iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აბრუი

აბრუი (გ. 587) — ქვემო სოღდის (თანამედროვე ბუხარის ოლქი) აჯანყებული უღარიბესი მოსახლეობის მეთაური საუკუნის 80-იან წლებში. იბრძოდა მიწათმფლობელი და სავაჭრო არისტოკრატიის წინააღმდეგ. დაიპყრო ფაიქენდი და იქ მმართველობის მკაცრი წესები შემოიღო. ბევრი დეჰყანი და მდიდარი ვაჭარი შვიდმდინარეთში თურქთა მმართველ ყარა-ჩურინთან გაიქცა დახმარების სათხოვნელად. 587 წელს ყარა-ჩურინი სასტიკად გაუსწორდა აჯანყებულებს. აბრუი სიკვდილით დასაჯეს.
აბრუცოს აპენინები

აბრუცოს აპენინები ( — ციცაბო) — მთები იტალიაში, აპენინის მთების ყველაზე მაღალი და განიერი ნაწილი. შედგება რამდენიმე მასივისაგან: განსასო დ’იტალია (მწვერვალი კორნო-გრანდე, 2912 მ), მაელა (მწვერვალი მონტე-ამარო, 2793 მ) და სხვა. სიგრძე 100 კმ. აგებულია უმთავრესად კირქვებით. განვითარებულია კარსტი. ფერდობები ციცაბოა, დანაწევრებულია ღრმა ხეობებით. შეიმჩნევა მეოთხეული გამყინვარების მკაფიო ნიშნები. ფერდობებზე დაბალი ბუჩქნარია. აქ გაშენებულია აბრუცოს ეროვნული პარკი. აბრუცოს აპენინებს კვეთს ტრანსაპენინის რკინიგზა.
ატომური ენერგეტიკა

ატომური ენერგეტიკა — ენერგეტიკის დარგი, რომლის დანიშნულებაა ელექტროენერგიის გამომუშავება ატომურ ელექტროსადგურებში (აეს). თბური რეაქტორებით მომუშავე აესების მქკ არ განსხვავდება ორგანული სათბობით მომუშავე თბოელექტროსადგურების (თეს) მქკ-საგან.

ატომური ენერგეტიკის განვითარებას მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს ატომური სათბობის სიიაფე. პირობით სათბობზე გადაანგარიშებისას ატომური სათბობის მოპოვებისათვის გაწეული კაპიტალური ხარჯები ორჯერ ნაკლებია ქვანახშირის მოპოვებისათვის საჭირო კაპდაბანდებებზე.

როგორც წესი ატომურ ენერგეტიკაში გამოიყენება პლუტონიუმ-239 და ურან-235 დაშლის შედეგად წარმოქმნილი ჯაჭვური რეაქციები. ატომის ბირთვები იყოფიან მათში ნეიტრონის მოხვედრით, რითაც ხდება ახალი ნეიტრონების გამონთავისუფლება, რომელიც იწვევს შეუქცევად პროცესს. ჯაჭვური რეაქციისას ხდება უზარმაზარი კინეტიკური ენერგიის გამოსხივება, რაც საბოლოო ჯამში გარდაიქმნება სითბურ ენერგიად.

მიუხედავად იმისა რომ ენერგიის ზოგ წყაროს (თერმობირთვული რეაქციები მზეზე...) ბირთვული ენერგია უდევს საფუძვლად, საზოგადოდ მიიჩნევა რომ ატომური ენერგეტიკა ესაა უშუალოდ ატომურ რეაქტორებში წარმოებული მართვადი რეაქციები.

ატომური ენერგია იწარმოება აეს-ებში, გამოიყენება ატომურ წყალქვეშა ნავებზე, ატომურ ყინულმჭრელებზე, არსებობს გეგმები კოსმოსურ თანამგზავრებში ატომური ენერგიის გამოყენებაზე, არაერთი ცდაა ჩატარებული თვითმფრინავებსა და თვითმავალ ტანკებში გამოეყენებინათ ატომური ენერგია.

2012 წელს მსოფლიოში ელექტროწარმოება საწვავის მიხედვით გამოიყურებოდა შემდეგნაირად:
ქვანახშირი (40,4 %)
ბუნებრივი გაზი (22,5 %)
ჰიდრო (16,2 %)
ბირთვული (10,9 %)
ნავთობი (5,0 %)
დანარჩენი (5,0 %)

გალერეა
ავეჯის მრეწველობა

ავეჯის მრეწველობა — ხის დასამუშავებელი მრეწველობის დარგი, რომელიც ამზადებს საყოფაცხოვრებო და საზოგადოებრივი შენობების ავეჯს.

საქართველოში ავეჯის მრეწველობა ინდუსტრიულ საფუძველზე 1921 წლიდან ვითარდება. საბჭოთა პერიოდში აშენდა თბილისის ავეჯის საწარმოო გაერთიანება „განთიადი“, მარელისის გრეხილი ავეჯის ფაბრიკა, ახალდაბის, ქუთაისის, ბათუმის ფაბრიკები, თბილისის გრეხილი ავეჯის ფაბრიკა და სხვა.
აბდურაჰმან აბსალამოვი

აბდურაჰმან საფის ძე აბსალამოვი (; დ. , პენზის გუბერნია — გ. 7 თებერვალი, 1979, ყაზანი) — თათარი საბჭოთა მწერალი. სკკპ წევრი 1943 წლიდან, სსრკ უმაღლესი საბჭოს მოწვევის დეპუტატი.

