iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სხალთა

სხალთა — მდინარე საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ხულოს მუნიციპალიტეტში, აჭარისწყლის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2220 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 29 კმ, აუზის ფართობი 223 კმ², წყლის საშუალო წლიური ხარჯი 7,54 მ³/წმ. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზაფხულსა და ზამთარში.
ახალშენი (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

ახალშენი (ყოფილი ძაღლამერე - გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში, ხიხაძირის თემში. მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე სხალთის (მდინარე აჭარისწყლის შენაკადი) სათავეში. ზღვის დონიდან 1500 მ. ხულოდან დაშორებულია 45 კმ-ით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 95 ადამიანი.
ბეღლეთი (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

ბეღლეთი — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ხულოს მუნიციპალიტეტში, დიოკნისის თემში, მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 1120 მ. ხულოდან დაშორებულია 13 კმ-ით. სოფელში დგას ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლი ბეღლეთის ჯამე.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 578 ადამიანი.
ბოყვა

ბოყვა — სოფელი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონის მუნიციპალიტეტში, კვაშხიეთის თემში. მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე ხეორის (რიონის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 1060 მეტრზე, ქალაქ ონიდან დაშორებულია 13 კილომეტრით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.

გალერეა
განახლება (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

განახლება (ყოფილი ყადიოღლები - გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ხულოს მუნიციპალიტეტში, დეკანაშვილების თემში. მდებარეობს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 720 მ. ხულოდან დაშორებულია 2 კმ-ით. სოფელში დაიბადა ენვერ ბოლქვაძე.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 404 ადამიანი.
გელაური

გელაური — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ხულოს მუნიციპალიტეტში, საციხურის თემში. მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ნაფლატისწყლის (მდინარე ღორჯომისწყლის შენაკადი) მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1520 მ. ხულოდან დაშორებულია 10 კმ-ით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 108 ადამიანი.
გელაძეები (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

გელაძეები — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ხულოს მუნიციპალიტეტში, დიოკნისის თემში. მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1210 მ. ხულოდან დაშორებულია 8 კმ-ით, ბეღლეთიდან 1 კმ-ით. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეთამბაქოეობა და მეცხოველეობა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 328 ადამიანი.
სიონის წყალსაცავი

სიონის წყალსაცავი — წყალსაცავი აღმოსავლეთ საქართველოში, თიანეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარე ივრის შუა წელში. გაშენებულია დაბა სიონსა და სოფელ ლელოვანს შორის. უკავია სიონის ქვაბულის ფსკერი. წყალშემკრები აუზის ფართობი 587 კმ², სარკის ფართობი 12,8 კმ². წყლის საერთო მოცულობა 325,4 მლნ. მ³. სასარგებლო მოცულობა 290 მლნ. მ³.

სიონის წყალსაცავის საშუალო სიღრმეა 25,4 მ, მაქსიმალური სიღრმე — 67 მ. წყალსაცავი ხეობის ტიპისაა, ფსკერი დაფარულია თანამედროვე ალუვიონით. მარჯვენა ნაპირი ციცაბო და კლდოვანია, დაფარულია მძლავრი დელუვიური მასალით, აღინიშნება მეწყრული მოვლენები, მარცხენა ნაპირი დამრეცია. სანაპირო ფერდობების ზედა ნაწილი შემოსილია ფოთლოვანი ტყით, ქვედა კი მოკლებულია ხემცენარეულობას.

საზრდოობს ძირითადად მდინარე ივრის წყლით. განკუთვნილია მდინარე ივრის ჩამონადენის მრავალწლიური რეგულირებისათვის. იყენებენ სარწყავად. სიონის ჰიდროკვანძი მცირე ჰესების კასკადის მოქმედებასაც განაპირობებს. მაქსიმალური დონე ივლისის მეორე ნახევარშია, მინიმალური — მარტში.

წყლის ტემპერატურა მერყეობს 2,7 °-დან (თებერვალი) 21,7 °-მდე (აგვისტო). ნოემბრიდან აპრილამდე უმთავრესად ჰომოთერმიაა გაბატონებული, წყლის დანარჩენ დროს მყარდება პირდაპირი ტემპერატურული სტრატიფიკაცია. ყინულოვანი მოვლენები სუსტადაა გამოხატული. საექსპლუატაციოდ გადაეცა 1963 წელს. განვითარებულია თევზის რეწვა.

სიონის წყალსაცავს შეეწირა რამდენიმე სოფელი, ესენია: საყარაულო, ჯიგო, უკუღმართი, ჭიოტიანთ-კარი, კუპრიანთ-კარი და ჯიგაური.
ხუმარა (მთა)

ხუმარა — მთა საქართველოში, შიდა ქართლის მხარეში, კასპის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს თრიალეთის ქედზე, მდინარე კავთურის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2080 მ. აგებულია ეოცენური თაბაშირიანი თიხებითა და ქვიშაქვებით. გუმბათისებრია. კალთები, განსაკუთრებით სამხრეთი, დამრეცია. შემოსილია მეორეული სუბალპური მდელოს ბალახეულით.
ხუმარა (შემსრულებელი)

ხუმარა (ხუმარი) — ქართველი მოყვარული ან პროფესიონალი სახალხო შემსრულებელი, რომლის სატირულ-იუმორისტული ხასიათის რეპერტუარი მცირე ფორმის ჟანრებისაგან (ანეკდოტი, იგავი, ანდაზა, ზმა, მოსწორებული თქმა) შედგება.

ხუმარა ჰყავდათ სამეფო კარზეც. ცნობილია კახეთის მეფის ალექსანდრეს ხუმარა თარხანი, ერეკლე -ის ხუმარა ოთარა და სხვ.
ინერცია

ინერცია (< ლათ. — უმოქმედობა; ზოგჯერ ინერციულობა) — სხეულის თვისება - შეინარჩუნოს თავისი უძრაობის ან თანაბარი სწორხაზოვანი მოძრაობის მდგომარეობა, სანამ გარეშე ძალა არ არსებობს ან გაწონასწორებულია, ხოლო სხეულებზე ძალთა გაუწონასწორებელი სისტემის მოქმედების დროს – უძრაობის ან მოძრაობის მდგომარეობა შეიცვალონ თანდათანობით და არა მყისიერად. ამასთან, მოძრაობა მით უფრო ნელა შეიცვლება, რაც მეტი იქნება სხეულის ინერციულობა წინსვლითი მოძრაობისას სხეულის ინერციის ზომაა მისი მასა, ხოლო უძრავი ღერძის ირგვლივ ბრუნვის დროს – ინერციის მომენტი.

ტერმინ ინერციულობას იყენებენ აგრეთვე სხვადასხვა ხელსაწყოს დასახასიათებლად. ამ შემთხვევაში ინეციულობაში გულისხმობენ ხელსაწყოს მიერ აღსარიცხავი სიდიდის დაყოვნებით ჩვენებას.
ხარება (წალკის მუნიციპალიტეტი)

ხარება (2010 წლის 20 ნოემბრამდე — „ქვემო ხარაბა“) — სოფელი საქართველოში, წალკის მუნიციპალიტეტში (კოხტის თემში). მდებარეობს წალკის ქვაბულში, წალკის წყალსაცავის სამხრეთ-აღმოსავლეთით. ზღვის დონიდან 1460 მეტრზე, წალკიდან დაშორებულია 7 კილომეტრით. 2002 წლის აღწერის მიხედვით სოფელში ცხოვრობს 303 კაცი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 268 ადამიანი.

ისტორია
სოფელის სახელწოდება „ხარაბა-ენგიკოი“ დაფიქსირებულია 1898 წლის რუსეთის ერთვერსიან რუკაზე „-“ სახით.
გურძაული

გურძაული — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში (სხალთის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მდინარე სხალთის (მდინარე აჭარისწყლის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 800 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 18 კმ-ით. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა და მეთამბაქოეობა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 115 ადამიანი.
დანისპარაული

დანისპარაული — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში (რიყეთის ადმინისტრაციულ ერთეულში).

მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1520 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 22 კმ-ით, ბათუმიდან 110 კმ-ით.

სოფელი განლაგებულია ხულო–დანისპარაული–გოდერძი–მწვანე ტბა–ბეშუმის ტურისტულ მარშრუტზე. ფუნქციონირებს სათხილამურო სკოლა, რომელიც ქედლების სათხილამურო ცენტრის ბაზაზეა შექმნილი. აქვე გაკეთებულია 200 მეტრიანი საბაგირო გზა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 517 ადამიანი.
დეკანაშვილები (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

დეკანაშვილები — სოფელი საქართველოში, ხულოს მუნიციპალიტეტში, დეკანაშვილების ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: განახლება, გოდგაძეები, გუდასახო, დეკანაშვილები, დიაკონიძეები, დუაძეები, ელელიძეები, ზედა დეკანაშვილები, თხილაძირი, კურცხალი, ოქრუაშვილები, უჩხო, ქედლები, ძირკვაძეები).

მდებარეობს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1000 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 1 კმ-ით. სახელი ეწოდა დეკანაძეების საგვარეულოს მიხედვით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 660 ადამიანი.
დიაკონიძეები (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

დიაკონიძეები — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში (ადმინისტრაციული ერთეული დეკანაშვილები).

მდებარეობს მესხეთის ქედის სამხრეთ განტოტებაზე, საფილეთის მთის აღმოსავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 800 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 4 კმ-ით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 253 ადამიანი.
დიდაჭარა

დიდაჭარა — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში, ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: დიდაჭარა, ბოღაური, ირემაძეები).

მდებარეობს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1000 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 5 კმ-ით.
ისტორია და კულტურა
დიდაჭარა ზემო აჭარის უძველესი სოფელია. შუა საუკუნეებში გეოგრაფიული ტერმინი „დიდაჭარა“ „ქუეყანას“ აღნიშნავდა; ასეთი მნიშვნელობითაა ის დადასტურებული გიორგი მთაწმინდლის „ანდრია პირველწოდებულის მიმოსვლაში“ ( ს.): „...შევიდა ქუეყანასა ქართლისასა, რომელსა დიდ-აჭარა ეწოდების, და იწყო ქადაგებად სახარებისა“.

დიდაჭარის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია ძვ. წ. – სს. ბრინჯაოს კოლხური ცულების განძი. სოფელში დგას ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლი — დიდაჭარის ჯამე, რომელიც 1831-1832 წლებშია აშენებული.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 938 ადამიანი.
დიოკნისი

დიოკნისი — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში (ადმინისტრაციული ერთეული დიოკნისი).

მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარცხენა მხარეს, ბათუმი-ახალციხის საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 1180 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 10 კმ-ით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 292 ადამიანი.
დუაძეები (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

დუაძეები — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში (დეკანაშვილების ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1050 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 4 კმ-ით. სოფელს სახელი ეწოდა დუაძეების საგვარეულოს მიხედვით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 409 ადამიანი.
სიმფსონების ფილმი

„სიმფსონების ფილმი“ — 2007 წლის ამერიკული ანიმაციური ფილმი, რომელიც ეფუძნება ტელესერიალს „სიმფსონები“. მისი რეჟისორია დევიდ სილვერმანი.

ფილმის სიუჟეტის მიხედვით რას კერჯილი, აშშ-ს გარემოს დაცვის სააგენტოს უფროსი ცდილობს ქალაქ სპრინგფილდის განადგურებას მას შემდეგ, რაც ჰომერ სიმფსონი დაანაგვიანებს ადგილობრივ ტბას.
ალოზავრები

}
| ლათ =
ალოზავრი — ტეროპოდული დინოზავრების ქვერიგის წარმომადგენელი, რომელიც ცხოვრობდა 155–150 მილიონი წლის წინ, იურული პერიოდის ბოლოს. სახელი ალოზავრი ნიშნავს "განსხვავებულ ხვლიკს" და წარმოშობილია ძველი ბერძნულიდან /ალოს ("განსვავებული, სხვანაირი") და /ზავროს ("ხვლიკი"). პირველად ამ გვარის წარმომადგენლების შესწავლა განახორციელა ოთნილ ჩარლზ მარშმა 1877 წელს.
ხელმოსმულა

ხელმოსმულა — მდინარე დასავლეთ საქართველოში, ხარაგაულისა და ჭიათურის მუნიციპალიტეტებში, ძირულის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს იმერეთის მაღლობზე, ზღვის დონიდან 805 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 18,4 კმ, აუზის ფართობი 45,3 კმ². საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა ზამთარსა და ზაფხულში, წყალმოვარდნები — შემოდგომაზე.

საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 1,1 მ³/წმ.
ხალაწა

ხალაწა — მთა საქართველოსა და რუსეთის (ჩრდილოეთი ოსეთი) საზღვარზე, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მაღრან-დვალეთის კავკასიონის მთავარი ქედის თხემზე, მდინარე ხალაწის (არდონის სისტემა) სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3938 მ. აგებულია ქვედაცარცული მერგელ-კირქვიანი შუაშრეებიანი თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. კლდოვანია, ციცაბოკალთებიანი. დამახასიათებელია ალპური და გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტი.
ხალდეს მყინვარი

ხალდეს მყინვარი — ხეობის რთული ტიპის სამხრეთ-დასავლეთური ექსპოზიციის მყინვარი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ენგურის მარჯვენა შენაკადის — ხალდეჭალის სათავეში. სიგრძე 7,4 კმ, ფართობი 11,6 კმ². ფირნის ველი შემოფარგლულია კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის უმაღლესი მწვერვალებით (შხარა, აღმოსავლეთი ჯანღა, ჯანღა, შოთა რუსთაველის მწვერვალი და სხვა), რომელთა სიმაღლე ზღვის დონიდან 5000 მ-ს აღემატება.

ზემო ნაწილში ხალდეს მყინვარი წარმოდგენილია სამი ყინულვარდნილით, რომლებიც დიდი ნაპრალიანობით ხასიათდებიან. ყინულვარდნილთა შეერთება ხდება 2800 მეტრზე. ქვემოთ კი მყინვარის ენა იცვლის მიმართულებას სამხრეთ-დასავლეთისაკენ და ბოლოვდება 2545 მეტრის სიმაღლეზე. სამივე მყინვარის შეერთების ადგილას მყინვარი ფართოვდება და ვრცელ მოედანს აჩენს, რომლის ქვემოთ მყინვარი ერთ მძლავრ ნაკადად მოედინება. ხალდეს მყინვარის ენის ბოლო დაფარულია სქელი მორენული საფარით და მყინვარის ზედაპირს ინტენსიური დნობისაგან იცავს. მყინვარიდან გამოდის მდინარე ხალდეჭალა.
ჭიმღისმაღალი

ჭიმღისმაღალი — მთა საქართველოსა და რუსეთის (ინგუშეთი) საზღვარზე, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარეების არმხი-სნოსწყლისა და ასის წყალგამყოფ კიდეგანის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3851 მ. ჭიმღისმაღალი აგებულია ქვედაიურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. აქვს კლდოვანი ციცაბო კალთები. მთის კალთების ქვემო ნაწილში ალპური მდელოებია, ზემოთ — სუბნივალური და ნივალური ლანდშაფტი.
არხოტისთავისღელე

არხოტისთავისღელე, არხოტი, წელთაგზა — უღელტეხილი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთისა და ყაზბეგის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონზე, კიდეგანის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3287 მ. სნოს ხეობას აკავშირებს არხოტის ხეობასთან. სოფელ ჯუთიდან (ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი) გადადის საცალფეხო ბილიკი პირიქითა ხევსურეთის არხოტის თემში (სოფლები: ახიელი და ამღა).
ასა (მდინარე)

ასა (ჩეჩნ. -; ინგუშ. ) — მდინარე აღმოსავლეთ საქართველოსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში. მდინარე სუნჯის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს პირიქითა ხევსურეთში, კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. გაედინება საქართველოს დუშეთის მუნიციპალიტეტისა და რუსეთის ჩეჩნეთისა და ინგუშეთის ფარგლებში. სიგრძე 133 კმ, აუზის ფართობი 2060 კვ.კმ. ზემო დინებაში მთის მდინარეა, ქვემოთ ბარისა. მოვაკებულ ტერიტორიებზე მდინარის ხეობის სიგანე 60 მ-მდეა. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირეა ზამთარში.

მდინარე ასას სათავეში არხოტისწყალი ეწოდება.
ალდეჰიდი

ალდეჰიდი — ორგანული ნივთიერება, რომლის მოლეკულაში ნახშირწყალბადის რადიკალთან დაკავშირებულია - ფუნქციური ჯგუფი. მისი ზოგადი ფორმულაა - (იხ. სურათი). ალდეჰიდების ჰომოლოგიური რიგის პირველი წევრი (ფორმალდეჰიდი) მძაფრი სუნის მქონე აირია, მომდევნო (აცეტალდეჰიდი) კი–აქროლადი სითხე. სითხეა შემდგომი რამდენიმე წევრიც, ხოლო უმაღლესი ალდეჰიდები მყარი ნივთიერებებია და ყვავილების სუნი აქვთ.. ფორმალინისგან დამზადებული პრეპარატები გამოიყენება ზოგიერთი დაავადების სამკურნალოდ.

ძმრის ალდეჰიდი გამოიყენება სინთეზური ძმარმჟავას და ე.წ. «მშრალი სპირტის» წარმოებაში.

ქიმიური თვისებები
ალდეჰიდი ადვილად შედის მიერთების, პოლიმერიზაციის, ჩანაცვლებისა და კონდენსაციის რეაქციებში, რაც კარბონილის ჯგუფის ბმის პოლარიზაციით აიხსნება. ალდეჰიდს ფართოდ იყენებენ ფენოლალდეჰიდური ფისების წარმოებაში, პარფიუმერულ და კვების მრეწველობაში სურნელოვან ნივთიერებად (ვანილინი, ციტრალი და სხვ.) და პრაქტიკული მნიშვნელობის მქონე ზოგიერთი ნაერთის (ძმარმჟავას, ეთილაცეტატის, უროტროპინისა და სხვ.) სინთეზისთვის.
ჭითაალიში

ჭითაალიში — მთა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ეგრისის ქედის დასავლეთ ნაწილში, მდინარეების მაგანისა და თხეიშის (ენგურის მარცხენა შენაკადები) აუზების წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2762 მ. აგებულია ბაიოსური პორფირიტული წყებით. კალთებზე ძველმყინვარული ცირკები და კარებია. მწვერვალი მახვილია, კალთები — ციცაბო. დამახასიათებელია სუბალპური და ალპური ლანდშაფტები.
ჭითაგვალა

ჭითაგვალა — მთა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, წალენჯიხისა და ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტებში. მდებარეობს ეგრისის ქედზე, მდინარე ხობისწყლის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3226 მ. აგებულია ბაიოსური პორფირიტული წყებებით. მახვილი პირამიდის ფორმისაა, აქვს ციცაბო კლდოვანი კალთები. დამახასიათებელია სუბალპური და ალპური ლანდშაფტები.
ყურყუტას მთა

ყურყუტას მთა — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთისა და ახალგორის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ალევის ქედზე, მდინარე ცხრაძმულის (ქსნის მარცხენა შენაკადი) სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2681,4 მ. მისგან სამხრეთით ამავე სახელწოდების მეორე მთაა, რომლის სიმაღლეა 2575 მ. ორივე მთა აგებულია უმთავრესად ცარცული ნალექებით. მთების კალთები ზომიერად ციცაბოა და შემოსილია სუბალპური და ალპური ბალახეულით.
ყურყუმასწვერი

