თემურლენგის მუზეუმი

თემურლენგის მუზეუმი — მუზეუმი ტაშკენტის ცენტრში, რომელიც ეძღვნება შუა აზიის ისტორიას ამირ თემურის (თემურლენგის) და მის მიერ დაარსებული დინასტიის წარმომადგენლების მმართველობის პერიოდში. მუზეუმი შედის უზბეკეთის რესპუბლიკის „სახელმწიფო უნიკალური სამეცნიერო ობიექტების სიაში“. მუზეუმში ინახება 5 ათასზე მეტი ექსპონატი, რომლებიც თემურისა და თემურიდების დინასტიის მმართველობის ეპოქას განეკუთვნება.

ისტორია
თემურილენგის მუზეუმი გაიხსნა 1996 წელს, პრეზიდენტ ისლამ ქარიმოვის ინიციატივით, თემურლენგის დაბადებიდან 660 წლისთავის აღსანიშნავად. 2006 წელს, მუზეუმის ათი წლის იუბილესთან დაკავშირებით, გაიხსნა ექსპოზიცია „თემურიდების ისტორიის სახელმწიფო მუზეუმის 10 წელი“. 2007-2011 წლებში განხორციელდა ფუნდამენტური კვლევების პროექტი „თემურიდების ეპოქის წერილობითი ძეგლების შესწავლა უზბეკეთსა და საზღვარგარეთ“. ამ პროექტის ფარგლებში შეგროვდა მასალები და ცნობები იმ ხელნაწერების შესახებ, რომლებიც თემურლენგსა და თემურიდების ეპოქას განეკუთვნება და სხვა ქვეყნებში ინახება.

არქიტექტურა
მუზეუმის შენობა წარმოადგენს მრგვალ ნაგებობას, რომელსაც კლასიკური აღმოსავლური გუმბათი ამშვენებს. მუზეუმი სამი სართულისგან შედგება, რომელთაგან მეორე და მესამე სართული მთლიანად თემურიდების ისტორიას ეთმობა. მუზეუმის ინტერიერი მდიდრულადაა გაფორმებული მარმარილოთი, კოლონებით, მოხატულობით, აღმოსავლური მინიატურებითა და სუფთა ოქროთი (რომლის 20 კგ-ზე მეტია გამოყენებული), ხოლო თავად შენობა ბალდახინითაა დამშვენებული. დარბაზების კედლები წარმოადგენს ფრესკებს, რომლებიც ასახავს თემურლენგის ცხოვრებას და ქვეყნის ისტორიის სურათებს უძველესი დროიდან დღემდე. მუზეუმის სამკაულს ასევე წარმოადგენს ბროლის ჭაღი, რომლის სიმაღლე 8.5 მეტრია და 106 ათასი საკიდისგან შედგება.

ექსპოზიციები
მუზეუმის ცენტრალურ ექსპონატებს წარმოადგენს ოსმანის ყურანის ასლი (სამარყანდის ქუფიური ყურანი), რომლის ორიგინალიც ინახება მუი მუბარაქის მედრესეში, ხაზრათი იმამის ანსამბლის შემადგენლობაში. მეორე ცენტრალური ექსპონატია პანო, რომელიც თემურლენგის ცხოვრებას ეძღვნება. ეს პანო შესრულებულია მინიატურის სტილში და ასახავს სხვადასხვა სცენას მხედართმთავარ თემურლენგის ცხოვრებიდან. პანო, რომელიც სამ ნაწილადაა დაყოფილი, მოგვითხრობს ამირ თემურის ცხოვრებაზე დაბადებიდან გარდაცვალებამდე.

პანოს პირველი ნაწილი ამირ თემურის დაბადებას განასახიერებს და მასზე შემდეგი სიმბოლოებია გამოსახული: ჩამოვარდნილი ვარსკვლავი, რომელიც ნიშნავს „ბედნიერი ვარსკვლავის ქვეშ დაბადებულს“ (თემურის ტიტული, „საჰიბყირანი“, სწორედ ამას ნიშნავს); ფრინველი ჰუმო — ბედნიერებისა და თავისუფლების სიმბოლო; და შევარდენი — ამირ თემურის მაღალი მისწრაფებების სიმბოლო ადრეული წლებიდან.

პანოს მეორე ნაწილი ეძღვნება ამირ თემურის შემოქმედებით საქმიანობას. მასზე გამოსახულია ამირ თემურის მიერ აგებული ნაგებობები, როგორებიცაა აქ-სარაის სასახლე (შაჰრისაბზი) და ბიბი ხანუმის მეჩეთი (სამარყანდი). პანოს მესამე ნაწილში გამოსახულია ამირ თემურის აკლდამა – სამარყანდის გურ-ემირის მავზოლეუმი. პანოს სამივე ნაწილს აერთიანებს მდინარე, რომელიც ამირ თემურის ცხოვრების რიტმსა და დინებას განასახიერებს. მუზეუმის ექსპონატები თემატიკის მიხედვით არის გაერთიანებული: „კულტურა და დამწერლობის ისტორია უზბეკეთში“, „ქალაქი-ციხესიმაგრე შოხრუხია“, „ჩვენი მემკვიდრეობა საზღვარგარეთ“, „ამირ თემური - კლავიხო - სამარყანდი“, „ეპიზოდები ამირ თემურის ცხოვრებიდან“, „ამირ თემური და თემურიდები – მხატვრების თვალით“, „ამირ თემურისა და თემურიდების ეპოქა...“

უზბეკეთის ეროვნული სააგენტოს მონაცემებით, 2014 წლის ოქტომბერში მუზეუმის ფონდი 5000-ზე მეტ ექსპონატს ითვლიდა. მათ შორისაა ხელნაწერები, რომლებიც ამირ თემურსა და თემურიდების ეპოქას ეხება, ვერცხლისა და სპილენძის მონეტები, რომლებზეც გამოსახულია ამირ თემურის გერბი და ამოტვიფრულია თემურიდების დინასტიის წარმომადგენელთა სახელები, კერამიკული და სპილენძის ნაკეთობები, ეთნოგრაფიული ინტერესის მქონე საგნები, შეიარაღება, მხედართმთავრებისა და რიგითი მეომრების ტანსაცმელი, საიუველირო ნაწარმი, მუსიკალური ინსტრუმენტები, ულუღბეგის ასტრონომიული ინსტრუმენტები და მრავალი სხვა კულტურული ფასეულობა, რომლებიც თემურიდების ეპოქით თარიღდება. თემურიდების ეპოქის სხვადასხვა ნივთმა, მათზე დატანილმა ორნამენტებმა და ფერებმა, 600-ზე მეტი წლის შემდეგაც კი, შეინარჩუნა პირვანდელი სახე.

მუზეუმის ექსპონატებს აქვთ დიდი ისტორიული ღირებულება და მოწმობენ, რომ ამირ თემური იყო არა მხოლოდ სახელმწიფო მოღვაწე, არამედ მეცნიერების, ხელოვნებისა და კულტურის, ხელოსნობის, სულიერებისა და განმანათლებლობის მფარველიც.

მუზეუმის ფონდი ყოველწლიურად არქეოლოგიური აღმოჩენებით მდიდრდება. მაგალითად, 2014 წლის მაის-ივნისში შაჰრუხიას ციხესიმაგრის ნანგრევებზე გათხრების ჩატარების შემდეგ, ფონდი 50-ზე მეტი ერთეულით გაიზარდა. ამის გარდა, მუზეუმს უბრუნდება საზღვარგარეთ გატანილი არტეფაქტები. უზბეკეთში ჩასული ოფიციალური დელეგაციების მრავალი წარმომადგენელი, ქალაქ ტაშკენტის სხვა ღირსშესანიშნაობებთან ერთად, თემურიდების ისტორიის სახელმწიფო მუზეუმსაც სტუმრობს. მათ შორის არიან სახელმწიფოს მეთაურები, მთავრობის ხელმძღვანელები, საპარლამენტო დელეგაციები, საერთაშორისო ორგანიზაციების წარმომადგენლები, საქმიანი წრეების მოღვაწეები, მეცნიერებისა და კულტურის მოღვაწეები. მუზეუმში ცალკე ოთახი უკავია მუზეუმის სტუმრებისგან მიღებულ საჩუქრებს. მუზეუმის ექსპონატები ნაჩვენები იყო საერთაშორისო გამოფენებზე საფრანგეთში, აშშ-ში, გერმანიაში, ავსტრიაში. თემურიდების ისტორიის მუზეუმს ყოველწლიურად ათასობით ტურისტი სტუმრობს.

მუზეუმის საქმიანობა
მუზეუმში რეგულარულად ტარდება სულიერ-საგანმანათლებლო ღონისძიებები, მუზეუმის ექსპონატების გამოყენებით. ასე მაგალითად, 2006-2011 წლებში ჩატარდა ისეთი ღონისძიებები, როგორებიცაა: „კალმის დიდი ოსტატები“, „თემურიდების პერიოდის სამართლებრივი მემკვიდრეობა“, „ამირ თემურის შთამომავლები“, „ისტორიის მარგალიტები“, „დიდებული სახე“. ასევე იმართებოდა თემატური ექსკურსიები: „ამირ თემური და ევროპა“, „ამირ თემურის საბრძოლო ხელოვნება“, „მედიცინა ამირ თემურის ეპოქაში“, „თემურის კანონმდებლობა“, „მავერანაჰრი ულუღბეგის ეპოქაში“, „თემურიდი პრინცესები“ და სხვა.

2006-2011 წლებში მუზეუმში 17 გამოფენა შეიქმნა. მათ შორის იყო: „ამირ თემური – კლავიხო – სამარყანდი“, „დამწერლობის კულტურის ისტორია“, „ფურცლები ამირ თემურის ცხოვრებიდან“, „საზღვარგარეთული მემკვიდრეობა“, „სამარყანდს – 2750“, „შაჰრუხიას აღმოჩენები“, „ტაშკენტი – ისლამური კულტურის დედაქალაქი“, „ტაშკენტი – აღმოსავლეთის ვარსკვლავი“, „ავტოგრაფები“, „იშვიათი ხელნაწერების საგანძურიდან“, „თემურიდების ეპოქის რენესანსი“, „დიპლომატიური ურთიერთობები თემურიდების სახელმწიფოში“ და სხვა.

მუზეუმი ასევე წარმოადგენს სამეცნიერო ცენტრს უზბეკეთის რესპუბლიკაში. მასთან არსებული სამეცნიერო ჯგუფი სხვადასხვა წიგნის გამოსაცემად მომზადებითაა დაკავებული. ამ ჯგუფის წევრების ძალისხმევით გამოიცა წიგნები: „ამირ თემური მსოფლიო ისტორიაში“, „ხივა – ათასი გუმბათის ქალაქი“, „ბუხარა – აღმოსავლეთის მარგალიტი“, „სინათლე წარსულიდან“, „ჯალოლიდინ მანგუბერდი“, „შაჰრისაბზი – ათასწლეულების მემკვიდრეობა“.