iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ენერგიის მუდმივობის კანონი

ენერგიის მუდმივობისა და გარდაქმნის კანონი ან მოკლედ ენერგიის მუდმივობის კანონი, ენერგიის შენახვის კანონი, ენერგიის შენარჩუნების კანონი — ბუნების ზოგადი კანონი, რომლის თანახმად ნებისმიერი ჩაკეტილი მატერიალური სისტემის სრული ენერგია სისტემაში მიმდინარე ყველა პროცესის დროს უცვლელი რჩება (ინახება); იგი მხოლოდ გარდაიქმნება ერთი ფორმიდან მეორე ფორმად (მატერიალური სისტემა შეიძლება განვიხილოთ როგორც ჩაკეტილი სისტემა, იმ შემთხვევაში, თუ შეიძლება გარემომცველ სამყაროსთან მისი ურთიერთქმედების უგულებელყოფა). თუ მატერიალური სისტემა განიცდის გარეშე ზემოქმედებას, რის შედეგადაც იგი ერთი მდგომარეობიდან მეორეში გადადის, მაშინ მისი ენერგიის ნაზრდი (დანაკლისი) უდრის მასთან ურთიერთქმედი სხეულებისა და ველების ენერგიის დანაკლისს (ნაზრდს).

სისტემაში მიმდინარე ნებისმიერი პროცესის დროს ენერგიის შენახვა აუცილებლად დაკავშირებულია იმასთან, რომ ენერგიის ცვლილება, რომელსაც ადგილი აქვს სისტემის საწყისი მდგომარეობიდან ბოლო მდგომარეობაში გადასვლისას, დამოკიდებულია მხოლოდ ამ მდგომარეობებზე და არა გადასვლის გზებზე (საშუალებებზე). სხვა სიტყვებით, ენერგია სისტემის მდგომარეობის ცალსახა ფუნქციაა. ეს დებულება შეიძლება განვიხილოთ როგორც ენერგიის მუდმივობის კანონის სხვანაირი ფორმულირება. თერმოდინამიკაში ენერგიის მუდმივობის კანონს თერმოდინამიკის პირველ კანონს უწოდებენ.

ენერგიის მუდმივობის კანონი აღმოაჩინეს რ. მაიერმა და მისგან დამოუკიდებლად ჯ. ჯოულმა და ჰ. ჰელმჰოლცმა საუკუნის 40-იან წლებში. ეს კანონი ნაკლები განზოგადებით ჩამოაყალიბეს დანიელმა ინჟინერმა ლ. კოლდინგმა და სხვებმა. ენერგიის მუდმივობის კანონის ძირითადი იდეა წამოაყენეს ჯერ კიდევ საუკუნის 20-30-იან წლებში ს. კარნომ და მ. ფარადეიმ.

კომენტარი
მძუნაობა

მძუნაობა, ხურაობა, ესტრუსი ( — „ვნება“, „ცოფიანობა“, „მძვინვარება“) — სასქესო ციკლის სტადია, დედალი ძუძუმწოვრის სქესობრივი აქტივობის პერიოდი. იგი გარკვეული ინტერვალით პერიოდულად მეორდება თითოეული სახეობისათვის. ამ დროს იღვიძებს დაწყვილების ინსტინქტი და ადგილი აქვს ოვულაციას. პოლიესტრულ (პოლი... და ) ცხოველებში ხურაობა პერიოდულია მთელი წლის განმავლობაში (მაგ., თაგვი და ვირთაგვა 4–6 დღე-ღამეში, ძროხა — 21 დღე-ღამეში ერთხელ), მონოესტრულებში (მონო... და ) — წელიწადში ერთ- ან ორჯერ (მაგ., ძაღლი, მელა).
მწევრები

მწევრები — მონადირე ძაღლების ჯიშთა ჯგუფი. იყენებენ კურდღელზე, მელაზე, მგელსა და წვრილფეხა ჩლიქოსნებზე უთოფო ნადირობისთვის. აქვთ სწრაფი სირბილის უნარი, ზომიერი ტემპერამენტი, კარგად განვითარებული მხედველობა, დიდი ტანი, გრძელი ფეხები, განვითარებული მკერდი, აზიდული მუცელი, ძლიერი უკანა ფეხები, წაგრძელებული თავი, ძლიერი ყბები და კბილები. იყენებენ სპორტულ და სარეწაო ნადირობაში.
კრაბატი (ფილმი)

კრაბატი — რეჟისორ მარკო კროიცპაინტნერის ფილმი, გადაღებული მწერალ ოტფრიდ პროისლერის ამავე სახელწოდების ნაწარმოების მიხედვით. იგი გამოვიდა 2008 წლის ოქტომბერში.

