კორეის ომი

კორეის ომი — სამხედრო კონფლიქტი სამხრეთ და ჩრდილოეთ კორეას შორის, რომელიც 1950-1953 წლებში მიმდინარეობდა. იგი ცივი ომის ეპოქის ერთ-ერთ პირველ და ყველაზე მასშტაბურ „პროქსი ომად“ მიიჩნევა. კონფლიქტში სამხრეთ კორეას სამხედრო დახმარებას უწევდა გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია (ძირითადად აშშ-ის სახით), ხოლო ჩრდილოეთ კორეას — ჩინეთი და საბჭოთა კავშირი.

საბრძოლო მოქმედებები 1950 წლის 25 ივნისს, ჩრდილოეთ კორეის ჯარების სამხრეთში შეჭრით დაიწყო. მიუხედავად ფხენიანის საწყისი წარმატებისა, ინჩჰონის დესანტმა და ომში გაეროს ძალების ჩართვამ ვითარება რადიკალურად შეცვალა. მოკავშირეების ჩინეთის საზღვართან მიახლოებას კონფლიქტში პეკინის ჩართვა მოჰყვა, რამაც ფრონტის ხაზი საბოლოოდ 38-ე პარალელის გასწვრივ, პოზიციურ დაპირისპირებაში გადაიყვანა.

დაპირისპირება 1953 წლის 27 ივლისს გაფორმებული ზავით შეწყდა. ვინაიდან მხარეებს შორის სრულფასოვანი სამშვიდობო ხელშეკრულება არ დადებულა, ტექნიკურად ისინი დღემდე საომარ მდგომარეობაში რჩებიან.

წინაპირობები და კონტექსტი
კორეის ომი მეორე მსოფლიო ომის შემდგომი გეოპოლიტიკური გადანაწილებისა და „ცივი ომის“ გამწვავების პირდაპირი შედეგი იყო.

კორეის დაყოფა (1945–1948)
1945 წელს, მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ, კორეის ნახევარკუნძული იაპონიის 35-წლიანი ბატონობისგან გათავისუფლდა. აშშ და სსრკ შეთანხმდნენ ქვეყნის დროებით დაყოფაზე 38-ე პარალელის გასწვრივ: ჩრდილოეთ ნაწილს საბჭოთა კავშირი აკონტროლებდა, ხოლო სამხრეთს — შეერთებული შტატები.

თავდაპირველი გეგმა გაეროს ეგიდით ერთიანი, დამოუკიდებელი კორეის შექმნას ითვალისწინებდა, თუმცა იდეოლოგიურმა უთანხმოებამ ეს პროცესი ჩიხში შეიყვანა. 1948 წელს გაეროს მიერ დანიშნულ არჩევნებს ჩრდილოეთმა ბოიკოტი გამოუცხადა, რასაც ნახევარკუნძულზე ორი დაპირისპირებული სახელმწიფოს ჩამოყალიბება მოჰყვა:
სამხრეთში — 1948 წლის 15 აგვისტოს გამოცხადდა კორეის რესპუბლიკა , რომლის პრეზიდენტი ანტიკომუნისტი ლი სინ მანი გახდა;
ჩრდილოეთში — 1948 წლის 9 სექტემბერს დაარსდა კორეის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა , რომელსაც სათავეში კომუნისტური პარტიის ლიდერი, კიმ ირ სენი ჩაუდგა.

სამხედრო ასიმეტრია და სასაზღვრო დაპირისპირება
1949 წლისთვის აშშ-მა და სსრკ-მ კორეის ნახევარკუნძულიდან საოკუპაციო ჯარები გაიყვანეს, თუმცა ადგილზე სამხედრო მრჩეველთა ჯგუფები დატოვეს. ამ დროისთვის მხარეებს შორის თვალშისაცემი სამხედრო დისბალანსი ჩამოყალიბდა. საბჭოთა კავშირის დახმარებით, ჩრდილოეთმა შექმნა ძლიერი, შეტევითი პოტენციალის მქონე არმია, რომელიც მძიმე არტილერიითა და -34 ტიპის ტანკებით იყო აღჭურვილი. ამის საპირისპიროდ, სამხრეთ კორეის შეიარაღებული ძალები ძირითადად მსუბუქი ქვეითებითა და საპოლიციო შენაერთებით იყო დაკომპლექტებული; შეერთებული შტატები თავს იკავებდა სეულისთვის მძიმე ტექნიკის გადაცემისგან, რადგან შიშობდა, რომ ლი სინ მანი მას ჩრდილოეთზე თავდასხმისთვის გამოიყენებდა.

