iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კარაკალა

კარაკალა (; დ. 4 აპრილი, 188 — გ. 8 აპრილი, 217) — რომის 22-ე იმპერატორი სევერუსების დინასტიიდან, ლუციუს სეპტიმიუს სევერუსის უფროსი ვაჟიშვილი. 198 წლიდან ის თავის ძმასთან გეტასთან ერთად მართავდა რომის იმპერიას. 211 წელს მან მოაკვლევინა გეტა და გახდა რომის იმპერატორი. 217 წელს ის მოკლეს გზაზე ჰარანთან.

ბიოგრაფია
კარაკალა დაიბადა 188 წლის 4 აპრილს, რომის იმპერატორ სეპტიმიუს სევერუსისა და იულია დომნას ოჯახში, ლუგდუნუმში (დღევანდელი ლიონი, საფრანგეთი). იყო სევერუსების დინასტიიდან, რომის იმპერატორთა ცნობილი ოჯახიდან.

კარაკალა დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა არმიას და სამხედრო ძალას, რაც მის მმართველობის სტილზეც აისახა. მან განაახლა კამპანიები გერმანულ ტომების წინააღმდეგ, განსაკუთრებით რაინისა და დუნაის საზღვრებზე. 216 წელს კარაკალამ წამოიწყო კამპანია პართიის იმპერიის წინააღმდეგ. მას სურდა რომის გავლენის გაფართოება აღმოსავლეთში, თუმცა საბოლოოდ პართიასთან ბრძოლა გაუჭირდა.

კარაკალას ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი რეფორმა იყო კარაკალას ედიქტი, რომელიც 212 წელს გამოსცა. ამ რეფორმით, მან რომის იმპერიის თითქმის ყველა თავისუფალ ადამიანს მიანიჭა რომის მოქალაქეობა, რაც მნიშვნელოვანი სოციალური და ეკონომიკური ცვლილებების გამოწვევად იქცა.

კარაკალას ყველაზე დიდ არქიტექტურულ ქმნილებად ითვლება კარაკალას აბანოები, რომლებიც რომში აიგო 212–216 წლებში. ეს იყო ერთ-ერთი ყველაზე გრანდიოზული საზოგადოებრივი აბანოები იმპერიის ისტორიაში.

მისი მმართველობა ხშირად ასოცირდება ავტორიტარიზმთან, სამხედრო ძალაუფლების ზრდასთან და პოლიტიკურ რეპრესიებთან. მიიჩნევა რომ იყო სასტიკი და არაპოპულარული იმპერატორი, რომელმაც უამრავი მტერი გაიჩინა, მათ შორის თავის უახლოეს გარემოცვაშიც.

კარაკალა მოკლეს 217 წლის 8 აპრილს, როდესაც ის თავის ლაშქართან ერთად მიდიოდა მესოპოტამიაში. მკვლელობა, როგორც ჩანს, ორგანიზებული იყო მაკრინუსის მიერ, რომელიც იმხანად პრეტორიანელთა პრეფექტი იყო — მაღალი რანგის სამხედრო და პოლიტიკური ფიგურა. მაკრინუსს სავარაუდოდ ეშინოდა, რომ კარაკალა მას სიკვდილით დასჯიდა, ამიტომ მან პრევენციული ნაბიჯი გადადგა. კარაკალას სიკვდილით დასრულდა სევერუსების დინასტიის აქტიური ფაზა.
მაკრინუსი

მარკუს ოპელიუს მაკრინუსი (; დ. დაახლ. 165 — გ. ივნისი, 218) — რომის იმპერატორი 217 წლის აპრილიდან 218 წლის ივნისამდე. იყო პირველი ადამიანი, რომელიც რომს სენატორის სტატუსის გარეშე მართავდა.

დაიბადა ნუმიდიის კესარიაში, წარმოშობით იყო არაწარჩინებული ოჯახიდან. იმპერატორ კარაკალას მმართველობისას იყო პრეტორიელების პრეფექტი. მონაწილეობა მიიღო იმპერატორის მკვლელობისათვის დაგეგმილ შეთქმულებაში. განრისხებულმა პრეტორიანელებმა, რომლებსაც კარაკალა უყვარდათ, შეთქმულების მონაწილეები დახოცეს, გარდა მაკრინუსისა, რომელმაც თავისი მონაწილეობის დაფარვა მოახერხა. იმპერატორად გამოაცხადეს -ის ტიტულით. წამოიწყო წარუმატებელი ლაშქრობა პართიის წინააღმდეგ და იძილებული გახდა რომაელთათვის არახელსაყრელი ზავი დაედო მასთან. არმია მისით უკმაყოფილო იყო; გარდა ამისა, მისი აზიური ჩვეულებები და სისათუთე საყოველთაო გაკიცხვას იწვევდა. კარაკალას დეიდამ, მესამ მოახერხა და არმია ბასიანუსისადმი (მომავალი ჰელიოგაბალუსი) კეთილად განაწყო და ჯარისკაცებმა იგი საბოლოოდ იმპერატორად გამოაცხადეს. მათ წინააღმდეგ მაკრინუსმა ულპიუს იულიანი გაგზავნა, თუმცა მებრძოლებმა ეს უკანასკნელი მოკლეს და მაკრინუსის წინააღმდეგ გამოვიდნენ და ბასიანუსის მხარეზე დადგნენ. ბრძოლა ანტიოქიასთან გაიმართა, თუმცა მაკრინუსი მის დამთავრებას არ დაელოდა და გაიქცა; მაშინ კი პრეტორიანელებმაც მიატოვეს იგი. ბასიანუსის მებრძოლები ქალკედონში წამოეწივნენ მას და კაპადოკიაში გადაიყვანეს. მოკლეს გაქცევის მეორე მცდელობის დროს.
კონსტანტინე II (ქართლის მეფე)

კონსტანტინე (გ. 1505) — ქართლის მეფე 1478/1479-1505 წწ., ალექსანდრე დიდის ძის დიმიტრი ბატონიშვილის ვაჟი. 1465 წელს ბიძასთან, მეფე გიორგი -თან, ერთად ტყვედ ჩაუვარდა სამცხის ათაბაგ ყვარყვარე -ს. ტყვეობიდან გამოქცეული კონსტანტინე ქუთაისში გამაგრდა, მაგრამ ხელისუფლებას ვერ დაეუფლა და 1466 წელს საქართველოს მეფედ თავი გამოაცხადა ბაგრატ -მ. ამავე დროს ტყვეობიდან განთავისუფლებული გიორგი , რომელმაც ბაგრატ -თან ბრძოლა წააგო, კახეთში გადავიდა და საფუძველი დაუდო კახეთის სამეფოს დამოუკიდებელ არსებობას. 1468 წელს კონსტანტინე იძულებული გახდა ეცნო ბაგრატ -ის მეფობა. თუმცა თავის თავს მაინც მეფეს უწოდებდა 1466 წლიდან ჩანს, ამას ქართლ-იმერეთში ბაგრატ -ის მეფობის დროს (1466-1478 წწ.) სამეფოს გარკვეულ ტერიტორიაზე ძალაუფლება ჰქონდა, ე.ი. ეს იყო ორმეფობის დრო. 1478 წელს, როდესაც ბაგრატი გარდაიცვალა კონსტანტინე -მ სძლია ბაგრატ -ის ძეს ალექსანდრეს და ქართლ-იმერეთის ტახტს დაეპატრონა. 1483 წელს კონსტანტინე არადეთთან დაამარცხა ყვარყვარე -მ, ამით ისარგებლა ალექსანდრე -მ და 1484 წელს თავი იმერეთის მეფედ გამოაცხადა. 1487 წელს კონსტანტინე -მ ქუთაისიდან განდევნა, მაგრამ ქართლში იაყუბ-ყაენის შემოსევის გამო იძულებული გახდა დაეტოვებინა იმერეთი, რომელსაც კვლავ ალექსანდრე დაეუფლა (1489 წ.). 1490-იანი წლების დასაწყისში კონსტანტინე -მ ცნო ქართლის, კახეთის და იმერეთის სამეფოებად საქართველოს დაშლის ფაქტი, თუმცა ამის შემდეგაც განაგრძობდა ბრძოლას ერთიანი სამეფოს აღსადგენად და ოსმალეთ-ირანის აგრესიის წინააღმდეგ. ამ მიზნის მისაღწევად 1492-1496 წლებს შუა მან ხუცესი ნილოსი გაგზავნა დესპანად კაიროში ეგვიპტის მამლუქ სულთან აშრაფ სეიფ ალ-დინ კაიტბეისთან, აგრეთვე რომის პაპთან და ესპანეთის მეფესთან. მაგრამ კონსტანტინე -ის ცდას შედეგი არ მოჰყოლია.
კონსტანტინე III (აფხაზთა მეფე)

კონსტანტინე , კოსტანტი (გ. 922) — „აფხაზთა სამეფოს“ (დასავლეთ საქართველოს) მეფე დაახლოებით 893-922, ბაგრატ -ის ძე. იბრძოდა სამეფო-სამთავროებს შორის ჰეგემონობის მოპოვებისა და საქართველოს გაერთიანებისათვის. 904 დაეუფლა ქართლს. მის წინააღმდეგ გაილაშქრეს სომეხთა მეფემ სმბატ -მა და ქართველთა მეფემ ადარნასე -მ. მათ ალყა შემოარტყეს უფლისციხეს და აიღეს. საზავო მოლაპარაკების დროს კონსტანტინე შეიპყრეს. სმბატმა ის ანისის ციხეში დაამწყვდია, მაგრამ 4 თვის შემდეგ, იმის შიშით, რომ „აფხაზთა სამეფოს“ ტახტზე უფრო ძლიერ პიროვნებას დასვამდნენ, გაათავისუფლა. სმბატ არაბებთან ურთიერთობის გამწვავების გამო დათმობაზე წავიდა, კონსტანტინე -მ კვლავ მიიღო ქართლი. დასავლეთ საქართველოსა და სომხეთის მეფის ეს კავშირი კონსტანტინე -ის სმბატის ასულზე დაქორწინებით განმტკიცდა. აბუ ლ-კასიმის მიერ სმბატ -ის მოკვლისა (914) და სომხეთის აოხრების შემდეგ კონსტანტინე -მ ჯერ ქართლში განიმტკიცა ხელისუფლება, შემდეგ მან და კახეთის ქორეპისკოპოსმა (მთავარი) კვირიკე -მა ჰერეთი დაიპყრეს და გაინაწილეს. ამ დროიდან საუკუნის უკანასკნელ მეოთხედამდე საქართველოს სამეფო-სამთავროთა შორის ჰეგემონობა „აფხაზთა მეფის“ ხელში იყო.

საისტორიო წყაროები
„აბხაზთ მეფეთა ქრონიკის“ მიხედვით:

თედო ჟორდანიას აზრით აღნიშნული თარიღი (ქორონიკონი 128 და დასაბამითგან 6384 წელი) — 809 წელია.
ენრიკო კარუზო

ენრიკო კარუზო ( ; დ. 25 თებერვალი, 1873 — გ. 2 აგვისტო, 1921) — მსოფლიო ოპერის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე განთქმული ტენორი. კარუზო იყო ასევე ყველაზე პოპულარული მომღერალი ნებისმიერ ჟანრში მეოცე საუკუნის პირველ ოც წელიწადში და ფირზე ჩაწერილი მუსიკის ერთ-ერთი პიონერი. მისმა საყოველთაოდ ცნობილმა ჩანაწერებმა, ასევე მისმა განუმეორებელმა ხმამ, გამორჩეული დიაპაზონით, სიძლიერითა და სილამაზით, იგი საკუთარი დროის ყველაზე განთქმული ვარსკვლავი გახადა.

კარიერის განმავლობაში მან თითქმის 260 ჩანაწერი გააკეთა და მილიონობით დოლარი შეიძინა გრამფირფიტების გაყიდვიდან. მიუხედავად იმისა, რომ კარუზოს მსოფლიოს მრავალ დიდ ოპერის თეატრში ჰქონდა შესრულებული, მათ შორის ლა სკალა მილანში, კოვენტ გარდენი ლონდონში, ყველაზე უკეთ მას იცნობენ როგორც ნიუ-იორკის მეტროპოლიტენ ოპერის წამყვან მამაკაც მომღერალს ჩვიდმეტი წლის განმავლობაში. დირიჟორი არტურო ტოსკანინის შეფასებით, რომელიც კარუზოსთან რამდენიმე ოპერას დირიჟორობდა „მეტში“, ის უდიდესი ხელოვანი იყო, რომელთანაც კი ოდესმე უმუშავია.
კონსტანტინე არსენიშვილი

კონსტანტინე იერონიმეს ძე არსენიშვილი (დ. 17 სექტემბერი [ ძვ. სტ. 4 სექტემბერი], 1907, ქუთაისი — გ. 17 ივლისი, 1968, თბილისი) — ქართველი მეცნიერი, ჰოდროტექნიკოსი. ტექნიკური მეცნიერებათა დოქტორი (1960), პროფესორი (1962), საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1967).

ბიოგრაფია
1930 წელს დაამთავრა თბილისის პოლიტექნიკური ინსტიტუტი. კოთხულობდა ლექციებს საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტში, მუშაობდა საქართველოს ჰიდროტექნიკისა და მელიორაციის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში.

არსენიშვილის კვლევის შედეგები განზოგადოებულია წიგნში „ტალღური დინებები ღია დიდქანობიან არხებში“ (თბილისი, 1970, რუსულად გამოიცა 1961, ინგლისურად — 1965). არსენიშვილის მიერ დამუშავებული უტალღო ჰიდროტექნიკური არხების აგების მეთოდების საფუძველზე აშენდა ტყიბულის ჰესის სწრაფდენი, იგოეთისა და აზერბაიჯანის საირიგაციო სისტემები. არსენიშვილის მიერ დამუშავებული არხების პროფილები და სხვა რეკომენდაციები შეტანილია აშშ-ის ჰიდროტექნიკურ ნაგებობათა დაპროექტების სტანდარტებში.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
რაჟდენ არსენიძე

რაჟდენ მათეს ძე არსენიძე (დ. 28 სექტემბერი, 1880, სოჩხეთი ― გ. 1965, პარიზი) — ქართველი პოლიტიკური მოღვაწე, საქართველოს ეროვნული საბჭოსა და დამფუძნებელი კრების წევრი, დემოკრატიული რესპუბლიკის იუსტიციის მინისტრი.

