ხულიო სესარ მენდეს მონტენეგრო

ხულიო სესარ მენდეს მონტენეგრო (დ. 23 ნოემბერი, 1915 — გ. 30 აპრილი, 1996) — გვატემალელი აკადემიკოსი, რომელიც იყო გვატემალის 34-ე პრეზიდენტი 1966 წლის ივლისიდან 1970 წლის ივლისამდე. მენდესი აირჩიეს პლატფორმით, რომელიც დემოკრატიულ რეფორმებსა და სამხედრო ძალაუფლების შეზღუდვას ჰპირდებოდა. იგი იყო ერთადერთი სამოქალაქო პირი, რომელსაც ეკავა გვატემალის პრეზიდენტის თანამდებობა 1954-დან 1986 წლამდე არსებულ სამხედრო მმართველობის ხანგრძლივ პერიოდში. მიუხედავად ამისა, მისი არჩევა და ფიცის დადება მიიჩნეოდა მთავარ გარდამტეხ მომენტად სამხედროების მიერ მართული გვატემალისთვის. იგი იყო სეზარ მონტენეგრო პანიაგუას ბიძაშვილი, რომლის გატაცება, წამება და მკვლელობა ხულიო სეზარ მენდესის პრეზიდენტობის დროს, გავრცელებული ხმების თანახმად, საპრეზიდენტო სანქციით განხორციელდა.

პრეზიდენტობა (1966–1970)
1966 წელს მემარცხენე-ცენტრისტმა მენდესმა, ყოველგვარი მოლოდინის საწინააღმდეგოდ, გაიმარჯვა არჩევნებში და დაიკავა გვატემალის პრეზიდენტის თანამდებობა. როგორც სამოქალაქო პირის, რომელიც მანამდე კარიერას სამართლის პროფესორად იკეთებდა, მენდესის არჩევა, გამოწვევების მიუხედავად, განიხილებოდა როგორც ისტორიული გადასვლა გვატემალაში დამკვიდრებული სამხედრო მმართველობიდან. მენდესის არჩევის მომენტისთვის, ხუან ხოსე არევალო (პრეზიდენტი 1945–1951 წლებში) იყო ერთადერთი სამოქალაქო პირი, რომელმაც სრული საპრეზიდენტო ვადა დაასრულა 1847 წელს გვატემალის დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ.

სწორედ მენდესის პრეზიდენტობის დროს გააფართოვა შეერთებულმა შტატებმა მკვეთრად თავისი სამხედრო მისია გვატემალაში. მენდესის მიერ მოვალეობის შესრულების დაწყებიდან რამდენიმე დღეში, ქვეყანაში მიავლინეს აშშ-ის პოლკოვნიკი ჯონ ვებერ უმცროსი, რათა დახმარებოდა გვატემალის ანტიპარტიზანული აპარატის მოდერნიზაციაში. პოლკოვნიკ ვებერის მეთაურობით, აშშ-მა გააფართოვა წვრთნები გვატემალის 5,000-კაციან არმიაში და გვატემალის უსაფრთხოების ძალები აღჭურვა იმ დროისთვის არსებული ყველაზე თანამედროვე ანტიპარტიზანული ტექნიკით. შეერთებული შტატები ასევე ეხმარებოდა გვატემალის უსაფრთხოების ძალებს კონტრტერორისტული მეთოდების დანერგვაში და კონტრტერორისტული დანაყოფების შექმნაში აშშ-ის პოლიციის მრჩევლების ზედამხედველობით.

გაზრდილი სამხედრო მხარდაჭერით, გვატემალის არმიამ წამოიწყო ანტიპარტიზანული კამპანია, რომელმაც წარმატებით დაამარცხა და დაშალა მთებსა და სოფლებში მებრძოლი მემარცხენე პარტიზანული ორგანიზაციები. ამის შემდეგ პარტიზანებმა, მათ შორის „ამბოხებულმა შეიარაღებულმა ძალებმა“ , თავიანთი თავდასხმები გვატემალა სიტიში მოაქციეს, სადაც კლავდნენ სამხედრო მთავრობის წამყვან წარმომადგენლებს, აშშ-ის სამხედრო მრჩევლებს და 1968 წელს ამერიკის ელჩს ჯონ გორდონ მეინს.

