iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აიკარდის სინდრომი

აიკარდის სინდრომი — ნერვული სისტემის იშვიათი თანდაყოლილი დაავადება, რა დროსაც აღინიშნება კორძიანი სხეულის დისგენეზია, ბენდის ჰეტეროტოპია და ინტრაკრანიალური კისტები. სინდრომი აღმოჩენილია მხოლოდ მდედრობითი სქესის ინდივიდებში და, შესაბამისად, მიჩნეულია, რომ ის არის -ქრომოსომასთან შეჭიდული გენეტიკური დაავადება. კლინიკური გამოვლინებები იწყება 3-6 თვის ასაკიდან და მოიცავს ეპილეფსიურ კრუნჩხვებს, მხედველობის პრობლემებსა და გონებრივ ჩამორჩენას. გარდა ამისა, აიკარდის სინდრომთან ხშირად ასოცირებულია სისხლძარღვოვანი წნულის პაპილომა. დიაგნოსტირება მოიცავს როგორც რადიოლოგიურ კვლევებს, ასევე კლინიკურ სიმპტომატიკასა და ელექტროენცეფალოგრაფიულ გამოვლინებებს.
აუტოიმუნური GFAP ასტროციტოპათია

აუტოიმუნური ასტროციტოპათია — ცენტრალური ნერვული სისტემის აუტოიმუნური დაავადება, რა დროსაც იმუნური სისტემა თავს ესხმის და აზიანებს ასტროციტებისა და ეპენდიმალური უჯრედების ცილას - გლიურ ფიბრილარულ მჟავე ცილას . კლინიკური გამოვლინებები მოიცავს (სიხშირის კლებით) თავის ტკივილს, მხედველობის პრობლემებს, მაღალ ტემპერატურას, ატაქსიას, ფსიქოზს, დისკინეზიას, დემენციასა და გულყრებს. კონტრასტულ მაგნიტურ-რეზონანსულ გამოსახულებაზე აღინიშნება ჰიპერინტენსიური ზოლები პერივენტრიკულური ზედაპირიდან რადიალურად ქერქისკენ მიმავალი. დიაგნოზის დასმა ხდება ანტი- აუტოანტისხეულების აღმოჩენით ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში.
გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 627

გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 627 მიღებულია 1989 წლის 9 იანვარს, 1988 წლის 11 დეკემბერს საერთაშორისო სასამართლოს პრეზიდენტის, ნაგენდრა სინგჰის გარდაცვალების აღნიშვნის შემდეგ. საბჭომ გადაწყვიტა, რომ საერთაშორისო სასამართლოში არსებული ვაკანტური ადგილის არჩევნები ჩატარდებოდა 1989 წლის 18 აპრილს უშიშროების საბჭოში და გაეროს გენერალური ასამბლეის 43-ე სესიაზე.

სინგჰი სასამართლოს წევრი იყო 1973 წლის 6 თებერვლიდან; იგი სასამართლოს ვიცე-პრეზიდენტის თანამდებობას იკავებდა 1976–1979 წლებში, ხოლო პრეზიდენტის პოსტს — 1985–1988 წლებში.
ცენტრალური ნეიროციტომა

ცენტრალური ნეიროციტომა — თავის ტვინის უმეტესად კეთილთვისებიანი სიმსივნე, რომელიც წარმოიქმნება გამჭვირვალე ძგიდის ნეირონული უჯრედებისგან. შესაბამისად, ისინი უმეტესად მდებარეობს ლატერალურ პარკუჭში და მიმაგრებულნი არიან გამჭვირვალე ძგიდეზე. კარგად გამოხატული საზღვრებისა და ჯანმრთელი ნერვული ქსოვილის მინიმალური ინვაზიის გამო მათი სრული ქირურგიული რეზექცია უმეტესად შესაძლებელია. დიაგნოზის დასმა უმეტესად ხდება 20-40 წლის ასაკში და არ არსებობს მიდრეკილება რომელიმე სქესის მიმართ. კლინიკური გამოვლინებები მოიცავს შიდაქალის მომატებული წნევისათვის დამახასიათებელ ისეთ სიმპტომებს, როგორიცაა თავის ტკივილი, გულყრები, ღებინება.
ზედაპირული სიდეროზი

ზედაპირული სიდეროზი — ცენტრალური ნერვული სისტემის პათოლოგიური მდგომარეობა, როდესაც ქრონიკული და ნელი ან განმეორებითი სისხლდენის გამო ჰემოგლობინის დაშლის შედეგად წარმოქმნილი ჰემოსიდერინი გროვდება თავის ტვინის მენინგეალურ გარსებზე, განსაკუთრებით - ნათხემის გარშემო. ზოგიერთ შემთხვევაში იწვევს ნერვული უჯრედების სიკვდილს, გლიოზსა და დემიელინაციურ პროცესებს. ყველაზე ხშირი კლინიკური გამოვლინებებია სმენის ორმხრივი პროგრესული დაქვეითება, ნათხემისმიერი ატაქსია, მოძრაობის პრობლემები. დიაგნოზის დასმა ხდება მაგნიტურ-რეზონანსული გამოსახულებით, რაზეც ჩანს ჰიპოინტენსიური უბნები დაგროვების ადგილებში. მკურნალობა მხოლოდ სიმპტომურია, სისხლდენის წყაროს იდენტიფიცირების შემთხვევაში კი საჭიროა მისი ქირურგიული გზით შეჩერება.
დიასტემატომიელია

