iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ქვემო ქედის საკულტო ნაგებობა

ქვემო ქედის საკულტო ნაგებობა — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ქვემო ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 16 კილომეტრზე, ეგრეთ წოდებულ შავი მთის კომპლექსის ერთგვარ მოედანზე, საქართველოსა და აზერბაიჯანის სახელმწიფო საზღვართან. თარიღდება - საუკუნეებით.

1989-1991 წლებში შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ნაგებობა გეგმით ოთხკუთხაა. დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთით. შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. ნაგები იყო დიდი ზომის ბრტყელი აგურითა და კირის დუღაბით. საძირკველი გარედან გამაგრებულია რიყის ქვით. შენობა გადახურული იყო წითლად გვერდებაკეცილი და კურტანიანი კრამიტით. შიგნით დასავლეთ, ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილებში აღმოჩნდა აგურით ნაგები საკურთხევლის ნაშთები. აგურითვე ყოფილა იატაკი მოგებული. აღმოჩნდა სვეტის ბაზა ანტეფიქსები წითლად გამომწვარი, სიცოცხლის ხის რელიეფური გამოსახულებით, გარშემოყოლილი მცირე ზომის კოპებით; რკინის მრგვალქუდიანი ოთხკუთხაღეროიანი ლურსმნები; დიდი რაოდენობის კერამიკული მასალა.

აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
ზემო მაჩხაანის წმინდა ნინოს ეკლესია

ზემო მაჩხაანის წმინდა ნინოს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო მაჩხაანის ახალ სასაფლაოზე. ძეგლი თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. შემორჩენილია მხოლოდ რიყის ქვითა და აგურის შერეული წყობით ნაშენი, აღმოსავლეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლების მცირე ნაწილები, დასავლეთ კედელში კი შესასვლელის ზღურბლის ქვა.

ეკლესიის გეგმა გასუფთავების გარეშე არ იკითხება.
ტარიბნის ტაფობის მეორე ნამოსახლარები

ტარიბნის ტაფობის მეორე ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ტარიბნის ტაფობში კოწახურების ქედის სამხრეთით, მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, სერზე. საქართველოს სასაზღვრო პუნქტიდან აღმოსავლეთით 500-600 მეტრის დაშორებით ვარაზმანავრად წოდებულ ადგილზე.

აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს ერთი ნამოსახლარი სერის ძირშია, უბეში, რომლის ინტესიური გადარეცხვის შედეგად ზედაპირზეც კი ჩანს მონაცრისფრო ზოგჯერ მორუხო კერამიკული მასალა. მეორე ნამოსახლარი აღმოჩნდა სერის კლდოვან ფერდობზე 60-70 მეტრ სიმაღლეზე. ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთ მიმართულებით დამხობილ დახრამულ ტერასაზე. ძეგლი თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო — ახალი წელთაღრიცხვის მიჯნით. ტერასის კიდის მთელ სიგრძეზე ამოზიდულია. ქვიშაქვის მაღალი მასივი რომელიც სავარაუდოდ სათავდაცვო ზღუდე უნდა ყოფილიყო. ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით ტერასა ჩაკეტილია, ქვის დაბალი მშრალი წყობით ნაგები კედლით. მსგავსი კედლითაა გადაკეტილი სამხრეთ-დასავლეთ მხარეც. კლდეში იკვეთება კარიბჭე შესასვლელი გზაც აქედან ყოფილა. ტერასაზე განსაკუთრებით მის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში სხვადასხვა ზომის სათავსო ნაშთებია. უხვად იკრიფება კარგად გამომწვარი მოყვითალო ან მოწითალო იშვიათად მოჩალისფრო. კერამიკულ მასალაზე გვხვდება მოჭიქული ჭურჭლის ფრაგმენტებიც. ტერასის ზემოთ 40-50 მეტრ სიმაღლეზე კლდის თხემზე აღმოჩნდა მესამე ნამოსახლარი რომელიც სავარაუდოდ ახალი წელთაღრიცხვის ათასწლეულის შუა ხანებით თარიღდება ნამოსახლარია სამხრეთ მხარე კლდეა, დანარჩენი შემოსაზღრულია რიყის ქვით დუღაბზე ნაგები დაბალი გალავნით ჩრდილო-აღმოსავლეთით შემორჩენილია დანგრეული გოდოლი, ეკლესია და გუმბათ ჩაქცეული აკლდამა. ნამოსახლარიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 200 მეტრი სიგრძის ადა 70-80 მეტრი სიგანის ფართობზე, ქვით ნაგები სათავსების ნაშთებია. შედარებით უკეთა გადარჩენილი ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხე, სადაც კედლის სიმაღლე ზოგან1-1,5 მეტრია. სამხრეთიდან იგი დაცულია კლდოვანი მასივით სამხრეთ-დასავლეთიდან — გალავნით, ჩრდილო-დასავლეთ მონაკვეთი, ქვიშაქვის მაღალი ვიწრო ზოლით, რომელსაც დაახლოებით შუა ადგილზე ვიწრო წყვეტილი აქვს.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
ჩალიანხევის ნამოსახლარი

