მურკივეთი

მურკივეთი — ისტორიული კლარჯეთის რეგიონის დასახლებებიდან ერთ-ერთია. დღეისათვის იგი მდებარეობს თურქეთის ართვინის პროვინციის ბორჩხის რაიონში. 1925 წელს სოფლის სახელი შეიცვალა და გახდა დიკიჯილერი, შემდეგ კი გარდაიქმნა ბორჩხის რაიონში სოფელ ჩავუშლუს უბნად.

სოფლის სახელი
მურკივეთი არის სოფლის უძველესი ცნობილი სახელი. ეს სახელი თურქულში შევიდა როგორც მურკივეთი. კერძოდ, მუვაჰიდ ზეკი თავის 1927 წელს გამოცემულ ოსმალურ წიგნში „ზოგადი ინფორმაცია ართვინის პროვინციის შესახებ“ სოფლის ძველ სახელს წერდა როგორც მურკივეთი .. რუსები, რომლებმაც დაიპყრეს ართვინის რეგიონი რუსეთ-ოსმალეთის ომის დროს (1877-1878), 1886 წლის აღწერაში აღნიშნავდნენ სოფლის სახელს როგორც მურკივილი / მურკივეთი ( /). მეორე მხრივ, სხვადასხვა ქართულ წყაროებში სოფლის სახელი განსხვავებული ფორმებით იწერებოდა, როგორიცაა მურკვიეთი, მურკვეთი, მურკეთი.

გეოგრაფიული მდებარეობა
მურკივეთი მდებარეობს ბორჩხის ქალაქის ჩრდილოეთით, ჭოროხის მდინარის მარცხენა სანაპიროზე. ბორჩხადან დაახლოებით 18 კმ-ის დაშორებით მდებარეობს. დღეისათვის ის არის სოფელ ჩავუშბაშის (რომლის ძველი სახელია კატაფია) უბანი. 2005 წელს დასრულებულმა მურათლის კაშხლის მშენებლობამ მნიშვნელოვნად შეცვალა მურკივეთის გეოგრაფია და კლიმატი.

დემოგრაფია
როგორც მთელ ტაო-კლარჯეთში, პირველი მოსახლეობის აღწერა მურკივეთში, სადაც ქალები და მამაკაცები ერთად დაითვალეს, რუსული მმართველობის დროს, 1886 წლის აღწერის დროს ჩატარდა. ამ აღწერის თანახმად, სოფელში 9 კომლში 33 ადამიანი ცხოვრობდა და მოსახლეობა მთლიანად ქართველებისგან შედგებოდა. სოფელში კომლზე საშუალოდ 3,6 ადამიანის დაბალი მაჩვენებელი შესამჩნევია. ეს შეიძლება დაკავშირებული იყოს რუსეთ-ოსმალეთის ომის დროს (1877-1878) შემდეგ ამ რეგიონიდან ქვეყნის დასავლეთში განხორციელებულ მიგრაციასთან. კერძოდ, ამ თარიღიდან დაახლოებით ექვსი წლის შემდეგ რეგიონში მოგზაური ქართველი ისტორიკოსი ზაქარია ჭიჭინაძე წერდა, რომ სოფლიდან, რომელსაც ის მურკეთს (მურკეთი) უწოდებდა, 15 კომლი გადასახლდა.

ამ დროს მურკივეთი ბათუმის ოლქის შემადგენლობაში ბათუმის სანჯაყის (ოკრუგი) გონიოს კაზას (უჩასტოკი) დაქვემდებარებული კატაბხიას ნაჰიეს სოფლებიდან ერთ-ერთი იყო. კატაბხიას ნაჰიეს მოსახლეობა კი შედგებოდა 592 ადამიანისგან, მათგან 378 ქართველი და 214 ლაზი.

თურქეთის საზღვრებში გადასვლიდან მომდევნო წელს, 1922 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, მურკივეთში 5 კომლში 26 მუსლიმი ქართველი ცხოვრობდა. 1925 წელს დიკიჯილერად გადარქმეული სოფლის მოსახლეობა მომდევნო წლის აღწერაშიც არ გაზრდილა. 5 კომლში 28 ადამიანი ცხოვრობდა, მათგან 24 ქალი და 24 მამაკაცი. 1886-1926 წლებს შორის სოფლის მოსახლეობის თითქმის უცვლელობა შეიძლება აიხსნას ამ 40 წლის მანძილზე ახალი მიგრაციით. ამასთან, ამ პერიოდში კომლების რაოდენობა შემცირდა, ხოლო კომლზე საშუალო მოსახლეობა გაიზარდა.

ბოლო მონაცემებით, სოფელ ჩავუშლუში, რომელიც მოიცავს მურკივეთსაც, ცხოვრობს 507 ადამიანი - 261 მამაკაცი და 246 ქალი.

