iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ნერსე ნერსიანი

ნერსე ნერსიანი – საუკუნის ქართველი დიდებული.

ნერსე ნერსიანი იყო იბერიის მეფე ვახტანგ -ის ერთ-ერთი უდიდესი დიდგვაროვნის, ნერსეს შთამომავალი.

ნერსე მიეკუთვნება ნერსიანიდების, ან ნერსიანის საგვარეულოს, მმართველს შიდა ქართლის ნაწილში. მის შესახებ ცნობილია მხოლოდ ძალზედ მცირედი, მისი დროინდელი წყაროები ძალიან იშვიათია. ამის მიუხედავად, მაღალი შუა საუკუნეების ქართველი ისტორიკოსი, ჯუანშერ ჯუანშერიანი მოიხსენიებს ოჯახურ კავშირს იბერიის სამეფო გვარსა და ნერსე ნერსიანს შორის.

ოჯახი და შთამომავლობა
ნერსე ნერსიანი დაქორწინდა კახეთის ერისმთავრის, მირის მესამე ასულზე, რომლისგან მას შეეძინა ძე:
ადარნასე.
ჯვართმუხა

ჯვართმუხა — ნასოფლარი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. მდებარეობს ცხრამუხის საკრებულოს ტერიტორიაზე.

ისტორია
ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები ჯვართმუხას, როგორც დასახლებულ ობიექტს, არ იცნობენ. არც ქართულ ისტორიულ დუკუმენტებში გვხვდება. შედიოდა ისტორიულ საციციანოში.

1886 წლის აღწერით, აქ 16 კომლი მოსახლეა (80 კაცი და 56 ქალი, სულ 135 კაცი). მოსახლეობა, ეროვნული შემადგენლობის თვალსაზრისით, მთლიანად ქართულია. ისინი ძირითადად იმერეთიდან არიან გადმოსულები. 1925 წელს ჯვართმუხაში 39 კომლი სახლობს. ძირითადად შემდეგი გვარები: გოგალაძე, ლომიძე, ჩხეიძე, კურტანიძე, ნოზაძე, მურჯიკნელი, რაზმაძე და სხვა.

ჯვართმუხის მოსახლეობა საუკუნის 60-იან წლებში ჩაასახლეს ხაშურში და სოფელი ნასოფლარად იქცა. 1966 წელს სოფელი ოფიციალურად გაუქმდა.

ჯვართმუხაში შემორჩენილია წინდა გიორგის ეკლესის ნანგრევები. ნასოფლარის სამხრეთით მდებარეობს ნასაყდრის წმინდა გიორგის ეკლესია, რომელიც 1986 წელს ძველი ეკლესიის ნანგრევებზეა აღდგენილი.
ტბა (ნასოფლარი)

ტბა — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, მდებარეობდა ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, სოფელ ბულბულისციხესთან ახლოს, მის ჩრდილო-დასავლეთით.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები, აგრეთვე ქართული ისტორიული
და ეკონომიკური ხასიათის ძეგლები მას, როგორც დასახლებას არ იცნობენ.

სოფელი ტბა, გადმოცემის თანახმად, საუკუნის შუა ხანებში აღმოცენებულა და საუკუნის 60-იან წლებამდე არსებობდა. შემდეგ მოსახლეობა ბულბულისციხესა და ქვიშხეთში ჩამოასახლეს და სოფელიც განადგურდა.

აქ ძირითადად სახლობდნენ გვარები: ღონღაძე, ბლიაძე, ლომიძე, გოლუბიანი.
გუდეთი

გუდეთი — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა ლიხის ქედის სამხრეთ კალთაზე. მისი ზუსტი ლოკალიზაცია ან გაიგივება რომელიმე დასახლებულ პუნქტთან, ჯერჯერობით არ ხერხდება.

ვახუშტი ბატონიშვილს გუდეთი მის მიერ შედგენილ რუკაზე დატანილი აქვს სოფლების ტეზრისა და ბეღლეთს შორის.

გუდეთი სააბაშიოში შედიოდა და ქვიშხეთელ აბაშიძეებს ეკუთვნოდა. იგივე სოფელი გვხვდება იოანე ბატონიშვილთანაც, თუმცა, ამ დროს აქ მოსახლეობა არ ჩანს. ამრიგად, საუკუნის 90-იან წლებში, როცა იოანე ბატონიშვილმა აღწერა ქართლ-კახეთის სოფლები, გუდეთი არსებობდა ნასოფლარის სახით. სავარაუდოდ, სოფელი მოიშალა ლეკიანობის შედეგად. საუკუნეში ასეთი სახელწოდების სოფელი აღარ გვხვდება, ან შეიძლება, ვივარაუდოთ, რომ იგი დღეს რომელიმე სოფლის (ტეზერი, სავანისუბანი, რუსაანთუბანი, ბეღლეთი და სხვა) უბანს წარმოადგენს.
ულუმბა (ნასოფლარი)

ულუმბა — ნასოფლარი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობს ჭერათხევის ხეობაში, მის მარჯვენა მხარეს, ულუმბისწყლის ზემო წელში.

