კუკლია

კუკლია — სოფელი პაფოსის რაიონში, კუნძულ კვიპროსზე, ქალაქ პაფოდიან აღმოსავლეთით დაახლოებით 16 კილომეტრში. სოფელი გაშენებულია ანტიკური ქალაქის, პალეპაფოსის (ძველი პაფოსი) ადგილას, რომელიც სიყვარულისა და სილამაზის ბერძენი ქალღმერთის, აფროდიტეს მითიური დაბადების ადგილია და ანტიკურ სამყაროში მისი კულტის თაყვანისცემის ცენტრად იქცა. უძველესი რელიგიური მნიშვნელობისა და არქიტექტურის გამო, კუკლია, კატო-პაფოსთან ერთად, 1980 წელს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანეს.

აღნიშნულ ტერიტორიაზე არქეოლოგიური გათხრები 2006 წლიდან მოყოლებული დღემდე აქტიურად მიმდინარეობს, ანტიკური ქალაქისა და სალოცავის ნანგრევების ნახვა კი დღესაც არის შესაძლებელი.

ისტორია
დაახლოებით ძვ. წ. 1200 წლიდან პალეპაფოსი წარმოადგენდა უმნიშვნელოვანეს რელიგიურ ცენტრს, რომელიც განთქმული იყო როგორც მთელ კვიპროსზე, ისე ხმელთაშუაზღვისპირეთში. იგი ასევე იქცა ქალაქად და ძალაუფლების ცენტრად, რომლის შესახებაც დღესაც კი მცირე რამ არის ცნობილი.

პაფოსი სამეფოსაც წარმოადგენდა, ხოლო თავად ქალაქი რეგიონის დედაქალაქი იყო. როდესაც ძვ. წ. საუკუნის ბოლოს პალეპაფოსის უკანასკნელმა მეფემ, ნიკოკლემ, დედაქალაქი დასავლეთით, დაახლოებით 16 კილომეტრის დაშორებით, ახლად დაარსებულ ნეა პაფოსში გადაიტანა, ძველმა ქალაქმა გარკვეული მნიშვნელობა მაინც შეინარჩუნა აფროდიტეს ტაძარში კულტის უწყვეტი მსახურების წყალობით. რომაულ პერიოდში იგი ახლად ჩამოყალიბებული „კოინონ კიპრიონის“ („კვიპროსელთა კონფედერაცია“) ცენტრი გახდა, რომელიც რელიგიურ საქმეებსა და რომის იმპერატორის კულტს განაგებდა, ასევე აკონტროლებდა კუნძულის ბრინჯაოს მონეტების მოჭრას.

პალეპაფოსი
ანტიკური ქალაქის, პალეპაფოსის ლანდშაფტი მნიშვნელოვნად გამოიკვეთა 2025 წელს, როდესაც გათხრების შედეგად აღმოაჩინეს ძვ. წ. - საუკუნეების მონუმენტური აკროპოლისის კედლებისა და კოშკების ნაწილები. ქალაქის ცენტრი მდებარეობდა ჰაჯიაპტულასის პლატოზე, აფროდიტეს სალოცავიდან აღმოსავლეთით 1 კილომეტრში (0,62 მილი), სადაც 2016 წელს სამეფო სასახლის მდებარეობა დადგინდა, ხოლო კვიპროს-კლასიკური პერიოდის დიდი სასაწყობე და ინდუსტრიული კომპლექსი ასევე კვიპროსის უნივერსიტეტის მიერ იქნა აღმოჩენილი.

აფროდიტეს სალოცავი
კვიპროსელები ნაყოფიერების ქალღმერთს ჯერ კიდევ ენეოლითის (სპილენძ-ქვის) ხანიდან (ძვ. წ. 3900–2500 წლები) სცემდნენ თაყვანს. მას გამოსახავდნენ ქალის სახით, რომელსაც მკაფიოდ გამოხატული დედობის ნიშნები ჰქონდა. მის ფიგურებს ქვისგან ან თიხისგან ამზადებდნენ; მათგან შედარებით დიდი ზომის ფიგურები თაყვანისცემის ობიექტი ხდებოდა, ხოლო პატარებს სხეულზე ატარებდნენ. ზოგიერთ ფიგურას კი მიცვალებულთა დასაცავად სამარხებში ატანდნენ. მითი იმის შესახებ, რომ აფროდიტე კვიპროსის სანაპიროზე დაიბადა, შესაძლოა სწორედ ნაყოფიერების ამ ქალღმერთის თაყვანისცემას უკავშირდებოდეს.

