iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მოწმენდილობის ზღვა

მოწმენდილობის ზღვა, სინათლის ზღვა  — მთვარის ზღვა, რომელიც მდებარეობს მთვარის ხილულ მხარეს. სახელწოდება შემოიღო ასტრონომმა ჯოვანი რიჩიოლიმ.

მოწმენდილობის ზღვის ცენტრის სოლენოგრაფიული კოორდინატებია , დიამეტრი დაახლოებით 674.28 კმ-ია. გამოირჩევა ლავის კონტრასტული ფერებით. გარე კიდის გასწვრივ გაჰყვება მუქი ბაზალტის რგოლი, რომელიც სამხრეთ-აღმოსავლეთით ვრცელდება სიწყნარის ზღვამდე. აღმოსავლეთით მდებარეობს კრატერი პოსეიდონი. ზღვის ცენტრს კვეთს ღია ფერის სხივი, რომელიც სათავეს ტიხოს კრატერიდან იღებს. ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილში რამდენიმე ქედია გადაჭიმული (ნიკოლა, ლისტერა, სმირნოვა) და ჩრდილოეთის უსახელო მონაკვეთი. მას არაოფიციალურად გველის ქედს ეძახიან და საინტერესო ობიექტის წარმოადგენს ასტრონომიის მოყვარულთათვის. მოწმენდილობის ზღვაში ყველაზე დიდი კრატერია 16 კმ დიამეტრის კრატერი ბესელი, რომელიც მდებარეობს ზღვის სამხრეთ-ცენტრალურ ნაწილში.

1972 წელს მოწმენდილობის ზღვას ეწვია აპოლო 17, ხოლო 1973 წელს — ლუნა-21, რომელმაც მთვარის ზედაპირზე გადმოსვა ლუნოხოდ-2. ეს თვითმავალი მანქანა მოძრაობდა მთვარის ზედაპირზე ოთხი თვის განმავლობაში, იღებდა ტერიტორიის ფოტოგრაფიულ პანორამებს, ახდენდა მაგნიტომეტრიულ გაზომვებსა და ნიადაგის რენტგენის ფლუორესცენციულ ანალიზს ზღვებისა და კონტინენტურ ზონებს შორის გარდამავალ ზონაში.

მოწმენდილობის ზღვაში დიდი დადებითი გრავიტაციული ანომალიაა მასკონი. ზემოთ მოცემულ გრაფიკზე ზედა სეგმენტი წარმოადგენს ზღვის ტოპოგრაფიას — ბრტყელ, დაბალ უბანს. ქვედა სეგმენტი აჩვენებს გრავიტაციის ცვლილებას. ცენტრში მწვერვალი არის მასკონი.

მოწმენდილობის ზღვის მიდამოში გაიმართა კოსმოსური ექსპედიციები ნიკოლაი ნოსოვის ზღაპრის რომან « »-ში.
ვლადიმირ მაკოვსკი

ვლადიმირ მაკოვსკი (; დ. 7 თებერვალი, 1846, მოსკოვი, რუსეთის იმპერია — გ. 21 თებერვალი, 1920, პეტროგრადი, რსფსრ) — რუსი მხატვარი-პერედვიჟნიკი, პედაგოგი, საჟანრო სცენის ოსტატი, აკადემიკოსი (1873). პეტერბურგის სამხატვრო აკადემიის ნამდვილი წევრი (1893).

ბიოგრაფია
ვლადიმირ მაკოვსკი დაიბადა ცნობილი რუსი ხელოვნების მოღვაწის იგორ ივანეს ძე მაკოვსკის ოჯახში. ის იყო მხატვრების — ალექსანდრა, კონსტანტინე და ნიკოლოზ მაკოვსკების უმცროსი ძმა. მაკოვსკები მდინარე მოსკოვის სანაპიროზე ცხოვრობდნენ და მათი ბინიდან კრემლის ხედი ჩანდა. ვლადიმირი ბავშვობიდან ხელოვნების გარემოცვაში იზრდებოდა. მათ ბინაში ხშირად იკრიბებოდნენ ცნობილი ადამიანები: გლინკა, გოგოლი, ბრიულოვი, ტროპინინი და სხვები. ეწყობოდა ლიტერატურული, სამხატვრო და მუსიკალური საღამოები.

პირველ გაკვეთილებს სამხატვრო ხელოვნებაში ვლადიმირს ტროპინინი უტარებდა. თხუთმეტი წლისამ მან დახატა „ბურახის გამყიდველი ბიჭი“ (1861).

1861-66 წლებში სწავლობდა მოსკოვის სამხატვრო სასწავლებელში.

1872 წელს გახდა პერედვიჟნიკების ამხანაგობის წევრი. მონაწილეობდა თითქმის ყველა მათ გამოფენაში. 1874 წელს კი აირჩიეს მმართველობის წევრად.

1894-1918 წლებში მაკოვსკი ასწავლიდა სანქტ-პეტერბურგის საიმპერატორო სამხატვრო აკადემიაში. 1895 წელს დაინიშნა აკადემიის რექტორად. მისი მოსწავლეები იყვნენ: არხიპოვი, ბაკშეევი, ჩეპცოვი, კუზნეცოვი, ზენკოვი.

