ზანგეზურის დერეფანი

ზანგეზურის დერეფანი — ტერმინი და კონცეფცია, რომელიც გამოიყენება სამხრეთ კავკასიაში სატრანსპორტო/ლოგისტიკური კავშირის (ავტომაგისტრალი, რკინიგზა და ზოგიერთ წინადადებაში — ენერგო/ციფრული ინფრასტრუქტურა) აღსაწერად. პროექტი აზერბაიჯანის ძირითად ნაწილს მის ნახიჩევანის ექსკლავთან დააკავშირებდა სომხეთის სამხრეთით მდებარე სიუნიქის (ისტორიულად „ზანგეზური“) გავლით.

კონცეფცია აქტიურად განიხილება 2020 წლის ყარაბაღის ომის შემდეგ, ხოლო 2025 წელს აშშ-ის შუამავლობით გამოცხადებულ ჩარჩო-შეთანხმებებში მას ოფიციალურად დაერქვა „ “ .

ტერმინი „დერეფანი“ პოლიტიკურად სენსიტიურია: კრიტიკოსები და სომხური მხარე ხშირად მიუთითებენ, რომ „დერეფნის“ ლოგიკა შეიძლება აღიქმებოდეს როგორც განსაკუთრებული რეჟიმის (მაგ., შეუზღუდავი გადაადგილება/საბაჟო-კონტროლის გამოტოვება ან ექსტრატერიტორიული ელემენტები) მოთხოვნა, მაშინ როცა სომხეთი საჯაროდ ამტკიცებს, რომ საუბარია მხოლოდ რეგიონული კომუნიკაციების გახსნაზე სუვერენიტეტის, იურისდიქციისა და კონტროლის შენარჩუნებით.

ტერმინოლოგია
მედიასა და პოლიტიკურ დისკურსში კონცეფცია შესაძლოა მოიხსენიებოდეს როგორც:
„ზანგაზურის/ზანგეზურის დერეფანი“ (აზერბაიჯანულ/ინგლისურ წყაროებში სხვადასხვაგვარად);
„ნახიჩევანის დერეფანი“;
„მეღრის დერეფანი“ (მეღრის რაიონის/მიმართულების ხაზგასმით);
„სიუნიქის დერეფანი“ (სიუნიქის მარზზე აქცენტით).
აღნიშნული ტერმინები ხშირად გამოიყენება პოლიტიკური კონტექსტის მიხედვით.

გეოგრაფიული კონტექსტი
„ზანგეზური“ ისტორიულ-გეოგრაფიული სახელია, რომელიც მეტწილად ემთხვევა თანამედროვე სომხეთის სიუნიქის რეგიონს. სწორედ ამ სივრცეზე გადის აზერბაიჯანსა და ნახიჩევანს შორის უმოკლესი სახმელეთო მარშრუტი (დაახლოებით 40 კმ), რაც საკითხს რეგიონული ტრანზიტის ერთ-ერთ ცენტრალურ თემად აქცევს.

ისტორიული ფონი
რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში
ზანგეზური ეწოდებოდა მაზრას, რომელიც ჩამოყალიბდა რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში 1868 წელს და შედიოდა ელიზავეტპოლის გუბერნიაში. იგი მოიცავდა მათ შორის დღევანდელი სომხეთის სამხრეთ ნაწილს. სიუნიქი, სომხური სახელწოდება (ქართ. სივნიეთი), უფრო ძველი ტერმინია, რომელიც თარიღდება ანტიკური ხანით (იხ. სიუნიქი). 1918-1920 წლებში რუსეთის იმპერიის დაშლის შემდეგ სიუნიქის/ზანგეზურის ტერიტორია სადავო გახდა სომხეთისა და აზერბაიჯანის პირველ რესპუბლიკებს შორის. 1919 წლის იანვარში ბრიტანეთმა დაამტკიცა აზერბაიჯანის იურისდიქცია ამ ტერიტორიაზე,

შემდგომ წლებში პრაქტიკული განხორციელება ჭიანურდებოდა. მხარეებს შორის უთანხმოება ეხებოდა როგორც მარშრუტების ტექნიკურ დეტალებს, ისე სამართლებრივ რეჟიმს (სუვერენიტეტი, საბაჟო/საზღვრის კონტროლი, უსაფრთხოება).

მხარეების პოზიციები
აზერბაიჯანი
აზერბაიჯანი დერეფნის იდეას ხშირად უკავშირებს ნახიჩევანთან „უწყვეტი“ კავშირის აუცილებლობას და რეგიონული ტრანზიტის ზრდას. ოფიციალურ განცხადებებში „დერეფნის“ ტერმინის გამოყენება და მისი შინაარსი პერიოდულად იწვევს დებატებს, რადგან ოპონენტები ამას სუვერენიტეტთან დაკავშირებულ მოთხოვნად აღიქვამენ.

თურქეთი და პანთურქისტული დღის წესრიგი
თურქეთი ზოგადად მხარს უჭერს აზერბაიჯანთან პირდაპირი სახმელეთო კავშირის გაძლიერებას და მას ხშირად განიხილავს როგორც ე.წ. „შუა დერეფნის“ (ევროპა–კავკასია–ცენტრალური აზია) ფუნქციური ნაწილის პოტენციალს.

პოლიტიკურ დონეზე ხშირად კეთდება აქცენტი თურქულენოვანი სამყაროს გაერთიანებაზე. 2021 წლის 27 ოქტომბერს ზანგილანში ერდოღანის სტუმრობისას ალიევმა თქვა, რომ „დერეფანი, რომელიც აქ გაივლის, მთელ თურქულ სამყაროს გააერთიანებს“. მან ეს გაიმეორა თურქული სახელმწიფოების ორგანიზაციის წარმომადგენლების 2021 წლის 12 ნოემბერს გამართულ შეხვედრაზეც და დასძინა, რომ დერეფანი თურქულენოვანი სახელმწიფოებისთვის ევროპასთან დამაკავშირებელი კვანძი გახდება.

სომხეთი
სომხეთი საჯაროდ ხაზს უსვამს, რომ მზად არის რეგიონში კომუნიკაციების გახსნისთვის, თუმცა უარყოფს „დერეფნის ლოგიკას“, რომელიც მის იურისდიქციას/კონტროლს გვერდს აუვლიდა. დისკუსიაში ცენტრალურია საბაჟო და სასაზღვრო რეჟიმის საკითხი.

ირანი
ირანი სკეპტიკურად/ნეგატიურად აფასებდა დერეფნის ისეთ ვერსიებს, რომლებიც შეიძლება აღქმულიყო როგორც სომხეთ–ირანის საზღვრის ფუნქციის შესუსტება ან გეოპოლიტიკური ბალანსის შეცვლა სამხრეთ საზღვარზე.
ირანული წარმოშობის ამერიკელი პოლიტოლოგის, შირინ ჰანტერის თქმით, თურქეთი დიდი ხანია ცდილობს აზერბაიჯანთან პირდაპირი წვდომის დამყარებას სომხეთ-ირანის სახმელეთო კავშირის მოსპობის გზით. ჰანტერი განმარტავს, რომ „თურქეთს დიდი ხანია სურდა ჰქონოდა სახმელეთო გზა აზერბაიჯანისაკენ და იქიდან ჩრდილოეთ ირანისა და ცენტრალური აზიის მიმართულებით“.

საქართველო
საქართველოს პოზიცია დერეფანთან დაკავშირებით ორმხრივია. პოლიტიკურად, თბილისი მხარს უჭერს სამხრეთ კავკასიაში გრძელვადიან მშვიდობასა და სტაბილურობას, რისთვისაც წამოაყენა „მშვიდობიანი სამეზობლოს“ ინიციატივა.

ეკონომიკური კუთხით, ანალიტიკოსები ხშირად განიხილავენ ზანგეზურის მარშრუტს როგორც საქართველოს სატრანზიტო ფუნქციის პოტენციურ კონკურენტს. არსებობს მოსაზრება, რომ აზერბაიჯანი-ნახიჩევანი-თურქეთის პირდაპირი კავშირის ამოქმედებამ შესაძლოა შეამციროს ტვირთბრუნვა საქართველოს სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურაზე (მათ შორის, რკინიგზასა და შავი ზღვის პორტებზე). თუმცა, საპირისპირო მოსაზრებით, „შუა დერეფნის“ საერთო გამტარუნარიანობის ზრდა და რეგიონული სტაბილურობა გრძელვადიან პერსპექტივაში საქართველოსთვისაც მომგებიანი იქნება, რადგან ტვირთების საერთო მოცულობის მატება ყველა მარშრუტის დატვირთვას მოითხოვს.

რუსეთი
რუსეთი 2020 წლის ტექსტში ფიქსირდება როგორც უსაფრთხოების/კონტროლის კომპონენტის მონაწილე (-ის სასაზღვრო სამსახურის როლი). საერთაშორისო ურთიერთობების მკვლევრები ჯავად ჰეირან-ნია და მაჰმუდ მონშიპური თვლიან, რომ რუსეთი მიზნად ისახავს ახლო აღმოსავლეთის ბაზრებზე წვდომის გაძლიერებას სავარაუდო ზანგეზურის დერეფნის გავლით. მათი თქმით, ეს აღასრულებს რუსეთის მიზანს — დომინირებდეს საკომუნიკაციო მარშრუტებზე, რომლებიც გადაჭიმულია დაღესტანიდან ზანგეზურამდე და ასევე ნახიჩევან-სომხეთის საზღვრიდან სომხეთ-თურქეთის საზღვრამდე.

2025: აშშ-ის შუამავლობით მიღწეული ჩარჩო შეთანხმებები და 
2025 წლის მარტში მხარეებმა განაცხადეს სამშვიდობო ხელშეკრულების ტექსტზე შეთანხმების შესახებ, თუმცა ხელმოწერის პრაქტიკული ეტაპი კვლავ დამოკიდებული იყო დამატებით პოლიტიკურ პირობებზე.

2025 წლის 8 აგვისტოს ვაშინგტონში, თეთრ სახლში, აშშ-ის შუამავლობით გაფორმდა ჩარჩო დოკუმენტები, რომლებშიც ტრანზიტის ახალი მიმართულება ოფიციალურად დასახელდა როგორც „ “ . -ის მიხედვით, ჩარჩო შეთანხმება გულისხმობდა აშშ-ისთვის „ექსკლუზიური განვითარების უფლებების“ მინიჭებას სომხეთის ტერიტორიაზე გამავალი ტრანზიტის პროექტზე.

ეუთოს მინსკის პროცესის დახურვა (2025)
2025 წელს სომხეთმა და აზერბაიჯანმა ერთობლივად მიმართეს -ს (ეუთო) მინსკის პროცესისა და მასთან დაკავშირებული სტრუქტურების დახურვის თაობაზე. ეუთოს მიხედვით, მინისტრთა საბჭოს გადაწყვეტილებით პროცესი დახურული იქნა 2025 წლის 1 სექტემბერს, ხოლო ადმინისტრაციული დასრულება გამოცხადდა 2025 წლის 30 ნოემბერს/1 დეკემბერს.

შესაძლო შედეგები და დებატები
დერეფნის/კომუნიკაციების გახსნის მომხრეთა შეფასებით, პროექტს შეუძლია:
გაზარდოს რეგიონული ვაჭრობა და ტრანზიტი;
შექმნას დამატებითი კავშირები ენერგო/ლოგისტიკურ ქსელებში;
შეამციროს ბლოკადებისა და იზოლაციის ეკონომიკური ხარჯი.