iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ფრიტაუნი

ფრიტაუნი — სიერა-ლეონეს დედაქალაქი. წარმოადგენს ქვეყნის მთავარ ნავსადგურსა და უმსხვილეს ქალაქს. მდებარეობს სიერა-ლეონეს კლდოვან ნახევარკუნძულზე, ზღვის დონიდან 26 მ სიმაღლეზე. ფრიტაუნი სიერა-ლეონეს მთავარი ეკონომიკური, ფინანსური, კულტურული და საგანმანათლებლო ცენტრია. ეკონომიკა უმეტესწილად ეფუძნება საკუთარ ნავსადგურს — უკავია მდინარე სიერა-ლეონეს შესართავისპირა რაიონი და წარმოადგენს მსოფლიოში ერთ-ერთ უმსხვილესსა და ღრმა წყლის ბუნებრივ ნავსადგურს. 2004 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქ ფრიტაუნის მოსახლეობა შეადგენდა 820.000 ადამიანს.

მოსახლეობა ეთნიკური, კულტურული და რელიგიური თვალსაზრისით მრავალფეროვანია. იგი ქვეყანაში არსებული ყველა ეთნიკური ჯგუფების მნიშვნელოვანი ადგილსამყოფელია. ქალაქის მთავარ მოსახლეობას შეადგენს სიერა-ლეონეს კრიოლის ხალხი, რომლებიც დღეისათვის რაოდენობის მიხედვით უმცირესობაში არიან. ისინი ფრიტაუნში – საუკუნეებში დასახლდნენ. ისევე როგორც მთლიანად სიერა-ლეონესთვის, კრიო ენა დედაქალაქისთვისაც არის საქალაქო კომუნიკაციის მთავარი საშუალება და ამჟამად წარმოადგენს ქალაქის მთავარ, ძირითად სასაუბრო ენას.

ფრიტაუნში განლაგებულია დასავლეთი აფრიკის უძველესი უნივერსიტეტი — ფურა-ბეის კოლეჯი, რომელიც დაარსდა 1827 წელს. უნივერსიტეტმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა სიერა-ლეონეს კოლონიური ეპოქის ისტორიაში, აგრეთვე დასავლეთ აფრიკის ხალხის ინგლისურენოვანი განათლების საკითხშიც.

ქალაქში მდებარეობს ქვეყნის პარლამენტი, სიერა-ლეონეს უზენაესი სასამართლო და საშტატო სახლი — ქვეყნის პრეზიდენტის ოფიციალური რეზიდენცია და სამუშაო ადგილი. გარდა ამისა, აქვეა წარმოდგენილი სამინისტროს შენობა (მთავრობის დეპარტამენტი) და ყველა არსებული უცხოეთის საელჩოები.

ფრიტაუნი სიერა-ლეონეს 6 მუნიციპალიტეტიდან ერთ-ერთია. ქალაქს უშუალოდ მართავს საარჩევნო საბჭო, რომელსაც ქალაქის მერი უდგას სათავეში. ამასთანავე მერი ადგილობრივი მმართველობის პასუხისმგებელიცაა.

ფრიტაუნი დაარსდა 1792 წელს ინგლისელების მიერ. 1808–1961 წლებში იყო ინგლისის კოლონია სიერა-ლეონეს ადმინისტრაციული ცენტრი, ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ბრძოლის მნიშვნელოვანი ცენტრი. 1961 წლის აპრილიდან დამოუკიდებელი სიერა-ლეონეს დედაქალაქი.

ტურიზმი სუსტად არის განვითარებული. საზოგადოებრივი ტრანსპორტის ძირითადი სახეობებია: მიკროავტობუსი და ტაქსი. არის მეჩეთი და ეკლესიები, ეროვნული მუზეუმი, რომელიც შეიცავს მნიშვნელოვან ისტორიულ დოკუმენტებს.

ფრიტაუნი გაშენებულია ატლანტის ოკეანის სანაპიროზე. ჰავა ეკვატორული მუსონურია. აგვისტოს საშუალო ტემპერატურა 24°, აპრილის 27°. ატმოსფერული ნალექების რაოდენობა 3630 მმ წელიწადში. ქალაქის სიახლოვეს არის საერთაშორისო მნიშვნელობის აეროპორტი.
ჯეიმზტაუნი (წმინდა ელენეს კუნძული)

ჯეიმზტაუნი  — ქალაქი და პორტი. დიდი ბრიტანეთის ზღვისიქითა ტერიტორიის — წმინდა ელენე, ამაღლება და ტრისტანი-და-კუნიას დედაქალაქი.

ისტორია
ქალაქი დააარსა ბრიტანეთის ოსტ-ინდურმა კომპანიამ 1659 წელს. ის მდებარეობს ჯეიმზის ყურის უბეში , რომელსაც სახელი დაერქვა იორკის ჰერცოგის, მოგვიანებით ბრიტანეთის უკანასკნელი კათოლიკე მეფის — ჯეიმზ -ის პატივსაცემად. ქალაქიდან 3 კმ-ით სამხრეთით მდებარეობს გუბერნატორის რეზიდენცია და სენტ პოლის ტაძარი ( . ’). 4 კმ-ით სამხრეთ-დასავლეთით მდებარეობს დასახლება ლონგვუდი, სადაც გადაასახლეს და 1821 წელს გარდაიცვალა ნაპოლეონ ბონაპარტი. ლონგვუდში მის სახლს იცავს საფრანგეთის ხელისუფლება.

