ერნესტო ჩე გევარა

}

გევარას რწმენით, შეიარაღებული ბრძოლით მიღწეული და შეიარაღებული მოსახლეობისგან დაცული მარქსიზმი, ერთადერთი გამოსავალი იყო ასეთი წყობის დასაცავად და გასაძლიერებლად. მოგვიანებით გადეა წერდა: „სწორედ გვატემალაში დარწმუნდა ის საბოლოოდ შეიარაღებული ბრძოლისა და იმპერიალიზმის წინააღმდეგ გალაშქრების აუცილებლობაში. რაც დრო გადიოდა, ის ამაში უფრო მეტად რწმუნდებოდა.“

მეხიკო და სამზადისი
1954 წლის სექტემბრის დასაწყისში ჩე გევარა მეხიკოში ჩავიდა, სადაც ცენტრალური საავადმყოფოს ალერგიის განყოფილებაში მუშაობდა. დამატებით, ის მექსიკის ეროვნული ავტონომიური უნივერსიტეტის მედიცინის ფაკულტეტზე ლექციებს ატარებდა და ლათინური ახალი ამბების სააგენტოში ფოტოგრაფად მუშაობდა. როგორც მისი პირველი ცოლი ილდა თავის მემუარულ ნაწარმოებში ჩემი ცხოვრება ჩესთან ერთად შენიშნავს, ამ დროს ჩემ აფრიკაში ექიმად სამუშაოდ წასვლა გადაწყვიტა, რითაც ის აგრძელებდა იმ ღრმა წუხილს მის გარშემო არსებულ სიღარიბეზე, რასაც ის ყოველთვის განიცდიდა.. თავდაპირველად, ჰილდა აღწერს გევარას აკვიატებულ აზრებს მის მასპინძელ ხანშიშესულ მოხუც ქალზე; შენიშნავს, რომ ის მას უყურებდა როგორც „ყველაზე მეტად დავიწყებულ და ექსპლუატირებულ კლასის წარმომადგენელს“. მოგვიანებით, ილდამ იპოვა პოემა, რომელიც ჩემ ამ მოხუც ქალს მიუძღვნა, შეიცავდა „პირობას უკეთესი მსოფლიოსათვის ბრძოლისათვის, უკეთეს ცხოვრებას ყველა ღარიბისა და ექსპლუატირებულისთვის“. მიუხედავად იმისა, რომ ისინი პიროვნულად განსხვავდებოდნენ, ამ მომენტიდან ჩემ და ფიდელმა მეგობრობა დაიწყეს, რასაც მათი ბიოგრაფი სიმონ რეიდ-ჰენრი უწოდებს „რევოლუციურ მეგობრობას, რომელსაც მსოფლიოს შეცვლა შეეძლო“, რაც იქნებოდა მათი საერთო ვალდებულების შედეგი იმპერიალიზმის წინააღმდეგ.

თავის ცხოვრების ამ ეტაპზე, გევარას მიაჩნდა, რომ აშშ აკონტროლებდა კონგლომერატებს და მთელი მსოფლიოს მასშტაბით მხარს უჭერდა რეპრესიულ რეჟიმებს. ამ შეხედულებით, ბატისტა მას მიაჩნდა „აშშ-ის მარიონეტად, რომლელსაც თოკების შეჭრა ესაჭიროებოდა“. მიუხედავად იმისა, რომ დაჯგუფებათა სამხედრო ექიმობას ლამობდა, გევარა მოძრაობის სხვა წევრების გვერდით სამხედრო წვრთნებშიც მონაწილეობდა. სწავლების მთავარი ნაწილი ეხებოდა დარტყმისა და უკან დახევის ტაქტიკას პარტიზანულ ომში. გევარამ სხვებთან ერთად ფეხით გაიარა 15 საათიანი მარშრუტი ციცაბო მთებში; გადაკვეთა მდინარეები, ხშირი ბუჩქნარი და შედეგად, ისწავლა და სრულყო ჩასაფრებისა და სწრაფი უკანდახევის პროცედურები. წვრთნების დასაწყისიდანვე გევარა ალბერტო ბაიოს „რჩეული სტუდენტი“ გახდა ყველა სხვა დანარჩენს შორის, რომელმაც ყველა დავალებაში უმაღლესი შეფასება დაიმსახურა. კურსების დასრულებისას, მათი ინსტრუქტორი, გენერალი ბაიო მას „მათ შორის საუკეთესო პარტიზანს“ უწოდებდა.

კუბის რევოლუცია
შეჭრა, პარტიზანული ომი და სანტა-კლარა
კასტროს გეგმის პირველი ნაბიჯი იყო მექსიკიდან კუბაზე შეტევა გრანმით — მოძველებული კაბინიანი კრუიზერით. 1956 წლის 25 ნოემბერს ისინი კუბისკენ გაემგზავრნენ. გადასხდომიდან სულ მალე, მათ ბატისტას სამხედროებმა შეუტიეს, რა დროსაც ორივე მხრიდან 82 კაცი დაიღუპა ან დატყვევების შემდეგ დახვრიტეს. როგორც გევარა წერდა, სწორედ ამ სისხლიან ბრძოლაში გადააგდო მან თავისი სამედიცინო დახმარების ყუთი და სანაცვლოდ, ხელში გაქცეული ამხანაგის დავარდნილი ჭურვი აიღო, რითაც სიმბოლურად დასრულდა მისი გარდასახვა ექიმიდან მებრძოლში.

გადარჩენილ რევოლუციონერთა მხოლოდ მცირე დაჯგუფებამ თავი სიერა-მაესტრას მთების სიღრმეს შეაფარა და ხელახლა შეჯგუფება დაიწყო, სადაც მათ მხარდაჭერა მიიღეს ფრანკ-პაისის საქალაქო პარტიზანული ომის ქსელისგან, 26 ივლისის მოძრაობისგან და ადგილობრივი გლეხობისგან. დაჯგუფების უკან დახევის შემდეგ სიერა-მაესტრას მთებში, მთელი მსოფლიო ბჭობდა ცოცხალი იყო თუ არა კასტრო, მაგრამ მითქმა-მოთქმას ბოლო 1957 წლის დასაწყისში მოეღო, როდესაც ნიუ-იორკ ტაიმზში ჰერბერთ მეთიუსის ინტერვიუ გამოქვეყნდა. სტატიაში წარმოდგენილი იყო კასტროსა და პარტიზანული ომის მტკიცე, თითქმის მითური სურათი. ინტერვიუში გევარა არ იყო წარმოდგენილი, მაგრამ უახლოეს თვეებში მან მკაფიოდ გააანალიზა მედიის მნიშვნელობა მათს ბრძოლაში. ამასობაში, საკვების მარაგები გამოილია, დაეცა მორალური მდგომარეობაც; მწერების დაკბენის შედეგად გევარას ალერგია განუვითარდა, რამაც სხეულზე აუტანელი, კაკლის ზომის ბუშტები გამოიწვია; ამ პერიოდს ჩე „ომის ყველაზე მტანჯველ დღეებად“ მიიჩნევდა.

სიერა-მაესტრას მთებში, ღარიბ გლეხებს შორის მალულად ცხოვრებისას, ჩე გევარამ აღმოაჩინა, რომ აქ არც სკოლები იყო, არც ელექტროენერგია, არც ჯანდაცვის მინიმალური საშუალებები, მოზარდთა 40%-ზე მეტი კი წერა-კითხვის უცოდინარი იყო. ომის მსვლელობისას, გევარა აჯანყების განუყოფელი ნაწილი გახდა, რომელიც „კასტროს თავდაჯერებულობას მატებდა კომპეტენტურობით, დიპლომატიითა და მოთმინებით“. როგორც ერთმა კაცმა, სამი წლის შემდეგ ჟურნალ ტაიმს განუცხადა: „კასტროს ტვინი“, ამ მომენტიდან ფიდელმა არმიის მეორე დანაყოფის კომანდანტეს (სარდალი) რანგში აიყვანა. შედეგად, თავისი სისასტიკითა და ულმობელებით ჩე ყველას შიშის ზარს სცემდა. პარტიზანული ომის კამპანიისას, გევარა ასავე პასუხისმგებელი იყო სიკვდილით დაესაჯა ინფორმატორობაში, დეზერტირობასა და ჯაშუშობაში ბრალდებულნი. თავის დღიურებში, იგი იხსენებს პირველ ასეთ შემთხვევას, როდესაც სიკვდილით დასაჯა ეუტიმიო გერა — არმიის მეგზური გლეხი, რომელსაც ბრალად ედებოდა ღალატი, ის ათი ათასი პესოს დაპირების სანაცვლოდ მზად იყო კუბის საჰაერო ძალებისთვის აჯანყებულების ადგილმდებარეობა ეცნობებინა. ინფორმაციის გაჟონვის გამო ბატისტას არმია აჯანყებულების მიმართ კეთილგანწყობილი გლეხების სახლებს ცეცხლს აძლევდა. მოგვიანებით, გევარამ ერთი შემთხვევის ლიტერატურული ანგარიში გამოაქვეყნა სათაურით „მოღალატის სიკვდილი“, სადაც მან ერთ-ერთ ქვეთავში „რევოლუციური იგავი მსხვერპლად შეწირვით გამოსყიდვის შესახებ“ ეუტიმიოს მუხანათობა და სიკვდილისწინა თხოვნა ახსნა სიტყვებით: „რევოლუცია ზრუნავს თავის პირმშოზე“. ამ როლითა და ხოსე მარტის პრინციპით „წიგნიერება საზღვრებს გარეშე“ შთაგონებული გევარა თანდათან დარწმუნდა, რომ მის მებრძოლებს ყოველდღიურად დრო უნდა გამოენახათ იმ გაუნათლებელი გლეხებისათვის წერა-კითხვის სასწავლად, რომლებთანაც ისინი ცხოვრობდნენ, რასაც გევარა „უმეცრების წინააღმდეგ ბრძოლას“ უწოდებდა.

მისი კომანდორ-ოფიცერი ფიდელ კასტრო გევარას აღწერდა როგორც ინტელგენტს, გამბედავს, სამაგალითო ლიდერს, რომელსაც „მთელს მის ჯარში უდიდესი მორალური ავტორიტეტი ჰქონდა“. კასტრო ასევე შენიშნავდა, რომ გევარა საკმაოდ ბევრ რისკს იღებდა თავის თავზე და მუდამ ჰქონდა „მიდრეკილება გამბედაობისკენ“. გევარას მოზარდი თანაშემწე, ხოელ იგლესიასი თვის დღიურებში სწორედ ასეთ ქმედებებს აღწერს ზედმიწევნით და შენიშნავს, რომ გევარას ქცევა ბრძოლაში, მოწინააღმდეგეთა აღფრთოვანებასაც კი იწვევდა. ერთგან იგლესიასი იხსენებს იმ შემთხვევას, როდესაც ის ბრძოლაში დაიჭრა: „ჩემ მოირბინა ჩემთან, ტყვიები ამომიღო, მხარზე გადამიკიდა და იქიდან გამიყვანა. გვარდიელებმა მისთვის ცეცხლის გახსნა ვერ გაბედეს... მოგვიანებით, როგორც მათ მითხრეს, მათზე იმდენად დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა ჩემკენ გამოქცეულმა ჩემ, რომელსაც იარაღიც კი ხელში ჭერის ნაცვლად ქამარში გაერჭო და ყველანაირი შიში დაევიწყებინა, რომ სროლაც კი ვერ გაუბედეს“.

1958 წლის თებერვალში, გევარას ძალისხმევით შეიქმნა პირატული რადიოსადგური „რადიო რებელდე“ (აჯანყებულთა რადიო), რომელიც კუბელ ხალხს აწვდიდა ახალ ამბებს, 26 ივლისის მოძრაობის განცხადებებს და უზრუნველყოფდა რადიოსატელეფონო კომუნიკაციას მთელი კუნძულის მასშტაბით მზარდ აჯანყებულ შენაერთებს შორის. რადიოს შექმნა გევარას გვატემალის გამოცდილებამ შთააგონა, სადაც მან დაინახა თუ როგორი ეფექტური გავლენა მოახდინა პრეზიდენტ ხაკობო არბენს გუსმანის რეჟიმის დამხობაში ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს მიერ გადაცემულმა რადიომ.

1958 წლის ივლისის ბოლოს, ჩე გევარამ გადამწყვეტი როლი ითამაშა ლას-მერსედესის ბრძოლაში, სადაც მან თავის დანაყოფთან ერთად ბატისტას გენერალ კანტილიოს 1500 კაციანი ძალა შეაჩერა, რომელიც კასტროს ძალების ალყაში მოქცევას და განადგურებას გეგმავდა. ერთი წლის შემდეგ, აშშ-ის საზღვაო კორპუსის გენერალმა ლარი ბოკმენმა ამ ბრძოლაში ჩეს ტაქტიკური სვლა გააანალიზა და აღწერა როგორც „ბრწყინვალე“. ამ დროის განმავლობაში, გევარა ასევე გახდა ბატისტას არმიაზე შეტევებისა და უკან დახევის ტაქტიკების „ექსპერტი“, ამის შემდეგ კი უკან, სოფელში დაბრუნდა, სანამ არმია კონტრშეტევას შეძლებდა.

გრძელდებოდა რა ომი, გევარა მებრძოლთა ახალ შენაერთს დასავლეთით, ჰავანაზე საბოლოო დარტყმის მიზნით გაუძღვა. ისინი რთულ, 7 კვირიან გზას ფეხით გაუდგნენ, გადაადგილდებოდნენ მხოლოდ ღამით და ხშირად, რამდენიმე დღის განმავლობაში არაფერს არ ჭამდნენ. 1958 წლის დეკემბრის ბოლო დღეებში, გევარას ამოცანა იყო ლას-ვილიასის პროვინციის აღება, რითაც ის კუნძულს შუაზე გახლეჩდა. ამ დღეების განმავლობაში, მან აღასრულა „ბრწყინვალე ტაქტიკური გამარჯვებები“, რითაც მთელს პროვინციაზე კონტროლო დაამყარა, გარდა დედაქალაქ სანტა-კლარასი. ბრძოლამ ექვს კვირას გასტანა. ჩეს საბოლოო გამარჯვება, მიუხედავად მოწინააღმდეგის რიცხოვნული უპირატესობისა პროპორციით 10:1, ზოგიერთი დამკვირვებლის შეფასებით, დღემდე რჩება „ძალების შესანიშნავ გამოჩენად თანამედროვე პარტიზანულ ომში“.

1958 წელს, ახალი წლის წინა დღეს, რადიო რებელდემ გადასცა პირველი ცნობები გევარას რაზმის მიერ სანტა-კლარას აღების შესახებ. საწინააღმდეგოს ამტკიცებდნენ რეჟიმის მიერ ძლიერ კონტროლირებადი ნაციონალური მედია-საშუალებები, რომლებიც ბრძოლაში გევარას დაღუპვის შესახებაც კი იუწყებოდნენ. 1959 წლის 1 იანვრის დღის 3 საათზე, ფულხენსიო ბატისტამ შეიტყო რა, რომ მისი გენერლები გევარასთან სამშვიდობო მოლაპარაკებებს აწარმოებდნენ, საკუთარი თვითმფრინავით, ჰავანიდან დომინიკელთა რესპუბლიკაში გაიქცა, თან წაიღო „მექრთამეობითა და გადასახადებით დაგროვილი 300 000 000 აშშ დოლარზე მეტი“. მომდევნო დღეს, 2 იანვარს, საბოლოო კონტროლის ასაღებად გევარა დედაქალაქ ჰავანაში შევიდა. ფიდელ კასტროს ჩამოსასვლელად 6 დღე დასჭირდა, რადგან რამდენიმე დიდ ქალაქში იგი მხარდამჭერთა აქციებზე შეყოვნდა, მაგრამ 1959 წლის 8 იანვარს ის გამარჯვებით შევიდა კუბის დედაქალაქში. 1959 წლის იანვრის შუა რიცხვებში, ასთმის სასტიკი შეტევების მოსაგერიებლად, გევარა ტარარას საზაფხულო ვილაში წავიდა საცხოვრებლად. აქვე მან დაიწყო ტარარას ჯგუფის ჩამოყალიბება, რომელიც განიხილავდა და აყალიბებდა კუბის სოციალური, პოლიტიკური და ეკონომიკური განვითარების ახალ გეგმებს. ამავე დროს, ტარარაში ყოფნის დროს ჩემ თავისი წიგნის — პარტიზანული ომის წერა დაიწყო. მანამდე, იანვრის ბოლოს, როდესაც ილდა გადეა კუბაში ჩავიდა, გევარამ მას განუცხადა, რომ სხვა ქალით იყო გატაცებული; განქორწინებაზე ორივე თანახმა იყო და პროცესი საბოლოოდ 22 მაისს დასრულდა. 1959 წლის 2 ივნისს, ჩემ 26 ივლისის მოძრაობის კუბელ წევრზე — ალეიდა მარჩზე იქორწინა, რომელთანაც ის 1958 წლის ბოლოდან ცხოვრობდა. ივნისშივე წყვილი თაფლობის თვის გასატარებლად ზღვისპირა სოფელ ტარარაში გაემგზავრა. შვილები გევარას ორივე ქორწინებიდან ჰყავდა: ილდა გადეასთან (იქორწინა 1955 წლის 18 აგვისტოს; გაეყარა 1959 წლის 22 მაისს) ილდა ბეატრის გევარა გადეა — დაიბადა 1956 წლის 15 თებერვალს მეხიკოში, გარდაიცვალა 1995 წლის 21 აგვისტოს ჰავანაში; ალეიდა მარჩთან (იქორწინა 1959 წლის 2 ივნისს) კი ალეიდა გევარა მარჩი — დაიბადა 1960 წლის 24 ნოემბერს ჰავანაში, კამილო გევარა მარჩი — დაიბადა 1962 წლის 20 მაისს ჰავანაში, სელია გევარა მარეჩი (დ. 1963 წ. 14 ივნისი, ჰავანა) და ერნესტო გევარა მარჩი (დ. 1965 წლის 24 თებერვალი, ჰავანა). გარდა ამისა, გევარას ასევე ჰყავდა ერთი ქორწინებისგარეშე შვილი — ომარ პერესი, რომელიც მას ლილია როსა პერესთან შეეძინა 1964 წლის 19 მარტს ჰავანაში.

ლა-კაბანია, მიწის რეფორმა და წიგნიერება
პირველი პოლიტიკური კრიზისი წარმოიშვა იმასთან დაკავშირებით, თუ რა უნდა ექნათ ბატისტას დატყვევებული ოფიციალური პირებისთვის, რომლებიც სასტიკ რეპრესიებზე იყვნენ პასუხისმგებელნი. ბატისტას დიქტატურის წინააღმდეგ აჯანყების პერიოდში, არმიის გენერალურმა სარდლობამ, რომელსაც ფიდელ კასტრო ხელმძღვანელობდა, წარმოადგინა საუკუნეში გათავისუფლებული ტერიტორიების სისხლის სამართლის კანონი, რომელსაც ლეი დე ლა სიერას ( — სიერას კანონები) უწოდებდნენ. ეს კანონი უკიდურესად მძიმე კრიმინალისთვის სიკვდილით დასჯას ითვალისწინებდა, იქნებოდა ის ჩადენილი ბატსტას რეჟიმის თუ რევოლუციის მხარდამჭერთა მიერ. 1959 წელს, რევოლუციურმა მთავრობამ ეს კანონი მთელს რესპუბლიკაზე განავრცო. კუბის იუსტიციის სამინისტროს ცნობით, ამ ნაბიჯს მხარს უჭერდა მოსახლეობის უმრავლესობა და ის იგივე პროცედურებით ჩატარდებოდა, როგორც მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ მოკავშირეების მიერ მოწყობილი ნიურნბერგის პროცესი.

ამ გეგმის განხორციელების ერთ ნაწილში, კასტომ გევარა ხუთი თვით დანიშნა ლა-კაბანიის ციხესიმაგრის საპყრობილის კომანდირად. მას ევალებოდა ბატისტას არმიის გასუფთავება და გამარჯვების განმტკიცება გადაჭარბებული „რევოლუციური სამართლიანობით“, ძირითადად მათ წინააღმდეგ, ვინც ბრალდებული იყო ღალატში, ინფორმატორობასა და ომის კრიმინალში. ლა-კაბანიის მეთაურის მოვალეობის შესრულებისას, გევარა განიხილავდა რევოლუციური სასამართლოს პროცესში დამნაშავედ ცნობილთა მიმართვებს. როგორც კუბის იუსტიციის სამინისტროს მრჩეველი, რაულ გომეს ტრეტო აცხადებდა, ასეთი განაჩენის გამამართლებელი საბუთი იყო მოქალაქეების დაცვა თვითმკვლელობისგან, როგორც ეს მოხდა ოცი წლის წინ, მაჩადოს წინააღდმეგ აჯანყების დროს. ბიოგრაფები შენიშნავენ, რომ 1959 წლის იანვარში, კუბის მთელი საზოგადოება „ლინჩის განწყობაზე“ იყო და როგორც იმ დროის მიმოხილვები აჩვენებენ, მოსახლეობის 93%-ისთვის ტრიბუნალის გადაწყვეტილებები მისაღები იყო. უფრო მეტიც, 1959 წლის 22 იანვარს, აშშ-ის სამაუწყებლო კომპანია „ “-მა გადასცა ფიდელ კასტროს მიმართვა დაახლოებით ერთი მილიონი კუბელის წინაშე იმის თაობაზე, ემხორბოდნენ თუ არა ისინი ამ სასიკვდილო განაჩენებს, როდესაც მთელმა ბრბომ დაიღრიალა "¡!" (დიახ). დაახლოებით 20 000 კუბელი გამოესალმა სიცოცხლეს ბატისტასთან მოთანამშრომლეთა ხელიდან, ომის ბევრ კრიმინალს მიესაჯა წამებითა და სხვა ფიზიკური მანიპულაციებით სიკვდილი, დღემდე კამათის საგანია თუ როგორი იყო გევარას პოზიცია ლა-კაბანიის სიკვდილით დასჯებთან მიმართებაში. როგორც ზოგიერთი გადასახლებული ოპოზიციონერი ბიოგრაფი იუწყება, დახვრეტის რიტუალების ორგანიზებას გევარა აკეთებდა და ხშირად მასში თავადაც სიამოვნებით მონაწილეობდა, მაშინ, როდესაც სხვები იმაზე მიუთითებენ, რომ გევარამ იმდენი პატიმარი შეიწყალა, რამდენიც შეეძლო. მაგრამ, რაზეც ორივე მხარე თანხმდება ისაა, რომ გევარა „გამოწრთობილი“ კაცი გახდა, რომელსაც ეჭვი არ ეპარეობდა სიკვდილით დასჯებისა და კოლექტიური სასამართლოების სამართლიანობაში, რადგან ერთადერთი გზა „რევოლუციის დასაცავად იყო მისი მტრების მოსპობა, მას ეს შეხედულება ვერ შეაცვლევინა ვერც ჰუმანისტურმა და ვერც პოლიტიკურმა არგუმენტებმა“. ეს ასევე დამტკიცდა 1959 წლის 5 თებერვალს გევარას მიერ ბუენოს-აირესში, ლუის პარადეს ლოპესისადმი მიწერილ წერილში, სადაც ის ცხადად ახსენებს, რომ „დახვრეტები არა მხოლოდ აუცილებელია კუბელი ხალხისთვის, არამედ ის მათდამი ერთგვარი კომპენსაციაცაა“.

„რევოლუციურ სამართლიანობაში“ დარწმუნებული გევარას სხვა მთავარი, პირველადი ამოცანა იყო სასოფლო-სამეურნეო მიწის რეფორმის დაწყება. რევოლუციის წარმატებიდან სულ მოკლე ხანში, 1959 წლის 27 იანვარს, გევარას მიერ წარმოთქმულ ერთ-ერთ საყურადღებო მოხსენებაში ის საუბრობდა „აჯანყებულთა არმიის სოციალურ იდეებზე“. ამავე მოხსენებაში მან გაახმოვანა, რომ კუბის ახალი მთავრობის მთავარი საზრუნავი იყო „სოციალური სამართლიანობა, რომელიც მიწის ახალ გადანაწილებას უნდა მოეტანა“. რამდენიმე თვის შემდეგ, 1959 წლის 17 მაისს, ძალაში შევიდა გევარას მიერ წარმოდგენილი მიწის რეფორმის ახალი კანონი, რომელიც ყველა მეურნეობას მაქსიმალურ ტერიტორიად 1 000 აკრს (4 კმ²) უწესებდა. ნებისმიერი მფლობელობა, რომელიც ამ ლიმიტს დაარღვევდა, მთავრობის მიერ ექსპროპრორებული იქნებოდა და ის ან გლეხებს გადაუნაწილდებოდა, თითოეულს 67 აკრი, ან სახელმწიფო კომუნებს გადაეცემოდა. კანონი ასევე ითვალისწინებდა, რომ შაქრის ლერწმის პლანტაციის მფლობელი ვერ იქნებოდა უცხოელი. გევარას ჰავანიდან გამგზავრების შემდეგ, კასტრომ თითქოს საკუთარი თავის დისტანცია დაიჭირა ერნესტოსა და მისი მარქსისტული სიმპატიებისგან, რაც ასე აშფოთებდა როგორც აშშ-ს, ისე კასტროს 26 ივლისის მოძრაობის ზოგიერთ წევრს. გევარამ იაპონიაში 12 დღე დაჰყო (15–27 ივლისი) და მონაწილეობა მიიღო კუბასა და იაპონიას შორის სავაჭრო ურთიერთობების გაფართოებისადმი მიძღვნილ მოლაპარაკებებში. ვიზიტისას, მან უარი თქვა მეორე მსოფლიო ომში დაკარგულ ჯარისკაცთა მიმართ პატივისცემის გამომხატველ უცნობი ჯარისკაცის საფლავთან მისვლასა და გვირგვინის დადებაზე, რადგან შენიშნავდა, რომ „იაპონელმა იმპერიალისტებმა მილიონობით აზიელი მოკლეს“. სანაცვლოდ, გევარამ მოითხოვა ჰიროსიმას მონახულება, სადაც ამერიკელმა სამხედროებმა 14 წლით ადრე ატომური ბომბი ჩამოაგდეს. ჰიროსიმას მსოფლიო მშვიდობის მემორიალური მუზეუმის მონახულების შემდეგ, მან კუბაში საფოსტო ბარათი გაგზავნა, სადაც ის იუწყებოდა — „იმისათვის რომ უკეთ იბრძოლო მშვიდობისთვის, ერთხელ მაინც უნდა ნახო ჰიროსიმა“.

1959 წლის სექტემბერში, გევარას კუბაში დაბრუნებისას, უკვე აშკარა იყო, რომ კასტრო ახლა ბევრად მეტ პოლიტიკურ ძალაუფლებას ფლობდა. სასოფლო-სამეურნეო მიწის რეფორმის ფარგლებში, მთავრობას უკვე დაეწყო მიწების კონფისკაცია, მაგრამ მიწის მესაკუთრეთათვის კომპენსაციის გადახდის პასუხისმგებლობას თავიდან ირიდებდა, სანაცვლოდ კი სთავაზობდა ნაკლებ საინტერესო „თავდებს“; ამ ნაბიჯმა აშშ-ის განგაში გამოიწვია. ამ რეფორმით დაზარალებულმა კამაგუეის მდიდარმა მესაქონლეებმა მიწის ახალი გადანაწილების საწინააღმდეგო კამპანია წამოიწყეს; ახლადაჯანყებული უკმაყოფილო ხალხის ლიდერი უბერ მატოსი 26 ივლისის მოძრაობის ანტი-კომუნისტურად განწყობილ ფრთას შეუერთდა და ერთად დაიწყეს „კომუნისტური ხელყოფის“ კრიტიკა. ამ პერიოდში, დომინიკელთა რესპუბლიკის დიქტატორმა, რაფაელ ტრუხილიომ მისსავე ქვეყანაში მოქმედ „კარიბის ანტი-კომუნისტურ ლეგიონს“ დახმარება შესთავაზა. ეს მარავალეროვნული ძალა, რომელიც ძირითადად ესპანელებისა და კუბელებისაგან, თუმცა ასევე ხორვატიელების, გერმანელების, ბერძნებისა და მემარჯვენეს დაქირავებული მებრძოლებისგან შედგებოდა, კასტროს ახალი რეჟიმის დამხობას გეგმავდა. სწორედ ხსოვნიდადმი მიძღვნილი მოვალეობის შესრულებისას გადაუღო ალბერტო კორდამ ჩე გევარას სახელგანთქმული ფოტო, რომელსაც ამჟამად გერილიერო ეროიკოს უწოდებენ.

აღნიშნული აქტები კასტრომ სამომავლო კონტრ-რევოლუციის საფრთხედ აღიქვა და გევარას მიწის რეფორმის რადიკალურად დაჩქარება მოსთხოვა. ამ გეგმის განსახორციელებლად და რეფორმის მართვის მიზნით, შეიქმნა ახალი სამთავრობო ორგანო — სოფლის მეურნეობის რეფორმის ინსტიტუტი. სულ მალე ის ქვეყნის ყველაზე მნიშვნელოვანი სამთავრობო უწყება გახდა, რომელსაც ხელმძღვანელობდა გევარა, როგორც მრეწველობის მინისტრი. ჩეს მმართველობისას, ინსტიტუტმა შექმნა საკუთარი, 100 000 კაციანი მილიცია, რომლის თავდაპირველი მოვალეობა იყო მთავრობის მიერ მიწის კონფისკაციის აღსრულება და შემდეგ მისი გადანაწილებისთვის თვალყურის დევნება, მოგვიანებით კი მისი ფუნქცია კოოპერატიული მეურნეობების დაარსება გახდა. ჩამორთმეულმა მიწის ფართობმა 480 000 აკრი (1 900 კმ²) შეადგინა, რაც ძირითადად აშშ-ის კორპორაციებს ეკუთვნოდა.

მიწის რეფორმის პარალელურად, ერთ-ერთი უპირველესი სფერო, რაზეც გევარა განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებდა, იყო წიგნიერების დონის გაუმჯობესება. 1959 წლამდე, ოფიციალური მონაცემებით წერა-კითხვის დონე კუბაში 60–76% იყო, რისი ძირითად მიზეზი სასოფლო დასახლებებში განათლებისადმი დაბალი ხელმისაწვდომობა და მასწავლებელთა ნაკლებობა იყო. შედეგად, გევარას დაჟინებული მოთხოვნითა და განკარგულებით, 1961 წელი „განათლების წლად“ გამოცხადდა, მობილიზებული იქნა 100 000 მოხალისე, რომლებიც ე. წ. „წიგნიერების ბრიგადებში“ გაერთიანდნენ და გაგზავნილ იქნენ სოფლებში სკოლების ასაგებად, ახალი მასწავლებელების მოსამზადებლად, მთავარი მიზანი კი მაინც უწიგნური გუახიროებსითვის (გლეხები) წერა-კითხვის სწავლება იყო. გევარას შემდგომი, ბევრი ეკონომიკური ინიციატივისგან განსხვავებით, ეს კამპანია შეფასებულ იქნა, როგორც „შესანიშნავი წარმატება“. როდესაც ეს ახალი წინადადება გაჟღერდა, ლას-ვილიასის უნივერსიტეტის სტუდენტებთან შეხვედრისას, გევარამ მათ მიმართა, რომ ის დღეები, როდესაც „განათლება მხოლოდ თეთრი საშუალო კლასის პრივილეგია იყო“, უკვე წარსულს ჩაბარდა. როგორც მან აღნიშნა, „უნივერსიტატმა თავად უნდა დახატოს შავიც, მულატიც, მუშაც და გლეხიც“. მაგრამ თუ ეს ასე არ იქნებოდა, ის შიშობდა, რომ ხალხი თავად დაამტვრევდა მის კარებსაც და „მათს საყვარელ ფერებში შესრულებულ უნივერსიტეტის ნახატსაც“. ამ სიმბოლურმა ქმედებამ კუბის ფინანსური სექტორის ბევრი წარმომადგენელი აღაშფოთა, რადგან ამით გევარა მიუთითებდა თავის ზიზღზე ფულისა და მის მიერ მოტანილი კლასობრივი განსხვავებისადმი. როგორც გევარას დიდი ხნის მეგობარი რიკარდო როხო მოგვიანებით შენიშნავდა, „იმ დღეს, როდესაც მან ჩეკებზე ხელი მოაწერა როგორც ჩე, მან ზუსტად მიუთითა იმ ფართოდ გავრცელებულ რწმენაზე, რომ ფული წმინდა რამეა“.

