iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
განათლება (გამომცემლობა)

„განათლება“ — ერთ-ერთი დიდი გამომცემლობა საქართველოში. დაარსდა თბილისში 1957 წელს, საუწყებო გამომცემლობით („ტექნიკა და შრომა“ და სხვა) ბაზაზე. 1963 წელს მას შეუერთდა საქართველოს პოლიტექნიკური და სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტების გამომცემლობები. „განათლებაში“ 9 დარგობრივი რედაქციაა. გამოსცემს ძირითადად და დამხმარე სახელმძღვანელოებს ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლების, უმაღლესი, საშუალო სპეციალური და პროფტექნიკური სასწავლებლებისათვის; პედაგოგიურ და მეთოდურ ლიტერატურას მასწავლებლებისა და მშობლებისათვის; კლასგარეშე საკითხავ ლიტერატურას; პედაგოგიკის მეცნიერების გამოჩენილი მოღვაწეების შრომებს, ლექსიკონებს. გამომცემლობაში არსებობს რეგულარულად მოქმედი წარმომადგენლობითი სარედაქციო და სამხატვრო საბჭოები. გამუდმებით იზრდება „განათლების“ გამოცემათა მოცულობა და ტირაჟი. 1975 წელს განათლებამ გამოსცა 305 დასახელების წიგნი, ტირაჟი 5.520 ათასი სხვადასხვა დროს „განათლების“ მრავალ გამოცემის (მინიატიურული „ვეფხისტყაოსანი“, „დედა ენა“, „რუსსკოე სლოვო“ და სხვა).
განათლება (ჟურნალი)

„განათლება“ — ქართული სამეცნიერო-პედაგოგიური და ლიტერატურული ჟურნალი. გამოდიოდა თბილისში 1908–1918 წლებში. ჟურნალი აშუქებდა პედაგოგიკის ზოგადი საფუძვლების, დიდაქტიკური აღზრდის თეორიის და სკოლათმცოდნეობის პრობლემებს; აქვეყნებდა წერილებს სხვადასხვა საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ, ფილოსოფიურ, მეცნიერულ და ტექნიკურ საკითხებზე; ბეჭდავდა აგრეთვე მხატვრულ ლიტერატურას, ლიტერატურულ-კრიტიკულ წერილებს, მოგონებებს, კორესპონდენციებს, ბიბლიოგრაფიასა და ქრონიკას. 1911 წლიდან „განათლების“ ყოველი წლის უკანასკნელ, მე-10 ნომერს ერთვოდა წლიური საძიებელი, ხოლო 1913–1917 წლებში — სპეციალური დამატება „ცნობები ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების მოქმედებისა“ პაგინაციითა და ნუმერაციითურთ. სულ გამოვიდა „განათლების“ 95 ნომერი. რედაქტორი-გამომცემელი — ლუარსაბ ბოცვაძე. თანამშრობლობდნენ იმ დროისათვის ცნობილი საზოგადო მოღვაწეები, პედაგოგები, მწერლები.
განათლება (ჟურნ.)

„განათლება“ — ქართული ყოველთვიური სამეცნიერო-პედაგოგიური ჟურნალი. გამოდიოდა თბილისში 1919–1920 წლებში აღმოსავლეთ საქართველოს, შემდგომ სრულიად საქართველოს მასწავლებელთა კავშირის ორგანო. ლ. ბოცვაძის „განათლებისგან“ განსხვავდებოდა უფრო სპეციალური სასკოლო-პედაგოგიური მიმართულებითა და შინაარსით. ხელმძღვანელობდა სარედაქციო კოლეგია.
განათლების მუშაკი

„განათლების მუშაკი“ — ქართული ყოველკვირეული გაზეთი. გამოდიოდა თბილისში 1928 წლის დეკემბრიდან 1931 წლის მარტამდე. სრულიად საქართველოს განათლების მუშაკთა კავშირის ცენტრალური გამგეობის ორგანო (1931 წლის იანვრიდან აგრეთვე საქართველოს მეცნიერების მუშაკთა სექციის ორგანო). 1932 წლიდან „განათლების მუშაკის“ ნაცვლად გამოდიოდა „კომუნისტური განათლება“.
განგება დარბაზობისა

