iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ამაღლება

ამაღლება — ქრისტიანული დღესასწაული (მართლმადიდებლობაში თორმეტ საუფლო დღესასწაულთაგან ერთ-ერთი. იდღესასწაულება აღდგომიდან მეორმოცე დღეს). იმართება ქრისტეს ზეცად ამაღლების აღსანიშნავად. ღმერთების ზეცად ამაღლების მითი მრავალ რელიგიაშია ცნობილი. ქრისტიანული სწავლებით, ქრისტე მკვდრეთით აღდგომის შემდეგ ეცხადებოდა თავის მოწაფეებს, ესაუბრებოდა მათ ღვთის სასუფეველზე და მოუწოდებდა დარჩენილიყვნენ იერუსალიმში „სულიწმიდის მოფენამდე“. აღდგომიდან მეორმოცე დღეს ქრისტე მოწაფეთა თვალწინ ამაღლდა ზეცად. ამაღლების დღესასწაული - საუკუნეებში საყოველთაო გახდა ქრისტიანული ეკლესიისათვის, იხსენიება ეკლესიის მამებთან (გრიგოლ ნოსელი, იოანე ოქროპირი და სხვა). დროთა განმავლობაში ჩამოყალიბდა ამაღლების რიტუალური წესები, რომელთაგან ზოგი იოანე დამასკელს მიეკუთვნება.

ქართულ საეკლესიო მხატვრობაში ქრისტეს ამაღლების მხატვრული კომპოზიცია კარგადაა შემონახული დავით გარეჯის უდაბნოს მონასტრის ამაღლების ეკლესიაში ( ს.) და ზემო კრიხის (ამბროლაურის რაიონი) ეკლესიაში ( ს.).

საქართველოს მთიან რაიონებში ამაღლება ემთხვევა დიდ დღეობას, რომელიც საქონლის სოფლიდან ალპურ საძოვრებზე გადარეკვასთანაა დაკავშირებული. ამაღლების დღესასწაულზე ფშავ-ხევსურეთის, თუშეთის, მთიულეთ-გუდამაყრის, ჯავახეთისა და საქართველოს სხვა მხარეთა სოფლების მცხოვრებლებს წარმართულ სალოცავებში შესაწირი მიჰქონდათ და შესთხოვდნენ ადამიანისა და ოჯახის კეთილდღეობას, საქონლის გამრავლებას, ბარაქიანობას და სხვა.
სერგო ამაღლობელი

სერგო ივანეს ძე ამაღლობელი (დ. 11 ივლისი, 1898, ამაღლება, ახლანდელი ვანის მუნიციპალიტეტი ― გ. 13 თებერვალი, 1938) ― ქართველი თეატრალური მოღვაწე, კრიტიკოსი, დრამატურგი.

ბიოგრაფია
1920–1924 წლებში სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიულ და ეკონომიკურ ფაკულტეტებზე, ამავე დროს მუშაობდა გაზეთ „ტრიბუნაში“. 1924–1928 ლექციებს კითხულობდა თსუ-სა და კონსერვატორიაში. 1925 წელს იყო რუსთაველის თეატრის დირექტორი, 1926–1927 — სახკინმრეწვის დირექტორი. 1928–1931 წლებში სათავეში ედგა მოსკოვის სხვადასხვა შემოქმედებით დაწესებულებას, 1931–1932 წლებში იყო მოსკოვის ახალი თეატრის, 1933-1936 წლებში კი მოსკოვის მცირე თეატრის დირექტორი და სამხატვრო ხელმძღვანელი.

1928–1937 წლებში მოსკოვის ჟურნალ-გაზეთებში სისტემატურად იბეჭდებოდა ამაღლობელის კრიტიკული და თეორიული წერილები თეატრისა და კინოს შესახებ. რუსულ ენაზე დაწერა რამდენიმე პიესა: „კარგი ცხოვრება“ (1934 დადგა მოსკოვის მეორე სამხატვრო თეატრმა). „ჩემი ქვეყანა“ და სხვა. ამაღლობელის მნიშვნელოვანი ნაშრომებია: „თეატრისა და კინოს პრობლემები“, თბ., 1928; მოსკოვში რუსულ ენაზე გამოცემული „ქართული თეატრი“, 1930; „დიდი ბრძოლების დრამატურგია“, 1933; „მცირე თეატრი“, 1935.

1938 წელს სერგო ამაღლობელი დაააკავეს და წაუყენეს ბრალდება, რომ იგი იყო კონტრრევოლუციური, ტროცკისტული ორგანიზაციის ერთ-ერთი შემქმნელი მოსკოვში, რომელიც აერთიანებდა და სათავეში ედგა მოსკოვის ქართულ, ნაციონალისტურ საზოგადოებას. მის თანამონაწილეებად განიხილეს და დააპატიმრეს მისი მეგობრებიც, რომლებიც მას ჰყავდა მოსკოვში სამუშაოდ მიწვეული 1936 წლიდან: პეტრე ოცხელი, ვახტანგ აბაშიძე და გიორგი ჟორდანია. ოთხივე მათგანს მიესაჯა დახვრეტა.
რეზო ამაშუკელი

}
რევაზ (რეზო) ბიძინას ძე ამაშუკელი (დ. 24 ივნისი, 1936, ქუთაისი — გ. 10 იანვარი, 2022) — ქართველი პოეტი.

