დიფაი

„დიფაი“ (, ითარგმნება როგორც „დაცვა“) ― პოლიტიკური პარტია აზერბაიჯანში, რომელიც 1905 წელს ბაქოსა და განჯაში დაარსდა სომხეთის რევოლუციური ფედერაციის (დაშნაკცუთიუნი) ტერორისტული საქმიანობის წინააღმდეგ საბრძოლველად და კავკასიის მუსლიმი მოსახლეობის ძალადობისა და ჩაგვრისგან დასაცავად საუკუნის დასაწყისის რევოლუციური მოვლენების დროს. პარტიის დამფუძნებლად ითვლება აჰმედ ბეი აღაევის. ორგანიზაციის შტაბ-ბინა ბაქოში იყო.

ისტორია
დიფაის პარტია დაარსდა 1905 წლის რუსეთის რევოლუციის მოვლენების ფონზე, როდესაც კავკასიაში ეთნიკურ ნიადაგზე შეტაკებები და ეროვნული მოძრაობები გაძლიერდა. ორგანიზაციის ჩამოყალიბების ერთ-ერთი ფაქტორი იყო შეიარაღებული კონფლიქტები სომხურ და მუსლიმურ მოსახლეობას შორის ამიერკავკასიის სხვადასხვა რეგიონში - ერევანში, ნახიჩევანში, ყარაბაღში, განჯასა და სხვაგან. აზერბაიჯანელი საზოგადო მოღვაწეები თვლიდნენ, რომ დაშნაკცუტუნის პარტიის შეიარაღებული რაზმები თავს ესხმოდნენ მუსლიმურ მოსახლეობას და რუსეთის საიმპერატორო ხელისუფლება ხშირად ვერ ახერხებდა ამ შეტაკებების შეჩერებას.

პროგრამა და იდეოლოგია
პარტიის 1912 წლის 16 მარტის მანიფესტის თანახმად, „ფედაიმ“ გამოაცხადა თავისი მიზანი კავკასიის ხალხებს შორის ურთიერთნდობისა და თანამშრომლობის დამყარება. ამავდროულად, ორგანიზაცია ხაზს უსვამდა მზადყოფნას, წინააღმდეგობა გაეწია დაშნაკცუტუნის თავდასხმებისთვის, თუ ისინი გაგრძელდებოდა.

პარტიის სოციალურ-ეკონომიკური პროგრამა მოიცავდა შემდეგ დებულებებს:

მიწის მესაკუთრეთა მიწების გლეხებისთვის კომპენსაციის გარეშე გადაცემა;
ადმინისტრაციული თვითმმართველობის გაფართოება, განსაკუთრებით სასამართლო და რელიგიურ სფეროებში;
კავკასიისა და ამიერკავკასიის მუსლიმებისთვის ფართო ავტონომიის მინიჭება;
ეროვნული განათლების განვითარება.
საქმიანობის გარკვეულ პერიოდში პარტია იყენებდა პოლიტიკური ძალადობის მეთოდებს იმ თანამდებობის პირებისა და იმ პირების მიმართ, რომლებსაც მისი წევრები მუსლიმი მოსახლეობის ჩაგვრაში პასუხისმგებელებად მიიჩნევდნენ. ორგანიზაციისთვის მიკუთვნებულ ყველაზე ცნობილ ქმედებებს შორისაა რამდენიმე ადმინისტრაციული თანამდებობის პირისა და ხელისუფლებასთან თანამშრომლობაში მყოფი ინფორმატორის მკვლელობა. ორგანიზაცია მოქმედებდა მკაცრი საიდუმლოების პირობებში. მას არ ჰქონდა ოფიციალურ წევრთა სიები; არსებობდა მხოლოდ ერთი ორგანიზაციული ბეჭედი. რუსეთის იმპერიის ხელისუფლება დიდ ფულად ჯილდოს ჰპირდებოდა მას, ვინც პარტიის სტრუქტურას გამოავლენდა, მაგრამ ეს ვერავინ შეძლო.

საქმიანობის მეორე პერიოდი (1917)
1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ, პარტია ნაწილობრივ გამოვიდა ჩრდილიდან. განჯაში შეიქმნა აღმასრულებელი კომიტეტი და ორგანიზაციამ ოფიციალურად გამოაცხადა თავისი არსებობა. ამ პერიოდში ჩამოყალიბდა ახალგაზრდული პარამილიტარული ჯგუფები, რომლებიც ცნობილია როგორც „დიფაის ცენტრები“, რომლებიც სამხედრო წვრთნებს ატარებდნენ.

ორგანიზაციის მხარდაჭერით, განჯის ეროვნულმა კომიტეტმა ქალაქში განლაგებული 218-ე და 219-ე რუსული სარეზერვო პოლკების განიარაღება და განჯიდან გაყვანა შეძლო. ამ პერიოდში პარტიის საპატიო თავმჯდომარე იყო ალეკპერ-ბეკ რაფიბეილი.

პარტიას ამიერკავკასიის სხვადასხვა რეგიონში ფილიალების ქსელი ჰქონდა. განჯაში პირველი ფილიალის თავმჯდომარე იყო შეიხ-ულ-ისლამ ახუნდ მუჰამედ ფიშნამაზზადე, მოგვიანებით კი მისი ხელმძღვანელი ალეკპერ-ბეკ რაფიბეილი გახდა. შუშაში კომიტეტს ხელმძღვანელობდა ქარიმ-ბეკ მეჰმანდაროვი და ორგანიზაციას ჰყავდა დაახლოებით 400-კაციანი შეიარაღებული რაზმი. კარიაგინში (დღევანდელი ფიზული) ფილიალში შედიოდნენ სხვადასხვა სოციალური ჯგუფის წარმომადგენლები — ვაჭრები, გლეხები, სტუდენტები და ექიმები. თართარში ადგილობრივ ორგანიზაციას ხელმძღვანელობდნენ მეშადი ალიმ ისმაილოვი და მეშადი დადაშ მურადხანოვი.

დიფაის საქმიანობამ გავლენა მოახდინა საუკუნის დასაწყისში სხვა პოლიტიკური ორგანიზაციების გაჩენაზეც. მათ შორის იყო 1907 წელს ტფილისში შექმნილი პარტია „მუდაფია“ და შუშაში ჩამოყალიბებული „ყარაბაღის ერთიანობის მეჯლისი“. ეს ორგანიზაციები დიდწილად ეყრდნობოდნენ დიფაის იდეებსა და პროგრამას და მხარს უჭერდნენ გლეხთა უფლებების დაცვასა და რეგიონის მუსლიმი მოსახლეობის ეროვნული თვითგამორკვევის იდეას.