iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
პერუჯის პროვინცია

პერუჯის პროვინცია -— პროვინცია მდებარეობს იტალიის რეგიონ უმბრიაში. პერუჯის პროვინციის ტერიტორია მოიცავდა მთლიანად უმბრიას რეგიონს 1927 წელს პროვინციის სამხრეთ ნაწილში შეიქმნა ტერნის პროვინცია.
ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი — პერუჯა;
მოსახლეობის რაოდენობა — 606 413 ადამიანი (2001);
ფართობი — 6334 კმ ²
პერუჯის პროვინციის ტერიტორიაზე არსებობს 59 კომუნა .

მთავარი ქალაქები
გალერეა
ტრაზიმენო

ტრაზიმენო  — ტბა იტალიაში, უმბრიის რეგიონში, უდიდესი ტბა აპენინის ნახევარკუნძულზე. მდებარეობს აპენინის ნახევარკუნძულის ცენტრალურ ნაწილში, 295 მ. სიმაღლეზე, საშუალო სიღრმე — 6,72 მ, ფართობი — 128 კმ², მაქსიმალური სიგანე — 15,5 კმ. ნაპირები უმეტესად დაბალია და დაჭაობებული. აქვს ნაკადი მდინარე ტიბრის აუზში. ტბის სიახლოვეს ფართოდ განვითარდა აგროტურიზმი. ტბის შუაში არსებულ კუნძულზე არის შუა საუკუნეების ციხე-სიმაგრის ნანგრევები და სასტუმრო.

ტრაზიმენოს ტბის ბრძოლა
მეორე პუნიკური ომის დროს, ძვ. წ. 217 წლის აპრილში ტბასთან გაიმართა ბრძოლა ჰანიბალის კართაგენის ჯარებსა (40 ათასი მეომარი) და რომის რესპუბლიკის არმიას (31 ათასი მეომარი) შორის. რომის ჯარებს მეთაურობდა გაიუს ფლამინიუსი. ჰანიბალმა ჩასაფრებიდან მოწყობილი უეცარი შეტევით გაანადგურა მოწინააღმდეგე, რომელმაც 15 ათასი კაცი დაკარგა, ხოლო კართაგენელების დანაკარგი მხოლოდ 1500 იყო.

გალერეა
უმბრები

უმბრები — ძველი იტალიური ჯგუფის ხალხი, ბრინჯაოს ხანაში იტალიის ჩრდილოეთ ნაწილის მკვიდრი მოსახლეობა. ეტრუსკების ზეწოლის შედეგად უმბრების ნაწილი (საბინები) გადასახლდნენ აპენინის ნახევარკუნძულის სამხრეთში (ოსკების მიწაზე). ჩვენი ეპოქის დასაწყისში უმბრები დაიპყრეს რომაელებმა და მოხდა მათი რომანიზაცია. სწორედ ამ ხალხს, უმბრებს უკავშირდება იტალიის რეგიონის უმბრიის სახელი.

მკვლევარების უმრავლესობა მიიჩნევს, რომ უმბრები არიან მეორე ინდოევროპული ტალღის შთამომავლები (ლათინების და სიკულების წინაპრების შემდეგ).

1444 წელს იგუვინური ცხრილების აღმოჩენამ ნათელი მოჰფინა უმბრების რელიგიას. უმბრების ღმერთების პანთეონში შედიოდა ფერონია, ვალენტია, მინერვა და და სხვები. ტაძრებში აღმართული იყო ღვთაებების ბრინჯაოს ქანდაკებები.

უმბრელების სოციალური სტრუქტურა დაყოფილი იყო გარკვეულ ჯგუფებად სამხედრო წოდების საფუძველზე. ოქტავიანე ავგუსტუსის მმართველობის პერიოდში ოთხი უმბრელი არისტოკრატი გახდა სენატორი, ხოლო იმპერატორ ნერვას ოჯახი წარმოშობით უმბრიიდან იყო.

რომაელები უმბრიელებთან პირველად კონტაქტში შევიდნენ ძვ. წ. 310 წელს და დაასრულეს მათი დაპყრობით დაახლოებით ძვ. წ. 260 წელს. სამნიტური ომების ომის დროს უმბრები შევიდნენ რომის მტრებთან კოალიციაში. იტალიის გაერთიანების შემდეგ ზოგიერთმა უმბრელმა მოიპოვა მოქალაქეობა ან მოქალაქეობა ხმის მიცემის გარეშე. 89 წელს ყველა უმბრელმა მიიღო რომის მოქალაქეობა.
პიეტრო პერუჯინო

პიეტრო პერუჯინო, პიეტრო დი კრისტოფორო ვანუჩი (; დ. 1446 — გ. 1524) — იტალიური რენესანსის ეპოქის იტალიელი ფერმწერი, გვიანდელი კვატროჩენტოს უმბრიის სკოლის წარმომადგენელი, რაფაელის მასწავლებელი. განიცადა გავლენა პიერო დელა ფრანჩესკასი, ნიდერლანდელი ოსტატებისა, აგრეთვე ვეროკიოსი, რომლის სახელოსნოში მუშაობდა ფლორენციაში 1470 წლიდან. პერუჯინოს ნამუშევრებისათვის დამახასიათებელია მჭვრეტელობითი განწყობილება, წყნარი კომპოზიციური რიტმი, ლირიკული პეიზაჟური ფონი. მისი შემოქმედება ახლოს იდგა მაღალი აღორძინების კლასიკურ ხელოვნებასთან.

