iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ვარსკვლავური ომები: სკაიუოკერის აღზევება

„ვარსკვლავური ომები: სკაიუოკერის აღზევება“ (, იგივე „ვარსკვლავური ომები: ეპიზოდი — სკაიუოკერის აღზევება“) — 2019 წლის ამერიკული ეპიკური კოსმოსური ოპერის ჟანრის ფილმი, რომლის პროდიუსერი, სცენარის თანაავტორი და რეჟისორია ჯეი ჯეი აბრამსი. -ის და აბრამსის -ის მიერ წარმოებული, -ის დისტრიბუციით გამოშვებული ეს ფილმი არის რიგით მესამე „ვარსკვლავური ომების“ გაგრძელების ტრილოგიაში, „ძალის გამოღვიძების“ (2015) და „უკანასკნელი ჯედაის“ (2017) შემდეგ, ისევე, როგორც ცხრა ფილმისგან შემდგარი „სკაიუოკერების საგის“ დასასრული. ფილმში მონაწილეობენ კერი ფიშერი, მარკ ჰემილი, ადამ დრაივერი, დეიზი რიდლი, ჯონ ბოიეგა, ოსკარ აიზეკი, ენტონი დენიელზი, ნაომი ეკი, დონალ გლისონი, რიჩარდ ე. გრანტი, ლუპიტა ნიონგ’ო, კერი რასელი, იონას სუოტამო, კელი მარი ტრანი, იენ მაკ-დერმიდი და ბილი დი უილიამსი. „უკანასკნელი ჯედაის“ მოვლენებიდან ერთი წლის შემდეგ განვითარებულ „სკაიუოკერის აღზევებაში“ ასახულია რეის, ფინის და პო დემერონის წინააღმდეგობის მეთაურების სახით ბრძოლა უზენაეს მეთაურ კაილო რენის და პირველი ორდენის ძალებთან, რომლებსაც ეხმარება დაბრუნებული გალაქტიკური იმპერატორი, პალპატინი.

მას შემდეგ, რაც 2015 წლის აგვისტოში ცნობილი გახდა, რომ „უკანასკნელი ჯედაის“ რეჟისორი რაიან ჯონსონი დაინიშნა „ ეპიზოდის“ სცენარისტად, კოლინ ტრევოროუს და მასთან ხშირად მომუშავე დერეკ კონოლის დაევალათ მუშაობა სცენარზე. ამ სცენარში აგრეთვე წვლილი შეიტანეს როგორც აბრამსმა, ასევე კრის ტერიომ. 2017 წლის სექტემბერში ტრევოროუმ პროექტი დატოვა პროდიუსერ კეთლინ კენედისთან შემოქმედებითი უთანხმოებების გამო, ხოლო აბრამსი დაბრუნდა როგორც რეჟისორი. ფრანშიზის კინოფილმებში საბოლოო დიდი წვლილის შესატანად აგრეთვე დაბრუნდა ჯონ უილიამსი, წინა რვა ეპიზოდური ფილმის მუსიკის ავტორი. ფილმის გადაღებები მიმდინარეობდა 2018 წლის აგვისტოდან, ინგლისის -ში და დასრულდა 2019 წლის თებერვალში. 2019 წლის ნოემბრიდან მიმდინარეობდა გადაღებების შემდგომი სამუშაო. 416 მილიონი აშშ დოლარის ოდენობის ბიუჯეტით, „სკაიუოკერის აღზევება“ ყველა დროის ყველაზე ძვირი ფილმების სიაში მესამე ადგილს იკავებს.

„სკაიუოკერის აღზევების“ პრემიერა გაიმართა ჰოლივუდში, 2019 წლის 16 დეკემბერს. აშშ-ში იგი გამოვიდა 20 დეკემბერს. კრიტიკოსებმა იგი არაერთგვაროვნად შეაფასეს, ხოლო მსოფლიო გაქირავებაში ფილმის შემოსავალმა სულ 1.077 მილიარდი აშშ დოლარი შეადგინა და 2019 წლის ყველაზე შემოსავლიან ფილმებში მეშვიდე ადგილი მოუპოვა. ამასთან, იგი გაგრძელების ტრილოგიის ფილმებიდან კომერიცულად ყველაზე წარუმატებელი იყო. ოსკარის 92-ე დაჯილდოებაზე ფილმმა იგი წარდგენილი იყო სამ ნომინაციაში (საუკეთესო მუსიკა, საუკეთესო ვიზუალური ეფექტები და საუკეთესო ხმა) ისევე, როგორც სამში — -ს 73-ე დაჯილდოებაზე (საუკეთესო ვიზუალური ეფექტები, საუკეთესო ორიგინალური მუსიკა და საუკეთესო ხმა). სატურნის 46-ე დაჯილდოებაზე „სკაიუოკერის აღზევებამ“ მიიღო ხუთი ჯილდო, მათ შორის — საუკეთესო სამეცნიერო ფანტასტიკური ფილმისთვის.
არტოზანის ნასოფლარი

არტოზანის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი თელავის მუნიციპალიტეტში, მდ. თურდოს მარცხენა ნაპირზე.

