ღრუბლის ტყე

ღრუბლის ტყე, რომელსაც ასევე წყლის ტყეს, პრიმას ტყეს ან ტროპიკულ მთის ღრუბლის ტყეს უწოდებენ — ზოგადად ტროპიკული ან სუბტროპიკული, მარადმწვანე, მთის, ნოტიო ტყე,

რომელიც ხასიათდება მუდმივი, ხშირი ან სეზონური დაბალი დონის ღრუბლის საფარით, ჩვეულებრივ, ტილოების დონეზე, რომელიც ოფიციალურად აღწერილია საერთაშორისო ღრუბლის ატლასში (2017), როგორც . ღრუბლის ტყეები ხშირად ავლენენ ხავსების სიმრავლეს, რომლებიც ფარავს მიწას და მცენარეულობას, ამ შემთხვევაში მათ ასევე მოიხსენიებენ, როგორც ხავსიან ტყეებს. ხავსიანი ტყეები, როგორც წესი, მთების კალთებზე ვითარდება, სადაც ღრუბლების მიერ შეტანილი ტენიანობა უფრო ეფექტურად ინარჩუნებს.

ღრუბლის ტყეები მსოფლიოში ბიომრავალფეროვნებით ერთ-ერთი ყველაზე მდიდარი ბიომია, რომელზეც სახეობების დიდი რაოდენობა პირდაპირ ან ირიბად არის დამოკიდებული მათზე.

სხვა ხავსიან ტყეებში შედის შავი ნაძვის/ბუმბულის ხავსის კულმინაციური ტყე, ზომიერად მკვრივი ტილოთი და ბუმბულის ხავსებით დაფარული ტყის ფსკერი, მათ შორის , და -. ეს ქსოვილისებრი ხავსები იზრდება ბორეალურ ხავსიან ტყეებში.

კლიმატი
ღრუბლოვანი ტყეების არსებობა დამოკიდებულია ადგილობრივ კლიმატზე (რომელზეც გავლენას ახდენს ზღვამდე მანძილი), ექსპოზიციასა და განედზე (როგორც წესი, 25°-დან 25°-მდე) და სიმაღლეზე (რომელიც ზღვის დონიდან 500 მ-დან 4000 მ-მდე მერყეობს). როგორც წესი, არსებობს შედარებით მცირე სიმაღლის ზოლი, სადაც ატმოსფერული გარემო შესაფერისია ღრუბლოვანი ტყის განვითარებისთვის. ეს ხასიათდება მცენარეულობის დონეზე მუდმივი ნისლით, რაც იწვევს მზის პირდაპირი სხივების შემცირებას და შესაბამისად, აორთქლების შემცირებას. ღრუბლოვან ტყეებში მცენარეებისთვის ხელმისაწვდომი ტენიანობის დიდი ნაწილი ნისლის წვეთების სახით მოდის, სადაც ნისლი კონდენსირდება ხის ფოთლებზე და შემდეგ წვეთებად იღვრება ქვემოთ მიწაზე.

წლიური ნალექი შეიძლება მერყეობდეს 500-დან 10,000 მმ-მდე წელიწადში და საშუალო ტემპერატურა 8-დან 20°-მდე (46.4 და 68°) შორის.

მიუხედავად იმისა, რომ დღეს ღრუბლისებრი ტყე ყველაზე ფართოდ გამოიყენება ტერმინი, ზოგიერთ რეგიონში ამ ეკოსისტემებს ან ღრუბლისებრ ტყეებს ხავსიან ტყეს, ელფისებრ ტყეს, მთის ჭაობს და ჯუჯა ღრუბლისებრ ტყეს უწოდებენ.[8]

ღრუბლისებრი ტყის განმარტება შეიძლება ორაზროვანი იყოს, ბევრი ქვეყანა ამ ტერმინს არ იყენებს (უპირატესობას ანიჭებს ისეთ ტერმინებს, როგორიცაა აფრომონტანის ტყე, ზემო მთის წვიმის ტყე, მთის დაფნის ტყე ან უფრო ლოკალიზებულ ტერმინებს, როგორიცაა ბოლივიური იუნგასი და ატლანტის კუნძულების ლაურიზილვა). ზოგჯერ სუბტროპიკული და ზომიერი ტყეები, რომლებშიც მსგავსი მეტეოროლოგიური პირობებია, ღრუბლისებრ ტყეებად ითვლება.

მახასიათებლები
დაბალი სიმაღლის ტროპიკულ ნოტიო ტყეებთან შედარებით, ღრუბლიან ტყეებში ხის სიმაღლე შემცირებულია, ღეროს სიმკვრივის ზრდასთან და ზოგადად, მერქნიანი მცენარეების დაბალ მრავალფეროვნებასთან ერთად.ამ რეგიონებში ხეები ზოგადად უფრო მოკლე და მძიმე ღეროებიანი არიან, ვიდრე იმავე რეგიონებში მდებარე დაბალი სიმაღლის ტყეებში, ხშირად დაკლაკნილი ტანებითა და ტოტებით, რომლებიც მკვრივ, კომპაქტურ გვირგვინებს ქმნიან. მათი ფოთლები სიმაღლის მატებასთან ერთად უფრო პატარა, სქელი და მაგარი ხდება.მაღალი ტენიანობა ხელს უწყობს ეპიფიტების, განსაკუთრებით ბრიოფიტების, ლიქენების, გვიმრების (მათ შორის, ფირისებრი გვიმრების), ბრომელიების და ორქიდეების მაღალი ბიომასის და ბიომრავალფეროვნების განვითარებას.ენდემური მცენარეების რაოდენობა შეიძლება ძალიან მაღალი იყოს.

ღრუბლიან ტყეებში მნიშვნელოვანი მახასიათებელია ხის გვირგვინები, რომლებიც ქარის მიერ წარმოქმნილ ღრუბლის ტენიანობას იჭერენ, რომლის ნაწილი მიწაზე წვეთდება. ეს ნისლის წვეთები წარმოიქმნება მაშინ, როდესაც ნისლიდან წყლის წვეთები ხეების ან სხვა ობიექტების ნემსებს ან ფოთლებს ეკვრება, უფრო დიდ წვეთებად ერთიანდება და შემდეგ მიწაზე ეცემა.მას შეუძლია მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანოს ჰიდროლოგიურ ციკლში.

ღრუბლისებრი ტყეები ხშირად ტორფიანი მიწებია, რომლებიც ტორფიანი მიწების მრავალ კლასიკურ ატრიბუტს ავლენენ. ნიადაგში წყლის მაღალი შემცველობის, მზის რადიაციის შემცირებისა და დაშლისა და მინერალიზაციის დაბალი სიჩქარის გამო, ნიადაგის მჟავიანობა ძალიან მაღალია, ნიადაგის ზედა ფენას ხშირად უფრო მეტი ჰუმუსი და ტორფი ქმნის.
შტადტიულერი (1987) ტროპიკული მთის ღრუბლიანი ტყეების ორ ზოგად ტიპს განასხვავებს:

ადგილები, სადაც წლიური ნალექების რაოდენობა მაღალია ხშირი ღრუბლიანობისა და ძლიერი და ზოგჯერ მუდმივი ოროგრაფიული ნალექების გამო; ასეთ ტყეებს აქვთ შესამჩნევი ტილო, ეპიფიტების დიდი რაოდენობა და სქელი ტორფის ფენა, რომელსაც აქვს წყლის მაღალი შენახვის უნარი და აკონტროლებს ჩამონადენს;
უფრო მშრალ ადგილებში, სადაც ძირითადად სეზონური ნალექებია, ღრუბლების გაშიშვლება შეიძლება მცენარეებისთვის ხელმისაწვდომი ტენიანობის დიდ ნაწილს შეადგენდეს.

ტროპიკული მთის ღრუბლოვანი ტყეების გავრცელება
გლობალური ტყის მხოლოდ 1% შედგება ღრუბლოვანი ტყეებისგან. 1970-იან წლებში ისინი ყველა ტროპიკული ტყის 11%-ს შეადგენდნენ. მსოფლიო ბუნების მონიტორინგის ცენტრის მიერ 59 ქვეყანაში დაახლოებით 736 ღრუბლოვანი ტყის ადგილი იქნა იდენტიფიცირებული, რომელთაგან 327 კანონიერად დაცული ტერიტორიაა 2002 წლის მონაცემებით. ღრუბლოვანი ტყის მნიშვნელოვანი ტერიტორიებია ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკაში (ძირითადად კოსტა რიკა, ვენესუელა, ჰონდურასი, სალვადორი, გვატემალა, მექსიკა, ეკვადორი და კოლუმბია), აღმოსავლეთ და ცენტრალურ აფრიკაში, ინდოეთში, შრი-ლანკაში, ტაილანდში, ვიეტნამში, ინდონეზიაში, მალაიზიაში, ფილიპინებში, ჰავაიში, პაპუა-ახალ გვინეასა და კარიბის ზღვის აუზში.

მსოფლიო ბუნების მონიტორინგის ცენტრის ღრუბლოვანი ტყეების მონაცემთა ბაზის 1997 წლის ვერსიაში 41 ქვეყანაში სულ 605 ტროპიკული მთის ღრუბლოვანი ტყის ადგილი იყო. 280 ადგილი, ანუ მთლიანი ფართობის 46%, ლათინურ ამერიკაში მდებარეობდა, რომელიც ბიოგეოგრაფიაში ნეოტროპიკული სამეფოს სახელითაა ცნობილი. თორმეტ ქვეყანაში ტროპიკული მთის ღრუბლოვანი ტყეების ადგილები იყო, რომელთა უმეტესობა ვენესუელაში (64 ადგილი), მექსიკაში (64), ეკვადორში (35) და კოლუმბიაში (28) იყო. სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიასა და ავსტრალიაში 14 ქვეყანაში 228 ადგილი იყო - 66 ინდონეზიაში, 54 მალაიზიაში, 33 შრი-ლანკაში, 32 ფილიპინებში და 28 პაპუა-ახალ გვინეაში. 97 ადგილი დაფიქსირდა აფრიკის 21 ქვეყანაში, ძირითადად იზოლირებულ მთებში. 605 ადგილიდან 264 დაცულ ტერიტორიებზე იყო.

კონსერვაციის სტატუსი
2001 წელს ღრუბლისებრი ტყეები გლობალური ხმელეთის ზედაპირის 0.4%-ს იკავებდა და ფრინველების, ძუძუმწოვრების, ამფიბიებისა და ხის გვიმრების დაახლოებით 3700 სახეობის თავშესაფარს წარმოადგენდა (ამ ჯგუფების გლობალური მრავალფეროვნების დაახლოებით 15%), ამ სახეობების ნახევარი კი მთლიანად ღრუბლისებრ ტყეებში იყო შემოფარგლული. მსოფლიო მასშტაბით, ღრუბლისებრი ტყეების დაახლოებით 2.4% (ზოგიერთ რეგიონში, 8%-ზე მეტი) 2001-დან 2018 წლამდე დაიკარგა, განსაკუთრებით ადვილად მისაწვდომ ადგილებში. მიუხედავად იმისა, რომ დაცულმა ტერიტორიებმა შეანელა ეს კლება, საფარის დაკარგვის დიდი ნაწილი კვლავ ხდება ფორმალური დაცვის მიუხედავად.

ზომიერი ღრუბლოვანი ტყეები
მიუხედავად იმისა, რომ ისინი შორს არიან ჭეშმარიტ ღრუბლოვან ტყეებად უნივერსალურად აღიარებისგან, ზომიერი რეგიონების რამდენიმე ტყეს აქვს ძლიერი მსგავსება ტროპიკულ ღრუბლოვან ტყეებთან. ტერმინი კიდევ უფრო აღრეულია ტროპიკულ ქვეყნებში ღრუბლოვანი ტყეების „ზომიერ“ ჯგუფად მოხსენიებით, რაც გამოწვეულია ამ ნისლიან ტყეებთან დაკავშირებული უფრო გრილი კლიმატით.