iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
შაკუჰაჩი

შაკუჰაჩი (იაპონურად: ) - იაპონური ფლეიტა, რომელსაც თითის ხუთი ხვრელი აქვს, ოთხი წინა მხარეს, ხოლო ერთი ცერისთვის, უკანა მხარეს.

აღწერა
„შაკუჰაჩი“ ნიშნავს „1 ფუტი 8 ინჩი“, რაც დაახლოებით 54,5 სმ-ს უდრის და შეესაბამება შაკუჰაჩის სტანდარტულ სიგრძეს რო-ში. ეს სიტყვა ერთი და იმავე ტიპის ყველა ფლეიტისთვის გამოიყენება, მიუხედავად მათი სიგრძისა. მაგალითად ჩინეთიდან მსგავს ფლეიტის, დონგქსიაოს კიდევ ერთი სახელია ჩიბა , რაც ასევე ნიშნავს „1 ფუტი და 8 ინჩი“.

შაკუჰაჩიზე ხუთივე თითის თანმიმდევრულად გახსნით მიიღება პენტატონური ტონის სკალა -----. მას არ აქვს ნახევარმელოდიები, იმის მიუხედავად, რომ იაპონურ მუსიკაში ნახევარტონები ძალიან გავრცელებულია. ქრომატული სკალა სრულად, თითების და ჩაბერვის კუთხის მონაცვლეობით შეგვიძლია მივიღოთ. ამ ყველაფრიდან გამომდირე მას არ აქვს ბგერის ერთიანი ხარისხი ყველა ნოტზე, რაც დასავლურ მუსიკაში უარყოფით მხარედ შეიძლება ჩაითვალოს, მაგრამ იაპონელი მუსიკოსები ფიქრობენ, რომ სწორედ ტემბრების ეს სიმრავლე განაპირობებს მათი მუსიკის სიმდიდრეს. შაკუჰაჩზე დამკვრელი შეგნებულად ეძებს ბგერებს, რომლებიც დასავლეთში არამუსიკალურ ხმებად ჩაითვლება. ეს თვისებები სხვა იაპონურ ინსტრუმენტებსაც ახასიათებს.

შაკუჰაჩის ინტერიერი წითლად არის ლაქირებული. ის ტრადიციულად მადაკე ბამბუკისაგან მზადდება. ბამბუკის კვანძები, ბუნებრივი დარღვევები და ლაქები, თავად ინსტრუმენტის ნაწილი ხდება. ასევე არსებობს ხის და სინთეტიკური შაკუჰაჩიც, თუმცა ისინი ძირითადად დამწყებთათვის არის განკუთვნილი. მისი ადრეული ნიმუშები დამზადებულია ნეფრიტისგან, ქვისგან და სპილოს ძვლისგან, რომლებიც შოსოინის საცავში ნარაში, იაპონიაში ინახება.

შაკუჰაჩის სიმარტივის მიუხედავად, მას შეუძლია მდიდარი და მრავალფეროვანი ბგერების წარმოქმნა.

შაკუჰაჩის კავშირი ვაბი-საბისთან
ზემოთხსენებულ აღწერას, რომლითაც შაკუჰაჩი ხასიათდება და რომლებშიც მისი „არასრულყოფილება“ გამოსჭვივის, იაპონურ კონცეფციასთან ვაბი-საბისთან, ანუ არასრულყოფილების სილამაზესთან მივყავართ. შაკუჰაჩს ვიზუალურად ბამბუკის ლაქები და დარღვევები ამჩნევია, მას არ აქვს ბგერის ერთიანი ხარისხი ყველა ნოტზე და მისი ნოტები დასავლეთში არამუსიკალურად მიიჩნევა, მაგრამ ვაბი-საბი გვეუბნება, რომ სწორედ ამაშია სილამაზე და მრავალფეროვნება, მთავარი მნიშვნელობა იმას უნდა მივანიჭოთ, რა განცდებს იწვევს ეს საკრავი ჩვენში, რა მნიშვნელობას ატარებს, არა იმას რა ხარვეზებითაა სავსე და აყოლილია თუ არა ის ტენდენციებს და მოდას. ეს ყველაფერი არის სიმბოლო ცხოვრების ხარვეზების და არასრულყოფილების მიმღებლობის.

ისტორია
ის შორეულ აღმოსავლეთში დაკავშირებულია ფლეიტებთან, როგორიც არის ჩინური შაო და დონგშიაო, კორეული დანსო და თანგსო. მას აქვს უნიკალური ისტორიული ფონი, რომელშიც ჯერ კიდევ მრავალი გადაუჭრელი საიდუმლოა, მათ შორისაა მისი წარმოშობაც.

შაკუჰაჩი იაპონიაში პირველად ჩინეთიდან, საუკუნის დასაწყისში შემოიტანეს.

შაკუჰაჩის შემსრულებლები ახლაც აგრძელებენ ახალი ნაწარმოებების წერას. თანამედროვე კომპოზიტორებმა, როგორებიც არიან ტორუ ტაკემიცუ, აკირა ტამბა და ბელგიელი კლოდ ლედუ, დაწერეს ნაწარმოებები შაკუჰაჩისა და სხვა იაპონური ინსტრუმენტებისთვის.
კრეტული ძაღლის ენა

კრეტული ძაღლის ენა  — ორწლოვანი ბალახოვანი მცენარე ლაშქარასებრთა ოჯახისა. ღერო 20-80 სმ სიმაღლისაა, სწორი, დატოტვილი, მარტოული ან რამდენიმე. მთელი მცენარე შებუსულია რბილი, მონაცრისფრო ბეწვით. ფოთლები ლანცეტაა, ქვედა ფოთლები გრძელ ყუნწშია წარზიდული, ზედა ფოთლები მჯდომარეა. ხვეულები მცირეყვავილიანია, შეკრებილი დამოკლებულ საგველად. გვირგვინი ცისფერია, მუქი ლურჯი ძარღვების ბადით. ყვავის და ნაყოფმსხმოიარობს მაის-აგვისტოში.

იზრდება დაბლობსა და მთის ქვედა სარტყელში — მშრალ, ქვიან ადგილებში, ტყისპირა ადგილებში, ბუჩქნარებში. გავრცელებულია მთელ კავკასიაში, სამხრეთ ევროპაში, მცირე აზიაში, ჩრდილოეთ ირანში, შუა აზიაში. გვხვდება საქართველოს თითქმის ყველა რეგიონში.
ძიანგმენი

ძიანგმენი (, ფინინი: ; საოფოსტო რომანიზაცია: ) — საოლქო დონის ქალაქი გუანდუნის პროვინციაში, სამხრეთი ჩინეთი. 2020 წლის მონაცემებით ქალაქის სამ ურბანულ რაიონში და დამატებით ქალაქ ხეშანში 2 657 662 ადამიანი ცხოვრობდა. საოლქო დონის ქალაქი ასევე შედის გუანჯოუსა და შენჯენის კონურბანიზაციაში (ასევე ცნობილი როგორც მარგალიტის მდინარის დელტა), სადაც 65 565 622 ადამიანი ცხოვრობს.
ეტიმილოგია
სახელწოდება ძიანგმენი მომდინარეობს ჩინური ფრაზის, -ის მანდარინული წარმოთქმის მანერიდან. წარსულში ამ ტოპონიმის ვეიდ-ჯაილზურ ვერსიას (მანდარინის რომანიზებული სისტემა) ჩიანგ-მენი (-) . ჩინეთის საფოსტო რუკაზე ქალაქი დატანილია როგორც კონგმუნი , რაც ქალაქის სახელწოდების კანტონური წარმოთქმის მანერითაა განპირობებული (წარმოითქმის, როგორც: ¹-⁴).

ისტორია
1902 წლის დეკლარაციის მიღების შემდეგ, ძიანგმენი სახელშეკრულებო პორტად ჩამოყალიბდა. 1904 წელს ქალაქი იძულებული გახდა დასავლური სავაჭრო ობიექტები გაეხსნა.

1925 წლის 6 აგვისტოს, გუანდუნის პროვინციის გადაწყვეტილების შედეგად, ძიანგმენი მთავრობის უშუალო ადმინისტრაციის ქვეშ მოექცა. ქალაქში დამატებით გამოიყო 5.26 ჰექტარი ფართობის მქონე ტერიტორია, სადაც საოლქო დონის ქალაქის ტერიტორიაზე მცხივრებ პირებს, სურვილის შემთხვევაში, 30 000-ზე მეტი ძაღლიდან რომელიმეს აყვანა შეეძლოთ.

გეოგრაფია
ქალაქი მდებარეობს მდინარე სის დაბლობებზე, ასევე მდინარე ტანის ორივე ნაპირზე. ძიანგმენი მარგალიტის მდინარის დელტის დასავლეთ ნაწილში, ხოლო გუანდუნის პროვინციის სამხრეთ ნაწილში მდებარეობს. მსოფლიო ბანკის 2005 წელს გამოქვეყნებული „მოხსენება ინვესტირების რესურსებზე ჩინეთში“ მიხედვით, ძიანგმენი დასახელებული იყო ექვსი ყველაზე ხელსაყრელი ქალაქის სიაში ჩინეთის მასშტაბით ინვესტიციებისათვის.

2018 წელს გამოქვეყნებული მოხსენების თანახმად, ქალაქის მთლიანმა შიდა პროდუქტმა 290.041 მილიარდი რენმინბი შეადგინა. მთავრობის შემოსავალი 24,393 მილიარდი ჩინური იუანი, ხოლო საცალო გაყიდვებისაგან მიღებული შემოსავალი 140.758 მილიარდი იუანი გახდა.

სამრეწველო ინდუსტრიები
დასავლეთი მარგალიტის მდინარის დელტის სხვა ქალაქების მსგავსად, ძიანგმენის ეკონომიკაშიც თამაშობს მნიშვნელოვან როლს მრეწველობა. ქალაქში არსებული მთავარი ინდუსტრიები მოიცავს: მანქანების, ტექსტილის, ქაღალდის, კვების პროდუქტების, ელექტრონიკისა და სამშენებლო მასალების ინდუსტრიებს. დაწსებულების მშენებლობის გადაწყვეტილება გაუქმდა „საზოგადოებრივი აზრის მხარდაჭერის გამო“.
ბიბერშტაინის ძირწითელა

ბიბერშტაინის ძირწითელა  — ორწლოვანი ბალახოვანი მცენარე ლაშქარასებრთა ოჯახისა, იტალიური ძირწითელას ქვესახეობა. ადრინდელი წყაროები ცალკე სახეობად გამოყოფდნენ. ღერო სიმაღლეში 30–100 სმ-ია, ძლიერ დატოტვილი. მთელი მცენარე მოკლე, უხეში და გაფარჩხული ბეწვითაა დაფარული. ფესვთანური ფოთლები 30 სმ-მდე სიგრძისაა, ლანცეტა ფორმის, ღეროსეული ფოთლები ვიწრო-ლანცეტაა. ყვავილედი ძლიერ დატოტვილი და ფართოსაგველასებურია. გვირგვინი მოთეთრო-მოვარდისფროა, შებუსული, ვიწროძაბრისებური. ყვავილობს ივნისში. ნაყოფმსხმოიარობს აგვისტოში.

იზრდება მშრალ, ქვიან, რუდერალურ ადგილებში, ნათესებში. გავრცელებულია კავკასიაში, ცენტრალურ და სამხრეთ ევროპაში, მცირე და ცენტრალურ აზიაში. გვხვდება მთელ საქართველოში.
მეწამული ძირწითელა

მეწამული ძირწითელა  — ორწლოვანი ბალახოვანი მცენარე ლაშქარასებრთა ოჯახისა. აქვს 30–100 სმ სიმაღლის, მარტივი, სწორი ან მოგრეხილი ღერო. მთელი მცენარე გაფარჩხული თეთრი, ჯაგრისებური ბეწვითაა დაფარული. ფოთლები ვიწროლანცეტა ფორმისაა, შებუსული. ხვეულები მრავალყვავილიანია, ვიწრო, კენწრულ, თავაკისებურ ყვავილედებს ქმნის. გვირგვინი მეწამული ფერისაა. ყვავილობს მაისში, ნაყოფმსხმოიარობს ივლისში.

იზრდება სუბალპურ სარტყლამდე, ბალახოვან ფერდობებზე, ველებზე, გზისპირებზე. გავრცელებულია კავკასიაში, ცენტრალურ და სამხრეთ ევროპაში, მცირე აზიაში. გვხვდება თითქმის მთელ საქართველოში.
ხანტანი

ხანტანი (, ფინინი: ) — საოლქო დონის ქალაქი ხებეის პროვინციის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა. პროვინციის ყველაზე სამხრეთით მდებარე საოლქო დონის ქალაქს ესაზღვრება: სიგთაი ჩრდილოეთიდან, შანსის პროვინცია დასავლეთიდან, ხენანის პროვიცნია სამხრეთიდან და შანდუნი აღმოსავლეთიდან. 2010 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, ქალაქის მოსახლეობამ 9 174 683 ადამიანი შეადგინა, რომელთაგან 2 845 790 ადამიანი საოლქო დონის ქალაქის ურბანულ ნაწილში იყო დასახლებული.

ხანტანი ერთ-ერთი უძველესი ქალაქია ჩინეთში, რომელიც ძველი წელთაღრციხვით 6500 წლიდანაა დასახლებული. ქალაქის ხანგრძლივი ისტორიის განმავლობაში, ხანტანმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ჩინური კულტურის ჩამოყალიბებაში. ის წარსულში ჭაოს დედაქალაქი, ჩრდილოეთ ჩინეთის პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული ცენტრი იყო. ქალაქი ასევე არის ჩინური საბრძოლო ხელოვნების, ტაიჩისა და პირველი კომპასის სამშობლო. კომპასი დამზადებული იყო ქვისაგან, რომელიც, თავის მხრივ, მიმდებარე ცის მთიდან (მაგნიტის მთა) იყო მოპოვებული. ხანტანი ასევე შესულია ჩინეთის ეროვნული ისტორიული და კულტურული ქალაქების სიაში.

ეტიმოლოგია
საოლქო დონი სქალაქის სახელწოდება, ხანტანი დაახლოებით 2 000 წელია არ შეცვლილა. ტერმინი პირველად გამოჩნდა შანგის მეფე ჭოუს მეფედ კურთხევის ქრონიკებში.

ტანის დინასტიის ლექსიკონში განმარტებულია, რომ „ხანი“ , საოლქო დონის ქალაქის მიმდებარედ (ხანშანის რაიონი) არსებული მთის სახელწოდებაა, ხოლო „ტანი“ ითარგმნება როგორც მთის ტერმინალი. დამატებითი სიმბოლო, რომელიც ქალაქის ჩინურ ვარიანტში არსებიბს ქალაქს ნიშნავს. შესაბამისად ტოპონიმი ხანტანი ითარგმნება როგორც: „ქალაქი მდინარე ხანის ტერმინალთან“. 1965 წელს ჟადის მინერალზე აღმოაჩნიეს ნაწერები ხოუმაში (შანსის პროვინცია), სადაც ტერმინი „ტანი“ წითელს ნიშნავდა. ამ აღმოჩენამ ახალი ვერსიის გაჩენა გამოიწვია. ამ ვერსიას ამყარებს ის ფაქტიც, რომ მთა ხანს შინდისფერი შეფერილობა აქვს.

რელიგია
ხანტანში ყველაზე მეტად გავრცელებულ რელიგიას ჩინური ფოლკლორული რელიგიები, დაოსიზმი და ბუდიზმი წარმოადგნეს.

2013 წელს, ხანტანში მცხოვრები 150 000 პირი კათოლოკე იყო. ისინი რომის კათოლიკური ეკლესიის დაქვემდებარეობაში არსებულ იონგნიანის რომაულ კათოლიკურ ეპარქიას მიეკუთვნებოდნენ. ქალაქში უძველესი ტაძარი ტამინგის რაიონში 1918 წელს აშენდა.

ქალაქში ასევე ცხოვრობს 300 000-მდე პროტესტენტი. უდიდესი პროტესტანტული ეკლესია ციანგძინის ავენიუზე მდებარეობს და ის 1997 წელს აშენდა. უძველესი ტაძარი ცონგთაის ქუჩაზე მდებარეობდა და 1920 წელს იყო აშენებული. ეს ტაძარი 2009 წელს დაანგრიეს ადგილობრივი მთავრობის გადაწყვეტილებით. ამავე ადგილზე ახალი ტაძარი 2011 წელს აშენდა.

ადგილობრივი მთავრობის მონაცემებით, ხანდანის საოლქო დონის ქალაქის ტერიტორიაზე 30 000 ეთნიკურად ხუეი მუსლიმი ცხოვრობს.
აბდულრაზაკ გურნა

აბდულრაზაკ გურნა (დ. 20 დეკემბერი, 1948) ― ტანზანიელი რომანისტი და აკადემიკოსი. დაიბადა ზანზიბარის სასულთნოში, ხოლო 1960-იან წლებში, ზანზიბარის რევოლუციის შემდეგ, გაერთიანებულ სამეფოში გადასახლდა. მის ცნობილ რომანებს შორისაა: „სამოთხე“ (1994), რომელიც ბუკერის პრემიისა და ვაითბრიდის პრემიის მოკლე სიაში შეიტანეს; „გაუდაბურება“ (2005); და „ზღვასთან“ (2001), რომელიც ბუკერის პრემიის გრძელ სიასა და -ის წიგნის პრემიის მოკლე სიაში მოხვდა.

2021 წელს აბდულრაზაკ გურნას ლიტერატურაში ნობელის პრემია მიენიჭა „კულტურათა და კონტინენტთა მორევში კოლონიალიზმის შედეგებისა და ლტოლვილთა ბედის უკომპრომისო და თანამგრძნობი წარმოჩენისთვის.“ ამჟამად კენტის უნივერსიტეტის ინგლისური და პოსტკოლონიური ლიტერატურის ემერიტუს-პროფესორია.

ადრეული წლები და განათლება
აბდულრაზაკ გურნა 1948 წლის 20 დეკემბერს ზანზიბარის სასულთნოში დაიბადა, რომელიც დღეისთვის ტანზანიის ნაწილია. ზანზიბარის რევოლუციის შედეგად ადგილობრივი აფრიკელი რევოლუციონერების მიერ არაბული ელიტის დამხობის შემდეგ, 18 წლის გურნამ კუნძული დატოვა

თავდაპირველად კენტერბერის ქრისტეს ეკლესიის კოლეჯში სწავლობდა, შემდეგ კენტის უნივერსიტეტში გადავიდა, სადაც 1982 წელს სადოქტორო თეზისის, „დასავლეთაფრიკული ლიტერატურის კრიტიკის კრიტერიუმები“, დაცვის შემდეგ ფილოსოფიის დოქტორის წოდება მიიღო.
ოლაფ შოლცი

ოლაფ შოლცი (; დ. 14 ივნისი, 1958) — გერმანელი პოლიტიკოსი, გერმანიის ფედერალური კანცლერი 2021–2025 წლებში. 2018-2021 წლებში გერმანიის ფინანსთა მინისტრი და ვიცე-კანცლერი. გერმანიის სოციალ-დემოკრატიული პარტიის წევრი. 2007–2009 წლებში გერმანიის შრომისა და სოციალური დაცვის მინისტრი. 2002–2004 წლებში გერმანიის სოციალ-დემოკრატიული პარტიის გენერალური მდივანი. ჰამბურგის მერი 2011–2018 წლებში. გერმანიის ბუნდესტაგის წევრი.

2022 წლის 27 თებერვალს 2022 წლის 24 თებერვალს რუსეთის მიერ უკრაინაში შეჭრაზე საპასუხოდ შოლცმა რუსეთის უკრაინაზე თავდასხმას უწოდა (ზუსტი ქართული თარგმანი - ჟამთაცვლა). შოლცის განცხადებით, აგრესიაზე საპასუხოდ გერმანიის მთავრობა 100 მილიარდი ევროს ფონდს სამხედრო ხარჯების მნიშვნელოვნად გასაზრდელად გამოიყენებდა. ამ სიტყვამ კარდინალურად შეცვალა გერმანიის მანამდე არსებული უაღრესად ფრთხილი თავდაცვის პოლიტიკა.
ფარუხსიარი

ფარუხსიარი (დ. 20 აგვისტო, 1685, აურანგაბადი — გ. 19 აპრილი, 1719, დელი) — დიდ მოგოლთა იმპერიის მე-10 იმპერატორი 1713–1719 წლებში, აზიმ უს-შაჰის ვაჟი, ბაჰადურ -ის შვილიშვილი.

ბიოგრაფია
ფარუხსიარი დაიბადა 1685 წელს, აურანგაბადში, აზიმ უს-შან მირზასა და საჰიბა ნისვანის ოჯახში, ჯერ კიდევ მისი დიდი ბაბუის, აურანგზების ზეობის პერიოდში. 1696 წელს მამამისს ახლდა ბენგალის ლაშქრობაში. აურანგზებმა 1707 წელს ფარუხსიარს ბენგალის პროვინცია ჩააბარა. დიდ ბაბუასთან დადებითი ურთიერთობის გამო ფარუხსიარი დიდ მოგოლთა ტახტის ერთ-ერთ პრეტენდენტად იქცა.
1712 წელს ბაჰადურ-შაჰ -ის გარდაცვალების შემდეგ ლაჰორში იმპერატორად გამოაცხადეს ჯაჰანდარ-შაჰი, რომელმაც თავისი სამი ძმა სიკვდილით დასაჯა. მას აუჯანყდა აზიმ უს-შანი, რომელმაც ფარუხსიარს დაავალა ბენგალიდან დელიში შეჭრა და ტახტის დროებით დაკავება. იმავე წლის მარტში, აგრას მახლობლად აზიმ უს-შანის მომხმრეთა არმია დამარცხდა ჯაჰანდარის წინააღმდეგ გამართულ ბრძოლაში. აზიმ უს-შანი შეიპყრეს და მდინარეში დაახრჩვეს, ფარუხსიარს კი მოუწია ბენგალში გაქცევა.

1713 წელს, ფარუხსიარმა მარათჰებისა და ბენგალელების დახმარებით ბიძამისი ჯაჰანდარ-შაჰი ტახტიდან ჩამოაგდო და სიკვდილით დასაჯა, თავად კი თავი მოგოლების მეათე ფადიშაჰად გამოაცხადა. ფარუხსიარის მმართველობის დროს დიდ მოგოლთა იმპერიაში კიდევ უფრო მოხშირდა აჯანყებები. დასავლეთიდან მოგოლებს დიდი პრობლემები შეუქმნა გაძლიერებულმა ავღანეთმა. 1715 წელს ფარუხსიარმა დაამარცხა მეამბოხე სიქები და მათი მეთაურები სასტიკად დასაჯა. 1717 წელს ფარუხსიარმა ბრიტანეთის ოსტინდოეთის კომპანიას წლიური გადასახადი – 3 ათასი მანეთი დაუწესა ბენგალში სავაჭრო პუნქტებისა და უბაჟო ვაჭრობის დაარსების უფლებისთვის. ფარუხისიარი ინარჩუნებდა ურთიერთობას ოსმალეთის იმპერიასთან, წერილებს უცვლიდა მის დიდ ვეზირს, ნევშეჰირლი იბრაჰიმ-ფაშას.

ფარუხსიარი ტახტიდან ჩამოაგდეს სასახლის შეთქმულების შედეგად, რომელიც ორგანიზებული იყო ძმების – სეიიდ აბდულა-ხანისა და სეიიდ ჰუისეინ ალი-ხანის მიერ. თავდაპირველად ის დააპატიმრეს. 1719 წლის 28 თებერვალს ყოფილი ფადიშაჰი დააბრმავეს, ხოლო 19 აპრილის ღამეს დაახრჩვეს. ძმები სეიიდების მხარდაჭერით დიდ მოგოლთა იმპერატორი გახდა ფარუხსიარის ბიძაშვილი, 19 წლის რაფი უდ-დარაჯათი.
ჩიტის ბირკა

ჩიტის ბირკა  — მცენარეთა გვარი ლაშქარასებრთა ოჯახისა. ერთწლოვანი, იშვიათად ორ- ან მრავალწლოვანი ბალახებია მთლიანი ხაზურ-ლანცეტა ფოთლებით, რომლებიც, ისევე როგორც ღერო, დაფარულია მოუხეშო ბეწვით. ყვავილები პატარაა, 5-ფურცლიანი, დიდი ნაწილი ლურჯია, შეკრებილია გრძელ დატოტვილ ყვავილედებში — ხვეულებში. ნაყოფი ოთხი კაკლუჭისებრი ლებნისგან შედგება, დაფარულია ღუზისებრი ნემსებით, რომელიც ტანსაცმელზე, ცხოველთა ბეწვზე და სხვა ზედაპირზე ჩაბღაუჭების საშუალებას აძლევს. ცნობილია 80-მდე სახეობა. გავრცელებული არიან ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყელში, ავსტრალიაში, აგრეთვე სამხრეთ აფრიკასა და სამხრეთ ამერიკაში. იზრდებიან მშრალ, ნაგვიან, უშენ ადგილებში, ნასვენ მიწებზე, გზებთან ახლოს. მინდვრებისა და ბოსტნების სარეველებია.

სახეობები

— წვეროსანი ჩიტის ბირკა

— ჩვეულებრივი ჩიტის ბირკა
გვანაგი

გვანაგი, იგივე გვანაგგუ — რაიონი სამხრეთ კორეის დედაქალაქ სეულის სამხრეთ ნაწილში. აქვს თვითმმართველი სტატუსი.

სახელწოდება
პირველად სახელი გვანაგი 1963 წლის 1 იანვარს იქნა გამოყენებული, როდესაც კიონგიდოს პროვინციის ნაწილი, სიჰინის ოლქის (ქალაქის სტატუსი მიიღო 1989 წელს) რაიონი (ტონმიონი), სეულის შემადგენლობაში შევიდა. მაშინ დაფუძნდა მერიის ადგილობრივი განყოფილება, სახელად გვანაგი . სახელი გვანგგუ რაიონს ოფიციალურად მიენიჭა პრეზიდენტ პაკ ჩონ ჰის 1973 წლის 12 მარტის ბრძანებულების შესაბამისად.

მდებარეობა ქალაქის რუკაზე
ჩრდილოეთით გვანაგგუს ესაზღვრება დონჯაკი, აღმოსავლეთით - სოჩჰოგუ, სამხრეთ-აღმოსავლეთით და სამხრეთით - ქალაქ გვაჩჰონის ტერიტორია, ხოლო დასავლეთით - გიმჩჰონგუს რაიონი.

ისტორია
თავდაპირველად, დღევანდელი გვანაგის ტერიტორია ანექსირებული იყო პექჩეს სახელმწიფოს მიერ, ვან კინჩჰოგოს მმართველობისას, მაგრამ რამდენიმე ათეული წლის შემდეგ იგი კოგურიოს სახელმწიფოს კონტროლის ქვეშ მოექცა.

1960-იანი წლების შუა ხანებში გვანაგის ტერიტორიამ შეიცვალა სტატუსი და კიონგიდოს პროვინციიდან დედაქალაქის შემადგენლობაში, იონდინპჰოგუს რაიონის შემადგენლობაში შევიდა. იმ დროს ამ ტერიტორიაზე არ იყო დიდი საწარმოები, ძვირადღირებული სახლები, არც გამწვანებული პარკები. რაიონი უმეტესად ღაბი მოსახლეობით იყო დაკომპლექტებული. ტერიტორიის მკვეთრ განვითარებაზე იმოქმედა 1975 წლის თებერვალში პრეზიდენტ პაკ ჩონ ჰის ბრძანებით სეულის ეროვნული უნივერსიტეტის ჩონოგუდან გვანაგში გადატანამ

1973 წლის 1 ივლისს გვანაგი, რომლის შემადგენლობაშიც იმ დროს იყო სოჩჰოგუსა და დონჯაკის რაიონები, გამოეყო იონდინპჰოგუს და მოიპოვა თვითმმართველობის სტატუსი.

ორ წელზე ცოტა მეტი ხნის შემდეგ, 1975 წლის 1 ოქტომბერს, გვანაგგუმ და იონდინპჰოგუმ „გაცვალეს“ რაიონები - ტოქსანდონის ნაწილი გადავიდა გვანაგში და სანაცვლოდ, იონდინპჰოგუმ მიიღო ტებანდონისა და სინდებანდონის ნაწილები.

1980 წლის 1 აპრილს, პრეზიდენტ ჩჰვე გიუ ჰას ბრძანებულებით, დონჯაკის ტერიტორია გამოეყო გვანაგგუს.

გვანაგის ამჟამინდელი საზღვრები დაწესდა 1988 წლის 1 იანვარს, როდესაც გუროგუს ტერიტორიის ნაწილი გადაეცა გვანაგის რაიონს.

საერთო მახასიათებლები
გვანაგსანის ქალაქის ბუნებრივი პარკი პოპულარული დასასვენებელი ადგილია. მის ტერიტორიაზე მდებარეობს ხელოვნური ტბა, შადრევნები, მთებზე ასვლის მსურველთათვის შესაბამისი ბილიკებია მოწყობილი და დასვენების დღეებში მას უამრავი ადამიანი სტუმრობს, ვისაც სურთ გვანაგსანის მთებში შემავალ მწვერვალებზე ასვლა.

2008 წელს, მზარდი ფინანსური კრიზისის ფონზე, სეულის მერიამ გადაწყვიტა გამოეყო თანხა ქალაქის პარკების, მათ შორის გვანაგსანის პარკის გასაუმჯობესებლად. მერიის გეგმის მიხედვით, გვანაგსანის პარკის ტერიტორიის კეთილმოწყობისთვის ბიუჯეტიდან გამოიყო დაახლოებით 2 მილიარდ 800 მილიონი ვონი, რაც დოლარით 2 230 000 აშშ დოლარზე მეტია (2009 წლის 31 მაისის მონაცემებით).

რაიონის ტერიტორიაზე მდებარეობს სეულის ეროვნული უნივერსიტეტი, ასევე 58 სკოლა (მათ შორის 2 სპეციალიზებული და 2 პროფესიული) და 38 საბავშვო ბაღი.
მაჰამადუ ბავუმია

მაჰამადუ ბავუმია (დ. 7 ოქტომბერი, 1963) — განელი ბანკირი, ეკონომისტი და პოლიტიკოსი. განის ვიცე-პრეზიდენტი 2017 წლის 7 იანვრიდან. თანამდებობის დაკავებამდე ორგზის იყო ვიცე-პრეზიდენტობის კანდიდატი. ჰყავს მეუღლე და ოთხი შვილი.

ბავუმია იყო განის ეროვნული ბანკის თავმჯდომარის მოადგილე. 2008 და 2012 წლების არჩევნებზე წარდგენილი იყო „ახალი პატრიოტული პარტიის“ ვიცე-პრეზიდენტობის კანდიდატად.

2023 წლის 4 ნოემბერს მაჰამუდუ ბაუმია აირჩიეს 2024 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებზე ახალი პატრიოტული პარტიის კანდიდატად. საპრეზიდენტო პრაიმერზე, რომელიც განის 276 საარჩევნო ოლქსა და ახალი პატრიოტული პარტიის შტაბბინაში ჩატარდა, მან ხმების 61,43% მიიღო.

მშობლები
ბავუმია დაიბადა 1963 წლის 7 ოქტომბერს, ტამალეში, მუმანი ბავუმიას და მარიამა ბავუმიას ოჯახში.

ბავუმიას მამა, ალჰაჯი მუმუნი ბავუმია იყო მასწავლებელი, ადვოკატი და პოლიტიკოსი.
თელოვანის წმინდა ელიას ეკლესია

თელოვანის წმინდა ელიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, ნასოფლარ თელოვანთან. ტაძარს ირგვლივ ძველი სასაფლაო აკრავს. ტაძარს არქიტექტურული მონაცემების საფუძველზე საუკუნის ნახევრით ათარიღებენ.

ეკლესია დარბაზული ტიპისაა. ეკლესიას სამხრეთის მინაშენი მთელ სიგრძეზე მიუყვება, რომელიც მიწის დონემდეა დანგრეული. ეკლესიას ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. ხუროთმოძღვრულ ძეგლს ორი სარკმელი აქვს: ერთი საკურთხევლისა და მეორე დასავლეთის მხრიდან. ტაძრის კედლებსა და კამარებზე მოხატულობის მცირე კვალი შეიმჩნევა. გარედან სადა ნაგებობას ერთადერთი სამკაული აქვს აღმოსავლეთ სარკმლის მორთულობის სახით. სარკმლის ღიობის თავზე აღმართულია მოგრძო ჯვარი და მის განაპირა არეებზე, ცენტრისაკენ მიმართული მოძრაობით გამოსახული ორი ერთნაირი ფრინველი. ფილის მარჯვენა ზედა მარჯვენა კუთხეში უფრო მომცრო ზომის ასეთივე ფრინველის გამოსახულებაა. ჯვრის მკლავების ქვევით ერთსტრიქონიანი დაქარაგმებული ასომთავრული წარწერაა მოთავსებული: დევი ბერძენიშვილი წარწერაში მოხსენიებულ თევდორეს ტაძრის ქტიტორის ან ამშენებელი ოსტატის სახელად მიიჩნევს.
რაფი უდ-დარაჯათი

რაფი უდ-დარაჯათი (დ. 1 დეკემბერი, 1699 — გ. 6 ივნისი, 1719, აგრა) — დიდ მოგოლთა იმპერიის მე-11 იმპერატორი 1719 წელს, რაფი უშ-შანის ვაჟი, ბაჰადურ-შაჰ -ის შვილიშვილი.

ბიოგრაფია
რაფი უდ-დარაჯათმა დიდ მოგოლთა იმპერატორის ტიტული მიიღო მას შემდეგ, რაც მისი ბიძაშვილი, ფარუხსიარი ძმები სეიიდების მომხმრეებმა ტახტიდან ჩამოაგდეს. ტახტზე ასვლისთანავე აუჯანყდა თავისი ნათესავი – ნეკუ სიარი, რომელმაც აიღო აგრას ციხესიმაგრე და თავი მოგოლების კანონიერ ფადიშაჰად გამოაცხადა. მისი ამბოხი ორ თვეში ჩაახშეს.

რაფი უდ-დარაჯათი იყო ლმობიერი და შემწყნარებელი მმართველი, თუმცა მას არ ჰქონდა ძლიერი მონარქისთვის დამახასიათებელი აუცილებელი თვისებები. ის რეალურად ძმები სეიიდების მარიონეტის ფუნქციას ასრულებდა, სწორედ ამ მიზეზით მოხვდა ხელისუფლების სათავეში. მისი ფადიშაჰობისას სახელმწიფო საქმეებს სეიიდ აბდულა და ჰუსეინ ალი-ხანი განაგებდნენ. ისედაც ქაოსში მოცული დიდ მოგოლთა იმპერია კი დღითი დღე კარგავდა თავის ტერიტორიებს ინდოსტანის ნ.კ-ზე.

1719 წლის 6 ივნისს სამთვიანი მმართველობის შემდეგ, რაფი უდ-დარაჯათი გარდაიცვალა ტუბერკულოზით. სიკვდილის წინ მან მოითხოვა უფროსი ძმის გამეფება. მისი მოთხოვნა დაკმაყოფილდა, 2 დღის შემდეგ ძმებმა სეეიდებმა ტახტზე რაფი უდ-დაულა იგივე შაჰ-ჯაჰან აიყვანეს. რაფი უდ-დარაჯათი დაკრძალეს სუფი წმინდა ხავაჯას სალოცავთან, მეჰრაულიში, დელიში.
შაჰ-ჯაჰან II

რაფი უდ-დაულა იგივე შაჰ-ჯაჰან (დ. ივნისი, 1696 — გ. 19 სექტემბერი, 1719, ფატეჰპურ-სიკრი) — დიდ მოგოლთა იმპერიის მე-12 იმპერატორი 1719 წელს, 3 თვის განმავლობაში. რაფი უშ-შანის ვაჟი, ბაჰადურ-შაჰ -ის შვილიშვილი.
ბიოგრაფია
რაფი უდ-დაულა დაიბადა 1696 წელს, შაჰზადე რაფი უშ-შანის ოჯახში. 1719 წლის 6 ივნისს მიიღო ფადიშაჰის ტახტი ავადმყოფი ძმის, რაფი უდ-დარაჯათისგან. მისი კორონაცია შედგა 8 ივნისს დივან-ი-ჰასში, წითელ ციხესიმაგრეში, სადაც მიიღო საიმპერატორო სახელი: „შაჰ ჯაჰან .“ უმცროსი ძმის მსგავსად, შაჰ-ჯაჰანი ტახტზე აირჩიეს ძმებმა სეიიდებმა. ის მათი გავლენის ქვეშ იყო მოქცეული, რეალურად ძალაუფლება არ ჰქონდა ხელში და დიდი მოგოლების ფორმალურ ლიდერად ითვლებოდა.

შაჰ-ჯაჰან -ის უფლებები იმდენად იყო შეზღუდული, რომ ერთ-ერთი ძმა სეიიდის თანდასწრების გარეშე პარასკევის ლოცვის დასწრებისა და მოსახლეობასთან შეხვედრის საშუალება არ ჰქონდა. გარდაიცვალა ფატეჰპურ-სიკრიში, 1719 წლის 19 სექტემბერს, ძმის მსგავსად ტუბერკულოზით. დაკრძალეს რაფი უდ-დარაჯათის გვერდით, მეჰრაულიში, დელიში. მის შემდეგ ძმებმა სეიიდებმა მოგოლთა საიმპერატორო ტახტზე აიყვანეს მუჰამად-შაჰი.
წვეროსანი ჩიტის ბირკა

წვეროსანი ჩიტის ბირკა  — ერთ- ან ორწლოვანი ბალახოვანი მცენარე ლაშქარასებრთა ოჯახისა. აქვს 20-70 სმ სიმაღლის, სწორად მდგომი, ზედა ნაწილში საგველასებურად დატოტვილი ღერო, რომელიც რბილი და მოკლე ბეწვითაა დაფარული. ფესვთანური ფოთლები შეკრებილია როზეტად, ფორმით ლანცეტა-ნიჩბისებურია, 3-7 სმ სიგრძისა და 5-8 მმ სიგანის. ყვავილედი მსხმოიარობისას (ე.ი. ნაყოფედი) სიგრძით 20 სმ-მდეა. გვირგვინი ცისფერია ან მოთეთრო, ბრტყელი, ბორბლისებური. ყვავილობს და ნაყოფმსხმოიარობს აპრილ-ივლისში.

გალერეა
ჩვეულებრივი ჩიტის ბირკა

ჩვეულებრივი ჩიტის ბირკა, გაფარჩხული ჩიტის ბირკა  — ერთ- ან ორწლოვანი ბალახოვანი მცენარე ლაშქარასებრთა ოჯახისა. აქვს 80 სმ სიმაღლის, ერთეული, სწორად მდგომი, შეფოთლილი, ზედა ნაწილში გაფარჩხულად დატოტვილი, შებუსული ღერო. ფოთლები 7 სმ სიგრძისა და 5-6 მმ სიგანისაა, ფესვთანური ფოთლები ნიჩბისებურია, ღეროსეული – ხაზური ან ლანცეტა. ყვავილედი მოკლე, საგველასებურია ან თითქმის ფარისებური. გვირგვინი ცისფერია, სიგრძით 4,5 მმ-მდე. ყვავის და ნაყოფმსხმოიარობს აპრილ-ივნისში.

გალერეა
ზორეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

ზორეთის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვაბისხევში. ნასოფლარ ზორეთის სამხრეთით, ბაღებში, პატარა ბორცვზე. მისგან დღეს მხოლოდ ნანგრევებია შემორჩენილი. ბორცვის ფერდი ეკლესიის ქვებითაა მოფენილი. ეკლესია სწორკუთხა გეგმარებისაა. კედლები ნაგები იყო სხვადასხვა ზომის მოსწორებულპირიანი ბლოკებით. ბორცვის ზედა ნაწილში შემორჩენილია გალავნის კვალი, რომელიც ფერდის მომრგვალებას მიუყვებოდა.
ჭობისხევის ნაეკლესიარი

ჭობისხევის ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭობისხევში, ჭობისხევი-დაბაძველის გზაზე, გზის პირას.

ეკლესია გეგმის დონეზეა დაცული. გეგმით წარმოადგენდა დარბაზს, რომელიც აღმოსავლეთით საკურთხევლით სრულდებოდა. ამჟამად საკურთხევლისგან ერთი გრანდიოზული ქვაა შემორჩენილი. ამ ქვაზე წითელ ქვაში ამოკვეთილი ჯვარია დასვენებული. ეკლესიის კედლები მიწაშია ჩაძირული. იკითხება მხოლოდ ჩრდილოეთი კედლის დასავლეთი ნაწილი. რომელიც დიდი ზომის არასწორი მოხაზულობის ქვებით არის ამოყვანილი. ეკლესიის კვალი თითქმის მთლიანად წაშლილია. შემორჩენილ წყობაში გამოყენებული დიდი ზომის ქვები, მის ადრეულ წარმომავლობაზე მეტყველებს.
ქეთრინ გოტანი-ჰარა

ქეთრინ გოტანი-ჰარა — მალავის პოლიტიკური მოღვაწე, კონგრესის პარტიის წევრი. მალავის ეროვნული ასამბლეის სპიკერი 2019 წლის 19 ივნისიდან. პირველი ქალი აღნიშნულ თანამდებობაზე.

2009 წელს საპარლამენტო არჩევნების დროს აირჩიეს ეროვნული ასამბლეის წევრად მზიმბის რაიონიდან. ასევე პარლამენტის წევრი გახდა 2019 წლის არჩევნების შედეგად. 2011-2012 წლებში იყო ტრანსპორტისა და საზოგადოებრივი სამუშაოს მინისტრის მოადგილე. 2013-2014 წლებში ეკავა ჯანმრთელობის დაცვის მინისტრის თანამდებობა ჯოისე ბანდას მთავრობაში.

2019 წლის 19 ივნისს 97 ხმით, აირჩიეს მალავის ეროვნული ასამბლეის პირველ ქალ სპიკერად. მისი კონკურენტი იყო ესთერ ჩილენჯე, რომელმაც მიიღო 93 ხმა.