შრომის თავისუფლება

შრომის თავისუფლება — კონცეფცია, რომლის მიხედვითაც ადამიანს აქვს შრომის უფლება ან პროდუქტიულ საქმიანობაში ჩართვის უფლება, რომელთა განხორციელებაში ხელის შეშლა დაუშვებელია. შრომის თავისუფლება დაცულია ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციით და აღიარებულია ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართალში მისი საერთაშორისო პაქტში - ადამიანის ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ - აღიარებით, სადაც შრომის თავისუფლება გამოხატავს ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ განვითარებას.

განსაზღვრება
ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის 23-ე მუხლის 1-ლი ნაწილი:

ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის ნაწილი , მუხლი 6:

ადამიანის და ხალხთა უფლებების შესახებ აფრიკის ქარტია, ასევე აღიარებს შრომის უფლებას, ხაზს უსვამს ანაზღაურების და სამუშაო პიროებების საკითხებს. მე-15 მუხლის თანახმად:

ისტორია
ფრაზა - „შრომის თავისუფლება“ პირველად გამოიყენა ფრანგმა სოციალისტურმა ლიდერმა ლუი ბლანმა საუკუნის დასაწყისში სოციალური არეულობისა და 1864 წელს ფინანსური კრიზისის დროს უმუშევრობის ზრდის ფონზე, რამაც შემდგომ გამოიწვია 1848 წლის საფრანგეთის რევოლუცია.საკუთრების უფლება იყო ერთ-ერთი მთავარი მოთხოვნა პოლიტიკური თავისუფლებისა და თანასწორობის, ამასთანავე საკუთრებაზე ფეოდალური კონტროლის წინააღმდეგ. საკუთრება შეიძლება საფუძვლად დაედოს უფლებას ჰქონდეს პიროვნებას ცხოვრების სათანადო დონე. თავდაპირველად სწორედ საკუთრების მფლობელებს ჰქონდათ სოციალური და პოლიტიკური უფლებები, მათ შორის ხმის მიცემის უფლება. ვინაიდან ყველას არ ჰქონდა ქონების მესაკუთრე, წარმოიშვა შრომის უფლება (თავისუფლება), რათა ყველასთვის ხელმისაწვდომი ყოფილიყო ცხოვრების სათანადო დონე.

კრიტიკა
პოლ ლაფარგი, წიგნში „სიზარმაცის უფლება“ (1883) წერს: "წარმოიდგინეთ, ტერორის მმართველობის გმირების შვილებს საკუთარი თავები დაემცირებინათ შრომის რელიგიის აღიარებით, ამასთან 1948 წლის საფრანგეთის რევოლუციის ხანაში მოეთხოვათ მიეღოთ კანონი, რომელიც სამუშაო საათებს შეზღუდავდა მხოლოდ 12 სამუშაო საათამდე. ისინი რევოლუციურ პრინციპად აცხადებენ შრომის თავისუფლებას. სირცხვილი საფრანგეთის პროლეტარიატს! მხოლოდ მონები თუ წარმოიდგენდნენ ასეთ სიმდაბლეს.“

შრომის თავისუფლება საქართველოში
საქართველოს 1921 წლის 21 თებერვალის კონსტიტუციის მიხედვით
შრომის უფლება, მიუხედავად იმისა, მიეკუთვნება იგი ძირითად უფლებას თუ არა, ისტორიულად ქართველ კანონმდებელთა საგანგებო მოწესრიგებას წარმოადგენდა. ამ მხრივ განსაკუთრებულად გამორჩეულია საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის 1921 წლის 21 თებერვლის კონსტიტუცია. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ მიღებული კონსტიტუციებისგან განსხვავებით, ეს კონსტიტუცია მოქალაქის უფლებების კატალოგიდან ცალკე გამოყოფს სოციალურ-ეკონომიკური უფლებების ჯგუფს და მას დეტალურად აწესრიგებს ცალკე მე-13 თავში. მოქალაქის საყოველთაოდ აღიარებულ უფლებებს ეთმობა მე-3 თავი. კონსტიტუციაში საუბარია შრომით უფლებებზე, რაშიც, პირველ რიგში, მოიაზრება მოქალაქეთა დასაქმების ხელშეწყობა. 118-ე მუხლი ითვალისწინებს ადგილობრივი თვითმართველობის მხრიდან შრომის ბირჟის, საშუამავლო კანტორისა და სხვა იმგვარი დაწესებულების დაარსებას, რომელიც აღნუსხავს უმუშევართ და შუამავლობას გაუწევს სამუშაოს შოვნაში. სახელმწიფო თავის კონსტიტუციურ ვალდებულებად მიიჩნევდა უმუშევარ მოქალაქეებზე ზრუნვას. 119-ე მუხლის თანახმად: „უმუშევარად დარჩენილ მოქალაქეს მიეცემა დახმარება სამუშაოს აღმოჩენით ან დაზღვევის სახით“. აქვე 117-ე მუხლიდან გამომდინარე შრომა არის სახელმწიფოს არსებობის საფუძველი, მისთვის ხელშეწყობა კი სახელმწიფოს მოვალეობად მიიჩნევა, კერძოდ, „შრომა საფუძველია რესპუბლიკის არსებობისა და მისი უზრუნველყოფა რესპუბლიკის განსაკუთრებული მოვალეობაა“.

საქართველოს საბჭოთა რესპუბლიკის კანონმდებლობის მიხედვით
საბჭოთა სამართლის თავისებურება ის იყო, რომ შრომა განიხილებოდა როგორც უფლება, ისე მოვალეობაც. ფაქტობრივად იგნორირებული იყო შრომის თავისუფლების პრინციპი. სამართალი განამტკიცებდა იძულებით შრომას, რაზედაც მეტყველებს საბჭოთა სისხლის სამართალში არსებული ნორმები, რითაც ისჯებოდა ადამიანი, რომელსაც გააჩნდა შრომის უნარი, მაგრამ არ შრომობდა. საზოგადოდ შრომა წარმოადგენდა ნორმატიულ იძულებას. ამაზე მეტყველებს საბჭოთა სინამდვილეში გაბატონებული პრინციპი: „ვინც არ მუშაობს, ის არ ჭამს“. შრომის მნიშვნელობაზე, ადამიანთა და საზოგადოდ სახელმწიფოს არსებობისათვის, ხაზი იყო გასმული საქართველოს 1921 წლის კონსტიტუციაშიც, მაგრამ განსხვავება საბჭოთა სამართლისგან იმაშია, რომ შრომა აღნიშნულ კონსტიტუციაში არ იყო გაგებული, როგორც ნორმატიული მოვალეობა. საბჭოთა სამართლის მიხედვით, შრომის უფლება ფორმალურად წარმოადგენდა სახელმწიფოს მიერ გარანტირებულ უფლებას. ადამიანის ქონებრივი მდგომარეობა, როგორი მაღალიც არ უნდა ყოფილიყო, ის მაინც ვალდებული იყო ეშრომა.

საქართველოს 1995 წლის კონსიტიტუციის მიხედვით
საქართველომ 1995 წლის კონსტიტუციაში შეცვალა შრომისადმი დამოკიდებულება და 30-ე მუხლის პირველ პუნქტში განაცხადა, რომ შრომა არის თავისუფალი. კონსტიტუციაში ასეთმა ჩანაწერმა განამტკიცა შრომის თავისუფლების საყოველთაო პრინციპი, რომელიც აღიარებულია საერთაშორისო სამართალში. რამაც შემდგომში ხელი შეუწყო საქართველოს საკანონმდებლო სივრცის ჰარმონიზაციას საერთაშორისო აქტებთან, ამაზე მეტყველებს ისიც, რომ საქართველოში მოქმედებს შრომის კოდექსი, რომელიც არსებითად განსხვავდება ძველი, საბჭოური კოდექსისაგან იმ ღირებულებების თვალსაზრისით, რომლებიც მასშია ჩადებული. შრომითი ურთიერთობები კიდევ უფრო დაუახლოვდა კერძო სამართლით აღიარებულ პრინციპებს და შრომის სამართალმა დაიკავა ადგილი კერძო სამართლის სისტემაში.