ლიანდაგის გავარდნა

ლიანდაგის გავარდნა — რკინიგზის ლიანდაგის დამახასიათებელი ცვლილება გეგმაში რელსებში ტემპერატურული დაძაბულობის თვითნებური განმუხტვის შედეგად. დროის დაახლოებით 0,2 წამში იქმნება რელსების მკვეთრი დაკლაკნა (0,3—0,5 მეტრამდე სიგრძეზე 20—40 მეტრი) ჰორიზონტალურ სიბრტყეში რამდენიმე ტალღით. რელსები იღებენ დეფორმაციას და ლიანდაგში მუშაობისათვის უვარგისები ხდებიან, შპლების ნაწილი შუაზე იპობა, ღორღი ბალასტის პრიზმიდან გარეთ იყრება. ლიანდაგის გავარდნა სერიოზული ხიფათია მატარებელთა მოძრაობის უსაფრთხოებისთვის: ლიანდაგის გავარდნის წარმოქმნისას გადასარბენზე მატარებელთა მოძრაობა იკეტება.

წარმოქმნის მიზეზები
რელსი სიგრძით , გახურებული ტემპერატურაზე, წაგრძელდებოდა სიდიდით :
\_=\ \ ,
სადაც = 11,8·10-6 °-1 — ფოლადის ტემპერატურული გაფართოების კოეფიციენტი.

მაგრამ რელსის წაგრძელებას ხელს უშლის ღრეჩოს პირაპირში არსებული ხახუნის ძალა და საყრდენებში წინააღმდეგობის ძალები. გაანგარიშების გასაადვილებლად წინააღმდეგობის ძალები საყრდენებში იცვლება გრძივი წინააღმდეგობით – მონაკვეთის სიგრძის კუთვნილ წინააღმდეგობის ძალების ჯამთან. რელსებში იქმნება შეკუმშვის დეფორმაცია:
\_\=\{_ }{},
სადაც – წინააღმდეგობის ძალა პირაპირში;
 = 2,06·105 მგპა — ფოლადის რელსის ღუნვის მოდული;
 — რელსის ჭრილის ფართობი.

ვადგენთ ტოლობას =, ვიღებთ ტემპერატურულ სხვაობას, რომლის დროსაც გადალახულია ზედებში ხახუნის ძალა:
\ \ =\{_ }{},
აქედან
\ =\{_}{\ }

რელსების ბოლოებზე გამოჩნდება მოძრავი მონაკვეთები სიგრძით , რომლებიც ტემპერატურული სხვაობის ზრდის მიხედვით გაიზრდება, ხოლო შუაში რელსი უძრავი რჩება. ძალა, რომელიც ეწინააღმდეგება რელსის სიგრძეში ზრდას:
=_+_.

თუ რელსების წლიური ტემპერატურული დეფორმაცია აჭარბებს ყველაზე უფრო დიდ კონსტრუქციულ ღრეჩოებს (21 მმ – 50 რელსებისთვის და 23 მმ – 65 და 75 რელსებისთვის), მაშინ ზამთარში ღრეჩოები განიერდება და იქმნება პირაპირებში ჭანჭიკების გაწყვეტის საშიშროება, ხოლო ზაფხულში ღრეჩოები ვიწროვდება და იქმნება რელსების ერთმანეთზე გვერდითი დაწოლა. ამასთან რელსებში შეიძლება აღიძრას მნიშვნელოვანი შემკუმშველი ძალები, რომლებმაც არახელსაყრელი პირობების დროს შეიძლება გამოიწვიოს ლიანდაგის მდგრადობის დარღვევა — ტემპერატურული გავარდნა.

პრევენცია
მიწის ვაკისზე რგოლური ლიანდაგების დაგებისას პირაპირების ღრეჩოები უნდა მოეწყოს ლიანდაგის დაგების დროს რელსის ტემპერატურასთან დამოკიდებულებით. რგოლური ლიანდაგების ექსპლოატაციის დროს, მისი ექსპლოატაციის პირობების მიხედვით, დასაშვებია იყოს მიმდევრობით ორზე არაუმეტესი ნულოვანი ღრეჩო, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც ეს ღრეჩოები ნომინალურია.

უპირაპირო ლიანდაგში დაგრძელებულია ან დამოკლებულია მხოლოდ სარელსო წნულების ბოლოები, წნულის შუა ნაწილი რჩება გაუნძრეველი. რელსის გაუნძრეველ ნაწილში აღმოცენებული დაძაბულობა არ არის დამოკიდებული რელსის ტიპზე და სიგრძეზე.
\=\{}{}=\ \ .
რელსის ტემპერატურის ცვლილება 1 ℃-ით იწვევს დაძაბულობის ცვლილებას 2,5 მგპა-ით. შედარებისთვის, მოძრავი შემადგენლობის მოძრაობისას რელსში გამჭიმავი დაძაბულობა აღწევს 100—140 მგპა-ს, კუმშვადი — 120—160 მგპა-ს.

უპირაპირო სარელსო წნულები მაგრდება განსაზღვრულ ტემპერატურულ ინტერვალში. რელსის სიმტკიცის პირობების და ლიანდაგის მდგრადობის მიხედვით განისაზღვრება დასაშვები გაჭიმვის და შეკუმშვის დაძაბულობა და მათი შესაბამისი ტემპერატურის სხვაობა და . რელსის ყველაზე უფრო მაღალი ტემპერატურის გამოკლებით , ვიღებთ დამაგრების მინიმალურ ტემპერატურას, რელსის მინიმალური ტემპერატურაზე მიმატებით — დამაგრების მაქსიმალურ ტემპერატურას. დამაგრება რეკომენდირებულია წარმოებდეს ტემპერატურაზე, რომელიც ჩამაგრებულია საანგარიშო ტემპერატურული ინტერვალის ზედა მესამედში.

თუ დამაგრების დროს რელსის ტემპერატურა განსხვავებულია ოპტიმალურიდან, სარელსო წნული შედის ტემპერატურულ რეჟიმში მისი სიგრძის იძულებითი ცვლილების გზით ჰიდრავლიკური გამწევი საშუალების დახმარებით. თუ დამაგრების ტემპერატურის დიაპაზონი ნაკლებია 7—10 °-ზე ან თუნდაც უარყოფითია, მაშინ დაძაბულ ტემპერატურიანი ტიპის უპირაპირო ლიანდაგის ექსპლოატაცია შეუძლებელია დაძაბულობის განმუხტვის გარეშე. ამისათვის გამოიყენება გამათანაბრებელი წნულები, რომლებიც პერიოდულად იცვლება უფრო გრძელი ან უფრო მოკლე რელსებით, ან გამოიყენება გამათანაბრებელი ხელსაწყოები.