iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჩაჟაში

ჩაჟაში — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში, უშგულის თემის ცენტრი (სოფლები: ლამჯურიში, მურყმელი, ჟიბიანი, ჩაჟაში, ჩვიბიანი).

ეტიმოლოგია
ჩაჟაში სვანურად ნიშნავს ცხენების სადგომს (ჩაჟ „ცხენი“). ლეგენდის თანახმად, უშგულში ასული თამარ მეფე ცხენებს ამ სოფელში აჩერებდა.

მდებარეობა
ჩაჟაში მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარეების ენგურისა და შავწყალა-ქვიშარას შესართავთან, ზღვის დონიდან 2160 მეტრზე, მესტიიდან 45 კმ. სოფელში არის საჯარო სკოლა.

ღირსშესანიშნაობები
ამჟამად ჩაჟაში მუზეუმადაა გამოცხადებული. მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა ნუსხაში დაცული კომპლექსი აერთიანებს 13 კოშკს, 4 ციხე-სახლს, 21 მაჩუბს, 11 ხალხურ საცხოვრებელსა და 1 ათეულზე მეტ დამხმარე ნაგებობას. უშგულის თემის სოფლებიდან ყველაზე მეტი სვანური კოშკი ჩაჟაშშია შემორჩენილი. სოფელში არის უშგულის არქეოლოგიური მუზეუმი.

სოფლის სამხრეთით, მთაზე დგას - საუკუნეების ციხე-სიმაგრე, რომელიც შედგება გალავნისა და სამი კოშკისაგან. მათგან ორი სანახევროდ დანგრეულია, ხოლო ერთი თითქმის პირვანდელი სახითაა შემონახული. ციხე უშგულის ოთხივე სოფელს გადაჰყურებს. გადმოცემის თანახმად, ეს თამარ მეფის საზამთრო რეზიდენცია იყო.

სოფლის ახლოს დგას ასევე შუა საუკუნეების კოშკი, რომელსაც თამარ მეფის საზაფხულო კოშკს უწოდებენ. რეზიდენცია მოიცავდა მეორე კოშკსაც, რომლის მხოლოდ ნანგრევებია შემორჩენილი და ეკლესიას. ეკლესია საუკუნისაა და წმინდა გიორგის სახელზეა აგებული. გეგმით მართკუთხა ქვის მცირე ზომის ნაგებობაა, ინტერიერში ქვისავე კანკელია.

სოფელში დგას მაცხოვრის - საუკუნეების ეკლესია, რომელსაც შემორტყმული აქვს გალავანი. ნაშენია ქვით და აქვს ქვისავე კანკელი. დასავლეთის მხრიდან მიშენებული აქვს სტოა. სტოაში შესასვლელი სამხრეთის მხრიდანაა. ეკლესია მოხატულია, საკურთხევლის კონქში გამოსახული არის ვედრების სცენა და მთავარანგელოზები, ჩრდილოეთ კედელზე — ჯვარცმა, ხარება, ღვთისმშობლის მიძინება, სამხრეთ კედელზე — ამაღლება, ფერისცვალება და სხვ.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 28 ადამიანი.

გალერეა
როკა

როკა — ისტორიული სოფელი შიდა ქართლში, ლიახვის ხეობაში; ჯავის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზემო როკის, ქვემო როკისა და შუა როკის ძველი საერთო სახელწოდება.

როკა წერილობით წყაროებში („ძეგლი ერისთავთა“) პირველად საუკუნეში იხსენიება ვირშელ ქვენიფნეველის დვალებზე ლაშქრობასთან დაკავშირებით. როკას და როკისხევს ასევე მოიხსენიებს ვახუშტი ბატონიშვილი ( საუკუნე) და დასძენს, რომ „სუერს ზეით რომელი ლიახჳს ჴეობა აღვსწერეთ, არს უვენახო, უხილო; მსახლობელნი არიან ოსნი, დუალნი“. იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერის“ ( საუკუნის მიწურული) მიხედვით როკა ლიახვის ხეობის ოსებით დასახლებული სამეფო სოფელია. 1919–1920 წლებში სოფელი როკა იყო საქართველოს პირველი რესპუბლიკის წინააღმდეგ მიმართული ოსების ბოლშევიკური ამბოხების ცენტრი. 1920 წლის 20 ივნისს საქართველოს ჯარმა ბრძოლით დაიკავა სოფელი. რესპუბლიკის თავდაცვის საბჭომ მიიღო გადაწყვეტილება სოფელ როკის გაუქმების და გაქცეული ოსების უკან დაბრუნების აკრძალვის შესახებ.

საბჭოთა პერიოდში, 1922–1990 წლებში როკის სასოფლო საბჭო (ზემო როკა, ქვემო როკა, შუა როკა) შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ჯავის რაიონში. ამჟამად რუსეთის მიერ ოკუპირებული ტერიტორიაა. როკის ტერიტორიაზე შემორჩენილია გვიანდელი შუა საუკუნეების გეგმით ოთხკუთხა კოშკების ნანგრევები.
როკითის ბრძოლა

როკითის ბრძოლა — ბრძოლა 1684 წელს იმერეთის მეფე ალექსანდრე -სა და გურიის მთავარ გიორგი გურიელს შორის. გიორგი გურიელმა იმერეთის ტახტის დასაბრუნებლად კავშირი შეკრა ალექსანდრე -ის წინააღმდეგ. გურიელს მიემხრნენ რაჭის ერისთავი შოშიტა , ოდიშის ფაქტობრივი მმართველი გიორგი ლიპარტიანი, ჩიჯავაძეები, ლეჩხუმელი ფეოდალები და სხვები. ალექსანდრე -ს — პაატა აბაშიძე თავისი ქვეშევრდომი ზემოიმერლებით, მიქელაძეები და სხვები. ბრძოლა გაიმართა სოფელ როკითთან (ახლანდელი ბაღდათის მუნიციპალიტეტი). გაიმარჯვა ალექსანდრე -მ. ბრძოლაში დაიღუპნენ თვითონ გურიელი და შოშიტა . ტყვედ ჩავარდნილები გაყიდეს.
როკის უღელტეხილი

როკის უღელტეხილი — უღელტეხილი საქართველოსა და რუსეთის (ჩრდილოეთი ოსეთი) საზღვარზე, შიდა ქართლის მხარეში, ჯავის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მაღრან-დვალეთის კავკასიონის მთავარ ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2995 მ. მიდამო აგებულია იურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. დამახასიათებელია ალპური ლანდშაფტი. დიდი ლიახვის მარჯვენა შენაკადის — მდინარე როკისწყლის ხეობით შიდა ქართლს აკავშირებს მდინარე არდონის ხეობასთან ანუ ჩრდილოეთ ოსეთთან. 1984 წელს როკის უღელტეხილზე გაიხსნა როკის სატრანსპორტო გვირაბი, რომლის საერთო სიგრძეა 3730 მ.
ჩვიბიანი

ჩვიბიანი, ჩუბიანი (სვანურად ქვემო სოფელი) — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში, უშგულის თემში (სოფლები: ლამჯურიში, მურყმელი, ჟიბიანი, ჩაჟაში, ჩვიბიანი).

ჩვიბიანი მდებარეობს კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთით, მდინარე ენგურის მარცხნივ, ზღვის დონიდან 2080 მეტრზე, ჩაჟაშიდან 0,5 კმ.

სოფელში დგას მაცხოვრის სახელობის შუა საუკუნეების ეკლესია. ეკლესია დარბაზული ტიპისაა და შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. ყოველ 3 აგვისტოს იმართება სახალხო დღესსასწაული ლივსხვარი, რომელზეც ერთი წლის მონაცვლეობით ერთმანეთს აჯიბრებენ ვერძებსა და ხარებს, საბოლოოდ გამარჯვებულსაც და დამარცხებულსაც აუცილებლად დაკლავენ.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 27 ადამიანი.
როკისწყალი

როკისწყალი, როკიდონი — მდინარე საქართველოში, ჯავის მუნიციპალიტეტში, მაღრან-დვალეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ერმანისწყლის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 8 კმ, აუზის ფართობი 27,3 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 0,93 მ³/წმ. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმოვარდნები — ზაფხულ-შემოდგომაზე, წყალმცირობა — ზამთარში.
ჟიბიანი

ჟიბიანი — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში, უშგულის თემში (სოფლები: ლამჯურიში, მურყმელი, ჟიბიანი, ჩაჟაში, ჩვიბიანი).

ეტიმოლოგია
ჟიბიანი სვანურად ნიშნავს ზემო სოფელს.

მდებარეობა
ჟიბიანი მდებარეობს კავკასიონის სამხრეთით, მდინარე ენგურის მარცხნივ, ზღვის დონიდან 2100 მეტრზე.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 87 ადამიანი.

ისტორია
დაახლოებით 1870 წელს სვანეთში იმყოფებოდა დიმიტრი ერმაკოვი. მოგზაურობის დროს მან გადაიღო არაერთი ხატი, მათ შორის სოფელი ჟიბიანის საგანძურიდანაც. ხატები ნეგატივების მიხედვით აღწერილი აქვს მარი ბროსეს 1871 წლის ნაშრომში.

1910 წელს სვანეთში იმოგზაურა ექვთიმე თაყაიშვილმა ფოტოგრაფ დიმიტრი ერმაკოვთან ერთად. მოგზაურობისას თაყაიშვილმა აღწერა სოფელი, მასში არსებული ძეგლები თავისი საგანძურებითურთ.