„განგება დარბაზობისა“ — ქართული სამართლებრივი ძეგლი. უძველეს ნუსხაში სათაურად აქვს „წესი და განგებაჲ დარბაზობისა, რომელი აღესრულების მცხეთას კურთხევასა მეფეთასა“. შეიცავს საქართველოში წმინდა მირონის კურთხევისა და სამეფო დარბაზობის წესების აღწერას. მიეწერება მიქაელ კათალიკოსს. თვით ძეგლში დაცული ცნობების მიხედვით, საუკუნეზე ადრე არ უნდა იყოს შედგენილი: ტექსტში იხსენიება ათაბაგი, დარბაზობის წესი მხოლოდ აღმოსავლეთ საქართველოსათვის განკუთვნილად ჩანს (მასში, ჭყონდიდლის გამოკლებით, მარტოოდენ აღმოსავლელი მღვდელმთავრებია მოხსენიებული). ძეგლში განსაზღვრულია სამღვდელოების წარმომადგენელთა ადგილ-პატივი მეფედ კურთხევასთან დაკავშირებით გამართული დარბაზობის დროს (იხ. სტატია ჯდომისა და დგომის წესი); მოჩანს ადგილუფროსობისათვის ბრძოლის ძლიერი ანარეკლი — მაწყვერელი იშხნელზე ბევრად მაღლა დგას, მაშინ როდესაც ხელმწიფის კარის გარიგებაში (იხ. სტატია „გარიგება ჴელმწიფის კარისა“) იშხნელი პირველია ზემო ქართლის ეპისკოპოსთა შორის. ძეგლი დროთა განმავლობაში ცვლილებებს განიცდიდა. უკანასკნელად დარბაზობის წესი ახალ ვითარებასთან შეხამებით დაამტკიცეს ერეკლე -მ და ანტონ -მა.
განთიადი (სპორტი)

„განთიადი“ — საქართველოს ნებაყოფლობითი სპორტული საზოგადოება. დაარსდა 1958 წელს სპორტული საზოგადოებების „პიშჩევიკის“, „ნაუკას“, „კრასნოე ზნამიას“ და სხვ. ბაზაზე. აერთიანებდა საქართველოს მრეწველობის 9 დარგობრივი პროფკავშირის წევრებს. 1976 წლის 1 იანვრისათვის საზოგადოებაში იყო 175 453 წევრი მათ შორის 244 საბჭოთა კავშირის სპორტის ოსტატი, 4 სპორტის დამსახურებული ოსტატი, 14 საერთაშორისო კლასის სპორტის ოსტატი. საზოგადოებას 1970-იანების ბოლოსთვის გააჩნდა 14 სტადიონი, 21 სპორტული დარბაზი, 121 კალათბურთისა და 183 ფრენბურთის მოედანი, 32 ფეხბურთის სათამაშო მინდორი და 12 ჩოგბურთის კორტი. „განთიადში“ აღიზარდნენ ლ. თედიაშვილი, დ. შანიძე და სხვები.

1987 წელს „განთიადი“ გაერთიანდა პროფკავშირების საკავშირო ნებაყოფლობით ფიზკულტურულ-სპორტულ საზოგადოებაში.
განთიადი (გაზეთი)

„განთიადი“ — ქართული ყოველდღიური პოლიტიკური-ლიტერატურული გაზეთი. რსდმპ თბილისის გაერთიანებული კომიტეტის ორგანო. პირველი ნომერი გამოვიდა 1906 წლის 5 მარტს. რედაქტორ-გამომცემელი — თედორე კიკვაძე. ბოლშევიკების ფრაქციიდან სარედაქციო კოლეგიაში შედიოდნენ სტალინი და ფილიპე მახარაძე. 5 ნომრის გამოსვლის შემდეგ, 1906 წლის 10 მარტს მთავრობის განკარგულებით „განთიადი“ დაიხურა. 12 მარტიდან „განთიადის“ ნაცვლად გამოდიოდა გაზეთი „ელვა“.
განთიადი (ჟურნალი)

„განთიადი“ — ქართული ორკვირეული სამეცნიერო, ლიტერატურული და პოლიტიკური ჟურნალი. გამოდიოდა ქუთაისში 1915 წელს. თავდაპირველად რედაქტორი-გამომცემელი იყო ს. მჭედლიშვილი, მე-5 ნომრიდან — რ. ფანცხავა (ხომლელი). ჟურნალში თანამშრომლობდნენ ი. ფანცხავა, ს. წერეთელი, გ. ტაბიძე, ი. იოსელიანი, ნ. ლომოური, ი. გრიშაშვილი, დუტუ მეგრელი, პ. მირიანაშვილი და სხვა. გამოვიდა 17 ნომერი.
განთიადი (ალმანახი)

„განთიადი“ — საქართველოს მწერალთა კავშირისა და ქუთაისის განყოფილების ლიტერატურული ალმანახი; გამოდის 1975 წლიდან ქუთაისში, ორ თვეში ერთხელ. აქვეყნებს ქართველ მწერალთა ნაწარმოებებს, პუბლიცისტურ და კრიტიკულ წერილებს, რეცენზიებს, თარგმანებს და სხვა. რედაქტორი — გ. ფანჯიკიძე. ტირაჟი 30 ათასი ცალი (1976).
გენტი

გენტი, განი — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ბელგიაში, ფლანდრიის რეგიონში. აღმოსავლეთი ფლანდრიის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი. თავდაპირველად დაარსდა, როგორც ახალშენი, მდინარეების - შელდისა და ლისის შერწყმის ადგილზე. შუა საუკუნეებში გადაიქცა ჩრდილოეთი ევროპის ერთ-ერთ ყველაზე დიდ და მდიდარ ქალაქად. 1300 წელს მოსახლეობა 60 000 ადამიანს შეადგენდა, 1400 წელს 70 000 ადამიანს, ხოლო 1500 წლის შემდეგ მალევე ქალაქის მოსახლეობამ 175 000 ადამიანს გადააჭარბა. დღესდღეობით მშვიდი ქალაქია პორტითა და უნივერსიტეტით. ქალაქში არის საფეხბურთო კლუბი გენტი.
განკანონება

