iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჩიხარეშის ღვთისმშობლის ეკლესია

ჩიხარეშის ღმრთისმშობლის მიძინების სახელობის ტაძარი — ეკლესია საქართველოში. მდებარეობს ლენტეხის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩიხარეშში. დათარიღებულია განვითარებული შუა საუკუნეებით (- საუკუნეები). მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია ნაგებია თხელი ფიქლის ჰორიზონტალური ქვით, რაც ნაკაწრისებულ ფაქტურას აძლევს ფასადებს.

არქიტექტურა
ტაძრის მცირე შიდა სივრცე, რომელიც "გაჭედილია" კედლებზე ადამიანის სიმაღლეზე დახატული ფიგურებით, აღმოსავლეთიდან რკალური აფსიდით სრულდება. მის წინ სამთაღიანი მოხატული კანკელია აღმართული, აქეთ-იქით ხის ჯვრებით. კამარას ცენტრალური და დასავლეთის შეკიდული განიერი თაღები იმაგრებს. ფასადებზე აღმოსავლეთ-დასავლეთის სარკმლების თავზე თლილი ქვაა ჩასმული რელიეფური მარტივი ჯვრებით. დასავლეთის ერთადერთი კარის თავზეც, ცრუ ტიმპანის ზედაპირზე რელიეფური ჯვარია დასმული. ეკლესია ძველ ფილაქანზე დაფენილი ყავრითაა დაბურული.

მოხატულობა
ეკლესია მთლიანადაა მოხატული, ფერწერითაა შემკული კანკელიცა და ტრაპეზიც. საკურთხევლის კონქში გამოსახულია ღმრთისმშობელი დიდებითა ექვსფრთედებით, აფსიდის შუაში, ტრაპეზის თავზე - "ხატი მიძინებისა", მის აქეთ-იქით წმინდა მღვდელმთავარნი და წმინდა სტეფანე დიაკონი. სარკმლის წირთხლებზე - წმ. იოაკიმე და ანა; კამარის ჩრდილოეთ კალთაზე აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ - ამაღლება და გველეშაპის განმგმირავი წმ. გიორგია გამოხატული; სამხრეთის ფერდზე ღმრთისმშობლის მიძინება და ჯვარცმა. დასავლეთის კედელზე პირველ რეგისტრზე ნათლისღება და ფერისცვალებაა, მეორეზე კი ასევე სამხრეთისა და ჩრდილოეთის კედლის მეორე რეგისტრზე ქტიტორთა, ღიბიანთა (ყიფიანთა) ოჯახის წევრთა გამოსახულებებია. შეკიდულ პილასტრებზე წმ. მოწამეთა გამოსახულებებია. კარის წირთხლებში წმ. ონოფრე და საბა. სამთაღიან კანკელზე, პირველ რეგისტრზე აღსავლის კარის აქეთ-იქით მოციქულები პეტრე და პავლე და მრავალფრთედები. მეორე რეგისტრზე, სვეტებზე - წმ. მოწამენია, მესამე რეგისტრზე ზღუდეზე - აბრაამის მსხვერპლი. წმ. იოანე ნათლისმცემლის თავისკვეთა, კედელს მიდგმულ ტრაპეზზე - გოლგოთაზე აღმართული განედლებული ჯვარი ვნების იარაღებითურთ.

მხატვრობას ახლავს ადგილობრივი დიალექტით გამართული მხედრული წარწერები.

მოხატულობაში გაირჩევა სამი ხელი. პირველი (კონქის მოხატულობა) ს. პროფესიული ნაკადის ნიშნებითაა აღბეჭდილი. მეორე (აფსიდის მოხატულობა, საუფლო სცენები, კანკელის მოხატულობა) - ს. მინიატურებთან ძლიერი სიახლოვით; მესამე (ქტიტორები, კარის წირთხლის ფიგურები) - "ხალხურ" ნაკადთან კავშირით და ახლებური დაზგურობის ნიშნებით. პირველი და მეორე ოსტატის ნამუშაკევი დიდ მსგავსებას ამჟღავნებს ჩუკულის ღმრთისმშობლის ეკლესიის მოხატულობასთან.

მხატვრობა კამარაზე და ალაგ-ალაგ საკურთხეველში ბათქაშიდანაა ჩამოცვენილი. მოხატულობის მდგომარეობა 1990-იანი წლების დასაწყისთან შედარებითაც კი გაუარესებულია. შეინიშნება ნესტი და მიკრობიოლოგიური დაზიანება.

ტაძრის სიწმინდეები
ექვთიმე თაყაიშვილი არქეოლოგიური ექსპედიციის მასალებში აღნიშნავს, რომ ტაძარში დაცულია ორი ძველი ხატი — ერთი ღმრთისმშობლის (კარედიანი), მეორე კი მაცხოვრის. ხატებს ახლავს წარწერები.

ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ჟახუნდერის წმინდა გიორგის ეკლესია

ჟახუნდერის წმინდა გიორგის სახელობის ტაძარი — ეკლესია საქართველოში, ლენტეხის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჟახუნდერში. დათარიღებულია განვითარებული შუა საუკუნეებით.
ტაძარი ქვითაა ნაგები და ბაზილიკური ტიპისაა. მისი აღმოსავლეთი სარკმელი მოჩუქურთმებულია. ეკლესიის ხის მოჩუქურთმებული კარი დაცულია საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში.

1910 წელს ტაძარი მოინახულა ექვთიმე თაყაიშვილმა. იგი ესპედიციის მასალებში ტაძარს ასე აღწერს:

ეკლესიას, 2006 წლის საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
საყდრის წმინდა გიორგის ეკლესია

საყდრის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეკლესია საქართველოში. მდებარეობს ლენტეხის მუნიციპალიტეტის სოფელ საყდარში. ტაძარი ერთნავიანი ბაზილიკაა, აგებულია სოფლის განაპირას, თარიღდება – საუკუნეებით. დარბაზი დანაწევრებულია ორი საბჯენი თაღით და სამ-სამი კედლის თაღით, სამხრეთისა და ჩრდილოეთის კედლებზე.

მოხატულობა
ეკლესია მთლიანად მოხატულია. საკურთხევლის კონქში გამოსახულია ვედრება (ვრცელი რედაქცია), აფსიდში — მსხვერპლის თაყვანისცემა, კამარის სამხრეთის ფერდზე — შობა, მირქმა, ჩრდილოეთის ფერდზე — ხარება, ნათლისღება, სამხრეთის კედელზე — პირველ რეგისტრზე: ლაზარეს აღდგინება, ამაღლება, მეორე რეგისტრზე: წმ. ბარბარე და წმ. მარინე, წმ. თევდორე, ამაღლების კომპოზიციის ნაწილი. მესამე რეგისტრზე: წმ. მეომრის ორ-ორი ნახევარფიგურა, წმ. მარიამ მეგვიპტელი (დასავლეთის თაღი). ჩრდილოეთ კედელზე — პირველ რეგისტრზე: იერუსალიმში დიდებით შესვლა, მენელსაცხებლე დედები უფლის საფლავთან, მეორე რეგისტრზე; ლასია ქალაქის სასწაული, წმ. გიორგი აღმოსავლეთის თაღში, მესამე რეგისტრზე საქტიტორო გამოსახულებებია; დასავლეთის კედელზე — პირველ რეგისტრზე სულიწმიდის მოფენა, მეორე რეგისტრზე — ჯოჯოხეთის წარმოტყვევნა და ჯვარცმა, მესამე რეგისტრზე, კარის აქეთ-იქით ქტიტორები.

ტაძრის სიწმინდეები
ტაძარი 1910 წელს მოინახულა ექვთიმე თაყაიშვილმა. იგი ვრცლად გვაწვდის ინფორმაციას ტაძარში დაცული სიწმინდეების შესახებ. იმ დროისათვის ტაძარში ყოფილა წარწერიანი ჯვრები (ერთი ხის, მეორე დიდი ჯვარი, ჯვარი სატრაპეზო), გაბრიელ მთავარანგელოზის მოოქროვილი ხატი ასომთავრული წარწერით, წმინდა გიორგის 4 ხატი, ღმრთისმშობლის ხატი, ხატი ვედრება, ცალი კარი კარედი ხატისა, ნატეხი წარწერისა, ბარძიმ-ფეშხუმი და ორი ლახტი რკინისა ექვს-ექვს ფრთიანი.
ლაჰილის წმინდა გიორგის ეკლესია

ლაჰილის წმინდა გიორგის ტაძარი ("მხერის ჯგრაგ") — ეკლესია საქართველოში, მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლაჰილის უკიდურეს სამხრეთ ნაწილში. ეკლესია ქვითაა ნაგები. შესასვლელი მხოლო დასავლეთიდან აქვს. ეს საკმაოდ მაღალი ნაგებობაა.
ტაძრის სიწმინდეები
1910 წელს ტაძარი მოინახულა ექვთიმე თაყაიშვილმა. იგი ექსპედიციის მასალებში წერს, რომ იქ არსებული სიწმინდეები გადმოტანილი ყოფილა სამი დანგრეული და გაუქმებული ეკლესიიდან. იმ დროისათვის ტაძარში ინახებოდა: ოთხი სხვადასხვა ზომის ჯვარი, წმინდა დიმიტრის მოოქროვილი ხატი, მთავარანგელოზ გაბრიელის ოქროს ხატი, წმინდა ანას ხატი, მაცხოვრის ხატი, მიქაელ მთავარანგელოზის ვერცხლის ხატი, ჯვარცმის ხატი, ორი ღმრთისმშობლის ხატი, რამდენიმე ბეჭედი, ორი სამაჯური, დოქი და ეტრატზე ნუსხურით შესრულებული სახარება.