ბიოგრაფია
1960 წელს დაამთავრა თსუ-ის ფილოლოგიის ფაკულტეტი. მისი ლექსები და პოემები იბეჭდება 1957 წლიდან. გამოქვეყნებული აქვს წიგნები (1964, 1967, 1970, 1974). 1972 წელს მისი ლექსების კრებული გამოვიდა რუსულ ენაზეც. პოემისათვის „ძახილი“ 1968 წელს მიენიჭა საქართველოს კომკავშირის პრემია. საქართველოს მწერალთა კავშირის მდივანი (1986). 1988-1989 წლებში შოთა რუსთაველის საზოგადოების თავმჯდომარის პირველი მოადგილე. მოქალაქეთა კავშირის თავმჯდომარის მოადგილე (1993). არის თბილისის საპატიო მოქალაქე (2003). დაჯილდოებულია ღირსების ორდენით (1996). გალაკტიონ ტაბიძის სახელობის პრემიისა (1982) და საქართველოს კომკავშირის პრემიის ლაურეატი (1968).
ბასტილია

ბასტილია — ციხე პარიზის ტერიტორიაზე შუა საუკუნეებში. საუკუნეების განმავლობაში იგი საფრანგეთში იყო აბსოლუტური მონარქიის დასაყრდენი. ტუსაღების უმეტესობა მაღალი არისტოკრატიული წრის წარმომადგენლები იყვნენ.

დანგრეულ იქნა 1789 წლის 14 ივლისს სახალხო მღელვარების შედეგად. ამ ფაქტმა საფრანგეთის ბურჟუაზიულ რევოლუციას დაუდო სათავე.
ბასტილიის დღე

ბასტილიის დღე — საფრანგეთის ეროვნული დღესასწაული, აღნიშნავენ ყოველი წლის 14 ივლისს, 1790 წლის ამ დღეს გამართული ფედერაციის დღესასწაულის მოსაგონებლად, რომელიც 1789 წლის 14 ივლისს ბასტილიის აღების პირველ წლისთავზე გაიმართა. ეს დღესასწაული ყოველი ფრანგის მიერ აღიქმებოდა როგორც სიმბოლო თანამედროვე ფრანგი ერის შეგნების აღმოცენების, რომელსაც ქვეყნის ჯერ კონსტიტუციურ მონარქიაში, შემდეგ კი პირველ რესპუბლიკად გაერთიანება მოჰყვა საფრანგეთის რევოლუციის დროს.
ამბა

ამბა, აბბა — არამეულ-სირიული სიტყვა და ნიშნავს „მამა“-ს. შეესაბამება ებრაულ [], არაბულ [] და ამხარულ []. ქრისტიანულ ლიტერატურაში მიმეართება, როგორ ღმერთს, ასევე სასულიერო პირის საპატიო ტიტულსაც აღნიშნავს ზოგ ქრისტიანულ ეკლესიაში.

ახალი აღთქმის წიგნებში „აბბა“ და „მამა“ ყოველთვის ერთად იხმარება:

დასავლეთის ქრისტიანულ ეკლესიებში ამ სიტყვის ლათინური ფორმა (აქედან ფრანგული , ინგლისური , იტალიური , გერმანული ) აღნიშნავს მონასტრის წინამძღვარს, ხოლო აღმოსავლეთის ზოგიერთ ქრისტიანულ, სახელდობრ სირიულ და კოპტურ ეკლესიებში, ეპისკოპოსებისა და ეკლესიის მწყემსმთავრების ტიტულია. აბისინიაში ეთიოპიური ეკლესიის მეთაურს , ე. ი. „მამა ჩუენი“ ეწოდება.