ისტორიული ტრადიციის მიხედვით, საუკუნეში აქ მიქაელ ულუმბოელმა ააშენა ღვთისმშობლის ეკლესია. თავად ის ფაქტი, რომ ულუმბაში დამკვიდრდა ერთ-ერთი ცამეტ ასურელ მამათაგანი — მიქაელი, მეტყველებს იმაზე, რომ ადრე შუა საუკუნეებში სოფელი ულუმბა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რელიგიური ცენტრია შიდა ქართლის უკიდურეს დასავლეთში, ქართლისა და იმერეთის საზღვარზე. როგორც ჩანს, აქ საუკუნეების განმავლობაში სამონასტრო ცხოვრებაც მიმდინარეობდა.

განვითარებული შუა საუკუნეებიდან ულუმბა ძლიერი ფეოდალური გვარის, ამირეჯიბების საკუთრებაშია. ამ გვართან მჭიდროდ არის დაკავშირებული როგორც ულუმბის, ასევე, აქ მდებარე მონასტრის შემდგომი ისტორია. 1403 წელს ულუმბა და მისი მონასტერი თემურ-ლენგმა მოაოხრა. ხოლო შემდეგ ქუცნა ამირეჯიბმა აღადგინა:

ქართლის საკათალიკოსო მამულების 1559 წლის სითარხნის გუჯარიდან ჩანს, რომ ულუმბა საკათალიკოსო მამულია. 1728 წლის აღწერით აქ 18 კომლი სახლობს, რომელიც იხდის საოსმალო გადასახადს 5800 ახჩის ოდენობით.

 საუკუნეში ულუმბამ არაერთგზის განიცადა ლეკთა თავდასხმა. როგორც ჩანს, განსაკუთრებით მძიმე უნდა ყოფილიყო ულუმბისათვის ამ მხრივ საუკუნის 50-იანი წლები, რის შედეგადაც, სოფელი ულუმბა მთლიანად მოიშალა. ამაზე უნდა მეტყველებდეს ულუმბის ხატის 1787 წლის 15 აპრილით დათარიღებული წარწერა: ამასვე ადასტურებს 1768 წლის 30 მაისით დათარიღებული დოკუმენტიც, საიდანაც ჩანს, რომ ამ დროს ულუმბაში სამონასტრო ცხოვრება შეწყვეტილია და სოფელიც მოსახლეობისაგან დაცლილია. იგივე ფაქტი დასტურდება საქართველოში რუსეთის საქმეების რწმუნებულის ანტონ მურავიოვისათვის 1770 წლის აპრილში შედგენილ ქართლ-კახეთის აოხრებულ მონასტერთა სიიდანაც, რომელშიც აღნიშნულია, რომ ულუმბის ღვთისმშობელის საარქიმანდრიტო აოხრებულია.

მოსახლეობა ულუმბას საუკუნის 70-იანი წლების შემდეგ დაუბრუნდა. - საუკუნეების მიჯნაზე ულუმბის მონასტერი კვლავ მოქმედია, რაც დასტურდება ისტორიკოს პლატონ იოსელიანის ნაშრომზე „ცხოვრება გიორგი მეათცამეტისა“ დართული დანართიდან ქართლში მოქმედი მონასტრების შესახებ, რომელშიც ულუმბაცაა მოხსენიებული.

1728 წელს ულუმბაში 18 კომლი მოსახლეა, რომელიც იხდის საოსმალო გადასახადს 5800 ახჩის ოდენობით. 1886 წლის აღწერით, ულუმბაში 7 კომლი სახლობს (27 კაცი და 27 ქალი, სულ 54 კაცი), ეროვნული შემადგენლობის თვალსაზრისით, მოსახლეობა მთლიანად ქართულია.

 საუკუნის 50-იანი წლების ბოლოს ულუმბის მოსახლეობა გადაასახლეს სურამში, ალსა და ხაშურში და სოფელიც მოიშალა. აქ სახლობდნენ გვარები: გელაშვილი, კიპაროიძე, ხარაიშვილი...
ღანძილები

ღანძილები — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. შედიოდა ისტორიულ საციციანოში.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები ამ სოფელს არ იცნობენ, არც ქართულ ისტორიული თუ ეკონომიკური ხასიათის ძეგლებში გვხვდება. 1945 წლის მონაცემებით, ღანძილებში შემდეგი გვარები ცხოვრობდნენ: ბარბაქაძე, გასიშვილი, გორელიშვილი, პაპაშვილი, ნახაპეტიანი, პაქსაშვილი, ლურსმანაშვილი, ბიწაძე...

ღანძილებიდან მოსახლეობა საუკუნის 50-იან წლებში გადასახლეს ხაშურში და სოფელიც მოიშალა.

ღანძილებში შემორჩენილია რამდენიმე ეკლესიის ნანგრევი. კერძოდ, წმინდა გიორგისა და ქარტის წმინდა გიორგის ეკლესიები.
ღუდა

ღუდა — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, დიდი და პატარა ღუდის ძველი სახელწოდება. მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. შედიოდა ისტორიულ საციციანოში.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები ამ სოფელს არ იცნობენ. მოიხსენიება საუკუნის ნახევრით დათარიღებულ დოკუმენტში, რომელიც წარმოადგენს ბააკა სახლთუხუცესისა და მამუკა მაღრაძის მამულის საქმეზე განჩინებას. მასში ნათქვამია, რომ განჩინებით მამული „ღუდისაკენ მამუკას დარჩა“.

1886 წლის აღწერით, ღუდაში 28 კომლი სახლობს (119 კაცი და 104 ქალი, სულ 223 კაცი). მოსახლეობის ეროვნული შემადგენლობა მთლიანად ქართულია და გადმოსულები არიან იმერეთიდან. 1921 წლის შემდეგ ღუდა სასოფლო საბჭოს ცენტრი იყო.

აქ სახლობდნენ გვარები: გრიგალაშვილი, ლომიძე, ბლიაძე, გიკაშვილი, თედეშვილი, ლურსმანაშვილი, ქელეხსაშვილი, ტაბატაძე, ბიწაძე... ღუდა, როგორც დასახლებული პუნქტი, მოიშალა საუკუნის 50-იან წლებში, როცა მოსახლეობა გადაასახლეს ხაშურში.

როგორც პატარა, ასევე დიდ ღუდაში, შემორჩენილია გვიანფეოდალური ხანის ღვთისმშობლისა და წმინდა გიორგის ეკლესიები.
ძამა (ნასოფლარი)

ძამა — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები ამ სოფელს არ იცნობენ. 1886 წლის აღწერით, აქ სახლობს 10 კომლი (77 კაცი და 61 ქალი, სულ 138 კაცი). მოსახლეობა, აღწერის მონაცემებით, მთლიანად ქართულია და გადმოსულები არიან დასავლეთ საქართველოდან, კერძოდ, იმერეთიდან. აქ სახლობდნენ გვარები: ლომიძე და ცხოვრებაშვილი.

ამის მოსახლეობა საუკუნის 50-იან წლებში გადმოასახლეს ხაშურში და სოფელი მოიშალა.

ძამაში მდებარეობს ხრესილის წმინდა გიორგის ეკლესია, რომელიც გვიანფეოდალური ხანის ძეგლია.
ჭანკოტაძეები (ნასოფლარი)

ჭანკოტაძეები — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობს მდინარე ტილიანას აუზში, ლიხის ქედის აღმოსავლეთ მთისწინეთში.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები ამ მხარეში ასეთი სახელწოდების სოფელს არ იცნობენ. არც ქართულ ისტორიულ და ეკონომიკური ხასიათის დოკუმენტებში გვხვდება.

1933 წლისათვის ჭანკოტაძეებში ცხოვრობდა 23 კომლი. აქ სახლობდნენ გვარები: ჭანკოტაძე, კუხიანიძე, მახათაძე, ნოზაძე, ზენაშვილი.
სოფელი მოიშალა საუკუნის 40-იან წლებში, როცა მოსახლეობა გადაასახლეს ახალიციხის რაიონში.
ჭომა

ჭომა — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობს სოფელ ხცისის დასავლეთით, იქ სადაც ჩამოედინება ჭომათღელე.

დასტურდება ქართულ ისტორიულ დოკუმენტებში. 1619 წელს სუხანა გოგალაძემ არდაშელ ბუნიათიშვილს მისცა თავისი ნასყიდი მიწა ჭომაში:

ციცი (ციციშვილსა) და მამუკა მაღრაძეს შორის სამამულო დავის გარიგების წიგნის ( საუკუნის ბოლო) თანახმად, ჭომაში შემდეგი მამულები დარჩა მამუკას:
ჭოშორა

ჭოშორა — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობს ჭერათხევის აუზში, მდინარის მარჯვენა მხარეს.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები ასეთი სახელწოდების სოფელს არ იცნობენ. არც ქართულ ისტორიულ და ეკონომიკური ხასიათის ძეგლებში გვხვდება.

