იან ვან ეიკი

იან ვან ეიკი (; დ. 1385 ან 1390, მაასეიკი, ბელგია — გ. 9 ივლისი, 1441, ბრიუგე, ბელგია) — ფლამანდიელი ფერმწერი. ითვლება ადრეული ჰოლანდიური ფერწერის ერთ-ერთ ფუძემდებლად. ევროპული ფერწერის, კერძოდ ადრეული ჩრდილოეთის რენესანსის ეპოქის ერთ-ერთი უდიდესი წარმომადგენელი. რელიგიურ სიუჟეტებზე შექმნილი ასზე მეტი ფერწერული ნამუშევრის ავტორი. ცნობილია, როგორც პორტრეტის დიდოსტატი. ფლამანდიელი ფერმწერის ჰუბერტ ვან ეიკის (1370–1426) უმცროსი ძმა.

ბიოგრაფია
იან ვან ეიკის ცხოვრების ადრეული პერიოდის შესახებ ისტორიულ წყაროებში მეტად მცირე და ხშირად ურთიერთგამომრიცხავი ცნობები მოიპოვება. მკვლევართათვის მის ცხოვრებასა და მოღვაწეობასთან დაკავშირებული მრავალი ფაქტი ამ დრომდე გაურკვეველია და კამათის საგანს წარმოადგენს. ამგვარად, მისი ბიოგრაფია ერთგვარ გამოცანად რჩება, რადგან მხატვრის შესახებ ხელმისაწვდომი ინფორმაციის მნიშვნელოვანი ნაწილი, საკვლევ მასალათა სიმწირის გამო, გარკვეულწილად მეცნიერთა ვარაუდებისა და ჰიპოთეზების დონეზეა წარმოდგენილი.

მისი დაბადების თარიღისა და ადგილის შესახებ დადასტურებულ და დოკუმენტურად დამოწმებულ მონაცემებს მრავალი მცდელობის მიუხედავად დღემდე ვერ მიაკვლიეს. ითვლება, რომ იგი 1385–1390 წლებს შორის პერიოდში, გენკთან და მაასტრიხტთან ახლოს მდებარე, ამჟამინდელი ბელგიის ხუთი ფლამანდიური პროვინციიდან ერთ-ერთში, კერძოდ აღმოსავლეთ ფლანდრიის ლიმბურგის პროვინციის ქალაქ მაასეიკში დაიბადა.

იზრდებოდა ძმებთან — ჰუბერტთან და ლამბერთან და დასთან — მარგარეტთან ერთად. იანის უფროსი ძმის — ჰუბერტ ვან ეიკის სახელთან დაკავშირებითაც ბევრი რამ, ასევე გაურკვეველი და საკამათო რჩება. მკვლევართა ნაწილი მიიჩნევს, რომ იანი სწორედ ჰუბერტმა აზიარა ფერწერას და მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა მისი დაოსტატების საქმეში. არსებობს ვერსია, რომ გარკვეული პერიოდი ისინი ერთად და საკმაოდ ნაყოფიერადაც მუშაობდნენ. სხვა ვერსიის მიხედვით ჰუბერტ ვან ეიკს არავითარი შეხება ძმის შემოქმედებით ცხოვრებასთან არ ჰქონია. ამდენად, დღეისათვის არსებული წყაროების ბუნდოვანება და ურთიერთწინააღმდეგობრივი ხასიათი მნიშვნელოვნად ართულებს აღიარებული მხატვრის ცხოვრების ამ პერიოდის შესახებ წარმოდგენილი ისტორიული ფაქტების ნამდვილობის მეტ-ნაკლებად გამართული, სარწმუნო და მწყობრი სურათის გადმოცემის საქმეს.

მხატვრის პირველ ნამუშევრებს ჩვენამდე არ მოუღწევია. მიჩნეულია, რომ მისი, როგორც ფერმწერის მოღვაწეობა 1422 წლიდან იწყება. ამ პერიოდში იგი ბავარიის ჰერცოგის იოჰან -ის სასახლის კარის მხატვარია და ჰააგაში ცხოვრობს. იმ დროის პირობებში ამგვარი სტატუსისა და მდგომარეობის მიღწევა მხოლოდ გამორჩეული ნიჭისა და ოსტატობის მქონე მხატვრებისთვის იყო შესაძლებელი. არსებობს მოსაზრება, რომ ამავე პერიოდში ახალგაზრდული ასაკის მიუხედავად მას უკვე საკუთარი სკოლა გააჩნდა, სადაც მისი მოწაფეები მუშაობდნენ.