ქართულ წყაროებში ეს სიტყვა სასულიერო პირთან მიმართებით „ამბას“ ფორმითაც არის დამკვიდრებული. ასეთი ტიტულით ქართული ეკლესიის რამდენიმე მოღვაწე მოიხსენიება, სახელდობრ, ალავერდის ეპისკოპოსები და ზედაზნის მონასტრის წინამძღვრები. ზედაზნის მონასტრის წინამძღვართა ქრონოლოგიურ სიაში, რომელიც წარმოდგენილია საუკუნის ხელნაწერებში ( 160, 434) და რომელიც იწყება იოანე ზედაზნელით, მონასტრის რამდენიმე წინამძღვარი „ამბა“-ს ტიტულით არის მოხსენიებული: ამბა ვაჰმან, ამბა ბენი, ამბა თუალ. თუ ეს ცნობა ჭეშმარიტია, გამოდის, რომ ეს ტიტული უძველესი დროიდან იხმარება ქართლ ეკლესიაში და ამ სირიული ტერმინით იწოდებოდნენ ზედაზნის მონასტრის წინამძღვრები იოვანე ზედაზნელის პატივსაცემად და მისგან მიღებული მემკვიდრეობის აღსაღნიშნავად, რადგან იოვანე სირიიდან იყო მოსული და მისი „ცხოვრების“ მიხედვით იგი ჯერ კიდევ სირიაშივე იყო მონასტრის წინამძღვარი (თუმცა თვით იოვანე „ამბას“ ტიტულით ქართულ წყაროებში არ იხსენიება). სხვა მონაცემები ზედაზნელ „ამბა“-თა შესახებ არ გვხვდება. „ამბას“ ტიტულით მოიხსენებიან ალავერდის ეპისკოპოსებიც დაახლოებით საუკუნიდან. მაგალითად: გაბრიელ ამბა ალვერდელი, ამბა ალავერდელი იოვანე, ამბა ალავერდელი აბრაჰამი, ამბა ალავერდელი ზაქარია, ზებედე ამბა ალავერდელი და სხვები. უნდა აღინიშნოს, რომ ალავერდის მონასტრის დამაარსებელი იოსებ ალავერდელიც, იოვანე ზედაზნელის მოწაფე, სირიიდან იყო ჩამოსული. მართალია, იგი ძველ წყაროებში „ამბა“-ს ტიტულით არ მოიხსენიება, მაგრამ საუკუნის დაწერილი მისი სვინაქსარული „ცხოვრება“ მას „ამბა ალავერდელად“ მოიხსენიებს. საფიქრებელია, რომ ეს ტიტული ალავერდელისათვის იოსების პატივსაცემად უნდა შემოეღოთ და, ალბათ, ამ ტიტულით ალავერდის მონასტრის წინამძღვრები იწოდებოდნენ, ხოლო გვიან (დაახლოებით - საუკუნეებიდან) — მხოლოდ ალავერდელი ეპისკოპოსები. უფრო გაურკვეველია ტიტულით ოპიზის მონსატრის საუკუნის წინამძრვრის, „მბა გიორგის“ მოხსენიება „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში“; ასევე საუკუნეში იშხნელი ეპისკოპოსის „ამბერკი ამბა იშხნელის“ მოხსენიება და, მაინც, ყველაზე უძველესი მოხსენიება ქართველი სასულიერო პირისა ამ ტიტულით და ისიც „აბაჲ“ ფორმით გვხდება იერუსალიმის მახლობლად არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩენილ „ლაზთა მონასტრის“ საუკუნის მოზაიკურ ქართულ წარწერაში, რომელშიც იხსენიება მონასტრის წინამძღვარი „აბაჲ ანტონი“. ეს გასაგებიცაა, რადგან ამ რეგიონში წინამძღვრის ტიტული „აბბაჲ“ ან „აბაჲ“ ჩვეულებრივი მოვლენაა.
ამბავი

ფილმისთვის იხილეთ ამბავი (ფილმი).
ამბავი, ვისიმე თავგადასავალი, ვისიმე ცხოვრების აღწერა, მონათხრობი ვინმეს ან რაიმეს შესახებ; აგრეთვე მცირე ზომის თხრობითი ნაწარმოები (ნოველა, მოთხრობა). ველი ქართულ მწერლობაში ეპიკური ნაწარმოების ცალკე თავს, კარსაც აღნიშნავდა, მაგ., "ამბავი როსტევან არაბთა მეფის" ("ვეფხისტყაოსანი"). იხმარება სიუჟეტის, ფაბულის, თქმულების მნიშვნელობითაც.
ამბაზუკი

ამბაზუკი - კასპიის (დარიალის) კარის მფლობელი ( საუკუნის დასასრული). შთამომავლობით ჰუნი. ამბაზუკმა ბიზანტიელებს კასპიის კარი შესთავაზა, მაგრამ ანასტასიოს -მა უარი თქვა. კასპიის კარი ხელთ იგდო სპარსეთის მეფე კავადმა, რაც ბიზანტიასა და ირანს შორის 502 წელს დაწყებული ხანგრძლივი ომის საბაბი გახდა.
წყარო
პროკოპი კესარიელი, წგნ.: გეორგიკა, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 2, თბ., 1968
ვიქტორ ამბარცუმიანი

}, თბილისი — გ. 12 აგვისტო, 1996) — სომეხი მეცნიერი, თეორიული ასტროფიზიკის ერთ-ერთი დამაარსებელი, სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1953, წევრ-კორესპონდენტი, - 1939), სომხეთის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1943) და პრეზიდენტი (1947), სოციალისტური შრომის გმირი (1968), სსრკ - მოწვევების უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი.

ამბარცუმიანმა 1946 წელს დააარსა ბიურაკანის ობსერვატორია. იგი იყო სომხეთის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მეორე პრეზიდენტი (1947-1993) და ასევე 1961-დან 1964 წლამდე იმყოფებოდა საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის პრეზიდენტის თანამდებობაზე.

