გალინა პუგაჩენკოვა

გალინა პუგაჩენკოვა (; 7 თებერვალი 1915 – 18 თებერვალი 2007) — საბჭოთა არქეოლოგი და ხელოვნებათმცოდნე, რომელსაც ხშირად მიიჩნევენ უზბეკური არქეოლოგიის ერთ-ერთ დამფუძნებლად და ცენტრალურ ფიგურად ცენტრალური აზიის არქეოლოგიისა და ხელოვნების ისტორიის განვითარების საქმეში საბჭოთა რეჟიმის ეპოქაში. მისი კვლევები მნიშვნელოვან წვლილს შეაქვს ცენტრალური აზიის შემორჩენილი არქიტექტურული ძეგლების რეესტრის შექმნასა და აღწერაში; ბევრ შემთხვევაში იგი იყო პირველი, ვინც დააფიქსირა ტრადიციული ნაგებობები როგორც სამეცნიერო, ისე აღდგენით-პროექტირების თვალსაზრისით. პუგაჩენკოვა 1946–1961 წლებში ხელმძღვანელობდა სამხრეთ თურქმენეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ერთ-ერთ დანაყოფს, 1959–1984 წლებში კი — უზბეკეთის ისტორიულ-ხელოვნებათმცოდნეთა ექსპედიციას.

განათლება და კარიერა
პუგაჩენკოვამ ექვს ენაზე გამოაქვეყნა 700-ზე მეტი ნაშრომი, რომლებიც ეხება ცენტრა­ლუ­რი აზიის ძველი და შუა საუკუნეების დარგობრივ და გამოყენებით ხელოვნებას. მისი კარიერა 1937 წელს დაიწყო, როდესაც დაამთავრა ცენტრალური აზიის სამრეწველო ინსტიტუტი (ტაშკენტის სახელმწიფო ტექნიკური უნივერსიტეტი). ამის შემდეგ იგი ათწლეულების განმავლობაში იკვლევდა ძველი ცენტრალური აზიის განვითარების სხვადასხვა ეტაპებს და მონაწილეობდა ისეთი ძეგლების შესწავლაში, როგორებიცაა ხოლჩაიონი, დალვარზინ-ტეპა და ბაქტრია.

1950-იანი წლებიდან პუგაჩენკოვა აქტიურად აქვეყნებდა სამეცნიერო სტატიებს, რომლებშიც განსაკუთრებით გამოჩნდა მისი ინტერესი ცენტრალური აზიის არქიტექტურის ევოლუციისადმი, როგორც ზოგად არქიტექტურულ ისტორიაში, ასევე კონკრეტულად – საუკუნეების კონტექსტში. ხალჩაიონში და დალვარზინტეპაზე გათხრების დროს შეგროვებული არქიტექტურული მასალის ანალიზის საფუძველზე, მან განავითარა თეორიები კუშანური ხელოვნების გენეტიკურ წყაროებზე და ბაქტრიასა და პართიის გავლენებზე განდარის მხატვრულ კულტურაზე.

მას დიდი ინტერესი ჰქონდა ნუმიზმატიკის მიმართ, რაც საშუალებას აძლევდა უფრო ზედმიწევნით განესაზღვრა სხვადასხვა ეპოქის სკულპტურული სტილების ქრონოლოგია და სტილისტიკა. მარგიანისა და ჩრდილოეთ ბაქტრიის კოროპლასტიკით გატაცებამ პუგაჩენკოვა მიიყვანა სამარყანდის ბაზრელეიფების კვლევამდე, რომლებიც მას დახმარებად ესახებოდა არქიტექტურულ დეტალთა და მცირე დეკორატიული ფორმების შედარებითი მასალად.

1970-იანი წლებიდან პუგაჩენკოვა გმობდა უზბეკეთის კულტურული საგანძურის გაფანტვას უცხოურ მუზეუმებში და აქცენტს აკეთებდა მათი რეპატრიაციის აუცილებლობაზე. ამ პროცესის მოსამზადებლად მან განავითარა კატალოგების ფართო გამოცემის პრაქტიკა, რომლებიც სხვადასხვა კოლექციებში დაცულ არტეფაქტებს ერთიანი სამეცნიერო კონტექსტის ფარგლებში აერთიანებდა.

გალინა პუგაჩენკოვა დაოჯახებული იყო ცენტრალური აზიის ცნობილი არქეოლოგზე მიხაილ მასონზე. მისი გარდაცვალების შემდეგ, დამდღესები მეცნიერის ცხედარს უზბეკეთის ხელოვნების აკადემიის ცენტრალურ საგამოფენო დარბაზში დაემშვიდობნენ. ის ქრისტიანული წესით დაკრძალეს 2007 წლის 19 თებერვალის ტაშკენტში.

ხელოვნებათმცოდნეობა
როგორც ხელოვნებათმცოდნემ, პუგაჩენკოვამ ცენტრალური აზიის მრავალფეროვან მხატვრულ ფორმებზე — მონუმენტურ ქანდაკებაზე, არქიტექტურულ დეკორზე, მინიატურაზე, გამოყენებით ხელოვნებაზე — დაწერა. განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო მინიატიურ ფერწერას. მისი აზრით, როდესაც მხატვრები ლიტერატურულ ტექსტებს მინიატურის სახით ხატავდნენ, ისინი „საკუთარ დროსა და სივრცეს ასახავენ და არა თავად ლიტერატურული ტექსტის ეპოქას და გარემოს“. ამგვარი მიდგომით ის ცდილობდა ევოლუციურად დაენახა ცენტრალურ აზიაში წიგნის კულტურისა და ვიზუალური ენის ცვლილება.

პუგაჩენკოვამ წამოაყენა არაერთი ორიგინალური ინტერპრეტაცია ხელოვნების ისტორიის საკვანძო საკითხებზე. ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი კვლევა დრაკონის ტოტემის გამოსახულებაზე, რომელიც აღმოაჩინა თურქმენეთში მდებარე შეიხ ჯემალედდინის მეჩეთის დეკორში; მკვლევარი ამ ეტიუდში ამტკიცებდა, რომ ორნამენტში გამოყენებული დრაკონის მოტივი შუა აზიისა და ირანული სამყაროს ერთობლივი სიმბოლური ტრადიციის ნაწილია და არა მხოლოდ ადგილობრივი მოტივი. მან აგრეთვე შეისწავლა უზბეკეთსა და მთლიანად ცენტრალურ აზიაში დაცული განათებული ხელნაწერების რიგი, სადაც თვლიდა, რომ მინიატურა ტექსტს არა მხოლოდ აფორმებს, არამედ ახლებურ თხრობით სივრცეს სძენს.

არქეოლოგია
პუგაჩენკოვას პირველი შეხება არქეოლოგიურ სამყაროსთან ჰქონდა -ის (სამხრეთ თურქმენეთის არქეოლოგიური კომპლექსური ექსპედიცია) პროექტში მონაწილეობით 1936–1938 წლებში, რომელსაც ხელმძღვანელობდა მიხაილ მასონი, შემდგომში მისი მეუღლე. პროექტმა, რომელმაც ცენტრალური აზიის არქეოლოგიაში პირველად შემოიტანა სისტემური კვლევითი მიდგომა, პუგაჩენკოვას კიდევ ერთხელ დაარწმუნა, რომ მუზეუმებში დაცული არქიტექტურული არტეფაქტები საკმარისი არ არის ახლო აღმოსავლეთის არქიტექტურისა და ხელოვნების განვითარების სრულფასოვანი რეკონსტრუქციისთვის; აუცილებელია ისტორიის ძიება იმ მასალაში, რომელიც ადგილზე და მიწის ქვეშ არის შემონახული. -ის ექსპედიციაში მოპოვებული გამოცდილება, შემდგომი წლები, რომლებიც მან უზბეკეთში, თურქმენეთში, ტაჯიკეთში, ყირგიზეთში, ავღანეთსა და ირანში გაატარა, ასევე მასონთან თანამშრომლობა, პუგაჩენკოვას უბიძგებდა არქეოლოგიური მეთოდების დანერგვისკენ არქიტექტურული ძეგლების კვლევასა და შესწავლაში, რის შედეგადაც შეიქმნა უზბეკეთის ისტორიულ-ხელოვნური მემკვიდრეობის შესასწავლად არაერთი უნიკალური ექსპედიცია. მისმა შრომამ ცენტრალური აზიისა და ავღანეთის ხელოვნებას გზა გაუხსნა როგორც მსოფლიო სამეცნიერო საზოგადოებისთვის, ისე ფართო საზოგადოებისთვისაც. იგი ასევე აქტიურად მუშაობდა სოგდიანის არქეოლოგიის მიმართულებით ვლადიმირ კარასევთან ერთად. პუგაჩენკოვა მეცნიერებათა აკადემიის ექსპედიციურ ჯგუფთან ერთად იკვლევდა თურქმენეთზე გამავალ აბრეშუმის გზის არქეოლოგიურ მარშრუტებსაც. ის იყო პირველი მკვლევარი, რომელმაც დეტალურად შეისწავლა საუკუნის ნანგრევები აქჩა-კალაში. სხვა კვლევითმა პროექტმა იგი საუკუნის თემურიდული ბაღების შესწავლასთან მიიყვანა, სადაც დაასკვნა, რომ მათი გეგმარება ემყარებოდა წინასწარ ჩამოყალიბებულ გეგმებს და ბაღების სივრცულ სტრუქტურაში მნიშვნელოვანი სიმბოლური დატვირთვა იყო ჩადებული. მასალები, მათ შორის ოქრო, პუგაჩენკოვას კვლევის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებად იქცა, როცა სხვადასხვა ძეგლიდან აღმოჩენილ საგანძურებს აცნობიერებდა, როგორც რთული ეკონომიკური და კულტურული ურთიერთობების წყაროს. პუგაჩენკოვა განსაკუთრებით დაინტერესებული იყო სოგდიის დამარხვის პრაქტიკითა და ოსუარიუმების ტიპოლოგიით, რაც მას საშუალებას აძლევდა დაენახა რელიგიური წარმოსახვისა და ყოველდღიური ყოფის ურთიერთმიმართება.

