iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
რიჩარდ ჰეკი

რიჩარდ ჰეკი (; დ. 15 აგვისტო 1931, სპრინგფილდი, აშშ — გ. 10 ოქტომბერი 2015, მანილა, ფილიპინები) — ამერიკელი ქიმიკოსი. ცნობილია ჰეკის რეაქციის აღმოჩენით, რომელიც გულისხმობს მეტალური პალადიუმით ორგანული რეაქციების კატალიზს, რომლის დროსაც არილ-ჰალოგენიდები შედიან შეუღლებაში ალკენებთან.

ჰეკს 2010 წლის 6 ოქტომბერს მიენიჭა ნობელის პრემია ორ იაპონელ მეცნიერთან ეი-იჩი ნეგიშისთან და აკირა სუზუკისთან ერთად მათ მიერ წარმოებული კვლევებისათვის ორგანულ სინთეზში პალადიუმით კატალიზირებული შეუღლების რეაქციების დარგში კვლევებისათვის.

ბიოგრაფია
რიჩარდ ჰეკი დაიბადა მასაჩუსტესში 1931 წელს. ბალაკავრის (1952 წ.) და დოქტორის (1954 წ.) დიპლომები მიიღო კალიფორნიის უნივერსიტეტში (ლოს-ანჯელესი, აშშ) დოქტორ საულ ვინსტეინის ხელმძღვანელობით. დოქტორის ხარისხის მიღების შემდეგ პოსტდოქტორანტურის ორი კურსი გაიარა შვეიცარიის ფედერალურ ტექნოლოგიურ ინსტიტუტში (ციურიხი, შვეიცარია). შემდეგ კვლავ ბრუნდება კალიფორნიის უნივერსიტეტში. 1957 წელს მუშაობას იწყებს დელავერის შტატის ქალაქ ვილინგტონში მდებარე ჰერკულესის კორპორაციაში. აღნიშნულ კორპორაციაში მის მიერ წარმოებულმა პროდუქტიულმა კვლევებმა განაპირობა მისი მიწვევა დელავერის უნივერსიტეტის ქიმიისა და ბიოქიმიის დეპარტამენტში (1971). იგი გახდა დელავერის უნივერსიტეტის ქიმიის პროფესორი, რომელზეც მუშაობდა პენსიაზე გასვლამდე (1989).

მოღვაწეობა
ჰეკის რეაქციის შემუშავებას წინ უძღვოდა საუკუნის 60-იან წლებში წარმოებული კვლევები, რომელშიც ჰეკი პალადიუმის კატალიზატორს იყენებდა არილვერცხლისწყალ ნაერთებსა და ოლეფინებს შორის შეუღლების რეაქციებში. კვლევის შედეგები გამოაქვეყნა შვიდი თანმიმდევრული სტატიის სახით ჟურნალში , სტატიების ერთპიროვნული ავტორი თავად ჰეკი იყო.

1970–იანი წლების დასაწყისისათვის მიზიროკმა და ჰეკმა დამოუკიდებლად გამოაქვეყნეს შრომები, რომელშიც შედარებით უფრო ნაკლებ ტოქსიკური არილჰალოგენიდების, როგორც პარტნიორ რეაგენტების, გამოყენებაზე შეუღლების რეაქციებში. მთელი თავისი კარიერის მანძილზე ჰეკი ავითარებდა აღნიშნულ გარდაქმნას და შეიმუშავა ორგანული სინთეზის მძლავრი სინთეზური მეთოდი.

ჰეკის რეაქციის მნიშვნელობა ნელ–ნელა იზრდებოდა. მაგალითად, 1982 წელს ჰეკმა შეძლო დაეწერა ორგანული რეაქციების ერთი თავი მისი რეაქციის გამოყენებაზე, რომელმაც შეადგინა მხოლოდ 45 გვერდი. 2002 წლსათვის რეაქციის გამოყენება იმდენად გაიზარდა, რომ მხოლოდ შიდამოლეკული ჰეკის რეაქციების აღწერას 377 გვერდი დასჭირდა. დღეისათვის, ჰეკის რეაქცია წარმოადგენს ორგანულ სინთეზში ყველაზე ფართოდ გავრცელებულ მეთოდს - ბმის სინთეზისათვის. რეაქცია აღწერილია მრავალ სამეცნიერო სტატიასა და მონოგრაფიაში.

პირადი ცხოვრება
რიჩარდ ჰეკი პენსიაში გასვლის შემდეგ 1989 წელს თავის მეუღლესთან სოკორო ნარდო-ჰეკთან ერთად გადავიდა ფილიპინებში. წყვილს შვილები არ ჰყოლიათ.

ჰეკი გარდაიცვალა 2005 წლის 9 ოქტომბერს მანილის სახალხო ჰოსპიტალში 84 წლის ასაკში
ჟოზეფ არტიურ დე გობინო

ჟოზეფ არტიურ დე გობინო (; დ. 14 ივლისი, 1816, პარიზის მახლობლად — გ. 13 ოქტომბერი, 1882, ტურინი) — ფრანგი სოციოლოგი, მწერალი და პუბლიცისტი. რასისტული თეორიისა და სოციოლოგიაში ანთროპოლოგიური სკოლის ერთ-ერთი შემქმნელი. რასობრივი უთანასწორობა და რასებს შორის ბრძოლა გობინოს ხალხთა განვითარების მამოძრავებელ ძალად მიაჩნდა. იგი ფიქრობდა, რომ კულტურული განვითარების ყველაზე დიდი უნარი აქვს თეთრ რასას, განსაკუთრებით კი მის გერმანულ შტოს. გობინოს ეკუთვნის აგრეთვე შრომები აღმოსავლურ ეთნოგრაფიაში, ლიტერატურისა და ლიტერატურულ-კრიტიკული ნაწარმოებები.

ჟოზეფ არტიურ დე გობინო წარმოშობით კეთილშობილთა ოჯახიდან იყო.
ისკო დასენი

ისკო დასენი (დ. 30 მარტი, 1958, თბილისი) — ქართველი პოლიტიკოსი და იურისტი. საქართველოს მე-9 და მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი.

ბიოგრაფია
ისკო დასენი დაიბადა 1958 წლის 30 მარტს. 1976-1978 წლებში მოიხადა სავალდებულო სამხედრო სამსახური. 1979-1985 წლებში სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტზე. 1986-1990 წლებში იყო თბილისის კიროვის რაიონის პროკურატურის გამომძიებელი, 1990-1992 წლებში იკავებდა თბილისის კრწანისის რაიონის პროკურატურის გამომძიებელის თანამდებობას. 1992-1993 წლებში იყო ამავე რაიონის პროკურორის თანაშემწე. 1993-2004 წლებში იკავებდა საქართველოს გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილის განსაკუთრებით მნიშვნელოვან საქმეთა უფროსი გამომიებელის თანამდებობას. 2004-2010 წლებში იყო საქართველოს გენერალური პროკურატურის საგამოძიებო ნაწილის პროკურორი. 2010-2011 წლებში იკავებდა თბილისის ისანი-სამგორის რაიონული პროკურატურის პროკურორის თანამდებობას. 2012-2016 წლებში კი იყო მიკროსაფინანსო ორგანიზაცია „ლიდერ კრედიტის“ დირექტორთა საბჭოს თავმჯდომარის პოსტს. 2016-2020 წლებში იყო საქართველოს მე-9 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ქართული ოცნება — დემოკრატიული საქართველო“. პარლამენტარობამდე კი იყო საქართველოს ადვოკატთა ასოციაციის წევრი 2011-2016 წლებში.

2020 წლიდან არის საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ქართული ოცნება — დემოკრატიული საქართველო“.
მახირ დარზიევი

მახირ დარზიევი (; დ. 4 აგვისტო, 1957, ყაზახი, აზერბაიჯანის სსრ, სსრკ) — აზერბაიჯანელი წარმოშობის ქართველი პოლიტიკოსი, ისტორიკოსი და პედაგოგი. საქართველოს პარლამენტის ორი მოწვევის 2012 და 2016 წევრი.

ბიოგრაფია
მახირ დარზიევი დაიბადა 1957 წლის 4 აგვისტოს, აზერბაიჯანის ქალაქ ყაზახში. უმაღლესი განათლება მიიღო ბაქოს სახელმწიფო უნივერსიტეტში. 1974-1975 წლებში იყო წყალმომარაგებისა და კანალიზაციის ტრესტის ზეინკალი.

1980-1981 წლებში იყო თბილისისა და რუსთავის გამწმენდი ნაგებობების ზეინკალი. 1982 წელს რუსთავის საშუალო სკოლის სამხედრო საქმის მასწავლებებელი. 1982-1992 წლებში ასწავლიდა ისტორიას მარნეულის ერთ-ერთ სკოლაში. 1991-2003 წლებში იყო განჯის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის ლექტორი. 1998-2002 წლებში მარნეულის საკრებულოს წევრი. 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნებში მარნეულის მაჟორიტარობის კანდიდატი იყო („ქართული ოცნება“), სადაც ხმათა 16,48% მიიღო (6864 ხმა) და მეორე ადგილი დაიკავა. 2012-2016 წლებში იყო საქართველოს მე-8 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ბიძინა ივანიშვილი — ქართული ოცნება“. 2016-2020 წლებში იყო საქართველოს მე-9 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ქართული ოცნება — დემოკრატიული საქართველო“.
ედვარდ ეპლტონი

ედვარდ ეპლტონი (; დ. 6 სექტემბერი, 1892, ინგლისი — გ. 21 აპრილი, 1965, ედინბურგი, შოტლანდია) — ინგლისელი ფიზიკოსი, იონოსფეროს ფიზიკის გამოჩენილი მეცნიერი, ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიკის დარგში, რომელიც გადაეცა შემდეგი ნაშრომისათვის: „ატმოსფეროს ზედა ფენების ფიზიკა“ (კერძოდ „ეპლტონის ფენების აღმოჩენა“).

ბიოგრაფია
ედვარდ ეპლტინი დაიბადა 1892 წლის 6 სექტემბერს ინგლისში, იორკშირში, პრაუდორფში. იგი 16 წლის ასაკში შევიდა ლონდონის უნივერსიტეტში, ხოლო 18 წლის ასაკში სწავლობდა კემბრიჯში, წმინდა ჯონსუას კოლეჯში. კოლეჯი ეპლტონმა 1913 წელს დაამთავრა, ამის შემდგომ მან სწავლა განაგრძო ასპირანტად კრისტალოგრაფიაში ვილიამ ჰენრი ბრეგის ხელმძღვანელობით. ასევე იგი მუშაობდა მეკავშირედ სამეფო საინჟინრო ნაწილში (პირველი მსოფლიო ომის დროს). ომის დასრულების შემდეგ ეპლტონი ბრუნდება კემბრიჯში და მუშაობას იწყებს ქავენდიშის ლაბორატორიაში ელექტრონულ ვაკუუმურ სახელოსნოში ბალდაზავარ ვან-დერ-პოლთან.

1932 წელს გამოქვეყნებულ იქნა ეოლტონის მონოგრაფია სახელად „თერმოელექტრონული ვაკუუმური ხელსაწყოები“. 1924 წელს დაინიშნა ლონდონის უნივერსიტეტის სამეფო კოლეჯში პროფესორად. აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ იგი ამ პერიოდში მხოლოდ 32 წლის იყო. ამ პოსტზე ეპლტონი 12 წლის განმავლობაში მუშაობდა.

1925 წელს მან ახალი ზელანდიის ასპირანტ მილის ბარნეტთან ერთად განახორციელა გადამწყვეტი ექსპერიმენტები და გახდა პირველი ადამიანი, ვინც დაამტკიცა დედამიწის ატმოსფეროში იონიზებული კენელი-ჰევისაიდის ფენის არსებობა. ეს ფენა ამჟამად — ფენის სახელწოდებითაა ცნობილი. ამავე თემაზე ოლივერ ჰევისაიდის და კენელის მიერ გამოთქმული იყო ჰიპოთეზა, ტრანსატლანტიკური რადიოკავშირის ასახსნელად, რომელიც განხორციელდა 1901 წელს. ეს მკვლევრები აკვირდებოდნენ ინტერფერენციულ მაქსიმუმებს და მინიმუმებს პირდაპირ ელექტრომაგნიტურ ტალღასა და იმ ტალღას შორის, რომელიც აირეკლებოდა ფენიდან, როცა გადაცემის სიხშირე (რომელიც დაშორებული იყო მიმღები პუნქტიდან 140 კილომეტრზე) იცვლებოდა ცნობილ ფარგლებში. ამ შედეგებმა აჩვენა, რომ ტალღის არეკვლა ხდებოდა იონიზებული ფენიდან (იგი 100 კილომეტრზე მდებარეობდა). ეს იმდროისათვის მართლაც ერთ-ერთი თვალსაჩინო აღმოჩენა იყო.

ეპლტონის ფენების აღმოჩენა ეკუთვნის ფენის აღმოჩენას, რომლის სიმაღლე ორჯერ მეტია ფენის სიმაღლეზე და ფენის აღმოჩენას, რომელიც ფენის ქვემოთ, დედამიწიდან 60-70 კილომეტრამდე მდებარეობს.

მის გამოკვლევებს ძალიან დიდი შედეგი ჰქონდა რადიოტალღების გავრცელების თავისებურებების დადგენაში, იონოსფეროს ფიზიკის გამოკვლევაში და რადიოლოკაციის განვითარებაში. ფენის სიმაღლის განსაზღვრის დროს პირველად იქნა გამოყენებული რადიოტალღები.

1927 წელს იგი აირჩიეს კოლეჯის სამეფო სამეხნიერო საბჭოში. ამავე წელს მიიღო ნობელის პრემია. 1932 წლიდან ეპლტონი მუშაობდა აშშ-ის რადიო გამოგონებათა ინსტიტუტში ვიცე-პრეზიდენტად. 1949 წელს გახდა ედინბურგის უნივერსიტეტის ვიცე-კანცლერი (აქ იგი სიკვდილამდე მუშაობდა). 1934-1952 იგი იყო საერთაშორისო სამეცნიერო რადიოკავშირის -ის პრეზიდენტი. ედინბურგში მის მიერ არის ჩამოყალიბებული ჟურნალი „ატმოსფერული გამოკვლევები“ (ეპლტონის ჟურნალი), რომლის რედაქტორადაც თვითონ მუშაობდა.

ედვარდ ეპლტონი გარდაიცვალა 1965 წლის 21 აპრილს შოტლანდიაში, ქალაქ ედინბურგში.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს ეპლტონი.
ლეონ ბრილუენი

ლეონ ბრილუენი (; დ. 7 აგვისტო, 1889, პარიზი — გ. 4 ოქტომბერი, 1969, ნიუ-იორკი) — ფრანგი თეორეტიკოს-ფიზიკოსი.

ბიოგრაფია
ლეონ ბრილუენი დაიბადა 1889 წლის 7 აგვისტოს პარიზის მახლობლად, ქალაქ სევრში. მისი მამა პროფესორი მარსელ ბრილუენი პროფესიით თეორეტიკოს-ფიზიკოსი იყო. ეს სამუშაო ოჯახში მემკვიდრეობით გადადიოდა. ევროპაში ასეთი ოჯახები გამონაკლისს არ წარმოადგენდნენ. 1908 წელს იგი შევიდა „უმაღლეს ნორმალურ სკოლაში“. პარალელურად დადიოდა „ფრანგულ კოლეჯში“ და ფრანგი გამოჩენილი ფიზიკოსების ლექციებს ისმენდა. ბრილუენი თავის მოგონებებში წერდა — „ყოველივე ამან აღძრა კვლევის ინტერესი ფიზიკაში“. 1912 წელს იგი ამთავრებს „ნორმალურ სკოლას და ერთი წლით მიემგზავრება მიუნხენში. 1900 წლიდან რენტგენი განაგებდა ამ ქალაქის უმაღლესი ტექნიკური სასწავლებლის ფიზიკის კათედრას. ამ ქალაქში ბრილუენი შეეკედლა თეორიული ფიზიკის ინსტიტუტის დირექტორს ზომერფელდს. მისი ხელმძღვანელობით ბრილუენმა მრავალი გამოკვლევა შეასრულა. მათგან გამორჩეულია: „სინათლის გავრცელება გამბნევ გარემოში“. ამ ნაშრომით გამოააშკარავდა ბრილუენის ტალანტი.

მოღვაწეობა
ლეონ ბრილუენი მიუნხენში პირველად გაეცნო აინშტაინის, ბორნის, დებაის და ფონკარმანის მიერ განვითარებულ კუთრი სითბოტევადობის კვანტურ თეორიას. 1913 წელს იგი დაბრუნდა პარიზში და მუშაობა დაიწყო სადისერტაციო თემაზე - „მყარი სხეულები და კვანტური თეორია“ - თუმცა 1914 წელს პირველმა მსოფლიო ომმა შეაჩერა მისი მუშაობა. 1920 წელს ბრილუენმა სადოქტორო დისერტაცია დაიცვა და შეუდგა ლექციების კითხვას პარიზის უმაღლეს პოლიტექნიკურ სკოლაში. 1928 წელს იგი მიიწვიეს სორბონის უნივერსიტეტში ფიზიკის კათედრის პროფესორად, ხოლო 1932 წლიდან იგი სათავეში უდგება ფიზიკის კათედრას „კოლეჟ დე ფრანსში“. თუმცა ამჯერად მეორე მსოფლიო ომმა შეუშალა მის საქმიანობას ხელი. მას მოუწია გაპარულიყო აშშ-ში (1940). აშშ-ში ბრილუენი კითხულობდა თეორიული ფიზიკის კურსს ნიუ-იორკში, ჰარვარდსა და სხვა ქალაქების უნივერსიტეტში. 1954 წელს ავადმყოფობის გამო პენსიაზე გასვლა მოუწია.

აშშ-ში ყოფნის დროს პერიოდში ბრილუენი აირჩიეს ეროვნულ მეცნიერებათა აკადემიის წევრად და ფილოსოფიური მეცნიერებათა საერთაშორისო აკადემიის წევრად. მისი მეცნიერული ინტერესი მრავალფეროვანია. იგი ეხებოდა: კლასიკურ თერმოდინამიკას, კვანტურ მექანიკას, მყარი სხეულების ფიზიკას, რადიოფიზიკას, სტატისტიკურ ფიზიკას, ინფორმაციის თეორიას, კიბერნეტიკას. მის აღმოჩენებს მიეკუთვნება პარამაგნიტიკის დამაგნიტების დამოკიდებულება მაგნიტური ველის დაძაბულობასა და ტემპერატურაზე. მისი უკანასკნელი შრომა ბრილუენმა ფარდობითობის თეორიას მიუძღვნა სახელად — „ახალი შეხედულება ფარდობითობის თეორიაზე“. მასში იგი იყენებს ოპერაციათა ანალიზის მეთოდს, იკვლევს და იხილავს ალფრედ აინშტაინის ფარდობითობის სპეციაურ და ზოგადი თეორიის ძირითად დებულებებს. იგი ანალიზს უკეთებს შემდეგ თეორიულს და ექსპერიმენტულ პრობლემებს: როგორ დავაკვირდეთ გრავიტაციულ ტალღებს, როგორ გავზომოთ მათი სიხშირე და სიჩქარე, როგორ შეიძლება მათი გამოყენება ფიზიკაში და მრავალ სხვას.

1926 წელს მან სხვა ფიზიკოსებთან ერთად დაამუშავა კვაზიკლასიკური მიახლოვების მეთოდი კვანტურ მექანიკაში.

ედვარდ ეპლტონი შედის იმ ფიზიკოსთა სიაში, რომლებმაც საკუთარ თავზე გადაიტანეს ფაშიზმის საშინელება.

ლეონ ბრილუენი გარდაიცვალა ნიუ-იორკში 1969 წლის 4 ოქტომბერს.
სერგი ვავილოვი

სერგი ვავილოვი (; დ. 24 მარტი, 1891, მოსკოვი — გ. 25 იანვარი, 1951, იქვე) — რუსი ფიზიკოსი, რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი 1945 წლის ივლისამდე (მის სიკვდილამდე).

ბიოგრაფია
სერგი ივანეს ძე ლავილოვი დაიბადა 1891 წლის 24 მარტს მოსკოვში. 1909 წელს მან დაამთავრა მოსკოვის კომერციული სასწავლებელი. შემდგომ იგი შევიდა მოსკოვის უნივერსიტეტის ფიზიკა-მათემატიკის ფაკულტეტზე. ამ უნივერსიტეტში მუშაობდა ცნობილი ფიზიკოსი ლებედევი, რომელმაც დიდი გავლენა იქონია ვავილოვზე. 1914 წელს მან წარჩინებით დაამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტი და იქვე დარჩა საპროფესოროდ მოსამზადებლად. თუმცა ლავილოვი არ დარჩა უნივერსიტეტში რადგან ამ პერიოდში უნივერსიტეტის მოწინავე პროფესორები გააძევეს და მანაც არ ისურვა იქ დარჩენა და ჯარში წასვლა მოინდომა. პირველი მსოფლიო ომი მან მოქმედ არმიაში გაატარა. 1918-1930 წლებში ვავილოვი მუშაობდა სსრკ ჯანსახკომის ფიზიკისა და ბიოფიზიკის ინსტიტუტში ოპტიკის განყოფილების გამგედ. აქ მან მრავალი მნიშვნელოვანი ნაშრომი დაწერა ოპტიკაში, კერძოდ ფოტოლუმინესცენციაში. პარალელურად ლავილოვი ლექციებს კითხულობდა მოსკოვის უნივერსიტეტში. ამ უნივერსიტეტში მას ჯერ პრივატ-დოცენტის, ხოლო შემდგომ პროფესორის სტატუსი მიენიჭა. ამის შემდეგ ლავილოვი არჩეულ იქნა ზოგადი ფიზიკის კათედრის გამგედ.

მოღვაწეობა
1931 წელს ვავილოვი არჩეულ იქნა სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტად, ხოლო 1932 წელს — ნამდვილ წევრად. 1945 წელს იგი არჩეულ იქნა ამავე აკადემიის პრეზიდენტად. ამ პოსტზე მუშაობისას ვავილოვმა შექმნა ჰიდროელექტრული სადგურების, არხებისა და სარწყავი სისტემების მშენებლობის სახელმწიფო კომიტეტი, რომელიც აკადემიის პრეზიდიუმს ექვემდებარებოდა.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ნაშრომების გამოქვეყნება ვავილოვმა 1920 წლიდან დაიწყო. ამავე წელს მან მუშაობა დაიწყო ტოლუმინესცენციის საკითხებზე. 1945 წელს მან ჩამოაყალიბა ტოლუმინესცენციის ზოგადი კანონი: ამგზნები სინათლის მოკლე ტალღიდან უფრო გრძელ ტალღაზე გადასვლისას ლუმინესცენციის გამოსვლა დასაწყისში ტალღის სიგრძის გარკვეული მნიშვნელობიდან მოკიდებული ერთხანს მუდმივი რჩება, ხოლო შემდეგ სწრაფად მცირდება. ლუმინესცენციაში ვავილოვის შრომებს პრაქტიკულ შედეგად მოგვევლინა ცივი ნათების ნათურების სხვადასხვა ტიპი.

ვავილოვის გამოკვლევებმა, მოლეკულებისა და ატომების მიერ სინათლის გამოსხივებისა და შთანთქმის ხასიათის შესახებ, ღრმა კვალი დატოვეს მეცნიერებაში. მისი მეორე შრომათა სერია მიძღვნილია პოლარიზებული ფლუომერესცენციის შესწავლისადმი.

ვავილოვმა და მისმა მოწაფეებმა შრომათა დიდი ციკლი მიუძღვნეს იმ მოვლენათა შესწავლას, რომელსაც ადგილი აქვს სინათლის ძალზე მცირე ინტენსიურობის დროს. იგი მსოფლიო მეცნიერულ სამყაროში ცნობილია როგორც ფიზიკის ისტორიის მკვლევარი. მას ეკუთვნის ათეულობით გამოკვლევა ამ დარგში. მან პირველმა თარგმნა ისააკ ნიუტონის „ოპტიკა“ ლათინურიდან რუსულ ენაზე (1927). მის კალამს ეკუთვნის სამასზე მეტი გამოქვეყნებული ნაშრომი.

ვავილოვი დიდ ყურადღებას აქცევდა ფართო მასებში მეცნიერების დანერგვას. ვავილოვი წერდა:

სერგი ვავილოვი იმ ადამიანებს მიეკუთვნება, რომლებიც მეცნიერულ მუშაობასთან შესანიშნავად ათავსებენ სახელმწიფოებრივსა და საზოგადოებრივ მოღვაწეობას.

ვავილოვი გარდაიცვალა 1951 წლის 25 იანვარს მოსკოვში.
ვარდისფერი ვარხვი

ვარდისფერი ვარხვი მამალი იწონის 5,5–15 კილოგრამს, დედალი — 5,1–10 კგ-ს. და ზამთარში. მიმოფრენის დროს შეინიშნება ჭოროხის დელტაზე, სხვა დროს — ჯავახეთისა და ქვემო ქართლის ტბებზე (კარწახი, კუმისი და სხვ.), კოლხეთის დაბლობზე (პალიასტომის ტბის ნაპირებზე, ყულევისა და ჭურიის ჭაობებზე), იზამთრებს ჯანდარისა და კუმისის ტბებზე, ასევე — მტკვრის, ალაზნისა და ივრის აუზების პატარა ტბებზე. მცირე რაოდენობით ბუდობს ჯავახეთში, უმეტესად კარწახის ტბაზე, სადაც 280-მდე ბუდე შეინიშნება ყოველწლიურად. შეტანილია საქართველოს „წითელ წიგნში“.

რიცხოვნობა
ვარდისფერი ვარხვის მთლიანი მოსახლეობა შეფასებულია 290 ათ. ფრინველად. მათ შორის 6 660-დან 11 550-მდე წყვილი პალეარქტიკაში ბუდობს, ხოლო ამ უკანასკნელთა 46–55% — ყოფილი სსრკ-ის ტერიტორიაზე. ევროპაში ყველაზე დიდი ბუდობის ადგილია დუნაის დელტა (რუმინეთი) 3–3,5 წყვილი მობუდარი ფრინველით. ვარდისფერი ვარხვის პოპულაცია საუკუნეში შემცირდა, თუმცა, ამ სახეობას გადაშენების საფრთხე არ ემუქრება.

კვება
ვარდისფერი ვარხვი, როგორც სხვა ვარხვები, უმთავრესად თევზით იკვებება. ევროპაში უპირატესობას კობრს ანიჭებს, ხოლო აფრიკაში — ციქლას. მისი რაციონის 90%-ს დიდი ზომის თევზები შეადგენენ, დანარჩენ 10%-ს კი — მცირე ზომისანი; აფრიკაში კვერცხითა და ჩვამების ბარტყებითაც კი იკვებება. საკვების დღიური მოთხოვნილება — 900–1200 გ (2–4 დიდი თევზი).

ვარხვებს ყვინთვა არ შეუძლიათ, თევზჭერის დროს წყლის ქვეშ მხოლოდ კისერს ან ქვედა ნისკარტს უშვებს. ყველაზე ხშირად ისინი ერთობლივად ნადირობენ (რაც ფრინველთა შორის დიდი იშვიათობაა): წყალზე ფრთების ძლიერად რტყმითა და დიდი ხმაურის შექმნით ერეკებიან მსხვერპლს ნაპირისაკენ. ადრე შეუნიშნავთ ვარხვების ჯგუფური ნადირობა ჩვამებზე. თევზის ჭერას დღის მცირე ნაწილს უთმობენ, ჩვეულებრივ დილის 8–9 საათიდან.

გამრავლება
ვარდისფერი ვარხვი ზომიერ სარტყლებში გაზაფხულზე ბუდობს, აფრიკაში — მთელი წლის განმავლობაში. ბუდეს აკეთებს შიდა წყალმარჩხ წყალსატევებთან, რომელთა სანაპიროზეც გაზრდილია ხშირი ბალახეულობა, ტბებთან ან მდინარეებთან ახლოს, უმთავრესად ამ უკანასკნელთა დელტებში, იშვიათად ქვიშიან და ქვიან კუნძლებზე. ზოგჯერ სახლობს მლაშე ტბებზეც, რომლებიც წყალზედა ბალახეულობის გარეშეა. აქვთ მჭიდრო, ზოგჯერ ხუჭუჭა ვარხვებთან გაერთიანებული მრავალ ასეულ წყვილიანი კოლონიები. კოლონიათა ადგილსამყოფელი მცირედ ან მეტად მუდმივია. სიცოცხლის პირველი 2–3 წლის განმავლობაში ვარდისფერი ვარხვები არ ბუდობენ და ამ დროს, ალბათ, ზამთრობის ადგილებთან ახლოს ატარებენ.

დედალი ბუდეს ძალიან სწრაფად, 2–3 დღეში აშენებს. მამალი დედალს ეხმარება: აგროვებს ბალახს, გატენის მისით ყელის ტომარას და შემდეგ დედალთან მიაქვს. ხშირად ისინი შემთხვევით იპარავენ საშენებლო მასალებს მეზობლებისაგან, უმთავრესად ნათესავ ხუჭუჭა ვარხვებისგან. დედალი ბუდეზე კვერცხდების დაწყებამდე ჯდება, ზის გამუდმებით, მხოლოდ დილა-საღამოს დგება გამოსაკვებად. დებს 2 კვერცხს. კრუხობს მხოლოდ დედალი, მამალი იშვიათად ცვლის მას. ინკუბაცია 29–36 დღე გრძელდება. თავდაპირველად ბარტყებს ნახევრადგადამუშავებული ჩიჩახვიდან ამოღებული საკვებით კვებავენ; მოგვიანებით მათთვის მცირე ზომის თევზებს ზიდავენ, რომლებსაც ბარტყები თავისი ნისკარტის მშობლის ნისკარტში ჩაჩრით იღებენ. ფრთიანდებიან 65–75 დღეში.
ყაზახი

ყაზახი — ქალაქი დასავლეთ აზერბაიჯანში, ყაზახის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს მდინარე აღსთაფაზე, ზღვის დონიდან 323 მეტრის სიმაღლეზე, აღსტაფის რკინიგზის სადგურიდან სამხრეთ-დასავლეთით, 9 კმ-ის სიშორეზე.

ქალაქის ფართობი შეადგენს 699 კმ². 2019 წლის 1 იანვრის მონაცემებით, მოსახლეობა შეადგენს 28 000 კაცს.

ისტორია
ქალაქი საუკუნეში, არაბი მხედართმთავრის, მარვან იბნ მუჰამედის მიერ დაარსდა. არაბულ წყაროებში ქალაქი „ქესალ“-ის სახელითაა ნახსენები.

1909 წელს, დასახლებას ქალაქის სტატუსი მიენიჭა. 1918 წელს, გორის ამიერკავკასიის სამასწავლებლო სემინარიის ბაზაზე ქალაქში შეიქმნა ყაზახის სამასწავლებლო სემინარია, რომლის პირველი დირექტორი ფირიდუნ ბეი ქიოჩიარლი გახდა. 1930 წლიდან არის ყაზახის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი.

ეკონომიკა
ქალაქში არსებობს ხალიჩისა და ბამბის დამუშავების ქარხნები, ასევე კვების მრეწველობის ქარხანა, სოფლის მეურნეობის ტექნიკუმი, სამედიცინო სასწავლებელი და სახალხო თეატრი. საბჭოთა დროიდან ქალაქი ხალიჩების დამზადების ცენტრად ითვლებოდა. 2019 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით, ქალაქის მოსახლეობამ 28 000 ადამიანი შეადგინა.

განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს დამჯილის და დაშსალაჰლის გამოქვაბულები, რომელიბიც მდებარეობს ავეის მთაზე. ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების შედეგად, გამოქვაბულებში აღმოაჩინეს პალეოლიტის, ნეოლიტისა და შუა საუკუნეების დროინდელი ნაკეთები. შემდგომში აღნიშნული ტერიტორია გადაკეთდა სახელმწიფო ისტორიულ-კულტურულ ნაკრძალად.
ალვარ გულსტრანდი

ალვარ გულსტრანდი (; დ. 5 ივნისი, 1862, ლანდსკრუნა, შვედეთი, — გ. 30 ივლისი, 1930, სტოკჰოლმი) — შვედი ოფთალმოლოგი და ოპტიკოსი. უფსალის უნივერსიტეტის პროფესორი. იკვლევდა თვალის დიოპტრიკას. შეიმუშავა ასახვის ახალი თეორია. დაადგინა ასტიგმატიზმის სამი ფორმა, გამოიგონა ბინოკულარული ურეფლექსო ოფთალმოსკოპი, ნაპრალოვანი ნათურა ბიომიკროსკოპისათვის, სათვალე-ლუპა. 1911 წელს მიენიჭა ნობელის პრემია ფიზიოლოგიის ან მედიცინის დარგში (1911).

ბიოგრაფია
ალვარ გულსტრანდი დაიბადა 1862 წელს ლანდსკრუნაში. მამამისი ქალაქის მთავარი ექიმი იყო. ალვარ გულსტრანდი მედიცინას სწავლობდა უფსალაში (1880-1885), ვენასა (1885) და სტოკჰოლმში (1886-1888); გეომეტრიული და ფიზიოლოგიური ოპტიკის საკითხებში მთლიანად თვითნასწავლი იყო. 1890 წელს გულსტრანდმა მიიღო სტოკჰოლმის უნივერსიტეტის დოქტორის ხარისხი. აკადემიურ მოღვაწეობასთან ერთად ის ექიმ-ოფთალმოლოგად მუშაობდა და 1892 წელს სტოკჰოლმის თვალის კლინიკის ხელმძღვანელად დაინიშნა. 1894 წელს გულსტრანდი აირჩიეს უფსალის უნივერსიტეტის თვალის დაავადებათა პროფესორად, ხოლო 1913 წელს — ფიზიოლოგიური და ფიზიკური ოპტიკის პროფესორად. ეს უკანასკნელი კათედრა საგანგებოდ შეიქმნა, რათა გულსტრანდი ყოველდღიური სამედიცინო პრაქტიკისა და ელემენტარული სასწავლო პროცესისგან გათავისუფლებულიყო და თავისი შრომებისთვის მეტი დრო დაეთმო. 1927 წლიდან ის პენსიაზე გავიდა და უფსალის უნივერსიტეტის ემერიტუსი პროფესორი იყო.

1911 წელს გულსტრანდმა თვალის ოპტიკური თვისებების კვლევისთვის მიიღო ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში. მიღებული ჰქონდა სხვა მრავალი ჯილდო და წოდება. გულსტრანდი იყო უფსალის, იენისა და დუბლინის უნივერსიტეტების საპატიო დოქტორი, შვედეთისა და უცხოეთის სამეცნიერო საზოგადოებების წევრი. 1911-1929 წლებში ის იყო შვედეთის მეცნიერებათა აკადემიის ნობელის ფიზიკის კომიტეტის წევრი, 1922-1929 წლებში კი — იმავე კომიტეტის თავმჯდომარე; ეწინააღმდეგებოდა ნობელის პრემიის გადაცემას ალბერტ აინშტაინისთვის, რომლის ფარდობითობის თეორიას არასრულყოფილად თვლიდა.

ღვაწლი
გულსტრანდმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ადამიანის თვალის, როგორც ოპტიკური სისტემის, შესწავლაში. ამისთვის ის გეომეტრიული ოპტიკის ცოდნას და რთულ მათემატიკურ გაანგარიშებებს იყენებდა, რის გამოც გულსტრანდის შრომები მისი თანამედროვე ბევრი ოფთალმოლოგისთვის უცნობი ან გაუგებარი იყო. გულსტრანდმა გაარკვია თვალის რქოვანა გარსის სტრუქტურისა და ფუნქციის, ასევე ასტიგმატიზმის არაერთი საკითხი. მან გააუმჯობესა კატარაქტის ოპერაციის შემდეგ გამოყენებისთვის განკუთვნილი მაკორეგირებელი ლინზები. 1911 წელს თვალის დეტალური გამოკვლევისთვის შექმნა საკუთარი მოდელის ნაპრალოვანი ნათურა (გულსტრანდის ნათურა). გერმანულ კომპანია -თან თანამშრომლობით გულსტრანდის მიერ შექმნილი ბინოკულარული ურეფლექსო ოფთალმოსკოპი ყველა ოფთალმოლოგიური კაბინეტის ატრიბუტი გახდა. გულსტრანდის გამოკვლევებმა საფუძველი ჩაუყარა ოპტიკური გამოსახულების თეორიის ახალ კონცეფციას. მან გერმანელი ფიზიკოსის ჰერმან ფონ ჰელმჰოლცის კლასიკური თეორია თვალზე განავრცო აკომოდაციის უნარის ასახსნელად და დაადგინა, რომ ეს უნარი ნაწილობრივ დამოკიდებულია თვალის ბროლის ამოზნექილობის ხარისხზე.
ვენკატრამან რამაკრიშნანი

ვენკატრამან „ვენკი“ რამაკრიშნანი (დ. 1952) — ინდური წარმოშობის ამერიკელი და ბრიტანელი სტრუქტურული ბიოლოგი. 2009 წელს ტომას სტეიცთან და ადა იონათთან ერთად ქიმიის დარგში ნობელის პრემია მიენიჭა „რიბოსომის სტრუქტურული და ფუნქციური შესწავლისათვის“. 2015 წელს აირჩიეს სამეფო საზოგადოების პრეზიდენტად..

1999 წლიდან მუშაობს კემბრიჯის ბიოსამედიცინო კამპუსის მოლეკულური ბიოლოგიის ლაბორატორიის სამედიცინო კვლევითი საბჭოს ჯგუფის ხელმძღვანელად.

განათლება და ადრეული წლები
რამაკრიშნანი ინდოეთში, ტამილნადუს შტატში, კუდალორის რაიონში, ჩიდამბარამში დაიბადა. მისი ორივე მშობელი მეცნიერი იყო. მამამისი ბაროდას მაჰარაჯა საიაჯირაოს უნივერსიტეტის ბიოქიმიის დეპარტამენტს ხელმძღვანელობდა. ვენკატრამანის დაბადებისას მამამისი აშშ-ში, უისკონსინ-მედისონის უნივერსიტეტში პოსდოქტორანტ მკვლევრად მუშაობდა.

რამაკრიშნანის დედამ მაკგილის უნივერსიტეტში ფსიქოლოგიაში ფილოსოფიის დოქტორის წოდება 1959 წელს მიიღო. მან ეს კურსი 18 თვეში დაასრულა დონალ ჰიბის ხელმძღვანელობით. მისი უმცროსი და, ლალია რამაკრიშნანი კემბრიჯის უნივერსიტეტის მედიცინის დეპარტამენტის იმუნოლოგიისა და ინფექციური დაავადებების პროფესორი და მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრია.

3 წლის ასაკში რამაკრიშნანის ოჯახი გუჯარათის რაიონში, ვადოდარაში გადავიდა საცხოვრებლად. ბაკალავრიატისა და მაგისტრატურის დასრულების შემდეგ რამაკრიშნანი აშშ-ში გადავიდა და ფიზიკაში ფილოსოფიის დოქტორის ხარისხი 1976 წელს ოჰაიოს უნივერსიტეტისგან მიიღო „მონოკალიუმის ფოსფატის ფეროელექტრული ფაზური გადასვლის“ კვლევისთვის. რამაკრიშნანის ხელმძღვანელი ტომოიასუ ტანაკა იყო. შემდეგ რამაკრიშნანი 2 წელი სან-დიეგოს კალიფორნიის უნივერსიტეტში ბიოლოგიაზე სწავლობდა და თეორიული ფიზიკიდან ბიოლოგიაზე გადაერთო.

კარიერა
რამაკრიშნანმა რიბოსომებზე მუშაობა იელის უნივერსიტეტში დაიწყო. 1983-1995 წლებში ქიმიკოსმა რიბოსომებზე მუშაობა ბრუკჰევენის ეროვნულ ლაბორატორიაში გააგრძელა.

პირადი ცხოვრება
რამაკრიშნანი 1975 წელს საბავშვო წიგნების ავტორსა და ილუსტრატორ ვერა როზენბერიზე დაქორწინდა. მისი შვილიშვილი, ტანია კაპკა ორეგონში მეცნიერია, ხოლო მისი ვაჟი, რამან რამაკრიშნანი ნიუ-იორკში მოღვაწეობს და ჩელოისტია.