iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ედგარ მალაკიანი

ედგარ მალაკიანი (; დ. 22 სექტემბერი, 1990, ერევანი, სომხეთი) — სომეხი ფეხბურთელი. პოზიციით ნახევარმცველი. ამჟამად იგი თამაშობს სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში.

საკლუბო კარიერა
ედგარ მალაიკანს დამთავრებული აქვს პიუნიკ ერევანის საფეხბურთო სკოლა. 2008 წლიდან მან გუნდის ძირითად შემადგენლობაში დაიმკვიდრა ადგილი. მისი სადებიუტო მატჩი კლუბ პიუნიკში 2007 წელს შედგა. ეს იყო მალაკიანისთის ერთადერთი სეზონი, რომელშიც ორ ლიგაში ასპარეზობდა (სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგა და სომხეთის პირველი ლიგა). 2010 წელს, ბანანცის წინააღმდეგ ჩატარებულ შეხვედრაში მას სომხეთის პრემიერლიგაში ჩატარებული 50 თამაში დაუგროვდა. ამავე წელს მან გუნდთან ერთად სამი ჯილდო მოიგო: 2010 წლის სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგა, 2010 წლის სომხეთის თასი და 2010 წლის სომხეთის სუპერთასი.

2012 წლის ივნისში მალაკიანმა ხელი მოაწერა სამწლიან კონტრაქტს ვიქტორია პლზენთან. ვიქტორიის აგენტებმა ედგარი შეამჩნიეს 2011-12 წლების
უეფას ჩემპიონთა ლიგის მეორე წინასასეზონო რაუნდის მეორე თამაშში; თამაშებში ვიქტორიამ პიუნიკს ანგარიშით 4:0 და 5:1 მოუგო; აღსანიშნავი იყო მალაკიანის შესანიშნავი თამაში.

2012 წლის 29 ივლისს, გრადეც კრალოვეს წინააღმდეგ გამართუმ შეხვედაში ვიქტორიამ 3:0 დაამარცხა მოწინააღმდეგე, თუმცა აღნიშნულ თამაშში მალაკიანი დაშავდა. 2012-13 წლის ჩეხეთის თასის მესამე რაუნდის თამაშში ჩომუტოვის წინააღმდეგ გუნდი 1:2 მარცხდებოდა (მატჩი 2012 წლის 12 სექტემბერს გაიმართა); მალაკიანი თამაშში 1:2 ანგარიშის დროს შემოვიდა და შედეგიანი გადაცემებით ვიქტორიას ანგარიშით 3:2 მოგების საშუალება მისცა. 8 ნოემბერს, უეფას ევროპა ლიგის მალაკიანისთვის სადებიუტო შეხვედრაში (ჰაპოელ თელ-ავივის წინააღმდეგ) მან 46 წუთი ითამაშა. შეხვედრა ვიქტორიის სასარგებლოდ, ანგარიშით 4:0 დასრულდა.

2013-14 წლების სეზონში იგი იჯარით ბანანცში გაუშვეს. მისი აქ იმდენად კარგად თამაშობდა, რომ მან გადაწყვიტა ფეხბურთის თამაში სომხეთში გაეგრძელებინა, ამიტომ 2015 წელს კონტრაქტი კლუბ ალაშკერტთან გააფორმა. ნახევარი სეზონის შემდეგ იგი შირაქ გიუმრიში გაცვალეს (სწორედ აქ დასრულდა მისი სომხეთში ყოფნის კარიერა)

საერთაშორისო კარიერა
მალაკიანის საერთაშორისო დებიუტი სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში 2009 წლის 1 აგვისტოს, მოლდოვას წინააღმდეგ ჩატარებულ ამხანაგურ თამაშში შედგა. მან პირველი ტაიმი ითამაშა, ხოლო შემდგომ დავიდ მანოიანით შეცვალეს.

2011 წლის 7 ივნისს, მონტენეგროს ეროვნულ 21-წლამდელთა ნაკრებსა და სომხეთის ეროვნულ 21-წლამდელთა ნაკრებს შორის დაპირისპირებაში მალაკიანმა დუბლი გაიფორმა.
ნახიჩევანის მაზრა

ნახიჩევანის მაზრა  — რუსეთის იმპერიის მაზრა. მდებარებდა კავკასიაში, ერივნის გუბერნიაში. რეგიონი მოიცავდა დღევანდელი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ნახიჩევანის ტერიტორიებს და ახლანდელი სომხეთის სიუნიქის პროვინციის სამხრეთ-დასავლეთის ნაწილს. მისი ადმინისტრაციული ცენტრი იყო ნახიჩევანი.

ისტორია
უეეზდის ტერიტორია 1828 წლამდე იყო სპარსეთის ერევნისა და ნახიჩევანის სახანოების ნაწილი, შემდგომში თურქმენჩაის ხელშეკრულების თანახმად, ეს ტერიტორიები ანექსირებულნი იქნა რუსეთის იმპერიის მიეს. იგი ადმინისტრირებული იყო როგორც სომხური ოლქის ნაწილი 1828 წლიდან 1840 წლამდე. 1844 წელს კვლავ დაარსდა ნახიჩევანის უეზდი, რომლის ტერიტორია შეადგენდა ტფილისის გუბერნიის ნაწილს. 1849 წელს შეიქმნა ერევნის გუბერნია, რომელიც ტფილისის გუბერნიისგან დამოუკიდებელი იყო. ადმინისტრაციული რეფორმების გატარების შემდეგ, ნახიჩევანის მაზრას ჩრდილოეთ ნაწილი გამოეყო 1818 წელს და წარმოიშვა შარურო-დარალაგეზის მაზრა. 1918–1920 წლებში უეზდის ტერიტორია სადავო იყო სომხეთის პირველ რესპუბლიკასა და აზერბაიჯანის დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის. რეგიონში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდგომ, უეზდის უმეტესი ნაწილი აზერბაიჯანის სსრ-ის ნახიჩევანის ასსრ-ის შემადგენლობაში გადავიდა, მოსკოვისა და ყარსის ხელშეკრულებების შესაბამისად, ხოლო რეგიონის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილი სომხეთის სსრ-მ შეიერთა.

დემოგრაფია
1897 წლის რუსეთის იმპერიის მიერ აღწერის მონაცემებით, უეზდის მთლიანი მოსახლეობა შეადგენდა 100 771 ადამიანს, მათგან 64 151 იყო თათარი მოსახლე (მთლიანი რაოდენობის 63 66%), 34 672 იყო სომეხი (მოსახლეობის 34,41%), 1 014 სლავი (რუსები, უკრაინელები და ბელორუსები შეადგენდნენ მოსახლეობის 1%-ს), 639 ქურთი (0.6%) ა.შ.. ნახიჩევანის მაზრას მოსახლეობის უმეტეს ნაწილს თათრები (დღევანდელი აზერბაიჯანელები) შეადგენდნენ, მათ შორის ნახიჩევანის მთავარ ქალაქებში (ქალაქებში მცოვრები მოსახლეობის 70,1%) და ორდუბადის (88,7%). რეგიონის მოსახლეობა ძირითადად დაკავებული იყო მესაქონლეობითა და მებაღეობით, განსაკუთრებით ორდუბადის მხარეში. თითქმის არ იყო არცერთი საწარმო და ხარხანა. მარილის პლანტაციებში წელიწადში დაახლოებით 250 000 გირვანქა მარილი იწარმოებოდა.

გეოგრაფია
ნახიჩევანის მაზრა ძირითადად მთიანი რელიეფისგან შედგებოდა. დაბლობის უმეტესი ნაწილი მდინარე არაქსის გასწვრივ მდებარეობდა. მდინარე არაქსის მარცხენა შენაკადები მიედინებოდა მაზრის ტერიტორიაზე.
ოგანეს ამბარცუმიანი

ოგანეს ამბარცუმიანი (; დ. 4 ოქტომბერი, 1990, ერევანი, საბჭოთა კავშირი) — სომეხი ფეხბურთელი. პოზიციით მცველი. ამჟამად იგი თამაშობს სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებსა და კვიპროსის პირველი დივიზიონის კლუბ ენოსის ნეონ პარალიმნიში.

საკლუბო კარიერა
ოგანეს ამბარცუმიანი იყო საფეხბურთო სკოლა ბანანცის სტუდენტი. თავდაპირველად, იგი ბანანცი-2-ში, მეორე დივიზიონში თამაშობდა. 2008 წლის სეზონში სომხეთის პრემიერ ლიგაში მან ერთი მატჩი ჩაატარა. მისი დებიუტი შედგა 23 აგვისტოს, არარატ ერევანთან სტუმრად გამართულ შეხვედრაში; თამაში ბანანცის დამარცხებით, ანგარიშით 0:1, დასრულდა. იგი თამაშში 84-ე წუთზე, სევენ მურადიანთან შეცვლით შემოვიდა. მომდევნო სეზონში ამბარცუმიანი რეგულარულად მონაწილეობდა კლუბის ისეთ მატჩებში, რომლებიც სომხეთის პრემიერ ლიგისა და სომხეთის თასის ეგიდით იმართებოდა. ბანანცი სომხეთის თასის ფინალში 3-ჯერ გავიდა (2008, 2009, 2010). 2010 წლის სეზონში, სომხეთის ფეხბურთის ფედერაციის რეგლამენტით ჩატარებულ სამ ღონისძიებაში მონაწილეობისას, ბანანცი მეორეზე იყო პრემიერ ლიგის, თასის და სომხეთის სუპერლიგის რიგებში.

2014 წლის 18 ივნისს ამბარცუმიანმა 2-წლიანი კონტრაქტი გააფორმა კლუბ ვარდართან. 2014-15 წლების სეზონის დასასრულს იგი დასახელდა მაკედონიის წლის საუკეთესო ფეხბურთელად.

საერთაშორისო კარიერა
ოგანეს ამბარცუმიანმა სომხეთის ეროვნულ 19-წლამდელთა ნაკრებში 2 წელზე მეტი გაატარა; ამ დროის განმავლობაში მან 7 თამაშში მიიღო მონაწილეობა. შემდეგ იგი მიიწვის 21-წლამდელთა ნაკრებში. 21-წლამდელთა ნაკრებში მისი დებიუტი 2009 წლის 4 სექტემბერს, შვეიცარიის ამავე ასაკობრივი ნაკრების წინააღმდეგ შედგა. მან თამაში მეორე ტაიმში დატოვა (მას შეეცვალა არტაკ იედეგარიანი). ხსენებულ თამაშში სომხეთის გუნდი 1:3 დამარცხდა. მეორე მატჩი, ესტონეთის -21 გუნდის წინააღმდეგ, მომავალი წლის 20 მაისს გაიმართა. ამ თამაშში ამბარცუმიანი მოედანზე, მეორე ტაიმში, 88-ე წუთზე შემოვიდა (ჩაანაცვლა ედგარ მალაკიანი). თამაში ესტონეთის სასარგებლოდ, ანგარიშით 2:3 დასრულდა.

მისი დებიუტი სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში შედგა უეფას ევრო 2012-ის საკვალიფიკაციო მატჩში. ამ სერიის პირველი თამაში გაიმართა ირლანდიის წინააღმდეგ, ხოლო ამბურცუმიანი შეცვლის შემდეგ, 71-ე წუთზე, შემოვიდა მოედანზე.
წითელი იხვი

წითელი იხვი — ფრინველი იხვისებრთა ოჯახისა.

მისი სხეულის სიგრძეა 61–70 სმ, მასა 919–1640 გ; მამალი მცირედ აღემატება დედალს. მცირე ზომის სწორი ცხვირით ბატს წააგავს. მამლის საქორწინო აღკაზმულობაში ჭარბობს ჟანგმიწოვან-წითური და წაბლისფერი ტონები; თავი უფრო ღიაა, გვერდებზე მოთეთრო; ყელზე ვიწრო შავი რგოლი აქვს. პირველი რიგის მომქნევი ბუმბული შავია, მეორე რიგისა — მომწვანო ლითონისებრი ბზინვარებით; დიდი მფარავი ბუმბული თეთრია; საჭის ბუმბული, ბოლოს ზედა მხარე, ნისკარტი და ფეხები — შავი. დედლებს თავის წინა მხარე თეთრი აქვთ; მთელი ტანი წაბლისფერია; ყელზე რგოლი არ აქვთ. მოზარდები დედალს ჰგვანან, მაგრამ თავსა და მფარავ ბუმბულზე მორუხო ელფერი დაჰკრავთ.

ბუდობს ჩრდილო-დასავლეთ აფრიკაში, მაროკოდან ტუნისამდე, და ევრაზიაში, ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთიდან და ბალკანეთის ნახევარკუნძულიდან ზეა-ბურეის ვაკეებამდე და ცენტრალური ჩინეთის მთებამდე (ჩრდილოეთით ჩ. გ. 50–54°-მდე, სამხრეთით — ს. გ. 28–30°-მდე). ჩრდილოეთის პოპულაციები გადამფრენებია, იზამთრებენ ნილოსის ხეობაში, ინდოსტანის ნახევარკუნძულზე, შრი-ლანკასა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში. ბინადრობს სტეპებში, უდაბნოებსა და მთებში 5000 მეტრ სიმაღლემდე (ტიბეტში). სახლობს მტკნარ და მარილიან წყალსატევებთან ახლოს, მათ შორის ხელოვნურად შექმნილებთან, ზოგჯერ მათგან რამდენიმე კილომეტრის მოშორებით.

საქართველოში (ჯავახეთში) მობუდარია. როგორც მოწყვლადი სახეობა, შეტანილია საქართველოს წითელ ნუსხაში.

იკვებება ხმელეთისა და წყლის მცენარეთა ვეგეტატიური ნაწილებითა და თესლებით (სათესი მარცვლების ჩათვლით), მწერებით, კიბოსნაირებით, მოლუსკებით, ჭიებით. დედალი ბუდეს მალავს ქვებს შორის არსებულ ნიშებში, კლდეთა და ფლატეთა ნაპრალებში, სოროებში (ქრცვინის, მელას, მაჩვის), ფუღუროებში ან მიტოვებულ ნაგებობებში. დებს 6–17 (ჩვეულებრივ 8–12) კვერცხს; ინკუბაცია 28—29 დღე გრძელდება. ბარტყებზე ორივე მშობელი ზრუნავს და იცავს მათ ხმელეთისა და ფრთოსანი მტაცებლებისგან. ისინი დაახლოებით 55 დღეში ფრენას იწყებენ. წითელი იხვი ადვილად შინაურდება და ტყვეობაში კარგად მრავლდება.
ჯავიდ სამადოვი

ჯავიდ სამადოვი (; დ. 14 მაისი, 1987, ბაქო, აზერბაიჯანი) — აზერბაიჯანელი ოპერის მომღერალი (ბარიტონი). ამჟამად ცხოვრობს ნიურნბერგში, გერმანიაში.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1987 წლის 14 მაისს, ბაქოში, აზერბაიჯანში. დამთავრებული აქვს უზეირ ჰაჯიბეოვის ბაქოს მუსიკის აკადემია. ჯერ კიდევ სტუდენტობის პერიოდში, იგი მიიწვიეს მოსკოვში, რუსეთში, გალინა ვიშნევსკაიის ოპერის ცენტრში, სადაც მან საკუთარი უნარები დახვეწა. მოგვიანებით სამადოვმა სწავლა განაგრძო ოსიმოში (იტალია) მდებარე საოპერო და ვოკალური ხელოვნების აკადემიასა და პესაროში (იტალია) მდებარე „საერთაშორისო რენატა ტებალდი-მარიო დელ მონაკოს სიმღერის აკადემიაში“.

ჯავიდ სამადოვი მონაწილეობდა: უილიამ მატიუზის, ჰარიეტ ლოუსონის, ლელა კუბერლის, რაინა კაბაიანსკას, ანტონიო ჯუვარას, ალა სიმონის, კარლო მორგანტის, მარიო მელანის, სეგიო სეგალინის, თომას ჰემსონის, პიეტრო სპაგნიოლის, კინზია ფორტეს, ვერენა კელერის, ანდრეას შჩულერის და კრისტინა მუტის მიერ ჩატარებულ მასტერკლასებში. აგრეთვე, მან მასტერკლასი ჩაატარა მაესტრო ვინჩენცო დე ვივოსთან ერთად ოსიმოში (იტალია), საოპერო და ვოკალური ხელოვნების აკადემია.

სამადოვის კარიერა დაიწყო 2007 წელს, აზერბაიჯანის აზერბაიჯანის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო აკადემიურ თეატრში, სადაც იგი გამოჩნდა ჟორჟ ბიზეს ოპერა კარმენში, „ესკამილიოს“ მთავარ როლში. 2008 წელს მან მონაწილეობა მიიღო კონცერტში რომელიც აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ინაუგურაციის ცერემონიისთვის ჩატარდა.

2010 წლის ივლისში მონაწილეობა მიიღო გაბალას მეორე საერთაშორისო მუსიკალურ ფესტივალში; იგი ბრიტანეთის სამეფო ფილარმონიულ ორკესტრთან ერთად გამოჩნდა. წარმოდგენას ესწრებოდნენ აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი, პირველი ლედი მეჰრიბან ალიევა და იუნესკოს გენერალური დირექტორი ირინა ბოკოვა. შესრულების დროს სამადოვმა მუსლიმ მაგომაევის კომპოზიცია აზერბაიჯანელი წარმოადგინა.

2010 წლის ოქტომბერში, საბერძნეთის ეროვნულ ორკესტრთან ერთად, მონაწილეობა მიიღო აზერბაიჯანული კულტურის ფესტივალში (ჩატარდა ათენში, საბერძნეთში).

2014 წლის ოქტომბერში მონაწილეობა მიიღო შვეიცარიაში გამართულ საერთაშორისო საოპერო ფესტივალში „ 2014“.

2014 წლის ნოემბერში გამოჩნდა რიჩარდ სტრაუსის ოპერა სალომეში; მისი ჩვენება სან-კარლო თეატრში, ნეაპოლში (იტალიაში) შედგა.

2016 წლის აგვისტოში მონაწილეობა მიიღო გაბალას საერთაშორისო მუსიკალურ ფესტივალში (აზერბაიჯანში).

ამჟამად იგი წარმოდგენებს ასრულებს: გერმანიაში, იტალიაში, ავსტრიაში, შვეიცარიაში, მონტენეგროში, აზერბაიჯანში, ყაზახეთში, რუსეთში, ისრაელსა და საბერძნეთში.

ჯავიდ სამადოვი დაქორწინებულია და ჰყავს ერთი ვაჟი.
შუშის მაზრა

შუშის მაზრა — რუსეთის იმპერიის დროს იყო ელიზავეტპოლის გუბერნიის ერთ-ერთი მაზრა (ადმინისტრაციული ერთეული), შემდეგ აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის განჯის გუბერნიის შემადგენელი ნაწილი, რომლის ადმინისტრაციული ცენტრი იყო ქალაქი შუშა (1840-1921 წლებში).

გეოგრაფია
შუშის მაზრა მდებარეობდა ელიზავეტპოლის გუბერნიის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, რომელსაც ჩრდილოეთიდან ესაზღვრებოდა ჯავანშირის მაზრა, სამხრეთის მხრიდან ჯაბრაილის უეზდი, დასავლეთიდან ზანგეზურის მაზრა, ხოლო აღმოსავლეთიდან კი ბაქოს გუბერნია. რეგიონის ფართობი შეადგენდა 4 316 კვადრატულ ვერსს, ან 4 911 კილომეტრს (3 052 მილი). უიეზდი ჩვეულებრივ იყოფოდა მთიან და დაბლობ ნაწილებად. მის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილს ძირითადად მთები ფარავდნენ, რომლებიც მცირე კავკასიონის ქედის ნაწილს წარმოადგენდნენ (ზოგიერთი მათგანი ზღვის დონიდან 8 988 ფუტის სიმაღლეც კი აღწევს). უეზდის დაბლობიანი ნაწილები მდიდარი იყო მდინარეებით.

ისტორია
შუშის უეზდის ტერიტორიები 1813 წლამდე ყარაბაღის სახანოს შემადგენლობაში შედიოდა, როდესაც ეს ტერიტორიები რუსეთის იმპერიას ეკუთვნოდა. რუსეთის მმართველობა ოფიციალურად დამყარდა 1823 წელს. 1840 წლის 10 აპრილს კი შეიქმნა შუშის უეზდი, როგორც ცალკეული ადმინისტრაციული ერთეული იმპერიის კასპიის ოლქის შემადგენლობაში, მისი დედაქალაქი იყო შუშა. 1868 წელს მაზრა შეუერთდა ელიზავეტპოლის გუბერნიას.

დემოგრაფია
1897 წელს ჩატარებული აღწერის მონაცემებით, შუშის უეზდის მთლიანი მოსახლეობა 138 771 ადამიანს შეადგენდა , რომელთაგან 73 953 სომეხი იყო, ხოლო 62 868 აზერბაიჯანელი. მოსახლეობა ძირითადად სოფლის მეურნეობით და მესაქონლეობით იყო დაკავებული მაღალმთიან რაიონებში. რაც შეეხება დაბლობ რეგიონებს აქ ძირითადად ეწეოდნენ მებაღეობას, მეღვინეობასა და მესაქონლეობას. დაბლობები ასევე გამოიყენებოდა ბამბის მოსაყვანად, საიდანაც წელიწადში 20 ათას გირვანქა ბამბას აწარმოებდნენ. ვენახების მთლიანი ფართობი 4 494 დესიატინას (ძველი საზომი ერთეული) მოიცავდა, აქედან საშუალოდ იღებდნენ 106 860 გირვანქა ყურძენს. რეგიონში წელიწადში დაახლოებით 10 000 ტონა აბრეშუმი მიიღებოდა. მეცხოველეობა, რომელიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა რეგიონულ ეკონომიკაში, შეადგენდა 38 888 მსხვილფეხა საქონელს, 10 918 ბუფალოს, 133 648 ცხვარს, 3 052 თხას, 8 016 ცხენს, 4 052 ვირს, 1 052 ჯორს, 340 აქლემსა 4 052 ღორს.
რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის სპეციალური ასტროფიზიკური ობსერვატორია

რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის სპეციალური ასტროფიზიკური ობსერვატორია — 1966 წელს სსრ კავშირში აგებული ასტრონომიული ობსერვატორია, რომელიც ამჟამად რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის დაქვემდებარებაშია. ობსერვატორია მდებარეობს მდიანრე დიდი ზელენჩუკის ხეობაში, კავკასიონის სოფელ ქვედა არხიზის მახლობლად. ობსერვატორია მოიცავს -6 ოპტიკურ და -600 რადიო ტელესკოპს. აღნიშნული ობიექტები დაახლოებით 20 კმ-ით (12 მილი) არიან დაშროებული.

-6 ოპტიკური ტელესკოპი
-6 1975 წელს პირველი შუქის მაჩვენებლით რამდენიმე წლის მანძილზე უდიდესი ოპტიკური ამრეკლავი ტელესკოპი იყო. ტელესკოპის პირველადი სარკე 6 მეტრის დიამეტრისაა და დაფარულია 48 მეტრის დიამეტრის გუმბათით ზღვის დონიდან 2 070 მეტრ სიმაღლეზე. ოპტიკური ტელესკოპი პირველობას 1993 წლამდე ინარჩუნებდა, სადა მას მონაცემებით ჰავაიზე განთავსებულმა ტელესკოპმა - 1 - აჯობა.

პირველი შედეგები წარმატებული არ აღმოჩნდა, რადგანაც ბრომსილიკატი დაიმსხვრა, რომელიც 1978 წელს შეანაცვლეს. დაკვირვების დროს დიდი გუმბათი და 42 ტონა მასიური სარკე ტელესკოპის მუდმივი ტემპერატურის შენარჩუნებას ართულებს. კავკასიონის მწვერვალების ირგვლივ მქროლავი ქარის გამო წარმოქმნილი ატმოსფერული ტურბულენტობა მხედველობას ამცირებს. მიუხედავად ამ ნაკლისა, -6 მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს წარმოადგენს 26 ვარსკვლავიერი სიდიდის მანძილზე მდებარე ობიექტების შესასწავლად.

სხვა ოპტიკური ტელესკოპები
-6-თან ერთად სპეციალურ ასტრონომიულ ობსერვატორიაში ორი პატარა ტელესკოპიც ფუნქციონირებს, რომლებიც კარლ ცეისმა ააშენა. ორივე ტელესკოპი -6-ის პროგრამების მხარდასაჭერადაც გამოიყენება და ინდივიდუალურადაც ფუნქციონირებს. უფრო დიდი 1 მეტრის -1000 ტელესკოპი -6 ტელესკოპიდნა რამდენიმე ასეული მეტრის მოშორებით მდებარეობს. -1000-ის პირველი შუქი 1990 წელს იყო, თუმც აინსტალაცია და დამატებითი ინსტრუმენტებით აღჭურვა 1993 წლამდე გაგრძელდა.

1994 წელს უფრო მცირე, 60 სმ-ის ყაზანის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ობსერვატორიიდან გადმოიტანეს. ტელესკოპი -1000-დან რამდენიმე მეტრის მოშორებით მდებარეობს, უფრო პატარა შენობაში, რომელიც გუმბათისა და ქვის კედლებისგან შედგება.

-600 რადიო ტელესკოპი
-600 მეცნიერებათა აკადემიის რადიო ტელესკოპი) შედგება 576 მეტრის დიამეტრის წრიული კვადრატული რადიო ამრეკლავებისაგან. მდებარეობს ზღვის დონიდან 970 ემტრზე. ყოველი ამრეკლავი ინსტრუმენტულ კაბინასთანაა კომბინირებული, რომელიც სხვადასხვა მიმღებსა და ინსტრუმენტს შეიცავს. მეცნიერებათა აკადემიის რადიო ტელესკოპი მსოფლიოში ყველაზე ფართო დიამეტრის მქონე ინდივიდუალური რადიო ტელესკოპია. ტელესკოპს სამი სისტემა აქვს: ორსარკიანი სისტემა - რგოლის სექტორი ტალღებს მიმართავს ცილინდრული მეორეული სარკისკენ, შემდეგ კი მიმღებებისკენ; სამსარკიანი სისტემა - ხაზოვანი სარკეები აირეკლავენ ტალღებს რგოლის სამხრეთი სექტორისკენ; მთლიანი რგოლი - გამოიყენება ახლო ზენიტის გამოსაკვლევად, კონუსურ მეორეულ სარკესთან და მიმღებებთან ერთად.
პეტროს ავეტისიანი

პეტროს ავეტისიანი (; დ. 7 იანვარი, 1996, ერევანი, სომხეთი) — სომეხი ფეხბურთელი. პოზიციით ნახევარმცველი. იგი ამჟამად თამაშობს სომეხის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებსა და სომხეთის პრემიერლიგის გუნდ არარატ-არმენიაში.

საკლუბო კარიერა.
ბანანცი
პეტროს ავეტისიანი დაიბადა 1996 წლის 7 იანვარს, ერევანში; მან საფეხბურთო კარიერა დაიწყო მალატიას ფეხბურთის სკოლაში, რომელსაც შემდეგში ბანანცი ეწოდა. კლუბის ახალგაზრდულ სისტემაში წარმატების მიღწევის შემდეგ, ის გახდა 2014-15 წლების სეზონში სომხეთის პირველი ლიგის ბანანცი–2–ის ბომბარდირი და გადავიდა კლუბის პირველ გუნდში.

2014 წლის 11 ნოემბერს შედგა მისი დებიუტი სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგაში; ამ შეხვედრაში კლუბი პიუნიკს დაუპირისპირდა. ორ კვირაში იგი უკვე ბანანცის ძირითად შემადგენლობაში მოხვდა.

2015-16 წლების სეზონში იგი გუნდის ერთ-ერთი წამყვანი მოთამაშე იყო. კლუბმა ამ სეზონში სომხეთის თასი მოიგო. მის ნიჭს აფასებდა ფეხბურთის მრავალი სპეციალისტი. სომხეთის ფეხბურთის ფედერაციის რეზიდენტმა რუბენ ჰაირაპეტიანმა თქვა, რომ ავესტიანი ალბათ მეორე ჰენრიხ მხითარიანი გახდება, თუ იგი მის მსგავსად იმუშავებს საკუთარ თავზე. ბანანცის ესპანელმა მთავარმა მწვრთნელმა თქვა, რომ ავეტსიანს უდიდესი პოტენციალი და ტალანტი აქვს.

პიუნიკი
2019 წლის 29 ივლისს ავეტისიანმა კლუბ პიუნიკთან 6-თვიანი კონტრაქტი გააფორმა და ითამაშა თითქმის ყველა მატჩი ძირითად შემადგენლობაში 2016-17 წლების სეზონის პირველ ნახევარში.

2017 წლის 23 იანვარს იგი ოფიციალურად გაიცვალა ბანანციდან პიუნიკში.

2018 წლის დასაწყისში მისი სახელი დაუკავშირეს უკრაინულ კლუბებს ზარია ლუგანსკისა და ალექსანდრიას.

არარატ-არმენია
2019 წლის 27 თებერვალს არარატ-არმენიან გამოაცხადა, რომ პეტროს ავეტისიანთან კონტრაქტი გააფორმა. მისი დებიუტი არარატ-არმენიაში 2019 წლის 2 მარტს, პრემიერ ლიგის ეგიდით, არარატ-ერევანის წინააღმდეგ შედგა; არარატ-არმენიამ მოწინააღმდეგე საკუთარ კედლებში ანგარიშით 4:1 დაამარცხა. იგი თამაშში 55-ე წუთზე ჩაერთო და ამავე შეხვედრაში 90-ე წუთზე გაიტანა საკუთარი პირველი გოლი. ამ სეზონში ავეტისიანმა კლუბთან ერთად მოიგო სომხეთის პრემიერლიგა; იგი სომხეთის ჩეპიონი პირველად გახდა.

საერთაშორისო კარიერა
ავეტისიანის დებიუტი სომხეთის ეროვნულ 21-წლამდელთა საფეხბურთო ნაკრებში 2015 წლის 8 სექტემბერს, რუმინეთის წინააღმდეგ შედგა.

2016 წლის 3 ნოემბერს იგი გამოიძახეს სომხეთის ეროვნულ ნაკრებში.

2017 წლის 13 იანვარს მან სომხეთის 21-წლამდელთა ნაკრების კაპიტნის ტიტულით პირველი გოლი გაიტანა. ეს იყო გიბრალტარის 21-წლამდელთა ნაკრების წინააღმდეგ, უეფას 21-წლამდელთა ჩემპიონატის საკვალიფიკაციო ეტაპში (2019 წელს, პორტუგალიაში).
არმან კარამიანი

არმან კარამიანი (; დ. 14 ნოემბერი, 1979, სომხეთის სსრ, საბჭოთა კავშირი) — კარიერადასრულებული სომეხი ფეხბურთელი. პოზიციით თავდამსხმელი/ნახვარმცველი.

საკლუბო კარიერა
არმან კარამიანმა პროფესიონალური ფეხბურთის თამაში 1996 წელს დაიწყო. ამ წელს, ის და მისი ძმა ართავაზ კარამიანი შეუერთდნენ კლუბ არაბკირს. 1997 წელს ორივე მათგანი გადავიდა პიუნიკში. კარამიანი იყო პიუნიკის ნაწილი, როდესაც კლუბმა მოიგო სომხეთის პრემიერ ლიგა 2001 და 2002 წლებში, სომხეთის თასი 2002 წელს და სომხეთის სუპერთასი 1997 და 2002 წელს. 1999 წელს ძმები სათამაშოდ კილიკია ერევანში გადავიდნენ, ხოლო 2001 წელს კვლავ პიუნიკში დაბრუნდნენ. 2003 წელს, აგრეთვე ორივე მათგანი შეუერთდა საბერძნეთის საფეხბურთო ლიგის კლუბ პანახაიკის. 2003-2004 წლებში თამაშობდნენ უკრაინის პრემიერლიგის კლუბ არსენალ კიევში. 2004 წელს არმანი და მისი ძმა ლიგა პირველში, კერძოდ რაპიდში გადავიდნენ. ეს სეზონი არმანმა გამოტოვა, ხოლო მისი ძმა მთელი სეზონის განმავლობაში თამაშობდა. 2005 წლის სეზონში არმანი 2 ლიგა პირველის კლუბში გაუშვეს იჯარით: ბასოვა და ბასტრიტაში. შემდეგ მან ოფიციალური კონტრაქტრი შახლეულთან „გააფორმა“. 2007 წელს კვლავ ორივე მათგანი შეუერთდა კლუბ ტიმიშოარას. შემდეგ სეონში ხსენეული კლუბი ლიგა პირველის ფინალისტი იყო.

2010 წელს ძმები კლუბ სტიუაში გადავიდნენ. 2009-10 წლების სეზონში არმან კარამიანი აირჩიეს წლის საუკეთესო მარცხენა ვინგერად. სეზონის დასრულებისას ზმებლა სტიუასთან კონტრაქტი დაასრულეს. მათ დაიწყეს ისეთი კლუბის ძებნა, სადაც ორივე მათგანი განაგრძობდა თამაშს, თუმცა მათ ეს ვერ მოახერხეს. მოგვიანებით გამოქვეყნდა რომ ისინი მოლაპარაკებას ბრასოვთან აწარმოებდნენ.

2011 წლის ოქტომბერსში, სტოჩიჩმა, რომელმაც სრულიად იცოდა ძმების შესაძლებლობები, ისინი სათამაშოდ მიოვენიში მიიწვია. არმანის ძმამ, ართავაზმა საფეხბურთო კარიერის დასრულება და ბიზნესში ჩართვა გადაწყვიტა.

საერთაშორისო კარიერა
არმან კარამიანის დებიუტი სომხეთის ეროვნულ ნაკრებში 2000 წლის 9 იანვარს, გუატემალას წინააღმდეგ მეგობრულ შეხვედრაში შედგა (1:1). მან ნაკრების 49 თამაშში მიიღო მონაწილეობა და 5 გოლი გაინტანა. 2010 წელს მან დატოვა ეროვნული ნაკრები.

პირადი ცხოვრება
არმანი და მისი ძმა ართავაზი ორივე ფეხბურთელები იყვნენ და თითქმის მთელი კარიერა ერთად აქვთ გატარებული.

2014 წელს ორივე მათგანმა რუმინეთის მოქალაქეობა აიღო. ისინი ცოლებთან და შვილებთან ერთად რუმინეთში ცხოვრობენ.
მახიკო გონსალესი

ხორხე ალბერტო გონსალეს ბარილიასი (; დ. 13 მარტი, 1958, სან-სალვადორი, სალვადორი) — სალვადორელი ფეხბურთელი. თამაშობდა თავდამსხმელის პოზიციაზე. ფეხბურთის გულშემატკივრებში უფრო ცნობილია როგორც მახიკო გონსალესი. 1982 წლის ესპანეთის მსოფლიო ჩემპიონატის მონაწილე სალვადორის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში. ფეხბურთის ისტორიისა და სტატისტიკის საერთაშორისო ფედერაციის ვერსიით სალვადორის ყველა დროის საუკეთესო ფეხბურთელად დასახელდა.

ადრეული წლები
ხორხე ალბერტო გონსალეს ბარილიასი ოსკარ ერნესტო გონსალესისა და ვიქტორია ბარილიასის საშუალო შეძლების მრავალშვილიან ოჯახში, 1958 წლის 13 მარტს სან-სალვადორის აგლომერაციაში დაიბადა. მშობლების რვა შვილიდან (შვიდი ძმა და ერთი და) ხორხე ყველაზე უმცროსი იყო. ძმებს შორის ფეხბურთს პროფესიონალურ დონეზე მის გარდა მხოლოდ ერთი — მაურისიო გონსალესი თამაშობდა.
საკლუბო კარიერა
საკლუბო კარიერას 1975 წელს სალვადორის პრიმერა დივიზიონის მონაწილე საფეხბურთო კლუბ „ანტელის“ შემადგენლობაში იწყებს, სადაც სალვადორის საფეხბურთო ჩემპიონატის უმაღლესი ლიგის პირველობაზე ორი სეზონის განმავლობაში თამაშობს. 1976–1977 წლებში სან-ვისენტეს „ინდეპენდიენტეში“ აგრძელებს თამაშს. 1977–1982 წლებში სანტა-ანას „ფასის“ რიგებში გამოდის.

სანაკრებო კარიერა
1976–1998 წლებში სალვადორის ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში 62 მატჩი ითამაშა და 21 გოლი გაიტანა.

მსოფლიო ჩემპიონატზე
მახიკო გონსალესმა 1982 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის სამ შეხვედრაში მიიღო მონაწილეობა.

მიღწევები
ფასი
სალვადორის პრიმერა დივიზიონი
ჩემპიონი: 1977–78, 1978–79, 1981, 1994–95, 1995–96
კონკაკაფის ჩემპიონთა თასი
თასის მფლობელი: 1979
ჯავანშირის მაზრა

ჯავანშირის მაზრა — რუსეთის იმპერიის ელიზავეტპოლის გუბერნიის ერთ-ერთი ყოფილი მაზრა (ადმინისტრაციული ერთეული), რომლის ცენტრალური ქალაქი 1869–1918 წლებში იყო ტარტარი.

გეოგრაფია
ჯავანშირის მაზრა შედგებოდა ორი ნაწილისაგან, ესენი იყო: ჯრაბერდის ჩრდილო-აღმოსავლეთ დაბლობი და სამხრეთ-დასავლეთ მთიანეთი. ფართობი მოიცავდა 4 818,4 კვადრატულ ვერსს, მეორე ნაწილი, სახელწოდებით „არანი“, ზაფხულის პერიოდში ცხელი და მშრალი კლიმატით გამოირჩეოდა, რამაც მოსახლეობის სეზონური გადანაცვლება გამოიწვია მაღალმთიანი ადგილებისკენ. რეგიონში ზამთარი ზომიერი და მოკლე იყო. მაზრის შუა ნაწილი მდებარეობდა ბორცვებზე და მდიდარი იყო ტყით. სამხრეთის ნაწილი ძირითადად მთიანი რელიეფისგან შედგებოდა.

მაზრის ადმინისტრაციული ცენტრი იყო ქალაქი ტარტარი, რომელიც მდებარეობდა ელიზაბედპოლ-შუშას გზაზე, დაახლოებით 681,6-ვერსის დაშორებით ელიზავეტპოლისგან.

ისტორია
ჯავანშირისა და ჯიბრაილის მაზრების ტერიტორია უწინ ყარაბაღის სახანოს შემადგენლობაში იმყოფებოდა. 1869 წელს შეიქმნა შუშა, ჯავანშირის მაზრის ჩრდილოეთ ნაწილისგან. მას შემდეგ, რაც რუსეთის იმპერიამ არსებობა შეწყვიტა და 1918 წელს დაარსდა აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკა, შუშა და ჯავანშირი ისევე როგორც ამ ტერიტორიაზე მდებარე სხვა რეგიონები გახდა აზერბაიჯან-სომხეთის ტერიტორიული დავების გამომწვევი მიზეზი. 1919 წლის აგვისტოში, დროებითი შეთანხმების შედეგად, შუშაში ჯავანთირსა და ჯაბრაილში ბრიტანეთის ბრძანებით დანიშნეს აზერბაიჯანის გუბერნატორი გენერალ-ხოსროვ ბეი სულთანოვი.

დემოგრაფია
1897 წელს ჩატარებული აღწერის თანახმად, უიეზდის მოსახლეობა 72 719 ადამიანს შეადგენდა, აქედან 52 041 იყო აზერბაიჯანელი თურქი, ხოლო 19 551-ს შეადგენდნენ სომხები. მაზრას ტერიტორია სულ მოიცავდა 213 სოფელს. მაღალმთიან რეგიონებში მცხოვრები მოსახლეობა ძირითადად სოფლის მეურნეობითა და მეცხოველეობით იყო დაკავებული. მაზრის დაბლობ ნაწილში მცოვრები მოსახლეობა კი ძირითადად დაკავებული იყო მეურნეობითა და მებაღეობით. რეგიონში მდებარე მთიანი ნაწილები მთის საძოვრებად გამოიყენებოდა პირუტყვისთვის. რეგიონის დაბლობ ნაწილებში გაშენებული იყო ქერი და ხორბალი. ასევე მოჰყავდათ ბამბა, ბრინჯი და სხვა უამრავი სახის მცენარე. 1891 წლის სოფლის მეურნეობის მონაცემებით, მსხვილფეხა პირუტყვის რაოდენობა შეადგენდა 52 800-ს, ხოლო წვრილფეხა პირუტყვის კი 112 000-ს. აქ მდებარეობდა 34 ქარხანა, რომელთა მთლიანი წარმოება შეადგენდა 37 914 რუბლს.