iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ელექტრული წინაღობა

ელექტრული წინაღობა (აღნიშვნა: ) — იმ წინაღობის მახასიათებელი სიდიდე, რომელსაც უწევს ელექტრულ დენს ელექტრული წრედი (ან მისი უბანი). ზომავენ ომებით. ელექტრულ წინაღობასგანაპირობებს ელექტრული ენერგიის გადაცემა ან გარდაქმნა სხვა სახის ენერგიად. ელექტრული ენერგიის შეუქცევი გარდაქმნისას (უმეტესად სითბურად) ელექტრულ წინაღობას უწოდებენ აქტიურ წინაღობას, ხოლო, როცა ენერგია გადაეცემა ელექტრულ ან მაგნიტურ ველებს (და პირიქით), — რეაქტიულ წინაღობას.

მუდმივი დენის დროს წრედის ელექტრული წინაღობა ომის კანონის თანახმად, უდრის მასზე მოდებული ძაბვის ფარდობას წრედში გამავალ დენის ძალასთან (როცა წრედში სხვა წყარო ან ემძ არ არსებობს).

ცვლადი დენის დროს წრედის ელექტრული წინაღობა =\{^2+^2} (სრული წინაღობა), სადაც არის, წრედის აქტიური წინაღობა, ხოლო — რეაქტიული წინაღობა, რომელიც განისაზღვრება წრედში ინდუქციურობისა და ელექტრული ტევადობის არსებობით. სიდიდეს სრულ ელექტრულ წინაღობას უწოდებენ.

ელექტრული წრედის ელემენტის აქტიური წინაღობა =\{\ \ }{}, სადაც \ არის კუთრი წინაღობა, რომელიც ელემენტის მასალის მახასიათებელია (ზომავენ ომ. მ-ობით, ომ. სმ ან ომ.მმ2/მ-ობით), — ელემენტის სიგრძე, — ელემენტის მუდმივი განივკვეთი, თუ მას აქვს ძელაკის, ფირფიტის, მილის ან მავთულის ფორმა. \ =\ {1}{\}, სადაც \ არის კუთრი ელექტროგამტარობა.

კუთრი წინაღობის მიხედვით ყველა ნივთიერებას ყოფენ გამტარებად, ნახევარგამტარებად და იზოლატორებად. ძალიან დაბალი ტეპერატურის დროს ელექტრული წინაღობა მკვეთრად ეცემა.
ქობულეთ-ჩაქვის ქედი

ქობულეთ-ჩაქვის ქედი — ტექტონიკურ-ეროზიული ქედი საქართველოში, ქობულეთის, ქედისა და ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტებში. მესხეთის ქედის ჩრდილო-დასავლეთი მონაკვეთი. გამოეყოფა მესხეთის ქედს მწვერვალ ხინოსთან და გრძელდება სამხრეთ-დასავლეთისაკენ ერგეს ბორცვებამდე. ქედი მდინარეების აჭარისწყლის (სამხრეთით), კინტრიშის, ჩაქვისწყლისა და ყოროლისწყლის (ჩრდილოეთით) აუზების წყალგამყოფია. საშუალო სიმაღლე ზღვის დონიდან 1100–1200 მ. მაქსიმალური სიმაღლე 2235 მ (მთა პერანგა). მესხეთის ქედს განედურად გამოეყოფა ქობულეთის ქედი, ხოლო ქობულეთის ქედს მერიდიანულად ჩაქვის ქედი. ქობულეთ-ჩაქვის ქედი აჭარას ორ ნაწილად ყოფს: ზღვისპირა და შიგა მთიან აჭარად. იგი ამავდროულად კლიმატგამყოფიცაა.

ქობულეთის ქედი მესხეთის ქედს გამოეყოფა მწვერვალ ხინოსთან (2598,9 მ), ვრცელდება ჯერ სამხრეთით მთა პერანგამდე (2234,9 მ), შემდეგ დასავლეთით მიემართება. ტირათის მთასთან (1379,4 მ) მას რამდენიმე შტოქედი გამოეყოფა: სამხრეთ-დასავლეთით დაგვა (მთა დაგვა, 1193,3 მ) და მთა ტირათიდან ჩრდილო-დასავლეთით სკურდის ქედი (მთა სკურდა, 1171 მ), რომლის სიახლოვესაა კოპრონისსერი (1327 მ), თეთრიქვა (1232 მ) და სხვა. რელიეფში დაბალ და საშუალო სიმაღლის მთებს შორის მკაფიო სხვაობაა. დაახლოებით 1000–1100 მ-დან მკვეთრად აღმართული საშუალო სიმაღლის მთებია. კალთებიდან მოედინებიან დეხვა, კინტრიში და სხვა.

ქობულეთის ქედთან გარდიგარდმო სერითაა დაკავშირებული ჩაქვის ქედი, რომლის მაქსიმალური სიმაღლეა 1728 მ (მთა მორვილი). მთებიდან მნიშვნელოვანია: საყუდისთავი (1707 მ), ჩაქვისმთა (1548,8 მ), წონიარისთავი (1434 მ), ორბეზა (1405 მ) და მტირალა (1381 მ). ქედი იწყება მდინარე ჩიტილაისწყლის სათავის მახლობლად და სამხრეთ-დასავლეთით შავი ზღვისკენ ვრცელდება. შტოქედებიდან აღსანიშნავია მორვილის ქედი და მტირალას ქედი. ჩაქვის ქედი მორფოლოგიურად კარგადაა გამოხატული. ქედის დასავლეთი კალთებიდან მოედინებიან ყოროლისწყალი და ჩაქვისწყალი. ქედზე გადადის ტირათის უღელტეხილი (1041 მ).

