ზუგდიდი

ზუგდიდი — ქალაქი დასავლეთ საქართველოში, ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის და სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის ადმინისტრაციული ცენტრი, სამეგრელოს ისტორიული მთავარი ქალაქი. მოსახლეობა: 42 998 (2014 წ.).

გეოგრაფია
გაშენებულია ოდიშის დაბლობზე, მდინარე ჩხოუშის (ჯუმის მარჯვენა შენაკადი) ორივე ნაპირას, ზღვის დონიდან 110 მ სიმაღლეზე. თბილისიდან დაშორებულია 330 კმ-ით, ქუთაისიდან — 116 კმ-ით, ფოთიდან — 60 კმ-ით. ზუგდიდის მთავარი მდინარეა ჩხოუში, რომელსაც ქალაქის ფარგლებში უერთდება რამდენიმე მცირე შენაკადი. ჩხოუში დაბინძურებულია საკანალიზაციო და საყოფაცხოვრებო ნარჩენებით. ქალაქის ცენტრში მდებარეობს ზვიად გამსახურდიას სახელობის გრძელი ხეივანი, რომელიც მრავალწლოვანი ხეებითაა გაშენებული, ასევე ზუგდიდის ბოტანიკური ბაღი.

კლიმატი
ზუგდიდის ჰავა ზღვის ნოტიო სუბტროპიკულია, თბილი ზამთრითა და ცხელი ზაფხულით. მასზე დიდ გავლენას ახდენს შავი ზღვის სიახლოვე. კარგად არის გამოხატული მუსონური ხასისათის ქარები. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა +13,8 °, იანვრის საშუალო ტემპერატურა +4,9 °, აგვისტოს – +22,7 °. წელიწადში საშუალოდ მოდის 1777 მმ ნალექი, აქედან მაქსიმუმი – ივნისში (179), ხოლო მინიმუნი მაისში (90 მმ). საშუალო წლიური ტენიანობა შეადგენს 72 ‰, ხოლო მზიანი დღეების რიცხვი – 210–ს.

ისტორია
ზუგდიდი წერილობით წყაროებში საუკუნის 70-იან წლებიდან ჩნდება. იხსენიება სხვა სახელებითაც: „ზუბდიდი“, „ზუბდითი“. მკვლევართა დიდი ნაწილის აზრით ქალაქის სახელწოდება წარმოდგება „ზურგ-დიდიდან“ (ე. ი. „დიდ ბორცვი“), სხვა მოსაზრებით — ტოპონიმ „ზუბიდან“.

ძველი ზუგდიდი მდებარეობდა მდ. სინწის მარჯვენა მხარეს მდებარე გორაკზე. აქ შემორჩენილია ჯვარგუმბათოვანი ტაძარი, რომელიც აშენებულია საუკუნის ნახევარში ადრე არსებული მაცხოვრის ეკლესიის ადგილზე (შესაბამისად ამ ადგილს მანცხვარკარი/მაცხოვრისკარი ეწოდება), და – საუკუნეების ციხე-კოშკის ნაშთი. საუკუნის ნახევარში აქ იდგა ოდიშის მთავართა — დადიანთა — ციხე-დარბაზი, რომლის ჩანახატი შეტანილია კრისტოფორო დე კასტელის ალბომში, ხოლო სიტყვიერი აღწერილობა — რუსი ელჩების ფედოტ ელჩინისა და პავლე ზახარიევის ანგარიშებში (1639–1640).

ახალ ზუგდიდს საფუძველი ჩაეყარა ლევან დადიანის (მთავრობდა 1611–1657 წლებში) მიერ გორაკის მიმდებარე ველზე ახალი რეზიდენციის (ორსართულიანი სასახლე, ციხე-კოშკი, კარის ეკლესია) აგებით. მთავრის რეზიდენციის ველზე გადმოტანას მოჰყვა მის გარშემო ახალი დასახლების შექმნა და გაფართოება, რამაც ძველი და ახალი ზუგდიდი ერთიან პუნქტად აქცია. ამ დროიდან ზუგდიდი მცირე ქალაქი და ოდიშის სამთავროს პოლიტიკური ცენტრია.

 საუკუნის 30–40-იან წლებში დავით დადიანის მიერ განხორციელებულმა რეფორმებმა ზუგდიდი ხელოსნობისა და ვაჭრობის მნიშვნელოვან ცენტრად აქცია. მის ცენტრალურ ნაწილში აშენდა სახელოსნოები, სავაჭრო დუქნები, საზოგადოებრივი დაწესებულებები და ა. შ.; შეიქმნა პირველი საწარმოები: აბრეშუმის ძაფსახვევი ფაბრიკა, სპირტის სახდელი ქარხანა, სამშ. მასალების დამამზადებელი საწარმო და სხვ. განახლდა მთავრის რეზიდენციაც — დავითმა ააგო ორი ახალი (სარეზიდენციო და სამეჯლისო) სასახლე, კანცელარიისა და უზენაესი სასამართლოს შენობები. 1840 წელს დავითმა და ეკატერინე დადიანმა დაიწყეს სასახლესთან დეკორატიული ბაღის გაშენება (ახლანდ. ზუგდიდის ბოტანიკური ბაღი).

