iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გასაჩერებელი მანძილი

გასაჩერებელი მანძილი — მანძილი, რომელსაც გადის სატრანსპორტო საშუალება მძღოლის მიერ აღმოჩენილი ხიფათის მომენტიდან სრულ გაჩერებამდე. მთავარია არ აგვერიოს ცნებასთან სამუხრუჭე მანძილი.

გასაჩერებელი მანძილი მოიცავს მანძილს, რომელსაც გადის სატრანსპორტო საშუალება მძღოლის/მემანქანის გამოვლენილი რეაქციის დროის განმავლობაში და სამუხრუჭე სისტემის ამოქმედების დროს.

გასაჩერებელი მანძილის სიგრძე დამოკიდებულია მოძრაობის სიჩქარეზე, სატრანსპორტო საშუალების სახეობაზე (ავტომობილი ან მოტოციკლი) და მოჭიდების კოეფიციენტზე. ასევე მთავარია მძღოლის რეაქციის დრო — დრო დამუხრუჭების აუცილებლობის შესახებ მძღოლის მიერ აღქმული სიგნალის მომენტიდან საჭირო ზომების მიღებამდე, მაგალითად, ფეხის გადადგმა სამუხრუჭე პედალზე, მასზე დაწოლა. დამოკიდებულია მძღოლის უნარებზე, მისი სხეულის, ხელების და ფეხების მდგომარეობაზე ავტომობილის მართვის ორგანოებთან მიმართებაში, ასევე მის ფსიქოემოციურ მდგომარეობაზე. რეაქციის დრო იზრდება დაღლილობისას, დაავადებისას და საკმაოდ შესამჩნევად იზრდება ალკოჰოლური ან ნარკოტიკული სიმთვრალის დროს. ის მერყეობს 0,4-დან 1,5 წამამდე. ტიპიურ სიდიდედ ითვლება 0,8 წამი. სამუხრუჭე სისტემის ამოქმედების დრო — დრო სამუხრუჭე პედალზე ფეხის დაჭერის მომენტიდან ყველა სამუხრუჭე მექანიზმების მოქმედებაში მოყვანამდე. დამოკიდებულია სამუხრუჭე სისტემის ხარისხზე და მდგომარეობაზე. საშუალოდ ითვლება 0,2 წამი სამუხრუჭე სისტემის ჰიდრავლიკური გადამყვანი მექანიზმისთვის და 0,6 წამი პნევმატური გადამყვანი მექანიზმისთვის.

ავტომობილის გასაჩერებელი მანძილი გამოითვლება ფორმულით:

_{0}=(_1+_2)_+\{_ _^2}{2 \}

აქ: _1 — მძღოლის რეაქციის დრო, _2 — მუხრუჭების ამოქმედების დრო, _ — დამუხრუჭების ეფექტურობის კოეფიციენტი, _ — ავტომობილის მოძრაობის სიჩქარე, \ — ხახუნის კოეფიციენტი, — თავისუფალი ვარდნის აჩქარება.

დამუხრუჭების ეფექტურობის კოეფიციენტი დამოკიდებულია სამუხრუჭე სისტემის კონკრეტულ კონსტრუქციაზე და ტექნიკურ მდგომარეობაზე, ავტომობილის სასარგებლო დატვირთვის სიდიდეზე. მისი სიდიდე შეადგენს 1,3 მსუბუქი და 1,6-1,8 სატვირთო ავტომობილებისთვის.

მოჭიდების კოეფიციენტი წარმოადგენს პროპორციულობის კოეფიციენტს მოჭიდულობის წონასა და ავტომობილის ბორბლების ავტოგზასთან მოჭიდულობის ძალას შორის. მისი სიდიდე დამოკიდებულია ავტოგზის საფარის ტიპზე და ავტოგზის მდგომარეობაზე (მშრალი, ნოტიო, მოყინული), კონსტრუქციის თავისებურებებზე და საბურავების ცვეთაზე (საბურავებში არსებული წნევა, პროტექტორის ნახატის სახეობა), დატვირთვის სიდიდეზე და ავტომობილის მოძრაობის სიჩქარეზე. ასფალტის საფარიან მშრალ ავტოგზაზე იგი შეადგენს 0,7-0,8, სველ ავტოგზაზე 0,35-0,45. მოყინულ ავტოგზაზე ის შეადგენს 0,1-0,2.
სამუხრუჭე მანძილი

სამუხრუჭე მანძილი — მანძილი, რომელსაც გადის სატრანსპორტო საშუალება სამუხრუჭე სისტემის ამოქმედების მომენტიდან სრულ გაჩერებამდე.