გევარას პირველი, ყველაზე სასურველი მიზანი იყო ქვეყნის მასშტაბით ეხილა მატერიალური მოტივების აღძვრის შესუსტება მორალურის სასარგებლოდ, რაც თანხვედრაში მოდიოდა მის სიძულვილთნ სიმდიდრისადმი. იგი კაპიტალიზმს უყურებდა როგორც „მგლების შეჯიბრს“, სადაც „გამარჯვებული მხოლოდ ერთი გამოდიოდა, ისიც სხვების ხარჯზე“, ამიტომაც სურდა ეხილა „ახალი ქალისა და კაცის“ შექმნა. შესაბამისად, გევარას უპირველესი მიზანი გახდა „ინდივიდუალური ცნობიერებისა“ და ღირებულებების რეფორმა, რათა შეექმნა უკეთესი მუშები და მოქალაქეები. ცნობილი იყო იმით, რომ მუშაობდა 36 საათი გადაბმულად, შეხვედრებს შუაღამის შემდეგ მართავდა და გაქცეული ჭამდა. ასეთი შეთანხმებები კუბის ეკონომიკას მნიშვნელოვნად ეხმარებოდა, მაგრამ ამავე დროს გააჩნდა არასახარბიელო მომენტები, რაც აღმოსავლეთის ბლოკზე მზარდ ეკომომიკურ დაქვემდებარებაში გამოიხატებოდა. სწორედ აღმოსავლეთ გერმანიაში, გევარა შეხვდა ტამარა ბუნკეს (შემდეგში ცნობილი როგორც „ტანია“), რომელიც მისი თარჯიმნის მოვალეობას ასრულებდა და რომელიც წლების შემდეგ მას შეუერთდა და მასთან ერთად იქნა მოკლული ბოლივიაში.

გევარას ეკონომიკური პრინციპების ყოველი ღირსებისა თუ ნაკლის მიუხედავად, მისი პროგრამა წარუმატებელი აღმოჩნდა. მუშებისთვის განკუთვნილმა მისმა „მორალური სტიმულების“ პროგრამამ განაპირობა პროდუქტიულობის სწრაფი დაცემა და სამუშაოს გაცდენების ზრდა. გევარას ხედვების კოლექტიური წარუმატებლობის დასამოწმებლად, რეპორტიორმა ისადორ ფეინსტეინ სტოუნმა, რომელმაც ამ პერიოდში ჩეს ორჯერ ჩამოართვა ინტერვიუ, შენიშნა, რომ ის იყო „გალაჰადი და არა რობესპიერი“, ამავე დროს, გამოთქვამდა აზრს, რომ „მისი მდგომარეობა წააგავდა ზოგიერთი ადრეული წმინდანისას, რომელთან თავშესაფარი უდაბნოში ჰპოვეს. მხოლოდ იქ იყო შესაძლებელი რწმენის სიწმინდის დაცვა ადამიანური ბუნების გარდაუქმნელი რევიზიონისმისგან“.

1961 წლის 17 აპრილს, ღორების ყურის ინვანსიისას, კუბაში აშშ-ის მიერ გაწვრთნილი 1400 ქვეყნიდან განდევნილი ადამიანი შემოიჭრა. ამ ბრძოლაში გევარას მთავარი როლი არ უთამაშია, რამდენადაც ინვანსიამდე ერთი დღით ადრე, გაყალბებული ფლოტი პინარ-დელ-რიოს დასავლეთ სანაპიროზე შეიჭრა და ამ რეგიონის გევარას კონტროლირებადი ძალები მიიტყუა. მიუხედავად ამისა, ისტორიკოსები უფრო სანდოს მის გამარჯვებას მიიჩნევენ, რადგან ამ დროისთვის გევარა კუბის შეიარაღებული ძალების წვრთნების დირექტორი იყო.

1961 წლის აგვისტოში, ურუგვაის საკურორტო ქალაქ პუნტა-დელ-ესტეში, ამერიკის სახელმწიფოთა ორგანიზაციის ქვეყნების ეკონომიკური კონფერენციის მიმდინარეობისას, ჩერ გევარამ აშშ-ის პრეზიდენტ ჯონ ფიცჯერალდ კენედის „მადლობის“ წერილი გაუგზავნა თეთრი სახლის ახალგაზრდა მდივნის, რიჩარდ გუდვინის ხელით, სადაც ეწერა: „მადლობა პლაია-ხირონისთვის (ღორების ყურე). ინვანსიამდე, რევოლუცია არამყარი იყო, ახლა კი ის ისე ძლიერია, როგორც არასდროს“. აშშ-ის ფინანსთა მინისტრის, დუგლას დილონის საპასუხოდ, რომელიც „ალიანსს პროგრესისთვის“ წარმოადგენდა, რომლის რატიფიკაციაც შეხვედრაზე უნდა მოეხდინათ, გევარამ ანტაგონისტურად შეუტია აშშ-ის მოთხოვნას „დემოკრატიის“ დამყარების თაობაზე; შენიშნა, რომ ასეთი სისტემა შეუთავსებელი იყო „ფინანსურ ოლიგარქიასთან, ზანგების დისკრიმინაციასთან და კუ კლუქს კლანის უხეშ სამართალდარღვევებთან“. გევარამ გამოსვლა „დევნის“ წინააღმდეგ საუბრით გააგრძელა, რაც მისი ხედვით „გამოიხატებოდა ისეთი მეცნიერების თანამდებობებიდან გაძევებაში, როგორიც იყო მაგალითად რობერტ ოპენჰეიმერი, წლების განმავლობაში სიტყვის დაძვრას უკრძალავდა ისეთ გასაოცარ ხმას, როგორიც იყო პოლ რობსონი და შოკისმომგვრელი სიტყვებისთვის სასიკვდილოდ გზავნიდა იულიუს და ეთელ როზენბერგებს“.

გევარამ, რომელიც კუბა-საბჭოთა კავშირის ურთიერთობების პრაქტიკულად არქიტექტორი იყო, გადამწყვეტი როლი ითამაშა კუბაში საბჭოთა ატომური ბალისტიკური ქობინების შეტანაში, რომლებმაც 1962 წლის ოქტომბერში კარიბის კრიზისი გამოიწვია და მსოფლიო ატომური ომის ზღვარზე მიიყვანა. კრიზისიდან რამდენიმე კვირის შემდეგ, ბრიტანულ კომუნისტურ გაზეთ დეილი ვორკერთან ინტერვიუში გევარა ჯერ კიდევ გაშმაგებული იყო სსრკ-ის ღალატით და როგორც კორესპოდენტ სემ რასელს განუცხადა, იმ შემთხვევაში, თუ ქობინები კუბის კონტროლქვეშ დარჩებოდა, ისინი მათ მიერ გასროლილ იქნებოდა. შემდეგში, ამ ინციდენტის განმარტებისას გევარამ კვლავ გაიმეორა, რომ „იმპერიალისტური აგრესიის“ წინააღმდეგ მიმართული სოციალისტური განთავისუფლებისათვის დასაშვები იყო „ატომური ომის მილიონობით მსხვერპლიც“ კი. კარიბის კრიზისმა შემდგომში გევარა დარწმუნა, რომ მსოფლიოს ორი სუპერძალა (აშშ და სსრკ) თავიანთ გლობალურ სტრატეგიებში კუბას, როგორც პაიკს ისე იყენებდნენ. ამის შემდეგ, საბჭოთა კავშირს ის ისევე ხშირად კიცხავდა, როგორც ამერიკელებს.

საერთაშორისო დიპლომატია
1964 წლის დეკემბერში, ჩე გევარა წარმოჩნდა როგორც „მსოფლიო მნიშვნელობის რევოლუციონერი სახელმწიფო მოღვაწე“ და აქედან გამომდინარე, კუბის დელეგაციას ნიუ-იორკში წარუძღვა გაეროში სიტყვით გამოსასვლელად. შემდეგ გევარამ გააკრიტიკა აშშ-ის პოლიტიკა თავის შავკანიან მოქალაქეებთან მიმართებაში და განაცხადა:

აღშფოთებულმა გევარამ თავის გამოსვლა ჰავანის მეორე დეკლარაციის ჩაკითხვით დაამთავრა, რომელიც ლათინურ ამერიკას აცხადებდა როგორც „200 მილიონიანი ძმების ოჯახს, რომლებიც ერთი და იმავე უბედურებით იტანჯებიან“. პირველი მომდინარეობდა მოლი გონსალესისგან, რომელმაც მისი გავლისას ბარიკადების გარღვევა სცადა ხელში მომარჯვებული 7 დიუმიანი სანადირო დანით, შემდეგ კი მისი სიტყვით გამოსვლისას გილერმო ნოვომ მდინარე ისტ-რივერიდან გაეროს შტაბ-ბინას ტანკსაწინააღმდეგო ტაიმერიანი ყუმბარა ესროლა. შემდეგში, ამ ინცინდენტებზე კომენტარის გაკეთებისას, გევარა აღნიშნავდა, რომ „უმჯობესია ქალმა მოგკლას დანით, ვიდრე კაცმა თოფით“, ამავე დროს, სიგარის დუნე კვამლის ფონზე დაამატა, რომ ამ აფეთქებამ „ყველაფერს უფრო მეტი არომატი შესძინა“. და მისი პარტნიორი მალკოლმ იქსი. მალკოლმ იქსი გევარასადმი თავის აღფრთოვანებას ვერ ფარავდა და მას აღიარებდა „ამ დროისათვის ერთ-ერთ ყველაზე რევოლუციონერ ადამიანად ამ ქვეყანაში“ და მისი განცხადება ხალხის წინაშე აუდუბონ ბალრუმის თერტრშიც კი წაიკითხა.

