აზერბაიჯანული მითოლოგია

აზერბაიჯანული მითოლოგია — აზერბაიჯანელი ხალხის მითოლოგიური წარმოდგენების ერთობლიობა.

მითოლოგიის დახასიათება
აზერბაიჯანელების მითები და ლეგენდები შეიქმნა ხალხის რწმენის საფუძველზე მითიური და ნახევრად მითიური არსებების - სიკეთის და ბოროტების მატარებლების შესახებ. აზერბაიჯანულ მითოლოგიურ სისტემაში უკიდურესად აქტიურია ისეთი მითიური ერთეულები, როგორიცაა დედამიწა-ცა, ზღვა-მთა, წყალი-ცეცხლი, ადამიანი-მხეცი, ხე-ყვავილი, ქარი - ღვარცოფი. ამ გაერთიანებებთან დაკავშირებული ელემენტები შეიქმნა სოციალური განვითარების სხვადასხვა ეტაპზე. ეს ნაკვეთები ახასიათებს თვით ხალხის ადრეული განვითარების თავისებურებებს. ამ სიუჟეტების მნიშვნელოვანი ნაწილი, როგორც დამოუკიდებელი მითოლოგიური ნაკვთები, საუკუნეების მანძილზე გადადიოდა ზეპირ მეტყველებაში და დღემდე შემორჩენილია. მითიური ერთობების კიდევ ერთი ჯგუფი, როგორც ცალკეული მიმდინარეობა სხვადასხვა აზერბაიჯანული ფოლკლორის ჟანრის ნაწილი გახდა.

მიუხედავად იმისა, რომ აზერბაიჯანულმა მითოლოგიამ სხვა ერთა გავლენა გაიარა, მან მაინც შეინარჩუნა ეროვნულობა. ამრიგად, სპარსულ ფოლკლორთან მჭიდრო კავშირში და მასთან მჭიდრო ურთიერთგავლენის მქონე აზერბაიჯანული მითოლოგია გამოირჩევა დიდი ორიგინალურობით.

ზოგიერთი აზერბაიჯანული მითის სათავე დევს „ოღუზ-ნამეში“, ისევე როგორც ოღუზების გმირული ეპოსის ლეგენდებში „დედე გორგუდში“, რომელიც აღწერს როგორც ადრეულ თურქულ იდეებს, ასევე კავკასიაში ჩამოყალიბებულ არქაულ შეხედულებებს.

დოკუმენტირება
ჯერ კიდევ მე-19 საუკუნეში, აზერბაიჯანული ფოლკლორის სხვადასხვა ჟანრთან ერთად, ადგილობრივი მოსახლეობის პირიდან ზოგიერთი აზერბაიჯანული მითიც ჩაიწერა და რუსულ პრესაში გამოქვეყნდა.

ისეთი მეცნიერების ზოგიერთ ნაშრომში, როგორებიც არიან მირზა ყაზემბეკი და აბასყული-აღა ბაქიხანოვი, არის ინფორმაცია აზერბაიჯანული მითოლოგიის შესახებ. 1920-იანი წლების ფოლკლორისტები თავიანთ ნაშრომებში ყურადღებას აქცევდნენ აზერბაიჯანულ მითოლოგიასაც. ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მეცნიერ-მწერალ იუსიფ ჩემენზემინლის სტატიებს. ჩემენზემინლი ასევე იყო პირველი აზერბაიჯანელი მკვლევარი, რომელმაც წამოაყენა ინიციატივა ზღაპრების საფუძველზე აღდგენილიყო აზერბაიჯანული მითები.

70-იანი წლების დასაწყისიდან დიდი ყურადღება დაეთმო აზერბაიჯანული მითოლოგიის შეგროვებასა და გამოცემას. გამოიცა წიგნები, მათ შორის აზერბაიჯანული მითები.ყველაზე მეტი კვლევა აზერბაიჯანული მითების შესახებ 1980-იან წლებში ჩაატარა მირალი სეიდოვმა. რიცხვებზე დაფუძნებული აზერბაიჯანული მითების კლასიფიკაცია და ცხრილები შემოგვთავაზა აზად ნაბიევმა.

პერსონაჟები
აზერბაიჯანულ მითოლოგიაში გვხვდება ისეთი მითიური და ნახევრად მითიური არსებები, როგორიცაა ციკლოპები, დივები, დრაკონები და გიულ-იაბანი - ბოროტი სული, რომელიც ცხოვრობს სტეპში ან სასაფლაოზე და აშინებს ღამის მოგზაურებს.

ასევე აზერბაიჯანულ მითოლოგიაში არის პერსონაჟები, რომლებიც მხეცად გადაიქცევიან ან პირიქით მხეცი გადაიქცევა ადამიანად. აზერბაიჯანელებს ასევე აქვთ ლეგენდები და მითები გამოქვაბულების მაცხოვრებლების შესახებ - ჯუჯები ან გიგანტები, რომლებიც ერთ დროს ცხოვრობდნენ მიწისქვეშედში ან ღრმა გამოქვაბულებში.

კლასიფიკაციები
აზერბაიჯანელი მკვლევარი რამაზან გაფარლი თავის მონოგრაფიაში „აზერბაიჯანული მითოლოგია“ იძლევა აზერბაიჯანული მითოლოგიური წარმოდგენების შემდეგ კლასიფიკაციას: ტოტემიზმი, ანიმიზმი, ანიმატიზმი, ანთროპომორფიზმი, მაგია, ფეტიშიზმი და კულტივიზმი.

აზერბაიჯანულ მითოლოგიაში დიდი რაოდენობითაა მითები, რომლებიც დაკავშირებულია ტოტემებთან, როდესაც ოჯახის წევრს მიაკვლიებენ რომელიმე ცხოველს ან მცენარეს. იყო შემთხვევები, როცა ესა თუ ის ტომი ტოტემის სახელსაც კი ატარებდა. აზერბაიჯანულ შეხედულებებში ტოტემური დამოკიდებულება არსებობს მგლის, ირმის, ძროხის, თეთრი ფრინველის, გველის, ლომის, ხის მიმართ.

აზერბაიჯანული მითების დიდი რაოდენობა ეხება მგლებს. არსებობს მითები, რომლებიც ასახავს მგელს მზისა და მისი სხივების გამოსახულებით. ამ იდეების სათავე „ოღუზნამეში“ დევს.

გველებისადმი მიძღვნილ ადრინდელ მითებსა და ლეგენდებში გველები კეთილები არიან, აძლევენ ძალას და შეუძლიათ ადამიანს ასწავლონ ცხოველების ენა. დროთა განმავლობაში, მითებში გველები უარყოფით სურათს იძენენ და ცნობილნი ხდებიან როგორც შხამიანი არსებები.

ბევრ აზერბაიჯანულ მითებში შეხვდებით ცნობებს უსულო ობიექტებში სულის არსებობის შესახებ. მითოლოგიის თანახმად, ადამიანის სული აგრძელებს სიცოცხლეს სხეულის სიკვდილის შემდეგაც. ასეთი მითები ასახულია წარსულის ზოგიერთ დაკრძალვის რიტუალში, როდესაც ნივთებსა და საკვებს გარდაცვლილს თან ატანდნენ. აზერბაიჯანულ მითოლოგიაში ბევრ საგანს, ასევე ზეციურ სხეულებს, როგორიცაა მზე, მთვარე, ვარსკვლავები, შეუძლია, როგორც ადამიანს, ლაპარაკი, აზროვნება, შექმნა.

აზერბაიჯანულ მითოლოგიაში ჯადოსნური წარმოდგენები არის ხიბლის, ჯადოქრობის, თილისმანების, მკითხაობისა და ლოცვების კომპლექსი.

ფეტიშიზმი აზერბაიჯანელთა მითოლოგიურ წარმოდგენებში განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს. ისტორიის სხვადასხვა პერიოდში აზერბაიჯანელ ხალხს ახასიათებდა როგორც წვრილმანი ნივთების (საყოფაცხოვრებო ნივთები, იარაღი), ისე წყაროების, ბორცვების, კლდეების გაღმერთება. დროთა განმავლობაში ეს საგნები იქცა ადგილებად, რათა ადამიანს რაღაცის იმედი მოეპოვებინა. ბევრ აზერბაიჯანულ ლეგენდაში ჯადოსნურ ნივთებს შეუძლიათ სასწაულების მოხდენა. ამ რწმენამ საბოლოოდ განაპირობა მითების გაჩენა ღვთისმსახურების ადგილების შესახებ. მთები ერთ-ერთ ასეთ სალოცავ ადგილად ითვლებოდა. წარსულში კოშკარის მთას აზერბაიჯანელები წმინდად თვლიდნენ.