ჯეიმზტაუნის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი გამორჩეული სახეა — ეგრეთ წოდებული იაკობის კიბე, გრძელი დახრილი სიბრტყე სიგრძით 900 ფუტი (დაახლოებით 700 ნაბიჯი), რომელიც, როგორც აქ ამბობენ, „თქვენი გული იკუმშება მასზე ასვლისას და კისერი გეგრიხება დაშვებისას“. ეს ნაგებობა აშენდა 1829 წელს, რომ დაეკავშირებინათ ჯეიმზტაუნი კიბის ბორცვზე მდებარე გარნიზონთან და გამოიყენებოდა სამხედრო აღჭურვილობის ტრანსპორტირებისათვის. მისი გამოყენება გრძელდება დღემდე, თუმცა ის სხვა მიზნებითაც გამოიყენება.

1998 წელს ჯეიმზტაუნის მოსახლეობამ შეადგინა 864 ადამიანი, ხოლო 2008 წლის აღწერით მისმა რაოდენობამ შეადგინა 714 ადამიანი, ანუ კუნძულის მთლიანი რაოდენობის დაახლოებით 1/6.
ლობამბა

ლობამბა — ესვატინის ისტორიული და საკანონმდებლო დედაქალაქი. აქ არის განთავსებული პარლამენტი და დედოფლის რეზიდენცია.

გეოგრაფია
მდებარეობს ესვატინის დასავლეთ ნაწილში, ეზულვინის ხეობაში, ზღვის დონიდან 694 მეტრში. დედაქალაქ მბაბანედან 16 კმ-ში, ჰოჰოს რეგიონში

1903 წელს, ბურების პირველი ომის შემდეგ, დიდი ბრიტანეთის ხელისუფლებამ საკუთარ კონტროლ ქვეშ მოაქცია სვაზილენდი და აქ მმართველად დანიშნა საკუთარი რეგენტი. 1921 წელს მეფე სობჰუზა გახდა სვაზილენდის მმართველი, რომელიც ჯერ კიდევ ბრიტანეთის ხელისუფლებას ემორჩილებოდა. ესვატინმა ბრიტანელებისაგან დამოუკიდებლობა მიიღო 1968 წლის 6 სექტემბერს, რომლის დროსაც პრემიერ-მინისტრად დაინიშნა სობჰუზა -ის უფროსი ვაჟი — მახოსინი დლამინი. დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ ესვატინი გახდა აფრიკის ერთობის ორგანიზაციის , ერთა თანამეგობრობის და გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წევრი. ქვეყანაში დამკვიდრდა კონსტიტუციური მონარქიის წყობა და ქვეყნის მეთაურად გამოცხადდა მეფე სობჰუზა , რომელიც ცხოვრობდა სამეფო რეზიდენციაში ქალაქ ლობამბაში. ეთნიკური შემადგენლობის მხრივ მოსახლეობის 84,3 % არის სვაზი და 9,9 % ზულუსი. დანარჩენი: ტსონგა — 2,5 %, ინდოელები — 1,6 % და სხვები — 1,7 %. ქალაქის ოფიციალური ენების — სვატი და ინგლისური.

ღირსშესანიშნაობა
ემბო როიალის სასახლე
ეროვნული მუზეუმი
პარლამენტის შენობა
მეფე სობჰუზა -ის მემორიალი
მანტენგის ჩანჩქერი
უმჰლანგა — მეფის ცოლის შესარჩევი ყოველწლიური ცერემონიალი
მეტროლოგია

მეტროლოგია, საზომთმცოდნეობა ( და ) — მეცნიერება საზომ ერთეულთა შესახებ. მეტროლოგია სწავლობს ზუსტ საზომებს, ადგენს გაზომვის მეთოდებსა და საშუალებებს, ზრუნავს გაზომვათა სიზუსტეზე, ქმნის ფიზიკურ ერთეულებსა და ერთეულთა სისტემებს. მეტროლოგია შედგება 3 ნაწილისგან:
თეორიულისგან, რომელიც სწავლობს ზოგად თეორიულ პრობლემებს (გაზომვათა თეორიის, ფიზიკური სიდიდეების, მათი ერთეულების და გაზომვის მეთოდების შემუშავება).
გამოყენებითისგან, სწავლობს თეორიული მეტროლოგიის მიღწევების პრაქტიკული განხორციელების პრობლემბს.
საკანონმდებლოსგან, აწესებს სავალდებულო ტექნიკურ და იურიდიულ მოთხოვნებს ფიზიკურ ერთეულთა გამოყენებაში, ასევე გაზომვის მეთოდებსა და საშუალებებში.
იენა

იენა — საუნივერსიტეტო ქალაქი ცენტრალურ გერმანიაში. მდინარე ზაალეს ნაპირზე 111, 343 მცხოვრებით (2019). ის არის სიდიდით მეორე ქალაქი ფედერალურ მხარე თიურინგიაში ერფურტის შემდეგ. იენის მსხვილი საწარმოა „კარლ ცაისი“. ამავე სახელწოდებას ატარებს ქალაქის საფეხბურთო გუნდი, რომელიც 1981 წელს თბილისის „დინამომ“ დაამარცხა თასების მფლობელთა თასის ფინალში.
მონღოლთა იმპერია

მონღოლთა იმპერია (ძველმონღ. — მონღოლთა უდიდესი სახელმწიფო, მონღ. , ) – სახელმწიფო, რომელიც საუკუნის პირველ ნახევარში (1206 წელს) შეიქმნა ჩინგიზ-ყაენისა და მისი მემკვიდრეების დამპყრობლური ომების შედეგად.

