ფრანსისკო მადერო

ფრანსისკო იგნასიო მადერო გონსალესი (დ. 30 ოქტომბერი, 1873 - გ. 22 თებერვალი, 1913) — მექსიკელი ბიზნესმენი, რევოლუციონერი, მწერალი, პოლიტიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე, რომელიც იყო მექსიკის 37-ე პრეზიდენტი 1911 წლიდან 1913 წლამდე. მან პოპულარობა მოიპოვა, როგორც დემოკრატიის მხარდამჭერმა და პრეზიდენტ და დიქტატორ პორფირიო დიასის მოწინააღმდეგემ. მას შემდეგ, რაც დიასმა გამარჯვება მოიპოვა 1910 წლის გაყალბებულ არჩევნებში, მადერომ დაიწყო მექსიკის რევოლუცია დიასის დასამხობად. მექსიკის რევოლუცია გაგრძელდა 1920 წლამდე, მადეროსა და დიასის გარდაცვალებიდან დიდი ხნის შემდეგ, რამაც ასობით ათასი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა.

მადერომ განათლება მიიღო პარიზში, კომერციულ სკოლაში, სადაც ის სწავლობდა ბიზნესს. სოციალური სამართლიანობისა და დემოკრატიის მომხრე, 1908 წელს გამოცემულ წიგნში „პრეზიდენტის მემკვიდრეობა“, 1910 წელს მან მოუწოდა მექსიკელ ამომრჩევლებს, ხელი შეეშალათ პორფირიო დიასის ხელახლა არჩევაში, რომლის რეჟიმიც სულ უფრო ავტორიტარული ხდებოდა. ოპოზიციური „არჩევნების საწინააღმდეგო პარტიის“ დაფინანსებით, მადეროს კანდიდატურამ ქვეყანაში ფართო მხარდაჭერა მოიპოვა. მადერო დიასის 1910 წლის არჩევნებში დაუპირისპირდა, რამაც მისი დაპატიმრება გამოიწვია. მას შემდეგ, რაც დიასმა გაყალბებულ არჩევნებში თავი მერვე ვადით გამარჯვებულად გამოაცხადა, მადერო გაიქცა შეერთებულ შტატებში.
მადეროს შეიარაღებული მხარდაჭერა კონცენტრირებული იყო ჩრდილოეთ მექსიკაში და გაძლიერებული იყო შეერთებული შტატებიდან იარაღისა და ფინანსების ხელმისაწვდომობით. ჩიხუახუაში მადერომ თავის მოძრაობაში მოიწვია მდიდარი მიწის მესაკუთრე აბრაამ გონსალესი და დანიშნა იგი შტატის დროებით გუბერნატორად. შემდეგ გონსალესმა რევოლუციის ლიდერებად მოიწვია პანჩო ვილია და პასკუალ ოროსკო. მადერო ტეხასიდან მექსიკაში გადავიდა და რევოლუციონერთა ძალას ხელმძღვანელობდა, მაგრამ კასას გრანდესის ბრძოლაში დამარცხდა ფედერალურ არმიასთან, რამაც აიძულა მეთაურობა დაეთმო. იმის შიშით, რომ სიუდად ხუარესის ბრძოლა ქალაქ ელ-პასოში მსხვერპლს და უცხოურ ჩარევას გამოიწვევდა, მადერომ ვილასა და ოროსკოს უკან დახევა უბრძანა, მაგრამ ისინი არ დაემორჩილნენ და ხუარესი აიღეს. დიასი 1911 წლის 25 მაისს, სიუდად ხუარესის ხელშეკრულების ხელმოწერის შემდეგ, გადადგა და ემიგრაციაში წავიდა. მადერომ შეინარჩუნა ფედერალური არმია და დაშალა რევოლუციონერი მებრძოლები, რომლებმაც დიასი აიძულეს გადამდგარიყო.

მადერო საზოგადოებაში უდიდესი პოპულარობით სარგებლობდა, თუმცა პრეზიდენტის თანამდებობა მაშინვე არ დაიკავა. ის ასრულებდა დროებითი პრეზიდენტის მოვალეობას. შემდეგ, 1911 წელს მიიღო მონაწილეობა საპრეზიდენტო არჩევნებში, რომელშიც დიდი უპირატესობით გაიმარჯვა. 1911 წლის 6 ნოემბერს მან ფიცი დადო. მადეროს ადმინისტრაციას მალევე კონსერვატორებისა და უფრო რადიკალური რევოლუციონერების წინააღმდეგობა შეხვდა. მისმა ყოყმანმა ფართომასშტაბიანი მიწის რეფორმის განხორციელებასთან დაკავშირებით მისი მრავალი მხარდამჭერი გააღიზიანა, რომლებმაც ეს კონფლიქტში მისი მონაწილეობის ნაწილად მიცემულ დაპირებად მიიჩნიეს. მუშებიც იმედგაცრუებულნი დარჩნენ მისი ზომიერი პოლიტიკით. ყოფილმა მხარდამჭერმა ემილიანო საპატამ თავი მადეროს წინააღმდეგ მეამბოხედ გამოაცხადა „აიალას გეგმის“ ფარგლებში, ხოლო ჩრდილოეთში პასკუალ ოროსკომ მის წინააღმდეგ აჯანყება მოაწყო. უცხოელი ინვესტორები შეშფოთებულნი იყვნენ, რომ მადერო ვერ შეძლებდა პოლიტიკური სტაბილურობის შენარჩუნებას, ხოლო უცხოური მთავრობები შიშობდნენ, რომ მექსიკის დესტაბილიზაცია საერთაშორისო წესრიგს საფრთხეს შეუქმნიდა.

