გივი ორჯონიკიძე

გივი ორჯონიკიძე (დ. 9 ივნისი 1929, თბილისი — გ. 17 მაისი, 1984, მოსკოვი) — ქართველი მუსიკის კრიტიკოსი, პუბლიცისტი, მეცნიერი, მწერალი და საზოგადო მოღვაწე. საქართველოს კომპოზიტორთა კავშირის თავმჯდომარე (1974-1984). საქართველოს ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1967), ასაფიევის სახელობის საკავშირო (1984) და ზაქარია ფალიაშვილის სახელობის (1988) პრემიების ლაურეატი. გივი ორჯონიკიძე დასაფლავებულია დიდუბის საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში. გივი ორჯონიკიძის ხსოვნას ეძღვნება გია ყანჩელის ლიტურგია „ქარით დატირებული“.

ბიოგრაფია
გივი ორჯონიკიძის მამა — შიო ორჯონიკიძე, პარტიული მუშაკი იყო, რომელიც დახვრიტეს 1937 წელს. დედა — ნინო ლაფერაშვილი, პიანისტი, 1937 წელს გადაასახლეს ყაზახეთში, აკმოლინსკის სამშობლოს მოღალატეთა ცოლების ბანაკში (.....), საიდანაც 8 წლის შემდეგ დაბრუნდა. გივი გაზარდა ბებიამ — ვერა ამბრიაშვილმა. გივი ორჯონიკიძემ საშუალო სკოლა 1947 წელს ოქროს მედლით დაამთავრა.

1952 წელს ორჯონიკიძემ წარჩინებით დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი, საქართველოს ისტორიის განხრით, აკადემიკოს ნიკოლოზ ბერძენიშვილის ხელმძღვანელობით. როგორც "ხალხის მტრის" შვილს, მას არ მისცეს უფლება ემუშავა ამ სფეროში, ამიტომ ერთი წლის შემდეგ 1952 წელს თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის თეორიულ-საკომპოზიტორო ფაკულტეტი მუსიკისმცოდნეობის სპეციალობით, ვ. დონაძის ხელმძღვანელობით. 1959 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია თემაზე "ანდრია ბალანჩივაძე". მოგვიანებით მოსკოვში ესწრებოდა გამოჩენილი მეცნიერების ვ. ცუკერმანისა და ლ. მაზელის ლექციების კურსს, როგორც თავისუფალი მსმენელი.

1956-1968 წლებში ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიაში, სადაც მიჰყავდა დასავლეთ ევროპისა და საბჭოთა მუსიკის ისტორიის კურსი. 1959 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია თემაზე „ანდრია ბალანჩივაძე“. 1963 წელს მიენიჭა დოცენტის წოდება. 1968-1984 წლებში მუშაობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტში უფროს მეცნიერ-თანამშრომლად.

1974-1984 წლებში იყო საქართველოს კომპოზიტორთა კავშირის თავმჯდომარე. იყო სსრკ-ის კომპოზიტორთა კავშირის მდივანი, საქართველოს უმაღლესი საბჭოს და მოწვევის დეპუტატი, იუნესკოს საერთაშორისო მუსიკალური საბჭოს იურიდიული კომისიის წევრი.

სიცოცხლის ბოლო ორი ათწლეულის მანძილზე აქტიურად მონაწილეობდა მრავალ საერთაშორისო კონფერენციასა თუ სიმპოზიუმში, როგორც საბჭოთა კავშირში, ასევე, ევროპის სხვადასხვა ქვეყანაში (უმეტესწილად გერმანიაში), აგრეთვე კანადაში, იაპონიასა და ავსტრალიაში. 1984 წლის მაისში გფრ-ში ერთ-ერთი ასეთი მოგზაურობის დასასრულს, თავი იჩინა მძიმე სენმა და მოსკოვში დაბრუნებისთანავე აღესრულა. გივი ორჯონიკიძე დასაფლავებულია დიდუბის საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში.

1982-1983 წლებში ჟურნალ „სოვეტსკაია მუზიკას“ ფურცლებზე გამოქვეყნებული წერილებისთვის მიენიჭა ასაფიევის სახელობის საკავშირო პრემია (1984 წელს გარდაცვალების შემდეგ) და ფალიაშვილის სახელობის პრემია წიგნებისთვის „აღმავლობის გზის პრობლემები“ და „თანამედროვე ქართული მუსიკა ესთეტიკისა და სოციოლოგიის შუქზე“ (1988 წელს).

შემოქმედება
გივი ორჯონიკიძეს ქართულ, რუსულ და გერმანულ ენებზე დაწერილი აქვს 250-ზე მეტი ნაშრომი. მისი შემოქმედებითი მემკვიდრეობა მოიცავს: მონოგრაფიებს, მრავალრიცხოვან შრომებს სამეცნიერო კრებულებში, საჟურნალო სტატიებს, როგორც სამეცნიერო, ისე მუსიკალურ-კრიტიკული და პუბლიცისტური ხასიათის, საგაზეთო პუბლიკაციებს, შესავალ წერილებსა და ანოტაციებს პარტიტურებისა და აუდიოჩანაწერების გამოცემებისთვის, სცენარებს დოკუმენტური ფილმებისთვის, ასევე, ავტობიოგრაფიულ მოთხრობებს. გივი ორჯონიკიძე არის ავტორი მრავალრიცხოვანი რადიო და ტელეგადაცემებისა (მათ შორის ქართული ხალხური სიმღერის, ქართული პროფესიული და საბჭოთა მუსიკის შესახებ კიოლნის (გფრ) რადიოში).

გივი ორჯონიკიძე განსაკუთრებული ინტერესით იკვლევდა ანდრია ბალანჩივაძის და გია ყანჩელის, ასევე, პროკოფიევის, შოსტაკოვიჩის, ბეთჰოვენის, ვერდის და ვაგნერის შემოქმედებას.

ორჯონიკიძე მუსიკას მხოლოდ კულტურის კონტექსტში არ მოიაზრებდა. ის დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა მის კავშირებს არა მარტო მხატვრული აზროვნების სხვა სფეროებთან, არამედ საზოგადოებასთან, რომლის წიაღში იქმნება და არსებობს იგი. ამიტომ იკვლევდა არა მარტო კომპოზიტორების შემოქმედებას, არამედ მუსიკის ფუნქციონირებისა და აღქმის, თანამედროვე ქალაქის ჟღერადი გარემოსა და მასობრივი კომუნიკაციის საშუალებათა პრობლემებს. მიუხედავად აკრძალვებისა, იგი შესანიშნავად იცნობდა ამ პრობლემებზე მეოცე საუკუნის დასავლურ შეხედულებებს.

მისი ინტერესების წრე მოიცავდა მუსიკალური კულტურის თითქმის ყველა სფეროს - ფოლკლორსა და პროფესიულ მუსიკას, ე.წ. საესტრადო მუსიკას, მუსიკალურ შემსრულებლობას, მუსიკის ესთეტიკასა და ფილოსოფიას, სოციოლოგიასა და ფსიქოლოგიას. განსაკუთრებით იზიდავდა თეატრი, წერდა არამარტო მუსიკალურ თეატრზე, არამედ გამოქვეყნებული აქვს სტატიები დრამატულ თეატრსა და კინოზე.

საქართველოს ფილოსოფიის ინსტიტუტში მოღვაწეობის დროს (1967-1984) შესრულებული აქვს სამეცნიერო შრომები, რომლებშიც განხილულია ვაგნერის, ჰანსლიკის, ლანგერის, ადორნოს, დალჰაუზის და ა.შ. ფილოსოფიურ-ესთეტიკური კონცეფციები მშვენიერის, ტრაგიკულის, დროის კატეგორიები მუსიკაში და სხვა. აგრეთვე, არის არაერთი რუსულ-გერმანული სამეცნიერო კრებულის რედაქტორი.

1967-1984 წლებში, როგორც საქართველოს ფილოსოფიის ინსტიტუტის მეცნიერ-თანამშრომელი, კრიტიკული განხილვის საბაბით სწავლობდა ვაგნერის, ჰანსლიკის, ლანგერის, ადორნოს, დალჰაუზის და ა.შ. ფილოსოფიურ-ესთეტიკურ კონცეფციებს.  აგრეთვე, არის არაერთი რუსულ-გერმანული სამეცნიერო კრებულის რედაქტორი.

ენციკლოპედიურმა განათლებამ მეცნიერების სხვადასხვა სფეროში, გამოუმუ-შავა მოვლენების ფართო ხედვა, რამაც ჯერ კიდევ 1950-იან წლებში იგი  ერთ-ერთი პირველი მიიყვანა დარგთაშორის კვლევებამდე და დღემდე თანამედროვე მეცნიერების ყველაზე პოპულარული ინტერდისციპლინური მეთოდის დამამკვიდრებლად  აქცია მთელი საბჭოთა კავშირის მასშტაბით. 1957 წელს ჯერ კიდევ  დამწყები მუსიკოლოგი ჟურნალ „საბჭოთა ხელოვნებაში“ აქვეყნებს პირველ ნარკვევს მუსიკის ფსიქოლოგიაში „მუსიკალური სახისა და მუსიკალური აზროვნების ზოგიერთი საკითხისათვის“, ხოლო 1960 წელს პრესტიჟულ კრებულში , თავის ერთ-ერთ პირველ სერიოზულ პუბლიკაციას რუსულ ენაზე „მუსიკალური აზროვნების სპეციფიკის საკითხისათვის, 1965 წელს კი სტატიას „მუსიკალური აღქმის შესახებ“ ჟურნალში  . უკანასკნელი სტატია „მუსიკაში ღირებულების შესახებ“ მისი გარდაცვალების შემდეგ, 1988 წელს გამოქვეყნდა მთავარ  რუსულ მუსიკალურ ჟურნალში .

რუსულად წერა ის აუცილებლობა იყო, რაც ტოტალიტარიზმის პირობებში საბჭოთა კავშირში   ქართველების მსგავსი მცირერიცხოვანი ქვეყნისათვის მის ფარგლებს გარეთ ერის კულტურისა და მეცნიერების გატანის ერთადერთი გზა იყო და  იმპე¬რიაში შემავალი ქყვეყნებისთვის მაინც   ქართული კულტურის შესახებ მეცნიერული აზრის ხელმისაწვდომობის შესაძლებლობას  იძლეოდა. თუ ნაშრომის ავტორი შესაბამის კომპეტენციას გამოავლენდა, მეტროპოლიასთან მჭიდრო თანამრომლობა საბჭოთა კავშირის საზღვრების გადალახვის შანსიც ხდებოდა.

