აზერბაიჯანული კალენდარული რწმენები

აზერბაიჯანულ კულტურაში სხვადასხვა დროის პერიოდების დასახელებისა და აღქმის გამორჩეული ტრადიცია არსებობს. ხალხური კალენდარი ეფუძნება ბუნებასთან ურთიერთობას, ციური სხეულების მოძრაობასა და სასოფლო-სამეურნეო ტრადიციებს.

ივარ ლასის კვლევის მიხედვით, აზერბაიჯანულ რწმენებში არსებობს 10 კოსმოსური ციკლი, თითოეული 10000 წლის ხანგრძლივობით. ეს ციკლები იყოფა 12-წლიან მზის პერიოდებად. საუკუნის დასაწყისში მიიჩნეოდა, რომ მე-5 ციკლი მიმდინარეობდა.

კალენდარები და მათი ისტორია
ჯალალის კალენდარი

ნოვრუზის დღესასწაული ოფიციალურად შევიდა ჯალალის კალენდარში საუკუნეში. ამით აიხსნება ნოვრუზის კონკრეტულ დღეს აღნიშვნა, განსხვავებით ხიზირ ნაბის დღესასწაულისგან, რომელსაც მკაცრად განსაზღვრული თარიღი არ გააჩნია.

თურქული კალენდარი

ქართული წყაროები მიუთითებენ აზერბაიჯანში თორმეტი ცხოველის კალენდრის არსებობაზე, რომელიც უიღურ-ჩაღათაური წარმოშობისაა და მონღოლთა პერიოდიდან მომდინარეობს. ოსმან თურანის მიხედვით, ეს კალენდარი აზერბაიჯანში დღემდე შემორჩენილია. თურქულმა კალენდარმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა არა მხოლოდ კავკასიის თურქულენოვან მოსახლეობაზე, არამედ მეზობელ ხალხებზეც.

ყველაზე გავრცელებული სახელებია: თაგვი, ხარი-ძროხა, ვეფხვი, კურდღელი, დრაკონი (ან ნიანგი და თევზი), გველი, ცხენი, ცხვარი (ან თხა), მაიმუნი, ქათამი-მამალი (ან უბრალოდ ჩიტი), ძაღლი, ღორი. ამ სისტემას „თარიხ-ი თურქი" ეწოდება. ხალხური რწმენით, წლის ბუნება და ხასიათი დამოკიდებულია იმ ცხოველზე, რომლის სახელსაც ატარებს. მაგალითად, გველის წელი თბილი და გვალვიანია, კურდღლის წელი მოსავლიანია, დრაკონის (ნიანგის) წელში ხშირი წვიმებია, ხოლო ღორის წელი მკაცრი ამინდით გამოირჩევა.

თეორიულ თურქულ კალენდარში პირველ თვეს არამი ჰქვია, ბოლო თვეს კი - ჰაქსაბატი. დანარჩენი თვეები ციფრებით აღინიშნება, ხოლო ყოველ მეორე ან მესამე წელს შუალედური თვე სახელად „სივანი“ (ტირილი) ემატება
ჩერშენბე სური - გაზაფხულის ბუნიობის შემდეგ პირველი სამშაბათი, როდესაც სამუშაოსგან თავს იკავებენ

სეზონური პერიოდები
ყარაიაზი - აპრილის ბოლოდან გვიან გაზაფხულამდე პერიოდი
გარიბორჯუ - პერიოდი 15 აპრილამდე, როდესაც ცივა
ტერჩიხის პერიოდი - დრო, როცა ახალი ბალახები იზრდება და ცხვრებს პარსავენ
ჭრის დღესასწაული - ხარებს ყელზე ლავაშს უკეთებენ და ცხოველებს მინდორში უშვებენ

სეზონური პერიოდები
მოსავლის დრო - ზაფხულის დასაწყისი.
გოჭგარიშანი - შემოდგომის დასაწყისს აღნიშნავს ელიტარულ მოსახლეობაში. ამ პერიოდში ადრე გამოყვანილ ცხვრებს ნახირში უშვებენ. ამინდი გრილი, წვიმიანი და ქარიანია.
ხაზალის თვე (გიროვდუშენ) - ნოემბერი, წვიმიანი და ელვით გამორჩეული თვე.
ბროწეულის დღესასწაული - ფესტივალი, სადაც წარმოდგენილია ადგილობრივი ჯიშის ბროწეულები და მათგან დამზადებული პროდუქტები. ფესტივალი მოიცავს მუსიკალურ და სპორტულ ღონისძიებებს, ფოლკლორულ წარმოდგენებს.
კოვსეჯის ცერემონია - რიტუალი, რომლის დროსაც სასაცილო კოსტუმში გამოწყობილი ადამიანი სოფელში დადის და აცხადებს, რომ ზამთრის მტერია. მოსახლეობა მას წყალს ასხურებს და თოვლს ყრის, სხვადასხვა თამაშებით ერთობა.
ვასფი-ჰალი - ჩვეულება, როდესაც თასში თავსდება სხვადასხვა ნივთი (ბეჭდები, საყურეები, ორნამენტები), საზეიმო სიმღერის შემდეგ კი ფარულად ირჩევენ ერთ-ერთს. ნივთის ბედი მფლობელის განზრახვაზეა დამოკიდებული.
დანათმა დრო: მზის ამოსვლისა და დახვედრის ცერემონია ბოლო სამშაბათს, სადაც გოგონები წყლით სავსე თასში სამკაულებს აწყობენ.
როცა სამყაროს სძინავს: იდუმალი დრო ზამთრის დასასრულსა და გაზაფხულის დასაწყისს შორის, წლის ბოლო სამშაბათს. ითვლება, რომ ერთი წუთით მდინარეები ჩერდებიან და შემდეგ კვლავ იწყებენ დინებას.
ად(ინა) დღე ( დღე): ზოგან „ათა-ბაბას“ (მამის დღე) უწოდებენ, რადგან სულებთან ასოცირდება. ამ დღეს საფლავებს სტუმრობენ.

აზერბაიჯანული ტრადიციები: წმინდა ადგილები და დროის აღქმა
წმინდა ადგილების ვიზიტები

ნაკადი: ზაფხულში დედები შვილებს წყალში ბანაობისას უკითხავენ პოეტურ ლოცვებს.
აინალის მთა: ზაფხულის მე-13 დღეს (ბუნების დღე) ირანელი აზერბაიჯანელები ამ მთის კალთებზე ცეკვავენ და ზეიმობენ.
პირის მთა: დათესვამდე ან საზაფხულო საძოვრებზე გადასვლამდე სოფელ კივის მცხოვრებლები და მეცხვარეები მთაზე არსებულ საფლავს სტუმრობენ.
შაჰდაღი: აზერბაიჯანის ჩრდილო-აღმოსავლეთის უდიდესი მთა, რომელიც წმინდად ითვლება. ზაფხულში აქ ეწყობა ვიზიტები, საფლავების მონახულება, ხეებზე ქსოვილის ნაჭრების მიბმა და მსხვერპლშეწირვა.
კირკგიზის გორაკი: გობუსთან ახლოს მდებარე ამ ბორცვზე, გადმოცემით, ქვები ყოველ პარასკევს ტირიან. ეს წყალი ქვებად ქცეული ორმოცი გოგონას ცრემლად ითვლება.

დღისა და თვის განსაკუთრებული დროები
დღის დროები

ობაშდანი/მზე არ გატყდა: დილაადრიანი.
ბინდი და ალაგარანლიგი: გამთენიისას და მზის ჩასვლის შემდეგი პერიოდები, როცა ცაზე ზოჰრას ვარსკვლავი ჩნდება. საქორწილო ცერემონიებისთვის შესაფერის დროდ ითვლება. არსებობს რწმენა, რომ „მზის ჩასვლისას დაბადებული ბავშვი თავის დღეს საზღვარგარეთ ატარებს“, ხოლო „მზის ამოსვლისას დაბადებული ბავშვი რაინდი ხდება“.
აი ბაში: თვის პირველი დღე აზერბაიჯანელებში და სხვა თურქულ ხალხებში.
თვის მე-3 დღე: ითვლება, რომ ამ დროს განზრახვის შემდეგ თუ 3 დღე მთვარეს უყურებ, სიზმარში დაინახავ მომავალ მეუღლეს.
თვის მე-15 დღე: გადმოცემით, ამ დროს დაბადებული ბავშვი მოჭიდავეს ემსგავსება.