სამუხრუჭე მანძილის სიგრძე დამოკიდებულია ავტომობილის სიჩქარეზე, ავტოგზის სავალი ნაწილის მდგომარეობაზე, საბურავებზე, ამინდის პირობებზე. სამუხრუჭე მანძილის სიგრძეზე განსაკუთრებულ გავლენას ახდენს სატრანსპორტო საშუალების სამუხრუჭე სისტემის ეფექტურობა. ის ყალიბდება სატრანსპორტო საშუალების კვანძების ტექნოლოგიური განსაკუთრებულობიდან — „ელექტრული დამხმარეებიდან“, მათი მუშაობის ლოგიკიდან, სამუხრუჭე დისკების დიამეტრიდან, სამუხრუჭე ხუნდების მასალიდან, იძულებითი ვენტილაციიდან და სხვა პარამეტრებიდან.
გერდ ფალტინგსი

გერდ ფალტინგსი (დ. 28 ივლისი, 1954) — გერმანელი მათემატიკოსი, რომელიც მოღვაწეობს არითმეტიკული გეომეტრიის სფეროში. იგი არის პირველი გერმანელი მათემატიკოსი, რომელმაც მათემატიკის ორი უმაღლესი ჯილდო - ფილდსის მედალი (1986) და აბელის პრემია (2026) მოიპოვა

ბიოგრაფია
გერდ ფალტინგსი დაიბადა 1954 წელს გელზენკირხენში. 1972-1978 წლებში სწავლობდა მათემატიკასა და ფიზიკას მიუნსტერის უნივერსიტეტში. 1978 წელს მიიღო დოქტორის ხარისხი 1982-1984 წლებში იყო ვუპერტალის უნივერსიტეტის პროფესორი.

1985 წელს საცხოვრებლად გადავიდა აშშ-ში, სადაც 1994 წლამდე იყო პრინსტონის უნივერსიტეტის პროფესორი. 1994 წელს დაბრუნდა გერმანიაში და სათავეში ჩაუდგა ბონში მდებარე მაქს პლანკის მათემატიკის ინსტიტუტს, სადაც დირექტორის პოზიციას 2018
წლამდე იკავებდა.

სამეცნიერო მოღვაწეობა
ფალტინგსის ყველაზე მნიშვნელოვანი მიღწევაა მორდელის ჰიპოთეზის დამტკიცება (1983), რისთვისაც მას 1986 წელს ფილდსის მედალი მიენიჭა. ეს აღმოჩენა ადასტურებს, რომ ნებისმიერ არაგასაკუთრებულ პროექციულ მრუდს, რომლის გვარი $ > 1$, გააჩნია მხოლოდ სასრული რაოდენობის რაციონალური წერტილები.გარდა ამისა, მან დაამტკიცა:
ტეიტის ჰიპოთეზა აბელური მრავალსახეობებისთვის;
შაფარევიჩის ჰიპოთეზა;
მორდელ-ლანგის ჰიპოთეზა (მორდელის ჰიპოთეზის განზოგადება).
იგი იყო ისეთი ცნობილი მათემატიკოსების ხელმძღვანელი, როგორებიცაა შინიჩი მოჩიზუკი და ნიკოლაი დუროვი.

აბელის პრემია
2026 წლის 19 მარტს ნორვეგიის მეცნიერებათა და ლიტერატურის აკადემიამ გერდ ფალტინგსი აბელის პრემიის ლაურეატად გამოაცხადა. ჯილდო გადაეცა „არითმეტიკულ გეომეტრიაში მძლავრი ინსტრუმენტების დანერგვისა და მორდელისა და ლანგის ხანგრძლივი დიოფანტური ჰიპოთეზების გადაჭრისთვის“.

ჯილდოები
დენი ჰაინემანის პრემია (1983)

ფილდსის მედალი (1986)

გოტფრიდ ვილჰელმ ლაიბნიცის პრემია (1996)

მეფე ფაისალის საერთაშორისო პრემია (2014)

შოუს პრემია (2015)

კანტორის მედალი (2017)

აბელის პრემია (2026)
კუკური თავართქილაძე

კუკური ანდროს ძე თავართქილაძე (დ. 17 დეკემბერი, 1932, სოფელი ვაკიჯვარი, ახლანდელი ოზურგეთის მუნიციპალიტეტი) — ქართველი ფიზიკოსი, ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი (1985), პროფესორი (1989), საქართველოს ეროვნული პრემიის ლაურეატი (2009).

თავართქილაძემ 1955 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიზიკის ფაკულტეტი. 1956–1971 წლებში მუშაობდა თბილისის ჰიდრომეტეოროლოგიურ სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში სხვადასხვა თანამდებობაზე. 1971 წლიდან მუშაობა დაიწყო ვახუშტი ბაგრატიონის სახელობის გეოგრაფიის ინსტიტუტში კლიმატის ცვლილების ლაბორატორიის გამგედ. 1979 წელს იმავე ინსტიტუტში ჩამოაყალიბა და სათავეში ჩაუდგა კლიმატოლოგიისა და ბუნებრივი პროცესების მათემატიკური მოდელირების განყოფილებას.

თავართქილაძის სამეცნიერო შრომები ძირითადად ეხება კლიმატის ცვლილების, ატმოსფეროს გაჭუჭყიანებისა და რადიაციული გამოკვლევების სამეცნიერო მიმართულებებს. თავართქილაძემ ერთ-ერთმა პირველმა შექმნა ატმოსფეროს გაჭუჭყიანების განსაზღვრის დისტანციური მეთოდი, გამოიკვლია თავისუფალი ატმოსფეროს თერმული სტრატიფიკაციის გავლენა სეტყვის წარმოქმნის პროცესზე. შექმნა ხელსაწყო „ნიადაგის ზედაპირის ტემპერატურის თერმოელექტრული თვითმწერი“, რომელიც დანერგილი იყო საბჭოთა კავშირის ჰიდრომეტეოროლოგიურ ქსელში. 2009 წელს მიენიჭა საქართველოს ეროვნული პრემია (საქართველოს ჰავის ცვლილების ამსახველი სამეცნიერო შრომათა ციკლისათვის).
ნიკოლოზ თავართქილაძე

ნიკოლოზ ტარიელის ძე თავართქილაძე (დ. 15 ნოემბერი, 1905, სოფ. ქვენობანი, ახლანდ. ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტი, — გ. 29 იანვარი, 1989, თბილისი) — ქართველი სამხედრო მოღვაწე, საბჭოთა არმიის გენერალ-მაიორი (1942).

წითელ არმიაში იყო 1921 წლიდან. 1920-იან წლებში მონაწილეობდა ანტისაბჭოთა გამოსვლების ჩახშობაში საქართველოს ტერიტორიაზე. 1927 წელს დაამთავრა ქართული გაერთიანებული სამხედრო სკოლა. 1939 წელს დაასრულა მ. ფრუნზეს სახელობის სამხედრო აკადემიის კურსები, რის შემდეგაც დაინიშნა კიევის განსაკუთრებულ სამხედრო ოლქში ერთ-ერთი დივიზიის ოპერატიული ნაწილის უფროსად.

მეორე მსოფლიო ომის (1939–1945) პერიოდში თავართქილაძე მეთაურობდა 76-ე მსროლელ დივიზიას (1942 წლიდან — 51-ე გვარდიის მსროლელი დივიზია), 1943–1945 წლებში — 23-ე გვარდიის მსროლელ კორპუსს. მონაწილეობდა სტალინგრადის, ორიოლ-კურსკის ბრძოლებში, იბრძოდა უკრაინის, უნგრეთის, ჩეხოსლოვაკიის, ავსტრიის განთავისუფლებისათვის. 1945 წლიდან იყო საჰაერო-სადესანტო კორპუსის მეთაური. 1954 წელს დაამთავრა საბჭოთა არმიის გენშტაბის აკადემიის კურსები. 1958 წლიდან თადარიგში იყო. ავტორია ომის თემაზე დაწერილი ნაწარმოებებისა და კინოსცენარებისა. მიღებული აქვს ლენინის, წითელი დროშის, წითელი ვარსკვლავის, სუვოროვის ხარისხის, სამამულო ომის ხარისხის ორდენები, სხვადასხვა მედლები.
დიდი ბრიტანეთის ჩემპიონატი ჭადრაკში

ბრიტანეთის ჩემპიონატები ჭადრაკში — ტურნირები, რომელსაც ინგლისის ჭადრაკის ფედერაცია ატარებს. მთავარი ტურნირი აერთიანებს ბრიტანეთის ჩემპიონატს, ინგლისის საჭადრაკო ჩემპიონატსა და ბრიტანეთის ქალთა საჭადრაკო ჩემპიონატს. თეორიულად შესაძლებელია (თუმცა ასეთი პრეცედენტი ჯერ არ ყოფილა), რომ ერთმა მოთამაშემ სამივე ტიტული ერთ შეჯიბრებაზე მოიპოვოს. ინგლისის ქალთა ჩემპიონატიც ამ ღონისძიების ნაწილი იყო, თუმცა 2015 წელს არ ჩატარებულა, ხოლო 2016 წელს ცალკე შეჯიბრებად გაიმართა. 1923 წლიდან ტურნირს აქვს განყოფილებები ჭაბუკებისთვის, ხოლო 1982 წლიდან — ჩემპიონატი 60 წელს გადაცილებულთათვის. ჩემპიონატის ადგილი, როგორც წესი, ყოველწლიურად იცვლება და მას უმასპინძლეს ინგლისის, შოტლანდიის, უელსის ქალაქებმა, ერთხელ კი — მენის კუნძულმა.

თავდაპირველად ჩემპიონატში მონაწილეობა შეეძლოთ ერთა თანამეგობრობის ნებისმიერი ქვეყნის მოქალაქეებს. სხვადასხვა დროს მასში იმარჯვებდნენ მირ სულთან ხანი (ინდოეთი) და აბრაამ იანოვსკი (კანადა). მას შემდეგ, რაც 2002 წელს ინდოელმა რ. ბ. რამეშმა პირველი ადგილი დაიკავა, ხოლო სხვა ინდოელმა მოჭადრაკეებმა საპრიზო ადგილები გაინაწილეს, ბევრმა ბრიტანელმა დიდოსტატმა 2003 წლის ჩემპიონატში მონაწილეობაზე უარი თქვა. 2003 წელს ინდოელი აბჰიჯიტ კუნტეს გამარჯვების შემდეგ, გაისმა კრიტიკა, რომ ბრიტანეთის ჩემპიონატი ბრიტანელი მოთამაშეების ინტერესებს აღარ ემსახურებოდა. ამის გამო, 2004 წლიდან წესები შეიცვალა და მასში მონაწილეობის უფლება მხოლოდ ბრიტანეთისა და ირლანდიის მოთამაშეებს დაუტოვეს. სხვა მოთამაშეებს კი საშუალება აქვთ მონაწილეობა მიიღონ თანამეგობრობის ჩემპიონატში ჭადრაკში.