ეკლესიას 2006 წლის, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
აზიის მეფე

აზიის მეფე — წოდება, რომელიც ალექსანდრე დიდმა მიიღო გავგამელის ბრძოლის შემდეგ, ძვ. წ. 331 წელს. ვინაიდან, ალექსანდრეს დროს ბერძნები მხოლოდ აზიის გარკვეულ ნაწილზე ფლობდნენ ინფორმაციას, ხოლო ალექსანდრემ იმდროინდელი ცნობილი აზიის უდიდესი ნაწილი დაიპყრო, მართებულად ჩათვალეს რომ ალექსანდრე გამოეცხადებინათ მთლიანი აზიის მეფედ. ალექსანდრეს გარდაცვალების შემდგომ (ძვ. წ. 323), ტიტული გადაეცა მის მემკვიდრეებს: ფილიპე -ს (ძვ. წ. 323–317), შემდგომ კი ალექსანდრე -ს (ძვ. წ. 317–309). თუმცა არცერთ მათგანს არ ჰქონია ძალაუფლება აზიის ტერიტორიებზე, ეს ტიტული მხოლოდ წოდებრივი იყო. ალექსანდრე -ის სიკვდილის შემდგომ სრულად გაქრა.

აზიის მეფეების სია
ალექსანდრე დიდი — ძვ. წ. 331-323
ფილიპე — ძვ. წ. 323-317
ალექსანდრე — ძვ. წ. 317-309
ბიოწარმოება

ბიოწარმოება — საერთაშორისო სტანდარტებით დადგენილი, მეურნეობის ან წარმოების მართვის ერთიანი სისტემა, ისეთი მეთოდების გამოყენებით, რომელიც უზრუნველყოფს ბიომრავალფეროვნების, ეკოლოგიური და ბიოლოგიური ბალანსის შენარჩუნებას, გარემოს დაცვას, ბუნებრივი რესურსების ეფექტიან გამოყენებას და შეესაბამება გარკვეულ მოთხოვნებს წარმოების, გადამუშავების, შენახვის, შეფუთვის, ტრანსპორტირების, ნიშანდების, დისტრიბუციისა და რეალიზაციის ეტაპებზე.
ბიოწარმოების ზოგადი პრინციპები
ბიოწარმოების ზოგადი პრინციპები გულისხმობს -ის კვლევის მიხედვით, 2017 წლიდან ბიოპროდუქტების ბაზარი 6%-ით გაიზარდა.
ბიოპროდუქტების ბაზარი საქართველოში
2017 წლის მონაცემებით, საქართველოში ბიოწარმოებისათვის 2 ათასი ჰექტარი მიწის ფართობი იყო გამოყოფილი. საქართველოდან 2016 წელს ექსპორტზე გავიდა დაახლოებით 405 ტონა ორგანული პროდუქტი. ქართული ბიო პროდუქტის ძირითადი ბაზარი არის გერმანია. საქართველოში ბიოწარმოების სერტიფიკატი აქვს 12 საწარმოს/მეწარმეს, ხოლო დანარჩენი 36 სერტიფიცირების პროცესშია (გარდამავალი პერიოდი). საქართველოს კანონით „ბიოწარმოების შესახებ“ ბიოწარმოების სერტიფიკატი არის შესაბამისობის შეფასების დოკუმენტი, რომლითაც სერტიფიკაციის ორგანო ადასტურებს, რომ სურსათი/ცხოველის საკვები, პირველადი წარმოების პროდუქტი, შეესაბამება კანონით დადგენილ მოთხოვნებს. საქართველოში, კლიმატური პირობებიდან გამომდინარე, პერსპექტიულ ბიოდარგებად მიიჩნევა ბიოღვინისა და ბიოჩაის წარმოება.
იფხის წმინდა გიორგის ეკლესია

იფხის წმინდა გიორგის ტაძარი (ჯგრაგ) — ეკლესია საქართველოში, მესტიის მუნიციპალიტეტის ლატალის თემის სოფელ იფხში.

იფხის დარბაზული ტაძარი აგებულია საუკუნეში. ტაძრის ინტერიერში შემორჩენილია ფრესკული მხატვრობა ბიბლიური სცენებით. მოხატულობა, სავარაუდოდ, შესრულებულია საუკუნეში .

