ძველი ქართული ენა

ძველი ქართული ენა — თანამედროვე ქართულის წინამორბედი ენა. გულისხმობს უძველესი წერილობითი ძეგლების ენას საუკუნიდან საუკუნის ჩათვლით. საუკუნიდან საუკუნემდე არსებულ ქართულ ენას საშუალი ქართული ეწოდება. ძველი ქართული საშუალ ქართულად თანდათანობით შეიცვალა. ამიტომ მათ შორის მკაფიო ზღვრის გავლება შეუძლებელია და დროის მიხედვით დაყოფა პირობითია.

ფონეტიკა
თანხმოვნები
ძველ ქართულ ენაში 29 თანხმოვანი იყო (ჲ-სა და -ს ჩაუთვლელად).

ჴ (ხარი, ჴარი) იყო ხახისმიერი (ფარინგალური) ყრუ ფშვინვიერი ბგერა, რომელიც ზოგიერთ კილოში კიდევ არის შემონახული, მაგალითად ფშაურში, ხევსურულში, გრემ-საბუე-ენისელში და სხვაგან. ყველა სიტყვაში, სადაც ჴ იხმარებოდა, მას სალიტერატურო ენაში ხ შეენაცვლა. გვქონდა: ჴელი, მუჴლი, მჴარი, ჴაჴა, ჴორცი, ვენაჴი და სხვა, ახლა კი გვაქვს: ხელი, მუხლი, მხარი, ხახა, ხორცი, ვენახი.

ძველი ქართულისა და ახალი ქართულის თანხმოვნების გამოთქმებს შორის მსგავსება დიდია. ენისთვის დამახასიათებელია ჰარმონიული ჯგუფების შექმნა. როდესაც ორი თანხმოვანი ერთად ხვდება, ხშირად ხდება ასიმილაცია და თანაბრდება მათი ჟღერადობა. მაგალითად „ტეხს“ ზმნის ფუძეში ტეხ იკარგება ორ თანხმოვანს შორის მყოფი ხმოვანი და რჩება ტხ, რომელიც ასიმილირდება და მიიღება ტყ (ტყდება).

ხმოვნები
ძველი ქართულის ხმოვნების წარმოთქმაც თითქმის ახლის ანალოგიურია.

ძველ ქართულს აქვს ხუთი ხმოვანი: ა, ე, ი, ო და უ და ორი ნახევარხმოვანი: ჲ და .

ჲოტას მარცვალი არ აქვს. მაგალითად სიტყვაში დედაჲ ბოლოკიდური მარცვალი არის აჲ და არა ჲ. ის წარმოითქმის ენის შუა ნაწილის შუა სასასთან მიახლოებით. თუ ეს მიახლოება იმდენად დიდია, რომ გამომავალი ჰაერის ერთგვარი დაბრკოლებაა, მაშინ მას სპირანტული ხასიათი ექნება.

ძველ ქართულ ენაში უ ბგერით დაბოლოებული დიფთონგიც ხშირად ერთ მარცვლად გამოითქმოდა და უ მოკლდებოდა. მაგალითად, სიტყვაში ჩუენი უ მოკლეა. ასეთი უ-სთვის ანბანში ასო არ მოიპოვებოდა. მისი აღნიშვნა მხოლოდ ერეკლე მეფის დროს ანტონ კათალიკოსის გავლენით შემოიღეს — , რომელსაც „უ-ბრჯგუთი“ ან უბრალოდ „უ-ბრჯგუ“ უწოდეს.

ასო ჱ (ჰე, ე-მერვე) ძველ ქართულ ენაში „ეჲ“ კომბინაციის ნაცვლად იხმარებოდა. მაგალითად:
ქრისტეჲ — ქრისტჱ;
მთვარეჲ — მთვარჱ.

ჳ (ვიე) გამოხატავდა დიფთონგს, რომლის პირველი ნაწილია უმარცვლო უ, მეორე კი — მარცვლიანი ი. ძველი ქართული ტექსტების დღევანდელი ასოებით ბეჭვდის დროს სხვა ნიშნის უქონლობის გამო იგივე ასოა გამოყენებული უმარცვლო უ-სა და უფრო ხშირად უ-სა და ი-ს შუა მდებარე ხმოვნის გადმოსაცემად.

ჵ (ოჰ, ჰოე) თავდაპირველად იყო დახურული ო, დიფთონგისებრი ხასიათისა (დაახლოებით ო). შემდგომ მას კითხულობდნენ, როგორც ოჲ-ს, ჰოჲ-ს.

გრამატიკა
მორფოლოგია
ბრუნება
ძველ ქართულში, ისევე, როგორც ახალში, არ იყო გენდერული კლასები. ენაში იყო 8 ბრუნვა: წრფელობითი, სახელობითი, მოთხრობითი, მიცემითი, ნათესაობითი, მოქმედებითი, ვითარებითი და წოდებითი. მრავლობითის ბრუნებას ორი ფორმა ჰქონდა — „ებიანი“ და „ნართანიანი“, რომელთაგანაც ნართანიანი უფრო გავრცელებული და მიღებული იყო, ებიანი კი საუკუნემდე მასთან შედარებით ნაკლებად გამოიყენებოდა. ნართანიან მრავლობითს ხუთი ბრუნვა ეწარმოება, დანარჩენი სამის (წრფელობითის, მოქმედებითისა და ვითარებითის) ნართანიანი ფორმები კი არ გვხვდება. სახელობითსა და წოდებითში მას აწარმოებს მრავლობითის ნიშანი ნ, დანარჩენ ბრუნვებში კი – თ. -ებ-იან მრავლობითს ყველა ბრუნვა ეწარმოებოდა, თუმცა ძირითადად იგი წრფელობითის ფორმაში გვხვდება.

წოდებით ბრუნვას აძლიერებს და ხშირად მიმართვას წინ უძღვის შორისდებული ჵ. მაგალითად, ჵ საწყალობელო!

საზოგადო სახელთა ბრუნება
ბოლოთანხმოვნიანი ფუძეების მქონე სახელები წრფელობით ბრუნვაში ნიშანს არ დაირთავდნენ, სახელობითში ჰქონდათ ბრუნვის ნიშანი -ი, მოთხრობითში — -მან, მიცემითში — -ს(ა), ნათესაობითში — -ის(ა), მოქმედებითში — -ით(ა), ვითარებითში — -ად, წოდებითში — -ო.

ა-ფუძიანი სახელების ბრუნებაც ანალოგიურად ხდებოდა. განსხვავება მხოლოდ სახელობითის ნიშანში იყო – -ჲ; გარდა ამისა, ა-ფუძიანი საზოგადო სახელები ნათესაობითსა და მოქმედებითში არასრული ფუძით გვხვდება, იკვეცება და ბოლოკიდურ „ა“-ს იშორებენ.

ო- და უ-ფუძიანი სახელების ბრუნვის ნიშნებიც იგივეა, რაც ბოლოთანხმოვნიანებისა. განსხვავება მხოლოდ სამ ბრუნვაშია: სახელობითი — -ჲ, ნათესაობითი — -ჲს(ა), მოქმედებითი — -ჲთ(ა).

შედარებით განსხვავებულია ე-სა და უმარცვლო '-ზე გათავებული სახელების ბრუნება. ე-ფუძიან სახელებში ბრუნვის ნიშნები იგივეა, რაც ა-ფუძიანში. მოქმედებს ორ ბრუნვაში შეკვეცის წესიც, თუმცა სახელობით ბრუნვაში, ნაცვლად სიტყვის ბოლოში თავმოყრილი ეჲ ჯგუფისა, ჩნდება ჱ. მაგალითად: ძჱ, მთოვარჱ, მხარჱ... -ზე გათავებული სახელების ბრუნებისას სამ ბრუნვაში (სახელობითში, ნათესაობითსა და მოქმედებითში) თავს იყრის ი ჯგუფი, რომელსაც ცვლის ერთი ასო – ჳ. მაგალითად, ნაძჳ, ნაძჳ-ს(ა), ნაძჳ-თ(ა) (ფუძე – ნაძ), ღაწჳ, ღაწჳ-ს(ა), ღაწჳ-თ(ა) (ფუძე – ღაწ).

საკუთარ სახელთა ბრუნება
ძველ ქართულში ადამიანთა საკუთარი სახელების ბრუნება განსხვავდებოდა საზოგადო სახელთა ბრუნებისაგან. ისინი წრფელობითში, სახელობითში, მოთხრობითსა და წოდებითში ბრუნვის ნიშნებს არ დაირთავენ და ფუძის სახით არიან წარმოდგენილი, დანარჩენ ბრუნვებში კი ნიშნები იგივეა, რაც საზოგადო სახელებისა. მიცემითში, ნათესაობითსა და მოქმედებითში არ დაერთვის სავრცობი ა. საკუთარ სახელებს, ისევე, როგორც თანამედროვე ქართულ ენაში, მრავლობითი რიცხვი არ ჰქონდა.