ვითარებას კიდევ უფრო ამწვავებდა პოლიტიკური დაპირისპირება: ორივე ლიდერი პრეტენზიას აცხადებდა სრულიად კორეის ლეგიტიმურ მმართველობაზე. 1949–1950 წლებში ამ შეურიგებელმა პოზიციებმა 38-ე პარალელი სისტემატური სამხედრო შეტაკებების ეპიცენტრად აქცია. ისტორიკოსები ამ პერიოდს ხშირად „პატარა ომად“ მოიხსენიებენ; სასაზღვრო ინციდენტებმა ათასობით ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა და ფაქტობრივად, გარდაუვალი გახადა ფართომასშტაბიანი საომარი მოქმედებების დაწყება.

გადაწყვეტილება ომის დაწყების შესახებ
ომის დაწყებაში გადამწყვეტი როლი საერთაშორისო ასპარეზზე ძალთა ბალანსის ცვლილებამ ითამაშა. მიუხედავად იმისა, რომ კიმ ირ სენი დაჟინებით ითხოვდა სამხრეთზე თავდასხმის ნებართვას, იოსებ სტალინი თავდაპირველად თავს იკავებდა თანხმობისგან, რადგან აშშ-თან პირდაპირი კონფლიქტის პროვოცირებას ერიდებოდა.

1950 წლის გაზაფხულისთვის სტრატეგიული ვითარება რადიკალურად შეიცვალა სამი ძირითადი ფაქტორის გამო:
ბირთვული პარიტეტი: სსრკ-მ წარმატებით გამოსცადა ატომური იარაღი, რითაც აშშ-ის ბირთვული მონოპოლია დაასრულა;
ჩინეთის ფაქტორი: ჩინეთის სამოქალაქო ომში კომუნისტების გამარჯვებამ და მაო ძედუნის ხელისუფლებაში მოსვლამ აზიაში გეოპოლიტიკური ვითარება შეცვალა;
აშშ-ის პოზიცია: 1950 წლის იანვარში აშშ-ის სახელმწიფო მდივანმა, დინ აჩესონმა კორეა აშშ-ის „თავდაცვითი პერიმეტრის“ მიღმა დატოვა. ეს განცხადება მოსკოვსა და ფხენიანში აღიქვეს სიგნალად, რომ ვაშინგტონი კონფლიქტში სამხედრო ძალით არ ჩაერეოდა.

შექმნილი ვითარების ფონზე, 1950 წლის აპრილში სტალინმა საბოლოოდ მისცა კიმ ირ სენს სამხედრო ოპერაციის დაწყების ნებართვა. თუმცა, მოსკოვის მთავარი პირობა ითვალისწინებდა, რომ საჭიროების შემთხვევაში, ჩრდილოეთ კორეას ძირითად დახმარებას არა სსრკ, არამედ ჩინეთი აღმოუჩენდა.

ომის მიმდინარეობა
ჩრდილოეთ კორეის შეტევა (ივნისი–სექტემბერი 1950)
1950 წლის 25 ივნისის განთიადს, ოპერაცია „პოკპუნგის“ (ქარიშხალი) ფარგლებში, ჩრდილოეთ კორეის სახალხო არმიამ არტილერიის მასირებული ცეცხლის მხარდაჭერით 38-ე პარალელი გადაკვეთა. საბჭოთა წარმოების -34-85 ტიპის ტანკებითა და მძიმე ტექნიკით აღჭურვილმა ჯარებმა სწრაფად გაარღვიეს სამხრეთ კორეის თავდაცვა, რომელსაც შესაბამისი ტანკსაწინააღმდეგო საშუალებები არ გააჩნდა. ინტერვენციის დაწყებიდან მესამე დღეს, 28 ივნისს, სეული დაეცა. პანიკური უკანდახევისას სამხრეთ კორეის სარდლობამ ნაადრევად ააფეთქა მდინარე ჰანზე გადებული ხიდები, რითაც ათასობით საკუთარი ჯარისკაცი და ლტოლვილი ჩრდილოეთ სანაპიროზე, მოწინააღმდეგის ალყაში მოაქცია.

