iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ადანგე

ადანგე — მდინარე საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს ადანგეს უღელტეხილის სამხრეთით პატარა კარული ტბიდან. მიედინება ტროგულ ხეობაში. მდინარეს სამხრეთ მარუხის შესართავიდან ადანგეს ჩხალთას ეძახიან. სიგრძე 12 კმ, აუზის ფართობი 47 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე და ზაფხულის დასაწყისში, წყალმცირობა — ზამთარში.
კაპუეტა

კაპუეტა — მრავალწლოვან მცენარეთა გვარი (მარცვლოვანთა ოჯახი). საქართველოში 2 სახეობიდან უფრო გავრცელებულია აქვს ფუნჯა ფესვი, თავთავი ყვავილედი, უცხო ან მოკლე ფხიანი. ნაყოფი — მოგრძო მარცვალა. თავთავის ფორმის მიხედვით განასხვავებენ ვიწროთავთავიანებს და ფართოთავთავიანებს.

საკმაოდ გავრცელებულია, ხარობს ველად, მშრალ მდელოებზე. ზამთარ- და გვალვაგამძლეა, იყენებენ ხელოვნური მდელოების შესაქმნელად როგორც ბალახნარევების კომპონენტს. კარგად იზრდება მსუბუქ თიხნარებზე, ქვიშიან და ქვიშნარ ნიადაგებზე. მწვანე მასა და თივა სასოფლო-სამეურნეო ცხოველთა საუკეთესო საკვებია, თიბავენ წელიწადში ერთხელ დათავთავების დროს, დიდ მოსავალს იძლევა მე-3—4 წელს.
კაჟები

კაჟები, ქვედა პალეოლითის (გვიანდელი აშელი და ადრინდელი მუსტიე) და ნეოლით-ენეოლითის ხანის ნაბინარ-სახელოსნო სოფელ სკინდორის ტერიტორიაზე (ჭიათურის მუნიციპალიტეტი).

უშუალოდ კაჟის საბადოსთან (აქედან მოდის სახელწოდებაც) აღმოაჩინეს 1957 წელს. დაახლოებით 1 ჰა სახნავი მიწის ზედაპირზე მოპოვებულია პალეოლითის ხანის 2000-მდე ქვის ნივთი, მათ შორის დისკოიდალური, ერთფუძიანი და ორფუძიანი, აგრეთვე კუს ჯავშნის ფორმის ნუკლეუსები, მასიური კლექტონური და ლევალუაზური ანატკეცები, ლევალუაზური და არალევალუაზური ლამელები. აგრეთვე უხეში საჩეხი იარაღი, სახოკები, დანები და წვეტანები. ანატკეცების მნიშვნელოვანი ნაწილის ზურგი დაფარულია კაჭრის კანით, ნაწილს კი ეტყობა წინამორბედი ფირფიტების ატკეცის კვალი. აშელ-მუსტიეს ხანის ქვის იარაღი და ანატკეც-ლამელები დაფარულია მოთეთრო-მონაცრისფრო და მოვარდისფრო სქელი პატინით.

ნეოლით-ენეოლითის ხანის მასალიდან აღმოჩენილია ორმხრივ დამუშავებული კაჟის ნამგლისპირები, სხვადასხვა მოყვანილობის ისრისპირები და მათი ფრაგმენტები, ორმხრივ დამუშავებული მინიატიურული საჩეხი, მჭრელი და პიკისებური იარაღი, საფხეკ-სახოკები, სხვადასხვა ტიპის ნუკლეუსები, ანატკეც-ლამელები და სხვა. კაჟების ქვის ნაწარმისათვის ნედლ მასალად გამოყენებულია ჭიათურის რაიონისათვის დამახასიათებელი თურონის იარუსის მონაცრისფრო და მოწითალო მაღალხარისხოვანი კაჟი. ნასახლარზე საძიებო თხრილმა კულტურული ფენების არსებობა არ დაადასტურა. როგორც ჩანს, ქვის მასალა მიწის ზედაპირზე მოხვდა ნიადაგის ლოკალური გადარეცხვისა და ფართობის ხშირი ხვნა-გადაბრუნების შედეგად. მასალა დაცულია ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
კაჟნარი

კაჟნარი, საქორია-კაჟნარი — არქეოლოგიური ძეგლი ჭიათურის მუნიციპალიტეტის სოფელ კაცხის განაპირას, მდინარე ყვირილის მარჯვენა მხარეს, დაახლოებით 200-500 მ სიმაღლის პლატოზე, რომელსაც ჩრდილო-დასავლეთის მხრიდან ჩაუდის მდ. კაცხუ­რა, აღმოსავლეღიდან – საკმაოდ ღრმა ღელე, ხოლო სამხრეთით – მდ. ყვირილა. იგი შუა და გვიანდელი აშელის ხანის ნაბინარ-სახელოსნოა.

