iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
დარდანოსის ზავი

დარდანოსის ზავი (ძვ. წ. 85) — რომის რესპუბლიკასა და პონტოს სამეფოს შორის გაფორმებული სამშვიდობო ხელშეკრულება. რომის კონსულ ლუციუს კორნელიუს სულასა და პონტოს მეფე მითრიდატე -ს შორის მიღწეული ამ შეთანხმებით დასრულდა პირველი მითრიდატული ომი.

მითრიდატეს მარცხი
სულას მიერ მითრიდატეზე მოპოვებული გამარჯვების გამო ქერონეის და ორქომენუსის ბრძოლაში, აგრეთვე ტენედოსის ბრძოლის მოგებისა და ბერძნულ კუნძულებზე კონტროლის აღდგენის შემდეგ, სულამ მითრიდატესგან დანებება მოითხოვა. დანგრეულ ქალაქ დარდანუსში გაიმართა მოლაპარაკებები ჩაბარების საბოლოო პირობებზე.
ხელშეკრულება მითრიდატეს ავალდებულებდა დაეთმო თავისი ახლად დაპყრობილი ტერიტორიები საბერძნეთის მატერიკზე და კუნძულებზე, აგრეთვე ბითინიის, ფრიგიის, პაფლაგონიისა და კაპადოკიის პროვინციები. მითრიდატეს ასევე უნდა გადაეხადა ორი ათასი ტალანტი მისი პირადი ხაზინიდან, ხოლო პროვინციებს, რომლებიც მითრიდატემ დათმო, უნდა გადაეხადათ დამატებით ოცი ათასი ტალანტი.

შედეგები
დარდანოსის ზავი იყო დამყარებული ომამდელი სტატუს-კვოს აღდგენის იდეაზე. ეს იმას ნიშნავდა, რომ საბერძნეთი ეკუთვნოდა რომს, ხოლო ისეთი აჯანყებული ქალაქები, როგორიცაა ათენი იხდიდა დიდ კონტრიბუციას, რასაც თან ახლდა ყველა დარჩენილი თავისუფლების დაკარგვა, რომლითაც ოდესღაც სარგებლობდა იგი.
ბედია მუვაჰიტი

ბედია მუვაჰიტი (დაბადების სახელი ემინე ბედია შეკიპი) (დ. 16 იანვარი, 1897 — გ. 20 იანვარი, 1994) — თურქი მსახიობი. ერთ-ერთი პირველი მუსლიმი მსახიობი. თურქეთის სახელმწიფო არტისტი (1987).

ბიოგრაფია
ბედია დაიბადა 1897 წლის 16 იანვარს პროკურორ შექიფ ბეის და მისი მეუღლის რეფიქი ჰანიმის ოჯახში სტამბოლის კადიქოის რაიონში. მან დაწყებითი განათლება კუნძულ ბუიუკადას წმინდა ანტუანის სკოლაში მიიღო. სკოლის დამთავრების შემდეგ ჩაირიცხა სტამბოლის -ის საფრანგეთის ლიცეუმში. თურქული და ფრანგული ენების გარდა ბედიამ ბერძნულიც იცოდა.

1914 წელს დაიწყო სამსახური სახელმწიფო სატელეფონო კომპანიაში სატელეფონო ოპერატორად. .

ბედია მუვაჰიტი გარდაიცვალა 1994 წლის 20 იანვარს სტამბოლის საუნივერსიტეტო საავადმყოფოში 98 წლის ასაკში. დაკრძალეს აშიანის სასაფლაოზე.

კარიერა
ბედია მუვაჰიტი პირველად გამოჩნდა ეკრანზე 1917 წლის ფილმში „პენჩე“

1923 წელს, აჰმეთ მუვაჰიტთან ქორწინების შემდეგ ოჯახის საერთო მეგობარმა, რეჟისორმა მუჰსინ ერთუგრულმა ბედია მიიწვია ფილმ „ცეცხლის პერანგში“ გადასაღებად, რომელიც ეფუძნებოდა ჰალიდე ადივარის ამავე სახელწოდების წიგნს. .ბედია თეატრშიც თამაშობდა. საერთო ჯამში, მისი სამსახიობო კარიერა ორმოცდაათ წელზე მეტხანს გაგრძელდა. 1975 წელს ბედიამ დაასრულა სამსახიობო კარიერა.
ემილი ბლექუელი

ემილი ბლექუელი (, დ. 8 ოქტომბერი, 1826, ბრისტოლი — გ. 7 სექტემბერი, 1910) — ექიმი, გინეკოლოგი, მესამე ქალი, რომელმაც მიიღო მედიცინის დოქტორის ხარისხი მიიღო აშშ-ში, და მეორე ქალი, რომელმაც ეს ხარისხი კეის ვესტერნ- რეზერვის უნივერსიტეტში.

