ფემინიზმი

ფემინიზმი — არის სოციალურ-პოლიტიკური მოძრაობების და იდეოლოგიების ჯაჭვი, რომელიც მიზნათ ისახავს განსაზღვროს და დაამკვიდროს პოლიტიკური, ეკონომიკური, ინდივიდუალური და სოციალური თანასწორობა სქესთა შორის. ფემინიზმი პოზიციათ ისახავს, რომ თანამედროვე სოციუმის წყობა პატრიარქულია - ანუ, კაცის თვალსაზრისს ენიჭება პრიორიტეტი - და აპროტესტებს ქალები მიმართ უსამართლო მოპყრობას. იგი მიზნად ისახავს აღმოფხვრას სტერეოტიპები ქალთა მიმართებით, და იბრძვის ქალებისთვის განათლების და პროფესიონალური შესაძლებლობების მოპოვებისა და ამასთანავე, პირადი ურთიერთობების გაუმჯობესებისთვის.

ფემინისტური მოძრაობების საქმიანობა დაიწყო ევროპაში, მეთვრამეტე საუკუნის ბოლოს, და გრძელდება დღემდე. პროტესტი მიმდინარეობს ქალთა უფლებების მოპოვებისა და შენარჩუნებისთვის; მათ შორისაა: ხმის მიცემის უფლება, საჯარო თანამდებობის მოპოვების საშუალება, თანაბარი ანაზღაურების მიღება, საკუთარი ქონების უფლება, განათლების მიღების და კონტრაქტების დადების უფლება, ქორწინებაში მეუღლესთან თანასწორობა და დეკრეტული შვებულების უფლება. ფემინისტები ცდილობენ დაამკვიდრონ ქალებისთვის ხელმისაწვდომი კონტრაცეფცია, აბორტის ლეგალიზაცია, და სოციალური ინტეგრაცია; ისინი მიზნად ისახავენ დაიცვან ქალები და გოგონები სექსუალური ძალადობის, სექსუალური შევიწროებისა და ოჯახური ძალადობისგან. ისინი ასევე ხშირად განიხილავენ ქალების ჩაცმულობის სტანდარტებს და სოციალურად მიღებულ (ან არ მიღებულ) ქალთა ფიზიკურ აქტივობებს.

ბევრი სწავლულები მიიჩნევენ ფემინისტურ კამპანიებს და პროტესტებს, როგორც მთავარ ძალას მნიშვნელოვანი ისტორიულ-საზოგადოებრივი ქალთა უფლებების ცვლილებების უკან, განსაკუთრებით დასავლურ საზოგადოებაში. იმის მიუხედავად, რომ ფემინისტური მოძრაობები ძირითად ფოკუსს ქალთა უფლებებზე ახდენს, ზოგი იმასაც ამტკიცებს რომ კაცების უფლებების ჩართვა აუცილებელია. უმეტეს ფემინისტურ დაჯგუფებებს სჯერათ რომ ტრადიციული გენდერული როლები როგორც ქალებს, ასევე კაცებსაც ვნებს. ფემინისტური თეორია, რომელიც აღმოცენდა ფემინისტური მოძრაობების შედეგად, ისახავს მიზნად ანალიზი გაუკეთოს გენდერული უთანასწორობის ბუნებას, რომელიც ჩნდება ქალების სოციალურ როლსა და ცხოვრებისეულ გამოცდილებაში. ფემინისტურმა თეორიებმა განავითარა თეორიები სხვადასხვა სფეროებში რათა უფრო უკეთ შეძლოს გენდერულ საკითხებზე პასუხის გაცემა.

ფემინიზმი მოიცავს სოციოლოგიურ თეორიებს, პოლიტიკურ და ფილოსოფიურ მოძრაობებს, რომლებიც ეხება ქალთა მდგომარეობას სოციალურ, პოლიტიკურ და ეკონომიკურ კონტექსტში.

არსებობს მრავალი სახის ფემინიზმი: ლიბერალური, რადიკალური, ლესბოსური, ეკოფემინიზმი, მარქსისტული, ანარქისტული, ე.წ. შავი ფემინიზმი, ანტირასისტული, ეგალიტარული, კულტურული, ნეოფემინიზმი, პოსტკოლონიალური, ფსიქოანალიტიკური, ჰუმანური, პოსტსტრუქტურალისტური, პოსტმოდერნისტული და ა.შ

მათი საერთო მახასიათებელი და გამაერთიანებელი ღერძი კი ქალთა და მამაკაცთა თანაბარუფლებიანობის მოთხოვნა და ზოგადად საზოგადოებისთვის, მათ შორის თვით ქალებისთვისაც, ცნობიერების ამაღლებაა.

