სირო ლუის ურიოლა

სირო ლუის ურიოლა გარესი (დ. 3 ივლისი, 1863, პანამა — გ. 26 ივლისი, 1922, ანკონი) — გამორჩეული პანამელი პოლიტიკოსი და პროფესიით ექიმი, რომელიც პანამის რესპუბლიკის რიგით მერვე პრეზიდენტის თანამდებობას იკავებდა 1918 წლის 3 ივნისიდან 1 ოქტომბრამდე. პრეზიდენტის უფლებამოსილების შესრულების დაწყებისას იგი 55 წლის იყო. იგი 59 წლის ასაკში, პანამის არხის ზონაში მდებარე გორგასის ჰოსპიტალში გარდაიცვალა.

ბიოგრაფია
ცირო ლუის ურიოლამ განათლების პირველი საფეხურები პანამაში, იეზუიტთა ორდენის მამათა სემინარიის კედლებში დაძლია, სადაც საფუძველი ჩაეყარა მის აკადემიურ მომზადებას. საშუალო განათლების კურსის სრულყოფის მიზნით, იგი გაემგზავრა ბოგოტაში და სწავლა სან-ბართოლომეს სახელობის პრესტიჟულ უმაღლეს კოლეჯში დაასრულა. მეცნიერებისადმი მისი ინტერესი ამით არ ამოწურულა: თავდაპირველად მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები წმინდა ინესას კოლეჯში შეისწავლა, რამაც მყარი ბაზისი შეუქმნა მის შემდგომ პროფესიულ არჩევანს. საბოლოოდ, მან სამედიცინო სფერო აირჩია და ბოგოტას სახელმწიფო უნივერსიტეტს მიაშურა, სადაც 1888 წელს ხანგრძლივი და ინტენსიური სწავლების შედეგად მოიპოვა მედიცინის დოქტორის საპატიო ხარისხი.

საპრეზიდენტო პერიოდამდელი ცხოვრება
1888 წელს ცირო ლუის ურიოლა სამშობლოში, პანამაში დაბრუნდა, რათა პრაქტიკული სამედიცინო მოღვაწეობა დაეწყო. 1893 წლიდან ოთხი წლის განმავლობაში მას ებარა პანამის პორტის სანიტარიული სამედიცინო სამსახური. 1898 წელს იგი კვლავ გაემგზავრა პარიზში, სადაც სიღრმისეულად შეისწავლა ბაქტერიოლოგია და ნერვული დაავადებები. მოგვიანებით იგი დასახლდა დუბლინში, სადაც მოიპოვა დიპლომი და მეანობის ლიცენზია, რასაც დღეს მეანობა-გინეკოლოგიის დარგს მივაკუთვნებთ. იგი პანამაში 1901 წელს, „ათასდღიანი ომის“ მძვინვარებისას დაბრუნდა. ლიბერალური იდეოლოგიისადმი მისი ერთგულებისა და მხარდაჭერის გამო, მას არაერთი პოლიტიკური სირთულე და უსიამოვნება შეექმნა. კოლუმბიისგან გამოყოფის შემდეგ, იგი გახდა ეროვნული დამფუძნებელი საკონსტიტუციო კრების წევრი. 1903 წელს იგი დაინიშნა სანტო ტომასის ჰოსპიტალში პოლიციელთა და პატიმართა მომსახურე ექიმად, სწორედ ამ პერიოდიდან დაიწყო მან მალარიის (პალუდიზმის) სამეცნიერო კვლევა. 1904 წელს იგი კვლავ ეწვია პარიზს, როგორც ტუბერკულოზის კონგრესის დელეგატი, მოგვიანებით კი რომში გაემგზავრა მალარიის საკითხების შესასწავლად.

1906 წელს, პანამაში დაბრუნებისთანავე, დოქტორმა ურიოლამ მთელი თავისი ენერგია ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემის მოდერნიზაციისკენ მიმართა. მისი უშუალო და დაუღალავი ძალისხმევით სანტო ტომასის ჰოსპიტალში საფუძველი ჩაეყარა პირველ სამშობიარო განყოფილებას, რასაც მოჰყვა მეანობის სპეციალიზებული სკოლის დაარსება, რომლის სათავეშიც იგი 1909 წლიდან ჩაუდგა. მისი სამეცნიერო ინტერესები სცილდებოდა მხოლოდ პრაქტიკულ მედიცინას. ურიოლა დაუღალავად იკვლევდა მალარიასა და კუჭ-ნაწლავის დაავადებებს. მან შექმნა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში ოფიციალურად დაარეგისტრირა სამკურნალო პრეპარატი „“ (ან „“), რომელმაც პანამელებში უდიდესი ნდობა და აღიარება მოიპოვა. პარალელურად, მისი ავტორიტეტი პოლიტიკურ წრეებშიც იზრდებოდა, რასაც მოწმობს ის ფაქტი, რომ 1914-1918 წლებში იგი არაერთჯერ აირჩიეს ეროვნული ასამბლეის თავმჯდომარედ.

პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებელი
პრეზიდენტ რამონ მაქსიმილიანო ვალდესის მოულოდნელი გარდაცვალების შემდეგ, კონსტიტუციური წესის თანახმად, ქვეყნის მართვის სადავეები ცირო ლუის ურიოლას ხელში გადავიდა. მას მიენიჭა „პირველი დანიშნული პირის“ სტატუსი, რომელიც აღმასრულებელი ხელისუფლების სრულ უფლებამოსილებას ფლობდა. მისი პრეზიდენტობა საკმაოდ ხანმოკლე, თუმცა პოლიტიკურად მძაფრი აღმოჩნდა. მისი ვადა 1918 წლის სექტემბერში იწურებოდა, სწორედ მაშინ, როდესაც ეროვნულ ასამბლეას ახალი ლიდერები უნდა დაესახელებინა. თუმცა, ამ პროცესს წინ უძღოდა უმნიშვნელოვანესი მუნიციპალური და სადეპუტატო არჩევნები, რამაც ქვეყანაში პოლიტიკური ტემპერატურა უკიდურესად დასწია და ურიოლა რთული სახელმწიფოებრივი გადაწყვეტილებების წინაშე დააყენა.

მმართველობის დახასიათება და პოლიტიკური კრიზისი
მისი მმართველობის დაწყებისთანავე, ვითარება ქვეყანაში უკიდურესად დაიძაბა. 1918 წლის 20 ივნისს პრეზიდენტმა ურიოლამ გამოსცა №80 დეკრეტი, რომლის ძალითაც განუსაზღვრელი ვადით შეაჩერა მოახლოებული არჩევნების ჩატარება. ამ გადაწყვეტილებას საზოგადოების მხრიდან მწვავე რეაქცია და საყოველთაო პროტესტი მოჰყვა, რადგან გაჩნდა საფუძვლიანი ეჭვი, რომ ურიოლას ძალაუფლების სამუდამოდ შენარჩუნება და თანამდებობაზე პერპეტუაცია (გამუდმება) სურდა. პოლიტიკურმა ოპონენტებმა, პაბლო აროსემენა ალბამ და რიკარდო არიასმა, სპეციალური მემორანდუმით მიმართეს ამერიკის შეერთებულ შტატებს. ისინი ითხოვდნენ ქვეყანაში კონსტიტუციური წესრიგის აღდგენას, რისთვისაც საფუძვლად კონსტიტუციის 136-ე მუხლს იყენებდნენ. აღნიშნული მიმართვის საპასუხოდ, აშშ-მა პრეზიდენტ ურიოლას ულტიმატუმი წაუყენა და არჩევნების დადგენილ ვადებში ჩატარება კატეგორიულად მოსთხოვა. მას შემდეგ, რაც ურიოლამ ბრძანება არ შეასრულა და ულტიმატუმი უგულებელყო, ამერიკელმა ჯარისკაცებმა ქალაქ პანამისა და კოლონის ოკუპაცია მოახდინეს.

ამერიკული მხარის ზეწოლის შედეგად, ქვეყანაში არჩევნები მაინც ჩატარდა, რასაც პარალელურად მოჰყვა უმნიშვნელოვანესი სამართლებრივი დოკუმენტის, სანიტარიული კოდექსის ამოქმედება. თუმცა, შექმნილი პოლიტიკური არასტაბილურობით ამერიკის შეერთებულმა შტატებმაც ისარგებლა. მომდევნო თვეში ვაშინგტონმა სამხედრო კონტინგენტები ვერაგუასისა და ჩირიკის პროვინციებში გადაისროლა. ჩირიკიში ამერიკული სამხედრო ძალები 1920 წლამდე დარჩნენ, რაც ხაზს უსვამდა პანამის სუვერენიტეტის იმჟამინდელ მოწყვლადობას. მიუხედავად თავად ურიოლას პოლიტიკური მცდელობებისა და წინადადებებისა, 1918 წლის სექტემბერში ეროვნულმა ასამბლეამ, საკმაოდ დაძაბული და წინააღმდეგობრივი არჩევნების ფონზე, „პირველ დანიშნულ პირად“ და პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებლად 1918-1920 წლების პერიოდისთვის ბელისარიო პორას ბარაონა აირჩია. ისტორიკოსთა შეფასებით, სირო ლუის ურიოლას ხანმოკლე და პრობლემებით აღსავსე მმართველობას ქვეყნისთვის რაიმე მნიშვნელოვანი ან წარმატებული შედეგი არ მოუტანია. მისი პრეზიდენტობა უფრო მეტად დაამახსოვრდათ როგორც პოლიტიკური კრიზისის, კონსტიტუციური დაპირისპირებისა და უცხოური სამხედრო ჩარევის პერიოდი, ვიდრე აღმშენებლობის ხანა.

პოსტ-საპრეზიდენტო პერიოდი
1920 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში სირო ლუის ურიოლამ კვლავ სცადა ბედი და საკუთარი კანდიდატურა წარადგინა. მისი მთავარი პოლიტიკური ოპონენტი კვლავ ბელისარიო პორას ბარაონა გახლდათ. თუმცა, წინასაარჩევნო პროცესში მეტოქის აშკარა და გადამწყვეტი უპირატესობის წინაშე აღმოჩენილმა ურიოლამ უკანასკნელ მომენტში მიიღო გადაწყვეტილება, საერთოდ არ გამოცხადებულიყო საარჩევნო ურნებთან და უარი ეთქვა კენჭისყრაში მონაწილეობაზე. ამ მარცხის შემდეგ იგი საბოლოოდ ჩამოშორდა აქტიურ სახელმწიფოებრივ მოღვაწეობას და კერძო ცხოვრებას დაუბრუნდა. ურიოლამ სიმშვიდეში დიდხანს ვეღარ დაჰყო, პოლიტიკური ასპარეზიდან გასვლიდან მალევე, 1922 წელს, იგი 59 წლის ასაკში გარდაიცვალა.