სპინოზავრი

სპინოზავრი (, სიტყვასიტყვით — „ეკლიანი ხვლიკი“) — თეროპოდი დინოზავრების გვარი სპინოზავრიდების ოჯახიდან, რომელიც ბინადრობდა დღევანდელი ჩრდილოეთ აფრიკის ტერიტორიაზე გვიან ცარცულ პერიოდში (112–93.5 მილიონი წლის წინ).

დინოზავრის ეს სახეობა პირველად გერმანელმა პალეონტოლოგმა ერნსტ შტრომერმა აღწერა 1915 წელს, ეგვიპტეში ნაპოვნი ნამარხი ნაშთების საფუძველზე. მან ჩონჩხი მიუნხენში ჩაიტანა. თუმცა, მეორე მსოფლიო ომის დროს, 1944 წლის 24-25 აპრილის ღამეს, ქალაქზე საჰაერო იერიში განხორციელდა, მუზეუმის ნაწილი სერიოზულად დაზიანდა, სპინოზავრის ძვლები კი განადგურდა. დღემდე მხოლოდ შტრომერის ნახატები და იშვიათი ფოტოები შემორჩა, რომლებზეც სახეობის ჰოლოტიპი 1912 19 არის გამოსახული.

2021 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით, პალეონტოლოგთა განკარგულებაში სპინოზავრის 26 ნამარხი ნიმუშია. მათგან თორმეტი მაროკოში აღმოაჩინეს, ექვსი — ეგვიპტეში, სამი — ტუნისში, ორი — ალჟირში, თითო-თითო ნიმუში კი — ბრაზილიაში, კენიასა და ნიგერიაში.

აღწერა და კლასიფიკაცია
სპინოზავრის შესახებ ცოდნის უმეტესი ნაწილი განადგურებულ ნამარხებს ეფუძნება, თუმცა ბოლო დროს კბილები და თავის ქალის ფრაგმენტებიც იქნა აღმოჩენილი. მაროკოდან აღმოჩენილი სპინოზავრის ქვედა კიდურების ნამარხები, სავარაუდოდ, ახალგაზრდა ინდივიდს ეკუთვნოდა, რადგან ისინი მცირე ზომისა იყო. ქალა ვიწრო ფორმის იყო, ყბები კი სწორი კონუსური კბილებით ჰქონდა სავსე.

სპინოზავრის ყველაზე დიდი ნიმუში, რომელიც მხოლოდ თავის ქალის ფრაგმენტებით არის ცნობილი, რეკონსტრუქციის სხვადასხვა ვარიანტის მიხედვით, შესაძლოა ყოფილიყო 12.57-დან

2020 წელს ნიზარ იბრაგიმმა აღნიშნა, რომ სპინოზავრის წონის შეფასების უახლესი ინსტრუმენტების, კერძოდ, უახლესი ციფრული მოდელის წყალობით, შესაძლებელია წონის უფრო ზუსტი მნიშვნელობის მიღება — 10-12 მეტრული ტონა, რაც მას უმსხვილეს თეროპოდად აქცევს. მან ასევე დასძინა, რომ შესაძლოა, მრავალი დინოზავრის მასა არ არის სათანადოდ შეფასებული.

სპინოზავრის ერთ-ერთი განმასხვავებელი ნიშანი მისი ხერხემალია. ზურგისა და კუდის მალების მორჩები თავისი ზომითა და ფორმით ქმნიან თავისებურ „აფრას“. მსგავსი წარმონაქმნები სხვა დინოზავრებსაც ჰქონდათ (სპინოზავრიდები, ზოგიერთი ორნითოპოდები), აგრეთვე უძველეს დიაპსიდებს და სინაპსიდებს (სფენაკოდონტები). „აფრის“ დანიშნულება მრავალრიცხოვანი დისკუსიის საგანია. ერთ-ერთი ბოლო ჰიპოთეზა არის მისი როლი, როგორც ჰიდროსტაბილიზატორის.

მისი ვიწრო და გრძელი ყბები დიდი, ბასრი კბილებით იყო დაფარული და კარგად იყო მორგებული თევზების ან ამფიბიების დასაჭერად. სპინოზავრი საკმაოდ დიდი ცხოველი იყო და ჰქონდა დიდი წინა კიდურები, შეიარაღებული მსხვილი, ბასრი ბრჭყალებით, რომლებიც, სავარაუდოდ, მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ ნადავლის კბილებით დაჭერაში.

სპინოზავრის კბილების აგებულება მიუთითებს იმაზე, რომ, ისინი უფრო ხისტი ნადავლით იკვებებოდა, მათ შორის მკვრივი ქერცლის მქონე თევზებით, კიბოსნაირებით და შესაძლოა, ამონიტებითაც. ეს შეესაბამება ჰეკებერგისა და რაუჰუტის კვლევას, რომელიც აჩვენებს, რომ სპინოზავრს კბილების ცვლის მეტად სწრაფი ტემპი ჰქონდა, და ვარაუდობენ, რომ კბილების ასეთი თავისებურება დაკავშირებულია კიბოსნაირებთან და ჯავშნიან თევზებთან, რომლებიც სწრაფად დააზიანებდნენ კბილებს და საჭიროებდნენ კბილების ხშირ ცვლას.

სპინოზავრის გარეგნობა
სპინოზავრის აღმოჩენიდან ერთი საუკუნის განმავლობაში, მისი გარეგნობის შესახებ წარმოდგენები მუდმივად იცვლებოდა, რაც მასალის ნაკლებობით იყო გამოწვეული. ყველაზე ადრეულ რეკონსტრუქციებზე სპინოზავრი ტიპურ თეროპოდად იყო წარმოდგენილი, რომელსაც თითქმის სწორი სიარული და ალოზავრის მსგავსი თავის ქალა ჰქონდა (ქვედა ყბის გარდა, რომელიც იმ დროისთვის იყო ცნობილი.), აგრეთვე დიდი ნახევრადმრგვალი „აფრა“.

 საუკუნის მეორე ნახევარში სპინოზავრი მოიაზრებოდა, როგორც მსხვილი ბარიონიქსი მრგვალი „აფრით“ ზურგზე. ამაზე გავლენა იქონია მტაცებელი დინოზავრებისთვის ხერხემლის გასწორებული მდგომარეობის მიუღებლობამ, აგრეთვე ზედა ყბის აღმოჩენამ.

თავის მხრივ, პორტუგალიელმა პალეოილუსტრატორმა როდრიგო ვეგამ სპინოზავრის საკუთარი რეკონსტრუქცია წარმოადგინა, რომლის თანახმადაც ის ოთხ ფეხზე გადაადგილდებოდა, გააჩნდა ცხიმოვანი კუზი და პატარა ხორთუმი. ის მიიჩნევს, რომ ცხოველს, რომელიც უპირატესად თევზით იკვებებოდა (ხოლო ცარცული პერიოდის გვალვიან წყალსატევებში თევზი თითქმის არ იყო), ენერგეტიკული მარაგის უზრუნველყოფა სჭირდებოდა ცხიმოვანი ფენის ან ზურგზე არსებული კუზის სახით. სპინოზავრი გამოირჩევა საკმაოდ დიდი წინა კიდურებით, რომლებიც შეიძლება გამოყენებული ყოფილიყო ოთხფეხა გადაადგილებისთვისაც. როდრიგო ვეგა მიიჩნევს, რომ უკანა თათებზე დგომა სპინოზავრისთვის უკიდურესად გაუწონასწორებელი პოზიცია იყო, რადგან მისი სიმძიმის ცენტრი გაცილებით ახლოს იყო ქალასთან, ვიდრე გავის მალებთან, როგორც სხვა თეროპოდების შემთხვევაში. გარდა ამისა, ოთხ ფეხზე დგომა შესაძლოა ძალიან სასარგებლო ყოფილიყო ნაპირზე თევზაობისას.

2014 წელს პალეონტოლოგებმა დევიდ მარტილმა, ნიზარ იბრაგიმმა, პოლ სერენომ და კრისტიანო დალ სასომ მაროკოში სპინოზავრის ჩონჩხის ნაწილები აღმოაჩინეს — თავის ქალის ნატეხები, წინა კიდურების თითების ფალანგები, კუდის და ზურგის რამდენიმე მალა და უკანა კიდურები. ნეოტიპის - 11888-ის ასაკი 97 მილიონი წლით თარიღდება. ამ აღმოჩენამ პალეონტოლოგების ყველა წარმოდგენა სპინოზავრის შესახებ შეცვალა. პირველ რიგში, წამოაყენეს ჰიპოთეზა, რომ ის ოთხ კიდურზე გადაადგილდებოდა. მეორეც, „აფრის“ ნახევრადმრგვალი ფორმა ტრაპეციულით შეიცვალა. მესამე, დადასტურდა, რომ მისი ცხოვრების წესი უფრო წყლისკენ იხრებოდა, ვიდრე ხმელეთისკენ. ამის შესახებ დოკუმენტური ფილმიც გადაიღეს. მოგვიანებით, 2015 წელს, შემოთავაზებული იქნა სპინოზავრის რეკონსტრუქცია, რომელსაც შეეძლო როგორც ოთხ, ისე ორ თათზე გადაადგილება. ოთხფეხა სპინოზავრი დავიწყებას მიეცა, სანამ 2020 წელს ახალი ნამარხი ნაშთები არ აღიწერა. მათ შორის იყო კუდი, რომელიც არატიპური იყო სხვა თეროპოდებისთვის. ის არ იყო გაყოფილი წინა და უკანა ნაწილებად, არამედ თევზის ფარფლის გავდა. ამ ნაშთებმა დაადასტურა ჰიპოთეზა, რომ სპინოზავრი წყლის ცხოველი იყო. აგრეთვე, მეცნიერებმა სპინოზავრის თითქმის სრული თათი მოიპოვეს, რაც ეს დაეხმარება იმის დადგენაში, ჰქონდა თუ არა სპინოზავრს საცურაო აპკი თათებს შორის.

სისტემატიკა