ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევი

ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღი ოღლუ თაღიევი (; დ. 1823 — გ. 1 სექტემბერი 1924) — აზერბაიჯანელი მილიონერი და მეცენატი, სახელმწიფო მრჩეველი და ქველმოქმედი.

ბიოგრაფია
ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევის ოჯახი ბაქოს ციხესიმაგრედან (იჩერი შეჰერი) იყო. მამამისი თაღი დოსტ მამამედ ოღლუ, მისი შვილის კარგად ჩამოყალიბებული ბიოგრაფიის თანახმად, ცნობილი ბაქოს მეწაღე იყო. ოჯახში კიდევ ერთი ვაჟიშვილი ყოფილა - ალი-გული. იგი განიხილავს მის დაბადების თარიღს დაახლოებით 1838 წლით, რაც გამომდინარეობს ქალაქ ბაქოს უფრო ზუსტი აღწერილობებიდან 1849 და 1860 წლებში, სადაც თაღიევი დაფიქსირდა, შესაბამისად, 11 და 21 წლის ასაკში.

სამეწარმეო საქმიანობა
დედამისი ადრე გარდაიცვალა და თაღიევს 10 წლამდე მამამისი ზრდიდა. დროთა განმავლობაში, იგი ხდება ერთ-ერთი ცნობილი ვაჭარი. გამოჩენილი რუსი ქიმიკოსი მენდელეევი, რომელიც 1863 წელს კოკორევის მიწვევით ბაქოს ეწვია, წერდა: ”კოკორევის შემდეგ აქ პირველ ადგილს იკავებენ სამთავრობო ღონისძიებები და ცნობილი მოღვაწეების:... ბაქოში ჰაჯი თაღიევი, ლენცი და ნობელი...". ზეინალაბდინ თაღიევი ასევე იყო ერთ-ერთი პირველი აზერბაიჯანელი, რომელიც ნავთის წარმოებით იყო დაკავებული, ხოლო 1870 წელს მან ნავთის წარმოების ორი ქარხანა დააარსა. 1893 წელს, ნავთობსი შადრევანმა თაღიევს წელიწადში 13 მილიონ ფუნტამდე ნავთობის მისცა. მისი დამსახურება ნავთობის ინდუსტრიაში აღნიშნა დიმიტრი მენდელეევმა. იგი ფლობდა 3 გემს („ლენქორანელი“, „სალიანელი“ და „ინგლისელი“) და 2 შხუნა გემს (ბიბი ჰეიბატი და ლინბერგი); ტრანსპორტირების კიდევ სამი საშუალება იყო გაქირავებაზე („აბას ჰასანოვი“, „დერბენტი“ და „მოსკოვი“). 1898 წლის 4 ივნისს ლონდონში დაარსდა ინგლისური კომპანია ბაქოს საზოგადოება - რუსული ნავთობი („ბორნი“), რომლის ერთ-ერთი დირექტორი იყო აგრეთვე ზეინალაბდინ თაღიევი. ამ კომპანიამ ბაქოში შეიძინა 6.8 მილიონი რუბლის არაფელოვისა და ძმები ბუდაგოვების სარეწი. აქ, 1896 წლის მდგომარეობით, 40-60 ჰექტარი მიწის ნაკვეთი ბამბის მოსავლის ქვეშ იყო, ხოლო 1897 წელს დაკავებული ტერიტორია უკვე 250 ჰექტარი მიწა იყო. მას ასევე ფლობდა ბამბის ქარხანა. კომპანიის ძირითადი კაპიტალი შეადგენდა 2 მილიონ რუბლს. იგი შევიდა 1898 წლის იანვრის თვეში სახელმწიფო ბანკის ბაქოს ფილიალის ანგარიშზე, გაიყო 2 ათას რეგისტრირებულ აქციად, რომელთაგან თითოეული 1000 რუბლს შეადგენს. ქალაქ ზიხში, 24 ჰექტარის ფართობზე, გამოჩნდა ქარხნის და სხვა ნაგებობების მთელი კომპლექსი. ეს ქარხანა თაღიევს დაუჯდა 6 მილიონი რუბლი.