„თეთრი ტერორი“ და პარამილიტარიზმი
რეპრესიები, რომლებმაც ჩამოყალიბება დაიწყო ენრიკე პერალტა ასურდიას პრეზიდენტობისას, მენდესის დროს გაძლიერდა. გვატემალის არმიის პირველი მასშტაბური ანტიპარტიზანული შეტევის დაწყებასთან ერთად, არმია და უსაფრთხოების ძალები ახორციელებდნენ ფართომასშტაბიან სასამართლოსგარეშე მკვლელობებს, წამებასა და ადამიანთა ძალადობრივ გაუჩინარებას. რეპრესიები ყველაზე ინტენსიური იყო ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ რეგიონში, განსაკუთრებით ზაკაპას დეპარტამენტში, პოლკოვნიკ კარლოს მანუელ არანა ოსორიოს მეთაურობით.

1966 წლის მარტში უსაფრთხოების ძალებმა გაიტაცეს, აწამეს და მოკლეს გვატემალის შრომის პარტიის 30 წევრი. ეს იყო ლათინური ამერიკის ისტორიაში ადამიანთა ძალადობრივი გაუჩინარების ერთ-ერთი პირველი მასშტაბური შემთხვევა. ეს 30 გაუჩინარება გახდა 1966 წელს სახელმწიფო რეპრესიების დრამატული ზრდის დასაწყისი. როდესაც სან-კარლოსის უნივერსიტეტის სამართლის სტუდენტებმა გამოიყენეს იურიდიული ზომები (როგორიცაა შუამდგომლობები), რათა მთავრობას დაკავებულები სასამართლოში წარედგინა, ზოგიერთი სტუდენტი თავადაც „გააჩინარეს“.

ადმინისტრაციისადმი სამხედრო მხარდაჭერის სანაცვლოდ, პრეზიდენტმა მენდესმა ნება დართო შეიარაღებულ ძალებს გამოეყენებინათ „ნებისმიერი საჭირო საშუალება“ ამბოხების ჩასახშობად. კანონის უზენაესობისგან თავისუფალმა უსაფრთხოების ძალებმა ტერორს მიმართეს მოსახლეობის გასაკონტროლებლად და ამბოხებულთა სამოქალაქო მხარდამჭერი ბაზის დასაშლელად. ანტიპარტიზანული ბრძოლის ესკალაციის დროს გვატემალის სამთავრობო ძალებმა მოკლეს ან „გააქრეს“ ათასობით სამოქალაქო პირი. რეპრესიები განსაკუთრებით მძიმე იყო აღმოსავლეთ რეგიონებში, სადაც -13 მოქმედებდა, და გვატემალა სიტიში, სადაც ოპერირებდა. აღმოსავლეთ გვატემალაში სამთავრობო ძალები ახორციელებდნენ სამოქალაქო პირების ხოცვა-ჟლეტას და გლეხთა თემების განადგურებას, რათა პარტიზანული ბაზები დაეშალათ.

