iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მარტინ ჰაინრიხ კლაპროთი

მარტინ ჰაინრიხ კლაპროთი (; დ. 1 დეკემბერი, 1743 — გ. 1 იანვარი, 1817) — გერმანელი ქიმიკოსი.

ცხოვრების დიდი ნაწილი სწავლობდა და მუშაობდა აფთიაქარად, მოგვიანებით კი უნივერსიტეტში გადავიდა. მისი მაღაზია გახდა სიდიდით მეორე აფთიაქი ბერლინში და ყველაზე შედეგიანი ქიმიური კვლევის ცენტრი ევროპაში.

კლაპროტი იყო ანალიტიკური ქიმიის მთავარი სისტემატიზატორი და გრავიმეტრიული ანალიზის დამოუკიდებელი გამომგონებელი. დეტალებზე მისმა ყურადღებამ და შედეგების შეუსაბამობების იგნორირებაზე უარის თქმამ გამოიწვია აპარატის გამოყენების გაუმჯობესება. კლაპროთი იყო პირველი ვინც დაახასიათა მინერალებისა და ელემენტების შემადგენლობა. 1789 წელს კლაპროტმა აღმოაჩინა ურანი და ცირკონიუმი. ის ასევე მონაწილეობდა ტიტანის (1792), სტრონციუმის (1793), ცერიუმის (1803) და ქრომის (1797) აღმოჩენაში ან თანამოპოვებაში და დაადასტურა ტელურის (1798) და ბერილიუმის (1798) წინა აღმოჩენები.

კლაპროტი იყო ბერლინის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი და დირექტორი. ის საერთაშორისოდ აღიარებული იყო ლონდონის სამეფო საზოგადოების, საფრანგეთის ინსტიტუტისა და შვედეთის სამეფო მეცნიერებათა აკადემიის წევრად.
ნიკოლოზ მთვარელიშვილი

ნიკოლოზ მთვარელაშვილი (დ. 1844, სოფ. ვაზისუბანი — გ. 2 ოქტომბერი, 1923, იქვე) — ქართველი პედაგოგი, პუბლიცისტი და მკვლევარი.

ბიოგრაფია
პეტერბურგის სასულიერო აკადემიის დამთავრების შემდეგ, 1876 წლიდან მუშაობდა თელავის სასულიერო სასწავლებელში. 1884 წელს დაითხოვეს სამსახურიდან პროგრესული იდეების პროპაგანდისათვის. ერთხანს ქართულ ლიტერატურას და ისტორიას ასწავლიდა თბილისის სათვადაზნაურო სკოლაში, იყო „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ მდივანი. აქტიურად თანამშრომლობდა ქართულ ჟურნალ-გაზეთებში. მისი ნაშრომებიდან აღსანიშნავია „ანტონ საქართველოს კათლიკოსი“ („ივერია“, 1879), „თელავის სემინარია და პირველი მისი რექტორი გაიოზ ნაცვლიშვილი“ („ივერია“, 1881), „მეფე ირაკლის დროის წერილები“ („მოამბე“, 1894), „კატალოგი წიგნთსაცავისა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოებისა“ (1887) და სხვა.
მთვარის თვითმავალი აპარატი

მთვარის თვითმავალი აპარატი, მთვარემავალი — მთვარის ზედაპირზე გადაადგილების უნარის მქონე სატრანსპორტო მოწყობილობა, რომლის დანიშნულებაა მთვარეზე კვლევის ჩატარება. იგი ან ავტომატურია, ან კოსმონავტები მართავენ.

პირველი მთვარის თვითმავალი აპარატი (საბჭოთა „ლუნოხოდ-1“) მთვარეზე მიიტანა ავტომატურმა საპლანეტათშორისო სადგურმა „ლუნა-17-მა“. მან იმუშავა 1970 წლის 17 ნოემბრიდან 1971 წლის 4 ოქტომბრამდე და გაიარა მთვარის ზედაპირზე 10 540 მ. იგი შედგებოდა ხელსაწყოს გერმეტული ნაკვეთურისა და ბორბლების შასისაგან. მასა 756 კგ. მისი კორპუსი მაგნიუმის შენადნობისაგან იყო დამზადებული, მისი ზედა ნაწილი გამოიყენებოდა მაცივებელ-რადიატორად. ღამით იხურებოდა სახურავით, დღისით კი იხსნებოდა და იმუხტებოდა მზის სხივებით. „ლუნახოდ-1-მა“ ნორმალურად იმუშავა კსომოსური ვაკუუმის, ტემპერატურათა დიდი რყევებისა და რადიაციის პირობებში. მან გამოიკვლია 80 000 მ2 ფართობი, გადმოსცა 200-ზე მეტი პანორამა და ზედაპირის 20 000-ზე მეტი სურათი, მოძრაობის გზაზე 500-ზე მეტ წერტილში შეისწავლა გრუნტის ფიზიკურ-მექანიკური, ხოლო 25 წერტილში ქიმიური თვისებები.

მეორე მთვარის თვითმავალი აპარატი (საბჭოთა „ლუნოხოდ-2“) მთვარეზე მოწმენდილობის ზღვის რაიონში მიიტანა ავტომატურმა საპლანეტათშორისო სადგურმა „ლუნა-21-მა“. რთულ ტოპოგრაფიულ პირობებში მთვარემავალმა იმუშავა 5 მთვარის დღე და გაიარა 37 კმ.

„აპოლოს“ სერიის კოსმოსური ხომალდების ფრენისას ამერიკელმა კოსმონავტებმა გამოიყენეს ორადგილიანი მთვარემავალი „როვერი“. იგი წარმოადგენდა ოთხბორბლიან (თითოეულის დიამეტრი იყო 81 სმ, სიგანე — 23 სმ) სატრანსპორტო საშუალებას, რომლის თითოეულ თვალს საკუთარი ძრავა გააჩნდა. კოსმონავტებს შეეძლოთ მთვარემავლის სიჩქარის ცვლა, შემობრუნება, დამუხრუჭება, მართვის სისტემა განსაზღვრავდა მიმართულებას, გავლილ მანძილს, მანძილს მთვარის კაბინამდე, რადიოტექნიკური საშუალებებით დამყარებული იყო პირდაპირი კავშირი დედამიწასთან. მასა 725 კგ (საკუთრივ მთვარემავლისა — 211, კოსმონავტებისა სიცოცხლის უზრუნველყოფის სისტემებთან ერთად — 367, სამეცნიერო აპარატურისა — 54 და სხვა), მაქსიმალური სიჩქარე 13 კმ/სთ, სვლის რესურსი 65 კმ. შეეძლო 20°-იანი აღმართის გადალახვა, 30 სმ-იანი სიმაღლის დაბრკოლება, 70 სმ-იანი სიგანის ნაპრალი და სხვა.

„აპოლო 15“, „აპოლო 16“ და „აპოლო 17“ ხომალდთა ფრენისას მთვარემავლებმა გაიარეს (შესაბამისად) 27.2 კმ, 27.1 კმ, 35.7 კმ.
მასების ამბოხი

მასების ამბოხი სოციალურ-ფილოსოფიური ნაშრომი, რომელიც მეოცე საუკუნეში მოღვაწე ესპანელ ფილოსოფოსს, ხოსე ორტეგა ი გასეტის ეკუთვნის. ტექსტი აღწერს მთელ ევროპაში გაბატონებულ კულტურულ კრიზისს, რომელიც სოციუმში არსებულ მასათა როლების ცვლილების ფონზე ვლინდება. ნაწარმოები, თავდაპირველად, სერიებად გამოიცემოდა 1929 წელს, გაზეთ -ში, ხოლო წიგნად ის მომდევნო წელს გამოქვეყნდა. ავტორი ევროპის უახლესი ისტორიის განხილვის საფუძველზე აგებს ადამიანი-მასის კონცეფციას, „ბრბოსი“, რომელმაც ადამიანის აქტივობის ყველა სფეროში შეაღწია, ეხება მიზეზებს, რომლებმაც ასეთ ადამიან-მასათა უმრავლესობის მიერ უმცირესობის გაძევება გამოიწვია. წიგნის მეორე ნაწილი ერების წარმოშობის მიზეზებსა და მათი განვითარების გზებს იკვლევს.

რეზიუმე
ამ ერთგვარ ფილოსოფიურ ტრაქტატში ორტეგა მიმოიხილავს „მასის ადამიანს“ და აანალიზებს მის არსსა და იდეას, რითაც აღწერს საზოგადოებაში მასების ძალაუფლების აღმავლობასა და ქმედებას სოციუმში. ორტეგა საკმაოდ კრიტიკულია როგორც მასების, ისე „მასათა პიროვნებების“ მიმართ, უპირისპირდება მსგავს „კეთილშობილურ და საერთო ცხოვრების“ სტილს და ამხელს მათ ბარბაროსობასა და პრიმიტივიზმში, რასაც მასების წარმომადგენლებში ხედავდა.

ორტეგას მთავარ მიზანს, ამ ნაწარმოების შეთხზვით, წარმოადგენდა ის, რომ „გამოესახა ევროპელთა გარკვეული ტიპი, ძირითადად ქცევითი თვალსაზრისით, იმ პირველყოფილ ცივილიზაციასთან მიმართებით, რომელშიც თავად ჩაისახა“.
პოლიკარპე სანიკიძე

პოლიკარპე დავითის ძე სანიკიძე (დ. 1893, სოფ. სურები, ახლანდ. ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტი, — გ. 10 თებერვალი, 1923, სოფ. კვაჭალათი, ახლანდ. ოზურგეთის მუნიციპალიტეტი) — ქართველი სამხედრო პირი.

