ბიძია ტომის ქოხი

ბიძია ტომის ქოხი, ბიძია თომას ქოხი — ამერიკელი მწერლის, ჰარიეტ ბიჩერ სტოუს პირველი რომანი. რომანი აღწერს აფრო-ამერიკელების მაშინდელ მონურ ცხოვრებას. მან ძალიან დიდი პოპულარობა და გავლენა მოიპოვა, როგორც ამერიკის შეერთებულ შტატებში, ასევე გაერთიანებულ სამეფოში. ამ რომანმა შტატების ჩრდილოეთ ნაწილში დიდი სტიმული მისცა მონობის წინააღმდეგ ბრძოლას, რამაც სამხრეთის შტატებში საყოველთაო აღშფოთება გამოიწვია.

სიუჟეტი
მოქმედება იწყება კენტუკში. იქაური ფერმერი, სახელად არტურ შელბი, ვალების გამო დგება ფერმის დაკარგვის საფრთხის წინაშე. მიუხედავად იმისა, რომ იგი კეთილადაა განწყობილი საკუთარი მონების მიმართ, იძულებული ხდება რამდენიმე მათგანი გაყიდოს. მათ შორისაა ბიძია ტომი, შუახნის მამკაცი თავის ცოლთან და შვილებთან ერთად და ჰარი — თავისი მეუღლის, ემილის მოახლე ელიზას ქალიშვილი. ტომი მორწმუნე, სათნო და მორჩილი ადამიანია. ემილი მონების გაყიდვის წინააღმდეგია, რადგან მან პირობა მისცა საკუთარ მოახლეს, რომ მის შვილს არავითარ შემთხვევაში არ გაყიდდნენ. ამ იდეას ეწინააღმდეგება არტურისა და ემილის ვაჟი, ჯორჯიც, რადგან ბიძია ტომი მისი კარგი მეგობარია. როცა ელიზა შეიტყობს, რომ მის შვილს გაყიდვას უპირებენ, ის დაგეგმავს გაქცევას შვილთან ერთად და ამას ატყობინებს ბიძია ტომსაც, თუმცა იგი გაქცევის წინააღმდეგია. მიზეზად ასახელებს იმას, რომ არ სურს თავის ბატონს უღალატოს. ელიზა და ჰარი გაქცევას ახერხებენ, ელიზა მტკიცე ნებისყოფის ქალია, რომელიც განსაცდელში ჩაიგდებს თავს შვილის გადასარჩენად. ისინი საბოლოოდ კანადაში გადავლენ. მათ შეუერთდებათ ელიზას ქმარი ჯორჯ ჰარისი, რომელსაც სძულს საკუთარი ბატონი და მიისწრაფვის თავისუფლებისკენ.

ბიძია ტომი გაიყიდება და აღმოჩნდება აუგუსტინ სენ-კლერის ოჯახში. სენ-კლერი ძალიან კარგი ადამიანი და კარგად ექცევა ტომს. ის თავადაც თვლის, რომ არ არის ცუდი ბატონი. ტომი ძალიან დაუახლოვდება სენ-კლერის პატარა ქალიშვილს, ევას და ისინი ძალიან კარგი მეგობრები ხდებიან, თუმცა ორი წლის შემდეგ ევა ავად გახდება. მისი ავადმყოფობა სიკვდილით სრულდება. სიკვდილის წინ ის საკუთარ თმას დაუტოვებს ბიძია ტომს. ტომი კი პატარა მეგობრის დანატოვარს ძალიან უფრთხილდება. ევას სიკვდილის გადატანას ვერაფრით ახერხებს სენ-კლერი. ერთ დღეს იგი სახლიდან გავა და უკან მძიმედ დაჭრილი დაბრუნდება. იგი ქუჩაში შელაპარაკების დროს დაჭრეს. ტომის ბატონის გადარჩენა ვერ ხერხდება და სენ-კლერიც იღუპება.

სენ-კლერის სიკვდილის შემდეგ მისი მეუღლე ყველა მონას გაყიდის. მიუხედავად იმისა, რომ ევას დაპირდა მონებს გაათავისუფლებდა. ბიძია ტომს იყიდის მონათმფლობელი ლეგრი, რომელიც ძალიან ცუდი ადამიანია და საშინლად ექცევა საკუთარ მონებს. იგი ცდილობს ჩაკლას ბიძია ტომში ღმერთისადმი რწმენა. აგრეთვე, მას ართმევს ევას დანატოვარ თმას. ამასთან ერთად, ლეგრი აღფრთოვანებულია ტომის ფიზიკური სიძლიერით და მას განიხილავს მონების ზედამხედველად. ამიტომ, ტომს იძულებენ სხვა ზედამხედველებიც და შანსს არ უშვებენ ხელიდან, რომ მას გაუსწორდნენ. თუმცა ბიძია ტომი საერთოდ არ აპირებდა ზედამხედველი გამხდარიყო. ტომი საკუთარი ბატონის მიმართ დაუმორჩილებლობას იჩენს. ლეგრი განრისხების ჟამს უბრძანებს საკუთარ ზედამხედველებს ბიძია ტომის მოკვლას. ისინი ცემით მიიყვანენ სიკვდილამდე ტომს, თუმცა ბოლოს მაინც ებრალებათ იგი და პატიებას სთხოვენ. ტომიც პატიობს. ბიძია ტომის სიკვდილამდე რამდენიმე წუთით ადრე ლეგრისთან ჩამოვიდა არტურ შელბის ვაჟი, ჯორჯი, რათა თავისუფლება ეჩუქებინა ბიძია ტომისთვის, თუმცა აღმოაჩენს, რომ ძალიან გვიანია.

გამოცემა
1850 წელს კონგრესმა გამოსცა კანონი, რომელიც კრძალავადა გაქცეული მონების დახმარებას. კანონმა გამოიწვია პროტესტი ამერიკის პროგრესულ საზოგადოებაში და მისცა ბიძჰი ბიჩერ სტოუს, რომ დაეწერა რომანი მონობაზე. „ბიძია ტომის ქოხი“ ჰარიეტ ბიჩერ სტოუმ დაწერა ბრანსვიკში მდებარე სახლში. თავდაპირველად გამოაქვეყნა მოკლე ვარიანტი მონა ტომის შესახებ, მკითხველთა მოთხოვნით განავრცო და მისცა რომანის სახე. რომანის თავდაპირველი სათაური იყო " ", თუმცა მალევე შეცვალა სათაურით " ". რომანის ნაწყვეტები 1851 წლის 5 ივნისიდან 1852 წლის 1 აპრიალმდე ყოველკვირეულად ქვეყნდებოდა გაზეთში . 1852 წლის 20 მარტს კი უკვე ცალკე წიგნადაც გამოსცა ჯონ პ. ჯუიტმა, საწყისი ტირაჟით 5000 ეგზემპლარად. ის შედგებოდა ორი ტომის, სამ ილუსტრაციის და თავფურცელისგან, რომლის დიზაინიც ჰამატ ბილინგს ეკუთვნოდა.

რეაქციები და შედეგები
„ბიძია ტომის ქოხი“ იყო მე-19 საუკუნის ყველაზე გაყიდვადი რომანი და მეორე ადგილს იკავებდა ყველაზე გაყიდვად წიგნებს შორის. ამ მხრივ მას მხოლოდ ბიბლია უსწრებდა. წიგნის გამოცემის პირველ წელს 300 000 ეგზემპლარი გაიყიდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში, მილიონამდე მიაღწია გაყიდული ეგზემპლარების რაოდენობამ დიდ ბრიტანეთში. დეკემბრისთვის, როდესაც გაყიდვებმა იკლო, ჯუიტიმ წიგნი შემცირებულ ფასებში, 37,5 ცენტად გამოსცა, რათა უფრო მეტ ადამიანს შესძლებოდა წიგნის შეძენა.

1855 წელს, გამოცემიდან სამი წლის შემდეგ სტოუს რომანს უკვე უწოდეს იმდროინდელი მსოფლიოს ყველაზე პოპულარი რომანი. 2006 წელს ბიძია ტომი 101 ყველაზე გავლენიან ლიტერატურულ პერსონაჟს შორის დაასახელეს.

რომანმა მნიშვნელოვნად იმოქმედა ამერიკელი ხალხის აზროვნებაზე და დიდი წვლილი შეიტანა აშშ-ის სამოქალაქო ომის დაწყებაში. მისი გამოცემის შემდეგ ფაქტობრივად, აშშ ორად გაიყო. მოსახლეობის ერთ ნაწილს, განსაკუთრებით დაბალ ფენასა და ღარიბ მოსახლეობას ძალიან მოეწონა იგი, თუმცა მდიდრებს, განსაკუთრებით სამხრეთის შტატებში მცხოვრებ მონათმფლობელებს, რომანი არ მოეწონათ. ისინი ცდილობდნენ რომანის უარყოფას, თუმცა საბოლოოდ, ეს ყველაფერი უშედეგოდ დასრულდა. უილ კაუფმანმა რომანზე საუბრისას აღნიშნა, რომ სწორედ მან ჩაუყარა საფუძველი სამოქალაქო ომის დაწყებას. სამოქალაქო ომის საწყის ეტაპზე, 1862 წელს სტოუმ ვაშინგტონში იმოგზაურა, სადაც პრეზიდენტ ლინკოლნს შეხვდა. მათი საუბრის შესახებ ცოტა რამ არის ცნობილი, მაგრამ ცნობილია ლინკოლნის გამონათქვამი ჰარიეტის დანახვის შემდეგ „მაშ, თქვენ ხართ ის პატარა ქალი, რომლის წიგნმაც დაიწყო ეს დიდი ომი“.