ჩედი ჯაგანი

ჩედი ბერეტ ჯაგანი (; დ. 22 მარტი, 1918 – გ. 6 მარტი, 1997) იყო გაიანელი პოლიტიკოსი და სტომატოლოგი, რომელიც პირველად აირჩიეს ბრიტანეთის გვინეის მთავარ მინისტრად 1953 წელს, მოგვიანებით კი იყო ბრიტანეთის გვინეის პრემიერი 1961 წლიდან 1964 წლამდე და მსახურობდა გაიანის პრეზიდენტად 1992 წლიდან 1997 წელს მის გარდაცვალებამდე. 1953 წელს იგი გახდა პირველი ინდუისტი და ინდური წარმოშობის პირი, რომელიც გახდა მთავრობის მეთაური ინდოსტანის ნახევარკუნძულის მიღმა.

ჯაგანმა დააარსა სახალხო პროგრესული პარტია თავის მეუღლე ჯანეტთან და ფორბს ბურნჰემთან ერთად და იყო პარტიის პირველი ლიდერი. ჯაგანი იყო წამყვანი ფიგურა გაიანის გაერთიანებული სამეფოსგან დამოუკიდებლობის კამპანიაში და მხარს უჭერდა პროფკავშირების უფლებამოსილების გაზრდას იმ დროს, როდესაც ბრიტანეთის გვინეის ეკონომიკაში ძლიერი უცხოური საწარმოები დომინირებდნენ. ჯაგანმა პრემიერ-მინისტრის პოსტი ფორბს ბურნჰემთან დათმო 1964 წლის საყოველთაო არჩევნების შემდეგ, ბურნჰემი კი გახდა გაიანის პირველი მთავრობის მეთაური დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ. 28 წლის შემდეგ, ჯაგანი პრეზიდენტად აირჩიეს 1992 წლის საყოველთაო არჩევნებში, რომელიც მიჩნეულია პირველ „თავისუფალ და სამართლიან“ არჩევნებად გაიანაში, 1964 წლის შემდეგ. ისინი ბრიტანეთის ინდოეთიდან ბრიტანეთის გვინეაში კონტრაქტორი მუშების სტატუსით ჩავიდნენ. ორივე მათგანი ჩრდილოეთ ინდოეთის ბასტის რაიონიდან იყო. ჩედის დედა, ბაჩაონი, ბრიტანეთის გვინეაში ბავშვობაში ჩამოვიდა დედასთან ერთად, ხოლო მამამისი, ჯაგანი, ასევე ბავშვობაში ჩამოვიდა დედასა და ძმასთან ერთად. ორივე ოჯახი გაიანაში 1901 წელს გემით ჩავიდა. მისი მშობლები 1909 წელს დაქორწინდნენ და გაერთიანებული ოჯახის პრინციპით დაიწყეს ცხოვრება.

ჯაგანების ოჯახი სიღარიბეში ცხოვრობდა და შაქრის ლერწმის პლანტაციებში მუშაობით ირჩენდა თავს. მამამისი თანდათან დაწინაურდა და პლანტაციის ზედამხედველი გახდა, თუმცა ამას ხელფასზე დიდი გავლენა არ ჰქონია და 50 წლის ასაკში ჯანმრთელობის გაუარესების გამო პენსიაზე გასვლა მოუწია.

1950 წლის 1 იანვარს, -ისა და ბრიტანეთის გვინეის ლეიბორისტული პარტიის შერწყმით, დაარსდა სახალხო პროგრესული პარტია , სადაც ჯაგანი იყო ლიდერი, -ის ყოფილი ლიდერი ფორბს ბურნჰემი იყო თავმჯდომარე, ხოლო ჯანეტ ჯაგანი იყო პარტიის მდივანი.

-მ სწრაფად მოიპოვა მხარდაჭერა, როდესაც მათ მოაწყვეს პროტესტი კოლონიური ადმინისტრაციის წინააღმდეგ, მას შემდეგ რაც 1948 წელს კოლონიურმა პოლიციამ ენმორის შაქრის პლანტაციაში გაფიცვის დროს ხუთი მუშა მოკლა.

