ტოკიო

}) — იაპონიის 47 პრეფექტურიდან ერთ-ერთია და მოიცავს მჭიდროდ დასახლებულ რეგიონს, რომელსაც ადრე ქალაქ ტოკიოს უწოდებდნენ, და რომელიც ასევე დიდი ტოკიოს აგლომერაციის შუაგულს წარმოადგენს. იგი წარმოადგენს მსოფლიოს უმსხვილეს ეკონომიკურ ცენტრს, მიუხედავად იმისა, რომ ტოკიო ქალაქი არ არის, მას იაპონიის დედაქალაქად თვლიან და ის წარმოადგენს ამ ქვეყნის მთავრობისა და იმპერატორის სამყოფელს. ტოკიოში დაახლოებით 12 მილიონი ადამიანი, ქვეყნის მოსახლეობის 10%, ცხოვრობს. იგი დასახლებული იყო უხსოვარი დროიდან. თავდაპირველად სოფელი ედო, არსებობდა საუკუნეების განმავლობაში. უძველესი დროიდანვე იყო განვითარებული თევზჭერა.
ქალაქი აგებულია დაბალ, ალუვიურ ვაკეზე. კლიმატი ზომიერია ზამთარში, ხოლო ზაფხულში ცხელი და ტენიანი. ადრეულ ზაფხულსა და შემოდგომაზე იცის წვიამიანი სეზონი.

ტოკიო მდებარეობს კუნძულ ჰონსიუს კანტოს რეგიონში. ცენტრის კოორდინატებია 35°41', 139°46' (35.68333, 139.7667), თუმცა მისი საზღვრები ვრცელდება წყნარი ოკეანის ახლომდებარე კუნძულებზე, რომელთაგან ზოგიერთი ძირითადი მიწიდან 1000 კმ-ითაა დაშორებული. ფართობი შეადგენს 2,187.08 კმ²-ს.

ტოკიო წარმოადგენს პოლიტიკურ, სამეწარმეო, საფინანსო, საგანმანათლებლო, საინფორმაციო და პოპ-კულტურის ცენტრს, იაპონიაში კორპორაციათა შტაბ-ბინების, ფინანსური ინსტიტუტების, უნივერსიტეტების, კოლეჯების, მუზეუმების, თეატრების, სავაჭრო და გასართობი დაწესებულებების ყველაზე მაღალი კონცენტრაციაა. ბევრი ადგილობრივი თუ საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტი და სხვა ბიზნეს სათავო ოფისები წარმოდგენილია ტოკიოს ცენტრალურ ნაწილში.

ტოკიოს ზოგადად მსოფლიოს ოთხ ყველაზე გავლენიან „გლობალურ ქალაქთა“ (ლონდონის, ნიუ-იორკისა და პარიზის გვერდით) შორის მოიხსენიებენ.
ქალაქის მმართველობას ახორციელებს პრეფექტურული კრება, რომელსაც ირჩევს მოსახლეობა 4 წლის ვადით. კრებას მეთაურობს მოსახლეობის მიერ არჩეული გუბერნატორი (მერი). არჩევითი ორგანოს უფლებამოსილება ფორმალურად საკმაოდ ფართოა, ფაქტობრივად კი მის საქმიანობას კონტროლს უწევს ცენტრალური ხელისუფლება. ტოკიოს რაიონებში არის არჩევითი რაიონული კრებები.
ქალაქის ერთ-ერთი დასაფასებელი თვისება ისაა, რომ მოსახლეობა სრულიად თავისუფალია და პატივს სცემს ნებისმიერი ერის, სარწმუნოების, ორიენტაციის წარმომადგენელს.
თავად ქალაქის თინეიჯერებში კი გავრცელებულია ჰარაჯუკუ, რომელიც სწორედ აქ ჩაისახა და შემდგომ მთელ მსოფლიოში გავრცელდა.

სახელის ეტიმოლოგია
ტოკიო თავდაპირველად ცნობილი იყო, როგორც ედო, რომელიც ნიშნავს „ესტუარს“. შემდგომში მისი სახელი შეცვალა ახლანდელმა სახელმა ტოკიომ, როდესაც ის გახდა იმპერიის დედაქალაქი 1868 წელს. ტოკიოს შეესაბამება აზიის ტრადიციები. თუმცა, რამდენადაც ცნობილია, ეს გამოთქმა არ შეესაბამება რეალობას.

