ბორორო

ბორორო — სამხრეთამერიკული ცივილიზაცია. საერთო მოსახლეობა დაახლოებით 1686 კაცი (2012). ბოროროს წარმომადგენელი ცხოვრობს 9 სოფელში, ცენტრალურ მატუ-გროსუში, ბრაზილიაში. მათი ცივილიზაცია გადაშენების საფრთხის ქვეშაა. ბოროროს ხალხი გამოირჩევა შრომისუნარიანობით. ისინი უძველესი მიწათმოქმედები, მეთევზეები და მონადირეები არიან. შემუშავებული აქვთ თევზჭერის მრავალი სტრატეგია. გამოირჩევიან ლოიალური, ჰუმანური კანონებით, რელიგიურ-მითოლოგიური რწმენა-წარმოდგენებითა და წეს-ჩვეულებებით. სამხრეთ ამერიკელი ტომების მსგავსად, აგნოსტიკური იდეები აქვთ სამყაროსთან მიმართებით. გააჩნიათ საკუთარი ზეპირი მეტყველება , სოციალური სტატუსის, გენდერული როლების გადანაწილებისა და ნათესაობის ნორმები. აქვთ საკუთარი ხელოვნება, გართობისა და თამაშების ტრადიციები.

ისტორია, გეოგრაფიული გარემო და განსახლების არეალი
ბოროროს ლინგვისტური ოჯახი მოიცავს ორ ძირითად შტოს: თავად ბორორო და ოთიუკი , რომელიც კულტურულად შეიძლება ჩიქუიტოს პროვინციის ტომებსაც კი მივაკუთვნოთ. ეთნოგრაფიულად ბორორო ყველაზე მეტად ცნობილია.

ბოროროს ხალხი მაღალი და ათლეტური ინდიელები არიან. კაცები 1,75 მეტრზე მაღლები არიან. მატუ-გროსუს პლატოს კლიმატსა და წყალს დადებითი გავლენა აქვს ბოროროს ხალხის ჯანმრთელობაზე. ტერიტორიის ჰავა მათ ფიზიკურ მხარეზეც აისახება. თუმცა ბოროროს ხალხთა ჯანმრთელობას ამავდროულად ზიანიც კი ადგებოდა მათი ტერიტორიის მიმზიდველი გეოგრაფიის გამო. მიწისაგან ნაგებ მისიონერულ სახლებს ისინი ხშირად ფხვნიდნენ, მიუხედავად იმისა, რომ წელიწადში სამჯერ უხდებოდათ ხოლმე აღდგენა. მათ ძალიან უყვარდათ ამ კედლების ნამცეცების ჭამა. ქალი იქნებოდა ეს, კაცი თუ ბავშვი, როცა ბოროროს წარმომადგენელი მოხვდებოდა ამ კედლების სიახლოვეს, ის იღებდა ნამცეცებს და გემრიელად შეექცეოდა.

ბოროროს მიწები ტიპურად ხასიათდება, როგორც ტროპიკული სავანა, რომლისთვისაც დამახასიათებელია ფართო საძოვრები, ცალკეული, დაქსაქსული ტყეები, მცენარეულობით მდიდარი მდინარისპირა ადგილები და ჭაობები. რეგიონი ასევე ხასიათდება სხვადასხვა ტიპის უკიდურესობებით. მაგალითად, ნახევარი წლის განმავლობაში წვიმს და შედეგად ყველაფერი მწვანეში იფარება, უხვი სანაოსნო გზები გადმოდის ნიადაგზე და ფარავს მნიშვნელოვან ტერიტორიებს, მწვანე მიწები იქცევა ჭაობებად. რაც შეეხება მშრალ პერიოდს, ამ დროს ტერიტორია გადამხმარი და გამომშრალია, მიწები ხდება ყავისფერი, ამასთან ერთად მთავარი ნაკადულები და მდინარეები იწყებს დაშრობას, ირგვლივ კი უფრო ხშირი ხდება ქვიშიანი მიწები, ვიდრე ნოტიო და ტალახიანი.

რაც შეეხება ტომობრივ განაწილებას, ბოროროს ქვეოჯახი ძირითადად ცენტრალიზდება მატუ-გროსუში, თუმცა ასევე ფართოვდება ბოლივიის საზღვრის გასწვრივ და დასავლეთ გოიაზში. ჩვენ შეგვიძლია გამოვყოთ დასავლეთ და აღმოსავლეთ ქვეჯგუფები ამ ტომებისა. პირველ ნაწილში ერთიანდება ბორორო და კამპანა , კერძოდ კი, ქვედა რიო ჯაურუს (რომელიც წარმოადგენს მდინარე პარაგუაის შენაკადს)  სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ბარში მცხოვრები ხალხი. ასევე დასავლეთ ქვეჯგუფს განეკუთვნება ბორორო კაბაკასი , რომელიც მდებარეობს მდინარე ჯაურუს ჩრდილოეთით რიო კაბაკალის ორივე სანაპიროზე. აღმოსავლეთ ბოროროს კი იგივე ,,ორარიმუგუდოუგს’’ , ასევე მოიხსენიებენ როგორც კოროადოს, განეკუთვნება სამი პატარა ტომი, რომლებიც მდებარეობენ: 1)-მაღალ და შუა საო ლოურენცოს მდინარის მიდამოებში,2)-რიო დეს გარკას, არაგუაის მდინარის შენაკადის მიდამოებში და 3) რიო ვერმელჰოს მიდამოებში, სადაც მდებარეობს სოფლები კეჯარა, პობორლი და ჯარუდორლი.

1888 წელს ფონ დენ შტეინენი ესტუმრა საო ლორენცოს ჯგუფს, რომელიც იმ პერიოდისათვის დასახლებული იყო ტერეზა კრისტინასთან, მდინარეების პრატა და საო ლორენცოს შეერთების ადგილას, ქუიაბას სამხრეთ-აღმოსავლეთით. მან განსაზღვრა, რომ მოსახლეობის რაოდენობა იყო 350 ადამიანი, მაგრამ ამავდროულად შეიტყო ისიც, რომ თავდაპირველად 1000 ადამიანი ცხოვრობდა. შემდგომი ჯგუფი დასახლებული იყო იზაბელთან (პიქუირისა და საო ლორენცოს შეერთების ადგილთან).

სალესიანები მისიონერული მიზნებით მოგზაურობდნენ რიო დეს გარკას მიდამოებში 1902 წლიდან. კოლბაჩინი ადგილობრივებს თავის მთავარ ტრაქტატში აღწერს. 1934 წელს ბალდუსები ეწვივნენ სანგრადუროს, მერურისა და ტორი-პარუს იმ ტერიტორიაზე მდებარე სოფლებს და დაადგინეს, რომ მდინარე პარაგუაის აღმოსავლეთ სანაპიროზე დაახლოებით 1000 ბოროროს წარმომადგენელი ცხოვრობდა. ტორი-პარუში კი დაახლოებით 100 მცხოვრები აღმოჩნდა, რომელთაგან 35 მამაკაცი იყო.

ლევი-სტრაუსმა 1936 წელს გამოიკვლია ვერმეჰლოს დივიზიის სოფელი კეჯარა და დაადგინა, რომ მოსახლეობის რაოდენობა იყო 140 ადამიანი. 1894 წელს კი კოსლოვსკიმ მოინახულა დასავლეთ ბოროროს ნაწილი, კერძოდ კი, დესკავალდოსა და ბოლდივიის საზღვრის  მიმდებარე ტერიტორიები. 1931 წელს ბორორო და კამპანასა და საო ლორენცოს მდინარეს პეტრულომ ფოტოები გადაუღო. მის მიერ ჩატარებულმა არქეოლოგიურმა გათხრებმა გამოავლინა თიხის ჭურჭელი და ასევე დაკრძალვის მეთოდი, რომელსაც იყენებდნენ ბოროროსა და, სავარაუდოდ, პრე-ბოროროს ტომი.