ბიოგრაფია
ემილი ბლექუელი დაიბადა 1826 წლის 8 ოქტომბერს ბრისტოლში. 1832 წელს მისი ოჯახი აშშ-ში ემიგრირდა, ხოლო 1837 წელს ოჰაიოში, ცინცინატის მახლობლად დასახლდა. თავისი უფროსი დის, ელიზაბეტ ბლექუელის მაგალითით შთაგონებულმა, ემილიმ სამედიცინო განათლება და 1854 წელს უკვე მედიცინის დოქტორის ხარისხი მიიღო. 1857 წელს დებმა ბლექუელებმა და მარია ზაკრევსკამ დააარსეს „ “ (ნიუ-იორკის საავადმყოფო ღარიბი ქალებისა და ბავშვებისთვის). თავიდანვე ემილი საავადმყოფოს მართვასა და შემოწირულობების უმეტეს ნაწილზე იყო პასუხისმგებელი. ის საავადმყოფოს ორმოცი წლის განმავლობაში განაგებდა, აკონტროლებდა ოპერაციებს, ზრუნავდა პაციენტებზე და აწარმოებდა საბუღალტრო აღრიცხვას. ემილი ბლექუელი ალბანიში ჩადიოდა, რათა დაერწმუნებინა კანონმდებლები საავადმყოფოს ფონდებით უზრუნველყოფაში, რაც გრძელვადიან ფინანსურ სტაბილურობას უზრუნველყოფდა. მან ინსტიტუტი, რომელიც ნაქირავებ თექვსმეტოთახიან სახლში იყო განთავსებული, სრულფასოვან საავადმყოფოდ აქცია. 1874 წლისთვის ეს საავადმყოფო წელიწადში 7000-ზე მეტ პაციენტს ემსახურებოდა.

ამერიკის სამოქალაქო ომის დროს დებმა დახმარება გაუწიეს ქალთა ცენტრალური დახმარების ასოციაციის ორგანიზებას, რომელიც ამზადებდა და ავარჯიშებდა მედდებს სამხედრო სამსახურისთვის. ემილიმ და ელიზაბეტ ბლექუელმა, ასევე მერი ლივერმორმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს აშშ-ის სანიტარული კომისიის განვითარებაში.

ომის შემდეგ, 1868 წელს, დებმა ნიუ-იორკში ქალთა სამედიცინო კოლეჯი დააარსეს. ემილი მეანობის პროფესორი გახდა, ხოლო 1869 წელს, როდესაც ელიზაბეტი ლონდონში გადავიდა, რათა დახმარებოდა ქალთა სამედიცინო სკოლის ორგანიზებაში, ემილი კოლეჯის დეკანი გახდა. 1876 ​​წელს ინსტიტუტი სამწლიანი, ხოლო 1893 წელს ის ოთხწლიან კოლეჯად გადაკეთდა. 1899 წლისთვის კოლეჯში 364 ქალი ექიმი სწავლობდა.

1883 წლიდან ემილი თავის პარტნიორთან, ელიზაბეტ კუშირთან ერთად ცხოვრობდა, რომელიც ასევე საავადმყოფოში ექიმად მუშაობდა. მიუხედავად იმისა, რომ ისინი არასოდეს დაქორწინებულან, 44 წლის ასაკში ემილიმ ბავშვი იშვილა, სახელად ნენი. ისინი საუკუნის დასაწყისში პენსიაზე გავიდნენ. ერთნახევარი წლის განმავლობაში, საზღვარგარეთ მოგზაურობის შემდეგ, მათ მომდევნო ზამთარი მონტკლერში, ნიუ-ჯერსის შტატში, თავიანთ სახლში გაატარეს, ხოლო ზაფხული — მენის შტატში. ემილისთვის ეს პერიოდი იყო შესაძლებლობა საზოგადოებრივი ფორმალობების გაფართოებაზე კონცენტრირებისთვის, ფართო სოციალური საკითხების განხილვისთვის და სამომავლო საზოგადოებრივი ცვლილებების წახალისებისთვის. ემილი ბლექუელის პენსიაზე გასვლის შემდეგ, ნიუ-იორკის საავადმყოფო, გაჭირვებული ქალებისა და ბავშვებისთვის, კვლავ ფუნქციონირებდა და მნიშვნელოვან საქმიანობას ეწეოდა. დღეს იგი ცნობილია „ “-ის სახელით.

ემილი ბლექუელი გარდაიცვალა 1910 წლის 7 სექტემბერს იორკ კლიფსში, მენის შტატში, რამდენიმე თვის შემდეგ, ვიდრე მისი და ელიზაბეტი ინგლისში გარდაიცვალებოდა.
გალა (თეოდოსიუსის მეუღლე)

გალა (გ. 394 წ.) — რომის დედოფალი, თეოდოსიუს პირველის მეორე ცოლი. იყო ვალენტინიანე და მისი მეორე ცოლის, იუსტინას ქალიშვილი.
ოჯახი
გალას მამა დასავლეთ რომის იმპერატორი 364-დან 375 წლამდე იყო, ხოლო მამის ძმა, ვალენტი, აღმოსავლეთ რომის იმპერიას 364-დან 378 წლამდე მართავდა. ვალენტინიანეს წინა ქორწინებიდან ჰყავდა ვაჟი, სახელად გრატიანი, რომელიც მამის შემდეგ ტახტზე ავიდა და 383 წლამდე იმეფა.