განკანონება — ძველ საქართველოში საეკლესიო სჯულის ან სამონასტრო წესდებულების დამრღვევი სასულიერო თუ საერო პირის დასჯა საეკლესიო-სამონასტრო ხელისუფლების მიერ. დანაშაულისდა მიხედვით არსებობდა სხვადასხვაგვარი სასჯელი — შეგონება, მონანიება, ხარისხ-პატივის აყრა, ეკლესია-მონასტრისაგან განკვეთა-გაძევება, აგრეთვე ზოგი სხეულებრივი და ქონებრივი სასჯელი და სხვა; ასეთ სასჯელს, კერძოდ, ქონებრივს, საკანონო ეწოდებოდა.ზოგი ამ სასჯელთაგანი საერო სასჯელს ემატებოდა.
განმგებელი

განმგებელი, გამგებელი (სამართლებრივი ისტორია) — ადგილობრივი ადმინისტრაციის მოხელე ფეოდალურ საქართველოში. მოხსენიებულია გიორგი ბრწყინვალის სამართალში ( ს.). ტერმინი იხმარებოდა აგრეთვე ცენტრალური ადმინისტრაციის უმაღლესი განმკარგულებელი მოხელეებისა და სამონასტრო ხელისუფლების ფუნქციათა განსამარტავად (მაგ., ხელისუფალნი და განმგებელნი საქმისანი). - საუკუნეებში განმგებლებად იწოდებოდა ქართლის მმართველი, რომელსაც სპარსეთის შაჰი მეფის ნაცვლად - ჯანიშინად ნიშნავდა (მაგ., ვახტანგ განმგებელი იყო 1703-1714).

ამჟამად ადგილობრივი თვითმმართველობის აღმასრულებელი ხელისუფლების ხელმძღვანელი საქართველოში.
განჯაფა

განჯაფა, ძველებური ბანქოსებური სათამაშო, მუყაოს, ძვლის ან ხის დასურათებული ფირფიტები. განჯაფის თამაში საქართველოში ირანიდან შემოსულა და გვიანდელი ფეოდალური ხანის აღმოსავლეთ საქართველოს არისტოკრატიულ წრეებში გავრცელებულა. საუკუნის ნახევარში უკვე მივიწყებული ჩანს. განჯაფა შეუძენია და 1855 წელს კავკასიური მუზეუმის ეთნოგრაფიის კაბინეტისათვის გადაუცია ქართველ მწერალსა და ეთნოგრაფს რაფიელ ერისთავს.
მცირე სომხეთი

მცირე სომხეთი (, ლათ. ან ) — რომის იმპერიის, მთიანი ოლქი მდინარეების ევფრატის, ლიკოსისა და ჰალისის ზემო წელზე, რომელსაც ხეთურ წყაროებში ჰაიასის ქვეყანას უწოდებდნენ. ზოგი მკვლევრის აზრით, ამ ტერიტორიას უკავშირდება სომეხი ხალხისა და ძვ. სომხური ენის ჩამოყალიბება. აქ შეიქმნა ტომთა კავშირი ჰაიას მეთაურობით. სომეხი ხალხი დღესაც ამ ეთნონიმს უწოდებს თავის თავს. მცირე სომხეთი შედიოდა აქემენიანთა იმპერიაში.

ალექსანდრე მაკედონელის დროს მცირე სომხეთი მაკედონელებს ემორჩილებოდა. 322 წლიდან დამოუკიდებელი სამეფო გახდა, დედაქალაქით ანი-კამახი. ძვ. წ. საუკუნიდან მცირე სომხეთი შედიოდა მითრიდატე ევპატორის სამფლობელოში. იმპერატორ ვესპასიანეს დროს (ახ. წ. 69-72) რომაული პროვინციის კაპადოკიის შემადგენლობაში შევიდა, დიოკლეტიანეს დროს ( საუკუნის დასასრულს) ცალკე პროვინცია გახდა, ხოლო იმპერატორ თეოდოსიუსის დროს 2 პროვინციად გაიყო.
ლუი-ფილიპ ორლეანელი

ლუი-ფილიპი ( დ. 6 ოქტომბერი 1773 — გ. 26 აგვისტო 1850) — საფრანგეთის მეფე 1830-1848 წლებში, ეს პერიოდი ისტორიაში შევიდა ივლისის მონარქიის სახელით. ლუი-ფილიპი იყო საფრანგეთის უკანასკნელი მეფე. მუშათა და მსხვილ მეწარმეთა გულის მოსაგებად გაატარა რამდენიმე რეფორმა, რომლებმაც ვერ შეაჩერეს საფრანგეთში მძვინვარე ეკონომიკური კრიზისი. 1848 წლის თებერვლის რევოლუციის დროს მეფე ლუი-ფილიპი გადააყენეს, რის გამოც ის ბრიტანეთში გაიქცა. ამის შემდეგ საფრანგეთის პირველი პრეზიდენტი გახდა ნაპოლეონ .
პიუს V

