iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ნურიე

ნურიე (ყოფ. პიონერთა ტბა; სხვა სახელწოდებებია: ნურის ტბა, ნური-გელი ან გელ-ბაში) — ოვალური ფორმის ბუნებრივი წარმოშობის ტბა საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ქალაქ ბათუმის ტერიტორიაზე, შავი ზღვის სანაპიროს სიახლოვეს. მდებარეობს ზღვის დონიდან –0,2 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 0,07 კმ², აუზის ფართობი 0,10 კმ², მაქსიმალური სიღრმე 5,1 მ, საშუალო სიღრმე 3,42 მ. წყლის მოცულობა 0,24 მლნ მ³.

ზღვის ნაპირიდან განლაგებულია 130-140 მეტრის დაშორებით. უმეტესწილად საზრდოობს მიწისქვეშა წყლით. ლაგუნური წარმოშობისაა. წარსულში ტბაში პატარა მდინარე „ანგისა“ ჩაედინებოდა.

აღსანიშნავია, რომ 2016 წელს ნურიე გაიყინა. ტბის ზედაპირზე რამდენიმე სანტიმეტრიანი ყინულის ფენა წარმოიქმნა. მეტეოროლოგების ცნობით, ტბის გაყინვის ფაქტი მხოლოდ გასულ საუკუნეებში დაფიქსირდა, როცა ჰაერის ტემპერატურა ბათუმში — მინუს 5–7 გრადუსამდე დაეცა. ეს არის ბუნებრივი წარმოშობის ტბა და მისი გაყინვის ფაქტი იშვიათობაა. ძლიერი ყინვის შედეგად ტბა ოთხჯერ 1911, 1928, 1949, 1985 წლებში გაიყინა.

ტბის გათევზიანებისთვის ჭრელი სქელშუბლის, თეთრი ამურისა და კობრის ლიფსიტების შესაძენად ბათუმის ტურისტულმა ობიექტების მართვის სააგენტომ 20 ათასი ლარი გამოყო. ტბაში გაუშვეს ჭრელი სქელშუბლა, თეთრი ამური და კობრი.

2018 წელს ნურიეში ასი წლის შემდეგ პირველად, წავის ქვესახეობა გამოჩნდა, რომელიც ტბაში ფიქსირდებოდა საუკუნის 30-იან წლებამდე, ხოლო შემდგომ წლებში მისი ნურიეს ტბაში პოვნის შესახებ ცნობები არ მოიპოვებოდა.

ტბა მოქცეულია ბათუმის ცენტრალური პარკის ტერიტორიაზე. მას არაერთი ლეგენდა და ისტორიული ფაქტი უკავშირდება.
კაპნისთავი

კაპნისთავი — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, აჭარისწყლის თემში. მდებარეობს მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 360 მ სიმაღლეზე. ქალაქ ბათუმიდან დაშორებულია 26 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 373 კაცი.

დემოგრაფია
}
კაპრეშუმი

კაპრეშუმი — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ორთაბათუმის თემში. მდებარეობს მდინარე ყოროლისწყალის ნაპირებზე, ზღვის დონიდან 280 მ სიმაღლეზე. ბათუმიდან დაშორებულია 5 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1195 კაცი. სოფელში არის კაპრეშუმის საჯარო სკოლა.

მეჩაიეობა
კაპრეშუმი ქართული მეჩაიეობის ერთ-ერთი პირველი ცენტრი იყო. 1890-იან წლებში რუსმა მეწარმე პოპოვმა კაპრეშუმში, ჩაქვსა და სალიბაურში 14 ჰექტარზე გააშენა ჩინური ჩაის ჯიშები. კაპრეშუმშივე არსებობდა საუფლისწულო მამული „ნაკრძალი“, რომელიც სამართავად ჩაბარებული ჰქონდა ჩინელ მეჩაიეს ლაო ჯინ ჯაოს..

დემოგრაფია
ართურს-პასის ეროვნული პარკი

ართურს-პასის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, სამხრეთ კუნძულზე.

შეიქმნა 1929 წელს. იგი პირველი ეროვნული პარკი იყო სამხრეთ კუნძულზე და მესამე ახალ ზელანდიაში. შუაზე ჰყოფს სახელმწიფო გზატკეცილი 73. აღნიშნული გზა გადაკვეთს სოფელ ართურს-პასს და იგივე სახელწოდების უღელტეხილს, სამხრეთ ალპებში, ზღვის დონიდან 920 მეტრზე. პარკს მართავს ახალი ზელანდიის კონსერვაციის დეპარტამენტი.