ჯაგანის მთავრობა დაუყოვნებლივ დაუპირისპირდა ბრიტანულ მმართველობას. ჯაგანი ხელს უწყობდა გაფიცვებს შაქრის მწარმოებელი მნიშვნელოვანი კომპანიის -ის წინააღმდეგ, უარი თქვა დელეგაციის გაგზავნაზე დედოფალ ელისაბედ -ის კორონაციაზე, გააუქმა კოლონიური მთავრობის მიერ მიღებული კანონი „არასასურველი პუბლიკაციების“ შესახებ და გააუქმა მეორე კანონი, რომელიც კრძალავდა ვესტ-ინდოეთში მემარცხენე პოლიტიკური შეხედულებების მქონე პირების იმიგრაციას. 5-ის გასაიდუმლოებული დოკუმენტები აჩვენებს, რომ სპეცსამსახურებმა დაასკვნეს, რომ პარტია „არ იღებდა არანაირ ფინანსურ მხარდაჭერას ქვეყნის გარეთ არსებული არცერთი კომუნისტური ორგანიზაციისგან“. თუმცა, ჯაგანის მეუღლე ჯანეტი შესაძლოა ყოფილიყო ამერიკის ახალგაზრდა კომუნისტების ლიგის წევრი გაიანაში გადასვლამდე.

1953 წლის 8 ოქტომბერს -ის მთავრობამ მიიღო შრომითი ურთიერთობების აქტი (შექმნილი ვაგნერის აქტის მოდელის მიხედვით დედოფალმა ჯარების გაგზავნის ბრძანებას ხელი 4 ოქტომბერს მოაწერა. 9 ოქტომბერს უელჩის სამეფო ფუზილიერთა კონტინგენტი ჯორჯტაუნში -ით ჩავიდა, ჯაგანი კი თანამდებობიდან გაათავისუფლეს

დროებითი მთავრობა (1953–1957)
კონსტიტუციის შეჩერების შემდეგ, ჯაგანი ფორბს ბურნჰემთან ერთად ლონდონში გაემგზავრა 1953 წლის 19 ოქტომბერს ამ გადაწყვეტილების გასაპროტესტებლად და დაესწრო დებატებს თემთა პალატაში გაერთიანებულ სამეფოში ყოფნისას ჯაგანიც და ბურნჰემიც ამერიკული და ბრიტანული სპეცსამსახურების ფარული მეთვალყურეობის ქვეშ იყვნენ. მოგვიანებით, 1953 წლის 20 ნოემბერს, იგი ბურნჰემთან ერთად ინდოეთში ჩავიდა და შეხვდა ჯავაჰარლალ ნერუს მხარდაჭერის მოსაპოვებლად. -ის ეს ორი ფრაქცია 1957 წლის გაიანის არჩევნებში მონაწილეობდა, როგორც -ის კანდიდატები. ბურნჰემი, როგორც კანდიდატი, ზოგადად უფრო მარჯვნივ იყო პოლიტიკურ სპექტრში. ამ ორი ფრაქციის მხარდაჭერა ძირითადად რასობრივ ნიშნებს მიჰყვებოდა, რადგან ბურნჰემი იყო -ის წამყვანი აფრო-გაიანელი ფიგურა. თუმცა, დაყოფა არ ყოფილა მთლიანად რასობრივი; გამოჩენილი აფრო-გაიანელი პოლიტიკოსი სიდნი კინგი დარჩა ჯაგანისტების ფრაქციაში, ხოლო ინდო-გაიანელი ჯ.ბ. ლაჩმანსინგი მხარს უჭერდა ბურნჰემს. თუმცა, სიდნი კინგი, აფრო-გაიანელი მარტინ კარტერი და რორი ვესტმაასი ერთი წლის შემდეგ წავიდნენ პარტიიდან „ულტრამემარცხენეობის“ გამო. -ის მთავრობას არ ექვემდებარებოდა ფინანსთა, საგარეო საქმეთა ან ადმინისტრაციული სამინისტროები და ძალაუფლება ძირითადად გუბერნატორის, რალფ გრეის ხელში იყო.

ბრიტანეთის გვინეის პრემიერ-მინისტრი (1961–1964)
1961 წლის აგვისტოს არჩევნებში -ის გამარჯვების შემდეგ, ჯაგანი გახდა პრემიერ-მინისტრი და ამ პოსტზე სამი წელი იმსახურა. არჩევნები ჩატარდა მაჟორიტარული სისტემით საკანონმდებლო ასამბლეის 35 წევრი არჩევით; -მ მოიპოვა 20 ადგილი, თითქმის ორჯერ მეტი ვიდრე ბურნჰემის -მ, და 10 ადგილი 13-ადგილიან სენატში, რასაც მოჰყვა -ის მიერ ორგანიზებული მასობრივი დემონსტრაციები, საყოველთაო გაფიცვა და რასობრივი ძალადობა. და ბიუჯეტი მოიწონა როგორც -მა, ისე -მა. ჯაგანის ოფიციალური რეზიდენცია არეულობის დროს ხანძრის შედეგად დაზიანდა.

