iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ცხიმი

ცხიმები — ორგანული ნივთიერებები, რომლებიც გვხვდება როგორც ცხოველურ, ისე მცენარეულ უჯრედებში. ცხიმებით განსაკუთრებით მდიდარია ზოგიერთი მცენარის — კაკლის, თხილის, მზესუმზირის, არაქისის, ქოქოსის ნაყოფები და თესლები. ცხოველებში ცხიმი თავმოყრილია კანქვეშ და ბადექონში. ვეშაპის კანქვეშა ცხიმოვანი შრის სისქე ერთ მეტრამდეა. ცხიმი ტემპერატურის ცუდი გამტარია. ამიტომაა, რომ ვეშაპს, დელფინს, სელაპს შეუძლიათ ცივ წყალში ცხოვრება. ასევე ცხიმის სქელი ფენა იცავს სითბოს დაკარგვისაგან თეთრ დათვსა და პინგვინებს.

ცხიმები ენერგიით მდიდარი ნივთიერებებია. უჯრედებში ცხიმის საბოლოო დაშლისას სხვა პროდუქტებთან ერთად დიდი რაოდენობით წყალი გამოიყოფა. ამიტომ ძლებენ უდაბნოში მცხოვრები ცხოველები დიდხანს უწყლოდ. ორგანიზმისთვის აუცილებელი წყალი სამარაგო ცხიმის დაშლის დროს ორგანიზმშივე წარმოექმნებათ.
ციტოპლაზმა

ციტოპლაზმა — ანუ უჯრედის შიგთავსი ნახევრად თხევადი უჯრედშიდა გარემოა, რომელშიც განლაგებულია ორგანოიდები: გლუვი და მარცვლოვანი ენდოპლაზმური ბადე, მიტოქონდრიები, გოლჯის კომპლექსი, ლიზოსომები, რიბოსომები, უჯრედის ცენტრი. ციტოპლაზმისაგან ისინი გამოყოფილია პლაზმური მემბრანის მსგავსი მემბრანით.

ციტოპლაზმა მრავალრიცხოვანი ცილოვანი ძაფებით არის დასერილი, რომლებიც "ჩონჩხის" ფუნქციას ასრულებს და უნარჩუნებს უჯრედს შედარებით მუდმივ ფორმას. ციტოპლაზმაში მიმდინარეობს ნივთიერებათა ცვლის პროცესი. იგი აერთიანებს ყველა ორგანოიდს, უზრუნველყოფს მათ ურთიერთქმედებას.
ეკოსისტემა

ეკოსისტემა — ცოცხალი ორგანიზმებითა და მათი საბინადრო გარემოთი წარმოქმნილი ბუნებრივი კომპლექსი. ტერმინი შემოიღო ა. ტენსლიმ 1935 წელს. ეკოსისტემის შესწავლის მიზანია აბიოტურ ფაქტორებთან ერთად ცოცხალი ორგანიზმების ცხოველმყოფლობის პროცესში ნივთიერებათა წარმოქმნის, ცირკულაციის, დაგროვებისა და ტრანსფორმაციის გამოკვლევა. ეკოსისტემა თვითრეგულირებადი, ღია სისტემაა. განარჩევენ მიკრო, მეზო და მაკროეკოსისტემებს. ეკოსისტემათა ურთიერთკავშირი ქმნის ბიოსფეროს.

ეკოსისტემაში შემავალ ცოცხალ ორგანიზმებსა და იმ გარემო პირობებს შორის, რომელშიც ისინი ცხოვრობენ, განუწყვეტელი ურთიერთკავშირია – მუდმივად ხდება ნივთიერებათა ცვლა. ეკოსისტემა შეიძლება ჩამოყალიბდეს ბუნებრივად ან ადამიანის ზემოქმედებით. ბუნებრივი ეკოსისტემებია: ტბა, ტყე, ველი, ჭაობი და სხვ. ხელოვნური ეკოსისტემაა მაგალითად ქალაქი, სოფელი და ა. შ.

ზოგიერთი ეკოსისტემის არსებობა მხოლოდ ხანმოკლე პერიოდს გულისხმობს, ზოგი ეკოსისტემა კი მაგალითად, — ტყე რამდენიმე ასეული წელი შეიძლება არსებობდეს. ეკოსისტემისთვის ძალზე მნიშვნელოვანია სხვადასხვა ტიპის ორგანიზმების არსებობა, რადგან თითოეული მათგანი მასში სხვადასხვა ფუნქციას ასრულებს.

სასოფლო–სამეუნრნეო კულტურებისაგან შემდგარ ეკოსისტემებს აგროეკოსისტემები ( – მინდორი) ჰქვია.

ეკოსისტემაში მთავარია კვებითი ჯაჭვი, რადგან თუ კი მისი უმცირესი კომპონენტი განადგურდება ეკოსისტემას საფრთხე ემუქრება.

საქართველოს ეკოსისტემები
ტყე
საქართველოში ტყის სხვადასხვაგვარი ეკოსისტემა გვხვდება: ფართოფოთლოვანი ტყე, წიწვოვანი ტყე, ჭალის ტყე, სუბტროპიკული ტყე. ტყის ეკოსისტემის სახელს იმ ხემცენარის სახელს უკავშირებენ, რომელიც მასში ჭარბობს. მაგალითად: ფიჭვის ტყე, მუხის ტყე, წიფლის ტყე. ტყის ეკოსისტემების ტიპობრივი ცხოველები არიან: დათვი, მგელი, ირემი, შველი, ციყვი, კოდალა, ბუ, სალამანდრა, ჭოტი, თხუნელა, მელა, ტურა კურდღელი და სხვა...

არიდული ეკოსისტემა
საქართველოს სამხრეთ აღმოსავლეთ ნაწილში მშრალი ანუ არიდული ეკოსისტემა გვხვდება.ის უდაბნოს, ნახევარუდაბნოს,სტეპს,არიდულ ნათელ ტყეს და ჭალის ტყეებსაც კი მოიცავს. ამ ეკოსისტემის ტიპობრივი ცხოველებია: აფთარი, ორბი, სვავი და გველებისა და ხვლიკების მრავალი სახეობა.

ზღვა
ზღვის ეკოსისტემა ძალიან მრავალფეროვანია.საქართველოში შავი ზღვის ეკოსისტემაა. ზღვის ტიპობრივი ცხოველებია: დელფინი, მედუზა,თოლია, ზუთხი, და თევზის სხვა მრავალი სახეობა.

მდელოს ეკოსისტემა
საქართველოში, გარდა ტყეებისა, მდელოებიც არის. მდელო ორგვარია: მთისა და ბარის. მდელოები საუკეთესო სათიბ-საძოვარია. ზაფხულში ამ მიზნით მთის მდლოებს იყენებენ, ზამთარში-ბარისას.ცხელ ზაფხულში მთის მდელოზე სასიამონოდ გრილა და საქონელიც ძოვს ბალახს: შროშანას, წივანას, სამყურას. მდელოზე ბუჩქნარიც გვხვდება - დეკა, იელი, ღვია, მოცვი, წყავი.

ცხოველებიდან გავრცელებულია კავკასიური ჯიხვი, არჩვი, ფოცხვერი, არწივი, როჭო და სხვა.
სიმბიოზი

სიმბიოზი ( — ერთად ცხოვრება, თანაცხოვრება) — ორი სახეობის თანაცხოვრების, ეკოსისტემაში ორგანიზმთა ურთიერთობის ფორმა, რომელიც სასარგებლოა ერთ–ერთისათვის ან ორივესათვის. მაგალითად, ცხოველების ნაწლავებში ბინადარი ბაქტერიები საკვებს ნაწლავებიდან იღებენ, სამაგიეროდ, ისინი ცხოველებს საკვების მონელებაში ეხმარებიან.
ზოგჯერ, თანაცხოვრება მხოლოდ ერთი სახეობისთვის არის სასარგებლო. მაგალითად: პატარა ზომის თევზი ზვიგენსა და სხვა დიდი ზომის თევზებს გადაადგილებისთვის იყენებს. განასხვავებენ ცალმხრივ სიმბიოზს, ორმხრივ სიმბიოზს, ბინადრობასა და კომენსალიზმს.
კიდევ ერთი მაგალითი სიმბიოზური არსებობისა: სოკო და ხემცენარე. სოკო მცენარეს საკვებს აწვდის, ხოლო სოკო მცენარისგან საკვებს იღებს.
კომენსალიზმი

კომენსალიზმი ( – საერთო მაგიდა) — სიმბიოზის ფორმა, სხვადასხვა სახეობის ორგანიზმების ურთიერთობა, როდესაც ერთი ცხოვრობს მეორის ხარჯზე ისე, რომ მისთვის არც მავნეა, არც სასარგებლო. მაგალითად, ადამიანისა და ცხოველების პირის ღრუში არსებული არაპათოგენური უმარტივესები მასპინძლის პირის ღრუში არსებულ საკვების ნარჩენებს თავიანთ საკვებად იყენებენ.
პიროპლაზმიდოზები

პიროპლაზმიდოზები — შინაური და გარეული ძუძუმწოვრების, ფრინველების, თევზებისა და ამფიბიების ფართოდ გავრცელებული სისხლის პარაზიტულ დაავადებათა ჯგუფი. გვხვდება ადამიანებშიც, იწვევს ერთუჯრედიანი ორგანიზმები — პიროპლაზმიდები. გამომწვევები პარაზიტობენ ცხოველთა ერითროციტებში. გადამტანებია იქსოდისებრი ტკიპები. პიროპლაზმიდოზებისთვის დამახასიათებელია ცხელება, ლორწოვანი გარსების სიყვითლე, ანემია, ჰემოგლობონურია, გულ-სისხლძარღვთა და საჭმლის მომნელებელი ორგანოების ფუნქციის მოშლა. პიროპლაზმიდოზებით დაავადება მნიშვნელოვან ეკონომიკურ ზარალს აყენებს მეურნეობას.

პროფილაქტიკა: ცხოველის დაცვა დასენიანებული ტკიპების შესევისაგან, ცხოველთა დამუშავება სპეციალური პრეპარატებით (ქიმიური პროფილაქტიკა).
პირფეხიანები

პირფეხიანები , ფეხსახსრიანთა რიგი უმაღლესი კიბოსნაირების ქვეკლასისა. მათი სხეულის სიგრძე 19-34 სმ აღწევს. აქვთ მოძრავი, ფასეტური თვალები, თავ-მკერდის დიდი ფარი, გრძელი, მძლავრი მუცელი. მკერდის წინა 5 სეგმენტის კიდურები გადაქცეულია ყბაფეხებად, მეორე წყვილი მსხვერპლის დამჭერი აპარატია. კუნთოვან მუცელზე ლაყუჩებიანი 5 წყვილი საცურავი ფეხი განიერ ტოტებს ქმნის. რიგში 150-მდე სახეობაა. გავრცელებულია უმთავრესად ტროპიკულ ზღვებში. იაპონიის ზღვაში გვხვდება 1 სახეობა — კიბო-ჩოქელა. ცხოვრობენ ბენთოსში, მატლები — პლანქტონში. პირფეხიანებს საკვებად იყენებენ.
პლუნგე

პლუნგე (ლიეტუვ. ; პოლ. ) — ქალაქი ლიეტუვაში, ტელშიაის მაზრაში, პლუნგეს რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი.

გეოგრაფია
ქალაქს 11,78 კმ² ფართობი უკავია.

რკინიგზის სადგური კლაიპედა-შაულიაის ხაზზე.
მოსახლეობა
2006 წლის მონაცემებით, 23 137 მცხოვრები; ერთი წლით ადრე ქალაქში 23 246 ადამიანი ცხოვრობდა.

მეორე მსოფლიო ომამდე პლუნგეში მსხვილი ებრაული თემი ცხოვრობდა, რომელიც ჰოლოკოსტის წლებში განადგურდა. პლუნგესთან ახლოს სასაფლაოზე 1800-მდე დახვრეტილი ებრაელია დაკრძალული.

საინტერესო ცნობები
1958 წელს პლუნგეში „სისხლიანი ცილისწამება“ მოხდა, როდესაც ქალაქში ხმები დაირხა, თითქოს, ვინმე გროლმანმა (ეროვნებით ებრაელმა) პატარა ბიჭი მოიტაცა და შინ წაიყვანა, სადაც რელიგიური თვალსაზრით გოგონასაც იყენებდა. ხალხში ხმის გავრცელების შემდეგ, სუკის მონაცემებით, გროლმანის სახლთან 600-მდე ადამიანი შეიყარა შურის საძიებლად. ქალაქში სახელმწიფო უსაფრთხოებისა და მილიციის გაძლიერებული ძალები იქნა გადასროლილი ვენდეტის ასაცილებლად და წესრიგის აღსადგენად. საბოლოოდ, ჭორის გამავრცელებელმა ქალმა იუ. გრუნგელენემ, სუკისავე მონაცემებით, დაკითხვაზე აღიარა, რომ ყველაფერი თვითონ გამოიგონა.
პლუნგეში დაიბადა პოლონელი ალპინისტი ქალი ვანდა რუტკევიჩი (1943—1992), იგი ჰიმალაის მწვერვალის კანჩენჯანგას დალაშქვრისას დაიღუპა.
პლუნგე — დაძმობილებული ქალაქი მოსკოვთან ახლომდებარე კრასნოგორკთან.

დამეგობრებული ქალაქები
ყვარელი
ტრიქინელა

ტრიქინელა — მრგვალი ჭიების წარმომადგენელი საშიში პარაზიტული ჭია. ის პარაზიტობს ღორის, დათვის და სხვა ცხოველთა კუნთებში. თუ ადამიანმა დაავადებული ხორცი შეჭამა, მას კუნთებში გაუჩნდება ეს ჭია, რაც იწვევს დაავადებას — ტრიქინელოზს. ამ დაავადების დროს ავადმყოფს აღენიშნება ძლიერი ფაღარათი, პირღებინება, მაღალი ტემპერატურა, კუნთების ტკივილი, ქუთუთოებისა და სახის შეშუპება.
ფაიფური

ფაიფური — თეთრი, გამჭვირავი, თხელკედლიანი, აირშეუღწევი კერამიკული ნაკეთობა დამზადებული კაოლინის, კვარცხის, მინდვრის შპატისა და პლასტიკური თეთრი თიხის წმინდა ნარევისაგან. გამონაკლისია ფერადი ფაიფური, რომელსაც ამზადებენ მასაზე სპეციალური კერამიკული საღებავების დამატებით.

ისტორია
ფაიფური გამოიგონეს ჩინეთში. იქ არის მთა, რომელსაც კაულინი (მაღალი მთა) ეწოდება. ამ მთის ძირში ფაიფურის დასამაზადებლად საჭირო ნედლეულის მდიდარი საბადოა.

ფაიფურის წარმოების ხელოვნება ჩინეთიდან კორეაში გადავიდა, იქიდან კი იაპონიაში. ფაიფურის ჭურჭელს ძველ რომშიაც ამზადებდნენ, მაგრამ მისი წარმოების საიდუმლობა დაიკარგა. პორტუგალიელმა და ნიდერლანდელმა ვაჭარ–მეზღვაურებმა ფაიფურის ნაკეთობანი ჩინეთიდან ევროპაში შემოიტანეს, მაგრამ მათ ვერ შეძლეს გაეგოთ ფაიფურის წარმოების საიდუმლო.

 საუკუნეში ცნობილმა ვენეციელმა მოგზაურმა მარკო პოლომ ამომავალი მზის ქვეყნებს მიაღწია. მის ცნობიდან გამოირკვა, რომ იმ დროს ჩინეთში ამზადებდნენ თეთრი ფერის მშვენიერ ჭურჭელს, რომელიც სასიამოვნოდ წკრიალებდა. იმ დროს ფაიფური ევროპაში ძალიან ძვირად ფასობდა. ამიტომ ფაიფურის ნაკეთობანი მხოლოს მეფეების და თავადების სუფრებს ამკობდა.

 საუკუნეში პოლონეთის მეფის ავგუსტ –ის ალქიმიკოსმა ბეტგერმა (1682–1719) საინტერესო აღმოჩენა მოახდინა. პოლონეთის მეფე ვალებში იყო ჩაფლული და ბეტგერიც ოქროს დამზადების წესს ეძებდა. ამ კვლევების დროს მან შემთხვევით გამოარკვია, რომ ის ფქვილი, რომელიც ფუდრის სახით პარიკებს აყრიდნენ, კაოლინს შეიცავდა.

მალე საქსონიაშ წარმოიშვა მრეწველობის ახალი დარგი – ფაიფურის მრეწველობა. საქსონურმა ფაიფურმა თავისი მაღალი ხარისხის გამო სწრაფად სახელი გაითქვა მთელს ევროპაში. ამჟამად ფაიფურის წარმოება სხვადასხვა ქვეყნების მრეწველობის ერთ–ერთი მნიშვნელოვანი დარგია.

ფაიფურის თვისებები
ფაიფური როგორც ტექნიკური მასალა ხასიათდება მთელი რიგი ძვირფასი თვისებებით – მაღალი მექანიკური და ელექტრონული სიმტკიცით, ქიმიური და თერმული მედეგობით. საოჯახო ფაიფური ხასიათდება იშვიათი დეკორატიული მონაცემებით. ბუნებაში ფართოდ გავრცელებული მინერალური ნედლეულის ბაზაზე დამზადებული ფაიფურის მასალაში ამ თვისებათა შერწყმამ უზრუნველყო ფაიფურის მეტად მრავალგვარი და ეფექტიანი გამოყენება თანამედროვე ტექნიკასა და ყოფაცხოვრებაში.

ერთმანეთისაგან ანსხვავებენ „სალ“ და „რბილ“ ფაუფურს. სალი ფაიფურის მასათა შემადგენლობაში მეტი რაოდენობით შედის კაოლინი და უფრო მცირე რაოდენობით მინდვრის შპატი. მათ უფრი მაღალ ტემპერატურაზე გამოწვავენ, ვიდრე რბილი ფაიფურის მასებს.

სალ ფაიფურს მაღალი მექანიკური სიმტკიცე, კარგი დიელექტიკური მაჩვენებლები, მაღალი ქიმიური და თერმული მედეგობა აქვს და ძვირფას მასალას წარმოადგენს იზოლატორთა, ქიმიური წარმოების ნაკეთობათა და საუკეთესი ხარისხის კერამიკულ ნაკეთობათა დასამზადებლად. სალ ფაიფურზე უფრო მაღალი ტექნიკური მაჩვენებელი გააჩნია მხოლოდ სპეციალური კერამიკის ზოგიერთ სახეობას.

გალერეა
ევროპის თასის მფლობელთა თასი ხელბურთში

1977 და 1978 წლების ფინალური მატჩები გაიმართა ბერლინში და ბუდაპეშტში. დანარჩენი ფინალებში მეტოქეები ორჯერ (შინ და გარეთ) ხვდებოდნენ ერთმანეთს.

შენიშვნა: გუნდებს რომლებსაც უწერიათ ორი ქვეყანა (მაგ. , ხორვატია), პირველი ნიშნავს იმ ქვეყანას რომელსაც წარმოადგენდა გუნდი მოცემულ წელს, ხოლო მეორე - ქვეყანას რომელასაც გუნდი წარმოადგენს დღევანდელ დღეს
ტკაცუნა ქართული

ტკაცუნა ქართული — მავნებელი მწერი ხეშეშფრთიანების რაზმისა. აქვს შავი, მურა სხეული. ზედა ფრთები ხშირად წაბლისფერია; ულვაშები, ფეხები, მუცელი, ან მისი ნაპირები — მკრთალი. წინა მკერდი და წინა ზურგი დაფარულია წერტილებით. მისი სხეულის სიგრძე 10—13 მმ-ს აღწევს. გავრცელებულია აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოში. მცენარეს უმთავრესად აზიანებს მატლი, რომელიც იკვებება დათესილი მარცვლით, სიმინდის, პურეულის, ჭარხლის, კარტოფილის, მზესუმზირის, ვაზის და სხვა მცენრეთა ფესვებით. მავნებლის განვითარება 3—4 წელიწადს გრძელდება.

ბრძოლის ღონისძიებანი
მაღალი აგროტექნიკა, ნიადაგში სასუქთან ერთად ჰესტიციდების შეტანა.
ტლინკიტები

ტლინკიტები — წარსულში სამხრეთ-აღმოსავლეთ ალასკის სანაპიროსა და მიმდებარე კუნძულებზე მცხოვრები ინდიელი ხალხი. მისდევდნენ თევზჭერას, ნადირობას. ტლინკიტები იყოფოდნენ ტოტემურ ფრატრიებად და გვარებად. გავრცელებული იყო მემკვიდრეობითი მონობა, სოციალური უთანასწორობა. იქმნებოდა სამხ. დემოკრატია. თანამედროვე ტლინკიტები ცხოვრობენ ალასკის რამდენიმე სოფელსა და ქალაქში.
ტობავარჩხილი

ტობავარჩხილი — მყინვარული ცირკის ტიპის ტბა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის წალენჯიხის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ეგრისის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2650 მ სიმაღლეზე. სარკის ფართობი — 0,21 კმ², წყალშემკრები აუზის ფართობი — 1,12 კმ.², უდიდესი სიღრმე — 35 მ, საშუალო სიღრმე — 15,8 მ, წყლის მოცულობა — 3,3 მლნ. მ³. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. ტობავარჩხილი გამდინარეა. წყლის დონე დაბალია — ზამთარში, მაღალია — ივლისში. წყალი მტკნარია. ტბაში თევზი არ იცის.

მითოლოგია
ტბის შესახებ ქართულ მითოლოგიაში არსებობს მითი.

ამ ვერცხლის ტბის ისეთი მოკრძალება ჰქონიათ, რომ ყველა ერიდებოდა მის მახლობლად გაჩერებას. ერთხელ ერთი მდიდარი მწყემსი ცხვარს მიერეკებოდა და, როგორც კი ვერცხლის ტბას მიუახლოვდა, მოულოდნელად ნისლმა დაფარა იქაურობა. მწყემსმა და მისმა ფარამ ნაბიჯიც ვერ წადგა წინ. მწყემსს არ უნდოდა ტბის სიახლოვეს გაჩერებულიყო, მაგრამ იძულებული გახდა საქონელი აქ დაებინავებინა. ბედს აქ მოვუყვანივარ და, თუ დასაღუპავი ვარ, დავიღუპო, თუ გადასარჩენი, გადავრჩებიო. გამოარჩია ერთი საუკეთესო ვერძი, ღმერთს შესწირა მსხვერპლად, ილოცა და შესთხოვა: მაპატიე ამაღამ აქ დარჩენა და, რასაც დამიწესებ, იმას აღვასრულებო. და დარჩა ღამის გასათევად. შუაღამისას ვერცხლის ტბიდან ამოვიდა ოქროსბეწვიანი ვერძი და ფარაში ყველა ცხვარი დაამაკა. გათენდა თუ არა, მწყემსმა გარეკა თავისი ფარა და მშვიდობით გავიდა საძოვრებზე. დოლის დრო რომ მოვიდა, ყველა დამაკებულმა ცხვარმა ოქროსბეწვიანი ბატკანი მოიგო. ყველას გაუკვირდა ეს ამბავი. ჰკითხეს მიზეზი, მაგრამ მწყემსს არ უნდოდა საიდუმლოს გაცემა. ბოლოს გამოტეხეს მწყემსი, ალბათ ვერცხლის ტბის მიზეზი იქნებაო, ერთი ღამე იქ გავათიეო. შეშურდა ერთ მწყემსს, ადგა და განზრახ გაემართა ვერცხლის ტბისკენ, რომ იქ ღამე გაეთია და ბედს სწეოდა. მუხლი კი მოიდრიკა, ილოცა, აღუთქვა, თუ ოქროსბეწვიან ბატკნებს მიბოძებ, ცხვარს შეგწირავო. წინასწარ ვერძის შეწირვა კი დაენანა. არც ლოცვა-ვედრება იყო გულითადი და არც აღთქმა. შუაღამე რომ შეიქნა, ამოვიდა ოქროსბეწვიანი ვერძი, გაუძღვა ფარას და წყალში შეიყვანა. ერთი ცხვარიც არ დარჩენილა ხმელეთზე, ყველა ტბამ შთანთქა.
ბენილუქსი

ბენილუქსი — ეკონომიკური კავშირი დასავლეთ ევროპაში, რომელშიც სამი სახელმწიფო ერთიანდება: ბელგია, ნიდერლანდები და ლუქსემბურგი. ესაზღვრება საფრანგეთსა და გერმანიას. კავშირის სახელწოდება შედგენილია წევრი ქვეყნების პირველი ასოებისგან (ბელგია+ნიდერლანდები+ლუქსემბურგი). ბენილუქსის მოსახლეობა 27 562 217 კაცს შეადგენს, ხოლო ფართობი 74 640 კმ²-ს (28 819 მილი²). კავშირი შეიქმნა 1921 წლის 25 ივლისს.
როდოლფო უსიგლი

როდოლფო უსიგლი (; დ. 17 ნოემბერი, 1905 — გ. 18 ივნისი, 1979) — მექსიკელი დრამატურგი; „მექსიკის რევოლუციის დრამატურგად“ შერაცხილი.

უსიგლი დაიბადა იტალიელი მამისა და პოლონელი დედის ოჯახში მეხიკოში. დრამატურგიას იელში სწავლობდა 1935-36 წლებში როკფელერის სტიპენდიით. შემდგომში ჯერ პროფესორი, შემდეგ კი - დიპლომატი გახდა. 1930-იან წლებში ის რადიო დადგმებზე მუშაობდა.
აბრაზია

აბრაზია — ზღვების, ტბების, დიდ წყალსაცავთა ნაპირების ნგრევა ტალღების მოქმედებით. აბრაზიის შედეგად ნაპირზე წარმოიქმნება ფლატე (კლიფი) და აბრაზიული ტერასა (ბენჩი). აბრაზია მით უფრო ინტენსიურია, რაც უფრო ნაკლებად მდგრადია ქანები ტალღის ზემოქმედების მიმართ, რაც უფრო დაბალია ზღვის ნაპირი და რაც უფრო იოლად აღწევს ტალღა კლიფის ძირამდე.

ნაპირის აბრაზიული განვითარების მნიშვნელოვანი პირობაა საწყისი ზედაპირის შედარებით ციცაბო დახრილობა. თუ დახრის კუთხე მცირეა (საშუალოდ 0,01), ნაპირის გასწვრივ იქმნება აკუმულაციური ტერასა და აბრაზია თითქმის წყდება. აბრაზია შესაძლოა ისევ დაიწყოს, თუ სანაპირო ზოლი დაიძრა, ე.ი., თუ ტექტონიკურ მოძრაობათა შედეგად გაიზარდა ზედაპირის დახრის კუთხე.
ტობის მღვიმეები

ტობის მღვიმეები — კარსტული მღვიმეები საქართველოში, მარტვილის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარე ტობის (აბაშის მდგენელი) აუზში. გამომუშავებულია ტურონ-სენონურ კირქვებში. 12 მღვიმეა, მათ შორის უდიდესი — არსენ ოქროჯანაშვილის სახელობის — მდებარეობს ზღვის დონიდან 790 მ-ზე. აქვს დერეფნის ფორმა. საშუალო სიმაღლე — 9 მ, საშუალო სიგანე — 5 მ, ჯამური სიგრძე — 1300 მ. მდიდარია ჰემოგენური ნალექებით. მღვიმიდან გაედინება ნაკადი, რომელიც ჩანჩქერს წარმოშობს. ამ მღვიმის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 1 კმ-ზე, იხსნება — ტობის მღვიმე, რომლის სიგრძეა 700 მ. მისგან გამოდის მიწისქვეშა მდინარე და ზედაპირზე ქმნის ტობის ჩანჩქერს (სიმაღლე 21 მ).
ლიეტუვის სახელმწიფო ჰიმნი

ლიეტუვის სახელმწიფო ჰიმნი — ლიეტუვის სახელმწიფო ჰიმნი, რომლის ტექსტის და მუსიკის ავტორია ვინცას კუდირკა (1858—1899).

ისტორია
პირველად ჰიმნი 1898 წელს ჟურნალ „“-ში („ზარი“) გამოქვეყნდა. ის თავდაპირველად 1899 წლის 13 ნოემბერს ქალაქ პეტერბურგში შესრულდა, ჩესლოვა სასნაუკასის გუნდის მიერ. ვილნიუსში კი - 1905 წლის 3 დეკემბერს შეასრულეს. 1919 წელს ლიეტუვის სეიმმა სახელმწიფო ჰიმნად ოფიციალურად დაამტკიცა.
კიმენი

კიმენი (ბერძ ) — ბიზანტიური სასულიერო მწერლობის ჟანრი; წმინდანთა ცხოვრების პირველადი მარტივი ტექსტები გადაუკეთებელი რედაქციით.

 - ს.ს.-ის მიჯნაზე საფუძვლად დაედო - ქართულ ჰაგიოგრაფიულ კრებულ - „მრავალთავს“. მოგვიანებით დაიწყო კიმენთა გადამუშავება, თარგმანება. ს.-ში საქართველოში ითარგმნება ბიზანტიური კიმენები; მათი ტექსტები გამოცემულია კ. კეკელიძის მიერ 1918 და 1964 წლებში.
პოემა

პოემა (ბერძ — ქმნილება, შემოქმედება) — მხატვრული ლიტერატურის ჟანრია. ლექსად დაწერილი მრავალი თავისაგან შემდგარი ეპიკური, ან ლირიკული ხასიათის ნაწარმოები.

1. ძველი პოემა — ეპოპეა, რომლისთვისაც დამახასიათებელია დიდი ამბავი, კომპოზიციური სირთულე, დიდი მოცულობა, მოქმედების ფართოდ გაშლა, დროის დიდი მონაკვეთი, პერსონაჟების სიმრავლე, ზოგჯერ გმირთა მოქმედების იდეალიზაცია, ამბის ჰიპერბოლური გადმოცემა, დინჯი, დარბაისლური კილო. ძველი პოემა ხალხურ ეპოსში იღებს სათავეს.

2. ახალი პოემა, რომლის ჟანრული თავისებურების გამოვლენა, გაფორმება რომანტიზმთან არის დაკავშირებული. შედარებით პატარა მოცულობისაა, არ აქვს რთული სიტუაციური ხლართი, დროის მონაკვეთი მცირეა. მისთვის დამახასიათებელია მწერლისა და გმირის სუბიექტური განწყობილების წინ წამოწევა, ლირიკული გადახვევები. ამბის ცენტრშია გმირი და მისი სულიერი განცდები, ლირიკული განწყობილება; მოხსნილია ტიპური „საპოემო“ ლირიკულ-ეპიკური საწყისების როგორც, ერთი მხრივ, პიროვნების პოზიციის, მეორე მხრივ, ისტორიულ-სოციალური, ან კოსმიური ძალების შეჯახება, ეპოპეისთვის ჩვეული გმირის ზვიადობა, უძლეველობა, უჩვეულობა. ახალ პოემაში ავტორი ერევა მოქმედების განვითარებაში, განცდის სიჭარბეში ვლინდება (ნიკოლოზ ბარათაშვილის „ბედი ქართლისა“, ილია ჭავჭავაძის „განდეგილი“, აკაკი წერეთლის „თორნიკე ერისთავი“, ვაჟა-ფშაველას „ბახტრიონი“ და სხვ.).

თანამედროვე ლიტერატურაში პოემამ ჭარბად შეიძინა ლირიკული ელემენტი, ავტორისა და პერსონაჟის განცდები მიმართულებას აძლევს სიუჟეტის განვითარებას. ხშირად ამბავი იჩრდილება, გმირიც არა ჩანს, წინ ლირიკული (ხშირად პათოსამდე ასული) განწყობილებაა წამოწეული, რის გამოც პოემა ლირიკულ-ეპიკური ხასიათის ნაწარმოებად იქცევა. განვითარების მთელ მანძილზე პოემამ შეინარჩუნა ამბის ლექსად გადმოცემის ფორმა, რომანტიკული იერი შეიცვალა რეალისტური შინაარსით და ჩამოყალიბდა როგორც გალექსილი მოთხრობა.

3. მუსიკალური ფორმა; თავისუფალი სტრუქტურის პროგრამული სიმფონიური, საგუნდო, ან ხმიერ-საკრავიერი ნაწარმოები.
მარო მაყაშვილი

მარიამ (მარო) მაყაშვილი (დ. 25 აგვისტო, 1901, — გ. 19 თებერვალი, 1921) — საქართველოს ეროვნული გმირი, მოწყალების და; დაიღუპა საბჭოთა რუსეთის ჯარებთან ბრძოლაში თბილისის მისადგომებთან.

მარო მაყაშვილი დაიბადა თავადაზნაურთა ოჯახში. მამა, კონსტანტინე მაყაშვილი პოეტი და საქართველოს მწერალთა კავშირის ერთ-ერთი დამაარსებელი იყო; დედა, თამარ გაბაშვილი კი — მწერალ ეკატერინე გაბაშვილის ასული. დაამთავრა ქალთა ქართული გიმნაზია და სწავლა თბილისის უნივერსიტეტის სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტზე განაგრძო. წითელი არმიის შემოჭრის დღეებში, 19 წლის სტუდენტი მოხალისედ წავიდა ფრონტზე, წითელ ჯვარში ჩაეწერა მოწყალების დად და შეუერთდა კოჯრისკენ მიმავალ სანიტარულ რაზმს. 19 თებერვალს, ყუმბარის ნამსხვრევით სასიკვდილოდ დაიჭრა კეფაში. დაკრძალულია ქართველ იუნკრებთან ერთად ყოფილი სამხედრო ტაძრის ეზოში (ამჟამად საქართველოს პარლამენტის შენობის ტერიტორია რუსთაველის გამზირზე). შემორჩენილია მაყაშვილის დღიურები და წერილები.

სამშობლოს დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის პირველი მსხვერპლი — ქალის დაღუპვა მძიმედ განიცადა ქართველმა საზოგადოებრიობამ, რაც აისახა იმდროინდელ პრესაში, მას ქართველი ჟანა დ’არკი უწოდეს. დაკრძალეს 23 თებერვალს, სამხედრო ტაძრის გალავნის შიგნით, კოჯორში დაღუპულ ქართველ იუნკერებთან ერთად, ოღონდ საპირისპირო, ახლანდელი მოსწავლე-ახალგაზრდობის სასახლის მხარეს.

2015 წელს ეროვნულ ბიბლიოთეკაში მარო მაყაშვილის სახელობის ბაღი გაიხსნა. მარო მაყაშვილის პატივსაცემად ზაქარია ფალიაშვილმა თავისი ოპერის დაისის მთავარ გმირს მისი სახელი — მარო — დაარქვა.

2015 წლის 24 დეკემბერს საქართველოს პრეზიდენტმა, გიორგი მარგველაშვილმა მარო მაყაშვილს გარდაცვალების შემდეგ საქართველოს ეროვნული გმირის წოდება მიანიჭა. მარო მაყაშვილი გახდა პირველი ქალი, რომელსაც საქართველოს ეროვნული გმირის წოდება მიენიჭა.
მუჰამად სალიჰი

მუჰამად სალიჰი (დ. 1455, ხვარაზმი — გ. 1535, ბუხარა) — უზბეკი პოეტი, წერდა ჩაღათაურ და სპარსულ ენაზე. 1499 წლიდან მსახურობდა შაიბანიდების კარზე. ჰეროიკულ პოემაში „შაიბანინამე“ დაწვრილებით აღწერა შუა აზიაში ბატონობისათვის თემურიდთა და შაიბანიდთა შორის ბრძოლა, რომლის მომსწრეც თვითონ იყო. მისი თხზულება თარგმნილია გერმანულ, რუსულ და სხვა ენებზე.
ვირვიჩა

ვირვიჩა, ვირვიტა — მდინარე ჩრდილოეთ-დასავლეთ ლიეტუვაში, ვენტის მარცხენა შენაკადი. სათავეს იღებს ტელშიაის რაიონში მდებარე ბირჟულისის ტბიდან. მიედინება სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ. მდიდარია თევზით.

მდინარის სახელწოდება (ვარიანტი — ვირვიტე) ეწოდება ეთნოგრაფიულ ანსამბლს, მოსწავლეთა ბანაკს და (ვარიანტი — ვირვიჩა) იყო ლიეტუველი რევოლუციონერი პოეტი ქალის სალომეია ნერისის ფსევდონიმი.
დისნა (მდინარე)

დისნა — მდინარე ლიეტუვასა და ბელარუსში, დასავლეთის დვინის მარცხენა შენაკადი. სათავეს იღებს ლიეტუვაში დისნაის ტბიდან. მდინარის დიდი ნაწილი მიედინება ბელარუსის ტერიტორიაზე. მდინარის სიგრძე 178 კმ. აუზის ფართობი - 8180 კმ2. ერთვის ჩრდილოეთ დვინას ქალაქ დისნასთან ახლოს. მდინარეზე მდებარეობს ბელარუსის ვიტებსკის ოლქის დაბა შარკოვშჩინა.

მთავარი შენაკადებია - იანკა, აუტა, ელნიანკა.
სიქები

სიქები — სიქიზმის მიმდევრები. სიქების უმრავლესობა ეროვნებით პენჯაბელია. ცხოვრობენ უმთავრესად პენჯაბის (ინდოეთი) შტატში, თუმცა მათი ცალკეული ჯგუფები გაბნეულია ინდოეთის მთელ ტერიტორიაზე, ძირითადად მსხვილ ქალაქებში. სიქები ცხოვრობენ ასევე სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნებში, აფრიკაში, კუნძულ ფიჯიზე და სხვა რეგიონებში, სულ დაახლოებით 30 მილიონი ადამიანი.

ტერმინი „სიქი“ მომდინარეობს სანსკრიტიდან — ि् , რაც მოწაფეს ნიშნავს.
ლოხ-ნესი

ლოხ-ნესი — დიდი, ღრმა მტკნარწყლიანი ტბა გაერთიანებულ სამეფოში, შოტლანდიაში. ტბა ცნობილია მთელ მსოფლიოში ლოხ-ნესის ურჩხულის ლეგენდის წყალობით. მისი ფართობია 65 კმ2. ლოხ-ნესს უკავია მეორე ადგილი წყლის ზედაპირის ფართობის მიხედვით შოტლანდიის ტბებს შორის. ტბის მაქსიმალური სიღრმეა - 230 მეტრი. მის ნაპირზე არის ლოხ-ნესის ურჩხულის მუზეუმი.