iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
როლაში

როლაში — ვულკანური წარმოშობის მომცრო კუნძული ატლანტის ოკეანის გვინეის ყურეში, დაახლოებით 2 კმ-ით სამხრეთში კუნძულ სან-ტომედან, მდებარეობს თითქმის ეკვატორზე. შედის სან-ტომე და პრინსიპის სახელმწიფოს სან-ტომეს პროვინციის კაუის ოლქის შემადგენლობაში. კუნძულზე მდებარეობს პატარა კურორტი და მასზე მოხვედრა მხოლოდ ზღვის საშუალებითაა შესაძლებელი, ამიტომ კუნძულზე თითქმის ყველა ეკონომიკური საქმიანობა თავმოყრილია ტურიზმის სფეროში.
პიკუ-დე-სან-ტომე

პიკუ-დე-სან-ტომე  — სან-ტომე და პრინსიპის სახელმწიფოს კუნძულ სან-ტომეს ყველაზე უფრო მაღალი მთა. იგი მდებარეობს ზღვის დონიდან 2024 მეტრ სიმაღლეზე. მთა იმყოფება კუნძულის ცენტრიდან დასავლეთით და წარმოადგენს ტყით დაფარულ ჩამქრალ ვულკანს. მის მწვერვალზე ასვლა მხოლოდ ფეხით შეიძლება. შედის სან-ტომეს პროვინციის ლემბას ოლქში.

კუნძული სან-ტომე წარმოადგენს მასიურ მოქმედ ფარისებრ ვულკანს, რომელიც ამოწეულია ატლანტის ოკეანის ფსკერიდან 3000 მეტრ სიმაღლეზე. თვითონ ვულკანი რიფტული ზონა კამერუნის ხაზის ნაწილია, რომელიც გადაჭიმულია კამერუნის ვულკანიდან მატერიკისკენ. ლავის უმრავლესობა ზედაპირზე გადმოსულია უკანასკნელი მილიონი წლების განმავლობაში და გაცივების შემდეგ გადაიქცა ბაზალტად. ახალგაზრდა დანალექ ქანებს, რომლებიც საკმაოდ ნაყოფიერია თავისი ვულკანური წარმომავლობის გამო, აქვთ დაახლოებით 100 ათასი წლის ასაკი.
პრინსიპის პიკი

პრინსიპის პიკი  — სან-ტომე და პრინსიპის სახელმწიფოს კუნძულ პრინსიპის ყველაზე უფრო მაღალი მთა. იგი მდებარეობს ზღვის დონიდან 948 მეტრ სიმაღლეზე. მთა იმყოფება კუნძულის სამხრეთით და წარმოადგენს ჩამქრალ ვულკანს. მთა ვულკანი რიფტული ზონა კამერუნის ხაზის ნაწილია. შედის პრინსიპის პროვინციის პაგუის ოლქში.

მთა ჩამქრალი ვულკანია, რომელიც აქტიური იყო 15,7 მილიონი წლის წინ. თავიდან ლავის უმრავლესობა ზედაპირზე გადმოსვლის შემდეგ გადაიქცა ბაზალტად, მაგრამ შემდეგ მის წიაღში ფონოლიტი შეიჭრა. ბაზალტმა ძლიერი ეროზია განიცადა და დატოვა ფონოლიტების შთამბეჭდავი ბორცვები, რომლებიც ტროპიკულ ტყეებშიც თითქმის ვერტიკალურად არიან ამოშვერილები.
თომას ვილიამ ბენეტი

თომას ვილიამ ბენეტი (დ. 7 აპრილი, 1947 — გ. 11 თებერვალი, 1969) — ამერიკის შეერთებული შტატების არმიის ექიმი და რიგით მეორე სამხედრო, რომელიც არ დაემორჩილა ბრძანებას (საკუთარი იდეური თვალსაზრისით ან რელიგიური მოტივით) და მიიღო ღირსების ორდენი (პირველი იყო დეზმონდ დოსი, მეორე მსოფლიო ომში მონაწილე ექიმი). ბენეტი ბრძოლისას დაიღუპა და სიკვდილის შემდგომ მიიღო ღირსების ორდენი.

ბიოგრაფია
თომას ბენეტი დაიბადა მორგანთაუნში (დასავლეთ ვირჯინია). თომას ბენეტი იყო მეგობრული და ღრმად მორწმუნე ადამიანი.

გულითადი პატრიოტი, რომელიც წინააღდმეგი იყო მკვლელობისა, მაინც ჩაეწერა მოხალისედ არმიაში, როგორც (ადამიანი, რომელიც იდეური თვალსაზრისით ან რელიგიური მოტივით წინააღმდეგია სამხედრო სამსახურის), რომლესაც სხვანაირად სურდა არმიის დახმარება.ის გაიწვრთვნა, როგორც საველე ექიმი.

