მანგლისი

მანგლისი — დაბა თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (მანგლისი, ალგეთი). დაბა მანგლისში ფუნქციონირებს საზოგადოებრივი ცენტრი.

გეოგრაფია
მდებარეობს თრიალეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ალგეთის მარცხენა ნაპირზე, თბილისი-წალკის საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 1200 მ., თეთრიწყაროდან 45 კმ., თბილისიდან 63 კმ.

არის ზომიერად ნოტიო ჰავა. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა 7,9 ° იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი მშრალი ზაფხული. იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 2,4 °, ხოლო აგვისტოსი 18,6 °. აბსოლუტური მინიმუმი -28 °, აბსოლუტური მაქსიმუმი 35 °. ნალექები 770 მმ წელიწადში, მზის ნათების ხანგრძლივობა 2000 საათი წელიწადში.

ეტიმოლოგია
სიტყვა მანგლისის ეტიმოლოგია ბოლომდე გაურკვეველია. ხალხურმა გადმოცემამ შემოინახა მანგლისის სახელის წარმოშობის 2 ვერსია — პირველი გადმოცემის თანახმად მანგლისთან მყოფ სოფელ კველთაში მანგლებს (თანამედროვე ქართულით ნამგლებს) ამზადებნდნენ, რის გამოც ახლოს მყოფ დასახლებას მანგლისი დაარქვეს; მეორე გადმოცემის თანახმად ადგილს მანგლისი ბიზანტიელი ხუროთმოძღვრის — მანგლისის სიონის მშენებლის — ვინმე მანგლის პატივსაცემად დაარქვეს. მისივე მოსაზრებით:

პროფესორი ზურაბ ჭუმბურიძე ასევე ემხრობა ლეონ მელიქსეთ-ბეგის ვარაუდს. იგი წერს:

არსებობს ქალაქის სახელწოდების წარმოშობის სხვა ვერსიაც. აკადემიკოსი ნ. ბერძენიშვილი აღნიშნავს:

ისტორია
ადრე ანტიკურ ხანაში მანგლისის ადგილზე მნიშვნელოვანი დასახლება მდებარეობდა. მის დაწინაურებას ხელი შეუწყო გზამ, რომელიც შიდა ქართლს სამხრეთ საქართველოსთან, სომხეთთან და ბიზანტიასთან აკავშირებდა. იყო საქართველოში ქრისტიანობის გავრცელების ერთ-ერთი კერა.

 საუკუნეში აშენდა მანგლისის სიონი. მანგლისი და მანგლისის ხეობა მოხსენიებულია ქართლის ცხოვრებაში საუკუნეში. საუკუნიდან გახდა საეპისკოპოსო ცენტრი. შემდგომში ჩამოყალიბდა ადმინისტრაციული ერთეული მანგლისის ხევი, რომელიც ერთ-ერთი იყო იმ 18 ერთეულიდან, რომლებიც დამოუკიდებლად დებდნენ ზავის პირობებს არაბებთან.

მანგლისის ხევი მოიცავდა ტერიტორიას აღმოსავლეთით — დიდგორის და ბენდერ-ბენდენის მთის კალთებს, დასავლეთით — არჯევნის, იგივე კადკაია-კაჩკაიას ქედი და საკრისის მთას, სამხრეთით ბენდერის, იგივე ბედენის ქედს, ჩრდილოეთით კი დიდგორის ქედს შორის. საუკუნის 50-იან წლებში მანგლისის ხევი კვლავ ქართლის ერთ-ერთი ცენტრი იყო. საუკუნეში მანგლისი კლდეკარის საერისთავოში შედიოდა, საუკუნიდან უშუალოდ საქართველოს სამეფოს ხელისუფლებას ემორჩილებოდა. საუკუნიდან მოექცა საბარათიანოს შემადგენლობაში.

1682 წლამდე მანგლისში ინახებოდა იმ ჯვრის ლურსმანი, რომელზეც ბიბლიური გადმოცემის თანახმად გააკრეს იესო ქრისტე.გვიან ფეოდალურ ხანაში გამუდმებული ომების შედეგად ალგეთის ხეობა დაცარიელდა და მანგლისმა დაკარგა ადრინდელი მნიშვნელობა. 1824 წლიდან მანგლისში იდგა ერევნის მეცამეტე გრენადერთა პოლკი, რომელმაც მოახდინა დაუსახლებელი ტერიტორიის კოლონიზაცია.

 საუკუნის დასაწყისში მანგლისი მოიცავდა სამ სოფელს: სერგეის სოფელი, რომელიც ცნობილი იყო ფიჭვნარით, გოლიცინი (ძველი მანგლისი) და საკუთრივ მანგლისი, სადაც ცხოვრობდნენ ვეტერანი ჯარისკაცები.

1926 წელს მიენიჭა დაბის სტატუსი. საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა მერძევეობის მეურნეობა, ფეხსაცმლის ფაბრიკა, ბავშვთა სანატორიუმები, კინოთეატრი, 2 ბიბლიოთეკა, საავადმყოფო.

არქეოლოგია
მანგლისისა და მისი მიმდებარე ტერიტორია მდიდარია პრეისტორიული ხანის არქეოლოგიური ძეგლებით. ამ ძეგლების გამოკვლევაში უდიდესი წვლილი მიუძღვის ლეონ მელიქსეთ-ბეგს. მისი გამოკვლეულია ბედენის პლატოზე აღმოჩენილი შუაბრინჯაოს ხანის ყორღანები.

საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ მანგლისსა და მის მიმდებარე ტერიტორიაზე მომრავლდა რაჭიდან და იმერეთიდან გადმოსახლებული ხალხი. საუკუნიდან მოყოლებული, მანგლისის მნიშვნელოვან ეთნოსს წარმოადგენენ რუსები. რუსული მოსახლეობის დიდი რაოდენობით ჩამოსახლება მანგლისში ერევნის მეცამეტე გრენადერთა პოლკისა და შემდგომში საბჭოთა კავშირის შეიარაღებული ძალების სამხედრო ბაზის განთავსებამ გამოიწვია.

მოგვიანებით, 1990-იანი წლების კრიზისის შედეგად გამოწვეული მძიმე სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გამო მანგლისის რუსული მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი რუსეთში, ხოლო ქართული მოსახლეობა — თბილისში გადავიდა საცხოვრებლად.

1925 წლისთვის მანგლისში 3000 ადამიანი ცხოვრობდა, რაც 612 კომლს შეადგენდა. მოსახლეობის უმრავლესობას სწორედ რუსები შეადგენდნენ.

1970 წლის აღწერით მანგლისს 6 ათასი მოსახლე ჰყავდა, რომელთაგან 75 % — ქართველები, 12 % — რუსები, 8 % — ბერძნები, 3 % — სომხები და 2 % — სხვა ეროვნების წარმომადგენელი (ებრაელები, აზერბაიჯანელები, ქურთები) იყვნენ.

1999 წლისთვის მანგლისის მოსახლეობა 4300 ადამიანს შეადგენდა — 64 % ქართველები, 14 % — ბერძნები, 12 % — სომხები, ხოლო 4 % — სხვა ეროვნების ხალხი. მანგლისის მოსახლეობის რელიგიური შემადგენლობაც მრავალფეროვანი იყო.

ქართველების, რუსებისა და ბერძნების უმრავლესობა მართლმადიდებელი ქრისტიანი იყო, პოლონეთის აჯანყებების შედეგად ჩამოსახლებული პოლონელები — კათოლიკები, ხოლო სომხები — გრიგორიანელი ქრისტიანები. ცხოვრობდნენ ასევე იუდაიზმის მიმდევარი ებრაელები და მუსლიმები.

მოსახლეობის სტატისტიკა
კურორტი
მანგლისი ადგილობრივი მნიშვნელობის მთის კლიმატური კურორტია. სამკურნალო ფაქტორია მთის ჰავა. სამედიცინო ჩვენება: ფილტვის ტუბერკულოზური და არატუბერკულოზური ქრონიკული დაავადებანი, ბრონქული ასთმა.