17 დეკემბერს, გევარა პარიზში გაემგზავრა, საიდანაც 3 თვიანი მოგზაურობა დაიწყო, რომლის განმავლობაშიც ის ესტუმრა ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკას, ჩრდილოეთ კორეას, გაერთიანებულ არაბულ რესპუბლიკას (ეგვიპტე), ალჟირს, განას, გვინეას, მალის, ბენინს, კონგოს რესპუბლიკას და ტანზანიას, თუმცა მანამდე ჯერ ირლანდიასა და პრაღას ეწვია. ირლანდიაში, გევარამ გაიხსენა საკუთარი ირლანდიური წარმომავლობა და ქალაქ ლიმერიკში წმინდა პატრიკის დღე აღნიშნა. ამ ვიზიტის შესახებ ის თავის მამას იუმორით სწერდა: „მე შენი წინაპრების მწვანე ირლანდიაში ვარ. როდესაც მათ ამის შესახებ გაიგეს, ჩემთან ტელევიზია მოვიდა და ლინჩების გენეალოგიაზე მკითხეს, მაგრამ ამ შემთხვევაში, ისინი ცხენის ქურდებს ან რაღაც ამდაგვარს ჰგავდნენ, სხვა არაფრის თქმა შემიძლია“.

ამ ვოიაჟის დროს, მან წერილი მისწერა კარლოს კიხანოს, ურუგვაული ყოველკვირეული ჟურნალის გამომცემელს, რომელსაც შემდეგ სახელი შეეცვალა და ეწოდა სოციალიზმი და ადამიანი კუბაში. ამ ტრაქტატში გამოიკვეთებოდა გევარას მოწოდებები ახალი ცნობიერების შექმნის, მუშაობის სტატუსისა და ინდივიდის როლის თაობაზე. იგი ასევე არ ფარავდა თავის ანტიკაპიტალისტური განწყობის მიღმა არსებულ მიზეზებს და აცხადებდა:

ნარკვევის ბოლოს გევარა აცხადებდა, რომ „ნამდვილ რევოლუციას მეგზურობას სიყვარულის დიდი გრძნობა უწევს“ და იქვე მოუწოდებდა ყველა რევოლუციონერს: „ყოველდღიურად იბრძოლეთ იმისათვის, რომ ეს ადამიანური სიყვარული ყველასათვის სამაგალითო ქმედებად გადაიქცეს“, ისე, რომ ამავე დროს „მამოძრავებელი ძალა“ გახდეს. მან ზუსტად განსაზღვრა სოციალისტური ქვეყნების მორალური ვალი და ისინი დაადანაშაულა დასავლეთის ქვეყნებთან ექსპლუატაციის პროცესში ფარულ მონაწილეობაში. მან რამდენიმე სხვადასხვა სახის მონახაზი გააკეთა, რითაც აჩვენა, რომ კომუნისტური სახელმწიფოები იარაღი უნდა ყოფილიყვნენ იმპერიალიზმის საბოლოო მარცხისთვის. მან ასევე საჯაროდ გააკრიტიკა საბჭოთა კავშირი (კუბის უპირველესი ფინანსური მხარდამჭერი). 14 მარტს გევარა კუბაში დაბრუნდა, სადაც ჰავანის აეროპორტში ფიდელ და რაულ კასტროებმა, ოსვალდო დორტიკოსმა და კარლოს რაფაელ როდრიგესმა საზეიმო დახვედრა მოუწყვეს.

ალჟირში საბოლოო საჯარო გამოსვლის შემდეგ, გევარას ხედვით, ჩრდილოეთ ნახევარსფერო სამხრეთის ექსპლუატაციას ახდენდა, სადაც ძირითადი მჩაგვრელები იყვნენ აშშ დასავლეთით და სსრკ აღმოსავლეთით. ის ძლიერ უჭერდა მხარს კომუნისტებს ჩრდილოეთ ვიეტნამში, ვიეტნამის ომის მიმდინარეობისას და განვითარებადი ქვეყნის ხალხებს ხელში იარაღის აღებისკენ უბიძგებდა, რათა შეექმნათ კიდევ „ბევრი ვიეტნამი“.

გარდა ამისა, გევარას შეხედულებები, რომლებიც ამავე დროს თანხვედრაში მოდიოდა მაო ძედუნის ჩინეთის კომუნისტური მთავრობის კურსთან, კუბისთვის უფრო მეტად პრობლემატურ ელფერს იძენდა, რადგან ქვეყნის ეკონომიკა უფრო და უფრო დამოკიდებული ხდებოდა საბჭოთა კავშირზე. კუბის რევოლუციის ჯერ კიდევ ადრეული დღეებიდან მოყოლებული, ბევრი გევარას ლათინურ ამერიკაში მაოისტური სტრატეგიის მხარდამჭერად და კუბის სწრაფი ინდუსტრიალიზაციის გეგმის ავტორად მიიჩნევდა, რომელსაც ხშირად ადარებდნენ ჩინურ „დიდ ნახტომს მომავალში“. კასტრო უკვე დაღლილი აღმოჩნდა საბჭოთა რეკომენდაციებთან და პირობებთან გევარას წინააღმდეგობით, რომლებსაც კასტრო უყურებდა როგორც აუცილებელს, გევარა კი მათ გახრწნილსა და „პრე-მონოპოლისტურს“ უწოდებდა.

ამ პერიოდის პირად ნაწერებში გევარა აძლიერებს საბჭოთა პოლიტეკონომიის კრიტიკას და მიაჩნია, რომ მათ „დაივიწყეს მარქსი“. ეს უბიძგებს გევარას საბჭოთა ექსპლუატაციის მთელი რიგი წესების დაგმობისკენ, მათ შორის იყო როგორც ის უწოდებს, მათი მცდელობები „კაპიტალიზმიდან სოციალიზმში გადასვლისათვის განუყრელი კლასობრივი ბრძოლის დამახასიათებელი ძალადობის ჰაერის გასუფთავებისა“, შეერთებულ შტატებთან მშვიდობიანი თანაარსებობის მათი „სახიფათო“ პოლიტიკა, მუშაობის იდეის „ცნობიერების შეცვლის“ მათი წარუმატებელი ბიძგები და მათი მცდელობა სოციალისტური ეკონომიკის „ლიბერალიზებისა“.

კონგო
1965 წლის დასაწყისში, გევარა აფრიკაში გაემგზავრა, რათა თავის პარტიზანული ომის ცოდნა და გამოცდილება გაეზიარებინა კონგოში მიმდინარე კონფლიქტში. ალჟირის პრეზიდენტ აჰმედ ბენ ბელას ცნობით, გევარა ფიქრობდა, რომ აფრიკა იმპერიალიზმის სუსტი რგოლი იყო და აქედან გამომდინარე, მას უდიდესი რევოლუციური პოტენციალი გააჩნდა.. ეგვიპტის პრეზიდენტი გამალ აბდელ ნასერი, რომელსაც 1959 წლის ვიზიტის შემდეგ ჩესთან ძმური ურთიერთობა ჰქონდა, მის კონგოში ბრძოლის გეგმას „არაკეთილგონივრულს“ უწოდებდა და აფრთხილებდა, რომ იგი „ტარზანის“ განსახიერება გახდებოდა, რაც სასიკვდილო მარცხისთვის იყო განწირული. მიუხედავად ამ გაფრთხილებისა, გევარა კონგოში მაინც გამეგზავრა, გამოგონილი სახელით — რამონ ბენიტესი. კონგოს მიმდინარე კონფლიქტისას წარმოქმნილი მარქსისტული მოძრაობა სიმბას მხარდასაჭერად გევარა წარუძღვა კუბურ ოპერაციას. 1965 წლის 24 აპრილს, გევარა, რანგით მისი შემდგომი გენერალი ვიქტორ დრეკე და ექსპედიციის სხვა 12 კუბელი წევრი წევრი კონგოში ჩავიდნენ, რომლებსაც სულ მალე 100 კაციანი აფრო-კუბელთა კონტინგენტი შეუერთდა. ისინი პარტიზანული ომის ლიდერ ლორან-დეზირე კაბილასთან თანამშრომლობდნენ, რომელიც მანამდე პატრის ლუმუმბას დამხობის მხარდამჭერებს ეხმარებოდა, რომლებმაც რამდენიმე თვით ადრე წარუმატებელი ამბოხი მოაწყვეს. მოგვიანებით ლუმუმბას თაყვანისმცემელმა გევარამ, როგორც მაშინ განაცხადა, „მისი სიკვდილი გაკვეთილი იქნებოდა ყველა მათგანისთვის“. სუაჰილისა და სხვა ადგილობრივი ენების მწირად მცოდნე გევარამ თარჯიმნად მოზარდი ფრედი ილანგა დაინიშნა. მომდევნო შვიდი თვის განმავლობაში, ილანგა „დაუღალავად მშრომელი გევარას თაყვანისმცემლად“ იქცა; როგორც ამ ყმაწვლის მამა ამბობდა გევარაზე „იგი შავკანიანის მიმართაც იგივე პატივისცემას იჩენდა, რასაც თეთრებისადმი, მიუხედავად იმისა, რომ თავადაც თეთრი იყო“. თუმცა, გევარა სულ მალე იმედგაცრუებული დარჩა კაბილას შეიარაღებული ძალებით, რომლებიც შემდეგ ამ უკანასკნელმა დაშალა და თან განაცხადა: „ვერაფერი მაიძულებს დავიჯერო, რომ ის ჩვენი დროის ადამიანია“.

დამატებით დაბრკოლებას ქმნიდნენ კონგოს ეროვნულ არმიაში მომსახურე სამხრეთ აფრიკელი თეთრი დაქირავებულები მაიკ ჰოარეს ხელმძღვანელობით, რომლებიც კუბიდან გაძევებულებთან და ცენტრალურ სადაზვერვო სააგენტოსთან თანამშრომლობდნენ, მათი მიზანი იყო გევარასთვის ხელის შეშლა მთებში, სოფელ ფიზის სიახლოვეს, ტანგანიიკის ტბასთან. მათ შესაძლებლობა ჰქონდათ ეკონტროლებინათ გევარას საკომუნიკაციო საშუალებები და გაენადგურებინათ მისი მომარაგების ხაზები. მიუხედავად იმისა, რომ ცნობადი გევარა ცდილობდა შეენიღბა მისი კონგოში ყოფნა, აშშ-ის მთავრობამ მაინც იცოდა მისი ადგილსამყოფელი და საქმიანობები. აშშ-ის ეროვნული უსაფრთხოების სააგენტოს ხელთ ჰქონდა ინფორმაციები მის გადაადგილებაზე, რასაც ისინი ხომალდ . (--169)-ის საშუალებით იღებდნენ. მოსასმენი აპარატურის მქონე ეს მცურავი საშუალება ამ მიზნით ინდოეთის ოკეანეში, დარ-ეს-სალამის სიახლოვეს დაცურავდა.

