iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ალექსანდრე V

ალექსანდრე (დ. დაახლოებით 1703/1704 — გ. მარტი, 1752) — იმერეთის მეფე 1720-1741, 1741–1746, 1749–1752. მის დროს გაძლიერდა ოსმალეთის აგრესია. მეფის ხელისუფლება გამუდმებული შინაფეოდალური ომებით დასუსტებული იყო. 1721-1728 წლებში სამეფოს ფაქტობრივად ოდიშის მთავარი ბეჟან დადიანი განაგებდა. 1732 წელს ალექსანდრე -მ ჩიხორის ბრძოლაში დაამარცხა ოტია დადიანი და მეფე-მთავრებს შორის დროებით მშვიდობა დამყარდა.

ალექსანდრე რუსეთთან დაახლოების მომხრე იყო. მის პირველ ცდას 1720-1730 წლებში ამ მხრივ შედეგი არ მოჰყოლია. მხოლოდ რუსეთ-ოსმალეთის 1735-1739 ომის დროს, რუსების მიერ აზოვის აღების შემდეგ (1736 წლის 16 ივნისი), გაუჩნდათ ალექსანდრე -სა და მის მომხრეებს დახმარების იმედი. 1738 წელს ალექსანდრე -მ რუსეთში ელჩად გაგზავნა ქუთათელი მიტროპოლიტი ტიმოთე გაბაშვილი. ელჩმა იმპერატორს დასავლეთ საქართველოს რუკა წარუდგინა, ქვეყნის ოსმალებისაგან განთავისუფლების გეგმა გააცნო და მფარველობა სთხოვა. ამ გეგმის განხორციელებას ხელი შეუშალა რუსეთ-ოსმალეთის ბელგრადის საზავო ხელშეკრულებამ (1739). სამეფოში კვლავ ატყდა შინაფეოდალური ომი. 1741 წელს ალექსანდრე -ის მოწინააღმდეგე ფეოდალებმა მისი ძმა გიორგი გაამეფეს. მაგრამ ალექსანდრე -მ იმავე წელს დაიბრუნა ტახტი. 1743 წელს მან ზავი დადო დადიანთან და სამეფოში მცირე ხნით მშვიდობა დამყარდა. 1746 წელს ალექსანდრე ტახტიდან გადააყენა მისმა ძმამ - მამუკამ. 1749 წელს ოსმალეთის დახმარებით ალექსანდრე -მ ისევ დაიბრუნა მეფობა, მაგრამ სამეფოში საერთო არეულობა სუფევდა.

ალექსანდრე -მ ააგო ჩხარის წმ. გიორგის მონასტერი (1737) და ვარციხის სამეფო სასახლე.
წყარო
დადიანი ნ., ქართველთ ცხოვრება, შ. ბურჯანაძის გამოც., თბ., 1962;
ვახუშტი, საქართველოს ცხოვრება, [ნაწ.] 2, ზ. ჭიჭინაძის გამოც., ტფ., 1913;
ორბელიანი პ., ამბავნი ქართლისანი, წგნ.: ქართლის ცხოვრება, ნაწ. 2, დ. ჩუბინაშვილის გამოც., სპბ., 1854
ლევანი (იმერეთის მეფე)

ლევანი (გ. 1590) — იმერეთის მეფე 1585-1590, გიორგი -ის ძე. მცირეწლოვან მეფეს ტახტს ეცილებოდა ბიძამისი კონსტანტინე ბატონიშვილი. ლევანი კონსტანტინეს წინააღმდეგ დაუკავშირდა ოდიშის მთავარს მამია დადიანს. ამ კავშირის განსამტკიცებლად მან ცოლად შეირთო მამიას და მარეხი. 1587 წელს ლევანმა დადიანის დახმარებით ზემო იმერეთში ილაშქრა, დაამარცხა კონსტანტინე და მას დაპყრობილი ტერიტორიები ჩამოართვა. ლევანი მალე მოურიგდა ბატონიშვილს და საუფლისწულო გამოუყო იმერეთში. შემდეგში ქართლის მეფე სიმონ შეეცადა ესარგებლა დასავლეთ საქართველოში დაწყებული შინაომებით და დააპირა მისი შემოერთება ან იქ თავისი გავლენის განმტკიცება. სიმონს მხარს უჭერდნენ ზემო იმერეთის თავადებიც. სიმონმა 1588 წელს იმერეთში ილაშქრა. ლევანმა დახმარება სთხოვა დადიანსა და გურიელს, მაგრამ ისინი მეფეს არ მიეშველნენ. გოფანთოს ბრძოლაში ლევანი დამარცხდა და ლეჩხუმში გაიქცა. სიმონმა იმერეთი დაიპყრო და ქართლში დაბრუნდა, რადგან ქართლს ოსმალთაგან საფრთხე მოელოდა. შექმნილი ვითარებით ისარგებლა ლევანმა და იმერეთში თავისი ხელისუფლება აღადგინა. ამის შემდეგ მეფესა და მამია დადიანს შორის ურთიერთობა უფრო გამწვავდა. 1590 წელს ქუთაისში მომხდარ ბრძოლაში ლევანი ტყვედ ჩაუვარდა დადიანს, რომელმაც იგი შხეფის ციხეში გამოკეტა, სადაც მალე გარდაიცვალა.
როსტომი (იმერეთის მეფე)