ვლადიმირ მაკოვსკი გარდაიცვალა 1920 წლის 21 თებერვალს. დაკრძალულია პეტროგრადში, სმოლენსკის მართლმადიდებლურ სასაფლაოზე.

გალერეა
აღმოსავლეთის ზღვა

აღმოსავლეთის ზღვა  — მთვარის ზღვა, რომელიც მდებარეობს მთვარის ხილული მხარის დასავლეთ ნაწილში.

აღმოსავლეთის ზღვა მდებარეობს მრავალრგოლიანი დარტყმის აუზში — გიგანტური კრატერში, რომელიც როგორც წესი წარმოიქმნება ასტეროიდის შეჯახების შედეგად. ამ აუზის მთავარი რგოლის დიამეტრი დაახლოებით 930 კმ-ია, ცენტრის სოლენოგრაფიული კოორდინატებია . მისი ზუსტი ასაკი უცნობია, მაგრამ ვარაუდობენ, რომ იგი ჩამოყალიბდა ცოტა მოგვიანებით, ვიდრე წვიმების ზღვა, ანუ არა უადრეს 3,85 მილიარდი წლის წინ. მისი ფორმირების მომენტის მიხედვით ავლებენ საზღვარ ადრე იმბრიულ და გვიან იმბრიულ ეპოქებს შორის.

მთვარის სხვა ზღვების აუზებისგან განსხვავებით, აღმოსავლეთის ზღვის აუზი ნაკლებადაა დაფარული ბაზალტის ლავით, რაც მისი მორფოლოგიური სტრუქტურის დაკვირვების საშუალებას იძლევა. ზღვის ცენტრალური ნაწილი აგებულია ბაზალტების თხელი ფენებით, სავარაუდოდ 1 კმ-ზე ნაკლები სისქის, ანუ ხილული ნახევარსფეროს სხვა ზღვების სისქეზე ნაკლების. შეჯახებამ, რამაც გამოიწვია ზღვის აუზის წარმოქმნა, გამოიწვია მთვარის ქერქზე სამი კონცენტრული ნაკეცის წარმოქმნა. ამ უზარმაზარი დარტყმის კრატერის შიდა ქედი წარმოდგენილია რუკის მთებით, 930 კმ დიამეტრის გარე ქედი — კორდილიერების მთებით. შეჯახების შედეგად ამოვარდნილ ქანს აქვს უხეში რიყის ქვის სტრუქტურა, იწყება კორდილიერების გარე კალთებზე და ვრცელდება 500 კმ-მდე სხვადასხვა მიმართულებით, ქმნის ხაზისებრ სხივურ წარმონაქმნებს, რომლებიც თავს იყრიან ზღვის ცენტრში.

ზღვის თანამედროვე სახელწოდება შემოთავაზებულია გერმანელი ასტრონომის იულიუს ჰაინრიხ ფრანცის მიერ თავის წიგნში „ “-ში (1906). თუმცა, ინგლისელი მოყვარული ასტრონომი პატრიკ მური მოგვიანებით ამტკიცებდა, რომ ზღვის სახელწოდება მას 1946 წელს გამოცემელ წიგნში ჰქონდა შეყვანილი.
ანაერობული გლიკოლიზი

ანაერობული გლიკოლიზი წარმოადგენს გლუკოზის გარდაქმნის პროცესს ლაქტატად, როდესაც ჟანგბადი, შეზღუდული რაოდენობითაა ხელმისაწვდომი. ანაერობული გლიკოლიზი ენერგიის გამომუშავების ეფექტური საშუალებაა მხოლოდ ხანმოკლე, ინტენსიური ვარჯიშის დროს ანაერობული გლიკოლიზის სისტემა დომინირებს დაახლოებით 10-30 წამის განმავლობაში, მაქსიმალური დატვირთვის დროს. ამ პერიოდის განმავლობაში ის ძალიან სწრაფად წარმოქმნის 2 მოლეკულას ერთ გლუკოზის მოლეკულაზე, ანუ გლუკოზის ენერგეტიკული პოტენციალის დაახლოებით 5%-ს (38 მოლეკულა აერობულ გლიკოლიზში). ანაერობულ გლიკოლისში, -წარმოქმნის სიჩქარე დაახლოებით 100-ჯერ აღემატება ჟანგვითი ფოსფორილირების სიჩქარეს.
სპირტული დუღილი — საფუარები და სხვა ანაერობული მიკროორგანიზმები გარდაქმნის გლუკოზას არა პირუვატად, არამედ ეთანოლად და 2-ად. პირუვატი თავდაპირველად გარდაიქმნება აცეტალდეჰიდად, ფერმენტ პირუვატ დეკარბოქსილაზას მიერ თიამინ პიროფოსფატის და ++ თანაობით. ამ რეაქციის დროს გამოიყოფა ნახშირორჟანგი. შემდეგ აცეტალდეჰიდი გარდაიქმნება ეთანოლად ფერმენტ ალკოჰოლ დეჰიდროგენაზას მიერ. ამ რეაქციის დროს იჟანგება +-მდე.
კორის ციკლი

კორის ციკლი (ასევე ცნობილია, როგორც რძემჟავას ციკლი), სახელი ეწოდა მისი აღმომჩენების, კარლ ფერდინანდ კორის და გერტი კორის პატივსაცემად, წარმოადგენს მეტაბოლურ გზას, რომლის დროსაც ანაერობული გლიკოლიზით კუნთებში წარმოქმნილი ლაქტატი, ტრანსპორტირდება ღვიძლში და გარდაიქმნება გლუკოზად, რომელიც შემდეგ კვლავ ბრუნდება კუნთებში და კვლავ ციკლურად გარდაიქმნება ლაქტატად.

