მორის კუანდეტე

მორის კუანდეტე (დ. 22 სექტემბერი, 1932 — გ. 7 აპრილი, 2003) — ბენინელი სამხედრო ოფიცერი და პოლიტიკოსი. კუანდეტე არმიაში გვიან მოზარდობის ასაკში ჩაეწერა. წლების განმავლობაში მან პოპულარობა მოიპოვა ჩრდილოელ უმცროს ჯარისკაცებს შორის, ხოლო სამხრეთელების მხრიდან ზიზღი დაიმსახურა. ჯიმ ჰოაგლანდმა „ “-იდან კუანდეტე დაახასიათა, როგორც „ხასიათვალებადი, ბრწყინვალე და ძალზე ამბიციური ჯარისკაცი“. იგი იყო მატიე კერეკუს ბიძაშვილი, რომელიც ასევე გახდა ბენინის პრეზიდენტი. გვიან მოზარდობის ასაკში კუანდეტე არმიაში ჩაეწერა და სწავლობდა საფრანგეთის სამხედრო სკოლასა და სენ-სირში .. ჯიმ ჰოაგლანდმა „ “-იდან კუანდეტე დაახასიათა, როგორც „ხასიათვალებადი, ბრწყინვალე და ძალზე ამბიციური ჯარისკაცი“.

კუანდეტეს ძალაუფლების ზრდა დაგომეაში მძაფრი რეგიონალიზმის პერიოდს დაემთხვა. ამას ხელს უწყობდა ისტორიული უკმაყოფილება, რომელიც აბომეის და პორტო-ნოვოს ყოფილი სამეფოების წევრებსა და ჩრდილოეთის არაორგანიზებულ ტომებს შორის არსებობდა. ამის შედეგად ჩამოყალიბდა სამი დე ფაქტო ტომობრივი ზონა: ჩრდილოეთი, სამხრეთ-აღმოსავლეთი და სამხრეთ-დასავლეთი. ამ რეგიონალიზმმა შეიარაღებულ ძალებშიც შეაღწია, რასაც ემატებოდა ოფიცრების დაყოფა კლიკებად განათლების მიხედვით.

მიუხედავად კუანდეტეს მხრიდან მისდამი ზიზღისა, სოგლომ იგი 1965 წელს თავის სასახლის დაცვაში დანიშნა. მომდევნო წელს იგი თანამდებობიდან გადააყენეს მას შემდეგ, რაც პრეზიდენტმა დაამტკიცა, რომ კუანდეტე სოგლოს საწინააღმდეგო ანგარიშებს აყალბებდა. 1967 წელს კუანდეტე ალის კაბინეტის უფროსად დაინიშნა, ორი დღის შემდეგ, დაგომეაში არსებული კრიზისის მოგვარების მცდელობისას, კუანდეტემ დროებით პრეზიდენტად დანიშნა საყოველთაოდ საყვარელი ალი, რომელიც მანამდე კუანდეტეს შინაპატიმრობაში ჰყავდა აყვანილი. ამის შემდეგ კუანდეტე პრემიერ-მინისტრად მსახურობდა. ამ დროისთვის ალი კუანდეტე უბრალო სპიკერზე (ინტერესების გამტარებელზე) ცოტა მეტი იყო. ძალაუფლების ეს გადაცემა ძირითადად ფრანგებთან ურთიერთობის გასაუმჯობესებლად განხორციელდა, რადგან ზინსუ მათ შორის პოპულარობით სარგებლობდა. არ მოელოდნენ, რომ ზინსუს პრეზიდენტად აირჩევდნენ, რადგან მას მიაჩნდა, რომ კუანდეტეს გადატრიალება უკანონო ქმედება იყო. მან ასევე დაგმო ტოგოს პრეზიდენტი გნასინგბე ეიადემა, რომელსაც კუანდეტე დიდ პატივს სცემდა. სექტემბერში ალი აიძულეს დაეტოვებინა შტაბის უფროსის თანამდებობა და იგი სამხედრო სამსახურიდან დაითხოვეს. შტაბის მომდევნო უფროსად კუანდეტე შეირჩა.

1969 წლის სახელმწიფო გადატრიალება
1967 წელს კუანდეტემ შეიტყო, რომ ზინსუ მისი შეცვლასა და შეიარაღებული ძალების რაოდენობის შემცირებას გეგმავდა. 1969 წლის 10 დეკემბერს კუანდეტემ ზინსუ დაამხო. პრეზიდენტს სასახლეში მისვლისას ჯარისკაცები ავტომატური იარაღიდან სროლით დახვდნენ. ყოფილი პრეზიდენტი დაზიანებებით გადარჩა, თუმცა მისი ორი მცველი მოკლეს. კუანდეტემ გადატრიალება იმით გაამართლა, რომ ზინსუმ ქვეყნის შერიგება ვერ შეძლო.

თუმცა, სამხედროებმა კუანდეტე არ აღიარეს. იმის გამო, რომ ორ კაცს შორის დავა არ წყდებოდა, შეიქმნა სამხედრო დირექტორია, რომლის თავმჯდომარე პოლ ემილ დე სუზა გახდა, კუანდეტე წევრი იყო, ხოლო მესამე ადგილი ჟანდარმერიის პოლკოვნიკმა ბენუა სინზოგანმა დაიკავა. ნამდვილი პრეზიდენტის გამოსავლენად 1970 წლის 28 მარტს არჩევნები ჩატარდა. ამჯერად, ვეტერან პოლიტიკოსებს — ჰუბერტ მაგას, სურუ-მიგან აპიტისა და ჟუსტინ აჰომადეგბე-ტომეტინს საარჩევნო კამპანიის ჩატარების უფლება დაერთოთ და მათაც ისარგებლეს ამ შესაძლებლობით. ამ კამპანიებს თან სდევდა ძალადობრივი გამოხტომები; დაუდასტურებელი ცნობებით, არჩევნების წინა დღეს პარაკუში მომხდარი ინციდენტებისას ექვსი ადამიანი დაიღუპა და დაიჭრა. არჩევნები მოგვიანებით ანულირებულ იქნა, ხოლო 7 მაისს შეიქმნა საპრეზიდენტო საბჭო, რომელიც შედგებოდა მაგას, აჰომადეგბე-ტომეტინისა და აპიტისგან, პრეზიდენტობით, რომელიც ყოველ ორ წელიწადში იცვლებოდა. მაგამ ეს სისტემა პირველი ორი წლის განმავლობაში აამოქმედა. კუანდეტეს შტაბის უფროსის სტატუსი ჩამოერთვა და იგი აიძულეს გამხდარიყო ალის ადიუტანტი, რომელიც ცოტა ხნის წინ გათავისუფლდა ციხიდან. ეს უკანასკნელი ასევე დაინიშნა ეროვნული თავდაცვის მდივნის მოადგილედ.

1972 წლის გადატრიალების მცდელობა
კუანდეტემ ძალაუფლების ხელში ჩაგდება კიდევ ერთხელ სცადა 23 თებერვლის გამთენიისას. როდესაც აჰომადეგბე-ტომეტინმა პირველად შეიტყო ამბოხის შესახებ, მას ეგონა, რომ ეს მაგას მცდელობა იყო ძალაუფლების შესანარჩუნებლად. უიდას გარნიზონის მეთაურობით, კუანდეტე ასევე შეეცადა სამთავრობო შენობების დაკავებას და დე სუზას მკვლელობას. ოპერაციის დროს, თავდამსხმელი მაიორი მუმუნი სასიკვდილოდ დაიჭრა დე სუზას ტყვიებით. შეთქმულება ჩაიშალა, თუმცა მაგამ გააუქმა ვიზიტი საფრანგეთში, რათა არსებული ვითარებისთვის მიეხედა. 12-წევრიანმა სამხედრო კომისიამ მალევე აღმოაჩინა კიდევ ერთი შეთქმულება, რომელიც კუანდეტეს გეგმის პარალელურად უნდა განხორციელებულიყო.

სამხედრო სასამართლო პროცესის ორგანიზება ნელა მიმდინარეობდა და იგი 12 მაისამდე არ დაწყებულა. სასჯელები 16 მაისს გამოცხადდა. კუანდეტეს სიკვდილით დასჯა მიესაჯა, ისევე როგორც კაპიტნებს — ჟოსუესა და გლელეს, კვარტერმეისტერ სერჟანტ აგბოტონს, ხოლო ერთ კაპრალსა და სერჟანტს სასჯელი დაუსწრებლად გამოუტანეს. შედარებით მსუბუქი სასჯელები მიესაჯა ხუთ ადამიანს — სამუდამო პატიმრობა, ორს — 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა, ერთს — 15 წლით, ორს — ათი წლით და ორს — ხუთი წლით. დამატებით ოთხი პირი გამართლდა. განაჩენები არასოდეს აღსრულებულა; ნაფიც მსაჯულებს სჯეროდათ, რომ კუანდეტე ძალაუფლებას მორიგი გადატრიალებით ჩაიგდებდა ხელში. იგი დაუყოვნებლივ იქნა შეიწყალებული, როდესაც მაიორმა მათიე კერეკუმ 1972 წლის 26 ოქტომბერს ძალაუფლება ხელში ჩაიგდო.

შემდგომი ცხოვრება და სიკვდილი
შეწყალების შემდეგ კუანდეტე სამხედრო ცხოვრებიდან გადადგა.