1913 წლის თებერვალში მეხიკოში მოხდა სახელმწიფო გადატრიალება, რომელსაც მხარს უჭერდა შეერთებული შტატები და რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ კონსერვატორი გენერლები ფელიქს დიასი (პორფირიო დიასის ძმისშვილი), ბერნარდო რეიესი და ვიქტორიანო უერტა, რის შედეგადაც ეს უკანასკნელი პრეზიდენტი გახდა. მადერო შეიპყრეს და მოკლეს ვიცე-პრეზიდენტ ხოსე მარია პინო სუარესთან ერთად „ათი ტრაგიკული დღის“ სახელით ცნობილი მოვლენების დროს, რომლის დროსაც მისი ძმა გუსტავო აწამეს და მოკლეს. მკვლელობის შემდეგ მადერო გახდა გამაერთიანებელი ძალა უერტას რეჟიმის მოწინააღმდეგე რევოლუციურ ფრაქციებს შორის. ჩრდილოეთში, კოაუილას მაშინდელი გუბერნატორი ვენუსიანო კარანსა ხელმძღვანელობდა ახლადშექმნილ კონსტიტუციონალისტურ არმიას; ამასობაში, საპატა აგრძელებდა აჯანყებას ფედერალური მთავრობის წინააღმდეგ „აიალას გეგმის“ ფარგლებში. 1914 წლის ივლისში უერტას დამხობის შემდეგ, რევოლუციური კოალიციები შეიკრიბნენ აგუასკალიენტესის კონგრესზე, სადაც უთანხმოებები გაგრძელდა და მექსიკა სამოქალაქო ომის ახალ ფაზაში შევიდა.

ბიოგრაფია
ფრანცისკო იგნასიო მადერო დაიბადა ელ-როსარიოს მამულში, პარასში, კოაუილაში, 1873 წლის 30 ოქტომბერს. მამის მხრიდან ბაბუა, ევარისტო მადერო, კოაუილას გუბერნატორი და მრავალი მამულის, მაღაროს, ბანკისა და სხვა ქონების მფლობელი იყო. მადერო სწავლობდა სან ხუან ნეპომუსენოს იეზუიტების კოლეჯში, სალტილიოში. 1886 წელს ის ჩაირიცხა კალვერის აკადემიაში ინდიანაში, შემდეგ ბალტიმორში, სადაც სოფლის მეურნეობას სწავლობდა. სწავლობდა ბიზნესს პარიზში და ბოლოს, კალიფორნიის უნივერსიტეტის, ბერკლის, სოფლის მეურნეობის ფაკულტეტზე.

1893 წელს ის დაბრუნდა კოაუილაში და მამამისის ერთ-ერთი მამულის კონტროლი აიღო ხელში. მოგვიანებით, 1903 წელს, ფრანცისკო დაქორწინდა სარა პერეს რომეროზე და მომდევნო წელს დააარსა დამოუკიდებელი დემოკრატიული პარტია, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა კოაუილას გუბერნატორის, მიგელ კარდენასის ხელახლა არჩევას. 1905 წელს ის ჩაერთო მექსიკის ლიბერალური პარტიის ორგანიზაციულ კომიტეტში, რომელსაც ფინანსურად უჭერდა მხარს გაზეთ „რეგენერაციანის“ გამოცემის განახლებაში. თუმცა, რიკარდო ფლორეს მაგონთან იდეოლოგიური უთანხმოების გამო, მან შეწყვიტა მექსიკის ლიბერალური პარტიის მხარდაჭერა. 1908 წელს მან გამოაქვეყნა თავისი საკამათო წიგნი „პრეზიდენტის მემკვიდრეობა“, რომელშიც გამოკვეთილი იყო ქვეყნისთვის მნიშვნელოვანი პოლიტიკური საკითხები და დიდი წარმატება ხვდა წილად.

