iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ვიმარა პერეში

ვიმარა პერეში (დ. დაახლ. 820 — გ. 873) — პორტუგალიის საგრაფოს დამაარსებელი და მისი პირველი მმართველი (868–873).

გრაფი ვიმარა იყო ვინმე პედროს (ან პეროს) შვილი, რომლის შესახებ არანაირი ინფორმაცია არ შემონახულა. როგორც ვარაუდობენ მისი ოჯახის სამფლობელოები მდებარეობდა სამხრეთ გალისიაში. ვიმარა პერეში იყო ასტურიის მეფის ალფონსო დიდის ვასალი, რომელმაც გრაფს გადასცა სამეფოს სამხრეთი ტერიტორია, რათა დაეცვა თავი მავრების შემოსევისაგან და დაეწყო ბრაგის ხელახალი დასახლება. 868 წელს ვიმარა პერეში თავისი ჯარით შეიჭრა კორდოვის საემიროში და მუსლიმების ბატონობისაგან გაათავისუფლა მდინარე მინიუსა და დუეროს შორის მოქცეული ტერიტორია. აიღო ქალაქი პორტუს კალე. მიწების დაბრუნების შემდეგ, ალფონსო დიდის თანხმობით ჩამოყალიბდა საგრაფო, რომლის მმართველიც ვიმარა პერეში გახდა. საგრაფოს ეწოდა საიდანაც წარმოიშვა ქვეყნის დღევანდელი სახელწოდებაც. ოდნავ მოგვიანებით ვიმარამ დააარსა გამაგრებული დასახლება (ვიმარას ქალაქი; თანამედროვე გიმარაინში), რომელსაც პორტუგალიურ ლიტერატურაში „პორტუგალიის აკვანი“ ეწოდება.

ვიმარა პერეში გარდაიცვალა ლა-კორუნიაში 873 წელს. მისი მემკვიდრე გახდა ერთადერთი შვილი ლუსიდიუ ვიმარანეში. გრაფ პერეშის შთამომავლები (ვიმარა პერეშის დინასტია) საგრაფოს მართავდა 1071 წლამდე.

1968 წელს პორტუში ქალაქის მავრებიდან გამოხსნის 1000 წლისთავის პატივსაცემად საკათედრო ტაძრის წინ აღიმართა ვიმარა პერეშის ძეგლი. პორტუს და გიმარაინშის რამდენიმე ქუჩა ატარებს ვიმარა პერეშის სახელს.
ლუსიდიუ ვიმარანეში

ლუსიდიუ ვიმარანეში (გ. 922 წლის შემდეგ) — პორტუგალიის საგრაფოს მე-2-ე გრაფი (873–895 წწ.).

მმართველობა
ონომასტიკურ საფუძველზე დაყრდნობით, სავარაუდოდ იგი არის ვიმარა პერეშის ერთადერთი ვაჟი, თუმცა - საუკუნეების ისტორიულ წყაროებში ამ ურთიერთობის შესახებ არაფერი არ არის ნახსენები. ვიმარა პრეშის გარდაცვალების შემდეგ ასტურიის მეფის ალფონსო დიდის თანხმობით მისი მემკვიდრე სწორედ ლუსიდიუ გახდა. გრაფ ლუსიდიუს მმართველობის შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი, რაც ალბათ იმაზე მიუთითებს, რომ იგი აქტიურად არ მონაწილეობდა რეკონკისტაში. სავარაუდოდ, 895 წელს უცნობი მიზეზის შედეგად ალფონსო -მ ლუსიდიუ ვიმარანეში გადააყენა გრაფობის თანამდებობიდან.

ლუსიდიუს შემდეგ ცხოვრებაზე ცნობილი ხდება მის მიერ ხელმოწერილი დოკუმენტებიდან. სავარაუდოდ გრაფობის შემდეგ იგი ცხოვრობდა მამამისის აშენებულ დასახლება გიმარაინშში. 910 წელს იგი მოიხსენიება როგორც ერთ-ერთი რეგიონის მმართველი, ხოლო 911 წელს ლუსიდიუ ადგილობრივი კრების წევრია.

ლუსიდიუ ვიმარანეშის მიერ ხელმოწერილი უკანასკნელი დოკუმენტი დათარიღებულია 922 წლით. 927 წლის დოკუმენტი კი უკვე მას მოიხსენიებს როგორც მიწების ყოფილ მფლობელს, მაგრამ უცნობია იგი ამ დროს ცოცხალია თუ გარდაცვლილია.

ოჯახი
ლუსიდიუ დაქორწილებული იყო გუდილონა მენდეშე, კოიმბრის გრაფის შვილზე, რომელთანაც შეეძინა 6 შვილი:

ონეგა ლუსიდეში (გ. 959) – პორტუგალიის გრაფინია (895-924 წწ). გიმარაინშის პირველი გრაფის დიოგუ ფერნანდეშის ცოლი.
ტედონ ლუსიდეში (გ. 942 წლის 26 სექტემბრის შემდეგ)
ბერმუდუ ლუსიდეში (გ. 926 წლის შემდეგ)
როდრიგუ ლუსიდეში (გ. 942 წლის 26 სექტემბრის შემდეგ)
ალვიტუ ლუსიდეში (გ. 950 წლის 18 დეკემბრის შემდეგ) — ცოლად ჰყავდა მუნიი დიაში (გ. დაახლ. 973 წელს), გიმარაინშის გრაფის დიოგუ ფერნანდეშის შვილი
სუერუ (გ. 942 წლის 26 სექტემბრის შემდეგ)
სეტუბალის მუნიციპალიტეტი

სეტუბალის მუნიციპალიტეტი — მუნიციპალიტეტი პორტუგალიაში, შედგება 8 სამწყსოსგან და მდებარეობს სეტუბალის ნახევარკუნძულზე, მდინარე სადუს შესართავთან, ლისაბონიდან დაახლოებით 40 კილომეტრში.

დემოგრაფია
სამწყსოები
გამბია-პონტეშ-ალტუ-და-გერა
სადუ
საუ-ლოურენსუ
საუ-სიმაუ
ნოსა-სენორა-და-ანუნციადა
სანტა-მარია-და-გრასა
საუ-ჯულიაუ
საუ-სებასტიაუ
რიპიდი

რიპიდი — (სამწერობელი) ტარზე მიმაგრებული ლითონის წრიული ფირფიტები ქერუბიმთა გამოსახულებით. იგი დიაკვნებს უჭირავთ ძღვენის (წმ. ნაწილების) კურთხევისას. ძველად მას ამზადებდნენ ფარშევანგის ბუმბულისაგან, რათა საღვთო ძღვენი მწერთაგან დაეცვათ. ამჟამად მას მხოლოდ სიმბოლური მნიშვნელობა აქვს და გამოხატავს ციურ ძალთა მონაწილეობას წმ. ზიარების საიდუმლოში. იგი ასევე, გამოიყენება სამღვდელმთავრო მსახურებისა და საეკლესიო დღესასწაულებზე ჯვრით მსვლელობისას.
კვერთხი

კვერთხი — სპეციალური ჯოხი. უმაღლესი იერარქის რეგალია, სამწყემსო მსახურების ნიშანი, რომელიც ეპისკოპოსებს ხელთ უპყრიათ. ამზადებენ ძვლის, ხის ან ლითონისაგან. სასულიერო პირები კვერთხს ატარებდნენ, ძველი აღთქმის პერიოდშიც და იგი მიიჩნეოდა მნიშვნელოვან აქსესუარად.

მღვდელმთავარი კვერთხით სიმბოლურად მწყემსს გამოხატავს, ვინაიდან ისე ზრუნავს თავის სამწყსოზე, როგორც მწყემსი ფარაზე. სახარებაში თავად მაცხოვარი ამბობს: „მე ვარ მწყემსი კეთილი“. მღვდელმთავარს კვერთხი გადაეცემა ეპისკოპოსად კურთხევის დროს, ლიტურგიის დამთავრების შემდეგ. იგი ეძლევა აგრეთვე არქიმანდრიტსა და იღუმენს.

სამღვდელმთავრო კვერთხი ორნაირია, ყოველდღიური და საღვთისმსახურო: ყოველდღიური კვერთხი უფრო სადაა და უმეტესად შავი ფერის, რომელსაც ეკლესიის გარეთ ატარებს მღვდელმთავარი. ხოლო ტაძარში შესვლისთანავე გამოართმევენ ყოველდღიურ კვერთხს, შემოსავენ მანტიით და მისცემენ განსხვავებულ, გამშვენებულ საღვთისმსახურო კვერთხს, რომელიც ლიტურგიის დროს გამოიყენება.

სამღვდელმთავრო კვერთხს აქვს ღუზის ფორმის მსგავსი თავი, რომელსაც ჯვარი აგვირგვინებს. ღუზა სამღვდელმთავრო კვერთხზე მორწმუნეთა გადარჩენასა და სარწმუნოების მტრების განდევნას ნიშნავს, ხოლო ჯვარი ქრისტეს რწმენისა და გადარჩენის სიმბოლოა.
სეტუბალის ნახევარკუნძული

სეტუბალის ნახევარკუნძული არის ლისაბონის რეგიონის ქვერეგიონი. ქვერეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრი არის სეტუბალი. ყველაზე დიდი ქალაქები: ალმადა და სეტუბალი.

ფართობი შეადგენს 1,729კმ², პოპულაცია 2001 წლის მონაცემებით 714,589 კაცს.

მუნიციპალიტეტები
ქვერეგიონი დაყოფილია ცხრა მუნიციპალიტეტად.
ალკოშეტე
ალმადა
ბარსელუში
მოიტა
მონტიჟუ
პალმელა
სეიშალი
სეზიმბრა
სეტუბალი

ქალაქები
ალმადა, სეტუბალი, ამორა, ბარეირო, სეიშალი, მონტიჟო, კოშტა-და-კაპარიკა.

ძირითადი დასახლებული პუნქტები
სესიმბრა, მოიტა, პალმელა, ალკოშეტე, კოროიუში, პინალ-ნოვუ, მონტე-დე-კაპარიკა, შარნეკა-და-კაპარიკა, ტრაფარია, ლავრადიო, ბაიშა-და-ბანეირა
Tatra T3R.PV

3. — ერთსექციური, ორურიკიანი, ცალმხრივი მიმართულების, მაღალიატაკიანი ტრამვაის ვაგონი; ტატრა 3-ის მოდერნიზაცია, რომელიც გამოიყენება განსაკუთრებულად ამორტიზებული ტატრა 3-ების განახლებისას.

