iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
დურუჯი (კორპორაცია)

„დურუჯი“ — რუსთაველის სახელობის თეატრის მსახიობთა კორპორაცია (სახელწოდება წარმოდგება მდინარე დურუჯისაგან). შეიქმნა 1924 წელს, მისი საპატიო წევრი იყო კონსტანტინე მარჯანიშვილი. „დურუჯი“ მიზნად ისახავდა თეატრის შემოქმედებითი და ორგანიზაციული ცხოვრების გარდაქმნას, ბრძოლას უცხადებდა ძველ, დრომოჭმულ თეატრალურ ფორმებს, დაბალი მხატვრული დონის სპექტაკლებსა და უდისციპლონობას. მაგრამ კორპორაციის საქმიანობაში თავი იჩინა ადმინისტრირების უარყოფითმა ფორმებმა. „დურუჯსა“ და კ. მარჯანიშვილს შორის გამწვავებული კონფლიქტის შედეგად კ. მარჯანიშვილმა 1926 წელს თეატრი დატოვა, ხოლო კორპორაცია „დურუჯი“ დაიშალა. არსებობის პირველ ეტაპზე „დურუჯი“ პროგრესული მოვლენა იყო და ქართული თეატრის ისტორიაში გარკვეული როლი ითამაშა. თეატრის ძირეული გარდაქმნის სურვილით, ახლისათვის უკომპრომისო ბრძოლით იყო გამოწვეული მისი შეცდომებიც.
დურღენი

დურღენი — ბუჩქბალახი ჯიჯლაყასებრთა ოჯახისა. 30—75 სმ სიმაღლისაა. მისი წვრილი, ქერქლისებრი ფოთლები მწვანე წვნიან ტოტებზე მოპირისპირედ არის განლაგებული. ყვავილები შეკრებილია თავთავისებრ ყვავილედებად. ყვავილსაფრის გარეთა ფურცლებს მოყვითალო ავ ვარდისფერი ფრთისებრი დანამატი აქვს.

იზრდება წინა, შუა და ცენტრალური აზიის ბიცობიან და თიხიან უდაბნოებსა და ნახევრად უდაბნოებში, აგრეთვე კავკასიასა (აღმოსავლეთი წინაკავკასია და აზერბაიჯანი) და სამხრეთ ციმბირში. ნორჩი მწვანე ყლორტები შეიცავს ალკალოიდ ანაბაზინს (ეფექტიანი ინსექტიციდი, აგრეთვე ნიკოტინმჟავას — ვიტამინის ნედლეული).
დურძუკები

დურძუკები, ძურძუკები, ურძუკები, დროზკიტები — თანამედროვე ვაინახთა წინაპრების საერთო სახელწოდება შუა საუკუნეების წყაროთა (ქართული, არაბული და სხვ.) მიხედვით. ეტიმოლოგია უცნობია (არსებობს რამდენიმე მოსაზრება).

დურძუკები და მათი ქვეყანა — დურძუკეთი (ძურძუკეთი) — ქართულ წყაროებში პირველად ლეონტი მროველთან („ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“) ჩნდებიან. ს. ერემიანის მოსაზრებით, „დურც(კ)ის“ სახელით ამ ტომს საუკუნის სომხური გეოგრაფიაც („აშხარჰაცუიცი“) იხსენიებს (ამ მოსაზრებას არ იზიარებენ რ. ხარაძე, ა. რობაქიძე და სხვ.). არაბული წყაროებიდან დურძუკებს იცნობენ იბნ ალ-ფაქიჰი (- სს.) და ალ-ბალაზური ( ს.). დურძუკები ძირითადად ცენტრალური კავკასიონის ქედის ჩრდილოეთ კალთებზე სახლობდნენ. ისტორიულად დურძუკები მჭიდროდ იყვნენ დაკავშირებულნი საქართველოსთან.

ლეონტის მიხედვით დურძუკების ეპონიმია კავკასოსის შვილი დურძუკ, რომელიც დამკვიდრდა კავკასიის მთის ნაპრალში და ამ ქვეყანას უწოდა თავისი სახელი — დურძუკეთი. ქართლის პირველ მეფე ფარნავაზს დურძუკი ქალი ჰყოლია ცოლად. როდესაც ფარნავაზის შვილსა და მემკვიდრეს საურმაგს ქართლის ერისთავები აუჯანყდნენ, იგი დურძუკებთან გაიქცა და სამეფო ტახტი მათი დახმარებით დაიბრუნა. მირვანის მეფობაში (ძვ. წ. ს.) დურძუკებმა ჭარელებთან ერთად ააოხრეს კახეთი და ბაზალეთი. მირვანმა საპასუხო ლაშქრობით დაამარცხა და დაიმორჩილა დურძუკები. ლეონტის ცნობით, აზორკისა და არმაზელის მეფობაში დურძუკები ლეკების მხარეს იბრძოდნენ ქართველების წინააღმდეგ.

თამარის მეფობაში, დაახლოებით 1212 წელს, როდესაც მთიელი ტომები — ფხოველები და დიდოელები — აჯანყდნენ, დურძუკები სამეფო ხელისუფლების მხარეს დადგნენ. „ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი“ მოგვითხრობს, რომ თამარის მიერ აჯანყების ჩასახშობად გაგზავნილ ივანე ათაბაგს დურძუკთა მეფეები ძღვენითა და ლაშქრით ეახლნენ. ჟამთააღმწერლის მიხედვით, საქართველოს სამეფოს ჯარში იბრძოდნენ დურძუკები ასევე ხვარაზმელების შემოსევის დროს.

ძურძუკეთის აღწერა მოცემულია ვახუშტი ბატონიშვილის ( ს.) ნაშრომში: „ქისტეთს ზეით, არს ძურძუკი, შენობიანი, დაბნებიანი, კოშკოვანნი ორნივე. ამ წყობათა მზღვრის: აღმოსავლით კავკასი, ქისტ-ძურძუკსა და ღლიღუს შორისი; სამჴრით კავკასი, ფშავ-ჴევსურსა და ძურძუკს შორისი; დასავლით კავკასი, ქისტ-ძურძუკსა და ჴევს შორისი; ჩდილოთ მთა ჩერქეზსა და ქისტეთს შორისი. და გარდავლენან გზანი ქისტ-ძურძუკიდამ ამ კავკასებთა ზედა ჴევს ფშავ-ჴევსურეთს, ღლიღუეთს და ჩერქეზთა შინა“.
დუსენი

დუსენი — ტანდაბალი ვაშლის სახესხვაობა, რომელსაც იყენებენ საძირედ. საქართველოში დარაიონებულია დუსენი , რომელიც გვალვაგამძლეა, ღრმად განვითარებული ძლიერი ფესვთა სისტემა აქვს. დუსენზე კარგად იმყნობა ვაშლის ყველა სამრეწველო ჯიში. ნამყენი საშუალო ზრდისაა. დუსენი მრავლდება ვეგეტატიურად — მიწის შემოყრით. ამონაყარს მცირე რაოდენობით იძლევა და ამიტომ სადედე პლანტაციაში მუდმივად უნდა იყოს დაცული ოპტიმალური ტენიანობა.
დუშეთის გეოფიზიკური ობსერვატორია

დუშეთის გეოფიზიკური ობსერვატორია — სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულება ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიხეილ ნოდიას გეოფიზიკის ინსტიტუტის შემადგენლობაში. მისი მთავარი ფუნქციაა დედამიწის მსოფლიოში მაგნიტური ველის ცვლილებების უწყვეტი რეგისტრაცია. განსაზღვრავს გეომაგნიტური ველის აბსოლუტური მნიშვნელობებს, აკვირდება გრძელ და მოკლეპერიოდიან მაგნიტურ ვარიაციებს, დედამიწის ელექტრულ ველს (1947 წლიდან), სეისმურ მოვლენებს (1953 წლიდან).

დაარსდა 1836 წელს თბილისში, როგორც მაგნიტურ-მეტეოროლოგიური ობსერვატორია. ფაქტობრივად მუშაობა დაიწყო 1844 წელს. საუკუნის 30-იან წლებში მსოფლიოში 30-მდე მაგნიტური ობსერვატორია იყო, მათ შორის თბილისში.

თბილისის მაგნიტური-მეტეოროლოგიური იბსერვატორია (შემდეგში წოდებული ფიზიკურ ობსერვატორიად, ხოლო 1926 წლიდან — გეოფიზიკურად) 1956 წლამდე ექვემდებარებოდა საქართველოს ჰიდრომეტეოროლოგიურ სამსახურის სამმართველოს. 1904 წელს ქალაქში ელექტრიფიცირებული ტრანსპორტის ამუშავების გამო ობსერვატორია გადაიტანეს კარსანში (მცხეთის მახლობლად), ხოლო თბილისი—ხაშურის რკინიგზის ხაზის ელექტროფიცირების შემდეგ — დუშეთში (1935 წლიდან).

დუშეთის გეოფიზიკური ობსერვატორიის ტერიტორიაზე მეტეოროლოგიურ დაკვირვებებს აწარმოებს საქართველოს ჰიდრომეტეოროლოგიურ სამსახურის სამმართველო (1931 წლიდან), ატმოსფეროს ელექტრობას აკვირდება ამიერკავკასიის სამეცნიერო-კვლევითი ჰიდრომეტეოროლოგიურ ინსტიტუტი (1952 წლიდან). დუშეთის გეოფიზიკური ობსერვატორია აღჭურვილია თანამედროვე გეოფიზიკური ხელსაწყოებით; მონაწილეა საერთაშორისო გეოფიზიკური ღონისძიებებისა ( და საერთაშორისო პოლარული წელი (1882-1883, 1932-1933); საერთაშორისო გეოფიზიკური წელი (1957-1959); წყნარი მზის საერთაშორისო წელი (1964-1965) და ყოფილი სსრკ-ის ტერიტორიაზე გენერალური მაგნიტური აგეგმვისა (1930-1932).
დუშეთის მაზრა

დუშეთის მაზრა — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული რუსეთის იმპერიაში, ყოფილი თბილისის გუბერნიის შემადგენელი ნაწილი. შეიქმნა 1802 წელს. მოიცავდა თანამედროვე დუშეთის რაიონის დიდ ნაწილს, მცხეთისა და ყაზბეგის რაიონების ტერიტორიას. 1803 წელს დუშეთიდან სამაზრო ცენტრი გადაიტანეს ანანურში და დუშეთის მაზრას ანანურის მაზრა ეწოდა.

1821 წელს დუშეთის მაზრა კვლავ აღდგა. 1840 წელს შეიქმნა საქართველო-იმერეთის გუბერნია, რამაც მხარის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დანაწილების რეორგანიზაცია გამოიწვია. იმავე წელს დუშეთის მაზრა გააუქმეს. 1867 წელს დუშეთის მაზრა კვლავ აღადგინეს, ამჯერად მის შემადგენლობაში შევიდა თბილისის მაზრის დუშეთის უბანი, გორის მაზრის ქსნის უბანი, გაუქმებული მთის ოკრუგი და გაუქმებული თიანეთის ოკრუგის ნაწილი. შემდგომში დუშეთის მაზრაში შედიოდა ოთხი უბანი: ახალგორის (1890 წლიდან ქსნის), ბაზალეთის, ქვეშისა და მცხეთის.

1927 წლის მონაცემებით დუშეთის მაზრის მოსახლეობა შეადგენდა 61263 ადამიანს. მაზრაში შედიოდა 20 თემი: მისაქციელი, მუხრანი, მჭადიჯვარი, საგურამო, ჭოპორტი, ანანური, ჟინვალი, ბაზალეთი, ფასანაური, მლეთა, კობი, ყაზბეგი, მაღაროსკარი, ბარისახო.

დუშეთის მაზრა გაუქმდა 1929 წელს. დუშეთის მაზრის ტერიტორიაზე შეიქმნა ყაზბეგის, მცხეთის და დუშეთის რაიონები.
დღამში

დღამში — მდინარე აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს კოდორის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1003 მ-ზე. ერთვის შავ ზღვას სოფელ წკრიშთან. სიგრძე 31 კმ, აუზის ფართობი 120 კმ². წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 4,37 მ³/წმ.
დღიური (ერთეული)

დღიური — ფართობის საზომი ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში; გულისხმობდა მიწის იმ რაოდენობას, რასაც გუთნეული ერთ დღეში მოხნავდა. დღიურის სიდიდეს განაპირობებდა სამუშაო დღის ხანგრძლივობა, გამწევი ძალა და ნიადაგის ხარისხი. ქართულ წყაროებში გვხვდება საუკუნიდან. საუკუნეში დღიური 0,39-0,5 ჰა უდრიდა. დღიურის ეკვივალენტური საზომი იყო „დღის მიწა“, რომელიც წყაროებში საუკუნიდანაა დადასტურებული.
ებანი

ებანი — უძველესი ქართული მრავალსიმიანი სამუსიკო საკრავი. სახელწოდება ებანი პირველად „დაბადების“ ქართულ რედაქციაში გვხვდება. როგორც ჩანს, იგი წარმართული დროიდანაა ცნობილი, რასაც აგრეთვე მოწმობს ექვთიმე ათონელის მიერ თარგმნილი სანახაობათა წინააღმდეგ მიმართული კანონის ერთ-ერთი მუხლი. თავდაპირველად ებანის დანიშნულება საკრავთა მწყობრში მონაწილეობა და სიმღერა-გალობის თანხლება იყო. ივანე ჯავახიშვილის აზრით, ებანი, ჩანგი და ქნარი სინონიმებია. ებანი ფართოდ გავრცელდა - საუკუნეებში. იგი ხშირად იხსენიება ლიტერატურულ წყაროებში (რუსთაველი, იოანე შავთელი, ჩახრუხაძე, არსენ ბერი, ბასილი ეზოსმოძღვარი). საუკუნის დასაწყისიდან ებანი აღარ გვხვდება.
ეგარსლან ბაკურციხელი

ეგარსლან ბაკურციხელი — საუკუნის ქართველი პოლიტიკური მოღვაწე, სამეფოს ფაქტობრივი მმართველი მონღოლთა ბატონობის დასაწყისში, უმეფობის პერიოდში (1245-1247).
ბიოგრაფია
ეგარსლანის წარმომავლობა უცნობია. ნ. შოშიაშვილი მას აბულეთისძე-ძაგანისძეთა სახლის შთამომავლად მიიჩნევს. რ. კიკნაძის მიხედვით მას კახეთის ერისთავობა უნდა ჰქონოდა. ჟამთააღმწერლის დახასიათებით ეგარსლან ბაკურციხელი იყო „არა ნიჭთა მქონებელი სამჴ[ედ]როთა“ და „მჴედრობის წესთაგან ცარიელი“. ამავე დროს იგი „ღრმად მოუბარი“ კაცი ყოფილა, რისი წყალობითაც მალე დაწინაურებულა და მონღოლთა ნდობაც მოუპოვებია. 1243 წელს, როდესაც მეფე რუსუდანი მონღოლებთან დასაზავებლად აღმოსავლეთ საქართველოში გადმოვიდა, მას სხვა დიდებულებთან ერთად ეგარსლანიც შეეგება.

რუსუდანის გარდაცვალების (1245) შემდეგ, როცა დავით რუსუდანის ძე მონღოლეთში დიდი ყაენის კარზე იმყოფებოდა, ხოლო დავით ლაშას ძე რუმის სასულთნოში იყო დატყვევებული, მონღოლებმა ეგარსლანი ერთ-ერთ დუმნის (ჰერეთ-კახეთი და მის აღმოსავლეთით მდებარე თემები შემახიის მთებამდე) უფროსად დანიშნეს. მონაწილეობდა კოხტასთავის შეთქმულებაში (დაახლ. 1245), მაგრამ მონღოლებთან ურთიერთობის წყალობით ეგარსლანმა მალე დიდი გავლენა მოიპოვა: „კნინღადა სახელისდებადცა მეფისა იკადრა“, მას „ვითარცა მეფესა, მორჩილობდეს ყოველნი მთავარნი საქართველოსანი“. ამით უკმაყოფილო აღმოსავლეთ საქართველოს დიდებულებმა რუმიდან დავით ლაშას ძე დაიხსნეს და მეფობის საძიებლად დიდი ყაენის კარზე გაგზავნეს. თუმცა ორივე დავითზე ადრე მონღოლებმა საქართველოში ამირსპასალარი ავაგი დააბრუნეს, რომელმაც ბოლო მოუღო ეგარსლანის ძალაუფლებას. ჟამთააღმწერლის ცნობით საქართველოში ჩამოსულმა ავაგმა ეტიკეტის დარღვევის გამო მათრახი გადაარტყა ეგარსლანს, რომელიც ცხენიდან ჩამოუქვეითებლად მიეახლა ავაგს. ეგარსლანი ცხენიდან ჩამოაგდეს და საპატიო სამოსი გახადეს. ამით დასრულდა მისი კარიერაც. ეგარსლანის შემდგომი ბედი უცნობია.
ეგვტერი

ეგვტერი, ეკვდერი — ორი მნიშვნელობა აქვს:

ეკლესიის მოშორებით ცალკე აგებული ან ეკლესიას მიშენებული მცირე ნაგებობა; სამლოცველო.
ეკლესიას მიდგმული საგვარეულო სასაფლაო, საძვალე.

შუა საუკუნეების საქართველოში ეკლესიებზე მიშენებული ეგვტერები უმთავრესად დიდ ფეოდალთა კერძო სამწირველო-ეკლესიები და იმავე დროს ამ ფეოდალთა საგვარეულო სასაფლაო იყო. აღმოსავლეთის ქრისტიანულ ქვეყნებში საეკლესიო კანონმდებლობა კრძალავდა სალოცავ ეგვტერში წირვის (ლიტურგიის) შესრულებას. მთავარი მიზეზი ამ აკრძალვისა იყო ეკონომიკური კონკურენციის თავიდან აცილება, რასაც ამ შემთხვევაში ეგვტერები უწევდნენ საერთო-კათოლიკე ეკლესიებს (ეკლესიას აკლდებოდა მწირველზე დაკისრებული შესატანი). მსოფლიო საეკლესიო კრებამ (680-681) ნება დართო ეგვტერეში წირვა შეესრულებინათ, მაგრამ მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ თანახმა იქნებოდა ადგილობრივი ეპისკოპოსი და ის ასეთ ეგვტერს ეკლესიად აკურთხებდა.

საქართველოში ეს აკრძალვა - საუკუნეებშიც იყო ძალაში. მაგ., ხანძთის მონასტერში წინამძღვარმა ბერებს წესად დაუდო ეგვტერები ააეგოთ სენაკებთან მხოლოდ სამლოცველოდ და არა საწირავად (ეკლესიად), მაგრამ საუკუნიდან საქართველოში ეგვტერები, როგორც სამწირველო-ეკლესიები, ფართოდ ვრცელდება, რასაც უკავშირდება ქართული ფეოდალიზმისათვის დამახასიათებელი საეკვდრო-საწინამძღვრო ფეოდალური მიწისმფლობელობის თავისებული ფორმის წარმოშობა. საუკუნიდან დიდ საეკლესიო სამონასტრო ცენტრებში — მცხეთაში, ალავერდში, შიომღვიმეში, გელათში, ბიჭვინთაში და სხვა. შეიქმნა რამდენიმე საეკვდრო ფეოდაური ორგანიზაცია მცირე სენიორიების სახით. თითოეულ ეგვტერს მთავარი დიდი ეკლესიისაგან დამოუკიდებლად ჰყავდა საკუთარი წინამძღვარი და სხვა მსახური, ეგვტერში პატრონის, დიდი ფეოდალის — შემწირველის, სახელზე სრულდებოდა სხვადასხვა სახის რიტუალი (წირვა-ლოცვა და სხვა). ეგვტერს დამოუკიდებლად ჰქონდა შეწირულება გლეხებისა და მამულების სახით, რომლის შემოსავალი მხოლოდ ეგვტერის საჭიროებას ხმარდებოდა. საუკუნიდან ეგვტერს ეწოდება აგრეთვე „საწინამძღვრო“.
ეგზოასკები

ეგზოასკები — სოკოების ოჯახი ჩანთიანების კლასისა, ძირითადად ვარდისებრთა და არყისებრთა ოჯახის მერზნიანი მცენარეების პარაზიტებია. იწვევენ მათი ორგანოების სხვადასხვა სახის დეფორმაციასა და ჰიპერტროფიას — ალუბლისა და ბლის, ე. წ. ქაჯისცოცხას, ატმის ფოთლების სიხუჭუჭეს, ქლიავის, ჭანჭურისა და სხვა. ფუყე ნაყოფების (ბოყის) განვითარებას. სახეობათა ერთი ნაწილის მიცელიუმი ერთლიანია, სხვების — მრავალწლიანი, მეზამთრე. ცნობილია 100 სახეობა, რომელიც გაერთიანებულია ერთ -ს გვარში.

ბრძოლის ღონისძიებები
დაზიანებული ტოტებისა და ნაყოფების მოცილება, ადრე გაზაფხულზე ფუნგიციდების შესხურება.
ეგრი

ეგრი, ეგრისი, ქართული წყაროების მიხედვით, ისტორიული ქალაქი დასავლეთ საქართველოში; ეგრისის პოლიტიკური ცენტრი. ეგრი დაუარსებია ლეგენდარულ ეთნარქს ეგროსს. მდებარეობდა შემდგომდროინდელი ქ. ბედიის (მისი ზუსტი ადგილმდებარეობაც გაურკვეველია) ადგილზე. მკვლევართა ნაწილი ეგრის არსებობას ვარაუდობს მდინარე ენგურის ქვემო წელზე, ახლანდელი ქ. ზუგდიდის მახლობლად.
ეგრისი

ეგრისი, ეგრი, ეგური, შიდა ეგრი — ისტორიული მხარე დასავლეთ საქართველოში. წარმოდგება ეგრის ტომის სახელიდან. დღესდღეობით ფუძე „ეგრ“ შემორჩენილია დასავლეთ საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარის „სა-მ-ეგრ-ელ-ო“-ს სახელში.

გააჩნია ორი მნიშვნელობა:

ფართო მნიშვნელობით — დასავლეთ საქართველოს ძველი ქართული სახელწოდება. ეგრისი იგივეა, რაც კოლხეთი და ლაზიკა.
ვიწრო მნიშვნელობით — ფეოდალური ხანის ეგრისის სამეფოს ერთ-ერთი პროვინცია. მოიცავდა მდინარე რიონსა და ეგრისწყალს (მოგვიანებით კოდორს) შორის მოქცეულ ტერიტორიას.

ლეონტი მროველის სიტყვებით: ხოლოა მან ეგროს აღაშენა ქალაქი და უწოდა სახელი თჳსი ეგრისი. აწ მას ადგილსა ჰქჳან ბედია.
ეგრისის აჯანყებები

ეგრისის აჯანყებები ბიზანტიისა და ირანის წინააღმდეგ 541, 548 და 697 წლებში მოხდა.

541 წლის აჯანყება
532 წელს ირანსა და ბიზანტიას შორის „საუკუნო ზავის“ დადების შემდეგ იმპერატორმა იუსტინიანე -მა ეგრისში ააგო ციხე-ქალაქი პეტრა (ბიზანტიის ადმინისტრაციის დასაყრდენი), დააწესა ვაჭრობის მონოპოლია და ეგრისის ციხე-ქალაქებში ბიზანტიის გარნიზონები ჩააყენა. ყოველივე ამან და ბიზანტიის მოხელეთა თვითნებობამ გამოიწვია მოსახლეობის უკმაყოფილება, რაც 541 წელს აჯანყებაში გადაიზარდა. აჯანყებულებმა დახმარება სთხოვეს ირანს. 542 წელს ირანის ლაშქარი ეგრისში შემოვიდა და დაიწყო ოცწლიანი (542-562) ომი ბიზანტიასა და ირანს შორის ეგრისში გაბატონებისათვის.

548 წლის აჯანყება
542 წელს ირანის ჯარმა ეგრისი დაიკავა, მაგრამ ქვეყანას ირანალებიც მძიმე ტვირთად დააწვნენ, მალე კი ისიც გამომჟღავნდა, რომ მათ ეგრისის დაპყრობა ჰქონდათ განზრახული. გარდა ამისა, ბიზანტიასთან ვაჭრობის შეწყვეტა ეგრისისათვის ეკონომიკურად ძალზე საზიანო აღმოჩნდა. ეგრისელთა უკმაყოფილება თანდათან იზრდებოდა. შაჰი ხოსრო შეეცადა მტკიცედ მოეკიდებინა ფეხი ეგრისში, ამ მიზნით გუბაზ -სთან მოშუღლე ეგრისელ დიდებულს, ფარსანსს, დაავალა მეფე მოეკლა. ფარსანსმა ეს დავალება მეფეს შეატყობინა, ამას კი 548 წელს ეგრისელთა აჯანყება მოჰყვა.

697 წლის აჯანყება
 საუკუნის ბოლოს ეგრისი ბიზანტიელთა პროვინციად იქცა: ბიზანტიელებმა გააუქმეს მეფის ხელისუფლება, ხოლო ეგრისის მმართველს ბიზანტიის იმპერატორის მოხელის — პატრიკიოსის ტიტული უბოძეს. 697 წელს ეგრისის უკმაყოფილო მოსახლეობა და მმართველი წრეები პატრიკიოს სერგი ბარნუკის ძის ხელმძღვანელობით აუჯანყდნენ ბიზანტიელებს და დახმარებისათვის არაბებს მიმართეს. არაბებმა ეგრისის ციხეები დაიკავეს. მათი ჯარი ციხე-გოჯსა და კოდორის ხეობის ზოგიერთ ციხეში 705-711 წლამდე მდგარა.
ეგრისის სახალხო კრება

ეგრისის სახალხო კრება — სახალხო კრება, რომელიც 555 წელს შეიკრიბა ბიზანტიელი სარდლების მარტინეს, ბესასა და რუსტიკეს მიერ ეგრისის მეფე გუბაზ -ის ვერაგულად მოკვლის გამო. კრებაზე ქვეყნის პოლიტიკური ორიენტაციის საკითხი წყდებოდა. ეგრისის დიდებულთა ერთი ჯგუფი, რომელსაც აიეტი მეთაურობდა, მოითხოვდა ბიზანტიასთან კავშირის გაწყვეტას და ირანის მხარეზე გადასვლას; მეორე — ფარტაზის ჯგუფი, ირანთან კავშირის მოწინააღმდეგე იყო და საჭიროდ თვლიდა იმპერატორ იუსტინიანე -ისათვის მოეთხოვათ გუბაზის მკვლელთა სასტიკი დასჯა და ეგრისის მეფედ გუბაზის უმცროსი ძმის, წათეს, დამტკიცება.

ცხარე კამათის შემდეგ მეორე აზრმა გაიმარჯვა და კრებამ აირჩია დიდებულთა დეპუტაცია კონსტანტინეპოლში გასაგზავნად. იუსტინიანე იძულებული გახდა დაეკმაყოფილებინა ეგრისელთა მოთხოვნა. ისტორიკოსმა აგათია სქოლასტიკოსმა შემოგვინახა ეგრისის საერთო კრებაზე აიეტისა და ფარტაზის სიტყვების ტექსტი.

აიეტი ამტკიცებდა, რომ გუბაზის მოკვლა მხოლოდ დასაწყისია და „რომაელებს ჩვენი მოსპობა აქვთ განზრახულიო, სპარსელები კი უფრო სანდობნი არიან“.

ფარტაზი ურჩევდა, საქვეყნო საქმის გულისთვის დაევიწყათ ეს მწუხარება და წყენა და გონების ძალით საუკეთესო გზა აეირჩიათ.

ეს გამოსვლები ქართული ორატორული ხელოვნების უძველეს ნიმუშად ითვლება.
ეგრისწყალი

ეგრისწყალი, ეგრისის წყალი — ქართული ისტორიული წყაროების მიხედვით, მდინარე დასავლეთ საქართველოში.

მოხსენიებულია „ქართლის ცხოვრებასა“ („ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“, „ცხოვრება ვახტანგ გორგასლია“) და „მოქცევაჲ ქართლისაჲში“. ქართულ ისტორიოგრაფიაში ეგრისწყალის ლოკალიზაციის ირგვლივ აზრთა სხვადასხვაობაა. ისტორიკოსთა ნაწილი მას აიგივებს ენგურთან, სხვები ოხოჯად ან ღალიძგად მიიჩნევენ.
ეგროსი

ეგროსი, ეგრ, ეგრო — ლეონტი მროველის მიხედვით, ქართველი ხალხთა ერთ-ერთი ეთნარქი, თარგამოსის ძე და ქართლოსის ძმა, ეგრისის ლეგენდარული დამაარსებელი.

ეგროსის წილი
ლეონტი მროველი წერს:

ლეონტი მროველის მიერ ეგროსის ტერიტორიებზე მწირი ინფორმაცია მოიპოვება. ცნობილია მხოლოდ შემდეგი:
აღმოსავლეთი საზღვარი — ლიხის ქედი
აი რას სწერს ივ. ჯავახიშვილი თავის თორმეტთომეულის მეორე ტომში ლიხის ქედზე:

დასავლეთი საზღვარი — შავი ზღვის ყურე.
სამხრეთი საზღვარი — ქართლის ცხოვრებაში ეგროსის წილის აღწერისას არაფერია ნახსენები სამხრეთ საზღვარზე, თუმცაღა აღნიშნული სასაზღვრო ზოლის დადგენა შესაძლებელია ქართლოსის წილის განსაზღვრისას. ქართლოსის წილი წარმოადგენდა ტერიტორიას, რომელიც გადაჭიმული იყო სპერის ზღვიდან ვიდრე ხუნანამდე, ასევე ლეონტი მროველი ვახუშტი ბატონიშვილთან ერთად აღნიშნავდა, რომ ქართლის სამხრეთ დასავლეთი საზღვარი გადიოდა კლარჯეთი-ტაოს შუა.

ვახუშტი კი ამ რეგიონს ჭოროხამდე ავლებდა. შესაბამისად ზღვაზე გასასვლელი ლეონტი მროველის მიხედვით იყო ჭოროხსა და რიონს შორის არსებული ტერიტორია, რომელიც არ არის რიონის ბასეინის ნაწილი. აქედან გამომდინარე დღევანდელი გურია იყო ქართლისთვის ზღვაზე გასასვლელი რეგიონი და შესაბამისად გურია არ შედიოდა ეგროსის წილში. აქედან გამომდინარე სამხრეთი საზღვარი ეგროსის ტერიტორიისთვის იყო შემდეგი: ღადოს მთა ფერსათის მთამდე, საჯავახო-გურიას წყალგამყოფი ქედი და რიონი შავ ზღვამდე.
ვახუშტი ბატონიშვილი გურიას ასე აგვიღწერს:

ჩრდილოეთი საზღვარი — კავკასიონის ქედი მის დასასრულამდე სადაც კავკასიის წვერი წარსცვთება ხაზარეთის მცირე მდინარეს.

რაც შეეხება ხაზარეთის მცირე მდინარეს იგი პავლე ინგოროყვას რუკაზე დატანილია ნიკოფსიის ჩრდილოეთით 5-10 კმ-ში, რაც ორმაგად გვაძლევს საბაბს ვივარაუდოდ რომ საქართველო ნიკოფსიიდან დარუბანდამდე შემთხვევით არ არსებულა, არამედ მოხდა ეგრისის საზღვრების ისტორიული ტერიტორიების დაბრუნება.

აქედან გამომდინარე თარგამოსმა თავის ძეებს დაუწესა ბუნებრივი საზღვრები, როგორიცაა: ზღვა, მდინარე და მთის ქედი.
დიდი ედენა

დიდი ედენა, ედენა — ხეობის ტიპის სამხრეთ-დასავლეთური ექსპოზიციის მყინვარი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ცენტრალური კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე რიონის ზემოთში. მყინვარის ენის აბსოლუტური სიმაღლე ზღვის დონიდან 2480 მ-ია, ფირნის ხაზისა — 3360 მ. მისი ფართობი 3,52 კმ²-ია. მყინვარს კარგად გამოკვეთილი ენა და კვების აუზი (ფირნი) აქვს. მისი ზედაპირი სუფთაა და მოკლებულია ნაშალ მასალას. მხოლოდ მარჯვენა მხარეს გაუყვება გვერდითი ზედაპირული მორენა, რომელიც მარჯვენა ფერდობიდან ჩამოშლილი ნაშალი მასალის შედეგად ჩნდება. საუკუნის ბოლოს მყინვარი გადმოკიდებული იყო რიგელზე და მის შუა მონაკვეთამდე აღწევდა. დიდი ედენის მყინვარის ენის შემცირება გამოწვეულია ერთის მხრივ, ინტენსიური დნობით და მეორეს მხრივ მისი მექანიკური ნგრევით. რიგელის ძირიდან ხეობის დაყოლებით კარგად გამოხატული ფერნაუს სტადიის მორენებია. მყინვარის მიერ წარმოქმნილი სხვა მორფოსკულპტურული ფორმები გარეცხილია.
ევაგრე ციხედიდელი

ევაგრე — საუკუნის ნახევრის ქართველი საეკლესიო მოღვაწე, შიომღვიმის მონასტრის წინამძღვარი; ერისკაცობაში — ქართლის სპასპეტი, ციხედიდის მთავარი. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ შერაცხულია წმინდანად და მოიხსენიება ღირს ევაგრედ. მისი ხსენების დღეა 4 (17) იანვარი (ელია დიაკონთან და სხვებთან ერთად).

ბერად აღიკვეცა შიო მღვიმელის ზეგავლენით და მისგანვე მიიღო წინამძღვრობა. ევაგრემ მონასტერს საკუთარი სახსრებით უყიდა მამულები — სოფელი სხალტბა მიმდგომი გოროვანით. ევაგრე გამოსახულია შიოსთან ერთად ამავე მონასტრის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესიის ქვის კანკელის რელიეფზე ( ს.). მოხსენებულია ღვთისმშობლის ეკლესიის ( ს.) გვიანდელ წარწერაში. შემონახულია შიოს და ევაგრეს ცხოვრების ამსახველი თხზულების ორი რედაქცია. პირველი, უფრო ძველი და მოკლე, ეკუთვნის კათალიკოს არსენ დიდს ( ან  ს.), მეორე წარმოადგენს აქედან გადაკაზმულს — მეტაფრასს, შედგენილია საუკუნეში. ევაგრეს შესახებ ცნობები დაცულია აგრეთვე ბასილი კათოლიკოსის მიერ შიოს „სასწაულთა“ შესახებ შედგენილ ნაშრომში ( ს.) და გიორგი -ის 1170 წლის სიგელში, რომლითაც მეფემ შიომღვიმის მონასტერს განუახლა შიომღვიმის მონასტერს მიერ შეძენილი სხალტბისა და გოროვნის შეწირულობა.
ევბლეფარისებრნი

ევბლეფარისებრნი — ხვლიკების ოჯახი. ახლოს დგანან გეკონისებრებთან, რომელთაგან განსხვავდებიან მოძრავი ქუთუთოებით, ორმხრივ ჩაზნექილი მალებით. ჩვეულებრივ აქვთ თხემის ერთი ძვალი. მათი სხეულის სიგრძე 16,5 სმ აღწევს. ცნობილია 5 გვარი და 25 სახეობა. გავრცელებული არიან ცენტრალურ ამერიკაში, აფრიკაში, წინა და სამხრეთ აზიაში.
ევკალიპტი

ევკალიპტი — მცენარის გვარი მირტისებრთა ოჯახისა. აერთიანებს 600-ზე მეტ სახეობას. სწრაფმზარდი ხე ან ბუჩქია, მარადმწვანე, სინათლის მოყვარული, უხვად ყვავილობს, ქმნის მეჩხერ კორომს. იგი იზრდება 150-160 მ-მდე, რომლებიც დაახლოებით 4-5 მეტრის სიმსხოა. ღერო სწორი ან მრუდეა, გლუვი ან დაღარული. ფოთოლი უმეტესად მარტივია, ხეშეში; ზოგიერთი სახეობისა დაფარულია ცვილისებრი ფიფქით; ყვავილი ორსქესიანია, თეთრი, იშვიათად ყვითელი ან მუქი წითელი. ნაყოფი კოლოფია, თესლი მრავალწახნაგოვანი და წვრილი, ვარჯი პირამიდული, კვერცხისებრი, სფეროსებრი ან მტირალა ფორმისაა. მისი ფოთოლი შეიცავს ძვირფას ეთეროვან ზეთებს და ქერქი კი 40%-მდე მთრთიმლავ ნივთიერებას. კარგად ხარობს სხვადასხვა ტიპის ნიადაგზე, ვერ ეგუება დამლაშებულ ნიადაგსა და მშრალ ქვიშას. მრავლდება თესლით და ამონაყარით.

ბუნებრივ პირობებში ევკალიპტი გავრცელებულია ავსტრალიაში, ტასმანიასა და ახალი გვინეის კუნძულებზე. გავრცელებულია შავი ზღვის სანაპიროს სუბტროპიკულ ზონაში. საუკუნის 80-იანი წლებიდან საქართველოში ევკალიპტის, როგორც დეკორატიული მცენარის, ასამდე სახეობაა კულტივირებული. ევკალიპტის საუკეთესო სახეობებია: მანეულისებრი ევკალიპტი, მაკართურის ევკალიპრი, ლურჯი (სფეროსებრი) ევკალიპტი, ცისფერი ევკალიპტი, ახოვანი ევკალიპტი და სხვა. ევკალიპტის მერქანს იყენებენ გემთმშენებლობაში, შენობის შიდა მოპირკეთებისათვის, ავეჯის დასამზადებლად და სხვა, ფოთლიდან მიღებულ ეთერზეთს — მედიცინაში, პარფიუმერიაში, ტექნიკაში და სხვა.

საქართველოში იგი 20-25 წლის განმავლობაში 25-30 მ-ის სიმაღლეს აღწევს. ყინვას შედარებით კარგად უძლებს,მაგრამ ძლიერი ყინვების დროს იღუპება.
ევკომია

ევკომია — მცენარის გვარი ევკომიასებრთა ოჯახისა. ერთადერთი სახეობაა თელისფოთოლა ევკომია . 15-20 მ სიმაღლის ორსახლიანი ხეა. მოგრძო ელიფსური ფოთლები ტოტებზე მორიგეობითაა განლაგებული. ყვავილი წვრილია, ნაყოფი ერთბუდიანი.

ევკომია ველურად იზრდება დასავლეთ და ცენტრალურ ჩინეთის მთიან რაიონებში. ევკომიის ნარგაობა არის საქართველოში, აზერბაიჯანში, ტაჯიკეთსა და კრასნოდარის მხარეში. მცენარის ყველა ნაწილი შეიცავს (%-ობით) გუტას (საიდანაც გუტაპერჩს იღებენ); ფოთოლი 3-6, ტანისა და ტოტების ქერქი 2-8, ფესვი 7-14. ნაყოფი 8-14. 6-7-წლიანი პლანტაციიდან 1 ჰა-ზე იღებენ 100კგ-მდე გუტაპერჩნს, რომელსაც ტექნიკასა და მედიცინაში იყენებენ.

ევკომიის ბუჩქის ქერქიდან ამზადებენ წამლებს ჰიპერტონიული დაავადების სამკურნალოდ. ევკომია სწრაფმზარდი, სინათლისა და სითბოს მოყვარული, შედარებით ყინვაგამძლე მცენარეა. მრავლდება თესლითა და ევგეტატიურად. მოსავალს დარგვიდან მეოთხე წელს იღებენ.
ევლალე I (კათოლიკოსი)

ევლალე, ევლავიოსი — ქართლის კათოლიკოსი საუკუნის 30-იან წლებში.

„მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ ქრონიკისა და ჯუანშერის თხზულების მიხედვით მისი კათოლიკოსობის დროს ქართლში მოვიდნენ ასურელ მამები, რომელთაც ევლალე დახმარებას უწევდა. ურთიერთობა ჰქონდა ზედაზნის მონასტერთან. მხითარ აირივანეცის „ქრონოგრაფიულ ისტორიაში“ მოიხსენიება როგორც ელთა.