ჯო ბაიდენი

ჯოზეფ რობინეტ „ჯო“ ბაიდენი უმცროსი (; დ. 20 ნოემბერი, 1942, სკრეტონი, პენსილვანიის შტატი, აშშ) — ამერიკელი პოლიტიკოსი, დემოკრატიული პარტიის წევრი, ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტი 2021-2025 წლებში. 2009–2017 წლებში იყო აშშ-ის ვიცე-პრეზიდენტი (ბარაკ ობამას პრეზიდენტობის დროს), ხოლო 1973–2009 წლებში — აშშ-ის სენატორი დელავერიდან.

დაიბადა პენსილვანიის შტატის ქალაქ სკრენტონში; ბავშვობის დიდი ნაწილი ასევე ნიუ-კასლის ოლქშიც (დელავერი) გაატარა. სწავლობდა დელავერის უნივერსიტეტში, სადაც 1965 წელს ბაკალავრის ხარისხი მოიპოვა, ხოლო 1968 წელს სირაკიუსის უნივერსიტეტში სამართლის დოქტორის ხარისხი მიიღო. 1970 წელს აირჩიეს ნიუ-კასლის ოლქის საბჭოს წევრად. 1972 წელს გახდა ამერიკის სენატის წევრი დელავერის შტატიდან და მეექვსე ყველაზე ახალგაზრდა სენატორი ამერიკის ისტორიაში. დიდი ხნის განმავლობაში იყო სენატის საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტის წევრი, მოგვიანებით — საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტის თავმჯდომარე. 1991 წელს სპარსეთის ყურის ომის წინააღმდეგ გამოვიდა, და ქალთა მიმართ ძალადობის აქტი. ზედამხედველობას უწევდა ამერიკის უზენაესი სასამართლოში მოსამართლეების თანამდებობაზე დამტკიცების საკითხთან დაკავშირებით გამართულ ექვს მოსმენას, მათ შორის ორ ყველაზე საკამათოს. პრეზიდენტის არჩევნებზე დემოკრატიული პარტიის ნომინაციის მოსაპოვებლად ორჯერ (1988 და 2008 წლებში) უშედეგოდ წამოაყენა საკუთარი კანდიდატურა: პირველად პრეზიდენტობის კანდიდატი ნილ კინოკი გახდა, ხოლო მეორე ჯერზე — ბარაკ ობამა.

ჯო ბაიდენი დელავერის სენატორად ექვსჯერ აირჩიეს. 2008 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში ბარაკ ობამას გამარჯვების შემდეგ, ბაიდენი ამერიკის ვიცე-პრეზიდენტად დაინიშნა. 2009 წლამდე იგი მეოთხე ყველაზე ხნიერი სენატორი იყო. ობამა და ბაიდენი 2012 წელს ხელახლა აირჩიეს. 2009 წელს, ვიცე-პრეზიდენტის რანგში, 2008 წლის ფინანსური კრიზისის დასაძლევად ზედამხედველობდა აშშ-ის ეკონომიკის სტიმულირების გეგმას. 2010 წელს რესპუბლიკელებთან მისი მოლაპარაკების შედეგად, მოხერხდა გადასახადების შემსუბუქების კანონის მიღება, რომელმაც ქვეყანა საგადასახადო ჩიხიდან გამოიყვანა. 2011 წელს მისი ძალისხმევით მიიღეს საბიუჯეტო კონტროლის კანონი, რომელმაც ვალის მაქსიმალური ზღვრის კრიზისი გადაჭრა, 2012 წელს ძალაში შევიდა გადასახადის გადამხდელთათვის საშეღავათო კანონი, რომელიც მიმართული იყო მოახლოებული ე. წ. „ფისკალური კლდის“ წინააღმდეგ. ბაიდენი ხელმძღვანელობდა აშშ-სა და რუსეთს შორის სტრატეგიული თავდასხმითი შეიარაღების შემცირებისა და შეზღუდვის შესახებ ხელშეკრულების გაფორმებას, მხარს უჭერდა ლიბიაში სამხედრო ინტერვენციას, ერაყიდან ამერიკული ჯარების გამოყვანის გზით დახმარება გაუწია ერაყის მიმართ ამერიკის პოლიტიკის ფორმულირებას. 2012 წელს სენდი-ჰუკის დაწყებით სკოლაში მომხდარი სროლის შემდეგ ხელმძღვანელობდა იარაღით ძალადობის შემსწავლელ სპეციალურ კომისიას. 2017 წელს პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ დააჯილდოვა თავისუფლების საპრეზიდენტო მედლით. დაჯილდოებულია საქართველოს წმინდა გიორგის სახელობის გამარჯვების ორდენით (2009 წლის ვიზიტის დროს).

2019 წლის აპრილში ბაიდენმა გამოაცხადა, რომ მონაწილეობას მიიღებდა 2020 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში (კამპანია 25 აპრილს დაიწყო). 2020 წლის ივნისში, არჩევნებში მონაწილეობისათვის საჭირო დემოკრატიული პარტიის დელეგატთა მხარდაჭერის ბარიერს მიაღწია. 11 აგვისტოს კალიფორნიის სენატორი კამალა ჰარისი თავისი საპრეზიდენტო მარათონის მეწყვილედ (ანუ მომავალ ვიცე-პრეზიდენტად) გამოაცხადა. მან საარჩევნო კოლეგიის 306 დელეგატის ხმა მოაგროვა და ამერიკის არჩეული პრეზიდენტი გახდა.
თანამდებობა ოფიციალურად დაიკავა 2021 წლის 20 იანვარს, ინაუგურაციის შემდეგ.

ადრეული წლები (1942–1965)
ჯოზეფ რობინეტ ბაიდენ უმცროსი 1942 წლის 20 ნოემბერს პენსილვანიის ქალაქ სკრენტონის სენტ-მერის ჰოსპიტალში დაიბადა. ბაიდენი კათოლიკურ ოჯახში დაიბადა. დასა და ორ ძმას შორის იგი ყველაზე უფროსი იყო. და ლონდონდერის საგრაფოდან იყვნენ. სქრენტონი ეკონომიკურ უკუსვლას განიცდიდა და ჯოს მამას სამსახურის პოვნა უჭირდა. 1953 წლიდან ოჯახი დელავერის შტატის ქალაქ კლეიმონტში, ხოლო მოგვიანებით ქალაქ უილმინგტონში ცხოვრობდა. ასევე თამაშობდა ბეისბოლს. 1965 წელს მან მიიღო ბაკალავრის ორმაგი ხარისხი ისტორიასა და პოლიტიკურ მეცნიერებეში, ხოლო მაინორ — ინგლისურ ენაში მისი თქმით, ამ საქმეში მას სარკის წინ პოეზიის კითხვა დაეხმარა.

ბაიდენი არ სვამს ალკოჰოლს.

პირველი ქორწინება, სამართლის სკოლა და ადრეული კარიერა (1966–1972)
1966 წელს ჯო ბაიდენმა ცოლად მოიყვანა სირაკიუსის უნივერსიტეტის სტუდენტი წყვილს სამი შვილი ჰყავდა: ჯოზეფ რ. „ბო“ ბაიდენ (დ. 3 თებერვალი, 1969 — გ. 30 მაისი, 2015), ჰანტერ ბაიდენი (დ. 1970), და ნაომი ქრისტინა „ემი“ ბაიდენი (დ. 8 ნოემბერი, 1971 — გ. 18 დეკემბერი, 1972).
უნივერსიტეტში სწავლის დროს მას გადაუვადდა სამხედრო სამსახური, ხოლო მოგვიანებით, ასთმის გამო, იგი სამხედრო სამსახურისთვის შეუსაბამოდ იქნა მიჩნეული.

1968 წლიდან ბაიდენი მუშაობდა ვილმინგტონის სამართლის ფირმაში. ფირმის ხელმძღვანელი იყო შტატის რესპუბლიკელი მოღვაწე უილიამ პრიქეტი. როგორც ბაიდენი იხსენებდა, ამ პერიოდში იგი საკუთარ თავს რესპუბლიკელად მოიაზრებდა. ბაიდენი ეწინააღმდეგებოდა დელავერის დემოკრატი გუბერნატორის ჩარლზ ტერის კონსერვატიულ რასისტულ ფოლისის და მხარს უჭერდა რესპუბლიკელ რასელ პეტერსონს, რომელმაც ტერი დაამარცხა 1968 წელს. საბჭოში ყოფნის დროს ბაიდენი ეწინააღმდეგებოდა ვილმინგტონში დიდი საგზაო მაგისტრალური პროექტების განხორციელებას. ბაიდენის კამპანიას მხარდაჭერა გაუწია –-მ და დემოკრატმა სოციოლოგმა პატრიკ კადელმა.

აშშ-ის სენატი (1973–2009)
მეორე ქორწინება
ბაიდენმა ფიცი 1973 წლის 5 იანვარს დადო. ცერემონიას, რომელიც დელავერის სამედიცინო ცენტრში ჩატარდა, სადაც ბაიდენის ვაჟები მკურნალობდნენ ავტოსაგზაო შემთხვევის შემდეგ, აშშ სენატის მდივანი, ფრენსის ვალეო, უძღვებოდა.

შვილების სანახავად ბაიდენი ვაშინგტონიდან დელავერში ყოველდღე მატარებლით ჩადიოდა — 90 წუთი თითო გზა — და ამას 36 წლის განმავლობაში აკეთებდა. მას უჭირდა სამსახურზე ფოკუსირება.

როგორც ბაიდენი იხსენებს, ცხოვრებისა და პოლიტიკისადმი ინტერესი მას მეორე მეუღლემ, მასწავლებელმა ჯილ ბაიდენმა დაუბრუნა. წყვილი 1975 წელს ბაიდენის ძმამ შეახვედრა (რომელიც ჯილს კოლეჯიდან იცნობდა). ორი წლის შემდეგ წყვილი ნიუ-იორკის გაერთიანებული ერების ეკლესიაში დაქორწინდა. ორივე მეუღლე კათოლიკეა და მესას გრინვილის წმინდა იოსების ეკლესიაში ესწრებიან. მათი შვილი, ეშლი ბაიდენი, სოციალური მუშაკია.

ბო ბაიდენი სამხედრო იურისტი გახდა, რომელიც ერაყის ომში მსახურობდა, ხოლო მოგვიანებით დელავერის შტატის მთავარი პროკურორი გახდა. ბო 2015 წელს თავის ტვინის კიბოთი გარდაიცვალა. ჰანტერ ბაიდენი არის ვაშინგტონში მოღვაწე ადვოკატი და ლობისტი.

ადრეული აქტივობა სენატში
სენატში შესვლის შემდეგ ბაიდენი მომხმარებელთა უფლებებისა და გარემოს დაცვით იყო დაკავებული. მისი ძირითადი საქმიანობის სფერო სახელმწიფო ინსტიტუტების ანგარიშვალდებულების გაზრდის აუცილებლობა იყო. 1974 წელს მიცემულ ინტერვიუში ბაიდენი საკუთარ თავს პოზიციონირებდა როგორც ლიბერალს სამოქალაქო თავისუფლებების, ჯანმრთელობისა და ხანში შესული მოქალაქეების საკითხებში, მაგრამ საკუთარ თავს კონსერვატორად მიიჩნევდა აბორტისა და სამხედრო სავალდებულო სამსახურის საკითხებში.

ბაიდენი გახდა დემოკრატიული პარტიის უმცირესობის ხელმძღვანელი აშშ-ის იურიდიულ კომიტეტში 1981 წელს. 1984 მისი ძალისხმევით სენატმა მიიღო კრიმინალის კონტროლის ყოვლისმომცველი აქტი, თუმცა მოგვიანებით, როდესაც კანონის აღსრულება 2009 წელს საკამათო გახდა, ბაიდენმა მის მიღებაში მონაწილეობა შეცდომად შეაფასა. მიუხედავად კანონის ხისტი ენისა, ბაიდენმა მოახერხა მისი ყველაზე საკამათო დებულებების შერბილება და, საბოლოო ჯამში, ეს კანონი იმ პერიოდის ერთ-ერთი მთავარი მიღწევა იყო. ბაიდენი მალევე გახდა ცნობილი როგორც კარგი ორატორი - ის ახერხებდა დემოკრატების ერთდროულად გაკიცხვასა და მოტივირებას.

1993 წელს ბაიდენმა ხმა მისცა საკანონმდებლო ცვლილებას, რომელმაც ჰომოსექსუალობა სამხედრო საქმიანობასთან შეუასაბამოდ მიიჩნია. ამ კანონის მიღებით ჰომოსექსუალების მსახურობა აშშ-ის შეიარაღებულ ძალებში შეუძლებელი გახდა. 1996 წელს მან მხარი დაუჭირა ქორწინების დაცვის აქტს, რომელმაც აუკრძალა ფედერალურ მთავრობა ერთსქესიანი ქორწინების აღიარება, რითაც შეუზღუდა ასეთ პარტნიორობაში მყოფ ინდივიდებს ფედერალური კანონმდებლობის წინაშე თანაბარი დაცვა და გზა გაუხსნა შტატებს ანალოგიური ქმედებებისთვის. 2015 წელს ეს აქტი არაკონსტიტუციურად მიიჩნია აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ  . -ის ქეისში და სასამართლოს ამ გადაწყვეტილებაში თავად ჯო ბაიდენსაც მიუძვის წვლილი.

სენატში ყოფნის პირველ ათწლეულში ბაიდენი ყურადღებას უთმობდა შეიარაღებების კონტროლს. 1979 წელს ლეონიდ ბრეჟნევმა და ჯიმი კარტერმა ხელი მოაწერეს სტრატეგიული შეიარაღების შეზღუდვის შეთანხმებას, თუმცა კონგრესმა უარი თქვა ამ ხელშეკრულების რატიფიცირებაზე. რატიფიცირების ჩავარდნის შემდეგ ბაიდენი შეხვდა სსრკ-ის საგარეო საქმეთა მინისტრ ანდრეი გრომიკოს. ამ შეხვედრაზე ბაიდენმა გააჟღერა სენატის საგარეო კომიტეტის პოზიცია და მოახერხა კომპრომისული შეთანხმების მიღწევა. 1972 წელს ბაიდენი ეწინააღმდეგებოდა რეიგანის ადმინისტრაციის სრუვილს, სტრატეგიული შეიარაღების შეზღუდვის შეთანხმების ფართო ინტერპრეტაციასთან დაკავშირებით და მოუწოდებდა ხელშეკრულების მკაცრი შესრულებისკენ.

სენატისთვის პირველ რბოლაში ბაიდენი მხარს უჭერდა ბასინგის პრაქტიკას იმ შტატებში, რომლებიც დე იურე ეწეოდნენ რასობრივ სეგრაციას, მაგრამ ეწინააღმდეგებოდა ამ პრაქტიკის დანერგვას იმ შტატებში, რომლებშიც ეს პრაქტიკა არ იყო სამართლებრივად დაკანონებული, თუმცა მან არ დაუჭირა საკონსტიტუციო ჩასწორებას რომელიც სრულიად კრძალავდა ბასინგს. 1974 წლის მაისში ბაიდენმა წამოაყენა საკანონმდებლო წინადადება, რომელიც შეიცავდა ბასინგის საწინააღმდეგო და დესეგრეგაციის საწინააღმდეგო ჩანართებს, თუმცა მოგვიანებით ხმა მისცა კანონპროექტის შერბილებულ ვერსიას, რომელიც არ ეწინააღმდეგებოდა სასამართლოს უფლებამოსილებას, დაიცვას აშშ კონსტიტუციის და შესწორებები.

ბასინგის საკითხზე დელავერელ მშობლებთან შეხვედრისას ბაიდენმა აუდიტორიისგან მკვეთრად უარყოფითი დამოკიდებულება გამოიწვია, როდესაც შეეცადა საკითხის შერბილება. ამ დამოკიდებულებამ, დელავერში ბასინგის შესაძლო დაწყებასთან ერთად, გამოიწვია ბაიდენის გადასვლა ბასინგის მოწინააღმდეგეთა ბანაკში.
1988 წლის საპრეზიდენტო კამპანია
ბაიდენმა საკუთარი კანდიდატურა დემოკრატიული პარტიის ნომინაციის მოსაპოვებლად ოფიციალურად 1987 წლის 9 ივნისს წამოაყენა. ის განიხილებოდა როგორც ძლიერი კანდიდატი, რასაც რამდენიმე ფაქტორი განაპირობებდა: მისი ზომიერი იმიჯი, ორატორული ნიჭი, სენატის იურიდიული კომიტეტის თავმჯდომარის პოზიცია, უზენაეს სასამართლოში რობერტ ბორკის ნომინაციის აუცილებლობა და ბები ბუმერების მოწონება. ნომინაციის მოპოვებისა და პრეზიდენტად გახდომის შემთხვევაში, იგი იქნებოდა აშშ-ის ყველაზე ახალგაზრდა პრეზიდენტი ჯონ კენედის შემდეგ. კინოკის სიტყვა შეიცავდა შემდეგ ხაზებს:

ბაიდენის სიტყვა კი შეიცავდა შემდეგ სიტყვებს:

ბაიდენმა ახსენა კინოკი, როგორც სიტყვის თავდაპირველი ვერსიის ავტორი, იმავე წელს, ავტორის ხსენების გარეშე, მან ასევე გამოიყენა 1967 წლის რობერტ კენედის სიტყვა (რაზეც პასუხისმგებლობა ბაიდენის თანამშრომელმა აიღო) და ასევე მოკლე ფრაზა ჯონ კენედის საინაუგურაციო სიტყვიდან. ორი წლით ადრე მან ასევე გამოიყენა ჰუბერტ ჰამფრის 1976 წლის სიტყვიდან ამონარიდი. ბაიდენის პასუხი კრიტიკაზე იყო იმ გარემოების ხაზგასმა, რომ პოლიტიკოსები ხშირად იყენებენ ერთმანეთის სიტყვებს სათანადო ციტირების გარეშე და რომ მისმა კონკურენტმა, ჯესი ჯექსონმა, თავად აღიარე ჰამფრის იმავე მონაკვეთის გამოყენება. მას მოუწია კურსის განმეორებით გავლა და მან საგანი მაღალი ნიშნით დახურა. ბაიდენის მოთხოვნით დელავერის სასამართლოს პროფესიული პასუხისმგებლობის საბჭომ განიხილა ინციდენტი და დაასკვნა, რომ მას წესები არ დაურღვევია.

კამპანიის დროს ბაიდენმა ასევე გააკეთა რამდენიმე მცდარი ან გადაჭარბებული განცხადება უნივერსტიტეტში სწავლის პერიოდზე, ნომინაციის შესახებ სიახლეების მცირე რაოდენობის გამო ბაიდენის შეცდომებზე დიდი ყურადღება გამახვილდა, რასაც მოყვა 1987 წლის 3 სექტემბერს მისი კანდიდატურის მოხსნა.

ოპერაციები ტვინზე
1988 წლის თებერვალში, კისრის ტკივილების შემდეგ, ბაიდენი უოლტერ რიდის არმიის ჰოსპიტალში გადაიყვანეს, სადაც ანევრიზმის ოპერაცია გაუკეთს. ოპერაციას მძიმე გართულება მოყვა. ბაიდენს დაჭირდა შვიდი თვე აღსადგენად და სენატში დასაბრუნებლად.
სენატის იურიდიული კომიტეტი
სენატის საგარეო საქმეთა კომიტეტი
ბაიდენი წლების განმავლობაში აშშ-ის სენატის საგარეო ურთიერთობების კომიტეტის წევრი. კომიტეტში წმაყვანი როლი მან 1997 წლიდან დაიკავა, ხოლო კომიტეტის თავმჯდოამრე 2001-2003 და 2007-2009 წლებში იყო. სენატში ყოფნის დროს ბაიდენი შეხვდა 60 ქვეყნისა და საერთაშორისო ორგანიზაციის 150 ლიდერს. ამავე დროს მას ასევე უწევდა ევროპის საქმეთა ქვეკომიტეტის თავმჯდომარეობა. მას ასევე არ მოსწონდა ის გარემოება, რომ ერაყის წინააღმდეგ შექმნილ კოალიციაში თითქმის მთელი ტვირთი ამერიკამ იტვირთა.

ბაიდენი აქტიურად ჩაერთო ყოფილი იუგოსლავიის საკითხებში იუგოსლავიის ომების ერთ-ერთ ეპიზოდში - 1991 წლის ხორვატიის დამოუკიდებლობისთვის ომში - სერბების მიერ ჩადენილი დანაშაულების შესწავლის შემდეგ. ბაიდენი იხსენებდა, რომ შეხვედრაზე მან პირდაპირ უთხრა მილოშევიჩს: „მე მივიჩნევ, რომ თქვენ ხართ ომის დამნაშავე და უნდა წარსდგეთ სასამართლოს წინაშე“ (.

1999 წელს, კოსოვოს ომის დროს, ბაიდენმა მხარი დაუჭირა მოკავშირეების მიერ იუგოსლავიის დაბომბვას.

ბაიდენი იყო ავღანეთში ომის აქტიური მხარდამჭერი. ომთან დაკავშირებით მას ეკუთვნის სიტყვები „რაც არ უნდა დაგვიჯდეს, ეს უნდა გავაკეთოთ“ . სენატის საგარეო ურთიერთობების კომიტეტის თავმჯდომარის პოსტზე 2022 წელს ბაიდენმა სადამ ჰუსეინი ეროვნული უსაფრთხოებისთვის საფრთხედ შერაცხა და აღნიშნა, რომ ეს საფრთხე უნდა განადგურებულიყო. 2002 წლის ოქტომბერში მან მხარი დაუჭირა ერაყის წინააღმდეგ სამხედრო ძალების გამოყენების ავტორიზაციის რეზოლუციას, რომელმაც დართო აშშ-ს უფლება დაეწყო ოპერაცია ერაყში.

მოგვიანებით ბაიდენმა გადააფასა ომის დაწყების აუცილებლობა, თუმცა ეწინააღდმეგებოდა აშშ ჯარების გამოყვანას. ბაიდენი ასევე მხარს უჭერდა ერაყის ფედერალიზაციას და სამი ეთნიკური ჯგუფისგან შემდგარ სუბიექტებად ტრანსფორმაციას.

ვიცე-პრეზიდენტი (2009–2017)
საქართველო
2009 წლის 22 ივლისს ჯო ბაიდენი ორდღიანი ვიზიტით საქართველოს ესტუმრა. თბილისის აეროპორტში სტუმარს დახვდნენ საქართველოს პრემიერ-მინისტრი ნიკოლოზ გილაური, საგარეო საქმეთა მინისტრის მოადგილე გიგა ბოკერია, საქართველოში აშშ-ის ელჩი ჯონ ტეფტი და სხვა ოფიციალური პირები. საღამოს, ბაიდენის პატივსაცემად, საქართველოს პრეზიდენტის მიხეილ სააკაშვილის ინიციატივით ავლაბრის რეზიდენციაში გაიმართა ოფიციალური ვახშამი. როგორც ბაიდენმა განაცხადა, „აშშ-ის მხარდაჭერა საქართველოსადმი კვლავაც გაგრძელდება და ქვეყანაში დემოკრატიის მშენებლობის პროცესს მთელი მსოფლიო თვალს ადევნებს“. იმ დღესვე პრეზიდენტის ავლაბრის რეზიდენციაში კონცერტი გაიმართა. მეორე დღეს ბაიდენმა ოფიციალური შეხვედრები გამართა. პრეზიდენტ სააკაშვილის გარდა, იგი შეხვდება ოპოზიციის ლიდერებს და სიტყვით გამოვიდა საქართველოს პარლამენტში. საქართველოს პრეზიდენტმა ამერიკელი სტუმარი წმინდა გიორგის სახელობის გამარჯვების ორდენით დააჯილდოვა.