ნიკოლაი კოპერნიკი

ნიკოლაი (მიკოლაი) კოპერნიკი (, ; დ. 19 თებერვალი, 1473, ტორუნი, პრუსიის სამეფო — გ. 24 მაისი, 1543, ფრაუენბერგი, პრუსიის სამეფო) — პოლონელი და გერმანელი ასტრონომი, მათემატიკოსი, მექანიკოსი, ეკონომისტი და კანონიკოსი. სამყაროს ჰელიოცენტრული სისტემის შემქმნელი.

ბიოგრაფია
ნიკოლაი კოპერნიკი დაიბადა 1473 წლის 19 თებერვალს ქ. ტორუნში (პოლონეთში), მდიდარი ვაჭრის ნიკოლაი კოპერნიკის ოჯახში.

ნიკოლაის დედა — ბარბარა ვატცელროდე — განათლებული და ტორუნში ცნობილი მდიდარი მოსამართლის ლუკა ვატცელროდეს შვილი იყო. 10 წლის ნიკოლაის მამა გარდაეცვალა და მისი აღზრდა დედის ძმამ, ლუკა ვატცელროდემ იკისრა, ბიძის მითითებით ნ. კოპერნიკი ჯერ ტორუნის სამრევლო სკოლაში სწავლობდა, შემდეგ 18 წლისა უფროს ძმასთან, ანდრეისთან ერთად კრაკოვის უნივერსიტეტში გაგზავნეს, სადაც 1491-1495 წლებში სწავლობდა. იქ კოპერნიკი ასტრონომიამ გაიტაცა და ბიძის იმედები მთლიანად ვერ გაამართლა. ამის შემდეგ იგი ბოლონიის უნივერსიტეტში მიავლინეს. იქ მან გაიცნო ასტროლოგიის პროფესორი დ. ნოვარა, რომელსაც ასტრონომიაში დიდი ცოდნა არ ჰქონდა, თუმცა მზეზე დაკვირვებები უყვარდა.

ნოვარას რჩევით კოპერნიკმა ჯერ მთვარეზე დაიწყო დაკვირვებები. პირველი მეცნიერული დაკვირვება ასტრონომიაში მან 1497 წლის 9 მარტს ჩაატარა. პტოლემეოსის თეორიის თანახმად, კვადრატურის პერიოდში მთვარე დედამიწასთან ორჯერ უფრო ახლოს უნდა იყოს, ვიდრე ახალი მთვარისა და სავსე მთვარის დროს; სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, მთვარის დისკოს დიამეტრი ამ დროს ორჯერ დიდი უნდა იყოს. 1497 წლის 9 მარტს პირველ მეოთხედთან ახლოს მთვარის დისკო ფარავდა კაშკაშა ვარსკვლავს — ალდებარანს. ამ დაკვირვებებისათვის კოპერნიკი განსაკუთრებით მოემზადა და დიდი ყურადღებით ჩაატარა იგი. დაკვირვებათა შედეგებმა კოპერნიკი დაარწმუნა პტოლემეოსის შეცდომაში. აღმოჩნდა, რომ კვადრატურაში მყოფ მთვარემდე მანძილი თითქმის ისეთივეა, როგორიც ახალი მთვარის ან სავსე მთვარის დროს. ამგვარად, კოპერნიკმა პირველი იერიში მიიტანა პტოლემეოსის თეორიაზე.

1498 წელს ბოლონიის უნივერსიტეტში სწავლის გასაგრძელებლად კოპერნიკთან მისი ძმა — ანდრეიც ჩავიდა. 1500 წელს ძმები კოპერნიკები ბოლონიიდან რომში გადასახლდნენ, სადაც ერთი წელი დაჰყვეს. კოპერნიკი აქაც აგრძელებდა ასტრონომიულ დაკვირვებებს. 1500 წლის 5 და 6 ნოემბერს იგი აკვირდებოდა მთვარის დაბნელებას. 1501 წელს კოპერნიკი ჯერ პადუაში იმყოფებოდა, შემდეგ კი ფერარაში. აქ იგი გაეცნო 1501 წელს გამოცემულ ჯ. ვალის წიგნს, საბუნებისმეტყველო-მათემატიკურ მეცნიერებათა თავისებურ ენციკლოპედიას, რომელმაც მეცნიერების შარაგზაზე გამოიყვანა იგი და სამყაროს ახალი სისტემის შექმნაზე დააწყებინა ფიქრი. ამ წიგნიდან შეიტყო კოპერნიკმა პლუტარქოსის მიერ გადმოცემული ფილოლეის შეხედულებანი, რომელთა თანახმად დედამიწა, მზისა და მთვარის მსგავსად, „ცენტრალური ცეცხლის“ ირგვლივ ბრუნავს. ამავე წიგნში გაეცნო კოპერნიკი პონტოელი ჰერაკლიტეს და არისტარქე სამოსელის თეზისებს მზის ირგვლივ დედამიწის ბრუნვის შესახებ.

1512 წელს კოპერნიკი დაბრუნდა ქ. ფრომბორკში, სადაც მთავარი ტაძრის გალავნის ერთ-ერთ კოშკში დაიდო ბინა. როგორც ჩანს, ეს ბინა ასტრონომიული დაკვირვებებისათვის მოსახერხებელი იყო, ვინაიდან კოპერნიკი სიკვდილამდე იქიდან აღარსად გადასულა — მის კედლებში მან 31 წელი გაატარა. ამ ნაგებობას დღესაც „კოპერნიკის კოშკი“ ეწოდება.

ფრომბორკში კოპერნიკმა პირველი ოთხი წლის განმავლობაში განსაზღვრა: სატურნის მდებარეობა; შემოდგომის ბუნიობის წერტილის მდებარეობა; გაზაფხულის ბუნიობის წერტილის მდებარეობა; დაუკვირდა მარსისა და სატურნის ოპოზიციას მზესთან.

საზოგადოდ, ქ. ფრომბორკი არახელსაყრელი ადგილი იყო ასტრონომიული დაკვირვებებისათვის, რადგან იგი დიდ გეოგრაფიულ განედზე მდებარეობდა (54°22') და ამის გამო დაკვირვებები ძნელდებოდა. ამ გარემოებას ისიც ემატებოდა, რომ აქ ხშირი იყო ნისლიანი და ღრუბლიანი ამინდები. კოპერნიკი ხშირად ეუბნებოდა თავის მოწაფეს რეტიკს: „მე რომ შემეძლოს, ჩემი დაკვირვებების შედეგები სინამდვილეს რკალის ათი მინუტის სიზუსტით შევუთანხმო, მაშინ ისეთივე, მოხარული ვიქნებოდი, როგორც პითაგორა, როცა მან თავისი თეორემა დაამტკიცა“.

1539 წლის დასაწყისში ნიურნბერგიდან ფრომბორკში კოპერნიკთან ახალგაზრდა მათემატიკოსი ფონ ლაუხენი (რეტიკი) მიავლინეს. იგი ორი წლის განმავლობაში სწავლობდა კოპერნიკის შრომებს და 1540 წლის დასასრულს გდანსკში გამოაქვეყნა ნაწყვეტი კოპერნიკის შრომებიდან „პირველი მოთხრობის“ („ “) სახელწოდებით, ეს იყო კოპერნიკის თეორიის პირველი გამჟღავნება. 1541 წელს რეტიკი ისევ ნიურნბერგში დაბრუნდა და თან კოპერნიკის ხელნაწერი შრომები წაიღო რომში გამოსაცემად. ერთი წლის შემდეგ კოპერნიკმა თავისი შრომების შესავალი გაუგზავნა გამომცემლობას, მაგრამ წიგნის რედაქტორმა ოსიანდერმა ეს წინასიტყვაობა თვითნებურად შეცვალა: კოპერნიკისა ამოიღო და საკუთარი დაურთო, რომელშიც აღარ იყო კოპერნიკის თეორიის დასაბუთება. კოპერნიკის წიგნის შინაარსის გაგება მხოლოდ მათემატიკის მცოდნე მკითხველს შეეძლო, რასაც თვით ავტორიც აღნიშნავდა თავის „შესავალში“. ამიტომ ჭეშმარიტმა სწავლულებმა იგი სათანადოდ შეაფასეს. კოპერნიკის წიგნი ოსიანდერის წინასიტყვაობით ორჯერ გამოიცა (1566 წელს ბაზელში და 1617 წელს ამსტერდამში).

პირველ წიგნში კოპერნიკი ასაბუთებს, რომ დედამიწაც სფეროსებრია. შემდეგ ავტორი აღწერს ციური სხეულების მოძრაობას. მისი აზრით, ეს მოძრაობა თა ნაბარი და წრიულია. პლანეტების წრიულ და თანაბარ მოძრაობას ანტიკური ხანის მეცნიერებიც აღიარებდნენ. აქედან გამოგვაქვს დასკვნა, რომ კოპერნიკი ჯერ კიდევ არისტოტელეს გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა.

ამის შემდეგ კოპერნიკი იწყებს დედამიწის მოძრაობის იდეის მტკიცებას. დამამტკიცებელ საბუთად მას მოჰყავს ცის უზარმაზარი ზომები დედამიწასთან შედარებით. იგი წერდა, რომ, მართალია, ადამიანს დედამიწა თვალუწვდენელ სხეულად ეჩვენება, მაგრამ მისი სიდიდე სასრულია, ცისა კი უსასრულო; ამიტომ დედამიწა უნდა წარმოვიდგინოთ როგორც წერტილი სხეულზე. „...აქედან იმისი დასკვნა კი არ შეიძლება, რომ სამყაროს ცენტრში დედამიწაა მოთავსებული, პირიქით, გაცილებით უფრო საკვირველია სამყაროს ასეთი უსაზღვროების წრიული ბრუნვა 24 საათის განმავლობაში, და არა ისეთი მცირე ზომის სხეულისა, როგორიც მისი დედამიწა... ჩვენ არ ძალგვიძს ვიცოდეთ სამყაროს და დედამიწის უთანაზომობის სიდიდე“. ამ სიტყვებით კოპერნიკმა სამყაროს უსასრულობა აღიარა, რაც სავსებით შეესაბამება თანამედროვე წარმოდგენებს.

შემდეგ კოპერნიკი იწყებს იმის მტკიცებას, რომ დედამიწა არის პლანეტა, რომ იგი ბრუნავს არა მარტო საკუთარი ღერძის ირგვლივ, არამედ მზის ირგვლივაც. ამ საკითხის განხილვის დროს, კოპერნიკი იმ მეტად მნიშვნელოვან შედეგამდე მივიდა, რომ სამყაროს ცენტრში მზეა მოთავსებული.

ამგვარად უკუაგდო კოპერნიკმა არისტოტელესა და პტოლემეოსის შეხედულებანი დედამიწის უძრაობისა და გეოცენტრული სისტემის შესახებ. ამიტომ იყო, რომ კოპერნიკს „ცის კოლუმბი“ უწოდეს. კოპერნიკი წერდა: „ამგვარად, ჩვენ აღმოვაჩინეთ სამყაროს აღნაგობის საოცარი ჰარმონია და გარკვეული ჰარმონიული კავშირი მოძრაობასა და იმ სფეროთა სიდიდეს შორის, რომელთა აღმოჩენა სხვა გზით შეუძლებელია“.

კოპერნიკის ექვსტომეული საფუძვლად დაედო თანამედროვე ასტრონომიის განვითარებას, ხოლო შემდეგ — სამყაროს აღნაგობის მატერიალისტურ კონცეფციას. კოპერნიკის შრომის „ციურ სფეროთა გარემოქცევის შესახებ“ პირველი წიგნი საფუძვლად დაედო მომდევნო საუკუნეების მეცნიერულ შემეცნებას და გადატრიალება მოახდინა ასტრონომიაში.

სამყაროს აგებულების ახალი თეორიის შექმნისას კოპერნიკი სხვა მეცნიერული პრობლემებისაგან მოწყვეტით კი არ მუშაობდა, არამედ თავის დაკვირვებებს მათთან ახლო კავშირში იხილავდა. ასე მოიქცა იგი, როცა ცის პრობლემები დედამიწას დაუკავშირა. პირველად კოპერნიკმა გამოთქვა აზრი იმის შესახებ, რომ დედამიწა ერთ-ერთი პლანეტაა და დედამიწაზე შეცნობილი და აღიარებული კანონები ციურ მოვლენებზეც გადაიტანა. მოძრაობის ფარდობითობის პრინციპი პირველად კოპერნიკმა შემოიღო. ეს არის მისი ერთ-ერთი დიდი დამსახურება, მართალია, ამ პრინციპის შესახებ ჯერ კიდევ ევკლიდე წერდა თავის „ოპტიკაში“, მაგრამ კოპერნიკამდე არავის გამოუყენებია იგი დამზერილი ციური სხეულების მოძრაობის გამოსარკვევად. ფარდობითობის პრინციპს კოპერნიკი თანმიმდევრობით ატარებდა ცის სფეროს ყოველდღიური მოძრაობისა და მზისა და პლანეტების დამზერილი გადაადგილების ახსნა-განმარტების დროს. ეს პრინციპი მას დაეხმარა ღერძის ირგვლივ დედამიწის ბრუნვის დასაბუთებაში. ფარდობითობის პრინციპის დახმარებით პირველად კოპერნიკმა დაასაბუთა, რომ დედამიწის ატმოსფერო დედამიწასთან ერთად ბრუნავს და ახსნა მზისა და პლანეტების წლიური მოძრაობები.

კოპერნიკს რომ სამყაროს აღნაგობაში მხოლოდ პლანეტების მოძრაობის ფარდობითობის პრინციპი გაეტარებინა, მას მეცნიერების ისტორიაში უკვდავი სახელი მაინც დარჩებოდა. მაგრამ, გარდა ამისა, მან პლანეტების განლაგების ძველი ასტრონომებისა და საკუთარი დაკვირვებების დაწვრილებითი ანალიზიც მოგვცა. ამით განსხვავდება კოპერნიკის შრომა მის წინა ხანის მეცნიერთა შრომებისაგან. ძველი ასტრონომები სულ არ უწევდნენ ანგარიშს იმას, ეთანხმება თუ არა შექმნილი თეორია პრაქტიკას. კოპერნიკი ასეთ მიდგომას აშკარად გმობდა.

პლანეტებს კოპერნიკმა დედამიწის თვისებები მიაწერა. პირველად მან გამოთქვა აზრი, რომ პლანეტებსაც სფერული ფორმა აქვს. კოპერნიკამდე კი თვლიდნენ, რომ ციური სხეულები განსაკუთრებული ნივთიერებისაგან — ციური ეთერისაგან შედგება და ბუნების ცნობილ კანონებს არ ემორჩილება. კოპერნიკის იდეა ციური სხეულებისა და დედამიწის მატერიის მსგავსების შესახებ საფუძვლად დაედო თანამედროვე მეცნიერულ შემეცნებას — სამყაროს მატერიის ერთიანობის პრინციპებს.

სამშობლოს დამოუკიდებლობისათვის მებრძოლი კოპერნიკი ჩაბმული იყო აქტიურ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. მოღვაწეობას ეწეოდა როგორც ექიმი, ეკონომისტი, ასტრონომი და სხვა. მისი მთავარი დამსახურებაა სამყაროს ჰელიოცენტრული სისტემის შექმნა. სამყაროს გეოცენტრული სისტემის რევიზიის შედეგად, რაც კოპერნიკის წინა პერიოდში დაიწყო და მსოფლიო ისტორიაში გეოგრაფიული აღმოჩენებით და სხვა მოვლენებით გამოწვეული დიდი გარდატეხის ეპოქას თანხვდა, კოპერნიკმა ცაზე დაკვირვებული მოვლენები აღწერა მზესთან დაკავშირებული ათვლის ახალი სისტემის თვალსაზრისით: აღიარა, რომ მზე წარმოადგენს ღედამიწის წრიული მოქცევის ცენტრს, და სხვა პლანეტებიც მზეს გარემოექცევიან. ამით მან მოხსნა ყველა შეუსაბამობა დაკვირვებულსა და გეოცენტრული თეორიით ნაკარნახევ შედეგებს შორის, რაც იმ დროისათვის გამოავლინა ცის მოვლენების გახშირებულმა დაკვირვებებმა ადრე მოფიქრებული მოძღვრება მან საბოლოოდ ჩამოაყალიბა თხზულებაში „ცის სფეროების გარემოქცევათა თაობაზე“ , რომელიც გამოქვეყნდა 1543 წელს, მისი სიკვდილის წინა დღეებში. წიგნს დიდი შემეცნებითი მნიშვნელობა ჰქონდა, კერძოდ, დედამიწა, რომელიც მანამდე სამყაროს შუაგულში მოთავსებულ განსაკუთრებულ სხეულად წარმოედგინათ, კოპერნიკის მოძღვრების მიხედვით, რიგით პლანეტებთან იქნა გათანაბრებული; გამოირკვა, რომ დედამიწა და ცის სხეულები ერთსა და იმავე კანონებს ექვემდებარებიან; წამოიჭრა სამყაროს ერთიანობის იდეა.

კოპერნიკი გარდაიცვალა 1543 წლის 24 მაისს ფრომბორკში 70 წლის ასაკში; დაკრძალულია იქვე, ფრომბორკის ტაძარში. სიკვდილის წინ მან მიიღო რეტიკის მიერ გამოგზავნილი დასტამბული შრომა „ციურ სფეროთა გარემოქცევის შესახებ“, მაგრამ იგი ისე იყო დასუსტებული, რომ მისი გადასინჯვა ვერ მოახერხა. კოპერნიკის ეს შრომა რომის კათოლიკური ეკლესიის მიერ, პაპის პავლე -ის ბრძანებით 1616 წლის 5 მარტს აიკრძალა (აკრძალული იყო 1828 წლამდე).

 საუკუნეში კოპერნიკს ორი ძეგლი დაუდგეს პოლონეთში: ერთი ვარშავაში, ხოლო მეორე — კრაკოვის უნივერსიტეტის ეზოში. ვარშავის ძეგლის პიედესტალზე წერია: „მან შეაჩერა მზე და დაძრა დედამიწა“. მაგრამ თავისი მეცნიერული მემკვიდრეობის სახით ყველაზე დიდი ძეგლი მან მსოფლიოს ხალხებში დაიდგა.

კოპერნიკის გარდაცვალების შემდეგ მისი მოძღვრება თანდათან მტკიცდებოდა მსოფლიოს ცივილიზებულ ქვეყნებში. მას ყველგან გამოუჩნდა მომხრეები: თვით პოლონეთში — იან ჰეველიუსი, ინგლისში — რობერტ ჰუკი, ჯონ ფლემსტიდი, ისააკ ნიუტონი და ჯემს ბრადლეი, საფრანგეთში — ბერნარ ლე ბოვიე დე ფონტენელი, ნიდერლანდში — ქრისტიან ჰიუგენსი, რუსეთში მიხეილ ლომონოსოვი, საქართველოში — დავით და იოანე ბაგრატიონები და სხვები.

საქართველოში კოპერნიკის სახელი პირველად მოხსენიებული აქვს საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქ ანტონ -ს სხვადასხვა თხზულებაში, კერძოდ, „სწავლათა კიდობანში“, რომელიც 1818 წელს რუსულად ითარგმნა.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს კოპერნიკი.