ისტორია
ტაო-კლარჯეთის ნაწილ კლარჯეთის რეგიონის დასახლებებიდან ერთ-ერთი მურკივეთის დაარსების შესახებ ინფორმაცია არ არსებობს. სოფელში არ აღმოჩენილა ისტორიული ნაშთები ან ისტორიული ნაგებობები, რომლებიც ნათელს მოჰფენდა მის ისტორიას. თუმცა, ცნობილია, რომ მურკივეთი, როგორც ქართული სოფელი, თავისი მდებარეობით ადრეულ და გვიან შუა საუკუნეებში ქართული სამეფოებისა და სამთავროების საზღვრებში შედიოდა. მე-16 საუკუნის ბოლოს, სოფელი ოსმალეთის იმპერიის გავლენის ქვეშ მოექცა, როდესაც ოსმალეთის სახელმწიფომ დაიპყრო ქართველი ათაბეგების სახელმწიფო სამცხე-საათაბაგოს მიწები, და ის ოსმალების მიერ შექმნილ ახალციხის საფაშოში შევიდა.

დაახლოებით სამასი წლის განმავლობაში ოსმალეთის მმართველობის ქვეშ მყოფი მურკივეთი, 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის წელიწდეულის მიხედვით, ლაზისტანის სანჯაყის ხოფა]ის კაზას გონიოს (გონიე) ნაჰიეს სოფელი იყო. რეგიონი, სადაც სოფელი მდებარეობდა, აიღეს რუსებმა, რომლებმაც გაიმარჯვეს 1877-1878 წლების ოსმალეთ-რუსეთის ომში. რუსული ადმინისტრაციის 1886 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, მურკივეთი მდებარეობდა ბათუმის ოლქის ბათუმის სანჯაყის (ოკრუგი) გონიოს კაზაში (უჩასტოკი). ამ დროს ის იყო გონიოს კაზას ქათაფიას ნაჰიეს სოფლებიდან ერთ-ერთი. ამ ნაჰიეს საზღვრებში მურკივეთის გარდა მდებარეობდა სოფლები არჩუეთი , ბაშქოი , ბეღლევანი , გიდრევეთი , კატაბხია , ნედზია , ოხორდია , სკურუჩა , სუჯუნა , ჭკადურეთი , წოწხება და ენიმაღლა .

პირველი მსოფლიო ომის დასასრულს, რუსული ჯარის რეგიონიდან გასვლის შემდეგ, 1918-1921 წლებში მურკივეთი დამოუკიდებელი საქართველოს საზღვრებში მდებარეობდა. 1921 წელს წითელი არმიის მიერ საქართველოს ოკუპაციის დროს თურქულმა ძალებმა დაიკავეს არტაანის, ართვინისა და ბათუმის რეგიონები, მაგრამ ბათუმში ვერ მოიკიდეს ფეხი. ანკარის მთავრობის მიერ 1921 წლის 16 მარტს საბჭოთა რუსეთთან გაფორმებული მოსკოვის ხელშეკრულებით, ართვინი და არტაანი, მურკივეთის ჩათვლით, თურქეთს გადაეცა.

თურქეთისთვის გადაცემის შემდეგ, 1922 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, მურკივეთი ბორჩხის კაზას მარადიდის ნაჰიეს დაქვემდებარებული სოფელი იყო. ამ დროს მარადიდი, გარდა იმისა, რომ სოფელი იყო, ასევე იყო 16 სოფლის მომცველი ნაჰიე და მარადიდის სოფელი ამ ნაჰიეს ცენტრს წარმოადგენდა. 1925 წელს მურკივეთის სახელი შეიცვალა და გახდა დიკიჯილერი.1926 წელს, როდესაც ბორჩხა ართვინის პროვინციის ცენტრალური კაზას დაქვემდებარებული ნაჰიე იყო, მურკივეთი ბორჩხის ნაჰიეში რჩებოდა. 1928 წლის ოსმალურ პუბლიკაციაში „ჩვენი სოფლების სახელები ბოლო ადმინისტრაციულ ორგანიზაციაში“ დიკიჯილერად აღრიცხული სოფელი მოკლე დროში ჩავუშლუს სოფლის უბნად გადაიქცა.

ისტორიული ნაგებობები
მურკივეთში ერთადერთი ცნობილი და დღემდე შემორჩენილი ისტორიული ნაგებობა არის მეჩეთი. წარწერის მიხედვით, მეჩეთი აშენდა 1860 წელს და დღეს ცნობილია როგორც დიკიჯილერის მეჩეთი. მცირე ფერდობზე მდებარე მეჩეთი აშენებულია ქვის საძირკველზე გადაბმული ხის სისტემით. მართკუთხა გეგმარების მქონე დიკიჯილერის მეჩეთი ორსართულიანია. შენობის ჭერი ხისაა. მეჩეთს, რომელსაც მინარეთი არ აქვს, ბოლო დროს ჩაუტარდა რემონტი და გარე ფასადებზე ხის მასალა კრამიტისფრად შეიღება. მეჩეთის ქვის მიჰრაბის კიდეები მორთულია ნახატებიანი ხის ჩარჩოთი, ხოლო მინბარის კიდეები დაფარულია ლამბრის მასალით.