iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მილხვევიასებრნი

მილხვევიასებრნი — მცენარის მჭამელი ხოჭოების ოჯახი. აქვთ 2-15 მმ სიგრძის კაშკაშა შეფერილობის სხეული. აერთიანებს 1300-მდე სახეობას. საქართველოში ცნობილია მილხვევიასებრთა 3 გვარი, რომელთა სახეობებიდან უფრო ხშირია ფოთლის პატარა რინქიტი , აზიანებს თესლოვანი და კურკოვანი კულტურების საფოთლე და საყვავილე კვირტებს. მსხლის დიდი რინქიტი , აზიანებს მსხლისა და ვაშლის კვირტებს, კოკრებს, ყლორტებსა და ნაყოფებს. ძირითადად გვხვდება ქართლში, მესხეთში, იმერეთსა და კახეთში. ფართოდაა გავრცელებულია ალუბლის რინქიტი , აზიანებს კვირტებს, ვაზის ანუ მსხლის მილხევევია აზიანებს ახალგაზრდა მსხლის ხეებსა და ვაზებს.
მიმოზა

მიმოზა — მცენარეთა გვარი მიმოზისებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი ბალახები, ბუჩქები, ლიანები და ხეებია. აქვთ თავაკებად ან თავთავისებრ ყვავილებად შეკრებილი წვრილი ყვავილები და პარკი ნაყოფი. თანაფოთლები ხშირად ეკლებად არის ქცეული.

მიმოზას 450-500 სახეობა უმთავრესად გავრცელებულია ტროპიკულ და სუბტროპიკულ ამერიკაში. მორცხვი მიმოზა ბუჩქი ან ნახევრად ბუჩქია. გავრცელებულია ორივე ნახევარსფეროს ტროპიკებში. შეხების ან დარტყმის საპასუხოდ, აგრეთვე შებინდებისას ფოთოლაკებს კეცავს და ქვევით ხრის.

ზოგჯერ მიმოზას ეძახიან შავი ზღვის სანაპიროზე მოშენებულ აკაციის გვარის სახეობებსაც, განსაკუთრებით კი ლეგა აკაციას.
მიმომხილველი

„მიმომხილველი“ — საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის ინსტიტუტის ორგანო. გამოდიოდა 1949–1953 წლებში. გამოვიდა 3 ტომი ( — 1949, — 1951, — 1953). რედაქტორი ნიკოლოზ ბერძენიშვილი. გამოცემის სახელწოდების გრაფიკული მონახაზი შესრულებულია ივანე ჯავახიშვილის ხელწერის მიხედვით. „მიმომხილველში“ დაბეჭდილია გამოჩენილ ქართველ მეცნიერთა ნარკვევები საქართველოს არქეოლოგიის, ეთნოგრაფიის, სოციალურ-ეკონომიკისა და პოლიტიკის ისტორიის, რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობის, საბჭოთა საქართველოს მშენებლობის აქტუალურ საკითხებზე, ნაშრომები წყაროთმცოდნეობისა და პალეოგრაფიის თემებზე, აგრეთვე რეცენზიები და კრიტიკული წერილები, სამეცნიერო მუშაობის ქრონიკა.
მინამოტო

მინამოტო — შუა საუკუნეების იაპონიის სამხედრო ფეოდალ-გამგებელი, სიოგუნების პირველი დინასტია (1192-1333). დააარსა იორიტომო მინამოტომ. მინამოტოს სიოგუნატის სამხედრო-ფეოდალური წოდება დაუპირისპირდა ძველ არისტოკრატიას (იმპერატორის მეთაურობით), რომლის მიწების მნიშვნელოვანი ნაწილი იორიტომო მინამოტომ დაურიგა თავის მომხრეებს ლენის სახით. ფორმალურად იმპერატორის ხელისუფლება არ იყო გაუქმებული, სიოგუნები ნომინალურად იმპერატორის სახელით მოქმედებდნენ. მინამოტოს სიოგუნატის დროს თანდათან წარმოიშვა სახელოსნო ამქრები და სავაჭრო გილდიები (ძა), შეიქმნა ბაზრები, შემოიღეს ერთიანი ფულადი სისტემა. საუკუნის 30-იან წლებში მინამოტოს სიოგუნები შეცვალა ასიკაგას სიოგუნების დინასტიამ.
მინდვრის სოკო

მინდვრის სოკო — ქუდიანი სოკო ტრიქოლომასებრთა ოჯახისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს ჩრდილოეთ ამერიკას, ევროპას, აზიას, ჩრდილოეთ აფრიკასა და ახალ ზელანდიას.

ერთი წყარო მას პირობითად საჭმელ სოკოდ მიიჩნევს, ხოლო მეორე წყარო — შხამიანად. საპროფიტია. იზრდება ნიადაგზე წიწვოვან და შერეულ ტყეებში ზაფხულიდან შემოდგომამდე, როგორც წესი დიდ ჯგუფებად. იგი წააგავს შხამიან სახეობა ცრუ ქამას. ხოლო ზოგჯერ — სიდამპლის, მასზე ხშირად პარაზიტირებს .