აქ სახლობდნენ გვარები: ფოფხაძე, ხარაზიშვილი...

სოფელი მოიშალა საუკუნის 50-იან წლებში, როცა მოსახლეობა სურამში გადაასახლეს.

ჭოშორაში შემორჩენილია წმინდა გიორგის ეკლესიის ნანგრევები, რომელიც თარიღდება გვიანფეოდალური ხანით.
ანაგარა

ანაგარა — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ე. წ. ღორინამკლის მთის ძირში.

მას არ იცნობენ ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები, არც საისტორიო
წყაროებსა და დოკუმენტებში გვხვდება.

როგორც ჩანს, აქ სოფლის ცხოვრება ჯერ კიდევ საუკუნეში მოიშალა. მოსახლეობის ნაწილი ჩამოვიდა სოფელ დამჩხეულაში, რომლის ერთ-ერთ უბანს, სადაც კურტანიძეები სახლობენ, ანაგარას უწოდებენ.

ნასოფლარზე შემორჩენილია გვიანფეოდალური ხანის წმინდა გიორგის ეკლესიის ნანგრევები.
ბაიანთხევი

ბაიანთხევი — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. ამჟამად სურამის ერთ-ერთი უბანი, მდებარეობს მის
დასავლეთით, მდინარე ბაიანთხეულას აყოლებაზე. საარქივო დოკუმენტებში დასტურდება ზემო ბაიანთხევიც. სახელწოდება მომდინარეობს ბაიაშვილის გვარიდან.

რუისის სამწყსოს დავთარის მიხედვით სურამში დასტურდება გვარსახელი ბაიაშვილი. შემდგომი პერიოდის რამდენიმე დოკუმნეტშიც მოიხსენიება ეს
გვარი. 1752 წლის 20 სექტემბერს, გიორგი ხიდირბეგიშვილის მიერ დიმიტრი ციციშვილისათვის მიცემული ჭარტლიულის
ზვარი გრძელდება „ბაიაშვილის მიწის მიდგმამდი“. საუკუნით დათარიღებულ ერთ-ერთ დოკუმენტში, რომელიც წარმოადგენს მამულების
სიას, ნათქვამია, რომ “ბაიაშვილის გვერდზე ნავენახარი მიწა ბლიაძეს უჭირავს“.
ბნელეთი

ბნელეთი — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა თრიალეთის ქედზე, მდინარე ძამის ხეობაში, მისი ერთ-ერთი შენაკადის, ბნელეთისწყლის მარცხენა სანაპიროზე.

ქართულ ისტორიულ წყაროებსა და დოკუმენტებში არ გვხვდება.

სოფლის ცხოვრება მოიშალა საუკუნის 50-იან წლებში, როცა აქედან მოსახლეობა ხაშურში გადაასახლეს.

აქ ცხოვრობდა დაახლოებით 7 კომლი, რომელიც ეროვნული შემადგენლობის მიხედვით მთლიანად ოსური იყო. ბნელეთში მხოლოდ ერთი გვარი, თიბილაშვილი სახლობდა.
ბობოკინი

ბობოკინი — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, სოფლების, ჩორჩანასა და მურყნისწყაროს შუაში. აქედან იღებს სათავეს ბობოკინის ღელე, რომელიც მდინარე ჭერათხევს ერთვის მარცხენა მხრიდან.

ბობოკინი დასტურდება ქუცნა ამირეჯიბის სიგელში (1401-1415 წწ.). იგი, როგორც ჩანს, თემურ-ლენგის შემოსევის დროს განადგურდა. ამიტომ ქუცნა ამირეჯიბი, სხვა სოფლების მსგავსად, მასაც „ნაოხარ სოფელს“ უწოდებს და მათთან ერთად სწირავს მის მიერვე განახლებულ ულუმბის მონასტერს.

სხვა წყაროებსა და დოკუმენტებში ბობოკინი აღარ გვხვდება. მას არ იცნობენ ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები.

ბობოკინის ტერიტორიაზე შეიმჩნევა საამშენებლო კირქვისა და ღორღის ნაშთები.
ბოკნევი

ბოკნევი — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, სოფლების, მიწობისა და თხილნარას სამხრეთით.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები მას არ იცნობენ, არც სხვა საისტორიო წყაროებსა და დოკუმენტებში გვხვდება.

აქ ძირითადად ოსური მოსახლეობა სახლობდა.
ბოსლეთი

ბოსლეთი — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, სოფელ წრომის აღმოსავლეთით. ნასოფლარის ტერიტორიაზე ჩანს ნასახლართა ბუდეები. შემორჩენილია რიყის ქვით ნაგები შენობების საძირკვლის ფრაგმენტები. იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები, დიდი ზომის ქვევრის ფრაგმენტები და სხვა.

