრცელი და ავტორიტეტულია.

საერთოდ, ზეპირი თორა უდიდესი ავტორიტეტით სარგებლობს. ზეპირი თორის თალმუდებში რედაქტირების შემდეგ, - დაწერილი თორის კანონთა სრულიად უშუალო ინტერპრეტაცია (ე.ი. ზეპირი თორის საფუძველზე მისი თალმუდში განხილვის გაუთვალისწინებლობა ), ან დაწერილი თორის ტექსტების მხოლოდ მათი ლიტერატურული შინაარსით ახსნა - მკრეხელობად ითვლება.

მართლმადიდებელ ებრაელთა აზრით, ზეპირი თორის საჭიროება ორი მიზეზიდან გამომდინარეობს:

დაწერილი თორის სწორად გასაგებად აუცილებელია ზეპირ თორაში მოცემული ახსნები და მითითებები - დაწერილი თორის ტექსტი ხანდახან გაურკვეველი შინაარსისაა, ხშირად კი მისი კანონები მათ შესასრულებლად საჭირო განმარტებისა და დარიგების გარეშეა მოცემული; ზოგჯერ თვით თორის ტექსტში ნავარაუდებია მის გასაგებად აუცილებელი ინფორმაციის არსებობა ცოდნის რომელიღაც გარეშე წყაროში.

რადგან ღმერთი უსაზღვროდ ბრძენია, მოსეს მიერ ჩაწერილი თორა კი ღმერთის მიერ ნაკარნახები სიტყვებისაგან შესდგება, არ შეიძლება, რომ ამ თორაში იყოს თუნდაც ერთი სიტყვა, - რომლის აზრი, ან ზუსტი მდებარეობა ტექსტში - მხოლოდ მისი პირდაპირი მნიშვნელობით და წინადადებათა აგებულებით აიხსნებოდეს.
BBC

(; ბრიტანეთის სამაუწყებლო კორპორაცია) — მსოფლიოში უმსხვილესი სამაუწყებლო კორპორაცია 20,950-მდე თანამშრომლით მსოფლიოში და 4 მილიარდი გირვანქა სტერლინგი წლიური ბიუჯეტით. შტაბ-ბინა მდებარეობს ლონდონში, დიდი ბრიტანეთი.

დაარსდა 1922 წელს, როგორც შპს ბრიტანული სამაუწყებლო კომპანია. 1927 წელს ის სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული, მაგრამ დამოუკიდებელი კორპორაცია გახდა. კორპორაცია ქმნის პროგრამებს, ამზადებს საინფორმაციო გამოშვებებს და გადასცემს მათ ტელევიზიის, რადიოსა და ინტერნეტის საშუალებით. -ის თავისი მისია შემდეგნაირად აქვს ჩამოყალიბებული: „ინფორმაციის მიწოდება, განათლება და გართობა“.

2025 წლის დეკემბერში -ის გამოძიებამ დაადგინა, რომ 2024-2025 წლების თბილისის საპროტესტო აქციების დროს ქართველმა სამართალდამცავებმა მომიტინგეების წინააღმდეგ პირველი მსოფლიო ომის დროს შექმნილი ცრემლმდენი გაზი, ბრომბენზილ ციანიდი (ასევე ცნობილია სამხედრო სახელით „კამიტი“ გამოიყენეს.
თივის გადატანა

ტრიპტიქი თივის გადატანა ჰიერონიმუს ბოსხმა სავარაუდოდ 1500 წლისთვის დახატა.

ტრიპტიქის მარცხენა პანალზე ასახულია ამბოხებული ანგელოზების განდევნა, ადამიანის შექმნა და მისი დაცემა. მარჯვენა პანელი გვიჩვენებს ჯოჯოხეთის სურათს. სურათის ცენტრალურ ნაწილზე ასახულია კაცობრიობა, რომელსაც დავიწყდა ღვთის კანონები და ჩაძირულია ცოდვებში.