გეოგრაფია
პარკი ძალზედ მკაფიოდაა გაყოფილი სამხრეთ კუნძულის მთავარი წყალგამყოფის მიერ. აღმოსავლეთი მხარე მშრალია და შედგება წიფლის ტყეებისა და მდინარეთა ფართო კალაპოტებისგან, დასავლეთი მხარე კი უღრან წვიმის ტყეებს მოიცავს. გეოგრაფია ფაქტობრივად ჩამოაყალიბა უძველესმა გამყინვარებამ, რა დროსაც წარმოიშვა -სებრი ხეობები. ცენტრში აღმართულია მაღალი ქედი, თოვლიანი მწვერვალებით.
კიბე (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

კიბე — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, აჭარისწყალის თემში. მდებარეობს მდინარე აჭარისწყალის მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 240 მ სიმაღლეზე. ქალაქ ბათუმიდან დაშორებულია 25 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 251 კაცი.

დემოგრაფია
}
კირნათი

კირნათი — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფლები: კირნათი, ზედა კირნათი, გვარა, კობალეთი, მარადიდი, შუშანეთი, ძაბლავეთი). მდებარეობს მდინარე ჭოროხის მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 320 მ სიმაღლეზე. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 340 კაცი. სოფელში არის კირნათის საჯარო სკოლა.

დემოგრაფია
}
უესტლანდ-ტაი-პოუტინის ეროვნული პარკი

უესტლანდ-ტაი-პოუტინის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, სამხრეთ კუნძულის დასავლეთ სანაპიროზე. შეიქმნა 1960 წელს, უესტლანდის რაიონის ევროპული დასახლების ასი წლისთავზე. მოიცავს 1 175 კმ² ტერიტორიას და ვრცელდება სამხრეთ ალპების უმაღლესი მწვერვალებიდან ველურ, დაშორებულ სანაპირო ზოლამდე. ესაზღვერბა მთავარი წყალგამყოფის გასწვრივ მდებარე მაუნტ-კუკის ეროვნულ პარკს.

ეროვნული პარკი მოიცავს მყინვარებს, თვალწარმტაც ტბებსა და ზომიერ წვიმის ტყეებს, ისევე როგორც სანაპიროს გასწვრივ მდებარე ოქროს მომპოვებელ ძველ ქალაქთა ნაშთებს. პოპულარული ტურისტული ღირსშესანიშნაობებია ფრანც იოსებისა და ფოქსის მყინვარები. შესაძლებელია ნადირობა კეთილშობილ ირმებსა და არჩვებზე, ასევე ამავე მიზნებით მთებში ვერტმფრენით დაშვება.

2010 წელს, პარკს დაემატა 4 400 ჰა ტერიტორია.
განთიადი (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

განთიადი (ყოფილი ყარადერე - გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს.) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, მახინჯაურის თემში. მდებარეობს აჭარის ზღვისპირა ბორცვიან მთისწინეთში, მდინარე ყოროლისწყლის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 100 მ სიმაღლეზე. შავი ზღვიდან დაშორებულია 2 კილომეტრით, მახინჯაურიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) დაშორებულია 3 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1656 კაცი. სოფელში არის საჯარო სკოლა. 1890-იან წლებში ცნობილი იყო სინიცინის ჩაის პლანტაცია სოფელ ყარადერეში.

დემოგრაფია
}
მნათობი (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

მნათობი (1948 წლამდე მახმუდიე) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ფერიის თემში. მდებარეობს მესხეთის ქედის მთისწინეთში, მდინარე ბარცხანის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 200 მ სიმაღლეზე. ქალაქ ბათუმიდან დაშორებულია 3 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 678 კაცი.

დემოგრაფია
}
კუკის მთის ეროვნული პარკი

აორაკი/კუკის მთის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, სამხრეთ კუნძულზე, ქალაქ ტუიზელის მახლობლად. მის ტერიტორიაზე აღმართულია ახალი ზელანდიის უმაღლესი მწვერვალი — კუკის მთა. შეიქმნა 1953 წელს და მოიცავს ნაკრძალებს, რომლებიც 1887 წელზე ადრე დაარსდა როგორც მცენარეულობისა და ლანდშაფტის დაცული ტერიტორიები.

გეოგრაფია
პარკი 700 კმ²-ს მოიცავს, საიდანაც 40% მყინვარებს უჭირავს. მათგან აღსანიშნავია კუკის მთაზე მდებარე ტასმანის მყინვარი. პარკის ტერიტორიაზე აღმართულია ახალი ზელანდიის 3000 მეტრ სიმაღლეზე მეტი 20 მწვერვალი.

მთავარი წყალგამყოფის გასწვრივ ესაზღვრება უესტლანდ-ტაი-პოუტინის ეროვნული პარკი. ისინი ერთად აყალიბებენ ტე-ვაჰიპაუნამუს — თვალსაჩინო ბუნებრივი ღირებულებების მქონე არეალს, რომელიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია შესული.

ფლორა და ფაუნა
პარკში გავრცელებულია მცენარეთა 400-ზე მეტი და ფრინველთა 35-40 სახეობა
მურმანეთი

მურმანეთი — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, თხილნარის თემში. მდებარეობს პონტოსის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ დაბოლოებაზე, ზღვის დონიდან 350 მ სიმაღლეზე. ქალაქ ბათუმიდან დაშორებულია 81 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 189 კაცი.

დემოგრაფია
}
ორთაბათუმი

ორთაბათუმი (ყოფილი ჩაისუბანი, 1948 წლამდე ზედა ორთაბათუმი) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ყოროლისწყლის ხეობაში, თემის ცენტრი: (სოფლები: ორთაბათუმი, აგარა, კაპრეშუმი, მასაურა, სალიბაური, ქვედა სალიბაური, ყოროლისთავი, წინსვლა). ზღვის დონიდან 160 მ, ხელვაჩაურიდან 17 კმ. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 805 კაცი.

დემოგრაფია
ასპაირინგის მთის ეროვნული პარკი

ასპაირინგის მთის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, სამხრეთ კუნძულზე, სამხრეთ ალპებში. მდებარეობს ფიორდლანდის ეროვნული პარკის ჩრდილოეთით, ოტაგოსა და უესტ-კოსტის რეგიონებს შორის. მიეკუთვნება იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლს — ტე-ვაჰიპაუნამუს.

გეოგრაფია
დაარსდა 1964 წელს და ამ დროისთვის ის ახალი ზელანდიის რიგით მეათე ეროვნული პარკი იყო. ფართობი ამჟამად 3 555 კმ²-ს შეადგენს. ჩრდილო-აღმოსავლეთში კვეთს ჰაასტის უღელტეხილი.
ამბროსე

ამბროსე — - საუკუნეების ქართველი მხატვარი-კალიგრაფი, წარმოშობით სამცხედან, ათაბაგ ქაიხოსრო ჯაყელის (1498-1500) გაზრდილი.

1498 წელს ამბროსეს გადაუწერია და შეუმკია „ფსალმუნნი“. 1500 წელს მას ახლადაღსაყდრებულმა ათაბაგმა მზეჭაბუმა დაავლა ქაიხოსრო -ის სულის მოსახსენიებლად შეწირულობების განაწილება აღმოსავლეთ საქრისტიანოს სამონასტრო კერებისთვის. ამბრისე ეწვია ათონის მთას, სადაც მოაჭედინა ან თვით მოჭედა პორტაიტის ღვთისმშობლის ხატი. 1501 წელს ამბროსე გაემგზავრა იერუსალიმს და აქ ოთხთავი გადაწერა. შესაძლოა ის იყოს საუკუნის ნახევარში ალასტნის ჭალთა წმ. გიორგის მონასტერში გადაწერილი მეტაფრასის ერთ-ერთი ანდერძ-მინაწერში მოხსენიებული ამავე მონასტრის წინამძღვარი ამბროსე.
არფაქსად იოთამის ძე

არფაქსად იოთამის ძე — საუკუნის ნახევრის ჯავახი ფეოდალი.