ზოგიერთმა დამკვირვებელმა გვატემალის მთავრობის პოლიტიკას „თეთრი ტერორი“ უწოდა ტერმინი, რომელიც მანამდე გამოიყენებოდა მსგავსი ანტიკომუნისტური მასობრივი მკვლელობების აღსაწერად ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა ტაივანი და ესპანეთი. დამკვირვებელთა ვარაუდით, მენდესის პრეზიდენტობის სამ წელიწადში სამხედროებმა და სამთავრობო „სიკვდილის რაზმებმა“ 15,000-მდე გვატემალელი მოკლეს 300-ზე ნაკლები მარქსისტი პარტიზანის გასანადგურებლად. უფრო დაბალ მონაცემებს ასახელებს სამხედროების მიერ ამ პერიოდში მოკლული 3,000-დან 8,000-მდე გლეხი. პოლკოვნიკმა არანამ, რომელიც გვატემალის არმიას მეთაურობდა, მიიღო მეტსახელი „ზაკაპას ყასაბი“ ან „აღმოსავლეთის ტურა“. მსხვერპლთა შორის იყვნენ პარტიზანების თანამგრძნობები, პროფკავშირების ლიდერები, ინტელექტუალები, სტუდენტები და ბუნდოვნად განსაზღვრული „მთავრობის მტრები“.

მთავრობის მხრიდან „ნებისმიერი საჭირო საშუალების“ გამოყენებამ გამოიწვია ის, რომ ოპოზიციამ გააძლიერა წინააღმდეგობის დონე გადარჩენისთვის. „თეთრმა ტერორმა“ (რამაც გამოიწვია -ის ლადინო გლეხთა ბაზის განადგურება აღმოსავლეთ პროვინციებში) აიძულა -13 უკან დაეხია გვატემალა სიტიში. იქ მათ დაიწყეს უსაფრთხოების ძალების წევრებისა და აშშ-ის სამხედრო მრჩევლების შერჩევითი მკვლელობები. ამბოხებულებმა 1968 წელს მოკლეს ამერიკის ელჩი ჯონ გორდონ მეინი, ხოლო 1970 წელს გერმანიის ელჩი კარლ ფონ შპრეტი.

მენდეს მონტენეგროს ინაუგურაციის შემდეგ, მან თავდაცვის მინისტრად პოლკოვნიკი რაფაელ არიაგა ბოსკე დანიშნა. მენდესმა აამოქმედა „გვატემალის არმიის სპეციალური კომანდოს ერთეული“ . 1967 წლის იანვარში გადავიდა პოლკოვნიკ მაქსიმ ზაპედას მეთაურობის ქვეშ, რის შემდეგაც მან გადაიბარა გვატემალის მთავრობის ურბანული ანტიპარტიზანული ოპერაციების უმეტესი ნაწილი -ის წინააღმდეგ. სამხედრო და სამოქალაქო პერსონალისგან შემდგარი ფუნქციონირებდა როგორც კონტრტერორისტული, ისე სადაზვერვო აპარატი. -ს კომანდოსები რეგულარულად ახორციელებდნენ გატაცებებს, დაბომბვებს, ქუჩის მკვლელობებს, წამებას, „გაუჩინარებებს“ და როგორც დადასტურებული, ისე ეჭვმიტანილი კომუნისტების სიკვდილით დასჯას. ხშირად თანამშრომლობდა გვატემალის ეროვნული პოლიციის მეოთხე კორპუსთან, რომელიც მსგავს საქმიანობას ეწეოდა. ეს ძალები ხშირად მოქმედებდნენ გამოგონილი პარამილიტარული სიკვდილის რაზმებისა და ანტიკომუნისტური ფრონტების სახელით (ცნობილი აბრევიატურებით , , და ). გარდა ამისა, ნომინალურად მუშაობდა ისეთ სამარცხვინო სიკვდილის რაზმთან, როგორიცაა („თეთრი ხელი“).

