iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ნოვოროსიისკის რესპუბლიკა

ნოვოროსიისკის რესპუბლიკა — რუსეთის 1905 წლის რევოლუციის დროს გამოცხადებული რესპუბლიკა ნოვოროსიისკში. არსებობდა 1905 წლის 12-25 დეკემბერს.

ისტორია
8-10 დეკემბერს არჩეულ იქნა ნოვოროსიისკის საბჭო, რომელმაც რსდმპ შავიზღვისპირეთის კომიტეტის გადაწყვეტილებით გამოაცხადა თვითმმართველობა. რევოლუციაში მონაწილეობდნენ ბოლშევიკები, მენშევიკები, ესერები და სხვა პარტიები. საბჭომ 14 დეკემბრის დადგენილებით დახურა სახელმწიფო დაწესებულებები, გარდა ბანკებისა, შეწდა გაფიცვა, განახლდა ვაჭრობა, დაწესდა 8 საათიანი სამუშაო დღე, ჩამოყალიბდა მუშათა კომიტეტები. საბჭომ განაიარაღა პოლიცია და შექმნა მუშათა რაზმები, რომლებმაც კონტროლი დაამყარეს რკინიგზასა და ნავსადგურზე. საბჭომ შემოიღო ბურჟუაზიისა და ჩინოვნიკების დაბეგვრა, გაათავისუფლა პოლიტპატიმრები, შექმნა სახალხო სასამართლო, დაიწყო გაზეთის გამოცემა. 24 დეკემბერს მეფის მთავრობამ ნოვოროსიისკში გაგზავნა დამსჯელი რაზმი. საბჭომ უარი თქვა მსხვერპლზე და უბრძოლველად ჩააბარა ქალაქი. 25 დეკემბერს ჯარი შევიდა ქალაქში, რსდმპ შავიზღვისპირეთის კომიტეტი გადავიდა იატაკქვეშა საქმიანობაზე. რესპუბლიკის საქმეზე 7 ხელმძღვანელს სიკვდილი მიუსაჯეს, რაც შემდეგ კატორღით შეუცვალეს, ასევე კატორღა მიესაჯა დამატებით 13 ადამიანს.
ნოვოროსიისკის თავდაცვითი ოპერაცია

ნოვოროსიისკის თავდაცვითი ოპერაცია — სამხედრო ოპერაცია მეორე მსოფლიო ომის დროს, 1942 წლის 19 აგვისტოდან 26 სექტემბრამდე.

17 აგვისტოს ნოვოროსიისკის და ტამანის ნახევარკუნძულის დასაცავად შეიქმნა ნოვოროსიისკის თავდაცვითი რაიონი (სარდალი გენერალი მ. კოტოვი, 8 სექტემბრიდან გენერალი მ. გრეჩკო). 19 აგვისტოს გერმანიის და რუმინეთის ჯარებმა დაიწყეს შეტევა ჭარბი ძალებით. 25 აგვისტოს საბჭოთა ჯარებმა შეაჩერეს მტრის შეტევა. გერმანიამ 29 აგვისტოს ტუაფსეს მიმართულებით დამატებითი ძალები გადაისროლა და 29 აგვისტოს შეტევა განაახლა. მან შეძლო ანაპის რაიონში შავი ზღვის ნაპირზე გადასვლა და 7 სექტემბერს აიღო ნოვოროსიისკი. ქალაქში ბრძოლები 26 სექტემბრამდე გრძელდებოდა. გერმანიამ ვერ შეძლო ზღვისპირა შოსეზე გაჭრა ტუაფსეს მიმართულებით და თავდაცვაზე გადავიდა.
ნოვოროსიისკ-ტამანის ოპერაცია

ნოვოროსიისკ-ტამანის ოპერაცია — სამხედრო ოპერაცია მეორე მსოფლიო ომის დროს, 1943 წლის 10 სექტემბრიდან 9 ოქტომბრამდე. მონაწილეობდნენ საბჭოთა კავშირის მხრიდან ჩრდილო კავკასიის ფრონტის ჯარები (სარდალი გენერალი პ. პეტროვი), შავი ზღვის ფლოტი (სარდალი ვიცე-ადმირალი ლ. ვლადიმირსკი) და აზოვის სამხედრო ფლოტილია (სარდალი კონტრ-ადმირალი ს. გორშკოვი)

