მინგეჩაურის არქეოლოგიური კომპლექსი

მინგეჩაურის არქეოლოგიური კომპლექსი  — მდებარეობს ბოზდაღის ქედის სამხრეთ კალთებზე, მტკვრის ნაპირებზე. ადრეული ბრინჯაოს ხანიდან (ძვ. წ. ათასწლეული) დაწყებული საუკუნემდე თარიღდება. კომპლექსი მოიცავს ოთხ დასახლებასა და ოთხ დიდ სამარხს.

გათხრები დაიწყო 1946-1953 წლებში მინგეჩაურის კაშხლის მშენებლობასთან დაკავშირებით. გამოვლინდა ადრეული რკინის ხანის და შუა საუკუნეების ნაშთები, მათ შორის ალბანური ეკლესიები და ქრისტიანული და მუსლიმური სამარხები. კომპლექსში აღმოჩენილია სხვადასხვა ტიპის ჭურჭელი, ფაიფურისა და ბრინჯაოს ნაკეთობები, რკინის იარაღები, მონეტები და სხვა. 40 ათასამდე არქეოლოგიური საგანძური კავკასიური ალბანეთის კულტურას უტყუარ დასტურად წარმოადგენს.

2001-ლ წელს აზერბაიჯანის მთავრობის №132 ბრძანებით, ქალაქის ტერიტორიაზე არსებული არაერთი ძეგლი გამოცხადდა ეროვნული და ადგილობრივი მნიშვნელობის არქეოლოგიურ ძეგლებად, მათ შორის შუა ბრინჯაოს ხანის დასახლება და გვიანბრინჯაოს-ადრეული რკინის ხანის სამარხები.

გათხრების ისტორია
მინგაჩაურის არქეოლოგიური კომპლექსის პირველი აღწერა საუკუნის მეორე ნახევარს უკავშირდება. 1871 წელს არქეოლოგმა ფრიდრიხ ბაიერნმა სტატიაში „კავკასიის უძველესი ნაგებობების შესახებ" აღწერა მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე არსებული სამარხები და ნაგებობათა ნაშთები.

კომპლექსის სისტემატური კვლევა 1935 წელს დაიწყო აზერბაიჯანის სსრკ-ის მეცნიერებათა აკადემიამ. ინტენსიური გათხრები 1946-1953 წლებში სალეჰ კაზიევის ხელმძღვანელობით, მინგაეჩაურის ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობის გამო ჩატარდა; გავრიილ იონე - შეისწავლა კერამიკული ღუმელები და უნიკალური ჭურჭელი; ევგენი პახომოვი - ქვევრების სამარხებს იკვლევდა.

1959 წელს ვაჰიდოვის, ასლანოვისა და იონეს ერთობლივი ნაშრომი „ძველი მინგეჩაური“ პირველად სისტემატურად წარმოაჩენს ენეოლითისა და ბრინჯაოს ხანის მასალებს. 1961 წელს ვაჰიდოვმა გამოსცა წიგნი „მინგეჩაური - საუკუნეებში“, სადაც აღწერილია ადრეული შუა საუკუნეების ნამოსახლარები, მატერიალური კულტურის ნაშთები და ალბანური წარწერები.

არქეოლოგიური ძეგლები
დასახლება №1
მდებარეობს მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე, ბოზდაღის ქედის ხეობასთან. პირველად 1950 წელს შისწავლეს. დასახლებაში აღმოჩენილია: გვიანი ენეოლითის პერიოდის კერამიკის ფრაგმენტები; 300-ზე მეტი კაჟისა და ობსიდიანის ნივთი (დანები, ისრისპირები); კერამიკული ღუმელების ნაშთები (ძვ.წ. ათასწლეული); საყოფაცხოვრებო ნივთები (საფქვავები, ბრინჯაოს სამსხმელო ყალიბები).

დასახლება სამი კულტურული ფენისგან შედგება. შუა საუკუნეების ნასახლარი ოთხი კულტურული ფენითაა წარმოდგენილი.

 ფენა (- სს) - აღმოჩენილია სამეურნეო ორმოები და კერამიკული ნაწარმი;
 ფენა (- სს) - საცხოვრებელი ნაგებობები და საუკუნის სამნავიანი ეკლესია ალბანური წარწერებით;
 ფენა (- სს) - - საუკუნეების ქრისტიანული ტაძრის ნაშთები და არაბული მონეტების განძი;
 ფენა (- სს) - მოჭიქული კერამიკა და შუა საუკუნეების მონეტები.

დასახლება №3
მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე ბოზდაღის ხეობის შესასვლელთან მდებარეობს. კულტურული ფენის სისქე 5-5.5 მეტრია.

პირველი ფენა აღმოჩენილია საცხოვრებელი ნაგებობები ტოტებისა და ლერწმისგან, თიხით შელესილი ხანძრის კვალი. ნაპოვნია ვაზები, დოქები და თასები, რომლებიც თარიღდება - საუკუნეებით.

მეორე ფენა თარიღდება - საუკუნეებით (მონეტების მიხედვით) შენობები აგებულია ნედლი აგურით. აღმოჩენილია კერები, საყოფაცხოვრებო ნივთები, ცხოველების ძვლები, სასოფლო-სამეურნეო იარაღები, ბამბის თესლი და ხილის კურკები ნაპოვნია ბრინჯაოსა და რკინის სამკაულები.

დასახლება №4
მდებარეობს მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე. აღმოჩენილია 1949 წლის ბოლოს. ძირითადად თარიღდება - საუკუნეებით. არტეფაქტების უმრავლესობა - საუკუნეებისაა

ტერიტორიაზე აღმოჩენილია 300-ზე მეტი ქვევრსამარხი (1946-1953 წწ.)

მნიშვნელოვანი აღმოჩენები
სამხედრო იარაღი დაახლოებით 30 სამარხში აღმოაჩინეს. ასევე მრავალფეროვანი არტეფაქტები:  რკინის იარაღი (ხმლები, შუბები, ხანჯლები); თიხის ჭურჭელი; სამკაულები (ბეჭდები, სამაჯურები, მძივები); ბრინჯაოს სასანთლეები; რომაული და არშაკიდული მონეტები.

ქალთა სამარხებში აღმოჩენილია მრავალი სამკაული, მათ შორის 42-მდე ფეხის სამაჯური; მოხატული კერამიკა ფრინველების, მცენარეების და გეომეტრიული ორნამენტებით. ნაპოვნია ადრეული ცხენის აღკაზმულობა ორნამენტირებული ძვლის ნაწილებით (თარიღდება ძვ.წ. - სს.)

ძირითადი დასახლების პერიოდი  ძვ.წ. საუკუნიდან ახ.წ. საუკუნემდე თარიღდება. ქვევრსამარხები თარიღდება ძვ.წ. - და ახ.წ. - საუკუნეებით. გრუნტის სამარხები წინ უსწრებს ქვევრსამარხების პერიოდს.

ადრეული კატაკომბური სამარხები მიეკუთვნება - სს., შუა პერიოდი - - სს., ხოლო გვიან - - სს. ჩვ.წ. კატაკომბებში შესასვლელად გამოიყენებოდა სპეციალური თხრილი ვერტიკალური გვერდითი მონაკვეთებით. არქეოლოგიური მასალები მოწმობს, რომ ადგილობრივი მოსახლეობა იმ დროს სოფლის მეურნეობით, მესაქონლეობით, ხელოსნობით, მეთევზეობითა და მებაღეობით იყო დაკავებული. დაკრძალვის რიტუალი დროთა განმავლობაში იცვლებოდა, რაც ჩანს კატაკომბების ფორმებისა და სამარხი ინვენტარის მრავალფეროვნებაში.

ისტორიკოსი კამილა ტრევერი აღნიშნავს, რომ მინგეჩაურის აღმოჩენებმა გააფართოვა წარმოდგენა კავკასიური ალბანეთის მატერიალურ კულტურასა და მცენარეულ სიმდიდრეზე.

ისტორიკოსი რაუფ მუნჩაევი მინგეჩევირს ახასიათებს, როგორც ერთ-ერთ მნიშვნელოვან წყაროს რეგიონის კულტურული და სოციალურ-ეკონომიკური ისტორიის შესასწავლად ოთხი ათასი წლის განმავლობაში.