iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აბელ ანდრონიკაშვილი

აბელ ანდრონიკაშვილი — კახეთის სამეფოს პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის ნახევარში. ქიზიყის მოურავი, სარდალი.

ბიოგრაფია
დაწინაურდა ბეჟან-ხანის მმართველობის (1677-1683) დროს. საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოს კახეთის ხანის ძალაუფლების დასუსტების შედეგად ქვეყნის პოლიტიკური ცხოვრების სადავები ხელთ იგდეს რევაზ ჩოლოყაშვილმა, მერაბ ჯორჯაძემ და ანდრონიკაშვილმა, რომელთაც ქართლის მეფე გიორგი მფარველობდა (1688-1703 ქიზიყი ქართლის მეფეს ემორჩილებოდა). ანდრონიკაშვილს ცოლად ჰყავდა ერეკლე -ის ქალიშვილი ქეთევანი (გ. 1718). ერეკლე -ის ირანში გაწვევის (1703) შემდეგ ანდრონიკაშვილის პოლიტიკური პოზიციები შეირყა. ქიზიყის მოურავობა მისმა უახლოესმა ნათესავებმა - პაატა და რევაზ ანდრონიკაშვილებმა მიიღეს. ოსმალების მიერ კახეთის მეფე კონსტანტინე -ის და კახი დიდებულების დახოცვის (1729) შემდეგ კვლავ დაწინაურდა და დაიწყო ბრძოლა ოსმალთა წინააღმდეგ. ერთ-ერთ ბრძოლაში ანდრონიკაშვილმა დაამარცხა ისაყ-ფაშა (ახალციხის ფაშა, რომელიც თბილისის მმართველად იყო დანიშნული). 1735-1736 იბრძოდა ალექსანდრე ბატონიშვილის (ალი-მირზას) კახეთში გასამეფებლად. მის ამ განზრახვას წინ აღუდგა თეიმურაზ -ის მეუღლე თამარი. ანდრონიკაშვილმა ქიზიყის მოსახლეობას მიმართა, მაგრამ მათ მეფე თეიმურაზს უერთგულეს და ანდრონიკაშვილს მხარი არ დაუჭირეს. ალექსანდრე ბატონიშვილის ირანში გაწვევის (1737) შემდეგ ანდრონიკაშვილი ჩამოშორდა პოლიტიკურ ასპარეზს.
ზაალ ანდრონიკაშვილი

ზაალ ანდრონიკაშვილი (გ. 1803) — მარტყოფის მოურავი (დაახლოებით 1772-დან).

რუსეთ-ოსმალეთის ომის (1768-1774) დროს, 1772 წელს , ერეკლე -ის ბრძანებით, 1000 მეომრით მოაწყო ღრმა რეიდი ჯავახეთსა და მესხეთში, გაანადგურა თურქთა გარნიზონები და დიდი ნადავლით დაბრუნდა. იმავე წელს მარტყოფელთა რაზმებით მონაწილეობდა ქართლში შემოჭრილი დაღესტნელებისა და თურქთა წინააღმდეგ ბრძოლაში უფლისციხესთან. აქ ბრძოლაში ანდრონიკაშვილი ზურგში დაჭრეს (ჭრილობამ კუზი დაუტოვა. აქედან მოდის ანდრონიკაშვილის მეტსახელები: „კუზა ზაალი“, „კუზიანი ზაალი“, „კუზიანი გმირი“). 70-80-იან წლებში განსაკუთრებით გამოიჩინა თავი მოთარეშე ლეკების წინააღმდეგ ბრძოლებში, მონაწილეობდა კრწანისის ბრძოლაში.
ზაქარია ანდრონიკაშვილი

ზაქარია თამაზის ძე ანდრონიკაშვილი (დ. 1740 ― გ. 1802) — ქართლ-კახეთის სამეფოს პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე.

ბიოგრაფია
თამაზ ანდრონიკაშვილის ვაჟი. სიმამაცის გამო ცნობილი იყო „მიწის მგლის“ მეტსახელით. 1756 თავი გამოიჩინა ლეკებთან ბრძოლაში სოფ. კარალეთსა და სკრასთან. მეფის ასულ ელენესთან გამიჯნურების გამო ერეკლე -მ რუსეთში გააძევა. თავისი ქალი კი იმერეთის მეფე სოლომონ -ის ძმას არჩილს მიათხოვა. ელენეს დაქვრივების შემდეგ (1771) ანდრონიკაშვილი დაბრუნდა რუსეთიდან და დაქორწინდა მასზე. 1780 დანიშნეს ქიზიყის მოურავად. 90-იანი წლების დასაწყისში ერეკლე -ის დავალებით იბრძოდა იმერეთში თავისი გერის დავით არჩილის ძის (შემდეგში სოლომონ ) გასამეფებლად. 1795 თავი ისახელა კრწანისის ბრძოლაში.
ქეთევან ანდრონიკაშვილი

ქეთევან ანდრონიკაშვილი (დ. 1754 — გ. 2 ივნისი, 1782) — გიორგი ბატონიშვილის (შემდგომში ქართლ-კახეთის უკანასკნელი მეფე გიორგი ) პირველი მეუღლე.

ბიოგრაფია
ქეთევანი დაიბადა ქიზიყში, მოურავ პაპუნა ანდრონიკაშვილის ოჯახში, დედამისის შესახებ ცნობები არ არსებობს. ცნობილია, რომ ქეთევანს ჰყავდა სამი ძმა — მელქისედეკი, იესე და რევაზი.

ქეთავანი 12 წლის ასაკში გიორგი ბატონიშვილზე გაათხოვეს. წყვილს 12 შვილი შვილი გაუჩნდათ. ქეთევანი თეიმურაზის მშობიარობას გადაჰყვა.

1778 ოქტომბერში შიდა ქართლიდან თბილისში მიმავალ ანდრონიკაშვილს ღართისკართან დაუხვდა ხუთასამდე ლეკი. ქეთევანს თან ახლდა სამასამდე ცხენოსანი — მორიგე ჯარის რაზმი. გულადმა ქალმა თვით იკისრა მცველთა მეთაურობა და სასტიკად დაამარცხა ლეკთა მოთარეშე რაზმი. ერეკლე ამალით შეეგება თავის რძალს და პატივის ნიშნად აღლუმი გაუმართა. დასაფლავებულია დავითგარეჯაში.

შვილები
ქეთევანისა და გიორგის ქორწინებამ თექვსმეტ წელს გასტანა, მათ 12 შვილი გაუჩნდათ:

დავითი (1 ივლისი, 1767 – 25 მაისი, 1819), ქართლ-კახეთის სამეფოს გამგებელი 1800-1801 წლებში.
იოანე (16 მაისი, 1768 – 15 თებერვალი, 1819), ენცოკლოპედისტი, მწერალი.
ბარბარე (1769 ან 1770 – 1801), სიმონ-ზოსიმე ანდრონიკაშვილის მეუღლე 1784 წლიდან, ჰყავდა სამი შვილი.
ლუარსაბი (1771 – 1798-მდე), გარდაიცვალა ახალგაზრდობაში.
სოფიო (1771 – 28 სექტემბერი, 1840), ლუარსაბ თარხან-მოურავის მეუღლე.
ნინო (15 აპრილი, 1772 – 30 მაისი, 1847), ოდიშის მთავრის, გრიგოლ დადიანის მეუღლე.
სალომე (დაახ. 1773 – 3 იანვარი, 1777), იმერეთის მეფის სოლომონ -სა და მარიამ დადიანის ძის ალექსანდრეს მეუღლე.
ბაგრატ ბატონიშვილი (8 მაისი, 1776 – 8 მაისი, 1841), მწერალი, ისტორიკოსი, რუსეთის სენატორი.
რიფსიმე (1779 – 27 მაისი, 1847), დიმიტრი ჩოლოყაშვილის მეუღლე, რუსეთის წმ. ეკატერინეს მცირე ჯვრის ორდენის ბანოვანი.
სოლომონი (1780 – 1798-მდე), გარდაიცვალა ახალგაზრდობაში.
გაიანე (27 სექტემბერი, 1780 – 22 ივლისი, 1820), ქსნის თავადის გიორგის მეუღლე 1794 წლიდან.
თეიმურაზი (23 აპრილი, 1782 – 25 ოქტომბერი, 1846), ისტორიკოსი.
კონტინენტური არმია

კონტინენტალური არმია იყო გაერთიანებული სამხედრო სტრუქტურა, რომელსაც მართავდა 13 კოლონია, ბრიტანეთთან ბრძოლისას, ამერიკის რევოლუციის დროს. არმია შეიქმნა კონტინენტალური კონგრესის რეზოლუციის თანახმად 1775 წლის 14 ივნისს. არმიის უმეტესი ნაწილი დათხოვნილი იქნა პარიზის ზავის შემდეგ 1783 წლის 3 ნოემბერს. არმიის მცირე ნარჩენი იდგა ვესტ პოინტთან და სხვა სასაზღვრო პოსტებზე, ვიდრე კონგრესმა 1784 წლის 3 ივნისის რეზოლუციის თანახმად არ შექმნა აშშ-ის არმია.

შექმნა, ორგანიზაცია და რეორგანიზაცია
7 ივნისს კონტინენტალურმა კონგრესმა გადაწყვიტა შეექმნა კონტინენტალური არმია, რათა უზრუნველეყო საკუთარი თავდაცვა. 15 ივნისს, ფარული კენჭისყრით არმიის მთავარსარდლად არჩეულ იქნა ჯორჯ ვაშინგტონი. ვაშინგტონმა მიიღო თანამდებობა ყველანაირი ანაზღაურების გარეშე, მან მხოლოდ თავისი შემდგომი დანახარჯების ანაზღაურება ითხოვა.

შემდგომ დღეებში დაინიშნა ოთხი გენერალ–მაიორი (არტემას უარდი, ჩარლზ ლი, ფილიპ შილერი და ისრაელ პუტნამი) და რვა გენერალ–ბრიგადირი (სეთ პომერი, რიჩარდ მონტგომერი, დევიდ ვუსტერი, უილიამ ჰითი, ჯოზეფ სპენსერი, ჯონ სალივანი და ნათანიელ გრინი).

