შუმპერკი

შუმპერკი — ქალაქი ჩეხეთის რესპუბლიკაში, ოლომოუცის მხარეში. მოსახლეობა დაახლოებით 25 000 ადამიანს შეადგენს. იგი ინდუსტრიული ქალაქია, თუმცა გამოირჩევა მნიშვნელოვანი ისტორიული და არქიტექტურული ძეგლებით. ისტორიული ცენტრი კარგადაა შემონახული და ჩეხეთის კულტურის ძეგლის სტატუსი აქვს.

სახელწოდება
ქალაქის თავდაპირველი გერმანული სახელწოდება მომდინარეობს სიტყვებიდან , რაც ნიშნავს „ლამაზ ბორცვს“. მოგვიანებით დაემატა განმასხვავებელი ზედსართავი („მორავიული“). ჩეხური სახელწოდება ჩამოყალიბდა ფონეტიკური სახეცვლილების შედეგად.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ გერმანული მოსახლეობის გაძევებისას განიხილებოდა ქალაქისთვის ახალი, ჩეხური წარმოშობის სახელის მინიჭება, თუმცა საბოლოოდ სახელწოდება უცვლელი დარჩა.

გეოგრაფია
შუმპერკი ოლომოუციდან ჩრდილოეთით, დაახლოებით 45 კილომეტრში მდებარეობს. იგი მთლიანად მდებარეობს ჰანუშოვიცეს მაღლობზე, თუმცა ახლოს არის ჰრუბი-იესენიკის მთებთანაც, რის გამოც ხშირად „იესენიკის კარიბჭედ“ მოიხსენიებენ. მუნიციპალიტეტის უმაღლესი წერტილია ოჰარუვ-კამენის მთა (689 მ).

ქალაქში მიედინება ბრატრუშოვის ნაკადული, რომელიც მდინარე დესნას შენაკადია.

ისტორია
- საუკუნეები
შუმპერკი საუკუნის მეორე ნახევარში სილეზიიდან ჩამოსულმა გერმანელმა კოლონისტებმა დააარსეს. ქალაქი სწრაფად აყვავდა კეთილშობილი ლითონების მდიდარი საბადოების წყალობით. შუმპერკი მორავიის სამარკგრაფოს ეკუთვნოდა. ის ისტორიულ წყაროებში პირველად 1281 წელს არის მოხსენიებული. ეს დოკუმენტი შუმპერკელ იენეჩს, ქალაქის გარეუბანში მდებარე პატარა ციხესიმაგრეში მცხოვრებ ქალაქის ადმინისტრატორს მოიხსენიებს. ციხესიმაგრე შემორჩენილი არ არის. შუმპერკის დომინიკელების მონასტერი 1297 წელს დაარსდა.

შუმპერკი ლიპელ დიდგვაროვნებს მარკგრაფმა ჩარლზმა 1340 წელს მიჰყიდა. ქალაქი მორავიის მარკგრაფმა 1352 წელს ისევ დაიბრუნა. 1391 წელს მორავიელმა იობსტმა შუმპერკს მაგდებურგის უფლებები მიანიჭა, მათ შორის „მილის უფლება“, რაც ქალაქის მაცხოვრებლებისთვის წარმოებისა და ვაჭრობის მონოპოლიას უზრუნველყოფდა ქალაქის კარიბჭიდან 1 გერმანული მილის (7,5 კმ) მანძილზე. შუმპერკის მაცხოვრებლებს ასევე მიეცათ ლუდის ხარშვის ნებართვა.

 საუკუნეში, ოცდაათწლიანი ომის დროს, ქალაქი რამდენჯერმე გაძარცვეს შვედეთის ჯარებმა. 1669 წელს დიდი ხანძარი გაჩნდა, რომელმაც ქალაქის დიდი ნაწილი გაანადგურა. საუკუნის ბოლოს შუმპერკში ჩატარდა ე.წ. „ჯადოქრების პროცესები“, რომელთა დროს 25 ადამიანი მოკლეს.