გავრცელების არეალი მოიცავს ჩრდილოეთ ამერიკას, თითქმის მთელ ევროპას (საქართველოს ჩათვლით), აზიას, ჩრდილოეთ აფრიკასა (მაროკო) და ახალ ზელანდიას.

სეზონი — აგვისტოს შუა პერიოდიდან ნოემბრის ბოლომდე. მასიურად ხარობს სექტემბრის შუა პერიოდიდან ოქტომბრის პირველ დეკადამდე.

გამოყენება
ერთი წყარო მას პირობითად საჭმელ სოკოდ მიიჩნევს, ხოლო მეორე წყარო — შხამიანად მასში შემავალი ნივთიერების, ნებულარინის გამო, რომელიც აღმოჩენილი იქნა ჯერ კიდევ 1954 წელს. ნებულარინი საშიში ციტოტქსიკური ნივთიერებაა, რომელსაც გააჩნია ანტიბიოტიკური მოქმედება.

მინდვრის სოკო პირობითად საჭმელ სოკოდ არის მიჩნეული. იგი განსაკუთრებით პოპულარულია ჩინეთში, რუსეთში, მექსიკაში, ჩილეში, საფრანგეთში, შვეიცარიაში, ესპანეთსა და უკრაინაში. საჭმელად გამოიყენება თერმულად დამუშავების შემდეგ (15 წუთიანი ხარშვის შემდეგ). შესაძლოა გამოიწვიოს ძლიერი მოწამვლა, გულისრევა, ღებინება, დიარეა, ტკვილი მკერდის არეში და ა.შ. საკვებად გამოიყენება მხოლოდ ნორჩი ეგზემპლარები. მინდვრის სოკოს აგრეთვე აკონსერვებენ ცხიმში ან ძმარში, მხოლოდ წინასწარი გათუთქვის შემდეგ.

მსგავსი სახეობები
მინდვრის ქამა

მინდვრის ქამა — ქუდიანი სოკო ფირფიტოსანთა ოჯახისა. ქუდის დიამეტრი 5-15 სმ აღწევს, ჯერ ამობურცულია, შემდეგ კი თითქმის ბრტყელი, სადა, შიშველი ზედაპირი აქვს, თეთრია, ზოგჯერ კი მოყვითალო ლაქები ემჩნევა. შეხებისას ყვითლდება. ფეხზე ორშრიანი საყელო აქვს. ფირფიტები თავდაპირველად თეთრია, შემდეგ — ვარდისფერი და ბოლოს — თითქმის შავი. იზრდება ტყისპირებზე, მინდვრებზე ივნისიდან ოქტომბრამდე, საჭმელად იხმარება ახალი. გემოთი ქამას წააგავს.
მინდვრის ჭრიჭინა

მინდვრის ჭრიჭინა — სწორფრთიანათა რიგის მწერი. აქვს შავი სხეული, რომლის სიგრძე 12-18 მმ აღწევს. მატლი მოშავოა; 2-იდან 10 მმ-მდე. ნაირჭამია მავნებელია. მატლი და იმააგო იკვებება მცენარის მწვანე ნაწილებით, ნამჯით, ფესვებით, ღეროებით, მარცვლებით. ადრე გაზაფხულზე აზიანებს სიმინდს, ჯეჯილს, მზესუმზირას, ლობიოს, ბოსტნეულ კულტურებს, შაქრის ჭარხალს, თამბაქოს და სხვა მცენარეებს. მინდვრის ჭრიჭინა ფართოდაა გავრცელებული საქართველოში, დიდი ზიანი მოაქვს აღმოსევლეთ რაიონებისათვის. მატლი ან იმაგო ნიადაგში ზამთრობს. წელიწადში იძლევა ერთ თაობას.

მის წინააღმდეგ იყენებენ ბრძოლის აგროტექნიკურ და ქიმიურ ღონისძიებებს. აგროტექნიკური ღონისძიებებიდან აღსანიშნავია კვერცხის ბუდეების მოშლა-ამოყრა, საჭერი ორმოების მოწყობა. ქიმიური საშუალებიდან კარგ შედეგს იძლევა თესვა-რგვამდე 10-12 დღით ადრე მოშხამული მისატყუებელი მასალის შეტანა ნიადაგში.
მინდია

მინდია, ხოგაის მინდი — ქართული ფოლკლორის პერსონაჟი. ხევსურმა მინდიამ, რომელიც ქაჯების ტყვე იყო, თვითმკვლელობის მიზნით მათი საკვები — გველის ხორცი ჭამა, მაგრამ მოწამვლის მაგიერ ჯადოსნური ძალა შეიძინა — ამოიცნო ბუნების საიდუმლო: ამიერიდან მინდიას ესმოდა მცენარეთა, ფრინველთა, ცხოველთა ენა და ამ უნარს ხალხის სასიკეთოდ იყენებდა.

მინდია არის ნახევრად ღმერთი, ქართველი ჰეროსი, რომლის დაბადებასა და „გვიან სიკვდილში“ ერევიან ბუნების ძალნი, ცა და მზე. მამაკაცთაგან ეს მითოლოგიური გმირი რამდენადმე უახლოვდება მედეას და მისებრ მაგიური ძალა, ჯადოქრობის ნიჭი, ბუნების ენის გაგებისა და განკურნების უნარიც აქვს.

თქმულება
ხევსურმა მინდიამ, რომელიც ქაჯების ტყვე იყო, თვითმკვლელობის მიზნით მათი საკვები — გველის ხორცი ჭამა, მაგრამ მოწამვლის მაგიერ ჯადოსნური ძალა შეიძინა — ამოიცნო ბუნების საიდუმლო: ამიერიდან მინდიას ესმოდა მცენარეთა, ფრინველთა, ცხოველთა ენა და ამ უნარს ხალხის სასიკეთოდ იყენებდა.

მხატვრული ლიტერატურა
თქმულება მინდიას შესახებ საფუძვლად დაედო ვაჟა-ფშაველას პოემა „გველისმჭამელს“, კონსტანტინე გამსახურდიას ნოველა „ხოგაის მინდის“ და გრიგოლ რობაქიძის პიესას „ლამარა“.

ხოგაის მინდი კვდებოდა,
მზე წითლდებოდა, ცხრებოდა,
ცა ჭექდა, მიწა გრგვინავდა,
სული გვიანა ჰხდებოდა,
ჩამოდიოდა ვარსკვლავი,
მთვარე უკუღმა დგებოდა…
მაღლის ჭიუხის ნადირი
სატირლად ეზადებოდა,
ცხენი იმისი ტიალი
ლურჯა ტოტზედა დგებოდა.
ხვარამზე მინდოდაური

ხვარამზე სამუკას ასული მინდოდაური — საუკუნის ქართველი სახალხო მთქმელი, ფშაველი მელექსე ქალი. ჩვენამდე მოღწეულია მინდოდაურის რამდენიმე სატრფიალო ლექსი, განსაკუთრებული პოპულარობა მოიპოვა მისმა ლექსმა „სიყვარული ვაჟიკასი და ხვარამზისა“, რომელიც შეყვარებული ქალ-ვაჟის დიალოგს წარმოადგენს. ლექსი პირველად ჩაწერა პეტრე უმიკაშვილმა (1886). ტექსტი ჩაუწერიათ აგრეთვე ილია ჭავჭავაძეს, დავით ხიზანიშვილს, თედო რაზიკაშვილს. პირველად გამოქვეყნდა 1934 წელს. პირველი ცნობები ვაჟიკასა და მელექსე ქალის ვინაობაზე ეკუთვნის თ. რაზიკაშვილს; მინდოდაურის სატრფოსთვის — ვაჟიკასთვის სხვა ქალი შეურთავთ. მინდოდაური ვაჟა-ფშაველას დედის — გულქანის თანატოლი და მეგობარი ყოფილა.
მინტაი

მინტაი — თევზი ვირთევზასებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე 55 სმ-ს აღწევს, მასა 1,5 კგ-მდე. აქვს 2 ანალური (სიგრძით თითქმის ტოლი) და 3 ზურგის ფარფლი, კუდის ფარფლი მცირედაა ამოკვეთილი. გავრცელებულია წყნარი ოკეანის ჩრდილოეთი ნაწილის ზღვებში, ბერინგის სრუტიდან კორეამდე და ჩრდილოეთ კალიფორნიამდე, 500–700 მეტრის სიღრმეზე. სქესობრივ სიმწიფეს 3–4 წელში აღწევს. ტოფობს გაზაფხულზე ან ზაფხულის დასაწყისში (ბერინგის ზღვაში). ქვირითი პელაგური და წვრილია. მრავალრიცხოვანი თევზია. რომელიც დღეს ცალკე სახეობად აღარ მიიჩნევა.
მინჩხური

მინჩხური — ქართულ ჰიმნოგრაფიაში დამკვიდრებული მეტრული ზომის სახეობა, რომლის შემომტანად მიიჩნევენ იოანე მინჩხს. მინჩხურის გამართულ ჰიმნოგრაფიულ კანონში სტროფულ-ტაეპობრივი სალექსო ზომა იცვლებოდა არა 9-ჯერ (ოდების რაოდენობის შესაბამისად), არამედ 5-ჯერ: ერთნაირი სალექსო ზომით იწერებოდა და , და , და ოდები. მინჩხურით არის დაწერილი იოანე მიჩხის აკროსტიქული „გალობანი გიორგისნი“ (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, -2).
მირაბელი

მირაბელი — ქლიავის ჯიშების ჯგუფი. მირაბელის ხე ძლიერ დატოტვილია. აქვს წვრილი, მომრგვალო ან ოვალური, უმეტესად ყვითელი ნაყოფი, მკვრივი, ძლიერ ტკბილი რბილობი. კურკა ადვილად სცილდება რვილობს. ნაყოფს იყენებენ ნედლად, ამზადებენ ჩირს, კომპოტს და სხვა. მირაბელის ცნობილი ჯიშებია ყვითელი მირაბელი, ნანსის მირაბელი, მირაბელების დედოფალი და სხვა ჯიშები.
მირზაანის ნავთობის საბადო

მირზაანის ნავთობის საბადო მდებარეობს დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. ექსპლუატაცია დაიწყო 1939 წელს. აგებულია ზედასარმატული და შირაქის წყების თიხა-ქვიშაქვიანი ნალექებით, რომელთა ზედა ნაწილში კონგლომერატების შუაშრეებია; ტექტონიკურად — თარუღ ნაწილში გარღვეული ანტიკლინური ნაოჭია. ნავთობი დაკავშირებულია შირაქის წყების ნალექებთან, რომლებიც 27 ქვიშაქვიან ჰორიზონტს მოიცავს. ნავთობის ბუდობები ფენობრივ-თაღურია, ტექტონიკურად ეკრანირებული და ლითოლოგიურად შეზღუდული. კოლექტორები ალევროლითური ქვიშაქვებია. ნავთობის საწყისი დებიტი 2-4 ტ/დღ-ღ არ აღემატებოდა. ბუდობების განლაგების სიღრმეა 1000-1300 მ.
ჰელიოსი

ჰელიოსი, ჱელიოს — ბერძენთა მზის ღმერთი, ჰიპერიონიდი, ხალხის საფიცარი, ტიტან ჰიპერიონისა და თეას (თეიას) მარად ჭაბუკი შვილი, მზე, სამყაროს სხივთამთოველი, მზის ეტლის მძლავრი მფლობელი, სელენეს და ეოსის (მთვარისა და განთიადის) ძმა. ფაეტონისა და ჰელიადების მამა. ჰელიოსს ჰყავდა შვილები აიეთისი, პერსე, ცირცეა, პასიფაი (მეუღლე მინოსისა).

ტიტანთა მემკვიდრეს თვითონაც ტიტანს ეძახიან და მაშინ რანგით დგას დაახლოებით პრომეთეს, ჰეკატეს სიმაღლეზე. მაგრამ უფრო აღიარებულია როგორც ძალუმი ღვთაება, აგრეთვე ჰიპერიონად „მაღლამცხოვრებად“ წოდებული. ეოსის შემდეგ დგება შორეულ აღმოსავლეთში, ოკეანის უბესთან, ჯდება მზიურ მოციმციმე ოქროს ეტლში, რომელშიაც ოთხი ცეცხლისმფრქვეველი რაში შეუბამს, ციურ ბილიკს აიქროლებს, თანდათან ამაღლდება, ცის კაბადონზე გააქროლებს ეტლს, გაანათებს ქვეყნიერებას, ჩაეშვება ოკეანეში, ღამით კი ოქროს ეტლიანად ჯდება ოქროს ნავში, გადასცურავს ჩრდილოეთის დიდ ზღვას და ისევ აღმოსავლეთში ბრუნდება, თავის ოქროს სასახლეში, რათა დილით ისევ მარადიულ გზას დაადგეს ცოცხალ არსთა სასუხარულოდ. ეს დეტალები შედარებით მოგვიანებით შემუშავდა. ჰომეროსი არ იცნობს ჰელიოსის ეტლსა და რაშებს, არც მის ოქროს სასახლეს, არც ოქროს ნავსა და აღმოსავლეთით მოქცევას. იცის, რომ ოკეანის ნაკად-უბეში (ლიმნეში) იწყება მისი ციური გზა, ქვეყნიერების მანათობლის სხივი ყველგან და ყველაფერში აღწევს (პანდერკეს, -კეტეს, „ყოვლის მხილველი“ ჰომ, ესქ, ანთ) ამიტომ გასაგებია, რომ ფიცისა და პირობის დადებისას, როდესაც კი სამართალს ახსენებენ, ჰელიოსს უხმობენ, როგორც ღმერთს, რომელიც ყველა სიღრმეს ჭვრეტს. იგი მზიური, ნათელი, კეთილი ღმერთია. მხოლოდ მან და ჰეკატემ შეამჩნიეს, რომ პერსეფონე ჰადესმა გაიტაცა და დემეტრეს უთხრა, ქვესკნელშიაო.

თქმულება
ასულის დაკარგვით შეძრწუნებული კეთილშობილი დემეტრე ჩირაღდნოსან ჰეკატეს დახმარებით პოულობს ჰელიოსს: „გთხოვ, ჰელიოსო, ყურად იღე ქალღმერთის თხოვნა, რადგან ოდესღაც გახარებდი სიტყვით და საქმით! შუქმოციმციმე ეთერიდან მესმა კივილი შესაბრალისი ასულისა, ჩემი ნუგეშის, თითქოს შეიპყრეს ტლანქი ძალით. მე რას ვნახავდი, შენ კი ნათელი ეთერიდან დასქერი შენი სხივთამთოველი თვალთა მზერით ზღვასა და ხმელეთს. მითხარი სიმართლე: ხომ არ ნახე ასული ჩემი ვინ გაიტაცა ძალადობით...“. ჰელიოსი მხურვალე თანაგრძნობით უხსნის, ზევსმა დაუთმო შენი ასული თავის ძმას, ჰადესსო“. (ჰომ. ჰიმ. დემეტრეს, 64-72).

მითოლოგიური ცნობები
კუნძულ თრინაკიაზე ჰელიოსს დაუდის შვიდი რქოსანი საქონლის ჯოგი და ამდენივე ცხვრის ფარა, თითოეულ ჯოგში 50 სული პირუტყვია, არც მეტი, არც ნაკლები (ოდ. 12, 17). ესაც გააზრებული სიმბოლიკაა: ძვ. კალენდრის წელი 50 კვირას შეიცავდა, კვირა შვიდ დღეს და შვიდ ღამეს. მისი სახელობის ჯოგებშიც საერთოდ თეთრი ან მოწითალო საქონელი ჰყავდათ. თრინაკიაზე მათ მწყემსავდნენ ჰელიოსის და ნეაირას ქალიშვილები — ფაეთუზა (ფაოსი) და ლამპეტია (ლამპო). ამის გარდა, ოკეანიდ კლიმენესგან ჰყავდა მშვენიერი ვაჟი ფაეთონი, რომელმაც მამა იპოვა, ერთი დღით მზის ეტლი სთხოვა, რაშებს სუსტი ხელით ვერ მოერია და ზევსმა მეხით განგმირა, რათა სამყარო არ გადაეწვა; პერსესთან (პერსეიდასთან) კი ჰელიოსს ჰყავდა აიეტი, კირკე და პასიფაე. შვილის — ფაეთონის სახელი თვით ჰელიოსის ზედწოდებაა („სხივოსანი“, ოდ. 5, 479).
ჰეკატე

ჰეკატე, ჱეკატა — ღმერთქალი ბერძნულ მითოლოგიაში, პერსეს ასული და მეუღლე აჲეთისა. უყვარდა ნადირობა. თუ ნადირი არ შეხვდებოდა, ხოცავდა კაცებს. ყველაზე მეტად შეისწავლა წამლების გაკეთება და აღმოაჩინა წამალი . მოიგონა-რა წამლები, მოწამლა თავისი მამა და დაიპყრა მისი სამეფო და მერე ააგო ტაძარი არტემიდისა, რომელსაც სწირავდა ყველა უცხოელს, რომელიც გაბედავდა მის ქვეყანაში შემოსვლას. ჱეკატას პატივად ააგეს ბრწყინვალე ტაძარი. მას იცავდნენ გველები ნორჩ მუხის ტოტების ჩდილში. ლამპრები ანათებდნენ არემარეს. მის გარშემო ძაღლების საშინელი ყეფა ისმოდა. ველები ირყეოდნენ მის ფერხთ ქვეშ და ყუოდნენ წყლის ალები, მცხოვრებნი ამარანთის ფაზისის ჭაობებში (შეადარე: ქართულს ამირან-თა, ამირანის მთა). მას მოიხსენიებდნენ მაგიის, ჯადოქრობის, სინათლისა და სულების ქალღმერთად.

დახასიათება
იდუმალებით მოცულ ქვესკნელის ძალთა განსახიერება, საბერძნეთში ხორცშესხმული და დიდ ქალღმერთად ცნობილი. მართალია ჰომეროსი არ ახსენებს, მაგრამ ან მაშინ ჯერ კიდევ არ იყო საბერძნეთში განდიდებული, ან ეს შემთხვევით მოხდა, მით უფრო, რომ თავის ჰიმნში ჰომეროსი ადიდებს სულით ნაზ ჰეკატეს, „მშვენიერსამოსიანს“ (25). ჰესიოდესთან კი შესაძლოია ეს სახე გამოჩნდა იმავე ორფიკების ჩანართიდან, რომელთაც მოგვიანებით ჰეკატე უაღრესად განადიდეს. აქ (თეოგ. 411-452) ის ტიტან პერსეს (ან პერსეოსის) და ასტერიას ასულია, ან ზევსის და დემეტრეს, ტარტაროზის და ასე შემდეგ. ეს უკანასკნელი უფრო ლოგიკური უნდა იყოს, რადგან თავისი ბუნებით ის უფრო ქვესკნელის, მიწის წიაღის ზარდამცემი ხთონიური ღვთაებაა, ვიდრე ზევსის ნათელი, ამაღლებული შვილები (არტემიდე, ჰებე და სხვა). ამასთან აპოტროფიული ღვთაებაცაა (სიძვისაგან დამცველი). ორფიკული მოძღვრებით, რაც თავისთავად, თეოგონიაშიც ასახულია, ბევრი ფუნქცია ეკისრება. ტიტანიდებს შორის ყველაზე მეტად პატივდებულია, ვითარცა მბრძანებელი ცათა, მიწისა და ზღვის წიაღისა, მცენარეთა ნაყოფიერებისა, მეჯოგეობისა, სიჭაბუკისა, მონადირეთა, მეზღვაურთა და მიწის მაშვრალთა, მშობიარეთა მფარველი, სიბრძნის მეტყველი და მრჩეველი ოლიმპიელთა სამართალსა და საკრებულოზე, ბედნიერებისა და გამარჯვების მომნიჭებელი. ყოველივე ეს ჰერას და ათენას სიმაღლეზე აყენებს. მეზღვაურებს ქარკეთილს უგზავნის, მესაქონლეს საქონელს უმრავლებს, მეთევზეს ბადეს უვსებს, პოეტს დაფნით აგვირგვინებს, მშობიარეს ტკივილებს უმსუბუქებს. მართალია, ტიტანიდაა, მაგრამ არ მოხვედრილა ტარტაროზში, ზევსმა ძალაუფლება შეუნარჩუნა და ასევე ყველა ღმერთი პატივსა სცემს. ეს ნათელია. მაგრამ ჰეკატეს ნამდვილი პოეტური სახე, რასაც თუნდაც არგონავტიკაში ვხედავთ, მაინც უფრო ბნელის, ზარდამცემის იერს ატარებს და მთლიან ასპექტში ეძლევა ის სახე, რაც ორფიკებმა მიანიჭეს: მისტიკური, იდუმალებით მოცული, შემაძრწუნებელი, რამდენიმე ჯუფთი და გაიგივებულიც კი ისეთ ქალღმერთებთან, როგორიც არიან პერსეფონე, რეა-კიბელე, დემეტრა. როგორც ახალი თაობის გამომზრდელი (კოიროტროფოსი), ჰეკატე გაიგივებულია არტემიდესთან, ორივე ერთად კი — სელენესთან, მთვარის ქალღმერთთან, ამ სახით, ნადირთა ქალღმერთიცაა (პოტნია თერონ).
მირი

მირი სტეფანოზის ძე (გ. 738) — საუკუნის ნახევრის ქართველი პოლიტიკური მოღვაწე. ისტორიკოსი ჯუანშერი მას „მეფეს“ უწოდებს და აღნიშნავს, რომ მირს საუხუცესოდ ჰქონდა ეგრისი, სვანეთი, არგვეთი და გურია. ებრძოდა არაბ დამპყრობლებს. თავის უმცროს ძმასთან, არჩილთან ერთად ხელმძღვანელობდა ანაკოფიის ციხე-ქალაქის დაცვას. გარდაიცვალა იქ მიღებული ჭრილობებისაგან. დაკრძალეს მცხეთას. მემატიანე არჩილ სტეფანოზის ძის ე. წ. რეფორმას მირის ანდერძის განხორციელებად მიიჩნევს.

მირს ჰყავდა 7 ასული. მისი ასულებისთვის მომავალი მეუღლეები დანიშნა მისმა ძმამ, არჩილმა. სამთავროს სახელების უმრავლესობა უცნობია.
მირმინკელა

მირმინკელა, მირმიქელა — სვანური ორ- და სამსართულიანი ფერხული. ცეკვის შინაარსი საბრძოლო ხასიათისაა. მამაკაცთა ერთი ჯგუფი შეკრავს წრეს და ჩაიჩოქებს. მათ მხრებზე შეადგება მამაკაცთა მეორე ჯგუფი, რის შედეგად ორსართულიანი ფერხული მოძრაობას იწყებს წრეზე. მირმინკელას ქვედა სართული ემუქრება ზედას ჩამოგდებით, თავის მხრივ ზედა სართული ცდილობს გაუმკლავდეს, ბოლოს ზედა სართული მაინც ჩამოვარდება და იწყება საერთო ცეკვა-თამაში. ცეკვა სრულდება სართულებს შორის გამართული სათანადო დიალოგის ფონზე.
მირონი

მირონი — მცენარეული სურნელოვანი ზეთი, იხმარება ქრისტიანულ ეკლესიაში მირონცხების საიდუმლოს შესრულების დროს, ტაძრისა და წმინდა ტრაპეზის კურთხევისას, აგრეთვე მეფის კურთხევაზე, გადმოცემის თანახმად, საქართველოში წმინდა მირონი გადმოდიოდა მცხეთაში იმ ხიდან, რომელიც იესო ქრისტეს მიწაში დაფლულ კვართზე იყო ამოსული. შემდგომში იმ ადგილზე სვეტიცხოვლის ტაძარი აუგიათ. ამჟამად მირონს ამზადებენ 30-ზე მეტი სურნელოვანი ნივთიერებისაგან (ზეითუნის ზეთი, თეთრი ღვინო, საკმელი, სხვადასხვა ყვავილი, ვარდის ზეთი და სხვა). მირონი მზადდება ყველა დამოუკიდებელ ეკლესიაში, ეს არის ეკლესიის ავტოკეფალიის ერთ-ერთი ნიშანი. მირონის ხარშვა იწყება აღდგომის წინ, დიდ ორშაბათს, და 3 დღეს გრძელდება. მირონს აკურთხებს პატრიარქი საპატრიარქო ტაძარში, საზეიმო წირვის შესრულების დროს. საქართველოში მირონს აკურთხებს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი.
მირჩილი

მირჩილი — მთა საქართველოში, შიდა ქართლის მხარეში, ჯავის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს გერმუხის ქედზე, მდინარეების დიდი ლიახვისა და მისი მარცხენა შენაკადის გუდისისწყლის წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2430 მ. აგებულია ქვედაცარცული ქვიშაქვებით, თიხაფიქლებითა და მერგელებით. კონუსისებრი ფორმისაა. მცირე ნაკადებით რადიალურადაა დანაწევრებული. შემოსილია სუბალპური მდელოებით.
მისიმიელები

მისიმიელები — ერთ-ერთი ძველი ქართული (სვანური) ტომი. სახელწოდება „მისიმიელები“ სვანთა ადგილობრივი სახელის „მუშვჳნის“ ბერძნული სახეცვლილი ფორმა უნდა იყოს. არსებობს სხვა მოსაზრებაც, რომლის მიხედვითაც მისიმიელები ერთ-ერთი აფხაზური ტომია. იხსენიებენ ბიზანტიელი ავტორები. მისიმიელები ცხოვრობდნენ თანამედროვე აფხაზეთის ტერიტორიაზე. მათი ადგილსამყოფელი აფსილების მიწაწყალს თანამედროვე წებელდასთან ესაზღვრებოდა. აგათია სქოლასტიკოსის ( საუკუნე) ცნობით, მისიმიელები, ისევე როგორც აფსილები, კოლხეთის სამეფოს (ე. ი. ლაზთა) მეფის ქვეშევრდომები იყვნენ, მაგრამ ტომთაგან განსხვავებით სხვა ენა და ზნე-ჩვეულებები ჰქონდათ. მისიმიელებმა აქტიური მონაწილეობა მიიღეს საუკუნის შუა წლებში ბიზანტია-ირანის ომში, რომელიც დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე მიმდინარეობდა.
მისიმიელთა აჯანყება

მისიმიელთა აჯანყება 555 — ბიზანტიელთა ბატონობის წინააღმდეგ მიმართული აჯანყება. საბაბი გახდა ბიზანტიელი სარდლის სოტერიქეს თავხედური მოქცევა: სოტერიქე მისიმიელთა ქვეყანაში მივიდა, რათა კავკასიონის ჩრდილოეთით მცხოვრებ ბიზანტიის მოკავშირე ტომებისათვის განკუთვნილი ფული დაერიგებინა. მისიმიელებს ეჭვი აღეძრათ, რომ სოტერიქე ეგრისის საზღვარზე მდებარე ციხე ბუქლოოსს ალანებს გადასცემდა. ამის გამო მას 2 წარჩინებული მიუგზავნეს და წასვლა მოსთხოვეს. სოტერიქემ მისიმიელთა წარგზავნილები ჯოხით აცემინა, რითაც მთელი ხალხი შეურაცხყო. იმავე ღამეს მისიმიელები თავს დაესხდნენ ბიზანტიელთა ბანაკს და ყველანი გაჟლიტეს, შემდეგ ირანელების მხარეზე გადავიდნენ და მათ დახმარება სთხოვეს. ბიზანტიელებმა სასტიკად ჩაახშვეს აჯანყება და მისიმიელები ისევ მათ დაემორჩილდნენ. ბიზანტიელებმა ვერ გაბედეს სოფლებში რაზმი ჩაეყენებინათ და ცენტრალურ ეგრისში დაბრუნდნენ. მისიმიელები კი კვლავ ძველებური ცხოვრების აღდგენა-განახლებას შეუდგნენ.
მიულერის ლარვა

მიულერის ლარვა — ზღვის ზოგი წამწამიანი ჭიის მატლი. აღმოაჩინა იოჰანეს მიულერმა 1850 წელს. მიულერის ლარვას კვერცხისებრი სხეულის მუცლის მხარეზე აქვს პირი, რომელიც ხახაში გადადის. განვითარებასთან ერთად სხეულის უკანა ნაწილი გრძელდება, სხეული ბრტყელდება. მიულერის ლარვა ეშვება ფსკერზე და ჭიად გარდაიქმნება.
მიუსერის ნაკრძალი

მიუსერის ნაკრძალი — ნაკრძალი შავი ზღვის სანაპიროზე აფხაზეთში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტში. შეიქმნა 1934 წელს შავიზღვისპირეთის ფლორისა და ფაუნის დაცვა-შენარჩუნების მიზნით. ფართობი 2300 ჰა, რელიეფი მთაგორიანია. ნაკრძალის 2254,6 ჰა დაფარულია ტყით. ტყის ძირითადი ჯიშებია ქართული მუხა, რცხილა, ცაცხვი, წიფელი, წაბლი; ქვეტყეში ხარობს ხისებრი მანანა, წვავი, შქერი, მინდი, ზღმარტლი, ზღვისპირა კლდოვან კომპლექსებზე გვხვდება ბიჭვინთის ფიჭვი, მდინარეთა ნაპირებს ფარავს ლაფანი და მურყანი, ლიანებიდან — კოლხური სურო და ეკალღიჭი. ნაკრძალში ხემარწყვა (ხმელთაშუაზღვისპირეთის ფლორის ელემენტი) ერთეულ ხეებადაა გავრცელებული.

ცხოველებიდან გვხვდება გარეული ღორი, შველი, კავკასიური ციყვი, ტელეუტერი ციყვი, კავკასიური კურდღელი, მგელი, მელა, ტურა, კვერნა და სხვა ცხოველები. ბევრია მგალობელი ფრინველი. მიუსერის ნაკრძალში შედის აგრეთვე კავაკლუკას შემაღლებაზე გავრცელებული ლიძავის მუხნარი, რომლის ფართობია 1319 ჰა. აქ ქართული მუხას ერევა ბიჭვინთის ფიჭვი, რცხილა, ჯაგრცხილა, ხისებრი მანანა, ხემარწყვა და სხვა მცენარეები.
მიქაელ I (მთავარეპისკოპოსი)

