ოსმალეთ-ვენეციის ომი (1570-1573)

ოსმალეთ-ვენეციური ომი (1570-1573), აგრეთვე ცნობილი როგორც კვიპროსის ომი , მიმდინარეობდა 1570–1573 წლებში. იგი გაჩაღდა ოსმალეთის იმპერიასა და ვენეციის რესპუბლიკას შორის. ვენეციას შემდგომში შეუერთდა საზღვაო ლიგა — პაპის მიერ ჩამოყალიბებული ქრისტიანული სახელმწიფოების კოალიცია, რომელშიც შედიოდნენ ესპანეთი (ნეაპოლითა და სიცილიით), გენუის რესპუბლიკა, სავოიის საჰერცოგო, მალტის ორდენი და ტოსკანის დიდი საჰერცოგო.

ომი იყო სულთან სელიმ -ის მმართველობის მთავარი სამხედრო ეპიზოდი. იგი დაიწყო ოსმალების მიერ ვენეციის მიერ ფლობადი კვიპროსის შემოსევით. დედაქალაქი ნიქოზია და სხვა ქალაქები სწრაფად დაეცა ოსმალთა რიცხობრივად უპირატეს არმიას, ხოლო მხოლოდ ფამაგუსტა რჩებოდა ვენეციელთა ხელში. ქრისტიანული ძალების გამაგრება დაგვიანდა, რის შედეგადაც ფამაგუსტა, 11-თვიანი ალყის შემდეგ, 1571 წლის აგვისტოში დაეცა.

თუმცა, ორ თვეში ლეპანტოს ბრძოლაში, გაერთიანებულმა ქრისტიანულმა ფლოტმა გაანადგურა ოსმალთა ფლოტი. მიუხედავად ამისა, გამარჯვების გამოყენება ვერ მოხერხდა. ოსმალებმა სწრაფად აღადგინეს საზღვაო ძალები, რის შემდეგაც ვენეცია იძულებული გახდა ცალკე სამშვიდობო ხელშეკრულება დაედო: მან ოსმალეთს კვიპროსი დაუთმო და 300,000 დუკატის ოდენობით ხარკის გადახდა იკისრა.

წინაპირობა
დიდი და მდიდარი კვიპროსი ვენეციის მმართველობის ქვეშ იმყოფებოდა 1489 წლიდან. იგი კრეტასთან ერთად წარმოადგენდა რესპუბლიკის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ზღვისიქით ტერიტორიას, სადაც საუკუნის შუა ხანებში ბერძნულ მოსახლეობას დაახლოებით 160,000 კაცი შეადგენდა. კუნძულის სტრატეგიული მდებარეობა, რაც საშუალებას იძლეოდა ლევანტის ვაჭრობის კონტროლისთვის, აგრეთვე ბამბისა და შაქრის მომგებიანი წარმოება, მას მნიშვნელოვან ეკონომიკურ ობიექტად აქცევდა.

ვენეციელებმა კვიპროსის დაცვა უზრუნველყვეს მასზე წლიური ხარკის (8,000 დუკატი) გადახდით მამლუქ ეგვიპტესთვის, ხოლო 1517 წელს, ოსმალეთის მიერ ეგვიპტის დაპყრობის შემდეგ, ეს შეთანხმება განახლდა ოსმალებთან.

მიუხედავად ამისა, კვიპროსის სტრატეგიული მდებარეობა აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთში — ანატოლიისა და ახლახან დაპყრობილი ლევანტისა და ეგვიპტის პროვინციებს შორის — მას მომავალი ოსმალური ექსპანსიის მიმზიდველ სამიზნედ აქცევდა.
დამატებით, ადგილობრივი ვენეციელი მმართველების მიერ მფარველობადენილი კორსარების აქტივობა, რომელთაც ოსმალური ხომალდები და მუსლიმი მომლოცველები შეავიწროვეს, ოსმალეთში უკმაყოფილებას იწვევდა.

ჰაბსბურგებთან მცირე ომი უნგრეთში დასრულების შემდეგ (1568), ოსმალეთისთვის შესაძლებელი გახდა ყურადღების გადატანა კვიპროსზე. სულთანი სელიმ ჯერ კიდევ ტახტზე ასვლამდე (1566) კვიპროსის დაპყრობას უმთავრეს ამოცანად მიიჩნევდა, მეორეხარისხოვნად მიიჩნევდა ესპანელი მორისკოების აჯანყების მხარდაჭერას და ომებს ინდოეთის ოკეანეში პორტუგალიის წინააღმდეგ.
სელიმის მონათმფლობრული სახელწოდების „სულელი“ ფონზე პოპულარული თქმულება მის გადაწყვეტილებას კვიპროსული ღვინის სიყვარულს მიაწერდა, თუმცა თანამედროვეთა მიხედვით, ომის წამომწყები მთავარი ფიგურა იყო იოსებ ნაზი — პორტუგალიელი ებრაელი, სულთნის მრჩეველი და მეგობარი, რომელიც ნაქსოსის ჰერცოგის ტიტულიც მიანიჭეს. ნაზის სურდა კვიპროსის მეფობა ომის შემდეგ — მისთვის უკვე მზად იყო გვირგვინი და სამეფო დროშაც.

მიუხედავად იმისა, რომ ვენეციასთან სამშვიდობო ხელშეკრულება სულ ახლახან, 1567 წელს იყო განახლებული, და მიუხედავად დიდი ვეზირი სოქოული მეჰმედ ფაშას სამშვიდობო პოზიციისა, ომის მომხრეებმა მაინც იმარჯვეს ოსმალეთის კარზე.
ომისთვის საჭირო სახსრები მობილიზებული იქნა ბერძნული ეკლესიის მონასტრებისა და ტაძრების ჩამორთმევითა და გასხვისებით.
კამპანიის სახმელეთო ძალებს ხელმძღვანელად დაუნიშნეს სელიმის ყოფილი პედაგოგი — ლალა კარა მუსტაფა ფაშა, ხოლო ფლოტის ხელმძღვანელად — მიუეზინზადე ალი ფაშა, რომელიც საზღვაო საქმეში გამოუცდელი იყო და ამიტომ მას მრჩევლად დაუქვემდებარეს გამოცდილი ფიალე ფაშა.

ვენეციაში ოსმალთა განზრახვა აშკარა იყო და თავდასხმის მოლოდინი წლების განმავლობაში არსებობდა. 1564–1565 წლებში უკვე წარმოიშვა ომის შიში, როცა ოსმალები მალტას მიადგნენ, ხოლო მღელვარება კვლავ გაიზარდა 1567 წლის ბოლოსა და 1568 წლის დასაწყისში, როცა ოსმალთა საზღვაო ძალების მასშტაბები ნათელი გახდა.
ვენეციური ხელისუფლება განსაკუთრებით განგაშში ჩავარდა, როდესაც ოსმალეთის ფლოტმა 1568 წლის სექტემბერში კვიპროსი მოინახულა — თითქოს კეთილი ნების ნიშნად, თუმცა რეალურად იოსებ ნაზის თანდასწრებით ტარდება შპიონაჟის მიზნებით.
1560-იან წლებში გაძლიერდა ვენეციური ციხესიმაგრეების სისტემა კვიპროსზე, კრეტაზე, კორფუზე და სხვა კუნძულებზე; გარნიზონები გაიზარდა, აშენდა თოფსახვრელები და შავი ფხვნილის ქარხნები, რაც იზოლირებული ფლობადების გამძლეობას ემსახურებოდა.
თუმცა ზოგადად ითვლებოდა, რომ კვიპროსი ვერ გაძლებდა დიდი ხნის განმავლობაში დახმარების გარეშე.
ვენეციას იმ დროს ვერ მიუღია დახმარება ესპანეთისგან, რადგან ეს უკანასკნელი ნიდერლანდების აჯანყებისა და მორისკოების წინააღმდეგ ბრძოლის გამო გადატვირთული იყო.

მეორე სირთულეს წარმოადგენდა ადგილობრივი მოსახლეობის განწყობა: ბერძენი მართლმადიდებლების მიმართ ვენეციელთა მკაცრმა დამოკიდებულებამ და გადასახადების სიმძიმემ უკმაყოფილება გააჩინა და მოსახლეობის სიმპათიები ხშირად ოსმალეთისკენ იხრებოდა.

1570 წლის დასაწყისისთვის ოსმალეთის მზადება და ვენეციის ბაილოს, მარკო ანტონიო ბარბაროს გაფრთხილებები, საკმარისად დამაჯერებელი გახდა იმისათვის, რომ ვენეციის სენატში ომის განწყობა გაძლიერებულიყო. სასწრაფოდ გაიგზავნა ფული და გამაგრებები კრეტასა და კვიპროსზე.
1570 წლის მარტში ოსმალურმა დესპანმა ვენეციას წარუდგინა ულტიმატუმი კვიპროსის დაუყოვნებელი დათმობის მოთხოვნით.

ნიქოზიის ალყა დაიწყო 22 ივლისს და გაგრძელდა შვიდი კვირის განმავლობაში, 9 სექტემბრამდე. ბოლოს, 45-დღიანი ალყის შემდეგ, 9 სექტემბერს, მეთხუთმეტე შტურმისას კედლები გატყდა – და დაიწყო ქალაქის 20,000 მცხოვრების ხოცვა. მუსლიმებისთვის უწმინდურ არსებებად მიჩნეულ ღორებსაც კი სიცოცხლე არ დარჩათ. მხოლოდ ზოგიერთი ქალი და ბიჭი იქნა დატყვევებული მონობისთვის.

ნიქოზიის დაცემის შემდეგ, ჩრდილოეთით მდებარე კირენიას ციხესიმაგრე უგანძრევად ჩაბარდა ოსმალებს. 15 სექტემბერს ოსმალთა კავალერია მიადგა ვენეციის ბოლო საყრდენ პუნქტს – ფამაგუსტას. იმ დროისთვის ვენეციური დანაკარგები (მოსახლეობასთან ერთად) თანამედროვე წყაროებით 56,000 კაცს აღწევდა. ფამაგუსტას ვენეციელ დამცველთა რიცხვი შეადგენდა დაახლოებით 8,500 კაცს, 90 ქვემეხით. მათ ხელმძღვანელობდა მარკო ანტონიო ბრაგადინო. მიუხედავად მტრის რაოდენობრივი უპირატესობისა (200,000 ჯარისკაცი და 145 ქვემეხი), ვენეციელებმა ქალაქი 11 თვის განმავლობაში შეინარჩუნეს, რაც პაპს საკმარის დროს აძლევდა ანტი-ოსმალური ლიგის შესაქმნელად.

ოსმალებმა ზღუდეებთან ქვემეხები 1 სექტემბერს განათავსეს. შემდეგ თვეებში მათ გათხარეს სამი მილის სიგრძის ძაფივით გადაჭრილი თხრილების სისტემა, რაც ჯარებს დაცვას უზრუნველყოფდა. როდესაც ზღუდეებთან მიახლოვდნენ, აგებულ იქნა 10 მიწისა და ბამბით სავსე ხის ბასტიონი.

ამავდროულად სოქოული მეჰმედ ფაშამ სცადა ვენეციასთან ცალკე მშვიდობის მიღწევა — შესთავაზა ფამაგუსტაში სავაჭრო ცენტრის დატოვება კვიპროსის დათმობის სანაცვლოდ. თუმცა ვენეციელებმა უარი განაცხადეს, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც მათ დურესო (დურრესი, ალბანეთი) აიღეს და საზღვაო კოალიციის შექმნის მოლაპარაკებებს შეუდგნენ.

12 მაისს დაიწყო ფამაგუსტას მასიური დაბომბვა, ხოლო 1 აგვისტოს, საბრძოლო მასალის და საკვების ამოწურვის შემდეგ, ციხე ჩაბარდა.
ოსმალებს ამ ალყამ 50,000 კაცი დაუჯდათ.

თავდაპირველად ქრისტიანებსა და გადარჩენილ ვენეციელ ჯარიკაცებს ნება მიეცათ მშვიდობიანად დაეტოვებინათ ფამაგუსტა, თუმცა მოგვიანებით, როდესაც ლალა მუსტაფამ შეიტყო, რომ ალყის დროს მუსლიმი ტყვეები მოკლეს, მან ბრაგადინო დაატყვევა, დაასახიჩრა და ცოცხლად გაატყავებინა. მის თანამოაზრეებს დახვრიტეს. ბრაგადინოს ტყავი კუნძულზე ჩამოატარეს და შემდეგ კონსტანტინოპოლში გაგზავნეს.

წმინდა ლიგა
ოსმალეთის ლაშქრობის პარალელურად ვენეციამ დაიწყო მოკავშირეთა ძიება. წმინდა რომის იმპერატორი ახლახან იყო დამთავრებული ომი ოსმალებთან და არ სურდა ხელშეკრულების დარღვევა. საფრანგეთი ტრადიციულად იყო მეგობრული ოსმალებთან და მტრული ესპანეთთან, პოლონეთი კი დაკავებული იყო მოსკოვის საფრთხით.