 
„თეთრი ხელი“ , ანუ ორგანიზებული ნაციონალისტური მოქმედების მოძრაობა, შეიქმნა 1966 წელს, როგორც ფრონტი მემარჯვენე პარტია -ისთვის თავისი უფრო ძალადობრივი საქმიანობის განსახორციელებლად, სხვა მსგავს ჯგუფებთან ერთად, მათ შორის იყო „ახალი ანტიკომუნისტური ორგანიზაცია“ და „გვატემალის ანტიკომუნისტური საბჭო“. ეს სამი ჯგუფი მოქმედებდა აშშ-ის მიერ მხარდაჭერილი სამთავრობო შტოს რეგიონული ტელეკომუნიკაციების ცენტრის ფარგლებში, რომელიც მათ სხვადასხვა სამთავრობო, სამხედრო და საპოლიციო უწყებებთან აკავშირებდა. ეს ქსელი დაეფუძნა „ანტიკომუნისტურ კომიტეტებს“, რომლებიც -მ 1954 წლის გადატრიალების შემდეგ შექმნა. „თეთრი ხელის“ წევრები ძირითადად არმიის ოფიცრები იყვნენ და ორგანიზაცია დიდ დაფინანსებას იღებდა პლანტატორებისგან. იგი ასევე იღებდა ინფორმაციას სამხედრო დაზვერვისგან. ეს იყო ერთ-ერთი იმ მცირერიცხოვან სიკვდილის რაზმთაგან, რომელიც პირდაპირ იყო დაკავშირებული პოლიტიკურ პარტიასთან. მსგავსი ჯგუფების უმეტესობა იყო „მოჩვენებითი ორგანიზაცია“, შექმნილი იმისთვის, რომ გვატემალის სამხედროებს უკანონო ქმედებები განეხორციელებინათ.

ამ მხარდაჭერით აღჭურვილმა „თეთრმა ხელმა“ დაიწყო კამპანია, რომელიც აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის მიერ აღწერილია, როგორც „გატაცებების, წამებისა და დაუყოვნებლივი სიკვდილით დასჯის“ კამპანია. მათი ერთ-ერთი მთავარი სამიზნე იყო რევოლუციური პარტია ანტიკომუნისტური ჯგუფი, რომელიც იყო ერთადერთი რეფორმისტული პარტია, რომელსაც სამხედრო რეჟიმის პირობებში მუშაობის ნება დართეს. სხვა სამიზნეებში შედიოდნენ აკრძალული მემარცხენე პარტიები. -მა თავისი წევრების დიდი ნაწილი მიიღო აქტივისტური ბაზიდან, რომელიც შეიქმნა პრეზიდენტ ხაკობო არბენსის მიერ 1952 წელს დაწყებული აგრარული რეფორმის პროგრამის დროს და სწორედ ეს პირები გახდნენ „თეთრი ხელის“ სამიზნეები. დაარსებისას ჯგუფის კონკრეტული მიზანი იყო მენდეს მონტენეგროსთვის ძალაუფლების ხელში ჩაგდებაში ხელის შეშლა. 1970-იან წლებში ორგანიზაციას რაულ ლორენზანა ხელმძღვანელობდა.

ადამიანის უფლებათა აქტივისტი ბლეიზ ბონპეინი აღწერდა „თეთრი ხელის“ საქმიანობას, როგორც გვატემალის მთავრობის, აშშ-ის მთავრობისა და -ს პოლიტიკის განუყოფელ ნაწილს. ერთ-ერთი მკვლელობა, რომელზეც ეს ორგანიზაცია იყო პასუხისმგებელი, იყო სეზარ მონტენეგრო პანიაგუას კომუნისტი პოლიტიკოსის მკვლელობა, რაც იყო შურისძიება -ის პარტიზანების მიერ გერმანიის ელჩის კარლ ფონ შპრეტის მოკვლის გამო. „თეთრმა ხელმა“ ასევე გაუგზავნა სასიკვდილო მუქარა ერთ-ერთ სტუდენტურ ლიდერს. როდესაც მიზეზი ჰკითხეს, ორგანიზაციის ლიდერმა განაცხადა, რომ სტუდენტი უნდა მოკვდეს, რადგან ის კომუნისტია და „სიცოცხლეს გაწირავს ღარიბებისთვის“. ჯამში, „თეთრი ხელი“ პასუხისმგებელი იყო ათასობით მკვლელობასა და გატაცებაზე, რის გამოც მწერალმა პოლ თერუმ მათ „გესტაპოს მოხალისეთა ქვედანაყოფის გვატემალური ვერსია“ უწოდა.