ალექსანდრე არქიპენკო

ალექსანდრე პორფირეს ძე არქიპენკო (; დ. 30 მაისი, 1887, კიევი — გ. 25 თებერვალი, 1964, ნიუ-იორკი, აშშ) — უკრაინელი და ამერიკელი მოქანდაკე და მხატვარი, კუბიზმის ერთ-ერთი ფუძემდებელი ქანდაკებაში. ამერიკაში უკრაინელი მხატვრების ასოციაციის საპატიო წევრი და ამერიკის ხელოვნებისა და ლიტერატურის აკადემიის ნამდვილი წევრი.

არქიპენკოს ნამუშევრებს ახასიათებს დინამიზმი, ლაკონური კომპოზიცია და ფორმა; მან ქანდაკებაში შემოიტანა პოლიქრომია, ჩაღრმავება და გახსნა, როგორც სკულპტურის ექსპრესიული ელემენტები, სინთეზური სამგანზომილებიანი მოძრავი კონსტრუქციები. არქიპენკო იყო ერთ-ერთი პირველი, ვინც გამოიყენა „ნულოვანი“ ფორმის ექსპრესიული შესაძლებლობები.

ბიოგრაფია
დაიბადა კიევში (მაშინდელი რუსეთის იმპერია). ის იყო კიევის უნივერსიტეტის პროფესორის პორფირი არქიპენკოსა და პარასკევა მოჰოვა-არქიპენკოს უმცროსი ვაჟი (უფროსი ძმა — ევგენი არქიპენკო)

1900-1902 წლებში სწავლობდა კიევის რეალურ სასწავლებელში. 1902-1905 წლებში სწავლობდა კიევის სამხატვრო სკოლაში, საიდანაც 1905 წლის ნოემბერში გარიცხეს 1905-1907 წლების რევოლუციის მოვლენებთან დაკავშირებული სტუდენტების გაფიცვაში მონაწილეობის გამო.

1906 წელს მან განაგრძო ხელოვნების სწავლა სერგეი სვიატოსლავსკისთან და იმავე წელს ალექსანდრე ბოგომაზოვთან ერთად მოაწყო მისი ნამუშევრების პირველი გამოფენა კიევში. იმავე წელს გადავიდა მოსკოვში, სადაც 1906-1908 წლებში სწავლობდა მოსკოვის ფერწერის, არქიტექტურისა და ქანდაკების სკოლაში.

1908 წელს გადავიდა პარიზში და სწავლა გააგრძელა პარიზის სამხატვრო სკოლაში. პარიზში ის დასახლდა მხატვართა კოლონიაში , სადაც ცხოვრობდნენ მხატვრები — უკრაინის მკვიდრნი ვოლოდიმირ ბარანოვ-როზინი, სონია დელონე, ნათან ალტმანი. იქ გაიცნო ამედეო მოდილიანი, ა. გოდიე-ბჟერსკო და სხვები. მან 1910 წელს გახსნა საკუთარი სკოლა პარიზში და, როგორც პირველმა კუბისტმა მოქანდაკემ, ქანდაკებაში ახალი ესთეტიკური ელემენტები შემოიტანა — სივრცის მოდელირება, ჩაჭრილი ფორმები და გამჭვირვალობა.

1910 წელს მან იმოგზაურა და თავისი ნამუშევრების გამოფენები მოაწყო იტალიაში, შვედეთში, საფრანგეთში, გერმანიაში, ჩეხოსლოვაკიაში და იმავე წელს არქიპენკოს პირველი პერსონალური გამოფენა გაიმართა ჰაგენში (გერმანია).

1912-1914 წლებში არქიპენკო ასწავლიდა პარიზის სამხატვრო სკოლაში. 1914 წელს გადავიდა ნიცაში. 1920 წელს მონაწილეობა მიიღო ვენეციის მეთორმეტე ბიენალეში (იტალია). 1921 წელს მან დააარსა საკუთარი სამხატვრო სკოლა ბერლინში.