1963 წლის ოქტომბერში მოწვეულ იქნა საკონსტიტუციო კონფერენცია. გაერთიანებული სამეფოს პრემიერ-მინისტრმა ჰაროლდ მაკმილანმა სამი მთავარი გაიანელი პოლიტიკური ლიდერი (ჯაგანი, ფორბს ბურნჰემი და პიტერ დ’აგუიარი) შემდგომი ძალადობა მოიცავდა გემ -ის ჩაძირვას 6 ივლისს და 5 ინდო-გაიანელის მკვლელობას მაკენზიში.

1964 წლის დეკემბრის არჩევნებში -მ ხმების უმრავლესობა მიიღო და თავისი წილი 46%-მდე გაზარდა, იმავე წელს ჯაგანმა გამოაქვეყნა წიგნი „დასავლეთი სამსჯავროზე: ჩემი ბრძოლა გაიანის თავისუფლებისთვის“, რომელიც ეხება მის გამოცდილებას გაიანის დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლაში და რჩება მის ყველაზე პოპულარულ ნაშრომად.

1965 წელს ჯაგანი შეეცადა აშშ-ში შესვლას ვიეტნამის ომის საწინააღმდეგო პროტესტზე დასასწრებად, მაგრამ მას უარი უთხრეს. მას კვლავ უარი უთხრეს 1967 წელსაც დაგეგმილ საჯარო გამოსვლებზე დასასწრებად, რის გამოც ტური გაუქმდა.

იგი აირჩიეს ოპოზიციის ლიდერად და უმცირესობის ლიდერად 1966 წელს და ამ პოსტზე 1973 წლამდე დარჩა, სანამ იგი მარსელუს ფილდენ სინგჰმა არ ჩაანაცვლა. მოგვიანებით მან კვლავ დაიკავა ეს პოსტი 1976 წლიდან 1992 წელს პრეზიდენტად არჩევამდე. ამ პერიოდში ჯაგანი მუდმივად აპროტესტებდა ბურნჰემის ადმინისტრაციის ავტორიტარულ პოლიტიკას, სადაც არჩევნების გაყალბება დაფიქსირდა 1968, 1973, 1980 და 1985 წლებში. შემდგომში ჯაგანი არჩეულ იქნა -ის გენერალურ მდივნად. ჯაგანი ატარებდა პოლიტიკას უცხოელი ინვესტორების მოსაზიდად და თავისუფალი ბაზრისკენ გადასასვლელად. ჯაგანს ასევე ჰქონდა გულთბილი ურთიერთობა აშშ-ის კლინტონის ადმინისტრაციასთან, განსხვავებით 1960-იან წლებში კენედისთან არსებული რთული ურთიერთობისგან. ასევე დაბალი ფასების გამო გაიანის ისეთ ძირითად საექსპორტო საქონელზე, როგორიცაა ბოქსიტი, ნავთობი და ბანანი. ამ წინადადებებმა მნიშვნელოვანი მხარდაჭერა ვერ მოიპოვა. კლემ სიჩარანი ამბობდა, რომ ჯაგანების წყვილი ორივე კომუნისტი იყო, თუმცა ჩედი უფრო იდეოლოგიური გახლდათ. მისმა პოლიტიკურმა მეტოქემ, ფორბს ბურნჰემმა, 1957 წელს ჯაგანი და მისი მოკავშირეები დაახასიათა, როგორც „დოგმატიკოსები, რომელთა მიზანი კომუნიზმია და რომლებიც ლანძღავენ ყველას, ვისაც არ ეთანხმებიან“.

პერსი ჰინტცენმა განაცხადა, რომ „ჯაგანის კომუნისტად დახასიათებას მხედველობიდან რჩება მისი პოლიტიკური ფილოსოფიის სირთულე... ჯაგანი მართლაც რომ ყოფილიყო კომუნისტი, ეს ნამდვილად არ ასახულა იმ პოლიტიკასა და პროგრამებში, რომელთა განხორციელებასაც მისი პარტია ხელისუფლებაში ყოფნისას ცდილობდა“. არტურ შლეზინგერ უმცროსმა თქვა, რომ ჯაგანი არ იყო კომუნისტი, არამედ იყო „ლონდონის ეკონომიკის სკოლის მარქსისტი, სავსე მომხიბვლელობით“.

ჯანეტ ჯაგანი ქმრის კვალს გაჰყვა და 1997 წელს ეკავა პრემიერ-მინისტრისა და პრეზიდენტის პოსტები (1999 წელს პრეზიდენტის პოსტზე იგი ბჰარატ ჯაგდეომ შეცვალა).

ხასიათი
კლემ სიჩარანმა ჯაგანი დაახასიათა, როგორც პრინციპული ადამიანი, „რომელიც არ იპარავდა და პოლიტიკურ მოღვაწეობას არასოდეს განიხილავდა სიმდიდრის დაგროვების საშუალებად“. ასევე უწოდა „მიმზიდველი და უხრწნელი ადამიანი“, რომელიც ცნობილი იყო თავისი ხელმომჭირნეობით. თუმცა, სიჩარანმა ასევე დაადანაშაულა ჯაგანი იდეოლოგიურ მოუქნელობასა და „აფრიკული დაუცველობის შეგრძნების გაგების ან თანაგრძნობის აშკარა უუნარობაში“.

გარდაცვალება
ჯაგანმა 1997 წლის 15 თებერვალს გადაიტანა გულის შეტევა და გადაიყვანეს ჯორჯტაუნის საავადმყოფოში, რის შემდეგაც აშშ-ის სამხედრო თვითმფრინავით, შემდეგ კი აშშ-ის სამხედრო-საჰაერო ძალების ვერტმფრენით ენდრიუსის საჰაერო ბაზიდან იმავე დღეს ვაშინგტონში, უოლტერ რიდის არმიის ჰოსპიტალში გადააფრინეს. მისი ბოლო რიტუალები შესრულდა ინდუისტური წესების მიხედვით და იგი კრემირებულ იქნა 1997 წლის 12 მარტს. მისი კრემაციის ადგილი გახდა მისი და მოგვიანებით მისი მეუღლის მემორიალი, რომელიც ცნობილია როგორც ჯაგანების მემორიალური მონუმენტი.

მემკვიდრეობა
სახალხო პროგრესული პარტია, რომელიც ჯაგანმა ჯანეტ ჯაგანთან და ფორბს ბურნჰემთან ერთად დააარსა, კვლავ რჩება გაიანის ორ დომინანტურ პოლიტიკურ პარტიას შორის ერთ-ერთად -სთან ერთად. ორივე ჯგუფის მხარდაჭერა კვლავ მიჰყვება რასობრივ დაყოფას აფრო-გაიანელებსა და ინდო-გაიანელებს შორის. არსებობს მოსაზრებები, რომ ჯაგანს შესაძლოა ნაწილობრივი პასუხისმგებლობა ეკისრებოდეს გაიანის პოლიტიკაში არსებულ რასობრივ დაყოფაზე. უოლტერ როდნიმ აღნიშნა, რომ „...ერთზე მეტი პოლიტიკური პარტიაა პასუხისმგებელი ამ ქვეყანაში რასობრივი ურთიერთობების კრიზისზე. ვფიქრობ, ჩვენმა ხელმძღვანელობამ ამ საკითხში იმედები გაგვიცრუა“. როდნიმ ასევე მიუთითა გარე ჩარევაზე, როგორც რასობრივი ურთიერთობების გაუარესების კატალიზატორზე.

ჩედი ჯაგანის კვლევითი ცენტრი ჯორჯტაუნში უკვდავყოფს მის ცხოვრებასა და მოღვაწეობას; იქ განთავსებულია მისი კაბინეტის ასლიც. ცენტრი მდებარეობს „წითელ სახლში“, რომელიც 1961 წლიდან 1964 წლამდე ჯაგანის ოფიციალურ რეზიდენციას წარმოადგენდა. ჩედი ჯაგანის საერთაშორისო აეროპორტს, რომელიც ქვეყნის უდიდესი და მთავარი საჰაერო ჭიშკარია, ჯაგანის სახელი ეწოდა.

2007 წელს ჯაგანს სიკვდილის შემდეგ მიენიჭა გაიანის გათავისუფლების ორდენი . 2005 წელს ჯაგანმა ასევე მიიღო ოლივერ ტამბოს თანამგზავრების ორდენი სამხრეთ აფრიკისგან.

ჯაგანის, როგორც „ერის მამის“ აღიარება გაიანაში დასტურდება რამდენიმე სხვადასხვა წყაროს მიერ, მათ შორის ჩედი ჯაგანის კვლევითი ცენტრის, -ს და -ის ისეთი მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ფიგურების მიერ, როგორიცაა ირფაან ალი. ამის საპირისპიროდ, -ის წევრმა და იმ დროს სოციალური ერთობის მინისტრმა ამნა ალიმ 2015 წელს წარმოთქმულ სიტყვაში „ერის მამად“ ფორბს ბურნჰემი დაასახელა.

ჯილდოები და პატივი
ეროვნული ჯილდოები
– გაიანის გათავისუფლების ორდენი (2007; სიკვდილის შემდეგ)

უცხოური ჯილდოები
შერჩეული პუბლიკაციები
ჯაგანი ასევე იყო მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ავტორი და სიტყვების ავტორი. მის პუბლიკაციებში შედის: