iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ზოდეხის კვირაცხოვლის ნაეკლესიარი

ზოდეხის კვირაცხოვლის ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზოდეხში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ნანგრევებად ქცეული ეკლესიიდან შემორჩენილი კედლების სიმაღლე ერთ მეტრს აღწევს. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ადგილობრივი წარმოშობის ფლეთილი ქვა. გეგმა არ იკითხება.
ქურთის წმინდა გიორგის ეკლესია

ქურთის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქურთაში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

„პაპიანთ“ უბნის სასაფლაოზე სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით და ფიქალით ნაგები დარბაზული ეკლესია დგას. კარის წირთხლებზე აქა-იქ გამოყენებულია შირიმის ქვა.
ეკლესია გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით დასრულებულია ასიმეტრიული ფორმის აბსიდით, რომლის ცენტრში სარკმელი იყო. კედლების დაზიანების გამო სარკმლის ფორმა არ ჩანს. ჩრდილოეთით დიდი ზომის თაღოვანი ნიშაა, სამხრეთით კი არქიტრავული. აბსიდი დარბაზისაგან გამოყოფილია მხრებით.
გრძივი კედლები შემორჩენილია 2-2,5 მეტრის სიმაღლეზე. სამხრეთ კედელში სწორკუთხა ნიშაა. სამხრეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში სარკმლების კვალია. სამხრეთის არქიტრავულ შესასვლელს ნაოთხალები აქვს. ეკლესიაში დევს მრგვალი ფორმის ქვა ჩაკვეთილი ჯვრის გამოსახულებით.
ბერიჯვრის სტელა

ბერიჯვრის სტელა — არქეოლოგიური ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ კიტრიულიში. განეკუთვნება - საუკუნეებს.

ბერიჯვრის ნაეკლესიარიდან სამხრეთ-დასავლეთით, ხევში აღმოჩნდა ქვის სტელის ნამტვრევი, რომელიც ბერიჯვრის ეკლესიის სარკმლის თავსართად იყო გამოყენებული. სტელა - საუკუნეების მიჯნას განეკუთვნება და იკონოგრაფიული, მხატვრულ-სტილისტური და პალეოგრაფიული თვალსაზრისით მეტად საინტერესოა.
უკანაუბნის ეკლესია

უკანაუბნის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ უკანუბანში. აგებულია
გარდამავალი ხანა

სოფლის სასაფლაოზე დგასმცირე ზომის დარბაზული, გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობის ეკლესია. საკურთხევლის ცენტრში გაჭრილია არქიტრავული, საფეხურებიანი სარკმელი. სარკმლის ორივე მხარეს და ჩრდილოეთით სწორკუთხა ნიშებია მოწყობილი. ეკლესიის კამარა ცილინდრულია. დასავლეთ კედელში გარეთ თაღოვანი, შიგნით არქიტრაული სარკმელია. სამხრეთ შესასვლელს ნაოთხალიაქვს. იატაკი მიწაყრილია. ეკლესია ადგილობრივი წარმოშობის ფლეთილი ქვითაა ნაგები. დასავლეთ სარკმლის სათაური შირიმისაა. ძეგლი დაზიანებულია. აყრილია საბურავი; ამოსულია მცენარეები. ეკლესიის გარშემო მიწის დონე აწეულია.
ლომისის მეორე აკლდამა

ლომისის მესამე აკლდამა — არქეოლოგიური ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ელოიანის მიდამოებში, ლომისის ნასოფლარში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

აკლდამა მოთეთრო-მოყვითალო ფერის ადგილობრივი წარმოშობის ქვითაა ნაგები. აღმოსავლეთ კედელში მოთავსებულია ღიობი. დასავლეთი მხარე მიწაშია ჩაფლული.
ნაგებობას ბანური გადახურვა აქვს.
ნახიდის ღვთისმშობლის ეკლესია

ნახიდის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნახიდში. ეკლესია აგებულია გვიანი შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია ადგილობრივი წარმოშობის ქვითაა ნაგები. გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით დასრულებულია ასიმეტრიული ფორმის აბსიდით, რომლის სამხრეთი მხარე სწორკუთხაა. საკურთხევლის ცენტრში გაჭრილია არქიტრავული სარკმელი, რომლის ძირშიც ტრაპეზის ქვა დგას. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშაა. საკურთხევლის მხრები ოდნავ წინ გამოწეულია.

იატაკის დონე ერთი საფეხურით მაღალია დარბაზის იატაკთან შედარებით. ეკლესიის კამარა შეისრულია. არქიტრავული შესასვლელი სამხრეთიდანაა. დასავლეთ კედელში გაჭრილია ვიწრო სარკმელი. იატაკი მიწაყრილია. ნაგებობის საბურავი აყრილია. ეკლესიას გარშემო მშრალიწყობის გალავანი შემოუყვება.
კორინთის წმინდა გიორგის ეკლესია

კორინთის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ კორინთაში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

წმინდა გიორგის დარბაზული ეკლესია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები, ალაგ-ალაგ წყობაში გამოყენებულია რიყის ქვა და შირიმი.
გეგმით სწორკუთხა ნაგებობა აღმოსავლეთით დასრულებულია ასიმეტრიული ფორმის აბსიდით. ცენტრში გაჭრილი ფართე, თაღოვანი სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშაა მოთავსებული. აქედან სამხრეთისა უფრო დიდია.
ეკლესიის კამარა შეისრულია. საკურთხევლის კონქს მკვეთრად შეისრული ფორმა აქვს, სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა.
სამხრეთ კედელში ფართე, თაღოვანი სარკმელია. დასავლეთი კედელი მთლიანად გახსნილია ასევე შეისრული თაღით.
ნაგებობამ მრავალჯერ განიცადა გადაკეთება. მოგვიანებით მას დასავლეთიდან მიაშენეს დიდი ზომის სწორკუთხა დარბაზი. ეკლესიისათვის სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ქართული აგური და რიყის ქვა.
შესასვლელი კარი დასავლეთ კედელშია გაჭრილი.
ეკლესიის სამხრეთით შემორჩენილია მეორე, შვერილაბსიდიანი ეკლესიის საძირკველი, რომლის მხოლოდ აღმოსავლეთი და სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე იკითხება. ასევე შემორჩენილია მინაშენის კედლები ფრაგმენტულად.
ეკლესიის გარშემო გალავნის ფრაგმენტებია.
ზოდეხის ეკლესია

ზოდეხის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზოდეხში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

დანგრეული ეკლესიიდან შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 2 მეტრს აღწევს. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვა.
ნაგებობა გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, შესასვლელი სამხრეთ კედელშია გაჭრილი. ეკლესიამ განიცადა არაერთი გადაკეთება, მისი კედლები დეფორმირებულია.
ქსნის ერისთავის ციხე-დარბაზი (ახალგორი)

ქსნის ერისთავის ციხე-დარბაზი — არქიტექტურული ძეგლი, რეზიდენცია ახალგორის მუნიციპალიტეტში, ახალგორში. აგებულია საუკუნის პირველ ნახევარში.

ვახუშტის მიხედვით:
თავდაპირველად საერისთავოს რეზიდენცია ქვენიფნევსა და ლარგვისში უნდა ყოფილიყო. მოგვიანებით კი, საერისთავოს გაძლიერებისა და გაფართოების პირობებში, მაღალ მთებში მომწყვდეული რეზიდენცია, ქსნის ერისთავებს აღარ შეეფერებოდა და ისინი ირჩევენ ახალ ადგილს ახალგორის სახით.

ისტორიულ წყაროებში ახალგორი პირველად საუკუნის 70-იან წლებში იხსენიება. მემატიანე ფარსადან გორგიჯანიძეს მოჰყავს ერთი საინტერესო ცნობა:

ერთ-ერთი მემატიანის ცნობით, 1721 წელს შანშე ქსნის ერისთავს უნებართვოდ დაუტოვებია თბილისი და თავის სამფლობელოში წასულა. მეფემ იცოდა, რომ ერისთავი უწინდებურად ახლაც განდგომაზე ფიქრობდა და დაუყოვნებლივ გაემგზავრა მის დასასჯელად. ერისთავის დამარცხების შემდეგ მეფის ჯარმა დაწვა ახალგორის სასახლე.

ახალგორმა რეზიდენციის პერიოდი დაამთავრა საერისთავოს გაუქმებასთან ერთად — საუკუნის 70-იან წლებში.
ახალგორში თითქმის ერთდროულად წარმოიქმნა ორი დიდი არქიტექტურული ანსამბლი. ოდნავ მოგვიანებით გაჩნდა კიდევ ერთი ანსამბლი, რომელიც პირველი ორისაგან მოშორებით დგას. მათ შორის ყველაზე დიდი აღმოსავლეთით მდგარი ციხე-დარბაზია. სიდიდით მეორეა მასთან ახლოს მდებარე ციხე-დარბაზი, ხოლო მესამე განაპირა შედარებით პატარაა.

ერისთავის ციხე-დარბაზი მდებარეობს მაღალი მთის ფერდობზე. ცალკეული ნაგებობები ისეა განლაგებული, რომ ანსამბლი მთლიანად მდინარის ხეობისკენაა მიმართული. ყველაზე მაღალი კოშკიდან ორივე მიმართულებით კარგად ჩანს ხეობა. ციხე-დარბაზი თავდაპირველად მარტივი გეგმარებისა იყო მოგრძო, ოთხკუთხა გალავანში ჩართული იყო ორი კოშკითა და სასახლეთი. მოგვიანებით მან განიცადა ცვლილებები, ხოლო საუკუნეში საბოლოოდ იცვალა სახე.

თავდაპირველ კოშკთაგან ერთი სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში იდგა, მეორე ჩრდილოეთ კედლის შუაში. პირველი უკეთაა შენახული. ეს შვიდსართულიანი კოშკი გადახურული იყო ორქანობიანი სახურავით. კედლები აღჭურვილია სათოფურებით, სამეურნეო დანიშნულების ნიშებით, ბუხრებით და სხვა. დანარჩენი სართულებისაგან განსხვავებით, მეექვსე სართულზე მოწყობილი იყო შვერილი აივანი.

მეორე კოშკი უფრო მასიურია. თუ პირველ კოშკში სართულშუა გადახურვა  ყველგან ხისა იყო, აქ გუმბათოვანია; მეორე სართულს საზეიმო იერი აქვს. გუმბათი ტრომპებზეა აღმართული. კოშკის ზედა სართულების მონგრევის შემდეგ მისთვის ერთი სართული საბრძოლო ბანით დაუშენებიათ.
ციხეს მაღალი გალავანი ჰქონია, რომლის ზედა იარუსებზე სათოფურები იყო განლაგებული.

- საუკუნეთა მიჯნაზე სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში მიუშენებიათ საინტერესო კოშკი, რომელიც  ძირითადად საცხოვრებლად გამოიყენებოდა. სამსართულიან კოშკში მთავარი მეორე სართული ყოფილა. მაღალ კედლებში დიდი ზომის თაღოვანი სარკმლებია დატანებული. თუ ქვედა სართულის კუთხეები მკვეთრად არ არის გამოყოფილი, მეორე სართულის ფორმა პრიზმას უახლოვდება. მათ შუაზე ყოფს ფრიზი. მეორე სართული მაღალთაღოვანი სარკმლებით გამოირჩევა, ხოლო მესამე ნისკარტა სალოდეებით და საზარბაზნეებით.

 საუკუნის შუა ხანებში ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში მიუშენებიათ მცირე ზომის კოშკი, რომლისგანაც ორი სართულია შემორჩენილი.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
გეზევრეთის ეკლესია

გეზევრეთის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ გეზევრეთში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ძეგლი მდებარეობს სოფ. გეზევრეთის სასაფლაოზე, სოფლიდან სამხრეთ-დასავლეთით ასიოდე მეტრში, მთის მოშიშვლებულ ფერდობზე.

დარბაზული ეკლესია მთლიანად დანგრეულია, შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთი კედლის წყობის პირველი რიგი, რომელიც ნაწილობრივ დასავლეთ და აღმოსავლეთ კედლებზეც გრძელდება. აღმოსავლეთი კედლის წყობიდან გამომდინარე, ეკლესიას სწორკუთხა საკურთხეველი უნდა ჰქონოდა. საკურთხეველში შემორჩენილია შირიმის ბუნის ქვა. ეკლესიის გარშემო განლაგებულია - საუკუნეების საფლავის ქვები მხედრული წარწერებით. აქა-იქ მიმობნეულია დანგრეული ეკლესიის ქვები და შირიმის რამდენიმე კვადრი.
ალავერდის სამონასტრო კომპლექსი

ალავერდის სამონასტრო კომპლექსი — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩიგოიანში. აგებულია - საუკუნეებში.

