iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ზემო ცხილონი

ზემო ცხილონი — სოფელი საქართველოში, ახალგორის მუნიციპალიტეტის ზაყორის ადმინისტრაციულ ერთეულში (მცხეთა-მთიანეთის მხარე).

მდებარეობს მდინარე ლეხურის (მტკვრის მარცხენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 920 მ-ზე, ახალგორიდან 57 კმ-ში.

1922–1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ლენინგორის რაიონში. ოლქის გაუქმების შემდეგ სოფელი ოფიციალურად შედიოდა ახალგორის რაიონში (შემდეგ მუნიციპალიტეტში), თუმცა საქართველოს ხელისუფლების კონტროლს არ ექვემდებარებოდა. 1989 წლის აღწერით სოფელში იყო 54 მცხოვრები (ოსები). ცხინვალის დე-ფაქტო ხელისუფლებამ სოფლები ზემო ცხილონი და ქვემო ცხილონი ადმინისტრაციულად გააერთიანა (ცხილონი) და უწოდა „ანტონიყაუ“. რეჟიმის მიერ 2015 წელს ჩატარებული აღწერით სოფელში 32 მცხოვრებია.
ზემო წოლდა

ზემო წოლდა — ნასოფლარი საქართველოში, სოფელ წოლდის აღმოსავლეთით (ახალგორის მუნიციპალიტეტის ზაყორის ადმინისტრაციული ერთეული, მცხეთა-მთიანეთის მხარე). ამჟამად რუსეთის მიერ ოკუპირებულ ტერიტორიაზეა (ყოფ. სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი).

მდებარეობს მდინარე ლეხურის (მტკვრის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1280 მ-ზე, ახალგორიდან 70 კმ-ში, კასპიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 36 კმ-ში. 1989 წლის აღწერით იყო 11 მცხოვრები.
წოლდა

წოლდა — სოფელი საქართველოში, ახალგორის მუნიციპალიტეტის ზაყორის ადმინისტრაციულ ერთეულში (მცხეთა-მთიანეთის მხარე).

მდებარეობს მდინარე ლეხურის (მტკვრის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1280 მ-ზე, ახალგორიდან 70 კმ-ში, კასპიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 36 კმ-ში.

ისტორია
წერილობით წყაროებში ცნობილია საუკუნიდან „წოლდის“ სახელით. საკათალიკოსო მამულების 1392 წლის 1 დეკემბერის სითარხნის გუჯარის მიხედვით „წოლდს სამი კომლი კაცი“ საკათოლიკოსო ყმა ყოფილა. ვახუშტი იხსენიებს „წოლდის ხევს“. იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ ( საუკუნის მიწურული) წოლდი იმ სოფლებს შორისაა, რომლებიც ამოწყვეტილი ღაზნელების მამულები იყო და ქსნის საერისთავოს გაუქმების შემდეგ ამილახვრებს მიეკუთვნა. გერმანელი სწავლული იოჰან გიულდენშტედტი, რომელმაც საქართველოში 1770-იან წლებში იმოგზაურა, სოფელს წოლდევად იხსენიებს. თუმცა 1990-იანი წლებიდან საქართველოს ხელისუფლების კონტროლს არ ექვემდებარება. „სამხრეთ ოსეთის“ დე-ფაქტო რეჟიმის მიერ 2015 წელს ჩატარებული აღწერით სოფელ წოლდაში 30 მცხოვრებია.
წუბენი

წუბენი — სოფელი საქართველოში, ახალგორის მუნიციპალიტეტის ზაყორის ადმინისტრაციულ ერთეულში (მცხეთა-მთიანეთის მხარე).

მდებარეობს მდინარე ლეხურის (მტკვრის მარცხენა შენაკადი) შუა დინების ხეობაში, ზღვის დონიდან 980 მ-ზე, ახალგორიდან 65 კმ-ში, კასპიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 31 კმ-ში.

ისტორია
წერილობით წყაროებში ცნობილია საუკუნიდან. ქსნის ერისთავთა საგვარეულო მატიანე „ძეგლი ერისთავთა“ იხსენიებს წუბენს და წუბენისხეველებს იოვანე და ვირშელ ერისთავების დვალების წინააღმდეგ ლაშქრობებთან დაკავშირებით. იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ ( საუკუნის მიწურული) წუბენი იმ სოფლებს შორისაა, რომლებიც ამოწყვეტილი ღაზნელების მამულები იყო და ქსნის საერისთავოს გაუქმების შემდეგ ამილახვრებს მიეკუთვნა.

რუსეთის იმპერიის მმართველობის პერიოდში სოფელი წუბენი ტფილისის გუბერნიის დუშეთის მაზრის ქსნის უბანში შედიოდა. საბჭოთა რეჟიმის დროს, 1922–1990 წლებში მიაკუთვნეს სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ლენინგორის რაიონს. 1930-იანი წლებიდან ზახორის სასოფლო საბჭოში შედიოდა სოფლები: ზემო წუბენი, ქვემო წუბენი და შუა წუბენი. 1989 წლის აღწერით ზემო წუბენში იყო 97 მცხოვრები, ქვემო წუბენში — 23, შუა წუბენში — 33, ძირითადად ოსები.