დიასტემატომიელია — ცენტრალური ნერვული სისტემის თანდაყოლილი ანომალია, რა დროსაც ზურგის ტვინი გაყოფილია ორ ნაწილად ვერტიკალურად (საგიტალურად) ხრტილოვანი ან ბოჭკოვანი ძგიდით. დიასტემატომიელია განსაკუთრებით ხშირია ქალებში და კლინიკური გამოვლინებები მოიცავს სისუსტეს ქვედა კიდურებში, წელის ქვედა მიდამოს ტკივილს, სქოლიოზსა და შარდის შეუკავებლობას.

არსებობს ორი ტიპი: ტიპი 1 კლასიკური ფორმაა, რა დროსაც ზურგის ტვინის ორივე ნახევარს ცალ-ცალკე ფარავს მაგარი გარსი, ხოლო ტიპი 2 ხასიათდება კლინიკურად უფრო მსუბუქი მიმდინარეობით და ამ დროს ორივე დაფარულია ერთი და იმავე მაგარი გარსის ჩანთით. დიაგნოზის დასმისა და სკრინინგისთვის გამოიყენება ისეთი რადიოლოგიური კვლევები, როგორიცაა კომპიუტერული ტომოგრაფია და მაგნიტურ-რეზონანსული გამოსახულება.
ომბოხი

ომბოხი (ლურსმანი, სამაგრი) — მსხვილი სპეციალიზირებული ლურსმანი, რომლის დანიშნულებაა რელსების და ხის შპლების რკინიგზის ლიანდაგზე მიმაგრება.

გამოყენება
რელსების და ხის შპლების რკინიგზის ლიანდაგზე მიმაგრებისას — ეგრედ წოდებულ საომბოხე დამაგრება, რელსის ფუძე მაგრდება (მიეჭირება) შპლებზე ომბოხის ქუდით. ომბოხის ქუდსა და რელსს შორის როგორც წესი ჩაეტანება ელასტიური საფენი მყარი ლითონის ქვედი, რომელსაც გააჩნია ნახვრეტები ომბოხების ჩასარტყმელად.

სალიანდაგე ომბოხს შპალში არტყავენ ხელით ან სპეციალური მანქანებით.

სტანდარტები
პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში იყენებენ ომბოხებს, რომლებიც შეესაბამება 5812-82-ის სტანდარტს. ამ სტანდარტის შესაბამისად, ომბოხებს უნდა ქონდეთ შემდეგი ძირითადი მახასიათებლები: ზომები — 165-დან 280 მმ-მდე, მასა 0,378-დან 0,609 კგ-მდე. მასალები, რომლიდანაც დამზადებულია ასეთი ომბოხები — 380—94-ის მიხედვით მარკა 4 ან ჩვეულებრივი ხარისხის ნახშირბადშემცველი ფოლადი.

ცივი კლიმატი
ცივკლიმატიანი რაიონებისთვის ომბოხები უნდა დამზადდეს ცივი კლიმატის პირობებით გათვალისწინებული 15150—69-ის მიხედვით მითითებული მარკების მშვიდი ფოლადით (კრემნიუმის დაბალი შემცველობის ფოლადით).

სიმბოლური ომბოხი
სიმბოლური ომბოხი — როგორც წესი, დეკორატიული ნაწარმი, რომელიც წარმოადგენს პოლირებულ ომბოხს, ან აქვს სხვა სახის დაფარვა (ოქროსი, ვერცხლის და ა.შ.). სიმბოლური ომბოხზე შეიძლება მოვნიშნოთ გრავიურა სიმბოლოებით და ტექსტებით. არსებული ტრადიციების მიხედვით სიმბოლური ომბოხი ერჭობა ახალი რკინიგზის მშენებლობის დაწყებისას გამორჩეულ ადგილას, რკინიგზის მშენებლობის დამთავრებისას ან მშენებლობის მთავარი, გამორჩეული ეტაპების დამთავრებისას. ასევე სიმბოლური ომბოხი შეიძლება დამზადდეს საიუბილეო თარიღისთვის. როგორც წესი, მისი ჩარჭობის უფლება ეძლევა მთავარ პირებს.
ჰენრიეტა ტოდოროვა

ჰენრიეტა ტოდოროვა (; დაბადებული ჰენრიეტა თეოდორ ბლანკი, 25 თებერვალი 1933, სოფია – 12 აპრილი 2015, იქვე) — ბულგარელი არქეოლოგი და პროფესორი და წინაისტორიული არქეოლოგიის ერთ-ერთი წამყვანი მკვლევარი სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში. იგი მრავალი წლის განმავლობაში მუშაობდა ბულგარეთის მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიის ეროვნულ ინსტიტუტში მუზეუმთან ერთად და სპეციალიზებული იყო ნეოლითისა და ენეოლითის კვლევაში ბალკანეთის რეგიონში.

ბიოგრაფია
ჰენრიეტა ტოდოროვა დაიბადა გერმანულ-ბულგარულ ოჯახში. მისი მამა იყო თეოდორ ბლანკი, დედა — მარია სტატკოვა; ჰყავდა უმცროსი და, ელზა. 1944 წლის 9 სექტემბრის შემდეგ ბულგარეთში განვითარებული პოლიტიკური მოვლენების შედეგად მან შეიცვალა გვარი და მიიღო გვარი ტოდოროვა.

უმაღლესი განათლება დაიწყო სოფიის უნივერსიტეტში, ხოლო 1954 წელს დაამთავრა ბრატისლავაში მდებარე კომენსკის უნივერსიტეტი, სადაც სწავლობდა ისტორიასა და ფილოსოფიას. 1964 წელს ნიტრაში, სლოვაკეთის მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიის ინსტიტუტში, დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია ენეოლითური კერამიკის შესახებ თრაკიასა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ბულგარეთში.

1967 წლიდან მუშაობდა ბულგარეთის მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიის ინსტიტუტში, რომელთანაც დაკავშირებული იყო მისი მთელი შემდგომი აკადემიური კარიერა. 1978 წელს დაიცვა ჰაბილიტაცია ენეოლითის თემაზე და მიიღო ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორის ხარისხი.

სამეცნიერო საქმიანობა
ჰენრიეტა ტოდოროვას კვლევები მოიცავდა ნეოლითს, ენეოლითს და ადრეულ ბრინჯაოს ხანას სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში, ადრეულ მეტალურგიას, წინაისტორიული საზოგადოებების სოციალურ სტრუქტურებსა და კულტურულ კონტაქტებს ბალკანეთის რეგიონში.

მისი კვლევების მნიშვნელოვანი ნაწილი დაკავშირებულია ჩრდილო-აღმოსავლეთ ბულგარეთთან და შავი ზღვის დასავლეთ სანაპიროსთან. ამ კონტექსტში განსაკუთრებული ადგილი უკავია დურანკულაკის არქეოლოგიურ კომპლექსზე ჩატარებულ კვლევებს, რომლებიც ცენტრალურ მნიშვნელობას იძენენ ენეოლითური ნეკროპოლის სოციალური სტრუქტურისა და ადრეული მეტალურგიის შესწავლისთვის.

ტოდოროვა კითხულობდა ლექციებს სოფიის უნივერსიტეტში, ახალ ბულგარეთის უნივერსიტეტში და ველიკო ტირნოვოს უნივერსიტეტში, ასევე იყო მოწვეული პროფესორი ევროპულ უნივერსიტეტებში 1988–2008 წლებში.

წევრობები
ჰენრიეტა ტოდოროვა იყო ბულგარეთის მეცნიერებათა აკადემიის კორესპონდენტ-წევრი, გერმანიის არქეოლოგიური ინსტიტუტის წევრი და ბერლინის ლაიბნიცის მეცნიერებათა საზოგადოების უცხოელი წევრი.

შერჩეული ნაშრომები
კნობლოხის სინდრომი

კნობლოხის სინდრომი — აუტოსომურ-რეცესიული დაავადება, რომელიც იწვევს მხედველობის პრობლემებსა და კეფის ძვლის დეფექტს. ეს უკანასკნელი შეიძლება მოიცავდეს როგორც ენცეფალოცელეს, ისე - მენინგოცელეს, ხოლო თვალის დეფექტები - ბადურას ან/და მინისებრი სხეულის დეგენერაციას, კატარაქტას, ბადურას დისლოკაციას. გამომწვევი მიზეზია მე-17 ქრომოსომის 181 გენის მუტაცია. ის აკოდირებს ტიპის კოლაგენს, რომელიც არის ეპითელური ქსოვილის ბაზალური მემბრანების შემადგენლობაში. ასევე არსებობს კნობლოხის სინდრომი ტიპი და ტიპი , რომელთა გამომწვევი გენები ჯერჯერობით არ არის აღმოჩენილი.
მარკიაფავ-ბინამის დაავადება

მარკიაფავ-ბინამის დაავადება — ცენტრალური ნერვული სისტემის დაავადება, რომელიც გამოწვეულია ალკოჰოლიზმითა და მალნუტრიციით განპირობებული ვიტამინის დეფიციტით. დაავადების დროს აღინიშნება კორძიანი სხეულის ნეკროზი და დემიელინაცია. კლინიკური გამოვლინებები მოიცავს მოტორულ და კოგნიტურ დარღვევებს, აპრაქსიას, დემენციასა და გულყრებს. ნეკროზი უმეტესწილად იწყება კორძიანი სხეულის შუა ნაწილში (სხეული), შემდეგ კი მოიცავს წინა (მუხლი) და უკანა (სპლენიუმი) ნაწილებს. ქრონიკული ფორმისას აღინიშნება კორძიანი სხეულის ატროფია და კისტური ცვლილებები მასში. დიაგნოზის დასმა ხდება ანამნეზითა და მაგნიტურ-რეზონანსული გამოსახულების დახმარებით.
მეტაქრომატული ლეიკოდისტროფია

