iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სამხედრო ისტორია

სამხედრო ისტორია — ჰუმანიტარული დისციპლონა, ისტორიის მეცნიერების ერთ-ერთი განხრა, რომელიც შეისწავლის საბრძოლო მოქმედებებისა და ომების ისტორიას, მათ გავლენას საზოგადოებაზე, კულტურასა და ეკონმიკაზე, ასევე მათ მიერ გამოწვეულ ცვლილებებს პოლიტიკასა და საერთაშორისო ურთიერთობებში.

პროფესიონალი ისტორიკოსები, როგორც წესი, ყურადღებას ამახვილებენ სამხედრო მოვლენებსა და იმ გავლენაზე, რომელიც სამხედრო მოვლენებმა იქონიეს საზოგადოებაზე. მნიშვნელოვანია ასევე კონფლიქტების შედეგების ანალიზი. მოყვარული სამხედრო ისტორიკოსები, პროფესიონალებისგან განსხვავებით, ყურადღებას ამახვილებენ ბრძოლის დეტალების შესწავლაზე, უნიფორმისა და ეკიპირების მიმოხილვაზე.
პარალელური ბიოგრაფიები

„პარალელური ბიოგრაფიები“ — პლუტარქეს ყველაზე ცნობილი ჩვენამდე მოღწეული ნაწარმოები.
ამ ნაშრომში შედის სახელგანთქმული რომაელების და ბერძნების დაწყვილებული ბიოგრაფიები. ზოგიერთი გმირები ძალიან ზუსტადაა დაწყვილებული, მაგალითად თეზევსი და რომულუსი რომის და ათენის დამაარსებლები, პირველი კანონმდებლები ლიკურგი და ნუმა პომპილიუსი, უდიდესი მხედართმთავრები და ლიდერები ალექსანდრე მაკედონელი და იულიუს კეისარი. ბიოგრაფიების შემდეგ პლუტარქე წერს შედარებით დახასიათებას, მაგრამ ზოგ წყვილს ასეთი დახასიათება არ მოყვება. თავდაპირველად არსებობდა 23 წყვილი, მაგრამ ეპამინოიდი და სციპიონ აფრიკელი დაიკარგა.

მისი ბიოგრაფიები იმითაც არის საინტერესო, რომ იგი გადმოგვცემს არა მარტო ჩვენთვის დაკარგული ისტორიული წყაროებიდან ინფორმაციას, არამედ მის დროს არსებულ მითქმა მოთქმებსაც, ასე მაგალითად ანტონიუსის ბიოგრაფიაში იგი გვითრობს ბაბუამისისგან მოსმენილ ჭორებს თუ რა ხდებოდა კლეოპატრას კარზე.

ბიოგრაფიები
ასევე ცალობით ბიოგრაფიები:
ართაქსერქსი
არატე
გალბა
ოტონი
ანაკოფია

ანაკოფია, ფეოდალური ხანის ციხე-ქალაქი საქართველოში, ახლანდელი ახალი ათონის ტერიტორიაზე (აფხაზეთი). - საუკუნეებში ანაკოფია აბაზგთა საერისთავოს პოლიტიკური ცენტრი იყო.

ისტორია
ქართულ საისტორიო წყაროებში პირველად მოხსენიებულია მურვან ყრუს ლაშქრობასთან დაკავშირებით, საუკუნის 30-იან წლებში, როცა არაბთაგან ანაკოფიას აღების ცდა მარცხით დამთავრდა. საუკუნის ბოლოდან ანაკოფია ახლად შექმნილი აფხაზთა სამეფოს მთავარ ქალაქად იქცა და დედაქალაქად ქუთაისის გამოცხადების შემდეგაც არ დაუკარგავს მნიშვნელობა. საქართველოს ერთიანი სამეფოს შექმნის შემდეგ ანაკოფია იყო „თავადი ციხეთა აფხაზეთისათა“ („ქართლის ცხოვრება“), 1032 ანაკოფია ბიზანტიელებმა დაიკავეს. 1074 წელს კვლავ საქართველოს დაუბრუნდა. საუკუნიდან ანაკოფია თანდათან დაკნინდა. - საუკუნეებში გუნუელებმა ანაკოფიაში, ზღვის პირას, მდ. ფსირცხის შესართავთან ციხე ააგეს და ფაქტორია დააარსეს. საუკუნეში სამეგრელოს მთავარმა ლევან დადიანმა ანაკოფიას ზღუდე შემოავლო. საუკუნეში ციხე და ზღუდე უქმად იყო. 1875 წელს ანაკოფიის ნანგრევებთან დაარსდა ახალი ათონის მონასტერი, რომლის სახელი ეწოდა მთელ იმ ადგილსაც. ვახუშტის ცნობები:

ანაკოფიის ტერიტორიაზე 1957-1958 წლებში ჩატარებულმა არქეოლოგიურმა გათხრებმა (ხელმძღვანელი მ. ტრაპში) ცხადყო, რომ ციხე-ქალაქს 7 ჰა ფართობი ეკავა. გარშემორტყმული იყო კოშკებიანი გალავნით. შიდა ციხე ბორცვის წვერზე იდგა, იქვე იყო კოშკები, ბაზილიკური ეკლესია, ჭა და სხვა. ქალაქის ტერიტორიაზე აღმოჩნდა - საუკუნეების საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობები, ტაძრის ნანგრევები, საკირე. ნაპოვნია მინისა და თიხის ჭურჭელი და სამეურნეო იარაღი და სხვა. აქვე მიკვლეულია ელინისტური ხანის ნამოსახლარის ნაშთები.
პუნიკური ომები

პუნიკური ომები (ძვ. წ. 264 - ძვ. წ. 146) — ომები რომსა და კართაგენს შორის. რომაელები კართაგენელებს პუნებს უწოდებდნენ. აქედან მოდის სიტყვა „პუნიკური“.

პირველი პუნიკური ომის (ძვ. წ. 264 - ძვ. წ. 242) დაწყების მიზეზი იყო დასავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთზე ჰეგემონობა. მოცემულ დროს რომაელებმა უკვე მთლიანად დაასრულეს იტალიაში ექსპანსია და სურდათ ზღვაზე ბატონობის მოპოვება, მაგრამ მათ არც გამოცდილება ჰქონდათ, არც ფლოტი, ხოლო კართაგენი უკვე აკონტროლებდა დასავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთის დიდ ნაწილს. მას დაპყრობილი ჰქონდა სიცილია, სარდინია, კორსიკა და სამხრეთი ესპანეთი. მიუხედავად ამისა, რომაელებმა ამ ომში მოიპოვეს გამარჯვება, რის შედეგადაც დაიპყრეს სიცილია, თვითონ კართაგენში კი ამ დამარცხებისგან ისე აირია სიტუაცია, რომ რომაელებმა უპრობლემოდ დაიკავეს სარდინიაც და კორსიკაც.

მეორე პუნიკური ომი (ძვ. წ. 218 - ძვ. წ. 202) კართაგენი არ აპირებდა მარცხთან შეგუებას. ზღვაზე დაკარგული კუნძულების სანაცვლოდ კართაგენმა ახალი ესპანური ოლქები დაიპყრო. ძვ.წ.226/225 წლებში რომმა და კართაგენმა პირინეს ნახევარკუნძულზე თავიანთი გავლენის გამყოფ ზოლად მდ. ებრო დაასახელეს. ეს შეთანხმება რომაელებმა დაარღვიეს, როდესაც კართაგენის ზონაში მდებარე ქ. საგუნტუმი თავის მფლობელობაში მოაქციეს. ეს გახდა რომსა და კართაგენს შორის ახალი ომის საბაბი. ძვ. წ. 219 წელს 25 წლის კართაგენელმა სარდალმა ჰანიბალმა აიღო საგუნტუმი. საპასუხოდ რომმა კართაგენს ბრძოლა გამოუცხადა. ასე დაიწყო მეორე პუნიკური ომი. ჰანიბალმა გადაწყვიტა მტრის ტერიტორიაზე ეომა. ძვ. წ. 218 წელს მან 40 000-იანი ჯარით ალპები გადალახა და ჩრდილო იტალიაში შევიდა. რომის მოძულე გალური ტომები, რომლებიც ჰანიბალს გამათავისუფლებლად მიიჩნევდნენ, მის მებრძოლთა რიგებს ავსებდნენ. რომი ბრძოლას ბრძოლზე აგებდა. გარდატეხა რომის სასარგებლოდ დაიწყო მხოლოდ ძვ. წ. 210 წლიდან, მას შემდეგ, რაც რომის მთავარსარდლად დაინიშნა პუბლიუს კორნელიუს სციპიონი. სციპიონმა ჯერ ესპანეთში მიაყენა დარტყმა კართაგენელებს, შემდეგ ჩრდილო იტალიაში, სულ ბოლოს კი საბრძოლო მოქმედებები აფრიკაში გადაიტანა. ძვ. წ. 202 წელს სციპიონი და ჰანიბალი შეხვდნენ ზამასთან. ამ ბრძოლისას ნუმიდიელთა მხედრობამ უღალატა ჰანიბალს და რომაელთა მხარეზე გადავიდა. ჰანიბალი დამარცხდა. ასე დამთავრდა მეორე პუნიკური ომი. კართაგენმა დაკარგა სამფლობელოები ესპანეთში, დაედო კონტრიბუცია 10000 ტალანტის ოდენობით, აეკრძალა სამხედრო ფლოტისა და საბრძოლო სპილოების ყოლა.

მესამე პუნიკური ომი (ძვ. წ. 149 - ძვ. წ. 146) მეორე პუნიკურ ომში დამარცხების შემდეგ კართაგენი ძლიერ დასუსტდა, მაგრამ რომს ჰანიბალის აჩრდილი მოსვენებას არ აძლევდა. სენატორი კატონ უფროსი სენატის ყოველ სხდომაზე ერთსა და იმავეს იმეორებდა: „კართაგენი უნდა დაინგრეს!“ ძვ.წ. 149 წელს რომაელებმა კართაგენს ალყა შემოარტყეს. ამჯერად რომაელებს სარდლობდა სციპიონ აფრიკელი უმცროსი, შთამომავალი სახელოვანი პუბლიუს კორნელიუს სციპიონისა. ჯარის გარეშე დარჩენილი კართაგენის მოსახლეობა 3 წლის განმავლობაში მამაცურად იცავდა თავს, ამაგრებდა თითოეულ სახლს. ალყა 3 წელს გრძელდებოდა. ბოლოს რომაელებმა აიღეს კართაგენი, ჯერ დაანგრიეს, შემდეგ გადახნეს და მარილი დათესეს, რომ არაფერს გაეხარა ამ მიწაზე. კართაგენის სამფლობელოები რომის ხელში გადავიდა.
ანანია

ანანია — საუკუნის ქართველი მხატვარი, მინიატიურისტი. ცხოვრობდა სამცხის ათაბაგის კარზე, შემონახულია მისი ორი მინიატიურა, რომლებიც ჩაკრულია კალიგრაფ შავ-ზაქარიას მიერ საუკუნის გადაწერილ სახარებაში (-845). მინიატიურებზე გამოსახულია მათე და მარკოზ მახარებლების მჯდომარე ფიგურები. ანანიას ნახატისათვის დამახასიათებელია რამდენადმე წაგრძელებული პროპორციები.
სარაევო

სარაევო — ბოსნია და ჰერცეგოვინას დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი, სარაევოს კანტონის ადმინისტრაციული ცენტრი. 2013 წლის აღწერით მოსახლეობა 450 ათასი ადამიანია, თუმცა სერბთა რესპუბლიკის მიერ კონტროლირებადი აღმოსავლეთ სარაევოს და სხვა მიმდებარე დასახლებების ჩათვლით, სავარუდო მოსახლეობა 600 000-ს აღწევს.

ქალაქი დაარსებულია 1461 წელს ოსმალების მიერ. 1914 წელს სარაევოში მოკლულ იქნა ავსტრო-უნგრეთის იმპერიის ტახტის მემკვიდრე ერცჰერცოგი ფრანც ფერდინანდი, რამაც სათავე დაუდო პირველ მსოფლიო ომს.

ბოსნია და ჰერცეგოვინას ფედერაციის მთავარი პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული ცენტრი. სარაევო ფედერაციის მთლიანი შიდა პროდუქტის 31%-ს აწარმოებს (2012). ქალაქის ისტორიული ცენტრი ოსმალეთის და ავსტრია-უნგრეთის იმპერიების, საუკუნე- საუკუნის დასაწყისი, პერიოდის შენობა-ნაგებობებისგან შედგება.

დასახლება, რომელმაც შემდგომში მიიღო სახელწოდება ბოსნა-სარაი (-დან — „სასახლე“), დაახლოებით 1462 წელს თურქებმა დააარსეს. 1639 წლიდან, გარკვეული შუალედებით — ბოსნიის ელიათის ადმინისტრაციული ცენტრი, 1878 წლიდან — ავსტრია-უნგრეთის ბოსნია და ჰერცეგოვინას მთავარი ქალაქი. 1918 წლიდან — სერბების, ხორვატების და სლოვენების შემადგენლობაში. 1945 წლიდან — ბოსნია და ჰერცეგოვინას რესპუბლიკის დედაქალაქი.

1984 წელს სარაევო მასპინძლობდა ზამთრის ოლიმპიურ თამაშებს.

ეტიმოლოგია
სარაევომ სახელწოდება მიიღო სასახლისგან, რომელიც აგებულია საუკუნის შუა ხანებში. ტერმინი „სარაი-ოვასი“ პირველად 1455 წლის დოკუმენტშია მოხსენიებული, და შეიძლება ნიშნავდეს ველს, რომელიც სასახლის დასავლეთით მდებარეობს: თურქული სიტყვიდან  — „სასახლე“ და  — „ველი“. ასევე ქალაქის სახელწოდებისთვის გამოიყენებოდა სახელწოდება ბოსნა-სარაი (შედ. სარაი — ოქროს ურდოს დედაქალაქი): თურქულიდან სარაი — „სასახლე, ადმინისტრაციული შენობა“ (სიტყვასიტყვით „ბოსნიური სასახლე“), რომელიც საუკუნეში გაზი-ჰუსრევ-ბეგმა ააგო. 1878 წელს, ბოსნიის ავსტრია-უნგრეთთან მიერთების შემდეგ ქალაქის სახელწოდება შეიცვალა სარაევოთი — სიტყვასიტყვით „სასახლის“.