მოხსენიებულია ალასტნის ჭალთა წმ. გიორგის მონასტერში გადაწერილი მეტაფრასის ერთ-ერთი მინაწერში, როგორც „მჴნე, ახოვანი, სახელოვანი, სახელგანთქმული და სიყრმითგან მრავალჯერ გამარჯვებული“, ასევე „მესხური დავითნის მატიანეში“. ცოლად ჰყოლია „მეფეთმეფის ასული, პატრონი თამარ“. ფლობდა ხერთვისსა და კიდევ 5 ციხე-სიმაგრეს სამცხეში, სავარაუდოდ, ალასტანსაც, რომლებიც მან 1578 წელს ოსმალებს ჩააბარა. მკვლევართა აზრით, არფაქსადი შესაძლოა მიეკუთვნებოდეს ამატაკისშვილთა (ქ. შარაშიძე) ან შალიკაშვილთა (თ. ჯოჯუა) ფეოდალურ სახლს. უკანასკნელი ვარაუდის სისწორის შემთხვევაში მისი მამა იოთამი ვახუშტ-ყოფილი ვასილიოს შალიკაშვილისა და ქეთაონ-ყოფილი ქრისტინეს (გიორგი -ის ასული) უფროსი ვაჟი ყოფილა.
წინსვლა

წინსვლა (1948 წლამდე ქვედა ორთაბათუმი) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ორთაბათუმის თემში. მდებარეობს აჭარის მთისწინეთში, მდინარე ყოროლისწყლის ხეობაში, ზღვის დონიდან 150 მ სიმაღლეზე. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 3115 კაცი.

დემოგრაფია
}
შარაბიძეები (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

შარაბიძეები — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფლები: შარაბიძეები, ერგე, ზედა ერგე, ქვედა ჯოჭო, ზედა ჯოჭო, სოფელი ხელვაჩაური, ზანაქიძეები, მახვილაური). მდებარეობს კახაბრის ვაკის აღმოსავლეთ ნაწილში, ზღვის დონიდან 70 კმ, ბათუმის რკინიგზის სადგურიდან 7 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეჩაიეობა და მეციტრუსეობა. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1019 კაცი.

დემოგრაფია
სიმონეთი

სიმონეთი — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, თხილნარის თემში. მდებარეობს მდინარე ჭოროხის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 220 მ სიმაღლეზე. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 258 კაცი.სოფლის გარეუბანში აღმოჩენილია დარბაზული ეკლესიის ნანგრევი.

დემოგრაფია
}
სკურდიდი

სკურდიდი — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, მაჭახელის თემში. მდებარეობს მდინარე სკურდიდის (მაჭახელისწყლის მარცხენა შენაკადი) ნაპირზე, ზღვის დონიდან 450 მ სიმაღლეზე. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 52 კაცი.სოფელში დგას სკურდიდის ქვემეხი.

დემოგრაფია
}
სალიბაური

სალიბაური — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ორთაბათუმის თემში. მდებარეობს შავიზღვისპირა დაბლობზე, ზღვის დონიდან 40 მ სიმაღლეზე. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1214 კაცი. სოფელში არის სალიბაურის საჯარო სკოლა.

ისტორია
სოფელში საუკუნის მეორე ნახევარში დასახლდნენ აფხაზეთიდან ოსმალეთის იმპერიაში ემიგრირებული აფხაზები, ე. წ. მუჰაჯირები. სალიბაური ქართული მეჩაიეობის ერთ-ერთი პირველი ცენტრი იყო. 1890-იან წლებში რუსმა მეწარმე პოპოვმა სალიბაურში, ჩაქვსა და კაპრეშუმში 14 ჰექტარზე გააშენა ჩინური ჩაის ჯიშები. 1898 წელს სალიბაურში მანვე ინგლისური მანქანებით აღჭურვილი ქარხანა ააშენა. სალიბაურშივე არსებობდა საუფლისწულო მამული „სალაღობო“, რომელიც სამართავად ჩაბარებული ჰქონდა ჩინელ მეჩაიეს ლაო ჯინ ჯაოს..

დემოგრაფია
}
ფერია (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

ფერია — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფლები: ფერია, ახალშენის მეურნეობა, მნათობი). მდებარეობს კახაბრის ვაკეზე, ზღვის დონიდან 70 მ სიმაღლეზე. ქალაქ ბათუმიდან დაშორებულია 3 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1830 კაცი. სოფელში არის ფერიის საჯარო სკოლა. სოფელში საუკუნის მეორე ნახევარში დასახლდნენ აფხაზეთიდან ოსმალეთის იმპერიაში ემიგრირებული აფხაზები, ე. წ. მუჰაჯირები.

დემოგრაფია
}
ქვედა სამება (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

ქვედა სამება — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ახალშენის თემში. მდებარეობს კახაბრის ვაკეზე, ზღვის დონიდან 50 მ სიმაღლეზე, ქალაქ ბათუმიდან დაშორებულია 4,5 კილომეტრით. 1948 წლამდე ეწოდებოდა ფეიზიე. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1160 კაცი.

დემოგრაფია
}
ქვემო ჯოჭო

ქვემო ჯოჭო — სოფელი სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის შარაბიძეების ადმინისტრაციულ ერთეულში.

მდებარეობს მდინარე ჯოჭოსწყლის (ჭოროხის მარჯვენა შენაკადი) ქვემო დინებაში, ზღვის დონიდან 160 მ სიმაღლეზე, ხელვაჩაურიდან 15 კმ-ში.

სოფლები ქვემო ჯოჭო და ზემო ჯოჭო ერგეს ისტორიული თემის ნაწილია. სახელწოდება „ჯოჭო“ წერილობით წყაროებში პირველად ასახულია „ტბეთის სულთა მატიანეში“ (ძირითადი ნაწილი შედგენილია - საუკუნეებში), რომელშიც მოხსენიებულია ჯოჭოელი ჭანისძე გრიგოლი და მისი მეუღლე ნათელი. ქვემო ჯოჭოს ტერიტორიაზე, მდინარე წყალგველას მარცხენა მხარეს, შემორჩენილია ნაეკლესიარი (მხოლოდ საძირკველია). 1960 წელს აქ აღმოჩნდა საფლავის ქვა წარწერით: „შეიწყალე ღმერთო გ(რიგ)ოლ (კო)ჭლაძე“.

დემოგრაფია
}
თურქთა სახაკანო

თურქთა სახაკანო (ძველი თურქული: თურუქები, ქოქ-თურუქები,
) – თურქული ტომების სახელმწიფო ცენტრალურ აზიაში, არსებობდა 552-745 წლებში. მოსახლეობა მისდევდა მომთაბარე მესაქონლეობას და ნადირობას. 460 წელს აღმოსავლეთ თურქესტანიდან ალთაიზე გადასახლებული ერთ-ერთი ტომის მეთაურობით შეიქმნა ადგილობრივ ტომთა კავშირი, რომელმაც მიიღო „თურქის“ სახელწოდება. ეს ტერმინი პირველად პოლიტიკური მნიშვნელობისა იყო, მაგრამ შემდეგ იგი თურქულ ენათა და ხალხთა დიდი ჯგუფის აღმნიშვნელად გადაიქცა. თურქთა სახაკანოს პოლიტიკური და სამხედრო ორგანიზაცია ჩამოყალიბდა აღმოსავლეთ თურქესტანის ძველ სახელმწიფოთა ძაბაძვით. საუკუნის შუა წლებში თურქებმა დაამარცხეს უიგურები და ჟუჟანები და თურქთა ბელადმა ბუმინმა (გ. 552 წელს) თავი ხაკანად გამოაცხადა. 555 წლისთვის თურქთა სახაკანოს გავლენას დაემორჩილა მთელი ცენტრალური აზია. თურქთა სახაკანომ ანტიირანული კავშირი დადო ბიზანტიასთნ. ირანში ლაშქრობებს მოჰყვა სახაკანოს საზღვრის გაფართოება მდინარე ამუდარიამდე და მის დასავლეთ ნაპირამდე.

აღმოსავლეთით თურქთა სახაკანომ აღადგინა თავისი გავლენა ცენტრალურ აზიაში და ენერგიულად შეუტია ჩინეთს. გარკვეული წარმატების შემდეგ, 630 წელს, ჩინეთთან ომში მან მარცხი განიცადა და 50 წლით დაკარგა დამოუკიდებლობა. საუკუნის ბოლოს აღმოსავლეთი თურქთა სახაკანო გათავისუფლდა ჩინეთის ბატონობისაგან, მაგრამ საუკუნის ნახევარში იგი საბოლოოდ დაიშალა და მის ნაცვლად ჩამოყალიბდა უიღურთა სახაკანო (745-840 წწ.).

დასავლეთ თურქთა სახაკანომ საუკუნის დამდეგიდან შეძლო განმტკიცება, მაგრამ 630 წელს დაიწყო ხანგრძლივი შინაომი. 658-659 წლებში დასავლეთ თურქთა სახაკანოს ძირითადი ნაწილი დაიპყრო ჩინეთმა, რომლის ბატონობისაგან იგი მხოლოდ 704 წელს გათავისუფლდა. აგრესიული მეზობლების თავდასხმებისა და შინაომების შედეგად 740 წელს დასავლეთ თურქთა სახაკანო დაიშალა.

თურქთა სახაკანომ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ევრაზიის თურქულენოვანი მოსახლეობის კონსოლიდაციაში.
თურქმენჩაის ზავი

თურქმენჩაის ზავი — რუსეთსა და ირანს შორის 1828 წელს დადებული ხელშეკრულება, რომლითაც დასრულდა რუსეთ-ირანის 1826-1828 წლების ომი. ხელშეკრულებას ხელი მოაწერეს 1828 წლის 10 (22) თებერვალს სოფელ თურქმენჩაიში, თავრიზის მახლობლად.

ირანი ვერ ეგუებოდა 1813 წლის 12 ოქტომბრის გულისტანის საზავო ხელშეკრულების პირობებს. ირანს რუსეთის წინააღმდეგ აქეზებდა ინგლისი, რომელსაც არ სურდა რუსეთის გაბატონება სამხრეთ კავკასიაში, განსაკუთრებით, კასპიისპირეთში. 1826 წელს რუსეთსა და ირანს შორის მორიგი ომი დაიწყო, რომელიც 1828 წლამდე გაგრძელდა. 1826 წელს ირანის 60 ათასიანი არმია აზერბაიჯანში შეიჭრა, ყარაბაღი და განჯა დაიკავა და ბაქოს მიადგა. იმავდროულად ირანის არმია საქართველოს საზღვრებისკენ გაიჭრა და თბილისს შეუქმნა საფრთხე. რუსებმა თავდაცვის ორგანიზება შეძლეს, შემდეგ შეტევაზე გადავიდნენ და 1826 წლის სექტემბერში შამქორთან სასტიკად დაამარცხეს მოწინააღმდეგე. 1826 წლის ბოლოსთვის რუსებმა ირანის არმია ჩრდილოეთ აზერბაიჯანიდან განდევნეს, 1827 წელს აიღეს ერევანი, იმავე წლის სექტემბერში კი თავრიზი დაიკავეს. 1828 წლის იანვარში რუსეთის არმიამ თეირანის მიმართულებით შეუტია და დაიკავა ურმია, მარაღა, არდებილი და მიანი, რამაც გამოიწვია ირანის შაჰის კომპრომისი და ზავი ითხოვა.

თურქმენჩაის ზავის თანახმად რუსეთის შემადგენლობაში შევიდა ერევნისა და ნახჭევანის სახანოები (აღმოსავლეთი სომხეთი). ირანს დაეკისრა 20 მლნ. მანეთის კონტრიბუცია. რუსეთს დარჩა უპირატესი უფლება კასპიის ზღვაზე ჰყოლოდა სამხედრო ფლოტი. რუს ვაჭრებს ირანში შეღავათები ეძლეოდათ. თურქმენჩაის ზავმა განამტკიცა რუსეთის მდგომარეობა ამიერკავკასიაში და შეასუსტა ინგლისის გავლენა ირანში. შაჰი და ირანის მმართველი წრეები მტრულად შეხვდნენ თურქმენჩაის ზავის ფართო ანტირუსული პროპაგანდის შედეგი იყო თეირანში რუსეთის მისიის დარბევა და ალექსანდრე გრიბოედოვის მკვლელობა 1829 წლის 30 იანვარს. ოსმალეთთან ომის გამო რუსეთის მთავრობამ თავი შეიკავა ირანთან ომის განახლებისაგან და კონფლიქტი დიპლომატიური გზით მოაგვარა.
იბნ ალ-ბალხი

იბნ ალ-ბალხი – საუკუნის ირანელი ისტორიკოსი, ზუსტი სახელი უცნობია, წარმოშობით ბალხიდან. „ფარსნამეს“ ავტორი. წიგნში გადმოცემულია ჩვენამდე მოუღწეველი პირველწყაროების საფუძველზე შედგენილი ფარსის ისტორია. აგრეთვე საუკუნის ფარსის დასაწყისის დაწვრილებითი გეოგრაფიული აღწერილობა. თხზულება უხვ მასალას შეიცავს ფარსის ირიგაციის, მიწათმოქმედებისა და ქალაქების მდგომარეობის შესახებ. მასალის დიდი ნაწილი ავტორის დროინდელია.
იბნ ჰაიანი

