iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ვანთის სამაროვანი

ვანთის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვანთაში. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის მეორე და პირველი ათასწლეულის მიჯნით. დაზიანდა ინდივიდუალური სახლების მშენებლობის დროს. ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ შემთხვევით მოპოვებულია ბრინჯაოს მახვილები, შუბის პირები და სხვადასხვა სახის სამკაულები.

არქეოლოგიური მასალა დაცულია თელავის ისტორიულ მუზეუმში. ძეგლზე არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი: კ. ფიცხელაური).
კურდღელაურის წმინდა სტეფანეს ეკლესია

კურდღელაურის წმინდა სტეფანეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ კურდღელაურის ჩრდილოეთ განაპირას, თარიღდება შუა საუკუნეებით.

ძეგლი მცირე ზომის, რიყის ქვით ნაგები, დარბაზული ეკლესიაა, ერთადერთი შესასვლელით დასავლეთიდან აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია.

2005 წელს, სოფლის ადგილობრივმა მაცხოვრებელმა მ. ბედიანიძემ არქიტექტურულ ძეგლს სარეაბილიტაციო სამუშაოები ჩაუტარა და ეკლესია კრამიტით გადახურა.
ვარდისუბნის ნაეკლესიარები

ვარდისუბნის ნაეკლესიარები — არქიტექტურული ძეგლები სოფელ ვარდისუბანში, სამხრეთითა და სამხრეთ-აღმოსავლეთით.

პირველი ნაეკლესიარი
შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთ კედლის ნაგლეჯი. დანარჩენი კედლები მიწის პირამდეა დანგრეული. ეკლესია ნაგები იყო რიყის ქვითა და კირის ხსნარით.

მეორე ნაეკლესიარი
არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფლის სამხრეთით, ვენახებში. ამჟამად შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთ კედლის ფრაგმენტი, რომელიც რიყის ქვითა და კირის ხსნარითაა ნაგები.

მესამე ნაეკლესიარი
არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფლის სამხრეთით, 5-6 კილომეტრზე, ტყეში. შემორჩენილია მხოლოდ აღმოსავლეთ კედლის მცირე ნაწილი. გეგმა არ იკითხება. ეკლესია ნაგები ყოფილა რიყის ქვით.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ჭ. ამირეჯიბის 11)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ჭაბუა ამირეჯიბის ქუჩაზე (№ 11). თარიღდება საუკუნის მიწურულით.

სახლი ერთსართულიანია აგურის შენობა გრძივი ფასადით ქუჩაზე გამოდის. ფასადი ხუთი ღობით რიტმულად არის დანაწევრებული. ფასადის ცენტრში სადარბაზოს ლითონისცხაურიანი, ხის კარია მოთავსებული რომლის აქეთ-იქით ორ-ორი სარკმელია. კარის თავზე ლითონის ორკალთა მარკიზია, კარიც და სარკმელებიც მშვილდისებრთაღოვანია. სარკმლის თავზე დეკორატიული ზღუდარებია გამოყვანილი. სახლს კბილანისებრი ფრიზი მიუყვება, რომლის თავზე მართხუთხა ნიშებით დანაწევრებული ჰარაპეტია. გვერდითი ფასადები აგურისაა და რიყის ქვის შერეული წყობით არის ნაშენი, ეზოს მხარეს ადრე არსებული, ხის აივანია ამოშენებული. შენობა გადახურულია თუნუქით.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (თეიმურაზ ბაგრატიონის 10)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს თეიმურაზ ბაგრატიონის ქუჩაზე (№ 10). თარიღდება საუკუნის ნახევრით.

სახლი ერთსართულიანია, მაღალი ნახევარსარდაფით. ნაშენია ქართული აგურით, შემორჩენილია აივნის ხის დორიული სვეტები და ჭვირული მოაჯირი - თელავური ნახატით. სახლის სარდაფი თაღოვანია, დაყრდნობილია აგურის ოთხკუთხა სვეტებზე. სახლს, ქუჩის მხრიდან,შერეული წყობით ნაშენი ზღუდე-გალავანი საზღვრავს, რომლის ცენტრალურ ნაწილში, აგურის შეისრულ თაღში, ხის ალაყაფის კარია ჩამოსხმული.
ვანთის სამარხი

ვანთის სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვანთის ჩრდილოეთ განაპირას, ღრუ ტყედ წოდებულ ადგილში. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის - საუკუნეებით. აღმოჩნდა 1972 წელს ალაზნის სარწყავი არხის გაჭრის დროს. ძეგლი თელავის სახელმწიფო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმის თანამშრომლებთან ერთად, შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფირცხელაური).

ორმოსამარხი ოთხკუთხაა (21,6 მ), დამხრობილია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. მიცვალებული ესვენა მარჯვენა გვერდზე, კიდურებ მოხრილი, თავით ჩრდილო-დასავლეთისკენ. სამარხში აღმოჩენილია ქვიშანარევი 15 ჭურჭელი (დერგი, ქილა, კოჭები, ბადია). ინვენტარი დამზადებულია სამეთუნეო მორგვზე, კეცი უმეტესად რუხი ფერისაა, შავზედაოირიანი, შავსარჩულიანი, შემკულია კონცენტრული ხაზებით. ორ კონცენტრულ ხაზს შორის მოქცეულია კლაკნილი ხაზი. მხარზე და ძირის კიდეზე ირიბი ნაჭდევებია. დადასტურდა ბრინჯაოს იარაღი (კახური ტიპის შედგენილტარიანი სატევარი, მასრაშეკრული შუბის პირი - მასრაზე რელიეფური ორი სალტით, ბრინჯაოს ფურცლისგან დამზადებული მრგვალი ფარი) და სამკაულები : საკიდიმ სამბარისებრი ხვია, ოთხწახნაგა მძივი, ბოლოებგახსნილი ბეჭედი, სარდიონის ექვსწახნაგა მძივი და ცალმხრივ გახვრეტილი მძივები. მასალა ინახება თელავის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.
შალაურის წმინდა კვირიკეს ეკლესია

შალაურის წმინდა კვირიკეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ შალაურის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ტყეში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. დაზიანებულია: ჩაქცეულია კამარის სამხრეთ ნახევარი, მორღვეულია სამხრეთ კედლის ზედა ნაწილი და საპირე წყობა, სახურავის კალთების შემორჩენილ ნაწილებს საბურავი ჩამოშლილი აქვს და ზედ მცენარეულობაა ამოსული, ჩამოშლილია ლავგარდანიც. შესასვლელი დასავლეთითაა კარი თაღოვანია. გამოყვანილია კვადრატული აგურით აღმოსავლეთით ღრმა, გაბრტყელებული ნახევარწრის მოყვანილობის აფსიდია, რომლის ცენტრში ოთხკუთხა, პარალელურწირთხლებიანი სარკმლის გაჭრილი. ერთი, ოთხკუთხა სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა. აფსიდში, სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია ქვის ტრაპეზი. აფსიდი კონქითაა გადახურული. კონქის თაღი ნახევარწრიულია. მსგავსი მოხაზულობის იყო კამარაც.
ლალისყურის ანტონის ჯვრის ეკლესია

ლალისყურის ანტონის ჯვრის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ლალისყურის დასავლეთით, ორიოდე კილომეტრზე, მთის წვერზე. თარიღდება გარდამავალი ხანით.

ეკლესია ორნავიანია. გეგმით სწორკუთხა. ნაგებია ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია. ეკლესიის ინტერიერი დიდ სიმაღლეზე ამოვსებულია კედლებიდან ჩამონათალი ქვით.

ჩრდილოეთ ნავის აღმოსავლეთ ბოლოში გეგმით სწორკუთხა, უაფსიდო სათავსია, რომელსაც ნავი ვიწრო კარით უკავშირდება.
ვარდისუბნის ნათლისმცემლის ეკლესია

ვარდისუბნის ნათლისმცემლის ეკლესია — არქიტექტურლი ძეგლი, დგას სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთით სამიოდე კილომეტრზე, ფოთლოვან ტყეში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. დასავლეთიდან ეკვრის თანადროული. გეგმით თითქმის კვადრატულია კარიბჭე, რომელიც ეკლესიასთან შედარებით, რამდენადმე ვიწროა და დაბალი. ორივე ნაგებობა რიყის ქვითაა ნაშენი. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: ჩამოშლილია ეკლესიისა და კარიბჭის სახურავის საფარი, ალაგ-ალაგ, ლავგარდანი და კედლების ზედა ნაწილები, ეკლესიის სამხრეთ კედელზე მიყრდობილია ცაცხვის ხე, რის გამოც საპირე წყობის ქვების მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩამოცვენილია. შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან და დასავლეთიდან კარიბჭიდან აქვს. ორივე კარი, ხის ძელებით, თარაზულად ყოფილა გადახურული. იკლესიის შიდა სივრცე შემაღლებული პროპორციებითაა გადაწყვეტილი. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ცენტრში ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის გვერდებზე, სხვადასხვა დონეზე, ორ-ორი, მცირე, სწორკუთხა ნიშაა საკურთხევლის სარკმლის გარდა, თითო, მსგავსი სარკმელი ჩრდილოეთ, სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშიცაა. მათგან ჩრდილოეთ და სამხრეთ სარკმელებში შესაბამისი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილშია მოწყობილი, დასავლეთისა კი, კედლის ღერძზე, ზედა ნაწილში. აფსიდის მხარეები დასრულებულია ნათალი ქვის, თაროსებრი იმპოსტებით, რომლებსაც ნახევარწრიული ფორმის, სატრიუმფო თაღი ეყრდნიბა. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. გრძივ კედლებზე თითო, ერთსაფეხურიანი პილასტრია, რომლებიც შესაბამისს კედლებს, თანაბარ ნაწილებად ყოფს. კარიბჭეში შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი შეისრულთაღოვანია. კარის ზემოთ პატარა, სწორკუთხა სარკმელია, რომელიც შიგნიდან გარეთკენ მაღლდება. შიგნით, ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში, მოწყობილია თითო, განიერი და მაღალი, შეისრულთაღოვანი ნიშა. კარიბჭის აჭმოსავლეთ კედელში გამოყვანილია მაღალი, შეისრულთაღოვანი ნიშა. კარიბჭის აღმოსავლეთ კედელში გამოყვანილია მაღალი, შეისრულთაღოვანი არე, რომელშიც ეკლესიის დასავლეთ შესასვლელია მოქცეული. შიგნით კარიბჭეს ცილინდრული კამარა ხურავს, რომლის ღერძი ეკლესიის გრძივ ღერძს ემთხვევა.

ეკლესიის კედლები დასრულებულია აგურის სამსაფეხუროვანი ლავგარდნით. ლავგარდნის თითოეული საფეხური აგურის ორ-ორი რიგისგან შედგება. ქვედა რიგში აგური კუთხურადაა დაწყობილი, ზედაში მიჯრით. კარიბჭის ლავგარდანი ორსაფეხურიანია. ორივე რიგში აგურები მიჯრითაა ნაწყობი.
თამარ მეფის ნატახტარი

თამარ მეფის ნატახტარი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ლალისყურის აღმოსავლეთით, მაღალი ბორცვის წვერზე. შემორჩენილია მხოლოდ ქვაყრილის სახით. აქა-იქა კედლის ფრაგმენტებიცაა. ძეგლი ნაგები იყო ქვიშაქვით კირის ხსნარზე. შენობის დანიშნულება გაურკვევლია. ადგილობრივი მოსახლეობა უწოდებს „თამარ მეფის ნატახტარს“.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ჭ. ამირეჯიბის 12)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ჭაბუა ამირეჯიბის ქუჩაზე (№ 12). თარიღდება საუკუნის ბოლო- საუკუნის დასაწყისით.

სახლი ერთსართულიანია ნაგებია აგურით ძირითადი გეგმარებით იგი ოროთახიანია. ეზოს მხარეს მიშენებული დამატებითი სათავსები. სახლს აქვს მაღალი სარდაფი. ქუჩის მხარეს შენობა ორი სწორკუთხა სარკმლით და სადარბაზოს კარის ღობით გამოდის, ფასადი აგურის წყობით. საინტერესოდ არის დეკორირებული საპირეები, ზღუდარები, ლავგარდანი და პარაპეტი აგურის დეკორატიული პროფილებით არის გამოყვანილი სადარბაზოს კარი ხის არის, კვეთილი მარკიზი ლითონისაა დეკორატიული კონსოლებით. კარი უერთდება აივანს, რომელიც ხის ჭვირული მოტივებით არის შემკული, განსაკუთრებულად მდიდრულია აფრების ნახატი. გადახურვა კრამიტისა.
რუისპირის წმინდა თევდორეს ეკლესია

რუისპირის წმინდა თევდორეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ რუისპირის ჩრდილოეთ განაპირას, სასაფლაოზე თარიღდება საუკუნით.

ძეგლი სამეკლესიიანი ბაზილიკაა. ნაგებობის გეგმის გარეგანი აბრისი აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით ოდნავ წაგრძელებული სწორკუთხედია, რომელშიც მოქცეულია გვერდიგვერდ განლაგებული, ყრუ კედლებით გამიჯნული, სამი, წაგრძელებული სადგომი, რომლებიც თითო კარით უკავშირდება ერთმანეთს. სამივე აფსიდიანია და დამოუკიდებელ ეკლესიებს წარმოადგენს. შუა სადგომი, დანარჩენ ორზე, რამდენადმე უფრო განიერია და ისევე როგორც სამხრეთ, შენობის მთელ სიგრძეზეა გაყოლებული. ჩრდილოეთისა — გაცილებით მოკლეა. აღმოსავლეთიდან მას ეკვრის მოგრძო, გეგმით სწორკუთხა სათავსი, რომელიც მხოლოდ მთავარ ეკლესიას უკავშირდება.

ეკლესია ძლიერ არის დაზიანებული. გადარჩენილია მხოლოდ მთავარი ეკლესია, მაგრამ მასაც კამარისა და კონქის დიდი ნაწილი ჩამოშლილი აქვს. გვერდითი ეკლესიებიდან მხოლოდ მცირე ნაწილებია შემორჩენილი. მიუხედავად ამისა, მათი თავდაპირველი ფორმების აღდგენა მაინც ხერხდება. ეკლესია დიდი ზომის რიყის ქვის სწორი რიგებით, საგულდაგულოდაა ნაგები აფსიდის კუთხეების და პილასტრების დამაგვირგვინებელი იმპოსტები შირიმისაა. მათი პროფილი ერთნაირია — თარო და ირიბად ჩამოკვეთილი სიბრტყე. იმავე მასალის და პროფილის იყო კამარის ერთადერთი, საბჯენი თაღის კონსოლებიც. შიგნით კედლების ზედაპირი ჯერ ბათქაშითაა გასწორებული, ხოლო შემდგომ შელესილია. მთავარი ეკლესია შემაღლებული პროპორციებისაა.

აღმოსავლეთით, ნალისებრი აფსიდის ცენტრში, მაღალი, თაღოვანი სარკმელია მოწყობილი, ჩრდილოეთ გვერდში კი მცირე კვადრატული ნიშა. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, მთავარ ეკლესიას გრძივ კედლებში, ერთმანეთის მოპირდაპირედ განლაგებული, კიდევ ოთხი, ნალისებრთაღოვანი სარკმელი აშუქებდა. გრძივი კედლები დამუშავებულია სამ-სამი, არათანაბარი სიგანის, ყრუ თაღით, რომელთა შორის დასავლეთისა ბევრად განიერია დანარჩენებზე თაღები პილასტრებზეა გადაყვანილი, ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ თაღში ჩრდილოეთ სადგომში გასასვლელი, სწორკუთხა კარია, რომელიც მთლიანი ქვის ზღუდრითაა გადახურული, სადგომის მხრიდან კი თაღოვანია. თვით სადგომი უაფსიდოა. განათებული იყო აღმოსავლეთ კედლის შუაში გაჭრილი სარკმლით, რომელიც იატაკის დონიდან, დაახლოებით 1 მეტრ სიმაღლეზეა. სათავსი გადახურული იყო ერთიანი კამარით. სამხრეთ ეკლესიის აფსიდისგან მხოლოდ ნაშთიღაა შემორჩენილი, გაურკვეველია სამხრეთ კედლის აღნაგობაც.

ეკლესიის სივრცეს პილასტრების ორი წყვილი და მათზე გადაყვანილი თაღები სამ ნაწილად ყოფდა, რომელთა შორის დასავლეთით მდებარე, დანარჩენ ორზე, ოდნავ უფრო გრძელია. ჩრდილოეთ ეკლესიის მცირე ზომისაა — სამხრეთისაზე თითქმის ორჯერ მოკლე. სამაღლით იგივეა, მაგრამ ოდნავ უფრო ვიწროა. აფსიდი ნალისებრი მოხაზულობისაა — უსარკმლო. სათავსი გადახურული იყო დამრეცი კამარით, რომლის ქუსლის წყობა მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელზეა შერჩენილი. ჰქონდა თუ არა ჩრდილოეთ ეკლესიას დამოუკიდებელი შესასვლელი ჩრდილოეთიდან, კედლის დაზიანების გამო გაურკვეველია.
ვანთის სამების ეკლესია

ვანთის სამების ეკლესია, ჩიტიკას საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვანთის სამხრეთით, 1,5 კილომეტრზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (42,8 მ). ნაგებია მოზრდილი ზომის, ნატეხი ქვითა და რიყის ქვით, რომელთა წყობა ქაოსურია.

ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი ნალისებრი თაღითაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნალისებრი, ღრმა აფსიდია, რომლის ცენტრში მცირე, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით და სამხრეთით მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა. ქვემოთ კი, კედელზე, კუბური ფორმის ტრაპეზია მიდგმული. დარბაზი გადახურულია ქარგილზე სხმული, ნახევარცილინდრული ჯამარით. ინტერიერი შელესილია და შეთეთრებულია.

2012 წელს სოფლის მკვიდრმა, მ. ქევხიშვილმა, ეკლესია დაუდევრად გაარემონტა: აღადგინეს კამარის დასავლეთ ნახევარი, ჩამოშლილი საპირე წყობა და შენობა ღარისებრი კამარით გადახურეს.
ვარდისუბნის ორმოსამარხი

ვარდისუბნის ორმოსამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობდა სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთით, თელავ-თბილისის ავტომაგისტრალის მარცხენა მხარეს, საბერეებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნებოდა ადრინდელ ელინისტურ ხანას. განადგურდა მიწის სამუშაოების დროს.

სამარხეულ ინვენტარს შეადგენდა ბრინჯაოს თავგახსნილი, გველის თავის გამოსახულების მქონე, ბოლოებშესქელებული, ოთხი სამაჯური. წრიულად ღერომორკალული, ოვალური მოყვანილობის, ბრტყელი, ფარაკიანი ოთხი ბეჭედი, კონუსური, დაფანჯრულკორპუსიანი ზარაკი: პასტის სფერული, გვერდამოღარული მძივები და მოგრძო, კანელურებიანი მძივსაკიდები: რკინის სასხლავი დანა, ნამგალი, მახვილის ტარი; ორი წმინდად განლექილი კეცის მქონე დოქი, მათგან ერთი მოჩალისფროდაა გამომწვარი, მეორე შეღებილია წერნაქით. იმავე მასალისაა ჯამი, რომელსაც შიგნით გადახრილი კიდე და ბრცყელი, უქუსლო პირი აქვს. სამარხეული ინვენტარი ინახება ქალაქ თელავის ისტორიულ მუზეუმში.
შალაურის წმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია

შალაურის წმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთით, 500-იოდე მეტრის მანძილზე, სვინაანთხევის მარჯვენა ნაპირზე, ძველ სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია მცირე ზომის, დარბაზული ტიპის სამლოცველოა. ნაშენია ძირითადად, რიყის ქვით, რომლებიც დაწყობილია წესიერ, სწორხაზოვნად გამავალ რიგებად. წყობაში, ალაგ-ალაგ, ლოდებშიცაა ჩართული. თითქმის მთლიანად დანგრეული ეკლესიიდან შემორჩენილი იყო სამხრეთ კედელი და თითქმის იმავე სიმაღლეზე, განივი კედლების სამხრეთ ნახევარი. სამხრეთ კედელში შესასვლელია გაჭრილი. იგი რიყის ქვითა და კვადრატული აგურის შერეული წყობითაა გამოყვანილი და ხის ძელებით თარაზულადაა გადახურული. აფსიდი ნახევარწრიულია. აფსიდის კედელი დარბაზის სამხრეთ კედლისგან გამიჯნულია პილასტრით, რომელთანაც, სამხრეთ კედელში, ხის კანკელის ზედა ძელის ჩასადგმელი ღრმულია. აფსიდში შემორჩენილი იყო აგურით გამოყვანილი სარკმლის მხოლოდ წირთხლი. დარბაზის სამხრეთ კედელი გლუვია — უპილასტრო. 2009 წელს სოფლის ყოფილი მაცხოვრებლის ვ. ნადირაძის დაფინანსებით, იგი მთლიანად აღადგინეს.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 2)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 2). თარიღდება საუკუნის დასაწყისით.

შენობას არქიტექტურულთან ერთად, ურბანული ღირებულებაც გააჩნია, რადგან იგი ერეკლე -ის მოედნისა და ახვლედიანის ქუჩის კუთხეს მიგვანიშნებს. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია კვადრატული აგურით ინტერიერში ფიცრის ძველი იატაკი, შელამფული ჭერი, ხის თახჩები და კედლის ბუხრებია. ფასადები თეთრათაა შელესილი. კარ-სარკმლები თაღოვნია, მაღალი. ქუჩის პირა ფასადის მთავარი აქცენტი ლითონის შეკიდული ჭედური აივანია. ეზოს მხარეს, სახლს ძველი კარ-სარკმლები შემორჩა თაღოვანი პროფილირებული თავსამკაულით. ხის აივნები სახეცვლილია. სახლს მაღალი ნახევარსარდაფი აქვს. სახლის წინ ეზოა რომელიც ერეკლე -ის მოედნის მხრიდან თუჯის მოაჯრით იყო მოზღუდული. 2011-2012 წლებში ჩატერბული სარესტავრაციო სამუშაოების დროს იგი ლითონის მსუბუქი ღობით შიეცვალა.
ქვემო ხოდაშნის აღდგომის ეკლესია

ქვემო ხოდაშნის აღდგომის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშნიდან სამხრეთ-დასავლეთით, სამიოდე კილომეტრზე, „სანდრიაანთხევის“ მარცხენა ნაპირას, წურბლებად წოდებულ ადგილში. სავარაუდოდ, თარიღდება - საუკუნეებით.

ძეგლი მცირე ზომის დარბაზული ტიპის ეკლესიაა ნაგებია რიყის დიდი ქვებით. კედლების ქვემოთა ნაწილებში ქვები შედარებით მსხვილია. გამოყენებულია შირიმიც, რომლითაც კარ-სარკმლებია გამოყვანილი. შირიმის, უსწორმასწორო ქვები გარეთა კუთხეებშიცაა ჩართული. კედლების ზედაპირი გასწორებულია ბათქაშით. წყობა ირეგულარულია, ტლანქი. შენობის გეგმის გარეგან სწორკუთხედში კვადრატული დარბაზი და საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდია ჩაწერილი. ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია. ორივე მხრიდან შეისრულთაღიანი კარი ხის ძელებზე დაყრდნობილი, რიყის ქვით ამოყვანილი ტიმპანით იყო გადახურული გარეთა თაღის ორივე საფეხური კრამიტითა და თხელი, ნატეხი ქვითაა გამოყვანილი. თაღის ზემოთ, კედლის საპირე წყობაში, რიყის ქვის წყობით, განმტვირთავი თაღია მოწყობილი. ამჟამად მისი უმეტესი ნაწილი ნალესობითაა დაფარული და მხოლოდ ნაწილობრივ იკითხება. ეკლესიის შიდა სივრცეში საკურთხევლის ნაწილი მცირედ შვერილი, დაუდევრად ნაგები პილასტრებითა და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღით გამოიყოფა. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე მცირე ზომის სარკმელია გაჭრილი, რომელსაც ერთი ქვაში გამოკვეთილი, ოდნავ გაბრტყელებული ფორმის თაღი ხურავს. ერთი, მცირე ზომის, სწორკუთხა სარკმელი დასავლეთითაცაა, იგი შიგნიდან , ქვის ფილებით, ბრტყელადაა გადახურული. გარედან კი შეისრულთაღიანია. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია რიყის ქვით ნაგები, ოთხწახნაგა ტრაპეზი. აფსიდში ორი მცირე ნიშაა, მათგან ჩრდილოეთისა - შედარებით ვიწროა, მაღალი და შეისრულთაღოვანი, სამხრეთისა კი სწორკუთხაა. საკურთხეველი გადახურულია ტლანქად ნაწყობი, ცილინდრული კამარით, რომლის გვერდებში ჩადგმულია თითო რეზონატორი. ეკლესიის შიდა სივრცე ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება და გადახურულია ამორფული, სხმული კამარით. გარედან აღმოსავლეთ სარკმელი გამოკვეთილია არაწესიერი ფორმის, შირიმის, მოზრდილ ქვაში ძირი კი გახსნილი აქვს.

სარკმლის მარცხნივ დოინჯშემოყრილი მამაკაცის, ფრონტალური ფიგურაა — წელზევით. მის მარცხნივ, ფილის დარჩენილ არეზე კი, თითქმის მისივე ტოლი სიმაღლის ჯვრის რელიეფია. ასეთივე სიმაღლის ჯვრის მსგავსი გამოსახულება ღიობის მარჯვნივაცაა. ღიობს ირგვლივ ორმაგი ლილვი ევლება. რელიეფის პლასტიკური დამუშავება პირობითი და სქემატური. შირიმის, მოზრდილ ფილაშივეა გამოკვეთილი დასავლეთ სარკმელიც. ძირი მასაც ღია აქვს და ირგვლივ სადაა ლილვი ევლება. ეს ფილაც რელიეფური ელემენტებითაა გაფორმებული. სარკმლის მარჯვნივ, მცირე ზომის ჯვარი, მის ზემოთ კი „გირჩია“ გამოსახული. სარკმლის მარცხნივ, ქვემოთ, წრეში ჩასმული. მრავალქიმიანი, ვარსკვლავისებრი სახეა. ზემოთ კი მომრგვალებულმხრიანი, სვასტიკის მსგავსი გაურკვეველი ელემენტი. სამხრეთ ფასადზე, შესასვლელის აღმოსავლეთით, მოწყობილია განიერი, შეისრულთაღოვანი ნიშა, შესასვლელის მარცხნივ, განმტვირთავი თაღის დონეზე, ნალესობაზე, ეკლესიის ამშენებლის მარჯვენა ხელის მტევანია გამოსახული. შენობის კედლები დასრულებული იყო შირიმის ლავგარდნით, რომლის პროფილს მცირედ დახრილი სიბრტყე და ლილვი შეადგენს. 2009 წელს, საქართველო ისტორიულ ძეგლთა დაცვის და გადარჩენის ფონდის დაფინანსებით, ეკლესიას ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები. აღადგინეს კედლების ზედა ნაწილები და ლავგარდანი. ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.
ვარდისუბნის ორმოცსაყდარი

ვარდისუბნის ორმოცსაყდარი — არქიტექურული ძეგლი, მდებარეობს თელავის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთით 1 კილომეტრზე, თელავ-თეთრი წყლების გზის მარცხენა მხარეს, გზიდან ასიოდე მეტრის მოშორებით. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ამჟამად მისგან მხოლოდ აღმოსავლეთ ნახევარიღაა შემორჩენილი, მაგრამ მასაც გარეთა კუთხეების უმეტესი ნაწილი მონგრეული აქვს. დარანჩენი კეგლები კი მიწის ზედაპირისგან დაახლოებით 1-1,2 მეტრის სიმაღლეზე დგას.

შენობა ნაგებია რიყის ირეგულარული წყობით. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთითაა. ეკლესიის დარბაზი მოკლეა, აღმოსავლეთით მას ერთვის ნახევარწრიული აფსიდი, რომლის ცენტრში მცირე, თარაზულად გადახურული სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარე მოწყობილია თითო, მცირე, სწორკუთხა ნიშა. აფსიდი გადახურულია რიყის წვრილი ქვით ნაწყობი, არაწესიერი ფორმის კონქით. კონქის წყობაში ჩასმულია, თიხის სამი მილი, რომლებიც რეზონატორებად გამოიყენებოდა. მათგან ერთი სარკმლის ასწვრივაა, ხოლო თითო-თითო, ერთმანეთის სიმეტრიულად გვერდებზე. შიგნით კედლები შელესილი ყოფილა. ნალესობა მხოლოდ კონქშიღაა შემორჩენილი. დარბაზის გრძივი კედლები სადაა, მოკლებულია პილასტრებს. ეკლესია შიგნით გადახურული იყო ოდნავ დადაბლებული, ნახევარწრის ფორმის კამარით, რომლის მცირე ნაწილები მხოლოდ აფსიდის თაღს შემორჩა. გარედან ეკლესიის აღმოსავლეთი ნახევრის შემორჩენილ კედლებში, ორი, სხვადასხვა ხასიათის წყობა გამოიყოფა, კედლების ქვემოთა ნაწილები, მოზრდილი, რიყის ქვითაა შესრულებული, ზემოთ კი, წყობა წვრილი, რიყის ქვისაა, რომელშიც აქა-იქ, კრამიტის ნამტვრევებიცაა გამოყენებული.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (თეიმურაზ ბაგრატიონის 6)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს თეიმურაზ ბაგრატიონის ჩიხში (№ 6). განეკუთვნება საუკუნის შუა ხანებს.

სახლი ერთსართულიანია, აგურის. მთელ სიგრძეზე ხის ჭვირული აივანი ჰქონდა. ძველი სტრუქტურიდან შემორჩენილია: აგურის სვეტები, კედლის ღემელი და კარ-სარკმლები - ძველი ალათებით და ხის დარაბებით. სარდაფი მაღალჭერიანია და საცხოვრებლად გამოიყენება. სახლი გადახურულია კრამიტით.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 4)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 4). თარიღდება საუკუნის შუა წლებით.

შენობა ერთსართულიანია. დგას მცირე სიმაღლის ცოკოლზე. ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. შედგება ერთ მწკრივად განლაგებული, თითქმის თანაბარი ზომის სამი ოთახისგან, რომელთა ბლოკი, ეზოს სიღრმეში, მცირედ წაგრძელებული სწორკუთხედს ქმნის, ქუჩისკენ კი ვიწრო ფასადით გამოდის ეზოს მხარეს შენობის მთელ სიგრძეზე, აგურისსვეტებიანი აივანია. ოთახებში შესასვლელი აივნიდანაა. მათგან ორი ოთახი ერთმანეთისგან ტიხრითა გამიჯნული. ტიხარში კარია გაჭრილი, მესამე კი იზოლირებულია, შესასვლელი მასაც აივნიდან აქვს, სამივე ოთახში. აივნის მხარე, ორ- ორი სარკმელია გაჭრილი. განაპირა ოთახსს, ქუჩის მხრიდან კიდევ ორი სარკმელი აქვს. შენობის ზურგი ყრუა. ოთახებში თითო ნახევარწრიული ბუხარია. აივანი მხოლოდ ეხოს მხარესაა გახსნილი. გვერდებიდან კი კედლებითა შემოფარგლული. აივნის შესასვლელი ეზოს სიღრმეში მდებარე კედელშია მოწყობილი. მის წინ ორსაფეხურიანი კიბეა. ამ კედლის მოპირდაპირე მხარეს ნახევარწრიული, შვერილი თაროთი დასრულებული ბუხარია. ბუხრის გვერდით კი მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. მოგვიანებით აივანზე ასასვლელად გრძივი ფასადის მხრიდან მიუშენებიათ ოთხსაფეხურიანი ქვის კიბე განუახლებიათ და თუნუქით გადაუხურავთ აივნის სახურავი, რომელიც ცალფერდაა და სვეტებზე გადებულ ხის ძელს ეყრდნობა. სახლის ფასადებთნ თავისი გაფორმებით გამოირჩევა ქუჩის მხარეს მოქცეული ფასადი მისი სიბრტყე დანაწევრებულია ოთხი გლუვი პილასტრითა და საფეხურით შეღრმავებული, სამი თაღოვანი არით მათ შორის განაპირებში სწორკუთხა სარკმელია ჩასმული, შუა კი ყრუა. პილასტრები დასრულებულია მაღალი, სწორხაზოვანი პროფილის კაპიტელით, რომელთა პროფილი პილასტრების გვერდებზე დარჩენილი კედლის სიბრტყეზე შეუცვლელად გადადის ფასადის ქვედა ნაწილში მთელ სიგრძეზე, ორი თაროა გამოყვანილი მათ შორის ზედა, სარკმელების ძირის დონეზე მდებარე ორსაფეხურიანია ხოლო ქვედა ერთსაფეხურიანი შენობის კედლებს ასრულებს აგურის საფეხუროვანი ლავგარდანი, რომლითაც გვერის ფასადებზე ფრონტონის არეში, სხვენის გასანიავებლად ორი, მრგავლი ღიობია. სახურავი ორკალათა, დაბურულია კრამიტით.
ვარდისუბნის სამარხი

ვარდისუბნის სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 1,5 კილომეტრზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. აღმოჩნდა 1997 წელს მიწის სამუშაოების დროს, სამარხი ქვის ფილებითაა შედგენილი. ქრისტიანული წესის თანახმად, დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებით. გამოვლინდა მხოლოდ ადამიანის ჩონჩხი.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. ბარათაშვილის 1)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნიკოლოზ ბარათაშვილის ქუჩაზე (№ 1). აგებულია 1916 წელს.

სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია აგურისა და რიყის ქვის წყობის მონაცვლეობით. შენობა ბარათაშვილის ქუჩაზე გრძივი, ერთსართულიანი ფასადით გამოდის. იგი დანაწევრებულია მშვილდისებრი თაღით გადახურული რვა სარკმლით და ერთი კარით. ცხაურები ლითონისაა, ორნამენტული. სახლის ფასადი დასრულებულია მართკუთხა პარაპეტით, რომელზედაც აგურის წყობის შეღრმავებით გამოყვანილი ნიშებია. პარაპეტის ცენტრში, თაღოვანი დაბოლოებით აქცენტირებულ ნაწილში, 1916 წელია გამოკვეთილი. შენობა, უკანა ეზოსპირა ფასადით, ჩოლოყაშვილის ქუჩას გადის. აქედან სახლი ორსართულიანია, ძველი ნაწილები აქ ძლიერ არის გადაკეთებული. შემორჩენილია ავთენტური ლითონის კიბეები. გადახურვის ნაწილი კრამიტისაა, ნაწილი - შიფერის.