გალა გვხვდება, როგორც მისი მშობლების ქორწინების შედეგად გაჩენილი ოთხი შვილიდან ერთ-ერთი. მისი ძმა ვალენტინიანე , გრატიანეს თანაიმპერატორი 375 წლიდან შემდეგ კი დასავლეთ რომის ერთადერთი ლეგიტიმური იმპერატორი იყო, 383 წლიდან მის გარდაცვალებამდე, 392 წელს. მის დებს გრატა და ჯუსტა ერქვათ.

როდესაც თეოდოსიუსმა აღმოსავლეთში (შესაძლოა გალასა და არკადიუსს შორის კონფლიქტის გამო) დაბრუნება გადაწყვიტა, მან ვალენტინიანე და მისი სამეფო კარი ვიენაში, გალიაში, მილანისა და ამბროსის გავლენისგან მოშორებით გადაიყვანა, და არბოგასტი დასავლეთის პროვინციების მაგისტრად დანიშნა.

392 წლის 15 მაისს ვალენტინიანი თავის ოთახში ჩამომხრჩვალი იპოვეს. მისი გარდაცვალება თვითმკვლელობად გამოაცხადეს, მაგრამ შესაძლოა ამ საქმეში არბოგასტის ხელი ყოფილიყო გარეული, რა ბრალდებაც სოკრატე კონსტანტინოპოლელის, ოროზიუსისა და ზოსიმეს ჩანაწერებში გვხვდება. სოზომენი ნაკლებად დარწმუნებულია საკუთარ გადმოცემაში და ნაწერებში იმპერატორის გარდაცვალების ორივე სავარაუდო ვერსიას ახსენებს.

გალას ძმის გარდაცვალებით გამოწვეული წუხილის შესახებ ზოსიმესა და იოანე ანტიოქელის ნაშრომებიდან ვიგებთ. ამავე წლის 22 აგვისტოს არბოგასტმა ევგენოსი თეოდოსიუსის თანხმობის გარეშე, იმპერატორად გამოაცხადა. ამ გადაწყვეტილების აღიარებისათვის გამართული მოლაპარაკებები წარუმატებელი აღმოჩნდა, და 393 წლის 23 იანვარს თეოდოსიუსმა თავისი მეორე ვაჟი, ჰონორიუსი, ავგუსტუსად გამოაცხადა, რაც არაპირდაპირ გულისხმობდა, რომ ლეგიტიმური იმპერატორი მხოლოდ თეოდოსიუსი უნდა ყოფილიყო. ორ იმპერატორს შორის კონფლიქტი მალევე დაიწყო, რის შედეგადაც, 394 წლის 5-6 სექტემბერს, ფრიგიდუსის ბრძოლა მოხდა, რომელშიც თეოდოსიუსმა გაიმარჯვა, მთელ რომის იმპერიაზე კონტროლი მოიპოვა, არბოგასტმა თავი მოიკლა, ხოლო ევგენოსი სიკვდილით დასაჯეს.

გალას ეს გამარჯვება არ უნახავს. ის მშობიარობისას, ბრძოლის დაწყებამდე გარდაიცვალა.
შვილები
გალას თეოდოსიუსთან სამი შვილი გაუჩნდა:
გრატიანი, 388-389 წლებში დაბადებული ვაჟი, გარდაიცვალა 395 წლამდე;
გალა პლაციდია, ქალიშვილი (392/93–27 ნოემბერი 450), მისი ერთადერთი შვილი, რომელიც სრულწლოვანებამდე გადარჩა და რომელიც მოგვიანებით დედოფალი გახდა. დაქორწინდა ვესტგუთთა მეფე ათაულფზე, ხოლო პირველი მეუღლის გარდაცვალების შემდეგ კონსტანციუს მესამეზე;
იოანე, ვაჟი, რომელიც დედასთან ერთად გარდაიცვალა, მშობიარობისას, 394 წელს.
კასპის სკოლა-გიმნაზია

შპს „ბესიკ ნიპარიშვილი“ მრავალპროფილიანი სკოლა-გიმნაზია — ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულება ქალაქ კასპში. მოსწავლეთა რაოდენობა შეადგენს 277. მასწავლებელთა რაოდენობა შეადგენს 28. სულ 16 კლასია.