ერთ-ერთი ვერსიის თანახმად, სარაევო დაარსებულია შუასაუკუნოვანი ქალაქი ვრხბოსნას ადგილას (ტერმინი პირველად მოიხსენიება 1415 წელს) — „მდინარის ზედა დინება“ ან „მთა ბოსნაზე“: სერბულიდან ვრხ — „ზედა, მთა“ და ბოსნა — მდინარე, რომლის მიდამოებშიც ქალაქი მდებარეობს. წარსულში არსებული ეთნორელიგიური მრავალფეროვნების გამო, ქალაქს ასევე ევროპულ ან ბალკანურ იერუსალიმსაც უწოდებდნენ.
ანანიაშვილი

საკუთარი სახელი ანანიაშვილი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

არჯევან ანანიაშვილი — სამხედრო მოღვაწე
ბორის ანანიაშვილი — კონტრ-ადმირალი
გიორგი ანანიაშვილი — ენერგეტიკოსი
ელიზბარ ანანიაშვილი — მთარგმნელი
იოანე (ანანიაშვილი) — საეკლესიო მოღვაწე
იური ანანიაშვილი — ეკომონისტი, პედაგოგი
ნინო ანანიაშვილი — ქართველი ბალერინა
ანანურის მაზრა

ანანურის მაზრა — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული ყოფილ თბილისის გუბერნიაში. შეიქმნა 1803 წელს, როდესაც საქართველოს მთავარმართებლის გენერალ პავლე ციციანოვის ბრძანებით სამაზრო ცენტრი დუშეთიდან ანანურში გადაიტანეს. ამით სამაზრო ცენტრი დაუახლოვეს საქართველოს სამხედრო გზას. ცენტრის გადატანას ტერიტორიული ცვლილება არ გამოუწვევია: ანანურის მაზრა ყოფილი დუშეთის მაზრის საზღვრებში დარჩა. გეოგრაფიული მდებარეობის გამო ანანურს არ ჰქონდა სამაზრო ცენტრად განვითარების პერსპექტივა, ამიტომ 1821 წელს სამაზრო ცენტრი კვლავ დუშეთში გადაიტანეს.
ანასეული ქართლის ცხოვრება

ანასეული „ქართლის ცხოვრება“ — „ქართლის ცხოვრების“ ერთ-ერთი ნუსხა, გადაწერილი დაახლოებით 1479–1495 წლებში კახეთის მეფის ალექსანდრე -ის მეუღლის დედოფალ ანას (თავად გარსევან ჩოლოყაშვილის ქალიშვილი) ბრძანებით, რის გამოც მას „ანასეული“ ეწოდა.

გადამწერის ვინაობა უცნობია. ანასეული „ქართლის ცხოვრება“ უძველესია დღემდე ცნობილ ქართლის ცხოვრების ნუსხათა შორის. აღმოაჩინა ივანე ჯავახიშვილმა 1913 წელს სოფელ ლამისყანაში ჯამბაკურ-ორბელიანების საგვარეულო წიგნსაცავში. მასვე ეკუთვნის ამ ძეგლის პირველი აღწერილობა და ზოგადი ანალიზი. ხელნაწერს დასაწყისში აკლია დაახლოებით 50 გვერდი, გადამწერის შეცდომები უნებლიე ხასიათისაა, ხელნაწერში ბევრია სწორი, პირველი დედნიდან მომდინარე ვარიანტები, რომლებიც სხვა ნუსხებში დამახინჯებულია. ანასეული „ქართლის ცხოვრება“ გადაწერილია მხედრულით, საუკუნის მეოთხედში შედგენილი დედნიდან. მასში შედის ლეონტი მროველისა და ჯუანშერის თხზულებები, მატიანე ქართლისა, დავით აღმაშენებლის ისტორია და ლაშა გიორგის დროინდელი მატიანე, უკანესკნელი თხზულება დაწერილია 1222–1223 წლებში.

ამრიგად ანასეული „ქართლის ცხოვრების“ ნუსხით ირკვევა, რომ ქართლის ცხოვრების კრებულში საუკუნის ბოლო მეოთხედშიც არ ყოფილა შეტანილი თამარის ისტორის და ჟამთააღმწერლის თხზულება. 1927 წელს ივანე ჯავახიშვილმა დაბეჭდა ანასეული „ქართლის ცხოვრების“ ერთი ნაწილი — ლაშა გიორგის დროინდელი მატიანე. 1942 წელს სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით გამოვიდა ანასეული „ქართლის ცხოვრების“ სრული ტექსტი. ანასეული „ქართლის ცხოვრებას“ დიდი მნიშვნელობა აქვს ქართლის ცხოვრების თხზულებათა ტექსტის დადგენისა და კრებულის შედგენის ისტორიის შესწავლისათვის.

ქართლის ცხოვრების ანასეული ნუსხა დღეს დაცულია საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ფონდში (-795)
ანგორული თხა

ანგორული თხა — ძველი სამატყლე ჯიშის თხა. ზოგიერთი ცნობით, მისი სამშობლოა სამხრეთ შუამდინარეთის უძველესი ქვეყნები. შუა საუკუნებში ანგორული თხა გავრცელებულია თურქეთში, ანგორის (ახლანდელი ანკარის) პროვინციაში, საიდანაც წარმოდგა ჯიშის სახელწოდება. საუკუნეში ანგორული თხა მოაშენეს აშშ-ში, აფრიკასა და ავსტრალიაში.

ცუდი აკლიმატიზაციის გამო დასავლეთ ევროპაში მისი მოშენების ცდა უშედეგოდ დამთავრდა. ბოტის ცოცხალი მასა 50-55 კგ, დედალი თხისა 32-36 კგ. ანგორული თხის მატყლის ერთგვაროვანია, ნახევრად წმინდა, თეთრი, ძლიერ მბზინვარე. ბეწვი სისხოთი 44-46-ე ხარისხისაა, სიგრძით 25 სმ-ს აღემატება. ბოტის ნაპარსი 5-7 კგ. დედალი თხისა — 2,2-4 კგ. სუფთა მატყლის გამოსავალია 65-75%. მატყლისაგან ამზადებენ უმაღლესი ხარისხის ფარდაგებს, ტრიკოტაჟს, ხალიჩებს, პლუშს და სხვა. ანგორული თხას იყენებენ უხეშმატყლიანი თხის ჯიშის გასაუმჯობესებლად. ნაჯვარი თხის მატყლი ერთგვაროვანი და ნახევრად წმინდა. ანგორული თხის მოშენებას მისდევენ ამიერკავკასიაში, შუა აზიაში, ნაწილობრივ ყაზახეთსა და ჩრდილოეთ კავკასიის სტეპის რაიონებში. ანგორული თხის მონაწილეობით გამოყვანილია საბჭოთა სამატყლე ჯიშის თხა.
სიული პრიუდომი

სიული პრიუდომი (, ნამდვილი სახელი და გვარი – რენე ფრანსუა არმან პრიუდომი ; დ. 16 მარტი, 1839, პარიზი — გ. 7 სექტემბერი, 1907, შატენე-მალაბრი) — ფრანგი პოეტი, ესეისტი, პოეტთა ჯგუფ „პარნასის“ წევრი, ნობელის პრემიის პირველი ლაურეატი ლიტერატურის დარგში (1901).

პრიუდომი ფრანგი მაღაზიის მფლობელის ოჯახში დაიბადა. ლექსების კრებულის — „ამაო ალერსი“ (1875), ფილოსოფიური პოემების: „ბედი“ (1872), „სამართლიანობა“ (1878), „ბედნიერება“ (1888) ავტორი; აგრეთვე სოციოლოგიური და ხელოვნებათმცოდნეური შრომების ავტორი.

პრიუდომი პარიზში დაიბადა. თავდაპირველად ინჟინერიას ეუფლებოდა, შემდეგ — ფილოსოფიას, ბოლოს კი — პოეზიას. მან თანამედროვე დროისთვის მეცნიერული პოეზიის შექმნა გადაწყვიტა. თავისი გულწრფელი და მელანქოლიური ხასიათის გამო ის პარნასელთა სკოლის წარმომადგენლებს დაუკავშირდა.

კარიერა
პრუდომის პირველი ლექსების კრებული „სტროფები და ლექსები“ (" ") შეაფასა ჩარლზ ავგუსტინ ბუვმა. კრებული შეიცავდა მის ყველაზე ცნობილ ლექსს „გატეხილ ვაზას“ .

კარიერის განმავლობაში პრუდომმა გადაინაცვლა სენტიმენტალური სტილიდან პერსონალურ სტილზე, რამაც აჩვენა ფილოსოფიური და სამეცნიერო საგნებისადმი მისი ინტერესი. პრუდომის პირველი წიგნის ინსპირაცია იყო ლუკრეატუსის „დაწყებული ბუნებიდან“ (" "), რომლის პირველი სტროფებიც მან თავად თარგმნა. პრუდომის ფილოსოფია მკვეთრად გამოიხატა ლექსებში „სამართლიანობა“ (" ") და "ბედნირება" (" ").

"ბედნიერების" დაწერის შემდეგ პრუდომმა ესთეტიკასა და ფილოსოფიაზე ესეების წერას მიჰყო ხელი .
ანდის ქედი

ანდის ქედი — ქედი კავკასიონის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, ჩეჩნეთ-ინგუშეთისა და დაღესტნის საზღვრებზე. მდინარეების ანდის ყოისუს, სუნჟისა და თერგის ქვემო დინების აუზების წყალგამყოფი. სიგრძე დაახლოებით 60 კმ, სიმაღლე 2736 მ-მდე. აგებულია ცარცული კირქვებით. ფერდობები შემოსილია წიფლისა და რცხილის ტყეებით, სამხრეთი ფერდობები — მთის მდელოსტეპებით და ბუჩქნარებით, თხემზე მდელოებია.
ანდის ყოისუ

ანდის ყოისუ — მდინარე საქართველოსა და რუსეთში. ადმინისტრაციულად მოქცეულია საქართველოს ახმეტის მუნიციპალიტეტისა და რუსეთის დაღესტნის ტერიტორიებზე. სათავე აქვს კავკასიონის მთავარი ქედის ჩრდილოეთ ფერდობზე, ზღვის დონიდან 1603 მ სიმაღლზე. წარმოიქმნება თუშეთის ალაზნისა და პირიქითი ალაზნის შეერთებით. სიგრძე (თუშეთის ალაზნის სათავიდან) 203 კმ, აუზის ფართობი 4820 კმ². მიედინება ვიწრო, ღრმა ხეობაში, აჩენს ჭორომებსა და ჩანჩქერებს. იერთებს მრავალ მთის მდინარეს. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლებით, ზემო დინებაში — მყინვარებითაც. წყალდიდობა გაზაფხულზე და ზაფხულში იცის, წყალმცირობა — ზამთარში. რუსეთის ტერიტორიაზე (დაღესტანი) უერთდება მდინარე ავარიის ყოისუს და ქმნის მდინარე სულაკს. წყლის საშუალო ხარჯი 69,6 მ³/წმ.
ანდრეევი

საკუთარი სახელი ანდრეევი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

ანდრეევი, ანდრია — საბჭოთა პარტიული და სახელმწიფო მოღვაწე
ანდრეევი, ბორის — რუსი კინომსახიობი
ანდრეევი, ლეონიდ — რუსი მწერალი
ანდრეევი, ნიკოლოზ — რუსი მოქანდაკე და გრაფიკოსი
ანდრეევი, ნიკოლოზ ნიკოლოზის ძე — ფიზიკოსი
ანდრეევი, ნიკოლოზ პეტრეს ძე — რუსი ლიტერატურათმცოდნე
ანდრეევი, პავლე — რუსი მომღერალი
ანდრეზი

ანდრეზი, ხევსურულ ზეპირსიტყვიერებაში — სამაგალითოდ შემონახული ამბავი ლაშქრობა-მესისხლეობის, გმირობისა და ლაჩრობის, თემის ან ბჭეების გადაწყვეტილებისა და სხვა შემთხვევათა შესახებ, ერთგვარი მორალურ-იურიდიული შეგონება. ამავე მნიშვნელობით იხმარებოდა ხევსურეთში „ანდაზა“, სვანეთში — „ჰარაკი“.

თაობიდან თაობაზე ანდრეზი გადადიოდა ზეპირი მოთხრობის ან ლექსის სახით. მენდრეზეს საგანგებოდ იწვევდნენ მის სათქმელად, რადგან ანალოგიური შემთხვევის განხილვისას ანდრეზი აუცილებელ საბუთად და სახელმძღვანელო ნიმუშად მიაჩნდათ. ხშირად მას პრეცედენტის ძალა ჰქონდა; მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა ჩვეულებითი სამართლის შექმნაში და მის ერთ-ერთ ძირითად წყაროს წარმოადგენა. ბჭეების გადაწყვეტილების განსამტკიცებლად და ანდრეზის დასამახსოვრებლად მესისხლეთა შემრიგებლებისაგან სპეციალურ პირებს ნიშნავდნენ, რომელთაც „ანდრეზის შესანახი“ გასამრჯელო ეძლეოდათ.
რესპუბლიკა

რესპუბლიკა ( — „ხალხის საქმე“) — სახელმწიფო მმართველობის ერთ-ერთი ფორმა.

დღევანდელი მსოფლიოს სახელმწიფოთა უმეტესობა რესპუბლიკური მმართველობის მიმდევარია. რესპუბლიკური
მმართველობის დროს სახელმწიფოს მეთაურს ირჩევენ გარკვეული ვადით. რესპუბლიკური მმართველობის კლასიკური
ქვეყნებია: აშშ, საფრანგეთი, ფინეთი, იტალია, ბრაზილია და ა. შ.

რესპუბლიკური მმართველობისას გამოყოფენ საპრეზიდენტო ხელისუფლების რამდენიმე ფორმას.

საპარლამენტო რესპუბლიკები
ასეთ ქვეყნებში პრეზიდენტის ძალაუფლება ძირითადად მთავრობასთან შეთანხმებით ხორციელდება. პრეზიდენტს მხოლოდ საცერემონიალო ფუნქციები ეკისრება (ინდოეთი, გერმანია, იტალია, მალტა, საბერძნეთი, ავსტრია, საქართველო და ა. შ.);

შეზღუდული საპრეზიდენტო მმართველობის რესპუბლიკები
ასეთ ქვეყნებში პრეზიდენტი, ძირითადად, როგორც სახელმწიფოს, ასევე მთავრობის მეთაურია; მისი როლი, როგორც სახელმწიფოს მეთაურისა, ძირითადად, საცერემონიალო ხასიათისაა, ხოლო მისი, როგორც მთავრობის მეთაურის, ფუნქციები გარკვეულად დამოკიდებულია ქვეყანაში არსებულ საკანონმდებლო ორგანოებზე (ასეთი ქვეყნებია: სამხრეთ კორეა, მექსიკა, პანამა, აშშ, არგენტინა, ბრაზილია, ტაივანი);

დუალისტური საპრეზიდენტო მმართველობის რესპუბლიკები
ასეთ ქვეყნებში გარკვეულწილად შენარჩუნებულია პარლამენტარიზმის ზოგიერთი ატრიბუტი და ამავე დროს მნიშვნელოვანია პრეზიდენტის პოზიციები (შრი-ლანკა, ჩეხეთი, ესტონეთი, ფინეთი, საფრანგეთი, პორტუგალია და ა. შ.);

შეუზღუდავი საპრეზიდენტო მმართველობის რესპუბლიკები
აქ შეიძლება გაერთიანდეს ისეთი ქვეყნები, სადაც პირველი პირი თითქმის შეუზღუდავია თავისი ძალაუფლების გამოყენების თვალსაზრისით (ჩრდილოეთ კორეა,
ინდონეზია, თურქმენეთი, უგანდა, სირია, ლიბია, სომალი, სუდანი და ა. შ.)
მონარქია

მონარქია (; : „მონოს“ — ერთი, ერთადერთი; „არქონ“ — მმართველი, ლიდერი) — სახელმწიფო მმართველობის ფორმა.

მონარქია არის მმართველობის ისეთი ფორმა, როდესაც ძალაუფლება არის ერთი ადამიანის, მეფის ხელში. (ქრ.შ-მდე 2000-800 წწ. საბერძნეთის უმეტეს ქალაქ-სახელმწიფოებს მართავდა მონარქი ანუ მეფე, ბერძნულ დასახლებებს არ მართავენ დედოფლები) თავდაპირველად, მეფეს ირჩევდა ხალხი. მოგვიანებით, მეფეებმა თავისი ძალაუფლების გადაცემა დაიწყეს მემკვიდრეობით უფროს ვაჟზე. საბერძნეთში მეფეებს დიდი ძალაუფლება ჰქონდათ: გამოსცემდნენ კანონებს და იყვნენ მოსამართლეები, ისინი იყენებდნენ ჯარისკაცებს იმ ხალხის წინააღმდეგ, რომელიც არ ეთანხნებოდა კანონებს და არ იხდიდა გადასახადებს.

არსებობს მონარქიის ორი ტიპი: კონსტიტუციური მონარქია - რომლის დროს მონარქის ძალაუფლება შეზღუდულია კონსტიტუციით და აბსოლუტური მონარქია - რომლის დროს მონარქი შეუზღუდავ ძალაუფლებას ფლობს.

შუა საუკუნეებში მონარქია იყო სახელმწიფო მმართველობის ყველაზე უფრო გავრცელებული ფორმა. თანამედროვე მონარქიების დიდი ნაწილი (კერძოდ ევროპული მონარქიები) კონსტიტუციურია. თანამედროვე ფაქტობრივი აბსოლუტური მონარქიებია: ბრუნეი, ბჰუტანი, ესვატინი, ომანი და საუდის არაბეთი. ვატიკანი არის თეოკრატიული მონარქია, რომლის მონარქია რომის პაპი.
კრეზი

კრეზი, ან კრესე — ლიდიის სამეფოს უკანასკნელი მმართველი (ძვ. წ. 560-ძვ. წ. 546 წწ.). დაიმორჩილა მცირე აზიის დიდი ნაწილი (ფრიგია, პაფლაგონია, ბითინია, კარია და სხვ.). ძვ. წ. 550 წლიდან კიროს -ს ებრძოდა კაპადოკიაში. ძვ. წ. 546 წელს კიროსის ლაშქარმა აიღო ლიდიის დედაქალაქი სარდისი და კრეზი დაატყვევა. ერთი ვერსიით მისთვის კოცონზე დაწვა მიუსჯიათ, მაგრამ კიროსს შეუწყალებია; მეორე ვერსიით - სიკვდილით დაუსჯიათ. ჰეროდოტეს გადმოცემით, კრეზის დელფოსის ორაკულს 3 000 სამსხვერპლო ოქროს ნივთი შეუწირავს. მან მოაჭრევინა პირველი მონეტა.
ანდრონიკაშვილები