სურათი შესრულებულია ზეთის საღებავებით ხის პანელზე. ცენტრალური ნაწილის ზომებია 100140 სმ, ხოლო გვერდითა ნაწილების — 66140 სმ.
არდენი

არდენი, არდენული ცხენი — ტვირთმზიდი ცხენის ჯიში, რომლის მოშენებას საუკუნეების განმავლობაში მისდევდნენ ბელგიაში. გამოყვანილია არდენებში. თანამედროვე ტიპის არდენი მიღებულია ბელგიაში მოშენებული არდენის ბრაბანტულ ცხენთან შეჯვარებით. მას აშენებენ საფრანგეთსა და შვედეთში. არდენი მასიური ცხენია, აქვს კარგად განვითარებული მუსკულატურა, მოკლე და მსხვილი ფეხები. ფერად თაფლა, ქურანა, ლურჯა ან სისვია. განაზომი (სმ); აჯილღისა — სიმაღლე მინდაოში 148-160, ტანის ირიბი სიგრძე 160-170, გულმკერდის ირგვლივი 190-220, ნების ირგვლივი 23-25; ცოცხალი მასა 700-800 კგ.
მუსასირი

მუსასირი (ასურულად - მუცაცირი, ურარტულად - არდინი) — ქალაქ-სახელმწიფო ძვ. წ. - საუკუნეებში ურარტუსა და ასურეთს შორის. მოსახლეობა, სავარაუდებელია, შერეული - ასურულ-ურარტული იყო. საუკუნის მიწურულში ურარტუს მეფეებმა იშფუინიმ და მენუამ შეიერთეს მუსასირი. აქ იყო ურარტუს მთავარი ღმერთის ხალდის საკულტო ცენტრი. ძვ. წ. 714 წელს მუსასირის მეფე ურზანა დაამარცხა ასურეთის მეფემ სარგონ -მ გაძარცვული მუსასირის ქონების აღწერილობა ურარტუს მატერიალური კულტურის ისტორიის მნიშვნელოვანი წყაროა.
არენდ-როლანის კომეტა

არენდ-როლანის კომეტა (კომეტა 1957 ) აღმოაჩინეს სილვენ არენდმა და ჟორჟ როლანმა 1956 წლის 8 ნოემბერს უკლის ობსერვატორიაში (ბელგია).

1957 წლის 8 აპრილს კომეტამ პერიჰელიუმი გაიარა. ბრწყინვალების მაქსიმუმში პირველი ვარსკვლავიური სიდიდისა იყო, კარგად ჩანდა შეუიარაღებელი თვალით, ჰქონდა 2 კუდი, რომელთაგან უგრძესი 60 მლნ. კმ-ზე იყო გაჭიმული. სპექტრში ნახშირბადის, ციანისა და ნატრიუმის ზოლები ჩანდა. არენდ-როლანის კომეტა პირველი კომეტაა, რომელშიც შეინიშნა რადიოგასხივები. კომეტა არაპერიოდულია.
არესი

არესი — ძველ ბერძნულ მითოლოგიაში ომის მრისხანე ღმერთი, ზევსისა და ჰერას ძე. უპირისპირდება ქალღმერთ ათენას, სამართლიანი ომის მფარველს. თავდაპირველად (ჰომეროსის ხანამდე) არესი ქთონური ბუნების (ქვესკნელის) ღვთაება იყო, როგორც კეთილდღეობის, ისე სიკვდილის მომტანი, შემდგომში კი — მხოლოდ სიკვდილისა და უბედურებისა. არესი აფროდიტეს მეგობარი და მიჯნურია, რომელთანაც რამდენიმე შვილი ჰყავდა: ჰარმონია, ეროსი და სხვები. არესის კულტი ძველ საბერძნეთში არ იყო გავრცელებული, მისი ერთადერთი ტაძარი აგებული იყო თებეში. რომაულ პანთეონში კი ერთ-ერთი მთავარი ღვთაება — მარსი შეესაბამება. ჰომეროსთან და ანტიკურ სახვით ხელოვნებაში არესი წარმოდგენილია ფარ-შუბით აღჭურვილ ახალგაზრდა, ძლიერ და პირქუშ მამაკაცად.
ღალიძგა

ღალიძგა — მდინარე საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს კოდორის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მწვერვალ ხოჯალის მახლობლად. სიგრძე — 53 კმ, აუზის ფართობი — 483 კმ². ზემო დინებაში მთის მდინარეა კარგად გამოხატული სწრაფი დინებით, ქვემო წელში კი დაბლობზე გამოდის და შავ ზღვას ერთვის ქალაქ ოჩამჩირეს სამხრეთით. საზრდოობს წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზამთარში. ახასიათებს ხშირი წყალმოვარდნა. საშუალო წლიური ხარჯი ქალაქ ოჩამჩირესთან — 25,1 მ³/წმ. მთავარი შენაკადებია მდინარე ღეჯირი.

