iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ელენე ყიფშიძე

ელენე ყიფშიძე (დ. 5 თებერვალი, 1925, თბილისი, საქართველოს სსრ, სსრკ — გ. 1 აგვისტო, 2004) — ქართველი მსახიობი. საქართველოს სახალხო არტისტი (1973), ღირსების ორდენის კავალერი (1999).

ბიოგრაფია
1948 წელს დაამთავრა შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო თეატრალური ინსტიტუტი.

1948 წლიდან იყო კოტე მარჯანიშვილის სახელობის სახელმწიფო თეატრის მსახიობი. ქმნიდა ჰეროიკულ დრამატულ და კომედიურ სახეებს, რომლებიც გამსჭვალული იყო დიდი შინაგანი სითბოთი, ადამიანურობით, გულწრფელობით, უშუალობით, მგზნებარე ტემპერამენტით, გამოირჩევა მუსიკალობითა და დიდი სცენური მომხიბვლელობით. მის მიერ შესრულებული როლებიდან აღსანიშნავია: ნუცკია (მ. მრევლიშვილის „ხარატაანთ კერა“), ლილი (ვ. გაბესკირიას „გაზაფხულის დილა“), ვიოლა (უ. შექსპირის „მეთორმეტე ღამე“), მაია (ვ. კანდელაკის „მაია წყნეთელი“), სონა, კეკელა („ძველი ვოდევილები“), ფოფია (კ. ბუაჩიძის „ეზოში ავი ძაღლია“), მაგდა (ო. ჩხეიძის „ვისია ვისი?!“), მარგო (ლ. როსებას „პრემიერა“) და სხვ. გადაღებულია ფილმებში: „ჩარი რამა“, „თოჯინები იცინიან“, „ბოდიში, თქვენ გელით სიკვდილი“, „ასი გრამი გამბედაობისათვის“ და სხვ. მონაწილეობდა რადიო და ტელეგადაცემებში. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები.

გარდაიცვალა 2004 წელს 79 წლის ასაკში. დაკრძალულია დიდუბის პანთეონში.

ფილმოგრაფია
1961: „ჭიაკოკონა“ რეჟ. იური ქავთარაძე
1961: „კეთილი ადამიანები“ (ცნობათა ბიუროს თანამშრომელი) რეჟ. შოთა მანაგაძე
1962: „პიანისტი“ (პიანისტი) რეჟ. ნიკოლოზ სანიშვილი
1964: „გზაში“ (ქალი) რეჟ. ნანა მჭედლიძე
1965: „პიერი მილიციის თანამშრომელი“ (მობინადრე) რეჟ. დავით რონდელი
1965: „რაც გინახავს, ვეღარ ნახავ“ (სტუმარი) რეჟ. მიხეილ ჭიაურელი
1965: „ბოდიში, თქვენ გელით სიკვდილი“ (ელეონორა) რეჟ. ყარამან (გუგული) მგელაძე
1965: „მე ვხედავ მზეს“ (ქსენია) რეჟ. ლანა ღოღობერიძე
1966: „შეხვედრა მთაში“ რეჟ. ნიკოლოზ სანიშვილი
1967: „მალე გაზაფხული მოვა“ რეჟ. ოთარ აბესაძე
1972: „ჩარი რამა“ (ქსენია) რეჟ. ნიკოლოზ სანიშვილი
1973: „მზე შემოდგომისა“ (ეკას მეზობელი) რეჟ. თემურ ფალავანდიშვილი
1975: „ივანიკა და სიმონიკა“ (მონადირე ცოლი) რეჟ. პავლე ჩარკვიანი
1979: „მედეა“ რეჟისორები გიორგი ალექსიძე, ელგუჯა ჟღენტი
1984: „ამბავი სურემის ციხისა“ რეჟისორები დოდო აბაშიძე, სერგო (სარგის) ფარაჯანოვი
1984: „ადამიანთა სევდა“ რეჟ. გოდერძი ჩოხელი
1986: „თოვლის ბაბუა“ (დირექტორი) რეჟ. მიხეილ ანთაძე
1987: „ბრავო, ალბერ ლოლიშ!“ რეჟ. მერაბ თავაძე

ნათამაშები როლები
მარჯანიშვილის თეატრი
მიხეილ მრევლიშვილის „ხარატაანთ კერა“ (ნუცკია)
ვიქტორ გაბესკირიას „გაზაფხულის დილა“ (ლილი)
უილიამ შექსპირის „მეთორმეტე ღამე“ ( ვიოლა)
ვალერიან კანდელაკის „მაია წყნეთელი“ ( მაია)
ავქსენტი ცაგარელი, აკაკი წერეთელი, ქაქუცა ბახუტაშვილი „ძველი ვოდევილები“ (სონა, კეკელა )
კიტა ბუაჩიძის „ეზოში ავი ძაღლია“ (ფოფია)
ოთარ ჩხეიძის „ვისია ვისი?!“ (მაგდა)
ლალი როსებას „პრემიერა“ (მარგო)

ჯილდოები, პრემიები და პრიზები
1973: საქართველოს სახალხო არტისტი
1999: ღირსების ორდენი
ლუსელ რამოსი

ლუსელ რამოსი (; დ. 12 აპრილი, 1984 — გ. 2 აგვისტო, 2006) — ურუგვაელი მოდელი.

