მილენა ჰიუბშმანოვა

მილენა ჰიუბშმანოვა (; 10 ივლისი 1933 – 2005) — ჩეხი ფილოლოგი და ბოშათა საკითხების მკვლევარი, პროფესორი კარლის უნივერსიტეტში (პრაღა). იგი იყო ბოშათა საზოგადოების, ენისა და კულტურის ერთ-ერთი წამყვანი სპეციალისტი. ჰიუბშმანოვამ დააარსა მსოფლიოში პირველი საბაკალავრო პროგრამა ბოშათა კულტურის შესწავლისთვის და აქტიურად ეწინააღმდეგებოდა მათი კულტურული ასიმილაციის მცდელობებს. მან შეადგინა ბოშურ-ჩეხური და ჩეხურ-ბოშური ლექსიკონები, აგრეთვე თარგმნა და შეაგროვა ბოშური ზღაპრები, სიმღერები და ფოლკლორი.

ადრეული ცხოვრება
მილენა ჰიუბშმანოვა დაიბადა 1933 წლის 10 ივლისს, პრაღაში, ჩეხოსლოვაკიაში. ბავშვობაში მისი მშობლები გესტაპო-მ დააპატიმრა. მან დაამთავრა ინგლისური გიმნაზია „. “ 1951 წელს და სწავლა გააგრძელა კარლის უნივერსიტეტში, ენების განხრით. ბავშვობიდანვე აინტერესებდა ინდური კულტურა, რის გამოც ჯერ კიდევ სკოლაში სწავლობდა ჰინდის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტში. უნივერსიტეტში მან აირჩია ინდოარიული ენები და შეისწავლა ბენგალური ენა, ჰინდი და ურდუ.

1953 წელს, კომუნისტური მთავრობის მითითებით იგი გააგზავნეს სამუშაო ბრიაგადაში ოსტრავაში, მორავიულ-სილეზიის მხარეში, სადაც პირველად შეხვდა ბოშათა საზოგადოებას. ის გაკვირვებული დარჩა, რომ ბოშების ენა ესმოდა და მიხვდა, რომ მას ინდური ფესვები ჰქონდა. რადგან ინდოეთში გამგზავრება კომუნისტური რეჟიმის შეზღუდვებით შეუძლებელი იყო, მან გადაწყვიტა ბოშების ენის შესწავლაზე გადართულიყო.

იმ პერიოდში ხელისუფლება ცდილობდა ბოშების იძულებით ასიმილაციას, რის გამოც ბევრი ბოშებუ სლოვაკეთში გადავიდნენ. ბოშების კულტურა და ენა მცირე წრისთვისაც კი უცნობი იყო. ჰიუბშმანოვამ თითქმის ერთი წელი გაატარა ბოშათა თემში, რის შემდეგაც დაბრუნდა პრაღაში და 1956 წელს დაასრულა კარლის უნივერსიტეტი.

კარიერა
1956 წელსვე დაიწყო მუშაობა ჩეხეთის რადიოში, როგორც ლიტერატურული და დრამატული რედაქტორი, რაც აძლევდა საშუალებას სტუმრობოდა ბოშურ თემებს და ჩაეწერა ზღაპრები, ლეგენდები და სიმღერები. მას თან ატარებდა დიდი, მძიმე მაგნიტოფონი, რომლის მეშვეობითაც შეაგროვა 500-ზე მეტი აუდიოჩანაწერი.

გარდა ამისა, იგი განაგრძობდა ინდურ კულტურაზე მუშაობას — თარგმნა პოეტი ღალიბი და 1959 წელს პირველად ეწვია ინდოეთს სამეცნიერო მოგზაურობით. ამავე პერიოდში დაქორწინდა რადიოდირექტორ იოსეფ მელჩზე და 1963 წელს შეეძინა ქალიშვილი ტერეზა.

1967 წელს პრაღის გაზაფხულის პერიოდში მუშაობა დაიწყო აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტში. ამ პერიოდში დააარსა „ბოშა-ციგნების კავშირი“ და ბოშურენოვანი ჟურნალი. მისი ინიციატივით შეიქმნა ადრეული განათლების პროექტი, სადაც სწავლება ხდებოდა ბოშური ენით, სანამ მოსწავლეები ჩეხურში არ გაწაფდებოდნენ. 1968 წლის აგვისტოში საბჭოთა ოკუპაციის შედეგად, ყველა პროექტი შეჩერდა, და ჰიუბშმანოვამ დაიწყო მუშაობა ბოშურ საბავშვო ბაღში რაკუსთან ახლოს. 1969 წელს კვლავ გაემგზავრა ინდოეთში.

