iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ანტინაწილაკი

ანტინაწილაკი — შესაბამისი ელექტრონული ნაწილაკის, ე. წ. „ორეულის“, იდენტური მასისა და სხვა ფიზიკური სიდიდის მქონე, მაგრამ ურთიერთქმედების ზოგიერთი მახასიათებლის (მაგ. ელექტრული მუხტი, მაგნიტური მომენტი) ნიშნით განსხვავებული ელემენტარული ნაწილაკი, რომლის მიმართ ეს „ორეული“ თავის მხრით „ანტინაწილაკს“ წარმოადგენენ. ყველა ცნობილ ელემენტარულ ნაწილაკს, გარდა ფოტონისა და ნეიტრალური პი (\^0) და ეტა (\^0) მეზონებისა აქვს შესაბამისი ანტინაწილაკი.

ნაწილაკისა და ანტინაწილაკის მაგალითებია:
ელექტრონი (^-) — პოზიტრონი (^+);
პროტონი — ანტიპროტონი (\ {});
ნეიტრონი — ანტინეიტრონი (\ {});
ნეიტრინო (\) — ანტინეიტრინო (\ \);
ლამბდანულ-ჰიპერონი (\^0) — ანტილამბდანულ-ჰიპერონი (\ \^0).

ნაწილაკ-ანტინაწილაკთა წყვილისათვის დამახასიათებელია ანიჰილაცია.

თვით ნაწილაკისა და ანტინაწილაკის ცნება პირობითია. შეიძლება პოზიტრონს და ანტიპროტონს ეწოდოს ნაწილაკები, ხოლო ელექტრონს და პროტონს — ანტინაწილაკები. მაგრამ ვინაიდან სამყაროს ჩვენ მიერ დამზერილ ნაწილში ნივთიერების ატომები შეიცავს სწორედ პროტონებსა და ელექტრონებს, ამიტომ ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკური ჩასახვისას საუკუნის 20-იან წლებიდან „ნაწილაკები“ ეწოდა ელექტრონსა და პროტონს.

კვლევის ისტორია
1930 წელს პირველი ანტინაწილაკის — პოზიტრონის — არსებობა იწინასწარმეტყველა ინგლისელმა ფიზიკოსმა პ. დირაკმა, ხოლო 1932 წელს კოსმოსურ სხივებში ექსპერიმენტულად აღმოაჩინა ამერიკელმა ფიზიკოსმა კ. ანდერსონმა. 1936 წელს ასევე კოსმოსურ სხივებში იქნა აღმოჩენილი კიდევ ერთი ნაწილა-ანტინაწილაკის წყვილი: დადებითი და უარყოფითი მიუონი (\^+ და \^-). 1947 წელს დადგინდა, რომ კოსმოსური სხივების მიუონები წარმოიქმნება შედარებით მძიმე ნაწილაკების — პი-მეზონების (\^+ და \^-) დაშლის შედეგად. 1955 წელს აღმოჩენილ იქნა აგრეთვე ანტიპროტონებიც. ჯერჯერობით აღმოჩენილი არ არის მხოლოდ ანტიომეგა-ნაწილაკი [თვით ომეგა ნაწილაკი (\) აღმოჩენილია 1965 წელს] და შემდგომში აღმოჩენილი რეზონანსული ნაწილაკების შესაბამისი ზოგიერთი ანტინაწილაკი.

ანტინაწილაკებისაგან შესაძლებელია აიგოს ანტინივთიერება ზუსტად ისევე, როგორც ნაწილაკებისაგან — ნივთიერება.
ელ-ბლუფი

ელ-ბლუფი — ზღვისპირა ქალაქი და პორტი ნიკარაგუაში, კარიბის ზღვის სანაპიროზე. იგი მდებარეობს ქალაქ ბლუეფილდსის ახლოს, ბლუფილდზის ყურეში, ელ-ბლუფის ნახევარკუნძულზე. თანდათანობითი ეროზიის გამო ნახევარკუნძული კუნძულად იქცევა. ქალაქი 1,29 კმ²-ზე არის გადაჭიმული. იგი იღებს შეზღუდული რაოდენობით გემის ტვირთს და აქვს მთავარი ნავსადგური. ელ-ბლუფი თევზმჭერი ქალაქია.
ესტელი

ესტელი (ვილა დე სან ანტონია დე პავია დე ესტელი) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ესტელის დეპარტამენტში, ნიკარაგუაში. ესტელი არის ჩრდილოეთ ნიკარაგუის მნიშვნელოვანი საწარმოო ცენტრი. მას „საგოვიის მარგალიტს“ უწოდებენ.

მანაგუიდან 150 კმ-ის მოშორებით მდებარე ქალაქი გაშენებულია პანამერიკულ გზატკეცილზე. იგი არის სწრაფად მზარდი და პროგრესირებადი ქალაქი 119,000-იანი მოსახლეობით. მას აქვს სასიამოვნო კლიმატი მთელი წლის განმავლობაში, რაც ერთმხრივად განსაზღვრა ნიაკრაგუის მაღალმთიანეთში მდებარეობამ. ქალაქი არის ზღვის დონიდან 844 მეტრ სიმაღლეზე. ესტელი შემოსაზღვრულია ტყიანი მთებითა და ზღვის დონიდან 1600 მეტრ სიმაღლეზე მყოფი პლატოებით, რომელთაგან ზოგიერთი სახელმწიფო ნაკრძლადაა გამოცხადებული.

1970-იან წლებში, სომოსას მთავრობის წინააღმდეგ ბრძოლის ერთ-ერთი ცენტრი იყო ქალაქი ესტელი.

ეკონომიკა და ტურიზმი
ნიადაგი ესტელის შემოგარენში არის საუკეთესო თამბაქოს მოსაყვანად, რომელსაც სიგარისათვის იყენებენ. ქალაქში წარმოებული თამბაქოები, მრავალჯერ გახდნენ ჯილდოების მფლობელი. ამის გამო ესტელიმ მსოფლიოში უმნიშვნელოვანესი თამბაქოს მწარმოებებლი ქალაქის სახელი დაიმკვიდრა. კუბის რევოლუციის დროს, 1959 წელს კუბელმა სიგარის მწარმოებლებმა სწორედ ესტელს შეაფარეს თავი. ქალაქში არის არაერთი უცხოენოვანი სკოლა, რესტორნები და სასტუმროები, რომლებიც ემსახურებიან ჩასულ ტურისტებს. ესტელის მახლობლად არის ბუნებრივი ნაკრძალები: მირაფლორი, ტისეი-ესტანსუელა, ლას ბისას-კებისასი, ტომაბუ, ტეპესომოტო და მოროპოტენტე.

მსოფლიოს ბანკისა და საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციის მიერ 2008 წლის მუნიციპალიტეტის სააღრიცხვო ბარათის მიხედვით ესტელის მუნიციპალიტეტი პირველ და მეორე ადგილებზეა, ლათინური ამერიკის 165 მუნიციპალიტეტს შორის ხარისხიანი და ეფექტიანი სამშენებლო და მუნიციპალიტეტის საოპერაციო ლიცენზიის ნებართვის მიცემაში.

სპორტი
ესტელი არის სამშობლო ნიკარაგუის ერთ-ერთი წარმატებული საფეხბურთო გუნდის ესტელის რეალისა, რომელსაც უწოდებენ „ჩრდილოეთის მატარებელს“. იგი არის აგრეთვე სამშობლო პროფესიული საკალათბურთო გუნდისა. ამით ესტელი ნიკარაგუის სპორტისთვის ქვეყანაში მნიშვნელობით მესამე ქალაქია. 1970-იან წლებში, ესტელის საკალათბურთო გუნდი მონაწილეობას იღებდა „რობერტო კლემენტეს“ საკალათბურთო ტურნირში. ესტელის საკალათბურთო გუნდმა მიიღო ნიკარაგუის საუკეთესო გუნდის ტიტული, რადგანაც მის რიგებში თამაშობდნენ პორფი ალტამინარო და ალბერტ უილიამსი.

ინფრასტრუქტურა
ესტელის ნიკარაგუაში ყველაზე კეთიმოწყობილი წყალმომარაგების სისტემა აქვს, რომელიც თითქმის მთელს მის მოსახლეობას ემსახურება.

ესტელის არსებობის ისტორიაში სამი აეროპორტი აუშენდა, მაგრამ დღეს არც ერთი იმათგანი არსებობს. პირველი აეროპორტის აშენება დასტურდება 1930-34 წლებში, როცა ტაკამ დაიწყო მგზავრების გადაყვანა ელ სალვადორი-ტეგუსიგალპა-დანლი-ოკოტალი-ესტელი-მანაგუას გზაზე. ლა ტომსონი, რომელიც არის ესტელიდან სამი მილის მოშორებით ჩრდილოეთით, იქ აშენდა მეორე აეროპორტი. მესამე აეროპორტი აშენდა ქალაქის ჩრდილოეთ ბოლოში 1980-იან წლებში. თუმცა, იგი დღეს ქალაქის ნაწილი გახდა.

1940 წელს იგეგმებოდა ნიკარაგუის სარკინიგზო ხაზის გაგრძელება ელ საუკედან ჩრდილოეთით ესტელის გავლით. ცამეტი კილომეტრის სიგრძის სარკინიგზო ხაზი გაშენდა, მაგრამ მისი მშენებლობის დასრულება ჩაიშალა.

გალერეა
დაძმობილებული ქალაქები
- ბილეფელდი
- შეფილდი
- დელფი
- ლინკიოპინგი
- სტავანგერი
- ევრი
- ლა ჰაბრა
- სტივენს პოინთი
ნიკარაგუის ლიტერატურა

ნიკარაგუის ლიტერატურა სათავეს იღებს კოლონიურ ეპოქამდე მითებისა და ხალხური ზეპირსიტყვიერების სახით. მათში აისახა ენდოგენური მოსახლეობის მსოლმხედველობა. ზოგიერთი მათგანი დღემდეა შემორჩენილი. ნიკარაგუაში, ისევე, როგორც ლათინური ამერიკის მრავალ ქვეყანაში ესპანელებმა უდიდესი გავლენა მოახდინეს ლიტერატურაზე, და საერთოდ მთელს კულტურაზე. ნიკარაგუულ ლიტერატურას, რომელიც ძირითადად ესპანურ ენაზე იქმნებოდა, ჰყავს არაერთი მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი. ასეთი იყო რუბენ დარიო. იგი მიჩნეულია ნიკარაგუული ლიტერატურის უმნიშვნელოვანეს წარმომადგენლად. მას უწოდებენ მოდერნიზმის მამას. სხვა მნიშვნელოვანი ლიტერატურული პერსონები არიან: ერნესტო კარდენალე, სერხიო რამირეს მერკადო, ჯიოკონდა ბელი, ხოსე კორონელ ურტეჩო, ალფონსო კორტესი, ხულიო ვალე კასტილო, კლარიბელ ალეგრია და სხვები.

ისტორია
ელ გუეგუენსე არის სატირული დრამა, რომელიც პირველ ლიტერატურულ ნაწარმოებად მიიჩნევა ნიკარაგუაში. იგი აღიარებულია კოლონიამდელი ეპოქის ლათინური ამერიკის ყველაზე შთამბეჭდავ ნაწარმოებად და ნიკარაგუული ფოლკლორის შედევრად, რომელშიც გაერთიანებულია მუსიკა, ცეკვა და თეატრი. თეატრალური პიესა დაწერილია მე-16 საუკუნის უცნობი ავტორის მიერ. ელ გუეგუენსე არის ყველაზე ძველი ენდოგენური თეატრალური ნამუშევარი დასავლეთ ნახევარსფეროში. მრავალი საუკუნის შემდეგ ეს ისტორია წიგნად გამოქვეყნდა 1942 წელს.

რევოლუციის ლიდერების დიდი ნაწილი არიან მწერლები და აქვეყნებენ ნაშრომებს. მათგან აღსანიშნავია ქვეყნის მოქმედი პრეზიდენტი დანიელ ორტეგა და სანდინისტას ეროვნულ-ლიბერალური ფრონტის თანადამფუძნებელი თომას ბორხე.

ლიტერატურული მიმდინარეობები
მოდერნიზმი
მოდერნიზმოს ლიტერატურული მიმდინარეობა აღმოცენდა ესპანურენოვან ამერიკაში. მიმდინარეობის საუკეთესო მაგალითი არის მოდერნიზმის მამად წოდებული რუბენ დარიო. მე-19 საუკუნის ბოლო წლებში აღმოცენებული მოდერნიზმი იყო რომანტიზმის, სიმბოლიზმისა და განსაკუთრებით, პარნასის ლოგიკური გაგრძელება. შინაგანი ვნება, ოცნება, ჰარმონია და რითმი აღიბეჭდა მდიდარ და სრულყოფილ სიტყვიერ მუსიკაში. ამ მიმდინარეობამ დიდი გავლენა იქონია მთელს ესპანურენოვან სამყაროში (ფილიპინების ჩათვლით).

მოდერნიზმი იყო პირველი ლიტერატურული მიმდინარეობა ლათინურ ამერიკაში, რომელიც გასცდა კონტინენტის საზღვრებს. ეს იყო ნამდვილად ლათინოამერიკული ლიტერატურა, მიუხედავად ეროვნული ნიუანსობრივი გასხვავებებისა.

პოსტმოდერნიზმი
მე-20 საუკუნის ნიკარაგუული ლიტერატურა განიცდიდა პოლიტიკის გავლენას. ამის საუკეთესო მაგალითი მოგვცა ჩილელმა პოეტმა პაბლო ნერუდამ და ნიკარაგუელმა ერნესტო კარდენალმა.

ვანგუარდია
ვანგუარდია იყო ლიტერატურული მიმდინარეობა, რომელიც ჩამოყალიბდა ნიკარაგუის ქალაქ გრანადაში 1927 და 1929 წლებში. მიმდინარეობას უძღვებოდა ნიკარაგუელი პოეტი ხოსე კორონელ ურტეჩო. კორონელის მანიფესტის მიხედვით, რომელიც გამოაქვეყნა 1931 წელს, „ვაცხადებთ ბრძოლას საზოგადოების ყურადღების მისაპყრობად მხატვრული გამოხატვით, ინტელექტუალური სკანდალითა და აგრესიული კრიტიკით“. ვანგუარდიის ლიტერატურული მიმდინარეობა იყო ანარეკლი ზოგიერთი ევროპული მიმდინარეობისა, განსაკუთრებით სურეალიზმისა. ვანგუარდიამ შემოიტანა სიახლის გამუდმებული ძიება, გამბედაობა, შეპირისპირებული თემები და მოთხრობის შთამბეჭდავი ფორმები.
ელჩე

ელჩე (, , ) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ესპანეთში. შედის ვალენსიის ავტონომიური რეგიონის ალიკანტეს პროვინციაში. მუნიციპალიტეტი შედის ბახო-ვინალოპოს რაიონის (კომარკის) შემადგენლობაში. ელჩეს ტერიტორიაზე მდებარეობს იუნესკოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი პალმების ტყე.

ისტორია
ამჟამინდელი ქალაქიდან სამხრეთით, ორი კილომეტრის დაშორებით მდებარე, ტერიტორია ნეოლითის ხანიდან ვესტგუთების ეპოქამდე იყო დასახლებული. ახლოს მდებარე მდინარე ვინალოპო მოსახლეობას ტერიტორიის დაცვას უმარტივებდა. ძვ. წ. საუკუნიდან ქალაქი იბერებითაა დასახლებული და „ჰელიკეს“ სახელითაა ცნობილი. ამ დასახლებამ ძვ. წ. 280 წლამდე, კართაგენელთა შემოსევამდე გასტანა. ეს იყო იბერიული კულტურის ოქროს ხანა, რომლის დროსაც გამოიძერწა „ელჩეს ლედის“ სახელით ცნობილი ქანდაკება. ძვ. წ. 209 წელს ქალაქი რომაელებმა აიღეს და ძვ. წ. საუკუნისთვის ის „კოლონია იულია ილიჩე ავგუსტას“ სახელით იწოდებოდა.

როდესაც პირენეს ნახევარკუნძულს არაბები შემოესიენ, - საუკუნეებში, ქალაქი მის ამჟამინდელ ადგილას გადავიდა და „ვილა მურადას“ სახელით იწოდებოდა. 1265 წელს ქრისტიანმა მეფე ხაიმე დამპყრობელმა არაბები ქალაქიდან განდევნა.

 საუკუნიდან ელჩე ესპადრილიების (ფეხსაცმლის ტიპი) დამზადებით იყო ცნობილი. ფეხსაცმელების წარმოებამ ხელი შეუწყო ქალაქის ზრდას.

დამეგობრებული ქალაქები
ორანი, ალჟირი, 1939-დან
ტულუზა, საფრანგეთი, 1981-დან
ხაკა, ესპანეთი, 1983-დან
სუბოტიცა, სერბეთი, 2004-დან
კასუკაბე, იაპონია, 2010-დან
კანპური, ინდოეთი, 2014-დან
ენდი მარი

სერ ენდრიუ ბარონ მარი (; დ. 15 მაისი, 1987, გლაზგო, შოტლანდია, გაერთიანებული სამეფო) — ბრიტანელი პროფესიონალი ჩოგბურთელი, მსოფლიოს ყოფილი პირველი ჩოგანი.

მარის მოგებული აქვს 3 დიდი სლემის ტურნირი – 2 უიმბლდონი და 1 აშშ-ის ღია პირველობა. 2012 წელს აშშ-ის ღია პირველობის ფინალში, მარიმ ნოვაკ ჯოკოვიჩი 5 სეტში დაამარცხა, მოიგო კარიერაში პირველი დიდი სლემის ტიტული და 1936 წლის შემდეგ გახდა პირველი ბრიტანელი მამაკაცი ჩოგბურთელი, ვინც უმაღლესი დონის საჩოგბურთო ტურნირის მოგება შეძლო. ბრიტანელს ასევე 1 წლის შემაჯამებელი ტურნირი და 14 მასტერსის ტიტული აქვს მოგებული. ჯამში მარიმ კარიერაში -ის 45 ტურნირი მოიგო ერთეულებში. ბრიტანელი ჯამში 41 კვირის განმავლობაში იკავებდა ჩოგბურთელთა რეიტინგში პირველ ადგილს.

ოლიმპიურ თამაშებზე, მარის ორჯერ აქვს მოგებული ოლიმპიური ოქროს მედალი ერთეულებში და იგი ისტორიაში ერთადერთი ჩოგბურთელია, რომელსაც ორი ოქროს მედალი აქვს მოპოვებული ერთეულთა განრიგში. მას ასევე ერთი ვერცხლის მედალი აქვს შერეულ წყვილებში. სანაკრებო დონეზე, 2015 წელს იგი ბრიტანეთის ნაკრებს დაეხმარა დეივისის თასის თასის მოგებაში პირველად 1936 წლის შემდეგ.

სტატისტიკა და მიღწევები
დიდი სლემის ტურნირების ფინალები: 11 (3–8)
-ის მსოფლიო ტურის ფინალი: 1 (1–0)
(დ) – დახურული კორტი

ოლიმპიური ფინალები
ერთეულები: 2 (2–0)
შერეული წყვილები: 1 (0–1)
ელჩეს პალმების ტყე

ელჩეს პალმების ტყე — ევროპაში ყველაზე მსხვილი პალმების კორომი. მდებარეობს ესპანეთის პროვინცია ალიკანტეში. საერთო ფართობი, რომლის შემადგენლობაშიც შედის საქალაქო პარკი უერტო დელ კურა და სხვა ბაღები, 5,1 კმ². აქედან 1,5 კმ² მოქცეულია ქალაქ ელჩეს შემადგენლობაში.

კორომი შედგება 11 ათასზე მეტი პალმის ხისაგან, რომელთაგან იმეტესობას შეადგენს ფინიკის პალმა. ზოგიერთი მათგანის ასაკი 300 წლამდეა. უდიდეს პალმას ეწოდება "სისი" ავსტრიის იმპერატრიცას ელისაბედის პატივსაცემად, იწონის 10 ტონას და არის 165 წლის.

კანონი პალმის ტყის დაცვის შესახებ პირველად მიიღეს რეკონკისტის შემდეგ. ტყე შედის იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში (კატეგორია , ).
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ესპანეთში

იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები ესპანეთში — ესპანეთის ტერიტორიაზე არსებული განსაკუთრებული ისტორიული, კულტურული ან ეკოლოგიური მნიშვნელობის მქონე ბუნებრივი ან ხელქმნილი ობიექტები, რომელთაც პრიორიტეტი მიენიჭათ დაცვასა და პოპულარიზაციაში. 1972 წელს გაერთიანებული ერების განათლების, მეცნიერებისა და კულტურის ორგანიზაციამ მიიღო მსოფლიო კულტურული და ბუნებრივი მემკვიდრეობის დაცვის დეკლარაცია (ძალაში 1975 წელს შევიდა), რომელსაც ესპანეთი 1982 წლის 4 მაისს შეუერთდა. ესპანეთის კულტურა გამორჩეულად მრავალფეროვანია — იგი მოიცავს კელტური, იბერიული, რომაული, მაჰმადიანური და ქრისტიანული კულტურების ელემენტებს. 2018 წლის მონაცემებით ესპანეთში იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის 49 ძეგლია და იგი იტალიის და ჩინეთისა და გერმანიის შემდეგ მეოთხე ქვეყანაა კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების რაოდენობის მიხედვით. 1984 წელს, პირველად მას შემდეგ, რაც ესპანეთი მიუერთდა დეკლარაციას, მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებს შეუერთდა 5 ესპანური ძეგლი:

ალჰამბრა და ხენერალიფე გრანადაში.
ბურგოსის კათედრალი,
კორდობა,
ესკორიალი,
ანტონიო გაუდის ქმნილებები.

იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში მსოფლიოს მასშტაბით 1120 ძეგლია შეტანილი, მათ შორის 4,3 % ესპანეთის წილია.

აქედან:
43 კულტურული ობიექტია
4 ბუნების ობიექტია (გარახონაის ეროვნული პარკი, დონიანას ეროვნული პარკი და ტეიდეს ეროვნული პარკი, კარპატების წიფლის პირველყოფილი ტყეები)
2 შერეული ტიპის ობიექტია (იბიცა და მონტე-პერდიდოს ეროვნული პარკი)

ცხრილი
ცხრილში შეტანილია ძეგლები, იუნესკოს მიერ მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის სიაში დამატების თარიღის მიხედვით.

ობიექტების გეოგრაფიული მდებარეობა
მბრუნავი მოცეკვავე

მბრუნავი მოცეკვავე (აგრეთვე ცნობილი როგორც სილუეტის ილუზია) — კინეტიკური ბისტაბილური ოპტიკური ილუზია, რომელიც მნახველს პირუეტის შემსრულებელ მოცეკვავე ქალს აგონებს. ზოგიერთი დამკვირვებლისთვის ფიგურა საათის ისრის მიმართულებით მოძრაობს, ზოგისთვის კი — პირიქით. ამასთან, ფიგურამ შეიძლება უცაბედად მოპირდაპირე მიმართულებით დაიწყოს ბრუნვა. ილუზიას ქმნის ბუნდოვანება, რომელიც სიღრმის ვიზუალური აღქმისთვის საჭირო მინიშნებების არარსებობის შედეგად წარმოიქმნება.
არანხუესის სამეფო სასახლე

არანხუესის სამეფო სასახლე — ესპანეთის მეფეების ქალაქგარე რეზიდენცია. მდებარეობს მადრიდიდან სამხრეთით 48 კილომეტრზე. აშენებდნენ მთელი საუკუნის განმავლობაში. ხელისუფლებაში ბურბონების მოსვლის შემდეგ ესპანეთის სამეფო კარის საზაფხულო რეზიდენცია გადაიტანეს ქალაქ სან-ილდეფონსოში მდებარე ლა-გრანხას სასახლეში. 2001 წელს სასახლე შეიტანეს იუნესკოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები საქართველოში

იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები საქართველოში — 2021 წლის მონაცემებით მოიცავს ოთხ ძეგლს. იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში მსოფლიოს მასშტაბით 1153 ძეგლია შეტანილი, მათ შორის 0,4 % საქართველოს ძეგლებია.

ცხრილში შეტანილია ძეგლები, იუნესკოს მიერ მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის სიაში მათი დამატების მიხედვით.

ობიექტების გეოგრაფიული მდებარეობა
წევრობის კანდიდატები
2007 წლის 24 ოქტომბერს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტრომ იუნესკოს წევრობის კანდიდატად (საცდელი სია) წარუდგინა შემდეგი 15 ისტორიული და ბუნებრივი ძეგლი:

ალავერდი
ანანურის ციხე

დავითგარეჯა
დმანისი
გრემი

კვეტერა
მთა-თუშეთი
ნიკორწმინდა

სამთავისი
შატილი
ძველი თბილისი

უფლისციხე
ვანი
ვარძია-ხერთვისის ციხე

ობიექტების გეოგრაფიული მდებარეობა
მოსკოვის ტრიუმფული კარიბჭე

მოსკოვის ტრიუმფული კარიბჭე , — ნეოკლასიკური ტრიუმფული თაღი სანქტ-პეტერბურგში (რუსეთი), მოსკოვის კარიბჭის მოედანზე. მონუმენტი, ძირითადად თუჯით ნაგები, 1834-38 წლებში აღმართეს 1828-29 წლების რუსეთ-თურქეთის ომში რუსეთის გამარჯვების აღსანიშნავად.

თავდაპირველად ტრიუფალური კარიბჭის აღმართვას შემოვლით არხზე აპირებდნენ, მაგრამ ქალაქის სამხრეთისკენ განაშენიანების გამო, კარიბჭის ადგილად მოსკოვის გზატკეცილი (ამჟამად მოსკოვის გამზირი) და ლიგორსკის არხი აირჩიეს. ამასთან, მოსკოვის გზატკეცილის გარდიგარდმო დაცვის პოსტიც აღმართეს. ამგვარად, მონუმენტი არა მხოლოდ ტრიუმფული კონსტრუქია, არამედ იმპერიული დედაქალაქის ჭიშკარიც იყო.
ნიკარაგუის პოლიტიკა

ნიკარაგუის პოლიტიკა იწარმოება კონსტიტუციით დადგენილი პირობების საფუძველზე; რაც იმას ნიშნავს, რომ ნიკარაგუა საპრეზიდენტო წარმომადგენლობითი დემოკრატიული რესპუბლიკაა. ქვეყნის პრეზიდენტი მრავალპარტიულ გარემოში არის როგორც სახელმწიფოს, ისე მთავრობის მეთაური. აღმასრულებელი ხელისუფლება ეკუთვნის მთავრობას. საკანონმდებლო ხელისუფლება მთავრობისა და ეროვნული ასამბლეის პრეროგატივაა. იურიდიული ძალაუფლება კი თავისუფალია საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ხელისუფლებისგან.

კონსტიტუცია
1995 წელს საკანონმდებლო და აღმასრულებელმა ხელისუფლებამ 1987 წელს მიღებული სანდინისტას კონსტიტუციის რეფორმა განახორციელეს. რეფორმის საფუძველზე ეროვნულ ასამბლეას მიეცა ახალი უფლებები, რამაც იგი უფრო დამოუკიდებელი გახადა. ეროვნულ ასამბლეას, ხმათა უმრავლესობის შემთხვევაში, პრეზიდენტის ვეტოს მხედველობაში არმიღების უფლება მიეცა. პრეზიდენტიც და ეროვნული ასამბლეაც ყოველ ხუთ წელიწადში ერთხელ ირჩევა.

აღმასრულებელი ხელიუფლება
ნიკარაგუის მთავრობა

ნიკარაგუის სახელმწიფო წყობილების ფორმაა ხელისუფლების კონსტიტუციური დემოკრატია, აღმასრულებელი, საკანონმდებლო, სასამართლო და საარჩევნო განშტოებებით. ნიკარაგუის პრეზიდენტი არის როგორც სახელმწიფოს, ისე მთავრობის მეთაური. აღმასრულებელი ხელისუფლება ეკუთვნის მთავრობას, ხოლო საკანონმდებლო ხელისუფლება ეროვნული ასამბლეის პრეროგატივაა. სასამართლო და საარჩევნო სისტემა კი თავისუფალია საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ხელისუფლებისგან. უზენაესი სასამრთლოსა და უმაღლესი საარჩევნო საბჭოს წარმომადგენლები ინიშნებიან პრეზიდენტის შერჩევიტა და ეროვნული ასამბლეის დამტკიცებით.

აღმასრულებელი ხელიუფლება
ნიკარაგუის დღევანდელ აღმასრულებელ ხელისუფლებას ხელმძღვანელობს პრეზიდენტი დანიელ ორტეგა და ვიცე-პრეზიდენტი ხაიმე მორალეს კარასო. მინისტრებს, სამთავრობო სააგენტოების დირექტორებსა და ავტონომიის უფლებით აღჭურვილ პირებს ირჩევს პრეზიდენტი და ამტკიცებს ეროვნული ასამბლეა.

საკანონმდებლო ხელისუფლება
საკანონმდებლო ხელისუფლება ეკუთვნის ეროვნული ასამბლეას. იგი არის ერთპალატიანი საკანონმდებლო ორგანო, რომელიც შედგება 92 დეპუტატისგან. ამათგან 90 კომპლექტდება პირდაპირი არჩვენებითა და პროპორციული სისტემის საფუძველზე (20 ეროვნული და 70- ნიკარაგუის დეპარტამენტებისა და ავტონომიური რეგიონების წარმომადგენლები). დარჩენილი ორი კანდიდატი კი არ ირჩევა – ერთს ნიშნავს პრეზიდენტი, მეორეს კი არჩევნებში დამარცხებული პრეზიდენტობის კანდიდატი, რომელიც მეორე ადგილზე გავიდა ხმათა რაოდენობით. ეროვნულ ასამბლეას ირჩევენ ხუთი წლის ვადით.
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ლიეტუვაში

2008 წლის მონაცემებით ლიეტუვაში 4 იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია.

იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში მსოფლიოს მასშტაბით 878 ძეგლია შეტანილი, მათ შორის 0,45 % ლიეტუვის ძეგლებია.

ცხრილში შეტანილია ძეგლები, იუნესკოს მიერ მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის სიაში მათი დამატების მიხედვით.
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები აზერბაიჯანში

2008 წლის მონაცემებით აზერბაიჯანში იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ორი ძეგლია. 2014 წლის მონაცემებით, აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე 10 ობიექტი მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეყვანის კანდიდატებს შორისაა.1993 წლის 16 დეკემბერს აზერბაიჯანმა მსოფლიო კულტურული და ბუნებრივი მემკვიდრეობის დაცვის კონვენციის რატიფიცირება მოახდინა. აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე მდებარე პირველი ობიექტი 2000 წელს შევიდა იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის სიაში 24-ე სესიაზე. 2016 წლის იანვარის მონაცემებით , იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ან იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიიდან არ არის ამოღებული აზერბაიჯანის რომელიმე ობიექტები.

ცხრილი
ცხრილში შეტანილია ძეგლები, იუნესკოს მიერ მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის სიაში მათი დამატების მიხედვით.

კანდიდატები
მალავის პოლიტიკური სისტემა

მალავის პოლიტიკა — მალავიში მოქმედებს საპრეზიდენტო, წარმომადგენლობითი დემოკრატიის რესპუბლიკური მმართველობა, სახელმწიფოს და მთავრობის მეთაურია — პრეზიდენტი. აღმასრულებელი ხელისუფლება ეკუთვნის მთავრობას. საკანონმდებლო ხელისუფლება გაყოფილია მთავრობასა და ეროვნულ ასამბლეას შორის. სასამართლო დამოუკიდებელია ხელისუფლების აღმასრულებელი და საკანონმდებლო ორგანოებისაგან. მალავის მთავრობა მრავალპარტიულია 1994 წლიდან.
მზის დაბნელება

მზის დაბნელება — მთვარის მიერ დედამიწის ირგვლივ მისი მოძრაობის დროს მზის სხივების დაფარვა. როდესაც მთვარე, რომელიც არამნათი სხეულია, დედამიწის ირგვლივ მოძრაობის დროს მზესა და დედამიწას შორის აღმოჩნდება, მისი ჩრდილი დაეცემა დედამიწას და თანამიმდევრობით დააბნელებს მის სხვადასხვა ნაწილს.

ფიზიკური პროცესი
წარმოვიდგინოთ მზისა და მთვარის ირგვლივ შემოწერილი კონუსი, რომლის მუქად დაშტრიხულ ნაწილში მთვარის სრული ჩრდილია. რადგან მთვარიდან დედამიწამდე მანძილი ცვალებადობს, სხვადასხვა დროს ჩრდილი შეიძლება აღწევდეს ან ვერ აღწევდეს დედამიწას.

პირველ შემთხვევაში ჩრდილი ეცემა დედამიწის ზედაპირზე, და წარმოქმნის „ლაქას“, რომლის შიგნით მყოფი დამკვირვებლისათვის დაბნელება იქნება სრული. ამ დროს ჩანს მზის გვირგვინი პროტუბერანცები, ქრომოსფერო. ლაქის დიამეტრი სრული დაბნელების ხანგრძლივობას განსაზღვრავს.

დედამიწაზე ეცემა აგრეთვე მკრთალი ჩრდილი. მის შიგნით მყოფი დამკვირვებლისათვის მზის დაბნელება ნაწილობრივგია, თუ მთვარის ჩრდილის სიგრძე ნაკლებია მთვარიდან დედამიწამდე მანძილზე, მთვარის მიერ მზის დისკოს ყველაზე დიდი დაფარვისასაც კი დამკვირვებელი დაინახავს მზის ვიწრო, მის კიდეზე შემოვლებულ ნათელ რგოლს. ასეთ დაბნელებას რგოლურს უწოდებენ. შეიძლება მზესა და მთვარეს ისეთი ურთიერთგანლაგება აღმოაჩნდეთ, რომ დედამიწაზე მოხდეს მხოლოდ ნაწილობრივი დაბნელება.

მზესა და მთვარემდე მანძილების, მათი ზომებისა და მოძრაობათა სიჩქარეების გათვალისწინებით გამოთვლილია, რომ მთვარის ჩრდილი დედამიწის ზედაპირზე გადაადგილებისას აღწერს ვიწრო, მაგრამ გრძელ (10-12 ათ. კმ) ზოლს. ყველაზე ხელსაყრელი მზის დაბნელების სრული ფაზა მოცემულ პუნქტში შეიძლება გაგრძელდეს 8 წთ, მთელი დედამიწისათვის კი მზის დაბნელება თითქმის 3½, სთ აღწევს. ნაწილობრივი ფაზის ხანგრძლივობა ერთი და იმავე პუნქტიდან ≈2 სთ-ია. წელიწადში მზის დაბნელება ხდება ორჯერ მაინც (არა უმეტეს ხუთისა), სრული მზის დაბნელება კი 300-400 წელიწადში ერთხელ, დედამიწის ერთი და იმავე ადგილზე.

ევროპაში 1999 წელს მზის სრულმა დაბნელებამ შესაძლებელი გახდა საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლება ამ ფენომენზე. ბოლო მზის სრული დაბნელება მოხდა 2024 წლის 8 აპრილს ჩრდილოეთ ამერიკაში და მომავალი სრული დაბნელება იქნება 2026 წელს.
მალავის ეროვნული ასამბლეა

მალავის ეროვნული ასამბლეა — მალავის ერთპალატიანი საკანონმდებლო ორგანო. მის შემადგენლობაში შედის 193 წევრი. მოქმედი ასამბლეის წევრები არჩეულნი არიან მაჟორიტარული სისტემით ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონებიდან. მათ ირჩევენ 5 წლის ვადით.

2009 წლის არჩევნები
ეროვნული ასამბლეის ბოლოსწინა არჩევნები გაიმართა 2009 წლის 19 მაისს. მისი შედეგი ასეთია:

2014 წლის არჩევნები
ეროვნული ასამბლეის ბოლო არჩევნები გაიმართა 2014 წლის 20 მაისს. მისი შედეგი ასეთია:
არგოსის არქეოლოგიური მუზეუმი

არგოსის არქეოლოგიური მუზეუმი — მუზეუმი არგოსში, პელოპონესის არგოლისის პრეფექტურაში, საბერძნეთი. მუზეუმის ისტორია იწყება 1932 წლიდან, როდესაც ჯ. კალერგისის მემკვიდრეებმა შენობა არგოსის ქალაქის საბჭოს უსახსოვრეს. საბჭომ თავის მხრივ შენობა საბერძნეთის მთავრობას გადასცა ახლომახლო არემარესთან ერთად 1955 წლის 25 ოქტომბერს.

მუზეუმი ორი ნაწილისგან შედგება: კალერგიოს მუზეუმი, რომელიც 1957 წელს გაიხსნა, და 1961 წელს გახსნილი ახალი ნაწილი. საფრანგეთის არქეოლოგიური სკოლის დამსახურებაა მრავალი ექსპონატის აღმოჩენა არგოსში, რომლებიც ამჟამად მუზეუმშია გამოფენილი. მათი უმეტესობა შუა ელენისტური პერიოდიდან (დაახ. ძვ. წ. 2000) გვიანდელ ანტიკურობამდე (ახ. წ. 600) თარიღდება. ექსპონატების დიდი ნაწილი აღმოჩენილ იქნა უძველეს აგორაში, ძველი რომაული თეატრის არემარეს და ასევე მიკენის პერიოდის საფლავში დერასში.
დიდი კოლუმბია

დიდი კოლუმბია , სახელი, რომლითაც ამჟამად მოიხსენებენ ქვეყანას, რომელსაც სამხრეთ ამერიკის ჩრდილოეთ ნაწილი და ცენტრალური ამერიკის სამხრეთი ნაწილი ეჭირა 1819-31 წლებში. ამ მცირეხნიან რესპუბლიკას ეჭირა დღევანდელი კოლომბიის, ვენესუელის, ეკვადორისა და პანამის ტერიტორიები. პირველი სამი დიდი კოლომბიის მემკვიდრე ქვეყანა იყო მისი დაშლისას. ვინაიდან მისი ტერიტორია მოიცავდა მეტ-ნაკლებად ახალი გრანადის ყოფილი სამეფისნაცვლოს საწყის იურისდიქციას, ის პრეტენზიას აცხადებდა ასევე კოსტა-რიკის კარიბების სანაპიროზე, მოსკიტოს სანაპიროზე, გაიანას „გაიანა ესეკიბასა“ და დღევანდელი პერუსა და ბრაზილის მცირე ნაწილზე.
საქართველოს ეროვნული საკალათბურთო ნაკრები

საქართველოს ეროვნული საკალათბურთო ნაკრები — წარმოადგენს საქართველოს საერთაშორისო საკალათბურთო შეჯიბრებებში. ამჟამად ნაკრები თამაშობს ევროპის ჩემპიონატის დივიზიონში. ნაკრებმა მოიპოვა ევრობასკეტზე მონაწილეობის უფლება 2011, 2013, 2015 და 2017 წლებში და ასევე უმასპინძლა 2021 წლის ევრობასკეტს.

2023 წელს, ისტორიაში პირველად, საქართველოს საკალათბურთო ნაკრებმა მსოფლიო ჩემპიონატის პლეი-ოფზე ასპარეზობის კვალიფიკაცია მოიპოვა.

შედეგები მეტოქის მიხედვით
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები სომხეთში

2016 წლის მონაცემებით სომხეთში იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის 3 ძეგლია.

სტატისტიკა
იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში მსოფლიოს მასშტაბით 1052 ძეგლია შეტანილი, მათ შორის 0,34 % სომხეთის ძეგლებია.

ცხრილი
ცხრილში შეტანილია ძეგლები, იუნესკოს მიერ მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის სიაში მათი დამატების მიხედვით.