iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
რეგიონის საერთაშორისო კოდი

რეგიონის საერთაშორისო კოდი — სტანდარტიზაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის მიერ გეოგრაფიული ობიექტების (ქვეყნები, რეგიონები, ქალაქები და ა.შ.) ცალსახა იდენტიფიცირების მიზნით შემუშავებული კოდირებულ სახელწოდებათა სისტემა ( 3166), რომლის ერთ-ერთი ცხრილი ( 3166-2:) შეეხება საქართველოს მხარეებს. კოდის პირველი კომპონენტი აღნიშნავს ქვეყანას , ხოლო მეორე — უშუალოდ მხარეს.
ალვინ ჰანსენი

ალვინ (ელვინ) ჰანსენი, ჰენსენი ( დ. 27 აგვისტო, 1887, ვიბორგი, აშშ — გ. 6 ივნისი, 1976, ალექსანდრია, ვირჯინია, აშშ) — ამერიკელი ეკონომისტი, ნეოკეიზიანელი.

ლექციებს კითხულობდა უისკონსინის (1915-1916), ბრაუნის (1916-1919), მინესოტის (1919-1937), ჰარვარდისა (1937) და ბომბეის (1957-1958) უნივერსიტეტებში. ჰანსენი ავტორია „სტაგნაციის თეორიისა“, რომელიც აშშ-ში გავრცელდა საუკუნის 30-40-იან წლებში. ამ თეორიის მიხედვით ეკონომიურ კრიზისებს განაპირობებს მოსახლეობის ზრდის ტემპების დაცემა, საგარეო ბაზრების შეკვეცა, კაპიტალის დაგროვების მასშტაბის შემცირება. ჰანსენის აზრით, კრიზისებიდან თავის დაღწევა შეიძლება ეკონომიკაში სახელმწიფოს აქტიური ჩარევით, კერძოდ, სახელმწიფოს ხარჯების სისტემატური ზრდით. ჰანსენი იზიარებდა ე. წ. „ორმაგი ეკონომიკის თეორიას“ და „მსოფლიო დაგეგმვის“ კონცეფციის აპოლოგეტურ იდეას.
ლარს ჰანსონი

ლარს ჰანსონი ( დ. 26 ივლისი, 1886, გეტებორგი — გ. 8 აპრილი, 1965, სტოკჰოლმი, შვედეთი) — შვედი მსახიობი. 1909 დაამთავრა სამეფო დრამატულ თეატრთან არსებული სკოლა (სტოკჰოლმი), 1922-იდან ამ თეატრის დასშია. საუკეთესო როლები შექმნა უილიამ შექსპირის ტრაგედიებში (რომეო — „რომეო და ჯულიეტა“, ჰამლეტი — „ჰამლეტი“, რიჩარდ — „რიჩარდ “, იაგო — „ოტელო“, ლირი — „მეფე ლირი“ და სხვა) და იუჰან სტრინდბერგის დრამებში (მამა — „მამა“, იუნასი — „ერიკ “, კარლ — „კარლ “). იყო აგრეთვე შვედური კინოს წამყვანი მსახიობი, გადაღებულია ძირითადად რეჟისორ მორიც სტილერის ფილმებში.
აბვერი

აბვერი — მესამე რაიხის ვერმახტის სამხედრო სადაზვევრო განყოფილება. დაარსდა 1938 წლის 4 თებერვალს. ექვემდებარებოდა ვერმახტის მთავარსარდლობას.

ისტორია
1920-1944 წლებში აბვერი ეწოდებოდა რაიხსვერის და ვერმახტის ყველა დანაყოფს, რომელსაც ევალებოდა კონტრდაზვერვა, ჯაშუშობა და დივერსიული აქტების მოწყობა.

შეიქმნა 1919 წელს, ვაიმარის რესპუბლიკის მთავრობის მიერ. რადგანაც ვერსალის ზავის თანახმად, გერმანიას არ ჰქონდა სადაზვერვო ორგანოების შექმნის უფლება, აბვერს, ფორმალურად, დაკისრებული ჰქონდა შეიარაღებულ ძალებში კონტრდაზვერვის წარმოების ფუნქცია. სინამდვილეში, აბვერი მოქმედებდა სსრკ-ში, პოლონეთში, ჩეხოსლოვაკიაში, საფრანგეთში, დიდ ბრიტანეთში და სხვა ქვეყნებში.

1944 წელს, სსრკ-სთან ბრძოლაში წარუმატებლობის გამო, აბვერის ნაწილები შევიდა „იმპერიული უსაფრთხოების მთავარ სამმართველოში“, რომლის უფროსიც ჰაინრიხ ჰიმლერი იყო.
სამტრედიის მუნიციპალიტეტი

სამტრედიის მუნიციპალიტეტი — თვითმმართველი ერთეული იმერეთის მხარეში. ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი სამტრედია.

ბუნება
სამტრედიის მუნიციპალიტეტის ძირითადი ნაწილი კოლხეთის დაბლობზე მდებარეობს, ხოლო მცირე ნაწილი საჯავახოს ზეგანზეა შეფენილი. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიას შუაზე კვეთს მდინარე რიონი, სხვა მნიშვნელოვანი მდინარეა გუბისწყალი.

ტემპერატურა მერყეობს +5 °–დან (იანვარი) +25 ° გრადუსამდე (ივლისი). ნალექების მაქსიმალური რაოდენოაბა ოქტომბერ-დეკემბერში ფიქსირდება (160 მმ.), მინიმალური კი - მაისში (20 მმ.).

მოსახლეობა
აღწერის მონაცემები
ადგილობრივი თვითმმართველობა
ადმინისტრაციული ერთეულები
სამტრედიის მუნიციპალიტეტში არის შემდეგი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულები:
1 ქალაქი - სამტრედია
1 დაბა - კულაში
8 თემი - გომი, ეწერი, მელაური, ნაბაკევი, ოფეთი, საჯავახო, ტოლები, ღანირი
5 სოფელი - ბაში, გამოჩინებული, გორმაღალი, დიდი ჯიხაიში, იანეთი.

სამტრედიის მუნიციპალიტეტს გააჩნია საკუთარი სიმბოლიკა: სამტრედიის დროშა და სამტრედიის გერბი.

საკრებულო
საზოგადოებრივი სფერო
ჯანდაცვა
მუნიციპალიტეტში ოთხი საავადმყოფო მოქმედებს: რაიონული (გათვლილია 50 საწოლზე), ბავშვთა და ბავშვთა და დედათა (გათვლილია 40 საწოლზე) საავადმყოფოები და მოზრდილთა პოლიკლინიკა. ოთხივე საავადმყოფო არსებობს შპს-ს ფორმით. ყველა მათგანი განთავსებულია ქალაქ სამტრედიაში. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მოქმედებს 7 სადაზღვევო კომპანია.

განათლება
სამტრედიაში სკოლამდელ დაწესებულებებს ხელმძღვანელობს ააიპ მუნიციპალიტეტის სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებათა გაერთიანება, რომლის შემადგენლობაში შედის 20 ბაგა-ბაღი, ამათგან 11 ქალაქში, ხოლო 9 - სოფლებში. ბაღებს ემსახურება 50 პედაგოგი. სულ სკოლამდელი აღზრდის დაწესებულებათა გაერთიანება ემსახურება 1005 აღსაზრდელს და უზრუნველყოფს მათ უფასო კვებას, აღზრდა-მომზადებას სასკოლოდ.

სამტრედიაში 16 საჯარო სკოლაა, აქედან 7 ქალაქ სამტრედიაში, ხოლო 9 - სხვადასხვა სოფელში.

კულტურა
სამტრედიის მუნიციპალიტეტში არის ერთი მუზეუმი — ნიკო ნიკოლაძის სახლ-მუზეუმი სოფელ დიდ ჯიხაიშში, ორი სამუსიკო სკოლა (დიდ ჯიხაიშსა და სამტრედიაში), მოსწავლე-ახალგაზრდობის სახლი, ბიბლიოთეკა, კულტურის სახლი და სამხატვრო გალერეა ქალაქ სამტრედიაში.

მედია
მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ვრცელდება ერთი ადგილობრივი გაზეთი „სამტრედიის მაცნე“.

ტრანსპორტი
მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს1 და საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს12.

ღირსშესანიშნაობები
სამტრედიის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებული ისტორიული ძეგლებიდან აღსანიშნავია:

ტელეფისი - - საუკუნეების ციხის ნანგრევები სოფელ ტოლებში
გამოჩინებული - წმიდა გიორგის სახელობის 1519 წლის ტაძარი საჯავახოში
დაბლაგომის ნამოსახლარი - ანტიკური ხანის ნამოსახლარი დაბლაგომში

აგრეთვე:

შუა ბაშის წმინდა ნიკოლოზისა და ღვთისმშობლის საუკუნის ტაძრები
ჭაგნის მთავარანგელოზისა და ღვთისმშობლის - საუკუნეების ტაძრები
ვაზისუბნის ღვთისმშობლის სახელობის საუკუნის ტაძარი
ნაბაკევის ჯვარცმის სახელობის საუკუნის ტაძარი
ჯიქთუბნის საუკუნის ტაძარი
ჩხენიშის წმინდა გიორგის სახელობის შუა საუკუნეების ტაძარი
ხუნჯულაურის მაცხოვრის შობის სახელობის საუკუნის ტაძარი
ნიგორზღვის წმინდა გიორგის სახელობის საუკუნის ტაძარი
მტერჩვეულის მთავარანგელოზის სახელობის საუკუნის ტაძარი
გომმუხაყრუას საუკუნის ტაძარი
ნოღის წმინდა გიორგის სახელობის საუკუნის დასასრულის ტაძარი
კულაშის საუკუნის სინაგოგა
სენაკის მუნიციპალიტეტი

სენაკის მუნიციპალიტეტი — მუნიციპალიტეტი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში. შეიქმნა 1930 წელს სენაკის მაზრის დაშლის შემდეგ. 1935-1989 წლებში ეწოდებოდა ცხაკაიას რაიონი. 2006 წლიდან ეწოდა სენაკის მუნიციპალიტეტი. ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი სენაკი.

გეოგრაფია
სენაკის მუნიციპალიტეტს ჩრდილოეთით ესაზღვრება ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტი, ჩრდილო-აღმოსავლეთით მარტვილის მუნიციპალიტეტი, სამხრეთით ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტი, სამხრეთ-აღმოსავლეთით აბაშის მუნიციპალიტეტი, ხოლო დასავლეთით ხობის მუნიციპალიტეტი. სენაკის მუნიციპალიტეტის ფართობია 520,7 კმ².

სენაკის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია კოლხეთის დაბლობსა და მთისწინეთს მოიცავს. მთისწინეთის გორაკ-ბორცვიანი ტერიტორია დაფარულია ტყეებით. სენაკის მუნიციპალიტეტი იშლება რიონისპირეთიდან და უნაგირას მთის ორივე კალთაზეა გადაჭიმული.

სენაკის ტერიტორია რელიეფის თავისებურების მიხედვით იყოფა ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილებად. ჩრდილოეთი ნაწილი უჭირავს მაღლობებს და სერებს. ეკის მთის საშუალო სიმაღლე ზღვის დონიდან 270 მ-მდეა. ჩრდილოეთით და დასავლეთით ეკის მთა დანაწევრებულია მდ. ცივისა და მისი შენაკადების მიერ სერებად და გორაკ-ბორცვებად.

ქალაქის მახლობლად არის შხეფის, კიკაჩონას, ხაბაზეთის, ზისხირის, სახარბედიოსა და საკირის მთები, შუშანიას სერი (მას კუნძულ მთას ეძახიან მკვიდრნი) და სხვა.

კირქვითა და ცარცით აგებულ ადგილებში მდინარეებმა და ნიაღვრის წყლებმა რელიეფის ჩამოთვლილ ფორმებთან ერთად შექმნეს ღრმა ხევები და ხეობები.

მუნიციპალიტეტის სამხრეთი ნაწილი არის კოლხეთის დაბლობის მნიშვნელოვანი უბანი, რომელიც დასერილია მდ. ცივისა და მდ. ტეხურის შენაკადებით. დაბლობის მაქსიმალური სიმაღლე 30 მ-ს აღემატება. იგი ჩრდილოეთისკენ მაღლდება და წყდება ეკის, შხეფის და ნოქალაქევის გორაკების სამხრეთ კიდესთან.

რელიეფის მრავალფეროვნება და ჰაერის ტენიანობა ხელს უწყობს მდინარეთა ქსელის სიხშირეს.

სენაკის მუნიციპალიტეტი მდიდარია მიწისქვეშა წყლებით, რომელთაგან აღასანიშნავია მინერალური და კარსტული მტკნარი წყაროები. თერმული მინერალური წყაროები გვხვდება სახარბედიოში, ლეძაძამეში, ზანაში, ნოქალაქევში, ფოცხოში, ახალსოფელში და სხვაგან.

მუნიციპალიტეტის ჰავა ზღვის ნოტიო სუბტროპიკულია, თბილი ზამთრითა და ცხელი ზაფხულით. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა +13,8 °. წლის ყველაზე ცივი თვის, იანვრის, საშუალო ტემპერატურა +4,9 °-ია, ხოლო ყველაზე თბილი თვის, აგვისტოსი, კი +23 °. წელიწადში აქ საშუალოდ 1620 მმ ნალექი მოდის, აქედან მაქსიმუმი — სექტემბერში ხოლო მინიმუმი იანვარში.

პოლიტიკა
საკრებულო
მოსახლეობა
მუნიციპალიტეტში 62 დასახლებული პუნქტია, აქედან 1 ქალაქია და 61 სოფელი. მუნიციპალიტეტის ადგილობრივი მოსახლეობა 2014 წლის მონაცემებით შეადგენს 39 652 კაცს, აქედან ქალაქად დასახლებულია 21 596 კაცი, მათ შორის 7120 დევნილია. სოფლად ცხოვრობს 18 056 კაცი. მოსახლეობის სიმჭიდროვეა 76,15 კაცი/კმ², რაც ქვეყნის საშუალო მაჩვენებელს (67 კაცი/კმ²) აღემატება. და ნოქალაქევის წმინდა ელენეს ეკლესიას ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლის სტატუსი აქვს.
გალის მუნიციპალიტეტი

გალის მუნიციპალიტეტი — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის შემადგენლობაში, კერძოდ, აფხაზეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, შავი ზღვის სანაპიროზე.

1917 წლამდე გალის რაიონი შედიოდა ქუთაისის გუბერნიის სოხუმის ოკრუგში სამურზაყანოს მაზრის სახელწოდებით, 1925 წლის 1 აპრილიდან — გალის მაზრა, ხოლო 1939 წლიდან — გალის რაიონის სახელწოდებით.

გალის რაიონს ჩრდილოეთით ესაზღვრება ოჩამჩირის, აღმოსავლეთით — წალენჯიხის, სამხრეთით — ზუგდიდის რაიონები, დასავლეთით — შავი ზღვა. ფართობი 1003 კმ2. რაიონული ცენტრი — ქ. გალი.

ბუნება
რელიეფი
გალის ჩრდილო-აღმოსავლეთი მთიანია, სამხრეთ-დასავლეთი — ვაკე-დაბლობი. მთიანი ნაწილი აგებულია ცარცული ასაკის კირქვებით; უკიდურესი ჩრდილოეთი ზოლი — იურული პორფირიტებით, ტუფ-ქვიშაქვებით, ტუფ-ბრექჩიებით; გორაკ-ბორცვიანი ზონის აგებულებაში მონაწილეობს პალეოცენ-ეოცენური, მიოცენ-პლიოცენური კირქვები, მერგელები, თიხები, კონგლომერატები და ქვიშაქვები. სამურზაყანოს ვაკე-დაბლობი აგებულია მეოთხეული ასაკის რიყნარით, ქვიშებითა და თიხებით. რაიონის ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარეობს საშუალო სიმაღლის ინტენსიურად დაკარსტული ოხაჩქუის და ოისირედ ქედები, აგრეთვე აკიბის ქედი, სამხრეთით მოსდევს გორაკ-ბორცვიანი ზონა. ქ. გალის სამხრეთ-აღმოსავლეთით აღმართულია ანტიკლინური სერი სატანჯო (506 მ), კიდევ უფრო სამხრეთით, მდინარე ენგურამდე, გადაჭიმულია 20-30 მ სიმაღლის სამურზაყანოს ვაკე-დაბლობი. ზღვის ნაპირის გასწვრივ განვითარებულია დიუნები, მათ მიღმა სანაპირო ალაგ-ალაგ დაჭაობებულია. სასარგებლო წიაღისეულიდან აღსანიშნავია თაბაშირის (ოქუმი) საბადო.

ჰავა
გალის რაიონში ზღვის ნოტიო სუბტროპიკული ჰავაა. სამურზაყანოს დაბლობსა და გორაკ-ბორცვიან მთისწინეთში იცის რბილი ზამთარი და ცხელი ზაფხული. იანვრის საშუალო ტემპერატურა 4-6°, ივლისი 24°, აბსოლუტური მინიმალური — 10-12°, აბსოლუტური მაქსიმალური 34-36°. ნალექები 1646-1760 მმ წელიწადში. ნალექების მაქსიმუმი მოდის ზაფხულსა და შემოდგომაზე. მუსონური ხასიათის ქარები. მთიან ზონაში იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი თბილი ზაფხული. იანვრის საშუალო ტემპერატურა 2-იდან 0°-მდეა, ივლისის 18-20°, აბსოლუტური მინიმალური — 12-14°. აბსოლუტური მაქსიმალური 32-34°. ნალექები 1600-1800 მმ წელიწადში. აკიბისა და ოხაჩქუის ქედების თხემურ ნაწილში ჰაერის ტემპერატურა კიდევ უფრო დაბალია: იანვრის საშუალო ტემპერატურა 0-იდან — 2°-მდეა, ივლისის 16°; აბსოლუტური მინიმალური 14,-16°, აბსოლუტური მაქსიმალური 32°. ნალექები 1800-2000 მმ წელიწადში.

მოსახლეობა
მმართველობა
ეკონომიკა
კულტურა
ცნობილი ადამიანები
ილია ვეკუა (დ. 1907, პირველი შეშელეთი — გ. 1977, თბილისი) — ქართველი მათემატიკოსი და მექანიკოსი. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი.
აკაკი ჩხენკელი (დ. 1874, ოქუმი — გ. 1959, პარიზი) — ქართველი პოლიტიკოსი და დიპლომატი, დამოუკიდებელი საქართველოს პირველი საგარეო საქმეთა მინისტრი

ღირსშესანიშნაობანი
ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი

ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის შემადგენლობაში. ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ოჩამჩირე.

ისტორია
1930 წლის 28 აგვისტომდე კოდორის მაზრა. 1930-1931 წლებში კოდორის რაიონი. 1931 წლის 17 დეკემბერს კოდორის რაიონს დაერქვა ოჩამჩირის რაიონი.

ბუნება
მოსახლეობა
მმართველობა
ეკონომიკა
კულტურა
ღირსშესანიშნაობანი
ილორის წმინდა გიორგის ეკლესია
მოქვის ტაძარი
ბედიის მონასტერი
ონის მუნიციპალიტეტი

ონის მუნიციპალიტეტი — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში. ონის მუნიციპალიტეტს აღმოსავლეთით ეკვრის ჯავის, დასავლეთით ამბროლაურისა და ლენტეხის, სამხრეთით საჩხერის მუნიციპალიტეტები, ჩრდილოეთით ყაბარდო-ბალყარეთისა და ჩრდილოეთი ოსეთის რესპუბლიკები. ფართობი 1326,3 კმ². ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ონი. მუნიციპალიტეტში 1 ქალაქი და 60 სოფელია.

