რას ირ-რაჰები

რას ირ-რაჰები (ასევე ცნობილია როგორც რას ილ-კნეიეს; მალტ. -, -) — თვალწარმტაცი კირქვისგან შემდგარი შერჩეული შვერილი ჩრდილო-დასავლეთ მალტაში, სოფელ ბაჰრიას მახლობლად. კლდოვანი შვერილი შედის რაბატის ადმინისტრაციულ ტერიტორიაში. იგი მდებარეობს რაბატის, დინგლისა და მდინას პლატოს ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში, ფომ ირ-რიჰის ყურესთან ახლოს. სიმაღლე ზღვის დონიდან შეადგენს 45 მეტრს. მწვერვალიდან იშლება ხედი კუნძულის დასავლეთ სანაპიროზე, გოცოზე მდებარე ტა ჩენჩის კლდეებამდე.

შვერილზე ხარობს მრავალფეროვანი მცენარეები, მათ შორის ესპარტოს ბალახის მნიშვნელოვანი რაოდენობა იზრდება მიმდებარე თიხნარ ფერდობებზე. გარდა ამისა, შვერილი ნავიგაციისთვის წარმოადგენს ღირებული სანავიგაციო ნიშანს.

შვერილზე განთავსებულია მეგალითური ტაძრის ნანგრევები და ფინიკიური-რომაული ხანის არქეოლოგიური ძეგლები. მეცნიერები უკვე ათწლეულებია კამათობენ ამ ნაშთების დანიშნულებაზე. ზოგიერთი მათგანი მას რომაულ ვილად, სხვები კი მცირე საკულტო წმინდად, ან ჰერაკლესადმი მიძღვნილ მთავარ ტაძრად მიიჩნევენ.

შვერილი პოპულარულია სკუტერით მოცურავეთათვის.

რას ირ-რაჰების სანაპირო ზოლი შედის „რდუმ მაიიესადან რას ირ-რაჰებამდე“ ზღვისდაცვით ზონაში, რომელიც მალტაში პირველი ოფიციალურად დაცული ზღვის ტერიტორია გახდა 2005 წელს.

ტოპონიმიკა და გეოგრაფია
ორი მალტური ტოპონიმი — "მონაზვნის შვერილი" ( -) და "ეკლესიების შვერილი" ( -) — შესაძლოა მიუთითებდეს, რომ აღნიშნულ ტერიტორიას რელიგიური მნიშვნელობა ჰქონდა უკვე გვიანდელ შუა საუკუნეებში.

სანაპირო ზოლი რდუმ მაიიესადან რას ირ-რაჰებამდე არაერთ დოკუმენტში იყო მითითებული როგორც დასაცავი მემკვიდრეობის არეალი. მათ შორის არის მალტის კუნძულების სტრუქტურული გეგმა და გაეროს გარემოსდაცვითი პროგრამის საზღვაო სანაპირო მართვის პროგრამა მალტისთვის.

იმის გამო, რომ შვერილი და კლდეები ნაკლებად მისადგომია და ბუნებრივად იცავს ტერიტორიას, ისინი თავშესაფარს წარმოადგენენ მალტისთვის დამახასიათებელი ენდემური ფლორისა და ფაუნის სახეობებისთვის. ასევე გვხვდება ვრცელი ქვიშოვანი რიფები და ნაპირის ღრმულებში მდგარი ქვირითიანი ზონები, რომლებიც ხელს უწყობენ ფსკერზე მცხოვრები ცხოველების მრავალფეროვნებას.

აღნიშნული ადგილი შეტანილია 2000-ის დაცულ ზონათა ქსელში.

რას ირ-რაჰების სტატუსი როგორც ზღვისდაცვითი ზონა და მისი გეოლოგიური სტრუქტურა — მღვიმეებითა და ზღვის ბალახის მდელოებით — მას განსაკუთრებულ და პოპულარულ დაივინგის ადგილად აქცევს. მყვინთავებისთვის მოწყობილია წყალქვეშა ბილიკი შესაბამისი ნიშნებით.

არქეოლოგიური გათხრები
რას ირ-რაჰების არქეოლოგიური მნიშვნელობა ცნობილია უკვე საუკუნის ბოლოდან. ზოგიერთი მცდელობა უკავშირებდა ნაშთებს ციცერონის მიერ ხსენებულ იუნონას ტაძარს . სხვა რენესანსის პერიოდის ისტორიკოსები არ ეთანხმებოდნენ ამ მოსაზრებას და მხოლოდ "ნანგრევებსა და ძველ ნაგებობებს" აღწერდნენ.

