ზიარის არქეოლოგიური ძეგლები

ზიარის არქეოლოგიური ძეგლები — საქართველოში, სოფელ ზიარის (გურჯაანის მუნიციპალიტეტი) ტერიტორიაზე და მის მიდამოებში გამოვლენილი ქვის ხანის რამდენიმე არქეოლოგიური ძეგლი. ყველა ძეგლზე აღმოჩენილი მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის საცავში.

ზიარის სადგომი
ქვედა პალეოლითური სახელოსნო-სადგომი „ზიარი“ მდებარეობს სოფლის სამხრეთით 0,5 კმ-ზე, ზღვის დონიდან 900 მ-ზე, ადგილ დურგლიანთ მიწებზე. ძეგლი აღმოაჩინეს 1966 წელს. გათხრები ჩატარდა 1968–1972 წლებში თ. ბუგიანიშვილის ხელმძღვანელობით. ზიარი აშელური ხანის ერთადერთი სტრატიფიცირებული ძეგლია საქართველოში, სადაც ზედაპირულ მასალასთან ერთად დაცულია მძლავრი კულტურული ფენა (2 500 მ² ფართობის, 2,2 მ სისქის).

აშელის მასალის შემცველია ზევიდან მესამე 0,8 მ სისქის ფენა. აღმოჩნდა 5 000-ზე მეტი ქვის ნივთი და ცხოველთა ძვლები (გარეული ცხენის, კეთილშობილი ირმის და დომბას). ქვის მასალა შედგება წარმოების ნარჩენების — ქერცლისებრი ანატკეცების, ანამტვრევების, ქვარგვალების, ნუკლეუსების, მასიური აშელ-კლექტონური ანატკეც-ნამზადებისა და მათზე დამზადებული იარაღისაგან. ნაპოვნია კაჟისაგან გამოთლილი 2 ნუშისებრი და ერთი ოვალური ხელნაჯახი, ორპირა და სხვა ტიპის სახოკები, ორმხრივ დამუშავებული უხეში საჩეხები, დაკბილული, ბურღისებური და ამოღარული იარაღი, პროტოლიმასი და სახვრეტები. იარაღი ძირითადად დამზადებულია ანატკეცებზე და ანამტვრევებზე, ზოგიერთი — შუაზე გაპობილ კაჭრებზე. ნივთების გასაკეთებლად გამოყენებულია კაჟი, კირქვა, მერგელი და სხვ. ქანები, რომელთა გამოსავლები იქვე, ძეგლის ტერიტორიაზეა. იარაღი მზადდებოდა გაპობა-ატკეცის აშელ-კლექტონური ტექნიკით და ძირითადად გაფორმებულია ცალმხრივი, ზურგისმიერი ფართოფაცეტოვანი ციცაბო რეტუშით. კულტურული ფენის ანალოგიური ნივთები ზედაპირულად შეგროვდა დურგლიანთ მიწების ფერდობებზეც. ყველა ნივთი ერთი საწარმოო კომპლექსის ერთიან ინდუსტრიას შეადგენს და შუა აშელის ხანის ერთ ქრონოლოგიურ ეტაპს მიეკუთვნება.

დიდი ტინების ნასახლარი
ნასახლარი დიდი ტინები მდებარეობს ზიარის დასავლეთით 1,5 კმ-ზე, მდ. ლაკბისპირას მარცხენა ნაპირზე. გათხარეს 1969 წელს თ. ბუგიანიშვილის ხელმძღვანელობით. ნაპოვნია კაჟის ქვედა პალეოლითური (შუა აშელის ხანა) ნივთები: 1 დისკოსებური ორმხრივი ნუკლეუსი, 6 მოგრძო გლუვდარტყმისმოედნიანი ანატკეცი და 5 იარაღი (2 ამოზნექილსამუშაოპირიანი, გვერდებმოღარული იარაღი, სახვრეტი და ტეიაკური წვეტანა).

დიდი ლაკბეს ნასახლარი
ნასახლარი დიდი ლაკბე მდებარეობს ზიარისა და დიდი ტინების ნასახლარის დასავლეთით, სოფლიდან დაახლ. 1,5 კმ-ზე, ნასახლარიდან 0,5 კმ-ზე, მდ. ლაკბისხევისა და მდ. დიდი ლაკბის შესართავთან, მარცხენა ნაპირზე, ადგილ ნიჩერაანთ ახოზე. ძეგლი გამოავლინეს 1975 წელს თ. ბუგიანიშვილის ხელმძღვანელობით. ნაპოვნია ქვედაპალეოლითური (გვიანდელი აშელის ხანა) 33 ნივთი (1 კაჭარი, 8 ნუკლეუსი, 11 ანატკეცი და 13 იარაღი). ნუკლეუსები არის: ამორფული ერთფუძიანი განივი, ორფუძიანი ცალმხრივი, დისკოსებური ორმხრივი და ცალმხრივი და ამორფული. იარაღიდან წარმოდგენილია ცალპირა და ორპირა სწორი, ამოზნექილი, ჩაზნექილი, გრძივ და განივსამუშაოპირიანი, კუთხისა და კონვერგენტული სახოკები, ამოზნექილსამუშაოპირიანი საფხეკები, გვერდებამოღარული და კომბინირებული იარაღი და სახვრეტი.

გურზას ქვის ნასახლარი
ნასახლარი გურზას ქვა მდებარეობს ზიარის სამხრეთით დაახლ. 2,5 კმ-ზე, მდ. ლაკბის მარცხენა შენაკადის, შორისხევის მარჯვენა ნაპირზე. ძეგლი აღმოჩენილია 1977 წელს თ. ბუგიანიშვილის ხელმძღვანელობით. ნაპოვნია ქვედაპალეოლითური (შუა აშელის ხანა) ხანის კაჟის 12 ნივთი (ამორფული ნუკლეუსი და ანატკეცები).