ბიოგრაფია
დაიბადა მედავითნის ოჯახში. 6-7 წლისამ დაიწყო საშინაო განათლების მიღება. ორი წლის განმავლობაში სოფლის სამრევლო სკოლაში სწავლობდა, შემდეგ კი, მასწავლებლის რჩევით, ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში გადაიყვანეს. ქუთაისის სასულიერო სასწავლებლიდან სტიპენდიით განაგრძო სწავლა თბილისის სასულიერო სემინარიაში. სემინარიაში სწავლის დროს დაუახლოვდა სოციალ-დემოკრატიულ წრეებს. სემინარიის დასრულების შემდეგ სწავლობდა იურიევის უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე. 1901 წელს, სწავლის დაწყებიდან 6 თვის შემდეგ, სტუდენტურ გამოსვლებში მონაწილეობის გამო დააპატიმრეს და გარიცხეს სასწავლებლიდან. ამის შემდეგ კიდევ უფრო დაინტერესდა სოციალ-დემოკრატიული იდეებით.

1902 წელს გადასახლდა თბილისში და მუშაობდა რსდმპ-ის თბილისის ორგანიზაციასა და გაზეთ „კვალის“ რედაქციაში. ერთი წლის შემდეგ გამოუცხადეს ადმინისტრაციული გადასახლება ტაშკენტში. არსენიძე დაიმალა ბათუმში და იატაკქვეშ ცხოვრობდა სხვადასხვა გვარით. 1904 წელს დააპატიმრეს და ჩასვეს მეტეხის ციხეში. 1905 წელს არსენიძე იყო რსდმპ-ის ბათუმის კომიტეტის თავმჯდომარე. 1906 და 1910 წლებში ორჯერ გაასამართლეს. გასამართლებებს შორის 1908-1912 წლებში მოახერხა იურიდიული ფაკულტეტის დასრულება. სწავლის დასრულების შემდეგ ჩაეწერა ქუთაისის ვექილთა სასამართლოს თანაშემწედ. 1913 წლის 29 აპრილს დააპატიმრეს. ჯერ სანქტ-პეტერბურგის ციხეში იჯდა, ხოლო შემდეგ 5 წლით გადაასახლეს ირკუტსკის გუბერნიაში.

თებერვლის რევოლუციის შემდეგ დაბრუნდა სამშობლოში და გახდა თბილისის მუშათა და ჯარისკაცთა დეპუტატთა საბჭოს წევრი. 1917 წლის ნოემბერში გახდა საქართველოს ეროვნული საბჭოს წევრი. იყო სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ცენტრალური კომიტეტის წევრი, პარტიული გაზეთ „ერთობის“ რედაქტორი. 1918 წლის თებერვლიდან იყო ამიერკავკასიის სეიმის წევრი. მონაწილეობა მიიღო საქართველოს დამოუკიდებლობის აქტის შემუშავებაში. 1919 წლიდან არჩეული იყო დამფუძნებელი კრების წევრად, სადაც იყო საკონსტიტუციო და იურიდიული კომისიების თავმჯდომარე. 1919 წლიდან ეკავა იუსტიციის მინისტრის პოსტი დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობაში.

საქართველოში საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ გაემგზავრა ემიგრაციაში, ეწეოდა ანტისაბჭოთა საქმიანობას. 1921-1923 წლებში ცხოვრობდა სტამბოლში, სადაც იყო ჟურნალ „თავისუფალი საქართველოს“ რედაქტორი. 1923 წლიდან გადასახლდა საფრანგეთში. 1924 წლის სექტემბერში აგვისტოს აჯანყების ჩახშობის შემდეგ საქართველოს სსრ-ის ხელისუფლებამ მოახდინა მისი ქონების კონფისკაცია. 1925 წლიდან რედაქტორობდა ჟურნალებს „ბრძოლას“ და „სოციალისტურ აზრს“. 1949 წელს თანამშრომლობდა ჟურნალ „ჩვენს დროშასთან“, 1951 წლიდან „მებრძოლ საქართველოსთან“. 1953-1962 წლებში იყო რადიო „თავისუფლების“ ქართული სექციის რედაქტორი. ემიგრაციაში იკვლევდა ქართული სამართლის ისტორიას. 1963 წელს პარიზში გამოსცა ნაშრომი „განხილვა მეფე ვახტანგ მეექვსის კანონმდებლობისა“.
ალექსანდრე არსენიშვილი

ალექსანდრე (ალი) ილიას ძე არსენიშვილი (დ. 1892, სოფ. დაბაძველი, ახლანდელი ტყიბულის მუნიციპალიტეტი — გ. 14 ნოემბერი, 1939, თბილისი) — ქართველი კრიტიკოსი და მთარგმნელი.

ბიოგრაფია
დაამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. 1913 წლიდან აქვეყნებდა ლიტერატურულ წერილებს რუსულ და ქართულ პრესაში. 1918 წლიდან „ცისფერყანწელებს“ მიემხრო. 30-იანი წლების დასაწყისში არსენიშვილი მარქსისტულ-ლენინურ ესთეტიკურ პოზიციაზე დადგა. არსენიშვილის წერილებში, რომლებიც გამოირჩევა ერუდიციითა და ფაქიზი გემოვნებით, განხილულია ქართველი, რუსი და უცხოელი მწერლების შემოქმედება, ესთეტიკური საკითხები. არსენიშვილმა თარგმა პ. მერიმეს, თ. დრაიზერის და სხვათა ნაწარმოებები.
არსის ანალოგია

არსის ანალოგია — კათოლიკური ფილოსოფიის (სქოლასტიკა, თომიზმი, ნეოთომიზმი) მეთოდოლოგიური პრინციპი, აღნიშნავს ღვთის შექმნილი წარმავალი ყოფიერების (ე. ი. მატერიალური სამყაროსა და სულიერ მოვლენათა) მსგავსების ღვთის მარადიულ ყოფიერებასთან, რომელშიც მოხსნილია განსხვავებანი. ჩამოაყალიბეს ლატერანის საეკლესიო კრებაზე 1215. კათოლიციზმის მიხედვით, ღვთის არსებობის დასაბუთება მხოლოდ არსის ანალოგიის გამოყენებით არის შესაძლებელი. პროტესტანტიზმი უარყოფს არსის ანალოგიას.
არს ნოვა

არს ნოვა (ლათ. - ახალი ხელოვნება), ჰუმანისტური მიმდინარეობა საუკუნის ფრანგულ და იტალიურ მუსიკაში. მაღალ პროფესიულ დონემდე აამაღლა საერო ვოკალურ-ინსტრუმენტული ჟანრები, ხელი შეუწყო მათს დაახლოებას საყოფაცხოვრებო მუსიკაში, აგრეთვე ფოლკლორში გავრცელებული მაჟორული კილოს დამკვიდრებას. არს ნოვას თეორიული საფუძვლები პირველად იტალიელმა მკვლევარმა მარკეტო პადუელმა ჩამოაყალიბა (1309), საუკუნის 20-იან წლებში კი ფრანგმა ჰუმანისტმა ფილიპ დე ვიტრიმ დაწერა სპეციალური ტრაქტატი " " (აქედან - მიმდინარეობის სახელწოდება), რომელშიც ახალი ხელოვნება შუა საუკუნეების საკულტო პოლიფონიას დაუპირისპირა.

არს ნოვას თვალსაჩინო წარმომადგენლები არიან გილიომ დე მაშო, ჟან დე მურისი, ფრანჩესკო ლანდინო. მუსიკალური ფორმებია - რონდო, მადრიგალი, კაჩა, ბალადა.
ფერმენტები

ენზიმები ან ფერმენტები (ლათ. ან ბერძნ. — საფუარა) — პროტეინები, ანუ ცილოვანი მოლეკულები ან მათი კომპლექსები, რომლებიც ცოცხალ სისტემებში ქიმიურ რეაქციებს აჩქარებს.

ფერმენტები ანუ ენზიმები ცილოვანი ბუნების ნაერთებია, რომლებიც ყველა სახის უჯრედში გვხვდება და მონაწილეობას იღებენ უჯრედში მიმდინარე ქიმიურ გარდაქმნაში, როგორც ბიოლოგიური კატალიზატორები. სტრუქტურულად ფერმენტები, ისევე როგორც დანარჩენი ცილოვანი ბუნების ნაერთები, შესაძლებელია წარმოდგენილი იყოს მარტივი და რთული მოლეკულის სახით. მარტივი ეწოდება ფერმენტს, თუ მისი ჰიდროლიზის შედეგად მხოლოდ ამინომჟავები წარმოიქმნება. რთული ფერმენტის მოლეკულა შეიცავს როგორც ცილოვან ნაწილს, ისე არაცილოვან კომპონენტს. ასეთი არაცილოვანი კომპონენტის არსებობა აუცილებელია ფერმენტის აქტივობისათვის.

რთული ფერმენტის ცილოვან ნაწილს აპოფერმენტი ეწოდება, ხოლო არაცილოვან კომპონენტს – კოფაქტორი. კოფაქტორის როლში ხშირ შემთხვევაში სხვადასხვა მეტალები ან დაბალმოლეკულური ორგანული ნაერთები გამოდიან. ამ დაბალმოლეკულურ ორგანულ კოფაქტორებს კოფერმენტებს უწოდებენ. მაგალითად, ვიტამინების უმრავლესობა კოფერმენტებს წარმოადგენენ. კოფაქტორებისა და უშუალოდ აპოფერმენტის დაკავშირებაში მონაწილეობას იღებენ სხვადასხვა ქიმიური ბმები.

თუ ფერმენტის ამ ორი კომპონენტის დაკავშირება მიმდინარეობს წყალბადური, იონური ან სხვა, მსგავსი სუსტი ბმებით, იმ შემთხვევაში კოფერმენტი ადვილად სცილდება ცილოვან ნაწილს. ხშირ შემთხვევაში დაკავშირებაში მონაწილეობს კოვალენტური ბმა და ამ შემთხვევაში კოფაქტორის მოცილება ფერმენტის მოლეკულის დანარჩენ ნაწილიდან თითქმის შეუძლებელია. ასეთ კოფერმენტს პროსთეტულ ჯგუფს უწოდებენ. ერთი და იგივე ნივთიერება ზოგიერთ ფერმენტში კოფაქტორის როლს ასრულებს, ხოლო ზოგიერთში იგივე ნივთიერება პროსთეტული ჯგუფია. მაგალითად, ფლავინადენინდინუკლეოტიდი (ფად) სუნთქვის ჯაჭვში მონაწილე ფლავინურ ფერმენტებში იგი პროსთეტული ჯგუფია, ხოლო ამინომჟავების ოქსიდაზებში კოფერმენტის.
ედმუნდ ფელპსი

ედმუნდ ფელპსი (; 26 ივლისი, 1933, ივანსტონი, ილინოისი) — ამერიკელი ეკონომისტი, ნობელის პრემიის ლაურეატი ეკონომიკის დარგში 2006 წელს "ინტერტემპორალური გაცვლის ანალიზისთვის მაკროეკონომიკურ პოლიტიკაში". ამჰერსტის კოლეჯის ბაკალავრი (1955), იელის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის დოქტორი (1959). იელის პროფესორი (1958-66), პენსილვანიის უნივერსიტეტის პროფესორი (1966-71) და კოლუმბიის უნივერსიტეტის ეკონომიკის პროფესორი 1971 წლიდან. საერთაშორისო ატლანტიკური ეკონომიკური საზოგადოების პრეზიდენტი (1983-84). "კეინსის შემდეგ ასი უდიდესი ეკონომისტის" სიაში შედის მ. ბლაუგის თანახმად. აშშ-ის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრი (1982).
ბუკერის პრემია

ბუკერის პრემია — ყველაზე პრესტიჟული ჯილდო მსოფლიოში ინგლისურ ლიტერატურაში. ენიჭება ავტორს, რომელიც თანამეგობრობის ქვეყნების ან ირლანდიის რესპუბლიკის მოქალაქეა, ინგლისურ ენაზე დაწერილი რომანისთვის. პრემიას თან ახლავს ფულადი ჯილდო 50 ათასი ფუნტი სტერლინგის ოდენობით (2002 წლამდე 21 ათასი ფუნტი იყო). პირველი პრემია გაიცა 1969 წელს. 2002 წლიდან ბუკერის პრემიის სპონსორია კომპანიათა კონცერნი „მენი“. შედეგად მისი სრული ოფიციალური სახელია .

პრემიის მინიჭება შემდეგი სქემით ხდება: თავდაპირველად ყოველწლიურად განახლებადი საკონსულტაციო კომიტეტი, რომელშიც შედიან ორი გამომცემელი და მწერალთა, ლიტერატურულ აგენტთა, კინომეწარმეთა, ბიბლიოთეკებისა და თავად ბუკერის პრემიის ფონდის თითო წარმომადგენელი, ადგენს დაახლოებით 100 წიგნის სიას. იგივე კომიტეტი ამტკიცებს ხუთწევრიან ჟიურის, რომლის წევრები, როგორც წესი, ხდებიან წამყვანი ლიტერატურული კრიტოკოსები და მწერლები, მეცნიერების ღირსეული წარმომადგენლები, გავლენიანი საზოგადოებრივი ფიგურები. აგვისტოში ჟიური აქვეყნებს ე.წ. ლონგლისტს (გრძელი სია), რომელშიც 25-მდე კანდიდატია შესული, ხოლო სექტემბერში ამ სიიდან ექვსი მონაწილე პრემიის „შორტლისტში“ (მოკლე სია) შედის. ბუკერის პრემიის გამარჯვებული ცხადდება ოქტომბერში სპეციალურ ცერემონიაზე.

ბუკერის პრემიის ოთხი მფლობელი — უილიამ გოლდინგი, ნადინ გორდიმერი, ვიდიადჰარ ნაიპოლი და ჯონ მაქსველ კუტზეე — შემდგომ გახდა ნობელის პრემიის ლაურეატი ლიტერატურის დარგში. 1999 წელს ჯონ მ. კუტზეე პირველი მწერალი გახდა, რომელმაც ბუკერის პრემია ორჯერ მოიპოვა. ორ წელიწადში ეს მიღწევა გაიმეორა ავსტრალიელმა მწერალმა პიტერ კერიმ.

გამარჯვებულები
რუსეთის მეცნიერებათა აკადემია

რუსეთის მეცნიერებათა აკადემია — რუსეთის ფედერაციის უმაღლესი სამეცნიერო ორგანიზაცია, საბუნებისმეტყველო და საზოგადოებრივი მეცნიერებების დარგებში ფუნდამენტური კვლევების წამყვანი ცენტრი ქვეყანაში. დაარსდა როგორც პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემია 1724 წელს, იმპერატორ პეტრე -ის გადაწყვეტილებით. დაარსებიდანვე ის იყო არაკომერციული სახელმწიფო დაწესებულება, განსხვავებით დასავლეთევროპული მოდელებისგან. 1747 წლიდან მეცნიერებათა და მხატვრობათა საიმპერატორო აკადემიად გადაკეთდა. დღევანდელი სახელი 1917 წელს მიიღო, ხოლო საბჭოთა ხანაში (1924-1991 წწ.) სსრკ მეცნიერებათა აკადემია ეწოდებოდა.

რუსული სახელმწიფო მეცნიერებათა აკადემიების სისტემის რეორგანიზაციის ფარგლებში 2013 წლის სექტემბერს რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიას შეუერთეს ორი სხვა სახელმწიფო აკადემია — რუსეთის სამედიცინო მეცნიერებათა აკადემია და რუსეთის სოფლის სამეურნეო მეცნიერებათა აკადემია. მათთან ერთად, რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიას ჰყავს 1959 ცოცხალი რუსი წევრი (2026 იანვრიდან). მათ შორის 840 აკადემიკოსი, 1119 წევრი-კორესპონდენტი და ასევე ~445 უცხოელი წევრი.
არტავაზდ II

არტავაზდ (გ. ძვ. წ. 31) — დიდი სომხეთის მეფე (ძვ. წ. 54 - ძვ. წ. 34), ტიგრან -ის ძე.

იბრძოდა რომის იმპერიისაგან სომხეთის დამოუკიდებლობისათვის. ამ მიზნით სახელმწიფო და დინასტიური კავშირი დაამყარა პართიის სამეფოსთან. დაიბრუნა რომაელთაგან მიტაცებული წოფქი (სოფენე) და მცირე სომხეთი. მაგრამ საგარეო ვითარების შეცვლის გამო იძულებული გახდა თავი „რომაელი ხალხის მეგობრად და მოკავშირედ“ გამოეცხადებინა. მიუხედავად ამისა, ძვ. წ. 34 წელს რომის ლაშქარი სომხეთში შეიჭრა. რომაელებთან ნებით გამოცხადებული არტავაზდ მარკუს ანტონიუსმა დააპატიმრა და ოჯახითურთ ალექსანდრიაში ჩაიყვანა. ეგვიპტის დედოფალ კლეოპატრას ბრძანებით არტავაზდ -ს თავი მოჰკვეთეს. არტავაზდ ცნობილია, აგრეთვე, როგორც მწერალი და ისტორიკოსი.
ლეშეკ I (პოლონეთი)

ლეშეკ "თეთრი" (დ. 1186; გ. 1227) - პოლონეთის სენიორჰერცოგი 1202-1227 წლებში.

ლეშეკი სანდომიეჟის თავადის კაზიმირ -ის ვაჟი იყო და ცდილობდა მამის ადგილი დაეკავებინა კრაკოვის სენიორატის სათავეში. მისი მთავარი პოლიტიკური მოწინააღმდეგე იყო მისივე ბიძა მიეშკო . 1202 წელს ლეშეკ ბიძა დაამარცხა და კრაკოვის ტახტს საბოლოოდ დაეუფლა. ლეშეკის საგარეო პოლიტიკური კურსი მიმართული იყო კიევის რუსეთის წინააღმდეგ. იგი წარუმატებლად ცდილობდა გალიციის ნაწილის დაუფლებას და ამის გამო შეტაკება მოუხდა უნგრეთის სამეფოსთან.

1227 წელს ლეშეკ გაზავასთან მოსალაპარაკებლად შეხვდა პოლონელ მთავრებს ვლადისლავ წვრილფეხას და ჰენრიკ წვეროსანს. მოლაპარაკებისას მათ თავს დაესხათ პომერელიის ჰერცოგი სვიატოპოლკი. ლეშეკმა გაქცევა მოასწრო, თუმც გზაში ტრაგიკულად დაიღუპა
მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტი

რიბენტროპ-მოლოტოვის პაქტი — 1939 წლის 23 აგვისტოს მოსკოვში მესამე რაიხსა და სსრკ-ს შორის დადებული თავდაუსხმელობის პაქტი, რომელსაც გერმანიის მხრიდან ხელი მოაწერა საგარეო საქმეთა მინისტრმა იოახიმ ფონ რიბენტროპმა, ხოლო სსრკ-ის მხრიდან საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარმა ვიაჩესლავ მოლოტოვმა. ამ პაქტში ასევე საუბარი იყო ცენტრალური ევროპის დაყოფაზე. ეს პაქტი დაირღვა 1941 წელს გერმანიის მიერ, როდესაც იგი თავს დაესხა საბჭოთა კავშირს.

