იოჰან გეორგ ჰამანი

იოჰან გეორგ ჰამანი (დ. 27 აგვისტო, 1730 – გ. 21 ივნისი, 1788) — გერმანელი ლუთერანი ფილოსოფოსი კენიგსბერგიდან, ცნობილი როგორც „ჩრდილოეთის ჯადოქარი“ და პოსტ-კანტიანური ფილოსოფიის ერთ-ერთი წამყვანი ფიგურა. ჰამანის სახელი დაკავშირებულია კონტრ-განმანათლებლობასა და რომანტიზმთან
.

სწორედ მან გააცნო კენიგსბერგელ კანტს ჰიუმისა და რუსოს ნაშრომები — რითაც ჰიუმმა კანტი „დოგმატური ძილისგან“
იხსნა. თავად ჰამანი განიცდიდა ჰიუმის გავლენას, თუმცა მის შეხედულებებს ქრისტიანობის საწინააღმდეგოდ კი არა, არამედ მის დასაცავად იყენებდა.

გოეთე და კირკეგორი მას იმ დროის უდიდეს მოაზროვნედ მიიჩნევდნენ. მან ასევე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა ჰეგელსა და იაკობიზე. „ლინგვისტურ მობრუნებამდე“ დიდი ხნით ადრე, ჰამანს მიაჩნდა, რომ ეპისტემოლოგია ენის ფილოსოფიით უნდა ჩანაცვლებულიყო.
ადრეული წლები
ჰამანი დაიბადა 1730 წლის 27 აგვისტოს კენიგსბერგში (ამჟამინდელი კალინინგრადი, რუსეთი). თავდაპირველად იგი კენიგსბერგის უნივერსიტეტში თეოლოგიას სწავლობდა, თუმცა მოგვიანებით სავაჭრო სახლში მოხელედ დაიწყო მუშაობა, შემდეგ კი რამდენიმე მცირე საჯარო თანამდებობა ეჭირა და თავისუფალ დროს ფილოსოფიის კითხვას უთმობდა. მისი პირველი პუბლიკაცია პოლიტიკური ეკონომიკის კვლევა იყო, რომელიც თავად-აზნაურობასა და ვაჭრობას შორის არსებულ დავას ეხებოდა. იგი წერდა ფსევდონიმით „ჩრდილოეთის მოგვი“.

1758 წელს ლონდონში მომხდარ მისტიკურ გამოცდილებამდე ჰამანი განმანათლებლობის იდეების მომხრე იყო. იქ მან ღრმა ქრისტიანული გარდასახვა განიცადა, რამაც მთელი მისი ცხოვრება და ფილოსოფია ბიბლიის წინასწარმეტყველური, განმანათლებელი ძალის გარშემო გადააწყო. ამ ცვლილებამ გავლენა მოახდინა მის ყველა შემდგომ ნაშრომზე და ჩამოაყალიბა მისი შეხედულებები ბუნებაზე, გონებასა და ადამიანის იდენტობაზე.

დეივიდ ჰიუმის თარგმანი გერმანულ ენაზე, მკვლევართა უმეტესობის მიერ მიიჩნევა სწორედ იმ ტექსტად, რომელსაც ჰამანის მეგობარი, ასევე კენიგსბერგელი იმანუელ კანტი, „დოგმატური ძილისგან“ გამოფხიზლებას მიაწერდა. ჰამანი და კანტი ერთმანეთს პატივს სცემდნენ, მიუხედავად იმისა, რომ ჰამანმა ერთხელ უარი თქვა კანტის მიწვევაზე, მასთან ერთად დაეწერა ფიზიკის სახელმძღვანელო ბავშვებისთვის. ჰამანმა კანტს ასევე გააცნო რუსოს შემოქმედებაც.

ფილოსოფიური შეხედულებები
კანტის ერთ-ერთმა ბიოგრაფმა იგი ჰამანს შეადარა:

კანტმა გონება თავისი ცხოვრების წესად და ფილოსოფიის წყაროდ აქცია; ჰამანმა კი ორივეს სათავე საკუთარ გულში იპოვა. მაშინ, როცა კანტს რელიგიური ენთუზიაზმის (აღტაცების) ეშინოდა და მასში ცრურწმენასა და ფანატიზმს ეჭვობდა, ჰამანი ამ ენთუზიაზმით ტკბებოდა; მას სწამდა გამოცხადების, სასწაულების და თაყვანისცემის, რითაც ასევე განსხვავდებოდა ფილოსოფოსისგან (კანტისგან). გარკვეულწილად ისინი ავსებდნენ ერთმანეთს, თუმცა მათ შორის არსებული გამთიშველი ელემენტები ზედმეტად ძლიერი იყო სრული ურთიერთგაგებისთვის. მიუხედავად ამისა, მათი პოზიციების სხვაობა ჰამანის შეხედულებებს კანტზე კიდევ უფრო საინტერესოს ხდის.

ჰამანისავე განმარტებით, კანტი გონებასთან მიმართებით იყო „პლატონისტი“, რადგან სწამდა მისი უსხეულობის, ხოლო ჰამანი — „არისტოტელელი“, რომელსაც სჯეროდა, რომ გონება ხორცშესხმულია. ჰამანი განიცდიდა ჰიუმის დიდ გავლენას. ეს ყველაზე ნათლად ჩანს ჰამანის რწმენაში, რომ ადამიანის ქმედებებს — წინააღმდეგ.

თავის ესეში „სოკრატული მემორაბილია“, ჰამანმა სიმბოლურად გამოიყენა სოკრატეს სახე, რომელიც ხშირად აცხადებდა, რომ არაფერი იცოდა; ამ ნაშრომში ჰამანი აკრიტიკებს განმანათლებლობის დამოკიდებულებას გონებაზე. ნაშრომში „ “, ჰამანი უპირისპირდება განმანათლებლობას ესთეტიკური გამოცდილების მნიშვნელობისა და ბუნების ჭვრეტაში გენიოსის როლის ხაზგასმით.
გამოცემები
მისი ნაწერების ფრაგმენტები გამოაქვეყნა კრამერმა, სათაურით „ჩრდილოეთის მოგვის სიბილური ფურცლები“ ( , 1819), ხოლო სრული გამოცემა — როთმა (7 ტომად, 1821–1825 წლებში, ვინერის დამატებებისა და განმარტებების ტომთან ერთად, 1843). გილდემაისტერის რედაქტორობით გამოიცა ხუთტომეული „ჩრდილოეთის მოგვის, ჰამანის ცხოვრება და ნაწერები“ (' , 1857–1868), ხოლო მისი „ნაწერებისა და წერილების“ ახალი გამოცემა პეტრის რედაქტორობით გამოვიდა ოთხ ტომად 1872–74.

ღმერთი
ჰამანი ამტკიცებდა, რომ " " (თვისებათა ურთიერთზიარება), კერძოდ, ღვთიური უწყებების გადმოცემა მატერიალური განხორციელების გზით, მხოლოდ ქრისტეს კი არ მიესადაგება, არამედ უნდა განზოგადდეს მთელ ადამიანურ მოქმედებაზე: „ღვთიური და ადამიანური თვისებების ეს ურთიერთზიარება არის ფუნდამენტური კანონი და მთავარი გასაღები მთელი ჩვენი ცოდნისა და მთელი ხილული მოწყობისა“. ჰამანს სჯეროდა, რომ მთელი სამყარო ღვთისგან მომავალი ნიშნები იყო, რომლებიც ჩვენ უნდა განგვემარტა.
გონება არის ენა
მისი ყველაზე თვალსაჩინო წვლილი ფილოსოფიაში იყო ფიქრები ენის შესახებ, რაც ხშირად განიხილება ანალიტიკურ ფილოსოფიაში „ლინგვისტური მობრუნების“ წინამორბედად (მაგალითად, ვიტგენშტაინის მსგავსად). მისი ცნობილი გამონათქვამია: „გონება არის ენა“ („ “) . ჰამანი თვლიდა, რომ ხიდი კანტისეულ ნოუმენალურ და ფენომენალურ სამყაროებს შორის იყო ენა — თავისი ფენომენალური ასოებით.
მემკვიდრეობა
ჰამანი იყო კონტრ-განმანათლებლობის ერთ-ერთი დაჩქარების გამომწვევი ძალა. გარდა ამისა, იგი იყო ჰერდერის მენტორი და გავლენიანი ფიგურა, რომლითაც აღფრთოვანებულნი იყვნენ გოეთე, იაკობი, ჰეგელი, კირკეგორი, ლესინგი და მენდელსონი. რომის კათოლიკე თეოლოგმა ჰანს ურს ფონ ბალთაზარმა ჰამანს თავი მიუძღვნა თავის ტომში — „თეოლოგიური სტილის კვლევები: საერო სტილები“. სულ ახლახან, ჰამანის გავლენა იკვეთება თეოლოგების: ოსვალდ ბაიერის (ლუთერანი), ჯონ მილბანკის (ანგლიკანი) და დეივიდ ბენტლი ჰარტის (მართლმადიდებელი) ნაშრომებში. დაბოლოს, ჩარლზ ტეილორის მნიშვნელოვან შემაჯამებელ ნაშრომში „ენობრივი არსება: ადამიანის ლინგვისტური შესაძლებლობის სრული ფორმა“ (2016) , ჰამანს, ვილჰელმ ფონ ჰუმბოლდტსა და ჰერდერთან ერთად, მიეწერება ტეილორისეული „“ (ჰამანი, ჰერდერი და ჰუმბოლდტი) მიდგომის შთაგონება ენის ფილოსოფიისადმი, რაც ხაზს უსვამს ენის შემოქმედებით ძალასა და კულტურულ სპეციფიკას.

თუმცა, უახლესი კვლევები, როგორიცაა ბაიერის ნაშრომები, ეწინააღმდეგება ისეთი პირების მიერ დამკვიდრებულ ჩვეულ ინტერპრეტაციას, როგორიცაა იდეების ისტორიკოსი ისაია ბერლინი; ბაიერი ჰამანს აღწერს, როგორც „რადიკალ განმანათლებელს“, რომელიც მედგრად ეწინააღმდეგებოდა დოგმატურ რაციონალიზმს ფილოსოფიისა და რწმენის საკითხებში. ბაიერი მას განიხილავს არა იმდენად პროტო-რომანტიკოსად, როგორადაც ჰერდერმა წარმოაჩინა, არამედ უფრო როგორც წინარე-მოდერნულ და პოსტმოდერნულ მოაზროვნეს, რომელმაც ლუთერანული თეოლოგიის შედეგები გამოიყენა მზარდ განმანათლებლობაზე ზემოქმედებისთვის და, განსაკუთრებით, კანტის საპასუხოდ.