გურიის მხარე

გურიის მხარე — მხარე საქართველოში. მოიცავს კოლხეთის ბარის სამხრეთ პერიფერიულ ნაწილს და მესხეთის ქედის ჩრდილო-დასავლეთ განშტოებებს. ჩრდილოეთით ესაზღვრება სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარე, აღმოსავლეთით — იმერეთის მხარე, სამხრეთით — აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, დასავლეთით — შავი ზღვა. ფართობი 2033,2 კმ². მოსახლეობა — 102 408 კაცი (2024). ცენტრი — ოზურგეთი. მხარეში არის 3 მუნიციპალიტეტი (ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტი, ოზურგეთის მუნიციპალიტეტი, ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტი), 2 ქალაქი (ლანჩხუთი, ოზურგეთი), 7 დაბა (ბახმარო, გომისმთა, ლაითური, ნარუჯა, ურეკი, ქვედა ნასაკირალი, ჩოხატაური), 186 სოფელი. გურიის მხარე ემთხვევა ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მხარე გურიას. მოსახლლეობის 98,07 % ქართველია, 1,08 % – სომეხი, 0,50 % – რუსი, 0,12 % – უკრაინელი. საშუალო სიმჭიდროვეა 55,7 კაცი 1 კმ²-ზე. მოსახლეობის 28 % ცხოვრობს ქალაქში, 72 % – სოფლად. მოსახლეობის დიდი ნაწილი დასაქმებულია სოფლის მეურნეობაში. მოჰყავთ სიმინდი, თხილი, ჩაი, კურკოვანი და კაკლოვანი ხილი, ციტრუსები (მათ შორის მანდარინი), ყურძენი და სხვა. მნიშვნელოვანი კურორტებია: ბახმარო, გომისმთა, გრიგოლეთი, ურეკი, შეკვეთილი. რეგიონის კოდია — -.

ადმინისტრაციული დაყოფა
გურიის მხარეში შედის საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრული შემდეგი ადმინისტრაციულ–ტერიტორიული ერთეულები:

გეოგრაფია
გურიის მხარე მდებარეობს დასავლეთ საქართველოში, შავი ზღვის პირას. გურიის მხარეს ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარე, რომლისგანაც გამოყოფილია მდინარე ფიჩორით. სამხრეთით ესაზღვრება აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, რომლისგანაც გამოჰყოფს მესხეთის ქედი. გურიის მხარეს ასევე ესაზღვრება იმერეთის მხარე (ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან) და სამცხე-ჯავახეთის მხარე (სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან). დასავლეთიდან გურიის მხარეს 22 კილომეტრიანი სანაპირო ზოლი აქვს. გურიის მხარის ნაწილი ოდიშ-გურიის დაბლობზე მდებარეობს, ხოლო ნაწილი კი მესხეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთებზე. მხარის ფართობი შეადგენს 2033 კვ.კმ–ს, რაც ქვეყნის ტერიტორიის 2,9 %-ია. აქედან 15 000 ჰექტარი დაკავებული აქვს კოლხეთის ეროვნულ პარკს. მხარეში მაღალია სტიქიების, კერძოდ, მეწყრული პროცესების და წყალდიდობების რისკი.

კლიმატი
მხარე ბუნებრივი პირობების მიხედვით ორ, ბარისა და მთის ნაწილად იყოფა. დაბლობისთვის დამახასიათებელია ნოტიო-სუბტროპიკული ჰავა, ზომიერად ცხელი ზაფხული და ზომიერად გრილი ზამთარი. მთის ჰავისთვის დამახასიათებელია ზომიერად თბილი ზაფხული და ზომიერად ცივი ზამთარი. გურიის მხარის მთიანი ნაწილისთვის დამახასიათებელია ზღვისა და მთის ჰაერის შერწყმით. ამითაა გაპირობებული მხარის სამთო კურორტების სამკურნალო თვისებები. ნალექების წლიური ჯამი მერყეობს 1400 მმ-დან (აღმოსავლეთ მთიანეთი) 2000 მმ-მდე (ზღვის სანაპირო ზოლი). ნალექების მაქსიმუმი მოდის შემოდგომაზე, მინიმუმი – გაზაფხულზე.

ტყის და წყლის რესურსები
მხარე მდიდარია მდინარეებით და ტბებით. ძირითადი მდინარეებია სუფსა და ნატანები. მათ ერთმანეთისგან ნასაკირალის სერი გამოჰყოფს. სხვა მნიშვნელოვანი მდინარეებია ბჟუჟი, ბახვისწყალი და გუბაზეული. მხარეში ბევრი მცირე ტბაა. მათ შორის შედარებით მოზრდილებია იმნათის ტბა და ჯაპანის ტბა. სულ 25 საშუალო და მცირე ზომის მთის მდინარე ჩამოედინება, რომელთა საერთო სიგრძე 598 კმ-ს შეადგენს, ხოლო აუზების საერთო ფართობი 1000 კვ.კმ-ზე მეტია.

მხარის ტერიტორიის 48 % უკავია ტყეს (81,2 ათასი ჰექტარი). მოქმედებს 21 ლიცენზირებული სახერხი. ფოთლოვანებიდან გავრცელებულია წიფელი (29 370 ჰა), მურყანი (12 398 ჰა), რცხილა (2518 ჰა), აკაცია (9786 ჰა), წაბლი (466 ჰა) და ვერხვი. წიწვოვნებიდან ჭარბობს ნაძვი (5520 ჰა), სოჭი (2900 ჰა) და ფიჭვი (166 ჰა). ქვეტყე და ბუჩქნარი წარმოდგენილია წყავით, შქერით და იელით. მხარის ტერიტორიაზე ხშირია ბამბუკი. ბახმაროს მიმდებარე ტერიტორიაზე არის პონტოს მუხის საქართველოს ტერიტორიაზე ყველაზე კარგად შემონახული წმინდა კორომი.

წიაღისეული
მხარე მმდიდარია მინერალური წყლებით და თერმული წყლის რესურსით. ყველაზე ცნობილი წყალია ნაბეღლავი. თერმული წყლები ასევე მოდის გულიანში, ნასაკირალში, კოხნარში, ზოტში. მხარის შავი ზღვის სანაპიროს 22 კილომეტრიან ზოლზე მაგნიტური ქვიშებით ცნობილ ადგილებში განთავსებულია ბალნეოლოგიური კურორტები ურეკი და შეკვეთილი. მხარის ტერიტორიაზე არსებული წიაღისეულის მარაგებიდან განსაკუთრებით აღსანიშნავია მთისპირის ბენტონიტური თიხის საბადო, რომლის მოპოვებაც ხდება. სოფელ ვაკიჯვარში არის საქართველოში ერთადერთი აპატიტის მადანი. ამავე სოფელშია წითელი რკინის მადანი, სპილენძის ბუდობები, მცირე ოდენობით ტყვია, ვერცხლი და თუთია. გარდა ამისა, მხარის ტერიტორიაზეა კაოლინი ზემო მაკვანეთში, თიხნარი მიწა აცანაში, ზემო აკეთში და ქვემო აკეთში, სიენიტების საბადო შემოქმედსა და გომში, ოქრას საბადო ნაგომარში.

ისტორია
მოსახლეობა
2014 წლის აღწერის მონაცემებით გურიის მოსახლეობის რაოდენობა 113 350 ადამიანია, რაც საქართველოს მოსახლეობის 3,1 %-ს შეადგენს. მოსახლეობის სიმჭიდროვე 1 კვ.კმ–ზე არის 55,7 კაცი. მოსახლეობის 98,07 % ეთნიკურად ქართველია, 1,08 % — სომეხი. ძირითადად ცხოვრობენ გურულები, მოსახლეობის დაახლოებით 10-12 % აჭარელია. მოსახლეობის 86,7 % მართლმადიდებელია, 11,4 % — მუსლიმი. მხარეში შეინიშნება მოსახლეობის ბუნებრივი ასევე მექანიკური კლება.

მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ოზურგეთი. მხარეში 194 დასახლებული პუნქტია, მათ შორის 2 ქალაქი (ოზურგეთი და ლანჩხუთი), 7 დაბა (ჩოხატაური, ბახმარო, გომისმთა, ლაითური, ნარუჯა, ურეკი, ქვედა ნასაკირალი) და 185 სოფელი. მხარის ურბანიზაციის დონე დაბალია. ქალაქებსა და დაბებში ცხოვრობს მოსახლეობის 28 %, ხოლო სოფლებში - 72 %. მაღალმთიან დასახლებებს მიეკუთვნება ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტის ერთი სოფელი.

აღწერის შედეგები
მმართველობა
მხარეში სახელმწიფოს წარმომადგენელია სახელმწიფო რწმუნებული. ამ თანამდებობაზე დღემდე მუშაობდნენ:

1995–1997 — მიხეილ ჭკუასელი;
1997–1998 — ოლეგ ნიკოლეიშვილი;
1998–2003 — კარლო გუჯაბიძე;
2003–2004 — ვახტანგ გოლიაძე;
26 ოქტომბერი 2004 – 9 მაისი, 2005 — ბეჟან კალანდაძე;
2005–2006 — ალეკო ცინცაძე;
2006–2008 — მიხეილ სვიმონიშვილი;
2008–2008 — რამაზ ნიკოლაიშვილი;
2008–2013 — ვალერი ჩიტაიშვილი;
2013–2014 — გიორგი ჩხაიძე;
2015-2017 — გია სალუქვაძე;
2017-2018 — მერაბ ჭანუყვაძე;
2018-2021 — ზურაბ ნასარაია;
2021-2021 — გიორგი სახოკია;
2021 - 2025 — გიორგი ურუშაძე.
2025 წლიდან დღემდე — გიორგი ღურჯუმელიძე.

ეკონომიკა
გურიის რეგიონში შექმნილი პროდუქციის წილი ქვეყნის ჯამური მთლიანი შიდა პროდუქტის 1,7%-ს შეადგენს რეგიონის მშპ-ში ძირითადი წილი სოფლის მეურნეობას და უძრავ ქონებასთან დაკავშირებულ საქმიანობებს უჭირავს. 2019 წლის მონაცემებით მხარეში ბიზნეს-სექტორში დასაქმებული იყო მოსახლეობის 14,6 %. დასაქმების მაღალი მაჩვენებელია საბითუმო და საცალო ვაჭრობის სფეროში. უმუშევრობა შეადგენს 16,2%-ს. შრომის საშუალო თვიური ანაზღაურება მხარეში 2019 წლის მონაცემებით 672 ლარია. მოსახლეობის 47,4% სიღარიბის ზღვარს ქვემოთაა სხვადასხვა ეკონომიკური მაჩვენებლებით, გურიის მხარეს საქართველოს სხვა მხარეებთან შედარებით ყველაზე უარესი მაჩვენებლები აქვს რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის შემდეგ.

მხარის ეკონომიკის წამყვანი დარგია მრეწველობა. კერძოდ კვების მრეწველობა. მნიშვნელოვანი ობიექტებია ნაბეღლავის ქარხანა, სადაც ისხმება მინერალური წყალი „ნაბეღლავი“ და სუფრის წყალი „ბახმარო“. მხარეში წარმოებული სხვა მნიშვნელოვანი პროდუქციაა: ელექტროენერგია, ლუდი, უალკოჰოლო სასმელები, ხორბლის ფქვილი, პურ-ფუნთუშეული, ინერტული მასალები და დაფქული თიხა. მხარეში განთავსებულია სუფსის ნავთობტერმინალი, რომელიც ბაქო-სუფსის მილსადენის დაბოლოებას წარმოადგენს.

სოფლის მეურნეობაშია დასაქმებული (თვითდასაქმებული) მხარის შრომისუნარიანი მოსახლეობის 62,3 %. სოფლის მეურნეობა არ არის მოდერნიზებული და ნატურალური მეურნეობის ნიშნებს ატარებს. ის ორიენტირებულია არა სარეალიზაციო პროდუქციის წარმოებაზე, არამედ შინამეურნეობის სასურსათო მოთხოვნების დაკმაყოფილებაზე. სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის 22,3 ათასი ჰა შეადგენს სახნავს, 19,7 ათასი ჰა - საძოვარს, 1,2 ათასი ჰა - სათიბს, ხოლო 5,5 ათასი ჰა დაუმუშავებელია.

რეგიონში ნათესი ფართობების მიხედვით ყველაზე მეტად გავრცელებულია სიმინდი, თხილი, ციტრუსი, ჩაი და ბოსტნეული. სახნავი ფართობების უდიდესი ნაწილი მოდის სიმინდზე და შემდეგ თხილზე. 2011 წლისთვის თხილის წარმოებამ 7 ათას ტონას მიაღწია. 2016-2019 წლებში რეგიონში ჩაის ფოთლის წარმოება თითქმის გაორმაგდა, თუმცა მაინც საკმაოდ მცირეა და წლიურად 800 ტონას შეადგენს. რეალიზაციის მიხედვით ყველაზე მნიშვნელოვანი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციაა თხილი, ჩაი და ციტრუსი. სხვა მნიშვნელოვანი კულტურებია კივი და ლურჯი მოცვი.

უფრო სუსტადაა განვითარებული მეცხოველეობა. მხარეში აღირიცხება 68,1 ათასი სული მსხვილფეხა საქონელი, 6,9 ათასი სული ღორი, 528 690 ფრთა ფრინველი, 8,2 ათასი სული ცხვარი და თხა. მხარეში მოქმედებს 15-მდე მცირე ზომის სატბორე მეურნეობა, სადაც მოშენებულია კობრი და კალმახი. მხარეში არის 12,2 ათასი ოჯახი ფუტკარი.

მხარის ეკონომიკის მნიშვნელოვანი ნაწილია მომსახურების სფერო, ვაჭრობა და ტურიზმი. ვაჭრობა შედარებით მეტადაა განვითარებული ოზურგეთისა და ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტებში. ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში ვაჭრობას უფრო სეზონური ხასიათი აქვს და ზაფხულში მატულობს. ტურიზმი განსაკუთრებით განვითარებულია მხარის შავიზღვისპირეთში, სადაც განლაგებულია ცნობილი კურორტები - ურეკი, შეკვეთილი და გრიგოლეთი, შედარებით ნაკლებად მაღალმთიან ალპურ ზონაში - ბახმარო და გომისმთა. მხარის ტერიტორიაზეა ასევე, ორი ბალნეოლოგიური კურორტი - ნაბეღლავი და ქვედა ნასაკირალი. თუმცა ამ უკანასკნელების წვლილი მხარის ეკონომიკაში მიზერულია. კურორტ შეკვეთილთან მოქმედებს თანამედროვე ტიპის გასართობი ცენტრი „ციცინათელა“, რომლითაც აქტიურად სარგებლობენ როგორც გურიის, ისე აჭარის კურორტების დამსვენებლები. შეკვეთილში მიმდინარეობს თანამედროვე ტიპის საკონცერტო დარბაზის მშენებლობა.

ტრანსპორტი
მხარის ძირითადი სატრანსპორტო არტერიებია რკინიგზა და საავტომობილო გზები. რკინიგზა გადის მხოლოდ ოზურგეთისა და ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიაზე. მისი სიგრძე 76 კმ-ია. მხარეში საავტომობილო გზებს 2405,4 კმ უკავია. მათ შორის ასფალტ-ბეტონის საფარით დაფარულია 653,2 კმ, ხოლო ხრეშით - 1752,2 კმ. მხარის ტერიტორიაზე გადის 58 კილომეტრის სიგრძის საერთაშორისო მნიშვნელობის გზები ს2 და ს12.

მხარის უახლოესი პორტებია ფოთისა და ბათუმის ნავსადგურები, ხოლო უახლოესი აეროპორტები: ბათუმისა და ქუთაისის.

ენერგეტიკა
მხარეში რამდენიმე საშუალო და მცირე ზომის ჰიდროელექტროსადგურია. მოქმედი ჰესებია ბჟუჟჰესი სოფელ გომში, მდინარე ბჟუჟზე და აჭჰესი ლიხაურში, მდინარე აჭისწყალზე. მცირე ზომის ჰესებია მდინარე ნატანებზე სოფელ ვაკიჯვარსა და ბაღდადში (უჩხობჰესი). 2013 წელს გაიხსნა ბახვიჰესი მდინარე ბახვისწყალზე სოფელ უკანავაში. მდინარე გუბაზეულის ხეობაში დაგეგმილია ზოტიჰესის აშენება.

კომუნალური მომსახურება
2011 წლის მონაცემებით ბუნებრივი აირით უზრუნველყოფილია მხარის 14,9 %. ცენტრალური წყალმომარაგების სისტემებით სარგებლობს ქ. ოზურგეთის მოსახლეობის 65 %, ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფლების მოსახლეობის 15 %, ქ. ლანჩხუთის მოსახლეობის 45 % და დაბა ჩოხატაურის მოსახლეობის 45 %. მხარეში მოქმედებს 4 ნაგავსაყრელი: 2 ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში და თითო სხვა მუნიციპალიტეტებში. ნაგავსაყრელების საერთო ფართია 13,65 ჰა.

მობილური სატელეფონო კავშირით მოსახლეობის 98 % სარგებლობს. სამივე მუნიციპალიტეტში არის სახანძრო-სამაშველო სამსახურები. სულ მხარეში 7 სახანძრო მანქანაა.

ჯანდაცვა
მხარეში მოქმედებს ოთხი საავადმყოფო, რომელთა საწოლების საერთო რაოდენობა 240-ია, ასევე რამდენიმე მცირე კერძო ჯანდაცვის დაწესებულება. მხარეში მოქმედებს 10 სასწრაფო სამედიცინო დახმარების ბრიგადა და 317 ექიმი.

განათლება და კულტურა
განათლება
მხარეში ფუნქციონირებს 97 საჯარო და 4 სამრევლო სკოლა, რომლებშიც სულ 16 116 მოსწავლე სწავლობს და 2714 მასწავლებელი ასწავლის. მხარეში მოქმედებს 65 საბავშვო ბაღი. მხარეში არ მოქმედებს არც ერთი საჯარო ან კერძო უნივერსიტეტი. ფუნქციონირებს ერთი პროფესიული სასწავლებელი, ოთხი სამუსიკო სკოლა.

სპორტი
მხარეში არის სამი საფეხბურთო და ერთი სარაგბო კლუბი. მხარის მდიდარი ტრადიციების მქონე საფეხბურთო კლუბია ლანჩხუთის „გურია“. საფეხბურთო კლუბებია ოზურგეთსა („მერცხალი“) და ჩოხატაურში („ბახმარო“). ოზურგეთში არის სარაგბო კლუბი ოზურგეთის ფირალები.

მხარეში აგრეთვე მოქმედებს მძლეოსნობის, კრივის, თავისუფალი ჭიდაობის, ჩოგბურთის, ჭადრაკის, ბალახის ჰოკეის, ძიუდოს, ძალოსნობის, ტაიკვანდოს სკოლები. სოფელ გრიგოლეთში არსებობს საფეხბურთო ბაზა.

მუზეუმები
მხარეში მოქმედებს 10 მუზეუმი, რომელთა დამთვალიერებლების რიცხვი 2011 წელს 12 933 ადამიანს შეადგენდა. მხარის უძველესი მუზეუმია ოზურგეთის ისტორიული მუზეუმი, რომელსაც ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფლებში გააჩნია რამდენიმე ფილიალი. მხარეთმცოდნეობის მუზეუმია ლანჩხუთსა და ჩოხატაურში. ასევე მოქმედებს მხარეში დაბადებული გამოჩენილი პიროვნებების სახლ-მუზეუმები.

ღირსშესანიშნაობები
მხარის ტერიტორიაზე მდებარეობს არქიტექტურის რამდენიმე ძეგლი. მათ შორის რვა ეროვნული მნიშვნელობისაა. საერო ხასიათის ნაგებობებიდან შემორჩენილია ვაშნარის ნაქალაქარი და ქალაქ ოზურგეთში აღმოჩენილი ოზურგეთის აბანოების ნაშთები. მხარის მნიშვნელოვანი საფორტიფიკაციო ნაგებობებია ასკანისა, ბუკისციხისა და ლიხაურის ციხეები.