პიუს , ერისკაცობაში ანტონიო მიკელე გისლიერი , ( ; დ. 17 იანვარი, 1504 — გ. 1 მაისი, 1572) — რომის პაპი 1566 წლიდან. კარდინალი — 1557 წლიდან. პროტესტანტების დაუძინებელი მტერი. ესპანეთსა და ვენეციასთან ერთად შექმნა ანტიოსმალური ლიგა, რომლის ფლოტმაც ბრწყინვალე გამარჯვება მოიპოვა ლეპანტოს ბრძოლაში. კანონიზებულია რომაული კათოლიკური ეკლესიის მიერ, მოხსენიების დღეა 5 მაისი. .
საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტია

საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტია (სკკპ) — მმართველი პარტია საბჭოთა კავშირში (სსრკ). პარტიის დამაარსებლი იყო ვლადიმერ ლენინი. 1917 წელს როგორც ცალკე პარტია ფორმალურად გამოეყო, ხოლო ფაქტობრივად 1912 წელს რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის (რსდმპ) ბოლშევიკურ ფრაქციას, რომელიც შეიქმნა 1903 წელს რსდმპ-ის ყრილობაზე.

სახელმწოდება
გალერეა
ელბა (კუნძული)

ელბა — კუნძული იტალიის ტოსკანას რეგიონში. ელბა ტოსკანის არქიპელაგის უდიდესი კუნძულია.

კლიმატი
კუნძულზე ძირითადად ხმელთაშუა ზღვის შიდა კლიმატია, მთა კაპანეს გარდა სადაც ზამთარში შედარებით ცივი კლიმატია. წვიმების სეზონი იწყება გვიან შემოდგომით და არის ზომიერი.

გრაფა ასახავს კუნძულის საშუალო ტემპერატურას თვეების მიხედვით.
კონსტანტინე I (საქართველოს მეფე)

კონსტანტინე (გ. 1411) — საქართველოს მეფე 1407-1411, ბაგრატ -ის ძე. 1400 თავისი ძმის, საქართველოს მეფის გიორგი -ის (1393-1407) დესპანი იყო თემურლენგთან და მიაღწია შეთანხმებას. 1401-1402 თემურლენგთან ზავის დადების მომხრე იყო. ამ ნიადაგზე ძმებს შორის უთანხმოება ჩამოვარდა, კონსტანტინე სამცხის ათაბაგ ივანე ჯაყელთან ერთად გიორგი -ს განუდგა და საჩუქრებით ეახლა თემურლენგს. ამის მიუხედავად, კონსტანტინე მტრის იარაღად არ ქცეულა და საქართველოს ინტერესებისათვის იღვწოდა. გამეფების შემდეგ ენერგიულად შეუდგა მტრის შემოსევებით გაპარტახებული ქვეყნის აღდგენას, მაგრამ აღარ დასცალდა. საუკუნის დასაწყისში ირანის აზერბაიჯანს შავბატკნიანთა (ყარა-ყოიუნლუ) თურქმანული ტომის მეთაური ყარა იუსუფი დაეუფლა, რომელიც ცდილობდა თავისი სამფლობელოების გაფართოებას. 1411 ის შირვანში შეიჭრა. შირვანელებმა დახმარება სთხოვეს კონსტანტინე -ს, რომელიც 2000 მხედრით მოეშველა მათ. ჩალაღანთან სასტიკ ბრძოლაში კონსტანტინე ტყვედ ჩავარდა. ტყვეობაში მამაცურად ეჭირა თავი, რის გამოც ყარა-იუსუფმა მას საკუთარი ხელით მოჰკვეთა თავი.
ნუკლეოტიდები

ნუკლეოტიდები, ადენოზინფოსფორის მჟავები — ადენოზინის მონო-, დი-, და ტრიფოსფორის ეთერები, რომელთა შედგენილობაში შედის ადენინი, ნახშირწყალი რიბოზა და ფოსფორმჟავას ერთი (ამფ), ორი (ადფ) ან სამი (ატფ) ნაშთი. მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ყოველი უჯრედის ენერგიისა და ნივთიერებათა ცვლაში. ადფ-სა და ატფ-ში ქიმიური ენერგიის დიდი მარაგია, რის გამოც მათ მაკროერგულ ნაერთებს უწოდებენ. ფოსფორმჟავას ნაშთის დაკარგვისას თავისუფლდება ენერგია, რომელიც ხმარდება უჯრედში მიმდინარე სასიცოხცლო პროცესების შესრულებას, უპირველეს ყოვლისა — ცილების ბიოსინთეზს.

ადენოზინმონოფოსფორმჟავა (ამფ) შეიცავს ფოსფორმჟავას ერთ ნაშთს. მოლური მასა 347,23 გ/მოლი. ამფ-ს გარდა ატფ იმ კოფერმენტების (ნიკოტინ-ადენილდინუკლეოტიდი — ნად და ფლავინ-ადენილდინუკლეოტიდი — ფად) კომპონენტია, რომლებიც მონაწილეობენ ჟანგვა-აღდგენითს რეაქციებში. გარდა ამისა, ამფ კოენზიმ -ს შემადგენელი ნაწილია. ადენოზინდიფოსფორმჟავა (ადფ) შეიცავს ფოსფორმჟავას ორ ნაშთს. მოლური მასა 427,22 გ/მოლი. მიიღება ატფ-იდან ფოსფორმჟავას ერთი ნაშთის დაკარგვისას. მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ჟანგვით ფოსფორილირებასა და ენერგეტიკულ ცვლაში. ადენოზინტრიფოსფორმჟავა (ატფ) შეიცავს ფოსფორმჟავას სამ ნაშთს. მოლური მასა 507,21 გ/მოლი. სუბსტრატია ნუკლეინის მჟავების ბიოსინთეზისათვის. ადენოზინტრიფოსფატაზების მოქმედებით ატფ კარგავს ფოსფარმჟავას ერთ ან ორ მოლეკულას; წარმოიქმნება ადენოზინდისფოსფორმჟავა (ადფ) ან ადენოზინმონოფოსფორმჟავა (ამფ) და თავისუფლდება ენერგიის დიდი რაოდენობა. ეს ენერგია გამოიყენება კუნთის შეკუმშვის, ჯირკვლების სეკრეციის, ცილებისა და სხვა ნაერთების ბიოსინთეზისათვის. ატფ უჯრედის ფუნქციური მოქმედებისათვის საჭირო ენერგიის მთავარი წყაროა. უჯრედი მას დიდი რაოდენობით მოითხოვს. ამიტომ განუწყვეტლივ ხდება მისი ხელხახლი სინთეზი, ძირითადად ნახშირწყლების დაშლის დროს მიღებული ენერგიის ხარჯზე. ამით აიხსნება ის, რომ უჯრედში ატფ-ის რაოდენობა არ იცვლება. ჟანგვითი ფოსფორილირება — ქიმიური ენერგიის გამოყენება ატფ-ის სინთეზისათვის — მიმდინარეობს მიტოქონდრიებში. ადენოზინფოსფორის ების შესწავლის ერთ-ერთ უკანასკნელ მიღწევად უნდა ჩაითვალოს ციკლური ადენილი მჟავას აღმოჩენა, რომელიც მიიღება ატფ-ზე ფერმენტ ციკლაზის კატალიზური მოქმედებით. ციკლური ადენილის მჟავა ააქტივებს იმ ელემენტების მოქმედებას, რომლებიც მონაწილეობენ უჯრედის ენერგეტილულ ცვლაში. ატფ-ის დინატრიუმისა და მონოკალციუმის მარილების ხსნარს იყენებენ კუნთების დისტროფიის, გულისა და პერიფერიული სისხლძაღვების სპაზმის სამკურნალოდ. ახლად გადატანილი გულის კუნთის ინფარქტისა და ფილტვების ანთებითი ხასიათის დაავადებათა დროს მისი გამოყენება არ შეიძლება.

ნუკლეოტიდები
გავრცელებული ნუკლეოტიდებია:

დეზოქსინუკლეოტიდები
გავრცელებული დეზოქსინუკლეოტიდებია:
გარგარი

გარგარი — ხეხილოვანი მცენარე ვარდისებრთა ოჯახისა. ხის სიმაღლე 15 მ აღწევს. ფოთოლი ელიფსური ან განიერკვერცხისებრია; ყვავილი თეთრი ან ვარდისფერი და ფოთოლზე ადრე იშლება. ნაყოფი კურკიანია, ხორცოვანი ან მშრალი; აქვს ხავერდოვანი, იშვიათად გლუვი კანი.

გარგარი სინათლისა და სითბოს მოყვარული, გვალვაამტანი მცენარეა. კარგად ხარობს ალუვიურ-კარბონატულ მსუბუქ ნიადაგზე. მოსავალს იძლევა მყნობიდან მესამე-მეოთხე წელს. ხელსაყრელ კლიმატურ პირობებში მოსავლიანობა ყოველწლიურად 8-12 ტონა 1 ჰა-ზე.

გარგარი კულტივირებულია ჩრდილოეთ ინდოეთში, ირანში, ჩინეთში, ჩრდილოეთ და სამხრეთ აფრიკაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში, ავსტრალიაში, შუა აზიაში, ამიერკავკასიაში. გარგარის ნაყოფი შეიცავს შაქრებს (4-20 %), ვაშლის, ლიმონისა და სხვა მჟავებს; პექტინოვან ნივთიერებებს (0,38-1,27 %); კაროტინს (10 მგ %-მდე); თესლი — 29-58 % ცხიმს. იყენებენ ნედლად, ჩირად და დაკონსერვებულს (კომპოტი, წვენი და სხვა).