დაიბადა ღარიბი აზნაურის ოჯახში. 1914 წელს დაამთავრა ალექსანდრეს სამხედრო სასწავლებელი, პოდპორუჩიკად ჩარიცხეს ციმბირის 30-ე მსროლელთა პოლკში. მსოფლიო ომის დროს თავი გამოიჩინა გერმანელებთან სოფ. კურიანკისთან (უკრაინა) 1914 წლის სექტემბრის ბრძოლებში, რისთვისაც პორუჩიკად დაწინაურდა და მიიღო „გიორგის იარაღი“ (1915). დაჯილდოებული იყო ასევე წმ. სტანისლავის (მახვილებით, 1916) და (მახვილებითა და ბაბთით, 1916), წმ. ანას (მახვილებითა და ბაბთით, 1916) და (მახვილებით, 1916). ომის დროს ორჯერ იყო დაჭრილი.

საქართველოს გასაბჭოების (1921) შემდეგ სანიკიძე მსახურობდა წითელ არმიაში, მეთაურობდა ქართული მსროლელი დივიზიის სასწავლო-საკადრო ბატალიონს. აქტიურად მონაწილეობდა ანტისაბჭოთა გამათავისუფლებელი გამოსვლების ჩახშობაში ხევსურეთსა (1922) და გურიაში (1923). 1923 წლის 10 თებერვალს გოგია ღლონტმა სანიკიძე, ბატალიონის სამხედრო კომისარი საშა ობოლაძე და რაზმის უფროსის თანაშემწე დავით ჩუბინაშვილი სოფელ კვაჭალეთში მოკლა. სამივე მოკლული წითელარმიელი თბილისში, ალექსანდრეს ბაღის ზედა ტერასაზე (ახლანდ. 9 აპრილის ბაღი) დაკრძალეს. სანიკიძე სიკვდილის შემდეგ დაჯილდოვდა საქართველოს სსრ წითელი დროშის ორდენით.
ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ავტონომიური ოლქი

ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ავტონომიური ოლქი, ყარაჩაი-ჩერქეზეთის აო (; 12 იანვარი, 1922 — 26 აპრილი, 1926 და 11 თებერვალი, 1957 — 16 მაისი, 1992) — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული რსფსრ-ის სტავროპოლის მხარის შემადგენლობაში. მდებარეობდა კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთაზე. ფართობი 14.1 ათასი კმ². მოსახლეობა 417 ათასი კაცი (1989). ადმინისტრაციული ცენტრი — ჩერკესკი. ავტონომიურ ოლქში შედიოდა 8 რაიონი, 4 ქალაქი და 10 დაბა.

ისტორია
ყარაჩაელთა და ჩერქეზთა წინაპრები ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ტერიტორიაზე უძველესი დროიდან ცხოვრობდნენ. - საუკუნეებში დაიწყო ფეოდალურ ურთიერთობათა ჩასახვა. - ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ტერიტორია ალანთა ადრინდელ ფეოდალურ სახელმწიფოში შედიოდა. - საუკუნეებში ჩამოყალიბდა ყარაჩაელი ხალხი. მოსახლეობა მესაქონლეობასა და მიწათმოქმედებას მისდევდა. საუკუნის ნახევარში ყარაჩაი-ჩერქეზეთი რუსეთს შეუერთდა. 1868 წელს გაუქმდა ბატონყმობა. დაიწყო მრეწველობის განვითარება. გაფართოვდა და განმტკიცდა კავშირები რუს მოსახლეებსა და ადგილობრივ მცხოვრებლებს შორის.

1905-1907 წლების რევოლუციის დროს შეიქმნა სოციალ-დემოკრატიული წრე. 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ ჩამოყალიბდა მუშათა და ჯარისკაცთა დეპუტატების საბჭოები. 1918 წლის თებერვალში დამყარდა საბჭოთა ხელისუფლება. 1920 წელს თეთრგვარდიელთა განდევნის შემდეგ გატარდა საბჭოთა ხელისუფლების დეკრეტები, მემამულეებს ჩამერთვათ მიწები. 1922 წლის 12 იანვარს, სრულიად რუსეთის ცაკის დადგენილებით შეიქმნა ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ავტონომიური ოლქი, რომელიც 1926 წლის 26 აპრილს გაიყო ყარაჩაის ავტონომიურ ოლქად და ჩერქეზეთის ეროვნულ ოკრუგად. ჩერქეზულ ნაწილს ავტონომია 1928 წლის 30 აპრილს მიენიჭა.

მეორე მსოფლიო ომის დროს 1942 წლის აგვისტოდან 1943 წლის იანვრამდე ყარაჩაი-ჩერქეზეთი ოკუპირებული იყო ფაშისტური გერმანიის მიერ. 1943 წელს, ყარაჩაელთა ოლქი გაუქმდა, ყარაჩაელები ნაცისტებთან კავშირში დაადანაშაულეს და ყაზახეთისა და უზბეკეთის ტერიტორიაზე გადაასახლეს, მათი ტერიტორია გადანაწილდა სტავროპოლის მხარესა და საქართველოს სსრ-ს (ქლუხორის რაიონი) შორის. 1957 წლის 9 იანვარს ყარაჩაჩაისა და ჩერქეზეთის ოლქები ხელახლა გაერთიანდა. 1992 წლის 16 მაისს ავტონომიური ოლქის ტერიტორიაზე შიქმნა ყარაჩაი-ჩერქეზეთის რესპუბლიკა.

ჯილდოები და მედლები
ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ავტონომიური ოლქი 1957 წლის 27 სექტემბერს დაჯილდოვდა ლენინის ორდენით, ხოლო 1972 წლის 29 დეკემბერს — ხალხთა მეგობრობის ორდენით.
მთიანი ყარაბაღის ავტონომიური ოლქი

მთიანი ყარაბაღის ავტონომიური ოლქი, მთიანი ყარაბაღის აო (, ; 7 ივლისი, 1923 — 26 ნოემბერი, 1991) — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული აზერბაიჯანის სსრ-ის შემადგენლობაში. ადმინისტრაციული ცენტრი — სტეფანაკერტი (დღევანდელი ხანქენდი). ოლქში იყო 5 რაიონი, 2 ქალაქი და 6 დაბა.

ისტორია
1905 წელს რსდმპ ბაქოს კომიტეტის თაოსნობით შუშაში ჩამოყალიბდა ბოლშევიკური ჯგუფი. 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ყარაბაღის ბოლშევიკები იბრძოდნენ საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებისათვის, მაგრამ 1918 წელს ძალაუფლება ხელთ იგდეს მუსავატელებმა და დაშნაკებმა. 1920 წელს მაისში ყარაბაღში დამყარდა საბჭოთა ხელისუფლება.

1923 წლის 7 ივლისს შეიქმნა მთიანი ყარაბაღის ავტონომიური ოლქი, აზერბაიჯანის სსრ-ის შემადგენლობაში []. 1936 წელს ახალი საკავშრო კონსტიტუციის მიღების შემდეგ მისი რუსული სახელწოდება შეიცვალა [].

1988 წლის 18 ივლისს სსრკ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმმა განიხილა მთიანი ყარაბაღის აო-ს საოლქო კომიტეტის მიმართვა აზერბაიჯანისა და სომხეთის სსრ-ების უმაღლესი საბჭოების მიმართ, გამოსულიყო აზერბაიჯანის სსრ-ის შემადგენლობიდან და შესულიყო სომხეთის სსრ-ის შემადგენლობაში. იმის გათვალისწინებით, რომ სომხეთისისა და აზერბაიჯანის სსრ-ების უმაღლესი საბჭოების მხრიდან არ არსებობდა ორმხრივი თანხმობა აღნიშნული საკითხი გადაუჭრელი დარჩა. 1989 წლის 15 სექტემბერს აზერბაიჯანის სსრ-ის უმაღლესმა საბჭომ მიიღო დადგენილება დაეთხოვა მთიანი ყარაბაღის ავტონომიური ოლქის განსაკუთრებული მართვის კომიტეტი, რაც დადასტურებულ იქნა სსრკ-ის უმაღლესი საბჭოს მიერ 1989 წლის 28 ნოემბერს. 1989 წლის 1 დეკემბერს სომხეთის სსრ-ის უმაღლესი საბჭომ მიიღო ცალმხრივი დადგენილება „სომხეთის სსრ-სა და მთიანი ყარაბაღის გაერთიანების“ შესახებ. 1991 წლის 30 აგვისტოს აზერბაიჯანის სსრ-ის უმაღლესმა საბჭომ გამოაცხადა აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობა. 1991 წლის 2 სექტემბერს მთიანი ყარაბაღის საოლქო და შაუმიანის რაიონის (აზერბაიჯანის სსრ) საბჭოების სახალხო დეპუტატების მიერ გამოცხადებულ იქნა მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკა.

1991 წლის 26 ნოემბერს აზერბაიჯანის უზენაესმა საბჭომ მიიღო დადგენილება მთიანი ყარაბაღის ავტონომიური ოლქის ლიკვიდაციის შესახებ. რადგანაც, სსრკ-ის კონსტიტუციური ზედამხედველობის კომიტეტმა აღნიშნული გადაწყვეტილება აღიარა როგორც არაკონსტიტუციური, ფორმალურად მთიანი ყარაბაღის აო-მ იარსება სსრკ-ს დაშლამდე 1991 წლის 26 დეკემბრამდე.

ჯილდოები და მედლები
მთიანი ყარაბაღის ავტონომიური ოლქი დაჯილდოვდა 1967 წელს ლენინის ორდენით და 1972 წელს — ხალხთა მეგობრობის ორდენით.
კავკასიის კალენდარი

„კავკასიის კალენდარი“ — ყოველწლიური ალმანახი რუსეთის იმპერიაში. გამოიცემოდა ტფილისში 1845-1916 წლებში. ეს იყო პირველი სერიული საცნობარო წიგნი კავკასიაზე. გამოდიოდა წელიწადში ერთხელ.

ისტორია
„კავკასიის კალენდრის“ პირველი ნომერი 1845 წელს გამოსცა ამიერკავკასიის ტერიტორიის მთავარი სამმართველოს სტამბამ.

„კავკასიის კალენდარში“ თავმოყრილი იყო ეთნოგრაფიული და ისტორიული მასალების დიდი რაოდენობა. განიხილებოდა სახალხო განათლების, სასოფლო-სამეურნეო კულტურების საკითხები, თავსდებოდა ინფორმაცია კავკასიელი ხალხების წეს-ჩვეულებების, მათი რელიგიების შესახებ და ა.შ. გარდა ამისა, არსებობდა განყოფილება „ქრონოლოგიური ცნობა“, რომელიც უძველესი დროიდან კავკასიის ისტორიის მნიშვნელოვანი თარიღების ქრონოლოგიურ სიას შეიცავდა. გამოცემაში ასევე მნიშვნელოვანი ადგილი დაეთმო სტატისტიკურ (მათ შორის, რეგიონის მოსახლეობის მონაცემებს), საცნობარო და მისამართით ინფორმაციას კავკასიის რეგიონის, მათ შორის დაღესტნის, ყუბანისა და თერგის რეგიონების, ასევე შავი ზღვისა და სტავროპოლის გუბერნიების შესახებ.

„კავკასიის კალენდარი“ მოსახლეობის დიდი ინტერესით სარგებლობდა. როგორც გაზეთ „კავკაზის“ კორესპონდენტი აღნიშნავს, — „ხალხი ყოველწლიურად მოუთმენლად ელის მომდევნო „კავკასიის კალენდარს“.

იგი ასევე გამოიყენებოდა, როგორც გზამკვლევი და არსებითი საცნობარო წიგნი კავკასიაში გაგზავნილი მოგზაურების, მკვლევარების და სხვა პირებისთვის.

„კავკასიის კალენდრის“ ბოლო გამოცემა 1916 წელს გამოვიდა.

რედაქტორები
სხვადასხვა დროს „კავკასიის კალენდრის“ რედაქტორები იყვნენ:
კ. ა.ზადოლინნი (1867-1868),
ნ. კ. სეიდლიცი (1869) — კავკასიის სტატისტიკური კომიტეტის მთავარი რედაქტორი,
ე. ი. კონდრატენკო (1885-1904) — სტატისტიკური კომიტეტის სტატისტიკური განყოფილების უფროსი რედაქტორი, კოლეჟსკი (1891 წლიდან — სტატსკი) სოვეტნიკი,
დ. დ. პაგირევი (1905-1907) — სტატისტიკური განყოფილების უფროსი რედაქტორი,
ვ. ვ. სტრატონოვი (1908-1909) — ოფისის ვიცე-დირექტორი,
ა. ა. ელზენგერი (1912-1914),
ნ. პ. სტელმაშჩუკი (1912-1916).

გალერეა
ტოკი პონა

ტოკი პონა — გამოგონილი ხელოვნური ენა (ფილოსოფიური არტლანგი), რომელიც ცნობილია თავისი მცირე ლექსიკით, სიმარტივითა და ათვისების სიადვილით. აზრებისა და კომუნიკაციის გასამარტივებლად. პირველი ენის ჩანახატი გამოქვეყნდა ონლაინ 2001 წელს, ხოლო სრული ფორმა გამოქვეყნდა წიგნში ტოკი პონა: სიკეთის ენა 2014 წელს ლანგმა ასევე გამოუშვა დამატებითი ლექსიკონი, , 2021 წლის ივლისს, საზოგადოების გამოყენებაზე დაყრდნობით.

ტოკი პონა არის იზოლირებული ენა მხოლოდ 14 ფონემით და მინიმალიზმის ძირითადი მახასიათებლით. ის ფოკუსირებულია მარტივ, თითქმის უნივერსალურ ცნებებზე, რათა მაქსიმალურად გაზარდოს გამოხატულება ძალიან ცოტა სიტყვის დახმარებით.ენა შექმნილია ამ ენების ელემენტების გაერთიანებით: ქართული, ინგლისური, ტოკ პისინი, ფინური, ჰოლანდიური, აკადური ფრანგული, ესპერანტო, სერბულ-ხორვატიული და ჩინური ელემენტებით : , წარმოგიდგენთ დაახლოებით 120 სიტყვას, ხოლო მოგვიანებით ტოკი პონას ლექსიკონში ჩამოთვლილია 137 „არსებითი“ სიტყვა და რამდენიმე ნაკლებად გამოყენებული სიტყვა. მისი სიტყვები ადვილად წარმოითქმის ენობრივ ფონზე, რაც საშუალებას აძლევს მას იყოს ერთგვარი ხიდი სხვადასხვა კულტურის ადამიანებისთვის. თუმცა, ის არ შექმნილა, როგორც საერთაშორისო დამხმარე ენა. ნაწილობრივ შთაგონებული ტაოისტური ფილოსოფიით, ენა შექმნილია იმისთვის, რომ დაეხმაროს მომხმარებლებს კონცენტრირება მოახდინონ ძირითად საკითხებზე და ხელი შეუწყონ პოზიტიურ აზროვნებას, საპირ-ვორფის ჰიპოთეზის შესაბამისად. მცირე ლექსიკის მიუხედავად, ენის მცოდნელებს შეუძლიათ გაგება და კომუნიკაცია, ძირითადად ეყრდნობიან კონტექსტს და სიტყვების კომბინაციებს უფრო კონკრეტული მნიშვნელობების გამოსახატავად.

შექმნის შემდეგ, 2000-იანი წლების დასაწყისში ჩამოყალიბდა მოლაპარაკეთა მცირე საზოგადოება. მიუხედავად იმისა, რომ აქტივობა ძირითადად ხდება ონლაინ ჩატის ოთახებში, სოციალურ მედიაში და სხვა ონლაინ ჯგუფებში, 2000-იან და 2010-იან წლებში მოეწყო რამდენიმე ორგანიზებული შეხვედრა.
დემოდეკოზი

დემოდეკოზი, დემოდიკოზი — გარეული და შინაური ცხოველების, ასევე ადამიანის დაავადება, რომელსაც იწვევენ -ის გვარის ტკიპები (ოჯახი ). გავრცელებულია ყველგან. ჭიისებრი ფორმის ტკიპები (სიგრძე 0,22–0,38 მმ, სიგანე 0,04 მმ) პარაზიტობენ თმის ფოლიკულებში, ქონისა და მეიბომის ჯირკვლებში, იკვებებიან ჯირკვლების ეპითელიუმით და კანის ქონით, ინტენსიურად მრავლდებიან და წარმოქმნიან კოლონიებს, რაც იწვევს კანის ფიზიოლოგიური ფუნქციების დარღვევას. შეუძლიათ ღვიძლში, თირკმელებში, ელენთაში, ლიმფურ კვანძებში შეღწევა, თუმცა იქ არ მრავლდებიან. განვითარების ცილკი 30–40 დღეა. გამომწვევი გადაეცემა კონტაქტის გზით.

ცხოველებში
ცხოველებში, ხშირად, დაავადებული დედებისგან გადაედებათ ახალშობილებს სიცოცხლის პირველივე დღეებში. დემოდეკოზი, ჩვეულებრივ, ვითარდება იმუნოდეფიციტიან ცხოველებში, განსაკუთრებით მწვავედ მიდინარეობს ძაღლებში, მსხვილ რქოსან საქონელსა და ღორებში. ძაღლების კანის დაზიანებული მონაკვეთები იფარება რუხი ქერქით ან/და ცისფერ-წითელი ფერის პუსტულებით; თმა ცვივა, ქავილი სუსტია ან არ აღენიშნებათ. მსხვილ რქოსან საქონელს დემოდეკოზის დროს კისერზე, ბეჭებზე, მკერდსა და ზურგზე უჩნდება 1–10 მმ დიამეტრის პუსტულები; ღორები წითლდებიან და ექერცლებათ კანი დინგზე, ლოყებსა და შუბლზე.

დემოდეკოზის მიმდინარეობას ართულებენ ჩირქმბადი მიკრობები (უპირატესად სტაფილოკოკები), რომლებიც იწვევენ ჩირქგროვებისა და აბსცესების წარმოქმნას კანის დაზიანებულ მონაკვეთებზე. პროგრესირებადი ანემიისა და საერთო ინტოქსიკაციის დადგომისას ცხოველი იღუპება. ლაბორატორიული დიაგნოსტიკა დაფუძნებულია კანის ანაფხეკში ტკიპების აღმოჩენასა და პუსტულების შიგთავსზე. მკურნალობენ აკარიციდებით (ფოსფორორგანული ნაერთების, სინთეტიკურური პირეტროიდების, ავერმექტინული კომპლექსისა და სხვათა საფუძველზე).

სულადობის რეგულარული გასინჯვა, დაავადებული და მათთან კონტაქტში მყოფი ცხოველების დეზაკარიზაცია და იზოლაცია.

ადამიანებში
ადამიანებში დემოდეკოზით უპირატესად ქალები ავადდებიან (დაავადებულთა დაახლ. 90%). ძირითადი გამოვლინებებია: სახის კანის სიწითლე და აქერცვლა (ცხვირტუჩის ნაოჭებში, ლოყებზე, ცხვირზე, ნიკაპზე), პაპულებისა და პუსტულების გაჩენა. ზიანდება ასევე წამწამები, ყურის ნიჟარები, თავის თმიანი ნაწილი, კისერი, დვრილის მიდამოები. შესაძლებელია ბლეფაროკონიუქტივიტის (იხ. ბლეფარიტი და კონიუნქტივიტი), კერატიტისა და სხვა დაავადებების წარმოშობა, ასევე თმის ცვენა დაზიანებულ მონაკვეთებზე. დიაგნოზს ადგენენ პუსტულების შიგთავსის, ანაფხეკისა და დაზიანების კერებიდან აღებული ქერცლის ლაბორატორიული გამოკვლევით. მკურნალობენ იმუნომოდულირებადი საშუალებებით; ადგილობრივად — მალამოებით, ემულსიებით.
კუკური ხუნდაძე

გიორგი (კუკური) სილოვანის ძე ხუნდაძე (დ. 1888, ქუთაისი, — გ. 17 მარტი, 1938) — ქართველი ინჟინერი, სახელმწიფო მოხელე.

დაიბდა პედაგოგ სილოვან ხუნდაძის ოჯახში. დაამთავრა გეტენის პოლიტექნიკური ინსტიტუტი გერმანიაში (1912). სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ სხვადასხვა თანამდებობაზე მუშაობდა. 1917 წლიდან იყო საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული (მენშევიკური) პარტიის წევრი. 1918 წლის აპრილში, თურქეთის ჯარების მიერ ბათუმის ოკუპაციის შემდეგ, ხუნდაძე სათავეში ჩაუდგა შორაპნის მუშათა 84-კაციან მოხალისეთა რაზმს, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო გენერალ გიორგი მაზნიაშვილის მეთაურობით ჩოლოქის ბრძოლაში. 1918-1921 წლებში ხუნდაძე იყო ბორჯომში სამთავრობო მამულების გამგე. საქართველოს იძულებითი გასაბჭოების (1921) შემდეგ მუშაობდა მანგანუმის მრეწველთა საბჭოში (1921-1923), ინგლისური კონცესია „დიუპრეში“ (1923-1926), შემდეგ — რიონისა და ხრამის სადგურების მშენებლობაზე (1926-1935). 1938 წლის მარტში დააპატიმრეს „კონტრრევოლუციური“ საქმიანობის ბრალდებით და დახვრიტეს. რეაბილიტირებულია სიკვდილის შემდეგ.
ალბერტ ლინჩი

ალბერტ ლინჩი (; დ. 1860, გლაისვაილერი, (რაინლანდ-პფალცის ტერიტორია) — გ. 1950, მონაკო) — პარიზელი მხატვარი, წარმოშობით პერუდან.

ბიოგრაფია
ალბერტო ფერნანდო ლინჩი დაიბადა 1860 წლის 26 სექტემბერს გლაისვაილერში და მოინათლა იქ 1861 წლის 21 მარტს მისი მამა, დიეგო ლინჩი, დაიბადა ჩაჩაპოიასში (პერუ), 1812 წლის ნოემბერში, ვაჭრების ოჯახში და გადავიდა პარიზში 1840-იანი წლების ბოლოს. მისი დედა იყო ადელ ბერტა ემა კეფლერი (დ. 1834 ან 1835), გერმანელი პეიზაჟისტის თომას კეფლერის ქალიშვილი, რომელიც მუშაობდა პარიზში 1850-იან წლებში. ისინი დაქორწინდნენ ნიუ-იორკში 1852 წლის 9 მაისს.

ოჯახი დაბრუნდა პარიზში, სადაც ალბერტ ლინჩი შემდგომში სწავლობდა ნატიფ ხელოვნებათა სკოლაში, მხატვრების ჟიულ ნოელის, გაბრიელ ფერიესა და ანრი ლემანის ხელმძღვანელობით. მან გამოფენები მოაწყო პარიზის სალონში 1890 და 1892 წლებში, და განაგრძო იქ რეგულარულად გამოფენა მინიმუმ 1934 წლამდე 1900 წლის უნივერსალურ ექსპოზიციაზე მან მიიღო ოქროს მედალი. 1901 წელს კი მიიღეს საპატიო ლეგიონში.

მისი საყვარელი საგანი ხატვაში მისი დროის ქალები იყვნენ. უპირატესობას ანიჭებდა პასტელს, გუაშსა და აკვარელს, თუმცა ხანდახან ზეთითაც მუშაობდა. მისმა ნამუშევრებმა შეინარჩუნა მშვენიერი ეპოქის სული. მან მოახდინა წიგნების ილუსტრირება: ალექსანდრე დიუმას (შვილი) „ქალი კამელიებით“, ონორე დე ბალზაკის „მამა გორიო“ და ანრი ბეკის „პარიზელი“.

ლინჩი 1930 წელს გადავიდა მონაკოში, სადაც გარდაიცვალა 1950 წელს.

ლინჩის დაბადებისა და გარდაცვალების თარიღებისა და ადგილების შესახებ ცნობებში გარკვეული შეუსაბამობაა. 1870-1871 წლების საფრანგეთ-პრუსიის ომის შემდეგ პარიზში ძლიერი ანტიგერმანული გავლენის გათვალისწინებით, ლინჩს, როგორც ჩანს, თავისი წარმომავლობის დამალვა მოუწია. ზოგადად გავრცელდა, რომ ის დაიბადა ქ. პერუში, ლიმაში ან ტრუხილოში. 1851 წლის დაბადების თარიღი და 1912 წლის გარდაცვალების თარიღი ასევე ხშირად იყო წარმოდგენილი. არცერთი ეს არ არის სწორი.

გალერეა
ხაკასეთის ავტონომიური ოლქი

ხაკასეთის ავტონომიური ოლქი, ხაკასეთის აო (; 20 ოქტომბერი, 1930 — 15 მაისი, 1992) — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული რსფსრ-ის კრასნოიარსკის მხარეში. ფართობი 69.1 ათასი კმ². მოსახლეობა 568 ათასი კაცი (1989). ადმინისტრაციული ცენტრი — აბაკანი. ხაკასეთის ავტონომიურ ოლქში იყო 8 რაიონი, 5 ქალაქი და 17 დაბა.

ისტორია
ხაკასიაში ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, 1917 წლის ნოემბერში დამყარდა საბჭოთა ხელისუფლება. 1918-1920 წლების სამოქალქო ომის დროს დაპყრობილ იყო თეთრგვარდიელების მიერ. მიუხედავად ამისა ბრძოლა თეთრგვარდიელებსა და ბაების დაჯგუფებას შორის გაგრძელდა 1923 წლამდე. 1923 წლის დასასრულს შეიქმნა ხაკასეთის ეროვნული მაზრა, რომლის ცენტრი უსტ-აბაკანში იყო. 1925 წელს მაზრა ოკრუგად გარდაიქმნა. 1930 წლის 20 ოქტომბერს შეიქმნა ხაკასეთის ავტონომიური ოლქი. ცენტრი იქვე დარჩა და დაერქვა აბაკანი.

1990 წლის 15 დეკემბერს ხაკასიის ავტონომიური ოლქის კრასნოიარსკის მხარიდან გამოსვლა დამტკიცებულ იქნა რსფსრ-ის სახალხო დეპუტატთა მეორე ყრილობაზე, რომელიც თავის მხრივ ეყრდნობოდა რსფსრ-ის კონსტიტუციაში შესული ცვლილებებს — გამოსულიყვნენ ავტონომიური ოლქები იმ მხარეთა შემადგენლობიდან რომლებშიც იმყოფებოდნენ.

1991 წლის 3 ივლისს რსფსრ-ის უმაღლესმა საბჭომ დადგენილებით ხაკასეთის ავტონომიური ოლქი გარდაქმნა ხაკასეთის საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკად (რსფსრ-ის შემადგენლობაში).

1992 წლის 29 იანვარს ხაკასეთის სსრ-ის უმაღლესმა საბჭომ მიიღო კანონი რესპუბლიკისთვის „ხაკასეთის რესპუბლიკად“ სახელის შეცვლის თაობაზე. 1992 წლის 21 აპრილს რუსეთის ფედერაციის სახალხო დეპუტატთა ყრილობაზე მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება შეეტანათ ცვლილებები რუსეთის კონსტიტუციაში. ცვლილება შევიდა ძალაში მისი გამოქვეყნების დღიდან 1992 წლის 16 მაისს.

ჯილდოები და მედლები
ხაკასეთის ავტონომიური ოლქი დაჯილდოვებული იყო 1967 წლის 29 ივლისს ლენინის ორდენით, 1972 წლის 29 დეკემბერს — ხალხთა მეგობრობის ორდენით.