ალი რიზა ეფენდი

ალი რიზა ეფენდი (; დ. 1839, სალონიკი, ოსმალეთის იმპერია – გ. 1888 ან 1893, სალონიკი, ოსმალეთის იმპერია) — თურქეთის დამფუძნებელი მამის, მუსტაფა ქემალ ათათურქის მამა.

სალონიკელი ალი რიზა ეფენდი სხვადასხვა დროს საფონდო მოხელის და საბაჟო ოფიცრის თანამდებობა ეკავა, ასევე იყო ვაჭრობით დაკავებული. მას მეუღლესთან, ზიუბეიდე ჰანუმთან, ექვსი შვილი ჰყავდა, რომელთაგან ოთხი ეპიდემიურ დაავადებების გამო დაიღუპა. მას მიაწერენ თავისი შვილის, მუსტაფა ქემალის განათლების მიღებისკენ წახალისებისა და მისთვის თანამედროვე განათლების მიწოდების მცდელობისთვის.

ბიოგრაფია
ადრეული წლები
ცნობილია, რომ ალი რიზა ეფენდი დაახლოებით 1839 წელს, სალონიკში დაიბადა. მამამისი ყიზილ ჰაფიზ აჰმეთ ეფენდი, ხოლო დედა აიშე ჰანიმი იყო. ის, ოთხშვილიანი ოჯახიდან იყო და ჰყავდა ორი და, სახელად ჰათიჯე და ნიმეთი, და ერთი ძმა, სახელად მუსტაფა. მისი ძმა, მუსტაფა, ჩვილობის ასაკში აკვნიდან გადმოვარდნის შედეგად დაიღუპა და ალი რიზა ეფენდიმ საკუთარ შვილს მის საპატივცემულოდ, „მუსტაფა“ დაარქვა.

წარმომავლობა
ისააკ ფრედერიკ მარკოსონი, ერნსტ იაეკი, ენდრიუ მანგო და სხვა წყაროები ამტკიცებენ, რომ ალი რიზა ეფენდი სლავური ან ალბანური წარმოშობის იყო. ფალიჰ რიფქი ათაის, ვამიქ ვოლქანის, ნორმან იცკოვიცის, მიუჟგიან ჯუნბურის, ნუმან ქარტალის და ჰასან იზეთინ დინამოს თანახმად, მამამისის ოჯახი ქოჯაჯიქის იორიუქებიდან იყო, რომლებიც - საუკუნეებში ქარამანიდან ან აიდინის პროვინციის სიოქეს რაიონიდან გადავიდნენ და მაკედონიის მანასტირის ვილაიეთის (დღეს ბიტოლა) სოფელ ქოჯაჯიქში დასახლდნენ, შემდეგ კი 1830-იან წლებში სალონიკში გადავიდნენ. ფალიჰ რიფქი ათაიმ ასევე განაცხადა, რომ ალი რიზა ეფენდის ოჯახი პირდაპირ სიოქედან სალონიკში გადავიდა.

ზეპირსიტყვიერი გადმოცემის თანახმად, ალი რიზა ეფენდის მამის, ჰაფიზ აჰმეთის, დაბადების ადგილი სოფელი ქოჯაჯიქი იყო. ალი გიულერის ინფორმაციით, ყიზილ ჰაფიზ აჰმეთის და ბიძამისის, ჰაფიზ მეჰმეთის, მეტსახელი „ყიზილი“ (წითელი) აიხსნება იმით, რომ ოჯახი ეკუთვნოდა ქოჯაჯიქის იორიუქებს, რომლებსაც ასევე „ყიზილ ოღუზელი თურქმენებს“ უწოდებენ.

განათლება და ქორწინება
ალი რიზა ეფენდი დაწყებითი განათლება სალონიკში მდებარე სკოლაში მიიღო. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ფონდების ადმინისტრაციაში მუშაობის შემდეგ, საბაჟო ადმინისტრაციაში საბაჟო ოფიცრის პოზიციაზე დაიწყო მუშაობა.

1870 ან 1871 წლებში დაქორწინდა ზიუბეიდე ჰანუმზე, რომელიც სოფუზადელერების ოჯახიდან იყო, რომლებიც ლანგადასიდან ჩამოვიდნენ და სალონიკში დასახლდნენ. მათი შვილები, ფათმა 1872 წელს, აჰმეთი 1874 წელს და ომერი 1875 წელს, ალი რიზა ეფენდის მამის სახლში, ქალაქის იენიქაფის უბანში დაიბადნენ. რამდენიმეწლიანი იქ მუშაობის შემდეგ, სადაც სამსახურის გამო ოჯახთან ერთად გადავიდა, მან მებაჟეს თანამდებობა დატოვა. ამაში წვლილი ოჯახის უსაფრთხოებამ, რეგიონში უსაფრთხოების სიტუაციის გაუარესებამ და ბერძნული ბანდების მუდმივმა თარეშებმა შეიტანა.

ალი რიზა ეფენდიმ, რომელმაც უარი თქვა ბერძენი ბანდიტებისთვის წილის გადახდაზე და რომლის ბიზნესიც ბანდიტების საქმიანობის შედეგად განადგურდა, ცხოვრება სალონიკში განაგრძო და ხე-ტყის ბიზნესის შემდეგ მარილით ვაჭრობით დაკავდა. მას შემდეგ, რაც მარილის გაყიდვებიც კარგად არ წარიმართა და საწყობში გადნა, მან დახურა მაღაზია. მისი მცდელობა, კვლავ დაბრუნებულიყო საჯარო სამსახურში, წარუმატებელი აღმოჩნდა.

ბოლო წლები და გარდაცვალება
ალი რიზა ეფენდი, რომელმაც სავაჭრო ცხოვრებაში წარუმატებლობის გამო დიდი მორალური კრახი განიცადა, მძიმე ავადმყოფობა გადაიტანა.

ზოგიერთი წყაროს თანახმად, ალი რიზა ეფენდი ნაწლავის ტუბერკულოზით 1888 წელს, ზოგის თანახმად კი, 1893 წლის 28 ნოემბერს გარდაიცვალა. დაკრძალეს სალონიკში, ჰორთაჯი სულეიმანის მეჩეთის სასაფლაოზე.

ფალიჰ რიფქი ათაი თავის ნაშრომში „ჩანქაია“ იხსენებს, რომ ათათურქმა ზემოთ მოცემული ფოტოს შესახებ თქვა: „ეს კაცი მამაჩემი არ არის“. ფალიჰ რიფქის განცხადებით, ალი რიზა ეფენდის ფოტო არ არსებობს.