უკრაინის კულტურა

უკრაინის კულტურა და სიმბოლოები

სახელმწიფო სიმბოლოები

დროშა: უკრაინის დროშა
გერბი: უკრაინის გერბი
ჰიმნი: „უკრაინა ჯერ არ მომკვდარა“

ზემოდან წარმოდგენილი ილუსტრაციები ასახავს უკრაინის კულტურულ მრავალფეროვნებას — რელიგიური მემკვიდრეობიდან და არქიტექტურიდან დაწყებული, მუსიკით, ტრადიციული სამოსითა და კულინარიით დასრულებული. ეს სიმბოლოები ქმნის ქვეყნის ეროვნულ იდენტობასა და ისტორიულ მეხსიერებას.

უკრაინის კულტურა მოიცავს მატერიალურ და სულიერ ფასეულობებს, რომლებიც უკრაინის ტერიტორიაზე ათასწლეულების განმავლობაში ჩამოყალიბდა. იგი ეფუძნება მრავალშრიან ისტორიულ საფუძველს — პრეისტორიული ნეოლითური და სტეპური ტრადიციებიდან დაწყებული, შუა საუკუნეების სახელმწიფოებამდე — კიევის რუსეთი, რომლის ცენტრი კიევი გახდა წიგნიერების, ლიტურგიისა და საეკლესიო არქიტექტურის ჩამოყალიბების მნიშვნელოვანი კერა — და მუდმივად იცვლებოდა როგორც ადგილობრივი ფოლკლორული პრაქტიკის, ისე გარე კულტურული ურთიერთქმედებების შედეგად.

ოჯახური და რელიგიური ცხოვრება მნიშვნელოვან სოციალურ საყრდენებად რჩება; ტრადიციული გამომხატველი ფორმები, როგორიცაა ნაქარგი სამოსი (ვიშივანკა), რიტუალური კვერცხები (პისანკები), ხალხური სიმღერა, ცეკვა და ზეპირი თხრობა (კაზკა), მნიშვნელოვან როლს ასრულებს საზოგადოებრივ იდენტობასა და რიტუალებში. ფოლკლორული მასალა ძლიერ გავლენას ახდენდა ლიტერატურულ, მუსიკალურ და ვიზუალურ ხელოვნებაზე და დღემდე არსებობს როგორც ცოცხალი პრაქტიკა, ასევე მუზეუმური მემკვიდრეობა.

ფოლკლორული ელემენტები საფუძვლად დაედო როგორც რეგიონულ ტრადიციებს, ისე ეროვნული კულტურული აღორძინების პროცესებს.

შემდგომ საუკუნეებში უკრაინის კულტურა ითვისებდა და გარდაქმნიდა სხვადასხვა სახელმწიფოებისა და იმპერიების გავლენებს, თუმცა ინარჩუნებდა საკუთარ რეგიონულ თავისებურებებს. კონტაქტებმა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობასთან, ავსტრია-უნგრეთის იმპერიასთან, რუსეთის იმპერიასთან და მოგვიანებით საბჭოთა კავშირთან მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა პოლიტიკურ, საგანმანათლებლო და კულტურულ პროცესებზე.

ამავე დროს, ისეთი ქალაქები, როგორიცაა ლვივი, ოდესა და ხარკივი, იქცა ვაჭრობის, მეცნიერების, გამომცემლობისა და ხელოვნების მნიშვნელოვან ცენტრებად.

ამ მრავალშრიანი ისტორიული განვითარების შედეგად ჩამოყალიბდა მდიდარი კულტურული მემკვიდრეობა, რომელმაც წარმოშვა მრავალი მნიშვნელოვანი ფიგურა:

ტარას შევჩენკო — პოეტი და ეროვნული იდენტობის სიმბოლო
ივან ფრანკო — მწერალი და მოაზროვნე
ლესია უკრაინკა — პოეტი და დრამატურგი
ჰრიჰორი სკოვოროდა — ფილოსოფოსი
კაზიმირ მალევიჩი და ოლექსანდრა ექსტერი — ავანგარდული ხელოვნების წარმომადგენლები
ოლექსანდრ დოვჟენკო — კინორეჟისორი
ვლადიმირ ვერნადსკი, იგორ სიკორსკი, სერგეი კოროლიოვი — მეცნიერები და ინოვატორები

მათი საქმიანობა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა როგორც უკრაინულ, ისე მსოფლიო კულტურასა და მეცნიერებაზე.

