მამედ აღა შაჰტახტინსკი

მამედ აღა შაჰტახტინსკი (; დ. 10 ივნისი, 1846 წელი, ერევანი, სომხეთი — გ. 2 დეკემბერი, 1931 წელი, ბაქო, აზერბაიჯანი) — აზერბაიჯანელი ენათმეცნიერი და საზოგადო მოღვაწე.

ცხოვრება და განათლება
მამედ აღა შაჰტახტინსკი დაიბადა 1846 წლის 10 ივნისს აზერბაიჯანულ ოჯახში, სოფელ შაჰტაქსტში, ერევანი, სომხეთი. ის მუსლიმად აღიზარდა და ბავშვობაში რელიგიურ სკოლაში სწავლობდა. ის სწავლობდა ტფილისის მამაკაცთა კლასიკურ გიმნაზიაში, რომელიც დაამთავრა 1863 წელს. შემდეგ კი უმაღლესი განათლება სანქტ-პეტერბურგში მიიღო. 1869 წელს მამედმა დაამთავრა ლაიფციგის უნივერსიტეტი და შეისწავლა ფილოსოფია, ისტორია და სამართალი. 1873 წელს იგი ჩაირიცხა -ის კურსზე, მაგრამ იძულებული გახდა დაბრუნებულიყო რუსეთში 1875 წელს მამის გარდაცვალების გამო.

1890-იანი წლების დასაწყისამდე მამედი მუშაობდა ჟურნალისტად და აქვეყნებდა სტატიებს რუსულ გაზეთებში , და ა.შ. 1891-1893 წლებში ის დაინიშნა გაზეთ „კასპიანის“ რედაქტორად.

მამედმა თბილისში აზერბაიჯანულენოვანი გაზეთის გამოშვება სცადა, თუმცა ეს მცდელობა დაბლოკა იმპერატორის ცენზურამ 1898 წელს. შაჰტახტინსკი შემდეგ დაბრუნდა პარიზში, არაბული, სპარსული და თურქული ენების შესასწავლად -სა და -ში.

კარიერა
1902 წელს შაჰტახტინსკი დაბრუნდა კავკასიაში და დასახლდა ტფილისში. აქ 1903 წლის მარტში მან დააარსა აზერბაიჯანულენოვანი გაზეთი - , რომელიც ეძღვნებოდა კავკასიელ მუსლიმთა აკადემიურ განმანათლებლობას. მისი სტატიები პროპაგანდას უწევდა ევროპეიზაციის აუცილებლობას. მისი აზრით ეს იყო ერთადერთი შესაძლო გზა სტაბილური და განვითარებული მომავლისკენ.

მან გააკრიტიკა ისლამური ფანატიზმი, რომელიც მისი აზრით იყო მთავარი დაბრკოლება აზერბაიჯანული კულტურის განვითარებაში და შეუთავსებელი იყო პროგრესის იდეასთან. მან ასევე უარყო პან-თურქიზმი, პოპულარული თეორია იმდროინდელ თურქულენოვან მეცნიერებსა და პოლიტიკურ აქტივისტებს შორის. ის იყო მშვიდობისმყოფელთა შორის 1905–1907 წლებში სომხურ-თათრული სისხლიანი ხოცვა-ჟლეტის დროს.

1907 წელს ის აირჩიეს რუსეთის იმპერიის მოწვევის სახელმწიფო სათათბიროს დეპუტატად ერევნის გუბერნიიდან. სათათბიროს დაშლის შემდეგ მუშაობდა სანქტ-პეტერბურგში დაფუძნებულ გაზეთ „რუსიაში“, რომლის რედაქტორი მაშინ პიოტრ სტოლიპინი იყო. 1908-1918 წლებში შაჰტახტინსკი საცხოვრებლად გადავიდა ახლო აღმოსავლეთში. იმავდროულად წერდა სტატიებს „ “-ისთვის. ამავე დროს ის მუშაობდა რუსეთის საელჩოში ოსმალეთის იმპერიაში 1909-1912 წლებში მთარგმნელად. 1919 წელს ის დაბრუნდა მაშინდელ დამოუკიდებელ აზერბაიჯანში და დაიწყო მუშაობა პროფესორად ახლად დაარსებულ აზერბაიჯანის სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

ანბანის რეფორმის წინადადება
შაჰტახტინსკი იყო იმ მრავალრიცხოვან მეცნიერთა შორის, რომლებიც აზერბაიჯანული ენის ანბანის და სპარსულ-არაბული დამწერლობის რეფორმის განხორციელებას ცდილობდნენ.

1879-1903 წლებში შაჰტახტინსკიმ შექმნა რამდენიმე მოდელი აზერბაიჯანულისთვის, ზოგიერთი მათგანი რომაული იყო, თუმცა არცერთი მათგანი არ გამოუყენებიათ პრაქტიკაში. იგი დაესწრო აღმოსავლეთის ხალხთა კონგრესს 1920 წელს და იყო თარჯიმანი. 1923 წელს შაჰტახტინსკი იყო სპეციალური ოთხკაციანი კომიტეტის წევრი, რომლებმაც შეიმუშავეს ახალი რომაული დამწერლობის ანბანი აზერბაიჯანულისთვის, როგორც ჩანს, შაჰტახტინსკის ერთ-ერთ ძველ მოდელზე დაყრდნობით. ეს რეფორმა მან დაიცვა ბაქოში (1926) პირველ თურქულ კონგრესზე .ახალი ანბანი 1928 წელს შეიმუშავეს და გამოიყენებოდა 1939 წლამდე. შემდეგ ეს ანბანი შეიცვალა კირილიცით.

გარდაცვალება
შაჰტახტინსკი გარდაიცვალა 1931 წლის 2 დეკემბერს, ბაქოში, აზერბაიჯანი.