ვასილი არხიპოვი

ვასილი ალექსანდრეს ძე არხიპოვი (დ. 30 იანვარი, 1926 – გ. 19 აგვისტო, 1998) — საბჭოთა კავშირის სამხედრო-საზღვაო ფლოტის ვიცე-ადმირალი. ვასილი ყველაზე მეტად ცნობილია 1962 წლის კარიბის კრიზისის დროს ბირთვული ომის თავიდან აცილებით.

კრიზისის დროს არხიპოვი საბჭოთა წყალქვეშა ნავების ფლოტილიის შტაბის უფროსად მსახურობდა და წყალქვეშა ნავ -59-ზე იმყოფებოდა, როგორც მეთაურის მოადგილე. ბირთვული იარაღის გამოყენების ნებართვისთვის საჭირო იყო სამივე უფროსი ოფიცრის თანხმობა. როდესაც აშშ-ის გამანადგურებლებმა წყალქვეშა ნავის მახლობლად სასიგნალო ყუმბარები ჩამოყარეს, ნავის კაპიტანმა და პოლიტიკურმა ოფიცერმა ჩათვალეს, რომ ომი დაიწყო და ამერიკული ხომალდების წინააღმდეგ ბირთვული ტორპედოს გაშვება დააპირეს. არხიპოვი ამის წინააღმდეგი წავიდა, სწორედნ ამ გადაწყვეტილებამ ბირთვული იარაღის გამოყენება აღკვეთა.

2002 წელს, ჯორჯ ვაშინგტონის უნივერსიტეტის ეროვნული უსაფრთხოების არქივის დირექტორმა, თომას ს. ბლანტონმა განაცხადა:

არხიპოვი იყო „ადამიანი, რომელმაც სამყარო გადაარჩინა“.

არხიპოვი 1975 წელს კონტრ-ადმირალი გახდა და კიროვის სახელობის საზღვაო აკადემიას ჩაუდგა სათავეში. 1981 წელს ვასილის ვიცე-ადმირალის წოდება მიენიჭა, 80-იანი წლების შუა ხანებში კი პენსიაზე გავიდა. პენსიაზე გასვლის შემდეგ არხიპოვი მოსკოვის ოლქში, ჟელეზნოდოროჟნიში ცხოვრობდა. გარდაიცვალა 1998 წლის 19 აგვისტოს თირკმლის კიბოთი. ზოგიერთი წყარო ამ დაავადებას ვასილის სამსახურებრივ პერიოდში მიღებულ რადიაციულ დასხივებას უკავშირებს.

ადრეული წლები
არხიპოვი დაიბადა მოსკოვის მახლობლად, სტარაია კუპავნაში, რუსი გლეხის ოჯახში. ვასილიმ განათლება ვლადივოსტოკში, წყნარი ოკეანის უმაღლეს საზღვაო სასწავლებელში მიიღო და 1945 წლის აგვისტოში, საბჭოთა კავშირი-იაპონიის ომის დროს, ნაღმსაძებნ ხომალდზე მსახურობდა. ომის შემდეგ არხიპოვი კასპიის უმაღლეს საზღვაო სასწავლებელში გადაიყვანეს, რომელიც 1947 წელს დაამთავრა. ამის შემდეგ ვასილი შავი ზღვის, ჩრდილოეთისა და ბალტიისპირეთის ფლოტების წყალქვეშა ნავებზე მსახურობდა.

როლი კარიბის კრიზისში
1962 წლის 27 ოქტომბერს, კარიბის კრიზისის დროს, აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ფლოტის 11 გამანადგურებელმა და ავიამზიდმა -მა კუბასთან ახლოს აღმოაჩინეს საბჭოთა დიზელზე მომუშავე, ბირთვული იარაღით აღჭურვილი „“-ის კლასის წყალქვეშა ნავი -59. მიუხედავად იმისა, რომ ნავი საერთაშორისო წყლებში იმყოფებოდა, აშშ-ის ფლოტმა დაიწყო სასიგნალო სიღრმული ბომბების ჩამოყრა, რათა -59 იძულებული გაეხადა, იდენტიფიკაციისთვის ზედაპირზე ამოსულიყო.

მოსკოვიდან რამდენიმე დღის განმავლობაში არანაირი შეტყობინება არ მოსულა. მანამდე ეკიპაჟი ახერხებდა აშშ-ის სამოქალაქო რადიოგადაცემების დაჭერას, მაგრამ სიღრმეში მანევრირებისას რადიოსიგნალებს ვეღარ იღებდნენ. მეზღვაურებმა არ იცოდნენ, იყო თუ არა ომი უკვე დაწყებული.

საბჭოთა წყალქვეშა ნავების უმეტესობაზე ბირთვული იარაღის გამოსაყენებლად მხოლოდ კაპიტნისა და პოლიტიკური ოფიცრის თანხმობა იყო საჭირო. თუმცა -59-ზე აუცილებელი გახდა მესამე ხელმოწერაც, რადგან ვასილი არხიპოვი ბრიგადის შტაბის უფროსი იყო. ოფიცრებს შორის კამათი დაიწყო; გაშვების წინააღმდეგი მხოლოდ არხიპოვი წავიდა.

მიუხედავად იმისა, რომ არხიპოვი -59-ზე ფორმალურად მეთაურის მოადგილე იყო, ვასილის ავტორიტეტმა და -19-ის ინციდენტის დროს გამოჩენილმა სიმამაცემ გადამწყვეტი როლი ითამაშა. ნავი ამოვიდა ზედაპირზე ამერიკული ხომალდების გარემოცვაში, დაუკავშირდა აშშ-ის გამანადგურებელს, მოგვიანებით კი საბჭოთა კავშირში დაბრუნების ბრძანება მიიღო.

უშუალო შედეგები (1962–1963)
საბჭოთა კავშირში დაბრუნების შემდეგ, ეკიპაჟის ბევრ წევრს საყვედური გამოუცხადეს. ერთმა ადმირალმა უთხრა: „ჯობდა თქვენს ხომალდთან ერთად ჩაძირულიყავით“. არხიპოვის მეუღლე, ოლგა, მოგვიანებით იხსენებდა, რომ ვასილი იშვიათად საუბრობდა ამ ამბებზე, რადგან გრძნობდა, რომ გუნდის თავგანწირვა სათანადოდ არ დააფასეს.

მოგვიანებითი ჩვენებები (1990-2000-იანები)
1997 წელს არხიპოვი იხსენებდა, რომ ზედაპირზე ამოსვლის შემდეგ, ამერიკულმა თვითმფრინავებმა გამაფრთხილებელი ცეცხლი გაუხსნეს და ძლიერი პროჟექტორებით დააბრმავეს ხიდურზე მყოფი ოფიცრები.

2002 წელს აშშ-ის თავდაცვის ყოფილმა მდივანმა, რობერტ მაკნამარამ განაცხადა: „ჩვენ ძალიან, ძალიან ახლოს ვიყავით ბირთვულ ომთან, იმაზე ახლოს, ვიდრე მაშინ ვიცოდით“. ისტორიკოსმა არტურ შლეზინგერმა კი დასძინა, რომ ეს იყო „არა მხოლოდ ცივი ომის, არამედ კაცობრიობის ისტორიის ყველაზე საშიში მომენტი“.

ისტორიოგრაფია (2020-იანები)
2024 წელს ისტორიკოსმა სერგეი რადჩენკომ აღნიშნა, რომ არხიპოვის როლის შესახებ მტკიცებულებები ძირითადად ზეპირ მოგონებებს ეყრდნობა. სერგეის თქმით, რუსეთის თავდაცვის სამინისტროს მიერ 2022 წელს გასაიდუმლოებული დოკუმენტების გახსნისას, არხიპოვის ინციდენტი ნახსენები არ ყოფილა.

შემდგომი ცხოვრება და გარდაცვალება
არხიპოვმა განაგრძო სამსახური საბჭოთა საზღვაო ფლოტში, ვასილი მეთაურობდა წყალქვეშა ნავებს, მოგვიანებით კი — წყალქვეშა ნავების ესკადრილიებს. 1975 წელს არხიპოვს კონტრ-ადმირალის წოდება მიენიჭა და კიროვის სახელობის საზღვაო აკადემიის ხელმძღვანელი გახდა. 1981 წელს არხიპოვი ვიცე-ადმირალი გახდა, 1988 წელს კი თადარიგში გავიდა.

ვასილი არხიპოვი დასახლდა კუპავნაში (რომელიც 2004 წელს მოსკოვის ოლქის ქალაქ ჟელეზნოდოროჟნის შეუერთდა), სადაც 1998 წლის 19 აგვისტოს გარდაიცვალა., მეუღლემ, ოლგამ, ვასილი დაახასიათა როგორც ინტელექტუალური, თავაზიანი და ძალიან მშვიდი პიროვნება. არხიპოვის პიროვნების შესახებ ინფორმაციის დიდი ნაწილი სწორედ ოლგას მოგონებებს ეყრდნობა

ოლგას თქმით, ვასილის შვებულების დროს გაზეთების კითხვა უყვარდა და ცდილობდა, მაქსიმალურად ინფორმირებული ყოფილიყო თანამედროვე სამყაროს მოვლენებით. ამავე ინტერვიუში ოლგამ შესაძლო ცრურწმენებზეც მიანიშნა — გაიხსენა, როგორ წაასწრო ქმარს სახლში წყვილის სასიყვარულო წერილების წვისას, ვასილიმ ეს იმით ახსნა, რომ წერილების შენახვას „უბედურება“ მოჰქონდა.

პოპულარულ კულტურაში
სერიალის მე-12 სეზონის პირველ ეპიზოდში, სახელწოდებით „ადამიანი, რომელმაც სამყარო გადაარჩინა“, არხიპოვის როლი ლეონ ოკენდენმა შეასრულა. ეპიზოდი 2012 წლის 23 ოქტომბერს, კარიბის კრიზისის 50-ე წლისთავზე გამოვიდა.
ოუენ მეთიუზის 2021 წლის რომანში "წითელი მოღალატე" არხიპოვი ერთ-ერთი მთავარი პერსონაჟია და წიგნი სწორედ ვასილს ეძღვნება.
კაპიტან მიხეილ პოლენინის პერსონაჟი (რომელსაც ლიამ ნისონი ასრულებს) 2002 წლის ფილმში -19: , დაფუძნებულია არხიპოვის მოღვაწეობაზე წყალქვეშა ნავ -19-ზე.

ჯილდოები და პატივი
-59-ზე გამოჩენილი სიმამაცის აღსანიშნავად, არხიპოვს მიენიჭა "სიცოცხლის მომავლის ჯილდო", რომელიც 2017 წელს სიკვდილის შემდეგ ვასილის ოჯახს გადაეცა.

2002 წელს, აშშ-ის ეროვნული უსაფრთხოების არქივის მაშინდელმა დირექტორმა, თომას ს. ბლანტონმა განაცხადა, რომ არხიპოვმა „სამყარო გადაარჩინა“.

ასევე იხილეთ
სტანისლავ პეტროვი