ისტორია
ქალაქ კასპის სკოლა-გიმნაზია დაარსდა 1994 წლის 24 აგვისტოს. 1999 წლის 9 დეკემბერს სასწავლებელმა მიიღო მეორე ლიცენზია განათლების სამინისტროსგან საგანმანათლებლო პროგრამის განხორციელების შესახებ. სკოლა-გიმნაზიამ საქმიანობა დაიწყო კასპის ინდუსტრიული ტექნიკუმის შენობაში 86 მოსწავლით. აღნიშნულ შენობაში სკოლა 4 წელს მუშაობდა. მეხუთე სასწავლო წლიდან 2014 წლის დეკემბრის ჩათვლით გიმნაზია განთავსებული იყო კასპის მუნიციპალიტეტის სპორტული გაერთიანების ჭიდაობის სპორტ-სკოლის სასტუმროს სამსართულიან შენობაში. 2014 წლის მეორე სემესტრიდან გიმნაზია მუშაობს საკუთარ შენობაში, სააკაძის №126-ში.

სკოლის მუზეუმი
2016 წელს ქალაქ კასპში დაარსდა „საბჭოთა ოკუპაციის პერიოდში რეპრესირებულთა მუზეუმი“. ოკუპაციის მუზეუმი კასპის პირველი გიმნაზიის ბაზაზე გაიხსნა, რომელიც დღეს იმ შენობაშია განთავსებული, სადაც საბჭოთა პერიოდში მილიცია ფუნქციონირებდა. სწორედ საბჭოთა მილიციის სარდაფში განლაგებულ საკნებში ხდებოდა საბჭოთა რეჟიმისათვის მიუღებელი პირების დაკავება, დახვრეტა და წამება. ამჟამად სამარტოო საკნებს, სათათბირო ოთახებსა და შიდა სივრცეს პირვანდელი სახე დაუბრუნდა და მასში მუზეუმი მოეწყო, სადაც რეჟიმის მსხვერპლთა შესახებ ფოტო და სხვა დოკუმენტური მასალა განთავსდა.
საბჭოთა ოკუპაციის პერიოდში რეპრესირებულთა მუზეუმი შეიქმნა აშშ საერთაშორისო განვითარების სააგენტოს , ჰაიდელბერგ ცემენტისა და საქართველოს პრეზიდენტის სარეზერვო ფონდი ფინანსური მხარდაჭერით.
ლალე აიტამანი

ლალე აიტამანი ( დ. 11 ივნისი, 1944, სტამბოლი) — თურქი ბიუროკრატი და პოლიტიკოსი. იყო თურქეთის პირველი ქალი გუბერნატორი, რომელიც 1991-1995 წლებში მოღვაწეობდა მუღლაში.

განათლება
ლალე აიტამანმა სტამბოლის ავსტრიის გოგონათა ლიცეუმის დამთავრების შემდეგ 1962 წელს მონაწილეობა მიიღო სტუდენტთა გაცვლით პროგრამაში ფენიქსში, არიზონაში. დაამთავრა სტამბოლის უნივერსიტეტის გერმანული ენისა და ლიტერატურის ფაკულტეტი და მიიღო დოქტორის ხარისხი გერმანული ენისა და ლიტერატურის განხრით ჰამბურგში.

კარიერა
ანკარის უნივერსიტეტსა და ბოღაზიჩის უნივერსიტეტში გერმანული ენის ლექტორად მუშაობდა. 1991 წლის 6 ივლისს პრეზიდენტი თურგუთ ოზალის მიერ დაინიშნა მუღლას გუბერნატორად და ეს თანამდებობა ეკავა 1995 წლამდე. 1994-1995 წლებში, როგორც მუღლას გუბერნატორი, ხელმძღვანელობდა ევროპის საბჭოს ადგილობრივი და რეგიონული დაგეგმარების კონგრესის თურქეთის ეროვნულ დელეგაციას და იყო „ევროპის დაგეგმარების სამუშაო ჯგუფის“ თავმჯდომარის მოადგილე. მუღლას პროვინციაში ქალთა ხელნაკეთი ნივთების დაფასებისა და თამბაქოს ალტერნატიული პროექტების განვითარების ფარგლებში, შექმნა იეშილიურთის მოდელი ტრადიციული ქსოვის შესანარჩუნებლად და დააარსა „“ (მუღლას ხელნაკეთი ნივთები). გამოირჩეოდა მუღლას უნივერსიტეტის დაარსებითა და გარემოსდაცვითი საქმიანობებით.
1995 წელს შეირჩა მუღლას დეპუტატად „“-ის (სამშობლოს პარტია) სიიდან. იყო თურქეთის დიდი ეროვნული კრების ქალთა სტატუსის კვლევის კომისიის თავმჯდომარე. ასევე შეირჩა თურქეთის დიდი ეროვნული კრების „“-ის ჯგუფის მმართველი საბჭოს წევრად და „“-ის ცენტრალური გადაწყვეტილების მიმღები მმართველი საბჭოს წევრად. იყო ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის („“) და დასავლეთ ევროპის კავშირის ეროვნული დელეგაციის წევრი. იყო პირველი თურქი დეპუტატი, რომელიც შეირჩა კომისიის თავმჯდომარედ „“-ში და ხელმძღვანელობდა „გარემოს, ადგილობრივი და რეგიონული მმართველობის კომისიას“. ამჟამად არის „“-ის საპატიო წევრი.
ლალე აიტამანის მოღვაწეობა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა თურქეთის რეგიონულ პოლიტიკაზე, განსაკუთრებით მუღლას განვითარებაზე. მისი ხელმძღვანელობით განხორციელდა არაერთი ინფრასტრუქტურული პროექტი, რომელიც პროვინციის ეკონომიკურ და კულტურულ გაძლიერებას ისახავდა მიზნად. ქალთა გაძლიერების მხარდასაჭერად წამოწყებული ინიციატივები დღესაც მნიშვნელოვანია მუღლას ადგილობრივი მოსახლეობისთვის. მან განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო ტურიზმის განვითარებას და ეკოლოგიურ საკითხებს, რაც მის მმართველობის პერიოდს ერთ-ერთ ყველაზე პროგრესულ ეტაპად აქცევს რეგიონული პოლიტიკის კონტექსტში.

