სოიუზი (კოსმოსური ხომალდი)

სოიუზი — დედამიწისირგვლივ ორბიტაზე ფრენისთვის განკუთვნილი საბჭოთა და რუსული მრავალადგილიანი კოსმოსური ხომალდების სერიისა და ამ ხომალდების მომზადებისა და გაშვების პროგრამის სახელწოდება.

კონსტრუქცია
„სოიუზის“ სერიის ხომალდების მაქსიმალური მასაა 6.8 ტ, მაქსიმალური სიგრძე 7.5 მ, მაქსიმალური დიამეტრი 2.72 მ, საცხოვრებელი ნაკვეთურების დიამეტრი 2.2 მ, მათი საერთო მოცულობა 10 მ³, მზის ბატარეებიანი პანელების განივი 8.37 მ. ხომალდი 3 ძირითადი ნაკვეთურისგან შედგებოდა. იგი შეიცავდა ორიენტირებისა და მართვის სისტემას, მიახლოებისა და კორექციის ძრავათა სისტემას რადიოკავშირის ელექტროკვების, შეპირაპირების, დედამიწაზე დაშვების, საბორტო აპარატურისა და მოწყოპბილობების მართვის და სხვა სისტემებს.

დასაშვები აპარატი (და) განკუთვნილი იყო ეკიპაჟის მოსათავსებლად ხომალდის გაშვების, ორბიტაზე მართვისა და ატმოსფეროში და დედამიწაზე დაშვების მონაკვეთებზე. იგი ჰერმეტული ნაკვეთურია; აქვს ორი გვერდითი მიმოხილვისა და ერთი ოპტიკური სამიზნებელ-ორიენტატორიანი ილუმინატორი. კორპუსი თბოდამცველი ფენითაა დაფარული. დასაშვებ აპარატში განლაგებული იყო კოსმონავტების პულტი, სამართავი სახელურები, ხელსაწყოები, ძირითად და დამხმარე სისტემათა მოწყობილობა, კონტეინერები უკან დასაბრუნებელი სამეცნიერო აპარატურისათვის, პროდუქტების, მედიკამენტებისა და სხვათა მარაგი.

ორბიტული მოდული (ომ) გამოიყენებოდა სამუშაო ნაკვეთურად სამეცნიერო ექსპერიმენტების ჩატარებისას, ეკიპაჟის დასასვენებლად და სხვა ხომალდში გადასასვლელად. ორბიტული მოდული ცილინდრით შეერთებული ორი ნახევარსფეროა. აქვს 3 მიმოხილვის ილუმინატორი. ქვედა ნაწილში მოთავსებული ლიუკი ორბიტული მოდულის დასაშვებ აპარატთან აერთებდა, გვერდითი ლიუკი გამოიყენებოდა სასტარტო მოედანზე ხომალდში ეკიპაჟის ჩასაჯდომად. ორბიტულ მოდულში იყო მართვის პულტი, სხვადასხვა სისტემის ხელსაწყოები, სამეცნიერო აპარატურა.

სამოწყობილობო-აგრეგატულ ნაკვეთურში განლაგებული იყო ფრენის უზრუნველმყოფი სისტემები და ძირითადი აპარატურა; შედგება გადასასვლელი, სამოწყობილობო და აგრეგატული სექციებისგან. პირველ მათგანში, რომელიც დასაშვებ აპარატს სამოწყობილობო სექციასთან აერთებდა, იყო 10 ძრავა (თითოეულის წევაა 100 ნ) და საწვავის ბაკები; მეორეში — მოძრაობისა და საბორტო მოწვობილობების მართვის, დედამიწასთან რადიოკავშირის, რადიოტელემეტრიისა და სხვა სისტემები, აგრეგატულ სექციაში კი — დაახლოებისა და კორექტირების ძრავას დანადგარი (თითოეული ძრავას წევაა 2 კნ, აქვს საწვავის ბაკები და ორკომპონენტიანი საწვავის მიწოდების სისტემა). ამ სექციას უკავშირდება თერმორეგულირების, ორიენტირების ელექტროკვებისა და სხვა სისტემები. ყველა ნაკვეთური დაფარულია ეკრანულ-ვაკუუმური თბოიზოლაციით.

შესაპირაპირებელ მოწყობილობას „სოიუზზე“ მაშინ აყენებენ, როცა იგი ერთჯერადი გამოყენების სატრანსპორტო ხომალდია. ეს მოწყობილობა შთანთქავს დაჯახების ენერგიას და თანამიმდევრულად თუზრუნველჭოფს ჰერმეტულ შეპირაპირებას. შედგება აქტიური და პასიური შესაპირაპირებელი აგრეგატებისაგან (პირველი სატრანსპორტო ხომალდზეა, მეორე — ორბიტულ სადგურზე).

ხომალდის მოძრაობის ორიენტირებისა და მართვის სისტემა ითვალისწინებს სხვადასხვა სახის ორიენტაციის შექმნასა და ორიენტირებული მდგომარეობის ხანგრძლივ შენარჩუნებას, აგრეთვე მართვას მოძრაობის სხვადასხვა ეტაპზე; მუშაობს როგორც ავტომატურ, ისე ხელის რეჟიმით.

სიცოცხლის უზრუნველმყოფი სისტემა მოიცავს დასაშვები აპარატისა და ორბიტული მოდულის ატმოსფეროს რეგენერაციის სისტემას, საკვებისა და წყლის მარაგს, სანიტარულ მოწყობილობას. კოსმონავტები ხომალდის გაშვების, შეპირაპირება-განპირაპირებისა და დაშვების დროს სკაფანდრებით მუშაობენ, დანარჩენ მონაკვეთებში კი სკაფანდრებს ორბიტულ მოდულში ინახავენ.

რადიოტექნიკურ საშუალებათა კომპლექსი უზრუნველყოფს ხომალდის ორბიტის პარამეტრთა განსაზღვრას, დედამიწასთან ორმხრივ სატელეფონო და სატელეგრაფო კავშირს, დედამიწაზე სატელევიზიო გამოსახულებათა გადაცემას და სხვა.

თერმორეგულირების სისტემა ინარჩუნებს საცხოვრებელ ნაკვეთურებში 15-25° ტემპერატურას და 20-70% შეფარდებით ტენიანობას (სამოწყობილობო ნაკვეთურში — 0–40°).

ისტორია
პროგრამა „სოიუზის“ განხორციელება 1967 წელს დაიწყო. „სოიუზის“ დანიშნულება იყო დედამიწის ახლო კოსმოსურ სივრცეში მრავალი ამოცანის გადაწყვეტა: ავტონომიური ნავიგაციის, მართვის, დაახლოების, შეპირაპირების, დედამიწისახლო ორბიტული სადგურების შექმნისა და მომსახურების პრინციპთა შემოწმება; ადამიანის ორგანიზმზე ხანგრძლივი კოსმოსური ფრენის ზემოქმედების შესწავლა; სახალხო მეურნეობის საჭიროებისათვის კოსმოსიდან დედამიწის გამოკვლევის მეთოდების დახვეწა; სამეცნიერო-ტექნიკური და სამეცნნიერო ამოცანების ჩატარება კოსმოსურ სივრცეში.

1967-1992 წლებში დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრის ორბიტაზე გაუშვეს 60-ზე მეტი პილოტირებული და უპილოტო ხომალდი „სოიუზი“. ორბიტების დაშორება დედამიწიდან 200–400 კმ, ეკვატორთან დახრა ≈52°, გარემოქცევისს პერიოდი ≈90 წთ. ფრენების დროს შესრულდა მრავალი ამოცანა; ხომალდები შეუპირაპირეს ერთმანეთს, კოსმონავტები (ა. ელისეევი და ე. ხრუნოვი) გამოვიდნენ სკაფანდრებით კოსმოსურ სივრცეში (სოიუზ-4 და სოიუზ-5); იფრინეს ჯგუფურად და ჩაატარეს სამეცნიერო ექსპერიმენტები, მაგალითად, ლითონები შეადუღეს ვაკუუმისა და უწონობის პირობებში (სოიუზ-6, სოიუზ-7, სოიუზ-8); ჩაატარეს ასტროფიზიკური დაკვირვებები (სოიუზ-13-ზე, „ორიონ-2“ სისტემის ტელესკოპებით), შეიმუშავეს საბორტო აპარატურის მუშაობის რეჟიმი (სოიუზ-1, სოიუზ-11, სოიუზ-15 და სხვ.), მონაწილეობა მიიღეს აშშ-სსრკ ერთობლივ კოსმოსურ ექსპერიმენტში „სოიუზ“-„აპოლოს“ პროგრამის განხორციელებაში (სოიუზ-19, 1975, 17 და 19 ივლისის შეპირაპირება), ჩატარდა ექსპედიციები ორბიტულ სადგურებზე: სოიუზ-4, სოიუზ-5, სოიუზ-6 და სოიუზ-7, დაკვირვებები მზეზე, პლანეტებსა და ვარსპვლავებზე, პოლარულ ციალსა და ვერცხლისფერ ღრუბლებზე (სოიუზ-18), აგრეთვე ბიოლოგიური კვლევა (უწონობასა და ხანგრძლივ ფრენასთან დაკავშირებული საკითხები), მზის ხელოვნური დაბნელება და სხვა.