iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კრისტიან ჰიუგენსი

კრისტიან ჰიუგენსი (; დ. 14 აპრილი, 1629, ჰააგა — გ. 8 ივლისი, 1695, იქვე) — ნიდერლანდელი ფიზიკოსი, მათემატიკოსი, ასტრონომი და გამომგონებელი.

ადრეული წლები
ქრისტინ ჰიუგენსი დაიბადა 1629 წლის 14 აპრილს ჰააგაში, მდიდარი გერმანელების ოჯახში. იგი იყო კონსტანტინ ჰიუგენსის მეორე შვილი. მისი დედა იყო სუზან ვან ბაერლი. კრისტიან ჰიუგენსის დის, სუზანის დაბადების შემდეგ იგი მალევე გარდაიცვალა. კრისტიანს ოჯახს ხუთი შვილი ჰყავდა: კონსტანტინი (1628), კრისტიანი (1629), ლოდვიკი (1632), ფილიპი (1632) და სუზანი (1637) .

1645-1647 წლებში მამამისმა კრისტიან ჰიუგენსი გაგზავნა ლეიდენის უნივერსიტეტში მათემატიკისა და კანონების შესასწავლად. ეს კოლეჯი მან დაამთავრა 1649 წლის ოქტომბერში.

მოღვაწეობა
კრისტიან ჰიუგენსი დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა ექსპერიმენტულ სამუშაოებს. იგი ყოველთვის ცდილობდა შეემოწმებინა ყოველი თეორია თუ საკმაოდ დაუმტკიცებლად მოეჩვენებოდა. ამით იგი გამორიცხავდა ყველა მცდარ ჰიპოთეზას. ჰიუგენსი აწარმოებდა ქანქარის რხევის გამოკვლევებს. ამ კვლევის შედეგად მან დაადგინა, რომ ქანქარას კანონები მართავდა, აგრეთვე დაადგინა დამოკიდებულება ქანქარის სიგრძესა და რხევის პერიოდს შორის. მან ქანქარა საათში გამოიყენა და გახდა პირველი ქანქარიანი საათის კონსტრუქტორი.

ქანქარაზე დაკვირვების გარდა ჰიუგენსი აგრძელებდა მყარი სხეულების დინამიკის გამოკვლევებს, რომლებიც დააიწყო გალილეო გალილეიმ და დაამთავრა ისააკ ნიუტონმა, რომლებმაც მოგვცა სამი ცნობილი კანონის ფორმულირება. ჰიუგენსის დამსახურებას წარმოადგენს დაჯახების კანონებისა და ცენტრისკენული ძალის აღმოჩენა.

ჰიუგენსი ყველაზე მეტად ცნობილია, როგორც სინათლის ტალღური თეორიის ფუძემდებელი. სწორედ მან წამოაყენა ჰიპოთეზა იმის შესახებ, რომ სინათლეს აქვს ტალღური ბუნება და წარმოადგენს „ეთერის“ რხევის შედეგს. „ეთერის“ ცნება მან შემოიტანა, იმიტომ, რომ ამით შეძლებოდა აეხსნა სინათლის გავრცელება ვაკუუმში.

მანვე ახსნა სინათლის არეკვლისა და გარდატეხის მოვლენა. ამას გარდა მეცნიერს აინტერესებდა სხეულთა დრეკადობის პრობლემები, აგრეთვე ასტრონომიაც. სწორედ მან აღმოაჩინა სატურნის რგოლები.

კრისტიან ჰიუგენსი გარდაიცვალა 1695 წლის 8 ივლისს, ჰააგაში.
იოჰან ბერნული

იოჰან ბერნული (დ. 6 აგვისტო, 1667, ბაზელი — გ. 1 იანვარი, 1748, იქვე) — შვეიცარიელი ფიზიკოს-მათემატიკოსი. იოჰანი იყო ბერნულის ოჯახის ერთ-ერთი გამოჩენილი მათემატიკოსი.

ბიოგრაფია
იოჰან ბერნული დაიბადა 1667 წლის 6 აგვისტოს, ბაზელში, ფლამინდიელ ოჯახში. მისი მამა იყო ნიკოლას ბერნული, ხოლო დედა — მარგარეტ შჩონაური. მისი ოჯახი საუკუნეში ემიგრაციაში წავიდა შვეიცარიაში, ჰერცოგ ალბას დევნის გამო. ამ ცნობილი გვარის ფუძემდებელი იყო იაკობ ბერნული. მისი ოჯახიდან რამდენიმე ცნობილი ფიზიკოსი და მათემატიკოსია გამოსული, თუმცა ამ გვარის ყველაზე ცნობილ წარმომადგენლად ფიზიკაში მიიჩნევიან იოჰანი, მისი ძმა იაკობი და იოჰანის შვილი დანიელი. იოჰან ბერნული სწავლობდა ბაზელის უნივერსიტეტში მედიცინის განხრით. მამამისს სურდა, რომ იოჰანი გამოსულიყო ბიზნესმენი, თუმცა შვილს ეს პროფესია არ მოსწონდა და ამიტომ მამამისს მოუწია შვილი სამედიცინო ფაკულტეტზე შეეყვანა. თუმცა მომავალში იოჰანმა სამედიცინოზე სწავლა არ განაგრძო და თავისი ძმის, იაკობის მხარეს გადაიხარა: იგი გაიტაცა მათემატიკამ. აღსანიშნავია, რომ ბაზელის უნივერსიტეტში ყოფნის დროს ძმები ერთად მუშაობდნენ გარკვეულ საკითხებზე. 1694 წელს იოჰანი დაქორწინდა დოროთეა ფალკნერზე და მალევე, 1695 წელს, მან მიიღო მათემატიკის პროფესორის თანამდებობა გრონინგენის უნივერსიტეტში (ნიდერლანდები). 1705 წელს ბერნულს მოუწია სამშობლოში (ბაზელში) დაბრუნება. ამავე წელსვე ტუბერკულოზით გარდაიცვალა მისი ძმა. აგრეთვე 1705 წელს ბერნული გახდა ბაზელის უნივერსიტეტის მათემატიკის კათედრის გამგე. 1724 წელს ბერნულმა მიიღო მონაწილეობა პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის მიერ გამოცხადებულ კონკურსში.

მოღვაწეობა
იოჰან ბერნული პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის საპატიო წევრი იყო. ამ აკადემიის გამოცემაში მან 9 ნაშრომის გამოქვეყნება მოახერხა.

იოჰან ბერნული ცნობილია ინტეგრალური და დიფერენციალური აღრიცხვების სფეროში რამდენიმე აღმოჩენით. იგი აგრეთვე ამუშავებდა დიფერენციალური განტოლებების ამოხსნის მეთოდებს. თავის ძმასთან, იაკობთან ერთად მან მოგვცა ვარიაციული აღრიცხვის საწყისები, ითვლება სხვადასხვა მრუდების სიგრძეს. იგი იყო ავტორი ბევრი ორიგინალური მეცნიერული ნაშრომისა ხსენებულ საკითხებში. აღსანიშნავია, რომ მას ეკუთვნის დიფერენციალური და ინტეგრალური აღრიცხვის პირველი სისტემატური გადმოცემა. სწორედ მან დასვა და ამოხსნა ამოცანა ტრაექტორიაზე და გეოზიდურ ხაზებზე. როგორც ფიზიკოსმა, მან მოგვცა მუშაობის ზუსტი განსაზღვრა და გამოიკვლია წინააღმდეგობის გამწევ გარემოში სხეულთა მოძრაობა.

მეცნიერების ისტორიაში მყარად შევიდა ასეთი განსაზღვრება: „ბერნულის ლემნისტიკა“, „ბერნულის რიცხვები“, „ბერნულის პილინომერი“, არეთვე „ბერნულის თეორემა“, რომელიც წარმოადგენს ენერგიის შენახვის ზოგადი კანონისზედმიწევნით დამუშავებას. ანავე თეორემის მათემატიკურ ფორმას წარმოადგენს ეგრეთ წოდებული „ბერნულის ფორმულა“.
ლონდონის უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობისა და აფრიკანისტიკის სკოლა

ლონდონის უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობისა და აფრიკანისტიკის სკოლა (, ასევე მხოლოდ შემოკლებით — ) — საჯარო კვლევითი უნივერსიტეტი ლონდონში. ლონდონის უნივერსიტეტის მდგენელი კოლეჯი. დაფუძნებულია 1916 წელს. მდებარეობს ბლუმსბერიში, ცენტრალურ ლონდონში.

 არის მსოფლიოს წამყვანი დაწესებულება აზიის, აფრიკისა და ახლო აღმოსავლეთის შესწავლისა და კვლევის კუთხით, ასევე მის შემადგენლობაში შედის სამართლის სკოლა. ყოველწლიურად გასცემს ბაკალავრის 350 ხარისხს და 100 ერთწლიან მაგისტრისა და დოქტორის ხარისხებს. -ს უკავია მეოთხე ადგილი განვითარების კვლევის კუთხით 2018 წლის მსოფლიო საუნივერსიტეტო რეიტინგის მიხედვით.

