ჩრდილოეთ კორეის შიმშილობა (1990-იანი წლები)

ჩრდილოეთ კორეის შიმშილობა — , რომელსაც ჩრდილოეთ კორეის ხელისუფლება „ვაების სვლა“ უწოდებს, წარმოადგენს მასობრივი შიმშილისა და ფართომასშტაბიანი ეკონომიკური კრიზისის პერიოდს 1995–2000 წლებში ჩრდილოეთ კორეაში. ამ პერიოდის განმავლობაში საგრძნობლად გაიზარდა ჩრდილოეთ კორეის დეზერტირების შემთხვევები, რომლებიც შიმშილის დასასრულს პიკს აღწევდა.

შიმშილის გამომწვევი მიზეზები მრავალფეროვანი იყო. ეკონომიკურმა არაეფექტიანობამ და საბჭოთა კავშირის დაშლით გამოწვეულმა მხარდაჭერის წყვეტამ მნიშვნელოვნად შეამცირა როგორც შიდა წარმოება, ისე სურსათის იმპორტი. წყალდიდობათა და გვალვების სერიამ კრიზისი გაამწვავა. ჩრდილოეთ კორეის ხელისუფლებამ და ცენტრალიზებულმა ეკონომიკურმა მოდელმა ვერ უზრუნველყვეს ვითარების ოპერატიული მართვა. სახელმწიფომ სცადა საერთაშორისო დახმარების მიღება და კომერციული კავშირების გაფართოება, თუმცა პირველი მცდელობები წარმატებული არ აღმოჩნდა.

სიკვდილიანობის მაჩვენებელთა შეფასება ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება. დაახლ. 22 მილიონი მოსახლეობიდან, შიმშილითა და მასთან დაკავშირებული დაავადებებით გარდაიცვალა 240 000–დან 3,5 მილიონამდე ადამიანი; სიკვდილიანობა პიკს 1997 წელს მიაღწია. 2011 წლის აშშ-ის მოსახლეობის ცენზუსის ბიუროს შეფასებით, 1993–2000 წლებში „ზედმეტი სიკვდილიანობა“ 500 000–600 000 ადამიანს შეადგენდა.

ვაების სვლა
ტერმინი „ვაების სვლა“ , რომელსაც ზოგჯერ „ვიტოკის სვლას“ ანტანჯვის სვლასაც უწოდებენ, ჩრდილოეთ კორეაში გახდა შიმშილის ოფიციალური მეტაფორა, რომელიც 1993 წელს დაწყებულმა სახელმწიფო პროპაგანდისტულ კამპანიამ დაამკვიდრა. გაზეთმა მოუწოდა მოსახლეობას გაეხსენებინათ კიმ ილ სუნის მიერ მცირერიცხოვანი ანტიისაფარათო პარტიზანული რაზმის მეთაურობის დროინდელი პროპაგანდისტული ალეგორიული მოთხრობა, რომლის სახელწოდებაც სწორედ „ვაების სვლაა“. ამ ისტორიის მიხედვით, პარტიზანები „ათასობით მტერს ებრძოდნენ 20-გრადუსიან ყინვაში, ძლიერი თოვლისა და შიმშილის პირობებში, ხოლო წითელი ალამი მათ წინ მიმავალი ექსპედიციის სათავეში ფრიალდებოდა“.

სახელმწიფო კამპანიის ფარგლებში, სიტყვების — „შიმშილი“ და „შიმშილიანობა“ — გამოყენება მკაცრად აიკრძალა, რადგან ისინი ხელისუფლების მარცხს მოასახიერებდა. მოქალაქეები, რომლებიც ამტკიცებდნენ, რომ სიკვდილიანობის მთავარი მიზეზი შიმშილი იყო, ხელისუფლების მხრიდან მძიმე სანქციებს შეიძლება დაქვემდებარებოდნენ. ამავე მიზნით შეიქმნა სპეციალური დასჯითი ჯგუფი — „სიმჰვაჯო“, რომლის ამოცანაც იყო არასასურველი განცხადებების ავტორთა „გაწმენდა“.

ისტორიული ფონი
ჩრდილოეთ კორეაში შიმშილი ოფიციალურად მოიხსენიება როგორც „ვაების სვლა“ . ამ კრიზისმა უმნიშვნელოვანესი ადგილი დაიკავა ჩრდილოეთ კორეის თანამედროვე ისტორიაში, რადგან მან სახელმწიფო და მოსახლეობა იძულებული გახადა, ფუნდამენტურად და მოულოდნელად შეეცვალათ საკუთარი ცხოვრების წესი.

ჩრდილოეთ კორეის მთლიანი ტერიტორიის 20%-ზე ნაკლებია სასოფლო-სამეურნეოდ უვარგისი. კლიმატი საშუალებას იძლევა მიწა წელიწადში მხოლოდ ერთხელ დამუშავდეს: ხშირია ყინვები, გრძელია ზამთარი და მცირეა მოყინვისგან თავისუფალი პერიოდი. ქვეყანა არასოდეს ყოფილა საკვებით სრულად თვითუზრუნველყოფილი; არაერთი ექსპერტი მიიჩნევდა, რომ თვითკმარობის გაჩაღება ეკონომიკურად არარელევანტური და არარეალური იყო.

ამის გამო, სოფლის მეურნეობა ძირითადად კონცენტრირებულია დასავლეთის სანაპირო დაბლობებზე, სადაც გრძელი ვეგეტაციური სეზონი, სადრენაჟე სისტემა და ნოყიერი ნიადაგებია. აღმოსავლეთის სანაპიროს გასწვრივაც ვრცელდება გარკვეული მოსავლიანი ზოლი. თუმცა შიდა პროვინციები — ჩაგანგი და რიანგანგი — ზედმეტად მთიანი, ცივი და მშრალია, რაც საკვების წარმოებას მნიშვნელოვნად ზღუდავს.

1980-იან წლებში საბჭოთა კავშირმა დაიწყო მასშტაბური რეფორმების პროცესი — პერესტროიკა. მან ჩრდილოეთ კორეას მოსთხოვა, დაეფარა წარსულში მიღებული მნიშვნელოვნად დიდი მოცულობის დახმარება, რასაც ქვეყანა ვერ ახერხებდა. 1991 წელს საბჭოთა კავშირი დაიშალა და მასთან ერთად შეწყდა ეკონომიკური შეღავათები, მათ შორის იაფი საწვავი. ენერგომატარებლების იმპორტი 75%-ით შემცირდა.

ეკონომიკა შევიდა დაღმავალი სპირალში: ექსპორტი და იმპორტი თანდათან იკლებს; დატბორილი ნახშირის მაღაროები საჭიროებდა ელექტროენერგიას, რომლის დეფიციტმაც კიდევ უფრო გააღრმავა ელექტროენერგიის კრიზისი. სოფლის მეურნეობა, რომელიც დიდწილად ეყრდნობოდა ელექტრული სარწყავი სისტემებს, სასუქებსა და ქიმიურ დაცვას, განსაკუთრებით მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდა.

ჩრდილოეთ კორეელების უმრავლესობა უკვე შიმშილს განიცდიდა 1990-იან წლებამდე. ქვეყანა მიაღწია თავისი რესურსების მაქსიმუმს და ვერ შეამსუბუქა გარე შოკების გავლენა.

ჩრდილოეთ კორეის სახელმწიფო სავაჭრო კომპანიები 1980-იანი წლებიდან გადაიქცა ხელისუფლებისთვის შემოსავლების უმნიშვნელოვანეს წყაროდ. შედეგად, შემოსავლების ნაწილი „პირდაპირ ირიცხებოდა კიმ ჩენ ილის პირად ანგარიშებზე“, რომლებიც მაღალი ეშელონების ლოიალობის შესანარჩუნებლად გამოიყენებოდა.

ეკონომიკურმა კრიზისმა აიძულა ხელისუფლება ეღიარებინა ის პოლიტიკა, რაც კამპანიით „დღეში ორი კვება საკმარისია“ გაჟღერდა. მაგრამ ეს ღონისძიებები კრიზისის შეჩერებას ვერ მოახერხებდა.

პროფესორ ჰეიზელ სმითის შეფასებით:

საბჭოთა ბლოკის დაშლის შემდეგ გარკვეული ხნით დახმარება ჩინეთმა შეავსო. 1993 წელს ჩინეთი ჩრდილოეთ კორეას აწვდიდა მისი საწვავის იმპორტის 77%-ს და სურსათის იმპორტის 68%-ს. ამავე წელს ჩინეთმა თავად განიცადა მარცვლეულის დეფიციტი და საჭიროებდა ვალუტას, რის გამოც დახმარება მკვეთრად შემცირდა.

1997 წელს ჩრდილოეთ კორეის სოფლის მეურნეობის მინისტრი სო კვან ჰი ( -) ბრალდებული დაექვემდებარა აშშ-ის სასარგებლოდ ჯაშუშობასა და სოფლის მეურნეობის ჩაშლაში, რაც თითქოს მიზანმიმართულად იწვევდა შიმშილს. მოგვიანებით იგი საჯაროდ დახვრიტეს ჩრდილოეთ კორეის ხელისუფლების გადაწყვეტილებით.

სახელმწიფო განაწილების სისტემის ჩავარდნა
ჩრდილოეთ კორეის მოწყვლადობა წყალდიდობებისა და შიმშილის წინაშე კიდევ უფრო გამწვავდა იმით, რომ სახელმწიფო სურსათის განაწილების სისტემა ფაქტობრივად დაიშალა.ხელისუფლება უარს ამბობდა ისეთი პოლიტიკის გატარებაზე, რომელიც ქვეყნის მთელი ტერიტორიისთვის დაუშვებდა სურსათის იმპორტსა და არადისკრიმინაციულ განაწილებას. შიმშილის პერიოდში განსაკუთრებით მძიმედ დაზარალდა ქვეყნის აღმოსავლეთის პროვინციების ქალაქებისა და დასახლებების ურბანული მუშათა კლასი.

სურსათის განაწილების პრაქტიკა ასახავდა კომუნისტური სისტემის ძირითადი სოციალური იერარქიის პრინციპებს.

უცხოელი მკვლევრების შეფასებით, სურსათი მოსახლეობას უნაწილდებოდა მათი პოლიტიკური სტატუსისა და სახელმწიფოს მიმართ ლოიალობის ხარისხის მიხედვით.

მსოფლიო სურსათის პროგრამის შეფასებით, 600 გრამი მარცვლეული დღეში „სურვილისამებრ გადარჩენის“ დაბალი ნორმაა. სახელმწიფო განაწილების სისტემაში კი კატეგორიების მიხედვით ნორმები შემდეგნაირად გამოიყურებოდა:

გრძელვადიანი მიზეზები
შიმშილი ასევე წარმოადგენდა ათწლეულების განმავლობაში დაგროვილი სახელმწიფო გადაწყვეტილებების ჯაჭვის საბოლოო შედეგს, რომელიც ნელ-ნელა, გრძელვადიან პერსპექტივაში დაგრძელდა.

დახურული ეკონომიკური მოდელის არჩევამხელისუფლება აიძულა უარი ეთქვა საერთაშორისო ბაზრებზე გასვლაზე და სურსათის იმპორტის შესაძლებლობაზე. ამის ნაცვლად, სახელმწიფო ცდილობდა მოსახლეობის მოთხოვნის შეზღუდვას — მაგალითად, 1991 წელს განხორციელებული კამპანიით „დღეში ორი კვება საკმარისია“.

ექსპორტის გაზრდისა და უცხოური ვალუტის მოზიდვის მცდელობებიც, რომლებიც 1991 წელს რაჯინ–სონბონის თავისუფალი ეკონომიკური ზონის შექმნით დაიწყო, წარუმატებლად დასრულდა — ზონა განთავსებული იყო ჩრდილოეთ კორეის ყველაზე იზოლირებულ რეგიონში და საერთაშორისო ბიზნესისთვის საჭირო მკაფიო სამართლებრივი საფუძველი არ გააჩნდა.

ჩრდილოეთ კორეის მთავრობა ასევე ვერ გამოიყენა მოკლევადიანი შესაძლებლობა — სურსათის იმპორტის დასაფინანსებლად უცხოეთიდან სასესხო რესურსების მიღება. ეს შესაძლებლობა დაიკარგა მას შემდეგ, რაც ქვეყანა 1970-იან წლებში ვერ დაფარდა საგარეო ვალებს და დეფოლტის მდგომარეობაში აღმოჩნდა.