სორაია თარზი

სორაია თარზი , აგრეთვე ცნობილია როგორც დედოფალი სორაია (; დ. 24 ნოემბერი, 1899, დამასკო, ოსმალეთის იმპერია — გ. 20 აპრილი, 1968, რომი, იტალიის რესპუბლიკა) — სირიაში მცხოვრები ავღანი დიპლომატის ქალიშვილი. პუშტუნთა ეთნოსისა და ბარაქზაის დინასტიის წარმომადგენელი. ავღანეთის ისტორიაში პირველი დედოფალი 1926-1929 წლებში როგორც მეფე ამანულა ხანის მეუღლე.

ადრეული წლები
სორაია დაიბადა 1899 წლის 24 ნოემბერს დამასკოში, ოსმალეთის იმპერიაში. იგი იყო ავღანი პოლიტიკოსის, სარდარ მაჰმუდ ბეგ თარზისა და მისი მეორე ცოლის, ესმა რასმია ხანუმის ქალიშვილი. იგი სირიაში აღიზარდა, სადაც მიიღო განათლება და შეიძინა ევროპული ღირებულებები. ამან დიდი გავლენა იქონია მის რწმენასა და მომავალ ქმედებებზე.

1901 წლის ოქტომბერში ავღანეთის მეფე გახდა ჰაბიბულა ხანი, რომელმაც ავღანეთიდან დევნილი მრავალი ოჯახი, მათ შორის თარზებიც დააბრუნა სამშობლოში. ახალი შაჰი და თარზების საგვარეულო ხელს უწყობდა ჩამორჩენილი ავღანეთის მოდერნიზაციას. ავღანეთში ჩასვლიდან მალევე სორაია თავის ქმარს, კრონპრინცს შეხვდა, რომელთაც მალევე შეუყვარდათ ერთმანეთი.

ავღანეთის დედოფალი
ავღანეთში დაბრუნებულმა თარზების ოჯახმა მალევე დაიმკვიდრა ადგილი სამეფო კარზე. სწორედ ამ პერიოდში შეხვდა სორაია მეფე ჰაბიბულას უფროს ვაჟს, პრინც ამანულას. მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ნათესავები იყვნენ, სორაიას პრინცი მალევე შეუყვარდა მისი ლიბერალური შეხედულებებისა და დასავლური აზროვნების გამო. 1913 წლის 30 აგვისტოს, ქაბულის ქავმ-ი-ბაღის სასახლეში შედგა სორაიასა და პრინც ამანულას ქორწილი. სორაია მთელი ცხოვრების მანძილზე მისი ერთადერთი ცოლი იყო, რითაც საუკუნოვანი ტრადიცია დაირღვა, რის მიხედვითაც მუსულმან მონარქს რამდენიმე ცოლი უნდა ჰყოლოდა. სულ მალე სორაია ავღანეთის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ფიგურა გახდა.

1919 წელს ამანულა კრონპრინცი, ხოლო 1926 წელს ავღანეთის მეფე გახდა, რითაც სორაია ავღანეთის პირველ დედოფლად გვევლინება. იგი მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა ქვეყნის მოდერნიზაციის საკითხში. სორაია თავის ქმარს ყველა მნიშვნელოვან მიღებაზე და ღონისძიებაზე დაჰყვებოდა, რა დროსაც მეფემ ერთხელ ასეთი რამ განაცხადა: „მე ვარ თქვენი მეფე, მაგრამ განათლების მინისტრი ჩემი ცოლი და თქვენი დედოფალია.“ სრულიად მუსულმანურ სამყაროში დედოფალი სორაია იყო პირველი ქალი, რომელსაც ჰქონდა კონსორტის წოდება და მოვალეობები. იგი მამაკაცებთან ერთად დადიოდა სანადიროდ და ჯირითობდა ცხენით. დედოფალი სორაია ავღანეთის სამოქალაქო ომის პერიოდში პირადად მსახურობდა მედდად და დაჭრილ ჯარისკაცებს კურნავდა. დედოფალი ჯარისკაცებს ხშირად ესაუბრებოდა და ცდილობდა მათი კომფორტის გაუმჯობესებას. იმავდროულად, იგი მეფეს თან ახლდა ზოგიერთ აჯანყებულ პროვინციაში ვიზიტისას, რაც მეტად სახიფათო იყო მისთვის.

1928 წელს დედოფალმა სორაიამ ოქსფორდის უნივერსიტეტისგან საპატიო წოდება მიიღო. როგორც ავღანეთის დედოფალი იგი არა მხოლოდ თავის წოდებრივ-წარმომადგენლობით მოვალეობებს ასრულებდა, არამედ მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ქალიც იყო.

მეფე ამანულა ხანის მიერ გატარებული ლიბერალური რეფორმების გამო, ავღანეთის მკაცრი რელიგიური სექტები ძალადობაზე გადავიდნენ. სამოქალაქო ომის პირობებში, 1929 წლის 14 იანვარს ამანულა ხანი ტახტიდან გადადგა და უსაფრთხოების მიზნით ცოლ-შვილთან ერთად დატოვა ქვეყანა. მეფე-დედოფალი პირველად ბრიტანულ ინდოეთში ჩავიდა. ადგილობრივები მათ საოცარი ოვაციებით შეხვდნენ.