 კონგრესი (1857–1861)
ეს იყო პირველი მასშტაბური ტურნირები, რომლებიც ბრიტანეთის საჭადრაკო ასოციაციის მიერ იყო ორგანიზებული. მათში მონაწილეობის უფლება საერთაშორისო მოთამაშეებსაც ჰქონდათ.

ლონდონის საერთაშორისო ტურნირები (1862–1883)
1862 წლის ივლისში ადოლფ ანდერსენმა მოიგო პირველი საერთაშორისო ტურნირი, რომელიც ბრიტანეთის საჭადრაკო ასოციაციის მიერ იყო ორგანიზებული ლონდონში. მეორე ადგილი ლუი პაულსენმა დაიკავა, მესამე კი — ჯონ ოუენმა. ეს იყო ისტორიაში პირველი ტურნირი, რომელიც წრიული სისტემით ჩატარდა.

1872 წლის აგვისტოში ვილჰელმ სტეინიცმა გაიმარჯვა ბრიტანეთის საჭადრაკო ფედერაციის მეორე საერთაშორისო ტურნირზე ლონდონში. მეორე ადგილზე ჯოზეფ ჰენრი ბლექბერნი გავიდა. 1883 წლის ლონდონის დიდ ტურნირზე კი დამაჯერებლად გაიმარჯვა იოჰან ცუკერტორტმა (22 ქულა 26-დან), რომელმაც სტეინიცს (19/26) გადაასწრო.

 კონგრესი (1885–1899)
1884 წელს დაარსდა ახალი ბრიტანეთის საჭადრაკო ასოციაცია. 1885 წლის ივლისში ისიზორ გუნსბერგმა მოიგო ასოციაციის პირველი ჩემპიონატი ლონდონში. 1886 წლის აგვისტოში, ლონდონში გამართულ მეორე ჩემპიონატზე, პირველი ადგილი ბლეკბერნმა და ამოს ბერნმა გაიყვეს. პლეი-ოფში ბლეკბერნმა გაიმარჯვა. 1887 წლის დეკემბერში, ლონდონში გამართულ ასოციაციის მესამე კონგრესზე, გამარჯვება კვლავ ბერნმა და გუნსბერგმა გაიყვეს. 1923 წელს პორტსმუთში გამართულ მე-16 ღია პირველობაზე ალექსანდრე ალიოხინმა გაიმარჯვა, 1927 წელს ლონდონში — არონ ნიმცოვიჩმა და საველი ტარტაკოვერმა, ხოლო 1930 წელს სკარბოროში — ედგარ კოლემ. 1939 წელს ჩემპიონატი არ შედგა, რადგან ბრიტანეთის გუნდი ბუენოს-აირესში, მე-8 საჭადრაკო ოლიმპიადაზე იმყოფებოდა.
ესპანეთის ჩემპიონატი ჭადრაკში

ესპანეთის ჩემპიონატი ჭადრაკში — ყოველწლიური ტურნირი, რომელსაც ატარებს ესპანეთის ჭადრაკის ფედერაცია. პირველი ოფიციალური ჩემპიონატი 1928 წელს ჩატარდა.

გამარჯვებულები

იხილეთ ასევე
ჭადრაკი ესპანეთში

დოპინგ-ტესტირება
2015 წელს, ერთ-ერთმა დიდოსტატმა, რომელიც უკრაინაში ცხოვრობდა, დადებითი ტესტი აჩვენა კარფედონზე.
ირლანდიის ჩემპიონატი ჭადრაკში

ირლანდიის ჩემპიონატი ჭადრაკში — ირლანდიის ეროვნული პირველობა ჭადრაკში, რომელსაც ამჟამად ირლანდიის საჭადრაკო კავშირი მართავს. პირველი ჩემპიონი გახდა ჯ. ა. პორტერფილდ რაინდი, რომელმაც 1965 წელს დუბლინის საჭადრაკო კონგრესზე გაიმარჯვა.

„ირლანდიის საჭადრაკო ასოციაცია“ 1885 წელს დაარსდა. მის 1886 და 1889 წლების კონგრესებზე გათამაშდა ირლანდიის ჩემპიონის ტიტული, რომლის გამარჯვებულებიც გახდნენ რიჩარდ ბარნეტი და ჯორჯ დ. სოფი.

1912 წელს დაარსების დღიდან, ირლანდიის საჭადრაკო კავშირი რეგულარულად ატარებს ჩემპიონატებს. თავდაპირველად ღონისძიებები სხვადასხვა სიხშირით ტარდებოდა, თუმცა 1924 წლიდან ტურნირი ყოველწლიური გახდა (გარდა 1941–1945 წლებისა).

