iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ფინეთის გეოგრაფია

ფინეთის გეოგრაფია განსხვადება სკანდინავიის სხვა ქვეყნების გეოგრაფიისგან. ქვეყანა მდებარეობს ევროპის კონტინენტის უკიდურეს ჩრდილოეთში, შემოსაზღვრულია ბალტიის ზღვითა და ბოტნიისა და ფინეთის ყურეებით, სახმელეთო მეზობლები კი არიან შვედეთი, ნორვეგია და რუსეთი. რეგიონის სხვა ქვეყნების მსაგვსად ფინეთის ტერიტორია მოქცეულია ჩრდილოეთის 60° პარალელის ჩრდილოეთით. ხმელეთის ფართობის დაახლოებით მეოთხედი და მთლიანი ფართობის მესამედი არქტიკული წრის ჩრდილოეთით მდებარეობს.

ზომა, საზღვრები და გეოლოგია
ფინეთის მთლიანი ფართობი 337,030 კმ²-ია და მეექვსე ქვეყანაა ევროპაში ფართობის მხრივ საფრანგეთის, უკრაინის, ესპანეთის, შვედეთისა და გერმანიის შემდეგ. ფართობის 10% წყალს უკავია, 69% ტყეს, 8% დამუშავებულ მიწებს, ხოლო დარჩენილი 13% სხვა დანარჩენს.

ფინეთის გეოგრაფიაზე ყველაზე დიდი გავლენა იქონია კონტინენტურმა გამყინვარებამ, რომელმაც ქვეყანაში მრავალფეროვანი რელიეფი წარმოქმნა. 100 000 წლის წინ მყინვარებმა უკან დაიხია და დატოვა მორენები, დრუმლინები და ოზები. ამ პერიოდის კიდევ ერთი გამოვლინებაა ათასობით ტბა. მყინვარების მოძრაობის სიძლიერემ უამრავი ქვაბული დატოვა, რომლებიც შემდეგ გამავალმა წყლებმა ამოავსო.

ფინეთის კონტური ცალხელიან ადამიანს წააგავს. ეს ფაქტი ფინელებმა მრავალ ეროვნულ განსახიერებაში წარმოსახეს ნახატების სახით. 1941-1944 წლებში, საბჭოთა კავშირ-ფინეთის ომის ფინეთმა ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი დაკარგა და როგორც ამბობენ, სწორედ ამ დროს დაკარგა ადამიანის ფიგურამაც მეორე მკლავი.

რელიეფის ფორმები
მსოფლიოს მრავალი ქვეყანა შეიძლება დაიყოს განსხვავებულ გეოგრაფიულ რეგიონებად, რომელთა შორისაც როგორც წესი, რომელიმე ერთი დომინირებს. ფინეთი ამ მხრივ ოთხ რეგიონად იყოფა: ფინეთის არქიპელაგი, სადაც წყალი და კლდეები დომინირებს; ფინეთის სანაპირო რეგიონი, რომელიც თიხამიწის ვრცელი ვაკეებისგან შედგება და ფინეთის ძირითად სასოფლო-სამეურნეო რეგიონს წარმოადგენს; ფინეთის შიდა ნაწილში მდებარე ტბების რაიონი, რომელიც ვრცელი ტყეებით გამოირჩევა და ფინეთის მთიანეთი, რომელიც არქტიკული ბუჩქნარითაა დაფარული.

კლიმატი
ჩრდილოეთში მდებარეობის გამო, ფინეთში წელიწადის ყველაზე ხანგრძლივი სეზონი ზამთარია. მხოლოდ სამხრეთ სანაპირო ზოლშია ზაფხულისა და ზამთრის ხანგრძლივობა თანაბარი. ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთ არქიპელაგზე, ზამთარი დაახლოებით დეკემბრის დასაწყისიდან მარტის შუა რიცხვებამდე გრძელდება, ხოლო ლაპლანდიაში ოქტომბრის დასაწყისიდან მაისის დასაწყისამდე. აქედან გამომდინარე, ფინეთის სამხრეთ ნაწილი წელიწადში მხოლოდ 3-4 თვის განმავლობაშია თოვლით დაფარული, მაშინ როცა ჩრდილოეთი ნაწილი შვიდი თვითაა თოვლის საფარის ქვეშ. ჩრდილოეთ ნაწილში ნალექების საშუალო წლიური რაოდენობა 500 - 600 მმ-ია, სამხრეთში 600 - 700 მმ.

ფინეთის კლიმატს აყალიბებს მის დასავლეთით მდებარე ატლანტის ოკეანე და აღმოსავლეთით მდებარე ევრაზიის კონტინენტი. გოლფსტრიმისა და ჩრდილოეთ ატლანტიკის თბილი დინებები ნორვეგიასა და შვედეთთან ერთად, ფინეთსაც „ათბობენ". ბალტიის ზღვაში დასავლეთიდან შემომდინარე თბილი ჰაერის მასები გავლენას ახდენს ფინეთის სანაპირო ზოლის კლიმატზე.

ფინეთის ტერიტორიაზე დაფიქსირებული რეკორდულად მაღალი ტემპერატურაა 37.2 ° (2010 წლის ივლისი, ლიპერი), მინიმალური კი −51.5 ° (1999 წლის 28 იანვარი, კიტილა).
ფინეთის პოლიტიკური სისტემა

ფინეთის პოლიტიკური სისტემა ეფუძნება საპარლამენტო წარმომადგენლობითი დემოკრატიის, მრავალპარტიული სისტემის რესპუბლიკის პრინციპებს. სახელმწიფოს მეთაურია ფინეთის პრეზიდენტი ალექსანდრ სტუბი, რომელიც ქვეყნის საგარეო პოლიტიკას ხელმძღვანელობს და ფინეთის თავდაცვის ძალების უმაღლესი მთავარსარდალია. აღმასრულებელი ხელისუფლება ეკუთვნის ფიინეთის მთავრობას, რომლის მეთაურიც პრემიერ-მინისტრი პეტერი ორპოა. საკანონმდებლო ხელისუფლების უმაღლესი ორგანოა ფინეთის პარლამენტი , მაგრამ ამ სექტორში გარკვეული უფლებები მთავრობასაც გააჩნია. ფინეთის კონსტიტუციის მიხედვით, პრეზიდენტს პარლამენტის გადაწყვეტილებებზე ვეტოს დადების უფლება აქვს, თუმცა პარლამენტს ხმათა უმრავლესობით მისი დაძლევა შეუძლია..

აღმასრულებელი და საკანონმდებლო ხელისუფლებისგან დამოუკიდებელია სასამართლო ხელისუფლება, რომელიც ორი სისტემისგან შედგება: საერთო სსასამართლოებისა და ადმინისტრაციული სასამართლოებისგან. საერთო სასამართლოებს შორის უმთავრესია ფინეთის უზენაესი სასამართლო, ხოლო ადმინისტრაციულ სასამართლოებს შორის, ფინეთის უზენაესი ადმინისტრაციული სასამართლო. ფინეთში საკონსტიტუციო სასამართლო არ არსებობს. კანონის კონსტიტუციურობა შეიძლება განხილულ იქნეს ინდივიდუალური სასამართლო პროცესის ფარგლებში.

ფინეთის მოქალაქეებს ინდივიდუალური და პოლიტიკური თავისუფლება აქვთ. 18 წლის ასაკიდან ყველა ფინელს აქვს ხმის მიცემის უფლება. ფინეთი პირველი ქვეყანა იყო მსოფლიოში, სადაც ქალებმა როგორც ხმის მიცემის, ისე თანამდებობების დაკავების უფლება შეზღუდვების გარეშე მიიღეს.

მიუხედავად იმისა, რომ ფინეთი იდეაში საპარლამენტო სისტემის რესპუბლიკაა, ქვეყნის პრეზიდენტს მაინც შენარჩუნებული აქვს რამდენიმე მნიშვნელოვანი უფლებამოსილება, მათ შორისაა საგარეო პოლიტიკისა და ქვეყნის ეროვნული უსაფრთხოების საქმეების ლიდერის ფუნქციები.
ლევილ-სიურ-ორჟი

ლევილ-სიურ-ორჟი — სოფელი საფრანგეთში, ილ-დე-ფრანსის რეგიონის ესონის დეპარტამენტში. პარიზიდან 26 კმ-ზე. აქ 1922 წლიდან აქ ცხოვრობდნენ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საბჭოთა ოკუპაციის გამო ემიგრირებული ქართველები, აქვე ინახებოდა ქართული საგანძური, რომელიც 1921 წელს გაიტანა დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ. ლევილში ქართველთა სათვისტომო მამულის მეპატრონე იყო ბენიამინ ჩხიკვიშვილი. ლევილში ქართველთა სასაფლაოს მოწყობა იყო ნამეტია ბერძენიშვილის ინიციატივის შედეგი, რის გამოც მას „ლევილის დედა“ შეარქვეს.
გუნუნგ-ლიოსერის ეროვნული პარკი

გუნუნგ-ლიოსერის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი ინდონეზიის კუნძულ სუმატრაზე. ფართობი 7 927 კმ²-ია. სახელი ეწოდა აქ მდებარე მწვერვალ ლიოსერისგან (3 381 მ). ეროვნულ პარკში დაცულია მრავალი სახის ეკოსისტემა. მის ტერიტორიაზე ასევე მდებარეობს ორანგუტანების ნაკრძალი ბუკიტ-ლავანგი. კერინჩი-სებლატისა და ბუკიტ-ბარისან-სელატანის ეროვნულ პარკებთან ერთად, იუნესკომ გუნუნგ-ლიოსერი მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა საერთო სახელით — სუმატრის ტროპიკული ტყეები.

გუნუნგ-ლიოსერის ეროვნული პარკი 1980 წელს შეიქმნა. მისი სიგრძე 150 კმ-ია, სიგანე 100 კმ. ტერიტორიის დიდი ნაწილი მთებითაა დაფარული, 40% ზღვის დონიდან 1 500 მეტრზე მაღლა მდებარეობს.

