iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ტიკამაცუ მონძაემონი

ჩიკამაცუ მონძაემონი (ნამდვილი სახელი სუგიმორი ნობუმორი) (დ. 1653 — გ. 6 იანვარი, 1725) — იაპონელი დრამატურგი. წერდა ძიორურის მარიონეტების თეატრისათვის და დრამებს კაბუკისათვის. მისი ისტორიული („ძლევამოსილი კაგეკიო“, 1686; „კოქსენგის ბრძოლები“, 1715 და სხვ.) და ყოფითი („შეყვარებულთა თვითმკვლელობა ციურ ბადეთა კუნძულზე“, 1703, ქართული თარგმანი 1976, დაიდგა კ. მარჯანიშვილის სახელობის თეატრში 1981, რეჟისორი მ. კუჭუხიძე). დრამების მამოძრავებელი ძალაა მოვალეობის გრძნობა და ბედისწერა. იაპონიაში პირველმა შექმნა ფსიქოლოგიური დრამა. მისი ლექსჩართული პიესები დღესაც წარმატებით იდგმება იაპონიაში.
ტანგე კენძო

ტანგე კენძო ( იაპ. ) (დ. 4 სექტემბერი, 1913, — გ. 22 მარტი, 2005, ტოკიო) — იაპონელი არქიტექტორი. პრიცკერის პრემიის ლაურეატი.

არქიტექტურული განათლება მიიღო ტოკიოს უნივერსიტეტში, რომელიც 1938 დაამთავრა. ააგო ჰიროსიმის მშვიდობის მემორიალური ცენტრი (1949-1956), რომელშიც თავი იჩინა ტანგესთვის დამახასიათებელმა თვისებამ - შუა საუკუნეების იაპონური არქიტექტურის მემკვიდრეობის შემოქმედებითად გააზრებამ. 1950–1960-იან წლებში განიცადა ლე კორბუზიეს „ახალი კლასიციზმისა“ და ბრუტალიზმის გავლენა. ნამუშევრები: საკრებულო დარბაზი (კურასიკი, 1960), „გიმნაზიუმი“ (ტოკიო, 1963–1964). 1961 გამოაქვეყნა ტოკიოს რეკონსტრუქციის გეგმა, რომლის მიხედვითაც ქალაქი უნდა განაშენიანებულიყო ტოკიოს ყურეზე საგანგებოდ მოწყობილ კონსტრუქციებზე.
ტანაკა გიიტი

ტანაკა გიიტი (დ. 25 ივლისი, 1864, ჰაგი — გ. 29 სექტემბერი, 1929, ტოკიო) — იაპონიის სახელმწიფო და სამხედრო მოღვაწე, გენერალი, ბარონი (1920). 1918 სექტემბრიდან 1921 ივნისამდე და 1923 სექტემბრიდან 1924 იანვრამდე სამხედრო მინისტრი. საბჭოთა შორეულ აღმოსავლეთში იაპონიის სამხედრო ინტერვენციის ერთ-ერთი მთავარი ხელმძღვანელი. 1925-იდან თადარიგში გავიდა. 1927 აპრილიდან 1929 ივლისამდე პრემიერ-მინისტრი, საგარეო საქმეთა მინისტრი და კოლონიების მინისტრი. დიპლომატიურ ლიტერატურაში ტანაკას უკავშირებენ საიდუმლო დოკუმენტს, ე. წ. ტანაკას მემორანდუმს, რომელიც იაპონიის საგარეო პოლიტიკის საფუძვლად აშკარად აცხადებდა ჩინეთის, სსრკ და სხვა სახელმწიფოთა წინააღმდეგ აგრესიას მსოფლიო ბატონობის მოპოვების მიზნით. ეჭვს გამოთქვამენ ამ დოკუმენტის არსებობაზე.
ტაკიძავა ბაკინი

ტაკიძავა ბაკინი (დ. 4 ივლისი, 1767, ტოკიო — გ. 1 დეკემბერი, 1848, იქვე) — იაპონელი მწერალი. ეკუთვნის ავანტიურულ-სათავგადასავლო თემაზე დაწერილი, ძირითადად დიდაქტიკური ხასიათის 300-მდე ნაწარმოები. მისი შემოქმედების დედააზრია „სიკეთესთან ზიარება და ბოროტების დათრგუნვა“. ტაკიძავა ზოგჯერ ფანტასტიკური სიუჟეტების დახმარებით ხსნის თავისი გმირების რეალურ ხასიათს („მევახშის საკუჭნაოში“, 1810). მნიშვნელოვანია მისი 4-ტომიანი რომანი „რვა ქოფაკის ამბავი“ (1814).
სუძუკი მოსაბურო

სუძუკი მოსაბურო (*დ. 7 თებერვალი, 1893, აიტის პრეფექტურა — გ. 7 მაისი, 1970, ტოკიო) — იაპონიის სოციალისტური-დემოკრატიული მოძრაობის მოღვაწე. 1945 მონაწილეობდა იაპონიის სოციალისტური პარტიის (ისპ) შექმნაში, იყო მისი მემარცხენე ფრთის ერთ-ერთი ლიდერი. 1949–1950 ისპ-ის გენერალური მდივანი, 1951 და 1955–1960 ისპ ცაკის თავმჯდომარე, 1951–1955 - მემარცხენე ისპ-ის ცაკის თავმჯდომარე, 1960-იდან ისპ-ის მრჩეველი. ავტორია შრომებისა იაპონიის კაპიტალიზმისა და სოციალ-დემოკრატიული მოძრაობის ისტორიის პრობლემების შესახებ იაპონიაში.
აკიკო სეკი

აკიკო სეკი (დ. 8 სექტემბერი, 1899, ტოკიო — გ. 2 მაისი, 1973, იქვე) — იაპონელი მომღერალი (სოპრანო), საგუნდო დირიჟორი და საზოგადო მოღვაწე.

ბიოგრაფია
1921 დაამთავრა ტოკიოს კონსერვატორია. 1948 დააარსა ტოკიოს ცენტრალური გუნდი „იაპონიის მომღერალი ხმები“, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა ანტიმილიტარისტულ მასობრივ თვითმოქმედ საგუნდო ხელოვნებას. სეკი საბჭოური სიმღერის დიდი პოპულარიზატორია იაპონიაში. 1964 ცენტრალურ გუნდთან ერთად გასტროლები გამართა სსრკ-ში. იყო „იაპონია-სსრკ მეგობრობის ასოციაციის“ თავმჯდომარე. საერთაშორისო ლენინური პრემია "ხალხთა შორის მშვიდობის განმტკიცებისათვის" (1955).
საკაი ტოსიჰიკო

საკაი ტოსიჰიკო, ლიტერატურული ფსევდონიმი კარეგავა (; დ. 15 ნოემბერი, 1871, ფუკუოკის პრეფექტურა — გ. 23 იანვარი, 1933, ტოკიო) — იაპონიის საზოგადო მოღვაწე, ჟურნალისტი და პუბლიცისტი.

ტოსიჰიკო იყო სამურაების ოჯახიდან. 1904 წელს დ. კოტოკუსთან ერთად იაპონურ ენაზე თარგმნა „კომუნისტური პარტიის მანიფესტი“. რუსეთში ოქტომბრის სოციალისტური რევოლუციის გამარჯვების შემდეგ სოციალიზმის იდეების საჯარო პროპაგანდას ეწეოდა. მონაწილეობდა იაპონიის კომპარტიის (იკპ) შექმნაში (1922). 1923 წელს დააპატიმრეს. ციხიდან განთავისუფლების შემდეგ (1924) ჩამოშორდა იკპ-ს და მიემხრო სოციალ-დემოკრატებს. 1930 იყო ცენტრისტული სოციალ-დემოკრატიული სრულიად იაპონიის მასობრივი პარტიის შექმნის ერთ-ერთი ინიციატორი, გახდა ამ პარტიის ანტისამხედრო კომიტეტის მრჩეველი და თავმჯდომარე.
საიონძი კიმოტი

საიონძი კიმოტი (იაპ. ) (დ. 23 ოქტომბერი, 1849, კიოტო — გ. 24 ნოემბერი, 1940, ოკიცუ), იაპონიის პოლიტიკური მოღვაწე. საიმპერიო კარის არისტოკრატიის შთამომავალი. მონაწილეობდა 1867–1868 დაუმთავრებელ ბურჟუაზიულ რევოლუციაში. 1885–1888 დიპლომატიური წარმომადგენელი იყო ავსტრია-უნგრეთში, 1888–1891 —გერმანიაში. 1900–1903 საიდუმლო საბჭოს თავმჯდომარე. 1901–1902, 1906–1908 და 1911–1912 პრემიერ-მინისტრი. იაპონიის დელეგაციას მეთაურობდა პარიზის საზავო კონფერენციაზე (1919–1920).
ალენ პროსტი

ალენ მარი პასკალ პროსტი (; დ. 24 თებერვალი 1955, სენ-შამონი, საფრანგეთი ) — ფრანგი ფორმულა 1-ის მრბოლი, ოთხგზის მსოფლიო ჩემპიონი.

იგი არის მსოფლიო ჩემპიონი 1985, 1986, 1989 და 1993 წლებში. სამჯერ მაკლარენისა და ერთხელ უილიამსის ბოლიდებით. მისი თანაგუნდელები იყვნენ: ჯონ უოტსონი (1980), რენე არნუ (1981-82), ედი ჩივერი (1983), ნიკი ლაუდა (1984-85), კეკე როსბერგი (1986) სტეფან იოჰანსონი (1987), აირტონ სენა (1988-89), ნაიჯელ მენსელი (1990), ჟან ალეზი (1991) და დეიმონ ჰილი (1993)
იური გაგარინი

იური ალექსის ძე გაგარინი (; დ. 9 მარტი, 1934, სოფ. კლეშინო, გჟატსკის რაიონი, სმოლენსკის ოლქი — გ. 27 მარტი, 1968, სოფ. ნოვოსიოლოვოსთან) — რუსი საბჭოთა მფრინავი-კოსმონავტი, პირველი ადამიანი, რომელიც კოსმოსში გაფრინდა. პოლკოვნიკი, საბჭოთა კავშირის გმირი (14 აპრილი, 1961), სკკპ წევრი 1960-იდან. დაიბადა კოლმეურნის ოჯახში. 1951 წელს წარჩინებით დაამთავრა სახელოსნო სასწავლებელი და მუშა ახალგაზრდობის სკოლა, 1955 სარატოვის ინდუსტრიული ტექნიკუმი. ამ ტექნიკუმში სწავლისას გადადგა პირველი ნაბიჯები ავიაციაში. 1957 წელს დაამთავრა ორენბურგის (იმ დროისთვის - ჩკალოვი) მფრინავთა სამხედრო-საავიაციო სასწავლებელი და მსახურობდა წითელდროშოვანი ჩრდილოეთის ფლოტის გამანადგურებელი ავიაციის ნაწილებში. 1960 წელს გაგარინი, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე ნიჭიერი და მამაცი გამანადგურებელი მფრინავი, ჩაირიცხა კოსმონავტთა რაზმში. 1968 წლის თებერვალში წარჩინებით დაამთავრა ნ. ჟუკოვსკის სახელობის სამხედრო-საჰაერო საინჟინრო აკადემია მოსკოვში.

გაფრენა
1961 წლის 12 აპრილს გაგარინი მსოფლიოში პირველი გაფრინდა დედამიწის ახლო კოსმოსურ სივრცეში კოსმოსური ხომალდ-თანამგზავრით „ვოსტოკ-1“ და 1 სთ და 48 წთ-ში დედამიწას ერთხელ შემოუარა (ორბიტის პარამეტრები იყო: პერიგეა-169 კმ, აპოგეა-315 კმ, ორბიტის დახრა ეკვატორის მიმართ 64.95°). მაშინდელი ტექნიკა საშუალებას არ იძლეოდა კოსმონავტი ხომალდში მყოფი დაშვებულიყო დედამიწაზე და ამის გამო გაგარინი (ისევე როგორც ყველა სხვა კოსმონავტი „ვოსხოდ-1“ გაფრენამდე) 7 კილომეტრ სიმაღლეზე კატაპულტით გამოეყო ხომალდს და მიწაზე დაეშვა. ეს ფაქტი დიდი ხნის განმავლობაში დამალული იყო მსოფლიო საზოგადოებისგან. გაფრენის წარმატებით დასრულების შემდეგ გაგარინი სრულყოფდა თავის ოსტატობას, ასწავლიდა და ავარჯიშებდა კოსმონავტებს, ხელმძღვანელობდა კოსმოსურ ხომალდების ფრენას, ამავე დროს ეწეოდა დიდ საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ მუშაობას. იყო სსრკ-ის - მოწვევების უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი, საკავშირო ალკკ ცკ-ის წევრი, 1966-იდან ასტრონავტიკისა და კოსმოსური სივრცის კვლევის საერთაშორისო აკადემიის საპატიო წევრი. დაჯილდოებულია ლენინის ორდენითა და ბევრი უცხოური სახელმწიფო უმაღლესი ორდენებით.

ტრაგიკულად დაიღუპა საწვრთნელი ფრენის დროს, ვლადიმირის ოლქის სოფ. ნოვოსიოლოვოსთან (დაღუპვის შესახებ არსებობს სხვადასხვა დაუსაბუთებელი ვერსიები). დასაფლავებულია მოსკოვში, წითელ მოედანზე, ნეკროპოლში კრემლის კედელთან. მისი ხსოვნის უკვდავსაყოფად სმოლენსკის ოლქის ქ. გჟატსკს დაერქვა ქ. გაგარინი და სმოლენსკის ოლქის გჟატსკის რაიონს გაგარინის რაიონი. ი. ა. გაგარინის სახელი მიეკუთვნა წითელდროშოვან კუტუზოვის ორდენოსან სამხედრო-საავიაციო აკადემიას მონინოში. გაგარინის სახელი ეწოდა მთვარის ერთ-ერთ კრატერს, აგრეთვე ერთ-ერთ მცირე პლანეტას.

ხსოვნა
1968 წელს ავიაციის საერთაშორისო ფედერაციამ (ფაი) დააწესა ი. გაგარინის სახელობის ოქროს მედალი.

მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს გაგარინი.

საფოსტო მარკები და მონეტები
ნიკი ლაუდა

ანდრეას ნიკოლაუს (ნიკი) ლაუდა ( (დ. 22 თებერვალი, 1949, ვენა, ავსტრია — გ. 20 მაისი, 2019, ციურიხი, შვეიცარია) — ავსტრიელი ავტომრბოლელი და ბიზნესმენი, ფორმულა 1-ის სამგზის მსოფლიო ჩემპიონი, ავიაკომპანია „ლაუდა ეარ“-ის დამაარსებელი. კომენტატორი გერმანულ არხზე და რბოლების ექსპერტი. სამგზის მსოფლიო ჩემპიონმა პირველი ორი ტიტული 1975 და 1977 წლებში, „ფერარისთან“ ერთად მოიგო, მესამე კი, 1984 წელს, „მაკლარენთან“ ერთად. კარიერის განმავლობაში, ლაუდამ 171 რბოლაში მიიღო მონაწილეობა, რომელთაგან 25 მოიგო და პოდიუმზე 54-ჯერ ავიდა.

ლაუდას ოჯახის საქმიანობა ბანკირობა იყო, ამის გამო ოჯახის წევრებს არ მოსწონდათ ნიკის ავტოსპორტით გატაცება, ამას კი მოჰყვა ოჯახიდან წასვლა, მან აიღო ბანკიდან კრედიტი, რათა ეასპარეზა ფორმულა 2 ში. ფორმულა ერთში მისი დებიუტი 1971 წელს შედგა. პირველი ქულები კი 1973-ში აიღო. 1974 წელს ლაუდა „ფერარის“ რიგებში გადავიდა და მომდევნო სეზონში საუკეთესოს სტატუსი დაისაკუთრა.

