ზურაბ არაგვის ერისთავი

ზურაბ არაგვის ერისთავი (გ. 1631) — ქართველი პოლიტიკური მოღვაწე, ქართლის დიდი თავადი, არაგვის ერისთავი 1620–1631 წლებში.

ბიოგრაფია
ნუგზარ არაგვის ერისთავის მეორე ვაჟიშვილი. მამის გარდაცვალების შემდეგ ზურაბი არ დაემორჩილა მომდევნო ერისთავს, თავის უფროს ძმას ბაადურს და ცოლთან ერთად სპარსეთში გადაიხვეწა. გიორგი სააკაძის შუამდგომლობით (ზურაბი სააკაძის ცოლისძმა და აღზრდილი იყო) შაჰმა ერისთავობა უბოძა. ზურაბმა ბაადური გააძევა, დაიმორჩილა მთიულეთი, ხევი და უფრო გაძლიერდა. როდესაც ქართლის ხანმა სიმონმა გადაწყვიტა შაჰისათვის ქართლის თავადების ურჩობაზე შეეჩივლა, ზურაბმა დაასწრო და თვითონ ეახლა შაჰს. აბას -მა სიმონ-ხანი სააკაძისა და არაგვის ერისთავის თანხლებით უკან დააბრუნა, თან დიდი ჯარი გამოაყოლა ყარჩიხა-ხანის სარდლობით. საქართველოში ჩამოსვლის შემდეგ სააკაძემ ზურაბს აჯანყების მზადების ამბავი გაანდო.

ერისთავი თავდაპირველად ყოყმანობდა, რადგან მისი ცოლი შაჰს თავისთან ჰყავდა დატოვებული. სააკაძე მას კახეთის გამგებლის ფეიქარ-ხანის მეუღლის ლელა-თინათინ ბატონიშვილის (ლუარსაბ -ის და) ცოლობას შეჰპირდა. ზურაბ ერისთავი დათანხმდა, რადგან იგი ამ აქტით ქართლის ბაგრატიონთა ოჯახს უმოყვრდებოდა და აქტიური მონაწილეობა მიიღო მარტყოფის ბრძოლაში (1625). ამის შემდეგ ზურაბი კახეთისკენ გაემართა, რათა ფეიქარ-ხანისათვის საცოლე წაერთმია, მაგრამ გაქცეულებს ვეღარ დაეწია და სააკაძის შუამდგომლობით ცოლად შეირთო თეიმურაზ -ის ასული დარეჯანი. მარაბდის ბრძოლაში ზურაბი თავში დაიჭრა, მაგრამ ბრძოლის ველი არ მიატოვა.

თეიმურაზსა და გიორგი სააკაძეს შორის ატეხილ ბრძოლაში ზურაბმა მეფის მხარე დაიჭირა. ბაზალეთის ბრძოლაში (1626) სააკაძის დამარცხების შემდეგ ერისთავი ქართლისა და კახეთის სამეფოთა ცალ-ცალკე არსებობის მომხრე იყო, რათა ორივე სამეფო კარი მისი მორჩილი ყოფილიყო. ამ მიზნით იგი სიმონ ხანს დაუახლოვდა და ქართლის ფაქტობრივი მმართველი გახდა, რის გამოც დაეძაბა ურთიერთობა თეიმურაზთან. აბას -ის სიკვდილის შემდეგ (1629) თეიმურაზმა გადაწყვიტა სპარსეთში წასვლა და ახალ შაჰთან მორიგება. ზურაბ ერისთავმა მოსალოდნელი საფრთხის აცილების მიზნით სხვილოსში მძინარე სიმონს თავი მოჰკვეთა და თეიმურაზს გაუგზავნა. თეიმურაზი ქართლისა და კახეთის ბატონი გახდა, ხოლო ზურაბმა დროებით შეძლო თავისი გავლენის შენარჩუნება. ამავე პერიოდში ის სარდლობდა თეიმურაზის მიერ მოწყობილ ლაშქრობას ლეკების წინააღმდეგ. 1631 წელს თეიმურაზმა სიმონ ხანის მოკვლისათვის შურისძიების საბაბით ზურაბ არაგვის ერისთავი მოაკვლევინა, მოკვეთილი თავი შაჰს გაუგზავნა, თავისი ქალიშვილი დარეჯანი (ზურაბის ცოლი) კი დუშეთიდან წამოიყვანა და მოგვიანებით იმერთა მეფის ძეს ალექსანდრეს მიათხოვა. ფარსადან გორგიჯანიძის ცნობით, ზურაბის სიკვდილის ინიციატორი თეიმურაზის ცოლი — ხორეშან დედოფალი ყოფილა.

ზურაბ ერისთავი ცნობილი იყო სისასტიკით, განსაკუთრებით სძულდათ მთიელებს, რომლებმაც მონაწილეობა მიიღეს მის მკვლელობაში. ხალხურ სიტყვიერებაში ზურაბი დახასიათებულია როგორც თუშ-ფშავ-ხევსურთა მოსისხლე მტერი, სისხლის დამქცევი, ვერაგი და უზნეო თავადი, ტყვეთა გამყიდველი.

ზურაბ ერისთავი ხალხურ სიტყვიერებაში
ზურაბ არაგვის ერისთავის ლაშქრობები მთიელების დასაპყრობად ასახულია ხალხურ სიტყვიერებაში. ზურაბს ხევსურეთისაკენ პირველად ორწყლით გაულაშქრია, სადაც ფშავ-ხევსურეთის არაგვი ერთდება:

ზურაბს აქ ფშაველები შებრძოლებიან და ის ამ გზით ხევსურეთში ვერ შესულან. მაშინ ზურაბის ლაშქარს მთიულეთით შემოუვლია, გუდამაყრის ხეობით გადასულა ხევსურეთში ლიქოკის ხეობაში შეჭრილა:

ლოქიკის ვიწრო და მაგარი ხეობა ზურაბს დიდხანს ვერ გაუტეხია და ლიქოკელებსაც ამ ბრძოლაში გულადობა და ვაჟკაცობა გამოუჩენიათ:

ხალხური თქმულებით ზურაბს ლიქოკის ხეობა დიდხანს ვერ გაუტეხია. მაშინ გაბრაზებულ ზურაბს განუზრახავს ლიქოკელების სალოცავზე „ხმალა ხატზე“ მდგარი ალვის ხის მოჭრა, რომ ამით ლიქოკელებზე შური ეძია. ეს ხმალა ხატი ყოფილა ლიქოკის ხეობის მისავალში ბარისახოს ბაკეზე. ალვის ხეს მირონი სდიოდაო და ამით ხალხს ნათლავდნენ. ზურაბის ლაშქარს ხე ვერ მოუჭრია, რადგან ყოველ ცულის დარტყმაზე ხე უფრო მაგრდებოდაო. მაშინ ერთ ღულელ არიშაულს ზურაბისათვის უსწავლებია, ალვის ხეს კატის სისხლი წაუსვით და მაშინვე წაიქცევაო.

ზურაბიც ასე მოქცეულა და ალვის ხეც მოუჭრიათ. ამის შემდეგ ლიქოკის ხეობას ადგილის ანგელოზი განშორდა და ზურაბმაც ახალიწელიწად დღეს ლიქოკის ხეობაც აიღოო. მხოლოდ სოფ. აკუშო ზურაბს მაინც ვერ გაუტეხია:

ზურაბს ხევსურეთის დასაპყრობად მესამედაც გაულაშქრია. იგი ხევსურეთში ხევის გზით გადასულა და სოფ. როშკაში შეჭრილა:

ზურაბის ეს გამოლაშქრება მოულოდნელი ყოფილა და ხევსურებს მასთან პირდაპირ შებრძოლება ვერ გაუბედნიათ. ხევსურებს ზურაბისათვის ელჩები მიუგზავნიათ, შერიგება უთხოვიათ და ბეგარაც შეუძლევიათ:

მაგრამ ზურაბი ბეგარის შეძლებით არ დაკმაყოფილებულა და ხევსურეთისათვის ყმობა მოუთხოვია. ხევსურებს ყმობა არ მიუღიათ და გუდანის-ჯვრის ბრძანებით ზურაბზე გაულაშქრიათ. ბრძოლა მომხდარა სოფ. გუდანთან, ბეგენთ-გორთან, სადაც დიდი გმირობა გამოუჩენია ხევსურ მამუკა ქალანდაურს:

ამ ბრძოლაში ზურაბი დამარცხებულა, მისი ლაშქარი განახევრებულა და დახოცილთა სისხლით ღულის წყალი წითლად შეღებილა:

ამ გამარჯვების აღსანიშნავად ქალანდაურს ბეგენთ-გორში სამანი ჩაუდგამს :

ამ ბეგენთ-გორში დღეს ერთი დიდი ლოდი დევს, რომლის ქვეშ, ხალხური თქმულებით, თვით მამუკა ქალანდაური ასაფლავია. ეს ადგილი წმინდა ადგილად ითვლება. აქ ცხენოსანი ხევსური ჩამოხტება და ფეხით გაივლის. ზოგი ამ ლოდზე სანთელსაც ანთებს და ლოცულობს.

ხალხური თქმულებით, ზურაბი ხევსურეთში ლაშქრობით რომ ვერას გამხდარა, მას ღალატისთვის მიუმართავს და ამ მიზნით ხევსურეთის თავკაცები თრუსოს ხეობაში დაუბარებია, ვითომც საქმეზე მოსალაპარაკებლად. ზურაბმა ხევსურები ნადიმზე მოიწვია და დანდობით მათ იარაღი აახსნევინა.

მაგრამ ცბიერ ზურაბს სტუმარ-მასპინძლობის ეს ადათი დაურღვევია და უიარაღო ხევსურები ნადიმზე ვერაგულად დაუხოციაო. გადარჩენილა მხოლოდ ერთი ხევსური ალექსაური, რომელსაც ზურაბის მეღვინე მოუკლავს და გამოქცეულა. ამ ამბავს ხალხი დღესაც სიმწარით იგონებს:

ამგვარად, თემობრივი ხევსურეთის ეს ბრძოლა მებატონე ზურაბის დამარცხებით დამთავრდა; თავის გამარჯვება ხალხს ასე გაულექსია:

ზურაბ ერისთავის სიკვდილს მთაში დიდი სიხარული გამოუწვევია. ეს ამბავი ხალხს ასე გაულექსია: