ჰასან-ჯალალიანები

ჰასან-ჯალალიანები — სომხური სამეფო დინასტია, რომელიც მართავდა არცახის სამეფოსა და ხაჩენის სამთავროს - საუკუნეებში. აღსანიშნავია, რომ დინასტიამ უბრალოდ დაკარგა ძალაუფლება, მისი წარმომადგენლები კი დღემდე ცხოვრობენ.

წარმოშობა
ჰასან-ჯალალიანების ზუსტი წარმომადვლობა დღემდე უცნობად რჩება. თავად დინასტიის დამაარსებელი, ჰასან-ჯალალ აცხადებდა, რომ არშაკიანთა სამეფო დინასტიის შთამომავალი იყო. საკუთრივ არშაკიანთა დინასტია სათავეს პართიის სამეფო დინასტიისაგან იღებდა, რომლის განშტოებებიც სომხეთს, იბერიასა და ალბანეთს მართავდა.

მიუხედავად მანამდე არსებული წარმოდგენებისა, როუენის უნივერსიტეტის პროფესორმა რობერტ ჰევსენმა განაცხადა, რომ ჰასან-ჯალალიანები არა არშაკიდების, არამედ ანისის სომხური სამეფოს მმართველი ბაგრატუნების დინასტიის განშტოებას წარმოადგენდა. მეცნიერების ნაწილი ამ მოსაზრებას მიემხრო, რამეთუ ჰევსენი მას მყარი ისტორიული წყაროებით ამყარებდა, თუმცა ნაწილი კვლავ უარყოფს მას, რის გამოც ჰასან-ჯალალიანთა ზუსტი ფუძე დინასტია დღემდე უცნობია.

მმართველობა
- საუკუნეებსიათვის ჰასან-ჯალალიანები რიგითი სომეხი ნახარარები უნდა ყოფილიყვნენ ბაგრატუნების სამეფო კარზე. უკვე 1214 წლით დათარიღებული განძასარის მონასტრის წარწერა გვამცნობს ჰასან-ჯალალ -ის მიერ დინასტიის დაარსებაზე. სწორედ აქედან მოდის დინასტიის სახელი, რომელიც შედგება დამაარსებლის სახელ ჰასან-ჯალალ-ისა და სომხური გვარების სუფიქსისაგან იან-ი.

ცნობილია, რომ აღზევებულმა ჰასან-ჯალალმა სამართავად ხაჩენის სამთავრო მიიღო. მისი გარდაცვალების შემდეგ მისმა ოჯახმა და მემკვიდრეებმა ეს ტიტული შეცვალეს და დაირქვეს არცახის მთავრები, შემდეგ კი ახლად ჩამოყალიბებული არცახის სამეფოს მეფეებიც გახდნენ.

ჰასან-ჯალალიანები არცახის სამეფოს 1261 წლამდე მართავდნენ, სანამ იგი ბიზანტიის იმპერიამ არ დაიპყრო. ამის შემდეგ ისინი კვლავ არცახის მთავრებად ჩამოქცეითდნენ და ეს პოზიცია 1306 წლამდე შეინარჩუნეს. ამ პერიოდის ჰასან-ჯალალიანების სახელს მიეწერება თანამედროვე სომხეთ-აზერბაიჯანის ტერიტორიებზე არაერთი კულტურულ-არქიტექტურული ძეგლის აღმართვა.

უკვე საუკუნის დამლევს ჰასან-ჯალალიანები ხაჩენის სამთავროს ტერიტორიაზე წარმოქმნილი ჯრაბერდის, ხაჩენისა და გულისტანის სამელიქოთა მმართველები ხდებიან. კავკასიელი მელიქების, მათ შორის ჰასან-ჯალალიანებისათვისაც, ყველაზე რთული პერიოდი აღმოჩნდა - საუკუნის თურქულ-სპარსული შემოსევები და გაუთავებელი ომები, რის გამოც მათ უწევდათ მედროვე პოლიტიკა გაეტარებიანთ და ხან ერთის მხარე დაეჭირათ, ხან მეორის.

 საუკუნის დადგომასთან ერთად რუსეთის იმპერიამ კავკასიაში ექსპანსია დაიწყო, რაც გამოხატული იყო ადგილობრივი მონარქიების გაუქმებითა და მიერთებით. მართალია ჯერ კიდევ საუკუნეში ჰასან-ჯალალიანები ელჩობებს აგზავნიდნენ იმპერატორ პეტრე -თან დახმარების სათხოვნელად, თუმცა ამ დროს ისინი თავის გადასარჩენად სპარსეთის მხარეს გადავიდნენ. მიუხედავად ამისა, 1828 წელს გაფორმებული თურქმენჩაის ხელშეკრულებით ირანმა დათმო კავკასიური მიწები, რის გამოც ჰასან-ჯალალიანთა სამელიქოებიც რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა. რუსებმა მალევე გაუუქმეს ყარაბაღის სამელიქოებს სუვერენიტეტი, რითაც დასრულდა ჰასან-ჯალალიანთა მმართველობა.

ჰასან-ჯალალიანები დღეს
რუსეთის იმპერიაში შესვლის შემდეგ ჰასან-ჯალალიანებზე ინფორმაცია თითქმის აღარ არსებობს. გარკვეული სომხური წყაროები მოგვითხრობენ ალბანეთის ორი კათალიკოსის: ჰოვრანეს -ისა (1763-1786) და სარგის -ის (1794-1815) შესახებ, რომლებიც ამ დინასტიის წარმომადგენლები იყვნენ. ასევე გვაქვს ცნობები - საუკუნეების რუსეთში მოღვაწე სომეხი მხატვრის, ელეონორა ჰასან-ჯალალიანის შესახებ. აღსანიშნავია იმპერიული დროის გამოჩენილი პოეტი და მწერალი რუბენ ჰასან-ჯალალიანიც (1840-1902). გარდა ამისა, ცნობილია, რომ სომხეთის ეროვნულ კრებაში დღემდე აქტიურად მოღვაწეობს სტეფან ჰასან-ჯალალიანი.