ჩამოუდის ქალაქებს ტყვარჩელსა და ოჩამჩირეს. საუკუნის წყაროებში მოხსენიებულია როგორც სამურზაყანოს დასავლეთი საზღვარი.
იბერთა კარიბჭე

იბერთა კარიბჭე, ან ივერთა კარიბჭე, ასევე აღდგომის კარიბჭე (რუს. , ) — კიტაი-გოროდის ერთადერთი დღემდე შემორჩენილი კარიბჭე მოსკოვში. ის აერთებს წითელი მოედნის ჩრდილოეთ ბოლოს მანეჟის მოედანთან. კარიბჭე ჩადგმულია მოსკოვის მერიის შენობასა და მოსკოვის ისტორიულ მუზეუმს შორის. კაპელის წინ ბრინჯაოს ნიშნულია, რომლიდანაც რუსეთის გზატკეცილის კილომეტრების ათვლა იწყება.

პირველი ქვის ჭიშკარი ამ ადგილას წითელ მოედანზე 1535 წელს აღიმართა, ამავე დროს შენდებოდა კიტაი-გოროდის აგურის გალავანი. 1680 წელს ნაგებობის რეკონსტრუქციისას ორმაგ გასასვლელს ორსართულიანი შენობა დაამატეს ორი ოქტაგონური წვეტიანი სახურავით კრემლის კოშკების მსგავსად.

1731 წლამდე ჭიშკრის თავზე დამატებულ შენობას იყოფდა მეზობლად მდებარე ზარაფხანა და მოსკოვის ცენტრალური აფთიაქი. მიხეილ ლომონოსოვის მიერ მოსკოვის უნივერსიტეტის დაარსების შემდეგ მასში უნივერსიტეტის სტამბა გადმოვიდა. ნიკოლაი ნოვიკოვმა, რომელიც სტამბას ხელმძღვანელობდა მე-18 საუკუნის მეორე ნახევარში, ნაგებობის მეორე სართული საკუთარ ბინად გადააკეთა. 1781 წელს ნაგებობას სამრეკლო დაემატა იბერთა ღვთისმშობლის ხატის დასასვენებლად, საიდანაც მომდინარეობს კარიბჭის სახელი.

1930-იან წლებში კარიბჭე სტალინმა დააშლევინა წითელ მოედანზე აღლუმებისთვის მძიმე ტექნიკის შემოსვლის გასაადვილებლად. 1994-96 წლებში მოსკოვის მთავრობის გადაწყვეტილებით კარიბჭე ადრინდელი სახით აღდგა.
მარვან II იბნ მუჰამადი

მურვან იბნ მუჰამედ იბნ მურვანი, მურვან ყრუ ან მურვან (; დ. 688 — გ. აგვისტო, 750) — ომაიანთა დინასტიის უკანასკნელი ხალიფა, სახალიფოს მართავდა 744-750 წლებში, გარდაცვალებამდე. 734–744 წწ იყო ომაინთა ნაცვალი ამიერკავკასიაში. ომაიანთა მმართველი, რომელიც დამასკოდან მართავდა ქვეყანას. სიჯიუტის გამო არაბები მეტსახელად მარვან-ჯორს ეძახდნენ. სისასტიკისათვის ქართველებმა მურვან-ყრუ, ხოლო სომხებმა მურვან-ბრმა შეარქვეს.

მურვანი სახალიფოს მმართველი ხდება მისი ბიძაშვილის ტახტიდან ჩამოგდებისა და ქვეყნიდან გაძევების შემდეგ. ხალიფობამდე იგი აზერბაიჯანის მმართველი იყო. ამ პოსტზე მისი მთავარი წარმატება ხაზარებთან ბრძოლაში გამარჯვება იყო, თუმცა გამარჯვება საკმაოდ ძვირი დაჯდა დანაკარგების გამო და მონაპოვრის შენარჩუნება დიდხანს ვერ მოხერხდა.