1969 წლის პირველ იანვარს კაპრალი თომას ბენეტი სამხრეთ ვიეტნამში ჩავიდა. ის ჩაირიცხა ბრავო ასეულში, (პირველი ბატალიონი, მე–14 ქვეითი პოლკი) ვიეტნამის ცენტრალურ მთიანეთში. ბენეტის დანაყოფმა წამოიწყო დაძაბული პატრულების სერია მთიან რელიეფზე. 1969 წლის 9 თებერვალს, დანაყოფი ძლიერი ცეცხლის ქვეშ მოყვა და კაპრალმა ბენეტმა დიდი რისკის ფასად გამოიყვანა ხუთი თანამებრძოლი. იმ საღამოს, ოცეულის სერჟანტმა ბენეტი ვერცხლის ვარსკვლავზე წარადგინა.

მომდევნო დღეებში, კაპრალი ბენეტი დაჭრილი თანამებრძოლების გამოსაყვანად ისევ საფრთხეში იგდებდა თავს. 11 თებერვალს, ბენეტი დაშავებული მეგობრის გამოყვანისას სნაიპერის ტყვიამ იმსხვერპლა. 1970 წლის 7 აპრილს, კაპრალი თომას ბენეის დედას და მამინაცვალს, ამერიკის პრეზიდენტმა რიჩარდ ნიქსონმა პირადად გადასცა ღირსების ორდენი.

დასავლეთ ვირჯინიის უნივერსიტეტის საერთო საცხოვრებლის კოშკი თომას ბენეტის სახელს ატარებს.

ასევე, ფორტ ჰუდში (ტეხასი) არსებული საავადმყოფო თომას ბენეტის სახელობისაა.

ღირსების ორდენი
წოდება და ორგანიზაცია : კაპრალი, ამერიკის შეერთებული შტატების არმია, მეორე ოცეული, ასეული , პირველი ბატალიონი, მე–14 ქვეითი პოლკი.

ადგილი და დრო : ჩუ პას რეგიონი, პლეიკუს პროვინცია, ვიეტნამის რესპუბლიკა, 1969 წლის 9–11 თებერვალი.

შევიდა სამსახურში: ფეირმონთი, დასავლეთ ვირჯინია.

დაბადების ადგილი და თარიღი : მორგანთაუნი, დასავლეთ ვირჯინია. 1947 წლის 7 აპრილი.

თომას ვილიამ ბენეტის დაჯილდოვების ცერემონიისას წარმოთქმული სიტყვა:
რქიანი გუანი

რქიანი გუანი — დიდი, დაახლოებით 85 სმ სიგრძის ინდაურის მსგავსი ფრინველი. ტანის ზედა ნაწილზე დაფარულია პრიალა შავი ბუმბულით, აქვს წითელი ფეხები და თავლის თეთრი ირისი, ყვითელი ნისკარტი და წითელი რქა თავზე. გულმკერდი და მუცლის ზედა ნაწილი თეთრია, აქვს გრძელი, შავბუმბულიანი კუდი, რომელსაც დასაწყისში თეთრი ზოლი აქვს. ორივე სქესი მსგავსია. ზრდასრულობამდე რქა პატარა აქვთ, კუდი და ბუმბულები კი ყავისფერი.

რქიანი გუანი -ის გვარის ერთადერთი წარმომადგენელია და ბინადრობს სამხრეთ-აღმოსავლეთ მექსიკისა (ჩიაპასის ჩტატი) და გვატემალის ტენიან, მთის ტყეებში. აღმოჩენილია ზღვის დონიდან 3 350 მეტრზე მაღლაც. იკვებება ძირითადად ხილით, მწვანე ფოთლებითა და უხერხემლოებით. დედალი როგორც წესი, ორ კვერცხს დებს.

რქიანი გუანი არ არის ნამდვილი გუანი, თუმცა ამ ფრინველს წააგავს ზოგადი მოყვანილობითა და ფერით, რქით კი ის უფრო ჩაფხუტიან კრაქსს წააგავს. სხვათა შორის, ეს სახეობა ერთადერთი გადარჩენილი წარმომადგენელია კრაქსისებრთა უძველესი ხაზისა, რომელიც ოჯახის სხვა ყველა წევრისგან დამოუკიდებლად ჩამოყალიბდა მინუმუმ 20, შესაძლოა 40 მილიონი წლის განმავლობაშიც.

მიუხედავად იმისა, რომ არანაირი ახლო ნათესაობრივი კავშირი არ აქვს ამჟამად არსებულ კრაქსისებრებთან, მისი ყველაზე შორეული ნათესავი მაინც ნამდვილი გუანი ჩანს. იმის გათვალისწინებით, რომ კრაქსისებრებთა შორის ბაზალური კავშირი ბოლომდე გარკვეული არაა, რქიან გუანს ხშირად ათავსებენ განსხვავებულ ქვეოჯახში, რომელსაც ეწოდება.

იქიდან გამომდინარე, რომ ამჟამად აქტიურად მიმდინარეობს მისი საცხოვრებელი ტერიტორიების განადგურება, არის საკმაოდ პატარა პოპულაცია და ხშირად ხდება მასზე ნადირობა — რქიანი გუანი შეტანილია ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის საფრთხეში მყოფი სახეობების წითელ სიაში.
აბიდე სულთანი

აბიდე სულთანი (; დ. 1618 — გ. 1648) — ოსმალეთიის იმპერიის სულთნის აჰმედ -ისა და მისი ხარჭის ფატმა ხათუნის ქალიშვილი.