ქალთა უფლებები
ამანულა ხანის მიერ გამოცემული ავღანეთის კონსტიტუცია მიზნად ისახავდა მთავრობის სტრუქტურის ჩამოყალიბებასა და რელიგიის კონსტიტუციურ ჩარჩოებში მოქცევას. ამ კონსტიტუციის შედგენისას დიდი გავლენა იქონია დედოფალმა სორაიამ, რომლის გავლენითაც უნდა დაწესებულიყო მონოგამიური ქორწინებები და ქალებს გარკვეული უფლებებიც მინიჭებოდა. აღსანიშნავია, რომ დედოფალ სორაიას უმცროსი და სწორედ ამ პერიოდში დაქორწინდა ამანულა ხანის უმცროს ძმაზე, რის გამოც გასაკვირი არაა, რომ თარზების გავლენა დიდი იყო სამეფო ხელისუფლებაზე.

დედოფალმა სორაიამ სრულიად ღიად გაილაშქრა პოლიგამიური ქორწინების წინააღმდეგ და იბრძოდა იმისათვის, რომ ავღანეთში გოგონებს განათლების მიღების უფლება ჰქონოდათ. ამანულამ სრულიად საჯაროდ განაცხადა, რომ „ისლამი არ სთხოვს ქალებს საკუთარი სხეულები დაიფარონ უბრალო ძაფის ნაგლეჯებით.“, რითაც მან ტრადიციული მუსლიმური სამოსის ტარების იდეაც გააპროტესტა. ამის დემონსტრაცია იყო თავად დედოფალი სორაიაც, რომელიც ყოველთვის არასდროს ფარავდა თმას და შედარებით თამამი ევროპული კაბებით ჩნდებოდა ხოლმე.

დედოფალ სორაიას ხელშეწყობით ქაბულში გაიხსნა პირველი ქალთა სასწავლებელი, სადაც გოგონებს განათლების მიღების საშუალება ჰქონდათ. 1928 წელს მან 15 ახალგაზრდა ქალი გააგზავნა თურქეთში უმაღლესი განათლების მისაღებად. სორაია საოცარი შემართებით იბრძოდა ქალთა უფლებებისათვის და ავღანელ ქალებს მოუწოდებდა, რომ უფრო აქტიურად ჩაბმულიყვნენ ქვეყნის აღმშენებლობაში.

1927-1928 წლებში ავღანეთის მეფე-დედოფალი რამდენჯერმე ეწვია ევროპას. ეს იყო ეპოქა, როდესაც მუსლიმური ქვეყნები, როგორებიცაა თურქეთი, ირანი, ეგვიპტე და ავღანეთი მოდერნიზაციის გზაზე იყვნენ, თუმცა მხოლოდ თურქეთი გადაურჩა ისლამურ რევოლუციასა და შუა საუკუნეებში დაბრუნებას. კონსერვატორი ავღანი მუსულმანები არ ეთანხმებოდნენ ცვლილებებს და მას ნაადრევად მიიჩნევდნენ. ისინი დედოფლის ქმედებებს „ავღანური კულტურის, ერისა და ქალის ღალატს“ უწოდებდნენ. ამას ემატებოდა ბრიტანელთა წაქეზებაც, რომელსაც ავღანეთის დასუსტება და მიერთება სურდა. ბრიტანელებს პირადადაც არ ჰქონდათ სორაიას ოჯახთან კარგი ურთიერთობა, რის გამოც ყველანაირად ცდილობდნენ მათ ქვეყანაში სიტუაციის არევას.

უკანასკნელი წლები
1929 წელს მეფე ამანულა ტახტიდან გადადგა და ოჯახთან ერთად ემიგრაციაში წავიდა. თავდაპირველად ისინი ინდოეთში ჩავიდნენ, საიდანაც გერმანიაში გადავიდნენ, თუმცა მეორე მსოფლიო ომის დაწყების გამო იძულებულები გახდნენ შვეიცარიაში გადასულიყვნენ. 1960 წელს ამანულა ციურიხში, შვეიცარიაში გარდაიცვალა. ამის შემდეგ სორაიას შესძულდა ეს ქვეყანა და იტალიაში გადავიდა, სადაც რომში მდიდრულად ცხოვრობდა. იგი სწორედ აქ, 1968 წლის 20 აპრილს გარდაიცვალა 68 წლის ასაკში.

დედოფლის ცხედარი იტალიის საჰაერო სამხედრო პირებმა გადაასვენეს ავღანეთში, სადაც იგი ჯალალაბადში, მისი ქმრის გვერდით დაკრძალეს. ისინი დაკრძალულნი არიან ბაღ-ეირ-ამირ-შაჰედის მავზოლეუმში, რომელიც მათი საგვარეულო აკლდამაცაა და ძირითადად თეთრი მარმარილოთია ნაგები.

მათმა ნაბოლარა ქალიშვილმა, პრინცესა ნადიამ განაგრძო დედის დაწყებული საქმე და 2000 წელს ეწვია ავღანეთს, სადაც არაერთი საქველმოქმედო და ფემინისტური ღონისძიება ჩაატარა. იგი ასევე არის ავღანეთის საპატიო კულტურული ელჩი ევროსაბჭოსა და ინდოეთში.

შვილები
დედოფალ სორაიასა და ამანულა ხანს სულ ათი შვილი ჰყავდათ:

პრინცესა ემინე შაჰი;
პრინცესა ებედეჰ ბიბი;
პრინცესა მელიჰა;
კრონპრინცი რაჰმათულაჰი;
პრინცი საიფულაჰი;
პრინცი ჰიმაიათულაჰი;
პრინცესა ადელა;
პრინცი იჰსანულაჰი;
პრინცესა ინდია;
პრინცესა ნაგია;