1909 წელს, ეროვნული ანტირესპუბლიკური პარტიის დამფუძნებელი მამა იყო პორფირიო დიასი, რომელიც პრეზიდენტის თანამდებობას 1877 წლიდან იკავებდა და ოთხი წლის განმავლობაში, 1880 წლიდან 1884 წლამდე, როდესაც პრეზიდენტი იყო მანუელ გონსალეს ფლორესი. პარტიის საპრეზიდენტო კანდიდატი და 1910 წლის არჩევნებში პოპულარობის პიკში მყოფი მადერო გობიერების ორდენისთვის დააპატიმრეს სან-ლუის პოტოსიში, აჯანყებისა და ულტრამემარჯვენე მთავრობის დაპყრობების ბაჯოში. 1910 წლის 20 ნოემბერს, კოაუილას შტატში, პიედრას ნეგრასში, მექსიკის რევოლუციის დაწყების გადაწყვეტილება მიიღეს, მაგრამ ის იძულებული გახდა ამის გაკეთება სწორედ მაშინ, როდესაც ჩიხუახუას შტატის სიუდად ხუარესის ნაწილის გაერთიანება მიმდინარეობდა. ლუეგო მონა პედრო ანტონიო დე ლოს სანტოს რივერამ გაათავისუფლა. ლოგრო გაიქცა შეერთებული შტატებიდან და სან-ანტონიოდან გამოაცხადა სან-ლუისის გეგმა.

პრეზიდენტობა (1911-1913)
არჩევნები და საწყისი პროგრამა
ფრანცისკო მადერომ პრეზიდენტის თანამდებობა 1911 წლის 6 ნოემბერს დაიკავა და რეფორმაციის შემდეგ პირველ შედარებით თავისუფალ არჩევნებში გაიმარჯვა. დიდი იდეალიზმის, მაგრამ მცირე ადმინისტრაციული გამოცდილების მქონე კაცმა, მან შემოგვთავაზა პოლიტიკური დემოკრატიის პროგრამა - ეფექტური საარჩევნო უფლება, ხელახალი არჩევნების აკრძალვა და სამოქალაქო თავისუფლებების პატივისცემა - პორფირიო დამბლდორისგან მემკვიდრეობით მიღებული სოციალურ-ეკონომიკური სტრუქტურის ფუნდამენტური შეცვლის გარეშე. ამ ზომიერმა მიდგომამ იგი დაუცველი გახადა როგორც კონსერვატიული ელიტის წინაშე, რომელსაც პრივილეგიების დაკარგვის შიში ჰქონდა, ასევე მისი ყოფილი რევოლუციური მოკავშირეების წინაშე, რომლებიც დაუყოვნებლივ სოციალურ რეფორმას მოითხოვდნენ.

პოლიტიკური და შრომითი რეფორმები
ახალმა რეჟიმმა მიიღო 1911 წლის 19 დეკემბრის საარჩევნო კანონი და 1912 წლის მაისში შეცვალა იგი, შემოიღო პირდაპირი კენჭისყრა საკანონმდებლო და უზენაესი სასამართლოს არჩევნებში, საჯარო დათვლის პროცედურებით, რომლებიც იმ დროისთვის უპრეცედენტო გამჭვირვალობას ისახავდა მიზნად. სოციალურ საკითხებში, 1911 წლის 15 დეკემბერს, განვითარების სამდივნოს ფარგლებში შეიქმნა შრომის სამინისტრო, რომელსაც უფლებამოსილება ჰქონდა გაფიცვების მოგვარებასა და სტატისტიკის შედგენაში; ეს იყო პირველი ფედერალური ინსტიტუტი და მომავალი შრომის სამდივნოს შექმნის წინაპირობა, რომელიც მუშათა კლასისთვის იყო მიძღვნილი.

გერმანია და მადეროს მთავრობა
გერმანიას ბიზნეს ინტერესები ჰქონდა მექსიკაში, საბანკო და გერმანული ექსპორტის სფეროში, მაგრამ ყოყმანობდა შეერთებული შტატებისთვის, როგორც მექსიკაში საგარეო პოლიტიკის მთავარი არბიტრისთვის, გამოწვევა შეექმნა. 1914 წლის აგვისტოში პირველი მსოფლიო ომის დაწყებამდე, ის აშშ-ს მაგალითს მიჰყვებოდა, თავდაპირველად ოპტიმისტურად იყო განწყობილი მადეროს რევოლუციური ტენდენციების ზომიერების მიმართ. მაგრამ როდესაც აშშ მადეროს წინააღმდეგ შებრუნდა, ამერიკის ელჩმა და გერმანიის ელჩმა პოლ ფონ ჰინცემ მჭიდრო კონტაქტი შეინარჩუნეს. ჰინცეს ანგარიშები მადეროს პრეზიდენტობის დროს მექსიკაში არსებული ვითარების შესახებ ინფორმაციის მდიდარ წყაროს წარმოადგენდა. მიუხედავად იმისა, რომ აშშ ცდილობდა გერმანიის, ისევე როგორც დიდი ბრიტანეთის, ჩართვას მექსიკის ინტერვენციაში, ორივე ქვეყანამ თავი შეიკავა. ისინი ასევე ცდილობდნენ აშშ-ს ჩარევის თავიდან აცილებას.