ისტორია
მიუხედავად იმისა, რომ უკრაინა ხშირად იბრძოდა საკუთარი დამოუკიდებლობის შესანარჩუნებლად, მისმა ხალხმა შეინარჩუნა თავისი კულტურული მემკვიდრეობა და ამით ამაყობს. უკრაინულმა კულტურამ მნიშვნელოვანი აღორძინება განიცადა მას შემდეგ, რაც ქვეყანამ დამოუკიდებლობა 1991 წელს მოიპოვა.

დღევანდელი უკრაინის ტერიტორიაზე კულტურული არტეფაქტების ყველაზე ადრეული კვალი დაკავშირებულია ნეანდერტალელთა ეპოქასთან, როდესაც მორთული მამონტის ეშვებიდან დამზადებული ნივთები გვხვდება. მოგვიანებით, ძვ. წ. საუკუნის სამხრეთის სტეპების მომთაბარე ტომებმა, როგორიც იყვნენ სკვითები, შექმნეს დახვეწილი ოქროს ორნამენტები, მათ შორის ცნობილი პექტორალი ტოვსტა მოჰილადან.

თანამედროვე უკრაინული კულტურა ჩამოყალიბდა როგორც ძველი სახელმწიფოს — კიევის რუსეთისა და გალიჩ-ვოლინის სამეფოს მემკვიდრე, რომელთაც უკრაინელები საკუთარ ისტორიულ წინაპრებად მიიჩნევენ. უკრაინელმა ისტორიკოსმა მიხაილო ჰრუშევსკი უკრაინას უწოდა „უკრაინა-რუსი“, რითაც ხაზგასმით აღნიშნა ქვეყნის ისტორიული კავშირი კიევის რუსთან.

ტრადიციული გლეხური ხელოვნება, ნაქარგები და ხალხური არქიტექტურა უკრაინული კულტურის ძირითადი ელემენტებია, რომელთა ფორმირებაც ხშირად დამოკიდებული იყო ბუნებრივ რესურსებზე. ქვეყნის ძლიერი ფოლკლორული ტრადიცია დღემდე გრძელდება, ხოლო უკრაინული ნაქარგები ხშირად განიხილება როგორც დამოუკიდებელი ხელოვნების ფორმა.

უკრაინული ტრადიციები ძლიერად არის დაკავშირებული რელიგიურ კულტურასთან, განსაკუთრებით უკრაინის ბერძნულ-კათოლიკურ ეკლესიასთან, რუთენულ ბერძნულ-კათოლიკურ ეკლესიასთან და აღმოსავლეთის მართლმადიდებელ ეკლესიასთან, ასევე სლავური მითოლოგიის ტრადიციებთან.

საბჭოთა კავშირის შექმნამდე უკრაინულ კულტურაზე ძლიერი გავლენა მოახდინა აღმოსავლეთ სლავურმა კულტურებმა, განსაკუთრებით რუსულმა და ბელორუსულმა კულტურებმა.

უკრაინულ კულტურას არაერთი დაბრკოლების გადალახვა მოუწია საკუთარი იდენტობის შესანარჩუნებლად. უცხო ძალები და იმპერიები, რომლებიც ისტორიულად აკონტროლებდნენ ქვეყანას, ხშირად ატარებდნენ ასიმილაციის პოლიტიკას და ცდილობდნენ ადგილობრივი კულტურული ელემენტების გაქრობას. მაგალითად, უკრაინის რუსიფიკაცია მნიშვნელოვანი ბარიერი იყო კულტურის განვითარებისთვის. ასეთია შობა და ახალი წელი, რომლებიც განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია უკრაინულ კულტურაში.

რუსეთ-უკრაინის ომის დროს კულტურულ მემკვიდრეობას მნიშვნელოვანი ზიანი მიადგა. უკრაინის კულტურის სამინისტროს მონაცემებით, დაზიანდა ან განადგურდა 1,900-ზე მეტი კულტურული ობიექტი, მათ შორის მუზეუმები, ბიბლიოთეკები, თეატრები და სხვა ინსტიტუტები. მათი აღდგენა, სავარაუდოდ, დაახლოებით ათ წელს მოითხოვს.

