დემილიტარიზაცია

დემილიტარიზაცია — მილიტარიზაციის პროცესის შებრუნება. იგი გულისხმობს სამხედრო სექტორის ზომისა და გავლენის შემცირებას სახელმწიფოსა და საზოგადოებაზე და ასევე, სამხედრო რესურსების სამოქალაქო მიზნებისთვის გარდაქმნას. თუმცა როგორც მილიტარიზაციის კონცეფციაა სადავო, ასევეა დემილიტარიზაციაც.

დემილიტარიზაციის პროცესი მიმდინარეობს მაშინ, როდესაც არსებობს რამდენიმე მოვლენის დაკვირვებადი კომბინაცია. მათ შორისაა: სამხედრო ძალებზე სამოქალაქო კონტროლის ზრდა, სახმედრო ძალების ზომის შემცირება, განიარაღება, სამხედრო ხარჯების შემცირება და იარაღის ინდუსტრიის სამოქალაქო მიზნებისთვის გარდაქმნა.

დემილიტარიზაციის ფენომენს სამი განზომილება აქვს: პოლიტიკური, ეკონომიკური და სოციალური/ფსიქოლოგიური. პოლიტიკური განზომილება მიუთითებს დემოკრატიული სამოქალაქო-სამხედრო ურთიერთობებს, კერძოდ კი სამხედრო სფეროს სამოქალაქო კონტროლზე. ეკონომიკური განზომილება აღწერს დემილიტარიზაციის ხარჯებისა და რესურსების დანაზოგს. ეს ორი განზომილება დაკავშირებულია სახელმწიფო დემილიტარიზაცისთან, ხოლო სოციალური/ფსიქოლოგიური დაკავშირებულია საზოგადოების დემილიტარიზაციასთან.

განიარაღება და გარდაქმნა
დემილიტარიზაციის ფენომენის ცენტრალური საკითხები განიარაღება და გარდაქმნაა. ხშირად, ეს პროცესები ნებსით თუ უნებლიედ, დემილიტარიზაციის შინაარსით გამოიყენება. განიარაღება ნიშნავს იარაღის რაოდენობის შემცირებას. ის მოიცავს სამხედრო ხარჯების შემცირებას, როგორც რაოდენობრივ მონაცემებში, ასევე, ისეთ ცვლადებთან შეფარდებით, როგორიცაა მთლიანი შიდა პროდუქტი (მშპ), სახელმწიფო ხარჯები და ინფლაცია. განიარაღება ასევე მოიცავს იარაღის გარკვეული სისტემების განადგურებას ან მისი წარმოების შეზღუდვას ან საერთოდ აკრძალავს. ამასთანავე, განიარაღებაში იგულისხმება სამხედრო პერსონალის რაოდენობის შემცირება, იარღის ვაჭრობის ლიმიტირება, სამხედრო კვლევებისა და განვითარების კონტროლი, იარაღთა განდგურების მონიტორინგი. თუმცა, ყველა ტიპის იარაღის შემცირება არ ითვლება განიარაღებად, რადგან ხშირ შემთხვევაში, მცირე ზომის სამხედრო ძალა უფრო ეფექტურია, ვიდრე დიდი. ამ შემთხვევაში, საჭიროა სამხედრო შესაძლებლობების შეფასება, რათა განისაზღვროს აქვს თუ არა ადგილი განიარაღებას და თუ აქვს, რა ხარისხით.

არსებობს გარდაქმნის ორი ინტერპრეტაცია. პირველი, ვიწრო გაგებით, ეს არის სამხედრო კვლევითი სტრუქტურებისა და საწარმოების გარდაქმნა ისეთ დაწესებულებებად, რომლებიც ემსახურებიან სამოქალაქო კვლევებსა და სამოქალაქო სიკეთეების წარმოებას. მეორე უფრო ფართო ინტერპრეტაციით, გარდაქმნა გულისხმობს სამხედრო ძალებისა და სამხედრო თავდაცვითი ინდუსტრიის რესურსების გადატანას ეკონომიკის სხვა სექტორებში, მაგალითად ისეთ სფეროებში, როგორებიცაა განათლება და ჯანდაცვა.

გარდაქმნა განიარაღების შედეგია, რადგან განიარაღება იწვევს სამხედრო თავდაცვითი სექტორის რესურსებზე მოთხოვნის შემცირებას. სამხედრო სფეროსთვის ნაკლები ადამიანური რესურსი ხდება საჭირო და გარკვეული სამხედრო ბაზებისა და ინფრასტრუქტურის დახურვა ხდება. ამგვარად, მცირე სამხედრო ინდუსტრია ნაკლებ მეცნიერს, ინჟინერს, მუშას, კვლევისა და განვითარების ისტაბლიშმენტს და საწარმოო ობიექტებს მოითხოვს.

„გარდაქმნის ბონის საერთაშორისო ცენტრს“ აქვს გარდაქმნის საკუთარი განმარტება, რომელიც ამტკიცებს, რომ გარდაქმნა რეალურად განიარაღების პროცესის მენეჯმენტია. გარდაქმნა არის ძალისხმევა, რომელიც მონაწილე აქტორებისა და დაინტერესებული მხარეებისგან არსებული საწარმოო ძალების სამოქალაქო მიზნებისთვის ოპტიმიზაციას მოითხოვს

დემილიტარიზაციის სხვა ცნობილი მაგალითებია:
ვერსალის ხელშეკურლება პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, რითაც გერმანიას აეკრძალა საჰაერო ძალების, ჯავშანტექნიკის და საზღვაო ტექნიკის ყოლა. ასევე, ხელშეკურლებით შეიქმნა რაინის დემილიტარიზებული ზონა;
მოკავშირე ძალების მიერ სამხედრო პერსონალის მასობრივი შემცირება პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ;
ბრიტანული შეიარაღებული ძალების დემობილიზაცია მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ;
ვაშინგტონის საზღვაო ხელშეკურლება;
ქიმიური იარაღის კონვენცია;
1948 წელს კოსტა-რიკის პრეზიდენტის, ხოსე ფიგუერესის მიერ სამხედრო ძალების გაუქმება.

თუმცა, დემილიტარიზაციის კონცეპტუალური საფუძვლები 1860-იან წლების დასავლეთ ევროპის მილიტარიზმის დებატებიდან იღებს სათავეს. მიუხედავად იმისა, რომ დემილიტარიზაციის კონცეპტუალიზება არ მომხდარა, დასავლეთში ყოველთვის მიმდინარეობდა მსჯელობა თუ რა კონტექსტსა და გარემოებებში შეიძლებოდა მილიტარიზმის პროცესი გამქრალიყო. მაგალითად, ჰერბერტ სპენსერი ამტკიცებდა, რომ მილიტარიზმი ფეოდალურ-აგრარული საზოგადოებების დამახასიათებელი ნიშანი იყო და ის გაქრებოდა მაშინვე, როდესაც სოციო-ეკონომიკური პროგრესი განხორციელდებოდა, კერძოდ კი, ლიბერალურ-კაპიტალისტურ ინდუსტრიალიზმზე ტრანზიცია მოხდებოდა. მარქსისტი თეორეტიკოსები მიიჩნევდნენ, რომ მილიტარიზმი გაქრებოდა, როდესაც საზოგადოებები კომუნიზმს მიუახლოვდებოდნენ, ერთი საფეხურის შემდეგ ვიდრე ამას საზოგადეობის განვითარების სპენსერისეული მიდგომა ამბობდა.

ადრეულ 1900-იან წლებში დემილიტარიზაციაზე მსჯელობა აკადემიური სივრცეში შევიდა, მაგრამ მხოლოდ სახელმწიფოთაშორისი ომების შეჩერების კონტექსტში, სადაც დამარცხებული ძალა ვალდებული იყო შეემცირებინა სამხედრო ძალები, იარაღის წარმოება და იარაღის იმპორტი. ცივი ომის პერიოდში დემილიტარიზაცია იქცა მშვიდობის სწავლების მკვლევართა საქმედ, სადაც ტერმინი უფრო გაფართოვდა. ამ შემთხვევაში, სახელმწიფოების სამხედრო პოტენციალის შემცირებასთან ერთად, დემილიტარიზაციას დაემატა სამხედრო ინსტიტუტების როლის შემცირება, როგორც შიდა სახელმწიფოებრივ დონეზე, ასევე საერთაშორისო ურთიერთობებში. ცივი ომის შემდეგ, დემილიტარიზაციის კონცეფციის მიმართ ინეტრესი არ განელებულა. მისი განხილვა ამჯერად, სოციალური და კულტურული პერსპექტივებიდან ხდებოდა

დემილიტარიზაცია და საქართველო
2004 წელს ცხინვალის რეგიონში გართულებული სიტუაციიდან გამომდინარე, 17-18 აგვისტოს შერეულმა საკონტროლო კომისიამ საგანგებო შეხვედრები გამართა თბილისსა და ცხინვალში, სადაც მხარეებმა განიხილეს, როგორც კომპლექსური ცეცხლისშეწყვეტის საკითხი ასევე, შემოთავაზებული იქნა დემილიტარიზაციის პროექტიც.

იმავე წლის 5 ნოემბერს, სოჭში საქართველოს პრემიერ-მინისტრ ზურაბ ჟვანიასა და ე. წ. სამხრეთ ოსეთის ლიდერს, ედუარდ კოკოითის შეხვედრაზე, მიიღწა შეთანხმება კონფლიქტის ზონის სრულად დემილიტარიზაციის შესახებ.

უკვე 18-19 ნოემბერს, შერეული საკონტოროლო კომისიის ვლადიკავკაზის შეკრებაზე შეფასდა საქართველოს მხარეებს შორის ორი კვირით ადრე გაფორმებული შეთანხმება კონფლიქტის ზონის სრულად დემილიტარიზაციის შესახებ. ამავე შეხვედრაზე ჩრდილოეთ ოსეთის პრეზიდენტმა ალექსანდრე ძასოხოვმა ინიციატივა გამოთქვა სპეციალური ეკონომიკური ზონის შექმნის თაობაზე, რომელიც ჩრდ. ოსეთის ალაგირის რაიონს, სამხრეთ ოსეთსა და გორის რაიონს მოიცავდა .