ბიოგრაფია
ამბარცუმიანის გამოკვლევები შეეხება ვარსკვლავთა დინამიკას, თეორიულ ასტროფოზიკას, ჩვენი გალაქტიკისა და გარეშე გარეგალაქტიკის ასტრონომიულ პრობლემებს. დაამუშავა პლანეტისებრი ნისლეულების სხივური წონასწორობის თეორია. წამოაყენა ახალი და არასტაციონარული ვარსკვლავების ზედაპირიდან ამოფრქვეული მატერიის მასის განსაზღვრის მეთოდი. განავითარა არასტაციონარული ვარსკვლავებიდან არასითბური პროცესების შედეგად ენერგიის გამოყოფის კონცეფცია. დაადგინა, რომ ცალკეული ვარსკვლავების გამოყოფის შედეგად ვარსკვლავთგროვები იშლება და ამის საფუძველზე შეაფასა ამ გროვათა ასაკი. გამოიკვლია (შ. გორდელაძესთან ერთად), რომ სინათლის ვარსკვლავთშორისი შთანთქვა გამოწვეულია ცალკეული ბნელი ნისლეულებით, რომელთა ზოგიერთი მახასიათებელი თვითონვე განსაზღვრა. აღმოაჩინა გალაქტიკაში ახალი ტიპის ვარსკვლავთა სისტემები - ვარსკვლავთა ასოციაციები. შეიმუშავა ბარიონული ვარსკვლავების თეორია. დაადგინა გალაქტიკების ბირთვების კოსმოგონიურუ აქტივობა, რომელიც გრანდიოზულ არასტაციონარულ მოვლენებს იქვევს. ამბარცუმიანის შეხედულებით, რადიოგალაქტიკები არის გიგანტი გალაქტიკების განვითარების ხანმოკლე ეტაპი. ამბარცუმიანი საბჭოთა თეორიული ასტროფიზიკური სკოლის ფუძემდებელია, იყო უცხოეთის სხვადასხვა მეცნიერებათა აკადემიებისა და სამეცნიერო საზოგადოების წევრი, სსრკ სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (1946, 1950). სკკპ წევრი 1940 წლიდან. დაჯილდოებულია სამი ლენინის ორდენით, სხვა ორდენებითა და მედლებით.
ნიკოლოზ ამბერსაძე

ნიკოლოზ დიმიტრის ძე ამბერსაძე (დ. 1754 ― გ. 1814), რუსეთის არმიის გენერალ-ლეიტენანტი. იბრძოდა რუსეთ-ოსმალეთის 1787-1791 ომში. 1797 წელს მიიღო გენერალ-მაიორის ჩინი. 1798 იყო ორენბურგის დივიზიის არტილერიის ინსპექტორი, 1799 - რუსეთის არმიის არტილერიის ინსპექტორი. საუკუნის დასაწყისში ამბერსაძე სამხედრო სამსახურიდან გადადგა.
ამბროსი ნეკრესელი

ამბროსი ნეკრესელი (ერისკაცობაში თავადი ზაქარია მიქაძე; დ. 1728 — გ. 1812) — ქართველი სასულიერო მოღვაწე, მქადაგებელი, პოეტი და კალიგრაფი. ნიკოლაოზის უმცროსი ძმა. ბერად აღიკვეცა 1777 წლის შემდეგ. 1794-1812 წლებში იყო ნეკრესის ეპისკოპოსი. ამბროსი ნეკრესელის დოგმატიკური ქადაგებებს ანტონ კათოლიკოსის სკოლის გავლენა ეტყობა. მისი ქადაგებების მეორე ნაწილი ერის ცხოვრებაში მომხდარ ისტორიულ ამბებს ეხმაურება, ასახავს საქართველოში შექმნილ მძიმე მდგომარეობას და მრევლს სამშობლოს სამსახურისაკენ მოუწოდებს. ამბროსი ნეკრესელი წერდა აგრეთვე როგორც საერო, ისე სასულიერო შინაარსის ლექსებს. მაღალი წოდების პირთა დაკვეთებს ასრულებდა. მრავალი სასულიერო წიგნის გარდა გადაუწერია საქართველოს ისტორია (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, -756). თავისი დროის ერთი საუკუთესო კალიგრაფთაგანი იყო. წერდა ნუსხურითა და მხედრულით.
გალა

გალა ელუარ დალი ცნობილი როგორც გალა (დ. 7 სექტემბერი, 1894 — გ. 10 ივნისი, 1982) — ფრანგი პოეტის პოლ ელუარისა და შემდგომ სალვადორ დალის მეუღლე.

ბიოგრაფია
გალა (ქალიშვილობაში ელენა ივანეს ასული დიაკონოვა) დაიბადა ყაზანში, თათრეთში, რუსეთი, ინტელიგენციურ ოჯახში. მისი ბავშვობის მეგობარი იყო პოეტი მარინა ცვეტაევა. ყაზანშივე მან პედაგოგიური სასწავლებელი დაამთავრა.

1913 წელს ელენა გაემგზავრა შვეიცარიაში ჭლექისგან სამკურნალოდ. იქვე გაიცნო ახლაგაზრდა ფრანგი პოეტი პოლ ელუარი. რამდენიმე წლის შემდეგ ისინი დაქორწინდნენ და პარიზში დასახლდნენ. პარიზშივე შეეძინათ ქალიშვილი სესილი, რომლისგანაც მომავალში გალა იგნორირებული იქნა მთელი ცხოვრების მანძილზე.

გალა ელუართან ერთად სიურეალისტურ მოძრაობაში მოხვდა.

გალა იქცა რიგ ხელვანთა (პოლ ელუარი, ლუი არაგონი, მაქს ერნსტი) შთაგონების წყაროდ, მოგვიანებით კი მაქს ერნსტის, ჯორჯო კირიკოსა და პაბლო პიკასოს საყვარლად.

1929 წელს პოლმა და ელენამ გაიცნეს ახალგაზრდა ესპანელი სიურეალისტი – სალვადორ დალი. ელენას და დალის შორის გატაცება მალე სერიოზულ ურთიერთობაში გადაიზარდა და მიუხედავად იმისა, რომ გალა სალვადორზე 11 წლით უფროსი იყო 1932 წელს მათ იქორწინეს.

გალა დალის მუზად იქცა. მხატვრის თქმით, რომ არა გალა, ის ან ნაადრევად გარდაიცვლებოდა ან ჭკუიდან შეიშლებოდა. გალა წლების მანძილზე ასრულებდა მედიატორის როლს მხატვრის სამყაროსა და რეალობას შორის. მეუღლეებს შორის ყველაზე სუსტი სექსუალური დამოკიდებულება იყო. ალბათ ამიტომაც გალას უამრავი გატაცება ჰქონდა წლების მანძილზე, მათ შორის ყოფილ მეუღლესთან – პოლ ელუართან. გალა ხელგაშლილი იყო ახალგაზრდა ტალანტებთან, ცდილობდა მათთვის გზის გაკვლევას. ამავდროულად კი უფრო დედობრივი ინსტინქტებით გამსჭვალული სალვადორ დალის ცხოვრებას წარმართავდა.

გალა დალის გამოისობით იმ ზეციურ პანთეონში მოხვდა, რასაც ჰქვია დიდი სიყვარულის ობიექტები ხელოვნებასა და ლიტერატურაში. დალიმ მისი სხეული უმრავ თავის ტილოში მოდელად გამოიყენა. დალის შემოქმედებაში ქალი ყოველთვის გალასთვის დამახასიათებელი ნაკვთებით გამოირჩევა. დალიმ არც რელიგიურ თემებზე დაიხია უკან და გალა გამოსახა ღვთისმშობელის სახით ნახატზე "პორტ ლიგატის ღვთიმშობელი".

გალას ცხოვრების ბოლო წლები სულ უფრო რთული ჰქონდა. იგი კვლავ განაგრძობდა ახალგაზრდა მამაკაცებთან ერთიერთობას, და ამავდროულად, თითქმის ყოველდღე უწევდა ფსიქიკურად არამდგრადი მეუღლისთვის ტრანკვილიზატორებისა და ამფეტამინების საშიში კოქტეილების მზდება.

გალა გარდაიცვალა 1982 წლის 10 ივნისის დილას. იგი დასაფლავებულია კატალონიაში, პორტ ლიგატის მცირე ციხე–სიმაგრეში, რომელიც სპეციალურად მისთვის დალიმ შეისყიდა.
პოლ ელუარი

პოლ ელუარი ( — ფსევდონიმი; ნამდვილი სახელი და გვარი — ეჟენ ემილ პოლ გრენდელი ; დ. 14 დეკემბერი, 1895, სენ-დენი, საფრანგეთი — გ. 18 ნოემბერი, 1952, შარანტონი, საფრანგეთი) — ფრანგი პოეტი.

ბიოგრაფია
16 წლის ასაკში პოლ ელუარი ტუბერკულოზით დაავადდა, რის გამოც სწავლის შეწყვეტა მოუხდა. სამკურნალოდ შვეიცარიაში გაემგზავრა, სადაც ელენა დიაკონოვას შეხვდა. 1917 მათ ქალაქ დავოსში იქორწინეს. პარიზში კი ქალიშვილი სესილი შეეძინათ.

სწორედ ამ დროისთვის გადადგა მან პირველი ნაბიჯები პოეტურ ასპარეზზე. 1918 წელს ჟან პოლანმა პოლი გააცნო ანდრე ბრეტონსა და ლუი არაგონს. მათი ზეგავლენით პოლ ელუარი სიურრეალისტურ მოძრაობაში ჩაება.

ოჯახური კრიზისის შემდეგ, იგი ბევრს მოგზაურობდა და 1924 წელს საფრანგეთში დაბრუნდა. მისი შემოქმედება ამ პერიოდში ასახავს მის რთულ ცხოვრებას, მეუღლესთან განშორებას, რომელიც სალვადორ დალის გაჰყვა ცოლად.

1934 წელს იგი მეორედ დაქორწინდა, ამჟამად პაბლო პიკასოს და მენ რეის ხატვის მოდელთან — გერმანელ აკრობატ ქალთან ნუშთან (მარია ბენცი). მეორე მსოფლიო ომის მანძილზე იგი ფრანგული წინააღმდეგობის წევრი გახდა. ამ პერიოდში იგი მხოლოდ იარაღით არ იბრძოდა, მისი ნაწარმოებები, მაგალითად პოემა „თავისუფლება“, სრულად ასახავდა მის მებრძოლ ხასიათს.

ნუშის უეცარი სიკვდილის შემდეგ, იგი შეხვდა ბოლო სიყვარულს — დომინიკს, რომელსაც მოგვიანებით მიუძღვნა თხზულება „ფენიქსი“.

პოლ ელუარი გულის შეტევით 1952 წელს გარდაიცვალა. იგი დაკრძალულია პარიზის პერ ლაშეზის სასაფლაოზე.
ამებები

ამებები — უმარტივესების ტიპი.

ამებების სხეული უჩონჩხოა. მათი დიამეტრია 50 მკმ (მიკრომეტრი), თუმცა არიან 2-3 მმ-მდე დიამეტრის მქონე სახეობებიც. სხეული შედგება ციტოპლაზმისა და ერთი ან რამდენიმე ბირთვისაგან. ციტოპლაზმა ორ შრედ იყოფა: გარეთა — ჰომოგენური, ღია ფერის ექტოპლაზმა და შიგნითა — მუქი და მარცვლიანი ენდოპლაზმა, რომელშიც ბირთვი და ვაკუოლებია. კუმშვადი ვაკუოლი წყლისა და მარილების ცვლას აწესრიგებს.

საჭმლის მომნელებელ ვაკუოლში მოხვედრილი საკვები სათანადო ფერმენტების მოქმედებით გადამუშავება. ამებები მოძრაობენ ციტაპლაზმური გამონაზარდებით — ცრუფეხებით (ფსევდოპოდიები), რომლებითაც საკვებსაც იტაცებენ. არახელსაყრელ პირობებში (წყალსატევის ამოშრობის ან საკვების ნაკლებობისა და სხვა დროს) ამებები მრგვალდებიან, იკეთებენ გარსს და ცისტად გადაიქცევიან. ხელსაყრელ პირობებში მოხვედრისას ცისტის გარსი იშლება და ამებები აქტიურად იწყებენ ცხოვრებას.

ჩვეულებრივ, ამებები უსქესოდ (გაყოფით) მრავლდებიან: ჯერ იყოფა ბირთვი, შემდეგ ციტოპლაზმა. სქესობრივად მრავლდებიან მხოლოდ . ამებების საკვებია ბაქტერიები, მცირე ზომის წყალმცენარეები და უმარტივესნი, ზოგჯერ კი ორგანული ნივთიერებათა ნარჩენები; პათოგენური ენტამება ერითროციტებით იკვებება. ამებები უმეტესად მტკნარწყლიან წყალსატევებში გვხვდება, ზოგი ზღვაში, ნოტიო ნიადაგში ან შლამში ცხოვრობს. მრავალი სახეობა პარაზიტია. ბინადრობს ადამიანისა და ცხოველების ნაწლავებში, მ. შ. ყველაზე საშიშია დიზენტერიის ამება , რომელიც ამებურ დიზენტერიას იწვევს.
ამერიკული ჩორთმავალი

ამერიკული ჩორთმავალი — მსუბუქი შესაბმელი (უპირატესად სპორტული) ცხენის ჯიში. გამოყვანილია აშშ-ში საუკუნის შუახანებში რთული საახალჯიშე შეჯვარებით. ჯიშის ჩამოყალიბებაში მონაწილეობდნენ ხალასსისხლიანი საჯდომი ცხენი, ნორფოლკური და ჰოლანდიული ჩორთმავლები, აგრეთვე სხვადასხვა წარმოშობის იორღა ცხენები. აშშ-ში ეს ჯიში სტანდარტულად არის აღიარებული. ამერიკული ჩორთმავალი კარგი მოაყვანილობის და მკვრივი კონსტრუქციისაა. ფერად ქურანა, რახსი, შავი, ზოგჯერ ლურჯა და თაფლა. სიმაღლე მინდაოში 153-157 სმ, ტანის ირიბი სიგრძე — 154-158 სმ, გულმკერდის ირგვლივი ზომა — 170-185 სმ, ნებისა — 18-20 სმ, ცოცხალი მასა — 360-450 კგ.

ამერიკული ჩორთმავალს ეკუთვნის მსოფლიო რეკორდი სისწრაფეში 1 მილზე (1609 მ-ზე): ჩორთით 1 წთ 55,25 წმ, იორღით - 1 წთ 53,6 წმ. აშენებენ აშშ-ში, კანადაში, იტალიაში, შვედეთსა და სხვა ქვეყნებში. რუსეთში საუკუნის ბოლოს არის შეყვანილი და ორლოვის ჩორთმავალთან მისი შეჯვარებით გამოყვანილია რუსული ჩორთმავალი.
ამერიკული წითელი ხე

ამერიკული წითელი ხე — ძვირფასმერქნიანი მარადმწვანე ხე მელიისებრთა ოჯახისა.

მისი სამშობლოა კუბა, ჰაიტი, ბაჰამის კუნძულები და სამხრეთი ფლორიდა. სიმაღლე 15 მ-ს აღწევს, სისხო 60 სმ-ს. ცნობილია "წითელი ხის" სახელით. მის ლამაზ მერქანს, რომელიც ადვილად ირანდება და პრიალდება, იყენებენ საავეჯო წარმოებაში, აგრეთვე ფოტოაპარატის კამერების, გამოსათვლელი სახაზავებისა და სხვა დასამზადებლად.
ამია

ამია, შლამის თევზი  — ძვლიანი განოიდების ინფრაკლასის ამიისებრთა ოჯახის ერთადერთი სახეობა. აქვს 60, იშვიათად 90 სმ-მდე სიგრძის თითისტარასებრი სხეული, ციკლოიდური ქერცლი, წინა პირი; კბილები ყბებზეა განლაგებული. ზურგის ფარფლი გრძელია. საღერძე ჩონჩხი გაძვალებულია, თავზე კანისებრი ძვლებია (პრიმიტიული თევზების ნიშანი). გვხვდება ჩრდილოეთ ამერიკაში, მდინარე მისისიპის აუზში, ასევე ჰურონისა და ერის ტბებში. უპირატესობას ანიჭებს მდორე და მცენარეულობით დაფარულ წყალსატევებს. საინტერესოა, როგორც „ცოცხალი ნამარხი“.
ამილახორი

ამილახორი, ამირახორი, ამილახვარი ( „ამირ“ — უფროსი, „ახურ“ — ბაგა; საჯინიბოს ამირა) — მეჯინიბეთ უხუცესი, გაერთიანებული ფეოდალური საქართველოს ცენტრალური სახელმწიფო აპარატის სამხედრო უწყების მოხელე - ამირსპასალარის თანაშემწე, სავაზიროს წევრი სათათბირო ხმით. მისი ხელქვეითი მოხელენი იყვნენ მეაბჯრეთუხუცესი და მეჯინიბეთუხუცესი.

 საუკუნეში მეფე გიორგიმ იოთამ ზედგენიძის შთამომავლებს მისი გადარჩენისათვის უბოძა „სპასპეტობას ქართლისას, მოურაობას გორისას, ციხეთა და მამულთა და მეფის კარის ამილახორობა“. მას შემდეგ სიტყვა „ამილახორი“ ნიშნავდა ქართლის სარდალს.

დარბაზობის დროს ამილახორი პატივით მეჭურჭლეთუხუცესთან და მსახურთუხუცესთან იყო გათანაბრებული. საქართველოს სამეფოს პოლიტიკური დაშლის ( ს.) შემდეგ ამილახორი ზემო ქართლის სადროშოს სარდალი და, როგორც წესი, გორის მოურავიც იყო. ამ თანამდებობისგან წარმოდგა თავადთა გვარი ამილახვარი.
მედეა ამირანაშვილი

მედეა პეტრეს ასული ამირანაშვილი (დ. 10 სექტემბერი, 1930, თბილისი — გ. 2 დეკემბერი, 2023, იქვე) — ქართველი მომღერალი (ლირიული სოპრანო), საქართველოს სახალხო არტისტი (1965). ზაქარია ფალიაშვილის სახელობის პრემიის ლაურეატი (1971), სსრკ სახალხო არტისტი (1976). ღირსების ორდენის კავალერი (1997).

ბიოგრაფია
დაიბადა გამოჩენილი ქართველი საოპერო მომღერლების პეტრე ამირანაშვილისა და ნადეჟდა ცომაიას ოჯახში.
1954 წელს დაამთავრა ვ. სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორია (პროფესორ ალექსანდრე ინაშვილის კლასი). იმავე წელს შედგა მისი დებიუტი ზ. ფალიაშვილის სახელობის თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრის სცენაზე (მარგარიტა, გუნოს „ფაუსტი“), რის შემდეგ ამ თეატრის წამყვანი სოლისტია და ასრულებს სოპრანოს მთავარ პარტიებს: მარო, ეთერი და მარეხი (ფალიაშვილის „დაისი“ და „აბესალომ და ეთერი“), მზია (თაქთაქიშვილის „მინდია“), ლელა (ლაღიძის „ლელა“), ტატიანა (ჩაიკოვსკის „ევგენი ონეგინი„), ზემფირა (რახმანინოვის „ალეკო“), ბატერფლაი (საერთაშორისო პრემია, ტოკიო, 1970), მიმი (პუჩინის „ჩიო-ჩიო-სანი“ და „ბოჰემა“), ლეონორა, ვიოლეტა (ვერდის „ტრუბადური“ და „ტრავიატა“), ელზა (ვაგნერის „ლოენგრინი“) და სხვა. ამირანაშვილისთვის დამახასიათებელია ფართო ვოკალურ-არტისტული დიაპაზონი, შინაგანი ექსპრესია და შემოქმედებითი დისციპლინა.

1972 წლიდან ასწავლიდა თბილისის კონსერვატორიაში, 1982 წლიდან — პროფესორი. 1991-2006 წლებში იყო ქუთაისის ოპერის თეატრის სამხატვრო ხელმძღვანელი.

2016 წელს ლეგენდარულ სოპრანოს ვარსკვლავი გაუხსნეს თბილისის ოპერის თეატრის წინ.

მედეა ამირანაშვილი გარდაიცვალა 2023 წლის 2 დეკემბერს. დაკრძალულია დიდუბის პანთეონში.

ჯილდოები და აღიარება
2021 — თამარ მეფის ორდენი „ქართული საოპერო ხელოვნების განვითარებასა და პოპულარიზაციაში შეტანილი განსაკუთრებული პირადი წვლილისათვის“.
1997 — ღირსების ორდენი
1986 — ხალხთა მეგობრობის ორდენი
1976 — სსრკ სახალხო არტისტი
1971 — ზაქარია ფალიაშვილის სახელობის პრემია
1970 — „მადამ ბატერფლაის“ საერთაშორისო კონკურსი (ოსაკა)
1965 — საქართველოს სახალხო არტისტი
1962 — გლინკას სახელობის კონკურსი(მოსკოვი)
1961 — საქართველოს სსრ დამსახურებული არტისტი
საპატიო ნიშნის ორდენი
ქუთაისის საპატიო მოქალაქე
სულა

ლუციუს კორნელიუს სულა ფელიქსი (ლათინურად: ·······) (ძვ. წ. 138 - †ძვ. წ. 78) — რომაელი მხედართმთავარი და დიქტატორი.

