iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჩიფთექიოფრიუ (ბორჩხის რაიონი)

ჩიფთექიოფრიუ — სოფელი ბორჩხის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 45 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ ბორჩხიდან 13 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 188 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა წყარყა/გოლა/ჟურხინჯი.
ისტორია
სოფლის ძველი სახელი ლაზურად არის წყარყა და გოლა.. წყარყა შედგება სიტყვებისგან „წყარი“ (წყალი, ნაკადული) და „ყა“ (მკლავი), რაც ნიშნავს „ორი ნაკადულის შეერთების ადგილს“. ჩიფთექიოფრუ მდებარეობს სწორედ ორი ნაკადულის შეერთების ადგილას. გოლა კი ნიშნავს „ალპურ საძოვარს“, „მთას“, „გორას“. ჩიფთექიოფრუს ასევე უწოდებენ ჟურხინჯს. ლაზურად ჟურხინჯი შედგება სიტყვებისგან „ჟური" (ორი) და „ხინჯი" (ხიდი), რაც ნიშნავს „ორმაგ ხიდს“, „ორ ხიდს“. სავარაუდოდ, ლაზური სახელწოდება „ჟურხინჯი“ და თურქული „ჩიფთექოფრუ“ ერთი ენიდან მეორეზე ითარგმნა.

ჩიფთექიოფრუ არის ჩჰალას ხეობის ხუთი სოფლიდან ერთ-ერთი. ის მდებარეობს ხეობის სახელის მატარებელი მდინარის სათავესთან ახლოს. ჩჰალას ნაკადულის ნაპირზე, რომელიც ბორჩხაში ჭოროხის მდინარეს უერთდება, მდებარეობს სხვა სოფლებიც: ფინდიქლი, დუზქოი, ქალე და დემირჯილერი. მუვაჰიდ ზეკი, რომელიც ცნობილია არტვინის პროვინციაზე თავისი ნაშრომით, 1927 წელს გამოქვეყნებულ წიგნში ჩჰალას (შიდა ციხე) რეგიონის მნიშვნელოვანი სოფლებისა და უბნების ჩამოთვლისას ახსენებს კოსტანეტს, პანჩურეტს, მაჩატს, მამანატს, ზორქოის და ბაშქოის, მაგრამ არ ახსენებს გოლას ან წყარყას. ამ დროისთვის ჩანს, რომ ჩიფთექოფრუ არ იყო დამოუკიდებელი სოფელი, სავარაუდოდ იყო უბანი.

სოფელი ჩიფთექიოფრუ 1970 წლის საყოველთაო აღწერამდე არ ფიგურირებდა აღწერის შედეგებში, როგორც ცალკე სოფელი. ამ დროს ის ექვემდებარებოდა ართვინის პროვინციის ბორჩხას რაიონის ცენტრალურ უბანს და სოფლის მოსახლეობა შეადგენდა 588 ადამიანს. ამ თარიღამდე ჩანს, რომ ჩიფთექიოფრუ იყო დუზქოის უბანი. კერძოდ, დუზქოის მოსახლეობის რაოდენობა 1965 წელს 1,460 ადამიანიდან 1970 წელს 981 ადამიანამდე შემცირდა, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ ჩიფთექიოფრუ გამოეყო ამ სოფელს და გახდა ცალკე სოფელი. თუმცა, ძირითად წყაროებში არ არის ინფორმაცია იმის შესახებ, თუ როდის შეიცვალა სოფლის ძველი სახელი და როდის უწოდეს მას ჩიფთექიოფრუ.
ქალე (ბორჩხის რაიონი)

ქალე — სოფელი ბორჩხის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 39 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ ბორჩხიდან 7 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 283 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა მაკრეთი.

ისტორია
მაქრეთი, რომელიც მდებარეობს ისტორიულ ტაო-კლარჯეთის ლაზეთის ნაწილში, ანტიკურ ხანაში კოლხეთის სამეფოს საზღვრებში შედიოდა. ადრეულ და გვიან შუა საუკუნეებში ქართული სამეფოებისა და სამთავროების მმართველობის ქვეშ მყოფი სოფელი მე-16 საუკუნის პირველ ნახევარში ოსმალთა ხელში გადავიდა.

მაქრეთი, ოსმალთა მმართველობის ქვეშ დიდი ხნის განმავლობაში ყოფნის შემდეგ, 1877-1878 წლების ოსმალეთ-რუსეთის ომის შედეგად ცარისტული რუსეთის მმართველობაში გადავიდა. ამ ომიდან დაახლოებით რვა წლის შემდეგ, 1886 წელს რუსების მიერ ჩატარებული აღწერის მიხედვით, მაქრეთი რუსულ მმართველობაში ბათუმის ოლქის ბათუმის სანჯაყის (ოქრუგ) გონიოს უბნის (უჩასტოქ) შემადგენლობაში შედიოდა. პირველი მსოფლიო ომის ბოლოსკენ რუსული ჯარების რეგიონიდან გასვლის შემდეგ, 1918-1921 წლებში დამოუკიდებელი საქართველოს საზღვრებში მოექცა. 1921 წელს წითელი არმიის მიერ საქართველოს ოკუპაციის დროს თურქულმა ძალებმა არდაჰანის, არტვინისა და ბათუმის რეგიონები დაიკავეს, თუმცა ბათუმში ვერ მოიკიდეს ფეხი. ანკარის მთავრობის მიერ 1921 წლის 16 მარტს საბჭოთა რუსეთთან დადებული მოსკოვის ხელშეკრულებით, არტვინი და არდაჰანი, რომელთა შემადგენლობაშიც შედიოდა მაქრეთი, თურქეთს გადაეცა.

მაქრეთი, თურქეთის საზღვრებში მოქცევის შემდეგ, 1922 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, არტვინის პროვინციის ბორჩხის უბანს მიეკუთვნებოდა. 1925 წელს სოფლის სახელი შეიცვალა „თოფჩულარად“ . 1926 წლის მოსახლეობის აღწერისას, როდესაც ბორჩხა არტვინის პროვინციის მთავარი უბნის დაქვემდებარებაში არსებული თემი იყო, მაქრეთის სოფელი ბორჩხის თემის საზღვრებში შედიოდა. 1928 წლის ოსმალურ გამოცემაში „სოფლების სახელები უკანასკნელი ტერიტორიული ორგანიზაციის მიხედვით“, მაქრეთი, რომელიც უკვე თოფჩულარად იწოდებოდა, ბორჩხის უბნის დაქვემდებარებაში მყოფ სოფლად იყო აღრიცხული. მოგვიანებით სოფლის სახელი შეიცვალა „ქალედ“ .

სოფლის მნიშვნელოვანი ისტორიული ნაგებობა, მაქრეთის ციხე, მდებარეობს ჭახალას ხეობაში, ჭახალას მდინარისა და მარცხენა მხრიდან შემდინარე ნაკადულის შეერთების ადგილას, ტყეში მდებარე ბორცვზე, 290 მეტრის სიმაღლეზე. ციხე, რომელსაც ერთი კოშკი აქვს, აშენებულია კირის დუღაბით. ნაგებობა დღესაც ძირითადად შენარჩუნებულია.
ფინდიქლი (ბორჩხის რაიონი)

ფინდიქლი — სოფელი ბორჩხის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 42 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ ბორჩხიდან 10 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 251 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა სახანდრო.

ისტორია
ფინდიქლის ძველი სახელწოდებაა საჰანდრო. სოფელი, რომელიც ქართულად და ლაზურად ცნობილია როგორც საჰანდრო (საჰანდრო), მე-19 საუკუნის თურქულ წყაროებში მოიხსენიება როგორც ბაშქოი. კერძოდ, 1876 წლის ტრაბზონის პროვინციის წელიწდეულში იგი დაიწერა როგორც ბაშქოი . არტვინის პროვინციაში, მურგულის რაიონშიც არის სხვა სოფლები ამავე სახელით, როგორიცაა ბაშქოი. ბაშქოი არის ადგილის სახელი, რომელიც გამოჩნდა ოსმალეთის მმართველობის გვიან პერიოდში და მიენიჭა დასახლებებს, რომლებიც მდებარეობს ზედა ზონაში.

1876 წლის ტრაბზონის პროვინციის წელიწდეულში ბაშქოი მოხსენიებულია როგორც „იჩკალე ბაშქოი კარიესი“ (შიდა ციხის სოფელი ბაშქოი), ტრაბზონის პროვინციის ლაზისტანის სანჯაყის ხოფას რაიონის სოფელი. ამ თარიღისთვის, რაიონის საზღვრებში, მეორე სოფლის არსებობის გამო იმავე სახელით ჩაიწერა . მეორე დასახლება წელიწდეულში ჩაიწერა როგორც „ხოფა ბაშქოი კარიესი“. „იჩკალე ბაშქოი კარიესის“ მოსახლეობა დაფიქსირდა როგორც 195 ადამიანი 56 ოჯახში. ამ დროს ოსმალეთის ადმინისტრაცია აღრიცხავდა მხოლოდ მამაკაც მოსახლეობას. შესაბამისად, სოფლის მთლიანი მოსახლეობის დასადგენად საჭიროა დავამატოთ იმდენივე ქალი, რამდენიც მამაკაცია. შედეგად, ბაშქოიში დაახლოებით 390 ადამიანი ცხოვრობდა. დაახლოებით 7 ადამიანი ერთ ოჯახზე მიუთითებს, რომ ოჯახები შედარებით მრავალრიცხოვანი იყვნენ. სოფელში, რომელიც ძირითადად სოფლის მეურნეობით ირჩენდა თავს, ცხოველების რაოდენობა შეადგენდა 4,811 თხას/ცხვარს, 10 ცხენს, 80 ძროხას და 10 ხარს.