მისი ხალიფად გახდომის პერიოდში იმპერია დაშლის პირას იყოს მისული. ანტი-უმაიადთა კოალიცია ძლიერდებოდა, განსაკუთრებით ირანსა და ერაყში. შესაბამისად, მურვანის მთელი ძალისხმევა ომაიანთა იმპერიის შენარჩუნება იყო. თუმცა ამის მოხერხება შეუძლებელი აღმოჩნდა. ადრეული გამარჯვებების მიუხედავად ის საბოლოოდ მტკივნეულ დამარცხებას განიცდის აბუ ალ-აბას ალ-საფაჰთან მდ. ზაბთან ბრძოლაში. მხოლოდ ამ ბრძოლაში ომაიანთა ოჯახის 300-ზე მეტი წევრი მოკლეს. ამის შემდეგ მურვანი გამუდმებით თავშესაფრის ძიებაში იყო. თავის გადასარჩენად ეგვიპტეს გაემართა, თუმცა ნილოსთან დაიჭირეს და მოკლეს. მისი გარდაცვალების შემდეგ აბასიანებმა ომაიანთა დინასტიაც ერთიანად ამოწყვიტეს. დინასტიიდან მხოლოდ ერთი მემკვიდრე მეფისწული აბდ არ-რაჰმანი გადარჩა, რომელმაც თავი ესპანეთს შეაფარა.
ირმის ნახტომი (განათლება)

ირმის ნახტომი — საქართველოს სკოლების კომპიუტერიზაციის პროგრამა საქართველოს საგანმანათლებლო რეფორმის ფარგლებში. პროგრამა 2005 წელს დაიწყო და მიზნად ისახავს 4 წლის მანძილზე საქართველოს ყველა სკოლას უზრუნველყოფას კომპიუტერული ტექნიკითა და ინტერნეტ-კავშირით, ინფორმაციული ტექნოლოგიების ინტეგრირებას მთელ სასწავლო პროცესში, სხვადასხვა საგნების სწავლებაში. პროექტის ბოლოსთვის საქართველოს საშუალო სკოლების მოსწავლეების 100% და პედაგოგების 70%-ზე მეტი დაეუფლება ძირითად კომპიუტერულ ჩვევებს, შეიქმნება ახალი სასწავლო კომპიუტერული პროგრამები, განხორციელდება ახალი სასკოლო პროექტები.

სასკოლო რეფორმასთან ერთად ამ პროგრამის შედეგად საქართველოს თითოეული ქალაქი თუ სოფელი ჩაერთვება საკომუნიკაციო ქსელში, სადაც სკოლა იტვირთებს სათემო ცენტრის მნიშვნელოვან ფუნქციებს. შეიქმნება მასწავლებელთა პორტალი და ქვეყნის ყველა კუთხიდან მასწავლებლებს ექნებათ პროფესიული გამოცდილების გაზიარების საშუალება. ინფორმაციულ-საკომუნიკაციო ტექნოლოგიები შესაძლებელს გახდის ახალი კავშირების გაბმას ათასობით სკოლას შორის, საქართველოს სხვადასხვა ეროვნების მოქალაქეებს შორის და, ამგვარად, მნიშვნელოვან როლს შეასრულებს ქვეყნის სამოქალაქო ინტეგრაციის პროცესში.
ტეხური

ტეხური (მეგრ. ტეხირი) — მდინარე დასავლეთ საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მარტვილისა და სენაკის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე. სათავე აქვს ეგრისის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მწვერვალ ტეხურიშდუდთან, ზღვის დონიდან 2400 მ სიმაღლეზე. მდინარე რიონს ერთვის მარჯვნიდან. სიგრძე 108 კმ, აუზის ფართობი 1040 კმ². მთავარი შენაკადია მდინარე აბაშა. საზრდოობს წვიმის, თოვლის და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმოვარდნები — მთელი წლის მანძილზე. საშუალო წლიური ხარჯი ნოქალაქევთან 31,8 მ³/წმ. იყენებენ ხე-ტყის დასაცურებლად და სოფლის წისქვილებისათვის. ხეობის ზემო ნაწილში მდებარეობს კურორტი ლებარდე.

მდინარის აუზში 503 შენაკადია, საერთო სიგრძით 1047 კმ. ძირითადი შენაკადები, რომელთა სიგრძე 10 კმ-ზე მეტია არის ხუთი: მარცხენა მდინარე ჩხოროწყუ (11 კმ), მარცხენა მდინარე წაჩხურა (12 კმ), მარჯვენა მდინარე გურძენი (20 კმ), მარჯვენა მდინარე ნახური (11 კმ), მარცხენა მდინარე აბაშა (66 კმ). აბაშის აუზის შეერთების შემდეგ ტეხურის აუზი ღებულობს ასიმეტრიულ ფორმას. მდინარის სიმჭიდროვის კოეფიციენტი ტოლია 1.01 კმ/კმ².

