iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ედუარდ ალფრედ მარტელი

ედუარდ ალფრედ მარტელი ( დ. 1 ივლისი 1859, პონტუაზი, ვალ-დ’უაზი — გ. 3 ივნისი 1938, მონბრიზონი) — ფრანგი გეოგრაფი და კარტოგრაფი. მარტელი სპელეოლოგიის როგორც მეცნიერების ფუძემდებელია, აქედან გამომდინარე მას ხშირად „სპელეოლოგიის მამას“ უწოდებენ. მარტელს ათასობით მღვიმე აქვს გამოკვლეული, იყო მღვიმეების კვლევის პიონერი, აწარმოებდა მღვიმეების შესწავლის საქმის პროპაგანდირებას და სხვა. 1895 წელს ედუარდ ალფრედ მარტელმა შექმნა საფრანგეთის სპელეოლოგიური საზოგადოება, რომელიც დაკავებული იყო მღვიმეების შესწავლის საქმით.

ბიოგრაფია
ედუარდ ალფრედ მარტელი დაიბადა იურისტების ოჯახში. ბავშვობიდანვე გეოგრაფიით და საერთოდ, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებით იყო გატაცებული.
1877 წელს გაიმარჯვა -ის ეროვნულ კონკურსში. დიდი ენთუზიაზმით კითხულობდა ჟიულ ვერნის წიგნებს. მარტელი პირველად მღვიმეში პირენეებში ყოფნისას მოხვდა. შემდეგ იმოგზაურა გერმანიაში, ავსტრიასა და იტალიაში. 1886 წელს იმსახურა არმიაში, რის შემდეგ იურისტის დიპლომი მიიღო. თავისუფალ დროს უთმობდა საფრანგეთის სხვადასხვა ადგილებში მოგზაურობას.

1884 წელს მარტელმა დააფიქსირა დიდი ზომის უფსკრული ბრამაბია; 1888 წელს რამდენიმე თანამგზავრთან ერთად მოახდინა უფსკრულში ჩასვლა. ამ ისტორიული ტრავერსის განხორციელების შემდეგ საფუძველი ჩაეყარა სპელეოლოგიას. 1889 წელს დაკვირვებების შედეგად გამოაქვეყნა კრებული „ “. გამოკვლევებს აწარმოებდა პადირაკის უფსკრულში, სადაც გამოავლინა მიწისქვეშა მდინარე.

1890 წლის ივლისში მარტელი დაქორწინდა. მისი რჩეული ალინ დე ლონე გახდა, რომელიც ფრანგი გეოლოგის პროფესორის ლუი დე ლონეს და იყო. ლუი დე ლონესთან გაცნობამ მარტელს დაეხმარა საკუთარი გამოკვლევები ჟურნალ გამოექვეყნებინა. 1895 წელს მოაწყო ექსპედიციები ირლანდიასა და ინგლისში. იორკშირში მოახერხა და ჩავიდა 110 მ სიღრმის ჭაში. 1896 წელს მოინახულა ბალეარის კუნძულები. კუნძულ მალიორკაზე მარტელმა აღმოაჩინა მიწისქვეშა ტბა, რომელსაც შემდგომ მისი სახელი ეწოდა. მიწისქვეშა ტბის სიგრძე 1150 მ-ია, სიგანე 30 მ.

1899 წელს მარტელმა საბოლოოდ მიატოვა თავისი იურიდიული საქმიანობა, რათა მთლიანად სპელეოლოგიისთვის დაეთმო დრო.
1905-1909 წლებში იყო ჟურნალ „ “ მთავარი რედაქტორი. 1912 წელს იმყოფებოდა კენტუკის შტატში, მამონტის მღვიმის გამოსაკვლევად.

მარტელმა რამდენიმეჯერ იმოგზაურა კავკასიაში და დაწერა არაერთი საყურადღებო ნაშრომი კავკასიის კარსტის შესახებ. 1903 წელს იგი გაგრას ეწვია. განსაკუთრებით მისი ყურადღება მიიპყრო არაბიკის მაღალმთიანმა პლატომ. აფხაზეთში ყოფნისას მარტელი მაღალ მეცნიერულ დონეზე აწარმოებდა კვლევა-ძიებას. აღწერილი აქვს აფხაზეთის მღვიმეები. ხელმეორედ აფხაზეთს მარტელი 1908 წელს ესტუმრა. აქაურმა გრანდიოზულმა კარსტულმა რელიეფმა და მრავალმა ბუნებრივმა შესასვლელმა განაცვიფრა კარსტის მკვლევარი. აფხაზეთში ყოფნისას მარტელმა არაბიკაზე ასვლა განახორციელა.
მაკედონია (ოლქი)

მაკედონია — ისტორიული ოლქი ბალკანეთის ნახევარკუნძულის ცენტრალურ ნაწილში. მის ტერიტორიაზე სახელმწიფო შეიქმნა ძვ.წ. საუკუნეში (იხ. მაკედონია (ძველი)). ახ.წ. - სს. დასახლდნენ სლავური ტომები. 670-675 წწ. მაკედონიაში შეიჭრა პროტობულგარელთა ურდო (რასაც ხანი კუვერი მეთაურობდა) და ქალაქ ბიტოლის რაიონში დამკვიდრდა. ს. მეოთხედში მაკედონიის მეტი ნაწილი ბულგარელთა პირველ სამეფოში შედიოდა. - სს. ჩამოყალიბდა ფეოდალური ურთიერთობანი, ფართოდ გავრცელდა ქრისტიანობა, რასაც ხელი შეუწყო სლავი განმანათლებლების კირილესა და მეთოდეს მოწაფეთა (კლიმენტის, ნაუმის და სხვა.) მოღვაწეობამ. საუკუნეში გავრცელდა ბოგომილობა. ს. 70-იან წლებში მაკედონიის ტერიტორია დასავლეთ ბულგარეთის სამეფოს ძირითადი ბირთვი გახდა. 1018 წ. მაკედონია ბიზანტიამ დაიპყრო , 1230 კი ბულგარეთის მეორე სამეფოს ნაწილი გახდა. ს. შუა წლებში მაკედონიას სერბთა მეფე დუშანი დაეუფლა, ს. უკანასკნელ მეოთხედში კი — ოსმალეთის იმპერია, რის შედეგადაც კიდევ უფრო აჭრელდა ეთნიკურად მაკედონიის მოსახლეობა. ჩაგვრა ოსმალთა მიერ და მოსახლეობის ძალდატანებითი გამაჰმადიანება ანტიფეოდალურ და ანტიოსმალურ მოძრაობას იწვევდა (ჰაიდუკების, კლეპტების და სხვა გამოსვლები). მოსახლეობა მასობრივად ტოვებდა მაკედონიის ტერიტორიას. ს. ბოლოს გაძლიერდა ოსმალთა წინააღმდეგ ბრძოლა. საბერძნეთის ეროვნულ-განმათავისუფლებელმა რევოლუციამ 1821-1829 წწ. მაკედონიის ბერძენი მოსახლეობაც მოიცვა. დაიწყო აგრეთვე სლავი მოსახლეობის განმათავისუფლებელი ბრძოლა ოსმალეთის ბატონობისა და ელინიზაციის პროცესის წინააღმდეგ, რომელსაც კონსტანტინოპოლის ბერძნული საპატრიარქო ატარებდა. ბერლინის კონგრესის (1878) შემდეგ მაკედონია ოსმალეთის მფლობელობაში დარჩა. ბულგარეთის, სერბეთისა და საბერძნეთის მონარქიულ-ბურჟუაზიული მთავრობები ცდილობდნენ მაკედონიის განმათავისუფლებელი მოძრაობის გამოყენებას თავიანთი ინტერესებისათვის, რაც მაკედონიის დანაწევრების საშიშროებას ქმნიდა. 1893 წ. შექმნილმა შიდა მაკედონია-ოდრინის რევოლუციური ორგანიზაციის მემარცხენე რევოლუციურ-დემოკრატიულმა ფრთამ (ხელმძღვანელი გოცე დელჩევი) 1896 წ. წამოაყენა ლოზუნგი — მაკედონია მაკედონელთათვის. ამ ლოზუნგით 1903 წელს იფეთქა ეროვნულ-განმათავისუფლებელმა აჯანყებამ, რომლის დროს გამოაცხადეს ე.წ. კრუშევოს რესპუბლიკა, შეიქმნა დროებითი რევოლუციური მთავრობა ნ. კარევის მეთაურობით. ს. დასაწყისში ევროპულ სახელმწიფოთა შორის ბალკანეთის ნახევარკუნძულისთვის ბრძოლის გამწვავებამ მაკედონია საერთაშორისო წინააღმდეგობათა ერთ-ერთ კვანძად აქცია. ბალკანეთის ომების (1912-12) შედეგად მაკედონია განაწილდა სერბეთს (ვარდარის მაკედონია), საბერძნეთსა (ეგეოსის მაკედონია) და ბულგარეთს (პირინის მხარე) შორის.
მაკროფაგები

მაკროფაგები (ძვ. ბერძნ. — მაკრო, დიდი და — შთანმთქმელი) — პოლიბლასტები, ფაგოციტების ერთ-ერთი ფორმა. მაკროფაგებად ქცევის უნარი აქვთ შემაერთებელი ქსოვილის (ჰისტიოციტები), სისხლის (მონოციტები), სისხლმბადი ორგანოების კაპილარებსა და ზოგ სხვა უჯრედებს; ისინი მიკრორგანიზმების გარდა უჯრედების ნარჩენებსაც ნთქავენ და ფაგოციტოზის დროს ძლიერ დიდდებიან, რის გამოც, მიკროფაგებისაგან განსხვავდებიან.
მალაბარის ნაპირი

მალაბარის ნაპირი — ინდოსტანის ნახევარკუნძულის დასავლეთი სანაპირო ზოლი ინდოეთში, გოას სამხრეთით. წარმოადგენს ალუვიურ დაბლობს, რომლის ზედაპირზე ბაზალტის, გრანიტისა და გნაისის გუმბათოვანი შთენილებია. სიგანე 80 კილომეტრამდე. აღმოსავლეთით შემოსაზღვრულია დასავლეთ გატების კალთებით. ჰავა სუბეკვატორული მუსონურია. ჰაერის ტემპერატურა მთელი წლის მანძილზე ცვალებადობს 25-დან 28-მდე. ნალექები 2000-3000 მმ წელიწადში. სამხრეთში მშრალი სეზონი იანვარ-თებერვალშია, ჩრდილოეთით დეკემბრიდან-აპრილამდე. ადგილ-ადგილ წითელმიწა ნიადაგზე შემორჩენილია მარადმწვანე და ფოთოლმცვივანი ტროპიკული ტყეები, მდინარეთა შესართავებთან — მანგროვიანი. მალაბარის ნაპირი ინდოეთის ერთ-ერთი ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რაიონია. მისდევენ მიწათმოქმედებას; დიდი მნიშვნელობა აქვს ზღვიურ ქვიშრობში მინერალ მონაციტის მოპოვებას. მთავარი ნავსადგურია კოჩინი.
მალაიალამური ლიტერატურა

მალაიალამური ლიტერატურა — ინდოეთის კერალის შტატის დრავიდული მოდგმის ხალხის მალაიალების ლიტერატურა. მალაიალამური ენა ახლოს დგას ტამილურთან. პირველი კერალი მწერლების თხზულებები დაწერილია მხოლოდ ტამილურ და სანსკრიტულ ენაზე. საკუთრივ მალაიალამურ ენაზე კლასიკური ლიტერატურა შეიქმნა - სს-ში. მას წინ უსწრებდა ხალხური პოეზია (მისი საწყისები საუკუნის დამდეგს ემთხვევა). ესაა პაჩა-მალაიალამის — ადრინდელი მალაიალამური სკოლის ნაწარმოებები (რელიგიური: "გველის სიმღერები, შრომის სიმღერები). ტამილურ სკოლას განეკუთვნება ტამილიზებულ მალაიალამურ ენაზე დაწერილი "რამას ცხოვრება" ("რამა ჩარიტამი") და ცენტრალური ტავანკურის პოეტების ანთოლოგია "კანაშანთა ლექსები"; სანსკრიტულ სკოლას კი — სანსკრიტიზებულ ენაზე შექმნილი ნაწარმოებები. ამ თხზულების სტილს მანიპრავალამს უწოდებენ (სიტყვასიტყვით თვალ-მარგალიტის ყელსაბამი).
კვანტუნის არმია

კვანტუნის არმია (იაპ. , კანტო:გუნ?) — იაპონიის სახმელეთო ჯარების დაჯგუფება, რომელიც გამიზნული იყო ჩინეთის, მონღოლეთისა და სსრკ-ის წინააღმდეგ აგრესიისათვის. შეიქმნა 1931 წელს ლიაოდუნის ნახევარკუნძულზე. კვანტუნის არმიაში 1938 წლამდე 200 ათასი ჯარისკაცი იყო. ამავე წელს კვანტუნის ჯარებმა გადალახეს სსრკ-ის საზღვარი ხასანის ტბასთან. 1939 წელს საბჭოთა კავშირისა და მონღოლეთის წინააღმდეგ მოაწყო უფრო დიდი პროვოკაცია ხალხინ-გოლთან. ორივე კონფლიქტში კვანტუნის არმიამ მარცხი განიცადა. 1941 წელს, მეორე მსოფლიო ომის დროს, კვანტუნის არმია ხელსაყრელ მომენტს ელოდა სსრკ-ზე თავდასასხმელად (იაპონური გეგმა "კანტო-კუენი"). შორეულ აღმოსავლეთში საბჭოთა ჯარების კამპანიის დასაწყისში (1945 წ. 9 აგვ.) კვანტუნის არმიის და მასზე დაქვემდებარებული შეიარაღებული ძალების შემადგენლობაში იყო 1 მლნ 320 ათასი კაცი, 1155 ტანკი, 6260 ქვემეხი, 1900 თვითმფრინავი და 25 ხომალდი. მანჯურიის ოპერაციაში (1945) კვანტუმის არმიის განადგურების შემდეგ, იაპონიამ ომის განგრძობის რეალური შესაძლებლობა დაკარგა და 1945 წლის 2 სექტემბერს ხელი მოაწერა უსიტყვო კაპიტულაციის აქტს.
კვანგო

კვანგო, კუანგო — მდინარე ცენტრალურ აფრიკაში, ანგოლასა და კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში. მდინარე კასაის (კონგოს აუზი) უდიდესი მარცხენა შენაკადი. სიგრძე დაახლოებით 1100 კმ, აუზის ფართობი 263,5 ათ. კმ². სათავეს იღებს კაკოლოს მთებში სამხრეთი ლუნდის პროვინციის ტერიტორიაზე. ქმნის ჭორომებსა და ჩანჩქერებს. წყალდიდობა იცის სექტემბერ-ოქტომბრიდან აპრილის ჩათვლით. წყლის საშუალო წლიური ხარჯი ქვემო დინებაში 2,7 ათ. მ³/წმ. სანაოსნოა ქვემოთა და ნაწილობრივ შუა წელში. ხდება თევზჭერა.
კასაი

კასაი — მდინარე კონგოს შენაკადი, მიედინება ცენტრალურ აფრიკაში. კასაის სათავე ანგოლაშია. თავად მდინარე წარმოადგენს სახელმწიფო საზღვარს ანგოლასა და კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის, სადაც კინშასასთან ახლოს კონგოში ჩაედინება. კასაის მნიშვნელოვან შენაკადებს შორისაა მდინარე ფიმი, კვანგო და სანკურუ. ფიმის შენაკადიდან კონგოს შეერთებამდე კასაის მონაკვეთს "კვას" უწოდებენ. ხარჯი 5000-დან 20 000 მ³/წმ-მდეა. კასაის აუზი მეტწილად ეკვატორულ ნოტიო ჯუნგლებს იკავებს.
ჩრდილოეთი ლუნდა

ჩრდილოეთი ლუნდა — ანგოლის პროვინცია. ფართობი — 102 783 კმ²-ია, მოსახლეობა კი 862 566 ადამიანი (2014 წელი). ანგოლის პირველმა პრეზიდენტმა აგოსტინიო ნეტომ დამოუკიდებლობის შემდეგ პროვინციის დედაქალაქად ქალაქი ლუკაპა გამოაცხადა, მაგრამ დედაქალაქი მოგვიანებით ქალაქ დუნდოში გადაიტანეს.

გეოგრაფია
ჩრდილოეთი ლუნდის პროვინცია მდებარეობს ანგოლის უკიდურეს ჩრდილო-აღმოსავლეთში, 500 კმ-ის მანძილზე აღმოსავლეთით ლუანდიდან. პროვინციიდან სამხრეთით მდებარეობს სამხრეთი ლუნდის პროვინცია, დასავლეთით — მალანჟეს პროვინცია. პროვინციის ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით გადის სახელმწიფო საზღვარი ანგოლასა და კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის.

ჩრდილოეთი ლუნდის პროვინციის ფართობია 102 783 კმ². პროვინციის ჩრდილოეთში და აღმოსავლეთში მდებარე პატარა ტერიტორიები დაფარულია ნოტიო სავანებით, დანარჩენ რაიონებს უკავია მშრალი სავანები. მდინარე კასაის ხეობაში შენარჩუნებულია ტროპიკული ტყეები — ჯუნგლები. პროვინციაში ყველაზე უფრო დიდი მდინარეებია კვანგო, კუილო და კასაი.

მოსახლეობა
2014 წლის აღწერის მონაცემებით ჩრდილოეთი ლუნდის პროვინციის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს 862 566 ადამიანს. ჩრდილოეთ ლუნდაში ცხოვრობენ ჩოკვები, ლუნდები და სხვა ეროვნებები.

ადმინისტრაციული დაყოფა
პროვინცია იყოფა 9 მუნიციპალიტეტად:
კაუმბო 
კაპემბა-კამულემბა 
კაუნგულა 
ჩიტატო-დუნდო 
კუანგო 
კუილო 
ლუბალო 
ლუკაპა 
შაჰ-მუტება 

ეკონომიკა
პროვინციის მთავარი სასოფლო-სამეურნეო კულტურაა — ბამბა. ასევე მოჰყავთ ბრინჯი, სიმინდი, მანიჰოტი. ჩრდილოეთი ლუნდის პროვინციაში ასევე მოიპოვებენ ალმასებს, იგი ბრილიანტებით უმდიდრესი პროვინციაა, თუმცა ეკონომიკურად მეტისმეტად განუვითარებელი და ღატაკია. პროვინციის ტერიტორიაზე გადის სტრატეგიული ტრასა ლუანდა — ლუბუმბაში.
კვანძი (ნავიგაცია)

კვანძი — სიჩქარის სისტემის გარეშე ერთეული. უდრის 1 საზღვაო მილს საათში: 1 კვანძი = 1 მლ/სთ=1.852 კმ/სთ=0.5144 მ/წმ.

ისტორია
 საუკუნის შუახანებამდე ხომალდის სიჩქარეს ზღვაზე ლაგით ზომავდნენ. კვანძის წარმოშობა კი სექტორული ლაგის პრინციპს უკავშირდება. ხომალდის სიჩქარე იზომება დროის გარკვეულ მონაკვეთში (ჩვეულებრივ 15 წმ ან 1 წთ.) მზომელის ხელზე გავლილი კვანძების რაოდენობით. ამასთან მანძილი მომიჯნავე კვანძებს შორის და გაზომვის დრო იმ გათვლით იქნა შერჩეული, რომ ეს ოდენობა რიცხვობრივ ეფარდებოდა ხომალდის სიჩქარეს ერთ საათში გამოხატულ საზღვაო მილებში.

კვანძი და საერთაშორისო საზღვაო მილი ფართოდ გამოიყენება საზღვაო და საჰაერო ტრანსპორტში. კვანძი ყველაზე გავრცელებული საზომი ერთეული იყო ინგლისში 1965 წლამდე, მოგვიანებით კი მილი დაერქვა.
კარბოთერმია

კარბოთერმია — მეტალურგიული პროცესი, რომლის დროსაც ხდება ლითონების აღდგენა მათი ნაერთებიდან ნახშირბადითა და ნახშირბადის შემცველი მასალებით მაღალი ტემპერატურის პირობებში. ყველაზე უფრო გავრცელებული ნახშირბადშემცველი მასალაა მეტალ. კოქსი. განასხვავებენ პირდაპირ და არაპირდაპირ აღდგენას. პირველ შემთხვევაში აღდგენა ხდება მყარი ნახშირბადით, მეორე შემთხვევაში კი — ნახშირჟანგით. კარბოთერმული აღდგენა საფუძვლად უდევს რკინის მეტალურგიას (იხ. ბრძმედული წარმოება). ფერად მეტალურგიაში კარბოთერმიის მეშვეობით იღებენ ტყვიას, კალას, თუთიას და ზოგიერთ სხვა ლითონს.
კარბონარები

კარბონარები (იტალ. — „მენახშირე“, ≤ ლათ. — „ნახშირი“) — სამხრეთ იტალიაში საუკუნის დამდეგს აღმოცენებული ამავე სახელწოდების ფარული პოლიტიკური ორგანიზაციის წევრები. იტალიელი კარბონარები მიზნად ისახავდნენ ეროვნულ-განმათავისუფლებელ ბრძოლას ფრანგების, შემდეგ კი ავსტრიელების წინააღმდეგ. კარბონარების სოციალური შემადგენლობა ჭრელი იყო. ამან განაპირობა მათი ბრძოლის მიზნებისა და საშუალებების ნაირფეროვნება. კარბონარები ბრძოლის მეთოდად უპირატესად იყენებდნენ შეთქმულებასა და ტერორს; 1831 წელს კარბონარების ნაწილი შეუერთდა ახალგაზრდა იტალიას.
კვეცა (ფონეტიკური)

კვეცა ფონეტიკური პროცესი — ფუძისეული ბოლოკიდური ხმოვნის მოკვეცა ხმოვნით დაწყებული სუფიქსის დართვისას. თანამედროვე ქართულ ენაში ა და ე ხმოვანზე დამთავრებული ფუძეები იკვეცება მხოლოობითი რიცხვის ორ ბრუნვაში: ნათესაობითსა და მოქმედებითში. მაგ: გზა — გზის; დედა — დედის, დედით; მზე — მზის, მზით; კლდე — კლდის, კლდით და ა.შ. ებ-ან მრავლობითში ა-ზე გათავებული ფუძეები მრავლობითშიც მოიკვეცენ ბოლო ხმოვანს. ე-ზე გათავებული — არა. არ იკვეცება ა-სა და ე-ზე გათავებული ადამიანთა სახელები: მანანა — მანანა-ს და არა მანან-ის, სალომე — სალომეს და არა — სალომ-ის. აგრეთვე ა-სუფიქსით ნაწარმოები ფუძეები წითელა—წითელა-სი და არა — წითლ-ის, ნაფოტა—ნაფოტა-სი და არა — ნაფოტ-ის.
კვიეტიზმი

კვიეტიზმი (ფრ. , ლათინური -დან, "მშვიდი", "აუღელვებელი") — რელიგიურ-ეთიკური მოძღვრება, რომელიც ქადაგებს სამყაროსადმი მისტიკურ-მჭვრეტელობით დამოკიდებულებას. პასიურ სულიერ სიმშვიდეს, ღვთის ნებისადმი სრულ მორჩილებას, სიკეთისა და ბოროტისადმი, სამოთხისა და ჯოჯოხეთისადმი გულგრილ დამოკიდებულებას. აღმოცენდა ს. ბოლოს კათოლიციზმში და გამოხატავდა პაპობისა და ინკვიზიციის მიმართ მზარდ ოპოზიციას. კვიეტიზმის მოძღვრების თანახმად, ტანჯვასთან შეგუებული და სამყაროსგან განდგომილი სული მთლიანად იძირება ღვთიურ სიყვარულში.

კათოლიკური ეკლესია და განსაკუთრებით იეზუიტები მკაცრად ილაშქრებდნენ კვიეტიზმის წინააღმდეგ. 1685 წელს საგანგებო საეკლესიო კომისიამ კვიეტიზმი დაგმო, როგორც უზნეო, ერეტიკული მოძღვრება. ტერმინი კვიეტიზმი შემდგომში სინონიმი გახდა პასიურობისა, მორჩილებისა და თავშეკავებისა. ამ მხრივ კვიეტიზმს ბევრი საერთო აქვს აღმოსავლურ რელიგიასთან. კვიეტიზმის ელემენტები შეინიშნება ტოლსტოველობაშიც.

ო. გაბიძაშვილი
კვეტა (მხარე)

კვეტა — ისტორიული მხარე ბელუჯისტანის ჩრდილოეთით (პაკისტანის ტერიტორიაზე), სადაც სხვადასხვა პერიოდის არქეოლოგიური ძეგლებია აღმოჩენილი. ფართოდ არის ცნობილი ენეოლითისა და ბრინჯაოს ხანის მიწათმოქმედ ტომთა კულტურა. გათხრებით დადგინდა ადგილობრივი კულტურის თანდათანობითი განვითარება. უძველესი ნამოსახლარები განეკუთვნება ძვ.წ. - ათასწლეულებს. მისთვის დამახასიათებელია კაჟის იარაღი, ნაძერწი კერამიკა, თიხატკეპნილი ნაგებობანი. ცხოველთა მოშინაურებას მოწმობს ცხვრის, თხისა და ხარის ძვლების აღმოჩენა. ძვ.წ. - ათასწლეულებში გაჩნდა მორგვზე ნაძერწი კერამიკა. ტერაკოტის ქანდაკებანი, სპილენძის ნაკეთობანი. მოსახლეობის ძირითადი საქმიანობა მიწათმოქმედება და მესაქონლეობა იყო. შეიმჩნევა კავშირი ირანის, სამხრეთ ბელუჯისტანის, ინდოეთისა და შუა აზიის კულტურებთან.
კვესეთი

კვესეთი — სოფელი თბილისის შემადგენლობაში, ვაკის რაიონში, თრიალეთის ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთ განშტოებაზე, მდინარე ვერის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1160 მ, გარდაბნიდან 60 კმ, თბილისის ცენტრიდან 30 კმ. სოფელი წყაროებში პირველად მოხსენიებულია ს. კვესეთიდან 2 კმ-ზე დგას ბეთანიის ხუროთმოძღვრული ძეგლი (- სს).

2007 წლამდე სოფელი ექვემდებარებოდა გარდაბნის მუნიციპალიტეტის კოჯრის თემს, 2007 წლიდან დაექვემდებარა ქალაქ თბილისის დიდგორის რაიონს, 2013 წლის თბილისის ტერიტორიული რეფორმის შემდეგ გადავიდა ვაკის რაიონის შემადგენლობაში. 2002 წლის აღწერით სოფელში ცხოვრობდა 12 ადამიანი. 2014 წლის აღწერით კი 8 ადამიანი.
ტოფუ

ტოფუ, აგრეთვე სოიას ხაჭო, ანდა უფრო იშვიათად ლობიოს ყველი, (ჩინურად ; იაპონურად , ; კორეულად: /, ვიეტნამურად (ასევე: , ); რევიდირებული ვარიანტია: : ) არის ჩინური და აქედან გამომდინარე მთელ სამხრეთსა და აღმოსავლეთ აზიაში გავრცელებული სურსათის სახეობა. ეს საკვები პროდუქტი დასავლეთშიც სულ უფრო და უფრო ცნობადი ხდება. ტოფუს განსაკუთრებით ხშირად მოიხმარენ ვეგეტარიანელები და ვეგანები.

ტოფუს ამზადებენ თეთრი სოიას მონაცომი მასისაგან, რომლის კოაგულაციის დროსაც სოიას რძე წარმოიქმნება. ხაჭოს კი, რომელიც ამ რძისაგან კეთდება, მცირე ბლოკებად, ფორმებად გამოწურავენ. დამზადების ეს პროცედურა ძალიან ჰგავს ყველის (რძისაგან) ამოყვანის ტექნოლოგიას.

ისტორია
ტოფუს ისტორიულად ზუსტი წარმოშობისა და დამზადების ტექნოლოგიის (ან ამ ტექნოლოგიის განვითარების) შესახებ ცოტა რამაა ცნობილი. სამაგიეროდ არსებობს უამრავი თეორია, ან უფრო სპეკულაცია ტოფუს წარმოშობის შესახებ, რომლებიც ძალიან ჰგავს ლეგენდებს. ამ მხრივ ტოფუს წარმოშობის ისტორია ძალიან ჰგავს ყველის ან კარაქის წარმოშობისას.

ერთი რამ ცხადია, ტოფუს დამზადების წესს ადამიანები ამა თუ იმ ფორმით უძველესი დროიდან იცნობდნენ. ტოფუს ჯერ ჩვ. წელთაღრიცხვამდე ათასწლეულში ამზადებდნენ ჩინეთის იმპერიაში, ხოლო გავრცელება ჰპოვა იაპონური ქრონოლოგიით ნარას ხანიდან ( საუკუნე) კორეასა და ოდნავ მოგვიანებით მთელ აზიაში. იაპონიაში მას „ტოფუ“ უწოდეს. ამ სამ ქვეყანაში ისევე როგორც ვიეტნამსა და ტაილანდში ტოფუ იქცა მთავარ საკვებ პროდუქტად.
კვირა (ერთეული)

კვირა — შვიდდღიანი დროის შუალედი, რომელშიც თითოეულ დღეს საკუთარი სახელწოდება აქვს; აგრეთვე მეშვიდე დღე — კვირის სახელწოდება.

ისტორია
შვიდდღიანი კვირა პირველად ძველ აღმოსავლეთში შემოიღეს; ახალი წელთაღრიცხვის საუკუნეში რომშიც დაკანონდა, იქიდან კი მთელ დასავლეთ ევროპაში გავრცელდა. კვირის დღეებს ციურ სხეულთა სახელწოდებანი შეარქვეს, მაგ: შაბათს უწოდეს სატურნის დღეს, კვირას და დანარჩენ დღეებს შესაბამისად — მზის, მთვარის, მარსის, მერკურის, იუპიტერისა და ვენერას დღეები. ძველ ქართულში ამ ციურ სხეულთა შესაბამისად კვირის დღეებს ერქვა: კრონოსისა, მზისა ან საუფლო, მთოვარისა, არიასი, ერმისა, აფროდიტესა და დიოსისა. ზოგ ხალხში გავრცელებული იყო ხუთ- და ათდღიანი კვირებიც.
კვირიკიდები

კვირიკიდები, კვირიკიანები — სომეხი ბაგრატუნების ერთი შტო შუასაუკუნეებში, ტაშირ-ძორაგეტის (ლორე-ტაშირი) ფეოდალური სახელმწიფოს მმართველი დინასტია (978-1118). დააარსა გურგენმა (კვირიკე, 978-989). კვირიკიდების სამეფო განსაკუთრებით გაძლიერდა გურგენის მემკვიდრის დავით „უმიწაწყლოს“ (989-1048) და კვირიკე -ის (1048-89) დროს. უკანასკნელი ერთადერთი დამოუკიდებელი მმართველი სომეხ ბაგრატუნთა შორის და მეფის ტიტულსაც კი ატარებდა. მან საკუთარი ფულიც მოჭრა, მაგრამ დამოუკიდებლობა დიდხანს ვერ შეინარჩუნა — საქართველოს მეფის ბაგრატ -ის მოხარკე გახდა. 1118 წლიდან დავით აღმაშენებელმა თურქ-სელჩუკებისგან გათავისუფლებული ლორე-ტაშირი უშუალოდ საქართველოს შემოუერთა და კვირიკიდების სამეფო საბოლოოდ გაუქმდა. ამის შემდეგ კვირიკიდებს იხსენიებს ( ს დასაწყისი) მაგრამ როგორც ტავუშისა და მაწნაბერდის მფლობელები.
კონდოას კლდის მხატვრობა

კონდოას კლდის მხატვრობა — გამოქვაბულთა სერია ტანზანიაში. მდებარეობს ბორცვის იმ მხარეს, რომელიც სტეპებს გადაჰყურებს, ქალაქ კონდოადან არუშასკენ მიმავალ მაგისტრალზე, კონდოადან 20 კმ-ით ჩრდილოეთით. გამოქვაბულები მოიცავს მხატვრობებს, რომელთაგან ზოგიერთი, ტანზანიის სიძველეთა დეპარტამენტის მიერ 1500 წლის ასაკით თარიღდება. ნახატებზე გამოსახულია ადამიანები, ხალხი და ნადირობის სცენები.

2006 წლიდან ძეგლი შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.
კუთხვილი

კუთხვილი — დეტალის ზედაპირზე თანამიმდევრულად განლაგებული მუდმივი კვეთის ხრახნული ღრმულებისა და შვერილების ერთობლიობა. შვერილებისა და ღრმულების კონტური ღერძზე გამავალ სიბრტყეში ქმნის კუთხვილის პროფილს. კუთხვილებს განასხვავებენ პროფილის მიხედვით (სამკუთხა, ტრაპეციისებრი, მართკუთხა, მრგვალი და სხვ.), დეტალის ზედაპირის ფორმის მიხედვით (ცილინდრული და კონუსური — გარე და შიგა; გარე კუთხვილს ჭანჭიკი ან ხრახნი ჰქვია, შიგას კი — ქანჩი), კონტურის ხრახნული წირის მიმართულების მიხედვით (მარჯვენა და მარცხენა), სვლების (კუთხვილის ძაფების) რიცხვის მიხედვით (ერთსვლიანი და მარავალსვლიანი), ექსპლუატაციის პირობების მიხედვით (საერთო დანიშნულებისა და სპეც.). საერთო დანიშნულების კუთხვილებს (სამაგრი — მეტრული კუთხვილი და დუიმური კუთხვილი) იყენებენ უმეტესად მანქანათა ნაწილების გასართ შეერთებებში, სპეციალურ კუთხვილებს კი — ოპტიკური ხელსაწყოებისათვის, გეოლოგიური სადაზვერვო იარაღებისათვის, ელექტრონათურის ვაზნებისათვის და სხვ.

კინემატიკური კუთხვილი
კილიმანჯაროს ეროვნული პარკი

კილიმანჯაროს ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი ტანზანიაში. მდებარეობს ეკვატორიდან 200 მილით სამხრეთით, ქალაქ მოშის სიახლოვეს. პარკი მოიცავს 753 კმ² ტერიტორიას, მის ცენტრში აღმართულია კილიმანჯაროს მთა.

1910-იან წლებში, კილიმანჯაროს მთა და მისი ტყეები გერმანიის კოლონიური მთავრობის მიერ სპორტული ნადირობის ნაკრძალად იქნა გამოცხადებული. 1921 წელს კი გაფორმდა როგორც ტყის ნაკრძალი.

1973 წელს, მთა მესამე ხაზის ზემოთ (დაახლოებით 2 700 მ. ზღვის დონიდან) ეროვნულ პარკად გაფორმდა, 1977 წელს კი საზოგადოებისთვის ღიად გამოცხადდა. 1987 წელს პარკი შევიდა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

პარკს ტანზანიის ეროვნული პარკების სააგენტო მართავს.
კოსმოვიზია

კოსმოვიზია, კოსმოსური ტელევიზია — სატელევიზიო მაუწყებლობის ქსელით კოსმოსურ სივრცეში ან სხვა პლანეტის ზედაპირზე მოთავსებული კოსმოსური აპარატის ბორტიდან გამოსახულების უშუალოდ გადაეცემა და მიღება. გამოსახულების რადიოსიგნალებს იღებს დედამიწის რადიოსადგური, გადასცემს ტელეცენტრს, საიდანაც ხდება მისი რეტრანსლაცია ევროპის, ამერიკისა დ აზიის ქვეყნების სატელევიზიო ქსელებით. კოსმოვიზიას საფუძველი ჩაეყარა 1962 წლის აგვისტოში კოსმოსური ხომალდების "ვოსტოკ 3-ისა" და "ვოსტოკ 4-ის" ბორტებიდან ტელეგამოსახულების გადაცემის შემდეგ. კოსმოვიზიის უფრო მეტი სიშორე 1968 წლის დეკემბერში იქნა მიღწეული "აპოლონ 8-ით" მთვარის გარსშემოფრენისას გადაცემული გამოსახულებით. "აპოლონ *-ის" ბორტზე ასტრონავტები ფ.ბორმანი, ჯ. ლოველი და უ. ანდერსონი იმყოფებოდნენ.
სელუსის ეროვნული პარკი

სელუსის ეროვნული პარკი ან სელუსის სპორტული ნადირობის ნაკრძალი — მსოფლიოში ერთ-ერთი უდიდესი ფაუნის ნაკრძალი, მდებარეობს სამხრეთ ტანზანიაში. სახელი ეწოდა ცნობილი მონადირისა და წარსულში კონსერვაციონისტის, ინგლისელი სერ ფრედერიკ სელუსის პატივსაცემად, რომელიც ამ ტერიტორიაზე 1917 წელს, პირველი მსოფლიო ომის მიმდინარეობისას გერმანელთა წინააღმდეგ ბრძოლაში დაიღუპა. უფრო ადრე, 1879 წელს ამავე ტერიტორიაზე გარდაიცვალა შოტლანდიელი მკვლევარი და კარტოგრაფი ქეით ჯონსტონი, როდესაც ის ჯოზეფ ტომსონთან ერთად აფრიკის დიდი ტბების ექსპედიციას ხელმძღვანელობდა. 1982 წელს იუნესკომ პარკი მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში შეიტანა მისი ველური ბუნების მრავალფეროვნებისა და ხელუხლებელი ბუნების გამო.

ნაკრძალის მთლიანი ფართობი 54 600 კმ²-ია, ასევე გააჩნია დამატებითი ბუფერული ზონები. ნაკრძალის ტერიტორიაზე ნებადართულია ადამიანთა არამუდმივი დასახლება. ყველა შესასვლელი და გასასვლელი მკაცრად კონტროლდება ტანზანიის ბუნებრივი რესურსებისა და ტურიზმის სამინისტროს დაქვემდებარებაში მყოფი ველური ბუნების დანაყოფის მიერ. პარკიში შესაძლებელია სავანისათვის დამახასიათებელი ცხოველების ისეთი დიდი რაოდენობის ხილვა, რაც არაა აფრიკის არცერთ სხვა სპორტული ნადირობის ნაკრძალსა თუ ეროვნულ პარკში.

არეალი თავდაპირველად დაცულ ტერიტორიად 1896 წელს გერმანელმა გუბერნატორმა ჰერმან ფონ ვისმანმა გამოაცხადა, 1905 წელს კი ის სპორტული სანადირო ნაკრძალი გახდა. პარკის ჩრდილოეთი ნაწილი, მდინარე რუფიჯის გასწვრივ, გამოცხადებულია ფოტოგრაფიის ზონად და საკმაოდ პოპულარულია ტურისტებში. მდინარისა და ტბათა სისტემის გასწვრივ განლაგებულია ბანაკები.

პარკში ნებადართულია ფეხით სასიარულო საფარი. პოპულარული საქმიანობაა სანაოსნო ექსკურსიები მდინარე რუფიჯიზე.
კოსმოსური გეოდეზია

კოსმოსური გეოდეზია — კოსმოსის ეპოქაში ჩამოყალიბები სამეცნიერო დარგი, რომელსაც დასაბამი მიეცა სსრკ-ის მიერ მსოფლიოში პირველი დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრის გაშვების დღიდან (1957 წლის 4 ოქტომბერი).

კოსმოსური გეოდეზია საკუთარი პროგრამის შესაბამისად დედამიწის ხელოვნურ თანამგზავრთა საშუალებით მოპოვებული მასალების გეოდეზიური თვალსახედვით დამუშავების საფუძველზე იკვლევს ისეთ პრობლემებს, როგორებიცაა: დაკვირვების ადგილების გეოცენტრული კოორდინატების განსაზღვრის საფუძვლეზე დედამიწის ფორმისა და ზომის დადგენა; კონტინენტების გეოდეზიური ურთიერთდაკავშირება; მზის დაბნელებისა და მთვარის მიერ ვარსკვლავების დაფარვის მასალების გეოდეზიური თვალთახედვით დამუშავება და სხვა.
მოციქულები

მოციქულები — სახარების მიხედვით, იესო ქრისტეს რჩეული 12 მოწაფე, მისი მუდმივი თანამგზავრები, ქრისტეს ამაღლების შემდეგ ქრისტიანულ საზოგადოებათა მეთაურები. მოციქულები იყვნენ: სიმონ-პეტრე, ანდრია პირველწოდებული, იაკობ ზებედესი, იოანე ღვთისმეტყველი, მათე, ფილიპე, ნათანიელ-ბართლომე, თომა, იაკობ ალფესი, იუდა იაკობის (თადეოსი), სვიმონ კანანელი, იუდა ისკარიოტელი.
როდესაც იუდამ იესო გასცა და მერე თავი ჩამოიხრჩო, თერთმეტმა მოციქულმა მის ნაცვლად კენჭისყრით ქრისტეს სამოცდაათ მოწაფეთაგან ერთი — მატათა აირჩია. მოციქულები მოღვაწეობდნენ იერუსალიმში და მის ფარგლებს გარეთ. საქართველოში ანდრია პირველწოდებულმა და სვიმონ კანანელმა იქადაგეს. სვიმონ კანანელი საქართველოში ეწამა, იგი ახალი ათონის მთაზე დაუკრძალავთ. მოციქულების თემას მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ქრისტიანულ ხელოვნებაში.

გადატანითი მნიშვნელობით მოციქულები ეწოდება რომელიმე იდეის, მოძღვრების თავგადადებულ მიმდევარს.