ჰუსიტური ომების დროს ქალაქი კათოლიკე დიდგვაროვან ბენეშელ ვალდშტეინს გადაეცა, ამიტომ შუმპერკი ჰუსიტური რეფორმაციის წინააღმდეგი იყო. ჰუსიტურმა ჯარებმა წარმატებით დაასრულეს თავიანთი კამპანია აღმოსავლეთ ბოჰემიაში 1424 წლის 14 სექტემბერს და 23 სექტემბერს ჩრდილოეთ მორავიაში გადაინაცვლეს. შუმპერკი არ იყო ჰუსიტი სამხედრო მეთაურების მთავარი სამიზნე, რომელთა მთავარი მიზანი მორავიის სამაკგრაფოს დედაქალაქ ოლომოუცის დაპყრობა იყო, მაგრამ შუმპერკზე თავდასხმა ადგილობრივმა დიდგვაროვანმა პროჩეკ ბუზოვსკიმ წამოიწყო. მისი ალყა ხანმოკლე აღმოჩნდა, რადგან ქალაქის კარიბჭე ჰუსიტების ადგილობრივმა მომხრეებმა თავად გახსნეს. ვილდენბერკელი პროჩეკ ბუზოვსკი ქალაქს 1445 წლამდე მართავდა, სანამ შუმპერკს ოლომოუციდან ჩამოსულმა კათოლიკეებმა ალყა არ შემოარტყეს. ქალაქის კარიბჭე ამჯერადაც მოსახლეობამ გააღო.

- საუკუნეები
ჟეროტინები შუმპერკის მუდმივი მფლობელები 1507 წელს გახდნენ. პეტრ ჟეროტინმა შუმპერკის სასახლე თავისი ოჯახის რეზიდენციად გამოარჩია და ქალაქის გალავანი ააშენა. შედარებით მშვიდობიან საუკუნეში ქალაქი საკმაოდ განვითარდა, ძირითადად ტექსტილის წარმოების წყალობით. ამ აყვავების პერიოდმა ქალაქს საშუალება მისცა, თავი დაეღწია ბატონყმობისგან და 1562 წელს ის პირდაპირ ბოჰემიის მეფეს დაექვემდებარა. საუკუნის მეორე ნახევარში ქალაქს სამი ჭირის ეპიდემია და დამანგრეველი წყალდიდობა დაატყდა თავს.

1622 წელს შუმპერკმა დაკარგა პრივილეგიები ბოჰემიის აჯანყებაში მონაწილეობის გამო და ის ლიხტენშტაინების დინასტიამ შეიძინა, რომელიც ქალაქს 1848 წელს ფეოდალური სისტემის დაცემამდე ფლობდა. ოცდაათწლიანი ომის ბოლოს, 1642-1646 წლებში, ქალაქი შვედეთის არმიამ რამდენჯერმე დაიპყრო და გაძარცვა. 1669 წელს შუმპერკში დიდი ხანძარი გაჩნდა, რომელმაც მთელი ქალაქი გაანადგურა. საუკუნის ბოლოსთვის ქალაქი ნანგრევებიდან აღადგინეს.

1679-დან 1693 წლამდე შუმპერკის 25 მცხოვრები ჯადოქრების სასამართლო პროცესების დროს მოკლეს.

– საუკუნეები
ვენელმა ინდუსტრიალისტმა იოჰან ერნსტ კლაპეროტმა 1785 წელს ქალაქში დააარსა რელიეფური ზოლებიანი ქსოვილის (კორდუროის) მწარმოებელი ქარხანა, რომელიც პირველი იყო ჰაბსბურგთა მონარქიაში. ქალაქში ქარხნების რაოდენობა თანდათან გაიზარდა საუკუნის განმავლობაში, როდესაც დაარსდა თეთრეული და ტექსტილის დიდი ქარხნები. სელის საქსოვი ფაბრიკა 1842 წელს გაიხსნა. საუკუნეში შუმპერკი სელისა და აბრეშუმის სამრეწველო წარმოების ცენტრი გახდა მორავიაში.

სხვა ადგილობრივ ბიზნესებს შორის იყო ლუდსახარში (გაიხსნა 1861 წელს), სადისტრიბუციო ქარხანა (გაიხსნა 1868 წელს), თიხის ჭურჭლის მწარმოებელი ქარხანა (გაიხსნა 1868 წელს), ნავთობის გადამამუშავებელი ქარხანა (გაიხსნა 1871 წელს), ტექსტილის საკერავი მანქანების ქარხანა (გაიხსნა 1898 წელს), რკინის ნაწარმის მწარმოებელი ქარხანა (გაიხსნა 1903 წელს), სამი დიდი სახერხი (გაიხსნა 1905 წელს) და აგურის სამი ქარხანა (ასევე 1905 წელს). საუკუნის დასაწყისში მოქმედი სხვა ბიზნესები იყო ტყავის ორი ქარხანა, ცხიმების გადამამუშავებელი ქარხანა, მუყაოს ქარხანა, სასაკლაო, ელექტროსადგური და ბუნებრივი აირის ქარხანა. 1871 წელს დასრულდა შუმპერკსა და ზაბრჟეჰს შორის რკინიგზის ხაზის მშენებლობა.

 საუკუნის მეორე ნახევარში, ინდუსტრიის განვითარებისა და ეკონომიკური კეთილდღეობის გამო, ქალაქის ურბანული და არქიტექტურული სახე მნიშვნელოვნად შეიცვალა და ვილებისა და სხვა შენობების ასაშენებლად მნიშვნელოვანი არქიტექტორები მიიწვიეს ვენიდან. ქალაქ ვენის მსგავსი არქიტექტურის გამო, შუმპერკს ზოგჯერ მეტსახელად "პატარა ვენას" ეძახდნენ.

 საუკუნე
ავსტრია-უნგრეთის დაშლის პროცესში, 1918 წლის 29 ოქტომბერს მორავიაში მაცხოვრებელმა გერმანელებმა ავსტრია-უნგრეთის იმპერიულ საბჭოში (იმპერიის პარლამენტი) დამოუკიდებლობა გამოაცხადეს და საკუთარი ქვეყნის ახალ სახელწოდებად სუდეტლანდი დაასახელეს. სწორედ ამ ტერიტორიაზე მდებარეობდა შუმპერკიც. თუმცა მორავიელ გერმანელებს დააგვიანდათ, რადგან 1 დღით ადრე, 28 ოქტომბერს ჩეხოსლოვაკიას უკვე ჰქონდა დამოუკიდებლობა გამოცხადებული პრაღაში. იმპერიულ საბჭოში მყოფმა ჩეხებმა არ მიიღეს გაყოფის იდეა და გამოაცხადეს, რომ მთელი ბოჰემია და მორავია შედიოდა ჩეხოსლოვაკიის სახელმწიფოს შემადგენლობაში.

ერთ-ერთი გერმანელი აჯანყებული იყო შუმპერკის მერი, გუსტავ ობერლაითნერი, რომელიც სუდეტლანდი ვიცე-პრემიერ-მინისტრი გახდა. 7 ნოემბერს ჩეხმა ელჩებმა მოითხოვეს შუმპერკის გერმანული თვითმმართველობა დანებებულიყო. ფაქტების დადგენის შემდეგ, ჩეხოსლოვაკიის ჯარები შეიჭრნენ გერმანულენოვან ტერიტორიებზე. 1918 წლის 15 დეკემბერს შუმპერკი დანებდა, რის შემდეგაც ის ჩეხოსლოვაკიის ნაწილი გახდა.

1938 წელს, მიუნხენის შეთანხმების შემდეგ, შუმპერკი ვერმახტმა დაიპყრო და ნაცისტურ გერმანიას შეუერთდა რაიხსგაუ სუდეტენლანდი ნაწილად. ბოლო ჩეხური ოჯახები ქვეყნის სხვა რეგიონებში გადავიდნენ საცხოვრებლად. ოკუპაციამ და მეორე მსოფლიო ომმა ქალაქის ეკონომიკური კეთილდღეობა შეაფერხა და დიდი მსხვერპლი მოიტანა.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, ქალაქის გერმანელი მოსახლეობა გააძევეს. შუმპერკი სწრაფად ხელახლა დასახლდა, ქვეყნის სხვა რეგიონებში მცხოვრები ჩეხებით. 1968 წლის 21 აგვისტოს, შუმპერკი ჩეხოსლოვაკიაში შეჭრილმა პოლონეთის სახალხო არმიამ დაიპყრო, რომელიც 1968 წლის 3 ოქტომბერს წითელმა არმიამ ჩაანაცვლა. შუმპერკის სამრეწველო სკოლის სტუდენტმა, იან ზაიცმა, იან პალახის შემდეგ თავი მოიკლა, როგორც პოლიტიკური პროტესტი საბჭოთა კავშირის ოკუპაციის წინააღმდეგ.

ეკონომიკა
შუმპერკი ტექსტილის ინდუსტრიის მნიშვნელოვანი ცენტრი იყო ავსტრია-უნგრეთის მონარქიაში, განსაკუთრებით ომებს შორის და შემდგომ კომუნისტურ ეპოქაში. ნატურალური და სინთეტიკური აბრეშუმის წარმოებაზე ორიენტირებული ქარხნების წყალობით, შუმპერკი აბრეშუმის ინდუსტრიის ევროპულ ცენტრად იქცა. კომუნისტურმა მმართველობამ შუმპერკში ყველა კომპანიის ნაციონალიზაცია მოახდინა და ისინი დიდ ეროვნულ კომპანიაში გააერთიანა, სახელწოდებით „ჰედვა“. ჰედვაში აბრეშუმის წარმოება 1998 წელს დასრულდა და მხოლოდ ძაფის წარმოება გაგრძელდა. თუმცა, 2019 წელს ეს წარმოებაც შეწყდა, რაც ქალაქში ტექსტილის ინდუსტრიის ტრადიციის დასასრულს ნიშნავდა.

დღეს შუმპერკი კვლავ ინდუსტრიული ქალაქია, მიუხედავად იმისა, რომ ეკონომიკა უფრო დივერსიფიცირებულია. უმსხვილესი სამრეწველო დამსაქმებელია , რომელიც აწარმოებს ფერიტებს საავტომობილო მიზნებისთვის. შუმპერკში ფერიტების წარმოება 1956 წელს დაიწყო, ამ პერიოდში ის -ის ბრენდის ქვეშ იწარმოებოდა.

შუმპერკში მდებარე მნიშვნელოვანი კომპანიაა , რომელიც ძველ მატარებლებისა და ტრამვაიების აღადგენა-შეკეთებას ახორციელებს. მისი ყველაზე ცნობილი პროდუქტია -ს მატარებელი. ყველაზე დიდი არასამრეწველო დამსაქმებელი შუმპერკის საავადმყოფოა.

კულტურა
შუმპერკში მდებარე კულტურული დაწესებულებებია კინოთეატრი, ჩრდილოეთ მორავიის თეატრი და რეგიონალური მუზეუმი. მთავარი კულტურულ-საგანმანათლებლო ობიექტებია შუმპერკის კულტურის დარბაზი და ქალაქის ბიბლიოთეკა. ქალაქში წლის მანძილზე არაერთი ფესტივალი იმართება, მათ შორის გამორჩეულია ფესტივალი „ “, რომელიც ბლუზის ყველაზე დიდი ფესტივალია მთელ ცენტრალურ ევროპაში.