ისტორია
ზოგიერთი ტატრა 3 მეტად ცუდ მდგომარეობაშია, რის გამოც მათი აღდგენა-განახლება რთულია. ასეთი ვაგონებისათვის საჭირო გახდა მოდერნიზაციის ახალი ტიპების შემუშავება, როგორებიცაა ტატრა 3. და ტატრა 3..

მოდერნიზაცია
ასეთი მოდერნიზაცია გულისხმობს ძარას გადაკეთებას, რომლის დროსაც ვაგონს პირველი კარის დასაწყისამდე აჭრიან წინა, სახიან ნაწილს, რადგან კოროზიის (ან დეფორმაციის) გამო მისი აღდგენა დიდ შრომით და ფინანსურ დანახარჯებს ითხოვს. ამის შემდეგ ძარას უმაგრდება ახალი წინა მხარე (ე.წ. „ნიღაბი“). ეს ახალი სახიანი მხარე შესაძლოა იყოს როგორც კლასიკური ტატრა 3-ის დიზაინის (დიზაინერი: ფრანტიშეკ კარდაუსი), აგრეთვე თანამედროვე, ვარიო -ის მსგავსი (დიზაინერი: ფრანტიშეკ პელიკანი. ასეთი დიზაინი აქვთ მხოლოდ ოსიეკის და ვოლგოგრადის ტატრა 3.-ებს).
ტატრა 3.-ს ინტერიერი და მართვის პულტი ტატრა 3-ის უკანასკნელი მოდერნიზაციების ანალოგიურია. ეს ვაგონი აღჭურვილია ელექტროაღჭურვილობით. პრაღის, ბრატისლავას და ვოლგოგრადის ტატრა 3.–ებს აქვთ პანტოგრაფი (იხ.: დენმიმღები), ხოლო სხვა ქალაქებში, — ნახევარპანტოგრაფი.

ტექნიკური მონაცემები
სიგრძე (ქუროების გარეშე): 14 მ
სიგანე: 2,5 მ
სიმაღლე: 3,08 მ
ცარიელი ვაგონის წონა: 16ტ
ადგილების ჯამური რაოდენობა: 110
დასაჯდომი: 23
დასადგომი: 87
მაქს. რეკომენდებული სიჩქარე: 65 კმ/სთ
ვენერას დაბადება (ბოტიჩელი)

„ვენერას დაბადება“  — იტალიელი ფერმწერის, სანდრო ბოტიჩელის ნამუშევარი. ტილო რენესანსის ეპაქაში იყო დაწერილი და დღეს ფლორენციაში ინახება.

მასზე ასახულია ვენერას (ბერძ. აფროდიტე) დაბადება. ჰესიოდეს თანახმად ის ზღვის ქაფიდან იშვა კუნძულ კვიპროსზე. თვით ქალღმერთი დგას ნიჟარაში, რაც მის ღვთიურ წარმომავლობაზე მეტყველებს. მარცხენა ფლანგზე ჩვენ ვხედავთ ზეფიროსს (დასავლეთის ქარს), რომელიც თავის მეუღლესთან ქლორიდასთან ერთად ნიჟარას უბერავს. მარჯვენა ფლანგზე ვენერას ერთ-ერთი გრაცია ხვდება.
რესურსები
ვენერას დაბადება
ოქროს კვეთა. ვენერას დაბადება.
ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის დროშა

ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის დროშა — ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის სიმბოლო გერბთან ერთად. მიღებულია ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს მიერ.

აღწერილობა
დროშა გადაკვეთილია და იყოფა ორ ნაწილად.
 ნაწილს უჭირავს დროშის სიმაღლის 4/5. პორფირის (ძოწის) ველის ცენტრში გამოსახულია წმინდა ნინოს ოქროს ჯვარი.
 ნაწილი წარმოადგენს ყვითელ ველს და უჭირავს დროშის სიმაღლის 1/5

დროშის პროპორციაა 2:3.
თეოფილუ ბრაგა

თეოფილუ ბრაგა (; დ. 24 თებერვალი, 1843, პონტა-დელგადა აზორის კუნძულები — გ. 28 იანვარი, 1924, ლისაბონი, პორტუგალია) — პორტუგალიელი მწერალი, მეცნიერი და პოლიტიკური მოღვაწე. პორტუგალიის რესპუბლიკის დროებითი მთავრობის მეთაური (1910–1911) და პრეზიდენტი (1915 წ.)

იურიდიული განათლება მიიღო კოიმბრის უნივერსიტეტში. 1872 წელს გადავიდა ლისაბონში, სადაც დაიწყო ლიტერატურული მოღვაწეობა. გამოსცა, როგორც ლექსების კრებული, ასევე ეთნოგრაფიული და ფილოსოფიური ნაშრომები.

1878 წელს აირჩიეს პორტუგალიის პარლამენტის წევრად, სადაც შეუერთდა რესპუბლიკელ-ფედერალისტებს. გაწევრიანდა პორტუგალიის რესპუბლიკური პარტიაში. 1910 წლის გადატრიალების შედეგად, დაამხო მონარქია და სათავეში ჩაუდგა დროებით მთავრობას. 24 აგვისტოს მოოიხსნა პრეზიდენტის ფუნქციები, ხოლო 3 სექტემბერს დატოვა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობაც. თუმცა მანუელ ჟოზე დე არიაგას გადაგომის შემდეგ 1915 წელს აირჩიეს დროებით პრეზიდენტად მისი უფებამოსილების ვადის გასვლამდე. გარდაიცვალა 1924 წელს, დაკრძალულია ჟერონიმუშის მონასტერში.
რადიო მუზა

რადიო ,,მუზა” არის პირველი და ერთადერთი რადიოსადგური საქართველოში, რომელიც 24 საათის განმავლობაში კლასიკურ მუსიკას გადასცემს. რადიო „მუზა“ სანდრა ელისაბედ რულოვსის ინიციატივით დაარსდა. რადიოსადგურის ჩამოყალიბებაში რამდენიმე ჰოლანდიურმა ორგანიზაციამ მიიღო მონაწილეობა.

მაუწყებლობის შესახებ ლიცენზია რადიო „მუზა“-მ 2006 წლის დეკემბერში მიიღო, ხოლო რადიოპროგრამები ეთერში 2007 წლის ზაფხულიდან გავიდა.

2007 წლის ზაფხულიდან რადიო „მუზა“ მაუწყებლობდა მხოლოდ თბილისში, დიაპაზონზე 95.9. მისი მოსმენა შესაძლებელია უკვე 10 რეგიონში.
ამით საქართველოს მოსახლეობის 90%-ს შესაძლებლობა აქვს 24 საათის განმავლობაში კლასიკურ მუსიკას უსმინოს.

სიხშირეები
თბილისი - 95.9
ქუთაისი - 101.8
ბათუმი - 103.9
ზუგდიდი - 104.6
დმანისი - 107.6
დედოფლისწყარო - 102.3
გორი - 107.7
ახალციხე - 100.9
თელავი - 101.8
ახალქალაქი - 102.9

გარდა ამისა რადიო „მუზა”-ს მოსმენა შესაძლებელია ინტერნეტის საშუალებით.
ამერიკუ ტომაში

ამერიკუ დეუშ რუდრიგეშ ტომაში ან ამერიკუ ტომაში (; დ. 19 ნოემბერი, 1894 — გ. 18 სექტემბერი, 1987) — პორტუგალიელი ადმირალი და პოლიტიკური მოღვაწე.

პროფესიონალი მეზღვაური. 1944 წელს სამხედრო-საზღვაო ფლოტის მინისტრი. 1958 წელს სუფთა ფორმალური არჩევნების შედეგად (სალაზარის დიქტატურის დროს) აირჩიეს რესპუბლიკის პრეზიდენტად. აღნიშნულ თანამდებობაზე შეცვალა ფრანცისკო კრავეირო ლოპიში. პარლამენტმა ხელახლა აირჩია 1965 და 1972 წწ. თავდაპირველად ასრულებდა ცერემონილალურ ფუნქციას, მაგრამ 1968 წელს გაზარდა თავისი საპრეზიდენტო უფლებამოსილება, რათა თანამდებობიდან გადაეყენებინა ავადმყოფი სალაზარი და დაენიშნა ახალი პრემიერ-მინისტრი მარსელუ კაეტანუ.

დაამხეს 1974 წლის 25 აპრილს «მიხაკების რევოლუციის» შედეგად, გადატრიალების შემდეგ გაიქცა ბრაზილიაში, სამშობლოში დაბრუნება მხოლოდ 1980 წელს შესძლო.
გონსალო I მენდესი

გონსალო მენდესი (, , ; დ. 925 — გ. 997) — პორტუგალიის საგრაფოს მე-5-ე გრაფი (950–997 წწ.). მუმადონა დიაშისა და მენდუ -ის შვილი. იგი ატარებდა "პორტუგალელების დიდი გრაფის" ტიტულს. იგი იყო ლეონის სამეფოს გავლენიანი პირი და ეკავა მაღალი თანამდებობები.

ბიოგრაფია
გონსალო მენდესი იყო მუმადონა დიაშის შვილი, პორტუგალიის პირველი გრაფის ვიმარა პერეშის შვილიშვილი. მისი ბიძა იყო ლეონის მეფე რამირო . გრაფის ტიტული მიიღო მას შემდეგ, რაც დედამისმა საგრაფო თავის შვილებს შორის გაანაწილა.

962 წელს, გონსალო ლეონის მეფის სანჩო -ის წინააღმდეგ აჯანყებას ხელმძღვანელობდა, მაგრამ მალევე დანებდა და მასთან ზავი დადო.

გონსალო აქტიურად ებრძოდა დამპყრობლებს. 964 წელს იგი საგრაფოში შემოჭრილი ვიკინგების წინააღმდეგ ლაშქრობს, ხოლო 968 წელს უკვე ნორმანებს ებრძვის.

გონსალო მენენდესი 997 წელს ალ-მანსურის წინააღმდეგ ბრძოლაში სანტიაგო-დე-კომპოსტელასთან გარდაიცვალა.
ნუნუ II

ნუნუ (; დ. ?– გ. 1071) — პორტუგალიის საგრაფოს უკანასკნელი გრაფი (1050–1071 წწ.). ვიმარა პერეშის დინასტიის უკანასკნელი წარმომადგენელი. გრაფ მენდუ -ის შვილი და მემკვიდრე. მისი სწრაფვა უფრო მეტი ავტონომია მოეტანა პორტუგალიისათვის წინააღმდეგობაში მოდიოდა გალისიის სამეფოს ინტერესებთან, რამაც გამოიწვია ნუნუ -ის დაპირისპირება გალისიის მეფე გარსია -თან. 1071 წლის 18 იანვარს ნუნუ პედროსოსთან ბრძოლაში კიდეც შეეწირა ამ ინტერესებს. ნუნუ მენდეშის გარდაცვალების შემდეგ პორტუგალიის საგრაფო შეუერთდა გალისიის სამეფოს.
ჭაჭუნის აღკვეთილი

ჭაჭუნის აღკვეთილი — აღკვეთილი საქართველოში, მდებარეობს დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, ისტორიულ ქიზიყში. წარმოადგენს წარსულში ჭაჭუნის სახელმწიფო სატყეო მეურნეობის ბაზაზე დაარსებულ დაცულ ტერიტორიას. აღკვეთილის საერთო ტერიტორია 5200 ჰექტარია და იგი თბილისიდან 175 კილომეტრითაა დაშორებული.

მდებარეობა
ჭაჭუნა ქიზიყში, ისტორიულ კამბეჩოვანში მდებარეობს. გეოლოგიურად ჭაჭუნის აღკვეთილი ამიერკავკასიის მთათაშუა ოლქში შედის. ჭაჭუნაში გვხვდება ქვიშები, ქვიშაქვები, თიხები ვულკანური ფერფლის შრეებით, რიყნარები. აღკვეთილის ნაწილი კირქვული კონგლომერატებითაა აგებული. აღკვეთილის სიახლოვეს ცნობილია საფლუსე და საკირე კირქვის საბადოები, აგრეთვე ბიტუმის შემცველობის კირქვის გამოსავლები და მცირე ტბების სახით წარმოდგენილი ბიტუმის დანაგროვებები. აღკვეთილის რელიეფი ერთგვაროვანი არ არის, ბორცვები, თიხნარი გორაკები, ციცაბო ფერდობები, ტერასები და მშრალი ხევები ძალზედ სწრაფად მონაცვლეობენ და თავისებურ, საკმაოდ ლამაზ ლანდშაფტს ქმნიან.

კლიმატი
აღკვეთილის ტერიტორიაზე მდინარე იორი 24 ჰექტარის ფართობის ჭაობებსაც ქმნის. ჭაჭუნასთვის თბილი კონტინენტური, ზომიერი კლიმატია დამახასიათებელი. იანვრის საშუალო ტემპერატურა –2,5 °, ხოლო ივლისის საშუალო – ჩრდილში +22 °-ია. აღკვეთილისთვის რუხი ყავისფერი, ალავიური, შავმიწა და დამლაშებული ნიადაგებია დამახასიათებელი.

ფლორა
ჭაჭუნის აღკვეთილში საკმაოდ მრავალფეროვანი ფლორაა. მდინარე იორის გაყოლებაზე ტუგაის ტიპის ჭალის ტყე იზრდება, ხოლო მის მიმდებარე გორაკებზე და ტერასებზე სხვადასხვა სახის არიდული ნათელი ტყეების, ნახევარუდაბნოსა და სტეპური მცენარეულობის ფრაგმენტებია წარმოდგენილი. ჭალის ტყეებში აბსოლუტური დომინანტი მთრთოლავი ვერხვია. ასევე უმნიშვნელო რაოდენობით გვხვდება ჭალის მუხა, საკმლის ხე - საღსაღაჯი და წნორი.

აქ იშვიათ და გადაშენების პირას მისულ და ენდემურ სახეობებს ვხვდები, ასეთებია: ქართული ზამბახისა და ეიხლერის ტიტას უმშვენიერესი ყვავილობა იხილოთ.

ფაუნა
მრავალფეროვანი და მდიდარია ჭაჭუნის ფაუნა. მწერებიდან მრავლად არიან კალიასებრნი. გავრცელებულია ფალანგა და მორიელი.
ქვეწარმავლებიდან ხმელთაშუაზღვის კუ და ჩვენი ფაუნის ყველაზე შხამიანი გველი – გიურზა გვხვდება.

აქ ფრინველების 82 სახეობაა, ხოლო 10 სახეობა საქართველოს „წითელ ნუსხაშია“ შესული. ფრინველთაგან ბევრია: ქედანი, გვრიტი, შევარდენი, მიმინო, კაჭკაჭი, კაკაბი, ბექობის არწივი. ჭაჭუნის კირქვული წარმოშობის კლდეებში არსებული გამოქვაბულები ორბების და ფასკუნჯების საბუდარია. ღვიის ხეებზე ბუდობს სვავი. ჭაჭუნა მნიშვნელოვანია ულამაზესი ფრინველის დურაჯის პოპულაციითაც. ძუძუმწოვრებიდან ჭაჭუნაში რამდენიმე სახეობის მღრღნელი, ტურა, მელა, კურდღელი, ლელიანის კატა, ფოცხვერი, მაჩვი და გარეული ღორი ბინადრობს.

2011 წელს აღკვეთილის ტერიტორიაზე საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ივრისპირეთის ექსპედიციის წევრებმა ნამარხი ფაუნის პალეონტოლოგიური ნიმუშები აღმოაჩინეს.

ისტორიული ძეგლები
ჭაჭუნას აღკვეთილში არის ისეთი მნიშვნელოვანი ძეგლები, როგორიცაა: ადრე შუა საუკუნეების ხორნაბუჯის ციხექალაქის ნანგრევები, საუკუნის ოზაანის ამაღლების ტაძარი და საუკუნეში კახეთის მეფე ერეკლე -ის მიერ საქარავნო გზათა გზაჯვარედინზე აგებული, მთლიანად გალავანშემოვლებული და თითქმის პირვანდელი ფორმით დღევანდელობას მოღწეული ქალაქი ქიზიყი – გალავანში ჩაშენებული 23 კოშკითა და 5 კარიბჭით.
კაცობურის აღკვეთილი

კაცობურის აღკვეთილი — აღკვეთილი საქართველოში, მდებარეობს აბაშის მუნიციპალიტეტში.

კაცობურის აღკვეთილი 1996 წელს დაარსდა და მისი საერთო ფართობი 295 ჰექტარს შეადგენს. იგი თბილისიდან 300 კილომეტრში, აბაშის მუნიციპალიტეტის სამხრეთ დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს. აღკვეთილის ტერიტორია ძირითადად ვაკეა — მისი მაქსიმალური სიმაღლე ზღვის დონიდან 40 მეტრს არ აღემატება. აქ ძირითადად გავრცელებულია ალუვიური თიხნარ-ქვიშნარი, მცირე ფართობებზე გვხვდება ნეშომპალა თიხნარ-სილნარი ნიადაგები. კაცობურის აღკვეთილის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარე რიონი.

კლიმატი
ჰავა კოლხეთის დაბლობისთვის დამახასიათებელია – წლიური საშუალო ტემპერატურა იანვარში არის მინიმუმ - 4 გრადუსი, მაქსიმალური კი +22 გრადუსი. წლიური ნალექების საერთო რაოდენობა შეადგენს 17757 მმ-ს.

ფლორა
წარსულში ამ ტერიტორიაზე ნამდვილი კოლხური ტყეები ყოფილა გავრცელებული. ამჟამად შემორჩენილია ამ ტყეთა ძლიერ სახეშეცვლილი ნაშთები. ამჟამად, კაცობურის აღკვეთილში მცენარეულობის ძირითად ფონს მურყნარები ქმნიან, სადაც ძირითად ტყისშემქნელ სახეობასთან ასოცირებულია ლაფანი, იფანი და სხვ. აღკვეთილის ტყით დაფარულ ფართობებზე გვხვდება აგრეთვე თეთრი აკაცია, თხმელა და ტირიფი.

ფაუნა
კაცობურის აღკვეთილში ფაუნა შედარებით ღარიბია. ჩლიქოსნებიდან აქ გვხვდება: გარეული ღორი და შველი. მტაცებლებიდან კი – მგელი, კურდღელი, ტურა, წავი.

ფრინველთაგან კი აქ მხოლოდ რამდენიმე სახეობის ფრინველი გვხვდება: ქედანი, რუხი ყანჩა, სკვინჩა, გარეული იხვი, თეთრთვალა ყვინთია, მიმინო, ქორი და სხვა. აღსანიშნავია აგრეთვე კოლხური ხოხობის პოპულაციის არსებობა.
კირილე პაჭკორია

კირილე პაჭკორია (დ. 23 აპრილი, 1889 — გ. 28 თებერვალი, 1967) — ქართველი მომღერალი.

ბიოგრაფია
კირილე პაჭკორია დაიბადა 1889 წლის 23 აპრილს წალენჯიხის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლიაში. დაწყებითი განათლება ფოთის საქალაქო სასწავლებელში მიიღო. ფოთშივე გაიცნო კირილემ ქართული სიმღერის დიდი მოამაგე ავქსენტი მეგრელიძე, რომლის გუნდშიაც ოთხი წელი იმღერა (1903-1907). მან შეისწავლა ბევრი სიმღერისა და საგალობლის ყველა ხმა. 1908 წელს პაჭკორიების ოჯახი საცხოვრებლად გუდაუთაში გადავიდა. სწორედ აქ წარდგა კირილე პაჭკორია მსმენელის წინაშე, როგორც დამოუკიდებელი ლოტბარი. პარალელურად გუდაუთიდან სოხუმში ჩადიოდა, სადაც ძუკუ ლოლუას გუნდში მღეროდა. ძუკუს ძალიან მოსწონდა კირილეს ხმა და შესრულების წმინდა ხალხური მანერა. კირილეს ხშირად უმღერია მაღალი ხმა ძუკუ ლოლუასთან და რემა შელეგიასთან ერთად ტრიოში.

1918 წელს კირილე პაჭკორიამ ოჩამჩირეში დააარსა გუნდი. 1921 წლის 9 აგვისტოს მოულოდნელად გარდაიცვალა ძუკუ ლოლუა. მის გუნდს კიწი გეგეჭკორი ჩაუდგა სათავეში, მოადგილედ და ადმინისტრატორად კი კირილე პაჭკორია დაინიშნა. 1925 წლიდან ძუკუ ლოლუას სახელობის გუნდს სათავეში კირილე პაჭკორია ჩაუდგა. მას ხალხური სიმღერების საუკეთესო ცოდნასთან ერთად ხელმძღვანელობის შესანიშნავი უნარიც აღმოაჩნდა. მალე გუნდი საქართველოში ერთ-ერთ ყველაზე მობილურ და ორგანიზებულ მხატვრულ კოლექტივად იქცა. პირველად სწორედ ამ გუნდმა გაიტანა ქართული ხალხური სიმღერა საქართველოს გარეთ ასეთი ფართო მასშტაბით. კირილე პაჭკორიას შემოქმედებით ბიოგრაფიაში ძალზე მნიშვნელოვანი თარიღი იყო 1937 წელი, როდესაც მოსკოვში ჩატარდა საქართველოს ლიტერატურისა და ხელოვნების პირველი დეკადა, სადაც დასავლეთ საქართველოს ეთნოგრავიულმა გუნდმა ფურორი მოახდინა.

კირილე პაჭკორიას მიენიჭა შრომის წითელი დროშის ორდენი. 1939 წლის ბოლოს აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს სახელმწიფო ეთნოგრაფიული გუნდები გაერთიანდნენ ქართული ხალხური სიმღერისა და ცეკვის სახელმწიფო ანსამბლად. 1946 წელს კირილე პაჭკორიას მიენიჭა საქართველოს ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწის წოდება. 1967 წლის 28 თებერვალს იგი გარდაიცვალა. დაკრძალულია თბილისში.
იერიქონის სავანე

იერიქონის სავანე იგივე ცდუნების მონასტერი ან კარანტალის მონასტერი (; , -) — მართლმადიდებლური მამათა მონასტერი პალესტინაში. დაარსებულია ხარიტონ აღმსარებელის მიერ. მდებარეობს იუდეის უდაბნოში, იერიქონის ჩრდილო-დასავლეთით. აშენებულია მთაზე, სადაც გადმოცემის თანახმად ქრისტეს მარხვისას ებრძოდა ეშმაკი. აქედან გამომდინარე, თავად მთასაც და ადგილმდებარეობასაც, შემდგომში კი მონასტერსაც ერთი სახელი დაერქვა — ცდუნების მთა, ორმოცდღიანი მთა ან კარანტალის მთა.

ისტორია
340 წელს ღირსმა მამამ ხარიტონ აღმსარებელმა ამ ადგილას დააარსა ლავრა, რომელიც დროთა განმავლობაში არაერთხელ განადგურდა. უკანასკნელად აღადგინეს საუკუნის მეორე ნახევარში. მონასტერი თავისი აღმავლობის პერიოდში ფუტკრის სკას ჰგავდა, სადაც უამრავი ადამიანი რუდუნებით მოღვაწეობდა.

თავად მონასტერი მთლიანად კლდეშია ნაკვეთი და ძალიან წააგავს მერცხლის ბუდეს. მონასტერში მდებარე იმ ქვაზე, რომელზეც გადმოცემით იესო ქრისტე ლოცულობდა მოწყობილია ტრაპეზი, რომელიც მონასტრის კუთვნილ საკურთხეველში მდებარეობს.

დრესდღეობით მონასტერში მხოლოდ ერთი ბერძენი ბერი მოღვაწეობს.
სუკიის ლავრა

სუკიის ლავრა ასევე ძველი ლავრა ღირსი მამა ხარიტონ ღმასარებელის მიერ დაარსებული მესამე მონასტერია. მდებარეობს დასახლება ტკოასთან ტკოას ხეობაში.

ისტორია
ღირსი ხარიტონის სამიდან ყველაზე დიდი მონასრის სუკიის ლავრიდან მხოლოდ ნანგრევები და კლდეში ნაკვეთი გამოქვაბულებიღა შემორჩა. იუდეას უდაბნოში, - საუკენეებში, აღმავლობის პერიოდში მრავალი მონასტერი არსებობდა რომელთაგან მხოლოდ სახელებიღა შემორჩა, ზოგი კი უკვალოდ გაქრა.
ბაწარა-ბაბანეურის დაცული ტერიტორიები

ბაწარა-ბაბანეურის დაცული ტერიტორიები — დაცული ტერიტორია კახეთში ახმეტის მუნიციპალიტეტში, თბილისიდან 170 კმ დაშორებით. შეიქმნა 2003 წლის კანონით „თუშეთის, ბაწარა-ბაბანეურის, ლაგოდეხისა და ვაშლოვანის დაცული ტეტიტორიების შექმნისა და მართვის შესახებ“.

ბაწარა-ბაბანეურის დაცული ტერიტორიები 3 დამოუკიდებელი ერთეულისაგან შედგება: ბაწარის (3036 ჰა) და ბაბანეურის (834 ჰა) ნაკრძალებისა და ილტოს აღკვეთილისგან (7591 ჰა).
არქიპელაგი გულაგი

„არქიპელაგი გულაგი“ — რუსი მწერლისა და პუბლიცისტის, ალექსანდრე სოლჟენიცინის, მხატვრულ-ისტორიული კვლევა საბჭოთა რეპრესიულ სისტემაზე 1918-1956 წლებში. ეყრდნობა თვითმხილველთა მონათხრობებს, დოკუმენტებსა და ავტორის პირად გამოცდილებას (სოლჟენიცინის სიტყვებით).

სოლჟენიცინმა „არქიპელაგი გულაგი“-ს წერა დაიწყო საიდუმლოდ სსრკ-ში 1958 წელს და დაასრულა 1967 წლის 22 თებერვალს. პირველი ტომი გამოქვეყნდა პარიზში 1973 წლის დეკემბერში.
გარდაბნის აღკვეთილი

გარდაბნის აღკვეთილი — დაცული ტერიტორია გარდაბნისა და მარნეულის მუნიციპალიტეტების საზღვარზე, თბილისიდან 39 კილომეტრში, აზერბაიჯანის საზღვართან. აღკვეთილი დაარსდა 1996 წელს. მისი ფართობი 3 484 ჰექტარია.

გარდაბნის აღკვეთილი ამ ტერიტორიაზე არსებულ ტყის კორომთა შენარჩუნების, მათი მდგომარეობის გაუმჯობესებისა და იქ მობინადრე ფაუნის წარმომადგენელთა დაცვის მიზნით შეიქმნა.

ფლორა
გარდაბნის აღკვეთილის ფლორის მთავარი სიმდიდრეა ჭალის ტყეები, რომლის მთავარი ხე-მცენარეებია: ხვალო, ოფი, წნორი, მთრთოლავი ტირიფი, ჭალის მუხა, თელა და პატარა თელადუმა. ქვეტყეში იზრდება კუნელი, დატოტვილი იალღუნი, შინდანწლა და ქაცვი, ლიანებიდან გვხვდება: კატაბარდა, ღვედკეცი და სვია.

ფაუნა
გარდაბნის აღკვეთილში ხერხემლიანების, კერძოდ, თევზების 21 სახეობა, ამფიბიების 4 სახეობა, რეპტილების 4 სახეობა, ფრინველების 135 სახეობა და ძუძუმწოვრების 26 სახეობა ბინადრობს, რაც ბიომრავალფეროვნების მაღალ დონეზე მიუთითებს.
გარდაბნის დაცულ ტერიტორიაზე ჯერ კიდევ გვხვდება კეთილშობილი ირემი, რომელიც საქართველოს “წითელ ნუსხაშია” შეტანილი.

ისტორიული ძეგლები
გარდაბნის აღკვეთილი, ქვემო ქართლში მდიდარი ისტორიული წარსულის მხარეში მდებარეობს. აღკვეთილის სიახლოვეს აღმოჩენილია ენეოლითის - ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის ნამოსახლარები, გათხრილია შუა ბრინჯაოს ხანის ეპოქის სამარხები, ნაპოვნია გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკინის ეპოქის ძეგლები. გარდაბნის აღკვეთილთან ახლოს მდებარე ისტორიულ ძეგლთა შორის ყველაზე გამორჩეული უდავოდ დავით-გარეჯის სამონასტრო კომპლექსია. საუკუნეების მანძილზე დავით გარეჯის გარშემო უსიცოცხლო და უწყლო ივრის ზეგანზე მრავალი დიდი და პატარა მონასტერი გაჩნდა, ხოლო ეს ადგილები საქართველოს სულიერების კერად, მწიგნობრობის და კედლის მოხატულობის ცენტრად იქცა. დავით გარეჯის მონასტრებიდან ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი – ბერთუბანი დღეს აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე მდებარეობს. დავითის ლავრა, უდაბნო, ნათლისმცემელი, ვერანგარეჯა, ჩიჩხიტური, დოდოს რქა, თეთრი სენაკები. ეს დიდ სამონასტრო კომპლექსში შემავალი, შესანიშნავ პეიზაჟებში ჰარმონიულად ჩამჯდარი ძეგლებია, რომლებიც მრავალად იზიდავს დამთვარიებლებს და მორწმუნეებს. დავითგარეჯაში განვითარებულია ტურიზმი.
ღირსი გერასიმე

ღირსი გერასიმე იორდანელი  (გ. 475) — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე 17 მარტი [ძვ. სტ. 4 მარტი] (მართლმადიდებლური კალენდრით), ხოლო 5 მარტი (კათოლიკური კალენდრით).

ცხოვრება
წარმოშობით იორდანიის ლიკიიდან (მცირე აზია) იყო. იგი ბერად აღკვეცის შემდეგ თებაიდის (ეგვიპტე) უდაბნოში განმარტოვდა, სადაც მძოვარ მამათა მსგავსად მარტო ბალახეულით და წყლით იკვებებოდა.

მონასტრის დაარსება
დაახლოებით 450 წელს კი, პალესტინაში ჩამოვიდა და იორდანეს ნაპირას მონასტერი დააარსა. მისი მონასტერი მისსავე სიცოცხლეში განსაკუთრებული ასკეტიზმითა და უბრალოებით გამოირჩეოდა.

ღირსმა მამამ თავისი მორჩილებითა და სიწმინდით იმხელა სიმაღლეს მიაღწია, რომ ცხოველებიც კი ემორჩილებოდნენ მას. ასე მაგალითად გადმოცემის თანამად უდაბნოში მყოფ მამა გერასიმესთან მოვიდა ლომი რომელსაც თათში ხიჭვი შერჭოდა, რის გამოც ლომს სითხე ჰქონდა ჩამდგარი და გადაადგილება უჭირდა. წმინდა მამამ რა იხილა ლომის მდგომარეობა, გამოუღო ხიჭვი, ჭრილობა დაუმუშავა და თათი ტილოთი შეუხვია. მალე ლომი გამოკეთდა და მას შემდეგ წმინდა მამას აღარ შორდებოდა. ლომი ისე მოეჩვია მონასტერს, რომ იქ არსებული სახედრის მსგავსად წყლის კოკებს ეზიდებოდა.

წმინდა გერასიმე 475 წელს გარდაიცვალა, ხოლო მისმა მორჩილმა ლომმა შეიტყო რა წმინდა მამის გარდაცვალება მის საფლავს აღარ სცილდებოდა და წუხილისაგან მოკვდა.

წმინდა მამა გერასიმეს ცხოვრება აღწერა წმ. საბა განწმედილის ლავრის ხუცესმა კირილე ბესალიელმა.