ნასოფლარ ალავერდში მდებარე კომპლექსი შედგება მინაშენიანი ეკლესიისა და კოშკისაგან. დარბაზული ეკლესია სხვადასხვა ზომის უხეშად დამუშავებული ქვითაა ნაგები. გეგმით სწორკუთხა, აღმოსავლეთით ასევე სწორკუთხა საკურთხევლის ცენტრში გაჭრილია ერთ ღერძზე განლაგებული ორი არქიტრავული სარკმელი. ინტერიერში ქვედა სარკმელს თავზე რელიეფური თავსართი აქვს, რომელიც ბოლოში კუთხეებს ქმნის. გრძივ კედლებზე წყვილი პილასტრია შემორჩენილი, ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში კი ორსაფეხურიანი პილასტრია. შესასვლელი სამხრეთ კედელშია მოთავსებული. გადახურვა მთლიანად ჩამოქცეულია. ეკლესიას სამხრეთიდან მოკლე და ვიწრო მინაშენი ჰქონდა. მისგან მხოლოდ აღმოსავლეთი და სამხრეთი კედლებია შემორჩენილი. მათი სიმაღლე 1-1,5 მეტრს აღწევს.
ზოდეხის ნაეკლესიარი

ზოდეხის ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზოდეხში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესიიდან შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 60-70 სმ-ს აღწევს; ძეგლი ადგილობრივი წარმოშობის ფლეთილი ქვითაა ნაგები.
ნაგებობა გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა. აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხეველში სარკმლის კვალი ჩანს. ჩრდილოეთით მცირე ზომის ნიშაა.
შესასვლელი ღიობის კვალი დასავლეთით იკითხება.
ქურთის კვირაცხოვლის ეკლესია

ქურთის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქურთაში. აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში.

ხრიკულთუბანის დარბაზული ეკლესია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები. მარკანტულ ნაწილებში გამოყენებულია შირიმი.
ეკლესია გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით შემორჩენილია მკვეთრად ნალისებრი ფორმის აბსიდის სამხრეთი ნაწილი, რომელსაც მძლავრი, ორსაფეხურიანი მხარი გააჩნია. ჩრდილოეთი კედელი ნაწილობრივ ჩამონგრეულია, საძირკველიც კი არ იკითხება.
ეკლესიის გრძივ კედლებზე გადადის შირიმის ქვის კედლის თაღები. თაღები პილასტრებს და კრონშტეინებს ეყრდნობა. დასავლეთის ფართე შესასვლელი არქიტრავულია. შესასვლელის თავზე მაღალი თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი.
კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. ინტერიერი ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვით.
ეკლესიას გარშემოსავლელი ჰქონდა, რომელიც ამაჟამად დაზიანებულია. ჩანს მხოლოდ მისი საძირკველი.
ეკლესიის ტერიტორიაზე ვიპოვეთ თიხის მოწითალო ფილა, რომელზედაც წმინდანების ფიგურებია გამოსახული. ფილა რამდენიმე ნაწილადაა გატეხილი. იგი გადაეცა მხარეთმცოდნეობის მუზეუმს.
კორინთის კვირაცხოვლის ეკლესია

კორინთის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ კორინთაში. აგებულია გარდამავალ ხანაში.

მდ. ალეურას ხეობაში მდებარე დარბაზული ეკლესია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები.
ეკლესია გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით კოლოფა საკურთხევლით, რომლის ცენტრში გაჭრილია შიგნით სწორკუთხა - გარეთ თაღოვანი სარკმელი. ჩრდილოეთით ერთი წყვილი სწორკუთხა ნიშაა.
ეკლესიის კედლები შემორჩენილია 2-3 მეტრის სიმაღლეზე, ზოგან უფრო მეტია. დასავლეთ კედელში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. არქიტრავული შესასვლელი ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია მოთავსებული. შესასვლელთან კარიბჭის კედლებია შემორჩენილი, ეკლესიის გარშემო გალავნის ფრაგმენტებია.
ნაგებობის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია, კედლები დეფორმირებული, სარკმლების ღიობები დაზიანებულია, ინტერიერი ამოვსებულია ჩამონაშალი ქვით.
ზოდეხის წმინდა გიორგის ეკლესია

ზოდეხის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზოდეხში. აგებულია გარდამავალ ხანაში.

ეკლესია სხვადასხვა ზომის დამუშავებული ქვითაა ნაგები. წყობა სწორხაზოვანია.
დარბაზულ ეკლესიას ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან თანადროული მინაშენები აქვს. კარნიზი მარტივპროფილიანია, საბურავად გამოყენებულია ფიქალი.
ეკლესიას გარშემო გალავანი შემოუყვება. იმის გამო, რომ ეკლესია დაკეტილია, მისი შიდა აღწერა და აზომვა არ ხერხდება.
ნაგომევის ეკლესიის ნანგრევი

ნაგომევის ეკლესიის ნანგრევი — არქიტექტურული ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნაგომევში. ნანგრევი დათარიღებულია გვიანი შუა საუკუნეებით.

სოფლიდან სამხრეთ-დასავლეთით 4 კმ-ზე, ტრიალ მინდორში დგას დარბაზული ეკლესია. ძეგლი შორიდანაც კარგად მოჩანს. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით.

ეკლესია გეგმით უაბსიდო, სწორკუთხა მოხაზულობისაა, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. კედლების სიმაღლე 2-2,5 მეტრს აღწევს, ზოგან უფრო ნაკლებია. აღმოსავლეთ კედელზე შემორჩენილია ნალესობის ფრაგმენტები. შესასვლელის კვალი დასავლეთ კედელში იკითხება. კამარა და კონქი ჩამოქცეულია, ინტერიერი ამოვსებულია მიწითა და ქვით. აღმოსავლეთ ფასადის ფრონტონში გამოსახულია წყობაში ჩაძირული ჯვარი.
უკანაუბნის ზურგიანი კოშკი

უკანაუბნის ზურგიანი კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანუბანში. აგებულია - საუკუნეებში.

კოშკი ადგილობრივი წარმოშობის სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები. ძეგლი შემორჩენილია სამი სართულის დონეზე. აქედან პირველი სართული ამოვსებულია მიწით, ხოლო მესამე სართულის დიდი ნაწილი ჩამონგრეულია. შესასვლელი მეორე სართულის დასავლეთ კედელშია გაჭრილი. სამხრეთ კედელში ჩანს სარკმლის კვალი. კოშკის ზურგი ჩრდილოეთისკენ არის მიმართული.
კორინთის კოშკი

კორინთის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ კორინთაში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

კოშკი, სტრატეგიული თვალსაზრისით, ძალზე მარჯვე ადგილას, მდ. ქსნის მარცხენა ნაპირას, კონცხზე დგას. აქედან კარგად მოჩანს ხეობის დიდი ნაწილი.
ძეგლი ნაგებია ფლეთილი და რიყის ქვით. კოშკი შემორჩენილია სამი სართულის დონეზე. პირველი სართული თითქმის მთლიანად მიწით არის ამოვსებული. ჩანს მხოლოდ მეორე და მესამე სართული და სართულშუა გადახურვის კოჭის ბუდეები.
მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილია ბუხარი, რომლის ორივე მხარეს სწორკუთხა ნიშებია. მარჯვენა ნიშაში გაჭრილია სათოფურები. ამავე სართულის ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებში არქიტრავული შესასვლელებია. დასავლეთ კედელში კიდევ ორი სარკმლის კვალია.
მესამე სართულის სამხრეთ კედელში შეწყვილებული ნიშებია. აღმოსავლეთ კედელზე შემორჩენილია კუთხის პილასტრი.
კოშკიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტები, რომელიც სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები.
კოშკი სერიოზულად არის დაზიანებული.
ზემო გრუს წმინდა გიორგის ეკლესია

ზემო გრუს წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო გრუში. აგებულია გარდამავალ ხანაში.

სოფლის სასაფლაოზე მდებარე წმ. გიორგის ეკლესია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები, წყობა სწორხაზოვანია.
დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნალისებრი აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია ერთი, ხოლო სამხრეთით ორი საფეხურებიანი სარკმელი. სამხრეთი სარკმლის გვერდით მცირე ზომის ნიშაა. ჩრდილოეთით თაღოვანი ნიში სამალავს წარმოადგენს.
აბსიდის ცენტრში და ჩრდილოეთ მხარეს ტრაპეზის ქვები დგას. კონქი სფერულია, სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. შემორჩენილია ხის კანკელის ფრაგმენტი. საკურთხეველი დარბაზის იატაკთან შედარებით ერთი საფეხურით მაღალია.
ეკლესიის გრძივი კედლები ორსაფეხურიანი პილასტრების საშუალებით ორ ტოლ ნაწილად იყოფა. ცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღები პილასტრების კაპიტელებს ებჯინება, ხოლო გვერდით საფეხურებზე კედლის თაღები გადადის. დასავლეთი თაღი კუთხის პილასტრებს ეყრდნობა. ეკლესიის ოთხივე კედელს ერთსაფეხურიანი ხარისხი გასდევს.
ეკლესია ნათდება აღმოსავლეთით სამი, სამხრეთით ორი და დასავლეთის ერთი თაღოვანი სარკმლით.
სამხრეთი შესასვლელი შიგნით თაღოვანი - გარეთ არქიტრავულია. კარი ნაოთხალია. ინტერიერში შემორჩენილია ნალესობის კვალი.
ეკლესიის სამხრეთით შემორჩენილია მინაშენის მცირე ფრაგმენტი. დასავლეთ ფასადზე, სარკმლის თავზე ჩასმულია ქვის ფილა - ჯვრის რელიეფური გამოსახულებით.
ძეგლის გარშემო გალავნის ფრაგმენტებია.
ნაგებობა დაზიანებულია, კამარა მრავალ ადგილას ჩამონგრეულია. კედლები და სარკმელთა ღიობები დაბზარულია, ინტერიერში მიწის დონე აწეულია.
ახალგორის ეკლესია

ახალგორის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო  ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტში, ახალგორში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ძეგლი მდებარეობს სასაფლაოზე, რომელიც სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და ქართული აგურითაა ნაგები.
დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით გააჩნია ასეთივე სწორკუთხა საკურთხეველი. აქვე დგას დიდი ზომის ტრაპეზის ქვა.  ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშაა მოთავსებული.
კამარა ცილინდრულია. არქიტრავული შესასვლელი დასავლეთიდანაა.
უკანაუბანი ზურგიანი კოშკი (ნასოფლარი)

უკანაუბანი ზურგიანი კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ უკანუბანში. აგებულია - საუკუნეებში.

სოფლიდან სამხრეთ-დასავლეთით 1 კმ-ზე, მდ. ცხრაზმის მარცხენა ნაპირას მდებარე სათვალთვალო კოშკი ადგილობრივი წარმოშობის დიდი ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები; ზურგი ჩრდილოეთიდანაა, ხოლო სამხრეთი, სწორი მხარი მდინარეს გადაჰყურებს. არქიტრავული შესასვლელი მეორე სართულის სამხრეთ კედელშია გაჭრილი. სარკმლები და სათოფურები არ ჩანს. კოშკი ძალზე მიუდგომელია. ძეგლთან მისასვლელი რთული გზა, ჩრდილოეთიდანაა. კოშკის აზომვა არ ხერხდება.
ქურთის ლაშარობის ეკლესია

ქურთის ლაშარობის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქურთაში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში

სოფლის მიდამოებში, ნასოფლარ მეტეხში მდებარე დარბაზული ეკლესია სხვადასხვა ზომის ფიქალითაა ნაგები. გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობისაა, აღმოსავლეთით გააჩნია სწორკუთხა საკურთხეველი, რომლის ცენტრში გაჭრილია არქიტრავული, საფეხურებიანი სარკმელი. სამხრეთ კედელზე შემორჩენილია იმპოსტი. არქიტრავული შესასვლელი სამხრეთ კედელშია მოთავსებული. ნაგებობას ჩამოქცეული აქვს გადახურვა. ეკლესიას სამხრეთიდან მინაშენი ჰქონდა, რომლისგანაც შემორჩენილია დასავლეთი და სამხრეთი კედლის ფრაგმენტები. დასავლეთით მოწყობილია სწორკუთხა ნიშა. ეკლესიას გვიანდელი გადაკეთების კვალი ეტყობა. ძეგლის გარშემო გალავნის ფრაგმენტებია შემორჩენილი.
ელოიანის ეკლესია

ელოიანის ეკლესია — გარდამავალი ხანის საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ელოიანში.

ოხირიდან დასავლეთით 1-1,5 კმ. მთის წვერზე, გულარაანთ უბნის თავზე დგას მცირე დარბაზული ეკლესია გალავნით. ეკლესია და გალავანი ძალიან დიდი ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაშენი. გამოყენებულია კირის დუღაბი. ჩრდილოეთიდან ეკლესიას და გალავანს მინაშენი ჰქონია. შეინიშნება საძირკვლის კვალი. სწორკუთხა საკურთხეველში ერთი ოთხსაფეხურიანი სარკმელია, ტრაპეზის ქვა ერთი მეტრის სიმაღლეზე სარკმლის ძირში პირდაპირ კედელშია ჩასმული. კედლებში პატარა ნიშებია ამოღებული. ეკლესიის კარი დასავლეთ კედელშია დატანებული. გადახურვა ორქანობიანია. არსებობს მისი ჩანგრევის საშიშროება. ეკლესიაში ჩასმულია ორი ქვევრი. გალვანში შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა.
გუდითის კლდეში ნაკვეთი ღვთისმშობლის მონასტერი

გუდითის კლდეში ნაკვეთი ღვთისმშობლის მონასტერი — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ გუდითაში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

სოფლიდან აღმოსავლეთით ტყიან ადგილას არის კლდეში ნაკვეთი მონასტერი. გამოქვაბული 50 მ სიგრძისაა და 10-15 მ სიმაღლის. სამონასტრო კომპლექსი თითქმის დანგრეულია. გადარჩენილია მხოლოდ მის სამხრეთ ნაწილში მოქცეული ეკლესიის ნანგრევი - საკურთხეველი და კედლის რამდენიმე ფრაგმენტი. კედლები ამოშენებულია რიყის, ფლეთილი, შირიმისა და სხვადასხვა ფერის ტუფის ქვით. ეკლესიის სამხრეთ კედელში გამოჭრილია სამი თაღოვანი ნიშა და ამდენივე წრიული ღრმული, ალბათ დარბაზის აკუსტიკისათვის. ეკლესიის საკურთხეველში დგას ტრაპეზის ქვა. აბსიდის რკალს შემოუყვება ხარისხი.
კუცხოვეთის წმინდა გიორგის ეკლესია (შუა საუკუნეები)

კუცხოვეთის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დორეთკარში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია ადგილობრივი წარმოშობის სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვითაა ნაგები. გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობის ეკლესია აღმოსავლეთიდან დასრულებულია ასიმეტრიული ფორმის ღრმა აბსიდით. მისი სარკმლის ორსავე მხარეს თითო ნიშაა დატანებული. აქვე დგას ტრაპეზის ქვა. გრძივ კედლებს ორ არათანაბარ მონაკვეთად ყოფს ერთი წყვილი პილასტრი. ინტერიერის გადახურვა კამაროვანია. არქიტრავული შესასვლელი დასავლეთიდანაა. განათება ხდება აღმოსავლეთის, სამხრეთის და ჩრდილოეთის სწორკუთხა სარკმლებით. ეკლესიის ერთადერთ დეკორატიულ მორთულობას წარმოადგენს აღმოსავლეთ სარკმლის თავზე ჩასმული ფილა ჯვრის გამოსახულებით. ორფერდა სახურავის საბურავად გამოყენებულია ყავარი. ეკლესიის გარშემო მიწის დონე საგრძნობლად აწეულია.
ალავერდის ზურგიანი კოშკი

ალავერდის ზურგიანი კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩიგოიანში. აგებულია - საუკუნეებში.

ზურგიანი კოშკი ფლეთილი ქვითაა ნაგები. ზურგი ჩრდილოეთისკენ არის მიმართული. შემორჩენილია კოშკის ქვედა სართული. მეორე სართულის სამხრეთ კედელში არქიტრავული შესასვლელია. ამავე კედლის ყველა სართულში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. მესამე სართულის სარკმლის სათაური შირიმის ქვაშია გათლილი. მასზე რელიეფი შეიმჩნევა.
ლარგვისის ციხე

ლარგვისის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლარგვისში. აგებულია 1721-1741 წლებში.

ლარგვისის ციხე მაღალი მთის ფერდობზეა აგებული. იგი ძირითადად ორი ეზოსგან შედგება, რომელთაგან პირველი, სამხრეთით მდებარე, თითქმის ოთხჯერ აღემატება მეორეს. აქვეა ჭიშკრიანი კოშკი, ეკლესია და საცხოვრებელი სახლების ნანგრევები; ციტადელი უფრო მაღლაა. ციხეს ორი შესასვლელი ჰქონია. სამხრეთ-აღმოსავლეთით და დასავლეთით, ამათგან ერთი მთავარია, მეორე - დამხმარე.

ციხე გეგმით უწესო მრავალგვერდაა, რაც მთის რელიეფითა გამოწვეული, კედლები სხვადასხვა სიმაღლისაა. გალავნის კუთხეებს კოშკები ამაგრებდა, ხოლო თვით კედლებს - ბურჯები. კოშკებიდან ყველაზე დიდი და საინტერესო - გალავნის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში მდებარეობს. სიმაღლისა და სიდიდის მხრივ მას მოსდევს სამხრეთ-აღმოსავლეთი კოშკი; ჩრდილო-აღმოსავლეთისა და სამხრეთ-დასავლეთის კოშკები თუ შედარებით მცირე ზომისაა.

ჭიშკრიან კოშკს კვადრატული გეგმა აქვს. მის ქვედა სართულში კამაროვანი გასასვლელია. ზედა სართულში დახურული სათავსი ყოფილა კედლებში დატანებული სათოფურებით. ციხის ამ მთავარი შესასვლელის დაცვას ემსახურებოდა იქვე, გალავნის გარეთ მდგარი კოშკი. მდინარეთა შეერთების ადგილზე აგებული ეს უკანასკნელი კოშკი, ალბათ, საგუშაგოს ფუნქციას ასრულებდა.

ციხის სამხრეთ-დასავლეთი და ჩრდილო-აღმოსავლეთი კოშკებიდან მხოლოდ პირველის კვალი ჩანს, ხოლო მეორე ორი-სამი მეტრის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. ორივე კოშკი ნახევარწრედაა, გალავანზეა მიდგმული და მცირე ზომისაა. ციხის დასავლეთი კედელი სხვებზე გაცილებით მაღალი და განიერია. ქვედა იარუსი ყრუა. საბრძოლო ბილიკს სათოფურებიანი თხელი კედელი გასდევს.

ციხის ყველაზე რთულ ნაგებობას ციტადელის კოშკი წარმოადგენს. მისგან მხოლოდ სამი სართულია შემორჩენილი. ეზოდან ოთხი მეტრის სიმაღლეზე შესასვლელია. გარედან კოშკი კვადრატულია, შიგნით კი, გეგმაში ტოლმკლავა ჯვარი იქმნება. კუთხეებში სხვადასხვა სადგომია. ერთ-ერთი მათგანში კიბის უჯრედია მოთავსებული. სამხრეთ-დასავლეთი კუთხის მეორე სართულის ოთახს ქვის მასალის გვირგვინული გადახურვა აქვს. კოშკი უხვადაა აღჭურვილი სარკმლებით, სათოფურებით, ბუხრებითა და ნიშებით. იგი კარგად დაგეგმარებულ კოშკური სახლის იშვიათ ნიმუშს წარმოადგენს.
ნახიდის ნათლისმცემლის ეკლესია

ნახიდის ნათლისმცემლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნახიდში. ეკლესია აგებულია გარდამავალ ხანაში.

კუდუხაანთ უბანში მდებარე ნაგებობამ ჩვენამდე დაზიანებული სახით მოაღწია. დარბაზული ტიპის ეკლესიას სამივე მხრიდან გარშემოსავლელი აქვს. მისი აბსიდის მხოლოდ სამხრეთი ნაწილია შემორჩენილი. აქ კუთხის პილასტრები ორსაფეხურიანია. ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელში გაჭრილ ღიობს გავყავართ გარშემოსავლელში, რომელიც ასიმეტრიული ფორმის აბსიდითაა დასრულებული. ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი; სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დგას. აქვეა მცირე ზომის ბუნის ქვა. ჩრდილოეთით შეისრულთაღიანი ნიშაა. კონქი სფერულია, სატრიუმფო თაღი გადაყვანილია სოლისებრი ქვებით და ეყრდნობა თაროს ფორმის კაპიტელებს. ჩრდილოეთი და დასავლეთი დერეფნები ერთმანეთს უკავშირდება თაღოვანი გასასვლელებით; თაღები ნალისებრია. გარშემოსავლელის დასავლეთი კედელი დაყოფილია მასიური პილასტრებით. მათზე კედლის თაღები გადადის. მალებში მოწყობილია ნიშები. გადახურვა კამაროვანია. სამხრეთ კედელში მოთავსებულია არქიტრავული კარი _ ასეთივე კარით უკავშირდებიან ერთმანეთს სამხრეთი და დასავლეთი გარშემოსავლელები.

ეკლესია მთლიანად ჩახერგილია ჩამონაშალი ქვით. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვა. მარკანტულ ნაწილებში გამოყენებულია შირიმი და თლილი ქვა.

ძეგლის ირგვლივ უამრავი ნაგებობის ნაშთია, რომელთა სახეობის დადგენა გაწმენდის გარეშე შეუძლებელია.