ოლქის გაუქმების შემდეგ (1990) ეს დასახლებები ოფიციალურად შედის ახალგორის რაიონში (შემდეგ მუნიციპალიტეტში), თუმცა 1990-იანი წლებიდან საქართველოს ხელისუფლების კონტროლს არ ექვემდებარება. ახალგორის მუნიციპალიტეტის მოქმედი ტერიტორიული დაყოფით სოფლები გაერთიანებულია წუბენის სახელწოდებით. „სამხრეთ ოსეთის“ დე-ფაქტო რეჟიმის მიერ 2015 წელს ჩატარებული აღწერით სოფელ წუბენში 44 მცხოვრებია.

კულტურული მემკვიდრეობა
წუბენსა და მის შემოგარენში შემორჩენილია შუა საუკუნეების ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრების რამდენიმე ძეგლი, მათ შორის წუბენის „თვაბაცილა“, ქვემო წუბენის წმინდა გიორგის სახელობის, ზემო წუბენის მთისხატის და ბალოვანის ვაკისხატის ეკლესიები.
ზემო წუბენი

ზემო წუბენი — ყოფილი სოფელი საქართველოში, ამჟამად ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფელ წუბენის ნაწილი (ზაყორის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მდინარე ლეხურის (მტკვრის მარცხენა შენაკადი) შუა დინების ხეობაში. ზღვის დონიდან 1040 მ, ახალგორიდან 70 კმ, კასპიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 31 კმ. 97 მცხ. (1989).
თედორე ბრედიხინი

}, პეტერბურგი) — რუსი ასტრონომი. პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1890).

ბიოგრაფია
1855 წელს დაამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტი. 1862 წელს დაიცვა სამაგისტრო დისერტაცია „კომეტების კუდების შესახებ“, ხოლო 3 წლის შემდეგ — დისერტაცია თემაზე „კომეტების შეშფოთებანი, რომლებიც დამოკიდებული არ არის პლანეტების მიზიდულობაზე“. 1865 წელს დაინიშნა მოსკოვის უნივერსიტეტის ორდინარულ პროფესორად, 1873 წელს — უნივერსიტეტის ობსერვატორიის დირექტორად, 1890 წელს კი — რუსეთის მთავარი ასტრონომიული ობსერვატორიის დირექტორად პოლკოვოში. 1895 წელს ავადმყოფობის გამო დატოვა პულკოვოს ობსერვატორია და პეტერბურგში გადასახლდა.

ბრედიხინის გამოკვლევები მოიცავს იმდროინდელი ასტრონომიის ყველა ძირითად დარგს. ასტრომეტრიის დარგში მან დიდი სიზუსტით ჩაატარა დაკვირვებები მერიდიანული წრით. მიკრომეტრიანი რეფრაქტორით განსაზღვრა მცირე ცთომილების მდებარეობა, გამოიკვლია მიკრომეტრული ხრახნის ცდომილებანი და ე. წ. დამკვირვებლის პიროვნული ცდომილებანი; ასტროფიზიკის დარგში მისი უშუალო მონაწილეობით დაიწყო მზის ქრომოსფეროს სისტემატიური დაკვირვებანი პროტუბერანც-სპექტროსკოპით, მზის ლაქების და ჩირაღდნების ფოტოგრაფირება; იუპიტერისა და მარსის ზედაპირთა გამოკვლევა, აგრეთვე კომეტებისა და ნისლეულთა სპექტრების შესწავლა. გრავიმერიის დარგში ბრედიხინმა გამოიკვლია საბრუნი საქანი და შვეულის გადახრა. მოსკოვის უნივერსიტეტში წამოიწყო და დაამთავრა თავისი ცნობილი გამოკვლევები კომეტებისა და მეტეორების შესახებ.

თ. ბრედიხინი იყო რუსეთისა და უცხოეთის სხვადასხვა სამეცნიერო საზოგადოების წევრი. სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმმა ასტრონომიაში თვალსაჩინო შრომებისათვის დააწესა თ. ბრედიხინის სახელობის პრემია (1946).

