ლიტერატურა

ლიტერატურა (, ეტიმოლოგიურად ბერძნულიდან არის „ვწერ“) — ფართო მნიშვნელობით — საზოგადოებრივად ღირებული ნაწერი და ნაბეჭდი პროდუქცია; ვიწრო გაგებით — მხატვრული ლიტერატურა, ხელოვნების ერთ-ერთი დარგი, რომელიც გამოსახვის საშუალებად იყენებს სიტყვას, მეტყველებას, ენას. ანტიკურ ხანაში მას მხოლოდ ზეპირსიტყვიერების ფორმა ჰქონდა, შემდეგ კი წერილობითი ფორმა მიიღო. დროთა განმავლობაში ლიტერატურამ შეიძინა კერძო ხასიათი და გახდა საზოგადოებრივი ყოფიერების, ადამიანური ურთიერთობებისა და ემოციების გამოხატვისა და კვლევის საშუალება.

ლიტერატურის სახეები
განასხვავებენ ლიტერატურული ხელოვნების ორ სახეს: პოეზიას და პროზას. პოეზია არის ემოციების გადმოცემა სიტყვის მუსიკით, რომელიც მეტრიკის გარკვეულ წესებს ემორჩილება, ხოლო პროზა — ჩვეულებრივი მონათხრობი ლექსთწყობის გარეშე. ყოველდღიურ სასაუბრო ენას პროზა უფრო ეთანადება, ვიდრე პოეზია. ანტიკური ლიტერატურული ნაწარმოებები ლექსად იყო შექმნილი, პროზა კი უფრო გვიანდელი ეტაპია. ისინი მნიშვნელობის მიხედვით მხოლოდ - საუკუნეებში გათანაბრდნენ.

პროზაულ ნაწარმოებებს მიეკუთვნება:
მითი, ლეგენდა, ზღაპარი, იგავი, ეპოპეა, ეპოსი,
რომანი, ნოველა, მოთხრობა, დრამა, პიესა, ესეი, პუბლიცისტური ნარკვევი, ეპისტოლე და მემუარები.

პოეტურ ნაწარმოებებს მიეკუთვნება:
ლექსი, პოემა, ეპოპეა და ეპოსი.

ლიტერატურულ ნაწარმოებთა განსაკუთრებული სახეობაა მოკლე გამოთქმები, რომლებიც გამოხატავს ადამიანთა ნააზრევს ცხოვრების სხვადასხვა ღირებულების შესახებ:
აფორიზმი, ანდაზა, სენტენცია, მაქსიმა და დევიზი.

ლიტერატურათმცოდნეობა, რომელიც შეისწავლის ლიტერატურის ისტორიასა და ფორმებს, იცნობს მისი განვითარების სტილსა და პერიოდებს:
რენესანსი, კლასიციზმი, ბაროკო, რომანტიზმი, მოდერნიზმი და ეგზისტენციალიზმი.

ლიტერატურა შინაარსის მიხედვით
განსაზღვრების თანახმად, ლიტერატურულ ნაწარმოებებს მიეკუთვნება როგორც „ვეფხისტყაოსანი“ და „დავითიანი“, ისე ბიბლია, „ქართლის ცხოვრება“ და საქართველოს კონსტიტუცია. უფრო ხშირად ტერმინი „ლიტერატურა“ ესმით, როგორც ბელეტრისტიკა, ანუ სიტყვაკაზმული მწერლობის ნაწარმოებთა (მოთხრობები, რომანები) ერთობლიობა.

ლიტერატურული ნაწარმოებები შინაარსის მიხედვით შეიძლება იყოს:

ჰაგიოგრაფიული, წმინდანთა ცხოვრების ამსახველი, მაგ., „შუშანიკის წამება“;
ჰიმნოგრაფიული, საეკლესიო საგალობლები და ჰიმნები, მაგ., „დავითის ფსალმუნნი“;
ისტორიული, მაგ., კ. გამსახურდიას „დავით აღმაშენებელი“, თუკიდიდეს „პელოპონესის ომი“, ე. გიბონის „რომის იმპერიის რეგრესი და დაცემა“;
ბიოგრაფიული, მაგ., პლუტარქეს „კეთილშობილ ბერძენთა და რომაელთა ცხოვრება“;
ფილოსოფიური, მაგ., პლატონის „დიალოგები“;
სამეცნიერო, მაგ., ჩ. დარვინის „სახეობათა წარმოშობა“, ჟ.-ა. პუანკარეს „მეცნიერება და ჰიპოთეზა“, ზ. ფროიდის ნაწარმოებები;
პოლიტიკური, მაგ., ნ. მაკიაველის „მთავარი“, ციცერონის, თ. ჯეფერსონის, უ. ჩერჩილისა და სხვათა ნაწარმოებები;
სამხედრო, სამხედრო სტარატეგიებისა და მართვის ხელოვნება, მაგ., სუნ ძის „ომის ხელოვნება“, ქრისტოფერ კოლენდას „მეთაურობა: საბრძოლო ხელოვნება“.

ლიტერატურული ჟანრები
ფოლკლორი, ავტობიოგრაფია — ბიოგრაფია — დეტექტიური რომანი — დეტექტიური ფანტასტიკა — ვესტერნი — კრიმინალური რომანი — საბავშვო ლიტერატურა — სამეცნიერო ფანტასტიკა — სატირა

სხვადასხვა
ლიტერატურული ფიგურები:
ბელეტრისტი — დრამატურგი — ესეისტი — კრიტიკოსი — მწერალი — ნოველისტი — პოეტი — პროზაიკოსი — ჟურნალისტი

ეროვნული ლიტერატურა:
ამერიკული ლიტერატურა — ბერძნული ლიტერატურა — გერმანული ლიტერატურა — ესპანური ლიტერატურა — თურქული ლიტერატურა — ინგლისური ლიტერატურა — იტალიური ლიტერატურა — რუსული ლიტერატურა — სპარსული ლიტერატურა — ფრანგული ლიტერატურა – ქართული ლიტერატურა — რომაული ლიტერატურა