ბიოგრაფია
აბიდე სულთანი დაიბადა 1618 წელს სტამბოლში, მამამისის სულთან აჰმედის გარდაცვალებიდან რამდენიმე თვის შემდეგ. დედამისი ფატმა ხათუნი იყო, რომელმაც სულთანს ორი შეჰზადე: ჯიჰანგირი და ჰასანი გაუჩინა. ისინი აბიდეს დაბადებამდე გარდაიცვალნენ. 1642 წელს აბიდე მიათხოვეს მუსა-ფაშას, რომელიც 5 წლის შემდეგ გარდაიცვალა. ამის შემდეგ აბიდე აღარ გათხოვილა. აბიდე სულთანი გარდაიცვალა 1648 წელს, სტამბოლში.
კამერუნის ხაზი

კამერუნის ხაზი — გეოლოგიური ნასხლეტი ან რიფტული ზონა, რომელიც გადაჭიმულია აღმოსავლეთ ნიგერიის და დასავლეთი კამერუნის საზღვრის გასწვრივ, ჩრდილო-აღმოსავლეთში გვინეის ყურის სანაპიროზე მდებარე კამერუნის მთიდან ჩადის ტბის მიმართულებით. მასზე განლაგებულია მბერეს რიფტული ხეობა. ხაზი წარმოადგენს მთის ქედების და ვულკანების წყებას, ცნობილი როგორც კამერუნის ქედი ანუ კამერუნის მთიანეთი. ის ჩამოყალიბდა დაახლოებით 80 მილიონი წლის წინ, აფრიკის ტექტონიკური ფილაქანის საათის ისრის საწინააღმდეგოდ მოძრაობისას. რიფტის საშუალებით გაიხსნა მაგმის არხები, რამაც გამოიწვია ვულკანების ჩამოყალიბება. ხაზის გასწვრივ არსებული 9 ვულკანი ითვლება აქტიურად: უკანასკნელი ამოფრქვევა მოხდა 2000 წელს კამერუნის მთაზე. კამერუნის ხაზის წყების სხვა მთებია: ბამბოუტუსის მთა, ეტინდეს მთა, მანენგუბის მთა. ნიოსის ტბა — კრატერული ტბაა, რომელიც დაკავშირებულია კამერუნის ხაზის ვულკანიზმთან და მდებარეობს კამერუნის ჩრდილო-დასავლეთში. რიფტს აქვს გაგრძელება ატლანტის ოკეანეში და ქმნის კუნძულებს: ანობონს, პრინსიპის და სან-ტომეს. ამ კუნძულებს ზოგჯერ ასევე ეძახიან გვინეის ყურის კუნძულებს.

კამერუნის ხაზი იწყება ატლანტის ოკეანის იმ წერტილიდან, სადაც ერთმანეთს ემთხვევა სამი ტექტონიკური ფილაქანი და ავლაკოგენის კლასიკური მაგალითია.

გეოლოგების აზრი განსხვავდება საკითხში, თუ რომელი ვულკანური რეგიონები უნდა მოხვდეს კამერუნის ვულკანურ ხაზში. უდავოდ, ეს კუნძულების წყება და კონტინენტური ხაზია ოკუს მთიანეთში. ასაკობრივი მსგავსების და შემადგენლობის საფუძველზე მასში ზოგჯერ ასევე შეჰყავთ ნგაუნდერეს პლატო კამერუნში, ბიუს პლატო ნიგერიაში, მდინარე ბენუეს იოლის შესართავის ჩრდილოეთი და მდინარე ბენუეს დასავლეთით მდებარე ჯოსის პლატო.

კამერუნის ხაზი შუაზე ჰყოფს კუთხეს, სადაც აფრიკის სანაპიროს აქვს 90°-იანი კუთხე და სამხრეთისკენ მიმართულ კონგოს კრატონს გამოჰყოფს დასავლეთისკენ მიმართულ დასავლეთ აფრიკის ფილაქანისაგან. სანაპირო ზოლი დაახლოებით შეესაბამება ბრაზილიის ჩრდილო-აღმოსავლეთში მდებარე ბორბორემის პლატოს სანაპიროს, რომელმაც აფრიკის ამ ნაწილიდან გამოყოფა დაიწყო დაახლოებით 115 მილიონი წლის წინ.

სუდანიდან კამერუნის სანაპიროებისაკენ მიმართული ცენტრალური აფრიკის გადაადგილების ზონა მდებარეობს კამერუნის ხაზის კონტინენტალური ნაწილის ქვეშ. სამხრეთ-დასავლეთიდან ის შემოსაზღვრულია ფუნბანის გადაადგილების ზონით, რომელიც ცარცულ პერიოდში აქტიური იყო სამხრეთი ატლანტის ოკეანის შექმნამდე და შექმნის დროსაც. დღეს გეოლოგები ფუნბანის გადაადგილების ზონის წარმოშობას აიგივებენ ბრაზილიაში მდებარე პერნამბუკუს ნასხლეტთან.
ჯოზეფ ლეფოინთი

ჯოზეფ გაი ლეფოინთ ჯუნიორი (დ. 2 ივლისი, 1948 — გ. 2 ივნისი, 1969) — ამერიკის შეერთებული შტატების არმიის ექიმი, რომელიც ვიეტნამის ომის დროს გამოჩენილი სიმამაცისთის სიკვდილის შემდეგ დააჯილდოეს ღირსების ორდენით.