1923 წლიდან ცხოვრობდა აშშ-ში. 1924 წელს ნიუ-იორკში გახსნა სკოლა. მოგვიანებით ასწავლიდა ჩიკაგოს ინდუსტრიული ხელოვნების სკოლასა და კანზას-სიტის უნივერსიტეტში.

ქანდაკებაში საფუძველი ჩაუყარა კუბიზმს („მოკრივეები“, 1914; „ჯარისკაცი მიდის“, 1917), მუშაობდა კონსტრუქტივიზმის, აბსტრაქციონიზმისა და სხვა თანამედროვე მხატვრული ტენდენციების მანერით („ქალი“, 1918; „ჟოზეფინა ბონაპარტი“, 1935; „ზარატუსტრა“, 1948; „ბალერინა“, 1957). მან შექმნა ახალი ტიპის რელიეფური კვეთა — ეგრეთ წოდებული „სკულპტურული მხატვრობა“ („აბაზანა“, 1915; „მდგარი ქალი“, 1919 წ.), აღმოაჩინა და დაასაბუთა მოძრავი მხატვრობის პრინციპები, ააგო სპეციალური მექანიზმი — „არქიპენტურა“.

1920-იან და 1930-იან წლებში მონაწილეობდა საბჭოთა უკრაინაში ხელოვნების გამოფენებში, მუშაობდა ტ. შევჩენკოს, ი. ფრანკოს, ვოლოდიმირ სვიატოსლავიჩის (ჩიკაგოს პარკისთვის) ძეგლებზე. არქიპენკოს სიცოცხლეში შედგა მისი 130 პერსონალური გამოფენა.

1933 წელს მან მონაწილეობა მიიღო უკრაინის პავილიონის დიზაინში ჩიკაგოში გამოფენაზე „პროგრესის საუკუნე“, რომელიც გაგრძელდა 1933 წლის 14-დან 20 აგვისტომდე, სადაც მისი პერსონალური გამოფენა განხორციელდა ცალკე „არქიპენკოს სახლში“. მასში წარმოდგენილი იყო ოსტატის 44 ნამუშევარი.

არქიპენკო გარდაიცვალა ნიუ-იორკში. დაკრძალულია ვუდლონის (ბრონქსი) სასაფლაოზე.

შემოქმედება და გავლენა
მისი კომპოზიციების უმეტესობა კუბიზმის, კონსტრუქტივიზმისა და აბსტრაქციონიზმის დამახასიათებელია.

არქიპენკოს შემოქმედებამ დიდი გავლენა მოახდინა მოდერნისტული ხელოვნების, მათ შორის არქიტექტურისა და დიზაინის განვითარებაზე ევროპასა და ამერიკაში. მისმა ნამუშევრებმა შეცვალა საუკუნის დასაწყისის მსოფლიო შეხედულებები ქანდაკების შესახებ. მან პირველმა „ააწყო“ ერთი ფორმა სხვადასხვა არაექვივალენტური ფორმებიდან, კომპოზიციაში შემოიტანა მინა, ხე, ლითონი და ცელულოიდი. პლასტიურობა, მოძრაობა, გამოხატული კონსტრუქცია და კონსტრუქციულობა, ლირიზმი — მისი ნამუშევრების ძირითადი მახასიათებლები, რომლებმაც თანამედროვეთა დიდი მოწონება დაიმსახურეს. გიიომ აპოლინერი, პაბლო პიკასო, ფერნანდ ლეჟერი, მ. დიუშანი, რობერო და სონია დელონები, ალექსანდრე როდჩენკო, პავლო კოვჟუნი არპენკოს მიმდევრები და მკვლევარები იყვნენ.

მის ნამუშევრებს დინამიზმი, ლაკონური კომპოზიცია და ფორმა განსაზღვრავს; მან შემოიტანა ქანდაკებაში პოლიქრომია, ჩაღრმავება და გახსნა, როგორც ქანდაკების გამომხატველი ელემენტები; სინთეზური სამგანზომილებიანი მოძრავი სტრუქტურები (მედრანო): „ცეკვა“, „ანჟელიკა“, ტ. შევჩენკო, ი. ფრანკო

მრავალი ნამუშევარი, კერძოდ „ცეკვები“, ქალის სკულპტურული პორტრეტების სერია, პრინცი ვოლოდიმირის სკულპტურული პორტრეტები, ტ. შევჩენკო, ი.ფრანკო, შესრულებული რეალისტური გზით.

რეალისტური ტენდენციები გამოიხატა პლასტიკურ ქალის ტორსების სერიაში (1916, 1922) და პორტრეტებში (ტ. შევჩენკო, 1923, 1933; ი.ფრანკო. 1925; დირიჟორები ვ. მენგელბერგი, 1925; ვ. ფურტვენგლერი 1927).

არქიპენკოს ნამუშევრები ინახება მსოფლიოს მრავალ მუზეუმში, ასევე უკრაინის ხელოვნების ეროვნულ მუზეუმში, ლვოვის ეროვნულ მუზეუმში; მათ პატივი აქვთ გამოიფინონ მსოფლიოს ყველაზე პრესტიჟულ მუზეუმებსა და გალერეებში, როგორიცაა: პომპიდუს ცენტრი პარიზში, თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმი და სოლომონის გალერეა, გუგენჰაიმი ნიუ-იორკში, მუზეუმები სტოკჰოლმში, ბერლინში, თელ-ავივში, მოსკოვში.

არქიპენკოს ღირსეული ადგილი უჭირავს საუკუნის ხელოვანთა რიგებში მატისთან, პიკასოსთან, ბრაკთან, ლიეჟესთან და მალევიჩთან ერთად. ითვლებოდა მსოფლიო ქანდაკების ოსტატების: მანცას, ჯაკომეტის, მურის, კალდერის, კავალერიძის მასწავლებლად.

ალექსანდრე არქიპენკოს ხსოვნისადმი, კიევში დამონტაჟდა სამახსოვრო ნიშანი „არქიპენკოს დაბრუნება“, მისი ერთ-ერთი ქალის სურათის ასლის სახით. ნიშანი მდებარეობს „კიევ-დონბასის“ ბიზნეს ცენტრის ღია ატრიუმში.

ნახევარ საუკუნეზე მეტი ხნის განმავლობაში, არქიპენკოს სახელი უკრაინაში ოფიციალური ხელოვნების ისტორიამ გააჩუმა — ისევე, როგორც კ. მალევიჩის, ვ. კანდინსკის, ო. ექსტერის, დ. ბურლიუკას, მ. ბოიჩუკის. მათი ხატება არსებობდა უფროსი თაობის მხატვრების მოთხრობებში. ისინი იყვნენ არა მხოლოდ თავისუფლების შესახებ მითების გმირები, არამედ აქტიურ გავლენას ახდენდნენ ახალი მხატვრული აზრის ჩამოყალიბებაზე მხატვრულ ანდერგრაუნდში საბჭოთა პერიოდში და განსაკუთრებით პოსტსაბჭოთა ათწლეულში.

ხსოვნა
მოქანდაკის სახელს ატარებს ქუჩა კიევის ობოლონსკის რაიონში და ქუჩა ლვოვის სოფიივკას რაიონში.

2017 წლის 9 ნოემბერს უკრაინის ეროვნულმა ბანკმა მიმოქცევაში გამოუშვა მხატვრისადმი მიძღვნილი 2 გრივნის ნომინალის სამახსოვრო მონეტა. მისი პორტრეტი გამოსახულია მონეტის რევერსზე.

2017 წლის 30 მაისს უკრაინაში სახელმწიფო დონეზე აღინიშნა სამახსოვრო თარიღი — 130 წელი მოქანდაკისა და მხატვრის, ალექსანდრე არქიპენკოს (1887-1964) დაბადებიდან.

გალერეა