ეკონომიკა, საკვები და სასიცოცხლო რესურსების მოპოვება
ტრადიციული ეკონომიკა დაფუძნებული იყო ნადირობაზე, თევზაობაზე, შემგროვებლობასა და აგრარულ საქმიანობაზე. ნადირობდნენ მშვილდ-ისრითა და შუბებით, ისინი ხშირად ინადირებდნენ იაგუარს, კურდღელს, მაიმუნებს, ჩიტებს. თევზაობდნენ ბადით, მშვილდ-ისრით, ანკესით.

ბოროროს ხალხი, მთელი თავისი არსებობის მანძილზე, აქტიური მონადირნი იყვნენ, ნადირობისას ისინი საკმაოდ ფართო ტერიტორიებს მოიცავდნენ ხოლმე. მათი ნადირობის არეალი ხშირად ვრცელდებოდა დასავლეთი გრძედის 50° 30' - 57° 30' და სამხრეთის განედის 15° - 20°- ს შორის. თუმცა, ბოროროს ხალხი არ იყო უბრალოდ მომთაბარე. ისინი წელიწადში მხოლოდ სამ თვეს ატარებდნენ ფართომასშტაბიან სამონადირეო ექსპედიციებში. დარჩენილი დრო ისინი დაფუძნებული იყვნენ: თესავდნენ სიმინდს, რომელსაც ისინი საკმაოდ დიდი ხანია იცნობენ, აგროვებდნენ ველურ ხილს, ნადირობდნენ და თევზაობდნენ საკუთარი საცხოვრებლის მიდამოებში.

ბოროროს ხალხებში არსებობს ასეთი მითი, რომ დიდი წყალდიდობის შემდეგ, რომელმაც ყველაფერი დაანგრია, დედამიწაზე სიცოცხლე განახლდა ირემთან ქორწინების შედეგად, ამ მითიდან გამომდინარე ბოროროს ხალხის კვების რაციონში ირმის ხორცს იშვიათად შეხვდებით, მათ სჯერათ, რომ ირმის ხორცი დაავადებას გამოიწვევს მათში.

საცხოვრებელი
ბოროროს ხალხი საცხოვრებლად ძირითადად ქოხებს იყენებს. თითო სოფელში დაახლოებით ოცდაათამდე საცხოვრებელი დგას. ქოხს, რომელიც ყველაზე დიდია და ცენტრში დგას, ბაიჰიტუს, დანარჩენებს კი ბაის უწოდებენ. ბაიჰიტუ, რომელიც სიმაღლეში ზოგჯერ 6 მეტრი სიმაღლისაა, არის დაუქორწინებელი მამაკაცების საცხოვრებელი. ის შედგება ადგილისაგან, სადაც სხვადასხვა იარაღებს, ინსტრუმენტებსა და ორნამეტნებს ამზადებენ.ბოროროს ხალხი ძირითად იარაღად იყენებს სამნაირ მშვილდს პეკარზე, იაგუარზე სანადიროდ და სათევზაოდ. მათი ისრები მრავალფეროვანია. ქოხში არის ასევე სასადილო და სასტუმრო ოთახები. ჭერთან ახლოს დაკიდებულია მშვილდი, ისრების კონა, ინსტრუმენტები და ორნამენტები, რომლებსაც იმ დროს არ იყენებენ. საცხოვრებლები აგებულია დახურული ტიპის, რათა მწერებმა არ შეაწუხონ, თუმცა ნაგავს ისინი იქვე, ქოხებში ტოვებენ. როდესაც ნაგავი მომრავლდება და უკვე აუტანელი ხდება მაცხოვრებლებისათვის, ისინი არ ასუფთავებენ სცხოვრებელ ადგილს, უბრალოდ წვავენ მას და ახალ ქოხს აშენებენ. თითო ქოხში საშუალოდ ორი ოჯახი ცხოვრობს, თუმცა ზოგში სამი, ოთხი ან ხუთი ოჯახიც შეიძლება იყოს დასახლებული. თითო ოჯახს საკუთარი კოცონი აქვს, რომელიც ძალიან პატარაა, იქიდან გამომდინარე, რომ მოსახლეებს ცეცხლისათვის შეშის შოვნა ურთულდებათ. ცეცხლის სიახლოვეს საკიდია, რომელზეც ხშირად რაღაც ჭურჭელია ჩამოკიდებული ხორცის, თევზისა და ბოსტნეულის მოსამზადებლად. კოცონთან ახლოს ოჯახს აქვს დიდი საკუჭნაო, სადაც ისეთ საკვებს ინახავენ, რომელიც მალე ფუჭდება. ყველა მაცხოვრებელს აქვს ინდივიდუალური ლეიბი ან ნოხი, რომელიც პალმის ფოთლებისგანაა დაწნული და რომელსაც ისინი დასაძინებლად იყენებენ.

სამართალი და კანონები
ტომის კანონები დამყარებულია ძირითადად წინაპართა ჩვევებზე. მათ შორის არც მსაჯულია და არც სასჯელი, ვერ შეხვდებით სიკვდილით დასჯას (ზოგადად ბოროროს ტომში იშვიათად კლავენ ერთმანეთს). ერთადერთი სანქცია საზოგადოების წინაშე დაძრახვა და გმობაა ტომის ხელმძღვანელის მიერ. უდიდესი სირცხვილი შემდეგი ფრაზის გაგონებაა დამნაშავისათვის: “ “, რომელიც ნიშნავს „უსირცხვილონი იქცევიან ამგვარად“. ტრადიციის დამრღვევნი ამ წინადადებით განიკიცხებიან ყველას წინაშე და განწირულნი ხდებიან საზოგადო ზიზღისათვის. ესაა მაქსიმუმი სასჯელისა. ამ სასჯელისადმი ყველა სოცარი შიშითაა განწყობილი. იმდენად აუტანელია ამგვარი ქმედება მათთვის, რომ განსჯილნი ხშირად ტოვებენ საკუთარ ტომს.

საზოგადოებრივი წყობა
ეყრდნობიან რა რწმენებსა და მითებს, მათ დიდი ძალაუფლება აქვთ სხვებზე. ამიტომ, მათ ბრძანებებს ასრულებენ და აკრძალვებს იღებენ. რაც ბელადის მიერ არის აკრძალული, იმას არავინ გააკეთებს. ხელისუფლება არის მორალური, ისინი არანაირ ძალადობას არ იყენებენ, გარდა სიტყვისა.

ბაკორორო არის ტომის ერთ-ერთი წარმომადგენელი. მისი სხეული დაფარულია ფართო წითელი და შავი ზოლებით. ხელები, იდაყვები, ტერფები და წვივები შავად აქვს შეღებილი, სახეც შეღებილი აქვს იმავე ფრად, ზედა ტუჩიდან შუბლამდე შავი ზოლები დასდევს, რომელიც ყბებამდე ჩამოდის. სახის დანარჩენი ნაწილი წითელია. თმაში ფრინველის ბუმბულები აქვს გაკეთებული, ეს ბუმბულები  მჭიდროდ არის ჩამაგრებული თმაში და რქის ფორმას ქმნიან.  ყურზე საყურეები უკეთია. ამბობენ, რომ როდესაც ბაკორორო ცოცხალი იყო, მას ზუსტად ასე ჰქონდა შეღებილი კანი. სხვა წარმომადგენელი არის უტუბორე, რომელიც ბაკოროროს  მსგავსად არის შეღებილი. განსხვავება არის ზოლების რაოდენობაში და კიდეეები შავი და თეთრი ლაქებით არის შეფერილი. ბოკვოგება მთლიანად შავად არის შეღებილი. ბურეიკაიბეიო არის მთლიანად მუქი და შავი სამკუთხედებით მკერდზე და ზურგზე. ბუტუტორი არის ორი დიდი ქვა, რომელიც მორთულია ბუმბულებით და არის განთავსებული საფლავზე. ერთი ქვა საფლავზე დევს და შავად არის შეღებილი და მეორე წითელია.

ენა, კომუნიკაცია და ინფორმაციის გაზიარება
ბოროროს დამწერლობის შესახებ არაფერია ცნობილი, ბოროროს ენამ , რომელზეც დღეს დაახლოებით 1500 ადამიანი ლაპარაკობს, ლეგენდებმა, ტრადიციებმა ჩვენამდე ზეპირი გადმოცემით მოაღწია. ეს ლეგენდები არის ბოროროს სულის ანარეკლი, მათი აზროვნების გამომსახველი, ენაში ვლინდება ამ ხალხის ინტელექტი და სპირიტუალიზმი, აქედან ვიგებთ მათ კულტურაზე, ჩვევებზე, გმირებზე, ეს ზეპირი მეტყველება ხშირად ძალიან ლამაზ მორალურ მოძღვრებებს შეიცავს. ბოროროს ენას ძალიან მცირე მსგავსებები აქვს მეზობელი ცივილიზაციების, მაგალითად, -ის ენასთან. ენის უნიკალურობა ბოროროს ხალხის უნიკალურობის კიდევ ერთი დასტურია.

ბოროროს ხალხს აქვს ბევრი საინტერესო სიმღერა. სიმღერებში გამოყენებული ენა არაა ყოველთვის სასაუბრო ენასთან ახლოს, სიმღერის ტექსტებში ბევრი სიტყვა ჩანაცვლებულია მათი არქაული სინონიმებით.

ბორორს ხალხი დახელოვნებულია სტვენაში და კომუნიკაციის ერთ-ერთი ფორმა სწორედ ესაა. სტვენის ტექნიკა მათთვის განსაკუთრებით გამოსადეგია დიდ დისტანციაზე ურთიერთობისას.

კომუნიკაცია ტომელებს შორის
ზოგჯერ, შებინდებისას სოფლის მამაკაცები იკრიბებიან სოფლის დასავლეთით, მოედანზე, წამოწვებიან ხალიჩებზე, ჩამოჯდებიან ან უბრალოდ იდგებიან, ამავე დროს ქალები მეზობლის ან საკუთარი სახლების წინ გამოვლენ, შეიკრიბებიან. ყველა საუბრობს, ერთმანეთს უზიარებენ საინტერესო ისტორიებს, განსჯიან მნიშვნელოვან საკითხებს, და განიტვირთებიან, გეგმავენ შემდეგ დღეს. ერთ-ერთ სოფელში ახალ გეგმებს მეთაური აცნობს ყველას, ის მამაკაცებს შორის ჩადგება და მთელი სოფლის გასაგონად წარმოთქვავს სიტყვას. როდესაც ის დაასრულებს, სხვა უხუცესები იწყებენ განსჯას ან ყვებიან ანეგდოტებსა და მითებს.

ხანდახან კი, საღამოობით, როდესაც ბინდდება, ქალები ანთებენ ცეცხლს მათი საცხოვრებელი ადგილის, პატარა ქოხის, წინ და უვლიან თავიანთ სამფლობელოს. კაცები დიდ ცეცხლს ანთებენ შიდა ეზოს შუა გულში და მის გარშემო სხდებიან. ბელადი ლაპარაკობს და ყველას, ქალებსაც და კაცებსაც, უყვება ახალ, სხვადასხვა ამბავს მათ ახლო მახლო მდებარე დასახლებების შესახებ. შემდეგ ბელადი ადგენს, რა უნდა გააკეთონ შემდეგ დღეს, არიგებს მათ და უგეგმავს დღის განრიგს. ბელადების შემდეგ სხვა ინდიელები, რომლებიც სანადიროდ იყვნენ წასული, ყვებიან ნადირობის ამბებს. ვინც ყველაზე კარგად იცის  ბალადები, ლეგენდები და ტრადიციები უყვებიან მსმენელებს. ცეცხლის გარშემო, შეიძლება მსჯავრი დადონ ვინმეს, უსაყვედურონ ან დაადანაშაულონ ისინი, ვისი ქმედებებიც კანონს ეწინააღმდეგება. წვეულებები იმართება ქორწილის და სიკვდილის დროს.

მეოცე საუკუნის დასაწყისში მკვლევარი უილიამ აზელ კუკი ჩავიდა ბოროროს ტომის ერთ-ერთ სოფელში, სადაც ის რამდენიმე რიტუალის მომსწრე გახდა. მის სტატიაში მან აღწერა ბოროროს ცხოვრების სხვადასხვა უცნაური დამახასიათებლები, მათ შორისაა მკურნალობისა და მიცვალებულის დასაფლავების რიტუალები. მეცნიერი ბრაზილიაში ყოფნის დროს მკურნალობის უჩვეულო წესს გაეცნო: თუ ტომის რომელიმე წევრის ჯანმრთელობა მკვეთრად გაუარესდება, მისთვის მიჰყავთ ქურუმი, რომელიც უნდა მიხვდეს მის დაავადებას და შემდეგ თქვას, გადარჩება თუ დაიღუპება ის. როდესაც ის დაავადებულის ქოხში შედის, სათითაოდ ითვლის მის თითებს და თითო შეხებაზე ამბობს გარკვეულ სიტყვებს. თუ ამის შემდეგ დაავადებული მაინც ცოცხალი დარჩება და ქურუმი თვლის, რომ ის მომაკვდინებელი სენითაა შეპყრობილი, ქოხში შემოდის ადამიანი, რომელიც ქურუმის დავალებით დაავაადებულის მუცელზე ჯდება და ახრჩობს მას. რა თქმა უნდა, ამ ადამიანების სიკვდილი ქურუმის ბრალია, რომელიც თვლის, რომ შეუძლია კავშირი ჰქონდეს პარალელურ სამყაროსთან და სულებთან. მას ტომში ძალიან დიდ პატივს სცემენ და ეშინიათ კიდეც მათი. პატივისცემის გამოსახატად კი ქურუმი ყოველთვისაა მომარაგებული საკვებით მისი ტომელებისაგან.

უილიამ კუკი სოფელში ყოფნის დროს მოესწრო დაკრძალვის ცერემონიასაც: როდესაც ტომის ერთ-ერთი წევრი იღუპება, მას იმ პალმის ფოთლებში ახვევენ, რომლისგანაც მისივე საწოლი იყო დაწნილი. მის პატივსაცემად უკრავს სხვადასხვა ინსტრუმენტზე შიშველი, მრავალფრად შეღებილი კვარტეტი. მათ უკან რამდენიმე მომტირალი ქალი დგას, რომლებსაც ხშირად მარაო უჭირავთ მწერების მოსაგერიებლად. ოდნავ მოშორებით ორი კაცია, რომლებიც მოზრდილ ფლეიტაზე უკრავენ. მიცვალებულს თუ დედა ჰყავს, ის ვალდებულია სხეული საკუთარი სისხლით შეიღებოს, შვილის ცხედართან დაიჩოქოს და დაიტიროს. მის უკან სხვა ქალია, ძირითადად ოჯახის წევრი, რომელიც პერიოდულად მიცვალებულის დედას თმებს ქაჩავს. დედის პირდაპირ დაჩოქილია მკვდარი ტომელის მამა. მათ ირგვლივ კი ოჯახის ნათესავები და მეგობრები მთელ სხეულს ნიჟარებით ისახიჩრებენ. ეს ცერემონია მზის ჩასვლამდე გრძელდება. შემდეგ ცხედარი მისი ქოხის მიდამოებში მიაქვთ და მიწას აყრიან. სხეული ამ მდგომარეობაშია იქამდე, სანამ ხორცი და ძვლები ერთმანეთისაგან არ განცალკევდება. ყოველ საღამოს კი ოჯახის წევრები გამოდიან და ცხედრის სიახლოვეს ტირიან და ასხამენ ცოტა რაოდენობით წყალს, რათა სხეულის გახრწნა დააჩქარონ. რამდენიმე კვირის შემდეგ კიდევ ერთი რიტუალი ტარდება ფრინველების ბუმბულებით მორთული ბამბუკის საკრავების თანხლებით, რათა გამოიძახონ სხვადასხვა სულები, რომლებისაც მათ სწამთ. ამ დროს კი ქოხში მამაკაცია, რომელიც უშუალოდ იძახებს ავ სულ ბოპს, რათა მკვდრის უკვდავყოფა შესთხოვოს. მას ხელში თუთიყუშის ბუმბულით გაფორმებული ორნამენტი უჭირავს, რისი დახმარებითაც ის მზის ჩასვლას განასახიერებს. შემდეგ ტომი ყველა მამაკაცი ცეკვით მიემართება სოფლის გაღმა, რათა განაგრძონ სულის გამოძახების პროცედურა, რის შემდეგაც, მათი რწმენით, ერთ-ერთ მათგანში ჩასახლდება ეს სული. მამაკაცი, რომელიც იქცევა ისე, თითქოს მასში სული ჩასახლდა, ცხოველური ხმების გამოცემით მიუახლოვდება მის გამომძახებელს. საბოლოოდ ის ფეხზე წამოხტება და გაიქცევა ადგილისაკენ, რომელიც მისთვის წინასწარაა მომზადებული. დანარჩენები კი ცდილობენ ხელი შეუშალონ სულის გაქცევას მანამ, სანამ ის მიცვალებულს არ უკვდავყოფს. ისინი ისევ გაემართებიან სოფლისაკენ და მზის ჩასვლამდე ასრულებენ სხვადასხვა ცეკვებსა და სიმღერებს, რის შემდეგაც მიცვალებულის ძვლებს კალათში ჩააწყობენ და სოფლის გარეთ მოათავსებენ საგანგებოდ გამზადებულ პატარა საფლავში.

ბოპი
ბოროროებს რელიგიურ რწმენებთან დაკავშირებული ორი სისტემა აქვთ. პირველი მათგანი მოიცავს ავ სულებს, რომლებიც არ ცხოვრობენ დედამიწაზე და დასახლებულები არიან ზეცის ქოხებსა და გამოქვაბულებში, მაგრამ შეიძლება ჩამოვიდნენ იქიდან სხვადასხვა მიზეზით. მდგომარეობის შესაბამისად მათ აქვთ განსხვავებული სახელები: მარებო , ბოპი , ვაიკურუ . მათ ბოპებს უწოდებენ მაშინ, როდესაც ისინი დედამიწაზე ჩამოდიან. ბოპი არის კრებითი სახელი, რომელიც ხანდახან მხოლობითი, ზოგჯერ კი მრავლობითი ფორმით გამოიყენება.

აროე
რელიგიური რწმენების მეორე სისტემა დაკავშირებულია აროეს კულტთან, რომელიც არის „სულები მკვდრების, სულები წინაპრების“. აროე, რომელიც არის უკვდავი, ცხოვრობს ხორციელი სხეულის გარეშე. მას შეუძლია დროებით ჩასახლდეს სხვადასხვა ცხოველის სხეულში, როდესაც მოუნდება ჭამა, თამაში ან რაიმე სხვა ქმედების განხორციელება. აროე დაკავშირებულია წესრიგთან, იდენტობასთან და სტრუქტურის არსებობასთან.

ფოლკლორი
მარიდო არის ბოროროს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ხალხური ცეკვა, მანოსთან ერად. ორივე ცეკვის არსი არის იგივე, რაც ძველი ბერძნული ოლიმპიური თამაშებისა: ცეკვებში ისინი ერთმანეთს ეჯიბრებიან, ცდილობენ მაყურებელს დაანახონ მათი ძალა და შესაძლებლობები. ასევე ბოროროელი ინდიელები ამ ცეკვებით იხსენებენ და უკვდავყოფენ იმ ადამიანების სახელებს, რომლებიც სხვადასხვა ბრძოლებში გმირულად დაეცნენ. მანო და მარიდოს შორის პრინციპული განსხვავებაა ის, რომ მანოში მონაწილეები ორად არიან გაყოფილნი და ამგვარად ასრულებენ ცეკვებს. მანო მათ ენაზე არის ბანანის მსგავსი მცენარის სახელი, რომელსაც ისინი ცეკვის დაწყებამდე ჭრიან და მისი დახმარებით განასახიერებენ ჭიანჭველებს.

ბაჰიტო, ანუ მამაკაცების სახლი, არის ერთგვარი სასწავლებელი, სადაც ბავშვები ითვისებენ დართვას, ქსოვას, სხვადასხვა საბრძოლო თუ სანადირო იარაღის დამზადებას და მათთვის ყველაზე მნიშვნელოვანს - სიმღერას. თუ რატომ არის სიმღერა ბოროროებისათვის ყველაზე მნიშვნელოვანი, ამაზე მკვლევრები ფრიჩი და პოლ რადინი მეოცე საუკუნის სტატიაში წერენ: თუ ტომის წინამძღოლის შვილი ცუდი მომღერალია, ის ერთ-ერთ რიგით ტომელად დარჩება. იმ შემთხვევაში, თუ სოფელში ორი კარგი მომღერალია, ან ის ხდება წინამძღოლი, რომელიც ოდნავ უკეთესია, ან ის, რომელიც ტომს ჩამოშორდება და საკუთარ მომხრეებთან ერთად ახალ სოფელს დააარსებს. სტატიაში საუბარია ასევე ბაკურურუს შესახებ, ანუ „სიმღერები, რომლებსაც ტომის წინამძღოლი მღერის, რაიმე მნიშვნელოვანი მოვლენის წინ და შემდგომ, ბავშვები კი წარმოდგენილნი არიან როგორც დამხმარე გუნდი.“ მათი მუსიკალური ინსტრუმენტებია: იჩა - საყვირის მსგავსი, პანა - ოთხი ყელიანი გოგრისაგან დამზადებული ინსტრუმენტი, ზევიდან ჩასაბერად გახვრეტილი, პარირა - ბამბუკისაგან დამზადებული ფლეიტა, გოგრის საჩხარუნოები.

სამკაულები და სხეულის მოსართავები
ბოროროს ხალხი სამკაულებს დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს. ყველა მოსახლე, იქნება ის კაცი, ბავშვი, თუ სუსტი სქესის წარმომადგენელი, ატარებს მრავალი სახის სამკაულს. მათ სწამთ, რომ ამით ისინი სხვადასხვა დაავადებებისაგან დაცულნი იქნებიან.

მამაკაცებში გავრცელებულია სხეულის სხვადასხვა ნაწილის: მკერდის, ყელის, წელის სამკაულები. ქალები კი, რომლებიც ექვსი წლის ან მეტის არიან, ხშირად იყენებენ ტყავის კორსეტს და სახვევს, რომელიც ხრალისაგანაა დამზადებული. გამორჩეულია ასევე იაგუარის ბრჭყალებისაგან დამზადებული გვირგვინები და გარეული ფრინველის ბუმბულისაგან შეკერილი დიადემები. ბევრი ბორორო ატარებს ტუჩზე ჯაჭვს, რომელსაც ნოგოდაუს უწოდებენ და რომლებიც დაახლოებით 15 სანტიმეტრის სიგრძისაა. ჯაჭვებს ძირითადად ოვალური ფორმის ბრტყელი ნიჟარებისაგან ამზადებენ. მოხუცებს ხშირად ჯაჭვთან ერთად, ტუჩზე საცობის მსგავსი სამკაული აქვთ გაკეთებული. ახალგაზრდა მამაკაცებს წელზე პალმის ფოთლებისაგან დაწნული ქამრები აქვთ შემოხვეული. მკერდზე დაკიდებული აქვთ დაახლოებით 20 სანტიმეტრი სიგრძის თილისმა, რომელიც მაიმუნის კბილებისგანაა აწყობილი. ასევე მკერდზე იკიდებენ მოზრდილი ცხოველების რქას, რომლის ტარებაც ტომში დიდ პატივადაა მიჩნეული. ახალგაზრდებს ხშირად ტანი მორთული აქვთ თეთრი ბუმბულებით.

მასალები ინტერნეტში
://../-/-.
://...///_/.7832
://.../----////

დამატებითი ლიტერატურა
, . 2004.  : , 1906-1930. . .
, . 1913.  . : .
, . 1999.  : .  ; 32, . 4: 879.
-, .  . : , 1974.  0-689-10572-.
-, . 1979.  :   0-674-20285-6.
, . , , .    37. 1976.