იბნ ჰაიანი, აბუ მარვან ჰაიან იბნ ხალაფ იბნ ჰასან ალ-კურტუბი (დ. 987/988, კორდოვა — გ. 30 ოქტომბერი, 1076, იქვე) — ესპანეთის არაბი ისტორიკოსი და პოეტი. ეკავა კორდობის დაცვის უფროსის თანამდებობა. ავტორია პოემებისა, საღვთისმეტყველო ტრაქტატებისა, ისტორიული ქრონიკებისა. მისი შრომა „ანდალუსიის ხალხთა ისტორიის შესახებ ამოკრეფილი ცნობები“ მნიშვნელოვანი წყაროა ომაიანების დროის მუსლიმანური ესპანეთის ისტორიისათვის.
ფანაუ

ვახანაუ — მაორების ენაში გაფართოებული ოჯახის აღმნიშვნელი ტერმმინი, რომელიც სულ უფრო და უფრო აქტიურად გამოიყენება ახალ ზელანდიურ ინგლისურში, განსაკუთრებით ოფიციალურ პუბლიკაციებში.

მაორის საზოგადოებაში ვახანაუს ხაპუსა და ივის ქვემდგომ პოლიტიკურ ერთეულსაც წარმოადგენდა, ხოლო სიტყვას ჰქონდა ზმნის მნიშნელობაც: დაბადება ან გაჩენა.
იდრისიდები

იდრისიდები – არაბული დინასტია, განაგებდა ახლანდელი მაროკოს ტერიტორიაზე არსებულ სახელმწიფოს - საუკუნეებში. იდრისიდების დინასტიისა და სახელმწიფოს დამაარსებელი იდრის იბნ აბდ ალ-ლაჰი, რომელიც ქვეყანას განაგებდა 788-792 წლებში, აბასიანებთან დამარცხების შემდეგ არაბეთიდან გაიქცა. 789 წელს დააარსა ქ. ფესი, რომელიც იდრისიდების სახელმწიფოს დედაქალაქი გახდა იდრის -ის მმართველობის (792-828 წწ.) დროს. იდრის -ის გარდაცვალების შემდეგ სახელმწიფო დაიშალა საუფლისწულო სამთავროებად, რომლებიც მოსპეს კორდოვის სახალიფოს ჯარებმა 974 წელს.
იეზუიტთა სახელმწიფო პარაგვაიში

იეზუიტთა სახელმწიფო პარაგვაიში – სახელმწიფო სამხრეთ ამერიკაში, პარაგვაიში 1610-1768 წლებში, დააარსეს იეზუიტებმა ინდიელების ექსპლუატაციის მიზნით. ინდიელების პირველი დასახლებები – რედუქციები, რომლისთვისაც დამახასიათებელი იყო პატრიარქალურ-გვაროვნულ ურთიერთობათა და მონობის ელემენტები, იეზუიტთა ორდენის ფეოდალური ორგანიზაციის ფილიალს წარმოადგენდა. ინდიელები იეზუიტებისათის უზარმაზარ სიმდიდრეს ქმნიდნენ. ცხოვრების აუტანელი პირობები, მძიმე შრომა ანადგურებდა ინდიელებს; თუ საუკუნეში რედუქციებში 150 ათ. ინდიელი ცოვრობდა, 1739 წელს მხოლოდ 74 ათასი დარჩა. იეზუიტების სიმდიდრემ და გაზრდილმა ძალაუფლებამ პარაგვაისა და ესპანეთის სხვა კოლონიებში შეაშფოთა ესპანეთის ხელისუფლება; 1768 წელს იეზუიტები განდევნეს ესპანეთის ამერიკული კოლონიებიდან.
ვენესუელის საპრეზიდენტო არჩევნები (2012)

2012 წლის ვენესუელის საპრეზიდენტო არჩევნები — რიგითი საპრეზიდენტო არჩევნები ვენესუელაში, რომელიც გაიმართა 7 ოქტომბერს. არჩვენებში ექვსი კანდიდატი მონაწილეობდა. მონაწილეობა მიიღო ამომრჩეველთა 80%-მა. გაიმარჯვა მოქმედმა პრეზიდენტმა, უგო ჩავესმა, რომელმაც ზედიზედ მეოთხედ 6 წლით დაიკავა ვენესუელის პრეზიდენტის პოსტი.
ივაილოს აჯანყება

