იდალიუმი

იდალიონი ან იდალიუმი (, , ფინიკიური: , აქადურად: ---, ედილი) — უძველესი ქალაქი კვიპროსში, თანამედროვე დალის ტერიტორიაზე, ნიქოზიის ოლქში. ქალაქი დაარსდა ძვ. წ. ათასწლეულში სპილენძით ვაჭრობის საფუძველზე. მიუხედავად იმისა, რომ მისი სახელი არ ფიქსირდება ცნობილ „კიტიონის სტელაზე“ (ე.წ. სარგონის სტელა, ძვ. წ. 707 წელი), ის იხსენიება ცოტა უფრო გვიანდელ დოკუმენტში — ე.წ. ესარხადონის პრიზმაზე (პარალელური ტექსტების თარიღი: ძვ. წ. 673–672 წწ.), რომელიც ცნობილია როგორც ნინევეს ტექსტი (. ). მასში ქალაქის სახელი აღნიშნულია მოდიფიკატორით (ქალაქი), როგორც .--- (ვ. 64), ხოლო აშურბანიპალის ანალებში (ძვ. წ. 648/647 წწ.) ნახსენებია ფორმით .--- (. 38'), სადაც გამოყენებულია (მიწა/მეფობა) მოდიფიკატორი.

ბოლო პერიოდში ჩატარებულმა არქეოლოგიურმა გათხრებმა ქალაქის ტერიტორიაზე გამოავლინა მნიშვნელოვანი შენობები, რომლებიც ამჟამად ღიაა დამთვალიერებლებისთვის. ნამოსახლარის შესასვლელთან განთავსებულია ახალი მუზეუმი.

ისტორია
უძველესი ქალაქი
იდალიონის თავდაპირველი მკვიდრნი იყვნენ ადგილობრივი მოსახლეობა, რომელიც მეცნიერების მიერ ცნობილია როგორც "ეთეოკვიპრიოტები". უძველესი დასახლება მდებარეობდა გიალიას მდინარის ჩრდილოეთ მხარეს, თანამედროვე "აიიოს სოზომენოსის" ტერიტორიაზე. ძვ. წ. საუკუნეში ედ-დი-ალის მოსახლეობამ მეწარმეობრივი საქმიანობა დაიწყო მდინარის სამხრეთ მხარეს, დღევანდელი დალი-ს ტერიტორიაზე. ამ ადგილიდან დაიწყო ქალაქის გაფართოება და გადაიქცა მსხვილ ურბანულ და სპილენძით ვაჭრობის ცენტრად, რომელიც ახალმა ასურეთის იმპერიამ დააარსა ძვ. წ. საუკუნის ბოლოს.

ქალაქი წარმოადგენდა კვიპროსის დიდი ქალღმერთის — „ვანასას“ ანუ ცის დედოფლის (ცნობილი როგორც აფროდიტე) — და მისი თანაზიარის, "ცხოველთა მეუფის", კულტის ცენტრს. ეს კულტი დაიწყო ძვ. წ. საუკუნეში და გაგრძელდა რომაული პერიოდის ჩათვლით.

უძველესი ქალაქი მდებარეობდა ნაყოფიერ გიალიას ველზე და ეკონომიკურად განვითარდა მისი მდებარეობის წყალობით: ის ახლოს იყო ტროდოსის მთების აღმოსავლეთის კალთების საბადოებთან, აგრეთვე სამხრეთ და აღმოსავლეთ სანაპირო ქალაქებთან და პორტებთან. იდალიონი იმდენად განვითარდა და გამდიდრდა, რომ იგი დასახელებულია პირველ ათ კვიპროსულ სამეფო ქალაქს შორის ესარხადონის პრიზმაზე (მრავალწახნაგოვანი ტაბულა, ძვ. წ. 680–669 წწ.).

ქალაქი შედგებოდა ორი აკროპოლისისგან, ხოლო საცხოვრებელი უბნები დაბალ ნაწილში მდებარეობდა. განამტკიცებული სასახლე აშენდა ძვ. წ. 750–600 წლებში ამპილერის ბორცვზე, დასავლეთ აკროპოლისზე, და ხელახლა აშენდა ძვ. წ. 600–475 წლებში კიტიონის თავდასხმების წინააღმდეგ. იქვე მდებარეობდა ათენას ტაძარიც. აღმოსავლეთ აკროპოლისი — მუთი ტუს არვილის ბორცვზე — ფუნქციონირებდა როგორც საკრალური ცენტრი და მოიცავდა აპოლონის, აფროდიტეს და სხვა ღმერთების ტაძრებს. ქვედა ქალაქიც განამტკიცებული იყო, სულ მცირე, ძვ. წ. საუკუნეში.

არაქვიპროსელი ხალხების (ბერძნები, ფინიკიელები და სხვ.) ყოფნის პირველი მტკიცებულებები ჩნდება არქაულ პერიოდში (დაახლოებით ძვ. წ. 550 წ.), ფინიკიური წარწერების სახით, რომლებიც აღმოაჩინეს ადონისის ტემენოსში აღმოსავლეთ აკროპოლისზე.

მონეტური ჭრის საწარმოს არსებობა, რომელიც დაფიქსირებულია ძვ. წ. 535 წლიდან, მოწმობს ქალაქის ავტორიტეტსა და კეთილდღეობაზე.

მონეტური ჭრის საწარმოს არსებობა, რომელიც დაფიქსირებულია ძვ. წ. 535 წლიდან, მოწმობს ქალაქის ავტორიტეტსა და კეთილდღეობაზე. განამტკიცებული სასახლეც ამ სიდიადეზე მიუთითებს — ის იყო ერთ-ერთი იშვიათთაგანი და უდიდესი მსგავსი ნაგებობა მთელ კვიპროსზე.

იდალიონის პირველი მეფეები ბერძნები იყვნენ, როგორც ამას ადასტურებს მონეტებზე არსებული წარწერები და იდალიონის ტაბულა. ტაბულა ასევე აჩვენებს, რომ ბოლო მეფე — სტაკისპროსი — მართავდა დემოკრატიულად, მოქალაქეთა საბჭოსთან შეთანხმებით მიღებული გადაწყვეტილებების საფუძველზე. ამ კანონები აღმოჩენილია ათენას ტაძარში. ის ასევე მოწმობს სოციალურ უზრუნველყოფის სისტემაზე ქალაქის ალყის დროს, რაც განხორციელდა სპარსელებისა და კიტიონელების მიერ ძვ. წ. 478–470 წლებში. მეფე იყო უდიდესი მიწათმფლობელი, ხოლო ნაკვეთების საზღვრები რეგისტრირებული იყო.

დაახლოებით ძვ. წ. 450 წელს ქალაქი დაიპყრო კიტიონიმ — იმ დროს ფინიკიური ქალაქმა. სასახლე მათ ადმინისტრაციულ ცენტრად იქცა; აქვე აღმოაჩინეს საგადასახადო არქივი. კიტიონის მმართველობის პერიოდში ქალაქი გახდა აფროდიტეს და ჰელენო-ფინიკიური ღვთაების, რეშეფ-აპოლონის კულტის ცენტრი.

ძვ. წ. 300 წლიდან სასახლე და დასავლეთი აკროპოლისი მიტოვებული იყო, ხოლო ქალაქი კონცენტრირდა აღმოსავლეთ აკროპოლისის გარშემო, სადაც აგრძელებდნენ ფუნქციონირებას აფროდიტეს და ადონისის ტაძრები.

ქალაქი არსებობას აგრძელებდა ელინისტურ და რომაულ ეპოქებში, თუმცა ამ პერიოდის ზუსტი მასშტაბები ჯერ უცნობია.

„ვარდის სურნელოვანი იდალიონი“ ფიგურირებს პროპერტიუსის და სხვა რომაელი პოეტების პოეზიაში, როგორც ადგილი, სადაც ვენერა (ანუ პრე-ბერძნული აფროდიტე, ცის დედოფალი) შეხვდა ადონისის (მისი პრე-ბერძნული თანაზიარი, ე.წ. „მეუფე“).

კვიპროსულ-ნილოვანწერილოვანი დამწერლობა
კვიპროსული ნილოვანწერილოვანი დამწერლობა (ძვ. წ. –͡ სს.) გაშიფრულია იდალიონის ბილინგვური, კვიპროსულ-ფინიკიური წარწერის საფუძველზე, რომელიც დღეს ბრიტანეთის მუზეუმის კოლექციაში ინახება.
იდალიონის ბილინგვური წარწერა (ძვ. წ. ს.), რომელიც ღმერთ რეშეფ მიქალს (შესაბამისი: აპოლონ ამიკლოსი) ეძღვნებოდა, გახდა პირველი მცდელობის საფუძველი მის ინტერპრეტაციაზე, რომელიც 1871 წელს ჯორჯ სმიტმა განახორციელა. შემდგომში კვლევა განავითარეს და დახვეწეს სემუელ ბირჩი (ეგვიპტოლოგი), რომელიც 1872 წელს მიუთითებდა იდალიონის ტაბულის მნიშვნელობაზე, მონეტათმცოდნე იოჰანეს ბრანდისმა (1873), ფილოლოგებმა მორიც შმიტი, ვილჰელმ დეკე, იუსტუს ზიგიზმუნდმა (1874) და დიალექტოლოგმა ჰ. ლ. არენსმა (1876).

არქეოლოგია
იდალიონს პირველად 1862 წელს მოინახულა მელქიორ დე ვოგიუმ.
1867–1875 წლებში ლუიჯი პალმა დი ჩეზნოლა — ანტიკვარი, საგანძურის მაძიებელი და აშშ-ისა და რუსეთის კონსული ოსმალეთში — პერიოდულად აწარმოებდა გათხრებს იდალიონში. ის ირწმუნებოდა, რომ 15,000 სამარხი გახსნა. აღმოსავლეთ აკროპოლისზე ნაგებობის აღმოჩენის შემდეგ ადგილობრივებმა აცნობეს, რომ ტერიტორიიდან დიდი რაოდენობით ბრინჯაოს ნივთები — ჩაფხუტები, მახვილები, შუბების თავები და სხვა — ჰქონდათ წაღებული. მიღებული არტეფაქტებით სამი გემი დატვირთეს, რომელთაგან ერთ-ერთი — — 1872 წელს ხმელთაშუა ზღვაში ჩაიძირა, ხოლო დანარჩენი ორი ნიუ-იორკში ჩავიდა და ხელი შეუწყო მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმის დაარსებას.

1868–1869 წლებში ბრიტანეთის კონსულმა რ. ჰემილტონ ლანგმა ადგილობრივებს მიანდო არტეფაქტების მოძიება აღმოსავლეთ აკროპოლისზე (მუთი ტუს არვილი) და შემდეგ თავად ჩაერთო. მან აღმოაჩინა ღია ტიპის საკურთხეველი, სადაც ფინიკიური წარწერა ღმერთ რეშეფ მიქალს, ხოლო ბერძნული — აპოლონ ამიკლოსს მიუძღვნიდა. იქვე აღმოჩნდა 142 კირის ქანდაკება, რომლებიც ამჟამად ბრიტანეთის მუზეუმშია დაცული.

1883 და 1885 წლებში გერმანელი არქეოლოგი მაქს ონეფალშ-რიხტერი მუშაობდა იდალიონში. მიუხედავად იმისა, რომ პროფესიული განათლება არ ჰქონდა, იგი იყენებდა სისტემატურ გათხრით მეთოდებსა და კვლევებს და იდენტიფიცირა რამდენიმე საკურთხეველი.

1928 წელს შვედური კვიპროსის ექსპედიცია, ერიკ შეკვისტის ხელმძღვანელობით, მუშაობდა იდალიონში. მათ სრულად გათხარეს დასავლეთ აკროპოლისის ზედა ნაწილი (ამბელერი), სადაც აღმოჩენილ იქნა ანატ-ათენას განამტკიცებული საკურთხეველი. იქვე იპოვეს იარაღები, სამკაულები (სატანტილეები, სამაჯურები, საყურეები) და სხვადასხვა ტიპის კერამიკა. გათხრებისას გამოვლინდა იდალიონის სამეფო სასახლეც. აღმოჩენილი სამარხები ეკუთვნოდა კვიპროსის არქაულიდან ელინისტურ პერიოდამდე.
მათ დასავლეთ აკროპოლისისთვის ექვსი სამშენებლო პერიოდი განსაზღვრეს. 1–3 პერიოდები მიეკუთვნებოდა გვიანდელ კვიპროსულ ხანას (ძვ. წ. 1200–1050), ხოლო 4–6 პერიოდები — გეომეტრიული -დან არქაული -მდე (ძვ. წ. 1050–850).

1971–1972 წლებში ჰარვარდის უნივერსიტეტის სახელით გათხრებს ხელმძღვანელობდნენ ლოურენს სტეიჯერი და ანიტა უოქერი.
1973–1978 და 1980 წლებში იმავე ტერიტორიაზე მუშაობდა ამერიკული ექსპედიცია.

1987 წელს გათხრები განახორციელა ნიუ-ჰემფშირის უნივერსიტეტმა, პამელა გეიბერის ხელმძღვანელობით.

იდალიონის ტაბულა — ძვ. წ. საუკუნის ბრინჯაოს ტაბულაა, ორპირად წარწერილი კვიპროსული ნილოვანწერილოვანი დამწერლობით ბერძნულ ენაზე. მასზე დაფიქსირებულია კონტრაქტი „მეფესა და ქალაქს“ შორის, რომელიც ჯილდოს განსაზღვრავს იმ მედიკოსთა ოჯახისთვის, რომლებიც ქალაქის ალყისას (სპარსებისა და კიტიონელების მიერ) დაჭრილებს უსასყიდლოდ მკურნალობდნენ.

იდალიონის ჩრდილოეთით მდებარეობს კაფიზინის ნიმფეუმი, სადაც კვიპროსულ-ნილოვანწერილოვანი წარწერები თარიღდება ძვ. წ. 225–218 წლებით.