რისალი

რისალი (ოფიციალურად რისალის პროვინცია; ) ― ზღვაზე გასასვლელის არმქონე პროვინცია ფილიპინებში. მდებარეობს კალაბარსონის რეგიონში, ლუსონზე. პროვინციის დედაქალაქია ანტიპოლო. მანილიდან 20 კმ-ით აღმოსავლეთით მდებარეობს. პროვინციას სახელი ეწოდა ფილიპინების ეროვნული გმირის, ხოსე რისალის პატივსაცემად. რისალის დასავლეთით ეროვნული დედაქალაქის რეგიონი მდებარეობს, ჩრდილოეთით ― ბულაკანი, აღმოსავლეთით ― კესონი, ხოლო სამხრეთ-აღმოსავლეთით ― ლაგუნა. პროვინცია მდებარეობს ქვეყნის უდიდესი ტბის, ლაგუნა-დე-ბაის ჩრდილოეთ სანაპიროზე. რისალი მთიანი პროვინციაა და სიერა-მადრეს მთიანეთის სამხრეთ ნაწილის დასავლეთ ფერდობებზე მდებარეობს.

1975 წლამდე პროვინციის დედაქალაქის ფუნქციებს პასიგი ასრულებდა, რომელიც შემდეგში ეროვნული დედაქალაქის რეგიონის შემადგენლობაში შევიდა. 2009 წლიდან პროვინციული კაპიტოლიუმი ანტიპოლოშია განთავსებული და პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრის ფუნქციას ასრულებდა. 2020 წლის 19 ივნისს პრეზიდენტმა როდრიგო დუტერტემ №11475 რესპუბლიკურ აქტს მოაწერა ხელი, რომლის საფუძველზეც რისალის პროვინციის დედაქალაქად ანტიპოლო გამოცხადდა.

ისტორია
რისალის ტერიტორიაზე ტაგალთა დასახლებები წინაესპანურ ხანაში შეიქმნა. ესპანელთა მმართველობის პერიოდში რისალის ტერიტორია ტონდოსა და ლაგუნის პროვინციის შემადგენლობაში შედიოდა. ამ პერიოდში ქალაქები: პასიგი, პარანიაკე, ტაიტაი და კაინტა უკვე ყვაოდა.

1582-1583 წლების ენკომიენდების მოხსენების მიხედვით, მორონის (მორონგი) ენკომიენდა ლაგუნის პროვინციის იურისდიქციის ქვეშ იყო, ხოლო პასის (პასიგი), ტაიტაისა და ტაგის (ტაგიგი) ენკომიენდები ტონდოს პროვინციას მიეკუთვნებოდა. 1591 წლისთვის მორონისა და ტაიტაის ენკომიენდები ლაგუნის პროვინციის ფრანცისკანელთა ორდენის იურისდიქციის ქვეშ იყო მოქცეული. ნაბოტასის (ნავოტასი), ტამბობოს (მალაბონი), ტონდოს, პარანიაკეს, ლონგალოს, ტაგისა და პასიგის ენკომიენდები კი ტონდოს პროვინციის ავგუსტინელთა ორდენის იურისდიქციის ქვეშ იყო.

1853 წელს ახალი პოლიტიკურ-ადმინისტრაციული დაყოფა შემოიღეს. ახალ ერთეულში ტონდოს პროვინციიდან ანტიპოლო, ბოსობოსო, კაინტა და ტაიტაი შევიდა, ხოლო ლაგუნის პროვინციიდან ― მორონგი, ბარასი, ტანაი, პილილია, ანგონო, ბინანგონანი და ხალა-ხალა. ოთხი წლის შემდეგ რაიონს მორონგის სამხედრო-პოლიტიკური რაიონი ეწოდა.

1875 წლის 2 სექტემბერს ტონდოს პროვინცია მანილის პროვინცია გახდა. ყველა ქალაქი ახლადშექმნილი პროვინციის გუბერნატორის ადმინისტრაციის, ფისკალური ზედამხედველობისა და კონტროლის ქვეშ გადავიდა.

ფილიპინების რევოლუციის დროს, გენერალ ემილიო აგინალდოს რევოლუციური მმართველობისას მანილის პროვინციის დედაქალაქი მარიკინა გახდა. 1898-1899 წლებში მორონგის პროვინციის დედაქალაქი ანტიპოლო გახდა, ხოლო 1899-1900 წლებში ― ტანაი.

თანამედროვე ისტორია
1975 წლის 7 ნოემბერს, №824 საპრეზიდენტო დეკრეტის საფუძველზე ეროვნული დედაქალაქის რეგიონი შეიქმნა. ლას-პინიასის, პარანიაკეს, მუნტინლუპის, ტაგიგის, პატეროსის, მაკატის, მანდალუიონგის, სან-ხუანის, მალაბონის, ნავოტასის, პასიგისა და მარიკინას მუნიციპალიტეტები და სამი ქალაქი: კალოოკანი, პასაი და კესონი ახალი რეგიონის შემადგენლობაში გადავიდა, ხოლო 14 ქალაქი რისალის შემადგენლობაში დარჩა.

2020 წლის 19 ივნისს პრეზიდენტმა დუტერტემ №11475 რესპუბლიკურ აქტს მოაწერა ხელი, რომლის საფუძველზეც რისალის კაპიტალი ოფიციალურად გადავიდა პასიგიდან ანტიპოლომდე. კანონი 2020 წლის 22 ივნისს გამოიცა და 7 ივლისს შევიდა ძალაში.

გეოგრაფია
რისალის ფართობი 1 191.94 კმ²-ია. პროვინცია ლუსონზე კალაბარსონის რეგიონის ცენტრალურ ჩრდილოეთ ნაწილს იკავებს. რისალის ჩრდილოეთით ბულაკანი მდებარეობს, აღმოსავლეთით ― კესონი, სამხრეთ-აღმოსავლეთით ― ლაგუნის პროვინცია, სამხრეთით ― ლაგუნა-დე-ბაი და დასავლეთით ― ეროვნული დედაქალაქის რეგიონი.

რისალი მანილიდან 20 კმ-ით აღმოსავლეთით მდებარეობს. პროვინციის რელიეფი ბორცვებითა და მთებით ხასიათდება. პროვინციის სამხრეთი ქალაქების ნაწილი ქვეყნის უდიდესი ტბის, ლაგუნა-დე-ბაის სანაპიროზე მდებარეობს.

ლაგუნა-დე-ბაიში მდებარე უდიდესი კუნძული ტალიმი პროვინციის იურისდიქციის ქვეშაა.

რისალის პროვინცია 13 მუნიციპალიტეტისა და 1 ქალაქისგან შედგება.

დემოგრაფია
2020 წლის აღწერით, პროვინციის მოსახლეობა 3 330 143 ადამიანს შეადგენს. მოსახლეობის სიმჭიდროვის მაჩვენებელი 2 800 ადამიანია 1 კმ²-ზე. კატაგალუგანის გულში მდებარეობის გამო, რისალის მცხოვრებთა უმრავლესობა ტაგალურ ენაზე საუბრობს. მოსახლეობის მეორე ენა ინგლისური და ფილიპინური ენაა.

რისალის მოსახლეობის 80% რომის კათოლიკური ეკლესიის მიმდევარია. დანარჩენ ნაწილს ფილიპინების დამოუკიდებელი ეკლესიის, ქრისტეს ეკლესიის მიმდევრები, იეჰოვას მოწმეები, ბაპტისტები, მეშვიდე დღის ადვენტისტები, მეთოდისტები, პრესვიტერიანელები, ქრისტერ უკანასკნელი დღის მოწმეები, ევანგელისტები, მუსლიმები, ანიმისტები, ადგილობრივი რელიგიების მიმდევრები და ათეისტები შეადგენენ.