ქართული ტაძრები სომხეთში

ქართული ტაძრები სომხეთში — ჩრდილოეთ სომხეთი, იგივე ლორეს და ტავუშის პროვინციები, ისტორიული ქვემო ქართლის ნაწილს წარმოადგენს. ამ რეგიონში ერთმანეთის გვერდით გვხვდება როგორც ქართული მართლმადიდებლური, ასევე სომხური გრიგორიანული ტაძრები. განსაკუთრებით მრავლადაა აქ - საუკუნეების ქართული ტაძრები. ისტორიულად, ოდითგანვე, სომხური მოსახლეობა ჩრდილოეთით მიიწევდა, რადგან სამხრეთიდან მოწოლილ მუსლიმანური ძალებისგან თავის დასაღწევად ჩრდილოეთს აფარებდნენ თავს. ეს ყველაზე მეტად გვიან შუა საუკუნეებში ხდებოდა და ლტოლვილი სომხები ძირითადად, დღევანდელი საქართველოს სამხრეთ რეგიონშიც, საუკუნის მიწურულსა და საუკუნეში დასახლდნენ. მათი დიდი ნაკადი დასახლდა, ასევე, საუკუნის 20-იანი წლების მიწურულს, როდესაც მათი დიდი ნაწილი თურქეთიდან გადაასახლა კავკასიის მთავარმართებელმა პასკევიჩმა. საუკუნის დასაწყისშიც სომეხთა დიდი ნაწილი გარბის თურქეთიდან და საქართველოს აფარებს თავს.

ქართული ეკლესია-მონასტრების კვალი ლორეში და ტავუშში არცთუ ცოტაა. მათი ზუსტი რიცხვი დაუზუსტებელია, რადგან ეს რეგიონი ჯერ ისევ არაა სათანადოდ შესწავლილი. ამ რეგიონში უამრავი მცირე ნანგრევია, რომლებსაც ქართული წარწერები აქვს შემორჩენილი. წარწერების ნაწილი ცნობილია, ზოგიერთი მათგანი სომხეთის მუზეუმებშია გადატანილი, მაგრამ დიდი ნაწილი ადგილზე უნდა იყოს შემორჩენილი.

ქვემოთ მოყვანილია დღემდე შემორჩენილი იმ ქართული ტაძრების, ეკლესია-მონასტრების სია, რომლებიც 1921 წელს საქართველოს გასაბჭოების შედეგად საზღვრების ცვლილებათა გამო სომხეთის ტერიტორიაზე მოხვდნენ:

ახტალა
ახტალა ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ქართული სამონასტრო კომპლექსია დღევანდელი სომხეთის ტერიტორიაზე, სადაც შედის 4 ეკლესია, სატრაპეზო, ციხე-გალავანი და კოშკი. მონასტერი და მისი ღვთისმშობლის სახელობის მთავარი ტაძარი დაარსდა საუკუნის დასაწყისში ივანე მხარგრძელის მიერ, რომელიც ამავე მონასტერშია დაკრძალული, მთავარი ტაძრის სამხრეთ დასავლეთიდან მიდგმულ ეკვდერში.

ინტერიერი თითქმის მთლიანად მოხატულია, კედლების მხატვრობას ქართული ასომთავრული წარწერები ამშვენებს. ინტერიერი, ერთი შეხედვით, თავისი მომეტებული ცისფერ-ლაჟვარდოვანი ფონებით, ძალიან მოგვაგონებს ყინწვისის ტაძრის ინტერიერს. ფრესკებზე, ჯერ კიდევ გასული საუკუნის 70-იანი წლების მიწურულს ჩატარდა საკონსერვაციო სამუშაოები, მაგარმ მოითხოვს ხელახალ რესტავრაციას. დაზიანებულია ტაძარში მდებარე საფლავის ქვები, რომელთაგან ყველას ქართული (ზოგიერთს ქართულ-რუსული) წარწერები ამშვენებს.

ამ ტაძრის კუთვნილებას წარმოადგენს ერთ-ერთი ქართული ტიპიკონი, რომლის ფრაგმენტებიცაა შემორჩენილი. მნიშვნელოვანია, რომ ეკლესიის კედლის მხატვრობაში შემორჩენილია ქართველთა განმანათლებლის, წმიდა ნინოს ფრესკული გამოსახულება. მართალია, დღეს მისი სახე ჩამომტვრეულია, მაგრამ შარავანდისა და წარწერის ფრაგმენტი კარგად ჩანს. აქვეა გამოსახული საქართველოში სამონასტრო ცხოვრების დამფუძნებლების, ასურელი მამების: იოანე ზედაზნელის, შიო მღვიმელის, ასევე, ათონელი მამების – გიორგი და ექვთიმე ათონელების, ილარიონ ქართველის და სხვათა ფრესკები.

მონასტერი მეოცე საუკუნის დასაწყისამდე ფუნქციონირებდა. მეთვრამეტე საუკუნეში ერეკლე მეფემ ის ალავერდის სპილენძისა და ვერცხლის საბადოებზე სამუშაოდ ჩამოყვანილ ბერძნებს გადასცა, რაც იმას ნიშნავს, რომ ტაძარი კვლავ მართლმადიდებლური დარჩა. სამონასტრო კომპლექსის ჩრდილოეთით, სოფლის შუაგულში, მცირე ბორცვზე დგას ნათალი ქვით ნაგები, წმიდა გიორგის სახელობის პატარა, დარბაზული ეკლესია, რომლის დასავლეთ ფასადზე 10-სტრიქონიანი ქართული ასომთავრული წარწერაა, საიდანაც ვიგებთ, რომ ის ივანე მხარგრძელის შვილის, ავაგ ათაბაგის საწირველოა, რომელიც მეცამეტე საუკუნის 50-იან ელბში აუგია პეტრე წინამძღვარს.

ამავე სოფელშია სამების ეკლესია – ორნავიანი ნაგებობა, რომელზეც მოსე კანდელაკის წარწერაა. ეს ეკლესიაც მეცამეტე საუკუნით თარიღდება.
სამების ეკლესიის საკურთხეველი ქართული ჩუქურთმიანი ქვებითაა აგებული. დღესდღეობით არც ერთი მათგანი არ ფუნქციონირებს.

ქობაირი
მდებარეობს ქ. თუმანიანის მახლობლად, დებედას ხეობაში, მთის წვერზე. დაარსდა 1171 წელს, ტაშირ-ძორაგეტის მეფის, კვირიკე -ს (1048-1049 – 1089 წლები) ასულის, მარიამის მიერ. ორი საუკუნის შემდეგ, ძლიერი მიწისვძრის შედეგად მნიშვნელოვნად დაინგრა. ცნობილია თავისი უნიკალური ფრესკებით, რომელიც ქართული და ბიზანტიური ტრადიციისამებრ არიან შექმნილი.

ტაძარი თამარ მეფის ამირსპასალარის, ზაქარია მხარგრძელის და მისი ოჯახის საძვალე მდებარეობს. აღსანიშნავია, რომ ქობაირის მონასტრის სიახლოვეს კიდევ სხვა დანგრეულ–განადგურებული ქართული ძეგლების ნაშთებიც მდებარეობს, რომლებიც მსურველი მნახევლებისთვის სრულიად მიუდგომელია. თავად მონასტერში ნგრევის პროცესები მიდის.

ეტიმოლოგია
ფუძე არის ქართული „ქვაბ“. ის ქვაბში, მღვიმის სიღრმეში მოთავსებული მონასტრის შთაბეჭდილებას ახდენს.

ძელი ჭეშმარიტისა
მდებარეობს სოფელ კურტანთან. სომხურად ჰნევანქ, ქართულად კი ძელი ჭეშმარიტისა ეწოდება. გიორგი ჩუბინაშვილს ეს ტაძარი - საუკუნეებით აქვს დათარიღებული. 2011 წლის ზაფხულში, ქართველ მკვლევართა ინფორმაციით, ჰნევანქში გაცხოველებული სარემონტო სამუშაოები მიმდინარეობდა. ქართული წარწერები ტაძრის გუმბათის ყელზეა, მაგრამ, ამას გარდა, იქ იყო შვიდი ქართული საფლავი ქართული ეპიტაფიით, თუმცა ისინი უკვე გამქრალია და აღარ არსებობს.

ტაძარში შემორჩენილია ქართული წარწერა, რომელშიც იხსენიება იოანე მხარგრძელი, რომელიც საუკუნეში ამ მხარის მმართველი იყო.

ხუჯაბი
საზღვრის საკითხი კამათის საგანია. სომხეთის სახელმწიფო საზღვარი 400 მეტრით განზრახაა გადმოწეული, რომ ეს ტაძარი სომხეთის ტერიტორიაზე მოხვედრილიყო.

ტაძარი საუკუნეშია აგებული. თავისი პროპორციებით, დეკორატიული მორთულობითა და სტილისტური ნიშნებით მიეკუთვნება მეთორმეტე-მეცამეტე საუკუნეების ხუროთმოძღვრული ძეგლების ჯგუფს: ბეთანიას, თახეს, ახტალას. ეკლესიის შიგნით შემორჩენილია ქართული ასომთავრული წარწერების ფრაგმენტები.

კირანცი
მდებარეობს ტავუშის რაიონში, ისტორიული გაგის ტერიტორიაზე, აღსტევის ხეობაში, სოფელ კირანცის (ყოფ. გეთაშენი) მახლობლად.

აქორის ეკლესია
მდებარეობს სოფელ აქორში. ქართული წარწერა არ გააჩნია, მაგრამ მისი ხუროთმოძღვრული შემკულობა ნათლად მეტყველებს იმაზე, რომ ის ქართული მართლმადიდებლური ტაძარია.

თეჟარუიქი
ლეონ მელიქსეთ-ბეგს ეს ქართული მონასტერი - საუკუნეების ძეგლად მიაჩნია.

ოსკიპარი
ვახუშტის რუკის მიხედვით მდებარეობს აღსტაფის ხეობაში. აგებულია - საუკუნეებში. ფრესკებზე არის ქართული წარწერები.

შაჰნაზირი
შაჰნაზირსა და მის მიდამოებში დაცულია რამდენიმე ქართული ასომთავრული წარწერა: ეკლესიის სარკმელქვეშ არის ცხრასტრიქონიანი ქართული წარწერა, რომელშიც მოხსენიებულია ეკლესიის ამგები ოთხი ძმა ძნელაის-ძენი. წარწერა თარიღდება 1135 წლით. შაჰნაზირის ახლოს, გორაკზე არის ერთნავიანი, ნახევრად დანგრეული ეკლესია, სადაც ნანახია ნუსხა-ხუცურით შესრულებული ექვსსტრიქონიანი წარწერა.

ახპატი
ვახუშტი ბატონიშვილის მიხედვით ახპატის ეკლესია არის ქართული, ისევე, როგორც სანაინის ეკლესია - ქართველ მეფეთა მიერ არის აშენებული: „...არს ახპატი და სანაინი მეფეთა ქართველთათა აღშენებულნი, ეკლესიანი გუმბათიანნი, კეთილნაშენნი, საეპისკოპოზო. გარგნა აწ სხენან სომეხნი“.

ახპატის მონასტერში შემონახულია ასევე ქართული წარწერები და ქართულ ენებზე შესრულებული ეპიტაფია. აღნიშნული წარწერები ფრესკების თანადროულია და საუკუნით თარიღდება. წარწერების კვალი ამჟამად ძნელად შეიმჩნევა. ახპატის მონასტერში ქართული წარწერების არსებობა ქალკედონური მრწამსის გავლენაზე მიუთითებს. მონასტრის ისტორიიდან ცნობილია, რომ როდესაც დაემხო კვირიკიანთა სამეფო 1113 წელს, ამ დროს ქართველთა მეფემ, დავით აღმაშენებელმა, ორბელიანებისა და მხარგრძელების დახმარებით 1118 წელს ლორეს ტერიტორია გაათავისუფლა თურქ-სელჩუკებისაგან, დაუბრუნა საქართველოს მიტაცებული მხარე ლორე და უბოძა ორბელიანებს. ახპატის ეკლესიის შესასვლელში არსებული წარწერის მიხედვით, დავით აღმაშენებელი მფარველობდა ახპატისა და აგრეთვე სანაინის მონასტრებს, შესწირა და დაუმტკიცა მათ ადგილ-მამულები. სავარაუდოდ, ამ პერიოდში უნდა შექმნილიყო ახპატის ფრესკები ქართული წარწერებით. ვახუშტი ბატონიშვილის (ბაგრატიონის) ცნობით, ახპატ-სანაინის ეპისკოპოსს ქართლის მეფე ამტკიცებდა. ახპატი დღესაც ფუნქციონირებს. 1996 წლიდან იგი შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა ნუსხაში.

სანაინის მონასტერი (სანაჰინი)
როგორც ავღნიშნეთ ვახუშტი ბატონიშვილის მიხედვით სანაინის (სანაჰინის) ეკლესია არის ქართველთა აშენებული. ახპატისა და სანაინის მონასტრების აღმავლობა უკავშირდება ქართველ მოღვაწეებს მხარგრძელთა დინასტიიდან. საუკუნის მეორე ნახევრიდან დაწყებული თურქ-სელჩუკთა შემოსევებისა და მათი მმართველობის პერიოდში, ასევე ტაშირ-ძორაკეთის სამეფოს დაცემის შემდეგ სანაინის მონასტერი დაკნინდა. ს-ის 80-იან წლებში ეს ტერიტორია მხარგრძელების უბრუნდება. მხარგძელებმა განაახლეს მონასტერი, ააგეს სამრეკლო, ასევე სამეურნეო ნაგებობები. მათვე ამავე პერიოდში ააგეს სანაინის (სანაჰინის) თაღოვანი ხიდი.

მე -13 საუკუნის დასაწყისში მართლმადიდებელი გახდა ივანე მხარგრძელი (მსახურთა მმართველი, ათაბაგი, ამირსპასალარი, 1227). ზაქარია მხარგრძელი და მამამისი სარგისი დაკრძალეს სანაინში მდებარე ოჯახის მონასტერში. ზაქარიას ვაჟი შანშე მართლმადიდებელი იყო (მხარგრძელთა ოჯახის ორი შტო იყო მართლმადიდებელი - გაგელი და თმოგველი). საქართველოს სამეფო კარზე ამაღლებისა და მართლმადიდებლობისადმი გადასვლის შემდეგ, მართლმადიდებლური მონასტრები გახდნენ მხარგრძელთა ოჯახის მემკვიდრეობითი სამარხები: ახტალა – ივანე მხარძაძელის ოჯახი და შთამომავლები, ხოლო ქობერი – შანშე ზაქარიას ძე მხარგძელის ოჯახი.

ოძუნის მონასტერი
ოძუნის მონასტერი (სურბ ნშანი) მე-6 საუკუნეში არის აშენებული და არქიტექტურულად ქართულ-ბიზანტიური გავლენის ძეგლია, რომელიც მდებარეობს ლორეს რეგიონში. ის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნიმუშია გუმბათოვანი ბაზილიკების ტიპისა, რომელიც გავრცელებული იყო ადრეულ ქრისტიანულ საქართველოში. ლორე (ტაშირ-ძორაგეტი) ისტორიულად საქართველოს სამეფოს ნაწილი იყო, ამიტომაც ამ რეგიონში ქართული ხუროთმოძღვრული გავლენა ძალიან ძლიერია. მეცნიერთა ნაწილი მას ქართველი ხუროთმოძღვრების მიერ აშენებულად მიიჩნევს.

ხოშავანის მონასტერი (გოშავანქი)
ხოშავანი შუა საუკუნეების ქართული მონასტერია, რომელიც ისტორიული სომხეთის ტერიტორიაზე (ამჟამად ვაიოც-ძორის პროვინცია) მდებარეობს.

სახელწოდება „ხოშავანი“ ითარგმნება, როგორც „შეერთებული მონასტერი“, რადგან ერთ ტერიტორიაზე სამ დიდ ეკლესიას აერთიანებს.

როგორც ბარკუშატის წარწერებშია აღნიშნული და მარი ბროსეც ადასტურებს, ბარკუშატიდან გარნამდე ეკუთვნოდა ეროვნებით ქართველ ტარსაიჭ ორბელიანს. ამჟამად ეს საზღვარი მოქცეულია ზანგეზურსა და მეგრს შორის ტერიტორიაზე, სადაც მდინარე ბაზარ-ჩაი უერთდება მდინარე არაქსს.

შეერთებული მონასტრის ანუ ხოშავანის წარწერებში ჩამოთვლილია მონასტრის ქონება, რომელიც ტარსაიჭ ორბელიანმა შესწირა 1251 წელს. იქვე ყოფილა ტარსაიჭის წარწერა. ტარსაიჭი მოიხსენიება, როგორც ლიპარიტ დიდის შვილი და ძმა მისი სუმბატი – მეფედ, რომელიც გახლდათ პროვინციების მმართველი ბარკუშატიდან გარნამდე:“ჩვენი საზღვრები ვრცელდებოდა მდინარე არაქსამდე. ქრისტე ჩვენი იმედი”!

სუმბატს მეფედ იმიტომ მოიხსენიებენ, რომ ეს მამულები ჯერ მხარგრძელების მფლობელობაში იყო და შემდეგ ორბელიანების ხელში გადავიდა.

ტარსაიჭ ორბელიანი დაუმარცხებელი მებრძოლი ყოფილა. ტარსაიჭმა სახელი გაითქვა, იგი უყვარდათ და აფასებდნენ როგორც მონღოლთა, ისე ქართველი მეფეები. დავით -ის ძემ, წმიდა დემეტრე თავდადებულმა განადიდა პირველ ვეზირობამდე (ათაბაგობამდე). უბოძა სამფლობელოდ ანისი და ყარსი თბილისამდე. აღსაზრდელად მიაბარა საკუთარი შვილები – დავითი და მანუელი”.

სრვეღის მონასტერი
სრვეღის მონასტერი აგებულია საუკუნეში. არის მოსაზრება, რომ კირანცთან ერთად იგი ქართული „ოქროს ხანის“ კულტურის ძეგლია. არქიტექტურული ნიშნებით - საუკუნეებს განეკუთვნება. იგი კირანცის სამონასტრო კომპლექსის მსგავსად ნაშენებია ტერაკოტის აგურით, რაც იშვიათობაა სომხეთში. 1152 წლის წარწერა ერთ-ერთ კედელზე, მოიხსენიებს ხუროთმოძღვარ სარგისსა და მშენებელ იოანე ქართველს.

კოშის ეკლესია (გიუჯიქილისა - ქართველთა ეკლესია)
კოშის დარბაზული ეკლესია.  თურქულად-  — „გიურჯი-ქილისა“, სიტყვასიტყვით ითარგმნება  როგორც „ქართული ეკლესია“)— საუკუნის  ქართული ტაძარი სომხეთში, არაგაწოტნის პროვინციის სოფელ კოშში, სოფლის სასაფლაოზე, სოფლის სამი ისტორიული ეკლესიიდან ერთ-ერთი. გარედან მის ჩრდილოეთ კედელზე, კარნიზის ქვეშ, შესრულებულია 9-სტრიქონიანი ქართული ასომთავრული წარწერა. წარწერას აკაკი შანიძე ათარიღებს 1215/1216 წლებით და მისი ავტორები არიან მხარგრძელები. ის მნიშვნელოვანი წყაროა მე-13 საუკუნის მეორე ათწლეულის საქართველოსა და სომხეთის ეკონომიკური ცხოვრების შესწავლისათვის.