iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გურგენ დალიბალთაიანი

გურგენ ჰარუთუნ დალიბალთაიანი (; დ. 5 ივნისი, 1926 წელი, ნინოწმინდა, საქართველოს სსრ — გ. 1 სექტემბერი, 2015 წელი, ერევანი, სომხეთი) — სომეხი სამხედრო მეთაური. ის იყო სომხეთის შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის უფროსი 1992 წლის შუშის ბრძოლის დროს. მას დაევალა სტრატეგიის შემუშავება ძლიერ გამაგრებულ ქალაქ შუშაზე შეტევისთვის, მიმდებარე სოფლების წინააღმდეგ დივერსიული შეტევების გამოყენებით ქალაქის დამცველების გამოსაყვანად, ხოლო ჯარების მეთაურმა არკადი ტერტათევოსიანმა ალყა შემოარტყა ქალაქს.

ადრეული ცხოვრება
დალიბალტაიანი დაიბადა სომხებით დასახლებულ ქალაქ ბოგდანოვკაში (ახლანდელი ნინოწმინდა, სამცხე-ჯავახეთი, საქართველო), სომხეთის საზღვართან ახლოს. სწავლობდა გორელოვკის საშუალო სკოლაში 1934 წლიდან 1944 წლამდე. სკოლის დამთავრების შემდეგ მან სამი წელი გაატარა თბილისის ქვეითთა სკოლაში. შემდეგ დალიბალტაიანი შეუერთდა საბჭოთა არმიის რიგებს.

სამხედრო კარიერა
საბჭოთა არმია
დალიბალტაიანს ეკავა სხვადასხვა სამხედრო თანამდებობა ეჩმიაძინში, ერევანში, პერეკეშკულში, პრიშიბში, კიროვაბადში, აბაკანსა და დონის როსტოვში საბჭოთა კავშირის შეიარაღებულ ძალებში სამსახურის დროს. ის იყო ციმბირის სამხედრო ოლქის 242-ე ქვეითი დივიზიის მეთაური 1969 წლიდან 1975 წლამდე. სსრკ-ს ფარგლებს გარეთ, ის იყო შტაბის უფროსის მოადგილე 1975 წლიდან 1980 წლამდე ბუდაპეშტში სამხრეთ ძალების ჯგუფში. მან ასევე მონაწილეობა მიიღო უმაღლესი აკადემიური კურსების მეთაურებისთვის სსრკ შეიარაღებული ძალების გენერალური შტაბის სამხედრო სამხედრო აკადემიაში (ახლანდელი რუსეთი) 1976 და 1978 წლებში. დალიბალტაიანი 1987 წელს გახდა ჩრდილოეთ კავკასიის სამხედრო მეთაურის მოადგილე. 1991 წელს მან დატოვა საბჭოთა შეიარაღებული ძალები საბჭოთა კავშირის დაშლამდე.

სომხური არმია
დალიბალტაიანი დაინიშნა სომხეთის მინისტრთა საბჭოს თავდაცვის კომიტეტის შტაბის უფროსად 1991 წელს. იმავე წელს იგი დაწინაურდა სომხეთის გენერალური შტაბის უფროსად და ასევე გახდა სომხეთის თავდაცვის მინისტრის პირველი მოადგილე. დალიბალტაიანი იყო სომეხი სამხედროების ერთ-ერთი ლიდერი მთიანი ყარაბაღის ომის დროს. ის იყო სომხური ძალების მეთაური შუშის ბრძოლაში, არკადი ტერ-თადევოსიანის დახმარებით. ყველა სამხედრო ფაქტორი იყო აზერბაიჯანული არმიის სასარგებლოდ. აზერბაიჯანელებს ჰქონდათ უპირატესობა სამხედრო ტექნიკის რაოდენობისა და ხარისხის თვალსაზრისით. მათ ჰქონდათ რიცხვითი უპირატესობა და ასევე იკავებდნენ მაღალ ადგილს. შუშას სტრატეგიული პოზიციის გამო, ქალაქი კარგად იყო დაცული. დალიბალტაიანმა და ტერ-თადევსოუსანმა შეიმუშავეს სტრატეგია რამდენიმე დივერსიული შეტევის განხორციელების მიზნით მიმდებარე სოფლების წინააღმდეგ შუშას დამცველების გამოსაყვანად, ხოლო სომხური ძალები ამასობაში ალყაში მოაქცევდნენ მათ. სტრატეგიამ გაამართლა და ქალაქი შუშა დაეცა 1992 წლის 9 მაისს.

ომის შემდგომ დალიბალტაიანი მუშაობდა სომხეთის პრეზიდენტის მრჩევლად და მთავარ სამხედრო ინსპექტორად 1993 წლიდან 2007 წლამდე. 2007 წელს ის დაინიშნა თავდაცვის მინისტრის უფროს მრჩევლად.