იგი დადასტურებულია არაერთ ისტორიულ წყაროსა თუ დოკუმენტში. შედიოდა ისტორიულ საციციანოში. ერთ-ერთი პირველი დოკუმენტი, რომელშიც გვხვდება ბოსლეთი, წარმოადგენს განჩინებას ციციშვილების გაყრის საქმეზე. დოკუმენტის მიხედვით, რომელიც დათარიღებულია 1664-1673 წლებით, ციცი და ქაიხოსრო ციციშვილებს ბოსლეთში რგებიათ კოპაძე ნარიმას შვილი.

მეორე დოკუმენტი, რომელშიც გვხვდება ბოსლეთი, ედიშერ და პაპუნა ციციშვილების გაყრის საქმეზე შედგენილი განჩინებაა. იგი თარიღდება 1701-1703 წლებით. მასში ნათქვამია:

ბოსლეთში 1728 წელს 14 კომლი მოსახლეა, რომელთაც ეკისრებოდათ საოსმალო გადასახადი 7050 ახჩის ოდენობით.

ვახუშტი ბატონიშვილი იცნობს სოფელ ბოსლეთს და დატანილი აქვს რუკაზე. იოანე ბატონიშვილი კი ბოსლეთს არ იცნობს. სავარაუდოდ სოფელი საუკუნის 90-იანი წლებისათვის, ე. წ. ლეკიანობის შედეგად გაუკაცრიელდა და ნასოფლარად იქცა.

ნასოფლარზე მდებარეობს წმ. მარინეს სახელობის ეკლესია, რომელიც გვიანფეოდალური ხანით თარიღდება.
გორათი

გორათი — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. ამჟამად ხაშურის ერთ-ერთი
უბანი, მდებარეობს ქალაქის დასავლეთით.

ისტორია
პირველი ისტორიული დოკუმენტი, რომელშიც გორათი, როგორც დასახლებული პუნქტი გვხვდება, 1700 წლით თარიღდება. ეს დოკუმენტი წარმოადგენს ერეკლე ნაზარალიხანის ბრძანებას ხაშურლებისა და გორათელებისადმი. ერეკლე აფრთხილებს გორაელებს (ასე
არიან მოხსენებული გორათელები დოკუმენტში) ხაშურელებთან ერთად, რომ აღარ შეაწუხონ სურამლები.

რუისის სამწყსოს 1715 წლის დავთრის მიხედვით, აქ ოთხი კომლია, კერძოდ, ნათიშვილი (2), ღონენაშვილი და ზაუტაშვილი.

გორათი 1728 წელს თბილისის ვილაიეთის დიდ დავთარში წარმოდგენილია 18 კომლით. აქ დასახლებულია ერთი აზნაური. აქვეა სახასო მამულები, ვენახი. არის ერთი თვალი წისქვილი, რომლის წლიურის გადასახადი 120 ახჩაა. გადასახადების საერთო რაოდენობა კი 9590 ახჩას შეადგენს.

1793 წლით დათარიღებულ მიწის ნასყიდობის სიგელში ნათქვამია: როგორც სიგელის ნაწყვეტიდან ჩანს, გორათში მამულები იტრიელ ჩხეიძეებს ეკუთვნოდათ, რაც სხვა დოკუმენტებითაც დასტურდება.

გორათი და აქ მდებარე გორა ძველი ნამოსახლარიცაა, ხაშური-ბორჯომის რკინიგზის ხაზის გაყვანის დროს, საუკუნის 90-იან წლებში, აქ აღმოჩნდა არაერთი საყურადღებო არქეოლოგიური ნივთი. ამასთან დაკავშირებით 1895 წლის 4 იანვარს გაზეთი „ივერია“ წერდა:

ბოლო პერიოდში გორთში საფლავების გაჭრის დროს აღმოჩნდა ბრინჯაოს საბრძოლო და სამეურნეო იარაღები (შუბის პირი, სატევარი, ქვაბი და სხვ.), რომელიც თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო საუკუნეებითა და ათასწლეულის დასაწყისით. შეიმჩნევა
სამეურნეო ნაგებობების საძირკვლები და სხვა.

ვახუშტი ბატონიშვილი იცნობს გორათს და დატანილი აქვს რუკაზე. ასევე იცნობს იოანე ბატონიშვილიც, რომელიც აფიქსირებს მას, როგორც მოსახლე სოფელს.

გორათში მდებარეობს იოანე ღვთისმეტყველის სახელობის ეკლესია, რომელიც - საუკუნეებით თარიღდება.
ვაკეპანტები

ვაკეპანტები — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ
კალთაზე.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები ვაკეპანტებს არ იცნობენ, არც ქართულ ისტორიულ და ეკონომიკური ხასიათის ძეგლებში გვხვდება. შედიოდა ისტორიულ საციციანოში.

1886 წლის აღწერით, აქ 4 კომლი მოსახლეა (19 კაცი და 29 ქალი, სულ 48 კაცი), ძირითადად ქართველები, რომლებიც დასავლეთ საქართველოდან — იმერეთიდან იყვნენ გადასულები.

1908 წლის მონაცემებით შედიოდა გორის მაზრის ქარელის უბანში, მოსახლეობა შეადგენდა 34 ადამიანს, ქართველებს., ხოლო 1911 წელს 54 ადამიანს.
თერგვისი (ნასოფლარი)

თერგვისი — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდ. ტილიანას აუზში.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები ამ სოფელს არ იცნობენ. ისტორიულ დოკუმენტებში საუკუნის 80-იანი წლებიდან გვხვდება დერგვისის ფორმით. 1782 წლის ერთ-ერთი დოკუმენტის მიხედვით, რომელიც სოფელ ნაბახტევის აღწერას წარმოადგენს, დერგვისში მდებარეობს ფაფაკერაშვილის მიწის ნაკვეთი. დოკუმენტში ნათქვამია:

დოკუმენტით არ ჩანს, რომ ამ დროს დერგვისი (თერგვისი) დასახლებული პუნქტია.

 საუკუნის 40-იან წლებში მოსახლეობა გადაასახლეს ახალციხის მხარეში და სოფელიც მოიშალა. აქ სახლობდნენ გვარები: გელაშვილი, გოგალაძე, ლომიძე, ტეფნაძე, ღამბაშიძე...
ლომისა (ნასოფლარი)

ლომისა — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა მდინარე ჭერათხევის ზემო წელში, ხაშურისა და საჩხერის მუნიციპალიტეტების საზღვარზე.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები ამ ნასოფლარს არ იცნობენ, არც ისტორიულ და ეკონომიკური ხასიათის ძეგლებში გვხვდება. 1886 წლის აღწერით, ლომისაში 6 კომლი მოსახლეა (27 კაცი და 14 ქალი, სულ 41 კაცი). მოსახლეობა, ეროვნული შემადგენლობის თვალსაზრისით, მთლიანად ქართულია.
ნარუჯები

ნარუჯები — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები ნარუჯებს არ იცნობენ, იგი არც ქართულ ისტორიულ და ეკონომიკური ხასიათის ძეგლებში გვხვდება. შედიოდა ისტორიულ საციციანოში.

1945 წლისათვის აქ სახლობდნენ გვარები: ბარბაქაძე და წიქარიშვილი. საუკუნის 50-იან წლებში მოსახლეობა ჩამოასახლეს ქ. ხაშურში და სოფელმა არსებობა შეწყვიტა.
ნინისი

ნინისი — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდ. ჭერათხევის ხეობაში, ულუმბისწყლის მარჯვენა შენაკადის, ნინისისწყლის ზემო წელში.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები ნინისს არ იცნობენ, არც ქართულ ისტორიულ და ეკონომიკური ხასიათის ძეგლებში გვხვდება.

1886 წლის აღწერით, აქ 3 კომლი მოსახლეა (16 კაცი და 20 ქალი, სულ 36 კაცი). მოსახლეობის ეროვნული შემადგენლობა მთლიანად ქართულია.
მოსახლეობა საუკუნის 50-იან წლებში დაბა სურამში ჩაასახლეს და სოფელმა არსებობა შეწყვიტა. აქ სახლობდნენ გვარები: დევაძე, ხარაიშვილი და კურტანიძე.
სათიბები

სათიბები — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა თრიალეთის ქედზე. შედიოდა ისტორიულ საციციანოში.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები მას არ იცნობენ, არც ქართულ ისტორიულ და ეკონომიკური ხასიათის დოკუმენტებში გვხვდება.

1886 წლის აღწერით, აქ 10 კომლია (50 კაცი და 41 ქალი, სულ 91 კაცი), მოსახლეობა, ეროვნული შემადგენლობის თვალსაზრისით,
მთლიანად ოსურია.

1925 წლისათვის სათიბებში 25 კომლი მოსახლეა. აქ მხოლოდ ერთი გვარის წარმომადგენლები - თიგიშვილები ცხოვრობდნენ, რომლებიც საუკუნის 50-იან წლებში სოფელ ცხრამუხაში ჩაასახლეს და სოფელმაც არსებობა შეწყვიტა.
საკირღელე

საკირღელე — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, სოფლების ბრილსა და ალს შორის.

ქართულ საისტორიო მწერლობაში ცნობილი არ არის, არც ისტორიულ და ეკონომიკური ხასიათის ძეგლებში გვხვდება. აქ ცხოვრობდნენ გვარები: ნოზაძე, ტაბაშიძე, რომლებიც საუკუნის 50-იან წლებში ჩაასახლეს ალში.
სამყვირალო

სამყვირალო — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. შიდა ქართლის ვაკეზე, სოფელ ტკოცის დასავლეთით.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილები არ იცნობენ. მას არც ქართულ ისტორიულ და ეკონომიკური ხასიათის ძეგლებში ვხვდებით. 1914 წლის ივლისისთვის აქ ცხოვრობდა 97 კაცი.

სამყვირალოზე მდებარეობს წმინდა გიორგის ეკლესია, რომელიც ფეოდალური ხანით თარიღდება. მის ირგვლივ შეიმჩნევა ნაგებობათა ნაშთები.
ჯონ ჯეიმზ ოდიუბონი

ჯონ ჯეიმზ ოდიუბონი (; დ. 26 აპრილი, 1785, სან-დომინგო, ახლანდ. ჰაიტი — გ. 27 იანვარი, 1851, ნიუ-იორკი) — ამერიკელი ნატურალისტი, ორნითოლოგი, მხატვარ-ანიმალისტი. თითქმის 12 წლის მანძილზე იკვლევდა ფრინველებს მთელი ამერიკის ტერიტორიაზე და კლავდა მათ, რათა შემდეგ დაეხატა. მრავალწლიანი მუშაობის შედეგი გახდა ნაშრომი „ამერიკის ფრინველები“ („ “, 1827–1838) — დიდი ზომის (ესტამპი 99×66 სმ) ხუთი ჩინებული ალბომი, რომელიც მოიცავს 500 სხვადასხვა სახეობის ფრინველის 1000-ზე მეტ გამოსახულებას. მოგვიანებით ამ გამოცემის ბაზაზე ოდიუბონმა სხვა თანაავტორებთან ერთად მოამზადა ამერიკის ფრინველებზე მიძღვნილი სხვა თანამდევი ნაშრომები („ორნითოლოგიური ბიოგრაფია“, „ამერიკის ფრინველთა მიმოხილვა“, „ამერიკის ფრინველები“ — 1844 წელს შესრულებული 7-ტომეული), აგრეთვე წიგნი „ჩრდილოეთ ამერიკის ცოცხლადმშობი ოთხფეხიანები“ 3 ტომად. მის სახელს ატარებს გარემოსდაცვითი ორგანიზაცია „ოდიუბონის ეროვნული საზოგადოება“.
სომანეთი

სომანეთი — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა შიდა ქართლის ვაკეზე, ჭერათხევის
ხეობაში, სოფელ ვაყის აღმოსავლეთით.

ქართულ და სპარსულენოვან საისტორიო წყაროებში საუკუნიდან მოიხსენიება. ვახუშტი ბატონიშვილი სომანეთის შესახებ აღნიშნავს:

სომანეთი ავალიშვილების მამულია. 1633 წელს, თეიმურაზ სომანეთს, აბისსთან ერთად, ზაქარია ავალიშვილს აძლევს. სიგელიდან ირკვევა, რომ ზაქარია ავალიშვილი თემურაზ მეფეს ხლებია იმერეთში და სამეფო კართან ერთად „მრავალი ჭირი და განსაცდელი, ერთგულობა და სამსახური“ თავს უდვია. „ერთგულობისა და ჭირნახულობის სანაცვლოდ“ თეიმურაზმა ზაქარია ავალიშვილს უბოძა მანამდე „...სამკუიდროდ მეფეთაგან
მიცემული სოფელი სომანეთი და აბისი“.

ამ დოკუმენტიდან ჩანს, რომ სომანეთი 1633 წლამდეც ავალიშვილებისა იყო. ეს დასტურდება როსტომ მეფის მიერ ზაქარია ავალიშვილისათვის 1637 წელს მიცემული წყალობის წიგნიდანაც, რომელშიც ნათქვამია:

ამავე სიგელის სპარსულ ტექსტშიც აღნიშნულია, რომ „...სოფელი სომანეთი ძველი დროიდანვე ზაქარია-ბეგის იყო“.
1656 წელს, როსტომ მეფემ ზაქარიასი და მისი შვილის - ავალის ნაქონი სოფელი სომანეთი უწყალობა ავთანდილ შანშეან-მარტიროზაშვილს.

აქ 1728 წელს დაფიქსირებულია 20 კომლი, რომლებიც იხდიან ყველა საოსამლო გადასახადს 7540 ახჩის ოდენობით.