ლუსელ რამოსი დაიბადა 1984 წელს მონტევიდეოში. იგი ყოფილი ფეხბურთელის ლუი რამოსის ქალიშვილი იყო. მისი და ელიანა რამოსი ასევე მოდელი იყო. ლუსელ რამოსი ცნობილი მოდელი და არერთი ბრენდის მთავარი სახე იყო.

2006 წლის 2 აგვისტოს, ლუსელ რამოსი, 22 წლის ასაკში გულის უკმარისობით გარდაიცვალა, 2007 წლის 13 თებერვალს, 18 წლის ასაკში გარდაიცვალა მისი და ელიანა. დები დაკრძალულია მონტევიდეოს სასაფლაოზე.
მარკ ფორსტერი

მარკ ფორსტერი (; დ. 30 ნოემბერი, 1969) — გერმანელ-შვეიცარიელი კინორეჟისორი, პროდიუსერი და სცენარისტი.

მარკ ფორსტერი დაიბადა გერმანულ ქალაქ ილერტისენში. სწავლობდა შვეიცარიის კერძო კოლაში. 20 წლის ასაკში გადავიდა ნიუ-იორკში, ხოლო 1995 წელს — ჰოლივუდში, სადაც გადაიღო პირველი მცირებიუჯეტიანი ფილმი „უქნარები“. მისი პირველი სრულმეტრაჟიანი ფილმი იყო „ “, რომელიც ნომინირებული იქნა „სანდენსის კინოფესტივალზე.

ფორსტერის ყველაზე ცნობილი ნამუშევრებია „მონსტრების მეჯლისი“ (2001), „ჯადოსნური ქვეყანა“ (2004), „პერსონაჟი“ (2006), „ფრანით მორბენალი“ (2007), „უმნიშვნელო ნუგეში“ (2008), „მსოფლიო ომი “ (2013) და „კრისტოფერ რობინი (2018).

ფილმოგრაფია
გივი ჩიქვანაია

გივი ჩიქვანაია (დ. 29 მაისი, 1939, თელავი, საქართველოს სსრ, სსრკ — გ. 2 აგვისტო, 2018, მოსკოვი, რუსეთი) — ქართველი წყალბურთელი, მწვრთნელი. 1964 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. გამოდიოდა თბილისისა და მოსკოვის „დინამოს“ გუნდებში. საბჭოთა კავშირის საერთაშორისო კლასის სპორტის ოსტატი, რუსეთის ფედერაციის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (2001).

ბიოგრაფია
 (1960, რომი) და ოლიმპიადის (1968, მეხიკო) მეორე ადგილის პრიზიორი, ევროპის ვიცე-ჩემპიონი (1962, ლაიფციგი), საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი (1968, 1969), საბჭოთა კავშირის ვიცე-ჩემპიონი (1960, 1962, 1970), საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატის ბრინჯაოს პრიზიორი (1958, 1964, 1966, 1971, 1972), საბჭოთა კავშირის ხალხთა სპარტაკიადის ვიცე-ჩემპიონი (1963), საბჭოთა კავშირის ხალხთა სპარტაკიადის ბრინჯაოს პრიზიორი (1959, 1967).

1959–1970 წლებში თამაშობდა საბჭოთა კავშირის ნაკრებში. 1975–1984 წლებში იყო მოსკოვის დინამოს მწვრთნელი, 1984–1988 წლებში მოსკოვის დინამოს — მთავარი მწვრთნელი. მისი ხელმძღვანელობით მოსკოველებმა 1985, 1986 და 1987 წლებში საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატი მოიგეს, ხოლო 1986 და 1987 წლებში — საბჭოთა კავშირის თასი. 1988–1994 წლებში იყო თბილისის დინამოს მთავარი მწვრთნელი.

2001 წელს მიენიჭა რუსეთის ფედერაციის სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდება. იყო რუსეთის ფედერაციის დამსახურებული მწვრთნელი.

ძირითადი შედეგები
ბოსნიური ლონაცი

ბოსნიური ლონაცი — რაგუს ბოსნიური ნაირსახეობა. ბოსნიური ლონაცის ინგრეტები შეიძლება ძალიან განსხვავდებოდეს და დამოკიდებულია რეგიონზე, თუმცა ის აუცილებლად შეიცავს მსხვილად დაჭრილ ხორცს და ბოსტნეულს. კერძში გამოყენებული ხორცი ძირითადად არის სხვა და სხვა სახის ხორცის ნაჭრების ნარევი. მას ბოსნიელების ეროვნულ კერძს უწოდებენ.

ლონაცს მიირთმევდნენ როგორც მდიდრები ასევე ღარიბები. მდიდრები ამზადებდნენ ბევრი ხორცით და ძვირფასი ინგრედიენტებით, ხოლო ღარიბები იმით რაც გააჩნდათ. ტრადიციული ინგრედიენტებია: ძროხის ან ხბოს ხორცი, კომბოსტო, კარტოფილი, პომიდორი, სტაფილო, ოხრახუში, ნიორი, შავი წიწაკის მარცვლები. ეს ყველაფერი ღრმა ქოთანში 1-2 ლიტრ წყალში იხარშება.

ტრადიციულად ბოსნიური ლონაცი თიხის ქოთნებში კეთდებოდა. თიხის ქოათანი მოსახარშად საცეცხლურზე ან მიწაში სპეციალურად გაკეთებულ ორმოში იდგმებოდა. კერძის მომზადებას დაახლოებით 4 საათი სჭირდება.
ნოდარ ხოხაშვილი

ნოდარ ხოხაშვილი (დ. 28 სექტემბერი, 1940, თბილისი) — ქართველი თავისუფალი სტილით მოჭიდავე. ასპარეზობს პირველ ქვესაშუალო და ქვემსუბუქ წონით კატეგორიებში (68 კგ). ტოკიოს ოლიმპიური თამაშების (1964) და მსოფლიოს ჩემპიონატის (1969) მესამე პრიზიორი, ევროპის ჩემპიონატის მეორე პრიზიორი (1969), საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი (1969), მეორე (1962) და მესამე (1972) პრიზიორი, საბჭოთა კავშირის ხალხთა სპარტაკიადის მეორე პრიზიორი (1971). საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1972). ღირსების ორდენის კავალერი.

ძირითადი შედეგები
არტერია

არტერიები — სისხლძარღვები, რომლებსაც სისხლი, ვენებისგან განსხვავებით, გადააქვს გულიდან ორგანოებამდე.

სახელწოდება არტერია, ანუ ჰაერის მატარებელი ერასისტრატიდან მომდინარეობს, ის თვლიდა, რომ ვენა შეიცავდა სისხლს, ხოლო არტერია - ჰაერს.

აღსანიშნავია, რომ არტერიებს ყოველთვის არტერიული სისხლი არ გადააქვთ. მაგალითად, ფილტვის არტერიას ჟანგბადით არც თუ ისე მდიდარი სისხლი მიაქვს ფილტვებამდე. გარდა ამისა, არტერიები, რომელთა მეშვეობითაც არტერიული სისხლი ნორმალურად მიედინება, შეიძლება შეიცავდეს ვენურ ან შერეულ სისხლს ისეთი დაავადებებისას, როგორიცაა თანდაყოლილი გულის დეფექტები.

არტერიაში პულსი გულის შეკუმშვის ინტენსივობით იგრძნობა. ამას კი იგრძნობთ იმ ადგილებზე თითის დადებით, სადაც არტერია კანთან ახლოს გადის. ყველაზე ხშირად პულსი იკვრება მაჯის გარშემო, რადიალურ არტერიასთან.

გულის კუნთის შეკუმშვისას გულის კედელი გარკვეული ძალით აწვება სისხლს - ვითარდება წნევა, რომელიც სისხლს ამოძრავებს. სისხლი გარკვეული წნევით იწყებს მოძრაობას გულიდან არტერიებში: აორტასა და ფილტვის არტერიებში, რაც არტერიული წნევაა.

ყოველ ჯერზე გული იკუმშება და შემდეგ დუნდება, ამიტომ არტერიული წნევაც იცვლება გულის შეკუმშვისა და მოდუნების მიხედვით. სისხლის წნევა გულის შეკუმშვისას მაღალია და მას სისტოლური წნევა ჰქვია, ხოლო გულის კუნთის მოდუნებისას წნევა დაბალია - მას დიასტოლური წნევა ეწოდება. როდესაც სისხლი ვენებში იკრიბება, მისი წნევა ძალიან დაბალია, ამიტომ საჭიროა დამატებითი ძალა, რომელიც სისხლს გულისკენ აამოძრავებს. ჩონჩხის კუნთები შეკუმშვისას აწვება ვენების კედლებს და ავითარებს სისხლზე ზეწოლას. ამიტომ სისხლი იწყებს ვენებშ მოძრაობას. სისხლის ერთი მიმართულებით, გულისკენ დინებას უზრუნველყოფს ვენებში არსებული სარქველები, რომლებიც მხოლოდ ულისკენ იღება.

სისხლდენა, ასევე ცნობილი, როგორც არტერიული დინება, წარმოადგენს ეფექტს, როდესაც არტერია გადაჭრილია მაღალი არტერიული წნევის გამო. ამ დროს ადამიანი სისხლისგან სწრაფად იცლება, რაც გულის ცემასთანაა დაკავშირებული. დაკარგული სისხლის რაოდენობა კი შესაძ₾ოა სიცოცხლისთვის საშიში აღმოჩნდეს.

წნევა და დაავადებები
აორტაში სისხლის წნევა ყველაზე მაღალია, ხოლო ზდა და ქვედა ღრუ ვენებში ყველაზე დაბალია.

ჯანმრთელი ზრდასრული ადამიანის მხრის არტერიაში სისტოლური წნევა უტოლდება ვერცხლისწყლის სვეტის 110-140 მმ-ს, დიასტოლური კი 75-80 მმ-ს. მაგრამ ეს მაჩვენებელი ცვალებადია ადამიანის ასაკის, სხეულის მასისა და სხვა ფაქტორების მიხედვით. არტერიების კედლები მრავალშრიანია და სისხლის წნევის ზეწოლას უძლებს. არტერიული წნევა დამოკიდებულია გულის შეკუმშვის ძალაზე და სისხლის მოცულობაზე, რაც უფრო ძლიერ იკუმშება გული, რაც მეტია სისხლის მოცულობა, მით უფრო მაღალია არტერიული წნევა.

უწყვეტი მუშაობისთვს გულს სჭირდება ჟანგბადი და სხვადასხვა საკვები ნივთიერებები. ამ კომპონენტების გულში მოხვედრას უზრუნველყოფს მარჯვენა და მარცხენა კორონალური არტერია, რომელიც იწყება აორტადან, შემდეგ ვრცელდება გულის კუნთის გარშემო და დაყოფილი მცირე სისხლძარღვებად, აღწევს შიგნით. სისხლის მიწოდებასა და საჭიროებას შორის დარღვევის შემთხვეწვაში იწყება კორონალური უკმარისობა, რაც ყველაზე ხშირად უკავშირდება ერთ-ერთი კორონალური არტერიის შემცირებას, სისხლძარღვებში არსებული ცვლილებების გამო. დაავადების პირველი ეტაპი სიმპტომების არსებობის გარეშე მიმდინარეობს, მაგრამ როცა სისხლძარღვის სანათური შესამჩნევად მცირდება, იწყება ტკივილები გულ-მკერდის არეში, შემდეგ კი მწვავდება მგრძნობელობა.
ანა იაგელონი (1476-1503)

ანა იაგელონი (, ; დ. 12 მარტი, 1476 — გ. 12 აგვისტო, 1503) — იაგელონთა დინასტიის წარმომადგენელი. პოლონეთის მეფე კაზიმირ -ისა და დედოფალ ელიზაბეთ ავსტრიელის ასული. პომერანიის ჰერცოგინია 1491-1503 წლებში როგორც ბოგისლავ -ის ცოლი. დანიისა და ნორვეგიის დედოფალ სოფია პომერანიელის დედა.

ბიოგრაფია
ანა დაიბადა 1476 წლის 12 მარტს კრაკოვში. იგი იყო პოლონეთის მეფე კაზიმირ -ისა და დედოფალ ელიზაბეთ ავსტრიელის შუათანა ქალიშვილი.

1489 წელს პომერანიის ჰერცოგ ბოგისლავ -ის მეუღლე, მარგარეტ ბრანდენბურგელი უშვილოდ გარდაიცვალა, რის გამოც დაქვრივებულმა ბოგისლავი 1490 წელს ანა იაგელონზე დაინიშნა. 1491 წლის 2 თებერვალს ანა და ბოგისლავი დაქორწინდნენ. ჰერცოგმა ბოგისლავმა მასზე ქორწინებით ახალგაზრდა და ჯანმრთელი ცოლიც მიიღო და პოლონეთთან ალიანსიც. მიუხედავად ასაკობრივი სხვაობისა, მათი ქორწინება ძალიან ბედნიერი იყო. მას შემდეგ, რაც ანამ მას უამრავი მემკვიდრე გაუჩინა, ბოგისლავს კიდევ უფრო შეუყვარდა იგი. როგორც იმ დროის სამეფო კარის ქრონიკები იტყობინებიან, ანამ დიდი გავლენა იქონია თავის უხეშ და ნაკლებად განათლებულ ქმარზე.

1496-98 წლებში საღვთო რომის იმპერატორმა ბოგისლავი ვენეციაში გააგზავნა მოსალაპარაკებლად, რა დროსაც პომერანიას ანა მართავდა. ცნობილია, რომ ამ დროს მან სამეფო საბჭო შექმნა, სადაც განიხილავდა მნიშვნელოვან საქმეებს.

ჰერცოგინია ანა გარდაიცვალა 1503 წელს, 27 წლის ასაკში. იგი მერვე მშობიარობას გადაჰყვა, რა დროსაც ვაჟი გააჩინა. იგი დაკრძალეს ელდენას კათედრალში.

შვილები
ანა (1492-1550), ცოლად გაჰყვა ბრიეგის ჰერცოგ გეორგ -ს;
გეორგ (1493-1531), პომერანიის ჰერცოგი, ცოლად შეირთო ამალია კურპფალცელი, მისი დაღუპვის შემდეგ კი მარგარეტ ბრანდენბურგელი, თუმცა მხოლოდ ერთი ვაჟი შეეძინა;
კაზიმირი (1494-1518), გარდაიცვალა დაუოჯახებელი;
სოფია (1498-1568), ცოლად გაჰყვა დანიისა და ნორვეგიის მეფე ფრედერიკ -ს, რომელთანაც ექვსი შვილი შეეძინა;
ელიზაბეთი (1499-1518), კრუმინის აბატისა;
ბარნიმი (1500-1501), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
ბარნიმ (1501-1573), პომერანიის ჰერცოგი, ცოლად შეირთო ანა ბრაუნშვაიგ-ლიუნებურგელი, რომელთანაც ექვსი შვილი შეეძინა;
ოტო (1503-1518);
ბარბარა იაგელონი

ბარბარა იაგელონი (; ; დ. 15 ივლისი, 1478 — გ. 15 თებერვალი, 1534) — იაგელონთა დინასტიის წარმომადგენელი. პოლონეთის მეფე კაზიმირ -ისა და დედოფალ ელიზაბეთ ავსტრიელის ასული. საქსონიისა და მეიზენის ჰერცოგინია 1500-34 წლებში როგორც გეორგ საქსონელის მეუღლე.

ბიოგრაფია
ბარბარა დაიბადა 1478 წლის 15 ივლისს სანდომირში. იგი იყო პოლონეთის მეფე კაზიმირ -ისა და დედოფალ ელიზაბეთ ავსტრიელის შუათანა ქალიშვილი. მას სახელი დედის ბებიის, საღვთო რომის იმპერატრიცა ბარბარა ცელიელის პატივსაცემად დაარქვეს.

1496 წლის 21 ნოემბერს, ქალაქ ლაიფციგში ბარბარა მიათხოვეს საქსონიის ჰერცოგ გეორგს. მათ ქორწილს 6,286 გერმანელი და პოლონელი დიდგვაროვანი დაესწრო. ეს ქორწინება მიმართული იყო გერმანია-პოლონეთის ალიანსის განმტკიცებისაკენ, რომელიც თავის მხრივ ჰაბსბურგთა წინააღმდეგ გაერთიანებას ისახავდა მიზნად.

1513 წელს ბარბარამ და მისმა ქმარმა დააარსეს მეიზენის კათედრალი. ისინი ამის შემდეგ ყოველ აღდგომას აქ ხვდებოდნენ. ბარბარა ქმარს უამრავ წერილს წერდა, როცა იგი ბრძოლაში იყო. როგორც ჩანს, წყვილს ძალიან მოსიყვარულე და ბედნიერი ქორწინება ჰქონდა;

ბარბარა გარდაიცვალა 1534 წელს ლაიფციგში, 55 წლის ასაკში. მისი ქმარი იმდენად განიცდიდა მის დაკარგვას, რომ წვერი მოუშვა და მთელი დარჩენილი ცხოვრება ატარებდა, რის გამოც მას „გეორგ წვერიანი“ შეარქვეს. ბარბარა დაკრძალეს მისივე დაარსებულ მეიზენის კათედრალში. რამდენიმე წლის შემდეგ, ბარბარა და გეორგი ვეტინთა საგვარეულო აკლდამაში გადაასვენეს.

შვილები
კრისტოფი (1497), გარდაიცვალა ჩვილი;
იოჰანი (1498-1537), ცოლად შეირთო ელიზაბეთ ჰესენელი, თუმცა შვილები არ ჰყოლია;
ვოლფგანგი (1499-1500), გარდაიცვალა ჩვილი;
ანა (1500), გარდაიცვალა ჩვილი;
კრისტოფი (1501), დაიბადა მკვდარი;
აგნესა (1503), გარდაიცვალა ჩვილი;
ფრიდრიხი (1503-1539), ცოლად შეირთო ელიზაბეთ მანშფელდელი, თუმცა შვილები არ ჰყოლია;
კრისტინა (1505-1549), ცოლად გაჰყვა ჰესენის ლანდგრაფ ფილიპე -ს;
მაგდალენა (1507-1534), ცოლად გაჰყვა ბრანდენბურგის პრინც იოჰაკიმ ჰექტორს;
მარგარეტე (1508-1510), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
სამხედრო კომუნიზმი

სამხედრო კომუნიზმი — 1918-1921 წლებში საბჭოთა რუსეთის შიდაპოლიტიკური კურსი, რომლის მიზანი იყო სამოქალაქო ომის პირობებში ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობის გაძლიერება და მშრომელთა გადაუდებელი საჭიროებების დაკმაყოფილება.

სამხედრო კომუნიზმის დროს საბჭოთა რუსეთში აიკრძალა კერძო მეწარმეობა, მოხდა მრეწველობის ნაციონალიზაცია, სასაქონლო-ფულადი ურთიერთობები შეიცვალა პირადაპირი საქონელგაცვლით. სამხედრო კომუნიზმის პოლიტიკამ დამანგრეველი შედეგი იქონია რუსეთის ეკონომიკაზე და დიდი უკმაყოფილება გამოიწვია გაჭირვებულ გლეხობაში, რომელიც ბოლშევიკების წინააღმდეგ საბრძოლველად მწვანე არმიების ჩამოაყალიბებას შეუდგა. 1921 წლის მარტში რუსეთის კომუნისტური პარტიის მეათე ყრილობაზე სამხედრო კომუნიზმის ნაცვლად მიიღეს ახალი ეკონომიკური პოლიტიკა.
ინვაზიური სახეობა

ინვაზიური სახეობა  — ადამიანის საქმიანობის შედეგად გავრცელებული ბიოლოგიური სახეობა, რომლის გავრცელებაც ბიოლოგიურ მრავალფეროვნებას საფრთხეს უქმნის. მათი გავრცელების თავდაპირველი მიზეზია წინასწარ განზრახულად ან განუზრახველად ორგანიზმების ინტროდუქცია მათი ბუნებრივი ჰაბიტატის გარეთ.

ინვაზიური ცხოველები
სასოფლო და სატყეო მეურნეობები უზარმაზარ ზარალს განიცდის მავნე მწერებისგან, რომელთა უდიდესი ნაწილი ინვაზიური სახეობაა.

ინვაზიური მცენარეები
მცენარეების ინვაზიურ სახეობებად მიჩნევა ხშირად ზიანის ეკონომიკიური თვალსაზრისით შეფასებით ხდება. თუმცა არსებობენ ნეიტრალური ან სასარგებლო ინვაზიური სახეობები, ეგრეთ წოდებული „მსუბუქი ინვაზიური სახეობები“, რომლებიც გარემოს ან ეკონომიკას შედარებით მცირე ზიანს აყენებენ.

დასავლურ კლასიფიკაციბში, ინვაზიურ სახეობათა ერთობლიობათა შორის (რომლებიც მოიაზრება როგორც უცხო სახეობები, რომლებსაც მნიშვნელოვან ტერიტორიაზე გავრცელება შეუძლიათ) გამოყოფენ „ტრანსფორმერები“ — სახეობები, რომლებსაც მნიშვნელოვანი ტერიტორიის ეკოსისტემის შეცვლა შეუძლიათ. ტრანსფორმერების გავლენა შეიძლება მოახდინონ ჭარბმა გამოყენებამ (წყლის, ჟანგბადის, სინათლის) ან რესურსების დონორობამ (აზოტი), მათმა უკუქმედებებმა ან პირიქით, ნიადაგის ეროზიული პროცესების გაძლიერებამ, მავნე ნივთიერებათა აკუმულაციამ და სხვათა ზემოქმედებებმა.

ასევე იხილეთ
ყველაზე საშიში ინვაზიური სახეობების სია
ინტროდუცირებული სახეობა
ავსტრალიის ინვაზიური სახეობები
ფრენსის არნოლდი

ფრენსის არნოლდი (; დ. 25 ივლისი, 1956) — ამერიკელი ქიმიკოსი ინჟინერი და ნობელის პრემიის ლაურეატი. კალიფორნიის ტექნოლოგიის ინსტიტუტის ქიმიური ინჟინერიის, ბიოინჟინერიისა და ბიოქიმიის პროფესორი. 2018 წელს მიენიჭა ნობელის პრემია ქიმიის დარგში ფერმენტების ინჟინერიაში მიმართული ევოლუციის გამოყენების პიონერობისათვის.

ადრეული წლები და განათლება
ფრენსის არნოლდი ჯოზეფნა ინმენისა და ბირთვული ფიზიკოსის, უილიამ ჰაუარდ არნოლდის ქალიშვილი და ლეიტენანტ-გენერალ უილიამ ჰაუარდ არნოლდის შვილიშვილია. ის პიტსბურგის გარეუბან ედჯვუდსა და შეიდისაიდისა და სქუირელ ჰილის მახლობლად გაიზარდა. 1974 წელს ტეილორ ოლდერდისის სკოლა დაამთავრა. სკოლაში ყოფნისას ავტოსტოპით ვაშინგტონში ვიეტნამის ომის საპროტესტო აქციაზე გაემგზავრა, რის შემდეგაც კოქტეილის მიმტანად და ადგილობრივი ჯაზ-კლუბის მძღოლად მუშაობდა.

პირადი ცხოვრება
არნოლდი კალიფორნიაში, ლა კანადა ფლინტრიჯში ცხოვრობს. დაქორწინებული იყო ბიოქიმიური ინჟინერიის პიონერ ჯეი ედუარდ ბეილიზე, რომლისგანაც ერთი ვაჟი, ჯეიმსი შეეძინა. ქმარი 2001 წელს კიბოსგან გარდაიცვალა.

შემდეგში არნოლდი კალიფორნიის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის ასტროფიზიკოსზე, ენდრიუ ლანგეზე დაქორწინდა და ორი ვაჟი, უილიამი და ჯოზეფი შეეძინათ. ლანგე 2010 წელს გარდაიცვალა, ხოლო მათი ერთ-ერთი ვაჟი, უილიამ ლანგე-არნოლდი 2016 წელს დაიღუპა.

მეცნიერის ჰობებს შორისაა მოგზაურობა, სკუბა დაივინგი, თხილამურებით სრიალი და ლაშქრობა. 2011 წელს არნოლდი ამერიკის ხელოვნებისა და მეცნიერების აკადემიის წევრად აირჩიეს, ხოლო 2014 წელს გამომგონებელთა ეროვნული დიდების ხეივანში შეიყვანეს.

2016 წელს არნოლდი პირველი ქალი გახდა, რომელმაც ტექნოლოგიის ათასწლეულის პრიზი მიიღო მიმართული ევოლუციის პიონერობისთვის.

2018 წელს არნოლდს ნობელის პრემია გადაეცა ქიმიის დარგში. 117 წლის განმავლობაში ამ დარგში დაჯილდოებული მეცნიერებიდან არნოლდი მეხუთე ქალი და პირველი ქალი ამერიკელი ლაურეატია. არნოლდმა ჯილდო 2 მეცნიერთან, გრეგორი უინტერთან და ჯორჯ სმიტთან გაიყო (ამ უკანასკნელთ პრემია ერთობლივად გადაეცათ). არნოლდი პრინსტონის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებული პირველი ქალია, რომელსაც ეს ჯილდო გადაეცა და ამ უნივერსიტეტის პირველი კურსდამთავრებული, რომელსაც ჯილდო საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების (ქიმია, ფიზიკა, ფსიქოლოგია და მედიცინა) დარგში გადაეცა.
სორია

სორია — მუნიციპალიტეტი და ქალაქი ესპანეთში. სორიის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს მდინარე დუეროზე, ავტონომიურ გაერთიანება კასტილია და ლეონის აღმოსავლეთ ნაწილში.

მოსახლეობა შეადგენს 38 881 ადამიანს (ეროვნული სტატისტიკის უნივერსიტეტი, 2017), 43,7% პროვინციის მოსახლეობაა. მუნიციპალიტეტის ფართობი შეადგენს 271,77 კმ²-ს, მოსახლეობის სიმჭიდროვით 144,13 კაცი/კმ²-ზე. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1063 მეტრზე. სორია პროვინციის მეორე უდიდესი ქალაქია.

სახელი
დამტკიცებულია, რომ რომაელების დროს იყო სასახლე, რომელსაც „ორია“ ერქვა. სავარაუდოდ, დარქმეული ბერძენი რაინდის დორიკუსის პატივსაცემად. ამ ფოლკლორული ეტიმოლოგიის მიხედვით, ისტორიკოსები ფიქრობენ, რომ ამ ქალაქის პირველი მოსახლეები დორიელები იყვნენ. არქეოლოგებს ეს ისტორია არ დაუდასტურებიათ. ამის მაგივრად მიჩნეული იყო, რომ პირველი მოსახლეები სვებები იყვნენ, რომლის მეფეებმაც (როგორც -ში იტყობინებიან) აქ დააარსეს მათი ერთ-ერთი სამეფო. ორივე თეორემა საბოლოოდ უარყვეს, მტკიცებულების არქონის გამო. როგორც ჩანს, სახელი „სორია“ წარმოიშვა სიტყვიდან დაურია მდინარე დურიუსიდან (დუერო).
უტოპიური სოციალიზმი

უტოპიური სოციალიზმი — ტერმინი ისტორიულ და ფილოსოფიურ ლიტერატურაში, რომელიც გამოიყენება საზოგადოების სოციალუსტური გარდაქმნების შესახებ მარქსამდელი მოძღვრების აღსანიშნავად. უტოპიური სოციალიზმი წარმოიშვა საუკუნეში კაპიტალისტური საზოგადოების ჩამოყალიბების პროცესში. მისი ფუძემდებელია ტომას მორი, რომლის თხზულების („უტოპია“, 1516) სახელწოდებიდან მომდინარეობს თვით ცნება. უტოპიური სოციალიზმის თავისებური ნაირსახეობა შექმნა ტომაზო კამპანელამ. იგი შემდგომ განვითარდა - სს-ში ჯ. უინსტენლის, ჟ. მელიას, მორელის, გ. მაბლის, გ. ბაბაფის კომუნისტურ თეორიებში, განსაკუთრებით საუკუნეში ანრი სენ-სიმონის, შარლ ფურიესა და რობერტ ოუენის სოციალისტურ-უტოპიურ სისტემებში, რომლებიც წინ უსწრებენ მარქსიზმს.