მოხატულობა
იფხის წმინდა გიორგის ტაძრის ფრესკები. ფირუზისფერი ფონი საკურთხევლის "ვედრების" კომპოზიციის ფონადაა გამოყენებული, რაც ამ სცენის აქცენტირებას უწყობს ხელს. ფონი მორთულია სტილიზებული ვარსკვლავების გამოსახულებით. ეს მოტივი ფართოდაა გავრცელებული აღმოსავლეთ ქრისტიანულ სამყაროში. თითქმის მთელი კონქი უჭირავს ქრისტეს ფიგურას. აქ "ვედრების" კომპოზიცია თავისებურადაა გადაწყვეტილი - ღვთისმშობლის და იოანეს ფიგურები დაპატარავებულია და შედარებით ქვემოთ სარკმლის გვერდებზეა მოცემული. ანგელოზების ფიგურეიკი, რომელიც ქრისტეს გვერდითაა გამოსახული უფრო მონუმენტურია. მათი აზიდული ფრთები კარგად ეწერება კონქის მოხაზულობაში (ეს კიდევ ერთხელ მინიშნებს სვანეთში მთავარგელოზთა კულტის განსაკუთრებულ პოპულარობაზე).

სამხრეთ კედელზე წმინდა გიორგის (ტაძრის პატრონის) და წმინდა თევდორეს ქვეშ მოცემულია წმინდა მამების გამოსახულებანი, რომელიც საკურთხევლის ნაცვლად აქ მოათავსეს. ჩრდილოეთ კედლის ზედა რეგისტრში მოცემულია "შობა", ქვედა რეგისტრში კი "მიძინების" სცენა, ეს ორი სცენა ღვთისმშობლის ცხოვრების ორ უმნიშვნელოვანეს მომენტს ასახავს. დასავლეთ კედელზე მოცემული "ამაღლების" სცენა კი, ეხმაურება საკურთხევლის "ვედრებას" და საერთო ჯამში აძლიერებს მაცხოვრის დიდების საზეიმო განწყობილებას. აღმოსავლეთქრისტიანულ ტრადიციასთან კავშირზე მიუთეთებს იფხის მოხატულობის "შობის" სცენაში, დიდი ზომის ანგელოზის გამოსახულება, რომელმაც ერთ-ერთი სირიული აპოკრიფის თანახმად ბეთლემამდე მიიყვანა მოგვები (იაკობ მცირის პროტოსახარების სირიული ხელნაწერი). იფხის მოხატულობის ნახატი შედარებით გართულებულია: ტეხილი ხაზების გვერდით, აქ დენადი ან სპირალურად დახვეული ხაზი ჩნდება, ნაკლებად ხისტია მოძრაობები, შედარებით შერბილებულია ცალკეული დეტალების უტრირებაც. აქედან გამომდინარე იფხის მოხატულობაში თავს იჩენს ის ტენდენციები, რომელიც ქართული კედლის მხატვრობის შემდგომი ევოლუციის ნიშნად შეიძლება მივიჩნიოთ.

იფხის მოხატულობა - სს. მიჯნით შეიძლება დავათარიღოთ. მოხატულობაში ყურადღებას იპყრობს ერთი არატრადიციული დეტალი - "შობის" სცენაში მწყემსები და "ყრმის განბანვის" სცენაში კი მონაწილე ქალები შარავანდითაა გამოსახული, რაც პროვინციული წარმოშობის ოსტატის იკონოგრაფიული "თვითნებობად" შეიძლება მივიჩნიოთ. აცისა და იფხის მოხატულობათა მსგავსება წარმოშობს ვარაუდს, რომ შესაძლოა ის ერთი ოსტატის ხელწერას მიეკუთვნებოდეს, თუმცაღა სხვადასხვა პერიოდში იყოს შესრულებული. ყოველ შემთხვევაში ეჭვს არ იწვევს, რომ ეს ორი მხატვრობა ერთი ჰამქრიდან გამოსული მხატვრების მიერაა შესრულებული.

ეკლესიას, 2006 წლის საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ჟაბეშის მაცხოვრის ეკლესია

ჟაბეშის მაცხოვრის ტაძარი — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, მესტიის მუნიციპალიტეტის მულახის თემის სოფელ ჟაბეშში. ტაძარი აგებულია საუკუნეში შირიმის თლილი კვადრებით. აღმოსავლეთით სამწახნაგა შვერილი აფსიდი აქვს. ინტერიერში, სამმალიანი ქვის კანკელის წინ, ქვისავე ოთხუთხა კვარცხბეკზე აღმართულია ხის ჯვარი. საკურთხევლის კედელში დატანებულია ორი ღრმა უბე, სადაც სამალავში შესასცლელია მოწყობილი. ინტერიერში შემონახულია მოხატულობის ფრაგმენტები.

ტაძრის სიწმინდეები
1910 წელს ტაძარი მოინახულა ექვთიმე თაყაიშვილმა. ამ პერიოდში ტაძარში მსახურობდა ღრმადმოხუცებული მღვდელი გიორგი მარგიანი. მეცნიერი, ექსპედიციის მასალებში, იმ დროისათვის ტაძარში არსებული სიწმინდეების შესახებ გვაწვდის ვრცელ ინფორმაციას. ეკლესიაში დაცული ყოფილა წმინდა გიორგის მოოქროვილი ვერცხლის ხატი, ხის შანდალ-კანკელი და ზარი. ექვთიმე თაყაიშვილი აღნიშნავს, რომ დ. ბაქრაძის დროს, აქ ყოფილა ტყავის სახარება წარწერით, სადაც იხსენიება „აღმწერელი“ გიორგი..

ეკლესიას, 2006 წლის საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ჩვიბიანის მაცხოვრის ეკლესია

ჩვიბიანის მაცხოვრის ეკლესია (ჩვიბიანის ფუსდი) — ეკლესია საქართველოში, მესტიის მუნიციპალიტეტის უშგულის თემის სოფელ ჩვიბიანში. იგი დარბაზული ტიპისაა. ინტერიერს სამმალიანი ქვის კანკელი ამკობს. მასში დღემდე შემორჩენილია პატარა ვერცხლის ხატი წმინდა ნიკოლოზის გამოსახულებით, ჩარჩოზე სხვადასხვა დროის ცალკეული გამოსახულებებითა და სადა ნახევარსფეროებით. ქვედა ჩარჩოზე მოთავსებულია გაკრული ხელით შესრულებული ოთხსტრიქონიანი ნუსხური წარწერა, რომელშიაც ოსტატი მოხსენიებულია, როგორც მწერალი გაბრიელი. ტაძარი დათარიღებულია განვითარებული შუა საუკუნეებით. ნაგებია თლილი ქვით.

ტაძრის სიწმინდეები
1910 წელს ტაძარი მოინახულა ექვთიმე თაყაიშვილმა. ამ პერიოდში ეკლესიაში დაცული ყოფილა მაცხოვრის მცირე ზომის ვერცხლის ჭედური ხატი ხუცური წარწერით, წმინდა გიორგის საუკუნის ხატი, ორი წარწერიანი (ერთი მხედრული, მეორე კი არაბული წარწერით) და ორი უწარწერო ჯამი. ექვთიმე თაყაიშვილი აღნიშნავს, რომ ის ხატები, რომელიც ამ ეკლესიაში დ. ბაქრაძეს უნახავს, გადაუტანიათ მურყმელის ეკლესიაში .

ეკლესიას, 2006 წლის საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
სასაშის მთავარანგელოზის ტაძარი

სასაშის მთავარანგელოზის ტაძარი — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ლენტეხის მუნიციპალიტეტის სოფელ სასაშში.

სასაშის მთავარანგელოზის ეკლესია ხისგანაა აგებული და გუმბათითაა გადახურული. ეკლესია შუა საუკუნეებშია აგებული და 4 სიძველეს ინახავს. ღვთისმშობლის თავი ხატი ვერცხლისგანაა გამოჭედილი. ხატის ზომებია 46 სმ. 33,5 სმ. ხატზე მაღალ ტახტზე მჯდომარე ღვთისმშობელია გამოსახული ძითურთ. წარწერა ასომთავრულადაა შესრულებული დ~დჲ ღ~სა. არშიები ერთმანეთში გადაბმული ნახევარწრეებითაა შემკობილი. ხატი - საუკუნეებში უნდა იყოს შექმნილი.

ეკლესიაში ინახება წმინდა გიორგის ხატიც, რომელიც ვერცხლისგანაა გამოჭედილი. ხატის ზომებია 20,5 13,5 სმ. ხატზე წმინდა გიორგი სრულადაა გამოსახული, შუბითადა ფარით. ქსელის მსგავსი აშიები 9 დიდი ვერცხლის ფოლაქითაა შემკობილი. ხატი არც თუ ისე მაღალი ხარისხითაა შემკული.

ეკლესიაში შემონახული მესამე სიძველეც ხატია, რომელიც სხვადასხვა ნაჭრისგან შედგება. ამ ხატის ზომებია 14,5 15 სმ. პატარა ჯვარცმის ხატი ვერცხლისგანაა დამზადებული, თუმცა არც თუ ისე მაღალი ოსტატობით. სპილენძის პატარა ხატი წმინდა გიორგისაა, რომელიც მაღალი ოსტატობითაა დამზადებული. ეზო სიმრგვლეებითაა მორთული და შიგ ჯვრებია დატანებული. აშიები ფოლაქების მსგავსი ორნამენტითაა მორთული.

ეკლესიაში შენახული ხის ჯვარი ვერცხლითაა შეჭედილი, თუმცა მღალი ოსტატობით არაა დამზადებული.