გამარჯვებულები
ჩემპიონები ვაჟებს შორის
ჩემპიონები ქალთა შორის
წყარო:

1953 ჰილდა ფ. ჩეტერი
1954 ჰილდა ფ. ჩეტერი
1955 ჰილდა ფ. ჩეტერი / ქეი დულანი
1957 ჰილდა ფ. ჩეტერი
1968 დორენ ო’შიოჰრუ
1969 ქეთრინ ბირნი
1970 ელიზაბეთ ო’შონესი
1971 აილინ ნუნანი / სესილ მელიენი
1972 დორენ ო’შიოჰრუ
1973 დორენ ო’შიოჰრუ
1976 დორენ ო’შიოჰრუ
1977 ენ ტერეზა დელანი
1980 სუზან კონოლი / ენ ტერეზა დელანი
1982 ედელ ქვინი
2010 ეიპრილ კრონინი
2012 კარინა კრუკი
2013 დიანა მირზა
2014 გეროიდინ უი ლაილიში
2015 მონიკა გედვილაიტე
2016 მონიკა გედვილაიტე
2017 იოანა მილერი
2018 იოანა მილერი
2019 იოანა მილერი
2021 ელის ო’გორმანი
2022 ტრიშა კანიამარალა
2023 ანტონინა გორა
2024 დიანა მატსი
2025 ელის ო’გორმანი

ჩემპიონები ვეტერანთა შორის
1999 ენდრიუ თომსონი
2000 ჯეკ პარკერი
2001 ენდრიუ თომსონი, მორის კოვენი
2002 პატ ლაური, მორის კოვენი
2003 მორის კოვენი
2004 ინფორმაცია არ არის
2005 პატ ლაური
2006 პოლ კასიდი, კოლმ იგანი
2007 პოლ კასიდი, ჯეკ კილეინი
2008 ჯეკ კილეინი, პოლ კასიდი
2009 პოლ კასიდი
2010 კოლმ იგანი, არტ კოლდრიკი, მელვინ კინგი
2011 ჯეკ კილეინი
2012 პოლ კასიდი
2013 იმონ კიო / ჯეკ კილეინი
2014 პატ ტუმი / ჯონ ნიკოლსონი
2015 ტიმ ჰარდინგი
2016 იმონ კიო
2025 სტივენ სტოუქსი (50+), პატ მაკკარიკი (65+)
თავდაუწერელი

თავდაუწერელი — ყმათა კატეგორია შუა საუკუნეების საქართველოში, იხსენიება აღბუღას სამართლის წიგნში (– სს.).

თავდაუწერელი მიეკუთვნება „ნებიერის“ კატეგორიას — თავისი ნებით მიდიოდა ახალ ბატონთან, მაგრამ მათი ურთიერთობა არ ფორმდებოდა წერილობით. ძველი ბატონი თავდაუწერელზე ინარჩუნებდა უფლებას და პოვნის შემთხვევაში უკანვე იბრუნებდე, მაგრამ მის ოჯახს არ ეხებოდა — ცოლ-შვილი ადგილზე რჩებოდა.
თავდაწერილი

თავდაწერილი — ყმათა კატეგორია შუა საუკუნეების საქართველოში, მოხსენიებულია აღბუღას სამართლის წიგნში (– სს.).

თავდაწერილი „შეწყნარებული ყმაა“ — გლეხი ან რანგით დაბალი ფეოდალი, რომელიც ერთი ბატონიდან მეორესთან მისული კაცია. ახალი ურთიერთობა წერილობით „თავდაწერით“ ფორმდებოდა. თუ თავდაწერილი ახალ ბატონს ჩაესიძებოდა — მისი ყმის ქალს შეირთავდა, მაშინ ახალ ბატონთან რჩებოდა. ძველი „მკვიდრი ბატონის“ წამოდავების შემთხვევაში, თუ თავდაწერილი ნებით არ დაბრუნდებოდა უკან, სამართალს ოჯახის დანგრევის უფლება არ ჰქონდა და თავდაწერილს ოჯახით აბრუნებდა უკან. ძველი ბატონი ცოლის საფასურს იხდიდა. თავდაწერილი გლეხი იურიდიულად „ნებიერია“ — ახალ ბატონთან ნებით მისული. ასეთ დროს საბატონყმო ურთიერთობანი შედარებით შეღავათიანი იყო.
სრიალი