მე-19 საუკუნეში კარლ მარქსი და ფრიდრიხ ენგელსი მკაფიოდ გაემიჯნენ სოციალისტურ-უტოპიურ მოძღვრებას და ჩამოაყალიბეს ახალი – მეცნიერული სოციალიზმი. თავიანთი წინამორბედების – უტოპიური სოციალისტების იდეებს, რომლებიც საკმაოდ დიდ იმედებს ამყარებდნენ გონიერებასა და განათლებაზე, როგორც სოციალიზმის მშენებლობის ძირითად ინსტრუმენტზე, ისინი უპირისპირებდნენ კლასობრივი ბრძოლისა და საზოგადოების რევოლუციური გარდაქმნის აუცილებლობის იდეას.
პიონი

პიონი, \-მეზონი, პი-მეზონი — სამი სახის სუბატომური ნაწილაკები. პიონებს მიეკუთვნება +, - და 0. სამივე მათგანი შედის ძლიერად ურთიერთქმედი ნაწილაკების, ჰადრონების კლასში. ჰადრონების კლასის ნაწილაკებს შორის ისინი ყველაზე მსუბუქები არიან. პიონები ელექტრონებზე დაახლოებით ორასსამოცდაათჯერ მძიმენი არიან ხოლო პროტონზე შვიდჯერჯერ მსუბუქენი. ვინაიდან და რადგანაც პიონების სპინი არის ნულის ტოლი ისინი მიეკუთვნებიან ბოზონებს ანუ ემორჩილებიან ბოზე-აინშტაინის სტატისტიკას.

ისტორია
იაპონელმა მეცნიერმა ჰიდეკი იუკავამ იწინასწარმეტყველა მათი, როგორც ბირთვული ძალების გადამტანის არსებობა 1935 წელს. 1947 წელს პირველი დამუხტული პიონები კოსმოსურ სხივებში იპოვეს ინგლისელმა მეცნიერებმა ბრისტოლის უნივერსიტეტში, ინგლისში. ეს მეცნიერები იყვნენ:ცეზარ ლატესი, სესილ ფრენკ პაუელი და ჯუზეპე ოკიალინი. დამუხტული პიონებისაგან განსხვავებით (+, -) ნეიტრალური პიონის აღმოჩენა და დაკვირვება შედარებით რთული იყო, რადგან მას არ ჰქონდა მუხტი. პირველად 0-მეზონზე დაკვირვება მოახერხეს 1950 წელს კალიფორნიის უნივერსიტეტში.

მეზონების არსებობის თეორიის შემუშავებისათვის, 1949 წელს ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიკის დარგში გახდა ჰიდეკი იუკავა.ლაბორატორიულ პირობებში პიონები პირველად მიიღეს ბერკლის ამაჩქარებელზე 1948 წელს აშშ-ში.

პიონების ძირითადი თვისებები
პიონები მონაწილეობენ ელექტრულ ნაწილაკთა შორის არსებულ ყველა ურთიერთქმედებაში:ძლიერში, ელექტრომაგნიტურში, სუსტსა და გრავიტაციულში. პიონების ელემენტარული მუხტი განსხვავებულია სამივე პიონთა ჯგუფის შემთხვევაში:+-მეზონებისათვის უდრის +1; --მეზონებისათვის იგი არის -1; ხოლო 0-მეზონებისთვის 0-ის ტოლია. პიონების შინაგანი ლუწობა = 1, ხოლო ბარიონული მუხტი და უცნაურობა 0-ის ტოლია. + და - ერთმანეთის ანტინაწილაკებია. სწორედ ამის გამო მათი მასები და სიცოცხლის ხანგრძლიოვა ერთნაირია:
 + = - = (139.5688 \ 0.0064) = მეგევ/2 ≈ 264
 + = - = (2.6024 \ 0.0024 \ 10^{-8}წმ
სადაც არის სინათლის სიჩქარე, ხოლო არის ელექტრონის მასა.

პიონების იზოტოპური სპინი = 1 და ისინი ტრიპლეტს წარმოქმნიან.

პიონთა ურთიერთქმედება
ყველაზე მეტად პიონებისათვის ძლიერი ურთიერთქმედებაა დამახასიათებელი, რაც ხასიათდება მაქსიმალური სიმეტრიით და ძალთა ქმედების მცირე რადიუსით. ელექტრომაგნიტური ურთიერთქმედება პიონების ძალთა ურთერთქმედებაზე რამდენიმე ათასჯერ მცირეა.

პიონთა ელექტრომაგნიტურ ურთიერთქმედებათა შორის ყველაზე სრულად შესწავლილია ელექტრონების და ფოტონების მეშვეობით მათი დაბადების პროცესები. 0-მეზონების დაშლის ანუ არასტაბილურობის გამომწვევი მიზეზი არის ელექტრომაგნიტური ურთიერთქმედება.

მნიშვნელოვან როლს ასრულებს -მეზონების ფიზიკაში სუსტი ურთიერთქმედება, რომელთა გამოც განპირობებულია + და --მეზონების არასტაბილურობა. ასევე სუსტი ურთიერთქმედება არის უცნაური ნაწილაკების პიონებად დაშლის მიზეზი. დაშლის პროცესების შესწავლამ მრავალ ფუნდამენტურ აღმოჩენამდე მიგვიყვანა. სუსტი ურთიერთქმედების ზეგავლენით მიმდინარე პროცესებში ირღვევა სივრცითი ლუწობის შენახვის კანონი, სიცოცხლის დიდი ხანგრძლივობის მქონე -მეზონის დაშლის პროცესში ირღვევა კომბინირებული ლუწობის შენახვის კანონი.