ბორნა (ხორვატიის მთავარი)

ბორნა — ხორვატიის (დალმაციისა და ლიბურნიის) მთავარი დაახლოებით 810-821 წლებში და ფრანკთა იმპერიის ვასალი. ის მოხსენიებულია სამეფო ფრანკული წლიური ქრონიკების 818-821 წლების ჩანაწერებში. მისი ტიტულები იყო „გუდუსკანების მთავარი“ (ტომი ლიკადან და ჩრდილოეთ დალმაციიდან) 818 წელს; „დალმაციის მთავარი“ 819 წელს; „დალმაციისა და ლიბურნიის მთავარი“ 821 წელს. ისტორიოგრაფია მას განიხილავს, როგორც ხორვატიის სამთავროს მმართველს.

ეტიმოლოგია
ბორნას სახელში მეცნიერები ხედავენ მსგავსებას საქსონთა გრაფ ბერნუსის (გოტშალკ ორბაისელის მამა) სახელთან, და ბურგუნდიულ სახელებთან ბორნუსი, ბორნო და ბორნონუსი. პეტარ სკოკი, ფრანკული სახელის ( რაც ნიშნავს „შვილს“) შესაძლებლობის გარდა, ასევე შემოგვთავაზა სლავური ეტიმოლოგია პროტო-სლავური -იდან, რომელიც შეიძლება უკავშირდებოდეს სლავურ პირთა სახელებს ბრანიმირს, ბრანისლავსა და სხვებს.

ისტორია
ბორნას შესახებ ცნობები დაცულია ფრანკულ სამეფო წლიურ ქრონიკებში . ის პირველად მოიხსენიება 818 წელს ჰერსტალში ფრანკთა იმპერატორ ლუი კეთილის შეხვედრის შესახებ ობოტრიტების, ბორნას (გუდუსკანების მთავარი) და ტიმოჩიანების წარმომადგენლებთან, რომლებმაც ცოტა ხნის წინ აჯანყდნენ ბულგარელების წინააღმდეგ და ფრანკების მხარეზე გადავიდნენ, ასევე ლიუდევიტთან, ქვემო პანონიის სლავების მთავართან, ფრიულის მარკის მეთაურთან. ისტორიოგრაფია გუდუსკანებს უმეტესწილად განიხილავს, როგორც ტომს ლიკაში, მდინარე გაცკას გასწვრივ.

819 წლის ივლისში ინგელჰაიმში კიდევ ერთი ფრანკული ასამბლეა გაიმართა, და ლიუდევიტის ფრანკების წინააღმდეგ აჯანყების გამო, ფრანკული ჯარები იტალიიდან პანონიაში გაიგზავნეს, მაგრამ ისინი უკან უშედეგოდ დაბრუნდნენ. ლიუდევიტმა წარგზავნა ფრანკებთან მოციქულები პირობებით, რომლებიც არ მიიღო ფრანკთა იმპერატორმა; ლიუდევიტმა აჯანყება გააგრძელა და მოციქულები გაგზავნა მეზობელ ტომებთან, რომ მას შეერთებოდნენ, და მოახერხა, გადაებირებინა ტიმოჩიანები, რომლებიც თავდაპირველად ფრანკებს დაემორჩილნენ. პატარა ფრანკული არმია შეეჯახა ლიუდევიტის არმიას კარინტიაში, გაანადგურა მისი დიდი ნაწილი და განდევნა იგი. ბორნა, ამჟამად „დალმაციის მთავარი“, დიდ არმიასთან ერთად შეხვდა ლიუდევიტის წინ მიმავალ არმიას მდინარე კუპაზე. გუდუსკანებმა პირველივე შეხვედრისას უღალატეს ბორნას, მაგრამ ის უსაფრთხოდ გაიქცა თავის დაცვასთან ერთად. ამ ბრძოლის დროს დაეცა დრაგომუჟი , ლიუდევიტის სიმამრი, რომელიც ბორნას მიემხრო აჯანყების დაწყებისთანავე. ბორნამ კვლავ დაიმორჩილა გუდუსკანები მას შემდეგ, რაც ისინი სახლში დაბრუნდნენ. დეკემბერში ლიუდევიტმა გამოიყენა შესაძლებლობა და დიდი არმიით თავს დაესხა დალმაციას, გაანადგურა ქვეყანა. ბორნა თავს დაესხა ლიუდევიტს რჩეული ჯარებით, მას შემდეგ, რაც ციხეებში შეინახა, რაც შეეძლო. გამოფიტული, მძიმე დანაკარგებით, ლიუდევიტი იძულებული გახდა, უკან დაეხია ბორნას ტერიტორიიდან. ლიუდევიტმა დაკარგა 3,000 ჯარისკაცი, ხოლო ბორნამ ჩაიგდო ხელში 300-ზე მეტი ცხენი და ყველა სახის ნადავლი, შემდეგ კი თავისი მოციქულების მეშვეობით აცნობა ფრანკთა იმპერატორს ამის შესახებ.

820 წლის იანვარში კიდევ ერთი ფრანკული ასამბლეა გაიმართა აახენში. გადაწყდა, რომ ლიუდევიტის აჯანყება ჩაეხშოთ სამი არმიით სამი მიმართულებიდან. ბორნამ შესთავაზა თავისი მოსაზრებები ოპერაციის შესახებ, ჯერ მოციქულების მეშვეობით, შემდეგ კი პირადად. გაზაფხულზე სამი არმია გაიგზავნა, პირველი იტალიიდან ნორიკის ალპების გავლით, მეორე კარინტიის გავლით, მესამე კი ბავარიიდან ზემო პანონიის გავლით. პირველი და მესამე ნელა მოძრაობდნენ, ერთს მტრები აფერხებდნენ, მეორეს კი გრძელი მარშრუტი, მაშინ, როცა მეორემ გადაკვეთა დრავა, წარმატებით გადალახა სამი დაპირისპირება მტერთან და სწრაფად გადაადგილდა. არმიები გაერთიანდნენ და გაანადგურეს მიწა, და დაბრუნდნენ შინ მნიშვნელოვანი დანაკარგების გარეშე, მაშინ, როცა ლიუდევიტი უსაფრთხოდ დარჩა მთიან ციხეში. კარნიოლა, ფრიულის საზღვარზე, და კარინტიელები, რომლებიც ფრანკებიდან ლიუდევიტს მიემხრნენ, დანებდნენ ფრანკებს.

821 წლის თებერვალში კიდევ ერთი ფრანკული ასამბლეა გაიმართა აახენში. დაიგეგმა ომი ლიუდევიტის წინააღმდეგ, სამი არმიით, რომლებიც გაანადგურებდნენ მოღალატეების მიწებს. ამასობაში ბორნა, რომელიც ახლა მოხსენიებულია, როგორც „დალმაციისა და ლიბურნიის მთავარი“, გარდაიცვალა და მემკვიდრე გახდა მისი დისშვილი, ვლადისლავი, ხალხის ნებით და იმპერატორის თანხმობით. ლიუდევიტის მიწები გაანადგურეს, არმიები კი შინ დაბრუნდნენ ოქტომბრამდე.

ისტორიოგრაფია
ისტორიოგრაფიაში არსებობს განსხვავებული შეხედულებები ბორნას ტომობრივი კუთვნილებისა და სამეფო ტიტულის შესახებ. ხორვატიული ისტორიოგრაფია მას განიხილავს, როგორც „დალმაციის ხორვატიის“ მმართველს: ვ. კლაიჩი (1886) მას უწოდებდა „თეთრი ხორვატების მთავარს“, რომელიც შემდგომში გახდა „დალმაციის ხორვატების მთავარი“. ფ. შიშიჩი (1920) მას მიიჩნევდა „დალმაციურ-ხორვატიულ მთავრად“. ა. პ. ვლასტო (1970) მას უწოდებდა „დალმაციელი ხორვატების“ მმართველს და მიაჩნდა, რომ ის სულ მცირე ნომინალურად მაინც ქრისტიანი იყო. ტ. მაკანი (1971) მას უწოდებდა „სამხრეთ ხორვატიული სამთავროს მთავარს“. ი. პერიჩი (1997) მას უწოდებდა „ხორვატიულ-დალმაციურ მთავარს“. მსგავსად, ხორვატი ისტორიკოსი ნევენ ბუდაკი ასევე მოიხსენიებს მას როგორც „პირველ ცნობილ ხორვატ მთავარს“. უფრო ძველი ხორვატიული ისტორიოგრაფია აცხადებდა, რომ ბორნას წინამორბედი იყო ვიშესლავი, შესაძლოა, მისი მამა.

რ. ნოვაკოვიჩი (1973) არ ემხრობა იმ აზრს, რომ ის იყო დალმაციის ხორვატიის მთავარი, რადგან არცერთი თანამედროვე წყარო არ მოიხსენიებს მას ასეთად. მისი აზრით, ბორნა შეიძლებოდა ყოფილიყო მხოლოდ იმ ტერიტორიის მთავარი, რომელიც იმ დროს ფრანკების უზენაესი მმართველობის ქვეშ იმყოფებოდა, და რომ ის აქტიური იყო მხოლოდ იმ ტერიტორიაზე, რომელიც მოიცავდა აჯანყებას ფრანკების მმართველობის წინააღმდეგ, ანუ მხოლოდ უნას მდინარის დასავლეთით.
შესაძლებელია, რომ ბორნა იყო არქონტიის მთავარი, რომელიც ჯერ არ იყო ხორვატიის ნაწილი საუკუნის დასაწყისში, და არც ხორვატია იყო ჩართული ლიუდევიტის აჯანყების მოვლენებში. ომი მიმდინარეობდა მხოლოდ ფრანკების მმართველობის ქვეშ მყოფ ტერიტორიაზე, მაშინ როცა დალმაციის ხორვატია იყო ამ მოვლენების მიღმა, რადგან იმ დროს ბიზანტიის უზენაესი მმართველობის ქვეშ იმყოფებოდა.

ფაინ უმცროსმა თავდაპირველად (1983, 1991) უწოდა მას `დალმაციის ხორვატიის“ მმართველი, დაახლოებით 810-821 წლებში, რომელმაც მემკვიდრეობით მიიღო ვიშესლავისგან და „რომელიც ცხოვრობდა ნინში და, როგორც ჩანს, იყო ჩრდილოეთ დალმაციის ხორვატების უმეტესობის მმართველი, იყო ასევე ფრანკების ვასალი.“ შემდეგ (2010) უწოდა მას უბრალოდ სლავი თავადი, და ასევე აღნიშნა, რომ ფრანკები არ იყენებდნენ ტერმინს „ხორვატები“, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ისინი, ვისაც ჩვეულებრივ მეცნიერებაში უწოდებენ ხორვატებს, სინამდვილეში არ იყენებდნენ ამ სახელს. ბ. ვ. შოლცი (1970) იყენებს პირველწყაროში ნაპოვნ ორიგინალ ტიტულებს, და ინდექსში იყენებს „დალმაციის მთავარს“. რ. მაკიტერიკი (1983) უწოდებდა მას „დალმაციის ხორვატების ლიდერს“. ჩ. რ. ბოულუსი (1995) განიხილავდა მას როგორც „გუდუსკანებისა და ტიმოციანი სლავების მთავარს“ და „დალმაციის თავადს“. ფ. კურტა (2006) განიხილავს მას, როგორც სლავ მმართველს, გუდუსკანების, სლავური ტომის, გაცკას რეგიონში (თანამედროვე ხორვატია). გარიპზანოვი, გირი და ურბანჩიკი (2008) უწოდებენ მას „დალმაციისა და ლიბურნიის მთავარს“.

ტიტულები
ფრანკულ სამეფო წლიურ ქრონიკებში ბორნა სახელდებულია, როგორც „გუდუსკანების მთავარი“ (ლათინურად: ) 818 წელს. 819 წელს ის არის „დალმაციის მთავარი“ (ლათინურად: ), ხოლო 821 წელს ის არის „დალმაციისა და ლიბურნიის მთავარი“ (ლათინურად: ). მისი ტიტულის თანდათანობითი აღმასვლა უნდა იყოს განპირობებული ლიუდევიტთან ფრანკების კონფლიქტის დროს მისი მზარდი მნიშვნელობით.