1905 წლისთვის, ქარხნის წლიურმა პროდუქტიულობამ შეადგინა 2200.5 ათასი რუბლი. ა. სუმბატზადეს თქმით, მისი საშუალო წლიური პროდუქტიულობა იყო 1695.5 ათასი რუბლი. ამ ქარხანაში ათასი მუშა იყო ჩართული.

კვების მრეწველობა
ზიხზე, მისი ტექსტილის ქარხნიდან არც თუ ისე შორს, 1911 წელს მან ააშენა და ექსპლუატაციაში გაუშვა წისქვილი . ბაქოს პროვინციის ყუბის რაიონში, თაღიევმა შექმნა ვენახები. საუკუნის დასაწყისში მას და ო. გუკასოვს მიჰყიდეს ვენახები (40 ათასი მიწის ნაკვეთი), რომლებიც მიწის მესაკუთრემ მ. ვ. კოლიუბიაკინმა ააგო „ალტუხან-შაჰვერდის“ სამკვიდროზე, ყუბიდან არც თუ ისე შორს.

1916 წელს „კასპი-თაღიევის“ სათევზაო და სავაჭრო სააქციო საზოგადოება შეიქმნა ბაქოში, რომელიც დააარსა ჰ.ზ.თაღიევმა, ა. კაზანალიევმა, ნ. ბ. ტარკოვსკიმ და დერბენტელმა ვაჭარმა გ. ა. აბდულაევმა. მისი ძირითადი კაპიტალი შეადგენდა 12 მილიონ რუბლს, რომლის ორი მესამედი ეკუთვნოდა თავად თაღიევს.

სხვა საწარმოები
1899 წელს "პეტერბურგის ელექტრული განათების საზოგადოება" წარმომადგენლებმა, რომელსაც აკონტროლებდნენ გერმანული კომპანია და , შექმნეს სააქციო საზოგადოება “ელექტროენერგიის ძალა“ ბაქოში. თაღიევი იყო მისი ერთ-ერთი დირექტორი. დ. სეიდზადე თვლის, რომ იგი მნიშვნელოვან წილს ფლობდა ამ კომპანიაში.

1914 წელს, ჰ. თაღიევისა და მ. ნაღიევის მონაწილეობით, შეიქმნა „ვაჭართა ბანკი“ (ფიქსირებული კაპიტალი 3 მილიონი რუბლი).

როლი სოციალურ-პოლიტიკურ ცხოვრებაში
თაღიევმა დააფინანსა რამდენიმე საბეჭდი გამომცემლობა. 1897 წლიდან გაზეთი "კასპი" გამოქვეყნდა მისი ხარჯით. ის თავად ფლობდა ამ გაზეთის სტამბას. 1898 წლის ოქტომბერში „კასპის“ რედაქცია და სტამბა გადავიდნენ ახალ კორპუსში, თაღიევის ერთ – ერთ სახლში. მისი რედაქტორი იყო საზოგადო მოღვაწე ალიმარდან-ბეი თოფჩუბაშევი. თაღიევის მიერ დაფინანსებული კიდევ ერთი ბეჭდვითი გამოცემა იყო ყოველდღიური გაზეთი „“ (ცხოვრება), რომელიც აზერბაიჯანში, ბაქოში გამოიცა 1905 წლიდან. იმ დროს, ეს იყო ერთადერთი ბეჭდვითი ორგანო მშობლიურ ენაზე. მისი გამოსვლის ნიშნად, 1905 წლის 6 ივნისს, გაიმართა "ბაქოს ცნობილი ხალხის" საზეიმო შეხვედრა, რომელზეც დამსწრე საზოგადოება მიესალმა თაღიევს და მადლობა გადაუხადა მას "ერის მიმართ განსაკუთრებული თავდადებისთვის". თაღიევის ხარჯზე, 1899 წელს, ბაქოს ტიპოგრაფიულ სტამბაში „არორი“დაიბეჭდა ნარიმან ნარიმანოვის „ნადირ შაჰი“ ისტორიული ტრაგედია 1200 ასლის რაოდენობით (კავკასიური ცენზურის კომიტეტმა მისცა ნებართვა მისი გამოქვეყნებისათვის, ხოლო წარმოება მკაცრად აკრძალული იყო).

