iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გიუნთერ შტაინი

გიუნთერ შტაინი ( დ. 8 აპრილი, 1922, დესაუ, — გ. 19 დეკემბერი, 1982, ორანიენბურგი) — გერმანელი მწერალი და თარჯიმანი.

დაიბადა ქალაქ დესაუში (გდრ) 1922 წლის 8 აპრილს. აღნიშვნას იმსახურებს მისი ქართული მოღვაწეობა: ჰენიქსდორფში დააარსა შოთა რუსთაველის სახელობის მუშა-მწერალთა წრე. თარგმნა ნოდარ დუმბაძის „მე ვხედავ მზეს“, კითხულობს ლექციებს საქართველოს შესახებ, 1981 წელს გამოაქვეყნა ვრცელი წიგნი „მე ვიცი საქართველო... რა გადამხდა თავს რუსთაველის ქვეყანაში“, რაშიც გერმანელ მკითხველს აცნობს საქართველოს ისტორიას, კულტურას, ლიტერატურას, მოგვითხრობს ქართველ მწერლებთან სეხვედრის შესახებ. წიგნში გამოყენებულია გალაკტიონ ტაბიძის, ანა კალანდაძის ლექსები, წიგნშია საქართველოს ისტორიული თარიღები და რუკები.
შუქტექნიკა

შუქტექნიკა — მეცნიერებისა და ტექნიკის დარგი, რომლის დანიშნულებაცაა სინათლის გენერირების, სივრცეში გადანაწილების, მახასიათებლების გაზომვა და სხვათა გამოკვლება და დამუშავება: შეისწავლის აგრეთვე წყაროს სანათის შემომსხივარი და შუქსასიგნალო ხელსაწყოებისა და მოწყობილებების ტექნოლობიური დამუშავების საკითხებს. შუქტექნიკა დანადგარების ნორმირების, დაპროექტების, მოწყობისა და ექსპლუატაციის საკითხებს. გარდა ამისა შუქტექნიკა შეისწავლის ცოცხალ ორგანიზმზე ბუნებრივი და ხელოვნური სინათლის ზეგავლენას. სინათლის გამოყენების სფეროების შესაბამისად შუქტექნიკაში განასხვავებენ სანათ, შემომსხივარსა და შუქსასიგნალო დანადგარებს.

სანათი დანადგარები
სანათი დანადგარების მეშვეობით იქმნება განათების აუცილებელი პირობები, რაც უზრუნველყოფს გარემოს მხედველობიტ ართქმას(ხილვადობას), დაახლოებით 90%_ით. საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკათა კავშირში იხარჯებოდა გამომუშავებული ელექტრო ენერგიის 10-12%, ხოლო ამერიკის შეერთებულ შტატებში 18%.

შემომსხივარი დანადგარები
შემომსხივარ დანადგარებს იყენებენ ადამიანებზე, ცხოველებზე და მცენარეებზე სხვადასხვა არამხედველობითი ზემოქმედებებისთვის, აგრეთვე გამოიყენება სხვადასხვა საწარმოო პროცესებში. შემომსხივარ დანადგარებს წარმატებით იყენებენ მედიცინაში, მაგალითად ფიზიოთერარაპიაში, სოფლის მეურნეობასი და სხვა.

შუქსასიგნალო დანადგარები
შუქსასიგნალო დანადგარების მეშვეობით გადაიცემა კოდირებული (პირობითი) ინფორმაცია, იზომება სინათლის მახასიათებლები, და ნორმირდება შუქტექნიკური დანადგარები.

შუქტექნიკის როლი კინომატოგრაფიაში
შუქტექნიკა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს კინოში, მას იყენებენ ფილმების გადაღებისას, პირგადაღებისას (ბეჭდვისას) და კინო დაპროექტებისას. კინომატოგრაფიული შუქტექნიკა შეიმუშავებს და იყენებს კინო გადაღებებისთვის საჭირო სინათლის წყაროებს და სანათ ხელსაწყოებს, სპეციალურ სანათ სისტემებს, კინოეკრანებსა და სანათ ფილტრებს. ფილმების პირგადაღებებისას შუქტექნიკის დანიშნულებაა კინოპირგადასაღები აპარატებისთვის სანათი სისტემებისა და შუქსაზომი დასაწყოების დამუშავება. კინოდაპროექტების შუქტექნიკა ჭყვეტს შუქტექნიკურ ამოცანებს, რომელთა მიზანიცაა ფილმების დემონსტრაციის ტექნიკის ხარისხის ამაღლება, მათ წარმოებასთან დაკავშირებული ხარჯების შემცირება, კინოსაპროექტო დანადგარების მომსახურების გამარტივედა და სხვა მრავალი.

სამშენებლო შუქტექნიკა
სამშენებლო შუქტექნიკა შეისწავლის მზის და სახვა სინათლის წყაროების გამოსხივებული სინათლის ოთახში ან რაიმე სივრცეში გავრცელების კანონზომიერებებს, საშენი მასალის და კონსტრუქციების თვისებების, ინტერიერის მხედველობით აღთქმაზე სინათლის გავლენას. იგი ასევე სამშენებლო ფიზიკის დარგიცაა, სამშენებლო შუქტექნიკა მოიცავს: ბუნებრივ, ხელოვნურსა და დასახლებული ადგილების ინსოლაციას. სამშენებლო შუქტექნიკა ცალკეულ მეცნიერულ და რგად ჩამოყალიბდა საუკუნის 50-იანებში. მას აქტიურად იყენებენ ყველა სახის შენობების დაპროექტებასა და აგებაში.
თბილისი (გაზეთი)

„თბილისი“ — ქართულენოვანი გაზეთი, გამოდიოდა თბილისში. 1958–1990 წლებში საქართველოს კომპარტიის თბილისის კომიტეტისა და საქალაქო საბჭოს, 1990–1992 წლებში კი — საქართველოს უზენაესი საბჭოს პერიოდული ბეჭდვითი ორგანო. 1992–2006 წლებში „თბილისი” დამოუკიდებელი, თავისუფალი სტატუსის მქონე გაზეთი იყო.

გაზეთ „თბილისის“ პირველი ნომერი გამოვიდა 1958 წლის 15 იანვარს. იმავე წლის ივლისამდე გაზეთს ჰქონდა რუსულენოვანი დუბლიკატი. სხვადასხვა დროს გაზეთის რედაქტორები იყვნენ: ნიკოლოზ ჯაში (1958–81), ოთარ იოსელიანი (1981–85), არჩილ გოგელია (1985–89), ნარგიზა მგელაძე (1989–90), ნ. ბოცვაძე (1990–92), გ. ზურაბიშვილი (1992–95), ა. ციცქიშვილი (1995–97), იოსებ ჭუმბურიძე (1997–2006). გაზეთი, თავისი არსებობის განმავლობაში აქტიურად ეხმიანებოდა თბილისის ცხოვრების სხვადასხვა საკითხებს; რეგულარულად ქვეყნდებოდა კრიტიკული წერილები სხვადასხვა პრობლემის თუ დედაქალაქსა და ქვეყანაში მიმდინარე კულტურული ცხოვრების შესახებ, ლიტერატურული ნაწარმოებები, სტატიები სამეცნიერო სიახლეების თაობაზე, სპორტის ახალი ამბები. საუკუნის 70-იან წლებში დაარსდა გაზეთის ყოველკვირეული სარეკლამო დამატება „ცნობის ფურცელი“ და მისი რუსულენოვანი დუბლიკატი „“ ( – – ). საუკუნის 90-იანი წლების შემდგომ განვითარებული საბაზრო ურთიერთობების პირობებში 2006 წელს გაზეთი დაიხურა.
თბილისური

თბილისური — ქართული თეთრყურძნიანი სელექციური სასუფრე ვაზის ჯიში.

1962 წელს გამოყვანილია საქართველოს სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტის მევენახეობის კათედრაზე რქაწითელისა და ალექსანდრიული მუსკატის შეჯვარებით. ავტორები: ვ. ქანთარია, ნ. ჩახნაშვილი.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი მომრგვალო ფორმისაა, ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარეს, მთავარი ძარღვების გასწვრივ, გასდევს ძალიან სუსტი აბლაბუდისებრი შებუსვა. ყვავილი ირსქესიანია. მტევანი საშუალო და დიდი ზომისაა, ოვალური, ზოგჯერ ასიმეტრიული, მომწვანო-მოყვითალო ელფერით, ყავისფერი ლაქებით, საშუალოზე მცირე ფიფქით დაფარული. რბილობი ხორციან-წვნიანია, გემო — სასიამოვნო, ჰარმონიული შაქარმჟავიანობით.

სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე დაახლოებით 168 დღეა. ვაზი საშუალო ზრდისაა. მტევნის წონა 320 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 15.0-16.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19-21%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 5-6 გ/ლ-ს.

თბილისური იძლევა მაღალხარისხიან სასუფრე ყურძენს.
ზურაბ იარაჯული

ზურაბ იარაჯული (დ. 12 მარტი, 1972, თბილისი, – გ. 16 ივლისი, 1993, სოფ. შრომის მიდამოები) — ქართველი სამხედრო მფრინავი, საქართველოს სამხედრო-საჰაერო ძალების უფროსი ლეიტენანტი, საქართველოს ეროვნული გმირი (2013). დაიღუპა აფხაზეთის ომში.

1988–1992 წლებში სწავლობდა რუსეთში, კაჩას უმაღლეს სამხედრო-საფრენოსნო სასწავლებელში. აფხაზეთის ომის დაწყების შემდეგ, 1992 წელს, ზურაბ იარაჯული საქართველოში დაბრუნდა და გადამზადება სუ-25 მოიერიშეზე გაიარა. იმავე წელს, ავიაციის ლეიტენანტის წოდება მიენიჭა. აფხაზეთში შეიარაღებული კონფლიქტის დროს განახორციელა ოცზე მეტი საბრძოლო გაფრენა. 1993 წლის 13 ივლისს მონაწილეობდა სოხუმის მისადგომებთან სოფ. შრომის დაცვაში. ამ დღეს კოპიტნარის აეროდრომიდან განახორციელა 2 საბრძოლო გაფრენა. მოწინააღმდეგის კოლონაზე შეტევის დროს მისი სუ-25 მოიერიშე ჩამოაგდეს. იარაჯულმა მოახერხა კატაპულტირება, თუმცა ფრონტის ხაზს მიღმა აღმოჩნდა. დაიღუპა გუმისთის ტყეში მდევართან შეტაკების დროს მას შემდეგ, რაც უარი განაცხადა დანებებაზე.

2013 წელის 19 სექტემბერს მიენიჭა საქართველოს ეროვნული გმირის წოდება და შესაბამისი ორდენი. ასევე დაჯილდოებულია, სიკვდილის შემდეგ, ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენით. დაკრძალულია სოფ. იარაჯულებში (ახლანდ. თიანეთის მუნიციპალიტეტი). თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზარიძეებში არის ზურაბ იარაჯულის სახელობის პარკი და მემორიალი (გაიხსნა 2017 წელს).
ტარიელ ონიანი

ტარიელ ონიანი (, ასევე ცნობილი ზედმეტსახელით ტარო; დ. 2 ივნისი, 1952, ტყიბული) — ქართველი კრიმინალი, კანონიერი ქურდი, ქუთაისის კრიმინალური დაჯგუფების ერთ-ერთი ლიდერი.

ბიოგრაფია
ონიანი დაიბადა 1952 წლის 2 ივნისს ტყიბულში. მამამისი მაღაროს ჩამონგრევის შედეგად დაიღუპა. გავრცელებული ინფორმაციით, სწორედ ამ მიზეზით არ მიჰყვა ონიანი მამის პროფესიას. 17 წლის ასაკში იგი ქურდობისა და ყაჩაღობისთვის გაასამართლეს. კოლონიაში იმყოფებოდა რვაჯერ. გაზეთ „კომერსანტზე“ დაყრდნობით, 1980-იან წლებში ონიანი მოსკოვის ყველაზე ავტორიტეტულ კანონიერ ქურდად მიიჩნეოდა. 1990-იანებში გადავიდა პარიზში, შემდეგ ესპანეთში, სადაც მშნებლობის ბიზნესით იყო დაკავებული.

2005 წელს ესპანელმა სამართალდამცავმა ორგანოებმა განახორციელეს ერთ-ერთი უმსხვილესი ოპერაცია ევროპაში. 400-ზე მეტმა პოლიციელმა ჯავშანტექნიკისა და ვერტმფრენების გამოყენებით ჩაატარა დაახლოებით 50-მდე ჩხრეკვა ბარსელონაში, ალიკანტეში, მარბელიაში, ფუენხიროლაში, ბენალმადენასა და ტორემოლინოსში, სადაც განთავსებული იყო ონიანის ობიექტები. ონიანმა მიმალავა მოახერხა, თუმცა პოლიციამ მისი 12 წლის ქალიშვილის დაკავება შეძლო.

2006 წლის აპრილში ონიანმა მიიღო რუსეთის მოქალაქეობა და დასახლდა მოსკოვში. 2008 წლის ივლისში პოლიციამ დააკავა 50 კრიმინალური ავტორიტეტი, რომელთა შორის 39 იყო „კანონიერი ქურდი“. მედიაში გავრცელებული ცნობით, დაკავებულთა შორის იყვნენ ქართველი კანონიერი ქურდებიც.

2009 წლის 11 ივნისს ონიანი დაკავებული იქნა ბიზნესმენის გატაცებისთვის. ონიანი გათავისუფლების სანაცვლოდ მზად იყო გადაეხადა 15 მილიონი რუბლი, მაგრამ სასამართლომ იგი პატიმრობაში დატოვა. არსებობს მოსაზრება, რომ ონიანის პატიმრობაში დატოვების ინტერესი მიხეილ სააკაშვილს ჰქონდა.

2010 წლის 19 ივლისს ონიანს სასამართლომ 10 წლიანი პატიმრობა შეუფარდა. ადვოკატის განცხადებით, ონიანის სასამართლო პროცესი კანონის დარღვევით ჩატარდა.

2010 წლის 16 სექტემბერს მოსკოვში ტვერსკის ქუჩაზე განხორციელდა თავდასხმა კრიმინალურ ავტორიტეტ ასლან უსოიანზე. გავრცელებული ინცფორმაციით უსოიანზე თავდასხმა ონიანმა დაგეგმა. ასევე არსებობს მოსაზრება, რომ ონიანი მონაწილეობდა „იაპონჩიკის“ მეტსახელით ცნობილი კრიმინალური ავტორიტეტის ვიაჩესლავ ივანკოვის მკვლელობაში.

2011 წლის მარტში ესპანეთის მთავრობის თხოვნით, ონიანი ექსტრადირებული იქნა რუსეთიდან ესპანეთში.

2013 წლის 16 იანვარს მოსკოვის ცენტრში მოკლული იქნა კანონიერი ქურდი ასლან უსოიანი. მაშინ როდესაც უსოიანი რესტორან „ძველი ფაეტონიდან“ გამოდიოდა, დაქირავებულმა მკვლელმა მისი მისამართით -ის ტიპის ავტომატიდან გაისროლა.
ნადეჟდა ალილუევა

ნადეჟდა ალილუევა (, ; დ. 22 სექტემბერი, 1901, ბაქო, რუსეთის იმპერია — გ. 9 ნოემბერი, 1932, მოსკოვი, საბჭოთა კავშირი) — იოსებ სტალინის მეორე მეუღლე და მისი ორი შვილის — ვასილისა და სვეტლანას დედა. სიცოცხლე დაასრულა თვითმკვლელობით.

ადრეული ცხოვრება
ნადეჟდა დაიბადა 1901 წლის 22 სექტემბერს ბაქოში, რუსეთის იმპერიაში. მამამისი იყო რუსი რევოლუციონერი სერგეი ალილუევი, რომელიც რკინიგზაში მუშაობდა. რაც შეეხება დედამისს, ის იყო ნახევრად გერმანელი და ნახევრად ქართველი ქალი ოლღა ალილუევა, თუმცაღა მიუხედავად წარმოშობისა, იგი რუსულის გარდა სხვა ენებზე ვერ მეტყველებდა. ნადეჟდა მათი ნაბოლარა შვილი იყო.

მართალია სერგეი ალილუევი წარმოშობით რუსი იყო, მაგრამ სამუშაოს გამო კავკასიაში მოუხდა გადასახლება, სადაც მან მეორე სამშობლო იპოვნა. რუსეთის დიდი რევოლუციისა და იმპერიის დაშლის პერიოდში, ალილუევების ოჯახი სამეფო ოჯახის მიერ მკაცრად იდევნებოდა. მათ 1917 წლამდე თავი სწორედ ნადეჟდას მომავალ ქმართან, იოსებ სტალინთან შეაფარეს, მისი აღზევების პერიოდში კი საკმაოდ მოძლიერდნენ.

სტალინი
ნადეჟდა იოსებ სტალინს ჯერ კიდევ მაშინ შეხვდა, როდესაც 1911 წელს მამამისი ციმბირში გადაასახლეს, ოლღა ალილუევამ კი შვილებთან ერთად მასთან შეაფარა თავი.

რევოლუციის შემდეგ ნადეჟდა ლენინის ოფისში კომფიდენციალურ კოდებზე მუშაობდა. იგი ყველანაირად ეწეოდა ბოლშევიკურ პროპაგანდას, რის სანაცვლოდაც დიდ ანაზღაურებასაც იღებდა. ნადეჟდა და იოსები სწორედ ამ პერიოდში დაუახლოვდნენ ერთმანეთს. იოსები მან საოცარი ჩაცმულობით, მაკიაჟითა და სხვა ხრიკებით მოხიბლა.

1919 წელს წყვილი დაქორწინდა. ამ დროს სტალინი უკვე ორმოცი წლის ქვრივი და ერთი ვაჟის მამა იყო. მისი პირველი მეუღლე, კატო სვანიძე, ტიფისაგან გარდაიცვალა 1907 წელს. ნადეჟდასა და იოსებს ქორწინებიდან სულ ორი შვილი შეეძინათ: 1921 წელს დაბადებული ვასილი და სვეტლანა, რომელიც 1926 წელს დაიბადა.

ნადეჟდას ახლო მეგობრის, პოლინა ცემჩუცინას განცხადებით, მათი ქორწინება ძალიან უიღბლო და დაძაბული იყო, რასაც თან სდევდა გაუთავებელი კონფლიქტები.

გარდაცვალება
1932 წლის 9 ნოემბერს, სტალინის პარტიის ოფიციალური სადილის შემდეგ, სასოწარკვეთილმა ნადეჟდამ საკუთარ ოთახში თავში ტყვია დაიხალა და ადგილზევე გარდაიცვალა 31 წლის ასაკში. მიუხედავად ყველაფრისა, სტალინმა მისი გარდაცვალების ოფიციალურ ოქმში გარდაცვალების მიზეზად აპენდიციტი ჩააწერინა.

წლების მანძილზე საზოგადოებაში სწორედ ასე იყო ცნობილი, რომ ნადეჟდა აპენდიციტით გარდაიცვალა, მაგრამ 1967 წელს მისი ქალიშვილი სვეტლანა აშშ-ში გაემგზავრა, სადაც გამოაქვეყნა ავტობიოგრაფიული წიგნი. სწორედ იქ აღწერს მისი მშობლების უიღბლო ქორწინებას და ასევე ამ წიგნით ეხდება ფარდა ნადეჟდას ტრაგიკულ გარდაცვალებას. თავად სვეტლანა 1992 წლიდან ბრიტანეთის მოქალაქე გახდა, სადაც გარდაიცვალა 2011 წელს, 85 წლის ასაკში.
გენადი გიორგაძე

გენადი ვალერიანის ძე გიორგაძე (დ. 7 ნოემბერი, 1948, წილკანი, ახლანდ. მცხეთის მუნიციპალიტეტი) — ქართველი სპორტსმენი (სამბო და თავისუფალი ჭიდაობა), საერთაშორისო კლასის სპორტის ოსტატი (1973).

დაამთავრა საქართველოს ფიზკულტურის ინსტიტუტი 1970 წელს. სოფლის სპორტსმენთა შორის საკავშირო ჩემპიონატების (1968–72) ჩემპიონი და საერთაშორისო ტურნირის (1969, თბილისი) ბრინჯაოს პრიზიორი თავისუფალ ჭიდაობაში. იყო სსრკ-ის ნაკრების წევრი 1972–1975 წლებში. 1973 წელს თეირანში მოიპოვა მსოფლიო ჩემპიონის ტიტული სამბოში. 1995 წლიდან იყო საქართველოს სამბოს ფედერაციის ვიცე-პრეზიდენტი, 1997 წლიდან — საქართველოს სამბოს ნაკრების მწვრთნელი, 2003 წლიდან — ლ. თედიაშვილის სახელობის სპორტული სკოლის მწვრთნელი თავისუფალ ჭიდაობაში. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები.

ძირითადი შედეგები
სტეფან ედბერგი

სტეფან ბენგტ ედბერგი (; დ. 19 იანვარი, 1966, ვესტერვიკი, შვედეთი) — შვედი ყოფილი პროფესიონალი ჩოგბურთელი, მსოფლიოს ყოფილი პირველი ჩოგანი.

ედბერგს 6 დიდი სლემის ტურნირი აქვს მოგებული – 2 ავსტრალიის ღია პირველობა, 2 უიმბლდონი და 2 აშშ-ის ღია პირველობა. მან ასევე მოიგო 1 წლის შემაჯამებელი ტურნირი. ჯამში მას -ის 41 ტიტული აქვს ერთეულებში მოგებული. ედბერგი 72 კვირის განმავლობაში იკავებდა ჩოგბურთელთა რეიტინგში პირველ ადგილს.

წყვილებში ედბერგმა ორჯერ მოიგო ავსტრალიის ღია პირველობა და ერთხელ აშშ-ის ღია პირველობა. იგი წყვილთა რეიტინგშიც იკავებდა პირველ ადგილს 15 კვირით.

ოლიმპიურ თამაშებზე, ედბერგმა 1-1 ოლიმპიური ბრინჯაოს მედლები მოიპოვა ერთეულებში და წყვილებში. სანაკრებო დონეზე, მან 4 დეივისის თასი მოიგო შვედეთის ნაკრებთან ერთად.

შვედმა კარიერა 1996 წელს დაასრულა. 2004 წელს, ედბერგი საერთაშორისო ჩოგბურთის დიდების დარბაზში შეიყვანეს.

2013 წლის დეკემბერში, ედბერგი როჯერ ფედერერის მწვრთნელი გახდა. მისი დახმარებით, ფედერერი 3-ჯერ გავიდა დიდი სლემის ტურნირების ფინალში, მოიგო 3 მასტერსის ტიტული და 1 დეივისის თასი. 2015 წლის ბოლოს ედბერგმა და ფედერერმა დაასრულეს თანამშრომლობა.

სტატისტიკა და მიღწევები
დიდი სლემის ტურნირების ფინალები
ერთეულები: 11 (6–5)
წყვილები: 5 (3–2)
წლის შემაჯამებელი ტურნირის ფინალები
ერთეულები: 2 (1–1)
(დ) – დახურული კორტი

წყვილები: 2 (2–0)
კალოიანი (ბულგარეთი)

კალოიანი, ივან კალოიანი (დ. დაახლ. 1170 — გ. ოქტომბერი, 1207) — ბულგარეთის მეორე სამეფოს მეფე 1197 წლიდან. წარმატებით ებრძოდა ბიზანტიას, გაათავისუფლა ჩრდილოეთ ბულგარეთი, პომორავიე და მაკედონიის უმეტესი ნაწილი. კალოიანმა ცნო რომის კურიის უზენაესი საეკლესიო ხელისუფლება, რისთვისაც პაპმა ინოკენტი -მ აკურთხა (1204) „ბულგარების და ვლახების“ მეფედ. მისი პოლიტიკა მიზნად ისახავდა ბოგომილობაზე და ქალაქებზე დაყრდნობით სამეფო ხელისუფლების განმტკიცებას. 1205 წლის 14 აპრილს მონაწილეობდა ადრიანოპოლის ბრძოლაში ჯვაროსანთა წინააღმდეგ. მოკლეს შეთქმულმა ბოიარებმა სოლუნის გარემოცვის დროს.
ასენის დინასტია

ასენის დინასტია (; — ასანები) — შუა საუკუნეების ბულგარეთის სამეფო დინასტია 1187–1280 წლებში. საფუძველი ჩაუყარეს ძმებმა ბოლიარებმა — ასენ -მა და პეტრემ, რომელთაც გააერთიანეს ბულგარელები და ვლახები, სათავეში ჩაუდგნენ ანტიბიზანტიურ ამბოხებას (1186–1187), მიაღწიეს ბიზანტიისგან დამოუკიდებლობას და შექმნეს ბულგართა მეორე სამეფო. ასენ -ისა (1187–1196) და მისი თანამმართველი ძმის პეტრეს (1187–1197) შემდეგ გამეფდა მათი უმცროსი ძმა კალოიანი (1197–1207). შემდეგ მეფობდნენ ასენის დინასტიის წარმომადგენლები: ბორილი (1207–1218), ივან ასენ (1218–1241). ასენის დინასტიის უკანასკნელი წარმომადგენლების კალიმან -ის (1241–1246), მიხაილ ასენის (1246–1257), კალიმან -ის (1257–1258), კონსტანტინე ასენ ტიხის (1258–1277), მიხაილ ასენის (1277–1279) მეფობაში გაძლიერდა ფეოდალური დაქუცმაცება, რაც დააჩქარა მონღოლთა შემოსევამ და ივაილოს აჯანყებამ 1277–1280 წლებში. ასენის დინასტიის უკანასკნელი წარმომადგენლის ივან ასენ -ის (1279–1280) ბიზანტიაში გაქცევის შემდეგ შეწყდა ასენის დინასტიის არსებობა.
პატრიკ რაფტერი

პატრიკ მაიკლ რაფტერი (; დ. 28 დეკემბერი, 1972, მაუნტ-აიზა, ავსტრალია) — ავსტრალიელი ყოფილი პროფესიონალი ჩოგბურთელი, მსოფლიოს ყოფილი პირველი ჩოგანი.

რაფტერს ერთეულებში მოგებული აქვს 2 დიდი სლემის ტურნირი – 1997 და 1998 წლებში, მან აშშ-ის ღია პირველობა მოიგო. ავსტრალიელმა ასევე ორჯერ გაიმარჯვა მასტერსის ტურნირებზე. ჯამში მას -ის 11 ტიტული აქვს ერთეულთა თანრიგში მოგებული. რაფტერი 1 კვირის განმავლობაში იკავებდა ჩოგბურთელთა რეიტინგში პირველ ადგილს.

წყვილებში რაფტერს ერთხელ აქვს მშობლიური ავსტრალიის ღია პირველობა მოგებული. მან ერთეულებშიც და წყვილებშიც, თითოეული დიდი სლემის ტურნირის მინიმუმ ნახევარფინალამდე მიაღწია. სანაკრებო დონეზე, მან ავსტრალიის ნაკრებთან ერთად ერთხელ მოიგო დეივისის თასი. აღსანიშნავია, რომ რაფტერი ერთადერთი ჩოგბურთელია, ვინც როჯერ ფედერერს მინიმუმ სამჯერ შეხვდა და ყველა მატჩში დაამარცხა. თითოეული მატჩი მან სამ განსხვავებულ საფარზე – ჰარდზე, თიხაზე და ბალახზე მოიგო.

ავსტრალიელმა კარიერა 2002 წელს დაასრულა. 2006 წელს, იგი საერთაშორისო ჩოგბურთის დიდების დარბაზში შეიყვანეს.

სტატისტიკა და მიღწევები
დიდი სლემის ტურნირების ფინალები
ერთეულები: 4 (2–2)
წყვილები: 1 (1–0)
ბოგომილობა

ბოგომილობა — ანტიფეოდალური მწვალებლური მოძრაობა ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე. აღმოცენდა საუკუნის დასაწყისში, როგორც ფიქრობენ, მაკედონიის ტერიტორიაზე პავლიკიანელთა (იხ. პავლიკიანობა) გავლენით. მკვლევართა დიდი ნაწილის აზრით, ბოგომილები ეწოდათ სექტის ნახევრად ლეგენდარული დამაარსებლის ხუცეს ბოგომილის სახელის მიხედვით. ბოგომილობა გამოხატავდა ფეოდალურ დამოკიდებულებაში მყოფი გლეხების ინტერესებს, გმობდა სიმდიდრეს, ფეოდალურ ექსპლუატაციასა და სახელმწიფო ხელისუფლებას, უარყოფდა აღმოსავლეთის ქრისტიანულ ეკლესიას, საეკლესიო იერარქიას, ტაძრებს, საეკლესიო საიდუმლოებებს და წეს-ჩვეულებებს; არ ცნობდა ძველ აღთქმას, ჯვრის ტაყვანისცემას, წმინდანებს, წმინდა ნაწილებს. ბოგომილობას საფუძვლად ედო დუალისტური მანიქეისტური (იხ. მანიქეიზმი) რელიგიური ფილოსოფიური მოძღვრება სამყაროს ორსაწყისიანობის შესახებ. მიწიერ სამყაროს და ადამიანის სხეულს იგი ეშმაკის შექმნილად აცხადებდა, ზეციურ სამყაროს და ადამიანის სულს კი — კეთილი საწყისის გამოვლენად. საუკუნიდან ბოგომილები ბულგარეთში დამკვიდრდნენ, საიდანაც – საუკუნეებში ბოგომილობა ბიზანტიაში გავრცელდა, ხოლო – საუკუნეებში — სერბიასა და ბოსნიაში. ბულგარელი ბოგომილები მონაწილეობდნენ ბულგარელი ხალხის ანტიბიზანტიურ აჯანყებებში (1040, 1072), მხარს უჭერდნენ მეფე კალოიანის (1197–1207) ბრძოლას ბიზანტიის წინააღმდეგ. ეკლესია და სახელმწიფო ებრძოდა ბოგომილობას. ბიზანტიის იმპერატორმა ალექსი კომნენოსმა ბოგომილები იძულებით მოაქცია „ჭეშმარიტ სარწმუნოებაზე“, მათი ბელადი ვასილი კი კოცონზე დაწვეს. ამ პოლიტიკას აგრძელებდა მანუელ -იც. ბოგომილობას ებრძოდნენ სერბიაში სტეფანე ნემანია, ბულგარეთში — ბორილი. როგორც რელიგიური მიმდინარეობა, იგი საუკუნემდე არსებობდა. შემორჩენილია ბოგომილთა მიერ შექმნილი მდიდარი აპოკრიფული ლიტერატურა. ბოგომილობამ გავლენა მოახდინა პატარენების, კათარების, ალბიგოელების მწვალებლობის ჩამოყალიბებაზე.
მატს ვილანდერი

მატს ვილანდერი (; დ. 22 აგვისტო, 1964, ვექშე, შვედეთი) — შვედი ყოფილი პროფესიონალი ჩოგბურთელი, მსოფლიოს ყოფილი პირველი ჩოგანი.

ვილანდერს 7 დიდი სლემის ტურნირი აქვს მოგებული – 3 საფრანგეთის ღია პირველობა, 3 ავსტრალიის ღია პირველობა და 1 აშშ-ის ღია პირველობა. ჯამში მას -ის 33 ტიტული აქვს ერთეულებში მოგებული. იგი 20 კვირის განმავლობაში იკავებდა ჩოგბურთელთა რეიტინგში პირველ ადგილს.

მიუხედავად იმისა, რომ მას უიმბლდონი ერთეულთა თანრიგში არ ჰქონდა მოგებული, ვილანდერმა ავსტრალიის ღია პირველობა ორჯერ მოიგო, როდესაც ტურნირი ბალახის საფარზე ტარდებოდა (1987 წლის ჩათვლით). იგი ერთ-ერთია 6 მამაკაცი ჩოგბურთელიდან (ჯიმი კონორსი, ანდრე აგასი, რაფაელ ნადალი, როჯერ ფედერერი, ნოვაკ ჯოკოვიჩი), რომელმაც დიდი სლემის ტიტული ყველა საფარზე მოიგო ერთეულებში (ბალახზე, ჰარდზე და თიხაზე). ვილანდერი ნადალთან ერთად ერთადერთია, ვინც მინიმუმ ორი სლემი მოიგო სამივე საფარზე. წყვილებში შვედმა ასევე ერთხელ მოიგო უიმბლდონი. სანაკრებო დონეზე, მან 3-ჯერ მოიპოვა დეივისის თასი შვედეთის ნაკრებთან ერთად.

შვედმა კარიერა 1996 წელს დაასრულა. 2002 წელს, ვილანდერი საერთაშორისო ჩოგბურთის დიდების დარბაზში შეიყვანეს.

სტატისტიკა და მიღწევები
დიდი სლემის ტურნირების ფინალები
ერთეულები: 11 (7–4)
წყვილები: 3 (1–2)
წლის შემაჯამებელი ტურნირის ფინალები
ერთეულები: 1 (0–1)
(დ) – დახურული კორტი

წყვილები: 1 (0–1)
გორის ოკუპაცია (2008)

გორის ოკუპაცია — შიდა ქართლის მხარის ადმინისტრაციული ცენტრის, ქალაქ გორის ოკუპაცია, რომელიც განხორციელდა რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალების მიერ 2008 წლის 13 აგვისტოს და გაგრძელდა იმავე წლის 22 აგვისტომდე.

გორი არის სტრატეგიული ქალაქი, რომელზეც გადის ცხინვალის დამაკავშირებელი გზა თბილისთან. ასევე გორთან ახლოს განლაგებული იყო სამხედრო ბაზები, სადაც განთავსებული იყო საქართველოს 75 ტანკი და ჯავშანმანქანები. აგვისტოს დასაწყისში, როდესაც ცხინვალში დაიწყო სამხედრო მოქმედებები, გორი წნეხის ქვეშ მოექცა. 9 აგვისტოს რუსეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებმა განახორციელეს საჰაერო იერიში გორზე, რომლის დროსაც დაიღუპა 60 მშვიდობიანი მოქალაქე და განადგურდა საცხოვრებელი კორპუსები და სკოლები. 10 აგვისტოს, ცხინვალის ბრძოლაში განცდილი მარცხის შემდეგ საქართველოს შეიარაღებული ძალები გადაჯგუფდნენ გორში. გაეროს ლტოლვილთა საქმეების უმაღლესმა კომისიამ და მსოფლიო სასურსათო პროგრამამ დაადგინეს, რომ გორი დატოვა მოსახლეობის დაახლოებით 80 %-მა . რუსეთის შეიარაღებული ძალები გამოემართნენ გორისკენ. 11 აგვისტოს ქართულმა ჯარმა დატოვა ქალაქი . 12 აგვისტოს გორი კვლავ რუსეთის საავიაციო თავდასხმის ქვეშ მოექცა, რის შედეგადაც დაიღუპა ჰოლანდიელი ჟურნალისტი . 13 აგვისტოს ქალაქში რუსეთის სატანკო ბატალიონი შევიდა. რუსეთი დაეპატრონა გორში მდებარე საქართველოს სამხედრო ტექნიკასა და აღჭურვილობას. 14 აგვისტოს, დილით ქართული საპატრულო პოლიცია სამხედრო მანქანებით შევიდა გორში. რუსეთის გენერალ-მაიორმა ვიაჩესლაც ბორისოვმა განაცხადა, რომ ქალაქი ქართული პოლიციისა და რუსი სამხედროების ერთიანი კონტროლის ქვეშ მოექცა. თუმცა სამი საათის შემდეგ საქართველოს პოლიციის ოფიცრებს გორის დატოვება მოუწიათ . 22 აგვისტოს რუსეთის უკანასკნელმა სამხედრო ფორმირებებმა დატოვეს ქალაქი და იგი საქართველოს სამართალდამცავი ორგანოების კონტროლქვეშ მოექცა.
ეტოლიის კავშირი

ეტოლიის კავშირი — თავდაპირველად ეტოლიის თემების ტომობრივი გაერთიანება, შემდგომში — შუა საბერძნეთის მთელი რიგი ქალაქ-სახელმწიფოების მსხვილი პოლიტიკური გაერთიანება. ეტოლიის კავშირის მნიშვნელობა გაიზარდა მას შემდეგ, რაც ძვ. წ. საუკუნიდან კავშირს შეუერთდა იონიის კუნძულები, აკარნანიის, თესალიისა და არკადიის ნაწილები. ეტოლიის კავშირში უმეტესად დემოკრრატიული წყობა იყო. სხვა კავშირებისაგან განსხვავებით, ეტოლიის კავშირს ჰეგემონი არ ჰყავდა, კავშირის წევრები თანაბარი უფლებებით სარგებლობდნენ. ჰქონდათ საერთო მოქალაქეობა, საერთო მუდმივად მოქმედი ორგანოები. ეტოლიის კავშირის სათავეში იდგა მოქალაქეების საერთო საკავშირო კრება (რომელსაც ყოველწლიურად შემოდგომობით ქ. თერმონში აპოლონის ტაძართან იწვევდნენ) და კავშირის წევრი ქალაქ-სახელმწიფოების წარმომადგენლების მუდმივად მოქმედი საკავშირო საბჭო. კრებაზე ირჩევდნენ (ერთი წლით) კავშირის თანამდებობის პირებს, ამტკიცებდნენ კანონპროექტებს, განიხილავდნენ ომისა და მშვიდობის საკითხებს და სხვ. ეტოლიის კავშირის წევრები შინაგან საქმეებში ავტონომიას ინარჩუნებდნენ. ძვ. წ. 200—197 წლებში ეტოლიის კავშირი მაკედონიის წინააღმდეგ გამოდიოდა და რომის მხარეზე იყო; ხოლო ძვ. წ. 192 წელს ანტიოქე -თან ერთად რომის წინააღმდეგ იბრძოდა. ძვ. წ. 189 წელს ეტოლიის კავშირი რომმა დაამარცხა.
ვენეტები და პრასინები

ვენეტები და პრასინები — მთავარი საცირკო პარტიები (დიმები) ბიზანტიის ქალაქებში; ანტიკური რომის მსგავსად, ცირკსა და იპოდრომებზე იმართებოდა შეჯიბრებები (უმთავრესად ცხენოსნობაში) და საცირკო წარმოდგენები. „გულშემატკივრები“ ქმნიდნენ პარტიებს, რომლებიც მეეტლეების სამოსის ფერის მიხედვით იღებდნენ სახელწოდებას. მაგ., ვენეტები იყვნენ „ცისფერები“, პრასინები „მწვანეები“. დიმებს ჰყავდათ არჩევითი ხელმძღვანელობა, მოსამსახურეთა, მეეტლეთა და მსახიობთა საკუთარი შტატი, ცხენები, ჰქონდათ სახლები და ფულადი სახსრები. თავდაპირველად დიმები სპორტული ორგანიზაციები იყო, საუკუნის დასასრულიდან თავისებურ პოლიტიკურ პარტიებად გადაიქცა. დიმებს შორის (სულ 4 იყო) ყველაზე მნიშვნელოვანი (ერთმანეთთან მოქიშპე) ვენეტები და პრასინები იყვნენ. ვენეტების სათავეში იდგნენ ცენტრალიზაციის, ბიუროკრატიული მმართველობისა და მართლმადიდებლობის მომხრე წარჩინებული დიდებულები. პრასინებს კი სავაჭრო-ხელოსნური წრეების ზედა ფენა განაგებდა, რომელიც მოითხოვდა ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების გაძლიერებას და თანაუგრძნობდა მონოფიზიტებს. საუკუნის დასაწყისიდან ამ პარტიებს მილიციის საკუთარი რაზმების ჩამოყალიბებისა და ადგილობრივ თვითმმართველობაში მონაწილეობის უფლება მისცეს. საუკუნის დასასრულს და საუკუნეში ვენეტებსა და პრასინებს შორის ბრძოლა გამწვავდა. ხშირად ამ პარტიების დაბალი ფენები ერთიანდებოდნენ და მთავრობის წინააღმდეგ გამოსვლებს აწყობდნენ (აჯანყება „ნიკე“ 532 წელს). საუკუნისთვის ვენეტებმა და პრასინებმა პოლიტიკური მნიშვნელობა დაკარგეს.