სრიალი — რკინიგზის ტერმინი, აღნიშნავს მოჭიდულობის ჩაშლას გოგორწყვილსა და რელსს შორის ლოკომოტივის ან მოტორვაგონიანი მოძრავი შემადგენლობის წევის ძალის რეალიზაციისას. ვლინდება გოგორწყვილების ბრუნვის სიჩქარის მნიშვნელოვანი და უეცარი გაზრდისას და გამოწვეულია დროის მოცემულ მომენტში გამოყენებული წევის ძალის გადაჭარბებით გოგორწყვილსა და რელსს შორის კონტაქტის მოცემულ წერტილში მიღწევად მაქსიმალურად რეალიზირებულ ძალაზე. შეიძლება წარმოიშვას, როგორც მატარებლის ადგილიდან დაძვრისას, ასევე მოძრაობისას. ჩაშლის შემდეგ სრიალში გოგორწყვილსა და რელსს შორის მოცურების ხახუნის კოეფიციენტი მკვეთრად მცირდება და თვითნებურად სრიალს შეჩერება არ შეუძლია. ხანგრძლივად შეუჩერებელ სრიალს ეწოდება გამანადგურებელი სრიალი. სრიალის თავიდან ასაცილებლად იყენებენ ხახუნის მოდიფიკატორებს
გოგორწყვილის ბრუნვის წრიული სიჩქარის შემცირება ლოკომოტივის პირდაპირმომქმედი მუხრუჭის გამოყენების გზით.

ბოლო მეთოდი აკრძალულია ტექნიკური ექსპლოატაციის წესებით, რადგან მისი გამოყენებით გადახურდება გოგორწყვილის ბანდაჟი, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს მისი შემობრუნება.
პლანკის ხეობა

პლანკის ხეობა — ხეობა მთვარეზე. მდებარეობს მთვარის ხილული მხარის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (კვადრანტები -29, -130). სახელი ეწოდა ნაპრალის მახლობლად არსებული, კრატერ პლანკის მიხედვით (დაამტკიცა საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა 1970 წელს).

პლანკის ხეობა გადაჭიმულია ჩრდილოეთიდან სამხრეთის მიმართულებით 502.90 კმ-ზე, ხოლო მისი სელენოგრაფიული კოორდინატებია:
ჩრდილო-დასავლეთის კიდე — ;
სამხრეთ-აღმოსავლეთის კიდე — ;
ცენტრი — .
ანტონ მარია რეიტა

ანტონ მარია რეიტა (, ან უბრალოდ ; დ. 1604 — გ. 1660) — ჩეხი ასტრონომი, ოპტიკოსი და თეოლოგიის პროფესორი. ის იყო პირველი, ვინც შექმნა ე. წ. ხმელეთის ტელესკოპი და შეიმუშავა რამდენიმე სხვა დიზაინი სადამკვირვებლო ტელესკოპებისა და ტელესკოპებისთვის, მათ შორის ბინოკულარული ტელესკოპი — ბინოკლების წინამორბედი. თავის ნაშრომში „ “ (1645) მან პირველად შემოგვთავაზა ტერმინები „ობიექტივი“ და „ოკულარი“, რომლებიც მას შემდეგ ფართოდ გამოიყენება. ამ ნაშრომს დაემატა ერთ-ერთი პირველი მთვარის რუკა.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს რეიტა.
რეიტას ხეობა

რეიტას ხეობა — ხეობა მთვარეზე. მდებარეობს მთვარის ხილული მხარის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (კვადრანტები -27, -114). სახელი ეწოდა ნაპრალის მახლობლად არსებული, კრატერ რეიტას მიხედვით (დაამტკიცა საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა 1961 წელს).

რეიტას ხეობა გადაჭიმულია ჩრდილოეთიდან სამხრეთის მიმართულებით 502.90 კმ-ზე, ხოლო მისი სელენოგრაფიული კოორდინატებია:
ჩრდილო-დასავლეთის კიდე — ;
სამხრეთ-აღმოსავლეთის კიდე — ;
ცენტრი — .
ამბროსი თავაძე

ამბროსი გიორგის ძე თავაძე (დ. 10 სექტემბერი, 1900, სოფელი მთისძირი, ახლანდ. ვანის მუნიციპალიტეტი, — გ. 5 მაისი, 1961, თბილისი) — ქართველი ფილოსოფოსი, ფილოსოფიის მეცნიერებათა დოქტორი (1955), პროფესორი (1958). მისი სამეცნიერო მოღვაწეობა ძირითადად ესთეტიკის ისტორიასა და რელიგიის ფილოსოფიას უკავშირდება.

დაამთავრა სამტრედიის გიმნაზია (1921), თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის (თსუ) პედაგოგიური ფაკულტეტის ფილოსოფიის განყოფილება (1926). 1926–1931 წლებში მუშაობდა სკოლის მასწავლებლად, 1931–1938 წლებში იყო თსუ-ის თანამშრომელი, 1958 წლიდან გარდაცვალებამდე — პროფესორი. შეთავსებით იყო თსუ-ისა (1944) და საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტის სწავლული მდივანი (1945–1953).
შრიოდინგერის ხეობა

შრიოდინგერის ხეობა — ხეობა მთვარეზე. მდებარეობს მთვარის ხილული მხარის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში (კვადრანტები -30, -140). სახელი ეწოდა ნაპრალის მახლობლად არსებული, კრატერ შრიოდინგერის მიხედვით (დაამტკიცა საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა 1970 წელს).