ოჯახი
მამამისი არის აბდულა კოსეოღლუ, რომელიც 1975-1980 წლებში იყო კოჯაელის სენატორი რესპუბლიკის სენატში, ხოლო დედა არის მუკადერ ჰანიმი. ყოფილი პრემიერ-მინისტრი ნიჰათ ერიმი არის ლალე აიტამანის ბიძა (დედის ძმა). აიტამანი დაქორწინებულია გადამდგარ ელჩზე რეჰა აიტამანზე.
თავისი გუბერნატორობის პერიოდის მოგონებები შეკრიბა წიგნში სახელწოდებით „ოთხი წელი და ნახევარი ეკლიან სავარძელში“, რომელიც გამოიცა "თურქუაზ წიგნის" მიერ.
ლალე აიტამანი დღემდე აქტიურად მონაწილეობს სხვადასხვა სამოქალაქო და აკადემიურ ინიციატივებში, რაც მის გამოცდილებას და ცოდნას ფართო საზოგადოებისთვის უზრუნველყოფს. მისი მოღვაწეობა ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მაგალითად რჩება თურქეთის პოლიტიკურ ისტორიაში, განსაკუთრებით იმ თვალსაზრისით, რომ მან გზა გაუხსნა ქალებს მაღალ სახელმწიფო პოზიციებზე მოღვაწეობისთვის.
თინათინ რუხაძე

თინათინ რუხაძე (დ. 30 ივნისი, 1970) — საქართველოს კულტურის მინისტრი 2024 წლის 18 ოქტომბრიდან. 2016-2024 წლებში იყო ა(ა)იპ ახალგაზრდობის ეროვნული სასახლის დირექტორი და 2014-2016 წლებში - მრჩეველი განათლებისა და კულტურის საკითხებში, თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოში.

ბიოგრაფია
განათლება
1989 - 1994 - თბილისის ვანო სარაჯიშვილის სახელობის სახელმწიფო კონსერვატორია, მუსიკისმცდონე.
1985 - 1989 - ქ. თბილისის მელიტონ ბალანჩივაძის სახელობის სახელმწიფო 3 სამუსიკო სასწავლებელი.

პროფესიული გამოცდილება
თინათინ რუხაძე 1985-1989 წლებში სწავლობდა ქ. თბილისის მელიტონ ბალანჩივაძის სახელობის სახელმწიფო 3 სამუსიკო სასწავლებელში, ხოლო 1989-1994 წლებში იყო თბილისის ვანო სარაჯიშვილის სახელობის სახელმწიფო კონსერვატორის პიანისტი და მუსიკის მასწავლებელი. არის მუსიკათმცოდნე. 1991-1993 წლებში იყო კამერული ორკესტრი „თბილისის კონცერტინოს“ დირექტორის მოადგილე. 1994 წლიდან იყო პროდიუსერი სსიპ საქტელერადიომაუწყებლობის არხში, ხოლო 1995 წელს იყო სსიპ საქტელერადიომაუწყებლობის არხის გამომშვები რედაქტორი, 1994–1996 წლებში იკავებდა ტელეფესტივალის „მანა“ აღმასრულებელი დირექტორის თანამდებობას, ხოლო 1995–1999 წლებში იყო შპს -ის გენერალური პროდიუსერი.
1999-2002 წლებში პროდიუსერთა საბჭოს აპარატის უფროსი. 2002 წელს გახდა შპს „მელოდია არტის“ დირექტორის მოადგილე და გენერალური პროდიუსერი სადაც 2004 წლამდე მუშაობდა.
2004-2005 წლებში იკავებდა გენერალური დირექტორის პოზიციას სსიპ თბილისის ვასო აბაშიძის მუსიკისა და დრამის თეატრში. 2005-2010 წლებში იყო შპს „ცენტრ პოინტი ჯგუფის“ საზოგადოებასთან ურთიერთობის სამსახურის უფროსი. 2011 წელს დააფუძნა შპს „ბიზნეს კონსალტინგ კომპანი", სადაც დრემდე იკავებს დამფუძნებელი პარტნიორის თანამდებობას.
თინათინ რუხაძე 2014-2016 წლებში იყო თბილისის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს მრჩეველი განათლებისა და კულტურის საკითხებში, ხოლო 2016 წლიდან იყო ა(ა)იპ ახალგაზრდობის ეროვნული სასახლის დირექტორი. 2024 წელს დაინიშნა კულტურისა და სპორტის მინისტრის თანამდებობაზე.
მარია ლუისა აგილარი

მარია ლუისა აგილარ ურტადო ( დ. 20 ივნისი, 1938 — გ. 29 ოქტომბერი, 2015) — პირველი პროფესიონალი პერუელი ასტრონომი.

ბიოგრაფია
დაიბადა ხაუხა, ქალაქში სადაც პირველი სამი წელი იცხოვრა. დაწყებითი და საშუალო განათლება მიიღო ლიმაში, ელვირა გარსია ი გარსიას სკოლაში. 1958 წელს შევიდა სან-მარკოსის ეროვნული უნივერსიტეტის მათემატიკის სკოლაში. გაემგზავრა არგენტინაში ასტრონომიის შესასწავლად ლა-პლატას ეროვნული უნივერსიტეტის ასტრონომიისა და გეოფიზიკის ობსერვატორიაში; იმ დროს პერუში ასეთი პროფესიული სპეციალობა არ არსებობდა. სპეციალიზდებოდა ასტრონომიულ სპექტროსკოპიაში, ვარსკვლავურ ატმოსფეროებსა და ცვლად ვარსკვლავებში.

1969 წელს დაბრუნდა პერუში და დაიწყო სწავლება ეროვნულ საინჟინრო უნივერსიტეტსა და სან-მარკოსის ეროვნულ უნივერსიტეტში. პირველ წლებში შექმნა „ასტრონომიული პარასკევები“, ასტრონომიის პოპულარიზაციის სივრცე, რომელიც დღემდე შენარჩუნებულია და პერუს ისტორიაში უწყვეტი საუბრებისა და კონფერენციების ყველაზე ძველ სერიად იქცა.

1981 წელს მარია აგილარმა დააფუძნა ასტრონომიისა და ასტროფიზიკის სემინარი, რომელიც 2001 წელს გადაერქვა და მუდმივი ასტრონომიისა და კოსმოსური მეცნიერებების სემინარი - ეწოდა.

1984 წლის იანვარში ხელი შეუწყო და მართა „სან-მარკოს საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის შეთანხმებას“, რითაც შესაძლებელი გახდა პირველი მოწვეული ლექტორის პროგრამა საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის მიერ პერუში. 1985 წელს კოორდინაცია გაუწია დოქტორების ჩამოსვლას: ხოსე ლუის სერსიკის — არგენტინელი და გალაქტიკების სპეციალისტის, იოსიპ კლეჩეკის — ჩეხი მზის მკვლევარის და ხორხე საჰადეს — საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის პირველი ლათინოამერიკელი პრეზიდენტის.>

1999-2000 წლებში იყო პერუული გაზეთის " " კვირის დამატების ენთუზიასტი თანამშრომელი მეცნიერებისა და ასტრონომიის საკითხებზე.

აგილარი იყო სან-მარკოსის ასტრონომიული ობსერვატორიის საგანმანათლებლო და ტურიზმის პროექტის ინიციატორი მარანგანიში, კუსკოში, რომელიც გაიხსნა მისი გარდაცვალების შემდეგ 2016 წელს.

ბოლო წლებში იყო პროგრამის „კულტურა, მეცნიერება და ტექნოლოგია“ წამყვანი რადიო ""-ზე და „მეცნიერება და კულტურა“ პროგრამაში „კულტურის სახეები“, ტელეარხზე " 19".

მარია აგილარი წარმოდგენილი იყო როგორც ერთ-ერთი მთავარი პერსონაჟი თეატრალურ პიესაში „ჩვენი დიდი თავგადასავალი მეცნიერებაში“, რომელსაც რეჟისორობდა როსიო ლინო და სცენარის ავტორი იყო პაოლა ვისენტე ჩოკანო.

ჯილდოები და წევრობები
 განათლების, პოპულარიზაციისა და მემკვიდრეობის ყოფილი წევრი, (2015 წლამდე)
კასიუსის ზავი

კასიუსის ზავი (ძვ. წ. 493) — სამოკავშირეო ხელშეკრულება, რომის რესპუბლიკასა და ლათინთა კავშირს შორის, რომელიც იურიდიულად სცნობდა რომის ბატონობას ლაციუმზე.