მისი კალაპოტი ულამაზესი კლდოვანი კანიონებითა და ქვაბულების სიუხვით გამოირჩევა, რაც იდეალურ პირობებს უქმნის რაფტინგის მოყვარულთ. ტეხურის შუა და ზედა წელის ფაუნა საინტერესოა თავისი მრავალფეროვნებით. აქ მრავლადაა სხვადასხვა სახეობის სარეწაო მნიშვნელობის თევზი: თეთრულა, ტობი, წვერა, ქაშაპი, მურწა. მდინარეში ბინადრობს კალმახიც, მაგრამ მასზე თევზაობა საქართველოს კანონმდებლობით აკრძალულია.

ტეხური თავისი ეკო-პირობებისა და მასში გავრცელებული ფლორისა და ფაუნის მიხედვით, მთელ სიგრძეზე იყოფა პირობითად 3 უბნად ან მონაკვეთად: საკალმახე უბანი, შუა უბანი და შერეული უბანი. მდინარე ტეხურის შუა და ზემო წელის ორივე სანაპირო მდიდარია ტყის რესურსებით.

გალერეა
მითრიდატული ომები

მითრიდატული ომები — რომსა და პონტოს შორის გამართული სამი ომი ძვ. წ. საუკუნეში. ამ ომებს მითრიდატე -ს სახელი ეწოდა, რომელიც პონტოს მეფე იყო აღნიშნულ პერიოდში. ომები რომის რესპუბლიკის აღმოსავლეთით, საბერძნეთსა და მცირე აზიაში მიმდინარეობდა.

პირველი მითრიდატული ომი (ძვ. წ. 89–84 წწ.)
მეორე მითრიდატული ომი (ძვ. წ. 83–81 წწ.)
მესამე მითრიდატული ომი (ძვ. წ. 74–63 წწ.)
ტრიპტიქი

ტრიპტიქი — ერთი იდეით გაერთიანებული სამი ნაწილისაგან შემდგარი ხელოვნების ნაწარმოები, ნახატი და ა.შ. გვხვდება შუა საუკუნეების ქართველ ოსტატთა შემოქმედებაში, ჭედურ ხელოვნებაში. მათ შორის აღსანიშნავია: ხახულის ღვთისმშობლის ხატი, ანჩისხატი. ორივე მათგანი საქართველოს ხელოვნების მუზეუმშია დაცული.

ტრიპტიხში გადახდილი ყველაზე დიდი თანხა იყო 142.4 მილიონი დოლარი, რომელიც 1969 წელს აუქციონზე ფრანსის ბეკონის ნამუშევარში ლიუსენ ფრეიდის სამი ეტიუდი აუქციონზე გადაიხადეს.
კიჩო (გემი)

გემის კიჩო — გემის ზურგის ნაწილი. დღემდე გამოიყენება საზღვაო ტერმინოლოგიაში. თანამედროვე გემებისაგან განსხვავებით, აფრებიანი გემის კიჩო წარმოადგენდა მაღალ, გემბანზე შემართულ ნაგებობას. როგორც წესი, კიჩოზე განლაგებული იყო ყველაზე დიდი და კომფორტული კაიუტები მაღალი რანგის ოფიცრებისათვის და საპატიო სტუმრებისათვის.
ტორპედო (ჭურვი)

ტორპედო — წყალქვეშა იარაღი, გამოიყენება გემების წინააღმდეგ. დამახასიათებელია ცილინდრული ფორმა, გააჩნია საკუთარი ძრავა და წყალქვეშა ფრთები მანევრირებისათვის.

ტიპური ტორპედოს მიახლ. (არსებობს მრავალი სახეობა) პარამეტრებია:
დიამეტრი 0,5 მეტრი
სიგრძე 7 მეტრი
500 კილოგრამამდე ასაფეთქებელი ნივთიერება.
სიჩქარე 37-40 კვანძი
მოქმედების მანძილი 50-70 კილომეტრი

მოძრაობისათვის გამოიყენება შიდაწვის, ტურბორეაქტიული, რაკეტული, ელექტრო ძრავები.