ფოლკლორი
უკრაინული ფოლკლორი მოიცავს ტრადიციულ რწმენებს, ჩვეულებებს, ნარატიულ ჟანრებს, მუსიკასა და ცეკვას, რომლებიც ჩამოყალიბდა როგორც უკრაინაში, ისე ეთნიკურ უკრაინელთა შორის. მისი წარმოშობა უკავშირდება ადრეულ პანსლავურ მითოლოგიურ და რიტუალურ ფენას, რომელიც თანაარსებობდა მოგვიანებით ჩამოყალიბებულ, რეგიონულად სპეციფიკურ კულტურულ ფორმებთან. ფოლკლორი მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა კულტურული იდენტობისა და უწყვეტობის შენარჩუნებაში, განსაკუთრებით იმ პირობებში, როდესაც გარე პოლიტიკური ან კულტურული ზეწოლა საფრთხეს უქმნიდა ადგილობრივ ტრადიციებს.

ფენები და რეგიონული მრავალფეროვნება
უკრაინული ფოლკლორი ხშირად განიხილება როგორც მრავალფენიანი სისტემა. უძველესი ფენა წარმოადგენს პანსლავურ სუბსტრატს, რომელიც საერთოა სხვა სლავური ხალხებისთვის; მის ზემოთ განლაგებულია აღმოსავლეთ სლავებისთვის საერთო ტრადიციები; ხოლო ამაზე მაღლა — უკრაინისთვის დამახასიათებელი ფორმები და ჩვეულებები. ადგილობრივი და რეგიონული ჯგუფები — მაგალითად, ბოიკები, ჰუცულები, ლემკები, პოდოლიელები, ისტორიული კაზაკები და რუსინები — ფოლკლორს ამდიდრებენ უნიკალური მოტივებით, რეპერტუარითა და რიტუალური ფორმებით.

ჩვეულებები და რიტუალები
ტრადიციული პრაქტიკა ორგანიზებულია ორი ძირითადი რიტმის გარშემო: აგრარული კალენდარი და ადამიანის ცხოვრების ციკლი. სეზონური და სამეურნეო რიტუალები უკავშირდება დათესვას, მესაქონლეობას, მოსავლის აღებასა და სეზონურ დღესასწაულებს; სიცოცხლის ციკლის რიტუალები კი მოიცავს დაბადებას, ქორწინებასა და დაკრძალვის ცერემონიებს. მრავალი ჩვეულება აერთიანებს სიმღერას, ცეკვას, შელოცვებს, მსვლელობებსა და დრამატულ ელემენტებს.

საუკუნეების განმავლობაში წინაქრისტიანული რიტუალები და ქრისტიანული ტრადიციები ხშირად შერწყმულ ფორმებად ჩამოყალიბდა. საბჭოთა პერიოდში ზოგიერთი ფოლკლორული პრაქტიკა შეზღუდული ან გარდაქმნილი იყო, ხოლო პოსტსაბჭოთა ეპოქაში მრავალი ტრადიციის აღდგენა და კულტურული რენესანსი შეინიშნება.

მუსიკა და ცეკვა
მუსიკა და ცეკვა წარმოადგენს უკრაინული ფოლკლორული გამოხატვის ძირითად კომპონენტებს. სიმღერის ტიპებს მიეკუთვნება რიტუალური სიმღერები (მაგალითად, კაროლები და კუპალას სიმღერები), მოსავლისა და საქორწილო სიმღერები, ისტორიული და ნარატიული სიმღერები, აგრეთვე ლირიკული სიმღერები, რომლებიც ეხება ოჯახურ ურთიერთობებს, სოციალურ როლებსა და სიყვარულს. სიმღერების ტექსტებში ხშირია სიმბოლური სახეები: ფრინველები, გარკვეული ხეები და მცენარეები ხშირად ატარებენ კონკრეტულ ასოციაციურ მნიშვნელობას.

ცეკვის ტრადიციები უმეტესად კოლექტიურია და ხშირად წრიულ ფორმას იღებს; ზოგიერთი ქორეოგრაფია მოგვიანებით ჩამოყალიბდა სცენურ ვირტუოზულ ცეკვებად, რომლებიც პროფესიული ანსამბლების მიერ სრულდება. ხალხურმა მელოდიებმა და ცეკვებმა დიდი გავლენა მოახდინა ეროვნული კომპოზიტორებისა და არანჟირების ოსტატების შემოქმედებაზე საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში, მათ შორის მიკოლა ლისენკოს, მიკოლა ლეონტოვიჩისა და კირილო სტეცენკოს ნამუშევრებზე. ისინი ასევე აგროვებდნენ და ამუშავებდნენ უცხოელი კომპოზიტორებიც. პეტრე ჩაიკოვსკი, ნიკოლაი რიმსკი-კორსაკოვი და სერგეი რახმანინოვი იმ კომპოზიტორთა შორის არიან, რომელთა შემოქმედებაშიც უკრაინული მელოდიური მასალა აისახა.

