iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ადიშის მყინვარი

ადიშის მყინვარი, ჰადიშის მყინვარი — ხეობის ტიპის სამხრეთ-დასავლეთური ექსპოზიციის მყინვარი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ცენტრალური კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ენგურის აუზში. 2015 წლის მონაცემებით მისი სიგრძე 9,46 კმ, ხოლო ფართობი 9,50 კმ²-ია. ენის სიმაღლე დაახლოებით ზღვის დონიდან 2400 მ-მდე.

საზრდოობს მწვერვალების თეთნულდის, გისტოლის, ადიშის და ლაქუციას სამხრეთ ფერდობებიდან ჩამონადენი მყინვარების ნაკადებით. გეომორფოლოგიური თვალსაზრისით მყინვარი სამ ნაწილად იყოფა: 1. ფირნის ველი (მკვებავი აუზი), რომელიც ზღვის დონიდან 3800 მ-ზე მაღლა მდებარეობს და რომელიც გარშემორტყმულია მაღალი მწვერვალებით, 2. ყინულვარდნილი (1200 მ სიმაღლის ყინულის ჩანჩქერი), 3. მყინვარის ენა, რომელიც თანდათანობით მარაოსებრი ფორმით ეშვება ზღვის დონიდან 2380 მ-მდე. ადიშის მყინვარიდან გამოედინება მდინარე ადიშჭალა.

მისი ფირნი მყარი ნალექის აკუმულაციის არეს წარმოადგენს. ნალექების დაგროვებას ხელს უწყობს მისი ჰიფსომეტრიული მდებარეობა და მორფოლოგიური თავისებურება. ნაპრალები ფირნში ცოტაა და ისიც დახურულია. ყინულწარმოქმნა რეჟელაციური და რეკრისტალიზაციური გზით მიმდინარეობს. 1960 წლის დახასიათებით მყინვარის ენა მცირე რაოდენობის ნაშალი მასალით იყო დაფარული, მაგრამ ბოლო ვიზუალური დათვალიერებით და კოსმოსურ სურათზე დაკვირვებით ჩანს, რომ ნაშალი მასალის რაოდენობა მკვეთრადაა მომატებული, განსაკუთრებით გვერდებზე და ბოლო მონაკვეთში.

ენა ცენტრალურ ნაწილში ამობურცულია. მთელ სიგრძეზე მას მიუყვება ოგივები და მის სილამაზეს თავისებურ ელფერს აძლევს. მყინვარების ზედაპირი ტალღოვანია, მრავალრიცხოვანი მყინვარული ჭებით, წისქვილებით და აბლაციური ფორმებით. მის ზედაპიზე ბევრი ღარი და ხევებია, რომელთაც ნადნობი წყალი აჩენს. მყინვარის ზედაპირი ნაპრალებს მოკლებულია, ისინი მხოლოდ გვერდებზე და ყინულჩანჩქერის ძირში გვხვდება.

მყინვარის ენას ორივე მხარეზე მკვეთრად გამოხატული სტადიალური მორენები მიუყვება, რომლებიც ენის ბოლოდან 1,5 კმ-ის შემდეგ ირკალება და ბოლო სტადიალურ მორენებში გადადის. მყინვარის წინ სტადიალური მორენის ფერდობზე და ხეობის ძირზე მიკროსტადიალური მორენებია განვითარებული. უშუალოდ ენის წინ რამდენიმე წლიური რკალური სერი აღინიშნება. ადიშის მყინვარზე მისასვლელი გზაა სოფელ ადიშიდან.
ადიშის ოთხთავი

ადიშის ოთხთავი — ძველი ქართული ენისა და მწერლობის უმნიშვნელოვანესი ძეგლი, თარიღიან ოთხთავთა შორის უძველესი (897) ნუსხა. ხელნაწერი ეტრატზეა შესრულებული (ზომა 3025 სმ). ნაწერია მრგვლოვანი ხელით, ორ სვეტად. 1-5 ფურცელი შემკულია მინიატურებით. მისი დამკვეთი არის სოფრონი.

ისტორია
გადაწერილია კლარჯეთში, შატბერდის ლავრაში. ხელნაწერის დამკვეთი გახლავთ სოფრონი, რასაც ადასტურებს წიგნის ბოლოს მოთავსებული ანდერძი:

ამ ანდერძში მოხსენიებულ ისტორიულ პირთა მიხედვითაც აშკარაა, რომ წიგნი დაწერილია მეცხრე საუკუნის ბოლოს, მაგრამ მის თარიღს უფრო ზუსტად გვაუწყებს მეორე ანდერძი, რომელიც გადამწერს ეკუთვნის. აქ ვკითხულობთ:

წიგნის გადაწერის თარიღი ამ ანდერძში სამნაირად არის დასახელებული. ამ თარიღთაგან ერთ-ერთმა დიდი კამათი და აზრთა სხვადასხვაო ბა გამოიწვია სამეცნიერო წრეებში, მაგრამ საბოლოოდ კორნელი კეკელიძემ დაადგინა, რომ სამივე თარიღი ზუსტია და ჩვენი წელთაღრიცხვით 897 წელს უდრის.

წიგნის გადამწერია მიქაელი, ყდაში ჩამსმელი – მიქაელ დიაკონი.

კვლევა
ადიშის ოთხთავი რედაქციულად განკერძოებით დგას სხვა ოთხთავებისაგან. ძეგლში დაცულია მდიდარი ლექსიკა და თავისებური გრამატიკული ფორმები. ადიშის ოთხთავს კარგად იცნობენ და ინტენსიურად იკვლევენ როგორც საქართველოში, ისე უცხოეთში (ამერიკაში, ბელგიაში, გერმანიაში და სხვა). 1910 წელს სვანეთში მოეწყო სამეცნიერო ექსპედიცია ექვთიმე თაყაიშვილის მეთაურობით. ამ ექსპედიციის დროს ფოტოგრაფმა დიმიტრი ერმაკოვი გადაიღო ადიშის ოთხთავის ფოტოსურათები მთლიანად (ყველა გვერდი). შემდეგ ამ ფოტოსურათების მიხედვით ძეგლი ფოტოტიპიურად გამოსცა მოსკოვის საარქეოლოგიო საზოგადოებამ 1916 წელს გამოცემის ხელმძღვანელობა თავდაპირველად მინდობილი ჰქონდა ალექსანდრე ხახანაშვილს, მაგრამ მას ხანგრძლივმა ავადმყოფობამ შეუშალა ხელი, შემდეგ კი ნაადრევმა სიკვდილმაც უსწრო (1912 წ.) და ამის გამო საქმეს ექვთიმე თაყაიშვილი ჩაუდგა სათავეში. მანვე წაუმძღვარა გამოცემას ვრცელი გამოკვლევა.

ამ გამოცემით ადიშის ოთხთავი ხელმისაწვდომი გახდა მკვლევართა ფართო წრეებისათვის. შემდეგ ის ორჯერ სტამბურადაც გამოიცა: ერთი გამოცემა ეკუთვნის ამერიკელ ქართველოლოგს, ჰარვარდის უნივერსიტეტის პროფესორს რობერტ ბლეიკს, მეორე აკაკი შანიძეს. ბლეიკმა ადიშის სახარების ტექსტი დაბეჭდა ოპიზისა და ტბეთის სახარებათა ვარიანტებითაც და დაურთო ლათინური თარგმანიც.

აკაკი შანიძემ ადიშის ოთხთავის ტექსტი დაბეჭდა ჯრუჭისა და პარხლის ოთხთავების პარალელურად (გამოიცა „ძველი ქართული ენის ძეგლების“ მეორე წიგნად 1945 წელს).

ყდა
ადიშის ოთხთხთავის გარეკანის პირველი შრე შესრულებულია საუკუნის გარეკანის ოსტატის, მიქაელის მიერ. წარმოადგენს ტყავისა და მეტალის კომბინაციას. სქელ, სწორად მოჭრილ ხის დაფბზე ტყავის სამი ფენა შეიმჩნევა. პირველი შრე, რომელიც საუკუნისაა, ფრაგმენტულია და ამოუტვიფრავი.

მეორე, საუკუნის შრე შენარჩუნებულია მხოლოდ ზედა ფრთის ცენტრალურ ნაწილში. ტყავი ძლიერ დაზიანებულია, მასზე ამოტვიფრულია წრეში ჩახაზული ჯვრის სტილიზებული ფორმა, რომბისებური წნული ელემენტები ჩახვეული ბოლოებით, რომლებსაც მცირე ზომის დეკორატიული სამსჭვალები აფორმებს. ამოტვიფრულ ტყავის ზედაპირზე დამაგრებულია გრავირებული, საშუალო ზომის ტოლფერდა ჯვარი საუკუნიდან. ვერცხლზე ამოკვეთილია ფოთლოვან-ყვავილოვანი ორნამენტი.

მესამე სქელი ტყავის შრე საუკუნით თარიღდება. ეს შრე ამჟამად მოხეულია და მხოლოდ ყუის მხარესაა შემორჩენილი.
ადლერი (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი ადლერი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:
გვიდო ადლერი — ავსტრიელი მუსიკათმცოდნე
ვიქტორ ადლერი — ავსტრიის სოციალ-დემოკრატიის ერთ-ერთი ლიდერი
მაქს ადლერი — ავსტრიელი ფილოსოფოსი
ფრიდრიხ ადლერი — ავსტრიის სოციალ-დემოკრატიის ერთ-ერთი ლიდერი
ალფრედ ადლერი — ავსტრიელი ფსიქოლოგი, ექიმი-ფსიქიატრი
კირუს ადლერი — ებრაულ იუდაიზმში ტრადიციონალიზმის მიმდევარი
მორტიმერ ადლერი — აშშ-ის ფილოსოფოს-ნეოთომისტი
კინემატიკა

კინემატიკა — მექანიკის ნაწილი, რომელიც იკვლევს სხეულთა მოძრაობის გეომეტრიულ თვისებებს მათი მასის და მათზე მოქმედი ძალების გათვალისწინების გარეშე. აქ განიხილება კლასიკური მექანიკის კინემატიკა. თუ სხეულები მოძრაობენ სიჩქარეებით, რომლებიც სინათლის სიჩქარესთან ახლოსაა, მათ მოძრაობას რელატივისტური მექანიკა აღწერს, ხოლო მიკროობიექტების მოძრაობას კვანტური მექანიკა სწავლობს.

კვლევის ობიექტის მიხედვით კინემატიკა იყოფა ორ ნაწილად: 1) წერტილისა და მყარი სხეულის კინემატიკა; 2)დეფორმირებადი ნაწილაკის და დეფორმირებადი უწყვეტი გარემოს კინემატიკა. წერტილისა და მყარი სხეულის კინემატიკის ძირითად ამოცანას წარმოადგენს მოცემული ათვლის სისტემის მიმართ წერტილების ან სხეულების მოძრაობის აღწერა მათემატიკური განტოლებების, გრაფიკების და ცხრილების საშუალებით და მათი მოძრაობის კინემატიკური მახასიათებლების განსაზღვრა. მოცემული ათვლის სისტემის მიმართ წერტილის ან სხეულის მდებარეობას ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელი _1, _2, . . . , _ პარამეტრების, ანუ კოორდინატების ერთობლიობა განსაზღვრავს, რომელთა რაოდენობა თავისუფლების ხარისხთა რიცხვს ემთხვევა. ეს რიცხვი წერტილის შემთხვევაში არ აღემატება 3–ს, ხოლო მყარი სხეულის შემთხვევაში არ აღემატება 6-ს. იმისათვის, რომ მოცემული ათვლის სისტემის მიმართ სხეულის მოძრაობა აღვწეროთ, უნდა ვიცოდეთ დროის ნებისმიერ მომენტში სხეულის მდებარეობა ამ სისტემის მიმართ. მათემატიკურად ეს იმას ნიშნავს, რომ _ კოორდინატების დროზე დამოკიდებულება უნდა ვიცოდეთ. _1 = , _2 = , . . . , _ = (*) განტოლებებს, რომლებიც მოცემული ათვლის სისტემის მიმართ წერტილის ან სხეულის მოძრაობის კანონს განსაზღვრავენ, კინემატიკური მოძრაობის განტოლებები ეწოდება. სისტემაში შემავალი თითოეული ფუნქცია ცალსახა და ორჯერ დიფერენცირებადი უნდა იყოს. პირველი მოთხოვნა იმ ფაქტის კონსტანტაციაა, რომ დროის ერთსა და იმავე მომენტში სხეული მხოლოდ ერთ წერტილში შეიძლება იმყოფებოდეს. მეორე მოთხოვნა ედება იმის გამო, რომ მოძრაობის კინემატიკური მახასიათებლები დროის მიხედვით პირველი და მეორე რიგის წარმოებულებს წარმოადგენენ.

თავისუფალი წერტილის მოძრაობა აღიწერება (*) ტიპის სამი განტოლებით. მოძრაობის კინემატიკური მახასიათებლებია სიჩქარე და აჩქარება. მყარი სხეულის მოძრაობის უმარტივესი სახეებია გადატანითი მოძრაობა და ბრუნვითი მოძრაობა. გადატანითი მოძრაობის დროს სხეულის ყველა წერტილი ერთნაირად მოძრაობს, ამიტომ საკმარისია მოცემული სხეულის მხოლოდ ერთი წერტილის – ე. წ. პოლუსის – მოძრაობის განხილვა. უძრავი ბრუნვის ღერძის გარშემო ბრუნვის დროს სხეულს ერთი თავისუფლების ხარისხი გააჩნია და მისი მდებარეობა მობრუნების {\} კუთხით ხასიათდება. ამ მოძრაობის კანონია {\} = . მოძრაობის კინემატიკური მახასიათებლებია კუთხური სიჩქარე {\} და კუთხური აჩქარება {\}.
ავაზა

ავაზა, გეპარდი — ტანად დიდი მტაცებელი ცხოველი კატისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 1.1–1.5 მ აღწევს, სიმაღლე მინდაოში ჩვეულებრივ 67–94 სმ, კუდის სიგრძე 80 სმ, წონა 21–72 კგ. ხმელეთის ყველაზე სწრაფი ცხოველია; სანადიროდ გასული ავაზა საათში 80–98 კმ/სთ ავითარებს. მისი მაქსიმალური სიჩქარეა 128 კმ/სთ. გამოყოფილია ოთხი ქვესახეობა.

მსუბუქი აღნაგობისაა, აქვს წაგრძელებული წვრილი ფეხები, პატარა მომრგვალებული თავი და გრძელი კუდი. სახეზე გასდევს შავი ცრემლისმაგვარი ზოლები. მოყვითალო-კრემისფერ-თეთრი ან მკრთალი-მოყვითალო შეფერილობისაა. სხეული მეტწილად დაფარულია თანაბრად განაწილებული შავი კოპლებით. აფრიკის, ცენტრალური ირანისა და ინდოეთის მკვიდრია.
დავით ავაზაშვილი

დავით ზაქარიას ძე ავაზაშვილი (დ. 3 სექტემბერი/16 სექტემბერი, 1911, ყვარელი — გ. 20 მარტი, 1984, თბილისი) — ქართველი მათემატიკოსი, ფიზიკა-მათემატიკოს მეცნიერებათა დოქტორი (1958), პროფესორი (1959), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1967).

ბიოგრაფია
1937 წელს დაამთავრა თსუ. 1956–1984 წლებში იყო საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის უმაღლესი მათემატიკის კათედრის გამგე. იკვლევდა დიფრაქციის მათემატიკური თეორიის სასაზღვრო ამოცანებს, დრეკადობის თეორიისა და სხვა საკითხებს.
ლადო ავალიანი

ვლადიმერ (ლადო) შალვას ძე ავალიანი (დ. 15 მაისი, 1913, ზესტაფონი — გ. 1998) — ქართველი მწერალი.

ბიოგრაფია
1940 წელს დაამთავრა თბილისის სამხატვრო აკადემია. პირველი მოთხრობა („დადაშ ხვიბლან“) გამოაქვეყნა 1935 წელს, ნოველათა პირველი კრებული „ლაჰილ პირველი“ — 1940 წელს. 1947-1967 წლებში გამოიცა მისი ნოველების ხუთი კრებული. მწერლის თხზულებათა თემატიკა ეხება ძველი და ახალი სვანეთის ყოფას („მუხის ჭია“, „ლაჰილ პირველი“, „დალის დალალები“), სამამულო ომის დღეებს („დედის იმედი“, „სიდუ“), ქართული მწერლობისა და ხელოვნების მოღვაწეთა ცხოვრებას („ყარიბი მგოსანი“, „სულოაგას ქუდი“) და სხვა. ავალიანის უმნიშვნელოვანესი ნაწარმოებია „ახალი ჰორიზონტი“ (1952-1969), პირველი ქართული რომანი, რომელშიც ასახულია მაღაროელთა ცხოვრება.

ავალიანის ნოველები და რომანი თარგმნილია რუსულად, რამდენიმე ნოველა — ჩეხურად, ხოლო „სულოაგას ქუდი“ — ინგლისურად.
ავალიშვილები

ავალიშვილები — ფეოდალური საგვარეულო საქართველოში. დაწინაურდა – საუკუნეების ძველი თორის მხარეში (ახლანდელი ბორჯომის ხეობა). აქ ჩამოყალიბდა ავალიშვილების სათავადო (საავალიშვილო), რომლის ცენტრი სოფ. სადგერი იყო. საავალიშვილო 1535–1545 წლებში იმერეთის სამეფოში შედიოდა, 1545 წლიდან — სამცხე-საათაბაგოში. საუკუნის 70-80 წლებში ოსმალებმა დაიპყრეს. საუკუნეში ავალიშვილების ერთი ნაწილი შიდა ქართლში, კახეთსა და იმერეთში გადასახლდა, საკუთარ მიწა-წყალზე დარჩენილი გამაჰმადიანდნენ და ბეგების წოდება მიიღეს. ქართლში გადასული ავალიშვილები ტაშისკარში, სურამში, არადეთში, ბრეთსა და აბისში დამკვიდრდნენ. კახეთში გადასულები — კაკაბეთში, კალაურში, თელავსა და ჩუმლაყში. იმერეთის ავალიშვილები დაკნინდნენ და აზნაურებად იქცნენ. ქართლ-კახეთის ავალიშვილები იყვნენ ეპისკოპოსები, ეკავათ მოურავთა, ეშიკაღასბაშთა, მეითართა და სხვა თანამდებობები.
გიორგი ავალიშვილი

გიორგი ივანეს ძე ავალიშვილი (დ. 1769 ― გ. 1850, მოსკოვი) — ქართველი მწერალი, პოლიტიკური მოღვაწე, დრამატურგი, მთარგმნელი, მოგზაური.
ბიოგრაფია
სწავლა-განათლება რუსეთში მიიღო. 1784-1801 წლებში იყო ქართლ-კახეთის სამეფოს წარმომადგენელი რუსეთის იმპერატორის კარზე. აქტიური როლი ითამაშა რუსეთთან საქართველოს შეერთების საქმეში. 1791 იმოგზაურა ირანის აზერბაიჯანში. 1819-1820 დიპლომატიური მისიით იყო ოსმალეთში, ეგვიპტესა და პალესტინაში. ავალიშვილს ქართული დრამატურგიის მამამთავრად მიიჩნევენ (ავალიშვილის თეატრი). მას მიეწერება ორიგინალური დრამა „მეფე თეიმურაზი“ (1791), რომელსაც ჩვენამდე არ მოუღწევია. მანვე პირველმა თარგმნა ქართულ ენაზე ა. სუმაროკოვის პიესები. ავტორია ლირიკული ლექსების, რომლებიც სამშობლოს გარეთ მცხოვრები მამულიშვილის განცდებსა და სულისკვეთებას გადმოსცემენ. შეადგინა პოეზიის ანთოლოგია, რომელშიც თავი მოუყარა ძირითადად თავისი დროის პოეტების თხზულებებს.

მეტად მნიშვნელოვანია ავალიშვილის ღვაწლი მთარგმნელობითს სფეროში. თარგმნა ერაზმ როტერდამელის, ვოლტერის, ჯ. მილტონის, მ. ლომონოსოვის, ა. სუმაროკოვის, გ. დერჟავინის, მ. ხერასკოვის, მ. ჟანლისის და იმ დროს ევროპასა და რუსეთში პოპულარული ფრანგი, გერმანელი და სხვა ავტორების თხზულებები. ავალიშვილის სამოგზაურო დღიურები - „მგზავრობაჲ თბილისით იერუსალიმისადმი საბერძნეთსა ზედა; უკუქცევაჲ იერუსალიმით თბილისისადმივე კიპრის ჭალაკისა, მცირისა აზიისა და ანატოლიის ძალით“ მრავალმხრივ საინტერესო ნაშრომია. იგი განსაკუთრებით ძვირფასია ქართული გეოგრაფიული აზროვნების ისტორიისათვის. მოგზაურობის მარშრუტი იყო: თბილისი-დასავლეთ საქართველო-ყირიმი-კონსტანტინოპოლი-ალექსანდრია-კაირო-იერუსალიმი-კ. კვიპროსი-თარსუსი-კაისერი-არზრუმი-ყარსი-შულავერი-თბილისი. ნაშრომში განხილულია საქართველოს და რუსეთის საგარეო პოლიტიკის ზოგი საკითხი, ეგვიპტის და ოსმალეთის სოციალური და პოლიტიკური ცხოვრება. არაბებისა და თურქების ყოფა. მოცემულია საინტერესო ცნობები ეგვიპტეში მცხოვრები ქართველების შესახებ.

ავალიშვილი იშვიათი კალიგრაფიც იყო. ამას მოწმობს ზემოაღნიშნული ნაშრომი, რომელიც კალიგრაფიული მხედრულით არის დაწერილი. წიგნს ერთვის ნახატები, რომელთა ავტორის ვინაობა დაუდგენელია.
ავალიშვილის თეატრი

ავალიშვილების თეატრი — ქართული საერო თეატრი თბილისში, ერეკლე -ის სამეფო კარზე. 1791 წელს დააარსა მწერალმა და დიპლომატმა გ. ავალიშვილმა. სცენისმოყვარეთა დასის წევრები მაღალი წრის წარმომადგენლები იყვნენ (დ. ბაგრატიონი, დ. ჩოლოყაშვილი, თ. ანდრონიკაშვილი, ერეკლე -ისა და გიორგი ბატონიშვულის ქალიშვილები).

საჯარო წარმოდგენები იმართებოდა ე. წ. პალატში. წარმოდგენის დაწყებამდე გ. ავალიშვილი აუდიტორიას მიმართავდა რეჩიტატივით, რომლის საგანგებოდ გალექსილ ტექსტში თეატრს თანამედროვეთა გონებრივი და ზნეობრივი სრულყოფის ხელშემწყობ საგანმანათლებლო დაწესებულებად აცხადებდა. პირველად დასმა წარმოადგინა „მეფე თეიმურაზი“, რომელსაც გ. ავალიშვილს მიაწერენ. ამ პიესაში საქართველოს რუსეთთან დაახლოების იდეა იყო გატარებული. გ. ავალიშვილი კარგად იცნობდა რუსულ სცენურ კულტურას და ნერგავდა მას ქართულ სცენაზე.

ავალიშვილების თეატრი კლასიცისტური მიმართულებისა იყო. მის რეპერტუარში შედიოდა ზოგიერთი თავგადასული ბატონისა და მეფის მოხელის მამხილებელი პიესები, მათ შორის ავალიშვილის მიერ თარგმნილი ა. სუმაროკოვის ნაწარმოებები: „რქის მატარებლის მიერ გამოსახვა კომედიისა“, „დედა რაყიფი ქალისა“, „უბნობა მკვდართა“ და სხვა.

ავალიშვილების თეატრმა იარსება 1795 წლამდე, აღა-მაჰმად-ხანის შემოსევამდე.
ავაჯი

ავაჯი — ჰიმნოგრაფიული ტერმინი, ქართული საგალობლის ხმა, მელოდია, კილო. დადასტურებულია ძველი ქართული ჰიმნოგრაფიულ კრებულებში.

საგალობელთა ჯგუფებში პირველი ძლისპირი ჩვეულებრივ განსაზღვრავს დანარჩენთა კილოსა და საზომს. მაგრამ არის ისეთი ჰიმნებიც, რომლებიც ძლისპირთა კილოზე არ სრულდება, რადგან თვითონ წარმოადგენენ ძლისპირს. ასეთ ჰიმნებს თვითავაჯნი (თჳთჴმოვანნი) ეწოდება.
ავგაროზ ბანდაისძე

ავგაროზ ბანდაისძე, საუკუნის ქართველი მწიგნობარი, კალიგრაფი და მხატვარი. მოღვაწეობდა ქსნის ერისთავების კარზე. გადაუწერია ლარგვისის მონასტრიდან ჩამოტანილი პარაკლიტონი - კრებული, რომელიც შეიცავს კვირის ყოველი დღისათვის განკუთვნილ საეკლესიო საგალობლებს, შეუსრულებია კამარები და მახარებელთა სურათები ქსნის ერისთავის ვირშელის სახარებისათვის. მისივე შედგენილი უნდა იყოს ქსნის ერისთავთა მატიანე "ძეგლი ერისთავთა".
ავლაბარი

ავლაბარი — თბილისის ერთ-ერთი უძველესი უბანი. მდებარეობს მდ. მტკვრის მარცხენა მხარეს — რიყეს, ჩუღურეთს, ელიასა და ნავთლუღს შორის. ამჟამად ისნის რაიონში. ავლაბარს - საუკუნეების ისტორიულ წყაროებში „ისანი“ ეწოდება. სიტყვა „ავლაბარი“ საუკუნეში ჩანს დამკვიდრებული, თუმცა „ავლაბრის“ პარალელურად „ისანი“ შემდეგაც იხმარებოდა. ავლაბრის მთავარი უბნები იყო სოღდებილი და მეტეხი.

არქეოლოგიური მასალის მიხედვით ავლაბრის ტერიტორია ძვ. წ. ათასწლეულიდან ყოფილა დასახლებული. საუკუნეში ავლაბარს ორი გალავანი ჰქონდა: ერთი — ავლაბრის გალავანი, რომელიც მთელ ავლაბარს ერტყა გარს, და მეორე — თბილისის ანუ ქალაქის გალავანი — ისან-ავლაბრის მარჯვენა მხარეს მდებარე კალა-თბილისის ციხე-გალავნის გაგრძელება იყო და ფეოდალური ხანის ქალაქის რთულ თავდაცვით სისტემაში შედიოდა. კალა-თბილისსა და ავლაბარს შუა მტკვარზე უძველესი დროიდან გადებული იყო მეტეხის ანუ ავლაბრის ხიდი. ე. წ. ავლაბრის კარიდან იწყებოდა კახეთის გზა. ავლაბარში მრავალი სავაჭრო-სახელოსნო, ქართული და გვიანდელი სომხური ეკლესია იყო. მატერიალური კულტურის ძეგლთაგან ავლაბარში შემორჩენილია მეტეხის ღვთისმშობლის ტაძარი, დარეჯან დედოფლის სასახლე — „საჩინო“, ფორაქიშვილების დარბაზი, რამდენიმე ეკლესია და სხვა. საუკუნის დასაწყისში ავლაბარი თბილისის მუშათა რევოლუციური მოძრაობის ერთ-ერთი კერა იყო. აქ მდებარეობდა ავლაბრის არალეგალური სტამბა.
ავრელი აქოლისი

ავრელი აქოლისი — საუკუნის მცხეთელი ხუროთმოძღვარი და მხატვართუხუცესი. მოხსენიებულია სამთავროს მონასტრის სამაროვანზე ნაპოვნ (1939 წ.) ბერძნულ ეპიტაფიასა და ასევე ანტიოქიის ტაძრის რესტავრაციისას აღმოჩენილი (1997 წ.) ფილის ბერძნულ წარწერაზე. ტერმინ „მხატვართუხუცესის“ (ბერძნ. არქიზოგრაფოსი) არსებობა იმდროინდელი საქართველოს მხატვრული და ხუროთმოძღვრული კულტურის მაღალ დონეს მოწმობს.
ავსტრალიური მერინოსი

ავსტრალიური მერინოსი — წმინდამატყლიანი ცხვრის ჯიში. გამოყვანილია ავსტრალიაში ( საუკუნის ნახევარი) დასავლეთ ევროპული ქვეყნებიდან - საუკუნეების მიჯნაზე შეყვანილი მერინოსისაგან. უფრო გვიან შეჯვარებისათვის გამოიყენეს ფრანგული რამბულიე და ამერიკული ვერმონტი. მატყლის ხარისხისა და ექსტერიერის მიხედვით თანამედროვე ავსტრალიური მერინოსი სამი ტიპისაა: ფაინი - წმინდამატყლიანი უნაოჭო ცხვარი (მატყლი 70-ე და უფრო მაღალი ხარისხისა), ერკემლის ცოცხალი მასა დაახლოებით 70 კგ, ნერბისა 35-40 კგ; მედიუმი - ორსამნაოჭიანი ცხვარი (მატყლი 64-66-ე ხარისხისა), ერკემლის ცოცხალი მასა 75-85 კგ, ნერბისა 40-44 კგ; სტრონგი ყველაზე დიდი ზომისაა (მატყლი 60-58-ე ხარიხისა), ერკემლის ცოცხალი მასა 80-95 კგ, ნერბისა 42-48 კგ.
ავტორ-მთქმელი

ავტორ-მთქმელი — ქართულ ფოლკლორისტიკაში მიღებული ტერმინი, აღნიშნავს ფოლკლორულ ნაწარმოებთა ისეთ შემსრულებელს, მთქმელს, რომელსაც საკუთარი რეპერტუარიც მოეპოვება. ავტორ-მთქმელის მიერ გამოთქმული ტექსტი ფოლკლორული ტრადიციის საფუძველზეა შექმნილი და განსაზღვრულია ზეპირსიტყვიერების სპეციფიკით. ზეპირად გავრცელების შედეგად ავტორ-მთქმელის შემოქმედების ნაწილი ხშირად ფოლკლორის კუთვნილებად იქცევა.
ავჭალა

ავჭალა — თბილისის გარეუბანი 1962 წლიდან, ამჟამად გლდანის რაიონის ნაწილი. ადრე სოფელი გარდაბნის რაიონში. მდებარეობს თბილისის ჩრდილოეთით, საგურამოს ქედის მთისწინეთისა და გარე კახეთის ზეგნის ჩრდილოეთ ნაწილში, მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირის ტერასაზე, ზღვის დონიდან 440 მეტრზე.

ისტორია
ავჭალა საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი სოფელი იყო. ისტორიულ ქრონიკებში ხშირად მოიხსენიება. დიდი თურქობის დროს, საუკუნის 80-იან წლებში, თურქები ზამთრობით ავჭალასა და დიღომში იდგნენ. - საუკუნეებში ავჭალა თბილისის საამიროში შედიოდა, - საუკუნეებში — კახეთის საერისთავოში.

ავჭალასთან მტკვარზე კარგი ფონი იყო, რითაც სარგებლობდნენ ლეკი მოთარეშეები. ლეკებისაგან თავდასაცავად 1734 წელს მტკვრის გაყოლებით აშენდა ციხე და 12 კოშკი. 1887 წელს კი თბილისის წყლით მოსამარაგებლად შეკრიბეს წყაროები და გაიყვანეს ავჭალის წყალსადენი.

სოფელი ავჭალა გაყოფილი იყო ორ ნაწილად: ზემო და ქვემო ავჭალად. ზემო ავჭალა იწყებოდა თითქმის მცხეთიდან გვინდაძის ხევამდე, ხოლო ქვემო ავჭალა იწყებოდა გვინდაძის ხევიდან მდინარე გლდანულამდე. უბნის ასეთი დაყოფა და შესაბამისი ტოპონიმები დღემდე შემორჩა.

1939 წლის 20 სექტემბერს თბილისის რაიონის ავჭალის სასოფლო-საბჭოს სოფლები ზემო-ავჭალა და ქვემო-ავჭალა გაერთიანდა დასახლებულ პუნქტად დაბა ავჭალა.

ავჭალა საყოველთაოდ ცნობილი გახდა ზემო ავჭალის ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობის შემდეგ. თბილისისაკენ მიმავალი გზატკეცილის გაყოლებით აიგო მრავალი საწარმო: ელმავალმშენებელი ქარხანა, თუჯსამსხმელო ქარხანა ცენტროლიტი, შამპანიურის ქარხანა, კონიაკის ქარხანა, ღვინის ჩამომსხმელი ქარხნები, ჩაის საწონი ფაბრიკა და სხვა. 1959 წელს ავჭალის მოსახლეობა შეადგენდა 8352 ადამიანს. 1962 წელს შევიდა თბილისის შემადგენლობაში.
ავშნიანი

ავშნიანი, აბზინდიანი — ნახევრად უდაბნოსა და უდაბნოს მცენარეთა ფორმაცია. ავშნიანს ამიერკავკასიაში ქმნის . ჩრდილოეთ კავკასიაში - , შუა აზიაში - და სხვა.

გავრცელებულია დაბლობ, ვაკე და მთისწინეთის ბიცობ და მომლაშო ნიადაგებზე. უროსთან, კაპუეტასთან, ლეგა ჭანგასთან, წითელწვერასთან, ჩარანთან, ეფერემებთან და სხვასთან ერთად ავშნიანი მცირემოსავლიან კომპლექსურ ფიტოცენოზებს ქმნის.

შემოდგომაზე საქართველოში ავშნიანის ბალახნარის საშუალო მოსავალი 3,4 ცენტნერს შეადგენს ჰექტარზე. ზამთარში - 1,9 ც-ს, გაზაფხულზე - 4,4 ც-ს. ავშნიანი ყუათიანი საკვებია. მის ბალახნარს ცხვარი კარგად ძოვს ყინვების შემდეგ, როდესაც მცენარეს სიმწარე ეკარგება.
ძალა

ძალა (აღნიშვნა: ) — ფიზიკური სიდიდე, რომელიც მოცემულ მატერიალურ სხეულზე სხვა სხეულების მექანიკური მოქმედების ზომაა. ეს მოქმედება სხეულის წერტილების სიჩქარეების ცვლილებას ან სხეულის დეფორმაციას იწვევს. მას სხეულთა უშუალო კონტაქტის დროს აქვს ადგილი; მოქმედება აგრეთვე სხეულთა მიერ შექმნილი ველების საშუალებით გადაეცემა. ძალა ვექტორული სიდიდეა და დროის ნებისმიერ მომენტში სივრცეში გარკვეული მიმართულებით, მოდების წერტილით და მოდულით ხასიათდება. ძალთა შეკრება პარალელოგრამის წესით წარმოებს. ძალა ან მუდმივია (როგორც, მაგალითად, სიმძიმის ძალა), ან გარკვეული წესითაა დროზე დამოკიდებული (ცვლადი ელექტრომაგნიტური ველი); არსებობენ სიჩქარეზე (გარემოს წინააღმდეგობის ძალა) და მოდების წერტილის მდებარეობაზე დამოკიდებული ძალები. -ში ძალის ერთეულია 1 ნიუტონი. სწორედ ძალის მოქმედების შედეგად იწყებს უძრავი სხეული მოძრაობას, მცირდება ან იზრდება მისი სიჩქარე, იცვლება სხეულის მოძრაობის მიმართულება.

განზომილება და ერთეულები
 სისტემაში ძალის განზომილებაა:
\{}=\{}=1 \.

ერთეულთა სისტემაში ძალის განზომილებაა:
\{}=\{}=1  \.

1ნ=105 დნ.

ნიუტონმა შეცვალა ძალის ძველი სხვა ერთეულები: კილოგრამ-ძალა (1 კგძ≈9.80665 ნ), ტონა-ძალა (1 ტძ≈9806.65 ნ), დინი (1 დნ=10-5 ნ), ფუნტ-ძალა (1 =4.45 ნ) და სხვა.
ათონის კრებული

„ათონის კრებული“ — ეტრატზე შესრულებული ქართული ხელნაწერი. შეადგინა მიქელ დაღალისონელმა 1074 წელს, ათონის ივერთა მონასტერში გიორგი ოლთისარის ხელშეწყობით. კრებულს სამი რედაცია გაუვლია: მონასტრის მამამთავართა იოანე და ექვთიმე მთაწმიდლების სახსოვრად შედგენილი, მათი ცხოვრების ამსახველი კრებულიდან ( რედაქცია) ის იქცა საბერძნეთში მოღვაწე ქართველ მამათა სახსოვარ კრებულად ( რედაქცია) და ბოლოს გამოყენებულ იქნა სააღაპე წიგნად ( რედაქცია). კრებული საქართველოს ისტორიისა და ძველი ქართული ლიტერატურის ჩინებული წყაროა. დაცულია ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში (-558).
ათფეხა კიბოები

ათფეხა კიბოები — რიგი უმაღლეს კიბოსნაირთა კლასისა. მათთვის დამახასიათებელია თავთან შეზრდილი მკერდის წინა 3 სეგმენტი, რომელთა კიდურებსაც მოძრაობითი ფუნქცია დაკარგული აქვს და ყბაფეხებად არის ქცეული. მათი საშუალებით ცხოველი საჭმელს პირის ხვრელისკენ მიმართავს. ათფეხა კიბოები მოძრაობენ მხოლოდ მკერდის უკანა 5 წყვილი კიდურებით (აქედან წარმოდგება რიგის სახელიც).

ათფეხა კიბოები სხვადასხვა ზომისა არიან: მაგ., ღრმა ზღვის გიგანტური კიბორჩხალას გაშლილი ფეხების წვეროებს შორის მანძილი 3 მ აღემატება. კამჩატკური კიბორჩხალას ჯავშანი 25 სმ-მდე სიგანისაა. ზოგიერთი გამონაკლისის გარდა ათფეხა კიბოები ცალსქესიანები არიან. იკვებებიან ცხოველებით, მცენარეებითა და მძორით.

მრავალი სახეობა ზოგიერთი პარაზიტული ჭიის შეამავალი მასპინძელია. ცნობილია ათფეხა კიბოების 8500-მდე სახეობა. უმრავლესობა ბინადრობს ზღვებსა და ოკეანეებში, ზოგი — მტკნარ წყალში, ზოგი ტროპიკული სახეობა კი — ხმელეთზე. ზღვის ათფეხა კიბოებით იკვებებიან ნაირგვარი სარეწაო თევზები და ფარფლფეხიანები. ათფეხა კიბოები მთელ მსოფლიოში არიან გავრცელებული. შავ ზღვაში გვხვდება მათი 36 სახეობა. საქართველოში არსებულ სახეობათაგან აღსანიშნავია ქუთაისური გვერდულა ( — ნაპოვნია ქუთაისის მახლობელ მღვიმეებში) და კოლხური კიბი ( — გვხვდება რიონის აუზში). ათფეხა კიბოებს სარეწაო მნიშვნელობა აქვს (მსოფლიოში წლიური რეწვა 1 მლნ.-მდე ტ-ს შეადგენს). მის ზოგ სახეობას ზიანი მოაქვს მეთევზეობისათვის.
აიეტი (ორატორი)

აიეტი — საუკუნის საქართველოს პოლიტიკური მოღვაწე, ორატორი, წარჩინებული კოლხი. ბიზანტიელების მიერ ლაზიკის მეფე გუბაზ -ის მკვლელობასთან დაკავშირებით გამართულ ეგრისის კრებაზე (555) ხალხს მოუწოდა, ირანული ორიენტაციისათვის დაეჭირათ მხარი. მისი ეს სიტყვა კლასიკური მჭევრმეტყველობის ნიმუშია. ხალხთა ურთიერთობის საფუძვლად აიეტს სათნოება და „კეთილი საწყისი“ მიაჩნდა.
კონეტაბლი

კონეტაბლი (ფრანგ.: ; ლათ.: ; ქართ.: მეჯინიბეთუხუცესი) საუკუნეების განმავლობაში საფრანგეთის სამეფოს ერთ-ერთი უმაღლესი სახელმწიფო და სამეფო კარის სახელო იყო.

თავდაპირველად კონეტაბლის განკარგულებაში მხოლოდ მეფის საჯინიბო შედიოდა, შემდეგ ამას დაემატა სამეფო კავალერიის სარდლის წოდებაც. მოგვიანებით კონეტაბლის გავლენა გაიზარდა და მეფის შემდეგ მეორე კაცად იქცა სამეფოში. იგი იყო სამეფო არმიის უმაღლესი მთავარსარდალი და მარშლებზე მაღლა იდგა.

კონეტაბლები თავიანთ გერბში მარჯვნიდან და მარცხნიდან ურთავდნენ ღრუბლებიდან გამომავალ მახვილიან მკლავს. კარდინალ რიშელიეს დროს კონეტაბლის სახელო გაუქმებულ იქნა. რისი მიზეზიც ამ თანამდებობის ქვეშ დიდი ძალაუფლების და გავლენის კონცენტრაცია იყო, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა აბსოლუტიზმის პრინციპებს.