ივაილოს აჯანყება — გლეხთა აჯანყება ბულგარეთში, მიმდინარეობდა 1277-1280 წლებში მწყემს ივაილოს ხელმძღვანელობით. აჯანყების მიზეზი იყო ფეოდალური ჩაგვრის გაძლიერება და თათართა გამუდმებული თავდასხმები. აჯანყება დაიწყო სამხრეთ დობრუჯაში. გლეხებმა გაანადგურეს თათრები ნოღაის ურდოდან, შემდეგ – ბულგარეთის მეფე კონსტანტინე ასენის არმია. 1277 წელს აჯანყებულებმა ივაილო მეფედ გამოაცხადეს. 1278 წლის გაზაფხულზე ივაილო შევიდა ტირნოვოში და ცოლად შეირთო კონსტანტინე ასენის ქვრივი მარია. ბულგარეთის ფეოდალებმა დახმარებისათის მიმართეს ბიზანტიელებს და 1279 წლის თებერვალში ტირნოვო აიღეს. ბიზანტიელთა არმიის განადგურებისა და (1280 წლის 17 ივლისი) და სხვა გამარჯვებათა მიუხედავად, ივაილომ ვეღარ შეძლო დედაქალაქის დაკავება. თავი იჩინა აჯანყების სტიქიურმა ხასიათმა, აჯანყებულთა არმია იშლებოდა. ღალატის შიშით ივაილო გაიქცა თათართა ხანის ბანაკში, სადაც მოკლეს.
ილდეღიზიდები

ილდეღიზიდები, ელდეღიზიდები – ფეოდალური დინასტია აზერბაიჯანსა და ჩრდილოეთ ირანში 1136-1225 წლებში. დააარსა შამსადინ ილდეღიზმა (1136-1174 წწ.). აზერბაიჯანში მთავარად იჯდა ყიზილ-არსლანი, რომელიც ებრძოდა სელჩუკებს, საქართველოსა და შირვანს. ილდეღიზიდების ძლიერება შეარყია მონღოლთა შემოსევამ (1220-1222 წწ.), ხოლო ჯალალედინმა 1225 წელს ბოლო მოუღო ილდეღიზიდების სახელმწიფოს.
ილდეღიზიდთა მონეტა

ილდეღიზიდთა მონეტა — - საუკუნეების აზერბაიჯანის მმართველი ათაბაგების, ილდეღიზიდების მიერ მოჭრილი არასწორი ფორმის და სხვადასხვა წონის სპილენძის მონეტა. მის ერთ მხარეს ათაბაგების უშუალო სიუზერენის – ერაყის სელჩუკი სულთნის და ბაღდადის ხალიფას სახელებია ამოკვეთილი, მეორე მხარეს თვით ათაბაგის სახელი. ილდეღიზიდთა მონეტა აღმოსავლეთ საქარტველოშიც იყო გავრცელებული. აღმოცენილია დმანისში, რუსთავში, აგრეთვე - საუკუნეების განძებში (ლილოს, კრწანისის, თბილისის-განჯისკარის, რიყის).
ინგლის-ავღანეთის პირველი ომი

ინგლის-ავღანეთის პირველი ომი – ინგლისის კოლონიური ომი ავღანეთის წინააღმდეგ. დაიწყო 1838 წლის დეკემბერში. ინგლისის ჯარები შეიჭრნენ სამხრეთ-დასავლეთ ავღანეთში, 1839 წელს დაიკავეს ყანდაარი, ღაზნი, ქაბული. მათ წინააღმდეგ დაიწყო პარტიზანული ომი. ქაბულში აჯანყებულებმა 1841 წლის ნოემბერში გაანადგურეს ინგლისის საოკუპაციო არმია, ინგლისის მომხრე შაჰ-შუჯა მოკლეს. 1842 წლის დამლევისათის ინგლისის ჯარების გადარჩენილმა ნაწილმა დატოვა ავღანეთი.
ინგლის-ავღანეთის მესამე ომი

ინგლის-ავღანეთის მესამე ომი – ინგლისის კოლონიური ომი ავღანეთის წინააღმდეგ. დაიწყო ინგლისმა ამირა ამანულას მიერ ავრანეთის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ. საომარი მოქმედება დაიწყო 1919 წლის 6 მაისს. ინგლისის ჯარის რაოდენობრივი და ტექნიკური უპირატესობის მიუხედავად, ავღანეთის ჯარებმა 27 მაისს ალყა შემოარტყეს თალის სიმაგრეს. 3 ივნისს დაიდო დროებითი ზავი, 8 აგვისტოს ქ. რავალპინდში – პრელიმინარული საზავო ხელშეკრულება. ამ ომში ავღანეთს მხარს უჭერდა საბჭოთა რუსეთი. შედეგად ავღანელებმა მიიღეს უფლება ჩამოეყალიბებინათ დამოუკიდებელი სახელმწიფო.