ივლისის დასაწყისში ომში აშშ-ის პირველი სახმელეთო შენაერთი, „ტასკ ფორს სმიტი“ ჩაერთო, თუმცა 5 ივლისს ოსანთან გამართულ შეტაკებაში ამერიკელები სასტიკად დამარცხდნენ, რამაც ცხადყო მოკავშირეთა მოუმზადებლობა საბჭოთა ჯავშანტექნიკის წინააღმდეგ. წარუმატებელი ბრძოლების სერიის შემდეგ, აგვისტოსთვის კოალიციური ძალები იძულებულნი გახდნენ უკან დაეხიათ და ნახევარკუნძულის უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, ე.წ. „პუსანის პერიმეტრზე“ გამაგრებულიყვნენ, სადაც გენერალ უოლტონ უოკერის სარდლობით თავდაცვითი ზღუდე შექმნეს.

პარალელურად, გაეროს უშიშროების საბჭომ მიიღო რეზოლუციები (№82, 83 და 84), რომლითაც დაგმო აგრესია, წევრ ქვეყნებს სამხრეთ კორეის დახმარებისკენ მოუწოდა და შექმნა ერთიანი სარდლობა აშშ-ის მეთაურობით. აღსანიშნავია, რომ საბჭოთა კავშირმა ვერ შეძლო ვეტოს უფლების გამოყენება, რადგან 1950 წლის იანვრიდან ბოიკოტს უცხადებდა საბჭოს სხდომებს. მოსკოვი აპროტესტებდა იმ ფაქტს, რომ გაეროში ჩინეთის მუდმივი წევრის ადგილს ტაივანი (ჩინეთის რესპუბლიკა) იკავებდა და არა კომუნისტური ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა. საბჭოთა დელეგაციის არყოფნამ აშშ-სა და მის მოკავშირეებს საშუალება მისცა, შეუფერხებლად მიეღოთ რეზოლუციები და სამხედრო ინტერვენციისთვის საერთაშორისო ლეგიტიმაცია მიენიჭებინათ.

გაეროს კონტრშეტევა (სექტემბერი–ოქტომბერი 1950)
„პუსანის პერიმეტრზე“ შექმნილი კრიზისული ვითარების განსამუხტად, გაეროს ძალების სარდალმა, გენერალმა დაგლას მაკარტურმა შეიმუშავა სარისკო სადესანტო ოპერაცია მოწინააღმდეგის ზურგში. 15 სექტემბერს განხორციელდა ინჩჰონის დესანტი, რამაც ჩრდილოეთ კორეის არმიის მომარაგების ხაზები გადაჭრა და ფრონტი ორად გაყო. ოპერაცია წარმატებული აღმოჩნდა: სექტემბრის ბოლოსთვის გაეროს ძალებმა გაათავისუფლეს სეული და სამხრეთში არსებული ალყა გაარღვიეს.

წარმატებით ფრთაშესხმულმა კოალიციურმა ძალებმა, ჩინეთის დიპლომატიური გაფრთხილების მიუხედავად, ოქტომბერში გადაკვეთეს 38-ე პარალელი, აიღეს ფხენიანი და სწრაფი ტემპით მიუახლოვდნენ ჩინეთის საზღვარს მდინარე იალუს მიდამოებში.

ჩინეთის ჩართვა და ესკალაცია (ოქტომბერი 1950 – 1951)
მოკავშირეების საზღვართან მიახლოება პეკინმა ეროვნული უსაფრთხოებისთვის პირდაპირ საფრთხედ აღიქვა. ჩინეთის ლიდერმა მაო ძედუნმა, საბჭოთა კავშირისგან საჰაერო მხარდაჭერის პირობის მიღების შემდეგ, ომში ჩართვის გადაწყვეტილება მიიღო. აშშ-თან ოფიციალური ომის თავიდან აცილების მიზნით, ჩინურმა შენაერთებმა საზღვარი „სახალხო მოხალისეთა არმიის“ სტატუსით გადმოკვეთეს და 1950 წლის 25 ოქტომბერს მოულოდნელი, მასშტაბური შეტევა წამოიწყეს, რამაც გაეროს ძალები აიძულა უკან დაეხიათ. ინიციატივა სრულად გადავიდა კომუნისტების ხელში, რომლებმაც 1951 წლის 4 იანვარს სეული ხელახლა დაიკავეს.