გუნუნგ-ლიოსერი ერთ-ერთია სუმატრის იმ ორი ადგილიდან, სადაც ორანგუტანგები ბინადრობენ. სხვა ცხოველებიდან აღსანიშნავია: სუმატრის სპილო, სუმატრის ვეფხვი, სუმატრის მარტორქა, სიამანგი და ბენგალური კატა.
გრაფიტი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინს გრაფიტი აქვს რამდენიმე მნიშვნელობა:
გრაფიტი — მინერალი, ნახშირბადის ნაირსახეობა.
გრაფიტი — წარწერები ან ნახატები შენობებისა და გადასასვლელების კედლებზე, მატარებლის ვაგონებზე, ღობეებზე და სხვა ვერტიკალურ ზედაპირებზე. ზოგან ფოლკლორის სახეობაც შეიძლება იყოს. ითვლება ახალგაზრდობის თვითგამოხატვის ერთ-ერთ სახეობად. თანამედროვე გრაფიტის მხატვრების თვითსახელწოდებაა „რაიტერები“ (ინგლ. ).
კერინჩი-სებლატის ეროვნული პარკი

კერინჩი-სებლატის ეროვნული პარკი — უდიდესი ეროვნული პარკი ინდონეზიის კუნძულ სუმატრაზე. მისი ფართობი 13 791 კმ²-ია და ინდონეზიის ოთხი პროვინციის ტერიტორიაზე ვრცელდება. 2004 წლიდან გუნუნგ-ლიოსერისა და ბუკიტ-ბარისან-სელატანის ეროვნულ პარკებთან ერთად, შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში საერთო სახელით — სუმატრის ტროპიკული ტყეები.

პარკი მოიცავს ბარისანის მთათა სისტემის დიდ ნაწილს და მათ შორის სუმატრის უმაღლეს მწვერვალ კერინჩის (3 805 მ). მრავლადაა სწრაფი მდინარეები, მღვიმეები, ცხელი წყაროები, ჩანჩქერები და უმაღლესი კალდერული ტბა მთელ სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში — გუნუნგ-ტუჯუჰი.

პარკი ფლორისა და ფაუნის ბიომრავალფეროვნებით გამოირჩევა. გავრცელებულია მცენარეთა 4 000-ზე მეტი სახეობა, მათ შორისაა მსოფლიოში უდიდესი ყვავილი . ცხოველებიდან აღსანიშნავია: სუმატრის ვეფხვი, სუმატრის მარტორქა, სუმატრის სპილო, ბორნეოს ლეოპარდი, მალაიური ტაპირი. პარკში ასევე ბინადრობს ფრინველთა 370 სახეობა.
ბუკიტ-ბარისან-სელატანის ეროვნული პარკი

ბუკიტ-ბარისან-სელატანის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი ინდონეზიის კუნძულ სუმატრაზე. მისი ფართობი 3 568 კმ²-ია. 2004 წლიდან გუნუნგ-ლიოსერისა და კერინჩი-სებლატის ეროვნული პარკებთან ერთად, შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში საერთო სახელით - სუმატრის ტროპიკული ტყეები.

პარკში ბინადრობს მრავალი საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობა:
სუმატრის სპილო (500 ერთეული, მათი შემორჩენილი რაოდენობის 25%)
სუმატრის ზოლიანი კურდღელი (ყველა შემორჩენილი ერთეული მხოლოდ ამ პარკშია დაფიქსირებული)
სუმატრის მარტორქა (60-80 ერთული, დაახლოებით ამდენივე ბინადრობს გუნუნგ-ლიოსერის ეროვნულ პარკში, ანუ ორივეგან ერთად, შემორჩენილი რაოდენობის ძირითადი ნაწილი)
სუმატრის ვეფხვი (დაახლოებით 40 ბოკვერი, შემორჩენილი რაოდენობის 40%)

1935 წლიდან, ეს ტერიტრორია ველური ბუნების ნაკრძალია, ხოლო უკვე 1982 წელს ეროვნულ პარკად გამოცხადდა. მსოფლიოს ველური ბუნების ფონდის მონაცემების თანახმად, ბოლო წლებში, პარკის ტერიტორიაზე მიმდინარე უკანონო სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობის გამო, პარკმა ტყეების 20% დაკარგა. ამავე მონაცემებით, პარკის ტერიტორიის 450 კმ²-ზე მოშენებულია ყავის ნარგავები. ვითარების გამოსწორების მიზნით, ორგანიზაცია ამჟამად აქტიურად მუშაობს ყავის მულტინაციონალურ კომპანიებთან, რათა მათ უარი თქვან უკანონოდ მოყვანილი ყავის შეძენაზე.
დესემბარკო-დელ-გრანმა

დესემბარკო-დელ-გრანმა — ეროვნული პარკი კუბის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, გრანმის პროვინციაში. სახელი ეწოდა იმ იახტის პატივსაცემად, რომლითაც 1956 წელს ფიდელ კასტრო, ჩე გევარა, რაულ კასტრო და სხვა 79 თანამოაზრე მექსიკიდან დაბრუნდნენ კუბის რევოლუციის ორგანიზებისთვის.

პარკი შეიქმნა 1986 წელს. მისი ფართობი 261,8 კმ²-ია. პარკის ტერიტორია უნიკალურ გეოლოგიურ და გეომორფოლოგიურ არეალს წარმოადგენს და ძირითადად ფრიალო კლდეებითა და კარსტებით ხასიათდება.

1999 წელს, იუნესკომ დესემბარკო-დელ-გრანმა მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
ფინეთის პროვინციები

2010 წლის 1 იანვრამდე, ფინეთი იყოფოდა 6 პროვინციად (ფინ. - ლიანი, შვედ. - ლენი). პროვინციას ხემლძღვანელობდა მთავრობა, რომლის მეთაურიც იყო პრეზიდენტ-გუბერნატორი. გუბერნატორის თანამდებობაზე ყოფნის მაქსიმალური ვადა იყო 8 წელი.

2010 წლის 1 იანვარს, ფინეთის ყველა პროვინცია გაუქმდა. შეიქმნა ახალი ადმინისტრაციული დაყოფა — ექვსი სახელმწიფო ადმინისტრაციული რეგიონი და ერთი ალანდის გუბერნია. რეგიონები თავის მხრივ 19 პატარა რეგიონებად იყოფიან.

ფინეთის პროვინციები 1997–2009
ისტორია
1997 წლის რეფორმამდე, ფინეთი იყოფოდა 12 პროვინციად, როგორც ის 1831 წელს ნიკოლოზ -მა დაყო. მეცამეტე - ვიბორგის პროვინცია ანექსირებულ იქნა საბჭოთა კავშირის მიერ, მეორე მსოფლიო ომის მიმდინარეობისას, საბჭოთა კავშირ-ფინეთის ომის დროს.
დასავლეთი ფინეთი

დასავლეთი ფინეთი — ფინეთის ერთ-ერთი ყოფილი პროვინცია, რომელიც არსებობდა 1997 წლიდან, 2010 წლამდე. ესაზღვრებოდა ოულუს, აღმოსავლეთ ფინეთისა და სამხრეთ ფინეთის პროვინციებს, ასევე გასასვლელი ჰქონდა ბოტნიის ყურეში.

პროვინცია შეიქმნა 1997 წელს, რამდენიმე პროვინციის შეერთების შედეგად. თავის მხრივ იყოფოდა შვიდ რეგიონად. მაგრამ 2010 წლის 1 იანვარს, ფინეთის ექვსივე პროვინცია გაუქმდა.
შავშეთი (ქალაქი)

შავშეთი (, შავშათ) — ქალაქი თურქეთის რესპუბლიკაში, ართვინის პროვინციაში, ამავე სახელწოდების რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. სახელწოდება „შავშეთ“ უკავშირდება ისტორიულ ქართულ რეგიონს, შავშეთს, თუმცა ამ ადგილას ქართული ქალაქი ამ სახელწოდებით (შავშეთი) არასდროს ყოფილა. შავშეთის მოსახლეობა 2012 წლის აღწერით 6 753 ათას ადამიანს შეადგენს.

ფოტოგალერეა
მიკი დი

მიქაელ კირიაკოს დელაოგლოუ (, დ. 31 ოქტომბერი, 1963, გეტებორგი, შვედეთი) — უკეთ ცნობილი როგორც მიკი დი, ბერძნული წარმოშობის შვედი დრამერი და სიმღერების ავტორი, რომელიც ამჟამად მოღვაწეობს მძიმე მეტალ ჯგუფ მოუტერჰედში.

მუსიკალური კარიერის დაწყების შემდეგ ადგილობრივ ჯგუფებში მიკი 1985 წელს გადავიდა კოპენჰაგენში, სადაც იგი შეუერთდა ჯგუფ კინგ დაიმონდს. მათთან ერთად მიკიმ ჩაწერა ოთხი ალბომი.

1990 წელს მიკი უკრავდა ჯგუფში დონ დოკენი, რომელთანაც ერთად მან ჩაწერა ალბომი .

1992 წელს მიკი დათანხმდა ლემის წინადადებას (რომელიც 1985 წლიდან სთავაზობდა მას), გადასულიყო ჯგუფ მოუტერჰედში. მოუტერჰედის პირველი კონცერტი მიკისთან ერთად შედგა 1992 წლის 30 აგვისტოს. მას შემდეგ მიკი ჯგუფის უცვლელი წევრია.
ჩამპანერ-პავაგადჰი

ჩამპანერ-პავაგადჰი — არქეოლოგიური პარკი ინდოეთში, გუჯარათის შტატში. პარკის ტერიტორიაზე მდებარეობს მაჰმადიანთა ქალაქი, რომელიც არ შეცვლილა მოგოლთა იმპერიის დროიდან. ეს ერთადერთი მსგავსი ობიექტია ინდოეთის ტერიტორიაზე, რომელმაც დღემდე მოაღწია. უნიკალური არქეოლოგიური ობიექტების კონცენტრაციის გამო (100-ზე მეტი ძეგლი) 2004 წელს ობიექტი შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.
ჯავახეთის ეროვნული პარკი