ესპანეთის ჰაბსბურგები, ქრისტიანული ხმელთაშუაზღვისპირეთის უმთავრესი ძალა, თავდაპირველად უინტერესო იყვნენ და უკმაყოფილებას გამოხატავდნენ იმით, რომ ვენეციამ არ გაუწია მათ დახმარება მალტის ალყის დროს. ამასთანავე, ფილიპე ცდილობდა ძალების კონცენტრირებას ჩრდილოეთ აფრიკის წინააღმდეგ. ესპანური დაბრკოლება და დორიას ფლოტის სიფრთხილე გახდა მთავარი შეფერხების მიზეზი 1570 წლის ერთობლივი ოპერაციის დაგვიანებისთვის.

საზღვაო ფლოტი შეიკრიბა მესინაში და 23 აგვისტოს სარდლობას ავსტრიის დონ ხუანი ჩაუდგა. მაგრამ იმ დროისთვის ფამაგუსტა უკვე დაცემული იყო. გემების გასვლამდე აუცილებელი გახდა შტაბის შიდა დაპირისპირებების მოგვარება, განსაკუთრებით ვენეციელებსა და გენუელებს შორის. დონ ხუანმა შეაჯამა სარდლობა ასე: დორია მარჯვენა ფრთას ხელმძღვანელობდა, თავად დონ ხუანი ცენტრს, ვენეციელი აგოსტინო ბარბარიგო – მარცხენა ფრთას, ხოლო ესპანელი ალვარო დე ბაზანი – რეზერვს.

ალიანსის ფლოტმა, ჯერ კიდევ ფამაგუსტას ბედი უცნობი რომ იყო, 16 სექტემბერს დატოვა მესინა და 10 დღის შემდეგ კორფუს მიადგა, სადაც შეიტყვეს ოსმალთა გამარჯვების შესახებ. ამ დროს ოსმალეთის ფლოტი, მიუეზინზადე ალი ფაშას სარდლობით, განლაგებული იყო ლეპანტოსთან (ნაფპაკტოსი), კორინთის ყურის შესასვლელთან.

ლეპანტოს ბრძოლა
ორივე მხარე იღწვოდა გადამწყვეტი საზღვაო შეტაკებისთვის. ზოგიერთი შეფასებით, ხმელთაშუა ზღვაში არსებული ყველა გალერის 70–90% ლეპანტოს ბრძოლაში იყო თავმოყრილი. ფლოტების შედარებით ბალანსი არსებობდა: ოსმალებს ჰქონდათ 278 ხომალდი, ქრისტიანებს – 212, თუმცა ქრისტიანთა გემები მეტად გამძლე იყო; ორივე მხარეს ჰყავდა დაახლოებით 30,000 ჯარისკაცი, ოსმალებს დამატებით 50,000 მეზღვაური და მძლევარი, ხოლო ქრისტიანებს – 20,000. არტილერიით კი ქრისტიანები ორჯერ მეტად იყვნენ აღჭურვილი, თუმცა ოსმალები ანაზღაურებდნენ ამას მრავალრიცხოვანი და გამოცდილი მშვილდოსნებით.

7 ოქტომბერს ლეპანტოს ბრძოლაში ქრისტიანულმა ფლოტმა ოსმალებზე დამანგრეველი გამარჯვება მოიპოვა. ოსმალთა ფლოტი პრაქტიკულად განადგურდა: დაიღუპა დაახლოებით 25,000–35,000 ადამიანი, ხოლო დაახლოებით 12,000 ქრისტიანი მონური მეზღვაური გაათავისუფლეს.
ხალხში ბრძოლა აღიქმებოდა როგორც ერთ-ერთი გადამწყვეტი წერტილი ოსმალურ-ქრისტიანულ დაპირისპირებაში, რადგან მან დაასრულა ოსმალთა საზღვაო ჰეგემონია, რომელიც პრევეზას ბრძოლიდან (1538) გრძელდებოდა.
ამავე დროს, ვენეცია დაზარალდა დალმაციაში – ოსმალებმა დაარბიეს ჰვარის კუნძული, დაწვეს ჰვარი (ქალაქი), სტარი გრადი და ვრბოსკა.

სტრატეგიული ვითარება ასე შეაჯამა ოსმალთა დიდმა ვეზირმა ვენეციელ ბაილოს: „ქრისტიანებმა ჩემი წვერი დამიწვეს, მაგრამ მე მათ ხელი მოვაჭერი. წვერი კვლავ ამომივა, ხელი – აღარ“.
მიუხედავად -ს სტილის ამ განცხადებისა, ოსმალთა ფლოტი უდიდეს ზარალს განიცდიდა: არა მხოლოდ გემების დაკარგვით, არამედ გამოცდილი ოფიცრების, მეზღვაურებისა და სპეციალისტების თითქმის სრული განადგურებით. ესპანელებმა და ვენეციელებმა ამის გააზრების შემდეგ ტყვედ აყვანილი სპეციალისტები სიკვდილით დასაჯეს.