ჩალიანხევის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ჩალიანხევის მარცხნივ, ბორცვზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის მეორე ნახევრით და ძვ. წ. ათასწლეულის საწყისი საუკუნეებით.

2009 წელს დაზვერვებისას მიაკვლია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურმა რაზმმა (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარის ციტადელი ოთხკუთხაა (170 150 მ.) კუთხეებმომგვალებული. გარეშემოუყვება სათავდაცვო ზღუდე (სიმაღლე 2 მ-მდე).

ნამოსახლარზე აკრეფილი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
მირზაანის ეკლესია

მირზაანის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელი მირზაანის აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე ყველაწმინდის ეკლესიასთან ახლოს რამდენიმე მეტრში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. შენობა გეგმით სწორკუთხაა, შემორჩენილია რიყის ქვით ნაგები კედლების მცირე ფრაგმენტები. შესასვლელი დასავლეთით ჰქონია აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდი.
არბოშიკის წმინდა კვირიკეს ეკლესია

არბოშიკის წმინდა კვირიკეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ არბოშიკში, ჩრდილო-დასავლეთით, სოფელ მირზაანისკენ მიმავალი გზის მარჯვენა მხარეს. განეკუთვნება საუკუნეს.

ეკლესია დარბაზულია (12,4 6,6 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. შესასვლელი ორია: სამხრეთით და დასავლეთით. ორივე კარი გარედან არქიტრავითაა გადახურული. შიგნიდან – თაღოვანია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. რომელიც დარბაზისგან პროფილირებული კაპიტელებით დასრულებული პილასტრებითა და მათზე დაყრდნობილი ნახევარწრიული თაღითაა გამოყოფილი. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია მაღალი, თაღოვანი სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს თაღოვანივე ნიშებია მოწყობილი – ერთი სამხრეთით, ორი კი – ჩრდილოეთით, მათგან ერთ-ერთის ზემოთ მცირე სამალავია. აფსიდის შუაში დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი. საკურთხევლის ბაქანი დარბაზის იატაკის მიმართ ოდნავ შემაღლებულია და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი.

დარბაზის გრძივი კედლები ორი წყვილი, ერთსაფეხურიანი პილასტრით სამ თანაბარ ნაწილად იყოფა. პილასტრებზე გადადის კამარის საბჯენი თაღები. აფსიდის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს სამხრეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში გაჭრილი თითო თაღოვანი სარკმელი აშუქებს.

დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელსა და სარკმელს შორის, დაბალი თაღოვანი ნიშაა. სარკმლის ზემოთ კი საფეხურიან საფუძველზე აღმართული ჯვარია გამოსახული. სარკმლის ორივე მხარეს გამოყვანილია ვერტიკალურად განლაგებული სამ-სამი რომბი. ფასადები დასრულებულია აგურის ლავგარდნით. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით.
შენობის დასავლეთ კედელზე დგას აგურის სამრეკლო.

ლიტერატურა -
დიდი შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარი

დიდი შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დიდი შირაქის ველის ჩრდილო-დასავლეთით.

თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო - ათასწლეულის დასაწყისით. ნამოსახლარი წრიულია (დიამეტრი 200 მეტრი, სიმაღლე - ზოგან - 3 მეტრამდე), აღმოჩნდა 2009 წელს. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ძეგლს შემოვლებული აქვს სათავდაცვო ზღუდე, სავარაუდოდ, თხრილიც. დაზიანებულია ხვნის შედეგად. ნამოსახლარის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 400 მეტრზე, ერთმანეთთან ახლოს განლაგებული სხვადასხვა დიამეტრის (10-იდან 40 მეტრამდე) და სიმაღლის (1-2 მეტრი) რამდენიმე ბორცვია (სავარაუდოდ, სამარხები).

ნამოსახლარზე აკრეფილი კერამიკული მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
ქვემო ქედის სამარხი

ქვემო ქედის სამარხი — საცურაო აუზის მშენებლობისას შემთხვევით აღმოჩენილი არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს სოფელ ქვემო ქედში. მიეკუთვნება იალოილუთეფეს კულტურას.

სამარხში გამოვლინდა ბრინჯაოს თხელი ფირფიტებისგან დამზადებული რომაული მუზარადი. იგი დეფორმირებულია, შემკულია რელიეფურად დატანილი ხაზებით. შუბლსაფარზე მცირე ნახვრეტები და შვერილებია. შემორჩენილი აქვს ბრინჯაოს რგოლის ფრაგმენტიც. სამარხში გამოვლინდა ბრინჯაოს სამაჯურები, მოწითალო და მოყავისფრო თიხისგან დამზადებული ჭურჭელი.

აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
ოზაანის სამების ეკლესია

ოზაანის სამების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. დგას სოფელ ოზაანის სამხრეთ-დასავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, მთის ქედზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ძეგლი სხვადასხვა პერიოდის ორი ნაწილისგან შედგება — მცირე ზომის, თითქმის კვადრატული გეგმის (4,83,5 მეტრზე), რომელიც თავდაპირველი ნაწილის უშუალო გაგრძელებას კი არ წარმოადგენს, არამედ ოდნავ ირიბად ერწყმის და მასთან საერთო ორკალთა სახურავის ქვეშაა მოქცეული. შენობის ორივე ნაწილი რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით ტლანქადაა ნაგები. თავდაპირველი ნაწილი გარედან და შიგნიდან შელესილია. მოგვიანებით მიშენებული ნაწილის კედლების წყობა კი, თავდაპირველი ნაწილისგან განსხვავებულია. აქ საფასადო წყობის ქვედა ნახევარი რიყის ქვისაა, რომელშიც თანაბარი ინტერვალებით ჩართულია ორრიგად ნაწყობი აგურის ჰორიზონტალური რიგები. კედლების ზედა ნახევარი კი აგურისაა და მხოლოდ აქა-იქაა ჩართული რიყის ქვის მოკლე რიგები. შესასვლელი მოგვიანებით მიშენებული ნაწილის დასავლეთ კედელშია. კარი შიგნიდან და გარედან გადახურულია აგურით ნაწყობი, დადაბლებული პროპორციების, ოდნავ ნალისებრი თაღით.

ეკლესია უფასადოა, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორკუთხა საკურთხევლით. საკურთხევლის ნაწილი დარბაზისგან გამოყოფილია მცირე სიგანის მხრებით, რომლებიც ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება და კამარის მრუდს ერწყმის. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედლის შუაში თაღოვანი სარკმელია მოწყობილი, ჩრდილოეთ კედელში კი — მცირე ზომის ნიშა. თითო ნიშა გრძივ კედლებშიცაა, საკურთხეველთან ახლოს. შიგნიდან და გარედან სწორკუთხაა. მეორე სარკმელი გვიანდელი ნაწილის დასავლეთ კედელში შესასვლელი თაღის თავზეა. საკურთხევლის ბაქანი დარბაზის იატაკის მიმართ ოდნავ შემაღლებულია, დარბაზის სივრცეში რამდენადმე (დაახლოებით მეტრით) წინ წამოწეული, შუაში კი ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი.

