აპოლო სოსიანუსის ტაძარი

აპოლო სოსიანუსის ტაძარი — რომაული ტაძარი მიძღვნილი აპოლონისადმი კამპუს მარტიუსში, მარცელუსის თეატრისა და პორტიკუს ოქტავიას გვერდით, რომში, იტალიაში. მისი ამჟამინდელი სახელი მომდინარეობს მისი საბოლოო ხელახალი მშენებლის, გაიუს სოზიუსის სახელიდან.

მდებარეობა
აპოლინარსა და მის მემკვიდრეებს მჭიდროდ შეიძლება დავუკავშიროთ ადგილი თეატრის გვერდით, რადგან ასკონიუსი მიუთითებს, რომ ის მდებარეობდა „პორტა კარმენტალისის გარეთ, ფორუმ ჰოლიტორიუმსა და ცირკუს ფლამინიუსს შორის“, ლივიუსი კი აღნიშნავს, რომ ის მდებარეობდა პრატა ფლამინიაში (ფლამინიის მდელოები, როგორც ამ ადგილს მაშინ უწოდებდნენ), ხოლო სხვა წყაროები მას ათავსებენ ფორუმის, კაპიტოლიუმის და მარცელუსის თეატრის სიახლოვეს შესაბამისად.

ყველა ეს მინიშნება მიუთითებს ამ ტაძრის ამჟამად მიღებულ ადგილმდებარეობაზე, თეატრის ჩრდილოეთით და პორტიკუს ოკტავიას აღმოსავლეთით, იმ ქუჩაზე, რომელიც პორტა კარმენტალისის გავლით მიდიოდა კამპუს მარტიუსისკენ, თანამედროვე პიაცა კამპიტელის სამხრეთით მცირე მანძილზე.

ისტორია
რესპუბლიკური ეპოქა
ტაძრის სამი სვეტი, რომლებიც დღემდე სრული სიმაღლით შემორჩა, მიეკუთვნება ავგუსტუსის დროინდელ რეკონსტრუქციას, მაგრამ აპოლონის კულტი ამ ადგილას არსებობდა სულ მცირე ძვ.წ. საუკუნის შუა პერიოდიდან, როდესაც ამ ადგილას დაფიქსირდა აპოლინარი (წმინდა კორომი ან საკურთხეველი). ვინაიდან აპოლონი უცხოური კულტი იყო, კანონით მას უნდა განთავსებულიყო პომერიუმის (ქალაქის წმინდა საზღვრის) გარეთ, რაც მას აქცევდა პომერიუმის გარეთ სენატის შეხვედრების რეგულარულ ადგილად. (ეს ასევე იყო აპოლონის ერთადერთი ტაძარი რომში, სანამ ავგუსტუსმა კიდევ ერთი არ აკურთხა პალატინის ბორცვზე.)

პირველი ტაძრის შენობა თარიღდება ძვ.წ. 431 წლით, როდესაც კონსულმა გაიუს იულიუს მენტომ აკურთხა ტაძარი, რომელიც მიეძღვნა აპოლონ მედიკუსს (მკურნალს), ძვ.წ. 433 წლის ეპიდემიის დროს მისთვის მიცემული აღთქმის შესრულებად. ეს შენობა რესტავრირებულ იქნა ძვ.წ. 353 წელს, და შესაძლოა ძვ.წ. 179 წელსაც, როდესაც ცენზორმა მარკუს ემილიუს ლეპიდუსმა და მისმა კოლეგამ დადეს კონტრაქტი ტაძრიდან ტიბრამდე პორტიკის აშენებაზე, იმედის ტაძრის უკან. ცენზორის პროექტები ასევე მოიცავდა ახლომდებარე თეატრს. აპოლონის კულტის ქანდაკების მიერ სამი დღის განმავლობაში ცრემლების ღვრა, რომელიც ციტირებულია უმცროსი სციპიონის სიკვდილის დროს მომხდარი სასწაულების შორის, შეიძლება მომხდარიყო მხოლოდ ამ ტაძარში, რადგან სხვა ტაძრები აპოლონს არ ჰქონდა.

მეზობელი ტაძარი, მიძღვნილია აპოლონის დისადმი, დიანასადმი, სავარაუდოდ თარიღდება გვიანი რესპუბლიკის პერიოდით, მას შემდეგ რაც აპოლონის ტაძრის ტერიტორია განადგურდა მარცელუსის თეატრზე მუშაობის დროს.

სოსიანური რეკონსტრუქცია
რადიკალური რეკონსტრუქცია დაიწყო გაიუს სოზიუსმა, სავარაუდოდ ძვ.წ. 34 წელს მისი ტრიუმფის შემდეგ. ეს სამშენებლო სამუშაოები მალევე შეწყდა ოქტავიანსა და ანტონიუსს შორის სამოქალაქო ომის გამო (სოსიუსი ანტონიუსის მხარეზე იდგა), და განახლდა მხოლოდ რამდენიმე წლის შემდეგ, როდესაც ავგუსტუსი შეურიგდა სოსიუსს. ამგვარად, საბოლოოდ იგი მიეძღვნა პრინცეფსის სახელს, ავგუსტუსის პერიოდში 23 სექტემბერს მისი მიძღვნის დღით. მარცელუსის თეატრის მშენებლობის შედეგად მალევე ტაძრის წინა კიბე დაინგრა და შეიცვალა ორი კიბით „პრონაოსის“ გვერდებზე.

გვიანი რომაული პერიოდი
ავგუსტუსის შემდგომ ფაზებში ცნობილია მხოლოდ მცირე რეკონსტრუქციები, ქალაქის პრეფექტის მემიუს ვიტრასიუს ორფიტუსის (356-359) და შესაძლოა ანიციუს აცილიუს ფორტუნატუს გლაბრიოს მიერ 420-იან წლებში. ტაძარი სავარაუდოდ დაიხურა წარმართების დევნის პერიოდში გვიანი რომის იმპერიაში, როდესაც ქრისტიანმა იმპერატორებმა გამოსცეს ედიქტები, რომლებიც კრძალავდა ყველა არაქრისტიანულ აღმსარებლობასა და საკურთხეველს.

შუა საუკუნეები და თანამედროვეობა
ტაძრის ნანგრევებში პოსტ-რომაულ პერიოდში განთავსებული იყო შუა საუკუნეობრივი საცხოვრებლები 1930-იან წლებამდე, როდესაც ეს შენობები დაანგრიეს 1926-დან 1932 წლამდე, რათა მარცელუსის თეატრი იზოლირებულად ყოფილიყო ხილული. იმავე სამუშაოების დროს აღმოჩენილ იქნა დაცემული კოლონადის ნაშთები სწორედ იმ პოზიციებში, სადაც ისინი დაეცნენ, თეატრის თაღებში და შედეგად 1937 და 1938 წლებში გათხრილ იქნა პოდიუმის ნაშთები. 1940 წელს დაცემული სვეტები აღმართეს ამ პოდიუმზე, თუმცა სავარაუდოდ არა მათ თავდაპირველ პოზიციებზე.

დამატებითი ნამუშევრები
პლინიუსი ორჯერ საუბრობს ხელოვნების ნიმუშებზე ამ ტაძარში, სავარაუდოდ მიუთითებს ნადავლზე, რომელიც სოსიუსმა საბერძნეთიდან ჩამოიტანა და განათავსა ტაძრის მის მიერ განხორციელებულ რეკონსტრუქციაში. ესენია:

თებელი არისტიდეს ნახატები
რამდენიმე ქანდაკება როდოსელი ფილისკუსის მიერ
აპოლონ კითარედი ტიმარხიდესის მიერ
აპოლონის ქანდაკება კედრის ხისგან სელევკიიდიდან
ცნობილი ნიობიდების ჯგუფი (რომელიც ძველების მიერ მიეწერებოდა სკოპასს ან პრაქსიტელს, ახლა არც ერთს არ მიეწერება).

ავგუსტუსის რეკონსტრუქცია
ძვ.წ. 37-32 წლებს შორის, აპოლონ სოსიანუსის ტაძრის ფრონტონის დიდი რეკონსტრუქცია განხორციელდა ავგუსტუსის ხელმძღვანელობით, რაც მიუთითებდა მის უფრო ფართო გეგმებზე ცირკუს ფლამინიუსის არქიტექტურული ფორმატის რესტრუქტურიზაციისათვის, რომელიც წარმოადგენდა ოვალურ ფორმის სექციას კამპუს მაურიტიუსის სამხრეთ ნაწილში. ამ ავგუსტუსისეული რეფორმატირების შედეგად ჩამოყალიბდა მჭიდრო არქიტექტურული ურთიერთკავშირი აპოლონ სოსიანუსის, ბელონას ტაძრისა და მარცელუსის თეატრს შორის. ეს გადაწყვეტილება იყო განზრახ მიღებული და მიუთითებდა ბერძნული ღვთაება აპოლონის გავლენაზე რომაულ ცხოვრებაზე; აპოლონი იყო ცირკუს ფლამინიუსში ცხოვრების ცენტრი, რადგან ეს სივრცე გამოიყენებოდა თეატრალური წარმოდგენებისთვის მარცელუსის თეატრში, ცხენების შეჯიბრებისთვის ცირკუსის ოვალური პერიმეტრის გარშემო და პოლიტიკური გამოსვლებისთვის ოვალურ ველზე.

ფრონტონური რეკონსტრუქცია: აპოლონის ქანდაკება
აპოლონ სოსიანუსის გარშემო ტერიტორიიდან აღმოჩენილ ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ქანდაკებას წარმოადგენს ხუთი ფუტის სიმაღლის მშვილდოსანი აპოლონის ქანდაკება. მართალია, ამ ქანდაკების თავდაპირველი პოზიცია სამეცნიერო დებატების საგანი იყო, რადგან ზოგიერთი ავტორი თვლიდა, რომ ეს ნამუშევარი თავდაპირველად განთავსებული იყო ტაძრის უჯრედის ნიშაში, ეს თეორია უარყოფილ იქნა „ძალიან აქცენტირებული სტუკოს აღმოჩენით, რომელიც ფარავდა ოთხკუთხა ხვრელს, იმ ტიპის, რომლებიც ჩვეულებრივ გამოიყენება ფრონტონური ქანდაკებების უკანა კედელზე კაუჭით დასამაგრებლად.“ ამ ხვრელის მდებარეობის საფუძველზე, მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ აპოლონის ქანდაკება ფრონტონზე პროფილის ხედით იქნებოდა დაკიდებული, და მისი მარცხენა ხელი სავარაუდოდ ფარს იჭერდა, ხოლო მარჯვენაში ხმალი ეჭირა. ეს დადგენა ასევე განამტკიცებს მეცნიერთა განსხვავება ამ ნამუშევარს, როგორც აპოლონის მეომარს და არა თავად აპოლონს შორის, რადგან ღმერთი აპოლონი ჩვეულებრივ გამოსახულია აწეული ხელებით, შემკული მშვილდისა და ისრით. ამ განსხვავების მაჩვენებელია ასევე აპოლონის „დამახასიათებელი ელემენტის“ არარსებობა, როგორიცაა ნაწნავი კისრის უკან, რაც გმირებისა და ღმერთების გამოსახულებებისთვის დამახასიათებელი ნიშანია.