ნურულლაბაის სასახლე

ნურულლაბაის სასახლე — არქიტექტურული ძეგლი ქალაქ ხივაში, უზბეკეთიში. თავდაპირველად იგი საუკუნეში ხივის ხანის, ასფანდიიარ ხანის, ოფიციალურ სადღესასწაულო მისაღებ დარბაზს წარმოადგენდა. სასახლე-ბაღი ხივის ხანმა მუჰამად რაჰიმ ხან -მა თავისი ვაჟის, ასფანდიიარ ხანისთვის ააშენა. ნაგებობა „ნურულლაბაის სასახლედ“ იწოდება იმ მიზეზით, რომ იგი ნურულლაბაი სახელის მქონე ადამიანის ბაღის ადგილზე აიგო.

ისტორია
სასახლის გეგმები 1890-იან წლებში იქნა შემუშავებული. იმის გამო, რომ იჩან-ყალას ტერიტორიაზე თავისუფალი სივრცე არ იყო, ნაგებობა ქალაქის ცენტრს გარეთ, ხივის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, ადრე არსებული ბაღის ადგილზე აიგო. მშენებლობის დაწყებამდე ბაღი მდიდარ ვაჭარს, ნურულლაბაის, ეკუთვნოდა. მან საკუთრების გაყიდვაზე მხოლოდ იმ პირობით დათანხმდა, რომ მომავალში აშენებულ სასახლეს მისი სახელი რქმეოდა. ამ გარემოების წყალობით ნაგებობამ დღემდე შეინარჩუნა მფლობელის სახელი.

ნურულლაბაის სასახლის მშენებლობა 1904 წელს დაიწყო და გაგრძელდა ასფანდიიარ ხანის მმართველობის დროსაც, მისი მამის, მუჰამად რაჰიმ ხან -ის 1910 წელს გარდაცვალების შემდეგ. მშენებლობაში ადგილობრივი ხიველი ხელოსნებისა და მხატვრების გარდა მონაწილეობდნენ სპეციალისტები რუსეთიდან და გერმანიიდან, რომლებმაც კომპლექსის არქიტექტურულ და დეკორატიულ გადაწყვეტაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინეს. სამშენებლო მასალების ნაწილი, მათ შორის კრამიტი და კერამიკული დეტალები, სანქტ-პეტერბურგში იწარმოებოდა და იქიდან შემოგქონდათ. მამის გარდაცვალების შემდეგ, 1912 წელს, ასფანდიიარ ხანმა კომპლექსში უცხოელი სტუმრების მისაღები ცალკე შენობა ააგო.

სასახლის მშენებლობა 1912 წელს დასრულდა, მუჰამად რაჰიმ ხან -ის სიკვდილიდან ორი წლის შემდეგ. შემდგომ პერიოდში ნაგებობა ხანისა და მისი ოჯახის საცხოვრებელ რეზიდენციად გამოიყენებოდა ხორეზმის სახალხო საბჭოთა რესპუბლიკის დაწესებამდე (1920). უახლეს პერიოდში კომპლექსის შემონახვისა და კონსერვაციის საკითხებს განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო; რეკონსტრუქციის სამუშაოები 2017 წელს დასრულდა.

არქიტექტურა
ნურულლაბაის სასახლე მოიცავს ცხრა დიდსა და მცირე დარბაზს, სარაბათო კარიბჭეს, მთავარ სასახლის შენობას, საზეიმო მისაღებ დარბაზს, მადრასას, მსახურთა საცხოვრებელ კორპუსს, ბაღს და ყვავილოვანი ეზოებით გარშემორტყმულ შიდა სივრცეებს. კომპლექსში (185,6 × 143,0 მ) შესვლა სამხრეთის მხრიდან, დიქზე გადებული ხიდით, მთავარი კარიბჭის გზით ხდება. სარაბათო კარიბჭის დერეფანში რამდენიმე ოთახია განთავსებული. სასახლის შენობა მართკუთხა გეგმარებისაა (87,1 × 65,0 მ), მოიცავს ოთხ შიდა ეზოს და კოშკებიან, გამაგრებულ გალავანშია ჩასმული (სიმაღლე — 7,5 მ). მესამე ეზოში ორსართულიანი ოთახებია, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთ ეზოში — ერთსართულიანი ნაგებობები. მთავარი სარაბათო კარიბჭე ფუნქციურად დაკავშირებულია როგორც მადრასასთან, ისე საცხოვრებელ ნაწილთან. დიდ ეზოს სასახლის ჩრდილო-დასავლეთი ნაწილი უკავია, ეზოს შიგნით კი ჭაა განთავსებული.

მისაღები დარბაზი (27,5 × 32,1 მ) სასახლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილშია აგებული და გამოირჩევა „ევროპული“ სტილის უნიკალური არქიტექტურით. მთავარი ფასადი სამხრეთისკენ არის მიმართული. ნაგებობა ერთსართულიანია და შვიდ ოთახს მოიცავს; მის წინ და უკანა მხარეს ღია გალერეებად ფორმირებული აივნებია მოწყობილი.

მადრასას მთავარი ფასადი აღმოსავლეთისკენ არის მიმართული. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში ოთხბოძიანი, ორსართულიანი მეჩეთი მდებარეობს, ჩრდილო-დასავლეთ მხარეს კი ღია ტალარი, ხოლო ეზოს გარშემო განლაგებულია სასწავლო აუდიტორიები და საცხოვრებელი ოთახები. გარე კედლებისა და ოთხივე კუთხის ორნამენტული კომპოზიციები დეკორატიული აგურითა და კრამიტით არის გაფორმებული.

სასახლესთან უშუალოდ მიმდებარე ბაღი მაღალი, გამაგრებული, კოშკებიანი გალავნით არის შემოსაზღვრული. ბაღს სამ მიმართულებით აქვს შესასვლელი: ორი კარი უშუალოდ სასახლეს უკავშირდება, აღმოსავლეთის კარი კი — მისაღებ დარბაზს. ბაღის შუაგულში რვაკუთხა აუზია განთავსებული.

გალერეა
ნურულლაბაის სასახლე როგორც გარდამავალი ეპოქის სიმბოლო
ნურულლაბაის სასახლე ისტორიკოსებისა და კულტუროლოგებისთვის ერთ-ერთ ყველაზე მკაფიო სიმბოლოდ იქცა იმ გარდამავალი ეპოქისა, როდესაც ხივის სახანო რუსეთის იმპერიის პროტექტორატში მოქცევის პირობებში ცდილობდა, ერთდროულად შეენარჩუნებინა ტრადიციული ლეგიტიმაცია და ეჩვენებინა საკუთარი „გათანამედროვება“. სასახლის აგების დრო – – საუკუნეების მიჯნა – ემთხვევა პოლიტიკურ და კულტურულ გარდაქმნებს ცენტრალურ აზიაში, როცა ადგილობრივი ელიტები ცდილობდნენ, ევროპული ურბანული და სასახლე-სასცენო ფორმები თავიანთი მმართველობის წარმოდგენის ნაწილად ექციათ.

თანამედროვე კვლევები და ტურისტული აღწერილობები ხაზგასმით მიუთითებენ, რომ ნურულლაბაის კომპლექსი არა მხოლოდ არქიტექტურული, არამედ ნარატიული „პლატფორმაა“, სადაც ერთმანეთს ეჭიდება ორი სურათი – „ტრადიციული ხივა“ და „ევროპული მოდერნულობა“. ერთ მხარეს დგას აივანით გამოკვეთილი, ხივური ტრადიციების გათვალისწინებით მოხატული ჭერები, ხის ამოკვეთილი სვეტები და ჩრდილოვანი ეზოები, ხოლო მეორე მხარეს – ევროპული ტიპის მისაღები დარბაზი, გამოკვეთილი სიმეტრიით, დეკორატიული სტუკოთი, დიდი სარკეებითა და ორნამენტული ჭაღებით, რომლებიც თავისუფლად შეიძლება ასოცირდებოდეს სანკტ-პეტერბურგის სასახლე კულტურასთან.

სასახლის ინტერიერში განსაკუთრებით გამოიკვეთა სწორედ ეს „დუალი“ – ხივური ოსტატების მიერ შესრულებული ტრადიციული გეომეტრიული და მცენარეული ორნამენტი, წვრილფრაგმენტიანი ხის ჭედური კარ-ფანჯრები და იმავე სივრცეში ჩასმული ევროპული ბუხრები, ფაიფურის ღუმელები, კარისა და ფანჯრის ჩარჩოები, რომლებიც მოგვაგონებს არტ-ნუვოსა და გვიანდელი კლასიციზმის შერეულ სტილს. რამდენიმე წყარო მიუთითებს, რომ ოფიციალურ მისაღებ დარბაზში დამონტაჟებული იყო ევროპული ტიპის ფაიფურის ღუმელები და ელექტრული ჭაღები, რაც ადგილობრივი გარემოსთვის სრულიად ახალი ტექნოლოგიური გამოცდილება იყო.

ზოგიერთი ავტორის შეფასებით, ნურულლაბაის სასახლე შეიძლება განვიხილოთ როგორც ერთ-ერთი პირველი სივრცე ხორეზმში, სადაც „საყოფაცხოვრებო მოდერნულობა“ – ელექტრული განათება, გათბობის ევროპული სისტემა, ევროპული ავეჯი და ტექსტილი – საჯაროდ დემონსტრირდებოდა, როგორც ხანის ძალაუფლების თანამედროვე ატრიბუტი. აღწერილობებში ხშირად გვხვდება ცნობა, რომ ეს სასახლე იყო ერთ-ერთი პირველი შენობა ხივაში, რომელშიც ელექტრო განათება გამოჩნდა, რაც არა მხოლოდ ტექნოლოგიურ სიახლეს, არამედ სოციალური განსხვავების ხაზგასმასაც ემსახურებოდა – სასახლე, როგორც „განათებული ადგილი“ ტრადიციული ქალაქის „ბნელ“ ქსოვილში.

სასახლის სოციალური ფუნქცია ასევე გადამწყვეტია მისი სიმბოლური მნიშვნელობის გაგებისთვის. ნურულლაბაის კომპლექსი განლაგებულია „დიშან-ყალაში“, ძველი ციხე-ქალაქის კედლებს გარეთ, რაც ქმნის ახალ ურბანულ ღერძს: ციტადელის შიგნით თავმოყრილი ტრადიციული, რელიგიურ-ადმინისტრაციული სივრცეებისგან განსხვავებით, აქ ხანის კარი საკუთარ თავს წარმოაჩენს, როგორც ნახევრად „ევროპიზებულ“, ამავე დროს კი მკაცრად კონტროლირებულ გარემოს. ოფიციალური მიღებები, საზეიმო ბანკეტები და უცხოელი სტუმრების მასპინძლობა ამ სივრცეში, თანამედროვე გამოკვლევების მიხედვით, შეიძლება განიმარტოს, როგორც სცენა, სადაც ხანის ხელისუფლება ერთდროულად მიუთითებდა საკუთარი სუვერენიტეტის პრეტენზიაზეც და იმპერიისადმი ლოიალობაზეც.

თანამედროვე მოგზაურთა და ბლოგერების ტექსტებში სასახლე ხშირად გვხვდება, როგორც ადგილი, რომელიც ამხელს „რეალურ ფასს“ ხანის მონარქიული ბრწყინვალებისა. აღწერილობებში იკითხება, რომ ასფანდიარის ეპოქაში მნიშვნელოვანი ფინანსური რესურსები იხარჯებოდა ევროპული სტილის დარბაზისა და დეკორის მოწყობაზე, მაშინ, როცა პარალელურად თანამედროვე ინფრასტრუქტურის – სკოლების, საავადმყოფოების, საფოსტო სადგურების – განვითარება შეზღუდული ტემპით ხდებოდა. სწორედ ამიტომ, ზოგიერთი ავტორი ნურულლაბაის სასახლეს განიხილავს, როგორც გვიანი მონარქიული „პომპეზურობის“ ნიმუშს, რომელიც რამდენიმე წელიწადში ხორეზმის სახალხო საბჭოთა რესპუბლიკის ჩამოყალიბებამ ჩაანაცვლა.

საბჭოთა და პოსტკოლონიური პერიოდის განმავლობაში ნურულლაბაის სასახლემ რამდენიმე ფუნქციური ტრანსფორმაცია განიცადა. სხვადასხვა პერიოდში ის გამოყენებული იყო როგორც ადმინისტრაციული შენობა, საცხოვრებელი და შემდგომში – მუზეუმო-საექსპოზიციო სივრცე, სადაც შეიქმნა სააფიშო დარბაზები, ფოტოგამოფენები და ადგილობრივი ისტორიის ნარატიული ექსპოზიციები. უზბეკეთის ხელისუფლების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებით, 2017 წელს დასრულდა კომპლექსის მასშტაბური რესტავრაცია, რომელმაც არა მხოლოდ არქიტექტურული ფორმები, არამედ დეკორატიული ელემენტებიც – ხის ჭედური ელემენტები, კერამიკული მოზაიკები, პარკეტი – მაქსიმალურად დააახლოვა პირველწყაროსთან და სასახლე თანამედროვე ტურისტულ მარშრუტებში ერთ-ერთ მთავარ ობიექტად აქცია.

დღეს ნურულლაბაის სასახლე ერთდროულად კითხულობს როგორც „გაყინული“ მემკვიდრეობის, ასევე ცოცხალი ურბანული ტექსტის როლს. ერთის მხრივ, ის აგრძელებს გვიანმონარქიული ხივის სოციალური იერარქიის, წარმომადგენლობითი რიტუალების და ელიტური მოხმარების პრაქტიკების ძველი სამყაროს დემონსტრირებას; მეორეს მხრივ, მისი მუზეუმიზაცია, ეკოტურისტულ და საგანმანათლებლო მარშრუტებთან დაკავშირება, საუკუნის ტურისტული პოლიტიკის ნაწილია, რომლის მიზანია ცენტრალური აზიის იმპერიული და კოლონიალური ისტორიების არა მხოლოდ დაფიქსირება, არამედ კრიტიკული გააზრებაც. ამ თვალსაზრისით, ნურულლაბაის სასახლე წარმოადგენს მნიშვნელოვან მაგალითს იმისა, თუ როგორ შეიძლება გვიანფეოდალური სასახლე თანამედროვე ჰიბრიდულ სივრცედ იქცეს, სადაც ისტორიული მეხსიერება, ეროვნული ტურიზმის სტრატეგიები და გლობალური ვიზიტორული მოლოდინები ერთმანეთთან იკვეთება.