iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
არაგვის კარი (კარიბჭე)

არაგვის კარი — გვიანდელი ანტიკური და ადრინდელი ფეოდალური ხანის მცხეთის ზღუდე-გალავანში დატანებული ერთ-ერთი ძირითადი კარიბჭე, ქართველთა სამშენებლო ხელოვნების მნიშვნელოვანი ნიმუში (არაგვის კარი ეწოდა იმიტომ, რომ იგი ქალაქს არაგვის მიმართულებით ჩრდილოეთის მხარესთან აკავშირებს). გამოვლინდა 1965 წელს მცხეთაში ფართოეკრანიანი კინოთეატრის მშენებლობის დროს (შესულია ამავე კინოთეატრის მოცულობაში). ალიზით ნაგები, 6 მ. სისქის ქალაქის ზღუდეში ჩაშენებული კარიბჭის გვერდის კედლები თლილი ქვითაა ამოყვანილი. კედლებს შორის გზისთვის დატოვებული ღიობი 4,8 მ. სიგანისაა. გზა მოკირწყლული იყო და ჰქონდა ბორდიურით გამოყოფილი, ფეხით სავალი ვიწრო ბილიკი. კარიბჭე ორივე მხრიდან ალიზითვე ნაგები კოშკებით იყო გამაგრებული. კარი ასაწევი უნდა ყოფილიყო და მძიმედ შეჭედილი. დიდ კარს, სავარაუდოდ, ქარავნების გასატარებლად აღებდნენ, მგზავრთათვის კი კარიბჭეში მცირე ზომის შესასვლელი იყო გაჭრილი.

კარიბჭის გაწმენდა-გამოვლინების დროს გათხარეს მის დონეზე და უფრო ღრმად მდებარე ძვ. კულტურული ფენები (სამაროვანი, ნამოსახლარი), რომლებიც მოიცავენ ძვ. წ. საუკუნიდან — ახ. წ. საუკუნამდე ხანას.
არაგვის ხეობა

არაგვის ხეობა — ხეობა ქართლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. არაგვის ხეობაში აღმოჩენილია ძველი ქვის ხანის (ბაზალეთის პლატო), ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის არქეოლოგიური ძეგლები (დიდველი-ხადას ხეობა, ჟინვალი, არაგვისპირი). ცნობილია ხადის, ჭიკაანის, ჩაბახურის, ფასანაურის, ჟინვალის, დუშეთის, ბულაჩაურის გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის არქეოლოგიური ძეგლები. არაგვისა და მტკვრის შესართავთან უკვე ბრინჯაოს ხანაში ყოფილა დიდი დასახლება, რომლის საფუძველზე ანტიკურ ეპოქაში ქართლის (იბერიის) სამეფოს ძველი დედაქალაქი მცხეთა წარმოიქმნა.

წინაელისტურ არაგვზე გადიოდა აღმოსავლეთი საზღვარი ზენა სოფლისა, რომელსაც შემდგომში შიდა ქართლი და სასპასპეტო ეწოდებოდა. იგივე არაგვი იყო, ერთი მხრით, ქართლისა და, მეორე მხრით, კახეთ-კუხეთის, ხოლო მოგვიანო ხანებში კახეთის საზღვარი (- სსუკუნეებში კახეთის სამთავროს გაძლიერებასთან დაკავშირებით, ქართლ-კახეთის საზღვარი ქსნის ხეობაზე გადიოდა. გვიან საუკუნეებში ქართლისა და კახეთის სამეფოთა საზღვარი არაგვსა და გუდამაყრის ქედს გასდევდა).

არაგვის ხეობაზე უძველესი დროიდან გადიოდა ჩრდილოეთ კავკასიის დამაკავშირებელი გზა ამიერკავკასიასა და მახლობელ აღმოსავლეთთან. ბერძენი გეოგრაფი სტრაბონი მის შესახებ აღნიშნავს: „ჩრდილოეთით მცხოვრები მომთაბარეებიდან დაახლოებით სამი დღის ძნელი ამოსასვლელია, ხოლო ამის შემდეგ არის საცალფეხო გზა მდინარე არაგოსის ვიწრო ხეობაში, დაახლოებით ოთხი დღის სავალი, ხოლო გზის ბოლო ძნელად ასაღები კედლით არის გამაგრებული“ (ყაუხჩიშვილი თ., სტრაბონის გეოგრაფია, 1957, გვ. 129). ქართული წყაროების მიხედვით არაგვის ხეობის მთიანი ნაწილი წმ. ნინოს ( ს.) ადრეული სამისიონერო მოღვაწეობის სფერო იყო, ადრინდელი ფეოდალური ხანიდან არაგვის ხეობაში შედიოდა რამდენიმე თემი: ფხოვი (ფშავ-ხევსურეთი), გუდამაყარი (გუდამაყრის ხევი), წილკანი (თეთრი არაგვის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორია, შემდგომდროინდელი ხადა), ცხავატი - ტერიტორია სოფ. ქვეშეთის სამხრეთით, მთიულთკარამდე (ახლანდელი სოფ. ხამუშა). თავდაპირველად ცხავატი, ხოლო შემდეგ ხადა-ცხავატი შეადგენდა მთიულეთს. ხეობის ნაწილს მთიულთკარის სამხრეთით, დაახლოებით ანანურამდე, ეწოდებოდა ჭართალი, ხოლო მის სამხრეთით ვრცელ თემს - ბაზალეთი, რომელიც სამუხრანომდე აღწევდა, ხეობის სამხრეთ-აღმნოსავლეთ ნაწილი (არაგვის მარცხენა ნაპირი) შეადგენდა წობენისა და ხერკის ანუ საგურამოს თემებს.