ბიოგრაფია
დაიბადა ჩიტა-დელა-პიევეს კომუნაში, ქალაქ პერუჯადან 35 კმ-ში. ადგილობრივ მხატვართან სწავლების შემდეგ 1470 წელს ჩამოვიდა ფლორენციაში და შევიდა ანდრეა დელ ვეროკიოს სახელოსნოში.

1481 წელს უკვე ცნობილი დიდი მხატვარი, იტალიის ერთ-ერთი საუკეთესო მხატვრების რიცხვში, მიწვეული იქნა რომში პაპის სიქსტუს -ს მიერ სიქსტეს კაპელას მოხატვაში მონაწილეობის მისაღებად.

პერუჯინო მუშაობდა იტალიის სხვადასხვა ქალაქებში, მაგრამ ყველაზე მეტად პერუჯაში, სადაც ის ხელმძღვანელობდა დიდ სახელოსნოს. საუკუნის 80-90-იან წლებში პერუჯინო იყო ერთ-ერთი ყველაზე სახელგანთქმული იტალიელი მხატვარი. მისი მოწაფეებიდან ყველაზე ცნობილია — რაფაელი.

პერუჯინოს საუკეთესო ნამუშევრებად ითვლება 1500 წლამდე შექმნილი ნამუშევრები. მათ შორი გამოიყოფა „გასაღებების გადაცემა“, რომელიც გამოირჩევა კომპოზიციის გრაციოზულობით. ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სურათია — „ქრისტეს დატირება“.

პერუჯინო გარდაიცვალა 1524 წელს ქალაქ პერუჯაში ჭირისგან. მისი მოწაფის რაფაელის გარდაცვალების შემდეგ პერუჯინომ დაასრულა რაფაელის მიერ დაუმთავრებელი ფრესკები პერუჯას ეკლესიში.

შემოქმედება
ფრესკა „გასაღებების გადაცემა“ ვატიკანში სიქსტეს კაპელაში, 1481—1482;
„წმინდა სებასტიანი“
„ქრისტეს დატირება“, დაახლოებით 1494-1495, უფიცის გალერეა, ფლორენცია;
ფრესკა „ჯვარცმა“ სანტა-მარიას ეკლესია ფლორენცია, 1496

გალერეა
ქობაირის მონასტერი

ქობაირის მონასტერი — ქართული მართლმადიდებლური მონასტერი დღევანდელი სომხეთის ტერიტორიაზე. მდებარეობს ქ. თუმანიანის მახლობლად, დებედას ხეობაში, მთის წვერზე. თავდაპირველი სახით დაარსდა 1171 წელს, ტაშირ-ძორაგეტის მეფის, კვირიკე -ის ასულის, მარიამის მიერ. ორი საუკუნის შემდეგ, ძლიერი მიწისვძრის შედეგად მნიშვნელოვნად დაინგრა. ცნობილია თავისი უნიკალური ფრესკებით, რომელიც ქართული და ბიზანტიური ტრადიციისამებრ არიან შექმნილი.

ტაძარში თამარ მეფის ამირსპასალარის, ზაქარია მხარგრძელის და მისი ოჯახის საძვალე მდებარეობს. აღსანიშნავია, რომ ქობაირის მონასტრის სიახლოვეს სხვა რამდენიმე ქართული არქიტექტურის ნაშთიც მდებარეობს, რომლებიც მსურველი მნახველებისთვის სრულიად მიუდგომელია. თავად მონასტერი ნაწილობრივ დანგრეულია.

მონასტრის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია არაერთი ქართული წარწერა-ეპიტაფია, რომელიც იხსენიებს მხარგრძელთა სახლის წევრებს — ივანეს, შანშეს და მის ძმა ბერ პიმენს, შალვას, ვარამს, თამარს და მის მეღლეს სულა გურკენელს. წარწერებში ასევე მოხსენიებულნი არიან სარდალ ჯაყელის ასული რუსუდანი, ასევე მხარგრძელთა მეღვინეთუხუცესი ივანე და მისი მეუღლე ხათუნა, შანშე მხარგრძელის მწიგნობართუხუცესი მათე და მისი მეუღლე თეონა.

ქობერის ქართული წარწერები გვხვდება მთელ რიგ შენობებზე (დიდი ეკლესია, ეგვტერი, სამრეკლო-სამარხი), სომხური გვხვდება მხოლოდ და მხოლოდ პატარა ეკლესიაზე. ლეონ მელიქსეთ-ბეგის დასკვნის მიხედვით ეს უთუოდ იმის მაჩვენებელია, რომ მონასტერს განუცდია გარდატეხა - საუკუნეების მიჯნაზე იმ მხრივ, რომ წინათ ის ყოფილა სომეხთა ანტიქალკედონისტ მონოფიზიტთა სავანე, ხოლო შემდგომ გადაქცეულა სომეხ-ქართველ ქალკედონისტ მართლმადიდებელთა სავანედ, რასაც სხვათა შორის, ქართული წარწერების გარდა, ამტკიცებს მთავარი ეკლესიის საკურთხევლის აგებულება ქალკედონისტური რიტუალის მოთხოვნილებისამებრ და აგრეთვე იმავე ეკლესიისა და ეგვტერის კედლის მხატვრობა ქართული ასომთავრული წარწერებითურთ.

