iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ფარაონი

ფარაონი — ძველი ეგვიპტელი მეფეების ტიტული. ფარაონები უდიდეს როლს ასრულებდნენ ეგვიპტელთა ცხოვრებაში. ისინი ერთდროულად ქვეყნის მმართველებიც იყვნენ და უმაღლესი ქურუმებიც. ფარაონი იყო განკაცებული ღმერთი დედამიწაზე და ღმერთი სიკვდილის შემდეგ. თვით ტერმინი „ფარაონი“ ორი სიტყვის შერწყმაა: „პერ-აა“, რაც „დიდ სახლს“ ნიშნავდა. ფარაონს ქარაგმულად იხსენიებდნენ, რათა მისი სახელი ტაბუდადებული ყოფილიყო. ამ სახელის ხმამაღლა წარმოთქმა არ შეიძლებოდა.

გადმოცემის თანახმად, პირველი ფარაონი თვით ღმერთი „რა“ იყო. შემდეგ მოდიოდნენ სხვა ღმერთები. მოგვიანებით ტახტზე ოსირისისა და ისიდის ვაჟი ჰოროსი ასულა. ჰოროსი ეგვიპტის ყოველი დინასტიის ფარაონის პირველსახე და პორტრეტია. თითოეული ფარაონი რას და ხორის შთამომავლად ითვლებოდა და მისი ე.წ ტიტულატურა ხუთი სახელისგან შედგებოდა: ხორის, ოქროს ხორის, ორი ქალღმერთის (ზემო და ქვემო ეგვიპტის მეუფე+სახელი) და რას ვაჟის სახელებისგან. ფარაონი სხვადასხვა ვითარებაში სხვადასხვა სახელებით მოიხსენიებოდა. „პერ-აა“-ს თავიდან ფარაონის სახლს ეძახდნენ, დაახლოებით შუა სამეფოს დასასრულიდან კი თავად ფარაონსაც ასე მოიხსენიებდნენ.

ეგვიპტელებს სწამდათ, რომ ფარაონები დედოფლისა და რას ჰიეროგამიური კავშირის შედეგად ჩნდებოდნენ. ფარაონს მრავალი ცოლი ჰყავდა, თუმცა მთავარი ერთი იყო და ქვეყნის დედოფლის ტიტულსაც ის ატარებდა. მხოლოდ ფარაონისა და დედოფლის საკრალური კავშირის შედეგად დაბადებული ბავშვი შეიძლებოდა გამხდარიყო ეგვიპტის ფარაონი. ეგვიპტეს ფარაონი ქალებიც მართავდნენ (ნიტოკრისი — დინასტია; ნეფრუსებეკი — დინასტია, ძვ. წ. 1789-1785; ჰატშეფსუტი — დინასტია, ძვ. წ. 1490-1468). ყველა ეგვიპტურ ტაძარში ქებას უძღვნიდნენ ფარაონს, როგორც ღმერთს. თვით ფარაონიც ღმერთს უგალობდა. იგი ღმერთკაცად ითვლებოდა და სჯეროდათ, რომ ფარაონსა და ღმერთს შორის ურღვევი კავშირი არსებობდა.
ხეოფსი

ხეოფსი, ხუფუ (ძვ. წ. 2551 - ძვ. წ. 2528 ან ძვ. წ. 2589 - ძვ. წ. 2566) — ეგვიპტის ძველი სამეფოს დინასტიის ფარაონი. მისი მმართველობის დროს ეგვიპტე ძლიერ, ცენტრალიზებულ სახელმწიფოს წარმოადგენდა. ისტორიაში ცნობილია როგორც გიზის დიდი პირამიდის ამშენებელი.

ხეოფსის პირამიდის სიმაღლე თავდაპირველად 147 მეტრი იყო, ახლა კი 139 მეტრია. არსებობს ვერსია, რომ ამ პირამიდის 8 მეტრიანი წვერო, რომელიც მოტყდა, ოქროსი იყო. პირამიდა 20 წლის განმავლობაში შენდებოდა. გამოყენებულია 2 მლნ. ლოდი, თითო კი 2 ტონაზე მეტს იწონის. მშენებლობაში დაახლოებით 10 000 მონა იღებდა მონაწილეობას. გადმოცემის თანახმად, ეს პირამიდა "ინახავდა" ფარაონ ხეოფსის მუმიას, რომელიც ცენტრალურ კამერაში იმყოფებოდა 2 000 000 ქვას შორის. ამ პირამიდაში აღმოაჩჳნეს ფარაონ ხეოფსის ცარიელი სარკოფაგი (იგივე კუბო), თავად ფარაონის ქანდაკება და, რამდენად გასაკვირიც უნდა იყოს, ჭა. საუკუნეში აღმოაჩინეს ნაწილებად დაჭრილი ნავი, რომელთაც მუმია ნილოსით გადაჰყავდათ სამარხში. აგრეთვე იქ იმყოფება ორი პატარა პირამიდა - ხეფრენი და მიქერინი.
ბეხუშეს ციხე

ბეხუშეს ციხე, ბეხჩო – შუაფეოდალური ხანის ციხესიმაგრე ისტორიულ შიდა ქართლში, მდინარეების პატარა ლიახვსა და ჩაბარუხისწყლის შესართავთან. ციხე კლდეზეა აშენებული და თითქმის ყოველი მხრიდან მიუდგომელია. სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ მისი სიგრძეა 50 მ., ხოლო სიგანე 25 მ. ციხის ჩრდილოეთ კედელში გაჭრილია მცირე ზომის არქიტრავული შესასვლელი. ციხეს განივი კედელი ორ არათანაბარ ნაწილად ყოფს.

