საწყისი ვაგონი

საწყისი ვაგონი — მოტორვაგონიანი მატარებლის ან მოტორვაგონიანი სექციის (ელექტრომატარებლის, დიზელმატარებლის, ტურბომატარებლის) ან სალოკომოტივო წევის ნავისებური მატარებლის ვაგონი, რომელსაც გააჩნია მემანქანის კაბინა ან მართვის ორგანოების განყოფილება, რისი დახმარებითაც მემანქანე მართავს მატარებელს.

ლოკომოტივისგან განსხვავებით, მატარებლის საწყისი ვაგონი განკუთვნილია მხოლოდ მოტორვაგონიან მოძრავ შემადგენლობაში გამოსაყენებლად ან, როგორც წესი, არ გამოიყენება ორი ტიპის მატარებლების სატარებლად. იგი შეიძლება იყოს, როგორც მოტორვაგონი, ისევე მისაბმელი. მაღალსიჩქარიან ელექტრომატარებლებზე საწყის ვაგონს სათავე ნაწილში აქვს წაგრძელებული ფორმა.

როგორც წესი საწყისი ვაგონი კონსტრუქციის მიხედვით განსხვავდება შუალედური ვაგონისგან, მაგრამ არსებობენ ელექტრომატარებლები, რომლებშიც მართვის კაბინა ქონდათ ყველა ვაგონებს, მაგალითად, საბჭოთა კავშირში წარმოებული მეტროპოლიტენის ვაგონები ტიპის ვაგონებამდე ჩათვლით.

საწყისი ვაგონი ელექტრომატარებლებში
მისაბმელი ვაგონის მოწყობილობების გარდა ელექტრომატარებლების საწყის ვაგონებში კიდევ დაყენებულია მემანქანის კაბინა მართვის ორგანოებით. ამის ხარჯზე ვაგონის სამგზავრო სალონს აქვს ნაკლები ტევადობა, ვიდრე შუალედურს.

საბჭოთა კავშირში და რუსეთში დაპროექტებულ და აშენებულ ელექტრომატარებლების უმრავლესობაში საწყის ვაგონებს არ გააჩნიათ ავტონომიური მუშაობისთვის აუცილებელი მოწყობილობების მთლიანი კომპლექტი, ამიტომ მათი გამოყენება შესაძლებელია მხოლოდ ელექტროსექციების შემადგენლობაში, რომლებიც შედგება რამდენიმე ვაგონებისაგან (მათ შორის მოტორვაგონების). ერთადერთი გამონაკლისია — 22, რომელშიც ყველა ძალოვანი ელექტრომოწყობილობა დამონტაჟებული იქნა საწყის ვაგონში, რომელიც იმავდროულად მოტორვაგონიცაა. 22-ის საწყისი ვაგონები შეიძლება გამოყენებული იქნას ავტონომიურადაც. სხვა ელექტრომატარებლებს, როგორებიცაა „ლასტოჩკა“ და „საპსანი“ საწყისი ვაგონები აქვთ მოტორვაგონების ტიპის, მაგრამ ამასთან ასევე არ შეუძლიათ ექსპლუატაცია მისაბმელი ვაგონების გარეშე, რომლებზეც იმყოფება დენმიმღებები და პირველადი ძალოვანი მოწყობილობები. ასევე, როგორც წესი, ელექტრომატარებლების საწყის ვაგონებში იმყოფებიან ტუალეტები მგზავრებისათვის.

ასევე არსებობენ სალოკომოტივე წევის ელექტრომატარებლები, რომლებზეც გამოიყენება სალოკომოტივე ტიპის საწყისი ძალოვანი მოტორვაგონები, ასევე ცნობილები, როგორც წევის თავები. მათში არ არსებობს სამგზავრო სალონი ან ადგილი ფოსტისთვის და ბარგისთვის და მემანქანის კაბინის გარდა არსებობს მხოლოდ სამანქანო განყოფილება ელექტრომოწყობილობასთან ერთად. ტექნიკური თვალსაზრისით მოცემული ვაგონები წარმოადგენენ ერთმხრივ, ერთკაბინიან ელმავლებს, მაგრამ ამასთან ერთად ფორმალურად არ კლასიფიცირდებიან სრულფასოვან ლოკომოტივებად და როგორც წესი არ გააჩნიათ სერიების ცალკე აღნიშვნა, რადგან ისინი უნიფიცირებულები არიან შუალედურ ვაგონებთან კონსტრუქციის, დიზაინის და გაბარიტების მიხედვით და განკუთვნილები არიან მხოლოდ მათთან ერთობლივი ექსპლოატაციისათვის ელექტრომატარებლის შემადგენლობაში (სხვა ტიპის ვაგონებთან ექსპლოატაციის შესაძლებლობა ხშირად გაძნელებულია ვაგონებსშორისი გადასაბმელი მოწყობილობების, გადასვლის და ელექტრული შეერთების სპეციფიკური კონსტრუქციის გამო). ასეთი ელექტრომატარებლების შემადგენლობაში შესაძლებელია იყოს ან ორი საწყისი ძალოვანი მოტორვაგონი, ან საწყისი ძალოვანი მოტორვაგონი ერთი მხრიდან და მისაბმელი სამგზავრო საწყისი ვაგონი მართვის კაბინასთან ერთად, ან იშვიათად ბოლო ვაგონი საწინააღმდეგო მხრიდან. ასეთი სქემა გააჩნიათ ბევრ მაღალსიჩქარიან ელექტრომატარებლებს, ისეთებს როგორებიცაა ფრანგული , გერმანული 1/ 2, ესპანური 250/350/, იტალიური 500, შვედური 2000, ამერიკული , კორეულები - და -, ჩინურები 1, 1, 2, 200 და სხვები; მსგავსი განლაგება აქვთ ახალი ათონის მღვიმური რკინიგზის ვიწროლიანდაგიან ელექტრომატარებლებს ტურისტი და -563.

საწყისი ვაგონი დიზელმატარებელში
დიზელმატარებელთა უმრავლესობაში, დიზელის ძრავის ვაგონებსშიგნითა განლაგებით, როგორც წესი საწყისი ვაგონები არიან მოტორვაგონები (ძალოვანმოდულიანი დიზელმატარებლების გარდა). ასეთ ვაგონს, მართვის კაბინის გარდა, გააჩნია დიზელის განყოფილება, სადაც დაყენებულია ძალოვანი მოწყობილობა (დიზელის ძრავი, გენერატორი ელექტროგადამცემთან ერთად ან ნასოსი ჰიდროგადამცემთან ერთად), დამხმარე აგრეგატები. როგორც წესი დიზელის განყოფილება მდებარეობს მემანქანის კაბინის უკან და გამოყოფილია ხმაურსაიზოლაციო გადამღობებით მემანქანის კაბინისგან და მგზავრთა სალონისგან, როგორც წესი გამონაკლისს წარმოადგენს ზოგიერთი სამომსახურეო დიზელმატარებლები. ზოგიერთი დიზელმატარებლების საწყის ვაგონებში ასევე არსებობდა ფოსტის და ბარგის გადასატანი განყოფილებები (მაგალითად და 1, რომელსაც საბჭოთა კავშირს აწვდიდა უნგრეთის სახალხო რესპუბლიკა) და/ან გამცილებლის სამომსახურეო კუპეები, ხოლო ზოგიერთ დიზელმატარებლებში ისინი იკავებდნენ საწყისი ვაგონების მთელ უკანა ნაწილს და სამგზავრო სალონი იქ არ არსებობდა (მაგალითად ამერიკულ , -10000 ან გერმანულ 11.5 დიზელმატარებლებში). საწყისი ვაგონის მგზავრთა სალონს სამანქანო განყოფილებასთან ერთად აქვს მნიშვნელოვნად პატარა ზომები და მგზავრთა ტევადობა, ვიდრე მისაბმელ ვაგონს.

ზოგიერთ დიზელმატარებლებში ძალოვანი მოწყობილობებით აღჭურვილია მხოლოდ ერთი საწყისი ვაგონი. მეორეს აქვს მხოლოდ მემანქანის კაბინა, რომელიც აღჭურვილია ყველა აპარატურით, აუცილებელი მეორე საწყისი ვაგონის ძალოვანი მოწყობილობის დისტანციური მართვისათვის. რიგის ვაგონსაშენი ქარხანის მიერ გამოშვებულ 1 სერიის ზოგიერთ დიზელმატარებლებში მესამე და მეოთხე მისაბმელი ვაგონები აღჭურვილები იყვნენ დისტანციური მართვის კაბინებით, რომლებსაც აუცილებლობის შემთხვევაში ქონდათ შესაძლებლობა ექსპლოატაცია გაეწიათ დიზელმატარებლისათვის, როგორც ორი დამოუკიდებელი სამვაგონიანი შემადგენლობისათვის, სადაც თითოეული მუშაობდა შესაბამისად ერთ მოტორვაგონზე. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ და ლატვიის და ესტონეთის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, ამ ქვეყნების შიდასახელმწიფოებრივ მიმოსვლაში მოტორსავაგონო მატარებლების რაოდენობის მკვეთრი კლების გამო, 1 სერიის ბევრი დიზელმატარებელი გადაკეთდა სამვაგონიან შემადგენლობად ერთი საწყისი მოტორვაგონით და დისტანციური მართვის საწყისი ვაგონით. ასევე მუშაობენ ოთხვაგონიანი და ექვსვაგონიანი შემადგენლობის დიზელმატარებლები ორი საწყისი მოტორვაგონით.

ვაგონქვეშა ან სახურავზე განლაგებული დიზელის ძრავიან დიზელმატარებლებში საწყისი ვაგონი შეიძლება იყოს, როგორც მოტორვაგონიანი, ასევე არამოტორვაგონიანი. ელექტრულგადამცემიანი დიზელმატარებლების ზოგიერთ მოდელებში, მაგალითად 1, საწყისი ვაგონები აღჭურვილია დიზელ-გენერატორით, მაგრამ ამასთან არ გააჩნიათ წევის ელექტროძრავები, ხოლო მოტორვაგონის როლს ასრულებს შუალედური ვაგონი. სამანქანე განყოფილების არმქონე საწყის ვაგონებში მგზავრთა სალონი, როგორც წესი, პატარაა, ვიდრე შუალედურში, მაგრამ მცირე ხარისხით, ვიდრე სამანქანე განყოფილების მქონე ვაგონებში.

ასევე არსებობენ სალოკომოტივე წევის დიზელმატარებლები სალოკომოტივე ტიპის ძალოვანი მოტორვაგონებით (წევის თავებით), რომლებსაც მემანქანის კაბინის გარდა აქვთ მხოლოდ სამანქანე განყოფილებები დიზელის ძრავით და მისი სისტემებით და ელექტრომოწყობილობებით. ასეთი დიზელმატარებლების შემადგენლობაში შეიძლება იყოს ან ორი ძალოვანი საწყისი მოტორვაგონი, ან ძალოვანი საწყისი მოტორვაგონი ერთი მხრიდან და მისაბმელი სამგზავრო საწყისი ვაგონი მართვის კაბინით, ან იშვიათად ბოლო ვაგონი საწინააღმდეგო მხრიდან, ამასთან შემადგენლობაში შეიძლება არსებობდეს სალოკომოტივე ტიპის ბუსტერული შუალედური ვაგონები (როგორც მაგალითად ამერიკულ დიზელმატარებლებს ნომრებით 9906, 9907 და -100002 — -100006 ან ჩინურ ჰიბრიდულ დიზელ-ელექტრომატარებელ 200-). ტექნიკური თვალსაზრისით მოცემული ვაგონები წარმოადგენენ ერთმხრივ, ერთკაბინიან თბომავლებს, მაგრამ ამასთან ისინი კონსტრუქციის მიხედვით უნიფიცირებულები არიან ვაგონებთან და განეკუთვნებიან მხოლოდ მათთან ერთობლივი ექსპლოატაციისათვის დიზელმატარებლის შემადგენლობაში, ხოლო ზოგიერთ შემთხვევაში არ შეიძლება მათი ჩახსნა საერთო გაერთიანებული ურიკების რაოდენობის გამო (როგორც მაგალითად დიზელმატარებლებს , -100001 ან 121), რის გამოც არ კლასიფიცირდებიან, როგორც ცალკე ლოკომოტივები, თუმცა შეიძლება ქონდეთ სხვა თბომავლებთან მსგავსი დამოუკიდებელი აღნიშვნები. ასეთი დიზელმატარებლების მაგალითებია ბრიტანული 125 , რომლის საწყისი მოტორვაგონები კლასიფიცირდება, როგორც თბომავლები სერია 43, ან ესპანური , რომლის საწყის მოტორვაგონებს აქვს აღნიშვნა სერია 355 საერთო რიგში თბომავლებთან, ამასთან ვაგონს აქვს შეწყვილებული უკანა ურიკა და არ შეიძლება მისი ჩახსნა მატარებლიდან. წევის ერთეულის როლში შეიძლება განსაკუთრებულად გამოვიდეს ელმავლის ტიპის წევის თავი, ხოლო დიზელ-გენერატორი მდებარეობს ცალკე მისაბმელ ვაგონზე, როგორც მაგალითად ესპანურ ჰიბრიდულ დიზელ-ელექტრომატარებელზე 250 (სერია 730).

საწყისი ვაგონი მატარებელში ლოკომოტივთან ერთად
საწყისი ვაგონები ასევე გამოიყენება სალოკომოტივე წევის ნავისებური მატარებლებში. ასეთი მატარებლების შემადგენლობაში ბოლო ვაგონი აღჭურვილია მართვის კაბინით, რაც მატარებელს საშუალებას აძლევს იმოძრაოს ნებისმიერი მიმართულებით ლოკომოტივის გადაუადგილებლად. ამასთან ერთი მიმართულებით მოძრაობისას ლოკომოტივი ატარებს მატარებელს, ხოლო მეორე მხარეს მოძრაობისას — მატარებელს აწვება უკნიდან, იმართება რა კაბინიდან დისტანციურად. იშვიათად გვხვდება „გაქაჩე-უბიძგეს“ ტიპის მატარებლები ორი საწყისი ვაგონით და ლოკომოტივით შემადგენლობის შუაში. ზოგჯერ საწყისი ვაგონები ასევე შეიძლება ჩართულნი იყვნენ შემადგენლობაში შუალედური ვაგონების სახით, თუ მათ აქვთ დისტანციური მართვის კაბელები კაბინის მხრიდან, მაგალითად მატარებლის დაგრძელებისას დამატებითი ვაგონებით (მეორე საწყისი ვაგონის ჩათვლით) ძირითადი შემადგენლობის გადაფორმების გარეშე.

საერთო შემთხვევაში საწყისი ვაგონი ასეთი მატარებლის შემადგენლობაში შეიძლება განსხვავდებოდეს შუალედურისგან, მაგრამ როგორც წესი ასეთი მატარებლები ფორმირდება კონსტრუქციულად ერთი ტიპის ვაგონებისაგან ერთი სამოდელო ხაზიდან, საწყისი ვაგონის ჩათვლით. ასეთი მატარებლის შემადგენლობაში მყოფი ვაგონები შეიძლება იყვნენ უნიფიცირებულები, როგორც სალოკომოტივე წევის სამგზავრო შემადგენლობის ჩვეულებრივ ვაგონებთან ერთად, ასევე სერიული მოტორვაგონიანი მოძრავი შემადგენლობების მისაბმელ ვაგონებთან და ბოლო შემთხვევაში ისინი ხშირად შეიძლება ექსპლოატაციაში იყვნენ, როგორც მოტორვაგონთან ან ავტომოტრისასთან (როგორც მოტორსავაგონო მატარებელი), ასევე ლოკომოტივთან ერთად (როგორც სალოკომოტივე წევის ნავისებური მატარებელი), ზოგჯერ დამატებითი მოდერნიზაციის გარეშე ლოკომოტივების და მოტორვაგონიანი მოძრავი შემადგენლობის მართვის ერთიანი პროტოკოლის გამოყენებისას. ზოგიერთ მატარებლებში საწყის ვაგონს, მართვის კაბინების რაოდენობასთან ერთად, შეიძლება შეასრულოს სპეციალური დანიშნულება, მაგალითად საბარგო ვაგონის (როგორც მაგალითად -ს ვაგონები დიდ ბრიტანეთში) ან დიზელ-გენერატორული ვაგონ-ელექტროსადგურის როლის შესრულება (მაგალითად ისრაელის რკინიგზისა და 8-ის მატარებლებს).

როგორც წესი „გაქაჩე-უბიძგეს“ ტიპის მატარებლების ტარებისათვის გამოიყენება ჩვეულებრივი ლოკომოტივები და ვაგონები მნიშვნელოვნად განსხვავდება მათგან დიზაინით და გაბარიტული შემოხაზულობით, ხოლო საწყისი ვაგონები — კაბინის წინა ნაწილის ფორმით და მემანქანის კაბინის მართვის პულტის კონსტრუქციით. ამასთან მთელი მატარებლისთვის ერთიანი სახის მისაცემად ლოკომოტივები ხშირად იღებებიან ისე, როგორც ვაგონები. მაგრამ ზოგიერთ შემთხვევაში მუშავდება სპეციალური საწყისი ვაგონები წინა ნაწილით, მემანქანის კაბინის ინტერიერით და ლოკომოტივებთან უნიფიცირებული მსგავსი მართვის პულტით. მაგალითად, შვეიცარული ერთსართულიანი საწყისი ვაგონები და ორსართულიანი 2000 უნიფიცირებულია მემანქანის კაბინის ფორმის მიხედვით 460 ელმავალთან, თუმცა ძარის დიზაინი და ელმავლის და ვაგონის გაბარიტები მნიშვნელოვნად განსხვავდება. ზოგიერთ შემთხვევაში უნიფიცირდება მთლიანად ყველა ვაგონის ძარის მოხაზულობაც: მაგალითად (-ის მატარებლები) სერიის -ის საწყისი ვაგონები, ( 2 გამოშვების მატარებლები და ) და კანადური კომპანიისთვის უნიფიცირებულია საწყისი ვაგონის წინა ნაწილის კონსტრუქციით და შესაბამისად , ელმავლებისა და -42 თბომავლის გაბარიტების მოხაზულობით, 230-ის მატარებლების ვაგონები — 105 -ის კლასის ელმავლებით, 4-ის ვაგონები — გაერთიანებული სამეფოს რკინიგზის 91-ის ელმავლებით, როლებსაც იყენებენ 225-ის მატარებლის შემადგენლობაში, ხოლო -ის შვეიცარული ორსართულიანი მატარებლების ვაგონები მაღალი ხარისხით უნიფიცირებულია 450-ის ელმავლებთან და აღჭურვილია შარფენბერგის ავტოგადასაბმელებით, რომელიც -ის შემადგენლობას ექსპლოატირების საშუალებას აძლევს მრავალი ერთეულის სისტემაში.

ასეთი მატარებლები ფართედაა გავრცელებული დასავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში, მაგრამ გვხვდება მსოფლიოს ზოგიერთ სხვა ქვეყნებში. პოსტსაბჭოთა სივრცეში მოცემული სქემა გამოიყენება ბელარუსში 1-ის, 1-ის და უკრაინაში 1/2-ის მატარებლებში, რომლებიც ოფიციალურად კლასიფიცირდება, როგორც დიზელმატარებლები, მაგრამ უფრო ზუსტად დიზელმატარებლები არ არიან.

საწყისი ვაგონი მეტროპოლიტენის ელექტრომატარებელში
საბჭოთა კავშირში 1930-იანი წლების ბოლოს მიღებული მეტროპოლიტენის კონცეფცია ითვალისწინებდა მატარებლების შემადგენლობების ოპერატიული ცვლილებების შესაძლებლობას მგზავრთა ნაკადის დღე-ღამისეული ცვლილებების გათვალისწინებით და ა.შ. ამისათვის მეტროს მატარებლების ყველა ვაგონები იყვნენ ერთნაირები და ქონდათ თითო-თითო მართვის კაბინა და ძალოვანი ელექტრომოწყობილობის სრული კომპლექტი. აუცილებლობის შემთხვევაში ეს საშუალებას იძლეოდა იოლად მიღებულიყო შემადგენლობები ორის ჯერადი ნებისმიერი გონიერად მოფიქრებული ვაგონების რაოდენობა (წყვილ-წყვილად ერთმანეთზე გადაბმული უკაბინო ვაგონის ბოლოებისგან). ასეთ პირობებში საწყისი ვაგონების გამოყოფას სხვებისგან აზრი არ ქონდა.

შემდგომში ეს შესაძლებლობა პრაქტიკულად არ იქნა მოთხოვნადი რეალური ექსპლოატაციისას, მეტროს მატარებლის შუალედურ ვაგონებში კაბინები თითქმის არასდროს არ გამოიყენებოდა. ამასთან დაკავშირებით, ღირებულების შესამცირებლად და შუალედური ვაგონების ძარის სასარგებლო მოცულობის უფრო ეფექტურად გამოყენებისთვის მათში მართვის კაბინები ლიკვიდირებულები იქნა. ამ მომენტიდან მეტროს მატარებლის პირველი და ბოლო ვაგონები, რომლებიც აღჭურვილები იყვნენ მართვის კაბინებით, შეიძლება სრულფასოვნად ჩაითვალოს საწყის ვაგონებად.

როგორც წესი, მეტროს მატარებლების საწყისი ვაგონები წარმოადგენენ მოტორვაგონებს, ერთ-ერთი მცირეოდენი ცნობილი გამონაკლისია — ---ის ვაგონები.