ტერიტორია ძირითადად წარმოადგენს მოვაკებულ სახნავ ფართობს, რომლის ზედაპირი თითქმის მთლიანად დაფარულია კაჟის სხვა­და­სხვა ზომის ბუნებრივი ნატეხებით, მ. შ. გვხდება ადამიანის ნახელავი იარაღი და წარმოების სხვა ნაშთები. საქორია-კაჟნარზე კაჟის შემადგენელი კირქვის ქანები ნაწილობრივ გაშიშვლებულია. ნიადაგის ხშირმა ხვნა-გადაბრუნებამ კი ხელი შეუწყო კაჟის დამტვრევას და მის დიდ ფართობზე მიმოფანტვას. კაჟი თურონ-სენონის იარუსისაა და ძირითადად მოყავისფრო ან მონაცრისფროა. წარმოების ნაშთები მიწის ზედაპირზე სავარაუდოდ მოხვედრილია ნიადაგის ლოკალური გადარეცხვის გზით – მასალას არ ეტყობა შორ მანძილზე გადაადგილება, ამ პროცესს არც რელიეფი უწყობს ხელს. ძეგლი მიკვლეულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ს. ჯანაშიას სახელობის სა­ქართველოს მუზეუმის ყვირილის აუზის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ (1958; ­ხელმძღვანელი დ. თუშაბრამი­შვი­ლი). მასალის შეგროვება მიწის ზედაპირზე მომდევნო წლებშიც ხდებოდა. სულ მოპოვებულია 4000-მდე ქვის ნივთი. კოლექცია წარმოდგენილია სხვა­და­სხვა ტიპის ნუკლეუსებით, კლექტონური და ლევალუაზური ანატკეცებით, ლამელებით და მათ­ზე დამზადებული ­იარაღებით. მ. შ. აღსანიშნავია უაღრესად მასიური, ტლანქი ხელცული ფართო ქუსლით, შედარებით სრულყოფილად დამუშავებული მცირე ზომის ხელცულები, სახო­კები, ნუკლეუს-საჩეხები და სხვ. ­მთელი მასალა დაფარულია მოყვითალო, მოწითალო და მოთეთრო ღრმა პატინით. საქორია-კაჟნარის ქვის ნაწარმი არაერთგვაროვანია, კოლექციის მცირე ნაწილი თა­რიღ­დება შუა აშელის ეპოქით, მოზრდილი ნაწილი კი – გვიანი აშელით. მასალა და­ცუ­ლია სა­ქართველი ეროვნული მუზეუმის სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
კარაბადინი

კარაბადინი — ძველ საქართველოში სამკურნალო წიგნთა საერთო სახელწოდება. თავისი დანიშნულებისა და შინაარსის მიხედვით ცნობილია სამკურნალო კარაბადინი, რომელიც ძირითადად განკუთვნილი იყო პრაქტიკოსი ექიმებისათვის, საოჯახო კარაბადინი — არაექიმებისათვის და მოკლე კარაბადინი — თანამედროვე ცნობარის მსგავსი.

საქართველოში დღემდე შესწავლილი და გამოცემულია ქანანელის „უსწორო კარაბადინი“ ( საუკუნე), ხოჯაყოფილის „წიგნი სააქიმოი“ ( საუკუნე), ზაზა ფანასკერტელ-ციციშვილის „სამკურნალო წიგნი — კარაბადინი“ ( საუკუნე), დავით ბატონიშვილის „იადიგარ დაუდი“, ი. ბაგრატიონის „წიგნი სიმართლისა და აქიმობის“, აგრეთვე პეტრე კლაპიტონიშვილის „ მოკლე კარაბადინი ანუ დარიგება ადვილად წამლობისათვის მრავალთა გვართა შინაგანთა და გარეგანთა სნეულებათა“ ( საუკუნე), მისივე „მოკლე კარაბადინი ანუ დარიგება მისთვის, თუ ვითარი ღონისძიება და შემწეობა მოიხმარონ კავთათვის ჟამსა უეცრად ჩავარდნისა და სასიკვდილოსა მდგომარეობისა შინა“ ( საუკუნე) და სხვა.

კარაბადინებში ქართული ეროვნული მკურნალობის მეთოდების გარდა, ასახულია შესაბამისი ეპოქების ბერძნულ-რომაული, სპარსული, არაბული და ბოლოს, რუსული ეროვნული მედიცინის მონაცემები. კარაბადინებში მოცემულია ზოგადი საექიმო პრინციპები, აღწერილია სხვადასხვა დაავადება, მათი მკურნალობისა და სამკურნალო საშუალებათა დახასიათება, განმარტებულია სანიტარული, ფიზიოლოგიური, ბიოლოგიური, ფარმაკოლოგიური, ჰიგიენური და სხვა ცნებები.
ვებგვერდი

ვებგვერდი — საიტის შემადგენელი ნაწილი. იგი წარმოადგენს ინფორმაციის წყაროს და შეიცავს ჰიპერტექსტებს, რომელთა საშუალებითაც ხდება სხვადასხვა დოკუმენტის მოძიება და კავშირი. ყველაზე ხშირად საიტი დაწერილია ან ვებ პროგრამირების ენაზე და ხელმისაწვდომია ვებბრაუზერის საშუალებით.

ვებგვერდზე შესაძლებელია განთავსებული იყოს სხვადასხვა სახის ინფორმაცია: ტექსტი, სურათები, ვიდეოები, მედია ფაილები და ა.შ. ასევე სხვადასხვა სახის სკრიპტები (ჯავასკრიპტი, სკრიპტი და ა.შ). როგორც წესი, ვებგვერდზე ასევე განთავსებული სხვა ვებგვერდების მისამართები (ბმულები).

ყველაზე ხშირად ვებგვერდი გვხვდება შემდეგი გაფართოებით . ან ..
ნეოტროპიკის ოლქი

ნეოტროპიკის ოლქი ან ნეოტროპიკი — დედამიწის რვა ყველაზე დიდი ბიოგეოგრაფიული ოლქიდან ერთ-ერთი. იგი მოიცავს სამხრეთსა და ცენტრალურ ამერიკას და მახლობელ კუნძულებს (ანტილიის, გალაპაგოსის, ცეცხლოვანი მიწისა და სხვა). დამახასიათებელია არასრულკბილიანები (ჭიანჭველაჭამიები, ჯავშანოსნები, ზარმაცები), ცხვირფართე მაიმუნები, ტუკანები და სხვა.
ოსირისი

ოსირისი (ეგვიპტურად „უსირ“) — ძველ ეგვიპტურ მითოლოგიაში ერთ-ერთი უმთავრესი ღვთაება; მცენარეულობისა და წყლის ღმერთი, მიცვალებულთა მფარველი და მსაჯული. დედამიწის ღვთაების გების და ცის ქალღმერთის ნუტის ძე, ისიდას ქმარი და ძმა, ჰორის მამა. ძვ. წ. ათასწლეულის შუა ხანებიდან ოსირის კულტი ქალაქ ბუსირისიდან მთელ ეგვიპტეში გავრცელდა. კულტის ცენტრი ქალაქი აბიდოსი გახდა. ყოველწლიურად აბიდოსში ქურუმები ოსირისის მთის ეპიზოდებს ხალხის წინაშე დრამატულ სცენებად წარმოადგენდნენ. მითის მიხედვით, ოსირისი თავის სამეფოს (დედამიწას) ბრძნულად და სამართლიანად მართავდა. შურის გამო იგი მოუკლავს ძმას — სეთის, უდაბნოს ბოროტ ღვთაებას, და მისი გვამი მდინარე ნილოსში ჩაუგდია. ისიდას უპოვნია ქმრის ცხედარი, მაგრამ სეთის იგი მოუპარავს, 40 ნაწილად დაუყვია (ნომთა რიცხვის შესატყვისად) და მთელ ეგვიპტეში მიმოუბნევია. დიდი ძებნის შემდეგ ისიდას შეუგროვებია ოსირისის გვამის ნაწილები და გაუცოცხლებია. ბერძნულ-რომაულ ეპოქაში ოსირისის კულტი ფართოდ გავრცელდა ეგვიპტის ფარგლებს გარეთ. ოსირისის კულტი, მკვდარი და აღმდგარი ღვთაებისა ბუნებას განასახიერებდა.

ოსირისის სამსჯავრო
ეგვიპტელებს სწამდათ, რომ დასავლეთის კარიბჭესთან, მაღალ ტახტზე იჯდა ოსირისი. სიკვდილის ღმერთს მასთან გარდაცვლილები მიჰყავდა, რომლებიც შემდეგ სიტყვებს წარმოთქვამდნენ:

„მე ხალხისთვის ბოროტება არ მომიტანია“,
„არ მიქურდავს“,
„არ მიყაჩაღია“,
„არ მომიკლავს და მოკვლა არ მიბრძანებია“,
„არავისთვის ტანჯვა-წამება არ მიმიყენებია“,
„სუსტი არ დამიჩაგრავს“.

ამის შემდეგ გარდაცვლილი სასწორთან მიჰყავდათ. სასწორის ერთ-ერთ თეფშზე მის გულს, ხოლო მეორეზე ქალღმერთ მაატის თუ გარდაცვლილი ცრუობდა, ცოდვებით დამძიმებული გული სასწორს თავის მხარეს დახრიდა და იგი საშინელი ურჩხულების მსხვერპლი გახდებოდა. თუ არ ცრუობდა, სასწორი გაწონასწორდებოდა და გარდაცვლილი დასავლეთის ქვეყანაში გადადიოდა.
ნეოარქტიკული ოლქი

ნეოარქტიკული ოლქი ან ნეოარქტიკა — ხმელეთის ზოოგეოგრაფიული ოლქი (ზოგი მკვლევარი მას პოლარქტიკული ოლქის განყოფილებად მიიჩნევს). ნეოარქტიკულ ოლქს უკავია ჩრდილოეთ ამერიკა, კუნძულები გრენლანდია, ნიუფაუნლენდი, ალეუტის, ვანკუვერი, ბაფინის მიწა, გრანტის მიწა და სხვა. ნეოარქტიკულ ოლქში გვხვდება ძუძუმწოვრების 3 ენდემური ოჯახი: რქაფიწალა ანტილოპისებრნი, გოფერისებრნი და მთის თახვისებრნი. სხვა ძუძუმწოვრებიდან აქ გვხვდება ოპოსუმი, მღვიმის ღამურა, მეხეური მაჩვზღარბი, პარკოსანი ხტუნია, ონდატრა, კანადური თახვი, მფრინავი ციყვი, ველის ფინია, ამერიკული კურდღელი, კანადური ფოცხვერი, პუმა, კოიოტი, ამერიკული სიასამური, სკუნსი, ენოტი, გრიზლი, ბარიბალი, ბიზონი, ხარვერძი, კანადური ცხვარი, თოვლა თხა, ჩრდილოეთური ირემი, ამერიკული ლოსი, ვაპიტი, ვირჯინიულიირემი, პეკარი და სხვა. ფრინველებიდან აღსანიშნავია სამეფო სვავი, ველის როჭო, შაშვი, კარონილური იხვი, ცისფერი ჩხიკვი, მებუკე გედი. ქვეწარმავლებიდან საყურადრებოა ფრინოზომა, შხამკბილა, ჟილატიე, ქიროტი, ჩხრიალა გველი, მარჯნისფერი ასპიტი, ალიგატორი, კოლოფა კუ, ავი ტრიონიქსი. ამფიბიებიდან — ამფიუმა, ამბისტომა, უფილტვო სალამანდრა, ამერიკული პროტეუსი, მშვენიერი ვასაკა. თევზებიდან აღსანიშნავია ამია, ჯვაროსანი ქარიყლაპია, ნიჩაბდინდა, ამბლიოფსისი, გამბუზია და სხვა. უხერხემლო ცხოველებიდან საყურადრებოა მღვიმის კიბო, კოლორადოს ხოჭო. ნეოარქტილულ ოლქს ყოფენ კანადისა და სონორის ქვეოლქებად.
კარადრინა

კარადრინა — პეპელა ხვატრისებრთა ოჯახისა. ფრთების შლილი 26-34 მმ-ს აღწევს. წინა ფრთები მონაცრისფრო-მურაა, უკანა — თეთრი. მატლის ზომაა 25-26 მმ, ღია ან მუქი მწვანეა. კარადრინა გავრცელებულია აფრიკაში, სამხრეთ აზიაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში, ქვემო ვოლგისპირეთში, ამიერკავკასიაში, შუა აზიაში. ბამბის, ჭარხლის, პამიდვრის, იონჯისა და სხვათა მავნებელია. საქართველოში 3-4 თაობას იძლევა. ბრძოლის ღონისძიებანი: აგროტექნიკური ღონისძიებები, ნათესის დამუშავება ინსექტიციდებითა და ბიოპრეპარატებით.
აფროტროპიკის ოლქი

აფროტროპიკის ოლქი ან აფროტროპიკი (მოძვ. ეთიოპიის ოლქი) — დედამიწის რვა ყველაზე დიდი ბიოგეოგრაფიული ოლქიდან ერთ-ერთი. იგი მოიცავს აფრიკას საჰარიდან სამხრეთით, ასევე მადაგასკარს და სხვა კუნძულებს. დამახასიათებელია მეხეური ფორმები, მილკბილები (ანუ მიწის ღორები), ბეჰემოთები, შიმპანზეები, გორილები, ნაირგვარი ანტილოპები, ვეშაპთავა ყანჩები, ფრინველმდივნები, ლემურები, ტანრეკები და სხვა.
ავსტრალაზიის ოლქი

ავსტრალაზიის ოლქი ან ავსტრალაზია — დედამიწის რვა ყველაზე დიდი ბიოგეოგრაფიული ოლქიდან ერთ-ერთი. გეოგრაფიული რეგიონის — ავსტრალაზიის სახელთან მსგავსების მიუხედავად, ბიოგეოგრაფიული ოლქი არ არის მისი სინონიმი. ოლქი მოიცავს ავსტრალიასა და მასთან მდებარე კუნძულებს. დამახასიათებელია ერთგასავლიანები, ჩანთოსნები, კაზუარისნაირნი, ჰატერია, კივი და სხვა.
შენგენის ხელშეკრულება

შენგენის ხელშეკრულება — შეთანხმება „საპასპორტო საბაჟო კონტროლის გაუქმების შესახებ ევროპის კავშირის ქვეყნებს შორის“, რომელსაც თავდაპირველად ხელი მოეწერა 1985 წლის 14 ივნისს ევროპის სახელმწიფოების მიერ (ბელგია, ნიდერლანდები, ლუქსემბურგი, საფრანგეთი, გერმანია, პორტუგალია და ესპანეთი). შეთანხმება ძალაში შევიდა 1995 წლის 26 მარტს.

შეთანხმებას ხელი მოეწერა შენგენში, ლუქსემბურგის მცირე სოფელში, ადგილი, სადაც ლუქსემბურგის, გერმანიისა და საფრანგეთის საზღვრები იკვეთება.

მას შემდეგ შეთანხმებას შეუერთდა კიდევ რამდენიმე ქვეყანა. 2007 წლის ბოლოსთვის ხელმომწერთა რიცხვი 30-მდე გაიზარდა, და ფაქტობრივად მოქმედებს 25 ქვეყანაში: ავსტრია, ბელგია, უნგრეთი, საბერძნეთი, დანია, გერმანია, ისლანდია, ესპანეთი, იტალია, ლატვია, ლიეტუვა, ლუქსემბურგი, ნიდერლანდები, ნორვეგია, მალტა, პოლონეთი, პორტუგალია, სლოვაკეთი, სლოვენია, ფინეთი, საფრანგეთი, ჩეხეთი, შვედეთი, შვეიცარია და ესტონეთი. ყველა ეს ქვეყანა ერთად შენგენის ზონას ქმნის.
ვერსალის საზავო ხელშეკრულება (1919)

ვერსალის ხელშეკრულება — 1919 წელს მიღებული სამშვიდობო შეთანხმება, რომელმაც ოფიციალურად დაასრულა 1914-1918 წლების პირველი მსოფლიო ომი. ხელი მოეწერა ვერსალში (საფრანგეთი) 1919 წლის 28 ივნისს აშშ-ის, ბრიტანეთის იმპერიის, საფრანგეთის, იტალიისა და იაპონიის მიერ, მათ ასევე შეუერთდნენ ბელგია, ბოლივია, ბრაზილია, კუბა, ეკვადორი, საბერძნეთი, გვატემალა, ჰაიტი, ჰიჯაზი, ჰონდურასი, ლიბერია, ნიკარაგუა, პანამა, პერუ, პოლონეთი, პორტუგალია, რუმინეთი, იუგოსლავიის სამეფო, სიამი, ჩეხოსლოვაკია და ურუგვაი, ერთი მხრივ, და კაპიტულირებული გერმანია, მეორე მხრივ. ხელშეკრულების პირობები შემუშავდა (ხანგრძლივი საიდუმლო თათბირის შემდეგ) პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე 1919-20 წლებში. შეთანხმება ძალაში შევიდა 1920 წლის 10 იანვარს, გერმანიისა და ოთხი მთავარი მოკავშირე ზესახელმწიფოს (დიდი ბრიტანეთი, საფრანგეთი, იტალია და იაპონია) მიერ მისი რატიფიკაციის შემდეგ.
იტო ჰირობუმი

უფლისწული იტო ჰირობუმი ( , დ. 16 ოქტომბერი, 1841 — გ. 26 ოქტომბერი, 1909) — იაპონელი სახელმწიფო მოღვაწე, კორეის რეზიდენტ-გენერალი, იაპონიის ოთხგზის პრემიერ-მინისტრი (პირველი, მეხუთე, მეშვიდე და მეათე) და გენრო. იტო მოკლა ან იუნ-გეუნმა, კორეის აქტივისტმა, რომელიც იაპონიის იმპერიის მიერ კორეის ანექსიის მოწინააღმდეგეთა მოძრაობის წევრი იყო. ირონიულად, იტოს მკვლელობამ კორეის კოლონიზაციის პროცესის ბოლო სტადიის დაჩქარება გამოიწვია.
იო (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი იო შეიძლება აღნიშნავდეს:

მათ შორის:
იო — იუპიტერის თანამგზავრი
იო — ინახუსის ქალიშვილი ბერძნულ მითოლოგიაში
იო მატუა კორე — მაორის ტრადიციით უზენაესი ღვთაება

ასევე:
იო — კოსმოსური სადგური სატელევიზიო ფანტასტიურ ფილმში ბაბილონ 5
(85) იო — ასტეროიდი
ჰავაური ძერის ადგილობრივი სახელი
იო — პრაგრამირების ენა
ივო ძიმა — ვულკანური კუნძული იაპონიაში
მიცუბიში პაჯერო იო — მინი ჯიპი წარმოებული მიცუბიში მოტორსის მიერ
იო (თანამგზავრი)

იო , იუპიტერ (სიმბოლო: ) — ციური სხეული, პლანეტა იუპიტერის ბუნებრივი თანამგზავრი. შედის იუპიტერის გალილეისეულ თანამგზავრთა ჯგუფში. იგი იუპიტერის სინქრონულად მბრუნავი რეგულარული თანამგზავრია.

აღმოჩენა
იო აღმოაჩინა გალილეო გალილეიმ 1610 წელს, მისი ისტორიაში პირველი ტელესკოპის მეშვეობით. თანამგზავრის აღმოჩენაზე პრეტენზიას ასევე აცხადებდა გერმანელი ასტრონომი სიმონ მარიუსი, რომელიც იოს 1609 წელს აკვირდებოდა, თუმცა ეს აღმოჩენა დროულად ვერ გამოქვეყნდა.

სახელწოდება „იო“ შემოთავაზებული იქნა სწორედ მარიუსის მიერ 1614 წელს, თუმცა დიდი ხნის განმავლობაში არ გამოიყენებოდა. გალილეიმ მის მიერ აღმოჩენილი ოთხი თანამგზავრი „მედიჩის პლანეტებით“ მოიხსენია და მათ მიმდევრობის მიხედვით ნომრები მიუჩინა. იო აღინიშნებოდა, როგორც იუპიტერის პირველი თანამგზავრი. სახელწოდება „იო“ საყოველთაო მხოლოდ საუკუნის შუა წლებიდან გახდა.

თანამგზავრის სახელი მომდინარეობს ბერძნული მითოლოგიდან, ზევსის სატრფოს იოს სახელიდან.

ორბიტა
იოს ორბიტა მდებარეობს იუპიტერის ცენტრიდან 421 700 კმ-ში და ღრუბლების ზედა ფენიდან 350 000 კმ-ში. იო არის მეხუთე ყველაზე დაშორებული თანამგზავრი იუპიტერიდან და ყველაზე შიდა გალილეისეულ თანამგზავრებს შორის. მისი ორბიტა მდებარეობს თებესა და ევროპას შორის. იუპიტერის გარშემო სრული ორბიტის დასრულებას 42.5 საათი სჭირდება (საკმაოდ სწრაფი, რომ მისი მოძრაობა შესამჩნევი იყოს დაკვირვების ერთი ღამის განმავლობაში). იო ორბიტალურ რეზონანსშია 2:1 ევროპასთან და 4:1 განიმედესთან, ანუ ახერხებს იუპიტერის გარშემო ბრუნვას 2-ჯერ ევროპის ერთი შემობრუნებისას და 4-ჯერ განიმედის ერთი რევოლუციის დროს. ეს რეზონანსი ინარჩუნებს იოს ორბიტის ექსცენტრიულობას (0.0041), რაც არის თანამგზავრის მნიშვნელოვანი გეოაქტიურობის მთავარი მიზეზი. ასეთი რეზონანსის გარეშე, იო-ს ორბიტა მომრგვალებული იქნებოდა მოქცევის აჩქარების გამო და თანამგზავრი ალბათ არ იქნებოდა გეოლოგიურად ისეთი აქტიური.

გალილეისეული სხვა თანამგზავრების მსგავსად, ისევე როგორც დედამიწის მთვარე, იო არის სინქრონული თანამგზავრი: მისი ერთ-ერთი ნახევარსფერო ყოველთვის იუპიტერისკენ არის მიმართული. ამაზეა დაფუძნებული იოზე გრძედების განსაზღვრის სისტემა. მთავარი მერიდიანი გადის იუპიტერისკენ მიმავალ წერტილში. თანამგზავრის ორბიტალური მოძრაობის მიმართულებით მიმართულ ნახევარსფეროს წამყვანი ნახევარსფერო ეწოდება, ხოლო მოპირდაპირე ნახევარსფეროს მამოძრავებელი ნახევარსფერო.

ფიზიკური მახასიათებლები
მისი დიამეტრი 3642 კილომეტრია, რის გამოც მას მეოთხე ადგილი უკავია თანამგზავრებს შორის მზის სისტემაში. იოს ხილული ვარსკვლავიერი სიდიდე საშუალო ოპოზიციაში 4.8-ია; პლანეტიდან საშუალო დაშორებაა — 421.6 ათასი კმ; გარემოქცევის სიდერული პერიოდი — 0.76914 დღე-ღამეა; დიამეტრი — 3642 კმ. გამოირჩევა მძლავრი ვულკანური აქტივობით.
ალფრედ დრეიფუსი

ალფრედ დრეიფუსი ( ; დ. 9 ოქტომბერი, 1859 — გ. 12 ივლისი, 1935) — ებრაული წარმოშობის ფრანგი არტილერიის ოფიცერი, რომლის გასამართლება და პატიმრობა 1894 წელს ღალატის ბრალდებით ერთ-ერთი ყველაზე სენსაციური პოლიტიკური დრამა გახდა თანამედროვე საფრანგეთისა და ევროპის ისტორიაში. ეს მოვლენა დღეს დრეიფუსის საქმედ არის ცნობილი.

დრეიფუსის საქმე
დოლმენი

დოლმენი ( – ქვის მაგიდა) — მეგალითური ნაგებობა. ის ძირითადად შედგება ვერტიკალური შემომსაზღვრელი კოჭებისგან, რომლებიც კედელს ქმნიან და ჰორიზონტალური ბლოკებისგან — ფილებისგან, რომლებიც ახდენენ შიდა კამერის იზოლაციას.

დოლმენი თარიღდება ნეოლითის გვიანდელი პერიოდით (ძვ. წ. 4000 — ძვ. წ. 3000). არქეოლოგების აზრით დოლმენი ძირითადად ტომის ბელადის პრიმიტიულ საცხოვრებელს წარმოადგენდა, თუმცა ზოგიერთი მათგანი, რომელთაც ზევიდან მიწას აყრიდნენ, იგებოდა დამკრძალავი კამერების სახით.

დოლმენები საქართველოში
აჭანდარა. აფხაზეთი. დოლმენები. ძვ.წ. - ათასწლეულები
ეშერა (ეშერა). აფხაზეთი. დოლმენები. ძვ.წ. - ათასწლეულები
ოთხარა. აფხაზეთი. დოლმენები. ძვ.წ. - ათასწლეულები
ფსხუ. აფხაზეთი. დოლმენები. ძვ.წ. - ათასწლეულები
გოხნარი. თეთრიწყაროს რაიონი. დოლმენები. ძვ. წ. - ათასწლეულები
თბილისი. თბილისის გ. ჩიტაიას სახელობის ეთნოგრაფიული მუზეუმი
მეგალითები

მეგალითები (მეგა... „დიდი“ და ...ლითი „ქვა“) — უზარმაზარი, დაუმუშავებელი და დამუშავებული ქვის ლოდებისაგან აღმართული ნაგებობა. საქართველოში მათ გმირთ ნაკვეთებს, დევთა ნასახლარებსა და ქვაკაცებს უწოდებდნენ. მეგალითური კულტურის დამახასიათებელი ძეგლები: დოლმენი, მენჰირი, კრომლეხი, ქვაყუთები, დახურული კორიდორები.

მეგალითები გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში, უმთავრესად ზღვისპირა რაიონებში, გარდა ავსტრალიისა. მეგალითები ევროპაში ძირითადად თარიღდება ენეოლითისა და ბრინჯაოს ხანით (ძვ. წ. - ათასწლეული). ინგლისის მეგალითები განეკუთვნება ნეოლითის ხანას. მათი დანიშნულება ყოველთვის არ არის გარკვეული. უმთავრესად ისინი სამარხებია ან დაკრძალვის კულტს უკავშირდება. როგორც ჩანს, მეგალითები სათემო ნაგებობებია. პირველყოფილი ტექნიკის პირობებში მათი აღმართვა რთული იყო და მრავალი მუშახელი სჭირდებოდა.
მენჰირი

მენჰირი — ყველაზე მარტივი მეგალითური ნაგებობა. წარმოადგენს ვერტიკალურად მდგარ ლოდს, რომლის სიმაღლე ზოგჯერ 20 მეტრს აღწევს. მენჰირის დანიშნულება ჯერჯერობით დაუდგენელია, თუმცა ზოგიერთი არქეოლოგის აზრით ისინი დაკრძალვის რიტუალთან იყვნენ დაკავშირებულნი. ასევე არსებობს მოსაზრება, რომ ეს ლოდები დადგმული იქნა რაღაც მნიშვნელოვან თარიღთან დაკავშირებით, ან როგორც სასაზღვრო ნიშანი.

გავრცელებულია ჩრდილო-დასავლეთ ევროპაში, გვხვდება აზიასა და აფრიკაში, ციმბირში და კავკასიაში.
ფილტვები

ფილტვები — მნიშვნელოვანი რესპირაციული ორგანო ჰაერით მსუნთქავ ცხოველებში, ასევე ზოგიერთ თევზებსა და ლოკოკინასებრებში. ყველაზე პრიმიტიული ცოცხალი ორგანიზმები ფილტვებით არიან {} და { }. ძუძუმწოვრებში და უფრო კომპლექსურ ცოცხალ ორგანიზმებში ორი ფილტვი მდებარეობს მკერდის არეში გულის ორივე მხარეს. მათი ძირითადი ფუნქცია ატმოსფეროდან ჟანგბადის მიწოდებაა სისხლის მიმოქცევის სისტემისთვის და იქიდან ნახშირორჟანგის გამოყოფაა.

ადამიანის ფილტვი
ადამიანს გააჩნია ორი ფილტვი (ლათ. ) მარჯვენა და მარცხენა. მათ უჭირავთ თითქმის მთელი გულმკერდის ღრუ, შუა ნაწილის გამოკლებით. ფილტვს წაკვეთილი კონუსის ფორმა აქვს. შესაძგიდზე დაყრდნობილ ქვემო გაგანიერებულ ნაწილს ეწოდება ფილტვის ფუძე. ფილტვის ფუძე შედრეკილია. შევიწროებული ზემო ნაწილი ანუ ფილტვის მწვერვალი გულმკერდის ზემო ხვრელის საშუალებით ამოდის კისრის მიდამოში, ისე რომ წინიდან იგი მოთავსებულია ლავიწიდან 3-4 სანტიმეტრით ზემოთ, უკნიდან კი კისრის მეშვიდე მალის წვეტიანი მორჩის დონეზე აღწევს. იგი ძალიან მნიშვნელოვანიორგანოაა.

ფილტვზე განირჩევა სამი ზედაპირი: გარეთა ანუ მკერდ-ნეკნის, შიგნითა ანუ შესაყარის და ქვემო ანუ შუასაძგიდის. მკერდ-ნეკნის ზედაპირის შუასაძგიდის ზედაპირში გადასვლით იქმნება ფილტვის მახვილი ქვემო კიდე; მკერდ-ნეკნის ზედაპირის შუასაყარის ზედაპირში გადასვლით წინიდან იქმნება წინა მახვილი კიდე, ხოლო უკნიდან ბლაგვი უკანა კიდე. შუასაყრის ზედაპირზე, უკანა კიდის მახლობლად, აღინიშნება ჩაღრმავება, რომელსაც ფილტვის კარი ეწოდება. კარის საშუალებით ფილტვში შედის პირველადი ბრონქი, ფილტვის არტერია (რომელსაც შეაქვს ფილტვში ვენური სისხლი), ბრონქული არტერიები (რომლებთაც შეაქვთ არტერიული სისხლი ფილტვის საკვებად) და ფილტვის ნერვები. ფილტვის კარიდან გამოდის ორი ვენა, რომელთაც მოაქვსთ გულში არტერიული სისხლი, ბრონქული ვენები და ლიმფური ძარღვები. ფილტვის კარში გამავალ წარმონაქმნთა კომპლექსს ფილტვის ფესვი ეწოდება. მარჯვენა ფილტვი მარცხენასთან შედარებით მოკლე და განიერია. ყოველი ფილტვი ღრმა ღარით იყოფა ზემო და ქვემო წილებად. მარჯვენა ფილტვზე აღინიშნება დამატებითი ღარი რომელიც გამოყოფს შედარებით მცირე, შუა წილს.

ფილტვის ყველაზე დიდი გამანადგურებელი სიგარეტის მოწევაა.
კარავი (საქართველო)

„კარავი“ — პარლამენტის მსგავსი დაწესებულება, რომლის დაარსებაც მოსთხოვა ყუთლუ-არსლანის პოლიტიკურმა დასმა საქართველოს მეფეს თამარს. „კარავი“ უნდა დაედგათ ისანში, მეფის სასახლის მახლობლად. „კარავს“ უნდა მისცემოდა საკანონმდებლო უფლებები. როგორც ვარაუდობენ, მასში მსხვილ ფეოდალებთან ერთად მონაწილეობა უნდა მიეღოთ ქალაქის ზედაფენის წარმომადგენლებსაც. მის წევრებს უნდა გადაეწყვიტათ ქვეყნის ყველა მნიშვნელოვანი საკითხი:„მიცემისა და მოღებისა“, „წყალობისა და შერისხვისანი“ (სხვადასხვა თანამდებობის წყალობა და ჩამორთმევა, საჭიროების შემთხვევაში დამნაშავე თანამდებობის პირთა დასჯა, ე. ი. უზენაესი მართლმსაჯულების უფლება). საქართველოს მეფეს „კარვის“ მუშაობაში მონაწილეობა არ უნდა მიეღო, საქმეების გარჩევაში არ უნდა ჩარეულიყო. მას „კარავში“ გადაწყვეტილი („განგებულო“) საკითხი უნდა შეესრულებინა, „სრულექმნა“. ამგვარად, ყუთლუ-არსლანის დასის მიერ წამოყენებული პროგრამა მეფეს მხოლოდ აღმასრულებელ უფლებებს უტოვებდა. „კარავი“ არსებითად განსხვავებული იქმნებოდა „დარბაზისგან“, რადგან იგი უნდა ყოფილიყო არა სათათბირო და ერთდროული ორგანო, არამედ მუდმივი დაწესებულება ჩამოყალიბებული საკანონმდებლო უფლებებით. ყუთლუ-არსლანის პოლიტიკური დასის გამოსვლა მარცხით დამთავრდა და „კარვის“ დაარსებიც იდეაც ვერ განხორციელდა. ყუთლუ-არსლანის დასის გამოსვლა და პროგრამა ნათლად გვიჩვენებს, თუ განვითარების რა მაღალ დონეზე იდგა ქართული საზოგადოებრიობა, რომელიც ჯერ კიდევ საუკუნეში მოითხოვდა სახელმწიფო წეს-წყობილების შეცვლას და ე. წ. კონსტიტიციური მონარქიის შექმნას. არის მოსაზრება (ნიკოლოზ ბერძენიშვილი), რომ ყუთლუ-არსლანის პოლიტიკური პროგრამა იყო შემდგომი განვითარება იმ საუკუნოვანი ბრძოლისა, რომელსაც ფეოდალური ოპოზიცია აწარმოებდა მეფის თვითმპყრობელური მიდრეკილების წინააღმდეგ.
კარატისჯვარი

კარატისჯვარი, კარათისჯვარი — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ ტოტზე, მდინარე ხევსურეთის არაგვის მარცხენა შენაკადების — ლიქოკისხევისა და აკუშოსხევის წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2684 მ. აგებულია შუაიურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. კალთები ციცაბოა და შემოსილია სუბალპური და ალპური ბალახეულობით.