თურქული ეროვნული მოძრაობა

თურქული ეროვნული მოძრაობა , ასევე ცნობილია, როგორც ანატოლიის მოძრაობა , ნაციონალისტთა მოძრაობა და ქემალისტები — თურქი რევოლუციონერების პოლიტიკური და სამხედრო მოძრაობა, რომელიც ხელი შეუწყო თანამედროვე თურქეთის რესპუბლიკის შექმნასა და ჩამოყალიბებას, მას შემდეგ, რაც ოსმალეთის იმპერია დამარცხდა პირველ მსოფლიო ომში, მოხდა კონსტანტინოპოლის ოკუპაცია და მოკავშირეების მიერ ოსმალეთის იმპერიის მუდროსის ზავის პირობებით დანაწილება. თურქი რევოლუციონერები აჯანყდნენ ამ დანაწილებისა და სევრის ხელშეკრულების წინააღმდეგ, რომელსაც ოსმალეთის მთავრობამ 1920 წელს მოაწერა ხელი. რევოლუციონერთა უმეტესობა „ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტის“ ყოფილი წევრები იყვნენ.

იმპერიის დანაწილების დროს, თურქი რევოლუციონერების მიერ ამ მოძრაობის შექმნამ გამოიწვია თურქეთის დამოუკიდებლობის ომი, ანატოლიის მკვიდრი ერების ხოცვა-ჟლეტა, 1922 წლის 1 ნოემბერს ოსმალეთის სასულთნოს გაუქმება და საბოლოოდ 1923 წლის 29 ოქტომბერს თურქეთის რესპუბლიკის გამოცხადება. მოძრაობა, ანატოლიისა და რუმელიის ეროვნული უფლებების დაცვის ასოციაციის ფარგლებში წარმოიშვა, რომელმაც საბოლოოდ გამოაცხადა, რომ თურქი ხალხის მმართველობის ერთადერთი წყარო იქნებოდა თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეა. რადგან ის იყო მოძრაობის მთავარი წარმომადგენელი, საზოგადო მოღვაწე და სამხედრო ლიდერი.

დიდი ეროვნული ასამბლეა (აპრილი, 1920)
დაიგეგმა ანკარაში ახალი მთავრობისა და პარლამენტის ჩამოყალიბების გეგმა და სულთანს მისი უფლებამოსილების აღიარება მოეთხოვა. მოკავშირეთა მიერ ლაშქრობის წინ, ათათურქის მომხრეთა ნაწილი ანკარაში გადავიდა. მათ შორის იყვნენ ჰალიდე ედიფი, მისი მეუღლე ადნან ადივარი, ისმეთ ინენიუ, ათათურქის ყველაზე მნიშვნელოვანი მოკავშირეები ომის სამინისტროში და დეპუტატთა პალატის ბოლო პრეზიდენტი, ჯელალეთინ არიფი. ამ უკანასკნელის მიერ დედაქალაქის (სტამბოლის, იმ დროს) დატოვებას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა. ოსმალეთის უკანასკნელი წარმომადგენლობითი პარლამენტის კანონიერად არჩეული პრეზიდენტი აცხადებდა, რომ პარლამენტი უკანონოდ დაიშალა, კონსტიტუციის დარღვევით, რამაც ქემალს საშუალება მისცა, ანკარის რეჟიმისთვის სრული სამთავრობო ძალაუფლება მიეღო.

1920 წლის მარტში მან გამოაცხადა, რომ თურქი ერი ანკარაში საკუთარ პარლამენტს აარსებდა, დიდი ეროვნული ასამბლეის სახელით. ოსმალეთის პარლამენტის დაახლოებით 100 წევრმა შეძლო მოკავშირეთა დარბევისგან თავის დაღწევა და შეუერთდა ეროვნული წინააღმდეგობის ჯგუფის მიერ, მთელი ქვეყნის მასშტაბით არჩეულ 190 დეპუტატს. 1920 წლის 23 აპრილს, ახალი ასამბლეა პირველად შეიკრიბა, რომლის პირველი პრეზიდენტი მუსტაფა ქემალი გახდა, ხოლო გენერალური შტაბის უფროსი ისმეთ ინენიუ კი, რომელიც იმ დროს ედირნეს წარმოადგენდა, მისი მოადგილე გახდა.

დასკვნა
ამ მოძრაობის დაარსებისა და დამოუკიდებლობის ომში გამარჯვების შემდეგ, რევოლუციონერებმა 1922 წლის 1 ნოემბერს გააუქმეს ოსმალეთის სასულთნო და 1923 წლის 29 ოქტომბერს გამოაცხადეს თურქეთის რესპუბლიკა. მოძრაობამ გაწყვიტა სევრის ხელშეკრულება და დაიწყო მოლაპარაკება ლოზანის ხელშეკრულებაზე, რომელიც უნდა უზრუნველყო ეროვნული საზღვრების აღიარებას „- “-ის ფარგლებში („ეროვნული პაქტი“).

ეროვნული ძალები გაერთიანდნენ მუსტაფა ქემალ ათათურქის ხელმძღვანელობის და ანკარაში შექმნილი დიდი ეროვნული ასამბლეის მმართველობის ქვეშ, რომელიც აწარმოებდა თურქეთის დამოუკიდებლობის ომს. მოძრაობა მხარი დაუჭირა სხვა ადგილობრივი მოსახლეობის (ბერძნების, სომხების, ასურელების) ინტეგრაციის იდეას და თურქული ეროვნული სახელმწიფოს შექმნას და თანდათანობითი პოლიტიკური იდეოლოგია, რომელსაც ზოგადად უწოდებენ „ქემალიზმს“ ან „ათათურქიზმს“ . მისი ძირითადი პრინციპები ხაზს უსვამს რესპუბლიკას — მმართველობის ფორმას, რომელიც წარმოადგენს ამომრჩეველთა ძალაუფლებას, სეკულარულ მმართველობას (ლაიციზმს), ნაციონალიზმს, შერეულ ეკონომიკას ზოგიერთ სექტორში სახელმწიფო მონაწილეობით (სახელმწიფო სოციალიზმისგან განსხვავებით) და ეროვნულ მოდერნიზაციას.

თურქ რევოლუციონერებზე ძირითადად გავლენას ახდენდნენ იდეები, რომლებიც აყვავდნენ თანზიმათის პერიოდში. რევოლუციონერები არ უნდა აგვერიოს იმავე ეპოქის ახალგაზრდა თურქების მოძრაობასთან, რომელიც მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ოსმალეთის სახელმწიფოსთან და ოსმალიზმის იდეალებთან. თურქი რევოლუციონერები ნამდვილად არ წარმოადგენდნენ ჰომოგენურ (ერთგვაროვან) ჯგუფს, რადგან მათ განსხვავებული წარმოდგენები ჰქონდათ სოციალურ და პოლიტიკურ საკითხებზე. იყო დრო, როდესაც მათი უმეტესობა არ ურთიერთობდა ერთმანეთთან, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ხელმძღვანელობდნენ მთავარ სოციალურ და პოლიტიკურ ინსტიტუტებს. საერთო იდეა, რომელიც მათ აერთიანებდა, იყო სუვერენული ერის შექმნა.