საკურთხევლის კედლებზე და კამარაზე შემორჩენილია „ხალხური“ მხატვრობის გაჭვარტლული ფრაგმენტები. გვიანდელი ნაწილის გრძივ კედლებზე თითო ფართო პილასტრია რომელზეც აგურით ნაწყობი კამარის საბჯენი თაღი გადადის. „პილასტრების“ ერთი წყვილი დარბაზის შუაშიცაა — შენობის ნაწილთა საზღვარზე. ისინი თავდაპირველი ეკლესიის დასავლეთ კედლის გაჭრის შედეგადაა მიღებული. ეკლესიის იატაკი მოგებულია კვადრატული აგურით. შენობა დგას რიყის ქვითა და აგურით ნაგებ მაღალ (სიმაღლე 0,8 მეტრი) ბაქანზე. ფასადები სადაა, დასრულებულია ორსაფეხურიანი, აგურით ნაწყობი ლავგარდნით, რომელსაც განივ ფასადებზე, ფრონტონის ძირის დონეზე, პატარა, ჰორიზონტალური შემონაკეცები აქვს. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის გვერდით (ჩრდილოეთით) პატარა ნიშაა, რომელიც გადახურულია ერთმანეთზე კუთხით მიყრდნობილი ორი აგურით. სახურავი ორფერდაა, დაბურულია ღარისებრი კრამიტით. დასავლეთ ფრონტონის წვერზე დადგმულია ოთხწახნაგა, ოთხივე მხარეს სწორკუთხა ღიობით გახსნილი აგურის სამრეკლო, რომელიც დასრულებულია პირამიდული სახურავით.

2010 წელს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ეკლესია დაუდევრად გარემონტდა: ინტერიერის მნიშვნელოვანი ნაწილი შეილესა გაჯით, აღმოსავლეთ სარკმელი გარედან დადაბლდა, ფასადების დაზიანებული ნაწილი კი კირით გაილესა.
ჩანკაანის გორანმოსახლარი

ჩანკაანის გორანამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს შირაქის ველის ჩრდილოეთ განაპირას, სოფლებს ზემო ქედსა და სამრეკლოს შორის, ჩანკაანად წოდებულ ადგილზე. თავბრტყელ ბუნებრივ ბორცვზე, რასაც ირგვლივ ევლება სათავდაცვო თხრილი. ძეგლი თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულით. ნამოსახლარიდან 0.3 კილომეტრზე აღმოჩენილია სამაროვანი, რომელიც დიდი რაოდენობით დაზიანებული ორნამენტებითაა წარმოდეგენილი. ნამოსახლარზე და სამაროვანზე აიკრიფა თიხის ჭურჭელი.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ჭაჭუნის ვაკის გორასამარხი

ჭაჭუნის ვაკის გორასამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, ჭაჭუნად წოდებულ ადგილზე, თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით ათასწლეულის ნახევრით, აღმოჩნდა არქეოლოგიური დაზვერვების დროს გაითხარა 1970 წელს ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ. გორასამარხი დაზიანებული იყო შემორჩენილი ჰქონდა მცირე ქვაყრილი, რის ქვეშ, ცენტრალურ ნაწილში, გამოვლინდა სამრახი ორმო.

ორმოს ცენტრში მიცვალებული დაკრძალული იყო მოხრილი კიდურებით, თვით დასავლეთით. სამარხში აღმოჩნდა ქვიშანარევი თიხის ხელით ნაძერწი ჭურჭელი ორი ქილა, ქოთანი და ბაღია. ერთი ქილა მოწითალოა, კვერცხისებრი. აქვს ფართო, ოდნავ გადაჭლილი პირი და ვიწერო ძირი, მეორე ნაცრისფერია, რუხლაქებიანი, ზედაპირი სუსტადააა ნაპრალები. აქვს სწორი პირი, მომრგვალებული, ყელზე გადმოკეცილი ბაკო და დაბალი ყელი, სფერული მუცელი და ფართო ძირი. ყელიდან მხარზე გადასვლის ადგილას გარშემოუყვება ამოღარული და ამოტიფრული ორნამენტი, გლუვი, მოყვითალო, მოვარდისფრო ქოთანი, რასაც ფართო, გადაშლილი, ბრტყელბიკოიანი პირი და ფართო ძირი აქვს, გლუვია, რუხი, ნაცრისფერლაქვებიანია ბადიაც. აქვს ფართო, გადაშლილი პირი და ძირისკენ მკვეთრად შევიწროებული კალთა.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნიკურ საცავში.
სამრეკლოს ნამოსახლარი გორა

ნამოსახლარი გორა — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მლაშე ტბის აღმოსავლეთით მდებარე მთის სამხრეთ ფერდზე, ხელოვნურად მოსწორებულ ადგილზე, რომელსაც გარშემოუყვება სათავდაცვო თხრილი. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-რკინის ხანით. გასული საუკუნის 70-იან წლებში მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კოტე ფიცხელაური). ძეგლზე დადასტურებულია თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
თავწყაროს ორსაყდარები

თავსწყაროს ორსაყდარები — არქიტექტურული ძეგლი დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, სოფელ თავწყაროს სამხრეთ-აღმოსავლეთით. თარიღდება გვიანად შუა საუკუნეებით, დარბაზულია, გეგმით სწორკუთხა. დანგრეულია შემორჩენილია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით ნაშენი კედლების ნაწილები, რათა შორის ყველაზე დიდ დიმაღლეზე აღმოსავლეთ კედელი დგას.

შესასვლელი დასავლეთიდანაა აღმოსავლეთით კუთხეებმომრგვალებული საკურთხეველია, რის აღმოსავლეთ კედელში სწორკუთხა სარკმელია ხოლო ჩრდილოეთ კედელში მცირე ოთკუთხა ნიშაა მოწყობილი.
კავთის ეკლესია

კავთის ეკლესია — არქიტეტქტურული ძეგლი დგას სოფელ მირზაანში, მცირე ბორცვზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით.ეკლესია დარბაზულია ძირითადად ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით, გარეთა კუთხეები, კარ-სარკმელთა ღიობები და ლავგარდანი აგურით.

2007-2008 წლებში ეკლესია შეკეთდა საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდ „ქართუს“ ფინანსური დახმარებით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან ოდნავ შესრული თაღითაა გადახურული, შიგნიდან კი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით ნახევაწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე მცირე, ბრტყლად გადახურული სარკმელია გაჭრილი, სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშაა ერთი მსგავსი სარკმელი დასავლეთის კედელშიცაა აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ კედელზე აგურით ნაშენი ოთხწახნაგა ტრაზეია მიდგმული მსგავსი, ოღონდ ოდნავ მცირე ტრაპეზია მიშენებული ჩრდილოეთ ნიშის ქვემოთაც იგი როგორც ჩანს, სამკვეთლოდ გამოიყენებოდა აფსიდის ბაქანი დარბაზის იატაკთან მიმართებით საფეხურითაა შემაღლებული და რიყის ბრტყელი ქვებითაა მოგებული. ეკლესია შიგნით გადახურულია რიყის ქვით ნაწყობი სამკუთხა კამარით, თითქმის იგივე ფორმისაა კონქის თაღიც რომელიც წვერში ოდნავ მომგვალებულია. ეკლესიის ფასადები სადაა, ერთადერთ დეკორაციულმახვილს ქმნის დასავლეთის სარკმლის საპირე რომელიც ცისფრად მოჭიქული აგურითაა გამოყვანილი. შენობა დასრულებულია სამ სართულიანი ლავგარდნით რომლის ქვედა და ზედა საფეხურები ჩვეულებრივად დაწყობილიი აგურის რიგითაა გამოყვანილი შუა კი კუთხით შვრილი აგურის რიგით. ეკლესიის სახურავის კეხის დასავლეთის კიდეში შემორჩენილი იყო აგურის სამრეკლოს ოთხწახნაგა საფუძვლის ნაშთი, რომელიც შეკეთების დროს მოიხსნა.
ლომისის წმინდა გიორგის ნიში

ლომისის წმინდა გიორგის ნიში — ისტორიული საკულრო ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო ქედის განაპირას. თარიღდება საუკუნით. 1889 წელს, მეფის რუსეთის მთავრობის გადაწყვეტილებით შირაქში რუსები უნდა ჩემოესახლებინათ. ვაჟა-ფშაველას ინიციატივითადა ირგანიზატორობით სოფლის ზემო ქედში, ქვემო ქედსა და არხილოსკალოში ჩამოსახლდა და დამკვიდრდა აღმოსავლეთ მთიანეთის მოსახლეობის საკმაოდ დიდი ნაწილი. მთიელებმა აქ ლომისის წმინდა გიორგის სახელობის ნიშიც ააგეს. საუკუნის 90-იან წლებში ნიშის ნაფუძარზე ადგილობრივი მაცხოვრებლებმა ბურდულებმა ააგეს ამავე სახელწოდების ნიში, რომლის აღმოსავლეთ ფასადის წყობაში ჩასმულია დაახლოებით წრიული ფორმის დამლახვრელი წმონდა გიორგის რელიეფური გამოსახულებით. რელიეფი ოსტატურადაა შესრულებული. სავარაუდოდ, იგი - საუკუნეებს განეკუთვნება.
ზემო მაჩხაანის კოშკი

ზემო მაჩხაანის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ზემო მაჩხაანში, ბენაანთ უბანში, ბენაშვილების ეზოში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ადგილობრივი მოსახლეობის გადმოცემით კოშკი ბოსტაშვილებს ეკუთვნოდათ.

კოშკი გეგმით კვადრატულია (გარეთა ზომები ფუძის დონეზე 6,36,3 მეტრია), ზემოთკენ შევიწროებული. შემორჩენილია ხუთი სართულის სიმაღლეზე (სიმაღლე 10,6 მეტრი). დაზიანებულია: ჩამონგრეულია სართულშუა გადახურვები, რომლებიც ხის კოჭებზე ყოფილა გამართული (შემორჩენილია კოჭების საყრდენი ბუდეები), მონგრეულია მეხუთე სართულის კედლების ზედა ნაწილი. სართულის შემორჩენილ კედლებში ნაპრალები და ხვრელებია გაჩენილი.

კოშკი ნაგებია სწორხაზოვან რიგებად დაწყობილი, თანაბარი ზომის რიყის ქვით, კირის დუღაბზე. გარეთა კუთხეები გამოყვანილია კვადრატული აგურით. კედლები ორივე მხრიდან გასწორებულია ბათქაშით.

კოშკის შესასვლელი სართულის დასავლეთ კედელშია. კარი შეისრული თაღითაა გადახურული. შესასვლელის წირთხლები და თაღი აგურისაა. სართული საცხოვრებელია, უსათოფურო. სართულის აღმოსავლეთ, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში ორ-ორი სწორკუთხა ნიშაა. ჩრდილოეთ კედელში, ნიშებს შორის, მოწყობილია გეგმით ნახევარწრიული, შეისრულთაღოვანი ბუხარი. დანარჩენი სართულები სათავდაცვოა. კედლებში გარეთკენ დახრილი, ცალმაგი სათოფურებია გაჭრილი. მეოთხე და მეხუთე სართულების დასავლეთ კედელში თითო განიერი და მაღალი სწორკუთხა ღიობია, რომლებიც ხით ყოფილა გადახურული (შემორჩენილია კვალი). სართულები ერთმანეთს მისადგმელი კიბით უკავშირდებოდა.
დედოფლისწყაროს მეორე ნამოსახლარი

დედოფლისწაროს მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს დასავლეთით, არწივის ხეობის მარცხენა მხარეს. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრით.

აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური). ნამოსახლარის საერთო ფართობია 2 ჰა. იგი ჩრდილოეთ-დასავლეთიდან დაცულია მაღალი კლდით. დასავლეთ მხრიდან ვიწრო ზოლად, იწყება ნადაბლება (ხელოვნური?).

აკრეფილი კერამიკული მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
ოზაანის უსანეთის ნაეკლესიარი

ოზაანის უსანეთის ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ოზაანის აღმოსავლეთით 0,5-0,6 კილომეტრზე, ტყეში. გადმოცემით თავის დროზე აუგია მეხრიშვილების საგვარეულოს და მისთვის გამრავლება უთხოვია. ნაეკლესიარზე შემორჩენილია ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლების მცირე ფრაგმენტები. ძეგლი ნაგები იყო რიყის ქვით კირის ხსნარზე. ნაეკლესიარის აღმოსავლეთ ნაწილში ადგილობრივ მოსახლეობას აგურით მისივე სახელობის ნიში აუგია.
დედოფლისწყაროს მესამე ნამოსახლარი

დედოფლისწაროს მესამე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს ჩრდილოეთით, არწივის ხეობასთან, მოვაკებულ, ტერასისებრ ადგილას. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო საუკუნით.

აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ძეგლი სამი მხრიდან შემოსაზღვრულია კლდით. ჩრდილოეთიდან კი სათავდაცვოდ გამოყენებული აქვს კირქვის მასივი. ნამოსახლარი (150 70 მეტრი) დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთით.

აღმოჩენილი მასალა მწირია. დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
ჭაჭუნის ვაკის რკინის სადნობი სახელოსნოები

ჭაჭუნის ვაკის რკინის სანდობი სახელოსნოები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, 3-4 კილომეტრზე, თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით ათასწლეულის პირველი ნახევრით, აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს. პირველი სახელოსნო გამართულია არა ხეობაში, არამედ ზეგანზე არსებულ სწორ ველზე, რაც გარკვეულ თავისებურებას წარმოადგენს. ველის ზედაპირზე შეინიშნება წიდის სხვადასხვა ზომის ნაშთები. მეორე სახელოსნო ერთ-ერთი ხრამის ტერასაზეა, სადაც წიდის მსხვილ ნაშთებთან ერთად დადასტურდა რამდენიმე სათავსის კვალიც.
ხომხელის წმინდა გიორგის ეკლესია

ხომხელის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. დგას სოფელ არბოშიკის განაპირას, სამხრეთით, ბორცვზე. განახლებულია 2009 წელს, მამა გიორგი გუგენიშვილის თაოსნობით და საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდ „ქართუს“ ფინანსური მხარდაჭერით. ეკლესიის კედლები დაშენებულია ადრე იმ ადგილას მდგარი დანგრეული ეკლესის კედლებზე.

შემორჩენილი იყო: დასავლეთი (სიმაღლე — 0,5–1,2 მეტრი) და ჩრდილოეთი კედელი (სიგრძე — 4 მეტრი, სიმაღლე 0,5–1,2 მეტრი) კედლები, შიგნით, დასავლეთ კუთხეებში და გრძივ კედლებზე შემორჩენილი იყო ორსაფეხურიანი პილასტრი. თავდაპირველი ეკლესია ნაგები ყოფილა რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით.

ამჟამინდელი ეკლესიის კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა. გარეთა კუთხეები, კარ-სარკმელთა ღიობები და ლავგარდანი აგურითაა გამოყვანილი. ეკლესია შიგნით გაჯითაა შელესილი, ხოლო გარედან მობათქაშებულია. ეკლესიის ოთხივე კედელში თითო მცირე ზომის, ზევითკენ შევიწროებული, თაღოვანი სარკმელია მოწყობილი. სახურავის კეხის დასავლეთ კიდეზე დადგმულია აგურის ოთხწახნაგა სამრეკლო. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით დაბურულია ორკალთა სახურავით.
დედოფლისწყაროს მეოთხე ნამოსახლარი

დედოფლისწაროს მეოთხე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 8-10 კილომეტრზე, გორაზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის მიწურულით - ძვ. წ. ათასწლეულის  დასაწყისით.

აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარი სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთითაა წაგრძელებული (200 მ 120 მ). დასავლეთიდან ესაზღვრება დახრამული ფლატე, ჩრდილოეთ დასავლეთიდან და აღმოსავლეთიდან — ფერდობი, ჩრდილოეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ მხარეს შემოუყვება 3-4, ზოგან 5 მეტრი სიმაღლის სათავდაცვო ზღუდე. დადასტურდა ზღუდის გარე დასახლებაც. აიკრიფა კარგად გამომწვარი მონაცრისფრო თიხის ჭურჭლის მცირე და ქვის რამდენიმე თოხის ფრაგმენტი.

აღმოჩენილი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
მწარეწყლის სამაროვანი

ზემო მაჩხაანის მწარეწყლის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, მშრალი ხევების, მწარეწყლის, კოდისხევის და ბაზარხევის შესაყარზე. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით ათასწლეულის ნახევრით.