შრიოდინგერის ხეობა გადაჭიმულია ჩრდილოეთიდან სამხრეთის მიმართულებით 301.71 კმ-ზე, ხოლო მისი სელენოგრაფიული კოორდინატებია:
ჩრდილო-დასავლეთის კიდე — ;
სამხრეთ-აღმოსავლეთის კიდე — ;
ცენტრი — .
შრიოტერის ხეობა

შრიოტერის ხეობა — ხეობა მთვარეზე. მდებარეობს მთვარის ხილული მხარის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში (კვადრანტები -10, -38). სახელი ეწოდა გერმანელი ასტრონომის, იოჰან ჰიერონიმუს შრიოტერის პატივსაცემად (დაამტკიცა საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა 1961 წელს).

შრიოტერის ხეობა გადაჭიმულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებით 185.32 კმ-ზე, ხოლო მისი სელენოგრაფიული კოორდინატებია:
ჩრდილო-აღმოსავლეთის კიდე — ;
სამხრეთ-დასავლეთის კიდე — ;
ცენტრი — .
გიორგი თავაძე (მეტალურგი)

გიორგი (გოგი) ფერდინანდის ძე თავაძე (დ. 6 დეკემბერი, 1945, თბილისი, — გ. იანვარი 2021) — ქართველი მეტალურგი, თანამდებობის პირი. ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი (1995), პროფესორი (2002), საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (2009), საქართველოს საინჟინრო აკადემიის ნამდვილი წევრი (2005).

დაიბადა აკადემიკოს ფერდინანდ თავაძის ოჯახში, დედა — ბარბარე ქარუმიძე, 1924 წელს რეპრესირებული მეცენატის ალექსანდრე (საშა) ქარუმიძის ქალიშვილი იყო. დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის (ახლანდ. საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი, სტუ) მეტალურგიული ფაკულტეტი (1967). 1967 წლიდან მუშაობდა საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის მეტალურგიის ინსტიტუტში (ახლანდ. ფერდინანდ თავაძის სახ. მეტალურგიისა და მასალათმცოდნეობის ინსტიტუტი), 1992-2004 წლებში — საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ტექნიკური სამმართველოს უფროსად, 1998-2002 წლებში — საქართველოს შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის სტრატეგიული დაგეგმარებისა და სამეცნიერო-ტექნიკური კვლევების მთავარი სამმართველოს უფროსად.

2002–2004 წლებში იყო საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს კვლევებისა და ტექნოლოგიების ცენტრის უფროსი, 1997–2005 წლებში — -ს კვლევებისა და ტექნოლოგიების ორგანიზაციისა და სახმელეთო შეიარაღების ჯგუფის ეროვნული კოორდინატორი, 2006 წლიდან — მეტალურგიისა და მასალათმცოდნეობის ინსტიტუტის დირექტორი.

თავაძის სამეცნიერო კვლევის მიმართულებებია: ამორფული და წვრილკრისტალური მასალების მიღება; ლითონური ნალღობიდან ზესწრაფი წრთობით თვითგავრცელებადი მაღალტემპერატურული სინთეზის (თმს) ტექნოლოგიით –15 ტიპის ლითონური და მაღალტემპერატურული კერამ. ზეგამტარი მასალების მიღება; თმს ტექნოლოგიით ბორისა და მისი ნაერთების მიღება და კვლევა. არის საქართველოს სახელმწიფო პრემიის (1988) და გიორგი ნიკოლაძის პრემიის (2013) ლაურეატი. მინიჭებული აქვს პოლკოვნიკის წოდება და დაჯილდოებულია ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენით (1996).
ნიკოლოზ თავაძე

ნიკოლოზ (ნიკა) მერაბის ძე თავაძე (დ. 8 მაისი, 1970, თბილისი) — ქართველი მსახიობი და რეჟისორი.

დაიბადა თეატრის მოღვაწეთა ოჯახში (მამა — მსახიობი და კინორეჟისორი მერაბ თავაძე, დედა — მსახიობი იზა გიგოშვილი). 1991 წელს დაამთავრა შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალური ინსტიტუტი (შ. გაწერელიას ჯგუფი). 1994–1997 წლებში მამასთან ერთად მუშაობდა „სამეფო უბნის თეატრის“ დაარსებაზე (შემდგომში მისი დირექტორი გახდა). ამავე თეატრში შეასრულა როლები: რემი (ი. მისიმას „ჩემი მეგობარი ჰიტლერი“), ნუგზარი (ლ. ბუღაძის „ნუგზარი და მეფისტოფელი“; საქართველოს თეატრალური საზოგადოების ყოველწლიური პრემია მამაკაცის როლის საუკეთესო შესრულებისათვის), მამაკაცი („აქ, ამ სავანეში“); ბრიკი (ტ. უილიამზის „კატა თუნუქის გახურებულ სახურავზე“) და სხვ. ამავე თეატრში დადგა ფ. ვებერის „კონტრაქტი“ (2007) და ს. მროჟეკის „სტრიპტიზი“ (2012).