ყურყუმასწვერი — მთა საქართველოსა და რუსეთის (ჩეჩნეთი) საზღვარზე, კახეთის მხარეში, ახმეტის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს პირიქითი ქედზე, თებულოსა და უყერიჩოს უღელტეხილებს შორის. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3675 მ. აგებულია ლიასის თიხაფიქლებით. ყურყუმასწვერის ზედა ნაწილი კლდოვანია, შიშველი, ხოლო ქვედა შემოსილია ალპური მდელოებით.
ცხრაძმულა

ცხრაძმულა — მდინარე ახალგორის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ქსნის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს ალევის ქედის დასავლეთ კალთაზე, 2225 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 15 კმ, აუზის ფართობი 89 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულზეა, მდგრადი წყალმცირობა — ზამთარში, წყალმოვარდნები — შემოდგომაზე. ზაფხულში წყალმცირობა ირღვევა წყალმოვარდნებით.

საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 1,6 მ³/წმ.
ცხრაწყარო (ხარულის ქედი)

ცხრაწყარო — მთა საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის გორის მუნიციპალიტეტისა და მცხეთა-მთიანეთის მხარის ახალგორის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ხარულის ქედზე, მდინარე ლეხურის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2345 მ. აგებულია ცარცული ასაკის თიხაფიქლებით, ქვიშაქვებით და კირქვებით. სამხრეთ და დასავლეთ კალთები ციცაბოა, ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთი შედარებით დამრეცი. ცხრაწყარო შემოსილია სუბალპური ბალახეულით.
ცხრაწყარო (თრიალეთის ქედი)

ცხრაწყარო — მთა საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს თრიალეთის ქედის დასავლეთ ნაწილში, მდინარე ბაკურიანისწყლის (გუჯარეთისწყლის მარცხენა შენაკადი) სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2683 მ. აგებულია ზედაპლიოცენური ანდეზიტ-ბაზალტებითა და დაციტებით. მთის ჩრდილოეთი და დასავლეთი კალთები ფლატოვანია, სამხრეთი — დამრეცი. კალთები შემოსილია სუბალპური, ზედა — ალპური მდელოს ბალახეულით.
ხორხი (მდინარე)

ხორხი, ხორხულა — მდინარე დუშეთის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს გუდამაყრის ქედის სამხრეთ ნაწილში, მწვერვალ ლაღისმთის კალთაზე, ზღვის დონიდან 2000 მეტრ სიმაღლეზე. ერთვის ჟინვალის წყალსაცავს დაბა ჟინვალის ზემოთ (ჟინვალის წყალსაცავის შექმნამდე — მთიულეთის არაგვის მარცხენა შენაკადი). სიგრძე შეადგენს 16 კილომეტრს. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით.

ხორხის ხეობა აღმოსავლეთ საქართველოს მთისწინეთის ერთ-ერთი მიკრორეგიონია.
ტყე-ტბა

ტყე-ტბა, გულგულა — ისტორიული პუნქტი ჰერეთში. სასაზღვრო ორიენტირი კახეთსა (ქართლი) და ჰერეთს შორის. ლეონტი მროველის მეფეთა ცხოვრების მიხედვით ტყე-ტბა იგივე სოფელი გულგულაა. ახლანდელი სოფელი გულგულა (მდინარე თურდოს ქვემო დინებაში, თელავის მუნიციპალიტეტი) მდინარის სათავეებიდან გადმოსახლებულად ითვლება.

საისტორიო წყაროები
მოსაზრებები
სახელწოდება ხალხალაში მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე კითხულობს გულგულას.

გულგულას ადგილსამყოფელი უცნობი ყოფილა ჯერ კიდევ ლეონტი მროველის დროს, მით უმეტეს, მისი ადგილსამყოფელი დაზუსტებით არ სცოდნია ვახუშტისაც — ივ. ჯავახიშვილის კვლევით.

ივ. ჯავახიშვილი, გულგულას თელავთან არსებობის მოსაზრებას არ იზიარებდა და წერდა:

„ტყეტბა, როგორც საგეოგრაფო სახელი, უკვე ლეონტი მროველის დროსაღარ არსებობდა თურმე და იგი უხსნის თავის მკითხველს, რომ ამ ადგილს „აწ ჰქვიან გოლგოლა“, ახლა გულგულად გამოთქმის. ამ ადგილის (ტყეტბას) მდებარეობას დიდი მნიშვნელობა აქვს კახეთ-კუხეთ-ჰერეთის საზღვრების გამორკვევისათვის და სხვადასხვა მოსაზრებათა გამო ეჭვი გვებადება, ლეონტი მროველი ხომ არ სცთება, როდესაც ძველი ტყეტბა მერმინდელ გოლგოლად იცნა? გოლგოლას სამხრეთით მდებარეობდა თელავი“.

მოვსეს კალანკატვაცის ცნობა აჩვენებს, რომ ქართველთა ქვეყნის საზღვარი მდებარეობდა პუნქტ ხალხალამდე.

„ქართველთა საზღვრები მახლობლად ქალაქ ხალხალისა“. „მეორე რაზმი ჩააბარა ზორავარ ვარდანს, რათაა ქართველთა საზღვრებთან შებრძოლებოდა ჩორის მარზპანს, რომელიც წამოსული იყო ალვანთა ეკლესიების დასარბევად“..

ივ. ჯავახიშვილის რედაქტორობით 1923 წელს გამოცემულ საქართველოს ისტორიულ რუკაზე საქართველოსა და ალვანეთს შორის საზღვარზე მართლაც აღნიშნულია პუნქტი სახელწოდებით ხილხალა. პუნქტი ხილხალა საქართველოსა და ალბანეთს შორის საზღვარზე იდო. აღნიშნული პუნქტი შაქსა და კაბალას შორისაა. დღესდრეობით შემორჩენილია სოფელი სახელწოდებით ფილფილა.

მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე ალბანეთის დროინდელ საზრვარ ხილხილას უკავშირებს ქართლოსის დროინდელ ტყეტბა-გულგულას და მიაჩნია რომ გულგულა-გოლგოლა-ხალხალა-ფილფილა ეტიმოლოგიურად ერთი და იგივე ძირის მატარებელნი არიან.
სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუცია

„სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის კონსტიტუცია“ — საერთაშორისო სამართლით არაღიარებული „სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის“ კონსტიტუცია. სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუცია მსოფლიოში მეორეა, რომელიც არაღიარებულმა სახელმწიფომ მიიღო და დაამტკიცა. კონსტიტუცია მიღებულ იქნა 2001 წლის 8 აპრილს რეფერენდუმის გზით.

დღეისათვის მხოლოდ ოთხი სახელმწიფოს მიერ (რუსეთი, ნიკარაგუა, ვენესუელა და ნაურუ) დამოუკიდებლად აღიარებულ სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკაში 2001 წლის კონსტიტუციამდე მოქმედებდა 1993 წლის 2 ნოემბრის კონსტიტუცია. მიუხედავად იმისა, რომ სამხრეთ ოსეთმა დამოუკიდებლობა ცალმხრივად 1991 წელს გამოაცხადა, მას 1993 წლამდე არ გააჩნდა საკუთარი კონსტიტუცია და რეგულირება მხოლოდ ცალკეული სამართლებრივი აქტების საფუძველზე ხდებოდა.

შინაარსი
სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუცია შედგება 93 მუხლისაგან, რომლებიც განაწილებულია ცხრა თავში. გარდა ამისა, კონსტიტუციის ტექსტი მოიცავს გარდამავალ დებულებებსაც. ცხრა თავი თემატურად შემდეგნაირადაა განაწილებული:
თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციური სისტემის საფუძვლები;
თავი: ადამიანთა და მოქალაქეთა უფლებები, თავისუფლებები და სამოქალაქო ვალდებულებები;
თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტი;
თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის პარლამენტი;
თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის მთავრობა;
თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის სასამართლო;
თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის პროკურატურა;
თავი: ადგილობრივი ადმინისტრაცია და თვითმმართველობა;
თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის საკონსტიტუციო ცვლილებები და დამატებები;
გარდამავალი დებულებები
აცეტილენი

აცეტილენი (იუპაქის მიხედვით ეთინი) — უჯერი ნახშირწყალბადი, ალკინის ჰომოლოგიური რიგის პირველი წევრი რომელშიც ორი ნახშირბადი და ორი წყალბადი შედის: ≡. აცეტილენი აღმოაჩინა ინგლისელმა ქიმიკოსმა ედმუნდ დეივიმ 1836 წელს. სინთეზურად, ნახშირისა და წყალბადისგან მიიღო ფრანგმა ქიმიკოსმა მარსელენ ბერთლომ 1862 წელს. აცეტილენის მსოფლიო წარმოება რამდენიმე მილიონ ტონას აღწევს.

დახასიათება
უფერო აირი, დნობის ტემპერატურა — 80,8 °, სიმკვრივე — 1,171კგ/მ³. კარგად იხსნება აცეტონში, ცუდად წყალსა და მეტ წილ გამხსნელებში. აცეტილენისა და ჰაერის ნარევი (აცეტილენი მოცულობით 2.3-80.7%) ფეთქებადია. აცეტილენს ნარკოტიკული ზემოქმედების უნარი აქვს. მას ინახავენ და გადააქვთ მაღალი წნევის ქვეშ, ფოლადის სპეციალური ბალონებით, აცეტონ–ხსნარის სახით.

აცეტილენს ახასიათებს უჯერი ნახშირწყალბადების თვისებები: ადვილად იერთებს წყალბადს, ჰალოგენებს, ჰალოგენწყალბადებს, წყალს, სპირტებსა და სხვებს.

აცეტილენის წვისას გამოიყოფა სითბოს დიდი რაოდენობა(14000 კკალ/მ³), აცეტილენ–ჟანგბადის ალის მაქსიმალური ტემპერატურაა 3150 °. მას ხშირად იყენებენ ლითონთა დასამუშავებლად(ჭრა, შედუღება).

გამოყენება
იგი მრავალი სამრეწველო პროდუქტის ნედლეულია. ასე მაგალითად, აცეტილენთან ქლორწყალბადის მიერთებით იღებენ ვინილქლორიდს 2= – პლასტმასების წარმოების საწყის პროდუქტს; ციანმჟავას მიერთებითმიიღება აკრილონიტრილი 2= —სინთეზური კაუჩუკებისა და ბოჭკოების წარმოების საწყისი პროდუქტი; აცეტილენის ჰიდრატაციით(იხ. კუჩეროვის რეაქცია) მიიღება აცეტალდეჰიდი 3—ძმარმჟავას წარმოების საწყისი პროდუქტი. აცეტილენისგან იღებენ აგრეთვე ვინილაცეტილენს, ვინილურ ეთერებს, პოლივინილაცეტატს, პოლივინილის სპირტს და ასე შემდეგ.

მიღება
ამჟამად აცეტილენს იღებენ გერმანელი ქიმიკოსის ფრიდრიხ ველერის მეთოდით (1862) — კალციუმის კარბიდზე წყლის მოქმედებით:
2 + 22 → 2 + 22
აგრეთვე ბუნებრივი აირების, უმთავრესად მეთანის, თერმოჟანგვითი კრეკინგით:
64 + 42 →22 + 82 + 3+2 + 32
აცეტილენის მიღება ელექტროკრეკინგითაც–ვოლტას რკალში მეთანის გატარებით(1600 °):
24→22+32