გაითხარა 1997 წელს, არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის, კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური, რაზმის ხელმძღვანელი შ. დედაბრიშვილი). ხუთი გორასამარხიდან პირველი სამი გაძარცული იყო. დანარჩენი გორასამარხების ოთხკუთხა, კუთხეებმომრგვალებული, ორმოიანი სამარხები ჩაჭრილი იყო ღორღნარევ მიწაში. მათგან ერთი გორასამარხის (№ 4) ორმო (სიგრძე — 3 მეტრი, სიგანე — 2,5 მეტრი, სიღრმე — 2,5 მეტრი) დამხრობილი იყო აღმოსავლეთიდან დასავლეთით. იგი ჭილოფგადაფარებული ძელებით ყოფილა გადახურული, ჭილოფზე დადასტურდა წითელი ოქროს კვალი. სამარხში აღმოჩნდა მსხვილფეხა საქონლის ძვლები და თიხის ხელით ნაძერწი შვიდი ჭურჭელი: ქვიშანარევი თიხის კარგად გამომწვარი, შავპრიალა, კოპლებით და ამოღარული ხაზებით შემკული დერგი; ქვიშანარევი, კარგად გამომწვარი, მოწითალო ჯამი; მოვარდისფრო-მონაცრისფრო სამარილე და სამი ქილა. სამარხეული ჭურჭლიდან ზოგი ფრაგმენტებითაა შემორჩენილი.

მსგავსი ჭურჭელი გამოვლინდა მეორე (№5) გორასამრხის ორმოშიც (სიგრძე — 2 მეტრი, სიგანე — 1,4 მეტრი, სიღრმე — 2,3 მეტრი). გორასამარხებში მიცვალებულის ჩონჩხი არ აღმოჩენილა. სავარაუდოდ, აქ დაკრძალვის წესი შუა ბრინჯაოს ხანაში გავრცელებული კრემაცია უნდა ყოფილიყო.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ზემო ქედის ნამოსახლარები

ზემო ქედის ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთით (0,5 კმ-ზე) და ჩრდილო-დასავლეთით (ერთი — 1 კმ-ზე, მეორე 2,5-3 კმ-ზე). თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო — ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური).

ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარე ნამოსახლარი წრიულია (დიამეტრი —100 მ.). დაზიანებულია საქონლისთვის საზამთრო სადგომების მშენებლობის დროს. ძეგლის აღმოსავლეთით დამრეცი ფერდობია, დასავლეთით — მაღალი მიწაყრილი. დასავლეთ მხარეს ებმის მეორე ნამოსახლარი (სიგრძე — 300 მ. სიგანე — 200 მ.), რომელსაც გარშემოუყვება მიწაყრილი (სიმაღლე — 2 მ.).

ჩრდილო-დასავლეთის მიმდებარე ნამოსახლარებიდან ერთი (დიამეტრი — 200 მ-მდე) მთლიანად განადგურებულია გასული საუკუნის 70-იან წლებში. ბორცვი მოუსწორებიათ და აქ სხვადასხვა დანიშნულების საწყობები აუშენებიათ. სავარაუდოდ, ბორცვს გარსშემოუყვებოდა სათავდაცვო ზღუდე და თხრილი. ანაკრეფ კერამიკულ მასალაში ჭარბობს ჭურჭლის მონაცისფრო ფრაგმენტები.

მეორე ნამოსახლარი ბუნებრივი ბორცვის მოსწორებულ თხემზე იყო გამართული. ძეგლი ოვალურია (სიგრძე — 250 მ. სიგანე — 170 მ.). გარშემო შემოუყვება სათავდაცვო ზღუდე.
ზემო მაჩხაანის ნამოსახლარები

ზემო მაჩხაანის ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო მაჩხაანის ტერიტორიაზე, საავტომობილო გზის ორივე მხარეს. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-ადრინდელი რკინის ხანით. ძეგლს მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის, კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური). გზის აღმოსავლეთით მდებარე ნამოსახლარი დიდია და მაღალ, ბუნებრივ ბორცვზეა გამართული. ბორცვს თხემი მოსწორებული აქვს და ორი განიერი ტერასა შემოუყვება. გზის დასავლეთით მცირე, ერთტერასიანი ნამოსახლარიცაა. ძეგლზე გამოვლინდა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები.