iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბაზილიკა

ბაზილიკა ( — მეფის სახლი) — გეგმით სწორკუთხედის ფორმის, რომელსაც შიგნით, სიგრძივი ან ბურჯების რიგი სამ ან ხუთ ნავად ყოფას. აფსიდით დაბოლოებული შუა ნავი ცალფერდა სახურავებით გადახურულ გვერდითა ნავებზე განიერი და მაღალია. სინათლე შემოდის მისი კედლების ზედა ნაწილში დაყოლებული სარკმლებიდან. ადრინდელ ქრისტიანულ ბაზილიკას ხშირად დასავლეთი მხრიდან ეკვრის დიდი, გეგმით სწორკუთხოვანი ატრიუმი. ატრიუმსა და ძირითად ეკლესიას შორის, შესასვლელის წინ, მოთავსებულია სტთა. ხოლო საკურთხევლის აფსიდსა და ნავებს შორის განივი ნავი ტრანსეპტი. რომაულ და ადრინდელ ქრისტიანულ ბაზილიკებში გამოყენებული იყო ხის ნივნივებიანი ღია გადახურვა, რომელიც მოგვიანებით კამაროვანი გადახურვით შეიცვალა. ბაზილიკას ძველ საბერძნეთში უწოდებდნენ კარიბჭეს, სადაც სხდომებს ატარებდა ათენის არქონტი - ბაზილევსი, ძველ რომში - სასამართლოსა და სავაჭრო გარიგებათა შენობას (პორციუსის ემილიუსის, იულიუსის, ულპიუსის, მაქსენციუსის ბაზილიკები). შემდეგში ბაზილიკა გახდა ადრინდელ ქრისტიანულ ტაძრის ძირითადი ტიპი. იგი განვითარებული სახით გვხვდება ბიზანტიურ, რომაულ, გოტიკურ, აგრეთვე, აღორძინების ხანის ბაროკოს ხუროთმოძღვრებაში. ძირითადად სახალხო დანიშნულების, ძველ საბერძნეთში - ტრიბუნალი. ჰელენისტურ ქალაქებში საზოგადოებრივი ბაზილიკები ძვ. წ. საუკუნიდან ჩნდება.

რომის იმპერიის ოფიციალურად გაქრისტიანების შემდეგ ტერმინის მნიშვნელობა განივრცო და მიუთითებს ვრცელ, მნიშვნელოვან ეკლესიაზე, რომელსაც პაპის მიერ განსაკუთრებული მნიშვნელობის რელიგიური ცერემონიების ჩატარების უფლება მიეცა. ეს უმაღლესი და უმნიშვნელოვანესი სალოცავი ადგილებია წმინდა რომის კათოლიკურ ეკლესიაში, რომელსაც შემდეგ იერარქიით მოჰყვება საკათედრო ტაძრები, ეკლესიები და ბოლოს კაპელები. შესაბამისად, ეს სიტყვა დღეს ინარჩუნებს ორმაგ მნიშვნელობას — არქიტექტურულსა და ეკლესიასტიკურს.

საქართველოში ბაზილიკა გავრცელებული იყო უმეტესად ადრინდელ ფეოდალურ ხანაში. ქართულ ბაზილიკას არ აქვს ატრიუმი, ნართექსი და ტრანსპეტი. კონსტრუქციულად დამახასიათებელია კამაროვანი გადახურვა, მასიური ბოძები ან თაღები, საშენ მასალად გამოყენებულია ქვა, საქართველოში შემუშავდა აგრეთვე ბაზილიკის თავისებური ვარიანტი, რომელსაც ქართველმა მეცნიერებმა სამეკლესიიანი ბაზილიკა უწოდეს. ყველაზე მნიშვნელოვანი ქართული ბაზილიკები (ბოლნისის სიონი, ურბნისი, ხაშმი, ანჩისხატი, წყაროსთავი და სხვა) - - საუკუნეებს განეკუთვნება.
რიზე

რიზე ( — „მთის ფერდები“) — ქალაქი თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთში, რიზეს პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი. არის თურქეთის მეჩიეობის მთავარი რაიონის სავაჭრო-სამრეწვლო ცენტრი.

ისტორია
ქალაქის ისტორიული სახელი იყო „რიზეუმი“. რიზე მდებარეობდა ისტორიულ ჭანეთში. 1547 წლიდან, მას შემდეგ რაც ჭანეთი ოსმალეთის იმპერიამ დაიკავა, გახდა ლაზისტანის სანჯაყის ცენტრი.
ართვინი

ართვინი — ქალაქი თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, ართვინის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს მდინარე ჭოროხის ნაპირზე, საქართველოს ისტორიულ მხარე ნიგალის ხეობაში, ბათუმიდან 50 კმ. მოსახლეობა 23 157 ადამიანი (2000 წ.).

ისტორია
მდინარე ჭოროხის აუზი და, კერძოდ, ართვინი ძველთაგანვე კოლხეთის სამეფოს ბრინჯაოს მეტალურგიის მნიშვნელოვანი კერა იყო. ამ ადგილას ჯერ კიდევ გვიანდელი ბრინჯაოს ხანაში გაჩნდა დასახლება. 1932 წელს ქალაქთან აღმოჩნდა ძვ .წ. - საუკუნეების ბრინჯაოს განძი. ართვინი - საუკუნეებში საქართველოს ისტორიული პროვინციის კლარჯეთის ფეოდალური ქალაქი გახდა. ართვინი თავდაპირველად ქართველთა საკურაპალატოს ეკუთვნოდა, შემდეგ საქართველოს სამეფოს შემადგენლობაში შევიდა. მდებარეობდა მეტად მნიშვნელოვანი გზების შესაყარზე. ერთმანეთთან აკავშირებდა, ერთი მხრით, კარნუ-ქალაქს, ბაიბურთს, არტაანს, არტანუჯსა და, მეორე მხრით, ბათუმ-გონიოსა და ხუფათს. საქართველოს სამეფოს დაშლის შემდეგ სამცხე-საათაბაგოს მნიშვნელოვან ქალაქად ითვლებოდა. საუკუნის ბოლოდან, სამხრეთ საქართველოს ოსმალეთის იმპერიის მიერ დაპყრობის შემდეგ, ართვინი დაკნინდა. ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში ქალაქი ართვინი ეკუთვნოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზას. 1878 წლიდან შევიდა რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში როგორც ართვინის ოკრუგის ცენტრი. 1882 წლისთვის ქალაქში იდგა 2 სომხური გრიგორიანული, 3 სომხური კათოლიკური ეკლესია, ტყავის სამი ქარხანა, 7 სკოლა. 1918 წელს დაიკავა თურქეთის არმიამ. 1920 წლის 3 მაისს, ბრიტანეთის საოკუპაციო მმართველობის თანხმობით, ქალაქში საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სამხედრო ნაწილები შევიდნენ ბახშიბეი მაჩაბელის მეთაურობით. 1921 წლიდან ყარსის ხელშეკრულებით ისევ თურქეთის საზღვრებშია.

დემოგრაფია
გალერეა
ართვინის განძი

ართვინის განძი — ძვ. წ. - საუკუნეების ბრინჯაოს ნივთების განძი; აღმოაჩინეს 1932 წელს ქ. ართვინის მახლობლად, მიტოვებულ მაღაროში. განძი შედგება 2 კოლხური ცულის, ვერტიკალურ ხვრელიანი იარაღის, 2 სეგმენტისებრი იარაღის, თოხისა და ზოდისაგან. ვერტიკალურხვრელიანი იარაღი ხითხუროობასთან უნდა ყოფილიყო დაკავშირებული. მსგავსი იარაღი აღმოჩენილია ჭოროხის აუზის მეტალურგიული კერის გავრცელების ფარგლებში: ერთი - ყარა-დერეში (ახლანდელი სოფ. განთიადი, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი), მეორე - ჩაისუბანში (ქობულეთის მუნიციპალიტეტი).

ართვინის განძი კოლხური წარმოშობისაა. ანალოგიები ცნობილია კოლხური კულტურის გავრცელების მთელ ტერიტორიაზე. ართვინის განძის მიხედვით, ამ კულტურის გავრცელების უკიდურესი სამხრეთი საზღვარია ართვინი. ართვინის განძი ხელოსანს (მდნობელს) ეკუთვნოდა. ნივთები დაცულია ქ. ანკარის ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.
ქართული ლეგიონი (1914-1918)

ქართული ლეგიონი — ქართული ეთნიკური სამხედრო შენაერთი, რომელიც ჩამოყალიბდა ოსმალეთის იმპერიაში, პირველი მსოფლიო ომის დროს, 1914 წელს.

ქართული ლეგიონი შეიქმნა გერმანიის იმპერიის სარდლობისა და „საქართველოს განთავისუფლების კომიტეტის“ ხელმძღვანელობით. მისი მეთაური ლეო კერესელიძე. ლეგიონის და კომიტეტის მიზანი იყო საქართველოს გათავისუფლება რუსეთის იმპერიიდან გერმანიისა და ოსმალეთის დახმარებით. თავდაპირველად ლეგიონი ექვემდებარებოდა ტრაპიზონის ვალს და ოსმალეთის მე-3 არმიას. შემდეგ გადავიდა გერმანელთა დაქვემდებარებაში. ლეგიონს არსებობის მთელ მანძილზე პატრონაჟს უწევდა ოსმალეთში მდებარე გერმანიის საექსპედიციო კორპუსი. გერმანიას ლეგიონის შენახვა წლიურად 120 ათასი ფრანკი უჯდებოდა. გერმანელთა მხრიდან მის საქმიანობას კურირებდა სამხედრო მრჩეველი ჰორსტ შლიპაკი. ლეგიონი ითვლიდა 800-მდე მებრძოლს და მთლიანად გერმანულ ყაიდაზე იყო გაწვრთნილი. ის განლაგებული იყო ლაზისტანში, ქალაქ ვიწეში, დროებით ასევე იდგა ტრაპიზონში. ლეგიონის შესავსებად კომიტეტი ეძებდა ლაზებს და ტყვედ ჩავარდნილ ქართველებს. ლეგიონს გააჩნდა საკუთარი დროშა და უნიფორმა. 1916 წელს ლეგიონი გარდაიქმნა ბატალიონად. 1916 წლის ბოლოს ბატალიონმა მიიღო რკინის ნახევარმთვარის მედალი. 1917 წლის დამდეგს ოსმალეთმა და გერმანიამ ბატალიონის დაშლა გადაწყვიტეს. მაისისთვის კომიტეტმა შეძლო ლეგიონის გაყვანა ფრონტიდან და განთავსება რუმინეთში, სადაც ბატალიონმა ერთი წელი დაჰყო, მაგრამ საომარ მოქმედებებში მონაწილეობა აღარ მიუღია. 1918 წლის სექტემბერში, საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ 140 ადამიანი ქართული ლეგიონიდან საქართველოს არმიაში ჩაირიცხა პოლკის სტატუსით და სახელწოდების შენარჩუნებით. პოლკის მეთაური იყო ლეო კერესელიძე. პოლკმა ნ. მაღალაშვილის მეთაურობით მონაწილეობა მიღო სომხეთ-საქართველოს ომში. მან იარსება 1921 წლის მარტამდე, საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ოკუპაციამდე