 საუკუნის 90-იან წლებში იოანე ბატონიშვილის მიერ ალისწყლის ხეობაში დაფიქსირებულია სოფელი სომანეთი, როგორც მოსახლე სოფელი. მოიშალა საუკუნეში.

სომანეთში მდებარეობს ეკლესია, რომელიც თარიღდება გვიანფეოდალური ხანით.
ქაშვეთი (ნასოფლარი)

ქაშვეთი — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, სოფლების, თაგვეთისა და კოდიწყაროს შორის. ცნობილია დამპალას სახელწოდებითაც.

ვახუშტი და იოანე ბატონიშვილებიი ამ სოფელს არცერთი სახელწოდებით არ იცნობენ, არც ისტორიულ წყაროებსა და დოკუმენტებში გვხვდება.

1925 წელს ქაშვეთში 29 კომლი ცხოვრობდა. აქ სახლობდენ გვარები: გოგალაძე, ციცქიშვილი, გურული, ლომიძე, ხაჩიძე, ცინაძე, მუმლაძე.
სოფელი მოიშალა საუკუნის 50-იანი წლების ბოლოს, როცა მოსახლეობა გადაასახლეს ცხრამუხაში.

ქაშვეთში მდებარეობს წმინდა გიორგის ეკლესია, რომელიც საუკუნის 90-იან წლებშია აშენებული.
წვიმოეთი

წვიმოეთი — ნასოფლარი დღევანდელი ხაშურის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. მდებარეობდა თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. ამჟამად სოფელ ხცისის ერთ-ერთი უბანი. შედიოდა ისტორიულ საციციანოში.

ისტორიულ დოკუმენტებში გვხვდება წვიმეთის ფორმით. ასეთივე ფორმით დაუტანია ვახუშტი ბატონიშვილს რუკაზე, იგი ამავე სახელით აღუნიშნავს თავის „აღწერაში“ იოანე ბატონიშვილს, რომელიც აქ მოსახლეობას არ აფიქსირებს.

1728 წელს აქ 18 კომლი სახლობს, რომლებიც იხდიან ყველა საოსმალო გადასახადს 8050 ახჩის ოდენობით.

 საუკუნის 40-იან წლებში ციციშვილებს შორის ამტყდარი შინააშლილობის დროს წვიმოეთი დიდად დაზარალებულა. მერალიბეგ ციციშვილის არზიდან ჩანს, რომ სოფელმა ამ პერიოდში სამჯერ განიცადა აოხრება, მასთან ერთად ხცისმაც. არზაში ნათქვამია:

იმავე დოკუმენტში აღნიშნულია:

წვიმოეთი, როგორც დამოუკიდებელი ერთეული, საუკუნეშიც განაგრძობს არსებობას. 1865 წლის აღწერით, წვიმოეთში 3 კომლი გლეხი სახლობს (2 სახელმწიფო და 1 დროებით ვალდებული), 1886 წლის აღწერით, მოსახლეობა საგრძნობლად გაზრდილია. აქ უკვე 20 კომლი მოსახლეა (59 კაცი და 67 ქალი, სულ 126 კაცი). ეროვნული შემადგენლობის თვალსაზრისით, მოსახლეობა მთლიანად ქართულია.

მოგვიანებით, საუკუნის 10-იანი წლებიდან, წვიმოეთი სოფელ ხცისის ერთ-ერთ უბნად გადაიქცა.
მესროპ დანდუროვი

მესროპ ივანეს ძე დანდუროვი [დ. 29 მაისი (ახ. სტ. 11 ივნისი), 1900, სოფ. ახალქალაქი, ახლანდ. კასპის მუნიციპალიტეტი — გ. 2 მაისი, 1964, თბილისი] — ქართველი სპეციალისტი მიწისქვეშა ნაგებობათა მშენებლობის დარგში, ეთნიკურად სომეხი. სსრკ მშენებლობისა და არქიტექტურის აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1957), ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი (1947), პროფესორი (1948), საქართველოს მეცნიერებისა და ტექნიკის დამსახურების მოღვაწე (1955).

დაამთავრა კიევის პოლიტექნიკური ინსტიტუტი (1928). 1944–1959 წელს ხელმძღვანელობდა თბილისის რკინიგზის ტრანსპორტის ინჟინერთა ინსტიტუტს, 1959–1964 წლებში — საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის გვირაბების კათედრას. მეორე მსოფლიო ომისა და მის შემდგომ პერიოდში მონაწილეობდა გვირაბების აღდგენით სამუშაოებში. მისი სახელმძღვანელო „გვირაბები“ თარგმნილია რამდენიმე უცხო ენაზე. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები.