iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თბილისის ზარაფხანაში მოჭრილი ანონიმური მონეტები

თბილისის ზარაფხანაში მოჭრილი ანონიმური მონეტები — თბილისის ზარაფხანაში სხვადასხვა დროს მოჭრილი ვერცხლისა და სპილენძის უსახელო მონეტები.

პირველი ასეთი მონეტა, რომლის ლეგენდაში ზარაფხანის სახელი აღნიშნული არ არის, საუკუნის დასასრულის სასანური ტიპის ვერცხლის მონეტაა, რომლის შესაძლო ქართულ წარმომავლობას მიუთითებს მონეტაზე ჯვრის გამოსახულება. მოგვიანებით თბილისში მოჭრილ უსახელო მონეტებს ყოველთვისაა მითითებული ზარაფხანის სახელი. ასეთია ომაიანთა დროის დირჰემი, დათარიღებული ჰიჯრით 85 (704), და აბასიანთა დროის დირჰემი, დათარიღებული ჰიჯრით 210 წ. (825).

თბილისში ანონიმური მონეტების გამოშვება განახლდა მონღოლთა ბატონობის ხანაში. ს-ში მოჭრეს რამდენიმე ტიპის უსახელო ვერცხლის მონეტა [ჰიჯრით 637 (1239/40), 642 (1244/45), 643 (1245/46), 660–678 (1261/62–1279/80)]. ამ მონეტების თავისებურება არის ის, რომ მათზე მოთავსებულ მუსლიმურ რელიგიურ სიმბოლოში არ არის მაჰმადის სახელი. სინქრონულად ჭრიდნენ სპილენძის მონეტებსაც.

 საუკუნეში თბილისში უშვებდნენ ირანული ყაიდის უსახელო მონეტებს, რომლებზეც სპარსულად არის აღნიშნული თბილისის ზარაფხანის სახელი და მოჭრის დრო. ჰიჯრით 1160–1213 (1752/53–1798/99) თბილისის ზარაფხანაში ჭრიდნენ სხვადასხვა ნომინალის ვერცხლის მონეტებს (ე. წ. სირმა ვერცხლი, სირმა აბაზიანი), რომლებზეც სპარსულადაა დაწერილი მოჭრის ადგილი და დრო. 1804–1833 წლებში თბილისის ზარაფხანაში იჭრებოდა ანონიმური მონეტებიც, რომლებზეც ქართულად წერია მოჭრის ადგილი და დრო, ხოლო რუსულად მომჭრელის ინიციალებია ამოკვეთილი.
ამიერკავკასიის ქალთა ინსტიტუტი

ამიერკავკასიის ქალთა ინსტიტუტი — ინტერნატის ტიპის 3-კლასიანი სასწავლებელი რუსეთის იმპერიაში, სადაც სწავლობდა თავადაზნაურული წარმოშობის 80 ქალიშვილი (რომელთაგან 60 სახელმწიფო ხარჯზე იყო, 20 კი — საკუთარ კმაყოფაზე). დაარსდა 1840 წელს „მცირეწლოვან ქალთა პანსიონის“ (1830) ბაზაზე, მაგრამ მუშაობა დაიწყო 1842 წლიდან. ინსტიტუტში ასწავლიდნენ საღვთო სჯულს, რუსულ ენასა და სიტყვიერებას, ფრანგულ ენასა და სიტყვიერებას, ბუნებისმეტყველებას, ისტორიას, გეოგრაფიას, არითმეტიკას, ხატვას, ხელსაქმეს, მუსიკასა და ცეკვას. 1865 წელს დაემატა პედაგოგიკა და სავალდებულო საგანი გახდა ქართული ენა. 1896 წელს სასწავლებელს ნიკოლოზ -ის სახელი მიენიჭა. ექვემდებარებოდა დედოფალ მარიას დაწესებულებათა უწყებას. სხვადასხვა დროს სასწავლებელში ასწავლიდნენ ნიკო ცხვედაძე და ბესარიონ ღოღობერიძე. საუკუნის 90-იან წლებში ინსტიტუტი გადავიდა ახალ შენობაში. 1917-1918 სასწავლო წელს ინსტიტუტს ერთი კლასი დაემატა, მაგრამ სასწავლებელი იმავე წელს დაიხურა.

ინსტიტუტის შენობა საუკუნის თბილისის არქიტექტურის ერთ-ერთი უძველესი ნიმუშია. მდებარეობდა ა. ერმოლოვის (ახლანდ. 9 აპრილის 4) ქუჩაზე. აგებულია არქიტექტორ პროფ. რ. გედიკეს პროექტით (1894). შეულესავი წითელი აგურის შენობა თავისი მისიური ფორმებითა და ფასადების ყაზარმული წყობით საკმაოდ უხალისო შთაბეჭდილებას ტოვებს. ფასადის შუა შვერილი ნაწილის მორთულობის ელემენტები, პორტალისა და მისი მიმდებარე სარკმლების საპირეებში გამოყენებული წნულის სახეები ვერ ჩაითვლება ეროვნულ ხელოვნ. თავისებურებათა გაგებისა და რეპროდუქციის ცდად. აქ საბჭოთა ხელისუფლების წლებში ამიერკავკასის კომუნისტური უნივერსიტეტი, შემდეგ კი უმაღლესი პარტიული კურსები, აღმოსავლეთ მცოდნეობისა და კიბერტენიკის ინსტიტუტები, სამეცნიერო-ტექნიკური საზოგადოებათა გამგეობები იყო განლაგებული. ამჟამად ამ შენობაშია საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო.
თბილისის დარბაზობა

თბილისის დარბაზობა — საქართველოს ერთიანი სახელმწიფოს სამეფო-სამთავროდ დაშლის შემდეგ ქართლის მეფე კონსტანტინე კვლავ ცდილობდა მტრის წინააღმდეგ საბრძოლველად საქართველოს ძალების გაერთიანებას. 1488-1489 წლებში ქართლში იაყუბ-ყაენის შემოსევების დროს მან დახმარებისათვის მიმართა სამცხის მთავარსა და კახეთის მეფეს, მაგრამ უარი მიიღო. 1490 წელს თბილისის განთავისუფლებისა და ქართლიდან თურქმანების განდევნის შემდეგ კონსტანტინე აპირებდა ბრძოლის დაწყებას კახეთის, იმერეთისა და სამცხის შემოსაერთებლად. მან მოიწვია დარბაზის სხდომა, რომელზედაც დასვა საკითხი: , დარბაზმა ერთხმად ურჩია მეფეს ხელი აეღო ამ ბრძოლებზე: დარბაზის ასეთი მოთხოვნა თუ რჩევა არსებული მდგომარეობის დაკანონებას ნიშნავდა. ამრიგად, 1490 წელს დარბაზის გადაწყვეტილებით საქართველოს სამეფო-სამთავროების დაშლა იურიდიულადაც გაფორმდა. მალე ამის შემდეგ, 1491-1492 წლებში, ქართლის, კახეთისა და იმერეთის მეფეებმა და სამცხის მთავარმა ერთმანეთს შორის საზღვრები განაწესეს.
ზასტავა

„ზასტავა“ (რუს. - საყარაულო, საგუშაგო) — სიტყვა ქართულში გაჩნდა საუკუნის დასაწყისში, როცა აღმოსავლეთ საქართველოში დამყარდა რუსული მმართველობა (1801). თბილისში მოსკოვის „ზასტავა“ ჩრდილოეთიდან (რუსეთიდან) შემოსასვლელ გზას აკონტროლებდა და მდებარეობდა ახლანდელი რუსთაველის მოედნის სიახლოვეს. მოსკოვის „ზასტავის“ მახლობლად გაჩნდა სამსახურიდან გადამდგარ სამხედრო მოსამსახურეთა (ძირითადად ზასტაველთა) დასახლება, რასაც შემდეგ „მოსკოვის ქუჩა“ ეწოდა (ახლანდეელი ძმები კაკაბაძეების ქუჩა). ერევნის „ზასტავა“ აკონტროლებდა ქალაქში შემოსასვლელ სავაჭრო-სატრანზიტო გზას, მდებარეობდა ორთაჭალასთან, ახლანდელი 300 არაგველის მემორიალის მახლობლად. კახეთის „ზასტავა“ მტკვრის მარცხენა მხარეს იყო, კახეთის გზაზე და აღმოსავლეთიდან ქალაქში შემოსასვლელ გზას აკონტროლებდა.
ზემელის აფთიაქი

ზემელის აფთიაქი — საუკუნის თბილისის ერთ-ერთი აფთიაქი, მდებარეობდა ახლანდელი რუსთაველის მოედნის მიმდებარე ტერიტორიაზე. ეკუთვნოდა პროვიზორ-აფთიაქარს ევგენი ზემელს. ჰქონდა ოვალური ფორმა (თვით აფთიაქარიც იმავე სახლში ცხოვრობდა). საუკუნის 30-იან წლებში რუსთაველის მოედანის გაფართოებასთან დაკავშირებით ეს აფთიაქი აიღეს. მოგვიანებით ამავე ადგილზე იდგა სხვა აფთიაქი, რასაც ტრადიციით კვლავ ზემელის აფთიაქს უწოდებდნენ. ეს უკანასკნელი აიღეს რესპუბლიკის მოედნის მშენებლობის დროს. მიკროუბნის სახელი ზემელი ხალხში დღემდე შემორჩა.
თავშეწირული ყმები

თავშეწირული ყმები — ყმების კატეგორია შუა საუკუნეების საქართველოში. თავშეწირულები თავიანთი ნება-სურვილით სწირავდნენ თავს, ანუ ეყმობოდნენ ამა თუ იმ ბატონს.

თავშეწირულები ძირითადად საეკლესიო ყმები იყვნენ, რამდენადაც თავშეწირული ყმები ეკლესიასთან განსაზღვრული შეღავათების მიღებას აღწევდნენ. ეს კატეგორია „თავისუფალ“ გლეხთა კონტინგენტიდან ივსებოდა. თავშეწირვა წერილობით ფორმდებოდა. ეკლესია-მონასტრებისადმი მათი ლტოლვა გამოწვეული იყო შეღავათიანი პირობებით (მაგ., წელიწადში სამი ლიტრა ზეთი, ერთი ლიტრა სანთელი, ერთი ჩარექა საკმელი და სხვ.). ეკლესიისადმი თავშეწირვა ზოგჯერ შეიარაღებულ დაპირისპირებამდე მიდიოდა, ძველი მებატონე ცდილობდა უკან დაებრუნებია (უმეტესად აყრილგაქცეული) ეკლესიისათვის თავშეფარებული თავისი გლეხი. ბრძოლა ცვალებადი წარმატებით მიმდინარეობდა.
თამღა

თამღა, ტამღა — თურქულ-მონღოლურ ხალხებში განსაკუთრებული ნიშანი (დაღი, დამღა), რომლითაც აღინიშნებოდა საკუთრების უფლება პირუტყვზე; მოგვიანებით — ბეჭედი, დოკუმენტი ან სიგელი ხანის ბეჭდით.

თამღა ეწოდებოდა აგრეთვე მონღოლების მიერ ვაჭრობაზე დაწესებულ სახელმწიფო გადასახადს, რომელიც ფულით აიღებოდა და დიდ შემოსავალს აძლევდა ხაზინას. სხვადასხვა დროს მონღოლთა მიერ დაპყრობილ ქვეყნებში თამღა გაყიდული საქონლის ღირებულების 3–10%-სა და მეტს შეადგენდა.

თბილისში საუკუნის ნახევარში იხდიდნენ სავაჭრო თანხის 3%-ს, თუმცა გადასახადების ამკრებთა და შემსყიდველთა თვითნებობის გამო ეს წესი ხშირად ირღვეოდა, რასაც უკმაყოფილება მოსდევდა. 1259 საქართველოს მეფის დავით -ის აჯანყება მონღოლთა წინააღმდეგ იმით იყო გამოწვეული, რომ აქ გადასახადთა ამკრებად მოვლენილი სპარსი ვაჭარი ხოჯა-აზიზი, ძალზე უდიერად იქცეოდა და მეფის სამზარეულოსთვის შეძენილ სანოვაგეზეც კი ახდევინებდა თამღას: „თუ სამზარეულოსა მეფისასა ცხვარი, გინა კრავი ისყიდებოდის, მას ზედაცა ხარაჯა წაუღიან, რომელსა — იგი ტამღად ეწოდდეს“. თამღა აფერხებდა ვაჭრობისა და ხელოსნობის განვითარებას, ამიტომ ხშირი იყო მისი გაუქმების მცდელობა. საბოლოოდ ეს გადასახადი გაუქმდა 1565 წელს, შაჰ თამაზ -ის ბრძანებით.
თბილისის ობსერვატორია

თბილისის ობსერვატორია — შუა საუკუნეების ასტრონომიული ობსერვატორია თბილისში. არაბი გეოგრაფის ალ-ისტახრის ცნობით, ობსერვატორია 930 წელს არსებობდა თბილისში ნარიყალაზე. მარაღის ობსერვატორიის დამაარსებელი ნასრი ალდინ ტუსი (1201-1274 წწ.) ობსერვატორიის პროექტის შესადგენად და მომავალი სამუშაოს დასაგეგმავად მიწვეულ ოთხ პირველ სწავლულს შორის ასახელებს ბრძენს, ექიმს, ფილოსოფოსსა და ასტრონომს - ფახრ ალ-დინ იხლათის (ხლათელს; 1191-1282) თბილისიდან. იგი ამ დროისთვის ცნობილი ასტრონომი უნდა ყოფილიყო ობსერვატორიისა, რომელიც ხალხური გადმოცემის თანახმად ნარიყალის ციხის იმ ნაწილში უნდა ყოფილიყო მოწყობილი, რომელსაც დღესაც შაჰტახტი ჰქვია. 1837 წელს აქვე მოუწყვიათ პირველი მაგნ.-მეტეოროლოგიური ობსერვატორია.

უკანასკნელ წლებში ნარიყალის სარეკონსტრუქციო სამუშაოებთან დაკავშირებული არქეოლოგიური გათხრებისას ნაპოვნია ზოდიაქოს თანავარსკვლავედების გამოსახულებათა მოტივებზე ორნამენტირებული ქვის ციფერბლატი, რასაც მზის საათისთვის დამახასიათებელი აუცილებელი დეტალი - გნომონის სამაგრო აქვს.
ავლაბრის ყაზარმები

ავლაბრის ყაზარმები — საუკუნის 10–20-იან წლებში და შემდგომშიც, თბილისში რუსების მიერ აგებულ ყაზარმათა შორის ყველაზე მნოშვნელობანი და დიდი ყაზარმა, რომელსაც ეწოდებოდა „ოფიცერთა პოკროვსკის ყაზარმა“ (მას ასე მოიხსენიებს 1832 წლის შეთქმულების ერთ-ერთი მთავარი მონაწილი დიმიტრი ყიფიანი). პოკროვსკის ყაზარმა ავლაბარში იყო, ახლანდელ ნიკოლოზ ბარათაშვილის (ყოფილი პავლე ციციანოვის) აღმართის მარცხენა მხარეს აღმართულ კედელზე. 1832 წლის შეთქმულების გამომჟღავნების შემდეგ მისი მონაწილენი გამოკეტეს არა მეტეხის სატუსაღოში, არამედ პოკროვსკის ყაზარმაში, რის გამოც აღნიშნულ შეთქმულებას „ყაზარმობა“ უწოდეს. ასევე ავლაბარში, კახეთის გზატკეცილის მარჯვენა მხარეს, იყო თბილისის გრენადერთა პოლკის ყაზარმაც. საუკუნის 20-იან წლებამდე არსებობდა პოკროვსკის ქუჩა (ახლანდელი ნიკო ლომოურის ქუჩა).
ვაშლიჯრის სამაროვანი

ვაშლიჯრის სამაროვანი — ადრინდელი შუა საუკუნეების ძეგლი. მდებარეობს საქართველოს სამხრეთ გზასთან, დიღმისწყლის მარჯვენა სანაპიროს გასწვრივ მდებარე ქედზე. 1972 წელს სამაროვანზე გათხრებს აწარმოებდა არქეოლოგიური ექსპედიცია ( ხელმძღვანელი რ. აბრამიშვილი). სამაროვანზე ორი ტიპის სამარხი დადასტურდა: ქვის ფილებით გადახურული სამარხები ინდივიდუალურია, ხოლო ქვაყუთები — ძირითადად კოლექტიური, რომლებშიც ორიდან ოთხამდე მიცვალებულია. ორივე ტიპის სამარხში მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ ქრისტიანული წესით — გაშოტილი, გულხელდაკრეფილი, თავით დასავლეთისკენ. ვაშლიჯვრის სამაროვანზე გათხრილ სამარხებში ძირითადად არქეოლოგიურ ინვენტარს სამკაული და ტანსაცმელთან დაკავშირებული ნივთები წარმოადგენს. ქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები თარიღდება – საუკუნეებით, ხოლო ქვაყუთები — საუკუნეებით.
ეგზარქოსის მოედანი

ეგზარქოსის მოედანი — გუბერნატორის, იგივე ბატონის მოედნის სამხრეთი ნაწილი. სახელი ეწოდა გუბერნატორის მოედანზე საეგზარქოსო სახლის აგების გამო. ეგზარქოსის და გუბერნატორის მოედნებმა გვერდიგვერდ იარსებეს საუკუნის 80-იანი წლების მიწურულამდე. 1896 წლის თბილისის გეგმაზე დატანილია მხოლოდ ეგზარქოსის მოედანი. საუკუნის 20-იან წლებში მას ეწოდა ბებელის სახლი, საუკუნის 50-იანი წლებიდან — ერეკლე -ს მოედანი.
მელიქ-მამასახლისი

მელიქ-მამასახლსი — მაღალი რანგის მოხელე შუა საუკუნეების თბილისში. ეს სახელი საუკუნის მეოთხედში მელიქისა და მამასახლისის თანამდებობების შეერთების შედეგად წარმოიშვა. მელიქ-მამასახლისი თბილისის მოურავის შემდეგ უპირველესი მოხელე იყო. მას ქალაქის მოსახლეობის ზედაფენიდან ნიშნავდა მეფე. მას ევალებოდა ვაჭრობის საქმეების წარმოება, სასამართლო საქმეების განხილვაში, ნიხრის დაწესებაში მონაწილეობა. საუკუნის ნახევრიდან მელიქ-მამასახლისი სამეფო ფინანსების საქმებსაც განაგებდა.
ეგზარქოსის ყოფილი რეზიდენცია

ეგზარქოსის ყოფილი რეზიდენცია — სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის რეზიდენცია 1917-1923 წლებში და 1990 წლიდან. კომპლექსი განლაგებულია ერეკლე მეორის მოედნის აღმოსავლეთ ნაწილში. გალავნის კედელი გამოდის მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე. ახლანდელი შენობის აგება დაიწყო 1809 წელს მეფე როსტომის სასახლის ნანგრევებზე, მეფის რუსეთის წარმომადგენლის, საქართველოს მთავარმმართებლისთვის. შემდეგ აქ განთავსდა მართლმადიდებელი რუსული საეკლესიო მმართველობა - ეგზარქოსი და მისი სამსახურები. ნაგებობამ არაერთგზის განიცადა საფუძვლიანი რეკონსტრუქცია, თუმცა შემორჩენილ ფასადებზე ჯერ კიდევ შეიმჩნევა კლასიციზმის მოტივები. 1923 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ შენობა ჩამოართვა საქართველოს საპატრიარქოს და საუკუნის 80-იან წლებამდე აქ იყო განთავსებული სამოქალაქო მილიციის სამმართველო, შემდეგ საქართველოს ხელოვნების ინსტიტუტი. 1990 წელს კომპლექსი გადაეცა კათალიკოს-პატრიარქს რეზიდენციისა და რიგი საეკლესიო სამსახურების განსათავსებლად.
მეხაშეების რიგი

მეხაშეების რიგი — ტერმინი გვხვდება 1767 წლის ნასყიდობის წიგნში , როგორც გასაყიდი დუქნის ერთ-ერთი მიჯნა: „თქვენს ვალში მოგყიდეთ ჩვენი მკვიდრი ნაქონი მეხაშეების რიგზე ორი დუქანი“ . მოხმობილი საბუთებით ჭირს ძველ თბილისში მეხაშეების რიგის ადგილმდებარეობის ზუსტი მნიშვნელობა. როგორც ჩანს, იგი უნდა ყოფილიყო თათრის მოედნის სამხრეთით, მდინარე წავკისისწყლის სიახლოვეს. ასეთი ვარაუდის გამოთქმის უფლებას იძლევა ამ ადგილას დაბახანის (დავაღების უბნის) და აქვე აშპაშხანის არსებობა. სავარაუდოა, რომ მეხაშეების რიგი აშპახანში იყო.
ეგზარქოსის საზაფხულო რეზიდენცია

ეგზარქოსის საზაფხულო სასახლე — საქართველოს ეგზარქოსის საზაფხულო რეზიდენცია თბილისში. მდებარეობდა ხარფუხში, „განჯის კარის“ და ბერძნების დასახლების მახლობლად, წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. იქვე იდგა ღვთისმშობლის კარის ეკლესია (1835). სასახლე ააგეს საუკუნის 20-30-იანი წლების მიჯნაზე. სასახლე რამდენჯერმე იხსენიება მთავარმმართებელ ალექსანდრ ნეიდგარდტის 1843 წლის „გამოცხადებაში“, რომლის მიხედვითაც იგი ადგენდა მდ. მტკვრის სანაპიროს გამოყენების წესს და რიგს. დღეს სასახლისა და ღვთისმშობლის კარის ეკლესიის ადგილი უკავია 300 არაგველის ბაღის ნაწილს.
დიღმის ვაკე

დიღმის ვაკე — ვაკე თბილისის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, გასდევს მტკვრის მარჯვენა ნაპირს ზაჰესიდან დიღმისწყლის შესართავამდე. მისი სიმაღლეა 400-500 მ, სიგრძე — 7.5 კმ, ხოლო სიგანე — 5 კმ. ის წარმოადგენს მტკვრის ალუვიალურ ტერასას. დაფარულია მეოთხეული და თანამედროვე კენჭნარით, ქვიშით, თიხითა და თიხნარით.

დიღმის მასივი ძველთაგანვე ათვისებული იყო სასოფლო-სამეურნეო კულტურებისათვის, რაც განაპირობა ვაკის ბრტყელმა ზედაპირმა და ნოყიერმა ნიადაგმა. იგი თბილისის განსახლების ერთ-ერთი მსხვილი რაიონია (დიღმის მასივი, დიდი დიღომი).
აბდონ ინოჩენცი

აბდონ ინოჩენცი — თბილისში მოღვაწე იტალიელი მოცეკვავე, ბალეტმაისტერი და პედაგოგი. მილანის საბალეტო სკოლის კურსდამთავრებული.

1882-1884 წლებში ცეკვავდა ტურინისა და რომის თეატრებში, მილანის ,,ლა სკალაში“ 1884-1887 წლებში მოღვაწეობდა კიევში, საიდანაც 1887 წელს თბილისში მოიწვიეს. 1894 წლამდე მუშაობდა თბილისის ,,სახაზინო თეატრში“ ბალეტმაისტერად. 1888-1920 წლებში ასწავლიდა იმხნად თბილისში ახალშემოსულ და ძალზე პოპულარური სამეჯლისო ცეკვებს თბილისის კადეტთა კორპუსში, წმინდა ნინოს კეთილშობილთა სასწავლებელში, აგრეთვე ქალთა და ვაჟთა გიმნაზიებში. 1891 წელს ,,სახაზინო თეატრში შედგა ინოჩენსისა და მისი მეუღლის-მ.პერინის-ბენეფისი. 1895 წელს მათ ჩამოაყალიბეს ,,საბალეტო და სამეჯლისო ცეკვების სტუდია“, რომელმაც 1930 წლამდე იარსება.
დოკუმენტები თბილისის ისტორიისთვის

დოკუმენტები თბილისის ისტორიისთვის — თბილისის ისტორიასთან დაკავშირებული - საუკუნეების დოკუმენტების კრებული, შედგენილი ნიკო ბერძენიშვილისა და მამისა ბერძნიშვილის მიერ.

პირველი წიგნი გამოიცა 1962 წელს. დოკუმენტები დალაგებულია ქრონოლოგიურად 1505 წლიდან საუკუნემდე. წიგნში შესული დოკუმენტები წყდება 1771 წლით (სულ 274 საბუთი).

კრებულში შესული ნასყიდობის, წყალობის შეწირულობის, პირობის, გარიგების წიგნები, გასამყრელოები, ხარჯის ნუსხები, არზები, ოქმები, თამასუქები და სხვა სახის დოკუმენტები ამოკრეფილია საქართველოს სახელმწიფო ცენტრალური არქივის და კ. კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ინსტიტუტის ფონდებიდან. მათში ასახულია ფეოდალური თბილისის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა, თბილისური ყოფა-ცხოვრება, სამოხელეო და საქალაქო წყობა, თბილისელთა მეურნეობა ქალაქსა და მის გარეთ, ვაჭრობა, ხელოსნობა, საქალაქო მეურნეობა, ქალაქის საცხოვრებელი და სავაჭრო ნაგებობები, ციხესიმაგრეები, ქალაქის გარეგანი სახე.

კრებულს დართული აქვს პირთა და გეოგრაფიულ სახელთა საძიებლები და თბილისის ტოპონიმიკა.
დრამა (ერთეული)

დრამა — ფულისა და მასის ერთეულის სახელწოდება შუა საუკუნეების საქართველოში. ტერმინი შემოვიდა სასანიანთა ირანიდან, სადაც, თავის მხრივ, შესულია ბერძნულიდან. სხვადასხვა ეპოქაში სხვადასხვა ქართულ და უცხოურ მონეტებს აღნიშნავდა: სასანურს, ქართულ-სასანურს, არაბულს და - საუკუნეების ქართული ვერცხლის სრულნომინალიან მონეტებს. ს. 30-იანი წლებიდან 1230 წლამდე, „ვერცხლის კრიზისის" წლებში, დრამა ეწოდებოდა იძულებითი კურსის სწორი ჭედვის სპილენძის მონეტებს, 1230 წლიდან ს-მდე კი კვლავ ვერცხლის მონეტებს აღნიშნავდა. ხმარებიდან გაქრა საუკუნიდან.

დრამა მასის ერთეულად გამოიყენებოდა რუსული საზომი ერთეულის დამკვიდრებამდე ( საუკუნის 30-50-იან წლებში). საუკუნემდე დრამა შეადგენდა 4 დანგს (დაახლოებით 2,97 გრამი), - საუკუნეებში - 3,07 გრამი. დრამის წონის საფუძველზე თბილისში იჭრებოდა ერეკლე -ის სირმა აბაზიანები.
კინტოური

„კინტოური“, „შალახო“ — ქართული ცეკვა, რომელიც გავრცელებული იყო ძველ თბილისში საუკუნის ნახევრიდან. სახელწოდება მომდინარეობს სიტყვა კინტოდან. ცეკვას საფუძვლად დაედო ძველი ქართული გლეხური ცეკვის ილეთები. მისი მუსიკალური ზომაა 6/8, სრულდება დუდუკის და არღნის თანხლებით. კინტოურის ერთ-ერთი თეატრალიზებული დადგმა ეკუთვნის ჯანო ბაგრატიონს. კინტოურის საუკეთესო შემსრულებლებიდან აღსანიშნავია ა. თათარაძე. ეკრანმა მხოლოდ შემოგვინახა ლადო გუდიაშვილის გაკეთებული რამდენიმე ილეთი. ასევე გამორჩეულია გიორგი შავგულიძე, რომელმაც შესანიშნავი ფაქტურითა და მსახიობური გარდასახვით დაამახსოვრა თავი.
დრის მაუდის ფაბრიკა

დრის მაუდის ფაბრიკა — მაუდის საწარმო თბილისში საუკუნის შუა წლებში. 1838 წელს რუსეთის იმპერატორმა დაამტკიცა კავკასიის ცალკე კორპუსის საჭიროებისათვის მაუდის ფაბრიკის აგების პროქტი. ფაბრიკას სამხრეთ უწყებისთვის ყოველწლიურად უნდა გაემზადებინა მისთვის საჭირო მაუდის ნახევარი, ე. ი. 90 000 არშინი (64 000 მ) მაუდი. მანამდე მაუდი თბილისში ვორონეჟიდან შემოჰქონდათ. მიუხედავად ამ წამოწყებისა, ამიერკავკასიაში მანუფაცტურული მრეწველობის განვითარება ვერ მოხერხდა.

1852 წელს მაშინდელი თბილისის ვერის გარეუბანში, დრის სახელით ცნობილ ადგილზე, მდინარე ვერის ნაპირას (შემდეგ იქ იყო ა. ენფიანჯიანცის თამბაქოს ფაბრიკა, მოგვიანებით კი აბრეშუმის საფეიქრო ფაბრიკა). პრუსიელმა ვაჭარმა კ. მაინცერმა ხაზინიდან მიღებული სესხით ააგო კომბინირებული საწარმო, სადაც ჯარის ნაწილებისა და ჰოსპიტლებისათვის ადგილობრივი მატყლისგან უხეშ მაუდს აწარმოებდნენ. აქვე მზადდებოდა საუკეთესო მატყლი საექსპორტოდ. ფაბრიკისათვის საჭირო დაზგა-ხელსაწყოები მოსკოვიდან ჩამოიტანეს. ჩამოიყვანეს უმთავრესად მრთველები და ფეიქრები. კავკასიის მეფისნაცვლის მ. ვორონცოვის შუამდგომლობით, რუსულმა ხელისუფლებამ ფაბრიკასთან დადო ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც, ფაბრიკას კავკასიის სამხრეთ უწყებისთვის 10 წლის განმავლობაში ყოველწლიურად უნდა მიეწოდებინა 90000 არშინი მწვანე, რუხი და შავი მაუდი. ადგილობრივი ფაბრიკის მაუდი რუსეთის სამხრეთ უწყებას უფრო იაფი უჯდებოდა. დრის მაუდის ფაბრიკა ხელს უწყობდა საქართველოში მეცხვარეობის განვითარებას, მაგრამ სხვა კოლონიური ქვეყნების საფეიქრო მრეწველობის საწარმოთა მსგავსად, დიდხანს ვერც ამ ფაბრიკამ იარსება. რუსეთის იმპერიის ფინანსთა სამინისტრომ გადაწყვიტა, რომ კავკასიის სამხრეთ უწყების შეკვეთები რუსეთის ცენტრალური რაიონების საწარმოებისთვის მიეცათ. ამის შედეგად 1858 წელს ფაბრიკამ გამოუშვა მხოლოდ 4000 მანეთის საქონელი. 1860 წელს დრის მაუდოს ფაბრიკა დაიხურა.
დუქანი

დუქანი ( სავაჭრო სახლი; სახელოსნო) — მცირე სავაჭრო და სახელოსნო (ზოგჯერ სასადილოც) სახლები თბილისსა და სხვა ქალაქებში საუკუნიდან, როდესაც ტერმინი „დუქანი“ შეენაცვლა ქულბაქს. - საუკუნეებში ქულბაქი და დუქანი სინონიმები იყო. დასავლეთ საქართველოში დუქანი საუკუნიდან დამკვიდრდა, - საუკუნეებში კი იმავე მნიშვნელობით იხმარებოდა „ხულა“. რადგანაც დუქანი ერთდროულად სახელოსნოც იყო და სავაჭროც, ამიტომ დუქნები ისტორიულ დოკუმენტებში იხსენიება იქ მოსაქმე ხელოსანთა თუ ვაჭართა სპეციალობის მიხედვით: „მეჩუსტეების დუქანი“,„მექვაბეების დუქანი“, „მებაყლეების დუქანი“, „სამღებრო დუქანი“, „თოლაჩის დუქანი“, „ჭონის დუქანი“, „ბაზაზების დუქანი“, საუკუნის ბოლოს თბილისში 50 საფეიქრო ნაწარმის დუქანი ყოფილა.

დუქნები სხვადასხვა ზომისა იყო. საუკუნეში მათი ფართობი საშუალოდ 15-30 მ² აღწევდა. დუქნები ქვითკირის ან ხის იყო. თბილისში უმთავრესად ქვითკირის დუქნებს აშენებდნენ. მათი ფასი საუკუნის მეორე ნახევარში 100-350 მანეთს უდრიდა. დუქნები ერმანეთისგან განსხვავდებოდნენ ხუროთმოძღვრული თვალსაზრისით, ზოგი თაღიანი იყო, ზოგს ოთახები ან დარბაზები ჰქონდა გამართული.

თბილისში დუქნები ეკუთვნოდათ მოქალაქეებს, თავადაზნაურებს (მაგ: დავით ბატონიშვილს თათრის მოედანზე 12 დუქანი ჰქონდა, საიდანაც დიდ შემოსავალს ღებულობდა; სამეფო აზნაურს დიმიტრი ხიმშიაშვილს საუკუნის ბოლოს 9 დუქანი ჰქონია) და ეკლესიას. თავადაზნაურები დუქნებს ხშირად ქირით აძლევდნენ მოქალაქეებს, რომლებიც ვაჭრობა-ხელოსნობას აქ ეწეოდნენ. დუქნები ჰქონიათ ყმებსაც, მაგრამ მათ არ შეეძლოთ ბატონის ნებართვის გარეშე მისი გაყიდვა, ხოლო მათი უშვილოდ გარდაცვალების შემთხვევაში დუქანი ბატონს რჩებოდა. დუქნის პატრონები იხდიდნენ სახელმწიფო და სამოხელეო გადასახადებს. მაგალითად, საუკუნეში თითოეულ ხორცის დუქანზე ყასაბი ქალაქის მოურავს წელიწადში 3 ლიტრა ქონს უხდიდა. დუქნებს მისი პატრონები ხშირად გირაოდ აძლევდნენ მევალეს, რომელიც მრავალი წლის მანძილზე იღებდა ამ დაგირავებული დუქნიდან შემოსავალს. სადუქნე ადგილზე დუქნის აშენებას - საუკუნეებში მეფის ნებართვა სჭირდებოდა.

აღა-მაჰმად-ხანის მიერ დარბევის დროს (1795 წელს) დუქნების უმრავლესობა დამწვარა. ერეკლე -მ მიიღო ღონისძიებები დუქნების აღსადგენად, რაც პატრონებს დაავალა, მოგირავეებს კი წასახალისებლად ზოგიერთი შეღავათი დაუწესა. ამის შემდეგ ისტორიულ დოკუმენტებში იხსენიება „ახალი დუქნები“. საუკუნეში თბილისში დუქნების რაოდენობა დიდად გაიზარდა. ამ პერიოდში დუქანი ეწოდებოდა არა მარტო სავაჭრო-სახელოსნო სახლს, არამედ მცირე სასაუზმოსაც. მაგ: ცნობილი „ქოსების დუქანი“. ამ დროს იხსენიება დუქანხანებიც — დუქანთან არსებული მცირე სასტუმროები.

საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ თბილისში კერძო ვაჭრობის მოსპობასთან ერთად დუქნებიც მოისპო.

1990-იანი წლებიდან ეკონომიკურ გარდატეხასთან ერთად იწყება დუქნის, როგორც სავაჭრო დაწესებულების ტიპის, აღდგენა, კერძოდ თბილისშიც. ეს დაკავშირებულია ბიზნესის წარმატებისთვის ხალხის ხსოვნაში, ლიტერატურასა და სახვითი ხელოვნების ძეგლებში შემორჩენილი ამ კომერციული ობიექტის სახელის გამოყენებასთან.
კათალიკოსის სახლი

კათლიკოსის სახლი — სიონის ტაძრის გვერდით მდებარე საუკუნის დასასრულის თბილისისთვის დამახასიათებელი შენობა. ამ სახლში 1990 წლამდე ცხოვრობდნენ სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქები. ამჟამად აქ ბინა დაიდეს სიონის ტაძრის საეკლესიო სამსახურებმა. თავისუფლების მოედანს შორის. საუკუნის 20-იან წლებში ოსმალებმა გააპარტახეს და აქაური მოსახლეობა ქალაქში გადასახლდა.
საბატონოს სამაროვანი

საბატონოს სამაროვანი — სამაროვანი გლდანის საცხოვრებელი მასივის მიკრორაიონის მიმდებარე ტერიტერიაზე, რომელიც მიეკუთვნება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ძეგლებს. გაითხარა 5 ქვაყრილიანი ორმოსამარხი. მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ კიდურებმოხრილ პოზაში, თავით ჩრდილოეთისკენ. კერამიკულ მასალასთან და სხვა ნივთებთან ერთად ერთ-ერთ სამარხში აღმოჩნდა აღმოსავლურ-ქართული ტიპის შედგენილტარიანი ბრინჯაოს სატევარი. ძეგლი ძველი წელთაღრიცხვით საუკუნით თარიღდება და ე. წ. სამთვრულ კულტურას განეკუთვნება.
როშეშანა

როშეშანა — ებრაელთა ახალი წელი მთვარის კალენდრის მიხედვით აღინიშნება თიშრის (სექტემბრის-ოქტობრის) თვეში, მოსავლის აღების დროს, ითვლება ახალი სამეურნეო წლის დასაწყისად. ამ დღესასწაულს ხშირად აღნიშნავდნენ თბილისელი ებრაელები.

ახალი წელი მოიცავს სამ ციკლს, პირველი ბედის საწერელი დღეა, მეორე ცოდვების მონანიების, მიტევების (ქიფური), და მესამე კარვობის (სუქუთი). ძველი ებრაელების რწმენის მიხედვით სანამ ადამიანს ბედი დაეწერება, მანამდე უნდა მომხდარიყო მისი გასამართლება.

საახალწლო სუფრაზე აუცილებელია ცხვრის ან ხბოს თავი, პური (ნამგალა კვერი), მაჭარი, ფინიკი, წითელი ჭარხალი, ვაშლი, ლეღვი, ნამცხვარი, მორწმუნეები ამ დღეს თეთრად იმოსებოდნენ და ერთმანეთს ულოცავდნენ პურში ჩაწობილი პურით. მეორე დღეს ასრულებენ წყლის კურთხვის რიტუალს. რვა დღის მერე, თიშრის მეათე დღეს ქიფური, ცოდვების მიტევების ცერემონიალი, ოჯახის უფროსი თითოეულ ოჯახის წევრს თავზე შემოახვევს ქაფარას, სანაცვო ფრინველს ქალს დედალი, კაცს მამალი. მზის ჩასვლისას ყველა ოჯახში ინთებოდა სანთელი და იწყებოდა მარხვა.

სახალწლო ციკლის მესამე ეტაპი არის კარვობა, იწყებოდა ქიფურიდან 5 დღის შემდეგ და 9 დღე გრძელებოდა. ამის შემდეგ სინაგოგაში ან სახლში პატარა ქოხს რთავდნენ და დროს შიგ ატარებდნენ.
საგუბერნიო მმართველობა

საგუბერნიო მმართველობა — ადმინისტრაციული ორგანო თბილისსა და თბილისის გუბერნიაში. მისი წინამორბედი იყო 1802 წლის 2 იანვარს შექმნილი „საქართველოს უზენაესი მთავრობის აღმასრულებელი ექსპედიცია“, რომელიც გუბერნიის ადმინისტრაციული მმართველობის ორგანო იყო. იგი ატარებდა ეკონომიკურ, ფინანსურ და სოფლის მეურნეობის ღონისძიებებს გუბერნიის მასშტაბით. 1840 საგუბერნიო მმართველობა გარდაიქმნა და ეწოდა საქართველო-იმერეთის საგუბერნი მმართველობა. 1847 წლის 13 თებერვალს ეწოდა თბილისის საგუბერნიო მმართველობა და განაგებდა საქალაქო ცხოვრების ყველა დარგს. თბილისის თვითმმართველობის აღმოცენების შემდეგ (1975) კონტრლს უწევდა მის საქმიანობას. გაუქმდა 1919 წლის 22 თებერვალს.