ტოპონიმი
ცნობილია, რომ ერთ-ერთი ასურელი მამა, შიო მღვიმეში დასახლებამდე არტოზანში მოღვაწეობდა. იქვე მოღვაწეობდა მარტყოფში დამკვიდრებამდე ანტონ მარტოფელიც. საინტერესოა ტოპონიმი არტოზანი — არტაშანი, რაც ცეცხლთაყვანისცემცემლობას, ნიშნავს. ზოროასტრიზმის მძლავრი კერა იყო ნეკრესში, რაც დასტურდება წერილობითი წყაროებისა და არქეოლოგიური მონაცემების მიხედვით. ამიტომ გასაკვირი არაა აღნიშნულ რეგიონში ასურელ მამათა აქტიური მოღვაწეობა და ამ პატარა ადგილზე ეკლესიების განსაკუთრებული სიმრავლე.

ეკლესია
არტოზანში შეაწავლილია „ყველაწმინდის ეკლესია“. ის სამეკლესიანი ბაზილიკაა სამი აფსიდით. ეკლესიას დასავლეთიდან აქვს დახურული, უკარო გარსშემოსავლელი. ჩრდილოეთ ნავში გამოყოფილია მართკუთხა ფორმის პასტოფორიუმი. ეკლესია აშენებულია რიყის ქვით კირდუღაბზე. კუთხეებში პილასტრებად გამოყენებულია გათლილი შირიმის ქვა. მთავარი ეკლესია მაღალია და ფართო. აფსიდა გეგმაში ნალისებურია. შუაში დატანებული აქვს ფართო სარკმელი. სარკმლის ორივე მხარეზე ორი ნიშაა. საკურთხეველი გამოყოფილია გვიან აშენებული კანკელით. ცენტრალური ნავიდან გაჭრილია ოთხი გასასვლელი, რომლითაც ის უკავშირდება სამხრეთ და ჩრდილოეთ ნავებს, აგრეთვე გარსშემოსავლელს.

სამხრეთის ეკლესიას (ნავს) აქვს ნალისებური აფსიდა, რომელშიც სარკმელია დატანებული. ეკლესიას (ნავს) სამხრეთიდან აქვს სამი კარი. ჩრდილოეთი ეკლესიის (ნავის) აღმოსავლეთ ნაწილში გამოყოფილია მართკუთხა ფორმის სენაკი-სამსხვერპლო, სარკმლითა და ნიშით. ის კარით უკავშირდება საკურთხეველს. სამსხვერპლოში დგას შირიმის ქვებით ნაგები ოთხკუთხა კვარცხლბეკი. დასავლეთის გარსშემოსავლელი წარმოადგენს ერთ მოგრძო დერეფანს, რომელიც სამივე ნავს აკავშირებდა ერთმანეთთან. საკურთხეველში შეიმჩნეოდა უძველესი მოხატულობის კვალი. უფრო მოგვიანო მოხატულობა შემორჩენილია დერეფანში.
ეკლესია თარიღდება - საუკუნეებით.
ყივანახველა

ყივანახველა - მწვავე ინფექციური დაავადება, რომელიც ხასიათდება ციკლური მიმდინარეობით და პაროქსიზმული, სპაზმური ხველებით, გავრცელებულია უმეტესად ბავშვებში. ყივანახველას გამომწვევი ბაქტერია აღმოჩენილ იქნა 1900 წელს. გრამ-უარყოფითია, მიეკუთვნება ჰემოფილურ ბაქტერიებს. ბორდეტელას ჩხირის თერმოლაბილური ეგზოტოქსინი (პერტუსინი) პათოგენურობის მთავარ ფაქტორს წარმოადგენს. დასენიანება ხდება ჰაერ-წვეთოვანი გზით. საინკუბაციო პერიოდი 3-დან 14 დღეს შეადგენს. გადატანილი ავადმყოფობის შემდეგ ფორმირდება მყარი, ხანგრძლივი იმუნიტეტი. ბავშვებში სპეციფიკური პროფილაქტიკისათვის იყენებენ ადსორბირებულ ყივანახველა-დიფთერიულ-ტეტანუსის ვაქცინას (ყდტ).
თეთრი გზის ნასოფლარი

თეთრი გზის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ანანურთან, არაგვის ხეობაში. ნასოფლარი განლაგებულია მთის დამრეც კალთაზე და წარმოადგენს ტერასულ დასახლებას. 1988-1999 წლებში გაითხარა ქვის ღობით შემოვლებული ერთი საცხოვრებელი კომპლექსი. კომპლექსი შედგებოდა 4 ოთახისგან, რომელთაგან 2 საცხოვრებელი, 2 კი სამეურნეო დანიშნულებისა იყო. შენობები ნაგებია კლდის ფლეთილი ქვებით, რომლებიც ახლომახლო უხვად მოიპოვება. წყობა მშრალია. საცხოვრებელი შენობა შედგებოდა ერთმანეთთან კარით დაკავშირებული ორი სწორკუთხა ოთახისგან. კედლებში დატანებული იყო თაროები. კედლებს ძირზე შემოუყვებოდა „შემაღლება-ტახტი“. ოთახებში აღმოჩნდა ქვებით შედგენილი სწორკუთხა მოყვანილობის კერები. თუ ერთი საცხოვრებელი ოთახის იატაკი მიწატკეპნილია, მეორე ოთახის იატაკი ქვის ფილებით იყო მოგებული.