 დამთავრებული აქვს არაერთ სახელმწიფოს მეთაურს, მინისტრს, დიპლომატს, ეროვნული ბანკის ხელმძღვანელს, უზენაესი სასამართლოს მოსამართლესა და ნობელის პრემიის ლაურეატს მთელი მსოფლიოს მასშტაბით.
ანა ხარაძე

ანა ხარაძე (დ. 30 ნოემბერი, 1905, განჯა, რუსეთის იმპერია — გ. 20 ივნისი, 1971, თბილისი) — ქართველი ბიოლოგი, მეცნიერ-სისტემატიკოსი, ფლორისტი, გეობოტანიკოსი, საქართველოსა და კავკასიის ფლორის სპეციალისტი. მან შეადგინა კავკასიონის მაღალმთის ბოტანიკურ-გეოგრაფიული დარაიონების ორიგინალური სქემა.

ბიოგრაფია
ანა ხარაძე დაიბადა ქალაქ ელიზავეტპოლში, დღევანდელ განჯაში, პედაგოგ ლუკა ხარაძის ოჯახში. საშუალო განათლება მიიღო თბილისის ტექნიკუმში, შემდეგ კი ჩაირიცხა თბილისის სახელმწიფო უნვიერსიტეტის ბიოლოგიის ფაკულტეტზე, რომელიც 1927 წელს დაამთავრა.

უნივერსიტეტის დასრულების შემდეგ მან მუშაობა დაიწყო საქართველოს მუზეუმის ბიოლოგიის განყოფილებაში 1927-დან 1931 წლამდე. მისი ხელმძღვანელები ცნობილი ბოტანიკოსები იყვნენ, მათ შორის იყვნენ ბორის შიშკინი და ელისაბეტ ქიქოძე. თითქმის ერთდროულად იწყებს ანა მახარაძე საკუთარ პედაგოგიურ საქმიანობას; ჯერ ასისტენტის თანამდებობაზე, შემდეგ კი დოცენტის სტატუსით თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. ის სიცოცხლის ბოლომდე მუშაობდა ამ თანამდებობაზე.

საქართველოს მუზეუმში მუშაობის პერიოდში ქტიურად იღებდა მონაწილეობას ყველა ფლორისტულ ექსპედიციაში, რომელიც ქართველ გეოგრაფთა და მუზეუმის მიერ იყო დაგეგმილი სვანეთში, ფშავ-ხევსურეთსა და ხევში. ამის მიზანი კი მაღალმთიანი რეგიონების ფლორის შესწავლა იყო. იმავე წლებში ანა ხარაძე მონაწილეობდა ალპინისტთა ლაშქრობაში, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა საბჭოთა მთამსვლელობას. იგი გახდა ერთ-ერთი პირველი ქართველი ქალი, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო ალპინისტურ ლაშქრობაში; ხოლო 1933 წელს მან დალაშქრა თეთნულდი.

1934 წელს იგი გახდა უმცროსი მენიერ-თანამშრომელი სსრკ-ის მეცნიერებათა აკადემიის ქართულ ფილიალში, თბილისის ბოტანიკის ინსტიტუტში, სადაც მუშაობდა კავკასიის ფლორისა და მცენარეულობის შესახებ, ცნობილ ექსპერტთა ხელმძღვანელობით - საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის აკადემიკოსი დიმიტრი სასნოვსკი, წევრ-კორესპონდენტი ნიკოლოზ ბუში. 1935 წელს დადასტურდა ბოტანიკის ინსტიტუტში უფროს მეცნიერ-მკვლევრად. 1952 წელს ანა ხარაძე დანიშნეს საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის ბოტანიკის ინსტიტუტის მცენარეთა სისტემატიკისა და გეოგრაფიის გამგედ. ამ თანამდებობაზე ის სიცოცხლის ბოლომდე დარჩა. იგი ინარჩუნებდა და ამრავლებდა კლასიკოსთა საუკეთესო ტრადიციებს მცენარეთა სისტემატიკის მიმართულებით.

1938 წელს დაიცვა დისერტაცია მონოგრაფიული კვლევის შედეგების საფუძველზე.

ანა ხარაძე იკავებდა აქტიურ პოზიციას საზოგადოებრივ ცხოვრებაში: 1951-1954 წლებში არჩეული იყო დეპუტატად მესამე მოწვევის საქართველოს სსრ-ის უზენაეს საბჭოში; იყო ქართული ბოტანიკური საზოგადოების დამფუძნებელი წევრი და ჟურნალ ვესტნიკის სარედაქციო საბჭოს წევრი. წლების განმავლობაში იგი იყო სამეცნიერო საბჭოს წევრი, საბჭოთა კავშირის ბოტანიკური საზოგადოება 1952 წლიდან, საბჭოთა კავშირის მეცნიერებათა აკადემიის კავშირის საკოორდინაციო კომისიის წევრი, საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების წევრი.

სამეცნიერო მოღვაწეობა
სამეცნიერო სფეროში ანას ბევრი თემა აინტერებდა. მის მიერ იქნა გამოყვანილი ახალი გვარები სხვადასხვა ყვავილოვანი მცენარიდან. მისი ნამუშევრების უმეტესობა ეხება ენდემების კლასიფიკაციას.

ის არის ავტორი მაჩიტას გვარის სისტემატიკისა.

ჯილდოები
შრომის წითელი დროშის ორდენი

ანა ხარაძის სახელობის მცენარეები
მაჩიტასებრნი (1979)
გიგანტური მადაგასკარული გუგული

გიგანტური მადაგასკარული გუგული — ფრინველი გუგულისებრთა ოჯახისა, მადაგასკარის ენდემი.

აღწერა
მისი სხეულის სიგრძე 58–62 სანტიმეტრს შეადგენს. დედალ-მამალი ერთმანეთისაგან არ განსხვავდება. თავის უკანა მხარე მუქი ყავისფერია; კეფა, ზურგი და ფრთები ზეთისხილისფერ-რუხია, დაჰკრავს ბრინჯაოსფერი ბზინვარება. ბოლო მბზინავი შავია. მის გარეგან ბუმბულებს თეთრი წვეროები აქვთ. ქვედა მხარე, ყელი და მკერდის ზედა ნაწილი თეთრია. მუცელი წითელ-მურადან შავ ფრამდეა. ბოლოს ქვედა მხარეც შავია. თვალის გარშემო არსებული შიშველი მონაკვეთი სამფეროვანია: ზემო ნაწილი ღია მომწვანო-მოცისფროა, ქვემო და თვალებს უკან ვარდისფერიდან იასამნისფრამდეა, ხოლო თვალებს წინ — რუხ-ცისფერი. სახის შიშველი მონაკვეთი კანტშემოვლებულია შავი ბუმბულით. ნისკარტი და ფეხები შავია.

ახალგაზრდა ფრინველის შეფერილობა მეტად მქრქალი და ნაკლებად კაშკაშაა. ფრთის მფარავი ბუმბული ზეთისხილისფერ-რუხია, აყრია ჩალისფერი ლაქები. მომქნევი ბუმბულიც ზეთისხილისფერ-რუხია, ხოლო მისი დაბოლოებები — ჩალისფერი. კუდი მცირედ კაშკაშაა, ვიდრე უფროსი ფრინველებისა. კანის შიშველი კანი მქრქალ-ლურჯია. ნისკარტი ღია.

ხმოვანება
ძახილი შეიძლება შედგებოდეს ღრმა ხმებისაგან „ვო-ვოკ-ვოკ“, ხორხისმიერი ხმისაგან „აიო-ევ“, რეზონანსულისაგან „კოოკოოკოოკოოგოგო“ და მოკლე ღრუტუნისგან.

გავრცელება
გიგანტური მადაგასკარული გუგული გავრცელებულია კუნძულის სამხრეთ და დასავლეთ ნაწილში, ჩრდილოეთში მდინარე ბეციბუკამდე. საკმაოდ ხშირად გვხვდება ეკლიან ტყეებში, უფრო ხშირად თავისი არეალის დასავლეთში, იშვიათად — სამხრეთში.

მადაგასკარული გუგული ბინადრობს მშრალ ტყეებში, კირით მდიდარი რაიონების არაკულტივირებულ მიწებზე, ქვიშის გრუნტის არაკულტივირებულ, მცენარეულობაგაზრდილ მიწებსა და ტყეებში, და აგრეთვე დიდხეებიან სანაპირო ტყეებში და მწირე ქვეტყეებში. ტყეებში, სადაც ნიადაგში ლატერიტის შემცველობაა, გიგანტური გუგული არ გვხვდება. ვერტიკალურად ადის ზღვის დონიდან 1250 მეტრ სიმაღლემდე.

გამრავლება
ბუდობა ოქტომბრის ბოლოდან დეკემბრამდე პერიოდში იცის. კვერცხდება ნოემბერში და დეკემბერში მიმდინარეობს, ახალი თაობა იანვრიდან შეინიშნება. დედალ-მამალი ჯამის ფორმის ბუდეს ერთად აშენებს. იგი აგებულია ტოტებით, ფესვებითა და დიდი ფოთლებით მიწიდან 3–10 მეტრის სიმაღლეზე, აკაციისა და თამარინდის ბარდებში; ძირი ამოფენილია ფოთლებით. ჩვეულებრივ იგი ლიანის ხშირ მცენარეულობაშია დამალული. ბუდე ზომებით 25–40 სმ-ია, სიმაღლეში 25 სმ-მდე. დედალი დებს 3 მქრქალ-თეთრ კვერცხს, ზომებით 43,5 × 32 მმ. ბუდობის პერიოდის ხანგრძლივობა უცნობია.

კვება
გიგანტური მადაგასკარული გუგული საკვებს უპირატესად მიწაზე ეძებს. იგი დარბის ტყის საგებელზე და ფოთლებში ეძებს მწერებსა და სხვა უხერხემლოებს. ნადავლის ძიებისას გადაადგილდება მკვირცხლად და მახვილი კუთხით ანაზდად იცვლის მიმართულებას. ხეებიდან ფეხის კვრით ხტება ჰაერში და იჭერს თავის საკბილოს ფრენისას. დილით ადრე იგი მიწაზე მზის სხივებს ეფიცხება, ფრთებს შლის და ფრთება.

რაციონი შედგება მწერებისგან და სხვა მიწის უხერხემლოებისგან, მათ შორის მრავალფეხებისაგან, ხოჭოებისაგან, ჭიანჭველებისაგან, ბუზებისაგან, პეპლის მატლებისაგან, კუტკალიებისაგან და მცირე ქვეწარმავლებისაგან.
ლუი გეი-ლუსაკი

ჟოზეფ ლუი გეი-ლუსაკი (; დ. 6 დეკემბერი, 1778 — გ. 9 მაისი, 1850, პარიზი) — ფრანგი ქიმიკოსი და ფიზიკოსი.

ბიოგრაფია
ჟოზეფ ლუი გეი-ლუსაკი დაიბადა 1778 წლის 6 დეკემბერს „სენტ-ლეონარდ-დე-ნოლეტში (დღევანდელი ზემო ვიენას დეპარტამენტი). გეი ლუსაკის მამა იყო ანტონი გაი იყო ექიმის შვილი, რომელიც მოსამართლედ მუშაობდა. ჟოზეფს ჰყავდა ერთი ძმა და სამი და. 1703 წლისათვის მამა-შვილმა მიიღეს გეი-ლუსაკის სახელი. ლუი გეი ლუსაკმა ადრეული განათლება მიიღო ბურდუქსის კათოლიკურ „აბბეიში“, თუმცა ცხოვრების შემდგომ პერიოდში იგი ათეისტი გახდა. 1798 წელს იგი შედის ეკოლო პოლიტექნიკუმში (პარიზი). 1809 წელს გეი-ლუსაკი გახდა ქიმიის პროფესორი ამავე პოლიტექნიკუმში, ხოლო 1808-1832 წლებში იგი იყო სორბონის უნივერსიტეტში ფიზიკის პროფესორი. 1821 წელს ჯოზეფი აირჩიეს შვედეთის სამეფო მეცნიერებათა აკადემიის უცხოელ წევრად, ხოლო 1932 წელს იგი არჩეულ იყო ამერიკის ხელოვნებისა და მეცნიერების აკადემიის წევრად.

მოღვაწეობა
ლუი გეი-ლუსაკი მეცნიერების ისტორიაში შევიდა, უპირველესად, როგორც ცნობილი ქიმიკოსი. მან შეადგინა პროექტი და შეძლო და განახორციელა გოგირდმჟავას მიღება. თუმცა ქიმიურ გამოკვლევებთან ერთად მის ცხოვრებაში დიდი ადგილი ეკავა ფიზიკას. მან თავისი დროისათვის გასაოცარი საქმე ჩაიდინა — პირველი გაფრინდა საჰაერო ბურთით და მიაღწია 4000 მეტრ სიმაღლეს. ამ ფრენის დროს მან ბევრი მნიშვნელოვანი ფიზიკური დაკვირვება განახორციელა. დღესაც მის სახელს ატარებს მის მიერ აღმოჩენილი და გამოკვლეული გაზის კანონი. გაზების ფიზიკურ გარდაქმნებზე გამოკვლევების ჩატარებისას მეცნიერი დაინტერესდა ქიმიური რეაქციების ზეგავლენით გაზების მოცულობით თანაფარდობაზე.

გეი-ლუსაკი იყო ისეთი პიროვნება, რომ მას თავგზას არასოდეს არ უბნევდა რაიმე მარცხი ან სიძნელე, პირიქით — უფრო დიდ ძალას მატებდა ახალი მეთოდების შემუშავებასა და ხელსაწყოების კონსტრუირებაში. გაზის მოცულობის გასაზომი აპარატი, სპეციალური თერმომეტრი და მანომეტრები — ეს მხოლოდ ზოგიერთი ხელსაწყოებია, რომლებმაც საშუალება მისცეს მას დაწყებული საქმე ბოლომდე მიეყვანათ.

ჯოზეფ ლუი გეი-ლუსაკი გარდაიცვალა 1850 წლის 9 მაისს, პარიზში, გაზების აფეთქების დროს მიღებული ტრავმისაგან.

მიღწევები
1802 — გეი-ლუსაკი იყო პირველი, ვინც ფორმულირება გაუკეთა კანონს, რომელსაც შემდგომში გეი-ლუსაკუს კანონი ეწოდა. ეს კანონი მათემატიკურად შეიძლება შემდეგნაირად ჩაიწეროს: \{}{} = , სადაც — მოცულობაა, — აბსოლუტური ტემპერატურა ხოლო — ბოლცმანის მუდმივაა.

1804 — მან და ჟან ბატიტს ბოიტმა განახორციელეს 7016 მეტრის სიმღლეზე ცხელი აირის ბალონით ასვლა დედამიწის ატმოსფეროზე დაკვირვებისათვის. მათ სურდათ სხვადასხვა სიმაღლეზე აეღოთ ჰაერის ნიმუშები (მათ ძირითადად ანიტერესებდათ ჰაერის ტენიანობა და ტემპერატურა)

1805 — გეი ლუსაკმა საკუთარ მეგობართან, ალექსანდერ ჰუმბოლდტთან ერთად აღმოაჩინა შემდეგი ფაქტი: ატმოსფეროს შემადგენლობა არ იცვლება წნევის შემცირებით (სიმაღლეზე ასვლა). აგრეთვე მან აღმოაჩინა, რომ წყალი შედგებოდა ორი ნაწილი წყალბადისა და ერთი ნაწილი ჟანგბადისაგან.

1808 — იგი იყო ბორის თანააღმომჩენელი.

1811 — მან ცნო იოდი ახალ ელემენტად, აგრეთვე აღწერა მისი თვისებები და მანვე შესთავაზა მეცნიერებს სახელი „“.
რაფი

რაფი (, დ.1835, პეკაჯიკი, სპარსეთი — გ.6 მაისი [ძვ. სტ. 24 აპრილი], 1888, თბილისი) — სომეხი მწერალი და პოეტი, ისტორიული რომანებისა და მხატვრულ-ეთნოგრაფიული ესეების ავტორი.

ბიოგრაფია
დაიბადა სპარსეთში, მდიდარ ოჯახში. სწავლობდა თბილისის გიმნაზიაში.

ბევრს მოგზაურობდა სპარსეთში, რუსეთსა და სომხეთში. გარკვეული დროის განმავლობაში მუშაობდა მასწავლებლად სომხურ სკოლებში. მისი შემოქმედება იბეჭდებოდა 1860 წლიდან.
ვენა (სისხლძარღვი)

ვენები — სისხლძარღვები, რომლებსაც სისხლი პერიფერიიდან გულისკენ მიაქვთ. ვენური სისტემა შედგება სხვადასხვა დიამეტრის ვენების რთული ომპლექსისგან, რომლის დასაწყისად მიჩნეულია მიკროცირკულაციური კალაპოტის ვენური პოლუსის პირველადი ელემენტები ვენულები.

ვენური აუზი ტევადობით ჭარბობს არტერიულ აუზს, ამიტომაც სისხლი მასში დაბალი წნევით და მდორედ მიედინება. ორგანიზმის ცხოველმყოფელობით პროცესების განხორციელებისთვის მნიშვნელოვანია ვენური სისხლის დროული და სრული გამოტანა ორგანოდან, რათა არტერიული სისხლის ახალ ნაკადს საშუალება მიეცეს შეაღწიოს ორგანოს მიკროცირკულაციურ კალაპოტში და განახორციელოს ქსოვილების კვება.

აღწერა
ვენური სისხლძარღვის კედელს არა აქვს განვითარებული კუნთოვანი გარსი, ამიტომაც სისხლის გადაადგილების პროცესი სხვა მექანიკური და ბიოლოგიური პროცესის კომპლექსით ხორციელდება. ვენურ აუზში სისხლის გადაადგილებაში მონაწილეობს: არტერიულ სისტემაში არსებული წნევა, მარჯვენა წინაგულის შემწოვი ძალა მისი დიასტოლის დროს, გრავიტაციული ძალის ზემოქმედება, ვენის კედელზე მეზობელი ორგანოების პერიოდული ზეწონა, ვენის კედლის ენდოთელური გარსის სპეციალური ნაოჭები, რომლებიც ვენურ სარქველებს ქმნიან, ანასტომოზები და კოლატერალების ქსელი, მათ შორის არტერიულ-ვენური ტიპის ანასტომოზები.

ვენის კედლის აგებულება არტერიის კედლის აგებულების მსგავსია და შემდგება: შიდა — ენდოთელური, შუა — კუნთოვანი და გარეთა — შემაერთებელქსოვილოვანი გარსისგან.

ზოგიერთ შემთხვევაში, ვენაში არ არის გამოხატული კუნთოვანი გარსი. ასეთი ვენები გვხვდება თავის ტვინის გარსში, თვალის ბადურა გარსში, ზოგჯერ ძვის მკვებავი არხის და ენეთის ვენებს შორის. ვენის კედლის გარსი და აგებულება შედარებით უფრო თხელია, ვიდრე არტერიის. მისი სიმტკიცე უზრუნველყოფილია კოლაგენური ბოჭკოებით, რომლებიც კედლის სამივე გარსშ კარგად არიან გამოხატული.

მთელი ორგანიზმის ვენური ქსელი ორად იყოფა: ზემო ღრუ ვენის აუზი, რომლშიც ჩაედინება თავის, კისრის, ზემო კიდურებისა და გუმკერდის ზედა ნაწილის ვენება; ქვემო ღრუ ვენის აუზი, რომელშიც ერთიანდება სხეულის ქვედა ნაწილის და ქვედა კიდურების ვენები. ქვემო ღრუ ვენის სისტემას ჩაერთვის საბოლოოდ კარის ვენის აუზიც, რომელიც თავისი განსაკუთრებული მორფოლოგიურ-ფიზიოლოგიური თვისებების გამო ცალკე აუზის სახით განიხილება.

ვენის კედლის სისხლმომარაგება ხორციელდება უახლოესი არტერიიდან გამოსული სისხლძარღვებით, რომლებიც ადვენტიციაში ქმნიან უწვრილეს სისხლძარღვთა რთულ ბადეს. სისხლძარღვნთა მგრძნობიარე, ვეგეტატიური და მამოძრავებელი ნერვების დაბოლოებები განლაგებულია ადვენტიციასა და მედიაში.

ჩამკეტი ვენები
ეს ვენები მდებარეობენ მუცლის ღრუში და სისხლი გადააქვთ ღვიძლში.

გამოსახულება
ულტრაბგერა წარმოადგენს ვენების დანახვის საშუალებას.

ფლებოლოგია
ვენებს შეისწავლის მედიცინის ერთ-ერთი დარგი, რომელსაც ფლებოლოგია ჰქვია. ის იკვლევს ვენების სტრუქტურას, ფუნქციონირებას; ვენებთან დაკავშირებულ დაავადებებს, პათოლოგიურ მდგომარეობებს, მათ დიაგნოსტირებას, პრევენციასა და მკურნალობას.

ისტორია
სისხლძარღვთა შესახებ ადრეული ცნობები წერილობითი სახით გვხვდება ეგვიპტურ პაპიირუსზე, რომელიც ძვ.წ. საუკუნითაა დათარიღებული. ის ასევე შეიცავს შვიდასამდე მედიკამენტის რეცეპტს. სწორედ ამ ნაშრომში გული და არტერიები ერთმანეთთანაა დაკავშირებული. ეგვიპტელებს სჯეროდათ, რომ ჰაერი ფილტვებსა და გულში პირიდან, ჩასუნთქვით ხვდებოდა. ხოლო შემდეგ ჰაერი გულიდან არტერიებს გადაჰქონდათ სხვა ორგანოებისაკენ.
აზერბაიჯანის საფოსტო ინდექსები

აზერბაიჯანის საფოსტო ინდექსები შედგება ოთხი ციფრისგან.

ოთხნიშნა საფოსტო ინდექსი მიუთითებს ქვეყნის მასშტაბით საერთო საფოსტო ფორმატს . ინდექსის პირველი ორი ციფრი აღნიშნავს აზერბაიჯანის კონკრეტულ რეგიონს, თანამედროვე ადმინისტრაციული დაყოფის მიხედვით, მათ შორის ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკისა და მთიანი ყარაბაღის ჩათვლით.

ისტორია
1920 წლიდან 1991 წლამდე, აზერბაიჯანი საბჭოთა კავშირის წევრი იყო, როგორც აზერბაიჯანის სსრ. საბჭოთა კავშირის მთელ ტერიტორიაზე გამოიყენებოდა ექვსნიშნა საფოსტო ინდექსი 37. დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, აზერბაიჯანი გადავიდა 4-ნიშნა საფოსტო ინდექსის გამოყენებაზე.

საფოსტო ინდექსები რეგიონების მიხედვით
იოზეფ ფრაუნჰოფერი

იოზეფ ფრაუნჰოფერი (დ. 6 მარტი, 1787, სტრაუბინგი — გ. 7 ივნისი, 1826, მიუნხენი) — გერმანელი ფიზიკოსი. მან დაამზადა ოპტიკური მინა, შექმნა სპექტროსკოპი და დიფრაქციული მესერი. 1814 წელს აღმოაჩინა და შიესწავლა მზის სპექტრში მუქი ხაზები, რომელსაც დღესდღეობით ფრაუნჰოფერის ხაზები ეწოდება.

ბიოგრაფია
იოზეფ ფრაუნჰოფერი დაიბადა 1787 წლის 7 მარტს სტრაუბინგში, ღარიბი მეშუშუის ოჯახში. იგი ფრენც ხავერ ფრაუნჰოფერის და მარია ანა ფროლიჩის მეთერთმეტე შვილი იყო. ამ სახელოსნოს ხელმძღვანელობდა ფილიპ ანტონ ვეიჩელსბერგერი, რომელიც შედგებოდა საზერი მილისაგან, პრიზმის, კოლიმატორის და პარალელური სხივების მიმღები მოწყობილობისაგან. სპექტროსკოპში გასულ მზის სხივებს სინათლის გამოკვლევის დროს მან აღმოაჩინა მზის სპექტრში მუქი ხაზები. ამ ხაზებს მოგვიანებით ფრაუნფჰოფერის ხაზები ეწოდა. თვითონ მეცნიერი ამ ხაზებს გამყოფ ხაზებად თვლიდა. ამ ხაზების გამოყენებით ფრაუნჰოფერმა დააზუსტა გარდატეხის კოეფიციენტის სიდიდე, ყოველ ცალკეულ ხაზს მიაწერა ცალკეული კოეფიციენტი (1814-1815). მოგვიანებით ნახსენები ხაზები აღმოჩნდა ატომური შთანთქმის ხაზები (ამას მოგვიანებით განმარტავდა რობერტ ბუნსენი და გუსტავ კირხჰოფი). ფრაუნჰოფერის აღმოჩენას ძალიან დიდი მნშვნელობა აქვს: სწორედ მუქი ხაზების შედარებით სხვა სპექტრების ხაზებთან განისაზღვრება სინათლის ტალღების სიგრძე. აგრეთვე კვლევის დროს ჰრაუნჰოფერმა შენიშნა ნათელი ფიზქისებული ხაზები, რომლებიც გამოჩნდნენ სპექტრის ფორთოხლის ფერში.

სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში ჰრაუნჰოფერმა აღმოაჩინა სინათლის დიფრაქციის მოვლენა დიფრაქციულ მესერზე, რომელიც თვითონვე დაამზადა (1821-1822). მან მოოქროვილი მინის მილიმეტრზე ამოჭრა 300 წვრილი ხაზი. ასეთი მესერის შექმნა განსაკუთრებულ სიზუსტე და და მოთმინებას მოითხოვდა (ეს მესერი გამოიყენებოდა რთული სპექტრების გამოკვლევისათვის). მათი დახმარებით შესაძლებელია ყოველგვარი სახის სინათლისათვის დიდი სიზუსტით განისაზღვროს ტალღის სიგრძე. მანვე დაიწყო სპექტროსტოპის განვითარება: ცოდნის ეს დარგი დიდი დროის მანძილზე დიდ დახმარებას უწევდა მეცნიერებს.

ფრაუნჰოფერის ეპოქაში მრავალი მინის მეთებელი იღუპებოდა მძიმე მეტალებით მოწამვლის შედეგად. ფრაუნჰოფერიც სწორედ ასეთ სიტუაციაში დაიღუპა 1826 წლის 7 ივნისს, მიუნხენში, 39 წლის ასაკში.
გიორგი შენგელია

გიორგი დავითის ძე შენგელია (დ. 24 აპრილი, 1908 — გ. 22 დეკემბერი, 1981) — საბჭოთა სამხედრო პირი და მაიორი. მონაწილეობა მიიღო მეორე მსოფლიო ომში, ამ პერიოდში მას მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება ხერსონის განთავისუფლებისა და მდინარე დნეპრის გადალახვის დროს გამოჩენილი მამაცობისათვის. 1967 წელს მიენიჭა ქალაქ ხერსონის საპატიო მოქალაქის წოდება. 1932 წლიდან გარდაცვალებამდე იგი იყო საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის წევრი.

ბიოგრაფია
გიორგი შენგელია დაიბადა 1908 წლის 24 აპრილს, 1926 წელს დაამთავრა სკოლა. დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. 1928-1932 წლებში ირიცხებოდა წითელ არმიაში. მსახურობდა საქართველოს მე-2 მსროლელ პოლკში, ქალაქ ბათუმში. 1932 წელს გახდა სკკპ-ს წევრი. 1939 წელს მიენიჭა უმცროსი ლეიტენანტის წოდება, 1940 წელს კი — უფროსი პოლიტხელის. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება. 1945 წელს მაიორი გიორგი შენგელია სამსახურიდან გადადგა. გარდაიცვალა 1983 წლის 22 დეკემბერს, ქალაქ თბილისში.

ჯილდოები
საბჭოთა კავშირის გმირი
ლენინის ორდენი
ალექსანდრე ნეველის ორდენი
სამამულო ომის ორდენი, ხარისხი
სამამულო ომის ორდენი, ხარისხი
მედალი „კავკასიის დაცვისათვის“
მედალი გერმანიასთან გამარჯვებისათვის დიდ სამამულო ომში (1941-1945)
მედალი ბერლინის აღებისათვის