საერთო მშვიდობიანობის პერიოდი (ძველი საბერძნეთი)

საერთო მშვიდობიანობის პერიოდი (ბერძნ. , ) — ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი კონცეფცია ძვ. წ. საუკუნის ბერძნულ პოლიტიკურ აზროვნებაში, პანელინიზმის იდეასთან ერთად. აღნიშნული ტერმინი აღნიშნავდა როგორც ბერძნულ ქალაქ-სახელმწიფოთა (პოლისების) შორის სასურველ, მუდმივ მშვიდობას, ასევე იმგვარ სამშვიდობო ხელშეკრულებას, რომელიც აკმაყოფილებდა ამ იდეის სამ ძირითად კრიტერიუმს:

ხელშეკრულება უნდა მოიცავდეს ყველა ბერძნულ პოლისს;
უნდა აღიარებდეს ყველა ქალაქის ავტონომიასა და თანასწორობას, მათი სამხედრო ძალისგან დამოუკიდებლად;
უნდა იყოს მუდმივი ხასიათის.

საერთო მშვიდობის იდეა
საერთო მშვიდობის მომხრენი მას განიხილავდნენ, როგორც საშუალებას, დაესრულებინათ პოლისებს შორის გამუდმებული ომები, რომლებიც პელოპონესის ომის დაწყებიდან (ძვ. წ. 431 წ.) მოყოლებული ქრონიკულად გრძელდებოდა. საერთო მშვიდობის იდეამ მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა ყველა სამშვიდობო ხელშეკრულებაზე — ანტალკიდასის ზავიდან (ძვ. წ. 387/6 წ.) დაწყებული, კორინთოს კავშირის დაარსებამდე (ძვ. წ. 338 წ.). თუმცა საბოლოოდ აღმოჩნდა, რომ მსგავსი მასშტაბის მშვიდობის შენარჩუნება მხოლოდ ძლიერ ჰეგემონურ ძალას შეეძლო.

თანამედროვე ეპოქაში საერთო მშვიდობის იდეა კვლავ გააცოცხლეს, ხოლო საუკუნეში იგი საერთაშორისო ორგანიზაციების, მათ შორის — ერთა ლიგისა და გაეროს — იდეურ საფუძველთა შორის მოიაზრებოდა.

საერთო მშვიდობის იდეა წარმოიშვა უფრო ძველი წარმოდგენებისგან, რომლებიც თანდათან ჩამოყალიბდა ძვ. წ. საუკუნეში საბერძნეთში პოლიტიკური ურთიერთობების პროცესში. მიუხედავად ამისა, მისი დროებითი ამოქმედება ნაკლებად ეფუძნებოდა მუდმივი მშვიდობის მიღწევის რეალურ სურვილს და უფრო მეტად — მომდევნო ჰეგემონური ძალების ინტერესების დაკმაყოფილებას. შესაბამისად, საერთო მშვიდობის ისტორია არა მხოლოდ იდეათა ისტორიის, არამედ — საბერძნეთის დიპლომატიური ისტორიის ნაწილია იმ პერიოდში, რაც მოიცავს პელოპონესის ომის შემდეგ პერიოდს და გრძელდება ფილიპე -ის და ალექსანდრე მაკედონელის გამოჩენამდე.

ტერმინის განვითარება
ბერძნული სიტყვა ეირენე , რომელიც თავდაპირველად მხოლოდ მშვიდობიან მდგომარეობას აღნიშნავდა, ძვ. წ. საუკუნის დასაწყისში მიიღო დამატებითი მნიშვნელობა — სამშვიდობო ხელშეკრულების.

ეს ტერმინოლოგიური ტრანსფორმაცია ასახავდა იმ ეპოქაში საომარ და მშვიდობიან მდგომარეობებზე დამოკიდებულების ზოგად ცვლილებას. ჯერ კიდევ ძვ. წ. საუკუნეში ბერძნული პოლისების შორის ომები სრულდებოდა შეთანხმებებით, რომლებსაც უწოდებდნენ:

სპონდაი – „შეერთება“ ან „ფიცი“,

სინთეკაი – „შეთანხმება“,

დიათლესეის პოლემუ – „ომის დაშლა“.

ეს ტერმინები ძირითადად აღნიშნავდა დროებით ზავს ან ომის შეწყვეტას.

თუმცა, საუკუნის შუა პერიოდიდან უწყვეტმა ომებმა თანდათან წარმოშვა იდეა, რომ მშვიდობა უნდა გამხდარიყო საერთაშორისო ურთიერთობების ნორმალური მდგომარეობა. ამის ნათელი მაგალითია ტერმინის — ეირენე — უფრო აქტიური გამოყენება, მათ შორის სამშვიდობო შეთანხმებების აღსანიშნავადაც.

„საერთო მშვიდობა“ (კ , ) პირველად იქნა მოხსენიებული ძვ. წ. 391 წელს, როცა ათენსა და სპარტას შორის კორინთოს ომის დასრულების მიზნით მოლაპარაკებები ჩავარდა. ათენელმა პოლიტიკოსმა ანდოკიდემ თავის სიტყვაში თანამოქალაქეებს მოუწოდა მიეღოთ შეთანხმება, რომელსაც მან „საერთო მშვიდობა“ უწოდა.

შესაძლოა, ტერმინი მანამდეც არსებობდა მეტყველებაში, მაგრამ ეს სიტყვა ითვლება მის პირველ დამოწმებად. ტერმინები ეირენე და კოინე ეირენე პირველად ოფიციალურად გვხვდება „მეფის ზავში“ (ძვ. წ. 387/6), რომელიც სპარტისა და სპარსელების მიერ იქნა დადებული. თუმცა ფრაზა პირველად ოფიციალურ დოკუმენტში გვხვდება მანტინეას ბრძოლის (ძვ. წ. 362) შემდგომ სამშვიდობო ხელშეკრულებაში.

ზოგადად, ტერმინი იშვიათად გვხვდება ეპოქის წყაროებში. სოკრატე, დემოსთენე და ქსენოფონტე მას საერთოდ არ იყენებენ, თუმცა მათ ტექსტებში შეგვიძლია ვიხილოთ ამ იდეის ძირითადი მახასიათებლები. საინტერესოა, რომ ძვ. წ. საუკუნის ისტორიკოსი დიოდორე თანმიმდევრულად სწორედ ამ ტერმინით მოიხსენიებს ძვ. წ. 386–361 წლების სამშვიდობო ხელშეკრულებებს, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ტერმინი ფართოდ გამოიყენებოდა. დიოდორეს თხრობა ამ პერიოდის შესახებ ეყრდნობა თანამედროვე ავტორ ეფოროსს, რაც კიდევ უფრო ზრდის ამ ვარაუდის სანდოობას.

ტერმინი ასევე ფიქსირდება ძვ. წ. საუკუნის შუა ხანების არგოსის წარწერაში, სახელწოდებით „პასუხი სატრაპებს“, რომლის ზუსტი თარიღი და კონტექსტი გაურკვეველია.

მახასიათებლები
ანდოკიდეს სიტყვაში და მეფის ზავის პირობებში ორი მნიშვნელოვანი სიახლე იკვეთება, რომელიც მანამდე არსებულ სამშვიდობო ხელშეკრულებებს არ ახასიათებდა:

ბერძნული პოლისები (უმეტესობა) აღიარებულნი იყვნენ, როგორც ავტონომიური ერთეულები;

სამშვიდობო პროექტები გადაეცემოდა ყველა პოლისს — არა მხოლოდ ომში ჩართულ მხარეებს.

ამით მშვიდობა წარმოდგენილი იყო აღარ როგორც ორმხრივი შეთანხმება ომის მონაწილე პოლისებს შორის, არამედ როგორც მრავალმხრივი ხელშეკრულება, რომელიც მაქსიმალურად მოიცავდა ყველა პოლიტიკურ ერთეულს, მათ შორის იმათაც, რომლებიც უშუალოდ არ მონაწილეობდნენ ომში.

მესამე მახასიათებელი ხელშეკრულებებში პირდაპირ არ არის აღნიშნული, თუმცა შესაძლებელია მისი დადგენა — ეს არის მოწესრიგებული ვადის არქონა.
ძვ. წ. საუკუნეში ჩვეულებრივი იყო, რომ მშვიდობის ხელშეკრულებებს ჰქონოდათ განსაზღვრული ვადა:

ოცდაათი წლიანი ზავი ათენსა და სპარტას შორის (ძვ. წ. 446/5) — 30 წელი;

ნიკიასის ზავი (ძვ. წ. 421) — 50 წელი;

ზოგიერთი შეთანხმება კი 100 წლით იყო გათვლილი, რაც პრაქტიკულად მარადიულობას ნიშნავდა.

ამ ტრადიციიდან გამომდინარე, მშვიდობა განიხილებოდა არა როგორც სახელმწიფოებს შორის, არამედ მოსახლეობებს შორის შეთანხმება, რომელიც მხოლოდ ერთი თაობის მანძილზე შეიძლებოდა ყოფილიყო სავალდებულო — რადგან მომავალ თაობას იგი აღარ ეკუთვნოდა.

თუმცა კოინე ეირენე პრინციპულად მარადიული მშვიდობისთვის იყო შემუშავებული. მიუხედავად იმისა, რომ ეს დებულება აშკარად არ იყო ხელშეკრულებებში ჩამოყალიბებული, ეს ცხადი ხდება ავტონომიის მუხლების ლოგიკიდან – რადგან ქრონოლოგიურად შეზღუდული ავტონომია აღარ იქნება ჭეშმარიტად დამოუკიდებელი მდგომარეობა.

მრავალმხრივობა
ძვ. წ. საუკუნეში ათენსა და სპარტას შორის დადებული ორმხრივი სამშვიდობო ხელშეკრულებები ხშირად უგულებელყოფდა სხვა მხარეების — მათ შორის საკუთარი მოკავშირეების — ინტერესებს. მოკავშირე პოლისები არც კი მონაწილეობდნენ მოლაპარაკებებში. მაგალითად, პელოპონესის ომის დასასრულს, ძვ. წ. 404 წელს დადებული ზავი, რომელიც ფაქტობრივად სპარტის დიქტატი იყო, ფორმალურად მხოლოდ ათენსა და სპარტას შორის გაფორმდა. აღნიშნული შეთანხმება არ შეიცავდა დებულებებს ათენის მოკავშირეებთან დაკავშირებით და გაფორმდა სპარტის მოკავშირეთა წინააღმდეგობის მიუხედავადაც კი. შესაბამისად, ზავი ასახავს ძვ. წ. საუკუნისთვის დამახასიათებელ ვითარებას, როცა საბერძნეთში ორი ძირითადი ჰეგემონური ძალა არსებობდა, რომელთაც დანარჩენი პოლისები ემორჩილებოდნენ.

მიუხედავად ამისა, მრავალმხრივი, პანელინური შეთანხმების იდეა იმ დროისთვის სრულიად ახალი არ ყოფილა. ქსერქსეს ლაშქრობის დამარცხების შემდეგ, ძვ. წ. 481 წელს დაიდო ზოგადი სამშვიდობო შეთანხმება, თუმცა იგი დროებითი იყო. ძვ. წ. 450 წელს, პერიკლეს ჰქონდა სურვილი, რომ ათენში მოეწვია საერთო სამშვიდობო კონფერენცია. გადმოცემის თანახმად, სპარტელებმა უარი განაცხადეს მონაწილეობაზე, რაც გამოწვეული იყო ათენური ჰეგემონიის შიშით, რის გამოც კონფერენცია არ შედგა.

ძველ საბერძნეთში, ინდივიდუალურ პოლისებს შორის დადებული რამდენიმე მრავალმხრივი შეთანხმების (ძირითადად სიცილიასა და იონიაში) გარდა, ერთადერთი გრძელვადიანი და მნიშვნელოვნად აღიარებული მრავალმხრივი ორგანიზაცია იყო ამფიქტიონთა ლიგა. ამ ლიგის ფიცით წევრ ქალაქებს ეკრძალებოდათ ერთმანეთის განადგურება ომში ან წყლის მოჭრა. ფიცის დამრღვევ პოლისებს თავადვე ემუქრებოდათ განადგურება. ზოგიერთი მკვლევარი ამფიქტიონთა ლიგას განიხილავს როგორც „საერთო მშვიდობის“ წინამორბედს.

ძვ. წ. 387 წლის შემდეგ კოინე ეირენეს საფუძველზე სამშვიდობო ხელშეკრულებების დადება სულ უფრო გავრცელდა. ეს პრაქტიკულ საჭიროებებსაც უკავშირდებოდა: ამ დროიდან ჰეგემონური ძალები აღარ იყვნენ ინდივიდუალური პოლისები, არამედ ერთმანეთს დაუპირისპირებული ლიგები და ძალთა ბალანსი შედარებით თანაბარი იყო. ასეთ ვითარებაში მშვიდობა მხოლოდ მაშინ იყო შესაძლებელი, როდესაც ყველა მხარე თანხმდებოდა. ამგვარი მრავალმხრივი შეთანხმების ზოგადი მიღებისთვის კი, უპირველეს ყოვლისა, აუცილებელი იყო ავტონომიის პრინციპის გათვალისწინება.

ავტონომიის პრინციპი
ბერძნული ტერმინი „ავტონომია“ აღნიშნავდა პოლისის მოქალაქეთა უფლებასა და შესაძლებლობას, ემართათ თავიანთი საქმეები საკუთარი სამართლებრივი წესრიგის — ნომოსის — შესაბამისად და ყოფილიყვნენ სხვა პოლისებისგან თავისუფლები.

მას შემდეგ, რაც პოლისი ბერძნული სახელმწიფოების ტიპური ფორმა გახდა, მათ შორის ურთიერთობაში ჩამოყალიბდა დაუწერელი წესი: ყველა პოლისი — თუნდაც ყველაზე მცირე — უნდა ყოფილიყო ავტონომიური. გამონაკლისს წარმოადგენდა მხოლოდ ატიკასა და ლაკონიაში მდებარე მცირე ქალაქები, რომლებიც მთლიანად ინტეგრირებული იყვნენ ათენისა და სპარტის პოლისებში.

ძვ. წ. საუკუნეში დაძაბულობის წყაროდ იქცა თებეელების მცდელობა, გაეერთიანებინათ ბეოტიის ქალაქები ერთ პოლისად — პელოპონესურ მოდელზე დაყრდნობით.

სპარსელებთან ომის შემდეგ ბერძნულ სამყაროში გაიზარდა მზადყოფნა ჰეგემონური ძალის — ე.წ. ჰეგემონის — ხელმძღვანელობით შექმნილ კავშირებში (კოინა, სუმმაქია) გაწევრიანების მიმართ. ამ კავშირებში გაწევრიანება ფორმალურად ნებაყოფლობითი იყო, რაც თეორიულად არ არღვევდა ავტონომიის პრინციპს. თუმცა, სპარსული საფრთხის შემცირების შემდეგ, აშკარა გახდა, რომ ათენელები ცდილობდნენ დელოსის ლიგა გარდაექმნათ საზღვაო იმპერიად, რომელიც მთლიანად მათი კონტროლის ქვეშ იქნებოდა. ასე, მათ უხეშად დაარღვიეს ავტონომიის საფუძვლები — კერძოდ, პოლისების თავისუფლება:

ემართათ საკუთარი პოლიტიკური სისტემით,

გაეთავისუფლებინათ გარნიზონებისგან,

არ დაემორჩილათ გარეშე იურისდიქციისთვის,

არ გადაეხადათ ხარკი.

დამახასიათებელი იყო ფოროსის ( – სამხედრო ხარჯების შესატანი) შემოღება, ლიგის საგანძურის დელოსიდან ათენში გადატანა, აგრეთვე გარკვეული წევრი ქალაქებისთვის ათენური მოდელის დემოკრატიული წყობილების ძალით დანერგვა, რაც აშკარად ეწინააღმდეგებოდა ავტონომიის პრინციპს.

ამ ფონზე სპარტელებმა, რომელთა პელოპონესის ლიგა შედარებით სუსტად იყო ცენტრალიზებული, ავტონომიის მოთხოვნა გამოიყენეს, როგორც დიპლომატიური იარაღი ათენური ლიგის დასასუსტებლად — ჯერ კიდევ ძვ. წ. საუკუნის შუა პერიოდიდან. ისინი ათენის მოკავშირე პოლისების პრეტენზიებს საკუთარ საკითხად წარმოაჩენდნენ და პელოპონესის ომის დროსა და მის შემდეგ თავს წარმოადგენდნენ ყველა ბერძნული ქალაქის თავისუფლების დამცველებად.

ამიტომ, ავტონომიის მუხლი მნიშვნელოვანი იყო არა მხოლოდ იმიტომ, რომ მცირე პოლისები მას საკუთარ დამოუკიდებლობის გარანტიად აღიქვამდნენ, არამედ იმიტომაც, რომ დიდ ჰეგემონურ ძალებს ის უყურადღებოდ არ დატოვებიათ და საკუთარი ინტერესების სამსახურში ჩააყენეს.

საერთო მშვიდობის განვითარება
ზოგ შემთხვევაში გაურკვეველია, წარმოადგენდა თუ არა კონკრეტული სამშვიდობო ხელშეკრულება საერთო მშვიდობას. ქვემოთ წარმოდგენილია კონცეფციის განვითარების აღსანიშნავად ფართოდ განმარტებული მიდგომა: ჩართვის კრიტერიუმებია — ავტონომიის პრინციპის არსებობა და ყველა ბერძნული პოლისისთვის შეთანხმებაში მონაწილეობის შესაძლებლობის მინიჭება, მიუხედავად იმისა, გამოიყენეს თუ არა რეალურად ეს შესაძლებლობა.

წარუმატებელი სამშვიდობო ინიციატივა
ძვ. წ. 391 წელს
ძვ. წ. 392/1 წლებში, კორინთოს ომის მიმდინარეობისას, სპარტამ ლიდიის სპარს სატრაპს, ტირიბაზეს, წარუდგინა სამშვიდობო შეთავაზება. სპარტა ცდილობდა თავი დაეღწია აზია მცირე-ში მიმდინარე უიმედო ომიდან და ამავდროულად აღედგინა სამხედრო დომინაცია საბერძნეთის კონტინენტზე. ამისათვის საჭირო იყო:

სპარსეთისადმი იონიის ბერძნული ქალაქების გადაცემა და
სპარსთა კავშირის შეწყვეტა სპარტის ბერძენ მოწინააღმდეგეებთან — განსაკუთრებით, ათენთან.

ამავე დროს, სპარსეთის დიდი მეფე უნდა დარწმუნებულიყო, რომ ეგეოსის რეგიონში არ წარმოიშობოდა ახალი ბერძნული ძალა, რომელიც იონიის ქალაქებზე სპარსულ კონტროლს საფრთხეს შეუქმნიდა.

შეთანხმების იდეა, რომელიც ამ პრობლემებს მოაგვარებდა, ეფუძნებოდა ყველა ბერძნული ქალაქ-სახელმწიფოს (აზია მცირე-ს ქალაქების გარდა) ავტონომიის გარანტირებას, რასაც ხელი უნდა მოეწერა სპარტასა და სპარსეთს შორის. ამგვარად, სპარტა შეძლებდა წარმოეჩინა ომის შედეგი, როგორც საერთაშორისოდ აღიარებული პრინციპის — ავტონომიის — დაცვა.

მეორე მხრივ, ეს საშუალებას მისცემდა სპარტას, დაეშალა ბერძნული სამყარო მცირე და სუსტ პოლიტიკურ ერთეულებად, რითაც გაამტკიცებდა საკუთარ ჰეგემონიას და სპარსეთის უსაფრთხოების მოთხოვნებსაც დააკმაყოფილებდა.

თუმცა, ბერძნულმა ქალაქ-სახელმწიფოებმა ეს შეთავაზება კატეგორიულად უარყვეს. სპარსეთის მეფე არტაქსერქსე -ც უარის თქმისკენ იყო მიდრეკილი. მან ტირიბაზე უკან გაიწვია და შეცვალა ახალ სატრაპით — სტრუთასით, რომელმაც სპარსეთ-ათენის ალიანსი კიდევ უფრო გააძლიერა.

რამდენიმე თვის შემდეგ, სპარტამ სამშვიდობო მოლაპარაკების განახლება სცადა უკვე საკუთარ ქალაქში მოწვეულ კონფერენციაზე. კვლავ წამოაყენა ავტონომიის პრინციპი, ოღონდ ამჯერად გარკვეული დათმობებით ათენისა და თებეების მიმართ. კერძოდ:

ათენი შეინარჩუნებდა ეგეოსის კუნძულებს: ლემნოსი, იმბროსი, სკიროსი;
თებეელები კი მიიღებდნენ ორქომენოსის ოფიციალურ აღიარებას.

შეიძლება ითქვას, რომ ამ მოლაპარაკებების დროს პირველად გამოითქვა იდეა „საერთო მშვიდობაზე“, რომელიც ვრცელდებოდა ყველა ბერძენზე. ათენელმა ორატორმა ანდოკიდემ თავის სიტყვაში უშედეგოდ მოუწოდა თანამოქალაქეებს, მიეღოთ სპარტის წინადადება:

ანდოკიდე არჩევანს აკეთებს ჩვეულებრივ ხელშეკრულებებსა და ნამდვილი მშვიდობის იდეას შორის. ის მიმოიხილავს (იხმობს) პანჰელენურ იდეალს და იდეალიზებულად წარმოსახავს საერთო მშვიდობის პროექტს. თუმცა ამ პროცესში იგი შეგნებულად არ აღნიშნავს იმ ფაქტს, რომ ამ ხელშეკრულებით ათენი ტოვებდა იონიის ქალაქებს, რომლებზეც ასი წლის წინ ომი წამოიწყო სპარსეთის წინააღმდეგ.

საბოლოოდ, ათენმა უარი თქვა შეთანხმებაზე — როგორც იონიის საკითხის გამო, ასევე იმის გამო, რომ სტრუთასთან დადებული ალიანსის ფონზე მიაჩნდა, რომ გაძლიერებულ პოზიციაში იმყოფებოდა.