საცხოვრებელ ნაგებობაზე მიშენებული იყო სამეურნეო ნაგებობა, რომელსაც ცალკე შესასვლელი ჰქონდა და რომელშიც გამართული იყო ქვით ნაშენი საწნახელი და ყურძნის ტკბილის დასაგროვებელი კვადრატული მოყვანილონის აუზი. საცხოვრებელი შენობებისგან განსხვავებით საწნახელიცა და აუზიც კირხსნარზეა ნაშენი. საწნახელის გვერდები დამრეცია. ტკბილის დასაგროვებლად აუზისკენაა დახრილი საწნახელის ფსკერიც, რომელსაც შუაში მთელ სიგრძეზე დაუყვებათ ღარი. ამ ღარს აქეთ-იქიდან კიდევ სხვა ღარები უერთდება, რათა ყურძნის წვენმა შეუფერხებლად და ადვილად იმოძრაოს აუზისკენ.

საწნახელიანი ნაგებობის იატაკიც ქვის ფილებით იყო მოგებული. ამ ნაგებობიდან რამდენიმე მეტრის დაშორებით გაითხარა პატარა, ნახევრადმიწური სათავსი, რომელიც მასში აღმოჩენილი ქვევრის ფრაგმენტების მიხედვით შესაძლოა მარანი ყოფილიყო. ქვის ღობით შემოზღუდულ იმავე კომპლექსის ტერიტორიაზე კიდევ ერთი, ოღონდ ზომით რამდენადმე პატარა საწნახელი აღმოჩნდა. საცხოვრებელ-სამეურნეო კომპლექსი არქეოლოგიური მასალის მიხედვით - საუკუნეებით შეიძლება დათარიღდეს. ერთ კომპლექსში ორი საწნახელის აღმოჩენა იმაზე უნდა მიუთითებდეს, რომ არაგვის ხეობის მოსახლეობის სამეურნეო ყოფაში მევენახეობა-მეღვინეობას საკმაოდ დიდი ადგილი სჭერია. ნასოფლარი წარმოადგენდა ქალაქ ჟინვალის მკვებავ ერთ-ერთ პუნქტს. ნაქალაქარი ჟინვალი და „თეთრი გზის“ ნასოფლარი ეკონომიკურად ერთმანეთთან მჭიდროდ უნდა ყოფილიყო დაკავშირებული.
კაიროს კონფერენცია

კაიროს კონფერენცია — მეორე მსოფლიო ომის მიმდინარეობისას, 1943 წელს, ჩატარებული ერთ-ერთი საერთაშორისო კონფერენცია. თეირანის კონფერენციის მომზადების პერიოდში კვლავ გააქტიურდა ინგლისის პრემიერ-მინისტრი, რომელმაც ერთხელ კიდევ სცადა თავს მოეხვია მოკავშირეებისათვის მეორე ფრონტის ბალკანური ვარიანტი. ამ მიზნით მან შესთავაზა რუზველტს, შეხვედროდნენ ერთმანეთს და შეემუშავებინათ საერთო სტრატეგია თეირანში განსახილველი საკითხების გარშემო. აშშ-ს პრეზიდენტი ერთხანს უარზე იდგა, მაგრამ ჩერჩილის დაჟინებული მოთხოვნის შემდეგ დათმო და დათანხმდა თეირანში ჩასვლამდე გზად კაიროში შეჩერებულიყო და იქ შეხვედროდა ინგლისის პრემიერს. რუზველტი კარგად ხვდებოდა ჩერჩილის განზრახვას და რადგანაც არ სურდა, მოსკოვში ჩაეთვალათ, რომ აშშ და ინგლისი საბჭოთა კავშირის ზურგს უკან რაიმე შეთანხმებაზე წავიდოდნენ, მიიწვია კაიროში მოლოტოვი და ჩან კაიში. ჩერჩილი, რომელიც საგულდაგულოდ მოემზადა ამ შეხვედრისათვის და ჩამოიტანა საგანგებო გეგმა ხმელთაშუაზღვისპირეთში მოკავშირეთა შესაძლო მოქმედებების შესახებ, ძალიან უკმაყოფილო დარჩა აშშ-ს პრეზიდენტის გადაწყვეტილებით. ის თვლიდა, რომ ინგლისელებს და ამერიკელებს ჰქონდათ უფლება, თვითონ განეხილათ საკუთარი შეიარაღებული ძალების ოპერაციები. გარდა ამისა, მას ეშინოდა, რომ ჩინეთის საკითხი დიდ დროს წაიღებდა და ხელს შეუშლიდა ევროპული სტრატეგიის განხილვას. ჩერჩილი იმედოვნებდა, რომ უშუალო მოლაპარაკებების დროს ის, ისევე როგორც ადრე, დაიყოლიებდა რუზველტს თავის გეგმაზე. სწორედ ამიტომ მან გადაწყვიტა მოლოტოვის ჩამოცილება მოლაპარაკებებიდან. იცოდა რომ სტალინს არ სურდა იაპონიასთან ურთიერთობების გაუარესება, რაც მოჰყვებოდა ჩან კაიშისა და მოლოტოვის ერთ შეხვედრაზე აღმოჩენას, მან მისწერა საბჭოთა ლიდერს, რომ გომინდანის ხელმძღვანელი კაიროში იქნებოდა. სტალინმაც უმალ გაავრცელა ცნობა მოლოტოვის „ავადმყოფობის“ შესახებ და კაიროში საბჭოთა კავშირის წარმომადგენლად დანიშნა ანდრეი ვიშინსკი, რომელიც სხდომების მხოლოდ ნაწილს დაესწრო. ჩერჩილის გეგმები ჩაიშალა. კონფერენციის პირველი ნაწილი 26 ნოემბრამდე გაგრძელდა, მაგრამ ევროპული სტრატეგიის განხილვა მხოლოდ 24 ნომბერს დაიწყო, პირველი დღეები კი დაიკავა ჩინეთის საკითხმა. დარჩენილ სხდომებზეც ამერიკელებმა თავი აარიდეს თეირანის შეხვედრის წინ რაიმე გადაწყვეტილების მიღებას, ვინაიდან ისინი საჭიროდ თვლიდნენ საბჭოთა თვალსაზრისის გაგებას აღნიშნულ საკითხებზე. ასე რომ, მოლაპარაკებები უშედეგოდ დამთავრდა და ინგლისისა და აშშ-ს დელეგაციები კაიროდან თეირანს გაემგზავრნენ.
ქეთევან კოლხიდელი

ქეთევან კოლხიდელი (დ. 27 იანვარი, 1921, ფოთი ― გ. 22 იანვარი, 2008) — ქართველი მსახიობი, საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტი (1990), ღირსების ორდენის კავალერი (1997), ქუთაისის საპატიო მოქალაქე. საქართველოს დამსახურებული არტისტის (1967) ივანე მიქიაშვილის მეუღლე.

ბიოგრაფია
1936 წელს დაამთავრა თბილისის საცდელ-საჩვენებელი სკოლა. სწავლობდა მარჯანიშვილის თეატრთან არსებულ სტუდიაში.

ფოთის თეატრის სცენაზე ნ. გოძიაშვილი დგამდა შალვა დადიანის დრამას „რუსთაველი“ და 18 წლის ქეთევან ნაჭყებია წაიყვანა ფოთის თეატრში თამარ მეფის როლის შესასრულებლად. რეჟისორმა ის მონათლა კოლხიდელად. მსახიობი სიცოცხლის ბოლომდე ამ ფსევდონიმს ატარებდა.

1937-1952 წლებში ქეთევან კოლხიდელი ფოთის, ხოლო 1952 წლიდან ქუთაისის თეატრის მსახიობია. 70 წელი იდგა ქართული თეატრის სცენაზე და წარმატებით ასრულებდა როგორც ტრაგიკულ, ასევე სახასიათო როლებსაც. მის მიერ შესრულებული როლებიდან აღსანიშნავია: თამარ მეფე (შ. დადიანის „შოთა რუსთაველი“), ჯავარა (ვაჟა-ფშაველას „მოკვეთილი“), თინა (ლ. ქიაჩელის „ტარიელ გოლუა“), ჩიტუნია (შ. დადიანის „გუშინდელნი“), ივდითი (კ. გუცკოვის „ურიელ აკოსტა“), ლიზა (მ. გორკის „მზის შვილები“), გაიანე, ზეინაბი (ა. სუმბათაშვილის „ღალატი“), ქეთევანი (დ. ერისთავის „სამშობლო“), მარინე (ვ. გუნიას „და-ძმა“), საპატარძლო (ფ. გარსია ლორკას „სისხლიანი ქორწილი“), დეზდემონა (უ. შექსპირის „ოტელო“), ელისაბედ დედოფალი (უ. შექსპირის „რიჩარდ “) და სხვა. გადაღებულია მხატვრულ ფილმებში: „საბუდარელი ჭაბუკი“, „პიერი მილიციის თანამშრომელი“ და სხვა.

ჯილდოები და აღიარება
1960 — საქართველოს დამსახურებული არტისტი
1990 — საქართველოს სახალხო არტისტი
1997 — ღირსების ორდენი
ქუთაისის საპატიო მოქალაქე

ფილმოგრაფია
1957 — „საბუდარელი ჭაბუკი“
1965 — „პიერი მილიციის თანამშრომელი“
2003 — „ჯერ შეიცადეთ…“ („ოტელო“ ქუთაისში)
2005 — „37 გრადუსი ცელსიუსით“
ასპანისძენი

ასპანისძენი — ფეოდალური საგვარეულო შუა საუკუნეების სამხრეთ საქართველოში.

საგვარეულოს ფუძემდებელი იყო შავში აზნაური ასპანი, რომელიც თავის მეუღლესთან ელენესთან ერთად იხსენიება საუკუნის ერთ-ერთი ხელნაწერის მინაწერში. საგვარეულო დაწინაურდა თამარის მეფობის პერიოდში, საუკუნის ბოლოს, როდესაც ზაქარია ასპანისძემ შეიპყრო სამეფო ხელისუფლებისგან განდგომილი გუზან ტაოსკარელი. ამ სამსახურისთავის თამარმა ზაქარია ასპანისძეს უწყალობა სამამულე მფლობელობაში ტაოს უმთავრესი ციხე-ქალაქი ფანასკერტი და ტაოს ერისთავობა. ზაქარია ასრულებდა მონაპირის ფუნქციებს შავშეთიდან სპერამდე. ზაქარიას შთამომავლები ამის შემდეგ იწოდებიან ფანასკერტელებად.

ასპანისძეთა მეორე შტო დარჩა შავშეთის მემამულედ და შეინარჩუნა თავისი გვარი. საუკუნეში მათ მამულს დაეუფლნენ სამცხე-საათაბაგოს თავადები ბეენასშვილები, რის შემდეგაც ასპანისძეთა გვარი წყაროებში აღარ იხსენიება.
ოფელია სანანი

ოფელია სანანი ჰაჯიაღა ყიზი (; დ. 26 მაისი, 1941, ბაქო) — ტელეწამყვანი, მსახიობი, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახალხო არტისტი(1991), აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის ინდივიდუალური სტიპენდიატი.

ბიოგრაფია
ოფელია სანანიმ დაამთავრა აზერბაიჯანის სახელმწიფო უნივერსიტეტი (1966). ის არის სამაუწყებლო კომპანიის წამყვანი. 1959 წლიდან 1975 წლამდე მუშაობდა რადიოში და ასრულებდა მთავარ როლებს რიგ რადიო სპექტაკლებში. ტელევიზიაში 1975 წლიდან მუშაობს. 1960 წლიდან 1990 წლამდე მუშაობდა კინოსტუდიის აზერბაიჯანული ფილმის დუბლირების განყოფილებაში და 100-ზე მეტ ფილმში მთავარი გმირების გახმოვანება. მან ასევე ითამაშა სხვადასხვა ფილმებში.
გერონტოლოგია

გერონტოლოგია ( — მოხუცი, — სწავლება, მეცნიერება) — ხანდაზმულობისა და ასაკობრივი თავისებურებების შემსწავლელი მრავალდარგობრივი მეცნიერება.

მეცნიერების ეს დარგი წარმოშვა საუკუნეების მანძილზე დაბერების პროცესებისადმი მზარდმა ინტერესმა. ჯერ კიდევ ანტიკური პერიოდის ისტორიულ წყაროებში მოიპოვება მონაცემები ხანდაზმულობის საკითხებთან დაკავშირებით, მათ შორის საქართველოში. შორეული ისტორიული ფესვები აქვს ადმიანთა დაინტერესებას დაბერების პროცესებით, სიბერის გადაწევის, გაახალგაზრდავების პრომლემებით, გერიატრიული საშუალებების დამზადებით. მეფე აიეტის ქალიშვილი, კოლხი მედეა, ფლობდა ცოდნას, მცენარეული საშუალებები გამოეყენებია აღნიშნული მიზნებისათვის. მედიცინის ისტორია იცნობს შუა საუკუნეების ქართულ სამედიცინო ძეგლებს: „უსწორო კარაბადინი“ ( საუკუნე, სვიმონ კანანელი), „წიგნი სააქიმო“ ( საუკუნე, ხოჯა ყუფილი), „კარაბადინი“ ( საუკუნე, ზაზა ფანასკერტელ-ციციშვილი).

გერონტოლოგიის შემადგენელი ნაწილებია:
გერიატრია — ასაკთან დაკავშირებულ დაავადებათა პრევენცია და მკურნალობა სამედიცინო, საექთნო და სტომატოლოგიური მიმართულებები
გეროჰიგიენა — სფერო, რომელიც სწავლობს მაღალი ასაკობრივი ჯგუფის ადამიანთა ზოგადი და სპეციალური მოვლის საკითხებს
გეროფსიქოლოგია — შეისწავლის ამ ჯგუფის ადამიანთა ფსიქოლოგიურ და ქცევით თავისებურებებს
სოციალური გერონტოლოგია — შეისწავლის სოციალური და კულტურული გარემოს ზემოქმედებას ასაკზე, ამ ზემოქმედების შედეგებს, ადამიანის და გარემოს ურთიერთქმედებას. ასევე მოიცავს სომატური და ფსიქიკური დაავადებების აღწერას, რაც ძალიან ხშირია ხანდაზმულ და მოხუც ასკში. მოიცავს დღეისათვის ისეთ აქტუალურ პრობლემებს, როგორიცაა მოსახლეობის დემოგრაფიული დაბერება, ძალადობა ოჯახში, სტრესი, დაბერების პროფილაქტიკა, სამედიცინო-სოციალური სამუშაო, ეთიკური პრობლემები, ამ ასაკის ადამიანების მოვლა.

ტერმინი „სოციალური გერონტოლოგია“ პირველად გამოიყენეს -მა და -მა. ოფიციალურად დამკვიდრდა 1960 წელს.
სოციალური გერონტოლოგიის ყურადღების ცენტრშია:
. ადრეული პროფესიული დაბერების მიზეზები
. პენსიის წინა და საპენსიო პერიოდები
. ხანშიშესული და მოხუცი ადამიანების შრომისუნარიანობა, პროფესიული და სოციალური აქტიობა
. მოხუცებულთა ადგილი და მდგომარეობა საზოგადოებაში
. მოხუცებულთა განცდები
. სოციალური პოლიტიკა ხანდაზმულებთან მიმართებაში

სიცოცხლის ხანგრძლიობა და დაბერება
ხანშიშესული ადამიანების რაოდენობის აბსოლუტური და ფარდობითი მაჩვენებლები მსოფლიოში მკვეთრად იზრდება. რომის იმპერიაში ადამიანები საშუალოდ 22 წელი ცოცხლობდნენ. ამასთანავე, სიცოცხლის ხანგრძლიობის ზრდასთან ერთად, საზოგადოების ისტორიის სხვადასხვა პერიოდებში, მასზე წარმოდგენები იცვლებოდა. პითაგორა სიბერეს 60 წლიდან მიიჩნევდა, ჩინელი მეცნიერები — 70 წლიდან. გერმანელი ფიზიოლოგი მ. რუბენსი 50 წელს თვლიდა ხანდაზმულობად, 70 წელს კი — საპატიო სიბერედ.