პირველი ფაზა გადალახული იყო, შეიქმნა არმია რომელიც იდგა ამერიკელების გვერდით. მაგრამ იყო მეორე ფაქტორიც, ბრიტანეთთან ომისთვის არმიას ესაჭიროებოდა მკაცრი დისციპლინა და კარგი ორგანიზაცია, ამისთვის გატარდა მრავალი რეფორმა და რეორგანიზაცია.

ძირითადი ბრძოლები
ბოსტონის აღება
ლონგ აილენდის ბრძოლა
ტრენტონის ბრძოლა
პრინსტონის ბრძოლა
სარაგოტას ბრძოლა
იორკთაუნის ბრძოლა

დაშლა
ვაშინგტონი გადადგა, პარიზის ზავის ხელმოწერის შემდეგ, 1783 წელს. მაშინ როდესაც, ხალხი მზად იყო ვაშინგტონი მეფედ ეღიარებინა, მან დათმო ძალაუფლება და ამერიკის მთავრობას დაეხმარა შეექმნა დემოკრატიული ქვეყანა.

ომის შემდეგ, 1783 წლის მაისში, ოფიცრებმა შექმნეს ცინცინატის საზოგადოება. მათ საზოგადოების პრეზიდენტად აირჩიეს ჯორჯ ვაშინგტონი, რომელიც ამ საზოგადოების პრეზიდენტი სიცოცხლის ბოლომდე იყო.
პაატა ანდრონიკაშვილი

პაატა ანდრონიკაშვილი — ქართლ-კახეთის სამეფოს სამხედრო მოღვაწე, ერეკლე -ის ერთგული თანამებრძოლი.

 საუკუნის 60-იან წლებში ერეკლე -მ ანდრონიკაშვილი საარტილერიო საქმის შესასწავლად რუსეთს მიავლინა. აქ მან რუსეთის არმიის არტილერიის ოფიცრის წოდება მიიღო. 70-იან წლების ნახევარში დაბრუნდა სამშობლოში და დაევალა საარტილერიო საქმის ხელმძღვანელობა. 1778 ებოძა სამეფო არტილერიის მეთაურობა (თოფჩიბაშობა). ანდრონიკაშვილი ხელმძღვანელობდა საქართველოში სამხედრო წარმოების ევროპულ წესზე გარდაქმნას, რაც ერეკლე -ის თაოსნობით დაიწყო.
თამაზ ანდრონიკაშვილი

თამაზ პაატას ძე ანდრონიკაშვილი (გ. დაახლოებით 1759) — კახეთის სამეფოს პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე საუკუნის შუა წლებში, ქიზიყის მოურავი, ერეკლე -ის მამიდაშვილი.

ბიოგრაფია
1746 ანდრონიკაშვილმა სასტიკად დაამარცხა ქიზიყში შეჭრილ დაღესტნელთა 15 ათასიანი ლაშქარი. ამ გამარჯვების გამო ნადირ-შაჰმა ირანში მიიწვია და დააჯილდოვა. 1747 ანდრონიკაშვილი საქართველოში დაბრუნდა. 1747-1749 თავი გამოიჩინა აბდულა-ბეგის წინააღმდეგ ბრძოლაში. 1752 ანდრონიკაშვილს დაევალა შინაპატიმრობაში ჰყოლოდა ერეკლე -ის პოლიტიკური მოწინააღმდეგე პაატა ბატონიშვილი, რომელიც მალე "გაექცა" მეთვალყურეებს. როგორც ჩანს, ანდრონიკაშვილს ბატონიშვილის ხელისშეწყობა დასდეს ბრალად და ერეკლე -ის ბრძანებით 1754 აპრილში დააპატიმრეს, ქიზიყის მოურავად კი იასე ამილახვარი დანიშნეს. მალე ანდრონიკაშვილს ძველი პატივი დაუბრუნეს. 1859 ერეკლე -მ კვლავ შერისხა იგი და ქიზიყის მოურავობა პაპუნა ანდრონიკაშვილს გადასცა.
მალხაზ ანდრონიკაშვილი

მალხაზ (მელქისედეკ) ანდრონიკაშვილი (გ. დაახლოებით 1822) — ქართლ-კახეთისა და იმერეთის სამეფოების პოლიტიკური მოღვაწე, იულონ ბატონიშვილის ეშიკაღასბაში (ცერემონიალისა და კარის დაცვის უფროსი).
ბიოგრაფია
სახელი გაითქვა ლეკების წინააღმდეგ ბრძოლაში. ცოლად ჰყავდა არჩილ იმერთა ბატონიშვილისა და ერეკლე -ის ქალის - ელენეს ასული მაია (მარიამი), სოლომონ -ის და. მათხოჯის ბრძოლაში (1789) დაამარცხა სოლომონ -ის მოწინააღმდეგე დავით გიორგის ძე. სოლომონმა საცხოვრებლად იმერეთში მიიწვია და სვერის მიდამოებში უბოძა მამული 800 კომლი გლეხითურთ. ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმების (1801) შემდეგ ანდრონიკაშვილს მიმოწერა და კავშირი ჰქონდა ირანში მყოფ ალექსანდრე ბატონიშვილთან. 1810 იმერეთის აჯანყების დროს ებრძოდა რუსეთის ჯარს. იმერეთის სამეფოს გაუქმების შემდეგ სოლომონ ლიონიძესთან ერთად გადავიდა ახალციხეში. აქედან სოლომონ -ის დავალებით ჯერ ოსმალეთში გაემგზავრა დახმარების სათხოვნელად, შემდეგ კი ირანში. 1815 ჩავიდა ეჩმიაძინში და სომეხთა კათალიკოსის შუამდგომლობით საქართველოს მთავარმართებლისაგან პატიება და სამშობლოში დაბრუნების ნებართვა მიიღო. გარდაცვალებამდე კახეთში ცხოვრობდა.
რევაზ ანდრონიკაშვილი

რევაზ პაპუნას ძე ანდრონიკაშვილი — საუკუნის ნახევარში ქართლ-კახეთის სამეფოს პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე, ქიზიყის მოურავი 1754-1759 და 1770-1780.

თავი გამოიჩინა მოთარეშე ლეკთა წინააღმდეგ ბრძოლებში. 1766 ანდრონიკაშვილის და ქეთევანი გიორგი ბატონიშვილის (შემდეგში გიორგი ) მეუღლე გახდა, რამაც განამტკიცა ანდრონიკაშვილის პოზიციები სამეფო კარზე. იგი დაუპირისპირდა პოლიტიკურ დაჯგუფებას, რომელსაც დარეჯან დედოფალი ედგა სათავეში. 1780 დარეჯანის ინიციატივით ანდრონიკაშვილს ჩამოართვეს ქიზიყის მოურავობა. ანდრონიკაშვილი თავგამოდებით იბრძოდა სამეფო ტახტზე თავისი სიძის გიორგის ასაყვანად. არსებობს ცნობა, რომ ანდრონიკაშვილმა 1795 კრწანისის ბრძოლაში მონაწილეობა არ მიაღებინეს ქიზიყელთა რაზმს, რამაც არსებითი გავლენა იქონია ბრძოლის შედეგზე.
ქაიხოსრო ანდრონიკაშვილი

ქაიხოსრო ანდრონიკაშვილი (გ. 30 ივნისი, 1792) — ქართლ-კახეთის სამეფოს სახელმწიფო მოღვაწე, მდივანბეგი, დიპლომატი და მწერალი.
ბიოგრაფია
1770-იან წლებში რუსეთში ელჩობისას ახლდა თავის სიძეს, ლევან ბატონიშვილს. შემდეგ ერეკლე -მ დიპლომატიური მისიით გაგზავნა ირანში. ელჩობის მიზანი იყო დაეშოშმინებინა ირანის ვექილი (გამგებელი) ქერიმ-ხანი, რომელიც ერეკლე -ის რუსული ორიენტაციის გამო საქართველოში გამოლაშქრებას აპირებდა. ეს დავალება ანდრონიკაშვილმა წარმატებით შეასრულა. 1778, როდესაც განჯის სახანო გაუქმებულ იქნა და მასზე ქართლ-კახეთის სამეფოსა და ყარაბაღის სახანოს ერთობლივი მმართველობა დაწესდა, ერეკლე -მ ანდრონიკაშვილი განჯის მმართველად დანიშნა. 1785 განჯაში აჯანყებამ იფეთქა, ერეკლე -მ ჩააქრო აჯანყება და ანდრონიკაშვილი საქართველოში გამოიწვია.

ანდრონიკაშვილს ეკუთვნის პოემა „მიჯნურთ ბადე“, რომელშიც მოთხრობილია ფრანგისტან ჭაბუკისა და გულბაჰრ მზეთუნახავის სიყვარულის ამბავი. პოემა დაწერილია 16-მარცვლიანი შაირით, ცალკეული ეპიზოდები და პოეტური სამკაულები ნასესხებია „ვეფხისტყაოსნიდან“, „ვისრამიანიდან“ და „ბარამგულანდამიანიდან“.
ანტონ გნოლისთავისძე

ანტონ გნოლისთავისძე — - საუკუნეების საქართველოს პოლიტიკური და საეკლესიო მოღვაწე, ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესი (დაახლ. 1179–1184).

თამარის მეფობის პირველ წლებში ვაზირობა წაართვა მიქელ კათალიკოსმა. ანტონ გნოლისთავისძე ბერად შედგა დავითგარეჯის მონასტერში. მიქელის სიკვდილის შემდეგ თამარმა კვლავ მიიწვია და ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესობის გარდა, სამთავნელობაც (სამთავისის ეპისკოპოსობა) მისცა. მონაწილეობდა შამქორის ბრძოლაში (1195). ზრუნავდა სამეფო მონასტრებზე (შიომღვიმე, დავითგარეჯა, ვარძია, გელათი). თამარ მეფის 1201 წლის სიგელიდან ვგებულობთ, რომ ანტონს სხალტბიდან შიომღვიმის მონასტერში წყალსადენი გაუყვანია. ვაჰანის მონასტრის წარწერა გვამცნობს, რომ ანტონ გნოლისთავისძეს ამ მონასტრისათვის ზღუდე აუგია. ამის შემდეგ წყაროებში აღარ იხსენიება.
ანტონ მარტყოფელი

ანტონ მარტყოფელი, ანტონ მარტოდმყოფელი, ანტონ მესვეტე — ღვთაების მამათა მონასტრის დამაარსებელი, ერთი ასურელი მამათაგანი. ხსენების დღეა 19 იანვარი (ახ. სტ. 1 თებერვალი).

საქართველოში მოვიდა ქალაქ ედესიდან საუკუნის შუა წლებში. განმარტოებით ცხოვრების გამო უწოდეს „მარტოდმყოფელი“. ფიქრობდნენ, რომ მისი სახელისაგან წარმოდგა სოფელ მარტყოფის სახელწოდება. ანტონ მარტყოფელმა საქართველოში სამისიონერო მოგზაურობის დროს მრავალი წარმართი გააქრისტიანა. მას ძველთაგანვე მიაწერდნენ ქალაქ ედესიდან ხელთუქმნელი საუფლო ხატის ჩამოტანას და ამას განსაკუთრებულ ეროვნულ დამსახურებად უთვლიდნენ. ეს ლეგენდა ფართოდ გამოიყენა კათოლიკოსმა არსენ ბულმაისიმისძემ თავის პატრიოტულ ჰიმნოგრაფიაში. ცნობები ანტონ მარტომყოფელის შესახებ ჩართულია სხვა ასურელ მამათა ცხოვრებაში. ცალკე თხზულება მის შესახებ (გადაკეთებული - სს.) ჩართულია „ქართლის ცხოვრების“ ანასეულ ნუსხაში ( ს.).
ანტონ ქუთათელი

ანტონ ქუთათელი (ანტონ საღირის ძე), საქართველოს საეკლესიო და სახელმწიფო მოღვაწე - საუკუნეების მიჯნაზე, ეპისკოპოსი.

"დიდად განთქმული სათნოებათა შინა და ძლიერი საქმით და სიტყვით" (ბასილი ეზოსმოძღვარი, ცხოვრება მეფეთ-მეფისა თამარისი). ანტონ ქუთათელი მონაწილეობდა თამარის მეფედ კურთხევის ცერემონიაში. ებრძოდა ცენტრალური ხელისუფლების მოწინააღმდეგე დიდგვაროვან ფეოდალებს.
არსენ II (კათოლიკოსი)

არსენ — საუკუნის ქართველი საეკლესიო მოღვაწე, მწერალი.

იგი ქართლის კათოლიკოსი ყოფილა დაახლოებით 955-980 წლებში. აღუწერია ასურელ მამათა — იოანე ზედაზნელის, ისე წილკნელისა და შიო მღვიმელის - ცხოვრება. ეს თხზულება „ასურელ მამათა ცხოვრებათა“ მოკლე რედაქციაა. - საუკუნეებში ის მეტაფრასულ ყაიდაზე შეუვსიათ და განუვრციათ.
ძვ. წ. 280

მოვლენები
რომის კონსულები: პუბლიუს ვალერიუს ლევინუსი, ტიბერიუს კორონკანიუსი
რომაელთა ექსპანსია აპენინების ნახევარკუნძულზე.
აპენინების ნახ. კუნძულზე ბერძნული ქალაქების რომის ადრესიის წინააწღმდეგ ბრძოლაში დასახმარებლად ეპიროსიდან ჩამოვიდა პიროსი

დაიბადნენ
ლივიუს ანდრონიკუსი - ბერძენი მთარგმნელი, პოეტი და დრამატურგი.

გარდაიცვალნენ
ლუციუს კორნელიუს სციპიონ ბარბატუსი - რომაელი მხედართმთავარი
არსენ I (კათოლიკოსი)

არსენ , არსენ დიდი (მირიანის ძე; დ. დაახლოებით 820/830 ― გ. 877/887) ― ქართველი საეკლესიო მოღვაწე და მწერალი, საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის წმინდანი. ხსენების დღე ― ახალი სტილით 8 ოქტომბერი (25 სექტემბერი).

ცნობები მისი ბიორგაფიიდან გიორგი მერჩულის „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებამ“ შემოინახა. არსენ , სამცხის დიდი ფეოდალი მირიანის ძე, 6 წლისა იყო, როდესაც გრიგოლ ხანძთელის მოწაფეებმა თეოდორემ და ქრისტოფორემ ხანძთის მონასტერში წაიყვანეს. იქ კარგი აღზრდა-განათლება მიიღო. მამამისმა საეკლესიო კრების დაუკითხავად ქართლის კათოლიკოსად დაადგინა. ქართლის ეპისკოპოსებმა მიიმხრეს მამფალი გუარამ დიდი, საეკლესიო კრება მოიწვიეს და „მძლავრობით“ დადგენილი კათოლიკოსის წინააღმდეგ გაილაშქრეს, მაგრამ გრიგოლ ხანძთელს არსენ -თვის დაუჭერია მხარი და კრებას იგი კათოლიკოსად დაუმტკიცებია.

დოგმატიკური ნაშრომი
არსენ -ს მიეწერება პოლემიკური თხზულება „განყოფისათჳს ქართლისა და სომხითისა“, რომელიც ეხება ქართველ-სომეხთა სარწმუნოებრივი ურთიერთობასა და განხეთქილების ისტორიას, მიზნად ისახავს „განყოფის“ ისტორიულ-პოლიტიკურ და სარწმუნოებრივ-დოგმატიკურ მიზეზების გარკვევას. ზოგი მკვლევარი ამ თხზულების ავტორად თვლის არსენის სახელით ცნობილ სხვადასხვა მოღვაწეს ( საუკუნის არსენ კათოლიკოსს, საუკუნის არსენ კათოლიკოსს, არსენ იყალთოელს).
არსენ თბილელი

არსენ თბილელი (გ. 30 ნოემბერი, 1812) — ქართლ-კახეთის სამეფოს საეკლესიო მოღვაწე ბაგრატიონთა გვარისა, ნიქოზის ეპისკოპოსი, შემდეგ უკანასკნელი თბილელი (თბილისის მიტროპოლიტი), აბდულა-ბეგის ძე.

იხსენიება ნაიბაძის გვარითაც, რადგან მამამისი ერთდროს ქართლის ნაიბი (გამგე) იყო. ახალგაზრდა დაქვრივდა და ბერად აღიკვეცა. მისი ძმის დავითისა და უახლოესი ნათესავის პაატა ბატონიშვილის შეთქმულებაში მონაწილეობის გამო იძულებული გახდა იმერეთში გადახვეწილიყო. დიდხანს მოღვაწეობდა კაცხის მონასტერში, შემდეგ ნიქოზის ეპისკოპოსად დანიშნეს. კრწანისის ბრძოლის (1795) შემდეგ ერეკლე -ის უკმაყოფილების მიუხედავად, ანტონ -ის წარდგინებით თბილელად დაადგინეს. 1810 რუსეთის მმართველობასთან კონფლიქტის გამო გადააყენეს ეპისკოპოსობიდან.
არსენ იყალთოელი

არსენ იყალთოელი — - საუკუნეების ქართველი სასულიერო მოღვაწე, ფილოსოფოსი, მწერალი, ჰიმნოგრაფი.

ცხოვრება და მოღვაწეობა
იგი წყაროებში ვაჩესძედ იხსენიება. წარმოშობით იყალთოდან ყოფილა. განათლება ბიზანტიაში, ე. წ. მანგანის აკადემიაში მიიღო. მისი მასწავლებლები იყვნენ მიქაელ ფსელოსი და იოანე ნომოფილაქსი. იქვე დაუწყია მთარგმნელობითი მოღვაწეობა. 80-იან წლებში წავიდა შავ მთაზე (სირია), სადაც ეფრემ მცირის ხელმძღვანელობით მოღვაწეობდა. მისი გარდაცვალების შემდეგ მანგანის მონასტერში დაბრუნებულა, შემდეგ კი თეოფილე ხუცესმონაზონსა და იოანე ტარიჭისძესთან ერთად საქართველოში ჩამოსულა. მოღვაწეობდა გელათის აკადემიაში. ტრადიციული ცნობის თანახმად, არსენ იყალთოელს დავით აღმაშენებლის დახმარებით იყალთოს მონასტერთან დაუარსებია იყალთოს აკადემია და მისი პირველი რექტორიც ყოფილა. საბოლოოდ იგი შიომღვიმის მონასტერში დამკვიდრებულა.

სამწიგნობრო მოღვაწეობა
არსენ იყალთოელმა თარგმნა და ერთ კრებულში, „დოგმატიკონში“ (ყველაზე სრული ნუსხაა - 1463, - სს.), გააერთიანა ბიზანტიის მწერალთა ფილოსოფიურ-თეოლოგიური თხზულებები: ანასტასი სინელის „წინამძღვარი“, იოანე დამასკელის „წყარო ცოდნისა“, მისივე რამდენიმე პოლემიკური ნაშრომი, თეოდორე აბუკურას პოლემიკური ეპისტოლენი, მიქაელ ფსელოსის „პირმშოსათვის“, კირილე ალექსანდრიელის, ნიკიტა სტითატის, ლეონ პაპის დოგმატურ-პოლემიკური ეპისტოლენი, სტატიები და ტრაქტატები, მრავალი უავტორო პოლემიკური თხზულება და სხვა. არსენ იყალთოელმა თარგმნა აგრეთვე „დიდი სჯულისკანონი“, გიორგი ამარტოლის „ხრონოღრაფი“ და სხვა.

არსენ იყალთოელი თარგმანებს ურთავდა ფილოლოგიური და ფილოსოფიური თვალსაზრისით საინტერესო სქოლიოებს. აღსანიშნავია, რომ არსენ იყალთოელს მოიხსენიებენ ანატომიის მცოდნედ — „ანატომიკოსად“ (ანტონ , იოანე ბაგრატიონი). მასვე ეკუთვნის სასულიერო შინაარსის იამბიკოები, დავით აღმაშენებლის ეპიტაფია „ვინ ნაჭარმაგევს მეფენი“. არსენ იყალთოელს შეუდგენია ფიზიკის სახელმძღვანელო, რომლითაც ასწავლიდა გელათისა და იყალთოს აკადემიებში. ამ სახელმძღვანელოს იხსენიებს ანტონ . არსენ იყალთოელი შუა საუკუნეების ქართული ფილოსოფიურ-თეოლოგიური აზრის მნიშვნელოვანი წარმომადგენელია. იგი მონაწილეობდა დავით აღმაშენებლის მიერ მოწვეულ კრებაში, რომელიც მიზნად ისახავდა რელიგიურ-დოგმატიკური საკითხების გადაწყვეტას. არსენ იყალთოელის პოზიცია ერეტიკოსების მიმართ შეურიგებელი და მკაცრი იყო. მისი თეორიული მეთოდი დოგმატიკურია. ფილოსოფიაში სქოლასტიკის არისტოტელიზმის მიმდევარია.

არსენ იყალთოელის მემკვიდრეობა ჯერ კიდევ არ არის მეცნიერულად გამოცემული. ზოგი მკვლევარი (თ. ჟორდანია, ზ. ჭიჭინაძე, ა. ხახანაშვილი, ი. ლოლაშვილი) არსენ იყალთოელს არსენ ბერთან აიგივებს.
არსენ ბერი

არსენ ბერი — საუკუნის ნახევრისა და საუკუნის ნახევრის საქართველოს საეკლესიო მოღვაწე, მწერალი.

იგი იყო დავით აღმაშენებლის სულიერი მოძღვარი. მოღვაწეობდა შიომღვიმის ლავრაში. ლავრის აშენება-განახლება არსენ ბერის ზედამხედველობით მომხდარა. მასვე დაუდგენია ლავრისათვის სამონასტრო წესი და განგება. არსენ ბერის კალამს ეკუთვნის დავით აღმაშენებლის ხოტბა - „მეფესა დავითს მონაზონი არსენი“. მასვე მიეწერება რუის-ურბნისის კრების ძეგლისწერისა და დავით აღმაშენებლის ორი ანდერძის შედგენა, „ნინოს ცხოვრების“ მეტაფრასული რედაქცია, ანდრია კრეტელის „დიდი კანონის“ თარგმანი. მკვლევართა (ს. კაკაბაძე, კ. კეკელიძე) აზრით, არსენ ბერი უნდა იყოს დავით აღმაშენებლის მემატიანე-ისტორიკოსი, ავტორი თხზულებისა „ცხოვრება მეფეთ მეფისა დავითისი“. ზოგიერთ მკვლევარს (თედო ჟორდანია, ზ. ჭიჭინაძე, ა. ხახანაშვილი, ი. ლოლაშვილი) არსენ ბერი არსენ იყალთოელად მიაჩნია.
არსენ ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესი

არსენ ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესი — საქართველოს სამეფოს ვაზირთუპირველესი საუკუნის ნახევარში.

დაახლ. 1241 წ. იგი რუსუდან მეფემ დიპლომატიური მოლაპარაკებების საწარმოებლად გააგზავნა ბათუ ყაენთან ურდოში, სადაც თან ხლებია მგელა აბულახტარისძე. უკან დაბრუნების შემდეგ არსენ მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი ამ პირს აძლევს წყალობის სიგელს. არსენი 1247/1250 წწ-ში ბერად შემდგარა შიომღვიმის მონასტერში. მისი მოთხოვნით გრიგოლ სურამელმა დაუბრუნა მიტაცებული სოფლები შიომღვიმის მონატერს, რაზედაც იუწყება გრიგოლ სურამელის მონასტრისადმი ბოძებული ანდერძი.
არსენი (XII საუკუნე)

არსენი — საუკუნის ქართველი კალიგრაფი. მისი გადაწერილია ოთხთავი (ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი, 1707), რომელიც ნაწერია მუქი ყავისფერი მელნით, მშვენიერი ნუსხირით, ორ სვეტად. სვეტების კამარები და თავსამკაულები, ადამიანის სტილიზებული ფიგურებისა და მცენარეული მოტივებისაგან შედგენილი ფერადი საზედაო ასოები, დეკორატიულობის მაღალ განვითარებაზე მიუთითებს.
არსენი (XIV საუკუნე)

არსენი — საუკუნის ქართველი მხატვარი. 1381 მოხატა ჭულის ეკლესია (ადიგენთან). მხატვრობა ამჟამად ძლიერ დაზიანებულია. გუმბათში გამოსახულია ამაღლება, გუმბათის ყელზე — წინასწარმეტყველნი. აფრებში — მახარებელნი, საკურთხევლის კედელზე — მოციქულთა ზიარება და წმ. მამათა და დიაკონთა ფიგურები. საკუთრივ ნაოსის კედლებზე — სახარების სცენები, განკითხვის დღე და წმ. გიორგის ცხოვრების ამსახველი სიუჟეტები. სამხრეთის კედელზე სამცხის ათაბაგთა — ჯაყელების პორტრეტებია. ფიგურები უჩვეულოდ გრძელია, ნახატი — დუნე. არსენის ნამუშევრები ამ პერიოდის ქართული ფრესკებთან შედარებით დაბალი დონისაა.
არსუკისძე

არსუკისძე (გ. 1029) — ქართველი ხუროთმოძღვარი, მცხეთის სვეტიცხოველის ამშენებელი. მისი სახელი ამოკვეთილია ორგან: ტაძრის აღმოსავლეთ ფასადზე, შუა თაღს ქვემოთ, მედალიონებში და ჩრდილოეთ ფასადის მთავარი სარკმლის ზემოთ, ორ ქვაზე, რომელთა შორის ჩასმულია მესამე ქვა ხელისა და გონიოს რელიეფური გამოსახულებით. წარწერა ასეთია:

ტაძარი აგებულია 1010-1029 წლებში. უეჭველია, არსუკისძემ გამოიყენა ძველი (- სს.) სვეტიცხოვლის ცალკეული ნაწილები, რათა სრულიად ახალი დამოუკიდებელი ნაწარმოები შეექმნა, რაც მოწმობს მთელი იმდროინდელი ქართული ხუროთმოძღვრების მხატვრულ სიმწიფეს და თვით არქიტექტორის შესანიშნავ მხატვრულ ნიჭს, დიდ პრაქტიკულ გამოცდილებასა და ოსტატობას. არსუკისძე უნდა იყოს ტაძრის დასავლეთით მდებარე კარიბჭის მშენებელიც. კარიბჭისა და ტაძრის ერთდროულობა ეჭვს არ იწვევს.
არჩილი

არჩილ სტეფანოზის ძე — ქართლის ერისმთავარი საუკუნეში, ჯუანშერის მატიანეში მოხსენიებულია მეფედ. იმავე მატიანის ცნობით, მის საბრძანებელში შედიოდა ეგრისიც, ხოლო აფხაზეთის ერისთავი ლეონ მისი ყმადნაფიცი იყო. საუკუნის 30-იან წლებში არჩილმა თავის ძმასთან, მირისთან ერთად მონაწილეობა მიიღო ანაკოფიის ბრძოლაში მურვან ყრუს წინააღმდეგ. მას მიეწერება მნიშვნელოვანი რეფორმა, რომლითაც ქვეყნის ნახევარი ერისთავებს გადაეცა სამკვიდროდ და სამამულოდ. კახეთ-ჰერეთში მას ბევრი ციხე და ეკლესია-მონასტერი აუშენებია, იძულებით მოუნათლავს ნუხპატელები. არჩილმა არ უარყო ქრისტეს რჯული და არ მიიღო დიდება და პატივი არაბებისაგან, რის გამოც არაბებმა წამებით მოკლეს. მისი წამების ამბავი საუკუნეში დაიწერა, ხოლო საუკუნეში გადაამუშავა და განავრცო ლეონტი მროველმა.

ისტორია
743 წელს არაბეთის სასახლის კარზე არეულობა დაიწყო. მურვანი სასწრაფოდ გაბრუნდა არაბეთში და 744 წელს ბაღდადის ხალიფა გახდა. მას დაემორჩილა მთელი არაბეთი.

750 წელს აბასიდების დინასტიამ მურვანს თავი წააგდებინა, ენა ამოაჭრა და კატას შეაჭამა. ტახტზე ავიდა აბულ-აბასას-საფაჰი, რომელმაც მაშინვე არაბეთის სატახტო ქალაქად ბაღდადი გამოაცხადა. აქვე შექმნა მან ბაღდადის სახელმწიფო. 754 წელს აბულ-აბასას-საფაჰი ჩამოაგდეს ტახტიდან.

ამ დროს ქართველები (ეგრისელები, აფხაზები და სვანები) ძლიერი მეფის არჩილის გვერდით მყარად დადგნენ. არჩილმა სატახტო ქალაქად აირჩია ქუთაისი. მერე ქართლი დაიპყრო და თავი საქართველოს მეფედ გამოაცხადა. არაბები დაფრთხნენ და თბილისსა და მცხეთაშ ჩაიკეტნენ.

760 წელს კავკასიაში მორიგი მარბიელი არაბები გამოჩნდნენ. არჩილმა მოლაპარაკება გამართა არაბთა სარდალთან. მან კი ჯერ ცბიერი ლიქნით მიიტყუა არჩილ მეფე და მერე ქრისტიანობის დაგდება მოსთხოვა. არჩილისაგან უარი რომ მიიღო, თავი მოაკვეთინა მსახურებს. არჩილს დარჩა ოთხი ქალი და ორი ვაჟი. ვაჟები იყვნენ: იოვანე და ჯუანშერი.

მოღვაწეობის პერიოდი
პატრიარქ კალისტრატე ცინცაძის მიერ გამოცემული სიის თანახმად, საქართველოს საუკუნემდე სულ ორი არჩილი ჰყავდა მეფედ - არჩილ (410-434 წლები), პაპა ვახტანგ გორგასალისა, და არჩილ (668-718 წლები.) ამ პერიოდში ჩნდება ორი კათალიკოსი მიქაელიც: მიქაელ (459-467 წლები), რომელმაც ვახტანგ გორგასალს კბილები ჩაუმტვრია და მიქაელ (774-780 წლები.) მართალია, აღნიშნულ სიაში დადასტურებული მეფობის თარიღები მიახლოებითია, მაგრამ სავსებით ნათელია, რომ ჯერ არჩილ მეფობს, შემდეგ კათალიკოსობს მიქაელ ; ასევე არჩილ -ის მოღვაწეობის წლები უსწრებს მიქაელ -ის კათალიკოსობის თარიღს. დოკუმენტში, რომელსაც ეწოდება „მირონის კურთხევის წესი“, მეფე არჩილი დავალებას აძლევს საეკლესიო პირს, მიქაელს, შეადგინოს მირონის კურთხევის განგება, რასაც მიქაელი გარკვეული დროის შემდეგ ასრულებს. ის იძიებს, ირკვევს მირონის კურთხევის წესს და ადგენს განგებას მირონის კურთხევის ძველი „ნიშნის“ შესაბამისად, ხოლო დოკუმენტის გამოცემის დროს ის უკვე კათალიკოსია.

თბილისში არსებობს მისი სახელობის ქუჩა.