iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ლავინიუმი

ლავინიუმი — ძველი რომაული ქალაქი ლაციუმში.

ლეგენდის თანახმად იგი დააარსა ენეოსმა და სახელი თავისი მეუღლის ლავინიას პატივსაცემად დაარქვა.

ლავინიუმი მდებარეობდა ტირენიუმის ზღვის პირას. არქეოლოგიური გათხრებისას აქ ნაპოვნია ძვ. წ. საუკუნის სამარხები. ლავინიუმში ჩამოდიოდნენ რომის უმაღლესი მაგისტრატუსები თანამდებობის დაკავებისას, ღმერთებისთვის მსხვერპლშესაწირად.
ბუღა თურქის შემოსევა

ბუღა თურქის შემოსევა 853-854 — არაბთა ლაშქრობა თბილისის საამიროს დასამორჩილებლად და ამიერკავკასიაში ხალიფის ძალაუფლების აღსადგენად. ხალიფა მუთავაქილმა (847-861) თბილისის ამირა საჰაკ ისმაილის ძის წინააღმდეგ ლაშქრობა მოაწყო ბუღა თურქის სარდლობით. სომეხი ისტორიკოსის თომა არწრუნის ცნობით ბუღას ლაშქარში 200 ათასი მეომარი ითვლებოდა. სომხეთისა და აზერბაიჯანის დალაშქვრის შემდეგ 853 წლის ზაფხულში ბუღა საქართველოს შემოესია. მას შეუკავშირდნენ ტაო-კლარჯეთის მთავარი ბაგრატ კურაპალატი და კახეთ-ჰერეთის სამთავრო. აფხაზთა სამეფო კი საჰაკს მიემხრო. ბუღა თურქი ისანში დაბანაკდა და საჰაკის წინააღმდეგ სარდალი ზირაქი გაგზავნა. ზირაქი 5 აგვისტოს მდინარე მტკვარზე გავიდა და თბილისში შეიჭრა. არაბები ანთებულ კუპრს ისროდნენ, ქალაქში ხანძარი გაჩნდა. საჰაკი შეიპყრეს და ბუღას ბრძანებით თავი მოჰკვეთეს. შემდეგ ზირაქმა და ბაგრატ -მა აფხაზთა მეფეც დაამარცხეს.

აღნიშნული ლაშქრობის შესახებ საუბარია ატენის სიონის წარწერაში:

ამის შემდეგ ბუღას ლაშქარი კახეთის დაბლობიდან მთიანეთში შეიჭრა. მთიელებმა მედგარი წინააღმდეგობა გაუწიეს მტერს. ამასობაში დიდი თოვლი მოვიდა. არაბებს ცხენები იელის ჭამით დაეხოცათ და დიდი ზარალი ნახეს. ბუღა საქართველოს გაეცალა და ბარდავში დაბანაკდა. მაგრამ 854 წელს ისევ შემოესია საქართველოს და გარდაბანი ააოხრა. ბუღას ლაშქრობამ დიდი ზიანი მიაყენა ქვეყანას. არაბი ისტორიკოსის ალ-ტაბარის ცნობით მარტო თბილისში 853 წელს დაიღუპა 50 ათასი კაცი, ქალაქი თითქმის მთლიანად გადაიწვა. მაგრამ ბუღას ლაშქრობათა მიზანი მაინც მიუღწეველი დარჩა — არაბთა ბატონობის განმტკიცება ვერ მოხერხდა.
ბუღდაშენის ტბა

ბუღდაშენის ტბა — ვულკანური წარმოშობის ტბა საქართველოში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. მდებარეობს ჯავახეთის ზეგანზე, მდინარე ფარავნის აუზში, ზღვის დონიდან 2040 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 0,39 კმ², აუზის ფართობი 69,3 კმ².

ბუღდაშენის ტბის წყლის ყველაზე მაღალი დონე მაისში, თოვლის დნობის დროს და ძლიერი წვიმების პერიოდში აღინიშნება. წყლის დონე ყველაზე დაბალია თებერვალში. ბუღდაშენის ტბას აქვს შედარებით მაღალი მიწისქვეშა-შედენა. ტბის ჩრდილო-დასავლეთი მხრიდან გამოედინება მდინარე ფარავნის მარცხენა შენაკადი ბუღდაშენი.

წყლის დონის მერყეობა/ცვალებადობა შეადგენს 80 სმ-ს. ზამთარში ტბა იყინება, რაც ხუთ თვეს გრძელდება. ტბის მნიშვნელოვანი ნაწილი დაფარულია წყლის მცენარეულობით. სამხრეთ ნაწილში გაბატონებულია ჭარბტენიანი ტერიტორიები. ფსკერი დაფარულია ჰიდროფილური მცენარეებითა და მათი ინტენსიური ზრდის და კვდომის შედეგად ჩამოყალიბებული ორგანული მასალით. ბუღდაშენის ტბა ჭაობისაკენ გარდამავალ სტადიაში იმყოფება.

დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაპირები დაბალია, რაც განაპირობებს ჭაობების წარმოქმნას. ბუღდაშენის ტბაზე გავრცელებულია ენდემურ მცენარეთა 19-მდე სახეობა. ჯავახეთის დაცულ ტერიტორიებში შემავალ ტბებს შორის ბუღდაშენის ტბა ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო და მიმზიდველ ტბად ითვლება ფრინველთა მდიდარი ფაუნის და გადამფრენ ფრინველებზე დაკვირვების შესაძლებლობების მხრივ, განსაკუთრებით გაზაფხულსა და შემოდგომაზე ფრინველთა მიგრაციის დროს.
ბუჩქი

ბუჩქი — ტანდაბალი მრავალწლოვანი მერქნიანი მცენარე. ხეებისაგან განსხვავებით ნიადაგის ზედაპირიდანვე ძლიერად იტოტება და მკვეთრად გამოხატული მთავარი ღერო არ აქვს.

ბუჩქები უმეტესად ფოთლოვანი ჯიშების სახეობები და სახესხვაობებია. ერთი და იმავე სახეობის მცენარე ხშირად შეიძლება ბუჩქიც იყოს და ხეც, მაგ., ხეჭრელი, ცირცელი და სხვა. მრავალ მათგანს საკვები, ტექნიკისა, სამკურნალო და დეკორატიული მნიშვნელობა აქვს. იყენებენ ტყის მინდორსაცავი ზოლებისა და ცოცხალი ღობეესათვის. ტყეში ბუჩქები ქვეტყეს ქმნიან.
ბუჩქისებრი ხურხუმო

ბუჩქისებრი ხურხუმო — ბუჩბალახი ჯიჯლაყასებრთა ოჯახისა. 20-100 სმ სიმაღლე მცენარეა ვიწროხაზური ხორცოვანი ფოთლებითა და თავთავისებრი ან საგველა ყვავილედებით.

გვხვდება ცენტრალურ და წინა აზიაში. უმეტესად უდაბნოებსა და ნახევრად უდაბნოების ქვიშიან და ღორღიან დამლაშებულ ნიადაგებზე იზრდება.

ზამთარში კარგი საკვებია ცხვრისა და ცხენებისათვის. აქლემი ჭამს მთელი წლის განმავლობაში. ადგილობრივი მოსახლეობ იყენებს სათბობად და ტყავის მოსაქმნელად.
ბუძგორი

ბუძგორი — მწვერვალი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს შოდა-კედელას ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3226 მ. აგებულია ქვედაცარცული თიხაფიქლებით, კარბონატული ქვიშაქვებითა და მერგელებით. ბუძგორის ჩრდილოეთ კალთაზე სათავე აქვს მდინარე რიონის მარჯვენა შენაკადს — რუბოძალს, ხოლო სამხრეთ კალთაზე ჩაბალახის მარჯვენა და საკაოს მარცხენა შენაკადებს. მწვერვალი გაშიშვლებულია, კალთებზე ალპური და სუბალპური მდელოებია გავრცელებული.
ბუჯა

ბუჯა — მდინარე დასავლეთ საქართველოში, ზემო იმერეთში, მდინარე ჩოლაბურის (ყვირილის მარჯვენა შენაკადი) მარცხენა მდგენელი. სიგრძე 41 კმ, აუზის ფართობი 184 კმ². სათავე აქვს რაჭის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1194 მ. სიმაღლეზე. საზრდოობს წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. საშუალო წლიური ხარჯი 9,76 მ³/წმ. წყალდიდობა გაზაფხულზე იცის. წყალმცირეა ზამთარსა და ზაფხულში. ერთვის მდინარე ძუსას და წარმოქმნის ჩოლაბურს.
ბუჯის მღვიმე

ბუჯის მღვიმე — მღვიმე საქართველოში. მდებარეობს რაჭის ქედის სამხრეთ კალთაზე. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. წარმოადგენს მრავალსართულიანი, მშრალი და წყლიანი დერეფნების სისტემას. ერთ-ერთი შესასვლელი აქვს ადგილ ქვაჯირკთან. მღვიმეს ქვედა სართული მუდმივად წყლიანია, გვხვდება ტბები, ნაღვენთი წარმონაქმნები. დერეფნების ჯამური სიგრძე დაახლოებით 700 მ-ია.
ბჭე

ბჭე, ძველ ქართულ სამართალში — სადავო საქმის გამრჩევი, მოსამართლე. ბჭეებს ჩვეულებრივ მოდავე მხარეები ირჩევდნენ. ისინი შეიძლებოდა მეფეს ან ადგილობრივ მოხელესაც დაენიშნა. ბჭეთა რაოდენობა მოდავეების სურვილზე იყო დამოკიდებული. ისინი ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში ბჭეებს ან ცალ-ცალკე დაასახელებდნენ, ანდა ერთობლივ ამოირჩევდნენ. ბჭეები უმთავრესად სამოქალაქო საქმეებს არჩევდნენ, მთაში კი მძიმე სისხლისსამართლებრივ საქმეებსაც. საქმის გარჩევისას ისინი ჩვეულებითი სამართლით ხელმძღვანელობდნენ. სასამართლო პროცესი საჯაროდ მიმდინარეობდა, გადაწყვეტილებათა უმეტესობა წერილობით არ ფორმდებოდა. რაკი ბჭეები მოდავეთა სურვილით იყვნენ არჩეული, მათი გადაწყვეტილება მხარეებს უყოყმანოდ უნდა აღესრულებინათ. სადავო საქმის ამ წესით გარჩევას ზოგჯერ „ყაბულობით სამართალს“ უწოდებდნენ; გადაწყვეტილება ჩვეულებრივ საბოლოო იყო და გასაჩივრებას არ ექვემდებარებოდა. — საუკუნეებში ტერმინები „მსაჯული“, „ბჭე“ და „მოსამართლე“ ერთნაირი შინაარსით იხმარებოდა, მნიშვნელობა არ ჰქონდა იმას, ვინ არჩევდა საქმეს — მოდავეთა მიერ ამორჩეული პირი თუ მოხელე მოსამართლე. საუკუნიდან კი ქართლ-კახეთში „ბჭე“ მხოლოდ ჩვეულებითი სამართლის მიხედვით მხარეთა მიერ ამორჩეული მოსამართლის აღმნიშვნელი ტერმინია. ქართლ-კახეთისაგან განსხვავებით, იმერეთის სამეფოში ბჭე ეწოდებოდა საქმის გამრჩევ ყოველ პირს, მხარეთა სურვილით ამორჩეულს თუ მოსამართლეობის ფუნქციის მქონე სპეციალურ მოხელეს და თვით მეფესაც კი.
სილვიუსი