ბიოგრაფია
1940 წელს დაამთავრა მოსკოვის მ. გორკის სახელობის ლიტერატურის ინსტიტუტი. ავტორია მოთხრობის კრებულისა „ბედნიერების მზე“ (1941), მოთხრობა „თეთრი ღამეები“ (1947), რომანებისა „ოქროს ვარსკვლავი“ (1949), „ღაზინური“ (1953), „ჩაუქრობელი ცეცხლი“ (1958), „მარადიული ადამიანი“ (1960), „თეთრი ყვავილები“ (1965) და სხვა.

დაჯილდოებულია ლენინის ორდენითა და 2 სხვა ორდენით.
კვიპროსის საფეხბურთო სუპერთასი

კვიპროსის საფეხბურთო სუპერთასი — საფეხბურთო გათამაშება კვიპროსში, სადაც ჩემპიონატის და თასის გამარჯვებულები ხვდებიან ერთმანეთს. იმ შემთხვევაში, თუ ქვეყნის ჩემპიონატსაც და თასსაც ერთი გუნდი მოიგებს, მაშინ მას სუპერთასზე თასის ფინალისტი გუნდი დაუპირისპირდება. სუპერთასი თამაშდება 1951 წლიდან.

გათამაშების ისტორიაში ყველაზე წარმატებული კლუბია ნიქოზიის „ომონია“, რომელმაც 16-ჯერ მოიპოვა ტიტული. მოქმედი გამარჯვებულია ლიმასოლის „აპოლონი“.

მატჩები
სტატისტიკა კლუბების მიხედვით
აბსენტეიზმი

აბსენტეიზმი — თავის არიდება წარმომადგენლობითი ორგანოს ან თანამდებობის პირის არჩევნებში მონაწილეობისაგან. გამოხატავს მოსახლეობის ფართო მასების პროტესტს არსებული რეჟიმის ან არჩევნების ანტიდემოკრატიული სისტემის წინააღმდეგ და ქვეყანაში შექმნილი პოლიტიკური ვითარებით გამოწვეულ უკმაყოფილებას. აბსენტეიზმის თავიდან ასაცილებლად ზოგ კაპიტალისტურ ქვეყნებში არჩევნებში მონაწილეობა სავალდებულოა. ამ მოვალეობის შეუსრულებლობას მოყვება ჯარიმა. აბსენტეიზმს უწოდებენ აგრეთვე სისტემატურ გამოუცხადებლობას კრებებზე, კოლეგიური ორგანოების სხდომებზე და ა. შ.
აბსენტეიზმი (მიწათმოქმედება)

აბსენტეიზმი — მიწათმფლობელობის ისეთი ფორმა, როდესაც მიწა, როგორც წარმოების პირობა, გამოცალკევებულია მიწათმფლობელისაგან. მიწის მესაკუთრე არ მონაწილეობს წარმოების პროცესში, მაგრამ ღებულობს არაშრომით ფულად შემოსავალს, მოგებასა და იჯარას. აბსენტეიზმი გაჩნდა ფეოდალიზმის დაშლისა და კაპიტალისტურ ურთიერთობათა აღმოცენების ხანაში. აშშ-ში აბსენტეისტების მიერ გაცემული მიწა იჯარით გაცემული მთელი მიწის ფართობის 2/3-ს შეადგენდა. 1963 წელს აბსენტეისტებზე მოდიოდა მთელი საიჯარო ქირის 69 %. აბსენტეიზმი ფეხმოკიდებულია ისეთ ქვეყნებში სადაც განვითარებულია მიწათმოქმედება.
ეკონომიკური უსაფრთხოება

ეკონომიკური უსაფრთხოება — ღონისძიებათა სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს ქვეყნის ეროვნული ეკონომიკური სისტემის დამოუკიდებლობას, თვითმყოფადობას, მის განვითარებას, საშინაო და საგარეო მუქარების აღკვეთას, წინასწარი ზომების მიღებას მოსალოდნელი საფრთხის თავიდან ასაცილებლად.

სახელმწიფოს მუდმივი და უმნიშვნელოვანესი მოვალეობაა ზრუნვა ეკონომიკურ უსაფრთხოებაზე. უსაფრთხოების პრობლემა მსოფლიოში წარმოიშვა სახელმწიფოს შექმნისთანავე. ძველი დროის მოაზროვნეები თავიანთ ტრაქტატებში დიდ ყურადღებას უთმობდნენ უსაფრთხოების პრობლემას. ცნება ეკონომიკური უსაფრთხოება გამომდინარეობს უსაფრთხოების უფრო ფართო კატეგორიიდან, რომელიც საკმაოდ რთული და მრავალწახნაგოვანი შინაარსის შემცველია. იგი აერთიანებს პოლიტიკურ უსაფრთხოებას, სოციალურ უსაფრთხოებას და ეკონომიკურ უსაფრთხოებას.

„უსაფრთხოების“ ტერმინის გამოყენება დაიწყო დაახლოებით საუკუნიდან და ნიშნავდა ადამიანის მშვიდ სულიერ მდგომარეობას, მის დაცულობას ნებისმიერი საფრთხისაგან. თუმცა ამ შინაარსით იგი არ დაინერგა ლექსიკაში და ძალიან იშვიათად გამოიყენებოდა. შემდგომში შემოღებულ იქნა ტერმინი "სახელმწიფო უსაფრთხოება", რაც გულისხმობდა ბრძოლას სახელმწიფოს ინტერესების დასაცავად. მოგვიანებით კატეგორია „უსაფრთხოება“ დაიყო ცალკეულ მიმართულებებად, რომელსაც გამოეყო ეკონომიკური უსაფრთხოების კატეგორია. იგი ფართოდ გამოიყენება თანამედროვე ეტაპზე მთელ მსოფლიოში.

ეკონომიკური უსაფრთხოება ემყარება შემდეგ ძირითად პრინციპებს: განვითარების ისტორიული გამოწვევებისა და მუქარების გათვალისწინება; გრძელვადიანი სტრატეგიული მიზნებისა და ინტერესების განსაზღვრა; ადამიანის, საზოგადოების, სახელმწიფოს სასიცოცხლო ინტერესების დაცვა; ეროვნული და საერთაშორისო უსაფრთხოების თავსებადობა. აქედან გამომდინარე, მისი უმნიშვნელოვანესი ეკონ. ინტერესია მოსახლეობის კეთილდღეობისა და ცხოვრების დონის ამაღლება; ეკონომიკური ზრდის უზრუნველყოფა; ერთიანი ეკონომიკური სივრცის შენარჩუნება; ეკონომიკური ეფექტიანობისა და ქვეყნის კონკურენტუნარიანობის ამაღლება; სახელმწიფოს ინტეგრაცია მსოფლიო ეკონომიკაში; ეკონომიკის მდგრადი და უსაფრთხო განვითარების მიღწევა.
აბსოლუტიზმი (ფილოსოფია)

აბსოლუტიზმი — ფილოსოფიური მიმდინარეობა, რომელიც ყველაფერს აბსოლუტის გამოვლინებად მიიჩნევს. ონტოლოგიაში აბსოლუტიზმი აბსოლუტის თეორიაა, შემეცნების თეორიაში — მხოლოდ ობიექტური აბსოლუტური ჭეშმარიტების თეორია, აქსიოლოგიაში — მორალურ და ესტეტიკურ ღირებულებათა სტანდარტების აბსოლუტური, ობიექტური, ზეადამიანური არსებობის აღიარება.
მსოფლიო საბაჟო ორგანიზაცია

მსოფლიო საბაჟო ორგანიზაცია — სამთავრობოთაშორისო საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომელსაც შტაბ-ბინა აქვს ბელგიის დედაქალაქ ბრიუსელში. მსოფლიო საბაჟო ორგანიზაციის წევრები არიან მსოფლიოს თითქმის ყველა ქვეყნის საბაჟო სამსახურები. მსო-ს საქმიანობა ორიენტირებულია საერთაშორისო ინსტრუმენტების განვითარებაზე, კონვენციებზე, როგორიცაა საქონლის კლასიფიკაცია, საბაჟო ღირებულების შეფასება, საქონლის წარმოშობის წესები, საბაჟო მოსაკრებელი, მიწოდების ჯაჭვის უსაფრთხოება, მსოფლიო სავაჭრო პროცედურების გამარტივება, საბაჟო სფეროში სამართლის დარღვევისა და საავტორო უფლებების დარღვევის წინააღმდეგ ბრძოლა, ასევე კორუფციასთან ბრძოლა.

მსოფლიო საბაჟო ორგანიზაცია განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს ინსტუტიციური განვითარების პროგრამებზე, რომლის მიზანია ხელი შეუწყოს რეფორმების განხორციელებას და საბაჟო მომსახურების მოდერნიზებას. მსოფლიო საბაჟო ორგანიზაციამ შეიმუშავა აღწერისა და კოდიფიცირების ჰარმონიზაციული სისტემა, ასევე ახორციელებს მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციასთან ორ შეთანხმებას: შეთანხმება „ტარიფებისა და ვაჭრობის შესახებ“ გენერალური შეთანხმების მუხლი 1994 წელი (საბაჟო ღირებულების შეფასება) და შეთანხმება განსაზღვრული ქვეყნების საქონლის წარმოშობის წესების შესახებ.

ისტორია
1947 წელს ვაჭრობისა და ტარიფების გენერალური შეთანხმების მოთხოვნით შეიქმნა სამუშაო ჯგუფი საბაჟო საკითხებთან დაკავშირებით, რომელშიც მონაწილეობდა 13 ქვეყანა. 1950 წელს ამ ჯგუფის მუშაობამ გამოიწვია ბრიუსელის კონვენციის ხელმოწერა, რომლის მიხედვითაც შეიქმნა საბაჟო თანამშრომლობის საბჭო. 1953 წლის 26 იანვარს გაიმართა ორგანიზაციის ინაუგურაცია 17 სახელმწიფოს წარმომადგენლის მონაწილეობით. 1994 წელს საბაჟო თანამშრომლობის საბჭოს ეწოდა მსოფლიო საბაჟო ორგანიზაცია. მისი არსებობის ისტორიის მანძილზე მისი წევრი გახდა 182 საბაჟო სამსახური, რომელიც აკონტროლებს საერთაშორისო ვაჭრობის 98 %-ს.

ორგანიზაციის მიზნები
მსოფლიო საბაჟო ორგანიზაცია არის საერთაშორისო, საყოველთაოდ აღიარებული საბაჟო ექსპერტიზის გლობალური ცენტრი და ასრულებს წამყვან როლს საბაჟო საქმისა და საბაჟო კანონმდებლობის განხილვაში, განვითარებასა და გაუმჯობესებაში.

ორგანიზაციის მთავარი მიზანია ორგანიზაციის წევრი ქვეყნების საბაჟო სამსახურების ეფექტურობის გაზრდა მათი ეროვნული განვითარების ხელშემწყობი ღონისძიებების გატარებით: ეროვნული უსაფრთხოების განმტკიცება, საგადასახადო კოდექსის გაზრდა და საგარეო ვაჭრობის სტატისტიკის შეგროვება.

ორგანიზაციის მოწყობა
მსოფლიო საბაჟო ორგანიზაციის სამდივნოს ხელმძღვანელობს გენერალური მდივანი, რომელსაც ირჩევენ ორგანიზაციის წევრები ხუთი წლის ვადით. 2009 წლის 1 იანვრიდან ეს თანამდებობა უკავია იაპონიის წარმომადგენელს კუნიო მიკურიას. უმაღლესი მმართველი ორგანოა საბჭო, რომელიც შედგება ორგანიზაციის წევრებისაგან. საბჭოს მუშაობას ხელმძღვანელობს თავმჯდომარე.
ფევზი ჩაქმაქი

მუსტაფა ფევზი ჩაქმაქი ( დ. 1876 — გ. 1950) — თურქი სამხედრო და სახელმწიფო მოღვაწე, თურქეთ-იტალიის, ბალკანეთის და პირველი მსოფლიო ომების აქტიური მონაწილე.

ბიოგრაფია
1896 წლიდან ლეიტენანტის ჩინით სამსახურს იწყებს ოსმალეთის არმიაში. 1897 წლიდან უფროსი ლეიტენანტია, 1898 წლიდან შტაბის კაპიტანი. 1909 წლიდან მაიორი და 35-ე ბრიგადის მეთაური. 1910 წლიდან ვიცე-პოლკოვნიკი და კორპუსის შტაბის უფროსი. 1913 წელს ენიჭება ბრიგადის გენერლის წოდება და ინიშნება დივიზიის მეთაურად. პირველ მსოფლიო ომში იბრძოდა დარდანელის ფრონტზე. 1915 წელს ენიჭება გენერალ-მაიორის წოდება. 1916 წლიდან კავკასიის ფრონტზეა. 1917 წელს გადაჰყავთ პალესტინის ფრონტზე და ინიშნება მე-7 არმიის სარდლად. 1918 წლის 28 ივლისიდან გენერალ-ლეიტენანტია. ომის დასრულების შემდეგ, 1918 წლის 24 დეკემბერს, ინიშნება ოსმალეთის იმპერიის შეიარაღებული ძალების გენშტაბის უფროსად, ხოლო 1919 წლის 30 აპრილს - იმპერიის სამხედრო მინისტრად. 1920 წლიდან ემხრობა ქემალისტებს და ანატოლიაში აგორებულ ნაციონალისტურ მოძრაობას. 1921 წლიდან ქემალისტთა დასავლეთის არმიის სარდალი და პარლამენტის წევრია. დამოუკიდებლობის ომში ბერძნებთან წარმატებული ბრძოლების შემდეგ, 1922 წლის 31 აგვისტოს დიდი ეროვნული კრების დადგენილებით ენიჭება ქვეყნის უმაღლესი სამხედრო წოდება - მარშალი. ამავე დროს, 1921 წლის 24 იანვრიდან 1922 წლამდე იყო ქვეყნის პრემიერ-მინისტრი. 1923 წლის 14 აგვისტოდან, თურქეთის მიერ სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ პარლამენტის წევრია სტამბოლიდან. 1924 წლის 3 მარტს ინიშნება თურქეთის შეარაღებული ძალების გენშტაბის უფროსად. იმავე წელს ტოვებს თანამდებობას, იხსნის პარლამენტის წევრის უფლებამოსილებას და მიდის პოლიტიკიდან. გარდაიცვალა 1950 წელს.
ნური ქილიგილი

ნური ქილიგილი ( დ. 1881 — გ. 1949) — თურქი სამხედრო მოღვაწე, თურქეთ-იტალიის, ბალკანეთის, პირველი მსოფლიო ომისა და სომხეთ-აზერბაიჯანის ომის აქტიური მონაწილე, ენვერ-ფაშას უმცროსი ძმა.

ბიოგრაფია
სამხედრო სამსახურს იწყებს ოსმალეთის არმიაში. 1897 წლიდან უფროსი ლეიტენანტია, 1898 წლიდან შტაბის კაპიტანი. 1909 წლიდან მაიორი და 35-ე ბრიგადის მეთაური. 1910-20 წლებში ხელმძღვანელობდა აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის შეიარაღებული ძალების შექმნას. პირველი მსოფლიო ომის დასრულებისა და მუდროსის დროებითი ზავის შემდეგ ტოვებს „კავკასიის ისლამური არმიის“ სარდლის თანამდებობას. 1914-15 წლებში იყო ტრიპოლში მოქმედი საარმიო ჯგუფის „აფრიკის“ სარდალი. 1918 წლის ზაფხულიდან იყო სარდალი განჯაში შემდგარი კავკასიის ისლამური არმიისა რომელმაც 1918 წლის 15-16 სექტემბერს მოიგო ბაქოს ბრძოლა აიღო ბაქო და დაამხო რუსულ-სომხური ესერულ-დაშნაკური „ცენტრალური კასპიის დიქტატურა“, რომელსაც ზურგს ლაიონელ დანსთერვილის ბრიტანული ექსპედიცია უმაგრებდა ზურგს. ამიერკავკასიაში ბრიტანელთა შემოსვლის შემდეგ მას აპატიმრებენ და სვამენ ბათუმის ციხეში. ციხიდან გაქცევის შემდეგ ბიძამისთან, გენერალ ჰალილ ფაშასთან ერთად ეკედლება რუს ბოლშევიკებს. სწორედ ისინი წარმოადგენენ შემაერთებელ ხიდს ქემალისტებსა და ბოლშევიკებს შორის. 1920 წლის გაზაფხულიდან, ბოლშევიკების ამიერკავკასიაში შესვლის შემდეგ უპირისპირდება ბოლშევიკებს და ხელმძღვანელობს ანტიბოლშევიკურ და ანტიდაშნაკურ გამოსვლებს აზერბაიჯანში. თურქეთის რესპუბლიკის შექმნის შემდეგ ბრუნდება სამშობლოში. 1930-იანი წლებიდან მოღვაწეობს სამხედრო მრეწველობის სფეროში. 1938 წელს აარსებს სამხედრო სამრეწველო კომპანიას და აწარმოებს ასაფეთქებელ ნივთიერებებს, აირწინაღებს და ცეცხლსასროლ იარაღს. მეორე მსოფლიო ომის მსვლელობისას ამყარებს კავშირებს ანკარაში გერმანიის ელჩთან პანთურქისტული მოძრაობის მხარდასაჭერად. იმყოფებოდა გერმანიაში, სადაც ცდილობდა აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის აღიარების მიღწევას. მისი უშუალო ხელმძღვანელობით ჩამოყალიბდა მესამე რაიხის -ის თურქესტანის ლეგიონი. მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ ბრუნდება სამშობლოში და აგრძელებს კომერციულ საქმიანობას. დაიღუპა 1949 წელს საკუთარ ქარხანაში მომხდარი აფეთქების შედეგად.
AMD-65

-65 — უნგრული წარმოების საიერიშო შაშხანა, რომელიც დაპროექტებული იყო 1960-იან წლებში, გარეგნულად ამდ-65 მნიშვნელოვნად განსხვავდება მისი საბჭოთა ანალოგ -ისგან, მაგალითად ის აკმ-ზე ბევრად მოკლეა და კომპაქტურია რაც ერთის მხრივ ძალზედ გამოსადეგია ბრძოლის პირობებში თუმცა მეორე მხრივ ბევრად ანელებს ტყვიის სიჩქარეს და შესაბამისად შაშხანის ეფექტიანი მოქმედების მანძილს ამცირებს, ასევე ამდ-65-ს გააჩნია პრობლემები გადახურებასთან დაკავშირებით, რამდენიმე მჭიდის მიყოლებით გასროლის შემდეგ ხელის მოსაჭიდი ხურდება, რაც შაშხანას თითქმის გამოუყენებელს ხდის რადგან უბრალოდ ხელის ჩაჭიდება და ავტომატის სწორად დაჭერა შეუძლებელი ხდება.

ოპერატორები
- სტანდარტული საიერიშო შაშხანა ავღანეთის პოლიციაში, მცირე რაოდენობა გამოიყენება შეიარაღებული ძალებშიც.

- გამოიყენება ამერიკის სპეციალური დანიშნულების ნაწილების მიერ ავღანეთში.

- 1186 შაშხანა იქნა იმპორტირებული 2008 წელს, ინახება რეზერვში.
დაგეგმვა

დაგეგმვა — ცალკეულ პირთა, ადამიანთა ჯგუფის, საწარმოთა, დაწესებულებათა, სახელმწიფო ხელისუფლების მომავალი საქმიანობის თეორიული მოდელის შემუშავება გარკვეული პერიოდისათვის, რომელიც გულისხმობს საქმიანობის მიზნებისა (მოსალოდნელი შედეგისა) და მათი მიღწევის საშუალებათა წინასწარ განსაზღვრას, ურთიერთდაკავშირებას. დაგეგმვა ადამიანთა მიზანდასახული, გაცნობიერებული საქმიანობაა.

დაგეგმვის ელემენტები ცალკეული ადამიანებისა და მათი ჯგუფების საქმიანობაში დასაბამიდან არსებობდა. უძველესი ხანის რომაელი პოეტი ოვიდიუს ნაზონი მოიხსენიებს გეგმას, როგორც მიზანს და ნაპოვნ სამოქმედო გზას. დაგეგმვა საზოგადოების ცხოვრების ყველა სფეროში – სამეურნეო (ეკონომიკურ), პოლიტიკურ, სამხედრო, მეცნიერულ, კულტურულ და სხვ. – გვხვდება. მათგან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეკონომიკური საქმიანობის დაგეგმვა. უძველესია მიკროეკონომიკური, ანუ ცალკეულ საწარმოთა საქმიანობის დაგეგმვა. იგი განსაკუთრებით მსხვილი მრეწველობის განვითარების კვალდაკვალ ვრცელდებოდა. ამჟამად საწარმოები ადგენენ ბიზნესგეგმებს, რომლებიც განსაზღვრავს საწარმოს (ფირმის, ორგანიზაციის) მომავალი საქმიანობის ეკონომიკურ პარამეტრებს.

ეკონომიკური განვითარების უფრო მაღალ საფეხურზე წარმოიშვა მაკროეკონომიკური, ანუ ეკონომიკური დაგეგმვა ქვეყნის მასშტაბით. იგი შეიძლება ორი სახის იყოს: სპეციალური და კომპლექსური – ერთიანი მთელი ქვეყნისათვის. სპეციალური მაკროეკონომიკური დაგეგმვა ქვეყნის მასშტაბით ცალკეული დარგის გეგმების, ან სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის პრობლემის გადაწყვეტის სხვადასხვა სახის პროგრამის შემუშავებას გულისხმობს. ამგვარ გეგმებს, უწინარესად, მიეკუთვნება სახელმწიფო ბიუჯეტი – შემდგომი წლის ან წლების შემოსავლებისა და ხარჯების გეგმა. კომპლექსური, ერთიანი მაკროეკონომიკური დაგეგმვა კი ქვეყნის მასშტაბით ეკონომიკური და სოციალური სფეროს განვითარების ყოვლისმომცველი პარამეტრების შემუშავებას ნიშნავს. მისი ფორმებია: დირექტიული და ინდიკატიური. დაგეგმვა შეიძლება ეროვნულ ჩარჩოებსაც სცილდებოდეს მაშინ, როცა ის საერთაშორისო მასშტაბით საქმიანობის ორიენტირთა და საშუალებათა განმსაზღვრელ ფუნქციას ასრულებს. ასეთ გეგმებს შეიძლება მივაკუთვნოთ, მაგ., საერთაშორისო კორპორაციების, საფინანსო და საკრედიტო ორგანიზაციების პროექტები და სხვა. დროის ხანგრძლივობის მიხედვით, გამოიყოფა მოკლე- (ერთ წლამდე), საშუალო- (ხუთ წლამდე) და გრძელვადიანი (ხუთ წელზე მეტი) გეგმები, დანიშნულების მიხედვით კი – ოპერატიული (მიმდინარე პერიოდის, ცალკეულ ღონისძიებათა განხორციელების) და სტრატეგიული (მსხვილმასშტაბიანი, ხანგრძლივი მოქმედების).
ლევ კარახანი

ლევ მიხეილის ძე კარახანი, ლეონ კარახანიანი (, ; დ. 1889, თბილისი — გ. 20 სექტემბერი, 1937) — წარმოშობით სომეხი რუსი პოლიტიკოსი და რევოლუციონერი.

ბიოგრაფია
1904 წლიდან იყო რსდმპ წევრი, მენშევიკი. 1912 წლიდან აქტიურად მონაწილეობდა პროფკავშირულ მოძრაობაში. 1913 წლიდან იყო პეტერბურგის გაერთიანებული სოციალ-დემოკრატიული ორგანიზაციის წევრი, აგიტატორი, პროპაგანდისტი და ორგანიზატორი. 1917 წელს იყო პეტროგრადის რაიონის დუმის და საქალაქო საბჭოს წევრი. 1918 წლის მარტიდან 1921 წლის ოქტომბრამდე მუშაობდა დიპლომატიურ სამსახურში. 1921-1922 წლებში იყო რსფსრ საგანგებო და სრულუფლებიანი ელჩი პოლონეთში. 1922-1923 წლებში იყო საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარიატის აღმოსავლეთის განყოფილების გამგე. შემდეგ წლებში მუშაობდა სხვადასხვა ქვეყნებში რუსეთის საგანგებო და სრულუფლებიან ელჩად. 1934 წლიდან იყო საბჭოთა კავშირის ელჩი თურქეთში. 1937 წლის 3 მაისს უკან გაიწვიეს და დააპატიმრეს და იმავე წლის 20 სექტემბერს სიკვდილით დასაჯეს.
ნიკოლაი კრესტინსკი

ნიკოლაი ნიკოლაევიჩ კრესტინსკი, ( დ. 1883 — გ. 15 მარტი, 1938) — რუსი საბჭოთა პოლიტიკოსი და პარტიული მოღვაწე.

ბიოგრაფია
1901 წელს დაასრულა ვილენსკის გიმნაზია, ხოლო 1907 წელს პეტერბურგის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. 1903 წლიდან იყო რსდმპ წევრი, 1905 წლიდან ბოლშევიკი. 1906 წლიდან იყო რსდმპ(ბ) ჩრდილო-დასავლეთის საოლქო კომიტეტის თავმჯდომარე. თებერვლის რევოლუციის შემდეგ აირჩიეს რსდმპ(ბ) ეკატერინბურგის საგუბერნიო კომიტეტის თავმჯდომარედ. ოპოზიციაში ჩაუდგა პარტიის მემარჯვენე კურსს, რომელსაც წარმოადგენდნენ ლევ კამენევი და სტალინი. 1918-21 რსფსრ ფინანსთა სახალხო კომისრის თანამდებობა. 1919 წელს არჩეულ იქნა პარტიის პირველი პოლიტბიუროს შემადგენლობაში, ამავდროულად იყო ცეკას ორგბიუროს წევრი და გენერალური მდივანი. პარტიაში მხარს უჭერდა ლევ ტროცკის კურსს. პარტიის მეათე ყრილობაზე გაათავისუფლეს გენერალური მდივნის თანამდებობიდან, რომელიც ჯერ მოლოტოვმა, შემდეგ კი სტალინმა დაიკავა. 1921 წლის ოქტომბრიდან იყო რსფსრ საგანგებო და სრულუფლებიანი ელჩი გერმანიაში. 1930-37 წლებში იყო საბჭოთა კავშირის სახალხო კომისართა საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილე. 1937 წლის მარტ-მაისში ეკავა იუსტიციის სახალხო კომისრის მოადგილის თანამდებობა. 1937 წელს დააპატიმრეს „ანტისაბჭოთა მემარჯვენე ტროცკისტული ბლოკის“ წევრობის ბრალდებით. 1938 წლის 12 მარტს მიესაჯა დახვრეტა.
ელენა სტასოვა

ელენა დიმიტრის ასული სტასოვა (; დ. 15 ოქტომბერი, 1873 — გ. 31 დეკემბერი, 1966) — რუსი საბჭოთა პოლიტიკოსი და პარტიული მოღვაწე, რევოლუციონერი.

ბიოგრაფია
1905-06 წლებში იყო ემიგრაციაში შვეიცარიაში, სადაც აქტიურად მონაწილეობდა რსდმპ(ბ) ცენტრალური კომიტეტის მუშაობასა და გაზეთ „პროლეტარიატის“ გამოცემაში. 1906 წლიდან იყო ფინეთში, სადაც დაკავებული იყო იარაღის, ფულისა და პარტიული მუშაკების საზღვარზე ტრანსპორტირების საკითხებით. 1907-12 წლებში იყო თბილისში რსდმპ(ბ)-ს წარმომადგენლად. 1919 წლიდან იყო კომინტერნის წევრი. 1920 წლის სექტემბრიდან პარტიის ცეკას კავკასიის ბიუროს წევრი. 1921-25 წლებში არალეგალურ სამუშაოზეა გერმანიის კომპარტიაში და ამავე დროს არის კომინტერნის ბერლინის ბიუროს წარმომადგენელი, 1927-37 წლებში იყო რევოლუციისთვის მებრძოლთა საერთაშორისო ორგანიზაციის ცენტრალური კომიტეტის თავმჯდომარე. 1935-43 წლებში კომინტერნის ინტერნაციონალური კონტროლის კომისიის წევრია. 1946 წელს გავიდა პენსიაში.
აბსოლუტური გონი

აბსოლუტური გონი, აბსოლუტური სული — ჰეგელის ფილოსოფიური სისტემის ერთ-ერთი ძირითადი ცნება, იგივე აბსოლუტური იდეა განვითარების იმ სტადიაზე, როცა იგი თავის თავს თვითშემეცნებაში პოვებს. აბსოლუტურ გონს აქვს განვითარების სამი ფორმა: სუბიექტურ-ინდივიადუალური სული (შეისწავლის ფსიქოლოგია), ობიექტური ანუ საყოველთაო გონი (შეისწავლი ისტორია) და საკუთრივ აბსოლუტური გონი. უკანასკნელის განვითარება, თავის მხრივ, სამი საფეხურისაგან შედგება: ინტუიცია, რომელიც ხელოვნებაში ვლინდება, წარმოდგენა, რომელიც რელიგიაში ვლინდება და ცნება, რომელიც ფილოსოფიაში ვლინდება.
აბსოლუტური ეთიკა

აბსოლუტური ეთიკა — ტერმინი შემოიღო ჰ. სპენსერმა იმ სრულყოფილი ზნეობრივი ნორმების აბსტრაქტული სისტემის დასახასიათებლად, რომელიც აწესრიგებს „იდეალური“ ადამიანის ქცევას „იდეალურ საზოგადოებაში“. აბსოლუტური ეთიკის პრინციპებს სპენსერი იყენებდა რეალურ პირობებში რეალური ადამიანების ქცევის შეფასების საზომად. თანამედროვე კაპიტალისტურ ფილოსოფიაში ამ ტერმინით აღნიშნავენ აგრეთვე ეთიკის იდეალისტურ სისტემებს, რომლებსაც ძირითადი მორალური ნორმების დოგმატიკურობის პრინციპები უდევს საფუძვლად. ფილოსოფები ამტკიცებენ რომ ეს პრინციპი ადამიანთა ისტორიისაგან, მათი ეროვნული და კლასობრივი მრწამსისაგან მომდინარეობს და უშუალოდ „ღვთის ბუნებისაგან“ (თეოლოგიური ეთიკა) ან თვით აბსტრაქტული ადამიანის „ძირითადი მოთხოვნილებისაგან“ (კანტის კატეგორიული იმპერატივი) გამომდინარეობს. აბსოლუტური ეთიკას ფილოსოფიაში უპირისპირდება ეთიკური რელატივიზმი, რომელიც აისახა ნიცშეანელობის ირაციონალურ ეთიკაში. არსებითად რელატივიზმის პრინციპია გატარებული პრაგმატიზმისა და ეგზისტენციალიზმის ეთიკაშიც. მორალში შეფარდებითი და აბსოლუტური ელემენტების თანაფარდობის საკითხი მეცნიერულად პირველად მარქსისტულმა ეთიკამ გადაჭრა. მარქსისტული ეთიკა, აღიარებს რა მორალის ისტორიისა და კლასობრივ ხასიათს, არ უარყოფს საყოველთაოდ მიღებულ მორალურ წესებს.
აბსოლუტური იდეა

აბსოლუტური იდეა — იდეალისტური ფილოსოფიის, კერძოდ აბსოლუტური იდეალიზმის ძირითადი ცნება სამყაროს ზებუნებრივი, აბსოლუტური გონითი საწყისის შესახებ. გვხვდება ჰეგელისა და ჰეგელიანელების შრომებში. ჰეგელის მიხედვით, აბსოლუტური იდეა არის ქმედითი, აქტიური საწყისი და მისი აქტივობა თვითშემეცნებაშია. მისი განვითარების საფეხურებია: საკუთრივ აბსოლუტური იდეა ანუ იდეის განვითარება წმინდა აზრის სტიქიაში, ბუნება და აბსოლუტური გონი ანუ იდეის განვითარება აზროვნებასა და ისტორიაში.
ჰეგელიანელობა

ჰეგელიანელობა — ჰეგელის მოძღვრების შინაგან წინააღმდეგობათა გამოვლენის შედეგად წარმოშობილი მიმდინარეობა საუკუნის 30-40-იანი წლების გერმანიაში. ჰეგელიანელები იყოფოდნენ მემარცხენეებად და მემარჯვენეებად. მემარცხენე ანუ ახალგაზრდა ჰეგელიანელები (დ. შტრაუსი, ბ. ბაუერი და სხვა) მემარჯვენე ანუ ძველ ჰეგელიანელების (კ. გეშელი, ჰ. ჰინრიხსი, გ. გაბლერი და სხვა) წინააღმდეგ ბრძოლაში მხარს უჭერდნენ ჰეგელის დიალექტიკას, აკრიტიკებდნენ რელიგიას, კერძოდ ქრისტიანობას. მემარჯვენე ჰეგელიანელები კი, პირიქით, ჰეგელის ფილოსოფიის მიზნად და საბოლოო პუნქტად მიიჩნევდნენ რელიგიურ და ფილოსოფიურ სიმპიოზს, უარყოფდნენ დიალექტიკას. შინაარსობრივად ეს ბრძოლა იყო პოლიტიკური ბრძოლა ახალი იდეების მატარებელ იდეოლოგებსა და პოლიტიკაში რეაქციონერებს შორის. მემარცხენე ჰეგელიანელებს ეკუთვნოდნენ ადრეულ პერიოდში ლ. ფოიერბახი, კ. მარქსი და ფ. ენგელსი. 1844 წლიდან მარქსმა და ენგელსმა გააკრიტიკეს ჰეგელიანელობა და ახალი, მატერილაისტური მსოფლმხედველობა შეიმუშავეს. საუკუნის მეორე ნახევარში ჰეგელიანელობა კვლავ აღორძინდა ევროპაში. საუკუნის დამდეგს ჰეგელიანელობა ნეოჰეგელიანელობაში გადაიზარდა.
დავიდ შტრაუსი

დავიდ ფრიდრიხ შტრაუსი (დ. 27 იანვარი, 1808, ლუდვიგსბურგი — გ. 8 თებერვალი, 1874, იქვე) — გერმანელი ფილოსოფოსი, ახალგაზრდა ჰეგელიანელი.

ბიოგრაფია
1848 წელს ბურჟუაზიული რევოლუციის წინ გამოვიდა რადიკალური იდეებით, 60-იანი წლებიდან კი უკვე მონარქისტი და სოციალიზმის აშკარა მოწინააღმდეგე გახდა.

ქრისტიანულ რელიგიური ეთიკასა და ახალგაზრდა ჰეგელიანური მოძრაობის დაწყებაში დიდი როლი შეასრულა მისმა წიგნმა „იესოს ცხოვრება“ (ტ. 1-2, 1835-1836). შტრაუსმა უარყო ქრისტეს ღვთაებრიობა და ისტორიულ პირად მიიჩნია იგი, ხოლო საღვთო წიგნები — ისტორიულ თხზულებებად. შტრაუსმა პანთეიზმის თვალსაზრისით გადაამუშავა ჰეგელის ფილოსოფია. საბოლოოდ სცადა დაეფუძნებინა კრიტიკული თეოლოგია („ძველი და ახალი რწმენა“, 1872)

შტრაუსის და საერთოდ ახალგაზრდა ჰეგელიანელების კრიტიკა მოცემულია მარქსისა და ენგელსის „წმინდა ოჯახში“ და „გერმანულ იდეოლოგიაში“.