1882 წელს, თაღიევმა საბჭოს დასამტკიცებლად წარუდგინა თეატრალური შენობის პროექტი საკუთარ ადგილზე მშენებლობისთვის, რომელიც მდებარეობდა ბაქოს ცენტრში. 1896 წელს მან ააშენა საცხოვრებელი კორპუსის ორი ქვედა სართული იმპერატორ ალექსანდრე - ის სანაპიროზე (ახლანდელი ნაფთჩილარის პროსპექტი).

პირველი რუსული რევოლუციის წლებში, იგი ღიად არ ეწინააღმდეგებოდა ცარიზმს.

რევოლუციურმა მოძრაობამ უშუალოდ იმოქმედა თავად თაღიევზე. 1906 წლის ზაფხულში, მის ტექსტილის ქარხანაში გაფიცვა დაიწყო, რომლის მომზადებასა და ხელმძღვანელობაში მონაწილეობდნენ ჰუმეთისტები. გაფიცვის კომიტეტის სათავეში იდგა მ. გ. მოვსუმოვი. გაფიცვის შედეგად წამოყენებული იყო პოლიტიკური და ეკონომიკური ხასიათის 18 მოთხოვნა. ამ მოთხოვნებს შორის იყო 8-საათიანი სამუშაო დღის შექმნა, რომელიც გათვალისწინებულია 1904 წლის დეკემბრის კოლექტიური ხელშეკრულებით; ხელფასების ზრდა 30% -ით, ჯარიმების გაუქმება, სამუშაო და ცხოვრების პირობების გაუმჯობესება, პროფკავშირების ორგანიზების უფლება და ა.შ.. გაფიცულთა რიცხვმა მიაღწია 1,600 ადამიანს.

თაღიევი და განათლება
1880 წლის 23 აგვისტოს იგი დაინიშნა ბაქოს მარიინსკის გიმნაზიის საპატიო რწმუნებულად, ხოლო რამდენიმე წლის შემდეგ, 1897 წლის 30 აპრილს განათლების მინისტრმა დაამტკიცა თაღიევი სამი წლით ბაქოს ქვედა ტექნიკური სკოლის სამდივნო რწმუნებულად. ნაყოფიერი ნიადაგი აქ ჩამოიტანეს ლანკარანიდან და ქვები, რომლებიც სკოლის ადგილზე ბევრი იყო, ამოიღეს ისე, რომ მათ ხელი არ შეეშალათ მომავალი ბაღის გაშენებაში. ბაღის გაშენების მიზნით, თაღიევმა სპეციალურად მოიწვია მეცნიერი მებაღე კენზელი. მისი სახსრებით, ჰუდადატ-ბეგ მელიქ-ასლანოვი, მოგვიანებით ამიერკავკასიის ფედერაციისა და აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის სარკინიგზო ტრანსპორტის მინისტრი, სწავლობდა პეტერბურგის რკინიგზის ინჟინერიის ინსტიტუტში. თაღიევმა ასევე დაეხმარა სტუდენტ ნარიმან ნარიმანოვს, რომელიც 1902 წელს ოდესის უნივერსიტეტში სწავლობდა, ყოველთვიურად მას 30 რუბლს უხდიდა.

1906 წლის აგვისტოში, ნ.ნარმანოვისა და ჰასან-ბეი ზარდაბის ინიციატივით, ბაქოში გაიმართა მუსლიმი მასწავლებლების პირველი კონგრესი. ნარიმანოვის შეთავაზებით, კონგრესმა მიიღო გადაწყვეტილება აზერბაიჯანული ენის სწავლებასთან დაკავშირებით: სკოლაში მისი სავალდებულო საგნის შემოღებად და კვირაში გაკვეთილების რაოდენობის გაზრდით, აზერბაიჯანული ენის პედაგოგების გათანაბრებით სხვა საგნების მასწავლებლებთან, აგრეთვე აზერბაიჯანული ენის მასწავლებლების მიღებაზე სამსახურში და საზოგადოების თანხმობის განთავისუფლებით. კონგრესის ზოგიერთ ლიბერალურად მოაზროვნე მონაწილე ნარიმანოვის წინადადებას უკიდურესად უარყოფითად შეხვდა. მეორე დღეს, თაღიევი რომელიც მოწვეული იყო, მწვავე კრიტიკით გამოვიდა.

კრიტიკის საპასუხოდ, ნ. ნარიმანოვმა გააკეთა გასაოცარი განცხადება, რომელიც დელეგატთა მხრიდან ტაშით იყო მიგებებული.

ნარიმანოვის დაპირისპირება თაღიევთან ინტელიგენტების ნაწილს არ მოეწონათ. მაგალითად ა.თოფჩუბაშევს.

სიკვდილი
ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევი გარდაიცვალა 1924 წლის 1 სექტემბერს, ბაქოს მახლობლად, სოფელ მარდაკიანში, საკუთარ სახლში. მისი ანდერძის თანახმად, იგი დაკრძალეს იმავე სოფელში, რელიგიური წინამძღვრის ახუნდ აბუთურაბის საფლავის ძირში. 1989 წელს მის საფლავზე აღმართეს ძეგლი.

საკუთრება
1895 წელს სოფელ მარდაკიანში პოლონელი არქიტექტორის პროექტით ი.ვ. გოსლავსკიმ, ააშენა ჰ.ზ. თაღიევის ვილლა. ეს დასახლება ბაქოს მდიდრების აგარაკის ადგილს წარმოადგენდა, რაც გამოწვეული იყო ბაქოს სიახლოვისა და მაგისტრალზე მოსახერხებელი კომუნიკაციის გამო . ეს შენობა ბაქოს ისტორიულ ნაწილში მთელ მეოთხედს იკავებს და ი. გოსლავსკის ერთ-ერთი საუკეთესო ნამუშევარია.

ოჯახი
პირველად იგი დაქორწინდა საკუთარ ბიძაშვილზე მამამის მხრიდან ზეინაბ-ხანუმზე, რომელთანაც სამი შვილი შეეძინა: ვაჟები - ისმაილი (1865-1930) და სადიღი (1868-1943), ასევე ქალიშვილი ხანუმი (1871-1916) . ამ ქორწინებიდან მათ შეეძინათ ხუთი შვილი: ორი ვაჟი - მამედი (1900-1918) და ილიასი (1903-1939), ასევე სამი ქალიშვილი - ლეილა (1898-1947), სარა (1899-1991) და სურაია (1904-1975). ქორწინების შემდეგ, იგი გახდა ბაქოს ქალთა ალექსანდრიინსკის რუსულ-მაჰმადიანური სკოლის სამეურვეო საბჭოს წევრი (პირველისკოლა რუსეთში მუსლიმი ქალებისთვის) და მონაწილეობდა საქველმოქმედო საქმიანობაში. მისი მეუღლის გარდაცვალების შემდეგ, იგი დარჩა საარსებო წყაროს გარეშე და ბოლო წლები გაატარა სიღატაკეში, განიცდიდა ფსიქიკურ მოშლილობას და ითხოვდა მოწყალებას ბაქოს ქუჩებში. 1932 წელს (ან 1938 წელს), დილით ადრე, სონა თაღიევას ცხედარი, რომელსაც ხელში პურის ნაჭერი ეჭირა, აღმოაჩინეს ტროტუარზე. მილიონერის ქვრივი დაკრძალეს ჰეიბათის სასაფლაოზე, მაგრამ ორი წლის შემდეგ ჯარისკაცებმა სასაფლაოზე გათხარეს და საფლავი დაიკარგა.

შთამომავლები
შთამომავლები პირველი ქორწინებიდან:

უფროსი ვაჟი ისმაილ თაღიევი (1865-1930) აირჩიეს რუსეთის იმპერიის სახელმწიფო სათათბიროში მეორე მოწვევის დეპუტატად ქალაქ ბაქოდან, მაგრამ იგი არ ჩასულა პეტერბურგში . ამის შედეგად ბაქო დუმაში წარმომადგენლობის გარეშე დარჩა. იგი დაქორწინებული იყო ნურჯჰან არაბლინსკაიაზე, მამის მეორე ცოლის უფროს დაზე.
მეორე ვაჟი, სადიღ თაღიევი (1868-1943) იყო დაქორწინებული პრინც ხან ბაბა-ხან კაჯარის ქალიშვილზე, პრინცესა მალიქსიმე კაჯარზე და ჰყავდა ორი შვილი: ვაჟი და ქალიშვილი ზეინალაბდინ თაღიევი (1907-1940) 1937 წლამდე იყო სავაჭრო პალატის ექსპერტი. ბაქოში მას ჰქონდა საიდუმლო აგენტის დიდება.

შთამომავლები მეორე ქორწინებიდან:

ვაჟი მამედ თაღიევი იყო ოფიცერი „ველურ დივიზიაში“. 1918 წლის გაზაფხულზე, იგი გარდაიცვალა ქალაქ ლენქორანში მუსულმანურ და რუსულ-სომხურ ერთეულებს შორის შეტაკების დროს. მისი ცხედარი დაკრძალვისთვის გადაეცა ბაქოს. როგორც ამერიკელი მკვლევარი მაიკლ სმიტი აღნიშნავს, ეს დაკრძალვები ბაქოსთვის გახდა "მრავალი წლის ყველაზე მნიშვნელოვანი და დასამახსოვრებელი პანაშვიდი" . თაღიევმა შვილის ხსოვნის პატივსაცემად, თანხა არ დახარჯა თაღიევის შვილიშვილის, საფიას თქმით, ბაქოდან ლეილას გაქცევის ამბავი ჰ. თაღიევისთვის სასიკვდილო დარტყმა იყო.
მესამე ქალიშვილი სარა თაღიევა, რომელიც ასევე არის სმოლნის ინსტიტუტის კურსდამთავრებული, დაქორწინდა იურისტ ზეინალ სელიმხანოვზე, შეეძინა ქალიშვილი საფია. მოგვიანებით, წყვილი განქორწინდა (ამან არ გადაარჩინა სელიმხანოვი, რომელიც შემდგომში ორჯერ იქნა დაპატიმრებული ნკვდ-ს მიერ და 1942 წელს ციხეში გარდაიცვალა), რის შემდეგაც სარა გადავიდა ლენინგრადში. 1934 წელს იგი დააპატიმრეს შეთქმულების მონაწილეობაში ეჭვის გამო, რამაც გამოიწვია კიროვის მკვლელობა, მაგრამ რამდენიმე თვის შემდეგ გაათავისუფლეს. სწავლობდა ქარხნის კურსებზე, მოგვიანებით დაქორწინდა ბუღალტერ ნიკოლაი სარაევზე (გარდაიცვალა დიდი სამამულო ომის დროს ფრონტზე) და შეეძინა ორი ვაჟი - ოლეგი და ლევი. ომს გადაურჩა ევაკუაციაში. სტალინის გარდაცვალების შემდეგ, სარა ბაქოში დაბრუნდა, მუშაობდა  ბიბლიოთეკაში ინსტიტუტში მ.ფ.ახუნდოვის სახელობის მსმენელთა დარბაზში. თანამდებობიდან გაათავისუფლეს 1957 წელს, მისი თქმით, სამეცნიერო მუშაობაში მამის რეაბილიტაციის მცდელობის გამო.
შვილიშვილი, სარას ქალიშვილი პირველი ქორწინებიდან, საფია (1917-2005), 1941 წელს სტერლიტამაკში გადაასახლეს მეუღლესთან და შვილებთან ერთად, შემდეგ გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ცხოვრობდნენ ლვოვში და 1949 წელს დასახლდნენ აშხაბადში. 1990 წელს, დედამისის სერიოზული ავადმყოფობის შესახებ რომ შეიტყო, იგი ბაქოში დაბრუნდა, სადაც მთელი ცხოვრება ცხოვრობდა.
შვილიშვილები, სარას ვაჟები მეორე ქორწინებიდან, ოლეგ და ლევ სარაევები, საბჭოთა წლებში ბაქოში ცხოვრობდნენ, ახლა კი პეტერბურგსა და რიაზანში ცხოვრობენ.

ხსოვნა
ფილმში „ვარსკვლავები არ ქრებიან“ (1971 წ, რეჟ. ა. იბრაჰიმოვი) ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევის როლი ითამაშა ისმაილ ოსმანლიმ.
თაღიევის სახელით ურბანული ტიპის სოფელის სახელწოდებაა დარქმეული სუმგაითის მახლობლად.
მარდაკიანში თაღიევის სახელობის ქუჩაა.
ცნობილ თურქულ ისტორიულ სერიალში " ", სცენა გადაიღეს აზერბაიჯანელი მილიონერის და ქველმოქმედის ჰაჯი ზეინალაბდინ თაგიევის შესახებ.