დამიზნების ტიპებიც სხვადასხვაა:
უმართავი; მართვისა და სტაბილიზაციის გარეშე. მის კურსზე მოქმედებს წყალქვეშა დინებები და სხვა ფაქტორები (პირველი ტორპედოები).
პირდაპირმავალი; კომპასით აღჭურვილი. თვითონ ახდენს კურსის კორექტირებას.
მანევრირებადი; რამდენიმეჯერ თვითონ იცვლის კურსს წინასწარი გეგმის მიხედვით.
თვითდამიზნებადი პასიური; აღჭურვილია ჰიდროაკუსტიკური სისტემით. ისმენს ხმას და შესაბამისად იცვლის კურსს.
თვითდამიზნებადი აქტიური; აღჭურვილია ჰიდროლოკატორით. ლოკაციის შესაბამისად იცვლის კურსს.

ტორპედოებით შეიარაღებული არიან წყალქვეშა და წყალზედა გემები, ნავსაწინააღმდეგო თვითმფრინავები და ვერტმფრენები.

ტერპედოების განვითარებაზე ყოველთვის აქტიური მუშაობა მიმდინარეობდა.

ბოლო პერიოდში იქმნება ტორპედოები, რომლებიც აღჭურვილი არიან თანამედროვე ნავიგაციის, კამუფლირების სისტემებით. გარემოების შესაბამისად იცვლიან კურსს, მანევრირებენ, ირჩევენ მიზანს და ა.შ.

ზოგიერთი თანამედროვე ტორპედოს სიჩქარე, მწარმოებელთა განცხადებით 100კმ/სთ-ს აჭარბებს.
ერთ-ერთი ასეთის გამოცდისას, მისი აფეთქების შედეგად დაიღუპა რუსეთის წყალქვეშა გემი ”კომსომოლეცი”.
ქრისტეფორე არეშიძე

ქრისტეფორე იოსების ძე არეშიძე (დ. 12 თებერვალი, 1906, ქ. ცხინვალი ― გ. 28 დეკემბერი, 1982, თბილისი) — ქართველი ქიმიკოსი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1969; წევრ-კორესპონდენტი 1961). ქიმიის მეცნიერებათა დოქტორი (1957), საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1962), პ. მელიქიშვილის სახელობის პრემიის ლაურეატი (1974).

ბიოგრაფია
1931 წელს დაამთავრა თსუ. იყო საქართველოს მეცნიერებათა ფიზიკური და ორგანული ქიმიის ინსტიტუტის ლაბორატორიის გამგე და თსუ პროფესორი.

ქრისტეფორე არეშიძემ საფუძველი ჩაუყარა საქართველოში ნავთობის ქიმიური და ორგანული კატალიზის განვითარებას. აღმოაჩინა ალკოლციკლოპენტენური ნახშირწყალბადების იზომერიზაციის ახალი რეაქცია. შეიმუშავა გოგირდიანი ნავთობპროდუქტების განგოგირდების ორიგინალური მეთოდი და ახლებურად ახსნა ნავთობის თანმხლებ წყლებსა და აირებში გოგირდწყალბადის არსებობა. გუმბრინის ბაზაზე მოამზადა ნიკლის, ქრომისა და სხვა ლითონების კატალიზატორები, რომელთაგან ზოგიერთი ქიმიურ და კვების მრეწველობაში დაინერგა. ერთ-ერთმა პირველმა დაიწყო ყოფილ სსრკ-ში სინთეზური ცეოლითების კატალიზური თვისებების შესწავლა. დაჯილდოებულია შრომის წითელი დროშის ორდენითა და მედლებით.
არზა

არზა (არაბ.-სპარს. — არიზე) — ხელისუფლისადმი მიმართული წერილობითი თხოვნა თუ საჩივარი ფეოდალურ საქართველოში. ტერმინი „არზა“ საქართველოში სპარსულიდანაა შემოსული დაახლოებით საუკუნეში. მანამდე ამგვარ საბუთს აჯა ეწოდებოდა. „არზით საჩივარი“ ჯეროვნად უნდა ყოფილიყო დასაბუთებული. ზოგჯერ კი დამატებითი მტკიცებულებით შემაგრებულიც. საქმის გადაწყვეტის ან წარმართვის ბრძანება არზას თავზე წაეწერებოდა ხოლმე (არზაზე შეიძლებოდა მოპასუხის ან მოწმეთა ახსნა-განმარტების მიწერაც). ბრძანებაზე, ისევე როგორც თვით არზაზე, ჩვეულებრივ, თარიღიც აღინიშნებოდა. მეფის ბრძანებაზე ბეჭდის დასმა და არზის დაბრუნება პატრონისათვის მორდალის კომპეტენციაში შედიოდა.
ძვ. წ. VI ათასწლეული