სილვიუსი ( — „ტყისა“) — რომაულ მითოლოგიაში ასკანიუსის ვაჟი, სხვა ვერსიით ენეასისა და ლავინიას ძე. ძველი ტრადიციის მიხედვით როდესაც ენეასი გარდაიცვალა ლავინიამ ტყეს შეაფარა თავი რათა ასკანუსს მისთვის არ ევნო. სწორედ ამიტომ მისი სახელი ტყეს ნიშნავს. ლეგენდარული კაპეტუსის მამა. მითის მიხედვით 29 წლისა გახდა ალბა-ლონგას მეორე მეფე და მეფობდა 39 წლის განმავლობაში.

გავრცელებული მითოსის თანახმად, ენეასის უფროსმა ძემ, იულუსმა (ასკანიუსმა) დააარსა რა ალბა-ლონგა, ქალაქ ლავინიაში სამეფო ტახტი სილვიუსს დაუთმო. იულიუსის გარდაცვალების შემდეგ სილვიუსი ალბა ლონგაშიც გამეფდა და სილვიუსთა სამეფო მოდგმის მამამთავარი შეიქნა. სწორედ ამ მოდგმის ჩამომავლები იყვნენ რომის ფუძემდებლები, რომულუსი და რემუსი.
ამულიუსი

ამულიუსი (ლათ. ) — რომაულ მითოლოგიაში ალბა-ლონგას მეფე, ენეასის შთამომავალი.

ამულეუსმა წაართვა თავის უფროს ძმას ნუმიტორს ძალაუფლება და ამოწყვიტა მისი ვაჟები, ხოლო ერთადერთი ქალიშვილი რეა სილვია აქცია ვესტას ქურუმად. რეა სილვიამ მარსთან კავშირით დაბადა რომულუსი და რემუსი, ამულიუსმა ბრძანა მსისი ჩამოხრჩობა და ბავშვების ტიბრში გადაყრა, მაგრამ ისინი მარსმა გადაარჩინა. როდესაც ბავშვები გაიზარდნენ, მოკლეს ამულიუსი და ტახტი კვლავ ნუმიტორს დაუბრუნეს.

:
ვესტა

ვესტა — რომაელების ცეცხლის, ოჯახური კერიის, ქალაქის თემის მფარველი ქალღმერთი. ვესტას კულტი ერთ-ერთი უძველესი ინდო-ევროპული კულტია და ოდითგანვე იყო რომში გავრცელებული. იგი მტკიცედ იყო დაკავშირებული ისეთ სიწმინდეებთან, როგორიცაა პალადიუმი, რომელიც ენეოსმა ჩამოიტანა და ვესტას ტაძარში ინახებოდა, როგორც რომის სიძლიერის სიმბოლო და რეგიუმი — მეფის საცხოვრებელი.

რომის დაარსების თქმულებებიდან ჩანს, რომ ვესტას კულტი რომზე ძველია, იგი ჯერ კიდევ ალბა-ლონგაში იცოდნენ. რომის ლეგენდარული დამაარსებლის, რომულუსის დედაც ვესტას ქურუმი იყო.

ვესტას ტაძარი ააშენა რომის მეორე მეფემ ნუმა პომპილიუსმა პალატინის გორაზე. პლუტარქე დაწვრილებით აღწერს ამ ტაძარს, რომლის ცენტრშიც წმინდა ცეცხლი ენთო. პლუტარქე მიიჩნევს, რომ იგი მზის სიმბოლოა, რომელიც სამყაროს ცენტრშია.

ვესტას ქურუმებს 6–10 წლის ასაკში არისტოკრატიული ოჯახების ქალიშვილებიდან არჩევდნენ და მათ 30 წლის მანძილზე უნდა შეენარჩუნებინათ ქალწულობა. წინააღმდეგ შემთხვევაში მათ ცოცხლად მარხავდნენ. ვესტას ქალწულები ტაძარში მარადიულ ცეცხლს ინარჩუნებდნენ, რომელიც სახელმწიფოს ძლიერების და სტაბილურობის სიმბოლო იყო, მონაწილეობდნენ რიტუალებში და ამზადებდნენ ფქვილის, მარილისა და სამსხვერპლო ცხოველების ფერფლისგან მსხვერპლშესაწირ ნარევებს .

თუმცა ცეცხლის ჩაქრობა ცუდ ნიშნად ითვლებოდა, მაგრამ ყოველი წლის პირველ დღეს ცეცხლს აქობდნენ და თავიდან ანთებდნენ წმინდა ხის ხეზე ხახუნით. მისგან ინთებოდა კურიების ცეცხლიც. ითვლებოდა, რომ ყოველ ცეცხლში არის ქალღმერთის სულის ნაწილი. ამასთან ერთად ტაძარში შენახული წმინდა ბზაც იცვლებოდა. კერძო სახლებში ვესტას ეძღვნებოდა შესასვლელი — ვესტიბიული.

შემდგომში ვესტას აიგივებდნენ დედამიწასთან, რომლის ბირთვშიც ცეცხლია. ვესტას ასევე პენატებს აკუთვნებდნენ, რადგან მაგისტრატუსები, როდესაც მოვალეობის შესრულებას იწყებდნენ, მსხვერპლს სწირავდნენ პენატებს და ვესტას.

ვესტას გამოსახავდნენ თავსაფრით დაფარული სახით, თასით, ჩირაღდნით, სკიპედრით და პალადიუმით.

ვესტას დღესასწაული — ვესტალია, აღინიშნებოდა 9 ივნისს. დღესასწაულზე რომაელი ქალები ფეხშიშველები მიდიოდნენ ვესტას ტაძარში და მსხვერპლს სწირავდნენ მას. ამ დღეს არ ამუშავებდნენ ვირებს, რადგან, თქმულების თანახმად, ვირის ყროყინმა გააღვიძა ქალღმერთი, როდესაც პრიაპუსი მის გაუპატიურებას აპირებდა.

ვესტას მსახურობა გრძელდებოდა 382 წლამდე, სანამ გრაციანუსმა არ შეწყვიტა იგი და არ ჩააქრო წმინდა ცეცხლი.
რეა სილვია

რეა სილვია - რომაულ მითოლოგიაში რომის ლეგენდარული დამაარსებლის რომულუსის დედა.

რეა სილვია იყო ალბა-ლონგას მეფის ნუმიტორის ასული. როდესაც ნუმიტორს ძალაუფლება მისმა უმცროსმა ძმამ ამულეუსმა წაართვა, მან რეა სილვია ვესტას ქურუმი გახადა, რათა მას არ ყოლოდა ჩამომავლობა. რამდენიმე ხნის შემდეგ გაირკვა, რომ იგი ფეხმძიმედ იყო. ეს ვესტას ქურუმების წესის უხეში დარღვევა იყო. ამისთვის ქალი დაამწყვდიეს და მასთან არავის უშვებდნენ.
ფაუსტული

ფაუსტული - რომაულ მითოლოგიაში ალბა-ლონგელი მწყემსი, რომელმაც პალატინის ბორცვზე იპოვა ჩვილები რომულუსი და რემუსი, რომლებსაც ძუ მგელი ლუპა აწოვებდა ძუძუს. მან მის მეუღლესთან აკა ლარენციასთან ერთად აღზარდა ბავშვები, (ზოგიერთი ვერსიით ლარენცია იყო მეძავი).

მოგვიანებით გვარი ფაუსტული მიითვისა ერთმა რომაულმა ოჯახმა. ამაზე მეტყველებს სექსუს პომპეუს ფაუსტულის მიერ ქრისტეშობამდე 140 წელს მოჭრილი მონეტა, რომელზეც ერთ მხარეს გამოსახულია ფაუსტული, ხოლო მეორე მხარეს ბავშვები რომლებიც მგელს ძუძუს წოვენ.
ყარსი

ყარსი (ძვ. ქართულ წყაროებში კარი, , , , ) — ქალაქი ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში, ყარსის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი, ყოფილი სანჯაკის ცენტრი თურქულ ვილაიეთ ერზრუმში. 2012 წლის მონაცემებით, ყარსის მოსახლეობა 78,100 ადამიანს შეადგენდა. ყარსის მერი არის მურთაზა ქარაჩანთა. განვითარებულია ხალიჩების და უხეში ქსოვილების წარმოება, მერძევეობა, მეცხვარეობა, მოქმედებს კარაქისა და რძის ქარხნები.

ეტიმოლოგია
„ყარსი“ ქართული სახელია, მაგრამ ისე გადაკეთებულია ჯერ სომხურად და მერმე თურქულად, რომ მას დღეს ქართულად ვეღარ ვცნობთ. ძველად ქალაქს ერქვა კარ-ი, მრავლობითი რიცხვის ფორმა კარ-ნი. ეს ქართული სიტყვის ფორმა სომხური გამოთქმით გახდა კარ-ს (გაბატონდა ბრალობითი ბრუნვის ფორმა ლოკატივის მნიშვნელობით), შემდეგ პირველი ბგერა კ თურქულ გამოთქმაში ყ-დ შეიცვალა და მივიღეთ ყარს-ი“.

ისტორია
ყარსი უძველესი ქალაქია. ქართულ წყაროებში მოხსენიებულია „კარის“ სახელწოდებით. - საუკუნეებში იყო სომხური სახელმწიფოს ვანანდის სამეფოს დედაქალაქი. 1065 წლიდან დაეუფლა ბიზანტიის იმპერია. 1068 წელს კარი იბერიის თემის შემადგენლობაში შევიდა. 1074 წელს, იბერიის თემის გამგებელმა, გრიგოლ ბაკურიანის-ძემ, კარის ციხე-ქალაქი და მისი მიმდგომი ქვეყანა გადასცა გიორგი -ს. დიდი თურქობის დროს, 1074-80 წლებში ქართველებმა კლავ დაკარგეს კარი და ამჯერად ის ყარსის საამიროს ცენტრად იქცა. 1205 წელს ყარსი აიღო საქართველოს სამეფომ. ყარსი სამეფო ქალაქად გამოცხადდა და მის მმართველად ივანე ახალციხელი დაინიშნა. ყარსის აღებას საქართველოსთვის სამხედრო და სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდა. 1226 წელს ყარსის აღება სცადა ხვარაზმის სამეფომ, მაგრამ უშედეგოდ. 1238 წელს მონღოლებმა აიღეს. 1386 წელს აიღო თემურ-ლენგმა. საუკუნიდან შევიდა ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში მოექცა. რუსეთ-ოსმალეთის ომების დროს იყო ძლიერი ციხესიმაგრე და ერთ-ერთი მთავარი ბოიექტი კავკასიის სამხედრო მოქმედებების ასპარეზზე. 1807 წელს რუსეთის იმპერიის მცდელობა, აეღო ყარსი, უშედეგოდ დასრულდა. 1828 წელს ყარსი რუსებმა შტურმით აიღეს, მაგრამ სამშვიდო ხელშეკრულებით ოსმალეთს დაუბრუნეს. 1855 წელს ხუთთვიანი ალყის შემდეგ ყარსი რუსეთს დანებდა, მაგრამ სამშვიდო ხელშეკრულებით ის კვლავ ოსმალეთმა შეინარჩუნა. 1878 წელს ყარსი რუსეთის იმპერიას გადაეცა სან-სტეფანოს საზავო ხელშეკრულებით. რუსეთის იმპერიაში ყარსი იყო ყარსის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი. 1918 წლის მაისში ყარსი ისევ აიღო ოსმალეთის იმპერიამ და გამოაცხადა ყარსის რესპუბლიკა, მაგრამ პირველ მსოფლიო ომში ოსმალეთის დამარცხების შემდეგ ყარსი სომეხმა დაშნაკებმა დაიკავეს. 1921 წელს ყარსის ზავით თურქეთის რესპუბლიკას დაუბრუნდა.

მოსახლეობა
ბრიჯიტ რაილი

ბრიჯიტ ლუიზ რაილი ( ; 24 აპრილი, 1931, ლონდონი) — ინგლისელი მხატვარი, ოპ-არტის აქტიური პროპონენტი.

ცხოვრება და შემოქმედება
განათლება ჩელტენჰემის ქალთა კოლეჯში მიიღო; ხელოვნებას ჯერ გოლდსმითის კოლეჯში, შემდეგ კი ხელოვნების სამეფო აკადემიაში სწავლობდა, სადაც მის ჯგუფში ასევე იყვნენ პიტერ ბლეიკი და ფრენკ აუერბახი. რაილიმ კოლეჯი ადრე დატოვა ავადმყოფი მამის გამო; მცირე ხანში თავადაც სულიერი დეპრესია დაემართა. გამომჯობინების შემდეგ რამდენიმე სამსახურს იცვლის, მათ შორის ხელოვნების მასწავლებლის და უოლტერ თომპსონის სარეკლამო კომპანიაში ხელოვნების განყოფილების თანამშრომლისას.

გვიან 1950-იან წლებში რაილი იწყებს მკვეთრად გამოხატული საკუთარი ხელწერის ნამუშევრების შექმნას, რაზეც გავლენა სხვადასხვა წყაროებს მოუხდენია. ჟორჟ სიურას პოინტილისუტური სამუშევრები მასში ოპტიკური ეფექტებისადმი ინტერესს აღვივებს. ვიქტორ ვასარელის ნახატები, რომელიც მის დიზაინში შავ-თეთრ ხაზებს იყენებდა 1930-იანი წლებიდან ასევე ძლიერ გავლენას ახდენს რაილის ადრეულ ნაშრომებზე. მის გვიანდელ ნამუშევრებში შეინიშნება ფუტურისტების, განსაკუთრებით კი ჯაკომო ბალას, გავლენაც.

ამ პერიოდში იწყებს რაილი შავ-თეთრი ნახატების შექმნას, რომელიც დღეს მისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევრებია. ეს ნამუშევრები წარმოადგენს გეომეტრიული ფორმების მრავალფეროვნებას, რომლებიც მოძრაობის ან ფერის შეგრძნებას იწვევს. ადრეულ 1960-იანებში მისი ნამუშევრები მნახველში ზღვის ავადმყოფობის ან სიმაღლიდან ვარდნის შეგრძნებას იწვევს. ამ სტილის ნამუშევრებისგან შედგებოდა მისი პირველი სოლო გამოფენა ლონდონში 1962 წელს ვიქტორ მასგრეივის -ში, ისევე როგორც მრავალრიცხოვან გვიანდელ გამოფენებში.
გაგელები

გაგელები — - საუკუნეების საქართველოს დიდებულ ფეოდალთა საგვარეულო, მხარგრძელთა განშტოება. გვარის ფუძემდებელი იყო ზაქარია გაგელი, ვარამ მხარგრძელის ძე, რომელმაც თამარ მეფისაგან მიიღო სამამულოდ (სამემკვიდრეოდ) გაგის ციხე და იწოდა გაგელად.

გაგელები ფლობდნენ გაგს და მის მხარეს ციხეებითა და ქალაქებითურთ (შამქორი, ტავუში, კაწარეთი, ტერუნაკანი, ერგევანქი, ქარჰერძი, გარდმანი, ზეგამი, ნორბერდი, მაწნაბერდი და სხვა). ეს იყო ე. წ. „ქუემოთი სანაპირო“ მხარე, რომლის ფარგლები აღწევდა განძამდე და მისი მფლობელები, ამგვარად, მონაპირეები იყვნენ. გაგელები განსაკუთრებით დაწინაურდნენ და გაძლიერდნენ ზაქარია გაგელის ძის ვარამ (ვაჰრამ) გაგელის დროს, რომელმაც გაგის მამულთან ერთად დაიმკვიდრა მსახურთუხუცესობა და მიიღო აგრეთვე მამული შიდა ქართლში — თეძმის ხეობაში. საუკუნის 50-იანი წლებიდან გაგელთა სახლი დამცრობილა: მეფეს მსახურთუხუცესობა გრიგოლ სურამელისთვის გადაუცია. როგორც ჩანს, გაგელებს დაუკარგავთ გაგი და მასთან ერთად - გაგელობაც. საუკუნის 40-იანი წლების მოღვაწე ვარამის ძე აღბუღა უკვე გაგელად აღარ იხსენიება და გაგელების ხსენება ამ დროიდან ქრება წყაროებში. აღბუღა იძულებული გამხდარა ხელი მიეყო მამულების დაყიდვისათვის, სახელდობრ, ორთაღებისათვის (საკრედიტო-სავაჭრო კორპორაცია) მიუყიდია მისი მამისათვის მეფის მიერ ნაწყალობევი სოფელი ხოვლე.
გაგის ციხე

გაგი, აღჩაყალა, აღჯაყალა ( — თეთრი ციხე) — ციხესიმაგრე ქვემო ქართლში. მისი ნანგრევები შემორჩენილია მდინარე დებედის ქვემო წელის მარჯვენა ნაპირის ვაკეზე, სოფ. კუშჩის (მარნეულის მუნიციპალიტეტი) მახლობლად.

წყაროებში პირველად იხსენიება საუკუნეში. სომეხი ისტორიკოსის — ვარდანის ( ს.) ცნობით ციხესიმაგრე აუგია ანისის მეფე გაგიკ -ს (990-1020). ციხის ნანგრევები მოწმობს, რომ იგი გაცილებით უფრო ძველი ნაგებობაა და გაგიკ -ს, როგორც ჩანს, მხოლოდ განუახლებია.

ციხე მდებარეობდა სავაჭრო მაგისტრალზე. აგებული იყო ველზე ამართულ კლდოვან ბორცვზე, რომელიც საცხოვრებლად გამოყენებული ყოფილა ადრინდელი ბრინჯაოს ხანიდან. გაგის ციხე საქართველოს სახელმწიფოს ფორპოსტს წარმოადგენდა სამხრეთ-აღმოსავლეთში. გაგის მფლობელთაგან მოდის - საუკუნეების ფეოდალური საგვარეულო გაგელები. საუკუნის წყაროებში გაგის ციხე აღარ იხსენიება. საუკუნიდან კი გვხვდება უკვე აღჯაყალის სახელწოდებით.

აღჯაყალა გვიანდელი შუა საუკუნეებში სომხითის მთავარი ციხესიმაგრე იყო. იდგა სტრატეგიულად მნიშვნელოვან მაგისტრალზე, რომელიც საქართველოს აკავშირებდა ახლო აღმოსავლეთთან, კერძოდ, ირანთან. აღჯაყალა სამხრეთიდან იცავდა თბილისის მისადგომებს. ირანელი მმართველები დაჟინებით ცდილობდნენ აღჯაყალის ხელში ჩაგდებას, დებედის ველზე მომთაბარეთა დასახლებას, აქ ქართულ ფეოდალური მეურნეობის აღმოფხვრას და ქართლის სამეფოს სამხრეთ მისადგომების მოშლას. ირანის შაჰების პოლიტიკა შეუპოვარ წინააღმდეგობას ხვდებოდა ქართველი მეფეების მხრივ, რომლებმაც, საბოლოოდ შეინარჩუნეს აღჯაყალა.
გაგი (მხარე)

გაგი — ისტორიული პროვინცია (სანაპირო) საქართველოში, ცენტრი გაგის ციხე. გაგი დაახლოებით ემთხვეოდა ძველი გარდაბნის მხარეს და საუკუნის დასაწყისისათვის მოიცავდა ტერიტორიას მდინარე დებედიდან ქ. შამქორამდე (აზერბაიჯანი), მდინარე მტკვარსა და განჯის მთებს შორის. გაგის პროვინციაში მოხდა საქართველოს ლაშქრის პირველი ბრძოლა მონღოლებთან, რომელთაც მალე გაგის ციხე დაიკავეს.
ბენდეის წერტილები

ბენდეის წერტილები — პოინტილიზმის მსგავსი ბეჭდვის პროცესი, რომელსაც სახელი ილუსტრატორი ბენჯამინ (ბენ) დეის გამო ეწოდა. ეფექტზე, ფერსა და სასურველ ოპტიკურ ილუზიაზე დაყრდნობით, მცირე შეფერადებული წერტილები ერთმანეთთან ახლო, შორი-შორს ან ერთმანეთზე იხატება. მაგენტას წერტილები, მაგალითისთვის, შორიშორს ჯდება ვარდისფერის მისაღებად. 1950-იან და 60-იან წლებში კომიქსების წიგნები ბენდეის წერტილებს იყენებდა ოთხი ძირითადი ფერისგან (ცისფერი, წითელი, ყვითელი და შავი) სხვადასხვა შეფერილობისა და ტონის მისაღებად იაფი ხერხებით.

ბენდეის წერტილების გამოყენება პიკს აღწევს ამერიკელი მხატვარი როი ლიხტენშტეინის დროს, რომელმაც ეს წერტილები მის ნამუშევრებში და სკულტურებში უზომოდ გაზარდა. ბენდეის წერტილების მთავარი დამახასიათებელი თვისებაა ერთნაირი ზომა და დისტრიბუცია სპეციფიკურ არეებში. ამგვარი წერტილების ნახატზე გადასატანად მხატვარს სჭირდება გამჭვირვალე გადასატანი ფურცლის დადება. ამგვარი ფურცლები დიდი რაოდენობით იყოდებოდა სხვადასხვა ზომისა და სიხშირის წერტილებით, რაც მხატვარს სამუშაოდ მრავალფეროვანი ტონალობის გამოყენების საშუალებას აძლევდა. გადასატანი მასალა იჭრებოდა სასურველი ტონალური არის ფორმით - მაგ. ჩრდილი ან ფონი და ზედაპირი და ეკვრებოდა ნახატის დანიშნულ ადგილს სამხატვრო დანით. ბეჭდვისას ფოტოგრაფიული რეპროდუქციის წარმოებისას ბენდეის გადამტანით მონიშნული არე ქმნიდა სასურველ ტონალურ შეფერილობას საბეჭდ პლატაზე.
პფალც-ცვაიბრიუკენი

პფალც-ცვაიბრიუკენი — ვიტელსბახების დინასტიის საჰერცოგო, რომელიც 1444 წელს პფალცის შტოს „ზიმერნ-ცვაიბრიუკენის“ გაყოფის შედეგად წარმოიშვა. 1410 წელს კურფიურსტ რუპრეხტ ფონ დერ პფალცის შვილებმა მამის მამული გაიყვეს და პირველ ჰერცოგს და პფალცგრაფ შტეფან -ს ჰუნსრიუკთან, დონერსბერგთან და ფორდერპფალცთან ერთად მისი მეუღლის ფელდენცის საგრაფოც ერგო და ამ მიწების გაერთიანებით წარმოიშვა პფალც-ცვაიბრიუკენის საჰერცოგო, რომელმაც საფრანგეთის რევოლუციამდე იარსება.

ჰერცოგ შტეფანის რეზიდენცია თავდაპირველად ქალაქ მაიზენჰაიმში იყო, რომლის განადგურების შემდეგ (1477) ცვაიბრიუკენში გადავიდა და აქ 1793 წლმადე დარჩა.
ადალბერო ფონ ეპენშტაინი

ადალბერო ფონ ეპენშტაინი (დ. დაახ. 980 — გ. 29 ნოემბერი 1039) — კერნტენის ჰერცოგი 1012–1039 წლებში.

სალიურ დინასტიასთან დაპირისპირებისა და საღვთო რომის იმპერატორის ჰაინრიხ -ის წინააღმდეგ მოწყობილი წარუმატებელი აჯანყების შემდეგ ადალბერო ფონ ეპენშტაინი იძულებული გახდა უარი ეთქვა ყველა მის მიერ დაკავებულ თანამდებობაზე და სამფლობელოებზე. იგი იმპერიიდან გაძევებულ იქნა და ემიგრაციაში გარდაიცვალა.

მისი მეუღლე იყო ბეატრიქსი (გ. 1125), შვაბების ჰერცოგის ჰერმან -ის ასული. ადალბეროს ასული ვილიბირგი ცოლად ჰყავდა შტაეირის მარკგრაფს ოტოკარ -ს.
ლეოპოლდ I (შტაიერმარკა)

ლეოპოლდ იგივე „ლიუტპოლდ ძლიერი“ (; დ. ??? — გ. 24 ოქტომბერი 1129) — შტაიერმარკის მარკგრაფის ოტოკარ -ის ვაჟი და მემკვიდრე. იგი იყო ტრანგაუელთა დინასტიის წარმომადგენელი.

ლეოპოლდ -მა 1129 წელს გრაცის მახლობლად დააარსა ავსტრიის უძველესი რაინის ცისტერციანელთა მონასტერი. მისი მეუღლე იყო ბავარიელი პრინცესა სოფი, რომელთანაც შეეძინა მემკვიდრე ოტოკარ .
ოტოკარ III (შტაიერმარკა)

ოტოკარ იგივე ოტაკარ ( დ. 1124 — გ. 1164) — შტაიერმარკის მარკგრაფი. მამის ლეოპოლდ -ის სიკვდილის შემდეგ იგი მარკგრაფი გახდა. 1160 წელს მან დააარსა ზემერინგის და 1163 წელს ფორაუს მონასტრები. მან მემკვიდრეობით მიიღო უზარმაზარი მამულები უნტერშტაიერმარკაში (დღ. სლოვენია), პეტაუს მარკა და პიტენის საგრაფო (დღ. ქვემო ავსტრია). ოტოკარ -ის მმართველობის ჟამს გრაცი შტაიერმარკის ადმინისტრაციული ცენტრი გახდა.

ოტოკარი დაიღუპა 1164 წელს ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს. მას დარჩა მემკვიდრე ოტოკარ , ტრანგაუელთა დინასტიის ბოლო წარმომადგენელი.
ჯაჭვის ხიდი (ქუთაისი)

ჯაჭვის ხიდი — უძველესი ქუთაისის ხიდებს შორის. აქ არის აღმოჩენილი საუკუნის ხიდის ნაშთი. დღევანდელი ხიდის ძირითადი საყრდენები 1770-იანი წლებისაა, მათზე თავდაპირველად ხის ხიდი ააგეს, რომელიც არქიელის ხიდად იწოდებოდა. 1850-იან წლებში ჯაჭვებზე დაკიდებული ხის ფერმის აგების შემდეგ ხიდს დღევანდელი სახელი შეერქვა. 1869 წელს ფურგონების გადასვლისას ხიდი ჩაწყდა, იგი 1884-1885 წლებში ქალაქის ხარჯით აღადგინეს. ინგლისში, გარნერის მიერ დამზადებული ლითონის ფერმა ინჟ. გ. ზალსკიმ დაამონტაჟა (ახალი ხიდი სამეფო ხიდადაც იწოდებოდა). ახლანდელი ხიდი 1995 წელსაა აღდგენილი.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ოქროს ჩარდახი

ოქროს ჩარდახი — იმერეთის მეფეთა რეზიდენცია ქუთაისში, მდინარე რიონის მარცხენა სანაპიროზე, დღევანდელი რუსთაველისა და თეთრ ხიდებს შორის.

თავდაპირველი რეზიდენციის შესახებ ცნობები მხოლოდ მოგზაურთა თხზულებებმა შემოინახა. იტალიელი მოგზაურის ამბროჯიო კონტარინის ცნობით, საუკუნის ნახევარში აქ იმერეთის მეფის, ბაგრატ -ის სასახლე იდგა. საუკუნეში რუს ელჩებს, ტოლოჩანოვსა და იევლევს, სამეფო კომპექსი დახვდათ. კომპლექსის ზოგი ნაგებობა, მათი ცნობით, მეფე გიორგი -ის (1605-1638) აშენებული და მეფე ალექსანდრე -ის (1639-1660) შეკეთებული იყო. რეზიდენციას რამდენიმე ძირითადი ნაგებობა ჰქონდა: წმ. გიორგის კარის ეკლესია, დიდი სახლი, მცირე სახლი და სასადილო პალატი. ეზოს შუაში, დიდი ჭადრების ქვეშ, რომელთაგან ერთი დღემდეა შემორჩენილი, იდგა ჩარდახი - მაგიდა ოთხ სვეტზე დაყრდნობილი სახლინებლით. გალავნის კედელში ჩართული იყო სამრეკლო და მეფის სალაროსა და სასახლის მცველებისათვის განკუთვნილი კოშკი.

სამეფო რეზიდენცია არაერთხელ დაზიანდა ს-ში, ლევან დადიანის თავდასხმების დროს, და 1770-იანი წლებისთვის უკვე მიტოვებული იყო. იგი ნაწილობრივ მეფე სოლომონ -მ აღადგინა. საუკუნეში რეზიდენციის ნაგებობათაგან მცირე სახლი, კარის ეკლესია და სამრეკლო იყო გადარჩენილი. 1810 წლიდან ოქროს ჩარდახი რუსეთის ხაზინის საკუთრება გახდა. 1830 წელს სამეგრელოს მთავარს, ლევან დადიანს მიაკუთვნეს, შემდეგ თუმანიშვილებმა და აკოფაშვიოლება იყიდეს. 1851 წლიდან ოქროს ჩარდახი ქუთაისის გიმნაზიის ინსპექტორის საცხოვრებლად განაწესეს. 1891 წლიდან შენობა სასწავლო უწყებამ შეიძინა გიმნაზიის თანამშრომლების ეკლესიად.

რეზიდენციის ნაგებობათაგან დღეს შემორჩენილია მხოლოდ ერთი — ე.წ. მცირე სახლი. წაგრძელებული მართკუთხა გეგმის ორსართულიანი შენობის კედლები ნატეხი და რიყის ქვითაა ამოყვანილი, წყალდიდობისგან დასაცავად გამიზნული პირველი სართული ყველა მხრიდან თაღებით არის გახსნილი (თაღები ოთხ რიგად განლაგებულ 12 ბურჯს ეყრდნობა). მეორე სართულის დიდი დარბაზის კედლებს - სს-ში ბატალური სცენები ამკობდა. ნაგებობა საუკუნეში გადაკეთდა, ხოლო საბოლოო სახე 1960-იან წლებში მიიღო.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.