1951 წლის გაზაფხულზე ფრონტის ხაზი დასტაბილურდა. მას შემდეგ, რაც გაეროს ძალების სარდალი, გენერალი უოლტონ უოკერი ავტოავარიაში დაიღუპა, სარდლობა გენერალმა მეთიუ რიჯუეიმ ჩაიბარა. მან შეძლო ჯარის საბრძოლო სულისკვეთების აღდგენა და მძლავრი კონტრშეტევების (ოპერაციები „“ და „“) ორგანიზება. მარტის ბოლოსთვის გაეროს ძალებმა სეული დაიბრუნეს და მოწინააღმდეგე კვლავ 38-ე პარალელამდე განდევნეს. ამის შემდეგ ომმა მანევრული ხასიათი დაკარგა და ხანგრძლივ, სანგრების სისტემაზე დაფუძნებულ დაპირისპირებაში გადაიზარდა.

სტაბილიზაცია და საჰაერო ომი (1951–1953)
1951 წლის ივლისიდან საბრძოლო მოქმედებებმა პოზიციური ხასიათი მიიღო და ფრონტის ხაზი 38-ე პარალელის გასწვრივ დასტაბილურდა. მხარეები გამუდმებით იბრძოდნენ ლოკალური სტრატეგიული სიმაღლეების დასაკავებლად — მაგალითად, ბრძოლები „პორკ ჩოპ ჰილისა“ და „ჰარტბრიკ რიჯისთვის“ — თუმცა ამ სისხლისმღვრელ შეტაკებებს ტერიტორიული თვალსაზრისით არსებითი ცვლილებები არ მოჰყოლია.

მაშინ, როცა ხმელეთზე ფრონტი გაიყინა, ვითარება უკიდურესად დაიძაბა ჰაერში. კორეის ომი ისტორიაში პირველი კონფლიქტი იყო, სადაც საჰაერო ბრძოლები რეაქტიული ძრავის მქონე თვითმფრინავებს შორის იმართებოდა. ჩრდილო-დასავლეთ კორეაში, მდინარე იალუს მიმდებარედ (ე.წ. „მიგების ხეივანი“), საბჭოთა პილოტები ფარულად მართავდნენ -15-ებს და უპირისპირდებოდნენ ამერიკულ -86 -ებს. პარალელურად, აშშ-ის ავიაციამ ჩრდილოეთ კორეის ინფრასტრუქტურის წინააღმდეგ მასშტაბური დაბომბვების კამპანია განახორციელა, რამაც ქვეყნის სამრეწველო პოტენციალი, მათ შორის ჰიდროელექტროსადგურები და საირიგაციო კაშხლები, ფაქტობრივად გაანადგურა.

კორეის ომი იყო გარდამტეხი მომენტი სამხედრო მედიცინის ისტორიაშიც. ეს იყო პირველი კონფლიქტი, სადაც ფართოდ დაინერგა ვერტმფრენები დაჭრილთა ბრძოლის ველიდან სწრაფი ევაკუაციისთვის . ვერტმფრენებისა და მობილური არმიის ქირურგიული ჰოსპიტლების კომბინაციამ მნიშვნელოვნად გაზარდა დაჭრილი ჯარისკაცების გადარჩენის შანსი წინა ომებთან შედარებით.
ზავის შეთანხმება და შედეგები
სამშვიდობო მოლაპარაკებები, რომელიც ჯერ კიდევ 1951 წლის ივლისში დაიწყო (თავდაპირველად კესონში, შემდეგ კი პანმუნჯომში), ორი წლის განმავლობაში გაჭიანურდა. პროცესის მთავარ შემაფერხებელ ფაქტორს სამხედრო ტყვეების რეპატრიაციის საკითხი წარმოადგენდა. გაეროს სარდლობა მხარს უჭერდა ნებაყოფლობითი რეპატრიაციის პრინციპს, რადგან ჩრდილოეთ კორეელი და ჩინელი ტყვეების დიდ ნაწილს არ სურდა სამშობლოში დაბრუნება; კომუნისტური მხარე კი ამას კატეგორიულად ეწინააღმდეგებოდა და ყველა ტყვის უპირობო დაბრუნებას მოითხოვდა.

ვითარება მხოლოდ 1953 წელს, იოსებ სტალინის გარდაცვალებისა და აშშ-ის პრეზიდენტის პოსტზე დუაიტ ეიზენჰაუერის მოსვლის შემდეგ შეიცვალა. აპრილში განხორციელდა დაჭრილი და ავადმყოფი ტყვეების გაცვლა (ე.წ. „მცირე გაცვლა“), რამაც გზა გაუხსნა საბოლოო შეთანხმებას. თუმცა, დასკვნით ეტაპზე კრიზისი შექმნა სამხრეთ კორეის პრეზიდენტის, ლი სინ მანის პოზიციამ. მას ქვეყნის ძალისმიერი გაერთიანება სურდა და ზავს ეწინააღმდეგებოდა. პროტესტის ნიშნად და მოლაპარაკებების ჩასაშლელად, 1953 წლის ივნისში მან ცალმხრივად გაათავისუფლა 27 000-მდე ჩრდილოეთ კორეელი ტყვე, რამაც ვაშინგტონისა და მოკავშირეების მწვავე უკმაყოფილება გამოიწვია.

დანაკარგები და ჰუმანიტარული შედეგები
კორეის ომი მე-20 საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე სისხლისმღვრელი და გამანადგურებელი კონფლიქტი იყო. დაღუპულთა ზუსტი რაოდენობის დადგენა დღემდე ვერ ხერხდება და ისტორიკოსთა შეფასებები მნიშვნელოვნად ვარირებს, თუმცა ზოგადი კონსენსუსით, ჯამური მსხვერპლი (დაღუპულები, დაჭრილები და უგზო-უკვლოდ დაკარგულები) 2.5-დან 4 მილიონამდე ადამიანს შეადგენს.

მსხვერპლი
ომის ყველაზე მძიმე დარტყმა მშვიდობიანმა მოსახლეობამ მიიღო. ხშირ შემთხვევაში, სამოქალაქო მსხვერპლი სამხედრო დანაკარგებს აჭარბებდა:
მშვიდობიანი მოსახლეობა: დაახლოებით 2–3 მილიონი ადამიანი დაიღუპა. სამხრეთ კორეამ დაკარგა დაახლოებით 990 000 მშვიდობიანი მოქალაქე, ხოლო ჩრდილოეთ კორეაში მსხვერპლი 1.5 მილიონს აღწევდა, რაც ომამდელი მოსახლეობის დაახლოებით 10-15%-ს შეადგენდა.
სამხედრო დანაკარგები:
სამხრეთ კორეა: დაახლოებით 137 000 დაღუპული და 450 000-ზე მეტი დაჭრილი.
აშშ: 36 574 დაღუპული (მათ შორის 33 739 უშუალოდ ბრძოლის ველზე) და 103 000-ზე მეტი დაჭრილი.
ჩინეთი: ოფიციალური მონაცემებით დაიღუპა 183 108 სამხედრო (მათ შორის მაო ძედუნის ვაჟი, მაო ანიინგი), თუმცა დასავლური და საბჭოთა წყაროები რეალურ რიცხვს 400 000-დან 900 000-მდე აფასებენ.
ჩრდილოეთ კორეა: სამხედრო დანაკარგები (დაღუპულები და დაჭრილები) დაახლოებით 500 000-დან 600 000-მდე მერყეობს.

ომის დანაშაულები
კონფლიქტს თან ახლდა მასობრივი სისასტიკე და ომის დანაშაულები ორივე მხრიდან. ომის დაწყებისთანავე, სამხრეთ კორეის მთავრობამ, პრეზიდენტ ლი სინ მანის ბრძანებით, განახორციელა ე.წ. ბოდოს ლიგის ხოცვა-ჟლეტა , რომლის დროსაც ათასობით სავარაუდო კომუნისტი და მათი ოჯახის წევრები სასამართლოს გარეშე დახოცეს.

თავის მხრივ, ჩრდილოეთ კორეის არმია ოკუპირებულ ტერიტორიებზე (განსაკუთრებით სეულის პირველი აღებისას) აწარმოებდა „რეაქციონერების“, ინტელიგენციისა და საჯარო მოხელეების სისტემატიურ წმენდას. ჩრდილოელების მიერ ჩადენილ დანაშაულებს შორის აღსანიშნავია სეულის ეროვნული საუნივერსიტეტო ჰოსპიტლის ხოცვა-ჟლეტა.

მემკვიდრეობა
დასავლურ (განსაკუთრებით ამერიკულ) ისტორიოგრაფიაში კორეის ომს ხშირად მოიხსენიებენ როგორც „მივიწყებულ ომს“ , რადგან ის ჩრდილში მოექცა მეორე მსოფლიო ომსა და ვიეტნამის ომს შორის. მიუხედავად ამისა, კონფლიქტმა გადამწყვეტი როლი ითამაშა -ს გაძლიერებასა და აშშ-ის სამხედრო-სამრეწველო კომპლექსის ჩამოყალიბებაში.