დასავლეთ სომხეთი

დასავლეთ სომხეთი ― ტერმინი, რომელიც აღნიშნავს თურქეთის აღმოსავლეთ ტერიტორიებს (ყოფილი ოსმალეთის იმპერია), რომლებიც სომხების ისტორიული სამშობლოს ნაწილია. დასავლეთ სომხეთი, ასევე მოიხსენიება, როგორც ბიზანტიური სომხეთი, რამეთუ იგი წარმოიშვა დიდი სომხეთის დაყოფის შემდეგ ბიზანტიის იმპერიასა (დასავლეთ სომხეთი) და სასანიანთა სპარსეთს (აღმოსავლეთ სომხეთი) შორის 387 წელს.

ეს ტერიტორია ოსმალებმა მხოლოდ საუკუნეში, ოსმალეთ-სპარსეთის ომის დროს (1532-1555) დაიპყრეს. ოსმალეთის მმართველობა მოცემულ რეგიონში გადამწყვეტი გახდა ოსმალეთ-სეფიანთა ომის შემდეგი, 1623-1639 წლების ომის დაწყებისათვის. ამის შემდეგ ტერიტორია ცნობილი გახდა როგორც თურქული სომხეთი, ან ოსმალეთის სომხეთი. საუკუნის განმავლობაში რუსეთის იმპერიამ დაიპყრო ირანის კუთვნილი მთელი აღმოსავლეთ სომხეთი, და აგრეთვე თურქულისომხეთის ზოგიერთი პროვინცია, როგორიცაა ყარსი. რეგიონის სომხური მოსახლეობა განსაკუთრებით დაზარალდა 1890-იან წლებში მომხდარი სომხების მასობრივი ხოცვა-ჟლეტის დროს.

თავიანთი წინაპრების მიწაზე მცხოვრები სომხები 1915 წლის სომხების გენოციდის დროს მთლიანად გაანადგურეს ან გადაასახლეს ოსმალებმა. ოსმალთა მიერ სომხური კულტურული მემკვიდრეობის სისტემატური განადგურება, რომელიც გაგრძელდა 400 წელზე მეტხანს, განიხილება როგორც კულტურული გენოციდის მაგალითი.

ასიმილირებული და კრიპტოსომხები დღესაც ცხოვრობენ ამ მხარეში და ზოგიერთი ირედენისტი სომეხი მას მიიჩნევს, როგორც გაერთიანებული სომხეთის ნაწილს. ამგვარი შეხედულებების მქონე ყველაზე მნიშვნელოვან პოლიტიკურ პარტიას წარმოადგენს სომხეთის რევოლუციური ფედერაცია.
ეტიმოლოგია
სომხურ ენაზე არსებობს რეგიონის რამდენიმე სახელი. დღეს ყველაზე გავრცელებულია აღმოსავლეთ სომხურ ენაზე (ძირითადად ლაპარაკობენ სომხეთში, რუსეთში, საქართველოში, ირანში) დამკვიდრებული არვენიან ჰაიასტანი  და რავარდენიან ჰიასტანი , რასაც დასავლეთ სომხურ ენაზე უწოდებენ (საუბრობენ შემდეგ დიასპორებში: აშშ, საფრანგეთი, ლიბანი, სირია , არგენტინა და სხვა). არქაული სახელები, რომლებიც 1920-იან წლებამდე გამოიყენებოდა, მოიცავს ტააკაჰაიასტანს . ასევე იმავე პერიოდში გამოიყენებოდა '' ან '' , ორივე მათგანი ნიშნავს თურქულ სომხეთს.

თურქულ ენაზე დასავლეთ სომხეთის პირდაპირი თარგმანი არის . რეგიონი ოფიციალურად აღწერილია, როგორც აღმოსავლეთ ანატოლია მას შემდეგ, რაც თურქეთის შვიდი გეოგრაფიული რეგიონი განისაზღვრა 1941 წლის პირველ გეოგრაფიულ კონგრესზე. მრავალი ისტორიკოსი საუკუნეების განმავლობაში ანატოლიის აღმოსავლეთ საზღვარს მდინარე არაქსამდე არ განიხილავდა, რაც აღნიშნავს დღევანდელ საზღვარს სომხეთსა და ირანს შორის. ქურთები რეგიონის სამხრეთ ნაწილს უწოდებენ (ჩრდილოეთ ქურთისტანი).

ისტორია
ოსმალთა მიერ დაპყრობა
ოსმალეთ-სპარსეთის ომის (1623–1639) შემდეგ დასავლეთ სომხეთი ოსმალეთის იმპერიის შემადგენელი ნაწილი გახდა. რუსეთ-თურქეთის ომის (1828-1829) შემდეგ, ტერმინი „დასავლეთ სომხეთი“ აღნიშნავდა ოსმალეთის იმპერიის სომხებით დასახლებულ ისტორიულ რეგიონებს, რომლებიც დარჩნენ ოსმალეთის მმართველობის ქვეშ მას შემდეგ, რაც სომხეთის აღმოსავლეთ ნაწილი გადაეცა რუსეთის იმპერიას სპარსელთა მიერ, რუსეთ-ირანის ორი ომის (1804-1813) და (1826-1828) შემდეგ.

დასავლეთ (ოსმალეთის) სომხეთი შედგებოდა ექვსი ვილაიეთისგან (- ): ერზურუმის, ვანის, ბითლისის, დიარბაქირის, ხარპუთისა და სივასის ვილაიეტები.

დასავლეთ სომხეთის ბედი, რომელიც საყოველთაოდ მოიხსენიება როგორც „სომხური საკითხი“, განიხილება სომეხი ხალხის თანამედროვე ისტორიის საკვანძო საკითხად.

პირველი მსოფლიო ომი და შემდეგი წლები
სომხების გენოციდი
1894-1896 და 1915 წლებში ოსმალეთის იმპერიამ განახორციელა სისტემური ხოცვა და სომხების იძულებითი დეპორტაცია, რაც ცნობილია, როგორც სომეხების გენოციდი. სომეხთა მასიური დეპორტაცია და მკვლელობები დაიწყო 1915 წლის გაზაფხულზე. 1915 წლის 24 აპრილს სომეხი ინტელექტუალები და თემის ლიდერები განდევნეს კონსტანტინოპოლიდან. წყაროებიდან გამომდინარე, დაახლოებით 1,500,000 სომეხი დაიღუპა ამ აქტის დროს.

კავკასიის კამპანია
პირველი მსოფლიო ომის კავკასიის კამპანიის დროს, რუსეთის იმპერიამ დაიკავა ოსმალეთის იმპერიის სომხებით დასახლებული რეგიონების უმეტესობა. ოკუპირებულ რაიონებში შეიქმნა დროებითი პროვინციული მთავრობა, რომელიც 1915-1918 წლებში ფუნქციონირებდა.

1917 წლის რუსეთის რევოლუციით გამოწვეულმა ქაოსმა შეაჩერა ყველა რუსული სამხედრო ოპერაცია და დაიწყო რუსული ძალების გაყვანა. ამას მოჰყვა 1917 და 1919 წლებში დასავლეთ სომხების პირველი და მეორე ყრილობების ჩატარება ერევანში.

საზანოვ-პალეოლოგის შეთანხმება
საზონოვ-პალეოლოგის შეთანხმება 1916 წლის 26 აპრილს გაფორმდა, რუსეთის საგარეო საქმეთა მინისტრ სერგეი საზონოვს და საფრანგეთის რუსეთში წარგზავნილ ელჩ მორის პალეოლოგს შორის. შეთანხმებაში შემოთავაზებული იყო, რომ დასავლეთ სომხეთი რუსეთს გადასცემოდა, რასაც რუსეთი ოფიციალურად დათანხმდა საიქს-პიკოს შეთანხმებით.

მიმდინარე სიტუაცია
ამჟამად სომხეთს არ აქვს არანაირი ტერიტორიული პრეტენზია თურქეთთან, თუმცა ერთი პოლიტიკური პარტია, სომხური რევოლუციური ფედერაცია, რომელიც ყველაზე დიდი სომხური პარტიაა დიასპორაში, პრეტენზიას აცხადებს იმ ტერიტორიაზე, რომელიც სომხეთის რესპუბლიკას გადაეცა აშშ-ს პრეზიდენტ ვუდრო უილსონის არბიტრაჟის მიერ (1918-1920). ეს იყო ამერიკელთა ერთ-ერთი გეგმა, როგორც 1920 წლის სევრის ხელშეკრულების ნაწილი, ასევე ცნობილი როგორც უილსონის სომხეთი.

2000 წლიდან, სომეხთა გენოციდს გადარჩენილი დასავლეთ სომხების მემკვიდრეთა კონგრესის საორგანიზაციო კომიტეტი აქტიურია დიასპორის თემებში.