ისტორიული წყაროების მიხედვით, თემურლენგის ლაშქრობის დროს ქსნის ერისთავისა და კათოლიკოსის მთავარი თავდაცვითი პუნქტი იყო. შემორჩენილია ნანგრევები.
ბზა

ბზა — ორლებნიან მცენარეთა გვარი ბზისებრთა ოჯახისა. მარადმწვანე დაბალი ხეები ან ბუჩქებია. აქვს მოპირისპირე სქელი ფოთლები და ერთსქესიანი ყვავილები.

შეიცავს 70-მდე სახეობას, რომელიც გავრცელებულია ტროპიკულ და სუბტროპიკულ, ნაწილობრივ ზომიერი ჰავის ზონაში ფილიპინის, კალიმანტანის, მცირე ზონდის, მადაგასკარისა და სოკოტრას კუნძულებზე, აფრიკაში, ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ამერიკაში, ვესტ-ინდოეთში, სამხრეთ ევროპასა და მცირე აზიაში. კავკასიაში ბუნებრივად გვხვდება 2 რელიქტური სახეობა: კოლხური ბზა და ჰირკანული ბზა . საქართველოში მოშენებულია ბზის 4 უცხოური სახეობა: ჩვეულებრივი ანუ მარადმწვანე ბზა ; წვრილფოთოლა ბზა ; იაპონური ბზა და ბალეარული ბზა .

ბზა მრავლდება კალმით, თესლითა და გადანაწვენით. ზოგჯერ ივითარებს ფესვისა და ძირკვის ამონაყარს. შეკრულ ხეთადგომაში ნაყოფმსხმოიარობას იწყებს 40-60 წლის ასაკში, ეულად მდგომი - 15 წლის ასაკიდან. ცოცხლობს 500-600 წელს, იზრდება ნელა. მისი მაგარი და მძიმე მერქანი გარეგნულად სპილოს ძვალს წააგავს. კარგად პრიალდება. იყენებენ (ძირითადად კოჟრებს) სხვადასხვა ნაკეთობისათვის; კავკასიური ბზის მერქანი ცნობილია "კავკასიური პალმის" ან "პალმის ხის" სახელწოდებით.

ბზის ფოთლებისა და ტოტებისაგან ამზადებენ ყავისფერ საღებავს; ქერქისა და ფოთლების ნატენს იყენებენ მედიცინაში, შეიცავს (განსაკუთრებით ფოთლები) ალკალოიდ ბუქსინს. თესლში 37%-მდე ზეთია.

თაფლოვანი მცენარეებია. აფრიკასა და ზოგიერთ ტროპიკულ და სუბტროპიკულ ქვეყანაში ნამდვილ ბზას ცვლის აფრიკული ბზა ანუ "კამასი" , რომელიც სხვა გვარსა და ოჯახს განეკუთვნება. მისი მერქანი ემსგავსება ბზისას.

გალერეა
ბზვანი

ბზვანი — თემი საქართველოში, იმერეთის მხარის ვანის მუნიციპალიტეტში, აერთიანებს ორ სოფელს: ზედა ბზვანი და ქვედა ბზვანი (თემის ცენტრი). მდებარეობს ვანიდან 9 კილომეტრში, ზღვის დონიდან 200 მეტრზე. თემი მოიცავს ტერიტორიას მდინარე ძულუხურასა (სულორის მარჯვენა შენაკადი) და სათავადოს მთიდან ჩრდილოეთით რიონის ჭალებამდე და სასოფლო სამეურნეო სავარგულებისა და დაუსახლებელი ტერიტორიის ჩათვლით დაახლოებით 25 კვ. კმ-ს შეადგენს. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით თემში ცხოვრობს 1461 ადამიანი.

ზედა ბზვანში აღმოჩენილია გვიან ბრინჯაოს ხანის ეპოქის განძი. დგას ფეოდალური ხანის ორი ციხესიმაგრე და საუკუნის ეკლესია. ზედა ბზვანში 1985 წელს აღმოჩნდა კარსტული მღვიმე, რომლის სიგრძე 1,2 კმ-ია.

მოსახლეობა
პიროვნებები
ბზვანში დაიბადნენ: მსახიობი კარლო საკანდელიძე, ჟურნალისტი და პედაგოგი ლადო ბზვანელი (ნაცვლიშვილი). წარმოშობით ბზვანიდან იყვნენ: კომპოზიტორი გურამ ბზვანელი (ტყეშელაშვილი) და მხატვარ-კარიკატურისტი დონი (დავით ნაცვლიშვილი).
ბზიანი (ფორმაცია)

ბზიანი — ბზის ფორმაცია. საქართველოში შექმნილია კოლხური ბზით. ბალახოვანი საფრის მიხედვით ბზიანი სხვადასხვა ტიპისაა: ძმერხლიანი, ნაირბალახიანი, ისლიან-ნაირბალახიანი, მარცვლოვან-ნაირბალახიანი და სხვა. განვითარებულია ძირითადად კარბონატულ ნიადაგებზე.

ბზიანის მასივები შემორჩენილია აფხაზეთში (მდინარე ბზიფის ხეობასა და ტყვარჩელის მახლობლად) და დასავლეთ საქართველოს სხვა ადგილებში.
ბზიკი (ჟურნალი)

ბზიკი — ქართული იუმორისტული ჟურნალი. გამოდიოდა 1907 წელს თბილისში, ჟურნალების „ეკლისა“ და „ოხუნჯის“ გაგრძელებაა. რედაქტორები — აკაკი წერეთელი (№ 1), პ. გაჩეჩილაძე (№ 2), გამომცემელი — თ. ბაქრაძე. თანამშრომლობდნენ: ი. ხანდაშვილი (მიმინო), ნ. კალანდაძე (ეშმაკი) და სხვა. ჟურნალის მხატვრული გაფორმება და კარიკატურები ეკუთვნის ოსკარ შმერლინგს. რიცხვისა და თვის მიუნიშნებლად გამოვიდა „ბზიკის“ ორი რვაგვერდიანი ნომერი.
ასირიოლოგია

ასირიოლოგია — ძველი შუამდინარეთის შემსწავლელი მეცნიერება. ასირიოლოგია ფართო გაგებით, შეისწავლის ყველა იმ ძველაღმოსავლელი ხალხის ენას, კულტურას, ისტორიას, რომელიც ლურსმულ დამწერლობას იყენებდა. განსაკუთრებით, ასურეთის, ბაბილონისა და მათი წინამორბედის, შუმერის, ისტორიასა და კულტურას. ასირიოლოგიის, როგორც მეცნიერების, დაბადების თარიღად მიჩნეულია 1857 წელი.

 საუკუნის შუახანებში რამდენიმე მეცნიერი აცხადებდა პრეტენზიას ლურსმული დამწერლობის წაკითხვაზე, მაგრამ სამეცნიერო საზოგადოება ეჭვის თვალით უცქერდა ამ განცხადებებს. 1857 წელს ლონდონის სამეფო სააზიო საზოგადოებამ ოთხ სხვადასხვა მეცნიერს - ჰინქსს, ოპერტს, ფოქსტილბოტს, როულინსონს, რომლებიც ლურსმულის წაკითხვას იჩემებდნენ, სამი დღის ვადაში წასაკითხად გადასცა იმ ხანებში აღმოჩენილი ვრცელი ლურსმული ტექსტი (ასურეთის მეფე ტიგლათფილესერ -ის მატიანე - მისი ე.წ. „წარწერა პრიზმაზე“). ოთხივემ ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად ტექსტი დაახლოებით ერთნაირად წაიკითხა. სამეცნიერო საზოგადოებამ ამით აღიარა, რომ ლურსმული დამწერლობა ჭეშმარიტად ამოკითხული ყოფილა. ამ ფაქტმა საფუძველი ჩაუყარა ასირიოლოგიის, როგორც მეცნიერების, ჩამოყალიბებას.
ბზობა

ბზობა, ბაიაობა — ქრისტიანული ეკლესიის ერთ-ერთი მთავარი საუფლო დღესასწაული. მოძრავია, აღინიშნება აღდგომის წინა კვირა დღეს. ქრისტიანული კულტის მსახურებაში ბზობის დღესასწაული საუკუნეში შემოვიდა (საწყისს იღებს ძველი ებრაული დღესასწაულიდან). მისი შინაარსი დაფუძნებულია სახარების მოთხრობაზე, რომელშიც გადმოცემულია იერუსალიმში პასექის დღესასწაულზე დასასწრებად იესო ქრისტეს შესვლის ამბავი. იესოს მოსახლეობა ზეიმით შეეგება, ზოგი მის სახედარს ფეხქვეშ თავის სამოსს უგებდა, ზოგი პალმის ტოტებს — ბაიას უფენდა, თან „ოსანას“ შესძახოდნენ. ბზობის რიტუალი სიმბოლურად იმეორებს სახარების ამ მოთხრობის ზოგიერთ დეტალს; მღვდელმსახურნი მლოცველთა მიერ მიტანილ ტოტებს აკურთხებენ, გალობენ „ოსანას“ და სხვა. ბევრ ქვეყანაში პალმის მაგივრობას ბზა ასრულებს (აქედან ქართული „ბზობა“), რუსეთში — ტირიფი ( > „ “).
ბზუალასებრნი

ბზუალასებრნი — მწერების ოჯახი ორფრთიანების რიგისა. აქვთ გრძელი ფრთები და ფეხები, უმრავლესობას — გრძელი ხორთუმი. ოჯახში 3 ათასამდე სახეობაა, რომლებიც უმთავრესად მშრალ ტროპიკებსა და სუბტროპიკებშია გავრცელებული. განსაკუთრებით ბევრია შუა აზიაში, გვხვდება საქართველოშიც. ბზუალასებრთა უმრავლესობა მწერების — ფუტკრის, კალიის, პეპლის — პარაზიტებია.
ბზუალა ხოჭოები

ბზუალა ხოჭოები — მწერების ოჯახი ხოჭოების რიგისა, ხშირად განვითარებული აქვთ ანალური ჯირკვლები, რომლებიც გამოყოფენ სუნიან, მწვავე სითხეს. ბზუალა ხოჭოების უმრავლესობა მტაცებლებია, მათი ძირითადი საკვებია მოლუსკები, მწერების მატლები, ზოგჯერ ნიადაგის ჭიები. ზოგი ხოჭო მცენარეს ჭამს, აზიანებს პურეულს. ზოგს სარგებლობა მოაქვს ტყისა და ბაღის მეურნეობისათვის — ანადგურებს არაფარდი აბრეშუმხვევიას მატლებს, ხვატრებსა და ლოქორებს. აღწერილია ბზუალა ხოჭოების 20 ათასამდე სახეობა. საქართველოში ბზუალა ხოჭოებიდან გამოირჩევა ამიერკავკასიური პურის ბზუალა, რომელიც აზიანებს მარცვლოვნებს.
ბიანვენი

ბიანვენი — ჩინური სასიმღერო-თხრობითი ლიტერატურის ჟანრი. გაჩნდა და განვითარდა ტანის ეპოქაში (- სს.), ამუშავებდა ბუდისტურ თემატიკას, შემდეგ იგი ფოლკლორულ სიუჟეტებს იყენებდა. ბიანვენისთვის ნიშანდობლივია პროზაულ ტექსტში ჩართული ლექსები, რომლებიც იმღერებოდა. ამ სახის თხზულებას მიაკვლიეს საუკუნეში, დუნხუანის მღვიმეებში ნაპოვნ ხელნაწერთა შორის.
ბიბლიოთეკა

ბიბლიოთეკა ( — წიგნი; — საცავი) — კულტურულ-საგანმანათლებლო და დამხმარე სამეცნიერო დაწესებულება, ბეჭდვით ნაწარმოებთა საზოგადოებრივი სარგებლობის ორგანიზატორი. სისტემატურად კრებს ბეჭდვითს ნაწარმოებებს, იცავს მათ, უწევს პროპაგანდას და გასცემს მკითხველებზე, ატარებს აგრეთვე საინფორმაციო-ბიბლიოგრაფიულ მუშაობას.

ბიბლიოთეკების ისტორია საქართველოში
საქართველოში ბიბლიოთეკების ისტორია უკავშირდება მონასტრების საქმიანობას. ეკლესია-მონასტრების დაარსებისთანავე წიგნსაცავის შექმნაზე ზრუნავდნენ. ყველა ეკლესია-მონასტერს თავისი წიგნსაცავი ჰქონდა. ბიბლიოთეკებს ძირითადად შემოწირული წიგნები შეადგენდნენ. საუკუნეში უკვე მოწესრიგებული ჩანს წიგნების დაცვის, სარგებლობისა და აღნუსხვა-აღწერის საქმე. წიგნით სარგებლობა მხოლოდ საცავში შეიძლებოდა. დიდ კულტურულ-სამწიგნობრო ცენტრებს, რომლებიც გრიგოლ ხანძთელის თაოსნობით - საუკუნეებში ტაო-კლარჯეთში შეიქმნა, თავისი ბიბლიოთეკა ჰქონდა.
ტიბეტური დამწერლობა

ტიბეტური დამწერლობა ერთ-ერთია ინდური დამწერლობებიდან; მათ მსგავსად, ტიბეტურიც გარდამავალია ანბანსა და სილაბურს შორის და წარმოადგენს ე. წ. აბუგიდას, თუმცა ძირეულად განსხვავდება სხვა ინდური დამწერლობებისაგან თავისი მარცვლების სტრუქტურით. ტიბეტური დამწერლობა ძირითადად გამოიყენება ტიბეტური ენის ჩასაწერად ტიბეტში, ასევე ძონგკხას ჩასაწერად ბჰუტანში. ტიბეტური დამწერლობით იწერება ასევე ტიბეტელი ბუდისტების წმინდა ტექსტები.
აპოლო 17

აპოლო 17 — მეთერთმეტე პილოტირებული კოსმოსური მისია განხორციელებული ნასას პროგრამა აპოლოს ფარგლებში. ეს იყო პირველი ღამის გაშვება და ბოლო მთვარეზე დასხდომის მისია აპოლოს პროგრამაში.

პილოტები
იუჯინ ცერნანი (3), მეთაური
რონ ევანზი (1), საკომანდო მოდულის პილოტი
ჰარისონ „ჯეკ“ შმიტი, მთვარის მოდულის პილოტი

რიცხვი ფრჩხილებში მიუთითებს ამ მისიამდე გაფრენათა რაოდენობას.
ბიგასებრნი

ბიგასებრნი — ოჯახი მწერიჭამიების რიგისა. განეკუთვნება ყველაზე პატარა ძუძუმწოვრები. სხეული შემოსილი აქვთ ნაზი ბალნით. გავრცელებული არიან ევროპაში, აზიაში, აფრიკაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში, სამხრეთ ამერიკის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. უმეტესად მწერებითა და მათი მატლებით იკვებებიან. ოჯახში 25 გვარია. საქართველოში 9 სახეობაა გავრცელებული, რომელთაგან მნიშვნელოვანია ჩვეულებრივი ბიგა , წყლის ბიგა, კბილთეთრა, ფუღუ და სხვა.

ბიგასებრნი ანადგურებენ მავნე მწერებს, რითაც სარგებლობა მოაქვთ სოფლის მეურნეობისათვის. ბიგასს ისეთი ინტენსიური ნივთერებათა ცვლა აქვს, რომ თუ 4 ზაათზე მეტ ხანს უჭმელად დარჩა, შეიძლება მოკვდეს კიდეც.

ბიგას ფერდებზე საგანგებო ჯირკვლები აქვს, რომლებიც მყრალ სუნს გამოსცემს, ამიტომ მტაცებელი ძუძუმწოვრები, მაგალითად, კატა და კვერნა, გვერდს უვლიან. სამაგიეროდ ფრინველებს სუსტი ყნოსვა აქვთ, ამიტომ ბიგა ხშირად ხდება ბუებისა და მონადირე ფრინველების მსხვერპლი.
ურმას პაეტი

ურმას პაეტი (; დ. 20 აპრილი, 1974, ტალინი) — ესტონელი პოლიტიკოსი, ევროპის პარლამენტის წევრი 2014 წლიდან. ესტონეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი 2005-2014 წლებში. რეფორმის პარტიის წევრი.

დაიბადა ტალინში. 1996 წელს დაამთავრა ტარტუს უნივერსიტეტი პოლიტოლოგის სპეციალობით. ამავე წელს გაიარა საერთაშორისო ურთიერთობების სამაგისტრო პროგრამა ოსლოში. 2003-2005 წლებში ესტონეთის კულტურის მინისტრია. 2005 წლიდან ანდრუს ანსიპის მთავრობაში საგარეო საქმეთა მინისტრია.

საუბრობს ესტონურ, ინგლისურ, რუსულ, გერმანულ და ფინურ ენებზე.
ბიგნონიასებრნი

ბიგნონიასებრნი — ორლებნიან მცენარეთა ოჯახი. ახლოსაა შავწამალასებრთა ოჯახთან. ხეები, ბუჩქები და ლიანებია, იშვიათად ბალახი. ორსქესიანი ყვავილები საგველასებრ ან ქოლგისებრ ყვავილედებად არის შეკრებილი. ნაყოფი კოლოფია.

შეიცავს დაახლოებით 120 გვარსა და 800 სახეობას, რომელიც ძირითადად გავრცელებულია სამხრეთ ამერიკის ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში. საქართველოში ველური ფორმები არ გვხვდება.

კულტივირებულია დიდი ზომის ხე კატალპა , ხვიარა ბუჩქი ვაზისტანა , ზოგიერთი სახეობა იძლევა ძვირფას მერქანს — ე. წ. პალისანდრის ხეს.
ბიდარის ხეობა

ბიდარის ხეობა — ხეობა ჯვრის უღელტეხილის ჩრდილოეთ კალთაზე. შუა ნაწილში ვიწროა და ძლიერ დაქანებული, გამოზიდვის კონუსით შეჭრილია თერგის ხეობაში სოფელ კობთან. მდიდარია ჰიდროკარბონატული უხვდებიტიანი მინერალური წყაროებით. ბევრი მათგანი კიროვან ტუფებს ილექავს. ბიდარის ხეობა მაღალმთიანი კლიმატის ზონაშია, იცის ხანგრძლივი თოვლიანი ზამთარი, ხანმოკლე ზაფხული, უხვი ატმოსფერული ნალექები. ხეობის ფერდობებზე ალპური და სუბალპური მდელოებია. ზოგან დეკიანებია გავრცელებული.
ბივა

ბივა (; ბივა-კო) — უდიდესი ტბა იაპონიაში, მდებარეობს კუნძულ ჰონსიუზე, მთათაშორის ტექტონიკურ ქვაბულში. ფართობი — 716 კმ². სიგრძე — 63 კმ, სიგანე — 20 კმ, სიღრმე — 95 მ-მდე. დასავლეთი სანაპირო მაღალია, აღმოსავლეთი — დაბალი. მდინარე იოდო ბივას აკავშირებს ოსაკის ყურესთან, სანაოსნო არხები — ქალაქ ოსაკასთან და კიოტოსთან. სანაოსნოა. განვითარებულია ტურიზმი.
ბიზონი

ბიზონი, ამერიკული ბიზონი — წყვილჩლიქოსანი ძუძუმწოვარი ცხოველი ძროხისებრთა ოჯახისა. გვხვდება ჩრდილოეთ ამერიკაში. ბიზონთა უმრავლესობა ცხოვრობს ველებზე, იშვიათად ტყეში (ტყის ბიზონი — კანადაში). ასაკოვანი ხარის სხეულის სიგრძე 3 მ აღწევს, წონა 1 ტ-მდე. ფური შედარებით მცირე ზომისაა. ბიზონს ამობურცული ნიდაო აქვს. სხეულის წინა ნაწილი შემოსილია გრძელი მატყლით, რომელიც თავსა და კისერზე შესამჩნევ ფაფარს ქმნის. ამერიკის აღმოჩენისას ბიზონების რაოდენობა 30-60 მლნ. აღწევდა. მტაცებლური ნადირობის შედეგად მათმა რაოდენობამ სწრაფად იკლო და უკვე 1870 წელს 5,5 მლნ-მდე შემცირდა. საუკუნის დამლევისათვის კი მხოლოდ 800 ცხოველიღა იყო გადარჩენილი. ისინი მოათავსეს ნაკრძალებში. ამჟამად ბიზონების საერთო რაოდენობა რამდენიმე ათეული ათასია. უმრავლესობა დაცულია იელოუსტონის პარკში (აშშ), ხოლო ნაწილი — ვუდ-ბუფალოს ნაკრძალში (კანადა). ბიზონის მაკეობა გრძელდება 9 თვეს. იგებს ერთ ხბოს. ბიზონი ადვილად ეჯვარება დომბას და იძლევა შთამომავლობის მომცემ ჰიბრიდს — დომბა-ბიზონს. ბიზონისა და დომბას ჰიბრიდიზაციის ცდებს წარმატებით ატარებენ ასკანია-ნოვაში, ზოგიერთ ზოოპარკში. ბიზონი ცოცხლობს 20-25 წლამდე.
ბილინგვა

ბილინგვა (ბი... და ლათ.  — ენა) — ერთი და იმავე შინაარსის შემცველი ორენოვანი ტექსტი, შესრულებული უპირატესად მყარ მასალაზე (ქვა, თიხის ფირფიტა). ბილინგვის მნიშვნელობა დიდია არა მარტო წარწერაში დადასტურებული საინტერესო ისტორიული ცნობების მოწოდების მხრივ, არამედ რომელიმე უცნობი ენის ამოსაცნობად და დამწერლობის გასაშიფრავად. მეცნიერებას უდიდესი სამსახური გაუწია როზეტის ქვამ (ეგვიპტურ-ბერძნული ბილინგვა; ეგვიპტური ტექსტი შესრულებულია ორი — იეროგლიფური და დემოტიკური დამწერლობით. გაშიფრა ჟან-ფრანსუა შამპოლიონმა). სამ ენაზე შესრულებულ წარწერას ტრილინგვას უწოდებენ. მაგალითად, ბეჰისთუნის წარწერა (ძვ. სპარსულ-ელამურ-ბაბილონური).
ბინქარანი

ბინქარანი — მცხეთის „ეპისკოპოსი ცეცხლის-მსახურთა“ (სპარსულად გამოითქმის როგორც მობედინ-მობედანი) საუკუნის ნახევარში. ირანის ხელისუფლებმა გამოგზავნეს ქართლში ცეცხლთაყვანისმცემლობის (მაზდეანობის) გასავრცელებლად. ბინქარანსა და მის ხელქვეით მოგვებს მრავალი ქართველი გადაუბირებიათ. საუკუნის 80-იან წლებში ირანთა წინააღმდეგ ქართლის აჯანყების დროს ბინქარანი ვახტანგ გორგასალმა დააპატიმრა. იგი საპყრობილიდან გაიქცა და სიკვდილით დასჯას გადარჩა, მისი ხელქვეითი მოგვები კი ზოგი ამოწყვიტეს, ზოგი გააძევეს. ბინქარანი მოკვდა ქართლის საზღვართან, როდესაც ირანის ჯარს წინ მოუძღოდა.
ლეონიდ გაიდაი

ლეონიდ იობის ძე გაიდაი (; დ. 30 იანვარი, 1923, სვობოდნი, ამურის გუბერნია, სსრკ ― გ. 19 ნოემბერი, 1993, მოსკოვი) — საბჭოთა და რუსი კინორეჟისორი, სცენარისტი, მსახიობი. სსრკ სახალხო არტისტი (1989).

ფილმოგრაფია
1955 - ლიანა (მსახიობი)
1956 - გრძელი გზა
1958 - ქარი (მსახიობი)
1958 - იმქვეყნიური საქმრო
1960 - სამჯერ აღმდგარი
1961 - გზაში
1961 - ქოფაკი ბარბოსი და უჩვეული კროსი
1961 - არყის მხდელები
1963 - საქმიანი ხალხი
1965 - ოპერაცია „“ და შურიკის სხვა თავგადასავლები
1967 - კავკასიელი ტყვე ქალი, ანუ შურიკის ახალი თავგადასავლები
1968 - ბრილიანტის ხელი
1971 - 12 სკამი
1973 - ივანე ვასილის ძე იცვლის პროფესიას
1975 - შეუძლებელია!
1977 - ინკოგნიტო პეტერბურგიდან
1977 - რისკი კეთილშობილური საქმეა
1978 - ქუჩაში კომოდს ატარებდნენ
1980 - ასანთზე
1982 - სპორტლოტო-82
1985 - სიცოცხლისთვის სახიფათოა
1989 - კერძო დეტექტივი ანუ ოპერაცია „კოოპერაცია“
1992 - დერიბასოვსკაიაზე კარგი ამინდია, ანუ ბრაიტონ-ბიჩზე კვლავ წვიმს
ივანე ვასილის ძე იცვლის პროფესიას

ივანე ვასილის ძე იცვლის პროფესიას — 1973 წლის საბჭოთა კომედიური ფილმი. ეფუძნება მიხეილ ბულგაკოვის პიესას „ივანე ვასილის ძე“. ფილმის რეჟისორია ლეონიდ გაიდაი.

სიუჟეტი
პროლოგი
ფილმი იწყება, როგორც შავ-თეთრი. გამომგონებელი ალექსანდრე ტიმოფეები (შურიკი) დროის მანქანას ქმნის. მანქანის გაშვების ექსპერიმენტი სრულდება აფეთქებით. შურიკი გონებას კარგავს.

სიზმარი
სიზმრის დაწყებიდან მოყოლებული, ფილმი ფერადია. შურიკის ცოლი, ზინა, შინ ბრუნდება და ქმარს უცხადებს, რომ ტოვებს. მისი ახალი საყვარელი არის კინორეჟისორი იაკინი, რომელთან ერთად იგი გაგრაში მიემგზავრება.

ამავე დროს ბინების ქურდი-რეციდივისტი ჟორჟ მილოსლავსკი შურიკის და ზინას მეზობლის, სტომატოლოგ ანტონ შპაკის ბინაში შედის და იპარავს მის ნივთებს.

ივანე ბუნშას, მეზობლის თანდასწრებით, შურიკი დროის მანქანას უშვებს და შურიკისა და შპაკის ბინებს შორის კედელი ქრება. გაკვირვებული მილოსლავკი შურიკის ბინაში შედის და მანქანით ინტერესდება. შურიკი კიდევ ერთხელ უშვებს მანქანას და მათ წინაშე ჩნდება მეფის დარბაზი. ტახტზე თვით ივანე მრისხანე ზის, გვერდით კი - მოახლე თეოფანე. შეშინებული მეფე შურიკის ბინაში აღმოჩნდება, დროის მანქანას მოხვდება შუბი. ბუნშა და ჟორჯი ძველ მოსკოვში რჩებიან.

მილოსლავსკი შეამჩნევს, რომ ბუნშა ივანე მრისხანეს ჰგავს, ამიტომ ამიერიდან მისი მითითებით, ბუნშა მეფეს განასახიერებს, თავად მილოსლავსკი კი - თავადს.

შურიკი ნამდვილ მეფეს უხსნის, თუ რა მოხდა და სთხოვს, მოიცადოს. იგი მაღაზიაში მანქანისთვის ახალი ტრანზისტორების საყიდლად გარბის. ამასობაში შინ ბრუნდება იაკინზე გაბრაზებული ზინა. იაკინი გაოგნებულია, თუ რამდენად ბუნებრივად საუბრობს ივანე მრისხანე, როგორც ნამდვილი მეფე. საბოლოოდ ივანე მრისხანე მას ზინასთან შეარიგებს და უშვებს.

მეფის სასახლეში ამასობაში ბუნშა შვედებს კინაღამ კემის თემის მიწას გადასცემს. სადილის დროს იგი ელაქუცება ივანე მრისხანეს მეუღლეს. როდესაც უკვე მთვრალია, სასახლეში შემორბის ჯარი - ხალხის აზრით, მეფე თვითმარქვიაა. ბუნშას და მილოსლავსკის მისდევენ. ამ დროს შურიკი შეაკეთებს მანქანას და ბუნშა ჟორჟთან ერთად საუკუნეში ბრუნდება.

ივანე მრისხანე ვერ ბრუნდება ძველ დროში - მას მილიცია აკავებს. ბუნშა ბარდება მილიციას, ვინაიდან "უკანონოდ" ასრულებდა მეფის მოვალეობას. ორივეს თვლიან შეშლილებად, თუმცა, როდესაც ბუნშას მეუღლეს ჰკითხავენ, იგი აღიარებს, რომ ორივე მისი ქმარია და თავადაც აცხადებს, რომ შეშლილი. ბუნშასთან და მეფესთან ერთად იგი ფსიქიატრიულ კლინიკაში მიდის.

მილოსლავსკი იღებს შურიკის თეთრ ხალათს და ექიმს განასახიერებს. მილიციონერები აღმოაჩენენ, რომ ხელთ თვით მილოსლავკი ჰყავდათ. ამის შესახებ ისინი აცნობებენ მედიკოსებს და, იმ დროს, როდესაც მილოსლავსკის დევნა იწყება, ნამდვილი მეფე შურიკთან ბრუნდება. იღება მისი სასახლის კედელიც, მაგრამ შინ დაბრუნებული მეფე უკანასკნელ წამს ესვრის ქუდს შურიკის შავ კატას.

ეპილოგი
ეპილოგში ფილმი კვლავ შავ-თეთრია. შურიკი გონს მოდის. კარზე კაკუნია, იგი მიდის და ხედავს, რომ ცოლ-ქმარი ბუნშები მოადგნენ. როდესაც ეკითხება, გამოუშვეს თუ არა ისინი ფსიქიატრიულიდან, წყვილი გაღიზიანებულად პასუხობს. შემდეგ შურიკი მიხვდება, რომ იგი ამასობაში ცოლმაც "მიატოვა".

ზინა სამსახურიდან ბრუნდება და შურიკი ეკითხება მოგზაურობასა და იაკინზე, მაგრამ როდესაც მიხვდება, რომ ყველაფერი მხოლოდ სიზმარი იყო, მშვიდდება და ცოლს ეხვევა. ბოლოს იგი შეამჩნევს მეფის ქუდს, რომელიც სინამდვილეში კატა აღმოჩნდება.
კავკასიელი ტყვე ქალი, ანუ შურიკის ახალი თავგადასავლები

კავკასიელი ტყვე ქალი, ანუ შურიკის ახალი თავგადასავლები — რეჟისორ ლეონიდ გაიდაის ფილმი, გადაღებული 1966 წელს. ეს არის რიგით მეორე ფილმი პერსონაჟ შურიკის მონაწილეობით და უკანასკნელი, რომელშიც მონაწილეობს სამეული, მსახიობების გიორგი ვიცინის, იური ნიკულინისა და ევგენი მორგუნოვის სახით. ფილმის პრემიერა გაიმართა მოსკოვში, 1967 წლის 3 აპრილს.
ჩეკა

ჩეკა ( საგანგებო კომისია) — პირველი საბჭოთა სახელმწიფო უშიშროების სამსახური. დაარსდა 1917 წლის 20 დეკემბერს ლენინის განკარგულებით. მის პირველ ხელმძღვანელად დაინიშნა ფელიქს ძერჟინსკი. 1922 წელს მნიშვნელოვანი რეორგანიზაცია განიცადა.

ტრადიციულად ჩეკას პირველ საბჭოთა საიდუმლო პოლიციას უწოდებდნენ, თუმცა მის ფუნქციასა და მოქმედებაში რაიმე საიდუმლო არ ყოფილა და უფრო რევოლუციური ტრიბუნალის დამხმარე ორგანოდ მოიაზრებოდა.
ლურჯი ხიდი (სანქტ-პეტერბურგი)

ლურჯი ხიდი — 97,3 მ სიგანის ხიდი მდინარე მოიკაზე სანქტ-პეტერბუგრში, რუსეთი. ქალაქისა და, ზოგიერთი მოსაზრებით, მსოფლიოს ყველაზე განიერ ხიდად ითვლება, თუმცა გინესის რეკორდების წიგნში ამ პარამეტრით შეტანილი არ არის.

ლურჯი ხიდი მარიის სასახლის წინ მდებარეობს წმინდა ისააკის მოედანზე ქალაქის ისტორიულ ცენტრში. პირველი ჭედური ლითონის ხიდი ამ ადგილას 1805 წელს შეიქმნა არქიტექტორ უილიამ ჰესტეს პროექტით და 1818 წელს დამონტაჟდა. ხიდი ერთფრთიანი იყო, ქვის საყრდენები ჰქონდა და 41 მ სიგანის იყო. 1842-44 წლებში ხიდი გაფართოვდა ჩრდილოეთისკენ მის დღევანდელ ზომამდე და იმავე სიგანის გახდა რაც მიმდებარე ისააკის მოედანია. ამჟამად ხიდის უმეტესი ნაწილი ავტოსადგომს უჭირავს.

ხიდის სახელი მე- საუკუნის ტრადიციიდან მომდინარეობს, როდესაც ხიდებს მდ. მოიკაზე ფერად კოდებს აკუთვნებდნენ. სხვა ფერადი ხიდების მსგავსად, ლურჯმა ხიდმა სახელი მისი გვერდების შეფერილობის გამო მიიღო. ამჟამად მხოლოდ ოთხი ფერადი ხიდია შემორჩენილი — ლურჯი, წითელი, მწვანე და ყვითელი ხიდი. სამმა საწყისი სახელი შეინარჩუნა, ყვითელ ხიდს კი პევჩესკი ხიდი დაარქვეს.
ყაზანის ტაძარი (სანქტ-პეტერბურგი)

ყაზანის საკათედრო ტაძარი (რუს. ́ ́ ́) — რუსული მართლმადიდებლური ტაძარი მიძღვნილი ყაზანის ღვთისმშობლისადმი, რომლის ხატს რუსული მართლმადიდებლური ეკლესია ყველაზე წმინდად მიიჩნევს.

ტაძარი არქეიტექტორმა ანდრეი ვორონიხინმა რომის წმ. პეტრეს ბაზილიკის ნიმუშზე შექმნა. ზოგიერთ ისტორიკოსთა ცნობით იმპერატორ პავლეს მსგავსი ეკლესიის აგება ნევის მოპირდაპირე მხარეზეც სურდა, თუმცა ამ ჩანაფიქრის განხორციელება ვერ მოხერხდა. მიუხედავად იმისა, რომ რუსული მართლმადიდებელი სამღვდელოება ტაძრის კათოლიკურ მოდელზე აგებას სასტიკად ეწინააღმდეგებოდა, ვორონიხინის იმპერიულ სტილს სამეფო კარზე გაცილებით გავლენიანი მომხრეები გამოუჩნდნენ. მშენებლობა 1801 წელს დაიწყო და 10 წელი გრძელდებოდა.

1812 წელს რუსეთში ნაპოლეონის შემოჭრისა და საბრძოლო მეთაური მიხეილ კუტუზოვის მიერ ყაზანის ღვთისმშობლისთვის დახმარების თხოვნის შემდეგ, ეკლესიის დანიშნულება უნდა შეცვლილიყო. პატრიოტული ომი დასრულებული იყო და კათედრალი უპირველეს ყოვლისა მიჩნეულ იქნა როგორც რუსების ნაპოლეონზე გამარჯვების მემორიალი. თავად კუტუზოვი ტაძარში დაკრძალეს 1813 წელს. 1815 წელს რუსეთის არმიამ ევროპიდან ჩვიდმეტი ქალაქისა და რვა ციხესიმაგრის გასაღები მოიტანა ტაძარში მისი ძლევამოსილების ნიშნად. 1837 წელს ბორის ორლოვსკის პროექტით ტაძრის წინ დაიდგა კუტუზოვისა და ბარკლაი დე ტოლის ორი ქანდაკება.

1876 წელს რუსეთში პირველი პოლიტიკური დემონსტრაცია ამ ეკლესიის წინ ჩატარდა. 1917 წელს რუსეთის რევოლუციის შემდეგ ტაძარი დახურეს. 1932 წელს ის გაიხსნა როგორც ათეიზმის მუზეუმი. მღვდელთმსახურება აღდგა 1998 წელს; ოთხი წლის შემდეგ კი ტაძარი რუსულ მართლმადიდებელ ეკლესიას დაუბრუნდა. ამჟამად იგი სანქტ-პეტერბურგის მიტროპოლიტის დედა-ტაძარია.

ტაძრის ინტერიერი მრავალრიცხოვანი სვეტებით იმეორებს გარე კოლონადის განლაგებას (69 მ სიგრძეში, 62 მ. სიმაღლეში). ტაძარში მრავალი ქანდაკება და ხატია შექმნილი იმ დროისთვის საუკეთესო რუსი მხატვარ-მოქანდაკეების მიერ. ჭედური რკინის გისოსები, რომელიც ტაძრის მცირე უკანა მოედანს ერტყმის ხშირად ჭედური ხელოვნების საუკეთესო ნიმუშად მოიხსენიება.