უკრაინული არქიტექტურა

უკრაინული არქიტექტურა — საფუძველი ჩაეყარა აღმოსავლეთ სლავურ სახელმწიფოში, კიევის რუსეთში. მონღოლთა შემოჭრის შემდეგ განსხვავებული არქიტექტურული ისტორია გაგრძელდა გალიცია-ვოჰინიას სამთავროებში და მოგვიანებით ლიეტუვის დიდ საჰერცოგოში. ზაპოროჟის კაზაკების ეპოქაში, უკრაინისთვის უნიკალური სტილი განვითარდა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის გავლენის ქვეშ.

რუსეთის სამეფოსთან გაერთიანების შემდეგ, უკრაინაში არქიტექტურამ დაიწყო სხვადასხვა მიმართულებით განვითარება, აღმოსავლეთის, რუსეთის მიერ მართული ტერიტორიის მრავალი ნაგებობა აშენდა იმ პერიოდის რუსული არქიტექტურის სტილში, ხოლო დასავლეთ გალიცია განვითარდა ავსტრო-უნგრეთის არქიტექტურული გავლენის ქვეშ. უკრაინის ეროვნული მოტივები საბოლოოდ გამოიყენებოდა საბჭოთა კავშირის პერიოდში და თანამედროვე დამოუკიდებელ უკრაინაში.

შუა საუკუნეების რუსეთი (988-1230)
წმინდა მიქაელის ეკლესია (ვიდუბიჩის მონასტერი, კიევი), აშენდა 1070-1088 წწ.

წმინდა პანტელეონის (პანტელეიმონის) ეკლესია შევჩენკოვში, 1194 წ
კიევის რუსეთის შუა საუკუნეების სახელმწიფო იყო უკრაინის, რუსეთისა და ბელარუსის თანამედროვე სახელმწიფოების და მათი შესაბამისი კულტურების, მათ შორის არქიტექტურის წინამორბედი.

დიდი საეკლესიო არქიტექტურა, რომელიც აშენდა 988 წელს ქრისტიანობის მიღების შემდეგ, იყო მონუმენტური არქიტექტურის პირველი ნიმუშები აღმოსავლეთ სლავურ მიწებზე. კიევის სახელმწიფოს არქიტექტურულ სტილზე, რომელიც სწრაფად დამკვიდრდა, ბიზანტიურ სტილმა ძლიერი გავლენა მოახდინა. ადრეული აღმოსავლეთის მართლმადიდებლური ეკლესიები ძირითადად ხისგან იყო დამზადებული. დიდ საკათედრო ტაძრებს ხშირად ჰქონდათ რამდენიმე პატარა გუმბათი. ხელოვნების ზოგიერთი ისტორიკოსი ამას ხსნის წინაქრისტიანული წარმართული სლავური ტაძრების გარეგნობის მანიშნებლად. უკრაინის ტერიტორიაზე ნაპოვნი ძირითადი სტილებია კიევო-ჩერნიგოვის, გალისიური და ვოლჰინის არქიტექტურის სკოლები.
ამ ეკლესიების რამდენიმე მაგალითი დღემდეა შემორჩენილი. თუმცა, მე-16-მე-18 საუკუნეებში ბევრი გარედან გადაკეთდა უკრაინული ბაროკოს სტილში. მაგალითებია გრანდიოზული წმ. სოფიას ტაძარი (1017 წელი არის ყველაზე ადრეული ჩანაწერი საძირკვლის ჩაყრის შესახებ), მაცხოვრის ეკლესია ბერესტოვში (აშენდა 1113 წლიდან 1125 წლამდე) და წმ. კირილეს ეკლესია, გ. მე-12 საუკუნე. ყველაფრის პოვნა უკრაინის დედაქალაქში ჯერ კიდევ შეგიძლიათ.

მე-19-მე-20 საუკუნეების ბოლოს რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა რამდენიმე შენობას: მიძინების ტაძარი ვოლოდიმირში, აშენდა 1160 წელს და რეკონსტრუქცია 1896–1900 წლებში; წმინდა ბასილის ეკლესია ოვრუჩში, აშენდა 1190 წელს და გადაკეთდა 1907–1909 წლებში; პიატნიცკას ეკლესია ჩერნიჰივში, აშენდა 1201 წელს, რეკონსტრუქციით 1940-იანი წლების ბოლოს; ოქროს კარიბჭე კიევში, აშენებული 1037 წელს და რეკონსტრუქცია 1982 წელს; და წმინდა პანტალეონის ეკლესია ჰალიჩის მახლობლად, რომელიც აშენდა 1200 წელს და რეკონსტრუქცია იქნა 1998 წელს. ოქროს კარიბჭის რეკონსტრუქცია ხელოვნებისა და არქიტექტურის ზოგიერთმა ისტორიკოსმა უარყო, როგორც აღორძინების ფანტაზია.
კაზაკთა ეპოქა
ადრეული უკრაინული ბაროკო
უკრაინული ბაროკო წარმოიშვა მე-17-მე-18 საუკუნეების ჰეტმანის ეპოქაში. უკრაინული ბაროკოს არქიტექტურა, განსხვავდება დასავლეთ ევროპული ბაროკოსგან იმით, რომ მისი დიზაინი უფრო კონსტრუქტივისტული იყო, უფრო ზომიერი ორნამენტითა და მარტივი ფორმით.

მე-17-მე-18 საუკუნეებში შუა საუკუნეების რუსეთის ეკლესიების უმეტესობა მნიშვნელოვნად შეიცვალა და გაფართოვდა. დაემატა გუმბათები და დახვეწილი გარე და შიდა ორნამენტები.

უკრაინული ბაროკოს ყველაზე ადრეულ ნიმუშებს შორისაა ნიჟინის წმინდა ნიკოლოზის ტაძარი. უკრაინული ბაროკოს არქიტექტურის ცნობილი ნიმუშებია კიევ პეჩორის ლავრა, ვიდუბიჩის მონასტერი, პოჩაევის ლავრა და სამების მონასტერი.
ყირიმელი თათრების არქიტექტურა
ყირიმის სახანო მმართველობისას აშენებულია რამოდენიმე კონსტრუქცია,რომელიც შთაგონებულია ისლამური მოტივებით. ყველაზე ცნობილია ბახჩისარაის სასახლე, რომელიც შექმნილია სპარსელი, თურქი და იტალიელი არქიტექტორების ერთობლივი ძალისხმევით. ამ პერიოდის სხვა ძეგლები მოიცავს სხვადასხვა მეჩეთებს და ტურბეებს.
გვიანი უკრაინული ბაროკო
სოფიას ტაძრის რეკონსტრუქცია
კიევი-პასაჟირსკის რკინიგზის სადგური

იმპერიული პერიოდი
რუსეთის იმპერია
როდესაც აღმოსავლეთი და ცენტრალური უკრაინა სულ უფრო მეტად ინტეგრირდა რუსეთის იმპერიაში, რუს არქიტექტორებს შესაძლებლობა ჰქონდათ განეხორციელებინათ თავიანთი პროექტები იმ თვალწარმტაც ლანდშაფტში, რომელსაც უკრაინის მრავალი ქალაქი და რეგიონი გვთავაზობდა. კიევის წმინდა ანდრიას ეკლესია (1747–1754), რომელიც ააშენა ბარტოლომეო რასტრელიმ, ბაროკოს არქიტექტურის თვალსაჩინო ნიმუშია. ის მდებარეობს კიევის მთის წვერზე და ქალაქის ერთ-ერთი გამორჩეული ძეგლია. რასტრელის გამორჩეული ნამუშევარია თანაბრად მარიინსკის სასახლე, რომელიც აშენდა რუსეთის იმპერატრიცა ელისაბედის საზაფხულო რეზიდენციად.

უკრაინის უკანასკნელი ჰეტმანის, კირილ რაზუმოვსკის მეფობის დროს, კაზაკთა ჰეტმანათის ბევრ ქალაქს, როგორიცაა ჰლუხივი, ბატურინი და კოზელეცი, ჰქონდათ გრანდიოზული პროექტები, რომლებიც ააშენა მალაია როსიაში არქიტექტორმა ანდრეი კვასოვმა.
რუსეთმა, რომელმაც მოიგო ომები ოსმალეთის იმპერიასთან და მის ვასალ ყირიმის ხანთან, საბოლოოდ შემოიერთა უკრაინის მთელი სამხრეთი და ყირიმი. ეს მიწები, რომლებსაც დაარქვეს ახალი რუსეთი, უნდა კოლონიზებულიყო და დაარსებულიყო ახალი ქალაქები, როგორიცაა მიკოლაივი, ოდესა, ხერსონი და სევასტოპოლი. ამ ეპოქის ნეოკლასიცისტური არქიტექტურის მაგალითებია კაჩანივკას სასახლე, მიკოლაივის ობსერვატორია, ფერისცვალების მონასტერი ნოვჰოროდ-სივერსკში და სამჩიკის სასახლე.

ავსტრო-უნგრეთის იმპერია
უკრაინის დასავლეთი, რომელიც ოდესღაც ავსტრო-უნგრეთის იმპერიის ნაწილი იყო, მასპინძლობს მე-19 საუკუნის ცენტრალური ევროპის არქიტექტურის რამდენიმე თვალსაჩინო ნიმუშს, როგორიცაა ლვივის ოპერისა და ბალეტის თეატრი.

ხალხური არქიტექტურა
ტერმინი ხალხური არქიტექტურა შეიძლება გამოყენებულ იქნას ტერმინებით "ხალხური", "საერთო", "მშობლიური", "ტრადიციული". ხალხურ არქიტექტურაში შენობების ცოდნა ეფუძნება ადგილობრივ ტრადიციებს და, შესაბამისად, დიდწილად ეფუძნება ცოდნას, რომელიც თაობებს გადაეცემა. უკრაინის სხვადასხვა რეგიონს ჰქონდა ხალხური არქიტექტურის საკუთარი გამორჩეული სტილი. მაგალითად, კარპატების მთებში ხე და თიხა არის პირველადი ტრადიციული სამშენებლო მასალა.

უკრაინის ცენტრალური დნეპრის ხალხური არქიტექტურისა და ცხოვრების წესის მუზეუმი მდებარეობს პერეიასლავში. ღია ცის ქვეშ მუზეუმი შეიცავს 13 თემატურ მუზეუმს, ეროვნული არქიტექტურის 122 ნიმუშს და 30000-ზე მეტ ისტორიულ კულტურულ ობიექტს. დეკორატიული მოპირკეთების მუზეუმი არის ერთ-ერთი გამორჩეული მუზეუმი, რომელიც ინახავს დეკორატიული არქიტექტურული აპლიკაციების ხელნაკეთებს უკრაინულ არქიტექტურაში.