აზერბაიჯანის რელიეფი

აზერბაიჯანის რელიეფი ძალიან მრავალფეროვანია. აზერბაიჯანის ტერიტორიის ნახევარს უკავია მთები, რომელიც მიეკუთვნება კავკასიონი ჩრდილოეთის და მცირე კავკასიონის დასავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთის სისტემას. აზერბაიჯანის ტერიტორიის ნაკვეთები, რომლებიც მდებარეობენ ზღვის დონიდან დაბლა, შეადგენენ რესპუბლიკის მთლიანი ტერიტორიის 18%-ს.

აზერბაიჯანის რელიეფის მრავალფეროვნება მისი წარმოშობიდან გამომდინარეობს. ქვეყნის ტერიტორიაზე არსებობს ტექტონიკური, ვულკანური, ფსევდო-ვულკანური, გრავიტაციული, ფლუვიური, არიდულ-დენუსაციური, ეოლიანი, კარტისური, თალასოგენური და წარმოშობის სხვა ფორმები. ტექტონური რელიეფი ქვეყანაში ძალზედ გავრცელებულია. ტექტონიკური რელიეფის დამახასიათებელი ნიშნებია ლავა და მისი ნაკადები. ვულკანის ამოფრქვევის პროცესი გამოიწვია ხრეშის ნაკვეთების გამოვლენამ.

მთის ფსევდო-ვულკანური რელიეფის ტიპის ძირითადი ფორმები და კონუსური ფორმები გავრცელებულია გობუსტანში, აფშერონის ნახევარკუნძულზე, შირვანის ველის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, კასპიის ზღვის ბაქოს არქიპელაგზე და ა.შ.

კასპიის აკუმულატორიულმა საქმიანობამ ხელი შეუწყო თალასოგენური რელიეფის ჩამოყალიბებას, რომელიც მოიცავს ტერასებსა და კლდეებს.

ქვეყნის მთაგორიან ნაწილში პოლეგენეტიკური რელიეფი გვხვდება.

მელიორაციისა და მშენებლობის პროცესმა გამოიწვია ანთროპოგენური (ტექნოგენური) რელიეფის ფორმირება, რომელიც, ძირითადად, შეინიშნება მტკვარ-არაქსის დაბლობში.

მცირე კავკასიონის რელიეფი
მცირე კავკასიონის ტერიტორია ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთსა და დასავლეთს მოიცავს. მთიანი სისტემა წარმოდგენილია, ძირითადად, ქედებით, რომელთაც არ გააჩნიათ ძირითადი წყალგამყოფი: მუროვდაღი, ყარაბაღი, მიხთოქანი და ა.შ.

შაჰდაღის ქედი იღებს სათავეს ქვეყნის ჩრდილო-დასავლეთიდან, შაჰდაღის მწვერვალიდან და გრძელდება ხინალდაღის მწვერვლამდე ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. ხინალდაღის მწვერვალიდან აღმოსავლეთით მდებარეობს მუროვდაღის ქედი.

ჩრდილოეთით მდებარეობს ბაშქენდ-დესთაფურის ღრმული და შამქორის გუმბათოვანი მაღლობი.

აღმოსავლეთ გოიჩას ქედი მოიცავს ტბა გოიჩაისა და მდინარე თართარის წყალგამყოფ აუზებს. უმაღლესი მწვერვალია მთა ქათი დაღი (3437 მ). ყარაბაღის ქედი იწყება ჩრდილოეთიდან და გადაჭიმულია მდინარე არაქსამდე. ჩრდილო-დასავლეთით ეს ქედი უკავშირდება მუხთოქანის ქედს (მთა დელიდაგი, 3613 მ). ზანგეზურის ქედი გადაჭიმულია არაქსიის მდინარეზე და იგი ყველაზე მაღალია კავკასიონის მცირე ზომის ქედებს შორის.

დარალაიაზის ქედისათვის დამახასიათებელია ისეთი მწვერვალები, როგორიცაა ქუქუ - 3210 მ და ქეჩალდაღი - 3115 მ.

თალიშის მთიანი სისტემა
თალიშის მთები განლაგებულია რესპუბლიკის სამხრეთ-აღმოსავლეთით (ქვემო-არაქსის აუზი). მთები ჩამოყალიბებულია მესამე პერიოდის ქანების ნალექებიდან. აფშერონის ნახევარკუნძულის რელიეფი წარმოდგენილია რიგი ქედებით, მთებით, ასევე ტალახის ვულკანებით. არსებობს დიდი რაოდენობის პატარა მარილიანი ტბები.

თალისში მთის ჯაჭვი წარმოადგენს გარდამავალ წერტილს მცირე კავკასიონის მთის სისტემადან იალბუზის მთებამდე (ირანის რესპუბლიკა). იგი მოიცავს თალიშის, ფეშთასარის  და ბუროვარის ქედებს.

მტკვრის დაბლობი
მტკვრის დაბლობი მდებარეობს ქვეყნის ცენტრში. რელიეფის მოიცავს ფართო ვაკეებსა და მთისწინეთებს. აქ მდებარეობს მტკვარ-არაქსის დაბლობი, რომელიც ყველაზე დიდია სამხრეთ კავკასიაში.

დაბლობების ჩრდილო-დასავლეთით განჯა-ყაზახის ვაკეებია გადაჭიმული. განჯა-ყაზახის ვაკის ჩრდილოეთ ნაწილსა და მტკვარ-არაქსის დაბლობზე მდებარეობენ ჯეირანჩოლის, აჯინაურის, ლანგაბის-ალიათის მთისწინეთები.

სამურ-დევეჩის დაბლობი
აფშერონის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთის მიმართულებით მდებარეობს სამურ-დევეჩის დაბლობი, რომელიც ეყრდნობა გუსარის ვაკეს. ამ დაბლობის უმეტესი ნაწილი ოკეანის დონის ქვემოთ მდებარეობს.

დაბლობები, შუამთიანეთი და მაღალმთიანეთი
აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე ძირითადად ორი რელიეფის ფორმაა: დაბლობები და მაღალი მთები. მაღალმთიან ადგილებს მიეკუთვნება ნაკვეთი, რომლის სიმაღლე 2500 მ აჭარბებს. კავკასიონზე ეს არის: კავკასიონის მთავარი და გვერდითი ქედები; მცირე კავკასიონზე: ზანგეზური, მუროვადაღი და შაჰდაღის ქედის გვერდითი ნაწილები. ამ ტერიტორიაზე ნიადაგის საფარისა და ფლორის სუსტი განვითარებაა.

კავკასიონის მაღალმთიანეთს ახასიათებს მყინვარები და მთის მდინარეები. შუამთიანეთი იყოფა ღრმა ხეობებით.

მცირე კავკასიონის მთები მცირე სიმაღლით გამოირჩევა და შედგება რიგი ქედებისა და ყარაბაღის ვულკანური პლატოსაგან.

შუამთიანეთი იკავებს ნაკვეთებს სიმაღლით 1000-2500 მ. შუამთიანეთისათვის დამახასიათებელია ტერასები და ფერდობები.

დაბალმთიანეთი მოიცავს დაახლოებით 200 მ სიმაღლესა (გობუსტან და აჯინაური) და მთისწინეთ ნაკვეთებს 50-დან 100 მ-მდე. აქ მთის ფერდობები და გლუვი წყლები არსებობს. დამახასიათებელია არიდული-დენუსაციური პროცესების განვითარება.

რესპუბლიკის სამხრეთ-აღმოსავლეთით არის ლენქორანის მთები, რომელიც შედგება სამი ქედისგან. ყველაზე მაღალი ქედი თალიშის ქედია.

კავკასიონის ჩრდილო-აღმოსავლეთ მიმართულებით მდებარეობს გუსარის ვაკე.

აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ტერიტორიის დაახლოებით 60% მთიან ტერიტორიას იკავებს. საშუალო მაღლობი 400 მეტრია. ხმელეთის სიმაღლე -26.5 მ-დან იწყება.

„გეომორფოლოგიის“ დეპარტამენტი
„გეომორფოლოგიის“ განყოფილებას საფუძველი ჩაეყარა 1950 წელს. 1969 წლიდან 1982 წლამდე დეპარტამენტი ფუნქციონირებდა „გამოყენებითი გეომორფოლოგიის“ ლაბორატორიაში. 2009 წელს დეპარტამენტის სახელი შეიცვალა და გახდა „გეომორფოლოგია და ბუნებრივი რისკები“. ამჟამად განყოფილების უფროსი გეოგრაფიული მეცნიერების დოქტორი ხალიდ თანრივერდიევია.

განყოფილების ძირითადი ამოცანებია: რელიეფის ტიპების შესწავლა, მორფოსტრუქტურული ანალიზის სამეცნიერო საფუძვლების გადამუშავება, მორფოსტრუქტურის გენეტიკური და ტაქსონომიური კლასიფიკაციის შედგენა, გარკვეულ რეგიონებში დენუსაციის შემცირების რაოდენობის განსაზღვრა, ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე მცირე, საშუალო და ფართომასშტაბიანი გეომორფოლოგიური რუკების შედგენა და ა.შ.