მოგზაურობის შემდეგ მუშაობა განაგრძო ჩეხოსლოვაკიის მეცნიერებათა აკადემიაში, ფილოსოფიისა და სოციოლოგიის განყოფილებაში (1974 წლამდე). მან მონაწილეობა მიიღო მრავალდარგოვან ჯგუფში, რომელიც იკვლევდა ბოშების ენის, ეთნოგრაფიის, დემოგრაფიისა და ისტორიის საკითხებს. 1973 წელს ბოშათა კავშირი დაშალა მთავრობამ, თუმცა ნაწარმოებების შექმნა არ შეწყვეტილა.

1974–1975 წლებში მუშაობდა კარლის უნივერსიტეტის პედაგოგიკის ფაკულტეტზე, თუმცა ბოშათა იძულებითი ასიმილაციის წინააღმდეგ დამოკიდებულების გამო იქიდან გაათავისუფლეს. 1976–1982 წლებში არ ჰყავდა მუდმივი დამსაქმებელი და ასწავლიდა მხოლოდ შრომითი ხელშეკრულებებით. 1982 წელს დაიქირავა პრაღის ენის სკოლამ, სადაც მუშაობდა 1991 წლამდე. იმ დროისათვის ეს იყო ერთადერთი ადგილი, სადაც ბოშები საკუთარ ენაზე იღებდნენ განათლებას.

1989 წლის შემდეგ, „ხავერდოვანი რევოლუციის“ შედეგად, ბოშური კულტურის აღორძინება შესაძლებელი გახდა. 1991 წელს ჰიუბშმანოვამ დააარსა ბოშათა კვლევის დეპარტამენტი კარლის უნივერსიტეტში, რაც გახდა პირველი უნივერსიტეტული პროგრამა მსოფლიოში, რომელიც ბოშათა სწავლებაზე დიპლომს გასცემდა.

მან შეადგინა ბოშურ-ჩეხური და ჩეხურ-ბოშური ლექსიკონი, რომლის გამოცემა 1991 წელს შედგა. კრიტიკოსებმა ის შეაფასეს როგორც მაღალი სტანდარტის ეტალონი.

1994 წელს დააარსა სამეცნიერო ჟურნალი , რომელიც დღემდე ერთ-ერთ წამყვან გამოცემად ითვლება ბოშათა საკითხებში.

1999 წელს გამოსცა მნიშვნელოვანი წიგნი: ფაროსანი განთიადი: ჩემი ცხოვრება როგორც ბოშა ქალი სლოვაკეთში — ავტობიოგრაფია ილონა ლაკოვასი, რომელიც ჰიუბშმანოვას მიერ რვაწლიანი ინტერვიუების შემდეგ ბოშურიდან თარგმნა ჩეხურად, შემდეგ ფრანგულად და ინგლისურადაც.

2002 წელს ვასლავ ჰაველიმ მიანიჭა „მსახურების მედალი“, ხოლო 2003 წელს — განათლების სამინისტროს უმაღლესი ჯილდო.

გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
მილენა ჰიუბშმანოვა გარდაიცვალა ავტოავარიაში 2005 წლის 8 სექტემბერს, სამხრეთ აფრიკაში, გაუტენგის პროვინციის ქალაქ კამელდრიფტთან ახლოს.

მისი გარდაცვალების შემდეგ, 2006 წელს, ბოშათა ენათმეცნიერების საერთაშორისო კონფერენცია მიძღვნილი იყო ჰიუბშმანოვას ხსოვნისადმი. მოულოდნელი გარდაცვალება ღრმა ტკივილით აღიქვა ბოშათა საზოგადოებამ, რომელმაც დაკარგა არა მხოლოდ აქტიური დამცველი, არამედ ადამიანი, ვინც მთელი ცხოვრება მიუძღვნა მათი კულტურული მემკვიდრეობის დაცვას.

2007 წელს გამოიცა წიგნი სათაურით („მილენა ჰიუბშმანოვა მოგონებებში“), რომელიც ასახავს მის ბიოგრაფიასა და პროფესიულ გზას. წიგნის შექმნაში მონაწილეობა მიიღეს ბოშებმა მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნიდან, ასევე მისმა ოჯახის წევრებმა, მეგობრებმა და კოლეგებმა.