რუსეთის ტერიტორიული გაფართოება და ცვლილებები

რუსეთის საზღვრები 16 საუკუნიდან იცვლებოდა სამხედრო დაპყრობებით, იდეოლოგიური და პოლიტიკური გაერთიანებებით.

ცარისტული რუსეთი
რუსეთზე თათრების მმართველობა ოფიციალურად დასრულდა 1480 წელს, როდესაც მდინარე უგრასთან „დიდი დგომის“ დროს თათრები დამარცხდნენ. ივანე -ის (მ. 1462–1505) და ვასილი -ის (მ. 1505–1533) მმართველობის პერიოდში მოხდა ცენტრალიზებული რუსეთის სახელმწიფოს კონსოლიდაცია. ამ პროცესს თან ახლდა რიგი ანექსიები, კერძოდ: ნოვგოროდის რესპუბლიკა 1478 წელს, ტვერი 1485 წელს, ფსკოვის რესპუბლიკა 1510 წელს, ვოლოკოლამსკი 1513 წელს, რიაზანი 1521 წელს და ნოვგოროდ-სევერსკი 1522 წელს.

1598–1613 წლების პოლიტიკური არასტაბილურობის პერიოდი, რომელიც ცნობილია როგორც „არეულობის ხანა“, 1613 წელს რომანოვების ხელისუფლებაში მოსვლით დასრულდა. ამის შემდეგ კი გაგრძელდა რუსეთის სამეფოს გაფართოებისა და კოლონიზაციის პროცესი. იმ დროს, როცა დასავლეთ ევროპა ახალი სამყაროს კოლონიზაციას ახორციელებდა, რუსეთის სამეფო ხმელეთზე — ძირითადად აღმოსავლეთით, ჩრდილოეთით და სამხრეთით — ფართოვდებოდა.

ასე გაგრძელდა საუკუნეების განმავლობაში. საუკუნის ბოლოსთვის რუსეთის იმპერიამ ბალტიის ზღვიდან შავ ზღვასა და წყნარ ოკეანემდე გააფართოვა თავისი საზღვრები. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში რუსეთის იმპერიას ეკუთვნოდა კოლონიები ამერიკაში (1732–1867), ხოლო 1889 წელს დღევანდელი ჯიბუტის ტერიტორიაზე დააარსა არაოფიციალური კოლონია, რომელმაც მხოლოდ ერთი თვე იარსება.

1582-1650 წლების პირველი ეტაპი მოიცავდა ჩრდილო-აღმოსავლეთით გაფართოებას ურალიდან წყნარ ოკეანემდე. ამ პერიოდში გეოგრაფიულმა ექსპედიციებმა ციმბირის ტერიტორია დეტალურად შეისწავლეს და მისი მნიშვნელოვანი ნაწილი რუკებზე აისახა. მეორე ეტაპი, რომელიც მიმდინარეობდა 1785-1830 წლებში, მოიცავდა სამხრეთისკენ მიმართულ გაფართოებას შავი ზღვისა და კასპიის ზღვის შორის მდებარე ტერიტორიებზე. მთავარ მიმართულებებს წარმოადგენდა სომხეთი და საქართველო, ასევე ოსმალეთის იმპერიასა და სპარსეთზე (ყაჯარების იმპერია) გავლენის გაძლიერება. 1829 წლისთვის რუსეთის იმპერია აკონტროლებდა მთელ კავკასიას, რაც ადრიანოპოლის 1829 წლის ხელშეკრულებით ოფიციალურად დამტკიცდა. მესამე ეტაპი, რომელიც მოიცავდა 1850-1860 წლებს, წარმოადგენდა მოკლე, მაგრამ სტრატეგიულ ინტერვალს. ამ პერიოდში რუსეთმა მიიერთა ამურის მდინარიდან მანჯურიამდე მდებარე რეგიონი. მეოთხე ეტაპი იყო 1865-იდან 1885 წლამდე, როდესაც რუსეთის იმპერიამ თურქესტანი შეიერთა და ინდოეთის ჩრდილოეთ საზღვარს მიადგა, რამაც ბრიტანეთის შეშფოთება გამოიწვია და დაიწყო "დიდი თამაში".

ისტორიკოსი მიხეილ ხოდარკოვსკი ცარისტულ რუსეთს აღწერს, როგორც „ჰიბრიდულ იმპერიას“, რომელიც აერთიანებდა კონტინენტური და კოლონიური იმპერიების ელემენტებს. ყაზახი მეცნიერის, კერეიხან ამანჟოლოვის თქმით, რუსეთის კოლონიზმს არსებითი განსხვავება არ ჰქონდა ბრიტანეთის, საფრანგეთისა და სხვა ევროპული სახელმწიფოს კოლონიური პოლიტიკებისგან. ცინგის დინასტიის ჩინეთმა ადრეულ საზღვრის კონფლიქტებში დაამარცხა რუსეთის იმპერია, მაგრამ 1858 წლის აიგუნის ხელშეკრულებით რუსეთმა მიიღო გარე მანჯურიის რეგიონი, მათ შორის ამურის მიმდებარე ტერიტორიები. 1900 წელს, ბოქსიორების აჯანყების დროს, რუსეთის იმპერიამ მანჯურიაში შეჭრა განახორციელა. ამას მოჰყვა ბლაგოვეშჩენსკის ხოცვა-ჟლეტა, რომლის დროსაც რუსეთის საზღვრის მხარეს მცხოვრები ჩინელი მოსახლეობა დაიხოცა.

მეორე მსოფლიო ომის ბოლოს საბჭოთა კავშირმა შეიერთა:

კრესი (თანამედროვე დასავლეთ ბელარუსი და დასავლეთ უკრაინა) პოლონეთის მეორე რესპუბლიკიდან (იხ. საბჭოთა კავშირის მიერ ანექსირებული პოლონეთის ტერიტორიები), ანექსირებული 1939 წლის სექტემბერ-ოქტომბერში.
ესტონეთი, ლატვია და ლიტვა ოკუპირებულია 1940 წლის აგვისტოში
ბესარაბია (მოლდოვა), ჰერცა და ბუკოვინას ნაწილი, ოკუპირებული რუმინეთიდან 1940 წელს ულტიმატუმის შემდეგ.
კარელიასა და სალას ნაწილები 1940 წელს, პეჩენსკის რაიონი (პეცამო) 1944 წელს, ფინეთიდან და 50 წლიანი იჯარით საზღვაო ბაზაზე პორკკალაში 1944 წელს.
კარპატების რუთენია, ადრე ჩეხოსლოვაკიაში და ოკუპირებული 1944 წელს
ტუვა (დამოუკიდებელი 1921–1944; ადრე მართავდნენ მონღოლეთს და მანჩუს იმპერიას )
აღმოსავლეთ პრუსიის ნაწილი (ახლანდელი კალინინგრადის ოლქი ) ნაცისტური გერმანიიდან, 1945 წ.
კლაიპედას რეგიონი, ხელახლა ანექსირებული ლიტვაში 1945 წელს
კურილის კუნძულები და სამხრეთ სახალინი იაპონიიდან, ოკუპირებული 1945 წელს.

ამ ტერიტორიებიდან, პეჩენგა, სალა, ტუვა, კალინინგრადის ოლქი, კურილის კუნძულები და სახალინი რუსეთის საბჭოთა ფედერაციული სოციალისტური რესპუბლიკის (რัფსრ) ტერიტორიას შეუერთდა.

1945 წლის ბოლოს, საბჭოთა რუსეთმა პოლონეთისგან მიიერთა მაზურიის ოლქის ჩრდილოეთ სასაზღვრო ზოლი (დღევანდელი კალინინგრადის ოლქის სამხრეთ სასაზღვრო ნაწილი), მათ შორის ქალაქები გერდავი (ახლანდელი ჟელეზნოდოროჟნი) და ილავკა (ახლანდელი ბაგრატიონოვსკი), ხოლო ადგილობრივი პოლონური ადმინისტრაცია განდევნა.

ჩინეთის აღმოსავლეთის რკინიგზა, რომელიც ადრე ცარისტული კონცესია იყო, 1929 წლის ჩინეთ-საბჭოთა კონფლიქტის შემდეგ საბჭოთა კავშირმა კვლავ დაიკავა. რკინიგზა ჩინეთს 1952 წელს დაუბრუნდა.

ამასთანავე, რუსეთის სფსრ-ს გარკვეული ტერიტორიები გამოეყო. 1924 წელს მას გამოეყო თურქმენეთი და უზბეკეთი, 1936 წელს — ყაზახეთი და ყირგიზეთი, ხოლო 1945-1956 წლებში — კარელია-ფინეთის რესპუბლიკა. 1954 წლის 19 თებერვალს ყირიმის ოლქი და სევასტოპოლის ქალაქი უკრაინას გადაეცა (შემდგომში, 2014 წელს, რუსულმა ფედერაციამ მიიერთა).

საბჭოთა რესპუბლიკებს შორის ასევე განხორციელდა არაერთი მცირე სასაზღვრო ცვლილება.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, საბჭოთა კავშირმა შექმნა შვიდი სატელიტური სახელმწიფო, სადაც ადგილობრივ პოლიტიკას, სამხედრო სტრუქტურას, აგრეთვე საგარეო და შიდა პოლიტიკას სრულად აკონტროლებდა:

ალბანეთის სახალხო სოციალისტური რესპუბლიკა (1961 წლამდე)
ბულგარეთის სახალხო რესპუბლიკა
ჩეხოსლოვაკიის სოციალისტური რესპუბლიკა
გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკა
უნგრეთის სახალხო რესპუბლიკა
პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკა
რუმინეთის სოციალისტური რესპუბლიკა (1965 წლამდე)

რუსეთის ფედერაცია
საბჭოთა კავშირის დაშლას შედეგად მოჰყვა პოსტ-საბჭოთა დამოუკიდებელი სახელმწიფოების ჩამოყალიბება. რუსეთის სფსრ-მ დეკემბერში 1991 წელს დამოუკიდებლობა გამოაცხადა და სახელწოდება რუსეთის ფედერაციად შეიცვალა.

ჩეჩნეთის იჩქერიის რესპუბლიკა 1991-2000 წლებში ჩეჩნეთის სეპარატისტული მთავრობა იყო. გროზნოს ბრძოლაში რუსეთის დამარცხების შემდეგ, პირველი ჩეჩნეთის ომი 1997 წლის იანვარში დასრულდა, როდესაც რუსეთმა პრეზიდენტ ასლან მასხადოვის ხელმძღვანელობით შექმნილი ახალი იჩქერიული მთავრობა აღიარა და მაისში სამშვიდობო ხელშეკრულება გააფორმა. თუმცა, 1999 წელს რუსეთი კვლავ შეიჭრა ჩეჩნეთში, აღადგინა ჩეჩნეთის რესპუბლიკა, ხოლო იჩქერიის მთავრობა 2000 წელს გადასახლებაში წავიდა.

რუსეთის ფედერაცია რამდენომე მეზობელთან იყო ტერიტორიულ დავებში ჩართული. იაპონიასთან კურილის კუნძულებზე დავა დღემდე გრძელდება, ლატვიასთან პიტალოვის რაიონის საკითხი 1997 წელს გადაიჭრა. ჩინეთთან დაპირისპირება ტარაბაროვისა და ბოლშოი უსურიის კუნძულებზე 2001 წელს მოგვარდა. ასევე, არსებობდა უთანხმოება კასპიის ზღვის საზღვრებზე და ესტონეთთან სახმელეთო საზღვრის დადგენასთან დაკავშირებით. უკრაინასთან რუსეთს ჰქონდა დავა სევასტოპოლის ფედერალური ქალაქის სტატუსზე, თუმცა 1997 წლის რუსეთ-უკრაინის მეგობრობის ხელშეკრულებით, მან მისი უკრაინის შემადგენლობაში ყოფნა აღიარა. გარდა ამისა, 2003 წლის აზოვის ზღვისა და კერჩის სრუტის შესახებ შეთანხმებით, რუსეთმა ტუზლის კუნძულზე პრეტენზია ოფიციალურად დათმო.

რუსეთის ფედერაციამ სადავო სეპარატისტული ტერიტორიების ჩამოყალიბებაში გამოიყენა თავისი შეიარაღებული ძალები, შეიარაღებული ფორმირებები და მატერიალური მხარდაჭერა. დნესტრისპირეთის ომის შემდეგ მოლდოვაში შეიქმნა დნესტრისპირეთი, ხოლო 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის შემდეგ რუსეთმა აღიარა აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის დამოუკიდებლობა. იმავე წელს, რუსეთის პრეზიდენტმა დიმიტრი მედვედევმა წარმოადგინა საგარეო პოლიტიკის ახალი კონცეფცია, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა აშშ-ის დომინირებულ "ერთპოლუსიან" მსოფლიო წესრიგს და აცხადებდა რუსეთის ფედერაციის მახლობელ და უფრო შორეულ რეგიონებში "პრივილეგირებული გავლენის სფეროს" არსებობას.

2014 წელს, როდესაც უკრაინაში რამდენიმე თვიანი საპროტესტო გამოსვლების შემდეგ, პრეზიდენტი ვიქტორ იანუკოვიჩი ღირსების რევოლუციის შედეგად გადააყენეს, ქვეყანაში პოლიტიკური არასტაბილურობა გამწვავდა, რასაც დაპირისპირებები მოჰყვა სხვადასხვა ქალაქში, მათ შორის ოდესასა და ყირიმში. ამ უკანასკნელში რეფერენდუმი გამოცხადდა, რის შემდეგაც რუსეთის სამხედრო ძალები ნახევარკუნძულზე განლაგდნენ. რეფერენდუმის შედეგების საფუძველზე, კრემლმა ყირიმი და სევასტოპოლი საკუთარ ტერიტორიად გამოაცხადა, თუმცა ანექსია არ აღიარა არც უკრაინამ და არც საერთაშორისო საზოგადოების უმეტესმა ნაწილმა. რამდენიმე კვირის შემდეგ, უკრაინის დონბასის რეგიონში შეიარაღებული კონფლიქტი დაიწყო. მიუხედავად იმისა, რომ კრემლი უარყოფს მასში აქტიურ მონაწილეობას, გავრცელებული მოსაზრებით, კონფლიქტი მხარდაჭერილი იყო რუსეთის ფედერაციიდან გაგზავნილი სამხედრო ძალებით, მებრძოლებით, იარაღითა და საბრძოლო მასალით.

2022 წლის 21 თებერვალს, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა ხელი მოაწერა ბრძანებულებას, რომელიც უკრაინის დონბასის ორ სეპარატისტულ რეგიონს დამოუკიდებლად აღიარებდა, რის შემდეგაც რუსეთმა რეგიონში სამხედრო ძალები შეიყვანა. ორი დღის შემდეგ, რუსული ჯარები ღიად შეიჭრნენ უკრაინის მიერ კონტროლირებულ ტერიტორიაზე, რაც ფართოდ განიხილებოდა როგორც ხელისუფლების შეცვლისა და უკრაინის ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილის დაკავების მცდელობა.

2022 წლის 30 სექტემბერს, ვლადიმერ პუტინმა განაცხადა, რომ რუსეთი უკრაინის ოთხ ნაწილობრივ ოკუპირებულ რეგიონს — დონეცკის, ხერსონის, ლუჰანსკისა და ზაპოროჟიეს ოლქებს — თავის ტერიტორიად აცხადებს. ამ გადაწყვეტილებას საერთაშორისო საზოგადოებაში ფართო კრიტიკა მოჰყვა. ამასთან, რუსეთი აღნიშნული რეგიონების სრულ კონტროლს არ ფლობს, ხოლო მისი ხელისუფლება ვერ განსაზღვრავს ახალ საერთაშორისო საზღვრებს.

მეტი ინფორმაციისთვის იხილეთ
ჩეჩნეთ-რუსეთის კონფლიქტი
რუსეთის იმპერიის საგარეო პოლიტიკა
გეოპოლიტიკის საფუძვლები
რუსეთის ადმინისტრაციული დაყოფის ისტორია
შიდა კოლონიალიზმი
კალინინგრადის კითხვა
კარელიური კითხვა
მოსკოვი, მესამე რომი
პოსტსაბჭოთა კონფლიქტები
რუსული იმპერიალიზმი
რუსული ირდენტიზმი
საზღვარგარეთ ახლოს
რუსეთის მიერ ოკუპირებული ტერიტორიები
რუსიფიკაცია
დერუსიფიკაცია
საბჭოთა იმპერია
გეოპოლიტიკური ცვლილებების ვადები
ეროვნული საზღვრების სია 1815 წლიდან 1914 წლამდე
ეროვნული საზღვრების ცვლილებების სია (1914–დღემდე)