ათასწლეულის მიმოხილვა
უმნიშვნელოვანესი მოვლენები
მოხდა სამხრეთ მესოპოტამიის ადამიანებით დასახლება.
დაახლ. ძვ. წ. 5 500 წელი - საბერძნეთის მიწაზე ხდება პირველი მიწათმოქმედების დასახლება.
დაახლ. ძვ. წ. 5 500 წელი - თანამედროვე შავიზღვისპირეთში გავრცელებულია ტრიპოლის კულტურა.
დაახლ. ძვ. წ. 5 500 წელი - სინლეს კულტურა ჩინეთში.
დაახლ. ძვ. წ. 5 200 წელი - პირველი დასახლებები მალტაში.

უმნიშვნელოვანესი მოღვაწეები
აღმოჩენები, გამოგონებები
ძვ. წ. IX ათასწლეული

ათასწლეულის მიმოხილვა
ათასწლეული მოიცავს პერიოდს ძვ. წ. 9000 წლიდან ძვ. წ. 8001 წლამდე. იწყება ნეოლითი პერიოდის ჰოლოცენის ეპოქა.

უმნიშვნელოვანესი მოვლენები
შეიქმნა შიგირის იდოლი (მეზოლითი)
ძვ. წ. 8500 წელი — მონადირეების ნეოლითური სადგომი კრამონდე (შოტლანდია)
ძვ. წ. 8350 წელი — ნეოლითური სადგომი ქალაქ იერიქონში.

აღმოჩენები, გამოგონებები
ღორი მოიშინაურეს ჩინეთში.
ცხვარი, თხა და ღორი მოიშინაურეს ახლო აღმოსავლეთში.
ძვ. წ. X ათასწლეული

ათასწლეულის მიმოხილვა
 ათასწლეულში სრულდება პალეოლითის ხანა. კაცობრიობის რაოდენობა სავარაუდოდ 5 მილიონ ადამიანამდეა.

უმნიშვნელოვანესი მოვლენები
საჰარაში ბუბალური პერიოდი
იაპონიაში იომონის ხანის დასაწყისი
მოხდა ძაღლის მოშინაურება
ამოწყდა - ადამიანის უკანასკნელი ნათესავი
თურქეთის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი უძველესი ქანდაკებები იყო გაკეთებული
დაახ. ძვ. წ. 9600 - გამყინვარების დასასრული. ტრადიციულად პალეოლითსა და მეზოლითის შორის საზღვარი
დაახ. ძვ. წ. 9500 - თანამედროვე ბალტიის ზღვა ანცილუსის ტბის სტადიაში შევიდა
9000 წლის შემდეგ - იერექონში პირველი ქვის ნაგებობები
სპარსეთში მოხდა თხის მოშინაურება.
ვიქტორიასა და ალბერტის მუზეუმი

ვიქტორიასა და ალბერტის მუზეუმი — დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნებისა და დიზაინის უმსხვილესი მუზეუმი მსოფლიოში; მდებარეობს სამხრეთ კენსინგტონში, დასავლეთ ლონდონი; დაფუძნდა 1852 წელს. შესვლა 2001 წლიდან უფასოა.

