iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ვარაზდატ აროიანი

ვარაზდატ აროიანი (; დ. 24 აგვისტო, 1992, ერევანი, სომხეთი) — სომეხი ფეხბურთელი. პოზიციით ცენტრალური/მარცხენა მცველი. იგი ამჟამად თამაშობს რუსეთის საფეხბურთო პრემიერლიგის გუნდ ურალსა და სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში.

საკლუბო კარიერა
ვარაზდატ ჰაროიანი დაიბადა ერევანში. მან საფეხბურთო კარიერა დაიწყო ფეხბურთის სკოლა პიუნიკ ერევანში. 2008 წელს მან პატანში ითამაშა (სულ 18 თამაშში მიიღო მონაწილეობა).

2009 წელს შედგა მისი დებიუტი სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგის გუნდ პიუნიკში; აღნიშნული შეხვედრა შედგა ერევანში, განძასარი კაპანის წინააღმდეგ. მან თამაში სათადარიგოთა სკამიდან დაიწყო, ხოლო მოედანზე 90-ე წუთზე, არტურ იედიგერიანი ჩაანაცვლა. ამ სეზონში კლუბი პიუნიკი გახდა 2009 წლის სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგის ჩემპიონი. 2010 წლის დასაწყისში, აროიანი გუნდში რეგულარულად თამაშობდა; კლუბმა სეზონის ბოლოს მოიგო 2012 წლის სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგა, 2010 წლის სომხეთის თასი და 2010 წლის სომხეთის სუპერთასი.

2012 წელს მარტში ცნობილი გახდა, რომ მის მიმართ ინტერესი გამოხატა გერმანულმა კლუბმა „1. “-მა და მას ოფიციალური შემოთავაზებაც გამოუგზავნა. იგი კლუბმა სანახავად ადრევე მიიწვია; გერმანიაში აროიანი 2012 წელს ჩავიდა.

პადიდე
2016 წლის 6 ივნისს აროიანმა 2-წლიანი კონტრაქტი გააფორმა სპარსეთის ყურის პრო ლიგის გუნდ ტრაქტორ საზისთან. თუმცა, 1 დღის შემდეგ კონტრაქტი გაუქმდა, რადგან კლუბის მხარდაჭერებმა აროიანისადმი პროტესტი გამოხატეს (მიზეზი მათსა და სომხე/აზერბაიჯანელ ხალხს შორის ეთნიკური კონფლიქტი სახელდება).

ტრაქტორ საზისთან კონტრაქტის გაუქმებიდან რამდენიმე საათის შემდეგ, იგი ირანულ, მასჰადში მდებარე კლუბში, პადიდეში ჩაირიცხა.

ურალი
2017 წლის 5 ივლისს, ვარაზდატ აროიანმა კონტრაქტი გააფორმა რუსეთის საფეხბურთო პრემიერლიგის გუნდ ურალთან.

საერთაშორისო კარიერა
აროიანის სადებიუტი შეხვედრა სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში შედგა 2011 წლის 10 აგვისტოს, ლიტვიის წინააღმდეგ გამართულ შეხვედრაში. მისი ოფიციალური დებიუტი შედგა 2013 წლის 11 იანვარს, დანიის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებთან ოფიციალურ შეხვედრაში, სადაც სომხეთის ნაკრებმა მოწინააღმდეგეს ანგარიშით 4:1 სძლიეს.

მიღწევები
ვარაზდატ აროიანს კლუბ პიუნიკში მოგებული აქვს: სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგა (2009, 2010), სომხეთის თასი (2009, 2010), სომხეთის სუპერ თასი (2010,2011).
გევორგ კარაპეტიანი

გევორგ კარაპეტიანი (; დ. 10 ივნისი, 1990, ერევანი, სომხეთი) — სომეხი ფეხბურთელი. პოზიციით ფორვარდი. მისი უკანასკნელი გუნდი არის გაერთიანებული საფეხბურთო ლიგის გუნდი „ “.

კარიერა
ახალგაზრდული კარიერა
2007-2008 წლებში კარაპეტიანი არარატი ერევანის რეზერვთან ერთად თამაშობდა სომხეთის პირველ ლიგაში. მან ლიგაში სულ 37 თამაში ითამაშა და 10 გოლი გაიტანა. აგრეთვე 3-ჯერ გამოჩნდა სომხეთის თასზე.

პროფესიონალური კარიერა
2009 წელს კარაპეტიანი სათამაშოდ კლუბის პირველ გუნდში გადავიდა და აქვე თამაშობდა 2011 წლამდე. საბოლოოდ, მან კლუბში 22 თამაში ჩაატარა და 22 გოლი გაიტანა; მისი გუნდში ყოფნის პერიოდში არარატი ერევანი სომხეთის პირველ ლიგასა და სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგაში ასპარეზობდა.

2016 წლის მარტში გამოცხადდა, რომ კარაპეტიანმა გაერთიანებული საფეხბურთო ლიგის კლუბ „ “-სთან კონტრაქტი გააფორმა.

საერთაშორისო კარიერა
2011-2012 წლებში კარაპეტიანი ირიცხებოდა სომხეთის ეროვნულ 21-წლამდელთა საფეხბურთო ნაკრებში. იგი ნაკრების მაისურით 2013 წლის ევროპის 21-წლამდელთა ჩემპიონატის საკვალიფიკაციო ეტაპზე ასპარეზობდა. მან სულ 6 თამაშში მიიღო მონაწილეობა.

მიღწევები
გევორგ კარაპეტიანს მოგებული აქვს შემდეგი ტურნირები: სომხეთის საფეხბურთო პირველი ლიგა (2010), სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგა (2013-14), სომხეთის თასზე (მეორე ადგილი; 2014-15), სომხეთის სუპერთასი (2014).
ჯებრაილის მაზრა

ჯებრაილის მაზრა — იყო რუსეთის იმპერიის ელიზავეტპოლის გუბერნიის ერთ-ერთი მაზრა (ადმინისტრაციული ერთეული) რომელიც მდებარეობდა კავკასიაში, რეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრი 1868 წლიდან 1921 წლამდე იყო ჯებრაილი, სანამ იგი ოფიციალურად არ გააუქმა საბჭოთა ხელისუფლებამ.

გეოგრაფია
ჯებრაილის მაზრას დასავლეთის მხრიდან ზანგეზურის უეზდი ესაზღვრებოდა, აღმოსავლეთიდან ბაქოს გუბერნია, ხოლო სამხრეთიდან კი სპარსეთის იმპერია. უეზდის მთლიანი ტერიტორია იყო 2 922,6 კვადრატული ვერსი. რეგიონის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილი ძირითადად მთიანი რელიეფისგან შედგებოდა. ჩვეულებრივ, პირუტყვებისთვის საძოვრად უფრო მაღალ რეგიონებს იყენებდნენ. მთლიანი უეზდის ტერიტორია მდებარეობდა მდინარე არაქსის აუზში. რეგიონში მდინარე არაქსის შენაკადებს იყენებდნენ მიწების სარწყავად.

ისტორია
უეიზდის ტერიტორია ყარაბაღის სახანოს შემადგენლობაში შედიოდა 1813 წლამდე, გულისტანის საზავო ხელშეკრულების თანახმად, რეგიონი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში უნდა გადასულიყო, როგორც ყარაბაღის პროვინცია. 1840 წელს პროვინცია გადაიქცა შუშის უეზდად, ხოლო 1868 წელს, როდესაც შეიქმნა ელიზავეტპოლის გუბერნია, შუშის უეზდის სამხრეთ-აღმოსავლეთი ნაწილი დაარსდა, როგორც ცალკე ჯებრაილის მაზრა. აზერბაიჯანზე საბჭოთა მმართველობის დამყარების შემდეგ, ყარაბულაყი დაარქვეს სარდარს, საბოოლოოდ კი ეწოდა ფუზული 1959 წელს, რომელიც წარმოადგენდა ფუზულის რაიონის დედაქალაქს, რომელიც ამჟამად დაკავებულია სომხური შეიარაღებული ძალების მიერ.

დემოგრაფია
1897 წელს ჩატარებული აღწერის თანახმად, უეზდის საერთო მოსახლეობა 66 360 ადამიანს შეადგენდა, აქედან 49 189 იყო აზერბაიჯანელი თურქი, 15 746 იყო სომეხი, 398 ქურთი, 893 რუსი და სხვა უმცირესობების წარმომადგენლები.. 1926 წლიდან საბჭოთა კავშირის მიერ ჩატარებული აღწერის მონაცემებით, მოსახლეობა რეგიონში გაზრდილი იყო 75 371-მდე, რომელთაგანაც 71 725 იყო აზერბაიჯანელი თურქი, 625 - სომხები, 1 089 - რუსი, ხოლო 520 კი სპარსელი. ჯებრაილის მაზრის შემადგენლობაში შედიოდა სულ 178 დასახლება. მოსახლეობა ძირითადად სოფლის მეურნეობით და მებაღეობით იყო დაკავებული. 1891 წლის სტატისტიკური მონაცემებით, აქ იყო 37 000 მსხვილფეხა და 108 000 წვრილფეხა პირუტყვი.
ვასქენიანის თეოლოგიური აკადემია

ვასქენიანის თეოლოგიური აკადემია ასევე ცნოილი, როგორც ვაზგენიანის სემინარია — სომხური სამოციქულო ეკლესიის სემინარია, რომელიც მდებარეობს სევანის ნახევარკუნძულზე, სევანის ტბის მახლობლად. აკადემია ფუნქციონირებს ეჩმიაძინის ყოვლადწმინდა ტაძრის ზედამხედველობის ქვეშ.

ისტორია
ვასქენიანის ეოლოგიური აკადემია ხელახლა დაარსდა 1990 წელს. აკადემია კათოლიკოს ვასქენ -ის დროს გაიხსნა. აკადემიის გახსნა გარეგინ -ის პირდაპირი ინიციატივაც იყო, რომელიც იმ დროისთვის სომხური კათოლიკური ეკლესიის უზენაესი პატრიარქი და არარატის პონტიფიკატი დიოცეზი იყო.

ვასქენიანის სემინარიის არსებობის ხანაში აკადემიას ყოველთვის ზედამხედველობდნენ კათოლიკოსები. აკადემიას რამდენიმე დეკანი ჰყავდა: ხორენ მარტიროსიანი, სასუნ ვარდანიანი, არქიმანდრიტი არაქელ ქარამიანი (მოგვიანებით არქიეპისკოპოსი), მინას მარტიროსიანი, ბაგრატ გალსთანიანი (მოგვიანებით არქიეპისკოპოსი), გარეგინ ჰარუთჯუნიანი და მკრტიჩ პროშიანი (2004 წლიდან დღემდე).

დაარსების დღიდან აკადემიის პროგრამები და განრიგი იცვლება. სემინარია მასპინძლობს სხვადასხვა სიმპოზიუმს. აკადემიას ყოველწლიურად ასობით პილიგრიმი სტუმრობს.

ნაგებობები
ვასქენიანის აკადემია სევანის ტბის მახლობლად, სევანის ანხევარკუნძულზე მდებარეობს. თავდაპირველად სემინარიას ჰქონდა დამხმარე შენობა, რომელიც კათოლიკოს მკრტიჩ ხრიმიანის (1892-1907) ზედამხედველობით აიგო. 1990-იანი წლების დასაწყისში აქ საკლასო ოთახები, საერთო საცხოვრებელი და სასადილო ოთახი ფუნქციონირებდა. სემინარიის ზრდასთან ერთად სემინარიის საკუთრებაც გაფართოვდა და მას ქვის შენობა დაემატა, რომლებშიც საკლასო ოთახები განთავსდა. თავდაპირველი შენობა საერთო საცხოვრებელი გახდა. სასადილო დარბაზი ამ ორ შენობას შორის მოათავსეს. აკადემიას კიდევ ერთი შენობა 2004 წელს დაემატა და მისი ტევადობა კიდევ უფრო გაიზარდა აზალი საერთო საცხოვრებლის შექმნით.

აკადემია მოიცავს წმინდა კარაპეტისა და წმინდა მოციქულთა ეკლესიებს. აკადმია მოიცავს 5 სალექციო დარბაზ, ბიბლიოთეკასა და ოფისებს.

პროგრამები
მას შემდეგ, რაც ვასქენიანის თეოლოგიურ აკადემიაში სტუდენტთა რაოდენობა ძალიან გაიზარდა, სტუდენტები მე-4, მე-5 და მე-6 საგანმანათლებლო წელს გევორქიანის თეოლოგიურ სემინარიაში აგრძელებენ. სემინარიის სასწავლო გეგმის საფუძველი მოიცავ თეოლოგიას, ისტორიას, ლიტერატურას, ხელოვნებას, ახალ და ძველ აღთქმას, ლიტურგიასა და სომხური ეკლესიის ტრადიციას. ყოველწლიურად სტუდენტებმა დიდი რაოდენობით წერილობითი ნაშრომი უნდა შექმნან, რომელითაც საარქივო და ისტორიული მიზნით ყოველწლიურად კატალოგები და შრომები დგინდება. 2005 წელს სემინარიაშის მნიშვნელოვანი ნაშრომების თარგმნის პროგრამა ამოქმედდა. მთარგმნელობითი ნიჭის მქონე სტუდენტები მთავარ ნაშრომებს ინგლისურ, რუსულ და სხვა ენებზე თარგმნიან. თარგმანები რედაქტირდება და იბეჭდება. 2005 წლიდან აკადემიაში მოქმედებს მწვანე თეოლოგიის პროგრამა, რომელიც ეკოლოგურ საკითხებზე ამახვილებს ყურადღებას.
ვალერი ალექსანიანი

ვალერი ალექსანიანი (; დ. 4 სექტემბერი, 1984, ერევანი, საბჭოთა კავშირი) — სომეხი ფეხბურთელი. პოზიციით ცენტრალური/მარჯვენა მცველი.

საკლუბო კარიერა
პიუნიკი
ალექსანიანი დაიბადა ერევანში, სომხეთის სსრ-ში. იგი ფეხბურთში, ოდნავ დაგვიანებით, 12 წლის ასაკში ჩაერთო. თავდაპირველად, მშობლები მისი ფეხბურთისადმი ინტერესის წინააღმდეგები იყვნენ. ისინი პრიორიტეტს სკოლაში სწავლას ანიჭებდნენ. ამიტომ მან ფეხბურთის ვარჯიში საიდუმლოდ დაიწყო. 12 წლის ასაკში იგი შევიდა საფეხბურთო სკოლა პიუნიკ ერევანში. 2000 წელს მან პიუნიკთან მისი პირველი კონტრაქტი გააფორმა, ხოლო 2001 წელს დაიწყო მისი საკლუბო კარიერა კლუბთან: მან პიუნიკთან ერთად სომხეთს საფეხბურთო პრემიერლიგა მოიგო: 2001, 2002, 2003, 2004, 2005 და 2006 წლებში, ხოლო 2002 და 2004 წლებში – სომხეთის თასი. მას ასევე 3-ჯერ აქვს მოგებული სომხეთის სუპერთასი (2001, 2003, 2004). 2002-2004 წლებში იგი პიუნიკის მეორე გუნდშიც თამაშობდა.

განძასარი
2007 წლის ივნისში, პიუნიკსა და განძასარი კაპანს შორის შეთანხმებით, ალექსანიანი განძასარიში გაანათხოვრეს. გაცვლა განძასარის მთავარი მწვრთნელის, სამუელ პეტროსიანის მოთხოვნით მოხდა. 2008 წელს, ალექსანიანთან ერთად, კლუბმა სომხეთის პრემიერლიგაში მე-3 ადგილი დაიკავა. 2009 წლის ნოემბერში ალექსანიანმა კლუბთან კონტრაქტი დაასრულა. არც მოთამაშეს და არც კლუბს არ სურდა კონტრაქტის გახანგრძლივება.

ულისი
ამის შემდეგ მას კონტრაქტი ულისმა შესთავაზა; თავდაპირველად მისმა მენეჯერმა შემოთავაზება უარყო, თუმცა შემდგომ დასთანხმდა. 2010 წლის სომხეთის პრემიერლიგის სეზონის დასრულების შემდეგ, მან კლუბთან კიდევ ერთი კონტრაქტი გააფორმა. 2011 წლის სეზონის ნახევარი მან მაღალ დონეზე ჩაატარა, ამიტომ, მას სომხეთის ნაკრებისგან მოწვევა მოუვიდა.

სანატ ნაფტ აბადანი
ზაფხულის სატრანსფერო ზონის დროს, ულისმა ალექსანიანის გაყიდვის შემოთავაზება მიიღო. კლუბები შეთანხმდნენ და ალექსანიანი ერთწლიანი კონტრაქტით გაემგზავრა აბადანში და შეუერთდა ადგილობრივ კლუბ სანატ ნაფტის.

ვალერი ალექსანიანის სანატ ნაფტისთან კონტრი 2013 წელს დასრულდა და ამის შემდგომ იგი თავისუფალი აგენტი გახდა.

პირადი ცხოვრება
ვალერი ალექსანიანი დაოჯახებულია; მეუღლეს სირანუში ჰქვია. მათ ჰყავთ ერთი ვაჟი, არტემი (დაბადებული 2009 წელს). ალექსანიანს თავისუფალ დროს უყვარს თევზაობა.
ჰამლეტ მხითარიანი

ჰამლეტ მხითარიანი (; დ. 14 სექტემბერი, 1962, ერევანი, სომხეთის სსრ, საბჭოთა კავშირი — გ. 2 მაისი, 1996, იქვე) — საბჭოთა და სომეხი ფეხბურთელი. პოზიციით თავდამსხმელი. იგი თამაშობდა სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში. საკლუბო კარიერის უმეტესი ნაწილი გატარებული აქვს სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგის კლუბ არარატი ერევანსა და „ 2“-ის კლუბ „ ვალენსე“-ში.

საკლუბო კარიერა
ჰამლეტ მხითარიანმა პროფესიონალური ფეხბურთის თამაში 1980 წელს, კლუბ არარატი ერევანში დაიწყო. 1988 წელს იგი გადავიდა კოტაიკში, სადაც მან ნახევარი სეზონი გაატარა. 1989 წლის ივლისში სათამაშოდ გადავიდა საფრანგეთის კლუბ „ ვალენსე“-ში, ფრანგი სომხების მიერ დაარსებულ კლუბში. მახარიანი ითვლება სომხეთის ერთ-ერთ პირველ ოფიციალურ უცხოელ მოთამაშედ, რომელიც წავიდა სათამაშოდ დასავლეთ, არა საბჭოთა კავშირის სამყაროში (და არა ემიგრაციაში).

საერთაშორისო კარიერა
სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში ჰამლეტ მხითარიანის დებიუტი შედგა 1994 წლის 7 სექტემბერს, უეფას ეურო 1996 წლის საკვალიფიკაციო ეტაპზე გამართულ შეხვედრაში, რომლის დროსაც ლოტო პარკზე (სტადიონი) ერთმანეთს სომხეთისა და ბელგიის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრებები დაუპირისპირდნენ; ხსენებულ თამაშში სომხეთის ანგარიშით 0:2 დამარცხდა. მისი უკანასკნელი თამაში ნაკრების მაისურით შედგა ამავე უეფას ეურო 1996-ის ეგიდით გამართულ შეხვედრაში, რომლის დროსაც რაზდანის სტადიონზე ერთმანეთს სომხეთისა და კვიპროსის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრებები დაუპირისპირდნენ; შეხვედრა ფრედ, ანგარიშით 0:0 დასრულდა.

პირადი ცხოვრება
ჰამლეტ მხითარიანი დაქორწინებულია მარინა ტასჩიანზე. მათ ჰყავთ ორი შვილი: ქალიშვილი სახელად მონიკა და ვაჟი სახელად ჰენრი, რომელიც ამჟამად არის იტალიური საფეხბურთო კლუბის, რომას პროფესიონალი მოთამაშე და სომხეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების წევრი. მხითარიანები ცხოვრობენ კენტრონში, ერევნის რაიონში, რაზდანის სტადიონთან ახლოს. მისი მეუღლე არის ეროვნული გუნდების განყოფილების უფროსი სომხეთის ფეხბურთის ფედერაციაში, ხოლო მათი ქალიშვილი მუშაობს უეფას შტაბბინაში. მისი ვაჟი მამის ნაკვალევს მიჰყა და გახდა პროფესიონალი ფეხბურთელი; ამჟამად იგი არის სომხეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების კაპიტანი. ვინც ორივეს, მამა და შვილის, თამაში ნახა ამბობენ რომ მათი სათამაშო სტილი ძალიან გავნან ერთმანეთს.
ყაზახის მაზრა

ყაზახის მაზრა — რუსეთის იმპერიის, შემდეგ კი აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის ელისაბედპოლის გუბერნიის ერთ-ერთი მაზრა, რომლის ადმინისტრაციული ცენტრი 1868 წლიდან მდებარეობდა ქალაქ ყაზახში, საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, რეგიონის ეს სტატუსი 1929 წელს ოფიციალურად ჩამოერთვა.

გეოგრაფია
ყაზახის მაზრა მდებარეობდა ელიზავეტპოლის გუბერნიის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, რომელიც ესაზღვრებოდა საქართველოსა და ერევნის გუბერნიებს ჩრდილოეთით და ჩრდილო-დასავლეთით, ხოლო აღმოსავლეთით კი ესაზღვრებოდა ელიზავეტპოლის მაზრა. მაზრას მთლიანი ტერიტორია იყო 6 024,2 კვადრატული ვერსი. მაზრის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში გავრცელებული იყო მთიანი რელიეფი, ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილი კი ძირითადად დაბლობებისგან შედგებოდა. მაზრის ორი მესამედი დაფარული იყო მცირე კავკასიონის სევანის და შაჰ-დაღის მთის მწვერვალებით, რომელიც ერევვნისა და ელისაბედპოლის გუბერნიებს ჰყოფდა, შემდეგ სამხრეთ-დასავლეთიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთისკენ მიემართებოდა, აქ მდებარე დაბლობზე კი მდინარე მტკვარს ხვდებოდა.

ისტორია
ყაზახის სასულთნო არსებობდა მე -15 საუკუნიდან, მოგვიანებით იგი საქართველოს ტერიტორიებთან ერთად რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში გადავიდა. ყაზახი მაშინ წარმოადგენდა საქართველოს გუბერნიის ნაწილს 1868 წლამდე, მანამ სამამ ელისაბედპოლის გუბერნია დაარსდებოდა. ყაზახის მაზრა იყო ერთ-ერთი პირველი ადგილი, სადაც 1918 წლის დასაწყისში დაიწყო აჯანყებები რუსული მმართველობის წინააღმდეგ. 1929 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ მაზრა გააუქმა და მის მაგივრად 1930 წლის 8 აგვისტოს შეიქმნა ყაზახის რაიონი. რეგიონში მდებარეობდა მნიშვნელოვანი სარკინიგზო სადგური, რომელიც აკავშირებდა ელიზავეტპოლის გუბერნიას ერევანთან და ყარსთან ტრანსკავკასიური სარკინიგზო მაგისტრალის მეშვეობით. 1926 წლიდან საბჭოთა კავშირის მიერ აღწერის მონაცემებით, მოსახლეობა 121 255- ადამიანამდე იყო გაზრდილი, რომელთაგანაც 110 550 აზერბაიჯანელი თურქი იყო, 3 632 - სომეხი, 3 816 - რუსი, ხოლო 1 543 კი გერმანელი.. მაზრის პირველ ადგილს იკავებდა ელიზავეტპოლის გუბერნიაში, მისი მამრობითი სქესის ადამიანების რაოდენობის მიხედვით. მოსახლეობა ძირითადად სოფლის მეურნეობით, მებაღეობით და თამბაქოს მოშენებით იყო დაკავებული. მატყლის წარმოებამ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა რეგიონის ეკონომიკაში. ყაზახის მაზრაში მთლიანი გუბერნიიდან ყველაზე ნაკლები საწარმოები და ქარხნები მდებარეობდა. 1891 წლის სტატისტიკური მონაცემების თანახმად, აქ იყო 10 590 ცხენი, 2 700 ვირი და ჯორი, 77 826 მსხვილფეხა საქონელი, 8 107 ბუფალო, 251 000 ცხვარი, 14 100 თხა და 10 468 ღორი.
შაქის მაზრა

შაქის მაზრა — რუსეთის იმპერიის, შემდეგ კი აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის ელისაბედპოლის გუბერნიის ერთ-ერთი ყოფილი უეზდი (ადმინისტრაციული ერთეული), მდებარეობდა კავკასიაში, მის ადმინისტრაციულ ცენტრს 1868 წლიდან წარმოადგენდა ქალაქი შაქი, სანამ მისი ოფიციალური გაუქმება 1921 წელს არ მხდა საბჭოთა ხელისუფლების მიერ.

გეოგრაგია
შახის მაზრა მდებარეობდა ელიზავეტპოლის გუბერნიის შორეულ ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, ჩრდილოეთით მხრიდან მას ესაზღვრებოდა დაღესტნის ოლქი, აღმოსავლეთიდან ბაქოს გუბერნია, დასავლეთიდან საქართველოს გუბერნია, ხოლო სამხრეთიდან კი არეშის მაზრა. უეზდის ცენტრი იყო ქალაქი ნუკა (დღევანდელი ქალაქი შაქი). რეგიონის ჩრდილოეთ მხარეს ძირითადად მთიანი რელიეფი იყო გავრცელებული და კავკასიონის გასწვრივ მდებარეობდა, სადაც სიმაღლე 14-15 ათასი ფუტამდე აღწევს. რეგიონის ქვედა დაბლობ ნაწილში არის საუკეთესო გარემო-პირობები მებაღეობის, ბრინჯის მოყვანისა და მეურნეობისთვის. მთავარი მდინარეები რომლებიც მიედინება რეგიონში ძირითადად გამოიყენება სარწყავი მიზნით. 1918 წლის 30 აგვისტოს ელიზავეტპოლის გუბერნიას დაარქვეს განჯის გუბერნია, აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის ადმინისტრაციული განყოფილების შესაბამისად.

დემოგრაფია
1897 წელს ჩატარებული აღწერის თანახმად, უეზდის მთლიანი მოსახლეობა 120 555 ადამიანს შეადგენდა, აქედან 83 578 იყო აზერბაიჯანელი თურქი, 18 899 სომეხი, 8 506 - კიურიელი, 7 030 - უდიელი, 1 752 - თათარი, 230 - რუსი და სხვა უმცირესობების წარმომადგენლები. რეგიონში მოსახლეობა ძირითადად დაკავებული იყო სოფლის მეურნეობით, მებაღეობით, მევენახეობით, მეღვინეობით, ბამბისა და თამბაქოს მოყვანით. მაზრრას ცენტრალური ქალაქის შაქის მოსახლეობა 52 243 ადამიანს შეადგენდა. საუკუნის დასაწყისში რეგიონში ასზე მეტი აბრეშუმის ქარხანა ფუნქციონირებდა ..
განძასარის მონასტერი

განძასარის მონასტერი — საუკუნის სომხური სამოციქულო კათედრალი. მდებარეობს მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკაში, სოფელს ვანქის მახლობლად. განძასარის მონასტერი ისტორიულად რეგიონის ყველაზე მნიშვნელოვანი მონასტერი იყო. სომხეთის არქიტექტურის ერთ-ერთი ნიმუში მდიდრულად გაფორმებული გუმბათითაა ცნობილი.

აღწერა
მონასტერი ბორცვის წვერზე, ზღ. დონიდან 1270 მეტრის სიმაღლეზე, სოფელ ვანქის სამხრეთ-დასავლეთით, აღდარის რაიონში მდებარეობს. კედლებით გარშემორტყმული მონასტერი მოიცავს ნართექსს, საცხოვრებელ კვარტალს, ეპისკოპოსის რეზიდენციას, სკოლის შენობასა და საწყობს. საცხოვრებელი ნაწილი მონასტრის ჩღდილოეთით მდებარეობს და საუკუნეშია აგებული. აღმოსავლეთ მხარეს 1689 წლით დათარიღებული საწყობი მდებარეობს. ორსართულიანი სკოლის შენობა 1898 წელს აიგო. მონასტრის სამხრეთით ძველი სასაფლაო მდებარეობს, სადაც მღვდლები, ეპისკოპოსები და ცნობილი მელიქები არიან დაკრძალული.

არქიტექტურა
მთავარი ტაძარი იოანე ნათლისმცემლის სახელზეა აგებული. ტაძარს კვადრატული საფუძველი აქვს. ეკლესიის ექსტერიერის ზომებია: 11,8 მ 17,4 მ. ტაძარი ცნობილია მდიდრულად გაფორმებული 16 მხარიანი გუმბათით.

მოხატულობის დიდი ნაწილი ქრისტეს წამებას, ადამსა და ევას, ორ ქტირორსა (ტაძრის მაკეტით ხელში) და გეომეტრიულ ფიგურებს ასახავს. ანატოლი ლ. იაკობსონი განძასარის მონასტერს სომხური არქიტექტურის „ენციკლოპედიას“ უწოდებს,

თომას დე ვაალმა 1997 წელს განძასარის მონასტერი ყარაბაღში ყველაზე ცნობილ მონასტრად აღიარა, რომელმაც „ყარაბაღის მითიური სტატუსი შეითავსა“. ფელიქს კორლი წერს, რომ „ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის კათედრალთან ერთად განძასარის მონასტერი ყარაბაღელი სომხების ისტორიისა და იდენტობის ძლიერი სიმბოლოა“.
ციცერნავანქის მონასტერი

ციცერნავანქის მონასტერი (ალტერნატიული გამოთქმა: ძიძერნავანქი; ან აღოღლანის მონასტერი (; ითარგმნება, როგორც „თეთრი ბიჭის მონასტერი“) — - საუკუნეების სომხური ტაძარი, მეორე ვერსიით, ტაძრის სახელწოდება მომდინარეობს სომხური სიტყვიდან , რაც „ნეკა თითს“ ნიშნავს და ტაძარში შენახულ წმინდა გიორგის რელიქვიაზე უნდა მიანიშნებდეს.

ისტორია
ისტორიულად ციცერნავანქის მონასტერი სომხეთის ისტორიული 12 კანტონიდან ერთ-ერთში, აღაჰეჩკში მდებარეობს. საუკუნეში აღაჰეჩკი ორ რაიონად გაიყო: ჩრდილოეთ ნახევარს ხოჟორაბერდი ეწოდა, ხოლო სამხრეთ ნახევარს, რომელშიც ციცერავანქიც შედიოდა, ქაშათაღი ეწოდა.

გადმოცემით მიხედვით, ციცერავანქის ბაზილიკაში წმინდა გიორგის რელიქვიები ინახებოდა. წარსულში მონასტერი ტათევის დიოცეზის დაქვემდებარებაში იყო და საუკუნის ისტორიკოსი სტეფანოს ორბელიანი და ეპისკოპოსი თოვმა ვანადეცი (1655) მას მნიშვნელოვან რელიგიურ ცენტრად მოიხსენიებენ.

1613 წელს მონასტრის ფორტიფიცირებული კედელი განახლდა და მასში თაღიანი გასასვლელი აიგო. შენობის სომხური წარწერა 1989-1992 წლებში მთიანი ყარაბაღის ომის დროს წაიშალა. ტაძარი და მისი სამრეკლო კოშკი 1779 წელს განაახლეს.

საბჭოთა პერიოდში სოფელს გუსულუ უწოდეს, მონასტერი აღარ ფუნქციონირებდა, თუმცა ისტორიული ძეგლის სტატუსი შეუნარჩუნდა. ციცერნავანქის ტაძარი 2001 წლის ოქტომბერში კიდევ ერთხელ განახლეს, რისი ხარჯებიც სომხურმა დიასპორამ გაიღო.

არქიტექტურა
ტაძრის ადრეული წარწერები არ არის შემორჩენილი. ტაძრის აგებულებად გამომდინარე, სავარაუდოა, რომ ის სამ ეტაპად აიგო. უძველესი ფორმა კვადრატული ფორმის ბაზილიკა უნდა ყოფილიყო, აფსიდთან ერთად. სამხრეთის კედელში გამოჭრილ კარზე დაკვირვებით, მონასტრის აგების პერიოდად - საუკუნეები მიიჩნევა. არსებობს ალტერნატიული თეზისიც, რომლის მიხედვითაც, ტაძარი საუკუნეშია აგებული და წინაქრისტიანულ სალოცავს წარმოადგენდა. მეორე ეტაპის დროს უფანჯრო აფსიდა დაამატეს (აშენებული იყო კვადრატული ინტერიერის აღმოსავლეთ ბოლოში) და გარე კედლების ზედა ნაწილები აშენდა. ეს ეტაპი საუკუნეს მოიცავს. მშენებლობის მესამე ეტაპზე ხის კონსტრუქციები ქვის ბოძებითა და თაღებით ჩაანაცვლეს. ეს საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისამდე უნდა მომხდარიყო.

მონასტერი მიიჩნევა აღმოსავლური ბაზილიკის ადგილობრივ სომხურ მაგალითად. როგორც - საუკუნეებში აგებული სხვა ბაზილიკები, განძასარის მონასტერიც სამნავიანი ბაზილიკაა. მისი ცენტრალური ნავი გვერდით ნავებზე ოდნავ მაღალია და მათგან სვეტების ორი რიგითაა გამოყოფილი. ტაძრის გეგმა სომხეთის სხვა რეგიონების ტაძრების მსგავსია.
ამარასის მონასტერი

ამარასის მონასტერი — სომხური მონასტერი მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის ტერიტორიაზე, სოფელ სოსის მახლობლად, მართუნის პროვინციაში (აზერბაიჯანის მიერ დე იურედ აღიარებული ხოჯავენდის რაიონი). ამარასის მონასტერი შუა საუკუნეებში სომხეთის მოწინავე რელიგიური და საგანმანათლებლო ცენტრი იყო.

ისტორია
შუა საუკუნეების ჟამთააღმწერლების, ფავსტოს ბუზანდისა და მოვსეს კალანკატვაცის აზრით, ამარასის მონასტერი საუკუნის დასაწყისში წმინდა გრიგოლ განმანათლებელმა ააგო. ამარასის მონასტერში დაკრძალეს წმ. გრიგოლ განმანათლებლის შვილიშვილი წმ. გრიგორისი (გ. 338 წელს). სამარხი დღემდე შემორჩენილია წმ. გრიგორისის საუკუნის აფისიდის ქვეშ. საუკუნეის დასაწყისში სომხური ანბანის შემქმნელმა, მესროპ მაშტოცმა ამარასის მონასტერში დამწერლობის შემსწავლელი პირველი სკოლა დააარსა.

 საუკუნეში ამარასის მონასტერი მონღოლებმა გაძარცვეს, 1387 წელს კი თემურ-ლენგის შემოჭრის დროს გაანადგურეს. ტაძარი კიდევ ერთხელ საუკუნეში გაანადგურეს. საუკუნის მეორე მეოთხედში განაახლეს და ტაძრის დამცავი კედლები ააშენეს. მოგვიანებით ამარასის მონასტერი გააუქმეს და საუკუნის პირველ ნახევარში ტაძარი რუსეთის იმპერიის ჯარის სასაზღვრო ციხესიმაგრედ აქციეს.

1848 წელს სომხეთის სამოციქულო ეკლესიამ ტაძარი დაიბრუნა. სამხედრო ოკუპაციის დროს ტაძრის ნაწილი დაზიანდა, რის გამოც ძველი ტაძრის ადგილას ახლის აგება გახდა საჭირო. ახალი ტაძარი წმ. გრიგორისის სახელზე 1858 წელს ააშენეს. მშენებლობის ხარჯები ქალაქ შუშაში მცხოვრებმა სომხებმა გაიღეს. სამნავიანი ბაზილიკა თეთრი ქვისგანაა აშენებული და დღემდე ფუნქციონირებს.

საბჭოთა კავშირის ხანაში მონასტერი გაუქმებული იყო.

წმინდა გრიგორისის სამარხი
წმინდა გრიგორისი თავდაპირველად წმინდა გრიგორისის ტაძრის აღმოსავლეთ ნაწილის ბოლოში იყო დაკრძალული. 489 წელს ვაჩაგან პიუსმა, კავკასიის ალბანეთის მეფემ, ამარასის ტაძარი აღადგინა და წმ. გრიგორისის ნაშთებისთვის ახალი სამლოცველო ააგო.

წმ. გრიგორისის ტაძრის ქვეშ არის სამარხი, რომელთან მისვლას დასავლეთი ნაწილის ბოლოდან საფეხუროვანი კიბით არის შესაძლებელი. აღმოსავლეთ ნაწილის ბოლოში დალუქული გასასვლელი მიუთითებს, რომ თავდაპირველად სამარხამდე შესასვლელი აღმოსავლეთითაც არსებობდა. სამარხი ოთახის სიგრძე 3,75 მეტრი, სიგანე — 1,9 მეტრი, ხოლო სიმაღლე 3,5 მეტრია. სტრუქტურის ზედა ნახევარი თავდაპირველად მდებარეობდა მიწის ზემოთ 1,5 მ მეტრის სიმაღლეზე, თუმცა ამჟამად მთლიანად მიწისქვეშაა. სამარხი საუკუნით თარიღდება.