ეტიმოლოგია
სახელის ფუძე არის ქართული სიტყვა „ქვაბ“. ნაგებობა მართლაც ქვაბში, მღვიმის სიღრმეში მოთავსებული მონასტრის შთაბეჭდილებას ახდენს.

გალერეა
უმბრიის სკოლა

უმბრიის სკოლა — პატარა პროვინციული სკოლა — საუკუნის იტალიაში, უმბრიის რეგიონში, ქალაქ პერუჯაში. უმბრიის სკოლის ცნობილი წარმომადგენლები იყვნენ პიეტრო პერუჯინო და რაფაელი.

ძირითადი წარმომადგენლები
ანტონიო ალბერტი (1420- 1442);
ლო სპანია (1450 - 1528);
პინტურიჩიო (1454 - 1513);
პიეტრო პერუჯინო (1450 - 1523);
რაფაელი (1483 - 1520);
ტიმოტეო ვიტი (1467 - 1523);
ფედერიგო ბაროჩი ( 1528 - 1592);

გალერეა
პიაჩენცა

პიაჩენცა — ქალაქი და კომუნა ჩრდილოეთ იტალიაში, ემილია-რომანიის რეგიონში, პიაჩენცის პროვინციის დედაქალაქი. სახელი მომდინარეობს ლათინური სიტყვიდან (მოწონება).

პიაჩენცა ემილია-რომანიისა და ლომბარდიის რეგიონების საზღვარზე მდებარეობს. ქალაქი მილანის ძლიერ გავლენას განიცდის, მათ შორის ეკონომიკურს. მასზე გაივლის მნიშვნელოვანი საავტომობილო და სარკინიგზო მაგისტრალების კვანძები. დასახლება ზღვის დონიდან 61 მეტრზეა გაშენებული იქ, სადაც მდინარე პოს ტრებია უერთდება. ქალაქიდან 15 კმ-ის სამხრეთით მდებარეობს ბორცვები, რომლებიც ნელ-ნელა იწევა და ლიგურიის აპენინებს უერთდება.

ქალაქი ძვ. წ. 218 წელს დაარსდა როგორც რომაელი სამხედროების კოლონია, სახელით პლასენტია . მას მალევე დამეუქრა საფრთხე გალებისგან, რომლებიც ჰანიბალს აუჯანყდნენ პოს ხეობის გადაკვეთისას. მათ ქალაქი დაანგრიეს. ძვ. წ. 187 წელს ის ემილია-რომის გზას მიუერთდა, რამაც პიაჩენცა რომიდან ჩრდილოეთ ევროპისკენ მიმავალ გზაზე მნიშვნელოვან პუნქტად აქცია, სწორედ ეს ფაქტორი იყო მთავარი მიზეზი პიაჩენცის ეკონომიკური კეთილდღეობისა შემდგომი ათასწლეულის მანძილზე.

ახ. წ. 997 — 1035 წლებში, პიაჩენცაში საეპისკოპოსო მდებარეობდა. საუკუნეში მისმა მცხოვრებლებმა თვითმმართველობას მიაღწიეს და შეუერთდნენ ლომბარდიის ქალაქთა ლიგას, რომელიც პაპთან კონფრონტაციაში მხარს უჭერდა ფრიდრიხ ბარბაროსას. ამ ყველაფერმა კი პოლიტიკური სირთულეების საუკუნე მოიტანა.

1802 წელს ქალაქი ნაპოლეონის იმპერიამ შეიერთა.

მეორე მსოფლიო ომის დროს, პიაჩენცა მძიმედ დაიბომბა. დაინგრა რკინიგზის ხიდი და სადგური, საავადმყოფო და იარაღის ფაბრიკა, მაშინ, როდესაც ქალაქის შემოგარენში მოწინააღმდეგეთა ჯგუფი ხელჩართულ ბრძოლებს აწარმოებდა გერმანულ არმიასთან.

ბოლო წლებში, ქალაქი სწრაფად ვითარდება და ურბანულად იზრდება.

დაძმობილებული ქალაქები
პლასენსია, ესპანეთი
ერფურტი, გერმანია
ტოლიატი, რუსეთი
პლასენტია, აშშ
ვისკონტების სახლი

ვისკონტები — ორი არისტოკრატული წარმოშობის გვარი შუა საუკუნეების იტალიაში:
 საუკუნეში პიზას რესპუბლიკაში მცხოვრები გვარი, რომლებმაც სახელი გაითქვეს ჯერ პიზაში და შემდეგ სარდინიაში, სადაც მათი წარმომადგენლები გახდნენ გალურას მმართველები.
მილანის მმართველი დინასტია 1277—1447 წლებში.

მილანელი ვისკონტები არის უფრო ცნობილი იდრე პიზელი და სარდინიელი ვისკონტები. ერთი გვარის მქონე ორ ოჯახს შორის საწყისი ნათესაური კავშირი ვერ მოიძებნა, სარდინიელი ვისკონტების გერბზე გამოსახულია მამალი, ხოლო მილანელი ვისკონტების გერბზე გველი, რომელიც ყლაპავს ჩვილს.

ვისკონტების გვარის ცნობილ წარმომადგენელთა რიცხვს მიეკუთვნება რომის პაპი გრიგოლ და კინორეჟისორი ლუკინო ვისკონტი.

პიზელი და სარდინიელი ვისკონტები
პირველი ვისკონტი მოიხსენიება პიზაში, ეს იყო ვინმე პატრიცი ალბერტო. მისი შვილი ელდიციო ატარებდა პატრიციას და კონსულის ტიტულს 1184-1185 წლებში, ხოლო შვილიშვილები ლამბერტო და უბალდო პიაზასა და სარდინიაში იყვნენ ძალაუფლების მწვერვალზე.

1212 წელს პიზაში იყო სრული ანარქია და სხვადასხვა დაჯგუფებები იბრძოდნენ ძალაუფლებისთვის. 1213 წლის იანვრის შუა რიცხვებში გიერმო სათავეში ჩაუდგა ვისკონტების წინააღმდეგ კოალიციას, რომელმაც ქალაქ მასასთან ბრძოლაში დაამარცხა ქალაქ ლუკას და უბალდო ვისკონტის მოკავშირეთა ძალები. შემდეგ პიზა გაყოფილი იქნა ოთხ «რექტორს» შორის, მათ შორის ერთ-ერთი იყო ვისკონტები. სარდინიელი ვისკონტები აგრძელებდნენ მონაწილეობის მიღებას პიზას პოლიტიკურ ცხოვრებაში საუკუნის დასასრულამდე, მაგრამ ქალაქ მასასთან ბრძოლის შემდეგ მათი გავლენა მნიშვნელოვნად შემცირდა.

ვისკონტები — გალურის მმართველები
ლამბერტო (1207—1225)
უბალდო (1225—1238)
იოანი (1238—1275)
ნინო (1275—1298)
იოანა (1298—1308)

მილანელი ვისკონტები
მილანელი ვისკონტების დინასტიის რეალური დამაარსებელი იყო არქიეპისკოპოსი ოტონე ვისკონტი, რომელმაც 1277 წელს ქალაქზე კონტროლი წაართვა დელა ტორეს ოჯახს. ვისკონტების დინასტია მართავდა მილანს რენესანსის პერიოდიდან — თავიდან, როგორც უბრალო მმართველები, ხოლო ძლევამოსილ ჯან გალეაცო ვისკონტის (1351—1402) (რომელმაც თითქმის შეძლო ჩრდილოეთ იტალიის და ტოსკანის გაერთიანება) მოსვლის შემდეგ — ჰერცოგების რანგში. ვისკონტების დომინირება ქალაქზე დასრულდა ფილიპო მარია ვისკონტის სიკვდილთან ერთად 1447 წელს.

ვისკონტები — მილანის მმართველები
ოტონე ვისკონტი, მილანის არქიეპისკოპოსი (1277—1294)
მატეო ვისკონტი (1294—1302; 1311—1322)
გალეაცო ვისკონტი (1322—1327)
აცონე ვისკონტი (1329—1339)
ლუკინო ვისკონტი (1339—1349)
ჯოვანი ვისკონტი (1339—1354)
ბერნაბო ვისკონტი (1354—1385)
გალეაცო ვისკონტი (1354—1378)
მატეო ვისკონტი (1354—1355)
ჯან გალეაცო ვისკონტი (1378—1402) (მილანის პირველი ჰერცოგი)
ჯან მარია ვისკონტი (1402—1412)
ფილიპო მარია ვისკონტი (1412—1447)
ტიბერინის რესპუბლიკა

ტიბერინას რესპუბლიკა  — მცირე ხნით არსებული საფრანგეთის ვასალი რესპუბლიკა ნაპოლეონის ომების დროს იტალიის ტერიტორიაზე.

რესპუბლიკა გამოცხადდა 1798 წლის 4 თებერვალს ფრანგების მიერ დაპყრობილ ქალაქ პერუჯაში. რესპუბლიკის დასახელება წარმოიშვა მდინარე ტიბრის სახელიდან. რესპუბლიკის მეთაური იყო კონსული, რესპუბლიკის დროშად გამოიყენებოდა საფრანგეთის დროშა.

1798 წლის 8 მარტს ტიბერინას რესპუბლიკა შევიდა რომის რესპუბლიკის შემადგენლობაში.
ლეჩე

ლეჩე — ისტორიული ქალაქი სამხრეთ იტალიაში, აპულიის რეგიონში, ლეჩეს პროვინციის დედაქალაქი. 2011 წლის მონაცემებით მისი მოსახლეობა 95 764 ადამიანს შეადგენს. იგი სალენტინის ნახევარკუნძულის მთავარი ქალაქია და მისი ასაკი 2 000 წელს მოითვლის.

ქალაქში ბაროკოს სტილის არქიტექტურის სიმდიდრით გამოირჩევა, რის გამოც მას ზედმეტსახელად „სამხრეთის ფლორენციასაც“ უწოდებენ. მას ასევე ხანგრძლივი ტრადიციული მონათესაობა აქვს ბერძნულ კულტურასტან, რაც სათავეს მისი დაარსებიდან იღებს. ქალაქის დამაარსებელი მესაპები, როგორც ბერძნული ჩანაწერები იუწყება, აცხადებდნენ, რომ ისინი კრეტიდან იყვნენ. ნახევარკუნძულის ერთ-ერთ არეალში, გრესია-სალენტინოში, რომელიც დასახლებების ჯგუფს მოიცავს და ლეჩეს შორიახლოს მდებარეობს, დღემდე ლაპარაკობენ გრიკოზე — ბერძნული ენის ერთ-ერთ ფორმაზე.

ქალაქის მთავარი საექსპორტო საქონელია „ლეჩეს ქვა“, რომელიც საკმაოდ რბილი და ჭედადია, შესაბამისად სკულპტურებისთვის გამოსადეგი. იგი კირქვის ერთ-ერთი ნაირსახეობაა. ამავე დროს, ლეჩე მნიშვნელოვანი სასოფლო-სამეურნეო ცენტრია, ლიდერობს ზეთისხილი და მევენახეობა. გარდა ამისა, განვითარებულია კერამიკის წარმოებაც.

დაძმობილებული ქალაქები
მურსია, ესპანეთი, 2002-დან
სკოპიე, ჩრდილოეთი მაკედონია, 2005-დან
ოსტრუვ-ველიკოპოლსკი, პოლონეთი, 2006-დან
ბრისტოლი, გაერთიანებული სამეფო, 2011-დან
პრაღა, ჩეხეთი, 2011-დან
მელბურნი, ავსტრალია
პალერმო, იტალია
ვალიადოლიდი, ესპანეთი
ვერონა, იტალია
ბარანკილია, კოლუმბია
ტარანტოს ყურე

ტარანტოს ყურე — ყურე იონიის ზღვაში, იტალიის სამხრეთ სანაპიროზე.

ყურეს თითქმის კვადრატის ფორმა აქვს. სიგანე 140 კმ-ია და შემოისაზღვრება სანტა-მარია-დი-ლეუჩასა (აღმოსავლეთი, აპულია) და კოლონის (დასავლეთი, კალაბრია) კონცხებით. გარს არტყავს იტალიის რეგიონები — აპულია, ბაზილიკატა და კალაბრია. ყველაზე მნიშვნელოვანი ჩამავალი მდინარეებია ბაზენტო, სინი და აგრი.

ყურის სანაპიროებზე განლაგებული ყველაზე მნიშვნელოვანი ქალაქებია ტარანტო და კალიპოლი. წარსულში, აქ მდებარეობდა ბერძნული კოლონიები: კროტონი, ჰერაკლეა, თჰური და სიბარისი.

იტალია მოითხოვს ყურის წყლების მის ეროვნულ წყლებად გაფორმებას და მასში საერთაშორისო გადაზიდვების ჩაკეტვას, ისევე როგორც ლიბია სიდრის ყურის შემთხვევაში, მაგრამ ამ მოთხოვნას არ აღიარებენ ზოგიერთი სახელმწიფოები, მათ შორისაა აშშ და გაერთიანებული სამეფო.
ტრიესტის ყურე

ტრიესტის ყურე (; სლოვენ. , ხორვატ. ) — წყალმარჩხი უბე ადრიატიკის ზღვაში, ხმელთაშუა ზღვის უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილში. წარმოადგენს ვენეციის ყურის ნაწილს და იყოფა იტალიას, სლოვენიასა და ხორვატიას შორის. სამხრეთიდან ეღობება ისტრიის ნახევარკუნძული, რომელიც უდიდესია ადრიატიკის ზღვაში და სლოვენიასა და ხორვატიას შორის იყოფა.

ყურე შემოსაზღვრულია წარმოსახვითი ხაზით, რომელიც პუნტა ტალიამენტოსა (იტალიის სანაპიროზე) და სავუდრიას (ხორვატიის სანაპიროზე) აერთებს. ფართობი დაახლოებით 550 კმ²-ია, საშუალო სიღრმე 16 მ, მაქსიმალური — 37 მ. ყურეში არაა კუნძულები, გარდა რამდენიმე პატარა ბრტყელი კუნძულისა, რომლებიც ლაგუნა-დი-გრადოში შესასვლელს კეტავენ. მისი აღმოსავლეთი სანაპირო, ტრიესტთან და სლოვენიის ლიტორალის რეგიონთან, უსწორმასწორო რელიეფით გამოირჩევა.

ზღვის დინება ყურეში საათის ისრის საწინააღმდეგოდ მიემართება და 0,8 კვანძის სიჩქარით მოძრაობს. მიქცევა-მოქცევა ერთ-ერთი უდიდესია მთელი ადრიატიკის ზღვის მასშტაბით, მაგრამ არასდროს აჭარბებს 60 სმ-ს. მარილიანობის საშუალო დონეა 37-38‰.

ყურის გამორჩეული მახასიათებლებია:
პანცანოს უბე (იტალია)
მუჯიის უბე (იტალია)
კოპერის უბე (სლოვენია)
პირანის ყურე, რომელზეც სუვერენიტეტის გავრცელება 1991 წლიდან ხორვატიასა და სლოვენიას შორის დავის საგანია.

სლოვენიის მთლიანი სანაპირო ზოლი ტრიესტის ყურეზე მდებარეობს და მისი სიგრძე 46,6 კმ-ია.
ლევანცო

ლევანცო (; სიცილ. ) — კუნძული ხმელთაშუა ზღვაში, უმცირესი ეგადის სამ კუნძულს შორის, სიცილიის დასავლეთით. ეკუთვნის იტალიას. აყალიბებს ფავინიანის მუნიციპალიტეტს (კომუნას) ტრაპანის პროვინციაში.

კუნძულის ფართობი 5,82 კმ²-ია, უმაღლესი მწვერვალია პიცო-მონაკო, ზღვის დონიდან 278 მეტრზე. მოსახლეობა 450 ადამიანს შეადგენს. დასახლება ძირითადად მოკრძალებული ნავსადგურის ირგვლივაა გაშენებული.

მისი ძველი სახელწოდებაა, „ფორბანიტა“, რომელიც აქ მზარდ მცენარის ერთ-ერთ სახეობას ეწოდება.

ლევანცო ცნობილია გროტე-დე-ლა-ჯენოვესის მღვიმით, რომელიც მოიცავს ნეოლითურ და პალეოლითურ მღვიმის მხატვრობას.
ჭანეთის ქედი

ჭანეთის ქედი, ლაზეთის ქედი — ნაოჭა ქედი თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილის რიზეს, ერზურუმის, ართვინის პროვინციებში და ნაწილობრივ საქართველოს ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში. მოქცეულია ლაზისტანის ბუნებრივ მხარეში. წარმოადგენს აღმოსავლეთ პონტოს მთების უკიდურეს აღმოსავლურ დაბოლოებასა და მის უმაღლეს ნაწილს. ვრცელდება შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროს გასწვრივ და მიმართულია ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთისაკენ.

ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის ფარგლებში შემოდის ჭანეთის ქედის მხოლოდ უკიდურესი ჩრდილო-აღმოსავლეთი ბოლო, რომელზეც აღმართულია მთა ბოლოკო (1531 მ).

ქედის ჩრდილო-დასავლეთი კალთა შემოსილია კოლხური ტიპის უხვი ფოთლოვანი და წიწვიანი ტყითა და ალპური მცენარეულობით. ქვედა კალთებზე წითელმიწა ნიადაგია. სამხრეთ-აღმოსალვეთი კალთა უფრო მშრალია და მწირი. 1994 წელს ჭანეთის ქედის ტერიტორია ეროვნულ პარკად გამოცხადდა. განვითარებულია ტურიზმი, რომელთა შორის პოპულარულია საფეხმავლო ტურიზმი, კემპინგი, ალპინიზმი და ჰელისკი.

ჭანეთის ქედი ცნობილია აგრეთვე ლაზისტანის ქედისა და ქაჩქარის მთების სახელწოდებით.
ქაჩქარი

ქაჩქარი — მწვერვალი ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3937 მ.

წარმოადგენს ჭანეთის ქედის უმაღლეს წერტილს. მწვერვალის თავზე და მიმდებარე დაცულ ტერიტორიებზე თოვლი მთელი წლის განმავლობაში ძევს. მთაზე ასვლა შესაძლებელია ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილიდან, ადგილ იუკარი-კავრუნიდან. ქალაქ რიზედან სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს 60 კმ-ში. გეოლოგიურ აგებულებაში მონაწილეობენ ფიქლები და კირქვები. არის ვულკანოგენური ქანებიც.

ზღვის დონიდან 2100 მ სიმაღლემდე ნაძვისა და სოჭის ტყეებია, უფრო მაღლა საძოვრებია. მწვერვალზე მყინვარებია. ჩრდილოეთ კალთა ხეობებითაა გადაკვეთილი, ხოლო სამხრეთი — შედარებით ციცაბოა. მთა ქაჩქარის სახელწოდება წარმოსდგება სომხური სიტყვისაგან „“ (სომხ. — / ქაჩქარი, რაც ნიშნავს — ქვის ჯვარს).
ბავარიის ქრისტიან-სოციალური კავშირი

ბავარიის ქრისტიან-სოციალური კავშირი (ბქსკ) — ქრისტიან-დემოკრატიული და კონსერვატიული პოლიტიკური პარტია გერმანიაში. პარტია ფუნქციონირებს მხოლოდ ბავარიაში, ხოლო მოკავშირე ქრისტიან-დემოკრატიული კავშირი დანარჩენ 15 ფედერალურ მხარეში.

ბუნდესტაგში, სადაც ქრისტიან-დემოკრატიული კავშირთან ერთად ქმნის საერთო ქდკ/ქსკ ფრაქციას, ჰყავს 45 წარმომადგენელი. პარტიის თავმჯდომარეა მარკუს ზოდერი. 2018 წლიდან იგი ასევე არის ბავარიის მინისტრ-პრეზიდენტი. აღნიშნული თანამდებობა 1957 წლის შემდეგ უცვლელად უკავია ქრისტიან-სოციალური კავშირის წარმომადგენელს.

შედეგები არჩევნებში
ფედერალური პარლამენტი (ბუნდესტაგი)
ევროპის პარლამენტი
კერკუანეს ნეკროპოლისი

კერკუანეს ნეკროპოლისი — ნეკროპოლისი ტუნისში, პუნიკურ ქალაქ კერკუანეს ჩრდილო-დასავლეთით 1,5 კმ-ის დაშორებით. 1985 წელს იუნესკომ ნეკროპოლისი და ქალაქი კერკუანე შეიტანა მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში, როგორც ფინიკილების (პუნების) გადაშენებული კულტურის ორიგინალური ნიმუში.

ნეკროპოლისი 1929 წელს აღმოაჩინა ადგილობრივი სკოლის მასწავლებელმა.
ჰანს აიზენკი

ჰანს იურგენ აიზენკი ( დ. 4 მარტი, 1916 — გ. 4 სექტემბერი, 1997) — გერმანული წარმოშობის ინგლისელი ფსიქოლოგი, რომელმაც შექმნა პიროვნების ოთხგანზომილებიანი იერარქიული მოდელი და პიროვნების ტიპების კლასიფიკაცია.

ბიოგრაფია
ჰანს აიზენკი დაიბადა 1916 წლის 4 მარტს ბერლინში. მისი მშობლები მსახიობები იყვნენ. ისინი განქორწინდნენ, როდესაც აიზენკი 4 წლის იყო. შემდეგ იგი ბებიასთან ცხოვრობდა და იზრდებოდა. სკოლის დამთავრების შემდეგ სურდა ჩაებარებინა ბერლინის უნივერსიტეტში ფიზიკის ფაკულტეტზე, მაგრამ ეს იგივეს ნიშნავდა, რომ გაწევრიანებულიყო ნაცისტურ საიდუმლო გაერთიანებაში და გერმანიიდან წავიდა. მოგვიანებით ჰანს ი იხსენებდა: „მე ვიცოდი, რომ არ მექნებოდა მომავალი ჩემს უბედურ სამშობლოში“. 18 წლის ასაკში აიზენკი დასახლდა ლონდონში, სადაც ჩააბარა ფსიქოლოგიის ფაკულტეტზე და 1938 წელს მიიღო ბაკალავრის ხარისხი, ხოლო 1940 წელს მაგისტრის ხარისხი. აიზენკმა მუშაობა დაიწყო მილ-ჰილის ჰოსპიტალში, სადაც მკურნალობდა ფსიქიკურად დაავადებულ პაციენტებს. აიზენკი ინგლისური კლინიკური ფსიქოლოგიის დონეს ძალიან დაბლად თვლიდა, ამიტომ იგი გაემგზავრა ამერიკის შეერთებულ შტატებში, რათა გაცნობოდა იქაურ მეცნიერებს. 1950 წელს აიზენკი გაშორდა პირველ მეუღლეს და მოიყვანა მეორე ცოლი, პროფესიით ფსიქოლოგი. მათ რამდენიმე ერთობლივი წიგნიც გამოსცეს. 80-იან წლებში იგი იყო ფსიქიატრიის ინსტიტუტის პროფესორი. ჰანს აიზენკი გარდაიცვალა 1997 წელს სიმსივნით.

მოღვაწეობა
აიზენკს არ აკმაყოფილებდა ტრადიციული კლინიკური დიაგნოსტიკა. ფაქტორული ანალიზის გამოყენებისას მან აღმოაჩინა, რომ ტრადიციული დიაგნოსტიკური ჯგუფები შეიძლება აღიწეროს 2 ძირითადი ფაქტორით: ნევროტიზმი და ექსტრავერსია-ინტრავერსია. ამ თეორიის საფუძველზე მან გამოსცა პირველი წიგნი „პიროვნების განზომილება“. ჯერ კიდევ აშშ-ში დაიწყო აიზენკმა მუშაობა თავის წიგნზე „პიროვნების სტრუქტურა“, სადაც ხაზს უსვამდა ფაქტორული ანალიზის ეფექტურობას, როგორც ცნობილი ფაქტების წარმოდგენის საუკეთესო მეთოდს.

პიროვნების იერარქიული მოდელი
აიზენკის თეორიის ბირთვი არის ის, რომ პიროვნების ელემენტები დაწყობილია იერარქიულად. მან შექმნა პიროვნების ოთხგანზომილებიანი სისტემა:
სპეციფიკური მოქმედებები და აზრები - პირველი დონე
ჩვეული მოქმედებები და აზრები - მეორე დონე
პიროვნული თვისებები - მესამე დონე
პიროვნული ტიპი - მეოთხე დონე

პიროვნების ტიპები
ექსტრავერსია-ინტრავერსია
ნეიროტიზმი-სტაბილურობა
ფსიქოტიზმი-ძლიერი სუპერ-ეგო
ექსტრავერსიის დამახასიათებელი შტრიხები: კომუნიკაბელური, ცოცხალი, აქტიური, თვითდარწმუნებული, უდარდელი, დომინირებული, გამბედავი, ენთუზიასტი.

ინტრავერსია: ჩაკეტილი, საკუთარ „მე“-ზე ორიენტირებული, პასიური, შრომისმოყვარე.

ნეიროტიზმი: ნერვიული, დაძაბული, ირაციონალური, მორცხვი, ემოციური.

ფსიქოტიზმის დამახასიათებელი შტრიხები: აგრესიული, ცივი, ეგოცენტრული, ანტისოციალური, იმპულსური

ნაშრომები
„პიროვნების ზომები“ (1947)
„პიროვნების სამეცნიერო კვლევა“ (1952)
„პოლიტიკის ფსიქოლოგია“ (1954)
„ფსიქოთერაპიის ეფექტები“ (1966)
„პიროვნების ბიოლოგიური ბაზისი“ (1967)
„ფროიდიანული იმპერიის დაკნინება და დაცემა“ (1985)
ტერნი

ტერნი  — ქალაქი იტალიაში, უმბრიის რეგიონში, ტერნის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი. ქალაქი მდებარეობს მდინარე ნერას დაბლობზე.

ფართობი — 211 კმ²
მოსახლეობის რაოდენობა — 108 999

ისტორია
ქალაქი ტერნი დაარსებულია ძვ. წ. საუკუნეში უმბრების მიერ. ძვ. წ. საუკუნეში ქალაქი დაიპყრეს რომაელებმა. რომაელების დროს ქალაქის სახელი იყო , რაც ნიშნავს „ორ მდინარეს შორის“. რომის იმპერიის დროს ქალაქში აშენდა აკვედუკი, კედლები, ამფითეატრი, ტაძრები და ხიდები.

ლანგობარდების მიერ ტერნის დაპყრობის შემდეგ (755) ტერნი გახდა სპოლეტოს საგრაფოს მეორეული ქალაქი.

 საუკუნეში ქალაქმა მიიღო საკუთარი კონსტიტუცია. ისევე როგორც გვიან შუა საუკუნეების იტალიის კომუნების უმრავლესობა, ტერნი გაანადგურა შიდა დავებმა გველფებსა და გიბელინებს შორის. მოგვიანებით ქალაქი გახდა პაპის ოლქის ნაწილი.

1927 წელს ტერნი გახდა იმავე დასახელების პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი.

ცნობილი ადამიანები
მარკუს კლაუდიუს ტაციტუსი — რომის იმპერატორი
ვალენტინე ეპისკოპოსი — ეპისკოპოსი და წამებული წმინდანი
ალესანდრო კასაგრანდე — პიანისტი, კომპოზიტორი
აურელიო დე ფელიჩე — მოქანდაკე
პაოლო ტაგლიავენტო — ფეხბურთის მსაჯი

დაძმობილებული ქალაქები
გველფები და გიბელინები

გველფები  — პაპის მომხრე პოლიტიკური მოძრაობა — საუკუნის იტალიაში, რომელიც იბრძოდა საღვთო რომის იმპერიის იმპერატორთა და იტალიაში მათი მომხრეების „გიბელინების“ - წინააღმდეგ (უპირატესად შედიოდნენ ვაჭრები და ხელოსნები).

გიბელინები  — პოლიტიკური მოძრაობა — საუკუნის იტალიაში, რომელიც მხარს უჭერდა გერმანიის იმპერატორებს და ებრძოდა პაპის პარტიას - გველფებს (შედგებოდა უპირატესად ფეოდალურ დიდგვარიანთა წარმომადგენლებისაგან).

კულტურა
გველფებსა და გიბელინებს შორის ბრძოლამ ასხვა ჰპოვა ცნობილი ფლორენციელის დანტე ალიგიერის პოემაში „ღვთაებრივი კომედია“ (1307-1321). ავტორი ამ მოვლენების მონაწილე იყო.

გველფების და გიბელინების ერთგული ძირითადი ქალაქები
ფასისმთა

ფასისმთა — მწვერვალი საქართველოსა და რუსეთის (ყაბარდო-ბალყარეთი) საზღვარზე, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონისა და ლენტეხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს რაჭის კავკასიონის მთავარ ქედზე, მდინარეების რიონისა და ცხენისწყლის სათავეებში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3786 მ. აგებულია პროტეროზოურ-ქვედაპალეოზოური გრანიტებითა და კრისტალური ფიქლებით. დამახასიათებელია ალპური რელიეფი — ცირკები და სხვა. ჩრდილოეთ კალთაზე არის თანამედროვე გამყინვარება. ფასისმთის კალთები შემოსილია ალპური და სუბალპური მდელოებით.
ალპების პრეისტორიული ნამოსახლარები

პრეისტორიული ნამოსახლარები ალპებში — ოჩფეხებზე შემდგარი საცხოვრებლების სერია ალპებში, რომლებიც ძვ. წ. 5000 — 500 წლებში აშენდა ტბების, მდინარეებისა და ჭაობების ნაპირებზე. სულ არსებული 111 ძეგლი, რომლებიც მიმოფანტულია ავსტრიაში (5 ძეგლი), საფრანგეთში (11), გერმანიაში (18), იტალიაში (19), სლოვენიასა (2) და შვეიცარიაში (56) 2011 წელს იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში შეიტანა.

გათხრების შედეგად, რაც მხოლოდ რამდენიმე ძეგლზე ჩატარდა, აღმოაჩინეს მტკიცებულებები, რომელებიც ადასტურებენ ალპური ევროპის დასახლებულობას ნეოლითისა და ბრინჯაოს ხანის პერიოდებში და ურთიერთქმედებას მათს გარემოსთან. როგორც იუნესკო აღნიშნავს, დასახლებები უნიკალური და განსაკუთრებული, საუკეთესოდ შემონახული კულტურული და მდიდარი არქეოლოგიური ძეგლებია, რომლებიც წარმოადგენენ ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს წყაროს რეგიონის ადრეული აგრარული საზოგადოებების შესწავლისას.