მეტაქრომატული ლეიკოდისტროფია — ლიზოსომური დაგროვების დაავადება, რა დროსაც გენის მუტაციის გამო სულფატიდები გროვდება ოლიგოდენდროციტებში, რაც იწვევს მათ სიკვდილს. შესაბამისად, ვითარდება დისმიელინაცია - ნერვული ბოჭკოების არასწორი მიელინაცია. გენი აკოდირებს არილსულფატაზა -ს, რომელიც ჯანმრთელ ინდივიდებში უზრუნველყოფს სულფატიდების დაშლას ცერებროზიდებად და სულფატებად. კლინიკური გამოვლინებები მოიცავს სიარულის პრობლემებს, კუნთების რიგიდობას, მხედველობის დაქვეითებას, გულყრას, დემენციას, გონებრივ ჩამორჩენას, ნეიროფსიქიატრიულ დაავადებებს.
რელსის სახერხი ჩარხი

რელსის სახერხი ჩარხი — რელსის საჭრელი სალიანდაგო ინსტრუმენტი. გამოიყენება რკინიგზის ტრანსპორტზე მშენებლობაში, რემონტში და რკინიგზის ლიანდაგის მიმდინარე შეკეთების დროს.

ისტორია
პირველი ხელით და ხერხის პირით მომუშავე რელსის სახერხი ჩარხები რუსეთის იმპერიაში გამოჩნდა საუკუნის დასაწყისში. შემდგომში რელსის სახერხ ჩარხებზე დაიწყეს ელექტროძრავების ან შიგაწვის ძრავების დაყენება. ელექტროძრავიანი რელსის სახერხი ჩარხების მასიური გამოშვება საბჭოთა კავშირში დაიწყო 1950-იანი წლების დასაწყისიდან. ევროპის ქვეყნებში და აშშ-ში გავრცელდა აბრაზიულ წრეებიანი და შიგაწვის ძრავიანი ჩარხები. საქართველოში 2000 წლიდან დაიწყო ფრანგული ფირმა -ის მიერ ნაწარმოები რელსის სახერხი ჩარხების შემოტანა და დღეისათვის ის რუსულ რელსის სახერხ ჩარხებთან ერთად ფართედაა გავრცელებული. თანდათანობით, წლების განმავლობაში, სულ უფრო იზრდება ფრანგული რელსის სახერხი ჩარხების რაოდენობა საქართველოში.

კონსტრუქცია და მუშაობის პრინციპი
რელსის სახერხი ჩარხის მუშა ორგანოები:
ხერხის პირი (უწრთობი რელსების გასაჭრელად)
მჭრელი აბრეზიული წრეები (მთლიანად ნაწრთობი რელსებისათვის)
რელსის სახერხი ჩარხი მუშაობისას მაგრდება რელსის თავზე დასამაგრებელი ხელსაწყოთი. სახერხ მექანიზმის ჩარჩოში ჩამაგრებული ხერხის პირი ძრავ-რედუქტორთან დაკავშირებული მრუდხარა-ბარბაცა მექანიზმის მოქმედებით მოძრაობს წინ და უკან, რომლის ელექტროძრავსაც აქვს სიმძლავრე 1,2 კილოვატი და იკვებება ელექტროქსელიდან ან გადასატანი ელექტროსადგურიდან. რელსზე ხერხის პირის დაწოლას უზრუნველყოფს სახერხ დანადგარზე დამაგრებული ტვირთი. სახერხ ადგილას გამაცივებელი სითხე მიეწოდება თვითდინებით ხერხზე დამაგრებულ ხერხიდან. ყველა ტიპის მთლიანად ნაწრთობი რელსების გასახერხად გამოიყენება რელსის სახერხი ჩარხები 400 მმ-ანი დიამეტრის აბრაზიული წრეებით. საჭრელი თავის შპინდელი ბრუნავს ელექტროძრავის საშუალებით სოლისებურ ღვედური გადაცემის დახმარებით.

ტექნიკური პარამეტრები
ჩარხი ხერხის პირით:
65 ტიპის უწრთობი რელსის გახერხვის დრო — 8 წუთი
65 ტიპის ნაწრთობი რელსის გახერხვის დრო — 19 წუთი
ელექტროძრავის სიმძლავრე — 1,2 კილოვატი
ჩარხის მასა — 90 კილოგრამი

ჩარხი აბრაზიული წრეებით:
მთლიანად ნაწრთობი რელსების გახერხვის დრო — 0,5—1 წუთი
ელექტროძრავის სიმძლავრე — 5,5 კილოვატი
ჩარხის მასა — 27 კილოგრამი
მზის აქტიურობა

მზის აქტიურობა — მზის ატმოსფეროს სხვადასხვა სიღრმეზე დაკვირვებული აქტიური წარმონაქმნების — ლაქების, ჩირაღდნების, ფლოკულების, ამოფრქვევების ბოჭკოების პროტუბერანცებისა და სხვა მოვლენათა ერთობლიობა. მზის აქტიურობის დასახასიათებლად შემოღებულია მთელი რიგი ინდექსები: მზის ლაქების ფარდობითი რიცხვი ანუ ვოლფის რიცხვი, ფლოკულების, ჩირაღდნების, ბოჭკოებისა და პროტუბერანცების სიკაშკაშე და ფართობი, გვირგვინის მონოქრომატული ნათების სიკაშკაშე, მზის რადიოგამოსხივების ინტენსიურობა. ლაქების, ჩირაღდნებისს და ფლოკულების ახლოს ჩანს აგრეთვე პროტუბერანცები, ბოჭკოები და გვირგვინის შეშფოთებული არეები: ყველა ამ წარმონაქმნს ერთად აქტიურ არეს უწოდებენ. იგი მზის შემოსაზღვრულ უბანში იჩენს თავს, მაგრამ მოიცავს მზის ატმოსფეროს ყველა ფენას ფოტოსფეროდან გვირგვინამდე. აქტიური არე ხასიათდება გაძლიერებული რადიო- და ულტრაიისფერი გამოსხივებით. აქტიური არეები, როგორც წესი, ეკვატორის პარალელურ ზოლებშია, მის სამხრეთით და ჩრდილოეთით. რადგან მზის აქტიურობის მოვლენათა შორის მჯიდრო კავშირია, დროის დიდ შუალედში (თვე და მეტი) მზის აქტიურობის შეფასებისათვის შეიძლება ნებისმიერი ინდექსით ვისარგებლოთ. ყველაზე ხშირად იყენებენ ვოლფის რიცხვებს. მზის აქტიურობის დონე ციკლურად იცვლება საშუალო 11-წლიანი პერთოდით (ცალკეული ციკლების ხანგრძლივობა მერყეობს 7.5 წლიდან 16 წლამდე). შეინიშნება უფრო გრძელვადიანი ცვალებადობაც, მაგალითად ე. წ საუკუნეობრივი ცვლილება, რომლის პერიოდი 80 წელზე მეტია.

მზის აქტიურობის ცვლილებით განისაზღვრება რიგი გეოფიზიკური მოვლენები, მაგალითად: მაგნიტური და იონოსფერული შეშფოთებანი, პოლარული ციალი და სხვა. მზის აქტიურობა გავლენას ახდენს ტროპოსფეროზეც — ატმოსფეროს იმ ნაწილზე, რომელიც განაპირობებს ამინდს ჩვენს პლანეტაზე, აგრეთვე ბიოსფეროზე და, მაშასადამე, ადამიანზეც, თუმცა ეს უკანასკნელი საკითხი ჯერ-ჯერობით სუსტადაა შესწავლილი.
მზის გვირგვინი

მზის გვირგვინი, მზის კორონა — მზის ატმოსფეროს ყველაზე გარე, ყველაზე გავრცობილი (მზის რამდენიმე დიამეტრის სიგრძემდე), დიდად გაიშვიათებული ფენა-სიკაშკაშით ბევრად ჩამორჩება მზის ფოტოსფეროს, ამიტომ ჩანს მხოლოდ მთვარით მზის სრული დაბნელების დროს მოვერცხლისფრო, მარგალიტისებრი ნათების სახით.

მზის გვირგვინის სტრუქტურა არაერთგვაროვანია. შიგა ნაწილში შეინიშნება რკალების, თაღებისა და სხივების მსგავსი წარმონაქმნები. აქტიური არეების თავზე ჩანს ძალიან გრძელი სხივები. მზის აქტიურობის მაქსიმუმში მზის გვირგვინის ფორმა სიმეტრიულია, მინიმუმში იგი წაგრძელებულია ეკვატორის გასწვრივ, პოლუსების თავზე კი ძალიან შესუსტებულია, სამაგიეროდ კარგად გამოიკვეთება ე. წ. პოლარულ სხივთა სისტემა. შიგა გვირგვინის სპექტრი უწყვეტია, დასერილი ემისიური ხაზებით. ყველაზე ძლიერია მწვანე 5303 , ყვითელი 5694 და წითელი 6374 ხაზები. უწყეეტი სპექტრი მიიღება ფოტოსფეროს გამოსხივების გაბნევით თავისუფალ ელექტრონებზე, რომელთა დიდი სიჩქარე აგანიერებს და უხილავს ხდის ფრაუნჰოფერის ხაზებს (ისინი ჩნდებიან მზის კიდიდან 5'-10' მანძილზე).

მზის გვირგვინის კინეტიკური ტემპერატურაა ~ 10⁶, აქტიური არეების თავზე კი რამდენიმე მლნ. გრადუსი.
ვოლფის რიცხვი

ვოლფის რიცხვი, მზის ლაქების ფარდობითი რიცხვი — მზის აქტივობის ერთ-ერთი მახასიათებელი. განისაზღვრება მზის ლაქებისა და მათი ჯგუფების რიცხვით. შემოიღო შვეიცარიელმა ასტრონომმა რ. ვოლფმა საუკუნეში. მისი სიდიდე რეგულარულად ისანზღვრება 1749 წლიდან, ქვეყნდება — 1849 წლიდან. არსებობს კორელაცია მზის რიცხვებსა და რიგ გეოფიზიკურ მოვლენებს შორის.

ვოლფის რიცხვი გამოითვლება ფორმულით:

 = (+10),

სადაც  — დამზერილი ლაქების რაოდენობაა,  — დამზერილ ლაქთა ჯგუფის რაოდენობა,  — ნორმირებული კოეფიციენტი.

ნორმირებული კოეფიციენტები გამოითვლება თითოეული დამკვირვებლისა და ტელესკოპისთვის დამოუკიდებლად, რაც საშუალებას იძლევა სხვადასხვა დამკვირვებლის მიერ მიღებული ვოლფის რიცხვი გახდეს საერთო გამოყენების. საერთაშორისო სისტემა იყენებს ვოლფის რიცხვებს, რომელთა გამოქვეყნებაც ციურიხის ობსერვატორიამ 1849 წელს დაიწყო, რომელთა კოეფიციენტი 1-ის ტოლია. ამჟამად, ბელგიაში მზის გავლენის მონაცემთა ანალიზის ცენტრი აწარმოებს მზის ლაქებზე ყველა დაკვირვების შეჯამებას და ვოლფის ყოველთვიური და წლიური საშუალო რიცხვების განსაზღვრას. ასევე არსებობს ვოლფის რიცხვების სერიები, რომლებიც რეკონსტრუირებულია 1849 წლამდე პერიოდის არაპირდაპირი მონაცემებიდან.

შვეიცარელმა ასტრონომმა მ. ვალდმაიერმა მიიღო შემდეგი ემპირიული დამოკიდებულება ვოლფის რიცხვის საშუალო წლიურ მნიშვნელობებსა და მზის ლაქის მთლიან ფართობს შორის:

 = 16.7 \; ,

სადაც არის მზის ლაქის ფართობი ნახევარსფეროს მემილიონოდებში.
პაულ კერესი

პაულ კერესი (; დ. 7 იანვარი, 1916, ნარვა — გ. 5 ივნისი, 1975, ჰელსინკი) — ესტონელი და საბჭოთა მოჭადრაკე, დიდოსტატი, მსოფლიოს ერთ-ერთი უძლიერესი მოთამაშე საუკუნის შუა ხანებში. მას ხშირად მოიხსენიებენ როგორც „ჭადრაკის პრინცს“ და „მარადიულ მეორეს“, რადგან ზედიზედ ოთხჯერ დაიკავა მეორე ადგილი მსოფლიოს ჩემპიონობის პრეტენდენტთა ტურნირებში.

ბიოგრაფია
პაულ კერესი დაიბადა ნარვაში, ხელოსნის ოჯახში. ჭადრაკით ბავშვობიდან დაინტერესდა და უკვე 1930-იანი წლების შუა ხანებში ესტონეთის წამყვან მოჭადრაკედ იქცა. 1935 წელს წარმატებით იასპარეზა ვარშავის საჭადრაკო ოლიმპიადაზე, რამაც მას საერთაშორისო აღიარება მოუტანა. კერესი აქტიურად ასპარეზობდა უმაღლეს დონეზე 1938 წლიდან 1970-იანი წლების დასაწყისამდე და თითქმის ოთხი ათწლეულის განმავლობაში რჩებოდა მსოფლიოს ელიტაში.

ავრო-ტურნირი და ომამდელი პერიოდი
1938 წელს კერესმა უდიდეს წარმატებას მიაღწია — მან – ადგილები გაიყო რუბენ ფაინთან ერთად ავრო-ტურნირში (ნიდერლანდები). ტურნირში მონაწილეობდნენ მსოფლიოს მოქმედი ჩემპიონი ალექსანდრე ალიოხინი და ყოფილი ჩემპიონები ხოსე რაულ კაპაბლანკა, ემანუილ ლასკერი და მაქს ეივე. ამ შედეგმა კერესი მსოფლიოს ჩემპიონობის მატჩის ერთ-ერთ მთავარ კანდიდატად აქცია, თუმცა მეორე მსოფლიო ომმა შესაძლო ჩემპიონატის მატჩი ჩაშალა.

მსოფლიო ჩემპიონობის პრეტენდენტი
მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ კერესი რეგულარულად მონაწილეობდა მსოფლიოს ჩემპიონობის ციკლში. მან ოთხჯერ ზედიზედ მეორე ადგილი დაიკავა პრეტენდენტთა ტურნირებში (1953, 1956, 1959, 1962), რის გამოც დამკვიდრდა მეტსახელი „მარადიული მეორე“.

სსრკ-ის ჩემპიონატები
კერესი სამგზის გახდა სსრკ-ის ჩემპიონი — 1947, 1950 და 1951 წლებში. საბჭოთა ჩემპიონატებში იგი გამოირჩეოდა სტაბილური შედეგებით და თითქმის ყოველთვის იკავებდა საპრიზო ადგილებს.

გუნდური ასპარეზობა
კერესმა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა გუნდურ ჩემპიონატებში:

ესტონეთის სახელით — 1940 წლამდე ოთხჯერ ითამაშა საჭადრაკო ოლიმპიადაზე;
სსრკ-ის ნაკრებში — შვიდჯერ მიიღო მონაწილეობა საჭადრაკო ოლიმპიადებზე და შვიდჯერვე გახდა ოქროს მედლის მფლობელი გუნდურ ჩათვლაში.

ტურნირები და შედეგები
კერესმა მონაწილეობა მიიღო დაახლოებით 60-ზე მეტ საერთაშორისო ტურნირში, რომელთაგან დაახლოებით 30-ში პირველი ადგილი დაიკავა. მისი კარიერის განმავლობაში მან არაერთხელ დაამარცხა მსოფლიოს ჩემპიონები და წამყვანი დიდოსტატები.

საჭადრაკო თეორია და კომპოზიცია
პაულ კერესი მრავალმხრივი ნიჭის მქონე მოჭადრაკე იყო. მან მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა საჭადრაკო თეორიაში:

გამოქვეყნებული აქვს რამდენიმე ათეული ეტიუდი და ამოცანა;
მისი სახელი უკავშირდება დებიუტების ვარიანტებს ესპანურ პარტიაში, სიცილიურ და ფრანგულ დაცვებში;
ის არის არაერთი წიგნისა და სახელმძღვანელოს ავტორი.

გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
პაულ კერესი გარდაიცვალა 1975 წლის 5 ივნისს ჰელსინკში, დაკრძალულია ტალინში.
კერესი განსაკუთრებულად პოპულარულია ესტონეთში. დამოუკიდებელმა ესტონეთმა მისი პორტრეტი გამოსახა 5-კრონიან ბანკნოტზე.
ჰერმან მატისონი

ჰერმან მატისონი (; დ. 28 დეკემბერი, 1894, რიგა — გ. 16 ნოემბერი, 1932, რიგა) — ლატვიელი მოჭადრაკე და საჭადრაკო კომპოზიტორი. საუკუნის 1920-იანი და 1930-იანი წლების დასაწყისის ერთ-ერთი წამყვანი ევროპელი მოთამაშე. მსოფლიო ჩემპიონი მოყვარულთა შორის (1924).

ბიოგრაფია
ჰერმან მატისონი დაიბადა 1894 წელს რიგაში. იგი ადრეული ასაკიდანვე გამოირჩეოდა როგორც ძლიერი ანალიტიკოსი და პრაქტიკოსი მოთამაშე. მისი მოღვაწეობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული ლატვიის საჭადრაკო სკოლის ჩამოყალიბებასა და განვითარებასთან. მატისონი ნაადრევად, 37 წლის ასაკში გარდაიცვალა ტუბერკულოზით. დაკრძალულია რიგის ტყის სასაფლაოზე.

სპორტული კარიერა
მატისონის სპორტული მიღწევებიდან უმთავრესია 1924 წელს მოპოვებული ლატვიის პირველი საჭადრაკო ჩემპიონატის გამარჯვებულის ტიტული. იმავე წელს პარიზში გამართულ მსოფლიო მოყვარულთა საჭადრაკო ჩემპიონატზე (არაოფიციალური ოლიმპიადის ფარგლებში) მან მოიპოვა პირველი ადგილი და მსოფლიო ჩემპიონის ტიტული მოყვარულთა შორის. იგი აქტიურად მონაწილეობდა და წარმატებით იასპარეზა იმდროინდელ მნიშვნელოვან საერთაშორისო ტურნირებში, მათ შორის დებრეცენი (1925), ბუდაპეშტი (1926) და კარლოვი-ვარი (1929).

1931 წლის საჭადრაკო ოლიმპიადა
მატისონის კარიერის ერთ-ერთ უდიდეს წარმატებად მიიჩნევა 1931 წლის მსოფლიო საჭადრაკო ოლიმპიადა პრაღაში. ლატვიის ნაკრების პირველ დაფაზე თამაშისას მან დაამარცხა მოქმედი მსოფლიო ჩემპიონი ალექსანდრე ალიოხინი და ლეგენდარული დიდოსტატი აკიბა რუბინშტეინი, რამაც მისი საერთაშორისო აღიარება გამოიწვია.

საჭადრაკო კომპოზიცია
ჰერმან მატისონი აღიარებულია საუკუნის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ეტიუდისტად. 1921 წლიდან მან შექმნა 60-ზე მეტი ეტიუდი და საჭადრაკო ამოცანა. მისი კომპოზიციები გამოირჩევა იდეის სისუფთავით, ეკონომიურობით და ორიგინალური ფინიშით.
რელსის საბურღი ჩარხი

რელსის საბურღი ჩარხი — რელსებზე საპირაპირე ჭანჭიკებისათვის ნახვრეტების გასაკეთებელი სალიანდაგო ინსტრუმენტი. გამოიყენება რკინიგზის ტრანსპორტზე მშენებლობისათვის, რემონტისათვის და რკინიგზის ლიანდაგის მიმდინარე შეკეთებისათვის.

ისტორია
პირველი ხელით რელსის საბურღი ჩარხები გამოჩნდა საუკუნის ბოლოს. შემდგომში რელსის საბურღი ჩარხები აღჭურვილი იყო ელექტროძრავებით და შიგაწვის ძრავებით. საბჭოთა კავშირის რკინიგზებისათვის ელექტრული რელსის საბურღი ჩარხებით მომარაგება დაიწყო 1950-იანი წლების დასაწყისში. ევროპის ქვეყნებში და აშშ-ში გავრცელდა შიგაწვის ძრავიანი რელსის საბურღი ჩარხები. საქართველოში 2000 წლიდან დაიწყო ფრანგული ფირმა -ის მიერ ნაწარმოები რელსის საბურღი ჩარხების შემოტანა და დღეისათვის ის რუსულ რელსის საბურღ ჩარხებთან ერთად ფართედაა გავრცელებული. თანდათანობით, წლების განმავლობაში, სულ უფრო იზრდება ფრანგული რელსის საბურღი ჩარხების რაოდენობა საქართველოში.

კონსტრუქცია და მუშაობის პრინციპი
უწრთობი რელსის ყელში ნახვრეტების გასაკეთებლად რელსის საბურღი ჩარხი მაგრდება რელსის ფუძეზე სპეციალური შაბლონის დახმარებით. ბურღი მაგრდება ინსტრუმენტის კონუსზე, რომელიც საშუალებას იძლევა გამოყენებული იქნას სხვადასხვა დიამეტრის ბურღები. ასეთი რელსის საბურღი ჩარხები კომპლექტირდება სპეციალური გადამყვანი მილისებით ცილინდრული და კონიკური დაბოლოების ინსტრუმენტების გამოყენების შესაძლებლობისთვის. ოპერატორის მოხერხებულობისთვის, ასევე მოსამზადებელი და გახვრეტის დროის შესამცირებლად ჩარხს გააჩნია ავტომატური მიწოდება, გაბურღვის დამთავრების შემდეგ გამორთვა და ბურღის დაჩქარებული უკანსვლა. კომპაქტურ რელსის საბურღ ჩარხებში იყენებენ საპოხ-გამაგრილებელ სითხეს, რომელიც ჭურჭლიდან გაბურღვის ადგილას მიეწოდება მცირე წნევით, რომელშიც წნევა გადაიცემა ხელის წყლის ტუმბოთი.

ნაწრთობ და ლეგირილებულ რელსებზე ნახვრეტების გაბურღვისათვის გამოიყენება ელექტროძრავიანი რელსის საბურღი ჩარხები სიმძლავრით 1,7 კილოვატი, რომლებსაც გააჩნიათ გაძლიერებული ჩარჩო, რომელზეც მდებარეობენ მიმწოდებელი მექანიზმი და ძრავ-რედუქტორი.

ტექნიკური პარამეტრები
50, 65 75 ტიპის თერმონაწრთობი (, 1, 2) და არათერმონაწრთობი რელსების საბურღი ჩარხი:
ამძრავი — ბენზინის შიგაწვის ძრავი;
სიმძლავრე — 6,5 ცხ.ძალა;
ბურღის მაქსიმალური დიამეტრი – 36 მმ;
შპინდელის მაქსიმალური ბიჯი – 38 მმ;
34—36 მმ-ანი დიამეტრების ნახვრეტის გაბურღვის დრო:
არაუმეტესი – 100 წამი;
ჩარხის მასა — 55 კილოგრამი.

კომპაქტური შიგაწვის ძრავიანი რელსის საბურღი ჩარხი და საპოხ-გამაგრილებელი სითხის მიმწოდებელი სისტემით:
შიგაწვის ძრავის სიმძლავრე — 1,5 კილოვატი;
ინსტრუმენტი – წრიული ფრეზები მყარშენადნობიანი ფირფიტებით;
34—36 მმ-ანი დიამეტრების ნახვრეტის გაბურღვის დრო:
არაუმეტესი — 60 წამი;
ინსტრუმენტის დამაგრება – (19,05 მმ);
ჩარხის მასა — 19 კილოგრამი;
შპლების გამრეკი

შპლების გამრეკი — ხისა და რკინა-ბეტონის შპლების მონიშნულ ადგილებზე გადასარეკი სალიანდაგო ინსტრუმენტი. გამოიყენება რკინიგზის ტრანსპორტზე უპირატესად ახალი რკინიგზის ლიანდაგის მშენებლობის დროს.

კონსტრუქცია და მუშაობის პრინციპი
შპლების გამრეკს აქვს ჰიდრავლიკური ხელის მამოძრავებელი. კორპუსში კვადრატული გამჭოლი ხვრელის გავლით გადის დამჭერი, რომელიც კორპუსში გამონაზარდთან ერთად ქმნის სამაგრს და რომელიც ემსახურება შპლების გამრეკს რელსის ფუძესთან მიმაგრებაში. შპლების გამრეკის კორპუსის ქვედა ნაწილში მდებარეობს ჰიდროცილინდრი, რომლის დგუშთან და ღეროსთან მყარად შეერთებულია შპალზე დაყრდნობილი ბიძგის მიმცემი თათი. შპლების გადაადგილება ხდება დგუშის მუშა სვლის დროს. ღეროს დაბრუნებას თავდაპირველ მდგომარეობაში ახორციელებს ორი ზამბარა. ბიძგის მიმცემი თათი გადაადგილდება თავდაპირველ მდგომარეობაში ფიქსატორის დახმარებით.

ტექნიკური პარამეტრები
ორი შპლის გამრეკის საშუალებით 75—100 მმ-ით შპლის გადარეკვის დრო შეადგენს 40—60 წამს. ინსტრუმენტის მასაა 14,2 კილოგრამი.

განვითარების პერსპექტივები
ლიანდაგის აწევითი და საშუალო რემონტის დროს პერსპექტიულია შპლების მონიშნულ ადგილებზე დაყენებისათვის (ეპიურის მიხედვით) საჭირო მანქანების გამოყენება.