2000 წლიდან ნიკა თავაძე მარჯანიშვილის თეატრის წამყვანი მსახიობია. ამ თეატრში შესრულებული როლებიდან აღსანიშნავია: იუდა (მ. ბულგაკოვის „პილატე“), ურიელ აკოსტა (კ. გუცკოვის „ურიელ აკოსტა“, 2006), ობერონი (უ. შექსპირის „ზაფხულის ღამის სიზმარი“, 2006), ქაქუცა ჩოლოყაშვილი (გ. ქართველიშვილის „ქაქუცა ჩოლოყაშვილი“, 2007), ფერნანდო (ე. გლანსერანი „გრონჰოლმის მეთოდი“, 2013) და სხვ. გადაღებულია არაერთ ქართულ და საზღვარგარეთულ კინოფილმში, მ. შ.: „იავნანამ რა ჰქმნა“ (1993), „ბრავო, ალბერ ლოლიშ“ (1997), „ხვეული კიბით“ (რეჟ. მ. თავაძე, 2001; 2004 დაჯილდოებულია კიევის საერთაშორისო ფესტივალზე „სტოჟარის" პრემიით, მამაკაცის როლის საუკეთესო შესრულებისათვის), „რენე მიდის ჰოლივუდში“ (რეჟ. ა. ცაბაძე, 2010, ჯილდო მამაკაცის როლის საუკეთესო შესრულებისათვის) და სხვ. მიღებული აქვს კოტე მარჯანიშვილის სახელობის პრემია (2000) და იაკობ გოგებაშვილის სახელობის პრემია (2003).

ნიკა თავაძის მეუღლე არის მსახიობი ნატა მურვანიძე, შვილი — რეჟისორი დათა თავაძე.
სამხრეთ აფრიკის ჩემპიონატი ჭადრაკში

სამხრეთ აფრიკის ჩემპიონატი ჭადრაკში — შეჯიბრი, რომელიც პირველად 1892 წელს ჩატარდა კეიპტაუნის საჭადრაკო კლუბის ორგანიზებით. ამჟამად მას მართავს ორგანიზაცია სამხრეთ აფრიკის ჭადრაკი . ტურნირი, როგორც წესი, ორ წელიწადში ერთხელ ტარდება. მასში მონაწილეობის უფლება აქვთ მხოლოდ სამხრეთ აფრიკის მოქალაქეებს და მონაწილეობენ მხოლოდ მიწვევით.

 1992 წელს ჩამოყალიბდა სხვადასხვა საჭადრაკო ორგანოების გაერთიანების შედეგად. 1995 წლის ღონისძიება, რომელიც პირველი იყო -ს ეგიდით, მოიცავდა ტიტულოვან მოთამაშეებს ანგოლიდან და ზიმბაბვედან და ჩატარდა შვეიცარიული სისტემით. მას შემდეგ ტურნირი ტარდება წრიული სისტემით. ტურნირის გამარჯვებული ატარებს სამხრეთ აფრიკის ჩემპიონის ტიტულს მომდევნო ტურნირის ჩატარებამდე.

ეროვნული ჩემპიონატის გამარჯვებულები

სამხრეთ აფრიკის ტიტულის მფლობელები (ჩელენჯ მატჩები)
გარდა ჩემპიონატებისა, ადრეულ წლებში ტიტულის მოპოვება ჩელენჯ მატჩების მეშვეობითაც იყო შესაძლებელი:
1897 ედვარდ რობერტსი (დაამარცხა ართურ კამერონი)
1898 ედვარდ რობერტსი (დაამარცხა პ. გ. ვან ბრედა)
1910 მაქს ბლიდენი (დაამარცხა ბრუნო ედგარ ზიგჰაიმი)
1911 ბრუნო ედგარ ზიგჰაიმი (დაამარცხა ჰარი დუჰანი)
1912 ბრუნო ედგარ ზიგჰაიმი (დაამარცხა ჰენკ მეიჰაიზენი)
რუბენ თავაძე

რუბენ მათეს ძე თავაძე (დ. 1903, სოფ. ზემო ხეთი, ახლანდ. ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტი, — გ. 1941, ქ. ქერჩი) — ქართველი მოქანდაკე. დიმიტრი და შალვა თავაძეების ძმა.

1924-1929 წლებში სწავლობდა თბილისის სამხატვრო აკადემიაში, 1934 წლიდან — ლენინგრადის ფერწერის, ქანდაკებისა და არქიტექტურის ინსტიტუტში. შემდეგ პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა თბილისის სამხატვრო აკადემიაში. მონაწილეობდა მსოფლიო ომში. დაიღუპა ქერჩის მისადგომებთან.

ძირითადი ნამუშევრები: კომპოზიტორი ზ. ფალიაშვილი (1938, თაბაშირი, თბილისის კონსერვატორიის დიდი საკონცერტო დარბაზის ფოიე), ა. წულუკიძე (ქვა, 1935, ქუთაისი), ბ. ძნელაძე (ბრინჯაო, 1930, კ. მერაბიშვილთან ერთად; ახლანდ. ლეონიძის სახელობის ბაღი, თბილისი, ამჟამად აღებულია). რუბენ თავაძის სხვა ნამუშევრები ინახება საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში.