iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ღვიძლის ხავსები

ღვიძლის ხავსები — უმაღლესი მცენარეების განყოფილება. ენათესავებიან ღეროფოთლოვან ხავსებს. მოიცავს 6–8 ათას სახეობას. ღვიძლის ხავსების მთავარი მრავალფეროვნება მოდის იუნგერმანიალეების და მარშანციების კლასებზე. ღვიძლის ხავსები ძირითადად ხმელეთის მცენარეებია, რომლებიც ბინადრობენ ძლიერ ტენიან რეგიონებში ეკვატორიდან არქტიკამდე და ანტარქტიკამდე (რამდენიმე სახეობა წყლისაა). ყველაზე მრავალფეროვანნი არიან ტროპიკულ წვიმის და მთის ტყეებში, ტუნდრაში. მათ შორის არიან ნიადაგზე და კლდეებზე მზარდი სახეობები, ტყეებში ასევე გვხვდებიან ეპიფიტები და ეპიქსილები (ვითარდებიან გაშიშვლებულ ლპობად მერქანზე). ღვიძლის ხავსების უმრავლესობა იზრდება კორდებად, ზოგიერთი მათგანი ქმნის საკუთარ კორდებს ან ერთსახეობიან რაყებს.

როგორც წესი, ღვიძლის ხავსები წარმოადგენენ სუბსტრატზე გართხმულ წვრილ მცენარეებს სიგრძით 1–2 მმ-დან 2–3 სმ-მდე; მათგან ყველაზე მსხვილები იზრდებიან 12–15 სმ-მდე. ყველა ღვიძლის ხავსის სასიცოცხლო ციკლში ჭარბობს დამოუკიდებლად მცხოვრები გამეტოფიტი. ფესვების ნაცვლად მას უვითარდება ერთუჯრედიანი რიზოიდები. იუნგერმანიალეების და ზოგიერთი სხვა ღვიძლის ხავსის გამეტოფიტი წარმოდგენილია ბრტყელი ყლორტების სახით ზურგის მხარეს ორ რიგად და მუცლის მხარეს ერთ რიგად განლაგებული უფრო წვრილი ფოთლებით. ფოთლები მრავალფეროვანია ფორმით და დანაწევრების ხარისხით, მაგრამ ყოველთვის მარტივი და მჯდომარეა, თანაფოთლების და ძარღვების გარეშე, შედგება უჯრედების ერთი შრისგან. ღეროები შედგება ეპიდერმისისგან და ცენტრალური პარენქიმისგან, გამტარი ქსოვილები მათში არ არის. დანარჩენი ღვიძლის ხავსების გამეტოფიტები უფრო ხშირად წარმოდგენილია ლენტისებრი ან როზეტისებრი, მთლიანად პარენქიმული თალუსების სახით. მარშანციებში ამ უკანასკნელებს მუცლის მხარეზე აქვთ ერთშრიანი გამონაზარდები (ამფიგასტრიუმები), ხოლო ზურგის მხრიდან მათში მდებარეობს ასიმილაციური კამერები, რომლებიც ჰაერთან დაკავშირებულია ცრუ ბაგეებით.

ღვიძლის ხავსებს შორის არიან ორსქესიანი და ცალსქესიანი ორგანიზმები, ზოგიერთ მათგანში გამოვლენილია სასქესო ქრომოსომები. ანთერიდიუმები განლაგებულია ფოთლების იღლიებში ან თალუსის ღრმა ამონაჭრებში, რომლებიც გარემოში იხსნება ვიწრო ხვრელით. არქეგონიუმები განლაგებულია ჯგუფებად, რომელთა გარშემო შეზრდილი ფოთლებისგან ან ჯამისებრად გაზრდილი ღეროს ან თალუსის ქსოვილებისგან წარმოიქმნება დამცავი საფარი.

ღვიძლის ხავსების სპოროფიტი უმეტესწილად შედგება ჰაუსტორიისგან, ფეხისა და კოლოფისგან, რომელშიც ყალიბდება სპორები და მათ შორის მდებარე ლენტისებრი უჯრედები (ელატერები). მოუმწიფებელი ელატერები საკვებ ნივთიერებებს ატარებენ განვითარებადი სპორებისკენ, ხოლო მომწიფებულები კვდებიან და ჰიგროსკოპული მოძრაობებით ხელს უწყობენ სპორების გაბნევას. სპოროფიტი თითქმის მთელ სიცოცხლეს ატარებს არქეგონიუმის შეზრდილ მუცელში, იკვებება რა ჰაუსტორიის მეშვეობით გამეტოფიტისგან. სპორების მომწიფების შემდეგ ფეხი ძლიერ გრძელდება, გამოაქვს რა კოლოფი არქეგონიუმის მუცლის და დამცავი საფრის გარეთ. კოლოფის გახსნის და სპორების გამოთავისუფლების შემდეგ სპოროფიტი კვდება. სპორებიდან იზრდებიან გამეტოფიტები.

ღვიძლის ხავსებს პრაქტიკული მნიშვნელობა არ აქვთ, თუმცა მცურავ რიჩიას ზოგჯერ ზრდიან როგორც აკვარიუმის მცენარეს. ღვიძლის ხავსების ბევრი სახეობა შეტანილია -ის წითელ წიგნში.
სენგუიო

სენგუიოს მუნიციპალიტეტი ― მუნიციპალიტეტი მიჩოაკანის შტატში, მექსიკის დასავლეთ ნაწილში. 2020 წლის აღწერის მიხედვით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 19 833 ადამიანს შეადგენს, რაც 2010 წლის მაჩვენებელთან შედარებით 7.6%-ით მეტია. მუნიციპალიტეტის ფართობია 250.3 კმ². მოსახლეობის სიმჭიდროვეა 79.2 ადამიანი კმ²-ზე. ტერიტორია მიჩოაკანის შტატის შემადგენლობაში 1856 წლის 26 აპრილს შევიდა. მექსიკის სტატისტიკისა და გეოგრაფიის ეროვნული ინსტიტუტის კლასიფიკაციით, მუნიციპალიტეტის კოდია 080.
სუსუპუატო

სუსუპუატოს მუნიციპალიტეტი ― მუნიციპალიტეტი მიჩოაკანის შტატში, მექსიკის დასავლეთ ნაწილში. 2020 წლის აღწერის მიხედვით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 9 076 ადამიანს შეადგენს, რაც 2010 წლის მაჩვენებელთან შედარებით 4.3%-ით მეტია. მუნიციპალიტეტის ფართობია 268 კმ². მოსახლეობის სიმჭიდროვეა 33.9 ადამიანი კმ²-ზე. ტერიტორია მიჩოაკანის შტატის შემადგენლობაში 1831 წლის 10 დეკემბერს შევიდა. მექსიკის სტატისტიკისა და გეოგრაფიის ეროვნული ინსტიტუტის კლასიფიკაციით, მუნიციპალიტეტის კოდია 081.
ტაკამბარო

ტაკამბარო მუნიციპალიტეტი ― მუნიციპალიტეტი მიჩოაკანის შტატში, მექსიკის დასავლეთ ნაწილში. 2020 წლის აღწერის მიხედვით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 79 540 ადამიანს შეადგენს, რაც 2010 წლის მაჩვენებელთან შედარებით 13.7%-ით მეტია. მუნიციპალიტეტის ფართობია 786.8 კმ². მოსახლეობის სიმჭიდროვეა 101.1 ადამიანი კმ²-ზე. ტერიტორია მიჩოაკანის შტატის შემადგენლობაში 1825 წლის 15 მარტს შევიდა. მექსიკის სტატისტიკისა და გეოგრაფიის ეროვნული ინსტიტუტის კლასიფიკაციით, მუნიციპალიტეტის კოდია 082.
ქუვეითის კონსტიტუცია

ქუვეითის კონსტიტუცია ― მიიღეს 1961-1962 წლის საკონსტიტუციო ასამბლეაზე. 1962 წლის 11 ნოემბერს კონსტიტუციას ქუვეითის სახელმწიფოს ემირმა, აბდულაჰ ალ-სალიმ ალ საბაჰმა მოაწერა ხელი.

კონსტიტუციონალიზმის ისტორია
ქუვეითის კონსტიტუციონალიზმის ისტორია 1961 წლის 19 ივნისს ქუვეითის დამოუკიდებლობის გამოცხადებასთან ერთად იწყება. ქუვეითის დამოუკიდებლობის მოპოვებასთან ერთად მისი დიდი ბრიტანეთის კოლონიური სამფლობელოს სტატუსის მქონე სამთავროდან სუვერენულ სახელმწიფოდ პოლიტიკურ-სამართლებრივი ტრანსფორმირების პროცესი დაიწყო. ამ პროცესში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვლენა 1962 წლის ნოემბერში ქუვეითის პირველი კონსტიტუციის დამტკიცება იყო, რომელმაც ქუვეითის კონსტიტუციონალიზმს ჩაუყარა საფუძველი და დღემდე შეუცვლელად მოქმედ აქტად რჩება.

1962 წლის კონსტიტუციას წინ უძღოდა მთელი რიგი ღონისძიებები, რომლებიც მიმართული იყო ქუვეითში სამართლებრივი სისტემის ფორმირებისა და განვითარებისაკენ. ამ ღონისძიებებს ახორციელებდა როგორც ბრიტანეთის კოლონიალური მმართველობა, ასევე მოგვიანებით ქუვეითის მმართველი ალ-საბაჰის გვარის ემირებიც.

შინაარსი
ქუვეითის კონსტიტუცია ხუთ ნაწილსა და 183 მუხლს მოიცავს.
ნაწილი ― სახელმწიფო და მმართველობის სისტემა
ნაწილი ― ქუვეითის საზოგადოების ძირითადი საფუძვლები
ნაწილი ― საზოგადო უფლებები და მოვალეობები
ნაწილი ― ხელისუფლება
ნაწილი ― ძირითადი და გარდამავვალი დებულებანი
პლეინზი (ჯორჯია)

პლეინზი  — ქალაქი აშშ-ში, ჯორჯიის შტატის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, სამტერის ოლქში. საოლქო ცენტრ ამერიკუსიდან დაშორებულია 16 კმ-ით. 573 მცხოვრები (2020). აქ საფოსტო განყოფილება დაარსდა 1839 წელს. 1885 წელს გავიდა რკინიგზა, რამდენიმე ადგილობრივი დასახლება, მათ შორის მაგნოლია-სპრინგზი (ან ვილიჯი) და პლეინზ-ოვ-დურა (სახელი ბაბილონთან ახლოს მდებარე ბიბლიური ველის მიხედვით), გაერთიანდა და შეიქმნა პლეინზი.

ქალაქი მდებარეობს სასოფლო-სამეურნეო რაიონის ცენტრში, სადაც ძირითადად მიწის თხილი მოჰყავთ. პლეინზი ტურისტული ღირსშესანიშნაობა გახდა 1970-იანი წლების ბოლოს, როგორც ჯიმი კარტერის, აშშ-ს 39-ე პრეზიდენტის მშობლიური ქალაქი; 1981 წელს კარტერი აქ დაბრუნდა თავისი საპრეზიდენტო ვადის დასრულების შემდეგ. ათწლეულების განმავლობაში ადგილობრივ ეკლესიაში ატარებდა საკვირაო სკოლის გაკვეთილებს, რაც დამსწრეებს იზიდავდა მთელი ქვეყნიდან და მსოფლიოდან. 1987 წელს დაარსდა ღირსშესანიშნაობა „ჯიმი კარტერის ეროვნული ისტორიული ადგილი“ , რომელიც მოიცავს მის სახლს, ბავშვობისდროინდელ ფერმას, საშუალო სკოლას და სადგურს, რომელიც 1976 წლის საპრეზიდენტო კამპანიის შტაბ-ბინად გამოიყენებოდა.
აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატის არჩევნები (1854-55)

აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატის არჩევნები მიმდინარეობდა 1854 წლის 4 აგვისტოდან 1855 წლის 6 ნოემბრამდე.

= წინასაარჩევნო გარემო =
წარმომადგენელთა პალატის არჩევნებამდე უმრავლესობას დემოკრატიული პარტია აკონტროლებდა. მისი მთავარი ოპოზიცია იყო ვიგების პარტია. დემოკრატიული პარტიის რეიტინგი სერიოზულად დააზიანა კანზას-ნებრასკას აქტმა. წინასაარჩევნო პერიოდში პოპულარობა მოიპოვა ამერიკულმა პარტიამ, რომელიც მკაცრად დაუპირისპირდა ირლანდიელ და გერმანელ მიგრანტებს.

= არჩევნები =
234 კაციან წარმომადგენელთა პალატაში დემოკრატიულმა პარტიამ 83 მანდატი მოიპოვა, რის გამოც უმრავლესობა დაკარგა. წარმომადგენელთა პალატაში ჩამოყალიბდა „ოპოზიციური პარტია“, რომელშიც გაერთიანდნენ: ვიგების პარტია, თავისუფალი მიწის პარტია, რესპუბლიკური პარტია, ანტინებრასკას მოძრაობა, „ხალხის პარტია“(ინდიანა) და ჩრდილოელი დემოკრატები. არჩევნებში მესამე ადგილზე გავიდა ამერიკული პარტია, რომელმაც არსებობის ისტორიაში საუკეთესო შედეგი დააფიქსირა და წარმომადგენელთა პალატაში 51 მანდატი მოიპოვა.

= წარმომადგენელთა პალატის სპიკერის არჩევნები =
1855 წლის 3 დეკემბრიდან 1856 წლის 2 თებერვლამდე მიმდინარეობდა წარმომადგენელთა პალატის სპიკერის არჩევნები. თავდაპირველად დარეგისტრირდა 6 კანდიდატი: ნათანიელ ბენქსი (ამერიკული პარტია), ლუის კემპბელი (ანტინებრასკა), ჰენრი ფულერი (ვიგი), ჰამფრი მარშალი (ამერიკული პარტია), ალექსანდრე პანინგტონი (ვიგი) და უილიამ რიჩარდსონი (დემოკრატი). სპიკერის არჩევა 2 თებერვლამდე ვერ მოხერხდა. 2 თებერვალს ნათანიელ ბენქსს 103-მა კაცმა დაუჭირა მხარი, ხოლო დემოკრატ უილიამ ეიკენს 100-მა.
გიროსკოპი

გიროსკოპი ( და = \ \\ გიროსკოპული მომენტით ( გიროსკოპის ინერციის მომენტია ღერძის მიმართ, \ გიროსკოპის საკუთარი ბრუნვის კუთხური სიჩქარე, ხოლო \ კუთხე და ღერძებს შორის); ძალთა ეს წყვილი ცდილობს უმოკლესი გზით დააყენოს გიროსკოპის როტორის ღერძი ღერძის პარალელურად. თუ როტორის ღერძი საძირკველში უშუალოდაა ჩამაგრებული და ეს უკანასკნელი უძრავია, ე. ი. ღერძს არ შეუძლია შეიცვალოს მიმართულება, როტორს არა აქვს გიროსკოპის არც ერთი თვისება. როცა საძირკველი ღერძის ირგვლივ \ კუთხური სიჩქარით ბრუნავს, როტორის ღერძი ცდილობს დაიკავოს ღერძის პარალელური მდგომარეობა, მაგრამ ამას ეწინააღმდეგება ღერძის საკისრები ( და ). ამის შედეგად როტორი აწვება საკისრებს 1 და 2 ძალებით, რომლებსც გიროსკოპული ძალები ეწოდება.

გიროსკოპები ტექნიკაში
ტექნიკაში გამოყენებულ გიროსკოპებს კარდანულად დაკიდებული მქნევარა ბორბლების სახე აქვს. გიროსკოპმა რომ სწრაფად იბრუნოს, მას ამზადებენ როგორც ელექტროძრავას როტორს. ავიაციაში ხშირად იყენებენ გიროსკოპს, რომლის როტორი საჰაერო ტურბინია. ზოგჯერ გიროსკოპი სფეროს ფორმისაა და აქვს საჰაერო აფსკიანი საკიდელი. ზოგ კონსტრუქციებში გამოყენებულია მოტივტივე გიროსკოპები, რომელთა საკისრების განტვირთვის მიზნით როტორის გარსაცმი სითხეში ცურავს. გიროსკოპებს, რომლებსაც თავისუფლების სამი ხარისხი აქვთ და სივრცეში როტორის ღერძის მდგომარეობას ინარჩუნებენ, უმთავრესად მოძრაობის მართვის ავტომატურ ხელსაწყოებში იყენებენ მაგალითად, თვითმფრინავებზე, რაკეტებზე, გემებზე, ტორპედოებსა და სხვა მოძრავ ობიექტებზე. ამ ხელსაწყოებში გიროსკოპს იყენებენ მგრძნობიარე ელემენტად მოძრავი ობიექტის დასახული კურსიდან გადახრის რეგისტრირებისათვის. გიროსკოპის მეორე თვისება – ძალის მიყენებისას პრეცესიის წარმოქმნა – საფუძვლად უდევს მიმართულების გიროსკოპს (კურსის გიროსკოპი) და სხვა მნიშვნელოვან სანავიგაციო ხელსაწყოებს – გეოგრაფიული მერიდიანის მიმართულების განმსაზღვრელ გიროკომპასსა და გიროვერტიკალს – ჭეშმარიტი ვერტიკალის (ჰორიზონტის) განმსაზღვრელ ხელსაწყოს. თავისუფლების ორი ხარისხის მქონე გიროსკოპის თვისებებს ხშირად იყენებენ ზოგიერთ საავიაციო ხელსაწყოში, მაგალითად, მობრუნების მაჩვენებელში და სხვადასხვაგვარ გიროსკოპულ ხელსაწყოებში. თანამედროვე გიროსკოპები ზედმიწევნით ზუსტია. გიროსკოპის სიმძიმის ცენტრისა და საკიდლის ცენტრის ოდნავი დაუმთხვევლობა იწვევს გიროსკოპის ღერძის არასასურველ პრეცესიას გიროსკოპული ხელსაწყოს ჩვენებაზე გავლენას ახდენს აგრეთვე კარდანულ საკიდელში არსებული ხახუნი. ჩამოთვლილმა სირთულეებმა გამოიწვია სხვა ფიზიკურ პრინციპებზე დამყარებული გიროსკოპების შექმნის აუცილებლობა.
ელიშე (ალბანეთის განმანათლებელი)

წმინდა ელიშე (. — ევ. ელიშე) — საუკუნეში მოღვაწე ქრისტიანი მისიონერი, რომელმაც ქრისტიანობა იქადაგა კავკასიის ალბანეთში. საქართველოს უდიები, რომლებიც მიიჩნევიან კავკასიის ალბანელების შთამომავლებად, წმინდა ელიშეს ხსენების დღეს აღდგომიდან მესამე დღეს (სამშაბათს) აღნიშნავენ.

ისტორია
ცნობები მისი ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შესახებ გვხვდება მოვსეს კალანკატუაცის „ალვანთა ქვეყნის ისტორიაში“.

წმინდა ელიშე მოციქულ თადეოზის მოწაფე იყო და თან ახლდა სომხეთში ქრისტიანობის ქადაგებისას, თუმცა წმინდა თადეოზის მოწამეობრივად აღსრულების შემდეგ, ელიშე იერუსალიმში დაბრუნდა. აქ ის უფლის ძმამ და იერუსალიმის ეკლესიის პირველმა მღვდელმთავარმა იაკობმა აკურთხა. ამის შემდეგ წმინდა ელიშე ქრისტიანობის საქადაგებლად სწორედ კავკასიის ალბანელთა მხარეში წამოვიდა. ამავე გადმოცემით, წმინდა ელიშემ პირველ ეკლესიას საფუძველი ჩაუყარა სოფელ გიშში (დღევანდელი აზერბაიჯანის ჩრდილოეთ ნაწილში), შემდგომ კი მოწამეობრივად აღესრულა ადგილობრივ წარმართთა ხელით.

ტრადიციის თანახმად, წმინდა ელიშე კავკასიის ალბანელთა ეკლესიის პირველ წინამძღვრად მოიხსენიება. ადგილობრივებისთვის წმინდა ელიშეს მნიშვნელობას ხაზს უსვამს ის გარემოებაც, რომ მისი ხსენების დღე დაუკავშირდა აღდგომის დღესასწაულს და აღდგომიდან მესამე დღეს (სამშაბათს) აღინიშნება. უდიურ თემში წმინდა ელიშეზე ზეპირი გადმოცემები მე-20 საუკუნის 50-იან წლებშიც კი გვხვდება. დღემდე უდიების ისტორიულ სამშობლოში არაერთი ეკლესია სწორედ წმინდა ელიშეს სახელობისაა.
ანგლსი

ანგლსი, ენგლსი  — კუნძული და საგრაფო ჩრდილო-დასავლეთ უელსში. მდებარეობს ირლანდიის ზღვაში, ხმელეთისგან გამოყოფილია მენაის სრუტით, მას უკავშირდება საავტომობილო ხიდით. საგრაფო მოიცავს საკუთრივ კუნძულ ანგლსის, ინგლისისა და უელსის უდიდეს კუნძულს (712 კმ²), და ჰოლი-აილენდს, რომელიც ანგლსის დასავლეთით მდებარეობს (საერთო ფართობი 749 კმ²). ანგლსის საგრაფოს საზღვარი ემთხვევა ისტორიულ ანგლსის საგრაფოს. საგრაფოს უმაღლესი წერტილია ჰოლიჰედის მთა (219 მეტრი), რომელიც ჰოლი-აილენდზე მდებარეობს.

ანგლსის კუნძული ცნობილია თავისი უძველესი ისტორიით, პრეისტორიული და კელტური ძეგლებით. ჩრდილოეთ უელსის მთიანი მიწებისაგან განსხვავებით, დაბალი და ნაყოფიერია, ამიტომ უძველესი დროიდან მარცვლეულის მოყვანისა და მეცხოველეობის ცენტრი იყო. მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა აგრეთვე ზღვაოსნობასა და თევზჭერას; ადრევე დამყარდა სავაჭრო კონტაქტები ირლანდიასთან. კუნძული მდებარეობდა საზღვაო მარშრუტზე, რომელიც ხმელთაშუა ზღვის ქვეყნებს ჩრდილოეთის ქვეყნებთან აკავშირებდა. მეგალითური სამარხი კამერები და აღმართული ქვები მიუთითებს გვიან ნეოლითურ და ადრეული ბრინჯაოს ხანის დასახლებაზე. ძვ. წ. 100 წლისთვის კუნძულის მცხოვრებლებმა მიიღეს კელტური ენა და კულტურა. ანგლსი გახდა დრუიდების ცნობილი ცენტრი და რომაელთა მიმართ წინააღმდეგობის ციტადელი; გაიუს სვეტონიუს პავლინუსმა ახ. წ. 61 წელს შეიჭრა კუნძულზე, დახოცა დრუიდი ქურუმები და გაანადგურა წმინდა კორომები. 78 წელს გნეუს იულიუს აგრიკოლამ საბოლოოდ დაპყრობა. ადრეულ კელტურ ქრისტიანულ ეკლესია-მონასტრებს შორისაა პენმონის პრიორატი, რომელიც საუკუნეში დააარსა წმ. სეირიოლმა. სამხრეთ-დასავლეთ სანაპიროზე მდებარე აბერფრაუ იყო გუინედის მმართველთა დედაქალაქი იყო – საუკუნეებში. კუნძულს თავს ესხმოდნენ ირლანდიელები, საქსები, ვიკინგები და ნორმანები. საბოლოოდ იგი დაიპყრო ინგლისის მეფე ედუარდ -მა, რომელმაც ბომარისში ციხე-სიმაგრეც ააგო (დაიწყო 1295 წელს).

ანგლსის საგრაფო რჩება უპირატესად სასოფლო-სამეურნეო რეგიონად (მსხვილი რქოსანი საქონელი, ცხვარი), თუმცა ტურიზმიც მნიშვნელოვანი გახდა.
ჰარიუსი

ჰარიუსი — თევზების გვარი ორაგულისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე ჩვეულებრივ 25–35 სმ-ია, მასა დაახლოებით 450 გ; ზოგიერთი 50 სმ სიგრძესა და 1,4 კგ-მდე მასას აღწევს. დამახასიათებელია გრძელი, მაღალი და კაშკაშა შეფერილობის ზურგის ფარფლი 17–24 სხივით. ასევე ორაგულისებრთა სხვა სახეობებთან შედარებით უფრო მსხვილი ქერცლი და გამრავლების პერიოდში ნაკლებად კაშკაშა შეფერილობა. გვარი ხასიათდება რთული შიდაგვაროვნული და შიდასახეობრივი სტრუქტურით. მოლეკულურ-გენეტიკური ანალიზის საფუძველზე გამოყოფილია ორი ახალი სახეობა: ბურეიის (. ) და ქვემო ამურის (. ) ჰარიუსები, რომლებიც ადრე ციმბირული ჰარიუსის (. ) ქვესახეობებად ითვლებოდნენ. ბინადრობენ ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერი და ცივი სარტყლების მთისწინეთის მდინარეებში, იშვიათად — ტბებში. იკვებებიან უხერხემლოებით (ძირითადად მწერების ლარვებით) და წვრილი თევზით; ორაგულების ქვირითობის ადგილებში შეიძლება ჭამონ მათი ქვირითი და ლიფსიტები. ქვირითობენ გაზაფხულზე, დედალი ქვიან გრუნტზე ყრის 3-დან 10 ათასამდე ქვირითს. ადგილობრივი რეწვისა და ხელოვნური მოშენების ობიექტებია.
ამერიკული ტბის პალია

ამერიკული ტბის პალია — დიდი ზომის თევზი ორაგულისებრთა ოჯახისა. ფართოდაა გავრცელებული ჩრდილოეთ კანადიდან და ალასკიდან სამხრეთით — ახალ ინგლისსა და დიდი ტბების აუზამდე. ჩვეულებრივ გვხვდება ღრმა, ცივ ტბებში. შეფერილია მომწვანო ნაცრისფრად, ზედ ღია ფერის ლაქებით. თუმცა ღრმა წყლებში დაუჭერიათ 45 კგ-მდე მასის ინდივიდიც. ქვირითობს შემოდგომით რიფებს შორის, მძიმე ქვირითი ფსკერზე ეშვება. დიდ ტბებში სარეწაო მნიშვნელობა ჰქონდა, სანამ უელანდის არხით 1930-იან წლებში შემოსულმა ზღვის სალამურებმა თითქმის გადაშენებამდე არ მიიყვანა ეს სახეობა. ინტროდუცირებულია აშშ-ის დასავლეთ ნაწილში, სამხრეთ ამერიკაში და ევროპაში, ასევე ახალ ზელანდიაში.
ზემჭვრეტი

ზემჭვრეტი — მტკნარი წყლის თევზების გვარი კობრისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძეა 30–70 სმ, გვერდებიდან შებრტყელებულია. ზურგის ფარფლზე აქვთ სქელი ძვლოვანი ეკალი. მუცლის ფარფლების უკან კი ქერცლით დაუფარავი ტროპი (ქედი). ზურგის შეფერილობა რუხ-მომწვანოა, გვერდები და სხეულის ქვედა ნაწილი მოვერცხლისფრო. ცნობილია 5–6 სახეობა. გავრცელებული არიან ამურიდან კორეამდე და ვიეტნამამდე. ჩვეულებრივი ზემჭვრეტი (. ) ყველაზე დიდი ზომისაა: აღწევს 1 მ სიგრძეს და 9 კგ მასას. პირი ზემოთაა. სწრაფად იზრდება; სქესობრივად მწიფდებიან სიცოცხლის მე-5–6 წელს. ქვირითობის დროს (ივნისი-ივლისი) მამრები იძენენ კაშკაშა შეფერილობას. პელაგური მტაცებლებია, იკვებებიან წვრილი თევზით, იშვიათად კრევეტებით (ხანკის ტბა) და მწერებით. ძვირფასი სარეწაო თევზები და სპორტული თევზჭერის ობიექტები არიან.
წურბლები

წურბლები  — რგოლოვანი ჭიების ქვეკლასი. სხეული შებრტყელებულია ზურგ-მუცლის მიმართულებით, შედგება სეგმენტების მუდმივი რაოდენობისგან (უმეტესობას 32 აქვს), რომლებიც გარედან არ ჩანს. სხეულის წინა და უკანა ბოლოზე განვითარებულია ორი კუნთოვანი მრგვალი საწოვარი, რომელიც წურბლებს საშუალებას აძლევს მჭიდროდ მიემაგრონ სუბსტრატს; წინა საწოვრის ცენტრში მდებარეობს პირი. უმეტესობას არ აქვს ჯაგარი. სუბსტრატზე გადაადგილდებიან წინა და უკანა საწოვრების მონაცვლეობით მიმაგრებით; ცურავენ ზურგ-მუცლის სიბრტყეში კლაკნით. სხეულის ღრუ მეტ-ნაკლებად შევსებულია შემაერთებელი ქსოვილით. სუნთქვა ხორციელდება სხეულის მთელი ზედაპირით.

პარაზიტული სახეობების ნაწლავებს აქვთ წყვილი გვერდითი ბრმა გამონაზარდები, სადაც მარაგდება თხევადი საკვები (სხვადასხვა ცხოველის სისხლი და ქსოვილური სითხეები). ჰერმაფროდიტები არიან, განვითარება პირდაპირია. კვერცხები მწიფდება პარკებში. დაახლოებით 300 სახეობაა. ბინადრობენ ძირითადად მტკნარ წყლებში, იშვიათად ნიადაგში და ტყის საფენში, არიან ზღვის სახეობებიც.

სამი რიგია. ჯაგრიანი წურბლების რიგის წარმომადგენლებს სხეულის წინა ბოლოზე აქვთ მცირე რაოდენობის ჯაგარი, მხოლოდ უკანა საწოვარი და სხეულის განვითარებული ღრუ; ცხოვრობენ მტკნარ წყალსატევებში ევრაზიისა და ამერიკის ჩრდილოეთში, არიან ორაგულისებრი თევზების პარაზიტები. ხორთუმიან წურბლებს აქვთ გამოსაწევი ხახის მილი ხორთუმის სახით; არიან მტაცებლები ან პარაზიტები (ძირითადად მოლუსკების). უხორთუმო / ყბიან წურბლებს პირში აქვთ სამი კუნთოვანი ყბა კუტიკულური კბილაკებით. ამ რიგის წარმომადგენლები იკვებებიან უხერხემლოებით ან წოვენ მსხვილი ცხოველების სისხლს. სისხლის წოვისას წურბელას ჭრილობაში შეჰყავს სანერწყვე ჯირკვლის სეკრეტი, რომელიც შეიცავს ჰირუდინს, რაც ხელს უშლის სისხლის შედედებას. სამედიცინო წურბელა გამოიყენება ჰირუდოთერაპიაში.

ფილოგენეტიკური ხე
სამედიცინო წურბელა

სამედიცინო წურბელა — ყბიანი წურბელების რიგის რგოლოვანი ჭია. სიგრძე 15 სმ-მდე, სიგანე დაახლოებით 1 სმ. შეფერილობა მუქია, ასევე მუქი ფერის მოხატულობით. პირის აპარატი წარმოდგენილია სამი მჭრელი ყბით. ნაწლავს აქვს წყვილი ბრმა დანამატები (ჯიბეები), სადაც იმარაგებს საკვებს (სისხლს). სანერწყვე ჯირკვლები გამოყოფენ ჰირუდინს, რომელიც ხელს უშლის სისხლის შედედებას.

წყალში შესულ ცხოველებს (ძირითადად ძუძუმწოვრებსა და ამფიბიებს) წურბელა დროებით ემაგრება და გაკეთებული პატარა ჭრილობიდან წოვს სისხლს. ჭამის ერთი აქტის დროს თავის მასას ზრდის 2–3-ჯერ, რის შემდეგაც თვეობით ინელებს ჩაყლაპულ საკვებს. სიცოცხლის შენარჩუნებისა და ზრდისთვის წელიწადში ორი ასეთი აქტია საკმარისი.

გავრცელებულია ევროპის სამხრეთში, კავკასიაში და ცენტრალურ აზიაში; ძირითადად მცირე, მდორე და მდგარ წყალსატევებში. ხელოვნური მოშენებით გაზრდილი სამედიცინო წურბელები გამოიყენება მედიცინაში (სისხლის გამოშვებისას ერთი ინდივიდი შთანთქავს დაახლოებით 15 სმ³ სისხლს და ჭრილობიდან კიდევ 50 სმ³ გამოდის), მათ შორის პლასტიკურ ქირურგიაში (სისხლის წოვისას მიმაგრების ნაწილებში აღადგენენ სისხლის მიმოქცევას, ამცირებენ ინფექციის რისკს).
არტურ აივაზიანი

არტურ აივაზიანი (დ. 19 სექტემბერი, 1973, ნასაკირალი — გ. 2 ივლისი, 1993, აფხაზეთი) — ქართველი სამხედრო პირი.

ბიოგრაფია
ოზურგეთის კომისარიატმა გაიწვია აფხაზეთში საომრად, ჩაირიცხა ქაქუცა ჩოლოყაშვილის სახელობის ლეგიონში. არტურ აივაზიანი მონაწილეობდა თავისი ლეგიონის ყველა საომარ ოპერაციაში. 1993 წლის 2 ივლისს, დესანტის გადმოსხმის დღეს, გმირულად დაეცა ბრძოლის ველზე.

ჯილდოები
ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენი (გარდაცვალების შემდეგ)
მარიონეტული სახელმწიფო

მარიონეტული სახელმწიფო, მარიონეტული რეჟიმი, მარიონეტული მთავრობა ან მოჩვენებითი მთავრობა მარიონეტულ სახელმწიფოებს აქვთ ფორმალური სუვერენიტეტი, უცხო ძალა კი რეალურ კონტროლს ახორციელებს მათზე ეკონომიკური თუ სამხედრო ზეწოლით. ადგილობრივი მთავრობის შენარჩუნებით, გარე ძალა თავს არიდებს ყოველგვარ პასუხისმგებლობას და ამავდროულად წარმატებით ახდენს ამავე მთავრობის პარალიზებას.

მარიონეტული სახელმწიფოები განსხვავდებიან მოკავშირეებისგან, რომლებიც საკუთარი ინიციატივით ან ნებაყოფლობით დადებული ხელშეკრულებების შესაბამისად მოქმედებენ. მარიონეტული სახელმწიფოები იძულებულნი არიან, იურიდიულად დაამტკიცონ და ლეგიტიმაცია მიანიჭონ იმ ქმედებებს, რომლებიც უკვე განხორციელებულია უცხო ძალის მიერ, მიუხედავად იმისა, შეესაბამება თუ არა ეს ქმედებები ადგილობრივი მოსახლეობის ინტერესებს ან ქვეყნის შიდა კანონმდებლობას.

მახასიათებლები
მარიონეტულ სახელმწიფოებს ფორმალურად აქვთ ავტორიტეტის გარე ნიშნები, როგორიცაა სახელი, დროშა, ჰიმნი, კონსტიტუცია, კანონმდებლობა, დევიზი და მთავრობა, თუმცა ეს ყველაფერი მხოლოდ ფორმალურობას წარმოადგენს. რეალურად, ისინი სრულად ექვემდებარებიან იმ სახელმწიფოს, რომელიც მათი ფორმირების პროცესს მართავს, მათ ეკონომიკურად აფინანსებს ან პოლიტიკურ და ადმინისტრაციულ გადაწყვეტილებებს აკონტროლებს. საერთაშორისო სამართალი ასეთ ოკუპირებულ მარიონეტულ სახელმწიფოებს ლეგიტიმურად არ აღიარებს.

მარიონეტულმა სახელმწიფოებმა შეიძლება შეწყვიტონ მარიონეტებად ყოფნა შემდეგი გზებით:

მილიტარული გზით "პატრონი" სახელმწიფოს დამარცხება (როგორც ევროპასა და აზიაში 1945 წელს),
"პატრონ" სახელმწიფოში შერწყმა (როგორც ადრეულ საბჭოთა კავშირში),
დამოუკიდებლობის მიღწევა

ტერმინოლოგია
ტერმინი წარმოადგენს მეტაფორას, სადაც მარიონეტი თოჯინა, როგორც მართული სახელმწიფო, იმართება სხვისი ჩართულობით სიმების გამოყენებით. ტერმინი "მარიონეტული მთავრობა" პირველად გამოიყენეს1884 წელს, ეგვიპტის ხედივატთან მიმართებით.

მეცხრამეტე საუკუნის მაგალითები
ფრანგი რევოლუციონერი და ნაპოლეონის კლიენტები
ნიდერლანდებში ბატავიანის რესპუბლიკა საფრანგეთის რევოლუციური მფარველობის ქვეშ შეიქმნა.

საფრანგეთის პირველი რესპუბლიკის ინიციატივით, მე-18 საუკუნის ბოლოს და მე-19 საუკუნის დასაწყისში იტალიაში ჩამოყალიბდა მცირე რესპუბლიკები, რომლებიც ისტორიაში ცნობილია როგორც „ძმური რესპუბლიკები“.

აღმოსავლეთ ევროპაში ნაპოლეონის საფრანგეთის პირველმა იმპერიამ დააარსა ვარშავის საჰერცოგო, რომელიც პოლონეთში მოქმედ მარიონეტულ სახელმწიფოს წარმოადგენდა.

ბრიტანეთის იმპერია
1896 წელს ბრიტანეთმა შექმნა სახელმწიფო ზანზიბარში.