გილერმო ენდარა

გილერმო ენდარა (დ. 12 მაისი, 1936 – გ. 28 სექტემბერი, 2009) — პანამელი პოლიტიკოსი, რომელიც იყო პანამის პრეზიდენტად 1989 წლიდან 1994 წლამდე.

ენდარა გაიზარდა ოჯახში, რომელიც „პანამენისტური პარტიის“ დამფუძნებლის, არნულფო არიასის მოკავშირე იყო. 1941 წელს არიასის ხელისუფლებიდან ჩამოცილების შემდეგ, მან სკოლა ემიგრაციაში, აშშ-სა და არგენტინაში დაამთავრა. მოგვიანებით ენდარამ პანამაში მიიღო იურიდიული განათლება, მსახურობდა პანამის ეროვნულ ასამბლეაში და მცირე ხნით იყო მინისტრი, სანამ კვლავ ემიგრაციაში წავიდოდა 1968 წელს არიასის მესამედ დამხობის შემდეგ.

1988 წელს არიასის გარდაცვალების შემდეგ, ენდარა გახდა მანუელ ნორიეგას სამხედრო დიქტატურის წამყვანი ოპონენტი და სათავეში ჩაუდგა ოპოზიციურ კოალიციას 1989 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში. მიუხედავად იმისა, რომ საერთაშორისო დამკვირვებლებმა მისი კოალიცია ნორიეგას მომხრე კანდიდატ კარლოს დუკეზე გამარჯვებულად მიიჩნიეს, მთავრობამ შედეგები გააუქმა, ხოლო ენდარასა და მის თანამებრძოლებს ქუჩაში თავს დაესხნენ გასამხედროებული „ღირსების ბატალიონები“. ამ თავდასხმებმა საერთაშორისო მედიის ფართო ყურადღება მიიპყრო, რამაც ხელი შეუწყო აშშ-ში ნორიეგას წინააღმდეგ სამხედრო მოქმედებების მხარდაჭერის ზრდას. შვიდი თვის შემდეგ ამერიკის შეერთებული შტატები პანამაში შეიჭრა. ენდარამ პრეზიდენტის ფიცი ინტერვენციის პირველივე ღამეს, აშშ-ის სამხედრო ბაზაზე დადო.

თავისი პრეზიდენტობის დროს ენდარამ გააუქმა პანამის არმია და ის ეროვნული პოლიციით შეცვალა. ენდარას ვადაში აღინიშნებოდა სტაბილური ეკონომიკური ზრდა და დემოკრატიული ინსტიტუტების დაბრუნება, თუმცა ასევე მაღალი იყო უმუშევრობის დონე. მისი ადმინისტრაცია გამოირჩეოდა შიდა დაპირისპირებებით, რის გამოც მისი პოპულარობა მკვეთრად დაეცა. 1994 წელს იგი ოპოზიციის კანდიდატმა ერნესტო პერეს ბალადარესმა შეცვალა.

ენდარამ კენჭი კვლავ იყარა 2004 და 2009 წლებში, თუმცა დამარცხდა „დემოკრატიული რევოლუციური პარტიის“ კანდიდატ მარტინ ტორიხოსთან და დამოუკიდებელ კანდიდატ რიკარდო მარტინელისთან. იგი გარდაიცვალა გულის შეტევით 2009 წლის სექტემბერში, მისი ბოლო კამპანიიდან რამდენიმე თვეში.

ადრეული ცხოვრება და კარიერა
ენდარა დაიბადა 1936 წელს პანამა-სიტიში. ენდარა სწავლობდა არგენტინაში და ლოს-ანჯელესის (აშშ) ბლექ-ფოქსის სამხედრო ინსტიტუტში, მან პირველი საჯარო თანამდებობა 1964 წელს მოიპოვა, თუმცა უარი თქვა მის დაკავებაზე არჩევნებში ამომრჩეველთა ხმების გაყალბების მტკიცებულებების გამო.

ნორიეგას მიერ დაგეგმილი გაყალბებისგან თავის დასაცავად, -მა მოაწყო ხმების დათვლა უბნებზე მანამ, სანამ შედეგები რაიონულ ცენტრებში გაიგზავნებოდა. დათვლამ აჩვენა, რომ ენდარა დუკეს თითქმის 3-ით 1-თან პროპორციით ამარცხებდა. ნორიეგას ახლობლებმა რაიონულ ცენტრებში ყალბი ოქმები მიიტანეს, თუმცა ამ დროისთვის ოპოზიციის მიერ დათვლილი შედეგები უკვე ცნობილი იყო. საერთაშორისო დამკვირვებლები აშშ-ის ყოფილი პრეზიდენტის, ჯიმი კარტერის მეთაურობით და ჯორჯ ბუშის მიერ დანიშნული ცალკეული ჯგუფი ასევე დაეთანხმნენ, რომ ენდარამ გადამწყვეტი გამარჯვება მოიპოვა. ნორიეგა გეგმავდა დუკეს გამარჯვებულად გამოცხადებას რეალური შედეგების მიუხედავად, მაგრამ დუკემ იცოდა, რომ დამარცხდა და ამაზე უარი თქვა.

მეორე დღეს ენდარამ და მისმა თანამებრძოლებმა, რიკარდო არიას კალდერონმა და გილერმო ფორდმა, ათასამდე მხარდამჭერთან ერთად გააპროტესტეს არჩევნების გაუქმება. პროტესტს თავს დაესხა „ღირსების ბატალიონების“ რაზმი ნორიეგას მხარდამჭერი გასამხედროებული ჯგუფი და სამივე კანდიდატი სასტიკად სცემეს. ენდარას რკინის კეტი ჩაარტყეს, რამაც თავზე ჭრილობა დაუტოვა. ენდარასა და ფორდზე თავდასხმის კადრები მთელმა მსოფლიომ ნახა, რამაც აშშ-ის საზოგადოებაში ინტერვენციის მხარდაჭერა გამოიწვია.

პრეზიდენტობა (1989–1994)
აშშ-ის შეიარაღებულმა ძალებმა ნორიეგას მთავრობა 1989 წლის დეკემბერში, პანამაში შეჭრის დროს დაამხეს. ენდარა ამ დროისთვის აშშ-ის კონტროლის ქვეშ მყოფ სამხედრო ბაზებს აფარებდა თავს. იგი არჩევნებში გამარჯვებულად აღიარეს და მისი ინაუგურაცია ფორტ კლეიტონში, აშშ-ის სამხედრო ბაზაზე, 19891„ წლის 20 დეკემბერს შედგა.

ენდარა, რომელიც დემოკრატიის აღმდგენად აღიქმებოდა, მოგვიანებით ცნობილი გახდა სიტყვის თავისუფლებისა და დემოკრატიული ინსტიტუტების დაცვით. მან ასევე ჩაატარა თავდაცვის ძალების რეფორმა, გაწმინდა ის ნორიეგას მომხრეებისგან და სამხედრო სტრუქტურა ეროვნულ პოლიციად გარდაქმნა. 1994 წლის ოქტომბერში ენდარას დაჟინებული მოთხოვნით ეროვნულმა ასამბლეამ მიიღო შესწორება არმიის გაუქმების შესახებ, რითაც პანამა გახდა მეორე ლათინოამერიკული ქვეყანა, რომელმაც ეს ნაბიჯი გადადგა.

1991 წლის დასაწყისში კოალიცია დაიშალა, რადგან ენდარა, არიასი და ფორდი საჯაროდ აკრიტიკებდნენ ერთმანეთს. 8 აპრილს ენდარამ არიასი კაბინეტიდან დაითხოვა.

ენდარას მმართველობის პერიოდში ქვეყანამ სამხედრო მმართველობის წლების შემდეგ მნიშვნელოვანი ეკონომიკური აღმავლობა განიცადა. საშუალო წლიური ეკონომიკური ზრდა 8% იყო. 1992 წელს დიასმა ეროვნულ ლატარიაში 125,000 დოლარი მოიგო და განაცხადა, რომ ფულის ქველმოქმედებისთვის გადაცემას არ აპირებდა, რაც ენდარას ადმინისტრაციის ღარიბების მიმართ გულგრილობის მაგალითად იქცა.