iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
იუჰ მინ პეი

იუჰ მინ პეი ( , ჩინ.: ; საყოველთაოდ ცნობილი ინიციალებით ი. მ. პეი) (დ. 26 აპრილი, 1917 — გ. 16 მაისი, 2019) — პრიცკერის პრემიის ლაურეატი არქიტექტორი, მაღალი მოდერნიზმის არქიტექტურის ბოლო ხელოვანი. მუშაობდა აბსტრაქტული ფორმით, ქვის, ბეტონის, მინისა და ფოლადის გამოყენებით. პეი საყოველთაოდ აღიარებულია, როგორც საუნუნის ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული არქიტექტორი.

ბიოგრაფია
პეი დაიბადა ჟუჟუში, ჩინეთის იუნანის პროვინციაში შეძლებული სუჟუს ოჯახში. მამამისი, მდიდარი ბანკირი, მოგვიანებით ჩინეთის ბანკის დირექტორი გახდა. ოჯახის რეზიდენცია ამჟამად მსოფლიო მემკვიდრეობის ნაწილია სუჟუს კლასიკური ბაღების სახელით.

თავდაპირველი განათლება სენტ-ჯონის უნივერსიტეტში, შანხაი, გაიარა, შემდეგ კი სენტ-პოლის კოლეჯში, ჰონკონგი. 18 წლის ასაკში აშშ-ში მემგზავრება არქიტექტურის შესასწავლად. აქ პენსილვანიის უნივერსიტეტში იწყებს, შემდეგ კი მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიის ინსტიტუტში გადადის, სადაც ბაკალავრის ხარისხს იღებს 1940 წელს. იმავე წელს მიტის სამოგზაურო სტიპენდიით, ალფა-რო-ჩი მედალითა და ოქროს მედლით ჯილდოვდება. ორის წლის შემდეგ ჰარვარდის დიზაინის სკოლაში ირიცხება; მცირე ხნის შემდეგ მსახურობდა ეროვნულ თავდაცვის კვლევის კომიტეტში პრინსტონში, ნიუ-ჯერსი.

1944 წელს ჰარვარდში ბრუნდება, სადაც 1946 წელს არქიტექტურის მაგისტრის ხარისხს იღებს და რჩება იქვე პროფესორის ასისტენტის თანამდებობაზე. 1951 წელს უილვრაიტის სამოგზაურო სტიპენდიას იღებს, ხოლო 1954 წელს აშშ-ის ნატურალიზებული მოქალაქე ხდება.

1955 წელს საკუთარ არქიტექტურულ ფიმას ი. მ. პეი და პარტნიორები აფუძნებს, რომელსაც 1989 წელს დაერქვა პეი კობ ფრიდი და პარტნიორები (ჯეიმზ ინგო ფრიდი და ჰენრი კობი პატრნიორები ხდებიან).

პეის სამი ვაჟი და ერთი ქალიშვილი ჰყავდა. ორი ვაჟი მის კვალს გაჰყვა და ჰარვარდის დიზაინის სკოლაში სწავლობდნენ. ჩიენ ჩუნ პეი 1989-93 წლებში მამამისს ეხმარებოდა ლუვრის დამატების დიზაინში. მეორე ვაჟი ლი ჩუნ პეი კი 1989 წელს ჰონკონგში ჩინეთის ბანკის ტაუერის დიზაინში დაეხმარა. ორივე ვაჟს საკუთარი ერთობლივი პრაქტიკა აქვთ სახ. „პეი პარტიონები“.

რჩეული ნამუშევრები
ბუენა ვისტას სოციალური კლუბი

ბუენა ვისტას სოციალური კლუბი — მუსიკალური კლუბი კუბის დედაქალაქ ჰავანაში, რომელმაც პოპულარობის პიკს 1940-იან წლებში მიაღწია. 1990-იან წლებში რაი კუდერის ინიციატივით გამოვიდა ამავე სახელწოდების კინოფილმი მუსიკოსებზე, რომლებიც ამ კლუბში ასრულენდენ და მათ მუშაობაზე 1997 წლის ერთობლივ ალბომზე. კინოფილმსაც და ალბომს არნახული პოპულარობა ჰქონდა აშშ-სა და ევროპაში, რამაც კუბური მუსიკის პოპულარიზაციას შეუწყო ხელი. პირველ ალბომს შემდგომში იმავე სახელწოდებით რამდენიმე სხვა დისკიც მოჰყვა.

კლუბის წევრები იყვნენ:
ხუან დე მარკოს გოზალესი
იბრაჰიმ ფერერი
რუბენ გონზალესი
კომპაი სეგუნდო
რაი კუდერი
პიო ლეივა
მანუელ „პუნტილიტა“ ლიცეა
ორლანდო „კაჩაიტო“ მირაბალი
ელიადეს ოჩოა
ომარა პორტუონდო
ბარბარიტო ტორესი
ამადიტო ვალდესი
ხოაკიმ კუდერი
ნიკ გოლდი
კლეოპატრა I

კლეოპატრა (; დ. ძვ. წ. 215 — გ. ძვ. წ. 176) — ეგვიპტის დედოფალი;

სელევკიდების სამეფოს მეფის ანტიოქე დიდისა და ლაოდიკეს ქალიშვილი. ძვ. წ. 193 წელს პტოლემე -ის მეუღლე გახდა, პტოლომეების დინასტიიდან. ჰყავდა ორი ვაჟი და ერთი ქალიშვილი. პტოლემე , კლეოპატრა და პტოლემე . მეუღლის გარდაცვალების შემდეგ (ძვ. წ. 180) კლეოპატრა მართავდა სახელმწიფოს თავისი უფროსი ვაჟის, პტოლემე სახელით გარდაცვალებამდე.
კელვინი

კელვინი (აღნიშვნა: ') — თერმოდინამიკური ტემპერატურის ძირითადი საზომი ერთეული ერთეულთა საერთაშორისო სისტემაში, რომელიც უდრის წყლის სამმაგი წერტილის ტემპერატურის 1/273.16-ს. შკალა იწყება აბსოლუტური ნულით (– 273.16 °); ცელსიუსის კელვინის გრადუსში გადასაყვანი ფორმულა: = + 273.15

ისტორია
შემოღებულია 1848 წელს. 1968 წლამდე უწოდებდნენ „კელვინის გრადუსს“ (°). იყენებენ, როგორც საერთაშორისო პრაქტიკული ტემპერატურული სკალის ერთეულს. სიდიდის მიხედვით 1 = 1 °.

ერთეულს სახელი ეწოდა ინგლისელი ფიზიკოსის — უილიამ ტომსონის (შემდგომში ლორდი კელვინი) პატივსაცემად.

ტემპერატურების გადაყვანის ტაბულა
ალფრედო ტრომბეტი

ალფრედო ტრომბეტი ( ; 1886, ბოლონია - 1929, ლიდო დი ვენეცია) - იტალიელი აკადემიკოსი, სემიტური ფილოლოგიისა და გლოტოლოგიის პროფესორი.

დაამთავრა ბოლონიის უნივერსიტეტი 1891 წელს და 1904 წელს ლინჩეის აკადემიის სამეფო პრემიის გამარჯვებული ხდება. 1904 წელსვე ბოლონიის უნივერსიტეტში ასწავლის სემიტურ ფილოლოგიას და 1912 წელს კი ენის მეცნიერებას.

ტრომბეტი იყო პირველი სწავლული, ვინც 1923 წელს თანამედროვეობის დენეკავკასიური კვლევების საფუძველზე პარალელები გაავლო ბასკურ ენასა და როგორც კავკასიურ, ასევე სინოტიბეტურ ენებთან.

განსაკუთრებით ცნობილია მისი მონოგენეტიკური ენების თეორიით, რომლის მიხედვითაც მსოფლიოს ყველა ენა უნდა წარმომდგარიყო უძველეს დროში მოსაუბრე ერთადერთი ენისაგან. ნაწყვეტი მისი "ენის წარმომავლობის ერთიანობიდან":

"უპირველეს ყოვლისა, ადამიანისა და შესაბამისად, ენის უძველესი წარსული არ შეიძლება იყოს უზომოდ დიდი, როგორც ამას ზოგიერთები მიიჩნევენ... ამჟამად, გათვალისწინებულია რა ენობრივი დიფერენციაციულობის პრინციპი, რომლის ძირებიც საშუალოდ იწყება გარკვეულ დროში, ვფიქრობ, რომ შემიძლია ძირითადად განვსაზღვრო ეს ციფრი 30 000 წლით და მაქსიმუმ, 50 000 წლით... შესაბამისად, ჩვენ მივიჩნევთ, რომ ენობრივი მონოგენეზისი საკმაოდ ძლიერი არგუმენტია ადამიანური მონოგენეზისის სასარგებლოდ". (19-20 გვ.)
იმპერია

იმპერია — სახელმწიფო, რომლის ხელისუფლება ვრცელდება მმართველი ძალისგან კულტურულად ან ეთნიკურად განსხვებულ, როგორც წესი, დაპყრობილ, ტერიტორიებზე და მოსახლეობებზე. სხვა, უფრო ფორმალური განმარტებით იმპერია არის მონარქია, რომლის მონარქი ატარებს იმპერატორის ტიტულს

მსოფლიო ისტორიაში მრავალი იმპერია არსებობდა. მაგ.: რუსეთის იმპერია, ბრიტანეთის იმპერია, ავსტრიის იმპერია, ოსმალეთის იმპერია, რომის იმპერია და სხვ.
აქლემი

აქლემი — მცოხნელი ძუძუმწოვრების გვარი აქლემისებრთა ოჯახისა.

სულხან-საბა ორბელიანი განმარტავს შემდეგნაირად:

ცნობილია აქლემის სამი სახეობა:
ერთკუზიანი აქლემი ;
ორკუზიანი აქლემი ;
გარეული ორკუზიანი აქლემი .

ველურად მარტო ორკუზიანი აქლემია შემორჩენილი (სინძიანის უდაბნოებსა და სამხრეთ-დასავლეთ მონღოლეთში). აქლემი მხოლოდ უდაბნოსა და მშრალი სტეპის ზონებშია გავრცელებული. იმ მცენარეებით იკვებება, რომლებსაც სხვა მცოხნელები არ ჭამენ. სვამს ცოტა წყალს, ზოგჯერ მლაშესაც. დიდხანს შეუძლია უწყლოდ გაძლება. აქლემის კუზში გროვდება სამარაგო ცხიმი (100 კილოგრამამდე და მეტიც), რასაც ცხოველი საკვების ნაკლებობისას იყენებს. სხეულის ნაწილები, რითაც წოლის დროს მიწას ეხება, დაფარული აქვს სქელი კორძებით. ამის გამო აქლემს შეუძლია გავარვარებულ (70 °-მდე) ნიადაგზე უვნებლად წოლა. სხეული ეყრდნობა ფართო რბილ თათებს, რაც ქვიშაზე სიარულს უადვილებს. ბევრ ადგილას აქლემი მოშინაურებულია (დაახლოებით 5000 წლის წინ) და გამოყენებულია სასოფლო-სამეურნეო ცხოველად. ზრდასრული აქლემის მასა 500-800 კილოგრამია. ერთკუზიანი აქლემის მაკეობა გრძელდება 13 თვე, ორკუზიანისა — 14. შობს ერთ კოზაკს. აქლემი ძლიერი სასაპალნე და შესაბმელი ცხოველია. შეუძლია ზურგით ატაროს საკუთარი წონის 50%-მდე ტვირთი, თოხარიკით გადის დღეში 100 კილომეტრამდე (საათში 10-12 კმ). ცოცხლობს 35-40 წელს. სამუშაოდ იყენებენ 4-25 წლის ასაკში. იძლევა რძეს, ხორცს, მატყლს. ერთკუზიანი აქლემი წელიწადში იწველის 4,5% ცხიმიანობის 2000 ლიტრამდე რძეს. ორკუზიანი — 5,4 ცხიმიანობის 750 ლიტრამდე რძეს. რძისაგან ამზადებენ კუმისს, კარაქს, ყველს. ორკუზიანი აქლემის ნაპარსის კანძი 5-10 კილოგრამამდეა (ზოგისა 13 კგ-მდე), ერთკუზიანისა 2-4 კგ-მდე. ორკუზიანი აქლემის მატყლი უფრო მაღალხარისხოვანია. აქლემის ხორცის კვებითი ღირებულება ძროხის ხორცისას არ ჩამოუვარდება და ზოგან საკვებადაც იყენებენ.
ბეჰემოთი

ბეჰემოთი ან ჰიპოპოტამი (; ლათ. < ჰიპოს – „ცხენი“ და პოტამოს – „მდინარე“) — დიდი ბალახისმჭამელი ძუძუმწოვარი. ბეჰემოთისებრთა ოჯახის ორი გადარჩენილი სახეობიდან ერთ-ერთი (მეორე სახეობაა ლიბერიული, ანუ ჯუჯა ბეჰემოთი).

სხეულის სიგრძეა 4,0–4,5 მეტრი, კუდისა — 34–50 სმ, სიმაღლე მინდაოში 165 სმ-მდე, მასა 1,3–3,2 (4,5-მდე) ტონა. მამალი მნიშვნელოვნად აღემატება დედალს. სხეული კასრისებრი ფორმის და ჯმუხია; თავი მასიური, თითქმის უკისრო;

გავრცელებულია აფრიკაში, საჰარიდან სამხრეთით, კონტინენტის სამხრეთი ნაწილის გარდა; შემორჩენილია უმეტესად ეროვნულ პარკებში. ბინადრობს წყალსატევებში, რომლებსაც აქვს ყურეები და დაჭაობებული ლერწმიანი ნაპირები. დღის უდიდეს ნაწილს წყალში ატარებს, მისი ზედაპირიდან მხოლოდ თვალები, ნესტოები და ყურები აქვს ამოწეული; ჩაყვინთვის დროს კანის ნაკეცებით ხურავს ნესტოებსა და ყურებს. წყალქვეშ 5 წუთამდე ჩერდება, შეუძლია ფსკერზე სიარული. ცხოვრობს მცირე ჯგუფებად ან ჯოგებად (30 სულამდე), ბებერი მამლები — მარტოსულად. აქტიურია ღამით. ძირითადად იკვებება წყლის მცენარეულობით, ზოგჯერ საბალახოდ ველებზე გადის. საკვების ძიებაში, როგორც წესი, ნაპირს 300 მეტრზე მეტით არ სცილდება, თუმცა ზოგჯერ 30 კმ-მდეც მიდის. სიცოცხლის ხანგრძლივობა 40–50 წელია.
თმა

თმა იზრდება კანზე, გვხვდება უპირატესად ძუძუმწოვრებში, შედგება ძირითადად კერატინისგან და წარმოადგენს სხეულის დამცავი სისტემის ნაწილს. ადამიანის სხეული, მცირე გამონაკლისების გარდა (ტუჩები, ხელის გულები), მთლიანად დაფარულია თმით. ზრდასრულებს აქვთ ორი ტიპის თმა ღინღლი-მოკლე, თხელი არაპიგმენტირებული, ე.წ. პირველადი თმა და ტერმინალური თმა, რომელიც უფრო უხეში, სქელი და ძირითადად პიგმენტირებულია. ტერმინალური თმის მაგალითია თმა წარბებზე და თავზე.
ადამიანის თავზე 200 ათასი, ხოლო ტანზე 20 ათასი თმის ღერი აქვს. თხელი და სუსტი თმის ღერი – 100 გრამიან ტვირთს, ხოლო ქალის ნაწნავი 20 ტონიან სიმძიმესაც უძლებს.
ნაგასაკი

ნაგასაკი — ქალაქი იაპონიაში, კუნძულ კიუსიუს დასავლეთ ნაწილში, ნაგასაკის ყურესთან. ნაგასაკის პრეფექტურის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოსახლეობა — 419 728 კაცი (2018).

ეკონომიკა
ნაგასაკი არის დიდი სავაჭრო-სამგზავრო ნავსადგური. საზღვაო თევზჭერის ბაზა. გემთმშენებლობისა და გემების შეკეთების დიდი ცენტრი. გარდა ამისა, განვითარებულია კვების, მეტალურგიული, საფეიქრო, ნავთობქიმიური და ხე-ტყის სახერხი მრეწველობა. ნაგასაკის მახლობლად არის ქვანახშირის აუზი.

ნაგასაკი მეორე ქალაქია მსოფლიოში, რომელიც ბირთვული იარაღის მსხვერპლი გახდა. ატომური დაბომბვა განახორციელა აშშ-ის შეიარაღებულმა ძალებმა მეორე მსოფლიო ომის მიწურულს — 1945 წლის 9 აგვისტოს. შედეგად ქალაქის მესამედი დაინგრა, დაახლოებით 75 ათასი ადამიანი დაიღუპა და დაიჭრა.

ღირსშესანიშნაობები
ნაგასაკი ბაღებითა და პარკებით მდიდარი, თავისუფლად განაშენიანებული ქალაქია. ხუროთმოძღვრების ძეგლთაგან შემონახულია სუვას სინტოისტური სამლოცველო ( საუკუნე), სოფუკუძისა და კოფუკუძის ბუდისტური სატაძრო ასამბლები (ორივე საუკუნისაა), მეგანებასის ხიდი (თარიღდება 1634 წლით); – საუკუნის ევროპული ტიპის კათოლიკური ეკლესიები. ახალ ნაგებობათაგან აღსანიშნავია მშვიდობის პარკი, სადაც საერთაშორისო კულტურის ცენტრის შენობა დგას (1955, არქიტექტორი ტაკეო სატო და სხვ.), მშვიდობის მონუმენტი (1955, მოქანდაკე კიტიმურა სეიბო) და სხვ.
კანი

კანი (ლათ. ) – ადამიანისა და ცხოველების სხეულის ზედაპირული საფარველი. კანი შედგება ორი ნაწილისაგან — ეპიდერმისისა და დერმის ანუ კორიუმისაგან, რომლებიც ერთიმეორისაგან ბაზალური მემბრანით არიან გამიჯნული.
კანის უმთავრესი ფუნქცია არის შეინარჩუნოს ორგანიზმის ჰომეოსტაზი გარემოს ყოველდღიური ზემოქმედების მიუხედავად. იგი ქმნის ბარიერს სხეულის სითხეებისთვის და იცავს ქვეშ მდებარე ქსოვილებს მიკროორგანიზმების, მავნე ნივთიერებებისა და რადიაციის მოქმედებისაგან. იგი ახდენს ვიტამინ -ს სინთეზს.
თმა, ფრჩხილები, ბრჭყალები, ბეწვი, ოფლის და ქონის ჯირკვლები კანის დანამატებია. კანი და კანის დანამატები ასაკთან ერთად ცვლილებებს განიცდიან. ადამიანის კანი სხეულის ყველაზე მძიმე ორგანოა, რომელზეც მოდის სხეულის წონის დაახლოებით 16 პროცენტი და ფარავს 1,2-დან 2,3 კვადრატულ მეტრ ფართობს. იგი შეიცავს სამ შრეს ეპიდერმისს, დერმას(საკუთრივ კანს) და კანქვეშა ქსოვილებს. ყველაზე ზედაპირული შრე ეპიდერმისი თხელია, მოკლებულია სისხლძარღვებს და იყოფა ორ შრედ: მკვდარი კერატიზებული უჯრედებისგან შემდგარ გარეთა რქოვან შრედ და შიდა უჯრედულ შრედ, სადაც მელანინი და კერატინი ფორმირდება. ეპიდერმისის ქვედა შრიდან ზედასკენ მიგრაციას დაახლოებით 1 თვე ესაჭიროება. ეპიდერმისის კვება ქვეშმდებარე დერმაზე. დერმა კარგად მარაგდება სისხლით. იგი შეიცავს შემაერთებელ ქსოვილს, ქონის ჯირკვლებს, საოფლე ჯირკვლებს და თმის ფოლიკულებს. ის ქვემოთ ერწყმის კანქვეშა ქსოვილს ან ადიპოზურ ქსოვილს. ნორმალური კანის ფერი დამოკიდებულია ოთხძირითად პიგმენტზე: მელანინი, კაროტინი, ოქსიჰემოგლობინი და დეოქსიჰემოგლობინი. მოყავისფრო პიგმენტ მელანინის რაოდენობა გენეტიკურად დეტერმინირებულია და იზრდება მზის სხივების ზემოქმედებით. კაროტინი არის ოქროსფერ-ყვითელი პიგმენტი, რომელიც უხვად არის წარმოდენილი კანქვეშა ცხიმში და ისეთ უბნებში, როგორიცაა ხელისა და ფეხის გულები.
მაცივარი

მაცივარი — საყოფაცხოვრებო ტექნიკა, რომელიც გამოიყენება სხვადასხვა ნივთების ან ნივთიერებების, ჩვეულებრივ საკვების, მედიკამენტების, დაბალ ტემპერატურაზე შენახვის მიზნით. ტიპურ მაცივარში ტემპერატურა 2–8 °-ია, ხოლო მის ერთ-ერთ განყოფილებაში — საყინულეში 0 °-ზე დაბალი.

მოწყობილობა, რომელიც დაბალ ტემპერატურას უზრუნველყოფდა, პირველად 1750-იან წლებში გაჩნდა. 1854 წელს დამზადდა პირველი დანადგარი, რომელიც აირის დაწნეხვით ახერხებდა ტემპერატურის შემცირებას. სწორედ ამ წლიდან იწყება პირველი კომერციული მაცივრების გამოჩენა ბაზარზე. დროთა განმავლობაში მაცივრების დამზადების ტექნოლოგია დაიხვეწა და 1913 წლიდან ისინი უკვე სახლებში გამოჩნდა, საოჯახო მოხმარებისთვის. 1920-იანი წლებიდან დაიწყეს ფრეონის გამოყენება, რამაც მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი მაცივრების პოპულარობას და ხელმისაწვდომი გახადა საშუალო კლასისთვისაც.
ქვეყანა

ქვეყანა — პოლიტიკურ გეოგრაფიაში და საერთაშორისო პოლიტიკაში გეოგრაფიული ტერიტორიაა. ტერმინს იყენებენ, როგორც ერის (ერთგვაროვანი კულტურული გაერთიანება), ისე სახელმწიფოს (პოლიტიკური ერთეული) მნიშვნელობით.

არსებობს ათობით არა-სუვერენული ტერიტორია, რომლებიც გეოგრაფიულად ქვეყანად შეიძლება იწოდებოდეს, თუმცა მათ სახელმწიფოს სტატუსი არა აქვთ. ზოგიერთ ქვეყანას ზღვისიქითა დამოკიდებული ტერიტორიები გააჩნია, რომელთაც საკუთარი მოქალაქეობა და ნახევრად-სუვერენული პოლიტიკური სტრუქტურები გააჩნია. ასეთი ქვეყნები ხშირად ცალკე სახელმწიფოებად მოიხსენიება.
ოპტიკური ილუზია

ოპტიკურ ილუზია — დამკვირვებლის მიერ გარკვეულ პირობებში დაშვებული შეცდომები მონაკვეთების სიგრძის, კუთხეების სიდიდის, საგანთა შორის მანძილების შეფასებისა და შედარებისას საგანთა ფორმის აღქმისას და სხვა. ამ შეცდომების კლასიფიკაცია საკმაოდ ძნელია მთაი მრავალრიცხოვნებისა და მრავალფეროვნების გამო. გარდა ზოგიერთი გამონაკლისისა, ოპტიკური ილუზიის გამომწვევი კონკრეტული მიზეზები ჯერ კიდევ დამაკმაყოფილებლად არ არის ახსნილი. მრავალრიცხოვანია ოპტიკური ილუზიები, რომლებიც დაკავშირებულია წირების მიმართულების, რელიეფის, აგრეთვე საგნის ან მისი ნაწილის არაიზოლირებულად აღქმასთან და სხვასთან. ოპტიკური ილუზიას მიეკუთვნება აგრეთვე მხედველობის შეცდომები, რომლებიც გამოწვეულია ირადიაციის მოვლენებით. ოპტიკური ილუზიას დიდი მნიშვნელობა აქვს სახვითს ხელოვნებასა და არქიტექტურაში.
ძვ. წ. 15

მოვლენები
რომის კონსულები მარკუს ლივიუს დრუზუს ლიბო და ლუციუს კალპურნიუს პიზონი.
ტიბერიუსისა და ნერონ კლავდიუს დრუზუსის ლაშქრობა ალპების მთიელთა წინააღმდეგ.
რეტია და ნორიკი შეუერთდა რომის იმპერიას.
დაარსდა ქალაქი ვინდელიკორუმი (აუგსბურგი).
ოქტავიანე ავგუსტუსი აარსებს ქალაქ ტრირს.
დაარსდა რომის პროვინცია ბეტიკა.
პირველად იხსენიება რომაელთა სამხედრო ბანაკი ლუზანა, რომელიც ითვლება შვეიცარიის ქალაქ ლოზანის დაარსების თარიღად.

დაიბადნენ
დრუზუს უმცროსი - ტიბერიუსის შვილი.
მარკუს იუნიუს სილანი 19 წლის კონსული და აფრიკის პროკონსული 29-35 წწ.

გარდაიცვალნენ
ძვ. წ. 39

მოვლენები
ადგილების მიხედვით
რომის რესპუბლიკა
მარკუს ანტონიუსი პუბლიუს ვენტიდიუს ბასუსს მეთერთმეტე ლეგიონთან ერთად აღმოსავლეთში გზავნის, ხოლო კვინტუს ლაბიენუსს ანატოლიიდან იხმობს.

დაიბადნენ
ანტონია უფროსი — მარკუს ანტონიუსის ქალიშვილი, ნერონის ბებია
იულია უფროსი — ოქტავიანე ავგუსტუსის ქალიშვილი და ერთადერთი ბიოლოგიური შვილი.

გარდაიცვალნენ
კვინტუს ლაბიენუსი — რომაელი გენერალი (მოკლეს)
ძვ. წ. 103

მოვლენები
გნეუს დომიციუს აჰენობარბუსი აირჩიეს დიდ პონტიფიკოსად
ალექსანდრ იანაი გახდა იუდეის მეფე.
ბითინიის მეფე ნიკომედე დაქორწინდა კაპადოკიიის მეფე არიარატ -ის დედა ლაოდიკაზე. ბითინიის ძალებმა დაიპყრეს კაპადოკია.
ჩინეთის ძალებმა ხელში ჩაიგდეს აბრეშუმის დიდი გზის სამხრეთი ნაწილი.

დაიბადნენ
მარკუს ფურიუს ბიბაკულუსი - ძველი რომაელი პოეტი.

გარდაიცვალნენ
არისტობულ - იუდეის მეფე.
ძვ. წ. 110

მოვლენები
გაიუს მარიუსი დაქორწინდა იულიაზე.
კლიტომაქუსის გარდაცვალების შემდეგ პლატონის აკადემიის ხელმძღვანელი გახდა ფილონ ლარისელი.
სკვითები თავს დაესხნენ ქერსონესს.

დაიბადნენ
კლეოპატრა პონტოელი — მითრიდატე ევპატორის შვილი.

გარდაიცვალნენ
პანეტუიუს როდოსელი — ბერძენი ფილოსოფოსი, სტოიციზმის ფუძემდებელი.
კლიტომაქუსი — პლატონის აკადემიის ხელმძღვანელი.
ძვ. წ. 140

მოვლენები
ეგვიპტე
სციპიპიონ აფრიკელი უმცროსი რომაელ ელჩებთან ერთად ალექსანდრიაში ჩადის, სადაც პტოლემე -ს შეხვდა.

დაიბადნენ
გაიუს იულიუს კეისარი (უფროსი) — რომაელი სენატორი და იულიუს კეისრის მამა (მიახლოებითი თარიღი)
ლუციუს ლიცინიუს კრასუსი — რომაელი კონსული და სახელმწიფო მოხელე (გ. ძვ. წ. 91)
სუ ვუ — ჩინელი დიპლომატი და სახელმწიფო მოხელე (გ. ძვ. წ. 60)
ტიგრან — სომხეთის მეფე (გ. ძვ. წ. 55)

გარდაიცვალნენ
ძვ. წ. 141

მოვლენები
ბაქტია
იუეჩჟი დევნილები ბაქტრიის საზღვართან ჩნდებიან.

სირია და იუდეა
სიმონ მაკაბელი იერუსალიმს ეპატრონება. იგი იუდეის მმართველი ხდება (ძვ. წ. 135 წლამდე.)

ჩინეთი
9 მარტს იპერატორი ვუ („მეომარი იმპერატორი“) ჰანის დინასტიის მართვას იწყებს.

დაიბადნენ
ალექსანდრა იერუსალიმელი — იუდეის დედოფალი და რეგენტი (გ. ძვ. წ. 67)

გარდაიცვალნენ
პუბლიუს კორნელიუს სციპიონ ნასიკა კორკულუმი — რომაელი სახელმწიფო მოხელე.
ძვ. წ. 150

მოვლენები
კართაგენი
სციპიონ აფრიკელი რომაელი კონსულის, ლუციუს ლიცინიუს ლუკულუსის ბრძანებით ნუმიდიაში მიემგზავრება, რათა ბაბუამისის, სციპიონ აფრიკელი უფროსის მეგობრიის, ნუმიდიის მეფე მასინისასგან სპილოები მიიღოს.

სელევკიდების იმპერია
სელევკიდების იმპერიის ახალი მეფე, ალექსანდრე ბალასი ეგვიპტის ფარაონის, პტოლემე ფილომეტერის ქალიშვილზე, კლეოპატრა თეაზე ქორწინდება.

დაიბადნენ
გარდაიცვალნენ
მითრიდატე ფილოპატორი — პონტოს სამეფოს მეფე
პერისად — ბოსფორის სამეფოს მმართველი
ძვ. წ. 152

მოვლენები
სელევკიდების იმპერია
სელევკიდების ტახტის პრეტენდენტი, ალექსანდრე ბალასი იონათან მაკაბელს უკავშირდება და მეფე დემეტრიუს სოტერზე უკეთეს პირობებს სთავაზობს. ალექსანდრე მას იერუსალიმში უმაღლეს ქურუმად დანიშვნას ჰპირდება. საპასუხოდ, ონათანი დემეტრიუსის მხარს აღარ უჭერს და ალექსანდრესთან კრავს კავშირს. ამით იონათან მაკაბელი ოჯახში პირველი ადამიანი ხდება, რომელსაც უმაღლეს ქურუმად დანიშვნის შანსი აქვს.

დაიბადნენ
გარდაიცვალნენ
მარკუს ემილიუს ლეპიდუსი — რომაელი სახელმწიფო მოხელე, კონსული, პონტიფექს მაქსიმუსი, ცენზორი. როგორც პრეტორი ძვ. წ. 191 წელს სიცილიას მართავფდა.
მარკუს პორციუს კატონ ლიცინიანუსი — რომაელი იურისტი, მარკუს პორციუს კატონ უფროსის ვაჟი პირველი ცოლის, ლიცინიასგან.
ძვ. წ. 153

მოვლენები
რომის რესპუბლიკა
რომის ესპანურ პროვინციებში აჯანყება რომაელ კონსულებს ავალდებულებს, რომ სამსახური ტრადიციულ თარიღზე, 15 მარტზე ადრე დაიწყონ. ზოგიერთი წყაროს მიხედვით, აჯანყების შემდეგ 1 იანვარი რომაული კალენდრის პირველ დღედ გამოცხადდა.

სელევკიდების იმპერია
პრეტენდენტ ალექსანდრე ბალასის გაძლიერების შედეგად, დემეტრიუს სოტერი იძულებულია მისი გარნიზონები იუდეაში გაიხმოს. იუდეაზე კონტროლის შესანარჩუნებლად იგი იონათა მაკაბელს არმიის რეკრუტირებისა და ქალაქ აკრიში სირიელების ტყვეების წაყვანას სთავაზობს. იონათანი მის პირობებს თანხმდება, რეზიდენცია იერუსალიმში გადააქვს და ქალაქის გამაგრებას იყებს. ძვ.წ. 143 წლამდე იგი იერუსალიმის უმაღლესი ქურუმი ხდება.

საბერძნეთი
მიწისძვრის შედეგად ქალაქ სიკიონის მნიშვნელოვანი ნაწილი განადგურდა.

დაიბადნენ
გარდაიცვალნენ
ძვ. წ. 155

მოვლენები
რომაული ესპანეთი
პუნიკუსისა და ცეზარუსის ხელმძღვანელობით ლუზიტანებმა თანამედროვე გიბრალტარის საზღვარს მიაღწიეს, სადაც ისინი რომაელმა პრეტორმა, ლუციუს მუმიუსმა დაამარცხა.

რომის რესპუბლიკა
ილირიის მთლიანად დასაპყრობად რომაელთა ძალისხმევის ფარგლებში, რომაული არმია კონსულ პუბლიუს კორნელიუს სციპიონ ნასიკა კორკულუმის მეთაურობით პირველად უტევენ დალმაციელებს და მათ დედაქალაქ დელიმინიუმს იპყრობენ.

ბაქტრია
მენანდერ (სანსკრიტსა და პალიზე მილინდა) ინდო-ბერძნული სამეფოს მეფე ხდება. მისი სამფლობელო გადაჭიმულია გაყოფილი ბერძნული იმპერიის, ბაქტრიის აღმოსავლეთი ნაწილიდან თანამედროვე პაკისტანის პენჯაბის პროვინციამდე და მოიცავს ინდოეთის პენჯაბის შტატს, ჰიმაჩალ-პრადეშის ტერიტორიასა და ჯამუს რეგიონს.

დაიბადნენ
გარდაიცვალნენ
ძვ. წ. 158

მოვლენები
ანატოლია
რომაელების მოთხოვნით, არარატეს კაპადოკიელი სელევკიდების მეფის, დემეტრიუს სოტერის წინადადებაზე უარს ამბობს და მის დას ცოლად არ ირთავს. საპასუხო სელევკიდები კაპადოკიას უტევენ და არარატეს -ს ტახტიდან აგდებენ. დემეტრიუსი მის ნაცვლად ოროფერნესს ნიშნავს.
უფროსი ძმის, იუმენეს -ის გარდაცვალების შემდეგ პერგამონის ტახტზე ატალ სოტერის მეორე ვაჟი, ატალ ფილადელფუსი ადის.

დაიბადნენ
პუბლიუს რუტილიუს რუფუსი — რომაელი კონსული, სახელმწიფო მოხელე, ორატორი და ისტორიკოსი. (გ. დაახლოებით ძვ. წ. 78 წ.)

გარდაიცვალნენ
იუმენეს — პერგამონის მეფე ძვ. წ. 197 წლიდან, ატალიდების დინასტიის წარმომადგენელი. სახელმწიფო მოხელე, რომლის დროსაც პატარა სახელმწიფომ ძლიერების პიკს მიაღწია და პერგამონი ანატოლიაში ბერძნული კულტურის დიდი ცენტრი გახდა.
ძვ. წ. 247

მოვლენები
კართაგენი
პუნიკური ომების ამ ეტაპზე კართაგენმა თითქმის ყველა სიცილიურიი სამეფო დაკარგა, გარდა ლილიბაეუმისა (დღევანდელი მარსალა და დრეპანუმისა(დღევანდელი ტრაპანი). ჰამილკარ ბარკა სიცილიაში კართაგენული სამხედრო ძალების მთავარი მეთაური მაშინ გახდა, როცა კუნძული თითქმის მთლიანად რომაელების ხელში იყო. კუნძულის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში დაქირავებულთა მცირე რაზმით ჰამილკარმა მტკიცე პოზიცია დაიკავა პალერმოს მახლობლად, ერქტეს მთის სიახლოვეს. მან წარმატებით დაიცვა თავი ყველა შემოტევისგან და რეიდებსაც აწყობდა ისე შორს, როგორიც იტალიის სანაპიროები იყო.
რომის რესპუბლიკა
რომმა ჰიერონ -სთან, სირაკუზის ტირანთან თანაბარი პირობებით ხელშეკრულება დადო.
ჩინეთი
13 წლის ცინ შიხუანდი ტახტზე ადის. ლიუი ბუვეი ცინის სამეფოს რეგენტ პრემიერ მინისტრად ინიშნება. ცინის სამეფო კვლავ ომობს შვიდ მეომარ სამეფოსთან.

დაიბადნენ
ჰანიბალ ბარკა — კართაგენელი სამხედრო მეთაური.
გარდაიცვალნენ
ალექსანდრე კორინთელი — მაკედონელი მმართველი და ტირანი.
ძვ. წ. 360

მოვლენები
ეგვიპტე
ნექტანებ -მ სპარტის მეფე აგესილაე -ის დახმარებით ტახტიდან ჩამოაგდო ტახოსი და გახდა ეგვიპტის ახალი ფარაონი.
ტახოსი ტახდიდან ჩამოგდების შემდეგ სპარსეთში გაიქცა, სადაც მეფე არტაქსერქსე -მ მას თავშესაფარი მისცა.
ნექტანებ -მ გაწეული დახმარებისთვის სპარტელებს 230 ტალანტი გადაუხადა.

დაიბადნენ
გარდაიცვალნენ
ძვ. წ. 378

მოვლენები
სპუსიუს ფურიუს მედულინუსი, ლიცინუს მენენიუს ლანატუსი, მარკუს ჰორაციუს პულვილუსი, კვინტუს სერვილიუს ფიდენასი პუბლიუს კლელიუს სიცილუსი და ლუციუს გეგანიუს გეგანიუს მაკერინუსი გახდნენ რომის კონსულის ტრიბუნები.
სპურიუს სერვილიუს პრისკუსი და კვინტუს კლელიუს სიკულუსი გახდნენ რომის ცენზორები.

დაიბადნენ
378/377 — თეოპომპოსი, ბერძენი ისტორიკოსი და რიტორიკოსი.

გარდაიცვალნენ
ძვ. წ. 380

მოვლენები
ადგილის მიხედვით
სპარსეთის იმპერია
აქემენიანთა მოთხოვნით ათენელებმა ეგვიპტიდან თავიანთი გენერალი ჩაბრიასი უკან გამოიხმეს. ჩაბრიასი წარმატებით ეხმარებოდა ეგვიპტელ ფარაონებს აქემენიანთა იმერიისგან დამოუკიდებლობის შენარჩუნებაში.

ეგვიპტე
ეგვიპტის ფარაონის, აჰორისის გარდაცვალების შემდეგ ტახტზე მისი ვაჟი ნეფერიტ ადის, რომელსაც მოგვიანებით ნექტანებ ამხობს და დინასტიას უდებს სათავეს.

საბერძნეთი
აგესიპოლის -ის შემდეგ სპარტის მეფე მისი ძმა, კლეომბროტე ხდება.

დაიბადნენ
დარიოს — აქემენიანთა იმპერიის მეფე.

გარდაიცვალნენ
აჰორისი — ძველი ეგვიპტის დინასტიის უკანასკნელი ფარაონი.
ნეფერიტ — აჰორისის ვაჟი, ძველი ეგვიპტის დინასტიის უკანასკნელი მეფე.
აგესიპოლის — სპარტის მეფე.
ძვ. წ. 385

მოვლენები
მდებარეობის მიხედვით
იასონ ფერელი თესალიის ტირანი ხდება.
ბარდილისი ილირიისა და დარდანიის მეფე ხდება და ბარდილიების დინასტიას უდებს სათავეს.

თემების მიხედვით
განათლება
პლატონი აკადმიაში მათემატიკის, ასტრონომიის, ფილოსოფიისა და სხვა დარგების სწავლებას იწყებს.
დემოკრიტე აცხადებს, რომ ირმის ნახტომი მრავალი ვარსკვლავისგან შედგება.
დაიბადნენ
გარდაიცვალნენ
კამისარესი — კილიკიის სატრაპი
ძვ. წ. 386

მოვლენები
ადგილების მიხედვით
აქემენიანთა იმპერია
ანტალკიდას ზავის მეშვეობით სპარტელთა შემოტევებისგან დასვენებული სპარსეთი კვიპროსსა და ეგვიპტეში სიტუაციას აწყნარებს.

სიცილია
დიონისე სირაკუზელის ძალაუფლება სირაკუზიდან ადრიატიკის ზღვამდე იზრდება. ტირანი შორეულ ჩრდილოეთში ეტრუსკების ქალაქ ჰადრიაში კოლონიის დაარსებას გეგმავს.

ჩინეთი
ჟაოს სამეფოში ქალაქი ჰანდანი დააარსეს.

დაიბადნენ
გარდაიცვალნენ
არისტოფანე — ბერძენი დრამატურგი (დ. ძვ. წ. 456 წ.)
ძვ. წ. 387

მოვლენები
ადგილების მიხედვით
საბერძნეთი
პლატონი ათენში პლატონის აკადემიას აარსებს, სადაც ძვ. წ. 347 წლამდე არისტოტელეს ასწავლის.

სიცილია
დიონისე სირაკუზელი ლუკანელთა დახმარებით თურიუმის, კროტონესა და ლოკრის ტერიტორიებს აოხრებს. რეგიუმის დაცემის შემდეგ დიონისე სამხრეთ იტალიის ბერძნული ტერიტორიების მმართველი ხდება და ყურადღება ადრიატიკისკენ გადააქვს.
დიონისე სირაკუზელის მოთხოვნით პლატონი სირაკუზს ტოვებს. იგი ათენში ბრუნდება.

რომის რესპუბლიკა
ბრენუსის ხელმძღვანელობით გალების შემოსევის შემდეგ რომის აღდგენა იწყება.
იუპიტერის პატივსაცემად და იმის აღსანიშნავად, რომ გალებმა კაპიტოლიუმი ვერ აიღეს, მარკუს ფულიუს კამილუსი -ს აწესებს.

დაიბადნენ
გარდაიცვალნენ
ძვ. წ. 388

მოვლენები
თემები მიხედვით
ხელოვნება
დაიდგა არისტოფანეს კომედია პლუტოსი.
სოკრატეს სიკვდილის შემდეგ პლატონი ათენს ტოვებს, რათა მეგარასა და ეგვიპტეს ეწვიოს, მოგზაურობს სირაკუზშიც, სადაც დიონისე სირაკუზელის სიძის, დიონის მოწვევით ჩავიდა.

დაიბადნენ
გარდაიცვალნენ
თრასიბულე — ათენელი მხედართმთავარი და პოლიტიკური მოღვაწე