iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თიანეთის მაზრა

თიანეთის მაზრა — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული რუსეთის იმპერიის თბილისის გუბერნიის შემადგენლობაში. ადმინისტრაციული ცენტრი — თიანეთი.

ისტორია
1846 წლის 14 დეკემბერს ახლადშექმნილი ტფილისის გუბერნიის შემადგენლობაში შევიდა თუშ-ფშავ-ხევსურეთის ოკრუგი. 1859 წლის 19 ივნისს ოკრუგი გარდაიქმნა თიანეთის ოკრუგად, ხოლო 1874 წლის 3 ნოემბერს თიანეთის მაზრად. თიანეთის მაზრა თავისი ბუნებრივი მდებარეობის გამო მთისა და ბარის ნაწილებად იყოფოდა და მისი მთიანი ნაწილი მაზრის ადმინისტრაციისათვის ნაკლებად მისაწვდომი იყო, განსაკუთრებით – ზამთარში. ფაქტობრივად გამოდიოდა, რომ თიანეთის მაზრის მთიანი ნაწილი მაზრის უფროსის მმართველობის სფეროში არ შედიოდა.

თბილისის გუბერნატორის შუამდგომლობით კავკასიის მეფისნაცვალმა გაითვალისწინა აღნიშნული გარემოება და 1880 წლის 17 ნოემბერს თიანეთის მაზრის მთიანი ზოლისაგან ჩამოყალიბდა თიანეთის საპრისტავო (ოფიციალურად გაიხსნა 1881 წ. 1 თებერვალს), რომელიც მაზრის შემადგენლობაში შედიოდა.

თიანეთის მაზრას თბილისის გუბერნიის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილი ეჭირა, კავკასიონის ორივე ქედის კალთებზე მდებარეობდა და ფშავისა და ხევსურეთის არაგვის, ივრისა და ალაზნის ზემო წელის, თუშეთის ალაზნის, არღუნისა და ასის სათავეთა წყლების აუზს მოიცავდა. თიანეთის მაზრა სამ უბნად იყოფოდა: თუშეთ-კახეთის, ფშავ-ხევსურეთისა და ერწოს. თუშეთ-კახეთის უბნის ცენტრი ახმეტა იყო, ერწოს უბნის მსაჯულის ადგილსამყოფელი სოფ. ღულელებში იყო ფშავ-ხევსურეთისა – ბარისახოში. თიანეთის მაზრას აღმოსავლეთით ესაზღვრებოდა დაღესტნის ოლქი და თელავის მაზრა რომელთა შორის გამყოფი სასაზღვრო ხაზი კავკასიონის მთავარ ქედსა და მისი სამხრეთ-დასავლეთ განშტოების – დიდგვერდ-ნაქერალას მთაგრეხილს გასდევდა; სამხრეთით – თბილისის მაზრა რომლისგანაც ქართლის ქედის აღმოსავლეთი განშტოებითა და გომბორის ქედით გამოიყოფოდა; დასავლეთით – დუშეთის მაზრა მათ შორის გამყოფი ხაზი გუდამაყრის, ქართლისა და ცხვარიჭამიას ქედებს გასდევდა; ჩრდილოეთით, კავკასიონის გვერდითი ქედის გაყოლებით, თერგის ოლქი საზღვრავდა. თიანეთის მაზრა გაუქმდა 1930 წელს.
თიანეთის ქვაბული

თიანეთის ქვაბული — ივრის ხეობის გაფართოებული მონაკვეთი თიანეთის მიდამოებში. შემოსაზღვრულია კახეთისა (აღმ-ით) და ქართლის (დას-ით) ქედებითა და მათი შტოქედებით, რომლებიც ვრცელდება ზღვის დონიდან 1060 მ-იდან 1700 მ-მდე. ქვაბულის ფსკერი ბრტყელი აკუმულაციური ვაკეა, აგებულია ალუვიურ-პროლუვიური მასალით, რომლის სისქე რამდენიმე ასეულ მეტრს უდრის. ვაკე მიუყვება მდინარე იორს და მის შენაკადებს – ქუსნოსა და საგამს. თიანეთთან ქვაბულის ფსკერის სიგრძეა 17 კმ სიგანე – 3–5 კმ. თიანეთის ქვაბულის ფერდობები აგებულია ცარცული ასაკის კირქვებით, მერგელებით, ქვიშაქვებით; დანაწევრებულია ხევებით. თიანეთის ქვაბული მთლიანად შემოსილი იყო შერეული ფართოფოთლოვანი ტყით. ქვაბულის ფსკერი კულტურულ მცენარეულობას უჭირავს. ადგილ-ადგილ გვხვდება მეორეული მდელო-ბუჩქნარი.
თივაქასრა

თივაქასრა — მცენარეთა გვარი მარცვლოვანთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი, იშვიათად ერთწლოვანი ბალახია. ყვავილედი საგველაა, თავთუნები — ორ- და მრავალყვავილიანი.

ცნობილია 300-ზე მეტი სახეობა, რომლებიც გავრცელებულია ცივ და ზომიერ სარტყელში. ტროპიკების მთიან რაიონებში. საქართველოში 16 სახეობა იზრდება. უმრავლესობა მდელოსა და ველის მცენარეა, გვხვდება აგრეთვე ტყეებში , უდაბნოებსა და ნახევრად უდაბნოებში . სიმაღლის მიხედვით არჩეევენ თივაქასრის მაღალ-სათიბ და დაბალ — საძოვრის ტიპს.

თივაქასრის ბევრი სახეობა ძვირფასი საკვები მცენარეა. მაგ., მდელოს თივაქასრა მრავალწლოვანი კორდწარმომქმნელი, ფესურიანი მარცვლოვანია. მრავლდება თესლითა და ვეგეტატიურად. იყენებენ კულტურულ საძოვრებისა და გაზონების მოსაწყობად. საძოვრების ბალახთნარევში კარგი საკვებია ყველანაირი საქონლისათვის. გაძოვის შემდეგ მალე ამოიზრდება, გვალვა- და ყინვაგამძლეა, ვერ იტანს ნიადაგის დამლაშებას. თივის მოსავალი 25-28ც/ჰა-ზე. 100 კგ თივა შეიცავს 54 საკვებ ერთეულს და 5,3 კგ მონელებად პროტეინს. ყუათიანი საკვებია სხვა მრავალწლოვანი სახეობებიც — ბოლქვიანი თივაქასრა და ჭაობის თივაქასრა.
თივაჭამიები

თივაჭამიები — მწერების რიგი. მათი სხეულის სიგრძე 1-იდან 8 მმ-მდეა. აქვთ ჯაგრისებრი ულვაშები. საღეჭიდან მწუწნავისაკენ გარდამავალი ტიპის პირის აპარატი, წვრილი და გრძელი კიდურები (ზოგს კიდურები სულ არ აქვს ან მოკლე აქვს), წინა ფრთები უკანაზე გრძელია. მუცელი 9-ნაწევრიანი, მოკლე, მომრგვალო. რიგში 800-მდე სახეობაა. გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში. საქართველოში 23 სახეობაა ცნობილი. ბინადრობენ უმთავრესად მცენარეებზე, ფრინველთა ბუდეებში. თივაჭამიები იკვებებიან ლიქენებით, სოკოებითა და ორგანული ნარჩენებით, ხშირად აზიანებენ წიგნებს, მცენარეთა ჰერბარიუმს, მწერების კოლექციას.
აუმი

აუმ, აგრეთვე ცნობილი როგორც ომ — მარცვალი სანსკრიტულ ენაზე, რომელიც ინდუიზმში, ბუდიზმსა და ჯაინიზმში წმინდად ითვლება. ინდუიზმის ფილოსოფიის მიხედვით მარცვალი აუმ მთელ სამყაროში გამუდმებით ჟღერს, იგია უპიროვნო ბრაჰმანი, ღმერთის ვიბრაციული ფორმა.

ღვთაებებისადმი მიმართული მანტრები (ლოცვები) ყოველთვის ამ მარცვლით იწყება. აუმ-ის გრაფიკული გამოხატულება სვასტიკასთან ერთად ძლიერ გავრცელებულია განსაკუთრებით ინდუისტურ საკულტო ადგილებში. იგი ინდუიზმის ისეთივე სიმბოლოა, როგორც ქრისტიანული ჯვარი და ისლამური ნახევარმთვარე.

რესურსები ინტერენტში
ჰარი პოტერი

ჰარი პოტერი — ჯოან როულინგის მიერ დაწერილი 7-ნაწილიანი ფენტეზის ჟანრის წიგნების სერია. იგი ჰარი პოტერის, ახალგაზრდა ჯადოქრის თავგადასავლებს ასახავს და ძირითადად ბავშვებისთვისაა განკუთვნილი. წიგნი მთელ მსოფლიოშია ცნობილი და უამრავ ენაზეა თარგმნილი, მათ შორის ქართულადაც. დიდი პოპულარობით სარგებლობს წიგნის ეკრანიზაციაც.

სიუჟეტი
ჰარი პოტერი ერთი უცნაური თვისებების მქონე ობოლი ბიჭია, რომელიც დარსლების ოჯახთან, დეიდასთან და ბიძიასთან ერთად ცხოვრობს ქალაქ ლითლ უინგში, პრაივიტ დრაივის #4 სახლში. ყველაფერი ერთ ჩვეულებრივ დღეს დაიწყო, როდესაც ჰარიმ, რომელსაც დეიდას და ბიძიას გარდა არავინ ჰყავდა, წერილი მიიღო, თუმცა მისი წაკითხვა ვერ მოასწრო, რადგან ბიძიამ წაართვა. ამის შემდეგ სახლში წერილების ნამდვილი წვიმა წამოვიდა, რასაც დარსლები ჰარისთან ერთად ერთ მიყრუებულ კუნძულზე გაექცნენ. ეს სწორედ ჰარის მე-11 დაბადების დღემდე რამდენიმე დღით ადრე მოხდა. ჰარის დაბადების დღეზე კი მასთან მივიდა ნახევრად გოლიათი ჰაგრიდი და უთხრა, რომ იგი ჯადოქარია. უამბო თავისი მშობლების გარდაცვალების ნამდვილ მიზეზზეც, ისინი კი თავისი დროის უდიდესმა ბოროტმა ჯადოქარმა, ლორდმა ვოლდემორმა დახოცა. მან ჰარის მოკვლაც სცადა, თუმცა უშედეგოდ. ჰარისთვის წერილი გამოგზავნილი იყო ჯადოქრობისა და მაგიის სკოლა ჰოგვორტსიდან. ამის შემდეგ ჰარი ჰოგვორტსში წავიდა სასწავლებლად და იქ ბევრი მეგობარი შეიძინა. ბიჭი მიხვდა, რომ ის თავის სამყაროში აღმოჩნდა, იქ მას ყველა იცნობდა და ყველა პატივს სცემდა, რადგან ის ერთადერთი ადამიანი იყო, ვინც ბოროტ ძლევამოსილ ჯადოქარ, ვოლდემორს წინ გადაუდგა და დაამარცხა ჯერ კიდევ მაშინ, როდესაც ის ჩვილი იყო. ჰარის ამ ამბიდან არაფერი ახსოვდა, თუმცა მის სხეულზე დარჩენილი ნაიარევი ამას ადასტურებდა. ის თუ რატომ სურდა ვოლდემორს ჰარის მოკვლა, ირკვევა წიგნის მეხუთე ნაწილში ჰარი პოტერი და ფენიქსის ორდენი. საბოლოოდ ჰარი შეძლებს ვოლდემორის დამარცხებას, ამას იგი თავის მეგობარ რონთან და ჰერმიონთან ერთად მოახერხებს. მათ შეძლეს და გაანადგურეს ვოლდემორის მიერ შექმნილი ჰორკრუქსები, სადაც მისი სულის ნაწილები იყო განთავსებული.

წიგნები და ფილმები
თითოეული წიგნის დეტალური განხილვები მოცემულია სტატიებში

წიგნები:
ჰარი პოტერი და ფილოსოფიური ქვა (გამოიცა 1997 წლის 30 ივნისს)
ჰარი პოტერი და საიდუმლო ოთახი (გამოიცა 1998 წლის 2 ივლისს)
ჰარი პოტერი და აზკაბანის ტყვე (გამოიცა 1999 წლის 8 ივლისს)
ჰარი პოტერი და ცეცხლოვანი თასი (გამოიცა 2000 წლის 8 ივლისს)
ჰარი პოტერი და ფენიქსის ორდენი (გამოიცა 2003 წლის 21 ივნისს)
ჰარი პოტერი და ნახევარპრინცი (გამოიცა 2005 წლის 16 ივლისს)
ჰარი პოტერი და სიკვდილის საჩუქრები (გამოიცა 2007 წლის 21 ივლისს)

ფილმები:
ჰარი პოტერი და ფილოსოფიური ქვა (გამოვიდა 2001 წელს)
ჰარი პოტერი და საიდუმლო ოთახი (გამოვიდა 2002 წელს)
ჰარი პოტერი და აზკაბანის ტყვე (გამოვიდა 2004 წელს)
ჰარი პოტერი და ცეცხლოვანი თასი (გამოვიდა 2005 წელს)
ჰარი პოტერი და ფენიქსის ორდენი (გამოვიდა 2007 წელს)
ჰარი პოტერი და ნახევარპრინცი (გამოვიდა 2009 წელს)
ჰარი პოტერი და სიკვდილის საჩუქრები, ნაწ. 1 (გამოვიდა 2010 წელს)
ჰარი პოტერი და სიკვდილის საჩუქრები, ნაწ. 2 (გამოვიდა 2011 წელს)
გლასტონბერის ფესტივალი

გლასტონბერის თანამედროვე წარმოდგენითი ხელოვნების ფესტივალი , ხშირად უბრალოდ გლასრონბერი ან გლასტო, მსოფლიოში უდიდესი მუსიკის და წარმოდგენების ღია ცის ქვეშ გამართული ფესტივალია. ფესტივალი თავისი თანამედროვე, უახლესი მუსიკითაა ცნობილი, მაგრამ მასში ასევე შედის ცეკვები, კომედიური, თეატრალურური და საცირკო წარმოდგენები, კაბარე და მრავალი სხვა რამ. 2005 წლისათვის, გლასტონბერისთვის შემოღობილი ტერიტორია 900 აკრს (3.6 კმ2) აღწევდა, 385-ზე მეტი ცოცხალი წარმოდგენა გაიმართა და დაახლლოებით 150,000 ადამიანი დაესწრო მას. მაშინ, როდესაც ახლოს მდებარე სოფელი პილტონი უიკენდებზე ხმაურის გამო ჩიოდა მრავალი წლის განმავლობაში, 2007 წელს 700-ზე მეტი წარმოდგენა გაიმართა 80-ზე მეტ სცენაზე.
ლევან ცუცქირიძე

ლევან სიმონის ძე ცუცქირიძე (დ. 12 იანვარი, 1926, ხაშური, — გ. 17 ნოემბერი, 2021) — ქართველი ფერმწერი, გრაფიკოსი და პედაგოგი, ქართული მონუმენტური ფერწერის ოსტატი, საქართველოს დამსახურებული მხატვარი (1967), პროფესორი (1990), ანდერსენ-ნექსეს სახელობის საერთაშორისო დიპლომის მფლობელი (1974).

ბიოგრაფია
1946 წელს შევიდა თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემიაში, რომელიც დაამთავრა 1957 წელს (ფერწერის და გრაფიკის კლასები). 1960 წელს დაამთავრა სამხატვრო აკადემიის ასპირანტურა პროფესორ სერგო ქობულაძის ხელმძღვანელობით. 1960-1963 წლებში პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა იქვე, ფერწერის კათედრაზე. 1967-1975 წლებში მოღვაწეობდა საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის ხატვის კათედრის დოცენტად. 1975-2005 წლებში იყო სამხატვრო აკადემიის პროფესორი (პროფესორის წოდება მიენიჭა 1990 წელს).

1960-იანი წლების შუა ხანებში ცუცქირიძემ შექმნა ილუსტრაციები შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსნისთვის“. ამ ილუსტრაციებით პოემა ორგზის (1970, 1980) გამოიცა გერმანიაში, გერმანულ ენაზე. გარდა ამისა, მას ეკუთვნის ილუსტრაციები იაკობ ცურტაველის („შუშანიკის წამება“), ვაჟა-ფშაველას („სტუმარ-მასპინძელი“, „გიგლია“, „გველისმჭამელი“ და სხვა), გალაკტიონ ტაბიძის, ალექსანდრე ყაზბეგის („ხევისბერი გოჩა“), გრიგოლ ორბელიანის („სადღეგრძელო“) თხზულებებისათვის.

მის მიერ შესრულებული ვრცელი პანოები ამშვენებს თბომავალს „შოთა რუსთაველი“ და ფოთის საზღვაო პორტის ადმინისტრაციულ შენობას. აღსანიშნავია ცუცქირიძის მიერ 1960-იანი წლების დამლევს შესრულებული ესკიზები თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პირველი კორპუსის პანოსთვის (ეს პროექტი ვერ განხორციელდა).

ცუცქირიძის მიერ შესრულებულია დავით გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის ფრესკების საავტორო პირები, რასაც მეტად დიდი მნიშვნელობა აქვს, ვინაიდან ამ ფრესკების ნაწილი განადგურებულია. 1980-იანი წლების დამლევს ცუცქირიძემ მოხატა თბილისის სიონის საკათედრო ტაძარი. 1998 წელს წიგნის მოყვარულთა საზოგადოებამ „არსი“ 4 წიგნად გამოსცა მის მიერ დასურათებული „წმინდა ოთხთავი“ (ძვ. ბერძნულიდან თარგმნა ბ. ბრეგვაძემ).

გარდა ზემოთქმულისა, აღსანიშნავია, რომ ცუცქირიძე არის შესანიშნავი პორტრეტისტი, ამ ჟანრში შესრულებული რამდენიმე ათეული საყურადღებო ნამუშევრის ავტორი.

ლევან ცუცქირიძის პირველი პერსონალური გამოფენა მოეწყო თბილისში, 1959 წელს. ამის შემდეგ მისი პერსონალური გამოფენები სხვა და სხვა დროს მოეწყო თბილისში, მოსკოვში, აგრეთვე, გერმანიაში, ბელგიაში, ლუქსემბურგში, ავსტრიაში, იუგოსლავიაში, აშშ-ში და სხვა ქვეყნებში. გოეთეს „ფაუსტის“ მიხედვით შექმნილი მისი ნამუშევრები გამოფენილია ვაიმარში (გერმანია), გოეთეს სახლ-მუზეუმში. მისი ტილოები გამოფენილია, აგრეთვე, საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, არაერთ კერძო კოლექციაში. 2007 წელს ცუცქირიძის ნამუშევრების პერსონალური გამოფენა მოეწყო თბილისში, გოეთეს ინსტიტუტში.

საბავშვო წიგნის საუკეთესო გაფორმებისთვის მიღებული აქვს ანდერსენ-ნექსეს სახელობის საერთაშორისო დიპლომი (1974). 1990 წელს მოსკოვში გამოიცა მ. კარბელაშვილის მონოგრაფია ლევან ცუცქირიძის შემოქმედებაზე.

2016 წლის 12 იანვარს საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის მინისტრმა მიხეილ გიორგაძემ ლევან ცუცქირიძეს, 90 წლის იუბილეზე, ქართული ხელოვნების განვითარებაში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისთვის, ხელოვნების ქურუმის წოდება გადასცა.
თითა

თითა — სასუფრე ყურძნის ჯიში. გავრცელებულია საქართველოს სხვადასხვა რაიონში. განსაკუთრებით ცნობილია "ქართლური თითა", რომელიც შიდა ქართლისა და მესხეთში დიდი რაოდენობით მოჰყავდათ. ფოთოლი კვერცხისმაგვარი ფორმისაა, ძლიერ დანაკვთული, მარცვალი გრძელია, თითისებრი მოყვანილობისა (აქედან სახელწოდება). ფერად მომწვანო-მოყვითალოა, მოტკბო-მომჟავო გემო და სუსტი არომატი აქვს. ძლიერ იზრდება, ზოგიერთი რქის სიგრძე 2-3 მ აღწევს. მოსავალს დარგვიდან მესამე წელს იძლევა. მტევნის საშუალო წონაა 151 გ (უდიდესი - 400 გ). მოსავალი ჰექტარზე 56 ც აღწევს. ქართლში მისი მოშენება ძლიერ შემცირდა, პერსპექტიულია მესხეთისათვის.
თინუსი

თინუსი — თევზი სკუმბრიასებრთა ოჯახისა. აქვს მრავალი პატარა ფარფლით აღჭურვილი მაღალი სხეული, წვრილი კუდი. სხეულის სიგრძე 3 მ-მდეა, წონა 375 კგ აღწევს. გავრცელებულია ატლანტისა და წყნარ ოკეანეებში, ჩრდილოეთის, ხმელთაშუა, ბარენცის, ბალტიის, შავ, აზოვის და იაპონიის ზღვებში. საქართველოში — შავი ზღვის სანაპიროებზე ყველგან გვხვდება. მტაცებელია, იკვებება თევზებით. ძვირფასი სარეწაო თევზია. დიდი რაოდენობით იჭერენ ოკეანეებში და ხმელთაშუა ზღვაში, საქართველოში კი — ნაკლებად. ცხიმიანი თევზია (12-14%). იყენებენ ნედლს, დაკონსერვებულს, გაყინულს და სხვა.
თირის მონასტერი

თირის მონასტერი — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, სამონასტრო კომპლექსი ცხინვალის ჩრდილო-დასავლეთით 8 კმ-ზე, ისტორიულ შიდა ქართლში. კომპლექსის შენობათაგან ყველაზე ადრინდელია საუკუნის ნახევრის ღვთისმშობლის ეკლესია. თავდაპირველად გეგმით სწორკუთხა დარბაზული ტიპის ნაგებობა ყოფილა, სწორკუთხედშივე მოქცეული საკურთხეველის აფსიდით, რომელსაც ნავისაგან ეკლესიის თანადროული კანკელი გამოყოფდა (კანკელმა ჩვენამდე პირველანდელი სახით ვერ მოაღწია, იგი ხელმეორედ უსისტემოდ არის აწყობილი ძველი ფრაგმენტებისაგან), საკურთხეველში შემორჩენილია – საუკუნეების მოხატულობის ნაშთი. საუკუნის 20-იან წლებში ეკლესიას მიაშენეს კარიბჭე (ახლა დანგრეულია) და ეგეტერი. წარწერის მიხედვით, ჩრდილოეთ მინაშენი საუკუნის 80-იანი წლებისაა, ფასადები მდიდრულად არის გაფორმებული. აღმოსავლეთი, დასავლეთი და სამხრეთი ფასადები დაგვირგვინებულია პროფილირებული, თავიდან ბოლომდე მოჩუქურთმებული ლავგარდნით. ასევე უხვად არის მოჩუქურთმებული კარ-სარკმელთა საპირეებიც. ეკლესიისავე თანადროულია სატრაპეზო, „საიკონომოსო“ (ნედლეულის საწყობი), კლდეში ნაკვეთი სენაკები, კოშკი და გალავნის ნაწილი. სამრეკლო საუკუნის ბოლო მეოთხედს მიეკუთვნება. 1682 წელს ეკლესიას ჩრდილო-აღმოსავლეთით საძვალე მიაშენეს.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
თირკმელა სოკოები

თირკმელა სოკოები, ტრუფელოვანნი — ჩანთიანი სოკოების რიგი. ცნობილია 250-მდე სახეობა. იზრდებიან ტყეებში, საპროფიტებია, ბევრი მათგანი ქმნის მიკორიზას. აქვთ მიწისქვეშა გორგლისებრი ნაყოფსხეული. შიგნით, ლაბირინთისებრი ღრუეების კედლებზე, ვითარდება ჩანთები, რომლებშიც 1-8 სპორაა. თირკმელა სოკოები საჭმელ სახეობებსაც შეიცავს, ცნობილია ფრანგული ტრუფელი , კავკასიური ტრუფელი ანუ ტიმბალანი და სხვა. საქართველოში არაა ნაპოვნი.
ოსმოსი

ოსმოსი (ბერძნ. — ბიძგი, წნევა) — მოვლენა, რომელიც მდგომარეობს ნაწილობრივგამტარი მემბრანით (ანუ მემბრანით, რომელიც ატარებს სითხის მოლეკულებს და არ ატარებს მასში გახსნილი ნივთიერების მოლეკულებს) გაყოფილი სხვადასხვა კონცენტრაციის ხსნარებს შორის სითხის მოძრაობაში. სითხე ნაკლებად კონცენტრირებული (ჰიპოტონიური) ხსნარიდან მეტად კონცენტრირებულ (ჰიპერტონიულ) ხსნარში გადადის. ასე გრძელდება მანამ, სანამ ორივე ხსნარის კონცენტრაცია ერთმანეთს გაუტოლდება. ერთი და იმავე კონცენტრაციის ხსნარებს იზოტონური ხსნარები ეწოდება.

ოსმოსის შედეგად წარმოიქმნება ოსმოსური წნევა.

ოსმოსს დიდი მნიშვნელობა აქვს ცოცხალ ორგანიზმებში, რადგან წყალს შეიცავს როგორც უჯრედის შიგთავსი, ისე — მისი გარემომცველი გარემო.
ჰიპოტონიური ხსნარი

ჰიპოტონიური ხსნარი — ბიოლოგიაში, ხსნარები, რომელთა ოსმოსური წნევა მცენარეული ან ცხოველური უჯრედებისა და ქსოვილების არსებულ ოსმოსურ წნევაზე ნაკლებია. ჰიპოტონიურ ხსნარებში მოთავსებისას ცოცხალი უჯრედი ჯირჯვდება, იბერება და შეიძლება გასკდეს; ეს განპირობებულია ოსმოსურ წნევათა სხვაობით და უჯრეთგარე წყლის უჯრედში შესვლით. რაც უფრო ნაკლებია ხსნარის კონცენტრაცია, მით უფრო დაბალია მისი ოსმოსური წნევა და მეტია უჯრედზე დამშლელი გავლენა. სხვადასხვა კონცენტრაციის ჰიპოტონიურ ხსნარებში მოთავსებული ერითროციტების ცვლილების მიხედვით იკვლევენ მათ ოსმოსურ რეზიდენტობას. სისხლძარღვებში ჰიპოტონიურ ხსნარების შეყვანამ შესაძლებელია ჰემოლიზი გამოიწვიოს.
ჰიპერტონიული ხსნარი

ჰიპერტონიური ხსნარი — ბიოლოგიაში, ხსნარები, რომელთა ოსმოსური წნევა აღემატება მცენარეული ან ცხოველური უჯრედებისა და ქსოვილების ოსმოსურ წნევას. უჯრედების ფუნქციური, სახეობრივი და ეკოლოგიური სპეციფიკის მიხედვით ოსმოსური წნევა სხვადასხვანაირია და ხსნარი, რომელიც ერთი წყება უჯრედებისათვის ჰიპერტონულია, მეორესთვის შეიძლება იზოტონური ან ჰიპოტონურიც კი აღმოჩნდეს. ჰიპერტონულ ხსნარებს, ჰიპოტონიურ ხსნარებსა და იზოტონურ ხსნარებთან ერთად იყენებენ ცოცხალ უჯრედებსა და ქსოვილებში ოსმოსური წნევის გასაზომად.
თლიის სამაროვანი

თლიის სამაროვანი, გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანის (ძვ. წ. — სს.) არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ თლიის ტერიტორიაზე (ჯავის მუნიციპალიტეტი). მცირე მასშტაბის არქეოლოგიური გათხრები ჩატარდა 1889 წელს (ხ. კანუკოვი), 1890 (ვ. დოლბეჟევი, ფ. ჰეგერი), 1891 (პ. უვაროვა). 1955 წლიდან მიმდინარეობს სისტემატური გათხრები (ბ. ტეხოვი). ორმოსამარხებსა და ქვის სამარხებში მიცვალებულები ჩასვენებული იყვნენ მარჯვენა გვერდზე, ხელფეხმოკეცილნი. ჩატანებული ჰქონდათ ბრინჯაოს ნაწარმი: იარაღი (ცულები, სატევრები, შუბისპირები), სამკაული (აბზინდები, ბალთები, მშვილდსაკინძები, საკისრე რკოლები, სამაჯურები, დუგმები, ღილები, მძივები და სხვა), ჭურჭელი (სიტულები, თასები, ტოლჩები); მცირე რაოდენობით რკინის ნივთები (აკინაკი, სატევარი, მოხრილი დანები, შუბისპირები, მშვილდ-საკინძები); სარდიონის, მინისა და პასტის მძივები; თიხის ჭურჭელი მცირე რაოდენობით. ნივთიერების მნიშვნელოვანი ნაწილი შემკულია ცხოველური (ირემი, ცხენი, ძაღლი, გველი, თევზი) და გეომეტრიული (სვასტიკა, „მალტური“ ჯვარი, სხივიანი წრეები და სხვა.) ორნამენტით, ზოგი კი მოხატულია ურარტული და სკეთური ხელოვნებისათვის დამახასიათებელი სტილით. თლიის სამაროვანზე აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა დასავლეთ საქართველოსა და ყობანის სამაროვნის ნივთების მსგავსია. თლიის სამაროვანი კოლხური კულტურის გავლენის სფეროს განეკუთვნება.

მოსახლეობა, რომელსაც თლიის სამაროვანი ეკუთვნოდა, გვაროვნული წყობილების საფეხურზე მდგარა. აღმოჩენილი მასალის მიხედვით ჩანს, რომ სამაროვნის არსებობის ბოლო საუკუნეებში გაძლიერებულა გვაროვნული წყობილების დაშლის პროცესი. მოსახლეობა მისდევდა მესაქონლეობას, მიწათმოქმედებას, განვითარებული ყოფილა ბრინჯაოს მეტალურგია. რკინის ფართო წარმოებაზე გადასვლა მხოლოდ ძვ. წ. საუკუნეში დაიწყო. თლიის სამაროვნის მასალა დაცულია მოსკოვის ისტორიის მუზეუმში, სამხრეთ ოსეთის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში და ვენაში.
თლილი (მთა)

თლილი, ღრმანი — მთა საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ადიგენის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს არსიანის ქედის აღმოსავლეთ განშტოებაზე, მდინარე ძინძისწყლისა (ქვაბლიანის მარჯვენა შენაკადი) და ღრმანისწყლის (ფოცხოვისწყლის მარცხენა შენაკადი) წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან — 2474 მ. აქვს გუმბათისებრი მოყვანილობა. აგებულია ანდეზიტ-დაციტური ლავით. კალთებზე ზოგან ქვაყრილებია. შემოსილია სუბალპური მდელოებით.
თმოგველები

თმოგველები — დიდგვარიან ფეოდალთა საგვარეულო - საუკუნეების საქართველოში, მხარგრძელთა განშტოება. ამ გვარის ფუძემდებელი იყო სარგის ვარამის ძე მხარგრძელი, რომელსაც თამარ მეფემ ამირსპასალარ გამრეკელ თორელის სიკვდილის შემდეგ სამამულოდ უბოძა თორელის საკარგავი — თმოგვის ციხე (ისტორიულ ჯავახეთში) და მიმდგომი მხარე. საუკუნის დასაწყისიდან თმოგველების საგვარეულო მონასტრად იქცა ვაჰანის (ვანი) სამეფო მონასტერი (თმოგვის მახლობლად). თმოგველების მამული — თმოგვის მხარე — - საუკუნეებში წარმოადგენდა დიდ ფეოდალურ სენიორიას, თვით თმოგვი კი — შუა საუკუნეების ტიპურ ციხე-ქალაქს. თმოგველები ატიურად მონაწილეობდნენ - საუკუნეების საქართველოს პოლიტიკურ და კულტურულ ცხოვრებაში (სარგის თმოგველი, თაყაიდინ თმოგველი). თმოგველებს ფეოდალური შუღლი ჰქონდათ სამხრეთ საქართველოს მეორე დიდ საგვარეულოსთან - სამცხის მთავრებთან, ჯაყელებთან. ამ ბრძოლაში თმოგველები დამარცხდნენ და საუკუნეში დატოვეს თმოგვი, გადასახლდნენ კახეთსა და შიდა ქართლში. კახეთში ისინი დაეუფლდნენ უჯარმას, ხოლო შიდა ქართლის დასავლეთ ნაწილში — ნიქოზს და ეწოდათ ჯერ თმოგველ-უჯარმელები, ხოლო შემდეგ — თმოგველ-უჯარმელ-ფავლენიშვილები. აქ მათ საგვარეულო საყდრად გაიხადეს ნიქოზის ეკლესია. საისტორიო წყაროებში თმოგველებად ხშირად იხსენიებიან არა მარტო თმოგველების საგვარეულოს წევრები, არამედ თმოგვის მხარის მცხოვრებლებიც.
თმოგველი

თმოგველი შეიძლება აღნიშნავდეს:

თაყაიდინ თმოგველი — თმოგველების ფეოდალური სახლის წარმომადგენელი, სარგის თმოგველის ძე;
სარგის თმოგველი — თმოგველების ფეოდალური სახლის ფუძემდენელი, ვარამ ზაქარიას ძე მხარგრძელის ძე;
სარგის თმოგველი — თმოგველების ფეოდალური სახლის წარმომადგენელი, თაყაიდინ თმოგველის ძე;
ფარსმან თმოგველი — ჯავახეთის დიდი ფეოდალი;
თმოგველები — დიდგვაროვან ფეოდალთა საგვარეულო.
თოვლა თხა

თოვლა თხა , წყვილჩლიქოსანი ცხოველი ძროხისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძეა 150-175 სმ, წონა 80-135 კგ. აქვს თეთრი, გრძელი, ხშირი ბალნით დაფარული სხეული, პატარა (20-30 სმ სიგრძის), ოდნავ უკან გადახრილი რქები. გავრცელებულია ჩრდილოეთ ამერიკის კლდოვან მთებში. კარგადაა შეგუებული ციცაბო ფერდობებს. ცხოვრობს ერთეულებად ან ქმნის მცირერიცხოვან არვეს. შობს 1-2 თიკანს. თოვლა თხაზე ნადირობა აკრძალულია. შემორჩენილია აშშ-ის ნაკრძალებში (1200 ეგზ.) და კანადაში (2000 ეგზ.). ზოგიერთ ადგილას (კადიაკის კუნძული და სხვა) აკლიმატიზებულია.
სანზონა

სანზონა — უბანი თბილისში მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე ნაძალადევსა და თემქას შორის. იწყება გურამიშვილის გამზირის 30/31-ის შემდეგ და მთავრდება მეტრო ღრმაღელეს მიმდებარედ.

სანზონას ეს სახელი, იგივე სანიტარული ზონა, განსაკუთრებული მიკროკლიმატის გამო შეერქვა. აქ უწინ ხეხილის ბაღები ყოფილა გაშენებული.

მასიური დასახლების გაჩენამდე სან-ზონის ტერიტორიაზე განლაგებული იყო წყლის ორი დიდი რეზერვუარი, რომელიც უზრუნველყოფდა ქალაქის წყალმომარაგებას. სან-ზონაში წყალი ნატახტრიდან მოდიოდა და რეზერვუარები მკაცრად კონტროლირებადი იყო მილიციელების მიერ – ამან განაპირობა მისი სახელწოდება, „სან-ზონა“ ანუ „სანიტარული ზონა“.

სან-ზონის დასახლება ჩაღრმავებულ ადგილას, ღრმაღელის ხევში მოხდა 1920-იან წლებში. უბანი ეთნიკურად მრავალფეროვანი იყო, ქართველებთან ერთად აქ შეხვდებოდით: აზერბაიჯანელებს, დუხაბორებს, მალაკნებს, გერმანელებსა და ჩეხებს. დაუსახლებელ ტერიტორიებზე კი გაშენებული იყო ხე-ხილის ბაღები, რომელსაც მუდმივად სჭირდებოდა მუშახელი, მომუშავეები კი აქ დასახლებას ამჯობინებდნენ. 50-60-იან წლებში რეზერვუარები გაუქმდა და მთავრობამ თავისუფალი მიწების დანაწილება დაიწყო კორპუსების ასაშენებლად. 60-იან წლებში კორპუსების აქტიური მშენებლობა გაჩაღდა, იმ დროში უბანს „სან-ზონის დასახლებას“ ეძახდნენ. ამ დასხლებაში გადიოდა დიდი ქვაფენილიანი გზა, რომელსაც ავჭალის გზატკეცილი ერქვა (დღევანდელი გურამიშვილის გამზირი). კინოთეატრ „საქართველოდან“ ავჭალამდე დადიოდნენ გერმანული „პიკაპები“, 50-იან წლებში მუშაობა დაიწყო ტრამვაიმ, რომელიც ჯერ დიდუბიდან მე-8 საავადმყოფომდე, შემდეგ კი დიდუბიდან ავჭალამდე მოძრაობდა.

სან-ზონის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნაწილია „პლატონას დუქანი“, რომელმაც სახელი 50-იან წლებში გაითქვა, სან-ზონის მიმდებარე ტერიოტორიაზე მდებარეობდა დუქანი, რომელიც მრავალი მომსახურებით გამოირჩეოდა, ხალხს კი დიდ დახმარებს უწევდა, ამ დუქნის ახლომდებარე ტერიტორიები ხალხისთვის კვლავ ამ სახელს ატარებს.
თოთის მყინვარი

თოთის მყინვარი — კარულ-ხეობის ტიპის მყინვარი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ენგურის მარჯვენა შენაკადის — მულხრის აუზში. მარჯვნიდან ზღვის დონიდან 2670 მ სიმაღლეზე უერთდება მყინვარ ტვიბერს. სამხრეთ-აღმოსავლეთ ექსპოზიციის მყინვარია. სიგრძე 2,6 კმ. ფართობი 2,0 კმ², ფირნის ხაზი ზღვის დონიდან 3180 მ-ზეა.
თოთის უღელტეხილი

თოთის უღელტეხილი — უღელტეხილი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ გვერდით განშტოებაზე, მდინარე ენგურის მარჯვენა შენაკადის — მულხრის აუზში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3500 მ. თოთის უღელტეხილი დაფარულია თოვლ-ყინულით. უღელტეხილი მყინვარ ტვიბერის აუზს აკავშირებს ლეხზირის ხეობასთან.