iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ქალკიოპე

ქალკიოპე, ხალკიოპე — აიეტის ასული. ოქროს ვერძით, რომ კოლხეთს მოვიდა ფრიქსი, ეს ვერძი აქ შესწირა კრონოსს. შემდეგ იგი მიიღო აჲეთმა, რომელმაც მას მიათხოვა თავისი ასული ქალკიოპე. მისგან იშვნენ არგი, ფრონტის, მელასი და ციტისორი. ფრიქსი მოკლა აჲეთმა, რადგან მკითხავმა უთხრა, მოსული სტუმარი მოგკლავსო. მისი შვილები ნავში ჩასხდნენ და წავიდნენ. იღუპებოდნენ, რომ მოასწრო მათ იაზონმა, რომელიც კოლხეთს მოდიოდა. იაზონმა იგინი გადასხა თავის ხომალდზე. მათ დაამალინეს ხომალდი და თვითონ მოვიდნენ დედასთან და შეატყობინეს მიზეზი იაზონის მოსვლისა. ქალკიოპემ დახმარება სთხოვა თავის დას მედეას.

ქალკიოპე იყო: ეგიალას, აფსირტეს, მედეას და ცირცე -ის (სკვითის მეფის მეუღლე) და. ბერძენი უფლისწულის ფრიქსის მეუღლე. მათ შეეძინათ ოთხი ძე: არგოსი, ფრონტისი, მელასი და ციტიზორი (კიტიზორი).

ვერსიები
ფრიქსემ პელოპის დედის დიონეს ნაჩუქარი ოქროს ქანდაკი აჩუქა აიეტს, მეფემ კი ფრიქსეს ხალკიოპე მიათხოვა (აპოლონიოს როდოსელი, არგონავტიკა; 2,1169; 3, 248; სხვა ვერსიით, ფრიქსეს ცოლი იოფოსა აიეტის ასული, ან ევგენია, ზედწოდებით ქალკიოპე; 2. კოსის მეფის ევრიპილეს ასული, ჰერაკლეს საყვარელი. ტროიდან გაბრუნებულ ჰერაკლეს რომ კოსელები ქვის დაშენით შეხვდნენ, გმირმა კი აიღო მეფე ევრიპილე, მოკლა და მისი ასული შეიყვარა. მათი შვილი იყო თესალოსი ანუ თეტალოსი, (აპოლოდ. 278 ილ. 2, 676). ზოგი ვერსიით მათი შვილია ევრიპილოსი. ჰიგ 97 ხალკიოპე თესალოსის ცოლია.
რექსენორის ან ხალკოდონის ასული, ეგეოსის მეორე ცოლი, რომელსაც უშვილობით შეწუხებული მეფე ტოვებს, მიდის ორაკულთან და მალე შეეყრება ეთრას, ვისგანაც ეყოლა თეზევსი (პლუტარქე; აპოლოდ. 3, 15, 6, 4).
ერეხთევსის ძის ალკონის ასული, მამასთან ერთად გაიქცა ატიკიდან ევბაზე.
ხსეფარნუგი

ხსეფარნუგი — ქართლის (იბერიის) მეფე საუკუნის 60-იან წლებში. მას მოიხსენიებს არმაზისხევის ნეკროპოლში აღმოჩენილი ხსეფარნუგის ეზოსმოძღვრის უდროოდ გარდაცვლილი მეუღლის სერაფიტის საფლავის ქვის წარწერა. მასში ნათქვამია, რომ იოდმანგანის (ეზოსმოძღვარი) მამა ფარსმან მეფის ეზოსმოძღვარი იყო. სერაფიტის მამა კი – ფარსმან მეფის პიტიახში. ე. ი. ხსეფარნუგის წინამორბედი ფარსმან იყო.

წარწერაში ყველა პიროვნების მამის სახელია მოხსენიებული, გარდა ხსეფარნუგ მეფისა. ლეონტი მროველის მიხედვით ფარსმან ქველი მოწამლულ იქნა. ამის გამო გ. მელიქიშვილი ფიქრობს, რომ შეიძლება ფარსმან მართლაც შეთქმულების მსხვერპლი გახდა და ტახტი მისმა უშუალო მემკვიდრემ კი არ დაიკავა, არამედ ხსეფარნუგმა.

წარწერაში იოდმანგანი იწოდება „ძლევამოსილად და მრავალი გამარჯვების მომპოვებლად“. ე. ი. ამ დროს იბერია წარმატებით აწარმოებდა საგარეო ომებს.

ხსეფარნუგი არც ლეონტი მროველთან და არც „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს ფარნავაზიან წარმართ მეფეთა სიაში შესული არ არის.
ზუმბი

ზუმბი (; დ. 1655 — გ. 20 ნოემბერი, 1695, ალაგაოსის შტატი, ბრაზილია) — ქილომბო დოს პალმარესის (გაქცეულ მონათა თავშესაფარი) ბოლო ლიდერთაგანი.

ქილომბო დოს პალმარესი ბრაზილიის პორტუგალიური დასახლებებიდან გაქცეულ შავკანიანთა თვითმყოფადი რესპუბლიკა იყო - მიახლ. პორტუგალიის ზომის რეგიონი ბაიას შიდა რაიონში. მისი არსებობის პიკში, პალმარესის მოსახლეობამ 30.000-ს მიაღწია. იძულებულნი იყვნენ რა თავი დაეცვათ ჰოლანდიელი და პორტუგალიელი კოლონიური ძალების შემოტევებისგან, პალმარეს მეომრები კაპოეირას (მე-16 საუკუნეში ბრაზილიაში აფრიკელ მონათა მიერ შექმნილი საბრძოლო ხელოვნება) ექსპერტები იყვნენ.

აფრიკელი, ცნობილი როგორც ზუმბი, პალმარესში 1655 წელს თავისუფლად დაბადებული, პორტუგალიელებმა დაიჭირეს და მისიონერ მამა ანტონიო მელოს მიჰყიდეს, როდესაც ის დაახლოებით 6 წლისა იყო. ფრანცისკოდ მონათლულ ზუმბის ასწავლეს სახარება, პორტუგალიური და ლათინური ენები და ყოველდღიურ მესაზე დამხმარედ ამუშავებდნენ. მისი "ცივილიზების" მცდელობის მიუხედავად, ზუმბი 1670 წელს, 15 წლის ასაკში, გაქცევას ახერხებს და მშობლიურ ადგილს უბრუნდება. ზუმბი მალევე ცნობილი გახდა მისი ფიზიკური შესაძლებლობებისა და საბრძოლო ტექნიკის მეოხებით და 20 წლის ასაკისთვის სახელმოხვეჭილი სამხედრო სტრატეგი იყო.

1678 წელს პერნამბუკოს ოლქის მმართველმა პედრო ალმეიდამ, პალმარებთან ხანგრძლივი კონფლიქტით თავგაბეზრებულმა, მათ ლიდერ განგა ზუმბას დაზავება შესთავაზა. ალმეიდა ყველა გაქცეულ მონას თავისუფლებას შეჰპირდა, თუ პალმარები პორტუგალიის მმართველობას სცნობდნენ. განგა ზუმბა შემოთავაზებაზე დათანხმდა. თუმცა თავად ზუმბი პორტუგალიელებს არ ენდობოდა. დანარჩენ აფრიკელთა მონომის პირობებში მხოლოდ პალმარეს ხალხის თავისუფლება მიუღებელი იქნებოდა. ამიტომ ზუმბიმ უარყო ალმეიდას პირობა და განგა ზუმბას ლიდერობა ეჭვქვეშ დააყენა. პორტუგალიურ ზეწოლაზე წინააღმდეგობის გაგრძელების მოწოდებით ზუმბი პალმარესის ახალი ლიდერი გახდა.

ზუმბის მმართველობის 15 წლის თავზე პორტუგალიელმა სამხედრო მეთაურებმა ჟორჟ ველომ და ვიეირა დე მეიომ ქილომბოზე არტილერიული იერიში მიიტანეს. 1694 წლის 6 თებერვალს, პალმარესის კაფუცოებთან 67 წლიანი განუწყვეტელი კონფლიქტის შემდეგ პარტუგალიელებმა მოახერხეს სერკა დე მაკაკოს (რესპუბლიკის ცენტრალური დასახლება) განადგურება. პალმარესის მებრძოლები პორტუგალიურ არტილერიას ვერ გაუმკლავდნენ; რესპუბლიკა დაეცა და ზუმბი დაჭრილ იქნა. თუმცა ჭრილობებს გადაურჩა და გაქცევა მოახერხა, ზუმბი ორი წლის შემდეგ მოღალატეებმა გასცეს. მას დაჭერის ადგილზევე თავი მოჰკვეთეს 1695 წლის 20 ნოემბერს. პორტუგალიელებმა ზუმბის თავი რესიფეში წაიღეს, სადაც იგი ცენტრალურ მოედანზე საჩვენებლად გაიტანეს, იმის დასამტკიცებლად, რომ პოპულარული ლეგენდის მიუხედავად ზუმბი უკვდავი არ ყოფილა. ძველი ქილომბოსის ნარჩენმა მოსახლეობამ კიდევ დაახლოებით ასი წელი იარსება.

ამჟამად 20 ნოემბერი აღინიშნება ძირითადად რიო დე ჟანეიროში, როგორც ეროვნული ღირსების დღე. ამ დღეს განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს აფრო-ბრაზილიელებისთვის, რომელთათვის ზუმბი თავისუფლებისთვის მებრძოლი გმირი და თავისუფლების სიმბოლო არის.
კაპოეირა

კაპოეირა, კაპუეირა (პორტ. [']) — აფრო-ბრაზილიური საბრძოლო ხელოვნება (ასევე ცეკვის, მუსიკისა და პოპ-კულტურის შემადგენელი ნაწილი) თავდაპირველად ჩამოყალიბდა კოლონიურ პერიოდში ბრაზილიაში აფრიკელ მონათა მიერ. ტექნიკა გამოირჩევა მატყუარა სწრაფი მოძრაობებით, ძლიერი აკრობატული კომპონენტებით და ზოგიერთ ვერსიებში, როგორც წესი, მუსიკის თანხლებით სრულდება.

კაპუეირას ორი მთავარი ერთმანეთისგან გამორჩეული სტილი არსებობს. ერთს ჰქვია ანგოლა, დამახასიათებელი ნელი, დაბალი თამაშით კაპუეირას რიტუალისა და ტრადიციების ზედმიწევნით შესრულებით. მეორე სტილია რეჟიონალ, გამორჩეული განუწყვეტელი აკრობატული თამაშით, სადაც ტექნიკასა და სტრატეგიას ექცევა მთავარი ყურადღება. ორივე სტილს ახასიათებს სწრაფი ვარდნითი მოძრაობები და მიწაზე გართხმული მოჩვენებითი სიმშვიდე მყისიერი წამოვარდნით, ფეხისცემითა და თავისკვრით.

სიტყვა კაპუეირას წარმომავლობა გაურკვეველია. ერთი ვერსიით ის შესაძლოა მიუთითებდეს ტყის ან ჯუნგლის დაწვით ან გაკაფვით მიღებულ არემარეზე. აფრო-ბრაზილიელი მეცნიერი კარლოს ეუჟენიე მიიჩნევს რომ სახელწოდება მიუთითებს დიდ მრგვალ კალათაზე სახელით კაპა, რომლითაც ქალაქელი მონები თავზე გასაყიდ საქონელს დაატარებდნენ (აქედან კაპუეირა კალათის დამტარებელი ადამიანია). ალტერნატიულად, კონგოელი მეცნიერი კია ბუნსეკი ფუ-კიაუ ვარაუდობს, რომ კაპუიერა კიკონგოს ენის სიტყვის კიპურას დამახინჯებული ფორმაა, რაც ცანცარს, მოუსვენრობას, ყოყლოჩინობას ნიშნავს. მისი აზრით ტერმინი აღწერს მამლის საბრძოლო მოძრაობებს.

ბოლო დროს, ხელოვნებას პოპულარიზაციას უწევს კაპუეირას ტექნიკის სხვადასხვა კომპიუტერულ თამაშებსა და კინოფილმებში შესრულება. კაპუეირას მუსიკა თანამედროვე პოპ მუსიკის შემადგენელი ნაწილიც გახდა.
ტერმინოლოგია

ტერმინოლოგია (ტერმინი და ლოგია) — მეცნიერების, ტექნიკის, ხელოვნების რომელიმე დარგში ხმარებულ ტერმინთა ერთობლიობა. სიტყვა „ტერმინოლოგია“ ტერმინოლოგიური ლექსიკონის სინონიმადაც იხმარება. ტერმინოლოგიის განვითარებას მეცნიერების ამა თუ იმ დარგის განვითარება განაპირობებს.

საქართველოში ტერმინოლოგიის ისტორია სათავეს იღებს ქართული მწერლობის შექმნის დასაწყისიდანვე; მისი აღმავლობა – საუკუნეებიდან იწყება. მეცნიერულ პრინციპებზე დამყარებული ტერმინოლოგიური მუშაობა საქართველოში 1921-დან დაიწყო. ამ დროიდან ტერმინოლოგიური საკითხების შესწავლას ხელმძღვანელობდა განსახკომთან არსებული „სახელმწიფო სამეცნიერო საბჭო“, 1926-დან - „ცენტრალური სამეცნიერო ტერმინოლოგიური კომიტეტი“, რომელიც 1936-დან სპეციალური სამეცნიერო ტერმინოლოგიის განყოფილებად გადაკეთდა. ეს განყოფილება 1941-დან საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ენათმეცნიერების ინსტიტუტის შემადგენლობაშია. გამოქვეყნებულია (1985) 50-მდე ტერმინოლოგიური ლექსიკონი მეცნიერების სხვადასხვა დარგში.

ტერმინოლოგია, როგორც დისციპლინა ენათესავება თარგმნას და მის გვერდიგვერდ ისწავლება უნივერსიტეტებსა თუ თარგმნის სკოლებში. დიდ თარგმანების განყოფილებებს ან ბიუროებს, როგორც წესი, აქვს ტერმინების განყოფილება, რომელიც ტერმინებზე კვლევას აწარმოებს.

დანიშნულების ან კონტექსტის მიხედვით ტერმინოლოგიის რამდენიმე დაჯგუფება არსებობს:
ტექნიკური ტერმინოლოგია
სამხედრო ტერმინოლოგია
პოლიტიკური ტერმინოლოგია
სამეცნიერო ტერმინოლოგია
ლიტერატურული ტერმინოლოგია
ტერმინი

ტერმინი (გვიანდ. ლათ. - ტერმინი < — ზღვარი, საზღვარი):

1. სიტყვა (ან შესიტყვება), რომელსაც იყენებენ რომელიმე სპეციალური დარგის ცნების ან სპეციალური საგნის აღსანიშნავად. ამა თუ იმ ენაში ტერმინი შეიძლება იყოს ნასესხები ან კალკირებული საერთაშორისო სიტყვა (მაგ. ქართული გრამატიკის ტერმინებიდან „სუბიექტი“ ნასესხებია, „ქვემდებარე“ - კალკირებული). ტერმინი შეიძლება საგანგებოდ შეიქმნას (მაგ. „თურმეობითი“) ან კიდევ არსებული, ჩვეულებრივ სახმარი სიტყვა გამოყენებულ იქნეს ტერმინად (მაგ. „ბრუნვა“).

2. ლოგიკაში იგივეა, რაც „ტერმი“ — ფორმალური ენის ისეთი გამოსახულება, რომელიც აღნიშნავს ან რომელსაც შეუძლია აღნიშნოს საგანი. არისტოტელეს სილოგისტიკასა და ტრადიციულ ლოგიკაში ტერმინი ეწოდება მსჯელობისა და და დასკვნის ( სილოგიზმის) იმ შემადგენელ ნაწილებს, რომლებიც აღნიშნავენ საგანთა თვისებებს ან კლასებს. მაგ. მსჯელობაში „ყველა ადამიანი არის მოკვდავი არსება“ — „ადამიანი“ და „მოკვდავი არსება“ ტერმინებია.
ნოველა

ნოველა (, , , ნიშნავს „ახალს“, „ახალ ამბებს“ ან „მოკლე მოთხრობას რაიმე ახლის შესახებ“) — მცირე მოცულობის ეპიკური ჟანრი, რომელიც ემყარება თხრობის ხერხს და პროზის (იშვიათად ლექსის) ფორმით წარმოსახავს ადამიანის ცხოვრების ერთ ეპიზოდს, ერთ მომენტს, ერთ ასპექტს. მისთვის დამახასიათებელია მარტივი სიუჟეტი, პერსონაჟთა უკიდურესი სიმცირე. მოთხრობისაგან განსხვავებით, ნოველაში ძალზე შეკუმშულადაა ნაჩვენები ყოფითი დეტალები, გარემო, ხასიათის ფორმირების პროცესი; მისთვის უცხოა აღწერითი მომენტები. აქცენტი გადატანილია მოვლენის რომელიმე ერთი მხარის, პერსონაჟის რომელიმე თვისების განსახოვნებაზე, რაც განაპირობებს თხრობის ლაკონიზმს და მოქმედების ექსპრესიას. კომპოზიციურად ნოველა შეკრულია. კვანძის შეკვრა და გახსნა სწრაფად ხდება; ფინალი, რომელიც ხშირად მოულოდნელი შედეგით ხასიათდება, მკითხველის მძაფრ ემოციებს იწვევს.

ნოველა, როგორც დამოუკიდებელი ჟანრი, ჩაისახა და განვითარდა იტალიაში - საუკუნეებში (ბოკაჩო, საკეტი, მაზუჩო და სხვა); შემდგომში გავრცელდა მსოფლიოს თითქმის ყველა ქვეყანაში.

ნოველის ცნობილი ნიმუშები შექმნეს პროსპერ მერიმემ, გი დე მოპასანმა, ანტონ ჩეხოვმა, ო. ჰენრიმ, ერნესტ ჰემინგუეიმ და სხვებმა. ქართულ ლიტერატურაში - შიო არაგვისპირელმა, ნიკოლოზ ლორთქიფანიძემ, ლეო ქიაჩელმა, სერგო კლდიაშვილმა და სხვამ.
რევაზ მარგიანი

რევაზ აკაკის ძე მარგიანი (დ. 24 ნოემბერი, 1916, მულახი — გ. 1 ივნისი, 1984, თბილისი) — ქართველი პოეტი. სკკპ-ის წევრი 1947-დან.

ბიოგრაფია
1940 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი. 1942 წელს მოხალისედ წავიდა დიდ სამამულო ომში. ომის შემდეგ იყო ჟურნალების „ოქტომბრელის“, „პიონერის“, „დროშის“, გაზეთ „ლიტერატურული საქართველოს“ მთავარი რედაქტორი, გამომცემლობა „ლიტერატურა და ხელოვნების“ დირექტორი. 1979-დან გამომცემლობა „მერანის“ დირექტორი.

პირველი ლექსი „მირანგულა“ 1934 წელს გამოაქვეყნა, პირველი წიგნი „ლექსები“ — 1940. სამამულო ომის წლებში დაწერილმა ლექსებმა შეადგინა ეპიკური სულისკვეთებით გამსჭვალული წიგნი „მუმლი მუხასა“ (1946). შემდგომ კრებულში („მხოლოდ ახალი“, 1958; „მთანი მაღალნი“, 1960; „ლილე“, 1965; „გამოღვიძება“, 1966; „თოვაში შეხვედრა გაზაფხულთან“, 1975 და სხვ.), მხატვრულ დაოსტატებასთან ერთად, უფრო მკაფიოდ გამოიკვეთა მარგიანის შემოქმედების ტენდენციები და თავისებურებანი. მის თხზულებებში წარმოჩნდა სვანური ბუნება და მითოსი, რომელიც პოეტმა ორგანულად დაუკავშირა თანამედროვეობას („ოია ოიალე“, „ოიდა ნანაილა“, „მარილი“, „ელეგია მეგობრის სიკვდილზე“ და სხვ.). ფოლკლორული საწყისი მარგიანის ლექსში მაღალ პოეტურ კულტურასთან არის შეწქყმული („ამბავი რუსთაველის უშგულს მისვლისა“, „მარიხიი", „მუმლი მუხასაი“) და ორგანულადაა დაკავშირებული მის შემოქმედებით კრედოსთან („მეც ხომ ვარ...“, „ეს პირველ ქართულ ლექს...“, „მე მინდა ვიყო შემოდგომა“). პატრიოტიზმი, რომელიც იმისდროინდელი ლექსების წამყვანი მოტივი იყო, უფრო მაღალ ხარისხში აჟღერდა მარგიანის მომდევნო პერიოდის პოეზიაში („ქართლის ცხოვრების მემატიანე“. „...უენგუროდ გავძლებ განა“, „მე შენს კალთაზე მინდა ვიარო“, „შენ და ილია რომ არ გვყოლოდით“ და სხვ.). თავის მხრივ, გარდასული ომის გახსენება არაერთ შესანიშნავ ლექსს დაედო საფუძვლად („წლების სახსოვრად“, „იქ სიჭაბუკეს არ დავტოვებდი“, ლირიკული პოემა „მირზა გელოვანი“, „თოვაში შეხვედრა გაზაფხულთან“ და სხვ.). მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია მის შემოქმედებაში ფილოსოფიური და სამიჯნურო ლირიკასაც („ჩემს ძველ ბინაში“, „ჩემი ერთი უფერულო დღე“, „და უნატრელი ის დღეც დადგება“, „გუშინ არ ვიყავ...“, „რა დრო გასულა“, „რა იქნებოდა ეს სიჭაბუკე“).

მარგიანის ლექსები თარგმნილია ყოფილ სსრკ-ის ხალხთა მრავალ ენაზე, აგრეთვე ინგლისურ, გერმანულ, ფრანგულ, რუმინულ, პოლონურ, ბულგარულ ენებზე. დაჯილდოებულია შრომის წითელი დროშის, ხალხთა მეგობრობის, 2 „საპატიო ნიშნის“ ორდენებით და მედლებით.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
ანდაზა

ანდაზა — ხალხური სიტყვიერების ჟანრი (შეიძლება იყოს ლიტერატურულიც); სინამდვილის გონებამახვილურად განზოგადება. დამრიგებლობითი შინაარსის იუმორისტულ-სატირული ხასიათის თქმა. ანდაზათა უმრავლესობა რაიმე საყოველთაოდ მიღებულ ნორმას ან პრაქტიკულ კონცეფციას გამოხატავს. ანდაზა, რომელიც აღწერს ქცევის ნორმას შეიძლება იწოდოს, როგორც „მაქსიმი“. თუ ანდაზა გამოირჩევა განსაკუთრებით დახვეწილი სტილით, მას „აფორიზმი“ ეწოდება.

ანდაზები ხშირად ნასესხებია სხვადასხვა ენებიდან და კულტურებიდან და ზოგჯერ თანამედროვეობაში ერთ ენაზე მეტი წყაროდან მომდინარეობს. ანდაზათა შესწავლას პარემიოლოგია ჰქვია.

მიუხედავად დამრიგებლური ხასიათისა, მცდარია აზრი იმის შესახებ, თითქოს ანდაზა აუცილებლად წარმოადგენს სიბრძნეს (სახალხო სიბრძნეს) ან გვაწვდის პროგრესულ მორალურ-ეთიკურ ნომრას. ხშირია მაგალითი იმისა, რომ ანდაზა ეფუძნებოდეს უმეცარ, მაგრამ ხალხში გავრცელებულ საერთო აზრს. არ არის გამართლებული ანდაზის ჩართვა ბავშვთა აღმზრდელობით პრაქტიკაში - ახსნისა და დასაბუთების გარეშე.

მაგალითი: ანდაზა „გემოვნებაზე არ დაობენ“. აქ მოყვანილი აზრი, თითქოს გვანიჭებს თავისუფლებას შემოქმედებაში, მეორე მხრივ კი იგი გვათანაბრებს უმეცრების, გაუნათლებელი საზოგადოების, არაკომპეტენტურობის ჩარჩოში, მნიშვნელობას უკარგავს ჭეშმარიტ სილამაზეს და ამ გზით, ირიბად ასრულებს უსამართლო ცენზურულ სამსახურს, შედეგად ზღუდავს პროგრესული პიროვნების თავისუფლებას.

საპირისპირო აზრი (1): „გემოვნებაზე დაობენ“, რამდენადაც არსებობს კლასიკური გემოვნება, რომელიც უნდა შრომით მიიღოს ადამიანმა და განავითაროს საკუთარი გამოცდილების, განათლების საფუძველზე.
საპირისპირო აზრი (2): თუ ანდაზას პირდაპირ გავიგებთ, გემოვნებაზე დაობენ და ომობენ კიდეც. მსოფლიოს ისტორიაში მრავალი მაგალითია ომისა და ბრძოლებისა, რომელთა მიზეზს სილამაზე (ან გემოვნების ობიექტი) წარმოადგენდა (ქალი, ქალაქი, კულტურა, ენა).
საპირისპირო აზრი (3): „გემოვნებაზე უნდა ვიდაოთ“ (აგრეთვე საკუთარ თავთან), რომ ამოვიცნოთ ჭეშმარიტი, საყოველთაო სილამაზის ნორმა-იდეალი, სილამაზის დანახვა ზოგადად მოითხოვს შრომის გაწევას („კარგ მთქმელს კარგი გამგები უნდაო“). იმ თეზაზე დაფუძნებით, რომ „ჭეშმარიტი სილამაზე არსებობს“ (ეს უკანასკნელი აზრი აღიარებულია კაცობრიობის მიერ - ფ. დოსტოევსკი „სილამაზე გადაარჩენს სამყაროს“, შდრ. „ერთი, უფალი არის მხსნელი“) შევადაროთ - „კამათში იბადება ჭეშმარიტება“; ანდაზების წინააღმდეგობრიობა ლოგიკურად ასაბუთებს ერთ-ერთის მცდარობას და მტკიცდება ანდაზაში მოყვანილი აზრის - „გემოვნებაზე არ დაობენ“ მცდარობა.
გაპიროვნება

გაპიროვნება: პერსონიფიკაცია (ლათ. – სახე, პიროვნება; - კეთება) – მხატვრული გამოსახვის ხერხი, რომლისთვისაც დამახასიათებელია საგნებისა და მოვლენებისადმი ადამიანური თვისებების მიწერა, უსულო და სულიერი საგნების გაადამიანება. უსულო საგანი წარმოდგენილია, როგორც ადამიანი, რომელიც გრძნობს, მსჯელობს, მოქმედებს. განსხვავდება მეტაფორისაგან იმით, რომ მეტაფორაში ყველა თვისების გადატანა შეიძლება ერთი საგნიდან მეორეზე, გაპიროვნებაში კი გადატანილია მხოლოდ ადამიანური თვისებები.
გროტესკი

გროტესკი: ( < იტალ. ) — მიწისქვეშა ნაგებობები, რომლებიც მორთული იყო ორნამენტით, რომელშიც სასაცილოდ იყო შერწყმული მცენარეების, ცხოველების და ადამიანების გამოსახულებანი. სტილი, როცა უსაზღვრო კარიკატურულ გაზვიადებაზე, ურთიერთგამომრიცხავ კონტრასტებზე, პარადოქსებზე აგებული ფანტაზიით დეფორმირებულია სინამდვილე.

იგი განსხვავდება ალეგორიისგან, რომელშიც ზუსტად და რაციონალურად შერჩეულია შემცვლელი. ილია ჭავჭავაძის „კაცია ადამიანი?!“, არის გროტესკის მაგალითი ქართულ ლიტერატურაში.
ეპიგრაფი

ეპიგრაფი ( — წარწერა) — ციტატა, ანდაზა, აფორიზმი და მისთანანი, რომელიც თხზულებას ან მის ცალკეულ ნაწილებს აქვს წამძღვარებული. მისი დანიშნულებაა მკითხველს ყურადღება გაუმახვილოს ნაწარმოების ან მისი ნაწილის დედააზრზე, ავტორისეულ ჩანაფიქრზე.

ეპიგრაფს ხშირად იყენებდა ილია ჭავჭავაძე. მაგ., „მოყვარეს პირში უძრახე, მტერს პირს უკანაო“ („კაცია-ადამიანი?!“) ან „რა ქნას კარგმა მონარდემა. დროზე შაში თუ არ მოვა“ („გლახის ნაამბობი“). ეპიგრაფი ახლავს მიხეილ ჯავახიშვილის „არსენა მარაბდელის“ ყველა თავს.
ალიტერაცია

ალიტერაცია — ერთი და იმავე მსგავსი თანხმოვანი ბგერების განმეორებაა სალექსო სტრიქონში. გამოსახვის პოეტური ხერხი, ემოციური ზეგავლენის საშუალება, ბგერების მუსიკალური ორგანიზაციის ფორმა. ქმნის ლექსის კეთილხმოვანებას, სიტყვის შინაარსის აკუსტიკურ თვალსაჩინოებას. ბგერების გამეორება მაშინაა პოეტური და ესთეტიკური, როდესაც მას თან ახლავს გამომსახველობითი ემოციური ძალა. ბგერების უაზრო, ფორმალისტური თამაში მოკლებულია მხატვრულ-ესთეტიკურ ღირებულებას.

მაგალითები
ალიტერაცია შეიძლება იყოს პროზაულიც. იგი რიტმული პროზის ერთ-ერთ ძირითად კომპონენტად ითვლება:
თემა

თემა — მხატვრულ ლიტერატურაში, დედააზრი ლიტერატურული ნაწარმოებისა, რომელიც მის შინაარსს აწესრიგებს და იდეურ-ემოციურ მთლიანობად აქცევს, ნაწარმოების ძირითად იდეაზე მიუთითებს. ისინი განუყოფელ კავშირშია, ხანდახან ერთმანეთს ემთხვევა, მაგრამ იგივეობას არ წარმოადგენს. თემა გულისხმობს მწერლის მიერ ნაწარმოებში წამოჭრილ პრობლემასაც. თემა, როგორც გამოხატვის საგანი, ნეიტრალურია, ამიტომ შესაძლებელია ერთი და იგივე თემა დაამუშაოს სხვადასხვა მსოფლმხედველობის მწერალმა.
იგავ-არაკი

იგავ-არაკი — ლირიკულ-ეპიკური ჟანრის ნაწარმოები, ზნეობრივ-დამრიგებლური ხასიათის თხზულება. მისი გმირები არიან ცხოველები, მცენარეები, საგნები, მაგრამ იგულისხმებიან ადამიანები (გაპიროვნება). იგავ-არაკს საფუძვლად უდევს შედარება. ახასიათებს ნართაული თქმა, ალეგორიულობა, სატირულ-იუმორისტული, კომიკური და რაც მთავარია, მომართვა შეგონებისათვის ახლოს დგას იგავთან.

იგავი ერთ–ერთი უძველესი ჟანრია, რომელიც აღმოცენდა აღმოსავლეთში, სადაც გამოცანებით ლაპარაკი უყვარდათ. იგავების ტექსტები ჯერ კიდევ უძველესი ხალხების, შუმერებისა და ბაბილონელების წერილობით ძეგლებშია აღმოჩენილი. ჩამოყალიბებული სახე იგავმა ძველ საბერძნეთში მიიღო.

მთელ მსოფლიოში ცნობილია ძველი ბერძენი მეიგავის – ეზოპეს – იგავები. იგავურ მეტყველებას, ანუ შეფარვით თქმას ეზოპეს ენაც კი ეწოდებოდა.
იუმორი

იუმორი ( — ხასიათი, ზნე < — სითხე; ძველი მოძღვრებით — ადამიანის ორგანიზმში ოთხი სასიცოცოხლო სითხის ურთიერთ-მიმართებით განისაზღვრებოდა ოთხნაირი ხასიათი თუ ტემპერამენტი) — კომიკურის ერთ-ერთი სახე. იუმორი სიცილის საშუალებით ცდილობს ობიექტის სრულყოფას, განწმენდას ნაკლოვანებებისაგან და სრულქმნილი სახით მის განმტკიცებას. მისი აქტიური ფორმაა გონებამახვილობა.

იუმორის ტიპები
ფარსი
ჰიპერბოლა
მეტაფორა
კალამბური
კომპოზიცია (ლიტერატურა)

კომპოზიცია: ლიტერატურული ნაწარმოებისა (ლათ. – შედგენა, შეთხზვა), მოიცავს მხატვრული ნაწარმოების თემის, იდეის, ფაბულის, სიუჟეტის, რითმის, რიტმის, სტროფის, ჩანართი ეპიზოდების, სიტყვიერი გამოსახვის ყველა მხატვრული საშუალების მიზანმიმართულ, მოტივირებულ, ურთიერთშეფარდებულ განლაგებას.

კომპოზიციაში ვლინდება ცხოვრების მოვლენათა, საზოგადოებრივ ურთიერთობათა ჩვენების კანონზომიერება მხატვრულ ნაწარმოებში. განსხვავდება არქიტექტონიკისაგან, რომელშიც წარმოჩენილია ნაწარმოების გარეგნული ნაწილების ურთიერთკავშირი.
აფორიზმი

აფორიზმი (ბერძნ. , - მოკლე გამონათქვამი) — დახვეწილი, ლაკონიური ფორმით გამოთქმული ბრძნული აზრი. შეიძლება იყოს პოეტურიცა და პროზაულიც. ხშირად დიდი მწერლების შემოქმედებაში. ქართულ ლიტერატურაში აფორიზმის დიდოსტატია რუსთაველი („სჯობს სიცოცხლესა ნაზრახსა სიკვდილი სახელოვანი“, „ვინც მოყვარესა არ ეძებს, იგი თავისი მტერია“ და სხვა). აფორიზმი არსებობს ჩანართებისა და დამოუკიდებელი ჟანრის ფორმითაც (მაგ., საუკუნის გერმანელ მოაზროვნის გ. კ. ლიხტენბერგის „აფორიზმები“). ეს ჟანრი პოპულარული იყო საფრანგეთშიც (ბ. პასკალი, ფ. ლაროშფუკო, ჟ. ლაბრუიერი, ს. რ. შამფორი). ფრანგულ ლიტერატურაში გავრცელებული „აზრები“ და „მაქსიმები“ (ფრანგ. „“ - მორალის, ზნეობის ძირითადი პრინციპების მოკლე ფორმულა) აფორისტული ხასიათისაა. ლიტერატურაში ცნობილია ე. წ. „აფორისტული სტილი“, რომლისთვისაც დამახასიათებელია უკიდურესი ლაკონიზმი. საუკუნის გერმანელ ფილოსოფებს ა. შოპენჰაუერისა და ფ. ნიცშეს წერის მანერა აფორისტული სტილის ნიმუშს წარმოადგენს. აფორიზმი ჭარბად გვხვდება იგავარაკული ჟანრის ნაწარმოებებში („ჰიტოპადეშა“, ესოპე, ფედრუსი, საადი, ჟ. ლაფონტენი, სულხან-საბა ორბელიანი, ი. კრილოვი და სხვა), უხვად არის გაბნეული ზეპირსიტყვიერებაშიც. მრავალი აფორიზმი საერთოდ ფოლკლორიდან მიმდინარეობს.
ლეგენდა

ლეგენდა (ლათ. – სიტყვასიტყვით, სავალდებულო წასაკითხი ტექსტი) — ზეპირმეტყველების თხრობითი ჟანრი. საფუძვლად უდევს ზღაპრული, სასწაულებრივი ამბავი ან ფანტასტიკური იერსახე. მასში შეიძლება ასახული იყოს წარსული, თანამედროვეობა და მომავალიც. თემატურად: რელიგიური, ისტორიული, გეოგრაფიული, საყოფაცხოვრებო ლეგენდები. თანამედროვე გაგებით ლეგენდას უწოდებენ ნაწარმოებს (განურჩევლად ჟანრისა), რომელშიც მხატვრული გამონაგონი ემყარება გმირულ, ფანტასტიკურ ამბავს.
ლექსი

ლექსი — რიტმულად და ინტონაციურად მოწესრიგებული მეტყველება, რომელიც ენის პროსოდიული ბუნების შესაბამისად განსაზღვრული ლექსთწყობის კანონებზეა დამყარებული (ტერფი – ანტიკურ ლექსში; ბაითი – არაბულ-სპარსულში; კვალიტატუროსა – ტაეპი თანაბარმარცვლიანი) ლექსი შეიძლება იყოს რითმიანი, ურითმო (თეთრი ლექსი), თავისუფალი.
ლირიკა

ლირიკა ( < — მუსიკალური საკრავი, რომლის თანხლებითაც სრულდებოდა ლექსითი ნაწარმოებები) — მხატვრული ლიტერატურის გვარი ეპოსთან და დრამასთან ერთად, უსიუჟეტო ან მკრთალსიუჟეტიან ლექსით ნაწარმოებში. თუ ეპოსში სინამდვილე, გმირის ცხოვრება, გადმოცემულია თხრობით, დრამაში ადამიანის ქცევა-ხასიათი ნაჩვენებია მოქმედებაში, ლირიკაში სინამდვილე განსახიერებულია პოეტის მიერ მიღებული შთაბეჭდილებების პრიზმით, გადმოცემულია ადამიანის ცალკეული განცდა, გრძნობა, აზრი, განწყობილება, მაგრამ ისე, რომ იგი არა მხოლოდ პირადული განცდა-სატკივარია, არამედ გამოსახულია საზოგადოებრივად მნიშვნელოვანი გრძნობები. იგი შორდება განზოგადებულობით ავტორის პიროვნებას და წარმოადგენს ყველას სათქმელს.

ლირიკული ნაწარმოების გმირი მეტწილად ავტორია. ამიტომ ასეთი სახე გარკვეულ ცნებად იქცა, რადგან ადგილი აქვს მხატვრულ გამონაგონსაც. ის გვხვდება პროზაულ ნაწარმოებშიც (ლირიკული გადახვევა). ლირიკოსები: დ. გურამიშვილი, ბესიკი, ბარათაშვილი, აკაკი, ვაჟა, გალაკტიონი, გოგლა და სხვა.
მეტაფორა

მეტაფორა (ბერძნ.: - გადატანა) — მხატვრული გამოსახვის სტილისტიკური ხერხი. პოეტურად შესაძლებელს, დასაშვებს, ასოციაციებითა თუ კონტრასტით, ანალოგიებით წარმოსადგენს ემყარება ან აგებულია სიტყვათა გადატანით მნიშვნელობაზე.

„შენ ფრთამოღუღუნეს ჟამთა სიმაღლეზე, ჩვენი საუკუნე გიცავს, უახლესი“ (გალაკტიონი) მეტაფორაში საგნებსა და მოვლენებს მიწერილი აქვთ ისეთი თვისება, რომელიც მათ არ ახასიათებთ, მაგრამ პოეტურად დასაშვებია. ხანდახან მისი გამოცნობა ძნელია. არისტოტელე ამბობდა: „თუ სათქმელი შედგება მეტაფორისგან, იგი გამოცანაა“.

გამოარჩევენ ოთხი ტიპის მეტაფორას:

როდესაც უსულო საგანის თვისება გადატანილია სულიერ საგანზე (ოქროს გული, რკინის კაცი).
სულიერი საგნის თვისება გადატანილია უსულო საგანზე („ჩაფიქრებულა მთაწმინდა“ ან „ვინ იცის მტკვარო რას ბუტბუტებ“).
უსულო საგნის თვისება გადატანილია უსულო საგანზე (ვერცხლის ნაკადული, რკინის ნიაღვარი).
სულიერი საგნის თვისება გადატანილია სულიერ საგანზე (შენ ხმელო კაცო, წარბშეკრულო ხშირად და მკაცრო, / აქიმო წყლულის და ქადაგო გაზაფხულისა . . . მ. ლებანიძე)
მითი

მითი ( – თქმულება, გადმოცემა) — უძველესი კოლექტიური, ფანტასტიკური, ხალხური თქმულება ქვეყნის გაჩენის, სიცოცხლის წარმოშობის, ბუნების ძალთა, ღმერთების და გმირების მოქმედების შესახებ. რაც ხასიათდება კონკრეტული პერსონიფიკაციითა და გასულიერებით. მითში მხატვრულადაა წარმოდგენილი ადამიანის პრიმიტიული წარმოდგენები სამყაროზე, ბუნების საიდუმლოების აუხსნელობით გამოწვეული შიშისა და უძლურების გრძნობა (მითი არგონავტებზე, ამირანის შესახებ და ა.შ.).
მოთხრობა

მოთხრობა — საშუალო ზომის ეპიკური ნაწარმოები; ხასიათდება თემატური მრავალფეროვნებით (ისტორიული, საყოფაცხოვრებო, სოციალური, სათავგადასავლო, დიდაქტიკური). შუალედური ადგილი უჭირავს ნოველასა და რომანს შორის; გამოიკვეთა საუკუნეში. ფართოდ გავრცელებული ლიტერატურული ფორმაა რუსეთში (გოგოლი, ტურგენევი, ტოლსტოი, ჩეხოვი, კუპრინი. ქართულ ლიტერატუტაში: ილია, ვაჟა, ყაზბეგი, კლდიაშვილი, ნინოშვილი, ჯავახიშვილი და სხვა.).
მონოლოგი

მონოლოგი (ბერძნ. – „ერთი“ და – „სიტყვა“) — მხატვრული ნაწარმოების მოქმედი პირის ვრცელი სიტყვა, რომლითაც პერსონაჟი მიმართავს თავის თავს, სხვა მოქმედ პირებს ან მაყურებელს. მასში გადმოცემულია გმირის სულიერი განწყობილება. მასში იხსნება პერსონაჟის სულიერი სამყარო, მისი ხასიათი, ზოგჯერ მოქმედების განვითარების ქარგა.