ძვ. წ. საუკუნიდან მოყოლებული, ამ ქალღმერთის თაყვანისცემა განსაკუთრებულ ბრწყინვალებას იძენს. როგორც ჩანს, აქაველთა გამოჩენამდე პალეპაფოსი უკვე მდიდარი ქალაქი იყო, ქალღმერთისადმი მიძღვნილი დიდებული წმინდა საკურთხევლით. გადმოცემის თანახმად, პაფოსის მეფე კინირასი ძალიან მდიდარიც იყო და, ამავდროულად, აფროდიტეს ქურუმიც. სხვა ლეგენდა კი მოგვითხრობს, რომ ტეგეისა და არკადიის მეფე აგაპენორი პაფოსში ტროას ომის შემდეგ ჩამოვიდა და საფუძველი ჩაუყარა როგორც ქალაქს, ისე აფროდიტეს წმინდა საკურთხეველს. ბერძნებმა, რომლებიც, როგორც ჩანს, მოხიბლულნი იყვნენ პაფოსის ქალღმერთის დიდებულებით, მის საპატივცემულოდ დიდი საკურთხეველი ააგეს, რომლის ნაწილებიც დღემდეა შემორჩენილი.

პალეპაფოსში ქალღმერთისთვის დახურული ტაძარი არასოდეს აუგიათ. ჰომეროსის თანახმად, წმინდა საკურთხეველი ღია ცის ქვეშ იდგა, გალავნით იყო შემოზღუდული და მკვეთრი ფერების კარებით იყო აღჭურვილი. მას თაყვანს სცემდნენ არა ქანდაკების, არამედ კონუსური ფორმის ქვის სახით. ანტიკური ხანის ავტორები მას უცნაურ რამედ მოიხსენიებენ — „თეთრ პირამიდად, რომლის მასალაც უცნობია“. ეს სიმბოლური ქვა პაფოსში უძველესი დროიდან არსებობდა და, რადგანაც აღმართული ქვების თაყვანისცემა აღმოსავლური რელიგიების მახასიათებელია, შესაძლოა სწორედ მახლობლად მდებარე პეტრა ტუ რომიუმ (აფროდიტეს კლდე) დაუდო საფუძველი მითს იმის შესახებ, რომ ქალღმერთი იქ დაიბადა.

ეს კონუსური ქვა წმინდა საკურთხევლის სიახლოვეს აღმოაჩინეს და ამჟამად კუკლიას მუზეუმშია გამოფენილი. თუმცა, ეს ქვა შავია, მაშინ როდესაც ანტიკური ხანის ავტორები მას თეთრად აღწერდნენ; სავარაუდოა, რომ იგი საუკუნეების განმავლობაში გამუქდა. ქვა წმინდა საკურთხევლის ტერიტორიაზე რჩებოდა რომაელების გამოჩენამდე, რომლებმაც იგი სამნაწილიანი ღია ნაგებობის შუაგულში მოათავსეს. საკურთხეველი ჯერ კიდევ ჰომეროსის დროს იყო ფართოდ ცნობილი, როგორც საკმევლის კმევის ადგილი. ამტკიცებდნენ იმასაც, რომ საკურთხეველი იმდენად საკვირველი იყო, რომ წვიმის დროსაც კი ქვა არ სველდებოდა.

ტერიტორიაზე ასევე არსებობდა ხარის რქების სიმბოლოების მქონე შესაწირავი ბოძები და სიცოცხლის ხის ფორმის სვეტები. იქვე მდებარეობდა სხვადასხვა ნაგებობა, რომლებიც წმინდა საკურთხევლის საჭიროებებს ემსახურებოდა, და საცხოვრებელი სახლები ქალღმერთის ქურუმისა და მისი ამალისათვის. სავარაუდოა, რომ აქ წმინდა ბაღიც არსებობდა, რომლისგანაც მახლობლად მდებარე სოფელი გეროსკიპუ იღებს სახელს. ეს ბაღი, ალბათ, სავსე იყო აფროდიტესადმი მიძღვნილი ხეებითა და ბუჩქებით, ასევე ფრინველებით, მაგალითად მტრედებით, რომლებიც ქალღმერთს ძალიან უყვარდა. ანტიკურ ჭურჭელზე არსებული გამოსახულებები ადამიანებს ბუჩქებს, ყვავილებსა და ფრინველებს შორის ასახავს. ქალღმერთის თაყვანისცემას წინამძღოლობდა ქურუმი, რომელიც ცერემონიებს ხელმძღვანელობდა. ზოგიერთი წყარო ამტკიცებს, რომ პირველი ქურუმი კინირასი იყო. მისი შთამომავლები კვლავაც აგრძელებდნენ ქურუმობას და მათ წმინდა საკურთხევლის ტერიტორიაზე კრძალავდნენ. ასევე ცნობილია, რომ პაფოსის გვიანდელი მეფეები, იმავდროულად, ქურუმებიც იყვნენ. თუმცა ტაციტუსი თავის „ისტორიაში“ აღნიშნავს, რომ ეს ადგილი მეფე აერიასმა დააარსა.

აღმოსავლური რელიგიებიდან მომდინარე ასტარტეს თაყვანისცემის პრაქტიკის მსგავსად, აქაც შესაძლოა ადგილი ჰქონოდა „წმინდა ქორწინებებს“, რომელთა დროსაც ქურუმი ქორწინდებოდა ქალქურუმზე, რათა უზრუნველეყოთ მიწისა და ხალხის უწყვეტი ნაყოფიერება. წარმოდგენა იმის შესახებ, თუ როგორ გამოიყურებოდა ქალღმერთი, შესაძლებელია აღმოჩენილი არქეოლოგიური რელიკვიებიდან, რომლებიც მდიდრულად შემკულ ქალს ასახავს. აფროდიტეს თაყვანისცემა განსაკუთრებით ინტენსიური იყო ანტიკურ პერიოდში, რაზეც მოწმობს ისეთი არტეფაქტები, როგორებიცაა ვაზები ან ბრინჯაოს ჭურჭელი, რომლებზეც რელიგიური ცერემონიებია გამოსახული. ანტიკური ხანის ავტორები აფროდიტესადმი შესაწირავს აღწერენ როგორც თამბაქოს ან ბალზამს მირადან (დღევანდელი თურქეთი). მორწმუნეებს ასევე მოჰქონდათ ფქვილისა და ზეთისაგან დამზადებული ნამცხვრები და თაფლისგან დამზადებული შესაწირავი სასმელები. ქალღმერთი უპირატესობას ხის ტოტებს ანიჭებდა, ამიტომ თაყვანისმცემლებს მოჰქონდათ მირტის ყვავილები, ანემონები (კოინდარები) და ვარდები, რადგან ისინი ადონისის სისხლისა და აფროდიტეს ცრემლებისგან წარმოიშვნენ.

არსებობს წინააღმდეგობრივი ინფორმაცია იმის შესახებ, ტარდებოდა თუ არა ამ ადგილას ცხოველთა შეწირვა; ზოგიერთი წყარო ამტკიცებს, რომ ქალღმერთის საკურთხეველი სისხლით არ ირწყვებოდა და ღორებს არასოდეს სწირავდნენ, რადგან აფროდიტეს სძულდა ისინი მას შემდეგ, რაც გარეულმა ტახმა ადონისი მოკლა. სხვები კი დაჟინებით ამტკიცებენ, რომ ღორები იწირებოდა.

მიმდევრები ზოგჯერ სწირავდნენ საგნებს, რომლებიც ასახავდნენ მორწმუნეებს ან თავად ქალღმერთს — მდიდრულად ჩაცმული ქალის ან შიშველი ასტარტეს სახით. სხვები სწირავდნენ ნიშნებით შემკულ სვეტებს, ქანდაკებებს, ძვირფას საჩუქრებსა და ოქროს. ჩანაწერები მოწმობს, რომ აფროდიტეს წმინდა საკურთხეველი უხვად იყო დაჯილდოებული და რომაელებმა მისი მრავალი განძი რომში წაიღეს.

ქრისტიანობის აღზევებასთან ერთად, ქალღმერთის თაყვანისცემამ მიმზიდველობა დაკარგა. საუკუნიდან მოყოლებული ქალღმერთის საკურთხევლები თანდათან მიატოვეს. საუკუნეში მომხდარმა ძლიერმა მიწისძვრებმა წმინდა საკურთხეველი გაანადგურა, რის შემდეგაც მისი „კერპთაყვანისმცემლური“ სამშენებლო მასალები დიდებული სამეფო ნაგებობების ასაშენებლად გამოიყენეს.

ბიზანტიური ერა და შემდეგი პერიოდი
ბიზანტიის იმპერიის პერიოდში (დაახლ. 306–1453 წლები) სოფელი, ყველაზე დიდი ალბათობით, წარმოადგენდა ბიზანტიელი მოხელის, კუვიკულარიოსის საკუთრებას. ბერძნულად სიტყვა „კუვუკლიონი“ საძვალე კამერას ნიშნავს, თუმცა მას ბიზანტიის იმპერატორთა საძინებელი ოთახის მნიშვნელობაც აქვს. ბიზანტიის იმპერატორთა პირად მცველებს, რომლებიც საიმპერატორო საძინებელს იცავდნენ, კუვიკულარიოსები ეწოდებოდათ და მათ, გაწეული სამსახურის სამაგიეროდ, ხშირად მიწებს გადასცემდნენ ხოლმე. სავარაუდოა, რომ ერთ-ერთი ასეთი კუვიკულარიოსი ამ სოფლის მფლობელი ან მეპატრონე გახდა, რის გამოც მას კუ(ვუ)კლია ეწოდა. ალტერნატიული ვერსიით, თუ კუკლია კუვიკულარიოსის საკუთრებას არ წარმოადგენდა, იგი, სავარაუდოდ, ბიზანტიელი მოხელეების სააგარაკო სახლებით მოფენილი ტერიტორია უნდა ყოფილიყო.

სოფელმა შეინარჩუნა სახელწოდება „კუვუკლია“ საუკუნეში ფრანკთა ბატონობისა და კვიპროსის სამეფოს დამყარებამდე, რის შემდეგაც იგი შემოკლდა და გახდა „კუკლია“. დე მას ლატრი იტყობინება, რომ კვიპროსის სამეფოს არსებობის პერიოდში სოფელი დიდ სამეფო მამულს წარმოადგენდა, სადაც შაქრის ლერწამი მოჰყავდათ.

ოსმალეთის ბატონობის პერიოდში კუკლია ახალმა დამპყრობლებმა ჩამოართვეს მფლობელებს და იგი ფეოდალურ მამულად (აგარაკად) იქცა.

1881 წელს კუკლიას მოსახლეობა 404 ადამიანს შეადგენდა, ხოლო 1921 წლისთვის ეს მაჩვენებელი 520-მდე გაიზარდა. 1946 წლისთვის მოსახლეობის რაოდენობა 791-მდე გაიზარდა (437 ბერძენი კვიპროსელი და 354 თურქი კვიპროსელი), ხოლო 1973 წლისთვის — 1110-მდე (613 ბერძენი კვიპროსელი, 494 თურქი კვიპროსელი). 1974 წელს თურქეთის შეჭრის შემდეგ, სოფლის თურქმა კვიპროსელმა მცხოვრებლებმა მიატოვეს სოფელი და ოკუპირებულ ტერიტორიებზე გადავიდნენ. 1976 წელს კუკლიას მოსახლეობა 732 ადამიანს შეადგენდა, რაც შემდეგ, 1982 წლისთვის 681-მდე, ხოლო 2001 წლისთვის 669-მდე შემცირდა.

არქეოლოგია
მთელი ეს ტერიტორია უმნიშვნელოვანეს არქეოლოგიურ ძეგლს წარმოადგენს, რომელიც მოიცავს აფროდიტე პაფიას სალოცავს, მის გარშემო არსებულ ქალაქსა და სიმაგრეების ნანგრევებს. სხვადასხვა არტეფაქტები გამოფენილია არქეოლოგიურ მუზეუმში, რომელიც განთავსებულია ამავე ტერიტორიაზე მდებარე შუა საუკუნეების ვილაში.

მახლობლად მდებარე რომაული ვილა ლედასა და გედის შესანიშნავი მოზაიკით ერთადერთია, რომელიც დღემდეა გათხრილი, თუმცა იგი ნათლად მოწმობს ქალაქის სავარაუდო სიმდიდრეს გვიანდელ პერიოდში (ახ. წ. საუკუნის დასაწყისი).

სენტ-ენდრიუსის უნივერსიტეტი ლივერპულის საქალაქო მუზეუმთან ერთად კუკლიას არქეოლოგიურ ძეგლს 1950 წლიდან 1955 წლამდე თხრიდა. მარჩელოსის ტერიტორიაზე, კედლებს მიღმა, აღმოაჩინეს ეგრეთ წოდებული „ალყის ბორცვი“, რომელიც შეიცავდა მძიმე ქვის ბურთებს, დიდი რაოდენობით იარაღს — მაგალითად, შუბისპირებსა და ისრებს, და მრავალ არქიტექტურულ ფრაგმენტსა თუ ფილას კვიპროსული მარცვლოვანი დამწერლობის წარწერებით. მიიჩნევდნენ, რომ ეს იყო ბორცვი, რომლის შესახებაც ჰეროდოტე იტყობინებოდა,[11] როგორც სპარსელების მიერ აგებულს ძვ. წ. 498/497 წლებში იონიის აჯანყების დროს ქალაქის ალყისას, და რომელიც გამოიყენებოდა პლატფორმად ქალაქში ჭურვების შესატყორცნად. სკულპტურული ფრაგმენტები არქაული პერიოდის დასასრულით (ძვ. წ. - საუკუნეები) თარიღდებოდა. ყველაზე მნიშვნელოვანი აღმოჩენა იყო მღვდელ-მთავრის (მეფე-ქურუმის) ქანდაკება. ასევე აღმოაჩინეს ეგვიპტური ვარცხნილობის მქონე ქალის ორი თავი და ახალგაზრდა მამაკაცების 12 ქანდაკება (კუროსი).

თუმცა, კვიპროსის უნივერსიტეტის მიერ 2006 წლიდან ჩატარებულმა ბოლოდროინდელმა კვლევებმა, რომლებმაც ტოპოგრაფიული მონაცემები და გეოფიზიკური შესწავლა გამოიყენა, ალტერნატიული ვერსია წამოაყენა; არქიტექტურული ფრაგმენტების რაოდენობა იმდენად დიდია, რომ ეს ნაშთები, სავარაუდოდ, ძველი აკროპოლისის ნაქცევებს უნდა წარმოადგენდეს, რომელიც მოიცავდა მონუმენტურ ნაგებობებს — მათ შორის სასახლესა და სალოცავს, რომლებიც ძვ. წ. საუკუნის დასაწყისში განადგურდა.

აფროდიტეს სალოცავიდან 1 კმ-ით აღმოსავლეთით მდებარე ჰაჯიაპტულასის პლატო იდენტიფიცირებულია როგორც სამეფო სასახლის მდებარეობის ადგილი, ხოლო 2016 წელს კვიპროსის უნივერსიტეტის მიერ აქ ასევე აღმოჩენილ იქნა კვიპროსულ-კლასიკური პერიოდის დიდი სასაწყობო და ინდუსტრიული კომპლექსი.

ჰაჯიაბდულას კომპლექსის ჩრდილოეთით მდებარე ლაონას ბორცვი იდენტიფიცირებულია როგორც მონუმენტური ყორღანი (სამარხი ბორცვი), რომლის ზომებია 100 × 60 მეტრი, ხოლო სიმაღლე 10 მეტრს აღემატება, რაც ანტიკური ხანის კვიპროსისთვის უკიდურესად იშვიათ მოვლენას წარმოადგენს. იგი ძვ. წ. საუკუნით თარიღდება. 2016 წლის არქეოლოგიური გათხრებისას სამარხი ბორცვის ქვეშ აღმოაჩინეს ანტიკური თავდაცვითი გალავანი (სიმაგრე), რომელიც ძვ. წ. საუკუნით, კვიპროსულ-არქაული პერიოდის დასასრულით თარიღდება.

დაძმობილებული ქალაქები
ლემნოსი, საბერძნეთი
ტეგეა, საბერძნეთი