საქართველოში გარგარს კურკოვან კულტურათა ნარგაობის 2 % უკავია. გავრცელებულია უმთავრესად კახეთსა და ქართლში. დასავლეთ საქართველოში ჭარბი ტენის გამო ნაკლებად ხარობს. დარაიონებული ჯიშებია: შალახი, ქართული აღჯანაბადი, ალიპრიალა (ხალხური სელექციით შექმნილი ადგილობრივი ჯიში). გარგარის დაავადებებია: კლასტეროსპრიოზი, ბაქტერიული კიბო, ნაცრისფერი სიდამპლე; მავნებლებია — ცხვირგრძელები და პეწიანები.
ჰაკერი

ჰაკერები (, ტერმინის ფუძეა — ჭრილობა, ჭრილი, კვეთილი; გაპობა, გაჭრა, გაცეხვა, კიწვა, ნაკუწ-ნაკუწად ქცევა, დაკბილვა, გათლა (ქვისა)) ეწოდება კომპიუტერული პროგრამისტების განსაკუთრებულ ჯგუფს. პირველად ეს ტერმინი 1960-იან წლებში გაჩნდა და ამის შემდეგ მას მრავალი მნიშვნელობა გაუჩნდა. ჰაკერი აუცილებლად, სულ ცოტა, 2 პროგრამირების ენას უნდა ფლობდეს, ერკვეოდეს ქსელში და იყენებდეს ძლიერ ოპერაციულ სისტემებს (* — , , და ა.შ.). არსებობს მოსაზრება რომ ჰაკერი „ყველაფრის მცოდნეს“ ნიშნავს.

ჰაკერთა სფეროში მიღებულია ჰაკერების (საკუთარი და სხვისი) დროის დაფასება (არ არის საჭირო ახალი ველოსიპედის გამოგონება). ისინი უზიარებენ ერთმანეთს საკუთარ გამოცდილებას, იდეებს და ქმნიან ღია კოდის მქონე პროგრამებს, ეს მათი მოვალეობაც კი არის. ჰაკერები იყოფიან ორ ჯგუფად — შავ და თეთრ ჰაკერებად. თეთრი ჰაკერები დასაქმებულები არიან სამთავრობო ორგანიზაციებში, ისინი საფრთხეს საზოგადოებისთვის არ წარმოადგენენ, შავი ჰაკერები კი ებრძვიან როგორც თეთრ ჰაკერებს, ასევე იმ პირებს რომლებიც მათ მიზანში ჰყავთ ამოღებული.
გარდაბნის არხი

გარდაბნის არხი, მარინეს არხი — ერთ-ერთი დიდი და სრულყოფილი სარწყავი სისტემა ქვემო ქართლის მხარეში, გარდაბნის მუნიციპალიტეტში.

ისტორია
ქართული საისტორიო წყაროებით არხი საუკუნეში აუგიათ მეფე ვახტანგ -ის განკარგულებით. შემდეგ მოშლილა და 1864-1867 წლებში ხელახლა გაუყვანიათ. მარინეს არხის სახელი მიიღო, კავკასიაში მართლმადიდებელი ქრისტიანობის აღდგენის საზოგადოების დამფუძნებელი წევრის რუსეთის იმპერატრიცა მარიას პატივსაცემად. საზოგადოებას იმ ადგილებში საკუთარი თავის სარჩენად გადაცემული ჰქონდათ მიწის სავარგულები დასამუშავებლად. არხი სათავეს იღებდა რუსთავის ციხიდან და ჩაედინებოდა ჯანდარის ტბაში. საირიგაციო სისტემის დაპროექტება დაევალათ ბელგიელ და ინგლისელ ინჟინრებს ბელის და გაბს, რომლებიც სპეციალურად იყვნენ მოწვეულები კავკასიაში ფოთი-ტფილისი-ბაქოს რკინიგზის ასაშენებლად.

 საუკუნეში რამდენჯერმეა ძირეულად რეკონსტრუირებული. არხი იწყება ქალაქ რუსთავის ხიდთან, მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, მიემართება სამხრეთ-აღმოსავლეთით და ჯანდარის ტბას უერთდება. სიგრძე 16,9 კმ. გამტარიანობა 16 მ³/წმ. მაგისტრალური არხიდან ყოველი კილომეტრის შემდეგ გაყვანილია 16 განმანაწილებელი არხი (საერთო სიგრძე 112 კმ). გარდაბნის არხი რწყავს 11,3 ათ. ჰა მიწას.
გარდაბნის ვაკე

