პელუზიუმის ბრძოლა (ძვ. წ. 525)

პელუზიუმის ბრძოლა — პირველი მნიშვნელოვანი სამხედრო შეტაკება აქემენიდთა იმპერიასა და ეგვიპტეს შორის. ეს გადამწყვეტი ბრძოლა დასრულდა სპარსეთის მეფე კამბისეს -ის გამარჯვებით, რითაც საბოლოოდ ეგვიპტე დამორჩილდა სპარსეთს. ამან კი საფუძველი ჩაუყარა აქემენიდური ეგვიპტის ოცდამეშვიდე დინასტიას.

ბრძოლა გაიმართა ძვ. წ. 525 წელს, ქალაქ პელუზიუმის მახლობლად — რომელიც მდებარეობდა ეგვიპტის ნილოსის დელტის აღმოსავლეთ ნაწილში, თანამედროვე პორტ საიდიდან დაახლოებით 30 კილომეტრით სამხრეთ-აღმოსავლეთით. პელუზიუმი ითვლებოდა სტრატეგიულად მნიშვნელოვან ქალაქად ეგვიპტის საზღვარზე და მისი კონტროლი გადამწყვეტი იყო ქვეყნის დაცვაში.

ბრძოლას წინ უსწრებდა ღაზის ალყა, ხოლო გამარჯვების შემდეგ კამბისეს -მ ალყა შემოარტყა მემფისს და საბოლოოდ აიღო ქალაქი, რამაც საბოლოოდ ეგვიპტე — აქემენიდთა იმპერიის სატრაპიად აქცია.
პელუზიუმის ბრძოლა, აღმოჩნდა ერთ-ერთი ყველაზე სიმბოლური ნაწილი, ძველი აღმოსავლეთის ტერიტორიული გადანაწილების საქმეში, რაც თავის მხრივ, მნიშვნელოვან ეტაპად ჩაიწერა სპარსეთის ექსპანსიიური პოლიტიკის ისტორიაში.

წინაპირობა
ჰეროდოტე პელუზიუმის ბრძოლის მოტივებზე
პელუზიუმის ბრძოლის წინაპირობების შესახებ ყველაზე გავრცელებული თხრობები ბერძენი ისტორიკოსების, განსაკუთრებით კი ჰეროდოტეს ნარატივზეა დაფუძნებული. ჰეროდოტეს გადმოცემით, ფარაონ ფსამეტიქ და სპარსეთის მეფე კამბისე -ს შორის დაპირისპირება მოულოდნელი არ ყოფილა — იგი თანდათანობით განვითარდა და, უმეტესად ეგვიპტელების, მონაწილეობით წარიმართა.

ჰეროდოტეს მიხედვით, თავდაპირველად კამბისემ ამასისს მეგობრულად სთხოვა ეგვიპტელი ექიმის გამოგზავნა, რაზეც ამასისი დათანხმდა. ექიმი, (სავარაუდოდ ოფთალმოლოგი), უკმაყოფილო იყო იმ მძიმე სავალდებულო სამსახურისგან, რომელიც მას ამასისმა დაავალა. მან შურისძიების მიზნით კამბიზს ურჩია, რომ ეთხოვა ამასისისთვის ქალიშვილის ხელი ქორწინებისთვის — კარგად იცოდა, რომ ამასისი დიდად არ მოიწონებდა თავისი ქალიშვილის სპარსელისთვის გადაცემას.

კამბიზმა ექიმის რჩევა მიიღო და ოფიციალურად სთხოვა ამასისს ქალიშვილის ხელი. ამ ქმედებამ საფუძველი ჩაუყარა შემდგომ დიპლომატიურ დაძაბულობას რაც საბოლოოდ გადაიზარდა სრულმასშტაბიან სამხედრო კონფლიქტში, რომელმაც პელუზიუმის ბრძოლის სახე მიიღო.

