ნინა ნემცევა

ნინა ბორისოვნა ნემცევა (დ. 12 დეკემბერი, 1926, უფა — გ. 2021, დიუსელდორფი) — საბჭოთა და უზბეკი მედიევისტი-მეცნიერი, არქეოლოგი და არქიტექტორი-რესტავრატორი, ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი (1972).

ადრეული წლები და განათლება
ნინა ბორისოვნა ნემცევა დაიბადა 1926 წლის 12 დეკემბერს ქალაქ უფაში, ბაშკირეთის ასსრ-ში. მისი მამა, ბორის ნიკოლაევიჩი, რკინიგზაზე ინჟინრად მუშაობდა, დედა, ელიზავეტა პავლოვნა, ექიმი იყო.

ბავშვობის წლებში ნინა მშობლებთან ერთად გადავიდა ქალაქ ბელორეცკში. მისი ბავშვობა ფაქტობრივად დასრულდა, როდესაც 1937 წელს მამა დააპატიმრეს. ელიზავეტა პავლოვნა და სამი შვილი დაუყოვნებლივ გაასახლეს დეპარტამენტული ბინიდან. თითქმის სამი წლის განმავლობაში, სანამ ბორის ნემცევის საქმე გამოძიებაში იყო, ოჯახი ქირით ნაქირავებ ოთახებში ცხოვრობდა. ბელორეცკი პატარა ქალაქი იყო და ადგილობრივებისთვის ნემცევები „ხალხის მტერის ოჯახის“ სახელით იყვნენ ცნობილი. ოჯახს დამატებითი სასურსათო ბარათები სჭირდებოდა, ამიტომ დედის დაჟინებული თხოვნით, მან 1941 წელს დაამთავრა შვიდწლიანი სკოლა და ჩააბარა ბელორეცკის პედაგოგიკურ სასწავლებელში, რომელიც 1944 წელს დაასრულა.

შემდეგ ნემცევა გახდა მიხაილ ევგენიევიჩ მასონისა და გალინა ანატოლიევნა პუგაჩენკოვას სტუდენტი. 1950 წელს მან დაამთავრა ცენტრალური აზიის სახელმწიფო უნივერსიტეტი (ისტორიის ფაკულტეტი, არქეოლოგიის კათედრა). მომავალ პროფესიულ საქმიანობაში მისი ინტერესის სფეროს წარმოადგენდა ცენტრალური აზიის არქიტექტურულ-არქეოლოგიური ძეგლები.

კარიერა
ნინა ნემცევა მრავალი წლის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა ყარახანიდების ეპოქის სასახლე-კომპლექს „რაბათ-ი მალიკის“ გათხრებს, ატარებდა არქეოლოგიურ სამუშაოებს „შაჰ-ი ზინდას“ ანსამბლში და აფრასაბის (დღევანდელი სამარყანდი) ნასახლარზე, ასევე საიფ ალ-დინ ბახარზის (ბუხარა) და ხოჯა ახმად იასავის (თურქესტანი) მაუოსლეებში და ცენტრალური აზიის სხვა მნიშვნელოვან არქეოლოგიურ ობიექტებზე. 1970-იანი წლების ბოლოსა და 1980-იანი წლების დასაწყისში მან განახორციელა მარშრუტული დაზვერვითი კვლევები სირდარიოსა და ჯიზახის რეგიონებში, რომლებიც აუცილებელი იყო უზბეკეთის არქეოლოგიური ძეგლების კოდექსის შედგენისათვის.

ნემცევა თითქმის ერთ წელი ასწავლიდა სკოლაში. ომის დასრულების შემდეგ, იგი კვლავ ფიქრობდა უმაღლესი სამედიცინო განათლების მიღებაზე და არჩევანი ტაშკენტის სამედიცინო ინსტიტუტზე გააკეთა. მისთვის არქიტექტურა „გაყინული ტექსტი“ იყო, რომელიც უნდა „წაგეკითხა“ ფენად ფენაზე — გეგმის, კედლის წყობის, დეკორისა და წარწერების მიხედვით.

ნემცევას ცენტრალური ობიექტი გახდა ყარახანიანთა ეპოქის სასახლე-სამეურნეო კომპლექსი რაბათი მალიქი, რომელზეც მრავალი წლის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა გათხრებსა და.რესტავრაციას. ამ ძეგლზე ჩატარებულმა კვლევამ მას მისცა შესაძლებლობა ეჩვენებინა, რომ აბრეშუმის გზის კარავანსარაები და სამეფო სასახლეები მხოლოდ სამხედრო-ადმინისტრაციული ცენტრები არ იყო, არამედ ბირთვები, სადაც იკვეთებოდა სატრანსპორტო, სავაჭრო და რიტუალური ფუნქციები. ნემცევამ დეტალურად აღწერა კარიების სისტემები, ეზო-გალავნის თანაფარდობები და გეგმარებითი სიმეტრია, რასაც შემდეგ ცენტრალური აზიის სხვა კარავანსარაებთან შედარებით იყენებდა.

მნიშვნელოვანი ადგილი ნემცევას სამეცნიერო საქმიანობაში ეკავა სამარყანდის ცხოვრებისეულ სივრცეებსა და სარწმუნოებრივ არქიტექტურას — ანსამბლი „შაჰი-ზიმდა“ და აფრასიობის ნაგებობებს. შაჰი-ზიმდას კვლევისას ის განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა სამშენებლო ჰორიზონტების „კითხვას“: რომელ ფენას ეკუთვნის კონკრეტული მეზონა, როგორ იცვლება დეკორის სტილისტიკა სხვადასხვა საუკუნეში, რა თანხვედრაშია არა მხოლოდ წარწერებთან, არამედ წერილობითი წყაროების ქრონოლოგიასთან. ამ მიდგომით ის ეწინააღმდეგებოდა „ზედაპირულ კოსმეტიკურ შელამაზებას“, რომელიც ზოგჯერ ტურისტული ინდუსტრიის მოთხოვნებიდან გამომდინარეობდა და ძეგლების ისტორიულობას ამკარგვინებდა.

ნემცევასთვის მნიშვნელოვანი იყო პროფესიული მემკვიდრეობის გადაცემა. ცენტრალური აზიის უნივერსიტეტში მუშაობის პერიოდში მის ირგვლივ ჩამოყალიბდა ახალგაზრდა არქეოლოგებისა და არქიტექტორ-რესტავრატორების წრე, რომელთაც ნემცევა ასწავლიდა როგორც საველე არქეოლოგიის ტექნიკას, ისე გეგმარების, საკონსტრუქციო კვეთებისა და ფოტოდოკუმენტაციის წესებს. მისი ყოფილ სტუდენტთა ნაწილი მოგვიანებით თავად გახდა ექსპედიციების ხელმძღვანელი, ეროვნული მუზეუმებისა და.რესტავრაციის ინსტიტუტების წამყვანი თანამშრომლები. ასე ჩამოყალიბდა „ნემცევას სკოლა“, რომელიც დღემდე იგრძნობა შუა აზიის ბევრ.რესტავრაციულ პროექტში.

ნინა ნემცევას სამეცნიერო მემკვიდრეობა — ხუთზე მეტი მონოგრაფია და დაახლოებით ასორმოცდაათი სტატია — მოიცავს როგორც კონკრეტული ძეგლების დეტალურ ანალიზს, ისე ფართო შედარებით-საანალიზო ნაშრომებს ცენტრალური აზიის ურბანიზაციისა და არქიტექტურული ტიპოლოგიის შესახებ. მისი ტექსტები გამოირჩევა ზუსტი ტერმინოლოგიით, მდიდარი ილუსტრაციული მასალით (გეგმები, ჭრები, ფოტოები) და მკერიული, მკვეთრად არგუმენტირებული სტილით. თანამედროვე მკვლევრები ნემცევას მიერ შეგროვებულ არქივს — საველე დღიურებს, ფოტოალბომებს, ნახაზებს — კვლავ აქტიურად იყენებენ ახალი ინტერპრეტაციებისათვის, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს მის ხანგრძლივ გავლენას ცენტრალური აზიის არქეოლოგიისა და არქიტექტურის ისტორიის კვლევაზე.