ლუციუს კორნელიუს სულა დაიბადა ძვ. წ. 138 წელს. ის ძველ არისტოკრატიულ პატრიციულ ოჯახს ეკუთვნოდა, მაგრამ ბავშვობა სიღარიბეში გაატარა. ახალგაზრდობაში ხელმომჭირნეობის გამო ნაქირავებ ბინაში ცხოვრობდა, დიდი ხანი კი მიკედლებული იყო ვიღაც მდიდარი როსკიპი ქალის ვილას. სულა ჭაბუკობიდანვე იჩენდა ინტერესს ქალბატონების მიმართ, რასაც ის მშვენივრად იყენებდა გაჭირვების ჟამს. ხშირად ჭორაობდნენ სულას თავშეუკავებელ და სექსუალურ თავგადასავლებზე.ჰყავდა მისთვის შეუფერებელი სამეგობრო წრე, ის მეგობრობდა მეძავებთან, ტაკიმასხარებთან, ჯამბაზებთან და მოცეკვავე ქალებთან, ხშირად თვითონაც ცეკვავდა და ტაკიმასხარობდა. ამ ყველაფერს ხელი არ შეუშლია სულას არისტოკრატული ბუნების ჩამოყალიბებაში, ის იყო უაღრესად განათლებული, ბავშვობიდანვე ინტერესს იჩენდა ბერძნული კულტრის მიმართ, უყვარდა პოეზია, ლიტელატურა, ფილოსოფია. მისი კოზირი იყო ადამინების დადებითად განწყობა, მოხიბვლა, რასაც ის მშვენივრად იყენებდა. იყო ჭკვიანი, ცბიერი და ასევე სისასტიკითაც გამოირჩეოდა, ამიტომაც მას ლომ-მელა უწოდეს.

ძალაუფლებისკენ სწრაფვამ და მარიუსთან დაპირისპირებამ ის აიძულა სამოქალაქო ომი ეწარმოებინა, რამაც, საბოლოო ჯამში, მისი გამრაჯვება და „ბედნიერი დიქტატორის“ - „ “ - დაბადება გამოიწვია. აღმოსავლეთიდან დაბრუნების შემდეგ მან გაამძაფრა ტერორი და რეპრესიები, რასაც უამრავი უდანაშაულო ადამიანი და მარიუსთან დაახლოებული პირების სიცოცხლე შეეწირა. ძვ. წ.79 წელს მოულოდნელად გადადგა, რამაც მოსახელობაში სერიოზული დაბნეულობა გამოიწვია. გადადგომის შემდეგ მან სულ დატოვა რომი და ცხოვრობდა მდიდრულ ვილაში, პუტეოლში. გარდაიცვალა ძვ. წ.78 წელს, საშინელი ტკივილებით. ფორუმ რომანუმზე მის ქანდაკებასთან დაწერეს „აქ წევს სულა, რომლის მსგავსად ჯერ არავის მიუზღავს სიკეთე მეგობრებისთვის და ბოროტება მტრებისთვის“.
ტიბერიუს გრაკქუსი

ტიბერიუს სემპრონიუს გრაკქუსი (; დ. ძვ. წ. 162 — გ. ძვ. წ. 133) — რომაელი სახალხო ტრიბუნი. იცავდა პლებეების უფლებებს, წარადგინა რეფორმა რომლის მიხედვითაც იზღუდებოდა სახელმწიფო მიწით სარგებლობის უფლება, თითოეულ ოჯახს 1000 იუგერზე (300 ჰა) მეტი არ უნდა ჰქონოდა. მის რეფორმას წინ აღუდგა სენატი და მსხვილ მიწათმფლობელთა უმრავლესობა.სენატმა ტიბერიუს გრაკქუსი დაადანაშაულა სამეფო ხელისუფლებისკენ მიდრეკილებაში. ის და მისი მრავალი მომხრე დახოცეს.
ძვ. წ. 163

ძვ. წ. 168 | ძვ. წ. 167 | ძვ. წ. 166 | ძვ. წ. 165 | ძვ. წ. 164 | ძვ.წ. 163 | ძვ. წ. 162 | ძვ. წ. 161 | ძვ. წ. 160 | ძვ. წ. 159 |ძვ. წ. 158

მოვლენები
პტოლემე -მა დაიბრუნა ეგვიპტის სამეფო ტახტი. მაგრამ რომის იმპერიამ გასცა ბრძანება, რომ სამეფო ორად გაყოფილიყო და პტოლემე -ს ემართა კირენაიკა, ხოლო პტოლემე -ს კვიპროსი და ეგვიპტე.

დაიბადნენ
გარდაიცვალნენ
ძვ. წ. 154

| ძვ. წ. 159 | ძვ. წ. 158 | ძვ. წ. 157 | ძვ. წ. 156 | ძვ. წ. 155| ძვ. წ. 154 | ძვ. წ. 153 | ძვ. წ. 152 | ძვ. წ. 151 | ძვ. წ. 150 | ძვ. წ. 149 |

მოვლენები
1 იანვარი : ძველ რომში წლიური კონსულატის დღე პირველ იანვარზე გადმოიტანეს.

დაიბადნენ
გაიუს გრაკქუსი — რომის სახალხო ტრიბუნი (გ. ძვ. წ. 121)

გარდაიცვალნენ
ძვ. წ. 121

| ძვ. წ. 126 | ძვ. წ. 125 | ძვ. წ. 124 |ძვ. წ. 123 | ძვ. წ. 122 | ძვ.წ. 121 | ძვ. წ. 120 | ძვ. წ. 119 | ძვ. წ. 118 | ძვ. წ. 117 |ძვ. წ. 116

მოვლენები
დაიბადნენ
გარდაიცვალნენ
გაიუს გრაკქუსი — რომის სახალხო ტრიბუნი (დ. ძვ. წ. 154)
კლეოპატრა თეა — სელევკიდების სახელმწიფოს მმართველი (დ. დაახ. ძვ. წ. 164)