სასაშის მთავარანგელოზის ეკლესიაში ინახებოდა ფარი, რომელიც განსაკუთრებული ფორმის გამო ყოველთვის იპყრობდა მნახველის ყურადღებას. აღნიშნული ფარი 1925 წელს აკადემიკოსმა გიორგი ჩიტაიამ სვანეთიდან საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში ჩაიტანა. ეკლესიაში შენახულ ფარში ისარი იყო ჩასობილი, რაც ძველი სვანური ტრადიციის კვალია, როდესაც დღესასწაულებზე ეკლესიიდან გამოჰქონდათ შეწირული ფარები და მიზანში ესროდნენ. ისარი იმ ეპოქაზე მიუთითებს, როდესაც მშვილდი ცეცხლსასროლ იარაღზე უფრო პოპულარული იყო. ფარის ხის საფუძველზე მოყავისფრო ფერის ტყავია გადაკრული. მისი დიამეტრი 50 სმ-ია, სისქე კი - 1 სმ. ლითონის ცენტრალური დისკოს დიამეტრი 4,5 სმ-ია. ფარის ცენტრიდან სხივებად 19 წვრილი ზოლი გამოდის, რომლებიც კომპოზიციურად მზის სახეს ქმნიან.

2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, სასაშის მთავარანგელოზის ტაძარს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.
სვიფის წმინდა გიორგის ეკლესია

სვიფის წმინდა გიორგის ტაძარი (სვანურად, ჯგრაგ) — ეკლესია საქართველოში, მესტიის მუნიციპალიტეტის ფარის თემის სოფელ სვიფში.
ტაძარი აგებულია საუკუნეში. ინტერიერში დაცულია ფრესკული მხატვრობის ორი ფენა - სს-ისა. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ეკლესიის ფასადების მოხატულობა ძველი აღთქმის, სამებისა და წმინდა მხედრების გამოსახულებებით. ეკლესიაში ინახება ჭედური და ფერწერული ხატების უძვირფასესი კოლექცია. ყურადღებას იპყრობს ეკლესიის ჩუქურთმიანი ძველი ხის კარები ( ს.) ქტიტორული წარწერით. გამოირჩევა საუკუნის დიდი ზომის წმ. გიორგის ხატი, რომლის წარწერაში ნახსენებია ქტიტორი იოანე ათარიანი. მოხსენიებულია ოქრომჭედელი თომანიანი.

მოხატულობა
 საუკუნეს მიეკუთვნება ტაძრის მოხატულობის პირველი ფენა. ფრესკებით მოხატული იყო მთელი ინტერიერი. მოგვინებით ფენა მეორე ფენით დაუფარავთ, რამაც თავდაპირველი მოხატულობა საგრძნობლად დააზიანა. საკურთხევლის აფსიდში ფრაგმენტულად შემორჩა "ვედრების" კომპოზიცია. (შედარებით ცირე ზომის ღთისმშობლისა და წმ. იოანეს ფიგურებით). კონქის ქვეშ, მეორე რეგისტრში, მოცემულია მოციქულთა მონუმენტური ფიგურები. სინგურისფერ ფონზე წარმოდგენილნი ფიგურები მოჩარჩოებულია თავისებური ორნამენტული მოტივით - შავი ფონზე მოცემული თეთრიწრეებით.

ასეთი მოჩარჩოება სახასიათოა ზემო სვანეთის გვიანდელი ძეგლებისათვისაც და როგორც ჩანს ჭედური ხატების იმიტაციას წარმოადგენს. ჩრდილოეთ კედელზე გამოსახული იყო წმინდა გიორგი, რომელიც დასავლეთ კედლისკენ იყო მიმართული. დასავლეთ კედელზე კი წმინდა თევდორე უნდა ყოფილიყო გამოსახული.სვიფის მოხატულობიდან ყველაზე კარგადაა შემორჩენილი სამხრეთ კედლის დასავლეთ თაღში მოცემული ორი მამაკაცის ფიგურა, ერთ-ერთ მათგანს (ორივე შარავანდით) გვირგვინი ახურავს, მეორეს მრგვალი ქუდი. მარჯვენას ხელში თასი უჭირავს, მეორეს კი სავარაუდოდ - ჯვარი. კედლის თაღით მოჩარჩოებაში მოცემული ფრონტალური ფიგურები გარკვეულ მსგავსებას ამჟღავნებს მინიატურებში გავრცელებულ მოტივთან, სადაც მახარობელთა ფიგურები დეკორატიულ თაღედის მოჩარჩოებშია წარმოდგენილი. შესაძლებელია, რომ სვიფის მოხატულობის "დედანს" სწორედ მინიატურის ერთ-ერთი ნიმუში წარმოადგენდა.

ეკლესიას, 2006 წლის საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
წვირმის წმინდა გიორგის ეკლესია

წვირმის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფელ წვირმში.

პატარა ეკლესია ქვისგანაა აგებული. კანკელის ქვემო ნაწილი, დაახლოებით 107 სმ სიმაღლისა, ქვისგანაა ნაშენი. ზემო ნაწილი ხისაა, სამი კამარა და ხის პატარა სვეტები აქვს. ხატებისთვის განკუთვნილი თაროები ხისგანაა გაკეთებული და კანკელზეა მიშენებული. ეკლესია შიგნიდან მოხატული ყოფილა, მაგრამ ფრესკები გაფუჭებული და შემჭვარტლულია. ფრესკის დასავლეთ კედელზე ეკლესიის ამგები ყოფილა გამოსახული. ის ქართულ ტანისამოსშია გამოწყობილი, თავზე სკუფიის მსგავსი ქუდი ახურავს, რომელიც ჯვრის სახის მარგალიტებითაა შემკული. მარჯვნივ სანახევროდ გადასული წარწერაა, რომელშიც შემდეგი სიტყვების ამოკითხვაა შესაძლებელი:

მარცხნივ მეორე ნაწერწერაა, რომელიც კიდევ უფრო გაფუჭებულია და უფრო ძნელი გასარჩევია:

ეკლესიის აღმოსავლეთ კედელზე ტრაპეზია მიშენებული. მის ზემოთ და ფანჯრის ქვემოთ კედელზე მაცხოვრის თავია დახატული.

ამჟამად ეკლესია მიტოვებულია და იქ არცერთი ნივთი არაა. ერთ დროს ეკლესია სოფლის მთავარი სამლოცველო ყოფილა და აქ წმინდა გიორგის ოქროთი შეძერწილი დიდი ხატი ინახებოდა, რომელიც დღეს გაშიშვლებულია.

2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, წვირმის წმინდა გიორგის ეკლესიას ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.
წვირმის მთავარანგელოზის ეკლესია

წვირმის მთავარანგელოზის ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფელ წვირმში.

წვირმის მთავარანგელოზის ეკლესია პატარა, თლილი ქვისგან აგებული ეკლესიაა. კანკელი ქვისაა, სამკამარიანი. ტაძარს აღმოსავლეთითა და დასავლეთით თითო სარკმელი აქვს. თაღის სარტყელი სამხრეთისა და ჩრდილოეთის ფართო და ძლიერად გამოშვერილ პალიასტრებზეა დამყარებული. საკურთხეველში ორი ღრმა მრგვალი უბეა. ეკლესიაში ტრაპეზი არაა, თუმცა მის მაგივრობას სარკმლის ქვემო ნაწილის სიბრტყე სწევდა.

2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, წვირმის მთავარანგელოზის ეკლესიას ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.
ადიშის მაცხოვრის ეკლესიის კომპლექსი

ადიშის მაცხოვრის ეკლესიის კომპლექსი — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფელ ადიშში. კომპლექსში შედის მაცხოვრის – ქრისტეს ეკლესია და კოშკი.

2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, ადიშის მაცხოვრის ეკლესიის კომპლექსს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.
მესტიის მაცხოვრის ეკლესია

მესტიის მაცხოვრის ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტის ლაღამის თემში.

ეკლესია მთაზეა აგებული. საშენ მასალად თლილი ქვაა გამოყენებული. სამხრეთით ეკლესიას კარი აქვს, აღმოსავლეთითა და სამხრეთით კი თითო სარკმელი. სხვა ეკლესიებისგან განსხვავებით მესტიის მაცხოვრის ეკლესიას დიდი უბეები ანუ ნიშნები აქვს საკურთხევლის მარჯვნივ და მარცხნივ. კედლებზე ძველი ფრესკები შეიმჩნევა: სამხრეთის კედელზე ერთი წმინდანია გამოსახული სრული ტანით. შუა თაღში ეკლესიის რკინის კაკვია და ზედ ჯაჭვით ქვაბია ჩამოკიდული. ეკლესიის გარე კედლები უბრალო პალიასტრებითაა მოკაზმული.

2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მესტიის მაცხოვრის ეკლესიას ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.
წვირმის მთავარანგელოზის ეკლესია (ზაგარის უბანი)

წვირმის მთავარანგელოზის ეკლესია (ზაგარის უბანი) — ეკლესია საქართველოში, მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფელ წვირმში.

ზაგარის უბანში მდებარე ეს ტაძარი აგებულია საუკუნეში. იგი ყველაზე ადრეული ძეგლია სვანეთის ტაძრებს შორის. ამ მცირე ზომის ორსართულიანი ნაგებობის პირველი სართულის ინტერიერი აღმოსავლეთით სწორი კედლით მთავრდება, რომელსადაც გამოსახულია ვედრება. აღმოსავლეთის ფასადზე სარკმლის ორივე მხარეს თითო მაღალი ნიშაა. ასეთი გაფორმება საქართველოში ს.-ში დამკვიდრდა.

მოხატულობა
ტაძრის მოხატულობა დაზიანებულია, თუმცა შეიმჩნევა, რომ მისი ოსტატი მხატვარ თევდორეს ნამუშევრით იყო შთაგონებული. საკურთხეველს ამშვენებს წელზევით ფიგურებისგან შემდგარი ვედრების მონუმენტური კომპოზიცია. აღმოსავლეთის კედლის გარდა მოხატულობა ორ რეგისტრადაა მოცემული. ზედა რეგისტრში ისტორიული თანმიმდევრობით განლაგებულია საუფლო დღესასწაულთა შვიდი სცენა. ქვედა რეგისტრში ფეხზე მდგომ წმინდანთა ფიგურები მოთავსებულია ფერწერით შესრულებული დეკორატიული თაღნარის მოჩარჩოებაში. ეს მოტივი საქართველოს კედლის მხატვრობაში ს.-დან ვრცელდება. მთავარანგელოზების ფეხზე მდგარი ფიგურები კამარაზეა გადატანილი.

მხატვრობის ხასიათი, რომელშიც მკაფიოდ ჩანს ჩამოშორება მონუმენტურობის პრინციპებისაგან (მცირე ზომის ფიგურებისგან აგებული კომპოზიციები, სამოსის დანაწევრებული, რამდენადმე დაწვრილმანებული ნახატი) მიუთითებს მის შესრულებაზე ს.-ის მეორე ნახევარში.

ტაძრის სიწმინდეები
ეკლესიის ორი დიდი საკურთხევლის წინამდებარე ჯვარი ს.-ში მოუჭედავთ ადგილობრივ სახელოსნოში ოქროში მოვარაყებული ვერცხლით. იგი ცალკეული გამოსახულებებითაა შემკული. ნიშანდობლივია, რომ სვანეთის საკურთევლისწინა ჯვრებზე ხაზგასმულია ეკლესიის პატრონის გამოსახულება: ცენტრალურ ადგილას მოცემულია, სხვა გამოსახულებებისგან განსხვავებით, დიდი ზომის ფიგურა იმ წმინდანისა, რომლის სახელზედაც ნაკურთხია ეკლესია, რომლის სახელსაც ატარებს.

ეკლესიას, 2006 წლის საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ჭოხულდის მაცხოვრის ეკლესია

ჭოხულდის მაცხოვრის ტაძარი — ეკლესია საქართველოში, მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭოხულდში. თარიღდება საუკუნით. ტაძრის ფასადები ნახევარსვეტებისაგან შემდგარი მსუბუქი დეკორატიული თაღნარითაა გაფორმებული. განსაკუთრებით მდიდრულადაა შემკული დასავლეთის ფასადი, რომლის შუა თაღი გვერდით თაღებთან შედარებით ამაღებულია, ხოლო ქვემოთ მის მოხაზულობას შესასვლელის ტიმპანის შემომსაზღვრელი თაღი იმეორებს.

მოხატულობა
ეკლესია საუკუნეშია მოხატული ადგილობრივ სახელოსნოში განსწავლული ოსტატის მიერ, მისთვის დამახასიათებელი წერის რამდენადმე გამარტივებული მანერით და სახეთა თავისებური უშუალო გამომხატველობით. ამ მოხატულობის ფიგურები და განსაკუთრებით მათი სახეები გვაგონებს თანღილის მოხატულობის გამოსახულებებს. - საუკუნეების ფრესკებთან შედარებით, სამოსის ნაკეცების ნახატი უფრო დანაწევრებულია, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, შენარჩუნებულია ლოკალური, ფერადოვანი ლაქის მნიშვნელობა. კოლორიტი ჟღერადი ფერების - მოწითალო-ყავიფრის, ყვითლისა და ნაცრისფრის შეხამებითაა აგებული.

საკურთხეველში მოცემულია ვედრების კომპოზიციის ვრცელი რედაქცია - ანგელოზთა დასის გამოსახულებით, რომელიც გავრცელებული იყო - საუკუნეების სვანეთის კედლის მხატვრობაში.

ტაძრის სიწმინდეები
ეკლესიაში ინახება მცირე ზომის წმ. მთავარანგელოზის ს.-ის ხატი, გამოსახული სრული ტანით. სახე მთლიანად ჩაჭეჭყილია.

ეკლესიას, 2006 წლის საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ხაიშის მთავარანგელოზის ეკლესია

ხაიშის მთავარანგელოზის სახელობის ტაძარი (სვანურად, თარინგზელ) — ეკლესია საქართველოში, მესტიის მუნიციპალიტეტის ხაიშის თემში. ეს ხუროთმოძღვრული ძეგლი დათარიღებულია შუა საუკუნეებით.

ეკლესიას, 2006 წლის საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.