ტირანის ოლქი

ტირანის ოლქი ( და ) — ოლქი, ალბანეთის რესპუბლიკის ცენტრალურ ნაწილში. ფართობით იგი მეათე ადგილს იკავებს თორმეტ ოლქს შორის, ხოლო მოსახლეობის მხრივ — პირველს. ოლქის 1 652 კვადრატული კილომეტრის ფართობზე 895 000-ზე მეტია ადამიანი ცხოვრობს. ოლქს დასავლეთიდან ადრიატიკის ზღვა, ჩრდილო-დასავლეთითან დურესის ოლქი, ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან დიბრის ოლქი, აღმოსავლეთიდან ელბასანის ოლქი და დასავლეთიდან ფიერის ოლქი ესაზღვრება. ის იყოფა ხუთ მუნიციპალიტეტად: ტირანა, კამეზი, კავაიე, როგოჟინე და ვორე. მუნიციპალიტეტები, საერთო ჯამში ოცდაცხრა ადმინისტრაციულ ცენტრს აერთიანებენ.

გეოგრაფიულად ტირანა ვრცელდება აღმოსავლეთით მდებარე სკანდერბეგის მთებიდან ადრიატიკის ზღვის სანაპირომდე, ხმელთაშუა ზღვის გასწვრივ. ადგილმდებარეობისა და ადრიატიკის ზღვასთან სიახლოვის გამო, მის კლიმატზე განსაკუთრებით მოქმედებს ხმელთაშუა ზღვის კლიმატი, რის გამოც ოლქისთვის ოთხი სეზონია დამახასიათებელი. ომელსაც აქვს ოთხი განსხვავებული სეზონი. ქვეყნის თოთხმეტი ეროვნული პარკიდან ორი სწორედ ტირანის ოლქში მდებარეობს, რომელთა შორისაა: დაითი და დივიაკე-კარავასტა.

ისტორიულად, ტირანა დასახლებული იყო პალეოლითის ხანიდან, რომელიც თარიღდება 10 000 – დან 30 000 წლის წინ. ამის მიუხედავად, ქალაქი ტირანა დაარსდა ქალაქად საუკუნეების შემდეგ 1614 წელს, ოსმალეთის მიერ ალბანეთის ოკუპაციის დროს.

ოლქის დედაქალაქია ტირანა, რომელიც ასევე უდიდესი ქალაქია ალბანეთში მოსახლეობისა და ფართობის მხრივ.

ისტორია
რეგიონში, რომელიც ამჟამად ტირანის ოლქს წარმოადგენს, უკვე მუდმივად დასახლებული იყო პალეოლითის პერიდში, დაახლოებით 10 000-დან 30 000-მდე პერიოდში. ამის მტკიცებულებას არქეოლოგიური გათხრები წარმოადგენს. არქეოლოგების მტკიცებით, ტირანა და მისი შემოგარენები ილიანური ტოპონიმებით არის სავსე, რადგან მისი უბნები ალბანეთის ერთ-ერთ უძველესი დასახლებებია.

ტირანის ცენტრში უძველესი აღმოჩენა იყო რომაული სახლი, რომელიც მოგვიანებით ერთნავიან ეკლესიად გადაკეთდა. მას ჰქონდა მოზაიკური იატაკი, რომელიც ჩვენს წელთაღრიცხვამდე საუკუნით თარიღდება. ციხესიმაგრე, რომელსაც შესაძლოა ერქვა თირკანი ან თერანდა, რომლის ნაშთები გვხვდება მურათ ტოპტანის ქუჩის გასწვრივ, ააშენა იმპერატორმა იუსტინიანემ 520 წელს და აღადგინა აჰმედ ფაშა თოფტანმა საუკუნეში.

გეოგრაფია
ოლქის ფართობი 1 652 კვადრატული კილომეტრია. ის მდებარეობს ალბანეთის ცენტრალურ ნაწილში. ტირანას ოლქის დასავლეთით ადრიატიკის ზღვა მდებარეობს, ჩრდილო-დასავლეთით დურესის ოლქი, ჩრდილო-აღმოსავლეთით დიბრის ოლქი, აღმოსავლეთით ელბასანის ოლქი და დასავლეთით ფიერის ოლქი.

ტირანის ოლქი დასავლეთით ხმელთაშუა ზღვის სანაპირო ზოლებიდან აღმოსავლეთით სკანდერბეგის ქედამდე ვრცელდება. დასავლეთით, ალბანეთის ადრიატიკის ზღვის სანაპიროზე მდებატრობს მიზეკის ვაკე. აღმოსავლეთი ნაწილი მეტად მთიანია, რომელიც ცენტრალურ ქედს დასავლეთ დაბლობებისგან გამოჰყოფს. ოლქში სამი მდინარე გაედინება: ერზენი, იშემი და შკუმბინი, რომელიც ელბასანის ოლქთან საზღვარს წარმოქმნის.

კლიმატი
ადრიატიკის ზღვა და სკანდერბეგის მთები განსაკუთრებულ გავლენას ახდენენ ტირანის ოლქის კლიმატის ფორმირებაზე. მას აქვს ხმელთაშუა ზღვისთვის დამახასიათებელი ჰავა ოთხი ერთმანეთისგან განსხვავებული სეზონით. ზაფხული ზოგადად თბილი და მშრალია, ხოლო ზამთარი შედარებით გრილი და იშვიათად ძალიან ცივი. ყველაზე მაღალი ტემპერატურა, რომელიც ქალაქ ტირანაში დაფიქსირებულა არის 41.5 ცელსიუსი, ხოლო ყველაზე დაბალი ტემპერატურა −34.7 გრადუსი ცელსიუსი სოფელ ბიქსში აღრიცხეს. დაცული ტერიტორიების ეროვნული სააგენტო აგრეთვე აკონტროლებს: დაიტის ეროვნულ პარკს, დივიაკე-კარავასტას ეროვნულ პარკს და მალის მე გროპა-ბიზე-მართანეშის დაცულ ლანდშაფტს.

დემოგრაფია
ტირანის ოლქი ალბანეთის რესპუბლიკის ყველაზე ბევრ მოსახლიანი და ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ოლქია, სადაც მოსახლეობა რეგულარულად იზრდება. სტატისტიკის ინსტიტუტის მონაცემების მიხედვით, ოლქის მოსახლეობამ 2019 წელს შეადგინა 895 160 ადამიანი, რაც ალბანეთის მოსახლეობის 31% -ზე მეტს შეადგენს.

ტირანის ოლქში მოსახლეობის მატების ზოგადად მაღალი მაჩვენებელი მეოცე საუკუნის ბოლოდან დაიწყო კომუნიზმის დაცემის გამო. შიდა მიგრაცია მოსახლეობის ზრდის მნიშვნელოვანი ფაქტორია, ოლქში საცხოვრებლად გადადიან განსაკუთრებით ბერატიდან, დიბერიდან და კუკესიდან. ენების მხრივ, ოლქის 99,40% ლაპარაკობდა ალბანურად, როგორც მშობლიურ ენაზე. სხვა სასაუბრო ენების შორისაა: ბერძნული (0,12%), აწინკნური (0,12%), თურქული (0,06%), მაკედონიური (0,05%), იტალიური (0,03%) და არომანული(0,02%). მისი მოსახლეობის უმეტესობა დედაქალაქ ტირანაში ცხოვრობს . 2011 წლის აღწერის მონაცემებით, ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 418 495 ადამიანს, ხოლო ტირანის მიმდებარე მუნიციპალიტეტი, რომლის მოსახლეობა 557 422 ადამიანია, ასევე წარმოადგენს ალბანეთის უდიდეს მიტროპოლიტენს.