გევარას მიზანი იყო რევოლუციის ექსპორტი მობუტუს მოწინააღმდეგე სიმბას მებრძოლების მარქსისტული იდეოლოგიითა და პარტიზანული ომის ფოკოს თეორიის სტრატეგიებით გაწვრთნით. თავის კონგოს დღიურებში, გევარა ამბოხის წარუმატებლობის ძირითად მიზეზად ასახელებს ადგილობრივ კონგოელთა ძალების არაკომპეტენტურობას, შეურიგებლობას და უბრძოლველობას. 1965 წლის 20 ნოემბერს, გევარას ჯანმრთელობის პრობლემები შეექმნა, გააჩნდა დიზენტერია, რასაც თან დაერთო ასთმის მწვავე შეტევები. შედეგად, შვიდი თვის იმედგაცრუებისა და უმოქმედობის შემდეგ, გადარჩენილ კუბელ მებრძოლებთან ერთად (მისი 12 თანამებრძოლიდან 6 დაიღუპა), მან კონგო დატოვა. ერთი პერიოდი იგი დაჭრილების კუბაში გაგზავნას ფიქრობდა, თვითონ კი აპირებდა კონგოში დარჩენილიყო და მარტოს ებრძოლა სიკვდილამდე, როგორც სამაგალითო რევოლუციონერს; ამხანაგების ძალდატანებითა და კასტროს მიერ გამოგზავნილი ორი ემისრის ზეწოლის შედეგად, ბოლო მომენტში, გევარა უხალისოდ დათანხმდა აფრიკის დატოვებას. თვეების შემდეგ, კონგოს კრიზისში მიღებულ გამოცდილებაზე საუბრისას, გევარა ასკვნის, რომ მან სასიკვდილო ბრძოლა დატოვა, რადგან: „ადამიანურმა ელემენტმა მარცხი განიცადა. ბრძოლის მსურველი აღარავინაა. ხელმძღვანელობა გახრწნილია. ერთი სიტყვით... იქ გასაკეთებელი არაფერი იყო“. მისივე განცხადებით: „ჩვენი ძალებით ჩვენ არ შეგვეძლო იმ ქვეყნის გათავისუფლება, რომელსაც ბრძოლა არ სურდა“. რამდენიმე კვირის შემდეგ, გევარამ იმ დღიურების წინასიტყვაობა დაწერა, რომელსაც ის კონგოში აწარმოებდა, რაც მან შემდეგი სიტყვებით დაიწყო: „ეს არის მარცხის ისტორია“.

გევარას კუბაში დაბრუნება არ სურდა, რადგან კასტროს უკვე საჯაროდ ჰქონდა გამოცხადებული მისი „გამოსამშვიდობებელი წერილი“ — წერილი, რომელიც მხოლოდ მისი სიკვდილის შემთხვევაში უნდა გამოაშკარავებულიყო, რომელშიც ის კავშირების ყველანაირ გაწყვეტას და საკუთარი თავის მსოფლიო რევოლუციისათვის შეწირვას იუწყებოდა“. შედეგად, მომდევნო 6 თვე გევარა ფარულად ცხოვრობდა დარ-ეს-სალამსა და პრაღაში. ამ დროის განმავლობაში მან დაასრულა მემუარი თავის კონგოურ გამოცდილებაზე და გააკეთა 2 წიგნის მონახაზი — ერთი ფილოსოფიაზე, მეორე — ეკონომიკაზე. იგი ასევე ესტუმრა დასავლეთ ევროპის ქვეყნებს, რათა მოესინჯა თავისი ყალბი პასპორტი, რომელიც მას სამხრეთ ამერიკაში შემდგომი მოგზაურობისთვის კუბელმა საიდუმლო აგენტმა დაუმზადა. ბოლივიაში გამგზავრების სამზადისში, გევარა საიდუმლოდ კუბას ეწვია, რათა კასტრო მოენახულებინა, ისევე როგორც თავის ცოლი და ხუთი შვილისთვის მიეწერა უკანასკნელი წერილი, რომელშიც იგი მათ თავის სიკვდილისთვის ამზადებდა და დარიგებით ასრულებდა:

ბოლივია
1966 წლის ბოლოს, გევარას ადგილსამყოფელი საზოგადოებისთვის ჯერ კიდევ უცნობი იყო, მიუხედავად იმისა, რომ მოზამბიკის დამოუკიდებლობისათვის მოძრაობა ფრელიმოს წარმომადგენლები ავრცელებდნენ ცნობას, თითქოს ისინი გევარას 1966 წლის ბოლოს ან 1967 წლის დასაწყისში დარ-ეს-სალამში შეხვდნენ, სადაც ჩემ რევოლუციის პროექტში დახმარება შესთავაზა, რომელიც საბოლოოდ მათ მიერ უარყოფილ იქნა. 1967 წელს, მუშათა საერთაშორისო დღეს, ჰავანაში ხალხის წინაშე გამოსვლისას, შეიარაღებული ძალების მოქმედმა მინისტრმა, მაიორმა ხუან ალმეიდამ განაცხადა, რომ „გევარა რევოლუციის სამსახურში იყო სადღაც, ლათინურ ამერიკაში“.

ბოლივიაში გამგზავრების წინ, გევარამ იერი შეიცვალა — გაიპარსა წვერი და თავზე თმის გარკვეული ნაწილი, დანარჩენი კი რუხად შეიღება, ისე, რომ მისი ძველ ჩე გევარასთან გაიგივება შეუძლებელი გახდა. 1966 წლის 3 ნოემბერს, ურუგვაის დედაქალაქ მონტევიდეოდან ის საიდუმლოდ ბოლივიაში, ლა-პასში გადაფრინდა ყალბი სახელით — ადოლფო მენა გონსალესი, რომელიც ვითომ ამერიკის სახელმწიფოთა ორგანიზაციაში მომუშავე საშუალო ასაკის ბიზნესმენი იყო.

გევარას პირველი საყრდენი ბანაკი შორეულ ნანკაჰუასუს რეგიონში, მშრალ ტყეებში მდებარეობდა. ნანკაჰუასუს ხეობაში მიმდინარე წვრთნები მეტად სარისკო იყო და წარმოადგენდა გარკვეულ ნაბიჯს პარტიზანული ომის არმიის მშენებლობის გზაზე. ლა-პასში გევარას უპირველესი აგენტი იყო გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკის უშიშროების სამსახურის ყოფილი თანამშრომელი ტამარა ბუნკე, რომელიც ხშირად უფრო ომის სახელით , „ტანიათია“ ცნობილი. გავრცელებული ინფორმაციით, იგი ამავე დროს -ს აგენტადაც მუშაობდა და როგორც ზოგიერთი დასავლური წყარო მიიჩნევს, ის თავისდა უნებურად საბჭოთა ინტერესებს ემსახურებოდა, რადგან ბოლივიის ხემლძღვანელობა გევარას კვალზე გაყავდა.

გევარას პარტიზანული ძალები დაახლოებით 50 კაცს ითვლიდა და -ს სახელით მოქმედებდა ( ; „ბოლივიის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი არმია“). იგი კარგად იყო შეიარაღებული და მასვე მიეწერებოდა რამდენიმე ადრინდელი წარმატება ბოლივიის რეგულარული არმიის წინააღმდეგ კამირის რთულ, მთიან რეგიონში. 1967 წლის გაზაფხულსა და ზაფხულში გევარას ქვედანაყოფების მიერ ბოლივიის შეიარაღებულ ძალებზე რამდენიმე შეტაკებაში გამარჯვების შემდეგ, ბოლივიის მთავრობამ პარტიზანული ძალები რეალური რაოდენობასთან შედარებით გადამეტებულად შეაფასა. მაგრამ, სექტემბერში, არმიამ სასტიკ ბრძოლაში ორი პარტიზანული დაჯგუფება გაანადგურა, როგორც იუწყებოდნენ, ამ დროს მოკლულ იქნა ერთ-ერთი ლიდერიც.

მკვლევრების ვარაუდით, გევარას რევოლუციის აგორების გეგმამ ბოლივიაში რამდენიმე მიზეზის გამო განიცადა კრახი:

იგი შეტაკებას მხოლოდ ბოლივიელ სამხედროებთან ვარაუდობდა, რომელებიც საცოდავად იყვნენ შეიარაღებული და გაწვრთნილი, მას ოდნავადაც არ უეჭვია, რომ აშშ-ის მთავრობა ბოლივიაში ამბოხებულთა წინააღმდეგ მებრძოლი ძალების დასახმარებლად ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს სპეცრაზმის დივერსიულ რაზმებსა სხვა ოპერატიული სამსახურებს გამოგზავნიდა. ბოლივიის არმია ამავე დროს გაწვრთნა, დაარიგა და მოამარაგა აშშ-ის არმიის სპეც-დანიშნულების ძალებმა, მათ შორის იყო რეინჯერების ელიტური ბატალიონების ორგანიზება და წვრთნა ჯუნგლებში პარტიზანული ომის საწარმოებლად, რომლებიც პატარა დასახლება ლა-ესპერანსაში განლაგდა, გევარას პარტიზანების განთავსების სიახლოვეს.
გევარა თანამშრომლობასა და დახმარებას ვარაუდობდა ადგილობრივი დისიდენტებისგან, რაც მან ვერ მიიღო, ისევე როგორც ვერ მიიღო მხარდაჭერა ბოლივიის კომუნისტური პარტიისგან მარიო მონხეს მეთაურობით, რომელსაც ორიენტაცია უფრო მოსკოვისკენ ეჭირა, ვიდრე ჰავანისკენ. მისი სიკვდილის შემდეგ აღმოჩენილ დღიურში, გევარა ბოლივიის კომუნისტური პარტიის შესახებ წერს და მას ახასიათებს როგორც „მიუნდობელს, მოღალატეს და სულელურს“.
იგი ვარაუდობდა, რომ ჰავანასთან რადიოკავშირზე დარჩებოდა, მაგრამ ორი მოკლეტალღური გადამცემი, რომელიც მას კუბასთან აკავშირებდა, მწყობრიდან გამოვიდა; შედეგად, პარტიზანებმა კომუნიკაციის საშუალება დაკარგეს და იზოლირებულნი, სასტიკ მდგომარეობაში აღმოჩნდნენ.

დამატებით, გევარას ცნობილმა ჩვეულებამ, რომ ის უპირატესობას უფრო კონფრონტაციას ანიჭებდა, ვიდრე კომპრომისს, რაც მან მანამდეც გარეგნულად გამოამჟღავნა კუბის პარტიზანული ომის წარმოებისას, დიდი როლი ითამაშა იმაში, რომ მან ვერ განავითარა წარმატებული სამუშაო ურთიერთობები ბოლივიის ლიდერებთან, ისევე როგორც მას ეს კონგოშიც დაემართა. ეს ტენდენცია კუბაშიც არსებობდა, მაგრამ იქ მას ფიდელ კასტროს დროული ჩარევა აჩერებდა.

ამ ყველაფრის საბოლოო შედეგი კი ის იყო, რომ გევარამ 11 თვის განმავლობაში ვერ შეძლო ადგილობრივი მოსახლეობისა და ახალწვეულთა შემოკრება თავის მილიციის გარშემო. ამ სარისკო თავგადასავლის დასრულებამდე ცოტა ხნით ადრე, თავის დღიურში გევარა წერდა: „გლეხები არანაირ დახმარებას არ გვიწევენ და ისინი პირიქით, ინფორმატორები ხდებიან“.