შინაარსი
ბიჭუნა კრაბატს სიზმარში ესმის უცნობი ხმა, რომელიც უხმობს ძველ წისქვილში. იქ მისული კრაბატი ხედავს მეწისქვილეს, რომელიც შესთავაზებს შეგირდად დარჩენას. მაგრამ ამის გარდა, წისქვილში სწავლობენ შავ მაგიას. კრაბატი აღმოაჩენს, რომ, ყველაფერთან ერთად, ყოველ წელს მეწისქვილე/ოსტატი კლავს ერთ შეგირდს და შეგირდთა გუნდს ემატება ერთი ახალი ბიჭი. აქ ცხოვრების მესამე წელს წისქვილში მოვა გოგონა-მომღერალი (რომელიც წელიწადში ერთხელ სხვა გოგონებთან ერთად ღამის რიტუალში მონაწილეობს). იგი ამოიცნობს კრაბატს ყვავად გადაქცეულ ბიჭუნებში და ყველა ტოვებს წისქვილს. წისქვილი ინგრევა.
მწერები

მწერები — უხერხემლო ცხოველების კლასი ფეხსახსრიანთა ტიპისა. მწერების სხეული დაფარულია ქიტოვანი კუტიკულით, რომელიც ქმნის გარეთა ჩონჩხს და დაყოფილია 3 ნაწილად: თავი, მკერდი და მუცელი. თავზე 4 წყვილი კიდურია, რომელთაგან ერთი წყვილი ულვაში ანუ ანტენაა. არსებობს ჯაგრისებრი, ძაფისებრი, გურზისებრი, ხერხისებრი, სავარცხლისებრი, ფირფიტისებრი და სხვა ულვაშები.

მწერებს აქვთ მღრღნელი (ახასიათებთ სწორფრთიანებს, ხეშეშფრთიანებს ანუ ხოჭოებს და სხვა) ან მწუწნავი (ახასიათებთ ქერცლფრთიანებს ანუ პეპლებს, ბუზებს) პირის აპარატი. არსებობს აგრეთვე მჩხვლეტ-საწუწნი (მაწუხელები) და სხვა პირის აპარატი. თავზე მოთავსებული აქვთ თვალები — რთული, ფასეტური და მარტივი. მწერების მკერდი შედგება 3 სეგმენრისაგან (წინა, შუა და უკანა). მკერდიდან გამოდის მუცლის მხარეზე 3 წყვილი ფეხი, ზურგის მხარეზე — 2 წყვილი ფრთა. ფეხები შეიძლება იყოს სარბენი, სახტომი, სათხრელი, საცურავი, ყვავილის მტვრის შესაგროვებელი, დამჭერი და სხვა. ფეხები დანაწევრებულია და შედგება მენჯის, ტაბუხის, ბარძაყის, წვივისა და თათისაგან. არსებობს მწერების ფრთიანი და უფრთო ფორმები. ფრთიანებს 2 წყვილი ფრთა აქვთ. ამათგან წინა წყვილი მიმაგრებულია შუა მკერდზე, უკანა — უკანა მკერდზე. მუცელი შეერთებულია მკერდთან, შედგება 5 სეგმენტისაგან, აქვს სხვადასხვა დანამატი: კვერცხსადები, ცერკები, ნესტარი ანუ საწერტელი. საჭმლის მომნელებელი აპარატი შედგება წინა, შუა და უკანა ნაწლავისაგან. წინა ნაწლავში არჩევენ ხახას, საყლაპავ მილს, ჩიჩახვს და მღეჭვ კუჭს. მასთანდაკავშირებულია სანერწყვე ჯირკვლები. შუა ნაწლავის აგებულება კვების ხასიათზეა დამოკიდებული. უკანა ნაწლავს ეკუთვნის მსხვილი და სწორი ნაწლავი. გამომყოფი ორგანოებია მალპიღის მილაკები, გამოყოფის ფუნქციას ასრულებს აგრეთვე ცხიმოვანი სხეული. სუნთქავენ ტრაქეებით. სისხლის მიმოქცევის სისტემა ღიაა. შედგება მილაკისებრი გულისა და მოკლე აორტისაგან. ნერვული სისტემა შედგება ხახისზედა ნერვული კვანძის ანუ თავის ტვინის, ხახის ქვედა ნერვული კვანძისა და მუცლის ნერვული ძეწკვისაგან. განსაკუთრებით კარგად არის განვითარებული შეხების, ყნოსვისა და მხედველობის ორგანოები. მწერები სქესობრივად მრავლდებიან. ზოგი გამონაკლისის გარდა გაყოფილსქესიანები არიან. ხშირად მკვეთრად აქვთ გამოხატული სქესობრივი დიმორფიზმი. მწერების მონაცვლეობით და მეტამორფოზით. მწერების სასიცოცხლო ციკლი სხვადასხვაგვარია და დამოკიდებულიათაობათა რაოდენობაზე, სეზონური განვითარების თავისებურებაზე და განსაკუთრებით დიაპაუზის ხასიათზე.

მწერები ცხოველთა სამყაროს ყველაზე მრავალრიცხოვანი წარმომადგენლები არიან. ცნობილია მწერების მილიონამდე სახეობა.