ისტორია
1917 წლამდე ახლანდელი ონის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია შედიოდა ქუთაისის გუბერნიის რაჭის მაზრაში, 1917 წლიდან 1928 წლამდე — რაჭის მაზრაში, 1929 წლიდან — რაჭა-ლეჩხუმის მაზრაში, 1930 წლის მარტის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით — ქუთაისის ოლქში, 1930 წლის ოქტომბრიდან — იყო დამოუკიდებელი რაიონი. 1963-1964 წლებში შედიოდა ამბროლაურის რაიონში. 1965 წლიდან გამოიყო დღევანდელი საზღვრებით და იყო დამოუკიდებელი რაიონი. 1991 წელს მას შეუერთდა ჯავის რაიონის ტერიტორიის ნაწილი, 36 კვადრატული კილომეტრი, კიროვისა და ჩასავლის სასოფლო საბჭოები.

პოლიტიკა
საკრებულო
მოსახლეობა
ხობის მუნიციპალიტეტი

ხობის მუნიციპალიტეტი — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული რაიონი სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში.

გეოგრაფია
მუნიციპალიტეტის ტერიტორია 676 კმ²-ს შეადგენს და განთავსებულია ზღვის დონიდან 2470 მ-მდე სიმაღლეზე. განეკუთვნება კოლხეთის დაბლობის სუბტროპიკულ ნოტიო კლიმატურ ზონას და ხასიათდება თბილი ზამთრითა და ცხელი ნოტიო ზაფხულით. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა +14 °-ია. მდიდარია ჰიდრორესურსებით, უხვადაა დაქსელილი მიწის ზედა წყლებით, ასევე შიგა წყლებით, ბევრია ჭაობი, მცირე ტბა და თერმული (გოგირდოვანი) წყლები. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის 22 % უკავია ტყეს (ძირითადად ფოთლოვანი ჯიშები). ბუნებრივი მცენარეულობა უმთავრესად შეცვლილია კულტურული მცენარეულობით.

მოსახლეობა
სულ 30 548 (დევნილთა ჩათვლით). 99,59 % ქართველი (2014).

მმართველობა
ადმინისტრაციული ერთეულები
მუნიციპალიტეტში არის 1 ქალაქი და 21 ადმინისტრაციული ერთეული 56 სოფლით.

1 ქალაქი — ხობი;
15 თემი — ახალსოფელი, ახალი ხიბულა, ბია, გურიფული, ზემო ქვალონი, თორსა-დღვაბა, ნოჯიხევი, პირველი მაისი, საჯიჯაო, ქარიატა, ქვემო ქვალონი, შუა ხორგა, ჭალადიდი, ხამისკური, ხეთა;
6 სასოფლო თემი — პატარა ფოთი, პირველი ხორგა, საგვიჩიო, ყულევი, შავღელე, ძველი ხიბულა.

საკრებულო
ჰარალდ I

ჰარალდ ჰორფაგერი ( - სიტყვასიტყვით - მშვენიერთმიანი) — ნორვეგიის კონუნგი (მეფე) დაახლოებით 970-975 (ან 986). დაიმორჩილა და გაანადგურა ნორვეგიის ცალკეული ოლქების მმართველები და პირველად გააერთიანა ნორვეგია. მაგრამ გაერთიანება არამყარი აღმოჩნდა. თავისი მმართველობის ბოლო წლებში ჰარალდ -მა ნორვეგია თავის ვაჟებს გაუნაწილა და ერთ-ერთი მათგანი (ეირიკ სისხლიანი ჩუგლუგუ) მთავარ კონუნგად დანიშნა.
ჰარაბა

ჰარაბა — საუკუნის ქართველი ხუროთმოძღვარი. ააგო სავანის წმინდა გიორგის ეკლესია, (სოფელი სავანე, საჩხერის მუნიციპალიტეტი).

მიუხედავად სიმცირისა, ეკლესია მომწიფებული შუა საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ერთი საუკეთესო ნიმუშთაგანია და მორთულობის მხრივ იმ წრეში ექცევა, რომელსაც განეკუთვნება კაცხის ტაძრის გარსშემოსავლელი, პატარა ონის (ამბროლაურის მუნიციპალიტეტი) წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია, ნიკორწმინდის აღმოსავლეთი ფასადი და სხვა.
კარლ ავგუსტ ფონ ჰარდენბერგი