უხვად იღებს ატმოსფერულ ნალექებს. ჩაქვის ქედზე, კერძოდ, მთა მტირალაზე საქართველოს მასშტაბით ყველაზე მეტი ნალექი მოდის (4519 მმ). ქედის ქვემო კალთის წითელმიწა და ყვითელმიწა ნიადაგებზე განვითარებულია ლეშამბოიანი კოლხური ტყე, შუა კალთაზე, მთის ტყის ყომრალ ნიადაგებზე — წიფლის ტყეებია, უფრო ზემოთ — შერეული ტყეები. 1900–2000 მ ზემოთ სუბალპური მდელოებია. მოქცეულია მტირალას ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე.
კუთრი წინაღობა

ხმარება. სხვადასხვა მასალისათვის \-ს პოვნა შეიძლება ფიზიკური მუდმივების ცხრილებში.

გამტარებში სხვა მასალის მინარევების შეტანა კუთრ წინაღობას ადიდებს. მაგალითად, შემოწმებულია ცდით, რომ სუფთა სპილენძის დნობისას მასში 0.005% ნახშირბადის შერევა მის კუთრ წინაღობას 33%-ით ზრდის.

კუთრი წინაღობების ცხრილი
კუთრი წინაღობა (20°-ზე), წინაღობის ა ტემპერატურული კოეფიციენტი ლითონებსა და შენადნობებისათვის.
ლიანა ბაკურაძე

ლიანა ბაკურაძე (დ. 1939, ჯვარისა) — ქართველი ბიოლოგი, ინჟინერი.

1961 წელს დაამთავრა საქართველოს პოლიტექიკური ინსტიტუტის გორის ფილიალი.

1966 წელს გორის საკონსერვო ქარხანაში დაიწყო მუშაობა სხვადასხვა პოზიციაზე — მუშად, ბრიგადირად, ქარხნის ცენტრალურ ლაბორატორიაში დამხმარე მიკრობიოლოგად, ხოლო შემდეგომ მიკრობიოლოგად. ლ. ბაკურაძე 1991 წლიდან მიკრობიოლოგებისთვის გორის საკონსერვო ქარხნის ბაზაზე შექმნილ კვალიფიკაციის ასამაღლებელ კურსებს ხელმძღვანელობს.
დომენიკე მუღაშაშვილი

დომენიკე მუღაშაშვილი (პაწაძე, მუღაშოვი-პაწაძე; დ. წ. უცნობია — გ. 28 ოქტომბერი, 1911, სოფ. სკრა, ახლანდ. გორის მუნიციპალიტეტი) — ქართველი საზოგადო მოღვაწე, პუბლიცისტი, კათოლიკე სასულიერო პირი.

წარმოშობით სამცხის ქართველ კათოლიკეთა ოჯახიდან. დაამთავრა კონსტანტინოპოლის ქართველ კათოლიკეთა მონასტერთან პეტრე ხარისჭირაშვილის მიერ დაარსებული სასულიერო სემინარია 1890 წელს. შემდეგ ძირითადად თბილისსა და გორში მოღვაწეობდა. 1906 წელს თბილისში მისი რედაქტორობით გამოდიოდა ქართველ კათოლიკეთა ჟურნალი „ჯვარი ვაზისა“. ავტორია ნაშრომისა „შემოკლებული საღმთო ისტორია კათოლიკეთათვის დომინიკე მუღაშაშვილის მიერ“ (თბ., 1904). 1907 წელს მუღაშაშვილმა სამცხის სოფელ ხიზაბავრიდან 25 ოჯახი გორის მაზრის სოფელ სკრასთან საკუთარი სახსრებით დაასახლა; ახალშენს უწოდეს ბეთლემი. 1911 წელს ყაჩაღებმა მოკლეს სკრაში. დაკრძალულია გორის ქართველ კათოლიკეთა ყოფილი ეკლესიის ეზოში (ამჟამად გორის საკათედრო ტაძარი).
ბომარსუნდის ბრძოლა

ბომარსუნდის ბრძოლა — ბრძოლა, რომელიც გაიმართა 1854 წლის აგვისტოში, ის მოხდა ალანდის ომის დროს, რომელიც ყირიმის ომის ნაწილი იყო. როდესაც ანგლო-ფრანგული საექსპედიციო ძალები თავს დაესხნენ რუსეთის ციხესიმაგრეს, ეს იყო ომის ერთადერთი მნიშვნელოვანი მოქმედება, რომელიც მოხდა ბომარსუნდში ბალტიის ზღვაში.

წინა მოვლენები
ბომარსუნდი იყო მე-19 საუკუნის ციხე, რომლის მშენებლობა დაიწყო 1832 წელს, რუსეთის მიერ სუნდში, ალანდი, ბალტიის ზღვაში. ბომარსუნდი არ იყო დასრულებული (დაგეგმილი თორმეტი დამხმარე კოშკიდან მხოლოდ ორი კოშკი იყო დასრულებული). როდესაც ომი დაიწყო, ციხე დაუცველი რჩებოდა განსაკუთრებით ხმელეთზე თავდამსხმელი ძალების წინააღმდეგ. ციხის დიზაინერებმა ასევე ჩათვალეს, რომ ციხესთან ახლოს ვიწრო საზღვაო გადასასვლელი არ იქნებოდა, დიდი საზღვაო გემებისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ვარაუდი მართებული იყო დიდი გემების შემთხვევაში, შესაძლებელი იყო ორთქლით მომუშავე გემებს მიეღწიათ ციხის სუსტად დაცულ მონაკვეთებზე.

პირველი ბრძოლა
1854 წლის 21 ივნისს სამმა ბრიტანულმა გემმა დაბომბა ბომარსუნდის ციხე. თუმცა, ნაპირიდან არტილერიამ უპასუხა და მიუხედავად იმისა, რომ ორივე მხარემ გარკვეული ზიანი მიაყენეს ერთმანეთს, მსხვერპლი მაინც მსუბუქი იყო. პირველი ბრძოლა გადამწყვეტი იყო. ბრძოლის დროს ჩარლზ დევის ლუკასის გემს სტყორცნეს ჭურვი, რომელიც ბორტზე ეშვებოდა. ჭურვს აფეთქება მანამდე მოხდა, სანამ იგი წყალამდე მიაღწევდა. ჩარლზ დევისი იყო პიველი ადამიანი, რომელსაც მიენიჭა ვიქტორიას ჯვარი, მისი გემის გადარჩენისთვის. 1854 წლის 13 აგვისტოს ფრანგულმა არტილერიამ ცეცხლი გახსნა კოშკზე და დღის ბოლოს იგი ისეთ მდგომარეობაში იყო, რომ სანამ არტილერია თრგუნავდა ბრენკლინტის დამხმარე კოშკის დამცველებს, ფრანგმა ქვეითებმა მას შეუტიეს. დამცველებმა იპოვეს თავიანთი პოზიცია. მათ უმეტესობას იმედი გადაწურული ჰქონდათ და გაიყვანეს თავიანთი ძალების დიდი ნაწილი მთავარ ციხესიმაგრეში, აქ კი დატოვეს მხოლოდ მცირე რაზმი, რომელიც კოშკის დანგრევას მეთვალყურეობდა. მიუხედავად იმისა, რომ ფრანგულმა ჯარებმა ვერ მოახერხეს კოშკის დაკავება მის დანგრევამდე, მათ ვერ გადაარჩინეს კოშკი, რადგან რუსულმა არტილერიამ ცეცხლი გაუხსნა დაპყრობილ კოშკს და 1854 წლის 15 აგვისტოს დარტყმა მიაყენა დენთის მარაგს. შედეგად აფეთქებამ კოშკი დაანგრია.

დატყვევებულთა შორის იყო სამასი ფინელი გრენადიერი, რომლებიც იცავდნენ ციხეს, ისინი წაიყვანეს ლუესში და ომის დასრულებამდე იქ ყავდათ. ომის დასრულების შემდეგ გაათავისუფლეს და დააბრუნეს ფინეთში, ისინი დაბრუნდნენ სიმღერით ომის დროს მათი გამოცდილების შესახებ, სახელწოდებით ალანდის ომი (": , : " ). რუსული მემორიალი აღმართეს ლუესში 1877 წელს ომის დროს დაღუპულთა ხსოვნის აღსანიშნავად.

1856 წლის პარიზის ხელშეკრულებით მთელი ალანდის კუნძულები დემილიტარიზებული იქნა, რაც დღემდე შენარჩუნებულია.

ბომარსუნდის ხიდი აკავშირებს ბომარსუნდს კუნძულ პრასტოსთან.
ალფონს ხითარიშვილი

ალფონს თომას ძე ხითარიშვილი (ხითარაშვილი, ხითაროვი; დ. 1840, ქ. ახალციხე, — გ. 24 მარტი, 1909, ქ. მონტობანი, საფრანგეთი) — ქართველი კათოლიკე სასულიერო მოღვაწე.

დაამთავრა ახალციხის სამრევლო სკოლა და კონსტანტინოპოლის ქართველ კათოლიკეთა მონასტერთან პეტრე ხარისჭირაშვილის მიერ დაარსებული სასულიერო სემინარია. შემდეგ სწავლობდა რომში; იქვე ეკურთხა მღვდლად. 1870 წლიდან თბილისში მოღვაწეობდა, 1890 წელს კი კონსტანტინეპოლში გადასახლდა და ქართველ კათოლიკეთა მონასტერს ჩაუდგა სათავეში. 1905 წლიდან ცხოვრობდა საფრანგეთში, სადაც სიცოცხლის ბოლო წლებში იყო მონტობანის ქართველ კათოლიკეთა კონგრეგაციის წინამძღვარი.
სომხური საეკლესიო კალენდარი

სომხური საეკლესიო კალენდარი (სომხ. ) — მზის კალენდარი, რომელიც იყენებს სომხურ რიცხვებს თარიღების აღსანიშნავად. იგი მიიღეს 584 წლის 11 ივლისს და დათვლა იწყება 552 წლით ჩ.წ.

ისტორია
ახალი საეკლეისო კალენდრის შექმნის საკითხი პირველად განხილული იყო დვინის სინოდში 554 (555) წელს ნერსეს ბაგრევანდეცის დროს, თუმცაღა ის ოფიციალურად მიიღეს 584 წელს, მოვსეს ეგივარდეცის დროს. ამ კალენდრით დათარიღებული უძველესი ძეგლი გვხვდება 783 წელს (თალინის ტაძარში). კალენდარმა საუკუნეთა განმავლობაში რამდნეიმე ცვლილება განიცადა. 1924 წლიდან სომხური ეკლესია, გარდა რუსეთის, საქართველოსა და უკრაინის ეპარქიებისა, გადასულია ახალ საეკლესიო კალენდარზე.

წლის აღნიშვნა
წელი ჩაიწერებოდა სომხური ანბანის ასოების რიცხვითი მნიშვნელობით.

იმის აღსანიშნავად, რომ ასოები მიუთითებენ წელზე, ყველაზე ხშირად ემატებოდათ შემოკლებები, მაგალითად (შემოკლებული წელი ქარაგმით ან მის გარეშე), ან ამ ასოების ლიგატურით (განსაკუთრებით ეპიგრაფიკულ წარწერებში).

წელიწადში 365 დღეა, ხოლო ერთი მოქცევის ციკლი 532 წლისგან შედგება. პირველი 532 წლის ციკლის დასრულებიდან, 1084 წლიდან იწყება „მიცრე სომხური სათვალავი“. რათა სომხური ეკლესიის კალენდრის წელი გადავიყვანოთ გრიგორიანული კალენდრის სისტემაში, სომხურ კალენდარს უნდა დავუმატოთ 551.

თვეებისა და დღეების სახელწოდებები
სომხური კალენდრის თვეების სახელები :

სომხურ კალენდარში, თვის ყოველ დღეს გააჩნა ცალკეული სახელწოდება. შემდეგი ცხრილი შეიცავს ჩვეულებრივი (იგულისხმება ოცდაათდღიანი სისტემის) თვის დღეების სახელწოდებებს:
აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ხმის ჩანაწერების სახელმწიფო არქივი

აზერბაიჯანის რესპუბლიკის აუდიოჩანაწერის სახელმწიფო არქივი — აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ერთ-ერთი  სახელმწიფო არქივი, რომელიც არ შედის აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ეროვნული არქივის დეპარტამენტის სტრუქტურაში . არქივში ინახება აუდიო ჩანაწერები.

ისტორია
აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ხმის ჩანაწერების სახელმწიფო არქივი შეიქმნა აზერბაიჯანის სსრ მინისტრთა საბჭოს 1968 წლის 5 აპრილის გადაწყვეტილებით. აზერბაიჯანის ეროვნულ საარქივო ადმინისტრაციას დაქვემდებარებულ 6 არქივს შორის ის არის ყველაზე ახალგაზრდა და რუსეთის შემდეგ მეორე მსგავსი დაწესებულება დსთ-ში.

არქივში ინახება 70000 ხმის ჩანაწერი, 4000-ზე მეტი ვიდეო ჩანაწერი. ეს არის ხმოვანი ჩანაწერები, რომლებიც ასახავს მე-20 საუკუნეში მცხოვრები სახელმწიფო მოღვაწეების, პოლიტიკური და საზოგადო მოღვაწეების, მეცნიერებისა და კულტურის მოღვაწეების, ომისა და შრომის ვეტერანების ცხოვრებას, მოღვაწეობას. საარქივო კოლექციები ასევე შეიცავს ხალხური შემოქმედების ნიმუშებს, თეატრალურ წარმოდგენებს და სხვა აუდიო დოკუმენტებს. შენახვასთან ერთად არქივი ახორციელებს ძველი ხმის ჩანაწერების რესტავრაციას.

აზერბაიჯანში ხმის ჩაწერის ისტორიის დასაწყისი უკავშირდება 1901 წელს ბაქოში იმპერიული რუსული მუსიკალური საზოგადოების ადგილობრივი ფილიალის გახსნას. პირველი შემსრულებელი აღმოსავლეთში, რომელმაც თავისი შესრულება გრამოფონის ლილვზე ჩაწერა, იყო ლეგენდარული აზერბაიჯანელი მომღერალი ჯაბარ გარიაღდიოღლუ. არქივის პირველი ფონოჩანაწერები იყო გრამოფონის ჩანაწერები 500-ზე მეტი მუღამით, თასნიფით, ხალხური სიმღერებითა და მელოდიებით.

არქივი მუშაობს შენახული მასალების დიჯიტალიზაციაზე. თანამშრომლობს დიდი ბრიტანეთის სამეფო ბიბლიოთეკის კვლევით ცენტრთან, რომელსაც გაეგზავნა ცნობილი აზერბაიჯანელი აშუღ დასტანების 50-მდე ციფრული ხმოვანი ჩანაწერი. არქივში არსებული მასალების დაახლოებით 35 პროცენტი აღდგენილია და გაციფრულია, რომელიც მოიცავს 1902-1940-იანი წლების ხმის ჩანაწერებს. მთელი არქივი მოთავსებულია ელექტრონულ ფორმატში.

აზერბაიჯანის ხმის ჩანაწერების სახელმწიფო არქივის პირველი დირექტორი 1969-1974  წლებში იყო ფილოლოგიის დოქტორი გულთეკინ სულთანოვა. 1974 წლიდან 2019 წლამდე არქივს ხელმძღვანელობდა აზერბაიჯანის კულტურის დამსახურებული მოღვაწე იაგუბ მადატოვი. 2019 წლიდან კი არქივის დირექტორის თანამდებობას იკავებს ხალიდა ფერეჯულაევა.
აჟდარ-ბეკ აშურბეკოვი

ჰაჯი იბრაჰიმ აჟდარ-ბეკ აშურბეკოვი — ბაქოს ნავთობმწარმოებელი და ქველმოქმედი.

ბიოგრაფია
აჟდარ-ბეკ აშურბეკოვი დაიბადა 1858 წელს მუსახან-ბეკ აშურბეკოვის ოჯახში. იგი მიეკუთვნება აზერბაიჯანის ცნობილ გვაროვანთა - აშურბეკოვთან- დინასტიას.

აჟდარ აშურბეკოვი ნავთობის ინდუსტრიით დაკავდა მე-19 საუკუნის ბოლოს და გახდა მილიონერი მას შემდეგ, რაც 1893 წელს მის მამულში საბუნჩიზე ნავთობის ჭაბურღილი გასკდა. ამ ინციდენტის შემდეგ აშურბეკოვი ყიდულობს კიდევ 5 ნავთობის ჭაბურღილს. აჟდარ აშურბეოვი უშუალოდ მართავს ორ მათგანს. დანარჩენ ორს აქირავებს ძმებ ნობელებზე, ერთს კი ფირმაზე სახელწოდებით ს. მ.შიბაევ.

რევოლუციამდელი ბაქოს სხვა ნავთობმწარმოებლების მსგავსად, აჟდარ-ბეკ აშურბეკოვიც ეწეოდა სოციალურ საქმიანობას, რომელიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა ქალაქის სოციალურ და კულტურულ განვითარებაში. 1912-1913 წლებში აჟდარ ბეი აშურბეკოვის ხარჯზე ქალაქში ცისფერი მეჩეთი შენდება სამოქალაქო ინჟინრის ზივერ-ბეკ აჰმედბეკოვის პროექტის მიხედვით ახალი ბაზრის წინ. ეს მეჩეთი ქალაქის მცხოვრებთა შორის ცნობილია აჟდარბექის მეჩეთად.

გარდაიცვალა 1923 წელს. დაკრძალეს ბაქოში მის მიერ აშენებული ცისფერი მეჩეთის ეზოში.
მწერლის სახლი (ბაქო)

მწერლის სახლი — მირ ჯალალ ფაშაევის სახლ-მუზეუმი, რომელიც მდებარეობს ბაქოში, აზერბაიჯანში.

მწერლის სახლი გაიხსნა 2017 წლის 27 აპრილს იჩერიშეჰერში მდებარე შენობაში, სადაც ცხოვრობდა მწერალი, მეცნიერი, მასწავლებელი მირ ჯალალ ფაშაევი.

მწერალი ამ სახლში 1920-1940 წლებში ცხოვრობდა. მწერლის სახლი მისი დაბადებიდან 109 წლისთავთან დაკავშირებით გარემონტდა. სწორედ ამ სახლში შექმნა მწერალმა „ახალგაზრდის მანიფესტი“ და რამდენიმე სატირული მოთხრობა. მუზეუმში გამოფენილია მწერლის ფოტოები, ასევე მისი წიგნები.

2017 წლის ბოლოს სახლ-მუზეუმში გაიხსნა აზერბაიჯანული ენის, კულტურისა და ლიტერატურის პოპულარიზაციის შემოქმედებითი ცენტრი.
აზერბაიჯანის ბიბლიოთეკა მხედველობა დაქვეითებულთათვის

აზერბაიჯანის მხედველობა დაქვეითებულთათვის ბიბლიოთეკა — საინფორმაციო დაწესებულება მხედველობა დაქვეითებულთათვის აზერბაიჯანში. ბიბლიოთეკის ძირითადი საქმიანობაა ქვეყანაში მხედველობა დაქვეითებულთათვის ბრაილის შრიფტით დაბეჭდილი ლიტერატურითა და „სალაპარაკო წიგნებით“ (აუდიო) უზრუნველყოფა. ბიბლიოთეკა გაიხსნა 1981 წელს.

ისტორია
მხედველობის პრობლემის მქონე პირთათვის საბიბლიოთეკო და საინფორმაციო სერვისების გაუმჯობესების მიზნით აზერბაიჯანის რესპუბლიკის უსინათლოთა საზოგადოების ცენტრალური ადმინისტრაციის პრეზიდიუმის 1980 წლის 23 მაისის გადაწყვეტილებით გამოიცა ბრძანება რესპუბლიკის ცენტრალური ბიბლიოთეკის დაარსების შესახებ.

1981 წლის 1 ივნისს ბიბლიოთეკა გაიხსნა. თუმცა, აზერბაიჯანის მხედველობის დაქვეითებულთა საზოგადოების ბიუჯეტში არსებული ფინანსური სირთულეების გამო, ბიბლიოთეკის თანამშრომელთა ანაზღაურების გადახდა და ახალი „სალაპარაკო წიგნების“ შეძენა ვერ მოხერხდა.

1994 წლის 1 იანვარს ბიბლიოთეკა გადაეცა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის კულტურის სამინისტროს.

მკითხველთათვის, რომლებიც მარტო ცხოვრობენ და არ შეუძლიათ თავისუფლად გადაადგილება, გათვალისწინებულია მობილური ბიბლიოთეკის სერვისები სახლში. გარდა ამისა, მოსწავლეებს ასწავლიან ლათინური ბრაილის შრიფტს, ასევე ასწავლიან კომპიუტერების გამოყენებას ეკრანის წამკითხველის პროგრამული უზრუნველყოფით.

ბიბლიოთეკას 1200 მკითხველი ჰყავს.

ბიბლიოთეკამ მიიღო აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის ბრძანებულებით გამოცემული 4976 წიგნი.

მხედველობადაქვეითებულთა ბიბლიოთეკა აღჭურვილია თანამედროვე ტექნიკით.
ლუდვიგ ბოლცმანი

ლუდვიგ ბოლცმანი (; დ. 20 თებერვალი, 1844, ვენა — გ. 5 სექტემბერი, 1906, დუინო, ტრიესტის მახლობლად) — ავსტრიელი ფიზიკოსი, სტატისტიკური ფიზიკისა და ფიზიკური კინეტიკის ერთ-ერთი დამაარსებელი. ვენის მეცნიერებათა აკადემიის (1895) და მსოფლიოს მრავალი აკადემიის წევრი.

ბიოგრაფია
1866 წელს დაამთავრა ვენის უნივერსიტეტი, 1867 წლიდან იყო ამავე უნივერსიტეტის პრივატ-დოცენტი. 1869-1873 წლებში იყო გრაცის უნივერსიტეტის თეორიული ფიიზიკის პროფესორი, 1873-1876 წლებში იყო ვენის უნივერსიტეტის მათემატიკის პროფესორი, 1876-1889 წლებში გრაცის უნივერსიტეტის ექსპერიმენტული ფიზიკის პროფესორი. 1889-1894 წლებში იყო მიუნხენის, 1894-1900 წლებში ვენაში და 1900-1902 წლებში ლაიფციგში განაგებდა თეორიული ფიზიკის კათედრას.

ბოლცმანის ინტერესი ფიზიკის თითქმის ყველა და მათემატიკის ზოგიერთ დარგს სწვდებოდა. მას აქვს შრომები მათემატიკაში, მექანიკაში, ჰიდროდინამიკაში, დრეკადობისა და ელექტრომაგნიტური ველის თეორიაში, თერმოდინამიკისა და აირების კინეტიკურ თეორიაში. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ბოლცმანის შრომები, რომლებიც შეეხება აირების კინეტიკურ თეორიას და თერმოდინამიკის სტატისტიკურ დასაბუთებას.

1868-1871 წლებში ბოლცმანმა განაზოგადა ჯ. კ. მაქსველის კანონი მოლეკულების სიჩქარეთა განაწილების შესახებ გარე ძალთა ველში მოთავსებულ აირებზე და დაადგინა სტატისტიკური განაწილების ფორმულა, რომელსაც სტატისტიკური ფიზიკის ყველა დარგში იყენებენ. ბოლცმანმა იდეალური აირების კინეტიკურ თეორიაში გამოიყენა სტატისტიკური მეთოდები და გამოიყვანა აირების კინეტიკური განტოლება, რომელიც ფიზიკური კინეტიკის საფუძველია. მან ენტროპია თერმოდინამუკურ ალბათობას დაუკავშირა = \ . ეს თანაფარდობა, რომელიც იძლევა თერმოდინამიკის მეორე საწყისის სტატისტიკურ დასაბუთებას და სტატისტიკური ფიზიკის საფუძელია, ბოლცმანის ძეგლზეა ამოკვეთილი ვენაში. უნივერსალურ მუდმივას ბოლცმანის პატივსაცემად ბოლცმანის მუდმივა ეწოდა. ბოლცმანი იყო მაქსველის ელექტრომაგნიტური თეორიის თავგამოდებული მიმდევარი. მასვე ეკუთვნის პირველი ექსპერიმენტული შრომები ელექტრომაგნიტური ველის მაქსველისეული თეორიიდან გამომდინარე შედეგების შესამოწმებლად. იგი მტკიცედ იცავდა მოლეკულურ-ატომისტურ თეორიას. ბოლცმანის შრომები გაუგებარი დარჩა ზოგიერთი მისი თანამედროვესათვის, რამაც განაპირობა მეცნიერის ცხოვრების ტრაგიკული დასასრული: ავადმყოფმა და დათრგუნვილმა თავი მოიკლა.
არმაღანი

არმაღანი — ვულკანური მთა სომხეთში, გეღარქუნიქის პროვინციაში. მდებარეობს გეღამისა და ვარდენისის ქედების მიჯნაზე. სიმაღლე 2829,9 მ. კარგად შენახული შლაკურ-ლავური კონუსია. გეგმაში წაკვეთილი კონუსი რამდენადმე გადაჭიმულია მერიდიანული მიმართულებით. აქვს თითქმის სრულყოფილი ფორმა და სწორი კალთები.

არმაღანის საფუძველის დიამეტრია 2000–2200 მ, ხოლო სიმაღლე 400–450 მ. ლავური მინდორის ფართობია 100 კმ². აგებულია შლაკებით, ლაპილებით, ქვიშებითა და იშვიათი ყუმბარებით. თავის მხრივ, ყუმბარები წარმოდგენილია შლაკური და გრეხილი ნაირსახეობებით.

ყუმბარების ზომებია 10–40 სმ. ფხვიერი მასალებიდან უფრო იშვიათია მცირე ექსპლოზიური ნატეხები, რომელიც გარეგნულად ცოტაოდენ ობსიდიანს მოგვაგონებს. ტიპური მონოგენური ვულკანია, რომლის ასაკი ზოგიერთი მკვლევრის მიერ ჰოლოცენითაა განსაზღვრული.

არმაღანის ჩრდილო-დასავლეთ საფუძველთან გვხვდება გვერდითი კრატერი, რომელიც წარმოდგენილია მცირე რგოლისებრი ნაგებობით, რომლის სიმაღლე მერყეობს 4 მ-იდან 25 მ-მდე. კრატერის სიღრმეა 2.5–3 მ. მისი სამხრეთი და სამხრეთ-დასავლეთი ნაწილი აგებულია ძლიერ დაჟანგული შლაკებით, ლაპილებითა და შლაკური ყუმბარებით, რომელთა ზომებია 30–40 სმ.
აირის მუდმივა

აირის მუდმივა (სიმბოლო: ) — ფიზიკური მუდმივა, რომელიც შედის 1 მოლი იდეალური აირის მდგომარეობაში განტოლებაში:

= (კლაპეირონის განტოლება),

სადაც არის წნევა, — მოცულობა, — აბსოლუტური ტემპერატურა. აირის მუდმივას ფიზიკური შინაარსი გულისხმობს იმ მუშაობას, რომელსაც ასრულებს 1 მოლი აირი 1°-თ გათბობისას, თუ წნევა მუდმივია. მეორე მხრით, მუდმივი წნევისა და მუდმივი მოცულობის დროს მოლური თბოტევადობების სხვაობა _-_= (ყველა ძლიერ გაიშვიათებული აირისათვის). აირის მუდმივა რიცხობრივად გამოისახება შემდეგი ერთეულებით:

ჯ⋅−1⋅მოლი−1
ერგი⋅−1⋅მოლი−1
კალ⋅−1⋅მოლი−1
ლ⋅ატმ⋅−1⋅მოლი−1

1 მოლეკულასთან შეფარდებული უნივერსალური აირის მუდმივა არის ბოლცმანის მუდმივა.
ნიკოლოზ გუგუნავა

ნიკოლოზ გუგუნავა (დ. 22 იანვარი, 1946, თბილისი) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი.

1969 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი.

1969-1970 წლებში იყო სოფელ შაუმიანის საავადმყოფოს ექიმი-ოტოლარინგოლოგი. 1970-1971 წლებში თბილისის ტუბდისპანსერის ექიმი ოტოლარინგოლოგი. 1971-1986 წლებში თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის ყელ-ყურ-ცხვირის სნეულებათა კათედრის ასისტენტი. 1986 წლიდან რესპუბლიკური ცენტრალური კლინიკური საავადმყოფოს ყელ-ყურ-ცხვირის სნეულებათა განყოფილების გამგე. ავტორია 18 სამეცნიერო ნაშრომის , რომლებიც ეხება ყელ-ყურ-ცხვირის დაავადებათა დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის თანამედროვე მეთოდებს.

1973 წელს საკანდიდატო დისერტაციის თემა — „ხახის ტონზილების გავლენა კუჭის სეკრეტორულ მოწმედებაზე დაიცვა.“

ჯილდოები
1988 - რესპუბლიკის დამსახურებული ექიმი
ალექსანდრე გუგუციძე

ალექსანდრე გუგუციძე (დ. 2 მაისი, 1929, როხი) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი.

1954 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი.

1954-1963 წლებში იყო ფოთის მეზღვაურთა საავადმყოფოს ქირურგიული განყოფილების ორდინატორი. 1963-1966 წლებში თბილისის პირველი კლინიკური საავადმყოფოს გულ-მკერდის ქირურგიის განყოფილების ორდინატორი. 1966-1977 წლებში ლანჩხუთის ცენტრალური საავადმყოფოს ქირურგიული განყოფილების გამგე, რაიონის მთავარი ქირურგი. 1977-1991 წლებში საქართველოს ჯანდაცვის სამინისტროსთან არსებული მე-4 მთავარი სამმართველოს საავადმყოფო-პოლიკლინიკის ქირურგიული განყოფილების გამგე. 1991-1996 წლებში ტრავმატოლოგიისა და ორთოპედიის ცენტრის ქირურგი-კონსულტანტი. 1996 წლიდან ოჯახის ექიმის სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტის დეკანი

1966 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაციის თემა — „კუდმახვილა ჭიით გამოწვეული აპენდიციტის კლინიკისა და დიფერენციული დიაგნოზის საკითხისათვის.“

ჯილდოები
1986 - რესპუბლიკის დამსახურებული ექიმი
ნათელა გუნია

ნათელა გუნია (დ. 7 აგვისტო, 1941, მოსკოვი) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი.

1965 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი.

1965–1966 წლებში იყო რუსთავის საავადმყოფოს ექიმი–თერაპევტი. 1966–1975 წლებში თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის ჰოსპიტალური თერაპიის კათედრის უფროსი ლაბორანტი. 1975 წლის მარტიდან თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის ალერგოლოგიის კათედრის ასისტენტია. ავტორია 42 სამეცნიერო ნაშრომის, რომლებიც ეხება ჰუმორული და უჯრედული ფაქტორების როლს ბრონქული ასთმის პათოგენეზში.

1973 წელს საკანდიდატო დისერტაციის თემა — „ზოგიერთი ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებისა და სენსიბილიზაციის ჰემატოლოგიური მაჩვენებლების კვლევა სხვადასხვა ფორმის ბრონქული ასთმის დროს დაიცვა.“
ჯონი გუნია

ჯონი გუნია (დ. 7 იანვარი, 1940, თბილისი) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი.

1963 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალკო ფაკულტეტი.

1963–1965 წლებში იყო სოფ.დურიფშის სასოფლო საავადმყოფოს ექიმი–ქირურგი. 1965–1966 წლებში თბილისის სასწრაფო სამედიცინო დახმარების შოკის ბრიგადის ექიმი–ქირურგი. 1966 წლიდან მუშაობს ნევროლოგიის ინსტიტუტში. ავტორია 87 სამეცნიერო ნაშრომის. ექიმი–ნეიროქირურგი, მედიცინის მეცნიერებათა კანდიდატი, ნევროლოგიის ინსტიტუტის ნეიროქირურგიული განყოფილების ხელმძღვანელი. წმინდა მიქაელ მთავარანგელოზის სახელობის კლინიკური საავადმყოფოს ნეიროქირურგი.

1970 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაციის თემა — „ზედა საგიტალური სინუსის კედლებისა და დიდი ნამგლისერბური მორჩის გაღიზიანების გავლენა სუნთქვასა და გულ–სისხლძარაღვთა სისტემაზე სხვადასხვა ანესთეზიის პირობებში.“
ლუკინა-იამა

ლუკინა-იამა — კარსტული მღვიმე ხორვატიაში. მდებარეობს ველებიტის ქედზე, ზღვის დონიდან 1438 მ სიმაღლეზე. გამომუშავებულია კირქვებში. შესასვლელის ზომებია 22.55 მ. სიგრძე 3731 მ, სიღრმე 1431 მ. ხორვატიის უღრმესი მღვიმეა. შესასვლელიდან 320 მ-ზე პრაქტიკულად ვერტიკალურია. 50 მ-დან 320 მ-მდე გვხვდება ყინული და თოვლი. 53 მ-დან 178 მ-მდე ორი გვერდითი დერეფანია. შესასვლელიდან 558 მ-ზე უკავშირდება მღვიმე ტროიამა, რის გამოც ცნობილია აგრეთვე ლუკინა-იამა-ტროიამას სახელწოდებით. მოქცეულია ჩრდილოეთ ველებიტის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე. მღვიმე აღმოაჩინეს სლოვაკმა სპელეოლოგებმა 1992 წელს. 1994 წელს ფსკერზე აღმოაჩინეს წურბელას აქამდე უცნობი სახეობა .
ფილიპინების ავტონომიური რეგიონები

) ― პირველი დონის ადმინისტრაციული დანაყოფი ფილიპინებში, რომელსაც რეგიონის მასშტაბით რიგი სფეროების დამოუკიდებლად კონტროლის უფლება აქვს. ფილიპინების კონსიტუტიციით ორი ავტონომიური რეგიონია აღიარებული: კორდილერის ადმინისტრაციული რეგიონი და ბანგსამორო. 2023 წლისთვის ქვეყნის ერთადერთი ავტონომიური რეგიონი ბანგსამოროა მინდანაოზე, სადაც მოსახლეობის დიდ ნაწილს მუსლიმები შეადგენენ.

დღევანდელი ავტონომიური რეგიონი
ბანგსამორო
ბანგსამოროს ავტონომიური რეგიონი მუსლიმურ მინდანაოში შეიქმნა მუსლიმური მინდანაოს ავტონომიური რეგიონის ძირითადი კანონის, ბანგსამოროს ორგანული კანონის შესაბამისად, 2019 წლის 21 იანვარსა და 6 თებერვალს ჩატარებული ბანგსამოროს ავტონომიის პლებისციტის საფუძველზე. რატიფიკაცია რამდენიმე დღის შემდეგ, 25 იანვარს საარჩევნო კომისიამ მოახდინა.