iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
დაღესტნის ეროვნული ეკონომიკის სახელმწიფო უნივერსიტეტი

დაღესტნის ეროვნული ეკონომიკის სახელმწიფო უნივერსიტეტი — დაღესტნის უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება, რომელიც ამზადებს სპეციალისტებს ეროვნული ეკონომიკის სხვადასხვა დარგებისთვის.

უნივერსიტეტში 10 ფაკულტეტზე 10 ათასზე მეტი ადამიანი სწავლობს. მასწავლებელთა პერსონალი 850 კაცზე მეტია, რომელთაგან 42 მეცნიერებათა დოქტორია, 478 კი მეცნიერებათა კანდიდატია.

ისტორია
უნივერსიტეტი დაარსდა 1991 წელს დაღესტნის მინისტრთა საბჭოს 1991 წლის 19 თებერვლის ბრძანებით, რომლის მიზანი იყო საკადრო ბაზის მომზადება მზარდი საბაზრო ეკონომიკისთვის.

უნივერსიტეტი დაარსების დღიდან, ჰამიდ ბუჩაევი იყო რექტორი. მისი ხელმძღვანელობით, უნივერსიტეტმა მნიშვნელოვნად გაზარდა მატერიალურ-ტექნიკური ბაზა და გახდა დაღესტნის ერთ-ერთი წამყვანი უნივერსიტეტი .

აღნიშნული ორგანიზაცია გახდა დაღესტანში გასული საუკუნის 90-იანი წლების ერთ-ერთი მსხვილი და წარმატებული პროექტი.

განვითარების ამ 29 წლის განმავლობაში, უნივერსიტეტმა გაიარა ევოლუციური განვითარების საკმაოდ საინტერესო გზა. ამ დროის განმავლობაში მნიშვნელოვნად გააფართოვა მატერიალურ-ტექნიკური ბაზა და ტრენინგის ხარისხი, ისევე როგორც თავისი წილი უმაღლესი განათლების საერთო მოცულობაში დაღესტნის რესპუბლიკაში.

2008 წელს აირჩიეს ახალი რექტორი - იაჰია ბუჩაევი.

2008 წლისთვის უნივერსიტეტი გახდა სოციალურ–ეკონომიკური პროფილის ერთ–ერთი ყველაზე დიდი და დინამიურად განვითარებადი უნივერსიტეტი სამხრეთ ფედერალურ ოლქში და დაღესტნის რესპუბლიკაში.

უნივერსიტეტი პრიორიტეტს ანიჭებს ყველა ინოვაციისა და ტექნოლოგიის გამოყენებას მსოფლიოში, უმაღლესი განათლების სფეროში.

დაღესტნის სახელმწიფო ეკონომიკის უნივერსიტეტის ხელმძღვანელობა დიდ ყურადღებას უთმობს ურთიერთთანამშრომლობას უმაღლესი განათლების სფეროში რუსეთის და ევროპის წამყვან უნივერსიტეტებთან, ეს იქნება: მასწავლებლების სტაჟირება, ერთობლივი ლექციები, კონფერენციები და სიმპოზიუმები თუ თანამშრომლობის სხვა ფორმები უმაღლესი პროფესიული და დიპლომისშემდგომი განათლების სფეროში.

სტრუქტურა
დაღესტნის ეროვნული ეკონომიკის სახელმწიფო უნივერსიტეტში მოქმედებს შემდგი ფაკულტეტები:

ინფორმაციული ტექნოლოგია და მენეჯმენტი;
უცხო ენების;
ბუღალტრული აღრიცხვა, ანალიზი და აუდიტი;
ფინანსური და ეკონომიკური;
სამშენებლო;
საგადასახადო;
იურიდიული;
მიწისმშენებლობის;
ბიზნეს კოლეჯი;
სამშენებლო კოლეჯი.

უნივერსიტეტის მისია
უნივერსიტეტმა აიღო ვალდებულება: უზრუნველყოს საგანმანათლებლო პროგრამებისა და სამეცნიერო კვლევების მაღალი ხარისხი, გააცნობიეროს ეროვნული ინტერესები განათლებისა და მეცნიერების სფეროში. ასევე ფართო საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომი გახადოს მსოფლიო ეკონომიკური მეცნიერების თანამედროვე მიღწევები, მათ შორის ეროვნული ეკონომიკის ფილიალებში პერსონალის გადამზადებისა და კვალიფიკაციის ამაღლების, უნივერსიტეტის პერიოდული სამეცნიერო გამოცემების დახმარებით მისი განვითარების ოპტიმალური მოდელის შემუშავება; მაქსიმალურად გაზარდონ პედაგოგების, მკვლევარების, სტუდენტებისა და ასპირანტების შემოქმედებითი თვითრეალიზაცია.
ბაქოს ევრაზიის უნივერსიტეტი

ბაქოს ევრაზიის უნივერსიტეტი — კერძო უნივერსიტეტი ბაქოში. უნივერსიტეტი დაარსდა 1992 წლის 30 აპრილს, როგორც ბიშის დიპლომატიური კოლეჯი, პროფესორ ნაზიმ ჰუსეინლის მიერ. ამ კოლეჯის დაარსების მთავარი მიზანი იყო ქვეყანაში დიპლომატიური და პოლიტიკური განათლების განვითარება, ასევე პროფესიონალი დიპლომატებისა და იურისტების მომზადება. 1996 წლის 21 თებერვალს უნივერსიტეტი სახელმწიფომ აღიარა, როგორც უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება.

2005 წლის 30 ივნისიდან 2006 წლის 26 მაისამდე საგანმანათლებლო დაწესებულებას ერქვა ბაქოს დიპლომატიის უნივერსიტეტი. 2006 წლის 26 მაისს უნივერსიტეტს ოფიციალურად ეწოდა ბაქოს ევრაზიის უნივერსიტეტი.

ფაკულტეტი
უნივერსიტეტს აქვს ორი ფაკულტეტი: ეკონომიკისა და ფილოლოგიის ფაკულტეტი. უნივერსიტეტში გაკვეთილები ტარდება აზერბაიჯანულ, რუსულ და ინგლისურ ენებზე.

საგანმანათლებლო დაწესებულება ანიჭებს დიპლომებს ბაკალავრის, მაგისტრატურისა და დოქტორანტურაში. უნივერსიტეტში ასწავლიან პროფესორები და დოქტორანტები.

2017 წელს უნივერსიტეტმა გახსნა რეგიონული დიპლომატიისა და ეკონომიკის ფაკულტეტი. ამ ფაკულტეტზე მასწავლებლები ასწავლიან აზერბაიჯანულ, ინგლისურ და ფრანგულ ენებზე.

უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში პირველ წლებში ჩატარდა კვლევითი სამუშაოები სრულიად ახალ სფეროებში: დიპლომატიისა და საგარეო პოლიტიკის ფუნდამენტური და გამოყენებული პრობლემების კვლევა; აზერბაიჯანის კვლევების სპეციალობაში კვლევითი სამუშაოების ჩატარება; სამეცნიერო პუბლიკაციების მოსამზადებელი სამუშაოების ორგანიზება; შესაბამის სფეროებში ინფორმაციული სისტემის ორგანიზება და ა.შ.

ამჟამად, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება მოქმედებს, როგორც ბაქოს ევრაზიის უნივერსიტეტი.

ბაქოს ევრაზიის უნივერსიტეტში სასწავლო პროცესი ორგანიზებულია თანმიმდევრულობის, პროფესიონალიზმის, ნაციონალიზაციის, ამავე დროს, ინტერნაციონალიზმისა და სოციალიზაციის პრინციპების საფუძველზე. ამჟამად, 2 ფაკულტეტზე ტრენინგი ხორციელდება 18 სპეციალობაში ბაკალავრის დონეზე, 13 სპეციალობაში სამაგისტრო დონეზე.

პარტნიორები
უნივერსიტეტი თანამშრომლობს სხვადასხვა ქვეყნის სამეცნიერო და საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან, მათ შორის რუსეთის უმაღლეს ეკონომიკურ და კულტურულ სასწავლებელთან, მოსკოვის საერთაშორისო ურთიერთობების სახელმწიფო ინსტიტუტთან, თურქეთის სულეიმან დემირელის უნივერსიტეტთან, გირნის ამერიკული უნივერსიტეტი, უკრაინის დიპლომატიური აკადემია, საქართველოს დამოუკიდებელი დიპლომატიური აკადემია, ბუდაპეშტის კორვინუსის უნივერსიტეტი და სხვა უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებთან.

ამავდროულად, უნივერსიტეტი არის მსოფლიო დიპლომატიური აკადემიის და საერთაშორისო ურთიერთობების უნივერსიტეტის კავშირის, ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის საერთაშორისო კვლევების კავშირის, დსთ-ს ქვეყნების საერთაშორისო ურთიერთობების უნივერსიტეტების ასოციაციის, კავკასიის უნივერსიტეტების კავშირის წევრი. 2012 წელს უნივერსიტეტის 20 წლის იუბილე აღინიშნა. ამ შემთხვევაში, 7 თანამშრომელს გადაეცათ განათლების მოწინავე მუშაკის სამკერდე ნიშანი, 14 ადამიანს კი გადაეცა საპატიო სიგელი.
სომხეთის სამედიცინო ინსტიტუტი

სომხეთის სამედიცინო ინსტიტუტი — სამედიცინო უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება ერევანში. უნივერსიტეტი დაარსდა 1990 წელს და არის პირველი არასახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი დსთ-ში. უნივერსიტეტში არის 2 ფაკულტეტი, სწავლება სომხურ ენაზე მიმდინარეობს. ინსტიტუტი 32-ე ადგილზეა სომხეთში და 12271 ადგილზეა უნივერსიტეტების გლობალურ რეიტინგში . ინსტიტუტი მდებარეობს ერევნის ერებუნის რაიონში .

ისტორია
სომხეთის სამედიცინო ინსტიტუტი დაარსდა 1990 წელს ახალგაზრდა ექიმების მიერ. საგანმანათლებლო დაწესებულების შექმნის პროცედურას სხვადასხვა სირთულეები მოჰყვა: სპეციალიზებული აღჭურვილობის არარსებობა, ლაბორატორიების აღჭურვის მაღალი ღირებულება და ა.შ. ამას გარდა, საზოგადოებამ იდეა ორაზროვნად აღიქვა.

სომხეთის ჯანდაცვის სამინისტროს ამ ინიციატივისადმი დამოკიდებულება, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ახლად დანიშნული მინისტრი მიჰრან ნაზარეტიანი, ძალიან ნეგატიური იყო.

მინისტრმა თქვა, რომ ის არანაირ წვლილს არ შეიტანდა და სამედიცინო დაწესებულებებს დაავალა, რომ ინსტიტუტისთვის არ გამოეყოთ შენობა. ერევნის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტი ასევე არ მიესალმა ახალი ინსტიტუტის გაჩენას.

ამავდროულად, ბევრ ექიმს მიაჩნდა, რომ სამინისტრომ და სამედიცინო საზოგადოებამ ხელი უნდა შეეწყოს მეორე სამედიცინო უნივერსიტეტის შექმნას, რითაც აღმოფხვრიან მონოპოლიას და მის მიერ გამოწვეულ ნეგატიურ ტენდენციებს, რაც სამედიცინო განათლების ხარისხის საერთო გაუმჯობესებას გამოიწვევდა.

იმ დროს ერევანში მოქმედებდა საკავშირო ქირურგიის ფილიალი, რომელიც სსრკ ჯანდაცვის სამინისტროს დაქვემდებარებაში იყო და არ ექვემდებარებოდა სომხეთის ჯანდაცვის სამინისტროს. მას ხელმძღვანელობდა აკადემიკოსი ალექსანდრე მიქაელიანი. ლარისა ჟურულის შუამავლობით, პროფესორი მიქაელიანი დათანხმდა სომხეთის სამედიცინო ინსტიტუტისთვის შენობების იჯარით აღებას. ბაზა იყო გულის ქირურგიის კვლევითი ინსტიტუტი, მისი პროფესორები გახდნენ უნივერსიტეტის სწორედ პირველი მასწავლებლები.

1991 წელს სომხეთის სამედიცინო ინსტიტუტი გადავიდა ერებუნის სამედიცინო ცენტრში, სადაც ამჟამად მდებარეობს. მინისტრის აკრძალვის მიუხედავად, ერევანში ჯანმრთელობის განყოფილების ახალმა უფროსმა, არმენ სარქისიანმა უზრუნველყო ნაბიჯი და ამ საავადმყოფოს ახალი მთავარი ექიმი დანიშნა. საავადმყოფოს ბაზაზე შესაძლებელი იყო პრაქტიკული სწავლების დამყარება .

1996 წელს დასრულდა პირველი სომხეთის სამედიცინო ინსტიტუტის სტუდენტების ტრენინგი, მაგრამ აღმოჩნდა, რომ სომხეთის ჯანდაცვის სამინისტრო არ ცნობს ამ უნივერსიტეტის დიპლომებს. დაიწყო დავის პერიოდი და 2001 წელს უნივერსიტეტმა საბოლოოდ მიიღო სახელმწიფო ლიცენზია 0008 ნომრით, რამაც მას საშუალება მისცა გაეცა სახელმწიფო დიპლომები .
არმავირის სახელმწიფო პედაგოგიური უნივერსიტეტი

არმავირის სახელმწიფო პედაგოგიური უნივერსიტეტი — რუსული უნივერსიტეტი. სრული სახელი - უმაღლესი განათლების ფედერალური სახელმწიფო საბიუჯეტო საგანმანათლებლო დაწესებულება ან არმავირის სახელმწიფო პედაგოგიური უნივერსიტეტი. უნივერსიტეტის მთავარი შენობა მდებარეობს არმავირში, კრასნოდარის მხარეში.

ისტორია
არმავირის სახელმწიფო პედაგოგიური უნივერსიტეტი ერთ-ერთი უძველესი საგანმანათლებლო დაწესებულებაა რუსეთის სამხრეთ ნაწილში, რომელიც უზრუნველყოფს პროფესიულ პედაგოგიურ განათლებას.

პროფესიული პედაგოგიური განათლება დაიწყო 1923 წელს, როდესაც განათლების სახალხო კომისარიატის გადაწყვეტილებით შეიქმნა არმავირის პედაგოგიური კოლეჯი.

1932 წელს პედაგოგიურ კოლეჯში გაიხსნა ასირიული განყოფილება, რომლის პირველი დამთავრებაც შედგა 1936 წელს. არმავირის პედაგოგიური კოლეჯის ბაზაზე მოეწყო მოკლევადიანი კურსები ასირიელი პედაგოგების გადამზადებისთვის.

არმავირში დროებითი ფაშისტური ოკუპაციის პერიოდში 1942 წლის აგვისტოდან 1943 წლის იანვრამდე პედაგოგიური ტექნიკური სკოლა არ ფუნქციონირებდა.

1944 წელს ტექნიკურ სკოლას ეწოდა არმავირის პედაგოგიური სკოლა. 1948 წლის 1 სექტემბერს სკოლის ბაზაზე გაიხსნა არმავირის მასწავლებელთა ინსტიტუტი.

განათლების სამინისტროს 1948 წლის 27 ივლისის ბრძანებით, იაროვაია რომელიც ადრე მსახურობდა პედაგოგიური სკოლის ხელმძღვანელად, დაინიშნა არმავირის უნივერსიტეტის პირველ დირექტორად .

რსფსრ მინისტრთა საბჭოს 1954 წლის 26 ივნისის ბრძანებულებით მასწავლებელთა ინსტიტუტი გადაკეთდა არმავირის სახელმწიფო პედაგოგიურ ინსტიტუტად.

 საუკუნის 50-60-იან წლებში უნივერსიტეტი გახდა ქვეყნის სამეცნიერო და მეთოდოლოგიური ცენტრი პედაგოგ-მათემატიკოსისთვის. ასოცირებულმა პროფესორმა შოლასტერმა გამოსცა წიგნი დაწყებითი გეომეტრია (მოკლე კურსი პედაგოგიური ინსტიტუტების კორესპოდენტური სტუდენტებისათვის) 20 ათასი ტირაჟით .

უნივერსიტეტს ჰქონდა სხვადასხვა სტატუსი: ინსტიტუტი, აკადემია, ხოლო 2015 წლიდან უნივერსიტეტის სტატუსი დაუბრუნდა .

ამჟამად, უნივერსიტეტის პროფესორი მანველოვი აგრძელებს მათი მასწავლებლების ტრადიციებს, რომლებმაც გამოაქვეყნეს მათემატიკის ამოცანები სტუდენტების თვითკონტროლის განვითარებისათვის: სახელმძღვანელო მასწავლებლებისთვის, 30 ათასი ტირაჟით და თანამედროვე მათემატიკის გაკვეთილის შექმნა და სახელმძღვანელო მასწავლებლებისთვის 20 ათასი ტირაჟით.

უნივერსიტეტი აქტიურად მონაწილეობდა განათლების სამინისტროს საერთაშორისო პროექტებში. ინსტიტუტის ავტორიტეტზე მეტყველებს ის ფაქტი, რომ 1984 წლიდან 1995 წლამდე ათ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში რუსული ენისა და ლიტერატურის ფაკულტეტზე არსებობდა თურქმენეთის ფილიალი, რომელიც ერთადერთი იყო ქვეყანაში.

ეროვნული დეპარტამენტის არსებობის პერიოდში, მაღალკვალიფიციური სპეციალისტების მნიშვნელოვანი ნაწილი მომზადდა თურქმენეთისთვის. ამ დეპარტამენტის კურსდამთავრებულთა ნაწილი გახდა წამყვანი პედაგოგი მათი ქვეყნის უნივერსიტეტებში.

სტრუქტურა
2018-2019 სასწავლო წლის მონაცემებით, უნივერსიტეტში მოქმედებს შემდეგი ფაკულტეტები და ინსტიტუტები:

გამოყენებითი ინფორმატიკის, მათემატიკისა და ფიზიკის ინსტიტუტი;
ისტორიის განყოფილება;
სოციალურ-ფსიქოლოგიური ფაკულტეტი;
სკოლამდელი და დაწყებითი განათლების ფაკულტეტი;
რუსული და უცხოური ფილოლოგიის ინსტიტუტი;
ტექნოლოგიური, ეკონომიკური და დიზაინის ფაკულტეტი;
განათლების განვითარების კვლევითი ინსტიტუტი.
ალა დვალი

ალა ვლადიმერის ასული დვალი (დ. 9 ნოემბერი, 1925, თბილისი, — გ. 23 აგვისტო, 2003, იერუსალიმი, ისრაელი) — ქართველი მოცეკვავე. საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული არტისტი (1961).

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო ქორეოგრაფიული სტუდია (1949). 1949-1973 წლებში იყო თბილისის ზაქარია ფალიაშვილის სახელობის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო აკადემიური თეატრის მოცეკვავე. წარმატებით ასრულებდა ქართულ ცეკვებს ეროვნულ ოპერებში (ზაქარია ფალიაშვილის „დაისი“, „აბესალომ და ეთერი“; შალვა მშველიძის „დიდოსტატის მარჯვენა“; დიმიტრი არაყიშვილის „თქმულება შოთა რუსთაველზე“ და სხვ.). განსაკუთრებული აღიარება მოუტანა ცეკვა „ქართულმა“ (მისი უცვლელი პარტნიორი იყო ვახტანგ გუნაშვილი). მონაწილეობდა ბალეტებშიც. ვახტანგ გუნაშვილთან ერთად 1956 წელს იგი საბჭოთა კავშირის წამყვანი თეატრების ბალეტის სოლისტთა ნაკრების შემადგენლობაში ჩაირიცხა და მონაწილეობდა ისლანდიასა და დანიაში გამართულ საგასტროლო ტურნეში თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრის საბალეტო ჯგუფთან ერთად (ხელმძღვანელი ვახტანგ ჭაბუკიანი). გასტროლებზე იყო აგრეთვე საზღვარგარეთის მრავალ ქვეყანაში (სკანდინავიის ქვეყნებში, ლათინური ამერიკის ქვეყნები, საფრანგეთი, ავსტრია და სხვ.).
დათიკო დვალი

დავით (დათიკო) სტეფანეს ძე დვალი (დ. 1875, სოფ. პატარა ონი, ახლანდ. ამბროლაურის მუნიციპალიტეტი, — გ. 1 სექტემბერი, 1924) — რევოლუციური მოძრაობის მონაწილე საქართველოში, მუშა.

1882 წლიდან ზეინკლად მუშაობდა თბილისის რკინიგზის სახელოსნოებში. 1896 წლიდან მონაწილეობდა რევოლუციურ მოძრაობაში და 1902 წლიდან იყო მუშათა გაფიცვების ერთ-ერთი ორგანიზატორი, თბილისის რკინიგზის პირველი მარქსისტული წრის წევრი. 1905 წლიდან კი თავისი ძმის — ალექსის სახლში მართავდა პარტიულ არალეგალურ კრებებსა და შეხვედრებს, რაშიც მას დიდ დახმარებას უწევდნენ, მეუღლე ვალენტინა ლომთაძე და რძალი რესიმე დვალი, რევოლუციონერთა იარაღს ინახავდა სახლში. იმავე წელს ამბაკო ჭელიძესთან ერთად თბილისში დააარსა რაჭა-ლეჩხუმის დამხმარე სოციალ-დემოკრატიული ჯგუფი, რომლის გამგეობის წევრიც იყო. განაგებდა პარტიის სალაროსა და ფინანსებს. 1906 და 1909 წლებში დააპატიმრეს, როგორც მებრძოლი რაზმის წევრი და არალეგალური რევოლუციური ლიტერატურის გამავრცელებელი. ამიერკავკასიის სამხედრო-საოლქო სასამართლომ ოთხი წლით კატორღა მიუსაჯა, გადასახლებაში გაჰყვა მეუღლეც. 1913 წელს, განთავისუფლების შემდეგ საცხოვრებლად გაგზავნეს ირკუტსკის გუბერნიაში, სადაც კვლავ აგრძელებდა რევოლუციურ მუშაობას. საბოლოოდ განთავისუფლდა 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ. არჩეული იყო თბილისის მუშათა და ჯარისკაცთა საბჭოს წევრად. საბჭოთა ხელისუფლების დროს, როგორც მენშევიკი, დახვრიტეს 1924 წლის აგვისტოს აჯანყებაში მონაწილეობის ბრალდებით.
დვალიშვილი

საკუთარი სახელი დვალიშვილი შეიძლება აღნიშნავდეს ჩამოთვლილთაგან ერთ-ერთს:

აკაკი დვალიშვილი — ქართველი რეჟისორი
აკაკი დვალიშვილი — ქართველი კალათბურთელი
აკაკი დვალიშვილი — ქართველი ფეხბურთელი
ბადრი დვალიშვილი — ქართველი მათემატიკოსი
გივი დვალიშვილი — ქართველი ჟურნალისტი, კინოსცენარისტი
დავით დვალიშვილი — ქართველი მსახიობი
დემურ დვალიშვილი — ქართველი ეკონომისტი, თანამდებობის პირი, პოლიტიკოსი
ვლადიმერ დვალიშვილი — ქართველი ფეხბურთელი
ზაურ დვალიშვილი — ქართველი სპორტსმენი (ძიუდო, სამბო)
კობა დვალიშვილი — ქართველი იურისტი, პოლიტიკოსი
მალხაზ დვალიშვილი — ქართველი ექიმი, პოლიტიკოსი
მანუელ დვალიშვილი — ქართველი ექიმი (თერაპევტი)
მერაბ დვალიშვილი — ქართველი სპორტსმენი (შერეული საბრძოლო ხელოვნება)
ნადეჟდა დვალიშვილი-ხნიკინა — ქართველი მძლეოსანი (სპრინტი, სიგრძეზე ხტომა)
პავლე დვალიშვილი — ქართველი საზოგადო და პოლიტიკური მოღვაწე
რევაზ დვალიშვილი — ქართველი ჟურნალისტი
შალვა დვალიშვილი — ქართველი პოლიტიკური მოღვაწე
იჩქერიის ბრძოლა

იჩქერიის ბრძოლა, იჩქერიის ექსპედიცია — კავკასიის ომის ეპიზოდი, ბრძოლა რუსეთის იმპერიის ჯარებსა და იმამ შამილის მომხრე ჩეჩნებს შორის 1842 წლის მაის-ივნისში იჩქერიის ტყეში, ჩეჩნეთის ახლანდელი ნოჟაი-იურტის რაიონის ტერიტორიაზე. შამილის გამაგრებულ აულ დარღოზე სალაშქროდ მიმავალ რუსეთის ჯარს (დაახლოებით 10 ათასი კაცი, სარდალი — გენერალი პავლე გრაბე) ტყეში გზა გადაუღობა ჩეჩნების რაზმმა (დაახლოებით 2 ათასი კაცი, მეთაურები — შუაიბ ცენტერელი და ულუბეი-მულა აუხელი) და აიძულა ის მძიმე დანაკარგებით უკან დაეხია.