ჯავახეთის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი სამცხე-ჯავახეთში. დაარსდა 2011 წლის აპრილში დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ინიციატივით. მოიცავს ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების გარკვეულ ტერიტორიებს. ეროვნული პარკის ფართობია 14 200 ჰექტარი. ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ფარგლებში აგრეთვე შეიქმნა ხანჩალის ტბის, ბუღდაშენის ტბის, კარწახის ჭაობის, სულდის ჭაობისა და მადათაფის ტბის აღკვეთილები, რომლებსაც 2019 წელს დაემატა ფარავნის ტბის, საღამოს ტბისა და აბულის ტბის აღკვეთილები.
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ჩინეთში

მოცემულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია ჩინეთში. სულ ქვეყანაში 2016 წლის მონაცემებით 50 ძეგლია და ამ მხრივ მსოფლიოში მეორე ადგილზეა. აღნიშნული ძეგლები წარმოადგენენ ჩინეთის ტურისტული რესურსების ძირითად ნაწილს.

ცხრილი
= კულტურული ძეგლი
† = ბუნებრივი ძეგლი
† = კულტურული და ბუნებრივი ძეგლი (შერეული)
ცხრილში შეტანილია ძეგლები, იუნესკოს მიერ მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის სიაში დამატების თარიღის მიხედვით.

ობიექტების გეოგრაფიული მდებარეობა
აღმოსავლეთი ფინეთი

აღმოსავლეთი ფინეთი — ფინეთის ერთ-ერთი ყოფილი პროვინცია, რომელიც არსებობდა 1997 წლიდან, 2010 წლამდე. ესაზღვრებოდა 3 პროვინციას: ჩრდილოეთიდან – ოულუს, დასავლეთიდან – დასავლეთ ფინეთის, სამხრეთიდან – სამხრეთ ფინეთის პროვინციებს. აღმოსავლეთი ფინეთის პროვინციის დედაქალაქი იყო მიკელი. უმსხვილესი ქალაქი – კუოპიო.

პროვინცია შეიქმნა 1997 წელს, რამდენიმე პროვინციის შეერთების შედეგად. თავის მხრივ იყოფოდა სამ რეგიონად. მაგრამ 2010 წლის 1 იანვარს, ფინეთის ექვსივე პროვინცია გაუქმდა.
ჩჰატრაპატი შივაჯი

ჩჰატრაპატი შივაჯი (მარათ. ्ी िाी ्ि) ან ვიქტორიას სადგური — ისტორიული სარკინიგზო სადგური ინდოეთის ქალაქ მუმბაიში, რომელიც ამავე დროს წარმოადგენს ცენტრალური რკინიგზის მთავარ შტაბს. იგი ერთ-ერთი ყველაზე გადატვირთული სადგურია.

სადგურის გეგმა 1887-1888 წლებში არქიტექტორმა ფრედერიკ უილიამ სტივენსმა შეადგინა. ამ სამუშაოში გასამრჯელოს სახით მან 35,830.8 აშშ დოლარი მიიღო. საბოლოო გეგმა გარკვეულწილად დაემსგავსა ლონდონის სენტ-პანკრასის სადგურს.

სადგურის მშენებლობამ ათ წელს გასტანა და დასრულებისას, მას ბრიტანეთის დედოფალ ვიქტორიას პატივსაცემად „ვიქტორიას სადგური" ეწოდა. 1996 წელს, ინდოეთის რკინიგზის მინისტრმა სადგურს სახელი შეუცვალა და ჩჰატრაპატი შივაჯი უწოდა.

2008 წლის 26 ნოემბერს, ორმა ტერორისტმა სადგურის ტერიტორიაზე ტერორისტული აქტი განახორციელა, რასაც 50 ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა.

2004 წელს, იუნესკომ სადგური მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
ელეფანტის გამოქვაბულები

ელეფანტის გამოქვაბულები (მარათჰ. ााुीी ेी) — გამოქვაბულთა კომპლექსი ინდოეთის მაჰარაშტრას შტატში. მდებარეობს მუმბაის უბეში, კუნძულ ელეფანტაზე, ქალაქ მუმბაიდან 10 კმ-ით აღმოსავლეთით. გამოქვაბულთა კომპლექსი შედგება ორი ჯგუფისაგან - პირველი, ინდუისტური ხუთი გამოქვაბულისგან შემგარი დიდი ჯგუფი და მეორე, ბუდისტური ორი გამოქვაბულისგან შმედგარი პატარა ჯგუფი. ინდუისტურ გამოქვაბულებში განლაგებულია ქვის ქანდაკებები, რომლებიც ღმერთ შივას სადიდებლადაა შექმნილი და ინდუიზმის ერთ-ერთ სექტას - შივაიზმს ეკუთვნის.

ქვისგან გამოკვეთილი სკულპტურები სავარაუდოდ ახ. წ. - საუკუნეებს განეკუთვნება, თუმცა მათი შექმნის თარიღი დღემდე საკამათოა. გამოქვაბულები ბაზალტურ კლდეშია გამოთხრილი. ერთ დროს ყველა მათგანი მოხატული ყოფილა, მაგრამ დღეს მისი მხოლოდ ნაკვალევებიღაა შემორჩენილი.