კარლ ავგუსტ ფონ ჰარდენბერგი (დ. 31 მაისი, 1750, ესენროდე ― გ. 26 ნოემბერი, 1822, გენუა) — თავადი, პრუსიის სახელმწიფო მოღვაწე. 1804–1806 დამდეგამდე და 1807 საგარეო საქმეთა მინისტრი. 1810–1822 სახელმწიფო კანცლერი. 1811 ჰარდენბერგის მთავრობამ გააუქმა ამქარი, შემოიღო თავისუფალი სამრეწველო საქმიანობა. გლეხებს მისცა ფეოდალური ვალდებულებათა გამოსყიდვის უფლება; 1812 დეკრეტით დამტკიცდა ებრაელთა თანასწორუფლებიანობა. ვენის კონგრესისა (1814–1815) და საღვთო კავშირის დაარსების შემდეგ ჰარდენბერგის მთავრობა პრუსიის იუნკრობის კონსერვატიულ წრეებთან და საერთაშორისო მონარქიულ რეაქციასთან თანამშრომლობის პოლიტიკას ატარებდა.
ართურ ჰარდენი

ართურ ჰარდენი (დ. 12 ოქტომბერი, 1865, მანჩესტერი — გ. 17 ივნისი, 1940, ბორნენდი, ბაკინგემშირი) — ინგლისელი ბიოქიმიკოსი. ლონდონის სამეფოს საზოგადოების წევრი (1909-იდან). ფილოსოფიის მეცნიერებათა დოქტორი. 1902-იდან იკვლევდა სპირტული დუღილის ბიოქიმიას და ფერმენტებს, რომლებიც მონაწილეობენ ამ პროცესში. ნობელის პრემია (1929 წელს ჰ. ეილერ-კელპინთან ერთად).
თომას ჰარდი

თომას ჰარდი (; დ. 2 ივნისი, 1840, აპერ-ბოკჰემპტონი, დორსეტშირი — გ. 11 იანვარი, 1928, მაქს-გეიტი, დორჩესტერი) — ინგლისელი მწერალი. პირველი წერილები და ნახევრად ბიოგრაფიული იუმორისტული მოთხრობა არქიტექტურის საკითხებს მიუძღვნა. პირველი რომანი - სატირა პოლიტიკური და ადამიანურ მორალზე - "გლახა და ქალბატონი" (1868) მწერალმა ვერ გამოაქვეყნა. მეორე რომანი "უიმედო საშუალებანი" (1871) დაიბეჭდა ანონიმურად. ჰარდიმ თავისი 14 რომანი სხვა ნაწარმოებებთან ერთად 3 სხვადასხვა ციკლად დაყო: "გამომგონებლური და ექსპერიმენტული რომანები" ("უიმედო საშეუალებანი", "ეთელბერტას ხელი", 1876; "გულგრილი", 1881 და სხვ.); "ხასიათებისა და გარემოს რომნები ("მწვანე ხის ძირში", 1872; "შეშლილი ბრბოსაგან შორს", 1874; "სამშობლოში დაბრუნება", 1878; "კესტერბრიჯის მერი", 1886; "ტყიანი მხარის ბინადარნი", 1887; "ტეს დ’ერბერვილი", 1891; "უჩინარი ჯუდი", 1896), "რომანტიკული ამბები და ფანტაზიები" ("ცისფერი თვალები", 1873; "უფროსი მესაყვირე", 1880; "ორნი კოშკზე", 1882; "ყველაზე საყვარელი", 1892). ჰარდს ეკუთვნის მოთხრობებისა და ლექსების კრებულები, ეპიკური დრამა "დინასტები" (ნაწილი 1-3, 1903-1908), თარგმანები და სხვა.

ჰარდის ყველაზე დიდი და პოპულარული ნაწარმოებია "ტეს დ’ერბერვილი". მასში ასახულია თანამედროვე ინგლისის ცხოვრება, გაანალიზებულია პიროვნების როგორც სულიერი არსი, ისე მისი სოციალური ხასიათი.

ჰარდის შემოქმედებამ სათავე დაუდო ინგლისური ლიტერატურის განვითარების ახალ პერიოდს. მისი ჰუმანისტური, რეალიატური ნაწარმოებები გამოირჩევა სოციალური, საზოგადო-მორალური პრობლემების სიმწვავით, დემოკრატიზმით.
ჯეიმზ ჰარინგტონი

ჯეიმზ ჰარინგტონი (დ. 3 იანვარი, 1611, აპტონი — გ. 11 სექტემბერი, 1677, ლონდონი) — ინგლისელი პუბლიცისტი, ახალი თავადაზნაურობისა და ბურჟუაზიის იდეოლოგი.

თავის ნაწარმოებებში გამოდიოდა ინგლისში ფეოდალური მონარქიის აღდგენის საშიშროების წინააღმდეგ. შეიმუშავა ბურჟუაზიული თავადაზნაურული რესპუბლიკის კონსტიტუცია. ასეთი რესპუბლიკა მას მიაჩნდა სახელმწიფოს საუკეთესო ფორმად, რომელიც დაიცავდა ინგლისის საუკუნის ბურჟუაზიული რევოლუციის მონაპოვარს როგორც ფეოდალური არისტოკრატიისა და სტიუარტების, ისე ფართო სახალხო მასების თავდასხმებისაგან. 1658–1660 წლებში ხელმძღვანელობდა იმ რესპუბლიკურ ჯგუფს, რომელიც მისი კონსტიტუციის გატარებას ცდილობდა. იყენებდა ფრანსის ბეკონის ინდუქციურ მეთოდს, ამტკიცებდა, რომ სახელმწიფოს და მისი დაწესებულებების ფორმები დამოკიდებულია საზოგადოებაში საკუთრების განაწილებაზე.
უილიამ ჰარვეი

უილიამ ჰარვეი, ჰარვი ( ; დ. 1 აპრილი, 1578, ფოლქსტონი, კენტის საგრაფო — გ. 3 ივნისი, 1657, ლონდონი) — ინგლისელი ექიმი, ფიზიოლოგი და ემბრიოლოგი. კემბრიჯში სამედიცინო ფაკულტეტის დამთავრების შემდეგ (1597) მუშაობდა პადუაში, სადაც 1602 მიიღო პადუის უნივერსიტეტის მედიცინის დოქტორის დიპლომი. ლონდონში დაბრუნების შემდეგ, 1607 წელს, ექიმთა სამეფო კოლეგიის წევრად აირჩიეს. მუშაობდა წმინდა ბართლომეს საავადმყოფოში ქირურგად და მთავარ ექიმად. ჰარვეიმ ექსპერიმენტულად დაამტკიცა, რომ ცხოველის სხეულში სისხლი მუდმივად მოძრაობს დახშულ ძარღვებში, რაც განპირობებულია იმ წნევით, რომელიც წარმოიქმნება გულის შეკუმშვის შედეგად.

1628 წელს გამოვიდა ჰარვეის წიგნი "ანატომიური გამოკვლევა გულისა და სისხლის მოძრაობის შესახებ ცხოველებში"; ამ წიგნში მან საბოლოოდ ჩამოაყალიბა თავისი მოძღვრება სისხლის მიმოქცევაზე, რაც დიამეტრალურად ეწინააღმდეგებოდა გალენოსის დოქტრინას. ჰარვეიმ 1651 წელს გამოაქვეყნა "გამოკვლევები ცხოველების ჩასახვის შესახებ"; მისი მოძღვრების თანახმად, არა მარტო ცხოველები, არამედ მცენარეებიც თავის განვითარებას კვერცხიდან იწყებენ.
ჰარირი

ალ-ჰარირი აბუ მუჰამედ ალ-კასიმ იბნ ალი (დ. 1054, მაშანა, ბასრის მახლობლად — გ. 10 სექტემბერი, 1122, ბასრა) — არაბი მწერალი. ცნობილია აგრეთვე ალ-ბასრის სახელით. ეკუთვნის ლექსების დივანი, ეპისტოლეების (რასაილი) კრებული. განსაკუთრებული სახელი მოუხვეჭა მაკამათმა (თაღლითური ნოველების ციკლი). ალ-ჰარირის მაკამები (მაკამათი) მთლიანი ნაწარმოებია, რომელსაც ქმნის 50 ცალკეული მაკამა და აერთიანებს 2 მოქმედი პირი. თითოეული მაკამა ასახავს გმირის ცხოვრების სხვადასხვა ეპიზოდს, რომლის მოქმედების ადგილია იმდროინდელი აღმოსავლეთის სხვადასხვა ცენტრი, მ. შ. ერთ-ერთია თბილისი (33-ე „თბილისური მაკამა“). მაკამათი დაწერილია გარითმული პროზით (საჯი), შიგ ჩართულია ლექსები, უამრავი ფიგურა, ლიტერატურული ქარაგმა, ციტატები და სხვა. „ბარკაიდულ მაკამაში“ აკადემიკოსი გ. წერეთელმა მიაკვლია ლექსს, რომელიც დაწერილია არაბული პოეზიისათვის უჩვეულო საზომით და ქართული ჩახრუხაულის იდენტურია. ალ-ჰარირის მაკამები მიაჩნდათ „არაბული ენის უმთავრეს საუნჯედ ყურანის შემდეგ“. მის დახვეწილ მაკამებს არაბები შედევრად თვლიან ამ ჟანრში, რომელმაც საუკუნამდე იარსება და თანამედროვე არაბული ნოველის ერთ-ერთ საფუძვლად იქცა.
სეიმურ ედუინ ჰარისი

სეიმურ ედუინ ჰარისი ჰერისი ( . ) (დ. 8 სექტემბერი, 1897, ნიუ-იორკი) — ამერიკელი ეკონომისტი. დაამთავრა ჰარვარდის უნივერსიტეტი (1920). აქვე ეწეოდა პედაგოგიურ მუშაობას 1922-1964 წლებში (1945-იდან პროფესორი), 1964-1972 პროფესორი კალიფორნიის უნივერსიტეტში. ჰარისი კეინზიანელობის თვალსაჩინო წარმომადგენელია. მისი შრომები ეხება აშშ-ის თანამედროვე ეკონომიური განვითარების, განათლების ეკონ. და მომსახურების სფეროს პრობლემებს.
დიასპორა

დიასპორა ( - „გაბნევა“) — დიასპორას იწვევს იძულებითი გადასახლება, გენოციდის საფრთხე, ეკონომიკური და გეოგრაფიული ფაქტორების ზემოქმედება. თავდაპირველად ტერმინ „დიასპორას“ იყენებდნენ პალესტინის გარეთ მცხოვრები ებრაელების მიმართ, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც სამშობლოდან განდევნეს ჯერ ბაბილონის მეფე ნაბუქოდონოსორ -მ (ძვ.წ. ს.), შემდეგ რომაელებმა ახ.წ. - სს-ში. შემდგომში იგი გავრცელდა სხვა ეთნიკური (მაგ. სომხები, ირლანდიელები, ჩინელები) და რელიგიური (მაგ. პირველი ქრისტიანები) ერთობების მიმართაც.

თანამედროვე პოლიტიკურ მეცნიერებაში ცნება „დიასპორა“ აღნიშნავს ეთნიკური უმცირესობის ჯგუფს, რომელიც გადასახლდა, ცხოვრობს და მოღვაწეობს მიმღებ ქვეყანაში, ამასთან აქვს ძლიერი სენტიმენტალური და მატერიალური კავშირები წარმოშობის ქვეყანასთან. დიაპორის პრობლემა წარმოადგენს საშინაო პოლიტიკის ობიექტს და საერთაშორისო ურთიერთობათა სუბიექტს, რომელიც ქვეყნის საშინაო და საგარეო პოლიტიკის შემაკავშირებული ძაფია.

ისტორიული დიასპორები
აკადემიურ კვლევებს დიასპორის საკითხზე საფუძველი ჩაეყარა საუკუნის მე-2 ნახევარში, რომლებიც ძირითადად შეეხებოდა იმ დროისათვის ცნობილ ისტორიულ დიაპორებს. მათ რიცხვს მიეკუთვნებოდა:

ებრაული დიასპორა: ისრაელის სახელმწიფოს შექმნის შემდეგ მისი ტერიტორიის გარეთ დარჩენილი ებრაული მოსახლეობა.
აფრიკული დიასპორა: აფრიკის კონტინენტიდან გამოყვანილი მონების შთამომავალნი.
ირლანდიური დიაპორა: პოლიტიკური შევიწროების თუ ეკონომიკური პირობების გამო ირლანდიიდან მილიონობით დევნილი.

თანამედროვე დიასპორები
 საუკუნის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მახასიათებელი იყო ეთნიკურ დევნილთა მასობრივი ტალღები ომების, ეკონომიკური კრიზისების და მზარდი ნაციონალიზმისა და რასიზმის გამო. საუკუნის პირველ ნახევარში ასეთი მოძრაობები იყო ევროპაში, აზიაში და ჩრდილოეთ აფრიკაში. დევნილთა დიდმა ნაწილმა ამერიკის კონტინენტს შეაფარა თავი, რითაც სათავე დაუდო თანამედროვე დიასპორების წარმოქმნას. იმ ხალხებს შორის, რომელთაც ეს პროცესი ყველაზე მეტად შეეხო, აღსანიშნავია:

სომხები - 1880-1910 წლებში სომხებით დასახლებულ ტერიტორიებზე ოსმალეთის იმპერიის მიერ გატარებული გენოციდის პოლიტიკის გამო;
ებრაელები და ბოშები - მეორე მსოფლიო ომის წლებში მათ წინააღმდეგ განხორციელებული გენოციდის პოლიტიკის გამო;
რუსეთის იმპერიის ხალხები - რუსეთის რევოლუციების და სტალინის ეპოქის მასობრივი მიგრაციების გამო;
გერმანელები - მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ყოფილი გერმანიის იმპერიის განაპირა რეგიონებიდან მათი გადასახლების გამო;
პოლონელები - მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ კერზონის ხაზის ფარგლებში პოლონეთის სახელმწიფოს ფორმირების გამო;
სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიელები - მეორე მსოფლიო ომისა და ვიეტნამის ომის შედეგად ამ რეგიონიდან განდევნილი მოსახლეობა.
პალესტინელები - 1948 წელს არაბულ-ებრაული ომის შედეგად განდევნილი მოსახლეობა.

ე.წ. ცივი ომის ეპოქაში გრძელდებოდა ხალხთა მასობრივი მიგრაციები კონფლიქტების ზონებიდან, განსაკუთრებით მესამე სამყაროდან, რომელიც მოიცავდა აფრიკას, სამხრეთ და ცენტრალურ ამერიკას, ახლო აღმოსავლეთს და სამხრეთ აზიას. კომუნისტური სისტემის რღვევამ და სსრ კავშირის დაშლამ, რასაც თან მოჰყვა სოციალურ-ეკონომიური პირობების საგრძნობი გაუარესება, გამოიწვია მიგრაციების ახალი ტალღა, რომელშიც ბევრი ხალხი მოჰყვა, მათ შორის ქართველებიც.