პინატუბო (მთა)

პინატუბო ― აქტიური სტრატოვულკანი სამბალესის მთებში. მდებარეობს ლუსონის ჩრდილოეთ ნაწილში, ცენტრალური ლუსონის რეგიონში, ფილიპინების სამი პროვინციის: სამბალესის, ტარლაკისა და პამპანგის საზღვარზე. 1991 წლამდე ვულკანის ამოფრქვევების შესახებ ინფორმაცია არ იყო ცნობილი.

პინატუბო 1991 წლის 15 ივნისს ამოიფრქვა, რომლის ვულკანური ექსპლოზიურობის ინდექსი 6-ს უდრიდა და საუკუნის ისტორიაში მეორე უდიდესი ამოფრქვევა იყო 1912 წელს ალასკაში ნოვარუპტას ამოფრქვევის შემდეგ. ვულკანის ამოფრქვევისას ფილიპინებს ტაიფუნი იუნია დაატყდა თავს, რამაც მახლობელ ქალაქებსა და დასახლებებზე დიდი გავლენა იქონია. წინასწარი ევაკუაციის შედეგად ამოფრქვევას ათასობით ადამიანი გადაურჩა. ამოფრქვევამ მახლობელი დასახლებების ინფრასტრუქტურა გაანადგურა და რამდენიმე წლის მანძილზე მდინარეთა სისტემები შეცვალა. 1992-1993 წლებში კალდერის შიგნით მცირე ამოფრქვევები გრძელდებოდა.

1991 წლის ამოფრქვევამ მთელს მსოფლიოზე მოახდინა გავლენა. ამოფრქვევის შედეგად დაახლოებით 10 მილიარდი ტონა მაგმა და 20 მილიონი ტონა გოგირდის დიოქსიდი ამოიფრქვა. 1883 წელს კრაკატაუს ამოფრქვევის შემდეგ სტრატოსფეროში ყველაზე მეტი მავნე ნივთიერება სწორედ პინატუბოს ამოფრქვევისას გამოიყო. მომდევნო თვეებში მავნე ნივთიერებებმა გოგირდმჟავის გლობალური ფენა წარმოქმნა. 1991-1993 წლებში გლობალური ტემპერატურა 0.5°-ით (0.9 °) დაეცა, ხოლო ოზონის ხვრელების მაჩვენებელი დროებით მნიშვნელოვნად გაიზარდა.

გეოგრაფია
პინატუბო ფილიპინების დედაქალაქ მანილადან 87 კმ-ის დაშორებით მდებარეობს. მთის მახლობლად აშშ-ის ყოფილი სამხედრო ბაზებია განთავსებული. პინატუბოდან 37 კმ-ით სამხრეთით სუბიკის ყურის ამერიკული საზღვაო-სამხედრო ბაზა, ხოლო ვულკანიდან 14 კმ-ით აღმოსავლეთით კლარკის საჰაერო ბაზა მდებარეობდა. ვულკანის სიახლოვეს დაახლოებით 6 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
1991 წლამდე პინატუბოს მწვერვალი ზღვის დონიდან 1745 მეტრის სიმაღლეზე მდებარეობდა, ხოლო მახლობელი ვაკეებიდან 600 მეტრის სიმაღლეზე. შედის ვულკანების ჯაჭვში, რომელიც ლუსონის დასავლეთ ნაწილშია გადაჭიმული და სამბალესის მთები ეწოდება. ვულკანი კუადრადოს, ნეგრონისა და მატაბას მთებთან ერთად კაბუსილანის მთიანეთს მიეკუთვნება. ისინი სუბდუქციური ვულკანებია.

პინატუბოს ამოფრქვევამდე უახლესი გეოლოგიური კვლევა 983-1984 წლებში ფ. ჯ. დელფინმა ჩაატარა ფილიპინების ეროვნული ნავთობკომპანიისთვის და მთის ორი ისტორიული პერიოდი გამოყო: „ანტიკური“ და „თანამედროვე“.

ანტიკური პინატუბოს აქტივობა 1.1 მილიონი წლის წინ დაიწყო და მთის თანამედროვე პერიოდის დაწყებამდე ათასოით წლით ადრე შეწყდა. დღევანდელი პინატუბოს მახლობლად მდებარე დანაწევრებული მიწები მეტწილად ანტიკური პინატუბოს ნაშთებისგან შედგება. ანტიკურ ხანაში პინატუბო ანდეზიტისა და დაციტის სტრატოვულკანი იყო, რომელიც დღევანდელ პინატუბოსთან შედარებით ნაკლებად აქტიური იყო. ანტიკური ხანის ვულკანური ცენტრი დღევანდელი პინატუბოს ცენტრს ემთხვეოდა. მთის სიმაღლე დაახლოებით 2 300 მეტრი იყო.

დაახლოებით ძვ.წ. 33 000 წლისთვის თანამედროვე პინატუბო ანტიკური პინატუბოს კატაკლიზმებისა და ამოფრქვევების შედეგად ჩამოყალიბდა. ამოფრქვევების შედეგად გამოყოფილი ვულკანური ნივთიერებების ზუსტი რაოდენობა უცნობია. შემდგომ პერიოდში ამოფრქვევები ეპიზოდურად ხდებოდა. დელფინმა რამდენიმე პერიოდი გამოყო: საკობიას აქტივობის პერიოდი (ძვ.წ. 15 000), პასბულის აქტივობის პერიოდი (ძვ. წ. 7 000), ქროუ-ვალის აქტივობის პერიოდი (ძვ.წ. 4000-3000), მარაუნოტის აქტივობის პერიოდი (ძვ.წ. 1900-300) და ბუაგის აქტივობის პერიოდი (1500-დან 1991 წლამდე).

პინატუბოს კალდერის ფორმა აქვს კაპასში (ტარლაკი) მდებარე მძლეოსნობის სტადიონს.

1991 წლის 15 ივნისს ვულკანის ამოფრქვევის შემდეგ ჩამოყალიბებული კალდერა და პინატუბოს ტბა ტურისტული ღირსშესანიშნაობა გახდა. სანტა-ხულიანას ბარანგაიდან მთამდე ბილიკი ცნობილი სალაშქრო მარშრუტია.