ყირიმის ომის (1853–1856) დროს, 1855 წლის 26 ოქტომბერს, რუსეთის ჯარების უკუქცევის შემდეგ, ზუგდიდი ოსმალთა საოკუპაციო ჯარმა დაიკავა. იმავე წლის დეკემბერში სამეგრელოს სახალხო მოლაშქრეთა (მილიციის) რაზმი გ. ლ. დადიანის მეთაურობით თავს დაესხა და მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენა ოსმალურ გარნიზონს. 1856 წლის იანვარში ოსმალებმა უკან დაიხიეს და მათ მეთაურის ისკანდერ-ფაშას ბრძანებით ქალაქი გაძარცვეს, მთავრის რეზიდენცია და სხვა ნაგებობები კი გადაწვეს. 1857 წლის მაისში ქალაქი რამდენიმე დღის დაიკავეს სამეგრელოს აჯანყებულმა გლეხებმა. შექმნილი მდგომარეობა რუსეთის მთავრობამ საბაბად გამოიყენა და სამეგრელოს სამთავროს ავტონომია ფაქტობრივად გააუქმა (ფორმალურად სამთავრო 1867 წლმდე განაგრძობდა არსებობას), მთავრის ტახტის მემკვიდრის ნიკო დადიანის სრულწლოვანებამდე სამთავროს მმართველად დანიშნული ეკატერინე ტახტის მემკვიდრესთან ერთად რუსეთის იმპერატორმა პეტერბურგში გაიწვია, სამეგრელოში კი დროებითი მმართველობა შემოიღო და სამ ოლქად დაყო. ერთ-ერთი ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი ზუგდიდი გახდა.

ზუგდიდის ეკონომიკურ და კულტურულ განვითარებას ახალი იმპულსები შესძინა ბატონყმობის გაუქმებამ (1867). დაარსდა საკრედიტო საზოგადოება და საკრედიტო ბანკი. შეიცვალა ქალაქის იერსახეც. მის ცენტრალურ ნაწილში ზუგდიდის ოლქის უფროსის რაფიელ ერისთავის თაოსნობით გაშენდა ჭადრების ხეივანი, რომლის გაყოლებაზე ერთ მხარეს ჩამწკრივდა სახელოსნოები და კომერციული ობიექტები, მეორე მხარეს — საზოგადოებრივი დაწესებულებები (სასამართლო, ფოსტა, ტელეგრაფი და ა. შ.); გაიხსნა სხვადასხვა საფეხურის სახაზინო, სამრევლო და კერძო სკოლები, გიმნაზია, პროფ. სკოლები, ბიბლიოთეკა-სამკითხველოები, საფუძველი ჩაეყარა თეატრალურ ცხოვრებას. განახლდა სამეგრელოს სამთავროს იურიდიული გაუქმების შემდეგ უკანასკნელი მთავრის მემკვიდრეების კერძო საკუთრებად ქცეული დადიანთა რეზიდენცია და ბაღი.

1917 წელს ზუგდიდს მიენიჭა ქალაქის სტატუსი. იმავე წლის 1 ოქტომბერს ჩატარებული არჩევნების შემდეგ შეიქმნა საქალაქო თვითმმართველობა. საქართველოს პირველი რესპუბლიკის პერიოდში, 1919 წელს, ჩატარდა ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნები, ჩამოყალიბდა ზუგდიდის სამაზრო ერობა და მისი გამგეობა. 1921 წლის 9 მარტს ქალაქი ბოლშევიკური რუსეთის საოკუპაციო ნაწილებმა დაიკავეს და ქალაქში საბჭოთა ხელისუფლება გამოაცხადეს. 1924 წლის ეროვნული აჯანყების დროს, 29 აგვისტოს ქალაქი აჯანყებულების ხელში გადავიდა, მაგრამ 31 აგვისტოს ზუგდიდი აფხაზეთიდან გადმოსროლილმა საბჭოთა ძალებმა დაიკავეს. 1929 წლის ადმინისტრაციული რეფორმის შემდეგ ზუგდიდის მაზრა გაუქმდა და ქალაქი ზუგდიდის რაიონის ცენტრი გახდა. 1966 წელს მიენიჭა რესპუბლიკური დაქვემდებარების ქალაქის სტატუსი. საბჭოთა პერიოდში ზუგდიდში აშენდა ქაღალდის ცელულოზის და ფაიფურის საწარმოები.