ღირსშესანიშნაობები
ჟიბიანში დგას სამი ეკლესია. სოფელში ერთადერთ ხიან ადგილას დგას შუა საუკუნეების მაცხოვრის ეკლესია „უფალ“. ეკლესია ბაზლიკის ტიპისაა, აღმოსავლეთით გამოყოფილი აქვს საკურთხევლის აფსიდი. შესასვლელი დასავლეთის მხრიდანაა.

სოფელის განაპირას დგას წმინდა გიორგის ეკლესია „ჯგრაგ”. ეკლესია განვითარებული შუა საუკუნეებისაა, ბაზილიკის ტიპის. ეკლესიას გარს არტყია გალავანი.

სოფლის ჩრდილოეთით დგას სვანეთის დიდი სალოცავი — უშგულის ლამარია.

გალერეა
რომანოვული ცხვარი

რომანოვული ცხვარი — საქურქე მიმართულების უხეშმატყლიანი ჯიში. გამოიყვანეს იაროსლავლის გუბერნიის ვოლგისპირა რაიონების გლეხებმა – საუკუნეებში საქურქე თვისებების მხრივ საუკეთესო ადგილობრივი ჩრდილო მოკლეკუდიანი ცხვრების გადარჩევისა და შერჩევის გზით. სახელწოდება მიიღო იმ ადგილის — რომანოვ-ბორისოგლებსკის მაზრის მიხედვით (ახლანდელი ტუტაევის რაიონი, იაროსლავლის ოლქი), სადაც პირველად გავრცელდა. რომანოვული ცხვარი იძლევა მსოფლიოში საუკეთესო საქურქე ტყავს, განსაკუთრებით ძვირფასია 6-8 თვის ბატკნის ტყავი.
კალის თემი

კალა — თემი მესტიის მუნიციპალიტეტში. შედგება 6 სოფლისგან: ლალხორი (თემის ცენტრი), დავბერი, ვიჩნაში, იფრარი, ხალდე, ხე. კალის თემში შედიოდა ასევე სოფლები აგრაი და ლასკრალი, რომლებიც დაცლილია მოსახლეობისგან.

მდებარეობა
კალა მდებარეობს ჩხუტნერის ქედის სამხრეთით, მდინარეების ენგურისა ხალდეჭალის შესართავთან. თემის სიმაღლე მერყეობს ზღვის დონიდან 1760 მეტრიდან 1840 მეტრამდე. კალაში გადის მესტია-უშგულის საავტომობილო გზა.

დემოგრაფია
სოფლების მიხედვით
ღირსშესანიშნაობები
იფრარის საუკუნის ეკლესია
 საუკუნის წმ. კვირიკეს ეკლესია (ლაგურკა) სოფელ ხეში
ფრედერიკო ბორელ გარსია

ფრედერიკო ბორელ გარსია (დ. 3 იანვარი, 1912 — გ. 5 სექტემბერი, 1936) — ესპანეთის რესპუბლიკის არმიის ჯარისკაცი ესპანეთის სამოქალაქო ომის წლებში. ცნობილი გახდა რობერტ კაპას მიერ მისი სიკვდილის მომენტში გადაღებული სურათით „დაცემული ჯარისკაცი“.

არსებობს ვერსია, რომ სურათი დადგმულია და მასზე გამოსახული პიროვნება არ არის გარსია.
ნისეტო ალკალა სამორა

ნისეტო ალკალა სამორა-ი-ტორესი (; 6 ივლისი 1877, პრიეგო-დე-კორდოვა, ესპანეთი — 18 თებერვალი 1949, ბუენოს-აირესი, არგენტინა) - ესპანეთის მეორე რესპუბლიკის პირველი პრემიერ მინისტრი (1931) და პირველი პრეზიდენტი (1931-1936).

ბიოგრაფია
დაიბადა მიწათმოქმედების ოჯახში. იურიდიული განათლება მიიღო გრანადისა და მადრიდის უნივერსიტეტებში.
რესპუბლიკელები (საინფორმაციო ბიულეტენი)

„რესპუბლიკელები“ — საქართველოს რესპუბლიკური პარტიის საინფორმაციო ბიულეტენი. გამოდიოდა 2008-2010 წლებში, ქართულ ენაზე. ბიულეტენის ტირაჟი 3000 ეგზემპლარია, რომელიც რესპუბლიკური პარტიის წევრებსა და მხარდამჭერებში ვრცელდება. რედკოლეგიის წევრები იყვნენ: ლევან ბერძენიშვილი, დავით ზურაბიშვილი, ფრიდონ საყვარელიძე, ივლიანე ხაინდრავა, მერაბ ქათამაძე (რედაქტორი).
ექვსპენსიანი

ექვსპენსიანი — ინგლისური მონეტა. ინგლისში აგრეთვე უწოდებდნენ -ს და ნახევარშილინგს . იჭრებოდა 1551-დან 1971 წლამდე. 1946 წლამდე იჭრებოდა ვერცხლისგან, შემდგომ კი სპილენძ-ნიკელის შენადნობისგან. ხმარებიდან ამოიღეს მას შემდეგ, რაც დიდ ბრიტანეთში შემოიღეს ათობითი ფულის სისტემა. უტოლდებოდა 2,5 ახალ პენსში, რამდენადაც ასეთია მონეტა არ არსებობდა, 2 ექვსპენსიანი მონეტა (იხ. შილინგი) შეიძლებოდა გადაცვლილიყო ახალ 5 პენსში. ექვსპენსიანი, ფაქტობრივად, ხმარებაში იყო 1980 წლამდე. იჭრებოდა აგრეთვე დიდი ბრიტანეთის კოლონიებში და მის შემადგენლობაში მყოფ ტერიტორიებზე.
შოტლანდიური გირვანქა სტერლინგი

შოტლანდიური გირვანქა — ფულის ერთეული შოტლანდიაში, რომელიც მიმოქცევაში იყო — საუკუნეებში. შროტლანდიური ბანკების მიერ დღევანდელ დროში გამოშვებულ ბანკოტებს, ასევე, ზოჯერ უწოდებენ „შოტლანდიურ გირვანქას“. მიუხედავად იმისა, რომ შოტლანდია დიდი ბრიტანეთის შემადგენელი ნაწილია, სამ შოტლანდიურ ბანკს აქვს უფლება გამოუშვას საკუთარი ბანკნოტი, თუმცა ოფიციალურად ამ ბანკნოტებს არ ჰქვიათ „შოტლანდიური გირვანქა“.
იფრარი

იფრარი, იფრალი — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში, კალის თემში (სოფლები: დავბერი, ვიჩნაში, იფრარი, ლალხორი, ხალდე, ხე). მდებარეობს მდინარე ენგურის მარჯვნივ, ზღვის დონიდან 1800 მ. სოფელში დგას საუკუნის ეკლესია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 14 ადამიანი.
კრისტალი

კრისტალი (ბერძნ. , თავდაპირველად – ყინული, შემდეგ – მთის ბროლი, კრისტალი) – ერთგვაროვანი მყარი სხეული, რომელიც ბუნებრივადაა დაწახნაგებული. კრისტალის ფორმას, მის სიმეტრიას განსაზღვრავს კრისტალის ამგები ატომების კანონზომიერი განლაგება, სამგანზომილებიანი პერიოდული წყობა - კრისტალური მესერი, რომელიც ყოველ კონკრეტულ ნივთიერებაში გარკვეული სიმეტრიის მქონე კრისტალური ატომური სტრუქტურების სახითაა. კრისტალს ახასიათებს ანიზოტროპია. კრისტალი მყარი სხეულის ენერგეტიკულად წონასწორული მდგომარეობაა.

ბუნებრივი და ხელოვნური მყარი მასალის უმეტესობა პოლიკრისტალურია (მრავალი წვრილ-წვტილი კრისტალისგაბ შედგება). ცალკე განვითარებულ კრისტალებს მონოკრისტალებს უწოდებენ. კრისტალი ძირითადად წარმოიქმნება ხსნარიდან, მდნარიდან და აირადი ფაზიდან, აგრეთვე მყარი ნივთიერების ფაზური გარდაქმნისას. (კრისტალიზაცია). კრისტალთა მასა მერყეობს სუბმიკროსკოპული კრისტალების მასიდან რამდენიმე ათეულ ტ-მდე.
ლალხორი

ლალხორი — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში, კალის თემის ცენტრი (სოფლები: ლალხორი, აგრაი, დავბერი, ვიჩნაში, იფრარი, ლასკრალი, ხალდე, ხე). მდებარეობს კავკასიონის სამხრეთით, მდინარეების ხალდეჭალის და ენგურის შესართავთან, ზღვის დონიდან 1760 მ.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 24 ადამიანი.
დავბერი

დავბერი — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში, კალის ადმინისტრაციული ერთეული (სოფლები: დავბერი, ვიჩნაში, იფრარი, ლალხორი, ხალდე, ხე).

მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის სამხრეთით, მდინარე ენგურის მარჯვნივ, ზღვის დონიდან 1840 მ., მესტიიდან 42 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 12 ადამიანი.
ლასკრალი

ლასკრალი — ნასოფლარი საქართველოში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ კალთაზე, ენგურის ხეობაში, ზღვის დონიდან 1800 მ., მესტიიდან 41 კმ., ლალხორიდან 2 კმ. საბჭოთა პერიოდში შედიოდა კალის სასოფლო საბჭოში, მოქმედებდა უშგულის მეცხოველეობის მეურნეობა.

დემოგრაფია
2002 და 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.
ატომის ბირთვი

სადაც _0 მნიშვნელობა (1.2-1.4)·10–13 სმ ინტერვალში ძევს.

პროტონებისა და ნეიტრონების მასათა ჯამსა და ბირთვის ნამდვილ მასას შორის \ სხვაობას, ენერგეტიკული ერთეულებით, უწოდებენ ბმის ენერგიას: =\ ^2 იგი უდრის ატომის ბირთვად პროტონებისა და ნეიტრონების შეერთებისას განთავისუფლებულ ენერგიას და, მაშასადამე, იმ ენერგიას, რომელიც უნდა დაიხარჯოს ყველა პროტონისა და ნეიტრონის ატომის ბირთვიდან გასათავისუფლებლად .

ატომის ბირთვის ბმის ენერგიის ნუკლონთა საერთო რიცხვზე გაყოფით ღებულობენ ერთ ნუკლონზე მოსულ საშუალო ბმის ენერგიას. ერთ ნუკლონზე მოსული საშუალო ბმის ენერგია ელემენტთა პერიოდული სისტემის დასაწყისში სწრაფად იზრდება, შემღეგ კი უფრო ნელა და საშუალო წონის ატომის ბირთვისთვის პრაქტიკულად უცვლელი რჩება. მძიმე ატომის ბირთვის არეში გადასვლისას ერთ ნუკლონზე მოსული საშუალო ბმის ენერგია თანდათან კლებულობს.

ატომის ბირთვის შედარებით დიდი მას-დეფექტი, ე. ი. განსხვავება ბირთვის შემადგენელი ნუკლონების მასათა ჯამსა და ბირთვის მასას შორის, იმით არის განპირობებული, რომ ნუკლონებს შორის მოქმედებს ძალზე ძლიერი მიზიდვის ძალები. ეს ძალები მეტად მცირე მანძილზე (10–13 სმ) მოქმედებენ და თავისი ბუნებით ძირფესვიანად განსხვავდებიან სხვა (გრავიტაციული, ელექტრომაგნიტური და ა. შ.) ძალებისაგან. ბირთვულ ძალებს ეთანადება ურთიერთქმედების უარყოფითი ენერგია და ამიტომ, მდგრადი ბირთვის მასა ნაკლებია მასში შემავალი ნუკლონების მასათა ჯამზე.

ცალკეულ ნუკლონს აქვს საკუთარი მოძრაობის რაოდენობის მომენტი, რომლის \ ერთეულებით 1/2 უდრის. გარდა ამისა, ნუკლონები ატომის ბირთვში ასრულებენ ორბიტულ მოძრაობას, რომლის მომენტი ამავე ერთეულებით მთელი რიცხვის ტოლია. ამის შედეგად თვით ატომის ბირთვს აქვს მექანიკური მომენტი — სპინი. როდესაც ნუკლონთა რიცხვი კენტია, ატომის ბირთვის სპინი მთელ-ნახევარია, ხოლო, როცა ეს რიცხვი ლუწია, მომენტი მთელია (ან ნულია). პირველ შემთხეევაში ატომის ბირთვი ემორჩილება ფერმი-დირაკის სტატისტიკას, ხოლო მეორე შემთხვევაში — ბოზე-აინშტაინის სტატისტიკას.

ატომის ბირთვს აქვს მაგნიტური მომენტიც. ეს იმის შედეგია, რომ თვით ნუკლონებს აქვთ საკუთარი მაგნიტური მომენტი და, გარდა ამისა. მათს ორბიტულ მოძრაობასაც შეესაბამება გარკვეული მაგნიტური მომენტი. პროტონის საკუთარი მაგნიტური მომენტი უდრის 2.79 ბირთვულ მაგნიტონს, ხოლო ნეიტრონის მაგნიტური მომენტი ამავე ერთეულებით — 1.91. თუ პროტონებისა და ნეიტრონების რიცხვი ლუწია, მაშინ ბირთვის მაგნიტური მომენტი, ისევე როგორც სპინი, ნულის ტოლია. თუ ნეიტრონების რიცხვი კენტია, ატომის ბირთვის მაგნიტური მომენტი — 1.3-იდან +1-მდე ინტერვალშია, ხოლო თუ ნეიტრონების რიცხვი ლუწია, პროტონებისა კი კენტი. მაშინ –0.2-იდან +5.5-მდე.

ატომის ბირთვის კვადრუპოლური მომენტი გამოხატავს მასში ელექტრული მუხტის განაწილების გადახრას სფერული სიმეტრიიდან. გადახრა შეიძლება იყოს ორგვარი, მუხტი შეიძლება ღერძის გასწერივ წაგრძელდეს (სიგარის მსგავსად) და, პირიქით, მის გასწვრივ უფრო შემოკლებულად განაწილდეს (დისკოს მსგავსად), ვიდრე სხვა მიმართულების გასწვრივ. პირველ შვმთხვევაში კვადრუპოლური მომენტი დადებითია, ხოლო მეორე შემთხვევაში — უარყოფითი, რიცხვითი მნიშვნელობით კვადრუპოლური. მომენტი ატომის ბირთვის რადიუსის კვადრატის რიგისაა.

ატომის ბირთვის თვისებების გამოკვლევამ აღმოაჩინა პრაქტიკულად უშრეტი ენერგიის წყაროს არსებობა და დასახა მისი გამოყენების პერსპექტივა.
ხე (სოფელი)

ხე — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში, კალის თემში (სოფლები: დავბერი, ვიჩნაში, იფრარი, ლალხორი, ხალდე, ხე). მდებარეობს ჩხუტნერის ქედის სამხრეთით, მდინარე ენგურის მარჯვნივ, ზღვის დონიდან 1780 მ.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 4 ადამიანი.

ისტორიული ძეგლები
სოფლის მახლობლად მთაზე დგას წმ. კვირიკესა და ივლიტას სახელობის საუკუნის ეკლესია ლაგურკა, სადაც ყოველი წლის 28 ივლისს იმართება რელიგიური და სახალხო დღესასწაული — კვირიკობა. სოფელში მდებარეობს წმინდა ბარბარეს ეკლესია „ბარბალი“.
ვიჩნაში

ვიჩნაში — სოფელი საქართველოში (სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარე), მესტიის მუნიციპალიტეტში (კალის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს ჩხუტნერის ქედის სამხრეთით, მდინარე ენგურის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1760 მ-ზე, მესტიიდან 35 კმ-ის დაშორებით.

სოფელში დგას ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი — წმინდა ბარბარეს ეკლესია. ნაგებია ნაძვის ხის მორებით. კარი სამხრეთიდან აქვს, გადახურულია ფიქლით. აშენების თარიღი უცნობია. სოფელში შემორჩენილია 3 კოშკის ნანგრევები, დაზიანებული დარბაზ-მაჩუბები.
დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 18 ადამიანი.

}
ხალდე

ხალდე — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში, კალის თემში (სოფლები: დავბერი, ვიჩნაში, იფრარი, ლალხორი, ხალდე, ხე). მდებარეობს ჩხუტნერის ქედის სამხრეთით, ხალდეჭალის ხეობაში, ზღვის დონიდან 1900 მ. მესტიიდან 40 კმ.

ისტორია
ხალდე მოთავე იყო აჯანყებისა მეფის რუსეთის წინააღმდეგ. სოფლის მოსახლეობამ ბოლომდე იბრძოლა აჯანყების დროს, რის გამოც სოფელი თავის კოშკებიანად პირწმინდად გაანადგურეს. მას შემდეგ ხალდე დაცარიელდა, რუსეთის მთავრობამ აკრძალა ხალდეში დასახლება და მას „ახალი იფრარი“ დაარქვა. ხალდეს გმირებს სვანები დღესაც დიდი პატივით მოიხსენიებენ, მათზე შექმნილია სიმღერა-ფერხული „გაულ-გავხე“.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 3 ადამიანი.
აჩხოტი

აჩხოტი — ისტორიული ძეგლი, სოფელი საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში (სნოს თემი), მდებარეობს მდინარე თერგის მარჯვენა ნაპირზე, საქართველოს სამხედრო გზაზე. ზღვის დონიდან 1760 მეტრი, სტეფანწმინდიდან 5 კილომეტრი.

ისტორია
სოფელზე გადიოდა თბილის-ჟინვალ-დარიალის უძველესი სავაჭრო გზა. საუკუნის მეოთხედში არაგვის ერისთავების მოურავმა შიოლა ღუდუშაურმა აქ ოსები ჩამოასახლა და ყმებად გაიხადა. შემდგომში ეს უფლებები ხელში ჩაიგდეს აზნაურმა ყაზბეგებმა. თანდათან ოსების უმრავლესობა სოფლიდან ჩრდილოეთ ოსეთში გადასახლდა. მათ ნაცვლად აქ სოფელ სნოდან გადმოსული ოჯახები დასახლდნენ.

დემოგრაფია
2014 აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 167 კაცი.

1926 წლის აღწერის მონაცემებით სოფლის მოსახლეობის 12 %-ს წარმოადგენდნენ ქართველები, ხოლო 88 %-ს ოსები.
ახალციხე (ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი)

ახალციხე — ისტორიული ძეგლი, სოფელი საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში, სნოს თემში, კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე სნოსწყლის (თერგის შენაკადი) მარცხენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 1800 მეტრი, სტეფანწმინდიდან 12 კილომეტრი. სოფელში დგას - საუკუნის ბაზილიკა, რომელიც აღდგენილია საუკუნეში.

ისტორია
სოფელი შედიოდა არაგვის საერისთავოში, მისი მოურავი იყო არაგვის ერისთავის ყმა მარტია ღუდუშაური. 1439 წლის საბუთში გერგეტელ საყდრისშვილთა მძევლებს შორის მოხსენიებულია ორი ახალციხელიც. სოფელში იყო სალოცავი ხატები — კვირეხვთიშვილის (კვირელობის) ნიში, ლანგურის წმინდა გიორგი, კოპალე (ბიჭების), ელია (გოგონების).

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 35 კაცი.
ბურმასიგი

ბურმასიგი — ისტორიული ძეგლი, ნასოფლარი საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში (კობის თემი), თრუსოს ხეობაში, ხოხის ქედის სამხრეთი კალთის ძირას. მდინარე თერგის მარცხენა ნაპირზე. წოწოლთის შესართავთან. ზღვის დონიდან 2350 მეტრი, სტეფანწმინდიდან 41 კილომეტრი.

ისტორია
სოფელი საუკუნიდან ეკუთვნოდა არაგვის ერისთავებს, შემდეგ ქართლის მეფის ხელში გადავიდა. ი. ა. გიულდენშტედტი სოფელს „ბურმახევს“ უწოდებს.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში აღარავინ ცხოვრობს.
გაიბოტენი

გაიბოტენი — ნასოფლარი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ტყარშეტის მთის ძირში. მდინარე თერგის მარცხენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 1830 მეტრი, სტეფანწმინდიდან 6 კილომეტრი.

ისტორია
გაიბოტენი ქართულ საისტორიო წყაროებში საუკუნიდან იხსნება. სოფელი შედიოდა მდინარე თერგის მარცხენა სანაპირო ზოლის თავდაცვის ერთიან სისტემაში. სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით არის გვირაბი, რომლითაც მოსახლეობა სოფელ თოთში იხიზნებოდა. გვრაბის თავზე ქვის კიბეებიც ყოფილა. საუკუნის შუა წლებში გვირაბში ქვის კედელი ამოუშენებიათ და აქ ცხვარძროხის საწველი მოუწყვიათ. გაიბოტენი სამეფო საკუთრება იყო. მაგრამ მისი მოსახლეობის ნაწილი გერგეტის საყდრის ყმად ითვლებოდა. საუკუნიდან, არაგვის ერისთავა მომძლავრების შემდეგ, სოფელზე წილი ამ ფეოდალებმაც დაიდეს. საუკუნის 70-იან წლებში მათ საკუთარი მეურნეობის სამართავად თავიაანთი მოხელეები დანიშნეს. მოსახლეობის ერთი ნაწილი მათ ემორჩილებოდა, ნაწილი კი უშუალოდ სამეფო კარს და მეფის ,,მორიგე ჯარის’’ სიაში იყო შეყვანილი. სოფლის მიდამოებში მოიპოვება გვარჯილა, რომლისგანაც კირსა და თოფისწამალს ამზადებენ.

ეკლესია
სოფლის განაპირას, სამხრეთ-დასავლეთით მდებარეობს კვირე ღვთისშვილის ეკლესია. ეკლესია ნაგებია ქვითკირით და შეთეთრებულია კირით. სამხრეთით აქვს მოგრძო ოთხკუთხა ფორმის შესასვლელი. ჩრდილოეთით ეკლესია გორაკს ებჯინება, ამიტომ ამ მხარეს კედელი დაბალია. აღმოსავლეთისა და დასავლეთის კედლები ცენტრისკენაა აზიდული, რაც ორფერდა გადახურვას ქმნის. ეკლესია გადახურულია დიდი ბრტყელი ფიქალის ქვებით. კანკელი ქვითკირისაა. საკურთხეველში ტრაპეზი აგებულია სამი დიდი ბაზალტის ქვისგან. საკურთხეველი მთლიანად კირითაა შეთეთრებული.

დემოგრაფია
2014 აღწერის მონაცემებით სოფელში აღარავინ ცხოვრობს.
განისი

განისი — ნასოფლარი საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში (გუდაურის თემი), მდებარეობს ალევის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კალთაზე. მდინარე მთიულეთის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 1650 მეტრი, სტეფანწმინდიდან 40 კილომეტრი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში აღარავინ ცხოვრობს.

1926 წლის აღწერის მონაცემიებით სოფლის მაცხოვრებლები ოსები იყვნენ. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით 4 მაცხოვრებლისაგან 2 ქართველი და 2 ოსია.
გარბანი

გარბანი — სოფელი საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში (სიონის თემი), მდებარეობს მდინარე თერგის მარივენა ნაპირზე. მდინარე ტერხენის შესართავთან ახლოს, საქართველოს სამხედრო გზაზე. ზღვის დონიდან 1830 მეტრი, სტეფანწმინდიდან 8 კილომეტრი.

ისტორია
 საუკუნის დასაწყისში მას მოიხსენიებს ჰ. ი. კლაპროთიც. სოფლის ხევის ერთ-ერთი დასახლებაა. მასზე გამავალი გზა დიდ მნიშნელობას ანიჭებდა ამ დასახლების პუნქტს. სოფლის ზემოთ ტერასებზე, რომლებსაც „ძველ გარბანს“ უწოდებდნენ, ჩანს ნასახლარები. სოფელი მეწყერსა და ზვავს დაუნგრევია, რომლის გამოც მოსახლეობა მდინარე თერგის პირას დასახლენულა. ამ ახალ დასახლებას „ქვემო გარბანი“ ეწოდა. მისგან შემორჩენილია ნამოსახლარები და კოშკის ნანგრევები. გარკვეული დროის შემდეგ დასახლებას უფრო ზევით აუწევია, რომ - საუკუნის მიჯნაზე ხევში და არაგვის ხეობის სათავეებში თავის გავლენას ავრცელებდნენ კახეთის ქორეპისკოპოსები. შუა საუკუნეებში სოფელი ჩართული იყო ხევის სათავდაცვო სისტემებში.

გარბანის ეკლესია
სოფლის მახლობლად დგას - საუკუნეების წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესია. ძეგლი ერთანავიანი ბაზილიკაა. ტაძარი რესტავრირებამდე მოხატული იყო ფრესკებით, რომლებიც დროთა განმავლობაში განადგურდა, რესტავრაციის შემდგომ კი ისინი სრულად დაიკარგა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 329 კაცი.
გარბანის ეკლესია

გარბანის ეკლესია — ძველი ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის სოფელ გარბანში. ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.მდებარეობს სოფლის ზემოთ ტერასებზე ნასოფლარ გარბანას ტერიტორიაზე. ძეგლი ერთანავიანი ბაზილიკაა. განეკუთვნება – საუკუნეების მიჯნას. ეკლესიას ჩრდილოეთიდან სამკვეთლო, ხოლო სამხრეთიდან ფასადის მთელ სიგრძეზე გაყოლებული სტოა ეკვრის. ნაგებობის ფორმები ნათელი და ლაკონურია. დეკორატიული ელემენტები ფასადსა და ინტერიერში ძუნწადაა გამოყენებული.

უნდა აღინიშნოს რომ, ეკლესია მის რესტავრირებამდე მოხატული ყოფილა ფრესკებით, რომლებიც დროთა განმავლობაში განადგურდა, რესტავრაციის შემდგომ კი ისინი სრულად დაიკარგა. ტაძარი მამათა მონასტერი ყოფილა.
ერეთო (ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი)

ერეთო — სოფელი საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში (გუდაურის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს ღუდის ხეობაში, მდინარე მთიულეთის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 1960 მ-ზე, სტეფანწმინდიდან 53 კმ-ის დაშორებით. 2002 და 2014 წლების აღწერებით სოფელში მუდმივი მოსახლეობა არ არის.

ისტორია
ერეთო ღუდის ხეობის ერთ-ერთი ძველი დასახლებაა. ამ ადგილზე სოფლის აღმოცენებას ხელი შეუწყო მისმა მდებარეობამ ჩრდილოეთ კავკასიისკენ მიმავალი გზის ერთ-ერთ განშტოებაზე. სოფელზე გადიოდა ქსნის ხეობიდან გადმოსული ადგილობრივი მნიშვნელობის გზაც. სოფლის მოსახლეობა ძველი დროიდანვე ქართული იყო. საუკუნიდან კი ძირითადად ოსური გახდა. 1865 წელს ერეთო შედიოდა მთიანი ოლქის ქვემო მლეთის სასოფლო თემში და ცხოვრობდა 14 კომლი. სოფელში შემორჩენილია შუა საუკუნეების ციხესიმაგრის ნანგრევები.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში აღარავინ ცხოვრობს.

1926 წლის აღწერის მონაცემებით სოფლის მაცხოვრებლები ოსები იყვნენ.
ვარდისუბანი (ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი)

ვარდისუბანი (ყოფილი ტორნისა) — სოფელი საქართველოში (მცხეთა-მთიანეთის მხარე), ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში (სიონის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს ხევის კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე თერგის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1920 მ-ზე, სტეფანწმინდიდან 10 კმ-ში.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 48 კაცი.