iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჰიპერბოლა (ენა)

ჰიპერბოლა — მხატვრული გამოსახვის ხერხი, გამომსახველობის გასაძლიერებლად რაიმეს განზრახ გაზვიადება, რითაც მოვლენის (საგნის, ხასიათის, თვისების) ესა თუ ის მხარე წარმოჩენილია ხაზგასმით. მაგალითად, ამირანს „სადილად ბუღა-კამეჩი, ვახშმად არც ორი ეყოფა“ (ხალხური). „მთვარესა მისთა შუქთაგან უკუნი გარდაჰფენოდა“ (შოთა რუსთაველი). ჰიპერბოლა ხშირად შერწყმულია სხვა ტროპებთან, მაგალითად, გვაქვს ჰიპერბოლური შედარება („...ელვისა მსგავსად შვენოდა“, შოთა რუსთაველი), ჰიპერბოლა-მეტაფორა („...მზეო, ვინ გიშერი აწამწამე“, შოთა რუსთაველი). ჰიპერბოლური შეიძლება იყოს ხასიათი (ნაცარქექია, ყვარყვარე თუთაბერი), სიტუაცია (დ. კლდიაშვილის „სამანიშვილის დედინაცვალი“, „დარისპანის გასაჭირი“). ჰიპერბოლა შეიძლება იყოს პათეტიკურიც და კომიკურიც. ჰიპერბოლის ექსპრესიული ეფექტი, მისი სახეობრივ-ემოციური შინაარსი განსაკუთრებულ მხატვრულ ფუნქციას ასრულებს ნაწარმოებებში. ჰიპერბოლას იყენებენ ორატორულ ხელოვნებაშიც (მაგალითად, სოლომონ ლიონიძის სიტყვა ერეკლე მეფის გარდაცვალებაზე).
ტროპი

ტროპი — ენობრივი მხატვრულ-გამომსახველობითი საშუალება, რომლის ერთ-ერთი ზუსტი განსაზღვრა ჯერ კიდევ ძველ რომში გაჩნდა. იგი ეკუთვნის რომაელ ორატორს მარკუს ფაბიუს კვინტილიანეს: „ტროპი სიტყვის საკუთარი მნიშვნელობის ისეთი შეცვლაა, როდესაც ხდება მნიშვნელობის გამდიდრება“. მთავარია მკითხველმა შეძლოს „მნიშვნელობის გამდიდრების“ დანახვა, ანუ იმ ახალი აზრის დანახვა, რომელიც ჩნდება მხატვრულ ტექსტში სიტყვის „გარდასახვის“ მეშვეობით.

ისტორიის გარკეეულ მონაკვეთში ტროპს ლიტერატურათმცოდნეები და ლინგვისტები განიხილავდნენ, როგორც ფორმალურ ელემენტს, გარედან შემოტანილს მეტყველების „მორთვის“ მიზნით. ტროპის თეორიასთან ამგვარმა დამოკიდებულებამ, კვლევებში მისი შემოქმედებითი ასპექტის გაუთვალისწინებლობამ ს. შუა წლებისთვის ტროპი აქცია პოეტიკისა და სტილისტიკის ფორმალურ ნაწილად.

თანამედროვე ენათმეცნიერებაში ტროპი შეიძლება ჩაითვალოს სისტემად, რომლის ელემენტებიც – ცალკეული ტროპები – იერარქიულად ორგანიზებულია.

იმის მიხედვით, თუ რა ნიშნების საფუძველზე და როგორ ხდება საგნის, მოვლენის სახელწოდების (მნიშვნელობის) გადატანა, გარჩეულია ტროპის სახეები.

ტროპის მარტივი სახეებია:
შედარება
ეპითეტი

რთული სახეებია:
მეტაფორა
ლიტოტესი
ალეგორია
ირონია
ჰიპერბოლა
მეტონიმია
პერიფრაზი
სიმბოლო.
ტროპის სახეებია აგრეთვე სინეკდოქე, მეტონიმია, გაპიროვნება და მეიოზისი.
ლიტოტესი

ლიტოტესი — ჰიპერბოლის საპირისპირო მხატვრული ხერხი, ტროპის მარტივი სახე. ლიტოტესი ნიშნავს დამცირებას და წარმომდგარია ბერძნული სიტყვისაგან „მცირე“.

ლიტოტესი გამოყენებულია ილია ჭავჭავაძის „მგზავრის წერილებში“, სადაც რუსი ოფიცერი ასე ახასიათებს თბილისს: „აბა რა ქალაქია თქვენი ქალაქი, ერთი თავიდან რომ გადააფურთხო, ქალაქის ბოლოს დაეცემა“, რითაც ოფიცერი გულისხმობდა, რომ ქალაქი ძალიან პატარა იყო.
დანა ინტერნეიშენელი

დანა ინტერნეიშენელი (, ; ნამდვილი სახელი იარონ კოენი, 2 თებერვალი, 1973, თელ-ავივი, ისრაელი) — პოპულარული ტრანსსექსუალი მომღერალი ისრაელიდან. 1998 წლის ევროვიზიის გამარჯვებული, 2011 წლის იმავე კონკურსის მონაწილე.

იარონი დაიბადა თელ–ავივში. იყო ბოლო ვაჟი ოჯახში. 8 წლიდან მუსიკაზე დადიოდა. ათი წლის ასაკშიდან მღერის მუნიციპალურ გუნდში.
მეტსახელი დანა მოიფიქრეს 1988 წელს, როდესაც ოფერ ნისიმმა ჯგუფი შექმნა და იარონი იქ სოლისტად დაიწყო მუშაობა. სიმღერამ " " ამერიკულ ჩარტებში მაღალი პოზიცია დაიკავა და მომღერალს ლეგენდარული პოპულარობა მოუტანა.

1993 წელს იარონი სქესის შესაცვლელად გაემგზავრა დიდ ბრიტანეთში. მან შეცვალა თავისი სახელიც, იარონი გადააკეთა ქალების ებრაულ სახელად და „შარონი“ გახდა. ამიერიდან მსოფლიომ უკვე დანა ინტერნეიშენელი ქალის სახელით გაიცნო.
განსაზღვრება

განსაზღვრება ჰქვია წინადადების არამთავარ წევრს, რომელიც ახლავს არსებით სახელს და საგანს რაიმე ნიშნის მიხედვით ახასიათებს, განსაზღვრავს. იგი გადმოიცემა:

არსებითი სახელით – მაგ: მეზობლის სახლი
ზედსართავი სახელით – მაგ: კარგი ამხანაგი
რიცხვითი სახელით – მაგ: მეოცე საუკუნე
ნაცვალსახელით – მაგ: ჩვენი სამშობლო
სახელზმნით – მაგ: დაბურული ტყე

განსაზღვრება და მისგან განსაზღვრული სახელი ერთმანეთის მსაზღვრელ-მსაზღვრულია.

გასაზღვრების კითხვები
განსაზღვრების კითხვებია: როგორი? რომელი? რამდენი? სადაური? როდინდელი? ვისი? რის?
მაგალითები:
როგორი? – ბუხარში ნელი ცეცხლი ენთო.
რომელი? – აყვავდა ბაღში თეთრი ალუჩა.
რამდენი? – ლოდზე ორი მწყემსი იჯდა.
სადაური? – საიდანღაც მოიტანეს სვანური ჭიანური.
როდინდელი? – მას გუშინდელი ამბავი ვუამბე.
ვისი? – მამამ ისევ თავისი საქმე განაგრძო.
რის? – მთის ფერდობზე აყვავდა ია.

განსაზღვრება ფორმის მიხედვით ორგვარია: შეთანხმებული და მართული.

შეთანხმებული განსაზღვრება
შეთანხმებულია განსაზღვრება, თუ მისი ბრუნვის (და რიცხვის) ფორმა დამოკიდებულია საზღვრული სახელის ბრუნვის რიცხვსა (და სახელის) ფორმაზე. მაგალითად ვამბობთ: ხმელი წიფელი, ხმელმა წიფელმა, ხმელო წიფელო.

განსაზღვრება, რომელიც აქ ზედსართავი სახელითაა გადმოცემული, ეთანხმება საზღვრულ არსებითს ბრუნვაში. განსაზღვრება საზღვრულ სახელს ზოგჯერ შეიძლება შეეთანხმოს მრავლობით რიცხვშიც. მაგ: დაღამდა, წვრილნი ვარსკვლავნი აყვავდნენ, დასხდნენ ცაზედა.

მართული განსაზღვრება
მართულია განსაზღვრება, რომელიც არსებითი სახელის ნათესაობითი ბრუნვის ფორმით არის გადმოცემული (უთანდებულოდ) და აღნიშნავს კუთვნილებას, ან მასალას, ან კიდევ დანიშნულებას: მეგობრის (კუთვნილება) წიგნი, აგურის (მასალა) სახლი, სუფრის (დანიშნლება) კოვზი.

განსაზღვრება დღევანდელ ქართულში ჩვეულებრივ საზღვრული სახელის წინ დგას, მაგრამ ზოგჯერ (უფრო ლექსებში) ის საზღვრულის შემდეგ დგას.

განსაზღვრების საზღვრულთან შეწყობის წესები
განსაზღვრების საზღვრულთან შეწყობის წესებია:

1. ბოლოხმოვნიანი სახელით გადმოცემული განსაზღვრება, რომელიც საზღვრულის წინ დგას, დღევანდელ ქართულში ბრუნვის ნიშნებს არ დაირთავს:
სახ. – მწვანე მინდორი
მოთხ. – მწვანე მინდორმა
მიც. – მწვანე მინდორს
ნათ. – მწვანე მინდვრის
მოქ. – მწვანე მინდვრით
ვით. მწვანე მინდვრად
წოდ. მწვანე მინდორო

2. ბოლოთანხმოვნიანი სახელით გადმოცემული წინ მდგომი განსაზღვრება ბრუნვის ნიშნებს არ დაირთავს სახელობითში, მოთხრობითში და წოდებითში.