პროცესი
კუნთის აქტივობა საჭიროებს ატფ-ს, რომელიც უზრუნველყოფილია ჩონჩხის კუნთებში გლიკოგენის დაშლით. გლიკოგენის დაშლის შედეგად (გლიკოგენოლიზი), მიიღება გლუკოზა, გლუკოზა 1-ფოსფატის (1) სახით. 1 გარდაიქმნება 6-ად ფერმენტ ფოსფოგლუკომუტაზას მიერ. 6 ერთვება გლიკოლიზში (ან შესაძლოა ჩაერთოს პენტოზა ფოსფატურ გზაში, თუ 6-ის კონცენტრაცია მაღალია) პროცესში, რომელიც უზრუნველყოფს კუნთის უჯრედებს ატფ-ით. კუნთის აქტივობის დროს ატფ-ის მარაგი მუდმივად უნდა შეივსოს. როდესაც ჟანგბადის მიწოდება საკმარისია, აღნიშნული ენერგია მიიღება გლიკოლიზის დროს წარმოქმნილი პირუვატის ჩართვით ლიმონმჟავას ციკლში, სადა საბოლოოდ წარმოიქმნება ატფ, ჟანგბადზე დამოკიდებული ჟანგვითი ფოსფორილირებით.

როდესაც ჟანგბადის მიწოდება არასაკმარისია, როგორც წესი, კუნთის ინტენსიური მუშაობის დროს, ენერგია მიიღება ანაერობული მეტაბოლიზმის მეშვეობით. რძემჟავა დუღილი ლაქტატდეჰიდროგენაზას მეშვეობით პირუვატს ლაქტატად გარდაქმნის. რაც მთავარია, დუღილის პროცესში აღდგება +, და ნარჩუნდება მისი კონცენტრაცია, რაც გლიკოლიზის რაქციებისთვის არის საჭირო. დუღილის საფეხურზე იჟანგება გლიკოლიზის შედეგად წარმოქმნილი -ს უკან +-მდე, გამოთავისუფლებული ორი ელექტრონი -დან ხმარდება პირუვატის ლაქტატამდე აღდგენას. (დეტალებისთვის იხილეთ ძირითადი სტატიები გლიკოლიზისა და ფერმენტაციის შესახებ.)

კუნთების უჯრედებში დაგროვების ნაცვლად, ანაერობული დუღილის შედეგად წარმოქმნილი ლაქტატის ათვისება ღვიძლით ხდება.აღნიშნულს მოსდევს კორიც ციკლის შემდეგი პროცესი - ღვიძლში მიმდინარეობს გლუკონეოგენეზი. გლუკონეოგენეზის დროს ლაქტატი ჯერ პირუვატად,ხოლო შემდეგ გლუკოზად გარდაიქმნება, რაც უზრუნველყოფს სუბსტრატს გლიკოლიზისა და ფერმენტაციისთვის. წარმოქმნილი გლუკოზა სისხლის მიმოქცევით კვლავ კუნთებს მიეწოდება,იგი კვლავ ერთვება გლიკოლიზის რეაქციებში. თუ კუნთების აქტივობა წყდება, გლუკოზა გამოიყენება გლიკოგენეზის გზით გლიკოგენის მარაგის შესავსებად.

მნიშვნელობა
ციკლის მნიშვნელობა განისაზღვრება ლაქტოაციდოზის პრევენციით კუნთში ანაერობული პირობების დროს. თუმცა, ჩვეულებრივ, სანამ ეს მოხდება, კორის ციკლით რძემჟავა ტრანსპორტირდება კუნთებიდან და ღვიძლში. და შესაბამისად ხდება ლაქტატის დაგროვება. ჩვეულებრივ, ჭარბი მჟავა, რომელიც მიტოქონდრიული ჯაჭვის კომპლექსის დათრგუნვის შედეგად გროვდება, თირკმელებით გამოიყოფა, მაგრამ თირკმლის უკმარისობის მქონე პაციენტებში აღნიშნული პროცესი დარღვეულია. გავრცელებული მცდარი წარმოდგენა, რომ ლაქტატი არის აგენტი, რომელიც პასუხისმგებელია აციდოზზე, მაგრამ უცილებელია გვესმოდეს, რომ ლაქტატი არის მეტაბოლური დარღვევების შედეგი ან მარკერი, და არა თავად აციდოზის გამომწვევი მიზეზი.
ჰეპატოპანკრეასი

ჰეპატოპანკრეასი, მომნელებელი ჯირკვალი ან შუა ნაწლავის ჯირკვალი წარმოადგენს ფეხსახსრიანების და მოლუსკების საჭმლის მომნელებელი ტრაქტის ორგანოს. მის მიერ განხორციელებული ფუნქციები, ძუძუმწოვრებში ცალ-ცალკე უზრუნველყოფილია ღვიძლისა და პანკრეასის მიერ, მათ შორის საჭმლის მომნელებელი ფერმენტების გამომუშავება და მონელებული საკვების შეწოვა.

