iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
შალაურის წმინდა ბარბარეს ეკლესია

შალაურის წმინდა ბარბარეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ შალაურის სამხრეთით, ოთხიოდე კილომეტრზე თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ნაგებობას აშკარად ეტყობა მოგვიანებით ჩატარებული, აღდგენითი სამუშაოების კვალი, რომლის დროსაც, იმხანად დანგრეული დასავლეთ კედლის ნაცვლად, ახალი კედელი აუგიათ, ოღონდ არა თავდაპირველი კედლის ადგილზე, არამედ მისგან აღმოსავლეთით, დაახლოებით 1-1,5 მეტრ მანძილზე. ამის გამო დარბაზი ძლიერ არის დამოკლებული. იმდენად, რომ მისი სიგრძე თითქმის ორჯერ უფრო მეტია სიგრძეზე განახლებული კედელი საკმაოდ სქელია. იგი გრძივ კედლებს შორისაა ჩაშენებული ისე, რომ მათ ბოლოებთან ერთ ხაზზე კი არ არის, არამედ რამდენადმე წინაა წაწეული. ეკლესია ნაგებია წვრილი, რიყის ქვით, რომლებიც წესიერ, სწორხაზოვან რიგებადაა დაწყობილი. მოგვიანებით განახლებული კედელიც რიყის ქვისაა. შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი ორივე მხრიდან თარაზულადაა გადახურული. შიგნით, შესასვლელის ჩრდილოეთით, მოწყობილია მცირე, სწორკუთხა ნიშა. აღმოსავლეთით ღრმა, გეგმით ოდნავ გაბრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდია, რომლის კედელი, იატაკიდან 2 მეტრ სიმაღლეზე, დარბაზის გრძივი კედლებიდან მოკლე, პატარა მხრებითაა გამოყოფილი ზემოთ კი იგი უშუალოდ ერწყმის დარბაზის გრძივ კედლებს, ხოლო კონქი — კამარას. აფსიდის შუაში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. ერთი, მსგავსი სარკმელი სამხრეთ კედელშიცაა. აფსიდის სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, აგურით ნაწყობი, კუბური ფორმის ტრაპეზია მიყრდნობილი. საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნულია მოგვიანებით აგებული რიყის ქვის კანკელით. 1990 წელს ძეგლზე ჩატარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები. ფასადებზე აღდგა ჩამოშლილი საპირე წყობა და აგურის თაროსებრი ლავგარდანი, ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 5)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 5) თარიღდება საუკუნის ნახევრით.

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით, შელესილია თეთრად. კარ-სარკმლების მოხაზულობა სწორკუთხა. სართულის ცენტრალურ ნაწილში ჭედური ჭიშკარია
განთავსებული მარცხნივ ბოლოში კი სადარბაზოს, ლითონისცხაურიანი, ხის კარია. სართულის საფასადო სიბრტყე ასევე სწორკუთხა, განიერი სარკმლებით არის
დანაწევრებული ფასადის ცენტრალურ ნაწილში რკინის შეკიდულ აივანზე გამავალი კარია. ღიობების გადახურვის ცენტრში სოლისებრი ქვის მსგავსი ნალესი ელემენტია
გამოყვანილი. შენობის პარაპეტი პილასტრებითაა დანაწევრებული პილასტრების კაპიტალები მკვეთრადა გამოკვეთილი. სახლს ეზოს მხარეს ხის ჭვირული აივნის
მხოლოდ ნაწილი შემორჩა. შენობას მაღალი სარდაფი აქვს.
შალაურის სვეტიცხოვლის ეკლესია

შალაურის სვეტიცხოვლი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთით, სამიოდე კილომეტრზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით.

შენობის გეგმის გარეგან სწორკუთხედში (96,75 მ) ჩაწერილია გვერდიგვერდ განლაგებული ორი ნავი. მათ შორის ერთ, სამხრეთით მდებარე, რომელიც უფრო განიერი და მაღალია, ერთიანია. ჩრდილოეთით მდებარე კი, განივი კედლით, ორ არათანაბარ სადგომადაა გაყოფილი. აღმოსავლეთ სადგომი განცალკევებულია, დასავლეთისა კი, ორი, განიერი, თაღოვანი მალით, სამხრეთ ნავთანაა დაკავშირებული.

ეკლესია, ძირითადად, ლოდებითაა ნაგები. წყობაში მცირე ზომის, რიყის ქვა და ნატეხი ქვებიცაა გამოყენებული. გარეთა კუთხეები მოზრდილი, მეტ-ნაკლებად შერჩეული ქვებითაა გამოყვანილი, რომელთა წყობა ირეგულარულია. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. ორივე მთავარი ნავის კედლებში. დასავლეთით და სამხრეთით, არის გაჭრილი. დასავლეთ შესასვლელი თავდაპირველია, გადახურულია თარაზულად. ამჟამად მსგავსადაა გადახურული სამხრეთ შესასვლელიც. მთავარი ნავი აღმოსავლეთით დასრულებულია ღრმა, ნალისებრი აფსიდით, რომლის ცენტრში პარალელურწირთხლებიანი სარკმელია გაჭრილი.

ჩრდილოეთ ნავის აღმოსავლეთ სადგომი გეგმით თითქმის კვადრატულია, გადახურულია ცილინდრული კამარით. აღმოსავლეთ კედლის შუაში დაბალი, პარალელურწირთხლებიანი, სწორკუთხა სარკმელია, რომლის ქვემოთ დგას კედელზე მიყრდნობილი, ოთხკუთხა ტრაპეზი. სადგომი დასავლეთ კედელში სწორკუთხა კარია, რომელიც დასავლეთ სადგომში გადის. დასავლეთ სადგომი, აღმოსავლეთ სადგომთან შედარებით, ორჯერ უფრო გრძელია და მთავარ ნავს ორი, ნახევარწრიული თაღით უკავშირდება, რომლებიც კვადრატული გეგმის ბურჯს ეყრდნობიან. ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორიაზე ნაგებობების კვალი შეიმჩნევა.

1990 წელს, ინსტიტუტ „საქართველოს რესტავრაციის“ მიერ, ძეგლზე ჩატარდა სარესტავრაციო სამუშაოები: შემორჩენილი, ფაქტობრივი მასალის საფუძველზე მთლიანად აღადგინეს ჩედილოეთ ნავი, მოაწყეს ბეტონის თაროსებრი ლავგარდანი და ნავი ღარისებრი კრამიტით გადახურეს; აღადგინეს ნავების დამაკავშირებელი თაღედის დასავლეთ მალი, არასრულად აღადგინეს მთავარი ნავის კედლები. სამხრეთ კედლის შუა ნაწილში მოაწყვეს ოთხკუთხა შესასვლელი.
ვარდისუბნის სამების ეკლესია

ვარდისუბნის სამების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ვარდისუბნის სასაფლაოზე. სავარაუდოდ თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითა და კირის დუღავით. მოგვიანებით, შესაკეთებლად გამოუყენებიათ აგური. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი თაღოვანია და შიგნიდან საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეშია ჩასმული.

ეკლესიის იატაკი, მიწის დონესთან შედარებით, დაახლოებით 0,5 მეტრით დაბლაა, რის გამოც, შიგნით, კარის წინ, საფეხურია მოწყობილი. შიდა სივრცე შემაღლებული პროპორციებითაა გადაწყვეტილი, ოდნავ ნალისებრი ფორმის აფსიდით, რომელშიც ერთი, თაღოვანი სარკმელი და ორი, მცირე ზომის, ოთკუთხა ნიშაა, სარკმლის აქეთ-იქით. აფსიდის დასავლეთ ნახევრის იატაკი დარბაზის იატაკის დონეზეა, აღმოსავლეთ ნახევრისა კი საფეხურითაა შემაღლებული. ამ ნაწილშია მოთავსებული ნახევარწრიული ტრაპეზი, რომელიც სარკმლის ქვემოთ, კედელზეა მიდგმული. თვით ტრაპეზი სწორკუთხა, დგას ოციოდე სანტიმეტრის სიმაღლის ბაზაზე. აფსიდი გადახურულია კონქით, დარბაზი კი ცილინდრული კამარით. შიგნით ეკლესია შელესილია. საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოს, ადგილობრივმა მოსახლეობამ ეკლესია შეაკეთა.
ქვემო ხოდაშნის ლაშარის ეკლესია

ქვემო ხოდაშნის ლაშარის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშნის მაღლა ხუთასიოდე მეტრის მანძილზე, სამების ეკლესიისაკენ მიმავალი გზის პირას, ყოფილ სასაფლაოზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, მცირე ზომის (6,15 მ - 4,5 მ). ნაშენია სხვადასხვა ზომის წყობა ირეგულარულია. შენობას ორი შესასვლელი აქვს - სამხრეთით და დასავლეთით. სამხრეთით კარი შიგნიდან სწორკუთხა, ხის ძვლებით ბრტყლად გადახურული. გარედან კი ორსაფეხურიანი თაღი აქვს. თაღის ორივე საფეხური რიყის, თხელი ქვებითაა გამოყვანილი. დასავლეთ კარი შიგნიდან სამხრეთის მსგავსია, გარედან კი — თაღოვანი. კარის გარეთა ღიობი შირიმის მოზრდილ, სწორკუთხა ქვაშია გამოკვეთილი. საკუთრივ ღიობი ჩასმულია ქვის ზედაპირის ამოკვეთით გამოყვანილ, სწორკუთხა არეში, რომელსაც ვიწრო ღარი ავს შემოვლებული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო, პარალელწირთხლებიანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჰორიზონტალური ძირი და დეფორმირებული ნალის ფორმის თაღი აქვს, რომელიც მთლიანად კონქის არეშია მოქცეული სმენადობის ხარისხის გაზრდის მიზნით, სარკმლის ორივე მხარეს, კონქის ქუსლის დონეზე. თითო კვადრატული ხვრელია მოწყობილი. აფსიდში, ოდნავ შემაღლებული პროპორციის მქონე, სწორკუთხა ნიშა ჩრდილოეთ კედელშიცაა. სარკმლის ქვემოთ, კედელს ეკვრის რიყის ქვით ნაგები მოზრდილი, ოთხკუთხა ტრაპეზი. კიდევ ერთი მცირე სწორკუთხა სარკმელი ეკლესიის დასავლეთ კედელშიცაა. დარბაზი ნახევარცილინდრული კამარითაა გადახურული. დარბაზის გრძივი კედლები და კამარა, მარტივი პილასტრების წყვილითა და მათზე დაყრდნობილი თაღით ორ, თანაბარ ნაწილად იყოფა.

ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. შენობის ფასადებს ნათლად ეტყობა გვიანდელი შეკეთების კვალი: შევსებულია საფასადო სიბრტყეების დაკარგული ნაწილები, სახურავი, ზემოდან დასხმული დუღაბის ფენით, რამდენადმე ამაღლებულია. ეკლესიის შეკეთების დროინდელია დასავლეთ კედელზე დადგმული, ხუთი, თაღოვანი ღიობის მქონე, ცილინდრული ფორმის სამრეკლო, რომელიც მთლიანად აგურითაა ნაგები. სამრეკლო თითოეული ღიობის თავზე, გამოყვანილია რელიეფური, ნახევარწრიული თაღი. თაღები ბოლოებით ებმის ერთმანეთს და ერთ, უწყვეტ ზოლს ქმნის. თაღების ზემოთ სამრეკლო თანდათან ვიწროვდება და დასრულებულია დაბალი, ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. გადახურულია აგურისავე, კონუსური ფორმის სახურავით. ეკლესიის გარშემო საფლავის ქვებია. 2007 წელს სოფლის ერთ-ერთ მაცხოვრებელს ეკლესია თვითნებურად შეუკეთებია, რომლის შედეგადაც ძეგლს თავდაპირველი სახე დაკარგული აქვს.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. ბარათაშვილის 22)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნიკოლოზ ბარათაშვილის ქუჩაზე (№ 22). თარიღდება საუკუნის მიწურულით.

ორსართულიანი აგურის სახლი მთავარი ფასადით. ქუჩის მხარეს მხარეს გამოდის. ფასადი საკმაოდ სადაა, პირველ სართულზე ხის სადარბაზო კარი და სამი სარკმლის ღიობია. სადარბაზოს კარი აგურის რუსტირებული პილასტრებითაა გამოყოფილი. კარის თავზე, ისევე როგორც ფანჯრების თავზე, აგურისავე სანდრიკებია. ფასადი შეთეთრებულია. მეორე სართულზე ხის, შეკიდეული აივანია, მის ორივე მხარეს - თითო სარკმელი. აივანი გადაკეთებულია - შეფიცრულია, ერთ ნაწილში კი - შემინულია.
რუისპირის წმინდა ნიკოლზის ეკლესია

რუისპირის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ რუისპირის ცენტრში, თაგაურიანთ უბანში. თარიღდება საუკუნით.

ეკლესია დარბაზულია, უაფსიდო ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით კედლები, ძირითადად, რიყის ქვისაა, რომელიც ერთმანეთისგან თანაბარი მანძილებით დაშორებულ, ორ რიგად ნაწყობ, აგურის, სწორხაზოვან რიგებს შორისაა მოქცეული. კუთხეები და ღიობების გადახურვა. აგურისაა შესასვლელი სამია ერთი — დასავლეთ კედელში, ორი კი ერთმანეთის მოპირდაპირედ, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში. სამივე კარი თარაზულადაა გადახურული. გრძივ კედლებზე სამი წყვილი პილასტრია, მათგან აღმოსავლეთ წყვილი საკურთხეველს მლოცველთათვის განკუთვნილი ნაწილისაგან გამოყოფს პილასტრებზე გადაყვანილ, ხის საბჯენ თაღებზე ხისავე კამარა იყო დაყრდნობილი. ეკლესიის კედლებში გაჭრილია ხუთი, ფართო, მაღალი სარკმელი, ხუთივეს მშვილდისებრი თაღი ხურავს, მათ შორის ერთი — აღმოსავლეთ კედლის ცენტრშია, ხოლო ორ-ორი — ერთმანეთის მოპირდაპირედ — გრძივ კედლებში. საკურთხეველში ოთხი ნიშაა მოწყობილი. ორი მათგანი აღმოსავლეთ კედელშია, სარკმლის აქეთ-იქით, ხოლო თითო — სამხრეთ დაჩრდილოთ კედლებში მდებარე ნიშები მცირე ზომისაა — სწორკუთხა, დანარჩენი ორი კი მოზრდილია და მშვილდისებრი თაღითა დასრულებული. ეკლესიის დასავლეთ ფასადზე, კარის ზემოთ, აგურით ნაწყობი, ნახევარწრიული ნიშაა, რომლის ზემოთ სამი, შეღრმავებული ჯვრის გამოსახულებაა, მათ შორის ერთი, შედარებით ზემოთ მდებარე ფასადის ცენტრშია, თითო-თითო კი — გვერდით ნაწილებში თითო, მსგავსი ჯვარი სამხრეთ და ჩრდილოეთ შესასვლელების გვერდებზეცაა, ოდნავ ზემოთ შესასვლელების თავზე კი ნახევარწრიული ნიშაა, გრძივი ფასადების აღმოსავლეთ ნაწილში, არსებული სარკმლების დონეზე, თითო, ცრუ სარკმელია მოწყობილი, მოგვიანებით, ყველა ჯვარი და ორივე ცრუ სარკმელი ამოუვსიათ. კედლები კი, როგორც შიგნით, ისე გარედან, შეულესავთ და შეუერთებიათ. ფასადები დასრულებულია აგურის, სამსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომლის ქვედა საფეხური კუთხით შვერილი აგურებითაა გამოყვანილი, დანარჩენი ორი კი — ჩვეულებრივი წყობით, დასავლეთით ფრონტონის წვერზე, დაშენებული იყო სამრეკლო, რომლისგანაც მხოლოდ ოთხკუთხა საფუძველი იყო შემორჩენილი.

2009 წლიდან სოფლის მკვიდრის დ. სეხნიაშვილის დაფინანსებით მიმდინარეობდა ეკლესიის აღდგენითი სამუშაოები, რომლებიც დასრულდა 2013 წელს. ჩატარებული სამუშაოების შედეგად, ეკლესიას მთლიანად შეეცვალა თავდაპირველი სახე გარდა ამისა, კეთილმოეწყო ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორიაც ეკლესიის ჩრდილოეთით, ააგეს მოზრდილი, ორსართულიანი სამრეკლო და სათავსო საეკლესიო მაღაზიისათვის ამავე მხარეს გაკეთდა დაახლოებით 2 მეტრი სიმაღლის კედელი, რომლის დასავლეთ ნაწილში განიერი ჭიშკარია. 2012-2013 წლებში ეკლესია მოიხატა მხატვარ ე. სიმონიშვილის მიერ.
ჯირკიანის საყდარი

ჯირკიანის საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კისისხევიდან ათიოდე კილომეტრზე. მდინარე კისისხევის ხეობაში, ტყეში ძეგლი არქიტექტორული კომპოზიციით სამეკლესიან ბაზილიკის ტიპს მიეკუთვნება, გარშემოსასვლელით სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. თარიღდება - საუკუნეების მიჯნით.

ნაგებია რიყის ქვით, კონკრეტულ ნაწილებში გამოყენებულია კარგად გათვლილი, შირიმის კვადრები ძლიერ დაზიანებულია. მთავარი კელესიის კედლები კამარის ქუსლის დონემდეა შემორჩენილი, ხოლო ინტერიერი, დაახლოებით 1,5 მეტრ სიმაღლეზე, ჩახერგილია მთლიანად დანგრეულია გარშემოსასვლელის სამხრეთ ფრთა, ჩაქცეულია გარშემოსასვლელის დას ფრთის კამარა. კედლებს, როგორც შიგნიდან ისევე გარედანაც, საირე ქვაბი, ალაგ-ალაგ, ჩამოცვენილი აქვს, გარედან მნიშვნელოვნადაა აწეული მიწის დონზე. მთავარ ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. მათ შორის ერთი სამხრეთ კედლის დასავლეთ მონაკვეთშია გაჭრილია მეორე დასავლეთ კედლის შუაში. ორივე შესასვლელი დასრულებულია ტიმპანით, რითიც შიგნიდან და გარედან, ნალისებრთაღოვან არეშია ჩასმული. გარეთა არე ნალისეობითაა გამოყვანილი და უჩვეულოდ მცირე სიღმისაა.

აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდა. აფისდის კუთხეები შირიმის, სუფთად ნათალი ქვებითაა ნაწყობი და დასრულებულია ჩვეულებრივი პროფილის შირამისავე იმპსტებით. იმოსტებზე დაყრდნობილი იყო სარტიუმფო თაღი, რისგანაც მხოლოდ ქუსლების წყობის თითო-ოროლა ქვაღაა დარჩენილი. აფისიდს ღერძზე გაჭრილია
შიგიდან თარაზულად, ხოლო გარედან ნახევარწრიული თაღით გადახურული, მაღალი სარკმელი. იგი შიგიდან რიყის ქვითაა გამოყვანილი, გარედან კი შირიმით. აფიდის ჩრდილოეთ გვერდში მცირე ზომის, სწორკუთხა ნიშაა საკურთხევლის სარკმლის გარდა, ერთი სარკმელი სამხრეთ კედლის შუა ნაწილშიცაა იგი, ყველა ნიშნების საფუზველზეა, შიგიდან თარაზულად იყო გადახურული.

საკურთხევლის ჩრდილოეთით მცირე ზომის უაფსიდო სათავსია, რასაც მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ბოლოში მოწყობილი, ბრტყლად გადახურული კამარით უკავშირდება. სათავსის აღმოსავლეთ კედელში დაბალი, შიგნიდან სწორკუთხა, ხოლო გარედან თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. მეორე სარმკელი ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. ეს უკანსკნელ პარალელურწირთლებიანია, შიგიდან და გარედან სწორკუთხაა. სათავსი გადახურულია ნახევარცილინდრული ფორმის, სხმული კამარით.

გაშემოსასვლელის სამხრეთ ფრთიდან მხოლოდ აღმოსავლეთ კედლის მცირე ნაწილიღაა დარჩენილი დაბალი, სწორკუთხა სარკმლის ნაშნებით გარშემოსასვლელი დასავლეთის ფრთა სიგანით სამხრეთის ფრთის ტოლია. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს მთავარი ეკლესიის შესასვლელის მოპირდაპირედ. ჩრდილოეთიდან იგი კედლითაა შემოზღუდული, რითიც მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის ხაზზეა. ორივე ფრთა გადახურული იყო კამარით. კამარის დასაყრდნობად მთავარი ეკლესიის შესაბამის კედლებზე მოწყობილია მცირე საფეხური, რითიც კედლების ზედა მაწილის შეთხელებითაა გამოყვანილი. გარედან აღმოსავლეთ ფასადს სამნავიანი ბაზილიკის აბრისი აქვს. შუა ნავი ორქანობიანია სახურავით იყო გადახურული, გვერდითები კი ცილქანობიანით.
ვარდისუბნის სამების ეკლესია (თუშიანთ უბანი)

ვარდისუბნის სამების ეკლესია (თუშიანთ უბანი) — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის თუშიანთ უბანში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითა და აგურით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილი კედლების მაქსიმალური სიმაღლე 1 მეტრამდეა. შესასვლელი მასავლეთითაა. კარი გარედან ჩასმული ყოფილა კედლის საფეხურით შეღრმავებულ არეში. აღმოსავლეთით ღრმა, კუთხეებმომრგვალებული საკურთხეველია, რომლის ჩრდილოეთ კედელში მცირე, ოთკუთხა ნიშაა მოწყობილი.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 7)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 7), თარიღდება საუკუნის ნახევრით.

მაღალი, ორსართულიანი სახლი ახვლედიანის ქუჩის აღმართის დასაწყისში დგას სახლის ფასადი მდიდრულოდა არის გაფორმებული ცრუ რუსტიკით, პროფილირებული პილასტრებით, დეკორატიული ლავგარდნებითა და ცენტრში ღიობის წინ ლითონის შეკიდული, ნაჭედი აივანია. ყველა დეტალი ცხადყოფს სახლის არქიტექტურის სიახლოვეს სახაზინო პროექტების მოთხოვნებთან ამით მას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება თელავის - საუკუნეების მიჯნის არქიტექტურაში. სახლის ეხოს მხარეს, მთელ სიგრძეზე, ხის სვეტებიანი ჭვირული აივანი გასდევს, რომელიც შენობის კუთხეებს წრიულად უვლის ოთახების რიგი აივანზე გამოდის, შიდა გეგმარებით კი ერთიან ანფილადად იკვერება. სახლს ძველი აგურით ნაშენი, თაღოვანი სარდაფი აქვს ინტერიერებში შემორჩენილია შელამფული ჭერი ხის იატაკი, ძველი დარაბები, კარ-სარკმლების სახელურები.
გავაზის მკლავის ნიში

გავაზის მკლავის ნიში — საკულტო ძეგლი მდებარეობს სოფელ კონდოლის ჩრდილოეთით, განაპირას. თარიღდება საუკუნით.

ძეგლი წარმოადგენს კვადრატული გეგმის კოშკურა ნაგებობას. ნაშენია რიყის ქვით. შელესილი და შეთეთრებულია. დასავლეთ წახნაგის ზედა ნაწილში მცირე ზომის ნიშააა, რითიც გადახურულია ერთმანეთზე კუთხით მიყრდნობილი ორი აგურით. ნაგებობა გადახურულია კრამიტის ორფერდა სახურავით.
ფიჭვიანის საყდარი

ფიჭვიანის საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთ-დასავლეთით, სამიოდე კილომეტრის მანძილზე, ტყეში. განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს. ნაგებია სხვადასხვა ზომის,რიყის ქვით. ალაგ-ალაგ, ძირითადად, კონსტრუქციულ ნაწილებში, გამოყენებულია შირიმის, მეტ-ნაკლებად დამუშავებული ქვები.

შენობის გეგმის სწორკუთხედში (14,28,2 მ.) ჩაწერილია ცალნავიანი ეკლესია, მომცრო სამლოცველო და გარშემოსასვლელი. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია ეკლესიის კამარა და კონქის მნიშვნელოვანი ნაწილი, ჩამოშლილია სამლოცველოს საბურველი, გარშემოსასვლელის კედლების ნაწილი დანგრეულია, ხოლო ნაწილი კი, 1-1,3 მეტრ სიმაღლეზეა შემორჩენილი. კედლებზე, გადახურვის შემორჩენილ ნაწილზე და ინტერიერი მცენარეულობაა ამოსული.

მთავარი ეკლესია დარბაზულია, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით, რომლის ღერძზე გაჭრილია განიერი, თითქმის პარალელურწირთხლებიანი, ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია შირმის, ნათალი ქვებით გამოყვანილი მხებით, რომლებსაც ეყრდნობოდა შირმისავე ქვებით ნაწყობი, სატრიუმფო თაღი (შეორჩენილია ორივე ქულის წყობა).

ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს: სამხეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე კარი გარშემოსასვლელიდანაა, გარედან ისინი თარაზულად ყოფილა გადახურული (შემორჩენილია მცირე ნაწილები), შიგნიდან კი - რიყის, მოგრძო ქვებით ნაწყობი, ნალისებრი თაღით. მთავარ ეკლესიას, საკურთხევლის სარკმლის გარდა, სამხრეთ კედელში გაჭრილი , კიდევ ორი სარკმელი აშუქებდა, რომლებსაც გადახურვა ჩამოშლილი აქვს.

მთავარ ეკლესიას სამხრეთიდან ეკვრის სამლოცველო, რომელიც მთავარ ეკლესიაზე თითქმის ორჯერ უფრო მოკლეა. სამლოცველოს ორი, განიერი, თაღოვანი შესასლეი აქვს, მათგან ერთი სამხრეთიდანაა, გარედან, ხოლო მეორე დასავლეთიდან, გარშემოსასველიდან. სამლოცველს შიდა სივრცე გეგმით თითქმის კვადრატულია, გადახურულია ცილინდრული კამარით და აღმოსავლეთით ნახევარწრიული ფორმის, უსარკმლო აფიდითაა დასრულებული.

გარშემოსასვლელი ორი ნაწილისგან შედგება. ორივე ნაწილს თითო, თაღოვანი შესასვლელი აქვს. ერთი სამხრეთ ფრთის, სამხრეთ კედლშია (შემორჩენილია მთლიანად), მთავარი ეკლესიის შესასვლელის მოპირდაპირედ, მეორე კი, დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ კიდესთან. ორივე შესასვლელი ნალისებრთაღოვანია. გარშემოსასვლელის ორივე ნაწილი დამოუკუდებელი კამარით ყოფილა გადახურული. მათ დასაყრდნობად მთავარი ეკლესიის შესაბამის კედლებზე თარედი ყოფილა მიშენებული(შემორჩენილია მცირე ნაწილი).

ფასადები სადაა, მორთულობის გარეშე. აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის თაღი არაწესიერი ფორმის, შირიმის, მთლიან ქვაშია გამოკვეთილი. ეკლესია გადახურული იყო ორფერდა სახურავით, სამლოცველო და გარშემოსასვლელი კი ცალფერდათი.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. ბარათაშვილის 32)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნიკოლოზ ბარათაშვილის ქუჩაზე (№ 32). აგებულია საუკუნის ნახევარში.

სახლი ორსართულიანია. მაღალი ნაგებია აგურით. შენობა ქუჩაზე განივი ფასადით გამოდის. პირველ სართულზე ტრადიციული კომპოზიციაა - ორი თაღოვანი სარკმელი შუაში ნიშით, ზედა სართულზე კი, მხოლოდ ორი სარკმელი. ფასადი დასრულებულია სამკუთხა ფრონტონით. ეზოს მხარეს, ხის აივანი შუშაბანდად არის გადაკეთებული უკანა კედელი აგურისა და რიყის ქვის შერეული წყობით არის ნაგები. გადახურვა კრამიტისაა.
ქვემო ხოდაშნის ნადარბაზევი

ქვემო ხოდაშნის ნადარბაზევი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთ-დასავლეთით, 2-2,5 კილომეტრზე ყანაში. სავარაუდოდ, თარიღდება საუკუნის ნახევრით.

შენობა რიყის ქვითაა ნაშენი. ძლიერ დაზიანებულია. იმდენად, რომ გასუფთავების გარეშე, მისი გეგმის სრულად დადგენა არ ხერხდება. როგორც ეს შემორჩენილი ნაშთებიდან ირკვევა, ნაგებობაში შერწყმული იყო საცხოვრებელი და სამეურნეო ფუნქციები. შენობის გეგმა ტეხილი მოხაზულობისაა და რამდენიმე აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული, იგი, ძირითადად, შედგება ორი, არათანაბარი ფართობის, სწორკუთხა ნაწილისგან, რომლებიც ერთმანეთისგან კაპიტალური კედლით იყო გამიჯნული

აღმოსავლეთ ნაწილი შედარებით მოზრდილია და სავარაუდოდ, სამეურნეო დანიშნულებისათვის გამოიყენებდა, დასავლეთ ნაწილი კი გამაგრებულ საცხოვრებელს წარმოადგენდა აღმოსავლეთ ნაწილის აღმოსავლეთ კუთხეებში თითო, ცილინდრული კოშკია ჩართული მათ შორის მხოლოდ ჩრდილო-აღმოსავლეთ კოშკის კედლის მცირე ნაწილიღაა შემორჩენილი - ერთი, ცალმაგი სათოფურით, რომელიც შენობის აღმოსავლეთ ნაწილის ჩრდილოეთ კედლის გასწვრივა მიმართული. მეორე სამხრეთ- აღმოსავლეთ კუთხეში მდგარი კოშკი კი დანგრეულია ისე, რომ მისი კვალი ნაწილობრივ იკითხება. მხოლოდ სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების ფრაგმენტებიღაა შემორჩენილი. მათ შორის სამხრეთ კედლის შუაში საწნახელია იგი არათანაბარი ზომის განყოფილებისგან შედგება და წინიდან, მთელ სიგრძეზე, მცირე სიგანის საფეხური გაუყვება. საწნახლის დასავლეთ კიდეში აღმოსავლეთ ნაწილის სამხრეთ კედელი წყდება და მართი კუთხით სამხრეთით მიემართება. სავარაუდოდ, შენობის ამ მონაკვეთში მცირე უბე იყო შექმნილი, რომლის ერთ-ერთ კედელში შესასვლელი იყო მოწყობილი. ნაგებობის დასავლეთ ნაწილში სამი, სწორკუთხა სადგომისგან შედგებოდა და რამდენიმე სართულიანი უნდა ყოფილიყო იგი სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებითა დაგრძელებული, რომლის გამოც სიგანით, აღმოსავლეთ ნაწილს რამდენადმე აღემატება. შესაბამისად, ჩრდილოეთ ფასადის მხარეს მისი კედელი აღმოსავლეთ ნაწილის კედლის მიმართ, წინაა წამოწეული და მცირე შვერილს ქმნის. ამჟამად ამ ნაწილში მხოლოდ ორი, არათანაბარი ფართობის, სწორკუთხა ოთახია შემორჩენილი, რომლებიც ერთმანეთისგან კაპიტალური კედლით არის გამიჯნული. მათგან სამხრეთისა კვადრატული გეგმისა და ფართობით ჩრდილოეთით მდებარე ოთახზე თითქმის ორჯერ მეტია. ჩრდილოეთით მდებარე ოთახს მხოლოდ ჩრდილოეთ კედელი შემორჩა - ერთი, ცალმაგი სათოფურით აღმოსავლეთ ბოლოსთან სამხრეთით მდებარე ოთახს კი დასავლეთ კედელი ამ სადგომს სამხრეთიდან ეკვროდა კიდევ ერთი, სწორკუთხა სადგომი, რომელიც მთლიანად დანგრეულია და მისი სტრუქტურის დადგენა არ ხერხდება. ძველი გამაგრებული საცხოვრებლის საინტერესო ნიმუშია, შენობის კორპუსში, როგორც ჩანს, გაერთიანებული იყო ორი ნაწილი, რომლებშიც საბრძოლო ელემენტებით აღჭურვილი საცხოვრებელი და სამეურნეო ფუნქციის სადგომები იყო განთავსებული.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 8)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 8) თარიღდება საუკუნით.

ნოტარიალური საბუთის თანახმად, სახლი 1885 წლიდან ეკუთნოდა ვინმე როსტომოვს, რომელმაც 1920 წელს იგი სამხრეთის აკადემიას გადასცა. 1921 წელს შენობაში საბავშვო ბაღი განთავსდა მომდევნო ხანებში კი სხვადასხვა უწყებები. ამჟამადა შენობაში ისევ საბავშვო ბაღია განთავსებული. სახლი ერთსართულიანია ნაგებია აგურით აქვს სარდაფი მთავარი ქუჩისპირა ფასადის ცენტრში, ხის სადარბაზო კარიარომლის ორივე მხარეს, სიმეტრიულად, სამ-სამი სარკმელია განლაგებული. სარკმლების ძირის დონეზე, აგურით გამოყვანილი თაროა, სარდაფის სართული ლავგარდნითაა გამოყოფილი. სადარბაზო კარის გვერდებზე თითო პილასტრია, რომელიც ფასადს მთელ სიმაღლეზე აუყვება. ფასადი დასრულებულია მავგარდნით და მაღალი პარაპეტით. შენობა გადახურულია თუნუქით სახლს გვერდიდიან და ეზოს მხრიდან აქვს თანამედროვე მინაშენები.
ველის დიდი ბაზი

ველის დიდი ბაზი — მწერი სიფრიფანაფრთიანების რიგის ფუტკრისებრთა ოჯახისა.

საზოგადოებრივად მცხოვრებია. გავრცელებულია ევროპაში, სამხრეთ კავკასიაში, დასავლეთ ციმბირის სამხრეთ ნაწილში, უნგრეთში, მოლდოვაში და სხვ. საქართველოში, უმთავრესად მის აღმოსავლეთ ნაწილშია. ბუნებაში მისი რიცხობრიობა მნიშვნელოვნად შემცირებულია. ველის დიდი ბაზის თავი, ფეხები და სხეული შავი ფერის ბუსუსებითაა შემოსილი, მკერდის წინა ნაწილი და მუცელი ყვითელია. ზურგზე, მძიმე ფრთების საწყისებს შორის, შავი ბუსუსებიანი ვიწრო, განივი საბმური აქვს. ოჯახი შედგება დედალი, მამალი და მუშა (უსქესო) მწერებისგან. ფრენს გაზაფხულიდან შემოდგომამდე; ჯვარედინად ამტვერიანებს ძირითადად ველის ბიოცენოზების ყვავილოვან მცენარეებს, კერძოდ, ტუჩოსნებს, რთულყვავილოვნებს და პარკოსანთა ყვავილებს. ბინადრობს, უმთავრესად მთისა და ბარის ველებზე. ბუდეს იკეთებს მიწაში, მღრღნელების მიერ მიტოვებულ სოროებში, დებს 5–10 კვერცხს. წელიწადში იძლევა ერთ თაობას. სახეობა იკვებება და კვებავს ყვავილის მტვრით, ნექტრითა და იმ მცირე რაოდენობის თაფლით, რომელსაც იგი იძლევა. სახეობის დაცვის მიზნით უნდა აიკრძალოს მათი ბუდეების მოშლა და პესტიციდების გამოყენება. სასურველია ველზე ნაკრძალებისა და მიკრონაკრძალების მოწყობა.