1425 წლიდან იგი ბურგუნდიის ჰერცოგის ფილიპ კეთილის კარის მხატვარია. 1427 წელს მოგზაურობს ესპანეთში, ხოლო 1428–1429 წლებში — პორტუგალიაში. მისი ზოგიერთი სურათი ხელმოწერილია დევიზით „ “ („როგორც შემიძლია“). მხატვრის ერთ-ერთ ყველაზე დიდ და მნიშვნელოვან ნაწარმოებად ითვლება „გენტის საკურთხეველი“ (გენტის წმ. ბავონის ტაძრის პოლიპტიქი). საკურთხეველი შედგება სხვადასხვა ხასიათის ნამუშევრებისაგან. მათ შორის წარმოდგენილია მრავალფიგურიანი სცენა პეიზაჟით („კრავის თაყვანისცემა“), ვრცელი ინტერიერი ფანჯრის მიღმა ქალაქის ხედით („ხარება“), ადამისა და ევას ფიგურები, დონატორების პორტრეტები და სხვ. მის საუკეთესო ნამუშევრებად ითვლება აგრეთვე „კანცლერ როლენის ღვთისმშობელი“ (დაახლ. 1436, ლუვრი, პარიზი), „კანონიკ ვან დერ პალეს ღვთისმშობელი“ (1436, მუნიციპალიტეტის სამხატვრო გალერეა, ბრიუგე), ტრიპტიქი „ღვთისმშობელი ეკლესიაში“ (1437, დრეზდენის სურათების გალერეა). იან ვან ეიკი პირველ დიდ პორტრეტისტად ითვლება ევროპული ფერწერის ისტორიაში. მან შექმნა პორტრეტის ახალი ტიპი („ტიმოთე“, 1432, და „მამაკაცი წითელი ქუდით“, 1433, ეროვნული გალერეა, ლონდონი), მხატვრის ცოლის მარგატერ ვან ეიკის პორტრეტი (1939, მუნიციპალიტეტის ეროვნული გალერეა, ბრიუგე). მასვე ეკუთვნის „ცოლ-ქმრის არნოლფინების პორტრეტი“ (1434, ეროვნული გალერეა, ლონდონი).

რელიგიურ სიუჟეტებზე შესრულებული ნამუშევრების გარდა წყაროებში მოხსენიებულია მხატვრის საერო ხასიათის ნაწარმოებებიც. მხატვრისთვის თანაბრად საინტერესოა, როგორც ადამიანი, ასევე ადამიანის გარემომცველი სამყაროც. მის კომპოზიციებში მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს პეიზაჟი, ინტერიერი და ნატურმორტი. ხელოვნებათმცოდნეების შეფასებით, მხატვრის ფერწერის ზედმიწევნით გულმოდგინე მანერა ხაზგასმით ავლენს მის ნამუშევრებში გამოსახული ყოველი საგნისა თუ დეტალის მშვენიერებას. იგი უმაღლესი დონის ოსტატობით გამოსახავს როგორც სივრცეს, შუქსა და ჰაერს, ასევე ბუნებას, საგნებს, უპირველეს ყოვლისა, ადამიანს.

იან ვან ეიკის ხელოვნება გამოირჩევა სამყაროს არსის კანონზომიერების ღრმა გაგებით, რაც ნაწარმოების გააზრებულ, მკაცრად განპირობებულ აგებაში გამოიხატება. მის მიერ დასახულმა შემოქმედებითმა ამოცანებმა წარმოშვა ახალი მხატვრული ხერხების მოთხოვნილება. ზეთის საღებავებით მუშაობის მისთვის დამახასიათებელი ორიგინალური სტილისა და ტექნიკიდან გამომდინარე, მას ხშირად იხსენიებენ, როგორც ზეთის საღებავებით ხატვის ტექნიკის გამომგონებელს.

მიუხედავად რელიგიურობისა, მისი ხელოვნება სინამდვილის მრავალფეროვნების ასახვის ახლებური, მკაფიოდ გამოხატული ნოვატორული მიდგომით ხასიათდება, რაც ერთგვარ საფუძველს უყრის რეალიზმის განვითარებას ევროპული ფერწერის ისტორიაში. მიიჩნევენ, რომ ევროპული დაზგური ფერწერის შექმნისა და მისი შემდგომი განვითარების თვალსაზრისით, იან ვან ეიკის შემოქმედებას გადამწყვეტი თუ არა, ერთ-ერთი უმთავრესი და განმსაზღვრელი როლი უკავია.

გალერეა