ფეხსახსრიანები
ნაჩვენებია, რომ ფეხსახსრიანებს, განსაკუთრებით ტოლფეხიანების რიგის დეტრიტოფაგებს - -ს (ხის ტილები), შეუძლიათ მძიმე მეტალების აკუმულაცია ჰეპატოპანკრეასში. ამან შეიძლება გამოიწვიოს ბიოაკუმულაცია კვებითი ჯაჭვის მეშვეობით და გავლენა მოახდინოს კვების ქსელის განადგურებაზე, თუ დაგროვება საკმარისად მაღალი იქნება დაბინძურებულ ადგილებში; მაგალითად, მძიმე მეტალების მაღალი კონცენტრაცია შეინიშნება -ს გვარის ობობებში, რომლებიც იკვებებიან ხის ტილებით და შესაბამისად მათი ჰეპატოპანკრეასით - რომელიც ტოლფეხიანებში მძიმე მეტალების აკუმულირების ძირითადი ორგანოა.

მოლუსკები
ჰეპატოპანკრეასი არის ლიპიდების მეტაბოლიზმის და ლიპიდების მარაგის ძირითადი ადგილი მუხელფეხიანებში.
მაკრონუკლეუსი

მაკრონუკლეუსი (ძველად ცნობილი როგორც მეგანუკლეუსი) წარმოადგენს უფრო დიდი ზომის ბირთვს წამწამიანებში. მაკრონუკლეუსები პოლიპლოიდურია და პირდაპირ იყოფა, მიტოზის გარეშე. იგი აკონტროლებს უჯრედის არარეპროდუქციულ ფუნქციებს, როგორიცაა მეტაბოლიზმი. კონიუგაციის დროს მაკრონუკლეუსი იშლება და მიკრონუკლეუსებთან კარიოგამიით წარმოიქმნება ახალი მაკრონუკლეუსი.

მაკრონუკლეუსი შეიცავს ასობით ათას ქრომოსომას, თითოეული წარმოდგენილია მრავალ ეგზემპლარად. მაკრონუკლეუსს არ გააჩნია მექანიზმი, რომლითაც ბირთვის გაყოფის დროს აღნიშნული კომპლექსური გენომი ზუსტად გაიყოფა; ამრიგად, როგორ ახერხებს უჯრედი დაბალანსებული გენომის შენარჩუნებას უცნობია.
სამხრეთის ზღვა (მთვარე)

სამხრეთის ზღვა  — მთვარის ზღვა, რომელიც მდებარეობს მთვარის ხილულ მხარეს.

ზღვის ცენტრის სელენოგრაფიული კოორდინატებია — , ხოლო დიამეტრი — 603 კმ.

სახელწოდება „სამხრეთის ზღვა“ პირველად შემოგვთავაზა ი. მედლერმა. შეტანილია საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის მთვარის ზედაპირზე არსებული ობიექტების ნომენკლატურის შესახებ პირველ ოფიციალურ პუბლიკაციაში (ნომერით 4531), რომელიც გამოქვეყნდა მ. ბლაგისა და კ. მიულერის მიერ 1935 წელს.
ნიკოლოზ მაკოვსკი

ნიკოლოზ მაკოვსკი (; დ. 10 მაისი, 1841, მოსკოვი, რუსეთის იმპერია — გ. 18 ოქტომბერი, 1886, სანქტ-პეტერბურგი) — რუსი მხატვარი, პერედვიჟნიკების ამხანაგობის ერთ-ერთი დამფუძნებელი.

ბიოგრაფია
დაიბადა ცნობილი რუსი ხელოვნების მოღვაწის იგორ ივანეს ძე მაკოვსკის ოჯახში. ის იყო მხატვრების — ალექსანდრა, კონსტანტინე და ვლადიმირ მაკოვსკების ძმა.

ნიკოლოზ მაკოვსკიმ თავდაპირველი განათლება მოსკოვის სამეფო არქიტექტურულ სასწავლებელში მიიღო. 1859-1866 წლებში სწავლობდა სანქტ-პეტერბურგის საიმპერატორო სამხატვრო აკადემიაში არქიტექტურის განყოფილებაზე.

1870 წელს ერთ-ერთი იყო იმ 15 მხატვართაგან, რომლებმაც ხელი მოაწერეს მოძრავი სამხატვრო გამოფენების ამხანაგობის (პერედვიჟნიკების) წესდებას. ამგვარად ის ამხანაგობის ერთ-ერთი დამფუძნებელი გახდა. მაკოვსკის ნამუშევრების უმრავლესობა მონაწილეობდა მოძრავ სამხატვრო გამოფენებში.

გალერეა
აფშერონ-ხიზის ეკონომიკური რეგიონი

აფშერონ-ხიზის ეკონომიკური რეგიონი — აზერბაიჯანის ერთ-ერთი ეკონომიკური რეგიონი. მოიცავს აფშერონისა და ხიზის ადმინისტრაციულ რეგიონებს და ქალაქ სუმგაითს. 2021 წლის 7 ივლისამდე მას ეწოდებოდა აფშერონის ეკონომიკური რეგიონი.

ფართობი 3730 კმ².