„ქალაქ შუმპერკის დღესასწაული“ ისტორიულ თემატიკაზე დაფუძნებული ფესტივალია, რომელიც 1998 წლიდან ტარდება და ქალაქის ისტორიას ცოცხალი წარმოდგენებით აცოცხლებს.

ლიტერატურული ფესტივალი „ქალაქი კითხულობს წიგნს“ 2005 წლიდან ყოველწლიურად იმართება. მისი მთავარი იდეა ერთ კონკრეტულ ავტორზე და მის წიგნზე კონცენტრირებაა, რაც ქალაქის მცხოვრებლებს ერთიან კულტურულ თემატიკაში აერთიანებს.

ზაფხულის თვეებში განსაკუთრებულ ატმოსფეროს ქმნის „მონასტრის მუსიკალური დღესასწაულები“ , რომელიც 2007 წელს დაარსდა და კლასიკური მუსიკის კონცერტების სერიას აერთიანებს. ამ პერიოდში ქალაქის სივრცეები მუსიკის ჰარმონიით ივსება და სტუმრებს განსაკუთრებულ ესთეტიკურ გამოცდილებას სთავაზობს.

თეატრალური ხელოვნების მოყვარულთათვის მნიშვნელოვანი მოვლენაა „თეატრი პარკში“ , რომელიც ადგილობრივი თეატრის ორგანიზებით იმართება. ფესტივალი სხვადასხვა ქალაქებიდან მოწვეულ პროფესიულ დასებს მასპინძლობს და ღია სივრცეში წარმოდგენილ სპექტაკლებს აერთიანებს. ყოველწლიურად ქალაქში იმართება ასევე საერთაშორისო ფოლკლორული ფესტივალი, რომელიც მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნიდან ჩამოსულ ფოლკლორულ ანსამბლებს აერთიანებს. ეს ფესტივალი ქალაქის სხვადასხვა ლოკაციაზე ერთდროულად იმართება და მრავალფეროვანი კულტურების შეხვედრისა და გაცვლის მნიშვნელოვან პლატფორმას ქმნის.

ღირსშესანიშნაობები
 საუკუნის მეორე ნახევარსა და საუკუნის პირველ ნახევარში ქალაქში მრავალი არქიტექტურული ღირსშესანიშნაობა შეიქმნა. თავდაპირველად განსაკუთრებით ნეოკლასიკური და ნეორენესანსული სტილები ჭარბობდა, მოგვიანებით კი ფუნქციონალისტური სტილის შენობები მომრავლდა. აღსანიშნავია მერია, რომელიც ქალაქის ცენტრის ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს. იგი აშენდა საქსონური ნეორენესანსის სტილში 1909–1911 წლებში და ჩაანაცვლა ძველი გოტიკური სტილის მერია, რომელიც ისტორიულ წყაროებში პირველად 1475 წელს მოიხსენიება.

პავლინინის დვური ყოფილი სასახლეა, რომელიც 1876 წელს ნეორენესანსის სტილის რეზიდენციად გადაკეთდა. დღეს შენობა რეგიონულ მუზეუმს წარმოადგენს. ის ქალაქის დიდ პარკში მდებარეობს, რომელსაც 1 მაისის პარკი ჰქვია. სხვა მნიშვნელოვანი შენობებია ბიბლიოთეკა, რომელიც 1893–1894 წლებში აშენდა და 1928 წელს აღადგინეს, ნეოკლასიკური სტილის ყოფილი გერმანული გრამატიკული სკოლა 1897 წლიდან ან ნეორომანტიკული თეატრის შენობა 1901-1902 წლებში.

ღირებული ფუნქციონალისტური შენობებიდან აღსანიშნავია 1931–1932 წლებში აშენებული სასტუმრო „გრანდი“ და 1930 წელს აგებული ოტოკარ კაცერის სახლი.

ხარების ყოფილი ეკლესია დომინიკელთა მონასტრის ნაშთია, რომელიც 1784 წელს გაუქმდა. 1784 წლის ხანძრის შემდეგ ის ბაროკოს სტილში აღადგინეს. დღეს ეს ღირებული ისტორიული ძეგლი კულტურულ და სოციალურ მიზნებს ემსახურება. მონასტრის შენობა საშუალო სამედიცინო სკოლის ადგილსამყოფელია.

გეშადერის სახლი, რომელიც დღეს ევროპული შეხვედრის სახლად არის ცნობილი, შუმპერკის ერთ-ერთი უძველესი სახლია. მის გოტიკურ სარდაფში ჯადოქრების სასამართლო პროცესებისადმი მიძღვნილი მუდმივი გამოფენაა განთავსებული.

შუმპერკის სხვა ღირსშესანიშნაობებს შორისაა წმინდა იოანე ღვთისმეტყველი ეკლესია, წმინდა ბარბარეს ეკლესია, სულიწმინდის მართლმადიდებლური ტაძარი და ქალაქის გალავნის ფრაგმენტები.

ცნობილი ადამიანები
ლეო სლეზაკი (1873–1946) — ტენორი, მომღერალი
გერტრუდა პიცინგერი (1904–1997) — გერმანელი ოპერის მომღერალი
რომან კარლ შოლცი (1912–1944) — ავსტრიელი მწერალი და წინააღმდეგობის მოძრაობის მებრძოლი
რადოსლავ ნენადალი (1929–2018) — მწერალი და მთარგმნელი
გერდა ფრომელი (1931–1975) — ირლანდიურ-გერმანელი მოქანდაკე
ჰანს კლაინი (1931–1996) — გერმანელი პოლიტიკოსი
ეუგენ ბრიქსელი (1939–2000) — ავსტრიელი კომპოზიტორი და მუსიკოსი
მიროსლავ კრობოტი (დაბ. 1951) — მსახიობი და თეატრის რეჟისორი
მიროსლავ ტულისი (დაბ. 1951) — სპორტსმენი
იან ბალაბანი (1961–2010) — მწერალი, ჟურნალისტი და მთარგმნელი
ივანა კუბეშოვა (დაბ. 1962) — საშუალო მანძილზე მორბენალი
იაროსლავ მოსტეცკი (დაბ. 1963) — ავტორი —
ირჟი დოპიტა (დაბ. 1968) — ყინულის ჰოკეის მოთამაშე
იაროსლავ მილერი (დაბ. 1971) — ისტორიის პროფესორი და რექტორი
ონდრჟეი სოკოლი (დაბ. 1971) — რეჟისორი, მსახიობი და მთარგმნელი
სიმონა ბაბჩაკოვა (დაბ. 1973) — მსახიობი
ალეშ ვალენტა (დაბ. 1973) — ფრისტაილ მოთხილამურე, ოლიმპიური ჩემპიონი
ალენა კუპჩიკოვა (დაბ. 1976) — თანამედროვე მხატვარი
რადოსლავ კოვაჩი (დაბ. 1979) — ფეხბურთელი და მწვრთნელი
ივანა ვეჩერჟოვა (დაბ. 1979) — კალათბურთელი
იან ჰუდეცი (დაბ. 1981) — მოთხილამურე
იაკუბ კინდლი (დაბ. 1987) — ჰოკეის მოთამაშე

დაძმობილებული ქალაქები
შუმპერკი დაძმობილენულია შემდეგ ქალაქებთან:

ბად-ჰერსფელდი, გერმანია
ებრაიხსდორფი, ავსტრია
ვაასა, ფინეთი
მაარსენი, ნიდერლანდები
მიკულოვი, ჩეხეთის რესპუბლიკა
ნისა, პოლონეთი
პრიევიდზა, სლოვაკეთი
სულმონა, იტალია

გალერეა