შეპყრობა და სიკვდილით დასჯა
ჩე გევარაზე ნადირობისას ბოლივიის შეიარაღებულ ძალებს რჩევებს აძლევდა ფელიქს როდრიგესი, კუბელი დევნილი და ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს სპეცრაზმის მუშაკი. ასევე, კევინ მაკდონალდის მიერ 2007 წელს გადაღებულ დოკუმენტურ ფილმი ჩემი მტრის მტერი ამტკიცებს, რომ ცენტრალურ სადაზვერვო სააგენტოს გევარას დაჭერაში რჩევებს აძლევდა და შესაძლოა ეხმარეობოდა კიდეც ნაცისტური ომის კრიმინალი კლაუს ბარბიე, რომელსაც „ლომის ყასაბს“ უწოდებდნენ.

1967 წლის 7 ოქტომბერს, ბოლივიის სპეცდანიშნულების ძალებს ინფორმატორმა იუროს ხეობაში გევარას პარტიზანთა ბანაკის ადგილსამყოველი აცნობა. 8 ოქტომბერს, მათ არეალს 1 800 ჯარისკაცით ალყა შემოარტყეს, შედეგად, როდესაც გევარა თანამებრძოლ სიმეონ კუბა სარაბიასთან გამოყოფას ცდილობდა, დაიჭრა და ტყვედ ჩავარდა. ჩეს ბიოგრაფი, ჯონ ლი ანდერსონი ბოლივიელ სერჟანტ ბერნარდინო უანკას ანგარიშზე დაყრდნობით იუწყება, რომ ორგან დაჭრილმა გევარამ, როდესაც მისი თოფი დაიცალა, დაიყვირა: „არ ისროლოთ! მე ჩე გევარა ვარ და თქვენთვის ცოცხალს მეტი ფასი მაქვს, ვიდრე მკვდარს.“

8 ოქტომბრის ღამეს, გაკოჭილი გევარა ნახევრად დანგრეულ, ტალახით შელესილ სკოლის შენობაში გადაიყვანეს სოფელ ლა-იგერას მახლობლად. მეორე დღის პირველ ნახევარში, გევარამ უარი განაცხადა რომ იგი დაეკითხა ბოლივიელ ოფიცერს და მხოლოდ ბოლივიელ ჯარისკაცებთან მშვიდი საუბარი ისურვა. ერთ-ერთი მათგანი, ვერტმფრენის პილოტი ხაიმე ნინო დე გუსმანი იუწყება, რომ ჩე „შემზარავად“ გამოიყურებოდა. გუსმანისვე თანახმად, გევარა დაჭრილი იყო მარჯვენა კანჭში, ჭუჭყიანი თმები ასჩეჩვოდა, მისი ფეხსაცმელები დაფლეთილიყო და ფეხები ტყავის უხეშ „ქარქაშებში“ ჩამჯდარიყო. მიუხედავად ღონემიხდილი გამომეტყველებისა, გუსმანი ყვება, რომ „ჩემ თავი მაღლა ასწია, ყველას პირდაპირ თვალებში შეხედა და მხოლოდ მოწევა ითხოვა“. დე გუსმანის თქმით, იგი „სიბრალულმა შეიპყრო“ და გევარას თამბაქოს პატარა ტომსიკა და ჩიბუხი გაუწოდა, რისთვისაც ჩემ მას გაუღიმა და მადლობა გადაუხადა. 8 ოქტომბრის გვიან ღამეს, მიუხედავად იმისა რომ ხელები შეკრული ჰქონდა, ჩემ ბოლივიელი ოფიცერი ეპინოსა ფეხებით კედელს მიანარცხა, მას შემდეგ რაც სკოლის შენობაში შესულმა ოფიცერმა მისთვის პირიდან ჩიბუხის გამოგლეჯვა სცადა, რომელიც მას სუვენირად უნდოდა. უპატივცემულობის მეორე შემთხვევისას, სიკვდილით დასჯამდე სულ ცოტა ხნით ადრე, გევარამ სახეში შეაფურთხა ბოლივიელ უმაღლეს ადმირალ უგარტეჩეს. ჯალათობა იკისრა მარიო ტერანმა — ბოლივიის არმიის ნახევრად მთვრალმა სერჟანტმა, რომელმაც თავად გამოთქვა ჩეს მოკვლის სურვილი, იმ მიზეზით, რომ მისი სამი მეგობარი, სამივე სახელად „მარიო“, გევარას პარტიზანულ დაჯგუფებებთან ადრეული ბრძოლებისას მომკვდარიყო. როგორც ბოლივიის არმიის სარდლობის კაპიტანმა გარი პრადომ აღნიშნა, ბარიენტოსის მიერ გევარას დაუყოვნებლივ მოკვლის ბრძანების მიზეზი იყო ის, რომ მისთვის ციხიდან გაქცევის ყველანაირი შანსი მოესპოთ, ასევე, ამ ამბავთან რომ არ ყოფილიყო დაკავშირებული არანაირი დრამა.

სიკვდილით დასჯამდე რამდენიმე წუთით ადრე, გევარას ბოლივიელმა ჯარისკაცმა ჰკითხა, თუ რას ფიქრობდა მის უკვდავებაზე, „არა“, შეეპასუხა ჩე, „მე რევოლუციის უკვდავებაზე ვფიქრობ“. როდესაც სერჟანტი ტერანი ქოხში შევიდა, ჩე გევარამ მის ჯალათს უთხრა: „ვიცი, ჩემს მოსაკლავად მოხვედი. ისროლე ლაჩარო! შენ მხოლოდ კაცის მოკვლას აპირებ!“ ტერანი შეყოყმანდა, შემდეგ თავის ნახევრადავტომატური შაშხანიდან ცეცხლი გახსნა და გევარას ხელებსა და ფეხებში ესროლა. ჩე მიწაზე დაიკრუნჩხა და მაჯების საშინელი ტკივილისგან ყვირილი აღმოხდა. ამ დროს ტერანმა რამდენიმეჯერ კიდევ ესროლა და სასიკვდილო ჭრილობა გულმკერდში, როგორც როდრიგესი აღნიშნავს, დღის 13:10-ზე მიაყენა.

სიკვდილით დასჯის შემდგომი პერიოდი, გარდაცვალების შემდეგი სამუშაოები და მემორიალები
სიკვდილით დასჯის შემდეგ, გევარას სხეული ვერტმფრენის სამუხრუჭე ბუნიკებში მოათავსეს და ვალიეგრანდეს სიახლოვეს გადაიტანეს, სადაც ფოტოგრაფებმა ის ნუესტრა-სენიორა-დე-მალტის სამრეცხაოს ბეტონის ფილაზე მოთავსებული გადაიღეს. რამდენიმე მოწმემ დაადასტურა, რომ ეს ნამდვილად გევარა იყო, მათ შორის მთავარი იყო ბრიტანელი ჟურნალისტი რიჩარდ გოტი, ერთადერთი მოწმე, რომელიც გევარას სიცოცხელშიც შეხვედროდა.

სხეული მნახველთათვის საჯაროდ განათავსეს, რომლის სანახავადაც ასეულობით ადგილობრივი მიდიოდა, ბევრი მათგანი გევარას გვამს ქრისტეს ამსგავსებდა, ზოგიერთმა კი ჩუმად თმა მოაჭრა, როგორც საღვთო რელიკვია. ასეთი შედარებები მოგვიანებით კიდევ უფრო გავრცელდა, როდესაც ორი კვირის შემდეგ, ხალხმა სიკვდილის შემდგომი ფოტოები იხილა; ინგლისელი ხელოვნების კრიტიკოსი ჯონ ბერგერის დაკვირვებით, ისინი ორ ცნობილ ნახატს წააგავდა: რემბრანდტის „დოქტორ ტულპის ანატომიის გაკვეთილს“ და ანდრეა მანტენიას „ქრისტეს დატირებას“. გევარას გვამის ვალიეგრანდეში გადატანისას, იქ ასევე იყო ოთხი მოწმე კორესპონდენტი, რომელთა შორისაც იყო ბჯორნ კუმი შვედური -დან, რომელმაც 1967 წლის 11 ნოემბერს, ამერიკულ -ისთვის ეს სცენა ექსკლუზიურად აღწერა.

1967 წლის 11 ოქტომბრის დეკლასიფიცირებული მემორანდუმი, რომელიც აშშ-ის პრეზიდენტ ლინდონ ჯონსონს ეროვნული უსაფრთხოების სააგენტოს პრეზიდნეტმა უოლტ უიტმენ როსტოუმ წარუდგინა, გევარას მოკვლის გადაწყვეტილებას „სულელურს“ მაგრამ „ბოლივიელთა პოზიციიდან გასაგებს“ უწოდებს. სიკვდილით დასჯის შემდეგ, როდრიგესმა გევარას რამდენიმე პირადი ნივთი დაიტოვა, მათ შორის -ის მაჯის საათი, რომელსაც ის მრავალი წლის მანძილზე ატარებდა და ხშირად აჩვენებდა რეპორტიორებს. დღეისათვის, ამ ნივთებიდან ზოგიერთი გამოფენილია ცენტრალურ სადაზვერვო სააგენტოში. მას შემდეგ, რაც სამხედრო ექიმმა გევარას გვამს ხელები მოჰკვეთა, ბოლივიელმა სამხედრო ოფიცრებმა ის საიდუმლო ადგილას წაიღეს და საიდუმლოდვე შიენახეს მისი დაკრძალვის ან კრემაციის ადგილი. ფორმალდეჰიდში შენახული ხელები კი ბუენოს-აირესში გაგზავნეს თითის ანაბეჭდის საიდენტიფიკაციოდ (მისი თითის ანაბეჭდები არგენტინის პოლიციაში ინახებოდა). მოგვიანებით ხელები კუბაში გაგზავნეს.

15 ოქტომბერს, ფიდელ კასტრომ გევარას დაღუპვის ამბავი საზოგადოებას ამცნო და მთელს კუბაში სამდღიანი გლოვა გამოაცხადა. 18 ოქტომბერს, კასტრომ ჰავანის რევოლუციის მოედანზე შეკრებილი დაახლოებით ერთი მილიონი მგლოვიარე ადამიანს წინაშე გევარას, როგორც რევოლუციონერის თვისებებზე ილაპარაკა. მან თავის ვნებააშლილი სახოტბო გამოსვლა შემდეგი სიტყვებით დაასრულა:

გევარასთან ერთად ბოლივიაში მყოფმა ფრანგმა ინტექლეტუალმა რეჟი დებრემ, რომელიც 1967 წლის მაისში შეიპყრეს, 1968 წლის აგვისტოში ციხიდან ინტერვიუ მისცა, სადაც მან განავრცო გევარას შეპყრობის გარემოებები. დებრე, რომელიც გევარას პარტიზანულ დაჯგუფებებთან ერთად მცირე დროის განმავლოვაში ცხოვრობდა, განაცხადა, რომ ისინი „ტყის მსხვერპლნი“ და აქედან გამომდინარე „ჯუნგლების მიერ შეჭმულნი“ იყვნენ. დებრემ აღწერა ის უკიდურესად ხელმოკლე გარემოება, სადაც გევარას ხალხი იტანჯებოდა საკვების ნაკლებობით, უწყლოობით, ფეხსაცმელების უქონლობით და ისინი მხოლოდ 22 კაცის საკმარ 6 საბანს ფლობდნენ. დებრე ყვება, რომ გევარა და სხვებიც, იტანჯებოდნენ ავადმყოფობით, რაც გამოწვეული იყო ხელებისა და ფეხების გასიებით, ისე, რომ შეუძლებელი იყო მათ ხელებზე თითების გარჩევა.

როდესაც გევარა დაატყვევეს, მას ჩამოართვეს მისი 30 000 სიტყვიანი ხელნაწერი დღიური, საკუთარი პოეზიის კრებული და მისი დაწერილი მოკლე ისტორია ახალგაზრდა კომუნისტი პარტიზანის შესახებ, რომელიც შიშის დაძლევას სწავლობს. დღიური აღწერს ბოლივიის პარტიზანული ომის კამპანიას, შესავალი გაკეთებულია 1966 წლის 7 ნოემბერს, ნანკაჰუასუს ფერმაში მისვლიდან მოკლე ხანში, სულ ბოლო კი 1967 წლის 7 ოქტომბრით, მისი დატყვევების წინა დღით თარიღდება. დღიური აღწერს თუ როგორ გახდნენ პარტიზანები იძულებულნი ნაადრევად დაეწყოთ ოპერაცია, იმის გამო, რომ ისინი ბოლივიის არმიამ აღმოაჩინა; ხსნის გევარას გადაწყვეტილებას ჯარის ორ დანაყოფად დაყოფის თაობაზე, რომლების ერთმანეთთან კონტაქტიც შემდეგ შეუძლებელი გახდა და აღწერს მათი წარუმატებელი თავგადასავლის საერთო მახასიათებლებს. ჩანაწერები ასევე ეხება განხეთქილებას გევარასა და ბოლივიის კომუნისტურ პარტიას შორის, რაც იმით დასრულდა, რომ ჩეს იმაზე ბევრად ცოტა ჯარისკაცი ჰყავდა, ვიდრე ის თავიდან ვარაუდობდა და აჩვენებს, რომ გევარას მოსახლეობის გადაბირების სერიოზული პრობლემები ჰქონდა, რაც ნაწილობრივ იმით იყო გამოწვეული, რომ პარტიზანებს შეცდომით კეჩუა შეესწავლათ, ეს ენა კი გაუგებარი იყო ტუპი-გუარანის ენებზე მოლაპარაკე ადგილობრივებისთვის. კამპანიის წინასწარ გაუთვლელი დასასრულისკენ წასვლასთან ერთად, გევარას ჯანმრთელობა უარესდებოდა. ის ასთმის შეტევებით იტანჯებოდა, რაც ძირითადად მედიკამენტების გამოლევასთან იყო დაკავშირებული.

ამერიკულმა ჟურნალმა -მა სასწრაფოდ თარგმნა ბოლივიური დღიურები, რამაც შემდეგ მთელი მსოფლიო მოიარა. ასევე არსებობს ოთხი დამატებითი დღიური — ისრაელ რეიეს საიასის (ზედმეტსახელი „ბრაულიო“), ჰარი ვილეგას ტამაიოს („პომბო“), ელისეო რეიეს როდრიგესის („რონალდო“) და დარიენ ალარკონ რამირესის („ბენინიო“) — რომელთაგან თითოეული მოვლენების დამატებით ასპექტებს ააშკარავებს. 2008 წლის ივლისში, ბოლივიის პრეზიდენტმა ევო მორალესმა საზეიმოდ გახსნა გევარას მანამდე დალუქული ორი დაფლეთილი რვეული, სამეთვალყურეო ჟურნალი და რამდენიმე შავ-თეთრი ფოტო. ამ მოვლენის დროს, ბოლივიის კულტურის ვიცე-მინისტრმა პაბლო გრუმ განაცხადა, რომ წლის ბოლოსთვის იგეგმებოდა ხელნაწერების ყველა გვერდის ფოტოასლის გამოქვეყნება. ამასობაში, 2009 წლის აგვისტოში, ბოლივიის იუსტიციის სამინისტროს ანთროპოლოგებმა ბოლივიის ქალაქ ტეოპონტეს მახლობლად გევარას 5 თანამებრძოლი პარტიზანის ნეშტი აღმოაჩინეს.

მემკვიდრეობა
სიკვდილიდან 40 წელზე მეტი ხნის შემდეგ, ჩეს ცხოვრება და მემკვიდრეობა დღემდე პაექრობის საგნად რჩება. მისმა წინააღმდეგობრივმა სულისკვეთებამ თავის ცხოვრების სხვადასხვა მომენტში, შექმნა დაუსრულებელი გაორების კომპლექსი.

გარკვეულმა პიროვნებებმა, გევარას, როგორც გმირს ხოტბა შეასხეს; მაგალითად, ნელსონ მანდელამ იგი მოიხსენია, როგორც „შთაგონება ყველა ადამიანისთვის, ვისაც თავისუფლება უყვარს“, სხვებს შორის, ვინც გევარას მიმართ თავიანთ აღფრთოვანება გამოხატეს, იყვნენ გრაჰამ გრინი, რომელმაც შენიშნა, რომ ჩე „განასახიერებდა თავდადებას, მამაცობასა და გამბედაობას“, ასევე სუსან სონტაგი, რომლის მოსაზრებითაც „ჩეს მიზანი სხვა თუ არაფერი თავად ჰუმანურობა იყო“. შავკანიან საზოგადოებაში, ფილოსოფოსმა ფრანც ფანონმა გევარა „ადამიანის შესაძლებლობების მსოფლიო სიმბოლოდ“ აღიარა. შავი პანტერის პარტიამ კი განადიდა და განაცხადა: „გევარა არ მომკვდარა, მისი იდეები მარად ჩვენთანაა“. ქება-დიდებამ გამოძახილი ჰპოვა პოლიტიკურ სპექტრშიც, ანარქო-კაპიტალიზმისა და ლიბერტარიანიზმის თეორეტიკოსმა მურაი როთბარდმა სადიდებლად გევარას „გმირი ფიგურა“ უწოდა და მისი სიკვდილით მგლოვიარემ აღნიშნა, რომ „ჩვენი დროისა თუ მთლიანად საუკუნის ადამიანებს შორის, ჩე რევოლუციური პრინციპების ცოცხალი განსახიერება იყო“. ჟურნალისტ კრისტოფერ ჰიტჩენსის განცხადებით კი: „ჩეს სიკვდილი ჩემთვის და ჩემი მსგავსი მრავალი ადამიანისთვის ბევრს ნიშნავს, ის როლის მოდელი იყო, მიუხედავად ჩვენთვის, რომანტიკოსი ბურჟუებისთვის შეუძლებელი რამისა — ის წავიდა და შეასრულა კიდეც ის, რაც რევოლუციონერს უნდა ექნა — იბრძოლა და მოკვდა თავისი შეხედულებებისათვის“. ბევრისათვის კუბაში გევარა უსაყვარლეს ეროვნულ გმირად რჩება, სადაც მისი სურათი გამოსაულია 3 პესოიან ბანკნოტზე, სკოლის მოსწავლეები კი ყოველ დილას იწყებენ ფიცით — „ჩვენ ჩეს დავემსგავსებით“. თავის სამშობლო არგენტინაში, არსებობს უმაღლესი სკოლები, რომლებიც მის სახელს ატარებს, აღმართულია მრავალი მონუმენტი, მის მშობლიურ ქალაქ როსარიოში კი მხოლოდ 2008 წელს გაიხსნა 3,7 მ სიმაღლის ბრინჯაოს ქანდაკება. ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ ზოგიერთ ბოლივიელ გლეხს ის წმინდანად ჰყავს გამოცხადებული, როგორც „წმინდა ერნესტო“, რომლის წინაშეც დახმარების თხოვნით ლოცულობენ.

ამ ყველაფრის საპირისპიროდ, დევნილი მოწინააღმდეგე ავტორი, ხაკობო მაჩოვერი უარყოფს მის საგმირო-სადიდებელ პორტრეტს და მას როგორც დაუნდობელ ჯალათად წარმოსახავს. ცილისწამებათა დასასაბუთებლად, ის იშველიებს ლათინური ამერიკის უმრავლეს ნაწილს, სადაც ჩეს მიერ ინსპირირებული რევოლუციების პრაქტიკული შედეგი იყო მილიტარიზმის გამალებული ზრდა და შიდა კონფლიქტები მრავალი წლის მანძილზე. გევარას შეფასებისას, ბრიტანელი ისტორიკოსი ჰიუგ თომასი შენიშნავს, რომ ჩე იყო „მამაცი, გულწრფელი და მტკიცე კაცი, რომელიც ამავე დროს ჯიუტი, გოლმოდგინე და კატეგორიული იყო“. თომასის თანახმად, მისი სიცოცხლის ბოლოს, „როგორც ჩანს, საკუთარი თავის დასამშვიდებლად ის დარწმუნდა მისი ძალადობების ღირსებებში“, მაშინ როდესაც ჩეს სიკვდილის შემდეგ „მისი ცუდი თუ კარგი გავლენა კასტროზე“ გაიზარდა, რადგან ფიდელმა მისი ბევრი ხედვა გაითავისა. თომასის შეფასებით, „ხოსე მარტისა და ლოურენს არაბის შემთხვევებში, მარცხი გაცისკროვნდა და არ გადაიზარდა ლეგენდებში“.

მიუხედავად პოლარიზებული სტატუსისა, მისი სახის მაღალკონტრასტული ერთფეროვანი გამოსახულება, რომელიც 1968 წელს ირლანდიელმა მხატვარმა ჯიმ ფიტზპატრიკმა შექმნა, მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე უნივერსალურად გაყიდვადი და გამოსახვადი სურათი გახდა, რომელიც ურიცხვ ტანისამოსსა და ნივთზეა გამოსახული, მათ შორის მაისურებზე, ქუდებზე, პოსტერებზე, ტატუებსა და ბიკინებზე, რასაც ირონიულად შექავს წვლილი სამომხმარებლო კაპიტალიზმში, რაც გევარას ასე სძულდა. თუმცა, ის დღემდე რჩება ტრანსცენდენტალურ ფიგურად სპეციფიკურ პოლიტიკურ კონტექსტებში და ასევე, როგორც ახალგაზრდული წინააღმდეგობის ფართო სპექტრის ხატება.

ქრონოლოგია