ბორჯომი-ბაკურიანის სარკინიგზო ხაზი

ბორჯომი-ბაკურიანის სარკინიგზო ხაზი — საქართველოს რკინიგზის ერთადერთი ვიწროლიანდაგიანი (ლიანდაგის სიგანე — 900 მმ) მონაკვეთი ბორჯომსა და ბაკურიანს შორის, რომელიც გაიხსნა 1902 წელს ბორჯომ-ხარაგაულის უბანზე. ხაზზე დიდი ხნის მანძილზე მოძრაობდა მცირე ორთქლმავალი, რის გამოც დღეს არსებულ ელექტროშემადგენლობასაც კი მეტსახელი „კუკუშკა“ (რუსული მეტსახელი ორთქლმავლისა) შემორჩა. ხაზი დღემდე ემსახურება კურორტის დამსვენებლებს.

ისტორია
საქართველოს ტერიტორიაზე პირველი სარკინიგზო მაგისტრალის გაყვანისთანავე წამოიჭრა ბორჯომის ხეობაში რკინიგზის შტოს გაყვანის საკითხი, რაც ძირითადად ორმა ფაქტორმა განაპირობა: მინერალურ-სამკურნალო წყლებისა და იაფფასიანი სამშენებლო ხე-ტყის დიდი რაოდენობით არსებობამ. ბორჯომის მინერალური წყალი „ოფიციალურად“ 1828 წელს აღმოუჩენიათ, თუმცა, როგორც არქეოლოგიური გათხრები მიგვანიშნებს, აქ სამკურნალო წყლები უძველესი დროიდან ყოფილა ცნობილი. ბორჯომის ხეობის სილამაზემ, სამკურნალო წყაროებისა და საშენი მასალების არსებობამ კავკასიის ადმინისტრაციის ყურადღება მიიქცია, შედეგად განიზრახეს მისი ამიერკავკასიის მთავარ მაგისტრალში ჩართვა.

რკინიგზის გაყვანით დაინტერესდნენ ადგილობრივი და უცხოელი კაპიტალისტები. 1882 წელს ინჟინერ-პოდპოლკოვნიკი ბალაშოვსკი ოფიციალურად ითხოვს ნებართვას მიხაილოვო-ბორჯომი-ახალციხის ტრასაზე ცხენის რკინიგზის გაყვანაზე. კავკასიის გზათა სამმართველოს უფროსმა 23 ნოემბერს მეფისნაცვლის მთავარი სამმართველოს უფროსს გაუგზავნა კომისიის. ოქმი ბალაშოვსკის მოხსენებითი ბარათით, რომლის ავტორიც თავის წინადადებას ასაბუთებდა იმით, რომ ამიერკავკასიის მხარის ეკონომიური განვითარებისათვის აუცილებელი იყო ადგილობრივი საშუალებათა განვითარება. 1882 წლის 29 დეკემბერს სპეციალურმა კომისიამ განიხილა ინჟინრის წინადადება, მოიწონა იგი და შემდგომი მსვლელობისათვის მიმოსვლის გზათა სამინისტროში გადაგზავნა. ბალაშოვსკის პროექტმა მხარდაჭერა ვერ პოვა სამინისტროში.

მას შემდეგ რაც მეფისნაცვლად დიდი თავადი მიხეილ ნიკოლოზის ძე დაინიშნა და ბორჯომის ხეობაც მისი საკუთრება გახდა (ბორჯომის მხარე, მეფის ოჯახის მაიორატულ საკუთრებას წარმოადგენდა), რკინიგზის გაყვანის საკითხი კავკასიის ადმინისტრაციის ყურადღების ცენტრში მოექცა. მეფისნაცვლის შუამდგომლობით 1892 წლის 13 ნოემბერს მიმოსვლის გზათა სამინისტრომ განიხილა ბორჯომის რკინიგზის შტოს მშენებლობის საკითხი და თავისი დასკვნა წარუდგინა მინისტრთა კომიტეტს, რომელმაც 1893 წლის 5 მარტს მშენებლობის საკითხი დადებითად გადაწყვიტა. რკინიგზის გაყვანა ხაზინამ იკისრა. იმავე წელს ჩატარდა რეკოგნოსცირება და შედგენილ იქნა პროექტი.

12 ნოემბერს მშენებლებმა მიწის ვაკისის მოწყობა ძირითადად დაამთავრეს და ლიანდაგის დაგებას შეუდგნენ. რკინიგზის ხაზი ბორჯომის სადგურიდან 3 კმ-ზე (შავწყალას სადგურთან) წყდებოდა. ამ სადგურიდან მგზავრები ბორჯომამდე კონკას გადაჰყავდა. შტოს მშენებლობას აწარმოებდა ამიერკავკასიის რკინიგზის სამმართველო.