1922 წელს ნაკვეთის მფლობელმა ინფორმაცია მიაწოდა მალტელ არქეოლოგს თემისტოკლე ზამიტს. მიწათმოქმედმა, რომელიც ამუშავებდა ნაკვეთს, აღმოაჩინა სწორად დაგებული, გამომწვარი ფილებით მოპირკეთებული ფართო კვადრატული არეალი. ზამიტმა მიწიდან ამოიღო ქვის კარკასის ნაშთები და ზღურბლის ელემენტები. აღმოჩენილი კერამიკის რაოდენობა მიუთითებდა ფართო დასახლებაზე. ზამიტმა აღნიშნა, რომ „ამ ტერიტორიას უნდა მიექცეს ყურადღება, როგორც პერსპექტიულ კვლევისა და გათხრის ობიექტს.“

გათხრების ნაწილი ჩაატარეს ბრიტანეთის სამეფო საზღვაო ფლოტის ოფიცრებმა, კაპიტანი დ. სკოტისა და სენიორ-კომანდორი პ. პიუს ხელმძღვანელობით. თუმცა, ნაშთების დიდი ნაწილი ეროზიას დაექვემდებარა, რამაც არქეოლოგიური ინტერპრეტაცია გაართულა. სამუშაოები მიმდინარეობდა 1961 წლის ნოემბრიდან 1962 წლის მაისამდე, რა დროსაც საზღვაო მყვინთავებმა შეისწავლეს შვერილის მიმდებარე ზღვის ფსკერი 60 მეტრის სიღრმემდე.ქვიშაში რამდენიმე ქვაბლოკი იქნა აღმოჩენილი. გათხრების ანგარიში მოკლეა, ხოლო გამოქვეყნებული გეგმა — არაზუსტი. გუნდი მიიჩნევდა, რომ ადგილი რელიგიური დანიშნულებით გამოიყენებოდა ნეოლითის ეპოქიდან დაახლოებით ახ. წ. საუკუნემდე. თუმცა 1988 წლისთვის ეს ელემენტები უკვე გამქრალი იყო. თუმცა ამ მოსაზრებას გადამწყვეტი მტკიცებულებები არ გააჩნია.

1962 წლის გათხრებისას აღმოჩნდა მონეტა კონსტანციუს -ის ხანიდან, რაც შეიძლება მიანიშნებდეს კომპლექსის არსებობაზე ადრექრისტიანულ ხანაშიც. ცისტერნაში ნაპოვნი დიდი ოდენობით კერამიკა მოიცავდა მთელი რომაული პერიოდის ნიმუშებს. აღნიშნული კომპლექსის სამხრეთით მდებარეობს მცირე კარიერი, რომლის ასაკი უცნობია, თუმცა სავარაუდოა, რომ ის გამოიყენებოდა სამშენებლო მასალის მოსაპოვებლად. თუმცა ამან გარკვეული დაპირისპირება გამოიწვია, ვინაიდან შვერილის სამართლებრივი მფლობელობა გაურკვეველია. 2004 წლის ბოლოს, ადგილობრივმა მონადირემ ტერიტორიიდან გააძევა ლაშქართა ჯგუფი, რომელშიც რამდენიმე არქეოლოგიც შედიოდა. მათ შესაბამის უწყებას მიმართეს შეკითხვით, თუ რატომ იყო მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური ადგილი საზოგადოებისთვის მიუწვდომელი.

სამსახურმა განმარტა, რომ „დამუშავებულია მიწის ექსპროპრიაციის პროცესი [...] ტერიტორია ექსპროპრირებული იქნა 1975 წლის 29 ივლისის მთავრობის ნოტისით (498), თუმცა იურიდიულად მიწა კვლავ , რადგან საკუთრების გადაცემის აქტს ჯერ არ დაუმტკიცებია.“ თუმცა 2006 წელს, მაშინდელმა იუსტიციის მინისტრმა ტონიო ბორგმა განაცხადა, რომ იმ ტერიტორიებზე, რომლებიც 1994 წლამდე პრეზიდენტის პროკლამაციით გადაეცა სახელმწიფოს— —საზოგადოებას აქვს კანონიერი წვდომის უფლება, და არც მფლობელს შეუძლია ამის აკრძალვა. ფინიკიურ-რომაული ნაშთები ოფიციალურად შეტანილ იქნა სახელმწიფო დაცულ ობიექტთა სიაში 1998 წელს.

2007 წელს ძლიერმა ხანძარმა სერიოზულად დააზიანა შვერილის სანაპირო ზოლი, რასაც არასამთავრობო ორგანიზაციების მოწოდებები მოჰყვა მოსახლეობისკენ, რათა ყურადღება მიექციათ ვანდალიზმისა და უკანონო მშენებლობის ფაქტებზე. 2016 წელს ადგილობრივი არქიტექტურული მემკვიდრეობის ზოგიერთი ელემენტი დაზიანდა: კირქვის ბლოკებში გახვრიტეს ხვრელები და ჩასვეს რკინის ღერძები და კაუჭები კლდეზე ცოცვისთვის.

ამავე წელს, შვერილის ნაწილის — ხუთი ტუმოლოს — გაყიდვა დაიწყო, მათ შორის არქეოლოგიური ნაშთების არეალიც. მემკვიდრეობის ექსპერტებმა აღნიშნეს, რომ მიუხედავად მიწის საკუთრების სტატუსის გაურკვევლობისა, მალტაში ახლადმიღებული საჯარო დომენის კანონი გამორიცხავს მსგავსი ტერიტორიების გასხვისებას.