კუნძულს ადგილობრივები ჩარაპურის იწოდებდნენ და წარმოადგენდა ინდუიზმისათვის წმინდა ადგილს, სანამ აქ 1534 წელს პორტუგალიელები არ მოვიდნენ. პორტუგალიელებმა კუნძულს ელეფანტა (სპილო) უწოდეს, როდესაც გიგანტური, სპილოსთავიანი ქანდაკება დაინახეს. ეს ქანდაკება ამჟამად მუმბაის უელსის პრინცის მუზეუმში ინახება. მრავალწლიანი უყურადღებობის შემდეგ, 1970-იან წლებში გამოქვაბულებს რეკონსტრუქცია ჩაუტარეს, ხოლო უკვე 1987 წელს ისინი იუნესკომ შეიტანა მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში.
არწივები (სარაგბო კლუბი)

ოზურგეთის არწივები — მორაგბეთა კლუბი ქალაქ ოზურგეთში. კლუბი დაარსდა 2009 წელს. გუნდს თავდაპირველად „არწივები" ეწოდებოდა. 2010 წელს გუნდმა სახელი შეიცვალა და „ფირალები“ დაერქვა, თუმცა მალევე დაუბრუნდა ძველი სახელწოდება. კლუბი პირველ ლიგაში თამაშობდა 2013-14 წლების სეზონის ჩათვლით. 2014-15 წლებიდან შეიცვალა ეროვნული ჩემპიონატის ფორმატი და „არწივები“ რეგიონულ ლიგაში დაქვეითდნენ. რეგიონულ ლიგაში სამი სეზონის გატარების შემდეგ „არწივებმა“ მოიპოვეს პირველი ლიგის საგზური და დაუბრუნდნენ მას 2017-18 წლების სეზონში.

გუნდი თამაშობს ზვანის სტადიონზე, ოზურგეთში.
სერგო კოტრიკაძე

სერგო კოტრიკაძე (დ. 9 აგვისტო, 1936, ჩოხატაური, საქართველოს სსრ — გ. 3 მაისი, 2011, სტოკჰოლმი, შვედეთი) — ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი, მეკარე. საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1969).

ბიოგრაფია
იცავდა თბილისის „დინამოს“, ქუთაისის „ტორპედოსა“ და საბჭოთა კავშირის ეროვნული ნაკრების ღირსებას.

თბილისის „დინამოს“ ძირითად შემადგენლობაში საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატის ფარგლებში პირველად 1957 წლის 6 აპრილს, საკავშირო პირველობის პირველი ტურის კალენდარულ მატჩში, მოსკოვის „დინამოს“ წინააღმდეგ გამოვიდა მინდორზე. თბილისელთა შემადგენლობაში თამაშობდნენ: სერგო კოტრიკაძე, ვლადიმერ ელოშვილი, გივი ჩოხელი, გივი ხოჭოლავა, ავთანდილ ღოღობერიძე (მოსე დავარაშვილი 52'), ვლადიმერ რამიშვილი, ბორის ხასაია, კონსტანტინე გაგნიძე, ალექსანდრე კოტრიკაძე, შოთა იამანიძე და ავთანდილ ჭკუასელი. დაპირისპირება მოსკოველთა გამარჯვებით, ანგარიშით — 2–1 დამთავრდა.

თბილისის „დინამოს“ მაისურით საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატის ფარგლებში ბოლოჯერ 1970 წლის 25 აპრილს, საკავშირო ჩემპიონატის მე-8 ტურის კალენდარულ მატჩში, ლენინგრადის „ზენიტის“ წინააღმდეგ ითამაშა. თბილისელთა შემადგენლობაში თამაშობდნენ: სერგო კოტრიკაძე (თამაზ სტეფანია 70'), ფირუზ კანთელაძე, ვახტანგ რეხვიაშვილი, ვახტანგ ჭელიძე, შოთა ხინჩაგაშვილი, გურამ პეტრიაშვილი, სერგო კუტივაძე, მანუჩარ მაჩაიძე, გოჩა გავაშელი, ბესარიონ მჭედლიშვილი, ლევან ნოდია (ალექსი ილიადი 75'). შეხვედრა ფრედ, ანგარიშით — 1–1 დამთავრდა.

საბჭოთა კავშირის უმაღლეს ლიგაში ჩაატარა 261 მატჩი. საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი (1964), სამგზის (1959, 1962, 1967) ბრინჯაოს პრიზიორი, საბჭოთა კავშირის თასის ფინალისტი (1960) თბილისის „დინამოს“ შემადგენლობაში. 1962 წლის ჩილეს მსოფლიო ჩემპიონატის მონაწილე. საბჭოთა კავშირის წლის საუკეთესო მეკარე (1962). საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1969). ღირსების ორდენის კავალერი.

1964 წლის 18 ნოემბრის „ოქროს მატჩის“ მონაწილე.

გარდაიცვალა 2011 წლის 3 მაისს შვედეთის დედაქალაქ სტოკჰოლმში, გულის შეტევით. ამ დროს ის საქართველოს 15-წლამდე ნაკრებს „ლენარტ იოჰანსონის თასი 2011“-ის გათამაშებაზე ახლდა, როგორც სამწვრთნელო შტაბის წევრი.

მიღწევები
საკლუბო
დინამო თბილისი
საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატი
ჩემპიონი: 1964
ბრინჯაოს პრიზიორი: 1959, 1962, 1967
საბჭოთა კავშირის თასი
ფინალისტი: 1960
ინდივიდუალური
საქართველოს საუკუნის სიმბოლური ნაკრების წევრი „სარბიელის“ ვერსიით: 1998
საბჭოთა კავშირის წლის საუკეთესო მეკარე: 1962
საქართველოს საუკუნის საუკეთესო მეკარე: 1999

№3: 1960, 1961, 1962, 1963

გალერეა
ფაქტები
სერგო კოტრიკაძე ოთხჯერ იყო დასახელებული საბჭოთა კავშირის წლის 33 საუკეთესო ფეხბურთელის სიაში.

გაზეთ „სარბიელის“ ინიციატივით, 1998 წელს გულშემატკივრებმა საქართველოს საუკუნის საუკეთესო ფეხბურთელი, მწვრთნელი და სიმბოლური ნაკრები დაასახელეს (გამოკითხვაში მონაწილეობა მიიღო 837-მა მკითხველმა). გამოკითხვის შედეგად სერგო კოტრიკაძე საქართველოს საუკუნის სიმბოლური ნაკრების წევრად დასახელდა.
მყიფე X სინდრომი

მყიფე სინდრომი — გენეტიკური დაავადება, ქრომოსომული სინდრომი, რომლის დროსაც ქრომოსომა შეიცავს დეფექტურ გენს. მყიფე სინდრომი მამაკაცებში უფრო მკვეთრად ვლინდება, ვიდრე ქალებში. ქალებთან კომპენსაციას ნორმალური სტრუქტურის მქონე ქრომოსომა ახდენს.

სინდრომი პირველად 1943 წელს აღწერეს მარტინმა და ბელმა, ამიტომ მას მარტინ-ბელის სინდრომსაც უწოდებენ.

დამახასიათებელი ნიშნები
მყიფე სინდრომი ვლინდება ფიზიკურ, შემეცნებით და ქცევით მახასიათებლებში. მახასიათებლის გამოვლენა დამოკიდებულია გენის მუტაციის ხარისხზე.

ამ სინდრომის მქონე ბავშვებს ხშირად აქვთ:

ფიზიკური ნიშნები :
გრძელი სახე
დიდი თავი
ფართო და წინ წამოწეული ყურები
ბრტყელი ტერფი
მსხვილი, წინ წამოწეული ნიკაპი
გულის პათოლოგია
ბიჭებთან - დიდი სათესლე ჯირკვლები

შემეცნებითი თავისებურებები
იოლი გონებრივი ჩამორჩენილობა
მეტყველების შეფერხება
ყურადღების კონცენტრაციის პრობლემა
საუბრის წამოწყებისა და კითხვის დასმის პრობლემები
არითმეტიკული ოპერაციების შესრულებასთან დაკავშირებული პრობლემები

ქცევითი მახასიათებლები
აუტისტური ტიპის ქცევა
გუნება-განწყობილების ხშირი ცვლა
აგრესიული აფეთქებები
აკვიატებული აზრები
შფოთვის მაღალი დონე

გამომწვევი მიზეზები და გამოვლენის სიხშირე
ინტენსიური გენეტიკური კვლევების საფუძველზე დადგინდა, რომ სინდრომი გამოწვეულია ქრომოსომაზე -1 გენის მთლიანი ან ნაწილობრივი მუტაციით. ეს დაავადება მამაკაცებში უფრო ხშირად გვხვდება, რადგან მამაკაცებს ერთი ქრომოსომა აქვთ, დაავადება კი სწორედ ქრომოსომის დაზიანებისას ვლინდება.

ამ სინდრომის მატარებელი ქალებისათვის 50%-ია ალბათობა, რომ მისი ყველა შვილი მყიფე ქრომოსომის მატარებელი იქნება; სინდრომის გამოვლენის ალბათობა იზრდება მამრობითი სქესის შვილების შემთხვევაში.

აშშ-ის მონაცემებით, ყოველ 4000 მამაკაცზე და 8000 ქალზე გვხვდება 1 მყიფე ქრომოსომის სინდრომით დაავადებული.

დიაგნოსტიკა და მკურნალობა
ბავშვებსა და მოზრდილებში დიაგნოსტიკა ხდება დნმ-ის პირდაპირი ანალიზის საფუძველზე. პრენატალურ პერიოდში კი დიაგნოსტიკა ხდება შემდეგი მეთოდით: ორსულობის მე-10 კვირას, ამნიოცენტეზის საშუალებით, იღებენ სინჯს სანაყოფე სითხიდან და ამოწმებენ ქრომოსომის მუტაციას.

დღესდღეობით, ამ სინდრომისგან განკურნება შეუძლებელია. თუმცა არსებობს სხვადასხვა სახის მკურნალობა სიმპტომების შესამსუბუქებლად და ბავშვის სოციალურ გარემოსთან ადაპტაციის გასაუმჯობესებლად. მკურნალობა მოიცავს როგორც მედიკამენტურ ასევე არამედიკამენტურ თერაპიას.
კუტბ-მინარი

კუტბ-მინარი, კუტუბ-მინარი, კუტაბ-მინარი – მსოფლიოში ყველაზე მაღალი აგურის მინარეთი. აშენებულია დელის სასულთნოს მმართველების რამდენიმე თაობის მიერ. მინარეთის სიმაღლეა 72,6 მეტრი და წარმოადგენს შუა საუკუნეების ინდურ-ისლამური არქიტექტურის უნიკალურ ნიმუშს.

1993 წელს კუტბ-მინარი შეტანილი იქნა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.

გალერეა
ყვავილების ხეობა

ყვავილების ხეობა – ეროვნული პარკი ინდოეთში. მდებარეობს დასავლეთი ჰიმალაის მაღალ მთებში. ცნობილია თავისი ყვავილების მდელოების სილამაზით. 1982 წელს გამოაცხადეს ეროვნულ პარკად, ხოლო 2005 წელს შეტანილი იქნა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში ნანდა-დევის ეროვნული პარკისა და ყვავილების ხეობის სახელწოდებით. პარკის ფართობია 8750 ჰა.

გალერეა
სუნდარბანსის ეროვნული პარკი

სუნდარბანის ეროვნული პარკი (ბენგალ. ু্ াী় ্া)— ეროვნული პარკი, ვეფხვების ნაკრძალი, იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი და ბიოსფერული ნაკრძალი ინდოეთში. მდებარეობს სუნდარბანსის დელტაში, ბენგალის შტატში. ეს ტერიტორია მანგროს ხშირი ტყეებითაა დაფარული და ბენგალური ვეფხვების გავრცელების ერთ-ერთ უდიდეს არეალს წარმოადგენს. ასევე გავრცელებულია მრავალი სახეობის ფრინველი, რეპტილია და უხერხემლო, ასევე მლაშე წყლის ნიანგი.

1991 წელს, ეს ტერიტორია აღწერეს როგორც უკაცრიელი ქვეყანა, რომელიც მანამდე არავის ენახა. იმ დროსიათვის იგი მოიცავდა 16 902 კმ²-ს და გადაჭიმული იყო 266 კმ სიგრძეზე.

დღევანდელი ეროვნული პარკი 1977 წელს ველური ბუნების ნაკრძალად გამოცხადდა, 1984 ეროვნულ პარკად, 1987 წელს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლად, ხოლო 1989 წელს ბიოსფერულ ნაკრძალად.
ნანდა-დევის ეროვნული პარკი

ნანდა-დევის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი ინდოეთის უტარაკჰანდის შტატში. მდებარეობს მწვერვალ ნანდა-დევის (7 817 მ) გარშემო, ზღვის დონიდან 3 500 მეტრზე. მისი ფართობი შეადგენს 630.33 კმ²-ს. პარკი შეიქმნა 1982 წელს, ხოლო 1988 წელს შევიდა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში.

პარკი გარს ერტყმის ნანდა-დევის ნაკრძალს, მყინვარულ აუზს, რომელიც მოიცავს 6.000 მეტრზე მეტი სიმაღლის მწვერვალების მასივს. იუნესკოს სიაში შესულია მსი ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე ყვავილების ხეობის ეროვნულ პარკთან ერთად, რომელიც ამ სიას 2005 წელს დაემატა.

პარკის ტერიტორია დაუსახლებელია. ნაკრძალში დაცულია ლურჯი ცხვარი, თოვლის ლეოპარდი, შავი დათვი და ფრინველის ზოგიერთი სახეობა. ალპურ ზონაში გავრცელებულია მცენარეთა ენდემური სახეობები. პარკის მეორე ნაწილი გამოირჩევა მყინვარებით.
ინდოეთის მთის რკინიგზა

ინდოეთის მთის რკინიგზა — ასე ეწოდება ინდოეთის მთებში გამავალ ხუთ სარკინიგზო ხაზს, რომელიც ამ ქვეყანაში საუკუნესა და საუკუნის დასაწყისში, ბრიტანეთის კოლონიური მმართველობის დროს აიგო და დღემდე მოქმედებს.

შედგება სამი ნაწილისგან: დარჯილინგ-ჰიმალაის რკინიგზა, ნილგირის სამთო რიკინიგზა, კალკა-შიმლას რკინიგზა. იუნესკომ აღნიშნული ხაზები ცალ-ცალკე, 1999, 2005 და 2008 წლებში შეიტანა მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში, როგორც „შესანიშნავი მაგალითი მთიან რეგიონში პრობლემის მოგვარების ტექნოლოგიურად გადაწყვეტისა“.