ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესი

ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესი — სახელმწიფოს მიერ სამართლებრივი ნორმებისა და პრინციპების იმგვარი გამოყენება, რომ სრულად იყოს უზრუნველყოფილი პირის კანონიერი უფლებების დაცვა. ჯეროვანი პროცესი აბალანსებს სახელმწიფო ხელისუფლების ძალაუფლებას და იცავს ინდივიდს მისი თვითნებური გამოყენებისგან. როდესაც ხელისუფლება ზღუდავს პირის უფლებებს კანონით დადგენილი ზუსტი პროცედურების დაცვის გარეშე, ეს წარმოადგენს ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესის დარღვევას, რაც, თავის მხრივ, ლახავს კანონის უზენაესობის პრინციპს.

ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესი ასევე ხშირად განიმარტება, როგორც საკანონმდებლო და სამართლებრივი წარმოების შემზღუდველი მექანიზმი. ეს მოდელი გულისხმობს, რომ კანონმდებლების ნაცვლად, მოსამართლეები განსაზღვრავენ და უზრუნველყოფენ ფუნდამენტურ სამართლიანობასა და თავისუფლებას. აღნიშნული ინტერპრეტაცია დღემდე აზრთა სხვადასხვაობის საგანია. სხვადასხვა იურისდიქციაში დამკვიდრებული „ბუნებითი სამართლიანობისა“ და „პროცედურული სამართლიანობის“ კონცეფციების მსგავსად, ჯეროვანი პროცესი მოითხოვს, რომ სახელმწიფო ხელისუფლება არ ეპყრობოდეს ადამიანებს უსამართლოდ და არ იყენებდეს მათ მიმართ ფიზიკურ თუ ფსიქოლოგიურ ძალადობას.

ეს ტერმინი თანამედროვე ინგლისურ სამართალში აღარ გამოიყენება, თუმცა მას ორი მსგავსი კონცეფცია ენაცვლება: ბუნებითი სამართლიანობა , რომელიც, როგორც წესი, მხოლოდ ადმინისტრაციული ორგანოებისა და გარკვეული კერძო გაერთიანებების (მაგ. პროფკავშირების) გადაწყვეტილებებზე ვრცელდება, და კანონის უზენაესობის ბრიტანული კონსტიტუციური დოქტრინა, რომლის ავტორებადაც ა. ვ. დაისი და სხვა მკვლევრები მიიჩნევიან. მიუხედავად ამისა, არცერთი აღნიშნული ცნება სრულად არ ემთხვევა ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესის ამერიკულ თეორიას; ეს უკანასკნელი მოიცავს არაერთ ნაგულისხმევ უფლებას, რომლებსაც ინგლისის ისტორიული თუ თანამედროვე სამართლებრივი სისტემები არ ცნობს.

ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესის კონცეფცია ინგლისში განვითარდა თავისუფლების დიდი ქარტიის 39-ე მუხლის საფუძველზე. უშუალოდ ეს ტერმინი პირველად 1354 წელს, ქარტიის საკანონმდებლო რედაქტირებისას გამოჩნდა:

„არცერთი ადამიანი, მიუხედავად მისი სტატუსისა თუ მდგომარეობისა, არ უნდა იქნეს განდევნილი საკუთარი მიწიდან თუ სამფლობელოდან, არ უნდა დაპატიმრდეს, არ უნდა ჩამოერთვას მემკვიდრეობა და არ უნდა დაისაჯოს სიკვდილით, თუ მას არ მიეცემა პასუხისგების შესაძლებლობა ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესის მეშვეობით“.

მიუხედავად იმისა, რომ დროთა განმავლობაში ინგლისური და ამერიკული სამართლებრივი სისტემები ერთმანეთს დაცილდა, ჯეროვანი პროცესის პრინციპი ინგლისური სამართლის ფუნდამენტურ ნაწილად დარჩა, მოგვიანებით კი აშშ-ის კონსტიტუციაშიც აისახა.

თავისუფლების დიდი ქარტია
1215 წელს გამოცემული „თავისუფლების დიდი ქარტიის“ 39-ე მუხლით ინგლისის მეფე ჯონ უმიწაწყლო პირობას დებდა:

„არცერთი თავისუფალი ადამიანი არ იქნეს შეპყრობილი, დაპატიმრებული, უფლებებისა თუ სამფლობელოებისგან ჩამორთმეული, კანონგარეშედ გამოცხადებული, გაძევებული ან სხვაგვარად უფლებააყრილი; ჩვენ არ ვიმოქმედებთ მის წინააღმდეგ და არც სხვას მოვუწოდებთ ამისკენ, გარდა მისი თანასწორების კანონიერი მსჯავრდებისა ან ქვეყნის კანონის საფუძველზე“.

თავად „მაგნა კარტა“ დაუყოვნებლივ იქცა „ქვეყნის კანონის“ განუყოფელ ნაწილად. ქარტიის 61-ე მუხლმა კი 25 ბარონისგან შემდგარ არჩეულ ორგანოს მიანიჭა უფლებამოსილება, ხმათა უმრავლესობით განესაზღვრათ რესტიტუციის წესი, თუ მეფე რომელიმე ადამიანის წინაშე სამართალს დაარღვევდა.

მოგვიანებით, ბრიტანეთის მონარქების მიერ „თავისუფლების დიდი ქარტიის“ შემოკლებული ვერსიების გამოცემის შედეგად, 39-ე მუხლმა 29-ე ნომერი მიიღო. ფრაზა „ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესი“ პირველად 1354 წელს, ედუარდ -ის მეფობის პერიოდში, ქარტიის საკანონმდებლო რედაქციაში შემდეგი სახით გამოჩნდა:

„არცერთი ადამიანი, მიუხედავად მისი სტატუსისა თუ მდგომარეობისა, არ უნდა იქნეს განდევნილი საკუთარი მიწიდან თუ სამფლობელოდან, არ უნდა დაპატიმრდეს, არ უნდა ჩამოერთვას მემკვიდრეობა და არ უნდა დაისაჯოს სიკვდილით, თუ მას არ მიეცემა პასუხისგების შესაძლებლობა ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესის მეშვეობით“.

1608 წელს ინგლისელმა იურისტმა ედუარდ კოკმა შეადგინა ტრაქტატი, რომელშიც მან „მაგნა კარტას“ მნიშვნელობა სიღრმისეულად განიხილა. კოკი განმარტავდა, რომ არავის უნდა შეეზღუდოს უფლებები, გარდა -სა, ანუ ქვეყნის კანონის საფუძველზე, რაც თავის მხრივ გულისხმობს „ანგლო-ამერიკული სამართალს , საწესდებო სამართალს ან ადათობრივ სამართალს... ეს ყოველივე კი, საბოლოო ჯამში, ნიშნავს სამართლის ჯეროვან მსვლელობასა და პროცესს“.

როგორც „მაგნა კარტას“ დებულება, ისე 1354 წლის გვიანდელი სტატუტი, ხელახლა განიმარტა 1704 წელს დედოფალ ანას მმართველობისას სამეფო სასამართლოს მიერ, საქმეზე - . . აღნიშნულ საქმეში ბრიტანეთის თემთა პალატამ ჯონ პატის და სხვა მოქალაქეებს არჩევნებში მონაწილეობის უფლება შეზღუდა და ისინი ნიუგეიტის ციხეში გამოკეტა მხოლოდ იმის გამო, რომ მათ სასამართლოს სარჩელით მიმართეს. სამეფო სასამართლომ, მოსამართლე ლიტლტონ პოუისის პოზიციით, „ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესის“ მნიშვნელობა შემდეგნაირად განმარტა:

„წამოყენებულია შესიტყვება, რომ „მაგნა კარტას“ 29-ე თავის თანახმად, არავინ უნდა იქნეს შეპყრობილი ან დაპატიმრებული, გარდა ქვეყნის კანონის საფუძველზე. ამაზე მე ვუპასუხებ, რომ ქვეყნის კანონი არ შემოიფარგლება მხოლოდ საერთო სამართლით , არამედ მოიცავს სამეფოში მოქმედ ყველა სხვა სამართალს, მათ შორის სამოქალაქო და კანონიკურ სამართალს. ... ედუარდ -ის მმართველობის 28-ე წელს მიღებული კანონის მე-3 თავით, „მაგნა კარტაში“ გამოყენებული ტერმინი - - განმარტებულია, როგორც „ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესი“. სტატუტის არსი იმაში მდგომარეობს, რომ ყოველი დაპატიმრება უნდა განხორციელდეს კანონიერი უფლებამოსილების მქონე ორგანოს მიერ; საპარლამენტო სამართალი კი ისეთივე კანონია, როგორც ნებისმიერი სხვა; მეტიც, თუკი იერარქიაზე ვისაუბრებთ, ეს სამართალი უზენაესია“. მიუხედავად იმისა, რომ სამეფო სასამართლომ თემთა პალატის მოქმედებაში ჯეროვანი პროცესის დარღვევა ვერ დაინახა, ჯონ პატი საბოლოოდ დედოფალმა ანამ გაათავისუფლა მას შემდეგ, რაც ანამ პარლამენტის მუშაობა შეაჩერა.

განსხვავებები ინგლისურ და ამერიკულ სამართალს შორის
ბრიტანეთის მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის მანძილზე არაერთი კანონი თუ ტრაქტატი ადასტურებდა, რომ სხვადასხვა სამართლებრივი მოთხოვნა „ჯეროვანი პროცესის“ ან „ქვეყნის კანონის“ ნაწილს წარმოადგენდა. თუმცა, ეს მიდგომა, როგორც წესი, ეყრდნობოდა იმას, თუ რას მოითხოვდა არსებული კანონმდებლობა და არა იმას, თუ რა იყო თავად „ჯეროვანი პროცესის“ არსებითი და განუყოფელი მოთხოვნა. როგორც აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ განმარტა, ბრიტანეთში ჯეროვანი პროცესის მოთხოვნა „არ წარმოადგენდა მართლმსაჯულების განხორციელების იდეის განუყოფელ ნაწილს, არამედ იგი განიხილებოდა, როგორც ჯეროვანი პროცესის მაგალითი და ილუსტრაცია იმ სახით, როგორითაც იგი ჩვეულებისამებრ გამოიყენებოდა“.

საბოლოო ჯამში, ინგლისურ სამართალში გაფანტულმა მითითებებმა „ჯეროვან სამართლებრივ პროცესზე“ ვერ შეზღუდა ხელისუფლების ძალაუფლება. ამერიკელი პროფესორის, ჯონ ვ. ორთის სიტყვებით, „ამ დიდებულმა ფრაზებმა სასიცოცხლო ძალა დაკარგეს“. ორთი აღნიშნავს, რომ ეს ძირითადად განპირობებული იყო გაერთიანებულ სამეფოში „საპარლამენტო უზენაესობის“ დოქტრინის გაძლიერებით, რასაც თან ახლდა სკეპტიკური დამოკიდებულება სასამართლო კონტროლის მიმართ; ეს უკანასკნელი ხშირად „არადემოკრატიულ, უცხოურ გამოგონებადაც“ კი მიიჩნეოდა.

მეცნიერები ლორდ კოკის გადაწყვეტილებას დოქტორ ბონჰემის საქმეზე ხანდახან განმარტავდნენ, როგორც სასამართლო კონტროლის შესაძლებლობის მინიშნებას. თუმცა, 1870-იანი წლებისთვის ლორდ კემპბელი სასამართლო კონტროლს უარყოფდა, როგორც „აბსურდულ დოქტრინას, რომელიც თითქოსდა არასასამართლო წესით ჩამოყალიბდა... თავსატეხს, რომელიც მხოლოდ დაცინვას იმსახურებს“. პირველადი კანონმდებლობის სასამართლო კონტროლის მექანიზმის არქონის გამო, ინგლისურ სასამართლოებს არ გააჩნდათ ბერკეტი, რათა პარლამენტის აქტი ბათილად ეცნოთ ჯეროვანი პროცესის დარღვევის საფუძვლით.

ამის საპირისპიროდ, ამერიკელ კანონმდებლებსა და აღმასრულებელ ხელისუფლებას არ გააჩნდათ საშუალება, გვერდი აევლოთ სასამართლოს მიერ კანონის ბათილად ცნობისთვის; ერთადერთ გამონაკლისს კონსტიტუციური ცვლილების ინიცირება წარმოადგენდა, რაც პრაქტიკაში იშვიათად სრულდება წარმატებით. შედეგად, ინგლისური და ამერიკული სამართალი მკვეთრად დაცილდა ერთმანეთს. თავიანთი ინგლისელი კოლეგებისგან განსხვავებით, ამერიკელი მოსამართლეები სულ უფრო მეტ პრინციპულობას იჩენდნენ ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესის აღსრულებისას. თავის მხრივ, საკანონმდებლო და აღმასრულებელმა შტოებმა ისწავლეს მსგავსი კონფლიქტების თავიდან აცილება და თავიანთი ქმედებები წინასწარ მიუსადაგეს ჯეროვანი პროცესის იმ კონსტიტუციურ სტანდარტებს, რომლებიც სასამართლო ხელისუფლებამ ჩამოაყალიბა. ჯეროვანი სამართლებრივი პროცესი ეხება მართლმსაჯულების აღსრულებას; შესაბამისად, აღნიშნული დათქმა წარმოადგენს დამცავ მექანიზმს სახელმწიფოს მხრიდან სიცოცხლის, თავისუფლებისა თუ საკუთრების თვითნებური და კანონგარეშე ხელყოფის წინააღმდეგ. აშშ-ის უზენაესი სასამართლო ამ პუნქტებს განმარტავს, როგორც ოთხი სახის დაცვის გარანტიას:

პროცედურული ჯეროვანი პროცესი (სამოქალაქო და სისხლის სამართლის საქმისწარმოებაში);

მატერიალური ჯეროვანი პროცესი;

ბუნდოვანი კანონების აკრძალვა;

„უფლებათა ბილის“ იმპლემენტაციის მექანიზმი.

სხვა ქვეყნები
სხვადასხვა ქვეყანა საერთაშორისო ჩვეულებითი სამართლის საფუძველზე აღიარებს ჯეროვანი პროცესის ამა თუ იმ ფორმას. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ფორმების სპეციფიკა ხშირად ბუნდოვანია, ქვეყნების უმეტესობა თანხმდება, რომ უცხოელ ტურისტებს სამართლიანობისა და ობიექტურობის საბაზისო მინიმუმი უნდა გარანტიონ. ზოგიერთი ქვეყნის არგუმენტით, ისინი ვალდებულნი არიან უცხოელებს არ მიანიჭონ იმაზე მეტი უფლება, ვიდრე საკუთარ მოქალაქეებს (ეროვნული რეჟიმის დოქტრინა). ეს უკანასკნელი გულისხმობს, რომ ორივე მხარე თანაბრად დაუცველი შეიძლება აღმოჩნდეს სახელმწიფოს მხრიდან უფლებების შეზღუდვის წინაშე. ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლის განვითარებისა და უცხო ქვეყნის მოქალაქეებისადმი მოპყრობის მარეგულირებელი საერთაშორისო ხელშეკრულებების ხშირი გამოყენების ფონზე, პრაქტიკაში ამ ორ პერსპექტივას შორის ზღვარი თანდათან ქრება.