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს ბრედიხინი.
შავი

შავი — ფერი, რომელიც გამოწვეულია ხილული სინათლის არარსებობით ან სრული შთანთქმით. ეს არის აქრომატული ფერი, შეფერილობის გარეშე, როგორც თეთრი და ნაცრისფერი. მას ხშირად სიმბოლურად ან ფიგურალურად იყენებენ სიბნელის წარმოსაჩენად. თეთრი და შავი ხშირად გამოიყენებოდა ისეთი დაპირისპირების აღსაწერად, როგორიცაა სიკეთე და ბოროტება, ბნელი საუკუნეები განმანათლებლობის ხანის წინააღმდეგ და ღამე დღის წინააღმდეგ. შუა საუკუნეებიდან შავი იყო საზეიმო და ავტორიტეტის სიმბოლური ფერი და ამ მიზეზით მას ჯერ კიდევ ხშირად ატარებენ მოსამართლეები და მაგისტრატები. რომის იმპერიაში იგი გლოვის ფერად იქცა და საუკუნეების განმავლობაში ხშირად ასოცირდებოდა სიკვდილთან, ბოროტებასთან, ჯადოქრებთან და მაგიასთან. საუკუნეში მას ატარებდნენ სამეფო ოჯახის წევრები, სასულიერო პირები, მოსამართლეები და ხელისუფლების წარმომადგენლები ევროპის უმეტეს ნაწილში. იგი გახდა ფერი, რომელსაც ატარებდნენ ინგლისელი რომანტიული პოეტები, ბიზნესმენები და სახელმწიფო მოღვაწეები საუკუნეში, ხოლო მაღალი მოდის ფერი საუკუნეში. ყველაზე ბნელი მასალა დამზადებულია -ის ინჟინრების მიერ ვერტიკალურად გასწორებული ნახშირბადის ნანომილებიდან.
ფერის მუხტი

ფერის მუხტი — კვარკებისა და გლიუონების მახასიათებელი კვანტური რიცხვი კვანტურ ქრომოდინამიკაში. კვარკის თითოეულ ტიპს (, , , , , ) შეუძლია იყოს ფიზიკურად განუსხვავებელ სამ „ფერითს“ მდგომარეობაში, ხოლო გლიუონებს — რვა „ორფეროვან“ მდგომარეობაში. კვანტურ ქრომოდინამიკაში „ფერად“ ნაწილაკებს აქვთ „ფერის მუხტი“, რომელიც მათ ურთიერთქმედებას განსაზღვრავს. თავისუფალ მდგომარეობაში „ფერადი“ ნაწილაკი აღმოჩენილი არ არის, რაც ე. წ. „ფერის“ შეკავების მოვლენასთანაა დაკავშირებული. „ფერის“ ცნება პირველად შემოიღეს ნ. ბოგოლიუბოვმა, ბ. სტუმინსკიმ, ა. თავხელიძემ (სსრკ), მ. ჰანმა და ი. ნამბუმ (აშშ) 1965 წელს.
კვარკი

კვარკი — უსტრუქტურო ელემენტარული ნაწილაკი და მატერიის ფუნდამენტური კომპონენტი. კვარკები ერთიანდება კომპოზიტურ ნაწილაკებად, რომელსაც ჰადრონები ეწოდება. მათგან ყველაზე სტაბილურია ატომის ბირთვების კომპონენტები: პროტონები და ნეიტრონები. დაკვირვებადი მატერია შედგება კვარკებისგან, ქვედა კვარკებისგან და ელექტრონებისაგან. ფერთა შეკავების სახელით ცნობილი ფენომენის გამო, კვარკები არასოდეს ჩნდებიან იზოლირებულად; მათი აღმოჩენა შესაძლებელია მხოლოდ ჰადრონებში, რომლებიც მოიცავს ბარიონებს (როგორიცაა პროტონები და ნეიტრონები) და მეზონები, ან კვარკ-გლუონების პლაზმაში. ამ მიზეზით, კვარკების შესახებ ბევრი ინფორმაცია იქნა მიღებული ჰადრონებზე დაკვირვების შედეგად.

კვარკებს აქვთ სხვადასხვა თვისებები, როგორებიცაა: ელექტრული მუხტი, მასა, ფერის მუხტი და სპინი. ისინი ერთადერთი ელემენტარული ნაწილაკებია სტანდარტულ მოდელში, რომლებიც მონაწილეობენ ოთხივე ფუნდამენტურ ურთიერთქმედებაში (ელექტრომაგნიტური, გრავიტაციული, ძლიერი და სუსტი) და ასევე არიან ერთადერთი ცნობილი ნაწილაკები, რომელთა ელექტრული მუხტები არ არის ელემენტარული მუხტის მთელი რიცხვი.

არსებობს კვარკების ექვსი ტიპი, რომლებიც ცნობილია როგორც არომატები: -, -, -, -, -, - კვარკებს აქვთ ყველაზე მცირე მასები ყველა კვარკს შორის. მძიმე კვარკები პროცესში სწრაფად გადაიქცევა - და - კვარკებად. ამის გამო, - და - კვარკები, როგორც წესი, სტაბილური და ყველაზე მრავლადაა სამყაროში, ხოლო -, -, - და - კვარკები შეიძლება წარმოიქმნას მხოლოდ მაღალი ენერგიის ნაწილაკების შეჯახებისას (კოსმოსურ სხივებსა და ნაწილაკთა ამაჩქარებლებში). კვარკის თითოეული არომატისთვის არის ანტინაწილაკის შესაბამისი ტიპი, რომელიც ცნობილია როგორც ანტიკვარკი, რომელიც განსხვავდება კვარკისგან მხოლოდ იმით, რომ მის ზოგიერთ თვისებას (როგორიცაა ელექტრული მუხტი) აქვს იგივე სიდიდე, მაგრამ საპირისპირო ნიშანი.

კვარკების მოდელი დამოუკიდებლად შემოგვთავაზეს ფიზიკოსებმა მარი გელ-მანმა და ჯორჯ ცვაიგმა 1964 წელს, რომლებმაც ისინი ფიზიკაში შეიტანეს ჰადრონების თვისებების მოწესრიგების სქემის ნაწილი, თუმცა იმ დროს მცირე მტკიცებულება არსებობდა. მათი ფიზიკური არსებობა 1968 წელს სტენფორდის ხაზოვანი ამაჩქარებლის ცენტრში ღრმა არაელასტიურობის გაფანტვის ექსპერიმენტებამდე. ამაჩქარებლის ექსპერიმენტებმა აჩვენა ექვსივე ტიპის კვარკის არსებობა. -კვარკი, რომელიც პირველად აღმოაჩინეს ფერმილაბში 1995 წელს, იყო უკანასკნელი კვარკების რიგიდან.
ანენერბე

ანენერბე („წინაპართა მემკვიდრეობა“) — შუცშტაფელის ფსევდოსამეცნიერო ორგანიზაცია, რომელიც მოღვაწეობდა ნაცისტურ გერმანიაში 1935-1945 წლებში. შეიქმნა შუცშტაფელის რაიხსფიურერის, ჰაინრიხ ჰიმლერის მიერ 1935 წლის ივლისში. -ის ქვედაყანაყოფი ემსახურებოდა ადოლფ ჰიტლერის და ნაცისტური პარტიის მიერ მხარდაჭერილი რასობრივი დოქტრინების პოპულარიზაციას. ანენერბე შედგებოდა უამრავი აკადემიური დისციპლინის მკვლევარისა და მეცნიერისგან. ანენერბე ხელს უწყობდა იმ აზრის განვითარებას, რომ გერმანელები წარმოიშვნენ არიული რასისგან, რომელიც რასობრივად აღემატებოდა სხვა რასობრივ ჯგუფებს.
ლევან მაკარაძე

ლევან მაკარაძე (დ. 6 ოქტომბერი, 1952, სოფელი ოლადაური, შუახევის რაიონი, საქართველოს სსრ) — ქართველი ვეტერინარი ექიმი. ვეტერინარიის მეცნიერებათა დოქტორი (1999), პროფესორი (2001).

ბიოგრაფია
1975 წელს დაამთავრა საქართველოს ზოოტექნიკური–სავეტერინარო სასწავლო-კვლევითი ინსტიტუტის სავეტერინარო მედიცინის ფაკულტეტი. 1986-1989 წლებში იყო ზოოვეტერინარული ინსტიტუტის პათოლოგიური ანატომიის განყოფილების გამგე, 1990-2004 წლებში – პათოლოგიური ანატომიის, ფიზიოლოგიისა და ფარმაკოლოგიის კათედრის გამგე, 2001-2004 წლებში – მორფოლოგიისა და ფიზიოლოგიის დეპარტამენტის უფროსი, 2006-2017 წლებში – აგრარული უნივერსიტეტის სავეტერინარო მედიცინის ფაკულტეტის დეკანი და ვეტერინარია-მეცხოველეობის მიმართულების ხელმძღვანელი. 2008 წლიდან აირჩიეს სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების საერთაშორისო სავეტერინარო განათლების ასოციაციის პრეზიდენტად. 2019 წლიდან სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სავეტერინარო მედიცინის ტექნოლოგიების, აგრარული და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის დეკანია, 2020 წლიდან – საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრის ტრენერი ვეტერინარიის მიმართულებით.

მუშაობს ცხოველთა პათოლოგიის, ონკოლოგიის, მორფოლოგიისა და ფარმაკოპროფილაქტიკის საკითხებზე, ეწევა სამეცნიერო-პედაგოგიურ მოღვაწეობას, ავტორია სამეცნიერო ნაშრომებისა. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები, მ. შ. ღირსების ორდენი (2002).

შრომები
ცხოველთა და ფრინველთა დაავადებების პათოლოგიური ანატომიის ატლასი, თბ., 2012 (თანაავტ. ზ. მაკარაძე);
ზოონოზი კორონავირუსები, ახალციხე, 2020.
ნიკოლოზ მაკარევიჩი

}, თბილისი — გარდაცვალების თარიღი უცნობია] — საბჭოთა გვირაბმშენებელი. სტალინური პრემიის ლაურეატი (1951; სპეციალისტთა ჯგუფთან ერთად). იყო ხრამჰესის მშენებლობის უბნის (1934-1941; 1944-1947) და თბილისში სპეციალური ობიექტების მშენებლობის უფროსი (1941-1944). 1944-1976 წლებში ხელმძღვანელობდა არაერთ მშენებლობას საქართველოში.

მიღებული აქვს სამთავრობო ჯილდოები.
მაკარი ხახულელი

მაკარი ხახულელი, მაკარი მესხი — საუკუნის ქართველი საეკლესიო მოღვაწე, ხახულის ლავრის წინამძღვარი. გიორგი მცირის მიხედვით 1019 წელს, როცა მცირეწლოვანი გიორგი (შემდგომ გიორგი მთაწმინდელი) ხახულში ჩაიყვანეს, „მიჰგუარეს იგი მამასა მაკარის, რომელი იგი მას ჟამსა ღირსებისათვის მისისა წინამძღვარი [იყო] დიდისა მის ლავრისაჲ “.

