ირანელი კოვლები

ირანელი კოვლები, ასევე ცნობილი სახელებით — ღორბათი , მაგადი , ყაზულაგი, ჯოგიგი, ლაფზი მუგატი ან ცენტრალურ აზიაში არაბი/არაბჩა, აღნიშნავს სხვადასხვა საიდუმლო ენას, რომლითაც საუბრობენ ღორბათის წარმომადგენლები და მათთან მჭიდროდ დაკავშირებული ჯგუფები, რომელთაც ხშირად მოიხსენიებენ როგორც „ირანელი ბოშები“ ან „ცენტრალური აზიის ბოშები“.

ამ მოგზაური ჯგუფებიდან არც ერთს არ დაუდასტურებია ისტორიული კავშირი რომათა ან დომის წარმომადგენლებთან, გარდა იმისა, რომ ზოგიერთ მათგანს აქვს მცირე რაოდენობის სიტყვები, რომლებიც, სავარაუდოდ, დომარული წარმომავლობისაა. აღნიშნული არგო ენები ენათესავება ლოტერაის, იგივე ებრაული სპარსულის ერთ-ერთ ფორმას.

ავღანეთში მცხოვრები ღორბათი იდენტური არ არის ირანელი კოვლების სხვადასხვა ჯგუფის მიმართ, თუმცა მჭიდრო ენობრივი და კულტურული კავშირი აშკარად შეინიშნება. მათ ლინგვისტურ საფუძველს წარმოადგენს ადგილობრივი სპარსული ენა, რომელიც გაჯერებულია ფონეტიკური მანიპულაციებით წარმოქმნილი ძნელად გასაგები სიტყვებით, ასევე დიდი რაოდენობით ლექსიკით, რომელიც მომდინარეობს არამეული, ებრაული და არაბული წყაროებიდან. ეს ლექსიკა უკავშირდება ბანუ სასანის და სუფიური წრეების ტრადიციებს და ფართოდ არის გავრცელებული მუსლიმურ სამყაროში.

მაგატი — სხვა საიდუმლო ენა, რომლის სახელიც შეესაბამება სახელწოდებებს მოგადი/მაგადი (ღორბათის ალტერნატიული სახელები), ასევე ენათესავება ეთნონიმს მუგატები, რომლებიც ცენტრალურ აზიაში ცნობილია როგორც ლიული, ხოლო ავღანეთში — როგორც ჯოგი. აღნიშნული ენა გავრცელებულია ქისარის რაიონში, ფარიაბთან ახლოს. ის ენობრივად წააგავს ადურგარის, რომელიც შეიხ მუჰამადის თემის არგოა, ასევე მსგავსია აბდალის (თებერი) თურქეთში და გურბეთჩას კვიპროსში.

იდენტობის სივრცობრივი აღქმა და თვალსაჩინოება
ირანელი კოვლები განსხვავებული სივრცობრივი იდენტობის მატარებელი საზოგადოებაა, რომელთათვისაც ლოკაცია არაა გამჭვირვალე გეოგრაფიული ფაქტი, არამედ აქტიური კულტურული კონსტრუქცია. ამ ეთნიკური ჯგუფის ერთ-ერთი მახასიათებელია სივრცის ფუნქციური აღქმა — კონკრეტული ადგილები მათთვის განისაზღვრება მიკროტოპონიმების, ოჯახური კავშირებისა და სოციალური ინტენსივობის მიხედვით, რაც აშკარად განასხვავებს მათ როგორც სოფლის, ისე ურბანულ მოსახლეობას.

ირანელი კოვლებისთვის „სახლი“ ხშირად არ ნიშნავს არქიტექტურულად განსაზღვრულ სივრცეს, არამედ ოჯახური ერთობის დროებით კონტურს, რომლის ირგვლივ თავს იყრის ენით, პროფესიითა და ჩვეულებებით განსაზღვრული ჯგუფი. მობილურობა მათთვის მხოლოდ ეკონომიკური პრაქტიკა არ არის, არამედ სოციალური კაპიტალის დაგროვების შესაძლებლობა — რაც „შეგროვებული ადგილის“ ან ციკლური დაბრუნების პრინციპით მოქმედებს. ყოველწლიური მარშრუტების სივრცე — სოფლიდან ბაზრობამდე, მეღვინეობისგან მექანიკურ სერვისებამდე — წარმოადგენს მათ კოლექტიურ ცნობიერებასა და მეხსიერებას.