1894 წლის 30 აგვისტოს მიხაილოვოს (ახლანდელი ხაშური) სადგურიდან ნახევარ ვერსზე მოშორებით საზეიმო წმარებაში გაიხსნა ბორჯომის შტო. მატარებლით მგზავრობის სურვილი გამოთქვა ადგილობრივმა მოსახლეობამაც, მაგრამ ისინი ვაგონში არ შეუშვეს. ერთმა მოქალაქემ ინჟინრებს მიმართა: „ბატონო ინჟინრებო, თქვენ ააშენეთ რკინიგზა და თქვენვე მგზავრობთ, სჯობდა მოგეცათ უფლება ჩვენც გვემგზავრა თქვენთან ერთად, რათა გვენახა, თუ რა გააკეთეთ თქვენ“.

ბორჯომის ხეობის საფუძვლიანმა შესწავლამ სპეციალისტები იმ დასკვნამდე მიიყვანა, რომ ბორჯომის გარშემო მდიდარი საკურორტო ადგილებია და შეიძლება მათი შემდგომი განვითარება და სახელმწიფოს სამსახურში ჩაყენება. აღნიშნულს ისიც ემატებოდა, რომ ბორჯომიდან 37 კმ-ზე მდებარეობდა სოფელი ბაკურიანი, სადაც შეიძლებოდა მაღალმთიანი კურორტის მოწყობა, ტურიზმის განვითარება და, რაც მთავარია, საშენი მასალის გამოზიდვა.

ბორჯომის ხეობის საკურორტო ჯგუფში შედის ისეთი ცნობილი აგარაკები, როგორიცაა: ქვიშხეთი, წაღვერი, ცემი, ლიბანი, ბაკურიანი. და სხვა, რომელთა მნიშვნელობა იმითაც იზრდებოდა, რომ ყველა ეს ადგილი რკინიგზის ხაზიდან 25 კმ-ის რადიუსზე მდებარეობს და, ცხადია, ხელმი საწვდომი გახდებოდა დამსვენებლებისათვის. გაითვალისწინა რა აღნიშნული მდგომარეობა, 1895 წელს მიმოსვლის გზათა მინისტრმა მიზანშეწონილად მიიჩნია ბორჯომი-ბაკურიანის ვიწროლიანდაგიანი ხაზის გაყვანა. რკინიგზის სიგრძე 34 ვერსით გა ნისაზღვრა. მშენებლობა დაევალა ამიერ-კავკასიის რკინიგზის სამმართველოს, 1897 წლის აგვისტოში ხაზის რეკოგნოსცირება ჩატარდა და შედგა პროექტიც.

ბაკურიანის ვიწროლიანდაგიანი ხაზისათვის პორტერის ქარხანაში (ბელგია) შეძენილ იქნა ორთქლმავლები, პირველი და მეორე კლასის ვაგონები სორმოვოს ქარხანაში, ხოლო მესამე კლასისა და საბარგო ვაგონები დაამზადა თბილისის რკინიგზის მთავარმა სახელოსნოებმა.

ბორჯომ–წაღვერის უბანზე მატარებელთა მიმოსვლა 1901 წლის 22 ქტომბერს დაიწყო, ხოლო თვის ბოლოს ბაკურიანშიც მივიდა მატარებელი.

ხაშური-ბორჯომისა და ბორჯომი-ბაკურიანის რკინიგზის ხაზების გაყვანით დამ-თავრდა საუკუნეში რელსიანი გზების გაყვანა ბორჯომის ხეობაში. რკინიგზამ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა როგორც ბორჯომის, ასევე ბაკურიანის, წაღვერისა და სხვა სააგარაკო ადგილების ეკონომიური და კულტურული აღორძინების საქმეში.

1967 წელს დამთავრდა სარკინიგზო ხაზის ელექტროფიკაცია (1500 ვოლტი, მუდმივი დენი) და პატარა ორთქლმავალი „შკოდას“ ჩს-11 სერიის ელმავალმა ჩაანაცვლა. ხიდი, რომელიც წაღვერს ცემთან ბორჯომი-ბაკურიანის რკინიგზით აკავშირებს, რომანოვმა სპეციალურად შეუკვეთა საფრანგეთში. ფრანგი ხიდმშენის ალექსანდრ გუსტავ ეიფელის მიერ კონსტრუირებული ხიდი საქართველოში 1902 წელს ჩამოიტანეს და მდინარე ცემისწყალზე ააგეს.

დღესდღეობით ბორჯომ-ბაკურიანის რკინიგზა, ე.წ. „კუკუშკა“ „ჯიარ ქონების მართვის“ შვილობილ კომპანიას წარმოადგენს.

ბორჯომ-ბაკურიანის რკინიგზა, 2017 წლიდან კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსს ატარებს და ერთ-ერთი პირველი სარკინიგზო ხაზია საქართველოში. რკინიგზის შემადგენელი ნაწილია წაღვერ-ცემის დამაკავშირებელი ხიდი მდინარე გუჯარულაზე, რომელიც მიხეილ რომანოვმა სპეციალურად დაუკვეთა ცნობილ ფრანგ კონსტრუქტორ ალექსანდრ გუსტავ ეიფელს.