არაგვის ხეობა წილკნის საეპისკოპოსოში შედიოდა, ადმინისტრაციულა — ქართლის საერისთავოში, რომელსაც მონღოლთა ბატონობის დროიდან გამოეყო არაგვის საერისთავო. არაგვის ხეობაში - საუკუნეებში განსაკუთრებულ აღმავლობას მიაღწია ქ. ჟინვანმა (ჟინვალი), რომელიც ამ მუნიციპალიტეტში სამეფო ხელისუფლების დასაყრდენი იყო.

არაგვის ხეობა არაერთხელ ყოფილა როგორც ჩრდილოეთიდან, ისე სამხრეთიდან შემოსეულ დამპყრობლებთან ბრძოლის ასპარეზი. იგი ავბედობის დროს ქართლის ბარის მცხოვრებთა თავშესაფარიც იყო.

1881 წლიდან საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ, არაგვის ხეობაზე გამავალი გზის მნიშვნელობა გაიზარდა. მოსახლეობას დაეკისრა გზის შეკეთება-გაფართოების სამუშაოები, ჯარის სურსათითა და ტრანსპორტით უზრუნველყოფა, მძიმე ბეგარამ მთიულეთის მოსახლეობის აჯანყება გამოიწვია (მთიულეთის აჯანყება 1804). დასაწყისში არაგვის ხეობა ადმინისტრაციულად შედიოდა დუშეთის მაზრაში. ახლანდელი ადმინისტრაციული დაყოფით ამ ტერიტორიის ნაწილი დუშეთის მუნიციპალიტეტში შედის, ნაწილი მცხეთისაში.
ლუი არაგონი

ლუი არაგონი (; დ. 3 ოქტომბერი, 1897 ― გ. 24 დეკემბერი, 1982) — ფრანგი პოეტი, ნოველისტი და რედაქტორი. ფრანგული კომუნისტური პარტიის პოლიტიკური მხარდამჭერი და გონკურტის ლიტერატურის საზოგადოების წევრი.

ბიოგრაფია
ლუი არაგონი დაიბადა 1897 წელს პარიზში. 1918 წლიდან სამედიცინო ფაკულტეტის სტუდენტი არაგონი ომში მონაწილეობდა. ფრონტზე დაუახლოვდა ორ ფრანგ პოეტს: ანდრე ბრეტონსა და ფილიპ სუპოს. სამივემ ერთად ჩამოაყალიბა ჟურნალი „ლიტერატურა“. არაგონი ჯერ დადაისტურ მიმართულებას ეზიერება, ხოლო შემდეგ „სიურრეალისტური რევოლუციის“ ერთ-ერთი სულისჩამდგმელი ხდება. 1920–26 წლებში გამოაქვეყნა სიურრეალისტური სულისკვეთებით გამსჭვალული ლექსების კრებულები: „სიხარულის ცეცხლი“, „მუდმივი მოძრაობა“ და მოთხრობები: „ტელემაქეს თავგადასავალი“ და სხვა. ამავე წლებს მიეკუთვნება მისი რომანიც ლექსად „პარიზის გლეხი“. 1927 წელს არაგონი ფრანგულ კომუნისტურ პარტიაში შევიდა და 1930 წელს საბჭოთა მწერლების ყრილობასაც დაესწრო ხარკოვში. ამ პერიოდში იგი დასცილდა სიურრეალისტებს და ლიტერატურული შემოქმედებით დაიწყო თავისი პოლიტიკური მრწამსის გამოხატვა. ლექსების კრებული „ვაშა ურალს!“ ეძღვნება საბჭოთა ხალხის გმირულ შრომას.

თავის რეალისტურ და მებრძულ პოზიციებს არაგონი ნათლად აჩენს პროზაულ სერიებში „რეალური სამყარო“, რომელიც ათი რომანისაგან შედგება. ესენია: „ბაზელის ზარები“, „მდიდარი უბნები“, რომლისთვისაც მას 1939 წელს რენოდოს ლიტერატურული პრემია მიენიჭა, „იმპერიალის მგზავრები“, „ორელიენი“ და რომან „კომუნისტების“ ექვსი წიგნი.

არაგონის პოეტურმა ძალამ ყველაზე მეტად მეორე მსოფლიო ომის წლებში იჩინა თავი. „წინააღმდეგობის მოძრაობის“ აქტიურმა წევრმა არაგონმა თავისი პოეზიით გამოაცოცხლა „მრგვალი მაგიდის“ რაინდების მებრძული სული, ჯვაროსნების ძველი სიმღერები და შარლ ორლეანის მწველი ნოსტალგია, რითად საბრძოლველად აღანთო ფრანგთა გულები. პოეტმა ამ პერიოდში გამოაქვეყნა ლექსების კრებულები: „იარა გულში“, „ელზას თვალები“, „ფრანგული განთიადი“, „გრევის მუზეუმი“, „თვალები და მეხსიერება“. ომისდროინდები ბევრი ლექსი სიმღერად იქცა, დიდი პოპულარობით სარგებლობდა და როგორც ლექსები, ასევე სიმღერები სამუდამოდ შევიდა ფრანგულ პოეზიის საგანძურში.

არაგონი მრავლად წერდა პოლიტიკურ ესეებს, კრიტიკულ წერილებს ლიტერატურასა და ხელოვნებაზე („კურბეს მაგალითი“, „სტენდალის სინათლე“ და სხვა.). ცნობილია მისი გალექსილი ავტობიოგრაფია „დაუმთავრებელი რომანი“. 1962 წელს საფრანგეთში გამოიცა „პარალელური ისტორია ამერიკისა და საბჭოთა კავშირისა“; საბჭოთა კავშირის ისტორიის ავტორია არაგონი, ამერიკისა კი – ანდრე მორუა.

ლუი არაგონი გარდაიცვალა 1982 წლის 24 დეკემბერს, პარიზში.
აეციუსი

ფლავიუს აეციუსი ('; დ. 396 — გ. 454) — რომაელი მხედართმთავარი, პოლიტიკური მოღვაწე და დიპლომატი. სამგზის კონსული. მცირეწლოვან იმპერატორ ვალენტინიანე -ის მეურვე. სიყმაწვილეში მძევლად ჰყავდა ვესტგუთების მეფეს ალარიხ -ს და ამიტომ კარგად იცნობდა ბარბაროსთა ზნე-ჩვეულებებს. აეციუსმა შეძლო გალიაში დასახლებული გერმანული ტომების დამორჩილება და მათი წარმატებით გამოყენება დასავლეთ რომის იმპერიის ინტერესებისათვის. სარდლობდა რომაელთა და მათ მოკავშირეთა (ვესტგუთების, ფრანკების, ბურგუნდების) ლაშქარს ატილას წინააღმდეგ ბრძოლაში. 451 წელს კატალაუნის მინდვრებზე აეციუსმა მსოფლიო-ისტორიული მნიშვნელობის გამარჯვება მოიპოვა. მისი გავლენის ზრდით შეშინებულმა იმპერატორმა ვალენტინიანე -მ აეციუსი საკუთარი ხელით მოკლა.
ვალერიუსი

ვალერიუსი — ერთ-ერთი უძველესი რომაული პატრიციული გვარი.

ისტორია
ვალერიუსთა გვარი რომში ერთ-ერთი უძველესია. ამ გვარის პირველი ცნობილი წარმომადგენელია პუბლიუს ვალერიუს ვოლუსი პუბლიკოლა რომელიც ძვ. წ. 509 წელს აირჩიეს პირველად კონსულად. ცნობილი სახელმწიფო მოღვაწე და მხედართმთავარი იყო მისი ძმა მარკუსიც. პუბლიკოლა კონსულს მისი უბრალო ხალხისადმი ლოიალობის გამო შეარქვეს. ეს მეტსახელი მის ჩამომავლებსაც გამოყვათ.

ძვ. წ. საუკუნეში მარკუს ვალერიუს კორვუსმა გაითქვა სახელი როგორც კარგმა მეომარმა და პოლიტიკოსმა. მას მეტსახელი კორვუსი ერგო გალ მეომართან ბრძოლის შედეგად.

ცნობილი წარმომადგენლები
პუბლიუს ვალერიუს პუბლიკოლა
მარკუს ვალერიუს კორვუსი
ლუციუს ვალერიუს ფლაკუსი
პუბლიუს ვალერიუს ლევინუსი
მანიუს ვალერიუს მაქსიმუს კორვინუს მესალა
ლუციუს ვალერიუს პოტიტუსი
მარკუს ვალერიუს მესალა ბარბატუსი
მარკუს ვალერიუს მესალა კორვინუსი
მარკუს ვალერიუს მესალა ნიგერი
მარკუს ვალერიუს მესალა (ძვ. წ. 53)
მარკუს ვალერიუს მესალა (ძვ. წ. 188)
მესალინა ვალერია
საფრანგეთის პირველი რესპუბლიკა

საფრანგეთის პირველი რესპუბლიკა ფრანგი ხალხის მიერ განხორციელებული საფრანგეთის რევოლუციის მონაპოვარი იყო. 1792 წლის 21 სექტემბერს ეროვნული კონვენტის მიერ მონარქია გაუქმებულად – მეორე დღეს კი, საფრანგეთი რესპუბლიკად გამოცხადდა. ეს მოვლენა ევროპაში რესპუბლიკური იდეის აღორძინების დასაწყისად იქცა. დამკვიდრდა წელთაღრიცხვის ახალი სისტემა ე.წ. საფრანგეთის რევოლუციის კალენდარი სადაც ყველა თვეს სახელი შეეცვალა, ხოლო 1792 პირველ წლად გამოცხადდა.

არსებობის მანძილზე პირველმა რესპუბლიკამ მმართველობის სამი ფორმა გაიარა: ეროვნული კონვენტი (1792–1795 წწ.), აღმასრულებელი დირექტორია (1795–1799 წწ.) და კონსულატი.

პირველმა რესპუბლიკამ ოფიციალურად 1804 წლის 14 მაისამდე, საფრანგეთის პირველი იმპერიის შექმნამდე იარსება. მის მმართველებს შორის იყვნენ ნაპოლეონ ბონაპარტი, რომელიც პირველ საბჭოში მსახურობდა 1799-1804 წლებში, რომლის შემდეგაც თავი იმპერატორ ნაპოლეონ -ად გამოაცხადა.
ამარტია სენი

ამარტია სენი (; დ. 3 ნოემბერი, 1933, შანტინიკეტანი, ბრიტანეთის ინდოეთი) — ინდოელი ეკონომისტი. ნობელის პრემიის ლაურეატი ეკონომიკაში (1998), მნიშვნელოვანი წვლილი მიუძღვის ჰუმანური განვითარების თეორიის, კეთილდღეობის ეკონომიკის, სიღარიბის განმპირობებელი მექანიზმების კვლევასა და პოლიტიკურ ლიბერალიზმში. სწავლობდა კალკუტის უნივერსიტეტის პრეზიდენსი-კოლეჯსა და კემბრიჯის უნივერსიტეტში.
ჰერსტ ტაუერი

ჰერსტ ტაუერი ( - ჰერსტის მაღლივი შენობა) — კორპორაცია ჰერსტის მსოფლიო შტაბ-ბინა ნიუ-იორკში, 300 ვესტ 57-ე ქუჩაზე, კოლუმბუსის წრესთან. ყოფილი შტაბ-ბინის შენობის ექვსი სართული 1927 წელს დასრულდა, რომელზეც შემდეგ ცათამბჯენი უნდა დაეშენებიათ, თუმცა გეგმის განხორციელებას დიდმა დეპრესიამ შეუშალა ხელი. ახალი ცათამბჯენი ძველ არტ-დეკოს სტილის ხელუხლებელ ნაგებობაზე დაიდგა, და მისი მშენებლობა 2006 წლის 4 მაისს დასრულდა.

შენობის პროექტი არქიტექტურულ ფირმას ფოსტერი და პარტნიორები ეკუთვნის; შენობას 42 სართული აქვს, 182 მეტრია და 80.000 მ² საოფისე ფართი აქვს. უჩვეულო სამკუთხა პერიმეტრი, რომელსაც ასევე დიაგრიდს უწოდებენ 9500 მეტრულ ტონა სტრუქტურულ ლითონს მოითხოვდა, რაც მშენებელთა ცნობით სტანდარტულზე 20%-ით ნაკლებია.

პროექტში გათვალისწინებული იყო რამდენიმე გარემოსდაცვითი ფაქტორი. ატრიუმის იატაკი დაფარულია სითბოს გამტარი კირქვით. პოლიეთილენის მილები ჩაშენებულია იატაკქვეშ და ავსებულია ცირკულირებული წყლით ზაფხულში გაცივებისა და ზამთარში გათბობისთვის. სახურავზე დაგროვებული წვიმის წყალი სარდაფის რეზერვუარში გროვდება და კონდიცირებისა და გამწვანების მოსავლელად გამოიყენება. ზოგადად შენობის დიზაინი ითვალისწინებს ნიუ-იორკის ქალაქის მინიმალურ მოთხოვნაზე 25%-ით ნაკლები ენერგიის მოხმარებას.
მეტროპოლიტენ ლაიფ ტაუერი

მეტროპოლიტენ ლაიფ ინშურანს კომპანი ტაუერი ( , ასევე ) 2005 წლამდე სადაზღვევო კომპანია მეტროპოლიტენ ლაიფის შტაბ-ბინა მედისონ ავენიუზე, ნიუ-იორკი, მსოფლიოს უმაღლესი შენობა იყო 1909-1913 წლებში, რის შემდეგაც ეს ტიტული ვულუორზ ბილდინგს გადასცა.

თავდაპირველ 11-სართულიან შენობას, რომელსაც მთელი კვარტალი ეჭირა, ტაუერი მოგვიანებით დააშენეს. ტაუერის პროექტის შთაგონებად ვენეციაში სან მარკოს კამპანილე გახდა. კომპანიამ ნაპოლეონ ლებრუნ ენდ სანს დააპროექტა 213 მ-ის შენობა 52 სართულით, რაც მისი ძველი მსოფლიოს კოლეგაზე ორჯერ უფრო მაღალი იყო. მშენებლობა კომპანია ჰედენმა განახორციელა.

ტაუერს ოთხი საათი აქვს, კოშკის ოთხივე მხარეს. ყოველი საათი 8 მ-ია დიამეტრში, ხოლო მისი ყოველი ციფრი 1,2 მ. საათის ისრები თითო ნახევარ ტონას იწონის. თავდაპირველად ტაუერის ფასადი ტაკაჰოს მარმარილოთი მოაპირკეთეს, თუმცა 1964 წელს აღდგენისას მარმარილო უბრალო კირქვით გამოცვალეს, რამაც ასევე შეცვალა ძველი რენესანსის აღორძინების დეტალები უფრო სწორხაზოვანი, თანამედროვე იერით. შენობის ადრეული ორნამენტები თითქმის მთლიანად შემოაცალეს.

2002 წელს დასრულებული სამ წლიანი რეკონსტრუქციით შენობის ფასადში თანამედროვე კომპიუტერიზებული ფერადი განათების სისტემა ჩამონტაჟდა, ემპაია სტეიტ ბილდინგის მსგავსად, რომელიც ფერს იცვლის სეზონისა თუ დღესასწაულის შესაბამისად.

2005 წლის მარტში სლ გრინ რიალტი ტრასტმა ტაუერი შეისყიდა და მას საცხოვრებელ ბინებად გადაკეთებას უპირებს, თუმცა ძირითადი შენობა ოფისებისთვის დარჩება.
ზენა სოფელი

ზენა სოფელი — ისტორიული მხარე ქართლში, გვიანდელი შიდა ქართლის ნაწილი. მოიცავდა მდ. მტკვრის შუა წელის აუზს, რომელსაც აღმოსავლეთიდან მდინარე არაგვი და არმაზისხევი ესაზღვრება, დასავლეთიდან — ლიხის ქედი, სამხრეთიდან — თრიალეთის ქედი, ჩრდილოეთიდან — კავკასიონი.

„ზენა სოფელი“ „შიდა ქართლთან“ ერთად მოიხსენიება ლეონტი მროველის თხზულებაში ქართლის უძველეს ამბავთა გადმოცემისას (უფლოსმა „არაგვითგან და არმაზითგან ვიდრე ტასისკართამდე უწოდა ამას ქუეყანასა ზენას-სოფლისა, რომელსა აწ ჰქვიან შიდა-ქართლი“). მროველისეული ზენა სოფლის შიდა ქართლთან მიმართების თაობაზე რამდენიმე თვალსაზრისი არსებობს: 1. ზენა სოფელი იგივე შიდა ქართლია და მთლიანად მოიცავს უფლოსის სამფლობელოს (ს. ჯანაშია); 2. ზენა სოფელი იგივე შიდა ქართლია, ოღონდ უფლოსის სამფლობელოს მხოლოდ ნაწილია (ჯ. გვასალია); 3. ზენა სოფელი და შიდა ქართლი განსხვავებული გეოგრაფიული ცნებებია: შიდა ქართლი უფლოსის სამფლობელოს ჰქვია და ზენა სოფელი მის ნაწილს შეადგენს (დ. მუსხელიშვილი).

„ზენა სოფელი“ გვხვდება სხვა ქართულ წერილობით წყაროებშიც. „ვახტანგ გორგასლის ცხოვრების გაგრძელების“ მიხედვით არჩილმა სიძეებს, ნერსე ნერსიანს და ადარნასე ადარნასიანს „განუყო ზენა სოფელი, რომელ არს ქართლი“. „ზენა სოფელი“ იხსენიება ასევე ასურელი მამების მოღვაწეობასთან დაკავშირებით შიო მღვიმელის, იოანე ზედაზნელის და აბიბოს ნეკრესელისადმი მიძღვნილ ჰაგიოგრაფიულ თხზულებებში. „კოსტანტი ქართველის წამებაში“ ზენა სოფელი დასახელებულია როგორც კოსტანტი-კახას საცხოვრისი: „მას ჟამსა ოდენ იყო ვინმე ქუეყანასა ქართლისასა, სანახებსა ზენა სოფლისასა კაცი, რომელსა სახელი ერქუა კოსტანტი“.
გიორგი არადელი-იშხნელი

გიორგი ნიკოლოზის ძე არადელი-იშხნელი (დ. 20 ივნისი [ ძვ. სტ. 8 ივნისი], 1882 სოფ. არადეთი, ახლანდელი ქარელის მუნიციპალიტეტი ― გ. 1 თებერვალი, 1920, გორი) — ქართველი მსახიობი.

ბიოგრაფია
საშუალო განათლება მიიღო თბილისის გიმნაზიაში, 1903–1908 წლებში სწავლობდა ოდესის უნივერსიტეტის იურიდიულ ფალულტეტზე. პარალელურად დაამთავრა (1906) რეჟისორ ა.დოლინოვის დრამატული კურსები და მონაწილეობდა ოდესის რუსული დრამატული დასის წარმოდგენებში.

სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ 1908 წელს პირველად გამოვიდა თბილისის ქართული თეატრის სცენაზე დავით ერისთავის „სამშობლოში“ და ჩაირიცხა თბილისის დრამატულ დასში, სადაც სიკვდილამდე მოღვაწეობდა. არადელი-იშხნელის მიერ განსახიერებული როლები გამოურჩეოდა ცხოვრებისეული სიმართლითა და მხატვრული სიმართლითა და მხატვრული დამაჯერებლობით — გელა (აკაკი წერეთლის „პატარა კახი“), არსენა (ალექსანდრე ყაზბეგის „არსენა“), გიგო და შაქრო (იოსებ გედევანიშვილის „მსხვერლი“ და „გამცემი“), გლახა ჭრიაშვილი (ილია ჭავჭავაძის „გლახა ჭრიაშვილი“), მოურავი (ავქსენტი ცაგარლის „რაც გინახავს, ვეღარ ნახავ“), დე სანტოსი (კარლ გუცკოვის „ურიელ აკოსტა“), ტირესია და კრეონტი (სოფოკლეს „ოიდიპოს მეფე“ და „ანტიგონე“), ფლაქსმანი (ოტო ერნსტის „პედაგოგები“) და სხვა.
ბოვიანი

ბოვიანი - ანტიკური ქალაქი სამნიუმში, იტალია. ძვ. წ. 311 წელს იგი რომაელებმა აიღეს მეორე სამნიტური ომის დროს და გაძარცვეს.

ისტორია
თავდაპირველად მისი სახელი „ბოვიანუმი“ იყო, დაარსდა ძველი წელთაღრიცხვით მეშვიდე საუკუნეში. მან მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა როგორც სამნიტური ომებში, ასევე მოკავშირეთა ომში, როგორც პენტრის დედაქალაქმა, რომელიც სამნიტებს ეკუთვნოდათ. დედაქალაქის სტატუსი სულამ ჩამოართვა.
ლა-დეფანსი

ლა დეფანსი — პარიზის მთავარი საქმიანი უბანია, ქალაქის დასავლეთში, ო-დე-სენის დეპარტამენტში. უბანი ისტორიული ღერძის ბოლოში მდებარეობს, რომელიც დასაწყისს ლუვრთან იღებს, კვეთს ელისეს ველებსა და ტრიუმფალურ თაღს. უბანი სამ მუნიციპალიტეტს მოიცავს: ნანრი, კურბუაიე და პუტო და შედგება ძირითადად ცენტრალური მოედნის გასწვრივ ჩამწკრივებული საოფისე ცათამჯენებისგან. 3,5 მილიონი მ² საოფისე ფართით ეს ყველაზე ვრცელი მიზნობრივად გაშენებული საქმიანი უბანია ევროპაში და ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფინანსური ცენტრი მსოფლიოში.
არალეგალური ბოლშევიკური სტამბები საქართველოში

არალეგალური ბოლშევიკური სტამბები საქართველოში — 1900 წლიდან საქართველოში მოქმედი სოციალურ-დემოკრატიული იატაკქვეშა სტამბები, სადაც იბეჭდებოდა პროკლამაციები, ბროშურები, გაზეთები და სხვა რევოლუციუტი ლიტერატურა. არალეგალური სტამბის ერთ-ერთი პირველი ორგანიზატორი საქართველოში ვლადიმერ კეცხოველი იყო. სტამბების ძირითად ფინანსურ წყაროს მუშათა შესატანი და სოციალურ-დემოკრატიული ორგანიზაციებიდან მიღებული ანარიცხები წარმოადგენდა.

1900 ზაფხულში რსდმპ თბილისის კიმიტეტმა მოაწყო ორი არალეგალური სტამბა ჩუღურეთსა და ნაძალადევში, სადაც იბეჭდებოდა მუშათა საგაფიცვო ფურცლები. 1902 წლის დამდეგს ი. სტალინისა და ს. თოდრიას ხელმძღვანელობით ბათუმში დაარსდა არალაგელური სტამბა, სადაც დაიბეჭდა ბათუმის სოციალურ-დემოკრატიული ჯგუფის ფურცლები და პროკლამაციები. იმავე წელს თბილისში დაარსდა რსდმპ თბილისის კომიტეტისა (დაიბეჭდა პროკლამაციები, ბროშურები, გაზეთი „ბრძოლა“, № 4) და „სომეხთა სოციალურ-დემოკრატიული კავშირის“ (დაიბეჭდა გაზეთი „პროლეტარიატი“, № 1) სტამბები, ხოლო 1903 — ავლაბრის სტამბა.
ავლაბრის სტამბა

ავლაბრის სტამბა — 1903 წლის დამლევს თბილისში დაარსებული რსდმპ კავკასიის კავშირის კომიტეტის ავლაბრის არალეგალური სტამბა.

სტამბის მოწყობა დავალებული ჰქონდა მიხო ბოჭორიძეს. მან შენობის ასაგებად ქალაქის განაპირა უბანი — ავლაბარი შეარჩია. 1907 წლის 7 ოქტომბერს ქალაქის გამგეობამ ამიერკავკასიის რკინიგზის მთავარი სახელოსნოების ყოფილ მუშას დ. როსტომაშვილს, რომელსაც აქ იჯარით მიწის ნაკვეთი ჰქონდა აღებული, სახლის აშენების უფლება მისცა და პროექტიც დაუმტკიცა. ბოჭორიძემ კი მშენებლობასთან ერთად შეიმუშავა კონსპირაციის გეგმა: შენობის სარდაფქვეშ, ღრმა მისწისქვეშეთში, განზრახული იყო დიდი არალეგალური სტამბის მოწყობა. მშენებლობა რევოლუციონერ მუშებს ალექსანდრე, ნუკო და ვანო ჩოდრიშვილებს, მირიმან და თედო მაღრაძეებს მიანდეს. მოკლე ხანში აშენდა ოროთახიანი სახლი.

1904-1905 წლების განმავლობაში, როდესაც სტამბა სრული დატვირთვით მუშაობდა, მისი ადგილსამყოფელი სასტიკად იყო გასაიდუმლოებული. მისი ადგილსამყოფელი სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ლიდერებმაც არ იცოდნენ. სტამბა შემთხვევით აღმოაჩინა ჟანდარმერიამ 1906 წლის აპრილში, 15 აპრილს შენობა თითქოს მასობრივი ჩხრეკის ფარგლებში მოყვა და სტამბაც შემთხვევით იპოვეს. ჟანდარმთა ოფიცერმა ჭაში სიღრმის შესამოწმებლად ცეცხლმოკიდებული ქაღალდის ფურცელი ჩააგდო, ჭის ბოლოში სტამბისკენ გაჭრილმა გვირაბმა კი ქაღალდი შიგნით გაიტაცა. ოფიცერი მიხვდა რომ შენობის ქვეშ რაღაც იყო. ჟანდარმერიამ სახლი გადაწვა და ააფეთქა, მეპატრონე დათიკო როსტომაშვილი კი გააციმბირა.
არამე

არამე — ურარტუს ერთ-ერთი პირველი მეფეთაგანი (ძვ. წ. 858 - ძვ.წ. 844). მოხსენებულია ასურეთის მეფის, სალმანასარ -ის, წარწერებში. ძვ. წ. 857 სალმანასარ -მ აიღო ნაირის სამეფო ქალაქი არზაშკუნი და დაამარცხა ადურუს მთებში გახიზნული მეფე. მანვე ძვ. წ. 845 წელს დაიპყრო არამეს სამფლობელო ქალაქები ტიგროსის სათავეებიდან ევფრატის სათავეებამდე.
არამსუსხავნი

არამსუსხავნი — უხერხემლო ცხოველების ქვეტიპი ნაწლავღრუიანების ტიპისა, წარმოდგენილია ერთადერთი კლასით — სავარცხლურებით. არამსუსხავნთ მსუსხავი უჯრედები არა აქვთ. საკვებს ზოგი საცეცების წებოვანი უჯრედების საშუალებით იჭერს, ზოგი — პირის ირგვლივ განვითარებული ორი ლაპოტით, ზოგი კი პირდაპირ ყლაპავს მსხვერპლს.
არამ-ხუტუ

არამ-ხუტუ — ამირანის ორეული ამირანიანის მეგრული ვერსიით. ზოგიერთი მეცნიერის (ივ. ჯავახიშვილი) აზრით, „ამირანი“ „არამიდან“ მომდინარეობს. არამ-ხუტუს ხური-ურარტულ ონომასტიკასთან უნდა ჰქონდეს კავშირი (გ. ჟორდანია). მამაკაცის მეგრულ საკუთარ სახელს ხუტუ (ხუტა)-ხუთას-ს მოეპოვება შესატყვისი ხური-ურარტულ ტექსტებში) (ნუზის არქივი) და დასაშვებად არის მიჩნეული, რომ სახელი „ხუტუ“ ურარტელთა დედამიწის ღვთაება - ხუტუინისაგან წარმოდგება. რაც შეეხება „არამს“, იგი უკავშირდება ურარტელთა პირველი მეფის - არამეს სახელს. დასაშვებია იცის, რომ ურარტელმა ხალხმა თავისი გმირი მეფის სახელს დაუმატა „ხუტუ“ და ამით ღვთაებრივ სამყაროს დაუკავშირა.
არანი

არანი, არ-რანი (ქართული წყაროებით — რანი, არანი; , , რანი, , ) — კავკასიის ალბანეთის ტერიტორიის აღმნიშვნელი არაბიზებული სახელწოდება. - საუკუნეების და მომდევნო საუკუნეების წყაროების მიხედვით არანი მოიცავდა მდ. მტკვრისა და მდ. არაქსის შუამდინარეთის ველის რაიონს (ახლანდელი მილის ველი), ქალაქებით: ბარდა, განჯა, ბეილაგანი (ფაიტაკარანი).

„არანიდან“ წარმოდგება ადგილობრივი მმართველთა დინასტიური ტიტული „არანშაჰი“.
არანჟირება

არანჟირება — საკრავის, საკრავთა ჯგუფის ან ხმისათვის გათვალისწინებული მუსიკალური ნაწარმოების გადაკეთება სხვა საკრავების ან სხვა ხმისათვის (საორკესტრო ნაწარმოების გადაღება ფორტეპიანოსთვის, რომანსისა — გუნდისა ან ვიოლინოსთვის და ა. შ.).

არანჟირება ეწოდება აგრეთვე მუსიკალურ ნაწარმოების შემსუბუქებულ, გაადვილებულ დამუშავებას იმავე საკრავისათვის.
იდო

ხელოვნური საერთაშორისო ენა — ესპერანტოს ბაზაზე შექმნილი 1907 წელს ლ. დე ბოფრონის მიერ.

იდოს შექმნის მიზანი ესპერანტოს გაუმჯობესება, შედარებით განატურალება იყო, ისე, რომ სიმარტივე შენარჩუნებული ყოფილიყო.

გავრცელებულია დაახლოებით მსოფლიოს ოც ქვეყანაში, მოლაპარაკეთა რაოდენობა არ აღემატება 2500 კაცს. ესპერანტოსგან განსხვავებით მშობლიურ ენად იდოს, არც ერთი იდოსმცოდნე არ თვლის. ესპერანტოს შემთხვევაში კი ეს რიცხვი 1000-ის ფარგლებში მერყეობს.

სიტყვები:

მამაო ჩვენო
გალისიური ენა

გალისიური ენა (თვითსახელწოდება — ) — გალისიელების ენა. გალისიის ავტონომიური ოლქის (ესპანეთი) ერთ-ერთი ოფიციალური ენა. გავრცელებულია აგრეთვე ასტურიის ავტონომიური ოლქის, ლეონისა და სამორის პროვინციების გალისიასთან მოსაზღვრე რაიონებში. შემორჩენილია გალისიელ ემიგრანტთა შორის, რომლებიც ესპანეთის სხვადასხვა კუთხეში, ლათინურ ამერიკაში (კუბა, არგენტინა, ურუგვაი, ბრაზილია) და აშშ-ში ცხოვრობენ. საუკუნის დასაწყისისათვის, სავარაუდოდ, არაუმეტეს 4 მილიონი ადამიანი საუბრობდა გალისიურ ენაზე, მათგან 3 მილიონი ესპანეთის მცხოვრებია. ზუსტი მონაცემების დადგენა რთულია, რადგან გალისიელთა მეტყველებაში შეინიშნება ესპანური და გალისიური ენათა სისტემების ინტერფერენცია (ყველა გალისიელი ფლობს ესპანურს), გაჩნდა შერეული სამეტყველო ფორმები.

გალისიური ენა განეკუთვნება რომანული ენების იბერიულ-რომანული ჯგუფის დასავლურ ქვეჯგუფს. დიალექტური განსხვავებები სუსტადაა გამოხატული, ძირითადად ფონეტიკური ხასიათისაა; გამოიყოფა 3 დიალექტური ბლოკი — დასავლური, ცენტრალური და აღმოსავლური.

ფონეტიკის მხრივ გალისიური ენა ესპანურს ჰგავს (არ არსებობს პორტუგალიურისათვის დამახასიათებელი ფონემები // და // და ცხვირისმიერი ხმოვნები; არსებობს ფონემები // და //, არ განსხვავდება // და //). გრამატიკული სტრუქტურა ახლოსაა პორტუგალიურთან. გალისიური ენის ლიტერატურაში არ არსებობს ზმნების ანალიტიკური ფორმები, მაგრამ აქვს დიდი რაოდენობით პერიფრაზები ზმნების მოდალური და ასპექტურ-დროული მნიშვნელობების გამოსასახად.
ინტერლინგვა

ინტერლინგვა — საერთაშორისო დამხმრე ენა. 1951 წელს გამოაქვეყნა საერთაშორისო დამხმარე ენის ასოციაციამ ალექსანდრ ჰოუდის ხელმძღვანელობით (, აკრონიმი ). ენა შედგება ლათინურისგან და მისგან წარმომდგარი სხვა ენების ელემენტებისგან. გამოიყებნება: იტალიური, ესპანური, პორტუგალიური, ფრანგული, ინგლისური, გერმანული და რუსული სიტყვები.
მენური ენა

მენური ენა — კელტური ენა, რომელზეც ლაპარაკობდნენ კუნძული მენის მაცხოვრებლები. ახლოს დგას ირლანდიურსა და შოტლანდიურთან. მენური ენის უკანასკნელი მატარებელი ნედ მადრელი გარდაიცვალა 1974 წელს. ენის გაცოცხლების მცდელობების შედეგად 2015 წელს დაახლოებით 1800-მა ადამიანმა მენური როგორც მეორადი ენა სხვადასხვა დონეზე იცოდა. საუკუნის ბოლოდან კუნძულზე მენური ენა შედარებით აქტიურად გამოიყენებოდა, ამ ენაზე მუშაობდა რადიო და ისწავლებოდა დაწყებით სკოლებში. მენურის აღორძინებას ხელს ის უწყობდა, რომ ენის შესახებ ბევრი ინფორმაცია მოიპოვებოდა. არსებობდა ამ ენაზე დაწერილი ბიბლია და ლოცვანი, ასევე იყო შენახული ამ ენაზე მოსაუბრე ადამიანების ჩანაწერები.
იოჰან გოტფრიდ გალე

იოჰან გოტფრიდ გალე (; დ. 9 ივნისი, 1812, რადისი — გ. 10 ივლისი, 1910, პოტსდამი) — გერმანელი ასტრონომი. ბერლინისა და ბრესლაუს (ვროცლავი) უნივერსიტეტების პროფესორი და ობსერვატორიის დირექტორი (1851-1895).

აღმოაჩინა სატურნის შიდა რგოლი (1838), 3 კომეტა (1839-40); იპოვა ლევერიეს მიერ მითითებული პლანეტა ნეპტუნი (1847). დააზუსტა მზის პარალაქსი, შეადგინა კომეტების ვრცელი ცხრილი (1847). დაადგინა (1872), რომ ანდრომედიდების მეტეორული ნაკადის ბიელას დაშლილი კომეტაა.
ბილიარდი

ბილიარდი (, სიტყვიდან - ბურთულა) — ბურთულებით თამაში სპეციალურ მაგიდაზე (მაგიდასაც „ბილიარდი“ ჰქვია). ბილიარდის სამშობლოდ ინდოეთი და ჩინეთი ითვლება, ევროპაში შემოვიდა საუკუნეში, რუსეთში – პეტრე -ის დროს. მაუდგადაკრულ მაგიდას ბორტებზე დატანებული აქვს 6 ხვრელი (ლუზა, ფრანგულ ბილიარდს ლუზები არ აქვს), რომლებსაც ბადის პარკები ჰკიდია. თამაშობენ 3, 5 ან 16 პლასტმასის ან სპილოს ძვლის ბურთულებით. ბურთულები დანომრილია 1-დან 15-მდე, მე-16 უნომროა. ბურთულებს მაგიდაზე აგორებენ საგანგებოდ დამზადებული ხის ჯოხით (კიი). კიის სიგრძეა 1,5 მ.

ყოფილ საბჭოთა კავშირში გავრცელებული იყო ბილიარდის თამაში – „ამერიკული“ (იგებს ის, ვინც პირველი ჩააგდებს ლუზებში 8 ბურთულას) და „პირამიდა“ (იგებს ის, ვინც პირველი დააგროვებს 71 ქულას).