ჯოზეფ ლეფოინთი, მეტსახელად „გაი“, დაიბადა და გაიზარდა დეიტონში (ოჰაიო). ნორთრიჯის საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ მან ენგელვუდში ფოსტალიონად დაიწყო მუშაობა. ლეფოინთს უყვარდა ბუნება და ლაშქრობა.

1968 წელს ლეფოინთი ჯარში გაიწვიეს და მან თავი  -ად გამოაცხადა (ადამიანი, რომელიც რელიგიური მოტივით ან პირადი იდეური თვალსაზრისით უარს ამბობს სამხედრო სამსახურზე). ფორტ სემ ჰოუსტონის სამხედრო-სამედიცინო საწვრთნელ ცენტრში  სწავლისას, ლეფოინთი სინდი ფეილორზე დაქორწინდა პირველ ბაპტისტურ ეკლესიაში (დეიტონი, ოჰაიო). 1968 წლის ნოემბერში, როდესაც ჯოზეფი სამხედრო ექიმი გახდა, გაგზავნეს ვიეტნამში. შემდეგი წლის 2 ივნისს ის მსახურობდა მეორე ესკადრონში (მე–17 საკავალერიო პოლკი, 101–ე დივიზია). სწორედ ამ დღეს მონაწილეობდა იგი 376-ე სიმაღლის პატრულზე (ქუან-ტინის პროვინცია). ლეფოინთის დანაყოფი ძლიერი ცეცხლის ქვეშ მოყვა და რამდენიმე მებრძოლი დაიჭრა. ჯოზეფი არ შეუშინდა მტრის ტყვიას და თავისი ორი თანამებრძოლისკენ გაიქცა, რომლებიც თავში იყვნენ დაჭრილნი. მიუხედავად იმისა, რომ ლეფოინთი ორჯერ დაიჭრა, ის მაინც აგრძელებდა დაშავებული მეგობრების დახმარებას იქამდე სანამ მტრის ყუმბარამ არ იმსხვერპლა სამივე სამხედრო. სწორედ ამ ქმედების გამო, 1972 წელს ჯოზეფ გაი ლეფოინთი დაჯილდოვდა ღირსების ორდენით სიკვდილის შემდეგ. მას დარჩა მეუღლე და შვილი, ჯოზეფ ლეფოინთი, რომელსაც არასდროს უნახავს მამა.

ღირსების ორდენი
ჯოზეფ ლეფოინთის დაჯილდოვების ცერემონიისას წარმოთქმული სიტყვა:

მოხსენიება
ფორტ-კემბელში (კენტუკი) არსებული სამედიცინო კომპლექსი, ფორტ ბენინგის (ჯორჯია) სამედიცინო შვეულფრენების სადგური და არმიის რეზერვის ცენტრი (რივერსაიდი, ოჰაიო) ჯოზეფ ლეფოინთის სახელს ატარებს. ასევე, ოჰაიოს 49-ე გზატკეცილის ნაწილს (მონტგომერის ოლქი) მიენიჭა „ჯოზეფ გაი ლეფოინთ უმცროსის მომერიალური გზატკეცილის“ სახელი. 2009 წლის 2 ივნისს, „ლეფოინთის სახელობის რეზერვის ცენტრში“ გამართულ ცერემონიაზე ჯოზეფის ქვრივსა და შვილს გადაეცათ ღირსების ორდენის დროშა.
ბეკმანის გადაჯგუფება

ბეკმანის გადაჯგუფება — ოქსიმების მჟავათა ამიდებად გარდაქმნის ქიმიური რეაქცია, რომელიც მიმდინარეობს მადეჰიდრატირებელი მჟავა ნივთიერებების (5, 25, 65 და სხვა) მოქმედებით:

ისტორია და გამოყენება
ბეკმანის გადაჯგუფებას ფართოდ იყენებენ კაპრონის წარმოებაში (ციკლოჰექსანონოქსიმის -კაპროლაქტამად გარდაქმნის რეაქცია). ეს გადაჯგუფება აღმოაჩინა გერმანელმა ქიმიკოსმა ერნესტ ოტო ბეკმანმა 1886 წელს, რომლის პატივსაცემადაც ბეკმანის გადაჯგუფება ეწოდა.
ბენზიდინი

ბენზიდინი, 4, 4'-დიამინოდიფენილი — ორგანული ნაერთი ქიმიური ფორმულით 12122.

თვისებები
ბენზიდინი უფერო, ბზინვარე კრისტალებია. ჰაერზე და სინათლის მოქმედებით იჟანგება, მუქდება. მისი დნობის ტემპერატურაა 122°, დუღილისა კი 400°. კარგად იხსნება სპირტში, ეთერში. ღებულობენ ჰიდრაზობენზოლის იზომერაციით.
გამოყენება
ბენზიდინი მნიშვნელოვანი ნახევარპროდუქტია აზოსაღებრების წარმოებაში, იყენებნ აგრეთვე ანალიზურ ქიმიაში სხვადასხვა კატიონისა და ანიონის თვისობრივი და რაოდენობრივი განსაზღვრისთვის (ისინი ჟანგავენ ბენზიდინის შეფერილ ნაერთებად, ძლიერმჟავა გარემოში ყვითლად და ნეიტრალურში — ლურჯად). ბენზოდინი კანცეროგენული ნივთიერებაა, ჰაერში მისი დასაშვები ზღვრული კონცენტრაციაა 1 მგ/მ³.
რუზიზი

რუზიზი  — მდინარე ცენტრალურ აფრიკაში.

მდინარე მიედინება კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის, ბურუნდის და რუანდის ტერიტორიებზე.

მისი სიგრძე შეადგენს 117 კმ-ს. მდინარე სათავეს იღებს კივუს ტბაზე, 1500 მეტრ სიმაღლეზე, მიედინება სამხრეთის მიმართულებით და ჩაედინება ტანგანიიკის ტბაში. მდინარე რუზიზი წარმოადგენს ბუნებრივ საზღვარს რუანდასა და კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის. კივუს ტბიდან მდინარე რუზიზის გამოსასვლელში 1958 წელს აშენდა ჰიდროელექტროსადგური.
კონსტიტუციური კრიზისი გამბიაში (2016-2017)

კონსტიტუციური კრიზისი გამბიაში — პოლიტიკური კრიზისი გამბიაში, რომელიც გამოიწვია პრეზიდენტ იაჰია ჯამეს უარმა პრეზიდენტის უფლებამოსილების გასვლის შემდეგ გადადგომაზე და ადამა ბაროუსათვის თანამდებობის გადაცემაზე.

მოქმედი პრეზიდენტი იაჰია ჯამე ქვეყანას სათავეში უდგას 1994 წლიდან. 2016 წლის 1 დეკემბერს გამართული საპრეზიდენტო არჩევნები მან თავდაპირველად ცნო, მაგრამ 8 დღის შემდეგ უარი განაცხადა ეღიარებინა არჩევნების შედეგები. პრეზიდენტმა ჯამემ მიმართა ქვეყნის უზენაეს სასამართლოს გაეუქმებინა არჩევნების შედეგები. დედაქალაქში და ქალაქ სერეკუნდაში შეიყვანა სამხედრო ძალები. საერთაშორისო საზოგადოებამ ძალზედ ნეგატიურად შეაფასა იაჰია ჯამეს ქმედებები. -მა ქვეყანაში გააგზავნა დელეგაცია, რათა დარწმუნებულიყვნენ, რომ პრეზიდენტი ჯამე გადადგებოდა თანამდებობიდან არჩევნების შედეგების აღიარების საფუძველზე.

მოვლენების განვითარება
არჩევნებიდან მერვე დღეს 2016 წლის 9 დეკემბერს გამბიის ტელევიზიამ გამოაცხადა, რომ პრეზიდენტმა ჯამემ ქვეყანაში გამოაცხადა საგანგებო მდგომარეობა და აღნიშნა, რომ არ ცნობს საპრეზიდენტო არჩევნების შედეგებს და არჩევნები უნდა ჩაატაროს „დამოუკიდებელმა საარჩევნო კომისიამ“.

10 დეკემბერს დედაქალაქის ცენტრში გამოჩნდნენ სამხედროები და დადგეს საკონტროლო-გამშვები პუნქტები. მსგავსი ბლოკ-პოსტები გამოჩნდა ქვეყნის სიდიდით მეორე ქალაქ სერეკუნდაში. -ის და ლიბერიის პრეზიდენტის ელენ ჯონსონ-სირლიფის მცდელობა მოეგვარებინათ პრობლემა, წარუმატებლად დასრულდა — მათი თვითმფრინავი არ შეუშვეს ქვეყნის საჰაერო სივრცეში.

2017 წლის 1 და 2 იანვარს პრეზიდენტმა ჯამემ დახურა სამი რადიოსადგური. 3 იანვარს ქვეყანა დატოვა ცენტრალური საარჩევნო კომისიის თავმჯდომარემ.

17 იანვარს, პრეზიდენტის უფლებამოსილების გასვლამდე ერთი დღით ადრე, იაჰია ჯამემ ქვეყანაში გამოაცხადა საგანგებო მდგომარეობა და ტელევიზიით განაცხადა, რომ დეკემბრის არჩევნების პერიოდში დაფიქსირდა უცხო ქვეყნების აქტიური ჩარევა.

ოპოზიციურმა პარტიებმა ჯამე დაადანაშაულეს საგანგებო მდგომარეობის გამოცხადებით ხელისუფლების შენარჩუნების მცდელობაში.

საგანგებო მდგომარეობის გამოცხადებისთნავე სენეგალის არმია განლაგდა გამბიის საზღვარზე და ემზადებოდა სამხედრო ჩარევისათვის თუკი გაეროს უშიშროების საბჭო დაამტკიცებდა სამხედრო ჩარევის საკითხს. არმიას ჰაერიდან დახმარებას დაპირდა ნიგერიის საჰაერო ძალები.

პოლიტიკური კრიზისის დროს გადადგა გამბიის ვიცე-პრეზიდენტი და მინისტრთა კაბინეტის რვა წევრი.

19 იანვარს სენეგალის არმიამ გადალახა საზღვარი და შეიჭრა გამბიაში. ჯარების შესვლა მოხდა გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციის საფუძველზე, რომელიც მიიღეს ერთხმად.

21 იანვრის ღამით გამბიის პრეზიდენტმა იაჰია ჯამემ სახელმწიფო ტელევიზიის ეთერით განაცხადა, რომ გადადგა პრეზიდენტის თანამდებობიდან, შემდეგ კი დატოვა ქვეყანა და გადავიდა გვინეაში, ხოლო გვინეიდან ეკვატორულ გვინეაში.
გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 2337

გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 2337 მიიღეს 2017 წლის 19 იანვარს. უშიშროების საბჭომ განიხილა -ის შეჭრის საკითხი გამბიაში და მოუწოდა პრეზიდენტ იაჰია ჯამეს მშვიდობიანად გადაეცა ხელისუფლება არჩეული პრეზიდენტის ადამა ბაროუსათვის. ასევე მხარს უჭერდა აფრიკის კავშირისა და -ის გადაწყვეტილებას ადამა ბაროუს პრეზიდენტად ცნობის შესახებ.

რეზოლუცია მიიღეს ერთხმად.
დომენი (ოლქი)

დომენი ( — საკუთრება) — შუა საუკუნეებში მეფის ან რომელიმე ფეოდალის სამფლობელოს ნაწილი, რომელზეც ისინი აწარმოებდნენ საკუთარ სასაქონლო მეურნეობას.

როგორც წესი, დომენი მოიცავდა სხვადასხვა დასახლებული პუნქტებს, საფორტიფიკაციო ნაგებობებს, სახნავ-სათეს მიწებს, საძოვრებს და ტყეებს. გამონაკლისი არ იყო სამფლობელოს ტერიტორიული დაქსაქსულობის შემთხვევები, როდესაც დომენის ცალკეული რაიონები იმყოფებოდნენ ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონებში. საკუთარ დომენებს ფლობდნენ ჰერცოგები, გრაფები, ბარონები და სხვა ფეოდალები. მეფის დომენი ქვეყანაში შეიძლება არც კი ყოფილიყო ყველაზე დიდი ფეოდალური სამფლობელო.

დომინია
დომინია — მიწის მნიშვნელოვანი ტერიტორია თავის ქალაქებით და სოფლებით, რომელიც ეკუთვნოდათ დიდ ფეოდალებს, ეკლესიას ან სახელმწიფოს. მსხვილ მაგნატურ დომინიის (მამულის) შემადგენლობაში შედიოდა ფოლვარკების მთელი სისტემა, რამდენიმე ფოლვარკი, ან საგრაფო. დომინიის მეურნეობის მართვა, თუ მესაკუთრე მას თვითონ არ აწარმოებდა და იჯარით იძლეოდა, იმყოფებოდა ნდობით აღჭურვილი მმართველი პირების ხელში (გუბერნატორები ან ეკონომები).
კლემენტ ეტლი

კლემენტ ეტლი (; დ. 3 იანვარი, 1883, პატნი, ინგლისი, გაერთიანებული სამეფო— გ. 8 ოქტომბერი, 1967) — ბრიტანელი პოლიტიკოსი, რომელსაც გაერთიანებული სამეფოს პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა 1945–1951 წლებში ეკავა და ლეიბორისტული პარტიის ლიდერი იყო 1935–1955 წლებში. ეტლი პირველი ადამიანი იყო, რომელსაც ეკავა პრემიერ-მინისტრის მოადგილის თანამდებობა, უინსტონ ჩერჩილის დროს. კლემენტი ლიდერობდა ლეიბორისტებს 1945 და 1950 წლების არჩევნებში გამარჯვების დროს. იგი პირველი ლეიბორისტი პრემიერ-მინისტრი იყო, რომელსაც ეს თანამდებობა სრული ხუთი წლის ვადით ეკავა. აგრეთვე, კლემენტი ისტორიაში ყველაზე დიდი ხნის, 20 წლის, განმავლობაში მეთაურობდა ლეიბორისტებს.

პირველად პარლამენტში 1922 წელს აირჩიეს, ლაიმჰაუსიდან. 1931 წელს გახდა ლეიბორისტული პარტიის ლიდერის, რემსი მაკდონალდის მოადგილე. 1935 წელს დაიკავა პარტიის ლიდერის პოსტი. თავდაპირველად, ეტლი პაციფიზმის მომხრე იყო, მაგრამ 1938 წელს ის მწვავედ აკრიტიკებდა ნევილ ჩემბერლენის მცდელობებს ადოლფ ჰიტლერის შესაჩერებლად. 1942 წელს პრემიერ-მინისტრმა უინსტონ ჩერჩილმა კლემენტ ეტლი დანიშნა თავის მოადგილედ. ჩერჩილის მოადგილეობის პერიოდში კლემენტი უფრო მეტად პარლამენტის ორგანიზაციულ მუშაობასთან დაკავშირებულ საკითხებზე მუშაობდა. 1945 წლის მაისში ფაშიზმზე გამარჯვების შემდეგ, კოალიციური მთავრობა დაიშალა. ორი თვის შემდეგ ლეიბორისტულმა პარტიამ სენსაციურად დიდი უპირატესობით გაიმარჯვა საპარლამენტო არჩევებში და კლემენტ ეტლი პრემიერ-მინისტრი გახდა.