ზუგდიდი მნიშვნელოვნად დაზარალდა საქართველოს სამოქალაქო ომის პერიოდში (1991–1993), როდესაც ქალაქი სამხედრო გადატრიალების გზით დამხობილი პრეზიდენტის ზვიად გამსახურდიას მომხრეების მთავარი დასაყრდენი იყო. 1993 წლის 6 ნოემბერს სამთავრობო ძალებმა ზუგდიდი უბრძოლველად დაიკავეს, რითაც დასრულდა სამოქალაქო დაპირისპირების ძირითადი საომარი ფაზა. 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის დროს, 2008 წლის 11 აგვისტოს ზუგდიდში აფხაზეთის მხრიდან შემოჭრილი რუსული საოკუპაციო ჯარები შევიდნენ, განაიარაღეს ადგილობრივი პოლიცია და ქალაქის ადმინისტრაციული შენობები დაიკავეს. ქალაქის ოკუპაცია 22 აგვისტომდე გაგრძელდა.

2014-2017 წლებში ზუგდიდს ჰქონდა თვითმმართველი ქალაქის სტატუსი (იმავდროულად რჩებოდა ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის ცენტრად).

მოსახლეობა
ზუგდიდი იძლებით გადაადგილებულ პირთა კომპაქტური ჩასახლების მხრივ ყველაზე დიდი ცენტრია თბილისის შემდეგ. ამასთან მოსახლეობის სიმჭიდროვის მხრივ ზუგდიდი სამეგრელოს და ზემო სვანეთის მხარეში ყველაზე მაღალი მაჩვენებლით გამოირჩევა.

ეკონომიკა
ქალაქში არის რკინიგზის სადგური თბილისი-ჯვარის მონაკვეთზე, გადის საერთაშორისო (თბილისი-სოხუმი) და შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის (ზუგდიდი-მესტია, ზუგდიდი-ანაკლია) გზები. მოქმედებს საქალაქო და საგარეუბნო ტრანსპორტი. მოქმედებს სამი ავტოსადგური. საავტობუსო მიმოსვლით დაკავშრირბულია საქართველოს ყველა მსხვილ ქალაქთან.

ზუგდიდში არის 25-მდე სამრეწველო საწარმო, რომელთაგან ზოგიერთი სეზონურად მუშაობს. ძირითადად მოქმედებს სამშენებლო მასალების და კვების (ჩაის და თხილის გადამამუშავებელი) საწარმოები. მოქმედებს ჯანდაცვის, განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები (ზუგდიდის დრამატული თეატრი, ზუგდიდის სახელმწიფო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი). ხუროთმოძღვრების ძეგლთაგან შემორჩენილია სამეგრელოს მთავრების დადიანების სასაახლე, ეკლესია და სხვა ნაგებობები ( ს.).

ბოტანიკური ბაღი
ზუგდიდის ბოტანიკური ბაღი წარმოადგენს ძვირფას მცენარეთა ინტროდუქციის კერას, საიდანაც ასობით უცხო მცენარე ფართოდ დაინერგა არა მხოლოდ სამეგრელოს მოსახლეობაში, არამედ დასავლეთ საქართველოს სხვა რეგიონებშიც, სადაც გაშენდა მრავალი ბაღი, სკვერი და პარკი სოფლებსა, დაბებსა და ქალაქებში.

ბაღში ოთხმოცამდე გვარის მრავალი სახეობის ხე, ბუჩქი და მცენარე იზრდება, მათ შორის მაგნოლიის ექვსი სახეობა, სხვადასხვა სახეობის მუხა, ატლასისა და ჰიმალაის კედარი, კანარის ვერხვი, აზიის, მათ შორის ინდოეთის, იაპონიის, ხმელთაშუაზღვისპირეთის, ამერიკის და სხვა ადგილებიდან შემოტანილი რელიქტური და ენდემური მცენარეები. ზუგდიდის ბაღმა დეკორატიული სახე მიიღო მას შემდეგ, რაც მის განაშენიანების საქმეს ენერგიულად მოჰკიდა ხელი სამეგრელოს უკანასკნელმა მთავარმა დავით დადიანმა.

როგორც მდებარეობით, ასევე კლიმატური პირობეით ზუგდიდის ბოტანიკური ბაღი ერთ-ერთ საუკეთესო ბაზას წარმოადგენს ძვირფასი სუბტროპიკული მცენარეების ინტროდუქციის, კვლევისა და აკლიმატიზაციისათვის.

გალერეა