დუშეთი

დუშეთი — ქალაქი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი. ქალაქში არის განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები, თეატრი, მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი, დუშეთის გეოფიზიკური ობსერვატორია. დუშეთში არის წილკნის ეპარქიის რეზიდენცია.

გეოგრაფია
მდებარეობს დუშეთის ქვაბულში, მდინარე დუშეთისხევის ორივე ნაპირზე. რკინიგზის სადგურ მცხეთიდან 33 კმ მანძილზე, თბილისიდან 54 კმ., ზღვის დონიდან 880 მ სიმაღლეზე.

დუშეთში ზომიერად ნოტიო ჰავაა. იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული. საშუალო წლიური ტემპერატურაა — 9.7 °, იანვრის საშუალო ტემპერატურაა — −1.4 °, ივლისისა — +20.4 °. ნალექები — 740 მმ წელიწადში.

ისტორია
ქალაქის სახელწოდებასთან დაკავშირებით, რაიმე დოკუმენტის ან სარწმუნო წყაროს არსებობა ამ დრომდე არ დასტურდება. მკვლევართა ინტერესის მიუხედავად, არც მისი სარწმუნო ეტიმოლოგია ჩანს. ტოპონიმის ამოსავალ (საყრდენ) ფუძედ გამოიყოფა „დუშ“-სიტყვა, თუმცა თავისი წარმოშობით და შინაარსით რას უკავშირდება იგი, გაურკვეველია. ამ დრომდე უცნობია ისიც, თუ რა ფუძის შემცველი სიტყვის, ან მისი როგორი ფონეტიკური ცვლის შედეგადაა ნაწარმოები ეს სახელი. პლატონ იოსელიანის მეორე ვერსიით, ჩერქეზულ ენაზე „დიუ შეთ“ ნიშნავს „საჯდომ-საბრძანებელს — ტახტს“, რაც, მკვლევარის ვარაუდით, შესაძლებელია, საარაგვოს დუშეთზე, როგორც არაგვის ერისთავების საბრძანისზე მიანიშნებდეს. ავტორი არც იმას გამორიცხავს, რომ ჩერქეზებმა მისცეს დუშეთს ეს სახელწოდება მაშინ, როცა აღნიშნული დასახლება მათთვის ცხენებით სავაჭრო ადგილს წარმოადგენდა. მკვლევარი იმასაც შესაძლებლად მიიჩნევს, რომ დუშეთის სახელწოდება მოდიოდეს სიტყვიდან „მთუშეთი“, რაც, მისი ვერსიით, მთებს შუა ადგილს ნიშნავს და შეესაბამება ქალაქის მდებარეობას. ერთ-ერთი ეთნოგრაფიული ცნობით, „დუშათ“ თათრული სიტყვაა და უწყლო, მწირმოსავლიან ადგილს ნიშნავს.

დუშეთის ტერიტორიაზე გათხრილი სამაროვნები ადასტურებს, რომ ადამიანს აქ ადრინდელი ანტიკური ხანიდან უცხოვრია. ჯერ კიდევ ანტიკურ ხანაში, ერწოზე გადადიოდა საქართველოს მაშინდელი დედაქალაქის, მცხეთის — ალაზნის ველთან დამაკავშირებელი სავაჭრო მაგისტრალი, რომელიც სამეცნიერო ლიტერატურაში, „შემოვლითი გზის“ სახელწოდებით არის ცნობილი. დუშეთიდან, ტინის და მჭადიჯვრის გავლით, შიდა ქართლისკენ მიემართებოდა გზა, რომელიც აღნიშნული მიმართულების ძირითად მაგისტრალს მნიშვნელოვნად ამოკლებდა.

დღევანდელი ქალაქის ტერიტორიაზე და მის მიმდებარედ გამოვლენილია არაერთი არქეოლოგიური ძეგლი, რომლებიც მოწმობენ, რომ დუშეთი და მისი შემოგარენი, ჯერ კიდევ გვიანდელ შუა საუკუნეებამდე იყო დასახლებული. ქალაქის ერთ-ერთი ნამოსახლარის გათხრებისას, აღმოჩენილია თამარისა და ლაშა გიორგის სახელით მოჭრილი შუა საუკუნეების მონეტები, – საუკუნეებისთვის დამახასიათებელი პოლიქრომიული ჯამები და სხვ.

წყაროებში პირველად იხსენიება 1215 წლის წარწერაში. პლატონ იოსელიანის ცნობით, აკადემიკოსმა მარი ბროსემ ხოფის მონასტერში (სამეგრელო) მიაკვლია სახარებას, რომელსაც ახლავს გადამწერის, 1215 წლით დათარიღებული მინაწერი: — „ოსეს იესე ვს—წერ მსხემობასა შინა—დუშეთის, თუმცა მეცნ-ხართ, ნო—იმან დახშულსა ცთომილთათჳს. ქორონიკონს ულე“ (ტექსტის თანახმად, დუშეთში განდეგილი სახარების გადამწერი, შენდობას ითხოვს დაშვებული შეცდომებისათვის). „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ იოანე ბატონიშვილი (1768–1830) დუშეთს მოიხსენიებს როგორც „ყასაბა“ — პატარა სავაჭრო ქალაქს.

 საუკუნემდე ქართლის საერისთავოში შედიოდა და სამეფო დომენში იყო გაერთიანებული. საუკუნეში არაგვის საერისთავოშია.

 საუკუნის დასასრულს თემურ-ლენგის ურდოებმა დუშეთის ტერიტორიაზეც გაითარეშეს. მთლიანად გადაწვეს და ააოხრეს არაგვის ხეობის სოფლები, ხოლო ქალაქი ჟინვალი მიწასთან გაასწორეს.

 საუკუნეში დუშეთი არაგვის ერისთავთა რეზიდენცია იყო. აქ იდგა ნუგზარ არაგვის ერისთავის სასახლე. არაგვის ერისთავთა კარზე დამკვიდრდა მნიშვნელოვანი კულტურული და ლიტერატურული ტრადიციები. ამ ტრადიციებზე აღიზარდა არაერთი ქართველი მწიგნობარი, მათ შორის კვიპრიანე სამთავნელი (– სს.), ოთარ ერისთავი ( ს.), მიტროფანე ნინოწმინდელი, კალიგრაფები იოსებ და სოფრონიოს ერისთავები, იოანე ოსეშვილი და სხვ.

1612 წელს, ლუარსაბ -ის მიერ სასიკვდილოდ განწირული გიორგი სააკაძე წავკისიდან მკვლელებს გამოექცა, ნოსტედან ცოლ-შვილი წამოიყვანა და თავშესაფარი სიმამრთან, ნუგზარ არაგვის ერისთავთან, დუშეთში ჰპოვა.

1635 წელს ქართლის მეფე როსტომმა არაგვის საერისთავოს დასამორჩილებლად მოწყობილი ლაშქრობის დროს დუშეთი გადაწვა. 1688 წელს დუშეთი კვლავ დაარბია ქართლის მეფე გიორგი -მ.

1743 წელს საერისთავოს გაუქმების შემდეგ დუშეთი მნიშვნელოვნად დაკნინდა. 1756 წელს მან ფეოდალური ქალაქის სტატუსი მიიღო — მეფე ერეკლე მეორე ქალაქად აცხადებს დუშეთს და არაგვის ხეობას აბარებს თავის შვილს, ვახტანგ-ალმასხანს, რომელიც სახლდება დუშეთში, იწვევს მოვაჭრე სომხებს და აშენებს ბაღებს, შიგ ციხეში აშენებს პალატებს, ეკლესიას და აწესებს კარის წესებს ბიზანტიის და, ნაწილობრივ, სპარსეთის ეთიკის მიხედვით.

როდესაც 1799 წელს გენერალმა ლაზარევმა რუსეთიდან გადმოიარა რუსეთის ჯარებით და შევიდა სატახტო ქალაქ თბილისში, ის თავის აღწერაში, სხვათა შორის, ასახელებს დუშეთსა და ახალგორს, როგორც დაბებს. დუშეთიც ტოვებს სამაზრო ქალაქის სახელწოდებას და ამ სახელს უთმობს ანანურს, რომელსაც უპირატესობას აძლევენ, როგორც მდიდარს, წყლებითა და საძოვრებით.

1834 წელს დუშეთში სამაზრო სასწავლებელი გაიხსნა, 1874 წელს დაარსდა ქალთა სასწავლებელი, ხოლო 1880 წლის 1 აპრილს „სახლი კითხვისა“.

1862 წელს დუშეთის მოსახლეობა 2320 სულს შეადგენდა. ქალაქის შემოსავალი არ აღემატებოდა 2305 მანეთს. ხარჯები უდრიდა 1951 მანეთს. სახლების რაოდენობა უდრიდა 88-ს, ქვითკირის დუქნებისა — 45-ს და ხისა — 10-ს. ვაჭრობა არ იყო ამ დროს ძალიან განვითარებული; იყო რამდენიმე შეძლებული და გამოჩენილი ვაჭარი, რომლებსაც ჰქონდათ სავაჭროები ვლადიკავკაზში. დუშეთში არსებობდა საფეიქროები, სამღებროები და საკირეები. ანალოგიური, საბჭოთა საქართველოს მხარდამჭერი მიტინგი გაიმართა 27 მარტსაც.

საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ დუშეთის რელიეფურმა და მცხოვრებთა ეთნიკურმა თავისებურებებმა განაპირობეს ისიც, რომ პირველი კოლმეურნეობა ჩამოყალიბდა 1927 წელს (წითელსოფელი), ხოლო უკანასკნელი — 1950 წელს (ხევსურეთი). 1934 წელს დამთავრდა ჟინვალ-ბარისახოს გზა. საუკუნეობით ჩამორჩენილი ხევსურეთი საავტომობილო გზით დაუკავშირდა რაიონისა და რესპუბლიკის ცენტრებს, ხოლო იმავე ხანებში ფშავში, ჩარგლისა და შუაფხოს მოსახლეობამ თავისი ინიციატივით გაიყვანა სოფელში მისასვლელი გზები.

1928 წლიდან გახდა დუშეთის რაიონის ცენტრი. საბჭოთა პერიოდში ქალაქში მოქმედებდა საკონსერვო და რძის ქარხნები, ქართული ხალიჩების საქსოვი საამქრო, მიუხედავად ამისა, მოსახლეობის უმრავლესობა ჩაბმული იყო სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობაში.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით დაბაში ცხოვრობს 6167 ადამიანი.

ისტორიული ძეგლები და ადგილები
ქალაქში არსებული არქიტექტურული ძეგლები ისტორიულ ქარტეხილებს შეეწირა. არაგვის ერისთავების რეზიდენციის გარდა, აქ იყო ჯიმშერ ჩოლოყაშვილის აგებული ციხე-დარბაზი, ვახტანგ ბატონიშვილის სასახლე, ეკლესიები, იპოდრომი, რამდენიმე კოშკი, საუკუნის ფეოდალთა გალავანშემორტყმული სახლები. გ. მოზდოკელის ცნობით, ჯიმშერ ჩოლოყაშვილის ციხე-გალავანი („შიდა ციხე“, 1888 წელს დაანგრიეს. ნანგრევი მასალა გამოიყენეს საძირკველში ჩასაყრელად, როდესაც ქართული „დრუჟინა“ ჩააყენეს დუშეთში და ყაზარმები ააშენეს. დუშეთის ქალაქის სამმართველომ და თავადაზნაურობამ ვერ შეძლო, ან არ მოინდომა ამ ისტორიული ძეგლის შენარჩუნება. „შიდა ციხის“ და წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიის შუა მდებარე, იპოდრომის ყოფილმა ტერიტორიამ, მოგვიანებით, ეკლესიის მოედნის სახელწოდება მიიღო. იქ იმართებოდა ბაზრობა, რომელმაც თანდათან, უფრო ზემოთ, „ბაზრის წყალთან“ გადაინაცვლა და იქ დამკვიდრდა.

დღეს შემორჩენილია საუკუნის ყარანგოზიშვილების კოშკი (დუშეთის განაპირას), წმ. გიორგის სახელობის მცირე ეკლესია (– საუკუნეთა მიჯნა), რომელშიც შემონახულია ძვირფას ფრესკულ მოხატულობათა ფრაგმენტები, ე. წ. „მოხელის დარბაზი“ ( ს.) და ჭილაშვილების ციხე-დარბაზი (1798–1801).

ისტორიული ბაღები, პარკები და სარეკრეაციო სივრცეები
დუშეთის პარკი ეროვნული მნიშვნელობის კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია, ის მდებარეობს დუშეთის ცენტრში და სხვადასხვა ჯიშის ფოთლოვანი და წიწვოვანი ხეებისგან შემდგარი ორი გრძელი, მართკუთხა ნაკვეთისა და მათ შორის გამავალი ფეხით მოსიარულეთა ფართო ბულვარისგან შედგება.

დუშეთის ეს ადგილი ისტორიულადაც გაუნაშენიანებელი იყო, პლატონ იოსელიანის აღწერის თანახმად, ქალაქის შუაგულში, დუშეთის ციხესიმაგრის პირდაპირ, გაშლილი ვრცელი ტერიტორია საუკუნემდე იპოდრომს წარმოადგენდა, 1859 წელს კი მართლმადიდებელი მოსახლეობის მოთხოვნის საფუძველზე, არქიტექტორ გრ. ივანოვის პროექტის მიხედვით დაიწყო წმინდა ნიკოლოზ საკვირველმოქმედის ეკლესიის მშენებლობა, რომელსაც რუსული საეკლესიო არქიტექტურისთვის დამახასიათებელი ფორმები ჰქონდა. ტაძარი ამ ტერიტორიაზე საუკუნის 30-იან წლებამდე იდგა.

დუშეთის პარკის ტერიტორიას ფიქალითა და რიყის ქვით ნაშენი ზღუდის დაბალი კედელი ფარგლავს, რომელსაც ზედაპირზე ბაზალტის თლილი, მოზრდილი კვადრები შემოუყვება. ბულვარის თავსა და ბოლოში, ზღუდისავე სიმაღლის, ორფრთიანი ჭიშკარია შებმული. ღეროებისა და რგოლებისგან შემდგარი ჭვირული რკინის ჭიშკარი შუა ნაწილში რკალურად არის ამოზიდული; კიდეებში კუტიკარებია ჩართული. კარის ნაპირებში, ზღუდის კუთხის თლილ ქვებს დაბრტყელებული პირამიდის ფორმა აქვს.

პარკის დასავლეთი ნაწილში მხოლოდ ხეები დგას, აღმოსავლეთ ნაკვეთზე კი რამდენიმე ნაგებობაა განაწილებული: შუა ნაწილში 1989 წელს აშენებული გუმბათიანი ეკლესია დგას; შენობა, რომლის პროტოტიპად დუშეთის რ-ნის ფუძნარის ეკლესიაა აღებული, აგურითა და ბეტონით არის ნაშენი. მისგან ჩრდილოეთით უფრო მოგვიანებით აშენებული, ხისტი ფორმების მქონე აგურის სამრეკლოა, რომელსაც მაღალ კუბურ ძირზე დადგმული ვიწროყელიანი, წაწვეტებულსახურავიანი ფანჩატურის სახე აქვს. პარკის ამავე ნაწილის ჩრდილოეთ ნაპირთან ახლოს კი 1970-იანი წლების მსუბუქი პავილიონი დგას — ეს ბეტონის ნაგებობა წრეზე განლაგებულ სვეტებზე დაყრდნობილი ბრტყელი, დიდნაშვერიანი სახურავით სრულდება, რომელსაც სვეტებს შორის გადაყვანილი შეისრული თაღები და დანარჩენი ორი მხარის ნახევართაღებით შექმნილი ლოტოსისებური კონსტრუქცია იჭერს. პარკი და ბულვარი დუშეთის მნიშვნელოვანი ფასეულობაა.

კულტურა
დუშეთში დაარსდა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების განყოფილება თავისი გამგეობითა და სარევიზიო კომისიით, რომელიც შემდგომ ერთგვარ შეფობას უწევდა დუშეთის სახალხო თეატრსაც. იგი ხელმძღვანელობდა ქალაქის კულტურულ ცხოვრებას და გარკვეული მიმართულებით წარმართავდა მას. დუშეთს და დუშეთის რაიონს მნიშვნელოვანი წვლილი აქვს შეტანილი ქართული კულტურის განვითარებაში. ხალხურ ზეპირსიტყვიერებაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ფშაურ, ხევსურულ, მთიულ-გუდამაყრულ ხალხურ პოეზიას, როგორც მხატვრულობით, ისე ფილოსოფიური და რომანტიკულ-საგმირო შინაარსით. გარკვეული პერიოდი დუშეთში ცხოვრობდნენ და შემოქმედებით და საზოგადოებრივ მოღვაწეობას ეწეოდნენ ილია ჭავჭავაძე და პლატონ იოსელიანი.

ილია ჭავჭავაძეს მუდამ იზიდავდა შინაარსით მდიდარი, ლაპიდარული ფორმის საგმირო აფორიზმები, რომელიც მან სიუჟეტიან საგმირო ლექსებთან ერთად საკმაო რაოდენობით ჩაწერა 1871 წელს დუშეთში მომრიგებელ-მოსამართლედ მუშაობისას. ილიას ჩანაწერებში ვარიანტებად არის სასიმღეროდ ატაცებული აფორიზმები: „ვაჟკაცსა გული რკინისა“, „კარგი ყმა მაშინ კარგია“, „კაი ყმა ლაშქარს მოკვდება“, „ნეტავი ლაშქრად შეგვყარნა“ და მრ. სხვ.

დუშეთში ქალთა და ვაჟთა სიმღერის გუნდი („მგალობელი გუნდი“) ჩამოყალიბებულა 1899 წელს. გაზეთი „ივერია“ იტყობინებოდა გუნდის შექმნის საქველმოქმედო დანიშნულებას: „აქ შედგა ქალთა და ვაჟთა მგალობელი გუნდი, რომელიც მალე მომავალში აპირებს მცხეთის ტაძრის განსაახლებელი თანხის სასარგებლოდ კონცერტების გამართვას“.

დუშეთის სახალხო თეატრის შესახებ შემორჩენილი მასალები გვაუწყებს, რომ 1880 წლიდან 1900 წლებს შორის, ოცი წლის განმავლობაში, სცენისმოყვარეებმა მრავალი ორიგინალური და თარგმნილი პიესა დადგეს, დააარსეს სიმღერის გუნდი, შინაარსობრივად გაამრავალფეროვნეს რეპერტუარი. დუშეთის სახალხო თეატრის დრამატული დასის დამფუძნებლის თამარ კვალიაშვილის წამოწყებულ საქმეს ენთუზიასტი გამგრძელებლები გამოუჩნდნენ, რომელთა თაოსნობით თითქმის ყოველთვე იმართებოდა სპექტაკლები.

დუშეთის სახალხო თეატრი დაარსდა 1880 წლის 20 იანვარს ამჟამინდელ თეატრის ქუჩაზე, სახლში, სადაც ილია ჭავჭავაძე ცხოვრობდა. ეს სახლი იმ დროისთვის ეკუთვნოდა იოსებ ვასილის ძე მოზდოკელს. აქ მოაწყეს სცენა და დადგეს გიორგი ერისთავის პიესა „გაყრა“. მთავარი როლი ნატო გაბუნიას უთამაშია. თეატრის პირველ რეჟისორად დუშეთის მკვიდრი თამარ კვალიაშვილი ითვლებოდა. სპექტაკლებში სხვადასხვა დროს მოღვაწეობდნენ და ეხმარებოდნენ თეატრს ქართული სცენის ისეთი ოსტატები, როგორებიც იყვნენ: ვასო აბაშიძე, მაკო საფაროვა-აბაშიძე, ნატო გაბუნია, ელისაბელ ჩერქეზიშვილი, ვალერიან გუნია, დიმიტრი ჩარკვიანი, ალექსანდრე კავსაძე, აკაკი ვასაძე, აკაკი ხორავა, ვასო გოძიაშვილი, იაკობ ტრიპოლსკი, ელენე ყიფშიძე და სხვები.

დუშეთის სახალხო თეატრის მსახიობის გიორგი ზაქარიას ძე დალაქიშვილის ჩანაწერების მიხედვით 1919 წელს დუშეთში დასასვენებლად ჩამოდის მსახიობი სოსო რევაზიშვილი. დუშელმა სცენისმოყვარეებმა იგი ჩამოსვლისთანავე რეჟისორად მოიწვიეს. მისი ხელმძღვანელობით დაიდგა „ჩვენი დროის გმირი“ და სხვა პიესები. სოსო რევაზიშვილმა დუშეთში იმუშავა 1920 წლის ბოლომდე. 1920 წლის შემოდგომაზე რეჟისორად მოუწვევიათ ალიოშა ჯაყელი, რომელიც დუშეთში დარჩენილა 1921 წლის ზაფხულამდე. 1921 წელს დუშეთის სახალხო თეატრის რეჟისორად დაინიშნა ბორის (ბორია) ლითანიშვილი. მისი ხელმძღვანელობით გადახალისდა დრამატული დასი, დაიდგა მრავალი სპექტაკლი. გ. დალაქიშვილის ჩანაწერების მიხედვით, ბორის ლითანიშვილის ხელმძღვანელობით დუშელმა სცენისმოყვარეებმა დადგეს შემდეგი პიესები: ა. ცაგარელის „ციმბირელი“ და „ქართველი დედა“, ვ. გუნიას „და-ძმა“, „ავგაროზი“ და „ნილღაბქვეშ“, ა. დენერის „პარიზის ღარიბ-ღატაკნი“, ია ეკალაძის „№21 ჯვრით“, ა. ყაზბეგის „არსენა“, ა. ცაგარლის „ორი ობოლი“, „რაც გინახავს, ვეღარ ნახავ“ და „ხანუმა“, უზეირ ჰაჯიბეკოვის „არშინ მალ ალან“ და სხვ.

1923 წლიდან დუშეთში გაიხსნა კინოთეატრი. 1925 წელს დუშეთის სცენაზე დავით ჩარკვიანის რეჟისორობით იდგმება სპექტაკლები: აკაკი წერეთლის „თამარ ცბიერი“ და „კინტო“, ნიკოლოზ შიუკაშვილის „ამერიკელი ძია“, ს. ბელოვის „იუდას ამბორი“ და სხვა, ხოლო ქაიხოსრო ბახუტაშვილის რეჟისორობით დუშეთის დრამწრემ მოამზადა სპექტაკლები: „ძველ სასამართლოში“ და „წითელი კეტი“.

1927–28 წლებში დუშეთის დრამატული დასის რეჟისორად მუშაობდა ალექსანდრე (საშა) მიქელაძე, რომელმაც ერთი პიესა დადგა — ს. ტრეტიაკოვის „იღრიალე ჩინეთო!“ იმავე წლებში დუშეთის სცენისმოყვარეებმა ლ. ბერიძის რეჟისორობით დადგეს სპექტაკლები: ა. დენერის „პარიზის ღარიბ-ღატაკნი“, იოსებ გედევანიშვილის „მსხვერპლი“, ალექსანდრე ყაზბეგის „არსენა“, ა. ცაგარლის „ორი ობოლი“, ხოლო რეჟისორ დავით ჩარკვიანის ხელმძღვანელობით — „ავგაროზი“.

1954 წლის 5 სექტემბერს დუშეთში სამუსიკო სკოლა დაარსდა. სკოლის ხელმძღვანელობა ახალგაზრდა კომპოზიტორს — ოთარ ხუციშვილს ჩააბარეს. დუშეთის მოსახლეობის სამუსიკო განათლებაში თავისი ღვაწლი შეიტანეს პროფესიონალმა პედაგოგებმა — ლილი გეჯაძემ, ლანა ჯიბლაძემ, ფაინა ბერმანმა. 1957 წელს სკოლას სათავეში ჩაუდგა ზაქარია დიაკვნიშვილი, რომელიც სკოლას ოცი წლის განმავლობაში ედგა სათავეში. 2009 წელს სამუსიკო სკოლისა და მოსწავლე ახალგაზრდობის სახლის ბაზაზე დაფუძნდა სახელოვნებო სკოლა, სადაც ფუნქციონირებს სამუსიკო სკოლა 7-წლიანი სასწავლო პროგრამით, აგრეთვე — შემოქმედებითი საგანმანათლებლო წრეები: ლიტერატურის, სახვითი ხელოვნების, ჟურნალისტიკის, ხალხური რეწვის, ხალხური სიმღერისა და საკრავების. 2019 წელს დუშეთის სამუსიკო სკოლას ზაქარია დიაკვნიშვილის სახელი მიენიჭა.

1959 წელს დუშეთის თეატრს ოფიციალურად მიენიჭა სახალხო თეატრის წოდება, ხოლო 2018 წლის 20 აპრილს საქართველოს სახალხო არტისტის — იაკობ ტრიპოლსკის სახელი.

1992 წელს დაარსდა საქართველოს მწერალთა კავშირისა და დუშეთის რეგიონის ლიტერატურული ალმანახი „პირიმზე“, რომლის პირველი ნომერი გამოვიდა 1993 წელს (მთ. რედ. ირ. გოგოლაური). 1996 წლის აგვისტოში შეიქმნა საქართველოს მწერალთა კავშირის დუშეთის რეგიონული განყოფილება (მდივანი ბაღათერ არაბული).

2020 წლის 1–5 აგვისტოს ქ. დუშეთის შემოსასვლელში მდებარე სკვერში ჩატარდა დოკუმენტური ფილმების საერთაშორისო ფესტივალ „სინედოკის“ საუკეთესო დოკუმენტური ფილმების ჩვენება და შეხვედრები ფილმების ავტორებთან.

2023 წლის 20 იანვარს აღინიშნა დუშეთის სახალხო თეატრის 143 წლის იუბილე. იმავე წლის 7 სექტემბერს გაიმართა „დუშეთობა-მთაბარობა“, 15 ოქტომბერს გოდერძი ჩოხელის იუბილისადმი მიძღვნილი ღონისძიება სოფელ ჩოხში, 19–22 ივლისს დუშეთის კულტურის სახლში ჩატარდა ხარლამპი სავანელის სახელობის მუსიკალური ფესტივალი საერთაშორისო კონკურსების ლაურეატის პიანისტ ვატო ჟორდანიას მონაწილეობით, 18 მაისს — მუზეუმების საერთაშორისო დღისადმი მიძღვნილი ღონისძიება დანიელ ჭონქაძის სახლ-მუზეუმში, დუშეთის კულტურის სახლის ორგანიზებით ჩატარდა ქართული ხალხური და საესტრადო სიმღერის ფესტივალი „ვიოლინოს გასაღები“, თოჯინების თეატრის სპექტაკლები.

2023 წლის ნოემბერს თავისუფალმა თეატრმა დუშეთის კულტურის სახლის სცენაზე წარადგინა ორმოქმედებიანი კომედია „ღმერთო, დაგვიფარე ჩვენ და ადამიანები“.

დუშეთის კულტურის სახლში ფუნქციონირებს დუშეთის სახალხო თეატრი, ანსამბლი „ქალილო“, დუშეთის ბენდი, მეტყველებისა და ლიტერატურის წრე, მუსიკალურ ინსტრუმენტებზე დაკვრის შემსწავლელი, ტრადიციული ქართული რეწვის წრე, კამერული (ვოკალური) გუნდის წრე, ფშავის ფოლკლორული სტუდია.

2024 წლის ოქტომბერში დუშეთის ილია ზაქაიძის სახელობის კულტურის სახლში, იაკობ ტრიპოლსკის სახელობის დუშეთის სახალხო თეატრის დასმა, გოდერძი ჩოხელის ნაწარმოების მიხედვით წარმოადგინა სპექტაკლი „ადამიანთა გზა“. სპექტაკლში ასევე გამოყენებული იყო ფრაგმენტები გუსტავ ოტის პიესიდან.

2025 წელს დუშეთის სახალხო თეატრს 145 წელი შეუსრულდა. იმავე წლის სექტემბერში, ილია ზაქაიძის სახელობის ადგილობრივ კულტურის სახლში, საიუბილეო ღონისძიება გაიმართა. შესრულდა სპექტაკლი „ხანუმა“. დუშეთის კულტურის სახლის ფოიეში საგამოფენო სივრცე მოეწყო, სადაც გასული საუკუნისთვის დამახასიათებელი დეკორაციები, ავეჯი, თეატრის ისტორიის ამსახველი ფოტოები გამოიფინა. სპექტაკლის დასრულების შემდეგ კულტურის სახლის მიმდებარე სივრცეში, დუშეთის თეატრის ღვაწლმოსილი მსახიობების — ელენე პაპიაშვილისა და მანანა დათოშვილის ვარსკვლავები გაიხსნა.

მუზეუმები
დუშეთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი 1949 წელს დაარსდა, მუზეუმში დაცულია დუშეთის რაიონის ტერიტორიაზე არქეოლოგიური ექსპედიციებისა და შემთხვევითი აღმოჩენების შედეგად მოპოვებული მასალები ადრებრინჯაოს ხანიდან გვიან შუა საუკუნეებამდე, მე-19 საუკუნის ეთნოგრაფიული ყოფის ამსახველი მასალები, ქსოვილების ნიმუშები — აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის მე-19 საუკუნის ფარდაგები, ხალხური სამოსელი და აქსესუარები. კერამიკის ჭურჭელი, მათ შორის მოჭიქული კერამიკის ნიმუშები), ძვ. წ. საუკუნით დათარიღებული საბრძოლო და სამუშაო იარაღი, მე-20 საუკუნის დასაწყისის ვერცხლის ქამრები და ხანჯლები.