iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჩო მინ-ჰო

ჩო მინ-ჰო (; 4 იანვარი, 1987 — გ. 15 ივნისი, 2022) — პროფესიონალი სამხრეთ კორეელი ჰოკეისტი. აზიის ჰოკეის ლიგის კლუბის „ანიან ჰალას“ და სამხრეთ კორეის ყინულის ჰოკეის ეროვნული ნაკრების ყოფილი თავდამსხმელი.

ბიოგრაფია
ჰოკეისტის კარიერა ჩო მინ-ჰომ 2003 წელს სასწავლო დაწესებულების „კუნგი ჰაის“ გუნდში დაიწყო. მაშივნე ჰქონდა დებიუტი ახალგაზრდულ მსოფლიო ჩემპიონატზე ყინულის ჰოკეიში სამხრეთ კორეის ნაკრებში, 2004 წელს ამავე ტურნირში ითამაშა გუნდის შემადგენლობაში. 2004–2008 წლებში სამხრეთ კორეის სტუდენტურ ჩემპიონატში გამოვიდა კორიოს უნივერსიტეტის გუნდთან ერთად. 2008 წელს ითამაშა მსოფლიო ჩემპიონატზე ყინულის ჰოკეიში (ამ შეჯიბრის პირველ დევიზიონში) კორეის რესპუბლიკის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში. გაითამაშა 5 ბურთი, ააგროვა 4 ქულა — 3 დამატებული 1, სისტემით პასი გოლი. 2008 წელს მოაწერა კონტრაქტს ხელი აზიური ლიგის კლუბ „ანიან ჰალასთან“, მაგრამ 2008/09 სეზონში ერთი თამაშიც არ უთამაშია.

მისი დებიუტი „ანიან ჰალაში“ მხოლოდ შემდეგ სეზონში შედგა. რეგულარულ სეზონში მოთამაშემ 36 მატჩის განმავლობაში შეაგდო 14 გოლი და აღინიშნა 30 საგოლე გადაცემით, პლეი-ოფში კი 9 ბურთიდან 3 გოლი და 4 საგოლე გადაცემა მიიწერა, რამაც დიდი წვლილი შეიტანა მათ გამარჯვებაში. მსოფლიო ჩემპიონატზე სამხრეთკორეული გუნდის შემადგენლობაში ითამაშა 5 მატჩი, ერთი გოლის და ერთი საგოლე პასის აღნიშვნით.

გუნდის შემადგენლობაში ყოფნისას ჩემპიონის ტიტულის მოპოვება მომავალ სეზონშიც შეძლო. გაითამაშა 36 ბურთი რეგულარულ სეზონში და 4 პლეი-ოფში, საშუალო ოდენობით ჰოკეისტმა 48 ქულა დააგროვა. საერთაშორისო დონეზე ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში ჩო მინ-ჰომ 4 მატჩი ითამაშა.

2011/2012 სეზონში რეგულარულ ტურნირზე გაატარა 29 თამაში, 14-ჯერ მიაღწია მოწინააღმდეგის კარამდე და 13-ჯერ გაუწია თანაგუნდელებს ასისტირება მოწინააღმდეგის კარის ასაღებად. პლეი-ოფში ითამაშა 5 მატჩი, შეაგდო 2 გოლი და 1 საგოლე გადაცემა. მსოფლიო ჩემპიონატის პირველ დევიზიონში 2012 წელს ითამაშა 5 თამაში, შეასრულა1 საგოლე გადაცემა. 2012/13 სეზონის რეგულარულ შეჯიბრებაში 33 მატჩში ააგროვა 40 ქულა, პლეი-ოფში სამ თამაშში კიდევ 3 აქტივობა ჩაინიშნა. სამხრეთ კორეის ნაკრების შემადგენლობაში 5 თამაში ითამაში მსოფლიო ჩემპიონატ 2013-ის დივიზიონში, ასევე ითამაშა 3 თამაში ოლიმპიური თამაშების კლასიფიკაციისთვის.

2013–2015 წლებში ჩო მინ-ჰო სეულის კლუბ „თემიონ-სანმუში“ თამაშობდა სამხედრო სამსახურის მოხდის მიზნით. 2013/14 სეზონში რეგულარულ პირველობაზე 40 თამაშში 56 ქულა ააგროვა, პლეი-ოფში სამ თამაშში 1-ის შეგდება შეძლო. 2014/15 სეზონში გამოვიდა როგორც გუნდის კაპიტანი, სეზონში ითამაშა 38 თამაში, 13 გოლის შეგდება და 44 საგოლე გადაცემის განხორციელება შეძლო, რეგულარული შედეგების მიხედვით გუნდი პლეი-ოფში ვერ მოხვდა. 2014 და 2015 წლების მსოფლიო ჩემპიონატებზე ჩაატარა 5 მატჩი, 2 და 5 ქულის დაგროვებით შესაბამისად.

2015 წელს დაბრუნდა „იანან ჰალაში“, რეგულარულ სეზონში 2015/16 48 მატჩში 12 გოლი გაიტანა და გადასცა 48 საგოლე პასი, პლეი-ოფში ოთხჯერ შევიდა შეტევაში და ორჯერ დაეხმარა თანაგუნდელებს აეღოთ მოწინააღმდეგის კარი. სეზონის შედეგების მიხედვით გუნდმა ჩემპიონობა მოიპოვა, რაც მინ-ჰო აზიის ლიგის სამგზის ჩემპიონი გახადა. ჰოკეისტმა ასევე ითამაშა 5 თამაში მსოფლიო ჩემპიონატში 2016 წელს, თავის ანგარიშზე 3 საგოლე გადაცემის ჩაწერით.

ჩო მინ-ჰო გარდაიცვალა ფილტვის კიბოთი, 35 წლის ასაკში, 2022 წლის 15 ივნისს, სეულში.
იაპონური ხმლები

იაპონური ხმალი ( ნიჰონტო) — ერთ-ერთი იმ რამდენიმე ტიპის ხმლებიდან, რომლებსაც ტრადიციულად ჭედდნენ იაპონიაში. იაპონური ხმლების მრავალი სხვადასხვა ტიპი არსებობს, რომლებიც ერთმანეთისგან განსხვავდება ზომით, ფორმით, ჭედვის მეთოდით და დანიშნულებით. ყველაზე ცნობილი იაპონური ხმლის ტიპებია კატანა, ვაკიზაში, ტაჩი.

იაპონური ხმლის ტიპები
ჩოკუტო ( „სწორი ხმალი“) — სწორი ცალპირიანი ხმალი, რომელიც მზადდებოდა მეათე საუკუნემდე და რომლის ჭედვისასაც არ იყენებდნენ განსაკუთრებულ გასამაგრებელ მეთოდებს.
ცურუგი ( „ხმალი“) — სწორი ორპირიანი ხმალი, რომელიც ასევე მზადდებოდა მეათე საუკუნემდე და რომლის ჭედვისასაც არ იყენებდნენ განსაკუთრებულ გასამაგრებელ მეთოდებს.
ტაჩი ( „დიდი ხმალი“) — ხმალი, რომელიც უფრო გრძელი და მეტად გამრუდებული იყო ვიდრე შემდგომი კატანა, ძირითადად მზადდებოდა მეთხუთმეტე საუკუნემდე.
კოდაჩი ( „პატარა დიდი ხმალი“) — ტაჩის პატარა ვერსია, თუმცა იმავე დანიშნულების, რომელიც მზადდებოდა მეცამეტე საუკუნემდე.
ოდაჩი ( „დიდი დიდი ხმალი“) ან ნოდაჩი ( „დიდი ხმალი“) — უფრო დიდი ზომის ტაჩი, დაახლოებით ერთი მეტრის სიგრძის, რომელსაც ჩვეულებრივ მეთოთხმეტე საუკუნემდე ჭედდნენ.
კატანა ( „ხმალი“) — ზოგადი ტერმინი ტრადიციული, გამრუდებული, 60 სანტიმეტრზე გრძელი (განსაზღვრული ზედა ზღვარი არ არსებობს, თუმცა უმეტესობა 80 სანტიმეტრზე მოკლეა) წამახული წვერიანი ხმლისთვის. გავრცელებული იყო სამურაების კლასში, ედოს პერიოდში ( საუკუნის დასაწყისიდან საუკუნის მეორე ნახევრამდე)
ვაკიზაში ( „მეწყვილე ხმალი“) — ზოგადი ტერმინი 30-60 სმ სიგრძის ხმლისთვის, რომელსაც 1600 წლის შემდეგ ამზადებდნენ. უმეტეს შემთხვევებში მას კატანასთან ერთად ატარებდნენ სამურაები, რასაც დაიშოს ხმლების წყვილი ერქვა. თუმცა ვაკიზაშის ცალკე საშალო ფენის წარმომადგენლებიც ატარებდნენ (ძირითადი მოსახლეობისთვის კატანა ძალიან ძვირი იყო)

აგებულება
თითოეულ ხმალს აქვს უნიკალური პროფილი, რომელიც დამოკიდებულია მჭედელსა და ჭედვის მეთოდზე. ხმლის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილია მისი შუა ფენა ანუ შინოგი. შინოგი შეიძლება იყოს ტართან ახლოს, ხმლის ბლაგვ მხარეს, რათა ხმალს უფრო გრძელი და მჭრელი პირი ჰქონდეს.

ხმლის წვერი შეიძლება იყოს გრძელი (ოკისაკი), საშუალო (ჩუკისაკი), მოკლე (კოკისაკი) ან გამრუდებული (იკური-ოკისაკი). ასევე მნიშვნელოვანია ხმლის წვერი მომრგვალებულია (ფუკურა-ცუკუ) ან წამახული (ფუკურა-კარერუ).
ვინ მაუნგი

ვინ მაუნგი ( დ. 17 აპრილი, 1916, ჰლეზეიტი, ბრიტანეთის ბირმა — გ. 4 ივლისი, 1989, იანგონი, მიანმარი) — ბირმელი სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე, ბირმის პრეზიდენტი 1957 წლის 13 მარტიდან 1962 წლის 2 მარტამდე.

ბიოგრაფია
ვინ მაუნგი დაიბადა 1916 წლის 17 აპრილს იანგონის მახლობლად მდებარე სოფელ ჰლეზეიტში, ეროვნებით კარენი უ შვე იინისა დაუ ტარის ოჯახში. 1937 წელს დაამთავრა რანგუნის უნივერსიტეტის ჯადსონის კოლეჯი და მიიღო ხელოვნების ბაკალავრის წოდება. მსახურობდა ბრიტანულ ნავთობკომპანიაში „ბირმა ოილ კომპანიში“ და კოლონიალური ადმინისტრაციის ორგანოებში. იაპონიასთან წყნარი ოკეანის აუზში ომის დაწყების შემდეგ ვინ მაუნგი მსახურობდა ბრიტანეთის არმიაში ლეიტენანტის წოდებით. მონაწილეობდა იაპონიის არმიის წინააღმდეგ საბრძოლო მოქმედებებში, გაწევრიანდა ბირმის ეროვნულ პოლიტიკურ ორგანიზაციაში სახალხო თავისუფლების ანტიფაშისტური ლიგა. 1944 წელს გააგზავნეს სამხედრო მომზადებისთვის ინდოეთისა და ცეილონის ბრიტანულ სასწავლო ცენტრებში. 1945 წელ, როდესაც სახალხო თავისუფლების ანტიფაშისტურმა ლიგამ დაიწყო ანტიიაპონური აჯანყება, ვინ მაუნგი პარაშუტით დაეშვა ტაუნგუს რაიონში ანტიიაპონური წინააღმდეგობის მოძრაობის ორგანიზებისათვის. დაკავებული იყო კარენების პარტიზანული ჯგუფების ჩამოყალიბებით.

საომარი მოქმედებების დასრულების შემდეგ აირჩიეს კარენი ახალგაზრდობის ლიგის თავმჯდომარის მოადგილედ, ხოლო რამდენიმე წლის შემდეგ — გაერთიანებული კარენების ლიგის თავმჯდომარედ. როგორც სახალხო თავისუფლების ანტიფაშისტური ლიგის აღმასკომის წევრი, 1947 წელს აირჩიეს დამფუძნებელი კრების დეპუტატად. ქვეყნის მიერ დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ დაიკავა ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების მინისტრის თანამდებობა. 1951–1952 და 1956 წლებში აირჩიეს პარლამენტის დეპუტატად. სხვადასხვა დროს ასევე ეკავა შახტების, სამთო მრეწველობისა და მთის სამუშაოების, წყლის საჰაერო და სავაჭრო ტრანსპორტის მინისტრის თანამდებობები.

1957 წლის 11 მარტს ვინ მაუნგი ბირმის კავშირის პრემიერ-მინისტრ უ ნუს წინადადებით ერთხმად აირჩიეს ქვეყნის პრეზიდენტად. ქვეყნის პოლიტიკური ელიტა იმედს გამოთქვამდა, რომ მისი მოღვაწეობა ხელს შეუწყობდა ქვეყანაში დამყარებულიყო მშვიდობა და წესრიგი. ორი დღის შემდეგ, 1957 წლის 13 მარტს ვინ მაუნგმა ოფიციალურად დაიკავა ბირმის კავშირის პრეზიდენტის თანამდებობა.

ვინ მაუნგის პრეზიდენტობის პერიოდი დაემთხვა მორიგ პოლიტიკურ ძვრებს ქვეყნის ისტორიაში. 1958 წლის პოლიტიკურმა კრიზისმა ხელისუფლებაში მოიყვანა დროებითი სამხედრო მტავრობა გენერალ ნე ვინის ხელმძღვანელობით, რომელმაც გარკვეულწილად მოახერხა სიტუაციის სტაბილიზაცია და 1960 წელს ჩაატარა საპარლამენტო არჩევნები.მაგრამ ხელისუფლებაში დაბრუნებულმა უ ნუმ ვერ მოახერხა ბირმის პრობლემების გადაჭრა და 1962 წლის 2 მარტს ხელსუფლებაში მოვიდა ბირმის რევოლუციური საბჭო გენერალ ნე ვინის მეთაურობით. ვინ მაუნგი გადააყენეს პრეზიდენტის თანამდებობიდან, დააპატიმრეს და ციხეში გაუშვეს ხუთი წლის ვადით.

1967 წელს, ციხიდან გათავისუფლების შემდეგ ყოფილი პრეზიდენტი მთლიანად ჩამოშორდა დიდ პოლიტიკას და ცხოვრობდა როგორც ჩვეულებრივი მოქალაქე.

ვინ მაუნგი გარდაიცვალა 1989 წლის 4 ივლისს იანგონში ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ.
ფუტკრის დაავადებანი

ფუტკრის დაავადებანი — განასხვავებენ ფუტკრის არაგადამდებ და გადამდებ დაავადებებს, ეს უკანასკნელი თავის მხრივ იყოფა ინფექციურ და ინვაზიურ დაავადებებად. განვითარების სხვადასხვა სტადიაზე შეიძლება დაავადდეს ფუტკრის ოჯახის ყველა ინდივიდი (მუშა, მამალი, დედა ფუტკარი). ფუტკრის გადამდები დაავადებებია ვაროატოზი, აკარაპიდოზი, ნოზემატოზი, ამებიაზი, ბრაულოზი, მელანოზი, სენოტაინიოზი და ფიზოცეფალოზი. ამათგან ყველაზე საშიშია ვაროატოზი, რომელსაც იწვევს ტკიპა ვართოა იაკობსონი. მის წინააღმდეგ საბრძოლველად იყენებენ პრეპარატ ვაროიატინს.

ფუტკრის ბარტყის დაავადებებია:
ამერიკული სიდამპლე, იწვევს . , რომელიც აავადებს და ხოცავს თავგადაბეჭდილ ბარტყებს;
ევროპული სიდამპლე, იწვევენ . და . , რომლებიც აავადებენ და ხოცავენ თავგადაუბეჭდავ ბარტყებს.

პროფილაქტიკა: დაავადების თავიდან ასაცილებლად საჭიროა ვიყოლიოთ ძლიერი ოჯახები, გაზაფხულსა და შემოდგომაზე ჩავატაროთ სანიტარულ-პროფილაქტიკური ღონისძიებან.

მკურნალობა:ანტიბიოტიკები, სულფანილამიდური პრეპარატები შაქრისსიროფთან ერთად.
ფუტკრის მავნებლები

ფუტკრის მავნებლები — სხვადასხვა ცხოველები, რომლებიც იკვებებიან ფუტკრებით ან მათი ცხოველმოქმედების პროდუქტებით და ამით ზიანს აყენებენ საფუტკრე მეურნეობას. ფუტკრის მავლებლები იყოფა ორ ჯგუფად:
პარაზიტები, რომლებიც ბინადრობენ ფუტკრის ოჯახში და იკვებებიან მისი პროდუქტებით.
მტაცებლები, რომლებიც საფუტკრეში ან ფუტკრის საფრენ რაიონში არიან და თავს ესხმიან ფუტკრებს.

პარაზიტებს განეკუთვნება სხვადასხვა ჩრჩილი, ტკიპა, ხოჭო და სხვა, საგრძნობ ზარალს იწვევს ცვილის დიდი და პატარა ჩრჩილი, რომლებიც იკვებებიან ფიჭით.

მტაცებლებია სხვადასხვა ფრინველი, მწერები და სხვა. მაგალითად, ჭიანჭველა, რომელიც სკის ან სახურავის ქვეშ დაბუდდება, ხოლო შემდეგ შეიჭრება ფუტკრის ოჯახში და დიდი რაოდენობით თაფლს იტაცებს, ანადგურებს ახალგაზრდა ბარტყებს და ასუსტებს ოჯახს. განსაკუთრებით დიდ ზარალს აყენებს მეფუტკრეობას კვირიონი, რომელიც უამრავ ფუტკარს სპობს.
სან იუ

სან იუ (, ; დ. 3 მარტი, 1918, ტეგონი, ბრიტანეთის ბირმა  — გ. 30 იანვარი, 1996, იანგონი, მიანმარი) — ბირმის პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე, ბირმის სოციალისტური რესპუბლიკის პრეზიდენტი 1981-1988 წლებში.

ბიოგრაფია
სან იუ დაიბადა 1918 წლის 3 მარტს ქალაქ ტეგონში, ეთნიკურად ჩინელის ოჯახში. ორი წელი სწავლობდა რანგუნის უნივერსიტეტის სამედიცინო კოლეჯში, რომელიც 1941 წელს მიატოვა ომის დაწყების გამო.

1942 წელს შეუერთდა აუნ სანის მიერ შექმნილ ბირმის გათავისუფლების არმიას უმცროსი ოფიცრის წოდებით. 1947 წელს მიიღო კაპიტნის წოდება. 1949 წელს სამოქალაქო ომის დროს მიიღო მაიორის წოდება და დანიშნეს ბატალიონის უფროსის მოადგილედ. 1949 წელს უკვე პოდპოლკოვნიკია. 1950 წლიდან ბრიგადის გენერალია.

1954-1956 წლებში სწავლობდა აშშ-ის სამხედრო კოლეჯში. 1956 წლის 9 მარტს მიიღო პოლკოვნიკის წოდება. 1959 წლამდე მსახურობდა გენერალურ შტაბში. იყო ნე ვინის სამხედრო მდივანი. 1961 წლის 19 აგვისტოს დანიშნეს 1-ლი ქვეითი ბრიგადის სარდლად.

1963 წელს, მას შემდეგ, რაც ნე ვინი მოვიდა ბირმის ხელისუფლებაში, სან იუ გახდა რევოლუციური საბჭოს წევრი. 1963 წლის 15 თებერვალს დანიშნეს არმიის გენერალური შტაბის უფროსის მოადგილედ. მას შემდეგ, რაც გავლენიანი პოლიტიკური ლიდერები დაუპირისპირდნენ ნე ვინს და დატვეს პარტია. სან იუ ქვეყანაში მეორე პოლიტიკოსი გახდა.

1971-1974 წლებში პრემიერ-მინისტრის მოადგილე, ფინანსთა მინისტრი და ბირმის ეროვნული დაგეგმარების მინისტრია. 1971 წლის 25 სექტემბერს დანიშნეს ახალი კონსტიტუციის შემმუშავებელი კომისიის თავმჯდომარედ. 1972 წელს ბრიგადის გენერალ სან იუს სრული გენერლის წოდება მიენიჭა.

ბირმის პრეზიდენტი
1973 წელს საყოველთაო რეფერენდუმზე მიიღეს ახალი კონსტიტუცია და ძალაში შევიდა 1974 წლის 3 მარტს. ბირმას ეწოდა ბირმის კავშირის სოციალისტური რესპუბლიკა. 1974 წლის 26 აპრილს სან იუ აირჩიეს სახალხო კრების სახელმწიფო საბჭოს გენერალურ მდივნად. 1978 წლის 3 მარტის იგი სამხედრო სამსახურიდან ოფიციალურად გადადგა.

1981 წლის 8 აგვისტოს ნე ვინმა პარტიის მეოთხე კონგრესზე განაცხადა, რომ იხსნიდა ყველა უფლებამოსილებას და რჩებოდა მხოლოდ პარტიულ თანამდებობებზე. ამავე წლის ოქტომბერში აირჩიეს ახალი პარლამენტი, რომელმაც სახელმწიფო საბჭოს თავმჯდომარედ და ქვეყნის პრეზიდენტად სან იუ აირჩია. 1981 წლის 9 ნოემბერს სან იუმ დაიკავა პრეზიდენტის თანამდებობა. ბირმის კავშირის სოციალისტურ რესპუბლიკას სათავეში ედგა 7 წლის განმავლობაში. 1985 წლის ოქტომბერში პარტიის მეხუთე კონგრესზე სან იუ აირჩიეს ცენტრალური კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილედ.

პოლიტიკიდან წასვლა
პოლიტიკური ბალანსი ქვეყანაში 1988 წელს დაირღვა, როცა გაჩაღდა სტუდენტური გამოსვლები. რეჟიმის მიმართ მოსახლეობის უკმაყოფილება სწრაფად იზრდებოდა. 1988 წლის 23 ივლისს მოიწვიეს მმართველი პარტიის საგანგებო კონგრესი. სადაც ნე ვინმა გამოაცხადა, რომ სან იუ და კიდევ ოთხი პარტიული და სახელმწიფო ლიდერი უნდა გადამდგარიყო თანამდებობიდან. კონგრესმა ნე ვინი და სან იუ გაათავისუფლა ყველა პარტიული და სახელმწიფო თანამდებობიდან. 27 ივლისს სახალხო კრებამ ქვეყნის ახალ პრეზიდენტად სეინ ლვინი აირჩია. სან იუ საბოლოოდ ჩამოშორდა პოლიტიკას. იგი დასახლდა დედაქალაქის გარეუბანში საკუთარ სახლში.

სან იუ გარდაიცვალა 1998 წლის 30 იანვარს იანგონში.
კატაკალონ კეკავმენი

კატაკალონ კეკავმენი — საუკუნის ცნობილი მხედართმთავარი ბიზანტიის იმპერიაში.

კატაკალონ კეკავმენი დაიბადა კოლონეიაში, განთქმული კატაკალონების ოჯახში. იოან სკილიცის მიხედვით, ის არ იყო არისტოკრატიული წარმომავლობის. პირველ წარმატებას მან გიორგი მანიაკის მეთაურობით წარმართულ სიცილიის კამპანიაში მიაღწია. ის პროტოსპაფარიის ტიტულით, 1040 წელს, მესინის არაბთა შემოსევების წინააღმდეგ, არმენიაკონის თემის დანაყოფს მეთაურობდა.

1042 წელს, მიხეილ -მ, კეკავმენი კონსტანტინოპოლში არსებული ამბოხის ჩასახშობად გაგზავნა, მომავალ წელს კი მან რუსების დამარბეველი რაზმის თავდასხმა აარიდა იმპერიული ქალაქს, ამის სანაცვლოდ მას დუნაის ქალაქების არხონტობა უბოძეს. 1055 წელს მას მაგისტროსობა და პრესტიჟული ანტიოქიის მმართველობა უბოძეს.

მიხეილ სტრატონიკე არ ენდობოდა ძლიერ გენერლებს და მათში საშიშროებას ხედავდა; მან კატაკალონის და ისააკ კომნენოსის მოთხოვნა პროედროსის წოდებამდე დაწინაურებისთვის, უარით გაისტუმრა. ამის საპასუხოდ, 1057 წლის ისააკ კომნენოსის აჯანყებაში, კატაკალონმა ისააკის მხარი დაიჭირა, რის სანაცბლოდაც მას კურაპალატის ტიტული მიენიჭა.
ბაშკირეთის აჯანყება (1662-1664)

ბაშკირეთის აჯანყება — ბაშკირების უდიდესი აჯანყება საუკუნის მეორე ნახევარში.

აჯანყების მიზეზები
ძირითადი მიზეზი იყო, რუსეთის ექსპანსიით გამოწვეული მიწების დაკარგვის შიში. უკმაყოფილებას იწვევდა ასევე უფას მმართველის თვითნებობა და გადასახადების გაზრდა.

აჯანყების ადგილი
აჯანყების ტერიტორია მოიცავდა აღმოსავლეთიდან მდინარე ისეტიდან დასავლეთით მდინარე კამამდე და ჩრდილოეთით მდინარე ჩუსოვაიადან სამხრეთით მდინარე იაიკამდე ტერიტორიას.

აჯანყების შედეგები
წარმატებული აჯანყების გამო, რუსეთის იმპერიის ხელისუფლება იძულებული გახდა დათანხმებოდა მათ ძირითად მოთხოვნებს. უფას მმართველი ვოლკონსკი პოსტიდან გადააყენეს და მის ადგილას აჯანყებულების მოთხოვნით სომოვი დანიშნეს. უფრო მნიშვნელოვანი იყო მიწის თაობაზე მიღწეული კონსენსუსი: ოფიციალურად აღიარეს მიწებზე ბაშკირების უფლებები. ახალმა მმართველმა მიიღო დავალება გაეთვალისწინებინა ბაშკირების მოთხოვნები. მთავრობამ ასევე დადო პირობა შეეზღუდა ხარკის ამკრებთა თვითნებობა.
ლეონ თორნიკიოსი

ლეონ თორნიკიოსი — საუკუნის ბიზანტიელი არისტოკრატი და გენერალი, რომელიც 1047 წელს ბიზანტიის იმპერატორ კონსტანტინე მონომახის წინააღმდეგ ამხედრდა.

ბიოგრაფია
ლეონ თორნიკიოსი დაიბადა ადრიანოპოლში, ის კონსტანტინე -ის ნათესავი და ქართული არისტოკრატიული ოჯახის თორნიკიოსების შთამომავალი იყო. ფსელოსის მიხედვიდ, იმპერატორმა ის იბერიის დუკად დანიშნა. მიუხედავად იმისა რომ მას კონსტანტინე ხელს უწყობდა, თორნიკიოსი მზაკვრული და ამბიციური პიროვნება იყო. ის იმპერატორის დის ეუპრეპიის ერთგული გახდა, რომელიც იმპერატორის პოლიტიკის წინააღმდეგ გამოდიოდა. მიუხედავად იმისა, რომ თორნიკიოსი აღმოსავლეთში იმყოფებოდა და მისი მომხრეების მიერ აჯანყება მაკედონიაში დაიწყო, თორნიკიოსი მალევე გამოიწვიეს კონსტანტინოპოლში, სადაც ის ბერად აღკვეცეს, მიუხედავად ამისა ის მაინც სარგებლობდა თავისუფლად გადაადგილების პრივილეგიით. რითიც ისარგებლა თორნიკიოსმა და 1047 წლის, 14 სექტემბერს დედაქალაქიდან ადრიანოპოლში გადავიდა. აქ მან შემოიკრიბა მომხრეები და უკმაყოფილო გენერლები, რომლებიც იმპერატორის არასასურველი მართველობის წინააღმდეგ აამხედრა. თორნიკისომა თავი იმპერატორად გამოაცხადა და დედაქალაქის წინააღმდეგ დაირაზმა, 1047 წლის, 25 სექტემბერს კი კონსტანტინოპოლის კედლების წინ დაბანაკდა. თორნიკიოსის მომხრეებმა მოქალაქეების მიერ ჩამოყალიბებული მსუბუქად შეიარაღებული სამხედრო დანაყოფი მალევე გაანადგურა. ამ დამარცხებამ მნიშვნელოვნად იმოქმედა დედაქალაქის მეციხოვნეებზე, რომლებმაც ეგრევე მიატოვეს ქალაქის კედლები და ჭიშკრები. თორნიკიოსი ყოყმანობდა და არ ჩქარობდა ქალაქის აღებას, რითიც დაკარგა ქალაქის აღების შანსი. კონსტანტინეს ბრძანებით, ანატოლიური ჯარის მოსვლამდე, მოხერხდა კედლების დაკავება და ქალაქის სიმაგრეების გამაგრება. ალყა 4 დღე გაგრძელდა 25 სექტემბრიდან 28 სექტემბრამდე. მიუხედავად იმისა, რომ კონსტანტინეს არ გააჩნდა სამხედრო გამოცდილება, მან ამ ბრძოლაში ენერგიულობა და გამბედაობა გამოავლინა. თორნიკიოსის თავდასხმები იმპერატორის ჯარებმა თანდათანობით მოიგერიეს. ამ მარცხის შემდეგ, თორნიკე იძლებული იყო დასავლეთით გაბრუნებულიყო და იმის იმედით რომ ძალების აღდგენას მოასწრებდა ის რადესტუსი აღებას შეუდგა, სადაც ის კვლავ მოიგერიეს. აჯანყებულების რიგები თანდათან დაიცალა, მომხრეებმა თანდათანობით მიატოვეს თორნიკიოსი. დამარცხებული თორნიკიოსი იძლებული გახდა ბულგაროფიგონის მონასტერში გახიზნულიყო, მაგრამ ის მალევე შეიპყრეს. 1047 წელს, შობა დღეს, კონსტანტინოპოლში ის, მის მთავარ მომხრე ვინმე იოან ვატაცესთან ერთად დააბრმავეს. რის შემდეგადაც ცნობები მის შესახებ აღარ გვხვდება.
მუსტაი ქარიმი

მუსტაი ქარიმი (, ნამდვილი სახელია მუსტაფა კარიმოვი, დ. 20 ოქტომბერი, 1919 — გ. 21 სექტემბერი, 2005) — ბაშკირი საბჭოთა პოეტი, მწერალი და დრამატურგი. 1963 წელს მიენიჭა ბაშკირი სახალხო პოეტის, 1979 წელს კი სოციალისტური შრომის გმირის წოდება. 1984 წელს ლენინის, 1972 წელს კი სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1919 წლის 20 ოქტომბერს სოფელ კლიაშევოში უფის გუბერნიაში. მუსტაი ქარიმმა წერა 1930-იანებიდან დაიწყო. 1938 წელს გამოვიდა მისი ლექსების პირველი კრებული „რაზმი გადავიდა“ , 1941-ში მეორე — „გაზაფხულის ხმები“ .

1941 წელს დაასრულა ტიმრიაზევის სახელობის ბაშკირეთის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის ენისა და ლიტერატურის ფაკულტეტი. უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ გამოიძახეს წითელ არმიაში და მურომსკის კავშირგაბმულობის სასწავლებელში გაგზავნეს. 1942 წელს უმცროსი ლეიტენანტის წოდებით გაგზავნეს მე-17 მოტომსროლელთა ბრიგადაში არტივიზიონის კავშირგაბმულობის მეთაურად.

ბაშკირელი სახალხო პოეტი მუსტაი ქარიმი გარდაიცვალა ორი ინფარქტის შემდეგ 2005 წლის 21 სექტემბერს უფას რესპუბლიკურ კარდიოლოგიურ კლინიკაში. დაკრძალულია უფას მუსლიმურ სასაფლაოზე.
ფუტკრის სელექცია

ფუტკრის სელექცია — ფუტკრის ბიოლოგიური და სამეურნეო-სასარგებლო ნიშან-თვისებების გაუმჯობესების ღონისძიებათა სისტემა. ხელოვნური სელექციის გზით მიღებული ფუტკრის სანაშენე ჯიშები არ არსებობს. არის პრიმიტიული ჯიშები, რომელთა გამოყენებით შეიძლება ჯიშთშორისი და ხაზთშორისი ჰიბრიდების მიღება. ფუტკრის სელექციის სიძნელეს განაპირობებს დედა ფუტკრის განაყოფიერების ბიოლოგიური თვისებები, ხელოვნური დათესვლის დაბალი დონე. მეფუტკრეობაში სელექციური მუშაობის სქემა შემდეგია:
საწყისი მასალის გამოვლინება-ამორჩევა;
ნიშან-თვისებათა განსაზღვრა, ტომელთა მიხედვითაც უნდა მოხდეს გადარჩევა;
მაღალნაყოფიერი დედებისა და პროდუქტიული ფუტკრის გადარჩევა სანაშენედ.
უზუნ-ქიუი

უზუნ-ქიუი (, , — გრძელი, — მელოდია) — ბაშკირული და თათრული ხალხური მუსიკის ჟანრი, მელოდიური სტილი (გრძელი ხანგრძლივი სიმღერა).

ისტორია
უზუნ-ქიუი ზეპირსიტყვიერების და მუსიკის ერთ-ერთი უიკალური ჟანრია კულტურულად დაახლოებული თათარი და ბაშკირი ხალხის ხალხურ შემოქმედებაში. ჟანრის საფუძველი სამგლოვიარო მოტივები გახდა, რომლის განვითარებას ხელი შეუწყეს ბაშკირმა მომღელებმა, რომლებიც უზუნ-ქიუის ასრულებდნენ ბაშკირელების სახალხო შეკრბებზე.
ახმედ ზაკი ვალიდი

ახმედ ზაკი ვალიდი (, ; დ. 10 იანვარი, 1890, კუზიანოვო, რუსეთის იმპერია — გ. 26 ივლისი, 1970, სტამბოლი, თურქეთი) — პოლიტიკური მოღვაწე, ბაშკირეთის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის (1917–1920) ლიდერი. პუბლიცისტი, ისტორიკოსი, აღმოსავლეთმცოდნე, თურქოლოგი, ფილოსოფიის დოქტორი (1935 წ.), პროფესორი, მანჩესტერის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი (1967 წ.).

ბიოგრაფია
დაიბადა 1890 წლის 10 იანვარს, სოფელ კუზიანოვო, ვალიდოვების რელიგიური მოღვაწეების შთამომავლების ოჯახში. 1898 წელს სწავლას იწყებეს მამამისის მედრესეში. სადაც იუმჯობესებს თურქული, არაბული და რუსული ენების ცოდნას. დედა ეხმარება შვილს სპარსული ენის შესწავლაში.

1917 წელს უფის გუბერნიიდან აირჩიეს დამფუძნებელი კრების დეპუტატად. 1919 წელს წითელი არმიის მხარეს გადავიდა. 1919–1920 წლებში ბაშკირეთის რევკომის თავჯდომარეა.

სამხედრო წარუმატებლობისა და ბასმაჩობის ლიკვიდაციის შემდეგ 1923 წლიდან ემიგრაციაშია. 1925 წლიდან მიირებს თურქეთის მოქალაქეობას და ხდება თურქეთის განათლების მინისტრის მრჩეველი. მოგვიანებით სტამბოლის უნივერსიტეტის პროფესორია და კითხულობს ლექციებს ამავე უნივერიტეტში. 1935 წელს ვენის უნივერსიტეტში დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე „იბნ ფადლანის მოგზაურობა ჩრდილოეთ ბულგარებთან, თურქებთან და ხაზრებთან“. ამავე წლის ივნისში მიიწვიეს ბონში უნივერსიტეტში ლექციების წასაკითხად. 1939 წელს დაბრუნდა თურქეთში და აღადგინეს სტამბოლის უნივერსიტეტის პროფესორად. 1948–1970 წლებში სტამბოლის უნივერსიტეტში თურქების ისტორიის კურსს კითხულობს.

გარდაიცვალა 1970 წლის 26 ივლისს სტამბოლში. დაკრძალულია სტამბოლში ქარაჯაჰმედის სასაფლაოზე.
სესენი

სესენი — ბაშკირების სახალხო მეზღაპრეთა საერთო სახელწოდება, ტრადიციის თანახმად, მღეროდნენ ლეგენდებს და იმპროვიზირებულად ქმნიდნენ სიმღერებს დუმბირას (ბაშკირული ხალხური საკრავი) ფონზე. მათი შექმნილი ზღაპრები თაობიდან თაობას გადაეცემოდა, ეს ფაქტი ირიბად მიუთითებს იმაზე, რომ მათ ზღაპრებში მნიშვნელოვანი ისტორიული სარჩული იმალება. მათმა შემოქმედებამ მნიშვნელოვანად იმოქმედა ბაშკირელი ხალხის და ბაშკირეთის თვითმყოფადობის შენარჩუნებაში.

გამოყოფენ სესენების სამ ძირითად ჯგუფს:
სესენები, რომლებიც ქმნიდნენ ტრადიციულ ეპიკურ და მსგავს სიმღერებს, კუბაირებს.
იმპროვიზატორი სესენები
შემსრულებელი სესენები

ისტორია
უძველესი სესენებიდან ცნობილები არიან კატაი გალი სესენი, თურმათაი სესენი, ქილდიშ სესენი, კარაკაი სესენი, იახია სესენი და სხვები. ხალხის მეხსიერებაში - საუკუნეების არაერთი სესენის სახელი შემორჩა, რომლებიც მჭიდროდ უკავშირდებიან ბაშკირთა კულტურას: ხაბრაუ, ერენსე, კუბაგუშა, ქარასა, მახმუთი, ბაიკა აიდარა და სხვ. სესენების ოქროს ხანად - საუკუნეები ითვლება.
ბაიაზით ბიკბაი

ბაიაზით ბიკბაი (, სრული სახელი ბაიაზით გაიაზოვიჩ ბიკბაი, დ. 9 იანვარი, 1909 - გ. 2 სექტემბერი, 1968) — ბაშკირელი პოეტი, მწერალი და დრამატურგი.

ცხოვრება და კარიერა
ბაიაზით ბიკბაი დაიბადა 1909 წელს. 1932 წელს მან გამოაქვეყნა ლექსების პირველი კრებული, სახელწოდებით განვლილი დღეები. მოგვიანებით მან გამოაქვეყნა ტყის მიღმა, ბრწყინვალე მიწა და ლიბრეტო, რომელიც ეფუძნება ბაშკირეთის ეროვნული გმირის სალავატ იულაიევის ცხოვრებისეულ ისტორიებს. 1937 წელს ბიკბაიმ პირველად შეასრულა დრამა „კარლუგასი“. მან ასევე გამოაქვეყნა ბევრი ერთმოქმედებიანი სპექტაკლები.

მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ბიკბაიმ ჯანმრთელობის პრობლემების გამო ვერ იმსახურა აღმოსავლეთის ფრონტში. ამის ნაცვლად მან გამოაქვეყნა ლექსები და სპექტაკლები, რომელშიც ხშირად იყო გაერთიანებული სამხედრო თემები. ამ დროის განმავლობაში ბიკბაიმ გამოაქვეყნა ნაწარმოებები: მე ვადიდებ დედამიწას, ცეცხლის ხაზი, სამშობლო გიხმობს ( , 1943) და ბავშვები ერთი ოჯახიდან ( , 1944).

თავისი კარიერის განმავლობაში ბიკბაიმ ორმოცზე მეტი წიგნი, ლექსების კრებულები, ესეები, მოთხრობები, სპექტაკლები და ლიბრეტოები დაწერა. მათ შორის რომანი, როდესაც ჩამოსხმულია აკსელიანი. მან ასევე თარგმნა რუსი კლასიკოსის ტოლსტოის, ტურგენევისა და გორკის რომანები.
ფუტკრის ყრა

ფუტკრის ყრა — ფუტკრის ოჯახის ბუნებრივი გამრავლება. წინ უძღვის ნაყრიანობის ინსტინქტის გაღვიძება, რომელსაც იწვევს შემდეგი ფაქტორები: მცირე ღალიანობა, ბუდის სივიწროვე, ცოცხალი მასის სიჭარბე, სკაში მაღალი ტემპერატურა, დედის ასაკოვნება და სხვა. ყრამდე 7—10 დღით ადრე ფუტკრები აშენებენ სანაყრე სადეებს. ახალი დედის გამოჩეკამდე ერთი დღით ადრე. უმთავრესად დღის პირველ ნახევარში, გამოდის ნაყარი, რომელსაც მოსდევს დედა და მოღალე ფუტკარი. ნაყარი შემოეხვევა ხის ტოტს ან რაიმე საგანს. ნაყარი შეიძლება იყოს მეორეული, რომელსაც მოსდევს ახალგამოჩეკილი ერთი ან რამდენიმე დედა ფუტკარი.
ზაინაბ ბიიშევა

ზაინაბ ბიიშევა (; დ. 15 იანვარი [ძვ. სტ. 2 იანვარი], 1908 — გ. 24 აგვისტო, 1996, უფა) — ბაშკირეთის სახალხო მწერალი, პროზაიკოსი, პოეტი, დრამატურგი, მთარგმნელი.

ბიოგრაფია
ზაინაბ ბიიშევა დაიბადა ტუემბეტში 1908 წლის 15 იანვარს. დაამთავრა ორენბურგის ბაშკირეთის პედაგოგიური ტექნიკური სასწავლებელი (სახალხო განათლების ინსტიტუტი). სწავლის დამთავრების შემდეგ 1929—1931 წლებში მუშაობდა სოფელ ტემიასოვში მასწავლებლად. უფის კვალიფიკაციის ასამაღლებელი კურსების დასრულების შემდეგ დაიწყო მუშაობა რედაქტორად ჟურნალ „პიონერში“ (ამ ჟურნალში პირველად გამოქვეყნდა მისი ნაწარმოები „ჩანჩქრებს შორის“). ზაინაბის პირველი წიგნი „პარტიზანი ბიჭი“ 1941 წელს გამოქვეყნდა.

გარდაიცვალა 1996 წელს ქალაქ უფაში.