საქართველოს ეკლესიის წმინდა სინოდი

საქართველოს ეკლესიის წმინდა სინოდი — საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის უმაღლესი საკანონმდებლო და მმართველობითი ორგანო, რომელიც შედგება საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქისა და საქართველოს ეპარქიების მმართველი მღვდელმთავრებისაგან. წმინდა სინოდი განსაზღვრავს ეკლესიის შიდა და გარე პოლიტიკას, განიხილავს დოგმატურ, ადმინისტრაციულ და საეკლესიო სამართალთან დაკავშირებულ საკითხებს, ასევე იღებს მნიშვნელოვან გადაწყვეტილებებს ეკლესიის ორგანიზაციული მოწყობისა და განვითარებისთვის.

სინოდის საქმიანობა ეფუძნება მართლმადიდებელი ეკლესიის კანონიკურ სამართალს, მსოფლიო და ადგილობრივი საეკლესიო კრებების დადგენილებებსა და ქართულ საეკლესიო ტრადიციებს. იგი წარმოადგენს კოლეგიურ ორგანოს, რომლის თავმჯდომარეც არის საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი.

ისტორიული განვითარება
საქართველოს ეკლესიის წმინდა სინოდის ინსტიტუტი სათავეს იღებს ადრეული ქრისტიანული ეკლესიის კოლეგიური მმართველობის ტრადიციიდან, რომელიც ჩამოყალიბდა – საუკუნეეებში. სწორედ ამ ეპოქაში დამკვიდრდა ის პრინციპი, რომლის მიხედვითაც ეკლესიის უმნიშვნელოვანესი საკითხები ინდივიდუალური გადაწყვეტილებით კი არა, არამედ ეპისკოპოსთა ერთობლივი მსჯელობისა და კრებითი თანხმობის საფუძველზე წყდებოდა. საეკლესიო კრებები იქცა იმ სივრცედ, სადაც ერთიანდებოდა დოგმატური განსაზღვრებები, დისციპლინური ნორმები და ეკლესიის ორგანიზაციული ხედვა.

ქართული ეკლესიის ისტორიულ განვითარებაში სინოდური მმართველობის ელემენტებმა განსაკუთრებული მნიშვნელობა შუა საუკუნეებში შეიძინა. ამ პერიოდში საქართველოს ეკლესია არა მხოლოდ ადგილობრივ, არამედ მართლმადიდებლურ სამყაროში მიმდინარე პროცესების აქტიური მონაწილე იყო.ავტოკეფალიის განმტკიცებასთან ერთად, ეპისკოპოსთა კოლეგიური მონაწილეობა თანდათან იქცა ეკლესიის მართვის აუცილებელ საფუძვლად — იგი უზრუნველყოფდა როგორც შიდა სტაბილურობას, ისე სახელმწიფოსთან ურთიერთობის დაბალანსებულ ფორმას. სწორედ ამ კოლეგიურობაში იკვეთებოდა ეკლესიის, როგორც ინსტიტუციის, სიმტკიცე და ისტორიული გამძლეობა.

სიტუაცია რადიკალურად შეიცვალა რუსეთის იმპერიის მიერ საქართველოს ანექსიის შემდეგ, 1801 წელს. ავტოკეფალიის გაუქმებამ არა მხოლოდ ეკლესიის იურიდიული სტატუსი შეცვალა, არამედ მისი მმართველობითი სტრუქტურაც საფუძვლიანად გარდაქმნა. ტრადიციული სინოდური სისტემა ჩანაცვლდა იმპერიული სინოდალური მოდელით, რომელიც სრულად იყო დაქვემდებარებული სახელმწიფო ხელისუფლების ინტერესებს. ამ პროცესის შედეგად, საქართველოს ეკლესიამ დაკარგა დამოუკიდებელი გადაწყვეტილების მიღების შესაძლებლობა, ხოლო მისი შიდა ცხოვრება მკაცრი ადმინისტრაციული კონტროლის ქვეშ მოექცა.

ისტორიული სამართლიანობის აღდგენა 1917 წელს მოხდა, როდესაც საქართველოს ეკლესიამ ავტოკეფალია დაიბრუნა და, მასთან ერთად, აღადგინა თავისი ტრადიციული მმართველობითი ინსტიტუტები.წმინდა სინოდის, როგორც უმაღლესი კოლეგიური ორგანოს, ხელახლა ჩამოყალიბება იყო არა მხოლოდ საეკლესიო ორგანიზაციის აღდგენა, არამედ ეროვნული თვითშეგნების განმტკიცების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გამოვლენა. ამ ეტაპზე ეკლესია კვლავ იქცა სულიერი და კულტურული იდენტობის მნიშვნელოვან საყრდენად.

 საუკუნის განმავლობაში, განსაკუთრებით საბჭოთა მმართველობის პირობებში, წმინდა სინოდის საქმიანობა მნიშვნელოვნად შეიზღუდა. სახელმწიფო იდეოლოგია, რომელიც რელიგიას სისტემურად უპირისპირდებოდა, ეკლესიას მძიმე პირობებში აყენებდა. მიუხედავად ამისა, ეკლესიამ შეძლო ინსტიტუციური უწყვეტობის შენარჩუნება — სინოდის არსებობა, თუნდაც შეზღუდული ფორმით, მაინც ინარჩუნებდა ეკლესიის ორგანიზაციულ ბირთვს.

საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, 1991 წლიდან, წმინდა სინოდის როლი საგრძნობლად გაძლიერდა. იგი კვლავ იქცა ეკლესიის მართვის ცენტრალურ ორგანოდ, რომელმაც აქტიურად დაიწყო როგორც შიდა საეკლესიო პროცესების რეგულირება, ისე საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ჩართვა. თანამედროვე ეტაპზე წმინდა სინოდი არა მხოლოდ რელიგიური ინსტიტუტის მმართველი ორგანოა, არამედ მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ქვეყნის სულიერ, კულტურულ და ზოგად სოციალურ განვითარებაზე.

სხდომების მოწვევა და რეგლამენტი
საქართველოს ავტოკეფალური მართლმადიდებელი ეკლესიის მართვა-გამგეობის დებულების მიხედვით, წმინდა სინოდს იწვევს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ან საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრე საჭიროების შესაბამისად, თუმცა წელიწადში არანაკლებ ორჯერ. იმავე ნორმით, სინოდის სხდომას თავმჯდომარეობს კათოლიკოს-პატრიარქი ან მოსაყდრე.

წმინდა სინოდის თავმჯდომარედ დებულება განსაზღვრავს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს ან მის მიერ დანიშნულ საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრეს. დებულებაში ასევე მითითებულია, რომ საეკლესიო კრება, რომელიც კათოლიკოს-პატრიარქის ან მოსაყდრის მიერ არ არის მოწვეული, კანონიკურად უკანონოდ მიიჩნევა.

სინოდი თავად ამტკიცებს თავისი სხდომების ჩატარების დღის წესრიგს, პროგრამასა და რეგლამენტს. ეს წესი განსაზღვრავს, რომ სხდომის სამუშაო ფორმატი, განსახილველი საკითხების თანმიმდევრობა და სხდომის წარმართვის ორგანიზაციული ჩარჩო თვითონ სინოდის მიერ დგინდება.

წმინდა სინოდზე დასწრება საქართველოს ეკლესიის მღვდელმთავრების კანონიკურ ვალდებულებად არის განსაზღვრული. მღვდელმთავარს სხდომაზე არდასწრება შეუძლია ავადმყოფობის ან სხვა ისეთი მნიშვნელოვანი მიზეზის გამო, რომელსაც წმინდა სინოდი საპატიოდ ცნობს. არასაპატიო მიზეზით გამოუცხადებლობის შემთხვევაში დებულება ითვალისწინებს მთელი კრებისაგან ძმურ შეგონებას ან მღვდელმოქმედებისაგან დროებით განყენებას.

თუ მღვდელმთავარი მნიშვნელოვანი მიზეზით ვერ ესწრება სინოდის სხდომას, იგი ვალდებულია წმინდა სინოდს წერილობით წარუდგინოს თავისი შეხედულება განსახილველ საკითხებზე. ამავე დებულებით, წმინდა სინოდის არცერთ წევრს არ შეუძლია ხმის მიცემისაგან თავის შეკავება. თუ მღვდელმთავარი მიღებულ დადგენილებას არ ეთანხმება, მან ეს იმავე სხდომაზე უნდა განაცხადოს და სხდომიდან სამი დღის განმავლობაში წერილობით წარადგინოს საკუთარი მოსაზრება, რომელიც საეკლესიო კრების ოქმებს დაერთვის.

წმინდა სინოდის დადგენილებებს პირველად ხელს აწერს კრების თავმჯდომარე — სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ან მოსაყდრე, შემდეგ კი კრების წევრები უპირატესობის მიხედვით, მიუხედავად იმისა, ეთანხმებიან თუ არა ისინი განხილულ საკითხზე მიღებულ გადაწყვეტილებას. დადგენილებები ძალაში შედის მიღებისთანავე, თუ თავად დადგენილება სხვა ვადას არ ითვალისწინებს.

სინოდის სხდომის მოწვევის ადგილს ირჩევს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ან საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრე.

წმინდა სინოდის გადაწყვეტილებების მიღების პროცესი და პრაქტიკა
საქართველოს ეკლესიის წმინდა სინოდის საქმიანობაში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ადგილი გადაწყვეტილებათა მიღების პროცესს უკავია, რომელიც კოლეგიურობის, კანონიკური წესრიგისა და საეკლესიო ტრადიციის საფუძველზე ხორციელდება. სინოდის სხდომებს, ჩვეულებრივ, თავმჯდომარეობს საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, ხოლო განსახილველ საკითხთა წრე მოიცავს ეკლესიის ცხოვრებისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე მრავალგვარ თემას, მათ შორის — დოგმატურ, ადმინისტრაციულ, დისციპლინურ და საზოგადოებრივი მნიშვნელობის საკითხებს.

სინოდის სხდომას იწვევენ საჭიროების შესაბამისად, თუმცა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ან ფართო რეზონანსის მქონე საკითხების განხილვისას იგი შესაძლოა გაფართოებული ფორმატითაც გაიმართოს. თითოეულ მღვდელმთავარს უფლება აქვს, დააფიქსიროს საკუთარი მოსაზრება, გამოთქვას არგუმენტირებული პოზიცია და მონაწილეობა მიიღოს საერთო მსჯელობაში, რაც განსხვავებული შეხედულებების წარმოდგენასა და განხილვას უზრუნველყოფს. სწორედ ამ მრავალხმიანობაში ვლინდება მართლმადიდებელი ეკლესიის ერთ-ერთი ფუძემდებლური პრინციპი — კრებითობა, ანუ სობორნობა, რომელიც ერთიანობის მიღწევას არა იძულებითი ერთსულოვნებით, არამედ აზრთა თანხვედრის, ურთიერთმოსმენისა და საეკლესიო თანაზიარების გზით გულისხმობს.

გადაწყვეტილებები ხმათა უმრავლესობით მიიღება, თუმცა გამონაკლის შემთხვევებში, როდესაც განსახილველი საკითხი განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა, შესაძლებელია შეთანხმების უფრო ფართო ფორმის, მათ შორის — კონსენსუსის, მიღწევის მცდელობაც. ამგვარი პრაქტიკა, ერთი მხრივ, ეკლესიის ერთიანობის დაცვას ემსახურება, ხოლო, მეორე მხრივ, სინოდური მმართველობის კოლეგიურ ხასიათს კიდევ უფრო მკაფიოდ წარმოაჩენს. მიღებული გადაწყვეტილებები ოფიციალურ დადგენილებებად ფორმდება და ეკლესიის შიდა ცხოვრებაში სავალდებულო ძალას იძენს.

წმინდა სინოდის პრაქტიკაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს მღვდელმთავართა დანიშვნის, გადაყვანისა და ცალკეულ საეკლესიო-ადმინისტრაციულ საკითხთა განხილვას. კანდიდატები, როგორც წესი, განიხილებიან მათი სულიერი მოღვაწეობის, საეკლესიო გამოცდილების, სამოძღვრო პასუხისმგებლობისა და ადმინისტრაციული უნარების გათვალისწინებით, რაც ეკლესიის ინსტიტუციური მდგრადობის ერთ-ერთ უმთავრეს წინაპირობად მიიჩნევა.

შიდა ორგანიზაციულ საკითხებთან ერთად, წმინდა სინოდი აქტიურად განიხილავს საზოგადოებრივ, ზნეობრივ და კულტურულ პრობლემებსაც. თანამედროვე ვითარებაში იგი არაერთხელ გამოხატავს თავის პოზიციას ისეთ თემებზე, როგორებიცაა განათლება, ოჯახის ინსტიტუტი, სოციალური პასუხისმგებლობა, ეროვნული თვითმყოფადობა და ისტორიული მემკვიდრეობის დაცვა. ამდენად, სინოდის მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები მხოლოდ საეკლესიო სივრცით არ შემოიფარგლება; ისინი ხშირად ფართო საზოგადოებრივ გამოხმაურებასაც იწვევს და ქვეყნის სულიერ ცხოვრებაზე შესამჩნევ გავლენას ახდენს.

საეკლესიო სტრუქტურის სქემა
კათოლიკოს-პატრიარქები ავტოკეფალიის აღდგენიდან
წმინდა სინოდი და გაფართოებული საეკლესიო კრება
საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობის დებულება ერთმანეთისგან განასხვავებს წმინდა სინოდს და გაფართოებულ საეკლესიო კრებას. წმინდა სინოდი საქართველოს ეკლესიის მუდმივმოქმედი უმაღლესი საეკლესიო ორგანოა, ხოლო გაფართოებული საეკლესიო კრება განსაკუთრებულ შემთხვევებში მოწვეული ფართო წარმომადგენლობითი კრებაა.

დებულების მიხედვით, გაფართოებულ საეკლესიო კრებას იწვევს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ან საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრე. მისი მოწვევა დასაშვებია მხოლოდ ორ შემთხვევაში: სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის არჩევისას და საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობის ახალი დებულების დამტკიცებისას.

გაფართოებული საეკლესიო კრების შემადგენლობაში შედიან წმინდა სინოდის ყველა წევრი. გარდა ამისა, კრებაში მონაწილეობენ ყოველი ეპარქიიდან მოწვეული ორი სასულიერო და ერთი საერო პირი, თითოეული მონასტრიდან წარმომადგენლები, ასევე სასულიერო აკადემიებისა და სემინარიების დელეგატები. დებულება ცალკე ასახელებს გელათის მეცნიერებათა აკადემიიდან ოთხ დელეგატს და მცხეთა-თბილისის ეპარქიიდან იმდენ წარმომადგენელს, რამდენიც მოწვეული იქნება ყველა დანარჩენი ეპარქიიდან ერთად.

ხმის უფლების საკითხში დებულება განასხვავებს მღვდელმთავრებსა და კრების სხვა მონაწილეებს. გაფართოებულ საეკლესიო კრებაზე ხმის უფლებით მონაწილეობენ მღვდელმთავრები, ხოლო სამღვდელო და სამონაზვნო დასი, აგრეთვე საერო პირები, მონაწილეობენ სათათბირო ხმის უფლებით. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ბრძანებით კრებაზე შეიძლება მოწვეულნი იყვნენ მეცნიერ-ექსპერტებიც.

გაფართოებული საეკლესიო კრება განსაკუთრებულ როლს ასრულებს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის არჩევის პროცესში. დებულების მიხედვით, კათოლიკოს-პატრიარქს ირჩევს საქართველოს ეკლესიის გაფართოებული კრება. საპატრიარქო ტახტის დაქვრივებიდან 40 დღის შემდეგ, მაგრამ არა უგვიანეს ორი თვისა, საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრე იწვევს გაფართოებულ კრებას, რომელზეც უნდა გაიმართოს კათოლიკოს-პატრიარქის არჩევა.

გაფართოებული კრების მოწვევამდე საპატრიარქო ტახტის მოსაყდრე იწვევს წმინდა სინოდს საპატრიარქო კანდიდატების შესარჩევად. წმინდა სინოდი ირჩევს გაფართოებულ კრებაზე წარსადგენ სამ კანდიდატს. სინოდის თითოეულ წევრს უფლება აქვს, წარმოადგინოს ერთი საპატრიარქო კანდიდატი, მათ შორის საკუთარი თავიც. სამი კანდიდატი, რომლებიც მიიღებენ ხმათა უმრავლესობას, გაფართოებულ კრებაზე კენჭისყრაში მონაწილეობენ როგორც პატრიარქობის კანდიდატები.

გაფართოებული კრების ყველა მონაწილეს უფლება აქვს, გამოთქვას აზრი საპატრიარქო კანდიდატების შესახებ, თუმცა კათოლიკოს-პატრიარქის არჩევის კენჭისყრაში მონაწილეობენ მხოლოდ მღვდელმთავრები. არჩეულად ითვლება ის კანდიდატი, რომელიც მიიღებს კრების მონაწილე მღვდელმთავართა ხმების ნახევარზე მეტს. თუ ვერცერთი კანდიდატი ვერ მიიღებს ხმათა ნახევარზე მეტს, ტარდება ხელმეორე კენჭისყრა იმ ორ კანდიდატს შორის, რომლებმაც პირველ კენჭისყრაში ხმათა უმრავლესობა მიიღეს.

ამგვარად, წმინდა სინოდი და გაფართოებული საეკლესიო კრება საქართველოს ეკლესიის მართვის სხვადასხვა ფორმატს წარმოადგენენ. წმინდა სინოდი მოქმედებს როგორც მუდმივი უმაღლესი საეკლესიო ორგანო, ხოლო გაფართოებული საეკლესიო კრება დებულებით განსაზღვრულ განსაკუთრებულ შემთხვევებში იკრიბება და, მათ შორის, კათოლიკოს-პატრიარქის არჩევის პროცესში მონაწილეობს.

ისტორიული ქრონოლოგია
წმინდა სინოდის თავმჯდომარე
წმინდა სინოდის წევრები