ვიქტორ სარიანიდი

ვიქტორ ივანოვიჩ სარიანიდი (; ; დ. 23 სექტემბერი 1929, ტაშკენტი — გ. 22 დეკემბერი 2013, მოსკოვი) — საბჭოთა არქეოლოგი. 1976 წელს მან ყარაყუმის უდაბნოში აღმოაჩინა ბრინჯაოს ხანის კულტურის ნაშთები, რომლებიც მეცნიერებაში ცნობილია როგორც ბაქტრია-მარგიანას არქეოლოგიური კომპლექსი.

ბიოგრაფია
ვიქტორ სარიანიდი 1929 წლის 23 სექტემბერს ტაშკენტში დაიბადა, პონტოელი ბერძნების ოჯახში. მისი მშობლები, იოანე და ათენა სარიანიდები, 1920-იან წლებში იალთადან გადმოსახლდნენ ტაშქენტში.

1996 წელს ის საბერძნეთში გადავიდა.

ვიქტორ სარიანიდი გარდაიცვალა 2013 წლის 22 დეკემბრის ღამეს მოსკოვში.

კარიერა
ჯერ კიდევ სტუდენტობისას, 1949 წელს, სარიანიდიმ დაიწყო არქეოლოგიურ გათხრებში მონაწილეობა თურქმენეთში მიხაილ მასონის ხელმძღვანელობით. 1952 წელს უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ ის სამარყანდის ისტორიულ მუზეუმში დასაქმდა, სადაც ორი წელი იმუშავა.

სარიანიდი მონაწილეობდა თაჰირბეის, -ს (1955–1956) და -ის (ტოგოლოკი, 1970-იან წლებში) ძეგლების გათხრებში. 1974 წლიდან იგი ხელმძღვანელობდა ექსპედიციას, რომლის შედეგად გამოვლინდა მარგიანის (ან მარგუშის) კულტურა და 1990 წლისთვის აღმოჩენილი იქნა ბრინჯაოს და ადრეული რკინის ხანის 200-ზე მეტი დასახლება. მათ შორის განსაკუთრებულად გამოირჩეოდა დედაქალაქი გონურ-თეპე, რომელიც ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლოს დაარსდა და დაახლოებით ძვ. წ. 1600 წლამდე არსებობდა. ქალაქს ჰქონდა ცენტრალური სასახლე, რომელსაც გარს ერტყა გამაგრებული კედლები მართკუთხა კოშკებით. გარე კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში აღმოჩნდა ერთ–ერთი უძველესი ცნობილი ცეცხლის ტაძარი, რომელიც, მკვლევართა ნაწილის აზრით, ზოროასტრიზმის რიტუალებთან არის დაკავშირებული და ზარათუშტრაზე სულ მცირე საუკუნეთ ადრე თარიღდება. კედლების სამხრეთ და დასავლეთ მხარეებზე განთავსებული მსხვერპლშესაწირი ტაძრები მეორე მონუმენტური კედლებით იყო შემოზღუდული. სამხრეთით აღმოჩენილმა ორ დიდმა აუზმა (ერთის ზომები დაახლოებით 100×60 მ) მკვლევარებს უბიძგა ვარაუდისკენ, რომ გონურის მოსახლეობის რელიგიაში განსაკუთრებული ადგილი ეკავა წყლის კულტს. მარგუშისა და გონურ-თეპეს აღმოჩენამ სარიანიდი მიიყვანა დასკვნამდე, რომ ამუ-დარიის ხეობა ცენტრალურ აზიაში წარმოადგენს ქალაქური ცივილიზაციის მეოთხე დამოუკიდებელ კერას ნილოსის, ინდის და ტიგროსისა და ეფრატის ხეობებთან ერთად.

1978 წელს სარიანიდიმ ტილია-თეპეში აღმოაჩინა ექვსი ხელუხლებელი სამარხი, რომლებიც ძვ. წ. საუკუნით თარიღდება. მიცვალებულები მდიდრულად იყვნენ დაფარული ოქროთი — ე.წ. ბაქტრიის ოქრო.

1996 წელს გონურის დასავლეთით, დაახლოებით 350 მეტრში, აღმოჩენილი იქნა დიდი ნეკროპოლი. მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჩატარებულმა გათხრებმა თითქმის 3000 სამარის გამოვლენა შესაძლებელი გახადა.

საზოგადოებრივი იმიჯი
ვიქტორ სარიანიდი, მიუხედავად იმისა, რომ მისი პირდაპირი და ხისტი ხასიათი ყველასთვის მისაღები არ იყო, არქეოლოგიურ წრეებში „მსოფლიო არქეოლოგიის ლეგენდად“ მიიჩნეოდა. მას ახასიათებდა მასიური, „ზღვის ლომისებური“ ულვაში და, მოგვიანებით, თეთრი, გადაფოფრილი თმა. სარიანიდი თავს ყველაზე კარგად გრძნობდა ცენტრალური აზიის უკაცრიელ უდაბნოებში, სადაც ხშირად იყო ფეხშიშველი, ხელში ჯოხით და უდაბნოს სივრცეში ჟესტიკულირებდა. მის ცხოვრებაში კომფორტი იშვიათი იყო — გათხრების პარალელურად მუდმივად უწევდა ბრძოლა ყოველდღიური ყოფისთვის და, ირონიული აღწერების მიხედვით, „ვოდკის მარაგის“ შესანარჩუნებლად.

ჯილდოები და აღიარება
საბერძნეთის „პატიოსების ორდენის“ ოქროს ჯვარი.
თურქმენეთის საპატიო მოქალაქეობა (2000).
მაჰთუმქულის სახელობის საერთაშორისო პრემია, თურქმენეთი (2001).
ჯამალ ად-დინ ალ-აფღანის პრემია — ავღანეთის ერთ-ერთი უმაღლესი კულტურული ჯილდო.