„ქართული ლეგიონის“ წევრებს შორის იყვნენ: ლეო კერესელიძე (მეთაური), ნესტორ მაღალაშვილი (შტაბის უფროსი), პორფირე გვიშიანი (მეტყვიამფრქვევეთა რაზმის უფროსი), სერგო ლაბაძე (მეტყვიამფრქვევეთა რაზმის უფროსი), შალვა წერეთელი (ასეულის მეთაური), ალექსანდრე ცაგურიშვილი (პორუჩიკი), ლავრენტი მანჯავიძე (პორუჩიკი) და სხვ.
ლეონარდ ეილერი

ლეონარდ ეილერი (დ. 15 აპრილი, 1707, ბაზელი, შვეიცარია — გ. 18 სექტემბერი, 1783, პეტერბურგი, რუსეთი) — შვეიცარიელი მათემატიკოსი, მექანიკოსი და ფიზიკოსი.

ბიოგრაფია
განათლება მიიღო ბაზელის უნივერსიტეტში. 1727–1741 წლებში მუშაობდა პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიაში. დაწერა საყოველთაოდ ხელმისაწვდომი „არითმეტიკის სახელმძღვანელო“ (1738–1740), წარმატებით მუშაობდა რუსეთის რუკების შედგენაზე, მონაწილეობდა სხვადასხვა ტექნიკურ ექსპერტიზაში. პეტერბურგში ცხოვრების პირველ პერიოდში დასაბეჭდად მოამზადა 80 და გამოაქვეყნა 50–ზე მეტი ნაშრომი მათემატიკასა და მექანიკაში. 1741 წელს მუშაობა დაიწყო ბერლინის მეცნიერებათა აკადემიაში მათემატიკის კლასის დირექტორისა და გამგეობის წევრის თანამდებობაზე. ეილერმა საფუძველი ჩაუყარა ტურბინების თეორიას, მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა როგორც ოპტიკური ტექნიკის განვითარებაში, ისე მასალათა გამძლეობის მოძღვრებაში. სწავლობდა ქარის წისქვილების მოწყობილობას. 1766 წელს ეილერი ოჯახთან ერთად ხელმეორედ ჩავიდა პეტერბურგში. მიუხედავად ხანდაზმულობისა და უსინათლობისა, მისი შრომისუნარიანობა არ დაქვეითებულა. პეტერბურგში ცხოვრების მეორე პერიოდში მან დასაბეჭდად მოამზადა 400-მდე შრომა, მათ შორის რამდენიმე დიდტანიანი წიგნი.

ეილერი იყო ბერლინისა და პარიზის აკადემიების, აგრეთვე ლონდონის სამეფო საზოგადოებისა და სხვათა წევრი. დაწერა 850–მდე სამეცნიერო შრომა. საინტერესოა მისი მეცნიერული მიმოწერა (3000 წერილიდან მხოლოდ ნაწილია გამოქვეყნებული). ეილერი მოღვაწეობდა მათემატიკისა და მექანიკის ყველა დარგში, მათემატიკურ ფიზიკაში, ოპტიკაში, მუსიკის თეორიაში, ბალისტიკაში, საზღვაო მეცნიერებაში, სადაზღვევო საქმეში და სხვ. მათემატიკური ანალიზის საშუალებით მან პირველმა ფართოდ გადმოსცა წერტილის დინამიკა. დაამუშავა მყარი სხეულის კინემატიკა და დინამიკა და მიიღო უძრავი წერტილის ირგვლივ მყარი სხეულის ბრუნვის განტოლებები, რითაც საფუძველი ჩაუყარა გიროსკოპების თეორიას. მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა მდგრადობის თეორიაში. გააღრმავა მთვარის მოძრაობის თეორია. შრომების დიდი ციკლი მიუძღვნა მათემატიკური ფიზიკის ამოცანებს (სიმების, ფირფიტებისა და მემბრანების რხევის საკითხებს). ეილერმა საგრძნობლად გააფართოვა მათემატიკური ანალიზის ფარგლები: საფუძველი ჩაუყარა კომპლექსური ცვლადის ფუნქციათა თეორიას, შექმნა ვარიაციათა აღრიცხვა, დიფერენციალური განტოლებების თეორიის საფუძვლები, გაამდიდრა თვით დიფერენციალური და ინტეგრალური აღრიცხვა (ცვლადთა გარდაქმნა, ერთგვაროვანი ფუნქციები, ეილერის ჩასმები, ეილერ–მაკლორენის შეჯამების ფორმულა, მწკრივთა თეორია, ჯაჭვწილადების თეორია), საფუძველი ჩაუყარა სპეციალურ ფუნქციათა თეორიას (გამა–ფუნქცია, ელიფსური ინტეგრალები, ჰიპერბოლური და ცილინდრული ფუნქციები, ინტეგრალური ლოგარითმი და სხვა). რიცხვთა თეორიას მან უძღვნა 100-ზე მეტი მემუარი, დაამტკიცა პიერ ფერმას მიერ გამოთქმული მრავალი მოსაზრება, დაამუშავა ხარისხოვან ნაშთთა და კვადრატულ ფორმათა თეორიის დაფუძვლები. აღმოაჩინა, მაგრამ ვერ დაამტკიცა კვადრატულ ნაშთთა შექცევადობის კანონი, გამოიკვლია დიოფანტური ანალიზის მრავალი ამოცანა, პირველად მან გამოიყენა მათემატიკური ანალიზის მეთოდები დაყოფათა თეორიისა და მარტივ რიცხვთა თეორიაში.

დიდია ეილერის დამსახურება მათემატიკის სხვა დარგებშიც, პიერ სიმონ ლაპლასის თქმით ეილერი იყო საუკუნის ნახევრის მათემატიკოსების მასწავლებელი.
ზამში

ზამში , იგივე ნატი, ირმის, ცხვრისა და სხვა ცხოველთა ტყავისაგან მიღებული მასალა. ზამში რბილი, ხავერდოვანი, წყალშეუღწევი ფოროვანი ტყავია, მას მრავალფრად ღებავენ. ზამშისგან კერავენ ტანსაცმელს, ფეხსაცმელს, ხელთათმანებს, აგრეთვე იყენებენ ბენზინის გასაფილტრად (წყლის მოსაცილებლად), ოპტიკური მინის გასახეხად და სხვა. ზამშის მისაღებად ზამშისებრ ქსოვილს ჟღენთენ რეზინის წებოთი (თუ მისგან ფეხსაცმელი უნდა დაამზადონ) ან ფარავენ რეზინის წებოთი და ზემოდან დაქუცმაცებულ ბამბის ბოჭკოს აყრიან (საგალანტერეო ნაკეთობებისათვის).
ხარჭიშო

ხარჭიშო (ხარჭაშო) – ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ თვალივთან. ხარჭაშნელ ეპისკოპოსთა სამონასტრო კომპლექსი, რომელშიც შედის წმ. გიორგის საეპისკოპოსო ტაძარი ( საუკუნე), საცხოვრებელი და საბრძოლო დანიშნულების კოშკი (შუა საუკუნეები) და სამეურნეო დანიშნულების სხვა ნაგებობათა ნაშთები.
ხატი

ხატი (არაბ.: ხაზი, ნაწერი) — ქრისტიანულ რელიგიაში იესო ქრისტეს, ღვთისმშობლის, მოციქულების და წმინდანების ფერწერული ან რელიეფური გამოსახულება.

მართლმადიდებელ და რომის კათოლიკურ ეკლესიაში ხატი ტაძრის ძირითად შემადგენელ ნაწილს და ღმერთთან ურთიერთობის ერთ-ერთ გზას წარმოადგენს. კათოლიკურ ეკლესიაში ძირითადად სკულპტურული გამოსახულება ჭარბობს, მართლმადიდებელ ეკლესიაში - ხეზე შესრულებული ფერწერული ხატი. ქრისტიანულ ეკლესიაში უძველესი დროიდან სცემდნენ თაყვანს წმინდა გამოსახულებებს. ქრისტიანობის დევნის პერიოდში რომის კატაკომბებში ხატს სიმბოლურად გამოსახავდნენ. მაგ., იესო ქრისტეს კრავის ან მწყემსის სახით. ქრისტიანობის დევნის შეწყვეტის შემდეგ დაიწყო ხატწერის განვითარება, ხოლო საუკუნეში ხატი საბოლოოდ დამკვიდრდა ეკლესიაში, მიუხედავად იმ დიდი რელიგიურო მოძრაობისა, რომელიც ისტორიაში ხატმებრძოლეობის სახელით არის ცნობილი. თქმულების თანახმად, ტილოზე (უბრუსზე), რომელიც ქრისტემ სახეზე მიიფარა, გამოსახულია მისი სახე.

ანტონ მარტყოფელის მიერ საქართველოში ჩამოტანილი ასლი ხელთუქმნელი ხატისა, „ანჩისხატის“ სახელწოდებით ცნობილი, ანჩისხატის ეკლესიაში იყო დასვენებული, ამჟამად საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში ინახება. ქრისტიანულ ეკლესიაში ზოგიერთი ხატი სასწაულთმოქმედებითაა ცნობილი. ასეთებია ივერიის ღვთისმშობელი ანუ „პორტაიტისა“, სამხელიანი ღვთისმშობელი, წილკნის, მანგლისის, სიონის, ყაზანის, იერუსალიმის ღვთისმშობელი, სედნაიის ღვთისმშობელი, ილორის წმ. გიორგის ხატი და სხვა. ხატი გვხვდება ლამაისტურ რელიგიაშიც.
ხატისოფლის ბრძოლა

ხატისოფლის ბრძოლა 1584, ბრძოლა ქართლისა და ოსმალეთის ლაშქარს შორის სოფ. ხატისოფელთან (ამჟამად ბოლნისის მუნიციპალიტეტი). ოსმალთა წინააღმდეგ სიმონ -ის ბრძოლა ერთ-ერთი ეპიზოდი. 1584 ოსმალთა სარდალი ფერჰარდ-ფაშა მრავალრიცხოვანი ჯარით ქართლისაკენ დაიძრა და ხატისოფელთან დაბანაკდა (ფერჰად-ფაშას ლაშქრობანი საქართველოში).

ქართველთა 4 ათასიანი ლაშქარი სიმონ -ის მეთაურობით მდ. ხრამის ნაპირთან მოულოდნელად დაესხა მტერს და მისი ბანაკი არია, მაგრამ მრავალრიცხოვან მოწინააღმდეგესთან (30 ათასი კაცი) ბრძოლის გაგრძელება ვეღარ შეძლო და იძულებული გახდა ბრძოლის ველს გასცლოდა.
ხევი (ერთეული)

ხევი — უძველესი ქართული ისტორიულ-გეოგრაფიული და ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული. დამოწმებულია ე. წ. "აშხარაცუიცში" (სომხეთის "გეოგრაფიაში"), რომლის ცნობები საქართველოს შესახებ - საუკუნეებზე უგვიანესი არ უნდა იყოს. ქართულ წყაროებში პირველად საუკუნეში მოიხსენიება ("ევსტათი მცხეთელის მარტვილობა"). წყაროების მიხედვით, ხევი ყოფილა როგორც დასავლეთ (ზემო იმერეთი, რაჭა, სვანეთი), ისე მთელ აღმოსავლეთ საქართველოში (ძველი "ქართლის სამეფოს" ტერიტორია).

უკანასკნელ ხანამდე ხევის წარმოქმნას მხოლოდ საქართველოს რელიეფის სპეციფიურობას უკავშირებდნენ (ჟ. სენ-მარტენი, ივ. ჯავახიშვილი). "ხევი", როგორც ისტორიულ-გეოგრაფიული ცნება, სოციალური მოვლენაა. სულხან-საბა ორბელიანი აღნიშნავდა, რომ ტერმინი „ხეობა“ გულისხმობს „ერთს წყალზედ მრავალ მოსახლეს“. "ხევის", როგორც სოციალურ-ეკონომიკური და ტერიტორიული ერთობის ინტერპრეტაცია ნ. ბერძენიშვილს ეკუთვნის. მისი თვალსაზრისით, ხევი არის სოციალური ერთობა, შექმნილი ერთიან საირიგაციო სისტემაზე დამყარებული ეკონომიკის საფუძველზე. მაგრამ თუ ბარში ხევის, როგორც სოციალური უჯრედის, წარმოქმნისათვის გადამწყვეტი შეიძლება ირიგაცია ყოფილიყო, მთაში ძირითადი იყო ფიზიკურ-გეოგრაფიული ფაქტორი, საერთო საძოვრები, გზები და სხვა. მეორე მხრივ, ესა თუ ის ხევი ხშირად ეთნიკურ-ეთნოგრაფიული თავისებურებასაც გულისხმობს.ხევი პირველყოფილ-თემური წყობილების დროს წარმოიქმნა, ეს პროცესი გვაროვნული საზოგადოების რღვევის პარალელური მოვლენა უნდა ყოფილიყო.

გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანაში (ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრიდან) საქართველოს მთელი ტერიტორია დიდ-პატარა ხევებად იყო დანაწილებული. სოციალური დიფერენციის შემდგომი გაღრმავების და კლასობრივი ურთიერთობის ჩამოყალიბების პროცესი ამიერიდან ხევში მიმდინარეობდა და საბოლოოდ ქართლის (იბერიის) სამეფო ამგვარ ხევთა შერწყმა გაერთიანების შედეგად წარმოიქმნა ქართლის ხევის ჰეგემონობით.

ადრინდელი კლასობრივი და ადრინდელი ფეოდალური ურთიერთობის პერიოდში ხევი იყო სახელმწიფოს ძირითადი სოციალურ-ეკონომიკური სტრუქტურული ელემენტი, ხოლო "ქართლის სამეფო" - "ჴევთა ქართლისათა" კრებული. განვითარებული ფეოდალური ურთიერთობის ხანაში ხევი ბარის საქართველოში გადმონაშთის სახით კიდევ არსებობდა, ხოლო მთაში, სადაც ადრინდელი ფეოდალური ურთიერთობა დიდხანს შემორჩა, ხევი როგორც საზოგადოების ძირითადი სტრუქტურული ელემენტი, კვლავ დამახასიათებელი იყო (ხევი, ფშავის ხევი და სხვა). დღეს იგი ტოპონიმის სახითაა მხოლოდ შემორჩენილი.
პიერ სიმონ ლაპლასი

პიერ სიმონ ლაპლასი (; დ. 23 მარტი, 1749, ბომონ-ან-ოჟი, ნორმანდია ― გ. 5 მარტი, 1827, პარიზი) — ფრანგი ასტრონომი, მათემატიკოსი და ფიზიკოსი, პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1785, ადიუნქტი 1773–დან), საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1816).

ბიოგრაფია
სწავლობდა ბენედიქტელთა სკოლაში, 1766 წელს ლაპლასი ჩავიდა პარიზში და 1771 წელს ჟან დ'ალამბერის დახმარებით მიიღო პროფესორის ადგილი სამხედრო სკოლაში. მონაწილეობდა საფრანგეთის უმაღლესი განათლების სისტემის რეორგანიზაციაში, კერძოდ, ნორმალური და პოლიტექნიკური სკოლების შექმნაში. 1790 წელს დანიშნეს ზომა–წონის პალატის თავმჯდომარედ. ხელმძღვანელობდა ახალი მეტრული სისტემის შემოღებას. 1795 წლიდან გრძედების ბიუროს ხელმძღვანელობის შემადგენლობაში იყო.

ფუნდამენტური შრომები აქვს დიფერენციალურ განტოლებათა თეორიის საკითხებზე. შემოიღო ე.წ. ბურთისებრი ფუნქციები. ალგებრაში ლაპლასს ეკუთვნის მნიშვნელოვანი თეორემა დეტერმინანტთა წარმოდგენის შესახებ დამატებითი მინორების ნამრავლების ჯამის სახით. ბლეზ პასკალის, პიერ ფერმასა და სხვათა ზოგიერთი ნაშრომის სისტემაში მოყვანისა და განვითარების საფუძველზე შექმნა ალბათობის მათემატიკური თეორია, რომლის დასამუშავებლად შემოიღო ე.წ. წარმომქმნელი ფუნქციების ცნება და ფართოდ გამოიყენა გარდაქმნა (ე.წ. ლაპლასის გარდაქმნა). დაამტკიცა ალბათობის თეორიის მნიშვნელოვანი თეორემა, რომელიც მის სახელს ატარებს. ლაპლასის კლასიკური ნაშრომი "ალბათობათა ანალიზური თეორია" მის სიცოცხლეშივე გამოიცა 3–ჯერ.
1779–1784 წლებში ანტუან ლორან ლავუაზიესთან ერთად მუშაობდა ფიზიკის საკითხებზე. სხეულთა წირითი გაფართოების გასაზომად მათ პირველად გამოიყენეს სამზერი მილი. შეისწავლეს წყალბადის წვის პროცესი ჟანგბადში. ლაპლასი აქტიურად გამოდიოდა ფლოგისტონის არსებობის შესახებ არსებული მცდარი ჰიპოთეზის წინააღმდეგ. მრავალი შრომა გამოაქვეყნა კაპილარობის თეორიის საკითხებზე. გამოიყვანა ჰაერში ბგერის გავრცელების სიჩქარის ფორმულა.

ლაპლასმა განავითარა ცის მექანიკის მეთოდები და დაამტკიცა, რომ მსოფლიო მიზიდულობის კანონი კარგად ხსნის მზის სისტემის სხეულთა მოძრაობას, თუ მათ ურთიერთშეშფოთებებს მწკრივის სახით წარმოვადგენთ. აღმოაჩინა ამ შეშფოთებათა პერიოდულობა. 1780 წელს წამოაყენა ციურ სხეულთა ორბიტების გამოთვლის ახალი მეთოდი. დაამტკიცა, რომ მზის სისტემა მდგარადია ხანგრძლივი დროის მანძილზე. დაასკვნა, რომ სატურნის რგოლი ცალკეულ სხეულთაგან შედგება, იწინასწარმეტყველა სატურნის ძლიერი ძეკუმშულობა. 1789 წელს შეისწავლა იუპიტერის თანამგზავრთა მოძრაობა და დაადგინა, რომ დაკვირვების მონაცემები თეორიასთან სრულ შესაბამისობაშია. 1787 წელს დაამტკიცა, რომ მთვარის საშუალო სიჩქარე დამოკიდებულია დედამიწის ორბიტის ექსცენტრისიტეტზე. მთვარის მოძრაობის უთანასწორობებით განსაზღვრა პოლუსებთან დედამიწის შეკუმშულობა. განავითარა მოქცევათა დინამიკური თეორია. ცის მექანიკის დარგში მისი შედეგები თავმოყრილია თხზულებაში "ტრაქტატი ცის მექანიკის შესახებ" (ტ. 1–5, 1798–1825). დიდი ფილოსოფიური მნიშვნელობა ჰქონდა ლაპლასის მიერ წამოყენებულ კოსმოგონიურ ჰიპოთეზას მზის სისტემის წარმოშობის შესახებ.

ფილოსოფიური შეხედულებებში ლაპლასი ემხრობოდა ფრანგულ მატერიალიზმს. მას მიაჩნდა, რომ მისი თეორია მზის სისტემის წარმოშობის შესახებ არ საჭიროებს ღმერთის არსებობის ჰიპოთეზას, მაგრამ ლაპლასი მექანისტური დეტერმინიზმის პოზიციაზე იდგა და დეტერმინიზმს თვლიდა ყოველი მეცნიერების აგების მეთოდოლოგიურ პრინციპად. მეცნიერების შემეცნების დასრულებულ ნიმუშად კი ცის მექანიკა მიაჩნდა.
ფეხბურთი

ფეხბურთი — გუნდური სპორტი, რომელშიც თერთმეტი წევრისგან შემდგარი ორი გუნდი ეთამაშება ერთმანეთს. თამაში მიმდინარეობს მართკუთხა მინდორზე საგოლე კარით ორივე ბოლოში. თამაშის მიზანი გუნდის წევრებს შორის ბურთით მანევრირებაა მოწინააღმდეგე გუნდის კარში გოლის გასატანად. ამ სპორტის მთავარი დამახასიათებელი წესის მიხედვით, მოთამაშეებს, მეკარის გარდა, ბურთზე ხელის ან მკლავის გამოყენების უფლება არ აქვთ თამაშის პერიოდში. მატჩის გამარჯვებული ის გუნდია, რომელიც უფრო მეტ გოლს გაიტანს თამაშის ბოლომდე. ფეხბურთში არის ერთი მთავარი და ოთხი დამხმარე მსაჯი, აქედან 2 გვერდითი არბიტრი, 2 პირითი ხაზის დამხმარე მსაჯი. მთავარ მსაჯს აქვს უფლება მიიღოს გადაწყვეტილება – დააჯარიმოს თუ არა გუნდი კონკრეტულ ეპიზოდში თამაშის წესების დარღვევისთვის. მსაჯს შეუძლია ფეხბურთელს უჩვენოს ყვითელი ან წითელი ბარათი. ეს იმაზეა დამოკიდებული თუ რამდენად უხეშად ითამაშა ფეხბურთელმა. მსაჯის მიერ ყვითელი ბარათის ორჯერ ან პირდაპირ წითელი ბარათის ჩვენების შემთხვევაში ფეხბურთელი ტოვებს მინდორს და ავტომატურად ტოვებს მისი გუნდის მომდევნო შეხვედრასაც იმ კონკრეტულ ტურნირზე, სადაც მიიღო წითელი ბარათი. იმ შემთხვევაში თუ წითელი ბარათი ფეხბურთელმა არასპორტული საქციელის გამო მიიღო, შესაძლოა მას რამდენიმე თამაშის გამოტოვებაც მოუწიოს (მისი საკითხი განიხილება უეფას ან ფიფას სადისციპლინო კომიტეტზე).

თამაში თანამედროვე სახით ჩამოყალიბდა ინგლისში, რასაც ფეხბურთის ასოციაციის შექმნა მოჰყვა, რომლის 1863 წელს შედგენილმა კანონებმა განაპირობა სპორტის განვითარება ისე, როგორც მას ამჟამად თამაშობენ. ფეხბურთის საერთაშორისო მმართველი ორგანიზაციაა ფიფა (; აკრონიმი - ). ყველაზე პრესტიჟული საფეხბურთო შეჯიბრია ფიფა-ს მსოფლიო ჩემპიონატი, რომელსაც ყველაზე მეტი მაყურებელი ჰყავს მსოფლიოში სპორტულ ღონისძიებებს შორის.
ამუნდსენ-სკოტის სადგური

ამუნდსენ-სკოტის სამხრეთ პოლუსის სადგური ამერიკული კვლევითი სადგურია დედამიწის სამხრეთ პოლუსთან ანტარქტიკაში.

სადგური წარმოადგენს უკიდურეს სამხრეთ მუდმივად დასახლებულ წერტილს პლანეტაზე. სადგურს სახელი 1911-12 წლებში სამხრეთ პოლუსის პირველ აღმომჩენთა რუალ ამუნდსენისა და რობერტ სკოტის პატივსაცემად დაერქვა.

სადგური თავდაპირველად აშენდა 1956 წლის ნოემბერში საერთაშორისო გეოფიზიკის წლის მხარდაჭერისთვის (1957), და მუდმივად ფუნქციონირებს მას შემდეგ. ამჟამად მდებარეობს გეოგრაფიული სამხრეთ პოლუსიდან 100 მეტრში და პოლუსისკენ მიცოცავს დაახ. 10 მ/წელიწადში სიჩქარით.

თოვლის აკუმულაცია დაახ. 6-8 სმ-ია წელიწადში. სადგური დგას 2.835 მ სიმაღლეზე (ზღვის დონიდან) შიდა ანტარქტიკის თითქმის ბრტყელ ყინულის ბაქანზე, რომელიც დაახ. 2,850 მ. სისქისაა ამ ადგილას. ტემპერატურა მერყეობს −13.6 ° (7.52 °) და −82.8 ° (−117 °) შორის. წლიური საშუალოა −49 ° (−56.2 °); თვიური საშუალო მერყეობს: −28 ° (−18.4 °) დეკემბერში, −60 ° (−76 °) ივლისში. საშუალო ქარის სიჩქარეა 5.5 მ/წმ; პიკური რეკორდია 24 მ/წმ.
ოგიუსტენ ლუი კოში

ოგიუსტენ ლუი კოში (; დ. 21 აგვისტო, 1789, პარიზი — გ. 23 მაისი, 1857, სო) — ფრანგი მათემატიკოსი, პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1816).

დაამთავრა პოლიტექნიკური სკოლა (1807), აგრეთვე ხიდებისა და გზების სკოლა პარიზში (1810). 1810–1813 წლებში მუშაობდა ინჟინრად ქ. შერბურში. 1816–1830 ასწავლიდა პოლიტექნიკურ სკოლასა და კოლეჟ დე ფრანსში, 1848 წლიდან – პარიზის უნივერსიტეტსა და კოლეჟ დე ფრანსში. მისი შრომები ეძღვნება მათემატიკის (ძირითადად მათემატიკურ ანალიზს) და მათემატიკური ფიზიკის სხვადასხვა დარგს. მის მიერ დაწერილი შრომა "ანალიზის კურსი" ეფუძნება ზღვრის ცნების სისტემურ გამოყენებას. განსაზღვრულია ფუნქციის უწყვეტობის ცნება, მოცემულია კრებად მწკრივთა თეორიის აგება, ინტეგრალის, როგორც ჯამების ზღვრის, განსაზღვრა და ა.შ. კოში სისტემატურად ავითარებდა ანალიზურ ფუნქციათა თეორიის საფუძვლებს, გამოსახა ანალიზური ფუნქცია ინტეგრალის სახით, გაშალა ფუნქცია ხარისხოვან მწკრივად, განავითარა ნაშთთა თეორია. კოშის მნიშვნელოვანი შედეგები აქვს მიღებული დიფერენციალურ განტოლებათა თეორიაში, გეომეტრიაში, რიცხვთა თეორიაში, ალგებრაში და ა.შ.
ჟან ლერონ დ’ალამბერი

ჟან ლერონ დ’ალამბერი ( დ. 16 ნოემბერი, 1717, პარიზი ― გ. 29 ოქტომბერი, 1783, პარიზი) — ფრანგი მათემატიკოსი და ფილოსოფოსი, ენციკლოპედისტი, პარიზის (1754) და მრავალი სხვა მეცნიერებათა აკადემიის წევრი.

ბიოგრაფია
1751–1757 წლებში დენი დიდროსთან ერთად მუშაობდა „მეცნიერებათა, ხელოვნებათა და ხელობათა ენციკლოპედიის“ შექმნაზე. დ’ალამბერმა პირველმა ჩამოაყალიბა (1743) ნებისმიერი მატერიალური სისტემის მოძრაობის დიფერენციალური განტოლებათა შედგენის ზოგადი წესები, რითაც დინამიკური ამოცანები სტატიკურ ამოცანებზე დაიყვანა (დ’ალამბერის პრინციპი). დიფერენციალურ განტოლებათა თეორიაში მისმა და შემდგომ ლეონარდ ეილერისა და დანიელ ბერნულის თეორიებმა საფუძველი ჩაუყარეს მათემატიკურ ფიზიკას. დ’ალამბერისა და ლეონარდ ეილერის შრომებში გვხვდება განტოლებები, რომლებიც ამჟამად კოში–რიმანის განტოლებების სახელს ატარებს. მწკრივთა თეორიაში კარგად არის ცნობილი მწკრივის კრებადობის დ’ალამბერის პირობა. ალგებრაში მას ეკუთვნის ალგებრის ძირითადი თეორემის პირველი (არა სავსებით მკაცრი) დამტკიცება. დ’ალამბერმა დაამკვიდრა პლანეტების მოძრაობის შეშფოთების თეორია.

დ’ალამბერმა ფრანგული ენციკლოპედიისათვის დაწერილ შესავალ წერილში „ნარკვევი მეცნიერებათა წარმოშობასა და განვითარებაზე“ (1751) მეცნიერებათა კლასიფიკაციასთან ერთად, ფრენსის ბეკონის გავლენით, მოგვცა შემეცნების ისტორიული განვითარების ძირითადი ასპექტების მეცნიერული ანალიზი. საყურადღებოა მისი „ფილოსოფიის ელემენტები“ (1759), სადაც ჯონ ლოკის ფილოსოფიური სენსუალიზმის მიმდევარი ჩანს. სკეპტიციზმით იყო გამსჭვალული დ’ალამბერის დეისტური შეხედულებანი, იგი გამოდიოდა ღმერთის არსებობის ანტიკლერიკალური კრიტიკით და, ამასთანავე, თავისებურ სუბსტანციად მიაჩნდა იგი, რის გამოც თანმიმდევრული ათეიზმის დონემდე ვერ ამაღლდა. დეისტური ფილოსოფიური სენსუალიზმისათვის დამახასიათებელი იყო არამატერიალური ტენდენციები, რომელთა კრიტიკა ჯერ კიდევ დენი დიდროს ეკუთვნის ნაშრომში „დ’ალამბერისა და დიდროს საუბარი“ (1769). საყურადღებო გამოკვლევები ჰქონდა დ’ალამბერს მუსიკის თეორიაში და ესთეტიკაში.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს დ’ალამბერი.