როსტომი (გ. 1605) — იმერეთის მეფე 1590-1604, კონსტანტინე ბატონიშვილის ძე. გამეფდა ოდიშის მთავრის მამია დადიანისა და იმერელ თავადთა ერთი ნაწილის მხარდაჭერით. იმავე წელს გიორგი გურიელმა როსტომი ოსმალთა დახმარებით ტახტიდან ჩამოაგდო და ბაგრატ თეიმურაზის ძე ბატონიშვილი გაამეფა. როსტომი მანუჩარ დადიანთან გაიქცა. მალე როსტომმა დადიანის დახმარებით ტახტი დაიბრუნა. იმერეთის საქმეებში ჩაერია ქართლის მეფე სიმონ , რომელსაც იმერეთის შეერთება ჰქონდა გადაწყვეტილი. ოფშკვითის ბრძოლაში (1590) გამარჯვების შემდეგ როსტომმა საბოლოოდ შემოიმტკიცა ტახტი და სიმონს -ს მოურიგდა.

ამ ფაქტის გამო სიმონ ქართლის მეფე კვლავ შემოვიდა იმერეთში, დაატყვევა ბაგრატი, ქუთაისი აიღო, „შეაყენნა გუშაგნი თვისნი“ (ვახუშტი) და ქართლში დაბრუნდა. როსტომი სამეგრელოში გადაიხვეწა, სადაც გარდაცვლილი მამია დადიანის ძმა – მანუჩარი მთავრობდა (1590-1611). მანუჩარმა ილაშქრა იმერეთში და როსტომს ტახტი დაუბრუნა. განრისხებული სიმონი იმავე წელს დიდი ლაშქრით შევიდა იმერეთში, აიღო მრავალი ციხე-ქალაქი: სკანდა, კაცხი, სვერი, ქუთაისი და შიგ გარნიზონები ჩააყენა. ამის შემდეგ ქართლის მეფე კვლავ ოდიშში გაქცეულ როსტომს დაედევნა, რომელსაც მემკვიდრე არ ჰყავდა, ტახტის სხვა რეალური კანდიდატი კი არ ჩანდა, ამიტომ მისი შეპყრობით სიმონი იმერეთის შემოერთების საკითხსაც გადაწყვეტდა. მოწინააღმდეგე მხარეებმა სოფ. ოფშკვითთან დასცეს კარვები. ის თავადები, რომლებიც ადრე დადიანის გაძლიერების შიშით სიმონს ემხრობოდნენ, ახლა სიმონის გამარჯვებისა და მათი უფლებების დასუსტების შიშით ზოგი ბრძოლამდე, ზოგიც ბრძოლისას განუდგა ქართლის მეფეს. მათგან განწირული სიმონი დამარცხდა, იმერეთის სამეფო გვირგვინი კი ისევ როსტომმა დაიდგა (1590). ამიერიდან იგი სამეფო ხელისუფლების გაძლიერებაზე ზრუნავს: 1597 წ. დაუმოყვრდა ათაბაგს და მის ასულ თინათინზე იქორწინა. 1601 წელს როსტომმა დვალეთსა და ოსეთზეც ილაშქრა.

ამ ამბების შემდეგ სამეფოში ოდიშის პოლიტიკური უპირატესობა აშკარა გახდა, მიუხედავად იმისა, რომ შარვაშიძეები ოდიშისაგან გამოყოფას ცდილობდნენ. იმერეთის მეფე ფაქტობრივად აღიარებდა სამთავროების დამოუკიდებლობას, თუმცა იურიდიულად მათ თავის ვასალებად მიიჩნევდა.
სიმონი (იმერეთის მეფე)

სიმონი (გ. 1701), იმერეთის მეფე 1698-1701. ალექსანდრე -ის უკანონო შვილი, იზრდებოდა ქართლის მეფის ერეკლე -ის კარზე, იმერეთის სამეფო ტახტზე კი ვახტანგ -ის ძე არჩილ იჯდა. ეს ოსმალეთის ინტერესებს ეწინააღმდეგებოდა. ამიტომ ახალციხის ფაშამ გააძევა და იმერეთში სიმონი გაამეფა. ამ პერიოდის იმერეთში ფეოდალური ანარქიის შედეგად პირველობდა თავადი გიორგი აბაშიძე, რომელმაც სიმონს თავისი ასული ანიკა მიათხოვა ცოლად. გიორგი აბაშიძემ და მისმა მეორე ასულმა თამარმა (ალექსანდრე -ის ქვრივმა) სიმონი აიძულეს ქართლში გაქცეულიყო. სიმონი ისევ ერეკლე -ს შეეკედლა. მამია გურიელის ინიციატივით ახალციხის ფაშამ სიმონი ისევ მეფედ დასვა და ცოლად მამიას და შერთეს. სიმონისა და გურიელის გათიშვის მიზნით აბაშიძემ გურიელს მეფობა აღუთქვა: 1701 წელს სიმონი მოკლეს და იმერეთში მამია გურიელი გაამეფეს.
უნგრეთი

უნგრეთი — ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო ცენტრალურ ევროპაში. მას ჩრდილოეთით სლოვაკეთი, აღმოსავლეთით - უკრაინა და რუმინეთი, სამხრეთით - სერბეთი და ხორვატია, სამხრეთ-დასავლეთით - სლოვენია, ხოლო დასავლეთით ავსტრია ესაზღვრება. ქვეყნის დედაქალაქია ბუდაპეშტი. უნგრეთი არის ევროკავშირის, ნატოს, ეთგოს, შენგენის შეთანხმებისა და ვიშეგრადული ჯგუფის წევრი. ქვეყნის ოფიციალური ენა უნგრულია, აგრეთვე ცნობილი როგორც . იგი არის ფინურ-უნგრული ენათა ოჯახის ნაწილი და წარმოადგენს ევროპაში ყველაზე გავრცელებულ არაინდოევროპულ ენას.

