iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ოზები

ოზები, ესკერი — ხაზობრივად გადაჭიმული, ვიწრო და რამდენიმე ათეული მეტრის სიმაღლის წყალ-მყინვარული გენეზისის ზვინულები. გავრცელებულია პლეისტოცენური კონტინენტური გამყინვარების ფარგლებში; უფრო ძველ რელიეფთან ყოველთვის არ არის შეთანაწყობილი. წარმოადგენს მყინვარისშიგა წყლის ნაკადების ფსკერულ ნალექს.

უმეტესწილად გადაჭიმულია დამრეცი ღრმულებისა და ხეობების ფსკერების გასწვრივ. სიგრძე ასეული მეტრიდან რამდენიმე ათეულ (იშვიათად ასეულ) კილომეტრამდე, სიგანე ათეული მ-იდან რამდენიმე კმ-მდე, სიმაღლე რამდენიმე ათეულ მეტრამდე. გააჩნიათ ციცაბო ფერდობები (30–45° გრადუსით დახრილი). ძირითადად აგებულია ჰორიზონტალური, უფრო ხშირად ირიბშრეებრივი ფლუვიოგლაციალური ნაფენებით — ქვიშით, ხრეშით, კენჭითა და კაჭარით.

ოზების წარმოშობა დაკავშირებულია მყინვარის ნაპრალებში მოხვედრილი ნგრეული მასალის აკუმულაციასთან. კარგად არის გამოხატული პლეისტოცენური კონტინენტური გამყინვარების რაიონებში, მათ შორის შვედეთში, ფინეთში, რუსეთის ევროპული ნაწილის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილსა და სხვა. გარდა ამისა, ოზური დანალექები მოიპოვება ბრაზილიის, ავსტრალიისა და აფრიკის კამბრიუმამდელი, ორდოვიციული, კარბონული და პერმული ასაკის ქანებში.

ოზები გავრცელებულია განმარტოებულად ან ჯგუფურად, ხშირად კონფლუენტურ სისტემებს ქმნიან, ხოლო ზოგიერთ შემთხვევაში ხშირ ქსელში ერთიანდებიან. ოზური ზვინულები კლასიკურად არის გამოხატული აგრეთვე სკანდინავიის ნახევარეკუნძულზე. თავის მაქსიმალურ სიგრძეს ოზური სერები აღწევენ კანადაში. ამ მხრივ გამოსაყოფია თელონ-ესკერი (სიგრძე 800 კმ) კანადაში, უფსალაოსენი (სიგრძე 250 კმ) შვედეთში და ესკერ-რიადა (სიგრძე 200 კმ) ირლანდიაში. ესკერები აღმოჩენილია პლანეტა მარსზეც.
ბოლივიის კულტურა

ბოლივიური კულტურა ესპანური კულტურის ელემენტებისა და ადგილობრივი ინდიელების უძველესი კულტურების ნაზავს წარმოადგენს. ესპანურად მოლაპარაკე მოსახლეობა, როგორც წესი, დასავლურ ჩვეულებებს მისდევს.

თანამედროვე ბოლივიური კულტურა სამ განსახვავებულ პერიოდად იყოფა: კოლუმბამდელი, კოლონიური და რესპუბლიკური. კოლუმბამდელ კულტურას მიეკუთვნება უამრავი არქეოლოგიური ძეგლი, ოქროსა და ვერცხლის ნივთები, ქვის მონუმენტები, კერამიკა, ქსოვილები და ა.შ. ქვეყანა სავსეა სხვა უამრავი არქეოლოგიური ძეგლით, რომლებიც ძნელად მისადგომობის გამო, არქეოლოგთა მიერ თითქმის შეუსწავლელია.

ესპანელთა მიერ მოტანილი არქიტექტურული, მხატვრული და სხვა ტრადიციები ადვილად აითვისეს ადგილობრივებმა და შეურწყეს თავისას, რაც ყველაზე მკაფიოდ განსხვავებულ არქიტექტურულ სტილში, მხატვრობასა და მონუმენტებში აისახა. ეს მიმდინარეობა „მეტისების ბაროკოს“ სახელითაა ცნობილი.

ბოლივია გამოირჩევა ცეკვის არაერთი ცნობილი სახეობით. მათ შორისაა მორენადა, კულავადა, დიაბლადა და ა.შ.

სპორტის სახეობებს შორის, ბოლივიაში ყველაზე პოპულარულია ფეხბურთი. ბოლივიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები ფიფას კლასიფიკაციით, 2011 წლის თებერვლის მონაცემებით, 99-ე ადგილზეა. ამ მხრივ, ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი 1997 წელს დაფიქსირდა, როცა ბოლივიის ნაკრები მე-18 ადგილზე იყო.
პანდოს დეპარტამენტი

პანდო — ბოლივიის ერთ-ერთი დეპარტამენტი. მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილოეთში. მისი ფართობი 63 827 კმ²-ია. ჩრდილოეთით ესაზღვრება ბრაზილია, სამხრეთით - ლა-პასის დეპარტამენტი, აღმოსავლეთით - ბენის დეპარტამენტი და ბრაზილია, დასავლეთით - პერუ. 2005 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენს 60 995 ადამიანს. დეპარტამენტის დედაქალაქია კობიხა.

პანდოს პროვინციები
პანდოს დეპარტამენტი თავის მხრივ დაყოფილია 5 პროვინციად:
კოლა დი რიენცო

კოლა დი რიენცო, ნიკოლა დი ლორენცო გაბრინი ( ; დ. 1313 — 8 ოქტომბერი 1354) — იტალიელი პოლიტიკური მოღვაწე, იზიარებდა პეტრარკას ჰუმანისტურ შეხედულებებს. პოპოლანების აჯანყების (1347 მაისი) გამარჯვების შემდეგ რომის რესპუბლიკის სახალხო ტრიბუნი გახდა. 1347 წლის 15 დეკემბერს ფეოდალებმა აღადგინეს თავიანთი ბატონობა. კოლა დი რიენცო იტალიიდან გაიქცა. 1352 წელს ახალმა პაპმა ინოკენტი -მ გადაწყვიტა გამოეყენებინა კოლა დი რიენცოს პოპულარობა პაპის ოლქში თავისი ძალაუფლების აღსადგენად და პოლიტიკური მისიით გაგზავნა იტალიაში. 1354 წლის დამლევს კოლა დი რიენცო კონდიტიერთა რაზმებით რომში შევიდა, სადაც კვლავ გამოცხადდა რესპუბლიკა, მაგრამ მისი მმართველობის მეთოდებმა და გადასახადების ზრდამ რომში აჯანყება გამოიწვია (1354 წლის 8 ოქტომბერი). ამ აჯანყების დროს კოლა დი რიენცო მოკლეს.
ვანათის ციხე

ვანათის ციხე – განვითარებული და გვიანი შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე შიდა ქართლში, მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვანათში, მდინარე პატარა ლიახვის მარცხენა მხარეს, მაღალ, სამი მხრიდან მიუდგომელ მთაზე. ვახუშტი ბაგრატიონი მის შესახებ წერს:
ციხე გეგმით მრავალწახნაგოვანიააღმოსავლეთის კედელთან ოთხსართულიანი კოშკია, რომელიც ნაგებია რიყის ქვით. კოშკის აღმოსავლეთ კედელში ერთი ვიწრო სარკმელია. ციხის სამხრეთ კედელში ზურგიანი კოშკი მდგარა, საიდანაც შემორჩენილია ჩრდილოეთი და დასავლეთი კედლების ფრაგმენტები. ციხის ჩრდილო-დასავლეთი კედელი მთლიანად ჩამონგრეულია, ჩრდილოეთ კედლის დარჩენილი ნაწილის სიმაღლე 1,5-3 მეტრს აღწევს.
იკორთის ციხე

იკორთის ციხე — გვიანი შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე შიდა ქართლში, მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ იკორთაში, ქ. გორიდან ჩრდილოეთით 20 კილომეტრზე, მდინარე მეჯუდის ხეობაში.

იკორთის ციხე მხოლოდ საუკუნეში იხსენიება რამდენიმეჯერ, მემატიანე სეხნია ჩხეიძის ცნობით 1732 წელს ლეკები დაესხნენ ქართლს და მტერი ქართველებმა სწორედ იკორთის ციხესთან გაანადგურეს. 1736 წელს ირანის შაჰს განუდგა შანშე ქსნის ერისთავი და იკორთას გამაგრდა. ნადირ-შაჰის მიერ გამოგზავნილი ჯარი ციხეს მიადგა, მაგრამ დამარცხდა. ერთი წლის შემდეგ იკორთა კვლავ ბრძოლის ეპიცენტრში მოექცა, მაგრამ ამჯერად დაეცა. საკმაოდ დაზიანდა ციხესიმაგრეც და გალავანიც.

ციხესიმაგრს ციტადელი განლაგებულია შემაღლებულ ბორცვზე, მისი წინა ნაწილი, რომელიც ეზოში გადიოდა ორიარუსიანია. ქვედა იარუსი ეზოს დონეზეა. ეზოს ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში დგას ოთხკუთხა კოშკი. ციხე ნაგებია კარგად როგორც კარგად გათლილი, ისე უხეშად დამუშავებული ქვით.
ინაურის ციხე

ინაურის ციხე – გვიანი შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე შიდა ქართლში, მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ინაურიდან სამხრეთით 1 კილომეტრზე.

ციხესიმაგრე ნაგებია ნატეხი ქვით – დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვით. ნაგებობიდან შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთი და სამხრეთი კედლების მცირე ფრაგმენტები.

ციხესთან მისასვლელიჩრდილო-დასავლეთიდანაა, დასავლეთ კედელს კოშკი ებჯინება. კოშკი შემორჩენილია ოთხი სართულის დონეზე. მის მეორე, მესამე და მეიტხე სართულების აღმოსავლეთ კედლებში თითო სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის კოჭების ბუდეები.
სვერის ციხე (სამაჩაბლო)

სვერის ციხე – გვიანი შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე შიდა ქართლში, მდებარეობს ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სვერში, მდებარეობს მდინარე ლიახვის მარცხენა ნაპირას, მთაზე. ვახუშტი ბაგრატიონი მის შესახებ წერს:

ციხესიმაგრე ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით სქელ დუღაბზე. ციხე გეგმით წაგრძელებულ სწორკუთხედს წარმოადგენს. ჩრდილო-დასავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეებში კვადრატული კოშკებია, ხოლო ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში მცირე ზომის ცილინდრული კოშკია. დასავლეთის კედლის ჩრდილოეთი ნაწილი ჩამონგრეულია. ციხესთან მისასვლელი სამხრეთიდანაა.
აბალიგეთის გამოქვაბული

აბალიგეთის გამოქვაბული, პაპლიკა — გამოქვაბული უნგრეთში, სოფელ აბალიგეთთან. შესასვლელი წყლითაა ამოვსებული. აქვს 1000 მ სიგრძის ვრცელი დარბაზი, სტალაქტიტური წარმონაქმნებით. აღმოაჩინეს 1820 წელს.

კლდეში გამოკვეთილი საფეხურები, ადამიანისა და ცხოველის ძვლები და რომაული სამარხი ურნები იმაზე მეტყველებენ, რომ ოდესღაც ეს გამოქვაბული ადამიანთა სადგომი ყოფილა.
აბდ ალ-რაზაკ სამარყანდელი

აბდ ალ-რაზაყ სამარყანდელი, აბდ ალ-რაზაკ სამარყანდელი (; დ. 1413 — გ. 1482) — შუა აზიელი ისტორიკოსი. წერდა სპარსულ ენაზე. სიცოცხლის უდიდესი ნაწილი სამარყანდში გაატარა.

ავტორია ორტომიანი საისტორიო ნაშრომისა „ორი ბედნიერი მნათობის აღმობრწყინებისა და ორი ზღვის შერწყმის ადგილი“ (1467/1468–1470/1471), რომელიც აღწერს მონღოლების, თემურისა და თემურიდების ისტორიას (1304–1471). თხზულება ღირებულ ცნობებს შეიცავს - საუკუნეების საქართველოს ისტორიის შესახებ (თემურლენგის ლაშქრობები საქართველოში, კონსტანტინე -ის ბრძოლა შავბატკნიანებთან და ა. შ.)
მაკრატელას ქედი

მაკრატელას ქედი — ქედი აღმოსავლეთ საქართველოში (თუშეთი). შეადგენს კავკასიონის მთავარი ქედის ნაწილს. წარმოადგენს პირიქითა ალაზნისა და თუშეთის ალაზნის წყალგამყოფს. მაკრატელას ქედი გამოეყოფა აწუნთის ქედს აღმოსავლეთით, მწვერვალებს ამუგოსა და დიდ ბორბალოს შორის. მასზე აღმართულია მწვერვალები: სამვრონი (3482 მ), წიო (3380 მ), ცივი (3362 მ) და მაკრატელა (3106 მ). აგებულია იურული ფიქლებით.

აქვს სამხრეთ-აღმოსავლური მიმართულება და მთავრდება ომალოს პლატოთი. მაკრატელას ქედის თანამედროვე გამყინვარება უმნიშვნელო სიმძლავრით ხასიათდება და სამვრონისმთის მასივის ჩრდილო კალთებთან არის დაკავშირებული. მეოთხეულ პერიოდში ქედზე წარმოდგენილი იყო ხეობის ტიპის მყინვარები, რომელთა სიგრძე 5-6 კმ-ს აღწევდა, მათი ქვედა ბოლოები 2400-2500 მ აბსოლუტურ სიმაღლეზე მდებრეობდნენ.

ქედის სამხრეთ-აღმოსავლური მონაკვეთი ფოთლოვანი ტყითაა შემოსილი, ხოლო დანარჩენ ნაწილში დამახასიათებელია ალპური მდელოს ლანდშაფტი.
პოტოსის დეპარტამენტი

პოტოსი — ბოლივიის ერთ-ერთი დეპარტამენტი. მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთში. მისი ფართობი 118,218 კმ²-ია. 2001 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 709,013 ადამიანს. დედაქალაქია პოტოსი, ბოლივიის ერთ-ერთი დიდი ქალაქი. რეგიონი ძირითადად მთიანია, უნაყოფო. დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს ფართო ზეგანი, სადაც მდებარეობს მსოფლიოში უდიდესი მარილიანი ვაკე, სალარ-დე-უიუნი.

პოტოსი ესპანეთის იმპერიის უმდიდრესი პროვინცია იყო. აწარმოებდა ვერცხლის უზარმაზარ წილს, რომელიც შემდეგ ევროპაში მიედინებოდა. ამჟამად არსებულ ვერცხლის საბადოებს იაპონური კომპანია ამუშავებს.

პოტოსის პროვინციები
დეპარტამენტი დაყოფილია 16 პროვინციად, რომლებიც თავის მხრივ იყოფა 40 მუნიციპალიტეტად და 219 კანტონად.

დეპარტამენტში გავრცელებული ძირითადი ენებია: კეჩუა, ესპანური და აიმარა.
ხმელეთის ჰიდროლოგია

ხმელეთის ჰიდროლოგია — ჰიდროლოგიის ნაწილი, რომელიც შეისწავლის ხმელეთის ზედაპირულ წყლებს (მდინარეები, ტბები, წყალსაცავები, ჭაობები, მყინვარები).

ხმელეთის ჰიდროლოგიის სისტემაში გამოიყოფა: პოტამოლოგია, რომელიც შეისავლის მდინარეებს; ლიმნოლოგია, რომელიც შეისწავლის ტბებს; ჭაობთმცოდნეობა, რომელიც შეისწავლის ჭაობებს; გლაციოლოგია, რომელიც შეისწავლის გლაციოსფეროს.

ხმელეთის ჰიდროლოგიის ძირითადი ამოცანებია: ჩამონადენის ფორმირების
კანონზომიერებების, წყლის ბალანსის, აუზებს შორის მიწისქვეშა წყალცვლის, მდინარეთა ნაკადების სტრუქტურის, კალაპოტური და სანაპირო პროცესების, თერმული, ყინულოვანი და სხვა ფიზიკური მოვლენების, წყლის ქიმიური შედგენილობის შესწავლა, ჰიდროლოგიური რეჟიმის პროგნოზების დამუშავება, ჰიდრომეტრიული ხელსაწყოების კონსტრუირება და სხვა.

ხმელეთის ჰიდროლოგია აერთიანებს ჰიდრომეტრიას, ჰიდროლოგიურ გაანგარიშებებსა და ჰიდროლოგიურ პროგნოზებს, ჰიდროფიზიკას, ჰიდროქიმიასა და ჰიდროგრაფიას; მისი შედარებით ახალი განხრაა მთიანი ქვეყნების ჰიდროლოგია, რომელიც შეისწავლის მდინარის ჩამონადენისა და წყლის ბალანსის კანონზომიერებებს ლანდშაფტის სიმაღლებრივი სარტყლურობის, აუზის ვერტიკალური განვრცობის, ორიენტაციისა და რელიეფის თავისებურებების ფონზე.

ბოლო ხანებში ხმელეთის ჰიდროლოგიის სისტემაში ჩამოყალიბდა აგრეთვე — კარსტის ჰიდროლოგია.

ხმელეთის ჰიდროლოგიის კვლევის ძირითადი მეთოდია — ჰიდროლოგიური რეჟიმის სტაციონარული შესწავლა წყალსაზომი სადგურების საყრდენი ქსლის მიხედვით. მნიშვნელოვანია ცალკეული ობიექტებისა და ტერიტორიების საექსპედიციო გამოკვლევები, ლაბორატორიული სამუშაოები.
ფანკი

ფანკი — მუსიკალური ჟანრი. იგი წარმოიშვა 1960-იან წლებში, როდესაც აფრო-ამერიკელმა მუსიკოსებმა ერთმანეთს შეუხამეს სოული, რითმ-ენდ-ბლუზი, ჯაზი და ფსიქოდელიური როკი, საცეკვაო რითმებით. ფანკში ძირითადი ელემენტია მელოდია და ჰარმონია, რომელიც ერწყმის რითმს, ან ელექტრონული ბასისა და დასარტყამების ჟღერადობას.
მყინვარული ნალექები

მყინვარული ნალექები, გლაციალური ნალექები — დანალექების კომპლექსი, რომელთა წარმოშობა დაკავშირებულია თანამედროვე ან ძველ მთის მყინვარებთან და კონტინენტურ ყინულოვან ფარებთან. გამოიყოფა მყინვარული ნალექების 4 გენეტიკური ტიპი: საკუთრივ მყინვარული (მორენა), წყალ-მყინვარული (ფლუვიოგლაციალური ნალექები), ტბიურ-მყინვარული დანალექები (ლიმნოგლაციალური ნალექები) და აისბერგული ნალექები.

მყინვარული ნალექების ყველა ტიპი წარმოქმნის, განსაკუთრებით, მეოთხეული სისტემისათვის დამახასიათებელ რთულ შეხამებას (კომპლექსებს ან ფორმაციებს), რომელთა ჩამოყალიბების დროს ვეებერთელა ყინულოვანი ფარები იკავებდნენ უდიდეს ფართობებს თანამედროვე ზომიერი სატყლების ფარგლებში.
წუნდის ტბა

წუნდის ტბა — მეწყრული წარმოშობის ტბა საქართველოში, ასპინძის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარე მტკვრის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1539 მ სიმაღლეზე. განფენილია თმოგვის ციხესიმაგრის ნანგრევების სიახლოვეს. სარკის ფართობი — 0,034 კმ², აუზის ფართობი 1,8 კმ². საშუალო სიღრმე 6,6 მ, მაქსიმალური სიღრმე 10,8 მ. წყლის მოცულობა 284 ათ. მ³. ტბის ქვაბული წარმოქმნილია ახალქალაქის ლავური პლატოს დასავლეთი პერიფერიის დამეწყვრის შედეგად მდინარე მტკვრის ხეობაში. წარსულში ტბა აფეთქების კრატერად ანუ მაარად მიაჩნდათ. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. ტბა გაუდინარი და მტკნარია. აქვს მიწისქვეშა ჩამონადენი.
დავიდ ვილია

დავიდ ვილია სანჩესი, (; 3 დეკემბერი, 1981; ლანგრეო, ესპანეთი) — ესპანელი ფეხბურთელი, თავდამსხმელი. 2010 წლის მსოფლიო ჩემპიონი და 2008 წლის ევროპის ჩემპიონი, ფიფა-ს კონფედერაციის თასის 2013 წლის ვიცე-ჩემპიონი და 2009 წლის ბრინჯაოს პრიზიორი ესპანეთის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში. 2006 წლის გერმანიისა და 2014 წლის ბრაზილიის მსოფლიო ჩემპიონატების მონაწილე. მეტსახელად ელ გუახე (ბავშვი ასტურიულად).

კარიერა
მიუხედავად ბავშვობაში გადატანილი უმძიმესი ტრავმისა, მან თავისი პროფესიონალური კარიერა ხიხონის „სპორტინგში“ დაიწყო. 2 სეზონის შემდეგ, ვილია „რეალ სარაგოსაში“ გადავიდა, სადაც მას ლა ლიგის დებიუტი ჰქონდა და პირველი სერიოზული ტიტულები — ესპანეთის თასი და ესპანეთის სუპერთასი მოიგო. კატალონიურ კლუბში გადასვლამდე, ვილია „ვალენსიაში“ თამაშობდა. ვილია 2008 წლის ევროპის ჩემპიონატისა და ესპანეთის ეროვნული ნაკრების ყველა დროის საუკეთესო ბომბარდირია.

ტიტულები
სარაგოსა:(2)
ესპანეთის თასი: 2003/04
ესპანეთის სუპერთასი: 2004

ვალენსია:(1)
ესპანეთის თასი: 2007/08

ბარსელონა:(8)
ესპანეთის ლა ლიგა: 2010/11, 2012/13,
ესპანეთის თასი: 2011/12
ესპანეთის სუპერთასი: 2010, 2011
უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა: 2010/11
უეფა-ს სუპერთასი: 2011
ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი: 2011

ატლეტიკო მადრიდი:(1)
ესპანეთის ლა ლიგა: 2013/14

ესპანეთის ეროვნული ნაკრები:(2)
ევროპის ჩემპიონი: 2008
მსოფლიო ჩემპიონი: 2010
სანტა-კრუსის დეპარტამენტი

სანტა-კრუსი — ბოლივიის ერთ-ერთი დეპარტამენტი, უდიდესი ქვეყნის ცხრა დეპარტამენტს შორის. მისი ფართობი 370,621 კმ²-ია. ესაზღვრება ბრაზილიას და პარაგვაის. 2005 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენდა 2 433 602 ადამიანს. დედაქალაქია სანტა-კრუს-დე-ლა-სიერა. დეპარტამენტი უმდიდრესია ბოლივიაში, აქ მდებარეობს ბუნებრივი გაზის უზარმაზარი მარაგები.

სანტა-კრუსის პროვინციები
სანტა-კრუსის დეპარტამენტი თავის მხრივ იყოფა 15 პროვინციად.
ტარიხას დეპარტამენტი

ტარიხა — ბოლივიის ერთ-ერთი დეპარტამენტი. მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში და ესაზღვრება არგენტინასა და პარაგვაის. მისი ფართობი 37.623 კმ²-ია. 2001 წლის მონაცემებით, დეპარტამენტში ცხოვრობდა 391,226 ადამიანი. დედაქალაქია ტარიხა.

მოლაპარაკეთა რაოდენობის მხრივ, ყველაზე გავრცელებული ენაა ესპანური, შემდეგ კეჩუა, აიმარა და გუარანი.

ტარიხას პროვინციები
დეპარტამენტი თავის მხრივ დაყოფილია ხუთ პროვინციად და ერთ ავტონომიურ რეგიონად.
ტრინიდადი (ბოლივია)

ტრინიდადი, ოფიციალურად ლა-სანტისიმა-ტრინიდადი — ქალაქი ბოლივიაში, ბენის დეპარტამენტის დედაქალაქი. 2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენს 130 000 ადამიანს.

ქალაქი დაარსდა 1686 წელს. 1769 წელს ის ცხრა მილის მოშორებით გადაადგილდა იქ, სადაც ის დღეს მდებარეობს. თავდაპირველად, ქალაქი მდინარე მამორეზე მდებარეობდა, გადაადგილება სწორედ მდინარის წყლით ხშირმა დატბორვებმა განაპირობა. ამჟამად მდებარეობს ბენის დეპარტამენტის სერკადოს პროვინციაში.

ქალაქი ბოლივიის ტროპიკებშია გაშენებული, რის გამოც კლიმატი წელიწადის უმეტეს დროს ცხელი და ტენიანია.

ტრინიდადი ცნობილია როგორც მოტოციკლების ქალაქი, რადგან ეს ტრანსპორტი აქ გადაადგილების ყველაზე გავრცელებულ საშუალებას წარმოადგენს. დღისით თუ ღამით, მოტოცილკის ხმას ყველგან გაიგონებთ.
ვილდის ციხე

ვილდის ციხე – გვიანი შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე შიდა ქართლში, მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვილდის ჩრდილოეთით 4 კმ-ზე. ნაგებია დიდი ზომის ფიქალით, გამოყენებულია კლდის ქანებიც. წყობა მშრალია. ციხე გეგმით ოვალურია, სამხრეთ-დასავლეთით ჩართულია სწორკუთხა კოშკი. ციხეში შესასვლელი სამხრეთ კედელშია მოთავსებული. მის მარჯვნივ, ციხის კედლის გარეთ შემორჩენილია ციხის სწორკუთხა სათავსის ნანგრევები. კედლების სიმაღლე დაახლოებით 1-2 მეტრს აღწევს. გალავნის შიგნით ერთმანეთის მიჯრით განლაგებულია გეგმით სწორკუთხა სათავსები. ციხის ცენტრალურ ნაწილში შემორჩენილია ეკლესიის ნანგრევები. იკითხება აფსიდა და კონქის მცირე ნაწილი, აგრეთვე ჩრდილოეთი, სამხრეთი და დასავლეთი კედლების ფრაგმენტები. ეკლესიაში მიწის დონე აწეულია.
სათიხარის ციხე

სათიხარის ციხე – საუკუნის ციხესიმაგრე შიდა ქართლში, მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათიხართან. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვით. ციხე გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, კუთხეებში ცილინდრული კოშკებით. ჩრდილო-დასავლეთი და სამხრეთ-დასავლეთი კოშკები უკეთეს მდგომარეობაშია, დანარჩენი ორი ძლიერ დაზიანებულია. ციხიდან შემორჩენილია დასავლეთი, სამხრეთი და ნაწილობრივ აღმოსავლეთი კედლები. ციხესტან მისასვლელი ჩრდილოეთიდანაა.
ხანჩალი

ხანჩალის ტბა — ტბა სამხრეთ საქართველოში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ჯავახეთის ვულკანური მთიანეთის ცენტრალურ ნაწილში, ზღვის დონიდან 1928 მ სიმაღლეზე. სარკის ფართობი 13,3 კმ², აუზის ფართობი 182 კმ². უდიდესი სიღრმე 0,8 მ, წყლის მოცულობა 6,4 მლნ. მ³. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით.

წყლის მაქსიმალური დონე გაზაფხულის ბოლოსაა, მინიმალური — თებერვლის ბოლოს. ქვაბული წარმოქმნილია სინკლინური ჩადაბლების ლავური ნაკადით გადაგუბვის შედეგად. ტბის აუზი, განსაკუთრებით მისი სამხრეთ ნაწილი, ხასიათდება საკმაოდ მჭიდრო ჰიდროგრაფიული ქსელით. სამხრეთიდან და სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ტბას უერთდება ათამდე მცირე შენაკადი, რომელთა ჩამონადენი მცირდება ზაფხულში, მაგრამ არ შრება. აუზის ჩრდილო ნაწილი, რომელიც მოიცავს უფრო დიდ ტერიტორიას, არ ხასიათდება მუდმივი შენაკადების დიდი რაოდენობით. აუზში მრავლად არის წყაროები, რომლებიც ასაზრდოებენ ტბის შენაკადებს. ხანჩალის ტბის ნაპირები დაბალია.

ტბის ჩრდილოეთი ნაწილიდან გამოედინება მდინარე აგრიჩაი, რომელიც უერთდება მდინარე ფარავანს სოფელ ყაურმასთან. ხანჩალის დაცლა ხდება წყლის დონის მარეგულირებელი არხებითაც.

ხანჩალის ტბა ყველაზე დაბალი სიღრმეებით ხასიათდება ჯავახეთის მთიანეთის ტბებს შორის. მისი ფსკერი სწორია და დაფარულია შლამის სქელი ფენით, რომლის სიმძლავრე 30 მეტრს აღემატება. ტბაში კარგად არის გავრცელებული წყლისა და წყლის მოყვარული მცენარეულობა. წლის თბილ პერიოდში ტბაზე დიდი რაოდენობით იყრის თავს წყალხმელეთა გადამფრენი ფრინველები. ტბის დონის ამპლიტუდა წლის განმავლობაში 1 მეტრს აღწევს.

ტბა თითქმის მთლიანად წყლის მცენარეებითაა დაფარული. გამდინარეა, წყალი მტკნარია, მოყავისფრო. მარილიანობა — 110 მგ/ლ. ყინულითაა დაფარული ნოემბრის ბოლოდან აპრილის ბოლომდე. თევზი ცოტაა. ტბის წყალშემკრები აუზის მცენარეული საფარი ძირითადად წარმოდგენილია ბალახეული ფორმაციებით. ტბის ირგვლივ გაშენებულია ქალაქ ნინოწმინდის რამდენიმე უბანი და სოფლები: დიდი ხანჩალი და პატარა ხანჩალი.
კოჩაბამბა

კოჩაბამბა — ქალაქი ცენტრალურ ბოლივიაში. მდებარეობს ანდებში, ამავე სახელწოდების ხეობაში. ქალაქი კოჩაბამბის დეპარტამენტის დედაქალაქი და ბოლივიის სიდიდით მეოთხე ქალაქია. 2008 წლის მონაცემებით, მისი მოსახლეობა 608.276 ხოლო მისი მეტროპოლიის 1,000,000 ადამიანს შეადგენს. სახელი მომდინარეობს კეჩუას სიტყვების ნაერთიდან: - ტბა და - ღია ვაკე.

კოჩაბამბამ უმასპინძლა „კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებულ მსოფლიო ხალხთა კონფერენციის“ პირველ სხოდმას.

ქალაქის თანამედროვე ტერიტორიაზე პირველი ესპანური დასახლებები 1542 წელს გაჩნდა.
ორურო

ორურო — ქალაქი ბოლივიაში, ორუროს დეპარტამენტის დედაქალაქი. მდებარეობს ლა-პასსა და სუკრეს შორის, ზღვის დონიდან 3710 მეტრზე. 2010 წლის მონაცემებით, მისი მოსახლეობა 250 000 ადამიანს შეადგენს.

ქალაქი დაარსდა 1606 წლის 1 ნოემბერს, როგორც ვერცხლის მოპოვებითი ცენტრი. ვერცხლის მარაგების ამოწურვისთანავე, ქალაქი მიტოვებულ იქნა. მეცხრამეტე საუკუნუს ბოლოს, ორურო ხელახლა აღადგინეს, ამჯერად როგორც კალის მოპოვებითი ცენტრი. ამ დროისათვის, ის კალის მოპოვებისა და წარმოების მსოფლიო მნიშვნელობის ცენტრს წარმოადგენდა, მაგრამ მისი მარაგის ამოწურვისთანავე, ქალაქმა კვლავ დაღმასვლა დაიწყო.

ამჟამად, ქალაქი გამოირჩევა ტურისტებს შორის საკმაოდ პოპულარული ორუროს კარნავალით, რომელიც სამხრეთ ამერიკის უდიდეს ფოლკლორულ ღონისძიებას წარმოადგენს.

ქალაქს სახელი ეწოდა ადგილობრივი ტომის, ურუ-ურუსგან.
კობიხა

კობიხა — ქალაქი ბოლივიაში, პანდოს დეპარტამენტის დედაქალაქი. მდებარეობს ლა-პასიდან 600 კმ-ით ჩრდილოეთით, ამაზონის აუზში, პერუსა და ბრაზილიის საზღვარზე, ზღვის დონიდან 280 მეტრზე. გაშენებულია მდინარე აკრეზე, ბრაზილიის ქალაქ ბრაზილეიის მოპირდაპირედ. კლიმატი ტროპიკული, წვიმიანია.

2001 წლის მონაცემებით, ქალაქის მოსახლეობა 25,000 ადამიანს შეადგენდა. აქ მდებარეობს უნივერსიტეტი და ორი აეროპორტი.

კობიხა დაარსდა 1906 წელს და თავდაპირველად მას ბაია ერქვა, ამჟამინდელი სახელი 1908 წელს ეწოდა ბოლივიის ყოფილი საზღვაო პორტის - კობიხას სამახსოვროდ, რომელიც სალპეტერის ომის შემდეგ ჩილეს შემადგენლობაშია.

ამჟამად, რეგიონის ეკონომიკური საქმიანობის მთავარ დარგს ბრაზილიური კაკლის მრეწველობა წარმოადგენს.
კონვექცია

კონვექცია (ლათ. - მოზიდვა, მოტანა) — სითხეებსა და აირებში სითბური ენერგიის გავრცელება. როდესაც სითხე ან აირი თბება, სითბოს წყაროსთან ყველაზე ახლომდებარე ნაწილი ფართოვდება და ნაკლებად მკვრივი ნაწილი ზემოთ ადის. სითხეებსა და აირებში აღძრულ ასეთ მოძრაობას, კონვექციური ნაკადი ეწოდება.

თვისებები
დედამიწის გარშემო ქარების მოძრაობა კონვექციური ნაკადებითაა გამოწვეული. ამის მიზეზი ისაა, რომ ეკვატორის მახლობლად დედამიწის ზედაპირს მზის მეტი ენერგია ეცემა. გათბობისას ჰაერი ფართოვდება და მაღლა ადის. თავისუფალი ადგილისკენ მიემართება შედარებით ცივი და მკვრივი ჰაერი, რის შედეგადაც ჩნდება ქარი.

ცნობილია, რომ ოთახის გასათბობ რადიატორთან შეხებაში მყოფი ჰაერი თბება და ფართოვდება ვინაიდან, ამ დროს შესაბამისად მცირდება ჰაერის სიმკვრივე. იგი არქიმედეს კანონის თანახმად, მიემართება ზევით და მის ადგილს იკავებს უფრო დაბალი ტემპერატურის და მაშასადამე უფრო მეტი სიმკვირივის მქონე ჰაერი.

კონვექცია ორი სახისაა:
ბუნებრივი
იძულებითი

კონვექცია ბუნებრივია, თუ ის თავისუფლად მიმდინარეობს, გარედან ყოველგავრი ჩარევის გარეშე. ბუნებრივი ანუ თავისუფალი კონვექციის წარმოსაქმნელად საკმარისია, სითხე ან აირი ქვემოდან გავათბოთ ან ზემოდან გავაცივოთ, ამასთან ნივთიერება არათანაბრად უნდა იყოს გამთბარი.

იძულებითი კონვექცია კი გარედან ჩარევის შედეგად ხდება : სითხისა და აირის ფენები ტუმბოს ან მექანიკური სარევის დახმარებით გადაადგილდება (სწორედ ტუმბოს საშუალებით ხდება კოსმოსური ხომალდის გათბობისას საჭირო კონვექციური ნაკადის შექმნა).

საშინაო ცდაში წყალზე დაკვირვებით ვამჩნევთ: თბილი, შეფერილი წყალი ბოთლიდან ზედაპირზე ამოდის და მიემართება ყინულისაკენ. წყლის ადუღება აიხსნება თბილი და ცივი წყლის ფენების მოძრაობით. ცივი წყალი ქვევით ჩამოდის, ცხელდება, შემდეგ ისევ ზევით ადის და ა. შ. ადგილი აქვს წყლის ცირკულაციას. სითბოს გადაცემის ამ ხერხს კონვექცია ეწოდება.
სანტა-კრუს-დე-ლა-სიერა

სანტა-კრუს-დე-ლა-სიერა — ქალაქი აღმოსავლეთ ბოლივიაში, სანტა-კრუსის დეპარტამენტის დედაქალაქი. მდებარეობს ზღვის დონიდან 416 მეტრზე. წარმოადგენს ბოლივიის უდიდეს ქალაქს. 2010 წლის მონაცემებით, ქალაქის მოსახლეობა 1.756.926, ხოლო მისი ურბანული არეალის 2,102,998 ადამიანს შეადგენს.

ქალაქი 1561 წლის 26 თებერვალს დააარსა ნუფლო დე ჩავესმა და მანვე უწოდა სახელი სანტა-კრუს-დე-ლა-სიერა, რაც ესპანურად „მთების წმინდა ჯვარს“ ნიშნავს.

კლიმატი ტროპიკული სავანის ტიპისაა. საშუალო წლიური ტემპერატურა 21 °-ია.
ტარიხა

ტარიხა — ქალაქი სამხრეთ ბოლივიაში, ტარიხას დეპარტამენტის დედაქალაქი. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1,854 მეტრზე. 2006 წლის მონაცემებით, მისი მოსახლეობა შეადგენდა 170,900 ადამიანს. ქალაქი დაარსდა 1574 წელს.

ქალაქში მდებარეობს აეროპორტი, საიდანაც სრულდება რეგულარული რეისები ბოლივიის სხვა ქალაქების მიმართულებით.
პოოპო

პოოპო — დიდი, მარილიანი ტბა ბოლივიის მთიანეთში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 3 700 მეტრზე. ტბის სიგრძე 90 კმ-ია, სიგანე 32 კმ. ზედაპირის ფართობი ცვალებადია და მერყეობს 1 340 კმ² - 2 500 კმ²-ს შორის. საშუალო სიღრმე 3 მეტრია. წყლის ძირითადი მარაგი ჩამოაქვს მდინარე დესაგუადეროს, რომელიც ტიტიკაკას ტბიდან გამოედინება.

დესაგუადეროს გარდა, პოოპოში აღმოსავლეთ სანაპიროს მხრიდან სხვა მრავალი პატარა მდინარე ჩაედინება, რომლებიც წელიწადის უმეტეს დროს დამშრალნი არიან. იმ დროს, როდესაც ტბაში წყლის დონე ყველაზე მაღალია, ის უერთდება მის დასავლეთით მდებარე მარილის უდაბნო სალარ-დე-კოიპასას. 1986 წელს დაფიქსირდა წყლის ყველაზე დიდი რაოდენობა და ტბის ფართობმა 3 500 კმ² შეადგინა.
კოიპასა

კოიპასა ან სალარ-დე კოიპასა — ტბა ბოლივიაში, ორუროს დეპარტამენტის ატაუალპას პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 3657 მეტრზე, ბოლივიის ალტიპლანოს დასავლეთ ნაწილში, სალარ-დე-უიუნის ტბიდან 20 კმ-ით ჩრდილოეთით. მისი ფართობი 806 კმ²-ია, საშუალო სიღრმე 3.5 მ. ძირითადი მდინარე, რომელიც ტბაში ჩაედინება, არის ლაუკა.
ურუ-ურუ

ურუ-ურუ — ტბა ბოლივიაში, ორუროს დეპარტამენტში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 3686 მეტრზე. მისი ფართობი შეადგენს 214 კმ²-ს. მაქსიმალური სიღრმე 1.5 მეტრია. ტბაში ჩაედინება ტიტიკაკას ტბიდან გამომდინარე მდინარე დესაგუადერო, რომელიც კვლავ ტოვებს ურუ-ურუს და უერთდება პოოპოს ტბას.

ურუ-ურუ მნიშვნელოვან ტურისტულ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს. აქ პოპულარულია ნავებით სეირნობა და თევზაობა.