ჰეროდოტეს გადმოცემით, კამბიზ -ის ეგვიპტეზე ლაშქრობის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მოტივატორი იყო ფანესი ჰალიკარნასელი — თავდაპირველად ფარაონ ამასის -ის მრჩეველი და საბჭოს წევრი. უცნობი მიზეზების გამო მათ შორის დაიძაბა ურთიერთობა, რასაც შედეგად მოჰყვა ფანესის გაქცევა. ამასისმა გააგზავნა ეგვიპტელი ევნუხი ფანესის დასაჭერად, რომელმაც ლიკიამდე მიაღწია. ფანესი ლიკიაში დააკავეს, მაგრამ მან მოახერხა მცველების მოტყუება მათრობელა სასმელით და გაქცევა სპარსეთში, სადაც კამბიზს ყველა სტრატეგიულ საკითხში დაეხმარა და ფაქტობრივად იქცა ეგვიპტეზე თავდასხმის გეგმის მთავარ არქიტექტორად.

მიუხედავად იმისა, რომ კამბიზს უკვე სრულად ჰქონდა დაპყრობილი ახალი-ბაბილონის იმპერია და მისი რეგიონები, მათ შორის ჩრდილოეთ არაბეთი, მან მაინც გაგზავნა თხოვნა არაბეთის მეფისადმი, რომ უზრუნველეყოთ უსაფრთხო გზა უდაბნოს გავლით ღაზადან - პელუზიუმამდე. არაბეთის მეფე, რომელიც თავადაც მტრობდა ამასისს, სიხარულით დათანხმდა — მან არა მხოლოდ გზა გაუხსნა სპარსულ არმიას, არამედ ჯარითაც დაეხმარა.

ბერძენი ისტორიკოსი პოლიბიოსის ცნობით, სპარსელთა მოსვლამდე მხოლოდ ღაზა ეწინააღმდეგებოდა კამბისეის არმიას, თუმცა იგი ხანგრძლივი ალყის შემდეგ დაეცა. ამ დროისთვის ეგვიპტეში უკვე გავრცელდა ინფორმაცია სპარსეთის არმიის მოახლოების შესახებ, რის შემდეგაც ფსამეტიქ -მ (იგივე ფსამმენიტოსი), ფარაონ ამისის ვაჟმა და მემკვიდრემ, შეკრიბა ეგვიპტური არმია და განალაგა წითელი ზღვისა და ნილოსის განშტოების გასაყარზე. ამ დროს თავად ამასისი უკვე გარდაცვლილი იყო — კამბიზის ეგვიპტეში შესვლამდე ექვსი თვით ადრე.

ფსამეტიქს იმედი ჰქონდა, რომ ბერძნებთან ალიანსი დაეხმარებოდა ეგვიპტეს - სპარსელთა წინააღმდეგ. თუმცა ამ იმედმაც არ გაამართლა — კვიპროსის ქალაქებმა და სამოსის მბრძანებელმა პოლიკრატემ, რომელსაც ძლიერი ფლოტი ჰყავდა, მხარი სპარსეთს დაუჭირა. პოლიკრატემ კამბიზს 40 ტრირემა (საბრძოლო გემი) გაუგზავნა. ამ პირობებში ფსამტიქი სრულად მოკლებული დარჩა სტრატეგიულ მხარდაჭერას — მით უმეტეს, რომ ფანესი ჰალიკარნასელი, ერთ-ერთი წამყვანი სამხედრო მრჩეველი, უკვე სპარსელების მხარეს იდგა. ამის გამო, ფსამტიკქმა, მრისხანებისა და შურისძიების ნიშნად, შეიპყრო ფანესის ყველა ვაჟი, მოათავსა ისინი ორ დიდ თასს შორის, შემდეგ კი დასაჯა ისინი ცალ-ცალკე, და მათი სხეული სისხლისგან დაცალა და შეურია ღვინოს.მან თავად დალია ეს სითხე და სხვებიც აიძულა იგივე გაეკეთებინათ — მისი სიტყვებით, ეს უნდა ყოფილიყო მსხვერპლი ბრძოლამდე და ერთგვარი ფიცის წესი.

ეს ამბავი, როგორც ჰეროდოტე გადმოსცემს, კარგად ასახავს იმ სიღრმისეულ სიძულვილსა და ძალადობის ელემენტებს, რაც თან ახლდა ამ ეპოქის სამხედრო დაპირისპირებებს — და ასევე ასახავს პოლიტიკურ ძალაუფლებასთან დაკავშირებულ სიმბოლურ აქტებს, რომლებიც წინ უძღოდა ბრძოლას პელუზიუმთან.

ბრძოლა
გადამწყვეტი სამხედრო დაპირისპირება პელუზიუმში მოხდა. ჰეროდოტეს ცნობით, ნილოსის აუზში „თავის ქალების ზღვა“ იყო გაბნეული, რომელთა ნარჩენებში იგი სპარსელთა და ეგვიპტელთა თავის ქალებსაც კი ანსხვავებდა. კტესიას ცნობით, ბრძოლაში ორმოცდაათი ათასი ეგვიპტელი დაიღუპა, მაშინ როდესაც სპარსელთა დანაკარგი მხოლოდ შვიდი ათასს შეადგენდა. ამ ხანმოკლე ბრძოლიდან მალევე, ფსამტიქის ჯარებმა გაქცევა და დაშლა დაიწყეს, რასაც სრული უკანდახევა და არეულობა მოჰყვა. დეზორგანიზებულმა და დემორალიზებულმა ეგვიპტელებმა თავშესაფარი მემფისში ჰპოვეს. საბოლოოდ, ეგვიპტელები საკუთარ სიმაგრეში, მემფისში, ალყაში მოექცნენ. ამტკიცებს, რომ ლეგენდის მიხედვით, კამბისესმა პელუზიუმი ჭკვიანური სტრატეგიით დაიპყრო. ეგვიპტელები ზოგიერთ ცხოველს, განსაკუთრებით კატებს, წმინდად მიიჩნევდნენ (მათ ჰყავდათ კატების ქალღმერთი ბასტეტი) და არავითარ შემთხვევაში ამ ცხოველებს ზიანს არ აყენებდნენ. პოლიაენოსის თქმით, კამბისესმა თავის ჯარისკაცებს უბრძანა, რომ შეტევისას „წმინდა“ ცხოველები წინ წაეყვანათ. ეგვიპტელებს ისრები აღარ გაუშვიათ ცხოველების დაზიანების შიშით, რის შედეგადაც პელუზიუმი წარმატებით აიღეს. ეს ქმედება ფსიქოლოგიური ომის ადრეულ ფორმად შეიძლება ჩაითვალოს.

ჰეროდოტე კი მსგავს სტრატეგიას არ ახსენებს და, ზოგადად, ბრძოლის შესახებ „ძალიან მცირე ინფორმაციას“ გვაწვდის. ჰეროდოტეს მიხედვით, თავდაპირველად კამბისესი ზომიერად იქცეოდა – ის ფსამეტიქის ძეს შეიწყალებს, რადგან „სიბრალულმა შეიპყრო“, თუმცა მოგვიანებით, გამარჯვებით დაუკმაყოფილებელმა და უკვე გარდაცვლილი ამასის ეშმაკობის გამო შურისძიების სურვილით შეპყრობილმა, ჩაიდინა ის, რასაც ჰეროდოტე „არა სპარსულ საქციელს“ უწოდებს – მან შეურაცხყო ამასისის მუმია და ბრძანა მისი დაწვა.

თუმცა, პიერ ბრიანის შეფასებით, ჰეროდოტეს მიერ აღწერილი ინფორმაცია კამბისესის ქმედებების შესახებ ეგვიპტეში გამარჯვების შემდეგ მცდარია.

შემდგომ კამბისემ ლიბიელებთან მშვიდობა დაამყარა და მათთან ზავი გააფორმა. ეგვიპტე სპარსეთის საკუთრება გახდა, ხოლო კამბისესი – მისი ფარაონი. რადგან სპარსელებმა დაამარცხეს ოცდამეთექვსმეტე დინასტიის ფარაონები, სპარსეთის მეფეები ეგვიპტის ფარაონებად აღიარეს და ისინი ცნობილნი გახდნენ როგორც ეგვიპტის ოცდამეეშვიდე დინასტიის, პირველი არაეგვიპტელი ფარაონები(ანუ პირველი სპარსული პერიოდი).