წინაპირობა
რომაული საისტორიო ტრადიციის თანახმად, ლაციუმზე ბატონობისთვის ბრძოლა ტულუს ჰოსტილიუსის დროს დაიწყო. ომში შედარებით წარმატებას ტარკვინიუს სუპერბუსმა მიაღწია, რომელმაც აიძულა ლათინური ლიგის ქალაქები რომთან სამხედრო კავშირში შესულიყვნენ. მოგვიანებით რომში სამეფო ხელისუფლების დამხობის, შემდეგ ლათინებმა დაარღვიეს ადრე გაფორმებული სამოკავშირეო ხელშეკრულება და დახმარება გაძევებულ ტარკვინიუს სუპერბუსს გაუწიეს. რომაელებმა ძვ. წ. 499 ან ძვ. წ. 496 წელს რეგილუსის ტბის ბრძოლაში სძლიეს ლათინურ ლიგას და ცოტახანში აიძულეს დამარცხებულები ხელი მოეწერათ სამოკავშირეო ხელშეკრულებისათვის.

ძვ. წ. 490-იანი წლების შუა ხანებში ლათინები განიცდიდნენ აპენინის მთებიდან შემოჭრილი ვოლსკებისა და ეკვების მეომარი ტომების თავდასხმებს, რომლებმაც დაიკავეს ლაციუმის სამხრეთ ნაწილი. განცდილი მარცხით დასუსტებულმა ლათინებმა დახმარებისთვის რომაელებს მიმართეს. რომში პოლიტიკური კრიზისის დასრულების შემდეგ, კონსულმა სპურიუს კასიუს ვისცელინუსმა ძვ. წ. 493 ხელი მოაწერა ლათინებთან სამოკავშირეო ხელშეკრულებას.

შედეგები
კასიუსის ხელშეკრულებამ მნიშვნელოვანი პოლიტიკური როლი ითამაშა, რომელიც ლაციუმში რომის დომინანტურ პოზიციებს ამყარებდა. ლათინებთან სამხედრო კავშირის შეკვრამ შესაძლებელი გახადა წინააღმდეგობის ორგანიზება ვოლსკებისა და ეკვების ტომების წინააღმდეგ. როდესაც რომი გალებმა დაარბიეს, ლათინებმა კავშირი ისევ დაარღვიეს. ძვ. წ. 358 წელს, მთელი რიგი სამხედრო ღონისძიებების შედეგად, გაძლიერებულმა რომმა ისევ დაიპყრო ლაციუმი და განაახლა კასიუსის ხელშეკრულება. ძვ. წ. 338 წელს მეორე ლათინურ ომში რომის გამარჯვების შედეგად, ლათინური კავშირი გაუქმდა და რომაელებმა დაამყარეს პირდაპირი მმართველობა ცალკეულ ქალაქებთან უთანასწორო ხელშეკრულებების გაფორმებით.
ბერტა სვირელსი

ბერტა სვირლესი, ლედი ჯეფრისი ( ( დ. 22 მაისი, 1903, ნორთჰემპტონი, დიდი ბრიტანეთი – გ. 18 დეკემბერი , 1999, კემბრიჯი, დიდი ბრიტანეთი) — ბრიტანელი მათემატიკოსი, ფიზიკოსი და განმანათლებელი. მისი კვლევები უკავშირდებოდა კვანტურ თეორიას. 1969 წლიდან — ბრიტანეთის მათემატიკის ასოციაციის პრეზიდენტი.

ბიოგრაფია
ბერტა სვირლესი დაიბადა ტყავით მოვაჭრის და სკოლის მასწავლებლის ოჯახში. გოგონას მამა 1905 წელს გარდაიცვალა, დედამ კი ფინანსური ინტერესების გამო კერძო სკოლა გახსნა, სადაც ბერტაც სწავლობდა. 1915 წელს იგი შევიდა ნორთჰემპტონის გოგონათა სკოლაში და, სკოლის დამთავრების შემდეგ, მოიპოვა სტიპენდია მათემატიკის შესასწავლად კემბრიჯის უნივერსიტეტთან არსებულ გირტონის კოლეჯში. 1926 წელს სვირლესმა წარჩინებით დაამთავრა მათემატიკა და ჩაირიცხა ფიზიკის ფაკულტეტზე. 1925 წლიდან 1928 წლამდე სწავლობდა კვანტურ თეორიას კემბრიჯის უნივერსიტეტში რალფ ფაულერთან. შემდეგ, ატარებდა კვლევებს გაზის შთანთქმის სპექტრების თეორიაზე დუგლას ჰარტრისთან ერთად. 1927-1928 წლების ზამთარში მუშაობდა გერმანიაში, გიოტინგენის უნივერსიტეტში, მაქს ბორნის ჯგუფში. 1928 წელს სვირლესი გახდა მანჩესტერის უნივერსიტეტის ასისტენტ-პროფესორი, სადაც მუშაობდა ედვარდ მილნთნ გაზის შთანთქმის სპექტრების შესწავლაზე, რაც გადამწყვეტი იყო ვარსკვლავების შინაგანი სტრუქტურის შესასწავლად.

