მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტი

მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტი — ზღვრული განივი (ლიანდაგის ღერძის პერპენდიკულარული) მოყვანილობა, რომელშიც, გარეთ გასვლის გარეშე, რკინიგზის მოძრავი შემადგენლობა უნდა ჩაეტიოს პირდაპირ ჰორიზონტალურ ლიანდაგში როგორც ცარიელ, ასევე დატვირთულ მდგომარეობაში.

მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტი განსხვავდება სხვადასხვა ქვეყნებში და შეიძლება განსხვავდებოდეს სხვადასხვა ხაზების მიხედვით ერთი ქვეყნის საზღვრებში. მაგალითად, მეტროპოლიტენის მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტი შეიძლება იყოს ნაკლები, ვიდრე ჩვეულებრივ რკინიგზაზე, რაც საშუალებას იძლევა შემცირდეს გვირაბების დიამეტრი. ბევრ ქვეყანაში მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტი მიახლოებულია ნაგებობების გაბარიტთან, რაც წარმოადგენს სასიკვდილე საფრთხეს პირებისთვის, რომლებიც მდებარეობენ მატარებელის გაბარიტს გარეთ — მატარებლის სახურავებზე მგზავრების.

არ უნდა აგვერიოს დატვირთვის გაბარიტთან, რომელიც გამოიყენება ტვირთის გადაზიდვის დროს ღია მოძრავი შემადგენლობით. მაგალითად, პოსტ-საბჭოთა ქვეყნებში გამოყენებულ დატვირთვის პარამეტრებს (ძირითადი, შეღავათიანი, ზონალური) აქვთ უფრო მცირე სიგანე, ვიდრე მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტებს გოსტ 9238-2013-ის მიხედვით.

მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტების ვერტიკალური ზომების ათვლის წერტილია რელსის თავის დონე. რელსის თავის დონე განისაზღვრება, როგორც ჰორიზონტალური ხაზი, მხები რელსის თავის ზემოთ. რადგან რკინიგზის ლიანდაგის მრუდში ჩაგებული რელსი, სადაც გარე სარელსო ძაფს აქვს გარე რელსის შემაღლება, რელსის თავის დონე განისაზღვრება რელსის შიდა ძაფზე.

ქვეყნების მიხედვით
პირველი რკინიგზების მოძრავ შემადგენლობას ქონდა მცირე ზომები. შემდეგ მისმა ზომებმა თანდათან დაიწყო ზრდა, რამაც გამოიწვია ვაგონების ტევადობის და ლოკომოტივების სიმძლავრის შესაბამისი ზრდა. არცთუ იშვიათად ეს ითხოვდა ძველი ხაზების რეკონსტრუქციას. ყველაფერმა ამან გამოიწვია სტანდარტების დიდი მრავალფეროვნება.

ევროპა
1912 წელს ბერნში ჩატარდა კონფერენცია, რომელმაც მიიღო -ის ( - ) სტანდარტი. ის ითვალისწინებდა სიგანეს 3,15 მეტრს და სიმაღლეს ცენტრში 4,28 მეტრს (მთლიანი სიგანე ნებადართული იყო 3,175 მეტრის სიმაღლემდე). ახლოს დგას პოსტ-საბჭოთა ქვეყნების 03--ის გაბარიტთან. ევროპული რკინიგზების მნიშვნელოვანი ნაწილი ნებას რთავს მოძრავი შემადგენლობის მოძრაობას დიდი გაბარიტებით და 1980-იან წლებში საბჭოთა სამხედრო ტექნიკის დამუშავებისას, რომელიც განიხილებოდა დასავლეთ ევროპაში გამოსაყენებლად, ორიენტირება კეთდებოდა გაბარიტზე 02-, მაგრამ ამავე დროს დღემდე შენარჩუნებულია ხაზები (ძირითადად დიდ ბრიტანეთში), რომლებიც ვერ უზრუნველყოფენ -საც კი.

რკინიგზების საერთაშორისო კავშირმა და რკინიგზის ევროპულმა სააგენტომ ასევე შეიმუშავა სტანდარტების სერია.

ევროპაში ყველაზე უფრო დიდი გაბარიტები უზრუნველყოფენ ბეტუვეს ხაზს ნიდერლანდებში და ლა-მანშის გვირაბს ლა-მანშის ქვეშ (სიგანე 4,1 მეტრი, სიმაღლე შესაბამისად 6,15 მეტრი და 5,6 მეტრი).

პოსტ საბჭოთა ქვეყნები
რუსეთის იმპერიაში ნაგებობების მიახლოების და მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტები ერთიანი იყო ქვეყნის ყველა რკინიგზისთვის, რომლებიც პირველად შემოიღეს 1860 წლის 18 მარტს, ხოლო რკინიგზის ორლიანდაგიან უბნების გადასარბენებზე ლიანდაგშორისის გაბარიტი დადგინდა 3772 მმ-ის ტოლი შემხვედრი მატარებლების გატარების უსაფრთხოების პირობებით. ნაგებობების მიახლოების გაბარიტის ჰორიზონტალური ზომა და ლიანდაგშორისის სიდიდე დადგინდა ერთი და იგივე რკინიგზის ლიანდაგის პირდაპირი და მრუდე უბნებისათვის, რაც დაკავშირებული იყო ორღერძიანი მოძრავი შემადგენლობის ბაზის მცირე სიდიდესთან და რკინიგზის ლიანდაგების მრუდე უბნების გავლისას ვაგონების გაბარიტის უმნიშვნელო გეომეტრიულ გატანასთან. ტექნიკურმა შორსმხედველობამ, რომელიც გამოამჟღავნეს გზათა მიმოსვლის რუსმა ინჟინრებმა, ხელი შეუწყო ნაგებობების მიახლოების გაბარიტის და მოძრავი შემადგენლობის ნორმების არსებობას 65 წლის განმავლობაში, 1925 წლამდე, როდესაც გადასარბენის ლიანდაგშორისის სიდიდის ნორმა გაიზარდა 4100 მმ-მდე ლიანდაგის პირდაპირ უბნებზე ყველა გაბარიტული ზომის გაზრდის გათვალისწინებით და მრუდებში რადიუსით 1200 მ და უფრო ნაკლები. შემდგომში საბჭოთა კავშირის რკინიგზის ტრანსპორტის განვითარებასთან დაკავშირებით ნაგებობების მიახლოების და მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტები იცვლებოდა და დგინდებოდა საბჭოთა კავშირის გოსტების მიხედვით.

სახელმწიფო სტანდარტით დადგინდა მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტები: ; ; ; ; და .

გაბარიტი ვრცელდება ლიანდაგების მიმოქცევაში დაშვებულ მოძრავ შემადგენლობაზე, ნაგებობებზე და მოწყობილობებზე, რომლებიც პასუხობენ ნაგებობების მიახლოების გაბარიტების და მოთხოვნებს. ზომები:
 — 5,3 × 3,75 მ,
 — 5,2 × 3,75 მ,
 — 5,3 × 3,55 მ.
გაბარიტი 1- ვრცელდება რკინიგზის საერთო ქსელის ყველა ლიანდაგების მიმოქცევაში დაშვებულ მოძრავ შემადგენლობაზე, მისასვლელ ლიანდაგებზე და სამრეწველო საწარმოების ლიანდაგებზე. ზომები:
1- — 5,3 × 3,4 მ.
გაბარიტები , , და , 1983 წელს -ის შემოღებამდე, რომელსაც შესაბამისად ერქვა 0-, 01-, 02- და 03-, ვრცელდება მიმოქცევაში დაშვებულ 1520 (1524) მმ-ანი და 1435 მმ-ანი სიგანის რკინიგზის ლიანდაგების მოძრავ შემადგენლობაზე. ზომები:
0- — 4,65 × 3,25 მ,
1- — 4,7 × 3,4 მ,
02- — 4,65 × 3,15 მ,
03- — 4,28 × 3,15 მ.

აშშ
აშშ-ში გაბარიტები განისაზღვრება ამერიკის რკინიგზების ასოციაციის მიერ. ყველაზე უფრო მეტად გავრცელებულია გაბარიტი (სიგანე 3,25 მ, სიმაღლე 4,62 მ), მაგრამ ძირითადი მაგისტრალები განკუთვნილია მაღალი სიმაღლის მოძრავი შემადგენლობისათვის; მაგალითად, გაბარიტ აქვს სიმაღლე 6,15 მ, რაც შესაძლებლობას იძლევა დაიტვირთოს სტანდარტული კონტეინერები ორ იარუსად.

იაპონია
იაპონიის რკინიგზების ძირითად მასას აქვს ლიანდაგის სიგანე 1067 მმ და გაანგარიშებულია მოძრავ შემადგენლობაზე სიგანით 3 მ და სიმაღლით 4,1 მ. მაგრამ ხაზების ნაწილს აქვთ ნაკლები გაბარიტები.

სინკანსენის ხაზები (1435 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანე) გაანგარიშებულია მოძრავ შემადგენლობაზე სიგანით 3,4 მ და სიმაღლით 4,5 მ.

სარელსო ტრანსპორტის სახეობების მიხედვით
ერთი ქვეყნის ჩარჩოებში საერთო სარგებლობის სარელსო ტრანსპორტის სხვადასხვა სახეობებს (რკინიგზა, მეტროპოლიტენი და ტრამვაი) ჩვეულებრივ აქვთ ერთი და იგივე ლიანდაგის სიგანე, მაგრამ მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტი არსებითად განსხვავებულია. ეს დაკავშირებულია იმასთან, რომ მეტროპოლიტენის მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტი შეზღუდულია გვირაბების ზომებით, ხოლო ტრამვაის — სხვა სატრანსპორტო საშუალებებთან ერთად საერთო ნაკადში ქალაქში მოძრაობის აუცილებლობასთან და საავტომობილო გვირაბებში გავლასთან და შედარებით დაბალ საქალაქო გზაგამტარებთან. ადრინდელი ტრამვაის სისტემების (მოსკოვი, სანქტ-პეტერბურგი, ნიჟნი ნოვგოროდი) მოძრავი შემადგენლობის გაბარიტები ცალკეულ მონაკვეთებზე შეიძლება იყოს კიდევ უფრო ნაკლები.

მაგალითად, რუსეთში 1520 მმ-ანი სიგანის ლიანდაგის ტრანსპორტზე მოქმედებს შემდეგი გაბარიტები (სიგანე სიმაღლე):
რკინიგზა — 3750 მმ × 5300 მმ;
მეტროპოლიტენი — 2700 მმ × 3750 მმ;
ტრამვაი (1960-იანი წლების შექმნის სისტემა) — 2600 მმ × 3300 მმ.