მწერები მონაწილეობენ ნივთიერებათა წრებრუნვაში. იკვებებიან მრავალგვარი საკვებით — ცოცხალი და მკვდარი მცენარეებით, ცხოველების ლეშით, რომლითაც ბუნების სანიტრების როლს ასრულებენ, მონაწილეობენ ყვავილოვანი მცენარეების დამტვერვაში, აუმჯობესებენ ნიადაგის მექანიკურ და ფიზიკურ-ქიმიურ თვისებებს, იძლევიან საკვებს (ფუტკარი) და ტექნიკურ პროდუქციას (აბრეშუმის ჭია, კოშენილი, რომლისაგანაც წითელი საღებავი — კარმინი მზადდება და სხვა). მწერების უმრავლესობა მცენარეებისა და ცხოველების საშიში მავნებელი არიან. მათ გადააქვთ აგრეთვე სხვადასხვა ავადმყოფობის გამომწვევები.
მწერიჭამია მცენარეები

მწერიჭამია მცენარეები — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარეები, რომლებიც მწერებს (იშვიათად სხვა პატარა ცხოველებს) დამატებით (უფრო აზოტოვან) საკვებად იყენებენ. გავრცელებული არიან მთელ დედამიწაზე. ცნობილია 500-მდე სახეობა, რომელიც თავმოყრილია 6 სხვადასხვა ოჯახში.

საქართველოში გვხვდება 4 გვარის (დროზერა, ალდროვანდა, ბუშტოსანა და ცხიმურა) 7 სახეობა. იზრდებიან მტკნარ წყალსაცავებში, დაჭაობებულ, აზოტოვანი შენაერთებით და ნაწილობრივ მინერალური მარილებით ღარიბ ნიადაგზე. აზოტის, აგრეთვე ფოსფორის, კალიუმისა და სხვა ნაკლებობას ინაზღაურებენ იმ მწერების ხარჯზე, რომლებსაც ისინი იჭერენ სპეციალური დამჭერი ორგანოებით — მეტამორფოზული ფოთლებით. ასეთი ფოთლის ზედაპირი დაფარულია საჭმლის მომნელებელი ფერმენტებისა (პეფსინის ტიპის) და ორგანული მჟავების (ჭიანჭველმჟავა, ბენზომჟავა და სხვა) გამომყოფი ჯირკვლებით. ფერმენტები ცხოველის ცილებს შლიან უფრო მარტივ შენაერთებად, რომლებსაც ადვილად ითვისებს მცენარე. მწერიჭამია მცენარეები ცხოველური საკვების გარეშეც ნორმალურად ვითარდებიან, თუმცა დამატებითი კვება უფრო აჩქარებს მათ ყვავილობას და ნაყოფმსხმოიარობას. მწერიჭამია მცენარეები (მაგ., დროზერა) მწერს იზიდავს და იჭერს ფოთლის წებოვანი სითხით, ზოგს კი (ნეპენტესი, ბუშტოსანა) საამისოდ აქვს დამჭერი აპარატი — თავისებური ქილა ან მახე.
ვარსკვლავთკარიბჭე (მრავალმნიშვნელოვანი)

სიტყვას ვარსკვლავთკარიბჭე რამდენიმე მნიშვნელობა აქვს:

ვარსკვლავთკარიბჭე — მეცნიერულ-ფანტასტიკური ჟანრის ნაწარმოები;
ვარსკვლავთკარიბჭე (მოწყობილობა) — გამოგონილი მოწყობილობა;
ვარსკვლავთკარიბჭე -1 — კანადური ტელესერიალი.
ვარსკვლავთკარიბჭე: ატლანტისი — კანადურ-ამერიკული ტელესერიალი.
ვარსკვლავთკარიბჭე: სამყარო — კანადურ-ამერიკული ტელესერიალი.
მას ერქვა ნიკიტა

„მას ერქვა ნიკიტა“ (, აგრეთვე ცნობილი როგორც „ნიკიტა“) — 1990 წლის ფრანგული ფილმი, რომლის რეჟისორი და სცენარის ავტორია ლიუკ ბესონი, ხოლო პროდიუსერია პატრის ლედუ. ფილმში მონაწილეობენ: ან პარიო, ჟან-იუგ ანგლადი, ჩეკი კარიო, ჟანა მორო, ჟან რენო და სხვები.

სიუჟეტის ცენტრშია თინეიჯერი ნაკრომანი ნიკიტა, რომელსაც პოლიციელის მკვლელობისთვის სიკვდილი აქვს მისჯილი, თუმცა მას ცხოვრებაში მეორე შანსი ეძლევა — გახდეს საიდუმლო პოლიტიკური მკვლელი, რომელიც მთავრობის დაქვემდებარებაში იქნება.

„ნიკიტას“ პრემიერა გაიმართა პარიზში, გრან-რექსში, 1990 წლის 21 თებერვალს. ფილმი აშშ-ში მომდევნო წელს გამოვიდა.

ფილმს წილად ხვდა დადებითი შეფასებები კინოკრიტიკოსებისაგან. საერთო განხილვების საიტ -ზე მისი საერთო რეიტინგი 88%-ია (46 მიმოხილვაზე დაყრდნობით). ფილმმა მიიღო ოქროს გლობუსის ნომინაცია, ხოლო ან პარიოს გადაეცა სეზარის ჯილდო კატეგორიაში საუკეთესო ქალი მსახიობი.

