იოზეფინიზმი

იოზეფინიზმი — საღვთო რომის იმპერატორის, იოსეფ -ის (1765–1790) საშინაო პოლიტიკის კოლექტიური სახელწოდება, რომელსაც ის ათი წლის განმავლობაში ატარებდა. იოზეფ ჰაბსბურგთა მონარქიის ერთპიროვნული მმართველი 1780–1790 წლებში იყო. ამ პერიოდში მან ავსტრიის გარდაქმნის მიზნით რადიკალური რეფორმების სერიის გატარება სცადა, რასაც ლიბერალები იდეალურ, განათლებაზე დაფუძნებულ სახელმწიფო მოდელად მიიჩნევდნენ. ამან გამოიწვია მკაცრი წინააღმდეგობა მისი იმპერიის შიგნით და გარეთ არსებული ძლიერი ძალების მხრიდან. მიუხედავად ამისა, მან უზრუნველყო, რომ ისტორიკოსები მას იმ დროიდან დღემდე „განმანათლებელ მმართველად“ ახასიათებენ.

საფუძვლები
1741 წელს დაბადებული იოსეფ ჰაბსბურგთა მონარქიის პირველი ქალი მმართველის, მარია ტერეზიასა და საღვთო რომის იმპერატორ ფრანც -ის ვაჟი იყო. მან მკაცრი განათლება მიიღო განმანათლებლობის ეპოქაში. ის მისი მმართველობით ხაზს უსვამდა რაციონალურობას, წესრიგსა და სახელმწიფოებრივ წესრიგში ფრთხილად გადადგმულ ნაბიჯებს. ავსტრიის, ბოჰემიისა და უნგრეთის სამეფო მიწებში ჰაბსბურგების ადმინისტრაციის ხშირად არეული და რთული პოლიტიკის შემყურე იოზეფი ძლიერ უკმაყოფილო იყო. მამის გარდაცვალების შემდეგ, მან საღვთო რომის იმპერიის გვირგვინი 1765 წელს მემკვიდრეობით მიიღო, თუმცა ჰაბსბურგების მიწებს მხოლოდ დედის, დედოფალ მარია ტერეზიას უმცროსი თანარეგენტის რანგში 1780 წლამდე მართავდა.

თანარეგენტობის დროს ღრმად ღვთისმოსავი მარია ტერეზია დათანხმდა მრავალ რეფორმას, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მას იოსეფ და მისი სანდო კანცლერი ვენცელ ანტონ კაუნიცი უჭერდნენ მხარს. მათ შორის იყო იმ დროს ავსტრიის სამფლობელოში არსებული ლომბარდიაში 467 მონასტრიდან 71-ის დახურვა, ბერებისთვის მინიმალური ასაკის 24 წლამდე გაზრდა.

იოზეფინიზმის პირობებში ეკლესიისთვის სამეფო ხელისუფლების ნებართვის გარეშე მიწის ჩუქება აიკრძალა. ამ რეფორმების დროს იეზუიტთა ორდენი ფაქტობრივად დაიშლა. მათ ქონება ჩამოართვეს და განათლებაში მათი დიდი ხნის დომინირება ურბარიუმის კანონის მიღებით დასრულდა, კანონი ზღუდავდა გლეხების ფეოდალურ ვალდებულებებს ბოჰემიაში მათი ბატონების მიმართ. ეს ზომები იოსეფ -ის გავლენით ხორციელდებოდა, თუმცა ძირითადად მარია ტერეზიას და კაუნიცის მიერ იყო მიღებული. ეს აჩვენებს, რომ იოსეფინიზმი, როგორც პოლიტიკური ძალა, მის სახელობის შემქმნელზე ადრე არსებობდა, თუმცა ნაკლებად რადიკალური ფორმით.

სწორედ დედის გარდაცვალების შემდეგ, 1780 წელს, იოზეფ -ს მიეცა შესაძლებლობა, ყოველგვარი დომინანტური ხელისგან თავისუფალი, საკუთარი დღის წესრიგი განეხორციელებინა. მას ჰაბსბურგთა მონარქიის საზოგადოების სრული გარდაქმნა რამდენიმე სხვადასხვა სფეროში ჰქონდა განზრახული. ბრძანებულებებისა და პატენტების გამოცემით, იოზეფის რეფორმები განმანათლებლობის პრინციპების გამოყენებით მისი მიწების მმართველობის შეცვლის შეგნებული მცდელობა იყო. ამ „იოზეფინიზმის“ ცენტრში იყო უნიტარული სახელმწიფოს იდეა ცენტრალიზებული, ეფექტური მმართველობით, რაციონალური და ძირითადად სეკულარული საზოგადოებით, თანასწორობისა და თავისუფლების უფრო მაღალი ხარისხით და ნაკლები თვითნებური ფეოდალური ინსტიტუტებით.

ბატონყმობა და ყმების იძულებითი შრომა
მრავალი საუკუნის განმავლობაში, ცენტრალური ევროპის მოსახლეობის უმრავლესობა ყმებად ცხოვრობდა და მიწათმფლობელი თავადაზნაურობის წინაშე ფეოდალური ვალდებულებების შესრულებით მუშაობდა. 1781 წლის 1 ნოემბერს, იოზეფ -ემ გამოსცა ორი ბრძანება ბოჰემიასთან დაკავშირებით, რომლებმაც შეცვალეს იქ ყემებისა და ბატონების ურთიერთობა. ამ დოკუმენტებით ყმებისთვის დაკისრებული ჯარიმები და ფიზიკური დასჯა აიკრძალა, ასევე გააუქმეს ბატონების კონტროლი ყმების ქორწინებაზე, გადაადგილების თავისუფლებასა და პროფესიის არჩევაზე. მათ აღარ მოუწევდათ მემამულეთა მიწებზე მუშაობა. ბრძანებები ასევე საშუალებას აძლევდა გლეხებს, შეეძინათ მემკვიდრეობითი საკუთრება იმ მიწაზე, რომელზეც მუშაობდნენ. თუმცა, თავადაზნაურობა ყოყმანობდა იოსეფ -ის ბრძანებულებების მხარდაჭერაზე და ისინი არათანმიმდევრულად სრულდებოდა.

იოსეფ -ის რეფომრამ გლეხებს უფრო მეტი თავისუფლება მისცა და ასევე ისინი დამოუკიდებელ ეკონომიურ ობიექტებად ჩამოაყალიბა, რომლებიც მოსავლის და ფიზიკური შრომის ნაცვლად, ფულად იხდიდნენ გადასახადებს და სანაცვლოდ პირად მეურნეობას თავად განაგებდნენ. 1783 წელს იოსეფ -ის მრჩეველ ფრანც ანტონ ფონ რააბს, დაევალა ამ სისტემის გავრცელება ბოჰემიასა და მორავიაში ჰაბსბურგების გვირგვინის უშუალო საკუთრებაში არსებულ ყველა მიწაზე.

ცენზურა და პრესა
1781 წლის თებერვალში იოსეფ -მ გამოსცა ბრძანებულება, რომელიც მკვეთრად ამცირებდა სახელმწიფო ცენზურის ძალაუფლებას პრესაზე. ცენზურა შემოიფარგლებოდა მხოლოდ ისეთი ინფორმაციის შესახებ, რომელიც
(ა) გმობდა ეკლესიას
(ბ) ძირს უთხრიდა მთავრობას
(გ) ხელს უწყობდა უზნეობას

ცენზურის უფლება ასევე ჩამოერთვა ადგილობრივ ხელისუფლებას და ჰაბსბურგების იმპერიული მთავრობის ხელში გადავიდა. იოსეფ იმ პერიოდისთვის საოცრად ტოლერანტული იყო განსხვავებული აზრის მიმართ - მისი ცენზურა ყოველწლიურად მხოლოდ დაახლოებით 900 სტატიას (ტრაქტატს) კრძალავდა (მისი მეფობის წინა პერიოდში წელიწადში 4 000 ტრაქტატით ნაკლები). ერთი ტრაქტატი, რომელიც მას კონკრეტულად აკრიტიკებდა, სახელწოდებით „42 წლის მაიმუნი“, არ აიკრძალა.

ტოლერანტობის ედიქტი
მიუხედავად იმისა, რომ თავად კათოლიკე იყო — და რა თქმა უნდა, შეუზღუდავი რელიგიური თავისუფლების მომხრე არ იყო — იოსეფ მზად იყო, თავის სამფლობელოში რელიგიური მრავალფეროვნების ისეთი დონე შეექმნა, რაც ცოტა ხნის წინ წარმოუდგენელი იყო.

1781 წლის მაისსა და ოქტომბერში იოსეფ -მ გამოსცა ედიქტები, რომლებიც პროტესტანტულ და მართლმადიდებლურ ქრისტიანულ მიმდინარეობებზე შეზღუდვებს ხსნიდა. იმ თემებში, სადაც დიდი პროტესტანტული ან მართლმადიდებლური უმცირესობები იყო, მრევლს ეკლესიების აშენების ნება დართეს. თუმცა მათ არ შეეძლოთ ზარების რეკვა და ეკლესიების შესასვლელების ცენტრალურ ქუჩებზე გაკეთება. ამ ედიქტით ასევე მოიხსნა სოციალური შეზღუდვები პროფესიებზე, ეკონომიკურ საქმიანობასა და განათლებაზე.

1782 წელს იოსეფ -მ მოხსნა ებრაელების მიერ გარკვეული პროფესიების შესრულების წინააღმდეგ დაწესებული მრავალი სამართლებრივი ბარიერი და გააუქმა ებრაული ჩაცმულობის შესახებ კანონები, მხოლოდ ებრაელებისთვის განკუთვნილი გადასახადები და მათ გადაადგილებაზე არსებული გარკვეული შეზღუდვები. მიუხედავად ამისა, იგი კვლავ იმ რწმენას ინარჩუნებდა, რომ ებრაელებს „ამაზრზენი მახასიათებლები“ ჰქონდათ. ამ თემთან დაკავშირებული მისი დადგენილებები არ ეხებოდა გალიციას, ჰაბსბურგთა პროვინციას, სადაც ყველაზე დიდი ებრაული უმცირესობა ცხოვრობდა.

კათოლიკური ეკლესია ჰაბსბურგთა მიწებზე
კათოლიკურ ეკლესიასთან დაკავშირებით, იოსეფ სასტიკად ეწინააღმდეგებოდა იმას, რასაც ის „ღრმა ფიქრებში ჩაფლულ“ რელიგიურ ინსტიტუტებს უწოდებდა - განმარტოებულ ინსტიტუტებს, რომლებსაც საზოგადოებისთვის არანაირი დადებითის მოტანა აღარ შეეძლოთ.

მისი განკარგულებით, ავსტრიელ ეპისკოპოსებს კურიასთან პირდაპირი კომუნიკაცია აღარ შეეძლოთ. ავსტრო-სლავურ მიწებზე არსებული 1188 მონასტრიდან 500-ზე მეტი (და უნგრეთში კიდევ ასი) გაუქმდა, ხოლო 60 მილიონი გულდენი სახელმწიფომ დაისაკუთრა. ეს სიმდიდრე 1 700 ახალი სამრევლოსა და სოციალური დაწესებულების შესაქმნელად გამოიყენეს.

ეკლესიას აგრეთვე ჩამოართვეს სასულიერო პირებზე განათლების მიცემის უფლება. იოსეფ -მ დააარსა ექვსი სახელმწიფო „ზოგადი სემინარია“. 1783 წელს ქორწინების შესახებ კანონით ქორწინება სამოქალაქო კონტრაქტად და არა რელიგიურ ინსტიტუტად მიიჩნიეს.

1782 წელს იმპერატორთან მოსალაპარაკებლად ავსტრიას ეწვია რომის პაპი პიუს , თუმცა იოსეფ -მ უარი თქვა თავისი გადაწყვეტილებების უმეტესობის გაუქმებაზე.

ჯერ კიდევ 1785 წელს ვენის საეკლესიო მსახურების წესი სავალდებულო გახდა, „რომლის თანახმადაც გაუქმდა ყველა მუსიკალური ლიტანია, ნოვენა, ოქტავა, უძველესი შემაძრწუნებელი ლოცვა, ასევე მსვლელობა, ვესპერი და მსგავსი ცერემონიები“. მრავალი ეკლესია და სამლოცველო დაიხურა და საერო დანიშნულება მიენიჭა. ძველი რელიგიური ფონდებისა და მონასტრების დიდი ნაწილი უკვე 1784 წელს აიკრძალა.

ბიუროკრატიულ სამოქალაქო ხელისუფლებასა და ეკლესიას შორის ხანგრძლივი მშვიდობა ვერ დამყარდა და ეპისკოპოსი ერნესტ იოჰან ნეპომუკ ფონ ჰერბერშტეინი არაერთხელ გახდა იძულებული იმპერატორისთვის ეჩივლა იმ მეურვეობის შესახებ, რომლის ქვეშაც ეკლესია იმყოფებოდა, მაგრამ საჩივრებმა შედეგი არ გამოიღო.

კათოლიკე ისტორიკოსები ამბობენ, რომ იოსეფ -სა და ანტიკლერიკალურ მასონებს შორის ალიანსი არსებობდა.

უნგრეთის სამეფო მიწები და ნიდერლანდები
იოზეფ -ის იმპერიაში რეფორმების ტემპი არათანაბარი იყო, განსაკუთრებით სუსტად ვრცელდებოდა უნგრეთის სამეფო მიწებზე. იოზეფ ერიდებოდა უნგრეთის ჩართვას თავისი მეფობის დასაწყისში განხორციელებული რეფორმების უმეტესობაში.

1784 წელს იოზეფ -მ წმინდა იშტვანის უნგრული გვირგვინი პრესბურგიდან, უნგრეთის სამეფო დედაქალაქიდან, ვენაში ჩამოიტანა. ანალოგიურად, მან წმინდა ვაცლავის გვირგვინიც ჩაიტანა ბოჰემიიდან ვენაში ჩამოიტანა. ეს სიმბოლური აქტები იყო, რომლებიც ჰაბსბურგების სამეფო მიწებს შორის ახალი ერთიანობის დასაწყისი უნდა ყოფილიყო. გერმანულმა ენამ უნგრეთში ლათინური ენა ადმინისტრაციის ოფიციალურ ენად ჩაანაცვლა.

1785 წელს იოზეფ -მ ბატონყმობის გაუქმება უნგრეთში გაავრცელა და სამეფო მიწების აღწერა ბრძანა, რათა ავსტრიული სტილის სამხედრო გაწვევისთვის მომზადებულიყო. 1787 წელს იმპერიის დანარჩენ ნაწილში გამოყენებული „ადმინისტრაციული გამარტივება“ ნომინალურად ნიდერლანდებში ავსტრიულ სამფლობელოებზეც გავრცელდა, თუმცა ამას ბელგიელი დიდებულები სასტიკად ეწინააღმდეგებოდნენ და ამან მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ბრაბანტის რევოლუციაში.

შიდა წინააღმდეგობა
იოზეფინიზმის გამო იოსეფ -მ იმპერიის შიგნით ბევრი მტერი გაიჩინა - უკმაყოფილო საეკლესიო ხელისუფლებიდან დაწყებული დიდგვაროვნებით დამთავრებული. მისი მეფობის ბოლო წლებში, მისი ზოგჯერ რადიკალური პოლიტიკით უკმაყოფილება პიკს აღწევდა, განსაკუთრებით ავსტრიაში, ნიდერლანდებსა და უნგრეთში. სახალხო აჯანყებები და პროტესტები, რომლებსაც დიდგვაროვნები, სემინარიის სტუდენტები, მწერლები და პრუსიის მეფე ფრიდრიხ ვილჰელმ -ს აგენტები ხელმძღვანელობდნენ, მთელ იმპერიაში გავრცელდა, რამაც ის აიძულა პრესის ცენზურა გაემკაცრებინა.

1790 წელს გარდაცვალებამდე იოსეფ იძულებული გახდა გაეუქმებინა თავისი ადმინისტრაციული რეფორმების უმეტესობა. მან წმინდა იშტვანის გვირგვინი უნგრეთის ბუდას ციხესიმაგრეში დააბრუნა და უნგრეთის კონსტიტუციის დაცვა აღუთქვა. სანამ ის ოფიციალურად „უნგრეთის მეფედ“ ეკურთხებოდა, 49 წლის ასაკში გარდაიცვალა.

იოსეფ -ის ძმამ და მემკვიდრემ, ლეოპოლდ -მ იმპერიის კურსი შეცვალა იოზეფინიზმის რეფორმების ზოგიერთი ნაწილის გაუქმებით, მან მოახერხა ჰაბსბურგთა მიწების ერთიანობის შენარჩუნება ადგილობრივი მოთხოვნებისადმი პატივისცემა, რაც იოზეფს აკლდა.