ერდოღანიზმი

ერდოღანიზმი — თურქეთის პრეზიდენტისა და ყოფილი პრემიერ-მინისტრის, რეჯეფ თაიფ ერდოღანის პოლიტიკური იდეები და დღის წესრიგი. იგი პრემიერ-მინისტრი გახდა 2003 წელს და ამ თანამდებობაზე იმყოფებოდა 2014 წლამდე, შემდეგ კი პრეზიდენტად აირჩიეს. ქარიზმატული ხელისუფლების მნიშვნელოვანი მხარდაჭერით, ერდოღანიზმი აღიარებულია როგორც „ყველაზე ძლიერი მოვლენა თურქეთში ქემალიზმის შემდეგ“ და ფართო მხარდაჭერით სარგებლობდა მთელ ქვეყანაში 2018 წლის თურქეთის ეკონომიკურ კრიზისამდე, რამაც ერდოღანის პოპულარობის მნიშვნელოვანი დაცემა გამოიწვია. მისი იდეოლოგიური ფესვები თურქული კონსერვატიზმიდან მომდინარეობს და მისი ყველაზე გამორჩეული პოლიტიკური მიმდევარია სამართლიანოიბისა და განვითარების პარტია , რომელიც თავად ერდოღანმა დააარსა 2001 წელს. ზოგიერთი მას მესამე გზის იდეოლოგიად მიიჩნევს.

მიმოხილვა
კონსერვატიული დემოკრატიის პერსონიფიცირებული ვერსიის სახით, ერდოღანიზმის ძირითადი იდეალები მოიცავს რელიგიურად შთაგონებულ ძლიერ ცენტრალიზებულ ხელმძღვანელობას, რომელიც დაფუძნებულია უპირატესად საარჩევნო თანხმობაზე და ნაკლებად - ხელისუფლების დანაწილებისა და ინსტიტუციური შეზღუდვების პრინციპზე. კრიტიკოსები ხშირად უწოდებენ ერდოღანის პოლიტიკურ შეხედულებებს ავტორიტარულ და არჩევით დიქტატურას. ერდოღანიზმის არჩევნებზე ორიენტირებული მსოფლმხედველობა ხშირად აღიწერებოდა როგორც ილიბერალური დემოკრატია უცხოელი ლიდერების, მაგალითად, უნგრეთის პრემიერ-მინისტრის ვიქტორ ორბანის მიერ.

ერდოღანიზმზე ასევე ძლიერ ახდენს გავლენას „ახალი თურქეთის“ დაფუძნების სურვილი, რაც გულისხმობს თურქული რესპუბლიკის დამფუძნებლის, ქემალისტური პრინციპებიდან გადახვევას და ისეთი კონსტიტუციური იდეალების გაუქმებას, რომლებიც წინააღმდეგობაში მოდის ერდოღანის ხედვასთან, მაგალითად სეკულარიზმი. ერდოღანიზმის მხარდამჭერები ხშირად მოუწოდებენ ოსმალეთის იმპერიის კულტურული და ტრადიციული ღირებულებების აღორძინებისკენ და აკრიტიკებენ დასავლურ სოციალურ რეფორმებსა და მოდერნიზაციას, რომლებიც დაიწყო თურქული რესპუბლიკის დამფუძნებელმა, მუსტაფა ქემალ ათათურქმა. ერდოღანიზმის ფუძემდებლური მხარდაჭერა ძირითადად მომდინარეობს ერდოღანის პიროვნების კულტის განვითარებიდან, აგრეთვე ქარიზმატული ავტორიტეტის გაბატონებიდან. ერდოღანის, როგორც თურქული კონსერვატიული ღირებულებების ინდივიდუალური აგენტის როლი გამოვლინდა თურქეთის საპრეზიდენტო არჩევნების ისეთ სლოგანში, როგორიცაა „ხალხის კაცი“, თურქულად — „ “.

ისტორია
ტერმინი „ერდოღანიზმი“ პირველად გაჩნდა ერდოღანის 2011 წლის საერთო არჩევნებში გამარჯვების შემდეგ, სადაც იგი ძირითადად აღიწერებოდა როგორც პარტიის კონსერვატიული დემოკრატიული იდეალების შერწყმა ერდოღანის დემაგოგიასა და პიროვნების კულტთან. ტერმინის გამოყენება გაიზარდა ერდოღანის გლობალურ სცენაზე უფრო მეტი აღიარების პარალელურად, რაც ძირითადად მისი პროაქტიული საგარეო პოლიტიკური იდეებით იყო გამოწვეული, რომლებიც დაფუძნებული იყო ნეო-ოსმალეთის კონცეფციაზე — ფაქტორზე, რომელსაც ერდოღანიზმი მთლიანად მოიცავს.

ძირითადი ღირებულებები
მუსტაფა აქიოლი ერდოღანიზმს აღიქვამს იდეოლოგიად, რომელიც ძირეულად დაფუძნებულია ერდოღანის პიროვნების კულტზე, მას ახასიათებს პოპულისტური ავტორიტარიზმი, რომელიც მსგავსია პუტინიზმისა რუსეთში. აქიოლი ასევე აღწერს ერდოღანიზმის ძირითად ატრიბუტებს: ოსმალეთის იმპერიის განდიდება, პანისლამიზმი, თურქული ნაციონალიზმი, დასავლური პოლიტიკური ჩარევისადმი სკეპტიციზმი შუა აღმოსავლეთში, ქემალიზმის უარყოფა, დემოკრატიული პროცესისა და არჩევნების შეზღუდვა. სხვა მკვლევართათვის ანტი-ქემალისტური პოლიტიკური მიმართულება გაიგივებულია ანტი-დასავლურ მიდგომასთან.

კონფლიქტი ისლამიზმთან
მიუხედავად იმისა, რომ ერდოღანიზმის ელემენტები, კერძოდ მისი მხარდამჭერების პოლიტიკური რიტორიკა, შთაგონებულია ისლამიზმიდან, ერდოღანის გარშემო არსებული პიროვნების კულტის გავრცელებამ იზოლაცია გამოიწვია მაღალი რანგის ისლამისტებში, რომლებიც სკეპტიკურად არიან განწყობილი მისი გავლენის მიმართ სახელმწიფო პოლიტიკაში. ერდოღანიზმის ცენტრალური თემა — ერდოღანის უზენაესი და ყოვლისმომცველი ავტორიტეტი — გააკრიტიკეს ისლამისტებმა, რომლებიც მიიჩნევენ, რომ მორწმუნეთა ერთგულება არ უნდა იყოს მიმართული ლიდერისადმი, არამედ მხოლოდ ალაჰისა და ისლამის სწავლებისადმი. კერძოდ, კეთილდღეობის პარტიამ განაცხადა, რომ ერდოღანიზმი არ არის დაფუძნებული ისლამიზმზე, არამედ წარმოადგენს ავტორიტარიზმს, რომელიც იყენებს რელიგიურ რიტორიკას საარჩევნო ბაზის კონსერვატიული ნაწილის მხარდაჭერის შესანარჩუნებლად.