ეს იყო მოტივაცია. რის გამოც გივი ორჯონიკიძემ თავიდანვე მჭიდრო თანამშრომლომლობა დაიწყო საკავშირო ანუ რუსულ მუსიკალურ გამომცემლობებსა და ჟურნალებთან. როგორც ცნობილი რუსი მუსიკოლოგი ვალენტინა კონენი წერს, „შეძლო  მიეღწია სხვებთან  არათუ თანაბარი მდგომარეობისთვის, არამედ ბევრ შემთხვევაში გადაემეტებინა კიდეც თითქმის ყველა თავისი კოლეგისათვის – თანატოლისა და არათანატოლისათვის  (,1999:334)  , - -. იგი იყო პირველგამკვალავი  მუსიკის  სოციოლოგიური, ფსიქოლოგიური და ფილოსოფიურ-ესთეტიკური ასპექტებით შესწავლაში მთელი საბჭოთა კავშირის  მასშტაბით.  რუსი მეცნიერები აღიარებდნენ საბჭოური  მუსიკოლოგიისთვის ინოვაციურ მის მიდგომებს  და აღნიშნავდნენ, რომ მეცნიერის „შესანიშნავმა მოღვაწეობამ მნიშვნელოვანი ზეგავლენა იქონია ჩვენი ქვეყნის 70-80-იანი წლების დასაწყისის მხატვრული ცხოვრების ფორმირებაზე“ (, 1999: 219). ქართველი  მეცნიერი სრულყოფილად ფლობდა როგორც  მშობლიურ, ისე რუსულად და გერმანულად წერის კულტურას. ამის შესახებ აღნიშნავს გერმანელი მუსიკისმცოდნე კონრად ნიმანიც, რომელსაც არაერთი ერთობლივი პროექტი ჰქონდა განხორციელებული გივი ორჯონიკიძესთან. იგი იგონებს,  როგორ ცხარედ კამათობდნენ ისინი რიხარდ შტრაუსზე, რომელიც აღმოსავლეთ გერმანიასა და საბჭოთა კავშირში შერისხული იყო ჰიტლერთან თანამშრომლობის გამო და რომელიც საბჭოთა კავშირში ერთადერთი და მსოფლიოში ერთ-ერთი იყო ამ კომპოზიტორის არც თუ მრავალრიცხოვან მკვლევართა შორის.  მისი ინიციატივით განხორციელდა ოპერა „სალომეს“ დადგმა თბილისის საოპერო სცენაზე (1983). განსაკუთრებით, საგულისხმოა  ნიმანის აღიარება: „გასაოცარი იყო გერმანული ენის მისეული შეგრძნება. რთულ გერმანულ ფილოსოფიურ ტექსტებზე აღზრდილი,  გერმანულ ენაზე სტატიების თარგმნისას, იგი ცდილობდა მოეძია უფაქიზესი ნიუანსები“

გივი ორჯონიკიძე მისმა ცხოვრებისეული გამოცდილებამ აქცია დიპლომატად, რომელიც ახერხებდა, ესაუბრა ეზოპეს ენით და ტოტალიტარული რეჟიმის პირობებშიც გამოეთქვა იდეოლოგიისთვის მიუღებელი აზრები. ეს სითამამე  შეუმჩნეველი არ დარჩენია  გასული საუკუნის 90-იან წლებში გ. ყანჩელის გერმანელ მკვლევარს ვოლფგანაგ სანდნერს, რომელიც წერდა: „იმ დროშიც კი საჭირო იყო ოფიციალური ტერ-მინოლოგიის მხოლოდ ოდნავ გადაფხეკა, რომ გამომზეურებულიყო გ.ყანჩელის მეგობრის, მუსიკისმცოდნე გივი ორჯონიკიძის  განსაცვიფრებლად ურჩი სიტყვები. 1982 წლისა და იმ ადგილი-სათვის, სადაც ეს სიტყვები ითქვა, ასეთი განცხადება მკრეხელობა იყო“.

თავისი ინოვაციური სამეცნიერო იდეებითა და ღრმა კვლევებით გივი ორჯონიკიძემ გაამდიდრა ქართული და საბჭოთა მუსიკისმცოდნეობა, აღნიშნა ამ მეცნიერების განვითარების ახალი ეტაპი, რომელიც მომდევნო წლების განმავლობაში მის სახელს უკავშირდებოდა.

საზოგადოებრივი საქმიანობა
გივი ორჯონიკიძე ასპარეზზე გამოვიდა რთულ, მაგრამ უაღრესად საინტერესო პერიოდში, ქართული კულტურის და მუსიკის აღმავლობის ხანაში, როცა სამოღვაწეო ასპარეზზე გამოჩნდნენ ე.წ. 60-იანელები — ბიძინა კვერნაძე, სულხან ნასიძე, ნოდარ გაბუნია, გია ყანჩელი, ჯანსუღ კახიძე, ხოლო მოგვიანებით — იოსებ კეჭაყმაძე, იოსებ ბარდანაშვილი და სხვ. ამავე დროს მოღვაწეობას აგრძელებდნენ უფროსი თაობის წარმომადგენლები — ალექსი მაჭავარიანი, ანდრია ბალანჩივაძე, რევაზ ლაღიძე, სულხან ცინცაძე და სხვანი. ეს იყო ერთგვარი „თაობათა ბრძოლა“, როცა ერთმანეთს დაუპირისპირდნენ განსხვავებული მხატვრული ტენდენციები და ესთეტიკური პოზიციები. ახალმა თაობამ თავის მთავარ „იდეოლოგად“ გივი ორჯონიკიძე აღიარა, რადგან იგი თავისი პუბლიკაციებითა და საჯარო გამოსვლებით აქტიურად უჭერდა მხარს ქართული მუსიკის განახლების იდეას.

გივი ორჯონიკიძის საზოგადოებრივმა მოღვაწეობამ განსაკუთრებული მასშტაბები შეიძინა საქართველოს კომპოზიტორთა კავშირის თავმჯდომარედ (1974-1984) დანიშვნის შემდეგ. მისი ძალისხმევა ყოველთვის მიმართული იყო ქართული კულტურის საერთაშორისო სარბიელზე გამოფენის ხელშეწყობისკენ. ამის საშუალებას მას აძლევდა მონაწილეობა უცხოეთის სხვადასხვა ქვეყანაში გამართულ ფესტივალებში, კონფერენციებსა და კოლოქვიუმებში, სადაც ხშირად მიზნობრივი თემატიკის მიუხედავადაც კი ახერხებდა ეროვნული ინტერესების დაცვას. ამის ერთ მაგალითად იკმარებდა მისი გამოსვლა კიოლნის რადიოთი (გფრ) გერმანულ ენაზე ქართული ხალხური სიმღერისა და თანამედროვე პროფესიული მუსიკის შესახებ, ან მისი ურთიერთობა კოლუმბიის უნივერსიტეტის (აშშ) ბიბლიოთეკასთან, რომელიც მან მოამარაგა ქართული გრამფირფიტებითა და ნოტებით. განსაკუთრებული აღნიშვნის ღირსი კი არის მის მიერ თბილისში ორგანიზებული საკავშირო და საერთაშორისო მნიშვნელობის ფორუმები „ამიერკავკასიის მუსიკალური გაზაფხული“ (1975), საბჭოთა მუსიკის საკავშირო ფესტივალი (1981), ამიერკავკასიისა და ბალტიისპირეთის რესპუბლიკების, მოსკოვისა და ლენინგრადის ახალგაზრდა კომპოზიტორთა კამერული მუსიკის ფესტივალი (1982), საკავშირო საავტორო უფლებათა სააგენტოს ხაზით უცხოელ მუსიკალურ გამომცემელთა და ფილარმონიულ და ხმის ჩამწერ ფირმათა წარმომადგენელთა მოწვევები. მათმა დიდმა ნაწილმა იმპრესარიოების როლი შეასრულა ქართული მუსიკის ცალკეულ წარმომადგენელთა (კომპოზიტორთა და შემსრულებელთა) საერთაშორისო სარბიელზე გაყვანის საქმეში. მისი ინიციატივით შეიქმნა ბავშვთა ინტერნაციონალური გუნდები ახალციხეში, ცხინვალსა და სოხუმში. მისი ერთ-ერთი უკანასკნელი აქცია — თბილისში დასავლეთ ბერლინის სახელგანთქმული საერთაშორისო ფესტივალის გენერალური დირექტორის მოწვევა იყო. სწორედ ეკჰარდის იმჟამინდელი მოგზაურობა, ძველი და ახალი ისტორიის, მუსიკის, მხატვრობის და კინო და სათეატრო ხელოვნების გაცნობა გახდა საფუძველი 1988 წლის შემოდგომაზე დასავლეთ ბერლინში გამართული ქართული კულტურის გამოფენისა.