1929 წელს ბერტა სვირლესმა დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია კვანტურ მექანიკაზე. 1931 წლიდან 1933 წლამდე ასწავლიდა ბრისტოლის უნივერსიტეტსა და ლონდონის საიმპერატორო კოლეჯში. . 1933 წელს სვირელსი დაბრუნდა მანჩესტერის უნივერსიტეტში გამოყენებითი მათემატიკის პროფესორის რანგში და ჰარტრისთან ერთად ატარებდა კვლევებს. 1940 წელს ბერტა სვირლესი ცოლად გაჰყვა მათემატიკოს ჰაროლდ ჯეფრის და 1953 წელს, რაინდის წოდების მიღების შემდეგ გახდა ლედი ჯეფრისი. მეუღლესთან ერთად სეისმოლოგიასაც სწავლობდა. მხარს უჭერდა ქალების ჩართულობას მათემატიკისა და ფიზიკის შესწავლაში. 1969 წელს ბერტა სვირლესი აირჩიეს ბრიტანეთის მათემატიკის ასოციაციის პრეზიდენტად. 1995 წელს მან მიიღო საპატიო დოქტორის წოდება კანადის სასკაჩევანის უნივერსიტეტიდან, ხოლო 1996 წელს — ლონდონის ღია უნივერსიტეტიდან.

სვირლესი არის არაერთი სამეცნიერო ნაშრომის ავტორი მათემატიკისა და ფიზიკის დარგში. მეუღლესთან ერთად მან დაწერა სახელმძღვანელო „მათემატიკური ფიზიკის მეთოდები“ , რომლის პირველი გამოცემა გამოვიდა 1946 წელს. ეს ნაშრომი არაერთხელ დაიბეჭდა, ბოლოს გამოიცა 2001 წელს. 1989 წელს ქმრის გარდაცვალების შემდეგ, სვირლესი დაკავდა მეუღლესთან მრავალწლიანი თანამშრომლობის შედეგად დარჩენილი ქაღალდების და დოკუმენტების შედგენით და კატალოგირებით.

იგი გარდაიცვალა კემბრიჯში ინსულტის შედეგად. 2016 წელს, მეცნიერის გარდაცვალების შემდეგ, კემბრიჯის უნივერსიტეტის საბჭომ თავისი ტერიტორიის ნაწილს მეცნიერის სახელი მიანიჭა .
ემილ კრეპელინი

ემილ კრეპელინი — გერმანელი ფსიქიატრი, რომელმაც აღწერა დემენცია პრეკოქსი დაავადება, რომელსაც დღეს შიზოფრენია ჰქვია, როგორც „კლინიკურ მდგომარეობათა სერია, რომელთაც აერთიანებთ ფსიქიკის შინაგანი კავშირების უცნაური რღვევა". მან შენიშნა, რომ დაავადებას დაბნეულობა და ანტისოციალური ქცევა ახასიათებდა და, როგორც წესი, ადრეულ მოზრდილობაში ან გვიან მოზრდილობაში იჩენდა თავს. კრეპლინმა დაავადება ოთხ ქვეჯგუფად დაყო.
მარტივი დემენცია, რომელიც გონებრივი უნარების ნელი და თანდათანობითი გაუარესებითა და გაუცხოებით ხასიათდება;
პარანოია, რომელიც შიშითა და შევიწროების, დევნის განცდით გამოიხატება;
ჰებეფრენია, რომელიც უჩვეულო საუბრითა და ისეთი შეუსაბამო ემოციური რეაქციებით ხასიათდება, როგორიცაა სამწუხარო სიტუაციებში ხმამაღალი სიცილის;
კატატონია, მოძრაობისა და ექსპრესიის ძლიერი შეზღუდულობა.
შიზოფრენია დღემდე კრეპლინის კლასიფიკაციას ეფუძვნება. კრეპლინი გარდაიცვალა 1926 წელს.
გრენვილ სტენლი ჰოლი

გრენვილ სტენლი ჰოლი — ამერიკელი ფსიქოლოგი, დაიბადა 1844 წელს მასაჩუსეტსის შტატში, ფერმერების ოჯახში. 1867 წელს დაამთავრა მასაჩუსეტსის უილიამსის კოლეჯი. ერთი წლით სწავლა გააგრძელა ნიუ-იორკში თეოლოგიის მიმართულებით. შემდეგ საცხოვრებლად გადავიდა გერმანიაში, საიდანაც 1870 წელს ამერიკაში დაბრუნდა და სწავლა გააგრძელა ჰარვარდის უნივერსიტეტში, სადაც გახდა ფსიქოლოგიის დოქტორი. სწავლის დასრულების შემდეგ ვილჰემ ვუნდტან ერთად ორი წელი იმუშავა ლაიფციგის ლაბორატორიაში.
1882 წელს ჰოლი ჰოპკინსის პროფესორი გახდა, სადაც მან ამერიკაში პირველი ფსიქოლოგიის ლაბორატორია მოაწყო. 1887 წელს საფუძველი ჩაუყარა ამერიკული ფსიქოლოგიის ჟურნალს . 1892 წელს კი ამერიკის ფსიქოლოგიის პირველი პრეზიდენტი გახდა.
გარდაიცვალა 1924 წელს.