პეტრე იბერის ცხოვრება
მაკარი მესხი აკადემიკოს ნ. მარს – საუკუნეების მოღვაწედ მიაჩნდა; კ. კეკელიძის დასკვნით, იგი უფრო ადრე გვხვდება სხვადასხვა ძეგლში. სინას მთასა და პალესტინაში საუკუნის დასასრულს მოღვაწე ქართველთა შორის მაკარიც იხსენიება. კ. კეკელიძის ვარაუდობდა, რომ მაკარი მესხი ხახულში დამკვიდრებამდე პალესტინაში მოღვაწეობდა, იქვე უნდა ემუშავა პეტრე იბერის „ცხოვრებაზე“. საქართველოში დაბრუნების შემდეგ იგი, როგორც ჩანს, ხახულის ლავრის წინამძღვრად აირჩიეს.

იქედან გამომდინარე რომ პეტრე იბერის ცხოვრების თარგმანი საუკუნის ძეგლია, მისი გადამწერი ვერ იქნებოდა საუკუნეში მოღვაწე სასულიერო პირი. შესაბამისად მისი შემსრულებელი უნდა ყოფილიყო მაკარი მღვდელი მესხეთიდან.
მაკარი მესხი

მაკარი მესხი, მაკარი მღვდელი — საუკუნის ქართველი საეკლესიო მოღვაწე, მწერალი, მთარგმნელი. სირიული ენიდან გადმოიღო საუკუნის თხზულება „პეტრე იბერიელის ცხოვრება“, რომლის ავტორად ზოგი ზაქარია ქართველს, ზოგი კი იოანე რუფუსს მიიჩნევს. მაკარი მღვდელის ნაშრომს დიდი მნიშვნელობა აქვს სირია-პალესტინაში ქართველთა სამონასტრო კოლონიზაციის ზოგიერთი საკითხის გასაშუქებლად. მაკარის ნაშრომის რედაქცია ეკუთვნის საუკუნის ნახევრის მოღვაწეს პავლე დეკანოზს. ამავე საუკუნეში შეიქმნა პავლეს ნაშრომის სვინაქსარული რედაქცია. მკვლევართა აზრით, მაკარი მღვდელის ნაშრომი თარგმნილზე უფრო გადმოკეთებულის შთაბეჭდილებას ტოვებს.
პავლე დეკანოზი

პავლე დეკანოზი – საუკუნის ქართველი სასულიერო პირი, მწიგნობარი. მას მოუხდენია მაკარი მესხის მიერ სირიულიდან თარგმნილი „პეტრე იბერიელის ცხოვრების“ რედაქტირება („გადამივრცელებია შესავლითა და სასწაულთა მიწყობითა და ბოლოჲს კეთილად დასრულებითა“). პეტრეს ცხოვრების მოკლე სვინაქსარული რედაქცია, რომელიც შემდგომ ვახტანგ -ს „ქართლის ცხოვრებაში“ შეუტანია, პავლე დეკანოზის ნაშრომიდანაა გაკეთებული.
მაკრომოლეკულების ფიზიკა

მაკრომოლეკულების ფიზიკა — ფიზიკის დარგი, რომელიც შეისწავლის მაკრომოლეკულების – პოლიმერების აგებულებასა და ფიზიკურ თვისებებს. მათ მიეკუთვნება მაღალმოლეკულური ნაერთები, რომლებიც შედგება მრავალი (რამდენიმე ათეული ათასიდან მრავალ ასეულ ათასამდე) ინდენტური ან განსხვავებული სტრუქტურული ერთეულისაგან (მონომერული რგოლი). ისინი ერთმანეთთან დაკავშირებულია სინთეზის დროს გაჩენილი ქიმიური ბმებით. მაკრომოლეკულის ჯაჭვური აგებულება განაპირობებს მის ელასტიკურობას, ბოჭკოებისა და ფირების წარმოქმნის უნარს, პოლიმერული ხსნარების მაღალ სიბლანტესა და დაბალ ენტროპიას, რის შედეგადაც მცირე ენერგეტიკულ ზემოქმედებასაც შეუძლია გამოიწვიოს მაკრომოლეკულის თვითორგანიზება, რაც შესაძლებელს ხდის ცოცხალი მატერიის წარმოქმნას. მრავალი სინთეზური მასალა (პლასტიკი, ბოჭკო, ფირი, ლაქი, საღებავი და სხვა) და ყველა ცოცხალი ორგანიზმი მაკრომოლეკულისაგან შედგება. გიგანტური მაკრომოლეკულა არის დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა (დნმ). საუკუნის დასაწყისიდან მსოფლიოში მიმდინარეობს კვლევები მაკრომოლეკულის ბაზაზე ხელოვნური ინტელექტის შესაქმნელად.

საქართველოში საუკუნის 50-იან წლებში თსუ-სა და საქართველოს მეცნიერებათა აკადადემიის ფიზიკურ ინსტიტუტში ე. ანდრონიკაშვილის ინიციატივითა და ხელმძღვანელობით დაიწყო ბიომაკრომოლეკულების თერმოდინამიკური თვისებების შესწავლა. მომდევნო წლებში შემუშავდა მაკრომოლეკულებში სითბური ეფექტის ენერგეტიკის პირდაპირი გაზომვის მეთოდიკა და 1964 წელს შეიქმნა მსოფლიოში პირველი ადიაბატური დიფერენციული მასკანირებელი კალორიმეტრი (პ. პრივალოვი, ჯ. მონასელიძე), რომლის მგრძნობელობა 1000-ჯერ აღემატებოდა მანამდე არსებული კალორიმეტრებისას. მისი მეშვეობით შესაძლებელი გახდა აღნიშნული მეთოდიკის რეალიზება. ეს მეთოდიკა დაინერგა მსოფლიოს წამყვან ლაბორატორიებში. 1976 წელს ე. ანდრონიკაშვილს და პ. პრივალოვს მიენიჭა სსრკ სახელმწიფო პრემია ნაშრომისათვის „მასკანირებელი მიკროკალორიმეტრი – ბიოლოგიური მაკრომოლეკულების კვლევის ახალი მეთოდი“. ფიზიკური ინსტიტუტის ბიოპოლიმერების თერმოდინამიკის ლაბორატორიაში ჯ. მონასელიძის ხელმძღვანელობით გამოიკვლიეს კიბოს უჯრედების თერმოდინამიკური თვისებები, სტრუქტურა და ამ უჯრედებიდან გამოყოფილი მაკრომოლეკულები პირველად დადგინდა, რომ კიბოს უჯრედების დნმ და ქრომატინი ნორმალურ უჯრედებთან შედარებით მეტ დეფექტს შეიცავს. ეს დეფექტები კი გამოწვეული იყო მუტაგენური მეტალების (რომელიც იწვევს მუტაციებს დნმ-ის ორმაგ სპირალში) რაოდენობის სიჭარბით. იმავე პერიოდში დაბალტემპერატურული კალორიმეტრიის მეშვეობით გამოიკვლიეს ჯანმრთელი და დაავადებული უჯრედებიდან გამოყოფილი წყლის გავლენა დნმ-ზე (ხელმძღვანელი გ. მრევლიშვილი), იქვე შეიქმნა რთული ბიოლოგიური სისტემების ლაბორატორია, რომლებშიც გარემოსთან ადაპტაციის შესასწავლად მაღალი მგრძნობელობის დაბალტემპერატურული კალორიმეტრიის მეშვეობით გამოიკვლიეს მცენარეში წყლის კრისტალიზაციისა და ყინულის დნობის თავისებურებები (ხელმძღვანელი ნ. ბაქრაძე). საუკუნის 90-იანი წლებიდან ფიზიკის ინსტიტუტში იკვლევენ ცოცხალი ორგანიზმების გენეტიკური კოდის (შესაბამისი ბიომაკრომოლეკულების) ცვლილებებს, რაც გამოწვეულია ტოქსიკური მეტალების, ანტიკანცეროგენული ნაერთებისა და ბიორეგულატორების ზემოქმედებით.
არტაშეს მალაევი

}, თბილისი — გ. 17 სექტემბერი, 1957, იქვე] — საბჭოთა ანატომი. მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1936), პროფესორი (1942).

ბიოგრაფია
1917 წელს დაამთავრა ხარკოვის უნივერსიტეტის სამკურნალო ფაკულტეტი. 1921-1931 წლებში მუშაობდა თსუ-ის, ხოლო 1931-1958 წლებში – თსსი-ის ნორმალური ანატომიის კათედრებზე; იმავდროულად 1940-1958 წლებში, თბილისის სამხატვრო აკადემიაში ხელმძღვანელობდა პლასტიკური ანატომიის კათედრას.

ა. მალაევი იკვლევდა თავის ტვინის ქერქის განფენილობას და სხვა. მავთულით დაამზადა ნერვული სისტემის 11 მოდელი. 1951-1952 წლებში ნიმუში მასობრივ წარმოებაში დაინერგა. მათ როგორც დამხმარე თვალსაჩინოებას, იყენებდნენ ანატომიის კათედრებზე და ნევროლოგიურ კლინიკებში ა. მალაევმა ა. ნათიშვილთან ერთად შეადგინა პლასტიკური ანატომიის პირველი სახელმძღვანელო ქართულ ენაზე.