პირადი ცხოვრება
დალიბალტაიანი იყო დაქორწინებული შუშანიკ დალიბალტაიანზე. მათ ჰყავთ ორი შვილი, ქალიშვილი ვარდუხი (დაიბადა 1952 წ.) და ვაჟი ვარაზდატი (დაიბადა 1954 წ.). დალიბალტაიანი ერევნის საპატიო მოქალაქე იყო. იგი გარდაიცვალა 2015 წლის 1 სექტემბერს 89 წლის ასაკში.
ოქროსფერი ქერცლოვანა

ოქროსფერი ქერცლოვანა — ქერცლოვანას გვარის სოკო სტროფარიასებრთა ოჯახისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს ევროპას, ჩრდილოეთ აზიას, ჩრდილოეთ ამერიკას, ჩრდილოეთ აფრიკასა და ახალ ზელანდიას.

დაბალი ხარისხის საჭმელი სოკოა. ზოგიერთი სახელმძღვანელო მას არასაჭმელ სოკოდ მიიჩნევს. იზრდება ჯგუფებად დამპალ და ცოცხალ ფოთლოვან, იშვიათად წიწვოვან ხეებზე.

სოკო პირველად აღწერა გერმანელმა მიკოლოგმა ავგუსტ ბაჩმა 1786 წელს როგორც . მიმდინარე ბინომიალური სახელწოდება მიანიჭა პაულ კუმერმა 1871 წელს.

აღწერა
ქუდის დიამეტრი — 15 სმ, ხორციანი, წებოვანი, ზოგჯერ სრიალა, გაშრობისას პრიალა, თავიდან ნახევარსფეროსებრი, შემდგომში რამდენადმე ბრტყელი, ზედაპირი დაფარულია მურა ქერცლებით, შუაში ხშირად ბორცვაკით. კიდეები ბოჭკოვან-ქერცლოვანია. ნორჩობაში კიდეებთან გააჩნია კერძო საბურველის ნარჩენები, რომელიც წვიმის შემდეგ სცილდება. ოქროსფერ-ყვითელი ან მურა-ყვითელია.

ჰიმენოფორი — ფირფიტებიანი, ფირფიტები შეზრდილი, განიერი. თავიდან მოყვითალოა, შემოდგომში — ყავისფერ-მურა.

ფეხის სიგრძე — 7-10 სმ, სისქე — 1.5 სმ, ქერცლოვანი ზედაპირით, ყვითელი, ახასიათებს ბოჭკოვანი საყელო, რომელიც მალევე ქვრება.

რბილობი — მოთეთროა, გადატეხვისას მოყვითალო-მურა ფერს იღებს, განსაკუთრებული სუნის გარეშე.

სპორები — ელიფსისებრი. ანაბეჭდი — ყავისფერ-ჟანგისფერი, გლუვი, 8-95-6 მკმ.

გავრცელება და ეკოლოგია
გავრცელების არეალი მოიცავს ევროპას, ჩრდილოეთ აზიას, ჩრდილოეთ ამერიკას (განსაკუთრებით კანადას), ჩრდილოეთ აფრიკასა და ახალ ზელანდიას.

საპროტროფი და პარაზიტია. იზრდება ჯგუფებად დამპალ და ცოცხალ ფოთლოვან (უპირატესად ევროპულ წიფელზე), იშვიათად წიწვოვან ხეებზე. სოკო უმეტასად გავრცელებულია ბარში, ვიდრე მაღალ მთიან ადგილებში.

სეზონი — ზაფხულიდან შემოდგომამდე.

კვებითი ღირებულება
დაბალი ხარისხის საჭმელი სოკოა. ზოგიერთი სახელმძღვანელო მას არასაჭმელ სოკოდ მიიჩნევს. ერთი წყარო კი იტყობინება, რომ სოკო შეიცავს ტოქსინს, რომელიც იწვევს კუჭის მომნელებელი სისტემის მოშლას.

გამოიყენება ახალი და დამარინადებული.
აგრეთვე იხმარება სოკოებისაგან მომზადეულ შერეულ კერძებშიც.

მსგავსი სახეობები
 — იზრდება უპირატესად ვერხვზე, ნაყოფსხეული მასიურია. გააჩნია მსხვილი მოთეთრო ქერცლები.
 — ზომით პატარაა, ღია ფერის.
 — იზრდება მთებში ფოთლოვან ხეებზე, გააჩნია მცირე ზომის ქუდი და უფრო გრძელი ფეხი, ხოლო დაზიანების შემდეგ რბილობი მუქდება.

გალერეა
ალექსი რობაქიძე (ეთნოგრაფი)

ალექსი რობაქიძე (დ. 22 ნოემბერი, 1907 ― გ. 1990) ― ქართველი ისტორიკოსი, ეთნოგრაფი, ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი (1957), საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1966), საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1983)-1990), პროფესორი (1970).

ბიოგრაფია
ალექსი რობაქიძე 1907 წლის 22 ნოემბერს თბილისში დაიბადა. 1943-1953 წლებში ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე იყო, 1961 წლიდან კი კავკასიის ეთნოგრაფიული განყოფილების ხელმძღვანელი. 1958 წლიდან ბათუმის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის ეთნოგრაფიის განყოფილებას ხელმძღვანელობდა.
პროკოფი რატიანი

პროკოფი რატიანი (დ. 7 მარტი, 1914, რგანი ― გ. 1987) ― ქართველი ისტორიკოსი, ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი (1963), პროფესორი (1964).

ბიოგრაფია
პროკოფი რატიანი 1914 წლის 7 მარტს სოფელ რგანში (დღევანდელი ჭიათურის მუნიციპალიტეტი) დაიბადა. 1938 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი დაამთავრა. 1939-1953 წლებში სხვადასხვა თანამდებობაზე მუშაობდა. იყო გაზეთ „კომუნისტის“ რედაქტორი. 1953-1957 წლებში ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ახალი ისტორიის განყოფილებას ხელმძღვანელობდა, ხოლო 1961 წლიდან ისტორიოგრაფიისა და საზოგადოებრივი აზრის ისტორიის განყოფილებას.
იური კაჭარავა

იური კაჭარავა (დ. 22 მარტი, 1913, ბანძა ― გ. 22 თებერვალი, 1994) ― ქართველი ისტორიკოსი, საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1965), საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1988).

ბიოგრაფია
იური კაჭარავა 1913 წლის 22 მარტს სოფელ ბანძაში (დღევანდელი მარტვილის მუნიციპალიტეტი) დაიბადა. 1937 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი დაამთავრა.

1938 წლიდან სხვადასხვა სასწავლებელში ლექციებს კითხულობდა. 1946-1954 წლებში თბილისის რკინიგზის ტრანსპორტის ინჟინერთა ინსტიტუტში მარქსიზმ-ლენინიზმის კათედრის გამგე იყო. 1958 წლიდან ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის საქართველოს ისტორიის განყოფილების ხელმძღვანელი იყო.
ვარდანდუხტ მამიკონიანი

ვარდანდუხტ მამიკონიანი — არშაკიანთა სომხეთის დედოფალი 378-387 წლებში, როგორც მეფე არშაკ -ის მეუღლე. სომეხთა სპასპეტ მანუელ მამიკონიანის ქალიშვილი.

ბიოგრაფია
ადრეული ცხოვრება
ვარდანდუხტის დაბადების ზუსტი თარიღი უცნობია. იგი სომეხთა სპასპეტ მანუელ მამიკონიანის უფროსი ასული იყო, მდიდარი და ძლევამოსილი მამიკონიანების საგვარეულოდან. დედამისის ვინაობა უცნობია, თუმცა იგი სომხეთში დაიბადა და გაიზარდა.

374 წელს, სომხეთის მეფე პაპის მკვლელობის შემდეგ მამიკონიანთა ძალაუფლება კიდევ უფრო გაიზარდა, რამეთუ ახალ მეფეს რეგენტად ვარდანდუხტის ბიძა, მუშეგ მამიკონიანი დაენიშნა. ახალი მეფე, პაპის ძმისწული ვარაზდატი, რომის იმპერატორ ვალენტის დასმული იყო, და ვინაიდან იგი მენტალურად და ფიზიკურად დაავადებული იყო, რეგენტის დანიშვნა დასჭირდა.

დედოფლობა
ვარაზდატის მეფობას სომხეთში დიდი უკმაყოფილება მოჰყვა, ამიტომაც 378 წელს მისი რეგენტი, მუშეგ მამიკონიანი მოკლეს, მისი ადგილი კი ვარდანდუხტის მამამ, სპასპეტმა მანუელმა დაიკავა, რომელმაც მალევე დაამხო და უკან, რომის იმპერიაში გააძევა მეფე ვარაზდატი. მის ნაცვლად კი ტახტზე განსვენებული მეფის, პაპის ძეები: არშაკ და ვოლოგეზ დასვა მათი დედის, დედოფალ ზარმანდუხტის მინიმალური რეგენტობით, თავად კი ქვეყნის ფაქტობრივი მმართველი და მცირეწლოვანი მეფეების აღმზრდელი გახდა.

ქვეყანაში მშვიდობის დასასადგურებლად მანუელმა ვარდანდუხტი არშაკ -ზე დააქორწინა, რითაც იგი სომხეთის დედოფალი გახდა. რაც შეეხება ვოლოგეზს, მას ცოლად ბაგრატუნთა დინასტიის წარმომადგენელი ქალი შერთეს.

ქორწინებისა და თავისი საგვარეულოს წყალობით, ვარდანდუხტი სამეფოს უძლიერესი ქალი გახდა. მას დიდი გავლენა ჰქონდა როგორც ქმარზე (თუმცა მათი ურთიერთობის დეტალები უცნობია), ისე მამასა და ზოგადად, სომხურ საზოგადოებაზე, თუმცა დედოფალ ვარდანდუხტს შვილები არ ჰყოლია.

მამიკონიანთა და არშაკიანთა ერთობლივ მმართველობას სომხეთში მშვიდობის დამყარება მოჰყვა. ცნობილია, რომ თავად მათ შორისაც ერთობ თბილი ურთიერთობა იყო, რამეთუ მანუელი დედოფალ ზარმანდუხტს, ხოლო რაც შეეხება მის ძეებს, არშაკსა და ვოლოგეზს, იგი საკუთარი ვაჟებივით ზრდიდა .

უკანასკნელი წლები
386 წელს ვოლოგეზი აღესრულა და, მიუხედავად მეუღლის ყოლისა, მემკვიდრე არ დარჩენია. იმავე წელს გარდაიცვალა მანუელ მამიკონიანიც, რის შემდეგაც მთელი სამეფო არშაკსა და ვარდანდუხტს დარჩათ. ცნობილია, რომ მეფე-დედოფალი მანუელთან იმყოფებოდა მისი სიცოცხლის უკანასკნელ წუთებში. ამის შემდეგ ვარდანდუხტზე ცნობები აღარ არსებობს. 386-387 წლებში არშაკი ერთპიროვნულად მართავდა სომხეთს. ამ პერიოდში მას სასანიანთა შემოჭრებთან მოუწია დაპირისპირება, რა დროსაც ნახევარი სამეფო დაკარგა და შერჩა მხოლოდ სომხეთის დასავლეთ ნაწილი, რომელიც წარმოადგენდა ტერიტორიას ერზრუმიდან მუშამდე. 387 წელს არშაკიც უმემკვიდრეოდ აღესრულა, ამიტომაც სომხეთის დარჩენილი დასავლეთ ნაწილი ბიზანტიის იმპერიამ მიიერთა. აღსანიშნავია, რომ სასანიანთა ვასლურ პოზიციაში აღმოსავლეთ სომხეთი მაინც განაგრძობდა არსებობას, როგორც სამეფო, თანაც კვლავ არშაკიანთა დინასტიის გვირგვინქვეშ. ვარდანდუხტის გარდაცვალების თარიღი უცნობია, მაგრამ არსებობს ცნობები, რომ დაქვრივების შემდეგ საუკუნის დასაწყისამდე იცოცხლა.
ერუხანი

იერვანტ სარმახეშხანლიანი — სომეხი მწერალი, რომელიც მოღვაწეობდა მე-19 საუკუნის ბოლოსა და მე-20 საუკუნის დასაწყისში. დააპატიმრა, აწამა და მოკლა თურქეთის ხელისუფლებამ, სომხების გენოციდის დროს.

ბიოგრაფია
მისი სამწერლო სახელი ერუხანია. დაიბადა 1870 წელს ქალაქ კონსტანტინოპოლში (სტამბოლი). მან ბავშვობაში განათლება მიიღო ნერსესიანის დაწესებულებაში. ერუხანმა თავისი ერთ -ერთი იუმორისტული პერსონაჟი რომანში უფლის ასული (სომხ. ჯ) სკოლის დირექტორზე: კონსტანტინე აბანტარანეზე დაყრდნობით შექმნა. როგორც სტუდენტი, ერუხანი ზარმაცი და სუსტი სტუდენტი იყო. მას განსაკუთრებული ზიზღი ჰქონდა მათემატიკისადმი და ამბობდა, რომ პირველი ადამიანები, ვინც მას სძულდა მის ცხოვრებაში, იყვნენ მათემატიკის მასწავლებლები.

1886 წელს, ერუხანის მამამ აიძულა მას, რომ კარიერა მედიცინის სფეროში გაეგრძელებინა, მაგრამ ოჯახის მეგობარმა დაარწმუნა, რომ მისი ვაჟი ჩაეწერა ახლად გახსნილ ცენტრალურ კოლეჯში. ერუხანი ჩაირიცხა სკოლაში, მაგრამ მან ვერ შეძლო პირველი კლასის მოსწავლე ყოფილიყო. ბედის ირონიით, ის სომხურ ლიტერატურაშიც კი უღიმღამო იყო. ერუხანი ავად გახდა წლის ბოლოს გამოცდის სესიის დროს და ვერ შეძლო გამოცდების დაწერა. მან მოგვიანებით დატოვა კოლეჯი.

იმის გამო რომ მისი ოჯახი ღარიბულად ცხოვრობდა, იძულებული გახდა რომ სამუშაო მოეძებნა. ის ერთი კვირა მუშაობდა მოვაჭრესთან ერთად, თუმცა შემდეგ სამსახურიდან გაანთავისუფლეს. მომდევნო ორი წლის განმავლობაში, ერუხანმა თავი მიუძღვნა სხვადასხვა ევროპელი და სომეხი მწერლების რომანების კითხვას, ის ასევე ფლობდა ფრანგულ ენას. შემდეგ ის შეუერთდა გაზეთ აღმოსავლეთის რედაქტორ ჯგუფს, როგორც მთარგმნელი. მან საბოლოოდ დაიწყო წერა, ხოლო მისი ნიჭი შენიშნა დიდმა სომეხმა მწერლებმა, ზოჰრაბიმ და არფიარ არფიარიანმა. ერუხანმა განაგრძო თავისი ნაწერების გამოქვეყნება ჟურნალებში, აღმოსავლეთი და მასისი.

1896 წელს, ჰამიდური ხოცვა-ჟლეტის დროს, ერუხანი ბევრ სხვა სომეხ ინტელექტუალთან ერთად ქვეყნიდან გაიქცა. ის დასახლდა ბულგარეთში, სადაც წერდა გაზეთ „შავიღში“ და მუშაობდა მასწავლებლად. 1904 წელს ერუხანი გადავიდა ეგვიპტეში, სადაც იგი გახდა გაზეთის „სინათლის მომტანის“ რედაქტორი. 1905 წელს იგი დაქორწინდა ერთ-ერთ მის ყოფილ მოსწავლეზე.

ერუხიანის ნაწარმოები, ' არის ალბათ ერთ-ერთი საუკეთესო ნაწარმოები დასავლეთ სომხურ ლიტერატურაში. ავტორი წერს ტრაგედიას კონსტანტინოპოლში მცხოვრები სომხების ორი კლასის უთანასწორობის შესახებ.

ერუხანს დაწერილი აქვს მრავალი მოთხრობა, სადაც აღწერილია მეთევზეების, მეხანძრეების და მეკარეების მძიმე, მაგრამ მარტივი ცხოვრება. ეს ნამუშევრები შეიკრიბა და გამოქვეყნდა პარიზში, 1942 წელს. გარდა ამისა, სხვადასხვა გაზეთებში უამრავი სტატია აქვს გამოქვეყნებული.

ერუხანი 1908 წელს დაბრუნდა კონსტანტინოპოლში. ხუთი წლის შემდეგ ის საცხოვრებლად გადავიდა ხარბერდში, სადაც გახდა ადგილობრივი სკოლის ადმინისტრატორი. 1915 წლის 24 აპრილს დაიწყო სომეხთა გენოციდი. ერუხანი, მღვდელთან ერთად, დააპატიმრეს და ციხეში ჩასვეს. მათ მრავალი დღის განმავლობაში აწამებდნენ, ხოლო შემდეგ თურქმა ჯარისკაცებმა ისინი ქალაქგარეთ დახვრიტეს.
გარეგინ ნჟდე

გარეგინ ტერ-ჰარუთიუანიანი (; დ. 1886 წლის 1 იანვარი, კზნუტი, რუსეთის იმპერია - გ. 1955 წლის 21 დეკემბერი, ვლადიმირი, საბჭოთა კავშირი) ასევე ცნობილი როგორც გარეგინ ნჟდე — სომეხი სახელმწიფო მოღვაწე და სამხედრო სტრატეგი. ის იყო სომხეთის რევოლუციური ფედერაციის წევრი და მონაწილეობდა ეროვნულ-განმათავისუფლებელ ბრძოლაში და ეწეოდა რევოლუციურ საქმიანობას პირველი ბალკანეთის ომისა და პირველი მსოფლიო ომის დროს და გახდა სომხეთის პირველი რესპუბლიკის ერთ-ერთი მთავარი პოლიტიკური და სამხედრო ლიდერი (1918–1921).

1921 წელს ის იყო მთავარი ფიგურა მთიანი სომხეთის რესპუბლიკის ჩამოყალიბებაში (ანტიბოლშევიკური სახელმწიფო), რომელიც გახდა მთავარი ფაქტორი, რამაც გამოიწვია სიუნიკის პროვინციის საბჭოთა სომხეთში შესვლა. მეორე მსოფლიო ომის დროს, გარეგინი დაეხმარა ვერმახტის სომხურ ლეგიონს სსრკ-ს წინააღმდეგ ომში, იმ იმედით, რომ თუ გერმანია წარმატებას მიაღწევდა და სსრკ-ს დაიპყრობდა, სომხეთი დამოუკიდებლობას მოიპოვებდა.

ადრეული წლები და განათლება
გარეგინ ტერ-ჰარუთიუნიანი დაიბადა 1886 წლის 1 იანვარს, ნახჩივანში, სოფელ კზნუტში. ის იყო ყველაზე უმცროსი ოთხი დედმამიშვილიდან. მან დაკარგა მამა, ტერ ეგიშე, ადრეულ ბავშვობაში. ნჟდე სწავლობდა ნახჭევანის რუსულ სკოლაში და შემდეგ სწავლა განაგრძო ტფილისის გიმნაზიაში. ცოტა ხნის შემდეგ იგი პეტერბურგში გადავიდა საცხოვრებლად, სწავლა განაგრძო ადგილობრივ უნივერსიტეტში. იურიდიულ ფაკულტეტზე ორწლიანი სწავლის შემდეგ, მან დატოვა პეტერბურგის უნივერსიტეტი და დაბრუნდა კავკასიაში ოსმალეთის იმპერიის წინააღმდეგ სომხურ ეროვნულ მოძრაობაში მონაწილეობის მისაღებად. 1906 წელს ნჟდე გადავიდა ბულგარეთში, სადაც დაასრულა განათლება სოფიის დიმიტრი ნიკოლოვის სამხედრო კოლეჯში და 1907 წელს მიიღო ჯარში ლეიტენანტის წოდება.

ბალკანეთის ომები
იმავე წელს იგი დაბრუნდა სამხრეთ კავკასიაში. 1908 წელს იგი შეუერთდა სომხეთის რევოლუციურ ფედერაციას და მონაწილეობა მიიღო ირანის რევოლუციაში იეფრემ ხანთან და სებასტიელ მურადთან ერთად. 1909 წელს, კავკასიაში დაბრუნებისთანავე, ნჟდე რუსეთის ხელისუფლებამ დააპატიმრა და სამი წლით ციხეში ჩასვა. 1912 წელს, გენერალ ანდრანიკ ოზანიანთან ერთად, იგი შეუერთდა ეთნიკური სომხების ბატალიონს ბულგარეთის არმიის მაკედონიურ-ადრიანოპოლიტურ მოხალისეთა კორპუსში ბალკანეთის ომებში ოსმალეთის იმპერიის წინააღმდეგ საბრძოლველად, მონაწილეობა მიიღო თრაკიისა და მაკედონიის დასაპყრობ კამპანიებში. ბალკანეთის მეორე ომის დროს იგი დაიჭრა. ბრძოლაში სიმამაცისა და თავდადების გამო ბულგარეთის სამხედრო ხელისუფლებამ ნჟდეს მიანიჭა მამაცობის ჯვარი.

პირველი მსოფლიო ომი
პირველ მსოფლიო ომამდე, 1914 წელს რუსეთის ხელისუფლების მიერ ამნისტიის შემდეგ, ნჟდე დაბრუნდა კავკასიაში, რათა მოემზადებინა სომხური მოხალისე ქვედანაყოფები რუსეთის არმიაში ოსმალეთის იმპერიის წინააღმდეგ საბრძოლველად. ომის საწყის ეტაპზე, 1915 წელს, იგი დაინიშნა დრასტამატ კანაიანის მოადგილედ, რომელიც ხელმძღვანელობდა მე-2 მოხალისეთა ბატალიონს. მოგვიანებით, 1916 წელს, იგი მეთაურობდა სპეციალურ სომხურ-ეზიდურ სამხედრო ნაწილს. რუსეთის რევოლუციისა და რუსული არმიის გაყვანის შემდეგ, ნჟდემ წამოიწყო შეტაკებები ალაჯაიში, რამაც უზრუნველყო სომხური ძალების ალექსანდრაპოლში უსაფრთხო გადასვლა.

ჯილდოები
არამ მანუკიანი (პოლიტიკოსი)

არამ მანუკიანი (; დ. 19 მარტი, 1879 წელი, ელისაბედპოლის გუბერნია, რუსეთის იმპერია — გ. 29 იანვარი, 1919 წელი, ერევანი, სომხეთი) — სომეხი რევოლუციონერი, სახელმწიფო მოღვაწე და სომხეთის რევოლუციური ფედერაციის პარტიის წამყვანი წევრი. იგი ფართოდ განიხილება, როგორც სომხეთის პირველი რესპუბლიკის დამფუძნებელი.

ის დაიბადა და გაიზარდა სომხეთში (მაშინ რუსეთის შემადგენლობაში იყო). ის საკმაოდ აქტიურ საქმიანობას ეწეოდა ქალაქ ვანში. პირველი მსოფლიო ომის პირველ თვეებში ის ოსმალეთის ადგილობრივ ჩინოვნიკებთან ერთად მუშაობდა დაძაბულობის განმუხტვის მიზნით 1915 წლის აპრილის შუა რიცხვებამდე, როდესაც თურქულმა ძალებმა ალყა შემოარტყეს ქალაქს. ის ხელმძღვანელობდა ვანის სომხურ სამოქალაქო თავდაცვას. შედეგად, ათი ათასობით ადამიანმა თავი აარიდა დეპორტაციას და ხოცვა-ჟლეტას თურქეთის მთავრობის მიერ სომხების გენოციდის დროს.

მანუკიანმა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა სომხეთის პირველი რესპუბლიკის ჩამოყალიბებაში და იყო მისი პირველი შინაგან საქმეთა მინისტრი. იგი გარდაიცვალა ტიფით 1919 წლის იანვარში. ის იყო დამოუკიდებლობის დამცველი. მას მეცნიერები ფართოდ მიიჩნევენ სომხეთის პირველი რესპუბლიკის ფუძემდებლად.

ადრეული წლები
არამ მანუკიანი დაიბადა 1879 წლის 19 მარტს ზანგეზურში, სოფელ ზეივაში (ახლანდელი დავით-ბეკი, სომხეთის სიუნიქის პროვინციაში). მისი მამა, ჰარუთიუნი მსროლელი იყო, ხოლო დედამისი სონა დიასახლისი. ის ხუთი დედმამიშვილიდან ყველაზე უმცროსი იყო. დაწყებითი განათლება მიიღო შუშის აგულიატის სკოლაში. 1895 წლიდან იგი დადიოდა ქალაქის საეპარქიო სკოლაში, სადაც შეუერთდა სომხეთის რევოლუციურ ფედერაციას, სომხეთის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის მთავარ მამოძრავებელ ძალას. 1901 წლის გაზაფხულზე მანუკიანი სკოლიდან გარიცხეს რევოლუციური საქმიანობის გამო და გადავიდა ერევანში, სადაც სწავლა განაგრძო ადგილობრივ საეპარქიო სკოლაში. მან ეს სკოლა დაამთავრა ორი წლის შემდეგ, 1903 წლის მაისში. 1903 წელს მანუკიანი წავიდა ბაქოში, სადაც მონაწილეობა მიიღო გაფიცვებში, შემდეგ კი გამოსვლებში რუსეთის მთავრობის მიერ სომხური ეკლესიის ქონების კონფისკაციის წინააღმდეგ. ის მცირე ხნით იმყოფებოდა ელისაბედპოლში სომხების წინააღმდეგობის ორგანიზების მიზნით. 1903 წლის შუა პერიოდში იგი გადავიდა ყარსში, სადაც აქტიურად მონაწილეობდა შეიარაღებული ჯგუფების ფორმირებაში. 1903 წლის სექტემბერში, 150 კაციანი ჯგუფის ფარგლებში, არამ მანუკიანმა სცადა რუსეთ-თურქეთის საზღვრის გადაკვეთა, თუმცა ის ავადმყოფობის გამო ყარსში დაბრუნდა.

საქმიანობა ვანში
მანუკიანი დასახლდა ქალაქ ვანში 1905 წლის თებერვალში. ის მალე გახდა ადგილობრივი პარტიის ფილიალის ხელმძღვანელი. მანუკიანი თვლიდა, რომ თუკი სომხები აპირებდნენ აჯანყებას ოსმალეთის მმართველობის წინააღმდეგ, ეს უნდა ყოფილიყო კარგად ორგანიზებული და ფართომასშტაბიანი აჯანყება. ის დაკავებული იყო საზოგადოების ორგანიზებითა და იარაღის ტრანსპორტირებით. თურქეთის რევოლუციამდე ვანის პარტიას დაახლოებით ათასი წევრი ჰყავდა. არამი ცდილობდა შეამცირებინა ოსმალეთის მთავრობის ჩარევა სომხეთის შიდა საქმეებში. – მა ფაქტობრივად შექმნა არაოფიციალური სასამართლო სომხებისთვის, რომლებსაც თურქეთის სასამართლო სისტემა ცუდად ექცეოდა. 1907 წელს, ვენაში კონგრესის დროს, სადაც ის იყო ვანის დელეგატი, არამმა გამოხატა სკეპტიციზმი ევროპაში თურქული ემიგრანტული პოლიტიკური მოძრაობების დეკლარირებული მიზნების მიმართ, რომლებთანაც თანამშრომლობდა.
არშაგ ჩობანიანი

არშაგ ჩობანიანი (; დ. 15 ივლისი, 1872; — გ. 9 ივნისი, 1954) — სომეხი მოთხრობების მწერალი, ჟურნალისტი, რედაქტორი, პოეტი, მთარგმნელი, ლიტერატურული კრიტიკოსი, დრამატურგი, ფილოლოგი და რომანისტი.
ბიოგრაფია
არშაგ ჩობანიანი დაიბადა 1872 წლის 15 ივლისს, კონსტანტინოპოლის ბეშიქთაშის რაიონში, სომხურ ოჯახში, რომლის წარმოშობა სათავეს იღებს სოფელ აგნში (ქემალიე). დედამისი გარდაიცვალა მაშინ, როდესაც არშაგი დაახლოებით ერთი თვის იყო, ხოლო მამა დაფასებული ოქრომჭედელი იყო. მან განათლება მიიღო მაკრუჰის ადგილობრივ სკოლაში. მოგვიანებით იგი გადავიდა პრესტიჟულ გეტრონაგან ვარჯარანში (ცენტრალური ლიცეუმი) კარაკოიში. ლიცეუმის დამთავრების შემდეგ, მან დაიწყო წერა -ის სომხურ გაზეთში, რომლის რედაქცია შედგებოდა ისეთი ცნობილი მწერლებისგან, როგორებიც იყვნენ ლევონ ფაშალიანი, არპიარ არპიარიანი და კრიკორ ოდიანი. 1893 წელს, მას შემდეგ რაც მოიპოვა საერთაშორისო პოპულარობა თავისი პირველი პიესით , პარიზში მიიწვიეს. იქ ის შეხვდა ისეთ ცნობილ ლიტერატურულ ფიგურებს, როგორებიც არიან: ემილ ზოლა, ფრანსუა კოპე, ალფონს დაუდე, ჟან ლორენი და მადამ კაროლინა სევერინი. 1894 წელს იგი გახდა სომხური გაზეთის ცაგიკის (ყვავილი) მთავარი რედაქტორი. 1895 წელს, მას შემდეგ რაც გაიგო სომხების ხოცვა-ჟლეტის შესახებ, მან არჩია პარიზში დარჩენა, სადაც სიცოცხლის ბოლომდე დარჩა.

1898 წელს მან დააარსა თავისი ცნობილი პერიოდული გამოცემა . მას შემდეგ რაც გაიცნო ფრანგი გამოჩენილი ლიტერატურული და ინტელექტუალური მოღვაწეები, მას საშუალება მიეცა, რომ თავისუფლად ეწერა სომეხთა გენოციდისა და უსამართლობის შესახებ ისეთ პოპულარულ ფრანგულ გაზეთებში, როგორიცაა . ის გახდა დასავლეთის მხარდაჭერის ძლიერი ადვოკატი, რათა გადაერჩინა სომხები ოსმალეთის მთავრობის ჩაგვრისგან. მას შემდეგ, რაც გაწევრიანდა -ის პარტიაში, იგი შეხვდა ბოღოს ნუბარს და მონაწილეობა მიიღო სომხეთის ეროვნული დელეგაციაში, პარიზის მშვიდობის კონფერენციაზე, 1919 წელს. 1933 წელს იგი ეწვია საბჭოთა სომხეთს და შეხვდა გამოჩენილ ინტელექტუალებს. შემდეგ პარიზში დაბრუნდა, სადაც სიცოცხლის ბოლომდე დარჩა. გარდაიცვალა 1954 წლის 9 ივნისს.

ლიტერატურული კარიერა
ჩობანიანმა ჩაატარა ვრცელი კვლევები შუა საუკუნეების სომხურ პოეზიაზე. მან აღადგინა უძველესი სომხური ლექსები და სიმღერები და გამოაქვეყნა ისინი ორ ტომად, ნაჰაპეტ კუჩაკის პოემების კოლექცია 1902 წელს და ჰაირენ პურასტანი, 1940 წელს.

მისი ლიტერატურული პერიოდული გამოცემა ანაჰიტი იყო მნიშვნელოვანი ლიტერატურული წყარო სომხური ლიტერატურისთვის და გადამწყვეტი როლი შეასრულა სომხურ ლიტერატურულ, კულტურულ, ფილოლოგიურ მოძრაობაში. გამოცემა თითქმის სამი ათეული წელი გაგრძელდა, სადაც შეიკრიბა სომხური ლიტერატურული სცენის ზოგიერთი ყველაზე გამოჩენილი ფიგურა, რომლებიც სომხურ ლიტერატურაში მნიშვნელოვან მიღწევად მიიჩნეოდა.

მან გააცნო სომხური ისტორია, ხელოვნება და ლიტერატურა ფრანგულ ინტელექტუალურ წრეებს, წერდა ისეთ პრესტიჟულ პერიოდულ გამოცემებში, როგორიცაა: , , და სხვა. ამ ნაწერების მკითხველთა შორის იყო ცნობილი ფრანგი მწერალი და მწერალი ანატოლ ფრანსი. ჩობანიანმა თარგმნა მრავალი სომხური ლექსი ფრანგულ ენაზე, რომელიც შეიკრა სამტომეულ ნაწარმოებში სახელწოდებით ' (სომხეთის ვარდების ბაღი 1918-1929 წლები). ჩობანიანი იყო ევროპელი მწერლების: ემილ ვერჰარენის, ონორე დე ბალზაკის, ვიქტორ ჰიუგოს, ემილ ზოლას, ჰენრიკ იბსენის და მრავალი სხვას ლიტერატურული კრიტიკოსი.
არტურ შაჰინიანი

არტურ შაჰინიანი (; დ. 8 იანვარი, 1987) — სომეხი ბერძნულ-რომაული სტილის მოჭიდავე.

2011 წელს დორტმუნდში, გერმანიაში გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი. 2013 წელს თბილისში გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი.
2018 წელს ბუდაპეშტში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე შაჰინიანმა მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი.

2021 წლის მარტში მან მონაწილეობა მიიღო 2021 წლის ოლიმპიური თამაშების ევროპის საკვალიფიკაციო ტურნირზე, რომელიც ბუდაპეშტში, უნგრეთიში გაიმართა. იმ იმედით რომ იაპონიაში, ტოკიოში გასამართ 2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიადაზე კვალიფიკაციის მოპოვების იმედით.

2013 წელს თბილისში გამართული ევროპის ჩემპიონატის 84 კგ წონით კატეგორიაში იასპარეზა. 1/32 ფინალში დაამარცხა პოლონელი მოჭიდავე, დამიან იანიკოვსკი, ანგარიშით 6-0. შემდეგ ეტაპზე 1/16 ფინალში მისი მეტოქე იყო პეტერ ბაჩი, რომელთანაც გამარჯვება მოიპოვა, ანგარიშით 4-1. მეოთხედფინალში დაამარცხა ფინელი ანტი ჰაკალა. ნახევარ-ფინალში შაჰინიანის მეტოქე იყო ქართველი მოჭიდავე, ვლადიმერ გეგეშიძე. შაჰინიანი შეხვედრაში ანგარიშით, 0-5 დამარცხდა. ბრინჯაოს მედლისთვის ბრძოლაში დაამარცხა ბულგარელი მოჭიდავე ჰრისტო მარინოვი და ევროპის ჩემპიონატზე მესამე ადგილი დაიკავა.

2018 წელს ბუდაპეშტში, უნგრეთში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე 87 კგ წონით კატეგორიაში შაჰინიანმა ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. 1/32 ფინალში დაამარცხა ისრაელის სახელმით მოასპარეზე რომან ჟერნოვეცკი (ანგარიშით 9-0). 1/16 ფინალში მომავალ ფინალისტ უკრაინელ ჟან ბელენიუკთან დამარცხების გამო რეპეშაჟში განაგრძო მედლისთვის ბრძოლა. რეპეშაჟში გამართული პირველ შეხვედრაში დაამარცხდა ლიეტუველი მოჭიდავე ეივიდას სტანკევიჩუსი, ანგარიშით 9-0. რეპეშაჟში მისი შემდეგი მეტოქე ირანელი ჰუსეინ ნური იყო, რომელთანაც ანგარიშით 8-5 იმარჯვა. ბრინჯაოს მედლისთვის ბრძოლაში დაამარცხა ევროპული თამაშების ვერცხლისმედალოსანი, აზერბაიჯანელი ისლამ აბასოვი.

2014 წელს მოიგო „ 2014“. არის გერმანიის მოჭიდავეთა გრან პრის ორგზის გამარჯვებული (2011, 2014). 2011 წელს მოიგო ესპანეთის გრან პრი. არის „ 2013“-ის გამარჯვებული. 2009 წელს იასპარეზა მსოფლიო მოჭიდავეთა თასზე. 2008 წელს იასპარეზა ოლიმპიური თამაშების შესარჩევ ტურნირზე. დაიკავა მე-10 ადგილი.