მონაკო

მონაკო (; ; ), ოფიციალურად მონაკოს სამთავრო (; ; ) — სუვერენული ქალაქ-სახელმწიფო და ჯუჯა ქვეყანა დასავლეთ ევროპაში, საფრანგეთის რივიერაზე. ჩრდილოეთიდან, აღმოსავლეთიდან და დასავლეთიდან საფრანგეთი, ხოლო სამხრეთიდან ხმელთაშუა ზღვა ესაზღვრება. ქვეყნის მცხოვრებთა რიცხვი 38 682-ია. ოფიციალური ენაა ფრანგული, ასევე ფართოდ გამოიყენება ინგლისური და იტალიური ენები და მონეგასკური დიალექტი. მონაკო მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე მდიდრულ ადგილად ითვლება.

ქვეყნის ფართობი 2,03 კმ²-ია, რითაც მსოფლიოში ტერიტორიის სიმცირის მიხედვით ვატიკანის შემდეგ მეორე სუვერენული სახელმწიფოა. მოსახლეობის სიმჭიდროვე 1 კმ²-ზე 19 009 მცხოვრებია, რითაც მონაკო მსოფლიოში პირველ ადგილს იკავებს. ქვეყნის სახმელეთო საზღვარი 5,47 კილომეტრია, ხოლო სანაპირო ხაზის სიგრძე, რომელიც ყველაზე მოკლეა მსოფლიოში, 3,83 კილომეტრს უდრის. მონაკო იტალიის საზღვრიდან 15 კილომეტრითაა დაშორებული. ქვეყნის ყველაზე პოპულარული კვარტალია მონტე-კარლო.

მონაკოს სამთავროს მმართველობის ფორმაა კონსტიტუციური მონარქია, რომლის სათავეში პრინცი ალბერ დგას. იგი დიდ პოლიტიკურ ძალაუფლებას ფლობს. მონაკოს სუვერენიტეტი ოფიციალურად 1861 წლის ფრანგულ-მონეგასკური შეთანხმების შედეგად აღიარეს. ქვეყანა 1993 წელს გაეროს წევრი გახდა. მონაკოს დამოუკიდებელი საგარეო პოლიტიკის მიუხედავად, მის დაცვაზე საფრანგეთია პასუხისმგებელი. ქვეყანას ორი მცირე სამხედრო გაერთიანება ჰყავს.

მონაკოს ეკონომიკური განვითარების პროცესი საუკუნის ბოლოს დაიწყო, როცა ქვეყანაში პირველი კაზინო, მონტე-კარლო და პარიზთან დამაკავშირებელი რკინიგზა გაიხსნა. იმ დროიდან მოყოლებული, ზომიერი ჰავა, გარემო და აზარტული დაწესებულებების სიმრავლე ქვეყანაში უამრავს ტურისტს იზიდავს. მონაკო შეძლებულ ადამიანთა რეკრეაციული ცენტრია. ბოლო წლებში ქვეყანა ფინანსური ცენტრი გახდა და ეკონომიკის დივერსიფიკაციას სერვისის სექტორსა და ინდუსტრიულ სფეროში ცდილობდა. მონაკოში არ იხდიან საშემოსავლო გადასახადს, ხოლო ბიზნესის გადასახადი საკმაოდ მცირეა, რის გამოც ქვეყანა ცნობილია, როგორც საგადასახადო თავშესაფარი. 2014 წლის მონაცემებით მონაკოს მცხოვრებთა 30 %-ს მილიონერები შეადგენდნენ.

მონაკო არაა ევროკავშირის წევრი ქვეყანა, თუმცა მონაწილეობას იღებს ორგანიზაციის პოლიტიკის სხვადასხვა ასპექტებში, როგორიცაა საბაჟო და სასაზღვრო კონტროლი. საფრანგეთთან მჭიდრო ურთიერთობის გამო ქვეყნის სავალუტო ერთეულია ევრო. 2004 წელს მონაკო ევროსაბჭოს შეუერთდა, ხოლო 1970 წლიდან ფრანკოფონიის წევრი ქვეყანაა. მონაკოს ჰყავს საფეხბურთო კლუბი, რომელიც საფრანგეთის ჩემპიონატის გამარჯვებული რამდენჯერმე გახდა.