ფოლკლორული ნარატივი და ზღაპრები
უკრაინული ზღაპარი და სხვა ნარატიული ფორმები მოიცავს ცხოველთა ზღაპრებს, მორალურ იგავებსა და ეპიზოდებს, რომლებიც ასახავს აგრარულ და ოჯახურ ცხოვრებას. გავრცელებული მოტივები მომდინარეობს პანსლავური ნარატიული ტრადიციებიდან, თუმცა ინარჩუნებს რეგიონულად სპეციფიკურ ელემენტებს. ფოლკლორული ნარატივები გადმოიცემოდა როგორც ზეპირი ტრადიციით, ისე მოგვიანებით ბეჭდური და ილუსტრირებული გამოცემებით; ისინი ასევე გამოყენებულია ანიმაციისა და საბავშვო ლიტერატურის წყაროდ.

გადაცემა, აღორძინება და დიასპორა
ფოლკლორული ჩვეულებები, სიმღერები და ზღაპრები დღემდე პრაქტიკულია როგორც უკრაინაში, ისე უკრაინულ დიასპორაში. ფოლკლორი ადაპტირებულია მრავალ მედიაში, მათ შორის ადრეულ ანიმაციაშიც; მაგალითად, 1927 წელს შექმნილი უკრაინული ანიმაციური ვერსია ზღაპრის „ჩალის ხარი“ ერთ-ერთ ადრეულ ნიმუშად მიიჩნევა. უკრაინულმა ზღაპრებმა საერთაშორისო მკითხველამდეც მიაღწია თარგმანებისა და გადამუშავებების გზით, მაგალითად ჯან ბრეტის ინგლისურენოვანი ადაპტაციით ზღაპრის „ხელთათმანი“.

დიასპორულმა საზოგადოებებმა, განსაკუთრებით კანადაში, მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს ფოლკლორული ტრადიციების შენარჩუნებასა და ტრანსფორმაციაში.

ენა
2016 წლის ნოემბერში ძალაში შევიდა ახალი რეგულაცია, რომლის მიხედვითაც უკრაინის რადიოსადგურებს ყოველდღიურად უკრაინულენოვანი სიმღერების განსაზღვრული კვოტა უნდა ეთამაშათ. კანონი ასევე ავალდებულებს ტელევიზიისა და რადიოს მაუწყებლებს უზრუნველყონ, რომ პროგრამების (მაგალითად, ახალი ამბებისა და ანალიტიკური გადაცემების) სულ მცირე 60% უკრაინულ ენაზე იყოს.

2017 წლის სექტემბერში უკრაინამ მსგავსი პოლიტიკა შემოიღო საჯარო განათლების სფეროში. კანონის მიხედვით, სკოლებში სწავლება უნდა მიმდინარეობდეს უკრაინულ ენაზე — როგორც სახელმწიფო ენაზე — ყველა საგანში, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც საქმე ეხება უცხო ენების სწავლებას. გამონაკლისს წარმოადგენს საგნები, რომლებიც ისწავლება ინგლისურ ან ევროკავშირის სხვა ოფიციალურ ენებზე. ახალი ორთოგრაფიული ნორმა უკრაინის მინისტრთა კაბინეტმა 2019 წლის მაისში დაამტკიცა. პოსტსაბჭოთა პერიოდში მკვეთრი რეგიონული და კულტურული განსხვავებები დაბალანსდა ძლიერი სამოქალაქო მოძრაობებით. ნარინჯისფერი რევოლუცია (2004) და ევრომაიდანი (2013–2014) მასობრივი პროტესტის ტალღები იყო, რომლებიც მოითხოვდნენ თავისუფალ არჩევნებს, სამართლის უზენაესობასა და ევროპასთან დაახლოებას.

ამ „ხალხის ძალის“ გამოსვლებმა ხელი შეუწყო დემოკრატიული ნორმებისა და ევროპულ ორიენტაციაზე დაფუძნებული ეროვნული იდენტობის განმტკიცებას. რუსეთის მიერ ყირიმის ანექსია (2014) და სრულმასშტაბიანი ომი 2022 წლიდან კიდევ უფრო გააერთიანა საზოგადოებრივი აზრი რუსეთის გავლენის წინააღმდეგ. 2023–2024 წლებში ჩატარებული გამოკითხვების მიხედვით, უკრაინელთა დაახლოებით 89% მხარს უჭერს -ში გაწევრიანებას, ხოლო დაახლოებით 75% — ევროკავშირში ინტეგრაციას.

