iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ანდების რეგიონი (კოლუმბია)

კოლუმბიის ანდები — ყველაზე დასახლებული რეგიონი კოლუმბიაში. აქვეა განთავსებული ყველა დიდი ქალაქი. ასევე ის იყო კოლუმბიამდელი პერიოდის ცივილიზაციების მნიშვნელოვანი კერა. კოლუმბიის ანდები იყოფა სამ ძირითად ნაწილად, რომლებსაც ერთად უწოდებენ კორდილიერებს (ესპანურად აღნიშნავს მთათა მასივს). დასავლეთი კორდილიერები ესაზღვრება წყნარი ოკეანის სანაპიროს, აქ მდებარეობს ქალაქი კალი, ცენტრალური კორდილიერები მდებარეობს კაუკას და მაგდალენას მდინარეებს შორის აქ არის ქალაქები: მედელინი, მანისალესი და პერეირა, ხოლო მესამე ნაწილი არის აღმოსავლეთი კორდილიერები რომელიც გაწოლილია ჩრდილო-აღმოსავლეთით გუახირის ნახევარკუნძულის მიმართულებით, აქ მდებარეობს დედაქალაქი ბოგოტა, ბუკარამანგა და კუკუტა.

რეგიონის კლიმატი და მცენარეული საფარი იცვლება ზღვის დონიდან სიმაღლის მიხედვით, თუმცა შეიძლება გამოიყოს რამდენიმე ძირითადი არეალი: 1000 მეტრამდე ცხელი ჰავის ზონა, 1000-2000 მეტრის დონეზე თბილი ჰავის ზონა სადაც ცხოვრობს მოსახლეობის უმეტესობა და 2000-3200 ცივი ჰავის ზონა, ალპური ზონა 3200-4600 და 4600-ს ზემოთ ყინულის ზონა.

რეგიონში მდებარეობს მუნჩიკუს ეროვნული პარკი და ფარალონეს-დე-კალის პარკი.
იან ჰენდრიკ ოორტი

იან ჰენდრიკ ოორტი (; დ. 28 აპრილი, 1900, ფრანეკერი — გ. 5 ნოემბერი, 1992, ლეიდენი) — ნიდერლანდელი ასტრონომი. ლეიდენის უნივერსიტეტის პროფესორი (1935). 1924 წლიდან მუშაობდა ლეიდენის ასტრონომიულ ობსერვატორიაში. 1927 წელს ვარსკვლავებზე დაკვირვებით შეიმუშავა გალაქტიკის დიფერენციაციული ბრუნვის აღმოჩენის ბრუნვის მეთოდი, მანვე ამ გზით დაამტკიცა გალაქტიკის ბრუნვა. 1938 წელს შექმნა ვარსკვლავთა განაწილების სივრცული სიმკვრივის განსაზღვრის მეთოდი. იკვლევდა აგებულებასა და ვარსკვლავთშორის გარემოს. 1935-1948 წლებში იყო საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის გენერალური მდივანი, 1958-1961 წლებში კი პრეზიდენტი.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად,
მთავარი სარტყლის ერთ-ერთ ასტეროიდს დააქრვეს (1691) ოორტი;
ჰიპოტეტურ სფერულ სივრცეს მზის სისტემაში დაარქვეს ოორტის ღრუბელი;
ოორტის მუდმივები;
პლუტონის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს ოორტი.
გარდამავალი მხედრული

გარდამავალი მხედრული - საუკუნეებში გავრცელებული ქართული მხედრული დამწერლობის ქვესახეობაა; ასოთა მოხაზულობები ნუსხურიდან მხედრულისაკენ გარდამავალ საფეხურს წარმოადგენენ; აქედან მომდინარეობს ქართული დამწერლობის ამ სახეობის დასახელებაც. ხშირად მოიხსენიება მდივანმწიგნობრულის სახელწოდებითაც.

გარდამავალი მხედრულითაა შესრულებული - საუკუნეების ისტორიული საბუთები, მათ შორის ბაგრატ -ის ცნობილი ორი სიგელი; აგრეთვე ხელნაწერთა ზოგიერთი მინაწერი და ეპიგრაფიკული წარწერები. ხელნაწერ საბუთებში, განსაკუთრებით კი ბაგრატის სიგელში ოპიზარი და მიჯნაძორელი მამების მიმართ (1054—1072 წლები), გარდამავალ მხედრულს ახასიათებს ნუსხურისათვის დამახასიათებელი კუთხოვანი ფორმების მომრგვალება. ამგვარი მომრგვალება, ზოგიერთი მკვლევარის აზრით, შესაძლოა ინდივიდუალური ხელწერის ნიშანი იყოს. სხვა შემთხვევებში, განსაკუთრებით ეპიგრაფიკულ ძეგლებში, გარდამავალი მხედრულის ასოთა ფორმები ინარჩუნებენ კუთხოვან ფორმებს. გარდამავალ მხედრულს ახასიათებს აგრეთვე ასოთა გადაბმები; მხედრულის შემდგომი განვითარების შედეგად გადაბმები კიდევ უფრო დაიხვეწა და მხედრული კალიგრაფიის აუცილებელ ელემენტად იქცა.

გარდამავალი მხედრულის მაგალითი, ფრაგმენტი ბაგრატ -ის სიგელიდან, საუკუნე.
„გურგენ : მეფეთა : მეფისაი : პაპისა : ჩემისა : ბ~გტ კურაპალა ...“

აღსანიშნავია, რომ ივანე ჯავახიშვილი გარდამავალ მხედრულს ორ ნაწილად ყოფდა; წიგნური ვარიანტის აღსანიშნავად მან შემოიღო ტერმინი ნუსხახუცური მრგლოვანი, ხოლო საბუთების ხელის აღსანიშნავად — ნუსხახუცური მწიგნობრული დამწერლობა. მკვლევართა უმრავლესობა მიიჩნევს, რომ ამგვარი დაყოფა ზედმეტია; ტერმინი გარდამავალი მხედრული ამ ორივეს მოიცავს, ტერმინოლოგიურ დაქუცმაცებას კი საფუძვლად უდევს არა დამწერლობათა განვითარების სხვადასხვა საფეხური, არამედ წერილობითი ძეგლების შინაარსობრივი მხარე.
ზურაბ იაშვილი

ზურაბ იაშვილი (დ. 3 ნოემბერი, 1936 — გ. 12 აგვისტო, 1987) — ქართველი მომღერალი და მეცნიერი. საქართველოს დამსახურებული არტისტი (1970). ვოკალისტი, მუსიკოსი (ელექტრო-ორგანი, ჰარმონიკა), მოღვაწეობდა ანსამბლ „ორერაში“. დაარსებიდან (1958-1987) ზურაბ იაშვილმა „ორერასთან“ ერთად 70-ზე მეტ ქვეყანაში იმოგზაურა.

ბიოგრაფია
1959 წელს დაამთავრა თბილისის უცხო ენათა ინსტიტუტი, 1978 წელს მოსკოვის სახელმწიფო თეატრალური ინსტიტუტი, 1982 წელს კი — ლენინგრადის კულტურის ინსტიტუტი. დაიცვა დისერტაცია თემაზე: „ფოლკლორის როლი მასობრივ კულტურულ-საგანმანათლებლო მუშაობაში“.

მუშაობდა საქართველოს ფილარმონიის საესტრადო სამმართველოს უფროსად. ეკუთვნის რამდენიმე ნოვატორული იდეა. მაგალითად, მისი წინადადებით ჩატარდა „ორერას“ კონცერტები ღია ცის ქვეშ მეტეხის პლატოზე, მღეროდენენ იმ ქვეყნის ენაზე, სადაც ტარდებოდა ანსამბლის გასტროლები და სხვა.

გადაღებულია ფილმში „ორერა, სრული სვლით!“ (1970).

ზურაბ იაშვილი მძიმე ავადმყოფობის შედეგად, 1987 წლის 12 აგვისტოს გარდაიცვალა, 50 წლის ასაკში.
დასავლეთი კორდილიერები (კოლუმბია)

დასავლეთი კორდილიერები — კოლუმბიური ანდების სამი განყოფილებიდან ყველაზე დაბალი. მისი საშუალო სიმაღლეა 2000 მეტრი, ხოლო უმაღლესი მწვერვალია სერო-ტატამა 4250 მ სიმაღლით. ის იწყება სამხრეთში კოლუმბიური მასივიდან, რომელიც მდებარეობს ნარინიოს დეპარტამენტში და გადაჭიმულია ჩრდილოეთით პარამილოს მასივამდე ანტიოკიის და კორდობის დეპარტამენტებამდე.

მასივის დასავლეთი მხარე მიეკუთვნება კოლუმბიის წყნარი ოკეანის რეგიონს. მდინარე სან-ხუანით იწყება მთავარი წყალგამყოფი ქედი, ხოლო მასივის აღმოსავლეთი ნაწილი ეკუთვნის მდინარე კაუკას აუზს. მასივის ჩრდილო და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ატლანტიკური ფერდობი იწყება ატრატო და სინუ მდინარეებით. მასივის უდიდესი მწვერვალია კერო ტატამა.

მასივი მოიცავს ხუთ ეროვნულ პარკს, ასევე ორ ეროვნულ დაცულ ტერიტორიას, ორ ლოკალურად დაცულ ტერიტორიას და ორ რეკრეაციულ ტერიტორიას.
ჩრდილოეთის საბჭო

ჩრდილოეთის საბჭო — ჩრდილოეთი ევროპის ქვეყნების პარლამენტთა შორის თანამშრომლობის სააკორდინაციო ორგანიზაცია.

წევრები

(1956-დან)

ავტონომიური ტერიტორიები:
ალანდის კუნძულები (ფინეთი)
(დანია)
(დანია)

ამას გარდა, 1991 წლიდან არსებობს ჩრდილოეთის საბჭოს საინფორმაციო ოფისი ესტონეთში, ლატვიასა და ლიეტუვაში, ასევე სანქტ-პეტერბურგსა და კალინინგრადში.

პრემიები ჩრდილოეთის საბჭოს ეგიდით
ჩრდილოეთის საბჭოს ეგიდით ყოველწლიურად ოთხი სახის პრემია გაიცემა: ლიტერატურული მიღწევისათვის, მუსიკალური მიღწევისათვის, გარემოს დაცვისათვის და კინემატოგრაფიაში გაწეული ღვაწლისთვის.

როგორც წესი, პრემიის ლაურეატებად ჩრდილოეთის საბჭოს ქვეყნების წარმომადგენლები სახელდებიან ხოლმე ხელოვნებისა და ეკოლოგიის დარგებიდან. 2004 წელს ლიტერატურის პრემიის ლაურეატი გახდა ფინელი მწერალი კარი ჰოტაკაინენი რომანისათვის „სანგრის ქუჩა“.
კარი ჰოტაკაინენი

კარი ჰოტაკაინენი (, დ. 9 იანვარი, 1957 წელი, პორი, ფინეთი) — ფინელი მწერალი, პოეტი და პროზაიკოსი.

ბიოგრაფია
ავტორია ოცზე მეტი რომანის, პოეტური კრებულებისა და ბავშვებისა და მოზარდებისადმი მიძღვნილი წიგნებისა. ყველაზე ცნობილი ნაწარმოებია რომანი „სანგრის ქუჩა“ (ფინ. ), რომელიც 2002 წელს დაწერა. რომანი ეხება გაბოროტებულ მამაკაცს, რომელმაც ოჯახი დაკარგა და ყველაფრის ფასად ცდილობს მის დაბრუნებას. 2002 წელს ამ წიგნისათვის დაიმსახურა ლიტერატურული პრემია „ფინეთი“ და ჩრდილოეთის საბჭოს ლიტერატურული პრემია 2004 წელს.

2010 წელს ნაწარმოებმა „ “ რუნებერგის პრემია მიიღო.
ქართული თარგმანები
„სანგრის ქუჩა“ (2000) — მთარგმნ. დიმიტრი გოგოლაშვილი, (2008);
დეივიდ ბრიუსტერი

დეივიდ ბრიუსტერი (; დ. 11 დეკემბერი, 1781, ჯედბორო, როქსბროს საგრაფო — გ. 10 თებერვალი, 1868, ალერბი, მელროუზი) — ინგლისელი ფიზიკოსი, ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1815). სწავლობდა ედინბურგში. 1838–1859 წლებში ხელმძღვანელობდა კოლეჯებს. 1849 წელს იყო მეცნიერული განვითარების ბრიტანული ასოციაციის პრეზიდენტი. ბრიუსტერმა აღწერა ქრომატული პოლარიზაცია ერთღერძიან და ორღერძიან კრისტალებში, აღმოაჩინა სინათლის წრიული პოლარიზაცია (1815). არეკვლის დროს სინათლის პოლარიზაციის შესწავლისას დაადგინა კანონი, რომელსაც მის პატივსაცემად ბრიუსტერის კანონი ეწოდა. ხელოვნური ანიზოტროპიის მქონე გარემოში აღმოაჩინა ორმაგი სხივთტეხა. შუქურებისათვის შექმნა ლინზების სისტემები, გამოიგონა კალეიდოსკოპი (1817) და გააუმჯობესა სტერეოსკოპი.
პოლ ბროკა

პოლ ბროკა (; დ. 28 ივნისი, 1824, სენტფუა-ლა-გრანდი — გ. 9 ივლისი, 1880, პარიზი) — ფრანგი ანატომი და ანთროპოლოგი. იგი იყო პარიზის ანთროპოლოგიური სამეცნიერო საზოგადოების შექმნის ინიციატორი (1859). ბროკას ძირითადი შრომები ეხება პრიმატთა შედარებითს ანატომიას, ზოგად ანთროპოლოგიურ საკითხებს, საფრანგეთის ძველი და თანამედროვე მოსახლეობის რასობრივ ტიპებს. ბროკამ დაამუშავა მსოფლიოში პირველი სახელმძღვანელო ანთროპომეტრიასა და კრანიომეტრიაში (1865). შექმნა თვალის, თმისა და კანის ფერის განმსაზღვრელი სკალა. გამოიგონა ანთროპომეტრიული ხელსაწყოები.
ბრომელიასებრნი

ბრომელიასებრნი ან ანანასისებრნი — ერთლებნიან, უფრო ხშირად მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა ოჯახი.

ცნობილია 50 გვარის 2000-მდე სახეობა, რომლებიც ამერიკის ტროპიკულ და სუბტროპიკულ სარტყელშია გავრცელებული. ძირითადად ეპიფიტებია. უმრავლესობას აქვს დამოკლებული ღეროები. გრძელი, კიდეეკლიანი ჭრელი ფოთლები როზეტებად აქვთ შეკრებილი და ქმნიან ძაბრებს, სადაც გროვდება წყალი და ორგანული ნარჩენები, აგრეთვე ფლორის და ფაუნის სხვადასხვა წარმომადგენლები.

ფოთლების ფუძეები აქედან იწოვენ წყალსა და საკვებ ნივთიერებებს. წყლის შესაწოვად ზოგიერთ მცენარეს სპეციალური ბეწვები უვითარდება. ყვავილედი თავთავი, მტევანი ან საგველაა. ნაყოფი — კოლოფი ან კენკრა. ბრომელიასებრნს განეკუთვნება ანანასი, ლუიზიანური ხავსი, აგრეთვე დეკორატიული ბილბერგია და ნიდულარიუმი.
მოტილალ ნერუ

მოტილალ ნერუ (დ. 6 მაისი, 1861, აგრა — გ. 6 თებერვალი, 1931, ლაქნაუ) — ინდოეთის ნაციონალურ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის მოღვაწე, ინდოეთის ეროვნული კონგრესის (იეკ) ერთ-ერთი ლიდერი. ცნობილი ადვოკატი, ჯავაჰარლალ ნერუს მამა. 1919 და 1928 წლებში იყო იეკ-ის თავმჯდომარე. სვარაჯისტების პარტიის ერთ-ერთი დამაარსებელი (1923) და ხელმძღვანელი. ავტორი ინდოეთის კონსტიტუციის პროექტისა, რომელსაც საფუძვლად ედო დომინიონის სტატუსის სქემა (1928).
გუსტავ ნოსკე

გუსტავ ნოსკე (; დ. 9 ივლისი, 1868, ბრანდენბურგი — გ. 30 ნოემბერი, 1946, ჰანოვერი) — გერმანიის სოციალ-დემოკრატიის უკიდურესი მემარჯვენე ფრთის მოღვაწე, სოციალ-შოვინისტი. გერმანიის 1918 წლის ნოემბრის რევოლუციის დროს მთავრობის სახალხო-რწმუნებულთა საბჭოს წევრი გახდა და თავისივე თქმით, იკისრა „პირსისხლიანი ქოფაკის“ როლი. მოახდინა მობილიზაცია კონტრრევოლუციური სამხრეთ ძალებისა, რომლითაც 1919 წელს ჩაახშვეს ბერლინის, ბრემენის და გერმანიის სხვა ქალაქების მუშათა რევოლუციური გამოსვლები. 1919 წლის თებერვალსა და 1920 წლის მარტში იყო სამხედრო მინისტრი. კაპის პუტჩის (1920) ჩაქრობის შემდეგ, რომელსაც ნოსკე მფარველობდა, იძულებული გახდა გადამდგარიყო.
არაბიკუმი

არაბიკუმი — გერმანიის ფედერაციულ რესპუბლიკაში, ავსტრიასა და შვეიცარიაში არაბული ენის ცოდნის დამადასტურებელი ცნობა, რომელიც გაიცემა სახელმწიფო გამოცდის ჩაბარების საფუძველზე.

არაბიკუმის გამოცდაზე ირკვევა გამოსაცდელი პირის უნარი თავი გაართვას არაბულ ენაზე დაწერილ ტექსტს, რომლის წინაპირობაცაა ამ ენის ლექსიკის, მორფოლოგიისა და სინტაქსის დაუფლება გარკვეულ დონეზე.

არაბიკუმი მომდინარეობს ე.წ. "ექსამენ გრეკუმიდან" და ნიშნავს „არაბულ გამოცდას“, ან „გამოცდას არაბულში“. ამ გამოცდის სახელწოდება შეიქმნა ლათინუმის, ჰებრაიკუმისა და გრეკუმის ტერმინთა მიმსგავსების საფუძველზე.

ჩვეულებისამებრ, გერმანულენოვან ქვეყნებში არაბიკუმის ჩაბარების უფლებას მოიპოვებს პირი, რომელმაც გაიარა არაბული ენის ოთხსემესტრიანი კურსი არაბისტიკის, ისლამოლოგიის და სხვა მონათესავე ორიენტალისტიკური დარგების საუნივერსიტეტო კურსის ფარგლებში.

არაბიკუმი ბარდება კლაუზურის სახით.
ლუმინესცენცია

ლუმინესცენცია (, ნათ. ბრუნ, და ) — სითბურ გამოსხივებასთან შედარებით ჭარბი გასმოსხივება, რომელიც გრძელდება სინათლის რხევის პერიოდზე ბევრად უფრო მეტი დროის განმავლობაში. სითბური გამოსხივება ხილული სპექტრის არეში მხოლოდ მაშინ შეიმჩნევა, როდესაც ტემპერატურა რამდენიმე ასეული და ათასეული გრადუსია, ლუმინესცენცია კი არის ნებისმიერ ტემპერატურაზე. ამიტომ ლუმინესცენციას ხშირად ცივ ნათებასაც უწოდებენ. სინათლის სხვადასხვა ტიპის გაბნევისაგან ლუმინესცენცია განსხვავდება იმით, რომ სინათლის შთანთქმასა და გამოსხივებას შორის მიმდინარეობს პროცესები, რომელთა ხანგრძლივობა ბევრად აღემატება სინათლის ტალღის პერიოდს.

ლუმინესენციის ბუნებრივი მოვლენები — პოლარული ნათება, ზოგიერთი მწერის , მინერალის, ლპობადი ხის ნათება ცნობილია უხსოვარი დროიდან. ლუმინესცენციის სისტემის შესწავლა დაიწყო მხოლოდ საუკუნის ბოლოს. მისი კლასიფიკაცია შეიძლება აგზნების ტიპის, ენერგიის გარდაქმნის მექანიზმისა და ნათების დროითი მახასიათებლების მიხედვით. აგზნების ტიპის მიხედვით შეიძლება გავარჩიოთ ფოტოლუმინესცენცია, რადიოლუმინესცენცია, ელექტროლუმინესცენცია, ტრიბოლუმინესცენცია, ქემილუმინესცენცია, კანდოლუმინესცენცია. გამოსხივების ხანგრძლივობის მიხედვით არჩევენ ფლუორესცენციას და ფოსფორესცენციას.
ელემენტარული პროცესების მექანიზმის შესაბამისად ლუმინესცენცია შეიძლება იყოს რეზონანსული, სპონტანური, იძულებითი და რეკომბინაციული.
ლუმინესცენციის ძირითადი ფიზიკური მახასიათებლებია აგზნების ტიპი, გამოსხივების სპექტრი, პოლარიზაცია, გამოსხივების გამოსავალი — შთანთქმული ენერგიის შეფარდება გამოსხივებულ ენერგიასთან.
ლუმინესცენციას ფართოდ იყენებენ პრაქტიკაში. მაგ., ლუმინესცენციურ ნათურებში, ელექტრონულ ხელსაწყოებში (ოსცილოგრაფი, ტელევიზორი, ლოკატორი) ეკრანების ნათებისათვის. ცნობილია აგრეთვე ლუმინესცენციური საღებავები და სხვა.
ბიოლუმინესცენცია

ბიოლუმინესცენცია — ორგანიზმის ხილული ნათება, რომელიც დაკავშირებულია მის ცხოველმოქმედებასთან. ახასიათებს მრავალ ბაქტერიას, უმაღლეს მცენარეებს, ზოგიერთ უხერხემლო ცხოველებს და თევზებს. ბიოლუმინესცენცია უფრო მეტად გვხვდება ზღვებისა და ოკეანეების ბინადართა შორის, სადაც მნათობელი ცხოველები ზოგჯერ ისე მრავლდებიან, რომ ზღვის ნათებას იწვევენ. მრავალი ორგანიზმი (ბაქტერიები, სოკოები, უმარტივესები, კიბოსნაირები) განუწყვეტლივ ანათებს, თუკი გარემოში საკმარისი რაოდენობით არის ჟანგბადი. ზოგ ორგანიზმში ბიოლუმინესცენცია ვლინდება ცალკეული აფეთქების სახით, რაც დაკავშირებულია ცხოველქმედების პირობებთან. ბიოლუმინესცენციის ბიოლოგიური მნიშვნელობა ნაირგვარია. მაგ., მნათობელ მწერებს ნათება ეხმარება მოპირდაპირე სქესის ორგანიზმების მონახვაში, ღრმა ზღვის თევზებს — გარემოს განათებაში, სარჩოს მიზიდვასა და მოპოვებაში. მანათობელი სითხის გამოყოფით ორგანიზმი თავს იცავს მტაცებლისაგან. ზოგჯერ ცხოველთა ნათების წყაროა მანათობელი ბაქტერიები — სიმბიონტები.

თავისი მექანიზმით ბიოლუმინესცენცია ქემოლუმინესცენციას განეკუთვნება — ნათებას იწვევს სპეციფიკური ნივთიერებების ლუციფერინების ფერმენტული დაჟანგვა ჰაერის ჟანგბადით. ამ დროს განთავისუფლებული ქიმიური ენერგიის ხარჯზე ლუციფერინის მოლეკულების ნაწილი აღიგზნება. საწყის მდგომარეობაში დაბრუნებისას კი ეს მოლეკულები სინათლეს გამოასხივებენ. სხვადსახვა სახეობის ორგანიზმთა ლუციფერინები, ისე როგორც ფერმენტები, რომლებიც მათი დაჟანგვის კატალიზს ახდენენ ნაირგვარია. მაგ., ბაქტერიებში ლუციფერინს წარმოადგენს ფლავინმონონუკლეოტიდი, რომელიც მთელი რიგი დამჟანგველ-აღმდგენელი ფერმენტების კოფერმენტია. ყველა ლუციფერინის საერთო თვისებაა ინტენსიური ფლუორესცენციის უნარი. სირთულის მიხედვით განარჩევენ ბიოლუმინესცენციის 3 სისტემას: უმარტივესი შედგება მხოლოდ ლუციფერინისა და ლუციფერაზისგან; უფრო რთულია ბაქტერიების მანათობელი სისტემა, რომელშიც ლუციფერინისა და ლუციფერაზის გარდა შედის ალდეჰიდის გრძელი ძეწკვი. ყველაზე რთულია მწერების ბიოლუმინესცენციის სისტემა, რომელშიც ლუციფერინისა და ლუციფერაზის გარდა აუცილებელად შედის ატფ (ადენოზინტრიფოსფორმჟავა) და მაგნიუმი. ატფ-ის დაშლის ენერგია ააქტივებს ლუციფერინ-ლუციფერაზულ სისტემას, უზრუნველყოფს ლუციფერინის დაჟანგვას, რასაც თან სდევს სინათლის გამოსხივება.

ვარაუდობენ, რომ ბიოლუმინესცენცია წარმოიქმნა ანაერობულიდან აერობული სიცოცხლის ფორმაზე გადასვლის სტადიაში, ე. ი. მაშინ, როდესაც დედამიწის პირველდაწყებითს ატმოსფეროში ჟანგბადი გროვდებოდა. ალბათ იმ დროს არსებული ანაერობული ორგანიზმებისათვის ჟანგბადი ტოქსიკური იყო უპირატესობა მოიპოვეს იმ ორგანიზმებმა, რომლებიც მას სწრაფად აღადგენდნენ. ამასთან, ზოგ შემთხვევაში უფრო ხელსაყრელი იყო ენერგიის გამოყოფა სინათლის სახით, ვიდრე სითბოს სახით.
ვიქტორ დომუხოვსკი

ვიქტორ დომუხოვსკი (დ. 4 თებერვალი, 1948, ქუთაისი, სსსრ — გ. 24 მაისი, 2013, ვარშავა, პოლონეთი) — ქართველი ფიზიკოსი, პოლიტიკოსი. საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს დეპუტატი და საქართველოს პირველი პრეზიდენტის, ზვიად გამსახურდიას თანამებრძოლი.

ბიოგრაფია
ვიქტორ დომუხოვსკი დაიბადა 1948 წლის 4 თებერვალს, ქალაქ ქუთაისში. 1971 წელს დაამთავრა თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი . 1973 წლიდან იყო საქართველოს რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის მეტალურგიის ინსტიტუტის მეცნიერ-თანამშრომელი, აგრეთვე საქართველოს მეტალურგთა თავისუფალი კავშირის გამგეობისა და დარბაზის წევრი. 1990 წელს ვიქტორ დომუხოვსკი „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოდან“ საქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს წევრად იქნა არჩეული. იყო საქართველოს ეროვნულ-ლიბერალური კავშირის, იურიდიული კომისიის წევრი, პატიმართა უფლებების ქვეკომისიის თავმჯდომარე; 1990 წელს უზენაესმა საბჭომ თვითმფრინავის გამტაცებელთა საქმის საგამოძიებო საპარლამენტო დროებითი კომისიის თავმჯდომარედ დაინიშნა. ამ საქმესთან დაკავშირებით, დომუხოვსკის შევარდნაძის „პირად პატიმარსაც“ უწოდებდნენ. მოგვიანებით იგი ემიგრაციაში, პოლონეთში წავიდა. ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი).

ვიქტორ დომუხოვსკი 65 წლის ასაკში, პოლონეთის დედაქალაქში 2013 წლის 24 მაისს, გულის შეტევით გარდაიცვალა. ის 2 ივნისს, თბილისში დიღმის სასაფლაოზე დაკრძალეს. დაჯილდოებულია „ღირსების ორდენით“ (სიკვდილის შემდეგ)
ჯეიმზ ბოლდუინი

ჯეიმზ ბოლდუინი (; დ. 2 აგვისტო, 1924, ნიუ-იორკი — გ. 1 დეკემბერი, 1987, სენ-პოლ-დე-ვანსი) — ამერიკელი მწერალი და პუბლიცისტი. შავკანიანთა უფლებებისათვის აქტიური მებრძოლი. 1946-1956 წლებში ცხოვრობდა ევროპაში. რომანებში „წადით, ეს მთიდან აუწყეთ“ (1953), „ჯოვანის ოთახი“ (1956), „სხვა ქვეყანა“ (1962) ასახავს შავკანიანთა ბრძოლას თავისუფლებისათვის, პიროვნების ბედს თანამედროვე ბურჟუაზიულ საზოგადოებაში. ბოლდუინის პუბლიცისტური ნაწერებიდან აღსანიშნავია „ამერიკის მკვიდრის შენიშვნები“ (1955), „ჩემი სახელი არავინ უწყის“ (1962), „ხვალ კი ხანძარი“ (1963), ავტორია აგრეთვე დრამისა „ბლიუზი მისტერ ჩარლისთვის“ (1963), მოთხრობების კრებულისა „კაცის სანახავად წასვლა“ (1965), რომანებისა „მითხარ, რამდენი ხანია გავიდა მატარებელი“ (1968), „ბიილსტრიტს რომ ენა ჰქონოდა“ (1974), გახმაურებული პუბლიცისტური წიგნისა „არა იყოს სახელი მისი პირსა ზედა გარეგანსა“ (1972) და სხვა. მარტინ ლუთერ კინგის მკვლელობის შემდეგ ბოლდუინმა პროტესტის ნიშნად კვლავ დატოვა ამერიკა.
სნუკერის სეზონი 1980-1981

სნუკერის სეზონი 1980-1981 — სნუკერის პროფესიონალური ტურნირების სერია 1980-1981 წლებში. სეზონის სამი მთავარი ტურნირის გამარჯვებულები: დიდი ბრიტანეთის ჩემპიონატი — სტივ დეივისი (ინგლისი), მასტერსი — ალექს ჰიგინსი (ჩრდილოეთი ირლანდია), მსოფლიო ჩემპიონატი — სტივ დეივისი (ინგლისი). სულ გაიმართა 13 შეჯიბრი.

ოფიციალური რეიტინგი
სნუკერის მსოფლიო რეიტინგის ტოპ 16 მოთამაშე.

შეჯიბრები
ბჰუტანის შეიარაღებული ძალები

ბჰუტანის შეიარაღებული ძალები — ბჰუტანის აღმასრულებელი ხელისუფლების სამხედრო სტრუქტურა. მის შემადგენლობაშია სახმელეთო ჯარი, პოლიცია და სამეფო მცველები. რადგან ბუტანს ზღვაზე გასასვლელი არ აქვს, ამიტომ არ ჰყავს სამხედრო საზღვაო ფლოტი.

სამხედრო მონაცემები
სამხედრო ძალა – სამხედრო ასაკი:
18 წლიდან

სამხედრო ძალა – ხელმისაწვდომია სამხედრო სამსახურისთვის:
მამაკაცთა ასაკი 15–50:
500,000 (2010 წლ.)

სამხედრო ძალა – ვარგისია სამხედრო სამსახურისთვის:
მამაკაცები 15–50:
250,000 (2010 წლ.)

სამხედრო ძალა – ყოველწლიურად სამხედრო ასაკს აღწევს:
მამაკაცები:
20,000 (2010 წლ.)

სამხედრო ბიუჯეტი – მშპ-ის პროცენტი:
2%
კავკასიძეების ციხე

კავკასიძეების ციხე, ოთხთა ეკლესიის ციხე, თექქალე — ციხესიმაგრე თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე, ართვინის პროვინციაში, იუსუფელის რაიონში, მდ. ჭოროხის პირას, სამხრეთ-დასავლეთ სასაზღვრო ზოლში მდებარე ერთ-ერთი სიმაგრე საქართველოს სამეფოსა და სამცხე-საათაბაგოში.

ექვთიმე თაყაიშვილი წიგნში „1917 წლის არქეოლოგიური ექსპედიცია სამხრეთ საქართველოში“ ამ ციხეს ოთხთა ეკლესიის ციხედ იხსენიებს და ტაბულებში დართული აქვს ფოტო წარწერით:

ამავე წიგნში დამოწმებულია ამ ციხის ერთადერთი წარწერა, სადაც საყდრის აღმშენებელი და ციხის მფლობელი მურვან კავკასიძეა მოხსენიებული. ამ ისტორიული ძეგლზე სხვა თითქმის არაფერია ცნობილი. აი, რას მოგვითხრობს კავკასიძეების ციხის შესახებ ექვთიმე თაყაიშვილი:

კავკასიძეები პარხლის მფლობელნი იყვნენ და, როგორც ჩანს, ოთხთა ეკლესიაც მათი კუთვნილება იყო. მათგან უძველესი, პეტრიკ კავკასიძე იხსენიება შემოქმედის (გურია) საუკუნის წარწერაში, ბაგრატ -ის პირველ მეუღლესთან ელენესთან ერთად.
ემილ ადოლფ ბერინგი

ემილ ადოლფ ფონ ბერინგი (; დ. 15 მარტი, 1854, ჰანსდორფი, პრუსია, ახლანდ. სოფ. ლავიცე, პოლონეთი, — გ. 31 მარტი, 1917, მარბურგი, გერმანია) — გერმანელი ბაქტერიოლოგი, იმუნოლოგიის ერთ-ერთი ფუძემდებელი. სეროთერაპიის დარგში გაწეული სამუშაოსთვის 1901 წელს, პირველად ისტორიაში, მიიღო ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში. ბერინგის მიერ აღმოჩენილმა პასიურმა იმუნიზაციამ დიდი გავლენა იქონია სეროთერაპიის განვითარებაზე.

ბიოგრაფია
სამედიცინო განათლება მიიღო ბერლინში, კაიზერ ვილჰელმის სამხედრო აკადემიაში (დაამთავრა 1878 წელს). პრუსიის სამეფოს სამხედრო-სამედიცინო კორპუსში 10-წლიანი სამსახურის შემდეგ, 1889 წლიდან მუშაობდა ასისტენტად რობერტ კოხთან ბერლინის ჰიგიენის, შემდეგ კი ინფექციურ დაავადებათა ინსტიტუტში. აქ იაპონელ ბაქტერიოლოგ კიტასატო შიბასაბუროსთან ერთად აღმოაჩინა ტეტანუსის საწინააღმდეგო შრატის მოქმედება (შრატს მათ „ანტიტოქსინი“ უწოდეს) და მისი ანალოგიით მიიღო ანტიდიფთერიული შრატი, რომელიც საბოლოოდ პაულ ერლიხთან ერთად განავითარა. შემდგომში ორ მეცნიერს დაძაბული ურთიერთობა ჰქონდა. 1892 წლიდან ანტიდიფთერიული შრატის წარმოება დაიწყო და დიფთერიის სტანდარტული მკურნალობის ნაწილი გახდა, რამაც მკვეთრად შეამცირა ამ დაავადებით გამოწვეული სიკვდილიანობა. ამავე წელს ბერინგმა გამოაქვეყნა მისი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაშრომი „სისხლის შრატით მკურნალობის პრაქტიკული ამოცანები“ (გერმ. ).

1893 წელს ბერინგი პროფესორად აირჩიეს. 1894 წელს ლექციებს კითხულობდა ჰალეში, 1895 წლიდან კი მუშაობდა მარბურგში მის მიერვე დაარსებულ ექსპერიმენტული თერაპიის ინსტიტუტში. ამ პერიოდში ბერინგი ფინანსურად იყო დაკავშირებული ქიმიური საღებავების მწარმოებელ ფირმა , -თან (ჰიოხსტი, ახლანდ. მაინის ფრანკფურტის ერთ-ერთი რაიონი), რომელიც შემდგომში ფარმაცევტულ კომპანიად გარდაიქმნა. ფირმამ მეცნიერს საკუთარი ლაბორატორიები დაუთმო კვლევებისთვის, რომელიც, სხვათა შორის, ტუბერკულოზსაც ეხებოდა. 1901 წელს სეროთერაპიის განვითარებაში შეტანილი წვლილისთვის და დიფთერიის საწინააღმდეგო შრატის შექმნისთვის მიენიჭა ნობელის პრემია. ამგვარად, ბერინგი გახდა პირველი, ვინც ეს ჯილდო მიიღო ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში. ამჯერად ნობელის პრემიის გარეშე დარჩა პაულ ერლიხი, რომელსაც მნიშვნელოვანი წვლილი მიუძღოდა ანტიდიფთერიული შრატის შექმნაში (ერლიხმა ნობელის პრემია 1908 წელს მიიღო). ბერინგის ნობელის მედალი ამჟამად ჟენევაში, წითელი ჯვრისა და წითელი ნახევარმთვარის საერთაშორისო მოძრაობის მუზეუმში ინახება.

ბერინგი არჩეული იყო იტალიის, ოსმალეთის, საფრანგეთის, უნგრეთისა და რუსეთის სამეცნიერო საზოგადოებების საპატიო წევრად. მიღებული ჰქონდა გერმანიის, საფრანგეთის, ოსმალეთისა და რუმინეთის სახელმწიფო ჯილდოები. 1901 წელს გერმანიის მთავრობის მიერ აყვანილი იქნა არისტოკრატულ რანგში (გვარზე „ფონ“ ნაწილაკის დამატების უფლებით), 1903 წელს კი დაინიშნა გერმანიის იმპერიის საიდუმლო საბჭოს წევრად. ასევე ჰქონდა „საიდუმლო სამედიცინო მრჩევლის“ და მარბუგრის საპატიო მოქალაქის წოდებები. გარდაიცვალა 1917 წელს.
კლოდ ბერნარი

კლოდ ბერნარი (; დ. 12 ივლისი, 1813, სენ-ჟულიენი — გ. 10 თებერვალი, 1878, პარიზი) — ფრანგი ფიზიოლოგი და პათოლოგი, თანამედროვე ფიზიოლოგიის და ექსპერიმენტული პათოლოგიის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1854). 1839 წელს დაამთავრა პარიზის უნივერსიტეტი და მუშაობა დაიწყო ფრანსუა მაჟანდის ლაბორატორიაში. 1854 წელს პარიზის უნივერსიტეტის ზოგადი ფიზიოლოგიური კათედრის, ხოლო 1868 წლიდან ბუნებისმეტყველების მუზეუმის შედარებითი ფიზიოლოგიური კათედრის ხელმძღვანელი. 1843 წელს გამოაქვეყნა პირველი ნაშრომი სანერწყვე ჯირკვლის სეკრეტორული ნერვის ანატომიასა და ფიზიოლოგიაზე, შემდეგ კი მთელი რიგი გამოკვლევები კუჭქვეშა ჯირკვლის ფუნქციის, ღვიძლის მიერ გლიკოგენის წარმომქმნელი ფუნქციის, კუჭის წვენისა და კვებისათვის მისი მნიშვნელობის შესახებ. ბერნარმა შეისწავლა ნახშირწყლების ცვლა და დაადგინა, რომ მის რეგულაციაში მონაწილეობს ღვიძლი და ცენტრალური ნერვული სისტემა. 1853 წელს აღმოაჩინა სიმპათიკური ნერვული სისტემის ფუნქცია, რაც სისხლძარღვთა მოძრაობისა და სხეულის ცალკეული ნაწილების სისხლით მომარაგების რეგულაციაში მდგომარეობს. ბერნარის გამოკვლევებს დიდი მნიშვნელობა აქვს არა მარტო ფიზიოლოგიაში, არამედ ფარმაკოლოგიაში, ტოქსიკოლოგიის, პათოლოგიებში და სხვა სამედიცინო დისციპლინებისათვის. მიუხედავად იმისა, რომ ბერნარის აზრით, სიცოცხლის ყველა მოვლენა განპირობებულია მატერიალური მიზეზებით, რომელთა საფუძვლები ფიზიკურ-ქიმიური კანონზომიერებებია, იგი მაინც ფიქრობდა, თითქოს არსებობს რაღაც შეუცნობელი მიზეზები, რომლებიც ქმნიან სიცოცხლეს და ადგენენ მის კანონებს.