iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ოლეგ ბასილაშვილი

ოლეგ ვალერიანის ძე ბასილაშვილი (; დ. 26 სექტემბერი 1934, მოსკოვი) — ქართული წარმოშობის რუსი თეატრისა და კინოს მსახიობი. სსრკ სახალხო არტისტი (1984). თბილისის საპატიო მოქალაქე (2011).

ბიოგრაფია
ოლეგ ბასილაშვილის მამა ვალერიან ბასილაშვილი იყო ინჟინერი, ხოლო დედა ირინა ილინსკაია — ლინგვისტი. 1956 წელს დაამთავრა მოსკოვის სამხატვრო აკადემიურ თეატრთან არსებული ვ. ნემიროვიჩ-დანჩენკოს სახელობის სკოლა-სტუდია. მუშაობდა ლენინგრადის ლენინური კომკავშირის სახელობის სახელმწიფო თეატრში, 1959 წლიდან კი მოღვაწეობს ლენინგრადის დიდ დრამატულ თეატრში. ამ თეატრში მან 50-ზე მეტი როლი შეასრულა, მათ შორის ხლესტაკოვის (ნიკოლოზ გოგოლის „რევიზორი“), ანდრია პროზოროვისა და ვოინიცკის (ანტონ ჩეხოვის „სამი და“, „ძია ვანია“), ლაფჩენკოს (ალექსი არბუზოვის „ირკუტსკული ამბავი“), სერპუხოვის (ლევ ტოლსტოის „ცხენის ამბავი“) და სხვა. კინოში იღებენ 1956 წლიდან. შესრულებული აქვს 40-მდე როლი. მსახიობს ფართო პოპულარობა მოუტანა ფილმებმა: „სამსახურებრივი რომანი“ (1977), „ვაგზალი ორისთვის“ (1982), „შემოდგომის მარათონი“ (1979) და სხვა. ბასილაშვილის სამსახიობო მანერისათვის დამახასიათებელია თავდაჭერილობა, სირბილე, ფაქიზი ფსიქოლოგიზმი, მომხიბლაობა.

იყო სსრკ უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი, ხოლო 1990-1993 წლებში რსფსრ სახალხო დეპუტატი. რუსეთის სამხატვრო აკადემიის საპატიო წევრი. რუსეთის კინემატოგრაფიული ხელოვნების აკადემიის „ნიკას“ აკადემიკოსი.

2010 წელს მიხეილ სააკაშვილმა ოლეგ ბასილაშვილი ხელოვნების განვითარებაში შეტანილი წვლილისათვის ბრწინვალების საპრეზიდენტო ორდენით დააჯილდოვა. მსახიობს ჯილდო პრეზიდენტის სასახლეში გადაეცა.
ნეშერექ ქადინ ეფენდი

ნეშერექ ქადინ ეფენდი ასევე ცნობილია, როგორც ნესრინ ქადინ ეფენდი (; დ. 1848 — გ. 11 ივნისი, 1876) — ოსმალეთის სულთნის, აბდულაზიზის ცოლი. შეჰზადე მეჰმედ შევქეთ ეფენდის, ესმა სულთნის და ემინე სულთნის დედა.

ბიოგრაფია
ნეშერექ ქადინ ეფენდი დაიბადა 1848 წელს თბილისში. ის ჩერქეზული წარმოშბის იყო. 1866 წელს დოლმაბაჰჩეს სასახლეში სულთან აბდულაზიზის ცოლი გახდა. ამ ქროწინებიდან მათ 3 შვილი შეეძინათ:მეჰმედ შევქეთ ეფენდი (1872-1899), ესმა სულთანი (1873-1899) და ემინე სულთანი (1874-1920). 1876 წლის 30 მაისს გადატრიალების შედეგად აბდულაზიზი ტახტიდან ჩამოაგდეს. ამის შემდეგ 4 მაისს ჩირაღანის სასახლეში ნეშერექი გარდაცვლილი იპოვეს. 7 დღის შემდეგ, 11 ივნისს ამავე სასახლეში მოკლეს აბუდალაზიზი. ნესრინის გარდაცვალებიდან 4 დღეში მისი ძმა, ჩერქეს ჰასანი დის გამო შურისძიებისათვის გაემგზავრა მიდჰათ-ფაშას სახლში სახელმწიფო მოხელეთა მოკვლის მიზნით, რომლებმაც გადატრიალება მოახდინეს. იქ მან მოკლა 5 ადამიანი, რის შემდეგაც შეიპყრეს და სასამართლოს გადასცეს. მას მიესაჯა სიკვდილით დასჯა, რომელიც დაუყოვნებლივ შეასრულეს.
ქიცვიანი სკაროსი

ქიცვიანი სკაროსი, ზღვის მელა — თევზი რომბისებრთა ოჯახისა. მამლის სხეულის სიგრძეა 85 სმ, დედლისა — 125 სმ. რომბისებრი სხეული აქვს. გავრცელებულია ატლანტის ოკეანის აღმოსავლეთ სანაპიროსთან ნორვეგიიდან ნამიბიამდე. გვხვდება შავი ზღვის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, მათ შორის საქართველოს ნაპირებთან, აგრეთვე ჩრდილოეთის ზღვაში, სკაგერაკსა და კატეგატში, შესაძლოა ინდოეთის ოკეანის უკიდურეს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის, მოზამბიკისა და მადაგასკარის ნაპირებთან. იკვებება კიბოსნაირებით, თევზებითა და მოლუსკებით. შეწყვილება გაზაფხულზეა. ბინადრობს 20-იდან 300-მდე სიღრმეში. საქართველოში მისი სარეწაო მნიშვნელობა მცირეა.
ონტაკე

ონტაკე — სიმაღლით მეორე ვულკანი იაპონიაში, კუნძულ ჰონსიუს ცენტრალურ ნაწილში. ადმინისტრაციულად მდებარეობს გიფუსა და ნაგანოს პრეფექტურების საზღვარზე, ქალაქ ნაგოიიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 100 კმ-ში, დედაქალაქ ტოკიოდან დასავლეთით დაახლოებით 200 კმ-ში. სიმაღლე 3067 მ.

აქტიური სტრატოვულკანია. ზამთარში თოვლით არის დაფარული. არის 5 კრატერული ტბა, რომელთაგან ერთი — ნი-ნო-იკე ზღვის დონიდან 2905 მ სიმაღლეზეა და იაპონიის უმაღლესი მთის ტბაა. ფერდობები ტყითაა შემოსილი. პოპულარული ტურისტული ობიექტია. ონტაკე — წმინდა მთაა.

ადრე ონტაკე ჩამქრალ ვულკანად მიაჩნდათ, თუმცა 1979 წლის ოქტომბერში მომხდარმა ამოთხევებმა სიტუაცია შეცვალა, როდესაც ვულკანმა მთლიანობაში 200,000 ტონა ფერფლი ამოაფრქვია. 1984 და 1991 წლებში მოხდა უმნიშვნელო ამოფრქვევები. შედარებით მნიშვნელოვანი იყო 2007 წლის ამოფრქვევა.

უკანასკნელი ამოფრქვევა დაფიქსირდა 2014 წლის 27 სექტემბერს. 5 საათის განმავლობაში დაფიქსირდა 313 ვულკანური მიწისძვრა. სტიქიის ზონაში 250-მდე ადამიანი იყო ჩარჩენილი, თუმცა მაშველებმა მათი უმეტესობის გადარჩენა მოახერხეს. ამასთან, მაშველებმა იმ ალპინისტებს მიაკვლიეს, რომლებიც ვულკანის ამოფრქვევის შედეგად, დაკარგულად მიიჩნეოდნენ. ვულკანის ამოფრქვევის შედეგად დაიღუპა 4 ადამიანი და 8 დაშავდა.

გალერეა
შალვა ლოლაძე

შალვა ლოლაძე (დ. 5 აპრილი, 1904, სოფ. ზემო ხოდაშენი, ახლანდ. ახმეტის მუნიციპალიტეტი, — გ. 24 აპრილი, 1945, კუნძული ტექსელი) — ქართველი საბჭოთა სამხედრო მფრინავი, გერმანელთა ტყვე და შემდგომში ვერმახტის ოფიცერი, რომელიც 1945 წელს სათავეში ჩაუდგა კუნძულ ტექსელზე დაწყებულ ანტი-გერმანულ ამბოხებას.

მეორე მსოფლიო ომის დაწყებისას შალვა ლოლაძე საბჭოთა არმიაში მსახურობდა. 1942 წელს იყო საბჭოთა სამხედრო-საჰაერო ძალების კაპიტანი და საჰაერო ესკადრონის ხელმძღვანელი. მისი თვითმფრინავი გერმანელებმა უკრაინაში ჩამოაგდეს, ლოლაძე კი დაატყვევეს. ტყვეობაში ყოფნის დროს ის აიყვანეს ვერმახტის შემადგენლობაში ჩამოყალიბებულ ქართულ ლეგიონის და 822-ე ქვეითი ბატალიონ „თამარ მეფის“ შემადგენლობაში. ბატალიონი 1943 წლიდან იმყოფებოდა დაბა ზანდვორტში, ხოლო 1945 წლიდან — ნიდერლანდების კუნძულ ტექსელზე. 1945 წლის 6 აპრილს შალვა ლოლაძის მეთაურობით ბატალიონმა აჯანყება წამოიწყო გერმანელების წინააღმდეგ. უთანასწორო ბრძოლაში, 24 აპრილს დაიღუპა შალვა ლოლაძეც. ის დაკრძალეს კუნძულ ტექსელზე, ადგილ ჰოგე-ბერგზე, სადაც მოეწყო შალვა ლოლაძის სახელობის ტექსელის ქართველთა ძმათა სასაფლაო. ყოველი წლის 4 მაისს სასაფლაოზე ტარდება გახსენების დღე, რომელსაც ქართული დიასპორა, დიპლომატები და ადგილობრივები ესწრებიან.
ალხესირასი

ალხესირასი (; ; ) — ქალაქი სამხრეთ ესპანეთში, კადისის პროვინციაში, ავტონომიურ გაერთიანება ანდალუსიაში, ხმელთაშუა ზღვის პორტი, ალხესირასის უბის უდიდესი ქალაქი. ალხესირასის პორტი ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ნავსადგურია, რომელსაც გააჩნია სამი ძირითადი დანიშნულება: საკონტეინერო, სატვირთო და საგადაზიდო.

გეოგრაფია
ალხესირასი მდებარეობს გიბრალტარის პირდაპირ, ზღვის დონიდან 20 მ სიმაღლეზე, ქალაქ ტარიფიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 20 კმ-ში. 2013 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით ქალაქში ცხოვრობდა 114 277 ადამიანი. კლიმატური და ბალნეოლოგიური კურორტია. არის მინერალური წყაროები ფუენტე-სანტა. კორპის დამუშავება და გადატანა. განვითარებულია ნავთობგადასამუშავებელი და ნავთობქიმიური მრეწველობა. თევზჭერა.

ისტორია
ალხესირასი დაარსდა 713 წელს. იგი გახდა პირველი ესპანური ქალაქი, რომელიც მავრებმა დაიპყრეს. 1344 წელს ალხესირასის პორტი ხელში ჩაიგდო ალფონსო , თუმცა 1368 წელს ის კვლავ მავრებმა დაიბრუნეს და დაანგრიეს კიდეც. 1704 წელს პორტი გიბრალტარიდან გადმოსახლებულმა ესპანელმა ლტოლვილებმა ააშენეს. 1801 წლის ივლისში მომხდარ ალხესირასის ბრძოლაში ბრიტანულმა ფლოტმა დაამარცხა ესპანურ-ფრანგული ფლოტილია. 1906 წელს გერმანიის ინიციატივით ალხესირასში გაიმართა ალხესირასის კონფერენცია, რომლის მიზანი იყო 1904-1905 წლებში გერმანია-საფრანგეთს შორის მაროკოს პირველი კრიზისის დროს წარმოშობილი უთანხმოების მოწესრიგება.

ეკონომიკა
ქალაქის მთავარი კომერციული საქმიანობა დაკავშირებულია პორტთან, სადაც ძირითადად ნავთობის იმპორტია განვითარებული. ზამთრის ზომიერ კლიმატზე დაფუძნებული ტურიზმი მზარდია. ადგილობრივი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტებია პურეული, თამბაქო, მსხვილი რქოსანი საქონელი და სხვა.
ნაზიქედა ქადინ ეფენდი

ნაზიქედა ქადინ ეფენდი (; დ. 1850 — გ. 11 აპრილი, 1895) — ოსმალეთის 34-ე სულთნის, აბდულჰამიდ -ის პირველი ცოლი. ულვიე სულთნის დედა. მისი ქორწინება ემსახურებოდა ოსმალებს და ბუფერებს შორის ალიანსს. სულთნის ჰარამხანაში მისი წოდება იყო „ბაშქადინეფენდი“, რაც პირველ ცოლს ნიშნავდა.

ბიოგრაფია
ნაზიქედა ქადინ ეფენდი დაიბადა 1850 წელს აფხაზი უფლისწულის, არზაქან ბეი ცანბას და ესმა ქლიჩის ოჯახში. რუსეთ-თურქეთის ომის დროს ადრეულ ასაკში მიიყვანეს სასახლში, სადაც მის აღზრდა-განათლებაზე ჯემილე სულთანმა იზრუნა. ნაზიქედა იყო მაღალი, გრძელი შავი თმით და ყავისფერი თვალებით.

აბდულჰამიდ ჯერ კიდევ შეჰზადე იყო, როდესაც ჯემილე სულთნის სასახლეში ნაზიქედა შეამჩნია და ამის შემდეგ ჯემილეს მისი ხელი სთხოვა. 1863 წელს აბდულჰამიდმა და ნაზიქედამ დოლმაბაჰჩეს სასახლეში იქორწინეს. ქორწინებიდან 5 წელიწადში ნაზიქედას შეეძინა ერთადერთი ქალიშვილი ულვიე სულთანი, მაგრამ 7 წლის ასაკში ულვიე თამაშის დროს დაიწვა და 1875 წლის 5 ოქტომბერს გარდაიცვალა.

ნაზიქედა ქადინ ეფენდი გარდაიცვალა 1895 წლის 11 აპრილს ილდიზის სასახლეში, სტამბოლში.
გლუვბალნიანი ფოქსტერიერი

გლუვბალნიანი ფოქსტერიერი — ძაღლის ჯიში, რომელიც გამოყვანილია დიდ ბრიტანეთში საუკუნეში.

ოდესღაც ყველა ძაღლს, რომლებიც მელას თავის სოროში სდევნის, ინგლისში ფოქსტერიერს უწოდებდნენ (ინგლისური სიტყვა „“ — მელა). ასე გაგრძელდა საუკუნემდე, როდესაც დაიწყეს უშუალოდ ფოქსტერიერების მოშენება და ამ ძაღლების თანამედროვე ჯიშების გაჩენით დასრულდა. ოდესღაც ინგლისის ყოველ საგრაფოში ფოქსტერიერის საკუთარი ჯიში ჰყავდათ. შესაძლოა, თანამედროვე ფოქსებს ჯერ კიდევ შეუნარჩუნდათ გადაშენებული თეთრი ჩეშირული და შროპშირული ტერიერები და ბიგლის გენები. ოდესღაც კლასიკური მუშა ძაღლი, დღეს გლუვბალნიანი ფოქსტერიერი სულ უფრო ხშირად გვხვდება სასიამოვნო, თუმცა თავნება კომპანიონის სახით. მოთმინება და დაჟინება დაგეხმარებათ დამჯერი გახადოთ ეს სპორტული გართობების მოყვარული ძაღლი. ზოგიერთ ფოქსტერიერს ასწავლიდნენ მოკლული ნადირის მოტანას, ზოგიც წარმატებულად გამოდიოდა ცირკის არენაზე.

ენერგიული და სიცოცხლლისმოყვარული, სუფთა ჰაერზე სირბილზე გადარეული, გლუვბალნიანი ფოქსტერიერი თავს საუკეთესოდ ქალაქგარეთ გრძნობს. მას აქვს ხშირი, სწორი ბალანი, რომლის შეფერილობა შეიძლება იყოს თეთრი შავით, სამფერიანი — შავი, ჟღალი, თეთრი. ზომიერად სქელი, _ს მსგავსი ყურები, კარგად განვითარებული ყბები, მრგვალი, მუქი თვალები. გლუვბალნიანი ფოქსტერიერი კარგად იტანს სიცივეს და სიცხეს, ძნელად იწვრთნება, ძნელად ეგუება სხვა ძაღლებს, კარგი მოდარაჯეა.
ანტიპროტონი

ანტიპროტონი ( და ; აღმნიშვნელი სიმბოლო — \ {}) — პროტონის ანტინაწილაკი. ანტიპროტონის მასა (938,2 მეგევ) და სპინი (1/2) პროტონის მასისა და სპინის ტოლია. ელექტრული მუხტი, მაგნიტური მომენტი, ბარიონული მუხტი და იზოტოპური სპინის მესამე მდგენელი პროტონის შესაბამისი სიდიდეების საპირისპირო ნიშნისაა.

ანტიპროტონის არსებობა იწინასწარმეტყველა ელემენტარული ნაწილაკების თანამედროვე თეორიამ, ექსპერიმენტულად კი აღმოაჩინა ე. სეგრეს ჯგუფმა 1955 წელს ბერკლიში (აშშ) ბევატრონზე სპილენძის ბირთვებისა და 6,3 გევ ენერგიამდე აჩქარებული პროტონების ურთიერთქმედებისას, რის შედეგადაც , წყვილები წარმოიშობა. პროტონებთან და ნეიტრონებთან დაჯახებისას ანტიპროტონი განიცდის ანიჰილაციას დიდი ენერგიის მქონე 4-5 -მეზონის გამოსხივებით.
ანტინეიტრონი

ანტინეიტრონი — ნეიტრონის ანტინაწილაკი. ნეიტრონის მსგავსად ანტინეიტრონსაც აქვს ნულოვანი ელექტრული მუხტი; მისი მასა (939,5 მეგევ) და სპინი (1/2) ნეიტრონისა მასისა და სპინის ტოლია; მაგნიტური მომენტი, ბარიონული მუხტი და იზოტოპური სპინის მესამე მდგენელი ნეიტრონის შესაბამისი სიდიდეების ტოლია, მაგრამ საწინააღმდეგო ნიშნისაა.

ანტინეიტრონი აღმოაჩინეს ანტიპროტონების გადამუხტვის რეაქციის დროს, ბ. კორკმა, გ. ლამბერტსონმა, ო. პიჩონიმ და ვ. ვენცელმა (1956 წ). ნივთიერებასთან ანტინეიტრონის ურთიერთქმედებისას ხდება ნეიტრონებთან ან პროტონებთან ანიჰილაცია -მეზონების ან -მეზონების გამოსხივებით.
ანტიმაქე კოლოფონელი

ანტიმაქე კოლოფონელი ( ძვ. წ. - სს) — ბერძენი პოეტი. ცნობილია ეპიკური პოემა „თებაიდით”, განსაკუთრებით კი ელეგიური ეპოსით „ლიდეთი“, რომელშიც სატრფოს სიკვდილით დამწუხრებული პოეტი უიღბლო სიყვარულის ამბებს მოგვითხრობს. ეპიკური თხრობის ჰომეროსისეული სისადავე ანტიმაქე კოლოფონელმა მაღალფარდოვანი მეცნიერული სტილით შეცვალა და ტრადიციული ეპიკური ხერხების მნიშვნელოვანი მოდერნიზაცია მოახდინა. მისი შემოქმედება, რომლისაგან მხოლოდ ფრაგმენტები შემორჩა, ალექსანდრიული პოეზიის წინამორბედია.
ლაინის კუნძულები

ლაინის კუნძულები (ცენტრალური პოლინეზიური სპორადები) — ჯგუფი 11 მარჯნული ატოლისაგან, რომელთაგან რვა ეკუთვნის კირიბატის რესპუბლიკას, ხოლო სამი — ამერიკის შეერთებული შტატების მიმდებარე მცირე კუნძულებს. მდებარეობს წყნარი ოკეანის ცენტრალურ ნაწილში, ჰავაის კუნძულების სამხრეთით. კუნძულების თანამედროვე სახელი — ლაინი (ინგლისური — „ეკვატორი“) დაკავშირებულია ეკვატორის ორივე მხარეს კუნძულების განლაგებასთან. კირიბატის კუთვნილი კუნძულები მდებარეობენ მსოფლიოს ყველაზე უფრო ადრეულ სასაათო სარტყელში — +14:00: დღე-ღამის დრო (საათები და წუთები) აქ ემთხვევა ჰავაის დროს, მაგრამ გადაწეულია ერთი დღით წინ, ამასთან ოკეანეთის ზოგიერთ კუნძულებთან დროში სხვაობა შეადგენს 25 საათს.

შობის კუნძული ყველაზე დიდი ატოლია მსოფლიოში ხმელეთის ფართობის მიხედვით.

გეოგრაფია
ლაინის კუნძულები გეოგრაფიულად იყოფა სამ ქვეჯგუფად — ჩრდილოეთის, ცენტრალურ და სამხრეთ კუნძულებად. ქვემოთ ცხრილში კუნძულები მოყვანილია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ.

ისტორია
1888 წელს დიდმა ბრიტანეთმა მოახდინა კუნძულების ანექსია წყნარ ოკეანეში კაბელის ჩასადებად ტაბუაერანის (იმ დროს ფინინგი) გავლით. კაბელი გამოიყენებოდა 1902 წლიდან 1963 წლამდე ერთი ხანმოკლე პერიოდის გამოკლებით 1914 წელს.

1950-იანი წლების დასაწყისში კუნძულებზე კირიტიმატი და მოლდენი ჩატარდა ბირთვული იარაღის გამოცდები.

მოსახლეობა
მხოლოდ სამი კუნძულია დასახლებული, რომელთა საერთო მოსახლეობა 2010 წლის აღწერით შეადგენს 9236 ადამიანს, რომელთაგან 5586 ადამიანი ცხოვრობს კირიტიმატიზე, 1960 ტაბუაერანზე და 1690 ტერაინაზე. 1900 წელს ამ სამი ატოლის საერთო მოსახლეობა შეადგენდა დაახლოებით 300 ადამიანს.

ეკონომიკა
ეკონომიკის ძირითადი დარგებია — თევზჭერა, კოპრის მოპოვება, პურის ხის მოყვანა.
ზაზა ურუშაძე

ზაზა ურუშაძე (დ. 30 ოქტომბერი, 1966, თბილისი — გ. 7 დეკემბერი, 2019) — ქართველი კინორეჟისორი და სცენარისტი.

დაიბადა ქართველი მეკარის, რამაზ ურუშაძის ოჯახში.

1987 წელს დაამთავრა შოთა რუსთაველის სახელობის თბილისის თეატრალური ინსტიტუტი. 2002-2004 წლებში იყო საქართველოს კინოცენტრის დირექტორი. 2013 წლის 8 მაისიდან 2019 წლის 11 სექტემბრამდე იყო საქართველოს კინოაკადემიის პრეზიდენტი.

2013 წელს გამოვიდა მის მიერ გადაღებული ესტონურ-ქართული პროდუქცია „მანდარინები“. ფილმი ნომინირებული იყო ოქროს გლობუსის საუკეთესო უცხოენოვანი ფილმის ჯილდოზე. ასევე ნომინირებული იყო ოსკარი საუკეთესო უცხოენოვანი ფილმის კატეგორიაში.

გარდაიცვალა 2019 წლის 7 დეკემბერს, გულის შეტევით. დაკრძალულია საბურთალოს პანთეონში. თბილისში არსებობს მისი სახელობის ქუჩა.

ფილმოგრაფია
გადაღებული აქვს ფილმები
„მათთვის, ვინც მამამ მიატოვა“ (1989) — ასევე სცენარისტი
„აქ თენდება“ (1998) — ასევე სცენარისტი
„სამი სახლი“ (2008) — ასევე სცენარისტი და პროდიუსერი
„დარჩი ჩემთან“ (2011)
„ბოლო გასეირნება“ (2012)
„მანდარინები“ (2013) — ასევე სცენარისტი და პროდიუსერი
„ანტონი“ (2019) — ასევე სცენარისტი და პროდიუსერი

გადაღებული აქვს სერიალი
„ცხელი ძაღლი“ (2003-2009)
ფენიქსის კუნძულები

ფენიქსის კუნძულები — არქიპელაგი წყნარ ოკეანეში, შედგება 8 ატოლისაგან და 2 წყალქვეშა რიფისაგან. ეკუთვნის კირიბატის რესპუბლიკას.

არქიპელაგის დასავლეთით მდებარეობს გილბერტის კუნძულები, აღმოსავლეთით — ლაინის კუნძულები (ცენტრალური პოლინეზიის სპორადები).

გეოგრაფია
კუნძულების მცენარეულობა მსგავსია მეზობელი გილბერტისა და ლაინის კუნძულების მცენარეულობისა: ქოქოსის პალმები (ზოგიერთ კუნძულზე იყო პლანტაციები), და სხვა ბალახოვანი მცენარეები. ძუძუმწოვრებიდან კუნძულებზე ბინადრობენ ადამიანის მიერ აქ შემოყვანილი მხოლოდ პოლინეზიური ვირთხები. სანაპირო წყლები მდიდარია თევზით. ფენიქსის კუნძულების ბევრ კუნძულზე ბუდობენ ზღვის ფრინველები. კუნძულები ბირნი, მაკ-კინი და რავაკი (ფენიქსი) ზღვის ნაკრძალია.

ფენიქსის კუნძულები 2008 წლის 28 იანვრიდან მსოფლიოში ყველაზე დიდი ზღვის ნაკრძალია (ფართობი შეადგენს 410 500 კმ²-ს). 2010 წელს მისი ტერიტორია იუნესკომ გამოაცხადა მსოფლიო მემკვიდრეობად.

ისტორია
კუნძულების ადრეული ისტორია არაა შესწავლილი. მხოლოდ ისაა ცნობილი, რომ კუნძული მანრა (სიდნი) ევროპელების მოსვლამდე დასახლებული იყო პოლინეზიელებით (ამას ამტკიცებს კუნძულზე არქეოლოგიური გათხრები). თვითონ ფენიქსის კუნძულები აღმოაჩინეს ევროპული და ამერიკული გემებით საუკუნეში. შემდგომში ისინი გახდნენ წყნარი ოკეანის კუნძულებზე გუანოს მოპოვების მწარმოებელი კომპანიის ინტერესის ობიექტი. ამან მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენა კუნძულების ფლორას და ფაუნას.

1979 წლის 12 ივლისს კირიბატისთვის დამოუკიდებლობის მინიჭებამდე ფენიქსის კუნძულები ეკუთვნოდა დიდ ბრიტანეთს.

მოსახლეობა
არქიპელაგის ყველა კუნძული, კუნძულ აბარირინგას (კანტონი) გარდა, რომელზეც ცხოვრობს 31 ადამიანი (2010), დაუსახლებელია.
ვალენტინ კატაევი

ვალენტინ კატაევი ( დ. 28 იანვარი [ ძვ. სტ. 16 იანვარი] 1897, ოდესა, რუსეთის იმპერია — გ. 12 აპრილი 1986, მოსკოვი, სსრკ) — რუსი მწერალი, სოციალისტური შრომის გმირი (1974). სკკპ წევრი 1958 წლიდან. ნაწარმოებებს აქვეყნებდა 1910 წლიდან. მის ადრეულ მოთხრობებში გამოიკვეთა ორი მიმართულება — სატირული და ჰეროიკულ-პათეტიკური. სახელი გაუთქვა ტეტრალოგიის „შავი ზღვის ტალღების“ პირველმა ნაწილმა „თეთრად ფრიალებს აფრა ეული“ (1936), რომელსაც მოგვიანებით მოჰყვა შემდგომი ნაწილები: „ხუტორი სტეპში“ (1956), „ზამთრის ქარი“ (1960-1961) „საბჭოების ძალაუფლებისათვის“ ( ვარიანტი 1948, — 1951, წიგნის სხვა სახელწოდებაა „კატაკომბები“).
სანჯაყ-ბეი

სანჯაყ-ბეი  — ოსმალეთის იმპერიის სამხედრო-ადმინისტრაციული ერთეულის, სანჯაყის მმართველი. სანჯაყი შეესაბამება ოლქს, ხოლო სანჯაყის მმართველი ამავდროულად იყო შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალიც.

სიტყვა „სანჯაყი“ სიტყვასიტყვით ნიშნავს „დროშას“. ამ სიტყვით განისაზღვრებოდა სამხედრო ფორმირება. შესაბამისად სანჯაყ-ბეი ამ სამხედრო ფორმირების მეთაურად ითვლებოდა.

სანჯაყ-ბეის ჰქონდა იგივე უფლებები, რაც ბეილერ-ბეის თუმცა ემორჩილებოდა ბეილერ-ბეის. მისი უფლებები ვრცელდებოდა მხოლოდ მისსავე სანჯაყში.
სანჯაყ-ბეის ფუნქციებში შედიოდა ბანდიტებისა და ერეტიკოსების დევნა, არმიისათვის და ფლოტისათვის საკვებისა და იარაღის მიწოდება.

ცნობილი სანჯაყ-ბეიები
მეჰმედი — მანისის სანჯაყ-ბეი 1541-1543 წლებში.
მუსტაფა — მანისის სანჯაყ-ბეი 1533-1541 და ამასიის სანჯაყ-ბეი 1541-1553 წლებში.
მუჰამედ I (გრანადა)

მუჰამედ (; დ. დაახლ. 1194, არხონა, ხაენის პროვინცია — გ. 22 იანვარი, 1273, გუადისი, ალ-ანდალუსია) — გრანადის ამირა 1232–1273 წლებში.

ბიოგრაფია
1212 წელს ლას-ნავას-დე-ტოლოსის ბრძოლაში კასტილიელების მიერ ალმოჰადების დამარცხების შემდეგ, მათი გავლენა მუსულმანურ ესპანეთში (ალ-ანდალუსია) მნიშვნელოვნად შესუსტდა. საბოლოოდ მათ ხელისუფლება დაკარგეს მურსიაში იბნ ჰუდას აჯანყების შედეგად. მიუხედავად იმისა, რომ იბნ ჰუდამ დაიპყრო ალ-ანდალუსიის თითქმის მთელი ტერიტორია, მან ვერ შეძლო კასტილიისა და ლეონის სამეფოზე თავდასხმა. ამ ამბებთან კავშირში 1232 წელს ხაენის მახლობლად ნასრიდების დინასტიის წარმომადგენელმა, მუჰამედ იბნ ნასრმა ამბოხება დაიწყო და თავი ამირად გამოაცხადა მუჰამედ -ის სახელით. 1237 წელს იპყრობს გრანადას და მას ქვეყნის დედაქალაქად აცხადებს. მოგვიანებით, 1245 წელს კასტილიის გვირგვინმა გრანადის საამირო ცნო და იგი გახდა ერთადერთი მუსულმანური სახელმწიფო პირენეს ნახევარკუნძულზე.

მუჰამედ -ის მმართველობის პერიოდში გრანადის ეკონომიკა სწრაფად განვითარდა. მკვეთრად გაიზარდა საამიროს მოსახლეობა, ქრისტიანული ქვეყნებიდან მუსულმანების გადმოსახლებული მუსულმანების ხარჯზე. მუჰამედმა დაიწყო ალჰამბრის რესტავრაცია და მისი ამირას რეზიდენციად გადაქცევა.

1273 წელს მის წინააღმდეგ აჯანყდა რამდენიმე პროვინცია. მუჰამედ -მა მათ წინააღმდეგ ლაშქრობა წამოიწყო. გრანადასთან ახლოს ხელში ჩაუვარდა ჩასაფრებულებს და მოკლეს. მუჰამედ -ის მემკვიდრე გახდა მისი შვილი მუჰამედ (1273-1303 წწ.).
მუჰამედ II (გრანადა)

აბუ აბდულაჰ მუჰამედ იბნ მუჰამედი , მეტსახელად ალ-ფაკიხი (; დ. 1235, არხონა, ხაენის პროვინცია — 7 აპრილი 1302, გრანადა, ალ-ანდალუსია) — გრანადის მეორე ამირა 1273 წლიდან 1302 წლამდე.

ბიოგრაფია
მუჰამედ დაიბადა 1235 წელს ხაენის პროვინციის ქალაქ არხონაში. მამამისის მმართველობის დროს ის ითვლებოდა ვეზირად, ხოლო 1273 წელს გახდა მისი მემკვიდრე. მანვე გააგრძელა არქიტექტურული სამუშაოები ალჰამბრაში.

მუჰამედ -ის მმართველობის დროს მიმდინარეობდა სამოქალაქო ომი მის ოჯახს და მათ კონკურენტ კლანს, აშკილულებს შორის. 1278 წელს მუჰამედ -მ მალაგა აიღო, რომელიც აშკილულების კლანის ხელში იყო. მალაგის გუბერნატორად მისი ბიძაშვილი, აბუ საიდა ფარაჯი დანიშნა. მალაგის აღების შედეგად აშკილულების კლანის ყველაზე მნიშვნელოვანი წარმომადგენლები მაროკოში გაიქცნენ.

მუჰამედ ალ ფაკიხი გარდაიცვალა 1302 წლის 7 აპრილს. გარდაცვალების სავარაუდო მიზეზი მოწამვლა იყო.

ოჯახი
მუჰამედ იყო მუჰამედ ალ-ჰალიბის შვილი და მემკვიდრე. მუჰამედს ჰყავდა სამი ვაჟი: ფარაჯი, მუჰამედ და ნასრ . მუჰამედ -ის ქალიშვილი ფატიმა დაქორწინებული იყო მის ბიძაშვილზე, აბუ საიდ ფარაჯზე.
უხეშბალნიანი ფოქსტერიერი

უხეშბალნიანი ფოქსტერიერი — ძაღლის ჯიში, რომელიც გამოყვანილია დიდ ბრიტანეთში საუკუნეში.

ამ ჯიშის ყველაზე შესაძლო წინაპრია ახლა გადაშენებული უხეშბალნიანი ტერიერია ბრიტანეთის ნახშირმომპოვებელი რაიონიდან. უფრო პოპულარული, ვიდრე მისი გლუვბალნიანი მოძმე, უხეშბალნიანი ფოქსტერიერის საგამოფენო დებიუტი 1872 წელს შედგა. მ ჯიშის პოპულარობამ არაერთი აღმაფრენა და დაცემა განიცადა: პოპულარობის პიკი 1930-იან წლებში ჰქონდა, შემდეგ ნელ-ნელა მოდიდან გავიდა და ამ უკანასკნელ დრომდე ჩრდილში რჩებოდა, სანამ კვლავ არ გამოაცხადეს „კლასიკურ“ ინგლისურ ჯიშად.

უხეშბალნიან ფოქსტერიერს არ უყვარს ადამიანებთან თავის დაფასება — ეს თავნება ძაღლია, რომელიც კბილების ჩვენებას არ ერიდება. ამ ჯიშის ერთ-ერთი დამახასიათებელი ნიშანია მიწის თხრისკენ ინსტინქტური მიდრეკილება. არანაკლებად უყვარს სხვა ძაღლებთან ძალის მოსინჯვა. თუ ამ ჯიშის ძაღლის შეფერილობაში თეთრი სჭარბობს, მას სიყრუისკენ აქვს მიდრეკილება. უხეშბალნიან ფოქსტერიერს აქვს ხშირი უხეში ბალანი, რომლის შეფერილობა შეიძლება იყოს თეთრი შავით, თეთრი ჟღალით, სამფერიანი — შავი, თეთრი, ჟღალი. აქვს ხშირი ბაკენბადები, წვერი და ულვაშები, სწორი წინა ფეხები. უხეშბალნიანი ფოქსტერიერი კარგად უძლებს სიცივეს და სიცხეს, ძნელად იწვრთნება და ცუდად ეგუება სხვა ძაღლებს.
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები სლოვაკეთში

2014 წლის მონაცემებით სლოვაკეთში იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის 7 ძეგლია, რაც მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების საერთო რაოდენობის (1007 2014 წლისთვის) 0,7 %-ს წარმოადგენს. მათ შორის 5 ობიექტი სიაში შეტანილია კულტურული, ხოლო 2 ძეგლი ბუნებრივი კრიტერიუმებით. გარდა ამისა, 2014 წლის მდგომარეობით სლოვაკეთის 14 ძეგლი შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის საცდელ სიაში. სლოვაკეთმა იუნესკოს მსოფლიო ძეგლების დაცვის კონვენციის რატიფიცირება 1993 წლის 31 მარტს მოახდინა. სლოვაკეთის ტერიტორიიდან პირველი სამი ობიექტი სიაში შეიტანეს 1993 წელს მე-17 სესიაზე.

ცხრილი
ცხრილში შეტანილია ძეგლები, იუნესკოს მიერ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში დამატების თარიღის მიხედვით.

ობიეექტების გეოგრაფიული მდებარეობა
სპიშკი-ჰრადი

სპიშკი-ჰრადი  — ყველაზე დიდი ციხესიმაგრე სლოვაკეთში, სპიშის ოლქის ისტორიული ცენტრი, იუნესკოს მემკვიდრეობის ძეგლი. მდებარეობს სპიშსკე-პოდგრადეს მახლობლად.
ისტორია
ციხესიმაგრე ააშენეს საუკუნეში. საუკუნეში დაამატეს რომანული სტილის სასახლე. 1241 წელს ციხესიმაგრემ გადაიტანა მონღოლ-თათართა ალყა. საუკუნის ბლოს ციხესიმაგრის საფორტიფიკაციო ნაგებობები გაამაგრეს იტალიელმა არქიტექტორებმა. საუკუნეში, მიაშენეს ქვედა ციხე. საუკუნეში ციხესიმაგრის მფლობელებმა, ზაპოლიამ, აქ მრავალი ახალი შენობა ააგო. ციხესიმაგრეში დაიბადა უნგრეთის მეფე იანოშ ზაპოლია. საუკუნეში ციხესიმაგრე მიატოვეს, ხოლო 1780 წელს დაიწვა. ამჟამად მიმდინარეობს ციხესიმაგრის აღდგენა.

ცნობილი მცხოვრებლები
იშტვან ზაპოლია
იმრე ზაპოლია
იანოშ ზაპოლია
კრისტინა ჩაკი
იოზეფ ტისო

იოზეფ ტისო (; დ. 13 ოქტომბერი 1887, ბიტჩა — გ. 18 აპრილი 1947, ბრატისლავა) — სლოვაკეთის პირველი რესპუბლიკის პრეზიდენტი, თეოლოგი.

დაიბადა ქალაქ ბიტჩაში, სწავლობდა ჟილინის გიმნაზიაში, შემდეგ ნიტრის სემინარიაში, საიდანაც როგორც წარჩინებული მოსწავლე ვენის უნივერსიტეტში გააგზავნეს, რომელიც დაამთავრა 1910 წელს. ამის შემდეგ ერთხანს მსახურობდა მღვდლად, ხოლო პირველი მსოფლიო ომის დროს იყო ავსტრია-უნგრეთის არმიის კაპელანი.

1918 წლიდან სლოვაკეთის სახალხო პარტიის წევრია, რომელიც ითხოვდა ავტონომიას ჩეხოსლოვაკიის ფარგლებში. 1925 წლიდან ჩეხოსლოვაკიის პარლამენტის წევრი, ხოლო 1927-1929 წლებში ჯანმრთელობის დაცვისა და სპორტის მინისტრია. 1938 წლიდან სახალხო პარტიის ლიდერია.

1939 წლის თებერვალში გერმანელმა პოლიტიკოსებმა დაიწყეს სლოვაკი პოლიტიკოსების დარწმუნება, რომ გამოეცხადებინათ დამოუკიდებლობა. 9 მარტს ჩეხოსლოვაკიის არმიამ დაიკავა სლოვაკეთის ტერიტორია და ტისო ჩამოაშორეს ხელისუფლებას. 13 მარტს ტისო მიიღო ჰიტლერმა და ფაქტობრივად იგი აღიარა მესამე რაიხის ქვეშევრდომი სლოვაკეთის პრეზიდენტად. 14 მარტს სლოვაკეთის პარლამენტმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, ტისო გახდა პრემიერ-მინისტრი, ხოლო 26 ოქტომბრიდან — პრეზიდენტი.

იგი ანტისემიტურად იყო განწყობილი და 1942 წლის 15 მაისს ხელი მოაწერა კანონს ებრაელების დეპორტაციის შესახებ. 1945 წელს ტისო ბავარიაში გაიქცა, სადაც დააპატიმრეს და დააბრუნეს ჩეხოსლოვაკიაში. გაასამართლეს სამშობლოს ღალატის მუხლით და განაჩენი შეასრულეს 1947 წლის 18 აპრილს.