iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სეკრეცია (ფიზიოლოგია)

სეკრეცია — სპეციალიზებული ჯირკვლების მიერ განსაკუთრებული პროდუქტის — სეკრეტის გამომუშავება და გამოყოფა. არჩევენ გარეგან და შინაგან სეკრეციას. თუ სეკრეტი გამოიყოფა სხეულის ზედაპირზე ან ღრუ ორგანოში სადინარებით, ამ პროცესს გარეგანი სეკრეცია, ეგზოსეკრეცია ან ეგზოკრინული სეკრეცია ეწოდება, ხოლო თუ სეკრეტი პირდაპირ გადადის სისხლსა და ლიმფაში, მაშინ — შინაგანი ანუ ენდოკრინული სეკრეცია ჰქვია. თითოეული ჯირკვლის სეკრეტორულ ციკლში განარჩევენ ორ ფაზას სეკრეტის პროდუქციისა და გამოყოფის ფაზებს. ზოგ ჯირკვალში ეს ფაზები ერთდროულად, სხვებში კი სხვადასხვა დროს მიმდინარეობს.
გეტა (ბოლნისის მუნიციპალიტეტი)

გეტა (ყოფ. ქვემო გულავერი) — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის ბოლნისის მუნიციპალიტეტში, აკაურთის თემში. მდინარე გეტისწყლის (მაშავერის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 800 მეტრი. ბოლნისიდან 17 კმ.

სოფელში მდებარეობს გვიანი შუა საუკუნეების ეკლესია, რომელიც ძლიერ დაზიანებულია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 531 ადამიანი.
ვანათი (ბოლნისის მუნიციპალიტეტი)

ვანათი, ყოფილი მიგირლო, მიღირლო — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში (ქვემო ქართლის მხარე), ბოლნისის მუნიციპალიტეტში (რაჭისუბნის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მდ. ფოლადაურის (მაშავრის მარჯვენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 510 მ-ზე, ბოლნისიდან 6 კმ-ში.

სოფელი მიგირლო ჩამოყალიბდა საუკუნის ნახევარში ქვემო ქართლის (ბორჩალოს) აზერბაიჯანულენოვანი მომთაბარეების ბინადარი ცხოვრების წესზე გადასვლასთან დაკავშირებით. დღევანდელი სოფლის სიახლოვეს ვახუშტი ბატონიშვილის რუკაზე ( ს.) აღნიშნულია ადგილი „ვანათი“, რის მიხედვითაც ეს სახელი ეწოდა სოფლის დასავლეთით, მინდორზე შემორჩენილ ადრეული შუა საუკუნეების სამეკლესიანი ბაზილიკის ნანგრევებს, 1991 წელს კი — თავად სოფელ მიგირლოს.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 510 ადამიანი.
ზემო არქევანი

ზემო არქევანი (ყოფ. ზემო ქოშაქილისი) — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ბოლნისის მუნიციპალიტეტის მამხუტის ადმინისტრაციულ ერთეულში.

მდებარეობს ქვემო ქართლის ვაკეზე, მდინარე ხრამის მარჯვენა მხრეს, ზღვის დონიდან 400 მ-ზე, ბოლნისიდან 28 კმ-ში. 1990-იან წლებში ძველი სახელწოდება „ზემო ქოშაქილისი“ შეიცვალა ზემო არქევანით (ისტორიული დასახლება არქევანის მიხედვით).

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 467 ადამიანი.
ზვარეთი (ბოლნისის მუნიციპალიტეტი)

ზვარეთი (ყოფილი სარალარი) — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ბოლნისის მუნიციპალიტეტის რატევანისა და ზვარეთის ადმინისტრაციულ ერთეულში (ქვემო ქართლის მხარე).

მდებარეობს მდინარე მაშავრის (ხრამის მარჯვენა შენაკადი) მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 700 მ-ზე, ბოლნისიდან 5 კმ-ის დაშორებით.

ისტორია
სოფელს ამჟამინდელი სახელი ეწოდა 1990-იან წლებში ისტორიული ზვარეთის მიხედვით. სოფელი ზვარეთი წერილობით წყაროებში პირველად 1591 წელს იხსენიება როგორც იოანე ბარათაშვილის მამული. შემდეგ მას ქციის ხეობის (ხრამის ზემოწელი) სხვა სოფლებთან ერთად ბარათაშვილების ერთი შტო — გოსტაშაბიშვილები ფლობდნენ. ზვარეთი „ნადარბაზევის არგისის ხეობის“ სოფლებს შორის დასახელებულია იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ (1790-იანი წლები).

