იმპერიის ტრანსანტარქტიკული ექსპედიცია

იმპერიის 1914-1917 წლების ტრანსანტარქტიკული ექსპედიცია — ანტარქტიკული აღმოჩენების გმირული ხანის უკანასკნელი დიდი ექსპედიცია. მას ერნესტ შეკლტონი ხელმძღვანელობდა, რომელმაც მიზნად მთლიანი ანტარქტიკული კონტინენტის გადაკვეთა დაისახა. რუალდ ამუნდსენის ექსპედიციის შემდეგ, შეკლტონის სიტყვებით, კონტინენტის გადაკვეთა „ანტარქტიკული მოგზაურობების ერთი დიდი მიზანი“ იყო. ექსპედიციამ თავის მიზანს ვერ მიაღწია, თუმცა ის ცნობილი გახდა, როგორც ეპიკური ამბავი გმირობასა და გამძლეობაზე.

შეკლტონს უკვე მიუღია მონაწილეობა „დისკავერის“ ექსპედიციაში და „ნიმროდის“ ექსპედიციის ხელმძღვანელიც ყოფილა. ამჯერად ის უედელის ზღვის გაცურვასა და ვასელის ყურესთან დაბანაკებას აპირებდა, სადაც გუნდი სამხრეთი პოლუსის გავლით, როსის ზღვამდე მიღწევისთვის მოეზადებოდა. ამასობაში დამხმარე როსის ზღვის რაზმი მაკმერდოს სრუტესთან დაბანაკდებოდა და როსის შელფური მყინვრების შემოვლით, ბირდმორის მყინვარისკენ გააგზავნიდა მომარაგების დეპოებს, რომლებიც უმნიშვლენოვანესები იყვნენ გუნდის გადასარჩენად, რადგანაც რაზმს გადაკვეთისთვის საჭირო რაოდენობის პროვიზიების გადაზიდვა არ შეეძლო. ექსპედიცია საჭიროებდა 2 ხომალდს: უედელის ზღვის გუნდის „ენდიურანსსა“ და როსის ზღვის გუნდის „ავრორას“.

„ენდიურანსი“ ვაზელის ყურემდე მიღწევამდე უედელის ზღვის მცურავი ყინულების ტყვეობაში მოექცა. 1915 წლის ანტარქტიკული ზამთრის დროს ის ჩრდილოეთის მიმართულებით დრეიფობდა. შემდგომში გემი დაილეწა და ჩაიძირა, რის შემდეგაც რაზმს ჩრდილოეთით მოდრეიფე ყინულებზე გადასვლა, იმპროვიზირებული ბანაკების აგება და თვეების განმავლობაში იქ დარჩენა მოუწია. შემდეგ მისმა წევრებმა სამაშველო ნავებით დაუსახლებელ და არასტუმართმოყვარე სპილოს კუნძულისკენ გაცურეს. იქიდან შეკლტონმა და მისი გუნდის კიდევ 5-მა წევრმა ნავ „ჯეიმზ კერდით“ სამხრეთ ჯორჯიის კუნძულს მიაღწია, რის შემდეგაც შეკლტონმა სპილოს კუნძულზე დარჩენილი გუნდის წევრების გადარჩენა შეძლო. ჩაძირულ „ენდიურანსს“ 2022 წელს მიაგნეს.

კონტინენტის მეორე მხარეს, როსის ზღვის რაზმს მიზნის მისაღწევად უამრავი სირთულის გამოვლა მოუწია. ძლიერი შტორმის შედეგად, „ავრორა“ წყალმა წაიღო, რის გამოც გუნდი მომარაგებისა და აღრუჭვილობის გარეშე დარჩა. მომარაგების დეპოების გაგზავნა მაინც მოხერხდა, თუმცა გუნდის გადარჩენამდე მისი 3 წევრი დაიღუპა.

მომზადება
მიუხედავად საყოველთაო მოწონებისა, რომელიც ნიმროდის ექსპედიციის დროს შეკლტონის მიღწევებმა დაიმსახურა, მკვლევარს ეს არ ეყო. 1912 წლისთვის, მისი ანტარქტიკასთან დაკავშირებული გეგმები რობერტ სკოტის ტერა-ნოვას ექსპედიციასა და მის კონკურენტ ნორვეგიულ ექსპედიციაზე იყო დამოკიდებული. ამუნდსენის მიერ სამხრეთ პოლუსის დაპყრობაზე მან 1912 წლის 11 მარტს შეიტყო, რის შემდეგაც განაცხადა:

მისი სიტყვებით, შემდეგი მიზანი „პოლუსის გადაკვეთით ტრანსკონტინეტალური მოგზაურობა“ იყო. მან იცოდა, რომ ამ მიზნის მიღწევას სხვა მკვლევრებიც ცდილობდნენ.

1911 წლის 11 დეკემბერს, გერმანულმა ექსპედიციამ ვილჰელმ ფილხნერის მეთაურობით სამხრეთ ჯორჯიის კუნძულიდან გაცურა, რათა უედელის ზღვაში შესულიყო და ბაზა დაეარსებინა, რომლიდანაც ის კონტინენტის გადაკვეთას შეძლებდა. მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა, და 1912 წლის ბოლოს ფილხნერი სამხრეთ გეორგიაში დაბრუნდა. თუმცა, მის მიერ ვაზელის ყურეში შესაძლო გაჩერების მოხსენება შეკლტონმა შენიშნა და თავისი ექსპედიციის გეგმის მომზადებისთვის გამოიყენა.

სკოტისა და მისი ექსპედიციის დაღუპვის ამბავი ლონდონმა 1913 წლის თებერვალს შეიტყო. მიუხედავად ამისა, შეკლტონმა მის მიერ შემოთავაზებული მოგზაურობისთვის მომზადების ინიციირება დაიწყო. მან დახმარება მოსთხოვა გაერთიანებული სამეფოს ყოფილ პრემიერ-მინისტრ არჩიბალდ პრიმროუზსა და სკოტის ექსპედიციის წევრ ტრიუგვე გრანს, მაგრამ უარი მიიღო.

შეკლტონმა დახმარება 1902-1904 წლების შოტლანდიური ეროვნული ანტარქტიკული ექსპედიციის ლიდერისგან, უილიამ სპირს ბრიუსისგან მიიღო, რომელიც 1908 წლიდან ანტარქტიკის გადაკვეთის გეგმას ამზადებდა, მაგრამ ფინანსირების ნაკლებობის გამო პროექტის მიტოვება მოუწია. ბრიუსმა შეკლტონს თავისი გეგმების გამოყენების უფლება მისცა, თუმცა ექსპედიციის საბოლოო გეგმა ბრიუსის იდეებს დიდად არ მოიცავდა. 1913 წლის 29 დეკემბერს, შეკლტონმა ინგლისურ გაზეთ -თვის განკუთვნილ წერილში ექსპედიციის გეგმა საზოგადოებას წარუდგინა.

შეკლტონის გეგმა
შეკლტონმა ახალ ექსპედიციას „იმპერიის ტრანსანტარქტიკული ექსპედიცია“ უწოდა. 1914 წლის დასაწყისში მან პროგრამის დეტალური ვერსია გამოსცა. ექსპედიცია 2 გუნდად იქნებოდა დაყოფილი და 2 ხომალდს გამოიყენებდა. უედელის ზღვის გუნდი ჰასელის ყურემდე ხომალდ „ენდიურანსით“ იმოგზაურებდა. ყურეზე 14 ადამიანი გადმოვიდოდა, ამათგან 6 (შეკლტონის ჩათვლით) ტრანსკონტინენტალურ გუნდს ჩამოაყალიბებდა, რომელიც 69 ძალით, 2 ციგითა და სხვა აღრუჭვილობით 2 900 კმ-ს გაივლიდა როსის ზღამდე მისაღწევად. დანარჩენი 8 წევრი სამეცნიერო სამუშაოს განახორციელებდა. 3 მათგანი გრეიამის მიწაზე, 3 ენდერბის მიწაზე, ხოლო 2 ბანაკში დარჩებოდა.

კონტინენტის მეორე მხარეს განლაგებული როსის ზღვის გუნდი მაკმერდოს სრუტეში დაბანაკდებოდა. აქედან ისინი ტრანსკონტინენტალური ჯგუფის მარშრუტზე, ბირდმორის მყინვარამდე მომარაგების დეპოებს გააგზავნიდნენ. ისინი ასევე ჩაატარებდნენ გეოლოგიურ და სხვა დაკვირვებებს. მან გადაწყვიტა, დახმარება მოეთხოვა მდიდრებისთვის, რაც 1913 წელს დაიწყო, თუმცა ამით შეკლტონმა ბევრს ვერ მიაღწია. ლორდ როუზბერიმ შეკლტონს 50 ფუნტი მისცა. ივლისში შოტლანდიელმა ინდუსტრიალისტმა სერ ჯეიმზ კერდმა 24 000 ფუნტი გამოყო. შეკლტონმა შემდგომში -ს განუცხადა:

შეკლტონს უკვე საჭირო რაოდენობის ფული გააჩნდა. მან 14 000 ფუნტად 300 ტ-იანი ბარკენტინა „პოლარისი“ იყიდა, რომელიც ბელგიელმა მკვლევარმა ადრიენ დე ჟელაშმა შპიცბერგენის ექსპედიციისთვის ააგო. ექსპედიცია ჩაიშალა და გემი გაიყიდა. შეკლტონმა მას სახელი „ენდიურანსზე“ შეუცვალა, რაც მისი ოჯახის დევიზს უკავშირდებოდა. უცნობია, რადგანაც ასევე უცნობია სტენკომპ-უილსის მიერ გამოყოფილი ფულის ოდენობა. ფული შეკლტონისთვის მუდმივ პრობლემას წარმოადგენდა, რის გამოც მან ეკონომიის მიზნით როსის ზღვის გუნდისთვის განკუთვნილი ფულის ოდენობა შეამცირა, რაც გუნდის მეთაურმა ენეას მაკინტოშმა მხოლოდ მას შემდეგ გაიგო, რაც ავსტრალიაში ჩავიდა და მუშაობა დაიწყო. მაკინტოშს ფულისა და მომარაგეობის დამატების თხოვნა მოუწია, რათა ექსპედიციის მისი ნაწილის განხორციელება შესაძლებელი გამხდარიყო. თუმცა, შეკლტონმა ექსპედიციის შემოსავლიანობის პოტენციალი გაიაზრა. მან -ს ექსპედიციაზე გაზეთების სტატიების წერის ექსკლუზიური უფლება მისცა და იმპერიის ტრანსანტარქტიკული ფილმების სინდიკატი ჩამოაყალიბა, რომელსაც გადაღების უფლება მისცა.

გუნდი
ლეგენდის თანახმად, შეკლტონმა ლონდონურ გაზეთებში გამოაქვეყნა განცხადება:

შეკლტონმა 5000-ზე მეტი განაცხადი მიიღო, მათ შორის რამდენიმე ქალისგანაც, თუმცა საბოლოოდ ექსპედიციისთვის 56 კაციანი გუნდი შედგა, რომელიც 2 რაზმად გაიყო. გუნდების ზოგიერთი წევრი ექსპედიციას მოგვიანებით, ბუენოს-აირესსა და სიდნეიში შეუერთდა. ზოგი სახლში ნაადრევად დაბრუნდა: ასეთი იყო დენიელ გუჩი, რომელიც „ენდიურანსს“ სამხრეთ გეორგიის კუნძულამდე გაჰყვა.

თავის მოადგილედ შეკლტონმა ავსტრალაზიის ანტარქტიკული ექსპედიციიდან ახალდაბრუნებული ფრენკ უაილდი აირჩია, რომელსაც მანამდე მონაწილეობა ჰქონა მიღებული „დისკავერისა“ და „ნიმროდის“ ექსპედიციებში. შეკლტონს „ენდიურანსის“ კაპიტნად ჯონ კინგ დეივისის დანიშვნა უნდოდა, თუმცა დეივისმა გეგმა განწირულად ჩათვალა და უარი თქვა, ამიტომაც თანამდებობა ფრენკ უორსლის ერგო, რომელიც მისივე სიტყვების თანახმად ექსპედიციას მას შემდეგ შეუერთდა, რაც მასზე თავის სიზმარში შეიტყო. მეორე ოფიცრად „ტერა-ნოვას“ ექსპედიციის ვეტერანი, ტომ კრინი დაინიშნა, მესამე ოფიცრად – ალფრედ ჩითემი. როსის ზღვის გუნდში შეკლტონმა „ნიმროდის“ ექსპედიციის 2 ვეტერანი მოიწვია: გუნდის ხელმძღვანელი ენეას მაკინტოში და ძაღლების გამრეკი, ერნესტ ჯოისი. მათი რაზმისთვის ხალხთა შეკრება შეკლტონს განსაკუთრებით გაუჭირდა, რადგან მან ბრიტანეთის საადმირალოსგან ექსპედიციაზე თავიანთი ხალხის გაგზავნის თაობაზე უარი მიიღო.

ექსპედიციის სამეცნიერო გუნდი „ენდიურანსის“ ბორტზე განთავსდა და 6 ადამიანს მოიცავდა, მათ შორის იქვნენ 2 ქირურგი, ალექსანდერ მაკლინი და ჯეიმზ მაკლროი; გეოლოგი, ჯეიმზ უორდი; ბიოლოგი, რობერტ კლარკი; ფიზიკოსი, რეჯინალდ ჯეიმზი; და მეტეოროლოგი, ლეონარდ ჰასი. რაზმში ასევე მოიწვიეს ფოტოგრაფი ფრენკ ჰარლი და მხატვარი ჯორჯ მარსტონი. როსის ზღვის რაზმისთვის ხალხის შერჩევა ძლიერ დაჩქარდა, თუმცა საბოლოო შემადგენლობა მხოლოდ ბოლო წუთს გაირკვა. შედეგად გუნდში ანტარქტიკულ ექსპედიციებში მონაწილეობის გამოცდილება მხოლოდ 2 წევრს – მაკინტოშსა და ჯოის გააჩნდათ.

უედელის ზღვის რაზმი
როსის ზღვის რაზმი
„†“ ნიშნით აღნიშნულია ექსპედიციის დროს დაღუპულები

ექსპედიციის მსვლელობა
უედელის ზღვის რაზმი
ცურვა სამხრეთით
„ენდიურანსმა“ პლიმუთი შეკლტონის გარეშე, 1914 წლის 8 აგვისტოს დატოვა და გეზი ბუენოს-აირესისკენ აიღო. იქვე ექსპედიციას შეუერთნენ შეკლტონი, ჰარლი, ბეიკველი და ბლექბოროუ. 26 ოქტომბერს ხომალდმა სამხრეთ ატლანტის ოკეანეში შეცურა და 5 ნოემბერს სამხრეთ ჯორჯიის კუნძულის ნაპირებს მიადგა. თავდაპირველად გადაკვეთა მაშინვე, 1914-15 წლებში უნდა ჩატარებულიყო. ეს გეგმა შეკლტონს მალევე ჩაეშალა, თუმცა მან როსის ზღვის რაზმის მეთაურ მაკინტოშს შეცვლილი გეგმების თაობაზე არაფერი შეატყობინა.

„ენდიურანსმა“ სამხრეთ გეორგიაში 1 თვე დაჰყო და ანტარქტიკისკენ 5 დეკემბერს გაცურა. 2 დღეში ხომალდი მცურავ ყინულებს მიადგა. დღითი-დღე მათი რაოდენობა მატულობდა და 14 დეკემბერისთვის საკმარისად სქელი იყო იმისთვის, რომ „ენდიურანსი“ 24 საათით გაეჩერებინა. 3 დღის შემდეგ ხომალდი კვლავ გაჩერდა. ექსპედიციის აღწერაში შეკლტონი იხსენებდა, რომ მზად იყო რთული პირობებისთვის, მაგრამ ასეთ მჭიდრო ყინულებს არ ელოდა.

„ენდიურანსის“ პროგრესი ძლიერ შენელდა, თუმცა 22 დეკემბერს რაზმმა არხის გათხრა შეძლეს და ხომალდმა მსვლელობა გააგრძელა. 7 იანვრისთვის ექსპედიცია 30 მეტრის სიმაღლის ყინულის კედლებს მიადგა, რომლებიც კოტსის მიწის სანაპიროს ფარავდნენ. 15 იანვარს „ენდიურანსი“ მიუახლოვდა მყინვარს, რომლის კიდეები ბაზის განლაგებისათვის შესაფერის ყურეს ქმნიდა, თუმცა შეკლტონმა ჩათვალა, რომ ეს ადგილი ვაზელის ყურისგან ზედმეტად შორ მანძილზე მდებარეობდა და ჩასვლაზე უარი თქვა. 17 იანვარს გემმა 76° 27′ ს.გ-ს მიაღწია, საიდანაც ჩანდა მიწა, რომელსაც შეკლტონმა ექსპედიციის ერთ-ერთი სპონსორის, ჯეიმზ კერდის საპატივცემულოდ, კერდის სანაპირო უწოდა. ცუდი ამინდის გამო გემი აისბერგს ეფარებოდა.

„ენდიურანსი“ ლუიტპოლდის მიწას მიუახლოვდა, რომლის სამხრეთ ბოლოშიც დანიშნულების ადგილი, ვაზელის ყურე მდებარეობდა. მომდევნო დღეს ხომალდი იძულებული იყო, ჩრდილო-დასავლეთის მიმართულებით 23 კილომეტრი გაეცურა, სანამ 76° 34′ს.გ-ზე და 31° 30′დ.გ-ზე არ გაჩერდა. 10 დღიანი გაჩერების შემდეგ ეკიპაჟს საწვავის ეკონომია უწევდა. 14 თებერვალს შეკლტონმა რაზმს წერაქვებითა და ხერხებით ყინულებში არხის გათხრა უბრძანა, მაგრამ მცდელობა უშედეგო აღმოჩნდა. შეკლტონს კვლავ ჰქონდა იმედი, რომ გუნდი გემის გათავისუფლებას შეძლებდა, თუმცა არ გამორიცხავდა რომ ექსპედიციას ზამთრის გატარება მცურავ ყინულებზე მოუწევდათ.

„ენდიურანსის“ დრეიფი
22 თებერვალს „ენდიურანსმა“ 76° 58′ ს.გ-ს მიაღწია, ხოლო შემდეგ ჩრდილოეთით დრეიფი დაიწყო. შეკლტონი აცნობიერებდა, რომ ექსპედიცია ზამთარს ყინულებში გაატარებდა, ამიტომაც გამოზამთრება გადაწყვიტა. ძაღლები გემიდან ჩამოსვეს და სპეციალურ ჯიხურებში განათავსეს, ხოლო გემი შტაბ-ბინად გადაკეთდა. რაზმმა უკაბელო ტელეგრაფიც მოაწყო, თუმცა სიგნალი არავის მიეწოდებოდა, ამიტომაც იგი გარე სამყაროსგან იზოლირებული დარჩა.

შეკლტონს კარგად ახსოვდა ვილჰელმ ფილხნერის და მის ხომალდ „დოიჩლანდის“ მაგალითი, რომლებიც 3 წლის წინ იმავე მიდამოებში გაიჭედნენ. ფილხნერმა ვაზელის ყურეში დაბანაკება სცადა, თუმცა ამაოდ. 1912 წლის 6 მარტს „დოიჩლანდი“ კოტსის მიწიდან 320 კმ მანძილზე ხაფანგში აღმოჩნდა და მხოლოდ 6 თვის შემდეგ გათავისუფლდა, რის შემდეგაც სამხრეთ ჯორჯიის კუნძულისკენ გაცურა. შეკლტონი ფიქრობდა, რომ თუ ეს გამეორდებოდა, ექსპედიცია მომდევნო ანტარქტიკულ გაზაფხულსაც ცდიდა ვაზელის ყურემდე მისვლას.

თებერვალსა და მარტში დრეიფი საგრძნობლად შენელდა და მარტის მიწურულს შეკლტონმა დაასკვნა, რომ ექსპედიციამ 19 იანვრის შემდეგ მხოლოდ 153 კმ მანძილი დაფარა. მაისისთვის „ენდიურანსმა“ 75° 23′ ს.გ, 42° 14′ დ.გ-ს მიაღწია და კვლავ ჩრდილოეთისკენ დრეიფობდა. ანტარქტიკულ გაზაფხულამდე ჯერ კიდევ 4 თვე რჩებოდა. დრეიფისგან თავის დაღწევა სწორედ მაშინ იყო შესაძლებელი, თუმცა ექსპედიციას ეჭვი ეპარებოდა იმაში, რომ ხომალდი გათავისუფლებას და ვაზელის ყურემდე მიღწევას დროზე შეძლებდა. შეკლტონი ალტერნატიურ გეგმას, ანუ უედელის ზღვის დასავლეთ ნაპირებზე ჩამოსხდომას განიხილავდა.