ისტორია
 საუკუნე
სანამ 1910 წლის მონეგასკური რევოლუციის შედეგად 1911 წელს კონსტიტუციას მიიღებდნენ, მონაკოს პრინცი ქვეყნის აბსოლუტური მმართველი იყო. ახალმა კონსტიტუციამ გრიმალდების დინასტიის ძალაუფლება და ავტორიტარული რეჟიმი მცირედით შეამცირა, თუმცა ამ უკანასკნელის ლეგიტიმაცია მალევე, პირველი მსოფლიო ომის პერიოდში შეჩერდა.

1918 წლის ივლისში მონაკოსა და საფრანგეთს შორის ხელი მოეწერა ხელშეკრულებას, რომლის მიხედვითაც საფრანგეთი პასუხისმგებლობას იღებდა მონაკოს დაცვაზე. ეს შეთანხმება 1919 წელს ვერსალის ხელშეკრულებით დამტკიცდა, რომლის მიხედვითაც მონაკოს საერთაშორისო პოლიტიკა საფრანგეთის პოლიტიკურ, სამხედრო და ეკონომიკურ ინტერესებთან უნდა ყოფილიყო თანხვედრაში.

1942 წელს მონაკოში შეიჭრა იტალია და მისი ოკუპაცია მოახდინა, რის შემდეგაც ქვეყანაში ფაშისტური მმართველობა დამყარდა. 1943 წელს მუსოლინის დაცემის შემდეგ მონაკოს ოკუპაცია ვერმახტმა მოახდინა, რის შემდეგაც ქვეყანაში ებრაელთა დეპორტაცია დაიწყო. რენე ბლუმი, გამოჩენილი ფრანგი ებრაელი, რომელმაც მონტე-კარლოს საბალეტო თეატრი დააარსა, პარიზში, საკუთარ სახლში დააპატიმრეს, რის შემდეგაც ოსვენციმის საკონცენტრაციო ბანაკში გადაიყვანეს, სადაც მოგვიანებით მოკლეს. ბლუმის კოლეგა რაულ განსბურგი, მონტე-კარლოს ოპერის ხელმძღვანელი, ნაცისტების მიერ დაპატიმრებას შვეიცარიაში გაქცევით გადაურჩა, რაშიც მას ფრანგული წინააღმდეგობის მოძრაობა დაეხმარა. 1944 წლის აგვისტოში გერმანელებმა სიკვდილით დასაჯეს წინააღმდეგობის მოძრაობის ლიდერები – რენე ბორგინი, ჯოზეფ-ჰენრი ლაჟუ და ესტერ პოგიო.

1949 წელს პრინც ლუი -ის სიკვდილის შემდეგ ტახტზე რაინერ ავიდა, რომელიც 2005 წლამდე მეფობდა. მან 1956 წლის 19 აპრილს ცოლად შეირთო ცნობილი ამერიკელი მსახიობი გრეის კელი. წყვილის ქორწინებამ მსოფლიო მასშტაბით ფართო მედიის ყურადღება მიიპყრო. უნდა აღინიშნოს, რომ ამ ფაქტის პრესასა და ტელევიზიაში ფართომასშტაბიანმა გაშუქებამ მსოფლიოში მონაკოს შესახებ ცნობადობა აამაღლა.

1962 წელს მონაკოში მიიღეს საკონსტიტუციო ცვლილებები, რომლის მიხედვითაც გაუქმდა სიკვდილით დასჯა, ქალებს მიეცათ საარჩევნო უფლება და დაარსდა უმაღლესი სასამართლო.

1993 წელს მონაკო გაეროს წევრი ქვეყანა გახდა.

 საუკუნე
2002 წელს საფრანგეთსა და მონაკოს შორის შეთანხმება დაიდო, რომლის მიხედვითაც, იმ შემთხვევაში, თუ გრიმალდის დინასტია მემკვიდრის გარეშე დარჩება, მონაკოს სამთავრო დამოუკიდებლობას შეინარჩუნებს და არ მოექცევა საფრანგეთის მმართველობის ქვეშ. ამასთანავე, საფრანგეთი ვალდებულებას ინარჩუნებს მონაკოს სამხედრო დაცვაზე.

2005 წლის 31 მარტს რაინერ -მ ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო უარი თქვა თავისი მოვალეობების შესრულებაზე, ნებაყოფლობით გადადგა ტახტიდან და თანამდებობა თავის ვაჟსა და მემკვიდრეს, ალბერს გადაულოცა. 56 წლიანი მეფობის შემდეგ იგი 6 აპრილს გარდაიცვალა.

საყოველთაო გლოვის დასრულების შემდეგ, მონაკოს სამეფო ტახტი პრინცმა ალბერ -მ ოფიციალურად 2005 წლის 12 ივლისს დაიკავა. მისი გამეფების აღსანიშნავად საზეიმო მესა წმინდა ნიკოლოზის საკათედრო ტაძარში გაიმართა, ხოლო გვირგვინის დადგმის ცერემონიალი ამავე წლის 18 ნოემბერს პრინცის სასახლეში შედგა.

2015 წლის 27 აგვისტოს ალბერ -მ ოფიციალურად მოიხადა ბოდიში მეორე მსოფლიო ომში მონაკოს მონაწილეობაზე, რაც 90 ებრაელისა და გერმანიის მოწინააღმდეგე მებრძოლების დეპორტაციაში ხელის შეწყობაში გამოიხატა, რომელთაგან სიკვდილს მხოლოდ ცხრა გადაურჩა. „ჩვენ გამოუსწორებელი შეცდომა დავუშვით, როცა მეზობელ ავტორიტეტულ ძალებს ქალები, მამაკაცები და ბავშვები გადავეცით, რომლებიც საფრანგეთიდან დევნასა და შევიწროებას გამოქცეულები ჩვენთან თავშესაფარს ეძებდნენ და მონაკოს ნეიტრალიტეტის იმედი ჰქონდათ,“ – თქვა პრინცმა მონაკოს სასაფლაოზე გამართულ ცერემონიაზე, სადაც გარდაცვლილთა ხსოვნის პატივსაცემად მონუმენტი აღიმართა.

გეოგრაფია
მონაკო სუვერენული ქალაქ-სახელმწიფოა, რომელიც ხუთი კვარტლისა და ათი საარჩევნო ოლქისგან შედგება. მდებარეობს დასავლეთ ევროპაში, საფრანგეთის რივიერაზე. აღმოსავლეთიდან, ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან ესაზღვრება ზღვისპირა ალპები, ხოლო სამხრეთიდან – ხმელთაშუა ზღვა. მონაკოს ცენტრი იტალიიდან 16 კილომეტრით, ხოლო საფრანგეთის ქალაქ ნიციდან 13 კილომეტრითაა დაშორებული. რითაც მსოფლიოში ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქვეყანაა. ხოლო ქვეყნის ყველაზე დაბალი წერტილი ხმელთაშუა ზღვაა.

მონაკოს წყლის მთავარი არტერია მდინარე სენტ-ჟანია, რომლის კალაპოტიც 0,19 კმ-ია. უდიდესი ტბაა ფონტვეილი, რომლის ფართობიც 0,5 ჰექტარია. ქვეყნის ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული კვარტალია მონტე-კარლო. რადგანაც ურბანული სივრცე ქვეყნის მთელ ტერიტორიას მოიცავს, მონაკოში არ არსებობს სასოფლო-სამეურნეო კომერცია.

ჰავა
მონაკოში ხმელთაშუა ზღვის ჰავიდან ოკეანურზე და ნოტიო სუბტროპიკულზე გარდამავალი ჰავაა. ზაფხული ცხელი და მშრალია, ხოლო ზამთარი – ზომიერი და წვიმიანი. ატმოსფერული ნალექის სახით თოვლი და ყინვა ზამთრის პერიოდში საშუალოდ ათ წელიწადში ერთხელ ფიქსირდება.

ხელისუფლება
მონაკოს მმართველობის ფორმა 1911 წლიდან კონსტიტუციური მონარქიაა, რომლის სათავეშიც მონაკოს პრინცი დგას. აღმასრულებელი ხელისუფლების შემადგენლობაში შედის სახელმწიფო მინისტრი, რომელიც უმაღლესი ხელისუფლის წარმომადგენელია. იგი მთავრობის საბჭოს და ამასთანავე ამ საბჭოს ხუთი წევრის, ოთხი მრჩევლისა და ერთი დელეგატის თავმჯდომარეა. 2002 წლამდე სახელმწიფო მინისტრი საფრანგეთის მოქალაქე იყო, რომელსაც მონაკოს პრინცი საფრანგეთის მიერ წარდგენილი კანდიდატებიდან ირჩევდა. 2002 წელს საკონსტიტუციო ცვლილების მიღების შემდეგ სახელმწიფო მინისტრი შესაძლებელია იყოს როგორც საფრანგეთის, ასევე მონაკოს მოქალაქე. 2010 წლის 3 მარტს ალბერ -მ სახელმწიფო მინისტრად ფრანგი მიშელ როჟე დანიშნა.

1962 წლის კონსტიტუციის მიხედვით, მონაკოს პრინცი ვეტოს უფლებას საკანონმდებლო ორგანოს, ეროვნულ საბჭოს უზიარებს. საბჭოს 24 წევრს ხუთ წელიწადში ერთხელ ირჩევენ, მათგან 16-ს მაჟორიტარული, ხოლო 8-ს პროპორციული სისტემით. ეროვნულ საბჭოში ამჟამად წამყვანი ძალა კონსერვატიული პარტიაა, რომელიც 20 წევრითაა წარმოდგენილი. ქალაქის ადგილობრივი საკანონმდებლო ორგანო კომუნალური საბჭოა, რომელიც 14 წევრისგან შედგება და მისი თავმჯდომარე ქალაქის მერია. ეროვნული საბჭოსგან განსხვავებით, კომუნალური საბჭოს არჩევნები ოთხ წელიწადში ერთხელ ტარდება.

ადმინისტრაციული დაყოფა
მონაკო მსოფლიოში ტერიტორიის სიმცირის მიხედვით მეორე, ხოლო მოსახლეობის სიმჭიდროვის მიხედვით პირველ ადგილზე დგას. ქვეყანა ერთი მუნიციპალიტეტისგან შედგება. ქალაქსა და სახელმწიფოს შორის ტერიტორიული საზღვრები არ არსებობს, თუმცა განსხვავდება მთავრობისა და მუნიციპალიტეტის ვალდებულებები, რომელთაგან პირველი სახელმწიფო, ხოლო მეორე ქალაქის ფარგლებში ვრცელდება.

დღეისათვის მონაკო ხუთ კვარტლად და ათ საარჩევნო ოლქადაა დაყოფილი.

მოსახლეობა
დემოგრაფია
2015 წლის მონაცემებით მონაკოს მცხოვრებთა რიცხვი 38 400-ია. მოსახლეობის უმრავლესობა – 28,4 % ფრანგია, 21,6 % – მონეგასკი, 18,7 % – იტალიელი, 7,5 % – ბელგიელი, 2,5 % – გერმანელი და 2,5 % – შვეიცარიელი.

მონაკოს მცხოვრებლებს, რომლებიც ქვეყანაში დაიბადნენ, მონეგასკები ეწოდებათ. 2017 წლის მონაცემების მიხედვით მონაკოში სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა თითქმის 90 წელია, რითაც ქვეყანა მსოფლიოში პირველ ადგილს იკავებს.

ენა
მონაკოში ოფიციალური ენაა ფრანგული. გავრცელების მიხედვით მეორე ადგილზე იტალიური ენა დგას, ხოლო ინგლისურ ენაზე ამერიკელი, ბრიტანელი, კანადელი და ირლანდიელი მოსახლეობა საუბრობს.

მონაკოს ტრადიციული ეროვნული ენა მონეგასკურია, რომელიც ლიგურიული ენის ვარიაციაა. აღსანიშნავია, რომ გრიმალდების დინასტიას სწორედ ლიგურიული წარმოშობა აქვს. დღეისათვის მონეგასკურზე მოსახლეობის მცირე ნაწილი საუბრობს, ეს უკანასკნელი მკვიდრ მონაკოელთათვის მეორე ენას წარმოადგენს.

ეკონომიკა
მონაკო მსოფლიოში პირველ ადგილზე დგას მშპ-ს მაჩვენებლით ერთ სულ მოსახლეზე, რომელიც 185 742 დოლარს უდრის, ასევე მშპ-ს მაჩვენებლით მსყიდველობითუნარიანობის პარიტეტთან მიმართებით, რომელიც 183 150 დოლარია. ქვეყანაში უმუშევართა რაოდენობა 2 %-ია, ხოლო დასაქმებულთა რიცხვი 48 ათასს შეადგენს, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი საფრანგეთისა და იტალიის მოქალაქენი არიან. ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს კვლევის მიხედვით მსოფლიოს ქვეყნებს შორის მონაკოში სიღარიბის დონე ყველაზე დაბალია, ხოლო მილიონერთა და მილიარდერთა რიცხვით ქვეყანა პირველ ადგილზე დგას.

მონაკოს ეკონომიკის ერთ-ერთი წამმართველი ძალაა ტურიზმი. აზარტული დაწესებულებები და სასიამოვნო ჰავა ყოველწლიურად ქვეყანაში უფრო და უფრო მეტ ტურისტს იზიდავს. მონაკო ასევე ფინანსური ცენტრის სტატუსს ატარებს, სადაც 100 მილიარდზე მეტი ღირებულების ფონდებია თავმოყრილი. ქვეყანამ ეკონომიკური ბაზის დივერსიფიკაცია მომსახურების სფეროსა და მცირე ინდუსტრიულ წარმოებაში წარმატებით შეძლო.

არქიტექტურა
მონაკოში მრავალი სტილის არქიტექტურული ნიმუშებია წარმოდგენილი, თუმცა ძირითადად ქალაქის იერსახე, განსაკუთრებით კი მონტე-კარლოს კვარტალი, მშვენიერი ეპოქის სტილის არქიტექტურითაა დამშვენებული. ყველაზე კარგად არქიტექტურის ეს სტილი კაზინო მონტე-კარლოს შენობაშია წარმოდგენილი, რომელიც 1878-1879 წლებში აშენდა. შენობა დეკორატიული ელემენტების სიმრავლის საშუალებით სიმდიდრისა და ფუფუნების გამოხატულებაა, რაც მონაკოს არქიტექტურის მთავარი დამახასიათებელი ნიშანია.

კულტურა
მონაკოში ოპერის თეატრი, სიმფონიური ორკესტრი და კლასიკური საბალეტო დასია.

ქვეყნის გამორჩეულ მუზეუმებს შორისაა ნაპოლეონის მუზეუმი, ოკეანოგრაფიის მუზეუმი და მონაკოს ეროვნული მუზეუმი, რომელშიც თანამედროვე ვიზუალური ხელოვნების ნიმუშებია წარმოდგენილი.

მონაკო მასპინძლობს საერთაშორისო ღონისძიებებს, როგორებიცაა მონტე-კარლოს ცირკის საერთაშორისო ფესტივალი, სამოყვარულო თეატრის მსოფლიო ფესტივალი და მონტე-კარლოს სატელევიზიო ფესტივალი.

მონაკოში ყოველწლიურად 17 სექტემბერს პურის ფესტივალი იმართება.