რიწის დაცული ტერიტორია

რიწის დაცული ტერიტორია — კომპლექსური ნაკრძალი საქართველოში, აფხაზეთში გუდაუთის მუნიციპალიტეტში, გაგრიდან 60 კმ-ში. ნაკრძალის მთავარი ამოცანა მთიანი რეგიონის, რიწის ტბის, ფლორისა და ფაუნის დაცვაა.

 საუკუნეში მოცემულ ტერიტორიაზე დე ფაქტო კონტროლი არაერთხელ შეიცვალა. 1930 წელს რუსეთის ფედერაციამ ჩამოაყალიბა „რიწინსკის“ ნაკრძალი. 1991 წელს, როდესაც საქართველომ დამოუკიდებლობა აღადგინა, ნაკრძალის ტერიტორია გაფართოვდა და შეიქმნა რიწის თანამედროვე ეროვნული ნაკრძალი. აფხაზეთის ომის შემდეგ, ტერიტორიის კონტროლს ახორციელებს აფხაზეთის დე ფაქტო მთავრობა. ამ ადგილს 1996 წლიდან რიწის რელიქტური ეროვნული პარკი ეწოდება.

განლაგებულია მთავარი კავკასიონის სამხრეთ განშტოებაზე, რიწის ტბის გარშემო. ფართობი 16 229 ჰა. მოიცავს ტერიტორიას მდინარე გეგას ხეობიდან და მთა აგეფსთამდე. რელიეფის სიმაღლე მერყეობს 100 მ–დან 3256 მეტრამდე ზღვის დონიდან, რაც ქმნის ეკოლოგიური პირობებს მრავალი მცენარისა და ცხოველის განვითარებისათვის. პირველი დაცული ტერიტორია დაარსდა 1946 წელს შავი ზღვის სანაპიროს მთიანი კომპლექსური ლანდშაფტის შენარჩუნების მიზნით. ტყეები მოქცეულია რიწის ტბის გარშემო მდინარეთა ხეობებში.

ბზიფის ტაძარი და ბზიფის ციხე-სიმაგრე
ბზიფის ტაძარი მდებარეობს რიწის ეროვნული ნაკრძალის ტერიტორიაზე, ბზიფის ციხის ეკლესია ჯვარ-გუმბათოვანი, „ჩაწერილი ჯვრის“ ტიპისაა, სამი შვერილი აფსიდით და თარიღდება საუკუნის ნახევრით. ის მდებარეობს კლდოვან ფერდობზე, ახლოს კი მდინარე ბზიფი მიედინება. ტაძრის კედლები მოპირკეთებულია თლილი ქვით, კარ-სარკმლები თავსართებითაა შემკული. ტაძრის აღმოსავლეთით ჩანს კიდევ ერთი, უფრო ძველი ტაძრის ნაშთები.

გვიანფეოდალურ ეპოქაში ბზიფის ხეობა წარმოადგენდა ინალ-იფას საგვარეულოს ქონებას. საუკუნის ბოლოს მეცნიერებმა აღმოაჩინეს ბზიფის ციხე-სიმაგრის ნანგრევები, რომელიც დაახლოებით 7 ათას კვადრატულ მეტრს მოიცავდა.

ბზიფის ციხე ორი ნაწილისაგან შედგება. ციხის ზედა ნაწილში მდებარეობდა ტაძარი, ქვედა ნაწილის ეზოში გადიოდა ძველი გზა. ციხე კეტავდა ბზიფის ხეობას და გადასასვლელს მდინარეზე. ციხის გალავანს, რომელიც აგებულია კარგად დამუშავებული კირქვის კვადრებით, დატანებული აქვს ოთხკუთხა და ნახევრად წრიული კოშკები, კონტრფორსები და კარიბჭე. გარკვეულ ადგილებში კვლავაც დარჩენილია ძველი ორნამენტები და ადგილობრივი ოსტატების ნამუშევრები. საკუთარი ნაგებობით ეს ტაძარი ჰგავს განთიადის ტაძარს, რომელიც 1576 წელს ოსმალეთის იმპერიის შემოსებისგან ნაწილობრივ განადგურდა. ეს კომპლექსი ჩრდილო კავკასიელების შემოსევისგან იცავდა ბზიფის ხეობას. ტერიტორია მჭიდროდ იყო დასახლებული, რაზეც მეტყველებს მდინარის ორივე ნაპირზე შენახული ტაძრისა და ციხე-სიმაგრის ნანგრევები.

ამჟამად შემორჩენილია ყველაზე დიდი 7 ოთხკუთხა და ნახევრად წრიული კოშკი, ასევე დასავლეთ და აღმოსავლეთ მხარეს მდებარე შემოსასვლელი ორივე ჭიშკრით. ყველაზე უკეთ შემოინახა კუთხის კოშკი, რომელსაც ემიჯნება კედლის გარკვეული ნაწილიც.

ტბა არის ღია ცისფერი შეფერილობის, რომელიც ყველანაირი ამინდისა და კლიმატური პირობების დროს ერთნაირია. ჯერ-ჯერობით არ დაფიქსირებულა მისი სრულად გაყინვის არც ერთი შემთხვევა. ტბის ზედაპირი არის ძალიან მშვიდი.

ლეგენდა ცისფერი ტბის შესახებ
ძველი ლეგენდის თანახმად": „იქ, სადაც ახლა ცისფერი ტბა მდებარეობს ძველ დროს იყო გამოქვაბული, რომელშიც ცხოვრობდა ასი წლის კაცი. მას თეთრი წვერი და ღია ცისფერი თვალები ჰქონდა, ის წარსულში ცნობილი მონადირე გახლდათ. მოხუცებულობის ჟამს ყველასგან მოშორებით გამოქვაბულში დასახლებულა. ადგილობრივი მონადირეები ხშირად მოდიოდნენ მასთან რჩევის მისაღებად. ერთხელაც მასთან ღამის გასათევად უცხო ქვეყნის მკვიდრნი მივიდნენ, ვახშმის შემდეგ სტუმრებს მოხუცმა ნანადირევი ცხოველების ძვირფასი ქურქი დაუფინა საწოლად. ამდენი ძვირფასეულობის ხილვის შემდეგ სტუმრებმა მათი მოპარვა განიზრახეს. მოხუცის მოკვლის შემდეგ დამნაშავეებმა ქურქების ტომრებში ჩალაგება დაწყეს, რა დროსაც წყლის უზარმაზარმა დინებამ გადაკეტა გამოქვაბულიდან გასასვლელი, ბოროტმოქმედები ხაფანგში აღმოჩნდნენ. სწორედ, ასე ჩამოყალიბდა ცისფერი ტბა და როგორც ხალხში მას უწოდებენ აფხაზი მოხუცის ტბა, რომლის წყლებიც აღნიშნავს მის ცისფერ თვალებს.“

გეგის ჩანჩქერი
გეგის ჩანჩქერი - ჩანჩქერი აფხაზეთში, მისი სიმაღლე შეადგენს დაახლოებით 70 მეტრს (სხვა ცნობებით 50-55 მ). მდებარეობს გაგრის ქედის ჩრდილო ნაწილში ზღვის დონიდან 530 მეტრზე, მდინარე ბზიფის მარჯვენა შენაკად გეგაზე, მდინარე იუფშარასა და გეგის შენაკადამდე 6 კილომეტრის დაშორებით.

25 კილომეტრის სიგრძის მდინარე გეგა, რომელიც მდინარე ბზიფის ყველაზე დიდ შენაკადს წარმოადგენს, მიედინება საკმაოდ ვიწრო კარსტულ ადგილში და გზაზე ქმნის ბევრ მცირე ზომის მიწისქვეშა ჩანჩქერს. დაახლოებით 315 მეტრს მდინარე გეგა გადის ამ ღრმულში იქამდე, სანამ წარმოქმის მიწის ზედაპირზე გეგას ჩანჩქერს.

სპელეოლოგების მიერ არსებული გამოქვაბული პირველად გამოიკვლიეს 1984 წელს. მდინარის წყალი მიედინება მიწის ქვეშ, სწორედ ამიტომ წყალი ძალიან ცივია, რის გამოც თოვლის მცირე მასა ზაფხულამდეც კი დევს. გეგის ჩანჩქერი დიდი პოპულარობით სარგებლობს ტურისტებში.

გეგის ჩანჩქერი ფილმებში
ფილმში „შერლოკ ჰოლმსისა და დოქტორ ვოთსონის თავგადასავლი“ ჰოლმსისა და პროფესორ მორიარტის შეტაკების სცენა გადაღებული იყო ჩანჩქერის ფონზე. აქვე არის გადაღებული სცენები ისეთი ფილმებიდან, როგორებიცაა „რიკი-ტიკი-ტავი“, „სპორტლოტო-82“ და რამდენიმე ფრაგმენტი ფილმ „დათა თუთაშხიადან“.

იუფშარა
იუფშარა - მდინარე აფხაზეთის ჩრდილოეთ ნაწილში. სათავეს იღებს რიწის ტბიდან და უერთდება მდინარე გეგას. ის ეკუთვნის მდინარე ბზიფის წყლებს, რომელიც ჩაედინება შავ ზღვაში.

მდინარის სრული სიგრძე შეადგენს 12,6 კმ, აუზის ფართობი 236 კმ².

იუფშარას კანიონი
იუფშარას კანიონი - მდებარეობს რიწის ტბის გზაზე, სხვანაირად „ქვის ტომარასაც“ უწოდებენ. მისი სიგრძე შეადგენს 8 კილომეტრს, კლდის სიმაღლე 400 მეტრს შეადგენს, კანიონის უმაღლეს წერტილებს შორის დაშორება რამდენიმე ათეულ მეტრზე მეტს არ შეადგენს.

კანიონი წარმოიქმნა უზარმაზარ კლდეზე, რომელიც რამდენიმე საუკუნით ადრე მიწისძვრის შედეგად გაიხლიჩა. „ქვის ტომარას“ ამ კანიონს უწოდებენ სწორედ იმიტომ, რომ დაშორება კლდეებს შორის ვიწროა.

ყველაზე ვიწრო ადგილს კანიონში ეწოდება იუფშარას კარიბჭე. ამ ადგილზე დაშორება კლდეებს შორის მხოლოდ და მხოლოდ 20 მეტრს შეადგენს. იუფშარის კარიბჭეს შემდეგ იწყება აღმართი, რომელზედაც მდებარეობს ჩანჩქერი „მამაკაცის ცრემლები“. ასევე კანიონის ბოლოს ვხვდებით კლდის უზარმაზარ ნამხვრევს, რომელსაც „ამბორის ქვას“ უწოდებენ.

საინტერესოა ისიც, რომ მეორე მსოფლიო ომის დროს კლდეს მოწყდა საკმაოდ დიდი ნაწილი, რომელმაც იმსხვერპლა საბჭოთა კავშირის არმიის ჯარისკაცები.

ჩანჩქერი „კაცის ცრემლები“
კაცის ცრემლები - ჩანჩქერი, მდებარეობს რიწის დაცულ ტერიტორიაზე. მისი კოორდინატებია: 43°26'3" 40°31'47". არსებობს რამდენიმე თქმულება ამ ჩანჩქერთან დაკავშირებით. ყველაზე ცნობილი ისტორია მოგვითხრობს ამრასა და ადგურის ისტორიას. გოგონას საფრთხე ემუქრებოდა, დასახმარებლად თავის სატრფოს უხმობდა, მან დახმარება ვერ შეძლო, რის შედეგადაც გოგონა გარდაიცვალა. ამ დროს ადგურს ცრემლები წამოუვიდა. ამ ადგილზე ჩანჩქერი ჩამოყალიბდა.

პატარა რიწა
პატარა რიწა — ტბა საქართველოში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს გაგრის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1235 მ. სარკის ფართობი 0,1 კმ², წყლის მოცულობა 3,25 მლნ. მ³, მაქსიმალური სიღრმე 76 მ, წყალშემკრები აუზის ფართობი 2,95 კმ². ქვაბული გაჩენილია მთა ფშეგიშხის აღმოსავლეთ კალთის ჩამოქცევის შედეგად. საზრდოობს თოვლის, წვიმის, მიწისქვეშა წყლით. გამდინარეა მიწისქვეშა გზით. დონე მაღალია მაისში, დაბალი — მარტში. ზაფხულში წყლის ტემპერატურა ზედაპირზე 18-20 °. მცირე ხნით იფარება ყინულით. ტბის წყალი მუქი ლურჯია. ტბაში არის კალმახი.

იოსებ სტალინის საზაფხულო აგარაკი
იოსებ სტალინის საზაფხულო აგარაკი - იოსებ ბესარიონის ძე სტალინის ერთ-ერთი აგარაკია, მდებარეობს გაგრიდან 50 კილომეტრში, ზღვის დონიდან 300 მეტრზე.

თავდაპირველად, 1937 წელს, აგარაკის ადგილზე აშენებული იყო პატარა „სანადირო ქოხი“, რომელიც სამთავრობო წარმომადგენლებისთვის იყო განკუთვნილი. ომის შემდეგ ის სრულად დაანგრიეს და ააშენეს სახლი. ამჟამად არსებული ნაგებობა აშენდა 1947 წელს. მოგვიანებით, 1961 წელს, თავდაპირველი ნაგებობისგან მოშორებით ნიკიტა ხრუშოვმა მსგავსი აგარაკი ააშენა, რომელიც ასევე შენარჩუნებულია. ლეონიდ ბრეჟნევის მმართველობის დროს ორივე შენობა გალერეად გამოცხადდა. რიწის ტბის პირად არსებული აგარაკი მწვანე ფერისაა და დღევანდელ დრომდე თავდაპირველი სახით არის შემორჩენილი.

მოცემული ნაგებობა სრულიად დაგეგმილი იყო არქიტექტორ ანდრეი ბუროვის მიერ. მშენებლობა მიმდინარეობდა მიგრან მერჟენიანცის ხელმძღვანელობით, რომელსაც რეკომენდაცია გაუწია კ. ვოროშილოვმა., როდესაც სტალინი ახალ აგარაკს აპროექტებდა, მოითხოვდა, რომ მოსაპირკეთებელი და საშენი მასალა, ასევე ავეჯი და ოთახების წყობა, მისი კრემლის სახლის იდენტური ყოფილიყო.

სახლის ინტერიერი სრულიად შესრულებულია ნატურალური ხისგან. გამოყენებული იყო სამშიტი, სოჭი, ფიჭვი და მსგავსი სახის ძვირადღირებული მასალა. უშუალოდ ავეჯი კი შესრულებული იყო შედარებით იაფფასიანი მასალებისგან. ძირითად დასასვენებელ ადგილში მოწყობილია კონოთეატრი, საბილიარდო ბუხრითა და იზოლირებული სველი წერტილით. ფანჯრები ზღვას გადაჰყურებს. საინტერესოა ისიც, რომ ამ აგარაკის თითქმის ყველა ოთახი ნახევრად ჩამობნელებული იყო. ერთადერთი ოთახი, რომელიც გალაქული იყო (რასაც შეეძლო შუქი აერეკლა), გახლდათ მისაღები ოთახი, ის რომელიღაც აფრიკული ხით იყო მოპირკეთებული და ითვლებოდა, რომ თუ არ გაილაქებოდა, ჯანმრთელობისთვის ზიანის მოტანა შეეძლო. ამ მელოდიის შესახებ საინტერესო მოგონება აქვს გამოჩენილ ქართველ პოეტს ანა კალანდაძეს: