iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კეისრის სამოქალაქო ომი

კეისრის სამოქალაქო ომი — რომის რესპუბლიკის ერთ-ერთი ბოლო კრიზისი იმპერიად გადაქცევამდე. სამოქალაქო ომი დაიწყო იულიუს კეისარსა და გნეუს პომპეუსს შორის მომხდარი პოლიტიკური განხეთქილებით, რომელიც მოგვიანებით სამხედრო დაპირისპირებაში გადაიზარდა.

კონფლიქტამდე, იულიუს კეისარი მიუძღოდა თავის ლეგიონებს გალიაში, სადაც თითქმის ათი წელი აწარმოებდა ომს. დაძაბულობა კეისარსა და პომპეუს შორის დაიწყო ძვ. წ. 49 წელს, როდესაც ორივე მხარემ უარი თქვა დათმობაზე წასულიყო. პომპეუსმა სენატის დახმარებით, კეისარს მოსთხოვა დაეტოვებინა ლეგიონები გალიაში, მაგრამ ამის ნაცვლად მან გადალახა მდინარე რუბიკონი (იმდროინდელი გალიისა და იტალიის საზღვარი) და გაემართა რომისკენ, რითაც ომი გამოუცხადა სენატს.

ომი იყო ოთხწლიანი სამხედრო დაპირისპირება, ბრძოლები მიმდინარეობდა: იტალიაში, ილირიაში, საბერძნეთში, ეგვიპტეში, აფრიკასა და ესპანეთში. პომპეუსმა დაამარცხა კეისარი ძვ.წ. 48 წელს დირახიუმის ბრძოლაში, მაგრამ თავად გადამწყვეტ ბრძოლაში ფარსალოსში დამარცხდა. ბევრი ყოფილი პომპეელი, მათ შორის მარკუს იუნიუს ბრუტუსი და ციცერონი, დანებდნენ ბრძოლის შემდეგ, ხოლო სხვები, როგორიცაა კატონ უმცროსი და მეტელუს სციპიონი კვლავ იბრძოდნენ. პომპეუსი ეგვიპტეში გაიქცა, სადაც ჩასვლისთანავე მოკლეს. კეისარმა სამხედრო კამპანია მოაწყო აფრიკაში, სადაც ძვ. წ. 46 წელს სციპიონის ჯარი დაამარცხა, ტაპსის ბრძოლაში. სციპიონმა და კატონმა ცოტა ხნის შემდეგ თავი მოიკლეს. მომდევნო წელს კეისარმა დაამარცხა უკანასკნელი პომპეელი მისი ყოფილი ლეიტენანტი ლაბიენუსი მუნდას ბრძოლაში. ძვ. წ. 44 წელს იგი გახდა (დიქტატორი მარადიულად ან უვადო დიქტატორი) და მალევე მოკლეს.
ლვოვის ბრძოლა

ლვოვის ბრძოლა ან ლესიენიცის ბრძოლა დაპირისპირება პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობისა და ოსმალეთის იმპერიის ჯარებს შორის, რომელიც გაიმართა ქალაქი ლვოვის მიმდებარე ტერიტორიაზე, 1675 წლის 24 აგვისტოს.

ფონი
1675 წლის ზაფხულში ოსმალთა ჯარებმა, იბრაჰიმ შიშმანის მეთაურობით, გადალახეს პოლონეთის საზღვარი პოდოლიაში და დაიწყეს სწრაფი ლაშქრობა ლვოვისკენ, დნესტრის ნაპირების გასწვრივ. ოსმალთა არმია ითვლიდა დაახლოებით 20000 ჯარისკაცს ითვლიდა და შედგებოდა ქვეითთა და კავალერისტთა რჩეული რაზმებით, რომელთა დიდ ნაწილსაც ყირიმელი თათრები შეადგენდნენ. პოლონეთის მეფემ, იან სობესკიმ გადაწყვიტა საკუთარი ჯარების ლვოვსა და მის გარშემო კონცენტრირება. ბრძოლისთვის მზადყოფნას პოლონელებმა მაშინ მიაღწიეს, როცა დამხმარე ძალთა რაზმები შეუერთდნენ. როდესაც ოსმალთა სარდალს ამის შესახებ აცნობეს, მან უმალვე დაძრა თავისი ჯარი ლვოვისკენ.

სობესკიმ გადაწყვიტა საკუთარი არმიის სამ ნაწილად დაყოფა. 180 ქვეითი ჯარისკაცი, 200 მსუბუქი კავალერია და რამდენიმე ქვემეხი განთავსდა ლვოვისკენ მიმავალი ხევების აღმოსავლეთ ნაწილში. მძიმე კავალერისტთა უმეტესობა განლაგებული იყო გზაზე, ხეობების პირდაპირ და დაბლობების უკან. სობესკის ძალების მარცხენა ფლანგს იცავდა სოფელ ზბოისკაში განლაგებული 200 ჰუსარი, ხოლო ჯარის დარჩენილი ნაწილი ქალაქის სხვადასხვა ნაწილში იყვნენ გადანაწილებულნი იმ შემთხვევისთვის, რომ ოსმალთა სხვა მხრიდან შემოტევის შემთხვევაში შეტევა მოეგერიებინათ. დარჩენილ ე.წ. მოძრავ გალავნებს და სხვა ჯარისკაცებს უბრძანეს, დაჯგუფებულიყვნენ ვაკის მიმდებარე ბორცვზე. მათ გამოიყენეს ჰუსართა სათადარიგო შუბები იმ წარმოდგენის შესაქმნელად, რომ პოლონელთა ჯარის რაოდენობა გაცილებით მეტი იყო.

ბრძოლა და შედეგი
ოსმალები მიიწევდნენ საბრძოლო მარშრუტისკენ ზუსტად ისე, როგორც ეს სობესკიმ განსაზღვრა. იბრაჰიმ შიშმანმა, რომელიც დარწმუნებული იყო იმაში, რომ ბორცვზე მდებარე ტყეში მტრის დიდი ჯარი დაბანაკებულიყო, უბრძანა საკუთარ ცხენოსანთა ჯგუფს, გზაზე ერთ-ერთი ხევის გავლით მიეღწიათ. ისინი შეაჩერეს პოლონელმა ქვეითებმა, ხოლო შემდეგში მსუბუქი კავალერიის კონტრშეტევა დაიწყო, რამაც თურქები უკან დახია. ამავდროულად, სობესკიმ უბრძანა ყველა ქალაქის ყოველ წერტილში განლაგებულ ბატალიონს, შეერთებოდა გზის გასწვრივ განლაგებულ მთავარ ძალებს.

ჰუსართა 1700-კაციან რაზმს შეუერთდა ლიტველთა მსუბუქი კავალერიის სამი ქვედანაყოფი, მიხაილ კაზიმირ რაძილის მეთაურობით. სობესკიმ უბრძანა ცხენოსანთა არმიას, ხეობის დასავლეთ ნაწილისკენ დაძრილიყვნენ. ხევი შედარებით ვიწრო იყო, თუმცა ოსმალებმა მაინც ვერ შეძლეს შემაგრება აქ მომხდარი შეტაკებისას. პოლონელთა თავდასხმებმა, სობესკის მეთაურობით, თურქულ არმიაზე დაღამებამდე გასტანა.

სობესკი ათავისუფლებს პოლონურ მიწებს ოსმალთაგან და, მალე, ის მიემგზავრება კრაკოვში კორონაციისთვის. აღსანიშნავია, რომ ბრძოლის შესახებ აღნიშნულია თავად პოლონეთის დედაქალაქ ვარშავაში არსებულ მონუმენტზე უცნობი ჯარისკაცის საფლავი წარწერით: " 24 1675".
კონსტანტინოპოლის ალყა (1411)

კონსტანტინოპოლის 1411 წლის ალყა გაიმართა ოსმალეთის იმპერიის უმეფობის ხანის დროს, როცა შუა აზიიდან წამოსული თემურიდების დინასტიის პირველი მმართველის, თემრულენგის მიერ თურქთა დამარცხებისა და ოსმალეთის სულთნის, ბაიაზიდ -ის შეპყრობის შემდეგ ქვეყანაში შიდა ანარქია შეიქმნა. მიუხედავად იმისა, რომ, ანგორის ბრძოლის შემდეგ მიღებული გადაწყვეტილების თანახმად, ოსმალეთის ტახტი დროებით მეჰმედ ჩელებიმ იგდო ხელთ, მისმა ძმებმა ისა ჩელებიმ, მუსა ჩელებიმ და სულეიმან ჩელებიმ უარი თქვეს მისი ავტორიტეტის აღიარებაზე და თითოეულმა მათგანმა დაიწყო ტახტისთვის ბრძოლა. შედეგად, დაიწყო სამოქალაქო ომი. უმეფობის ხანა გაგრძელდა 1413 წლის 5 ივლისს მომხდარ ჩამურლუს ბრძოლამდე, როდესაც მეჰმედ ჩელები, საბოლოოდ, გამარჯვებული გამოვლინდა, სულთნის სტატუსი მოირგო და იმპერიას მშვიდობა დაუბრუნა.

ფონი
ანკარის ბრძოლამდე ბიზანტიის იმპერიას რამდენიმე დეკადის განმავლობაში არცერთი საომარი მოქმედება არ განუხორციელებია ოსმალეთის იმპერიასთან, თუმცა თემურის მიერ ოსმალთა დამარცხების შემდეგ, მცირე ხნით, ბიზანტია ოსმალეთის საშინაო და საგარეო პოლიტიკური ინტრიგების მომსწრე გახდა. სულთან ბაიაზიდმა დაიპყრო არაერთი ევროპული მიწა და დღითიდღე ემუქრებოდა კონსტანტინოპოლს.

ალყა
ბიზანტიის იმპერატორი, მანუელ პალეოლოგოსი მხარს უჭერდა სულეიმან ჩელების, როგორც ოსმალეთის ტახტის პრეტენდენტს. მათ ხელი მოაწერეს გალიპოლის ხელშეკრულებას ბიზანტიის რეგენტ იოანე პალეოლოგოსთან ერთად 1403 წელს მაშინ, როცა მანუელ პალეოლოგოსი დასავლეთ ევროპაში მოგზაურობდა. ამ შეთანხმების მიხედვით, სულეიმანმა მარმარილოს ზღვაში არსებული გარკვეული ტერიტორიები, მათ შორის მთავარი ქალაქი თესალონიკი, დაუთმო ბიზანტიას მათი მხარდაჭერის სანაცვლოდ. ზემოთ მოყვანილი მტკიცებულებებიდან შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ბიზანტიის იმპერიასა და ოსმალეთის იმპერიას შორის ურთიერთობა გაიზარდა.

მიუხედავად იმისა, რომ 1410 წლის ივნისში გამართულ კოსმიდიონის ბრძოლაში სულეიმანმა საკუთარი ძმა და ტახტის პოტენციური მემკვიდრე, მუსა ჩელები დაამარცხა, მისი სიდიადე მაინც შემცირდა. უფრო მეტიც, როდესაც მუსა ძმაზე შურისძიების მიზნით უკან დაბრუნდა, სულეიმანის მომხრეთა უმეტესობამ მუსას დაუჭირა მხარი. სულეიმანი რიგითი სოფლის მაცხოვრებლების მსხვერპლი აღმოჩნდა მაშინ, როცა ის თავის შეფარების მიზნით ბიზანტიისკენ მიიწევდა, თუმცა არ დასცალდა, რადგან იგი 1411 წლის 18 თებერვალს მოკლეს. შედეგად, იმპერიის ევროპული ნაწილის თანასულთნად შეჰზადე მუსა იქცა. მუსამ სამაგიერო გადაუხადა ყველას, ვინც კი მის და სულეიმანის ორთაბრძოლაში მისი ძმის მხარეს იჭერდა, მათ შორის მანუელ პალეოლოგოსსაც, რომლის დედაქალაქსაც 1411 წელს ალყა შემოარტყა. მანუელ პალეოლოგოსმა დახმარებისთვის მეჰმედს მიმართა, რომელმაც საკუთარ ძმას უღალატა და შექმნა საკუთარი ალიანსი ბიზანტიის იმპერიასთან ერთად, რომელიც მუსა ჩელების საწინააღმდეგოდ იყო მიმართული. მალე, იმავე წელს ალყა მოიხსნა. შეიძლება ითქვას, რომ ოსმალები უპირატესობას გრძელვადიან ალყებს არ ანიჭებდნენ.
მეჰმედმა, ინჯგიზის ბრძოლაში განცდილი დამარცხების შემდეგ, 1413 წელს მოიპოვა სერბეთის მონარქის, სტეფან ლაზარევიჩის, აგრეთვე თურქული დულკადირისა და მუსა ჩელების არმიის ზოგიერთი გენერლის მხარდაჭერაც. საბოლოოდ, ჩამურლუს ბრძოლაში, სამოკოვის მახლობლად (დღევანდელი ბულგარეთი), მან დაამარცხა ტახტში მოცილე მტრის ჯარები. თავად მუსა ომში დაიჭრა და გაქცევაც სცადა, თუმცა იგი მალევე იცნეს და 1413 წლის 5 ივლისს სიკვდილით დასაჯეს.
იაჩეს ბრძოლა

იაჩეს ბრძოლა გაიმართა 1518 წლის იანვარში, ოსმალეთ-ბოსნიისა და უნგრეთ-ხორვატიის გაერთიანებულს ძალებს შორის. ოსმალეთ-ბოსნიის ლაშქარს სათავეში ღაზი ხოსრო-ბეგი და ბოსნიის ბეგლარბეგი, ხოლო უნგრეთ-ხორვატიის ჯარებს პეტარ ბერისლავიჩი ედგა. ბრძოლა წარმოადგენს, როგორც ოსმალთა ევროპული კამპანიის, ისე ხორვატია-ოსმალესა და უნგრეთ-ოსმალეთს შორის არსებული დაპირისპირების ერთ-ერთ ეპიზოდს.

ფონი
იაჩეს ციხე შენდებოდა ჰრვოიე ვუკჩიჩის დაკვეთით, 1391-1404 წლებში. ციხე შედგებოდა ციტადელისა და გამაგრებული დასახლებისგან, რომელიც, თავის მხრივ, გარშემორტყმული იყო ორი კოშკით, კარიბჭითა და ბასტიონით. ციხე დაეცა 1463 წელს ოსმალთა მიერ ბოსნიის სამეფოს დაპყრობის შედეგად, თუმცა მატიაშ კორვინის დახმარებით, იმავე წლის 26 დეკემბერს ციხე კვლავ ქრისტიანულ მხარეს დაექვემდებარა. უნგრელებმა ძლიერად გაამაგრეს იგი, ხოლო მიმდებარე კოშკების შეერთების შედეგად წარმოქმნეს ერთგვარი დასახლება ბანატის ოლქში, სპეციალური ბანაკითურთ, რომლის მიზანსაც ხორვატიისა და სლავონიის ტერიტორიაზე აქინჯიების ძარცვითი შეტევების შემცირება წარმოადგენდა.

იაჩემ წარმატებულად გაუძლო თურქთა თავდასხმებს 1464, 1491, 1493, 1501, 1502, 1514 და 1515 წლებში. ოსმალებმა, ციხეშე პირდაპირი იერიშის სანაცვლოდ, ამ უკანასკნელის ზედმიწევნითი კონტროლი და მის მიმდებარედ სამხედრო მზადყოფნა არჩიეს. ქალაქს სტრატეგიული მნიშვნელობა ენიჭებოდა ოსმალთათვის, ხოლო, როდესაც თურქებმა დიდი პროგრესი განიცადეს, ხორვატ-უნგრელთა არმიებს ქალაქის იძულებითი გარღვევა მოუწიათ, რატა ხელში ჩაეგდოთ ის და შეენარჩუნებინათ გარნიზონის ფუნქციონირება.

ბრძოლა
1515 წელს გამართული ნოვიგრადის ბრძოლის შემდეგ, თურქებმა რამდენჯერმე შეუტიეს იაჩეს ციხეს, რაც გამოწვეული იყო ოსმალთა მიერ ამ ციხე-ქალაქის სტრატეგიული მნიშვნელობის გათავისებით, თუმცა უშედეგოდ. ოსმალთა ზეწოლის შესამსუბუქებლად, ხორვატ-უნგრელთა გაერთიანებულმა არმიამ, პეტარ ბერისლავიჩის ხელმძღვანელობით, ალყა შემოარტყა მიმდებარე, აწ უკვე ოსმალთა ხელში არსებულ ციხეს, როგორც ჩრდილოეთ, ისე სამხრეთი მხრიდან. ბერისლავიჩის არმია შედგებოდა 4000 კავალერისტისა და 6000 ქვეითისგან, რომელთა დიდი ნაწილიც, ძირითადად, ხორვატები იყვნენ. თავდაპირველად, მათ ვერ მოახერხეს ოსმალთა მიერ ოკუპირებული ვერცერთი ციხის აღება, თუმცა, მას შემდეგ, რაც წინააღმდეგობა საგრძნობლად გაიზარდა, მათ შეძლეს თურქთა ციხიდან განდევდა და მისი ხელახალი უზრუნველყოფა. მალე, პეტარ ბერისლავიჩი ოსმალთა პარტიზანულ თავდასხმას შეეწირა, 1520 წლის მაისში გამართული პლეშევიცას ბრძოლისას, თუმცა ხორვატთა არმიამ მას შემდეგ არაერთხელ შეძლო ძალის შენარჩუნება და ალყაში მოქცეული იაჩეს ციხის გარღვევა. მათ შორის გამოსარჩევია კრისტო ფრანკაპანის სარდლობის პერიოდი, რომელმაც კვლავ წარმატებით იგდო ქალაქი ხელთ 1525 წლის ივნისში. მას შემდეგ, პეტერ კეგლევიჩმა (1521–1525) და კაპიტანმა მიჰაილო ტურეკმა წარმატებით მოიგერიეს ოსმალთა მიერ წარმოებული სამი თავდასხმა, სახელდობრ 1521, 1524 და 1525 წლებში, თუმცა 1527 წელს ხორვატ-უნგრელთა მხარე დანებდა, მოჰაჩის ბრძოლაში განცდილი სასტიკი მარცხის გამო.
ესტერგომის ალყა (1543)

ესტერგომის ალყა (1543) მიმდინარეობდა 1543 წლის 25 ივლისიდან 10 აგვისტომდე, როდესაც ოსმალეთის იმპერიის არმიამ, სულთან სულეიმან დიდის მეთაურობით, ალყაში მოაქცია დღესდღეობით უნგრეთში არსებული ქალაქი ესტერგომი. ქალაქი ორი კვირის შემდეგ ოსმალებმა აიღეს.

ფონი
ალყა წარმოადგენს ჰაბსბურგებისა და ოსმალეთის დაპირისპირების ერთ-ერთ საკვანძო მომენტს, რომელსაც 1540 წლის 20 ივლისს იოანე ზაპოლიას სიცოცხლეც შეეწირა. სულეიმანმა 1541 წელს დაიპყრო ქალაქები ბუდა და პეშტი, რითაც მან უნგრეთზე კონტროლი კვლავ აღიდგინა, შედეგად კი შეიქმნა ე.წ. ბუდას ბეილერბეკი. ამასობაშ, სულთანმა საკუთარი ფლოტის ადმირალი, ხაირ ალ-დინ ბარბაროსა ფრანგებთან სათანამშრომლოდ გაგზავნა, რის შედეგადაც ბრძოლა ნიცის ალყაში გადაიზარდა.

ოსმალთა წარმატებული კამპანიის შემდეგ, 1545 წელს კარლ -სთან დაიდო ერთწლიანი ზავი, საფრანგეთის მეფის, ფრანსუა -ის შუამავლობით. თავად სულეიმანი დაინტერესებული იყო საომარი მოქმედებების დასრულებით, რადგან იგი საომარ მოქმედებებს სპარსეთთანაც აწარმოებდა მიმდინარეობდა ირან-ოსმალეთის ომის ერთ-ერთი გადამწყვეტი ეპიზოდი. ორი წლის შემდეგ, ფერდინანდმა და კარლ -მ, ადრიანოპოლის ზავის მიხედვით, აღიარეს ოსმალთა სრული კონტროლი უნგრეთის ტერიტორიაზე, შედეგად, ფერდინანდიც დათანხმდა სულეიმანის შემოთავაზებას ყოველწლიურად ეხადა ხარკი 30000 ოქროს ოდენობით, ჰაბსბურგთა მიწის საკუთრებისთვის.