მუზეუმი თავდაპირველად დაარსდა, როგორც სამხრეთ კენსინგტონის მუზეუმი 1851 წლის დიდი გამოფენის წარმატებით ჩატარების შემდეგ, ბუნების ისტორიის მუზეუმის, როიალ ალბერტ ჰოლის, ალბერტის მემორიალისა და მეცნიერების მუზეუმთან ერთად. ერთობლიობაში ისინი ქმნიან კულტურულ დაწესებულებათა კომპლექსს, ცნობილს სახელით ალბერტოპოლისი. პირველი ხელმძღვანელი იყო სერ ჰენრი კოული, რომელიც ასევე ორგანიზატორი იყო დიდი გამოფენის და, რომელმაც მუზეუმის კოლექციისთვის რამდენიმე ობიექტი ამ გამოფენაზე შეიძინა. წლების განმავლობაში მუზეუმმა მრავალი მნიშვნელოვანი ნივთი შემატა საკუთარ კოლექციას. თავდაპირველად მუზეუმში გამოფენილი იყო ხელოვნებისა და მეცნიერების ექსპონატები, რათა მნახველი ამ დარგებში მიღწევების ნიმუშებით დაეინტერესებინა. ამ პერიოდში ითვლებოდა, რომ ეს მომხმარებელთა, მწარმოებელთა და დიზაინერთა გემოვნებას გააუმჯობესებდა, რაც ზოგადად კულტურასა და ეკონომიკასაც აამაღლებდა.
კახა კუკავა

კახა კუკავა (დ. 12 ივლისი, 1976, თბილისი) — ქართველი პოლიტიკოსი, პარტია „თავისუფალი საქართველოს“ თავმჯდომარე, საქართველოს პარლამენტის წევრი (2004–2008) და თბილისის საკრებულოს წევრი (2010–2014).

ადრეული წლები
დაიბადა 1976 წლის 12 ივლისს თბილისში. 1993 წელს დაამთავრა 171-ე საშუალო სკოლა, 1998 წელს — თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. 1997-1999 მუშაობდა საქართველოს იუსტიციის საბჭოში კონსულტანტად, შემდგომში – სექტორის უფროსად. 1999-2001 წლებში მუშაობდა საქართველოს სახელმწიფო დაცვის სპეციალურ სამსახურში. 2001 წლიდან სახელმწიფო სამსახურიდან გადადგომის შემდეგ დაკავებული იყო კერძო საადვოკატო პრაქტიკით.

პოლიტიკური საქმიანობა
2004-2008 წლებში იყო საქართველოს მე-6 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ნაციონალური მოძრაობა - დემოკრატები“, კონსერვატიული პარტიის ქვოტით. პრაქტიკულად არჩევისთანავე მიხეილ სააკაშვილის პოლიტიკის წინააღმდეგ პროტესტის ნიშნად დატოვა საპარლამენტო უმრავლესობა. 2007 წლის შემოდგომაზე არჩეულ იქნა ფრაქცია „დემოკრატიული ფრონტის“ თავმჯდომარედ.

პარლამენტში კუკავა იყო რამდენიმე გახმაურებული საკანონმდებლო ინიციატივის ავტორი, მ. შ. „საქართველოს დსთ-დან გასვლის შესახებ“, „ლუსტრაციის შესახებ“ და „1992-1993 წლებში რეპრესირებული პირველი პრეზიდენტის მომხრეების რეაბილიტაციის შესახებ“. ეს უკანასკნელი ინიციატივა პარლამენტმა დაამტკიცა.

გამოდიოდა პრეზიდენტ სააკაშვილის, შინაგან საქმეთა მინისტრ მერაბიშვილის და გენერალური პროკურორის ზურაბ ადეიშვილის მწვავე კრიტიკით. 2007-2009 წლებში იყო „გაერთიანებული ოპოზიციის“ ერთ-ერთი ლიდერი და სააკაშვილის მთავრობის წინააღმდეგ საპროტესტო აქციების ერთ-ერთი ორგანიზატორი.

2010 წლის ადგილობრივ არჩევნებში საარჩევნო ბლოკ ეროვნული საბჭოს სიით არჩეულ იქნა თბილისის საკრებულოს წევრად.

2010 წელს თანამოაზრეებთან ერთად დააფუძნა კონსერვატიული მიმართულების პოლიტიკური პარტია „თავისუფალი საქართველო“. 2011 წელს პარტიის პირველ ყრილობაზე არჩეულ იქნა პარტიის თავმჯდომარედ.

კუკავა მონაწილეობდა 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნებში როგორც ვაკის ოლქის მაჟორიტარი დეპუტატობის კანდიდატი. მან მიიღო ხმათა 1,31%. ამის შემდეგ მონაწილეობდა 2013 წლის 27 აპრილს გამართულ შუალედურ საპარლამენტო არჩევნებში ნაძალადევის ოლქში, სადაც დაიკავა მეორე ადრილი (17,26%).

ოჯახი
ჰყავს მეუღლე თეა ოქროპირიძე და 4 შვილი.