ერითროპოეზი

ერითროპოეზი (ბერძნულიდან , , წითელი, და , , შექმნა, წარმოება, დამზადება) არის სისხლის წითელი უჯრედების, ერითროციტების, წარმოქმნის პროცესი, რომლის დროსაც ერითროპოეტური ღეროვანი უჯრედებისგან მიიღება მომწიფებული ერითროციტები.

ეს პროცესი სტიმულირდება სისხლში ჟანგბადის დონის ნაკლებობით, რომელსაც თირკმელები აკონტროლებენ.

თირკმელების როლი ერითროპოეზში ყველაზე მნიშვნელოვანია, რადგან ისინი არიან პასუხისმგებლები ძვლის ტვინის სტიმულირებაზე, რომ დაიწყოს ერითროციტების მომწიფება.

თირკმელები გამოყოფენ ჰორმონს სახელად ერითროპოეტინს, რომელიც მიდის სისხლის წარმომქმნელ ორგანოებში და ასტიმულირებს წითელი უჯრედების წინამორბედების გამრავლებასა და განვითარებას. ეს სტიმული ააქტიურებს ერითროპოეზის გაძლიერებას სისხლმბად ქსოვილებში და საბოლოოდ წარმოქმნის მომწიფებულ სისხლის წითელ უჯრედებს (ერითროციტებს).

პოსტნატალურ ფრინველებსა და ძუძუმწოვრებში (მათ შორის ადამიანებში ) ეს პროცესი ხდება წითელი ძვლის ტვინში . შვიდი თვის შემდეგ ერითროპოეზი ხდება ძვლის ტვინში.

ფიზიკური აქტივობის მომატებამ შეიძლება გაზარდოს ერითროპოეზი.

გარკვეული დაავადებების მქონე ადამიანებში და ზოგიერთ ცხოველში ერითროპოეზი ასევე ხდება ძვლის ტვინის გარეთ, ელენთაში ან ღვიძლში . ამას ექსტრამედულარული ერითროპოეზი ეწოდება.

ხუთ წლამდე ბავშვებში, ადამიანის თითქმის ყველა ძვალს აქვს უნარი, გამოიმუშაოს ერითროციტები.

წვივისა და ბარძაყის ძვალი წყვეტს ჰემატოპოეზს დაახლოებით 25 წლის ასაკში; ხოლო მალები, მკერდის ძვალი, მენჯი, ნეკნები და თავის ქალის ძვლები აგრძელებენ სისხლის წითელი უჯრედების გამომუშავებას მთელი სიცოცხლის განმავლობაში.

20 წლის ასაკამდე ერითროციტები წარმოიქმნება ყველა ძვლის (ლულოვანი ძვლების და ყველა ბრტყელი ძვლის) წითელი ძვლის ტვინიდან. 20 წლის შემდეგ ერითროციტები წარმოიქმნებიან მემბრანული ძვლებიდან- მალებიდან, მკერდის ძვლიდან, ნეკნებიდან, ბეჭის ძვლებიდან და თეძოს ძვლებიდან, რადგან 20 წლის შემდეგ ლულოვანი ძვლების წითელი ტვინი ყვითელ ტვინად იქცევა ცხიმის დეპოზიციის გამო და კარგავს სისხლმბად ფუნქციას.

ახალგაზრდა და მოხუც დონორთა ძვლის ტვინის ფუნქციის შედარება დიდ განსხვავებას არ აჩვენებს. ეს იმისკენ მიგვითითებს, რომ ცოტა ან საერთოდ არანაირი სხვაობა არაა გამრავლების შესაძლებლობის დონისა ასაკის მიხედვით და ეს გამრავლების უნარი მთელი ცხოვრება შეიძლება შეუნარჩუნდეს ადამიანს.
ჰემოცისტობლასტი გარდაიქმნება მულტიპოტენტურ წინამორბედ უჯრედად.
მულტიპოტენტური წინამორბედი უჯრედი, სახელიდან გამომდინარე, არის მულტიპოტენტური და შეიძლება გახდეს როგორც საერთო მიელოიდური წინამორბედი, ასევე საერთო ლიმფოიდური წინამორბედი. საერთო მიელოიდური წინამორბედი არის უჯრედი, რომელსაც შესაძლებლობა აქვს გარდაიქმნას სისხლის წითელ უჯრედად, თრომბოციტად, მაკროფაგად, მონოციტად და გრანულოციტად. ეს გამოიწვევს მაკროციტოზს. მაკროციტოზი არის მდგომარეობა, როდესაც სისხლის წითელი უჯრედები საშუალოზე დიდი ზომისაა, ან მათი 100 ფლ-ზე მეტია. ჟანგბადის დაბალი დონის საპასუხოდ. გარდა ამისა, ერითროპოეტინი უკავშირდება მოცირკულირე სისხლის წითელი უჯრედებს; მათი დაბალი რაოდენობა იწვევს თავისუფალი ერითროპოეტინის შედარებით მაღალ დონეს, რაც ასტიმულირებს ერითროციტების გამომუშავებას ძვლის ტვინში.

საყურადღებოა ისიც, რომ პეპტიდურ ჰორმონ ჰეპსიდინს მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს ჰემოგლობინის სინთეზზე და შესაბამისად, ერითროპოეზსაც არაპირდაპირ აკონტროლებს.

ჰეპსიდინს ღვიძლი გამოიმუშავებს. იგი აკონტროლებს რკინის შეწოვას კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან და რკინის გამოყოფას რეტიკულოენდოთელური ქსოვილიდან. ერითროციტებში ჰემოგლობინში არსებული ჰემის ჯგუფში ჩასასმელად, რკინა უნდა გამოთავისუფლდეს ძვლის ტვინში არსებული მაკროფაგებიდან. არსებობს კოლონიის წარმომქმნელი ერთეულები, რომლებსაც უჯრედები მიჰყვებიან ფორმირების დროს. ეს უჯრედები მოიხსენიება, როგორც კომიტურ უჯრედები, მათ შორის გრანულოციტ-მონოციტების კოლონიის წარმომქმნელი ერთეულები.

ჰეპციდინის სეკრეციას აფერხებს ჰორმონი ერითროფერონი, რომელსაც ერითრობლასტების გამოყოფენ ერითროპოეტინის საპასუხოდ. იგი აღმოაჩინეს 2014 წელს. როგორც ჩანს, ეს აკავშირებს ერითროპოეზს ჰემოგლობინის სინთეზისთვის საჭირო რკინის მობილიზაციასთან.

თაგვების უჯრედებში ერითროპოეტინის რეცეპტორის, 2-ის, ფუნქციის დაკარგვა იწვევს არასაკმარის ერითროპოეზს, რის გამოც ემბრიონებში სისხლის წითელი უჯრედების წარმოქმნა და ზრდა ირღვევა. თუ არ არსებობს სისტემური უკუკავშირი და ინჰიბირება, მაგალითად, ციტოკინური სიგნალის გადამცემი ცილების სუპრესორების შემცირება ან არარსებობა, შეიძლება განვითარდეს გიგანტიზმი, როგორც ეს თაგვების მოდელებშია ნაჩვენები.

სტრესული ერითროპოეზი
სტაბილური ერითროპოეზის გარდა, მწვავე ანემია, სავარაუდოდ, იწვევს სხვა რეაქციას, რაც იწვევს ახალი სისხლის წითელი უჯრედების სწრაფ განვითარებას. ეს შესწავლილია ვირთხებში და ხდება ღვიძლში 4-დამოკიდებული სტრესული ერითროპოეზის გააქტიურებით.