ყირიმ-ნოღაის შემოსევები აღმოსავლეთ ევროპაში

ყირიმ-ნოღაის შემოსევები აღმოსავლეთ ევროპაში მიმდინარეობდა დაახლოებით სამი საუკუნის განმავლობაში და ხორციელდებოდა ყირიმის სახანოს და ნოღაის ურდოს მხედრობის მიერ. თავდაპირველად, ეს ხდებოდა რუსეთისა და პოლონეთ-ლიტვის კონტროლირებად, ხოლო მოგვიანებით, ოსმალეთის იმპერიის სხვა ტერიტორიებზე.

მათი მთავარი მიზანი იყო ადამიანების შეპყრობა და შემდგომი მონათმფლობელობა, რომელთა უმეტესობა გააგზავნეს ოსმალეთის მონების ბაზარზე კონსტანტინოპოლში ან ახლო აღმოსავლეთის გარკვეულ ნაწილებში შავი ზღვის მონების ვაჭრობის მეშვეობით. გენუისა და ვენეციელი ვაჭრები აკონტროლებდნენ ყირიმიდან დასავლეთ ევროპაში მონების ვაჭრობას. რეიდები ასუსტებდა ადამიანურ და ეკონომიკურ რესურსებს აღმოსავლეთ ევროპაში. მათი უმთავრესი სამიზნე იყო „ველური მინდვრები“ – სტეპები და ტყე-სტეპების მიწები, რომლებიც გადაჭიმული იყო დაახლოებით 800 კილომეტრზე შავი ზღვის ჩრდილოეთით და რომელიც ამჟამად მოიცავს თანამედროვე სამხრეთ-აღმოსავლეთ უკრაინისა და სამხრეთ-დასავლეთ რუსეთის მოსახლეობის უმეტესობას. ლაშქრობებმა, ასევე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა კაზაკების განვითარებაში.

ხალხის რაოდენობა, რომელზეც ამ მოვლენებმა გავლენა მოახდინა: პოლონელი ისტორიკოსი ბოგდან ბარანოვსკი ვარაუდობდა, რომ მე-17 საუკუნის პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობამ (თანამედროვე პოლონეთი, ლიეტუვა, ლატვია, ესტონეთი, უკრაინა და ბელარუსი) დაკარგა საშუალოდ 20 000 ადამიანი წლიურად და იმდენივე, რამდენიც ჯამურად 1474-დან 1694 წლამდე. მიხაილ ხოდარკოვსკი ვარაუდობს, რომ 150 000-დან 200 000-მდე ადამიანი მოიტაცეს რუსეთიდან მე-17 საუკუნის პირველ ნახევარში.

1468 წელს შედგა პირველი ძირითადი რეიდი და მიმართული იყო პოლონეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ საზღვარზე. პირველი რეიდი უნგრეთში განხორციელდა 1717 წელს. 1769 წელს, თათართა უკანასკნელი ძირითადი რეიდი, რომელიც განხორციელდა რუსეთ-ოსმალების ომის დროს, 20 000 ადამიანის შეპყრობით დასრულდა.

კონტექსტი
გეოგრაფიული ფაქტორები
სამხრეთ ევრაზიის სტეპები ჰორიზონტალურია და მისი საზოგადოების უმეტესი ნაწილი ან მომთაბარეა ან ნახევრად-მომთაბარე, ისინიც კი, რომლებიც მდებარეობს საქალაქო ცენტრებში, როგორიცაა ყაზანი, ყირიმი და ასტრახანი.

მოცემულობა, რომ მიმდინარეობდა მომთაბარე ერების მობილობა, საომარი მოქმედებების და მონებით ვაჭრობის რეიდები, ვაჭრობასთან შედარებით, უფრო მომგებიანი იყო ღია და ფართო ტერიტორიებზე. გარდა ამისა, დეცენტრალიზებული და ფრაგმენტული ძალები, რომლებიც რუსეთში იჭრებოდნენ აღმოსავლეთ და სამხრეთ საზღვრებზე, მზად იყვნენ ომისთვის, ტოვებდნენ აღმოსავლეთ სლავურ მიწებს მრავალი პოტენციური მტრის წინააღმდეგ მუდმივი საომარი მოქმედებების პირობებში. ისინი ძირითადად შეიარაღებული იყვნენ შუბებით, მშვილდებითა და საბერებით და მხედრებს შეეძლოთ ემოგზაურათ რამდენიმე ასეული კილომეტრი ღია სტეპებზე მთა-გორიანი წინაღობების გარეშე, თავს დასხმოდნენ სოფლებს გაუფრთხილებლად და შემდგომ, წაესხათ ტყვეები. მსუბუქად, ცხენების საშუალებით მგზავრობა და ცხენების საკმარისად გამოკვება თათართა მთავარი საზრუნავი იყო. ფერმერთა ნაკლებადმოძრავი საზოგადოებები, ძლიერი არმიის თანხლებით ან მის გარეშე, ადვილად მოსაპოვებელი ნადავლი იყო მაღალი მობილობის მქონე მხედრებისთვის.

სტეპების ფართო და ღია სივრცეებზე უსაფრთოხება არ იყო დაცული და მუდმივად იყო საშიშროება. მე-18 საუკუნის შუა პერიოდშიც კი, უსაფრთხო სამხრეთი საზღვრებით, იქ მყოფი რუსი გლეხები განაგრძობდნენ თავიანთი მიწების დამუშავებას და სრულად შეიარაღებას. ისინი ხშირად გარეგნულად განურჩევლები იყვნენ კაზაკებისგან.

ეკონომიკური ფაქტორები
რეიდების უმეტესობა მიმდინარეობდა დღევანდელი რუსეთის ტერიტორიაზე და უკრაინაში – თავდაპირველად, მიწები, გაყოფილი იყო მოსკოვსა და ლიტვაში, თუმცა ზოგიერთი განხორციელდა მოლდავიასა და ჩერქეზეთში (ჩრდილოეთი კავკასია). ყირიმის მამრობითი მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი მონაწილეობას იღებდა ამ ლაშქრობებში.

რეიდების მთავარი ეკონომიკური მიზანი იყო ნადავლი, ზოგიერთი მათგანი მატერიალური, ხოლო უმეტესობა - ადამიანური. ადამიანებით უმეტესწილად ვაჭრობდნენ ოსმალეთის იმპერიაში, თუმცა ყირიმშიც იყო შემთხვევები. მონები და თავისუფალი ადამიანები შეადგენდნენ დაახლოებით ყირიმის მოსახლეობის 75%-ს. ენციკლოპედია ბრიტანიკას თანახმად, „ცნობილია, რომ თითოეული მონა, რომელსაც ყირიმელი ჰყიდდა ბაზარზე, პირდაპირ კლავდნენ თავიანთი რეიდების დროს. თუმცა, ორჯერ უფრო მეტი იღუპებოდა მონების ბაზრისკენ მიმავალ გზაზე“.

პოლიტიკური ფაქტორები
ყირიმის სახანო გამოეყო ოქროს ურდოს 1441 წელს. როდესაც ურდომ არსებობა შეწყვიტა 1502 წელს, ყირიმსა და მის ჩრდილოელ მეზობლებს შორის ბუფერული მიწა გაუჩინარდა. ხანებმა ისარგებლეს ლიტვასა და მოსკოვს შორის გაჩაღებული კონფლიქტით, ჯერ ერთის მხარე დაიჭირეს, შემდეგ - მეორეს მხარე და ერთთან ალიანსი, მეორეზე თავდასხმის გასამართლებლად გამოიყენეს. 1500–1506 წლების რუსეთ-ლიტვის ომის დროს, ყირიმელები გაერთიანდნენ რუსეთთან და ღრმად შეიჭრნენ ლიტვაში. ურთიერთობები მალევე გაუარესდა. განგრძობადი რეიდები მოსკოვში დაიწყო 1507 წელს.

ყირიმელი ხანი დევლეთ გირეიმ მოსკოვი გადაწვა 1571 წლის ლაშქრობის დროს. თანამედროვეების ანგარიშის თანახმად, 1571 წლის თათართა ინტერვენცია 80 000 მსხვერპლს ითვლიდა. 150 000 რუსი კი მძევლად აიყვანეს. მას შემდეგ, რაც შეიტყო, რომ ყირიმის სახანოს არმია უახლოვდებოდა მოსკოვს, ივანე მრისხანე მოსკოვიდან გაიქცა კოლომნაში საკუთარ იპრიჩნიკებთან ერთად.

1620 წელს, თათრებმა მონაწილეობა მიიღეს ცეკორას ბრძოლაში, სადაც დიდი წვლილი შეიტანეს თურქების მხრიდან პოლონეთ-ლიტვის გამანადგურებელ გამარჯვებაში. 1672 წელს, სელიმ გირეის დაევალა ოსმალეთის არმიასთან გაერთიანება პოლონეთ–ოსმალეთის ომში (1672–1676), რომელშიც მან წარმატებით დაიპყრო ბარი.

სამხედრო ფაქტორები
ომის თეატრი
ამ პერიოდის დასაწყისში, მოსახლეობით მეჩხრად დასახლებული საძოვრების თითქმის 1100 კილომეტრი - ე.წ. „ველური მინდვრები“ - ყირიმის სახანოს ჰყოფდა მოსკოვის სამთავროსგან. მდინარე ოკა, რომელიც მიედინება მოსკოვის სამხრეთით 65 კილომეტრში, ქალაქის თავდაცვის მთავარი ხაზი იყო ჩრდილოეთის მიმართულებიდან, რომელსაც სანაპირო დაცვის სამსახური იცავდა. ეს მცველები ადგილზე დარჩნენ სამხრეთისგან მოშორებით მდებარე ბელგოროდის ხაზის მშენებლობის შემდეგაც. ისინი იშვიათად კვეთდნენ ოკას იმ მიმართულებით, მაშინაც კი, როცა სამხრეთი ციხე-სიმაგრების კარიბჭე მასიურ შეტევებს განიცდიდა.

სამი მთავარი მარშრუტი, რომელსაც ბილიკებს უწოდებდნენ, მოსკოვსა და ყირიმს შორის გადიოდა. იმისთვის, რომ მდინარეებზე გადასასვლელები მოეჭრათ, ბილიკები ჩვეულებრივ მიჰყვებოდნენ მათ შორის არსებულ მაღალ ადგილს.

ყირიმსა და თურქეთში
ფეოდოსია, რომელიც 1475 წლის შემდეგ ოსმალეთის იმპერიას ეკუთვნოდა, ყირიმისთვის მონებით ვაჭრობის მთავარი ბაზარი იყო. ქალაქს იცავდა არტილერია და იანიჩრების ძლიერი გარნიზონი. ყირიმული ქალაქები, როგორებიცაა კარასუბაზარი, ტუზლერი, ბახჩისარაი და ხაზლევე, ასევე ჩართული იყვნენ მონებით ვაჭრობაში. მონებით მოვაჭრეები იყვნენ თურქები, არაბები, ბერძნები, სომხები და ებრაელები, ხოლო ყირიმის ორივე ხანი და თურქი ფაშა ამ უფლების სანაცვლოდ მათ გადასახადს უწესებდნენ. ზოგჯერ ფეოდოსიას ჰყავდა 30 000 მონა, რომელთაგან უმეტესობა მოსკოვიდან და პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის სამხრეთ-აღმოსავლეთ მიწებიდან იყო წარმოშობით. ზიგმუნდ ფონ ჰერბერსტეინი, რომელიც იყო ჰაბსბურგელი დიპლომატი და მოსკოვში საღვთო რომის იმპერიის ელჩის თანამდებობა ეკავა, წერდა, რომ „მოხუც და დაუძლურებულ კაცებს, რომლებიც გაყიდვის სანაცვლოდ ბევრს ვერაფერს მოიტანდნენ, თათარ ახალგაზრდებს ჩუქნიდნენ. ახალგაზრდები მათ ფეხებით ქოლავდნენ, ან ზღვაში აგდებდნენ, ან ნებისმიერი ფორმით კლავდნენ, რაც მათ მოეწონებოდათ“. ერთი ლიტველი 1630 წელს წერდა:

ალან ვ. ფიშერი მონების ბედს შემდეგნაირად აღწერდა:

უკრაინულ-კანადელი ისტორიკოსის, ორესტ სუბტელნის თანახმად, „1450-დან 1586 წლამდე, 86 რეიდი აღიწერა, ხოლო 1600-დან 1647 წლამდე - 70. თუმცა, ერთი რეიდის დროს დატყვევებული მონების რაოდენობა აღწევდა 30 000-ს. მხოლოდ პოდილიაში, ყველა სოფლის დაახლოებით მესამედი განადგურდა ან მიატოვეს 1578 და 1583 წლებს შორის“. მხოლოდ მე-17 საუკუნის პირველ ნახევარში, დაახლოებით 150-დან 200 ათასამდე ადამიანი მონად აიყვანეს მოსკოვის სახელმწიფოს ტერიტორიიდან, მათ შორის, არ ითვლებოდნენ ის პირები, რომლებიც დაიღუპნენ შეტაკების დროს.

მონები, ყველაზე დიდი რაოდენობით აიყვანეს დნეპრის, პოდილიის, ვოლგინიას და გალიციის რეგიონებიდან, კერძოდ, ამ მიწებიდან მილიონი ადამიანი შეიპყრეს 1500-დან 1644 წლამდე პერიოდში. მე-17 საუკუნის მეორე ნახევარში, ამ რეგიონებში მოხდა უამრავი ომი თათრების მონაწილეობით. განსაკუთრებით მაღალი იყო დატყვევებული იასირების რაოდენობა ამ პერიოდში. 1676 წელს, მაგალითად, 40 000 ადამიანი გადაიყვანეს ვოლგინიაში, პოდოლიასა და გალიციაში.

მე-18 საუკუნეში, პეტრე დიდის აზოვური ლაშქრობების დროს, რეიდები შემცირდა და უმეტესად ხორციელდებოდა დნეპრის რეგიონში, აზოვის რეგიონში და დონში, თათრების და კაზაკების მხრიდან ორივე მიმართულებით.