ანდრონიკაშვილები, ენდრონიკაშვილები — თავადთა საგვარეულო ფეოდალურ საქართველოში. გვარში დარჩენილი გადმოცემით, ჩამომავალნი არიან ბიზანტიის იმპერატორ ანდრონიკე კომნენოსისა, რომლის შვილი ალექსი კახეთში დამკვიდრებულა საუკუნის ნახევარში.

ანდრონიკაშვილებიე მამულები, ე.წ. „საანდრონიკო“ („საენდრონიკო“) მოიცავდა კახეთის სოფლებს — მელაანს, ჩალაუბანს, ფხოველსა და სხვა. საუკუნიდან ანდრონიკაშვილებმა სამემკვიდრეო სახელოდ მიიღეს ქიზიყის მოურავობა, საუკუნიდან კი მარტყოფის მოურავობაც. მარტყოფის მოურავები უმთავრესად ინიშნებოდნენ სოფ. ფხოვლის მებატონე ანდრონიკაშვილებისგან, რომლებიც ქიზიყელი ანდრონიკაშვილების განაყოფები იყვნენ. ისინი ზოგჯერ ზურაბაშვილების, ხოლო ქიზიყელი ანდრონიკაშვილები აბელაშვილების გვარითაც იხსენიებიან.

 საუკუნის ანდრონიკაშვილები თურქმანი ელების (ბაიდარი, ყარაჩა და სხვა) მოურავები და ქართლ-კახეთთან დროებით შემოერთებული განჯის სახანოს მმართველებიც იყვნენ. ანდრონიკაშვილებმა განსაკუთრებით გამოიჩინეს თავი სამხედრო და დიპლომატიურ ასპარეზზე. ეკავათ ბოდბის, ნინოწმინდის, ალავერდისა თუ ნეკრესის საეპისკოპოსო კათედრები. ანდრონიკაშვილების სათავადო შედარებით სუსტი იყო. მათი სიმდიდრე და პოლიტიკური წონა მეფის მოხელეობას ემყარებოდა. ამით აიხსნება ანდრონიკაშვილების განსაკუთრებული ერთგულება სამეფო ხელისუფლებისადმი. საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ ანდრონიკაშვილები (რუსულ ტრადიციაში — ანდრონიკოვები; რუს. ) ძირითადად სამხედრო ასპარეზზე მოღვაწეობდნენ.

იოანე ბატონიშვილი ანდრონიკაშვილებზე წერს:
ივანე ანდრონიკაშვილი (აგრონომი)

}, სოფ. მელაანი, სიღნაღის მაზრა, ახლანდელი გურჯაანის რაიონი ― გ. 11 ივლისი, 1947, თბილისი) — ქართველი აგრონომი და საზოგადო მოღვაწე.

ბიოგრაფია
1887 წელს მოსკოვში დაამთავრა პეტროვსკის სამიწათმოქმედო და სატყეო აკადემია (ახლანდელი ტიმირიაზევის სახელობის სასოფლო-სამეურნეო აკადემია). 1889-1902 წლებში მუშაობდა კავკასიის საფილოქსერო კომიტეტის მთავარ ექსპერტად და ხელმძღვანელობდა ფილოქსერის საწინააღმდეგო ექსპედიციებს საქართველოსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში. ხალხში აგრონომიის ცოდნის პოპულარიზაციის მიზნით აწყობდა საჩვენებელ ნაკვეთებს, ცდიდა ახალ სასოფლო-სამეურნეო მანქანა-იარაღებსა და სხვა. 1902-1916 წლებში იყო ბათუმის ქალაქისთავი. მისი რედაქტორობით გამოდიოდა სამეცნიერო-პოპულარული ჟურნალი „ვაზი და ღვინო“. 1921 წელს ანდრონიკაშვილის ინიციატივით დაარსდა ჟურნალი „სოფლის მეურნე“, რომელსაც თვითონ რედაქტორობდა. 1923 წელს მოსკოვში სრულიად რუსეთის პირველ სასოფლო-სამეურნეო და კუსტარულ-სამრეწველო გამოფენაზე ხელმძღვანელობდა, ხოლო 1939 წელს საკავშირო სასოფლო-სამეურნეო გამოფენაზე კონსულტაციას უწევდა საქართველოს პავილიონის მოწყობას.