ადმინისტრაციული სტატუსი
ოფიციალურად ტოკიო არ არის ქალაქი, ის იაპონიის ერთ-ერთი პრეფექტურაა. მთლიანად შედგება 62 ადმინისტრაციული ერთეულისაგან: ქალაქები, დასახლებები და სოფლები. სულ შედგება 23 სპეციალური რაიონისაგან, რომელიც 1889 წლიდან 1943 წლამდე შეადგენდა ტოკიოს ადმინისტრაციულ ერთეულს. დღეისათვის, უკვე ყველა სპეციალური რაიონი გათანაბრებულია ქალაქთან და ყველას ჰყავს საკუთარი მერი და საქალაქო საბჭო.

დედაქალაქის მმართველობას სათავეში უდგას არჩეული გუბერნატორი. მმართველობის შტაბი მდებარეობს შინჯუკუში, რომელიც წარმოადგენს ოლქის მუნიციპალურ ცენტრს.
ასევე, ტოკიოში იმყოფება მთავრობა და მდებარეობს იმპერატორის სასახლე — იაპონიის იმპერატორების მთავარი რეზიდენცია.

ისტორია
ტოკიოს რაიონი დასახლებული იყო ჯერ კიდევ ქვის ხანაში, მაგრამ აქტიური როლი ისტორიაში ითამაშა მოგვიანებით. საუკუნეში ადგილობრივმა მეომარმა ედო ტარო სიგენადმა დააარსა ფორტი. 1457 წელს, ოტა დოკანმა, კანტოს მმართველმა, ააშენა ციხესიმაგრე ედო. 1590 წელს, ამ ციხესიმაგრის მმართველი გახდა ტოკუგავა იეიასუ, სიოგუნატის დინასტიის დამაარსებელი. ამრიგად, ედო გახდა შოგუნთა დინასტიის დედაქალაქი, ხოლო იმპერიის დედაქალაქად რჩებოდა კიოტო. იეიასუმ დააარსა მრავალწლიანი მმართველობის ინსტიტუტი.
ქალაქი სწრაფად იზრდებოდა და საუკუნისათვის ის გახდა მსოფლიოს უმსხვილესი ქალაქი. 1615 წელს, იეიასუს არმიამ გაანადგურა თავისი მოწინააღმდეგეები — ტოიოტომის დინასტია, და ამით მოიპოვა აბსოლუტური მმართველობა მთელი 250 წელიწადის განმავლობაში. 1868 წელს, მეიძის რესტავრაციის დროს, მოხდა შოგუნთა დინასტიის დამხობა, და იმპერიის მმართველობის აღდგენა. 1869 წელს, იმპერატორმა მუცუჰიტომ დედაქალაქი გადაიტანა ედოში და დაარქვა ტოკიო, და ამან წარმოქმნა დებატები იმის შესახებ, დარჩებოდა თუ არა კიოტო იმპერიის დედაქალაქად. საუკუნის მეორე ნახევარში სწრაფად დაიწყო განვითარება მრეწველობამ და გემთმშენებლობამ. 1872 წელს, აშენდა სარკინიგზო ხაზი ტოკიო-იოკოგამა. 1877 წელს, კი კობე-ოსაკა-ტოკიო. 1923 წლის 1 სექტემბერს კანტოში მოხდა დამანგრეველი მიწისძვრა (რიხტერის შკალით 8-9 მაგნიტუდა), რომლის შედეგად დაინგრა და დაიწვა ქალაქის ნახევარზე მეტი. დაიღუპა 140 000 ადამიანი. ქალაქმა დაიწყო ნელ-ნელა აღდგენა.

ქალაქი სერიოზულად დაზარალდა მეორე მსოფლიო ომის დროს. 1945 წლის 8 მარტს, საჰაერო დაბომბვის შედეგად დაიღუპა 80 000 ადამიანი. დაიწვა მრავალი ხის შენობა, მათ შორის იმპერატორის ძველი სასახლეც. ომის შემდგომ ტოკიო ოკუპირებულ იქნა, კორეის ომის დროს ტოკიოში განლაგებული იყო რამდენიმე ამერიკული ბაზა.

