უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია

უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია — სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებული ორგანიზაცია უკრაინაში, რომელიც წარმოადგენს მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების განვითარების მთავარ ცენტრს ქვეყანაში კვლევითი ინსტიტუტების სისტემის კოორდინირებით. კვლევაზე ორიენტირებული ყველაზე დიდი ორგანიზაციაა უკრაინის ხუთ სხვა აკადემიასთან ერთად, რომლებიც სპეციალიზირებულია სხვადასხვა სამეცნიერო დისციპლინებში. უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია შედგება მრავალი განყოფილებისა და დეპარტამენტისგან, კვლევითი ინსტიტუტებისგან, სამეცნიერო ცენტრებისა და სხვა დამხმარე სამეცნიერო ორგანიზაციებისგან.

აკადემია ყოველწლიურად ანგარიშს აბარებს უკრაინის მინისტრთა კაბინეტს. აკადემიის პრეზიდიუმი მდებარეობს ვოლოდიმირსკის ქუჩაზე, 54 ნომერში, პედაგოგიური მუზეუმის შენობის მოპირდაპირედ, რომელიც 1917-1918 წლებში, დამოუკიდებლობის პერიოდში, მასპინძლობდა ცენტრალურ საბჭოს.

1919–1991 წლებში უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია წარმოადგენდა საბჭოთა კავშირის მეცნიერებათა აკადემიის რესპუბლიკურ ფილიალს.

სახელწოდებები
აკადემიას თავისი ისტორიის მანძილზე 5 სხვადასხვა სახელით მოიხსენიებდნენ.

ისტორია
აკადემიის დაარსება
უკრაინის მეცნიერებათა აკადემიის წინამორბედ ორგანიზაციებად ითვლებიან უკრაინის სამეცნიერო საზოგადოება კიევში, რომელიც სხვადასხვა გარემოებების გამო არ ჩამოყალიბდა ეროვნულ აკადემიად და შევჩენკოს სამეცნიერო საზოგადოება ლემბერგში (თანამედროვე ლვივი).

ინსტიტუტის შექმნის ინიციატივა გაჩნდა უკრაინის სამეცნიერო საზოგადოებისგან 1917 წლის აპრილში, საბჭოთა უკრაინის ომის დაწყებამდე რვა თვით ადრე. ინსტიტუტი დაფუძნდა პირველი უკრაინის სახელმწიფოს დროს, როდესაც მიკოლა ვასილენკომ, იმ დროს განათლებისა და ხელოვნების მინისტრმა, მეცნიერებს შესთავაზა სპეციალური კომისიის შექმნა. ამავე წლის 17 სექტემბრისთვის დაიწერა კანონპროექტი აკადემიის შექმნის შესახებ და შემუშავდა წესდება. პირველ აკადემიკოსებს შორის იყვნენ ისტორიკოსები დმიტრო ბაჰალი და ორესტ ლევიცკი, ეკონომისტები მიხაილო ტუჰან-ბარანოვსკი და ვოლოდიმირ კოსინსკი, აღმოსავლეთმცოდნეები აჰათანჰელ კრიმსკი და ნიკოლაი პეტროვი, ლინგვისტი სტეპან სმალ-სტოცკი, გეოლოგები ვოლოდიმირ ვერნადსკი სტეფოჩენკო, ბიოლოგი მიკოლა კაშჩენკო, მექანიკოსი სტეფან ტიმოშენკო, სამართალმცოდნე ფედირ ტარანოვსკი. აკადემიის პრეზიდენტის თანამდებობაზე უკრაინის ჰეტმანმა (სახელმწიფოს მეთაურმა) პავლო სკოროპადსკიმ მიიწვია მიხაილო ჰრუშევსკი, რომელიც იმ დროს იყო უკრაინის სამეცნიერო საზოგადოების პრეზიდენტი და მსოფლიო ომამდე მსახურობდა შევჩენკოს სამეცნიერო საზოგადოების პრეზიდენტად ლემბერგში, მეზობელ ავსტრია-უნგრეთში, მაგრამ მოგვიანებით, 19 წლის შემდეგ, მთავარი ფიგურა გახდა კიევის უკრაინის მეცნიერებათა აკადემიაში.

აკადემიამ თავისი ოფიციალური ფუნქციონირება დაიწყო 1918 წლის ნოემბრის ბოლოს გენერალური ასამბლეის რამდენიმე სესიით და მისი დეპარტამენტების ასამბლეებით. პირველმა გენერალურმა ასამბლეამ (დამფუძნებელი), რომელიც შედგა 1918 წლის 27 ნოემბერს, აკადემიის პრეზიდენტად აკადემიკოსი ვოლოდიმირ ვერნადსკი აირჩია, ხოლო მუდმივი მდივანი გახდა აჰათანჰელ კრიმსკი. იმავე დღეს, მე-2 და მე-3 განყოფილებების თავმჯდომარეებად, შესაბამისად, აირჩიეს მიკოლა კაშჩენკო და მიხაილო თუჰან-ბარანოვსკი, 1918 წლის 8 დეკემბერს 1-ლი დეპარტამენტის თავმჯდომარედ აირჩიეს დიმიტრო ბაჰალი. ყველა დანიშვნა დაამტკიცა ჰეტმან სკოროპადსკიმ.

უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის პირველი ინსტიტუტების კომისიების, რომლებიც შეიქმნა 1918 წლის დეკემბერში, ჩამონათვალი შემდეგია:

უკრაინული მიწის ისტორიული და გეოგრაფიული ლექსიკონის შედგენისთვის (რეჟისორი დმიტრო ბაჰალი) *უკრაინული ენის ისტორიული ლექსიკონის შედგენისთვის (რეჟისორი ევგენ ტიმჩენკო)
უკრაინული ცოცხალი ენის ლექსიკონის შედგენისთვის (რეჟისორი აჰატანჰელ კრიმსკი)
თანამედროვე უკრაინული დამწერლობის ღირშესანიშნაობების გამოქვეყნებისთვის (რეჟისორი სერჰი ეფრემოვი)
აკლიმატიზაციის ბაღი (დირექტორი მიხაილო კაშჩენკო) *ტექნიკური მექანიკის ინსტიტუტი (დირექტორი სტეპან ტიმოშენკო)
(არქეოგრაფიული კომისია) ენის, დამწერლობისა და ისტორიის ღირშესანიშნაობების გამოსაქვეყნებლად (რეჟისორი ვასილ დანილევიჩი)
გეოდეზიის ინსტიტუტი, უკრაინის ეკონომიკური კონიუნქტურისა და ეროვნული ეკონომიკის ინსტიტუტი (დირექტორი მიხაილო თუჰან-ბარანოვსკი).

შემდეგ თვეში დაემატა კიდევ რამდენიმე განყოფილება:
დემოგრაფიის ინსტიტუტი
კომისია საერთო სამართლის კვლევაში (დირექტორი ორესტ ლევიცკი)
კომისია სოციალური საკითხების კვლევაში (დირექტორი მიხაილო ტუჰან-ბარანოვსკი)
კომისია ეროვნული ეკონომიკის კვლევაში (დირექტორი ვოლოდიმირ კოსინსკი).

პირველი წლები
აკადემიის პირველი წლების მოღვაწეობა დაემთხვა პოლიტიკური არასტაბილურობისა და ეკონომიკური ნგრევის პერიოდს (უკრაინა-საბჭოთა ომი, რუსეთის სამოქალაქო ომი, პოლონეთ-საბჭოთა ომი). უკრაინის მეცნიერებათა აკადემიის ხელმძღვანელობა ცდილობდა აკადემიის აღიარების მოპოვებას ყოველი ახალი ძალაუფლების მხრიდან და, ძირითადად, ხაზს უსვამდა მთავარი სამეცნიერო ცენტრის არაპოლიტიკურ ფონს. მიუხედავად ფინანსური გაჭირვების, შიმშილის, დაპატიმრებისა და მისი ზოგიერთი წევრის ემიგრაციისა, აკადემია არა მხოლოდ გადარჩა როგორც ინსტიტუტი, არამედ შეინარჩუნა სტრუქტურა და კვლევის მიმართულებები, დაიწყო სამეცნიერო ნაშრომების გამოცემა.

1919 წლის 3 იანვარს უკრაინის სახალხო რესპუბლიკის დირექციამ მიიღო საკანონმდებლო ცვლილებები აკადემიის წესდებაში, რომლის მიხედვითაც იყო დებულებები ნაწარმოებების უკრაინულ და უცხო ენებზე დაბეჭდვის შესახებ (უცხო ენაზე პუბლიკაციების მოცულობა არ უნდა აღემატებოდეს უკრაინული ენაზე არსებული პუბლიკაციების 1/4-ს). ასევე დაიტოვა უფლება, დაამტკიცოს ახლად არჩეული წევრები აკადემიის გენერალურ ასამბლეაზე.

ბოლშევიკური ძალების მიერ კიევის ოკუპაციის შემდეგ, 1919 წლის 11 თებერვალს უკრაინის მეცნიერებათა აკადემიას უკრაინის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკის განათლების სახალხო კომისრის, ვოლოდიმირ ზატონსკის ბრძანებით, გრაფინია ლევაშოვას სასახლე და ყოფილი პანსიონი გადაეცა საკუთარ საკუთრებაში. მეორე დღეს, 1919 წლის 12 თებერვალს, გაიმართა საგანგებო გენერალური ასამბლეა, რომლის დროსაც აჰატანჰელ კრიმსკიმ გასცა ბრძანება დაუყოვნებლივ დაეწყოთ სამუშაოები. 1920-იანი წლების ბოლოდან საბჭოთა ისტორიოგრაფიაში ეს დღე ითვლებოდა მეცნიერებათა აკადემიის დაარსების დღედ, განსხვავებით 1918 წლის 14 თებერვლისა, როდესაც ჰეტმან სკოროპადსკიმ ხელი მოაწერა კანონს აკადემიის შექმნის შესახებ.

1919 წლის დეკემბერში რამდენიმე ძალაუფლების შეცვლისა და დენიკინის ძალების გაყვანის შემდეგ, ბოლშევიკები სამუდამოდ დამკვიდრდნენ კიევში. ბოლშევიკების მეორედ მოსვლისთანავე ვერნადსკი გადადგა. ორესტ ლევიცკიორი აირჩიეს აკადემიის პრეზიდენტად მომდევნო ორი წლის განმავლობაში. 1921 წელს ლევიცკი შეცვალა ახლად არჩეულმა მიკოლა ვასილენკომ, თუმცა ის ხელისუფლებამ არ დაამტკიცა და მალევე შეცვალა ლევიცკი. ამის შემდეგ ვასილენკო დააპატიმრეს 1923 წელს და გაასამართლეს (მოგვიანებით გაათავისუფლეს ამნისტიით).

1921 წლის 14 ივნისს უკრაინის სსრ სახალხო კომისართა საბჭომ მიიღო ბრძანებულება „რეზოლუცია უკრაინის მეცნიერებათა აკადემიის შესახებ“, რომლის მიხედვითაც აკადემია აღიარებულ იქნა უმაღლეს სამეცნიერო სახელმწიფო დაწესებულებად და ექვემდებარებოდა განათლების შესაბამის ორგანოს. აკადემიას ეწოდა „სრულიად უკრაინის მეცნიერებათა აკადემია“, რაც ხაზს უსვამს მის მნიშვნელობას პოლონეთის, რუმინეთის, ჩეხოსლოვაკიის ქვეშ მყოფ უკრაინის ტერიტორიებზე და ღიად აცხადებს მის განზრახვას ერთი ორგანიზაციის ფარგლებში გააერთიანოს უკრაინული მიწების სამეცნიერო ინტელიგენცია. აკადემიის წევრებსა და საბჭოთა ხელისუფლებას შორის ურთიერთობა დაიძაბა, ხოლო საზღვარგარეთ უკრაინელ მეცნიერებთან ურთიერთობა სრულიად შემცირდა. ისტორიკოს ორესტ ლევიცკის შემდეგ აკადემიის პრეზიდენტი გახდა ბოტანიკოსი ვოლოდიმირ ლიპსკი. 1919-1930 წლებში აკადემიაში აირჩიეს 103 აკადემიკოსი. 1924-1925 წლებში აკადემიამ ჩაატარა პირველი არჩევნები უცხოელი წევრებისათვის. თუმცა არც ერთი კანდიდატი არ დაუმტკიცებია განათლების შესაბამის ორგანოს.

1927-1930 წლებში საბჭოთა ხელისუფლების მიერ აკადემიის მეთვალყურეობა დასრულდა. მიხაილო ხრუშევსკი იყო პრეზიდენტობის კანდიდატი, მაგრამ 1927 წლის ბოლოს ხრუშევსკის კანდიდატურას ხელისუფლებამ მხარი აღარ დაუჭირა. ის ითვლებოდა საპირწონედ „კონსტიტუციურ-დემოკრატიული“ ფრაქციის, რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ სერხი იეფრემოვი და აჰატანჰელ კრიმსკი, მაგრამ სამივე მათგანი რეალურად შეთანხმდნენ სახელმწიფოს ჩარევაზე. ხელისუფლებამ გაათავისუფლა ეფრემოვი და მისი მომხრეები და უარი თქვა ჰრუშევსკის მხარდაჭერაზე, რომელიც დააპატიმრეს 1931 წელს, წაიყვანეს მოსკოვში და აღარ დაბრუნებულა უკრაინაში. 1930 წელს აკადემიის პრეზიდენტად დაინიშნა დანილო ზაბოლოტნი, მიკრობიოლოგი.[10]

სტრუქტურა და ადმინისტრაცია
უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია თავისი ოფიციალური სტატუსით არის უკრაინის უმაღლესი სამეცნიერო თვითმმართველი ორგანიზაცია და იმყოფება სახელმწიფო საკუთრებაში. აკადემიის თვითმმართველობა პასუხისმგებელია კვლევის თემატიკის, ორგანიზებისა და რეალიზაციის ფორმების დამოუკიდებლად განსაზღვრაზე, ორგანიზაციული სტრუქტურის ფორმირებაზე, კვლევის ადმინისტრირებაზე, დაფინანსებასთან და პროფესიონალ კადრებთან საკუთარი საკითხების გადაწყვეტაზე, საერთაშორისო სამეცნიერო ურთიერთობების შესრულებაზე, თავისუფალ არჩევასა და მმართველი უფლებამოსილების კოლეგიალურობაზე. აკადემია აერთიანებს ნამდვილ წევრებს, დროებით წევრებსა და უცხოელ წევრებს, დაწესებულებების ყველა მეცნიერს, ორგანიზებას უწევს და ატარებს ფუნდამენტურ და გამოყენებით სამეცნიერო კვლევას საბუნებისმეტყველო, ტექნიკური, სოციალური და ჰუმანიტარული მეცნიერებების უმნიშვნელოვანეს საკითხებში.

ადმინისტრაცია
უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის თვითმმართველობის უმაღლესი ორგანოა მისი გენერალური ასამბლეა, რომელიც შედგება ნამდვილი წევრებისაგან (აკადემიკოსები) და დროებითი წევრებისაგან. გენერალური ასამბლეის სესიებზე გადამწყვეტი ხმის უფლებით მონაწილეობენ აკადემიის სამეცნიერო დაწესებულებების სამუშაო კოლექტივის მიერ დელეგირებული წევრები და უცხოელი წევრები საკონსულტაციო ხმის უფლებით, აკადემიის სამეცნიერო დაწესებულებების დირექტორები და სამეცნიერო საზოგადოების წარმომადგენლები.

გენერალური ასამბლეის სესიებს შორის პერიოდში აკადემიის საქმიანობას ადმინისტრირებას უწევს (ზედამხედველობს) უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის პრეზიდიუმი, რომელსაც ირჩევს გენერალური ასამბლეა 5 წლის ვადით. პრეზიდიუმი, რომელიც აირჩიეს 2015 წლის აპრილში, შედგება 32 ადამიანისგან, მათ შორის პრეზიდენტი, 5 ვიცე-პრეზიდენტი, მთავარი სამეცნიერო მდივანი, 14 დეპარტამენტის მდივანი-აკადემიკოსი და 11 სხვა წევრი. პრეზიდიუმის სხდომებში საკონსულტაციო ხმის უფლებით მონაწილეობს პრეზიდიუმის 5 მოქმედი წევრი და აკადემიის პრეზიდიუმის 14 მრჩეველი. პრეზიდიუმი იკრიბება გრაფინია ლევაშოვას ყოფილ შენობაში, რომელსაც აკადემია ფლობს მისი დაარსებიდან 1918 წელს. პრეზიდიუმი ასევე ხელმძღვანელობს აკადემიის საგამომცემლო დაწესებულებების, ასევე სამეცნიერო და სხვა დაწესებულებების ღონისძიებებს, მათ შორისაა საკუთარი საგამოფენო ცენტრი, დიდი საკონფერენციო დარბაზი და ა.შ. ასევე ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონში ფუნქციონირებს 6 რეგიონალური სამეცნიერო ცენტრი, რომლებიც არიან ორმაგ დაქვემდებარებაში, ანგარიშვალდებულები არიან აკადემიასთან და უკრაინის განათლებისა და მეცნიერების სამინისტროსთან. აკადემიის სტრუქტურის ძირითადი ელემენტებია სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები და სხვა სამეცნიერო დაწესებულებები, როგორიცაა ობსერვატორიები, ბოტანიკური ბაღები, ნაკრძალები, ბიბლიოთეკები, მუზეუმები და სხვა. 2006 წელს აკადემიაში მუშაობდა 43 613 თანამშრომელი, მათ შორის 16 813 მკვლევარი; მათ შორის, 2493 მეცნიერებათა დოქტორი და მეცნიერებათა კანდიდატი.

უკრაინის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია პასუხისმგებელია უკრაინაში გაკეთებული ყველა აღმოჩენის 90%-ზე მეტზე, მათ შორის ლითიუმის ჰელიუმად ტრანსმუტაციაზე, მძიმე წყლის წარმოებაზე და 3 რადარის შემუშავებაზე, რომელიც მუშაობს დეციმეტრულ დიაპაზონში.

განყოფილებები
ფიზიკა-ტექნოლოგიებისა და მათემატიკის განყოფილება:
მათემატიკის დეპარტამენტი
კომპიუტერული მეცნიერების დეპარტამენტი
მექანიკის კათედრა
ფიზიკისა და ასტრონომიის დეპარტამენტი
დედამიწის შემსწავლელ მეცნიერებათა დეპარტამენტი
მასალების შემსწავლელი მეცნიერებების ფიზიკურ-ტექნიკური პრობლემების დეპარტამენტი
ენერგეტიკის ფიზიკურ-ტექნიკური პრობლემების დეპარტამენტი
ბირთვული ფიზიკისა და ენერგეტიკის დეპარტამენტი.

ქიმიის და ბიოლოგიურ მეცნიერებათა განყოფილება:
ქიმიის კათედრა
ბიოქიმიის, ფიზიოლოგიისა და მოლეკულური ბიოლოგიის კათედრა
ზოგადი ბიოლოგიის განყოფილება.

სოციალურ და ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა განყოფილება:
ეკონომიკის დეპარტამენტი
ისტორიის, ფილოსოფიის და სამართლის დეპარტამენტი *ლიტერატურის, ენისა და ხელოვნების მეცნიერებათა დეპარტამენტი.