iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სიმურგი (საფეხბურთო კლუბი)

სიმურგი — საფეხბურთო კლუბი აზერბაიჯანში, კერძოდ, ზაქათალაში.

ისტორია
ადრეული წლები (2005-2009)
კლუბი დაარსდა 2005 წელს. ირიცხებოდა აზერბაიჯანის პირველი დივიზიონის შემადგენლობაში. კლუბის პირველმა სეზონმა წარმატებით ჩაიარა და უკვე 2006-07 წლების სეზონში გუნდი აზერბაიჯანის პრემიერ ლიგაში ასპარეზობდა. აზერბაიჯანის საფეხბურთო პრემიერლიგაში ჩატარებული პირველი სეზონი გუნდმა მე-8 ადგილი დაასრულა (ჩემპიონატში 14 გუნდი მონაწილეობდა). აზერბაიჯანულმა, ჟურნალმა +-მა, 2006-07 წლების სეზონის გამო სიმურგი „წლის სიურპრიზად“ ცნო. მიუხედავად 2009-10 წლების სეზონის პირველი ნახევრის კარგად ჩატარებისა, ეს სეზონი კლუბისათვის წარუმატებელი გამოდგა. სეზონის მეორე ნახევარში კლუბმა სატურნირე ცხრილში დაღმასვლა დაიწყო დასაბოლოოდ სეზონი მე-8 ადგილით დაასრულა. მოქმედი მწვრთნელი, რომან პოკორა, ცუდი შედეგის ჩვენებისთვის თანამდებობიდან გაათავისუფლეს.

2010 წლის ივნისში, კლუბის აღმასრულებელი დირექტორი, აზერბაიჯანის ყოფილი ეროვნული გუნდის მენეჯერი ჯოკო ჰადჟიევსკი სიმურგის ახალ მთავარ მწვრთნელად დაინიშნა. ფინანსური პრობლემების გამო ახალმა მწვრთნელმა გამოცდილი მოთამაშეების გუნდში მოყვანა და კონტრაქტების გაფორმება ვერ მოახერხა და ამიტომ მან გუნდი ნაკლებად გამოუცდილი მოთამაშეებით შეავსო. 2010–11 წლების სეზონი ყველაზე ცუდი გამოდგა კლუბის ისტორიაში, რადგან სეზონის ბოლოს სიმურგი მე-11 ადგილზე აღმოჩნდა და ამისგამო გუნდს აზერბაიჯანის პირველ დივიზიონში დაქვეითება მოუწია.

2011 წლის 18 ივლისს კლუბმა კონტრაქტი, ყოფილი უკრაინელ ფეხბურთელთან და ასოციაციის ფეხბურთის მწვრთნელთან, სერგეი იურანთან გააფორმა.

2015 წლის ზაფხულში გუნდი ფინანსური პრობლემების გამო დაიშალა.

სტადიონი
ზარაქალას ქალაქის სტადიონი არის ფეხბურთის მოედანი, რომელიც ზაქათალაში (აზერბაიჯანში) მდებარეობს. იგი გამოიყენებოდა როგორც კლუბის საშინაო სტადიონი. სტადიონი 3,500 ადგილს მოიცავს.

გულშემატკივრები
სიმურგს საკუთარ წარმატებებთან შედარებით დიდი გულშემატკივრების რაოდენობა ჰყავდა. კლუბის ზაქათალაში დარჩენაში გულშემატკივრებს დიდი როლი მიუძღვით.
რუსტამ ორუჯოვი

რუსტამ ორუჯოვი (; დ. 4 ოქტომბერი, 1991, უსტ-ილიმსკი, ირკუტსკის ოლქი) — აზერბაიჯანელი ძიუდოისტი. იგი ასპარეზობდა 2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებში კაცთა 73 კილოგრამ წონით კატეგორიაში. მეორე რაუნდში გიდეონ ვან ზულის დამარცხების შემდეგ, იგი მინსარ ისაევთან დამარცხდა. 2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მან -73 კილოგრამ წონით კატეგორიაში ვერცხლის მედალი მოიგო.

ბიოგრაფია
რუსტამ ორუჯოვი დაიბადა 1991 წლის 4 ოქტომბერს, იკუტსკის ოლქის რაიონ უსტ-ილიმსკში, რუსეთში. შვიდი წლის ასაკში დაიწყო ვარჯიში ძიუდოში. 16 წლამდე ცხოვრობდა ირკუტსკის ოლქში. ახალგაზრდობაში მონაწლებას იღებდა სხვადასხვა ახალგაზრდულ შეძიბრებებში. ბაქოში გადასვლის შემდეგ რუსტავ ორუჯოვიმ ვარჯიში ცნობილ საბრძოლო ხელოვნებათა კლუბში, ატილა-ში დაიწყო. ახალგაზრდულ დონეზე მას მოგებული აქვს ევრაზიის ჩემპიონატი, მაგრამ კონტინენტური ჩემპიონატის მოგება ვერ მოახერხა. მოგვიანებით, ორუჯოვმა უფროს დონეში ასპარეზობა დაიწყო; იგი თავიდან -66 კილოგრამ წონით კატეგორიაში ასპარეზობდა. რუსტამ ორუჯოვმა პირველ წარმატებას -73 კილოგრამ კონით კატეგორიაში შეჯიბრების შემდეგ მიაღწია.

2011 წლის ივნისში, სლოვენიის ქალაქ ცელიეში ჩატარებულ ევროპის თასზე ორუჯოვმა მეორე ადგილი დაიკავა, ხოლო ამავე წლის ოქტომბერში გამართულ მსოფლიო თასზე (ბაქოში) მესამე ადგილი მოიპოვა. მსოფლიო თასზე მან პირველად იასპარეზა -73 კილოგრამ წონით კატეგორიაში. 2012 წლის თებერვალში,დუსედოლფში ჩატარებულ „გრანდ პრიქსზე“, ორუჯოვმა მეხუთე ადგილი დაიკავა. 2012 წლის მაისში ბაქოში ჩატარებული „გრან პრიქსი“ მან პირველი ადგილით დაასრულა.

2012 წლის ლონდონში ჩატარებული ოლიმპიური თამაშების 1/16-ში ორუჯოვმა სამხრეთ აფრიკელი გიდეონ ვა-ზული დაამარცხა, თუმცა მოგვიანებით ამავე ტურნირის შემდგომ ჩემპიონთან, რუს მანსურ ისაევთან დამარცხდა.

2013 წელს რუსტამ ორუჯოვი აზერბაიჯანის სამხედრო სავალდებულო სამსახურიდან დაბრუნდა. დაბრუნებიდან მალევე მონაწილეობა მიიღო სამსუნში ჩატარებულ „გრან პრიქსზე“, თუმცა საჭირო ვარჯიშების ვერშესრულების გამო ტურნირზე დამარცხდა. მაგრამ, 2013 წლის მაისში ორუჯოვი კვლავ ფორმაში ჩადგა და ბაქოში ჩატარებული ტურნირის („გრანდ სლემის“) გამარჯვებული გახდა. 2014 წელს, სამსუნში ჩატარებული მორიგი „გრან პრიქსი“ მან ვერცხლის მედლით დაასრულა.

2015 წელს, საქართველოში ჩატარებულ გრანდ პრიქსზე რუსტამ ორუჯოვმა ოქროს მედალი მოიპოვა. 2016 წელს გახდა ევროპის ჩემპიონი.
მაგომედრასულ მაჯიდოვი

}
| დაბადების ადგილი = დაღესტანი, აკუშინსკის რაიონი, რუსეთი
| გარდაცვალების თარიღი =
| გარდაცვალების ადგილი =
| სიმაღლე = 190
| წონა = 110
| საიტი =
| ქვეყანა =
| სპორტი = კრივი
| სახეობა = სუპერ მძიმეწონა
| კლუბი =
| გუნდი =
| მწვრთნელი =
| მედლისთარგები =

მაგომედრასულ მაჯიდოვი (; დ. 27 სექტემბერი, 1986, დაღესტანი, აკუშინსკის რაიონი, რუსეთი) — აზერბაიჯანელი პროფესიონალი მოკრივე და სამგზის სამოყვარულო მსოფლიო ჩემპიონატის გამარჯვებული სუპერ მძიმე წონაში. 2011 წლის მოყვარულთა მსოფლიო ჩემპიონატზე, მაჯიდოვმა მძიმე დარტყმით მეთექვსმეტე რაუნდში უზბეკი სანდურ აბდულაევი შეაჩერა. აგრეთვე, მეოთხედ ფინალში მძიმედ დაამარცხა კუბელების ფავორიტი მოკრივე ერისლენდი სავონი. ნახევარფინაში მან 16:9 დაამარცხა ყაზახი ივან დიჩკო, ხოლო ფინალში შეძლო ინგლისელი ენტოჯი ჯოშუას დამარცხება (22:21).

2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიადაზე მაჯიდოვმა ჯერ მეჯი მამბა, ხოლო შემდგომ, ევროპის ჩემპიონი, რუსი მაგომედ ომაროვი დაამარცხა (17:14). შემდგომი მისი მეტოქე ჩემპიონი რობერტო კამარელე იყო; მართალია პირველ რაუნდში 8:6 უპირატესობა მოიპოვა, თუმცა მეორე რაუნდში იტალიელი მოკრივემ მატჩის სადავეები ხელთ აიღო და მაჯიდოვს 13:12 მოუგო. ჩემპიონატი მაჯიდოვმა ბრინჯაოს მედლით დაასრულა.

2013 წლის მსოფლიო ჩემპიონატი კრივში, მაჯიდოვმა ორი 3:0 მოგებით დაიწყო. მან მეორე რაუნდში აშშ-ის წარმომადგენელი ლენროი ტომპსონი, ხოლო მეოთხედფინალში რუსი მაგომედ ომაროვი დაამარცხა. მან ტურნირი გამარჯვებით განაგრძო და ნახევარფინალში რობერტო კამარელი ნოკაუტით დაამარცხა. რობერტომ დამმარცხებელი დარტყმა პირველ რაუნდშ, მაჯიდოვის დიდი მარჯვენა ხელიდან მიიღო. გამაფრთხილებელი ქულის მიღების მიუხედავად მან 3:0 გაიმარჯვა და ფინალში გავიდა. ფინალში იგი ყაზახ ივან დიჩკოს დაუპირისპირდა. მესამე ტურის დასაწყისში მაჯიდოვიმ მოწინააღმდეგე ნოკაუტით დაამარცხა და ოქროს მედალსაც დაესაკუთრა. ეს იყო მისი კიდევ ერთი ნოკაუტით მოგებული შეხვედრა.

მაგომედრასულ მაჯიდოვმა 2017 წლის -ის მსოფლიო ჩემპიონატი კრივში, ორი 5:0 მოგებით დაიწყო. პირველ რაუნდში ინდოელი სატიშ კუმარი, ხოლო მეორე რაუნდში იორდანიელი ჰუსეინ ისაიში დაამარცხა. მეოთხედფინალში მან ფრანგ ჯამილი-დინი აბოუდოუს მოუგო, ხოლო მეოთხედფინალი ავსტრალიელი ჯოზეფ გუდბოლის დამარცხებით დაასრულა. მაჯიდოვი ფინალში ახლა უკვე ყაზახ კამშიბეკ კონკაბაევს შეხვდა. მან ყაზახს 4:1 მოუგო და ოქროს მედალიც დაისაკუთრა. ამ გამარჯვებით იგი სუპერ მძიმე წონაში მესამედ გახდა მსოფლიოს ჩემპიონი.
თეღუტის საბადო

თეღუტის საბადო — მთავარი სპილენძისა და მოლიბდენის საბადო, მდებარეობს სომხეთის ჩრდილოეთით, ლორეში, სოფელ თეღუტში. 2010 წელს, სპილენძის ფასი 7,500 აშშ დოლარი იყო ტონაზე, ხოლო მოლიბდენის ფასი 35,000 აშშ დოლარამდე ტონაზე, მთლიანი სპილენძი დაახლოებით 12 მილიარდ დოლარი ღირდა და მოლიბდენი 3.5 მილიარდი დოლარი. დეპოზიტებთან ერთად, მისი მთლიანი ღირებულება შეადგენდა 15.5 მილიარდ აშშ დოლარს, 2010 წლისთვის. 2014 წლის დეკემბერში, „ “– მა დაიწყო საწარმოო ოპერაციები საბადოში, პროექტის ღირებულება $ 380 მილიონი აშშ დოლარს შეადგენდამაგრამ ამავე კომპანიამ 2018 წელს განაცხადა, რომ უნდა შეჩერებულიყო ყოველგვარი სამუშაოები საბადოში და გათავისუფლებულიყო თითქმის ყველა თანამშრომელი.

საბადოს დაფინანსება
„ “–ის განცხადებით, რომელიც მართავს საბადოს ნაწილობრივ (საბადოს წილს რუსი სომეხი ბიზნესმენი ვალერი მეჯლუმიანიც ფლობს), ირწმუნება, რომ უკვე ჩადებული იყო თითქმის 340 მილიონი დოლარის ინვესტიცია ტეგუთში.

ინციდენტები, განცხადებები და მოვლენები
2018 წლის თებერვალი - „ “ – მა გამოაცხადა ყველა ოპერაციის შეჩერება
საბადოს ოპერატორი განცხადებას ავრცელებდა, რომელშიც ნათქვამი იყო, რომ იგი შეაჩერებდა ყველა სახის ოპერაციას და გაათავისუფლებდა ყველა თანამშრომელს, გარდა იმ მცირერიცხოვანისა, რომლებიც პასუხისმგებელნი იყვნენ არსებული ინფრასტრუქტურის შენარჩუნებაზე. ამასთან დაკავშირებით, ბუნების დაცვის მინისტრმა განაცხადა, რომ გაზომვები ვერ განსაზღვრავდა მდინარის დაბინძურების დონეს.

2017 წლის დეკემბერი - საზოგადოების უკმაყოფილება
2017 წელს, მაცხოვრებლები ოფიციალურად მოითხოვდნენ ბუნების დაცვის სამინისტროსგან, რომ გაეუქმებინათ მაღაროს გაფართოების პროექტი.

2017 წლის ოქტომბერი - დაფინანსების გატანა გარემოსდაცვითი საკითხების გამო
დანიის სახელმწიფო სააგენტო – მა გადაწყვიტა გაეცა საექსპორტო კრედიტის გარანტიები, ნაღმების ოპერატორებისთვის, რომლებიც ადანაშაულებენ მის კერძო მფლობელს გარემოს დაცვის სტანდარტების უგულველყოფაში.
ფორაკი

ფორაკი, ახარბახარი — სტრატოვულკანი, მდებარეობს ვარდენისის ვულკანურ ქედზე, სევანის ტბის სამხრეთ – აღმოსავლეთით 20 კილომეტრში. ეს ვულკანური ველი მოიცავს საზღვარს სომხეთსა და აზერბაიჯანს(მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკა) შორის. ვულკანი მდებარეობს ზღვის დონიდან 3000 მეტრ სიმაღლეზე. გამაგრებული ლავა კი ვულკანის ყველა მხარეს ვრცელდება.

აღწერა
ფორაკი ჩამოყალიბდა ვარდენისის ვულკანურ ჯაჭვში, აქ არის ტრაქიანდეზიტის ნაკადების ოთხი ფენა, ფორაკის ვულკანის შედარებით ახლად წარმოქმნილი სამი ფენისგან, დარჩენილია მხოლოდ კონუსები და ნამსხვრევები.ლავის ორი ნაკადი, რომელიც გადაჰყურებს სევანის ტბას, მასზე არის თხელი ნიადაგის საფარი და განეკუთვნება ჰოლოცენის ადრეულ ხანას.

რამდენიმე არქეოლოგიური ძეგლი (მათგან ერთ-ერთი დათარიღებულია ნახშირბადის რენტგენის საშუალებით ნახშირის ანალიზის შედეგად) წარმოქმნილია ჰოლოცენის ორ უძველეს ეტაპზე, მაგრამ არა უახლეს ეტაპზე.

ლავის ნაკადის მესამე ფენა, რომელიც ფარავს დანარჩენ ორ ფენას, ვარაუდობენ, რომ ამ დროს მოხდა ისტორიულად ვულკანური ამოფრქვევა. ასევე არის მტკიცებულება ძლიერი მიწისძვრაზეც, რომელიც უნდა მომხდარიყო ძვ.წ. 782- დან 773 წლამდე.

ვულკანური ამოფრქვევების უფრო ძველი მტკიცებულებებიც არსებობს, მათ შორის ლაკუსტრიული საბადოები, რაც მიუთითებს, რომ ამ ტერიტორიაზე ტყეები დროებით გაუჩინარებული იყო, სავარაუდოდ ეს უნდა გამოეწვია ვულკანის ამოფრქვევას, მისგან წარმოქმნილი ხანძრის შედეგად კი განადგურდებოდა მთლიანი ტყის მასივი მთელ არეალზე, ეს მოვლენები თარიღდება 6,270 - ით . ასევე აღმოჩენილია პეტროგლიფებიც, რომლებიც დათარიღებულია დაახლოებით 5,000 -ით, რაც ასევე მიუთითებს ვულკანურ ამოფრქვევაზე.
ბაგულალები

ბაგულალები — დაღესტნის ერთ-ერთი მცირერიცხოვანი ანდური მოდგმის ხალხი ბაგულალები არიან. მკვიდრობენ დასავლეთ დაღესტანში.

ისტორია
თვითსახელწოდებაა ბაგულალ. ბაგულალები განსახლებულნი არიან ბოგოსის ქედის ჩრდილოეთ კალთებზე, მდ. ან დის ყოისუს მარჯვენა მხარეს. ისინი კომპაქტურად ცხოვრობენ ერთმანეთის მეზობლად მდებარე სოფლებში. ოქტომბრის გადატრიალებამდე ბაგულალები ადმინისტრაციულად შედიოდნენ ანდიის ოკრუგის კარატიის სანაიბოში. საუკუნის 60-იანი წლების ბოლოს ბაგულალების საერთო რაოდენობა 1989 კაცს შეადგენდა (577 კომლი), საუკუნის 20-იან წლებში 3054 კაცს (დაღესტნის მთელი მოსახლეობის 0,39%). დღეისათვის სასოფლო ადმინსტრაციის დავთრებით ბაგულალების რაოდენობა ხუთი ათას კაცს აჭარბებს.

ბაგულალებს ჩრდილოეთიდან ემეზობლებიან კარატაელები, ახვახელები, სამხრეთ-აღმოსავლეთით - თინდალები, დასავლეთით - ჭამალალები, ღოდობერიელები. ბაგულალები სამ ჯგუფად იყოფიან, რომლებსაც ენის, კულტურის და ყოფის სპეციფიკური თავისებურებები გააჩნიათ. ბაგულალურის თქმებია: ხუშტადიური, ტლ ონდოდიური, ტლიბიშიური . ლაპარაკობენ ხუნძურ ენაზეც. დამწერლობაც ხუნძურ ენაზე აქვთ. ბაგულალები კავკასიონურ ანთოპოლიგიურ ტიპს მიეკუთვნებიან.

ბაგულალების მეურნეობისა და კულტურის ჩამოყალიბებასა და ფუნქციონირებაზე გავლენა მოახდინა ეკოლოგიურმა გარემომ, სამეურნეო და კულტურულმა ლანდშაფტმა, სოციალ-ეკონომიკურმა პირობებმა. ისინი თანაბრად მისდევდნენ მიწათმოქმედებასა და მესაქონლეობას. მიწათმოქმედება მათი უძველესი სამეურნეო საქმიანობაა. მისდევდნენ აგრეთვე მებაღეობას, მევენახეობას, მეფუტკრეობას. სახვნელი მიწები და სათიბები კერძო საკუთრებაში იყო. ცალკეულ სახვნელ, სათიბ ნაკვეთებზე, ტყის ნაწილზე თუხუმური საკუთრება არსებობდა. სათემო საკუთრებად ითვლებოდა საძოვრები.

მესაქონლეობაც ბაგულალების უძველესი საქმიანობა იყო. ჰყავდათ როგორც მსხვილფეხარქოსანი, ისე წვრილფეხარქოსანი საქონელი. საუკუნის 80-იან წლებში ექვსი ბაგულალური სოფლის მოსახლეობას კერძო საკუთრებაში 21000 ცხვარი ჰყავდა, 2200 მსხილფეხარქოსანი საქონელი, 1100 ცხენი, სახედარი, ჯორი. მეცხვარეობა ძირითადად მომთაბარული იყო. ზამთარში ცხვარი თერგ - სულაკის დაბლობში ჰყვადათ, ზაფხულში _ მთებში. მეცხოველეობის პროდუქტები ბაგულალების ძირითადი საკვები იყო. მას პურსა და სხვა პროდუქტებზე ცვლიდნენ, აგრეთვე იმ ნაწარმზე, რომლებსაც არ აწარმოებდნენ. განვითარებული იყო შინამრეწველობისა და ხელოსნობის ზოგიერთი დარგი. რეწვის ნედლეული იყო მეცხოველეობის პროდუქცია (მატყლი, ტყავი, რქა, ძვალი), ხე, ქვა. განსაკუთრებით დაწინაურებული იყო საფეიქრო საქმე, ქეჩის წარმოება, მაუდის ქსოვა, მატყლის წინდებისა და ჩექმების ქსოვა, ვერცხლის ნაკეთობების დამზადება, ხანჯლის ქარქაშების კეთება. ოჯახისათვის ქალები ამზადებდნენ შუამოსართავებს, ხურჯინებს, ტომრებს. მამაკაცები სასოფლო-სამეურნეო ინვენტარს აკეთებდნენ.

კონფესიური თვალსაზრისით ბაგულალები მუსლიმი სუნიტები იყვნენ. ისლამი საბოლოოდ საუკუნეში განმტკიცდა. ხალხში შემორჩენილი იყო ტრადიციული რწმენა-წარმოდგენები (რწმენა სულების არსებობის შესახებ, მაგია, ჯადოქრობა). პატივს მიაგებდნენ წინაპრებს, მზეს, მთვარეს.

სამეცნიერო ლიტერატურაში აღნიშნულია, რომ დღეს ბაგულალური ენის გამოყენების არე შეზღუდულია, რადგან ის უდამწერლობო და ოჯახში სალაპარაკო ენაა. ამიტომ მისი გაქრობის საშიშროება არსებობს.
ბოთლიხელები

ბოთლიხელები — დაღესტნის ერთ-ერთი მცირერიცხოვანი ხალხია ,. მათი თვითსახელწოდებაა ბუახადი (მრავლობითი), ბუიხალი (მხოლობითი). ცხოვრობენ დასავლეთ დაღესტანში, ბოთლიხის რაიონის სამხრეთ ნაწილში.

ისტორია
აღსანიშნავია, რომ ბოთლიხელები ანდიელ ხალხთა ჯგუფის წარმომადგენლები არიან. ისინი ლაპარაკობენ ბოთლიხურ ენაზე. ბოთლიხელებში გავრცელებულია აგრეთვე ხუნძური, რუსული და ჩაჩნური ენები. ბოთლიხელები წარსულში იყენებდნენ ასევე ხუნძური ენის აჯამურ დამწერლობას. ანთროპოლოგიურად ბოთლიხელები დიდი ევროპეიდული რასის კავკასიონურ ტიპს მიეკუთვნებიან. ბოთლიხელთა ეთნოგენეზის საკითხი გაურკვეველია.

დღესაც, ბოთლიხში შემონახულია ტერასები, რაც მიწათმოქმედების მაღალ კულტურასა და ინტენსიურობაზე მიუთითებს. ვ. ვავი ლოვიც აღნიშნავდა ბოთლიხის გასაოცარი მრავალიარუსიანი ტერასების შესახებ. სწორედ მისი თქმით ისინი დიდი ამფითეატრების შთაბეჭდილებას სტოვებდნენ. აქ ბაღი, ბოსტანი და სახვნელი ერთ მთლიანობას წარმოადგენდა. მეურნეობაში წამყვანი მებაღეობა იყო. ბოთლიხში ვაზის ცხრა ჯიში ჰქონდათ გამოყვანილი. მეურნეობის ტრადიციული დარგი იყო მეცხოველეობაც, რომელსაც ძირითადად დამხმარე როლი ჰქონდა. ამის მთავარი მიზეზი საძოვრების არარსებობა და მცირემიწიანობა იყო.

ბოთლიხში, ამ ხელსაყრელმა ბუნებრივმა პირობებმა მეფუტკრეობის განვითარების შესაძლებლობა შექმნა. ბოთლიხელები, ისევე როგორც სხვა მთაში მცხოვრები ყველა ეთნოსი, აღსანიშნავია, რომ კუსტარულ რეწვას მისდევდნენ. ბოთლიხში, ასევე გავრცელებული იყო მაღალ დონეზე ქსოვა, საფეიქრო საქმე, ნაბდების დამზადება, ფაფახებისა და ფეხსაცმლის კერვაც. ბოთლიხელთა ეკონომიკურ ცხოვრებაში ვაჭრობას მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა. მებაღეობის პროდუქტებით და ხელოსნობის ნაწარმით ბოთლიხის ბაზარში ვაჭრობდნენ, რომელიც დასავლეთ დაღესტანის მსხვილი სავაჭრო ცენტრი იყო, სადაც სავაჭროდ არა მარტო დაღესტნის, არამედ ჩაჩნეთის მცხოვრებნიც იყრიდნენ თავს.

 საუკუნის 40-იან წლებში ცარიზმის სარდლობამ ამ მხარის მკვიდრთ საბოლოოდ აუკრძალა საქართველოსთან და დაღესტნის ბართან კავშირი. ასეთ ვითარებაში ბოთლიხელები ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ბრძოლის აქტიური მონაწილეები გახდნენ, რომლესაც შამილი მეთაურობდა. კავკასიური ომების დამთავრების შემდეგ, ბოთლიხი დასავლეთ დაღესტნის ეკონომიკურ და კულტურულ ცენტრად იქცა.

ბოთლიხელთა თემის ძირითადი სოციალური და სამეურნეო უჯრედი პატარა ოჯახი იყო. სოფელი ბოთლიხი დასავლეთ დაღესტნის ერთ-ერთი კულტურული ცენტრი იყო. თანამედროვე ბოთლიხში მოსახლეობა შერეულია. აქ ბოთლიხელების გარდა ასევე ცხოვრობენ: ხუნძები, კარატაელები, ანდიელები, თათრები, ყუმუხები, რუსები და სხვ.
ღოდობერიელები

ღოდობერიელები (. ) — დაღესტნის ერთ-ერთი ყველაზე მცირერიცხოვანი ხალხია. დღევანდელი მონაცემებით, ღოდობერიელების რაოდენობა 3,5 ათასიდან 4 ათასამდე მერყეობს. 1886 წლის მონაცემებით, დაღესტანში 1172 ღოდობერიელი ცხოვრობდა. ჯერ კიდევ 1926 წელს 1425 კაცს შეადგენდნენ, 1938 წელს კი 1910. სხვა მომდევნო წლების აღწერებში ისინი ხუნძებს მიაკუთვნეს. 1950-იანი წლების დასაწყისიდან ღოდობერიელების რაოდენობა მთაში საგრძნობლად შემცირდა, ამის მთავარი მიზეზი კი იყო მათი ბარში გადასახლება.

ისტორია
აღსანიშნავია, რომ ღოდობერიელები ანთროპოლოგიურად დიდი ევროპეიდული რასის წინააზიური რასის კავკასიონურ ტიპს მიეკუთვნებიან. ღოდებერიული ენა კი ჩრდილოეთ კავკასიურ ენათა ოჯახის ნახურ-დაღესტნური ჯგუფის ანდიურ-ცეზურ ქვეჯგუფში შედის, ხოლო უშუალოდ ღოდებერიულ ენას ორი დიალექტი აქვს: საკუთრივ ღოდობერიული და ზიბირხალური . გავრცელებულია. აქ გავრცრლებულია ასევე, ხუნძური ენაც, რადგან სკოლებში ხუნძურ, აგრეთვე რუსულენაზე სწავლობენ.

უნდა აღინიშნოს, რომ მატერიალური და სულიერი კულტურით ღოდობერიელები ძალიან ახლოს დგანან და ენათესავებიან დასავლეთ კავკასიის სხვა ხალხებს.

გადმოცემით, ღოდობერიელები აქ დასახლებული მონადირე ძმების შთამომავალნი არიან. ისინი ყოველთვის მარჯვე მსროლელები იყვნენ და შეეძლოთ მფრინავი ყვავისათვის ისარი პირდაპირ თვალში მოერტყათ. აქედან წარმოიქმნა ეთნონიმი ღოდობე რი - რაც ხუნძურად ყვავის თვალს ნიშნავს ( ღედო - ყვავი, ბერ - თვალი). გამრავლების შემდეგ კოშკი აუშენებიათ, რომელიც თავდაცვის მიზნით ხელოვნურ ტბაში მოუთავსებიათ. ამ კოშკში ადამიანები გადასაკიდი ხიდით შედიოდნენ.

თუმცა მეცნიერების უმეტეს ნაწილს ეთნონიმ ღოდობერიელების წარმოქმნის ეს ლეგენდა არარეალურად მიაჩნიათ, ხოლო სხვა ვერსიით ღოდობერიელების აქ დასახლებული წინაპრის ადგილს ერქვა ღედუ ანუ ღიდუ, საიდანაც შემდგომში წარმოიქმნა სოფლის და შესაბამისად აღნიშნული ხალხის სახელიც.

როგორც უშუალოდ ეთნოსს ღოდობერიელებს პირველად იხსენებს საუკუნის 70-იან წლებში გერმანელი მოგზაური გიულდენშტედტი.

ღოდობერიელების ისტორია მჭიდროდაა დაკავშირებული დასავლეთ დაღესტნის სხვა ხალხების ისტორიასთან.

საქმიანობა
ღოდობერიელთა ტრადიციული საქმიანობა სახვნელი მიწათმოქმედება და მესაქონლეობა იყო. აგრეთვე აქ განვითარებული იყო მომთაბარე მეცხოველეობაც. მათ ყოველთვის ბევრი საზაფხულო საძოვარი ჰქონდათ. ზამთარში კი ცხვრის ფარებს დაბლობში მიერეკებოდნენ. თუმცა საქონლის მნიშვნელოვან რაოდენობას ზამთარში მთაში ტოვებდნენ.

მიწათმოქმედებიდან ფრიად დაწინაურებული იყო მებაღეობა და მევენახეობა. დამხმარე დარგებიდან კი განვითარებული იყო მონადირეობა და მეფუტკრეობა. აქ საკმაოდ, მნიშვნელოვნად იყო განვითარებული შინამრეწველობა და ხელოსნობაც: ქსოვა, ტყავის, მატყლის, ხის, ქვის დამუშავება. ამზადებდნენ ნაბდებსაც. ტრადიციული იყო ვაჭრობაც. ხილსა და შინარეწვის პროდუქტებს ბოთლიხის ბაზარში, ჩაჩნეთსა და საქართველოში ყიდდნენ. მიდიოდნენ გარესამუშაოზე.

ტრადიცია და დღესასწაულები
აქ მასობრივ დღესასწაულებს შორის ყველაზე აღსანიშნავი პირველი ხნულის გავლება იყო. შემოდგომაზე (სექტემბერში) საქონლის დაბრუნების დღესასწაულს აწყობდნენ. მნიშვნელოვანი იყო წვიმის გამოწვევის წეს-ჩვეულება.

ღოდობერიელთა ფოლკლორი ორენოვანი იყო. განვითარებული იყო საზღაპრო ჟანრი; ბევრი გადმოცემა ჰქონდათ ღოდობერის პირველმოსახლეებზე, ამა თუ იმ სანათესაო წრის წარმოშობაზე. შემორჩენილი იყო მუსლიმამდელი ანიმისტური რწმენა-წარმოდგენები, წინაპრების, ხეების კულტი.
კარატაელები

კარატაელები — დასავლეთ დაღესტნის ცენტრალურ ნაწილში, მდინარე ანდიისყოისუს მარჯვენა შენაკადებზე ზღვის დონიდან 1800 მეტრზე ცხოვრობენ.

ისტორია
ისინი ანთროპოლოგიურად კავკასიური რასის ტიპური წარმომადგენლები არიან. რაც შეეხება კარატაული ენა ჩრდილოეთ-კავკასიურ ენათა ოჯახის ნახურ-დაღესტნურ ენათა შტოს ანდიურ ქვეჯგუფს მიეკუთვნება. კარატაული ენა ორი დიალექტის (კარატაულის და ტუკიტიურის) შემცველია. ამ ენაში გამოიყოფა აგრეთვე რამდენიმე კილო-თქმა. კარატაელების დიდმა ნაწილი ფლობს ასევე, რუსულ და ხუნძურ ენებს, ბარში გადასახლებულებმა ასევე კარგად იციან ყუმუხური ენაც.

კარატაიში განვითარებული იყო მატყლის, ხის, ლითონისა და ქვის დამუშავება, ხოლო აქ რეწვას ძირითადად საოჯახო ხასიათი ჰქონდა, თუმცა კარატაულ მაუდს კავკასიის ფარგლებს გარეთაც ჰქონდა გასავალი. ხალხის სამეურნეო ცხოვრებაში დიდი ადგილი ეკავა ბოთლიხის ბაზარს. კარატაელები ყიდდნენ (ცვლიდნენ) მაუდს, ფარდაგებს, ხურჯინებს, ნაქსოვ წინდებს, საუნაგირე ხალიჩებს, აგრეთვე ქურქებს, ტყავებს, ყველს, ერბოს. ყიდულობდნენ მარცვალს, სამჭედლო და სპილენძისაგან გამოჭედილ საგნებს, კერამიკულ ნაწარმს.

კარატაელთა მთავარი სატრანსპორტო საშუალებები იყო სახედრები, ცხენები და ჯორები.

აქ ცხენები და ჯორები საჯდომი და სასაპალნე ცხოველები იყვნენ, სახედრები კი მხოლოდ სასაპალნე. შემოდგომიდან გაზაფხულის დადგომამდე კარატაელთა დიდი ნაწილი გარე სამუშაოზე გადიოდა ზღვისპირეთის დაღესტანში, აზერბაიჯანში, საქართველოში, რუსეთის გუბერნიებსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში.

კარატაელთა ტანსაცმელი დაღესტნის სხვა ხალხების ტანსაცმელთა მსგავსი და ანალოგიური იყო. მამაკაცთა ტანსაცმლის აუცილებელი ატრიბუტი კი იყო ხანჯალი. აღსანიშნავია, რომ აქ მამაკაცები თავს იპარსავდნენ, წვერ-ულვაშს კი არა. ქალები სამკერდე მოკაზმულობას ატარებდნენ, რომლებსაც ყუბაჩელი და ყაზიყუმუხელი (ლაკი) ოსტატებისაგან იძენდნენ.

კარატაელები ძირითადად გარიგებითი ქორწინებოდნენ. ქორწინების სხვა ფორმები, ისეთები როგორებიცაა ქალის მოტაცება, გაცვლითი ქორწინება, ლევირატი და სორორატი იშვიათად ხდებოდა.

ტრადიციულ საჭმელს კარატაელები ძირითადად ფქვილის, ხორცისა და რძისაგან აკეთებდნენ. კარატაელები სარწმუნოებით მუსლიმი-სუნიტები არიან. შემორჩენილი იყო წვიმის და სეტყვის გამოწვევის, საქონლის ჭირის შეწყვეტის რიტუალები. ფართოდ იყო გავრცელებული საღამოს გასართობი თავყრილობები, მამაკაცთა მრავალდღიანი და მკაცრად რეგლამენტირებული კრებები. ხალხური პოეტური შემოქმედება ორენოვანი (კარატაული და ხუნძური) იყო. სახალხო მკურნალებს შეეძლოთ ავადმყოფობების დიაგნოსტირება და მკურნალობა, რთული ქირურგიული ოპერაციების გაკეთება. კარატაელ მკურნალებს დაღესტნის სხვა ხალხებიც იწვევდნენ. აქ შემორჩენილი იყო წარმართული რწმენა-წარმოდგენების გადმონაშთები, ბუნების, წინაპრების, ცხოველების კულტი.
კავკასიური არჩვი

კავკასიური არჩვი — ძუძუმწოვარი ცხოველი ძროხისებრთა ოჯახისა. არჩვის ქვესახეობა. საქართველოში გვხვდება კავკასიონზე, თრიალეთის, გურია-აჭარისა და ლიხის ქედებზე. ბინადრობს ზღვის დონიდან 800–3000 მეტრის ფარგლებში სუბალპურ და ალპურ ზონაში, იშვიათად ჩამოდის ტყის ქვედა სარტყელშიც. ადამიანისა და ბუნებრივი მტრების გავლენით მისი რაოდენობა თანდათან მცირდება, 1997 წლისათვის 5000 სულს არ აღემატებოდა, შეტანილია „საქართველოს წითელ წიგნში“.
დაღესტნის გერბი

დაღესტნის რესპუბლიკის გერბი — დროშასა და ჰიმნთან ერთად არის დაღესტნის რესპუბლიკის ერთ-ერთი სახელმწიფო სიმბოლო. მიღებულია დაღესტნის რესპუბლიკის პარლამენტის მიერ 1994 წლის 20 ოქტომბერს.

აღწერა
დაღესტნის რესპუბლიკის გერბი არის მრგვალი თეთრი ჰერალდიკური ფარი, რომლის ცენტრალურ ნაწილში გამოსახულია ოქროს არწივი. მის ზემოთ არის ოქროს მზის დისკო, რომელსაც გარს აკრავს ოქროსფერი სპირალური ორნამენტები. ფარის ძირში არის თოვლის თეთრი მთის მწვერვალები, დაბლობი, ზღვა და ხელის ჩამორთმევის სიმბოლო, რომლის ორივე მხრიდან გამოდის ჰერალდიკური ლენტი, რომელზეც წერია, მწვანე ფონზე თეთრი ასოებით „დაღესტნის რესპუბლიკა“. ზედა ნახევარში, ჩარჩოს ზოლი არის ოქროსფერი, ხოლო ქვედა ნახევარში ორი ორნამენტული ნაჭრით: მარცხენა — ლურჯია, ხოლო მარჯვენა - წითელი.

დაღესტნის გერბი ასახავს 30-ზე მეტ დაკავშირებული ეთნიკური ჯგუფის პოლიტიკურ, ისტორიულ და კულტურულ ერთობას, რომლებიც ჩამოყალიბდნენ ჩრდილოეთ კავკასიის შედარებით მცირე ტერიტორიებზე.

საერთაშორისო სიმბოლიკაში არწივი ნიშნავს ძალას, უზენაესობას, სახელმწიფოებრივ წარმოდგენას. დაღესტნის ხალხთა შორის ის არის ცხოველთა სამყაროს ერთ-ერთი ყველაზე პატივცემული წარმომადგენელი, და მიუთითებს დამოუკიდებლობა-თავისუფლებაზე, გამბედაობაზე, სიმამაცეზე, სიამაყესა და გამძლეობაზე.ის არის დაღესტნელების ეროვნული ხასიათის საუკეთესო თვისებების: ეროვნული სიამაყის, გახსნილობის, მშვიდობისა და სტუმართმოყვარეობის სიმბოლო.

იგივე აზრს ატარებს, ოღონდ უფრო გაძლიერებული ფორმით ხელის ჩამორთმევის სიმბოლო გერბზე. ეს ერთგვარი სითბოს გამოხატაველობაა და მხარდაჭერას და კარგ მისალმებაზე მიუთითებს. ასეთ კონტექსტში, არწივი არის სიმბოლო, როგორც სახელმწიფოს და ხალხის ძალა. მზე გამოხატავს დაღესტნის ცხოვრების აყვავების იდეას. გერბში ოქროს ფერი კი ხაზს უსვამს ძალასა და სახელმწიფოებრიობას.

დაღესტნის გერბის ისტორია
1919 წლის სექტემბერში, როდესაც გამოაცხადა ჩრდილოეთ კავკასიის დამოუკიდებლობა და ჩრდილოეთ კავკასიის გაერთიანება შეიქმნა, რომელშიც ასევე შედიოდა დაღესტნის მთიანი რაიონები, მთიანი ჩეჩნეთი და ინგუშეთის ნაწილი. სახელმწიფოს არ გააჩნდა მკაფიო საზღვრები და იყო მონარქია, რომელიც დაფუძნებული იყო შარიათის ნორმებზე.

1919 წელს გაერთიანებამ მიიღო ქაღალდის ფულის (საკრედიტო ბარათების) 5, 25, 50, 100, 250, 500 რუბლის ნომინალებში. გაერთიანების ემბლემა გამოსახული იყო ბარათების წინა მხარეს.