შეიმჩნევა, რომ ირანელი კოვლები, განსაკუთრებით ლურესტანისა და ფარსის პროვინციაში, სივრცით ნიშნებს ატრიალებენ გენდერულადაც: ქალებისთვის საცხოვრებელი სივრცე მეტწილად შინაგანად ფორმირდება (დაბურული კარვის ჩრდილი, ოჯახის მიმდებარე ტერიტორია), ხოლო მამაკაცებისთვის — ექსტერნალიზებულია სამუშაო სივრცე, სავაჭრო წრე ან სამგზავრო მარშრუტი. ამ ფენომენს შეიძლება დავუკავშიროთ პოსტსტრუქტურალისტური მოსაზრებები იდენტობის მოქნილობასა და კულტურულ წარმოდგენებზე.

მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ამ ჯგუფისთვის საზღვარი არაა მხოლოდ ფიზიკური ბარიერი, არამედ ეთნიკური სიახლოვისა და ჯგუფური სიმბოლიზმის საზომი. ამდენად, კოვლების სივრცითი თვითაღქმა ბევრად უფრო ენობრივი, რიტუალური და ქმედითი მატრიცებით ყალიბდება, ვიდრე მკაცრი ტოპოგრაფიული საზღვრებით. ზოგიერთი ანთროპოლოგის დაკვირვებით, ეს პრაქტიკა აშკარად აკავშირებს მათ დომებისა და ლომის მსგავს მობილურ საზოგადოებებთან, თუმცა ამგვარი ანალოგია ჯერ კიდევ მოითხოვს ემპირიულ დასაბუთებას.

ზეპირგადმოცემები და მუსიკალური კოდი
ირანელი კოვლების კულტურაში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და ინტენსიური ფორმა კომუნიკაციისა არის ზეპირგადმოცემა. იგი აერთიანებს ფოლკლორულ თქმულებებს, რიტმულ ამბებს, სიმბოლურ თქმებს და ნაწილობრივ ეპიკურ სტრუქტურებსაც. თუმცა, განსხვავებით კლასიკური ირანული ზეპირსიტყვიერებისგან, კოვლური გადმოცემები მეტწილად სტრუქტურირებულია მიგრაციისა და გზაში ყოფნის ნარატივების ირგვლივ, რაც ხაზს უსვამს მათ ცხოვრების მობილურ ხასიათს.

ამ გადმოცემებში ხშირია სხვაობა ლინგვისტურ დონეზე — სპარსულთან პარალელურად იყენებენ შერეულ ლოგო-ფონეტიკური სტრუქტურების მქონე კოდებს, რაც ზოგჯერ აგონებს კრიპტოლოგიური ნიშნების სისტემას. მაგალითად, ქალაქის, მმართველის ან არადასაწვდომი ადგილის შესახებ საუბრისას გამოიყენება მეტაფორული ტერმინები, რომლებიც ჩასმულია რიტმულ სტრიქონებში და საჭიროებს წინასწარ დაშიფრულ ცოდნას.

მნიშვნელოვანი როლი აქვს მუსიკას, რომელიც ირანელი კოვლებისათვის მხოლოდ გართობის ფორმა არ არის. ის ხშირად ფუნქციონირებს როგორც ლექსიკური წვდომის საშუალება — ანუ, ზოგიერთი სიტყვა ან აზრი გამოთქმულია მხოლოდ სიმღერაში, ხოლო ჩვეულებრივ საუბარში მას ვერ მოისმენ. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ტრადიციული „ბერანგი“ – მელოდია, რომელიც ასახავს ტომის გადაადგილებას, დაკარგულ წევრებსა და თავშეყრის ადგილებს.

ამ სიმღერებში ხშირად გვხვდება სუფიური მოტივები, რაც მოწმობს იმ კულტურულ გარემოს, სადაც კოვლები არსებობენ. თუმცა, მათი მუსიკალური ინსტრუმენტები ხშირად შეზღუდულია – იყენებენ რეჰაბის, თვითნაკეთი ყუთისებრი ყვირილის ზარდახშას, კოვზებსა და ცილინდრულ დაფს.

კოვლების მუსიკალური სტრუქტურა შეიძლება აგრეთვე აიხსნას როგორც გადაადგილების მატრიცა — თითოეულ მელოდიას უკავშირდება კონკრეტული გეოგრაფიული რეგიონი ან ემოციური ფონი. მაგალითად, ლურჯი მთების თემაზე შექმნილი სიმღერა ხშირად სრულდება დაბრუნების რიტუალებისას და გადმოსცემს არამარტო სურვილს, არამედ სივრცის „დაბრუნებას“ ცნობიერებაში.

ზეპირგადმოცემების ანალიზი აჩვენებს, რომ ირანელი კოვლებისთვის მეხსიერება არის ცოცხალი არქივი, რომელიც ინახავს არა მხოლოდ წარსულს, არამედ აწესებს სოციოკულტურულ კოორდინატებს მომავლისთვისაც.