ნარკოლოგია

ნარკოლოგია ( და ) — მედიცინის დარგი, რომელიც სწავლობს ნარკომანიის, ტოქსიკომანიისა და ქრონიკული ალკოჰოლიზმის გამოვლინებებს, შეიმუშავებს მათ დიაგნოსტიკის, მკურნალობისა და პრევენციის მეთოდებს.

ნარკოლოგია შედარებით ახალგაზრდა მეცნიერებაა. მისი „დაბადების“ ზუსტი თარიღი არ არის დადგენილი. ნარკოლოგია ფსიქიატრიის წიაღში წარმოიშვა და შემოფარგლული იყო იმ პირთა მკურნალობით, რომლებიც ფსიქოაქტიური ნივთიერებების მავნედ გამოყენების გამო იძულებულნი იყვნენ მედიცინისათვის მიემართათ. შრომები, რომლებიც ნარკოლოგიის საგანს შეადგენს, ძირითადად ამა თუ იმ ფსიქოაქტიური ნივთიერებით გამოწვეული მწვავე ან ქრონიკული ინტოქსიკაციის მკურნალობის გამოცდილებას ეხებოდა. მათ შორის ლომის წილი ალკოჰოლიზმზე მოდიოდა, რომელმაც დიდი ხანია სოციალურ მასშტაბს მიაღწია.

ძირეული ცვლილებები ნარკოლოგიის დარგში დაიწყო საუკუნის 60-იან წლებში, როდესაც ნარკომანიამ – მოძველებული ტერმინოლოგიით, დამოკიდებულებამ, წამალდამოკიდებულებამ – ახალი ტერმინოლოგიით, გადააბიჯა საავადმყოფოებს, საპატიმრო ადგილებს და ქუჩაში გამოვიდა. თითქმის ერთდროულად, რკინის ფარდის ორივე მხარეს, ე. წ. კაპიტალისტურ და სოციალისტურ სამყაროში, ახალგაზრდებმა დაიწყეს ნარკოტიკული საშუალებების გამოყენება. ყველპხე უფრო მოულოდნელი ფაქტი სპხოგადოებისათვის იყო ის, რომ ეს ახალგახრდები წარმოადგენდნენ, ერთი შეხედვით, სრულფასოვან, ჩვეულებრივ, ხშირად, შეძლებულ ოჯახთა წევრებს, რომელთაც არავითარი პირადი ან სახოგადოებრივი კატაკლიზმები არ ემუქრებოდათ. კიდევ უფრო დიდი მოულოდნელობისა და შფოთვის საგანი გახდა ის, რომ დამოკიდებულებამ მრავალფეროვანი სახელმწიფოებრივი, შემაკავებელი ღონისძიებების მიუხედავად იწყო გავრცელება. არც რელიგია, არც ასაკი, არც სქესი, არც ქვეყნის ან პირადი ეკონომიური მდგომარეობა არ წარმოადგენდა ამ მოვლენისათვის მნიშვნელოვან დამაბრკოლებელ ფაქტორს.

სახოგადოებამ, მედიცინამ, იურისპრუდენციამ, ფსიქოლოგიამ მაშინღა აღიქვა, რომ საქმე აქვს უმრისხანეს მოვლენასთან, რომელიც არ ეტევა არც ერთ მანამდე ცნობილ დაავადების ჩარჩოებში და ამიტომ მონათლა ის თეთრ ჭირად. წამალდამოკიდებულებას მართლაც გააჩნია მთელი რიგი თავისებურებანი, რომლებიც მას გამოარჩევენ სხვა დაავადებებისაგან.

ფსიქიატრიისაგან, რომლის წიაღშიც ჩაისახა ნარკოლოგია, მას განასხვავებს რამდენიმე კარდინალური ნიშანი, რომელთა ერთობლიობაც გახდა ნარკოლოგიის მეცნიერებისა და მედიცინის დამოუკიდებელ დარგად ჩამოყალიბების მიზეზი.

ფსიქიატრიის საგანია ფსიქიკური დაავადება – ფსიქიკური ფუნქციების ისეთი მოშლა, რომელიც იწვევს ადამიანის დქსადაპტაციას გარემოში და განპირობებულია თავის ტვინის ნეირომექანიზმების პათოლოგიით. ფსიქოგენურ აშლილობათა დროს ადგილი აქვს თავის ტვინის ნეირომექანიზმების მწვავე, მძაფრი ხასიათის პათოლოგიურ ძვრებს – რეაქტიული ფსიქოზების შემთხვევაში, ან შეპარვით, ქრონიკულ, ნაკლებად გამოხატულ ცვლილებებს – ნევროზების განვითარებისას.

წამალდამოკიდებულების შემთხვევაში დაავადების ჩამოყალიბება ორ ეტაპად მიმდინარეობს. პირველი ეტაპი მოიცავს პიროვნების დისკომფორტის შეგრძნებას სახოგადოებაში, რომელიც მას აიძულებს მიმართოს გუნებ-განწყობის ხელოვნურ ცვლილებას – ნარკოტიკების მიზანდასახულ გამოყენებას. სპხოგადოებასთან კონფლიქტი ვითარდება ცენტრალური ნერვული სისტემის (ცნს) ნორმალური ფუნქციონირების პირობებში და თუ პირი არ გამოიყენებს ნარკოტიკებს, მთავრდება დამოკიდებულების სინდრომის განვითარების გარეშე, ე. ი. ცენტრალური ნერვული სისტემის პათოლოგიის გარეშე, მაშინ როდესაც ფსიქოგენური დაავადებების შემთხვევაში ცენტრალური ნერვული სისტემის პათოლოგიის ჩამოყალიბება არ არის დამოკიდებული სუბიექტის ნებახე.

ცხადია, წამალდამოკიდებულების აღმოცენებისა და განვითარების მიზეზები მრავალფაქტორიანია და სოციალური ან პიროვნული კონფლიქტით არ ამოიწურება. თუნდაც იმიტომ, რომ, საბედნიეროდ, ნარკოტიკებს მიმართავს ბევრად ნაკლები ადამიანი იმათგან, ვისაც ამის სოციალური მიზეზები გააჩნია. პირველ ყოვლისა, ყურადღება უნდა მიექცეს ბიოლოგიურ ფაქტორებს, რომლებიც პიროვნების ძირითად მახასიათებლებს განსახღვრავს, შემდეგ ალხრდას, მშობლებს, მიკროსოციალურ გარემოს და სხვა. მაგრამ ტოლ პირობებში წამყვანია სოციალურ-ზნეობრივი ფაქტორები. ამასთან, არ უნდა შეგვექმნას შთაბეჭდილება, რომ პიროვნების ფრუსტრაციის მიზეზი აუცილებლად ცხოვრების მძიმე პირობებია. ხშირ შემთხვევაში, უმიზნო არსებობა, მოწყენილობა, მოჭარბებული კეთილდღეობა, რომელიც ახალ, უცხო სიამოვნებათა წყაროს ძიებისაკენ უბიძგებს სუბიექტს, ისეთივე ნოყიერი ნიადაგია წამალდამოციდებულების გავრცელებისთვის, როგორც უსახსრობა, უიმედობა, შფოთვა და სხვა.

ყველა სხვა ჩვენთვის ცნობილი დაავადების აღმოცენების, განვითარების, მკურნალობის შემთხვევაში სპხოგადოება მეორად როლს თამაშობს. ისეთ დაავადებებსაც კი, რომლებიც გაერთიანებულია სოციალურად საშიშ დაავადებათა ჯგუფში, მაგალითად, შიდსი, ტუბერკულოზი, ფსიქიკური დაავადებები, ვენერიული სნეულებები და სხვა, აქვთ საკუთარი, ზოგჯერ ცნობილი, ზოგჯერ კი უცნობი ეტიოლოგიური ფაქტორები. მაგალითად, შიდსს – იმუნიტეტის დეფიციტის გამომწვევი ვირუსი, ტუბერკულოზს – კოხის ჩხირი, ფსიქიკურ დაავადებებს – ბიოგენეტიკურ ფაქტორთა ერთობლიობა დამოუკიდებლად ან ეგზოგენური ტოქსიკური, მატრავმირებელი ზემოქმედების შეუღლებით. ყველა შემთხვევაში სახოგადოების გავლენა მეორადია. ის ან იცავს პიროვნებას (სწორი ალზრდა, სამედიცინო განათლება, ეკონომიკური კეთილდღეობა და სხვა), ან ხელს უწყობს ძირითადი ფაქტორების ორგანიხმზე ზემოქმედების შედეგად დაავადების ჩამოყალიბებას.

წამალდამოკიდებულებისას ფსიქოაქტიური ნივთიერების გამოყენება დაავადების ჩამოყალიბების საშუალებაა და არა მიზეზი. მიზეზი კი, უმრავლეს შემთხვევაში, არის პიროვნების უუნარობა დაიმკვიდროს საკუთარი ადგილი სოციუმში. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ საზოგადოებამ ვერ შექმნა სათანადო პირობები ინდივიდის თვითრეალიზაციისათვის. ამ თვალსაზრისით, ხატოვნად რომ ვთქვათ, დამოციდებული ადამიანი არის საზოგადოების ჩრდილოვანი მხარეების, მისი არასრულყოფილების კონცენტრირებული გამოხატულება. რაც უფრო მეტი ნაკლი გააჩნია სპხოგადოებას სულიერების, ეკონომიკური, პოლიტიკური, სამართლებრივი თუ სხვა თვალსაზრისით, რაც უფრო უბედურად გრძნობს ადამიანი თავს ამ სახოგადოებაში, მით მეტია დამოკიდებულ პირთა რაოდენობა, რაც არავითარ შემთხვევაში არ ათავისუფლებს სუბიექტს პასუხისმგებლობისაგან.

ხშირ შემთხვევაში მომავალმა წამალდამოკიდებულმა კარგად იცის, რომ, თუ შეწყვეტს ფსიქოაქტიური პრეპარატის მიღებას, ის ვერასოდეს ვერ დაუბრუნდება ნორმალურ ცხოვრებას, სახოგადოებას, პროფესიას და მიუხედავად ამისა განაგრძობს თავის მოწამვლას. ყველა წამალდამოკიდებულის ცხოვრებაში არის ისეთი პერიოდი, როდესაც მას ჯერ კიდევ შესწევს უნარი დამოუკიდებლად, სხვების დახმარების გარეშე შეწყვიტოს ფსიქოაქტიური ნივთიერების მიღება და ამავე დროს იმასაც გრძნობს, რომ თუ არ შეწყვიტა, მომავალში უკან დახევის საშუალება აღარ ექნება. სწორედ ამ ქნის გასაყარზე გადამწყვეტ მნიშვნელობას იძენს ადამიანის პიროვნული თვისებებისა და სპხოგადოებაში მისი არსებობის, თვითდამკვიდრების, ადაპტაციის ხარისხი. ჯანდაცვის საერთაშორისო ორგანიზაციის ახრით, პირი, რომელიც განაგრძობს ინტოქსიკაციას და აკეთებს ამას შეგნებულად, თავისუფალი ნების პირობებში – მორალურად ბრალეულია ოჯახის, სპხოგადოების, სამშობლოს წინაშე. რაც შეეხება სისხლის სამართლის პასუხისგებლობის საკითხს, ის განპირობებულია ქვეყანაში არსებული კანონმდებლობით და ამ მოვლენის სხვა ასპექტია.

წამალდამოკიდებულების კარდინალური განსხვავება სხვა დაავადებებისაგან არის ისიც, რომ ავადმყოფს არ სურს განკურნება. ის, როგორც წესი, უარს აცხადებს მკურნალობაზე. ეს განსაკუთრებულ სიძნელეებს უქმნის საზოგადოებას, რომელიც იძულებულია შექმნას სპეციალური სამედიცინო-სოციალური რეაბილიტაციის, ძვირადღირებული სისტემები და სისხლის სამართლის თუ ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობის კანონმდებლობა, ხშირად სასჯელის აღსრულების სათანადო დაწესებულებებით.

წამალდამოკიდებულების კიდევ ერთი თავისებურება იმაში მდგომარეობს, რომ თუმცა არ არსებობს დაავადების გამავრცელებელი სუბსტრატი (ვირუსი, ბაქტერია), რომელიც ყველა ინფექციური დაავადების მიხქნია, დამოკიდებულების გავრცელება ხშირად ეპიდემიის, ზოგჯერ კი პანდემიის ხასიათს ატარებს.

წამალდამოკიდებულების შემთხვევაში ცენტრალური ნერვული სისტემის მექანიხმების მოქმედების მეტ-ნაკლები აღდგენა (ყოველ შემთხვევაში ობიექტური, ლაბორატორული მონაცემების მიხედვით) და ხანგრძლივი დროით ფსიქოტროპული საშუალებებისაგან პაციენტის მოწყვეტა – არ ნიშნავს მის განკურნებას. სპეციალური სამედიცინოსოციალური რეაბილიტაციური ღონისძიებების გამოუყენებლად განკურნების, უფრო სწორედ, რემისიის სიხშირე 10-15%-ს უახლოვდება, ისიც ძირითადად იმ პაციენტებში, რომელთაც არა აქვთ დაკარგული სოციალური სტატუსი. დამოკიდებულ პირთათვის სოციალური რეაბილიტაცია მკურნალობის ისეთივე აუცილებელი ელემენტია, როგორც ფარმაკოთერაპია ან ფსიქოთერაპია, იქნებ მათზე მნიშვნელოვანიც.

დამოკიდებულების სინდრომის სხვა დაავადებებისაგან განმასხვავებელი კიდევ ერთი ნიშანი მისი ორმაგი ბუნებიდან გამომდინარეობს. მიუხედავად იმისა, რომ წამალდამოკიდებულების სინდრომი დაავადებათა საერთაშორისო კლასიფიკაციაში არის შეტანილი და, ამდენად, განეკუთვნება დაავადებებს, ყველა აქედან გამომდინარე სამედიცინო-ბიოლოგიური შედეგებით. ამავდროულად, იგი სოციალური ფენომენიცაა, გამოხატული სამართლებრივი კომპონენტით. ამდენად, ნარკოლოგიის, როგორც მედიცინის დარგის, განსახღვრის კრიტერიუმი ერთგვარად განსხვავდება სხვა სამედიცინო დარგების განმსახღვრელი კრიტერიუმებისაგან. ჩვენ მიგვაჩნია, რომ დღევანდელი ცოდნის დონის მიხედვით, ის შეიძლება შემდეგნაირად განისახღვროს: ნარკოლოგია არის მეცნიერებისა და მედიცინის დარგი, რომელიც შეისწავლის სახოგადოებისა და ინდივიდის პრობლემებს, დაკავშირებულს ფსიქოაქტიური ნივთიერებების მოხმარებასთან. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის განმარტებით,– ნარკოლოგია არის მეცნიერება და ფსიქოაქტიურ ნივთიერებებთან დაკავშირებულ მოვლენათა შესწავლის სფერო, აგრეთვე მედიცინის დარგი, რომელიც ამ პრობლემებს შეისწავლის.