iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ტომას სტაფორდი

ტომას სტაფორდი (დ. 17 სექტემბერი, 1930, უეტერფორდი, ოკლაჰომა, აშშ, — გ. 18 მარტი, 2024, სატელაიტ-ბიჩი, ფლორიდა, აშშ) — ამერიკელი ასტრონავტი, აშშ-ის სამხედრო-საჰაერო ძალების გენერალ-ლეიტენანტი (1978).

დაამთავრა აშშ-ის საზღვაო აკადემია (1952). მსახურობდა აშშ-ის სამხედრო-საჰაერო ძალებში მფრინავ-გამომცდელად. 1962 წლიდან იყო აერონავტიკის და კოსმოსური კვლევების ეროვნული სამმართველოს ასტრონავტი. მონაწილეობდა „ჯემინი 6“ (1965) და „ჯემინი 9“ (1966) მისიებში. 1969 წელს მეთაურობდა „აპოლო 10-ს“, მთვარის ორბიტაზე გაშვებულ მეორე პილოტირებულ მისიას, რომლის ფარგლებშიც ხომალდს გამოეყო მთვარის კაბინა და სტაფორდი და ასტრონავტი იუჯინ სერნანი 15 კმ-ით დაუახლოვდნენ მთვარის ზედაპირს.

1972 წელს სტაფორდმა მიიღო ბრიგადის გენერლის წოდება. 1975 წლის ივლისში ის მეთაურობდა აშშ-ისა და საბჭოთა კავშირის პირველი ერთობლივი კოსმოსური მისიის — „აპოლო-სოიუზის სატესტო პროექტის“ ამერიკულ ხომალდს (ასტრონავტები ტომას სტაფორდი, ვინს ბრანდი და დონალდ სლეიტონი), რომელიც წარმატებით შეუპირაპირდა ორბიტაზე მყოფ საბჭოთა „სოიუზ 19-ს“. 1979 წელს სტაფორდი თადარიგში გავიდა გენერალ-ლეიტენანტის წოდებით. შემდგომში -ის მრჩევლად მუშაობდა. გამოქვეყნებული აქვს ავტობიოგრაფიული შინაარსის „არის გადაბმა! — ტომ სტაფორდი და კოსმოსური რბოლა“ (მაიკლ კასუტთან ერთად, 2002).
გასპარ ქართველი

გასპარ ქართველი (გ. 1701, ვარშავა) — ქართველი დიპლომატი.

დაახლოებული იყო ქართლის მეფე გიორგი -თან. მონაწილეობდა ირანის ხელისუფლების მიერ დასავლეთ ევროპაში მოწყობილ ელჩობაში, რ-იც მიზნად ისახავდა ოსმალთა საწინაღმდეგო კოალიციის შექმნას და რომელსაც ისპაჰანელი კათოლიკე ეპისკოპოსი ელიასი ხელმძღვანელობდა. 1700 წელს გასპარი მოსკოვში შეხვდა იქ მყოფ არჩილ მეფეს, რომლის შუამდგომლობით რუსეთის მეფე პეტრე -მა ხელი შეუწყო ელჩობის დასავლეთ ევროპაში გამგზავრებას, მაგრამ გასპარს არ დასცალდა. ის 1701 გარდაიცვალა ვარშავაში.
იოზეფ კაროლ ჰელი

იოზეფ (იოჯეფ) კაროლ ჰელი ( , , ; დ. 15 მაისი, 1713 , ბანსკა-შტიავნიცა, სლოვაკეთი, ავსტრიის იმპერია — გ. 11 მარტი, 1789, იქვე) — სამთო ინჟინერი და გამომგონებელი. მსოფლიოში პირველი ავტომატური წყლის ტუმბოს ავტორი.

ბიოგრაფია
იოზეფის მამა იყო სამთო ინჟინრი მათეო კორნელ ჰელი. 1731 წლიდან მამასთან ეუფლებოდა ინჟინერიას. 1737 წელს გახდა სამთო სკოლის პროფესორის სამუილ მიკოვინის სტუდენტი. მიიღო ღრმა თეორიული ცოდნა მათემატიკის, გეომეტრიის და გეოდეზიის განხრით.

მე-17 საუკუნის ბოლოს და მე-18 საუკუნის დასაწყისში ავსტრიის იმპერიის სამთო მრეწველობაში კრიზისული პერიოდი დადგა. მაღაროები უფრო ღრმა გახდა, მიწისქვეშა წყლების არსებობამ შეაფერხა სამთო მოპოვება წყლის ამოტუმბვის გარეშე შეუძლებელი იყო მუშაობა.მაღაროები დახურვის საშიშროების წინაშე დადგ, მაგრამ ინჟინერმა იოზეფ ჰელმა გამოსავალი ნახა — წყლის ენერგიის გამოყენება.

ჰელის შეთავაზების თანახმად, აშენდა ტაიჰი (გერმანული , თარგმანში ნიშნავს მიწისქვეშა წყალს ) — 60 წყალსაცავისგან შემდგარი სისტემა შტიავნიცას მთებში. აშენდა ძირითადად ბანსკა შტიავნიცას ვერცხლის მაღაროებისთვის საჭირო ენერგიის წარმოებისთვის. ისინი დაკავშირებულია არხებითა და გვირაბებით, რომელთა საერთო სიგრძე 100 კმ-ზე მეტია.

ამ მხარეში მნიშვნელოვანი მდინარეები არ არის, ამიტომ ტაიჰი წყალს წვიმისა და თოვლის დნობისგან აგროვებდა. გარდა ამისა, არხების სისტემის მეშვეობით წყალი იგზავნებოდა მაღაროებიდან წყლის ამოტუმბვის მანქანებში. კაშხლების სიმაღლე დაახლოებით 30 მეტრი იყო. ტაიჰის სისტემის სიმძლავრე 3 მილიონი კუბური მეტრია.

ტაიჰების მშენებლობა დიდ რესურსებს მოითხოვდა. რიხნიავას ტბაზე ორი ტაიჰა 3 წლის განმავლობაში (1738-1740) 4000-მა ადამიანმა ააგო. ეს გიგანტური სტრუქტურები მაღაროებს ენერგიით ამარაგებდნენ. შედეგად მაღაროები განახლდა. მაგრამ იმდროინდელი ტუმბოები დაბალი სიმძლავრის იყო და უზარმაზარი თანხები იხარჯებოდა წყლის ამოტუმბვაზე. მსოფლიოში პირველი ორთქლზე მომუშავე ტუმბოები უკვე გამოჩნდა, მაგრამ მათი კონსტრუქცია დიდი რაოდენობით ხე-ტყეს მოითხოვდა და ძალიან ძვირი ღირდა.

1736 წელს, 23 წლის ასაკში, ინჟინერმა იოზეფ კაროლ ჰელმა შეიმუშავა და წარადგინა წყლის ავტომატური ტუმბო, რომელიც იმ დროისთვის არსებულზე ბევრად უფრო ძლიერი იყო. მისმა პირველმა მანქანამ შეძლო წყლის ამოტუმბვა 212 მეტრის სიღრმიდან. ეს ტუმბო ექსპლუატაციაში შევიდა 1738 წელს ბანსკა-შტიავნიცაში. თანდათან მისი გამოგონებები ევროპის სხვა ქვეყნებშიც დაიწყეს. იოზეფ კაროლ ჰელის სატუმბი მანქანები, რომელიც აშენდა 1749-1768 წლებში, ამ სფეროში საუკეთესო ტექნოლოგიებს შორისაა მთელ მსოფლიოში. ამჟამად ისინი ძირითადად გამოიყენება ნავთობის მოპოვებისთვის (ნავთობის სატუმბი).

1744 წელს მამის გარდაცვალების შემდეგ, იგი გახდა ბანსკა შტიავნიცას რეგიონის სამთო მაღაროების მთავარი სამთო ინჟინერი.

იოზეფ კაროლ ჰელი გარდაიცვალა სიღარიბეში 1789 წლის 10 მარტს სამშობლოში, ბანსკა-შტიავნიცაში.
გეოთერმული ელექტროსადგური

გეოთერმული ელექტროსადგური — თბური ელექტროსადგური, რომელიც ბუნებრივი ცხელი წყლის ან ორთქლის სითბოს ელექტროენერგიად გარდაქმნის. დედამიწის ქერქის სიღრმეში სითბო წარმოიქმნება რადიოაქტიური გარდაქმნების, ქიმიური რეაქციებისა და სხვათა პროცესების შედეგად. რაც უფრო ღმადაა ქანი, მით უფრო მაღალია მისი ტემპერატურა (დედამიწის ზედაპირიდან 2000-3000 მეტრ სიღრმეზე 100° აღემატება). დიდ სიღრმეზე წყალი მაღალ ტემპერატურამდე ცხელდება და საჭიროების შემთხვევაში იგი ჭაბურღილით ზედაპირზე ამოჰყავთ. ვულკანურ რაიონებში გაცხელებული სიღრმის წყალი დედამიწის ქერქის ნაპრალებიდან ზედაპირზე ამოდის. ამ რაიონებში თერმულ წყალს განსაკუთრებით მაღალი ტემპერატურა აქვს და ზედაპირთან ახლოსაა. ზოგჯერ იგი გადამეტხურებული ორთქლის სახით გამოიყოფა. მომავალში ღრმა ბურღვა საშუალებას მოგვცემს ავითვისოთ მაგმური კერების მაღალი ტემპერატურა. 100°-მდე ტემპერატურის თერმული წყალი ზედაპირზე ამოდის მრავალ ქვეყანაში, მათ შორის საქართველოშიც.

სსრკ-ში 5 მეგვტ სიმძლავრის პირველი გეოთერმული ელექტროსადგური ამუშავდა 1966 წელს კამჩატკაზე, კოშელევისა და კაბალნის ვულკანების რაიონებში. 840 კჯ/კგ (200 კკალ/კგ-მდე) სითბოს შემცველი ორთქლწყლის ნარევი ჭაბურღილებით ზედაპირზე ამოდის და სეპარატორებში გადადის, სადაც 0.23 მეგნ/მ² (2.3 ატ) წნევით წყლისგან ორთქლი გამოიყოფა. სეპარაციის შემდეგ ორთქლი ტურბინებში გადადის, ხოლო 120° ტემპერატურის ცხელ წყალს დასახლებული პუნქტების თბომომარაგებისა და სხვა მიზნებისათვის იყენებენ. ელექტროსადგურში დადგმულია 2.5 მეგვტ სიმძლავრის ორი ტურბინა. გეოთერმული ელექტროსადგურს არა აქვს საქვაბე საამქრო, სათბობმიწოდების სისტემა, ნაცრის დამჭერები და მრავალი სხვა მოწყობილობა, რომლებიც აუცილებელია ჩვეულებრივი თბოელექტროსადგურისათვის. პრაქტიკულად სადგური შედგება სამანქანო დარბაზისა და ელექტროტექნიკური მოწყობილობისათვის განკუთვნილი სათავსისაგან. ასეთი გეოთერმული ელექტროსადგურის ელექტროენერგიის რამდენჯერმე უფრო დაბალია დიზელის ელექტროსადგურთან შედარებით. გეოთერმულ ელექტროსადგურში ელექტროენერგია მიიღება პირდაპირი, არაპირდაპირი და შერეული სქემით. პირდაპირი სქემის შემთხვევაში ბუნებრივი ორთქლი ჭაბურღილებიდან მილებით გადადის ელექტრულ გენერატორებთან შეერთებულ ტურბინებში. ორთქლსა და კონდენსატს იყენებენ თბომომარაგებისათვის, ზოგჯერ კი — ქიმიურ წარმოებაში. არაპირდაპირი სქემის დროს ორთქლს წინასწარ წმენდენ აგრესიული (ძლიერი კოროზიის გამომწვევი) აირებისაგან. შერეული სქემის შემთხვევაში ჭაბურღილიდან ორთქლი გადადის საორთქლებელში, სადაც მისი სითბოს ხარჯზე ღებულობენ აგრესიული აირებისაგან თავისუფალ მეორეულ ორთქლს. ტურბინაშ გავლის შემდეგ ორთქლი კონდენსატორში კონდენსირდება, კონდენსატი კი ამაორთქლებელს უბრუნდება. ჭაბურღილის ორთქლი ამაორთქლებელში სითბოს გაცემის შემდეგ კონდენსირდება. სასურველი შედგენილობის კონდენსატს ქიმიურ წარმოებაშ იყენებენ.

დაახლოებით 100° ტემპერატურის თერმული წყლის ენერგია არავულკანურ რაიონებში შეიძლება გამოვიყენოთ ვაკუუმური ტურბინისათვის ან დაბალმდუღარე მუშა სხეულის (ფრეონისა და სხვა) მონაწილეობით მიმდინარე ციკლის უზრუნველსაყოფად.
ჯაკომო გასტალდი

ჯაკომო გასტალდი ( დ. დაახლ. 1500, პიემონტი, — გ. 1566, ვენეცია) — იტალიელი კარტოგრაფი.

ძირითადად ცხოვრობდა ვენეციაში, სადაც ინჟინრად მუშაობდა, ხოლო დაახლ. 1544 წლიდან მთლიანად დაკავებული იყო რუკების შექმნით. ითვლება საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე პროდუქტიულ იტალიელ კარტოგრაფად. საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მისი რუკა „აზიის წინა ნაწილის აღწერა ანტიკური, და თანამედროვე სახელწოდებებითურთ პიემონტელი კოსმოგრაფის ჯაკომო გასტალდისა“ (1561).
მზის ელექტროსადგური

მზის ელექტროსადგური — ელექტროსადგურის ტიპი, რომელშიც მზის რადიაცია გარდაიქმნება ელექტროენერგიად. მზის ენერგიის გარდაქმნის მეთოდები განსხვავებულია და დამოკიდებულია ელექტროსადგურის კონსტრუქციაზე.

მზის ელექტროსადგურის ტიპები
მზის ელექტროსადგურები იყოფა შემდეგ ტიპებად:

მზის ელექტროსადგური კოშკური ტიპის
მზის ელექტროსადგური თეატრალური ტიპის
მზის ელექტროსადგური ფოტოელექტრული მოდულების გამოყენებით
მზის ელექტროსადგური პარაბოლური კონცენტრატორების გამოყენებით
კომბინირებული მზის ელექტროსადგური
მზის აეროსტატური ელექტროსადგური
მზისიერ-ვაკუუმური ელექტროსადგური.
ალექსანდრე გაუკი

ალექსანდრე ვასილის ძე გაუკი (დ. 3 აგვისტო, 1893, ოდესა, — გ. 30 მარტი, 1963, მოსკოვი) — რუსი დირიჟორი და პედაგოგი. რსფსრ სახალხო არტისტი (1954).

დაამთავრა პეტროგრადის კონსერვატორია (ნ. ჩერეპნინის კლასი, 1917). სადირიჟორო მოღვაწეობა დაიწყო 1917 წლიდან. 1930–1934 წლებში იყო ლენინგრადის ფილარმონიის სამხატვრო ხელმძღვანელი და მთავარი დირიჟორი, 1934–1936 წლებში — საკავშირო რადიოს დიდი სიმფონიური ორკესტრის დირიჟორი, 1936–1941 წლებში — სსრკ სახელმწიფო სიმფონიური ორკესტრის დირიჟორი, 1953–1962 წლებში — საკავშირო რადიოს დიდი სიმფონიური ორკესტრის დირიჟორი და სამხატვრო ხელმძღვანელი. ასწავლიდა ლენინგრადის და მოსკოვის კონსერვატორიებში (1948 წლიდან პროფესორი).

1941-1943 წლებში გაუკი მოღვაწეობდა საქართველოში, იყო საქართველოს სახელმწიფო სიმფონიური ორკესტრის მთავარი დირიჟორი და თბილისის კონსერვატორიის პედაგოგი. დიდი პოპულარობით სარგებლობდა ქართულ მუსიკალურ საზოგადოებაში. გაუკის მოწაფეები იყვნენ: ალექსანდრე მელიქ-ფაშაევი, ევგენი მიქელაძე, ევგენი მრავინსკი, ევგენი სვეტლანოვი, ვახტანგ ფალიაშვილი, ჯემალ გოკიელი და სხვ.
გაფეზი

გაფეზი (ნამდვილი სახელი და გვარი — თევდორე ზაქარიას ძე გაგლოითი, გაგლოევი; ) (დ. 29 აგვისტო, 1913, ბაქო, — გ. 12 აგვისტო, 1983, ცხინვალი) — ოსი მწერალი.

დაამთავრა პედაგოგიური ტექნიკუმი ცხინვალში (1935). საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის წევრი (1939 წლიდან), მუშაობდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის გაზეთ „კომუნისტის“ რედაქციაში. მონაწილეობდა მეორე მსოფლიო ომში (მსროლელთა ასეულის პოლიტხელმძღვანელი). ომის შემდგომ წლებში იყო სამხრეთ ოსეთის ლიტერატურული ჟურნალის „ფიდიუაგის“ რედაქციის პასუხისმგებელი მდივანი, შემდეგ მთავარი რედაქტორი. 1955-1972 წლებში არჩეული იყო სსრკ მწერალთა კავშირის სამხრეთ ოსეთის განყოფილების პასუხისმგებელ მდივნად. ასევე მუშაობდა ცხინვალის დრამატული თეატრის ლიტერატურული განყოფილების ხელმძღვანელად.

ავტორია ლექსების, მოთხრობათა კრებულებისა და რომანისა „გამარჯობა, ხალხო!“ (1966) და სხვ. ოსურად თარგმნა ქართველი პოეტების ლექსები. ქართულ ენაზე გამოვიდა გაფეზის ლექსთა კრებულები.
ქარის გენერატორი

ქარის გენერატორი – მოწყობილობა ქარის ნაკადის კინეტიკური ენერგიის გარდასაქმნელად ელექტროენერგიად მბრუნავი როტორის მეშვეობით. არსებობს მისი სამი სახეობა: სამრეწველო, კომერციული და საყოფაცხოვრებო. ის ელექტროენერგიის მიღების შედარებით იაფი საშუალებაა, რომელიც არ საჭიროებს ნედლეულს, არა აქვს სამრეწველო ნარჩენები და ეკოლოგიურად სუფთაა. დღეისათვის ქარის 25 ენერგიის გამოყენების კოეფიციენტის მაქსიმალური მნიშვნელობაა 0.4, თუმცა, მეცნიერთა პროგნოზით, შესაძლებელია მისი გაზრდა უახლოეს მომავალში 0.45-მდე.
გაღმართი

გაღმართი — ისტორიული მხარე დასავლეთ საქართველოში, იმერეთში. ისტორიულ წყაროებში პირველად იხსენიება საუკუნეში.

ფართო მნიშვნელობით გაღმართი აღნიშნავდა იმერეთის სამეფოს დედაქალაქიდან — ქუთაისიდან მდ. რიონისა და მისი შენაკადის ყვირილის მარცხენა სანაპიროს ტერიტორიას („რიონს გაღმართი“), ისტორიულ ლომსიათხევს, სალომინაოს, საჩინოს, საჯავახოს. თანამედროვე ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით შეესაბამება ზესტაფონის, ბაღდათის, ვანის, სამტრედიისა და ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიას.

ვიწრო მნიშვნელობით გაღმართი ეწოდებოდა ახლანდ. ბაღდათის მუნიციპალიტეტის დიდ ნაწილს.
არბალეტი (სასროლი იარაღი)

არბალეტი (ფრანგული , ინგლისური - ) – სატყორცნი იარაღი; ხის კონდახზე დამაგრებული ფოლადის მშვილდი სასხლეტი მექანიზმით. გავრცელებული იყო შუა საუკუნეებში დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში. არბალეტით ისროდნენ მოკლე ისრებს. არბალეტის დახელოვნებული მსროლელი წუთში ორი ისრის (რომელსაც ბოლტი (ინგ. ) ეწოდება) გასროლას ასწრებდა. ტერმინი არბალეტი წარმოდგება შუა საუკუნეების ფრანგული ენიდან, თუმცა სათავეს რომაული სიტყვიდან იღებს, რომელიც ითარგმნება როგორც „ისრის მსროლელი ხელსაწყო“.

ისტორია
არბალეტის მსგავსი მოდელები ძველი ბერძნებიდან მოყოლებული სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ხალხის მიერ გამოიყენებოდა, თუმცა დროდადრო მათი გამოყენების ინტენსივობა კლებულობდა. მაგ; ბიზანტიელები და არაბები ცხენდაცხენ ბრძოლას ამჯობინებდნენ, ასეთ ბრძოლაში უპირატესობა მშვილდ-ისარს მიენიჭა. არბალეტი ევროპაში განსაკუთრებით პოპულარული გახდა საუკუნიდან. მშვილდთან შედარებით ის გაცილებით უკეთესი იყო სიზუსტესა და სიძლიერეში, თუმცა ჩამორჩებოდა სროლის რადიუსსა და სისწრაფეში. მშვილდის სრულყოფილად დაუფლებას დიდი დრო სჭირდებოდა, არბალეტით სროლის შესასწავლად კი რამდენიმე დღე საკმარისი იყო. საომარი მოქმედებებისას გამოიყენებოდა სხვადასხვა სიდიდის არბალეტები, როგორც ხელით სასროლი, ასევე ძალიან დიდი ზომის, რომაული ბალისტების მსგავსი არბალეტები. არბალეტში ლარი ძალიან დაჭიმულია, როცა მეომარი სასხლეტს გამოჰკრავდა, ისარი საშინელი სისწრაფით მიქროდა მიზნისაკენ. არბალეტების რეგულარული გამოყენება ჯვაროსნულ ეპოქაში დაიწყო, რასაც მსხვერპლის გაზრდა მოჰყვა. საქმე იქამდეც მივიდა, რომ რომის პაპმა ინოკენტი -მ მისი გამოყენება ქრისტიანების წინააღმდეგ აკრძალა და არბალეტის გამოყენება მხოლოდ „ურწმუნოების“ წინააღმდეგ იყო დაშვებული. მიუხედავად ამისა არბალეტს ევროპელები ერთმანეთის საჟლეტად ისევ იყენებდნენ. ასწლიანი ომის დროს კარგად გამოჩნდა არბალეტის უპირატესობაც და ნაკლიც. გრძელი მშვილდით შეიარაღებული ინგლისელები სროლის ინტენსივობით ჯობნიდნენ ფრანგებს, სამაგიეროდ ფრანგების არბალეტი ინგლისელების ჯავშანს ხვრეტდა.
არბალეტის საკმაოდ რთული მექანიზმის გამო არცთუ იშვიათი მისი შემთხვევითი გასროლები, რაც უსიამოვნო და სახიფათო სიურპრიზს წარმოადგენდა. საუკუნიდან არბალეტმა, როგორც საბრძოლო იარაღმა თანდათან თავისი ადგილი დაუთმო ცეცხლსასროლ იარაღს. თუმცა მისი მოდერნიზებული (დაპატარავებული და წონაში შემცირებული) ვარიაცია კიდევ დიდხანს იყო ნადირობის ელიტური იარაღი.
გაყრა

გაყრა — ქართულ ისტორიულ ჩვეულებით სამართალში ნიშნავდა დამოუკიდებელი ოჯახების შექმნის მიზნით დიდი ოჯახის დაშლას და თითოეული მათგანისთვის საკუთარი ქონების გამოყოფას.

ადრეფეოდალურ საქართველოში ოჯახები ინარჩუნებდნენ საოჯახო თემის ნიშნებს. გვიანფეოდალური ხანიდან კი, როდესაც დიდი ოჯახი მიაღწევდა განვითარების გარკვეულ დონეს, საოჯახო ქონების განაწილებით ხდებოდა დიდი ოჯახის დაშლა — გაყრა. თავადთა სახლეულის გაყრას მისი სოციალური და პოლიტიკური დასუსტება მოსდევდა, მაგრამ გაყრა ყოველთვის არ ნიშნავდა სათავადოს ტერიტორიულ დაშლას.

გაყრა ოჯახის უფროსის, პირველი თაობის უხუცესის გარდაცვალების შემდეგ მიიჩნეოდა მიზანშეწონილად, თუმცა მრავალრიცხოვანი ოჯახის გაყრას მამის სიცოცხლეშიც ხდებოდა. ოჯახის გაყრის შემდეგ, მამისეულ ოჯახში, ტრადიციულად, უმცროსი ვაჟი რჩებოდა. საოჯახო ქონებიდან ყველა ვაჟიშვილს თავისი წილი (ხშირად განსხვავებულიც) გამოეყოფოდა. ქალიშვილს საოჯახო ქონებიდან წილი არ ერგებოდა, მას მხოლოდ მზითევი ეძლეოდა. უფროსი ძმის წილს საუფროსო ანუ საუხუცესო ეწოდებოდა, უმცროსისას — საუმცროსო. შუათანა ძმებისათვის არსებობდა საშუალო სარგო — გასაყოფი გლეხების „ოცისთავი“ (მეოცედი). ვახტანგ -ის სამართლის წიგნში მოცემულია ასევე „გასამყრელო“ ანუ მეფის წილი, რომელსაც ის გაყრის განსაკუთრებული შემთხვევების ზედამხედველობისთვის იღებდა. იმ ძმას, რომელიც ოჯახის საერთო ქონებას საგრძნობლად გაზრდიდა, ოჯახის გაყრისას, ამავე სამართლის წიგნის მიხედვით, საჭირნახულო მიეცემოდა.

თანამედროვე გაგებით, გაყრა იგივეა რაც განქორწინება, მეუღლეთა ერთობლივი თანაცხოვრების შეწყვეტა, თუმცა არ წარმოადგენს საკანონმდებლო ტერმინს.
ნუგზარ გაჩავა

ნუგზარ მიხეილის ძე გაჩავა (დ. 28 მარტი, 1933, თბილისი) — ქართველი რეჟისორი. საქართველოს ხელოვნების დამსახურებული მღვაწე (1979).

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო თეატრალური ინსტიტუტის სარეჟოსორო ფაკულტეტი 1957 წელს. დამდგმელ რეჟისორად მუშაობდა ბათუმის (1957–1960), თბილისის სანკულტურის (1964–[[1967), [[რუსთავის დრამატული თეატრი|რუსთავის]] ([[1967]]–[[1971]]) სახელმწიფო დრამატულ თეატრებში, [[მარჯანიშვილის თეატრი|თბილისის კ. მარჯანიშვილის სახელობის სახელმწიფო დრამატულ თეატრში]] ([[1971]]–[[1985]]). [[1985]] წელს იყო რუსთავის სახელმწ. დრამ. თეატრის დირექტორი და სამხატვრო ხელმძღვანელი, [[1986]] წლიდან — იყო [[თბილისის მუსიკის და დრამის თეატრი|თბილისის ვ. აბაშიძის სახელობის მუსიკალური კომედიის თეატრის]] დირექტორი. [[1960]] წლიდან პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწევა [[შოთა რუსთაველის თეატრისა და კინოს უნივერსიტეტი|შოთა რუსთაველის თეატრისა და კინოს უნივერსიტეტში]].

გაჩავას დადგმული აქვს სპექტაკლები: რუსთავის თეატრში: „ფსკერზე“ ([[მაქსიმ გორკი|მ. გორკი]]), „ხიდი“ ([[მიხეილ ჯავახიშვილი|მ. ჯავახიშვილი]]), „დურემანტი“; მუსიკალური კომედიის თეატრში: „ლამანჩელი“, „ისევ ამ ქვეყნად დავრჩები“ ([[ნოდარ დუმბაძე|ნ. დუმბაძე]]), „ო ადონაი, ისმინე“ ([[ლევან მილორავა|ლ. მილორავა]]) და სხვ. დაჯილდოებულია [[ღირსების ორდენი (საქართველო)|ღირსების ორდენით]] ([[1998]]).
გაძევება

გაძევება — სისხლისსმართლებრივი სასჯელის სახე, რომელიც გულისხმობს დამნაშავის განდევნას სახელმწიფოს ტერიტორიიდან.

ძველ საბერძნეთში გაძევებას მკვლელების დასასჯელად იყენებდნენ, თუმცა ხშირად მიმართავდნენ, როგორც პოლიტიკური ანგარიშსწორების ფორმასაც. ძველ რომში გაძევება წარმოიშვა, როგორც სასიკვდილო განაჩენის გვერდის ავლის გზა. განაჩენის გამოცხადებამდე რომის მოქალაქეს შეეძლო მისი თავიდან აცილება ნებაყოფილობითი გადასახლების, თვითდაკისრებული გაძევების გზით. მოგვიანებით შემოიღეს გაძევების სხვადასხვა ხარისხი: დროებითი ან მუდმივი, მოქალაქეობის შენარჩუნებით ან ჩამორთმევით, ქონების კონფისკაციით ან მის გარეშე. რომაულ სამართალში გაძევება, ჩვეულებრივ, საზოგადოების მაღალი ფენის წარმომადგენლებს შეეხებოდა, სხვებს კი ძირითადად იძულებითი შრომით სჯიდნენ.

გაძევება სასჯელის ხშირი ფორმა იყო მომდევნო საუკუნეებშიც. იძულებითი გადასახლების ადგილებად ხშირად იყენებდნენ მეტროპოლიის შორეულ რეგიონებს ან კოლონიებს (მაგ., დიდი ბრიტანეთის კოლონიები ჩრდილოეთ ამერიკასა და ავსტრალიაში, საფრანგეთის გვიანა, ციმბირი რუსეთის იმპერიასა და საბჭოთა კავშირში).

ფეოდალურ საქართველოში გაძევებით უპირატესად სჯიდნენ მკვლელებს ან გამოუსწორებელ პოლიტიკურ დამნაშავეებს. პოლიტიკური მიზეზების გამო დაკისრებულ ამ სასჯელს ბერძნული სახელი „ექსორიაც“ ეწოდებოდა. ასეთ სასჯელს ჩვეულებრივ ადებდნენ „მინდობით გამოყვანილ”, ანუ მშვიდობიანი მოლაპარაკებით დამორჩილებულ შეთქმულებს, „ვისაც განდგომაში მცირედი მონაწილეობა ჰქონდა მიღებული, აგრეთვე განდგომისა და ღალატის მეორეგზისი განზრახვისა და დაპირებისათვის” (ივ. ჯავახიშვილი). გაძევებულს „ექსორიაქმნილიც” ეწოდებოდა. მაგალითად, თამარ მეფემ ხუთი ძმა კახაბერისძენი, რომლებმაც ანტონ ჭყონდიდელის ორი ძმა მოკლეს, ჯერ ციხეში დაამწყვდევინა, ხოლო შემდეგ „მაკედონიასა საბერძნეთისასა“ გააძევა. დავით ნარინმა მოღალატე ფეოდალის „ორნი შვილნი... მისცნა ექსორიობად, კონსტანტინეპოლისს წარგზავნნა“. ჩვეულებითი სამართლის თანახმად, მძიმე დანაშაულის ჩამდენთა მიმართ იყენებდნენ თემის ფარგლებიდან გაძევებას.
გახეიბრება

გახეიბრება — დასახიჩრება, ადამიანის სხეულის შემთხვევით ან განზრახ დაზიანება, რომელსაც შეუძლია გამოიწვიოს გარეგნობის ცვლილება ან ფუნქციების დარღვევა, ზოგჯერ ადამიანის სიკვდილიც; წარსულში — ერთ-ერთი გავრცელებული სასჯელი.

ძველაღმოსავლურ სამართალში გამახეიბრებელი, დამასახიჩრებელი სასჯელი დამნაშავეს შეეფარდებოდა ტალიონის პრინციპის მიხედვით („თვალი თვალისა წილ, კბილი კბილისა წილ“). ხამურაბის კანონები გახეიბრებისას ითვალისწინებდა დაზარალებულისა და დამნაშავის სოციალურ მდგომარეობას. თუ დაზარალებული ღარიბი იყო, წარჩინებული ფენის წარმომადგენელ დამნაშავეს გახეიბრების ნაცვლად ფულად ჯარიმას ახდევინებდნენ. დამასახიჩრებელ სასჯელებს ხშირად იყენებდნენ ბიზანტიურ სამართალში. იუსტინიანეს კანონმდებლობისგან განსხვავებით, ეკლოგის სასჯელთა სისტემაში შეამცირეს სასიკვდილო სასჯელის შემთხვევები და უპირატესობა მიანიჭეს გამახაიბრებელ სასჯელებს.

ძველ საქართველოში გამახეიბრებელი სასჯელებიდან იყენებდნენ დასაჭურისებას, ასოთა (ხელის, ფეხის, თითების) მოკვეთას, ენის ამოკვეთას და დაბრმავებას. მონასტრებში იყენებდნენ მტკივნეულ სხეულებრივ სასჯელს ასოთა მოუკვეთლად.
იბრაჰიმ ტრაორე

იბრაჰიმ ტრაორე (; დ. 14 მარტი, 1988) — ბურკინა-ფასოს შეიარაღებული ძალების კაპიტანი, სპეციალური „კობრას“ ქვედანაყოფის მეთაური. 2022 წლის სექტემბრის გადატრიალების დროს მან ხელში ჩაიგდო ძალაუფლება ქვეყანაში და გახდა სახელმწიფოს დროებითი მეთაური.

ბიოგრაფია
სწავლობდა უაგადუგუს უნივერსიტეტში, სადაც იყო მუსლიმი სტუდენტების ასოციაციის წევრი. 2010 წელს ის ჩაირიცხა ბურკინა ფასოს არმიაში. 2019 წელს იგი შეუერთდა ახალ არმიის სპეციალურ განყოფილებას —კობრას კონტრ ტერორისტულ დანაყოფს. 2020 წელს მას მიენიჭა კაპიტნის წოდება.

2022 წლის იანვარში ტრაორე იყო შეიარაღებული გადატრიალების ერთ-ერთი მონაწილე, რომლის დროსაც ბურკინა ფასოში დამონტაჟდა სამხედრო ხუნტა „პატრიოტული მოძრაობა თავდაცვისა და აღდგენისთვის“. და მონაწილეობდა ჯიჰადისტების წინააღმდეგ ბრძოლაში.

ამ დროს ტრაორე (ისევე როგორც იანვრის გადატრიალების მრავალი სხვა მხარდამჭერი) უკმაყოფილო იყო ახალი მთავრობის ლიდერის, პოლ-ანრი სანდაოგო დამიბას ქმედებებით, რომელიც ახერხებდა ისლამური რადიკალების აჯანყების შეკავებას. და ტრაორე გახდა ქვეყნის მეთაური.

2023 წლის ივლისში მან მონაწილეობა მიიღო რუსეთ-აფრიკის სამიტში.
გამოსაჯავრებელი და საგინგლაო ლექსები

გამოსაჯავრებელი და საგინგლაო ლექსები — ქართული საბავშვო ფოლკლორის სახეობა, რომლის ძირითადი დანიშნულებაა მოპაექრის გაღიზიანება და დაცინვა-გამოჯავრება.

გამოსაჯავრებელი და საგინგლაო ლექსები მცირეფორმიანი ტექსტებია, მათში აქცენტი ძირითადად რითმაზეა გადატანილი და მარტივი სახეებით, ადვილად მისაწვდომი ხერხებით გაქილიკებულია მოპაექრის ხასიათი, თვისებები, დასაძრახი საქციელი („მტირალა, მტირალა...“, „საქმეზე წელი გწყდებაო“ და მისთ.). ასეთი ლექსები ზოგჯერ კითხვა-პასუხს შეიცავს ან სიტყვების თამაშზეა აგებული, ხშირად იმპროვიზაციული ხასიათისაა.
საბავშვო ფოლკლორი

საბავშვო ფოლკლორი — ბავშვებისთვის განკუთვნილი ზეპირსიტყვიერი შემოქმედება, ყველა ის ხალხური ნაწარმოები, რომელიც დაკავშირებულია ბავშვების გარემოსთან და მათი ბუნებისა და ინტერესების გამომხატველია.

საბავშვო ფოლკლორში შედის ნაწარმოებები, რომლებიც მოზრდილთა მიერ ბავშვებისთვის არის შექმნილი, მოზრდილთა რეპერტუარიდან საბავშვო ფოლკლორში დამკვიდრდა ან საკუთრივ ბავშვთა ზეპირსიტყვიერი შემოქმედება.

პირველი ჯგუფის მაგალითებია სააკვნო ლექს-სიმღერები, სალალაო და შესაქცევარი პოეზია, ნაწარმოებები ცხოველებისა და ფრინველების შესახებ, „ცოცხალი ტყუილის“ ნიმუშები და სხვ. ამგვარ ნაწარმოებთა დანიშნულებაა მცირეწლოვანთა გართობა იმ ასაკში, როცა ისინი მთლიანად სხვაზე არიან დამოკიდებულნი.

მეორე ჯგუფში ერთიანდება უძველესი რიტუალური პოეზია („მზეო, მზეო ამოდი“, „ივანესას მოვდიოდი“), თემატიკურად მრავალფეროვანი საისტორიო-საყოფაცხოვრებო ლექსები, შაირები, გამოცანები, ანდაზები და სხვ. გართობასთან ერთად ამ ნაწარმოებების ძირითადი დანიშნულებაა ბავშვებისთვის მოვლენებისა და საგნების შესახებ გარკვეული წარმოდგენის გამომუშავება.

მესამე ჯგუფში თავს იყრის პატარების მიერ შეთხზული, მათი გემოვნების და ბუნების გამომხატველი ნაწარმოებები: გამოსაჯავრებელი და საგინგლაო ლექსები, ნაწილობრივ ენის გასატეხი ფორმულები და სხვ. საბავშვო ფოლკლორში თვალსაჩინო ადგილი უჭირავს ასევე თამაშობებს, ზღაპრებს.

საბავშვო ფოლკლორის მეცნიერულ შესწავლაში დიდი წვლილი შეიტანა ინგლისელმა ცოლ-ქმარმა ოპებმა : იონამ (1923–2017) და პიტერმა (1918–1982). ქართულ საბავშვო ფოლკლორს სწავლობდნენ ქსენია სიხარულიძე, ფიქრია ზანდუკელი და სხვ.
ფაღარათი

ფაღარათი, იგივე დიარეა — თავდაცვითი ხასიათის კლინიკური სიმპტომი. კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში პათოლოგიური პროცესის მიმდინარეობისას ნაწლავები ცდილობენ განავალი სასწრაფოდ გამოდევნონ ორგანიზმიდან და ასე მოიცილონ მავნე აგენტი, რომელიც ლორწოვან გარსს აღიზიანებს და ხელს უშლის საჭმლის ნორმალურ მონელებას. ამ დროს იცვლება განავლოვანი მასების მოცულობა და კონსისტენცია. ფაღარათის დროს განავლოვანი მასების გადაადგილების სიჩქარე და ორგანიზმიდან მათი საბოლოოდ გამოდევნის დრო იცვლება, 18-22 საათის ნაცვლად საკვები ნაწლავებში 15-20 წუთს რჩება და მიღებიდან საშუალოდ 2-4 საათის შემდეგ თხიერი განავლის სახით გამოიყოფა. ფაღარათის დროს განავალი თხიერი იმიტომ არის, რომ დიდი რაოდენობით წყალს შეიცავს, რომლის შეწოვაც ნაწლავებმა სწრაფი მოქმედების გამო ვერ მოასწრო.

ფაღარათის ფორმები
ფაღარათს რამდენიმე მიზეზი და განვითარების მექანიზმი აქვს. მიმდინარეობაც სხვადასხვაგვარია, ამიტომ მისი კლასიფიკაცია საკმაოდ რთულია.
მიმდინარეობის ხანგრძლივობისა და დროის მიხედვით განასხვავებენ მწვავე და ქრონიკულ ფაღარათს. მწვავეა ფაღარათი, რომელიც 2-3 კვირამდე გასტანს. 2-3 კვირაზე მეტხანს მიმდინარე ფაღარათს ქრონიკულს უწოდებენ.

მიზეზის მიხედვით განარჩევენ ინფექციურ და არაინფექციურ ფაღარათს. ინფექციური ფაღარათი გამოწვეულია ბაქტერიებით, ვირუსებით (ენტეროვირუსები), პროტოზოული ორგანიზმებითა და მათი ცხოველქმედების პროდუქტებით. არაინფექციურ ფაღარათს იწვევს მედიკამენტები, რენტგენის გამოსხივება და რადიაცია, ალკოჰოლიზმი, ფსიქოემოციური მოშლილობანი, ენდოკრინული დაავადებანი, სიმსივნეები და საკვებისმიერი ალერგია.