უკრაინელებს ახასიათებთ მაღალი სამოქალაქო აქტიურობა, თუმცა ზოგადად დაბალია ნდობა სახელმწიფო ინსტიტუტების მიმართ. მაგალითად, 2021 წლის მონაცემებით, მოქალაქეთა თითქმის ნახევარი საქველმოქმედო საქმიანობაში მონაწილეობდა, ხოლო მეოთხედი — მოხალისეობრივ საქმიანობაში; ასევე, თითქმის ნახევარი მზად იყო საჭიროების შემთხვევაში მონაწილეობა მიეღო დემონსტრაციებში.

ამავე დროს, ომამდე მხოლოდ დაახლოებით 25% გამოხატავდა ნდობას მთავრობის, პარლამენტისა და პოლიტიკური პარტიების მიმართ.

კორუფცია კვლავ რჩება ერთ-ერთ მთავარ პრობლემად (მოსახლეობის 81% მას მნიშვნელოვან გამოწვევად მიიჩნევს). ამასთანავე, მნიშვნელოვანი რეფორმები, როგორიცაა ადმინისტრაციული დეცენტრალიზაცია (დაწყებული 2014 წელს), ფართო მხარდაჭერით სარგებლობს — მოსახლეობის დაახლოებით 77% მხარს უჭერს მას.

ისტორიულად მნიშვნელოვანი განსხვავებები — მაგალითად, უკრაინულენოვან დასავლეთ/ცენტრსა და რუსულენოვან აღმოსავლეთ/სამხრეთს შორის — ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად შემცირდა, რადგან თითქმის ყველა რეგიონში ფართოდ არის გავრცელებული დემოკრატიული მმართველობისა და ევროპული ინტეგრაციის მხარდაჭერა.

დღესასწაულები და ზეიმები
სოციალურ შეკრებებს, როგორიცაა ვეჩორნიცი, უკრაინულ კულტურაში ხანგრძლივი ისტორია აქვს. ასევე მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ტრადიციულ დღესასწაულებს, როგორიცაა ივან კუპალას ღამე, მასლიანა (მასნიცია), კოლიადუვანია და მალანკა, როდესაც ადამიანები დიდ ჯგუფებად იკრიბებიან.

ეროვნული სიმბოლოები
უკრაინის ეროვნული სიმბოლოები მოიცავს სხვადასხვა ოფიციალურ და არაოფიციალურ სიმბოლოებს და სხვა ელემენტებს, რომლებიც გამოიყენება ქვეყანაში იმის წარმოსაჩენად, თუ რა არის უნიკალური ერისთვის, და ასახავს მისი კულტურული ცხოვრებისა და ისტორიის სხვადასხვა ასპექტს.

რელიგია
რელიგია გავრცელებულია ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე. აღმოსავლური მართლმადიდებლობა, აღმოსავლური კათოლიციზმი და რომის კათოლიციზმი არის სამი ყველაზე ფართოდ გავრცელებული რელიგიური მიმდინარეობა. უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესია ქვეყანაში ყველაზე დიდი რელიგიური ინსტიტუციაა.

მეორე უმსხვილესი რელიგიური ჯგუფი — უკრაინის ბერძნულ-კათოლიკური ეკლესიის მორწმუნეები — მისდევენ ბიზანტიურ რიტს, თუმცა იმყოფებიან ერთობაში რომის კათოლიკურ ეკლესიასთან, რაც ნიშნავს, რომ ისინი სრულად კათოლიკეები არიან.

ხელოვნება
ტანსაცმელი, მოდა და სამკაულები
უკრაინული ეროვნული ტანსაცმლის ყველაზე ცნობადი ელემენტია ნაქარგი პერანგი ან ბლუზა — ვიშივანკა, რომელიც უკრაინული კულტურის სიმბოლოდ მიიჩნევა და მაისში მისდამი მიძღვნილი საჯარო დღესასწაულიც კი ტარდება.

მამაკაცების ტრადიციულ ტანსაცმელს ასევე მიეკუთვნება კოჟუხი, კონტუში, ჟუპანი და შაროვარი. ქალების ტრადიციული სამოსი მოიცავს კოჟუშანკას, დაქორწინებული ქალებისთვის განკუთვნილ ოჩიპოკის და გაუთხოვარი გოგონებისთვის — უკრაინული გვირგვინის.

სამოსი იქმნება რთული კონსტრუქციული დიზაინის, კომპლექსური ქსოვის ტექნიკის, მდიდარი ნაქარგობისა და აჟურული ქარგვის გამოყენებით.