მარიზ კონდე

მარიზ კონდე (დ.11 თებერვალი, 1934 − გ. 2 აპრილი, 2024) — ფრანგი რომანისტი, კრიტიკოსი და დრამატურგი საფრანგეთის საზღვარგარეთის დეპარტამენტისა და გვადელუპის რეგიონიდან. კონდე ასევე მუშაობდა აკადემიკოსად, რომლის სასწავლო კარიერამ მიიყვანა დასავლეთ აფრიკასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში, ასევე კარიბის ზღვის რეგიონსა და ევროპაში. მწერლობის მხრივ კონდე ყველაზე ცნობილი გახდა რომანით "სეგუ" (1984-1985).
კონდეს ნაწერები იკვლევს აფრიკულ დიასპორას, რომელიც წარმოიშვა მონობისა და კოლონიალიზმის შედეგად კარიბის ზღვის აუზში. მწერლის რომანები, დაწერილი ფრანგულ ენაზე, ითარგმნა ინგლისურად, გერმანულად, ჰოლანდიურად, იტალიურად, ესპანურად, პორტუგალიურად და იაპონურად . კონდე დაჯილდოვდა სხვადასხვა პრემიით, როგორიცაა "გრან პრი ლიტერერ დე ლა ფამ" (1986), "პრი დე ლ'აკადემი ფრანსეზ" (1988), "პრი კარბე დე ლა კარაიბ" (1997) და ახალი აკადემიის პრიზი ლიტერატურაში (2018) ნაწარმოებებისთვის. ის ლიტერატურის დარგში ნობელის პრემიის ძლიერ კანდიდატად ითვლებოდა.
ადრეული ცხოვრება
პუენტ-ა-პიტრში, გვადელუპაში, 1934 წლის 11 თებერვალს დაბადებული კონდე იყო რვა შვილს შორის უმცროსი. მშობლები იყვნენ გვადელუპის პირველი შავკანიანი მასწავლებლები. დედა, ჟან კიდალი (რომელიც წარმოშობით იყო მარი-გალანტიდან და ხშირად ჩნდებოდა კონდეს შემოქმედებით ნაწერებში), მართავდა საკუთარ “გოგონების სკოლას”. მამამ, ოგუსტ ბუკოლონმა - ადრინდელმა პედაგოგმა - დააარსა პატარა ბანკი "ლა კეს კოოპერატივ დე პრე", რომელსაც მოგვიანებით გადაერქვა "ლა ბანკ ანტილეზ"".
კონდეს მამას, ოგუსტ ბუკოლონს, პირველი ქორწინებიდან ჰყავდა ორი ვაჟი: სერჟი და ალბერი. კონდეს სამი და ჰყავდა-ენა, ჟან და ჟილეტი, ხოლო ძმები - ოგუსტი, ჟანი, რენე და გაი.
.
1960 წლიდან 1972 წლამდე კონდე ასწავლიდა გვინეაში, განაში და სენეგალში.. განაში ყოფნის პერიოდში მწერალმა შეადგინა ფრანკოფონური აფრიკული ლიტერატურის კრებული "ანთოლოჟი დე ლა ლიტერატურ აფრიკენ დ'ექსპრესიონ ფრანსეზ" (განას ენების ინსტიტუტი, 1966). თუმცა, იგი იყო „მრავალი ურთიერთსაწინააღმდეგო მოვლენის მოწმე’’ და მის წინააღმდეგ სავარაუდო დივერსიული საქმიანობის ბრალდებებმა კონდეს განადან დეპორტაცია გამოიწვია.
დასავლეთ აფრიკის დატოვების შემდეგ კონდე მუშაობდა ლონდონში -ს პროდიუსერად ორი წლის განმავლობაში. შემდეგ 1973 წელს კონდე დაბრუნდა პარიზში და ასწავლიდა ფრანკოფონურ ლიტერატურას პარიზ -ში (ჟიუსიე), -ში (ნანტერი) და -ში (სორბონა ნუველი). 1975 წელს კონდემ მაგისტრისა და დოქტორის ხარისხი მიიღო პარიზის სორბონა ნიუველში შედარებითი ლიტერატურის სპეციალობით, სადაც იკვლევდა შავკანიანთა სტერეოტიპებს კარიბულ ლიტერატურაში .კონდე წარმოადგენდა კრიტიკული ნაშრომების ავტორს, რომლებიც მოიცავდა "ლე პროფილ დ'იუნ ოევრ" (ჰატიე, 1978), "ლა სივილიზასიონ დუ ბოსალ" (ლ'არმატან, 1978) და "ლა პაროლ დე ფამ" (ლ'არმატან, 1979)
.
კონდემ არ გამოაქვეყნა პირველი რომანი "ერემაქონონი", სანამ თითქმის 40 წლის არ გახდა, რადგან "არ ჰქონდა თავისი თავის მიმართ რწმენა და ვერ ბედავდა წარედგინა თავისი ნაშრომი გარე სამყაროსთვის". მეორე რომანი "უნ სეზონ ა რიატა" გამოქვეყნდა 1981 წელს; თუმცა, კონდე, როგორც თანამედროვე მწერალი ცნობილი გახდა მესამე რომანის "სეგუს" (1984) გამოქვეყნების შემდეგ.
"სეგუს" წარმატების შემდეგ, 1985 წელს, კონდეს მიენიჭა ფულბრაიტის სტიპენდია შეერთებულ შტატებში "კარიბის ლიტერატურისა და კულტურის" სწავლებისთვის ოქსიდენტალ კოლეჯში, ლოს ანჯელესში (1985 წლის სექტემბრიდან 1986 წლის მაისამდე). 1987 წელს კონდე იყო როკფელერის ფონდის, ბელაჯიოს რეზიდენციაში მყოფი მწერალი და ასევე დაჯილდოვდა გუგენჰაიმის ფონდის სტიპენდიით. 1991 წელს კონდეს პიესა "მასაბიელის ბორცვები" დაიდგა ნიუ-იორკში, უბუს რეპერტუარულ თეატრში. კონდე შევიდა 1992 წლის ანთოლოგიაში "აფრიკის ქალიშვილები", რომლის რედაქტორიც მარგარეტ ბასბი იყო. 1995 წელს კონდე ნიუ-იორკში, კოლუმბიის უნივერსიტეტში ფრანგული და ფრანკოფონური ლიტერატურის პროფესორი გახდა, სადაც შემდგომში ემერიტას წოდება მიიღო.
კონდე ასწავლიდა სხვადასხვა უნივერსიტეტში, მათ შორის კალიფორნიის უნივერსიტეტში ,ბერკლიში, -ში, სორბონაში, ვირჯინიის უნივერსიტეტში და ნანტერის უნივერსიტეტში. კონდე პენსიაზე 2005 წელს გავიდა.
კონდე წარმოადგენს 2011 წლის დოკუმენტური ფილმის "მარიზ კონდე, ერთი ხმის’’ მთავარ საგანს, რეჟისორი იყო ჟერომ სესკენი, რომელიც მოგვითხრობს მწერლის ცხოვრებას.
2011 წელს ლა დეზირადის კუნძულზე გაიხსნა კოლეჯი მარიზ-კონდე კონდეს პატივსაცემად.
გარდაცვალება
კონდე გარდაიცვალა საფრანგეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ვოკლუზის საგრაფოში, აპტში, 2024 წლის 2 აპრილს, 90 წლის ასაკში.
ლიტერატურული მნიშვნელობა
კონდეს რომანები იკვლევს რასობრივ, გენდერულ და კულტურულ საკითხებს სხვადასხვა ისტორიულ ეპოქასა და ადგილებში, მათ შორის სალემის ჯადოქრების პროცესებს რომანში "მე, ტიტუბა: სალემის შავი ჯადოქარი" (1986); მე-19 საუკუნის ბამბარას იმპერია მალის სეგუში, მე-20 საუკუნის პანამის არხის მშენებლობასა და გავლენას დასავლეთინდოელი საშუალო კლასის ზრდაზე რომანში "სიცოცხლის ხე" (1987). კონდეს რომანები აკვალიანებს ურთიერთობებს აფრიკულ ხალხებსა და დიასპორას შორის, განსაკუთრებით კარიბის რეგიონში. როგორც ლუიზ ჰარდვიკი აღნიშნავს, "კოსმოპოლიტური ხასიათით, კონდეს ლიტერატურა განიხილავს გლობალიზებული სამყაროს სირთულეებს, გამოკვეთილად გულწრფელი ხმით. კონდემ უარყო მისი სტილის იზოლირების მცდელობები ან იარლიყები, რომლებიც ფრანგ ან კრეოლურ მწერლად აღწერდა და ხშირად ციტირებდნენ, რომ მას ასეთი განცხადება ჰქონდა: „მე მარიზ კონდეს ენაზე ვწერ“
.
პირველი რომანი "ერემაქონონი" (მალინკეს ენაზე სათაური ნიშნავს "ბედნიერების მოლოდინს"), გამოქვეყნდა 1976 წელს. რომანი იმდენად საკამათო აღმოჩნდა, რომ ამოიღეს თაროებიდან ექვსი თვის შემდეგ აფრიკული სოციალიზმის წარმატების კრიტიკის გამო. მიუხედავად იმისა, რომ ისტორია მჭიდროდ ემთხვევა კონდეს გვინეაში პირველად ყოფნის დროს განცდილ ცხოვრებას და დაწერილია პირველ პირში, მან ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ეს არ არის ავტობიოგრაფია. წიგნი, როგორც მან აღწერა, არის „ანტი-მოის“, ორაზროვანი პიროვნების ისტორია, რომლის იდენტობისა და წარმომავლობის ძიება ხასიათდება სექსუალური თავისუფლების მეამბოხე ფორმით“.
კონდე ინარჩუნებდა მნიშვნელოვან დისტანციას უმეტესი კარიბული ლიტერატურული მოძრაობებისგან, როგორიცაა ნეგრიტუდა და კრეოლიტე, და ხშირად ფოკუსირდებოდა მკვეთრად ფემინისტური და პოლიტიკური საკითხების შემცველ თემებზე.რადიკალური აქტივისტი როგორც ნაწერებში, ასევე პირად ცხოვრებაში, აღიარებდა: ,,ვერაფერს დავწერდი... თუ მას გარკვეული პოლიტიკური მნიშვნელობა არ ექნებოდა. სხვა არაფერი მაქვს შესათავაზებელი, რაც მნიშვნელოვანი მნიშვნელოვანი დარჩება’’
1995 წლის რომანი "უინდვორდ ჰაითსი" წარმოადგენს ემილი ბრონტეს "ქარიშხლიანი უღელტეხილის" (1847) გადამუშავებას, რომელიც კონდემ პირველად წაიკითხა 14 წლის ასაკში. მწერალს დიდი ხანი სურდა შეექმნა საკუთრი ნაშრომი ამის ირგვლივ, როგორც "პატივისცემის" აქტი. კონდეს რომანის მოქმედება ხდება გვადელუპაში, რასა და კულტურა წარმოჩენილია როგორც საკითხები, რომლებიც ყოფს ადამიანებს. წიგნის წერისას კარიბის ზღვის აუზის ქვეყნებიდან მიღებული გამოცდილების გათვალისწინებით, მან თქვა:
"ამდენი სამყაროს ნაწილად ყოფნა - აფრიკული სამყაროს ნაწილი აფრიკელი მონების გამო, ევროპული სამყაროს ნაწილი ევროპული განათლების გამო - წარმოადგენს ორმაგ მნიშვნელობას. ამის გამოყენება შესაძლებელია საკუთარი გზით და წინადადებებისთვის სხვა მნიშვნელობის მიცემა. მე კმაყოფილი ვიყავი, როდესაც ამ საქმეს ვაკეთბდი, რადგან ეს იყო თამაში, ერთგვარი პერვერსიული, მაგრამ მხიარული თამაში".
კონდეს გვიან ნაწერები მოიცავს ავტობიოგრაფიულ "ამბებს გულიდან": ნამდვილი ისტორიები ბავშვობიდან" (1999), ესეების კრებულს ბავშვობის შესახებ , და "ვიქტუარს" (2006), მამიდის ფიქციურ ბიოგრაფიას იმ პერიოდის შესახებ, როდესაც გვადელუპის შავკანიანმა მოსახლეობამ დაიცვა უფლებები განათლებასა და პოლიტიკურ ძალაუფლებაზე.
"ვინ გაუკვეთა ცელანირეს ყელი" (2000) შექმნილი იყო რეალური ისტორიის შთაგონებით, მარიზი იყენებს ჯადოსნურ რეალიზმისა და ფანტაზიის ნაზავს რომანში ქალის შესახებ, რომელსაც სურს გამოავლინოს წარსულის სიმართლე და შური იძიოს ბავშვობის დამახინჯებისთვის.
რიჩარდ ფილკოქსის მიერ თარგმნილი 2017 წლის "რა არის აფრიკა ჩემთვის? ფრაგმენტები ავტობიოგრაფიიდან" აღწერილი იქნა ნუ სარო-ვივას მიერ რეცენზიაში როგორც "გამაჯანსაღებლად გულწრფელი... გასართობი და ზოგჯერ იუმორისტული ამბავი თორმეტი წლის შესახებ, რომელიც ავტორმა გაატარა აფრიკაში 1950-იანი და 60-იანი წლების ბოლოს... და წიგნის ბოლოს ავტორი აღიარებს, რომ მან ჯერ კიდევ არ იცის, რას ნიშნავს მისთვის აფრიკა - გაბედული აღიარება სამყაროში, რომელიც განსაზღვრულ თხრობით რკალებს ეძებს.’’

2018 წელს კონდე დაჯილდოვდა ახალი აკადემიის პრიზით ლიტერატურაში, დაფუძნებული როგორც ერთჯერადი ალტერნატივა ნობელის პრემიის ლიტერატურაში (რომლისთვისაც კონდე ხშირად ითვლებოდა ფავორიტად, მაგრამ არ დაჯილდოვდა იმ წელს სექსუალური ძალადობის სკანდალის შედეგად საჯილდო კომიტეტში), ჟიურიმ შეაქო კონდე როგორც "დიდი მთხრობელი, რომლის ავტორობა ეკუთვნის მსოფლიო ლიტერატურას, აღწერს კოლონიალიზმის დარბევასა და პოსტკოლონიალურ ქაოსს ენაზე, რომელიც არის ერთდროულად ზუსტი და შთამბეჭდავი".
2022 წელს კონდე დასახელდა ერთ-ერთი 12 სამეფოს საზოგადოების ლიტერატურის საერთაშორისო მწერალად, ენ კარსონთან, ციციი დანგარემბგასთან, კორნელია ფუნკესთან, მერი გეიტსკილთან, ფაიზა გუენთან, საიდია ჰარტმანთან, კიმ ჰიესუნთან, იოკო ოგავასთან, რაჟა შეჰადესთან, ხუან გაბრიელ ვასკესთან და სამარ იაზბეკთან ერთად
.
კონდეს 2023 წლის რომანი "სახარება ახალი სამყაროს მიხედვით" მოხვდა საერთაშორისო ბუკერის პრემიის გრძელ სიაში და 86 წლის ასაკში კონდე გახდა ყველაზე ასაკოვანი მწერალი, რომელიც მოხვდა პრიზის გრძელ სიაში. რომანი მისი ქმრისა და მთარგმნელის, რიჩარდ ფილკოქსისთვის კარნახით შეიქმნა, რადგან კონდეს დეგენერაციული ნევროლოგიური დაავადება ჰქონდა, რაც მეტყველებასა და მხედველობას ართულებდა.ერთად ისინი გახდნენ პირველი ცოლ-ქმრის ავტორ-მთარგმნელი გუნდი, რომელიც მოხვდა გრძელ სიაში და შემდგომში მოკლე სიაში ჯილდოსთვის