3. და პირის კუთვნილებითი ნაცვალსახელებით გადმოცემულ განსაზღვრებას უნდა დაერთოს „ს“ მიცემითსა და ვითარებითში: ჩემს მეგობრად, შენს მეგობარს და ა. შ.

4. საკუთარი სახელის განსაზღვრებისას გამოყენებული ბოლოთანხმოვნიანი არსებითი სახელი ბრუნვის ნიშნებს დაირთავს სახელობითში, მოთხრობითსა და წოდებითში, დანარჩენ ოთხ ბრუნვაში ფუძის სახით არის წარმოდგენილი. მაგ:
მეგობარი ვახტანგი
მეგობარმა ვახტანგმა
მეგობარ ვახტანგს
მეგობარ ვახტანგის
მეგობარ ვახტანგით
მეგობარ ვახტანგად
მეგობარო ვახტანგ
5. ბოლოხმოვნიანი სახელით გადმოცემული განსაზღვრება, რომელიც საზღვრული სახელის შემდეგაა, დაირთავს ბრუნვის ნიშნებს.

6. გათიშული განსაზღვრება დაირთავს ბრუნვის ნიშნებს მაშინაც, როცა ის უსწრებს საზღვრულ სახელს.

7. მართულია განსაზღვრება, რომელიც საზღვრულის წინ დგას, არ იცვლება.
ლიეტუვის გეოგრაფია

ლიეტუვა — სახელმწიფო ევროპაში, ბალტიის ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე. ფართობი 62 500 კმ2.

საზღვრის საერთო სიგრძე 1 273 კმ. მათ შორის ბელარუსთან 502 კილომეტრი, ლატვიასთან 453 კმ. პოლონეთთან 91 კმ. და რუსეთთან (კალინინგრადის ოლქი) 227 კმ. საზღვაო საზღვარი შეადგენს 99 კილომეტრს.

ლიეტუვის უმაღლესი მწვერვალია - აუკშტოიო (სიმაღლე 294 მეტრი), რომელიც მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, ვილნიუსიდან 23,5 კმ-ზე.

უდიდესი მდინარეებია — ნემანი და ნერისი . ქვეყნის ტერიტორიის 1,5 % უკავია 3 000-მდე ტბას. ფართობის მიხედვით ყველაზე დიდი ტბაა დრისვიატი (ფართობი 44,5 კმ2.)

კლიმატი
ლიეტუვის დროშა

ლიეტუვის დროშა — ლიეტუვის რესპუბლიკის ოფიციალური სახელმწიფო სიმბოლო. წარმოადგენს მართკუთხა ქსოვილს, რომელიც შედგება სამი ტოლი ჰორიზონტალური ზოლისაგან, რომელთაგან ზემო არის ყვითელი, შუა — მწვანე და ქვემო — წითელი. დროშის განზომილებებია 3:5.

დროშა სახელმწიფო სიმბოლოდ დაამტკიცეს 1992 წლის რეფერენდუმზე და მის კანონიერებას იცავს ლიეტუვის კონსტიტუციის მე-15 მუხლი.

ყვითელი ფერი დროშაზე არის მზის სიმბოლო, მწვანე — ბალახისა, ხოლო წითელი აღნიშნავს სისხლს, რომელიც დაიღვარა ლიეტუვისათვის.
სინტაქსი

სინტაქსი — გრამატიკის ნაწილი, რომელიც შეისწავლის წინადადების ტიპებს, მასში სიტყვათა შეწყობა–შეკავშირების წესებს. იგი არკვევს, რა და რა სახის სიტყვები შეიძლება შეეწყოს ერთმანეთს, რა სახის ურთიერთობა შეიძლება დამყარდეს მათ შორის და რა დანიშნულება აქვს ამა თუ იმ სიტყვას წინადადებაში. სინტაქსური ერთეულებია: წინადადება, წინადადების წევრი და სინტაქსური წყვილი.
კითხვითი წინადადება

კითხვითი წინადადება — წინადადების ერთ-ერთი სახე, რომელიც შეიცავს კითხვას. იგი ძირითადად ორგვარია: კითხვითსიტყვიანი და არაკითხვითსიტყვიანი. კითხვითსიტყვიანი წინადადება არის სამი სახის: კითხვითნაცვალსახელიანი, კითხვითზმნიზედიანი, კითხვითნაწილაკიანი.

კითხვითსიტყვიან კითხვით წინადადებაში კითხვის მახვილი კითხვით სიტყვაზეა. წინადადების ბოლოს ხმის აწევა და ხმოვნის გაგრძელებულად წარმოთქმა არ უნდა. ამ ტიპის კითხვით წინადადებას ჩვეულებრივ კითხვითი სიტყვა იწყებს. თუ თანამოუბარმა შემკითხველს კითხვა შეუბრუნა, შეკითხვის მახვილი ბოლო სიტყვის ბოლო მარცვალზეა.
თუ წინადადებაში არ ურევია კითხვითი სიტყვა, შეკითხვის მახვილი ზმნა-შემასმენლის ბოლო მარცვალზეა.
თუ ზმნა შემასმენელი არ არის (გამოტოვებულია), კითხვის მახვილი ბოლო სიტყვის ბოლო მარცვალზეა, თუ წინადადების ბოლო მარცვალი არ არის მიმართვა.

კითხვითი წინადადების ბოლოს კითვის ნიშანი დაისმის.

:
ალიტუსი (ქალაქი)

ალიტუსი — ქალაქი სამხრეთ ლიეტუვაში. ალიტუსის მაზრისა და ალიტუსის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით მე-6 ქალაქი ლიეტუვაში.

მდებარეობა
ქალაქი მდებარეობს მდინარე ნემანის ორივე ნაპირზე. ვილნიუსიდან 105 კილომეტრი, კაუნასიდან 69 კილომეტრი.

მოსახლეობა
2002 წელს ქალაქში ცხოვრობდა 77 ათასი კაცი, რომელთაგან 94, 7 % ლიეტუველია, 2, 8 % კი - რუსი.

ისტორია
ისტორიულ წყაროებში პირველად მოიხსენიება 1377 წლიდან. ქალაქის სტატუსს კი ატარებს 1581 წლიდან. მეორე მსოფლიო ომის პირველივე დღეებში ქალაქის მახლობლად გაიმართა მსხვილი სატანკო ბრძოლა. ომის განმავლობაში ქალაქში დახვრიტეს 10-20 ათასი ებრაელი.

დაძმობილებული ქალაქები
ბრძანებითი წინადადება

ბრძანებითი წინადადება — წინადადების ერთ-ერთი სახე, რომელიც მოითხოვს მთქმელის ნება–სურვილის შესრულებას. ბრძანებითი წინადადება შინაარსისა და წარმოთქმის მიხედვით მრავალფეროვანია. იგი გარდა საკუთრივ ბრძანებისა შეიძლება გამოხატავდეს მოწოდებას, თხოვნას, დალოცვას, წყევლას, გაფრთხილებას, გამხნევებას, მიწვევა-მიპატიჟებას, რჩევა–დარიგებას, აკრძალვას.. იგი ძირითადად ორგვარია: წართქმითი და აკრძალვითი.

ბრძანებითი წინადადება აკრძალვითია, თუ წინადადებაში არის უარყოფითი ნაწილაკები ნუ ან არ, ცალკე ან ამ ნაწილაკის შემცველი სიტყვები: ნუღარ, ნურსად, ნურვინ, არსად, არვინ და სხვ. აკრძალვითი ბრძანებითი წინადადება ორგვარია: ნუ ნაწილაკიანი და არ ნაწილაკიანი.

ბრძანებითი წინადადების ბოლოს ძახილის ნიშანი დაისმის.
ძახილის წინადადება

ძახილის წინადადება — წინადადების ერთ-ერთი სახეა, რომელსაც ახლავს მთქმელის დიდ გრძნობა: გაკვირვება–განცვიფრება, აღტაცება, ნატვრა, დანანება, მწუხარება და სხვ. ინტონაციურად მრავალფეროვანია. ძახილის წინადადება ზოგჯერ ფორმით უკუთქმითია, შინაარსით წართქმითი.

ძახილის წინადადების ბილოს ძახილის ნიშანი დაისმის
ხიმშიაშვილი

საკუთარი სახელი ხიმშიაშვილი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

აჰმედ-ფაშა (ხიმშიაშვილი) — ყარს-ჩილდირის ფაშა
გიორგი ხიმშიაშვილი — რუსეთის არმიის არტილერიის გენერალი
გოგი ხიმშიაშვილი — პოლკოვნიკი
დოდო ხიმშიაშვილი-ვადაჭკორია — მწერალი, მთარგმნელი
თახსიმ ხიმშიაშვილი — აჭარის პოლიტიკური მოღვაწე
თემურ ფაშა (ხიმშიაშვილი) — ოსმალეთის იმპერიის სამხედრო პირი
კონსტანტინე ხიმშიაშვილი — რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი
კოტე ხიმშიაშვილი — მწერალი
ლევან ხიმშიაშვილი — არქიტექტორ-რესტავრატორი, პედაგოგი
ნური-ბეგ ხიმშიაშვილი — სამხედრო პირი
სელიმ-ფაშა (ხიმშიაშვილი) — ახალციხის ფაშა
ქერ-ჰუსეინ-ბეგი (ხიმშიაშვილი) — ზემო აჭარის ბეგი
შერიფ-ბეგ ხიმშიაშვილი — რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი, საზოგადო მოღვაწე
ჯემალ-ბეგ ხიმშიაშვილი — აჭარის პოლიტიკური მოღვაწე
იურა

იურა — მდინარე ლიეტუვაში. მდინარე ნემანის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 177 კილომეტრი, აუზის ფართობი 3990 კმ2. სათავე აქვს ჟიამაიტის მაღლობზე. წყალდიდობა თებერვლის ბოლოდან მაისის დასაწყისამდეა. წყლის საშუალო ხარჯი შესართავიდან 40 კილომეტრზე 20,1 მ3/წმ. იყინება ნოემბრიდან თებერვლის დასაწყისამდე.

მდინარეზე მდებარეობს ლიეტუვის ქალაქი ტაურაგე.
პანევეჟისი

პანევეჟისი (, , 1917-მდე ) — მოსახლეობის მიხედვით მეხუთე ქალაქი ჩრდილოეთ ლიეტუვაში. პანევეჟისის მაზრისა და პანევეჟისის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი.

მდებარეობა
ქალაქი მდებარეობს მდინარე ნევეჟისის (ნემანის შენაკადი) ორივე ნაპირზე, ვილნიუსიდან ჩრდილო-დასავლეთით 109 კილომეტრზე და კლაიპედიდან 240 კმ-ის დაშორებით. ფართობი 52 კმ². ქალაქი მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო კვანძია აქ ერთდება ლიეტუვის უმთავრესი მაგისტრალები და საერთაშორისო მაგისტრალი „ვია ბალტიკა“, რომელიც ერთმანეთთან აკავშირეს ვილნიუსსა და რიგას. რკინიგზის ხაზით დაკავშირებულია ქალაქ შიაულიაისთან და ლატვიის ქალაქ დაუგავპილსთან.

მოსახლეობა
რუსეთის იმპერიის პირველი აღწერის მიხედვით პანევეჟისში ცხოვრობდა 12 968 ადამიანი, რომლის დაახლოებით ნახევარს ებრაელები შეადგენდნენ. პირველი მსოფლიო ომის წინ ქალაქში 14 000 ადამიანი ცხოვრობდა. მეორე მსოფლიო ომის წინ კი - 27 ათასი. 2005 წლის მონაცემებით კი ცხოვრობს 116 247 კაცი. ქალაქი მონოეთნიკურია მოსახლეობის 96 %-ს ლიეტუველები შეადგენენ, მცირე რაოდენობით ცხოვრობენ რუსები, უკრაინელები, ბელარუსები, ებრაელები.

დაძმობილებული ქალაქები
კოლდინგი, დანია
მიტიშჩი, რუსეთი
კალმარი, შვედეთი
კინგსტონი, იამაიკა
ლუბლინი, პოლონეთი
დაუგავპილსი, ლატვია
რაკვერე, ესტონეთი
ლიურენი, გერმანია
შიაულიაი (ქალაქი)

შიაულიაი — მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით (128 ათ. კაცი) მეოთხე ქალაქი ჩრდილოეთ ლიეტუვაში. შიაულიაის მაზრისა და შიაულიაის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი.

მდებარეობა
ქალაქი მდებარეობს ჩრდილოეთ ლიეტუვაში, ვილნიუსიდან 214 კილომეტრი, კაუნასიდან 142 კმ, ხოლო კლაიპედიდან 161 კმ. ფართობი 81 კმ².

შიაულიაი არის მნიშვნელოვანი სამრეწველო და კულტურული ცენტრი. ქალაქში მდებარეობს შიაულიაის უნივერსიტეტი, დრამატული თეატრი და რამდენიმე მუზეუმი, რომელთა შორის აღსანიშნავია: ველოსიპედების, ფოტოგრაფიის, რადიო-ტელევიზიისა და კატების მუზეუმები.

ისტორია
ისტორიულ წყაროებში პირველად მოხსენიებულია 1236 წელს ჯვაროსნებთან დაკავშირებით, ხოლო როგორც ქალაქი ნახსენებია 1524 წელს სიგიზმუნდ -ის სიგელში.

 საუკუნის ნახევარში ქალაქის გავლით გაიყვანეს რიგა-ტილზიტის (ახლანდ. სოვეტსკი, კალინინგრადის ოლქი) საავტომობილო გზა, ხოლო 1871 წელს ქალაქის გავლით დააკავშირეს ლიეპაია (ლატვია) და რომნი (უკრაინა).
შერწყმული წინადადება

შეწყმულია წინადადება, რომელშიც მოიპოვება ერთ წევრთან დაკავშირებული ორი ან ორზე მეტი ერთგვარი წევრი: რამდენიმე შემასმენელი ერთ ქვემდებარესთან, რამდენიმე ქვემდებარე ერთ შემასმენელთან, რამდენიმე ერთი შინაარსის დამატება, რამდენიმე განსაზღვრება და გარემოება.

შერწყმული წინადადება შეიძლება იყოს ნარევი სახის. ასეთია მაგალითად: შრომა და სიყვარული აძლევს შნოსა და ლაზათს ადამიანის სიცოცხლეს. აქ შემასმენელთან დაკავშირებულია ორი ქვემდებარე (შრომა და სიყვარული აძლევს) და ორი პირდაპირი დამატება (აძლევს შნოსა და ლაზათს).
რთული წინადადება

რთულია წინადადება თუ იგი შედგება ორი ან მეტი მარტივი თუ შეწყმული წინადადებისაგან. მაგალითად: გამოზაფხულდა, გათბა დღე, შემოგვეხიზნენ მერცხლები – ეს რთული წინადადება შედგება სამი მარტივი წინადადებისაგან.
არსებობს ორი სახის რთული წინადადება: თანწყობილი და ქვეწყობილი
თანწყობილი წინადადება შედგება სინტაქსურად თანასწორი წინადადებებისგან.
ქვეწყობილი წინადადება შედგება სინტაქსურად არათანასწორი წინადადებებისგან, რომელთაგან ერთი მთავარია, მეორე – დამოკიდებული.
რთული ქვეწყობილი წინადადების კომპონენტთა შეერთება შეიძლება საკავშირებელი სიტყვების მეშვეობითაც და უკავშიროდაც. კავშირიანი შეერთების დროს გამოიყენება:

(1.) მაქვემდებარებელი კავშირები,
(2.) მიმართებითი ნაცვალსახელები,
(3.) მიმართებითი ზმნიზედები.
ფუნქციის მიხედვით დამოკიდებულ წინადადებათა კლასიფიკაცია ხდება იმის გათვალისწინებით, თუ რა როლს ასრულებს ის მთავართან მიმართებით, ფუნქციურად მიემართება ის მთლიანად მთავარს (მთავრის მიმართ დამოკიდებული: პირობითი, შედეგობითი...) თუ მთავრის რომელიმე წევრს (ქვემდებარული, პირდაპირდამატებითი, ირიბდამატებითი, განსაზღვრებითი, ადგილის გარემოებითი
შემასმენელი

შემასმენელი — წინადადების ძირითადი წევრი, რომელიც გადმოსცემს ქვემდებარის მოქმედებას ან მდგომარეობას. ქართულ ენაში შემასმენელი გამოიხატება ზმნით ან ზმნისა და სახელის შეერთებით. შემასმენელი შესაძლოა იყოს მარტივი და შედგენილი. მარტივი შემასმენელია ზმნა, რომელსაც შესაძლოა ახლდეს ნაწილაკიც და მეშველი ზმნაც. შედგენილი შემასმენელი შეიცავს ზმნას და მასთან მიერთებულ სახელს.
ქვემდებარე

ქვემდებარე — წინადადების მთავარი წევრი, რომელიც ზმნის სუბიექტურ პირთან არის შეწყობილი. მაგალითად: ირემმა მტერი ვერ შენიშნა – ამ წინადადებაში შენიშნა ორპირიანი ზმნაა, რომლის მესამე სუბიექტურ პირთან შეწყობილი სახელია ირემმა და იგი ქვემდებარეა.

ქვემდებარე სახელით ან სახელზმნით გამდმოიცემა. მას აქვს სამი ბრუნვა: სახელობითი, მოთხრობითი და მიცემითი.
ადგილის გარემოება

ადგილის გარემოება აღნიშნავს მოქმედების ადგილს. მოგვიგებს კითხვებზე: სად? საითკენ? საიდან? სადამდე?

ადგილის გარემოება გადმოიცემა ადგილის ზნმიზედითა და სახელის უთანდებულო და თანდებულიანი ფორმებით. სახელი ადგილის გარემოების გადმოსაცემად შეიძლება იდგეს ოთხ ბრუნვაში: მიცემითში, ნათესაობითში, მოქმედებითსა და ვითრებითში. ნათესაობისთის ფორიმა მუდამ თანდებულიანია, სხვა ფორმებში უთანდებულო ფორმებიც გვხვდება.
დროის გარემოება

დროის გარემოება აღნიშნავს თუ როდის ხდება მოქმედება. იგი მოგვიგებს კითხვებზე: როდის? რამდენ ხანს? რა დროიდან? როდემდე? რა დრომდე?

დროის გარემოება გადმოიცემა დროის ზმნიზედით, სახელითა და სახელზმნით (საწყისით). ამ წევრის გადმოსაცემად გამოყენებულია ოთხი ბრუნვა: მიცემითი, ნათესაობითი, მოქმედებითი და ვითარებითი. ამათგან ნათესაობითი თანდებულიანია, ხოლო დანარჩენ ბრუნვათა ფორმები უთანდებულოც შეიძლება იყოს და თანდებულიანიც. ბრუნვის ფორმა ძირითადად ზმნიზედებშია გადასული.
ვითარების გარემოება

ვითარების გარემოება აღნიშნავს თუ როგორ ხდება მოქმედება. მოგვიგებს კითხვებზე: როგორ? რამდენად? რამდენჯერ? მერამდენეჯერ?

ვითარების გარემოება ახლა არა მარტო ზმნას (პირიანსა და უპიროს), არამედ ზედსართავ სახელსა და ზმნიზედასაც. მაგ: ძალიან კარგი, ოდნავ წითელი, მეტად შორს, უფრო მაღლა.

ვითარების გარემოება გადმოიცემა ზმნიზედით, სახელითა და სახელზმნით. ბრუნვის ფორმათაგან ვითარების გარემოების გადმოსაცემად გამოყენებულია სახელობითი, მიცემითი, ნათესაობითი, მოქმედებითი და ვითარებითი. ასე, მაგალითად, ვითარების გარემოება ვით თანდებულიანი სახელობით-მიცემითსა და ებრ თანდებულიანი ნათესაობითის ფორმები, ხოლო მოქმედებითი და ვითარებითი უთანდებულოა. იშვიათად ვითარების გარემოებაა ზე თანდებულიანი მიცემითის ფორმაც ზმნიზედის მნიშვნელობით. ებრ თანდებული სახელიშ ფუძესაც დაერთვის.
მიზეზის გარემოება

მიზეზის გარემოება გამოხატავს მოქმედების გამომწვევ მიზეზს. იგი ახლავს ზმნა-შემასმენელს ან სახელზმნით გასმოცემულ წინადადების წევრს და მოგვიგებს კითხვებზე: რატომ? რის გამო? რა მიზეზით?

მიზეზის გარემოება გადმოიცემა მიზეზის ზმნიზედით და სახელით, რომელიც ნათესაობითში დგას ან მოქმედებითში. ნათესაობითის ფორმას დაერთვის გამო ან გან თანდებული, ზოგჯერ წყალობით, გამოისობით, მეოხებით. მოქმედებითის ფორმა უთანდებულოა.

მიზეზის გარემოების გადმოსაცემად ხშირად თვის თანდებულიანი ნათესაობითიც გვხვდება. გან ნათესაობითით ხშირად უბრალო დამატება გადმოიცემა. ასეთი ფორმა მიზეზის გარემოებაა მაშინ, როდესაც იმავე შინაარსის გადმოსაცემად გან თნდებულს შიძლება შევუნაცვლოთ გამო თანდებული. სხვა შემთხვევაში უბრალო დამატებაა.
მიზნის გარემოება

მიზნის გარემოება გამოხატავს მოქმედები მიზანს. მოგვიგებს კითხვებზე: რისთვის? რა მიზნით?. იგი ახლავს ზმნა–შემასმენელს ან სახელზმნით გადმოცემულ წევრს.

მიზნის გარემოების გადმოსაცემადგამოყენებულია ორი ბრუნვა: ნათესაობითი და ვითარებითი. არსებითი სახელისა და ნათესაობითის ფორმის ფორმას მიზნის გარემოების გადმოსაცემად დაერთვის თვის თანდებული, იშვიათად — გულისთვის.

მიზნის გარემოება უფრო ხშირად გადმოიცემა მომავალი დროის მიმღეობის ვითარებითში დასმითა და სა–ო თავსართ-ბოლოსართით ნაწარმოები სახელის იმავე ვითარებითი ბრუნვის ფორმით.
ნემანი

ნემანი (, , , ) — მდინარე ბელარუსში, ლიეტუვაში და რუსეთის კალინინგრადის ოლქში. ქვემო დინებაში წარმოადგენს სასაზღვრო ზოლს რუსეთსა და ლიეტუვას შორის.

გეოგრაფია
მდინარე სათავეს იღებს მინსკის მაღლობის სამხრეთით, ზემო დინებაში მიედინება ნემანის დაბლობზე, ხოლო ქვემოთში კი გადადის შუა ლიეტუვის დაბლობში და ერთვის ბალტიის ზღვის კურშის ყურეს. წყლის საშუალო ხარჯია 678 მ3/წმ. წყალდიდობა იცის მარტიდან მაისის ჩათვლით. იყინება დეკემბერში, ყინულძვრაა მარტში, ზოგჯერ თებერვალში ან აპრილში.

შენაკადები
მდინარე ნემანს 180-მდე შენაკადი აქვს, რომელთაგან უმთავრესია: მარჯვენა შენაკადები - სვისლოჩი, მერკისი, ნერისი, ნევეჟისი, დუბისა, იურა და მარცხენა შენაკადები: შეშუპე, უშა, ლოშა.
ურბნისის სიონი

ურბნისის სიონი — სამნავიანი ბაზილიკა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ურბნისში. სტილისტური ნიშნებით და აგრეთვე ჩრდილოეთ ფასადის ასომთავრული წარწერის პალეოგრაფიული შესწავლის საფუძველზე თარიღდება - საუკუნეების მიჯნით. აღნიშნულ წარწერაში მოხსენიებულია ტაძრის ქტიტორები ვინმე კონსტანტი და მამა მიქელი. დანარჩენ სამ სხვადასხვა დროის წარწერაში ეკლესიის აღდგენაზეა ლაპარაკი.

ურბნისის სიონი სამნავიანი ბაზილიკაა (32,122,4 მეტრი), მისი გეგმა, სივრცითი გადაწყვეტა და გარე მასები ბაზილიკისათვის დამახასიატებელ მკაფიო ნიშნებს ატარებს. ეკლესიის ინტერიერში და ფასადებში ნათლად იკითხება პირვანდელი (- სს. მიჯნა) და შემდგომი ( ს-ის ნახევრის და 1668 წლის) შეკეთება-აღდგენის სამშენებლო ფენები. ადრინდელი ფენები ამოყვანილია კარგად გათლილი ქვიშაქვის კვადრებით. მომდევნო პერიოდში აღსადგენად სხვადასხვა ფორმის ქვებია გამოყენებული, წყობა ირეგულარულია. ტაძარში სამი შესასვლელია:სამხრეთიდან, დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან.

ეკლესიის ინტერიერში ნავები ერთმანეთისაგან გამოყოფილია ოთხი, გეგმით ჯვრისებრი ბოძით. ბოძები და მათზე დაყრდნობილი ნახევარწრიული აგურის საბჯენი თაღები შუა ნავის სივრცეს ხუთ, თითქმის ტოლ მონაკვეთად ყოფს. ნავი გადახურულია აგურის ნახევარწრიული კამარით.

ტაძრის აღმოსავლეთ ფასადზე აგურით გამოყვანილია ჯვარი. ასეთივე ჯვარია დასავლეთის ფასადზე. ჩრდილოეთ ფასადის დასავლეთ მონაკვეთში, სარკმლის ქვეშ ქვაა ჯვრის გამოსახულებით, კიდევ ქვემოთ კი ცხენის გამოსახულებაა. ეკლესიას აგურის კბილანა ლავგარდანი აქვს. სახურავი კრამიტისაა.

ურბნისის სიონი ადრინდელი ფეოდალური ხანის საქართველოს დიდი ბაზილიკების ჯგუფს მიეკუთვნება (ანალოგები- კაწარეთის სამება, ხირსა).

გალერეა
იონა მეუნარგია

იონა მეუნარგია (დ. 18 დეკემბერი , 1852, ცაიში — გ. 15 მაისი, 1919 , იქვე) — ქართველი მწერალი, კრიტიკოსი, პუბლიცისტი.

წინაპრები
იონა მეუნარგიას წინაპრების შესახებ ცნობები ისტორიულ ქრონიკებში საუკუნიდან ჩნდება. ისინი ცაიშის საკათედრო ტაძრის მსახურები იყვნენ. მწერლის პაპა, პეპუ მეუნარგია საუკუნის პირველი ნახევრის სახელგანთქმული ოქრომჭედელი იყო.

ბიოგრაფია
იონა მეუნარგია დაიბადა დეკანოზ მიხეილ მეუნარგიასა და სუსანა გაწერელიას ოჯახში. მან დაწყებითი განათლება მიიღო მარტვილის სასულიერო სასწავლებელში, შემდეგ დაასრულა ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელი და სწავლა განაგრძო თბილისის სასულიერო სემინარიაში. 1874 წელს, როგორს პოლიტიკურად არაკეთილსაიმედო გარიცხეს სემინარიიდან. იმავე წელს მეუნარგიამ სწავლის გასაგრძლებლად ევროპას მიაშურა. იგი ორი წლის განმავლობაში ჟენევის უნივერსიტეტის სტუდენტი იყო.

1877 წელს იგი ცოდნის გასაღრმავებლად პარიზში გადავიდა, სადაც ეცნობოდა საფრანგეთის ლიტერატურას, ხელოვნებას, პარიზის კულტურული და შემოქმედებითი ცხოვრების მდინარებას. იქვე ჰქონდა შეხვედრა ფრანგული მწერლობის ცოცხალ კლასიკოსთან – ვიქტორ ჰიუგოსთან.

1878 წლის მიწურულს იონა მეუნარგია სამშობლოში დაბრუნდა და ჩაება საზოგადოებრივი-ლიტერატურულ ცხოვრებაში. იგი თანამშრომლობდა ქართულ და რუსულ ჟურნალ–გაზეთებში „ტიფლისსკი ვესტნიკი“, „დროება“, „ივერია“ „კავკაზი“, „ნოვოე ობოზრენიე“, „კვალი“, „მოამბე“ და სხვა. მუშაობდა ქართველთა შორის წერა–კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებაში. 1888 წელს იყო ვეფხისტყაოსნის გამომცემელი კომისიის წევრი, სისტემატურად აქვეყნებდა კომისიის სხდომების ოქმებს. მას ეკუთვნის „ვეფხისტყაოსნის“ პირველი ფრანგული თარგმანი (დაკარგულია) და მოკლე შინაარსის რუსული თარგმანი. ქართულ მწერლობაში დაამკვიდრა ბიოგრაფიული ჟანრი, აღწერდა ქართველ მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა ცხოვრებას.

1891–1894 და 1907–1913 წლებში იონა არჩეულ იქნა ფოთის ქალაქის თავის მოადგილედ. 1898–1907 წლებში მომრიგებელ შუამავლად მოღვაწეობდა ზუგდიდის, სენაკისა და ლეჩხუმის მაზრებში.

1919 წელს საქართველოს დამფუძნებელი კრების არჩევნებში კენჭს იყრიდა ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის სიით, იყო სიის 39-ე ნომერი, თუმცა ვერ გახდა დამფუძნებელი კრების წევრი. ხანმოკლე ავადმყოფობის შემდეგ, 1919 წლის 15 მაისს გარდაიცვალა 66 წლის ასაკში. დაკრძალეს ცაიშის ეკლესიის ეზოში, წინაპართა გვერდით საგვარეულო საძვალეში.