ალექსანდრე ბუტლეროვი

}, სოფელი ბუტლეროვკა) — რუსი ქიმიკოსი, ქიმიური აგებულების თეორიის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, რუსი ქიმიკოს-ორგანიკოსების ყაზანის სკოლის მამამთავარი.

ბიოგრაფია
პირველდაწყებითი განათლება მიიღო კერძო პანსიონში, შემდეგ სწავლობდა ყაზანის გიმნაზიაში, 1844-1849 წლებში კი — ყაზანის უნივერსიტეტში. 1849 წლიდან იმავე უნივერსიტეტის მასწავლებელია, 1854 წლიდან ექსტრაორდინარული, ხოლო 1857 წლიდან ორდინარული პროფესორი. 1860-1863 წლებში ორჯერ იყო ყაზანის უნივერსიტეტის რექტორი. 1868-1885 წლებში პეტერბურგის უნივერსიტეტის ორდინარული პროფესორია. 1874 წელს ბუტლეროვი აირჩიეს პეტერბურგის აკადემიის ორდინარულ აკადემიკოსად. 1878-1882 წლებში რუსეთის ფიზიკურ-ქიმიური საზოგადოების ქიმიური განყოფილების თავმჯდომარეა. ბუტლეროვი იყო რუსეთისა და საზღვარგარეთის ბევრი სხვა სამეცნიერო საზოგადოების საპატიო წევრი.

1851 წელს ბუტლეროვმა მაგისტრის ხარისხის მოსაპოვებლად დაიცვა დისერტაცია თემაზე: „ორგანული ნაერთების ჟანგვის შესახებ“, ხოლო მოსკოვის უნივერსიტეტში სადოქტორო დისერტაცია „ეთერზეთების შესახებ“ (1854). 1857-1858 წლებში საზღვარგარეთ მოგზაურობისას დაუახლოვდა ბევრ გამოჩენილ ქიმიკოსს, მ. შ. ფ. ა. კეკულესა და ე. ერლენმაიერს. აღნიშნულ პერიოდში პარიზში შ. ა. ვიურცის ლაბორატორიაში დაამუშავა იოდოვანი მეთილენის სინთეზის ახალი ხერხი, მიიღო და გამოიკვლია მისი მრავალი ნაწარმი; პირველად დაასინთეზა ჰექსამეთილენტეტრამინი (უროტროპინი) და ფორმალდეჰიდის პოლიმერი, რომელიც კირიანი წყლით დამუშავებისას გარდაიქმნება შაქროვან ნივთიერებად (მოგვიანებით ე. ფიშერმა დაადგინა, რომ აღნიშნული ნივთიერება დაკროზას შეიცავდა), ბუტლეროვის სიტყვით, ეს იყო შაქროვანი ნივთიერების პირველი სრული სინთეზი.

ქიმიური აგებულების თეორიის ძირითადი იდეები ბუტლეროვმა დებულებად ჩამოაყალიბა გერმანელ ბუნებისმეტყველთა და ექიმთა ყრილობის ქიმიის სექციაზე წაკითხულ მოხსენებაში „ნივთიერების ქიმიური აგებულების შესახებ“ (1861 სექტემბერი, შპაიერი). ამ თეორიის საფუძვლები შემდეგნაირადაა ფორმულირებული: 1. „ვთვლით რა, რომ ყოველ ქიმიურ ატომს აქვს ქიმიური სწრაფვის მხოლოდ განსაზღვრული და გარკვეული რაოდენობა, რომლითაც იგი ღებულობს მონაწილეობს სხეულთა წარმოქმნაში, ამ ქიმიურ ბმას მე ვუწოდებდი ქიმიურ აგებულებას ან რთულ სხეულში ატომთა ურთიერთშეერთების ხერხს“ (თხზ., ტ. 1, 1953, გვ. 561); 2. „...რთული ნაწილაკის ქიმიური ბუნება განისაზღვრება ელემენტარული შემადგენელი ნაწილების ბუნებით, მათი რაოდენობითა და ქიმიური აგებულებით“ (იქვე, გვ. 70). ამ პოსტულატთან პირდაპირ ან არაპირდაპირაა დაკავშირებული ქიმიური აგებულების კლასიკური თეორიის ყველა დანარჩენი დებულება. უფრო გვიან ბუტლეროვმა დასახა ნაერთების ქიმიური აგებულების განსაზღვრის გზები. იგი უპირატესობას ანიჭებდა სინთეზურ რეაქციებს, რომლის დროსაც რადიკალები ინარჩუნებენ თავის ქიმიურ აგებულებას. ამასთანავე, ბუტლეროვი ითვალისწინებდა გადაჯგუფების შესაძლებლობას და თვლიდა, რომ შემდგომ ამგვარი შემთხვევებისათვის გამოყვანილი იქნება „ზოგადი კანონები“. ბუტლეროვმა ახსნა იზომერიის მოვლენა ქიმიური აგებულების თვალსაზრისით. ბუტლეროვმა, მისმა მოწაფეებმა ვ. მარკოვნიკოვმა და ა. პოპოვმა შეისწავლეს ატომთა „ურთიერთგავლენა ორგანულ ნაერთთა მოლეკულებში, ჩამოაყალიბეს მრავალრიცხოვანი „ცესები“, რომლებმაც საუკუნეში ატომთა ურთიერთგავლენის მთელ კონცეფციასთან ერთად შემდგომში ელექტრონული ახსნა პოვა. ბუტლეროვმა რუსეთში პირველმა დაიწყო პოლიმერიზაციის რეაქციის შესწავლა ქიმიური აგებულების თეორიის საფუძველზე. იგი რუს ქიმიკოსთა პირველი სკოლის შემქმნელია. მისი მოწაფეები იყვნენ ე. მარკოვნიკოვი, ა. ზაიცევი, ა. ფავორსკი, მ. ლვოვი, ი. კონდაკოვი და სხვ. ცნობილი რუსი ქიმიკოსები. ბუტლეროვი ეწეოდა მრავალმხრივ მოღვაწეობას. მონაწილეობდა ქალთა უმაღლესი კურსების ორგანიზაციაში (1878), ყაზანსა და პეტერბურგში კითხულობდა პოპულარულ ლექციებს, ძირითადად ქიმიურ-ტექნიკურ საკითხებზე; დიდ ყურადღებას აქცევდა სოფლის მეურნეობას, მებაღეობის, მეფუტკრეობის პრაქტიკულ საკითხებს, აგრეთვე კავკასიაში ჩაის გაშენების საქმეს. იჩენდა ინტერესს სპირიტიზმისადმი.