მიქაელ — ქართლის ეპისკოპოსი (მთავარეპისკოპოსის ტიტულით) ს-ის 50-იანი წლებიდან 60-იანი წლების ბოლომდე. ბიზანტიიდან მოწვეული ბერძენი. ვახტანგ გორგასლის აღმზრდელ-მასწავლებელი. მიქაელი იღვწოდა ქრისტიანობის განმტკიცებისათვის, ენერგიულად ებრძოდა ქართლში ფეხმოკიდებულ სხვადასხვა ერესს და მაზდეანობას. დაწვა ქართლის ეპისკოპოსის მობიდანის ერეტიკული წიგნები. მიქაელი არ ემხრობოდა ვახტანგ გორგასლის საეკლესიო-სახელმწიფოებრივ პოლიტიკას, რომელიც ზღუდავდა ეკლესიის დამოუკიდებლობას. მეფესა და მიქაელს შორის უთანხმოება ისე გამწვავდა, რომ განაწყენებულმა ეპისკოპოსმა მასთან საამბორებლად მისულ ვახტანგს ფიზიკური შეურაცხყოფა მიაყენა. ამ კადნიერებისათვის მიქაელი ქართლიდან გააძევეს.
მიქაელი (ანტიოქია)

მიქაელი, მიხაელი — იერუსალიმისა და ანტიოქიის პატრიარქი (დაახლოებით 1470/74-1484).

მიქაელი დასავლეთ საქართველოში მოსულა დაახლოებით 1470-1478 წლებში. მოსვლის მიზანი, ჩანს შეწირულებათა შეგროვება იყო. მიქაელი აქტიურად ერეოდა საეკლესიო საქმეებში. მმართველმა წრემ იგი გამოიყენა თავისი სეპარატისტული მიზნებისათვის: ბაგრატ იმერთა მეფემ და შამადავლა დადიან-გურიელმა მიქაელს „აფხაზთა კათოლიკოსად“ აკურთხებინეს იოაკიმე ცაიშელ-ბედიელი. მიქაელის ამგვარმა ჩარევამ „აფხაზეთის“ (დასავლეთ საქართველო) კათოლიკოსი საბოლოოდ ჩამოაშორა მცხეთის კათოლიკოს-პატრიარქის უმაღლეს ხელისუფლებას, ამით კიდევ უფრო გაღრმავდა პოლიტიკური განკერძოებულობა აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს შორის. მიქაელს შეუდგენია კანონიკური ძეგლი „მცნებაჲ სასჯულოჲ“, რომელშიაც იგი ცდილობს თეორიულად დაასაბუთოს მის მიერ იოკიმეს კურთხევის კანონიერება.
ენიგმა (მანქანა)

ენიგმა — გერმანული წარმოების პორტატიული ელექტრომექანიკური მანქანა, ის იყენებს როტორებს, უხმობს მათ ავიდნენ ცილინდრებზე ინფორმაციის კოდირებისათვის და\ან დეკოდირებისათვის. უფრო სწორედ, „ენიგმა“ — მანქანების მთელი ოჯახია, ვინაიდან არსებობდა მრავალი სხვადასხვა ვარიანტი. ის იქნა გამოშვებული გაყიდვაში ევროპასა და მთელს დანარჩენ მსოფლიოში 1920 წლიდან. ის ასევე იყო გამოყენებული სამხედრო და დიპლომატიური დანიშნულებით არაერთ ნაციაში.
ყველაზე მეტად მას იყენებდნენ გერმანელები და მათი მოკავშირეები, მეორე მსოფლიო ომში და მის დაწყებამდე.

მიუხედავად იმისა რომ მეორე მსოფლიო ომამდე, მისი მომხმარებლების მიერ ის იყო განხილული როგორც ზუსტი, ინგლისელ კრიპტოლოგების შეეძლოთ ამ მანქანით დაშიფრული გზავნილების გაშიფრვა ელექტრომექანიკური ბომბებით. ამ წყაროს წყალობით მიღებულმა ინფორმაციამ საკმაოდ წინ წაწია ინგლისი ომში. ნავარაუდებია რომ ევროპის ბრძოლა დასრულდა ერთი წლით ადრე გერმანული კრიპტოანალიზის კოდის ხარჯით, რომელშიც საკმაო როლი ითამაშა ენიგმათი დაშიფრული ინფორმაციის გაშიფრვამ. თუმცა მანქანას ჰქონდა თავისი ნაკლებიც, დაშვებული ენიგმას გამომყენებელი დამშიფრველების მიერ, ისევე როგორც პოლიტიკოსების არასწორი ნაბიჯები, რომლებმაც შეამცირეს დაშიფრვის სირთულე.
ნიკოლაოზ სიონის დეკანოზი

ნიკოლაოზ სიონის დეკანოზი (დ. 1720 — გ. 1780), საუკუნის ერთ-ერთი საუკუთესო ოსტატი. მისი შემკვეთნი წრის პირები იყვნენ (მეფე თეიმურაზ , ვახტანგ აბაშიძე, კათოლიკოსი ანტონ და სხვა). ნიკოლოზის გადაწერილი წიგნებია: კრებული (—1295), ლოცვანი (—1061), დოგმატიკონი (—601), სადღესასწაულო (—1454, ყველა ხელნაწერთა ინსტიტუტი) და სხვა. იგი ტექსტებს ჩარჩოებში სვამდა, ამკობდა თავსართებით და ფიგურებით. განსაკუთრებით ლამაზად წერდა ნუსხურს.