პირველი ტიტულის მოგების შემდეგ 1975 წელს, მან თავისი თასების უმეტესობა გადასვა ადგილობრივ ავტოსერვისს, სანაცვლოდ კი მან მიიღო უფლება, რომ გაერეცხა მათი მანქანები. მან გააფორმა კონტრაქტი ფერარისთან, ამ კონტრაქტით მან საბანკო კრედიტის დაფარვა მოახერხა.

ნიკიმ თავიდანვე, დაამტკიცა, რომ მისთვის ავტორიტეტები არ არსებობენ, როდესაც დიდებული ენცო ფერარი და მის ჯგუფი გააკრიტიკა. ეს ყველაფერი ფერარიმ მოითმინა, რადგან გუნდი განიცდიდა რესტრუქტურიზაციას.

1976 წელს, ნიურბურგრინგის ტრასაზე მძიმე ავარიისას, რა დროსაც მისი „ფერარი“ ცეცხლის ალში გაეხვია, პილოტს სახე დაეწვა და უმძიმესი ნაიარევი დაუტოვა. საგზაო შემთხვევიდან 42 დღის შემდეგ ის დაბრუნდა ფორმულა 1-ში, რითაც ყველა გააოცა. სწორედ ამ სეზონში ტიტულის მოპოვებაში ებრძოდა ჯეიმზ ჰანტს. ბოლო რბოლაში 1976 წელს იაპონიაში, რბოლის პროცესში ნიკიმ გადაიფიქრა რბოლის გაგრძელება, ეს იმით ახსნა, რომ გზის გაგრძელება ძალიან საშიში იყო. ბოლო გრან პრიზე ლიდერი იყო და ჰანტზე 3 ქულით წინ იყო, მაგრამ მან ლაუდას არყოფნის დროს მოახერხა გალიდერება და საბოლოოდ 1976 წლის ფორმულა 1-იც მოიგო, მან მხოლოდ 1 ქულით გაუსწრო ლაუდას. კარიერის დაწყების დროს ნიკის და ჯეიმზს ერთად ჰქონდათ 1 ოთახიანი ბინა ნაქირავები ლონდონში და ახლო მეგობრობა აკავშირებდათ.

ავსტრიელმა მრბოლელმა 1977 წელს მეორე ჩემპიონობა მოიპოვა. ორი წლის შემდეგ კი დიდი სპორტიდან წავიდა, თუმცა „მაკლარენის“ წარმომადგენლების სარფიან შეთავაზებაზე უარი ვერ თქვა და ბრიტანული საჯინიბოს ბოლიდი ჩაიბარა. ნიკიმ საკუთარი სიძლიერე „მაკლარენშიც“ დაადასტურა და 1984 წელს ფორმულა ერთის ტრიუმფატორი კიდევ ერთხელ გახდა.

კარიერის დასრულების შემდეგ 1980-იან წლებში მან ავიაკომპანია -ი დააარსა. პარალელურად ის ფორმულა 1-ის მერსედესის გუნდის არააღმასრულებელი დირექტორი გახდა და დიდი როლი ითამაშა მერსედესის წარმატებაში.

ცხოვრების მანძილზე ლაუდამ არაერთი ურთულესი ოპერაცია გადაიტანა, მათ შორის ორჯერ თირკმლის გადანერგვა, ხოლო 2018 წლის აგვისტოში ფილტვის. მეორე თირკმელი ლაუდას 2005 წელს მაშინდელმა მისმა მეგობარმა ქალმა, ბირჯიტ ვეცინგერმა მისცა, რომელიც მის ავიაკომპანიაში ბორტგამცილებლად მუშაობდა. 2008 წელს წყვილმა იქორწინა. 2009 წელს მათ ტყუპები შეეძინათ. წინა ურთიერთობებიდან ლაუდას კიდევ სამი ვაჟი ჰყავს.

2019 წლის 20 მაისს, ოჯახის მიერ გავრცელებული ინფორმაციით, ნიკი ლაუდა ძილში გარდაიცვალა.
პორტუ

პორტუ , თავიდან ერქვა პორტუს კალე — ქალაქი პორტუგალიაში. ამ სახელწოდებიდან წარმოიქმნა მთელი ქვეყნის სახელწოდება „პორტუგალია“. ქალაქის მოსახლეობა შეადგენს 231 800 ადამიანს, აგლომერაციისა კი - 1 551 950-ს და სიდიდით მეორე ქალაქია ქვეყანაში; ასევე, პორტუს ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი და ნორტეს რეგიონის დედაქალაქი. მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილოეთში, მდ. დუეროს ჩრდ. სანაპიროზე, ატლანტის ოკეანის შესართავთან. ქალაქს ხმელთაშუა ზღვის კლიმატი ახასიათებს, თუმცა მასზე გავლენას ატლანტის გრილი ნიავი ახდენს, მიუხედავად ამისა ზაფხულში, განსაკუთრებით კი აგვისტოში, აქ ტემპერატურა 40 °-ს აღწევს.

ქვეყანა პორტუგალია და პორტვეინი (პორტ. ) სახელს ამ ქალაქიდან იღებენ. პორტვეინი ქვეყნის ყველაზე განთქმული პროდუქტია. მისი სახელი მომდინარეობს იმ ფაქტიდან, რომ ეს ღვინო ძველდება პორტუს სამხრეთით დობილი ქალაქი ვილა-ნოვა-დე-გაიას ღვინის სარდაფებში. პორტვეინი მის დამახასიათებელ გემოს იღებს ბრენდისგან, რომელსაც მას ფერმენტაციის პროცესის განმავლობაში ამატებენ. ეს დანამატი იწვევს ფერმენტაციის შეჩერებას, რაც ყურძნის სიტკბოს შენარჩუნებას განაპირობებს. ამ პროცესის შედეგი სრულიად შემთხვევით აღმოჩენილ იქნა ბრიტანელ ვაჭართა მიერ, რომლებმაც ღვინოს ბრენდი დაამატეს უბრალოდ მისი ინგლისისკენ ხანგრძლივი ტრანსპორტირების განმავლობაში შენარჩუნებისთვის.

პორტუ ასევე ამავე სახელწოდების აგლომერაციის შუაგულშია. ეს პორტუგალიის ერთ-ერთი ყველაზე ინდუსტრიალიზებული ცენტრია, რიც გამოც პორტუს ხშირად უწოდებენ „ “ („ჩრდილოეთის დედაქალაქი“), მისი სამეწარმეო სულისკვეთების, დამახასიათებელი კულტურის, ხალხისა და ადგილობრივი სამზარეულოს გამო.
ადაჯიო (ბალეტში)

ადაჯიო, უფრო სწორია ადაჯო ( — ნელა, დინჯად) — მუსიკალური ტერმინი ბალეტში.
ცეკვის ნელი ნაწილი; შედგება ნარნარ მოძრაობათა კომბინაციებისაგან და სრულდება მღერადი, ლირიკული ხასიათის მუსიკის თანხლებით; ზოგჯერ ადაჯიო დამოუკიდებელი საცეკვაო ეპიზოდია (პა-დე-დე, პა-დე-ტრუა, პა-დ'აქსიონი, გრან პა).
კლასიკური ცეკვის გაკვეთილი, შეიცავს ნელ სავარჯიშოებს.
ტემპი

ტემპი ( < — დრო) — მეტრულად თვლადი ერთეულების ცვლადობის სიჩქარე (მეტრი). ტემპი მჭიდროდაა დაკავშირებული მუსიკალურ ხასიათთან. თავდაპირველად ტემპი ნოტებში არ აღინიშნებოდა და შემსრულებელი მუსიკის შინაარსისა და ფაქტურის მიხედვით ირჩევდა მას. საუკუნუდან ტემპი აღინიშნება სპეციალური იტალიური ტერმინებით. ძირითადი ტემპებია: ლარგო, ლენტო, ადაჯიო (ნელი), ანდანტე, მოდერატო (ზომიერი) და ალეგრო, ვივაჩე, პრესტო (ჩქარი). ტემპის აღმნიშვნელ ხელსაწყოს მეტრონომი ეწოდება.მეტრონომულიაღნიშვნები, რომლებსაც კომპოზიტორი აკეთებს ნოტებში, წარმოადგენს მხოლოდ ორიენტირს შემსრულებლისათვის. მას შეუძლია გარკვეულ ფარგლებში ამ ტემპიდან გადახრა. ყველა ნაწარმოებს აქვს ერთი მთავარი ტემპი, თუმცა ცალკეული ფრაზის ტემპი შეიძლება რამდენადმე აჩქარდეს ან შენელდეს(აგოგიკა). გვხვდება უფრო მნიშვნელოვანი გადახრებით ძირითადი ტემპიდან, რაც აღინიშნება ტერმინებით: აჩელერანდო, სტრინჯენდო, პიუ მოსო (აჩქარება), რალენტანდო, რიტენუტო, მენო მოსო (შენელება). თავდაპირველად ტემპზე დაბრუნება აღინიშნება ტერმინით ტემპო პრიმო.
უეფა-ს ოქროს საიუბილეო გამოკითხვა

უეფა-ს ოქროს საიუბილეო გამოკითხვა — ინტერნეტ-გამოკითხვა, რომელიც ჩატარდა 2004 წელს, უეფა-ს ოქროს იუბილესთან დაკავშირებით; მისი მიზანი იყო იმის გარკვევა, თუ ვინ იყო ევროპის საუკეთესო ფერხბურთელი უკანასკნელი 50 წლის განმავლობაში. გამოკითხვაში მონაწილეობა მიიღო 7 მილიონზე მეტმა რესპონდენტმა.

გამოკითხვის შედეგები
ფრანც ბეკენბაუერი

ფრანც ანტონ ბეკენბაუერი (; დ. 11 სექტემბერი, 1945, მიუნხენი, გერმანია — გ. 7 იანვარი, 2024) — გერმანელი ფეხბურთელი, ფეხბურთის მწვრთნელი და მენეჯერი. არისტოკრატული თამაშის სტილის გამო შეარქვეს იმპერატორი . ბევრის მიერ მიიჩნევა ყველა დროის საუკეთესო გერმანელ ფეხბურთელად; ასევე ერთ-ერთ საუკეთესოდ მსოფლიო ფეხბურთში. ფრანცმა თამაში ნახევარმცველად დაიწყო, შემდეგ კი მცველის პოზიციაზე გადაინაცვლა.

ბეკენბაუერი ორჯერ დაასახელეს ევროპის საუკეთესო ფეხბურთელად (1972, 1976). ეროვნულ ნაკრებში ჩაატარა 103 მატჩი, მონაწილეობა მიიღო მსოფლიო ჩემპიონატის სამ გათამაშებაში. ბრაზილიელ მარიო ზაგალოსთან ერთად, ერთადერთი ფეხბურთელია, რომელიც მსოფლიო ჩემპიონი როგორც ფეხბურთელის, ასევე მწვრთნელის რანგში გახდა.

მიუნხენის ბაიერნთან ერთად მოიგო ევროპის თასების მფლობელთა თასი 1967 წელს და ევროპის ჩემპიონთა თასი ზედიზედ სამჯერ (1974–1976). 1990-იან წლებში, ფრანცი ბაიერნის მწვრთნელი გახდა, შემდეგ კი პრეზიდენტი.

ბეკენბაუერი ითვლებოდაა გავლენიან ფიგურად გერმანულ და საერთაშორისო ფეხბურთში.

ადრეული წლები
ფრანც ანტონ ბეკენბაუერი 1945 წლის 11 სექტემბერს დაიბადა ომის შემდგომ მიუნხენში. მისი მშობლები ფრანც ბეკენბაუერი და ანტონი იყვნენ და ის მათი მეორე ვაჟი იყო. მომავალი ფეხბურთელი მუშათა კლასის უბანში იზრდებოდა. მამის უარყოფითი დამოკიდებულების მიუხედავად, ფეხბურთის თამაში 9 წლის ასაკში დაიწყო მიუნხენ '06-ის ბავშვთა გუნდში. ამ პერიოდში ცენტრ-ფორვარდად თამაშობდა.

თავის კერპად 1954 წლის მსოფლიო ჩემპიონი ფრიც ვალტერი მიაჩნდა. გულშემატკივრობდა მიუნხენ 1860-ს და ამ გუნდში თამაშზე ოცნებობდა. მომდევნო შეხვედრა არგენტინასთან უგოლო გამოდგა. დასკვნით ტურში ესპანელებს სძლიეს (2-1) და ჯგუფიდან პლეი-ოფში პირველი ადგილით გავიდნენ.

მეოთხედფინალში დასავლეთ გერმანიამ ურუგვაი დაამარცხა (4-0), ბეკენბაუერმა კი 70-ე წუთზე მეორე გოლი გაიტანა
ფიფა-ს ასეული ( 100): 2004
ლოთარ მათეუსი

ლოთარ ჰერბერტ მათეუსი (; დ. 21 მარტი 1961, ერლანგენი, გერმანია) — გერმანელი სპორტსმენი; მსოფლიოს ყველა დროის ერთ-ერთი საუკეთესო ფეხბურთელი; ხუთი მსოფლიო ჩემპიონატის მონაწილე. 1990 წლის მსოფლიო ჩემპიონი და ჩემპიონატის საუკეთესო ფეხბურთელი. გერმანიის ნაკრების შემადგენლობაში 1980–2000 წლებში მონაწილეობა მიიღო 150 თამაშში, რაც საუკეთესო შედეგია ნაკრების ისტორიაში. მონაწილეობა მიიღო ევროპის ოთხ (1980, 1984, 1988, 2000) ჩემპიონატზე. მათეუსი ყველაზე ასაკოვანი ფეხბურთელია, რომელმაც ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფინალურ ტურნირზე იასპარეზა. მან ევრო 2000-ზე 39 წლისამ ითამაშა. 1999 წელს -ის ვერსიით საუკუნის 100 საუკეთესო ფეხბურთელს შორის მეოცე ადგილზე დასახელდა.

მწვრთნელის კარიერა
მათეუსმა სამწვრთნელო კარიერა 2001 წელს დაიწყო. სამწვრთნელო კარიერის განმავლობაში ხშირად ეხვეოდა სკანდალებსა და კონფლიქტურ სიტუაციებში. წვრთნიდა ვენის „რაპიდს“, რომელმაც მათეუსის ხელმძღვანელობით 32 მატჩი გამართა, 9-ში გაიმარჯვა, ამდენივე ფრედ დაასრულა, ხოლო 14-ში დამარცხდა. ბელგრადის „პარტიზანში“ მათეუსმა უკეთესი შედეგები აჩვენა: 43 შეხვედრა, 28 გამარჯვება, 6 ფრე და 9 წაგება

ბრაზილიურ „ატლეტიკო პარანაენსესთან“ მათეუსმა 1-წლიანი კონტრაქტი გააფორმა. თუმცა, 7 მატჩის შემდეგ (5 მოგება, 2 ფრე, 0 წაგება), მათეუსმა გუნდი დატოვა და მიზეზად ოჯახთან ახლოს ყოფნის სურვილი დაასახელა. 2008-09 სეზონის განმავლობაში მათეუსი ნეთანიის „მაკაბიში“ მუშაობდა. 2009 წლის აპრილში, კლუბის ხელმძღვანელობამ მათეუსი გაათავისუფლა. მათეუსის ხელმძღვანელობით მაკაბიმ 45 მატჩი გამართა, 19-ში გაიმარჯვა, 14 ფრედ დაასრულა, 12-ში კი დამარცხდა.

მათეუსი ასევე თავკაცობდა ზალცბურგის „რედ ბულსს“, უნგრეთისა და ბულგარეთის ეროვნულ ნაკრებებს. უნგრეთის ნაკრებში მათეუსი 003 წლის 14 დეკემბერს დაინიშნა და პოსტზე 2005 წლის ბოლომდე დარჩა. შედეგები ასეთი იყო: 28 მატჩში 11 მოგება, 3 ფრე და 14 წაგება. ბულგარეთის ნაკრებში მათეუსი 2010 წლის სექტემბერიდან 1-წლიანი კონტრაქტით მუშაობდა. 2011 წლის სექტემბერში ბულგარეთის ფეხბურთის ფედერაციამ ის პოსტიდან დაითხოვა. 11 მატჩი, 3 მოგება, 3 ფრე და 3 წაგება - ასეთი იყო მათეუსის მონაგარი ბულგარეთის ეროვნულ გუნდში.

2014 წლის ნოემბერში საქართველოს მწვრთნელი,თემურ ქეცბაია გადადგა და დანდი იუნაიტედში წავიდა. ახალ მწვრთნელად განიხილებოდა სხვადასხვა კანდიდატი, მათ შორის ლოთარ მათეუსიც, რადგან საქართველოს ფეხბურთის ფედერაციამ მათეუსის აგენტისგან შეთავაზება მიიღო.

მიღწევები
ინდივიდუალური
ფიფა-ს ასეული ( 100): 2004
მსოფლიო ჩემპიონატის საუკეთესო ფეხბურთელი: 1990
ევროპის საუკეთესო ფეხბურთელი: 1990
წლის საუკეთესო ფეხბურთელი ჟურნალ „მსოფლიო ფეხბურთის“ ვერსიით: 1990
ფიფას წლის ფეხბურთელი: 1991
გერმანიის საუკეთესო ფეხბურთელი: 1990, 1999
 ': 1990
გერდ მიულერი

გერჰარდ "გერდ" მიულერი (გერმ. „“ ; დ. 3 ნოემბერი 1945, ნერდლინგენი, გერმანია — გ. 15 აგვისტო, 2021) — გერმანელი სპორტსმენი; „მიუნხენის ბაიერნის“ და გერმანიის ნაკრების ყოფილი ფეხბურთელი. ლეგენდარული გოლეადორი; "ერის ბომბარდირი" (გერმ. ). მიულერმა 68 გოლი გაიტანა 62 სანაკრებო შეხვედრაში რაც საუკეთესო შედეგია. 1999 წელს -ის ვერსიით საუკუნის 100 საუკეთესო ფეხბურთელს შორის 34-ე ადგილზე დასახელდა.

კარიერა
საკლუბო კარიერა
კარიერას მშობლიური ქალაქის საფეხბურთო კლუბ 1861 ნერდლინგენში იწყებს. 1964 წლიდან მიუნხენის ბაიერნის რიგებშია. ამ კლუბთან ერთად მიულერი ფაქტობრივად ყველა — ეროვნული თუ საერთაშორისო საფეხბურთო ტურნირის გამარჯვებული ხდება. მისი, როგორც გამორჩეულად შედეგიანი ბომბარდირის უნიკალური მიღწევების გამო აღიარებულია ყველა დროის ერთ-ერთ უდიდეს გერმანელ ფებურთელად.

სანაკრებო კარიერა
დასავლეთ გერმანიის ეროვნული გუნდის სახელით გერდ მიულერმა 62 შეხვედრაში დაიცვა თავისი ქვეყნის ღირსება და 68-ჯერ აიღო მეტოქეთა კარი.

მიღწევები
საკლუბო
ეროვნული ჩემპიონატები
ბაიერნი
ბუნდესლიგა
ჩემპიონი (4): 1968–69, 1971–72, 1972–73, 1973–74
გერმანიის თასი
თასის მფლობელი (4): 1965–66, 1966–67, 1968–69, 1970–71

საერთაშორისო ტურნირები
ბაიერნი
თასების მფლობელთა თასი
თასის მფლობელი: 1966–67
ევროპის ჩემპიონთა თასი
თასის მფლობელი (3): 1973–74, 1974–75, 1975–76
საკონტინენტთაშორისო თასი
თასის მფლობელი: 1976

სანაკრებო
გერმანია
ევროპის ჩემპიონი: 1972
მსოფლიო ჩემპიონი: 1974

ინდივიდუალური
გერმანიის წლის ფეხბურთელი (2): 1967, 1969
ევროპის ოქროს ბურთის მფლობელი: 1970
ევროპის ოქროს ბუცის მფლობელი: 1970
1970 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის ოქროს ბუცის მფლობელი: 1970
1972 წლის ევროპის ჩემპიონატის საუკეთესო ბომბარდირი: 1972
1972 წლის ევროპის ჩემპიონატის სიმბოლური ნაკრების წევრი: 1972
ევროპის ჩემპიონთა თასის საუკეთესო ბომბარდირი (4): 1973, 1974, 1975, 1977
ბუნდესლიგის საუკეთესო ბომბარდირი (7): 1967, 1969, 1970, 1972, 1973, 1974, 1978
ფიფა-ს ასეული ( 100): 2004
კარლ-ჰაინც რუმენიგე

კარლ-ჰაინც „კალე“ რუმენიგე (; დ. 25 სექტემბერი, 1955, ლიპშტადტი, ჩრდ. რაინ-ვესტფალია, გფრ) — გერმანელი ფეხბურთელი და საფეხბურთო ფუნქციონერი. თამაშობდა თავდამსხმელის პოზიციაზე. ითვლება თავისი დროის მსოფლიოს ერთ-ერთ საუკეთესო და გერმანიის ყველა დროის ერთ-ერთ უდიდეს ფეხბურთელად. 1980 და 1981 წლებში ჟურნალმა -მა დაასახელა ევროპის საუკეთესო ფეხბურთელად და გადასცა ოქროს ბურთი. 1999 წელს -ის ვერსიით საუკუნის 100 საუკეთესო ფეხბურთელს შორის 42-ე ადგილზე დასახელდა.

კარიერა
საკლუბო კარიერა
სხვადასხვა დროს იცავდა მიუნხენის „ბაიერნის“, მილანის „ინტერისა“ და ჟენევის „სერვეტის“ ღირსებას.

სანაკრებო კარიერა
სამი მსოფლიო ჩემპიონატის მონაწილე, აქედან ორგზის (1982 და 1986) მსოფლიოს ვიცე-ჩემპიონი (ორივეჯერ იყო ნაკრების კაპიტანი). 1979 წელს ნათამაშები აქვს თბილისში ბორის პაიჭაძის სახელობის დინამო არენაზე დასავლეთ გერმანიის ნაკრების შემადგენლობაში სსრკ ნაკრების წინააღმდეგ მატჩში, სადაც 2 გოლი გაიტანა.

მსოფლიო ჩემპიონატებზე
კარლ-ჰაინც რუმენიგემ მსოფლიო ჩემპიონატების 19 შეხვედრაში მიიღო მონაწილეობა (აქედან 10 შეხვედრაში კაპიტნის რანგში) და 9 ბურთი გაიტანა.

მიღწევები
საკლუბო
ბაიერნი
ბუნდესლიგა: 1979–80, 1980–81
გერმანიის თასი: 1981–82, 1983–84
ევროპის ჩემპიონთა თასი: 1974–75, 1975–76
საკონტინენტთაშორისო თასი: 1976

სანაკრებო
გერმანია
ევროპის ჩემპიონატი: 1980
მსოფლიო ჩემპიონატი ვიცე-ჩემპიონი: 1982, 1986

ინდივიდუალური
ბუნდესლიგის სეზონის გუნდის წევრი -ის ვერსიით: 1977–78, 1978–79, 1979–80, 1980–81, 1981–82, 1982–83, 1983–84, 1991–92
ბუნდესლიგის საუკეთესო ბომბარდირი: 1979–80, 1980–81, 1983–84
ევროპის ჩემპიონატის სიმბოლური ნაკრების წევრი: 1980
წლის გოლის ავტორი (გფრ): 1980, 1981
გერმანიის წლის ფეხბურთელი: 1980
ოქროს ბურთი: 1980, 1981
 ': 1980, 1981
 : 1980, 1981, 1982, 1983, 1984
ევროპის ჩემპიონთა თასის საუკეთესო ბომბარდირი: 1980–81
მსოფლიო ჩემპიონატის ვერცხლის ბუცი: 1982
მსოფლიო ჩემპიონატის ბრინჯაოს ბურთი: 1982
მსოფლიო ჩემპიონატის სიმბოლური ნაკრების წევრი: 1982
გერმანიის თასის საუკეთესო ბომბარდირი: 1981–82
შვეიცარიის სუპერლიგის საუკეთესო ბომბარდირი: 1988–89
შვეიცარიის სუპერლიგის საუკეთესო ლეგიონერი: 1988–89
 100: 2004
ბაიერნის ყველა დროის 
 : 2009 (ნომინაციაში „ფეხბურთის ლეგენდები“)
ბობი ჩარლტონი

სერ რობერტ "ბობი" ჩარლტონი ( დ. 11 ოქტომბერი 1937, ეშინგტონი, დიდი ბრიტანეთი — გ. 21 ოქტომბერი, 2023) — ინგლისელი ფეხბურთელი. თამაშობდა შემტევი ნახევარმცველის და თავდამსხმელის პოზიციაზე. 1966 წლის მსოფლიო ჩემპიონი ინგლისის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების შემადგენლობაში. 1958, 1962 და 1970 წლების მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატების მონაწილე.

სანაკრებო სტატისტიკა
მიღწევები
საკლუბო
მანჩესტერ იუნაიტედი
პირველი დივიზიონი: 1956–57, 1964–65, 1966–67
ინგლისის ასოციაციის თასი: 1962–63; ფინალისტი 1956–57, 1957–58
ინგლისის სუპერთასი: 1965, 1967
ევროპის ჩემპიონთა თასი: 1967–68

სანაკრებო
ინგლისი
მსოფლიო ჩემპიონი: 1966

ინდივიდუალური
ფიფას ასეულის წევრი: 2004
ოქროს ბურთი: 1966
ფიფას მსოფლიო ჩემპიონატის ოქროს ბურთი: 1966
მსოფლიო ჩემპიონატის სიმბოლური ნაკრების წევრი: 1966, 1970
-ს ჯილდო ფეხბურთის წინაშე მისი განსაკუთრებული დამსახურებისათვის: 1974
ფიფას მსოფლიო ჩემპიონატის ყველა დროის სიმბოლური ნაკრების წევრი: 1994
ინგლისის საფეხბურთო ლიგის ლეგენდების ასეულის წევრი: 1998
მე-20 საუკუნის მე-12 საუკეთესო მოთამაშე -ის ვერსიით
ინგლისური ფეხბურთის დიდების დარბაზის წევრი: 2002
-ის ჯილდო — წლის ადამიანი სპორტის სამყაროდან — სპორტული მიღწევების აღსანიშნავად: 2008
საფეხბურთო ავტორთა ასოციაციის ჯილდო ფეხბურთის წინაშე მისი განსაკუთრებული დამსახურებისათვის: 1989
-ის ჯილდო სპორტის სამყაროში შეტანილი მნიშვნელოვანი წვლილისა და სპორტული მიღწევების აღსანიშნავად: 2012