იმპერიის პერიოდში შედიოდა ცენტრალური აზია, სამხრეთ ციმბირი, კავკასია, აღმოსავლეთი ევროპა, ახლო აღმოსავლეთი, ჩინეთი და ტიბეტი. საუკუნის მეორე ნახევარში დაიწყო იმპერიის დაშლა, ულუსებად, რომელთა სათავეშიც იდგნენ ჩინგიზიდები. იმპერიის ყველაზე მსხვილი წარმონაქმნები იყვნენ ოქროს ურდო, ჰულაგუიანთა სახელმწიფო, იუანის იმპერია და ჩაღათაის სახანო. ყუბილაიმ (1260-1294 წწ.) 1271 წელს, მთელი ჩინეთის დაპყრობის შემდეგ მიიღო იუანის იმპერატორის ტიტული და დედაქალაქი გადაიტანა ხანბალკში. საუკუნის დასაწყისში ფორმალურად აღდგა იმპერიის ერთიანობა და წარმოადგენდა დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა ფედერაციას. ამავე საუკუნის დამლევს მონღოლეთის იმპერიამ არსებობა შეწყვიტა.

ისტორია
 საუკუნის მიწურულისათვის თემუჩინმა, რომელიც თავდაპირველად ყაჩაღთა მეთაური იყო, მოახერხა მონღოლეთის გაერთიანება მანჯურიიდან ალტაის მთებამდე. 1206 წელს მდინარე ონონის სათავესთან ახლოს გაიმართა ყურულთაი, რომელზედაც თემუჩინი აირჩიეს დიდ ყაენად და მიიღო ჩინგიზ-ხანის ტიტული. გამოცხადდა დიდი მონღოლეთის იმპერიის შექმნა. ჩინგიზ-ხანმა, რომელიც ცნობილი იყო თავისი სისასტიკითა და მრისხანებით, დაიპყრო დიდი ნაწილი აზიისა და შექმნა მონღოლეთის იმპერია, ყველაზე დიდი იმპერია მსოფლიო ისტორიაში. ყაენის მემკვიდრეებმა მისი იმპერია გადაჭიმეს დასავლეთით პოლონეთამდე, აღმოსავლეთით კორეამდე, ჩრდილოეთით ციმბირამდე და სამხრეთით ვიეტნამამდე. იმპერიის ფართობი იყო 33,000,000 კმ2 (მსოფლიო მიწის 22%), მოსახლეობა 100 მილიონი კაცი.

ჩინგიზ-ყაენის შვილიშვილის მუნქეს მმართველობაში (1251-1259 წწ.) მონღოლეთის იმპერია თავის ფარგლებში აერთიანებდა მონღოლეთს, ჩრდილოეთ ჩინეთს, კორეას, ტანგუტის სამეფოს, ცენტრალურ და შუა აზიას, ამიერკავკასიას, ირანს, ავღანეთსა და რუსეთის მიწების მნიშვნელოვან ნაწილს. მაგრამ ეს უზარმაზარი იმპერია მოკლებული იყო შინაგან ერთიანობას და წარმოადგენდა სოციალ-ეკონომიკური და კულტურული განვითარების სხვადასხვა საფეხურზე მდგომი სხვადასხვა ენაზე მოლაპარაკე ხალხების იძულებით გაერთიანებას, ამ ხალხის მნიშვნელოვანი ნაწილი მიღწეული დონით დამპყრობლებზე მაღლა იდგა.

მუნქეს სიკვდილის შემდეგ დაიწყო მონღოლეთის იმპერიის დაშლა. პირველად მას ჩამოშორდა ბათო-ყაენისა (მართავდა 1236-1255 წწ.) და ჰულაგუ ყაენის (მართავდა 1256-1265 წწ.) სამფლობელოები. მათ შექმნეს დამოუკიდებელი ოქროს ურდო და ჰულაგუიანთა სახელმწიფო, რომელთაც სათავეში ედგნენ ჩიგიზ-ყაენის შთამომავლები.

მუნქეს მემკვიდრე იყო ყუბილაი (მართავდა 1260-1294 წწ.), რომლის დროსაც დასრულდა ჩინეთის დაპყრობა. მისი სახანო მოიცავდა დღევანდელ მონღოლეთსა და ჩინეთს. ხუბილაისა და მისი მემკვიდრეების იმპერიას ეწოდა იუანი.

1368 წელს აჯანყებულმა ჩინელებმა მონღოლები განდევნეს ჩინეთიდან. ჩინეთის არმიამ დაანგრია და გააცამტვერა უამრავი მონღოლური ქალაქი, მათ შორის მონღოლეთის დედაქალაქი ყარაყორუმი. წაიშალა ნაკვალევი იმ კულტურული პროგრესისა, რომელსაც მიაღწია მონღოლეთმა იმპერიის დროს.

