ელენე დარიანი

ელენე ბაქრაძე (ქორწინებაში: ბერიშვილი, შემდგომ — ქართველიშვილი; დ. 1897 — გ. 1979) — ქართველი ლიტერატორი, პედაგოგი, ფსიქოლოგი და მთარგმნელი. ერთ-ერთი მოსაზრებით — პოეტური გაერთიანება „ცისფერყანწელების“ წევრი და 1915-1924 წლებში ელენე დარიანის ფსევდონიმით გამოქვეყნებული ლექსების სავარაუდო ავტორი.

დიდი ხნის განმავლობაში ელენე დარიანი ითვლებოდა პაოლო იაშვილის ლიტერატურულ მისტიფიკაციად, რომელსაც პოეტმა 14 ლექსი მიაწერა. ლექსების უმეტეს ნაწილში მკაფიოდ იკვეთება რომანტიკულ-ეროტიკული შინაარსი. 1990-იან წლებში საარქივო მასალებზე მუშაობისას წარმოიშვა მოსაზრება, რომ ელენე დარიანის ფსევდონიმით წერდა რეალურად არსებული პიროვნება — ელენე ბაქრაძე, რომელსაც პაოლო იაშვილთან რომანტიკული და შემოქმედებითი ურთიერთობა აკავშირებდა 1915 წლიდან 20-იანი წლების დასაწყისამდე.

1921 წელს ელენემ გაიცნო სიმონ ჯანაშია, რომელთანაც მომდევნო წლებში გარკვეული ხნის განმავლობაში ჰქონდა რომანტიკული ურთიერთობა, თუმცა მას გაგრძელება არ მოჰყოლია. 1927 წელს, გოგი ბერიშვილთან განქორწინების და ჯანაშიასთან საბოლოოდ დაშორების შემდეგ, ელენე მისთხოვდა ადვოკატ შალვა ქართველიშვილს, რომელსაც 1919 წლიდან იცნობდა. 30-იან წლებში ელენე ბაქრაძე მუშაობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, ფსიქოლოგიის ფაკულტეტზე.

1937 წელს შალვა ქართველიშვილი დააპატიმრეს. ელენე გადაურჩა დაპატიმრებას, მაგრამ, ბინიდან გააძევეს. 1937-45 წლების განმავლობაში იგი ძლიერ მატერიალურ შეჭირვებას განიცდიდა. მისთვის დიდხანს იყო უცნობი მეუღლის ადგილსამყოფელი. ოფიციალური ინფორმაციით, შალვა ქართველიშვილი გადასახლებაში იმყოფებოდა. მისი დაღუპვის შესახებ ელენემ მხოლოდ 50-იან წლებში შეიტყო. ბიძასთან — იაზონ ბაქრაძესთან მიმოწერით და დღიურებიდან ირკვევა, რომ ელენე ბაქრაძე წერდა მინიატურებსა და ჩანახატებსაც, ერთი მინიატურა გამოქვეყნდა 1915 წელს, ქუთაისში. 1916 წელს პაოლო იაშვილმა „მეგობარში“ გამოქვეყნებული ლექსები გადაიტანა „ცისფერყანწელების“ ოფიციალურ ორგანოში, „ცისფერ ყანწებშიც“, სადაც, იმავე წელს კიდევ 6 ლექსი დაიბეჭდა („უვერტიურა“, „*** (უკანასკნელი მოვიხსენი...)“, „პირამიდებში“, „ფერადი სონეტი“, „მე და კატა“, „ყოველთვის მაისში“). 1915-16 წლებში ქუთაისის საზოგადოებაში არ წყდებოდა მითქმა-მოთქმა ლექსებისა და მისი ავტორის შესახებ. თავად პაოლო იაშვილმა ირიბად მიუთითა ავტორობაზე პოეტ ნინო თარიშვილისადმი მიმართვაში: ახალგაზრდა პოეტ ქალს იმთავითვე ქართველი ანა ახმატოვა შეარქვა პ. იაშვილმა.

ანა ახმატოვაზე მაშინ შეყვარებული იყვნენ ს. ჩიქოვანი, გ. ტაბიძე, ალ. აბაშელი, საერთოდ — „ცისფერყანწელები“.

რაკი თქვენ გამოჩნდით, დღეიდან მე ხელს ვიღებ ქალის სახელით ლექსების წერაზეო, — უთქვამს პაოლო იაშვილს ნინოსათვის.

საქმე ისაა, რომ მაშინ პ. იაშვილი ელენე დარიანის ფსევდონიმით აქვეყნებდა ლექსებს. ქორწინების შემდეგ პაოლო იაშვილმა მეუღლეს — თამარ ოქრომჭედლიშვილს უძღვნა ხელნაწერი წიგნაკი ლექსებით, რომელშიც შევიდა ელენე დარიანის სახელით ხელმოწერილი ლექსი „დარიანულიც“ მთლიანად, ასევე, ამ ციკლის რამდენიმე ლექსის თითო კუპლეტიც (წიგნაკი დაცულია პაოლო იაშვილის შთამომავლებთან) .ამის მიუხედავად, საარქივო მასალების შესწავლამ აჩვენა, რომ ელენე ბაქრაძეს რამდენიმე პიროვნება მოიხსენიებდა „ელენე დარიანად“ — მათ შორის, ტიციან ტაბიძე, სიმონ ჯანაშია და იოსებ გრიშაშვილი. მოგვიანებით, ელენე ბაქრაძემ რამდენიმე მოგონებასა და პირად წერილში აღწერა თავისი ურთიერთობა და ლიტერატურული თანამშრომლობა პაოლო იაშვილთან, რომელშიც უთითებდა, რომ პაოლო მისგან გაგზავნილ „თეთრ ლექსებს“ „არედაქტირებდა“, რითმიან ლექსებად აქცევდა და უქვეყნებდა „ელენე დარიანის“ ფსევდონიმით. იგი აცხადებდა, რომ სწორედ მისი თანამონაწილეობით დაერქვა დაჯგუფებას „ცისფერი ყანწები“ და პაოლო იაშვილსაც სწორედ მან შეარქვა ეს სახელი. ამასთან, ელენე ხაზს უსვამდა, რომ მისი და პაოლო იაშვილის ურთიერთობა მხოლოდ პლატონური იყო. მისმა მოსაზრებამ მაშინვე გამოიწვია მკლევართა შორის აზრთა დიდი სხვადასხვაობა, რაც გამოიხატა არაერთ საგაზეთო პუბლიკაციასა თუ ლიტერატურულ ნაშრომში, სადაც გაკრიტიკებული იყო გიორგი ჯავახიშვილის მოსაზრებები და დასკვნები.

მიუხედავად საარქივო მასალებისა, რომელიც ადასტურებს, ერთი მხრივ, ელენე ბაქრაძის რომანტიკულ ურთიერთობას პაოლო იაშვილთან 1915 წელს, მეორე მხრივ კი — ფაქტს, რომ თანამედროვეთა ნაწილი ნამდვილად იხსენიებდა მას „ელენე დარიანად“, მკვლევრების უმრავლესობა შეუძლებლად მიიჩნევს, რომ ლექსების ავტორობის საკითხი მხოლოდ პირად განცხადებებსა და მოგონებებზე დაყრდნობით დამტკიცდეს ელენე ბაქრაძის სასარგებლოდ. ეჭვს იწვევს ისიც, რომ ელენე ბაქრაძის არქივში მისი ხელით გადაწერილი და რედაქტირებული სხვა პოეტების (გრიგოლ რობაქიძის, ანა ახმატოვას, ანა კალანდაძის, გიორგი ლეონიძის) ლექსებიც არის ნანახი, მოგონებებში დარღვეულია ქრონოლოგია, მოყვანილი ინფორმაცია ეწინააღმდეგება სხვა პირთა გადმოცემებს, ან წინააღმდეგობებია მოგონებების სხვადასხვა ვარიანტებს შორის, საკუთრივ ელენე ბაქრაძის „არასადავო“ პოეზიის ვერსიფიკაციული ანალიზი კი ვერ აჩვენებს შესაბამისობას „დარიანული ციკლის“ ლექსებთან , თუმცა, ლექსების ავტორისა და ელენე ბაქრაძის იგივეობის ირგვლივ აზრთა სხვადასხვაობა და ძიებები დღემდე გრძელდება.

კრებული
2021 წლის მიწურულს ლიტერატურის მუზეუმის ძალისხმევით პირველად დაიბეჭდა ელენე ბაქრაძის კრებული, რომელშიც შევიდა მისი დღიურები, მოგონებები, მიმოწერა, ფოტომასალა, ლექსები და თარგმანები. მასალები მოძიებულ იქნა ელენე ბაქრაძის არქივსა და პატარძეულის გიორგი ლეონიძისეულ სახლ-მუზეუმში. წიგნის პრეზენტაცია მუზეუმში 2021 წლის 23 დეკემბერს გაიმართა. 2 იანვარს ლიტერატურის მუზეუმის ხელმძღვანელმა ლაშა ბაქრაძემ გაავრცელა ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ წიგნში ელენე დარიანის სახელით ანა კალანდაძის ორი ლექსი მოხვდა, რისთვისაც მან ბოდიში მოიხადა. მოგვიანებით სია განივრცო და დაემატა გრიგოლ რობაქიძის და ანა კალანდაძის თითო ლექსი, რომელიც ასევე გადაწერილი ჰქონდა ელენე ბაქრაძეს. ანა ახმატოვას, ალექსანდრ ვოსტოკოვისა და ლესია უკრაინკას ლექსების ბაქრაძისეული თარგმანები კი „თარგმანების“ ნაკვეთში გადაიტანეს. შეცდომების შესწორების ფურცელი ლაშა ბაქრაძემ პირადი გვერდის მეშვეობით გაავრცელა.

17 იანვარს საქართველოს კულტურის სამინისტრომ გამოაქვეყნა განცხადება, რომლის მიხედვითაც 2021 წლის 31 დეკემბრიდან მათ არაერთმა „სამართლიანად აღშფოთებულმა მოქალაქემ“ მიმართა ამ წიგნისა და მასში დაშვებული შეცდომის შესახებ. უწყება მიიჩნევს, რომ პრინციპული მნიშვნელობა აქვს იმის პრევენციას, რომ სისტემის შიგნით მსგავსი სამწუხარო ფაქტების ალბათობა მაქსიმალურად გამოირიცხოს

18 იანვარს ლიტერატურის მუზეუმის მხარდასაჭერად და წიგნის „ელენე ბაქრაძე (დარიანი)“ შესწორებული ვერსიის თავიდან გამოსაცემად საინიციატივო ჯგუფი შეიქმნა, რომლის წევრებმა მიზნად დაისახეს შესაბამისი თანხის ერთ კვირაში შეგროვება . წიგნის ახალი გამოცემა (1 200 ეგზემპლარი), რომელშიც შესწორებული იყო პირველ ვარიანტში აღმოჩენილი შეცდომები, გამოვიდა 2022 წლის 30 მარტს.

„ელენე დარიანის დღიურები“ - ტექსტი და ავტორი
2023 წლის 1 დეკემბერს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში გაიმართა შრომების კრებულის „ელენე დარიანის დღიურები — ტექსტი და ავტორი“ (შემდგენელი — პროფესორი თამარ პაიჭაძე) წარდგენა. კრებულში გაერთიანდა 1997-2023 წლებში შესრულებული გამოკვლევები, რომლებიც შეეხებოდა „პოეტ ელენე დარიანს“, როგორც პაოლო იაშვილის მიერ გამოგონილ ავტორს და „დარიანული ლექსების“ დაწვრილებით პოეტიკურ-ვერსიფიკაციულ ანალიზს .

ელენე ბაქრაძე პოპულარულ კულტურაში
2013 წელს, ჰაინრიხ ბიოლის საზოგადოების დაფინანსებით, გამოვიდა საფოსტო ბარათების კრებული „50 ქალი საქართველოდან“, რომელშიც ერთი ბარათი ელენე ბაქრაძის, როგორც პოეტისა და საზოგადო მოღვაწის ბიოგრაფიასაც დაეთმო. ამავე წელს, „ქალთა ფონდის“ და ორგანიზაცია „რადიქსის“ თაოსნობით, გ. ლეონიძის სახელობის ლიტერატურის მუზეუმში გაიმართა გამოფენა „ელენე დარიანი — ქალი პაოლოს უკან“ .

ამის პასუხად, 2014 წელს საპატრიარქოს ტელეარხზე გავიდა სტუდია „ავტოგრაფის“ მიერ მომზადებული ფილმი: „ვინ იყო ელენე დარიანი — გზასაცდენილი დისკუსიის დასრულებისათვის“ (ავტორი და წამყვანი — ლიტერატურათმცოდნე ნინო ხოფერია). ფილმში „დარიანული ლექსების“ ავტორობის თემაზე საუბრობდნენ ლიტერატურათმცოდნეები (თამაზ კვაჭანტირაძე, დავით წერედიანი, ზეინაბ ლომჯარია, ქეთევან ენუქიძე), რომლებიც ამ ციკლს ორგანულად უკავშირებდნენ პაოლო იაშვილის შემოქმედებას. ასევე, ფილმი მოიცავდა პოეტის რამდენიმე თანამედროვის და მისი შთამომავლების მოგონებებსა და ელენე ბაქრაძის ბიოგრაფიისა და არასადავო შემოქმედების ანალიზსაც .

ელენე ბაქრაძის, როგორც „დარიანული“ ლექსების ავტორის“ ისტორია აისახა თამთა მელაშვილის რომანში „აღმოსავლეთით“ (გამოიცა 2015 წელს), საბავშვო კრებულში „ყოჩაღი გოგოები საქართველოს წარსულიდან“ (ავტორები: თამთა მელაშვილი და მარიამ ჭანჭალეიშვილი) და კომპანია „ფანტასმაგორიას“ მიერ მომზადებულ ანიმაციურ ფილმში „ელენე დარიანი“ (2024).