წითელი არმიის მიზანი იყო ტამანის ნახევარკუნძულზე გერმანელთა ჯარების განადგურება. გერმანელებს ნახევარკუნძულზე შექმნილი ჰქონდათ ღრმად ეშელონირებული თავდაცვა, ე.წ. ცისფერი ხაზი. განსაკუთრებით გამაგრებული იყო ნოვოროსიისკი, რომელსაც იცავდა სამი გერმანული და ერთი რუმინული დივიზია. მთავარი დარტყმა უნდა განეხორციელებინა საბჭოთა ძალების მე-18 არმიას და შავი ზღვის ფლოტის დესანტს. 10 სექტემბერს დილით შავი ზღვის ფლოტის ხომალდები ნოვოროსიისკის ნავსადგურში შეიჭრნენ და სანაპიროზე სამი სადესანტო რაზმი გადასხეს, ერთი ცემესის უბის დასავლეთ სანაპიროზე, ორი კი ნავსადგურის დანაღმულ ნავმისადგომებზე. ხმელეთიდან დაიწყო მე-18 არმიის აღმოსავლეთ და დასავლეთ ჯგუფების შეტევა. 11 სექტემბერს გადასხეს დესანტის მეორე ეშელონი. იმავე დღეს შეტევაზე გადავიდნენ მე-9 არმიის, ხოლო 14 სექტემბერს 56-ე არმიის ჯარები. 16 სექტემბერს წითელმა არმიამ ქალაქი აიღო და 9 ოქტომბერს ქერჩის სრუტეს მიადგა.
საკადასტრო რუკა

საკადასტრო რუკა — ადგილის გეგმის ნაირსახეობა, რომელიც ასახავს კონკრეტული ტერიტორიის საკადასტრო მონაცემებს. საქართველოში საკადასტრო რუკის შედგენა და გაცემაზე პასუხისმგებელი ორგანოა იუსტიციის სამინისტროს სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო. საკადასტრო რუკა გაიცემა საჯარო რეესტრის მონაცემთა ბაზაში განთავსებული ინფორმაციის საფუძველზე და ასახავს მისი მომზადების მომენტისთვის ძალაში მყოფ მონაცემებს. კერძოდ კი, რეგისტრირებულ: მიწის ნაკვეთებს, შენობებს და ნაგებობებს, მათი საკოორდინატო ბადესა და საკადასტრო კოდს, აგრეთვე ინფორმაციას მათი უფლებებისა და შეზღუდვების შესახებ.

საკადასტრო რუკის შემადგენლ ნაწილს წარმოადგენს საკდასტრო გეგმა, რომელიც გაიცემა ცალკეულ მიწის ნაკვეთებზე. საკადასტრო რუკის/გეგმის შედგენი საფუძველია საკადასტრო აზომვა და მის საფუძველზე მიღებული საკადასტრო აზომვითი ნახაზი.
მენესოს მეორე ეკლესია

მენესოს მეორე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მენესოს ჩრდილოეთით, ფერდობზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (3,5 2,5 მეტრი), ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. სწორკუთხა შესასვლელი (გვიანდელია) დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიულ აფსიდში, ვიწრო სწორკუთხა სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო პატარა სწორკუთხა ნიშია. დარბაზი ცილინდრული კამარითაა გადახურული. ინტერიერი შელესილია. თავდაპირველი შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია - დაფარულია ფერდობიდან ჩამორეცხილი მიწით.
კუჭეჭის ხატი

კუჭეჭის ხატი — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ კუჭეჭის დასავლეთით, მაღალი მთის წვერზე. აგებულია დანგრეული ეკლესიის ქვებით. წყობა მშრალია. დაბალი გალავნით შემოფარგლული წრიული ფორმის პატარა ეზოს აღმოსავლეთ ნაწილში, შირიმის მთლიანი ქვის ოთხწახნაგა ქვა დგას, რომელიც ცერად ჩამოკვეთილი თაროთია დასრულებული. დასავლეთ წახნაგზე ოთხი ნახევარსვეტია გამოყვანილი, რომელთა შორის მოქცეულია თითო ნახევარწრიული ჩაღრმავება. ანალოგიურადაა გაფორმებული ჩრდილოეთი და სამხრეთი წახნაგები. აღმოსავლეთი წახნაგი სადაა. სალოცავის ჩრდილოეთით, 300 მეტრზე თუნუქის კონუსებრი სახურავით გადახურული საზარე დგას.
მენესოს კოშკი

მენესოს კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მენესოს ჩრდილო-დასავლეთით, 2-3 კილომეტრზე, ტყიან ბორცვზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს.

კოშკი ზურგიანია (6 4,6 მეტრი), ნაგებია დიდი ზომის ქვის ლოდებით. შემორჩენილია სამი სართული. პირველი სართულის კედლები ყრუა. სწორკუთხა შესასვლელი მეორე სართულზეა, სწორი კედლის მხარეს (აღმოსავლეთიდან), 3,5 მეტრ სიმაღლეზე. კარი შიგნით დიდი ლოდით გადახურულ ფართო და ღრმა შეღრმავებაშია მოქცეული. წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. კოშკის ხის სართულშუა გადახურვა ჩამოშლილია, გრძივ კედლებში შემორჩენილია ხის კოჭების ბუდეები. ფასადები სადაა. შესასვლელის ძირის დონეზე შემორჩენილია ქვის კონსოლის ნაწილი, რომელსაც ეყრდნობა კარის წინ მოწყობილი პატარა ბაქანი.
კარდანახის პირველი კოშკი

კარდანახის პირველი კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ კარდანახში. კოშკი დგას სოფლის სამხრეთ აღმოსავლეთით, დაახლოებით 1,5 კილომეტრზე, წარაფებად წოდებულ ტერიტორიაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

კოშკი გეგმით სწორკუთხაა (6,44 5,5 მეტრი) შემორჩენილია აღმოსავლეთ კედელი (სიმაღლით 5,1 მეტრი) და მასზე მიმდგარი სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების მცირე ნაწილი: დანარჩენი კედლების კვალიღაა შემორჩენილი. კოშკი ნაგები ყოფილა სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. შიგნითა კედლები გასწორებულია ბათქაშით, რომელშიც ალაგ-ალაგ აგურის ნატეხებია ჩართული. აღმოსავლეთ კუთხის შუაში გეგმით სწორკუთხა ბუხარია, გარდა ამისა ამ კედელში ხუთი სათოფური და ერთი მცირე ნიშაა, რომელშიც ჩადგმული ყოფილა თიხას ჭურჭელი (შემორჩენილია კვალი). სამხრეთ კედლის შემორჩენილ ნაწილში ერთი სათოფურია, ჩრდილოეთისაში კი ორი. სამხრეთ სათოფურის ზემოთ სართულშუა გადახურვის კოჭის ჩასადგმელი ბუდეა.

კოშკის ჩრდილოეთით ასიოდე მეტრზე, იმავე ხანების მეორე კოშკის ნანგრევია. შემორჩენილია ოთხივე კედელი (სიმაღლე 2 მეტრი) კოშკი გეგმით კვადრატულია (6,66,6 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვით და შიგნით მთლიანად მიწითაა ამოვსებული. აღმოსავლეთ კედელში სამი სათოფურია სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედელში კი ორ-ორი.
ლაზვიანის ფშაველის ეკლესია

ლაზვიანის ფშაველის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ლაზვიანში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი თაღოვანია. აღმოსავლეთით, სწორკუთხა საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. ასეთივე სარკმელია დასავლეთ კედელშიც. საკურთხევლის გვერდის კედლებში თითო სწორკუთხა ნიშია. შიგნით ეკლესია გადახურულია ცილინდრული კამარით.
კარდანახის მეორე კოშკი

კარდანახის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტში, სოფელ კარდანახში. კოშკი დგას სოფლის სამხრეთ დასავლეთით, განაპირას, შინმოუსვლელთა პარკის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება საუკუნეებს.

კოშკი მრგვალია, (გარე დიამეტრი 5,5 მეტრია). შემორჩენილია კედლის სამხრეთ და ჩრდილოეთ ნაწილები. (სიმაღლე დაახოვებით 2-2,5 მეტრი). ნაგები ყოფილა სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით, სამხრეთ კედლის ნაწილში შემორჩენილია ორი სათოფური.
სიაბრის წმინდა გიორგის ხატის კომპლექსი

სიაბრის წმინდა გიორგის ხატის კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მენესოს სამხრეთ-დასავლეთით, ქედზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. კომპლექსში შედის ეკლესია, კოშკი, ორი მცირე ნაგებობა და გალავანი. ნაგებობები აღმოსავლეთ-დასავლეთ მიმართულებითაა განლაგებული. კომპლექსის უკიდურეს დასავლეთ ნაწილში ნატეხი ქვით ნაგები სწორკუთხა კოშკი დასავლეთ კედლის მცირე ნაწილიღა დგას. კოშკის აღმოსავლეთით, 5 მეტრზე, შემორჩენილია ნატეხი ქვით ნაგები დარბაზული ეკლესიის (4 3 მეტრი) დასავლეთ კედლის ნაწილი და აღმოსავლეთ კედლის ქვედა ნახევარი. დასავლეთ კედელში შესასვლელის წირთხლები და შირიმით ნაწყობი თაღის ნაწილია შემორჩენილი. ეკლესიას სამხრეთიდან მინაშენი ჰქონია, რომელიც მთლიანად დანგრეულია. ეკლესიის აღმოსავლეთით სწორკუთხა ნაგებობის დასავლეთ და სამხრეთ კედლების ნაწილებია. ეკლესიის სამხრეთით, 5 მეტრზე, შემორჩენილია მეორე სწორკუთხა ნაგებობის დასავლეთ კედლის ნაწილი. გალავნის ნანგრევებიღაა შემორჩენილი.
ლაკათხევის კვირიას ეკლესია

ლაკათხევის კვირიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ლაკათხევის ჩრდილოეთით, შემაღლებულ ადგილას. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვით. დასავლეთ კედელში გაჭრილია სწორკუთხა კარი. სწოკრუთხა საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში შიგნით ოთხკუთხა, გარედან სამკუთხა სარკმელია, რომელსაც საფეხურებად დამუშავებული რაფა აქვს. სარკმლის ქვემოთ ნატეხი ქვით ნაგები ტრაპეზი დგას. მსგავსი ნაგებობა დგას საკურთხევლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეშიც. ჩრდილოეთ კედელში პატარა, სწორკუთხა ნიშია. ეკლესიის სამხრეთ კედელში საკურთხევლის სარკმლის მსგავსი სარკმელია. კედლები შიგნით და გარეთ შელესილია. სამხრეთ-დასავლეთი და სამხრეთ-აღმოსავლეთი კუთხეები ერთსაფეხურიან ცოკოლზე დგას. ჩრდილოეთის ფასადზე შემორჩენილია თაროსებრი ლავგარდანი. სახურავი ორფერდაა და მისი კეხი სამხრეთიდან ჩრდილოეთითაა მიმართული.
ლაკათხევის კოშკი

ლაკათხევის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, დგას სოფელ ლაკათხევში, მდინარე ლაკათხევის მარცხენა ნაპირას, წყაროაშვილების ეზოში.

კოშკი ისტორიული ხადის სათავდაცვო სისტემის მნიშვნელოვანი საფორტიფიკაციო ნაგებობაა. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. კოშკი ზურგიანია, ხუთსართულიანი, ნაგებია ნატეხი ქვით. კოშკის ქვედა ნაწილი მასიურია. შესასვლელი პირველ სართულზეა, გვერდის კედელში, მიწიდან 4,5 მეტრზე. კარი სწორკუთხაა. დასავლეთით, მეორე სართულის სწორ კედელში გაჭრილია ასეთივე კარი, რომელიც კოშკზე ამ მხრიდან მოგვიანებით მიშენებული საცხოვრებელი ნაგებობის ბანზე გადიოდა. კოშკის მესამე, მეოთხე და მეხუთე სართულები ერთნაირია. სამივე სართულზე, დასავლეთით, თითო ვიწრო სარკმელია, რომლებსაც საფეხურებიანი რაფა აქვს. სართულშუა გადახურვა ქვის ფილებისაა და დაყრდობილია ყოველი მომდევნო სართულის კედლების შეთხელებით შექმნილ საფეხურზე. სართულიდან სართულზე მოსახვედრად გადახურვაში მცირე ღიობებია მოწყობილი.

მინაშენი გეგმით ტრაპეციის მსგავსი ორსართულიანი ნაგებობაა. განეკუთვნება საუკუნეს. პირველ სართულზე, ჩრდილო-აღმოსავლეთ კედელში, გაჭრილია ვიწრო სწორკუთხა კარი. ჩრდილო-დასავლეთ კედელში ორი ვიწრო სწორკუთხა სარკმელია, სამხრეთ-დასავლეთ კედელში — ორი მცირე ზომის სწორკუთხა ნიში და ერთი სათოფური. მინაშენის მეორე სართული პირველის მსგავსია. შესასვლელი სამხრეთ-დასავლეთ კედელში აქვს. შესასვლელის ძირთან შემორჩენილია ხის კიბის საყრდენი ქვის კონსოლი.
შიო არაგვისპირელის სახლი

შიო არაგვისპირელის სახლი — ისტორიული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ თანდილაანთკარის ცენტრალურ ნაწილში. აგებულია საუკუნის ნახევარში. აქ დაიბადა და ბავშვობის წლები გაატარა ცნობილმა ქართველმა მწერალმა შიო არაგვისპირელმა. სახლი ერთსართულიანია, ერთოთახიანი. ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. აღმოსავლეთით ხის აივანი აქვს, მასზე სამხრეთიდან ორსაფეხურიანი კიბეა მიდგმული. აივანზე გამოდის ოთახის კარი და ფანჯარა. სახლს ღარიანი კრამიტის ორფერდა სახურავი აქვს.
მეჯილაურნის ეკლესია და კოშკი

მეჯილაურნის ეკლესია და კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მეჯილაურნიდან 1,5 კილომეტრზე, ხანდოსა და სოდევის ხევების შესართავთან, მთის თხემზე, ხელოვნურად გამაგრებულ ადგილზე.

განეკუთვნება - საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (6,9 5 მეტრი), ნაგებია საშუალო და მოზრდილი ზომის ქვის ფილებით, წყობის რიგები მეტ-ნაკლებად დაცულია. ძლიერაა დაზიანებული: ჩამონგრეულია კამარა, მთლიანადაა დანგრეული ჩრდილო კედელი, მონგრეულია დანარჩენი კედლების ზედა ნაწილები. შემორჩენილი კედლები 4,9 მეტრი სიმაღლისაა. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, რომლის თაღი შირიმის თლილი ქვითაა გამოყვანილი. აღმოსავლეთით ფართო, გვერდებმორკალული, შებრტყელებული აფსიდია, რომლის სამხრეთის მხართან პატარა თაღოვანი ნიშია. ამჟამად არსებული ორი სარკმლიდან აღმოსავლეთისა ორივე მხრიდან თაღოვანია, დასავლეთისა შიგნით სწორკუთხაა, გარედან - თაღოვანი. სამხრეთ კედელზე, კარის ოდნავ დასავლეთით, შემორჩენილია კამარის საბჯენი თაღის ფილაქვის იმპოსტი და წყობის ნაწილი. ეკლესიის შიდა სივრცე მოგვიანებით (კამარის გამაგრების მიზნით) ამოყვანილი განივი კედლით შუაზე ყოფილა გაყოფილი. ამ კედელში პატარა კარია გაჭრილი. გარედან ეკლესიის ორივე სარკმელი მარტივი სათაურით ყოფილა მორთული. აღმოსავლეთ სარკმლის სათაური, რომელზეც დადგმულია რელიეფური ჯვარი, ეკლესიასთან ახლოს მთის თხემზე მდებარე ნიშთანაა ატანილი. დასავლეთ სარკმლის სათაურიდან მხოლოდ კვალი შეიმჩნევა. სარკმლის თაღის ორივე მხარეს თითო რელიეფური ჯვრის გამოსახულებაა. სამხრეთის ფასადზე შესასვლელის თაღს ირგვლივ გლუვი რელიეფური ზოლი ევლება. კოშკი გეგმით კვადრატულია (5,7 5,7 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით, იგი ეკლესიის სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილზეა მიშენებული ისე, რომ მისი აღმოსავლეთ კედელი და ეკლესიის შესასვლელის დასავლეთ წირთხლი ერთ სიბრტყეშია. ამჟამად კოშკის მხოლოდ ქვედა, ყრუკედლებიანი სართულია შემორჩენილი.
ლაკათხევის ღვთისმშობლის ეკლესია

ლაკათხევის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ლაკათხევის ჩრდილოეთით, 300-400 მეტრზე, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირას. განეკუთვნება საუკუნეს.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვით. სამხრეთით ორივე მხრიდან ნახევარწრიული თაღით დასრულებული შესასვლელი აქვს, აღმოსავლეთით - ნახევარწრიული აფსიდი. აფსიდის ღერძზე და დარბაზის დასავლეთ კედელში თითო თაღოვანი სარკმელია. აფსიდის სარკმლის მარცხენა მხარეს მცირე სწორკუთხა ნიშია. მის ქვემოთ, კედელზე, სწორკუთხა ტრაპეზია მიშენებული. მეორე ტრაპეზი საკურთხევლის შუაში დგას. აფსიდის ნახევარწრიული თაღი თაროსებრ იმპოსტებს ეყრდნობა. ინტერიერი და ფასადები შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესია გადახურულია თუნუქით.

ეკლესიაზე სამხრეთიდან მოგვიანებით კარიბჭე მიუდგამთ - ოთხ სწორკუთხა ბოძზე დაყრდნობილი და ოთხ მხარეს სწორკუთხა ღიობებით გახსნილი ორფერდასახურავიანი ფანჩატური. ეკლესიას ირგვლივ შემოვლებული ჰქონდა ნატეხი ქვით ნაგები გალავანი.
ლაუშის კვირაცხოვლის ეკლესია

ლაუშის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ლაუშის განაპირას, აღმოსავლეთით. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. იგი დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. შემორჩენილია კედლების მცირე ნაწილები და ნახევარწრიული აფსიდის ნაშთი. ეკლესიის ირგვლივ რამდენიმე სწორკუთხა ნაგებობისა და გალავნის ნანგრევებია.
ზემო ხორხის ღვთისმშობლის ეკლესიის კომპლექსი

ზემო ხორხის ღვთისმშობლის ეკლესიის კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ხორხში, მდინარე ხორხულის შუა წელზე, მარჯვენა ნაპირას, ტყით შემოსილ მთის კალთაზე. აგებულია საუკუნეში. კომპლექსში შედის ეკლესია, კოშკი და გალავანი.

ეკლესია კომპლექსის აღმოსავლეთ ნაწილში დგას, დარბაზულია, ნაგებია ქვის ლოდებით. დაზიანებულია: კედლები დეფორმირებულია, ჩაშლილია კონქის სამხრეთ ნაწილი. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი, მას საფეხურებიანი ძირი აქვს. მსგავსი სარკმელია დარბაზის სამხრეთ კედელში. საკურთხევლის სარკმლის ქვემოთ ქვის ტრაპეზი დგას. ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში თითო სწორკუთხა ნიშია. შემორჩენილია კანკელის ბურჯების ნაწილები და ნახევარწრიული კამარის შირიმით ნაგები შეკიდებული საბჯენი თაღები დარბაზის დასავლეთ და აღმოსავლეთ კიდეში. ეკლესია შიგნით და გარეთ შელესილი ყოფილა. შემორჩენილია ნალესობის ფრაგმენტები. აღმოსავლეთის ფასადზე, ნახევარწრიული ჩარჩოთი შემოფარგლული სარკმლის გვერდებზე, ნალესობაში გამოსახული ირმის რქა. შენობის ნატეხი ქვის ლავგარდნის მხოლოდ ნაწილია შემორჩენილი.

კოშკი ზურგიანია, შემორჩენილია სამხრეთის მხარე და ზურგის ნაწილი, რომელიც გალავნის კედელშია ჩართული და მის ნაწილს შეადგენს.
თითქმის მთლიანადაა დანგრეული ეკლესიის გრძივი კედლების გაგრძელებაზე დასავლეთიდან მიშენებული ორი კედელი, რომლებიც ეკლესიას კოშკთან აკავშირებდა. მათგან სამხრეთ კედელში ჩანს კარის კვალი.
ლაუშის ეკლესია და სამაროვანი

ლაუშის ეკლესია და სამაროვანი — არქიტექტურული, არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ლაუშის განაპირას, სამხრეთ-დასავლეთით, საყარაულოს ხევის მარჯვენა ნაპირზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია ნაგებია ნატეხი ქვით. შემორჩენილია 1-1.5 მეტრი სიმაღლის კედლები. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. ეკლესიის სამხრეთ-აღმოსავლეთით და დასავლეთით, იქვე ახლოს, ნატეხი ქვით ნაგები სამი აკლდამაა, საკმაოდ მოზრდლი კოლექტიური სამარხებით.
მუგუდის წმინდა გიორგის ეკლესია

მუგუდის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მუგუდის ჩრდილოეთით, 1 კილომეტრზე, ტყით დაბურულ მთაზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (11,5 7,5 მეტრი), ნაგებია კარგად დამუშავებული მოზრდილი ქვებით. გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილი დანგრეულია. მოგვიანებით სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნახევარზე მცირე ზომის (5,6 2,5 მეტრი) სწორკუთხა მინაშენი მიუდგამთ, იგი კარიბჭის ფუნქციას ასრულებდა. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, მინაშენიდან, კარი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, ფართო, გარეთკენ მკვეთრად შევიწროებული თაღოვანი სარკმელია (ოთხსაფეხურიანი რაფით). მსგავსი სარკმელია გაჭრილი დარბაზის სამხრეთ კედლის შუა ნაწილში. აფსიდში სარკმლის ორივე მხარეს თითო შეისრულთაღიანი ნიშია. საკურთხეველი დარბაზისგან გვიანდელ ტლანქად ნაგები კედლითაა (სიმაღლე 1,5 მეტრი) გამოყოფილი. კედლის სამხრეთ ნაწილში ვიწრო კარია. დარბაზის გრძივ კედლებზე თითო პილასტრია, რომლებიც კედლებს დაახლოებით ორ თანატოლ ნაწილად ყოფს. ინტერიერში შემორჩენილია შელესილობის ფრაგმენტები. სამხრეთის მინაშენს სამხრეთ კედლის დიდი ნაწილი და გადახურვა ჩამოშლილი აქვს. აღმოსავლეთ კედელში მცირე ზომის სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, დასავლეთით - პატარა, სწორკუთხა ნიში. ეკლესიის ფასადები დასრულებული ყოფილა თაროსებრი ლავგარდნით (შემორჩენილია რამდენიმე ქვა), მას განივ ფასადებზე, ფრონტონის ძირებთან, ჰორიზონტალური შენაკეცები ჰქონდა.
ბაღიაანთკარის ეკლესია

ბაღიაანთკარის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, დგას სოფელ ლაფანაანთკარის სამხრეთით, 1 კილომეტრზე, ტყის პირას, საგანგებოდ მოსწრორებულ მოედანზე. აგებულია საუკუნის შუა წლებში. სამხრეთიდან აქვს მინაშენი, რომელიც განვითარებულ შუა საუკუნეებს განეკუთვნება. 1985 წელს გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

ეკლესია ორნავიანია, ნაგებია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. გარეთა კუთხეები, აფსიდის მხრები, ნავთა გამყოფი თაღები და სარკმლის ღიობი შირიმით არის გამოყვანილი. ძლიერ დაზიანებულია: მთლიანადაა ჩამოშლილი მთავარი და ჩრდილოეთის ნავის კამაროვანი გადახურვა. დანგრეულია ჩრდილოეთი, სამხრეთი და დასავლეთი კედლების უმეტესი ნაწილი. თითქმის მთლიანადაა დანგრეული მინაშენი. ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთიდანაა - მინაშენიდან. ეკლესიის მთავარი ნავი აღმოსავლეთით საკმაოდ ღრმა, ნალისებრი აფსიდითაა დასრულებული. აფსიდის ღერძზე გარეთკენ შევიწროვებული თაღოვანი სარკმელია, მის ქვემოთ, კედელზე, სწორკუთხა ტრაპეზია მიშენებული. აფსიდის ჩრდილოეთის გვერდში მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშია. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით. იგი ნაწყობია მცირე ზომის, ერთმანეთთან კარგად მორგებული რიყის ქვით. შემორჩენილია ნალისებრი სატრიუმფო თაღის ორივე ქუსლის წყობა, რომლებიც ეყრდნობა შირიმის პროფილირებულ იმპოსტებს. საკურთხეველი დარბაზის იატაკის მიმართ სამი საფეხურითაა შემაღლებული და დარბაზისგან კანკელით იყო გამოყოფილი, რომლისგანაც მხოლოდ შირიმის რვაწახნაგა ბოძის ნაწილია შემორჩენილი.

სამხრეთი კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში თითქმის პარალელურ წირთხლებიანი სარკმელია გაჭრილი. ჩრდილოეთის ნავი მთავარ ნავთან შედარებით სამჯერ უფრო ვიწროა. აღმოსავლეთიდან მას სწორკუთხა გეგმის კამაროვანი სადგომი - სამკვეთლო ეკვრის, რომელიც ნავთან დაკავშირებულია ვიწრო, სწორკუთხა კარით. სამკვეთლო განათებულია აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილი მცირე ზომის სწორკუთხა სარკმლით. ეკლესიის ინტერიერში შემორჩენილია ნალესობის ფრაგმენტები. ეკლესიის კედლების გარეთა პერანგი თითქმის მთლიანად ჩამოშლილია. ნანგრევებში აღმოჩნდა შირიმის თაროსებრი ლავგარდნის რამდენიმე ქვა, რომელთა წინა სიბრტყე დეკორატიული თაღების მწკრივითაა დამუშავებული. შენობა გადახურული ყოფილა ღარიანი კრამიტით. ეკლესიის გარშემო და მინაშენში გამოვლენილია განვითარებული შუა საუკუნეების სხვადასხვა ტიპის რამდენიმე უინვენტარო სამარხი.
მილისწყაროს წმინდა გიორგის ეკლესია

მილისწყაროს წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მილისწყაროში, განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, უაფსიდო (6,5 6,1 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვით. თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. შემორჩენილია აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლების ნაწილები. აღმოსავლეთით, კედლის შუა ნაწილში, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი.
ბზიანის ქედის ეკლესია

ბზიანის ქედის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, დგას სოფელ ლაფანაანთკარის სამხრეთ-დასავლეთით, 2 კილომეტრზე, ბზის ხეების კორომში. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. ნატეხი ქვითა და შირიმის კვადრებით ნაგები დარბაზული ეკლესია თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. ეკლესიის შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. აღმოსავლეთით განიერი მხრებით გამოყოფილი ნახევარწრიული აფსიდია. მის ღერძზე შემორჩენილია პარალელურწირთხლებიანი სარკმლის ქვედა ნახევარი. ნანგრევებში აღმოჩნდა შირიმის ქვაში გამოკვეთილი სარკმლის თაღი და კონქის თაღის რამდენიმე ქვა.

ეკლესიას სამხრეთის მხრიდან ეკვრის ნანგრევებად ქცეული სწორკუთხა მინაშენი, რომელიც აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდითაა დასრულებული. აფსიდის სამხრეთის გვერდში ღრმა, სწორკუთხა ნიშია.
კავთის წმინდა გიორგის ეკლესია (ლაფანაანთკარი)

კავთის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ლაფანაანთკარის დასავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, ხატის ქედზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, სამხრეთიდან გვიანდელი სწორკუთხა მინაშენი ეკვრის. ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხესთან შემორჩენილია ზურგიანი კოშკის ნანგრევები, ხოლო ჩრდილოეთ კედელზე - ჩრდილოეთი მინაშენის კედლის ნაწილი. საშენ მასალად რიყისა და ნატეხი ქვაა გამოყენებული. წყობაში აქა-იქ ჩართულია შირიმი.

ეკლესიის შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. აღმოსავლეთით, შებრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდის ღერძზე, დაბალი თაღოვანი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო ღრმა ნიშია. მეორე სარკმელი სამხრეთ კედელშია. საკურთხეველი ეკლესიის იატაკის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული. სამხრეთი მინაშენში შესასვლელი სამხრეთიდანაა, აღმოსავლეთით და დასავლეთით თითო სარკმელია.

ეკლესიის ფასადები შელესილია. კედლები დასრულებულია ქვის ფილებით შედგენილი მარტივი თაროსებრი ლავგარდნით. დასავლეთის ფასადზე, ფრონტონის არეში, შირიმის ქვაზე ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. ეკლესიას გვერდებაკეცილი და ღარიანი კრამიტის ორფერდა სახურავი აქვს.

ეკლესიის დასავლეთით, 0,5 კილომეტრზე, შემორჩენილია დანგრეული სწორკუთხა კოშკის საძირკველი, აღმოსავლეთით - ნასოფლარი და სამაროვანი.
მუგუდის კვირაცხოვლის ეკლესია

მუგუდის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მუგუდიდან აღმოსავლეთით, 0,5 კილომეტრზე, მინდორზე, მდინარე ხადისწყალის მარჯვენა ნაპირას. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (5,5 4,7 მეტრი), ნაგებია ლოდებით. ძლიერ დაზიანებულია. კედლები შემორჩენილია მხოლოდ 2 მეტრ სიმაღლეზე. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, შიგნით და გარეთ გადახურულია ბრტყლად. გარედან, გადახურვის ქვაზე, ამოკვეთილია ნახევარწრიული ტიმპანი, რომლის შუაში ტოლმკლავა ჯვარია გამოსახული. უაფსიდო ეკლესიის აღმოსავლეთ კედლის ღერძზე, პარალელურწირთხლებიანი ვიწრო სარკმელია, რომელსაც საფეხურებად დამუშავებული ძირი აქვს. საკურთხევლის ჩრდილოეთ კედელში სწორკუთხა ნიშია.
კვირიას ხატი (ლაფანაანთკარი)

კვირიას ხატი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ლაფანაანთკარის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 0,5 კილომეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. უაფსიდო, ნაგებია ნატეხი ქვითა და შირიმით. გადახურვა და გრძივი კედლების უმეტესი ნაწილი დანგრეულია. შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ კიდეშია. კარი სწორკუთხაა. ეკლესიის აღმოსავლეთი ღერძზე შემორჩენილია შირიმის ქვით გამოყვანილი, შიგნით გაგანიერებული სარკმლის ქვედა ნაწილი. ეკლესიის ჩრდილოეთი კედლის შუა ნაწილში ერთმანეთის გვერდით ორი სწორკუთხა ნიშია, კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში - ერთი. შიგნით ეკლესია გადახურული ყოფილა შეისრული ფორმის სხმული კამარით. ნანგრევებში აღმოჩნდა კარის არქიტრავი და ბრტყელი, გვერდებაკეცილი კრამიტის ნატეხები.

ეკლესიის მახლობლად შემორჩენილია ოთხი ერთმანეთის მომიჯნავე სათავსის საძირკვლის ნაშთი.