ლიმასოლი

ლიმასოლი, ლემესოსი — ქალაქი კვიპროსის რესპუბლიკის სამხრეთ ნაწილში, ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროზე. ლიმასოლის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოსახლეობა 107 ათასი კაცი (2021). ღვინისა და კონიაკის წარმოების მთავარი ცენტრი.

სახელწოდება
სახელწოდება „ლიმასოლი“ ძველი ბერძნული სიტყვიდან „ნემესოს“ (ბერძნულად „“) მომდინარეობს, რაც „შუაში მყოფს“ ნიშნავს. სავარაუდოდ, იგულისხმება ქალაქის მდებარეობა ანტიკური ქალაქების, ამათუსსა და კურიონს შორის. დროთა განმავლობაში სახელწოდება „ლემესოსად“ განვითარდა.

ისტორია
ძველი ისტორია
ლიმასოლი მდებარეობს ამათუსისა და კურიონის უძველეს ქალაქ-სამეფოებს შორის. ორივე მათგანი დაახლოებით ძვ. წ. 1100 წელს ბერძენი მოსახლეების მიერ დაარსდა. ლიმასოლის თანამედროვე ტერიტორიაზე დასახლებები, სავარაუდოდ, ამათუსის დაცემისა და განადგურების შემდეგ, დაახლოებით ჩვენი წელთაღრიცხვით საუკუნეში შეიქმნა. ქალაქის მიმდებარე ტერიტორიაზე ადამიანის კვალი ნეოლითის პერიოდიდან (ძვ. წ. 7000 წელი) ფიქსირდება. ხიროკიტია, რომელიც უშუალოდ ლიმასოლში არ მდებარეობს, ადრეული სასოფლო-სამეურნეო თემების არსებობაზე მიუთითებს. ბრინჯაოს ხანაში უფრო განვითარებული საზოგადოება შეინიშნება, დასტურდება მეზობელ რეგიონებთან ვაჭრობა და კულტურული ურთიერთობები. ამ ადრეულმა დასახლებებმა და ქალაქ-სამეფოებმა საფუძველი ჩაუყარა ლიმასოლის განვითარებას, ჩამოაყალიბა რა მისი ისტორიული და კულტურული მემკვიდრეობა. ძველი მწერლებისა და გეოგრაფების ნაშრომებში ქალაქის დაარსების შესახებ ცნობები არ მოიპოვება.

451 წელს ჩატარებული ქალკედონის კრების თანახმად, ქალაქის დაარსებაში, რომელიც მოგვიანებით თეოდოსიანად და ნეაპოლისად მოიხსენიებოდა, ადგილობრივი და ასევე, ამათუსისა და არსინოეს ეპისკოპოსები მონაწილეობდნენ. ნეაპოლისელი ეპისკოპოსი ლეონტიოსი საუკუნის მნიშვნელოვანი საეკლესიო მწერალი იყო. სინოდის (757 წელი) ჩანაწერებში ქალაქი საეპისკოპოსო ეპარქიად არის მოხსენიებული. საუკუნისთვის ქალაქი ლემესოსის სახელით იყო ცნობილი.

შუა საუკუნეები
ლიმასოლის ისტორიაში მნიშვნელოვანია მესამე ჯვაროსნული ლაშქრობის მოვლენები. ინგლისის მეფე, რიჩარდ ლომგული, 1190 წელს წმინდა მიწაზე მიემგზავრებოდა. მისი საცოლე, ბერენგარია ნავარელი, და მისი და, ჟანა, ასევე იქ მიემგზავრებოდნენ, მაგრამ სხვა გემით.

მომდევნო სამი საუკუნის განმავლობაში (1192–1489) ლიმასოლისთვის კეთილდღეობის ხანა იდგა. კვიპროსში მოღვაწეობდნენ დიდი რაოდენობით ლათინელი ეპისკოპოსები, რომლებიც 1570 წელს ოსმალეთის მიერ კვიპროსის დაპყრობამდე შემორჩნენ. ლათინელებმა დააარსეს მონასტრები და იქ დასახლდნენ. საუკუნეში კვიპროსში, განსაკუთრებით კი ლიმასოლში, ვაჭრების დასახლების შემდეგ გაიზარდა მოსახლეობის კეთილდღეობა. ქალაქის ნავსადგური იქცა ტრანსპორტისა და ვაჭრობის ცენტრად, რამაც ხელი შეუწყო მის ეკონომიკურ და კულტურულ განვითარებას. ვენეციელები კვიპროსით არ იყვნენ დაინტერესებულნი და მხოლოდ გადასახადების და კუნძულის რესურსების მიღება სურდათ. მათ ყველა მაცხოვრებელს შემოსავლის მესამედის გადახდა დააკისრეს, მათ შორის სოფლის მეურნეობის პროდუქტების. მოგზაურები, რომლებიც საუკუნეში კვიპროსს სტუმრობდნენ, წერდნენ კუნძულის ქალაქებში ადგილობრივი მოსახლეობის სიღარიბეზე.

ოსმალური მმართველობა
ოსმალეთის იმპერიამ კვიპროსი 1570–1577 წლებში დაიპყრო. ლიმასოლი 1570 წლის ივლისში ყოველგვარი წინააღმდეგობის გარეშე ჩაბარდა. 1576 წელს ოსმალეთის მიერ კვიპროსის ანექსიის შემდეგ, ლიმასოლის ძველი ციხის ნაშთები ახალ ოსმალურ ციხესიმაგრეს შეუერთეს, რომლის მშენებლობა 1590 წელს დასრულდა და რომელიც მნიშვნელოვნად გამაგრდა. მიწისქვეშა ტერიტორია და პირველი სართული ციხის საკნებად გადაკეთდა და 1950 წლამდე გამოიყენებოდა. მას განსაკუთრებული ინტერესი ჰქონდა ლიმასოლის მიმართ და მისი მმართველობის პირველივე დღეებიდანვე, ქალაქის მდგომარეობა გაუმჯობესდა. გაიწმინდა გზები, ქალაქის ცენტრი გასუფთავდა ცხოველებისგან, შეკეთდა გზები, დაირგო ხეები და აშენდა ნავმისადგომები. 1880-იან წლებში ცენტრალური ტერიტორიების განათებისთვის დამონტაჟდა ფარნები. 1912 წელს ძველი ფარნები ელექტროენერგიამ ჩაანაცვლა. მანამდე ამ როლს ფამაგუსტას პორტი ასრულებდა.

ლიმასოლში კვიპროსის მრავალი ღვინის კომპანია მდებარეობს, რომლებიც ტროოდოსის მთების სამხრეთ კალთებზე მდებარე მეღვინეობის რეგიონებს ემსახურებიან. ისეთი ცნობილი კომპანიები, როგორიცაა „“, „“, „“ და „“, საერთაშორისო გამოფენებზე ჯილდოს მფლობელ ღვინოებსა და ბრენდებს (კონიაკებს) აწარმოებენ. ამ პროდუქტებს დიდი რაოდენობით მოიხმარენ როგორც ადგილობრივები, ასევე ტურისტები, ხოლო მნიშვნელოვანი რაოდენობით გადის ექსპორტზე ევროპაში.

ლიმასოლი კვიპროსის მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრია, რაც ნაწილობრივ ეპისკოპსა და აკროტირიში დიდი ბრიტანეთის სუვერენული ბაზის არსებობითა და 1974 წლის შემდეგ მოსახლეობის ზრდითაა განპირობებული. ძირითადი სავაჭრო წერტილები მდებარეობს ქალაქის ცენტრში და სანაპირო ტურისტულ ზონაში, რომელიც ძველი პორტიდან ამათუსის ტერიტორიამდეა გადაჭიმული. ამ ტერიტორიაზე განთავსებულია სასტუმროების, რესტორნების, საკონდიტრო მაღაზიების, ღამის კლუბებისა და გასართობი ადგილების უმეტესობა. მსხვილი გლობალური საცალო მაღაზიები მდებარეობს ანექსარტისიასის ქუჩასა და მაკარიუს გამზირზე, ქალაქის მთავარ სავაჭრო ქუჩებზე, ასევე „“-ში, რაიონის უდიდეს სავაჭრო ცენტრში.

ლიმასოლს ორი პორტი აქვს, - ძველი პორტი და ახალი პორტი. ახალი პორტი კომერციული და სამგზავრო ნაკადების უმეტეს ნაწილს ემსახურება და ხმელთაშუა ზღვის სატრანზიტო ვაჭრობის მარშრუტის ერთ-ერთი ყველაზე დატვირთული პორტია. ეს ნავმისადგომი იღებს საოკეანო იახტებს.

2014 წლიდან ლიმასოლში მშენებლობის ბუმია, რაც ტურიზმის სექტორისა და უცხოური ინვესტიციების ზრდამ განაპირობა. საზოგადოებრივმა პროექტებმა, როგორიცაა კილომეტრიანი მოლოსის ზღვისპირა პარკის განვითარებამ, გააუმჯობესა ცხოვრების ხარისხი და გაამყარა ლიმასოლის, როგორც კოსმოპოლიტური ქალაქის იმიჯი. ინფრასტრუქტურულმა პროექტებმა, რომლებიც ნაწილობრივ ევროპული პროგრამებით დაფინანსდა, გადაჭრა საგზაო მოძრაობის პრობლემები ახალი ესტაკადებითა და წრიული გზაჯვარედინებით.

ლიმასოლი ტურიზმის, ვაჭრობისა და მომსახურების სფეროს მნიშვნელოვან ცენტრად იქცა. ქალაქი სტუმრებს სთავაზობს მრავალ მუზეუმსა და არქეოლოგიურ ძეგლს. ქალაქი თავის მრავალფეროვან სასტუმროებსა და აპარტამენტებში იზიდავს ტურისტების სხვადასხვა სპექტრს, განსაკუთრებით ზაფხულის გახანგრძლივებულ სეზონზე.

ლიმასოლის სანაპირო ზოლი, ცნობილი როგორც „ლიმასოლის რივიერა“, მნიშვნელოვან სამშენებლო ბუმს განიცდის 2013 წლის ბოლოსდან; ის ევროპის უახლეს რივიერად იქცა. მას შემდეგ, ყოველწლიურად, ქალაქში ასობით ახალი საცხოვრებელი ერთეული და ბიზნესი ჩნდება. ამჟამად, 50 მეტრზე მაღალი 70-ზე მეტი შენობა შენდება ან მათი მშენებლობაა დაგეგმილი, აქედან - 32 ცათამბჯენის. მათ შორისაა 170-მეტრიანი და 38-სართულიანი „“, კვიპროსის ყველაზე მაღალი შენობა და ევროპის ყველაზე მაღალი სანაპირო საცხოვრებელი. კიდევ ერთი აღსანიშნავი პროექტია „ “ , პირველი და უდიდესი ინტეგრირებული კაზინო-კურორტი ევროპაში.

ღირსშესანიშნაობები
არქეოლოგიური ძეგლები
ამათუსი უძველესი ქალაქ-სამეფოა, რომელიც ლიმასოლის აღმოსავლეთით დაახლოებით 11 კილომეტრში მდებარეობს და ძვ. წ. 1100 წლით თარიღდება. გამოირჩევა მდიდარი ისტორიით, რომელზეც მრავალმა ცივილიზაციამ მოახდინა გავლენა. ყველაზე აღსანიშნავი აფროდიტეს ტაძრის ნანგრევებია, რომელიც ამათუსის აკროპოლისის თავზე მდებარეობდა და თაყვანისცემის, ცერემონიებისა და შესაწირის წმინდა ადგილს წარმოადგენდა. გვხვდება რკინის ხანის მრავალი სამარხი, ასევე საზოგადოებრივი აბანოებისა და სხვა შენობების ნაშთები უძველეს აგორაზე. ამათუსის ერთ-ერთი ყველაზე შესანიშნავი აღმოჩენა დიდი კირქვის ამფორაა, რომელიც ამჟამად პარიზში, ლუვრის მუზეუმში ინახება. ეს ვაზა ძვ.წ. საუკუნით თარიღდება და 14 ტონას (14,000 კგ) იწონის.

კურიონი კიდევ ერთი უძველესი ქალაქ-სამეფოა, რომელიც ლიმასოლის დასავლეთით დაახლოებით 19 კილომეტრში მდებარეობს. გამოირჩევა მდიდარი ისტორიით, რომელიც ნეოლითის პერიოდიდან იწყება, მნიშვნელოვანი განვითარებით ელინისტურ, რომაულ და ადრექრისტიანულ პერიოდებში. კურიონის მთავარ ღირსშესანიშნაობას ბერძნულ-რომაული თეატრი წარმოადგენს, რომელიც ძვ. წ. საუკუნეში აშენდა და ახ. წ. საუკუნეში გაფართოვდა. თეატრი, რომელიც ხმელთაშუა ზღვას გადაჰყურებს, აღდგენილია და დღემდე გამოიყენება ღია წარმოდგენებისთვის. კურიონშია ჰილატესის (ტყის ღმერთი) ტაძარი, რომელიც ასევე მოიცავს აბანოების კომპლექსსა და პალესტრას (ჭიდაობის სკოლა) ნანგრევებს.

მუზეუმები
შუა საუკუნეების ლიმასოლის ციხე კვიპროსის ათი ციხესიმაგრიდან ერთ-ერთია. ის ბიზანტიელებმა ააშენეს დაახლოებით ჩვენი წელთაღრიცხვით 1000 წელს. იმავე პერიოდში ამ ადგილას სამლოცველოც აშენდა. ითვლება, რომ რიჩარდ ლომგული თავის საცოლეზე, ნავარის პრინცესა ბერენგარიაზე, ამ ადგილას დაქორწინდა 1191 წელს, როდესაც ის მას მესამე ჯვაროსნულ ლაშქრობაში ახლდა. 1790-1940 წლებში ციხე საპყრობილედ გამოიყენებოდა, ამჟამად მასში მუზეუმია განთავსებული. მუზეუმის კოლექცია მოიცავს მრავალფეროვან ექსპონატებს ჩვენი წელთაღრიცხვით 400 წლიდან 1870 წლამდე, მათ შორის ქვემეხებს, და საუკუნეების ხის ნაკეთობებს, ნახატებს, საფლავის ქვებს, ქანდაკებებს, ჯავშანჟილეტებს, მონეტებს, ტერაკოტას, ლითონის ნაკეთობებს, კერამიკას, მინისა და მარმარილოს არტეფაქტებს.

კოლოსის ციხე, რომელიც ლიმასოლის დასავლეთით დაახლოებით 11 კილომეტრში მდებარეობს, შუა საუკუნეების ციხესიმაგრეა, რომელიც თავდაპირველად საუკუნეში აშენდა ჰოსპიტალიერების სახელით ცნობილი იერუსალიმის წმინდა იოანეს ორდენის რაინდების მიერ. ამჟამინდელი ნაგებობა, რომელიც 1454 წელს აღადგინეს, გამოირჩევა კარგად შემონახული სამსართულიანი ციხესიმაგრითა და მართკუთხა გალავნით. ციხე მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ადგილობრივი შაქრის ლერწმისგან შაქრის წარმოებაში. ასევე ასოცირდება ცნობილ კომანდარიას ღვინოსთან.

ხალხური ხელოვნების მუზეუმი მდებარეობს ისტორიულ შენობაში და წარმოადგენს ბოლო ორი საუკუნის კვიპროსის ხალხური ხელოვნების კოლექციას. კოლექციაში შედის ეროვნული კოსტიუმები, გობელენები, ნაქარგები, ხის ზარდახშები, ყელსაბამები, სოფლის იარაღები, ჟილეტები, მამაკაცის ქურთუკები და სხვადასხვა ტანსაცმელი. 1985 წელს დაარსებული მუზეუმი ექვს ოთახში 500-ზე მეტ ექსპონატს იტევს. 1989 წელს მას მიენიჭა „ევროპა ნოსტრას“ პრემია. აქ განთავსებული ხელნაკეთი ექსპონატების საშუალებით ვიზიტორებს კვიპროსის კულტურის შესწავლა შეუძლიათ.

არქეოლოგიური მუზეუმი სტუმრებს რაიონში აღმოჩენილ სიძველეთა კოლექციას სთავაზობს, ნეოლითის ხანიდან რომაულ პერიოდამდე. აღსანიშნავ არტეფაქტებს შორისაა ნეოლითის და ენეოლითის ხანის ქვის ცულები, კერამიკა და ნივთები კურიონისა და ამათუსის უძველესი ქალაქებიდან, ასევე რომაული ტერაკოტები, ოქროს სამკაულები, მონეტები, სვეტები, ვაზები, საყურეები, ბეჭდები, ყელსაბამები და მარმარილოს ქანდაკებები. მუზეუმი თავდაპირველად ლიმასოლის ციხესიმაგრეში იყო განთავსებული, მოგვიანებით კი საზოგადოებრივი ბაღის მახლობლად მდებარე ადგილას გადაიტანეს.

2024 წლიდან ლიმასოლის ინდუსტრიულ ზონაში მდებარე ძველი კერატის საწყობში დაფუძნებული არაკომერციული ფონდი „“ მასპინძლობს თანამედროვე ხელოვნების, ასევე კვიპროსის ისტორიის გამოფენებს. პირველი გამოფენა კვიპროსში შეჭრის 50 წლისთავს მიეძღვნა.

პარკები
სანაპირო გზის გასწვრივ მდებარე ლიმასოლის საზოგადოებრივი ბაღი მრავალფეროვანი მცენარეულობით გამოირჩევა, მათ შორის ევკალიპტის ხეებით, ფიჭვებითა და კვიპაროზებით. ბაღში სტუმრებს შეუძლიათ ლიმასოლის ზოოპარკის დათვალიერება, სადაც ბინადრობენ ირმები, მუფლონები, სირაქლემები, ხოხბები, ვეფხვები, ლომები, მაიმუნები, სვავები, პელიკანები, ფლამინგოები და სხვადასხვა ცხოველები და ფრინველები. ბაღში ასევე განთავსებულია მუნიციპალური მუზეუმი და ღია თეატრი, რომელიც აღადგინეს საერთაშორისო წარმოდგენების ჩასატარებლად.

ლიმასოლის ზღვისპირა პარკი, იგივე „მოლოსი“, მრავალფუნქციური სანაპირო პარკია, რომელიც ერთ კილომეტრზეა გადაჭიმული. „მოლოსი“ კუნძულის ერთ-ერთი უდიდესი პარკია. მის ნავმისადგომებთან შესაძლებელია თევზაობა, კაიაკითა და სხვა მრავალი წყლის სპორტით დაკავება. აქ მდებარეობს ლიმასოლის ქანდაკებების პარკი. ქანდაკებები შექმნეს კოსტას დიკეფალოსმა, თოდოროს პაპაიანისმა, ვასილის ვასილიმ და კირიაკოს როკოსმა საბერძნეთიდან, ჰელენ ბლეკმა კვიპროსიდან და სხვებმა.