ეს ეკონომიკური რეგიონი არის ქვეყნის მთავარი საწვავი და ენერგეტიკული ბაზა, რომელიც ქვეყნის ნავთობის, გაზისა და ელექტროენერგიის წარმოების მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს.

განვითარებულია ნავთობქიმიური და ქიმიური მრეწველობა, მძიმე მრეწველობა, შავი და ფერადი მეტალურგია, ენერგეტიკა, მანქანათმშენებლობა, ელექტროტექნიკა, მსუბუქი და კვების მრეწველობა, სამშენებლო მრეწველობა, სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურა და მომსახურების სექტორი.

სოფლის მეურნეობის სექტორებს შორის მოწინავე პოზიციებს იკავებს რძის და ხორცის მეურნეობა, მეფრინველეობა, მეცხვარეობა, მებოსტნეობა, მევენახეობა, მეყვავილეობა და მშრალი სუბტროპიკული მეხილეობა. რეგიონის განსაკუთრებული აგროკლიმატური რესურსები შესაძლებელს ხდის ზეთისხილის, ზაფრანის, ფისტას, ნუშის, ლეღვის, ვაზის ჯიშებისა და საზამთროს მოყვანა.
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის კომიტეტის მე-2 სესია

იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის კომიტეტის მე-2 სესია გაიმართა ვაშინგტონში და მიმდინარეობდა 1978 წლის 5 სექტემბრიდან 8 სექტემბრამდე, აშშ-ს შინაგან საქმეთა დეპარტამენტის თევზების, ველური ბუნებისა და პარკების საკითხებში მდივნის თანაშემწის, დევიდ ჰეილზის თავმჯდომარეობით.

სესიას ესწრებოდა მსოფლიო მემკვიდრეობის კომიტეტის 13 წევრი ქვეყნის დელეგაცია, ასევე დამკვირვებლები 1972 წლის მსოფლიო კულტურული და ბუნებრივი მემკვიდრეობის კონვენციის მონაწილე 5 სახელმწიფო და 10 საერთაშორისო სამთავრობო და არასამთავრობო ორგანიზაცია. სამი საერთაშორისო ორგანიზაცია — , და — მოიწვიეს როგორც კონსულტანტები.

ეს არის მსოფლიო მემკვიდრეობის კომიტეტის პირველი სხდომა, რომელზეც მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია წარადგინეს. სიაში შესატანად 33 კულტურული და ბუნებრივი ძეგლი იყო წარდგენილი. სესიის ბოლოს 7 ქვეყნის 12 ძეგლი შეიტანეს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში. გარდა ამისა, სხდომაზე დაამტკიცეს მსოფლიო მემკვიდრეობის ემბლემა.

მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეტანილი ადგილები
ცენტრალური არანის ეკონომიკური რეგიონი

ცენტრალური არანის ეკონომიკური რეგიონი — აზერბაიჯანის 14 ეკონომიკური რეგიონიდან ერთ-ერთი. მოიცავს აღდაშის, გოქჩაის, ქურდამირის, უჯარის, ევლახის, ზარდაბის ადმინისტრაციულ რაიონებსა და ქალაქ მინგეჩაურს.

1991 წლიდან 2021 წლამდე რეგიონს ეწოდებოდა არანის ეკონომიკური ოლქი და მოიცავდა 16 ადმინისტრაციულ რეგიონსა და 18 ქალაქს, მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანი შირვანი, მინგეჩაური და ევლახი.

2021 წლის 7 ივლისს აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ხელი მოაწერა ბრძანებულებას „აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში ეკონომიკური რეგიონების ახალი დაყოფის შესახებ“.

გეოგრაფია
ფართობი 21150 კმ² შეადგენს რესპუბლიკის მთლიანი ფართობის 24,7%-ს. მოსახლეობა - 1936,0 ათასი ადამიანი. 2015 წლის დასაწყისში[4] შეადგენდა ქვეყნის მთლიანი მოსახლეობის 20,5%-ს.

რეგიონისთვის დამახასიათებელია მშრალი სუბტროპიკული კლიმატი.

რეგიონში მოიპოვება ნავთობი, გაზი, იოდ-ბრომიანი წყლები, სხვადასხვა სამშენებლო მასალები (ქვა, ქვიშა, დატეხილი ქვა).

ამ ეკონომიკური რეგიონის ძირითადი ბუნებრივი რესურსებია მზის ენერგია და მდინარეების მტკვრისა და არაქსის წყლის რესურსები.

მრეწველობა კონცენტრირებულია ძირითადად რეგიონის სამხრეთ-აღმოსავლეთით და ჩრდილო-დასავლეთით. ინდუსტრიის საფუძველია ქიმიური, საინჟინრო, მსუბუქი, კვების და სამშენებლო საწარმოები მასალები.

სოფლის მეურნეობის საფუძველია სარწყავი მეურნეობა. სოფლის მეურნეობის სპეციალიზებული დარგებია: ბამბა, მარცვლეული, მევენახეობა, სუბტროპიკული მეხილეობა და თევზაობა. აზერბაიჯანში წარმოებული ბამბის 9%-ზე მეტი სწორედ ამ რეგიონზე მოდის. ტერიტორიაზე ასევე მოჰყავთ კარტოფილი და შაქრის ჭარხალი.

ცენტრალური არანის ეკონომიკურ რეგიონის ტერიტორიაზე გადის ბაქოს დამაკავშირებელი სატრანსპორტო ხაზები საქართველოს, ირანის და თურქეთის მთავარ ეკონომიკურ რეგიონებთან. ტერიტორიაზე ევლახის აეროპორტი ფუნქციონირებს.
ყარაბაღის ეკონომიკური რეგიონი

ყარაბაღის ეკონომიკური რეგიონი — აზერბაიჯანის 14 ეკონომიკური რეგიონიდან ერთ-ერთი. მოიცავს აღჯაბადის, აღდამის, ბარდას, ფიზულის, ხოჯალის, ხოჯავენდის, შუშას და ტერტერის ადმინისტრაციულ ოლქებს და ქალაქ ხანკენდის (2021 წლის 7 ივლისიდან).

ფართობი 7330 კმ².

1991 წლიდან 2021 წლამდე ეკონომიკურ რეგიონს ეწოდებოდა ზემო ყარაბაღის ეკონომიკური რეგიონი და მოიცავდა აღდამის, ტერტერის, ხოჯავენდის, ხოჯალის, შუშას, ჯებრაილის, ფიზულისა და ქალაქ ხანკენდის ადმინისტრაციულ რეგიონებს. 2020 წლის 1-ლი დეკემბრის შემდეგ მთლიანად აზერბაიჯანის კონტროლს ექვემდებარება: აღდამის, ჯებრაილის, ფიზულის რაიონები და ტერტერის, ხოჯავენდის, ხოჯალის, შუშას რაიონები.

2021 წლის 7 ივლისს აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ხელი მოაწერა ბრძანებულებას „აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში ეკონომიკური რეგიონების ახალი დაყოფის შესახებ“.

ეკონომიკა
ყარაბაღის ეკონომიკური რეგიონის ძირითადი ბუნებრივი რესურსებია პოლიმეტალური მადნები, ნავთობი, ბუნებრივი აირი, სხვადასხვა სამშენებლო მასალები (მარმარილო, ცემენტის ნედლეული, სამშენებლო ქვა). ტყეებში ნაპოვნი ხეების სხვადასხვა სახეობამ ხელი შეუწყო ხის გადამამუშავებელი საწარმოების განვითარებას.

მრეწველობა ეფუძნება ადგილობრივი სასოფლო-სამეურნეო ნედლეულის გადამუშავებას. კვების მრეწველობის ძირითადი დარგებია მეღვინეობა, სხვადასხვა სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის წარმოება და კონსერვები.

სოფლის მეურნეობის დარგები - მევენახეობა, მარცვლეული, მეხილეობა, ბამბა და თამბაქოს მეურნეობა. ტერიტორიაზე ასევე მოჰყავთ ხილი, კარტოფილი და ბაღ-ბოსტნეული კულტურები. თუთის ბაღები ფართოდ არის გავრცელებული და ხელს უწყობს ამ ტერიტორიაზე მევენახეობის განვითარებას. განსაკუთრებით განვითარებულია მეცხოველეობა, ძირითადად ხორცისა და რძის მეურნეობა, ხოლო მაღალმთიან რაიონებში განვითარებულია ხორცისა და მატყლის მეცხოველეობა.

ტურიზმის მხრივ არის ბუნებრივი ბალნეოლოგიური რესურსები, ტყეები და მინერალური წყაროები (თურშსუ, შირლანი) შესაფერისია დასასვენებლად და სამკურნალოდ.
სამურ-აფშერონის არხი

სამურ-აფშერონის არხი — სარწყავი და წყალმომარაგების არხი დაღესტანსა და აზერბაიჯანში, რომელიც შედგება ოთხასზე მეტი ჰიდრავლიკური ნაგებობისგან.

მშენებლობა 1939 წელს დაიწყო.

1960-1965 წლებში ჩატარდა არხის რეკონსტრუქცია.

იგი შედგება ორი არხისგან - სამურ-დევეჩის სიგრძით 108,7 კმ და აფშერონის სიგრძით 74 კმ.

იწყება მდინარე სამურიდან და მთავრდება აფშერონის ნახევარკუნძულის ჩრდილო-დასავლეთით. არხი საზრდოობს რეგიონის სამი მდინარიდან: სამური, გუდიალჩაი, ველველიჩაი.

არხი შედგება ჰიდროელექტრო კომპლექსისგან მდინარე სამურზე, ორი არხისგან, ჯეირანბათანის წყალსაცავისგან, სოფელ ზირასკენ მიმავალი მთავარი არხისა და აფშერონის ნახევარკუნძულზე სარწყავი ქსელისგან, რომელიც ირწყავს 100 ათას ჰექტარ მიწას.

იგი მიედინება ხაჩმაზის, შაბრანის და სიაზანის რაიონის ტერიტორიაზე.

გადამწყვეტ როლს ასრულებს ბაქოს, სუმგაითისა და აფშერონის ნახევარკუნძულის წყალმომარაგებაში. საერთო სიგრძე 178 კმ.
აღმოსავლეთ ზანგეზურის ეკონომიკური რეგიონი

აღმოსავლეთ ზანგეზურის ეკონომიკური რეგიონი — აზერბაიჯანის 14 ეკონომიკური რეგიონიდან ერთ-ერთი. მოიცავს ჯაბრაილის, ქალბაჯარის, გუბადლის, ლაჩინის და ზანგილანის ადმინისტრაციულ რეგიონებს.

ფართობი 6420 კმ² (2021 წლის 7 ივლისამდე) - აზერბაიჯანის მთლიანი ფართობის 7,5%.

1991 წლიდან 2021 წლამდე მას ქალბაჯარ-ლაჩინის ეკონომიკური რეგიონი ეწოდებოდა. ფორმალურად მოიცავდა ქელბაჯარის, ლაჩინის, ზანგელანისა და გუბადლის ადმინისტრაციულ რეგიონებს.

2021 წლის 7 ივლისს აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ხელი მოაწერა ბრძანებულებას „აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში ეკონომიკური რეგიონების ახალი დაყოფის შესახებ“, რომლის თანახმად, ქელბაჯარ-ლაჩინის ეკონომიკურ რეგიონს ეწოდა აღმოსავლეთ ზანგეზურის ეკონომიკური რეგიონი. შეიცვალა შემადგენლობაც.

ეკონომიკა
რეგიონში მოიპოვება ოქრო, ვერცხლისწყალი, ქრომიტი, მარმარილო, მოსაპირკეთებელი სამშენებლო ქვა, პერლიტი.

სამრეწველო საწარმოები დაფუძნებულია ადგილობრივი ნედლეულის გადამუშავებაზე. ეკონომიკურ რეგიონში განვითარებულია ხორცისა და რძის პროდუქტების გადამუშავება და ხალიჩების ქსოვა.

სოფლის მეურნეობის განვითარებული დარგებია მეცხვარეობა, მესაქონლეობა, მეფუტკრეობა, თამბაქოს მეურნეობა, მევენახეობა, მეხილეობა და მარცვლეული.

რეგიონში მდებარე მინერალური წყაროები ისტისუ, ტუტგუნი, მინქენდი, ხელსაყრელი კლიმატური და ბალნეოლოგიური პირობები და მთის ტყეები ხელს უწყობს ამ ადგილების საკურორტო ზონად გადაქცევას.
აზერბაიჯანის საინვესტიციო კომპანია

აზერბაიჯანის საინვესტიციო კომპანია — აზერბაიჯანის სახელმწიფო საინვესტიციო კომპანია.

კომპანია შექმნილია აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის 2006 წლის 30 მარტის №1395 ბრძანებულებით „საინვესტიციო საქმიანობის სტიმულირების დამატებითი ღონისძიებების შესახებ“.

რეგიონებში სამრეწველო უბნების საქმიანობის ორგანიზება და რეგულირება ევალება აზერბაიჯანის საინვესტიციო კომპანიას.

2022 წლისთვის კომპანიის საწესდებო კაპიტალი 224 მილიონ მანათს შეადგენდა. კომპანიამ 268 მილიონი მანათის ინვესტიცია ჩადო 20 პროექტში ისეთ სფეროებში, როგორიცაა კვების მრეწველობა, ფარმაცევტიკა, ლოგისტიკა და მძიმე მრეწველობა.

კომპანიის მიზნებია გრძელვადიანი ინვესტიციების განხორციელება აზერბაიჯანის არასანავთობო სექტორში მოქმედი კომპანიებისა და კომერციული ორგანიზაციების აქციების, აქციების საწესდებო კაპიტალში შეძენით; ადგილობრივი და უცხოური ინვესტიციების მოზიდვა ქვეყნის ეკონომიკაში და წვლილი ქვეყანაში კაპიტალის ბაზრის განვითარებაში; თანამშრომლობის პრიორიტეტული სფეროებია მძიმე მრეწველობა, ფარმაცევტიკა, კვების მრეწველობა, სოფლის მეურნეობის გადამუშავება, ლოგისტიკა და ალტერნატიული ენერგია.

უმაღლესი მმართველი ორგანოა სამეთვალყურეო საბჭო, რომელსაც ხელმძღვანელობს აზერბაიჯანის ეკონომიკის მინისტრი.
არაქსის ჰიდროელექტროსადგური

არაქსის ჰიდროელექტროსადგური — ჰიდროელექტროსადგური აზერბაიჯანსა და ირანში, მდებარეობს მდინარე არაქსის საზღვარზე. იგი აშენდა სახელმწიფოთაშორისი ხელშეკრულების შესაბამისად, მდინარის დინების მოწესრიგების, სარწყავი წყალსაცავში წყლის შესანახად და ელექტროენერგიის გამომუშავების მიზნით. ჰიდროელექტროსადგურის პირველი ჰიდრავლიკური ბლოკი ამოქმედდა 1970 წელს.

ჰიდროელექტროსადგურის სიმძლავრე 44 მეგავატია, ელექტროენერგიის საშუალო წლიური გამომუშავება 148 მლნ კვტ/სთ. სადგურის სიმძლავრე და გამომავალი თანაბრად იყოფა ორ ქვეყანას შორის.

ჰიდროელექტროსადგურის შენობებში განთავსებულია 4 ჰიდრავლიკური ერთეული, რომელთა სიმძლავრეა 11 მგვტ.
აზერბაიჯანის აუდიოვიზუალური საბჭო

აუდიოვიზუალური საბჭო — უზრუნველყოფს აზერბაიჯანში ტელევიზიისა და რადიო მაუწყებლობის სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელებას და ამ საქმიანობის რეგულირებას.

სსრკ-ის პერიოდში მოქმედებდა აზერბაიჯანის სსრ რადიომაუწყებლობისა და ტელევიზიის სახელმწიფო კომიტეტი.

2002 წლის 5 ოქტომბერს შეიქმნა ტელევიზიისა და რადიოს ეროვნული საბჭო. საბჭო 2022 წლის თებერვლამდე ფუნქციონირებდა.

2022 წლის 8 თებერვალს აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა გამოსცა ბრძანება „მედიის შესახებ“ კანონის მისაღებად , რომლის მიხედვითაც გაუქმდა ტელევიზიისა და რადიოს ეროვნული საბჭო. ამის ნაცვლად, შეიქმნა აუდიოვიზუალური საბჭო.

საბჭოს გადაწყვეტილებები სავალდებულოა ტელე და რადიო მაუწყებლებისთვის.

საბჭო შედგება 9 კაცისგან. ხელმძღვანელობს საბჭოს თავმჯდომარე.

აზერბაიჯანში მაუწყებლობას ახორციელებენ სახელმწიფო, მუნიციპალური, კერძო და საზოგადოებრივი მაუწყებლები. მაუწყებლების საქმიანობა შეიძლება შეიზღუდოს მხოლოდ კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის კანონის „ნორმატიული სამართლებრივი აქტების შესახებ“, ტელევიზიისა და რადიომაუწყებლობის ეროვნული საბჭოს გადაწყვეტილებები ნორმატიულ აქტებად ითვლება.
განჯა-დაშქესანის ეკონომიკური რეგიონი

განჯა-დაშქესანის ეკონომიკური რეგიონი — აზერბაიჯანის ერთ-ერთი ეკონომიკური რეგიონი. მოიცავს ქალაქებს განჯასა და ნაფთალანს, აგრეთვე დაშქესანს, გორანბოის, გოიგოლის, სამუხის ადმინისტრაციულ ოლქებს.

ფართობი - 5270 კმ².

2021 წლის 7 ივლისს აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ხელი მოაწერა ბრძანებულებას „აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში ეკონომიკური რეგიონების ახალი დაყოფის შესახებ“, რომლის მიხედვითაც რეგიონს დაერქვა განჯა-დაშქესანი, ხოლო აღსტაფა, ყაზახი, გადაბეი, თოუზისა და შამქორის ადმინისტრაციული რეგიონები გამოეყო ეკონომიკურ რეგიონს.

ეკონომიკა
რეგიონის ძირითადი მიწისქვეშა რესურსებია ნავთობი, ბუნებრივი აირი, გოგირდის პირიტი, კობალტი, ბარიტი, რკინის მადანი, ალუნიტი, კირქვა, მარმარილო, თაბაშირი, ცეოლითი, ბენტონიტი, ცემენტის ნედლეული, დაშქესანის რკინის მადანი, ზიაილიკის ალუნიტი, ოქრო, სპილენძი, ხაშბულაგის ქვა - კირქვა.

ელექტროენერგიის ინდუსტრია წარმოდგენილია განჯასა და იენიკენდის ჰიდროელექტროსადგურებით. რეგიონში გამავალი მდინარე მტკვრის ნაწილს აქვს დიდი ჰიდროელექტრო პოტენციალი.

წარმოებისგან განვითარებულია მძიმე მრეწველობა, რომელიც წარმოდგენილია მექანიკური ინჟინერიით, ხელსაწყოების დამზადებით, საკომუნიკაციო აღჭურვილობის წარმოებით, ავტომობილებისა და სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის შეკეთებით. ეს მნიშვნელოვან როლს ასრულებს რეგიონის ეკონომიკაში.

რეგიონში სოფლის მეურნეობის ძირითადი სფეროა კარტოფილის მოყვანა, მარცვლეული კულტურები და მევენახეობა. განვითარდა აგრეთვე მებაღეობა, მეხილეობა, მებოსტნეობა და მეცხოველეობა.

კასპიის ზღვიდან მოპოვებული ნავთობისა და გაზის ტრანსპორტირება ხდება ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის, ბაქო-სუფსას, ბაქო-თბილისი-ერზრუმის მილსადენებით, რომლებიც გადის ამ ეკონომიკური რეგიონის ტერიტორიაზე. რეგიონის ტერიტორიაზე ასევე გადის აზერბაიჯანის საქართველოსთან და შავი ზღვის სანაპიროსთან დამაკავშირებელი მთავარი სარკინიგზო და საავტომობილო გზები.

ხელსაყრელი ბუნებრივი და კლიმატური პირობები შესაძლებელს ხდის აქ შეიქმნას საერთაშორისო მნიშვნელობის სამედიცინო და ჯანმრთელობის კომპლექსები. რაიონში, ზღვის დონიდან 1566 მ სიმაღლეზე, არის დასასვენებელი ადგილები გოიგოლი და აჯიქენდი და მსოფლიოში ცნობილი სამკურნალო კურორტი ნაფთალანი.

ტერიტორიას აქვს დიდი რაოდენობით ბიბლიოთეკები, მუზეუმები, თეატრები, საავადმყოფოები და სხვა სოციალური და კულტურული ობიექტები.