შრომები
ადამიანის კუნთები, თბ., 1944.
აზერბაიჯანული დიასპორა

აზერბაიჯანული დიასპორა — აზერბაიჯანელები, რომლებიც ცხოვრობენ აზერბაიჯანის ფარგლებს გარეთ. პირები, რომლებიც თავს დაკავშირებულად აზერბაიჯანთან თვლიან და აზერბაიჯანულ ეთნიკურ ჯგუფთან ეთნიკური, ლინგვისტური, ისტორიული და კულტურული თვალსაზრისით. ამჟამად აზერბაიჯანელებს დიდი სათემო საზოგადოება ჰყავთ რუსეთში, უკრაინაში, ასევე პოსტსაბჭოთა სივრცის სხვა ქვეყნებში. გარდა ამისა, აზერბაიჯანელები არიან სიდიდით მეორე ეთნიკური ჯგუფი საქართველოსა და ირანში, ისევე როგორც ერთ-ერთი უდიდესი ეთნიკური ჯგუფი აღმოსავლეთ თურქეთში.

ისტორია
აზერბაიჯანული დიასპორის განვითარება სამ ტალღად შეიძლება დაიყოს. პირველი ტალღა — მე-20 საუკუნის დასაბანში, როდესაც 1920 წელს აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დაცემისა და რეგიონში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, აზერბაიჯანული ეროვნული ინტელიგენციის მრავალი წარმომადგენელი იძულებული გახდა დაეტოვებინა სამშობლო და გადასულიყო თურქეთსა და არაკომუნისტური ევროპის ქვეყნებში.

აზერბაიჯანული მიგრაციის მეორე პერიოდი ირანში 1979 წლის ისლამური რევოლუციის დროს მოხდა. ამ პერიოდში ირანელი აზერბაიჯანელები, რომლებიც მხარს უჭერდნენ შაჰის რეჟიმსა და ხომეინის პოლიტიკას ეწინააღმდეგებოდნენ დატოვეს ქვეყანა.

აზერბაიჯანული მიგრაციის მესამე ტალღა საზღვარგარეთ მოხდა სსრკ-ს დაშლისა და პირველი ყარაბაღის ომის დაწყებისას. ამ პერიოდში ათასობით აზერბაიჯანელმა რეგიონი დატოვა, ძირითადად დევნილებმა ყარაბაღიდან და სომხეთიდან. ამ ტალღის მიგრაციის ძირითადი მიმართულება იყო პოსტსაბჭოთა სივრცის ქვეყნები, მათ შორის რუსეთის ფედერაცია.

2001-ლი წლის 9 ნოემბერს აზერბაიჯანის დედაქალაქ ბაქოში გაიმართა მსოფლიო აზერბაიჯანელთა კრება, რომელსაც ესწრებოდა 540-მდე აზერბაიჯანელი მთელი მსოფლიოდან 35-ზე მეტი ქვეყნიდან. კონგრესის მთავარი მიზანი იყო აზერბაიჯანული დიასპორის ჩამოყალიბება, გაძლიერება და ერის გაერთიანება.

2006 წლის 16 მარტს ბაქოში, ჰეიდარ ალიევის სასახლეში მსოფლიო აზერბაიჯანელთა მე-2 კონგრესი გაიმართა. ამ კონგრესში 50 ქვეყნიდან 600-მდე დელეგატმა მიიღო მონაწილეობა. რუსეთის დელეგაცია 170 წარმომადგენლით ყველაზე მრავალრიცხოვანი. კონგრესის მსვლელობისას აზერბაიჯანელებს მთელ მსოფლიოში კონსოლიდაციის მოწოდებით მიმართეს.

2011 წლის 4-7 ივლისს ბაქოში მსოფლიო აზერბაიჯანელთა კონგრესი გაიმართა. კონგრესს 42 ქვეყნიდან 1270-ზე მეტი დელეგატი, ასევე 210-ზე მეტი სტუმარი ესწრებოდა. ყრილობისას აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი მსოფლიო აზერბაიჯანელთა საკოორდინაციო საბჭოს თავმჯდომარედ ხელახლა აირჩიეს.

მსოფლიო აზერბაიჯანელთა კონგრესი, რომელსაც 49 ქვეყნის 500-ზე მეტი წარმომადგენელი და სტუმარი ესწრებოდა, 2016 წლის 3-4 ივნისს ბაქოში გაიმართა. ყრილობაზე დამტკიცდა 109 კაცისაგან შემდგარი საკოორდინაციო საბჭოს შემადგენლობა.
ელვირა ქამალოღლუ

ელვირა ქამალოღლუ (; დ. 24 სექტემბერი, 2001, უკრაინა) — თურქი ქალი მოჭიდავე. თავისუფალი ჭიდაობის სახეობაში მოასპარეზე ქამალოღლუ „ “-ის (სტამბოლის მუნიციპალიტეტის ნაკრები) და თურქეთის ეროვნული ნაკრების სახელით ასპარეზობს ტურნირებში.

კარიერა
2021 წელს, ქამალოღლუმ მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი ქალთა 57 კგ წონით კატეგორიაში 2021 წელს რუსეთში გამართულ ჭიდაობაში ახალგაზრდების მსოფლიო ჩემპიონატზე.

მოგვიანებით, ბულგარეთში გამართულ ევროპის ჭიდაობაში 23 წლამდელთა ჩემპიონატზე, ელვირა კამალოღლუმ 57 კგ წონით კატეგორიაში ოქროს მედალი მოიპოვა. პლოვდივში გამართულ ევროპის ჭიდაობაში 23 წლამდელთა ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოსაპოვებლად ელვირამ დაამარცხა ესპანელ ვიქტორია ბაეც-დილონეს, პოლონელ პატრიჩია გილს, ბულგარელ სეზენ ბეჰჩეტოვა-ბელბეროვას და ბოლოს უნგრელ თამარა დოლაკს.

ელვირამ წააგო ბრინჯაოს მედლისთვის ასპარეზი 57 კგ წონით კატეგორიაში 2022 წლის ევროპის ჭიდაობის ჩემპიონატზე, რომელიც გაიმართა ბუდაპეშტში, უნგრეთში. რამდენიმე თვეში კი მოიპოვა თავისი ვერცხლის მედალი „ 2022“ ტურნირში, რომელიც გაიმართა რომში, იტალიაში. მან ასევე მოიპოვა ვერცხლის მედალი 2022 წელს ტუნისში გამართულ ღონისძიებაზე. 2022 წელს ბელგრადში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე 55 კგ წონით კატეგორიაში იასპარეზა. 2022 წელს ესპანეთის ქალაქ პონტევედრაში გამართულ 23 წლამდე ჭიდაობის მსოფლიო ჩემპიონატზე მან 55 კგ წონით კატეგორიაში ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა.

იასპარეზა ევროპის 2024 წლის ჭიდაობის ოლიმპიურ საკვალიფიკაციო ტურნირზე ბაქოში, აზერბაიჯანში, იმ იმედით, რომ მოიპოვებდა კვალიფიკაციას პარიზის 2024 წლის ზაფხულის ოლიმპიადაზე. თუმცა, მეორე მატჩში გამოეთიშა ბრძოლას და ოლიმპიადის საკვალიფიკაციო ეტაპი ვერ გადალახა.

პირადი ცხოვრება
ქამალოღლუ წარმოშობით თურქი მესხია.
ენვერ მალაზონია

ენვერ სევერიანის ძე მალაზონია (დ. 6 ივლისი, 1933, თბილისი — გ. 20 აპრილი, 2002, იქვე) — ქართველი ინჟინერი.

ბიოგრაფია
1956 წელს დაამთავრა თბილისის რკინიგზის ტრანსპორტის ინჟინერთა ინსტიტუტის ელექტროტრანსპორტის ფაკულტეტი. 1977 წლიდან იყო სამრეწველო გაერთიანება „საქჩაის“ უფროსი. დაბალხარისხიანი ნედლეულისაგან ჩაის თხევადი კონცენტრატებისა და გამამხნევებელი სასმელების წარმოების ტექნოლოგიური კვლევის, დამუშავებისა და სამრეწველო ათვისებისათვის სპეციალისტების ჯგუფთან ერთად მიენიჭა საქართველოს სახელმწიფო პრემია (1982). მიღებული აქვს სხვა სახელმწიფო ჯილდოებიც.
მალი (ქონება)

მალი (არაბ. – დოვლათი, ქონება, სიმდიდრე) — ფეოდალიზმის ეპოქის სამხრეთ კავკასიაში, შუა აზიაში, ირანში, ახლო და შუა აღმოსავლეთის სხვა ქვეყნებში: ქონება, ძირითადად მოძრავი (მულქისგან განსხვავებით); ფული; საქონელი; ფულადი გადასახადი, მოგვიანებით – ყოველგვარი გადასახადი.

– საუკუნეებში – მალი იყო მონღოლური 14 გადასახადიდან ერთ-ერთი მძიმე სახალხო-სამეუნეო გადასახადი საუკუნიდან – ფულადი სახელმწიფო გადასახადი კომლზე 40 თეთრის (ვერცხლის ფული) ოდენობით. 1440 წლს ალექსანდრე -მა მალი „ამოკვეთა“, მაგრამ მომდევნო საუკუნეებში მისმა შთამომავლებმა კვლავ აღადგინეს. თბილისში მალით იბეგრებოდა კომლის სრულასაკოვანი მამაკაცი. ცოლშვილიანები იხდიდნენ „მთელ მალს“, უცოლოები და ახლად დაქორწინებულები (ქორწინების პირველ წელს) – „ნახევარ მალს“, კომლის შრომის უუნარო მოხუცი მამაკაცები მალის გადასახადისგან თავისუფლდებოდნენ. საუკუნის 30-იანი წლებიდან თბილისში მალი, როგორც დამოუკიდებელი ფულადი გადასახადი, აღარ არსებობდა. იგი მახტას შეუერთდა. - საუკუნეებში მალი ირანულ, აზერბაიჯანულ, სომხურ ოფიციალურ დოკუმენტებში მალ-უ-ჯიჰადი – საადგილმამულო გამოსაღები, რენტა-გადასახადი (არაბ. ხარაჯის სინონიმი) იყო. აზერბაიჯანულ და სომხურ სახანოებში საუკუნის ნახევრიდან საუკუნის ნახევრამდე მალი იყო ნატურალური რენტა-გადასახადი, რომლის რაოდენობა განისაზღვრებოდა მოსავლის 1/10, 1/5 ან 1/3-ით.