ისტორია
მონარქიის დამხობის შემდეგ 1918 წელს გამოცხადდა რესპუბლიკა. 1949 წლიდან უნგრეთი სოციალისტური ორიენტაციის სახალხო რესპუბლიკაა. 1956 წელს სსრ კავშირმა შეიყვანა ჯარი სახალხო მღელვარების ჩასაქრობად. 1989-1990 წლებში სახელმწიფო კურსის მშვიდობიანი შეცვლა მოხდა. უნგრეთი აღმოსავლეთ ევროპის პირველი ქვეყანა იყო, რომელიც საბაზრო ეკონომიკაზე გადავიდა. ეს მოხდა ჯერ კიდევ კომუნისტური მმართველობის პერიოდში, როდესაც განხორციელდა ეკონომიკის შეზღუდული დეცენტრალიზაცია. 1999 წელს ნატოში შევიდა, 2004 წელს კი - ევროკავშირის წევრი გახდა. თანამედროვე უნგრეთისთვის სერიოზულად დგას ეკოლოგიის და ბოშათა უმცირესობის საკითხი, აგრეთვე მოსაზღვრე ქვეყნებში (რუმინეთი, სლოვაკეთი) მცხოვრები ეთნიკური უნგრელების პრობლემა.

გეოგრაფია
ქვეყანა მდებარეობს აღმოსავლეთ ევროპაში. მისი მოსაზღვრე სახელმწიფოებია: ავსტრია, სლოვაკეთი, უკრაინა, რუმინეთი, სერბეთი, ხორვატია, სლოვენია.
ფართობი - 93 030 კვ. კმ.
ბუნება: უდიდესი ტბა - ბალატონი, უდიდესი მდინარეები - დუნაი, ტისა და დრავა.
გეოგრაფიული რაიონები - ალპების მთიანეთი, დიდი ალფელდის დაბლობი. უმაღლესი მწვერვალი - კეკეში (1014 მ).

სახელმწიფო
სახელმწიფო სისტემა: განვითარებადი დემოკრატია.
სახელმწიფოს მეთაური: პრეზიდენტი ტამაშ შუიოკი.
მთავრობის მეთაური: პრემიერ-მინისტრი.
საკანონმდებლო ორგანო: ერთპალატიანი პარლამენტი - სახელმწიფო კრება (386 წევრი).
ადმინისტრაციული დაყოფა: 19 ოლქი, 20 საქალაქო ტერიტორია და 1 დედაქალაქი, დედაქალაქს განსაკუთრებული სტატუსი აქვს.

ადმინისტრაციული დაყოფა
უნგრეთი დაყოფილია 7 რეგიონად, რომელიც თავის მხრივ დაყოფილია მედიებად (ოლქი). მედიების რაოდენობა ცხრამეტს შეადგენს. თითოეულ მედიას აქვს თავისი ადმინისტრაციული ცენტრი, რომლის დასახელება როგორც წესი არ ემთხვევა მედიის დასახელებას.

დემოგრაფია
მოსახლეობა - 9 603 634 (2022), მათ შორის 98.3% უნგრელები, 3.2% ბოშები, 1.8% გერმანელები, 0.4% რუმინელები.
სახელმწიფო ენა: უნგრული.
რელიგია: კათოლიციზმი - 70 %, პროტესტანტიზმი - 25 %.
დედაქალაქი - ბუდაპეშტი (1,769 ათასი).
ქალაქები - დებრეცენი (210), მიშკოლცი (183), სეგედი (173), პეჩი (164).

ეკონომიკა
რესურსები - ბოქსიტები, ქვანახშირი, ბუნებრივი აირი, სასოფლო-სამეურნეო მიწები.
ერთობლივი ეროვნული პროდუქტი - 46 მლრდ $. ეროვნული შემოსავალი ერთ სულზე - 5280 $.
ექსპორტი - სოფლის მეურნეობის და მანქანათმშენებლობის პროდუქცია.
ვალუტა - ფორინტი .

ღირსშესანიშნაობები
ბუდაპეშტი - დუნაის სანაპირო და ციხის კვარტალი, პარლამენტის შენობა ( ს.), ეროვნული მუზეუმი;
ეკლესიები იაკში ( ს.) და ნიირბატორში ( ს.).
ესტერჰაზის სასახლე ფერშედში ( ს.).
ტაძრები ტატში ( ს.) და პეჩში ( ს.).
ტრადიციული სოფელი ჰოლოკო.
სენტენდრე.
ბალატონის ტბა.
კონსტანტინე ბატონიშვილი (დავით II-ის ძე)

კონსტანტინე ბატონიშვილი (დ. 4 ივლისი. 1789 — გ. 3 მაისი. 1844, მოსკოვი) — იმერეთის მეფის დავით -ის და ანა ორბელიანის ძე, რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი.

3 წლის კონსტანტინე ბატონიშვილი მამამ ერთგულების საწინდრად სოლომონ -ს მისცა. დავით -ის მიერ ტახტის დაბრუნების ცდის გამო 1792 სოლომონმა უფლისწული მუხურის ციხეში ჩაკეტა. 1803 რუსეთის მთავრობის მოთხოვნით სოლომონ -მ გაათავისუფლა კონსტანტინე ბატონიშვილი და იმერეთის ტახტის მემკვიდრედ ცნო. შემდეგში სოლომონმა შეძლო ახალგაზრდა უფლისწულის შემორიგება. იმერეთის სამეფოს გაუქმების შემდეგ კონსტანტინე ბატონიშვილი პეტერბურგს გაემგზავრა და კაზაკთა ლაიბგვარდიის პოლკში ჩაირიცხა როტმისტრად. მონაწილეობდა 1812 ბოროდინოს ბრძოლაში. დააჯილდოვეს ვლადიმერის ორდენით. მისი შვილები (დავითი, გიორგი, კონსტანტინე, ნიკოლოზი, ალექსანდრე) რუსეთში „იმერეტინსკებად“ ან „ბაგრატიონ-იმერეტინსკებად“ იწოდებოდნენ.
კონსტანტინე ბატონიშვილი

კონსტანტინე ბატონიშვილი (გ. 1587 წლის შემდეგ, ზუსტი წელი უცნობია) — იმერეთის მეფის ბაგრატ -ის ძე, გიორგი -ის უმცროსი ძმა.

გიორგი -ის მეფობის პერიოდში (1565–1585) კონსტანტინე ბატონიშვილს საუფლისწულო ადგილ-მამული არ ჰქონდა და მისი მიღებისათვის იბრძოდა. 1583 წელს მეფემ ციხეში გამოკეტა. გიორგი -ის გარდაცვალების შემდეგ (1585) კონსტანტინე ბატონიშვილმა ისარგებლა ლევან მეფის ახალგაზრდობით და დაიპყრო მდინარე რიონის აღმოსავლეთით მდებარე ტერიტორია. მის ხელში გადავიდა სკანდა, კაცხი და არგვეთი. 1587 წელს მეფე ლევანმა წაართვა კონსტანტინე ბატონიშვილს ეს ადგილები ციხესიმაგრეებითურთ, მაგრამ თვითონაც იძულებული გახდა დაეთმო და მიეცა საუფლისწულო მამული არგვეთში (ზემო იმერეთი).
ლიპარიტ I

ლიპარიტ ბაღვაში — კლდეკარის საერისთავოს პირველი ერისთავი. სამთავროებს შორის პირველობისათვის ატეხილი ბრძოლის გამო საუკუნის 80-იან წლებში დატოვა ბაღვაშთა მამულობითი სამფლობელო არგვეთი და გადავიდა თრიალეთში, სადაც ქართლიდან ჯავახეთისაკენ მიმავალ გზაზე, თრიალეთის ქედია უღელტეხილზე, ე. წ. კლდეკარში, ააგო ციხე და საერისთავო დააარსა. ლიპარიტ -მა თავის პატრონად ცნო ("იპატრონა") დავით ბაგრატიონის ძე კურაპალატი (876-881) და მხარი დაუჭირა მას გვარამ (გუარამ) მამფალის ( გ. 882) ძის ნასრას (გ. 888) წინააღმდეგ ბრძოლაში. ლიპარიტ -ის დახმარებით ნასრა განდევნეს კონსტანტინოპოლში. შემდგომში კურაპალატის ახლოს მდგომთა შორის ლიპარიტ აღარ ჩანს.
ლიპარიტ IV

ლიპარიტ ბაღვაში — კლდეკარის ერისთავი საუკუნის 30-60-იან წლებში, ლიპარიტ -ის ძე. ბაგრატ -ის მცირეწლოვანების პერიოდში საქართველოს ფაქტობრივი გამგებელი იყო ქართლის ერისთავი ივანე აბაზასძესთან ერთად.

1028 ლიპარიტ -მ დაამარცხა ბიზანტიის კეისრის კონსტანტინეს მიერ საქართველოს ასაოხრებლად გამოგზავნილი ლაშქარი. შემდეგ კი ივანე აბაზასძესთან ერთად მეთაურობდა საქართველოს შეერთებულ ლაშქარს, რომელმაც მდინარე ეკლეცთან სძლია საქართველოს მეფის ყმობისაგან თავდახსნილი განძის ამირა ფადლონის ჯარს. 1032 ლიპარიტ -მ დაატყვევა თბილისის ამირა და ერთი ციხე წაართვა, მაგრამ მისი მოწინააღმდეგე დიდაზნაურების რჩევით მეფემ ტყვე გაათავისუფლა, იყმო და ამირადვე დაიტოვა.

1037-1038 ლიპარიტ -ის ჩაგონებით ბაგრატ -ის ლაშქარი კახთა მეფის ჯართან ერთად თბილისს შემოადგა. 2 წლის ალყის შემდეგ ბაგრატ ლიპარიტ -ის უკითხავად ამირას დაუზავდა. ამით განაწყენებული ლიპარიტ საბოლოოდ გაუორგულდა მეფეს, დაუკავშირდა ბიზანტიას, რომელმაც მალე იგი დამხმარე ლაშქრით, დიდძალი ფულითა და საქართველოს სამეფო ტახტის მაძიებელი დემეტრე გიორგის ძის თანხლებით ბაგრატ -ის წინააღმდეგ გამოგზავნა. ლიპარიტ -მ ალყა შემოარტყა სამეფო ციხე ატენს, მაგრამ შემდეგ საქმე გართულდა და იგი ბაგრატ -ს დაუზავდა. მეფემ ლიპარიტ -ს ქართლის ერისთავობა უბოძა, მაგრამ ლიპარიტ აგრესიული ბიზანტიის აგენტი იყო და ფარულად თუ აშკარად საქართველოს გაერთიანება-გაძლიერებას ებრძოდა. მან ერთ-ერთი ბრძოლის დროს გამოიხსნა ბაგრატ -სთან მძევლად მყოფი თავისი შვილი ივანე, შემდეგ სასირეთის ჭალაში ბრძოლისას მეფე დაამარცხა კიდეც. 1048 ლიპარიტ მონაწილეობდა თურქ-სელჩუკების წინააღმდეგ ბრძოლაში ბიზანტიის მხარეზე. თურქებმა სძლიეს ბიზანტიელებს, ლიპარიტ კი ტყვედ ჩავარდა. 1051 იგი გაათავისუფლეს ტყვეობიდან და საქართველოში დაბრუნდა. აქ ბიზანტიის მხარდაჭერით კვლავ მომძლავრდა.

1054 ბიზანტიის კეისრის მოთხოვნით ლიპარიტ მთელი სამხრეთ საქართველოს მთავარი გახდა. 1058 მეფის ერთგულმა მესხმა აზნაურებმა სულა კალმახის ერისთავის მეთაურობით შეიპყრეს ლიპარიტ და მიჰგვარეს მეფეს, რომელმაც ორგული ფეოდალი იძულებით ბერად შეაყენა. ამის შემდეგ ბერი ანტონი (ლიპარიტყოფილი) ბიზანტიაში გადაიხვეწა. მოღვაწეობდა შავ მთაზე, სადაც, სავარაუდოდ, დააარსა წმ. ბარლაამის ქართველთა მონასტერი და იყო მისივე წინამძღვარი 1060–1064 წლებში. მხარს უჭერდა ათონის მთაზე მოღვაწე გიორგი მთაწმინდელს, რის გამოც მისთვის აღაპი დაუწესებიათ. ლიპარიტ ლიტერატურულ მოღვაწეობას ეწეოდა. შემორჩენილია მისი ზოგიერთი თხზულება. „მატიანე ქართლისაჲ-ს“ ცნობით, ლიპარიტ გარდაიცვალა კონსტანტინოპოლში, საიდანაც საქართველოში ჩამოუსვენებიათ და კაცხში დაუკრძალავთ.
ლიპარიტ V

ლიპარიტ ბაღვაში, კლდეკარის ერისთავი საუკუნის 90-იან წლებში, ივანე ბაღვაშის ძე. დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსი მას ამირადაც მოიხსენიებს. 1093 ლიპარიტ საქართველოს სამეფო კარის წინააღმდეგ გამოვიდა. დავით აღმაშენებელმა თავგასული ქვეშევრდომის "ინება გაწურთა" და შეიპყრო იგი. რამდენიმე ხნის შემდეგ ლიპარიტ , "მომტკიცებული მრავალთა და მტკიცეთა ფიცთა მიერ", მეფემ გაათავისუფლა და ყველა მისი უფლება შეუცვლელად ცნო. როგორც ჩანს, ლიპარიტ -მ თავისი ფიცი და პირობა არ შეასრულა და საქართველოს მეფეს კვლავ გაუორგულდა - "განაცხადა მტერობა და უკეთურებასა იწურთიდა". დავით აღმაშენებელმა კვლავ შეიპყრო ლიპარიტ და 2 წლის პატიმრობის შემდეგ ბიზანტიაში გააძევა (1096), სადაც გარდაიცვალა.
ლიპარიტ I დადიანი

ლიპარიტ დადიანი — ოდიშის ერისთავი 1414-1470, მამია დადიანის ძე. ერისთავობა მიიღო საქართველოს მეფის ალექსანდრე -სგან. ლიპარიტ დადიანის დროს მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გადაიდგა ოდიშის დამოუკიდებელ სამთავროდ ჩამოყალიბების საქმეში. იგი იმერეთის მეფეს ბაგრატ -ს დაეხმარა ჩიხორის ბრძოლაში ქართლის მეფის გიორგი -ის წინააღმდეგ, რისთვისაც დასავლეთ საქართველოს სხვა ერისთავებთან ერთად განთავისუფლდა ყოველგვარი სამეფო ვალდებულებისაგან წვევისა და ლაშქრობა-ნადირობის გარდა.
ბერნარ ლიო

ბერნარ ლიო ( დ. 27 თებერვალი. 1897, პარიზი ― გ. 2 აპრილი. 1952, კაირო) — ფრანგი ასტროფიზიკოსი, პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1939). 1920 წლიდან მუშაობდა მედონის ობსერვატორიაში პარიზის ახლოს. იკვლევდა მზის პროტუბერანცებს კინემატოგრაფიის მეთოდებით, აგრეთვე მზის გვირგვინს. 1931 ააგო და პირენეების ობსერვატორიაში დადგა სპეციალური დაბნელებაგარეშე კორონოგრაფი. გვირგვინის სპექტრში აღმოაჩინა 5 ახალი ხაზი, რომელთა წარმოშობა 1942 ახსნა ამერიკელმა ასტროფიზიკოსმა ბ. ედლენმა.
ლეონ I (აფხაზეთი)

ლეონ — აფხაზეთის მემკვიდრეობითი ერისთავი დაახლოებით 720 — 740, ბიზანტიის იმპერატორის ვასალი.

აფხაზთა მეფეთა დივანში მოხსენიებულია, აფხაზეთის მე-11 „მეფე“ (ერისთავი) ლეონ, კონსტანტინე –ს ძმა, თეოდორეს ძე, დაახ. საუკუნის ნახევარში. ამასთან დაკავშირებით, კირილ თუმანოვი შენიშნავს: „შეცდომა „დივანისა“ ის არის, რომ იგი იცნობს მხოლოდ ერთ ლეონს, აბასგთა ისტორიის დასაწყისში ... მაშინ, როდესაც იბერთა ქრონიკა (იგულისხმება „ქართლის ცხოვრება“) ახსენებს ორ მმართველს ამ სახელით ... „დივანის“ შემდგენელმა ისინი ერთ პერსონაჟში გააერთიანა, რაც, თუნდაც მხოლოდ ქრონოლოგიის თვალსაზრისით, მიუღებელია“.. შესაბამისად, ქართულ ისტორიოგრაფიაში მიღებულია, რომ „დივანის“ ცნობა ეხება არა ლეონ –ს, არამედ მის ძმისწულსა და მემკვიდრეს, ლეონ –ს.

ლეონ ერისთავი ებრძვის არაბებს დასავლეთ საქართველოში. მას კავშირი აქვს ქართლის ერისმთავარ არჩილთან. მათ კავშირი გააბეს ბიზანტიის იმპერიასთან. ლეონმა, არჩილმა და მისმა ძმამ წერილი გაუგზავნეს ბიზანტიის იმპერატორს, ლეონ ისავრიელს, სადაც თხოვდნენ დახმარებას კეისარს არაბების წინააღმდეგ ბრძოლაში.

იმპერატორმა საპასუხო წერილი გამოუგზავნა ლეონს, რითაც მან დაუმტკიცა ერისთავს მემკვიდრეობითი უფლება აფხაზეთზე და შესთავაზა დამორჩილებოდა ქართლის ერისთავს („მეფე“) არჩილს, როგორც სიუზერენს და ერთად ებრძოლათ არაბების წინააღმდეგ. კეისარმა ლეონს არქონტის („ერისთავი კეისრისა“) ტიტული მისცა.

ამ ფაქტით ბიზანტიის იმპერიამ აღიარა ლეონის უფლება ეგრისის ყოფილი სამეფოს ჩრდილო–დასავლეთ მიწა–წყალზე. კერძოდ, ლეონის აფხაზეთი პოლიტიკურად მოიცავდა საკუთრივ აფხაზეთს, ასევე აბშილეთს, მისიმიანეთს, სანიგეთს, ჯიქეთს, ვიდრე ნიკოფსიამდე.

ლეონისა და არჩილის ურთიერთობა განმტკიცდა დანათესავებითაც: არჩილმა ლეონს მისცა ცოლად თავისი ძმისშვილი – გურანდუხტი.

735 წელს საქართველოს არაბთა დიდი დამსჯელი ექსპედიცია მოადგა მურვან–ყრუს მეთაურობით. არაბების თარეში საქართველოში თითქმის სამი წელიწადი გაგრძელდა. სწორედ აქ გამოჩნდა არჩილისა და ლეონის კავშირის სიმტკიცე: როდესაც არაბებმა მთელი აღმოსავლეთი საქართველო მოარბიეს და დასავლეთში გადავიდნენ, არჩილმა თავისი ძალებით აფხაზეთში დაიხია და იქ გაუმართა მტერს გადამწყვეტი ბრძოლა. ამ ამბავს გადმოგვცემს ჯუანშერი: არაბებმა დასავლეთ საქართველოში ციხე–გოჯი დაანგრიეს, გადალახეს კელასურის კედელი, დაწვეს ქალაქი ცხუმი და მიადგნენ ანაკოფიის ციხეს, სადაც გამაგრებული იყო არჩილი თავის ძმა მირთან და აფხაზთა და ქართველთა ძალებთან ერთად. ლეონი კი სობღისის ციხეში იდგა და ოსეთიდან გადმოსასვლელ გზას იცავდა. სწორედ ანაკოფიასთან შეძლეს ქართველებმა მურვან–ყრუს შეჩერება. ამ ბრძოლის შემდეგ არაბებმა უკან დაიხიეს და დიდი ზარალი განიცადეს.
ლეონ II

ლეონ (გ. 792) — აფხაზთა სამეფოს (დასავლეთ საქართველოს) პირველი მეფე, ლეონ -ის ძმისწული. დაახლოებით 753-იდან იყო აფხაზეთის მემკვიდრეობითი ერისთავი (მთავარი) და ითვლებოდა ბიზანტიის იმპერატორის ვასალად. საუკუნის უკანასკნელ მეოთხედში ისარგებლა ბიზანტიის იმპერიის დასუსტებით, დაიხმარა ხაზართა ხაკანი (რომლის ასული მისი დედა იყო), აუჯანყდა იმპერატორს და თავი მეფედ გამოაცხადა. ახალმა სამეფომ, რომელიც მთელ დასავლეთ საქართველოს მოიცავდა, სამეფო დინასტიის მიხედვით „აფხაზთა სამეფოს“ სახელწოდება მიიღო. ლეონ -მ სამეფოს დედაქალაქად ქუთათისი (ქუთაისი) გამოაცხადა. ლეონ -ის დროიდან მტკიცე საფუძველი ჩაეყარა დასავლეთ საქართველოს ეკლესიაში აღმოსავლეთ საეკლესიო ტრადიციების დამკვიდრებას.
ლეონ III

ლეონ — „აფხაზთა სამეფოს“ (დასავლეთ საქართველოს) მეფე დაახლოებით 957–967 წლებში, გიორგი -ის ძე. გამეფებამდე დანიშნული იყო ქართლის ერისთავად. მამასთან ერთად იბრძოდა კახეთის შემოსაერთებლად. კახეთში ერთ-ერთი ლაშქრობის დროს გიორგი -ის გარდაცვალების გამო იძულებული გახდა დაზავებოდა კახეთის მეფე კვირიკე -ს, რომელმაც თავი ლეონ -ის ვასალად ცნო. ლეონ -მ რამდენიმე ხნის შემდეგ განაახლა ბრძოლა კახეთის სამეფოს დასაპყრობად, მაგრამ მიზანს ვერ მიაღწია. მის დროს დასავლეთ საქართველოში დიდი სააღმშენებლო სამუშაოები მიმდინარეობდა: ააშენეს მოქვის ეკლესია, რომელიც ლეონ -მ საკათედრო ტაძრად აქცია; 964 აშენდა კუმურდოს ტაძარი.
ლევან ბატონიშვილი (ერეკლე II-ის ძე)

ლევან ბატონიშვილი (ბაგრატიონი) (დ. თებერვალი, 1756, თბილისი ― გ. თებერვალი, 1781, ვეჯინი) — ქართლ-კახეთის სამეფოს პოლიტიკური მოღვაწე, ერეკლე -ის ძე.

ბიოგრაფია
აღიზარდა სამეფო კარზე, სადაც მის ირგვლივ შემოკრებილი იყვნენ რჩეული ახალგაზრდები, მათ შორის პოეტი ბესიკი. ამ ახალგაზრდათაგან შემდეგში შედგა ლევან ბატონიშვილის რაზმი (2000 კაცამდე), რომელმაც მრავალ ბრძოლაში ისახელა თავი. ლევან ბატონიშვილის მეგობრების წრეში იყო აგრეთვე დავით რექტორი. ლევან ბატონიშვილი სახელმწიფო საქმეებში ჭაბუკობიდანვე ჩაება. 1770 წელს მან თავის უფროს ძმასთან - გიორგისთან ერთად მეფის წინააღმდეგ ამბოხებული ქსნის ერისთავი გიორგის დასამორჩილებლად გაილაშქრა. ამას 1775 წელს ქსნის საერისთავოს გაუქმება მოჰყვა.

1772 წლის იანვარში ერეკლემ ლევან ბატონიშვილი ანტონ -თან ერთად გაგზავნა რუსეთის იმპერიაში მფარველობაში მიღების სათხოვნელად. დელეგაცია პეტერბურგში ერთი წლის შემდეგ ჩავიდა. ელჩობა უშედეგოდ დამთავრდა, ვინაიდან რუსეთი მოერიდა სპარსეთის იმპერიასთან ურთიერთობის გამწვავებას. 1774 წელს ანტონ და ლევან ბატონიშვილი საქართველოში დაბრუნდნენ. ამავე წლებში ლევან ბატონიშვილმა ცოლად შეირთო ქაიხოსრო ანდრონიკაშვილის ასული. ლევან ბატონიშვილის ნიჭი და უნარი მთელი ძალით გამომჟღავნდა მორიგე ჯარის ხელმძღვანელობისას (1774-იდან). მისი თაოსნობით აილაგმა დაღესტნელ ფეოდალთა თარეში. ლევან ბატონიშვილმა დაამარცხა ისინი სოფელ ჭალასთან, მისაქციელთან, ავჭალასთან და სხვა ადგილებში. ერეკლე -მ მორიგე ჯარის მეოხებით დათრგუნა ფეოდალური ოპოზიციაც. ამიტომ რეაქციონერი თავადები საბოტაჟს უწყობდნენ ამ ღონისძიებას. ფიქრობენ, რომ ამ საბოტაჟის მსხვერპლი შეიქმნა ლევან ბატონიშვილიც, რომელიც 1781 წელს ვეჯინში ყოფნისას გაურკვეველ ვითარებაში გარდაიცვალა. მის სიკვდილს დიდი მწუხარებით გამოეხმაურნენ ბესიკი (ოდა „სამძიმარი“), დავით რექტორი („ლეონისათვის თქმული ათნი სიტყვანი იამბიკოდ“), აზერბაიჯანელი პოეტები ვაგიფი და ვიდადი. მასვე ეძღვნება მრავალი ხალხური ლექსი. ლევან ბატონიშვილს მიეწერება რამდენიმე სამიჯნურო და ეპისტოლური ლექსი.
ლევან გურიელი

ლევან გურიელი — გურიის მთავარი 1712-1714 წლებში, მამია გურიელის ძე.

იმერეთის მეფისა და ახალციხის ფაშის დახმარებით სამთავრო ტახტი წაართვა ძმას, გიორგი გურიელს, რასაც შინაომი მოჰყვა: ნაკაშიძეები, მაჭუტაძეები და თავდგირიძეები ლევან გურიელს ეხმარებოდნენ, ერისთავები კი - გიორგი გურიელს. 1714 წელს გიორგი გურიელმა დაიბრუნა სამთავრო ტახტი.
ლევან I დადიანი

ლევან დადიანი — ოდიშის ერისთავი (1533-?) და ოდიშის მთავარი (?-1572), მამია დადიანის ძე. თავდაპირველად ლევან დადიანი ცნობდა იმერეთის მეფე ბაგრატ -ის უზენაესობას და ერისთავთერისთავის ტიტულს ატარებდა, თუმცა, ამავე დროის, სრული დამოუკიდებლობისათვის იბრძოდა. 1548 ბაგრატ -მ ლევან დადიანი სადარბაზოდ მიიწვია, დააპატიმრა და გამოამწყვდია გელათის სამრეკლოში, საიდანაც იგი სამცხის ათაბაგის ქაიხოსრო -ის ხელშეწყობით სამცხეში გაიპარა. შემდეგ ლევან დადიანმა როსტომ გურიელის დახმარებით დაიბრუნა სამთავრო ტახტი. 1568 წელს ლევან დადიანს იმერეთის მეფე ბაგრატ და გიორგი გურიელი დაუპირისპირდნენ და იძულებული გახდა სტამბოლში გამგზავრებულიყო. თურქეთის ხელისუფლებამ ცნო დამოუკიდებლობა იმერეთის სამეფოსაგან. ლევან დადიანმა ხელმწიფის ტიტული მიიღო. იგი ოსმალთა დახმარებით გურიის მთავარს შეურიგდა; მათ ჭილაძეების სამფლობელო დაიპყრეს და გაინაწილეს.
ლევან III დადიანი

ლევან დადიანი, იგივე შამადავლე — ოდიშის მთავარი 1661-1680 წლებში, ქართული ისტორიული წყაროების თანახმად „სრულიად ოდიშისა და აფხაზეთის მპყრობელ-მქონებელი“. ლევან დადიანის ძმის, იესეს ძე. ტახტზე ავიდა ქართლის მეფის ვახტანგ -ის დახმარებით და თავისი ბიძის პატივისცემად ლევანი დაირქვა. ცოლად ჰყავდა ვახტანგ -ის ძმისშვილი თამარი. 1663 ლევან დადიანი თავს დაესხა იმერეთის მეფეს ბაგრატ -ს, მაგრამ დამარცხდა. ბაგრატ -მ მას წაართვა მეუღლე და თვითონ შეირთო. ეს ფაქტი გახდა მათ შორის შეურიგებელი ბრძოლის მიზეზი. 1672 ოდიშის სამთავროს შეესივნენ ოსმალები, რომლებიც მიზნად ისახავდნენ ტახტიდან ჩამოეგდოთ ლევან დადიანი და მთავრად თავიანთი კაცი დაესვათ. ლევან დადიანი რუხის ციხეში ჩაიკეტა და ოსმალებმა მისი აღება ვერ მოახერხეს.
ლევან IV დადიანი

ლევან დადიანი (გ. 1694) — ოდიშის მთავარი 1683-1691, ლევან დადიანის უკანონო შვილი. ტახტზე აიყვანა ოდიშის ფაქტობრივმა გამგებელმა გიორგი ლიპარტიანმა. 1691 სტამბოლს გაემგზავრა, სადაც გარდაიცვალა. ლევან დადიანი იყო დადიანთა გვარეულობის უკანასკნელი წარმომადგენელი ოდიშის სამთავრო ტახტზე. მის შემდეგ დადიანობა გადავიდა ჩიქვანთა (ჩიქოვანთა) საგვარაულოს ხელში.
ლევან V დადიანი

ლევან დადიანი (დ. 1791 — გ. 1846) — ოდიშის მთავარი 1805-1840 წლებში, რუსეთის არმიის გენერალ-ლეიტენანტი (1821).

ბიოგრაფია
მამის გარდაცვალების დროს მძევლად ჰყავდა აფხაზეთის მთავარ ქეილაშ შარვაშიძეს, რომლისგანაც მისი განთავისუფლება 1805 წლის გაზაფხულამდე ვერ მოხერხდა. 1805 წელს, როდესაც გრიგოლ დადიანი გარდაიცვალა, ლევან დადიანის მცირეწლოვანების გამო ოდიშის სამთავროს 4 წევრისაგან შემდგარი საბჭოს დახმარებით განაგებდა დედამისი, დედოფალი ნინო. 1811 წლიდან ლევან დადიანი უშუალოდ შეუდგა სამთავროს მართვა-გამგეობას. აქტიურად მონაწილეობდა რუსეთის იმპერიის მიერ დასავლეთ საქართველოში მოწყობილ სამხედრო ექსპედიციებში: 1809 წელს მონაწილეობდა ფოთის აღებაში, 1810 წელს იმერეთის სამეფოს დამორჩილებაში, 1819-1820 წლებში - იმერეთისა და გურიის აჯანყების ჩახშობაში. ასევე დაეხმარა რუსეთს აფხაზეთის სამთავროში ხელისუფლების განმტკიცებაში. 1813 წელს ლევან დადიანმა შემოიერთა სამურზაყანო, რომელსაც 1840-მდე მართავდა. მის დროს, 1830 წელს, ოდიშის სამთავროში დაარსდა პირველი სასწავლებელი - მარტვილის სასულიერო სასწავლებელი. 1840 წელს უარი თქვა სამთავრო ტახტზე თავისი შვილის დავითის სასარგებლოდ, თუმცა მთავრის ტიტულს სიკვდილამდე ატარებდა.

ოჯახი
ცოლად ჰყავდა იმერეთის სახლთუხუცესის ზურაბ წერეთლის ქალიშვილი — მართა წერეთელი.