Т-54/55

-54/55 — საბჭოთა საშუალო ტანკი. საბჭოთა კავშირის შეიარაღებაში მიღებულ იქნა 1946 წელს, სერიულად იწარმოებოდა და მიმდინარეობს მოდერნიზაცია 1947 წლიდან.

1955 წლიდან იწარმოებოდა მისი მოდიფიკაცია -55, შექმნილი სპეციალურად ატომური დაბომბვის ზონაში მოქმედებისთვის, 1962-1967 წლებიდან მისი წარმოება შეიცვალა -62-ის წარმოებით, რომელიც შექმნილი იყო -54/55
ბაზაზე, თუმცა მისი წარმოება გაგრძელდა ომსკის მანქანათ მშენებელ ქარხანაში 1979 წლამდე. ტანკის წარმოება-მოდერნიზაცია მიმდინარეობდა სხვადასხვა ქვეყანაში. საერთო ჯამში გამოშვებულია 100,000-ზე მეტი -54/55. -54/55-ის ექსპორტი უამრავ ქვეყანაში მიმდინარეობდა და დღემდე არის უამრავი ქვეყნის შეიარაღებაში, ტანკმა მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ თითქმის ყველა ლოკალურ ომში მიიღო მონაწილეობა, ტანკი გახდა ცნობილი თავის საიმედოობით და უბრალოობით.

შექმნის ისტორია
მეორე მსოფლიო ომში საბჭოთა მხრიდან შეიარაღებაში, მანევრირებაში და ჯავშანში ყველაზე დაბალანსირებული ტანკი -34 იყო, ეს ტანკი წარმოადგენდა უმნიშვნელოვანეს მანქანას საბჭოთა კავშირისთვის, იგი ადვილად ასაგები და იაფი იყო ამიტომაც თითქმის ყველა ქარხანა ამ ტანკს აწარმოებდა. ამ მიზეზის გამო ომის პერიოდში რთული იყო შექმნილიყო ახალი ტანკი რომელიც სერიულად იწარმოებოდა.

1943 წელს მოროზოვის საკონსტრუქტორო ბიურომ შექმნა ახალი ტანკი რომელიც -34-ის მოდერნიზაციას წარმოადგენდა, ახალ ტანკს -44 ეწოდა. ამ ტანკს გაუმჯობესებული სავალი ნაწილი, ასევე ძრავა, ჯავშანი და შეიარაღება ჰქონდა. -44-ის ბაზაზე დაიწყო მუშაობა მის გაუმჯობესებულ ვარიანტზე -54-ზე 1944 წელს, პირველი საცდელი ვერსია 1945 წელს გამოვიდა, ახალი ტანკის შასი თითქმის იგივე იყო როგორიც -44-ის, ძირითადი განსხვავება მისი ჯავშანი იყო, ასევე ახალი კოშკურა და მძღოლის ადგილი.

შეიარაღებაში 100 მმ-იანი -10 ჰქონდა, ასევე ეყენა 2 7,62 მმ-იანი ტყვიამფრქვევი, დაყენებული ჰქონდა 12 ცილინდირიანი -54 ტიპის ძრავა რომელიც 530 ცხძლს გამოიმუშავებდა, გარდა ამისა გაიზარდა საწვავის ოდენობა 530 ლიტრამდე ხოლო მოქმედების რადიუსი კი 360 კმ გახდა, მაქსიმალური სიჩქარე კი შემცირდა.

ტანკის მოდერნიზაცია უკვე დაგეგმილი იყო მანამ სანამ ის წარმოებაში ჩაეშვებოდა.

-54-ის შემდგომი პროტოტიპი 1945 წლის ივლისში გამოვიდა, ახალ ვერსიას ახალი 100 მმ-იანი -1 ეყენა, ასევე გაუძლიერდა ქვემეხი კოშკურაზე და 200 მმ-იანი გახდა, დაუყენდა 2 ახალი ტყვიამფრქვევი -43 ხოლო კოშკურაზე 12,7 მმ-იანი საზენიტო ტყვიამფრქვევი დშკ დაუყენეს, საწვავის ოდენობა 545 ლიტრამდე გაიზარდა.

საბოლოოდ ტანკი შეიარაღებაში 1946 წლის 29 აპრილს მიიღეს და წარმოება ნიჟნი ტაგილის (1947) და ხარკოვის (1948) ქარხნებში დაიწყო.

-54
-54-ის წარმოება ნელი ტემპებით მიმდინარეობდა და სულ 1490 მსგავსი ტანკი აიწყო, ტანკის შემქნელების მთავარი აზრი იყო ის რომ ტანკი უნდა ყოფილიყო ყველა ტანკზე უკეთესი რომელიც მეორე მსოფლიო ომში იბრძოდა, ძველი -34-ის ქვემეხისგან განსხვავებით ახალი 100 მმ-იანი ქვემეხი ბევრად უფრო ძლიერი იყო ვიდრე მისი წინამორბედის.

ტანკის სერიული წარმოება -54-1 პროტოტიპის სახელით დაიწყო რომელიც მის მეორე პროტოტიპისგან განსხვავებით ახალ ტანკს გაძლიერებული ჯავშანი ჰქონდა ბორტებზე (80 მმ), ქვემოდან (20 მმ) და ზემოდან (30მმ), თუმცა წარმოება შეწყდა ხარისხის პრობლემის გამო. ტანკი გააუმჯობესეს და ახალ ვერსიას -54-2 დაერქვა, ახალ ვერსიას ახალი კოშკურა დაუყენდა რომელზე ზეგავლენა მძიმე ტანკის კოშკურამ -3-მმა იმოქმედა, ასევე მოეხსნა 2 ტყვიამფრქვევი და გაიზარდა მუხლუხების ზომა ხოლო ტრანსმისიამ კი მოდერნიზაცია განიცდა. -54-2 სერიულ წარმოებაში 1949 წელს ჩაეშვა ურალის ქარხანაში. მესამე ვერსია -54-3 1951 წელს გამოვიდა, შეეცვალა კოშკურა და ასევე დაუყენეს ახალი პერისკოპი -2-22 მსროლელისთვის.

-54 და -54
1950 წლისთვის ურალის სატანკო ქარხანამ მნიშვნელოვანი ცვლილებები განიცადა, მთავარი კონსტრუქტორი მოროზოვი შეცვლილი იქნა კოლესნიკოვის მიერ რომელიც მალევე შეიცვალა და მის მაგივრად კარცევი დაინიშნა 1953 წელს.

მთავარი კონსტურქტორების ცვლილებებმა შედეგი ტანკზეც იქონია, 100 მმ-იან ქვემეხზე ვერტიკალური სტაბილიზატორი -1 ჰორიზონტი დაუყენდა, გარდა ამისა მძღოლს დაემატა ღამის ხედვის ხელსაწყო, ასევე შეიცვალა პერისკოპი, რადიო, გაუძლიერდა ძრავა ასევე დაუმონტაჟდა ავტომატური ცეცხლ ჩამქრობი და ა.შ.

ტანკები შეიარაღებაში 1954 წელს მიიღეს, მალევე გამოვიდა სამეთაურო ტანკი -54. ახალ ვერსიას დაუმონტაჟდა -112 რადიო და ახალი სანავიგაციო სისტემა.

1954 წელს -54-ს -54-ის სახელით 100 მმ-იან -54 და -54 ქვემეხზე დაუმონტაჟდა მოლნია და რადუგას ტიპის სტაბილიზატორები რომელიც სამომავლოდ -62-ს დაუმონტაჟდა, ამ ორმა ვერსიამ ვერ გაამართლა რის გამოც სერიულად არ უწარმოებია.
-54-ის ბაზაზე შეიქმნა -54 ვერსია, ახალ მოდიფიკაციას 100 მმ-იანი -102 ტიპის ქვემეხი ეყენა, ასევე დაუყენდა ციკლონის ტიპის ცეცხლის მართვის სისტემა. წარმოების ბოლო 2 თვეში ტანკებს დაუმონტაჯეს ლუნას ტიპის ინფრაწითელი განათება და -1-22-11 ტიპის სამიზნე.
-55
გამოცდებმა ცხადყო რომ -54-ს მხოლოდ შეეძლო გაეძლო 15 კილოტონა ატომურ ბომბის აფეთქებას 300 მეტრიდან შორს ხოლო ეკიპაჟს კი 700 მ-დან დაშორებით, ამიტომაც გადაწყდა დაყენებულიყო ნბს თავდაცვა რაც ყველანირი ქიმიური, ბოილოგიურ და რადიაცულ ჰაერისგან იცავს. სპეციალური თავდაცვა 0.3 წამის შემდეგ იწყებს მუშაობს მას შემდეგ რაც ის დააფიქსირებს რადიაციულ ფონს.

საბაზისო ვერსიის შექმნის შემდეგ ნათელი იყო რომ ახალი სისტემა ტანკს მხოლოდ ატომური აფეთქებისას და რადიაციისგან იცავდა, თუმცა მას არ შეეძლო ეკიპაჟი დაეცვა დასხივებისგან, ტექნოლოგია ვითარდებოდა და ტანკის გაძლიერებასაც იწყებდნენ. ახალმა ვერსიამ -54-ის სახელწოდება მიიღო, ახალ ვერსიას 12 ცილინდრიანი -55 ტიპის ძრავა ეყენა რომელიც 580 ცხენის ძალას გამოიმუშავებდა, ეს ძალიან ბევრი იყო ამ ტანკისთვის, ძლიერი ძრავის მიზეზი საწვავის დიდი რაოდენობის მიღებით იყო გამოწვეული. ინჟინრებმა დააყენეს სპეციალური სათბობი ძრავის ნაწილში და ასევე დიზელ საწვავის საფილტრი მოწყობილობა, ძრავა პნევმატურად ირთვებოდა -150 ჩამრთველის წყალობით. გაიზარდა საწვავის მარაგი 630 ლიტრამდე რასაც მოჰყვა მოქმედების რადიუსის გაზრდა.
ახალი -55 უკვე ყველა კომპონენტში ჯობდა -2 ტიპის მძიმე ტანკს, მათ შორის სწრაფ სროლაში, მანევრირებაში და ა.შ. თუმცა ჯავშანში მაინც ვერ ჯობდა მძიმე ტანკებს, იმის გამო რომ -55 ბევრად უფრო მისაღები იყო საბჭოთა არმიისთვის მძიმე ტანკების წარმოება ძალიან შემცირდა ხოლო კლასიფიკაცია მძიმე ტანკი და საშუალო ტანკი ჩანაცვლდა ძირითადი საბრძოლო ტანკით.

1950 წლისთვის ნატოს ჯარებმა შეიარაღებაში მიიღეს ამერიკული -48 და ბრიტანული ცენტურიონი, ეს ტანკები არაფრით არ ჩამოუვარდებოდნენ საბჭოთა ტანკებს თუმცა ვერც ჯობდნენ, კერძოდ ჯავშანი -55-ს უფრო ძლიერი ჰქონდა და ასევე უფრო მსხვილ კალიბრიან ქვემეხს იყენებდა.
1945 წელს ნაალაფარი გერმანული ჯავშანტექნიკა გადაიყვანეს აბერდინის პოლიგონზე შესასწავლად. გერმანული ტანკების წინააღმდეგ ისროდნენ 3 90 მმ-იანი ქვემეხის 33 ჯავშანმხვრეტავ ჭურვებს, ჭურვმა 100 მეტრიდან შეძლო 150 მმ-იანი ჯავშნის გახვრეტა ხოლო 3016 ტიპის ჭურვმა კი იგივე 100 მეტრიდან 270 მმ-იანი ჯავშნის გახვრეტა შეძლო. ეს 90 მმ-იანი ქვემეხი დაყენებული იქნა თითქმის ყველა დასავლურ ტანკზე მათ შორის -46, -47, -48.

გამოცდებმა ცხადყო რომ ლოგიკურად 33 ტიპის ჭურვი საერთოდ ვერ გახვრიტავდა -55-ს ნებისმიერი მანძილიდან ხოლო 3016 კი მხოლოდ 700 მეტრიდან თუ შეძლებდა, საბჭოთა კავშრში ყველაზე გავრცელებული იყო მეორე მსოფლიო ომის დროინდელი ქვემეხი -10 რომელიც 1000 მეტრიდან შეეძლო 135 მმ-იანი ჯავშნის გახვრეტა.

სწორედ ამ დიდმა სხვაობამ განაპირობა ამერიკელებს შეექმნათ -60 ტიპის ტანკი რომელსაც ახალი 105 მმ-იანი ქვემეხი ეყენებოდა, ამ ქვემეხს კი უკვე შეეძლო შორი მანძილიდან გაეხვრიტა -55-ის ჯავშანი.

დადებითი და უარყოფითი მხარეები
-54/55 - მექანიკურად ძალიან ადვილი და ძალიან გამძლე იყო დასავლურ ტანკებთან შედარებით. -54/55 ზომებითაც საკმაოდ მცირეა და შესაბამისად უფრო რთული არის მისი აღმოჩენა, გარდა ამისა მისი მცირე ზომა და მცირე წონა საშუალებას აძლევდა გადაეტანათ რკინიგზის მეშვეობით და გადასულიყო მსუბუქი მტვირთაომწეობის ხიდზე, ტანკი ძალიან მანევრული გამოდგა ის კარგად გადაადგილდებოდა გზებზე, ამის მიზეზი კი მისი განიერი მუხლუხები იყო, ტანკი ძრავა ადვილად ირთვებოდა ძალიან ცივ ამინდში და გარდა ამისა შეეძლო წყლისქვეშაც ემოძრავა სპეციალური სასუნთქებით.

-54/55 მსოფლიო ყველაზე დიდი რაოდენობით ნაწარმოები ტანკია და დღემდე რჩება 50-მდე ქვეყნის არმიაში, მას უმეტესად იყენებენ ჩამორჩენილი ქვეყნები ამის მიზეზი კი მისი ადვილად მოსავლელობაა. ტანკი დღემდე განიცდის მოდერნიზაციებს, უპირველეს ყოვლისა ეს ამუნიციის საწყობს ეხება ხოლო შემდეგ კი ჯავშანს.
თუმცა -54/55-ს ბევრად მეტი უარყოფითი მხარე ჰქონდა ვიდრე დადებითი. უპირველეს ყოვლისა არის მისი პატარა ინტერიერი და არაკომფორტულობა რომელიც ზოგადად ყველა საბჭოთა ტანკს ახასიათებს, გარდა ამისა ტანკის მართვა დიდ ფიზიკურ ენერგიას მოითხოვს. ებრაელმა სამხედროებმა 1967 და 1973 წლის ომების შემდეგ ერთხმად განაცხადეს რომ -54/55-ში ისინი არ ჩაჯდებოდნენ. საბჭოთა კავშირში ტანკისტებს მისი სიმაღლისდა მიხედვით არჩევდნენ, ის უნდა ყოფილიყო საშუალო ან დაბალი სიმაღლის რომ ტანკში ჩამჯდარიყო.

ტანკს ეკეთა სტაბილიზატორი თუმცა ის ვერ ახერხებდა მოძრაობისას ან მოძრავი სამიზნის განადგურებას.
პრობლემა მისი ჯავშანიც იყო, ტანკს ვერ ხვრიტავდა ვერცერთი მეორე მსოფლიო ომის დროინდელი ტანკსაწინააღმდეგო რაკეტა, თუმცა ვიეტნამის ომში იმის გამო რომ -54/55 კლასიკურად იყო შეჯავშნული, კერძოდ ფრონტალური ჯავშანი ძლიერი ჰქონდა ხოლო ბორტები კი სუსტი ის ადვილად იხვრიტებოდა რაკეტებისგან, რაკეტისგან და მსუბუქი ტანკის მიერაც კი 41 , გარდა ამ ყველაფრისა მისი ამუნიცია არ არის დაცული რაც ტანკში მეორე და სრულიად გამანადგურებელ აფეთქებას იწვევს, ზოგადად -54/55 წარუმატებლად იბრძოდა მოწინააღმდეგის ტანკების წინააღმდეგ.

წარმოების ისტორია
საბჭოთა კავშირი

მისი პირველი მოდელი -54 1 გამოვიდა 1946 წელს, მისი წარმოება მიდიოდა ძალიან ნელა სულ გამოშვებული იქნა 3 -54 1 (1946 წელს). 1948 წელს კი გამოვიდა 285 -54 1 ურალის სატანკო ქარხანაში ნომერ 183-ში, რომელმაც მთლიანად ჩაანაცვლა -44 მალევე კი -54 1-ის გამოშვებაც შეწყვიტეს.
1950 წელს გამოვიდა მისი ახალი მოდიფიკაცია -54 2 ურალის სატანკო ქარხანაში ნომერ 183-ში. სულ გამოშვებული იქნა 428 ტანკი 1951 წელს კი გამოუშვეს 800 ასეთი ტანკი და იწარმოებოდა 1952 წლამდე, ამის შემდეგ გამოვიდა -54 რომელიც იწარმოებოდა 1955-1957 წლამდე. -55 იწარმოებოდა 1957-59 წლებში, 1962 წელს გამოვიდა -54-ის სამეთაურო ვერიანტი რომელიც იწარმოებდა 1959 წლამდე.

სულ გამოშვებული იქნა 35,000 -54-1, -54-2, -54 (-54-3), -54, -54, -541, -542, -541 და -542 ეს ტანკები გამოდიოდა 1946 წლიდან 1957 წლამდე, ასევე გამოშვებული იქნა 27,500 -55, -55, -551, -552, -553, -551, -552 და -553, ეს ტანკები კი იწარმოებოდა 1955-დან 1981 წლამდე.

პოლონეთი

პოლონეთმა გამოუშვა 3,000 -54, -54, -54 -54 რომელიც იწარმოებოდა 1956-დან 1964 და 5,000 -55 (იწარმოებოდა 1958დან 1964), -55, -55-1 -55-2 (1964-დან 1979).

ჩეხეთი

ჩეხეთმა გამოუშვა 2,700 -54, -54, -54, -54 1957დან 1966 და 8,300 -55 -55 1958-დან 1983-მდე ამ ტანკების უმეტესობა ექსპორტზე გადიოდა.

საბრძოლო ისტორია
-54/55 იმის გამო რომ ძალიან დიდი რაოდენობით იქნა წარმოებული თითქმის ყველა საბრძოლო კონფლიქტში აქვს მიღებული მონაწილეობა.

ვიეტნამის ომი
ვიეტნამის ომში -54/55 შედიოდა ჩრდილო ვიეტნამის არმიაში.

პირველად სამხრეთ და ჩრდილო ვიეტნამის ტანკები ერთმანეთს ოპერაცია ლამ სონში დაუპირისპირდნენ 1971 წლის თებერვალში, ამ ბრძოლაში 17 მსუბუქმა -41 გაანადგურა 22 ჩრდილო ვიეტნამური ტანკი, მათ შორის 6 -54 და 16 -76 ხოლო თვითონ არც ერთი არ დაკარგეს, თუმცა სხვა ბატალიონმა დაკარგა 5 41 და 22 ჯავშანტექნიკა.

1972 წლის 2 აპრილს ამერიკულმა ძალებმა მიიღეს შეტყობინება რომ ჩრდილო ვიეტნამური დიდი კოლონა მიიწევდა ქალაქ დონგ ჰისკენ, ეს ქალაქი ყველაზე დიდი იყო საზღვართან, შესაბამისად გააგზავნეს 57 483 , ამერიკულმა ტანკებმა თავისი 90 მმ-იანი ქვემეხებიდან ცეცხლი 2500-3000 მეტრიდან გახსნეს და გაანადგურეს 9 -76 და 2 -54, მოწინააღმდეგეს კი საერთოდ არ დაუნახავს თუ საიდან გაიხსნა ცეცხლი შესაბამისად მათ უკან დაიხიეს.

ამავე წლის 9 აპრილს ამერიკულმა პატონებმა 2800 მეტრიდან გახსნეს ცეცხლი, ჩრდილო ვიეტნამელები დაიბნენ და საბოლოოდ 20 -54 და 1 59 დაკარგეს.
ამავე თვეს ჩრდილო ვიეტნამურმა -54 ნომრით 3 377 გაანადგურა 7 ამერიკულ 41 ხოლო თვითონ კი 72 -ით განადგურდა.

1970 წლის 30 აპრილს 59 ნორმით 390 შეანგრია სამხრეთ ვიეტნამური საპრეზიდენტო სასახლის ჭიშკარი რის შემდეგადაც ომი დამთავრდა.

ისრაელ არაბების ომები
ისრაელთან ომისას არაბული მხარე -54/55-ს ექვსდღიან ომშიც იყენებდა თუმცა პირველივე დღეებში ჰაერის დაკარგვამ ომზე დიდი ზეგავლენა იქონია და ტანკების უმრავლესობა ჰაერიდან განადგურდა.

ექვს დღიან ომში დამარცხების შემდეგ ეგვიპტის არმია დიდი რაოდნეობით შეივსო 1260 ტანკი, მათ შორის 450 -62-ით ხოლო დანარჩენი კი -54/55-ით, გარდა ამისა გადაეცა იმ დროისთვის უახლესი ბმპ-1.

ეგვიპტის არმიის სატანკო პარკი 2000-მდე ტანკს და საარტილერიო დანადგარს ითვლიდა, უმეტესობა კი საბჭოთა -54/55 და -62 იყო.
თუმცა საბჭოთა ტანკები ისრაელის მხარესაც იყვნენ, არაბებისგან განსხვავებით ისრაელმა ტანკებს მოდერნიზაცია ჩაუტარა, 100 მმ-იანი ქვემეხის ნაცვლად დასავლური 105 მმ-იანი დაუყენდა, ახალ ტანკებს სახელად 4 და 5 მიენიჭა, იმ დროისთვის ისრაელის არმიაში შედიოდა: 1000+ , 500+ -60/-48, 350 50/-51, 154 -54/55 და მცირე რაოდენობით -13 და -76.

იომ ქიფურის ომის განმავლობაში ყველაზე დიდი სატანკო ბრძოლა გოლანის მაღლობებზე მოხდა. სირიის სარდლობა აქცენტს ტანკების რაოდენობაზე აკეთებდა მაგრამ გოლანის მაღლობი ვულკანური წარმოშობის პლატო იყო, მასზე იყო გაცივებული ლავის პლასტებით კლდეების ნამსხვრევები და ერთი შეხედვიდ გაუვალ გარემოს ქმნიდა. სიმაღლეები ისრაელს ჰქონდა დაკავებული, ტანკ საშიშ ადგილებზე განიერი თხრილები და ნაღმდები იყო. გოლანის მაღლობზე პოზიციების დაცვა 105 ტანკი ახორციელებდა, მათ შორის 77 შერმანი იყო, თუმცა ომის დაწყებამდე რამდენიმე დღით ადრე მაღლობებზე ელიტური სატანკო ნაწილი თავისი 105 ტანკი დაემატა.
შეტევა სამი მიმართულებით დაიწყო, ელ კუნტრეიტას სამხრეთითა და ჩრდილოეთით, ტანკებს წინ საინჟინრო მანქანები
მიიწევდნენ. -54/55-ებს დიდი წინააღმდეგობა შეხვდათ, ამიტომაც შეტევა ფლაგებიდან განვითარდა.დიდი დანაკარგის მიუხედავად სირიის ძალებმა თავდაცვითი ხაზის ჩრდილო მონაკვეთის გარღვევა შეძლეს 5-6 და ზოგიერთ ადგილას 18-20 კილომეტრით. ბრძოლები ღამითაც მიმდინარეობდა, სირიელს ეს ეადვილებოდათ რადგან საბჭოთა ტანკებს ღამის ხედვა ეყენა თუმცა მათი ცუდი მომზადების გამო მოწინააღმდეგის ტანკებს ქვეითები -7-ებით უფრო ეფექტურად ებრძოდნენ, ამ დროს ებრაული ტანკები მანათობელი ჭურვების ხარჯზე ისროდნენ. 7-ში დილას ებრაელბმა დაიხმარეს 200 ტანკი რის შემდეგადაც შეტევა შეაჩერეს თუმცა დროებით რადგან სირიელებმა დამატებით 460 -55 და -62 გაგზავნეს და ახალი შეტევა წამოიწყეს, სატანკო ბრძოლები გრძელდებოდა, ებრაელები პატარა ჯგუფებად იყოფოდნენ და ესე ბევრად დიდ ზიანს აყენებდნენ, გარდა ამისა ებრაელებმა შეტევაში ავიაციაც ჩართეს. ებრაელები სისტემატიურად აწვდიდნენ ტანკებს მაშინ როცა სირიელებს საერთო აღარ ჰყავდათ დამატებითი ძალები. 6-7 ოქტომბერს სირიელთა დანაკარგი 600-650 ტანკი იყო. 8 ოქტომბერს ისრაელი კონტრშეტევაზე გადავიდა და სირია უმძიმეს ვითარებაში ჩავარდა ამიტომაც მათ მეზობელი არაბული ქვეყნები დაეხმარნენ, 2 დღეში ებრაელებმა დაიბრუნეს დაკარგული ტერიტორიები და 10-20 კილომეტრით შეჭრაც კი მოახერხა.
12 ოქტომბერს ერაყის 310 -54 მიეშველა სერიულ ძალებს, ისინი ცენტურიონების და შერმანების პირისპირ აღმოჩდნენ და 80-მდე -54 დაკარგეს, ისრაელის არმია დამასკოდან 30 კილომეტრში იყო როდესაც ომი დამთავრდა. ომში არაბულმა მხარემ 1775 ჯავშნატექნიკა დაკარგა ხოლო ისრაელმა 819 საიდანა 500 ტანკი იყო.

ავღანეთის ომი
ავღანეთის ომში -54/55/-62 პირველი დღიდან ძირითად ტანკს წარმოადგენთა საბჭოთა არმიისთვის თუმცა იმის გამო რომ მოწინააღმდეგე ტანკი საერთოდ არ გააჩნდა და რელიეფი მთიანი იყო ტანკებს ძალიან არაფექტურად იყენებდნენ, ამიტომაც საბჭოთა არმიას დიდი დანაკარგი აქვს, ტანკების უმრავლესობა ტანკსაწინააღმდეგო ნაღმებზე და ხელისტანკსაწინააღმდეგო რაკეტებზე მოდის, ომის პერიოდში ნელ ნელა ხდებოდა უფრო და უფრო გაძლიერებულ ჯავშნიანი მოდიფიკაციების შეყვანა თუმცა მისი აფეთქება მაინც ძალიან ადვილი იყო.

აფხაზეთის ომი
აფხაზეთის ომში -54/55 წარმოადგენდა ძირითად ტანკ ორივე მხრიდან, ტანკების დიდი ნაწილი იყო მოდიფიკაცია -55, საბაზისო ვერსიისგან განსხვავებით კოშკურაზე ლულის მარჯვნიდან და მარხნიდან ჯავშნის დამატებითი ორი ბლოკი აქვს, რომელშიც 5 მმ-იანი ლითონის ფურცლებია ჩალაგებული,გარდა ამისა გაძლიერებული აქვს ფსკერი და შუბლი ხოლო ბორტებზე რეზინის ეკრანები აქვს დაყენებული.

სიტუაციის დაძაბვის თანავე აფხაზეთში გაიგზავნა ჯავშანტექნიკის პირველი ეშელონი, სულ 31 -55 და 10 ბმპ-1. კოლონას გზადაგზა ტანკები აკლდებოდნენ, უპირველეს ყოვლისა აღსანიშნავია ფაქტი რომ ტანკების ძირითადი ნაწილი ავღანეთ გამოვლილი იყო და 2-3-ჯერ მაინც ჰქონდათ კაპიტალური რემონტი ჩატარებული, ეს კი ძალზედ ამცირებს ტანკის რესურს, გარდა ამის ტანკისტების უმეტესობამ არც იცოდა როგორ ემართა ტანკი, მაგალითად არ იცოდნენ რომ -55-ს საწვავის რამდენიმე ავზი აქ და თითოეული ცალ-ცალკე უნდა გადაირთოს, ასევე იყო ძრავების გადახურება და ა.შ. სულ სოხუმამდე მხოლოდ 18 ტანკმა მიაღწია, დანარჩენები კი გზაზე მიატოვეს და შემდეგ დღეებში აღადგინეს. გარდა ამისა აფხაზეთში გაიგზავნა პირველი ქართული სამხედრო ფორმირება შინაგანი ჯარის ერთი -55 და 9 ბრდმ-2, ამ დროს ახალციხეში მიიღეს 36 ტანკი საიდანაც კიდევ 20 -55 გაიგზავნა აფხაზეთში, ოქტომბრის დამდეგს თბილისიდან კომისიარიატებმა რეზერვიდან 20 ტანკის ეკიპაჟი გაგზავნეს ახალციხეში, სიტუაციის დაძაბვის შემდეგ სახელდახელოდ ჩამოყალიბდა და ეროვნულ გვარდიას გადაეცა.

აგვისტო ოქტომბერში ქართულ ჯარებში რომელიც აფხაზეთში იყო ირიცხებოდა 80-მდე -55, მალევე დაიწყო ომი, მოწინააღმდეგის მხარეს 4 -1, 3 -60 და 3 -2 იყო პირველი ტანკი კი 1992 წლის 14 აგვისტოს დაიმატეს რა დროსაც დაზიანებული და მიტოვებული ტანკი ალაფად წაიღეს (ტანკი ნომერი 150), შეაკეთეს და მწყობრში 01 ნომრით შეიყვანეს, გაგრაზე შეტევისას მოწინააღმდეგე 2-3 -55 გამოიყენა (და 2 -1), ბრძოლების შემდეგ კი აფხაზებს კიდევ 2 ქართული -55 დარჩათ ალაფად.
საქართველოს მხრიდან პირველი ტანკის დანაკარგი 1992 წლის 5 ნოემბერს სოფელ შრომასთან დაფიქსირდა რა დროსაც ქართულ ტანკს რპგ-7 ის გასროლილ რაკეტა ლულაში მოხვდა ხოლო მეორე გასროლით კი საწვავის ავზს რის გამოც ტანკი დაიწვა. შრომასთან ბრძოლაში თავი ისახელა ქართულმა ტანკმა :193-მა (:193 ნომრის ეკიპაჟი საუკეთესოდ ითვლებოდნენ მთელი ომის განმავლობაში) რომელმაც ერთი ქვეითთა საბრძოლო მანქანა და რამდენიმე საცეცხლე პოზიცია გაანადგურა, ტანკი ნომერი 193 ზემო კინდღთან ჩავარდნილი სატვირთოს დასახმარებლად წავიდა რა დროსაც ის ნაღმზე აფეთქდა, შასი დაზიანდა ხოლო ეკიპაჟი მსუბუქად დაიჭრა.

1993 წლის 1 მარტს აფხაზებმა სოფელ ლაბრას შეუტიეს,ქართველებმა დასახმარებლად 2 -55 გაუშვეს :193 და :116 ამის გამო მტერმა უკან დაიხია, თუმცა მეორე დღეს მათ ისევ შეუტიეს, ამჯერად ქართული ტანკები შეწყვილებულნი მუშაობდნენ, მათ შეამჩნიეს აფხაზური ტანკი რომელიც ძრავას ახურებდა, მათ ვერ გაიგეს ქართული ტანკების მოახლოების ხმა ხოლო ქართულმა ტანკებიდან ტყვიამფრქვევის ჯერით ტანკის ეკიპაჟი მოკლა, ამავე ბრძოლაში ამ ორმა ტანკმა კიდევ შეძლო და გაანადგურა 2 ყველაზე ცნობილი აფხაზური ტანკი, პირველი განადგურდა -55 საბორტო ნომრით ტიგრი 02 (აფხაზები ამტკიცებენ რომ ტანკი ალყაში მოაქციეს) ხოლო შემდეგ სოფლის ცენტრისკენ მიმავალ გზაზე გაანადგურეს აფხაზური -55 :001 აპსნი, პირველი გასროლის შედეგად ჭურვი კოშკურაში ლულის ქვეშ შეაგდო ხოლო მეორე გასროლამ კი იგივე მთლიანად დალეწა, ამავე დღეს კიდევ გაანადგურეს აფხაზური -2, ეს ორივე აფხაზური ტანკი თავის დროზე საქართველოს კუთვნილება იყო.

ზავზე ხელის მოწერის შემდეგ ქართულმა ჯავშანტექნიკამ სოხუმი დატოვა და ფოთში გადაიტანეს თუმცა გადატანის პერიოდში ყველა ტანკს დაუზიანეს ქვემეხი და წყობრიდან გამოიყვანეს,საბოლოოდ სოხუმს ერთადერთ -23-2 ტიპის საზენიტო დანადგარი იცავდა.
ოპერატორები
ავღანეთი
ალბანეთი
ალჟირი
ბანგლადეში

კამბოჯა
ცარ
კუბა
ეგვიპტე

გვინეა
რუსეთი
სომხეთი
აზერბაიჯანი

გვინეა
გვინეა-ბისაუ
ირანი
ერაყი

ისრაელი
ლატვია
მაროკო
მალი