მოკავშირეების შეჭრა ირანში

მოკავშირეების შეჭრა ირანში — ბრიტანული და თანამეგობრობის ძალებისა და საბჭოთა კავშირის შეჭრა ირანის ტერიტორიაზე, რომელიც განხორციელდა 1941 წლის 25 აგვისტოდან 17 სექტემბრამდე. ოპერაციის მიზანი იყო ირანული ნავთობის გაკონტროლება და დერეფნის უზრუნველყოფა საბჭოთა კავშირისთვის ლენდ-ლიზის მისაწოდებლად.

ეს ქმედება განხორციელდა იმის გამო, რომ ბრიტანეთისა და საბჭოთა კავშირის მეთაურების აზრით, არსებობდა საფრთხე, რომ ირანი გერმანიის მოკავშირე გახდებოდა. ბრიტანელები შიშობდნენ, რომ აბადანის ნავთობგადამამუშავებელი ქარხანა, რომელსაც ბრიტანულ-ირანული ნავთობკომპანია ფლობდა, გერმანელებს ჩაუვარდებოდათ ხელში. საბჭოთა კავშირისთვის კი ირანს უდიდესი სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდა. გერმანული არმია საბჭოთა კავშირის სიღრმისკენ მიიწევდა და მხოლოდ რამდენიმე გზა იყო საბჭოელებისთვის ამერიკული ლენდ-ლიზის დახმარების მისაწოდებლად.

მოკავშირეთა ძალები შეიჭრნენ ირანის ტერიტორიაზე, ჩამოაგდეს შაჰი რეზა ფეჰლევი და დაამყარეს კონტროლი ირანის რკინიგზასა და ნავთობის საბადოებზე. ამასთან, ბრიტანეთის ძალებმა დაიპყრეს ირანის სამხრეთი, ხოლო საბჭოთა კავშირის ჯარებმა - ჩრდილოეთი ნაწილი.

ოკუპაცია
უკუპაციისას სპარსული დერეფანი გახდა უზარმაზარი სადენი მომარაგების მიწოდებისათვის საბჭოთა კავშირისა და დიდი ბრიტანეთის ახლო აღმოსავლეთისაკენ. 1942 წლის აგვისტოს მიწურულს, გერმანელმა დაზვერვის აგენტებმა ტაბრიზში დააფუძნეს ფარული ფაშისტური ორგანიზაცია მალმუ ირანი. მალმუნ ირანის აგენტებმა დაიწყეს მთავრობის საწინააღმდეგო გამოსვლები ურმიას ტბის რეგიონში. ბახტარმა და ქაშაქაი ხალხებმა დაიწყეს შეიარაღეული წინააღმდეგობის გაწევა ახალი შაჰის მიმართ.

ახალმა შაჰმა ახალ ხელშეკრულებას მოაწერა ხელი სსრკ-სთან და დიდ ბრიტანეთთან ერთად 1942 წლის 29 იანვარს, რათა დახმარებოდა მოკავშირეებს არა-სამხედრო გზებით. ხელშეკრულება ითვალისიწნებდა რომ, მოკავშირეებს ირანი მეორე მსოფიო ომის დასრულების შემდეგ არაუმეტეს ექვს თვეში უნდა დაეტოვებინათ. 1943 წლის სექტემბერში, ირანმა ომი გამოუცხადა ნაცისტურ გერმანიას, რამაც ირანს გაეროს წევრობისათვის გარანტია მისცა. იმავე წელს, თეირანის კონფერენციაზე, რუზველტმა, ჩერჩილმა და სტალინმა დაარწმუნეს შაჰი რომ ირანი არ იყო ოკუპირებული მოავშირეების მიერ, არამედ ის მოკავშირეების წევრი იყო და ომის შემდეგ ირანს ეკონომიკურ დახმარებას დაჰპირდნენ. შაჰს სურდა ნეიტრალური საგარეო პოლიტიკა ჰქონოდა, თუმცა ის დამოკიდებული იყო დასავლურ დაფინანსებაზე მოდერნიზაციის პროექტების გამართვისასთვის. საბჭოელებმა მიითვისეს მოსავლის დიდი ნაწილი ჩრდილოეთ ირანში, რამაც შიმშილობები გამოიწვია. ბრიტანელმა და საბჭოთა უკუპანტებმა ხორბლის მიწოდება გამოიყენეს მოლაპარაკებების მათ მხარეს გადაწევისთვის. საკვების კრიზისი გაამძაფრა უცოხელი სამხედროების ირანში ყოფნამ. ამავდროულად, ბრიტანელებმა აიძულეს შაჰი აჰმად ყავამი პრემიერ-მინისტრად დაენიშნა, რომელმაც მოახდინა საკვების მარაგის და ეკონომიკის დასუსტება. 1942 წელს, თეირანში მოსახლეობამ დაიწყო პროტესტი, ქალაქში გამოაცხადეს კომენდანტის საათი და რამდენიმე დემონტრანტი მოკლული იქნა პოლიციის მიერ. ინფლაცია გაიზარდა 450%-მდე, გადარჩენა რთული გახდა დაბალი და შუა კლასის წარმომადგენლებისთვის. ზოგ რეგიონებში ხალხი შიმშილით იხოცებოდნენ, თუმცა არ ყოფილა შეიარაღებული წინააღმდეგობა ოკუპაციის წინააღმდეგ. 1945 წლის 12 დეკემბერს, კვირობით ძალადობრივი დაპირისპირებების შემდეგ საბჭოთა კავშირის მიერ მხარდაჭერილმა სეპარატისტებმა აზერბაიჯანის სახალხო რესპუბლიკა გამოაცხადეს. მოგვიანებით, იმავე წელს ჩამოყალიბდა მეჰაბადის რესპუბლიკა. ირანის მთავრობის მცდელობები აღედგინათ კონტროლი სამხედრო ძალის დახმარებით დაბლოკეს წითელი არმიის დანაყოფებმა.

1946 წლის 2 მარტს ბრიტანეთმა დაიწყო ოკუპირებული ტერიტორიებიდან გასვლა, თუმცა მოსკოვი უარზე იდგა და საუბარი დაიწყეს „საფრთხეებზე სსრკ-ის უსაფრთოხების მიმართ“. საბჭოთა სამხედროებმა ირანი 1946 წლის მასიში დატოვეს, ირანის მიერ გაეროს უშიშროების საბჭოსთან ჩივილის შემდეგ.