iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აშშ-ის პრეზიდენტი

აშშ-ის პრეზიდენტი — აშშ-ის სახელმწიფო მეთაური. ქვეყნის კონსტიტუციით იგი არის აგრეთვე ფედერალური მთავრობის ხელმძღვანელი და შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალი. პრეზიდენტი უნდა იყოს აშშ–ს მოქალაქე, დაბადებული აშშ–ს ტერიტორიაზე, უკანასკნელი 14 წლის განმავლობაში მუდმივად ცხოვრობდეს აშშ–ში და იყოს არანაკლებ 35 წლისა. პრეზიდენტობის ერთი ვადა არის 4 წელი, ერთი პიროვნების პრეზიდენტად არჩევა შეიძლება მხოლოდ ორჯერ. 2025 წლიდან პრეზიდენტი არის დონალდ ტრამპი . პრეზიდენტის რეზიდენცია მდებარეობს თეთრ სახლში.
ვლადიმერ გურგენიძე

ვლადიმერ (ლადო) გურგენიძე (დ. 17 დეკემბერი, 1971) — ქართველი ბანკირი, ბიზნესმენი, საზოგადო მოღვაწე. 2006 წლიდან საქართველოს ბანკის სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე. 2007 წლის ნოემბრიდან 2008 წლის ოქტომბრამდე საქართველოს პრემიერ-მინისტრი. 2009 წლის სექტემბერში გურგენიძემ რუმინელ მილიარდერ ბიზნესმენ დინუ პატრიჩიუსთან ერთად დააარსა საინვესტიციო კომპანია „ “, რომლის ძირითადი მიზანია ინვესტიციების განხორციელება ფინანსური მომსახურების კომპანიებში ისეთ ქვეყნებში, სადაც არის კორუფციის დაბალი მაჩვენებელი, დაბალი გადასახადები და თავისუფალი ეკონომიკა. 2009 წლის სექტემბერშივე „ “-მა შეიძინა „ლიბერთი ბანკის“ (ყოფილი „სახალხო ბანკი“) აქციების 91.2%. „ლიბერთი ბანკს“ აქვს ფილიალების ყველაზე ფართო ქსელი და ემსახურება 1.2 მილიონ ფიზიკურ პირს.

ბიოგრაფია
დაიბადა თბილისში. განათლება ჯერ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, შემდეგ მიდლბერის კოლეჯში, ხოლო მაგისტრის ხარისხი ემორის უნივერსიტეტის ბიზნესის სკოლაში მიიღო . ჰყავს მეუღლე და ოთხი შვილი. იგი საქართველოს და დიდი ბრიტანეთის მოქალაქეა.

საბანკო კარიერა
ლადო გურგენიძე ხანგრძლივი გამოცდილების მქონე ბანკირია. აღმოსავლეთ ევროპასა და ლონდონში ათწლიანი მუშაობის შემდეგ იგი საქართველოში დაბრუნდა და 2004-2007 წლებში საქართველოს ბანკს ედგა სათავეში. მისი ხელმძღვანელობის პერიოდში საქართველოს ბანკი გახდა პირველი ქართული კომპანია და მეორე ბანკი ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნებიდან, რომელმაც ლონდონის საფონდო ბირჟაზე აქციების პირველადი საჯარო შეთავაზება განახორციელა (2006 წლის ნოემბერში), აგრეთვე პირველი ქართული კომპანია, რომელმაც ევროობლიგაციები გამოუშვა (2007 წლის თებერვალში).

პრემიერ-მინისტრი
გურგენიძე საქართველოს პრემიერ-მინისტრად დაინიშნა 2007 წლის ნოემბერში, ნოემბრის აქციების დარბევის შემდეგ, მაშინ, როცა თანამდებობიდან გადადგა მიხეილ სააკაშვილი და დაინიშნა ვადამდელი საპრეზიდენტო არჩევნები. გურგენიძემ ამ პოსტზე 2008 წლის 1 ნოემბრამდე იმუშავა. მისი ხელმძღვანელობით 2008 წლის პირველ ნახევარში შედგა ფოთის პორტისა და თბილწყალკანალის საპრივატიზაციო პროექტები, რის გამოც 2008 წლის პირველ ნახევარში პრივატიზციიდან მიღებულმა შემოსავალმა რეკორდულად მაღალ ნიშნულს, 352 მლნ აშშ დოლარს მიაღწია. 2008 წლის აგვისტოს ომის შემდეგ გურგენიძემ გრანტებისა და სესხების სახით მოიზიდა დაფინანსებები საერთაშორისო სავალუტო ფონდიდან და სხვადასხვა დონორი ორგანიზაციებისგან საერთო ოდენობით 5 მილიარდ აშშ დოლარამდე. 2008 წლის 1 ნოემბერს ის მთავრობის მეთაურის პოსტზე შეცვალა გრიგოლ მგალობლიშვილმა.

ჯილდოები
2008 წლის ოქტომბერში საქართველოს პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა ლადო დააჯილდოვა წმინდა გიორგის სახელობის გამარჯვების ორდენით (ნომერი 16).

2010 წლის 26 მაისს გურგენიძეს მიენიჭა ბრწყინვალების საპრეზიდენტო ორდენი საქართველოს მთავრობის მეთაურობისთვის ქვეყნისთვის განსაკუთრებით რთულ პერიოდში და ქართულ ბიზნესში ნოვატორული იდეებისთვის.
გოდერძი ჩოხელი

გოდერძი ნიკოლოზის ძე ჩოხელი (დ. 2 ოქტომბერი, 1954 — გ. 16 ნოემბერი, 2007) — ქართველი მწერალი, სცენარისტი და კინორეჟისორი.

ბიოგრაფია
გოდერძი ჩოხელი დაიბადა 1954 წლის 2 ოქტომბერს, დუშეთის რაიონის სოფელ ჩოხში. სოფლის რვაწლიანი სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა ფასანაურის საშუალო სკოლაში. 1972 წელს ჩააბარა შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო თეატრალურ ინსტიტუტში, კინომცოდნეობის ფაკულტეტზე, 1974 წლიდან - კინოსარეჟისორო ფაკულტეტზე, რომელიც 1979 წელს დაამთავრა. იმავე წელს მიიღეს კინოსტუდია „ქართულ ფილმში“ დამდგმელ რეჟისორად. 1980 წლიდან კინემატოგრაფისტთა კავშირის წევრი, ხოლო 1981 წლიდან მწერალთა კავშირის წევრია. 1977 წლიდან მისი მოთხრობები იბეჭდება ჟურნალ-გაზეთებში.

1980 წელს გამოიცა პირველი წიგნი „წერილი ნაძვებს“. წიგნს წლის საუკეთესო პირველი წიგნის პრემია მიენიჭა. 1981 წლიდან წიგნი რუსულ ენაზე ითარგმნა. გამოცემული აქვს ლექსებისა და მოთხრობების კრებულები: „ბინდისფერი ხეობა“, „თევზის წერილები“, „შემინახე, დედაო მიწავ!“, „სულეთის კიდობანი“, „არჩევნები სასაფლაოზე“. ლექსების კრებული „ბედი მდევარი„, მოთხრობების კრებული იტალიურ ენაზე „შავი არაგვი“, რომელიც ითარგმნა სხვა ენებზეც. რომანები: „მგელი“, „მღდვლის ცოდვა“, „ადამიანთა სევდა“, „სულეთის კიდობანი“.

გოდერძი ჩოხელს გადაღებული აქვს თექვსმეტი მოკლე და სრულმეტრაჟიანი ფილმი.

წიგნები
„წერილი ნაძვებს“ – 1980
„ბინდისფერი ხეობა“ – 1981
„ადამიანთა სევდა – 1984
„მგელი“ – 1988
„თევზის წერილები“ – 1989
„მღვდლის ცოდვა“ – 1990
„შემინახე, დედაო მიწავ“ – 1991
„ბალახის ცხოვრება“ – 1997
„ბინდისფერი ხეობიდან ცამდე“(164 რჩეული ნოველა), რედაქტორი მიხო მოსულიშვილი, მხატვარი ლევან ხარანაული, გამომცემლობა "გრიგოლ ხანძთელის სახელობის ფონდი", თბ. 2013 წ. 978-9941-0-5805-9

ფილმოგრაფია
ადგილის დედა (1976)
ბაკურხეველი ხევსური (1980)
ადამიანთა სევდა (1984)
წერილი ნაძვებს (1986)
აღდგომის ბატკანი (1988)
უცხო (1988)
თეთრი დროშა (1989)
ცოდვის შვილები (1989)
სამოთხის გვრიტები (1997)
ლუკას სახარება (1998)
მიჯაჭვული რაინდები (1999)
სიყვარულის ცეცხლი (2003)

პრიზები
გრან-პრი ფილმისათვის „ადგილის დედა“, ობერჰაუზენის საერთაშორისო კინოფესტივალი – 1982 წ.
"ვერცხლის ნიმფა" და საერთაშორისო კათოლიკური ეკლესიის პრიზი ფილმისათვის „ცოდვის შვილები“ მონტე–კარლოს კინოფესტივალზე – 1991 წ.
იაპონიის კინოფესტივალის ჟიურის სპეციალური პრიზი – 1991 წ.
პრიზები საუკეთესო სცენარისათვის და საუკეთესო რეჟისურისათვის თბილისის „ოქროს არწივის“ ფესტივალზე – 1992 წ.
გრან პრი ანაპის ფესტივალზე „კინოშოკი“ ფილმისათვის „სამოთხის გვრიტები“ – 1997 წ.
პრიზი საუკეთესო სცენარისათვის ანაპის ფესტივალზე „კინოშოკი“ ფილმისათვის „ლუკას სახარება“ – 1998 წ.

ჯილდო
საქართველოს სახელმწიფო პრემია ფილმისათვის „ცოდვის შვილები“ – 1991 წ.
ქოქოსის კუნძულები

ქოქოსის (კილინგი) კუნძულები (, , ) — მარჯნის მცირე ზომის კუნძულთა ჯგუფი (27 კუნძული) ინდოეთის ოკეანეში (სამხრეთის განედი 12°05' და აღმოსავლეთის გრძედი 96°53'). ფართობი დაახლოებით 14 კმ², მოსახლეობა 2021 წლის აღწერის მონაცემებით — 593 ადამიანი.

ეკონომიკა
ყველაზე დიდ კუნძულზე — ვესტ-აილენდზე — მდებარეობს აეროპორტი (ემსახურება ტრასას ავსტრალია — ევროპა) და ცხოვრობს მოსახლეობის უმრავლესობა. მოსახლეობის ძირითადი საქმიანობაა — აეროპორტის მომსახურება, ქოქოსის პალმის მოპოვება და კოპრის წარმოება. ბოლო დროს ვითარდება ტურიზმი.
შობის კუნძული (ავსტრალია)

შობის კუნძული (კრისტმასი , , , ) — კუნძული ინდოეთის ოკეანის აღმოსავლეთ ნაწილში. ფართობი — 135 კმ². მოსახლეობა 2021 წლის აღწერის მონაცემებით — 1692 ადამიანი. კუნძულის ფლორის ძირითად ნაწილს შეადგენს ტროპიკული მცენარეულობა. მრავლადაა ფოსფორიტის საბადოები.

ისტორია
კუნძული აღმოჩენილი იქნა 1643 წლის შობის დღეს, რის გამოც დღემდე იგი მოიხსენება, როგორც შობის კუნძული. ბრიტანელი ზღვაოსანი უილიამ დამპირი იყო პირველი ევროპელი, რომელიც გადავიდა კუნძულზე 1688 წელს და აღწერა იგი. 1888 წელს კუნძულზე აღმოჩენილი იქნა კალციუმის პიროფოსფატის საბადოები, რის გამოც იგი ანექსირებული იქნა დიდი ბრიტანეთის მიერ და დაიწყო კუნძულის კოლონიზაცია. 1900 წელს კუნძული შევიდა ბრიტანეთის კოლონიის სინგაპურის შემადგენლობაში.

მეორე მსოფლიო ომის დროს კუნძული ოკუპირებული იქნა იაპონიის მიერ.

1958 წელს — გადაეცა ავსტრალიას. კუნძულის მართვას აწარმოებს ავსტრალიის მთავრობის ოფიციალური წარმომადგენელი.

მოსახლეობა
მოსახლეობა — 1903 კაცი (2016), მაგრამ აქედან ავსტრალიის მოქალაქე მხოლოდ 694 ადამიანია (2016). მოსახლეობის 70 % — ჩინელია, 20 % — თეთრკანიანია და დაახლოებით 10 % — მალაელი (მალაიზიელი). რელიგიის მხრივ სჭარბობენ მუსლიმები — 26,8 % (მალაელები და ზოგიერთი ჩინელი), ქრისტიანები — 25,9 % (პრაქტიკულად ყველა ევროპელი და ზოგიერთი ჩინელი), ბუდისტები (25,0 % — ძირითადად ჩინელები), ინდუსები — 0,4 %, ათეისტები — 21,1 % (2016).

ეკონომიკა
1895 წლიდან დაიწყო ფოსფატის დამუშავება და ექსპორტი, რომლის ინდრუსტრიასაც უკავშირდება მუდმივი მოსახლეობის წარმოშობა. საბადოების გამოლევის შემდეგ ფოსფატების მოპოვება შეწყდა 1987 წელს და კუნძული გახდა ეკოლოგიური ტურიზმის ცენტრი. ტერიტორიის 63 % უკავია შობის კუნძულის ეროვნულ პარკს.

2001 წელს ავსტრალია და რუსეთი შეთანხმდნენ შობის კუნძულზე კოსმოდრომის მშენებლობის შესახებ, მაგრამ 2003 წელს სამუშაოები მის აგებაზე შეწყდა.

ფოსტა და ტრანსპორტი
1993 წლიდან კუნძულზე საფოსტო ადმინისტრაციას წარმოადგენს ავსტრალიური სახელმწიფო კორპორაცია . მის მიერ კუნძულისათვის გამოშვებული საფოსტო მარკები ისევე გამოიყენება ავსტრალიის მთელ ტერიტორიაზე, როგორც ავსტრალიის მარკები შობის კუნძულის ტერიტორიაზე.

18 კმ სიგრძის რკინიგზა აერთებს ჩრდილოეთით მდებარე ფლაინგ-ფიშს კუნძულის სამხრეთ დაბოლოებაზე მყოფ ქალაქ საუტ-პოინტთან. ლიანდაგის სიგანეა 1435 მმ, ის შენდებოდა 1914 წელს.

ფლაინგ-ფიშიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს კუნძულზე ერთადერთი აეროდრომი.
ქართველთა აჯანყება ტექსელზე

ქართველთა აჯანყება ტექსელზე — ვერმახტის 822-ე ქართული ბატალიონის შეიარაღებული აჯანყება ნაცისტური გერმანიის მიერ ოკუპირებულ კუნძულ ტექსელზე (ნიდერლანდები) 1945 წლის 4 აპრილიდან 20 მაისამდე.

ტექსელის აჯანყება ქრონოლოგიურად იყო მეორე მსოფლიო ომის ევროპული ფრონტის ბოლო ეპიზოდი და ამიტომ ხშირად ევროპის უკანასკნელ ბრძოლადაც მოიხსენიებენ. ვერმახტის 822-ე ქართული ბატალიონი, რომელიც თამარ მეფის სახელს ატარებდა, 1943 წლის ივნისში პოლონეთში ჩამოყალიბდა ტყვედ ჩავარდნილი და „ქართული ლეგიონის“ რიგებში მიღებული ქართველი ეროვნების საბჭოთა ჯარისკაცებისაგან. 1945 წლის თებერვლისთვის, როდესაც გერმანულმა სარდლობამ ბატალიონი ტექსელზე განათავსა, იგი 800-მდე ქართველსა და 400-მდე გერმანელს, ძირითადად ოფიცრებს, ითვლიდა.

ქართველი ჯარისკაცების აჯანყება, რომელთაც შალვა ლოლაძე ხელმძღვანელობდა, 1945 წლის 5 აპრილის ღამეს დაიწყო მათი თავდასხმით გერმანელ ოფიცრებზე. მალე თითქმის მთელი კუნძული ამბოხებულების ხელში აღმოჩნდა, მაგრამ მოკავშირეთა დესანტის გადასხმა დაგვიანდა. გერმანელთა დამატებითმა ძალებმა აჯანყება ჩაახშეს. მძიმე ბრძოლებში 800 გერმანელი, 565 ქართველი და 117 ადგილობრივი მცხოვრები დაიღუპა.

ტექსელის აჯანყების ქართველ მონაწილეთაგან დღეისათვის თითქმის აღარავინაა ცოცხალი. აჯანყების ერთ-ერთი ორგანიზატორი — ევგენი არტემიძე ომის დაწყებიდან ზუსტად 69 წლის თავზე, 2010 წლის 22 ივნისს, 90 წლისა გარდაიცვალა.
ბერძნული ტაძარი

ბერძნული ტაძარი (ძვ. ბერძნ.: , „საცხოვრებელი“) — ნაგებობები ანტიკურ საბერძნეთში, რომლებიც საკულტო ქანდაკებებისთვის იგებოდა, როგორც ბერძნული აკლდამის ნაწილი. თვით ეს ტაძრები საკულტო მნიშვნელობას არ ატარებდა, ვინაიდან მსხვერპლშეწირვა და რიტუალები შესაბამისი ღვთაებისათვის ტაძრის გარეთ ხდებოდა. ეს ტაძრები ხშირად ღვთაებებისთვის მიძღვნილი საჩუქრების შესანახი ადგილი იყო.

ეს ტაძრები ბერძნული არქიტექტურის ყველაზე მნიშვნელოვანი და მეტად გავრცელებული შენობებია. სამხრეთ-დასავლეთ აზიისა და ჩრდილოეთ აფრიკის ელინისტურ სამეფოებში ამ დანიშნულებით აგებული ტაძრები ხშირად ადგილობრივ ტრადიციებს მისდევდა. მიუხედავად იმისა, რომ ბევრგან ბერძნული გავლენა აშკარაა, ეს ნაგებობები ჩვეულებრივ ბერძნულ ტაძრებად არ მიიჩნევა. ეს ეხება გრეკო-პართიულ და ბაქტრიულ ტაძრებს, ასევე პროლემეოსის ნიმუშებსაც, რომლებიც ეგვიპტურ ტრადიციას მისდევს.
ბიზანტიური არქიტექტურა

ბიზანტიური არქიტექტურა ეწოდება ბიზნანტიის იმპერიის პერიოდის არქიტექტურას, რომელიც თვითმყოფადი ფორმით 330 წლიდან იწყებს ჩამოყალიბებას, როდესაც იმპერატორმა კონსტანტინემ რომის იმპერიის დედაქალაქი ბიზანტიუმში (მოგვიანებით კონსტანტინოპლი, შემდეგ კი სტამბოლი) გადაიტანა.

ადრეული ბიზანტიური არქიტექტურა ძირითადად რომაული არქიტექტურის გაგრძელებაა. გამორჩეული სტილი თანდათან აღმოცენდა ახლო აღმოსავლეთის მოტივების გავლენითა და ბერძნული ჯვრის ფორმის დაგეგმვით ეკლესიურ არქიტექტურაში. ქვა აგურმა შეცვალა, კლასიკური ორდერი — უფრო თავისუფალმა სტილმა, ხოლო მოზაიკამ — ქვაში ნაკვეთი დეკორაციები. ამ არქიტექტურის გამორჩეული ნიშანი ასევე კომპლექსური სტილის გუმბათები გახდა.

ადრეული არქიტექტურა
ბიზანტიური არქიტექტურის ადრეული ნიმუშები იუსტინიანე -ის მეფობის პერიოდს განეკუთვნება და დღემდე შემორჩენილია რავენასა და კონსტანტინოპოლში, ასევე მცირე რაოდენობით სოფიაში (წმინდა სოფიას ტაძარი). ერთ-ერთი უდიდესი გარღვევა დასავლური არქიტექტურის ისტორიაში იყო იუსტინიანეს არქიტექტორების მიერ მართკუთხა გეგმიდან ცირკულარულ გუმბათზე გადასვლის კომპლექსური სისტემის შექმნა. რავენაში ამ პერიოდის განსაკუთრებული ნიმუშებია წაგრძელებული ფორმის სანტ-აპოლინარე-ნუოვოს სამნავიანი ბაზილიკა და სან-ვიტალეს ეკლესიის ოქტაგონალური ცენტრალიზებული სტრუქტურა, დაწყებული იმპერატორი იუსტინიანეს დაკვეთით, თუმცა მას ეს ეკლსია არასდროს უნახავს. კონსტანტინოპოლის იუსტინიანესეულ მონუმენტთა შორისაა ჰაგია სოფიასა და ჰაგია ირინეს ეკლესიები, ასევე შედარებით მცირე, უფრო ადრეული წმინდა სერგიუსისა და ბახუსის ეკლესიები (ამ უკანასკნელს ხშირად „პატარა ჰაგია სოფიას“ უწოდებენ), რომლებიც სავარაუდოდ დიდი ტაძრების ნიმუშად გამოიყენეს იმ მხრივ, რომ მათში შერწყმულია მოგრძო ნავებიანი ბაზილიკისა და ცენტრალიზებული შენობის ელემენტები.
ჩედერი

ჩედერი — ინგლისური ყველის სახეობა. სახელი ეწოდა პირველწარმოების ადგილის მიხედვით — სოფ. ჩედერი, სომერსეტის საგრაფო, ინგლისი. ყველის კონსისტენცია პლასტიურია, სპილოსძვლის ან მოყვითალო ფერით. ხშირად წარმოების პროცესში მას ბუნებრივ საღებავს — ანატოს — უმატებენ. ჩედერს თხილისებური, ოდნავ მომწარო-მომჟავო გემო აქვს.
თენგიზ ნოზაძე

თენგიზ ანდრიას ძე ნოზაძე (დ. 14 ივლისი, 1927, თბილისი) — ქართველი რეჟისორი-კინოდოკუმენტალისტი, ქართული პროფესიული ჯაზის ერთ-ერთი ფუძემდებელი (1945), საქართველოს ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1985).

ბიოგრაფია
თ. ნოზაძემ დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი (1953). ერთხანს იქვე მუშაობდა. 1958 წლიდან მოღვაწეობდა საქართველოს ტელესტუდიაში. პირველი სრულმეტრაჟიანი დოკუმენტური ფილმი გადაიღო 1959 წელს. 1960-იანი წლების დამდეგიდან მოღვაწეობს საქართველოს სამეცნიერო-პოპულარული და დოკუმენტური ფილმების სტუდიაში "მემატიანე" (იყო ერთ-ერთი შემოქმედებითი გაერთიანების სამხატვრო ხელმძღვანელი). გადაღებული აქვს არა ერთი მნიშვნელოვანი დოკუმენტური ფილმი (მათ შორის "გულშემატკივრები", "მიხეილ ხერგიანი", "ქართული ტიხრული მინანქარი", "რუსთაველი და მისი ეპოქა", "რუსთაველი 800", "გზა ოლიმპოსაკენ", "თასი - 76" და სხვ.).

1945 წელს თსუ-ში ჩამოყალიბდა საქართველოში პირველი ჯაზორკესტრი, რომლის ორგანიზატორები იყვნენ ორკესტრის პირველი ხელმძღვანელი იოსებ ტუღუში და იმხანად იურიდიული ფაკულტეტის სტუდენტი თ. ნოზაძე (იგი ორკესტრში ალტ-საქსოფონზე უკრავდა). რამდენიმე წლის შემდეგ ნოზაძე თავის ჯაზორკესტრში (პოლიტექნიკური ინსტიტუტის ცნობილი ორკესტრი) მიიწვია ჯანო ბაგრატიონმა. აქ იგი უკრავდა 1956 წლამდე.

თ. ნოზაძემ აღზარდა არა ერთი ქართველი კინოდოკუმენტალისტი. დაჯილდოებულია საქართველოს "ღირსების ორდენით" (1997). მისი მეუღლე — ლატავრა ღვალაძე არის მეცნიერი-აღმოსავლეთმცოდნე, ხოლო ქალიშვილი მანანა ნოზაძე, რომელიც გარდაიცვალა 1997 წელს, იყო პირველი ქართველი ეგვიპტოლოგი.
ჯორჯ ჰერბერტ უოკერ ბუში

ჯორჯ ჰერბერტ უოკერ ბუში ( დ. 12 ივნისი, 1924, მილტონი, მასაჩუსეტსი — გ. 30 ნოემბერი, 2018, ჰიუსტონი, ტეხასი) — ამერიკის შეერთებული შტატების რიგით 41-ე პრეზიდენტი 1989-1993 წლებში რესპუბლიკური პარტიიდან. რონალდ რეიგანის პრეზიდენტობის დროს 1981-1989 წლებში აშშ-ის ვიცე-პრეზიდენტი.

ბუში მასაჩუსეტსში დაიბადა. მისი მამა პრესკოტ ბუში ბანკირი და სენატორი იყო კონექტიკუტიდან. 1941 წელს პერლ-ჰარბორზე თავდასხმის შემდეგ ბუშმა კოლეჯში სასწავლებლად წასვლა გადადო და, 18 წლის ასაკში, აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ფლოტის იმ დროისთვის ყველაზე ახალგაზრდა ავიატორი გახდა. მეორე მსოფლიო ომში, მან 58 საბრძოლო მისია გადაიფრინა. ერთ–ერთ მისიაზე, წყნარ ოკეანეზე გადაფრენისას, ბუში იაპონიის ჰაერსაწინააღმდეგო ძალებმა ჩამოაგდეს, ის აშშ–ის წყალქვეშა ნავმა იხსნა. ბუში ბრძოლაში გამოჩენილი სიმამაცისთვის დააჯილდოვეს. იგი ჯარში ომის დასრულებამდე მსახურობდა. ამის შემდეგ ის იელის უნივერსიტეტში სწავლობდა. უნივერსიტეტში მან თავი სპორტში გამოიჩინა: კალათბურთის გუნდის კაპიტანი გახდა. 1945 წელს დაქორწინდა ბარბარა პირსზე, რომელთანაც 6 შვილი ეყოლა: ჯორჯი, რობინი, ჯონი, ნილი, მარვინი და დოროთი. 1948 წელს ბუში თავის ოჯახით ტეხასში გადავიდა და ნავთობის ბიზნესში ჩაება. 40 წლის ასაკში იგი უკვე მილიონერი იყო.

ბუში პოლიტიკაში საკუთარი ნავთობკომპანიის დაარსებიდან მალევე ჩაება. იგი ორი ვადის განმავლობაში იყო ტეხასის წარმომადგენელი კონგრესის წარმომადგენელთა პალატაში. ასევე დიპლომატიურ თანამდებობებზე და ცენტრალური სადაზვერვო სამმართველოს დირექტორად მუშაობდა. 1980 წელს მან წარუმატებლად სცადა პრეზიდენტის ნომინაციის მოპოვება, მაგრამ რესპუბლიკურ პრაიმერებში გამარჯვებულმა რონალდ რეიგანმა იგი ვიცე-პრეზიდენტობის კანდიდატად დაასახელა.

1988 წელს ბუში რეიგანის მემკვიდრედ აირჩიეს პრეზიდენტის პოსტზე. მან არჩევნებში მასაჩუსეტსის გუბერნატორი მაიკლ დუკაკისი დაამარცხა. მისი პრეზიდენტობისას ბერლინის კედელი დაეცა, ხოლო ვარშავის პაქტი და საბჭოთა კავშირი დაიშალა. ასევე იგი სამხედრო შეჭრას პანამაში და სპარსეთის ყურის ომს ხელმძღვანელობდა. სამხედრო ტრიუმფის მიუხედავად, შიდა საკითხებში წინასაარჩევნო დაპირებების ღალატმა და გადასახადების გაზრდამ რესპუბლიკელ ამომრჩევლებში მისი პოპულარულობის დაცემა გამოიწვია. ეკონომიკური პრობლემების ფონზე იგი 1992 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში დემოკრატმა ბილ კლინტონმა დაამარცხა.

იგი იყო აშშ-ის ყოფილი პრეზიდენტის ჯორჯ უოლკერ ბუშის და ფლორიდის ყოფილი გუბერნატორის ჯებ ბუშის მამა.

2012 წელს დაუდგინდა პარკენსონის დაავადება. გარდაიცვალა 2018 წლის 30 ნოემბერს, 94 წლის ასაკში, თავის სახლში, ქალაქ ჰიუსტონში. თანაგრძნობა გამოთქვეს ყოფილმა პრეზიდენტებმა — ჯორჯ ბუშმა, ბარაკ ობამამ, აგრეთვე პრეზიდენტ ნიქსონის ქალიშვილებმა.
ბიოგაზი

შემადგენლობა
გაზს, რომელიც წარმოიქმნება ბიომასაში მეთანის დუღილის შედეგად, ბიოგაზი ეწოდება. ბიომასის ლპობა ხდება მეთანოგენების კლასის ბაქტერიების გავლენით. ბიოგაზს სხვანაირად ჭაობის გაზსაც უწოდებენ.
ბიოგაზი შედგება: 4 50-75%, 2 25-50%, 2 0-10%, 2 0-3%, 2 0-2%. ასევე ორგანული ნარჩენებისაგან: ბალახი, ფოთლები, წიწვები, ფეკალური მასა და ა.შ.

ისტორია
 საუკუნეში იან ბატისტ ვან ჰელმონტმა აღმოაჩინა, რომ ლპობადი ბიომასა გამოყოფს აალებად გაზს. 1716 წელს ალესანდრო ვოლტამ დაასკვნა, რომ არსებობს დამოკიდებულება ლპობადი ბიომასისა და აალებადი გაზის რაოდენობებს შორის. 1808 წელს სერ ხემფრი დევიმ ბიომასაში აღმოაჩინა მეთანი.

პირველი ბიოგაზის დანადგარი ააშენეს 1859 წელს, ინდოეთში. 1895 წელს დიდ ბრიტანეთში ბიოგაზის ენერგიას იყენებდნენ ქუჩების გასანათებლად. 1930 წელს, მიკრობიოლოგიის განვითარებასთან ერთად აღმოჩენილ იქნენ ბაქტერიები, რომლებიც მონაწილეობას იღებდნენ ბიოგაზის წარმოქმნაში.

ეკოლოგია
ბიოგაზის არსებობა თავიდან გვაცილებს მეთანის უმიზნოდ გასროლას ატმოსფეროში. გადამუშავებული ნაკელი სოფლის მეურნეობაში გამოიყენება როგორც სასუქი, ამდენად, ქიმიური სასუქის გამოყენება შემცირებულია.

სარგებლობა, გამოყენება
ბიოგაზს იყენებენ საწვავად, ელექტროენერგიის, სითბოს, ორთქლის მისაღებად. ასევე მას იყენებენ საწვავად ავტომობილებში. ინდოეთში, ვიეტნამში, ნეპალში და სხვა ქვეყნებში დგას ბიოგაზის პატარა დანადგარები. ამ გზით მიღებული გაზი გამოიყენება საჭმლის მოსამზადებლად. დასავლეთ ევროპაში ფერმების უმეტესობა თბება ბიოგაზის მეშვეობით. ფირმები “” და “” უშვებენ ისეთ ავტობუსებს, რომელთა ძრავაც მუშაობს ბიოგაზზე. ასეთი ავტობუსები მოძრაობენ შვეიცარიის ქალაქებში. პროგნოზის თანახმად, 2010 წლისთვის შვეიცარიის ავტოტრანსპორტის 10% იმუშავებს ბიოგაზზე.

წარმოება
მთელ მსოფლიოში უკვე გამოიყენება, ან ჯერ კიდევ მუშავდება ახალი ტექნოლოგიები ბიოგაზის მოსაპოვებლად. ყველაზე გავრცელებული მეთოდი ბიოგაზის მოსაპოვებლად არის მეთატანკებში ანაერობული დუღილი ან ანაერობული დუღილი სვეტებში. ბიოგაზის უტილიზაციის შედეგად მიღებული ენერგიის ნაწილი მიმართულია პროცესის მიმდინარეობის შესანარჩუნებლად. თბილ ქვეყნებში მეთატანკის შეთბობა არ არის საჭირო. ბაქტერიები ბიომასას მეთანად გარდაქმნიან 25 გრადუსიდან 200 გრადუსამდე. ბიოგაზის მიღება ეკონომიურად გამართლებულია, თუკი ნედლეულის მოწოდება მუდმივად. მაგ: მეცხოველეობის ფერმებში. ლენდელფილ-გაზი ბიოგაზის ერთ-ერთი სახეობაა, რომელიც მიიღება მუნიციპალურ ნაგავსაყრელებზე.
ასკორბინის მჟავა

ასკორბინის მჟავა ან ვიტამინი — ძლიერი ანტიოქსიდანტი. მისი ქიმიური ფორმულაა 686 იგი არეგულირებს სისხლის შედედებას, აწესრიგებს კაპილარების გამტარობას, მონაწილეობს სისხლწარმოქმნაში, მოქმედებს ანთებისა და ალერგიის წინააღმდეგ, აწესრიგებს სტრესის შედაგად გამოწვეულ პრობლემებს, აძლიერებს რეპარაციულ (აღდგენით) პროცესებს, ზრდის ინფექციების მიმართ მდგრადობას.

მნიშვნელოვანია, რომ ვიტამინის ადეკვატური რაოდენობა ორგანიზმში ბევრად უფრო ზრდის 1, 2, , ვიტამინების, პანტოტენისა და ფოლიუმის მჟავეების მდგრადობას.

ჰორმონები, რომელთაც თირკმელზედა ჯირკვალი გამოჰყოფს, შეიცავენ უფრო მეტ ასკორბინს, ვიდრე სხეულის რომელიმე სხვა ნაწილი. ვიტამინი ეხმარება ამ ,,სტრესული’’ ჰორმონების გამოყოფას და იცავს ორგანიზმს ტოქსინებისაგან, რომლების წარმოიქმნება მათი მეტაბოლიზმის (გარდაქმნის) პროცესში.

დადებითი თვისებები
ვიტამინი აუმჯობესებს კალცისა და რკინის ათვისებას და ორგანიზმიდან გამოჰყავს ტოქსიკური სპილენძი, ტყვია და ვერცხლისწყალი.

ორგანიზმის წინააღმდეგობის უნარიანობის გაზრდა, რკინის ათვისების გაუმჯობესება, ჰემოგლობინის დონის შენარჩუნება;
მთავარ როლს თამაშობს კოლაგენის ჩამოყალიბებაში, რომელიც აუცილებელია ქსოვილების უჯრედების, ღრძილების, სისხლძარღვების, ძვლების და კბილების ზრდისა და აღდგენისათვის;
აუმჯობესებს ორგანიზმის მიერ რკინის ათვისებას;
ჭრილობების შეხორცების, დამწვრობის მოშუშების და სისხლმდენი ღრძილებისათვის;
ოპერაციის მერე შეხორცებისათვის;
ამცირებს სისხლში ქოლესტერინის დონეს;
იცავს მრავალი ვირუსული და ბაქტერიული ინფექციებისაგან;
მოქმედებს როგორც ბუნებრივი სასაქმებელი;
ამცირებს ტრომბის წარმოქმნის შანსს;
შველის გაციებების მკურნალობას;
ამცირებს სხვადასხვა ალერგენების მოქმედებას.
აირი

აირი, გაზი — ნივთიერების აგრეგატული მდგომარეობა, რომელშიც მისი ნაწილაკები ერთმანეთთან ძალიან სუსტად არიან დაკავშირებული ურთიერთქმედების ძალებით, თავისუფლად მოძრაობენ და ავსებენ მათთვის დათმობილ სივრცეს. ნივთიერება აირისებრ მდგომარეობაში ფართოდაა გავრცელებული ბუნებაში. აირები ქმნიან ატმოსფეროს; არის მყარ ქანებში, ოკეანის, ზღვისა და მდინარის წყლებში.; მზე, ვარსკვლავები, ვარსკვლავთშორისი ნივთიერების ღრუბლები შედგება ნეიტრალური ან იონიზებული აირებისაგან. ბუნებრივ პირობებში აირი ინდივიადუალური აირების ნარევია.

აირს საკუთარი ფორმა და მოცულობა არა აქვს; იმ ჭურჭლის მოცულობასა და ფორმას ღებულობს, რაშიც არის მოთავსებული. აირის მოცულობა და წნევა არსებითად დამოკიდებულია ტემპერატურაზე. ჩვეულებრივ პირობებში (0 — 100 °) აირის მოცულობითი გაფართოების კოეფიციენტი მეტია, ვიდრე სითხისა და საშუალოდ 0.003663 გრად–1 უდრის. აირის სიმკვრივე ნორმალურ პირობებში გაცილებით (1000-ჯერ) ნაკლებია იმავე ნივთიერების სიმკვრივეზე მყარ ან თხევად მდგომარეობაში, მაგრამ ატმოსფერულზე 1017-ჯერ ნაკლები წნევის დროს აირის სიმკვრივე \10–20 გ/სმ3. კოსმოსურ პირობებში აირის სიმკვრივე შეიძლება უფრო ნაკლები იყოს (\10–30 გ/სმ3). მეორე მხრით, გარეშე მაღალი წნევის გავლენით შეიძლება შედარებით დიდი სიმკვრივის აირის მიღება. თუ აირის ტემპერატურას გარკვეულ მნიშვნელობამდე შევამცირებთ (ყოველი აირისთვის არსებობს თავისი კრიტიკული ტემპერატურა), მაშინიგი შეიძლება თხევად ან მყარ მდგომარეობაში გადავიდეს. ნივთიერება, რომელიც ზეკრიტიკულ ტემპერატურაზე შეიძლება აირად ჩავთვალოთ, მაღალი წნევის დროს უზარმაზარის იმკვრივით ხასიათდება (მაალითად, ზოგიერთი ვარსკვლავის ცენტრში \109 გ/სმ3). პირობების მიხედვით იცვლება აგრეთვე აირის თბოგამტარობა, სიბლანტე და სხვა.

აირის ნაწილაკები (მოლეკულები ან ატომები) განუწყვეტლივ მოძრაობენ ქაოსურად. აირთა თვისებები აიხსნება ქაოსურად მოძრავი მოლეკულების ურთიერთქმედებით. აირს, რომლის მოლეკულები შეიძლება ჩავთვალოთ არაურთიერთქმედ მატერიალურ წერტილებად, ეწოდება იდეალური აირი. იდეალური აირისთვის მართებულია ბოილ-მარიოტის კანონი, გეი-ლუსაკის კანონი და ავოგადროს კანონი. სიმკვრივის გაზრდისას იცვლება აირის თვისებები — იგი აღარ შეიძლება ჩაითვალოს იდეალურ აირად. არაიდეალური, ანუ როგორც ხშირად უწოდებენ, რეალური აირის თერმოდინამიკური თვისებების შესწავლისას სარგებლობენ მდგომარეობის სხვადასხვა განტოლებით.
სტროგანოვის სკოლა

სტროგანოვის ხატწერის სკოლა ( ან ) — რუსული ხატწერის სკოლა, ჩამოყალიბდა საუკუნის ბოლოს. სახელი მდიდარი ვაჭრებისა და მარილის მწარმოებლების — სტროგანოვებისგან — მიიღო, ვინაიდან ეს გამორჩეული ტექნიკა ყველაზე აშკარად გამოვლინდა მათ სახელთან დაკავშირებულ ნაწარმოებებში. ამ სკოლის საუკეთესო წარმომადგენლები მოსკოველი ხატმწერები იყვნენ, რომლებიც სამეფო კარის სახელოსნოებში მუშაობდნენ.

სტროგანოვებმა ხატწერის სფეროში ხატმწერთა შორის შრომის განაწილების პრინციპი შემოიღეს ვიწრო სპეციალიზაციით. ამავე დროს, პირველად ძველრუსული ფერწერის ისტორიაში სტროგანოვის სკოლის მხატვრებმა პეიზაჟის სილამაზისა და პოეტურობის აღწერა დაიწყეს. ამ სკოლის მხატვართა მიერ შესრულებული მრავალი ხატის ფონზე გამოსახულია პანორამული პეიზაჟები ტყისპირა მდელოებითა და გორაკებით, ოქროსფრად შეფერილი ტყის მასივებით, ბალახებითა და ყვავილებით, დახვეული ვერცხლისფერი მდინარეებითა და მრავალრიცხოვანი ცხოველებითა თუ ფრინველებით.