შეთანხმების თანახმად, ცენტრალური უნგრეთის ტერიტორია 1686 წლამდე ოსმალეთის განკარგულებაში უდნა დარჩენილიყო.
წმინდა მიწის ქართული წარწერები

წმინდა მიწის ქართული წარწერები — წმინდა მიწაზე დღემდე აღმოჩენილი საქტიტორო წარწერები. წარწერათა აბსოლუტური უმრავლესობა იერუსალიმშია, რამდენიმე მათგანი კი ბეთლემში, ნაზარეთსა და საბაწმიდის ლავრაშია დაცული.

კვლევის ისტორია
ქართულ საზოგადოებაში ამ წარწერებისადმი ინტერესი გვიანი შუა საუკუნეების მიწურულს გაღვივდა, მაშინ როცა საქართველოს პალესტინის თითქმის ყველა მონასტერი უკვე დაკარგული ჰქონდა.

1757-1758 წლებში წმინდა მიწაზე იმოგზაურა მთავარეპისკოპოსმა ტიმოთემ (გაბაშვილმა), ქართველთაგან პირველმა, რომელმაც ყურადღება მიაქცია ქართულ ეკლესია-მონასტრებში დაცულ წარწერებს. საუკუნის დამლევს წარწერებს ეცნობოდა ოკრიბელი ბერი ლავრენტიც. საუკუნის განმავლობაში არაერთმა ქართველმა ინახულა წმინდა მიწა. აქაურ ქართულ წარწერებს გაკვრით ეხება თავის დღიურში გიორგი ავალიშვილი; საგანგებოდ სწავლობენ მათ ნიკო ჩუბინაშვილი, ალექსანდრე ცაგარელი, პეტრე კონჭოშვილი. საუკუნეში, როცა საბჭოთა საქართველოდან პალესტინაში გამგზავრება თითქმის შეუძლებელი გახდა, წმინდა მიწის ქართულ ეპიგრაფიკას იკვლევენ ემიგრაციაში მყოფი ქართველი მეცნიერებიც (გ. ფერაძე, მ. თარხნიშვილი, ვ. ჯობაძე) და ევროპელებიც (ვირჯილიო კორბო), მაგრამ ამ საკითხს შეჰხებიან საქართველოში მოღვაწე პირებიც (გ. წერეთელი, ვ. ჩაჩანიძე, გ. მიქაძე, დ. ლომიძე, გ. გაგოშიძე, ზ. სხირტლაძე, ზ. ალექსიძე, ე. მამისთვალაშვილი). გარკვეული ადგილი უჭირავს ეპიგრაფიკულ ძეგლებს ე. მეტრეველის წმინდა მიწისადმი მიმღვნილ გამოკვლევებში.

ტიმოთე გაბაშვილის მოგზაურობის დროიდან მოკიდებული დღემდე წმ. მიწაზე მრავალი ქართული წარწერა განადგურდა. ქართველ მკვლევართა ყოველ მომდევნო თაობას წინამორბედებთან შედარებით ნაკლები ქართული წარწერა ხვდებოდა ადგილზე. ეს სამწუხარო ტენდენცია დღესაც გრძელდება. აღარ არსებობს წმ. ბასილის, წმ. თევდორეს, წმ. დიმიტრის, წმ. იოანე ნათლისმცემლის (მდ. იორდანესთან) მონასტრების წარწერები; ასევე წმ. თეკლას მონასტრის საუკუნის წარწერა, სადაც ჯვარის მამა ქახსოსრო ზედგინიძის მიერ მონასტრის ზღუდისა და სენაკების მშენებლობაზეა საუბარი და რომელიც გასული საუკუნის 60-70-იან წლებში ჯერ კიდევ ამშვენებდა იერუსალიმის ბერმნული საპატრიარქოს ერთ-ერთი შენობის კუთხეს. ამ მხრივ ყველაზე დიდი „ზარალი“ ჯვრის მონასტერმა განიცადა, საიდანაც უამრავი წარწერა თუ ქტიტორთა გამოსახულებაა დაკარგული.

მიუხედავად მრავალი დანაკლისისა ორმოცამდე წარწერა ახლადაა აღმოჩენილი. აღნუსხულ წარწერათა უმეტესობა პილიგრიმული მინაწერია, თუმცა ზოგიერთი მათგანი მნიშვნელოვან ინფორმაციას შეიცავს, წარწერების ნაწილი კი ოფიციალური, საქტიტორო სასიათისაა; გამოვლინდა აქამდე უცნობი საეკლესიო ნაქარგობის ნიმუშებიც, რომელთაც საქტიტორო წარწერები გააჩნიათ.
ტრიფონი (თურქესტანოვი)

მიტროპოლიტი ტრიფონი (თურქესტანოვი) (ერისკაცობაში: ბორის პეტრეს ძე თურქესტანოვი [თურქესტანაშვილი]; დ. , მოსკოვი, რუსეთის იმპერია — გ. 14 ივნისი, 1934, იქვე) — წარმოშობით ქართველი რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის სასულიერო პირი, მიტროპოლიტი.

ბიოგრაფია
ბორის პეტრეს ძე თურქესტანოვი დაიბადა მოსკოვში 1861 წლის 29 ნოემბერს. მამამისი, პეტრე თურქესტანოვი, ძველ ქართველ თავადთა პირდაპირი შთამომავალი იყო. მისი წინაპარი, ბორის პანკრატის ძე თურქესტანიშვილი, რუსეთში პეტრე –ის მეფობის დროს ჩავიდა. მომავალი მღვდელმთავრის დედა — ბარბარე ალექსანდრეს ასული ნარიშკინა თავადის ქალი იყო. ყმაწვილობაში ბორისი მძიმედ დაავადდა. ექიმები გამოჯანმრთელების იმედს არ იძლეოდნენ. სასოწარკვეთილი დედა წმ. მოწამე ტრიფონის სახელობის ეკლესიაში დადიოდა, ლოცულობდა და შვილის განკურნებას ევედრებოდა. მან წმ. ტრიფონს აღუთქვა, რომ გამოჯანმრთელების შემთხვევაში ვაჟიშვილს მას მიუძღვნიდა და თუ ბერობის ღირსი გახდებოდა, სახელად ტრიფონი ეწოდებოდა. და აი, როგორც კი ყრმა გამოჯანმრთელდა, დედამ ოპტინის უდაბნოში წაიყვანა, შესაგეგებლად გამოსულმა ბერმა მოულოდნელად იქვე მდგომ ხალხს მიმართა: „გზა მიეცით, მღვდელმთავარი მოდის“.

1887 წელს მიიღო რა ბორისმა მშობლებისგან დალოცვა, ოპტინის უდაბნოში ბერ ამბროსისთან მორჩილად დადგა, მანვე აკურთხა მონაზვნობაზე. 1891 წელს ბორისი ბერად აღიკვეცა ტრიფონის სახელით — აღსრულდა დედისეული აღთქმა. სულ მალე მამა ტრიფონი ბერ-დიაკვნად, შემდეგ კი მღვდელ-მონაზვნად იქნა ხელდასმული. ბერი ამბროსის კურთხევით ტრიფონმა სწავლა დაიწყო მოსკოვის სასულიერო აკადემიაში. სწავლის პერიოდში იგი პატიმართა გადასაგზავნ ციხეში მსახურობდა. 1891 წელს მამა ტრიფონმა ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხით დაასრულა აკადემია და დაიცვა დისერტაცია თემაზე „ძველქრისტიანი და ოპიტნელი ბერები“. მან ხუთი უცხო ენა იცოდა: ბერძნული, ლათინური, ფრანგული, გერმანული და ინგლისური. 1895-1901 წლებში მამა ტრიფონი მოსკოვის სასულიერო აკადემიის ზედამხედველი, შემდეგ კი მოსკოვის სასულიერო სემინარიის რექტორი იყო. 1901 წლის 18 ივლისს იგი დმიტროვსკის ეპისკოპოსად, მოსკოვის ეპარქიის ქორეპისკოპოსად იკურთხა და ამ თანამდებობაზე 15 წელიწადი მსახურობდა. მქადაგებლობის განსაცვიფრებელი ნიჭის გამო, მორწმუნე მრევლმა მას „მოსკოვის ოქროპირი“ უწოდა.

პირველი მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ ეპისკოპოსი ტრიფონი მოქმედ არმიაში მსახურობდა. პოლონეთის ფრონტზე კონტუზია მიიღო და იძულებული გახდა მოსკოვში დაბრუნებულიყო. 1916 წლიდან აღარ არის რა მოქმედი ეპისკოპოსი, ნოვო–იერუსალიმის აღდგომის მონასტერში მოღვაწეობს. 1917 წელს ფრონტიდან კვლავ ამ მონასტერში დაბრუნდა.

1918 წლიდან მეუფე ტრიფონი მოსკოვში ცხოვრობდა და აღარ მონაწილეობდა ეკლესიის ადმინისტრაციულ საქმეებში.

პატრიარქი ტიხონი მასთან ერთად ხშირად მსახურობდა და 1923 წელს მთავარეპისკოპოსის ხარისხში აიყვანა.

1825 წელს პატრიარქ ტიხონის გარდაცვალების შემდეგ, მთვარაეპისკოპოს ტრიფონის მოღვაწეობა კიდევ უფრო შესამჩნევი გახდა. ფორმალურად ითვლებოდა რა პენსიონერად, ის ჭეშმარიტად რუსეთის მართლმადიდებლობის ერთ-ერთი უმთავრესი სულიერი წინამძღოლი იყო. 1931 წელს მისი ეპისკოპოსად მსახურების 30 წლისთავთან დაკავშირებით აღყვანილ იქნა მიტროპოლიტის ხარისხში.

გარდაცვალებამდე მცირე ხნით ადრე მიტროპოლიტმა ტრიფონმა დაწერა სამადლობელო აკათისტო (დაუჯდომელი) — „გმადლობ შენ ღმერთო ყველაფრისთვის“.

მიტროპოლიტი ტრიფონი გარდაიცვალა 1934 წლის 14 ივნისს. დაკრძალულია მოსკოვის ვვედენსკის სასაფლაოზე.
ანატოლიის ფილა

ანატოლიის ფილა — კონტინენტური ტექტონიკური ფილა, რომელიც ევრაზიისა და არაბეთის ფილისაგან გამოყოფილია შესაბამისად, ჩრდილოეთ ანატოლიისა და აღმოსავლეთ ანატოლიის ნასხლეტით. თურქეთის ტერიტორიის დიდი ნაწილი მოქცეულია ანატოლიის ფილის ფარგლებში.

მეტად საყურადღებო მიწისძვრები რეგიონში ისტორიულად ნასხლეტის ჩრდილო გაყოლებაზე მიმდინარეობდა, მსგავსად ერზინჯანის 1939 წლის მიწისძვრისა. გამანადგურებელი 2023 წლის თურქეთ-სირიის მიწისძვრა მოხდა აქტიური აღმოსავლეთ ანატოლიის ნასხლეტის გასწვრივ ნასხლეტ-ნაწევზე იქ, სადაც არაბეთის ფილა ჰორიზონტულად დაცურდა ანატოლიის ფილის სიახლოვეს. არაბეთის ფილის შეჯახება ევრაზიის ფილასთან შეიძლება „კუმშვის“ ან ანატოლიის ფილის დასავლეთისაკენ მოძრაობის შედეგი ყოფილიყო. ამერიკის ბუნების ისტორიის მუზეუმის თანახმად, ანატოლიის ტრანსფორმული რღვევის სისტემა „შესაძლოა ყველაზე აქტიური იყოს მსოფლიოში“.

აღმოსავლეთ ანატოლიის ნასხლეტი მარცხენა ლატერალური ტრანსფორმული რღვევის სახით ქმნის საზღვარს არაბეთის ფილასთან. სამხრეთი და სამხრეთ-დასავლეთი კონვერგენტული საზღვარი გადის აფრიკის ფილასთან, რომელიც გამოვლინებულია ოკეანური ქერქის მკუშავი თავისებურებებით ხმელთაშუაზღვისპირეთის შიგნით, ისევე როგორც საკუთრივ ანატოლია კონინენტური ქერქის ფარგლებში და აგრეთვე სუბდუქციის ზონები ელინური და კვიპროსის რკალების გასწვრივ.

ტრანსფორმული საზღვრის ჩრდილოეთი კიდე ევრაზიის ფილასთან ერთად ქმნის ჩრდილოეთ ანატოლიის ნასხლეტის ზონას. არსებული კვლევების მიხედვით, ანატოლიის ფილა მოძრაობს საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით, ვინაიდან არაბეთის ფილა მას სამხრეთიდან აწვება, ხოლო ჩრდილოეთიდან ევრაზიის ფილა. ზოგიერთ წყაროში, ანატოლიის ფილა ჯერ კიდევ მოიხსენიება როგორც ევრაზიის ფილასთან დაკავშირებული კონტინენტური ქერქის „ბლოკი“, თუმცა ჩრდილოეთ ანატოლიის ნასხლეტის შესწავლამ უჩვენა, რომ ანატოლია ევრაზიის ფილისაგან განცალკევებულია. ამჟამად ანატოლიის ფილა იკუმშება არაბეთის ფილით აღმოსავლეთიდან და ფორსირებულად დასავლეთისკენაა წაგრძელებული. აფრიკის ფილა დაძირულია ანატოლიის ფილის ქვეშ კვიპროსისა და ელინური რკალების გასწვრივ ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროსთან.
თამაზ შავგულიძე

თამაზ შავგულიძე (დ. 28 თებერვალი, 1930 — გ. 9 მარტი, 1993) — ქართველი იურისტი, მეცნიერი და თანამდებობის პირი. იურიდიულ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის სახელმწიფოსა და სამართლის ინსტიტუტის დირექტორი.

ბიოგრაფია
თამაზ შავგულიძე დაიბადა 1930 წლის 28 თებერვალს თბილისში. 1953 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი.

1958 წელს მუშაობა დაიწყო მეცნიერებათა აკადემიის ინსტიტუტის სამართლის განყოფილებაში უფროს ლაბორანტად. ამავე წელს შევიდა ასპირანტურაში, რომელიც 1961 წელს დაამთვრა. 1970 წელს დაინიშნა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის პირველ მოადგილედ. 1978 წლიდან მუშაობდა მეცნიერებათა აკადემიის ეკონომიკისა და სამართლის ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილედ სამართლის დარგში. ჩამოაყალიბა სახელმწიფოსა და სამართლის ინსტიტუტი, რომლის დირექტორიც იყო სიცოცხლის ბოლომდე.

1989 წლის 14 აპრილს საქართველოს უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის ბრძანებულებით შექმნილი 9 აპრილს მომხდარი ტრაგედიის გარემოებათა გამოსაკვლევი კომისიის თავმჯდომარედ და ხელმძღვანელად დაინიშნა.

თამაზ შავგულიძეს ეკუთვნის მრავალი სამეცნიერო მონოგრაფია. მისი სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობა მოიცავდა სისხლის სამართლის, კრიმინოლოგიისა და კრიმინალური ფსიქოლოგიის სამართლებრივ პრობლემებს; მან პირველმა გამოიყენა დიმიტრი უზნაძის „განწყობის თეორია“ სამართლებრივ ასპექტში.

სხვადასხვა დროს იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის პროფესორი, საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის სამთავრობო კომისიის თვმჯდომარე, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ჟურნალ „მაცნეს“ სამართლის სერიის რედაქტორი, ჟურნალ „სამართლის“ რედკოლეგიის წევრი.

1964 წელს მოსკოვში დაიცვა საკანდიდატო, ხოლო 1974 წელს სადოქტორო დისერტაცია.
ირაკლი უჩანეიშვილი

ირაკლი უჩანეიშვილი (დ. 14 ივნისი, 1929, თბილისი — გ. 27 ივლისი, 1992, იქვე) — ქართველი თეატრისა და კინოს მსახიობი, საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1979).

ბიოგრაფია
დაიბადა 1929 წლის 14 ივნისს, თბილისში. 1948 წ. დაამთავრა თბილისის ვაჟთა მეორე სკოლა. 1948–50 წლებში სწავლობდა თბილისის საავიაციო ტექნიკუმში, ხოლო 1950-54 წლებში შ. რუსთაველის სახ. თეატრალური ინსტიტუტის სამსახიობო ფაკულტეტზე. სხვადასხვა წლებში მუშაობდა რუსთაველის თეატრში (1954–58), კინოსტუდია „ქართულ ფილმში“ (1958-67), რუსთავის თეატრში (1967-1970), მარჯანიშვილის თეატრში (1970 წლიდან).

ფილმოგრაფია
1959 — სად არის შენი ბედნიერება, მზია? — ავთანდილი
1959 — განაჩენი
1961 — ჭიაკოკონა — ერისტო
1963 — პალიასტომი — ოფიცერი
1964 — ზღვის შვილები — ვახტანგი
1967 — ვედრება — მუსა
1968 — ქერათმიანი ქალიშვილი
1977 — ესკულაპეს მოწაფე
1982 — ქართლოსიანთა საკურთხეველი — აზანი
1988 — დანაშაული მოხდა
1984 — გულუბრყვილო ბატი ტასიკოს თავგადასავალი
1987 — ბალადა მომღერალზე

ჯილდოები და აღიარება
1967 — საქართველოს სსრ დამსახურებული არტისტი
1979 — საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი
ივანე დავითაია

ივანე დავითაია (დ. 20 მაისი, 1935, მარტვილი) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი.

1960 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი.

1960–1962 წლებში იყო ჭიათურის მარგანტრესტის მედიკო–სანიტარული სამსახურის ექიმი–ქირურგი. 1963–1965 წლებში თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის ტოპ. ანატომიისა და ოპერაციული ქირურგიის კათედრის ასპირანტი. 1966–1970 წლებში რკინიგზის თბილისის საავადმყოფო–პოლიკლინიკური გაერთიანების ქირურგი, პარალელურად ქალაქის №4 საავადმყოფოს ქირურგი–ორდინატორი, 1970–1972 წლებში გეგეჭკორის რაიონის ქირურგ. 1973–1980 წლებში მეცნიერებათა აკადემიის ალ. ნათიშვილის სახელობის ექსპერიმენტული მორფოლოგიის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის მეცნიერ–თანამშრომელი. 1980 წლიდან თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის საფაკულტეტო ქირურგიის კათედრის ასისტენტი და დოცენტი. ავტორია 42 სამეცნიერო ნაშრომის, ერთი მონოგრაფიის, ერთი გამოგონების და სამი მეთოდური წერილის.

საკანდიდატო დისერტაციის თემა — „ადამიანის გულის გვირგვინოვანი არტერიების კალაპოტის მორფომეტრიული თავისებურებანი დაბერების პროცესში.“
ოთარ დავითაშვილი

ოთარ დავითაშვილი (დ. 4 ივნისი, 1950, ყაზბეგი) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი.

1975 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიოლოგიის ფაკულტეტი.

1974–1980 წლებში იყო თბილისის ექიმთა დახელოვნების ინსტიტუტის უფროსი ლაბორანტი. 1980–1995 წლებში ამავე ლაბორატორიის მეცნიერ–თანამშრომელი. 1997 წლიდან აუდიოლოგიისა და სმენის რეაბილიტაციის სამეცნიერო კვლევითი ცენტრის დირექტორის მოადგილე. ავტორია 27 სამეცნიერო ნაშრომის, მათგან 18 გამოქვეყნებულია ქართულ, რუსულ, 9 – ინგლისურ და გერმანულ ენებზე.

1990 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაციის თემა — „საშუალო ლატენტობის სმენის გამოწვეული პეტენციელები.“
სიმონ დალაქიშვილი

სიმონ დალაქიშვილი (დ. 14 ოქტომბერი, 1935, თბილისი — გ. 23 აგვისტო, 2023) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი.

1960 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი.

1960–1963 წლებში იყო ექსპერიმენტული მორფოლოგიის ინსტიტუტის ასპირანტი. 1963–1965 წლებში მეცნიერ-თანამშრომელი. 1969 წლიდან გერონტოლოგიის განყოფილების გამგე. 1982 წლიდან მორფოლოგიის ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე სამეცნიერო დარგში. ავტორია 110 სამეცნიერო ნაშრომის, 8 საკანდიდატო დისერტაციის ხელმძღვანელი. სამედიცინო ენციკლოპედიის გერონტოლოგიის განყოფილების რედაქტორი. მიღებული აქვს სამი პატენტი რძე-მჟავე და ბავშვთა ხელოვნური კვების პროდუქტებზე.

1965 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაციის თემა — „ადამიანის თავის ტვინის დიდი ჰემისფეროების ქერქის ზოგიერთი ველის სტრუქტურული ცვლილებები დაბერების პროცესში.“