ყირიმელი თათრების დეპორტაცია

ყირიმელი თათრების დეპორტაცია (; ; ) — ყირიმელი თათრების იძულებითი გადასახლება ყირიმიდან უზბეკეთში და მის მიმდებარე ყაზახეთისა და ტაჯიკეთის რაიონებში. მცირე ჯგუფები ასევე გადაასახლეს მარის ასსრ-ში და რსფსრ-ის სხვადასხვა რეგიონებში. დეპორტაცია განახორციელა საბჭოთა კავშირის შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატმა 1944 წლის 18-დან 20 მაისის ჩათვლით თავდაცვის სახელმწიფო კომიტეტის გადაწყვეტილების საფუძველზე, მისი ხელმძღვანელის იოსებ სტალინის ხელმოწერით.

ოფიციალურად, დეპორტაცია დასაბუთებული იყო ყირიმელი თათრების მასობრივი მონაწილეობით კოლაბორაციონისტულ ფორმირებებში, რომლებიც გამოდიოდნენ ნაცისტური გერმანიის მხარეზე დიდი სამამულო ომის პერიოდში. ასევე ერთ-ერთი მიზეზი იყო თანამშრომლობა ოკუპანტებთან, თუმცა არც საერთაშორისო სამართალი და არც საბჭოთა კანონები არ განიხილავდა კოლექტიურ პასუხიმგებლობას ცალკეული პირის მიერ ჩადენილ ქმედებაზე.

საბჭოთა კავშირის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის 1967 წლის 5 სექტემბრის № 493 ბრძანებულებით „ყირიმში მცხოვრები თათარი მოქალაქეების შესახებ“ აღიარებულია, რომ „1944 წელს, ნაცისტური ოკუპაციის შემდეგ ყირიმის გათავისუფლების დროს, ყირიმში მცხოვრები თათრების გარკვეული ნაწილის გერმანელ დამპყრობლებთან აქტიური თანამშრომლობის ფაქტები უსაფუძვლოდ გავრცელდა ყირიმის მთელ თათრული წარმოშობის მოსახლეობაზე“.

1989 წლის ნოემბერში საბჭოთა კავშირის უმაღლესმა საბჭომ ყირიმელი თათრების დეპორტაცია უკანონოდ და დანაშაულებრივად აღიარა.

2014 წლის 21 აპრილს, ყირიმის ოკუპაციის შემდეგ, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა ხელი მოაწერა ბრძანებას ყირიმელი თათრებისა და სხვა ყირიმელი ხალხის რეაბილიტაციის შესახებ, რომლებიც დაზარალდნენ სტალინური რეპრესიების გამო.

უკრაინის უზენაესმა რადამ 2015 წელს ყირიმელი თათრების დეპორტაცია გენოციდად აღიარა და 18 მაისი გამოაცხადა ყირიმელი თათრების გენოციდის მსხვერპლთა ხსოვნის დღედ. 2019 წლის 9 მაისს ლატვიამ, ხოლო 6 ივნისს ლიეტუვამ დეპორტაცია გენოციდად აღიარეს.

წინაპირობები
ყირიმელი თათრები წარმოადგენენ ყირიმის ნახევარკუნძულის ძირძველ მოსახლეობას. 1441-1783 წლების განმავლობაში ამ ტერიტორიაზე არსებობდა ყირიმის სახანო, რომელიც ჩამოყალიბდა ოქროს ურდოს დაშლის შედეგად. სახანოს მოსახლეობამ, რომელიც თურქულენოვანი იყო, საუკუნეში მიიღო ისლამი. - საუკუნეების განმავლობაში ყირიმის სახანო მონაწილეობდა რეჩ-პოსპოლიტას და რუსული სამთავროების ბრძოლაში თავდაპირველად, როგორც მოსკოვის დიდი სამთავროს მომხრე, ხოლო შემდეგ სიტუაციურად — ხან ერთის მხარეს გამოდიოდა, ხან მეორის მხარეს.

 საუკუნეში რუსეთის იმპერიამ დაიწყო ექსპანსია სამხრეთის მიმართულებით სამხრეთის ზღვებზე გასასვლელის მოსაპოვებლად, რომელიც გარდაიქმნა რუსეთ-ოსმალეთის ომებად, რომლის ერთ-ერთი ძირითადი მიზანი იყო კონტროლის დამყარება ყირიმის სახანოზე.

რუსეთ-ოსმალეთის 1768-1774 წლების ომი დასრულდა ქუჩუქ-კაინარჯის საზავო ხელშეკრულებით, რომლის მიხედვითაც რუსეთის იმპერიამ დაადასტურა ყირიმის სახანოს დამოუკიდებლობა მის მაშინდელ საზღვრებში, რომელიც მოიცავდა ყირიმს და შავი ზღვის სანაპიროს აღმოსავლეთით ბუჯაკიდან და ედისანიდან, დასავლეთით ტამანამდე და ყუბანამდე, რუსეთის ჯარები გავიდა სახანოს ტერიტორიიდან. მაგრამ 1783 წელს, პოტიომკინის სამხედრო კამპანიის შედეგად, რომელიც ითვალისწინებდა „ყირიმის მოთვინიერებას“, მოხდა ყირიმის სახანოს ოკუპაცია რუსეთის იმპერიის მიერ, ხოლო მის ტერიტორიაზე 1784 წელს ჩამოყალიბდა ტავრიდის ოლქი, რომლის შემადგენლობაში შევიდა ყირიმი და ტამანის ნახევარკუნძულის ნაწილი.

ყირიმის სახანოს ანექსიიდან ძალიან მალევე, რუსეთის მთავრობამ ურალის მთებისკენ გადაასახლა ყუბანის ტერიტორიაზე მცხოვრები ნოღაის თათრები. გადასახლება განახორციელა ჯარმა ალექსანდრე სუვოროვის ხელმძღვანელობით. ნოღაელი თათრების გადასახლებამ გამოიწვია აჯანყება, რომელიც რუსეთის ხელისუფლებამ სასტიკად ჩაახშო, დაწვეს ნოღაელთა სოფლები, დახოცეს 7 000 ადამიანი, ქალებისა და ბავშვების ჩაუთვლელად.

ყირიმელმა თათრებმა, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდნენ რუსეთის ხელისუფლებას და იმყოფებოდნენ რუსების ზეგავლენის ქვეშ, დაიწყეს ყირიმის მასობრივი მიტოვება. 1784-1790 წლებში, მოსახლეობის საერთო რაოდენობის 30 % საცხოვრებლად გადავიდა ოსმალეთის იმპერიაში.

ყირიმის ომი გახდა ყირიმელი თათრების კიდევ ერთი ემიგრაციის ტალღის საბაბი. 1855-1856 წლებში სულ მცირე 500 000-მა ისლამის მიმდევარმა დატოვა რუსეთის იმპერია და გადავიდა ოსმალეთის იმპერიაში. ამ რაოდენობის ერთი მესამედი ყირიმელი თათრები იყვნენ, ხოლო დანარჩენი ნაწილი კავკასიის მუსულმანები. ამ პერიოდის ემიგრანტები შეადგენდნენ მაშინდელი ყირიმის მოსახლეობის 15-23 %-ს. რუსეთის იმპერიამ მასობრივი ემიგრაცია გამოიყენა, როგორც მომავალი „ნოვოროსიის“ რუსიფიკაციის იდეოლოგიური საფუძველი. ორი ასწლეულის განმავლობაში ყირიმელი თათრები რეგიონის უმცირესობად იქცნენ. 1798 წელს ისინი შეადგენდნენ მოსახლეობის 98 %-ს, ხოლო 1897 წელს მათი წილი შემცირდა 34,1 %-მდე. ყირიმელი თათრების მიერ მშობლიური ადგილების მიტოვების შემდეგ, რუსეთმა ფართო მასშტაბით წამოიწყო ნახევარკუნძულის რუსიფიკაცია, სადაც ჩაასახლეს რუსები, უკრაინელები და სხვა სლავური წარმოშობის ჯგუფები. ეს პოლიტიკა გრძელდებოდა საბჭოთა პერიოდშიც.

ოქტომბრის გადატრიალების შემდეგ, 1921 წლის 18 ოქტომბერს ყირიმმა მიიღო ავტონომიის სტატუსი საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში. 1920-იანი წლების კოლექტივიზაციამ გამოიწვია ძლიერი შიმშილობა, რის შედეგადაც დაიღუპა დაახლოებით 100 000 ყირიმელი თათარი. მათი მდგომარეობა კიდევ უფრო გაუარესდა იოსებ სტალინის მმართველობის დროს.

დეპორტაციის მიზეზები
დადანაშაულება კოლაბორაციონიზმში
1944 წლის 11 მაისს, ყირიმის ნახევარკუნძულის ნაცისტური გერმანიის ჯარებისაგან სრული განთავისუფლებისთანავე, იოსებ სტალინმა ხელი მოაწერა საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო თავდაცვის კომიტეტის 1944 წლის 11 მაისის № -5859 დადგენილებას ყირიმის ტერიტორიიდან ყველა ყირიმელი თათრის გასახლების შესახებ. დეპორტაციის დასასაბუთებლად მოამზადეს ლავრენტი ბერიას საანგარიშო მოხსენება, რომელშიც კერძოდ აღნიშნული იყო, რომ:

გამოცხადდა, რომ ყირიმის თათრული მოსახლეობა მხარს უჭერდა „თათრების ეროვნული კომიტეტის“ საქმიანობას, რომელიც შეიქმნა საოკუპაციო ხელისუფლების დახმარებით, რომელმაც ხელი შეუწყო თათართა სამხედრო ფორმირებების ჩამოყალიბებას, რათა ემოქმედათ საბჭოთა პარტიზანებისა და წითელი არმიის წინააღმდეგ. შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის მონაცემებით, ყირიმის გათავისუფლების შემდეგ განხორციელებული ოპერატიული ღონისძიებების შემდეგ დააკავეს 5 000-ზე მეტი „სამშობლოს გამყიდველი, გერმანელ-ფაშისტთა თანამზრახველი და სხვა ანტისაბჭოთა ელემენტი“, მოსახლეობიდან ამოიღეს 6 ათასი ერთეული იარაღი და ნაღმსატყორცნი.

დეპორტაციის ოპერაციის ხელმძღვანელობა დაევალა სახელმწიფო უშიშროებისა და შინაგან საქმეთა სახალხო კომისრების მოადგილეებს ბოგდან ქობულოვსა და ივან სეროვს.

არსებობს მოსაზრება, რომ ყირიმელი თათრების გასახლება მიზნად ისახავდა პოტენციური „მეხუთე კოლონის“ აღმოფხვრას ყირიმში, იმ შემთხვევისათვის თუკი თურქეთი, რომელსაც შენარჩუნებული ჰქონდა ისტორიული კავშირები ყირიმელ თათრებთან, ჩაერთვებოდა მეორე მსოფლიო ომში. ამ ვარაუდის სასარგელოდ მეტყველებს ის ფაქტი, რომ ჩრდილოეთ კავკასიიდან და ამიერკავკასიიდან გადაასახლეს ისლამის მიმდევარი სხვა ეთნოსებიც: ჩეჩნები, ინგუშები, ყარაჩაელები, ბალყარელები, თურქი მესხები. საბჭოთა დაზვერვისათვის ცნობილი იყო მესამე რაიხისა და თურქეთის კონტაქტების შესახებ. გერმანია ცდილობდა საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ თურქეთის ომში ჩართვას. ამრიგად, ყირიმელი თათრების დეპორტაციის ძირითადი მოტივი არ შეიძლება იყოს ომის დანაშაულები და ოკუპანტებთან თანამშრომლობა. მიზეზად შესაძლოა ვივარაუდოთ ომის ზონიდან პოტენციურად მტრული ეთნიკური ჯგუფის მოხსნა.

ზოგიერთმა თანამედროვე მკვლევარმა ეჭვქვეშ დააყენა საბჭოთა ხელისუფლების მიერ მოყვანილი მონაცემების სიზუსტე, რომელიც ამტკიცებს ყირიმელი თათრების მტერთან თანამშრომლობის მასობრივ ხასიათს. კერძოდ, ისინი თვლიან, რომ ციფრებზე დაფუძნებული მონაცემები წინასწარაა შემუშავებული ან განგებ დამახინჯებული შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის მიერ.

სხვა მკვლევრები (ნ. ფ. ბუგაი, ა. მ. გონოვი, ა. ს. ხუგანოვი, ა. ვ. პიხალოვი და სხვები) პირიქით, ამართლებენ დეპორტაციას და არაკრიტიკულად უდგებიან შინსახკომის დოკუმენტებს.

ისტორიკოს სერგეი გრომენკოს მონაცემების თანახმად, გერმანელებთან თანამშრომლობაში ჩართული იყო 3 500 ყირიმელი თათარი. ყირიმელი კოლაბორაციონისტების ევაკუაცია მოხდა გერმანელებთან ერთად გერმანიაში, სადაც მათი რიგებიდან ჩამოაყალიბეს თათრების სამთო-ეგერული პოლკი.

დასავლეთის ექსპერტების შეფასებით, ყირიმელი თათრების მხოლოდ 15 % იბრძოდა წითელი არმიის რიგებში. დეპორტაციის დროს მოხდა მათი დემობილიზაცია და გააგზავნეს ციმბირისა და ურალის შრომით ბანაკებში. დეპორტაციას დაექვემდებარნენ ქალები და ბავშვები, არქივების თანახმად, პარტიზანული მოძრაობის 50 % ყირიმელი თათრები იყვნენ. დეპორტაციის დროს გამონაკლისებიც დაუშვეს და არ გააძევეს ისეთი ადამიანები, როგორიცაა მფრინავები სულთან ამეტ-ხანი და ემირ უსეინ ჩალბაში.

არასაიმედოობა
დეპორტაციის შესაძლო მიზეზებს შორის ასახელებენ იმ ეროვნული უმცირესობებისადმი უნდობლობას, რომლებიც ცხოვრობდნენ აზერბაიჯანში, საქართველოსა და სომხეთში თურქეთისა და ირანის საბჭოთა კავშირთან სასაზღვრო რაიონებში, რომელთა უმრავლესობასაც ნათესავები ჰყავდათ საზღვარგარეთ.

თურქეთის პოლიტიკა
მთელი მეორე მსოფლიო ომის მსვლელობის პერიოდში სსრკ-თურქეთის ურთიერთობაში შენარჩუნებული იყო დაძაბულობა. ეს დაკავშირებული იყო თურქეთის არაპროგოზირებად პოლიტიკასთან, რომელიც ხასიათდებოდა „მტრული ნეიტრალიტეტით“. 1941 წლის 18 ივნისს თურქეთმა გერმანიასთან ხელი მოაწერა ხელშეკრულებას „მეგობრობისა და თავდაუსხმელობის შესახებ“. ეს ხელშეკრულება არსებითად აბათილებდა საბჭოთა კავშირ-თურქეთის ხელშეკრულებას „მეგობრობისა და ნეიტრალიტეტის შესახებ“ (რომელიც დადებული იყო 1925 წლის 17 დეკემბერს) და ადასტურებდა თურქეთის ხელისუფლების მტრულ დამოკიდებულებას საბჭოთა კავშირთან.

აბდულა ბუგაევის აზრით, სტალინს აშინებდა არამარტო ყირიმელი თათრებისა და კავკასიის რეგიონის მუსულმანი ხალხების შესაძლებლობები, არამედ მათი შესაძლო კონსოლიდაცია კრემლის მოქმედებების წინააღმდეგ თურქეთთან ურთიერთობაში.

ებრაელების ავტონომია
ზოგიერთი მკვლევარი გამოთქვამს მოსაზრებას ყირიმში ებრაული ავტონომიის შექმნის პოლიტიკასთან დაკავშირებით, რომელიც პრაქტიკულად განხორციელდა კიდეც: საუკუნის 20-იან წლებში დაიწყო ებრაელების მასიური გადასახლება ყირიმში, რათა შექმნილიყო ებრაული ავტონომია ნახევარკუნძულის ტერიტორიაზე. 1924 წელს შექმნილმა ებრაელ მუშათა მიწათმოწყობის საზოგადოებამ, რომელსაც ხელმძღვანელობდა პეტრე სმიდოვიჩი, მიიღო გადაწყვეტილება „ებრაელების დასახლების რაიონებად მოეხაზათ, პირველ რიგში ის თავისუფალი ტერიტორიები, რომლებიც მდებარეობდა სამხრეთ უკრაინაში და ჩრდილოეთ ყირიმში“. ამისათვის კი საჭირო იყო ყირიმელი თათრებისაგან გაეთავისუფლებინათ ყირიმის ტერიტორიები. მილოვან ჯილასი, იუგოსლავიის მომავალი ვიცე-პრეზიდენტი, იოსიპ ბროზ ტიტოსთან ერთად საიდუმლოდ ჩაფრინდა სსრკ-ში და პირად საუბარში სთხოვა სტალინს, რის გამოც 1944 წლის გაზაფხულზე დაიწყო ყირიმელი თათრების დეპორტაცია. აღნიშნული პოლიტიკა საკმაოდ წარმატებული აღმოჩნდა, რადგან 1939 წელს, 1925 წელთან შედარებით ოთხჯერ გაიზარდა ებრაელების რაოდენობა ყირიმის ტერიტორიაზე.

გადამეტებული სასჯელი პარტიზანების წარუმატებლობის გამო
თანამედროვე ისტორიკოსები და მკვლევრები თვლიან, რომ ყირიმელი თათრების კოლაბორაციონიზმის შესახებ მონაცემების გაყალბების მიზეზი და შემდგომში დეპორტაცია მოვლენების ფაქტობრივი სურათის განზრახ დამახინჯებასთან ერთად იყო საბჭოთა ხელისუფლების მცდელობა, გადაეტანა პასუხისმგებლობა მარცხისთვის ყირიმელ თათრებზე. ამის დასტურად გამოდგება ყირიმის ოლქის აღმასკომის გადაწყვეტილება „ყირიმელი თათრების ქცევის შეფასების შეცდომებზე პარტიზანებთან მიმართებაში, ამ შეცდომების აღმოსაფხვრელად და თათრულ მოსახლეობაში პოლიტიკური მუშაობის გაძლიერებასთან დაკავშირებით“, რომელიც მიიღეს 1942 წლის 18 ნოემბერს, მაგრამ გასაგები მიზეზების გამო ფართო საზოგადოებისთვის უცნობი დარჩა.

ნკვდ-ს პოლიტიკა
მკვლევარი დალხატ ედიევი წარმოგვიდგენს დეპორტაციის მიზეზის თავისებურ ვერსიას. პირველ რიგში, სამხედრო-პოლიტიკურ ხელმძღვანელობაში, გაძლიერდა იდეები ეროვნების საფუძველზე არასაიმედოობის შესახებ. მეორეც, ფრონტისპირა და სასაზღვრო რაიონების გამაგრებისათვის ეთნიკური წმენდის პრევენციულმა ზომებმა გარკვეული გამოცდილება შეიძინა. პირველი დეპორტაციების დროს, შეიქმნა და განმტკიცდა პრეცედენტი საბჭოთა ხელისუფლების ხალხისა და პოლიტიკური ინსტრუმენტების გონებაში. შეიქმნა დეპორტაციის სახელმწიფო მანქანა და შემუშავდა მისი სცენარი. გერმანელების დეპორტაციის დროს 1941 წელს ნკვდ-ს სტრუქტურებში შეიქმნა სპეცგადასახლების განყოფილება.

დეპორტაციის დაწყებამდე დეპორტაციის ინიციატორები იყვნენ სამხედროები, ხოლო შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატი ამ აქციის აღმასრულებელი იყო. ხოლო უკვე 1943-1944 წლებიდან ნკვდ გამოდის ინიციატორის, აღმასრულებლისა და ბრალმდებლის როლში, რომელიც „აწარმოებდა“ დანაშაულის მტკიცებულებებს რეპრესირებული ხალხის წინააღმდეგ.

მეორე მსოფლიო ომის მეორე ნახევარში, გამარჯვებების ხარჯზე არმიის ავტორიტეტი გაიზარდა. ეს არ აწყობდა არც ნკვდ-სა და არც სტალინს. ამ პირობებში, გადაწყდა, რომ გამოიყენოს დეპორტირების მექანიზმი, რათა გაზარდოს ნკვდ-ს რეიტინგი. დეპორტაციის შედეგების მიხედვით ნკვდ-ს ხელმძღვანელობამ და თანამშრომლებმა მიიღეს სამხევრო, მათ შორის საბრძოლო ორდენები. ლავრენტი ბერია, ბოგდან ქობულოვი, სერგეი კრუგლოვი, ივან სეროვი დააჯილდოვეს სუვოროვის პირველი ხარისხის ორდენით, რომლითაც ჯილდოვდებოდნენ ფრონტისა და არმიის მეთაურები, მათი მოადგილეები, შტაბის მეთაურები, ოპერატიული სამმართველო და ოპერატიული განყოფილებები „წარმატებულად განხორციელებული სამხედრო ოპერაციებისათვის, მცირე ძალებით მოწინააღმდეგის დამარცხებისათვის“. არკადი აპოლონოვი, ვსევოლოდ მერკულოვი და ივან პიიაშევი დააჯილდოვეს კუტუზოვის პირველი ხარისხის ორდენით, რომლითაც აჯილდოებდნენ საბჭოთა წითელი არმიის მეთაურებს. შედარებით დაბალი თანამდებობის ორგანიზატორებმა მიიღეს სუვოროვის მეორე ხარისხის ორდენი — 13 კაცმა, კუტუზოვის მეორე ხარისხის ორდენი — 17 კაცმა და ა. შ.

დეპორტაცია დაიწყო როგორც აქცია უცხო ეროვნებების წინააღმდეგ და დასრულდა ეროვნული უმცირესობების დევნით.

დეპორტაცია
დეპორტაციის ოპერაცია დაიწყო 1944 წლის 18 მაისს ადრე დილით და დასრულდა 20 მაისის 16:00 საათზე. მის განხორციელებაზე მუშაობდა შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის ძალები, სულ 32 ათასი ადამიანი. დეპორტირებულებს მისცეს რამდენიმე წუთიდან ნახევარ საათამდე დრო, რის შემდეგაც სატვირთო მანქანებით რკინიგზის სადგურებზე გადაიყვანეს. საიდანაც ეშელონები გაიგზავნა გადასახლების ადგილებისაკენ. თვითმხილველთა მონათხრობით იმ ადამიანებს ვისაც არ შეეძლოთ გადაადგილება ან წინააღმდეგობა გაუწიეს ადგილზე ხვრეტდნენ. მნიშვნელოვანი სამხედრო შეტაკებები ნკვდ-ს ძალებთან წყაროებში არ ფიქსირდება.

№ 5859- დადგენილების თანახმად ყირიმელ თათრებს ნება დართეს თან წაეღოთ „პირადი ნივთები, ტანსაცმელი, საყოფაცხოვრებო ინვენტარი, ჭურჭელი და სურსათ-სანოვაგე“ სულ 500 კგ. ოჯახზე. 250 სატვირთო ავტომანქანა გამოყვეს ასეთი დიდი რაოდენობით პირადი ნივთებისა და პროდუქციის ტრანსპორტირებისთვის.

დეპორტირებულების გადაყვანა ყირიმელი თათრებისა და რუსების წყაროებში სხვადასხვაგვარადაა აღწერილი. ყირიმელი თათრების წყაროები მიუთითებს, რომ მათ შორის იყვნენ მოწმეები, რომლებიც მიუთითებდენ სურსათის, წყლისა და სამედიცინო მომსახურების შეზღუდვებზე, რამაც მათი აზრით გზაზე მაღალი სიკვდილიანობა გამოიწვია. რუსული წყაროები კი მიუთითებენ, რომ გადასახლებულებს საშუალება ჰქონდათ გზაში მიეღოთ ცხელი საკვები, რისთვისაც ვაჭრობის სახალხო კომისარიატმა გამოჰყო საკვების დღიური ნორმა: პური — 500 გრამი, ხორცი-თევზი — 70 გრამი, ბურღული — 60 გრამი, ზეთი — 10 გრამი. ჯანმრთელობის სახალხო კომისარიატს უნდა გამოეყო ყოველ ერთ ეშალონზე ერთი ექიმი და ორი მედდა სათადარიგო მედიკამენტებით. თავად ვაგონებში იყო გამათბობლები, მოწყობილი იყო საწოლები და ნაწილობრივ იზოლირებული იყო. თუმცა რეალურად ეშელონებში სხვა სიტუაცია იყო: ყოველდღე მიცვალებულები გაჰყავდათ. არ იყო სამედიცინო მომსახურება, მიცვალებულებს არ ასაფლავებდნენ. ოფიციალური მონაცემებით, რომელიც გამოუგზავნეს ლავრენტი ბერიას ტაშკენტიდან გზაში დაიღუპა 191 ადამიანი. თანამედროვე მკვლევარების აზრით, მხოლოდ ტრანსპორტირების დროს შიმშილისა და ავადმყოფობების შედეგად დაიღუპა არაუმეტეს 8 ათასი ყირიმელი თათარი. ყირიმელი თათრების წყაროები, როგორც წესი, მიუთითებენ, რომ სიკვდილიანობა დაკავშირებული იყო წყლის, საკვების და მედიცინის შეზღუდულ ხელმისაწვდომობასთან. რუსული წყაროები კი სიკვდილიანობას ხსნიან მხოლოდ ასაკოვნების ხარჯზე.

ნკვდ-ს სპეცგადასახლებათა განყოფილების მონაცემებით, 1944 წლის ნოემბერში გადასახლების ადგილებში იმყოფებოდა 193 865 ყირიმელი თათარი, რომელთაგანაც უზბეკეთის სსრ-ში — 151 136, მარის ასსრ-ში — 8 597, ყაზახეთის სსრ-ში — 4 286, დანარჩენები გადაანაწილეს „სამუშაოებზე გამოსაყენებლად“ რსფსრ-ის მოლოტოვის (10 555), კემეროვის (6 743), გორკის (5 095), სვერდლოვსკის (3 594), ივანოვსკის (2 800), იაროსლავსკის (1 059) ოლქებში. ეს მონაცემები საბჭოთა ხალხებს შორის არ იყო დიდი, მაგრამ მცირერიცხოვანი ერისათვის ეს კოლოსალური დანაკარგი იყო.

ყირმელ თათრებს შორის სიკვდილიანობის განსხვავებული მონაცემები

ყირიმელი თათრების უფლებების აღდგენა და მათი დაბრუნება ყირიმში
12 წლის განმავლობაში, 1956 წლამდე ყირიმელი თათრები ატარებდნენ სპეცგადასახლებულთა სტატუსს, რაც გულისხმობდა სხვადასხვა უფლებების შეზღუდვას. ყველა სპეცგადასახლებული აყვანილი იყო აღრიცხვაზე და აუცილებლად რეგისტრირებულები კომენდატურებში. საბჭოთა კავშირის მინისტრთა საბჭოს 1947 წლის 21 ნოემბრის დადგენილებით და უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის 1948 წლის 26 ნოემბრის დადგენილებით მათი მდგომარეობა გამკაცრდა: სხვა რაიონში გადასვლა არ შეეძლო ახლობლის „მოწვევის“ გარეშე. უკანონოდ გასვლა ხუთდღიანი პატიმრობით ისჯებოდა, ხოლო განმეორებით წესების დარღვევა განიხილებოდა როგორც გადასახლების ადგილიდან გაქცევა და ისჯებოდა 20 წლიანი პატიმრობით. 1954 წლის 13 ივლისის კანონით გადასახლების ადგილის თვითნებური მიტოვებისათვის კატორღა შემცირდა ერთ წლამდე. ფორმალურად სპეცგადასახლებულებისათვის შენარჩუნებული იყო სამოქალაქო უფლებები: მათ ჰქონდათ არჩევნებში მონაწილეობის უფლება, კომუნისტები ადგილობრივ ორგანოებს შეუერთდნენ. თუმცა ამავე კანონის მეორე მუხლით მიუხედავად იმისა, რომ მათ მთლიანად აღუდგინეს უფლებები, როგორც სსრკ-ის მოქალაქეებს, არ ჰქონდათ სამშობლოში დაბრუნების და ასევე არც საცხოვრებლისა და სამსახურის მიღების უფლება ყირიმში.

ისტორიკოს ედვარდ ოლვორტის აზრით ყირიმელი თათრების დასჯა უნდა ყოფილიყო მაგალითი საბჭოთა კავშირის სხვა პატარა ერებისათვის. მან ასევე გაამახვილა ყურადღება იმაზე, რომ მარქსისტული თეორია განიხილავდა მცირე ერების გაქრობას.

1989 წლის 28 ნოემბერს საბჭოთა კავშირის უმაღლესი საბჭო № 845-1 დადგენილებით დაამტკიცა „კომისიის დასკვნები და წინადადებები ყირიმელი თათრების პრობლემებზე“. ეს დოკუმენტი ითვალისწინებდა ყირიმელი თათრების სრულ პოლიტიკურ რეაბილიტაციას და რეპრესიული და დისკრიმინაციული ნორმატიული აქტების შეცვლას, ასევე კანონიერად აღიარებდა ყირიმელი თათრების დაბრუნებას „ისტორიული განსახლების ადგილებზე და ეროვნული ერთიანობის აღდგენას“. ასევე ყირიმის ავტონომიური საბჭოთა რესპუბლიკის აღდგენას უკრაინის სსრ-ის შემადგენლობაში.

1991 წლის 26 აპრილს გამოვიდა რსფსრ-ის კანონი № 1107-1 „რეპრესირებული ხალხების შესახებ“, რომელმაც საბჭოთა კავშირის ხალხთა რეპრესია აღიარა გენოციდის აქტად.

ყირიმელი თათრების მასობრივი დაბრუნება დაიწყო საბჭოთა კავშირის მინისტრთა საბჭოს 1990 წლის 11 ივლისის № 666 დადგენილების საფუძველზე. დადგენილების თანახმად ყირიმელ თათრებს უფასოდ გადაეცათ მიწის ნაკვეთი და სახლის სამშენებლო მასალები. ამასთანავე მათ მიეცათ უფლება გაეყიდათ საკუთარი მიწა და სახლი უზბეკეთის სსრ-ში. 150 000 ადამიანი დაბრუნდა ყირიმში ჯერ კიდევ სსრკ-ის დაშლამდე. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ დაბრუნებული 60 000 ყირიმელი თათრისთვის განსაკუთრებით მძიმე აღმოჩნდა დაბრუნების პროცესი, უზბეკეთში დაიწყო მასშტაბური ეკონომიკური კრიზისი და მშპ ერთ სულ მოსახლეზე მკვეთრად დაეცა, ისევე როგორც სხვა საბჭოთა ქვეყნებში და მათ შორის უკრაინაშიც. უზბეკეთიდან ყირიმელი თათრების მიგრაციის ძირითადი მოტივი იყო სიღარიბე (65,6 %) და უმუშევრობა (31,6 %). უზბეკეთში მათი სახლები და კარ-მიდამოები იყიდებოდა 5 800 დოლარად, ხოლო ყირიმში მიწის ნაკვეთის მიღება 2,4-ჯერ მეტი ღირდა. ყირიმში დაბრუნება ასევა განაპრობა უზბეკეთში ეროვნული განწყობილების ამაღლებამ. უზბეკები გამდიოდნენ რუსების, ყირიმელი თათრებისა და თურქი მესხების წინააღმდეგ.

1990 წლის 1 ოქტომბერს ყირიმში, პირველად 1944 წლის შემდეგ, ჩამოყალიბდა ყირმელი თათრების ერთიანი სახელმწიფო ორგანო — „ყირიმელი თათრების უფლებების აღდგენისა და სამშობლოში ორგანიზებული დაბრუნების კომიტეტი“, მოგვიანებით ყირიმის ოლქის ხელისუფლებამ მას უწოდა „დეპორტირებული ხალხების საქმეთა კომიტეტი“.

ყირიმში დაბრუნებული თათრების 52,1 %-მა არ აიღო კრედიტი მიწის ნაკვეთის შესაძენად და შეიჭრა სხვის კუთვნილ მიწაზე. ამან გამოიწვია მრავალრიცხოვანი კონფლიქტები. უკრაინაში ეს საკითხი არ მოგვარებულა. ყირიმის ანექსიის შემდეგ სერგეი აქსიონოვის შემუშავებული გეგმის მიხედვით, ყირმელ თათრებს უნდა დაებრუნებინათ მიტაცებული მიწები, რის სანაცვლოდაც სახელმწიფო გადასცემდა მიწებს პირად კუთვნილებაში.

დეპორტაციის პერიოდში ყირიმის მოსახლეობის ეთნიკური ცვლილება
ყირიმელი თათრები ყირიმის მოსახლეობის დომინანტი ეროვნება იყო საუკუნიდან. მათი დეპორტაციის პირველი ტალღა დაკავშირებული იყო რუსეთის იმპერიის მიერ ყირიმის დაპყრობასთან: ყირიმის მოსახლეობა, რომელიც 1700 წლისათვის იყო 707 ათასი ადამიანი, 1795 წლისათვის შემცირდა 92 ათასამდე. ნახევარკუნძულის მოსახლეობის შემცირება დაიწყო ჯერ კიდევ რუსეთის იმპერიის მიერ მის დაპყრობამდე. დეპოპულაციის ერთ-ერთი ეპიზოდი იყო სუვოროვის მიერ 1778 წელს, ქუჩუქ-კაინარჯის საზავი ხელშეკრულების შემდეგ, ქრიტიანების გასახლება ყირიმიდან, რომლის დროსაც გადაასახლეს 31 000 ადამიანი, ძირითადად ბერძნები და სომხები.

მეორე მსოფლიო ომის დროს ყირიმელი თათრების დეპორტაციის შედეგად ყირიმის სამხრეთი სანაპირო და სასოფლო დასახლებები პრაქტიკულად დაცარიელდა. ყირიმის ბევრი რაიონი პრაქტიკულად დაიცალა. მოსახლეობის დანაკარგის მასშტაბების დასადგენად 1944 წელს გაიმართა მოსახლეობის გამარტივებული აღწერა, რომელმაც აჩვენა, რომ ყირიმში დარჩა 379 000 მოსახლე, რომელთა 75 % იყო რუსი, 21 % — უკრაინელი და 4 % — სხვა ეროვნება. 1939 წლის აღწერით მანამდე ამ ტერიტორიებზე ცხოვობდა 1,2 მლნ. ადამიანი. საჭირო იყო აღნიშნული დანაკლისის სასწრაფოდ შევსება.

1944 წლის 18 აგვისტოს გადაწყვეტილებით რსფსრ-ისა და უკრაინის სსრ-ის ოლქებიდან ყირიმში გადაასახლეს „კეთილსინდისიერი და შრომისმოყვარე კოლმეურნეები“ — სულ 51 000 ადამიანი. უკვე 1944 წლის 1 დეკემბრისათვის ყირიმში ჩასახლებულთა რაოდენობა 64 ათასს აღწევს.

მომდევნო, 1959 წლის აღწერის მასალებიდან ჩანს, რომ მოსახლეობის რაოდენობა გაიზარდა 1,2 მილიონამდე, მაგრამ კარდინალურად შეიცვალა ეთნიკური შემადგენლობა. რუსები — 71 %, უკრაინელები — 22 %, ბელორუსები — 2 %. პრაქტიკულად გაქრნენ ყირიმიდან გერმანელები და ყირიმელი თათრები.

1946 წლის 25 ივნისს რსფსრ უმაღლესმა საბჭომ მიიღო კანონი „ჩეჩნეთ-ინგუშეთის ასსრ-ის გაუქმებისა და ყირიმის ასსრ-ს ყირიმის ოლქად გადაქცევის შესახებ“. მას წინ უძღვოდა 1945 წლის 30 ივნისის სსრკ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის კანონი „ყირიმის ასსრ-ის ყირიმის ოლქად გარდაქმნის შესახებ რსფსრ-ის ფარგლებში“, რომელმაც პრაქტიკულად გავაწყვიტა ყირიმის ავტონომიის ბედი კანონის მიღებამდე ერთი წლით ადრე.

1944-1948 წლებში ყირიმის ათასი დასახლებული პუნქტი, მთები და მდინარეები, რომელთა სახელწოდებაც ყირიმული თათრულიდან იყო წარმოქმნილი, შეცვალეს რუსული ტოპონიმებით.

რუსეთის კონტროლის ქვეშ ყირიმის გადასვლის შემდეგ ყირიმის მოსახლეობის 10,6 % (232 ათასი ადამიანი) იყო ყირიმელი თათარი.

რეპრესიის აღიარება
საბჭოთა კავშირის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის 1967 წლის 5 სექტემბრის № 493 ბრძანებულებით „ყირიმში მცხოვრები თათარი მოქალაქეების შესახებ“ აღიარებულია, რომ „1944 წელს, ნაცისტური ოკუპაციის შემდეგ ყირიმის გათავისუფლების დროს, ყირიმში მცხოვრები თათრების გარკვეული ნაწილის გერმანელ დამპყრობლებთან აქტიური თანამშრომლობის ფაქტები უსაფუძვლოდ გავრცელდა ყირიმის მთელ თათრული წარმოშობის მოსახლეობაზე“.

მიუხედავად ამისა, მთელი რიგი მასობრივი ინფორმაციის საშუალებებისა და საერთაშორისო ორგანიზაციების აზრით, რუსეთის მიერ ყირიმის ოკუპაციის შემდეგ ყირიმლი თათრების წინააღმდეგ რეპრესიები დაიწყო.

ყირიმელი თათრების ეროვნული მოძრაობის წარმომადგენლის, ვასვი აბდურაიმოვის აზრით, ყირიმელი თათრების რეაბილიტაცია უნდა მოხდეს ისეთი სამართლებრივი დოკუმენტების ბაზაზე, როგორიცაა: რუსეთის ფედერაციის 1991 წლის 18 ოქტომბრის კანონი № 1761-1 „პოლიტიკური რეპრესიების მსხვრპლთა რეაბილიტაციის შესახებ“ , რსფსრ-ის 1991 წლის 26 აპრილის კანონი № 1107-1 „რეპრესირებული ხალხების შესახებ“ და რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტის 2014 წლის 21 აპრილის № 268 ბრძანება „სომეხი, ბულგარელი, ბერძენი, ყირიმელი თათრების და გერმანელების რეაბილიტაციისა და მათი განვითარების ღონისძიებების შესახებ“. აბდურაიმოვის შეფასებითვე ყირიმში მათი პრობლემების შესახებ ყველა გადაწყვეტილება დაბლოკილია.

2015 წელს უკრაინის უზენაესმა რადამ დეპორტაცია გენოციდად აღიარა და დააწესა ყირიმელი თათრების გენოციდის მსხვერპლთა ხსოვნის დღე, რომელიც 18 მაისს აღინიშნება.

2019 წელს ლატვიის სეიმმა მოამზადა განცხადება ყირიმელი თათრების დეპორტაციის გენოციდად აღიარების შესახებ. 2019 წლის 9 მაისს ლატვიამ აღიარა დეპორტაცია გენოციდად.

სამეცნიერო შეფასებები
ისტორიკოსი ნორმან ნაიმარკი მიიჩნევს, რომ სტალინს ჰქონდა ეჭვი ყირიმელი თათრების დანაშაულის შესახებ, რადგან ყირიმი იყო ძალზედ სახიფათი სამხედრო-პოლიტიკური თვალსაზრისით და სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი.

მიჩიგანის უნივერსიტეტის პედაგოგი, ანთროპოლოგი გრეტა ულინგი თვლის, რომ გაეროს კონვენციის თანამედროვე რედაქციის თანახმად ყირიმელი თათრების დეპორტაცია შეიძლება განვიხილოთ, როგორც გენოციდი.

ერაყის ამერიკული უნივერსიტეტის პროფესორის, ისტორიკოს ჯონათან ოტო პოლის აზრით დეპორტაცია იყო „სოციალისტური რასიზმისა“ და „ეთნიკური წმენდის“ მაგალითი.

ხსოვნა
სუდაკში არსებობს დეპორტაციის მსხვერპლთა ძეგლი. მოქანდაკე ილმი ამეტოვი. აღმართეს 1994 წელს.

მემორიალური კომპლექსი დეპორტაციის მსხვერლთა პატივისცემის ნიშნად სადგურ სირენში, ყირიმის ბახჩისარაის რაიონში. გაიხსნა 2016 წლის 18 მაისს.

ხელოვნებაში
2004 წელს ყირიმელმა თათარმა რეჟისორმა რუსტემ ემინოვმა პირველმა შექმნა ფერწერული ტილოების სერია „უნუტმა — გახსოვდეს“, რომელშიც აღწერა თავისი ხალხის ტრაგედია. 2005 წლის 18 მაისს ეს ტილოები პირველად აჩვენეს მის პერსონალურ გამოფენაზე ყირიმში.

2013 წელს, 1944 წლის მაისის ამბები საფუძლად დაედო რეჟისორ ახმეტ სეიტაბლაევის მხატვრულ ფილმს „ხაიტარმა“ („დაბრუნება“). ფილმის მთავარი გმირია სამხედრო მფრინავი, გვარდიის მაიორი, ორგზის საბჭოთა კავშირის გმირი ამეტ-ხან სულთანი.

2015 წელს კრისტინა ფაშინმა გადაიღო დოკუმენტური ფილმი ბრძოლა სახლისათვის: ყირიმელი თათრები უკრაინა-კატარის თანამშრომლობის შედეგად. ფილმში ასახულია ყირიმელი თათრების ისტორია 1783 წლიდან 2014 წლამდე, განსაკუთრებული აქცენტი კი 1944 წლის მასობრივ დეპორტაციაზეა გაკეთებული.

2016 წლის 14 მაისს უკრაინელმა მომღერალმა ჯამალამ ევროვიზიის კონკურსზე გაიმარჯვა ყირიმელი თათრებისადმი მიძღვნილი სიმღერით 1944.