რკინიგზის ლიანდაგი

რკინიგზის ლიანდაგი — ნაგებობათა და მოწყობილობათა კომპლექსი, რომლებიც რკინიგზის მოძრავი შემადგენლობის მოძრაობისათვის ქმნიან მიმმართველ რკინიგზის ლიანდიან გზას. რკინიგზის ლიანდაგის ძირითადი ელემენტებია: ლიანდაგის ზედნაშენი, მიწის ვაკისი და ხელოვნური ნაგებობანი (რკინიგზის ხიდები, გვირაბები, ვიადუკები, სადრენაჟო მილები, საყრდენი კედლები და სხვა). ლიანდაგის გეგმა წარმოადგენს ლიანდაგის ღერძის პროექციას ჰორიზონტალურ სიბრტყეზე, ხოლო გრძივი პროფილი – ვერტიკალურ ჭრილს მის ღერძზე. გეგმა და პროფილი განაპირობებს ლიანდაგის ტრასას. რკინიგზის ლიანდაგი შედგება სწორი და მრუდე, ჰორიზონტალური და დახრილი უბნებისაგან. მოძრავი შედგენილობის სწორი მონაკვეთიდან მრუდზე მდოვრედ გადასასვლელად შეუღლების ადგილებზე აყენებენ თანდათანობით ცვლად რადიუსიან გადასასვლელ მრუდებს. მოძრავი შემადგენლობის მოძრაობისთვის საუკეთესო პირობები მაშინ იქმნება, როცა ლიანდაგის ზედა ნაშენი განლაგებულია ნულოვან ქანობზე. განასხვავებენ სახელმძღვანელო ქანობს, რომლის საშუალებით რკინიგზის ხაზისთვის ადგენენ სატვირთო მატარებლის წონას; მავნე ქანობს, რომელზეც აუცილებელია დამუხრუჭება; უვნებ ქანობს (დამუხრუჭება არ არის საჭირო) და სხვა.

მატარებლების შეუფერხებელი და უსაფრთხო მოძრაობისათვის რკინიგზის ლიანდაგის მდგომარეობას მუდმივად აკონტროლებენ. მოძრავი შემადგენლობის სიჩქარის, ტვირთამწეობის, ღერძზე დატვირთვის ზრდასთან ერთად აწყობენ შედარებით მძიმე ტიპის რელსებს, იყენებენ რკინაბეტონის შპალებს და სხვა. მოძრავი შედგენილობის მუშაობის პირობების გასაუმჯობესებლად ამცირებენ პირაპირების რაოდენობას, აწყობენ უპირაპირო ლიანდაგებს რამდენიმე კმ სიგრძის შედუღებული რელსის ძაფებისაგან.

ლიანდაგის საერთო ნაწილი
რკინიგზის ლიანდაგი შედგება რელსებისგან, შპლებისგან, სამაგრი ნაწილებისგან და სხვა ელემენტებისგან, რომლებიც ერთობლივად შეადგენენ ლიანდაგის ზედნაშენს. ლიანდაგის ზედნაშენს აგებენ მიწის ვაკისზე, რომელიც წარმოადგენს ადრე მომზადებულ მიწის ზედაპირს, სადაც გათვალისწინებულია რკინიგზის ლიანდაგის მდინარეების, დიდი რუების, ხევების გადაკვეთის და ა. შ. გადაკვეთის ადგილები, რომლებსაც ეწოდებათ ხელოვნური ნაგებობები. რკინიგზის ლიანდაგის ელემენტებს ასევე მიეკუთვნება ისრული გადამყვანები, წყალმომცილებელი და გასამაგრებელი მოწყობილობები, სალიანდაგო ნიშნები.

რკინიგზის ლიანდაგების მშენებლობას წინ უძღვის მათი პროექტირება, რომელზეც რამდენიმე ვარიანტების შედარების შედეგად მიიღება გადაწყვეტილება ლიანდაგის მიწის ვაკისის გრძივი ღერძის სივრცეში მდებარეობის შესახებ.

ადგილზე თითოეული ლიანდაგის მდებარეობა განისაზღვრება მისი ღერძის მიხედვით. ლიანდაგის ღერძად მიიღება გრძივი ხაზი, რომელიც გადის ლიანდაგის რელსის ძაფების შუაში. იმის გათვალისწინებით, რომ რკინიგზის ლიანდაგები შეიძლება იყოს არა მხოლოდ ერთლიანდაგიანი, არამედ ორლიანდაგიანიც და მრავალლიანდაგიანიც, ლიანდაგის ღერძი და ტრასის ხაზი შეესაბამება მხოლოდ ერთლიანდაგიან ხაზებს.

