iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გაფესჭიანის ხელოვნების მუზეუმი

გაფესჭიანის ხელოვნების მუზეუმი — სომხეთის ერთ-ერთი ხელოვნების მუზეუმი. მდებარეობს ერევანის ცენტრალურ უბანში.

დაფუძნებულია ჯერარდ გაფესჭიანის მიერ, მუზეუმი გვთავაზობს მრავალფეროვან გამოფენებს, რომლებიც წარმოდგენილია დამფუძნებლის თანამედროვე ხელოვნების კოლექციიდან. მუზეუმი 2009 წლის ნოემბერში გაიხსნა, გარდა თანამედროვე ხელოვნების უნიკალური ნამუშევრების გამოფენისა, იგი გვთავაზობს ლექციების, ფილმების, კონცერტებისა და მრავალრიცხოვანი საგანმანათლებლო ინიციატივების მრავალფეროვან პროგრამებს უფროსებისა და ბავშვებისთვის. ხელოვნების ცენტრის მისიაა, წარმოაჩინოს თანამედროვე ხელოვნების საუკეთესო მხარეები სომხეთში და წარუდგინოს სომხური კულტურის საუკეთესო თვისებები მსოფლიოს.

ისტორია
გაფესჭიანის მუზეუმის ფონდი დაარსდა ერევანში 2002 წლის აპრილში, სომხეთის რესპუბლიკის მთავრობისა და ამერიკის გაფესჭიანის მუზეუმის ფონდის ხელმძღვანელობით. სომხეთის მთავრობამ ფონდს გადასცა ერევნის კასკადის ნახევრად აშენებული კომპლექსი მიმდებარე ტერიტორიასთან.

გაფესჭიანის მუზეუმის მშენებლობა დაიწყო 2005 წლის აპრილში და სავარაუდოდ უნდა დასრულებულიყო 2008 წლის აპრილში, მცირე შეფერხების გამო, მუზეუმის გახსნა გაიმართა 2009 წლის 17 ნოემბერს. გახსნის ცერემონიალს ესწრებოდნენ სომხეთის პრეზიდენტი სერჟ სარქისიანი, კულტურის მინისტრი, დიასპორის მინისტრი, დიპლომატიური წარმომადგენლები და ასევე მხატვრები და პოლიტიკური მოღვაწეები.

გაფესჭიანის მუზეუმის ფონდმა კასკადის რეკონსტრუქციის დასრულებისთვის 35 მილიონ დოლარზე მეტი დახარჯა.

არქიტექტურა
მუზეუმი განთავსებულია ერევნის კასკადური კომპლექსისა და მიმდებარე საცალფეხო ზონის გასწვრივ. კასკადის მშენებლობა 1971 წელს დაიწყო. პროექტი შექმნილია არქიტექტორების: ჯიმ ტოროსიანის, ასლან მხიტარიანის, სარგის გურზადიანის მიერ. გეგმის პირველი ეტაპი დასრულდა 1980 წელს. კასკადი არის რთული მასიური კიბე, ორივე მხრიდან შადრევნებით, რომლებიც აღმართულია თამანიანის ქუჩის ბაღებსა და საცალფეხო ზონამდე.

საბოლოოდ მხოლოდ 2002 და 2009 წლებში შეიქმნა ეს კომპლექსი და მუზეუმი გაფესჭიანის ოჯახის ფონდის საშუალებით.

მუზეუმი ითვლება თანამედროვე არქიტექტურის ერთ-ერთ ყველაზე ამბიციურ ნამუშევრად. იგი ასევე ერთ-ერთი ყველაზე უცნაური და სანახაობრივი მუზეუმია, რომელიც გაიხსნა თანამედროვე პერიოდში.

სტრუქტურა
მუზეუმი შედგება 2 ცალკეული განყოფილებისგან: გარე — „გაფესჭიანის სკულპტურული ბაღი“, ხოლო შიდა — „გაფესჭიანის ხელოვნების გალერეა“.
სკულპტურული ბაღი კასკადის წინ მდებარეობს, სადაც მრავალი ქანდაკებაა გამოფენილი. ქანდაკებები ასევე განლაგებულია ბაღის ტერასაზე და თამანიანის ქუჩის ბაღებთან აღმართულ შადრევნებზე. აქ წარმოდგენილია მსოფლიოში ერთ-ერთი საუკეთესო მონუმენტური ქანდაკებების კოლექცია, სადაც ნახავთ ცნობილი ხელოვანების ნამუშევრებს։

„ხელოვნების გალერეა" მოიცავს ხუთ გალერეას, ასევე ღონისძიებების აუდიტორიას, რომელიც მდებარეობს კიბეებისა და შადრევნების ქვეშ. გალერეებში განთავსებულია მინის ნამუშევრების მასიური კოლექცია.

გალერეა
ქვემოთ ნაჩვენებია ხუთი დონე:
ფეხბურთი სომხეთში

ფეხბურთი სომხეთში ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობაა.

2014 წლის აგვისტოს მდგომარეობით, სომხეთის საფეხბურთო ნაკრები ფიფას მსოფლიო რეიტინგში 36-ე ადგილზე იმყოფებოდა. 1991 წელს, დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, სომხეთს ჰყავს საკუთარი ეროვნული ასოციაცია, რომელიც მონაწილეობს ფიფას ყველა შეჯიბრში (უფროსი, ახალგაზრდული და ქალთა ფეხბურთი). არარატი ერევანი საბჭოთა კავშირის უმაღლესი ლიგის ერთ-ერთი წამყვანი გუნდი იყო, რომელიც ხშირად თამაშობდა ევროპულ საკლუბო შეჯიბრებებში.

უამრავმა სომეხმა მოთამაშემ ითამაშა სსრკ-ის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში; მათ შორის არიან ხორენ ოგანესიანი რომელმაც 1982 წლის ფიფას მსოფლიო ჩემპიონატზე ითამაშა და, 1960-იან წლებში, ედუარდ მარკაროვი. მოგვიანებით მარკაროვი საბჭოთა კავშირის ახალგაზრდული გუნდის მწვრთნელის ასისტენტი გახდა. აგრეთვე აღსანიშნავია ის, რომ იგი 1991 წლის ფიფას მსოფლიო ახალგაზრდულ ჩემპიონატზე პორტუგალიის სამწვრთნელო შტაბის ნაწილს წარმოადგენდა (პორტუგალიამ ეს ჩემპიონატი მე-3 ადგილით დაასრულა).

ისტორია
ადრეული პერიოდი (1920-იან წლებამდე)
 საუკუნის დასაწყისში დაარსდა პირველი სომხური საფეხბურთო კლუბები კონსტანტინოპოლში, სმირნაში და ოსმალეთის იმპერიის ბევრ სხვა ქალაქში.

პირველი თამაში სომეხ და თურქულ გუნდებს შორის 1906 წელს დაფიქსირდა. სომხური კლუბი, სახელწოდებით - შემდეგ გალათასარაის შეხვდა. მოგვიანებით, - დაიშალა და შეიქმნა ორი ახალი კლუბი: არაქსი და ტორკი.

საბჭოთა პერიოდი
საბჭოთა სომხეთის საფეხბურთო გუნდების უძველესი ჩანაწერები ჩნდება 1926-1927 წლებში, თბილისში ტრანსკავკასიური ჩემპიონატის მოწყობის პერიოდში. ჩემპიონატში სამხრეთ კავკასიის სამი ქვეყანა მონაწილეობდა: სომხეთი, აზერბაიჯანი და საქართველო.

სომხეთში პირველი პროფესიონალური კლუბი 1935 წელს დააარსა სახელად სპარტაკი და მოგვიანებით მას არარატი ეწოდა. აღსანიშნავია არარატი ერევანის მიერ მოგებული 1973 წლის საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატი და თასი. არარატმა აგრეთვე მიაღწია 1974–75 წლების ევროპის თასის მეოთხედფინალს, თუმცა საბოლოოდ ჩემპიონთან, ფრანც ბეკენბაუერის მიუნხენის ბაიერნთან დამარცხა. სომხეთში პირველ სტადიონს კლუბის მსგავსად სპარტაკი დაარქვეს. იგი შენდა 1920-იანი წლების ბოლოს, ახლანდელი ერევნის ცირკის წინ.

1958 წელს, ქალაქ გიუმრიში (იმჟამად ლენინაკანი) დაარსდა კლუბი შირაკი რომელიც 1991 წლამდე, ანუ სომხეთის დამოუკიდებლობის მოპოვებამდე, საბჭოთა პირველ ლიგაშ ასპარეზობდა.
ჭადრაკი სომხეთში

ჭადრაკს სომხეთში ადრეული შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული თამაშობენ. იგი დღესდღეობითაც დიდი პოპულარობით სარგებლობს ქვეყანაში; ჭადრაკმა ფართო აღიარება მოიპოვა 1960-იან წლებში, როდესაც საბჭოთა სომეხმა დიდოსტატმა, ტიგრან პეტროსიანმა ჭადრაკის მსოფლიო ჩემპიონატი მოიგო. სომხეთი, ქვეყანა რომელშიც დაახლოებით 3 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს, დღესდღეობით ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი საჭადრაკო ქვეყანაა.

ქვეყნის დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, სომეხთა ჭადრაკის ნაკრებმა მოიგო ევროპის გუნდური ჩემპიონატი (1999), მსოფლიო გუნდური ჩემპიონატი (2011) და ჭადრაკის ოლიმპიადა (2006, 2008, 2012). აგრეთვე, ქალთა ნაკრებმა 2003 წლის ევროპის ჩემპიონატზე გამარჯვება მოიპოვა. 2016 წლის თებერვლის მდგომარეობით, მისი საუკეთესო მოთამაშეთა საშუალო შეფასების მაჩვენებლით, სომხეთი მსოფლიოში მეშვიდე ადგილზეა.

2011–12 სასწავლო წლიდან მოყოლებული, სომხეთის ყველა საჯარო სკოლაში სასწავლო პროგრამის ნაწილად ჭადრაკის გაკვეთილი იქცა. არგვარად, ამ მოვლენამ სომხეთი აქცია პირველ ქვეყნად სადაც ჭადრაკის სწავლა სავალდებულო გახდა.

სახელწოდება
მე-20 საუკუნის დასაწყისამდე, ჭადრაკი სომხურად ცნობილი იყო როგორც „“ . დღეს ეს ტერმინი — გამოითქმის ჯადრაგ — მხოლოდ დასავლეთ სომხურ ენაზეა გამოყენებული. თანამედროვე აღმოსავლეთ სომხურ ენაში ჭადრაკი ცნობილია როგორც „ ახ“ []. იგი წარმოდგება რუსული „შახმატუ“-დან , ხოლო თავად „შახმატუ“ წარმოსდგება სპარსული „ “-უდან , რაც სიტყვასიტყვით "მეფეს დამარცხებას" ან "მეფე უმწეოას" ნიშნავს. ეს უკანასკნელი სპარსული ფრაზა ასევე წარმოადგენს ინგლისური „ჩექმეითის“ ეტიმოლოგიას.

დაწესებულებები
ჭადრაკის ეროვნული მმართველი ორგანო, სომხეთის საჭადრაკო ფედერაცია, 1927 წელს დაარსდა. 2004 წელს სომხეთის მომავალი პრეზიდენტი (მოცემულ დროს იგი თავდაცვის მინისტრი იყო), სერჟ სარქისიანი, ამ ორგანიზაციის პრეზიდენტად აირჩიეს. იგი ამ პოსტს 2011 წლამე იკავებდა. ერთ დროს, სარქსიანმა განაცხადა "ჩვენ არ გვინდა, რომ ხალხმა სომხეთი მხოლოდ მიწისძვრის და გენოციდის გამო იცოდეს. ჩვენ გვირჩევნია იგი საკუთარი ჭადრაკით იყოს ცნობილი“.

მედია
1972 წელს გაგიუიკ ოგანეშენმა დააარსა ჟურნალი სახელად ჭადრაკი სომხეთში . იგი 1997 წლამდე ყოველთვიურად ქვეყნდებოდა, ხოლო შემდგომ პერიოდში იგი გახდა ყოველკვირეული ჟურნალი. 1972 წელს, სომხეთის საზოგადოებრივმა ტელევიზიამ ეთერში ახალი სატელევიზიო შოუ — ჭადრაკი-64 გაუშვა (თავდაპირველად გადაცემის სახელს ჭადრაკის სკოლა წარმოადგენდა). აგრეთვე, ახლახან შეიქმნა ახალი სატელევიზიო შოუ, სახელად ჭადრაკის სამყარო, და მისი ნახვა პირველი ახალი ამბების შემდეგ არის შესაძლებელი.
ჭიდაობა სომხეთში

ჭიდაობას სომხეთში ღრმა ისტორიული ფესვები აქვს. ჭიდაობა სომხეთის მაღალმთიან რეგიონებში უძველესი დროიდან არსებობდა. სომხებს აქვთ ჭიდაობის საკუთარი ვარიანტი, რომელსაც კოხს უწოდებენ. დაფიქსირებულია, რომ 281 წელს ჩატარებული ძველი ოლიმპიური თამაშები ჭიდაობაში, სომხეთის მეფე ტირიდატეს -მ მოიგო. საბჭოთა პერიოდიში, სომხეთში, ჭიდაობა გახდა ერთ – ერთი ყველაზე პრაქტიკული სპორტის სახეობა და 1991 წელს, ქვეყნის დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგაც ასეთივედ დარჩა. ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში, საერთაშორისო შეჯიბრებებში, სომეხმა სპორტსმენებმა მრავალ წარმატებას მიაღწიეს. ბევრი მათგანი გახდა მსოფლიო და ევროპის ჩემპიონი, როგორც ბერძნულ-რომაულ, ისე თავისუფალი სტილით ჭიდაობაში. სომხეთის 15 ოლიმპიურ მედალისტს შორის ნახევარზე მეტი სწორედ მოჭიდავეები არიან.

ისტორია
კოხი
კოხი ანუ სომხეთის ჭიდაობის ეროვნული სახეობა ცნობილია ადრეული შუა-საუკუნეებიდან. იგი მიჩნეულია ჭიდაობის ერთ-ერთ უჭველეს ფორმად.

ჩვეულებრივ, კოხის ერთი ბრძოლა 5-10 წუთი გრძელდება. კოხის ბრძოლებს ხშირად თან ახლავს სომხეთის ხალხური მუსიკა და მის დაწყებამდე მოჭიდავეების მიერ შესრულებული ხალხური ცეკვა.

დამოუკიდებელი სომრეთი
სომხეთის თავისუფალი ჭიდაობის ფედერაცია და ბერძნულ-რომაული ჭიდაობის ფედერაცია დაარსდა 1992 წელს; 1996 წელს ფედერაციები ერთმანეთს შეუერთდნენ და საბოლოოდ სომხეთის ჭიდაობის ფედერაცია ჩამოყალიბდა. სწორედ ეს ორგანიზაცია არის სპორტის ეროვნული მმართველი ორგანო ქვეყანაში. სომხეთის ოლიმპიური კომიტეტის მდივნის, რაზმიკ სტეპანიანის თქმით, 2009 წლის მდგომარეობით, ქვეყანაში იყო 25 ჭიდაობის სკოლა, 104 მწვრთნელი და 7,454 სპორტსმენი.
ერევნის თერმული ელექტროსადგური

ერევნის თერმული ელექტროსადგური — თბოელექტროსადგური სომხეთში, ერევნიდან დაახლოებით 10 კილომეტრში.
ძველი ელექტროსადგური მოიხმარდა ბუნებრივი აირსა და საწვავ ზეთებს, ხოლო ახალი კომბინირებული ციკლის ელექტროსადგური მოიხმარს მხოლოდ ბუნებრივ აირს. მისი მოცულობა 242 მეგავატია. ის აწარმოებს ქვეყნის ელექტროენერგიის მეოთხედს და პასუხისმგებელია ირანთან სეზონური ელექტროენერგიის გაცვლაზე.

ისტორია
ძველი ელექტროსადგური
„“-მა დაიწყო ერევანის თბოელექტროსადგურის აშენების დაგეგმვა 1959 წელს. მშენებლობა დაიწყო 1961 წელს და 1963 წელს გაეშვა პირველი ტურბინა, 50 მეგავატი სიმძლავრით. (ოპერაციული კომპანია შეიქმნა ამავე წელს.) ეს იყო პირველი მასშტაბური თერმული ელექტროსადგური სომხეთში.

მას შემდეგ, რაც ბოლო ტურბინის ექსპლუატაცია განხორციელდა 1967 წელს, ქარხანა შედგებოდა შვიდი ერთეულიდან, რომელთაგან უნდა მიეღოთ 550 მეგავატი ელექტროენერგია.
2010 წელს ახალი სადგურის გახსნის შემდეგ, ძველი დაიხურა. ამ დროს მხოლოდ ერთი განყოფილება ფუნქციონირებდა.2014 წელს ახალი მოწყობილობები დამონტაჟდა და მცირე მასშტაბის ტესტირებაც ჩატარდა.

ახალი სადგური აშენდა & (95 %) და (5 %) დაფინანსების ხელშეკრულებით. მშენებლობა დაიწყო 2007 წლის დეკემბერში და დასრულდა 2010 წლის მარტში. ახალი ელექტროსადგური გახსნა სომხეთის პრეზიდენტმა სერჟ სარგსიანმა 2010 წლის 22 აპრილს.
სუზან კენტიკიანი

სუზან „სუსი“ ლევანოვა კენტიკიანი (; დ. 11 სექტემბერი, 1987, ერევანი, სომხეთის სსრ, საბჭოთა კავშირი) — სომეხი/გერმანელი პროფესიონალი მოკრივე. დაიბადა ერევანში, სომხეთის სსრ-ში, მაგრამ ოჯახი დატოვა ხუთი წლის ასაკში ყარაბაღის ომის გამო. კენტიკიანი 1996 წლიდან ცხოვრობს ჰამბურგში. მან კრივში ვარჯიში თორმეტი წლის ასაკში დაიწყო. წარმატებული სამოყვარულო კარიერის შემდეგ, იგი 2005 წელს გახდა პროფესიონალი მოკრივე.

კენტიკიანი არის ძლიერმსუბუქი წონის ორგზის მსოფლიო ჩემპიონი. 2007-2012 და 2013-2017 წლებში ფლობდა მსოფლიო ბოქსის ასოციაციის ქალთა ტიტულს. გარდა ამისა, იგი იყო მსოფლიო ბოქსის ორგანიზაციის ძლიერმსუბუქი წონის ჩემპიონი 2009 წლიდან 2012 წლამდე. იგი აგრეთვე ფლობდა ქალთა საერთაშორისო კრივის ფედერაციის ტიტულს 2007-2012 და 2015-17 წლებში. 2009 წელს, -სთან შეთანხმებით, იგი დასახელდა პირველ -ის ქალ სუპერ ჩემპიონად. გამოცხადდა, რომ ამ ქამარს უწოდებდნენ "სუსი კენტიკიანის სარტყელს".

2012 წლამდე კენტიკიანი, როგორც პროფესიონალი, დაუმარცხებლად რჩებოდა. გერმანიის სატელევიზიო სადგურმა „“-მ მისი ბრძოლების გადაცემა 2009 წლის ივლისიდან დაიწყო.

ადრეული ცხოვრება
სუზანა კენტიკიანი დაიბადა ერევანში, სომხეთის სსრ-ში. იგი არის ვეტერინარული ექიმის, ლევან კენტიკიანის და მეუღლის, მაკრუჰის ქალიშვილი. ხუთი წლის ასაკში მან დატოვა სომხეთი მშობლებთან და ცხრა წლის ძმასთან, მიქაელთან ერთად, რადგან მამამისს მთიანი ყარაბაღის ომის დროს სამხედრო მოსამსახურეებისთვის მოწვევა მოუვიდა. 1992 წელს ოჯახი პირველად საცხოვრებლად ბერლინში, გერმანიაში გადავიდა და თავშესაფრის მაძიებელთა სახლებში გაჩერდა. თუმცა, ამ ობიექტებში ძალადობის და გერმანული ენის არასაკმარისი ცოდნის გამო, მათ დატოვეს ბერლინი და გადავიდნენ მოლდოვაში, შემდეგ კი რუსეთში, სადაც კენტიკიანი მოკლე დროში სკოლაში შევიდა. ოჯახი 1996 წელს კვლავ დაბრუნდა გერმანიაში და დასახლდა ჰამბურგში, სადაც ცხოვრება კვლავ თავშესაფრის მაძიებლებისთვის განკუთვნილ სამთავრობო დაწესებულებებში უწევდათ. კენტიკიანის საცხოვრებლის სტატუსი გაურკვეველი რჩებოდა თითქმის ერთი ათეული წლის განმავლობაში. რამდენჯერმე ის და მისი ოჯახი გადაიყვანეს აეროპორტში დეპორტაციისთვის, მაგრამ ადგილობრივი მეგობრების ჩარევა, როგორიცაა მისი სამოყვარულო წლების ტრენერი ფრენკ რიეტა, მოუწოდებდა იურისტებს, მედიასა და ადგილობრივ პოლიტიკოსებს, რომ ხელი შეეშალათ ოჯახის განდევნისთვის. კენტიკიანის ოჯახმა მუდმივი ცხოვრების ნებართვა 2005 წელს, სამწლია პროფესიონალურ კრივის კონტრაქტზე ხელის მოწერის შემდეგ მიიღო.

16 წლის ასაკში კენტიკიანმა მუშაობა დაიწყო ადგილობრივ ფიტნეს ცენტრში დამლაგებლად, რათა ოჯახს ფინანსურად დახმარებოდა. ხოლო საბოლოოდ გერმანიის მოქალაქე 2008 წლის ივნისში გახდა. კენტიკიანი ოჯახთან ერთად კრივის დარბაზის გვერდით მდგომ ბინაში ცხოვრობდა.
კრისტინა დე სალმი

კრისტინა დე სალმი (; დ. 1575 — გ. 31 დეკემბერი, 1627) — ლოთარინგიის ჰერცოგინია 1625 წლის ნოემბრიდან დეკემბრამდე როგორც ფრანსუა -ის მეუღლე. ლოთარინგიის ორი ჰერცოგის: შარლ -ისა და ნიკოლა -ის დედა.

ბიოგრაფია
კრისტინა დაიბადა 1575 წელს. იგი იყო სალმის გრაფ პოლ დე სალმისა და მისი მეუღლის, გრაფინია მარი დე ტილიერის ქალიშვილი. აღსანიშნავია, რომ მისი მშობლები ერთმანეთისათვის მეორე თაობის ბიძაშვილები იყვნენ.

1597 წელს კრისტინა დააქორწინეს ლოთარინგიის ჰერცოგ შარლ -ის უმცროს ვაჟ ფრანსუაზე. ვინაიდან ფრანსუა არ იყო ტახტის მემკვიდრე, შარლ -მ მისი კრისტინას მსგავსი, შედარებით დაბალი წარმომავლობის ქალზე დაქორწინება დასაშვებად მიიჩნია. ფრანსუასა და კრისტინას ბედნიერი ქორწინება ჰქონდათ, რომელშიც მათ ექვსი შვილი შეეძინათ, რომელთაგან ოთხმა მიაღწია სრულწლოვანებამდე.

კრისტინას მაზლს, ლოთარინგიის ჰერცოგ ანრი -ს ვაჟები არ ჰყავდა, თუმცა ცოლთან, მარგერიტა გონძაგასთან ორი ჯანმრთელი გოგონა შეეძინა. იმისათვის, რომ ლოთარინგიის დინასტიის ძირითადი ხაზი გაგრძელებულიყო ტახტი ფრანსუას ვაჟებს უნდა დაეკავებინათ, მაგრამ ანრის სურდა, რომ ტახტზე მისი ქალიშვილები ასულიყვნენ. სწორედ ამიტომ, მათ შუალედური გამოსავალი მოძებნეს და კრისტინას ვაჟები ანრის ქალიშვილებზე დააქორწინეს.

1625 წლის 25 ნოემბერს, ანრი -ის გარდაცვალების შემდეგ ტახტზე ფრანსუა ავიდა, რითაც კრისტინა ლოთარინგიის ჰერცოგინია გახდა. აბსოლუტურად უამბიციო ფრანსუა ამავე წლის 1 დეკემბერს გადადგა ტახტიდან თავისი ვაჟის, შარლ -ის სასარგებლოდ. ამის შემდეგ მათ დაიბრუნეს ვერმონტის გრაფისა და გრაფინიის წოდება და უკანასკნელი წლები სიმშვიდეში გაატარეს.

კრისტინა გარდაიცვალა 1627 წლის 31 დეკემბერს. ამის შემდეგ ფრანსუას ახალი ცოლი აღარ შეურთავს და იგი 1632 წელს გარდაიცვალა.

შვილები
ანრი (1602-1611), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
შარლ (1604-1675), ლოთარინგიის ჰერცოგი 1625-1634 და 1661-1675 წლებში. პირველად იქორწინა ნიკოლ ლოთარინგიელზე, რომელიც მალევე უშვილოდ გარდაიცვალა, რის გამოც მეორედ დაქორწინდა ბეატრიქს დე კუზანსზე, რომელთანაც შეეძინა შვილები, თუმცა მისი გარდაცვალების შემდეგ იგი მესამედ დაქორწინდა მარი ლუიზ დ’ასპრემონზე;
ანრიეტა (1605-1660), ცოლად გაჰყვა ლექსინის მთავარ ლუი დე გიზს, მაგრამ შვილები არ ჰყოლია;
ნიკოლა (1609-1670), ლოთარინგიის ჰერცოგი 1634 წელს. ცოლად შეირთო კლოდ ფრანსუაზ ლოთარინგიელი, რომელთანაც შეეძინა მომავალი ჰერცოგი შარლ ;
მარგარიტა (1615-1672), ცოლად გაჰყვა საფრანგეთის მეფე ანრი -ის ვაჟს, ორლეანის ჰერცოგ გასტონ დე ბურბონს, რომელთანაც შეეძინა შვილები;
კრისტინა (1621-1622), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
ალექსი ლეონოვი

ალექსი არხიპის ძე ლეონოვი (; დ. 30 მაისი, 1934, ლისტვიანკა, ტისულის რაიონი, დღევანდელი კემეროვოს ოლქი — გ. 11 ოქტომბერი, 2019, მოსკოვი) — საბჭოთა კოსმონავტი მფრინავი, ორგზის საბჭოთა კავშირის გმირი (1965 და 1975).

ბიოგრაფია
ჩუგუევის სამხედრო საავიაციო სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ (1957) მფრინავად მსახურობდა სამხედრო-საჰაერო ძალების ნაწილებში. 1968 წელს დაამთავრა ნ. ჟუკოვსკის სახელობის სამხედრო-საჰაერო საინჟინრო აკადემია. კოსმოსში პირველი გაფრენა 1965 წლის 18 მარტს მეორე პილოტის რანგში განახორციელა პავლე ბელიაევთან ერთად კოსმუსური ხომალდით „ვოსხოდ-2“. მსოფლიოში პირველი ადამიანი გახდა, რომელიც ღია კოსმოსში ხომალდიდან გავიდა, 5 მეტრით დაშორდა ხომალდს და იქ 12 წუთი დაჰყო. ფრენის მთლიანი დრო — 1 დღე 2 სთ 2 წთ. მეორე ფრენა, რომელიც 5 დღე 22 სთ 30 წთ გაგრძელდა, 1975 წლის 15–21 ივლისს შედგა ხომალდით „სოიუზ-19“; ამ დროს ალექსი ლეონოვი კოსმოსში ხომალდის მეთაურის რანგში იმყოფებოდა ვალერი კუბასოვთან ერთად. 17 და 19 ივლისს ხომალდი შეუპირაპირდა ამერიკულ კოსმოსურ ხომალდ „აპოლონს“, რომელში იმყოფებოდნენ კოსმონავტები — ტომას სტეფორდი, ვენს ბრენდი და დონალდ სლეიტონი. მოხდა ეკიპაჟთა გაცვლა, ჩაატარეს ერთობლივი სამეცნიერო ექსპერიმენტები. 1982–1991 წლებში იყო იური გაგარინის სახელობის რუსეთის კოსმონავტთა მოსამზადებელი სახელმწიფო სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის უფროსის პირველი მოადგილე.

მიღებული აქვს სსრკ სახელმწიფო პრემია (1981); დაჯილდოებულია ლენინის ორდენებით (1965, 1975), წითელი ვარსკვლავის ორდენით (1961), კონსტანტინე ციოლკოვსკის სახელობის სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ოქროს მედლით და სხვა ორდენებითა და მედლებით.
ნიკოლ ლოთარინგიელი

ნიკოლ ლოთარინგიელი (; დ. 3 ოქტომბერი, 1608 — გ. 2 თებერვალი, 1657) — ლოთარინგიის ჰერცოგ ანრი -ისა და მარგერიტა გონძაგას უფროსი ასული. ლოთარინგიის ჰერცოგინია 1624-1625 წლებში. ლოთარინგიის კონსორტ-ჰერცოგინია 1625-1634 წლებში როგორც შარლ -ის მეუღლე. განქორწინების შემდეგ მან დატოვა ლოთარინგია და საფრანგეთში გადასახლდა, სადაც გარდაიცვალა კიდეც.

ადრეული წლები
ნიკოლი დაიბადა 1608 წლის 3 ოქტომბერს ნანსში. იგი იყო ლოთარინგიის ჰერცოგ ანრი -ისა და მისი მეორე ცოლის, ჰერცოგინია მარგერიტა გონძაგას უფროსი ქალიშვილი. იგი თავის უმცროს დასთან, კლოდ ფრანსუაზთან ერთად იზრდებოდა ფუფუნებაში. ვინაიდან მის მშობლებს ვაჟი არ ჰყავდათ ნიკოლი მათ მემკვიდრედ მოიაზრებოდა.

ლოთარინგიული დინასტიის ძირითადი ხაზის შესანარჩუნებლად, 1621 წლის 23 მაისს ნიკოლი დააქორწინეს მის ღვიძლ ბიძაშვილზე, ვედემონის გრაფ ფრანსუა ლოთარინგიელის ვაჟ შარლზე. იმავდროულად, ნიკოლის და დააქორწინეს შარლის ძმაზე.

ჰერცოგინია
1624 წლის 31 ივლისს ანრი გარდაიცვალა. როგორც მისი უფროსი ასული, ნიკოლი ლოთარინგიის ჰერცოგინია გახდა. 1625 წლის ნოემბერში მისმა ბიძა-მამამთილმა ფრანსუამ, როგორც რენე -ის შთამომავალმა, მოითხოვა საჰერცოგოს ტახტი. იმავე წლის 25 ნოემბერს ჩამოაგდეს ნიკოლი და ფრანსუა ლოთარინგიის ჰერცოგი გახდა. როგორც აღმოჩნდა, მას საერთოდ არ მოეწონა მონარქობა, რის გამოც რამდენიმე დღეში, 1625 წლის 1 დეკემბერს გადადგა ტახტიდან თავისი ვაჟის, შარლ -ის სასარგებლოდ. ამის გამო ნიკოლი ლოთარინგიის ჰერცოგინია გახდა, თუმცა ამჯერად მხოლოდ კონსორტის რანკში.

ჰერცოგინია-კონსორტი
იმის გარდა, რომ მათი ქორწინება მხოლოდ დინასტიური ინტერესებით იყო განპირობებული, 1625 წელს განვითარებული მოვლენების გამო ცოლ-ქმარს შორის არსებული უფსკრული კიდევ უფრო გაიზარდა. შარლს მისი მიტოვება სურდა, თუმცა განქორწინებას მნიშვნელოვანი მიზეზის გარეშე ვერ მიაღწევდა. ამის გამო, 1631 წელს შარლმა ნიკოლს ჯადოქრობაში დასდო ბრალი, რის გამოც მას სიკვდილით დასჯა მოელოდა, თუმცა ბრალი ვერ დაუმტკიცეს. განქორწინება ნიკოლსაც უნდოდა, მაგრამ ეკლესია მათ ამის ნებას არ რთავდათ.

1634 წელს შარლმა პაპს დაუმტიკცა, რომ ნიკოლი უნაყოფო იყო და დინასტიის გაგრძელების მიზნით მასთან განქორწინება ითხოვა. ყოველივე ამის შემდეგ, ამავე წლის 19 იანვარს პაპმა მათი ქორწინება გააუქმა, რის შემდეგაც შარლი სასწრაფოდ დაქორწინდა მეორედ.

განქორწინებული ნიკოლი სამუდამოდ წავიდა მშობლიური ლოთარინგიიდან და საფრანგეთში, პარიზში დასახლდა, სადაც გაატარა უკანასკნელი ოცი წელი. იგი პარიზში, 1657 წლის 2 თებერვალს გარდაიცვალა 48 წლის ასაკში, უშვილოდ.

წინაპრები
ორ-ენა და ქუჩე

„ორ-ენა და ქუჩე“ — ქართველი მწერლის, ეკატერინე გაბაშვილის მოთხრობა. გამოქვეყნდა 1883 წელს, ჟურნალ „ივერიაში“ (მე-2 ნომერში).

შინაარსი
სოფელ ვარდისუბანში მდიდარ გლეხთან მოჯამაგირედ მდგარ თედოს, მეტსახელად „ორ-ენას“ გულში ჩაუვარდება თავისი პატრონის ძმისწული ქუჩე, რომელიც სოფელში სილამაზითაა განთქმული. ორ-ენა ახალგაზრდა, მოხდენილი ვაჟია, კარგი ჩაცმა-დახურვის, გართობისა და დროსტარების დიდი მოყვარულიცაა, მაგრამ, სოფელში მაინც ალმაცერად უცქერენ, როგორც უთვისტომო მოჯამაგირეს. ქუჩეს სიამოვნებს მისი ყურადღება, მაგრამ, სერიოზულად მაინც არ აღიქვამს, რადგან, კარგად იცის თავისი სილამაზის ფასი, მდიდარი მამის ერთადერთი ქალიშვილობა კი მას კარგ მზითევს და უფრო მაღალი წოდების ოჯახის შვილზე გათხოვებას უქადის. ვაჟი მაინც მოახერხებს გამოუცდელი ქუჩეს დამარტოხელებას და შეცდენას. მათი ურთიერთობა სოფელს შეუმჩნეველი არ რჩება და იწყება მითქმა-მოთქმა. ორ-ენა შუაკაცს უგზავნის ქუჩეს მამას, გოგიას და სთხოვს, ქალიშვილი ცოლად მიათხოვოს, მაგრამ, გოგია საპასუხოდ მოკვლას დაუპირებს. თედო სოფლიდან ქრება. სოფელში ხმა ვრცელდება — სახალხო მილიციაში ჩაწერილა და ომში წასულაო. ქუჩეს მამა სასტიკად სცემს, ერთხანს შინ ჰყავთ გამოკეტილი მშობლებს, შემდეგ კი, ჩუმად ათხოვებენ შორეულ სოფელში მცხოვრებ ხანშიშესულ ოთხშვილიან ქვრივზე.

რამდენიმე თვის შემდეგ სიძე უკან უბრუნებს მშობლებს ქუჩეს, მზითევთან ერთად, იმ მიზეზით, რომ ქალი ქორწინებისას უკვე ორსულად იყო. განრისხებული გოგია და მისი ცოლი დაუნდობლად უსწორდებიან შვილს და ნაცემს ბოსელში კეტავენ. ხმაურზე მეზობლებიც მოდიან, მაგრამ, ყველას მხოლოდ ოჯახის „შერცხვენა“ ანაღვლებს, ქუჩეს მდგომარეობა კი მის მშობლებსაც კი აღარ ახსოვთ. სასტიკად ნაცემ-ნაწამებ ქალს ნაადრევი მშობიარობა ეწყება და აჩენს ბავშვს, რომელსაც გაჩენისთანავე ძირს ახეთქებს და კლავს. სცენის მოწმე აღმოჩნდება შემთხვევით შემოსწრებული მეზობელი, რის შედეგადაც, საბოლოოდ, ეს ამბავი ხელისუფლების ყურამდე მიდის. იწყება გამოძიება. ქუჩეს ბრალს დებენ ახალშობილი შვილის მკვლელობაში. იგი აღიარებს დანაშაულს და აცხადებს, რომ უნდოდა, შვილისათვის ის ტანჯვა აეცილებინა, რაც თავად მას შეემთხვა, საკუთარი თავი კი-დაესაჯა. ის ითხოვს, რომ თავადაც სიკვდილი მიუსაჯონ. მშობლები უკვე ხვდებიან თავიანთ დანაშაულს, მაგრამ, გვიანღაა. სასამართლო ქუჩეს ციმბირის კატორღაში 10 წლით გადასახლებას გადაუწყვეტს. როცა შეიარაღებულ მცველებს გარეთ გაჰყავთ, ქალი ანაზდად დაინახავს იქვე მდგომ მოწყალების მთხოვნელ ცალხელა ყმაწვილ კაცს, რომელშიც თედოს ამოიცნობს და ცრემლი მოერევა. თედო მისკენ გაიწევს, მაგრამ შემდეგ მოკვეთილ ხელზე დაიხედავს და საყვედურის გამომხატველ მზერას მიაპყრობს ზეცას.

გამოხმაურება
„ორ-ენა და ქუჩეს“ მაღალი შეფასება მისცა დავით კეზელმა („დავით სოსლანის“ ფსევდონიმით) გაზეთ „დროებაში“ (1883 წ. №97). კრიტიკოსმა ხაზი გაუსვა მოთხრობის მაღალმხატვრულ დონესა და ენობრივ გამართულობას. მისი შეხედულებით, მოთხრობაში ავტორმა თავი სხვათა გავლენისაგან თავისუფალ, თვითმყოფად მწერლად წარმოაჩინა.
სომხეთის ენერგეტიკა

სომხეთის ენერგეტიკა — მოიცავს ელექტროენერგიის წარმოებას, იმპორტსა და მოხმარებას სომხეთში.

სომხეთს არ აქვს ნავთობის ან ბუნებრივი აირის რეზერვი და ამჟამად ამ ყველაფრის იმპორტი ხდება რუსეთიდან. ირან-სომხეთის ბუნებრივი აირის მილსადენს ასევე შეუძლია უზრუნველყოს ქვეყანა ბუნებრივი აირით.ეს ყველაფერი კი თავისმხრივ უზრუნველყოფს სომხეთისთვის ენერგეტიკულ უსაფრთხოებას, როგორც ალტერნატივას რუსეთის იმპორტის გარდა. ბუნებრივი აირის მილსადენი რომლის იმპორტიც რუსეთიდან ხდება, გადის საქართველოს საზღვარზე.

წიაღისეული საწვავის ნაკლებობის მიუხედავად, სომხეთს ელექტროენერგიის წარმოების მნიშვნელოვანი რესურსი აქვს. სომხეთს აქვს ელექტროენერგიის ჭარბი ტევადობა მას შემდეგ, რაც მძიმე პოსტსაბჭოთა კრიზისი დადგა ქვეყანაში 90-იანი წლების შუა პერიოდში.
მეწამორის ატომური ელექტროსადგური უზრუნველყოფს ქვეყნის ელექტროენერგიის 42.9% -ს. სომხეთი გეგმავს ახალი ატომური ელექტროსადგურის აშენებას, რათა მოხდეს მეწამორის ელექტროსადგურის ჩანაცვლება, რომელიც 1979 წელს აშენდა. ქვეყანას ასევე აქვს თერთმეტი ჰიდროელექტროსადგური და გეგმავს გეოთერმული ელექტროსადგურის აშენებასაც.

დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, სომხეთმა ხელი მოაწერა ევროკავშირის ენერგეტიკულ დოკუმენტს 1991 წლის დეკემბერში, დოკუმენტი ახლა ცნობილია როგორც ენერგეტიკის ქარტიის ხელშეკრულება, რომელიც ხელს უწყობს გლობალური ენერგეტიკული ბაზრების ინტეგრაციას.

სომხეთი ასევე არის ევროკავშირის ენერგეტიკული პროგრამის პარტნიორი ქვეყანა, რომელსაც აქვს ოთხი ძირითადი თემა: ენერგეტიკული უსაფრთხოების გაძლიერება, წევრი ქვეყნის ენერგეტიკული ბაზრების კონვერგენცია ევროკავშირის შიდა ენერგეტიკული ბაზრის პრინციპების საფუძველზე, მდგრადი ენერგიის განვითარების მხარდაჭერა და ენერგეტიკული პროექტებისთვის ინვესტიციების მოზიდვა.2011 წლიდან სომხეთი იკავებს დამკვირვებლის წევრის სტატუსს ევროკავშირის ენერგეტიკულ საზოგადოებაში.

ბუნებრივი აირი წარმოადგენს ენერგიის მთლიანი მოხმარების დიდ ნაწილს სომხეთში, რაც შეადგენს 50% -ს და არის ზამთრში გათბობის ძირითადი საშუალება. „გაზპრომ სომხეთი“ (გაზპრომის საკუთრებაა) ფლობს სომხეთის შიგნით არსებული ბუნებრივი აირის მილსადენების ქსელს. სომხეთის თბოელექტროსადგურები (რომლებიც სომხეთს ელექტროენერგიის დაახლოებით 24% -ს აწვდიან) ბუნებრივ აირზე მუშაობენ, რაც სომხეთს დამოკიდებულს ხდის იმპორტირებულ რუსულ გაზზე.

რუსეთიდან იმპორტირებული ბუნებრივი აირის მილსადენი გადის საქართველოს ტერიტორიაზე. 2007 წელს გაზპრომმა სომხეთს 2 მილიარდი კუბური მეტრი ბუნებრივი აირი მიაწოდა. როგორც სატრანზიტო გადასახადი, სომხეთი უხდის საქართველოს დაახლოებით 10%-ს იმ ბუნებრივი აირისა, რომელიც სომხეთისთვის მისაწოდებლად არის განკუთვნილი.