1380 წელს კულიკოვოს ბრძოლით დაიწყო რუსეთის განთავისუფლება მონღოლ-თათართა უღლისაგან. საუკუნის მეორე ნახევარში მონღოლეთის ბატონობა დაემხო ირანში, ამიერკავკასიასა და შუა აზიაში.
მამუცუ

მამუცუ (შიკომორი ; ) — საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტ მაიოტის დედაქალაქი. წარმოადგენს კომუნას და კუნძულ მაიოტის უმსხვილეს ქალაქს. გაშენებულია ინდოეთის ოკეანის სანაპიროზე, მოზამბიკის სრუტეში. დედაქალაქია 1977 წლიდან. მის სიახლოვეს მდებარეობს ქალაქი ძაუძი, რომელიც მაიოტის ყოფილ დედაქალაქს წარმოადგენს. მამუცუს კომუნა მაიოტის უდიდესი კომუნაა. იგი დაყოფილია 3 ოლქად, სადაც ქალაქის გარდა, აგრეთვე შედის 6 სოფელი. 2012 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქის მოსახლეობა შეადგენდა 57 281 ადამაინს.

მამუცუს კომუნა ყველაზე დიდია კუნძულზე, ის დაყოფილია სამ რაიონად, რომლებშიც, თვითონ ქალაქ მამუცუს გარდა, შედის 6 სოფელი. კომუნის ადმინისტრაციული ცენტრის — ქალაქ მამუცუს — მოსახლეობა შეადგენს 5839 ადამიანს (2012 წელი), სოფელ კავენის — 13 276 ადამიანს (2012 წელი), მსაპერეს — 12 812 ადამიანს (2012 წელი), კავანის — 7491 ადამიანს (2012 წელი), პასამაინტის — 7026 ადამიანს (2012 წელი), ტრუნძუს (ტსუნძუ, რომელიც შედგება ორი დასახლებული პუნქტისაგან ტსუნძუ 1 და ტსუნძუ 2) — 6765 ადამიანს (2012 წელი), ვაჰიბეს — 4072 ადამიანს (2012 წელი). მთლიანად კომუნის მოსახლეობა შეადგენს 57 281 ადამიანს (2012 წელი).

1977 წლიდან ქალაქი მაიოტას დედაქალაქია, რომელიც 2011 წელს გახდა საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტი. კომორის კუნძულების ადმინისტრაციული დაყოფის ფარგლებში, 2001 წლის რეფერენდუმზე მიღებული კომორის კუნძულების კავშირის მოქმედი კონსტიტუციის თანახმად, მაიოტა ოთხიდან ერთ-ერთი ავტონომიური კუნძულია, ქალაქ მამუცუს ჩათვლით.
სუომენლინა

სუომენლინა ( „ფინური სიმაგრე“, შვედურად სვეაბორგი „შვედური სიმაგრე“) — საზღვაო ციხესიმაგრე, ზღვიდან ჰელსინგფორსით დაცული. ციხის სიმაგრეები -ის ჯგუფში შემავალ 7 კლდოვან კუნძულზეა აგებული. ამჟამად საცხოვრებელი უბნის სახით, ჰელსინკის საქალაქო დაქვემდებარებაშია.

ისტორია
ვარგის კლდოვანი ნაპირების გამაგრება 1746 წელს გადაწყდა და გენერალ ავგუსტინ ერენსვერდს დაევალა არქიტექტორ ტუნბერგის დახმარებით. 1748-1758 წლებში ახლანდელი გუსტავსვერდი აიგო. მშენებლობა 1770 წელს დასრულდა და 25 მლნ რიქსდალერი დაჯდა.

1808 წელს სიმაგრეს რუსები შემოეწყვნენ (რუსეთ-შვედეთის ომის დროს) და მოკლეხნიანი ალყის შემდეგ აიღეს კიდეც. ციხის დაცემის შედეგად, რუსების ხელში დაახლოებით 7300 ტყვე, 2000 საბრძოლო ერთეული და 110 სამხედრო ხომალდი აღმოჩნდა. 1809 წლიდან ფინეთი რუსეთს შეურთდა და სიმაგრეც უკვე რუსულ ციხესიმაგრედ იწოდებოდა.
რუსეთ-საქართველოს მოლაპარაკება „სამხრეთ ოსეთის“ შესახებ (1991)

რუსეთ-საქართველოს მოლაპარაკება „სამხრეთ ოსეთის“ შესახებ (1991) — მოლაპარაკებები საქართველოს სსრ-სა და რსფსრ-ს შორის, რომელიც გაიმართა 1991 წლის 23 მარტს ყაზბეგში. ხელშეკრულების მიზანი იყო ქართულ-ოსური კონფლიქტის შედეგად წარმოშობილი პრობლემების მოგვარება.

