თუკიდიდეს ხაფანგი

„თუკიდიდეს ხაფანგი“ ამერიკელი პოლიტოლოგის გრეჰემ თილეტ ალისონ ჯუნიორის მიერ პოპულარიზებული ტერმინია, რომელიც გამოიყენება ომისადმი ისეთი აშკარა მიდრეკილების აღსაწერად, რომლის დროსაც მზარდი ძალა ჩანაცვლებით ემუქრება უკვე არსებულ დიდ სახელმწიფოს რეგიონულ ან საერთაშორისო ჰეგემონიაში. ტერმინმა განსაკუთრებული პოპულარობა შეიძინა 2015 წელს და ძირითადად გამოიყენება ჩინეთისა და აშშ-ს ურთიერთობების ანალიზისას.

თეზისის გასამყარებლად ალისონმა ჩაატარა კვლევა ჰარვარდის უნივერსიტეტის ბელფერის მეცნიერებისა და საერთაშორისო ურთიერთობების ცენტრში, რომლის შედეგადაც დადგინდა, რომ იმ 16 ისტორიული შემთხვევიდან, რომლებშიც მზარდი ძალა გაბატონებულ ძალას დაუპირისპირდა 12 ომით დასრულდა. თუმცა ამ კვლევამ საკმაოდ დიდი კრიტიკა დაიმსახურა და მეცნიერთა აზრი „თუკიდიდეს ხაფანგის“ კონცეფტთან დაკავშირებით, განსკუთრებით კი აშშ-სა და ჩინეთს შორის პოტენციურ სამხედრო კონფლიქტთან მიმართებაში, დღემდე გაყოფილია.

წარმოშობა
ტერმინი შთაგონებულია ძველი ათენელი ისტორიკოსისა და სამხედრო მეთაურის, თუკიდიდეს მიერ. ის ამერიკელმა პოლიტოლოგმა გრაჰამ ალისონმა დაახლოებით 2011 წელს დაამკვიდრა. თუკიდიდეს დაკვირვებებისა და მისი „პელოპონესის ომის ისტორიის“ მიხედვით „ათენის გაძლიერებამ და ამ გაძლიერებით გამოწვეულმა სპარტას შიშმა ომი გარდაუვალი გახადა“.

განმარტება
ტერმინი გამოიყენება იმ თეორიის აღსაწერად, რომლის მიხედვითაც, როცა მზარდი ძალა ემუქრება უკვე გაბატონებულ ძალას, როგორც ჰეგემონს, ამ ორს შორის ომის ალბათობა საკმაოდ იზრდება. კვლევის პირობებში შესწავლილი შემთხვევები მოცემულია შემდეგ ცხრილში:

გავლენა
ტერმინმა და მის გარშემო არსებულმა მიმოხილვამ გავლენა იქონია საერთაშორისო მედიასა (მათ შორის ჩინურ სახელმწიფო მედიაზე) და ამერიკელ და ჩინელ პოლიტიკოსებზე. საგარეო პოლიტიკის მკვლევრებმა, ჰალ ბრენდსმა და მაიკლ ბეკლიმ აღნიშნეს, რომ „თუკიდიდეს ხაფანგი“ „კანონიკური“ გახდა და იქცა „ჭეშმარიტებად, რომელსაც ახლა მუდმივად იყენებენ აშშ — ჩინეთის კონკურენციის ასახსნელად“. ამას გარდა, -ის დიპლომატიურმა კორესპონდენტმა ჯონათან მარკუსმა იხუმრა კიდევაც, რომ გრეიჰემ ალისონის წიგნი „ომისთვის განწირულნი“, რომელიც „თუკიდიდეს ხაფანგის“ საკითხს დეტალურად მიმოიხილავს, „სავალდებულო საკითხავად იქვა ბევრი პოლიტიკოსის, აკადემიკოსისა და ჟურნალისტისთვის.

აშშ — ჩინეთის ურთიერთობები
ტერმინი ძირითადად გამოიყენება და დამკვიდრა აშშ-სა და ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკას შორის პოტენციური სამხედრო კონფლიქტთან მიმართებაში. ტერმინმა განსაკუთრებული გავლენა შეიძინა 2018 წელს, მას შემდეგ, რაც ამერიკის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპა ტარიფები დააწესა ჩინეთის ექსპორტის თითქმის ნახევარზე, რამაც სავაჭრო ომი და აშშ-ჩინეთს შორის დაძაბულობა გამოიწვია.

დასავლელი მკვლევარების თანახმად არსებობს არაერთი მწვავე საკითხი, რომლებზეც აზრთა სხვადასხვაობა ზრდის ამ ორი სახელმწიფოს „თუკიდიდეს ხაფანგში“გახვევის ალბათობას. მათ შორისაა დასავლეთის მიერ თაივანის დე ფაქტო დამოუკიდებლობის განგრძობადი მხარდაჭერა, ჩინეთის მხრიდან ციფრული კონტროლისა და კიბერჯაშუშობის გამოყენება, სხვადასხვა მიდგომები ჩრდილოეთ კორეის მიმართ, ჩინეთის მზარდი გავლენა წყნარი ოკეანის რეგიონში და მისი პრეტენზიები სამხრეთ ჩინეთის ზღვაზე, ადამიანის უფლებების საკითხები სინძიანგში, ტიბეტსა და ჰონგ კონგში. ზოგიერთი მკვლევარის აზრით სი ძინფინგის მიერ ძალაუფლების კონსოლიდაცია, შეურიგებელი განსხვავებები ღირებულებებში და სავაჭრო დეფიციტი დამატებითი ფაქტორებია, რომლებმაც შესაძლოა ორი ქვეყნის „თუკიდიდეს ხაფანგში“ გაბმა გამოიწვიოს.

კრიტიკა
აშშ — ჩინეთის ურთიერთობები
არაერთმა მკვლევარმა გააკრიტიკა „თუკიდიდეს ხაფანგის“ გამოყენება აშშ — ჩინეთის ურთიერთობის კონტექსტში. ლოურენს ფრიდმანი, თავდაცვის ეროვნული უნივერსიტეტის კომპლექსური ოპერაციების ჟურნალ „პრიზმაში“ წერს, რომ „ჩინეთის მთავარი ინტერესი ყოველთვის მისი რეგიონული პოზიცია იყო და თუ ეს ასეა, მაშინ არსებობს მყარი არგუმენტები იმისა, რომ ეკონომიკური გავლენის ზრდის ფონზე მან გამოიჩინოს მოთმინება“. პეკინის უნივერიტეტის ოკეანის კვლევის ინსტიტუტის პროფესორმა ხუ ბომ ასევე განაცხადა, რომ მას არ სჯერა, რომ ჩინეთსა და აშშ-ს შორის არსებული ამჟამინდელი ძალთა ბალანსი „თუკიდიდეს ხაფანგის“ ჰიპოთეზას ამყარებს. მსგავსად, საგარეო პოლიტიკის მკვლევრები, ჰალ ბრენდსი და მაიკლ ბეკლი ამტკიცებენ, რომ თუკიდიდეს ხაფანგი „ფუნდამენტურად არასწორად სვამვს დიაგნოზს იმის შესახებ, თუ განვითარების რა ეტაპზეა ჩინეთი“ და რომ არა აშშ, არამედ ჩინეთი დგას მოსალოდნელი სტაგნაციის საფრთხის წინაშე.

სხვები დასცინიან კიდევაც „თუკიდიდეს ხაფანგის“ კონცეფციას და მას ანტიკური ისტორიის ნაწილად მიიჩნევენ, რომელიც ნაკლებად ერგება თანამედროვეობას. ჯეიმს პალმერი, „ “-ის რედაქტორის მოადგილე, თავის სტატიაში „ღმერთო ჩემო, ოღონდ პელოპონესის ომი აღარ“ წერს, რომ „2400 წლის წინანდელი კონფლიქტები ქალაქ-სახელმწიფოებს შორის ევრაზიის მივიწყებულ კონცხზე არასანდო გზამკვლევია თანამედროვე გეოპოლიტიკისთვის და ისინი უგულვებელყოფენ ისტორიის იმ უზარმაზარ პერიოდს, რომელიც შესაძლოა გაცილებით უფრო რელევანტური იყოს“. მან ასევე დამცინავად აღნიშნა, რომ „თუკიდიდეს ისეთი გავლენა არ უნდა ჰქონდეს საერთაშორისო ურთიერთობების მკვლევრებზე, როგორიც „ჰარი პოტერს“ აქვს მილენიალ მკითხველებზე“. ლორენს ფრიდმენიც მსგავსად ამტკიცებს, რომ „ალისონის მიერ გამოყენებულ მაგალითებს“, რომლებიც „იმ დროიდან მოდის, როდესაც ომისა და ძალაუფლების საკითხები განსხვავებულად აღიქმებოდა ვიდრე დღეს“, აქვს „ძალიან მცირე ღირებულება“ და ასკვნის, რომ „თუკიდიდეს ხაფანგი არის უსარგებლო კონსტუქცია“. ლის შეხედულებით ისეთი მაგალითი, როგორიცაა 1910-იანი წლების გერმანია ბევრად განსხვავდება თანამედროვე ჩინეთისგან.

მეთოდოლოგიური კრიტიკა
კრიტიკა „თუკიდიდეს ხაფანგის“ კვლევების შესახებ
გრაჰამ ალისონის მიერ „თუკიდიდეს ხაფანგის“ თეორიის დასამტკიცებლად ჩატარებული კვლევა კრიტიკის საგანი გახდა. ჰარვარდის უნივერსიტეტის პოლიტოლოგი, ჯოზეფ ნაი, კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს მტკიცებას იმის შესახებ, რომ 16 ისტორიული შემთხვევიდან, რომელშიც აღმავალი ძალა მმართველ ძალას უპირისპირდებოდა, 12 ომით დასრულდა. მისი არგუმენტის თანახმად ალისონი შემთხვევებს არასწორად აიდენტიფიცირებს.

საგარეო პოლიტიკის მკვლევრები, ჰალ ბრენდსი და მაიკლ ბეკლი მიიჩნევენ, რომ ალისონის მიერ „თუკიდიდეს ხაფანგის“ კონტექსტში განხილული ბევრ შემთხვევაში ომის გამომწვევი იმპულსი იყო არა ჰეგემონის გადასწრების გარდაუვალი საფრთხე, არამედ აღზევებული ძალის აგრესიული გამოხტომა მაშინ, როცა მისი სწრაფი ზრდაც სტაგნაციაში გადადიოდა.

პელოპონესის ომი
მკვლევრებმა ალისონი აღმოსავლეთ აზიის ისტორიასთან ერთად ასევე ძველი საბერძნეთის ისტორიის არასათანადო ცოდნის გამო გააკრიტიკეს.: 184-185 ჰარვარდის უნივერისტეტის პოლიტოლოგი ჯოზეფ ნაი, იელის უნივერიტეტის ისტორიკოსის, დონალდ ქეიგენის კვლევაზე დაყრდნობით ამტკიცებს, რომ ალისონი პელოპონესის ომის არასწორ ინტერპრეტაციას ახდენს; ნაის თანახმად ომის მიზეზი იყო არა ათენის მზარდი ძალა, რომელიც სპარტამ საფრთხედ აღიქვა, არამედ თვით ათენის სტაგნაცია, რომელმაც აფიქრებინა სპარტას რომ ათენის მიერ „დაშვებული პოლიტიკური შეცდომების“ გამო „ომი რისკად ღირდა“.

სხვები კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებენ ალისონის მიერ თუკიდიდეს ტექსტის ინტერპრეტაციას. ეროვნული სტრატეგიული კვლევების ინსტიტუტის (თავდაცვის ეროვნული უნივერსიტეტის სამხედრო - კვლევითი ფრთა) კვლევაში ალან გრილი მიზენჰაიმერი ამბობს, რომ „თუკიდიდეს ტექსტი არ ამყარებს ალისონის ნორმატიულ მტკიცებას „აღმავალ“ და „მმართველ“ ძალებს შორის დაპირისპირების „გარდაუვალი“ შედეგების შესახებ“ და მიუხედავად იმისა, რომ „თეორია საჭირო ყურადღებას უთმობს, როგორც თუკიდიდეს, ასევე დიდი სახელმწიფოების მეტოქეობის საფრთხეებს“ ის “არ გამოდგება, როგორც ჰევრისტიკული მექანიზმი ან პროგნოზირების ინსტრუმენტი თანამედროვე მოვლენების ანალიზში“.

აკადემიკოსი ჯეფრი კრინი წერს, რომ ალისონს არასწორად ესმის თუკიდიდეს მთავარი გაკვეთილი ანუ ის, რომ ჰეგემონისთვის ყველაზე დიდი საფრთხე შიგნიდან მოდის.:184-185 თუკიდიდემ საკუთარი ისტორია დრამატული ტრაგედიის სახით ჩამოაყალიბა, რომლის გარდამტეხ მომენტად იქცა ათენის ამპარტავნული მცდელობა დაეპყრო სირაკუზა, რომელიც ძალიან შორს იყო ათენის სამფლობელოებისა თუ ინტერესებისგან.:185თუკიდიდესთვის ათენის მცდელობა, დაეკავებინა სირაკუზა, იყო დემოკრატიის ბრბოს ფსიქოლოგიად გარდაქმნის მაგალითი და მარცხი, რომელმაც სპარტას გამარჯვების საშუალება მისცა.:185

დამატებითი ინგლისურენოვანი წყაროები
'