1997 წლის 13 იანვარს გამოვიდა ფილმზე დაფუძნებული კანადური ტელესერიალი „ნიკიტა“, სადაც ნიკიტას როლს პეტა უილსონი ასრულებს.
ჯილეხი

ჯილეხი, ციმბირის წყლული, ანთრაქსი, ხუზარა — ცხოველებისა და ადამიანის მწვავე ბაქტერიული დაავადება, რომელსაც იწვევს ჯილეხის ბაცილა . ჯილეხი ზოონოზების ტიპური წარმომადგენელია . ამ ტიპის ინფექციის გადატანა შესაძლებელია ტრანსმისიული, ალიმენტური და ასპირაციული გზებით. ადამიანის დაზიანება ხდება დაავადებულ ცხოველებთან კონტაქტის საშუალებით, ზოგჯერ კი ასეთი ცხოველების ხორცის საკვებად გამოყენების შემთხვევაში. დაავადების გადატანაში გარკვეული როლი მიუძღვით მექანიკურ გადამტანებს, კერძოდ, სისხლსმწოველ მწერებს.

ჯილეხის გამომწვევი
ჯილეხის გამომწვევი — — აღმოაჩინა 1876 წელს გერმანელმა რობერტ კოხმა. ჯილეხის გამომწვევი ხასიათდება არაჩვეულებრივი მდგრადობით და შეუძლია სიცოცხლისუნარიანობის შენარჩუნება წლობით და ათეულ წლობითაც კი. ისინი დუღილს უძლებენ 45-60 წუთის განმავლობაში, ავტოკლავირებისას (110) იღუპებიან 5 წუთის განმავლობაში. ხორცის დამარილება, გაშრობა და სხვა ასეთი პროცედურები ჯილეხის სპორებს ვერ ანადგურებს.

გადამტანები
ჯილეხით უფრო ხშირად მსხვილი რქოსანი საქონელი, ცხვრები, თხები, ცხენები, აქლემები და ღორები ავადდებიან. მთავარი ეპიდემიოლოგიური მნიშვნელობა ენიჭებათ მსხვილ რქოსან საქონელს და ცხვრებს. დაავადებული ცხოველები შარდისა და ფეკალიების საშუალებით გამოყოფენ ბაქტერიებს. ავადმყოფობა სწრაფად პროგრესირებს და 2-3 დღეში ან რამდენიმე საათშიც კი იწვევს ცხოველის სიკვდილს.

კლინიკა
ჯილეხით უმეტესად ავადდებიან სოფლის მეურნეობაში დასაქმებული ადამიანები, სასაკლაოების მუშები და სხვა. ამ დაავადების საინკუბაციო პერიოდი ჩვეულებრივ ხანმოკლეა, 2-3 დღე. განსაკუთრებით მძიმედ მიმდინარეობს ანთრაქსის ფილტვის ფორმა, რომელიც გულსისხლძარღვთა სისტემის მძიმე დაზიანების გამო, ხშირად სიკვდილით მთავრდება. რაც შეეხება ანთრაქსის კანის ფორმას ის ნაკლები ლეტალობით ხასიათდება ფილტვის ფორმისგან შედარებით.

მკურნალობა
ჯილეხის მკურნალობა კომპლექსური ტიპისაა და მოიცავს სამ მთვარ ტიპს ესენია: სეროთერაპია, ქიმიოთერაპია და ანტიბიოტიკოთერაპია, ამ უკანასკნელმა ბოლო წლებში ფართო გამოყენება ჰპოვა. კერძოდ, იყენებენ ბეტალაქტამებს, ამინოგლოკოზიდებს, ტეტრაციკლინებს და სხვა პრეპარატებს.

პროფილაქტიკა
ვაქცინა ანთრაქსის წინააღნდეგ პასტერმა შეიმუშავა ჯერ კიდევ 1881 წ. მაღალი რისკის ადამიანებში შესაძლებელია ჩატარდეს იმუნიზაცია უუჯრედო ვაქცინით, რომელშიც იმუნოგენის სახით შედის გასუფთავებული დამცავი ანტიგენი.
მწერიჭამიები

მწერიჭამიები — ძუძუმწოვრების რიგი. მათი სხეულის სიგრძე 3-იდან (მცირე თეთრკბილა) 39 სმ (ტანრეკი) აღწევს. აქვთ წაგრძელებული თავი, რომელიც მეტწილად მოძრავი სხეული შემოსილია ნაზი ბალნით (თხუნელა, მთიხვი, ბიგა და სხვა), ზოგისა — ჯაგრით (ტანრეკი) ან რქოვანი ეკლებით (ზღარბი). ზოგს (ზღარბი) ძალზე მოკლე კუდი აქვს, ხოლო ზოგის (მთიხვი) კუდი თითქმის სხეულის საერთო სიგრძის ტოლია. ცნობილია ყოფილი მწერიჭამიების 9 ოჯახი: კბილნაპრალასებრნი, ტანრეკისებრნი, წავისებრი ბიგები, ოქროს თხუნელასებრნი, ზღარბისებრნი, ხტუნიები, ბიგასებრნი, თხუნელასებრნი, მთიხვისებრნი (დღეს აღარ არსებობს), რომლებშიც გაერთიანებულია 300-მდე სახეობა, დღეისათვის აერთიანებს 4 თანამედროვე ოჯახს (იხ. კლასიფიკაცია). გავრცელებული არიან თითქმის მთელ მსოფლიოში, გარდა ავსტრალიისა, სამხრეთ ამერიკის უმეტესი ნაწილისა და ანტრაქტიდისა. იკვებებიან მწერებით, პატარ-პატარა ხერხემლიანი ცხოველებით. მრავლდებიან წელიწადში 2—3 ჯერ. სარგებლობა მოაქვთ მავნე მწერების განადგურებით. არიან ტკიპების — საში დაავადებათა გადამტანების — შუამავალი მასპინძლები. ზოგიერთის (მთიხვი, თხუნელა და სხვა) ბეწვი ძვირფასია. ზოგი სახეობის (მთიხვი, კბილნაპრალა) რაოდენობა ძალზე შემცირებულია, რის გამოც მათ ყველგან იცავენ.

კლასიფიკაცია
მწერიჭამიები
კბილნაპრალასებრნი
თხუნელასებრნი
ზღარბისებრნი
ბიგასებრნი
მწვანეთვალა ბუზი

მწვანეთვალა ბუზი — მწერი ორფრთიანთა რაზმისა. მისი სიგრძე 3-5 მმ აღწევს, ღია ყვითელია, ზურგზე შავი ზოლები გასდევს. გავრცელებულია ყველგან. მატლი აზიანებს ხორბალს, ქერს, ჭვავს, შვრიასა და სხვა. დაზიანებულ ღეროზე ხშირად თავთავი ვერ ვითარდება, თუ განვითარდა — მარცვალი ბჟირია. მწვანეთვალა ბუზი წელიწადში 1-2 თაობას იძლევა. მატლი იზამთრებს საშემოდგომო და ველური მარცვლოვანების ღეროში.

ბრძოლის ღონისძიებანი
ფოზალინის ან ქლოროფოსის 0,2%-იანი ხსნარის შესხურება. პირველი წამლობა ბუზის მასობრივი ფრენის დაწყებისთანავე, მეორე — პირველი წამლობიდან 10-12 დღის შემდეგ.
მწვანე კახური

მწვანე კახური, მწვანე, მწვანე ნაბადა, დედალი მწვანე, მამალი მწვანე — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

სახელწოდება მიღებული აქვს მოყვითალო-მომწვანო შეფერილობის მარცვლების გამო.

ძალიან წააგავს საფენას და ამ მსგავსების გამო საუკუნის ბოლოს კახურ მწვანეს „საფენას“ ეძახდნენ. სინამდვილეში „მწვანე კახური“ და „საფენა“ ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი ჯიშებია.

მწვანე კახური კახეთის ვაზის ჯიშთა ჯგუფის წარმომადგენელია და ძირითადად თელავის, გურჯაანის, ყვარლის და საგარეჯოს ვენახებშია გავრცელებული.

გავრცელებული იყო ყოფილი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზეც.

1940 წელს სელექციონერმა ვასილ ლოლაძემ გამოავლინა მწვანე კახურის რამდენიმე კლონი:

კლონი №15, კლონი №16, კლონი №270, კლონები №142 და 272. ეს კლონები განსხვავდება როგორც ძირითადი ფორმისგან, ასევე ერთმანეთისგანაც.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ ოვალური ფორმის, ხუთ-შვიდნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე შებუსულია აბლაბუდისებრად, ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, განიერკონუსური ფორმის, მხრიანი, საშუალო სიკუმსის, იშვიათად თხელი. მარცვალი საშუალო ზომის და ოვალურია, მოყვითალო-მომწვანო ფერის. ცვილისებრი ნაფიფქი საკმაოდ სქელია და მარცვლებს ნაზ მომწვანო იერს აძლევს. თხელკანიანია. რბილობი საკმაოდ წვნიანი და ხორციანია ძალიან სასიამოვნო ჯიშური არომატით.

ჯიში საშუალო ზრდისაა. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის მეორე ნახევრიდან შედის. სავეგეტაციო პერიოდის ხანგრძლივობა კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 158-159 დღეა. მტევნის საშუალო წონა 160-175 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 5.0-8.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა 20-22%-ია, ხოლო მჟავიანობა — 6.0-7.8 გ/ლ.

მწვანე კახური მაღალხარისხიანი ჯიშია. ევროპული წესით დაყენებული მისი ღვინო მომწვანო-ჩალისფერია, ნორმალურალკოპოლიანი, ჰარმონიული, ხალისიანი, ხილის მდიდარი არომატით. კახური წესით დაყენებული კი უფრო სხეულიანია, ენერგიული, სიძველეში ახასიათებს ნაზი ბუკეტი ხილის ძლიერი არომატით. მწვანე კახურს იყენებენ სხვა ჯიშის ღვინოების გასაუმჯობესებლად. შედის ადგილწარმოშობის კონტროლირებადი ზონის „მანავის“ (75% მწვანე კახური + 15% რქაწითელი) და „წინანდლის“ შედგენილობაში (15%-მდე მწვანე კახური + 75% რქაწითელი). ღვინოს ახასიათებს ციტრუსის არომატიც, ტროპიკული ხილის ტონები, მაღალი ალკოპოლის შემცველობა და მჟავიანობა. მწვანე კახურისგან ამზადებენ ევროპული ტიპისა და ქვევრის თეთრ მშრალ ღვინოებს.
მწვანე მთა

მწვანე მთა — მთა საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ჯავახეთის ქედის დასავლეთ კალთაზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2306 მ. აგებულია ზედა პლიოცენურ-შუამეოთხეული დროის დიაბაზული, ბაზალტური და ანდეზიტური ლავებით. აქვს კონუსის ფორმა. შემოსილია სუბალპური ბალახეულობით.
მწვანე საკვები

მწვანე საკვები — ბალახოვანი მცენარეები, რომლებსაც ცხოველი ჭამს საძოვარზე ახალმოთიბულს. როგორც წესი, მწვანე ბალახს საკვებად იყენებენ არა უგვიანეს ყვავილობისა, რადგან შემდეგ იგი უხეშდება და კარგავს დადებით თვისებებს. ნორჩი ბალახი მდიდარია კაროტინით , , და ვიტამინებით. 100 კგ პარკოსანი მცენარეების ბალახი 15—20 საკვებ ერთეულს და 3—3,6 კგ მონელებად პროტეინს შეიცავს, მარცვლეულისა კი შესაბამისად, 20—25 და 2,1—2,4. მწვანე საკვები ცხოველის ძირითადი და ყველაზე იაფი საკვებია საძოვრულ პერიოდში. მისი მიცემის ნორმები ცხოველის ცოცხალ წონასა და პროდუქტიულობაზეა დამოკიდებული. ძროხას (ცოცხალი წონის მიხედვით) დღეში შეიძლება მიეცეს 40—80, ცხვარს — 6—9, ღორს — 8—12, ცხენს 50 კმ-მდე მწვანე საკვები.
მწვანულა (თევზი)

მწვანულა — თევზი ქორჭილასნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 10-15 სმ, ზოგჯერ 30 სმ, მასა 290 გ აღწევს. გავრცელებულია შავ, აზოვის, ხმელთაშუა ზღვებსა და ატლანტის ოკეანეში. ბინადრობს ძირითადად სანაპირო ზონაში წყალმცენარეებით დაფარულ კლდეებსა და ქვებს შორის. მაის-ივნისში ყრის 12 ათასიდან 58 ათასამდე კვერცხს. იკვებება ფსკერული უხერხემლო ცხოველებით, ძირითადად ორსადგულიანი მოლუსკებით და წვრილი კიბოსნაირებით.
მწვერვალი

მწვერვალი — მთის, მასივის და ქედის უმაღლესი ნაწილი. აქვს წვეტიანი, მომრგვალებული, მობრტყელებული ან სხვა ფორმა, რაც განპირობებულია ამგები ქანების ლითოლოგიით, ტექტონიკური აღნაგობით, დენუდაციური პროცესების ხასიათით. მსოფლიოში უმაღლესი მწვერვალებია ჯომოლუნგმა — 8848 მ (ჰიმალაი), ისმაილ სამანის პიკი — 7495 მ (პამირი); კავკასიონზე — იალბუზი — 5642 მ.

საქართველოს უმაღლესი მწვერვალები
}
მწიგნობართუხუცესი

მწიგნობართუხუცესი — მწიგნობართა უფროსი, სამეფო კარის სამდივნოს მეთაური ფეოდალურ საქართველოში. მწიგნობართუხუცესი პირველად - საუკუნეების ძეგლში იხსენიება. დავით აღმაშენებელმა საეკლესიო ფეოდალების თავგასულობის ალაგმვისა და ცენტრალური ხელისუფლების გაძლიერების მიზნით მწიგნობართუხუცესობა ჭყონდიდელობასთან შეაერთა.
ქვედა პალეოლითი

ქვედა პალეოლითი — პერიოდი კაცობრიობის ისტორიაში, რომელიც პლიოცენის ეპოქის ბოლოს დაიწყო, როდესაც თანამედროვე ადამიანებმა ქვის იარაღების პირველი გამოყენება დაიწყეს. ეს იყო შედარებით მარტივი ინსტრუმენტები. ამ იარაღებს შუბებისა და საჭრელის სახით იყენებდნენ. ყველაზე ძველი ამგვარი იარაღები აღმოაჩინეს ოლდუვაის გამოქვაბულში, ტანზანიაში.

ამ ეპოქაში მცხოვრები ადამიანები ძირითადად ადვილი ნანადირევით ან ველურად გაზრდილი მცენარეების ნაყოფით იკვებებოდნენ. დაახლოებით 1,5 მილიონი წლის წინ გაჩნდა უფრო განვითარებული ადამიანი . ამ სახეობის ადამიანებმა ისწავლეს ცეცხლის გაჩაღება და ქვისგან უფრო რთულ საჭრელ იარაღებს ამზადებდნენ. ამ პერიოდში მათ დაიწყეს შუა და შორეული აზიის ათვისება. დაახლოებით 1 მილიონი წლის წინ ადამიანებმა ევროპაც აითვისეს და ქვის ნაჯახის გამოყენება დაიწყეს.
კავკასიური ცარცის წრე

„კავკასიური ცარცის წრე“  — 1944 წელს ბერტოლტ ბრეხტის მიერ შექმნილი ეპიკური პიესა, სადაც მოთხრობილია გოგონაზე, რომელიც მოიტაცებს ბავშვს და ბავშვისთვის ნამდვილ მშობლებზე უკეთეს დედად იქცევა.

პიესა ბრეხტმა შეერთებულ შტატებში ყოფნისას დაწერა. პიესა ინგლისურ ენაზე თარგმნა მისმა მეგობარმა და თაყვანისმცემელმა ერიკ ბენტლიმ და მსოფლიო პრემიერა, სტუდენტური დადგმის სახით, მინესოტაში, კარლტონის კოლეჯში 1948 წელს შედგა. პროფესიულ სცენაზე კი ფილადელფიაში, ჰეჯგროუს თეატრის სცენაზე განხორციელდა ბენტლის რეჟისორობით. გერმანული პრემიერა 1954 წელს, შიფბაუერდამის თეატრში, ბერლინში შედგა.
„კავკასიური ცარცის წრე“ ბრეხტის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პიესად ითვლება და გერმანულ პიესებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარულია.

საქართველოში პიესა პირველად რუსთაველის თეატრში დაიდგა 1975 წელს, რეჟისორი: რობერტ სტურუა. აზდაკის როლს ასრულებდა რამაზ ჩხიკვაძე. მეორედ დაიდგა „თავისუფალ თეატრში“ 2008 წელს, რეჟისორი: ავთანდილ ვარსიმაშვილი; აზდაკის როლს ასრულებდა ნიკო გომელაური.
მწიგნობარი

მწიგნობარი — მწიგნობრობაში გაწვრთნილი, საქმისმწარმოებელი მოხელე ფეოდალურ საქართველოში. მწიგნობარი მწიგნობართუხუცესს ექვემდებარებოდა. იგი ადგენდა სხვადასხვა შინაარსის საბუთებს (სიგელებს, ბრძანებებს და ა. შ.). ხელმწიფის კარის გარიგების მიხედვით დასტურდება 26 მწიგნობარის არსებობა. თანამდებობით ყველაზე უფროსი იყო საწოლის მწიგნობარი, რომელიც მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელის მოადგილედ ითვლებოდა და სავაზიროს სხდომასაც ესწრებოდა. „მოჩივართა განკითხვის“ დროს მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელს საწოლის მწიგნობართან ერთად თან ახლდა ზარდახნის მწიგნობარი. არსებობდა აგრეთვე საჭურჭლის მწიგნობარის თანამდებობა. მწიგნობრებს ჰქონდათ განსაკუთრებული სამოხელეო ნიშანი ე. წ. „საწერელი“.
მიჩელ სალგადო

მიჩელ სალგადო (; დ. 22 ოქტომბერი, 1975) — ესპანელი ფეხბურთელი, რომელიც საფეხბურთო კარიერის დროს ყველაზე დიდ ხანს „რეალ მადრიდში“ თამაშობდა. სალგადო მარჯვენა მცველის პოზიციაზე ასპარეზობდა.

კარიერა
სალგადოს აქტიური სპორტული კარიერა 1994 წელს დაიწყო, მის მშობლიურ კლუბ სელტაში. 1999 წელს კი ის მადრიდის რეალში გადაბარგდა, 11 მლნ. ევროდ. პირველივე სეზონში მიჩელმა ჩემპიონთა ლიგა მოიგო. 2002 წელს კი მან ევროპის უპრესტიჟულეს საკლუბო ტურნირთან ერთად, საკონტინენტთაშორისო თასიც მოიპოვა.

ესპანეთის ეროვნულ გუნდში სალგადო 1998-2006 წლებში თამაშობდა. მის ანგარიშზე ეროვნულ გუნდში 53 მატჩია.

ტიტულები
ადგილობრივი
ლა ლიგა
გამარჯვებული (4): 2000-01, 2002-03, 2006-07, 2007-08,
მეორე ადგილოსანი (2): 2004-05, 2005-06

ესპანეთის თასი
ფინალში დამარცხებული (2): 2001-02 და 2003-04

ესპანეთის სუპერთასი
გამარჯვებული (3): 2001, 2003 და 2008
ფინალში დამარცხებული (1): 2007

საერთაშორისო
ჩემპიონთა ლიგა
გამარჯვებული (2): 1999-00 და 2001-02

უეფას სუპერთასი
გამარჯვებული (1): 2002
ფინალში დამარცხებული (1): 2000

საკონტინენტთაშორისო თასი
გამარჯვებული (1): 2002
ფინალში დამარცხებული (1): 2000
ციფრული სისტემა

ციფრული სისტემა მართვისა — მართვის ავტომატური სისტემა, რომელშიც ხდება სიგნალების დაკვანტვა დონისა და დროის მიხედვით. ზემოქმედების უწყვეტი სიგნალები წარმოიქმნება სისტემის ანალოგურ ნაწილში (რომელიც შედგება მართვის ობიექტისგან, შემსრულებელი მექანიზმისა და საზომი გარდამქმნელისაგან) და გარდაიქმნება ანალოგურ-ციფრულ გარდამქმნელში, აქედან კი ციფრების სახით მოხვდება ციფრულ გამომთვლელ მანქანაში. აქ დამუშავებული მონაცემები კვლავ გარდაიქმნება ზემოქმედების უწყვეტ სიგნალებად და გადაეცემა სამართი ობიექტის შემსრულებელ მექანიზმს. ციფრული სისტემის მაგალითია ტექნოლოგიური პროცესების მართვის ავტომატიზებული სისტემა.
ბალ-მასკარადი

ბალ-მასკარადი — იტალიელი კომპოზიტორის ჯუზეპე ვერდის მიერ დადგმული ოპერა, რომლის პრემიერა 1859 წლის 17 თებერვალს შედგა რომში.

ოპერა “ბალ-მასკარადისთვის” ლიბრეტოს შექმნისას ვერდი 1857 წელს დაინტერესდა ფრანგი დრამატურგის ევგენი სკრიბის პიესით “გუსტავ შვედი, რომელსაც საფუძვლად დაედო 1792 წელს ერთ-ერთი კარნავალის მსვლელობის დროს შვედეთის მეფის გუსტავ -ის მკვლელობის ამბავი. ლიბრეტო შეადგინა ანტონიო სომამ.
ოპოლეს სავოევოდო

ოპოლეს სავოევოდო — სავოევოდო სამხრეთ პოლონეთში, ზემო ოდრის აუზში. ფართობი 9.412 კმ², მოსახლეობა 1.037.088 კაცი (2007 მონაცემებით). ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი ოპოლე. ოპოლეს სავოევოდოს დიდი ნაწილი მდებარეობს სილეზიის დაბლობზე. სავოევოდო იყოფა 12 პოვიატად.

ეკონომიკა
ოპოლეს სავოვოდო ქმნის მთელი ქვეყნის მშპ-ის 2%-ს. განვითარებულია მრეწველობა და სოფლის მეურნეობა. მოიპოვება სამშენებლო მასალები კირქვა, მერგელი, მარმარილო, ბაზალტი. ასევე განვითარებულია ცემენტის, ავეჯის, კვების და ქიმიური მრეწველობა. კლიმატი და ნოყიერი ნიადაგი ხელს უწყობს სოფლის მეურნეობის განვითარებას.
ხავერდი

ხავერდი — ქსოვილი, რომელსაც კარგ პირზე აქვს მოკლე (1-2 მმ) ხაო, წარმოქმნილი ნატურალური აბრეშუმის ან ქიმიური ბოჭკოს დამატებითი ქსლიდან.
ხავერდს, რომელსაც მაღალი ხაო აქვს - პლუშს უწოდებენ; გამოიმუშავებენ აგრეთვე მისაქსელის ხავერდს, რომელსაც ნახევრად ხავერდ-პლისი ან ველვეტი ეწოდება.

ხავერდი სხვადასხვა ფერისაა. მისგან იკერება როგორც ადამიანის სამოსი, აგრეთვე გამოიყენება დეკორატიული მიზნებისთვის.
აბრეშუმი

აბრეშუმი (; ძველქართულად ერქვა — ჭიჭნაური) — ბუნებრივი საფეიქრო ბოჭკო. აბრეშუმის მთლიანი მასა წარმოიქმნება აბრეშუმის ჭიის სანაფე (აბრეშუმის გამომყოფ) ჯირკვლებში, საიდანაც გამოიყოფა ორი უწყვეტი ელემენტარული ძაფის სახით.

აბრეშუმი მაგარი, ჭიმვადი, ჰიგროსკოპიული, ჰაერგამტარი და კარგი ელექტროიზოლატორია. იწვის უალოდ. ნახშირდება 180 ზევით; მასზე არ მოქმედებს დაბალი კონცენტრაციის მჟავეები და ტუტეები.

ხელოვნური აბრეშუმის შესახებ იხილეთ ქიმიური ბოჭკო.

შემადგენლობა
აბრეშუმის ძირითადი შემადგენელი ნივთიერებებია ფიბრიონი და სერიცინი. პირველი — აბრეშუმს ანიჭებს სიმაგრეს, ელასტიკურობას, ელვარებას, სინაზესა და სხვა; მეორე — ერთმანეთთან აკავშირებს ელემენტარულ ძაფებს.

გამოყენება
აბრეშუმს იყენებენ მედიცინაშიც (ქირურგიულ ძაფად). ტექნიკაში—(საიზოლაციო მასალად, მაღალი ხარისხის საცრის დასამზადებლად); აგრეთვე თავდაცვით მრეწველობაში და სხვა.