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ ე.წ „მესამე ასაკობრივი“ ჯგუფისათვის მიღებულია შემდეგი ასაკობრივი საზღვრები:
60-74 წელი — ხანშიშესული
75 წლის ზემოთ — მოხუცი
90 წლის ზემოთ — დღეგრძელი

აშშ-ს კლასიფიკაციით:
65-74 — „ახალგაზრდა მოხუცი“
75-84 — მოხუცი
85-ის ზემოთ — „ძალიან მოხუცი“

საქართველოში სხვადასხვა პროგრამებისთვის ხანდაზმულად ითვლებიან ადამიანები საპენსიო ასაკიდან, ანუ ქალები 60 წლიდან და კაცები 65 წლიდან. თუმცა, სტატისტიკის ეროვნული სამსახური ხანდაზმულთა შესახებ სტატისტიკური მონაცემების აღრიცხვისას იყენებს 65 წლის ზღვარს.
მიხა (ფილმი)

„მიხა“ — ქართული მოკლემეტრაჟიანი მხატვრული ფილმი, გადაღებული მიხეილ ჯავახიშვილის მოთხრობა „მუსუსის“ მიხედვით. ეკრანებზე გამოვიდა 1965 წელს. დამდგმელი რეჟისორი და სცენარის ავტორი — მერაბ კოკოჩაშვილი, დამდგმელი ოპერატორი — გიორგი გერსამია. ფილმის მუსიკის ავტორია ნოდარ მამისაშვილი. ფილმში მთავარ როლებს ასრულებენ მანანა ბახტაძე, ზურაბ ქაფიანიძე, მიხეილ ჩუბინიძე, ავთანდილ მახარაძე, ალექსანდრე კუპრაშვილი, ეკატერინე ვერულეიშვილი და ირაკლი ქოქრაშვილი.
ლასლო ბაბაი

}
| დაბადების თარიღი =
| დაბადების ადგილი = ბუდაპეშტი, უნგრეთი
| გარდაცვალების თარიღი =
| გარდაცვალების ადგილი =
| მოქალაქეობა =
ლასლო ბაბაი (; დ. 20 ივლისი, 1950, ბუდაპეშტი, უნგრეთი) — უნგრელი და ამერიკელი მათემატიკოსი, უნივერსიტეტის პროფესორი, უნგრეთის მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრი. კომბინატორიკისა და ჯგუფის თეორიის ცნობილი მკვლევარი. 1994 წლიდან სრულ განაკვეთზე ასწავლის ჩიკაგოს უნივერსიტეტში.

კარიერა
1968 წელს დაამთავრა ბუდაპეშტში მიჰალ ფაზეკასის გიმნაზია, შემდეგ ჩაირიცხა ბუდაპეშტის უნივერსიტეტის საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის მათემატიკის განყოფილებაზე, სადაც 1973 წელს მიიღო დიპლომი მათემატიკაში. ამავე პერიოდში, 1971 წელს მან ერთი სემესტრი გაატარა ლენინგრადის უნივერსიტეტში. დიპლომის მიღების შემდეგ მუშაობა დაიწყო უნივერსიტეტის ალგებრისა და რიცხვების თეორიის კათედრაზე. 1980-1983 წლებში იყო უნგრეთის მეცნიერებათა აკადემიის გამოთვლითი და ავტომატიზაციის კვლევის ინსტიტუტის კონსულტანტი. 1985 წელს ლასლო ლოვაშთან ერთად დააარსა ბუდაპეშტის სემესტრები მათემატიკაში, სადაც გახდა დირექტორთა საბჭოს თავმჯდომარე. 1987 წელს დაინიშნა უნივერსიტეტის პროფესორად. 1984 წლიდან ის ასევე ასწავლის ჩიკაგოს უნივერსიტეტის კომპიუტერული მეცნიერების ინსტიტუტში, ჯერ როგორც მოწვეული პროფესორი (1986 წლამდე), ნახევარ განაკვეთზე და 1994 წლიდან სრულ განაკვეთზე. 1987-1989 წლებში იგი ასევე იყო მოწვეული მასწავლებელი ბუდაპეშტის ტექნოლოგიური უნივერსიტეტის ელექტროინჟინერიის ფაკულტეტზე.

1975 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია მათემატიკურ მეცნიერებებში, 1984 წელს კი აკადემიური სადოქტორო დისერტაცია. იგი გახდა უნგრეთის მეცნიერებათა აკადემიის მათემატიკური კომიტეტის წევრი. 1990 წელს აირჩიეს უნგრეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრად, 1995 წელს კი ნამდვილ წევრად. იანოს ბოლიაის მათემატიკურმა საზოგადოებამ იგი თავის წევრად მიიღო. 1981 წელს პალ ერდოსთან და ლასლო ლოვაშთან ერთად გამოუშვა ჟურნალი „“, რომლის დამფუძნებელი და მთავარი რედაქტორი გახდა. ის არის ელექტრონული ჟურნალის „ “-ის დამფუძნებელი და მთავარი რედაქტორი. 2010 წლიდან არის ჩიკაგოს „ჯორჯ და ელიზაბეტ იოვოვიჩების“ უნივერსიტეტის პროფესორი.

სამუშაო
ბაბაის კვლევითი ინტერესებია კომბინატორიკა, ჯგუფის თეორია და სირთულის თეორია. ჯერ კიდევ სტუდენტობისას ის სწავლობდა გრაფების ავტომორფიზმებს. იზომორფიზმის ალგორითმების დარგში მან გამოიყენა ე.წ ღრმა ჯგუფის თეორიის ინსტრუმენტები, ძირითადად ქვეჯგუფური კოშკის მეთოდი.

მან გამოაქვეყნა ას ოთხმოცზე მეტი სამეცნიერო პუბლიკაცია, რომლებიც ეხება კომბინატორიკას, ალგებრას და კომპიუტერულ მეცნიერებას, მათი უმეტესობა გამოქვეყნდა ინგლისურად.

ჯილდოები და აღიარება
1972 გეზა გრუნვალდის პრემია
1983 მათემატიკის ჯილდო
1988 სახელმწიფო ჯილდო – ალგებრისა და გამოთვლითი თეორიის დარგში საერთაშორისო გამოჩენილი მიღწევებისთვის და შესანიშნავი სწავლებისა და სკოლის შემქმნელი საქმიანობისთვის.
1993 გიოდელის პრემია
1993 ტიბორ სელეს მემორიალური მედალი
1999 ბუდაპეშტის ტექნოლოგიური და ეკონომიკის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი
2005 ლეველინ ჯონის და ჰარიეტ მანჩესტერ კვანტრელის ჯილდო
2015 კნუთის პრემია

მთავარი პუბლიკაციები
გამოთვლითი სირთულე სასრულ ჯგუფებში (1990, 1991)
ხაზოვანი ალგებრული მეთოდები კომბინატორიკაში ( პეტერ ფრანკლთან ერთად, 1992 წ.)
ავტომორფიზმის ჯგუფები, იზომორფიზმი, რეკონსტრუქცია (1995)
რევაზ თაბუკაშვილის ქუჩა

რევაზ თაბუკაშვილის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, მთაწმინდის რაიონში (გარეთუბანი); გრიგოლ ორბელიანის მოედნიდან პირველი რესპუბლიკის მოედნამდე. დაარსდა საუკუნეში. ქუჩა 1809 წელს დააპროექტა პოლკოვნიკმა ბანოვმა. 1841 წელს შედგენილ თბილისის ქუჩების სიაში შეტანილია, როგორც მესანგრეთა ქუჩა (ამ ქუჩაზე მდებარეობდა მესანგრეთა ბატალიონის ყაზარმა). საუკუნის 30-იან წლებში ორი ქუჩის — ბაზრისა და მესანგრეთა ქუჩების გაერთიანების შედეგად წარმოქმნილ ქუჩას დაერქვა ბორის ძნელაძის სახელი (დატანილია თბილისის 1934 წლის გეგმაზე). 1990 წელს — იოანე პეტრიწის, 1992 წელს კი რევაზ თაბუკაშვილის სახელი ეწოდა. ქუჩაზე არის ყოფილი ძეგლთა დაცვის მთავარი სამმართველოს შენობა ( საუკუნის დასაწყისი), აგრეთვე საუკუნის დასასრულის და საუკუნის დასაწყისის საცხოვრებელი სახლები. ქუჩას აქვს 1 შესასვლელი და 2 ჩიხი.
სანდრო ინაშვილის ქუჩა

სანდრო ინაშვილის ქუჩა — ყოფილი ქუჩა თბილისში, მთაწმინდის რაიონში (გარეთუბანი); რევაზ თაბუკაშვილის ქუჩასა და რუსთაველის გამზირს შორის. წარმოიქმნა საუკუნის ნახევარში. დააპროექტეს 1833-1835 წლებში. 1843 წელს შედგენილ თბილისის ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც არტილერიის ქუჩა. თბილისის 1867 წლის გეგმაზე სალდათის ქუჩის სახელწოდებითაა დატანილი, ხოლო არტილერიის ქუჩის სახელი შერჩა იქვე მდებარე კვალის ქუჩას. სალდათის ქუჩას 1905 წლის შემდეგ დაარქვეს სამხედრო ქუჩა, საუკუნის 70-იანი წლებიდან კი სანდრო ინაშვილის სახელი დაერქვა. ამჟამად ქუჩა აღარ არსებობს, მისი ერთი ნაწილი რევაზ თაბუკაშვილის ქუჩას შეუერთდა, ხოლო მეორე პირველი რესპუბლიკის მოედანს.
ტერენტი გრანელის ქუჩა

ტერენტი გრანელის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, ჩუღურეთის რაიონში (ახალი კუკია); გიორგი ჩიტაიას მოედნიდან რკინიგზამდე. წარმოიქმნა საუკუნეში. თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წელს შედგენილ ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც ლუთერანთა შესახვევი (გერმანელ ლუთერანთა სასაფლაოს გამო, რაიონიც ქუჩას ჩრდილოეთ დასავლეთით ესაზღვრებოდა), 1923 წელს 9 იანვრის ქუჩა დაერქვა (1905 წლის 9 იანვრის რევოლუციური მოვლენების სახსოვრად). 1990 წელს ტერენტი გრანელის სახელი ეწოდა.

ქუჩაზეა ევანგელიკურ-ლუთერანული ეკლესია (1996-1997 წლები) და დგას მაქსიმ გორკის ძეგლი. ქუჩას აქვს 1 შესასვლელი, 1 ჩიხი.
ივერიის ქუჩა

ივერიის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, კრწანისის რაიონში (ქვემო უბანი); კოტე აფხაზის ქუჩიდან ვახტანგ ბერიძის ქუჩამდე. აღნიშნულია ალ. პიშკევიჩის მიერ შედგენილი თბილისის 1785 წლის გეგმაზე. თბილისის 1844 წლის გეგმაზე დატანილია მაზრის ქუჩის სახელწოდებით. ეს ვიწრო და მიხვეულ-მოხვეული ქუჩა გრძელდებოდა ნორაშენის ღვთისმშობლის ეკლესიამდე, რის გამოც მას, 1867 წლის გეგმის მიხედვით, ნორაშენის ქუჩა ერქვა. საუკუნის 70-იან წლებში ქუჩა გაგრძელდა პურის მოედნამდე. შემდეგ ქუჩის ერთ ნაწილს ნახშირის ქუჩა ეწოდა (დატანილია თბილისის 1876 წლის გეგმაზე), მეორეს ნორაშენის სახელი დარჩა (ახლანდ. გრიგოლ ხანძთელის ქუჩა). 1960 წელს ნახშირის ქუჩას ივერიის ქუჩა დაერქვა. შემონახულია საუკუნის საცხოვრებელი სახლები. აქვს 1 ჩიხი.
იტალიის ქუჩა

იტალიის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, მთაწმინდის რაიონში (ორბელიანთუბანი); გიორგი ათონელის ქუჩიდან მშრალ ხიდამდე. წარმოიქმნა საუკუნეში 40-იანი წლების ბოლოს. თავდაპირველად ერქვა ხიდის ქუჩა (სახელწოდება უკავშირდება ჩუღურეთის ხიდს). იწყებოდა ახლანდელი გიორგი ათონელის ქუჩიდან და გრძელდებოდა ივანე ჯავახიშვილის ქუჩამდე. დატანილია თბილისის 1851 წლის გეგმაზე. 1903 წელს დაერქვა ნიკოლოზ ნეკრასოვის სახელი. 1948 წელს მონაკვეთს გიორგი ათონელის ქუჩიდან მშრალ ხიდამდე ეწოდა კარლ მარქსის სახელი, 1978 წელს — ზაარბრიუკენის ქუჩა. 1990 წელს ქუჩას აღუდგა ძველი დასახელება — ხიდის ქუჩა. 2006 წელს საქართველოსა და იტალიას შორის მეგობრული და კულტურული ურთიერთობების გაღრმავების მიზნით ხიდის ქუჩას იტალიის ქუჩა ეწოდა.
ძმები ზუბალაშვილების ქუჩა

ძმები ზუბალაშვილების ქუჩა — ქუჩა თბილისში, მთაწმინდის რაიონში (მთაწმინდა); ბესიკის ქუჩიდან ალექსანდრე გრიბოედოვის შესახვევამდე (ადრე მოიცავდა ახლანდ. ზურაბ ჟვანიას ქუჩასაც). წარმოიქმნა საუკუნის ნახევარში. 1843 წელს შედგენილ თბილისის ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც არსენალის ქუჩა. აქ იდგა არსენალის საუწყებო ყაზარმის შენობები. 1894 წელს აიგო თბილისის სასამართლო პალატისა და საოლქო სასამართლოს შენობა (არქიტექტორი ალექსანდრე შიმკევიჩი, ახლანდელი საქართველოს უზენაესი სასამართლოს შენობა), რის გამოც 1895 წელს სასამართლოს ქუჩა დაარქვეს. დატანილია თბილისის 1897 წლის გეგმაზე. საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების პირველ წლებში სასამართლოს დაერქვა სახალხო ტრიბუნალი და ქუჩასაც ტრიბუნალის ქუჩა უწოდეს. 1926 წელს — გეორგ ათარბეგოვის, 1990 წელს კი ძმები ზუბალაშვილების სახელი დაერქვა. ქუჩაზე შემონახულია საუკუნის დასასრულისა და საუკუნის დასაწყისის საცხოვრებელი სახლები. ახლანდელი მთაწმინდის რაიონის გამგეობის შენობა (ზუბალაშვილების №20, ყოფ. №48) აგებულია 1906 წელს სტეფანე და ნიკოლოზ ზუბალაშვილების მიერ როგორც უპოვართა, უმწეოთა და უსახლკაროთა თავშესაფარი (არქიტექტორიო მიხეილ ოჰანჯანოვი); შემდგომ აქ განთავსებული იყო ბავშვთა პირველი კლინიკური საავადმყოფო. ქუჩას აქვს 1 ჩიხი.