 საუკუნის შუალედში ქვეყნის ეკონომიკა სწრაფად განვითარდა, რაც ცნობილი იყო „ეკონომიკური სასწაულის“ სახელწოდებით. 1966 წელს, ტოკიო მსოფლიოში თავისი ეკონომიკის სწრაფი განვითარების მხრივ მსოფლიოში მეორე ადგილზე იყო. ტოკიომ 1964 წლის საზაფხულო ოლიმპიურ თამაშებზე დაამტკიცა, რომ ომის დროინდელი ტრავმები უკვე მოშუშებული ჰქონდა. მან მსოფლიო არენაზე თავი გამოიჩინა.

70-იან წლებში ქალაქს მოაწვა სოფლიდან ჩამოსული მუშახელის ტალღა, რამაც გამოიწვია ქალაქის შემდგომი განვითარება. 80-იანი წლების ბოლოს ის უკვე გახდა დინამიკურად განვითარებული ქალაქი დედამიწაზე.

1995 წლის 20 მარტს, ტოკიოს მეტროში მოხდა გაზის აფეთქება ზარინის (ქიმიური იარაღი) გამოყენებით. ტერაქტი თავის თავზე აიღო რელიგიურმა სექტამ აუმ სინრიკიომ. ტერაქტის შედეგად დაზარალდა 5 000 ადამიანზე მეტი, მათგან 11 დაიღუპა.

სეისმურად აქტიურმა ზონამ, გამოიწვია დისკუსია იმის შესახებ, რომ იაპონიის დედაქალაქი გადაეტანათ სხვა ქალაქში. სულ დასახელებული იყო 3 კანდიდატი ქალაქი: ნასუ (300 კილომეტრი ჩრდილოეთით), ხიგასინო (ცენტრალური იაპონია); და ახალი ქალაქი მიეს პროვინციაში, ნაგოიას შორიახლოს (450 კილომეტრი ტოკიოს დასავლეთით). თუმცა, მთავრობამ მიიღო გადაწყვეტილება იმის შესახებ, რომ ეს დისკუსია დახურულიყო.

ამ დროისათვის ტოკიო აგრძელებს განვითარებას. თანდათანობით ხორციელდება პროექტები ხელოვნური კუნძულების შესაქმნელად. ყველაზე მნიშვნელოვანი პროექტია ოდაიბა, რომელიც წარმოადგენს მთავარ სავაჭრო და გასართობ ცენტრს.

1897-1898 წლებში ტოკიოში აღმოცენდა პირველი პროფკავშირები. 1918 წელს მიმდინარეობდა „ბრინჯის აჯანყებები“. საუკუნის დასაწყისში ტოკიოში და იაპონიის სხვა ქალაქებში შეიქმნა კომუნისტური წრეები და ჯგუფები, რომელთა ბაზაზე 1922 წელს შეიქმნა იაპონიის კომუნისტური პარტია.

2011 წელს კუნძულ ჰონსიუს ჩრდილოეთით მომხდარი მიწისძვრა, საკმაოდ იგრძნობოდა დედაქალაქშიც. იყო ცუნამიც. სტიქიის დროს მნიშვნელოვნად იქნა შეჩერებული ინფრასტრუქტურული სამუშაოები. ბირთვული კრიზისი ფუკუშიმაზე გამოწვეული იყო ცუნამის შედეგად.
ტოკიო მნიშვნელოვან ზიანს იღებდა საუკუნის სტიქიების შედეგადაც.

გეოგრაფია და კლიმატი
ტოკიო მდებარეობს კუნძულ ჰონსიუზე, კანტოს რეგიონში. ცენტრის კოორდინატებია 35°41', 139°46' (35.68333, 139.7667), თუმცა მისი საზღვრები ვრცელდება წყნარი ოკეანის ახლომდებარე კუნძულებზე, რომელთაგან ზოგიერთი ძირითადი მიწიდან 1000 კმ-ითაა დაშორებული. ფართობი შეადგენს 2,187.08 კმ²-ს.
ტოკიოს მთავარი ნაწილი მდებარეობს ტოკიოს ყურეში. საშუალო სიმაღლე ზღვის დონიდან 40 მეტრი. ჩიბის პრეფექტურა ესაზღვრება აღმოსავლეთიდან, იამანასის პრეფექტურა დასავლეთიდან, კანაგავის პრეფექტურა სამხრეთიდან, საიტამის პრეფექტურა ჩრდილოეთიდან. ტოკიოს სამხრეთით, მდებარეობს კუნძულთა ორი ჯგუფი: ოგასავარას კუნძულები და იზუს კუნძულები, რომლებიც მდებარეობენ ტოკიოდან 1 000 კილომეტრში. სწორედ ამ კუნძულებსა და მაღალმთიანი რეგიონების დასავლეთით, ტოკიოს საერთო მოსახლეობის სიმჭიდროვემ წარმოადგინა რეალური მაჩვენებელი. მისი ადმინისტრაციული სტრუქტურა დანარჩენი პრეფექტურების ადმინისტრაციული სტრუქტურის მსგავსია.
ტოკიოში მოხდა რამდენიმე ძლიერი მიწისძვრა: 1703, 1782, 1812, 1855, 1923 და 2011 წლებში. 1923 წლის კანტოს დამანგრეველი მიწისძვრის შედეგად (რიხტერის შკალით 8,3 მაგნიტუდა) დაიღუპა 140 000 ადამიანი.
ტოკიოს კუნძულებიდან ერთ-ერთი მდებარეობს ქალაქის ცენტრალური ნაწილიდან 1,850 კილომეტრში.

კლიმატი
ტოკიოს ჰავა ნოტიო სუბტროპიკულია. განსხვავდება ხმელთაშუაზღვიური კლიმატისაგან, მიუხედავად იმისა, რომ ერთნაირი ტემპერატურა და ერთნაირი განედური განფენილობა აქვს. ზამთარი მშრალია, რის შედეგადაც არ იცის წვიმები. ხოლო დანარჩენ დროს ნოტიო სეზონი გრძელდება. სულ ტოკიოში, ყოველწლიურად მოდის 1537 მმ წელიწადში. თოვლი მოდის თითქმის ყოველ წელს. მოსახლეობის ნაწილი დაზარალებულია კლიმატის მიერ გამოწვეული პრობლემებისაგან. ზაფხული ტოკიოში იცის ცხელი. გაზაფხული დგება მაისში. ყველაზე თბილი თვეა აგვისტო (27.5 °), ხოლო ყველაზე ცივი იანვარი (6.0 °).

ტოკიოში ხშირად იცის ტაიფუნი. ზოგჯერ იგი დიდ ზარალს აყენებს ქალაქს. ბოლო ტაიფუნი დაფიქსირდა 2007 წელს (ტაიფუნი „ფიტო“). ტოკიო, ისევე როგორც იაპონიის სხვა პრეფექტურები, განიცდის ერთთვიან სეზონურ შუალედს. ყველაზე დაბალი ტემპერატურა დაფიქსირებულ იქნა −9.2 °. ხოლო ყველაზე მაღალი 39.5 °.

ადმინისტრაციული დაყოფა
ტოკიოში შედის 23 სპეციალური რაიონი, რომლებიც 1943 წლამდე შედიოდა ტოკიოს შემადგენლობაში, მაგრამ მათ ახლა ჰყავთ ცალკეული თვითმმართველობა. პრეფექტურა შედგება 26 ქალაქის, 1 რეგიონისა და 4 რაიონისაგან. ტოკიოს ხელმძღვანელობს მთავრობა, რომლის სათავეშია მოსახლეობის მიერ არჩეული გუბერნატორი. მთავრობის შტაბი მდებარეობს შინჯუკუში. ის აკონტროლებს მთელ ტოკიოს, მათ შორის ტბებს, მდინარეებს, ეროვნულ პარკებს, ჯებირებს, ფერმებსა და დისტანციურ კუნძულებს.

ტოკიოს 23 სპეციალური რაიონი
თითოეულ რაიონს — დამოუკიდებელ მუნიციპალიტეტს, ჰყავს საკუთარი მთავრობა. მათი სტატუსი გაიგივებულია ქალაქის სტატუსთან. განსხვავდებიან იმით, რომ ზოგიერთი მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ ფუნქციებს ასრულებს ტოკიოს მთავრობა. 2005 წლის 1 ოქტომბრის მონაცემებით, ამ რაიონების საერთო მოსახლეობა 8 457 000 კაცს შეადგენდა, სიმჭიდროვე — 13 603 კაცი/კმ².

ეკონომიკა
ტოკიოში კონცენტრირებულია უდიდესი საფინანსო-სამრეწველო მონოპოლიური ჯგუფებისა და ცალკეული კერძო მონოპოლიების, სახელმწიფო და ნახევრად სახელმწიფო მონოპოლიური ორგანიზაციების, ქვეყნის მთავარი ბანკების, უცხოეთის მონოპოლიების წარმომადგენლობათა საქმიანობა.
ტოკიო (დედაქალაქის პრეფექტურა) ქვეყნის ერთ-ერთი უდიდესი ინდუსტრიული რაიონია. აქ თავმოყრილია იაპონიის მანქანათმშენებლობის მნიშვნელოვანი ნაწილი. მანქანათმშენებლობა და ლითონდამუშავება სპეციალიზებულია უმთავრესად რთული და ზუსტი მანქანების, ხელსაწყოების, ელექტროტექნიკური და ელექტრონური მოწყობილებებისა და აპარატურის, ოპტიკურ-მექანიკური ნაკეთობების, ავტომობილების, თვითმფრინავებისა და გემების წარმოებაზე. განვითარებულია მეტალურგია.
მრავალფეროვანია კვების მრეწველობა, რომელიც უმთავრესად შეტანილ ნედლეულს ამუშავებს. განვითარებულია მსუბუქი მრეწველობის დარგები (საფეიქრო, სამკერვალო, კერამიკული, ავეჯის, საიუველირო ნაკეთობების, სუვენირებისა და სხვ. წარმოება).

ტოკიო დიდი სავაჭრო გამანაწილებელი ცენტრია, აქ არის სასაქონლო და საფონდო ბირჟები, 3 ათასზე მეტი სხვადასხვა სავაჭრო ფირმის წარმომადგენლობა. ეროვნული სავაჭრო კომპანიები, მაღაზიები და სხვა. ტოკიო ტურიზმის დიდი ცენტრია. 2006 წელს ქალაქს ესტუმრა 4 800 000 უცხოელი და 420 000 000 იაპონელი ტურისტი. ამ ვიზიტების საერთო ეკონომიკურმა ღირებულებამ 9,4 ტრილიონ იაპონურ იენას შეადგინა.
ტოკიო ქვეყნის უდიდესი სატრანსპორტო ცენტრია. საერთაშორისო მნიშვნელობის საზღვაო და საჰაერო მიმოსვლის კვანძი. საზღვაო ნავსადგური. იგი ჩქაროსნული ავტო და სარკინიგზო მაგისტრალებით უკავშირდება იაპონიის ბევრ ქალაქს. არის საერთაშორისო აეროპორტები ჰანედა და ნარიტა. გაყვანია წრიული რკინიგზა და მეტროპოლიტენი. ტოკიო განიცდის მწვავე სატრანსპორტო კრიზისს, რაც გამოწვეულია არა მარტო ავტომობილების დიდი რაოდენობით, არამედ ქალაქის განაშენიანების დიდი სიმჭიდროვით.

1995 წლის მონაცემებით, ტოკიოს შრომისუნარიანი მოსახლეობა 6,3 მილიონზე მეტ ადამაინს შეადგენს. ამ მაჩვენებლით, ტოკიო უსწრებს იაპონიის სხვა პრეფექტურებს.
0,5 %-ს შრომისუნარიანი ადამიანებისა დასაქმებულია ეკონომიკის პირველად სექტორში; 25,7 % — მეორე სექტორში; ხოლო 72,1 % — მესამე სექტორში. სწრაფი ურბანიზაციის გამო, ეკონომიკის პირველადი სექტორი, რომელსაც წარმოადგენს სოფლის მეურნეობა და თევზჭერა, მკაცრად დააზარალა ტოკიო. ამ სექტორის განვითარების დონეზე, დედაქალაქი ინარჩუნებს ბოლო ადგილს ქვეყანაში.

ეკონომიკის მეორე დარგში, რომელსაც წარმოადგენს მრეწველობა, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დედაქალაქს წამყვანი ადგილი ეკავა მსოფლიოში. მაგრამ 2005 წლის მონაცემებით, ტოკიომ მსოფლიოში მერვე ადგილი შეინარჩუნა მრეწველობის განვითარების მხრივ. სამრეწველო საქმიანობის შესუსტების მთავარი მიზეზი იყო, 1956 წელს მიღებული „დედაქალაქის გაუმჯობესების კანონი“. ამ კანონის მიხედვით, ახალ მცენარეთა მოშენება აკრძალული იყო.

ყველაზე განვითარებულია ეკონომიკის მესამეული სექტორი. 1994 წლის ტოკიოს შემოსავლების 1/3 აღრიცხული იყო ამ სექტორში.

ტოკიოში არის მნიშვნელოვანი საერთაშორისო საფინანსო ცენტრი და მთავარი შტაბი ზოგიერთი უდიდესი გლობალური საინვესტიციო და სადაზღვევო კომპანიების ბანკები, იგი ემსახურება როგორც სატრანსპორტო კვანძის, ისე საგამომცემლო და სამაუწყებლო ინდუსტრიას იაპონიაში. ეკონომიკის სწრაფი ტემპით ზრდის დროს, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ბევრი მსხვილი კომპანიის შტაბი არ გადასულა დედაქალაქში, ისე როგორც ოსაკა (ისტორიული დედაქალაქი).
ტოკიოს საფონდო ბირჟა წარმოადგენს იაპონიის უმსხვილეს საფონდო ბირჟას, ხოლო მეორეს მსოფლიოში.

კულტურა
ქალაქში ცოტაა გამწვანებული ტერიტორია. განაშენიანებულია ქვის, აგურის, რკინა-ბეტონის ნაგებობებით. ხის მსუბუქი შენობებით. ქალაქის ისტორიული ცენტრია ნიჰონბასის რაიონი, სადაც მდებარეობს პარკით გარშემორტყმული იმპერატორის სასახლე. საუკუნის დასასრულსა და საუკუნის დასაწყისში შენობები ძირითადად ეკლექტიკურია. 1910-იანი წლებიდან ჩნდება ადგილობრივი ხუროთმოძღვრული ტრადიციების თანამედროვე არქიტექტურული ხასიათით გადამუშავების პირველი ნიმუშები. 1964 წლის ოლიმპიადასთან დაკავშირებით ჩატარდა ტოკიოს რეკონსტრუქციის ეტაპი. 1960-70-იან წლებში მიმდინარეობდა მაღლივი მშენებლობა და მიწისქვეშა სამუშაოები, სწრაფად განვითარდა ქალაქის რამდენიმე ცენტრი. მაგრამ, მიუხედავად ჩატარებული სამუშაოებისა, ქალაქი კვლავ ქაოსურადაა განაშენიანებული. საუკუნის ნაგებობებიდან აღსანიშნავია მეტროპოლიტენ ფესტივალ ჰოლი უენოს პარკში.

არქიტექტურა
ტოკიოს არქიტექტურა მის ისტორიაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა. საუკუნეში ორჯერ მოხდა ქალაქის ნაწილის ნანგრევებად ქცევა: 1. კანტოს დიდი მიწისძვრის დროს; 2. მეორე მსოფლიო ომის დროს, ტოკიოს დაბომბვისას. მისი არქიტექტურის მახასიათებლები ძალიან ჰგავს მსოფლიოს ცნობილ თანამედროვე არქიტექტურის ნიმუშებს, მაგალითად ტოკიოს ტელეანძა და სხვა. ქალაქში უამრავი დასასვენებელი პარკია. პრეფუქტურაში კი 4 ეროვნული პარკი მდებარეობს.