თოშმუჰამმად ქორი-ნიოზი

თოშმუჰამმად ქორი-ნიოზი (უზბეკური კირილიცით: -; ; -; 2 სექტემბერი 1897 (ძველი სტილით — 21 აგვისტო 1897) — 17 მარტი 1970) — უზბეკი მათემატიკოსი და ისტორიკოსი, რომელიც იყო უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის პირველი პრეზიდენტი.

ადრეული წლები
ქორი-ნიოზი დაიბადა ხუჯანდში 2 სექტემბერი 1897-ს (ძველი სტილით — 21 აგვისტო), მეწაღის ოჯახში. თავდაპირველი განათლება მიიღო მაკტაბში, თუმცა მასწავლებლის მხრიდან ძალადობის გამო იქ ერთ წელზე ნაკლები დაჰყო. მოგვიანებით ოჯახი გადავიდა სკობელევში (დღევანდელი ფერგანა), სადაც ქორი-ნიოზიმ სწავლა რუსულ სკოლაში გააგრძელა და 1910-იანი წლების შუაში შესანიშნავი ნიშნებით დაამთავრა. 1917 წელს იგი გახდა მასწავლებელი მისივე დაარსებულ სკოლაში კოკანდში, რომელიც მალე რეგიონულ სასწავლებლად ჩამოყალიბდა. თავდაპირველად, როგორც მოხალისე, ხელმძღვანელობდა სკობელევის რაიონის სკოლებს, შემდეგ კი 1920–1925 წლებში კოკანდში უზბეკეთის პედაგოგიური კოლეჯის დირექტორი იყო.

რამდენიმე წლის შემდეგ დაამთავრა ტაშკენტში ცენტრალური აზიის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიზიკა-მათემატიკის ფაკულტეტი; სადისერტაციო ნაშრომი უზბეკურად დაიცვა.

მისი მეუღლე, ოიშახონი, რომელზეც 1920 წელს მუსლიმური წესით იქორწინა, უზბეკეთის სსრ-ში ერთ-ერთ პირველ ქალ მასწავლებლად ითვლებოდა. იგი ხშირად აძლევდა რჩევებს მეუღლეს ფილოლოგიურ საქმიანობაში, მათ შორის — უზბეკური ლექსიკონების შედგენაში, რომლებზეც ისინი ერთობლივად მუშაობდნენ. 1931–1933 წლებში უნივერსიტეტის რექტორი იყო, თუმცა ფიზიკა-მათემატიკის დოქტორის ხარისხი მხოლოდ 1939 წელს მიიღო.

შემდგომში იყო უზბეკეთის სსრ-ის კომიტეტის (მეცნიერება, კულტურა და ხელოვნება) თავმჯდომარის მოადგილე და მონაწილეობდა უზბეკური ანბანის კირილიცაზე გადასვლის პროცესში. იგი მნიშვნელოვან დროს უთმობდა თანამედროვე უზბეკეთის ტერიტორიაზე მეცნიერების ისტორიის, კულტურისა და ძველი აკადემიური ტრადიციების კვლევას, განსაკუთრებული ყურადღებით — ასტრონომიასა და არქეოლოგიას; ამ კვლევების ფარგლებში კითხულობდა არაბულ ხელნაწერებსაც. აკადემიურ საქმიანობასთან ერთად იკავებდა სხვადასხვა პოლიტიკურ თანამდებობას; იყო სსრკ-ის უმაღლესი საბჭოს და მოწვევების დეპუტატი. მას ეკუთვნის სახელმძღვანელოები და სამეცნიერო ნაშრომები, მათ შორის — უზბეკურ ენაზე შექმნილი პირველი მათემატიკური სახელმძღვანელოები, აგრეთვე წერილები უზბეკეთის კულტურისა და საზოგადოების საკითხებზე.

მეორე მსოფლიო ომი
1941 წლის ივნისში ქორი-ნიოზიმ, მიხეილ გერასიმოვთან ერთად, ხელმძღვანელობდა სამეცნიერო ექსპედიციას, რომელმაც სამარყანდში შეისწავლა თემურის საფლავი. ადგილობრივი ლეგენდის მიხედვით, საფლავზე არსებული წარწერა კატასტროფას უქადდა მას, ვინც სამარხს გახსნიდა; ხოლო გახსნიდან მალევე ნაცისტურმა გერმანიამ დაიწყო სსრკ-ზე თავდასხმა. მოგვიანებით, როცა ნეშტი 1942 წელს მუსლიმური წესით ხელახლა დაკრძალეს, უზბეკეთში ზოგიერთმა საბჭოთა გამარჯვება სტალინგრადის ბრძოლაში სწორედ ამ ხელახლა დაკრძალვას დაუკავშირა.

სსრკ-ზე გერმანიის თავდასხმის შემდეგ, მისი ერთადერთი ვაჟი, შავქათი, მოხალისედ გაემგზავრა ფრონტზე წითელი არმიის შემადგენლობაში. მათემატიკაში მისი მომზადების გამო იგი არტილერიის სკოლაში გაამწესეს. ომის შემდეგ შავქათმა დაამთავრა ფ. ე. ძერჟინსკის სახელობის სამხედრო აკადემია და, მამის მსგავსად, მათემატიკის სფეროში განაგრძო საქმიანობა, თუმცა სპეციალიზაციად აირჩია ბალისტიკა და სარაკეტო ტექნოლოგიები.

ომისშემდგომი პერიოდი
1946 წელს ქორი-ნიოზი გახდა ტაშკენტის ინჟინრებისა და სოფლის მეურნეობის მექანიზაციის ინსტიტუტის პროფესორი. ნაშრომისთვის „ულუღბეკის ასტრონომიული სკოლა“ დაჯილდოვდა სტალინის პრემიით. 1954 წელს გახდა საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის წევრი, 1967 წელს — საერთაშორისო მეცნიერების ისტორიის აკადემიის კორესპონდენტი წევრი, ხოლო იმავე წლის 1 სექტემბერის მიენიჭა სოციალისტური შრომის გმირის წოდება — უზბეკეთის სსრ-ში აკადემიური სფეროს განვითარების მხარდაჭერისთვის. იგი ასევე იყო უზბეკური სამეცნიერო ჟურნალის მთავარი რედაქტორი და უზბეკეთის ისტორიული და კულტურული ძეგლების დაცვის საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილე. საქმიანობის ფარგლებში იმოგზაურა სხვადასხვა ქვეყნებში, მათ შორის: ავღანეთში, ბულგარეთში, ინდოეთში, იტალიასა და იაპონიაში. გარდაიცვალა 17 მარტი 1970-ს და დაკრძალულია ჩიგათოის სასაფლაოზე. 1 მარტი 1965, 1 სექტემბერი 1967)
სამი შრომის წითელი დროშის ორდენი (23 იანვარი 1946, 16 იანვარი 1950, 27 ოქტომბერი 1953)
სოციალისტური შრომის გმირი (1 სექტემბერი 1967)
„გამორჩეული დამსახურებისთვის“ ორდენი (პოსტუმურად, 23 აგვისტო 2002)