სოფელი სარალარი (სარალიარი) საუკუნეში უკვე აზერბაიჯანულენოვანი მოსახლეობით იყო დასახლებული. საბჭოთა პერიოდში ის შედიოდა ბოლნისის რაიონის ბოლნის-კაპანახჩის (შემდეგ — ქვემო ბოლნისი) სასოფლო საბჭოში, 1951 წლიდან — ქვეშის სასოფლო საბჭოში, 1960 წლიდან — ბოლნისის სადაბო (შემდეგ საქალაქო) საბჭოში, 1988 წლიდან კი — რატევანის სასოფლო საბჭოში.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 351 ადამიანი, ეროვნებით აზერბაიჯანელი.
იწრია

იწრია (ყოფ. წყნარი, ყარადაში) — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის ბოლნისის მუნიციპალიტეტში, აკაურთის თემში. ქვემო ქართლის ვაკის დასავლეთ ნაწილში. ზღვის დონიდან 730 მ, ბოლნისიდან 15 კმ. ყარადაშამდე სოფელს ერქვა წყნარი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 104 ადამიანი.
სამტრედო

სამტრედო (ყოფ. ჯაფარლო) — სოფელი საქართველოში, ბოლნისის მუნიციპალიტეტში, რაჭისუბნის თემში. სოფელი მდებარეობს მდინარე მაშავერას ნაპირას, ბოლნისიდან დაშორებულია 14 კილომეტრით. ისტორიულ წყაროებში პირველად მოხსენიებულია საუკუნეში. სოფელში არის დაწყებითი სკოლა, საექიმო პუნქტი, სოფელი გაზიფიცირებულია. სოფლის მიდამოებში დგას გვიანი შუასაუკუნეების ეკლესია.

დემოგრაფია
ქვემო არქევანი

ქვემო არქევანი (ყოფ. ქვემო ქოშაქილისი) — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის ბოლნისის მუნიციპალიტეტში, მამხუტის თემში. მარნეულის ვაკეზე, მდ. ხრამის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 400 მ, ბოლნისიდან 23 კმ.

1990-იან წლებში ძველი სახელწოდება „ქვემო ქოშაქილისი“ შეიცვალა ქვემო არქევანით (ისტორიული დასახლება არქევანის მიხედვით).

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 769 ადამიანი.
ხახალაჯვარი

ხახალაჯვარი (1992 წლამდე დემურლო) — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის ბოლნისის მუნიციპალიტეტში (ადმინისტრაციული ერთეული დარბაზი).

მდებარეობს მდინარე გეტისწყლის (მაშავერის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 800 მ-ზე, ქ. ბოლნისიდან 21 კმ-ში. სოფლის მიდამოებში შემორჩენილია აზნაურ თამაზა ყაითმაზაშვილის საცხოვრისი ეკლესიით (1655 წ.), დონარაშვილების ან თანდარაშვილების საცხოვრისი ეკლესიით (- საუკუნეები, ეკლესია აღდგენილია 2018 წელს), შუა საუკუნეების დარბაზული ეკლესიის ნანგრევები.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 213 ადამიანი.
ჯავშანიანი

ჯავშანიანი (ყოფ. აბდალო) — სოფელი საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის ბოლნისის მუნიციპალიტეტში, ქვეშის თემში. მდებარეობს მდინარე მაშავრის მარცხენა ნაპირას, დმანის-ბოლნისის საავტომობილო გზაზე. ზღვის დონიდან 620 მ, ბოლნისიდან 11 კმ.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 476 ადამიანი.
ჩენგხიანგის ნამარხი ადგილები

ჩენგხიანგის ნამარხი ადგილები — 512 ჰექტარის მქონე გორაკ-ბორცვიანი ტერიტორია იუნანის პროვინციაში, ჩინეთში. წარმოადგენს კამბრიული პერიოდის ყველაზე სრულად შემონახულ ძეგლს, სადაც დაცულია ხერხემლიანი და უხერხემლო ცხოვილების გაქვავებული ქსოვილები. სულ 196 სახეობა.

2012 წელს ჩენგხიანგის ნამარხი ადგილები შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.
ჰელსინგლანდის ფერმერთა სახლები

ჰელსინგლანდის ფერმერთა სახლები — ხის დეკორაციული სახლები, რომელიც მდებარეობს ჰელსინგლანდში, შვედეთი. წარმოადგენს რეგიონის ხის შენობების ტრადიციულ ნიმუშს. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

2012 წელს ჰელსინგლანდის ფერმერთა სახლები შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში. სიაში შეტანილია 7 სახლი:

გესტგივარსი და ვალსტა – არბროს ჩრდილოეთით
ბომარსი და ლეტსბო – იუსდალის ჩრდილო-დასავლეთით
ფოგელსიო გამელგორდი – ლოსი
კრისტოფერსი და სტენე – იერვსე
იონ-ლარსი – ალფტა
ერიკ-ანდერსი – სედერალა
იბრაჰიმ აბუდი

იბრაჰიმ აბუდი (დ. 26 ოქტომბერი, 1900, მოჰამედ-გოლი, სუდანი — გ. 8 სექტემბერი, 1983, ხართუმი, სუდანი) — სუდანის სამხედრო და სახელმწიფო მოღვაწე. სუდანის პირველი პრეზიდენტი 1958-1964 წწ.

ბიოგრაფია
დაამთავრა ხართუმის სამხედრო კოლეჯი. 1918 წლიდან ეგვიპტის სამხედრო სამსახურშია. 1958 წელს აირჩიეს ქვეყნის პირველ პრეზიდენტად.
კენიგსზეე

კენიგსზეე — ტბა გერმანიაში. მდებარეობს ბერხტესგადენის ალპების კალთებზე, ზღვის დონიდან 603 მ სიმაღლეზე. წაგრძელებული ფორმისაა, გარშემორტყმულია მაღალი კირქვიანი მთებით. დიდი ნაწილი მოქცეულია ბერხტესგადენის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე. ფართობი 5,218 კმ². წყლის მოცულობა 511 ათ. კმ³. უდიდესი სიღრმე 190 მ. ტბის ქვაბული წარმოიქმნა უკანასკნელი გამყინვარების პერიოდში არსებული მყინვარების დნობის შედეგად. ტბა და ირგვლივ მდებარე ტერიტორია დიდი პოპულარობით სარგებლობს ტურისტებსა და მოგზაურებს შორის. არის თევზი.
სარსარაკი

სარსარაკი — ფრინველი სავათისებრთა ოჯახისაა. ქათმის ზომისაა. სხეულის სიგრძეა 43-50 სმ, წონა 0,6-1 კგ. მუცელი მოთეთრო ფერისაა. გავრცელებულია ჩრდილოეთ-დასავლეთ აფრიკაში, სამხრეთ ევროპასა და სამხრეთ-დასავლეთ აზიაში. ბუდეს იკეთებს მიწაზე. ზაფხულობით იკვებება მწერებით, მათ შორის კალიებით. სარსარაკი ბინადრობს ველებზე, მინდვრებში, ყამირ მიწებზე. მაისში დებს 3-4 კვერცხს. სარსარაკი წარმოადგენს ძვირფას სარეწაო-სანადირო ობიექტს. საქართველოს ფარგლებში სარსარაკი გვხვდება მოზამთრე ფრინველის სახით. რეგისტრირებულია აღმოსავლეთ საქართველოში, ვაშლოვანის სახელმწიფო ნაკრძალში. შეტანილია საქართველოს „წითელ წიგნში“.
ანარქო-კაპიტალიზმი

ანარქო-კაპიტალიზმი — ანარქიზმისა და კაპიტალიზმის ერთგვარი შერწყმა. ამ იდეოლოგიის თანახმად, მთავრობა უნდა ჩაანაცვლოს საბაზრო კონკურენციამ. მათი მოძრაობის ლოზუნგია „ჩამოვსვათ მთავრობა ბიზნესის მხრებიდან“, შესაბამისად, ისინი, მხარს უჭერენ თავისუფალ ბაზარს და ფიქრობენ, რომ: ბაზარი შეძლებს დააკმაყოფილოს ადამიანის ნებისმიერი მოთხოვნა. ასევე მათ მიაჩნიათ, რომ პოლიცია და სასამართლო უნდა გადავიდეს კერძო სექტორში და უნდა ჩამოყალიბდეს ნაბაყოფლობითი კავშირები ადამიანთა და კერძო სააგენტოებს შორის.
ალპური კლუბი

ალპური კლუბი — ალპინისტთა ნებაყოფლობითი ორგანიზაცია, მთასვლურ ღონისძიებათა მეთოდური და საორგანიზაციო ცენტრი. მსოფლიოში პირველი ალპური კლუბი დაარსდა ქალაქ ლონდონში 1857 წელს. შემდეგ, ალპური კლუბები შეიქმნა იტალიასა და ავსტრიაში (1862), შვეიცარიაში (1863), 1870-1880 წლებში კი ევროპის, ამერიკისა და აზიის სხვა ქვეყნებში. მეფის რუსეთში პირველი იყო თბილისის ალპური კლუბი, რომელიც 1877 წელს დაარსდა 80-იანი წლების შუახანებამდე იარსება. 1936 წელს თბილისში გაიხსნა სსრკ-ში პირველი ალპური კლუბი — საქართველოს ალპური კლუბი, რომელსაც 1945 წელს გამოჩენილი მთამსვლელისა და კლუბის ერთ-ერთი დამაარსებლის ალიოშა ჯაფარიძის სახელი მიეკუთვნა. თანამშრომლობს ალპინისტურ ორგანიზაციებთან, ხელს უწყობს მათ სპორტული ასვლებისა და ალპინიადების ორგანიზებაში. აგროვებს ქართული ალპინიზმის ისტორიის ამსახველ მასალებს, ქმნის ფოტო-ვიდეო არქივს, გამოსცემს ბუკლეტებს, მეთოდურ ლიტერატურას, აწყობს სემინარებსა და გამოფენებს.
ბერხტესგადენის ალპები

ბერხტესგადენის ალპები — ქედი აღმოსავლეთ ალპებში. ვრცელდება გერმანიისა (ბავარია) და ავსტრიის (ზალცბურგი) ტერიტორიაზე. გადაჭიმულია 45 კმ-ზე. მაქსიმალური სიმაღლე 2941 (ჰოხკენიგი). ქედის სამხრეთი მონაკვეთი აგებულია დოლომიტებით, რომლებზეც განლაგებულია მჭიდრო კირქვიანი სარტყელი. ბერხტესგადენის ალპების ცენტრალურ ნაწილში მდებარეობს ბერხტესგადენის ეროვნული პარკი.
ჰაბიბ ბურგიბა

ჰაბიბ ბურგიბა (, ; დ. 3 აგვისტო , 1903, მონასტირი, ტუნისი — გ. 6 აპრილი, 2000, იქვე) — ტუნისელი პოლიტიკოსი. ტუნისის პირველი პრეზიდენტი 1957-1987 წწ. 1975 წლიდან მუდმივი პრეზიდენტი.

1957 წლის 25 ივლისს ტუნისმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, ბურგიბამ დაიკავა ქვეყნის პრეზიდენტის თანამდებობა. მალევე მან ქვეყნის განვითარების გზად აირჩია სოციალიზმი. 1987 წელს პრემიერ-მინისტრმა ზინ ელ-აბიდინ ბენ ალიმ ბურგიბა ხელისუფლებას ჩამოაშორა ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების საბაბით.

გარდაიცვალა მშობლიურ ქალაქ მონასტირში 2000 წელს. დაკრძალულია მავზოლეუმში.
მონასტირი

მონასტირი ( ალ-მუნასტირი, < — მონასტერი, ტუნისურ დიალექტზე — ) — ქალაქი ტუნისში. მდებარეობს სუსიდან სამხრეთით 20 კმ-ში და ქ. ტუნისიდან ასევე სამხრეთით 162 კმ-ში, ტუნისის ცენტრალურ სანაპიროზე. მონასტირის ვილაიეთის ადმინისტრაციული ცენტრი.

ქვეყნის პირველი პრეზიდენტის ჰაბიბ ბურგიბას მშობლიური ქალაქი, აქვე მდებარეობს მისი მავზოლეუმიც.

მონასტირი დაარსებულია რომაულ ქალაქ რუსპინის ნანგრევებზე.

ქალაქში მდებარეობს მსხვილი საერთაშორისო აეროპორტი, რომელიც საჰაერო ხაზებით დაკავშირებულია ევროპის მთელ რიგ დიდ ქალაქებთან.
ჟაკ ბალმა

ჟაკ ბალმა ( დ. 1762 — გ. 1834) — შვეიცარიელი ალპინისტი, სავოიის მთის გიდი. დაიბადა შამონის ხეობაში. არჩვებზე მონადირემ და კრისტალების კოლექციონერმა ბალმამ ფრანგ ექიმთან — მიშელ-გაბრიელ პაკართან ერთად 1786 წელს ასვლა განახორციელა ალპების უმაღლეს მწვერვალ მონბლანზე (4807 მ), რითაც მოგვიანებით ალპინიზმს ჩაეყარა საფუძველი. საგმირო საქმის გამო სარდინიის მეფემ ბალმას მიანიჭა საპატიო წოდება: „მონბლანი“. ალპინიზმის ადრეული ისტორიისთვის მონბლანის დაპყრობა უმნიშვნელოვანეს მოვლენად მიიჩნევა. დაგლას მილნერი წერდა:
ერიკ შიპტონი წერდა: ჟაკ ბალმა კრიტიკის ქცეშ მას შემდეგ მოექცა, როდესაც დაპყრობის ავტობიოგრაფიული ანგარიში დაწერა, რომელიც მოგვიანებით გამოიცა ინგლისურ ენაზე. ხოლო თავის ანგარიშში ბალმამ შეამცირა ექიმი პაკარის როლი მონბლანის დაპყრობაში. მილნერი ბალმას ანგარიშს ამ თვალსაზრისით რომანტიკულსა და დიდ ნაწილში გამოგონილს უწოდებს, ხოლო შიპტონი, ბალმას ახასიათებდა, როგორც მოტრაბახე და პატივმოყვარე ადამიანს. ჟაკ ბალმა ტრაგიკულად დაიღუპა 1834 წელს სიქსტ-ფერ-ა-შევალის ხეობაში ოქროს ძიების დროს.
ალმადენი

ალმადენი  — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ესპანეთში. შედის სიუდად-რეალის პროვინციის შემადგენლობაში (ავტონომიური გაერთიანება კასტილია-ლა-მანჩა). ფართობი 240 კმ². მოსახლეობა 6175 ად. (2010).

უძველესი დროიდან ალმადენი იყო და რჩება ვერცხლისწყლის წარმოების მსოფლიო მნიშვნელობის ცენტრად. ალმადენის ინფრასტრუქტურა იდრიიის საბადოსთან ერთად 2012 წელს იუნესკომ აღიარა მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლად.
ნგურდოტოს კრატერი

ნგურდოტო — კრატერი ტანზანიის ჩრდილოეთით. მდებარეობს არუშის ეროვნული პარკის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. წარმოადგენს ვრცელ კალდერას, რომლის სიღრმე 100 მ, ხოლო დიამეტრი 3,6 კმ-ია.

ცნობილია როგორც პატარა ნგორონგორო. ტურისტებისთვის კრატერის ხილვა შესაძლებელი არ არის, თუმცა ზოგიერთ მონაკვეთზე არის სადაკვირვებო წერტილები, საიდანაც იშლება ხედი თვით კრატერის შიგნითა ნაწილზე და მწვერვალ კილიმანჯაროზე. გარშემორტყმულია ხშირი ტყით, განვითარებულია ჭაობები. გვხვდება დიდი რაოდენობით კამეჩები, კოლობუსები და სხვ.
რანერსი

რანერსი — ქალაქი ცენტრალურ დანიაში, იუტლანდიის ნახევარკუნძულზე, რანერსის მუნიციპალიტეტში. მისი მოსახლეობა 61 121 ადამიანია (2012 წ) და ამ მაჩვენებლით წარმოადგენს ქვეყნის სიდიდით მე-6 ქალაქს.

მუნიციპალიტეტის მთლიანი მოსახლეობა 94 750 კაცს შეადგენს (2010) და მიეკუთვნება 1,2 მილიონიან აღმოსავლეთ იუტლანდიის მეტროპოლიურ არეალს.

ქალაქი გაშენებულია მდინარე გუდენის ნაპირებზე, მისი რანერს-ფიორდთან შესართავიდან 10 კმ-ში, კოპენჰაგენიდან 179 კმ-ით ჩრდილო-დასავლეთით. მის ასეთ მდებარეობას უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა საზღვაო ვაჭრობისთვის.

ვრცელი სასოფლო-სამეურნეო არეალები და კარგი სატრანსპორტო მდებარეობა როგორც ხმელეთით, ისე ზღვით, რანერსს დაეხმარა, რომ ვაჭრობისა და კომერციის დინამიკური ცენტრი გამხდარიყო.

რანერსი საუკუნეში დაარსდა.

დაძმობილებული ქალაქები
აკურეირი, ისლანდია
ოლესუნი, ნორვეგია
ღვედკეცი (გვარი)

ღვედკეცი — მცენარეთა გვარი ღვედკეცისებრთა ოჯახისა. ხვიარა მცენარეებია. ცნობილია 15-მდე სახეობა, რომელიც ხმელთაშუაზღვისპირეთში, ტროპიკულ აფრიკაში, აზიის ზომიერ და სუბტროპიკულ ოლქებშია გავრცელებული. საქართველოში ბუნებრივად გვხვდება 1 სახეობა — ; იგი 12 მ-მდე სიმაღლის ლიანაა, აქვს ელიფსური ტყავისებრი ფოთლები და მურა-მწვანე ყვავილები. იზრდება ტყის სარტყელში, ტენიან ადგილებში, მდინარეთა ნაპირებზე. მეტწილად დასავლეთ საქართველოს დაბლობის ტყეებში გვხვდება, აღმოსავლეთ საქართველოში უმთავრესად ჭალის ტყეებსა და ტენიან ხეობებშია. დეკორატიული მცენარეა. ქერქი შეიცავს ალკალოიდებს და გლიკოზიდ-პერიპლოცინს. ღვედკეცის ზოგიერთი სახეობის რძისებრი წვენი კაუჩუკს შეიცავს.
შინდანწლა

შინდანწლა (ლათ. , ) — მცენარეთა გვარი შინდისებრთა ოჯახისა. ბუჩქები ან პატარა ხეებია.

40-მდე სახეობა გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყლეში, ძირითადად კი სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნებში, აგრეთვე მექსიკაში, სამხრეთ ამერიკასა და ჩრდილოეთ ანდებში.

საქართველოში გვხვდება 4 სახეობა; იზრდება მთის ქვედა და შუა სარტყლის ტყეების ქვეტყეში, ტყისა და გზის პირებზე, მდინარეთა ნაპირებზე, ბუჩქნარებში.
ძეძვი

ძეძვი (ლათ. ) — მცენარეთა გვარი ხეჭრელისებრთა ოჯახისა. ბუჩქებია. 6 სახეობა ძირითადად აღმოსავლეთ აზიაშია გავრცელებული.

საქართველოში გვხვდება 1 სახეობა — ჩვეულებრივი ძეძვი (ლათ. -), რომელიც 3 მ-მდე სიმაღლის ძლიერ დატოტვილი ეკლიანი ბუჩქია. იშვიათად 8 მ-მდე იზრდება. აქვს მომწვანო-მოყვითალო იღლიურ მტევნებად შეკრებილი ყვავილები, ტყავისებრი, არშიაშემოვლებული, მუქი ყვითელი ან მურა-მეწამული ნაყოფი.

იზრდება მშრალ, თიხნარ, ღორღიან და ქვიან ადგილებზე მთისწინეთში. ვრცელდება ზღვის დონიდან 1500 მ-მდე. გვხვდება შიბლიაკის ტიპის ბუჩქნარში. ხშირად გაუვალ რაყას ქმნის.

დეკორატიული ბუჩქია. იყენებენ ცოცხალ ღობედ, მის მკვრივ მერქანს კი — სახარატო საქმეში. ნაყოფი და ქერქი შეიცავს მთრიმლავ ნივთიერებებს, ხალხურ მედიცინაში შარდმდენ საშუალებად ხმარობენ.
ცეცხლეკალა

ცეცხლეკალა (ლათ. ) — ერთწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარი რთულყვავილოვანთა ოჯახისა.

25 მ-მდე სახეობა მთელ დედამიწაზეა გავრცელებული. კავკასიაში გვხვდება — 6 სახეობა, საქართველოში — 4. იზრდება მდინარეებისა და თხრილების გასწვრივ, რუდერალურ ადგილებზე, ზღვისპირა სილნარებზე, ბაღ-ვენახებში, დაბლობიდან მთის შუა სარტყლამდე.

საკარანტინო სარეველებია. უფრო ცნობილია საკუთრივ ცეცხლეკალა და ღორის ბირკა .
ვახტანგისი

ვახტანგისი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში (ქვემო ქართლის მხარე), გარდაბნის მუნიციპალიტეტში (ვახტანგისის ადმინისტრაციული ერთეული). 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2375 ადამიანი.

სოფელი მდებარეობს გარდაბნის ვაკეზე, გარდაბან–აღსთაფის საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 270 მ-ზე, გარდაბნიდან 12 კმ-ში, საქართველო-აზერბაიჯანის სახელმწიფო საზღვართან.

ისტორია
სოფლის წარმოშობა დაკავშირებულია ბაქო-თბილისის რკინიგზის გაყვანასთან (გაიხსნა 1883 წელს). მშენებლობაზე დასაქმებული იყვნენ რუსი ეროვნების მუშები, რომლებიც რკინიგზის შპალებს ამზადებდნენ. მუშების დასახლებას მშენებლობის ხელმძღვანელის ვოეიკოვის პატივსაცემად ვოეიკოვი (ვოიევკოვო) ეწოდა. 1920-იან წლებში ვოეიკოვში ჩამოასახლეს ქართველები კუმისიდან და თეთრიწყაროს რაიონიდან, უფრო მოგვიანებით კი — აზერბაიჯანელები აზერბაიჯანის სსრ ყაზახის რაიონიდან. მეორე მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ სოფლიდან გერმანელები გაასახლეს, 1943 წელს კი გრიუნტალს რუისბოლო უწოდეს. 1990-იანი წლების ბოლოსთვის რუისბოლო ვახტანგისს შეერწყა.
მუხრან-თელეთი

მუხრან-თელეთი — სოფელი საქართველოში, გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, თელეთის თემში. მდებარეობს თელეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 750 მ, გარდაბნიდან 45 კმ, ფონიჭალიდან 6 კმ., ზემო თელეთიდან 1 კმ. საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა მეცხოვლეობის მეურნეობა. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 120 ადამიანი.
სააკაძე (გარდაბნის მუნიციპალიტეტი)

სააკაძე (1972 წლამდე საცხენჰესი) — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, მარტყოფის თემში. მდებარეობს ივრის ზეგნის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, მდინარე საცხენისისწყლის (ლოჭინის მარცხენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 800 მ-ზე.

2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 317 კაცი.
საცხენისი

საცხენისი — სოფელი საქართველოში, გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, ახალსოფლის თემში. მდებარეობს ივრის ზეგნის უკიდურეს ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, მდინარე ლოჭინის ზემოთში, ზღვის დონიდან 900 მ სიმაღლეზე, გარდაბნიდან 55 კმ, ვაზიანიდან 15 კმ. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 432 კაცი. სოფელში დგას საცხენისის ღვთისმშობლის ეკლესია.

ისტორია
ისტორიული წყაროდან ირკვევა, რომ ვახტანგ გორგასალი თბილისის მიდამოების უკაცრიელობის გამო ხშირად მიდიოდა უჯარმის ციხე-ქალაქს საცხენისის გავლით. სოფლის მიდამოებში კი თურმე სამეფო ცხენთა ჯოგი იდგა. აქ ყოფილა რუსთავ-მარტყოფის სადროშოს მთავარი საჯინიბოები, საიდანაც სავარაუდოდ წარმოდგება სახელწოდება „საცხინისი“.

სოფელი ყმა-მამულით ქართველი მეფეების მიერ მარტყოფის ხელთუქმნელი ხატის მონასტრისადმი ყოფილა შეწირული. შედიოდა რუსთავ-მარტყოფის საეპისკოპოსოში და მნიშვნელოვანი სამხედრო-სტრატეგიული დანიშნულება ჰქონდა.

საცხენისი მეზობელ სოფლებთან ერთად ერთ-ერთ გადამწყვეტ სამხედრო გამაგრებულ დასახლებულ ადგილს წარმოადგენდა დაღესტნის მხრიდან შემოსეული მტრებისაგან სატახტო ქალაქის დასაცავად. ლეკთა გაუთავებელმა თავდასხმებმა საუკუნის 50-იანი წლების დამდეგს განადგურებამდე მიიყვანა სოფელი. კერძოდ, ეს მოხდა 1752 წელს, როცა სოფელი ნასოფლარად იქცა. ასე გაგრძელდა ნახევარი საუკუნე. მარტყოფის მთავარეპისკოპოსმა სტეფანე რუსთაველმა 1794-1795 წლებში მარტყოფის საეკლესიო გლეხების 12 კომლი გადაიყვანა ნასოფლარში და ყოველ მათგანს გამოუყო საჭირო საკომლო მიწები.

საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მერძევეობა და მებოსტნეობა. 1952 წელს ამოქმედდა და საცხენისის ჰიდროელექტროსადგური.
ქვემო თელეთი

ქვემო თელეთი — სოფელი საქართველოში, გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, თელეთის თემში. მდებარეობს თელეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 580 მ., გარდაბნიდან 42 კმ, ფონიჭალიდან 8 კმ, ზემო თელეთიდან 3 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა. სოფლის ტერიტორიაზე მდებარეობს შავნაბადის მონასტერი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 798 ადამიანი.
წალასყური

წალასყური — სოფელი საქართველოში, გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, თელეთის თემში. მდებარეობს თელეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 650 მ სიმაღლეზე. მდებარეობს თელეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 650 მ, გარდაბნიდან 46 კმ, ფონიჭალიდან 13 კმ., ზემო თელეთიდან 1 კმ.

ისტორია
წალასყური დატანილია ვახუშტი ბატონიშვილის მიერ შედგენილ რუკაზე „წარაყურის“ სახელწოდებით. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა და მეიხვეობა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 593 ადამიანი.
ახა

ახა — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის დმანისის მუნიციპალიტეტში, ყარაბულაღის თემში, მდინარე ახას ნაპირებზე.

ისტორია
სოფლის სახელწოდება „ახა“ დაფიქსირებულია 1898 წლის რუსეთის ერთვერსიან რუკაზე „“ სახით.

ღირსშესანიშნაობები
სოფელში დგას შუა საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი — ერთნავიანი ეკლესია. ნაგებია თლილი ქვით. შიგნით და გარედან შელესიალია. აღმოსავლეთიდან ნახევარწრიული აფსიდი აქვს. სამხრეთი კარის თავზე ამოკვეთილია ჯვარი. სარკმელი ორია — აღმოსავლეთით და დასავლეთით.
გუგუთი

გუგუთი (ყოფ. მუღანლო) — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის დმანისის მუნიციპალიტეტში. ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: კამიშლო, ლოქჯანდარი). მდებარეობს ლოქის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 1410 მეტრი, დმანისიდან 37 კმ. მოსახლეობა 127 ადამიანი (2014).

ისტორია
სოფლის სახელწოდება „მუღანლო“ დაფიქსირებულია 1898 წლის რუსეთის ერთვერსიან რუკაზე „“ სახით.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 127 ადამიანი.

გალერეა
ველისპირი

ველისპირი (1949 წლის 12 ივლისამდე — „ქეივანბულგასონი“) — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში (ქვემო ქართლის მხარე), დმანისის მუნიციპალიტეტში (სარკინეთის ადმინისტრაციული ერთეული).

ველისპირი მდებარეობს გომარეთის პლატოზე, ზღვის დონიდან 1320 მ-ზე, დმანისიდან 20 კმ-ში.

ისტორია
ველისპირი შესაძლოა ვახუშტი ბატონიშვილის ( ს.) სოფლების სიაში მოხსენიებული და რუკაზე დატანილი „თოფრაყალა“ იყოს. „დასტურლამალის“ მიხედვით, ზურტაკეტის თოფრაყალის გლეხებს, მეზობელ სოფლელებთან ერთად, შეწერილი ჰქონდათ საფერისცვალებო თევზის ჭერა. 1721 აღწერის მიხედვით, ამ სოფელში ითვლებოდა 2 მებატონე (ნოდარ და ავთანდილ სუფრაჯები) და 3 გამომღები ყმა. ამჟამად ველისპირში ქართველებთან ერთად ცხოვრობენ ბერძნები, რომლებიც რუსეთის მთავრობამ 1830 წელს გადმოასახლა გიუმიშხანედან. მათ თან მოიტანეს იქაური სოფლის სახელი – ბულჰასან-ქეივან, რომელიც 1949 წელს ველისპირით შეიცვალა.

სოფლის სახელწოდება „ქეივან-ბულგასანი“ დაფიქსირებულია 1898 წლის რუსეთის ერთვერსიან რუკაზე „-“/„-“ სახით.

ღირსშესანიშნაობები
ველისპირში ორი ეკლესიაა, ორივე გვიან გადაკეთებული. პირველი (მოზრდილი) დარბაზული შენობაა, რომელსაც გადაკეთების მიუხედავად, ერთგან მაინც შერჩენია ადრინდელი ფეოდალური ხანის კედლის წყობა – ნალისებრი თაღი და ასევე შემკული ლავგარდანები; სატრაპეზო ლოდზე გამოსახულია „ბოლნური მედალიონი“. მეორე ეკლესია ქედზეა, დას. კედელზე განახლების თარიღად მინიშნებულია 1888 წელი. სამხრეთის სარკმელს განვითარებული ფეოდალიზმის ხანის ჩუქურთმიანი ქვა ამკობს.
ზემო ოროზმანი

ზემო ოროზმანი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, დმანისის მუნიციპალიტეტის ოროზმანის ადმინისტრაციულ ერთეულში (ქვემო ქართლის მხარე).

მდებარეობს დმანისის პლატოზე, ზღვის დონიდან 1270 მ-ზე, დმანისიდან 5 კმ-ში.
ისტორია
სოფლები — ზემო ოროზმანი და ქვემო ოროზმანი — პირველად მოხსენიებულია დმანისის ხეობის დასახლებებს შორის 1536 წლის ბარათაანთ გაყრის წიგნში, შემდეგ — საყაფლანოს საუკუნის დავთარში და 1721 წლის აღწერაში, ასევე საუკუნის მიწურულს იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ (აქ „ორმოზანის“ სახელითაა) და სხვ. 1721 წლის აღწერით ორივე სოფელში ითვლებოდა 1 მებატონე (ყაფლანიშვილები), 1 მემამულე (დბანელი), 12 გამომღები, 9 ბოგანო, 1 აყრილი და 7 ამოწყვეტილი ყმა.

ზემო ოროზმანში შემორჩენილია – საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი — ერთნავიანი მომცრო ეკლესია. ეკლესია დგას შემაღლებულ კლდეზე. კლდეში გამოკვეთილი დარანიდან ერთი გვირაბი თვით ეკლესიაში ადის, მეორე — მოშორებით, მაღალ მთაზე. ეკლესიის გარშემო, სასაფლაოზე ქართულწარწერიანი საფლავის ქვებია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 624 ადამიანი. უმრავლესობა ეთნიკურად აზერბაიჯანელია.
იაღუფლო

იაღუფლო, იაყუბლო — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის დმანისის მუნიციპალიტეტში, დმანისის თემში, დმანისის პლატოზე. ზღვის დონიდან 1360 მ., დმანისიდან 3 კმ., კაზრეთიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) — 25 კმ.

სოფელში მდებარეობს ფეოდ. ხანის ნამოსახლარი, სამაროვანი და ეკლესია (ამჟამად მცირე ნაშთია შემორჩენილი). აქვე აღმოჩნდა ვარდისფერი მთლიანი ტუფისგან დამზადებული – საუკუნეების სარკოფაგი. სახურავზე შიდა მხრიდან ამოკვეთილია ტოლმკლავა ბოლნური ჯვარი.

სოფლის სახელწოდება „იაგუბლო“ დაფიქსირებულია 1898 წლის რუსეთის ერთვერსიან რუკაზე „“ სახით.
კამარლო

კამარლო — სოფელი საქართველოში, დმანისის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (კამარლო, შახმარლო, ქარიანი). მდებარეობს დმანისის პლატოზე, ზღვის დონიდან 1390 მ. დმანისიდან დაშორებულია 7 კმ-ით, კაზრეთიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) — 37 კმ.
ისტორია
სოფლის სახელწოდება „დიდი კამარლო“ დაფიქსირებულია 1898 წლის რუსეთის ერთვერსიან რუკაზე „. “ სახით. კამარლო და მის თემში შევალი სოფლებში საბჭოთა პერიოდში შედიოდნენ დმანისის სადაბო საბჭოში, 1981 წლის შემდგომ გამოიყვნენ ცალკე ადმინისტრაციულ ერთეულად.

მოსახლეობა
გალერეა