გარდაბნის ვაკე, ', ყარაიაზი, ყარაიას ველი, ყარაია — ქვემო ქართლის ვაკის აღმოსავლეთი ნაწილი, მდინარე მტკვრის მარცხენა მხარეზე. ივრის ზეგანს (ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით), მდინარე მტკვარსა (დასავლეთით) და საქართველოს და აზერბაიჯანის საზღვარს (სამხრეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით) შორის. გარდაბნის ვაკე აკუმულაციური ტერასული ვაკეა. სიმაღლე 260-450 მ, აგებულია ძველი და ახალგაზრდა ალუვიური ნალექებით (რიყნარი, ქვიშნარი, თიხნარი). ჰავა მშრალი სუბტროპიკულია. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა 12,9 °, იანვრის საშუალო ტემპერატურა 0,3 °, ივლისი 25,3 °. აბსოლუტური მინიმალური ტემპერატურა - 25 °, აბსოლუტური მაქსიმალური 41 °. ნალექები 422 მმ წელიწადში.მაქსიმალური მაისშია (68 მმ), მინიმალური - იანვარში (16 მმ). გარდაბნის ვაკე მდინარეებით ღარიბია. დასავლეთით ჩამოუდის მდინარე მტკვარი, ტერიტორიის დიდი ნაწილი ირწყვის გარდაბნის არხით, სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს ჯანდარის ტბა. გარდაბნის ვაკეზე ჭარბობს სხვადასხვა სახის წაბლა ნიადაგი. ტაფობებსა და ურწყავ უბნებში გავრცელებულია დამლაშებული და ბიცობიანი ნიადაგები, მდინარე მტკვრის გაყოლებით - ალუვიური ნიადაგი.

მცენარეულ საფარში გაბატონებულია მშრალი ველისა და ნახევარუდაბნოს ასოციაციები. დამახასიათებელია უროიანი და ავშნიან-უროიანი ველები. ფართოდაა გავრცელებული ავშანი და მლაშობის მცენარეები. მტკვრის სანაპიროზე ფრაგმენტებად შემორჩენილია ჭალის ტყეები.

გარდაბნის ვაკის გარფლებში განვითარებულია ჭალის ტყის, ტერასული ვაკის ველისა და ნახევარუდაბნო-მშრალი ველის ლანდშაფტები. ვაკის დიდი ნაწილი გადახნულია, გამოყენებულია მარცვლეული და ბაღჩეულ-ბოსტნეული კულტურებისათვის, ურწყავ ადგილებზე საძოვრებია.

ისტორიულად ცნობილი იყო, როგორც საზამთრო საძოვრები და ქართველ მეფეთა სანადირო ადგილი. გვიანდელ შუა საუკუნეებში აქ თურქმანული მესაქონლე ტომები დასახლდნენ, რომლებიც საუკუნის ნახევარში ქვემო ქართლში გადავიდნენ. ამის შემდეგ ყარაიას საზამთრო საძოვრებად იყენებდნენ ქართველი მთიელები (ხევსურები).

მოხსენიებულია მრავალ საისტორიო წყაროში, მათ შორის ვახუშტი ბატონიშვილის საქართველოს გეოგრაფიაში და დატანილია მის ატლასებზეც.
ქართველთა ეთნარქები

ქართველთა ეთნარქები — ლეონტი მროველის მიერ „ქართლის ცხოვრებაში” მოხსენიებულ ლეგენდარულ მამამთავარს თარგამოსს ჰყავდა 8 ძე: ეგროსი; ჰაოსი; ჰეროსი; ბარდოსი; მოვაკანოსი; ლეკანოსი; კავკასოსი და ქართლოსი. აქედან ქართლოსის ძენი იყვნენ გარდაბოსი, კახოსი, კუხოსი, გაჩიოსი, მცხეთოსი. ამ უკანასკნელის - მცხეთოსის ძენი კი - უფლოსი, ოძრხოსი და ჯავახოსი, რომელთაც თავიანთი კუთვნილი მიწა-წყალი მიიღეს მამებისაგან.

ქართლოსს მიუღია თარგამოსისაგან ტერიტორია, რომელსაც აღმოსავლეთით ესაზღვრებოდა ჰერეთი და მდინარე ბერდუჯი, დასავლეთით — პონტოს ზღვა, სამხრეთით — მტკვარ-არაქსის წყალგამყოფი ბამბაკის ქედი, ჩრდილოეთით — ღადოს მთა (კავკასიონის განშტოება); მცხეთოსს — მიწა-წყალი არაგვის დასავლეთით, სპერის ზღვამდე; გარდაბოსის ტერიტორიას აღმოსავლეთით ესაზღვრებოდა მდინარე ბერდუჯი, დასავლეთით — ქ. გაჩიანი, სამხრეთით — მტკვარ-არაქსის წყალგამყოფი ბამბაკის ქედი, ჩრდილოეთით — მტკვარი.

კახოსის მიწა-წყალი ყოფილა კავკასიონსა და კახეთის მთას შორის, არაგვიდან ვიდრე ტყე-ტბამდე; კუხოსისა — არაგვიდან ჰერეთამდე, კახეთის მთასა და მტკვარს შორის; გაჩიოსისა სკვირეთის მდინარიდან, ვიდრე აბოცის თავამდე; უფლოსისა — არაგვიდან ვიდრე ტასისკარამდე და ფარავნამდე; ოძრხოსისა — ტაშისკარიდან სპერის ზღვამდე; ჯავახოსისა — ფარავნიდან მტკვრის სათავემდე.

ლეონტი მროველის მიერ შექმნილი ქართველთა ეთნარქების სქემა მწიგნობრული წარმოშობისაა, რადგან ამ სქემის თანახმად კავკასიაში თავდაპირველად ქართლოსმა მიიღო თავისი წილი მიწა-წყალი, შემდეგ კი ქართლოსის შვილები და შვილიშვილები იღებენ თავ-თავიანთ წილს და ამის გამო ლეონტი მროველის მიერ „ქართლისიანებად“ იწოდებიან. ნ. ბერძენიშვილის დაკვირვებით, მთელ ქვეყანას „ქართლი“ მხოლოდ მისი ერთ სახელმწიფოდ გადაქცევის შედეგად ეწოდა და მანამდე აქ არსებული ხევთა გაერთიანებანი, მეტ-ნაკლებად დიდსა თუ მცირე ტომებად, საკუთარ ინდივიდუალური სახელებს ატარებდნენ (კახები, კუხები, კლარჯები, ვიტერუხები, შავშები, ჯავახები…). ეს ფაქტია არეკლილი ლეონტის ლეგენდაში მცხეთოსის, მისი ძმებისა და შვილების შესახებ.

ქართველ ეთნარქთა სახელებში იმ ჰეგემონ ტომთა სახელები აისახა, რომელთაც „ქართლოსიანებად“ წოდებული ტომები გააერთიანეს კლასობრივი საზოგადოების ჩამოყალიბების გზაზე. ისტორიული პროცესი ლეონტი მროველის მიერ შემუშავებული ქართლოსიანთა სქემის პირუკუ მიმდინარეობდა, რადგან ქართლის ქვეყანა ქართლის სამეფოს სახით ხევების (მცირე სოციალური ორგანიზმების) გაერთიანებიოს შედეგად ჩამოყალიბდა. თვით ხევების გაერთიანების პროცესში ნ. ბერძენიშვილი ორ ეტაპს გამოყოფდა. პირველი ეტაპი იმ მიწა-წყალზე არსებულ ხევთა გაერთიანებას გულისხმობდა, რომელიც ლეონტი მროველის მიერ შემოსაზღვრულ ქართლოსიანთა წილი მიწა-წყლის საზღვრებში იმყოფებოდა, მეორე ეტაპი კი — ისტორიული შიდა ქართლის („ქართლოსიან“ უფროსის წილი მიწა-წყალი) მოსახლე ქართლის ტომის მმართველი სახლის მიერ დანარჩენ „ქართლოსიანთა“ მიწა-წყლის დაპყრობას, რაც ქართლის სამეფოს წარმოქმნას ნიშნავდა ქართლის ქვეყნის სახით.
გარდმანი

გარდმანი — კავკასიის ალბანეთის ერთ-ერთი პროვინცია. ტერიტორიულად მოიცავდა ძირითადად მდინარე შამქორჩაის ხეობას (აზერბაიჯანი), ცენტრი იყო გარდმანის ციხე (სომხური წყაროებით გარდმანბერდი). ციხის ნანგრევები დღემდეა შემორჩენილი ხეობის ზემო ნაწილში. ქართული ისტორიული წყაროებით ალბანეთის გარდმანის დასახელება, ჩვეულებრივ, ემთხვევა საკუთრივ ქართლის პროვინციია გარდაბნის სახელწოდებას. ქართლის და ალბანეთის პროვინციების სახელწობათა საერთო წარმომავლობა უეჭველია და მოწმობს გარკვეულ პერიოდში მათ პოლიტიკურ და შესაძლებელია, ეთნიკურ ერთიანობას. პირველად წყაროებში გარდმანი საუკუნეში იხსენიება, საუკუნის ბოლოს (ზოგი მოსაზრებით, საუკუნეში) მას სრაპსული წარმოშობის მიჰრანიდები დაეუფლნენ, რომელთაც მიიმხრეს გარდმანის მთავრობა, თავის ხელქვეით გააერთიანეს მთელი ალბანეთი და ფაქტობრივი დამოუკიდებლობა მოიპოვეს სპარსელთაგან, - საუკუნეებში, კახეთის სამთავროს შექმნის პირველ პერიოდში, გარდმანი მის შემადგენლობაში შედიოდა. საუკუნის ნახევარში კი კვლავ დამოუკიდებელი სამთავრო გახდა. საუკუნის დამდეგს გარდმანს ანისის სამეფო დაეუფლა. საუკუნის ბოლოს იგი შედადიანების მიერ შექმნილი განძის საამიროში შედიოდა, საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დამდეგს საქართველოს სამეფოს ნაწილი იყო, კერძოდ, ვარამ გაგელი საგამგებლოს - გაგის ერთ-ერთ ოლქს წარმოადგენდა. ამ პერიოდშივეა დამოწმებული გარდმანის მეორ სახელწოდებაც - „ქართმანიკი“.

გარდმანის მთავრები
ფეროზი (330–361)
ხურსი (361–430)
ბარაზბოდი (430–440)
ვარაზ-ბაკური (440–450)
მიჰრი (450–480)
არმაელი (480–510)
ვარდ (510–540)
ვარდან (540–570)
ვარდ (570–600)