ზმნა
ზმნების წარმოების თვალსაზრისით ძველი ქართული ენა დღევანდელისაგან მკვეთრად განსხვავდებოდა. პირველი სუბიექტური პირის ნიშანი იყო ვ (როგორც დღეს). იგი არ იწერებოდა და არ გამოითქმოდა უ ხმოვნის წინ. მაგალითად, ითქმოდა და იწერებოდა მე უთხარ (და არა მე ვუთხარ). ვ ნიშანი დაკარგულია ვალ, ვედ და ვიდ ფუძის ზმნებშიც: მივალ, მოვედ (და არა მივვალ, მოვვედ).

მეორე სუბიექტური პირის ნიშანი ხანმეტ ძეგლებში არის ხ პრეფიქსი (ხ-იხილე, ხ-ჭამე, ხ-უთხარ). მოგვიანებით ხ ზოგან ჰ-მ შეცვალა, ზოგან კი – ს-მ. მეორე პირის წართქმითი ბრძანებითის ფორმას ნიშანი არ ჰქონდა: იხილე! ჭამე! უთხარ!

მესამე სუბიექტური პირის ნიშნები მხოლობითში ს, ა, ო და ნ ბოლოსართებია (დგა-ს, იხილ-ა, აღაგ-ო, არ-ნ, მოვედი-ნ), ხოლო მრავლობითში – ენ, ან, ნ, ეს და ედ (ადიდებ-ენ, იტყოდი-ან, ადიდებდე-ნ, ჭამდ-ეს). მესამე სუბიექტური პირის ნიშნები ძველ ქართულში ძირითადად იმით განსხვავდება თანამედროვისგან, რომ ვნებითი გვარის ზმნებს აწმყოში ყოველთვის ს აქვს მხოლობით რიცხვში (იმალები-ს, ტყდები-ს), ხოლო უწყვეტლის მრავლობითში მესამე სუბიექტურ პირს ყველანაირ ზმნაში ეს ბოლოსართი გამოხატავს (აშჱნებდ-ეს, იმღერდ-ეს...).

ვნებით გვარს ძველ ქართულ ენაში ნ ბოლოსართი აწარმოებს: განრისხნა, შეწუხნა, დადუმნა.

 ობიექტური პირის ნიშანი ადრინდელ ძეგლებში მრავლობითშიც და მხოლობითშიც მ თავსართია: მომცა მე, მომცა ჩუენ. შემდგომ მრავლობითში „მ“ თავსართს გუ ჩაენაცვლა და დამკვიდრდა: მოგუცა ჩუენ. „გუ“-პრეფიქსიანი ფორმები ადრინდელ ძეგლებში იშვიათია. მე-2 ობიექტურ პირს ორივე რიცხვში გ პრეფიქსი აწარმოებდა: გნახა შენ, გნახნა თქუენ. მესამე პირდაპირობიექტურ პირს მე-2 სერიის ფორმებში ნიშანი არ ჰქონდა, ხოლო პირველი სერიის ზმნისწინიან ფორმებში ჰქონდა: ხანმეტ ძეგლებში – ხ, ხოლო ჰაემეტ ძეგლებში – ჰ (მოხკლავს/მოჰკლავს, შეხკრებს/შეჰკრებს). საუკუნიდან ზოგიერთი თანხმოვნის წინ ნიშანი ჰ ს-მ შეცვალა (დასწერს, შესჭამს).

ზმნისწინი
ძველ ქართულ ენაში არსებობდა შემდეგი ზმნისწინები:

საიქეთო: მი, და, აღ, გან, შე, წარ, გარდა, შთა, უკუნ;

სააქეთო: მო, დამო, აღმო, გამო, შემო, წარმო, გარდამო, შთამო, უკუმო.

სააქეთო ზმნისწინებიდან ყველა რთულფუძიანია, გარდა მო ზმნისწინისა. საიქეთოში რთულია გარდა (გარ-და) და შთა (შე-და), ხოლო დანარჩენები მარტივია. გარდა ამ ძირითადი ზმნისწინებისა, არსებობდა ასევე რთულფუძიანი მიმო, რომელიც აქეთ-იქით მოძრაობას გამოხატავდა. მიმო ზმნისწინი ზმნისწინიან ზმნებსაც დაერთვოდა: „მჴედრ მიმოდასდევდნინ“. ძველ ქართულ ენაში ზმნისწინი ხშირად გამოეყოფა ზმნის ფუძეს და მათ შორის ნაწილაკი ან სრულმნიშვნელობიანი სიტყვა ჯდება: მო-ვინმე-ვიდეს, მი-რაჲ-იწია.

სინტაქსი