თუ ოსმალები გამარჯვებულნი იქნებოდნენ ლეპანტოსთან, შედეგი შესაძლოა მთელი ხმელთაშუა ზღვისთვის კატასტროფული ყოფილიყო: ქრისტიანული საზღვაო ძალების გაქრობა, ოსმალთა სრული თავისუფლება ზღვაზე და საფრთხე მალტისთვის, კრეტისთვის და ვენეციისთვის.
ლეპანტოსთან (და მალტის ალყის წარუმატებლობასთან ერთად) დადასტურდა ხმელთაშუა ზღვის ფაქტობრივი გაყოფა: აღმოსავლეთი ნაწილი დარჩა ოსმალთა კონტროლის ქვეშ, დასავლეთი – ჰაბსბურგებისა და მათი იტალიელი მოკავშირეების მმართველობაში.

შემდეგ წელს წმინდა ლიგის ფლოტმა განაახლა ოპერაციები, მაგრამ შეეჯახა ოსმალთა განახლებულ ფლოტს, რომელსაც ქილიჩ ალი ფაშა ხელმძღვანელობდა. დონ ხუანის ესპანური შენაერთი მხოლოდ სექტემბერში მივიდა იონიის ზღვაში, მანამდე ოსმალებს რიცხობრივი უპირატესობა ჰქონდათ. თუმცა მათი ფლოტი ნაჩქარევად აშენებული იყო ნედლი ხისგან და დაუოკებელი ეკიპაჟებით.
ქილიჩ ალი ფაშამ ბრძოლა თავიდან აიცილა და მოდონის ციხესიმაგრეში შეიფარა. როცა ესპანური ესკადრა (55 გემი) შეუერთდა, გაჩნდა შანსი გადამწყვეტი დარტყმისთვის, მაგრამ ქრისტიან სარდლებს შორის უთანხმოებამ და დონ ხუანის უკიდურესმა სიფრთხილემ ეს შანსი დაკარგა.

1573 წელს წმინდა ლიგა უკვე იშლებოდა: ფლოტმა ვერ ილაშქრა. დონ ხუანმა ტუნისი დაიკავა, თუმცა 1574 წელს ოსმალებმა ქალაქი დაიბრუნეს.
ვენეციამ, რომელიც შიშობდა დალმაციას დაკარგვასა და ფრიულიში შესაძლო ოსმალურ შეჭრას, და ასევე სურდა ვაჭრობის აღდგენა ოსმალებთან, დაიწყო ცალმხრივი მოლაპარაკებები პორტასთან.

მშვიდობის შეთანხმება და შედეგები
ვენეციის სახელით მოლაპარაკებებს ხელმძღვანელობდა სპეციალური ელჩი ანდრეა ბიაჯო ბადოერი. კუნძულის დაბრუნების შეუძლებლობის ფონზე, 1573 წლის 7 მარტს ხელმოწერილი შეთანხმებით დადასტურდა ახალი სტატუს-ქვო: კვიპროსი გახდა ოსმალეთის პროვინცია, ხოლო ვენეციამ ხარკის სახით გადაიხადა 300,000 დუკატი.

მშვიდობა ორ სახელმწიფოს შორის გაგრძელდა 1645 წლამდე, როდესაც დაიწყო კრეტას ომი (1645–1669) – ვენეცია-ოსმალეთის შემდეგი დიდი ომი.
კვიპროსი ოსმალეთის მმართველობაში რჩებოდა 1878 წლამდე, როდესაც იგი ბრიტანეთს გადასცეს როგორც პროექტორატი. ოსმალური სუვერენიტეტი ნომინალურად შენარჩუნდა პირველი მსოფლიო ომის დაწყებამდე, რის შემდეგაც ბრიტანეთმა კუნძული დაანექსირა და 1925 წელს ის იქცა გვირგვინის კოლონიად.

ომის ასახვა ფილმებში
ოსმალეთ-ვენეციის ომის თემა აისახა 1998 წლის ფილმში (ზოგ ქვეყანაში გამოვიდა როგორც ), რომელიც ვერონიკა ფრანკოს ცხოვრებას ეძღვნება. ფრანკოს როლს ასრულებს კეტრინ მაკკორმაკი. ფილმი დაფუძნებულია მარგარეტ როზენთალის 1992 წლის წიგნზე .