კულტურა
ფესტივალები
ლიმასოლი ცნობილია თავისი ცოცხალი ფესტივალებით, განსაკუთრებით კარნავალისა და ღვინის ფესტივალებით. ლიმასოლის პოპულარულ კარნავალს, ათდღიან ღონისძიებას, რომელიც სავსეა სახალისო მასკარადებით, უძველესი ფესვები აქვს წარმართული რიტუალებიდან. მაკარიუს გამზირზე გამართული გრანდიოზული კარნავალი იზიდავს უამრავ ადამიანს მთელი კუნძულიდან, რომლებიც მოდიან ეტლების, სერენადებისა და სხვადასხვა მასკარადების სანახავად. სასტუმროები მასპინძლობენ კოსტიუმირებულ ბალებისა და წვეულებებს.

ოქტომბრის დასაწყისში, ლიმასოლის საზოგადოებრივ ბაღში, იმართება კვიპროსის გრანდიოზული ღვინის ფესტივალი. ამ ფესტივალის ფარგლებში, სტუმრებს უფასოდ შეუძლიათ დააგემოვნონ კვიპროსის საუკეთესო ღვინოები. ღონისძიებაზე ასევე წარმოდგენილია კვიპროსელი და უცხოელი ჯგუფების მიერ დადგმული ხალხური ცეკვები, გუნდური წარმოდგენები და სხვა გასართობები.

სპორტი
ალფამეგას სტადიონი, ასევე ცნობილი როგორც ლიმასოლის სტადიონი, 11 ათას მაყურებელს იტევს. ის ქალაქის სამი ძირითადი საფეხბურთო კლუბის — „აელ-ის“, „აპოლონისა“ და „არისის“ - საშინაო მოედანია. პირველი ორი ლიმასოლის უდიდესი სპორტული კლუბია, რომლებსაც აქვთ ფეხბურთის, კალათბურთის და ფრენბურთის სექციები, ასევე გუნდები სპორტის სხვა სახეობებში. „აელ-ი“ და „არისი“ კვიპროსის ფეხბურთის ასოციაციის რვა დამფუძნებელ წევრებს შორის შედიან. არსებობს მრავალი სხვა გუნდი მძლეოსნობაში, ბოულინგში, ველოსპორტსა და სხვა სპორტულ სახეობებში.

ცირიოს სტადიონი, 13,331-იანი ტევადობით, წარსულში ლიმასოლის სამი ზემოხსენებული საფეხბურთო გუნდისა და კვიპროსის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების საშინაო ბაზა იყო. ასევე გამოიყენება მძლეოსნობისთვის. ზემოთ ხსენებული ორი სტადიონის გარდა, ქალაქში სხვა მრავალიც არსებობს.

ქალაქში მდებარეობს სპიროს კიპრიანუს სპორტული ცენტრი, დახურული არენა, რომელსაც მრავალი სპორტული ღონისძიებისთვის უმასპინძლია, მათ შორის ევრობასკეტი 2025-ის ერთ-ერთ ქვეჯგუფს.

ლიმასოლის მარათონი ყოველწლიურად იმართება 2006 წლიდან. 2024 წელი მარათონისთვის მნიშვნელოვანი წელი იყო, რადგან მოიხსნა მონაწილეობის რეკორდი; მასში მსოფლიოს 70-ზე მეტი ქვეყნიდან 17 000-ზე მეტი მორბენალი მონაწილეობდა. ღონისძიების ფარგლებში ტარდება სხვადასხვა რბოლა, მათ შორის მარათონი, ნახევარმარათონი, 10-კილომეტრიანი, 5-კილომეტრიანი და 1-კილომეტრიანი რბოლები.

ქალაქში არის რაგბისა და ხელბურთის კლუბები. ბოლო წლებში პოპულარობა მოიპოვა ნიჩბოსნობამ და კანოემ.