გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 598

გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 598 მიიღეს 1987 წლის 20 ივლისს, რეზოლუციების 582 და 588 გახსენების შემდეგ, რომელიც მოუწოდებდა ირანსა და ერაყს შორის დაუყოვნებელ ცეცხლის შეწყვეტას და ომის ტყვეების რეპატრიაციას და ორივე მხარეს საერთაშორისო საზღვრამდე გასვლას. რეზოლუციით გენერალური მდივანი ხავიერ პერეს დე კუელიარს უნდა გაეგზავნა დამკვირვებელთა ჯგუფი ცეცხლის შეწყვეტის მონიტორინგისთვის, სანამ არ დასრულდებოდა კონფლიქტი.

ერაყმა სწრაფად მიიღო რეზოლუცია, მაგრამ ირანმა უარი თქვა მისი პირობების მიღებაზე თითქმის ერთი წლის განმავლობაში მისი მიღების შემდეგ. ცნობილია, რომ აიათოლა რუჰოლა ხომეინი თვლიდა, რომ რეზოლუციის მიღება „უფრო სასიკვდილო იყო, ვიდრე მოწამლული თასიდან დალევა“. რეზოლუცია საბოლოოდ ძალაში შევიდა 1988 წლის 8 აგვისტოს, რითაც დასრულდა ყველა საბრძოლო მოქმედება ორ ქვეყანას შორის და ირან-ერაყის ომი.

რეზოლუცია და პირველი რეაქციები
უსაფრთხოების საბჭომ ერთხმად მიიღო რეზოლუციები ირან-ერაყის ომის წინააღმდეგ ორჯერ 1986 წელს, რეზოლუციები 582 და 588. თუმცა, არც ერთი რეზოლუცია არ განხორციელდა მომხარე მხარეების მიერ. რეზოლუცია 598 შედგა გენერალური მდივნის დავალებით შედგენილი ანგარიშის შედეგად, რომელმაც დაადგინა, რომ ერაყმა გამოიყენა ქიმიური იარაღი ირანის ჯარების წინააღმდეგ. წინა ორი რეზოლუციისგან განსხვავებით, რეზოლუცია 598 მიიღეს გაეროს ქარტიის მე-7 თავის საფუძველზე, რაც ნიშნავს, რომ შეუსრულებლობამ შეიძლება გამოიწვიოს ეკონომიკური ან სამხედრო ჩარევა. 20 ივლისს, უსაფრთხოების საბჭომ მოიწვია ისმათ კიტანი, ერაყის წარმომადგენელი, ომის განხილვაზე, როგორც ხმის მიცემის უფლების არმქონე წევრი. მისი რეზოლუცია, რომელიც ამ განხილვის შემდეგ გაიარა, კვლავ დაადასტურა რეზოლუცია 582 და მოითხოვა დაუყოვნებელი ცეცხლის შეწყვეტა და მოითხოვა გაეროს ზედამხედველობა აღნიშნული ცეცხლის შეწყვეტის მიმართ, სხვა დებულებებთან ერთად.

ორი დღის შემდეგ რეზოლუციის გამოცემიდან, ერაყმა მიიღო იგი, მაგრამ ირანმა უარი თქვა. იმდროინდელმა პრეზიდენტმა ალი ხამენეიმ განაცხადა, რომ რეზოლუცია იყო ერაყის მომხრე ამერიკული ზეწოლის შედეგი უსაფრთხოების საბჭოზე, ხოლო უზენაესმა ლიდერმა ხომეინიმ გამოაცხადა, რომ, ვინაიდან საბოლოო გამარჯვება ომში მოახლოებული იყო, ცეცხლის შეწყვეტა იქნებოდა ღალატის ტოლფასი.

1987 წლის სექტემბერში, პრეზიდენტი ხამენეი გაფრინდა ნიუ-იორკში გენერალურ ასამბლეაზე დასასწრებად და გამოსვლისთვის. გამოსვლამდე, ამერიკის პრეზიდენტმა რონალდ რეიგანმა მოითხოვა ხამენეისგან ცალსახა პასუხი რეზოლუციის შესახებ; თუ ხამენეის პასუხი იქნებოდა უარყოფითი, შეერთებულ შტატებს არ ექნებოდა სხვა არჩევანი, გარდა ირანის წინააღმდეგ სანქციების განხორციელებისა. თავის გამოსვლაში, რომელიც წარმოთქვა 21 სექტემბერს, ხამენეიმ გაიმეორა, რომ ირანი ეწინააღმდეგებოდა ცეცხლის შეწყვეტას და აპირებდა ერაყის აგრესიით „დასჯას“.

მიუხედავად ირანის უარისა მიღებაზე, აშშ-ს საზღვაო ფლოტმა, საფრანგეთის საზღვაო ფლოტმა და ბრიტანეთის საზღვაო ფლოტმა, ასევე სპარსეთის ყურისთვის ადგილობრივმა სხვა ფლოტებმა აღასრულეს რეზოლუცია ზღვაზე. ინტერვიუში 1987 წლის 4 ოქტომბერს, აშშ-ის ძალების ფლაგმანზე, -ზე, უკანა ადმირალმა ჰაროლდ ბერნსენმა თქვა: „რა თქმა უნდა, ჩვენ ვსაუბრობთ მათთან (სხვა ფლოტებთან) და ვთანამშრომლობთ, მაგრამ ჩვენ არ გვაქვს ერთობლივი მეთაურობა, რასაც მე ვუწოდებდი გაერთიანებულ ან კოორდინირებულ სამხედრო ოპერაციას.“

1988 წლის გაზაფხულზე ალ-ფაოს მეორე ბრძოლისას, ირანმა დაიწყო ფიქრი ომის შესაძლებლობის შესახებ. -ის მთავარსარდალმა მოჰსენ რეზაიმ წარუდგინა „შოკისმომგვრელი“ შეფასება ხომეინის, რომ ირანს შეეძლებოდა თავდასხმითი ოპერაციების განახლება მხოლოდ 1992 წლის შემდეგ. თავის 2015 წლის მემუარებში, აკბარ რაფსანჯანიმ მოჰყვა, რომ 1988 წლის ზაფხულის დასაწყისისთვის, თეირანში განწყობა იყო, რომ ომის გაგრძელება „აღარ იყო მიზანშეწონილი“. ხომეინი რჩებოდა წინააღმდეგი, მაგრამ მოიწვია შეხვედრა და გამოაცხადა მშვიდობის უკმაყოფილებით მიღება, მოჰყავდა ირანელი მეთაურების შეფასება, რომ გამარჯვება მომდევნო ხუთი წლის განმავლობაში შეუძლებელი იყო. ირანმა მიიღო 17 ივლისის წერილი გენერალური მდივანისაგან, და იმავე ღამეს, ამბავი გავრცელდა ირანელი ხალხისთვის.

19 ივლისს, საჯარო განცხადებაში 1987 წლის მექის ხოცვა-ჟლეტის ერთწლიანი იუბილეზე, ხომეინიმ ისაუბრა ირანის მიერ რეზოლუციის მიღებაზე. ხომეინის განცხადება, რომ ის „სვამდა შხამის თასს“, გახდა მისი ერთ-ერთი ყველაზე დასამახსოვრებელი და მტკიცე ციტატა: „ბედნიერნი არიან ისინი, ვინც წავიდა მოწამეობის გზით. უბედური ვარ მე, რომ ჯერ კიდევ გადავრჩი. ამ გადაწყვეტილების მიღება უფრო სასიკვდილოა, ვიდრე მოწამლული თასიდან დალევა. მე დავემორჩილე ალაჰის ნებას და ავიღე ეს სასმელი მისი კმაყოფილებისთვის“. რაფსანჯანის ვაჟის თქმით, ხომეინს სურდა გადამდგარიყო უზენაესი ლიდერის თანამდებობიდან რეზოლუციის მიღების შემდეგ; რაფსანჯანიმ სცადა გადაწყვეტილების ხელმოწერა და ამით პასუხისმგებლობის თავად აღება, მაგრამ უარი უთხრეს. მიუხედავად ამისა, ხომეინი დარჩა უზენაესი ლიდერი 1989 წლის 3 ივნისს თავის გარდაცვალებამდე.

ირანის გასვლა ერაყის ტერიტორიიდან იყო ქაოსური და გაუმართავი. ომითდაღლილმა ირანელმა ჯარისკაცებმა დადეს იარაღი ამბის მოსმენისთანავე (მიუხედავად იმისა, რომ რეზოლუცია ჯერ კიდევ არ იყო განხორციელებული), რამაც საშუალება მისცა ერაყისა და -ის ძალებს გვიან მოეპოვებინათ გამარჯვებები. 24 ივლისს, ხომეინიმ გასცა ბრძანება შექმნილიყო დაჩქარებული „სპეციალური საომარი ტრიბუნალი“, რომელსაც დაევალა ოფიცრების სიკვდილით დასჯა, რომლებიც პასუხისმგებელნი იყვნენ ტერიტორიულ და სამხედრო დანაკარგებზე. მოლაპარაკებები დაიწყო ნიუ-იორკში 26 ივლისს, ხოლო საბრძოლო მოქმედებები გრძელდებოდა.

განხორციელება და შედეგები
რეზოლუცია 598 ძალაში შევიდა 1988 წლის 8 აგვისტოს. ცეცხლის შეწყვეტის თარიღად დაინიშნა 1988 წლის 20 აგვისტო, დილის 3 საათი. ირანულმა ძალებმა დატოვეს ერაყის ტერიტორია და პირიქით. გაეროს მშვიდობისმცველი ძალები მისიიდან განლაგდნენ საველე პოზიციებზე და ირან-ერაყის საზღვარზე დარჩნენ 1991 წლამდე. ერაყის ზოგიერთი ძალა ირანის ტერიტორიების მცირე ნაწილებზე დარჩნენ და ისინი ევაკუირდნენ მხოლოდ ქუვეითში ერაყის შეჭრის წინა დღეს. ეს ევაკუაცია იყო საომარ-წინა მდგომარეობის საბოლოო აღდგენა, 1975 წლის საზღვრების შესაბამისად.

რეზოლუციის მე-6 პუნქტის თანახმად, ბელგიური დელეგაცია შეირჩა კონფლიქტის პასუხისმგებლობის დასადგენად. 1991 წლის 9 დეკემბრის წარმოდგენილ ანგარიშში (ქუვეითში გაერო-ს მიერ დაგმობილი შეჭრისა და ყურის ომის დაწყების შემდეგ), დელეგაციამ ერაყი მიჩნია აგრესორად. რეზოლუციის მე-7 პუნქტმა აღიარა რეკონსტრუქციის აუცილებლობა და მისთვის მიძღვნილი საერთაშორისო მონეტარული დახმარება. ირანმა ეს პუნქტი გაიგო, როგორც ომის რეპარაციების დავალება, თუმცა, რეკონსტრუქციისთვის გამიზნული საერთაშორისო ფონდი ან პირდაპირი ომის რეპარაციები არასოდეს განხორციელებულა. რადგან სამშვიდობო მოლაპარაკებები ცეცხლის შეწყვეტის შემდეგ მალევე გაჩერდა, ირანი და ერაყი დღემდე რჩებიან ცეცხლის შეწყვეტის ოფიციალურ მდგომარეობაში და ომის დასრულება არასოდეს გაფორმებულა ხელშეკრულებით.