წინაპირობა
1990 წლის 20 სექტემბერს სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის სახალხო დეპუტატთა საბჭომ მიიღო დეკლარაცია „სამხრეთ ოსეთის სუვერენიტეტის შესახებ“, რითაც იგი გამოაცხადა „საკავშირო ხელშეკრულებისა და საერთაშორისო სამართლის სუბიექტად“. ამის საპასუხოდ, 21 სექტემბერს საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმმა დეკლარაცია გამოაცხადა ანტიკონსტიტუციურად და ცნო ბათილად.

1990 წლის 9 დეკემბერს სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლების ორგანოებმა ანტიკონსტიტუციური აქტით გამოაცხადეს ე.წ. სამხრეთ ოსეთის დამოუკიდებელი რესპუბლიკა. საქართველოს სსრ უზენაესმა საბჭომ 1990 წლის 11 დეკემბერს საქართველოს რესპუბლიკის კონსტიტუციის, საერთაშორისო სამართლის ნორმების სრული დაცვით, გააუქმა აღნიშნული გადაწყვეტილება.

მოლაპარაკებები
1991 წლის 23 მარტს დაბა ყაზბეგში გაიმართა შეხვედრა ზვიად გამსახურდიასა და ბორის ელცინს შორის. მოლაპარაკებების დროს ხელმოწერილი დოკუმენტით შიდა ქართლის საკითხის გადაწყვეტა მხოლოდ საქართველოს ხელისუფლების პრეროგატივად გამოცხადდა. ოსური მხარე მოლაპარაკებებეში მონაწილეობდა მხოლოდ მეთვალყურის სტატუსით.

შედეგები
მოლაპარაკებებზე მხარეები შეთანხმდნენ შემდეგ საკითხებზე:

1991 წლის აპრილის მანძილზე ხელმოსაწერად მომზადდეს რუსეთის სფსრ და საქართველოს სსრ ხელშეკრულების პროექტი.
ორივე რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა სამინისტროებმა 10 დღეში შექმნან ერთობლივი კომისია შიდა ქართლში ვითარების შესასწავლად.
მხარეებმა 10 აპრილამდე შექმნან მილიციის გაერთიანებული რაზმი ყოფილი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ტერიტორიაზე ყველა უკანონო ფორმირების განსაიარაღებლად. ამ რაზმს დაევალება საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვა მოცემულ ტერიტორიაზე ვითარების სტაბილიზაციამდე.
სსრ კავშირის თავდაცვის სამინისტროს წინადადება მიეცეს, გაიყვანოს ყოფილი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქიდან იქ დისლოცირებული საბჭოთა არმიის ნაწილები.
მხარეებისა და ჩრდილოეთი ოსეთის ასსრ მინისტრთა საბჭოებმა დაუყოვნებლივ დაიწყონ მუშაობა ლტოლვილების მუდმივ საცხოვრებელ ადგილებში დაბრუნებისა და ადგილობრივი ხელისუფლების კანონიერი ორგანოების აღდგენის მიზნით.
შეიქმნას ლტოლვილებისათვის მიყენებული ზარალის შემფასებელი კომისია და დამატებითი სახსრები გამოიყოს ამ ზარალის ასანაზღაურებლად.
შექმნილი კომისიებისა და რაზმების საბოლოო ამოცანად ჩაითვალოს რეგიონში მშვიდობის აღდგენა.
შეიქმნას მუდმივი ჯგუფი, რომელიც კონტროლს გაუწევს ამ ოქმის შესრულებას და განიხილავს წამოჭრილ მიმდინარე საკითხებს.
ბროკჰაუზისა და ეფრონის ენციკლოპედიური ლექსიკონი

ბროკჰაუზისა და ეფრონის ენციკლოპედიური ლექსიკონი (მცირე გამოცემა 35 ტომი; დიდი გამოცემა 86 ტომი) — რუსული უნივერსალური ენციკლოპედია, რომელიც გამოდიოდა იმპერიულ რუსეთში 1890-1906 წწ, საგამომცემლო სს „ფ.ა.ბროკჰაუზი-ი.ა.ეფრონის“ მიერ (პეტერბურგი, 1890-1907 წწ.). თავისი მოცულობითა და სტილით ენციკლოპედია ბრიტანიკას რუსული ანალოგია. შეიცავს 121 240 სტატიას, 7 800 სურათსა და 235 რუკას. სტატიები დაწერილი იყო იმ დროის რუსეთის წამყვანი სწავლულების მიერ, მათ შორის იყვნენ დიმიტრი მენდელეევი და ვლადიმერ სოლოვიოვი.

ენციკლოპედიას ჰყავდა რამდენიმე ქართველი ავტორიც:
ივანე თარხანოვი (თარხან-მოურავი) (1846–1908) – ფიზიოლოგი, ინიციალებით [. .]
ალექსანდრე ხახანაშვილი (ხახანოვი) (1866–1912) – ფილოლოგი–ორიენტალისტი
ალექსანდრე ცაგარელი (1844–1929) – ფილოლოგი–ენათმეცნიერი, ინიციალებით [. .]
გრიგოლ წერეთელი (1870–1938) – ფილოლოგი–კლასიკოსი, ინიციალებით [. .]
რუსთავი (მწვერვალი)

რუსთავი — მწვერვალი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს შავანის ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3900 მ. აგებულია იურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. დამახასიათებელია ნივალური ლანდშაფტი. გზა ადის მდინარე თერგის მარჯვენა შენაკადის — ხდის სათავიდან. 1953 წელს ქალაქ რუსთავის მელითონეთა ჯგუფმა (ხელმძღვანელი გ. მელია) მოაწყო ზამთრის მასობრივი ასვლა და მწვერვალს ქალაქ რუსთავის სახელი უწოდეს. მის დალაშქვრაში მონაწილეობდა ერთ-ერთი პირველი ქართველი ქალი ალპინისტი მარო ტყავაძე.
ცინცინატი

ცინცინატი — ქალაქი აშშ-ის აღმოსავლეთ ნაწილში, ოჰაიოს შტატში. ჰამილტონის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი. ქალაქი მდებარეობს ოჰაიოს შტატის სამხრეთ-დასავლეთით მდინარე ოჰაიოს ნაპირას, ოჰაიო-კენტუკის საზღვართან.

302 605 მცხოვრებით (2018, შეფასება) ცინცინატი არის სიდიდით მესამე ქალაქი ოჰაიოს შტატში (კოლუმბუსის და კლივლენდის შემდეგ) და 65-ე ქალაქი აშშ-ში.

ნავსადგური მდინარე ოჰაიოზე. სარკინიგზო და საავტომობილო გზების კვანძი. აშშ-ის დიდი სამრეწველო, სავაჭრო-საფინანსო და კულტურული ცენტრი. განვითარებულია მანქანათსაშენი, ლითონდასამუშავებელი, ქიმიური და კვების მრეწველობა. ცინცინატი ჩარხთმშენებლობის, ელექტროტექნიკური და რადიოელექტრონული მრეწველობის, ავიაძრავების, რაკეტების, საყოფაცხოვრებო ხელსაწყოებისა და მანქანების, სამრეწველო მოწყობილობების წარმოების ერთ-ერთი წამყვანი ცენტრია. ავეჯისა და ქაღალდის მრეწველობა, პარფიუმერიის, მედიკამენტების წარმოება.). ცინცინატი დაარსდა 1788 წელს.
ლე ნუველ ობსერვატორი

„ლე ნუველ ობსერვატორი“ (ფრანგ. – ) არის ფრანგული ყოველკვირეული გაზეთი და მისი ტირაჟი შეადგენს 500.000 ცალს. გაზეთი 1964 წელს დააარსა ფრანგმა ფილოსოფოსმა და ჟურნალისტმა ანდრე გოსმა თავის კოლეგა ჟურნალისტ ჟან დანიელთან ერთად. ისინი ადრე „ლ’ექსპრესთან“ თანამშრომლობდნენ და ამ თანამშრომლობამ მანამ გასტანა, სანამ ეს გამოცემა პოლიტიკურ ორიენტაციას შეიცვლიდა. „ლე ნუველ ობსერვატორი“ ერთ ხანს მეტად პოპულარული იყო პარიზის ინტელექტუალთა შორის.

ჟურნალი თავიდან მემარცხენე პოლიტიკურ პოზიციებზე იდგა, მოგვიანებით ზომიერი მემარცხენე გამოცემა გახდა, ხოლო 1980-იანი წლებში კი ფრანსუა მიტერანის რეფორმებს უჭერდა მხარს.

ჟურნალის წინამორბედი იყო კლოდ ბურდეს მიერ დაარსებული „ლ’ობსერვატორი“. 1954 – 1964 წლებში გამოიცემოდა სათაურით „ფრანს–ობსერვატორი“, ხოლო შემდეგ „ლე ნუველ ობსერვატორი“ დაერქვა. „ლე ნუველ ობსერვატორი“ კლოდ პერდრიელის პრეს–ჯგუფი გამოსცემს 1964 წლიდან.
შარლ გარნიე

ჟან ლუი შარლ გარნიე (; დ. 6 ნოემბერი, 1825 — გ. 3 აგვისტო, 1898) — ფრანგი არქიტექტორი და ხელოვნებათმცოდნე, ოპერა გარნიესა და მონტე-კარლოს ოპერის თეატრის პროექტების ავტორი.

1842 წლიდან პარიზის ნატიფ ხელოვნებათა სამეფო სკოლაში ლუი-იპოლიტის სტუდენტი იყო, ხოლო 1848 წელს რომის პირველი პრემია დაიმსახურა . რის შემდეგაც ის რომში საფრანგეთის აკადემიის სტიპენდიატი გახდა 1849 წლის 17 იანვრიდან 31 დეკემბრამდე. ამ პერიოდში მან საბერძნეთში იმოგზაურა, რაც მისი საბოლოო ნაშრომის შთაგონება გახდა, რომელიც პარიზის სალონში წარმოადგინეს 1853 წელს. 1874 წელს საფრანგეთის ინსტიტუტის წევრი გახდა, ნატიფ ხელოვნებათა აკადემიის არქიტექტურის განყოფილებაში.

გალერეა
MCA Records

(ემ-სი-ეი რეკორდსი) — იყო აშშ-ში დაფუძნებული ხმისჩამწერი კომპანია, რომელიც აშშ-ის მუსიკის კორპორაციას ეკუთვნოდა. ეს უკანასკნელი შემდგომში უფრო დიდი — ემ-სი-ეი მიუზიკ ინტერტაინმენტ გრუპის ნაწილი გახდა (ამჟამინდელი იუნივერსალ მიუზიკ გრუპი) და დღემდე მის ნაწილად რჩება. ემ-სი-ეი რეკორდსი 2003 წელს გეფენ რეკორდსმა შეიერთა.
გიორგი პაპალაშვილი

გიორგი მიხეილის ძე პაპალაშვილი (დ. 25 დეკემბერი, 1908, სოფ. ტიბაანი, ახლანდელი სიღნაღის მუნიციპალიტეტი, — გ. 20 იანვარი, 1974, თბილისი) — ქართველი გენეტიკოსი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გენეტიკის კათედრის გამგე, ბიოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი (1957), პროფესორი (1959), საქართველოს გენეტიკოსთა და სელექციონერთა საზოგადოების პრეზიდენტი, საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1972).

პირველდაწყებითი განათლების მიღების შემდეგ სწავლა განაგრძო ბაკურციხის სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკუმში. 1928 წელს შევიდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სასოფლო-სამეურნეო ფაკულტეტის ზოოტექნიკურ განყოფილებაზე, რომლის დამთავრების შემდეგ სწავლა განაგრძო მოსკოვის მეცხოველეობის ინსტიტუტის ასპირანტურაში. 1936 წელს, საკანდიდატო დისერტაციის წარმატებით დაცვის შემდეგ მოწვეულ იქნა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გენეტიკის კათედრის გამგედ, რომელსაც ხელმძღვანელობდა სიცოცხლის ბოლომდე.

გიორგი პაპალაშვილი აღიარებულია როგორც გენეტიკის ფუძემდებელი საქართველოში. მისი საქმიანობა მოიცავდა რამდენიმე სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტსა და უმაღლეს სასწავლებელს. გიორგი პაპალაშვილი აქტიურად თანამშრომლობდა თბილისის მეაბრეშუმეობის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტთან, სადაც წლების მანძილზე ეკავა სამეცნიერო ნაწილში დირექტორის მაოდგილის თანამდებობა, მისი სამეცნიერო-პედაგოგიური საქმიანობა აქტიურად მიმდინარეობდა მეცხოველეობის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტსა და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიოლოგიის ფაკულტეტზე, სადაც ის ხელმძღვანელობდა სამეცნიერო-პედაგოგიურ საქმიანობას გენეტიკაში, ზოგად ბიოლოგიაში, მეცხოველეობასა და სხვა დისციპლინებში. მისი ავტორობით გამოცემულია სახელმძღვანელოები გენეტიკასა და ზოგად ბიოლოგიაში ქართულ და რუსულ ენებზე. გიორგი პაპალაშვილის პედაგოგიურმა მოღვაწეობამ საფუძველი ჩაუყარა გენეტიკოსთა ახალ თაობას.

გიორგი პაპალაშვილის სამეცნიერო კვლევები მოიცავდა გენეტიკის სხვადასხვა მიმართულებას. თავისი სამეცნიერო პრაქტიკის დასაწყისშივე მან ჩაატარა რამდენიმე მნიშვნელოვანი კვლევა რადიაციული გენეტიკის სფეროში, რომლის შედეგებიც აისახა მოგვიანებით მის მიერ გამოცემულ და საერთაშორისოდ აღიარებულ მონოგრაფიაში. ასევე მისი სამეცნიერო კვლევების სფეროს წარმოადგენდა მეაბრეშუმეობის და მეცხოველეობის სფეროები. აღსანიშნავია გიორგი პაპალაშვილის მიღწევები მრავალტაროიანი სიმინდის ახალი ჯიშის გამოგონებაში, რომელსაც დიდი გამოხმაურება მოჰყვა არა მხოლოდ საქართველოში, არამედ საზღვარგარეთის მთელ რიგ ქვეყნებში და ფართოდ იქნა დამკვიდრებული სოფლის მეურნეობაში.
ნატურალიზაცია

ნატურალიზაცია — სახელმწიფოს მიერ თავისი მოქალაქეობის მინიჭება უცხოელისათვის ან მოქალაქეობის არმქონე პირისათვის მისი თხოვნის თანახმად.

ნატურალიზაცია არის ფიზიკური პირისათვის პირადი თხოვნის (განცხადების) ან თანხმობის საფუძველზე უცხოეთის სახელმწიფოს მოქალაქეობის მინიჭება ამ სახელმწიფოს კომპეტენტური ორგანოების მიერ. ნ–ით მოქალაქეობის მიღების წესს არეგულირებს შიდასახელმწიფოებრივი სამართლის ნორმები საქართველოს კანონში მოქალაქეობის შესახებ (მიღებულია 25.03.1993), ჩამოთვლილია ნ–ის წესით მოქალაქეობის მიღების შემდეგი პირობები:
პირი მუდმივად ცხროვრობს საქართველოს ტერიტორიაზე უკანასკნელი 10 წლის განმავლობაში;
დადგენილ ფარგლებში იცის სახელმწიფო ენა;
დადგენილ ფარგლებში იცის საქართველოს ისტორია და კანონმდებლობა;
საქართველოში აქვს სამუშაო ადგილი ან რაიმე უძრავი ქონება.

კანონი ითვალისწინებს გამონაკლისს ცალკეული კატეგორიის პირების მიმართ, როდესაც დაშვებულია ასეთი პირის განთავისუფლება ზემოთა ჩამოთვლილი პირობებისაგან. კერძოდ, კანონის თანახმად (27–ე მუხ.) საქართველოს პრეზიდენტს, გამონაკლისის სახით, უფლება აქვს, ჩამოთვლილი პირობების შეუსრულებლად საქართველოს მოქალაქეობა მიანიჭოს ამა თუ იმ პირს, რომელსაც:
კაცობრიობის ან საქართველოს წინაშე აქვს განსაკუთრებული დამსახურება თავისი სამეცნიერო ან საზოგადოებრივი საქმიანობით, ან აქვს ისეთი პროფესია, ან კვალიფიკაცია, რომელიც ხელსაყრელია საქართველოსთვის;
მისთვის მოქალაქეობის მინიჭება გამომდინარეობს საქართველოს სახელმწიფო ინტერესებიდან. ამავე კანონით განსაზღვრულია, რომ საქართველოს მოქალაქეობა არ მიენიჭება პირს, თუ იგი ნასამართლევია განზრახ ჩადენილი დანაშაულისთვის, რომელიც ითვალისწინებს თავისუფლების აღკვეთას სამ წელზე მეტი ვადით, და თუ ეს ნასამართლეობა არ აქვს მოხსნილი ან გაქარწყლებული (26–ე მუხ.)
კავკასიის ალბანეთის ენა

ალბანური ენა — მკვდარი ენა, რომელიც განეკუთვნება ლეზგიური ენების ოჯახს. გავრცელებული იყო თანამედროვე აზერბაიჯანისა და დაღესტნის ტერიტორიაზე და წარმოადგენდა ალბანეთის სამეფოს ოფიციალურ ენას. გააჩნდა საკუთარი დამწერლობა. სავარაუდოდ, ალბანური ენა უნდა დადებოდა საფუძვლად თანამედროვე უდიურ ენას. ალბანურ ენაში გამოიყენებოდა დამწერლობა, რომლის ფრაგმენტების მოპოვება იძლევა სახელმწიფოს კულტურასთან დაკავშირებული საკითხების შესახებ ცნობების ნაწილობრივი აღდგენის საშუალებას.
ამაღლება (ვარსკვლავთკარიბჭე)

ამაღლება ვარსკვლავთკარიბჭის გამოგონილ სამყაროში არის გარდაცვალება, რომლის შედეგადაც ფსიქიკურად მაღალგანვითარებული გონიერი არსება ტოვებს ფიზიკურ სხეულს და მხოლოდ ენერგიისაგან შემდგარ არსებად გარდაიქმნება. ფიზიკური სხეულის არქონა და ის, რომ იგი მხოლოდ ენერგიისაგან შედგება, ამაღლებულ არსებას აძლევს ცოდნითა და უნარებით სავსე ყოფიერების უფრო მაღალ სიბრტყეში მარადიული ცხოვრების საშუალებას. ამგვარად, ამაღლებული პიროვნებები ჰკარგავენ თავდაპირველ მატერიალურ ფორმას, მაგრამ ინარჩუნებენ ცნობიერებას.

ამაღლება სულიერი, გონებრივი და ევოლუციური გასხივოსნებაა, რომელიც შეიძლება გამოიწვიოს სიბრძნისა და თვითშემეცნების გარკვეული საფეხურის მიღწევამ. ვარსკვლავთკარიბჭის სამყაროში ამაღლების მიღწევის რამდენიმე ფაქტორი ჩნდება თანდათან, ზოგიერთი მათგანი მეცნიერულად შემოწმებადია, მაგ.: როდესაც ტვინის 90 % გამოიყენება.
ასევე შესაძლებელია ამაღლება ამაღლებული პიროვნებების დახმარებით (მაგ., ასე ამაღლდა დანიელ ჯაქსონი ომა დესალას დახმარებით).

ძველებმა ამაღლებას მიმართეს აგრეთვე ჟამით გამოწვეული მსხვერპლის თავიდან ასაცილებლად.

ირმის ნახტომში ამაღლებულ პიროვნებას ეკრძალება არამაღლებულთა საქმეებში ჩარევა. ამ წესის დარღვევის შემთხვევაში დამნაშავის მეხსიერებას (როგორც წესი) შლიან და მას ადამიანად განსხეულებულს აბრუნებენ ყოფიერების ჩვენს განზომილებაში, რამეთუ ძველებს (ჩვენი გალაქტიკის არსებები, რომლებიც ამაღლდნენ) არ სურთ, რომ მათი ჩარევის შედეგად არამაღლებულებმა ისინი ღმერთებად ჩათვალონ და თაყვანი სცენ (იხ. -1 — მე-9 სეზონის მე-11 სერია: აპოკალიფსის მეოთხე მხედარი).

ძველებისაგან განსხვავებით ორაები ყოველგვარი საშუალებით ცდილობენ არამაღლებულ არსებათა სულიერი ენერგიის მისაკუთრებას მათზე ქადაგთა საშუალებით ზემოქმედებითა და საწყისებში რწმენის დანერგვით (იხ. -1 — მე-9 სეზონის მე-11 სერია: აპოკალიფსის მეოთხე მხედარი).