ამერიკის შეერთებული შტატები-საქართველოს ურთიერთობები

საქართველოსა და ამერიკის შეერთებულ შტატებს შორის ურთიერთობები — საქართველოსა და აშშ-ის შორის ჩამოყალიბებული ეკონომიკური და დიპლომატიური ურთიერთობები. საქართველო მიიჩნეოდა ამერიკის შეერთებული შტატების ერთ-ერთი მთავარ მოკავშირედ აღმოსავლეთ ევროპაში,, იყო მესამე უდიდესი კონტრიბუტორი ერაყის ომში და ერთ სულ მოსახლეზე ყველაზე დიდი კონტრიბუტორი ავღანეთში აშშ-ის ხელმძღვანელობით მისიაში. შეერთებული შტატები, აქტიურად ეხმარებოდა საქართველოს სახელმწიფო ინსტიტუტების გაძლიერებაში რუსეთის მხრიდან მზარდი ზეწოლის პირობებში და 1991 წლიდან ქვეყანას 3 მილიარდ დოლარზე მეტი ფინანსური დახმარება გაუწია. 2009 წლიდან საქართველო-ამერიკის ურთიერთობები გამარტივდა აშშ-საქართველოს სტრატეგიული პარტნიორობის ქარტიით. 2024 წლიდან აშშ-მ შეაჩერა სტრატეგიული პარტნიორობა საქართველოსთან.

ისტორია
თბილისში აშშ-ის საკონსულო 1917 წლიდან მოქმედებდა. მიუხედავად ამისა, საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკასთან აშშ-ს დიპლომატიური ურთიერთობა არ დაუმაყრებია. აშშ-ს ხედვა ითვალისწინებდა სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის გარშემო ამიერკავკასიის გაერთიანებას ფედერაციაში და მასზე აშშ-ის მანდატის გავრცელებას. 1920 წლის 9 თებერვალს აშშ-მ ოფიციალურად განაცხადა უარი აზერბაიჯანისა და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკების ცნობაზე და მხოლოდ სომხეთი აღიარა დე-ფაქტო. 1918-1921 წლებში საქართველოსა და აშშ-ის ურთიერთობა ძირითადად საქველმოქმედო საქმიანობით შემოიფარგლა.

საქართველოში ამერიკის შეერთებული შტატების საელჩო გაიხსნა 1992 წლის 23 აპრილს. იმავე წლის 25 მაისს საქართველოს ეწვია აშშ-ის სახელმწიფო მდივანი ჯეიმზ ბეიკერი.

საქართველო 2004-2008 წლებში ცდილობდა გამხდარიყო ნატოს წევრი, მაგრამ ვერ მიაღწია წარმატებას რუსეთის ძლიერი ოპოზიციის პირობებში. 2012 წლის თებერვალში შეთანხმდნენ, რომ აშშ და საქართველო დაიწყებენ მუშაობას თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმებაზე, რომელიც, თუ განხორციელდება, საქართველო გახდება ერთადერთი ევროპული ქვეყანა, რომელსაც აქვს ასეთი ხელშეკრულება შეერთებულ შტატებთან. საქართველოში ჩამოსული ამერიკელი მოქალაქეები ამჟამად ვიზას არ საჭიროებენ. მოქალაქეები 90-დღიან ტურისტულ ვიზას ქვეყნის შესასვლელ პუნქტებში მიიღებენ.

ქართულ-ამერიკული თანამშრომლობა განვითარების მიმართულებით
შეერთებული შტატები მჭიდროდ თანამშრომლობს საქართველოსთან ურთიერთ უსაფრთხოების, კონტრტერორისტული ინტერესების ხელშეწყობისთვის და უზრუნველყოფს საქართველოს ორმხრივ დახმარებას უსაფრთხოების სფეროში, ინგლისურენოვანი და სამხედრო პროფესიული სწავლების ჩათვლით, საერთაშორისო სამხედრო განათლებისა და მომზადების პროგრამის მეშვეობით.

საქართველოს წვრთნისა და აღჭურვის მრავალწლიანი პროგრამა დასრულდა 2004 წელს და მიაღწია დასახულ მიზნებს - საქართველოს სამხედრო შესაძლებლობების გაძლიერებისა და სამხედრო რეფორმების სტიმულირების მხრივ. საქართველოს მდგრადობისა და სტაბილურობის ოპერაციების პროგრამამ, რომელიც დაიწყო 2005 წლის იანვარში, მიაღწია -ის მიზნებს და გაწვრთნა ქართული კონტინგენტი, რომელიც მონაწილეობდა ერაყში კოალიციის ოპერაციებში. ჯორჯიის ეროვნულ გვარდიასთან პარტნიორობა, მეექვსე ფლოტის, სანაპირო დაცვის ვიზიტები საქართველოში და თავდაცვისა და სამხედრო თანამშრომლობის ორმხრივი სამუშაო ჯგუფი ასევე წარმოადგენს საქართველოსთან ამერიკის უსაფრთხოების ურთიერთობების მნიშვნელოვან კომპონენტებს.

დემოკრატიისა და რეფორმების ხელშეწყობა საქართველოსთან ამერიკის ორმხრივი ურთიერთობის კიდევ ერთი სტრატეგიული საყრდენია. 2006 წლის აპრილში, ამ რეფორმების ფარგლებში, საქართველომ მიიღო ანტიტრეფიკინგის კანონი და მას შემდეგ სახელმწიფო დეპარტამენტის ტრეფიკინგის შესახებ მუდმივად იკავებს ანგარიშის პირველ ქვეყნებს შორის, რაც იმას ნიშნავს, რომ ქვეყანა ახლა სრულად აკმაყოფილებს მინიმალურ სტანდარტებს. ტრეფიკინგის აღმოფხვრა.

საქართველო მასპინძლობს მშვიდობის კორპუსის 90 მოხალისეს, რომლებიც მუშაობენ ინგლისურენოვან განათლებასა და არასამთავრობო ორგანიზაციების განვითარებაში.

ერაყის ომი
2000-იან წლებში საქართველოს რუსეთისგან დაშორებისა და დასავლეთთან დაახლოების ნიშნად, საქართველომ მნიშვნელოვანი მომნაწილეობა მიიღო აშშ-ის კოალიციის სამშვოდობო მისიებში ერაყსა და ბალკანეთში. ერაყში საქართველოს კონტინგენტი შეადგენდა 300 სპეცრაზმელს, რომლეივ იცავდნენ ორ ხიდს და სამ სამხედრო ბაზას. 550 დამატებითი სამხედრო გაიგზავნა ერაყში 2005 წლის ივლისში, რომლებიც სახიფათო „შუა წრის უსაფრთოხოების“ მისიისას იცავდნენ მწვანე ზონას.

2007 წელს საქართველომ ერაყში ჯარისკაცების ჯამური რაოდენობა 2000-მდე მიიყვანა, რაც გახდა მესამე უდიდესი კონტრიბუტორი აშშ-სა და გაერთიანებული სამეფოს შემდეგ. ჯარები, რომელთაგან ყველა გაწვრთნილი იყო ამერიკელი ინსტრუქტორების მიერ, დაფუძნებული იყო ბაღდადის აღმოსავლეთით, ირანთან საზღვართან.

2008 წლის 8 აგვისტოს საქართველოსა და რუსეთს შორის ომის დაწყებისას საქართველო იძულებული გახდა ერაყიდან გაეყვანა მთელი თავისი 2000-კაციანი კონტინგენტი, რათა დახმარება გაეწია სამშობლოში მყოფი ჯარებისათვის. გაყვანის დროს, ერაყში, მთლიანი მისიის განმავლობაში, ხუთი ქართველი ჯარისკაცი დაიღუპა და 19 დაიჭრა.

ომი ავღანეთში
საქართველოს ჰყავდა 1600 ჯარისკაცი ავღანეთში აშშ-ის ხელმძღვანელობით მისიაში, რაც მას აქცევს მისიაში ერთ სულ მოსახლეზე უმსხვილეს კონტრიბუტორს და ომის ძალისხმევის ყველაზე დიდ კონტრიბუტორს ნატოს არაწევრებს შორის, მას შემდეგ, რაც 2012 წელს ავსტრალიას გაუსწრო. ქვეყანამ დაკარგა 30 ჯარისკაცი ავღანეთში და 170-ზე მეტი დაიჭრა 2010 წლიდან. ბოლო დანაკარგი ქართველებმა განიცადეს 2013 წლის 13 მაისს, როდესაც 42-ე ბატალიონის სამხედრო ბაზაზე ტერორისტული თავდასხმისა და თანმხლები თვითმკვლელი თავდასხმის შედეგად დაიღუპა 3 ქართველი ჯარისკაცი: პოლკოვნიკი ალექსანდრე კვიწინაძე, უმცროსი სერჟანტი ზვიად დავითაძე და პოლკოვნიკი ვლადიმერ შანავა.

სამხრეთ ოსეთის კონფლიქტი
ისევე როგორც მისი დასავლელი მოკავშირეები, შეერთებულმა შტატებმა დაგმო რუსეთის შეჭრა საქართველოს სუვერენულ ტერიტორიაზე და სანამ ის თავს იკავებდა პირდაპირი სამხედრო ქმედებებისგან, ვაშინგტონმა გამოიყენა სამხედრო თვითმფრინავი და საზღვაო ძალები საქართველოსთვის დახმარების მისაწოდებლად მისი ძლიერი მხარდაჭერის ნიშნად. ომის შემდეგ, ვიცე-პრეზიდენტის ჯოზეფ ბაიდენის რჩევით, აშშ-მ ერთი მილიარდი დოლარი გამოყო საქართველოს აღდგენის დასახმარებლად.

2009 წლის 9 იანვარს აშშ-ს სახელმწიფო მდივანმა კონდოლიზა რაისმა და საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრმა გრიგოლ ვაშაძემ ხელი მოაწერეს ქარტიას სტრატეგიული პარტნიორობის შესახებ, არასავალდებულო დოკუმენტს, რომელიც ასახავს თანამშრომლობის სფეროებს და კიდევ ერთხელ ადასტურებს აშშ-ს მხარდაჭერას საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისადმი და საქართველოს ნატოში გაწევრიანების მიმართ.

2009 წელს აშშ-ს პრეზიდენტის ბარაკ ობამას დიმიტრი მედვედევთან შეხვედრის შემდეგ, საქართველოში და მის მხარდამჭერებს შორის შეერთებულ შტატებში გაჩნდა შეშფოთება, რომ ქართულ-ამერიკული ურთიერთობები დაზარალდებოდა რუსეთ-ამერიკის ურთიერთობების გამოსწორების მცდელობის შედეგად. თუმცა, თეთრი სახლის განცხადებით, ადმინისტრაცია გააგრძელებს საქართველოს მხარდაჭერას.

2014 წლის თებერვალში საქართველოს პრემიერ-მინისტრი ირაკლი ღარიბაშვილი შეხვდა აშშ-ის სახელმწიფო მდივანს ჯონ კერის, რათა განეხილათ საქართველოს მომავალი და უკრაინაში მიმდინარე მოვლენები.

ამერიკული სანქციები ქართველ ჩინოვნიკებზე
2023 წლის 4 აპრილს, აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტმა საქართველოს სასამართლოს თავმჯდომარეებისა და იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს წევრებს დაუწესა ვიზის შეზღუდვები სახელმწიფო დეპარტამენტის, საგარეო ოპერაციებისა და დაკავშირებული პროგრამების ასიგნებების აქტის (2023 წ.) მე-7031 მუხლის საფუძველზე, რომლითაც მათ და მათი უახლოესი ოჯახის წევრებს აშშ-ში შესვლა ეკრძალებათ თითქოსდა "მნიშვნელოვან კორუფციაში" მონაწილეობისთვის. საქართველოს ოფიციალური პირები გადაწყვეტილებას გმობდნენ, ხოლო ადგილობრივი ოპოზიცია გადაწყვეტილებას მხარს უჭერდა და პრეზიდენტს სპეციალური სხდომის მოწვევისკენ მოუწოდებდა. მოსამართლეებმა ეს გადაწყვეტილება უცხოური კონტროლის ქვეშ საქართველოს სასამართლო სისტემის დაქვემდებარების მცდელობად გააკრიტიკეს. საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარის მოადგილის, არჩილ თალაკვაძის თქმით, „სამწუხაროა, რომ ჩვენი მეგობრობა და სტრატეგიული ურთიერთობები იქამდე მიაღწია, სადაც ერთმანეთთან სანქციების ენაზე ვლაპარაკობთ".

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტმა სანქციები დაუწესა გავლენიანი მოსამართლეების ჯგუფის, ე.წ. "კლანის" წევრებს, მათ შორის მიხეილ ჩინჩალაძეს, ლევან მურუსიძეს, ვალერიან წერცვაძეს და ირაკლი შენგელიას. შეერთებული შტატები მათ მნიშვნელოვან კორუფციაში მონაწილეობაში ადანაშაულებდა და ამას საქართველოს მართლმსაჯულების სისტემის მთავარ გამოწვევად მიიჩნევდა. საქართველოს მთავრობამ აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი გააკრიტიკა იმის გამო, რომ მან საქართველოს პროკურატურას არ მიაწოდა შესაბამისი მტკიცებულებები ამ მოსამართლეების კორუფციული საქმიანობის შესახებ, რაც მოცემული ბრალდებების გადამოწმების გამოძიების დაწყების საშუალებას მისცემდა.

2024 წლის 24 მაისს, აშშ-მა გამოაცხადა, რომ გადახედავდა საქართველოსთან თანამშრომლობას ე.წ. "უცხოური აგენტის" კანონის გამო, რომელმაც ქვეყანაში მასობრივი საპროტესტო აქციები გამოიწვია. აშშ-ის სახელმწიფო მდივანმა, ენტონი ბლინკენმა, გამოაცხადა ვიზის შეზღუვები გარკვეული პირებისთვის, რომლებიც დაკავშირებული იყვნენ "საქართველოში დემოკრატიის დაზიანებასთან", რისი გამოც სავარაუდოდ მართვადი პარტია „ქართული ოცნების" წარმომადგენლები იგულისხმებოდნენ. პარტიამ აშშ-ის გადაწყვეტილება „კომიკურად" მოიხსენია და ვაშინგტონი საქართველოს დამოუკიდებლობის შეზღუდვაში და მუქარაში დაადანაშაულა.

საქართველოს ევრო-ატლანტიკური ინტეგრაციის კრიზისი
ფართოდ გავრცელებული კონტროვერსია წარმოიშვა, როდესაც საქართველოს მართვადი პარტია „ქართული ოცნება" გააჩერა ქვეყნის ევროკავშირში ინტეგრაციის პროცესი. როგორც საქართველოს მოქალაქეებმა, ასევე უცხოელმა დამკვირვებლებმა მკაცრად გააკრიტიკეს ეს ნაბიჯი, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა საქართველოს კონსტიტუციურ ვალდებულებას -სა და ევროკავშირში გაწევრიანების შესახებ. შეერთებულმა შტატებმა დაგმო მთავრობის ქცევა, მიუთითა რა იმაზე, რომ ეს არღვევდა დემოკრატიის პრინციპებს და გამოიყენა ზედმეტი პოლიციური ძალა მშვიდობიანი პროტესტის მონაწილეების წინააღმდეგ. აშშ-მა შეაჩერა ორმხრივი სტრატეგიული პარტნიორობა ამ ანტიდემოკრატიული ქმედებების საპასუხოდ, რაც მოიცავდა კანონებს, რომლებიც ზღუდავდა შეკრებისა და გამოხატვის უფლებას. შეერთებული შტატები მოუწოდებს საქართველოს ოფიციალურ პირებს, რომ ხელახლა დაადასტურონ საქართველოს ევრო-ატლანტიკური გზა, მოხსნან შემზღუდავი კანონები და ხელახლა გამოიძიონ საარჩევნო დარღვევები. აშშ-მა ამ ეტაპზე შეაჩერა სტრატეგიული პარტნიორობა საქართველოს მთავრობასთან.

ბიძინა ივანიშვილის სანქცირება
2024 წლის დეკემბერში აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტმა სანქციები დააწესა ბიძინა ივანიშვილზე, საქართველოს მმართველი პარტიის "ქართული ოცნების" დამფუძნებელსა და საპატიო თავმჯდომარეზე, აღმასრულებელი ბრძანება 14024-ის საფუძველზე. სანქციები დაწესდა ქმედებებზე, რომლებიც მიჩნეულ იქნა საქართველოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ევროატლანტიკური ინტეგრაციის ძალისხმევის ხელშემშლელად რუსეთის ფედერაციის სასარგებლოდ. აშშ-ის მთავრობამ მიუთითა ივანიშვილის როლზე დემოკრატიული პროცესების შესუსტებაში, ადამიანის უფლებების დარღვევების ხელშეწყობასა და საქართველოში ფუნდამენტური თავისუფლებების შეზღუდვაში. განსაკუთრებული შეშფოთება გამოიწვია ივანიშვილის ხელმძღვანელობით "ქართული ოცნების" მიერ პროტესტანტების, ჟურნალისტების, აქტივისტებისა და ოპოზიციის წარმომადგენლების სავარაუდო ძალადობრივმა ჩახშობამ. სანქციები დაწესდა საქართველოს დემოკრატიული უკუსვლისა და ქვეყანაში რუსეთის გავლენის ზრდის შესახებ მზარდი საერთაშორისო შეშფოთების ფონზე, სადაც 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის შემდეგ კვლავ ტერიტორიის დაახლოებით 20% რუსული ოკუპაციის ქვეშ რჩება.