კლემენტ ეტლი ხელმძღვანელობდა მთავრობას მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდში. მისი მმართველობის პერიოდში გატარდა ბევრი სოციალური რეფორმა, ცხოვრების დონის გაუმჯობესების მიზნით. აგრეთვე, შეიქმნა ჯანდაცვის ეროვნული სამსახური. ინდოეთმა, პაკისტანმა, მიანმამ და შრი-ლანკამ დამოუკიდებლობა მოიპოვეს. კლემენტმა ხელი შეუწყო ნატოს შექმნას, რათა ევროპულ ქვეყნებს ებრძოლათ სოციალისტური ბანაკის წინააღმდეგ. კლემენტ ეტლიმ მნიშვნელოვანი როლი შეიტანა ისრაელ-არაბეთის 1947–1949 წლების ომში. 1950 წლის არჩევნებში გამარჯვების შემდეგ, კლემენტმა გაგზავნა ბრიტანეთის სამხედრო ძალები კორეის ომში საბრძოლველად. 1951 წლის არჩევნებში ლეიბორისტებმა მარცხი განიცადეს. გაიმარჯვა კონსერვატიულმა პარტიამ და პრემიერ-მინისტრი კვლავ უინსტონ ჩერჩილი გახდა. ამის შემდეგ, კლემენტ ეტლი რჩებოდა ლეიბორისტთა ლიდერად, მაგრამ 1955 წლის არჩევნებში დამარცხების შემდგომ, ეს თანამდებობაც დატოვა.

ეტლი გარდაიცვალა ძილში, პნევმონიით, 1967 წლის 8 ოქტომბერს, უესტმინსტერის საავადმყოფოში. მის დაკრძალვას ორი ათასი ადამიანი ესწრებოდა, მათ შორის კენტის ჰერცოგი, დედოფლის ოფიციალური წარმომადგენელი. მისი სხეული დაწვეს და შემდეგ ფერფლი უესტმინსტერის სააბატოში დაასაფლავეს.
ლაგოა-დუ-ორუ

ლაგოა-დუ-ორუ — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, პერნამბუკუს შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 653 მეტრზე. მიეკუთვნება პერნამბუკუს აგრარულ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ გარანიუნსის შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 12 132 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 61,04 კმ²-ზე. ფართობი 198 761 კმ²-ია.
ლაჟედუ (პერნამბუკუ)

ლაჟედუ — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, პერნამბუკუს შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 661 მეტრზე. მიეკუთვნება პერნამბუკუს აგრარულ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ გარანიუნსის შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 36 628 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 193,7 კმ²-ზე. ფართობი 189 კმ²-ია.
პალმეირინა

პალმეირინა — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, პერნამბუკუს შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 531 მეტრზე. მიეკუთვნება პერნამბუკუს აგრარულ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ გარანიუნსის შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 8 189 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 48,51 კმ²-ზე. ფართობი 168 797 კმ²-ია.
პარანატამა

პარანატამა — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, პერნამბუკუს შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 879 მეტრზე. მიეკუთვნება პერნამბუკუს აგრარულ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ გარანიუნსის შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 11 001 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 47,65 კმ²-ზე. ფართობი 230 888 კმ²-ია.
სალოა

სალოა — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, პერნამბუკუს შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 745 მეტრზე. მიეკუთვნება პერნამბუკუს აგრარულ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ გარანიუნსის შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 15 309 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 60,73 კმ²-ზე. ფართობი 252 080 კმ²-ია.
სან-ჟუანი (პერნამბუკუ)

სან-ჟუანი — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, პერნამბუკუს შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 716 მეტრზე. მიეკუთვნება პერნამბუკუს აგრარულ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ გარანიუნსის შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 21 312 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 82,5 კმ²-ზე. ფართობი 258 334 კმ²-ია.
ტერეზინია

ტერეზინია — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, პერნამბუკუს შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 736 მეტრზე. მიეკუთვნება პერნამბუკუს აგრარულ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ გარანიუნსის შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 6 737 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 44,48 კმ²-ზე. ფართობი 151 450 კმ²-ია.
ნატახტრის აეროდრომი

ნატახტრის აეროდრომი, ხშირად ნატახტრის აეროპორტი — ადგილობრივი მნიშვნელობის აეროპორტი საქართველოში, მცხეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ნატახტარში. ასაფრენ-დასაფრენი ზოლის სიგრძე 948 მეტრს შეადგენს, სიგანე — 18 მ-ს. აეროდრომი თბილისიდან — 32 კმ-ის, მცხეთიდან — 13 კმ-ის, ხოლო გორიდან 62 კმ-ის მოშორებით მდებარეობს.

აეროდრომი 30-50 მგზავრიან თვითმფრინავებს ემსახურება. ნატახტრის აეროდრომიდან სრულდება ფრენები ბათუმის, ქუთაისის, მესტიისა და ამბროლაურის მიმართულებით.
ინტერვენცია გამბიაში

ინტერვენცია გამბიაში კოდური სახელწოდება „დემოკრატიის აღდგენის ოპერაცია“ — სამხედრო კონფლიქტი დასავლეთ აფრიკის რამდენიმე ქვეყანასა და გამბიას შორის, რომელიც გამოიწვია გამბიის პრეზიდენტ იაჰია ჯამეს უარმა 2016 წლის 1 დეკემბრის არჩევნების შედეგების ცნობასთან დაკავშირებით, რომელშიც გამარჯვებას მიაღწია ოპოზიციის წარმომადგენელმა ადამა ბაროუმ.

მონაწილე ძალები
-ის მხრიდან ინტერვენციაში მონაწილეობდა სენეგალის, განისა და ნიგერიის შეიარაღებული ძალები. ნიგერიამ ასევე გამოიყენა თვითმფრინავები და გემები. ზოგიერთი მონაცემებით ინტერვენციაში მონაწილეობდა მალისა და ტოგოს ძალებიც. გამბიის არმია არ აპირებდა ჩარევას პოლიტიკურ კამათში. ამის შესახებ განაცხადა გამბიის შეიარაღებული ძალების შტაბის უფროსმა გენერალმა უსმან ბაჯიმ. მაგრამ ზოგიერთი გასამხედროებული დაჯგუფება მაინც რჩებოდა იაჰია ჯამეს ერთგული. სენეგალელი აჯანყებული სეპარატისტები კაზამანსის დემოკრატიული ძალების მოძრაობა შეუერთდა პრო-პრეზიდენტურ ძალებს და მოაწყვეს შეიარაღებული შეტაკებები სენეგალის საზღვარზე.

მოვლენების განვითარება
დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკურმა თანამეგობრობამ მიიღო გადაწყვეტილება 2017 წლის 19 იანვარს ჩარეულიყო გამბიის კონსტიტუციურ კრიზისში. სამხედრო ოპერაციის დაწყება განაპირობა პრეზიდენტ იაჰია ჯამეს უარმა გადადგომაზე საპრეზიდენტო არჩევნებში დამარცხების მიუხედავად.

2017 წლის 19 იანვარს სენეგალის არმია შევიდა გამბიის ტერიტორიაზე, რათა უზრუნველეყო კანონიერად არჩეული პრეზიდენტის ადამა ბაროუს ხელისუფლებაში მოსვლა ქვეყნის კონსტიტუციის დაცვით. ამავე დღეს ბოტსვანის პრეზიდენტმა იან კჰამამ განაცხადა, რომ მისი ქვეყანა უკვე აღარ განიხილავდა იაჰია ჯამეს გამბიის მეთაურად.

19 იანვარს გაეროს უშიშროების საბჭომ მიიღო რეზოლუცია, რომელიც მოუწოდებდა მხარეებს პატივი სცენ გამბიელი ხალხის ნებას და არჩევნების შედეგს, რომლის მიხედვითაც არჩეული პრეზიდენტია ადამა ბაროუ. თუმცა რუსეთისა და ეგვიპტის დაჟინებული მოთხოვნით რეზოლუცია არ იყო სავალდებულო. აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის პრეს-სპიკერის განცხადებით ინტერვენციამ უნდა „დაარეგულიროს დაძაბული სიტუაცია გამბიაში“.

გამბია საზღვაო ბლოკადაში მოაქცია ნიგერიის ფლოტმა. პირველი სახმელეთო შეტაკებები სენეგალის არმიასა და კაზამანსის დემოკრატიული ძალების მოძრაობას შორის გაიმართა გამბიის სამხრეთით სენეგალის საზღვარზე მდებარე პრეზიდენტ იაჰია ჯამეს მშობლიურ სოფელ კანილაიში. ნიგერიის სამხედრო-საჰაერო ძალებმა დაბომბეს პრეზიდენტის მომხრე დაჯგუფებების პოზიციები.

ამის შემდეგ სენეგალმა დროებით შეაჩერა სამხედრო შეტევა და პრეზიდენტ ჯამეს საშუალება მისცა გადამდგარიყო 20 იანვრის შუადღემდე. თუმცა ამავე დროს ნიგერიის საჰაერო ძალების თვითმფრინავები კვლავ დაფრინავდნენ გამბიის საზღვრის გარშემო.

21 იანვრის ღამით გამბიის პრეზიდენტმა იაჰია ჯამემ სახელმწიფო ტელევიზიის ეთერით განაცხადა, რომ გადადგა პრეზიდენტის თანამდებობიდან, შემდეგ კი დატოვა ქვეყანა და გადავიდა გვინეის დედაქალაქ კონაკრიში, ხოლო გვინეიდან ეკვატორულ გვინეაში.