თალიშ-მუღანის ავტონომიური რესპუბლიკა

თალიშ-მუღანის ავტონომიური რესპუბლიკა – თვითგამოცხადებული ავტონომიური რესპუბლიკა აზერბაიჯანის თალიშებით კომპაქტურად დასახლებულ სამხრეთ ნაწილში. რესპუბლიკა არსებობდა 1993 წლის 21 ივნისიდან 24 აგვისტომდე. სახელმწიფოს დედაქალაქი იყო ლენქორანი, ხოლო პირველი პრეზიდენტი ალაკრამ გუმათოვი.

წინარეისტორია
საბჭოთა აზერბაიჯანში ყოველგვარი სწავლება და წიგნის გამოცემა თალიშურ ენაზე ლიკვიდირებულ იქნა 1930-იანი წლების ბოლოს. 1959 წლიდან 1989 წლამდე თალიშები არც ერთი აღწერის დროს არ არიან ნახსენები, როგორც ცალკე ეთნიკური ჯგუფი, ოფიციალურად ითვლებოდნენ აზერბაიჯანელებად, ანუ თურქებად, თუმცა ისინი საუბრობენ ირანული ჯგუფის ენაზე.

„პერესტროიკის“ წლებში დაიწყო და აღმავლობას განიცდის თალიშების ეროვნული თვითგამორკვევის პროცესი. თალიშები აქტიურად მონაწილეობენ აზერბაიჯანის სახალხო ფრონტის მუშაობაში, რომლის ერთ-ერთი დამაარსებელი იყო ლენქორანელი ავტოინჟინერი ალაკრამ გუმათოვი. მისი და თალიში პოეტის ალი ნასირის ინიციატივით 1989 წელს დაარსდა სახალხო ფრონტის ლენქორანის განყოფილება, რომელიც შეიქმნა ორგანიზატორი თალიშებით დასახლებული რაიონების ავტონომიისათვის ბრძოლისა.

აზერბაიჯანის პოლიტიკური კრიზისი
1993 წლის გაზაფხულზე სომხეთმა დაიწყო გადამწყვეტი შეტევა მთიან ყარაბაღზე, აიღო კელბაჯარი, შემდეგ აღდამი. ამ მოვლენებმა დააჩქარა სახალხო ფრონტის მთავრობის დამხობა და გამოიწვია პოლიტიკური კრიზისი აზერბაიჯანში. 28 მაისს განჯაში დაიწყო სურეთ ჰუსეინოვის ამბოხება და თავისი ჯარებით დაიძრა ბაქოსკენ. 9 ივნისს ბაქოში ჩავიდა ჰეიდარ ალიევი, ხოლო უკვე 17 ივნისს ელჩიბეი გაიქცა. ლეგიტიმური ხელისუფლება ამ პერიოდში ფაქტობრივად არ არსებობდა.

8 ივნისს გუმათოვმა ლენქორანში მოაწყო მასობრივი დემონსტრაცია ჰუსეინოვის მხარდასაჭერად, თუმცა ამ დემონსტრაციის მთავარი მოთხოვნა იყო, აზერბაიჯანის უზენაეს საბჭოს დამატებოდა მეორე – ეროვნებათა პალატა.

თალიშ-მუღანის რესპუბლიკის შექმნა
21 ივნისს 704-ე ბრიგადის მეთაურობამ მიიღო მიმართვა ხალხისადმი, რომელშიც აღნიშნული იყო, რომ, მიმდინარე ფეთქებადი სიტუაციის გათვალისწინებით, ქვეყანაში ანარქიისა და ეკონომიკური კატასტროფის ფონზე, ბრიგადა თავის თავზე იღებს აზერბაიჯანის შვიდი რაიონის (ასტარის, ლენქორანის, ლერიკის, ჯალილაბადის, ნეფტეჩალის, მასალისა და იარდიმლის რაიონები) უსაფრთხოებას და აცხადებდა თალიშ-მუღანის ავტონომიური რესპუბლიკის შექმნას.

იმავე დღეს ბაქოს ტელევიზიის ეთერით ჰეიდარ ალიევმა განაცხადა, რომ შენობა სადაც იმალებოდა გუმათოვი ხალხის მასებმა დაიკავეს, ხოლო "აჯანყებულთა პროირანელი ლიდერი" გაიქცა უცნობი მიმართულებით.

ამის შემდეგ დაიწყო მასობრივი დაპატიმრებები, რომლებიც ძირითადად 704 ბრიგადის ხელმძღვანელობას სეეხო.

შედეგები
ალაკრამ გუმათოვი დააპატიმრეს 1993 წლის 9 დეკემბერს, მაგრამ 1994 წლის 21 სექტემბერს თანამზრახველების დახმარებით მოახერხა ციხიდან გაქცევა. კვლავ დაპატიმრებულ იქნა 1995 წლის 7 აგვისტოს საკუთარ სახლში. ადამიანის უფლებათა დამცველების ინფორმაციით იგი ნებაყოფლობით ჩაბარდა მას შემდეგ, რაც გაზაფხულზე დააპატიმრეს მისი ცოლი სუდაბა რასულოვა, ხოლო მისი სამი შვილი სასტიკად სცემეს. ასევე დაპატიმრებულ იქნა გუმათოვის სხვა ნათესავებიც. გუმათოვის 12 წლის შვილი სასტიკად აწამეს პოლიციის შენობაში.
ამავე წელს დაიწყო სასამართლო პროცესი თალიშ-მუღანის ავტონომიური რესპუბლიკის საქმეზე რასაც მოჰყვა მასობრივი დაკავებები. დააპატიმრეს 30 ადამიანი ძირითადად 704-ე ბრიგადის სამხედრო მოსამსახურეები. მათ შეუფარდეს ყველანაირი სასჯელის ზომა დაწყებული 2 წლიდან და 9 თვიდან დამთავრებლი სასიკვდილო განაჩენამდე. სასიკვდილო განაჩენი შეუფარდეს გუმათოვს 1996 წელს. "სახელმწიფო დანაშაულის განზრახ დაფარვისათვის" გაასამართლეს გუმათოვის ორი ძმა. მისი ცოლი კი დიდხანს იმალებოდა დაკავების შიშით. 1998 წელს გუმათოვს სასიკვდილო განაჩენი სამუდამო პატიმრობით შეუცვალეს, ხოლო ევროპის საბჭოს პროტესტის საფუძველზე 2003 წელს სამუდამო პატიმრობა 15 წლის პატიმრობით.

2004 წლის 3 სექტემბერს გუმათოვი შეწყალებულ იქნა პრეზიდენტ ილჰამ ალიევის მიერ. ჩამოერთვა აზერბაიჯანის მოქალაქეობა და გაამგზავრეს ნიდერლანდებში, სადაც ცხოვრობდა მისი ოჯახი. როგორც აზერბაიჯანის ადამიანის უფლებათა დაცვის აქტივისტები თვლიან შეწყალება განხორციელდა ნიდერლანდების მთავრობის ზეწოლის შედეგად.

თალიშების ეროვნული მოძრაობა მოქმედებს საზღარგარეთ და ფაქტობრივად არალეგალურად, ხოლო აზერბაიჯანში აქტიურად მიმდინარეობს თალიშების აზერბაიჯანელებთან ასიმილაციის პროცესი.