საველე კვლევები
1980-იანი წლების დასაწყისში პუგაჩენკოვა ხელმძღვანელობდა უზბეკეთის ისტორიულ-ხელოვნებათმცოდნე ექსპედიციას, რომელმაც გათხრები ჩაატარა ორლატის სამარხზე, რომელიც სამარყანდიდან დაახლოებით 50 კილომეტრით ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობს.
1974–1976 წლებში იგი ხელმძღვანელობდა ჯიგა-ტეპეს გათხრებს, რომელიც ელინისტურიდან სასანიანთა ეპოქამდე პერიოდის მასალას მოიცავს.
1973 წელს პუგაჩენკოვა ავღანეთში ახორციელებდა გათხრებს ზადიანის რაიონში, სადაც ბაქტრასთან ახლოს მდებარე კუშანთა სამხედრო ბანაკი გამოიკვლია.
1972 წელს მან უხელმძღვანელა დალვერზინ-ტეპის გათხრებს, სადაც აღმოჩნდა ინდოეთიდან შემოტანილი უნიკალური სპილოს ფიგურები.
1967–1969 წლებში პუგაჩენკოვა იკვლევდა ისლამურ არქიტექტურულ ძეგლებს ჰერატის შემოგარენში, რაც შემდგომში ფართომასშტაბიანი გათხრების საფუძველი გახდა.
1959–1963 წლებში მან უხელმძღვანელა ხალჩაიონის გათხრებს, რომლებიც კუშანთა ხანის სამეფო რეზიდენციისა და სასახლის კომპლექსის შესახებ მნიშვნელოვან ცნობებს იძლევა.
1947 წელს პუგაჩენკოვამ ჩაატარა სეიტ ჯამალ-ად-დინის მეჩეთის არქიტექტურული კვლევა და ფიქსაცია; მიწისძვრამ, რომელმაც მეჩეთი მომდევნო წელს დაანგრია, მის მიერ შესრულებული ფოტოები და ასიდატები დღემდე უნიკალურ დოკუმენტურ წყაროდ აქცია.

ჯილდოები და აღიარება
მედალი „შრომითი საზრენი დიდ სამამულო ომში 1941–1945 წლების დროს გამოჩენილი შრომითი მამაცობისათვის“ (1946)
უზბეკეთის დამსახურებული ხელოვნების მოღვაწე (1964)
ჰამზას სახელობის სახელმწიფო პრემია — სამეცნიერო ნაშრომისთვის „უზბეკეთის ხელოვნების ისტორია უძველესი დროიდან საუკუნემდე“ (თანაავტორი ლაზარ რემპელი) (1966)
მედალი „შრომითი გამორჩეული ღვაწლისთვის. ვ. ი. ლენინის დაბადებიდან 100 წლის იუბილის აღსანიშნავად“ (1970)
შრომის წითელი დროშის ორდენი (1975)
უზბეკეთის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1984)
ბერუნის სახელობის უზბეკეთის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (1992)
უზბეკეთის ხელოვნების აკადემიის აკადემიკოსი (1993)
ორდენი „დოსტლიქი“ (1995)
„ოქროს პალმა“, ფრანგული აკადემიის ( ') ჯილდო (1995)
უზბეკეთის ხელოვნების აკადემიის ოქროს მედალი (2000)
გამორჩეული დამსახურების ორდენი (2002)

გ. ა. პუგაჩენკოვა ასევე არჩეული იყო გერმანიის არქეოლოგიური ინსტიტუტის, შუა და შორეული აღმოსავლეთის იტალიის ინსტიტუტის წევრად, სტრასბურგის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორად, აღმოსავლური არქიტექტურის საერთაშორისო აკადემიის საპატიო აკადემიკოსად და სხვა რიგი ავტორიტეტული სამეცნიერო დაწესებულებების წევრად.