შესავალი
1840-იანი წლების შუა ხანებში ჩრდილო-აღმოსავლეთ კავკასიელ მთიელებთან მიმართებაში რუსეთის მთავრობაში ერთგვარი მოუთმელობა სუფევდა. კავკასიის ომად წოდებული კონფლიქტი რუსეთის სახელმწიფოსა და ჩრდილოეთ კავკასიის თავისუფალ მთიელ ხალხებს შორის უკვე სამი ათწლეულის მანძილზე გრძელდებოდა. რუსების მიერ 1839 წელს აულ ახულგოს აღების მიუხედავად, დაღესტნისა და ჩეჩნეთის იმამი შამილი დარღოში გამაგრდა და წინააღმდეგობა განაგრძო. 1842 წლის მაისში ჩეჩნეთში რუსეთის ჯარის სარდალმა, გენერალ-ადიუტანტმა პავლე გრაბემ გადაწყვიტა ესარგებლა შამილის ძირითადი ძალების ყაზი-ყუმუხში (ახლანდელი ლაკის რაიონი, დაღესტანი) ყოფნით და დაეპყრო იმამის მთავარი სიმაგრე დარღო.
ლაშქრობა
გრაბეს რაზმი ქვეითთა 12 ბატალიონის, მესანგრეთა როტისა და კაზაკთა 3 ასეულისგან შედგებოდა (სულ დაახლოებით 10 ათასი კაცი, 16-24 ქვემეხი). გრაბეს გეგმით რაზმი იჩქერიის ტყის გავლით უნდა დასხმოდა თავს დარღოს მანამ, სანამ შამილი თავის ძალებს ჩეჩნეთში შეკრებდა. 1842 წლის 30 მაისს გრაბეს ჯარი მდინარე აქსაის ხეობის გზით სალაშქროდ დაიძრა. რთული რელიეფის და დიდი აღალის გამო სალაშქრო კოლონა რამდენიმე კილომეტრზე იყო გადაჭიმული. ამას თან დაერთო წვიმა, რამაც გზა ფაქტობრივად გაუვალი გახადა. გრაბე იძულებული გახდა ბანაკი უწყლო მდელოზე დაეცა. რუსეთის ჯარს განუწყვეტლივ ესხმოდა თავს 1 500-2 000 იჩქერიელი და აუხელი ჩეჩენი შამილის ნაიბების – შუაიბისა და ულუბეი-მულას მეთაურობით. მთიელებმა რუსების 5 საველე ქვემეხიც ჩაიგდეს ხელთ. პოდპოლკოვნიკმა ტრიასკინმა კონტრშეტევით შეძლო არტილერიის დაბრუნება, თავად კი ბრძოლაში დაიღუპა.

სასმელი წყლის მარაგის გარეშე დარჩენილი, მომარაგების გზებს მოწყვეტილი და ბრძოლებში დაზარალებული ჯარით გრაბემ ლაშქრობის გაგრძელება შეუძლებლად ჩათვალა და 2 ივნისის ღამით იმავე გზით უკანდახევა დაიწყო. 4 ივნისს რაზმმა გერზელ-აულს მიაღწია. ოფიციალური მონაცემებით, წარუმატებელი ლაშქრობის დროს რუსეთის ჯარის დანაკარგები იყო: მოკლულთა სახით 489 კაცი (მ. შ. 9 ოფიცერი), დაჭრილთა სახით — 1 296 (მ. შ. 57 ოფიცერი). რუსებმა ასევე თითქმის მთელი აღალი და 1 ან 2 ქვემეხი დაკარგეს. ჩეჩნებს შორის მსხვერპლის რაოდენობა უცნობია; ზოგიერთი ცნობით დაიღუპა და დაიჭრა 600-მდე მებრძოლი. იმავე წლის სექტემბერში რუსეთის მთავრობამ გენერალი გრაბე სარდლობიდან გადააყენა და კავკასიიდან გაიწვია.
შოყის ეკლესია

შოყის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სამცხე-ჯავახეთში, ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელი შოყის დასავლეთით, სასაფლაოზე, ოქროს ციხისკენ მიმავალ გზაზე, ციხის სამხრეთით.

დარბაზული ეკლესია ნაგები იყო ნათალი ქვის კვადრებით. ამჟამად პერანგი სრულიად შემოცლილია. ეკლესიას შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. აღმოსავლეთის და დასავლეთის კედლებში თითო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. აღმოსავლეთის სარკმლის თავზე აყვავებული ჯვრის რელიეფია მოცემული (ამჟამად თავსართი ეზოში გდია). აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც კონქით სრულდებოდა. აფსიდის ღერძზე გაჭრილი სარკმლის ორივე მხარე მცირე სწორკუთხა ნიშია. კონქში რეზონანსისთვის თიხის ჭურჭელია ჩატანებული. საკურთხეველში ქვის ტრაპეზი დგას. ტაძარი კამარით იყო დასრულებული.
ერევნის სახელმწიფო სამხატვრო და თეატრალური ინსტიტუტი

ერევნის სახელმწიფო სამხატვრო და თეატრალური ინსტიტუტი — უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება ერევანში. პროფესიონალ სპეციალისტთა მოსამზადებლად, ინსტიტუტში შემდეგი მიმართულებებია: თეატრალური ხელოვნება და კინემატოგრაფია, სახვითი ხელოვნება, სახვითი მონუმენტური და დეკორატიული ხელოვნება, დიზაინი და ხელოვნების ისტორია.

დაარსდა 1953 წელს ერევნის თეატრისა და ერევნის სამხატვრო ინსტიტუტების კავშირის მიერ, დაიშალა 1994 წელს.

რეორგანიზაციის ისტორია
1944 წელს დაარსდა ერევნის თეატრალური ინსტიტუტი , 1945 წელს ერევნის ხელოვნების ინსტიტუტი. 1950 წლიდან იკლებს განმცხადებელთა რიცხვი რესპუბლიკის უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში, მათ შორის ერევნის ხელოვნების ინსტიტუტსა და ერევნის თეატრის ინსტიტუტში, ამის მიზეზი გახლდათ მეორე მსოფლიო ომის ფაქტორი და მთავრობამ გადაწყვიტა მათი გაერთიანება. შერწყმის შედეგად, 1953 წელს ჩამოყალიბდა და დაარსდა ახალი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება - ერევნის ხელოვნებისა და თეატრის ინსტიტუტი. მომავალში ერევნის სახვითი ხელოვნებისა და თეატრის ინსტიტუტს ეწოდა ერევნის სახვითი ხელოვნების და თეატრის სახელმწიფო ინსტიტუტი.

დაშლის ისტორია
სომხეთში დამოუკიდებლობის დამყარებისა და დროის გადაუდებელ მოთხოვნებთან და ახალ პოლიტიკურ წესრიგთან დაკავშირებით , 1994 წელს მთავრობამ მიიღო გადაწყვეტილება ერევნის სახელმწიფო სამხატვრო ინსტიტუტისა და თეატრის დაყოფის ორ დამოუკიდებლად მოქმედ უნივერსიტეტად - ერევნის თეატრალური ხელოვნების სახელმწიფო ინსტიტუტი და ერევნის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია.

ამრიგად, 1994 წელს დაარსდა ერევნის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია და ერევნის თეატრალური ხელოვნების სახელმწიფო ინსტიტუტი, რომლებსაც 1999 წელს ეწოდა ერევნის თეატრისა და კინოს სახელმწიფო ინსტიტუტი.

სტრუქტურა
დაარსების დროს ერევნის სახელმწიფო სამხატვრო და თეატრალურ ინსტიტუტში შედიოდა ორი ფაკულტეტი - თეატრალური და სახვითი ხელოვნება, რომლებიც დროთა განმავლობაში გარდაიქმნა ან შეივსო შესაბამისი განყოფილებებით.

თეატრის ფაკულტეტი მოიცავს შემდეგ განყოფილებებს: რეჟისურა, მსახიობობა, თეატრალური სწავლებები (1944 - 1962); მუსიკალური კომედია (1971); 1976 წლიდან - სამსახიობო, სარეჟისორო და მუსიკალური კომედია.

სახვითი ხელოვნების ფაკულტეტზე შედიოდა განყოფილებები: ფერწერა, ქანდაკება, თეატრალური მხატვრობა [9] (1949 - 1958), გრაფიკა (1949 - 1959), გამოყენებითი ხელოვნება: (1960 წლიდან - კერამიკა, გობელენის, 1963 წლიდან - ინდუსტრიული დიზაინი, ხელოვნების ისტორია (1976), ტანსაცმლის დიზაინი და მოდელირება (1976).
ყაზი-მუჰამადი

ყაზი-მუჰამადი (ყაზიმოლა; სრული სახელი — ყაზი-მუჰამად ბინ მუჰამად ბინ ისმაილ ალ-გიმრავი ად-დაღისტანი; დ. 1794 ან 1795, გიმრი, ავარეთი, ახლანდ. უნცუყულის რაიონი, დაღესტანი, — გ. 17 ოქტომბერი, 1832, იქვე) — დაღესტნისა და ჩეჩნეთის პირველი იმამი, რუსეთის იმპერიის წინააღმდეგ ჩრდილო-აღმოსავლეთ კავკასიის მთიელთა ბრძოლის ხელმძღვანელი კავკასიის ომის დროს.

პირველი იმამი
დაიბადა ავარელი (ხუნძი) უზდენების (თავისუფალი მეთემეების) ოჯახში. მუსულმანური სასულიერო განათლება დაღესტნის ცნობილი ულემების და სუფიების შეიხების (საიდ არაყანელი, მუჰამად იარაღელი, ჯემალედინ ყაზიყუმუხელი) ხელმძღვანელობით მიიღო. თავდაპირველად მშობლიური აულის, გიმრის იმამი იყო, 1828 ან 1829 წელს კი მთელი დაღესტნის პირველ იმამად აირჩიეს. მისი გავლენა ჩეჩნეთშიც ვრცელდებოდა. იმამად არჩევის შემდეგ ყაზი-მუჰამადმა რუსეთის იმპერიას, რომელიც თავისუფალი მთიელი ხალხების დამორჩილებას ცდილობდა, ღაზავათი („საღვთო ომი“) გამოუცხადა. ის მთიელთა თემების უხუცესებისგან ითხოვდა შარიათის პრინციპების ერთგულებაზე ფიცის დადებას, მთის ტრადიციულ კანონებზე (ადათებზე) უარის თქმას და რუსებთან ყოველგვარი კავშირის გაწყვეტას. მთის საზოგადოებებში შარიათის კანონის საყოველთაო დამკვიდრების მიზნით მიმართავდა რეპრესიულ ღონისძიებებს ადგილობრივი წარჩინებულების მიმართ (მისი ბრძანებით მოკლეს 30-ზე მეტი გავლენიანი ბეგი). ყაზი-მუჰამადმა საფუძველი ჩაუყარა კავკასიის მომავალი საიმამოს მმართველობის სტრუქტურას, რომელიც საბოლოოდ მისმა მიმდევარმა, შამილმა ჩამოაყალიბა.

„საღვთო ომი“
1830 წლის თებერვალში ყაზი-მუჰამადმა რუსეთისა და იმპერიის მიმართ ლოიალურად განწყობილი მთიელი ფეოდალების წინააღმდეგ „საღვთო ომის“ ლოზუნგით აქტიური საბრძოლო მოქმედებები დაიწყო. იმავე წელს წარუმატებლად გაილაშქრა ავარიის სახანოს დედაქალაქის — ხუნძახის დასაკავებლად. 1831 წელს მან შეძლო ტარკის საშამხლოს კუთვნილი დასახლებების — ფარაულისა და ტარკის — აღება და შეუტია რუსული გარნიზონის მიერ გამაგრებულ ციხესიმაგრე ბურნაიას, მაგრამ მისი დაკავება ვერ მოახერხა (თუმცა რუსულმა გარნიზონმა მნიშვნელოვანი დანაკარგები განიცადა). ამის შემდეგ მოაწყო თავდასხმები დერბენდსა და ყიზლარზე, რომელიც მისმა ლაშქარმა გაძარცვა.

1832 წელს ვლადიკავკაზთან და ნაზრანთან ყაზი-მუჰამადი დამარცხდა, მისი ლაშქარი დაიშალა და იმამის ავტორიტეტი მნიშვნელოვნად შეირყა. ამან აიძულა ყაზი-მუჰამადი რუსების წინააღმდეგ აქტიური საომარი მოქმედებები შეეწყვიტა და დაღესტნის მთებში გამაგრებულიყო. 1832 წლის ოქტომბერში რუსეთის ჯარებმა ბარონ გრიგოლ როზენის სარდლობით ყაზი-მუჰამადი ალყაში მოაქციეს მის მთავარ სიმაგრეში, აულ გიმრიში. სასტიკ ბრძოლაში ყაზი-მუჰამადი და მისი მიმდევრების (მიურიდების) უმეტესობა დაიღუპა. იმამის უახლოესი გარემოცვიდან მხოლოდ მძიმედ დაჭრილმა შამილმა შეძლო გაქცევა. ყაზი-მუჰამადის მემკვიდრე ჰამზათ-ბეგი გახდა. რუსეთის ხელისუფლების გადაწყვეტილებით ყაზი-მუჰამადი დაკრძალეს ტარკიში (გიმრში მომლოცველობის თავიდან აცილების მიზნით), 1843 წელს კი შამილის ბრძანებით გიმრში გადაასვენეს.
შუშანქალის ეკლესია

შუშანქალის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სამცხე-ჯავახეთში, ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ უდეში. შენობა წარმოადგენდა დარბაზულ ეკლესიას, რომელიც დიდი ზომის ქვებით იყო აგებული, აღმოსავლეთით აქვს ნახევარწრიული აფსიდი, რომელშიც სწორკუთხა ნიშები იყო დატანებული. შემორჩენილია მხოლოდ აღმოსავლეთ კედლის ბუტი და სამხრეთ კედლის ფრაგმენტები. ინტერიერი სავსეა ნაშალით.