მილოვან ვიდაკოვიჩი

}: ;დ. მაისი, 1780, ნემენიკუჩე, სერბეთი - გ. 28 ოქტომბერი, 1841, ბუდაპეშტი, უნგრეთი) — სერბი რომანისტი . მას მოიხსენიებენ როგორც თანამედროვე სერბული რომანის მამას. დღეს, მისი რომანები უმეტესად დავიწყებულია, და მილოვანი უფრო ახვსოვთ, როგორც ვუკ კარაჯიჩის ენობრივი რეფორმის მძლავრ ოპონენტი და სლავურ-სერბული ენის, როგორც სერბების ლიტერატურული ენის, მხარდამჭერი.

ბიოგრაფია
ადრეული წლები
მილოვან ვიდაკოვიჩი დაიბადა 1780 წლის მაისში სოფელ ნემენიკუჩეში, სერბეთის კოსმაის რეგიონში. თაობების განმავლობაში ვიდაკოვიჩის წინაპრები იყვნენ ჰაიდუკები (მეამბოხეები), და თავად ისიც შეუერთდებოდა შეიარაღებულ მებრძოლებს, რომ არა მამამისის გადაწყვეტილება, რომელმაც იგი მომირ ვიდაკოვიჩის, ბიძამისის, მზრუნველობის ქვეშ დატოვა ირიგში. როდესაც ცხრა წლის იყო, მამამისმა წაიყვანა მილოვანი ირიგში, ვოივოდინას სრემის რეგიონში, 1787-91 წლების ომში ავსტრო-რუსულ ალიანსსა და ოტომანთა თურქებს შორის მტრული მოქმედებების დაწყების გამო.
ვიდაკოვიჩმა სწავლა დაიწყო ირიგში და შემდეგ განაგრძო განათლების მიღება ტემესვარში, ნოვი სადში, სეგედში და კესმარკში. ის სწავლობდა პიარისტების გიმნაზიაში სეგედში, უნგრეთის ჩონგრადის ოლქის დედაქალაქში. მისი განათლება მოიცავდა საეკლესიო სლავურის, ბერძნული და ლათინური კლასიკის ტრადიციულ შესწავლას ფილოსოფიასა და ფილოლოგიასთან ერთად რაციონალიზმის თანამედროვე ატმოსფეროში. მოგვიანებით, პიარისტულ კოლეჯში კესმარკში, უნგრეთში, მან სწრაფი პროგრესი განიცადა, განსაკუთრებით იურისპრუდენციაში, თუმცა უპირატესობას ანიჭებდა ენების (ლათინური, გერმანული, ფრანგული), ისტორიის, ლიტერატურის, სამართლის მეცნიერებისა და ფილოსოფიის შესწავლას. საჯარო განათლება იყო კარიერა, რომელიც, როგორც ჩანს, ღია იყო ვიდაკოვიჩისთვის კესმარკის სახარებისეულ ლიცეუმის დამთავრების შემდეგ.

კარიერა
1814 წელს ბუდაპეშტში ვიდაკოვიჩმა გამოაქვეყნა „ლუბომირ ელისიუმში“ პირველი ტომი, რომელიც შთაგონებული იყო ჟან-ჟაკ რუსოს „ემილით, ანუ აღზრდის შესახებ“. მისი წინა რომანების მსგავსად, ეს იყო სათავგადასავლო ისტორია, ჩვეული სენტიმენტალური, მორალურ-დიდაქტიკური გადახვევებით. თუმცა, ტომი შესანიშნავია ოცგვერდიანი შესავალი ესსეთი „დაკვირვება სერბულ ენაზე“, დათარიღებული 1813 წლის ოქტომბრით. შესავალი განცხადება გვთავაზობს, რომ ავტორმა იცოდა სერბული ლიტერატურული ენის შესახებ სტატიები, რომლებიც იერნეი კოპიტარმა გამოაქვეყნა გერმანულ პრესაში. „ახლა ჩვენ, ვინც ვიწყებთ ცოტაოდენ წერას ჩვენი ხალხისთვის, ვაღმოჩნდით საკმაოდ არასასიამოვნო დროში; ისინი გვაკრიტიკებენ უფრო ჩვენი ენისთვის, ვიდრე ჩვენი შრომისთვის, მაგრამ ისინი მართლები არიან; მთარგმნელის, ისევე როგორც თვითონ მწერლის მოვალეობაა, იმდენივე ყურადღება მიაქციოს თავის ენას, რამდენსაც იმ საგანს, რომელსაც ის გამოხატავს მასში“.
ვიდაკოვიჩი ზოგადად აღწერილია მისი შემოქმედების კრიტიკოსების მიერ როგორც მარტოსული ფიგურა, შეუთავსებელი თავისი დროის სულისკვეთებასთან და ხშირად პირდაპირ მის წინააღმდეგ მიმართული. თუმცა, მისი დროის სოციალური პირობების კონტექსტში, და მაშინ აყვავებული კვლევების კონტექსტში, ის ჩანს როგორც მათთან სრულად დაკავშირებული. ახალი სულისკვეთება ვოივოდინის სერბებს შორის, რომელიც მაშინ დამკვიდრდა, ცნობილი იყო როგორც "დოსიტეიზმი", სახელწოდება დოსიტეი ობრადოვიჩის შემდეგ, რომელიც პოპულარული გახდა თავის ხალხში სერბეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის იერარქიის კრიტიკით მათი მოძველებული გზების გამო. მისი შეხედულებები უმეტეს ინტელექტუალებს ჰქონდათ გაზიარებული, მაგრამ მწვავედ ეწინააღმდეგებოდა მართლმადიდებლური იერარქია, განსაკუთრებით 1790 წელს სტეფან სტრატიმიროვიჩის კარლოვცის მიტროპოლიტ ეპისკოპოსად ასვლის შემდეგ. სერბი ლიტერატურის კრიტიკოსი პავლე პოპოვიჩი მოხაზავს დოსიტეიზმს ამგვარად:

„რასაც ის (დოსიტეი ობრადოვიჩი) ქადაგებდა, საერთო საკუთრება გახდა, დროის სულისკვეთება. თავისი საღი აზრის ნაწერებით მან გახსნა განათლების, ლიტერატურის და ეროვნული განათლების გზა, და მთელი სერბული საზოგადოება იმდროინდელ უნგრეთსა და ავსტრიაში მიჰყვებოდა სლოგანებს, რომლებიც მან მისცა. „განათლება, განათლება, ეს არის ის, რაც გვჭირდება“, იყო მუდმივი მოტო მას შემდეგ; განათლება ყველა მისი ფორმით: სკოლები, სტამბები, წიგნები... ლიტერატურა ყველაზე მნიშვნელოვანია, მას ყველაზე მეტი დახმარება სჭირდება, ის ავრცელებს განათლებას უფრო თავისუფლად და პირდაპირ, ვიდრე საჯარო სკოლა; განსაკუთრებით ლათინური სკოლები, რომლებსაც სერბი სტუდენტები ესწრებოდნენ იმ დროს... ყოველმა განათლებულმა ადამიანმა და პატრიოტმა უნდა დაეხმაროს ლიტერატურას, ყველას, ვისაც ფრთხილად წერა შეუძლია, უნდა წეროს, რადგან ეს არის ის, რაც ხალხს განსაკუთრებით სჭირდება.“
— პოპოვიჩი (1934), გვ. 9-10, 23, 24

სერბი ხალხის დახმარების სურვილი იყო მოტივი, რომელიც ვიდაკოვიჩმა დაასახელა თავისი პირველი ნაშრომის, ბიბლიური ადაპტაციის "ისტორია მშვენიერ იოსებზე" დაწერისას. ამ ლექსად დაწერილი რომანის დედუქციაში, რომელიც პირველად 1805 წელს გამოქვეყნდა, ვიდაკოვიჩმა დაწერა:
„საღი აზრი მოითხოვს ჩვენგან, რომ თითოეულმა, რამდენადაც მისი ღვთისგან მიცემული ძალა და ნიჭი ნებას რთავს, რაიმე გზით სარგებელი მოუტანოს თავის მოყვასს, და განსაკუთრებით თავის რასას, ასეთი ვალდებულებიდან მე, ჩემი სერბული რასის მოყვარული, ვადგენ ახალგაზრდობისთვის ამ ისტორიას მშვენიერ იოსებზე ლექსად“.
ვიდაკოვიჩი, თუმცა ყოველთვის როგორც ერთგვარი აუტსაიდერი, მეტ-ნაკლებად მიუერთდა რომანტიკულ მოძრაობას რაციონალიზმიდან რომანტიზმისკენ გარდამავალ პერიოდში და მის უშუალოდ წინ და უკან წლებში, და ამ მოძრაობის მიერ სტიმულირებული იყო როგორც დრამის, ასევე რომანის წერისთვის.

თვით ათანასიე სტოიკოვიჩი, რომელიც შვიდი წლით უფროსი იყო ვიდაკოვიჩზე, და მისი წინამორბედი რომანის წერაში, როგორც ჩანს, უფრო ვიდაკოვიჩის მიერ იყო ხელმძღვანელობილი, ვიდრე ვიდაკოვიჩი მის მიერ. ვიდაკოვიჩის რვა რომანი, რომლებიც მინიმუმ უტოლდებოდა ლუკიან მუშიცკის ლექსების პოპულარობას, ალბათ ვერ გაუძლებს შთამომავლობის განსჯას ასე კარგად. მას მხარს უჭერდა სერბი მკითხველი საზოგადოება, უოლტერ სკოტის რომანების უზარმაზარი პოპულარობა, რომლებზეც ის აშკარად იყო მოდელირებული, შესანიშნავი სტილის უპირატესობები, და იმ დროის გემოვნება რომანტიკისადმი ანალიზის რომანის საწინააღმდეგოდ. ამიტომ, მან დიდი სახელი მოიხვეჭა როგორც სერბეთში, ასევე საზღვარგარეთ სლავურ მკითხველ საზოგადოებაში. არავის შეუძლია წაიკითხოს „უსამლიენი იუნოშა“ ან „ლუბომირი“ იმის დანახვის გარეშე, რომ ავტორს არაფერი ჰქონდა სასწავლი თავისი სერბი თანამედროვეებისგან და ბევრი რამ ჰქონდა მათთვის სასწავლებელი.

1836 წელს ვიდაკოვიჩმა გამოაქვეყნა თავისი თარგმანი გერმანულიდან „დიევიცა იზ მარიენბურგა“ (მარიენბურგის ქალწული), ხუთ მოქმედებად დრამა ფრანც კრატერის (1758-1830) მიერ, მიძღვნილი მარკო კარამატასადმი, ერთ-ერთი სტუდენტისადმი, რომელსაც ის ასწავლიდა. მთავარი პერსონაჟი ჩატინკა, მარიენბურგის მოახლე, თავდაპირველად პოლონეთიდან იყო, მაგრამ ის გაიტაცეს რუსმა ჯარისკაცებმა და ახლა აღმოჩნდა პეტრე დიდის საზაფხულო სასახლეში, პეტერჰოფში, სანკტ-პეტერბურგის გარეთ. თავად კრატერი იყო იოზეფინიზმის ერთ-ერთი ყველაზე მხურვალე ადვოკატი, როგორც დოსიტეი ობრადოვიჩი სერბებს შორის ვოივოდინაში. და 1836 წლის მკითხველებისთვის აშკარა იქნებოდა, რომ დრამის რეფლექსიები პეტრე დიდზე ასევე რელევანტური იყო ჰაბსბურგების ქვეშ მყოფი ხალხისთვის. ვიდაკოვიჩის მიერ კრატერის დრამის თარგმანი მიანიშნებს, თუ რამდენად ძვირფასი იყო ვიდაკოვიჩისთვის თავისუფლების პრინციპები ყველა ხალხისთვის, არა მხოლოდ სერბებისთვის. ვიდაკოვიჩი ხშირად კითხულობდა კრატერის კარგად გამოქვეყნებულ ციტატას: „აბსოლუტური მონარქიები მხოლოდ ერთი ნაბიჯით არიან დაშორებული დესპოტიზმისგან. დესპოტიზმი და განმანათლებლობა: დაე, ვინც შეძლებს, სცადოს ამ ორის შერიგება. მე ვერ შევძლებ.“
ვიდაკოვიჩის სახელი ეფუძნება პირველ სერბულ რომანს, „უსამლიენი იუნოშა“ (მარტოხელა ახალგაზრდა), რომელიც მან მოდელირებულია გერმანული რომანების და ფილოსოფიურ-პედაგოგიური რომანების შემდეგ, რომლებიც მაშინ უკიდურესად პოპულარული იყო მთელ ავსტრიის იმპერიაში და გერმანიაში. რომანტიზმის გავლენის ქვეშ მოსვლით, ვიდაკოვიჩმა დაინტერესდა თავისი ხალხის ისტორიით, რომლის მიწებიც მაშინ ორ იმპერიას (ჰაბსბურგების გერმანელებს და ოტომანთა თურქებს) ჰქონდათ ოკუპირებული და ამგვარად მისცა ისტორიული ჩარჩო მის ყველა შემდგომ ნაშრომს. ლიტერატურის კრიტიკოსმა იოვან სკერლიჩმა დაწერა: „მის ყველა რომანს აქვს ბევრი ისტორიული ელემენტი, და მისი თანამედროვეები მას 'სერბ უოლტერ სკოტს' უწოდებდნენ.“

ვიდაკოვიჩი და ენის რეფორმა
მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისში სერბი ხალხი, როგორც დანარჩენი სლავები, უნგრელები, იტალიელები, რუმინელები, რომლებიც ჰაბსბურგების მმართველობის ქვეშ ცხოვრობდნენ, ჩაერთო ორმაგ ბრძოლაში პოლიტიკური და კულტურული დამოუკიდებლობისთვის. მთავარი სერბი კულტურული რევოლუციონერი იყო ვუკ კარაჯიჩი, კარაჯორჯეს ადმინისტრაციის მცირე მთავრობის ჩინოვნიკი, რომელიც გაიქცა ვენაში 1813 წელს პირველი სერბული აჯანყების დაშლის შემდეგ. ვუკი ატარებდა კამპანიას სერბული ლიტერატურის გასათავისუფლებლად რუსულ-სლავურის მონობისაგან, რომელიც ეფუძნებოდა საეკლესიო სლავურს, მნიშვნელოვან იდიომას, რომელსაც სერბები იყენებდნენ თავიანთ საერო და რელიგიურ ნაშრომებში საუკუნის განმავლობაში. იყვნენ რამდენიმე ექსტრემისტები ორივე მხარეს, როგორიცაა თვით კარაჯიჩი, რომელიც ადვოკატირებდა წმინდად სასაუბრო ენას და პავლე კენგელაცი, რომელიც უპირატესობას ანიჭებდა რუსულ-სლავურის სრულად მიღებას, მაგრამ როგორც ჩანს, მეტი მწერალი ზომიერი იყო, რომლებიც ცდილობდნენ გაეუმჯობესებინათ და სტანდარტიზებული გაეხადათ თავიანთი სასაუბრო ენა, შეენარჩუნებინათ რუსულ-სლავურის კონკრეტული მახასიათებლები, რომლებსაც ისინი ინდივიდუალურად იზიარებდნენ. მათი შერეული, მაგრამ უპირატესად ვერნაკულარული ენა იწოდებოდა სლავურ-სერბულად. ვიდაკოვიჩი იყო სლავურ-სერბულის, როგორც ლიტერატურული ენის მხარდამჭერი, განსხვავებით კარაჯიჩისგან, რომელმაც შემოგვთავაზა გამარტივებული ანბანი და ახალი ლიტერატურული ენა, დაფუძნებული ექსკლუზიურად სასაუბრო სერბულზე. კარაჯიჩის პროგრამა თავდაპირველად დაცინვის საგანი იყო, შემდეგ კი მწვავედ ეწინააღმდეგებოდნენ ეკლესიის მიერ ხელმძღვანელობილი კონსერვატორები და სხვები, რომლებსაც სურდათ შეენარჩუნებინათ გარკვეული კავშირი ახალ სერბულ ლიტერატურულ ენასა და სლავურ-სერბულს შორის. შემდგომი ბრძოლა იმდენად მძაფრი გახდა, რომ ჯურო დანიჩიჩმა მას უწოდა „ომი სერბული ენისა და ორთოგრაფიისთვის.“ ამ ყველაფრის შუაგულში იყვნენ მწერლები, როგორიცაა ვიდაკოვიჩი, რომელსაც ჰქონდა უბედურება თავისი თეორიები ენაზე დაებეჭდა დაახლოებით იმავე დროს, როდესაც კარაჯიჩი და დანიჩიჩი იწყებდნენ თავიანთ რეფორმებს.