ხელშეკრულების თანახმად, საბჭოთა კავშირს და გერმანიას თავი უნდა აერიდებინათ ერთმანეთზე თავდასხმისაგან, მათ ასევე თავი უნდა შეეკავებინათ ერთმანეთის წინააღმდეგ საომარ მოქმედებაში ჩართვისგან იმ შემთხვევაშიც, თუ რომელიმე ეს სახელმწიფო გახდებოდა თავდასხმის ობიექტი მესამე სახელმწიფოს მიერ. პაქტის მონაწილენი ასევე უარს ამბობდნენ იმ ალიანსში გაწევრიანებაზე, რომელიც თუნდაც არაპირდაპირად ამ რომელიმე სახელმწიფოს წინააღმდეგ იყო მიმართული. 1948 წელს ხელშეკრულება ხელმისაწვდომი გახდა ფოტოსურათების სახით. 2009 წელს ევროპის პარლამენტმა 23 აგვისტო, მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტის გაფორმების დღე, გამოაცხადა სტალინიზმისა და ნაციზმის მსხვერპლთა ხსოვნის დღედ.

გასაიდუმლოებული მუხლები
მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტში არსებული გასაიდუმლოებული მუხლების თანახმად,ნაცისტურმა გერმანიამ და საბჭოთა კავშირმა შეათანხმეს ტერიტორიები, რომლებიც შედიოდნენ თითოეულის ინტერესების სფეროში. პაქტის მიხედვით, ორი სახელმწიფოს ინტერესთა სფეროთა საზღვარი გახდა ლიტვის ჩრდილოეთ საზღვარი. ამავდროულად, ლიტვა იღებდა ვილნიუსს, რომელიც მაშინ პოლონეთის შემადგენლობაში იყო. ასევე ხელშეკრულების მიხედვით საბჭოთა კავშირის გავლენის ქვეშ ექცეოდა ბესარაბია.
არტანუჯის ციხე

არტანუჯი — ციხე-ქალაქი ისტორიულ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, კლარჯეთის ცენტრი. ართვინის რეგიონში, ამჟამინდელ ქალაქ არტანუჯის სიახლოვეს (თურქეთი). მდებარეობს მდინარე არტანუჯისწყლის მარცხენა ნაპირზე.

ისტორია
„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ციხე ვახტანგ გორგასლის ბრძანებით აუგიათ. საუკუნის ნახევარში არტანუჯის ციხე არაბმა სარდალმა მურვან ყრუმ დაანგრია. საუკუნეში განაახლა აშოტ კურაპალატმა. მანვე დააარსა აქ ქალაქი და ააგო ეკლესია. საუკუნეში გამაგრებული და დიდი რაბათის (წინაქალაქი) მქონე არტანუჯი, მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი იყო. აქ საქონელი მოდიოდა ტრაპეზუნტიდან, აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოდან, სომხეთიდან, სირიიდან და სხვა. დღეისათვის შემორჩენილია უზარმაზარ კლდეზე დაშენებული ციხის გალავნის ნაწილები, ციხის ტერიტორიაზე - ეკლესიისა და სასახლის ნაშთები. ციხის ქვემოთ ნაქალაქარია, რომლის ადგილზეც თანამედროვე ქალაქ არტანუჯის (თურქ. არდანუჩ) ერთი უბანია. ნაქალაქარის ტერიტორიაზე არის ეკლესიის ნანგრევები, ძველი სავაჭრო დუქნები, გალავნის ნაშთები და სხვ.

არქეოლოგიური აღმოჩენა
თურქეთის კულტურისა და ტურიზმის სამინისტროს და ვანის უნივერსიტეტის პატრონაჟით არტანუჯის ციხეზე ტარდება არქეოლოგიური გათხრები. არქეოლოგები იკვლევენ არტანუჯის შიდა ციხის ტერიტორიასა და წმინდა პეტრესა და პავლეს ეკლესიის ნაშთებს. 2025 წლის ოქტომბერში გავრცელდა ინფორმაცია, რომ აღმოჩენილია 2 მეტრი სიგრძისა და 1,8 მეტრი სიგანის თაღოვანი საფლავი, რომელიც ეკლესიის აფსიდის ქვეშ მდებარეობს. თურქი მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ეს არის აშოტ კურაპალატის საფლავი.
არტაშეს I

არტაშეს (გ. დაახლოებით ძვ. წ. 160) — დიდი სომხეთის მეფე (ძვ. წ. 189-იდან), არტაშესიანთა დინასტიის დამაარსებელი. აუჯანყდა რომაელებთან მაგნესის ბრძოლაში (ძვ. წ. 190) დამარცხებულ სელევკიდების მეფე ანტიოქე -ს და დიდი სომხეთის დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. მისი სამეფოს ფარგლებში შედიოდა სომხეთის ზეგნის თითქმის მთელი ტერიტორია. დაიპყრო ახალი მიწები (იბერიას წაართვა პარიადრის მთიანეთი, ქორზენე და გოგარენე). ააშენა ახალი დედაქალაქი არტაშატი.