მომდევნო წელს დაწყებული ოსმალეთ-რუსეთის ომის შედეგად ბაშქოი რუსების ხელში გადავიდა. რუსეთის მმართველობის ქვეშ ის ეკუთვნოდა არტვინის სანჯაყის (ოკრუგ) გონიოს რაიონს (უჩასტოკ). ეს იყო ერთ-ერთი სოფელი დუზქოის თემში ამ რაიონში. სოფლის მოსახლეობა, რომელსაც რუსული ადმინისტრაციაც ბაშქოის სახელით მოიხსენიებდა, შედგებოდა 84 ადამიანისგან. მთელი მოსახლეობა დაფიქსირდა როგორც ლაზები. მოსახლეობის ასეთი შემცირება, სავარაუდოდ, დაკავშირებული იყო რუსების მიერ კონტროლირებული სოფლიდან ოსმალეთის სახელმწიფოში მიგრაციასთან.

პირველი მსოფლიო ომის ბოლოს, რუსების რეგიონიდან გასვლის შემდეგ, ბაშქოი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში დამოუკიდებელი საქართველოს საზღვრებში იყო. 1921 წელს, წითელი არმიის მიერ საქართველოს ოკუპაციის დროს, სოფელი ფაქტობრივად თურქეთს შეუერთდა. 1921 წლის 16 მარტს, საბჭოთა რუსეთსა და ანკარის მთავრობას შორის დადებული მოსკოვის ხელშეკრულებით, სოფელი თურქეთს გადაეცა.

მომდევნო წელს არტვინის პროვინციაში ჩატარებული მოსახლეობის აღრიცხვის დროს ბაშქოი დაფიქსირდა როგორც სრულიად დაცარიელებული. 1926 წელს კი ბაშქოიში დაფიქსირდა 62 ადამიანი 14 ოჯახში. 1935 წლის საყოველთაო მოსახლეობის აღწერიდან 1960 წლის საყოველთაო მოსახლეობის აღწერამდე ბაშქოის სახელი აღარ გვხვდება. დასახლება, რომელიც 1957 წლის 16 აგვისტოს გამოჩნდა როგორც სოფელი დუზის ბაშქოის უბანი, ამ თარიღში მიიღო სოფლის სტატუსი ფინდიქლის სახელით. 1960 წლის საყოველთაო მოსახლეობის აღწერაში ის დაფიქსირდა როგორც „ფინდიკლი (ბაშქოი)“.ამ დროისთვის სოფლის მოსახლეობა შედგებოდა 492 ადამიანისგან.

სოფელში მდებარეობს სოფელი ფინდიქლის მეჩეთი, რომელიც გამოირჩევა თავისი მორთულობით.
იორიუჯიულერი (ბორჩხის რაიონი)

იორიუჯიულერი — სოფელი ბორჩხის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 45 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ ბორჩხიდან 13 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 188 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელწოდებაა არჩვეთი/არჩუეთი. ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
იეშილქიოი (ბორჩხის რაიონი)

იეშილქიოი — სოფელი ბორჩხის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 57 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ ბორჩხიდან 25 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 188 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა მონასტერი.

ისტორია
სოფელ იეშილქოის ძველი სახელია მონასტირი. ეს სახელი მომდინარეობს ქართული სიტყვიდან მონასტერი (მონასტერი). ცნობილია, რომ აქ წარსულში იყო მონასტერი. დღესდღეობით საქართველოშიც არის სოფლები მონასტრის სახელით.

სოფელი მონასტერი ან მანასტირი მდებარეობს კლარჯეთში, რომელიც ისტორიული საქართველოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილის ერთ-ერთი რეგიონია. ეს ტერიტორია ოსმალებმა მე-16 საუკუნის შუა პერიოდში წაართვეს ქართულ მმართველობას. მონასტრის ეკლესია, რომლის ნანგრევებიც დღემდეა შემორჩენილი, სწორედ ამ პერიოდიდანაა.

სოფელი მონასტერის ან მანასტირის ტერიტორია 1877-1878 წლების ოსმალეთ-რუსეთის ომის შემდეგ, ბერლინის ხელშეკრულების თანახმად, ოსმალეთის იმპერიამ დაუთმო რუსეთს, როგორც საომარი რეპარაციის ნაწილი. 1886 წლის რუსული მოსახლეობის აღწერაში ნახსენებია მეზობელი სოფელი არჩუეთი, მაგრამ იეშილქოი არ არის მოხსენიებული. 1922 წლის არტვინის ლივაში მოსახლეობის აღწერაშიც და შემდგომ საყოველთაო აღწერებშიც მანასტირი ან იეშილქოი არ ყოფილა აღნიშნული როგორც სოფელი. 1980 წლის საყოველთაო აღწერაში კი იეშილქოი დაფიქსირებულია როგორც არტვინის პროვინციის ბორჩხის რაიონის მურათლის უბნის სოფელი. ამ დროს სოფლის მოსახლეობა შეადგენდა 435 ადამიანს. გურეშენის სოფლის მოსახლეობა 1975 წელს იყო 2,852 ადამიანი, ხოლო 1980 წელს შემცირდა 2,526-მდე, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ იეშილქოი, რომელიც ადრე ამ სოფლის უბანი იყო, გამოეყო მას.

ივარაუდება, რომ იეშილქოიში არსებული ეკლესია, რომელსაც მონასტრის ეკლესიას უწოდებენ, ძველი მონასტრის ეკლესია იყო.
ბოიალი (იუსუფელის რაიონი)

ბოიალი — სოფელი იუსუფელის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 140 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ იუსუფელიდან 35 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 66 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელია საჯვარეთი. ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
ჩირალი (იუსუფელის რაიონი)

ჩირალი — სოფელი იუსუფელის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 121 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ იუსუფელიდან 16 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 122 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელია შატუთი / შათუთი.ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
ქომურლუ (იუსუფელის რაიონი)

ქომურლი — სოფელი იუსუფელის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 87 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ იუსუფელიდან 21 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 74 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელია ახოთი.ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
ოღდემი (იუსუფელის რაიონი)

ოღდემი — სოფელი იუსუფელის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 128 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ იუსუფელიდან 23 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 93 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელია ოკდემი.ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
ელმალი (შავშეთის რაიონი)

ელმალი — სოფელი შავშეთის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 69 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ შავშეთიდან 4 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 98 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ისტორიული, ძველი ქართული სახელია ვანთა.1908 წელს შედიოდა ართვინის ოკრუგის შუა იმერხევის უბანში, ცხოვრობდა 76 ადამიანი, თურქები.
ალთინბეშიქის მღვიმის ეროვნული პარკი

ალთინბეშიქის მღვიმის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი სამხრეთ თურქეთში, ანტალიის პროვინციის იბრადის რაიონში.

ალთინბეშიქის მღვიმის ეროვნული პარკი წარმოადგენს უდიდეს მიწისქვეშა მღვიმის ტბას თურქეთში. განფენილია დაახლოებით 2200 მეტრზე. ზოგიერთ რეგიონში, ტბის სიღრმე 15 მეტრს აღწევს. მნახველთათვის ღიაა ზაფხულში და შემოდგომაზე. ზამთარში და გაზაფხულზე მღვიმეში წყლის დონე მაღლა იწევს და შესაბამისად, ვიზიტორთათვის დახურულია.
ესქიქალე (შავშეთის რაიონი)

ესქიქალე — სოფელი შავშეთის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 50 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ შავშეთიდან 25 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 374 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელია უსტამისი. ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
ქაბაჯა (მურღულის რაიონი)

ქაბაჯა — სოფელი მურღულის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რაიონის ცენტრ მურღულიდან 13 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 73 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელია კაპარჭეთი. ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
ზურაბ კომახიძე

ზურაბ კომახიძე (დ. 3 თებერვალი, 1926, აჭყვისთავი — გ. 23 დეკემბერი, 2008) — ქართველი გეოგრაფი, მეცნიერი, პედაგოგი.

1936-1942 წლებში სწავლობდა ბათუმის პედაგოგიურ ტექნიკუმში, საიდანაც სწავლა გააგრძელა ხულოს პედაგოგიურ სასწავლებელში, რომელიც დაამთავრა 1943 წელს. 1945 წელს დაამთავრა ბათუმის ორწლიანი სამასწავლებლო ინსტიტუტის საბუნებისმეტყველო-გეოგრაფიის ფაკულტეტი. 1948 წლიდან სწავლა გააგრძელა თბილისის სახელმწიფო უნივერსტეტის გეოგრაფია-გეოლოგიის ფაკულტეტზე მეორე კურსიდან, რომელიც დაამთავრა 1952 წელს ეკონომიკური გეოგრაფიის სპეციალობით.

მუშაობდა სოფელ დღვანის რვაწლიანი სკოლის დირექტორად და გეოგრაფიის მასწავლებლად. 1952-1955 წლებში მუშაობდა სოფელ ჩაისუბნის საშუალო სკოლის დირექტორის მოადგილედ და გეოგრაფიის მასწავლებლად. 1954-1956 წლებში სოფელ აჭყვისთვის საშუალო სკოლის დირექტორად. 1956-1960 წლებში ამავე სოფლის კოლმეურნეობის თავმჯდომარედ. 1960-1965 წლებში ბათუმის საქალაქო კომიტეტის ინსტრუქტორად. 1965-1982 წლებში პირველი, მეთოთხმეტე და მეთექვსმეტე საშუალო სკოლების დირექტორად და გეოგრაფიის მასწავლებლად. 1982-1992 წლებში მუშაობდა ბათუმის განათლების განყოფილების გამგედ. 1992 წლიდან მუშაობდა გონიოს კოოპერაციული ინსტიტუტის ქიმიის ფაკულტეტის დეკანად, ასპირანტურისა და დოქტორანტურის განყოფილების გამგედ. 1994 წლიდან ამავე ინსტიტუტის პრორექტორი იყო. შემდეგ მუშაობდა აჭარის განათლებისა და კულტურის მუშაკთა მუზეუმის დირექტორად. გამოქვეყნებული აქვს რიგი სამეცნიერო ნაშრომები ეკონომიკურ საკითხებზე, მათ შორის 2 ბროშურა. სხვადასხვა დროს არჩეული იყო ქობულეთის რაიონისა და ბათუმის რაიონული და საქალაქო კომიტეტის წევრად. 1998 წელს არჩეულ იქნა ბათუმის საკრებულოს დეპუტატად. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები.

1972 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაციის თემა — „ჭარის სუბტროპიკული მეურნეობის აგრარულ-ინდუსტრიული კომპლექსი.“
U-კვარკი

} < ; აღნიშვნა: ) — ფუნდამენტური ელემენტარული ნაწილაკი, კვარკი. შედის ფერმიონების პირველ თაობის ჯგუფში, აქვს მუხტი +(2/3).

როგორც ყველა კვარკი, ის მონაწილეობს ოთხივე სახის ურთიერთქმედებაში: ძლიერში, სუსტში, ელექტრომაგნიტურსა, გრავიტაციულში. -კვარკებთან ერთად -კვარკები ქმნიან ნუკლეონებს (პროტონებსა და ნეიტრონებს), რომლებიც ატომის ბირთვის ძირითადი კომპონენტებია. პროტონი შედგება ორი -კვარკისა და ერთი -კვარკისგან, ხოლო ნეიტრონი შედგება ერთი -კვარკის და ორი -კვარკისგან. არსებობს სხვა ჰადრონები, რომლებიც შეიცავს -კვარკებს. -კვარკის ანტინაწილაკი არის ანტიკვარკი, რომელიც განსხვავდება -კვარკისგან ურთიერთქმედების ზოგიერთი მახასიათებლის ნიშნით. ცოდნის ამჟამინდელ დონეზე, -კვარკი არის უსტრუქტურო ნაწილაკი, ანუ ფუნდამენტური, ისევე როგორც სხვა კვარკები და ლეპტონები.

-კვარკის არსებობა გამოთქვეს მიურეი გელ-მანმა და ჯორჯ ცვაიგმა 1964 წელს, ხოლო მისი არსებობის ექსპერიმენტული მტკიცებულება მოიპოვეს 1968 წელს სტენფორდის ხაზოვანი დამაჩქარებლის ცენტრში .

ისტორია
ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკის გარიჟრაჟზე ( საუკუნის პირველი ნახევარი), ჰადრონები — როგორიცაა პროტონები, ნეიტრონები, პიონები — ელექტრონებთან/პოზიტრონებთან და მიოუნებთან ერთად ითვლებოდა ელემენტარულ ნაწილაკებად. თუმცა, სანამ ახალი ჰადრონები აღმოაჩინეს, „ნაწილაკების პარკი“ სწრაფად იზრდებოდა და 1950-იანი წლებისთვის უკვე რამდენიმე ათეული იყო. ნაწილაკების სისტემატიზაციის მცდელობები ბუნდოვანი იყო 1960 წლამდე, სანამ მიურეი გელ-მანმა შემოგვთავაზა ნაწილაკების კლასიფიკაციის სქემა მეტაფორულად სახელწოდებით რვამაგი გზა და ეფუძნებოდა არომატების (3)-სიმეტრიას. მსგავსი კლასიფიკაცია დამოუკიდებლად წამოაყენა იუვალ ნეემანმა 1962 წელს.

ეს სქემა აერთიანებდა ჰადრონებს იზოსპინის მულტიპლანტებად, მაგრამ ამის ფიზიკური საფუძველი გაურკვეველი იყო. 1964 წელს გელ-მანმა და ჯორჯ ცვაიგმა დამოუკიდებლად წამოაყენეს კვარკის მოდელი. იმ დროს მასში შედიოდა სამი კვარკი (, , ). რიჩარდ ფეინმანმა ამ წერტილოვან ობიექტებს უწოდა პარტონები და თეორიის გამოყენებით, სახელწოდებით პარტონის მოდელი (1969), წარმატებით აღწერა ღრმად არაელასტიური ურთიერთქმედებები.

ამრიგად, გელ-მანის ჯგუფის კლასიფიკაციამ და ფეინმანის პარტონის მოდელმა გამოაცხადეს კვარკის ჰიპოთეზის ტრიუმფი. მიმდინარე ექსპერიმენტული ფაქტების მთელი ნაკრები არ აყენებს ეჭვს მოდელის ნამდვილობაზე.

კვანტური რიცხვები
-კვარკის სპინი არის 1/2, ჯერადობა დადებითია. იზოსპინისა და სუსტი იზოსპინის პროგნოზები უდრის +1/2-ს (ნიშანი -კვარკის საპირისპიროა). ბარიონის რიცხვი არის +1/3, ხოლო ლეპტონის რიცხვი, უცნაურობა, მომხიბვლელობა, ჭეშმარიტება და სილამაზე — 0. სხვა კვარკების მსგავსად, -კვარკი ატარებს სამი ფერადი მუხტიდან ერთს (რომელსაც ჩვეულებრივ უწოდებენ წითელ, ლურჯ და მწვანეს).

მასა
-კვარკის მასა, უახლესი მონაცემებით, შეადგენს 2.01±0.03 მევ-ს.
D-კვარკი

} < ; აღნიშვნა: ) — ფუნდამენტური ელემენტარული ნაწილაკი, კვარკი. შედის ფერმიონების პირველ თაობის ჯგუფში, აქვს მუხტი −(1/3).

როგორც ყველა კვარკი, ის მონაწილეობს ოთხივე სახის ურთიერთქმედებაში: ძლიერში, სუსტში, ელექტრომაგნიტურსა, გრავიტაციულში. -კვარკებთან ერთად -კვარკები ქმნიან ნუკლეონებს (პროტონებსა და ნეიტრონებს), რომლებიც ატომის ბირთვის ძირითადი კომპონენტებია. პროტონი შედგება ორი -კვარკისა და ერთი -კვარკისგან, ხოლო ნეიტრონი შედგება ერთი -კვარკის და ორი -კვარკისგან. -კვარკის ანტინაწილაკი არის -ანტიკვარკი, რომელიც განსხვავდება -კვარკისგან ურთიერთქმედების ზოგიერთი მახასიათებლის ნიშნით. ცოდნის ამჟამინდელ დონეზე, -კვარკი არის უსტრუქტურო ნაწილაკი, ანუ ფუნდამენტური, ისევე როგორც სხვა კვარკები და ლეპტონები.

-კვარკის არსებობა გამოთქვეს მიურეი გელ-მანმა და ჯორჯ ცვაიგმა 1964 წელს, ხოლო მისი არსებობის ექსპერიმენტული მტკიცებულება მოიპოვეს 1968 წელს სტენფორდის ხაზოვანი დამაჩქარებლის ცენტრში .

ისტორია
ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკის გარიჟრაჟზე ( საუკუნის პირველი ნახევარი), ჰადრონები — როგორიცაა პროტონები, ნეიტრონები, პიონები — ელექტრონებთან/პოზიტრონებთან და მიოუნებთან ერთად ითვლებოდა ელემენტარულ ნაწილაკებად. თუმცა, სანამ ახალი ჰადრონები აღმოაჩინეს, „ნაწილაკების პარკი“ სწრაფად იზრდებოდა და 1950-იანი წლებისთვის უკვე რამდენიმე ათეული იყო. ნაწილაკების სისტემატიზაციის მცდელობები ბუნდოვანი იყო 1960 წლამდე, სანამ მიურეი გელ-მანმა შემოგვთავაზა ნაწილაკების კლასიფიკაციის სქემა მეტაფორულად სახელწოდებით რვამაგი გზა და ეფუძნებოდა არომატების (3)-სიმეტრიას. მსგავსი კლასიფიკაცია დამოუკიდებლად წამოაყენა იუვალ ნეემანმა 1962 წელს.

ეს სქემა აერთიანებდა ჰადრონებს იზოსპინის მულტიპლანტებად, მაგრამ ამის ფიზიკური საფუძველი გაურკვეველი იყო. 1964 წელს გელ-მანმა და ჯორჯ ცვაიგმა დამოუკიდებლად წამოაყენეს კვარკის მოდელი. იმ დროს მასში შედიოდა სამი კვარკი (, , ). რიჩარდ ფეინმანმა ამ წერტილოვან ობიექტებს უწოდა პარტონები და თეორიის გამოყენებით, სახელწოდებით პარტონის მოდელი (1969), წარმატებით აღწერა ღრმად არაელასტიური ურთიერთქმედებები.

ამრიგად, გელ-მანის ჯგუფის კლასიფიკაციამ და ფეინმანის პარტონის მოდელმა გამოაცხადეს კვარკის ჰიპოთეზის ტრიუმფი. მიმდინარე ექსპერიმენტული ფაქტების მთელი ნაკრები არ აყენებს ეჭვს მოდელის ნამდვილობაზე.

კვანტური რიცხვები
-კვარკის სპინი არის 1/2, ჯერადობა დადებითია. იზოსპინისა და სუსტი იზოსპინის პროგნოზები ტოლია -1/2-ის (ნიშანი -კვარკის საპირისპიროა). ბარიონის რიცხვია +1/3, ხოლო ლეპტონის რიცხვი, უცნაურობა, მომხიბვლელობა, ჭეშმარიტება და სილამაზე — 0. სხვა კვარკების მსგავსად, -კვარკი ატარებს სამი ფერადი მუხტიდან ერთს (რომელსაც ჩვეულებრივ უწოდებენ წითელ, ლურჯ და მწვანეს).

მასა
-კვარკის მასა, უახლესი მონაცემებით, შეადგენს 4.79±0.07 მევ-ს.
ხიუაზ დოსპანოვა

ხიუაზ დოსპანოვა (, დ. 15 მაისი, 1922 — გ. 20 მაისი, 2008 ) — დიდი სამამულო ომის საბჭოთა მფრინავი, შტურმან-მსროლელი. ყაზახეთის სახალხო გმირი (2004).

ბიოგრაფია
ხიუაზ დოსპანოვა დაიბადა 1922 წლის 15 მაისს გურიევის ოლქში, სოფელ განუშკინოში — მომდინარეობს ბაიულის ტომის მასკარის კლანიდან.

1940 წელს დაამთავრა ქალაქ ურალსკის №1 საშუალო სკოლა ოქროს მედალზე და ატესტატთან ერთად ადგილობრივი მფრინავი კლუბისგან სარეზერვო მფრინავის მოწმობა მიიღო.

წარჩინებულმა სტუდენტმა, ერთ-ერთმა საუკეთესო აქტივისტმა, პიონერ-ლიდერმა, სკოლის კომკავშირული ორგანიზაციის მდივანმა, 1940 წლის ზაფხულში წარმატებით დაამთავრა სკოლა, ასევე — საფრენი კლუბი, რის შემდეგაც წავიდა მოსკოვში და საბუთები შეიტანა ჟუკოვსკის სახელობის საჰაერო ძალების აკადემიაში. აკადემიამ უარი უთხრა და მან მოსკოვის პირველ სამედიცინო ინსტიტუტს მიმართა, რომელმაც დოსპანოვა გამოცდის გარეშე მიიღო. ერთ წელზე ნაკლები ხნის შემდეგ კი ომი დაიწყო.

1941 წლის 13 ოქტომბერს ხიუაზმა და თანაკლასელმა ტატიანა სუმაროკოვი ჩაეწერნენ შეხვედრაზე მ. მ. რასკოვასთან, რომელიც ქალთა საჰაერო პოლკების ფორმირებაში იღებდა მონაწილეობას. გოგონები მიიღეს და ჩაირიცხნენ შტურმალთა ჯგუფში. 1941 წლის 26 ოქტომბერს მომავალი ქალი მფრინავები ჩავიდნენ ვოლგისპირა ქალაქ ენგელსში. იქ მათ გაიარეს დაჩქარებული სასწავლო კურსი ენგელსის სამხედრო ავიაციის პილოტთა სკოლაში.

ხიუაზ დოსპანოვა დაინიშნა 588-ე ღამის ბომბდამშენის პოლკში ნავიგატორ-მსროლელად. იგი ახორციელებდა საბრძოლო მისიებს სამხრეთ ფრონტზე, ჩრდილოეთ კავკასიაში, ამიერკავკასიაში, უკრაინასა და ბელორუსიაში. მამაცი მფრინავი ორჯერ მძიმედ დაიჭრა, მაგრამ კვლავ დაბრუნდა ფრონტზე და გამარჯვებას შეხვდა ბერლინთან ახლოს.

ხიუაზ დოსპანოვა ომიდან ჯგუფის ინვალიდი დაბრუნდა, ორივე ფეხის შეხორცებული მოტეხილობით, მაგრამ ამის მიუხედავად, იგი აქტიურად მონაწილეობდა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. ომის ბოლო თვეებში გოგონა ფიქრობდა სამედიცინო სასწავლებელში დაბრუნებას, მაგრამ საბოლოოდ მან სხვა გზა აირჩია — საზოგადო საქმიანობა. დასავლეთ ყაზახეთის რეგიონალური პარტიული კომიტეტის პირველმა მდივანმა, მინაიდარ სალინმა, ფრონტიდან ახლად დაბრუნებულ კომუნისტ ხიუაზ დოსპანოვას შესთავაზა პარტიულ-პოლიტიკური საქმიანობა,რასაც დასთანხმდა და მალევე დაამტკიცეს რაიონულ პარტიულ კომიტეტში ინსტრუქტორად. ხიუაზმა გაიარა გზა მშობლიურ დასავლეთ ყაზახეთის რაიონულ-პარტიული კომიტეტის ინსტრუქტორიდან —ყაზახეთის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის მდივნამდე. 1951 წელს იგი აირჩიეს ყაზახეთის სსრ უმაღლესი საბჭოს დეპუტატად და პირველივე სესიაზე — პრეზიდიუმის მდივნად. პენსიაზე გასვლამდე ხიუაზ კაიროვნა იყო ალმა-ათას საქალაქო პარტიული კომიტეტის მდივანი, რომელიც აქტიურ მონაწილეობას იღებდა დედაქალაქის ცხოვრებაში.

1950-იანი წლების ბოლოს, ფრონტის ხაზზე მიღებულმა ჭრილობებმა მწვავედ იჩინა თავი. ხიუაზის ჯანმრთელობის მდგომარეობა შესამჩნევად გაუარესდა. ორმოცი წლისაც არ იყო, 1959 წელს იძულებული გახდა პენსიაზე წასულიყო.

იგი გარდაიცვალა 2008 წლის 20 მაისს, მალევე ბარძაყის ძვლის ყელის მოტეხილობის შემდეგ. დაკრძალულია კენსაის სასაფლაოზე, ალმატაში.

ოჯახი
მეუღლე — შაკუ ამიროვი, ორი ვაჟი: უმცროსი გარდაიცვალა ორი წლის ასაკში, უფროსი — ერბოლატ ამიროვი, სატპაევას სახელობის -ს მასწავლებელია. შვილიშვილები — ბაიან შაკუ, კანატ შაკუ.
გოგიას ეკლესია

გოგიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ ენაგეთში.

აღწერა
ეკლესია დგას სოფლის ჩრდილოეთით, პირდაპირი ხაზით 2 კილომეტრზე. ადგილობრივი მოსახლეობა ამ ადგილს „დახვრეტილებს“ ეძახის იქვე არსებული კლდეში ნაკვეთი გამოქვაბულების გამო. ეკლესია ტყეში დგას. დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვით დუღაბზე (10.78.2 მეტრი). წყობა არეულია. ტაძრის დასავლეთი ნაწილი თითქმის ზეძირკვლის დონეზეა დანგრეული. 0.8 მეტრი სიგანის შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია გაჭრილი. სარკმლებიდან ამჟამად მხოლოდ აღმოსავლეთისაა შემორჩენილი, რომელიც შიგნიდანაც და გარედანაც სწორკუთხაა. გაშლილი ნახევარწრის ფორმის აფსიდა 30 სანტიმეტრის სიგანის მხრითაა გამოყოფილი დარბაზისგან. საკურთხეველში, სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშია გაკეთებული. საკურთხეველი სფერული კონქით სრულდება. ნაოსში გრძივი კედლები დაუნაწევრებელია. საკმაოდ განიერი ეკლესიის კამარის ჩამოქცევის ერთ-ერთი მიზეზიც სავარაუდოდ ეს უნდა ყოფილიყო. ტაძრის სამხრეთის კედლის აღმოსავლეთ კიდეში შერჩენილია მარტივად ნათალი ქვის ლავგარდანი.