ისტორია
ფემინისტური ხასიათის იდეები პირველად ძველ ჩინეთში გამოჩნდა, თუმცა მისი თეორიის ჩამოყალიბება მეთვრამეტე საუკუნეში დაიწყო. ამ თეორიის ჩამოყალიბების მთავარი ბიძგი 1776 წლის  „ამერიკის დამოუკიდებლობის დეკლარაცია“ და 1789 წლის „ადამიანისა და მოქალაქის უფლებათა დეკლარაცია“ იყო, რომლებიც განმანათლებლობის ეპოქის ოპტიმიზმს ასახავს. მოგეხსენებათ მე-18 საუკუნე „განმანათლებლობის“ ეპოქად არის მიჩნეული, თუმცა იმ ეპოქის მოაზროვნეები ცნებაში „ადამიანი რაციონალური“ / „ ” მხოლოდ მამაკაცებს გულისხმობდნენ. ქალებმა არაფრად ჩააგდეს იმ დროინდელი მოაზროვნეების : ვოლტერის, დიდროს, მონტესკიეს, რუსოს განსჯანი იმის თაობაზე, რომ ქალები არსებითად ემოციების ქმნილებები არიან და რომ მათ ბიოლოგიური თავისებურებების გამო არ შეუძლიათ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობა. სწორედ ეს ფაქტები მოიაზრება ფემინისტური აზროვნების ჩამოყალიბების მთავარ მიზეზად.

მერი უოლსტოუნკრაფტი
მერი უოლსტოუნკრაფტი საკუთარ ნაშრომში „ქალის უფლებების დაცვა“ (1792) უპირისპირდება იმ ეპოქის აღზრდის სისტემას ჟან ჟაკ რუსოს მიხედვით, სადაც ნათქვამია, რომ ვაჟები სახელმწიფო მოღვაწეებად, მოქალაქეებად უნდა აღზარდონ, ხოლო გოგონები კი - დედებად და ცოლებად. ავტორი ამ მოსაზრებებს საკუთარ არგუმენტებს უპირისპირებს:

ქალების ნაკლებად განვითარებული აზროვნების უნარი არა მათი სქესის ბუნებრივი ნიშანია, არამედ მაღალი კლასის წარმომადგენელი ქალბატონების პატივმოყვარეობის შედეგია. მათ ურჩევნიათ იზრუნონ საკუთარ გარეგნობაზე, ვიდრე - გონებაზე.
გონიერება ქალებსა და მამაკაცებს ერთნაირად ახასიათებთ, განსხვავება ისაა, რომ ქალებს მისი განვითარების ნაკლები საშუალება და უფლება აქვთ.
ადამინის ზნეობა ვერ იქნება სქესით განპირობებული. დედის/ცოლის თავისთავადი ზნეობა მამაკაცებმა მოიგონეს ქალების დასამორჩილებლად და მათი ასპარესის შესაზღუდად.
ქალი, რომელმაც მხოლოდ მორჩილება იცის და თავის არჩევანში არ არის თავისუფალი, ვერ იქნება კარგი აღმზრდელი. მხოლოდ განათლებულ ქალს შეუძლია ღირსეული შთამომავლობის აღზრდა.

ქალებისთვის განათლების უფლების მინიჭებამ, როგორც ლიბერალური ფემინიზმის მონაპოვარმა, ასევე გზა გაუხსნა თანასწორობის იდეის აქტუალიზაციას პოლიტიკურ და ეკონომიკურ სფეროში, რაზეც - საუკუნის მოაზროვნეთა მრავალი წელი დაიხარჯა.

ჯონ სტიუარტ მილი
 საუკუნის განმანათლებლობის იდეას, მერი უოლსტოუნკრაფტის მსგავსად, ეწინააღმდეგება ჯონ სტიუარტ მილიც საკუთარ ნაშრომში „ქალის დაქვემდებარებულობა“ (1861). მისი აზრით, განმანათლებლობის იდეამ გონებაზე დაფუძნებული საზოგადოების შესახებ, საფუძველი გამოაცალა ქალის ჩამორჩენილობას. სოციალური წნეხის და ცუდი განათლების გამო ქალები მართლაც ჩამორჩებოდნენ, მაგრამ ეს მხოლოდ მათი შევიწროვების და შესაძლებლობათა შეზღვუდვის გამო ხდებოდა. ავტორის აზრით, უნდა გაუქმდეს ქალის მონური მდგომარეობა ქორწინებაში, უნდა დამკვიდრდეს თანასწორი ხელმისაწვდომობა განათლებაზე, ანაზღაურებად შრომაზე, არჩევნებში მონაწილეობასა და პოლიტიკურ აქტიურობაზე. ქალების აზროვნება ინტუიციური, პრაქტიკული და კონკრეტულია.

ეს შეხედულება, ერთი შეხედვით ინტელექტუალური იერარქიის ჩამოყალიბებას წააგავს, სადაც ქალი-ასისტენტის ნაკლებად მნიშვნელოვან უნარებს იყენებს, რაც არაერთხელ გააკრიტიკეს ფემინისტებმა, თუმცა ავტორის პოზიციის ასეთი ინტერპრეტაცია უსამართლოა, რადგან იგი არცერთ მის ნაშრომში არ ამტკიცებდა, რომ რაციონალური აზროვნება ერთადერთი და საუკეთესოა. არც აზროვნების სხვადასხვაობას უკავშირებდა სქესთა შორის განსხვავებებს. „ლოგიკური“ და „ინტუიციური“ მასთან ურთიერთშემავსებელი ფენომენია და არა ურთიერთგამომრიცხავი ან მეტ-ნაკლებად მნიშვნელოვანი.

ოლიმპია დე გუჟი
ოლიმპია დე გუჟის  ნაშრომში „ ქალისა და მოქალაქე ქალის უფლებათა დეკლარაციაში“ გაანალიზებულია პოლიტიკური მონაწილეობის საკითხი, როგორც აუცილებლობა თავისუფლების, საკუთრების უფლების, უსაფრთხოების მოსაპოვებლად და ჩაგვრისადმი წანააღმდეგობის გაწევის საშუალებად.

- ასე მიმართავთა ოლიმპია დე გუჟი თავის თანამედროვე ქალებს.

„რესპუბლიკელ ქალთა საზოგადოება“ , რომელიც ოლიმპია დე გუჟმა ქალთა პოლიტიკური მონაწილეობის იდეას მიუძღვნა, მაქსიმილიან რობესპიერმა (1758 – 1794) შეავიწროვა, ხოლო 1793 წელს კი მის ავტორს და ლიდერს გილიოტინაზე თავი მოჰკვეთეს. მიუხედავად ასეთი ტრაგიკული დასასრულისა ოლიმპია დე გუჟმა შთააგონა უამრავი ქალბატონი საიმისოდ, რომ გაერთიანებულიყვნენ და საკუთარი მონაწილეობით შეეცვალათ სინამდვილე.

ავგუსტ ბებელი
ავგუსტ ბებელის ნაშრომმა „ქალი და სოციალიზმი“ საფუძველი დაუდო კამათს: რა უნდა შესთავაზოს სოციალიზმმა ქალს? ავტორის აზრით ქალის ჩაგვრა კლასობრივი საზოგადოების შედეგია. პროლეტარიული რევოლუცია მას ეკონომიკურ დამოუკიდებლობას, საოჯახო შრომისა და ბავშვების აღზრდის გასაზოგადოებრიობას მოუტანს. მარქსისტებისაგან განსხვავებით, ბებელი მიიჩნევდა, რომ მშრომელი ქალი დაჩაგრული იყო, რადგან ოჯახს გარეთ შრომის გარდა, ქალი სასომიხდილია შინ შრომითაც. აქედან გამომდინარე, ქალებს საერთო ინტერესები აქვთ კლასობრივი კუთვნილების მიუხედავად და ამოტომ მათი მოძრაობა განმათავისუფლებელი ბრძოლაა და არა - მუშა ქალების უფლებებრივი წინსვლა.

კლარა ცეტკინი
კლარა ცეტკინის აზრით ქალების განთავისუფლება მხოლოდ კაპიტალიზმის განადგურებით და სოციალიზმის გამარჯვებით იყო შესაძლებელი. ქალთა საკითხის აქტუალურობაში მან მრავალი გერმანელი დაარწმუნა და უკვე 1900 წლისათვის მძლავრი მოძრაობა ჩამოაყალიბა. ცეტკინი ასევე იყო სოციალურ-დემოკრატიული პარტიის წევრი და სერიოზული უთანხმოება ჰქონდა თანაპარტიელებთან, რადგან მათგან განსხვავებით მიიჩნევდა, რომ სერიოზული სოციალური ცვლილებები შესაძლებელი იყო ევოლუციური გარდაქმნებისა და საპარლამენტო რეფორმების გზით. მისი აზრით , მუშათა კლასის წარმომადგენელმა ქალებმა და მამაკაცებმა ერთმანეთი უნდა განიხილონ არა როგორც მჩაგვრელმა და დაჩაგრულმა, არამედ როგორც კოლეგებმა/ამხანაგებმა, რომლებიც საერთო საქმისთვის, სამართლიანობისთვის იბრძვიან. თუმცა ხშირად მისი ეს მოსაზრებები უტოპიად რჩებოდა, რადგან პარტიულ მამაკაცთა უმრავლესობა ქალთა პრობლემებს ნაკლებად აქტუალურად მიიჩნევდა და ხსნიდა დღის წესრიგიდან.

კლარა ცეტკინის თანამედროვე ქალბატონების უმრავლესობა ჩაგვრისა და შევიწროების მიზეზად უმუშევრობას მიიჩნევდა და არა პოლიტიკურ სისტემას. ცეტკინი ხედავდა ამას და ცდილობდა დაერწმუნებინა ისინი, რომ ყველაფრის სათავე შრომის კაპიტალისტური განაწილება იყო.

სიმონ დე ბოვუარი
 საუკუნის შუა წლების საფრანგეთში, მიუხედავად იმისა, რომ სოციალისტური პარტია წლების განმავლობაში ქალების უფლებებს თეორიულად არ უარყოფდა, მაინც პრუდონსის ანტიქალურ პოზიციას იზიარებდა. ქალებს მხოლოდ ორი როლი შეიძლება ჰქონდეთ: დიასახლისის ან მეძავის ხოლო ფემინიზმი საშუალო კლასის გამოგონილ იდეად მიიჩნეოდა.

სიმონ დე ბოვუარი, 1949 წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში „მეორე სქესი“, ამომწურავად სცემს პასუხს კითხვაზე „რას ნიშნავს იყო ქალი?“. წიგნში გამოყენებულია ფსიქოლოგიური, ფილოსოფიური, ანთროპოლოგიური, ისტორიული, ლიტერატურული და ცხოვრებისეული მასალის მთელი სპექტრი იმის დასამტკიცებლად, რომ ქალის თავისუფლებისათვის ძირითად წინააღმდეგობას წარმოადგენს არა ბიოლოგია ან პოლიტიკური და იურიდიული შეზღუდვები და არც მისი ეკონომიკური მდგომარეობა, არამედ უფრო საზოგადოებაში „ქალურობის“ წარმოების პროცესი. სწორედ ბოვუარს ეკუთვინს ცნობილი ფრაზა „ქალად კი არ იბადებიან, ქალები ხდებიან“. გოგონების აღზრდის სისტემის ანალიზმა, მათთვის ადამიანური ბუნების სრული გამოვლენის შეზღუდვის გაცნობიერებამ იგი ქალიშვილებისა და ქალების გამოცდილების შესწავლასთან მიიყვანა. ბოვუარის განხილვის საგანი გახდა საზოგადოებაში აკრძალული თემები, როგორებიცაა მენსტრუაცია და სექსუალობა, რომლებსაც აკადემიური პუბლიკაციისთვის უპრეცედენტო გულახდილობით აანალიზებს. ამ გზით ის ცდილობდა ეთქვა , რომ ბიოლოგიურმა აგებულებამ არ უნდა განსაზღვროს საზოგადოებაში ქალის მდგომარეობა. სრულფასოვან ადამიანურ არსებად ქალი მხოლოდ თავისი ფიზიოლოგიის დაძლევით შეიძლება იქცეს.

რადიკალური ფემინიზმი პატრიარქატის წინააღმდეგ ქეით მილეთი
განათლებისა და სამოქალაქო - პოლიტიკური მონაწილეობის უფლებების მოპოვების შემდეგ კვლავ იწყება „ქალის“ და „ქალურობის“ კონცეფციების სიღრმისეული კვლევა, ურომლისოდაც სამყაროს შესახებ ცოდნა არასრულყოფილი და ნაკლოვანია. ამ ნაკლის დასაძლევად საჭიროა ცოდნა გაფართოვდეს და შეივსოს ახალი ხედვებითა და ფაქტორებით:

ქალის რეპროდუქციული როლი განაპირობებს სამყაროს შესახებ ისეთ წარმოდგენებს, რომლებიც სცილდება „გამოთვლებისა“ და ფორმალური ლოგიკის სფეროს;
ქალის გაფანტული მგრძნობელობა განაპირობებს მისი ცოდნის მრავალფეროვან ფორმებს.
ქალის განსხვავებული გამოცდილება განაპირობებს განსხვავებულ ეთიკურ სისტემას (ზრუნვა, ერთგულება, პასუხისმგებლობა);
ბავშვების აღმზრდელის როლი განაპირობებს ქალის აზროვნების განსაკუთრებულ წესს (პაციფიზმს)

ქეით მილეთი თავის ნაშრომში „სექსუალური პოლიტიკა“ აკრიტიკებს პატრიარქატს, როგორც აბსოლუტური მართვის სისტემას.

საზოგადოებათა უმრავლესობაში პატრიარქატი ასევე ემყარება ქალების სექსუალურ ექსპლუატაციას და გაუპატიურებას. ამ კონტექსტში ქალისა და მამაკაცის სექსუალური ურთიერთობა სხვა არაფერია, თუ არა მამაკაცური ძალაუფლების გამოვლინება. ამ წარმოდგენის დასამტკიცებლად ქეით მილეთი აანალიზებს საუკუნის ოთხი მწერლის შემოქმედებას (დევიდ ჰერბერტ ლოურენსი, ჰენრი მილერი, ნორმან მაილერი, ჟანა ჟენე) სწორედ სექსუალური ცხოვრების აღწერა-გამოხატვის კუთხით და ახდენს სექსის, როგორ უხეში სექსუალური დათრგუნვის ინსტრუმენტის დეკონსტრუირებას .

რომელ ქვეყანაში როდის მიეცათ ქალებს ხმის მიცემის უფლება
1869 - ამერიკის შეერთებული შტატები, ვაიომინგის შტატი

1870 - ამერიკის შეერთებული შტატები, იუტას შტატი

1894 - ახალი ზელანდია

1895-97 -ავსტრალია

1906 - ფინეთი

1913 - ნორვეგია, დანია, ისლანდია

1917 - რუსეთი

1918 - დიდი ბრიტანეთი, საქართველო

1919 - გერმანია, ავსტრია, ჩეხეთი, პოლონეთი

1920 - უნგრეთი

1922 - ირლანდია

1933 - ესპანეთი

1944 - საფრანგეთი

1946 - იტალია, იუგოსლავია

1952 - საბერძნეთი

1972 - შვეიცარია

1984 - ლიხტენშტეინი

ფემინისტი ქალები
ოკლერ, ჰუბერტინი
საუკი, ადრიენ
ბოვუარი, სიმონა დე
ბერსიანიკი, ლუკი
ბესანი, ანი
დ'ობონი, ფრანსუაზ
დერემი, მარია
დელფი, კრისტინ
ფრანჩესკა, ანჯელა დიანა დი
დიურანი, მარგერიტ
ჟირუ, ფრანსუაზ
გუჯი, ოლიმპ დე
გრიგი, ჟერმენი
გრიფენი, სუზან
გიიომენ, კოლეტი
ჰალიმი, ჟიზელ
ალონსო, იზაბელ
დ'ერიკური, ჟენი
კელი, პეტრა
კოლონტაი, ალექსანდრა
მატიე, ნიკოლ-კლოდ
მერშანი, კაროლინ
მილეტი, კეიტ
მონრეინო, ფლორანს
პელეტიე, მადლენ
პერო, მიშელ
რიუეტერი, როსმარი, რადფორ
რიპა, იანიკ
როლანი, პოლინ
შივა, ვანდალა
სოლანა, ვალერი
სტევანი, დორი
სურდუ, მაია
ტრისტანი, ფლორა
ვებერი, მარიან
ვიტიგი, მონიკ
ვულფი, ვირჯინია
ცეტკინი, კლარა
ჯუდიტ ბატლერი