ტრასის ხაზის სახეს ზემოდან (ტრასის პროექცია ჰორიზონტალურ სიბრტყეზე) ეწოდება რკინიგზის ლიანდაგის გეგმა. ტრასის ხაზის მიხედვით მიწის ზედაპირის და მიწის ვაკისის ვერტიკალურ ჭრილს ეწოდება რკინიგზის ლიანდაგის გრძივი პროფილი.

პროფილის ქანობი მითითებულია სპეციალურ სვეტში დახრილი ხაზით, ხაზის ზემოთ მოცემული რიცხვი მიუთითებს ქანობის სიდიდეზე მეათასედებში, ხოლო ხაზის ქვემოთ მოცემული რიცხვი მის სიგრძეზე მეტრებში. ხაზის მდგომარეობა მიუთითებს აღმართს, დაღმართს ან სწორ მოედანს. ნახაზზე პროფილის ქვედა ნაწილში მითითებულია ლიანდაგის კილომეტრაჟი და პიკეტები. ნახაზზე ასევე პირობითად მოცემულია ლიანდაგის გეგმა, რომელიც მიუთითებს მრუდების რადიუსებს და სიგრძეებს, ასევე სხვა მახასიათებლებს. პროფილზე ასევე მითითებულია სადგურები, სალიანდაგო შენობები, ხელოვნური ნაგებობები და სხვ.

მიწის სამუშაოების მოცულობის (ასევე ღირებულების) შემცირებისათვის გრძივი პროფილი პროექტირდება მიწის ზედაპირის ბუნებრივ გამოსახულებასთან (თანაბარი ზედაპირი — მოედანი) მაქსიმალური მიახლოებით. სადაც დაბრკოლებების გადალახვაა საჭირო, რკინიგზის მონაკვეთები ჰორიზონტის მიმართ კუთხით შენდება, რაც წარმოდგენილია ქანობებით: დაღმართები და აღმართები. მატარებლის დახრილობა, რომელიც უფრო დაბალი წერტილიდან უფრო მაღალ წერტილზე მოძრაობს აღმართს უწოდებენ, ხოლო საპირისპიროს – დაღმართს. რკინიგზაზე ქანობის დახრილობა იზომება ერთი წერტილის მეორეზე სიმაღლის თანაფარდობით, მათ შორის ჰორიზონტალურ მანძილთან და გამოიხატება მეათასედ ერთეულებით (მაგ., 0,005) ან მეათასედებით (მაგ., 5 ‰ - ხუთი მეათასედი). დახრილობისა და სიგრძის მიხედვით განასხვავებენ:
სახელმძღვანელო (გამოთვლითი) აღმართი — აღმართი, რის მიხედვითაც განისაზღვრება მატარებლის მასა,
ბიძგის აღმართი — რომლებშიც მატარებლის ბოლოში უბავენ დამატებით ლოკომოტივს (ბიძგის მიმცემი),
ორმაგი წევის აღმართი — (მატარებლები მიდიან შემადგენლობის თავში მდგარი ორი ლოკომოტივით).
რკინიგზის სახელმძღვანელო ქანობი საკმაოდ უმნიშვნელოა (მაგალითად საავტომობილო გზების ქანობებთან შედარებით) და ახალი რკინიგზების პროექტირების დროს არ უნდა აღემატებოდეს 12 ‰-ს თბოწევიან მონაკვეთებზე ან 15 ‰-ს ელექტროწევიან მონაკვეთებზე. უფრო დიდი ქანობის მონაკვეთებზე გამოიყენება ჯერადი წევა (ბიძგის მიცემა).

კლასიფიკაცია
რკინიგზის ლიანდაგები იყოფიან:

მთავარი ლიანდაგები — ეს არის ლიანდაგები, რომლებიც ერთმანეთთან აერთებენ სადგურებს ან სხვა გამყოფ პუნქტებს.
სადგურის ლიანდაგები: მიმღებ-გამშვები, დამახარისხებელი, გამთრევი, დამტვირთავ-დამცლელი, სასიარულო, შემაერთებელი და სხვ. სადგურის მთავარი ლიანდაგები არიან სადგურებთან მიბმული რკინიგზის ლიანდაგების გამგრძელებლები და აქვთ პირდაპირი მიმართულება ისრულ გადამყვანებზე. მიმღებ-გამშვები ლიანდაგების დანიშნულებაა სადგურში მატარებლების მიღება, საჭიროების შემთხვევაში გაჩერება და გადასარბენზე გაშვება. დიდი სადგურების ლიანდაგებს, რომელთა დანიშნულებაა ერთი და იგივე სახის ოპერაციების შესრულება, აერთიანებენ პარკებში. დეპოს ლიანდაგები — სალოკომოტივო ან სავაგონო დეპოს სადგურის ლიანდაგები.
ტექნიკური ლიანდაგები: მისასვლელი ლიანდაგები (საწარმოებთან მისასვლელი, ძირითადად ჩიხები), დამცავი და დამჭერი ჩიხები.

გამტარუნარიანობა
რკინიგზის გამტარუნარიანობა ეწოდება ყველაზე უფრო დიდი რაოდენობის დადგენილი მასის მატარებლებს ან წყვილ მატარებლებს, რომლებიც შეიძლება გატარებული იქნეს დროის ერთეულში (დღე-ღამეში, საათში), რაც დამოკიდებულია მუდმივი ტექნიკური საშუალებების, ტიპისა და მოძრავი შემადგენლობის სიმძლავრის და მატარებელთა მოძრაობის ორგანიზაციის მიღებული მეთოდების არსებობაზე.

ტექნიკური აღჭურვილობა:

გადასარბენები — ეს გადასარბენებზე მთავარი ლიანდაგებისა და აღნიშნულ გადასარბენებზე არსებული ავტომატიკის საშუალებების რაოდენობაა.
სადგური — ლიანდაგები და ავტომატიკა (პრაქტიკულად იგივე);
დეპო — ლოკომოტივების საჭირო ტექმომსახურების ადგილების რაოდენობა (სადგომი).

გამტარუნარიანობა:

ერთეული. დღეისათვის.
მოთხოვნადი. აუცილებელი მოძრაობის მოცემული სიდიდეებისათვის.

სატვირთო გადაზიდვების შესაძლო მოცულობას, მილიონი ტონა, წლის განმავლობაში მოცემულ ხაზზე ეწოდება მისი გამტარუნარიანობა. ეს სიდიდე დამოკიდებულია ლოკომოტივების, ვაგონების და სხვა ცვლადი საშუალებების რაოდენობაზე, ასევე კადრებით დაკმაყოფილებაზე.

მონაკვეთის გამტარუნარიანობას განსაზღვრავენ მატარებელთა ნაკადის მაქსიმალური ინტენსივობით, მათი საშუალო მასით და გარკვეულ ხარისხში მოძრავი შემადგენლობის კონსტრუქციით. თავის მხრივ, ეს სიდიდეები დამოკიდებულია სარკინიგზო ხაზის ბევრ ტექნიკურ პარამეტრზე: ლიანდაგის პროფილზე, სადგურების მიმღებ-გამშვები ლიანდაგების სიგრძეებზე, ლოკომოტივების სიმძლავრეზე, სატვირთო მატარებლების სვლის სიჩქარეზე, მატარებელთა ნაკადების სტრუქტურაზე და სხვ.

ლიანდაგის აგებულება
ლიანდაგის ქვედა დაწილს მიეკუთვნება მიწის ვაკისი და ხელოვნური ნაგებობები (ხიდები, წყალგამტარი მილები, გზაგამტარები და ა. შ.).

ზედნაშენს მიეკუთვნება რელსები, შპლები, სარელსო სამაგრები, ბალასტის ფენა (ბალასტის პრიზმა). სარელსო-საშპლე რგოლი შედგება ორი რელსისაგან, რომლებიც დადებულია და დამაგრებულია განივ ძელებზე — შპლებზე. შესაძლებელია დამაგრება სპეციალურ პლიტებზე, რომლებიც იმავე ფუნქციას ასრულებენ, რასაც შპლები. როგორც წესი, შპლები ან პლიტები იგება ბალასტის პრიზმაზე, რომლებიც შეიძლება იყოს ორფენოვანი ან ერთფენოვანი. უფრო ხშირად გამოიყენება ორფენოვანი ბალასტის პრიზმა, რომელიც შედგება ძირითადი ფენისაგან — მყარი ჯიშის ღორღისგან და მის ქვეშ არსებულ ქვიშის ან ქვიშა-ღორღოვანი ბალიშისაგან. ერთფენოვანი ბალასტის პრიზმა დამზადებული შეიძლება იყოს ღორღისგან, ქვიშა-ღორღოვანი ნარევისაგან, ასბესტის საწარმოების ნარჩენებისგან, ქვიშისგან, ნიჟარისაგან, წიდისაგან.

ხიდებზე განასხვავებენ ბალასტიან კონსტრუქციას (ხიდის ფერმებზე ეწყობა სპეციალური ღარები ბალასტის დასაყრელად) და უბალასტოს — როდესაც ხიდის განძელები ან პლიტები დამაგრებულია პირდაპირ ხიდის კონსტრუქციაზე.

ლიანდაგის სიგანე
რელსებს შორის მანძილი, რომელიც იზომება რელსის თავის შიდა მუშა წახნაგებს შორის, ეწოდებათ ლიანდაგის სიგანე. სხვადასხვა ქვეყნებში მიღებულია სხვადასხვა ლიანდაგის სიგანე: მაგალითად, საბჭოთა კავშირში (1960-იანი წლების ბოლოს) და ფინეთში (დღევანდელი დღის ჩათვლით) — 1524 მმ, საბჭოთა კავშირში 1970 წლიდან — 1520 მმ, ევროპაში (ესპანეთის, პორტუგალიისა და ირლანდიის გამოკლებით) — 1435 მმ, ჩინეთში, თურქეთში და ირანში — 1435 მმ, ესპანეთში და პორტუგალიაში 1668 მმ, ინდოეთში და პაკისტანში — 1676 მმ (იხ. ასევე შერეული ლიანდაგის სიგანე).

რელსები
ჯერ საბჭოთა კავშირში, ხოლო შემდეგ პოსტსაბჭოთა სივრცის ქვეყნებში რელსის სტანდარტული სიგრძე შეადგენს 12,5 ან 25 მეტრს, მაგრამ დღეისათვის სადგურებსშორის გადასარბენებზე და სადგურის ლიანდაგებზე იყენებენ ეგრედ წოდებულ უპირაპირო ლიანდაგებს — სიგრძეში 800 მეტრიანი და უფრო მეტი შედუღებული სარელსო წნულები. დღეისათვის საქართველოს რკინიგზის მთავარ მაგისტრალურ ლიანდაგბზე ძირითადად ჩაგებულია -65 მარკისა და -50 მარკის რელსები (შესაბამისად ერთი გრძივი მეტრი რელსის წონა 65 კგ და 50 კგ), გაცილებით მეტი -65 მარკის. უფრო მსუბუქი მარკის რელსები — -43 და -38 გამოიყენება საკმაოდ იშვიათად, ძირითადად მისასვლელ ლიანდაგებში.

ისრული გადამყვანები
ყველაზე უფრო გავრცელებული კონსტრუქციის სახეობა, რომელიც ემსახურება ცალკეული რკინიგზის ლიანდაგების შეერთებას და მათ დაცალკევებას და მოძრავ შემადგენლობას საშუალებას აძლევს გადავიდეს ერთი ლიანდაგიდან მეორეზე. სარკინიგზო ლიანდაგების ერთმანეთთან შესაერთებლად იყენებენ ისრულ გადამყვანებს, რომლებიც თავისი კონსტრუქციიდან გამომდინარე ქმნიან უწყვეტ ლიანდაგს და მოძრავ შემადგენლობას აძლევენ საშუალებას ერთი ლიანდაგიდან გადავიდეს მეორე ლიანდაგზე. დღეისათვის ისრული გადამყვანების უმრავლესობა იმართება ცენტრალიზებული წესით, ელექტრული ცენტრალიზაციის პოსტიდან (ეც). ადრე ისრული გადამყვანები ხელით გადაყავდათ საისრო პოსტის მორიგეებს იმ პირების მითითებით, რომლებიც ხელმძღვანელობდნენ სამანევრო სამუშაოებს ან სამატარებლო სამუშაოებს.

სალიანდაგო სამუშაოები
რკინიგზის ლიანდაგის გამართულ მდგომარეობაში ყოფნას უზრუნველყოფს სალიანდაგო დისტანცია. რკინიგზის ლიანდაგის მშენებლობისათვის, რემონტისათვის და მიმდინარე შენახვისათვის სალიანდაგო დისტანციები აწარმოებენ სხვადასხვა სალიანდაგო სამუშაოებს. სალიანდაგო სამუშაოების დიდი მოცულობა და რკინიგზის ლიანდაგების მნიშვნელოვანი სიგრძე არ იძლევა სამუშაოების ეფექტური წარმოების საშუალებას სალიანდაგო ინსტრუმენტებისა და სალიანდაგო მანქანების გამოყენების გარეშე.