ივანე ჯავახიშვილი

ივანე ჯავახიშვილი (დ. 23 აპრილი [ძვ. სტ. 11 აპრილი], 1876, თბილისი — გ. 18 ნოემბერი, 1940, იქვე) — ქართველი ისტორიკოსი და საზოგადო მოღვაწე, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის თანადამფუძნებელი, საქართველოსა და კავკასიის ისტორიის თანამედროვე სამეცნიერო სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, საბჭოთა კავშირის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1939), ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი.

ბავშვობის წლები
ივანე ალექსანდრეს ძე ჯავახიშვილი დაიბადა 1876 წლის 11 აპრილს, ქალაქ თბილისში. მამამისი ალექსანდრე ივანეს ძე ჯავახიშვილი იყო სამოქალაქო მრჩეველი, რომელიც სხვადასხვა დროს მსახურობდა თელავში მასწავლებლად, სიღნაღის, თბილისისა და გორის მაზრებში პედაგოგ-ინსპექტორად. დედა, სოფიო ათანასეს ასული ვახვახიშვილი, „მაღალი, ტანადი, ნაზი და დარბაისელი მანდილოსანი იყო. მის ჭკვიან და ალერსიან თვალებში - რომელთაც ხანდახან სევდა გადაჰკრავს ოდნავადაც და რომელნიც თითქოს თქვენ სულში იცქირებიანო - დიდი სითბოა და მიმზიდველობა“.

პატრიოტი ალექსანდრე ჯავახიშვილი შვილებს ქართულ წესსა და რიგზე ზრდიდა, სამშობლოს წარსულისადმი ინტერესს უღვიძებდა და ქართული ენის სიყვარულს უნერგავდა. იგი ყველა ქართულ ჟურნალ-გაზეთს ღებულობდა. ივანე ჯავახიშვილის მოგონებებიდან ჩანს, რომ მათ ბიბლიოთეკაში „ყველა წიგნი მოიპოვებოდა, რაც კი კავკასიაში და საქართველოში იყო გამოცემული“. ძმები ცდილობდნენ გიმნაზიის გაკვეთილების შესწავლამდე ადრე შინ მიტანილი ქართული ჟურნალ-გაზეთები წაეკითხათ.

1885-1895 წლებში სწავლობდა თბილისის კლასიკურ გიმნაზიაში. მისთვის გიმნაზიის რეჟიმი აუტანელი გამოდგა. მისი ბავშვობის მეგობარი, ივანე თევდორეს ძე ნიჟარაძე წერდა: „გიმნაზია ვანოს არ მოსწონდა, სწავლობდა კი კარგად. გარუსების ტენდენცია და ქართული კულტურის დევნა სულს უხუთავდა ქართველ შეგნებულ მოწაფეობას“. ივანე ჯავახიშვილი ქართული კულტურისა და ისტორიის შესწავლას გიმნაზიის გარეთ ახერხებდა. ივანე ნიჟარაძე წერდა: „შეგნებული ქართველი ახალგაზრდობა დამოუკიდებლივ სწავლობდა თავის ენასა და კულტურას. მათ შორის საუკეთესო წარმომადგენელი იყო ვანო. მას უკვე გიმნაზიაში ჰქონდა გადაწყვეტილი, რომ უნივერსიტეტის აღმოსავლური ენების ფაკულტეტის ქართულ-სომხურ განყოფილებაზე შევიდოდა. ვანო ძალიან ნაკითხი იყო...“ გიმნაზიაში ივანე ჯავახიშვილს ყველაზე მეტად ისტორია იტაცებდა. ფ. გონდოევის სიტყვით: „განსაკუთრებით უყვარდა ვანოს ისტორია. თვით ისტორიის მასწავლებელსაც უყვარდა მოსმენა ვანოს პასუხებისა, რომლებიც არასდროს არ იყო გაზეპირებული და ტრაფარეტული; ეს პასუხები ყოველთვის ამომწურავად გადმოგვცემდნენ იმ ეპოქის სულს, რომლებზედაც მოგვითხრობდა ვანო“. ივანე ჯავახიშვილი იმდენად იყო გატაცებული ისტორიით, რომ ჯერ კიდევ სიყრმეში წაიკითხა მოხსენება „ანდრია მოციქულის მოგზაურობა საქართველოში“. გიმნაზიაში სწავლის დროსვე შეითვისა ის, რომ ისტორიული წყაროები და ფაქტები არც უკრიტიკოდ უნდა მიეღო, არც ხელაღებით უარეყო. მას შემდეგ, რაც ხალხოსანთა მიზანსწრაფვა ამაო აღმოჩნდა და მათი ჯგუფები დაიშალა, დაპატიმრებას გადარჩენილები თუ პატიმრობიდან დაბრუნებულები ქართველი ხალხის ეროვნული სულისკვეთების გამოღვიძებას კულტურულ-საგანმანათლებლო მუშაობით ცდილობდნენ. ფართოდ გათვითცნობიერებული ივანე ჯავახიშვილი, რომელიც დიდ დროს უთმობდა გარეშე ლიტერატურისა და ჟურნალ-გაზეთების კითხვას, მოწინავეთა გულისნადებს ადვილად ხვდებოდა. საუკუნის 90-იან წლებში ის აქტიურად მონაწილეობდა კულტურულ-საგანმანათლებლო ასპარეზზე.

გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ ივანე ჯავახიშვილი სოფელ ხოვლეში გაემგზავრა და უნივერსიტეტისთვის მზადება დაიწყო. გიმნაზიის დირექცია ივანე ჯავახიშვილს ახასიათებდა, როგორც პატიოსან, ზრდილობიან და შრომისმოყვარე ახალგაზრდას. „...იგი არის მშვიდი, თავაზიანი, რის გამო ყველას უყვარს. ჯავახიშვილი დაჯილდოებულია ბუნებრივი ნიჭით, მასთან ძლიერ შრომისმოყვარე და მუყაითია... ბევრს კითხულობს და ფრიად ნაკითხია. კარგად უკრავს ვიოლინოს და გატაცებულია ამითი. ის საუკეთესო და მეტად თავაზიანი ახალგაზრდაა არა მარტო უფროსების, არამედ ტოლებისა და უმცროსების მიმართაც“.

რუსეთში ყოფნისას
პეტერბურგის უნივერსიტეტში
1895 წლის 27 ივლისს მან თხოვნით მიმართა პეტერბურგის უნივერსიტეტის რექტორს, რომ ჩაერიცხათ აღმოსავლურ ენათა ფაკულტეტის სომხურ-ქართულ-სპარსულ განყოფილებაზე. იმ პერიოდში რუსეთში არსებულ უნივერსიტეტებში მისაღები გამოცდები არ ტარდებოდა, უნივერსიტეტებში ირიცხებოდნენ ახალგაზრდები, რომლებსაც დასრულებული ჰქონდათ გიმნაზიის სრული კურსი. აგვისტოში იგი პეტერბურგის უნივერსიტეტის აღმოსავლურ ენათა ფაკულტეტის სომხურ-ქართულ-ირანულ განყოფილებაზე შევიდა. სპეციალურ საგნად საქართველოსა და სომხეთის ისტორია აირჩია. ის და ი. ნიჟარაძე ერთად გაემგზავრნენ სანქტ-პეტერბურგში და ყაზანის ქუჩაზე, 15 ნომერში ოთახი ერთად იქირავეს. ი. ჯავახიშვილი ისტორიულ-ფილოლოგიური და იურიდიული ფაკულტეტების ლექციებსაც ესწრებოდა. უნივერსიტეტში ყოფნისას ივანე ისმენდა გამოჩენილი მეცნიერების: ნიკო მარის (სომხური ენა და ლიტერატურა), ალექსანდრე ცაგარელის (ქართული ენა და ლიტერატურა), ჟუკოვსკის (სპარსული ენა და ლიტერატურა), ვესელოვსკის (აღმოსავლეთის ქვეყნების ისტორიის ზოგადი კურსი) და სხვათა ლექციებს. ალ. ცაგარელის, ვ. როზენისა და პ. კოკოვცევის ხელმძღანელობით სპეციალურ სემინარებშიც მონაწილეობდა.

თავისი ცოდნითა და განათლებით ივ. ჯავახიშვილმა თავიდანვე მიიპყრო სპეციალისტების ყურადღება. მის შესახებ ნიკო მარი წერდა: „უნივერსიტეტში შემოსვლისთანავე ჯავახიშვილი ამჟღავნებდა ქართული ლიტერატურის გამოცემული ძეგლების გარკვეულ ცოდნას, რაც ჩემს მიერ შემჩნეული იყო პირველ ლექციებზევე. შემდგომმა მუშაობამ ამ მიმართულებით მას საგრძნობი მიღწევები მოუპოვა. მისი ამ მიღწევების შესახებ მეცნიერულ ქართველოლოგიაში მე ვმსჯელობ საკუთარი დაკვირვების საფუძველზე“.

ივანე ჯავახიშვილი ერთიან ინტერესს იჩენდა, როგორც ქართული, ისე სომხური ენისა და ლიტერატურის ისტორიისადმი. 1898 წელს ივანე ჯავახიშვილმა წარადგინა სადიპლომო ნაშრომი -„ანდრია მოციქულისა და წმ. ნინოს მოღვაწეობა საქართველოში“, რომელიც უნივერსიტეტის საბჭომ მოიწონა და ავტორი ოქროს მედლით დააჯილდოვა. 1899 წელს წარმატებით ჩააბარა გამოცდები და 20 აგვისტოს მიიღო ხარისხის დიპლომი.

შრომისადმი სიყვარულისა და სწავლით გატაცების გამო ნიკო მარმა სტუდენტი ივანე ჯავახიშვილი დაიახლოვა და არა მარტო საუნივერსიტეტო ლექციებსა და სემინარებში ამეცადინებდა, არამედ ბინაზეც იწვევდა და დამატებით საათებს უტარებდა. ამიტომაც 1899 წლის 22 მაისს საპროფესოროდ მოსამზადებლად უნივერსიტეტში მისი დატოვება მოითხოვა.

ივანე ჯავახიშვილის ინიციატივით პეტერბურგში მყოფ ამიერკავკასიის და განსაკუთრებით, სამხრეთიდან მოსულ სტუდენტებთან კავშირი დამყარდა და „ამიერკავკასიის სათვისტომო“ დაარსდა. მისივე ინიციატივით იმართებოდა „ქართული საღამოები“, რომელთა პროგრამებიც უმთავრესად ქართული ცეკვა-სიმღერებისაგან შედგებოდა, დიდძალ მაყურებელს იზიდავდა და მთელი ფულადი შემოსავალი ღარიბ სტუდენტებს ხმარდებოდა.

სამაგისტრო გამოცდები
1899 წლის 21 მაისის აღმოსავლური ენების ფაკულტეტის დადგენილებით ივანე ჯავახიშვილი საპროფესოროდ მოსამზადებლად დატოვეს. პროფესორთა საბჭომ დადგენილება დაამტკიცა და 1899 წლის 1 ივლისიდან ძალაში შევიდა. ივ. ჯავახიშვილის საპროფესოროდ მოსამზადებელი ვადა 2 წელი იყო. განათლების სამინისტრომ უნივერსიტეტის შუამდგომლობა დააკმაყოფილა და ივ. ჯავახიშვილს 1900 წლის პირველი იანვრიდან თვეში 50 მანეთის ოდენობით სტიპენდია დაუნიშნა.

ივ. ჯავახიშვილი უნივერსიტეტის დამთავრებისას თავისუფლად იყენებდა ბერძნულ, ლათინურ, სომხურ, სპარსულ და სირიულ წყაროებს და მომავალში სომხური ფილოლოგიის სპეციალისტი უნდა გამხდარიყო.

ნ. მარის დახასიათებით, ივანემ ზედმიწევნით ზუსტად იცოდა რუსული და ევროპული ენები (უნივერსიტეტში ყოფნის დროს გერმანულ ენაში კერძოდ ემზადებოდა, 1898 წელს კი, სრულყოფის მიზნით, საზაფხულო არდადეგების დროს, ქ. კენიგსბერგში იმყოფებოდა).

1901 წლის 27 იანვარს ივანე ჯავახიშვილი სამაგისტრო გამოცდებზე გავიდა, სადაც მას „ქართლის ცხოვრებიდან“ ტექსტის წაკითხვა, გადათარგმნა და გარჩევა, „დასტურლამალიდან“ ასევე, წაკითხვა, გადათარგმნა და გრამატიკულად გარჩევა დაევალა. ქართულ სიტყვიერებაში სტუდენტს ამ უკანასკნელი ძეგლის, როგორც სიტყვიერების ძეგლის განხილვა მოსთხოვეს, საქართველოს ისტორიიდან კი 2 საკითხი შეხვდა: „1. როდის მოვიდნენ პირველად საქართველოში ოსმალო თურქები, როგორც დამპყრობნი? როდის აიღეს ქუთაისი, თბილისი? 2. ისტორიულ-გეოგრაფიული მიმოხილვა“. გამოცდის ჩაბარების შემდეგ ივანე ჯავახიშვილმა „ქართული სიტყვიერების მაგისტრის ხარისხი“ მოიპოვა.

მივლინება და მოგზაურობა სინას მთაზე
სამაგისტრო გამოცდების ჩაბარების შემდეგ, კვალიფიკაციის ამაღლების მიზნით ივანე ჯავახიშვილი საზღვარგარეთ, ბერლინის უნივერსიტეტში მიავლინეს.

გერმანიის დედაქალაქში ყოფნისას ქართულ ისტორიულ ძეგლებს თარგმნიდა, გამოკვლევებს წერდა და ქართველი ხალხის კულტურულ მიღწევებს ევროპელ მეცნიერთათვის ხელმისაწვდომს ხდიდა. მან გერმანულად თარგმნა და გამოკვლევა დაურთო „ევსტატე მცხეთელის მარტვილობას“ და კ. შულცთან ერთად გერმანულადვე გადათარგმნა და გამოკვლევა დაურთო იოანე საბანისძის ჰაგიოგრაფიულ ნაწარმოებს - „აბო თბილელის წამება“.

გერმანიიდან დაბრუნების შემდეგ, 1902 წლის აპრილში ივანე ჯავახიშვილი ნიკო მართან ერთად ქართული ხელნაწერების შესწავლა-აღწერის მიზნით სინას მთაზე გაემგზავრა. 1902 წლის 7 მაისს ნიკო მარი წერდა: „...ჯავახიშვილი მუშაობაში ძალიან ბეჯითი და ამტანი აღმოჩნდა...“ სინას მთაზე მუშაობისას არა ერთი ფასდაუდებელი ძეგლი გამოავლინეს. განსაკუთრებით ძვირფასია ჯავახიშვილის მიერ გადაწერილი იოანე-ზოსიმეს „კრებაი თთუეთაი წელიწადისათაი“ და სხვა ძეგლები.

პედაგოგიური მოღვაწეობა პეტერბურგის უნივერსიტეტში
სინას მთიდან დაბრუნების შემდეგ ივანე ჯავახიშვილმა აღმოსავლურ ენათა ფაკულტეტს განცხადებით მიმართა ლექციების კითხვის უფლების მიცემის შესახებ. იგი სომხურ-ქართული სიტყვიერების კათედრაზე პრივატ-დოცენტის თანამდებობას თხოულობდა. არსებული წესის თანახმად მას ჯერ სანიმუშო საჯარო ლექციები უნდა წაეკითხა. ჯავახიშვილმა ორი სანიმუშო ლექცია წაიკითხა: პირველი 1902 წლის 1 ნოემბერს მის მიერ არჩეულ თემაზე - ქართული ეკლესიის რეფორმა მეთერთმეტე საუკუნეში“, მეორე კი იმავე წლის 18 ნოემბერს ფაკულტეტის მიერ მიცემულ თემაზე: „სტეფანოს ორბელიანის ისტორია. როგორც წყარო ადგილობრივი ისტორიისათვის“. ორივე ლექციის მოწონების შემდეგ ფაკულტეტმა ივანე ჯავახიშვილს დაავალა, წერილობით წარედგინა თუ რა კურსებს წაიკითხავდა. 1902 წლის 17 დეკემბერს ფაკულტეტმა მის მიერ წარდგენილი კურსების სია დაამტკიცა: 1. ეკლესიის ნაციონალიზაციის ისტორია საქართველოში (- სს.), სათანადო ჰაგიოგრაფიული ძეგლების შესწავლით (კვირაში 3 საათი). 2) საზოგადოებრივი წყობილება სომხეთში ჩვენი წელთაღრიცხვით საუკუნეში, სათანადო ადგილების კითხვით ლაზარე ფარპელისა და ფავსტოს ბიზანტიელის ისტორიებიდან (კვირაში 2 საათი).

სპეციალურ კურსებთან ერთად ივანე ჯავახიშვილი ზოგად კურსებსაც კითხულობდა, მათ შორის: საზოგადოებრივი წყობილება ძველ საქართველოსა და სომხეთში, საქართველოსა და სომხეთის საეკლესიო ისტორია და სხვა.

ივანე ჯავახიშვილმა ლექციების კითხვა 1903 წლიდან დაიწყო და ამავე წელს, 1 იანვარს იქნა არჩეული პრივატ-დოცენტად. ამ თანამდებობაზე 14 წლის განმავლობაში მუშაობდა. თვიურ ხელფასად დაენიშნა 100 მანეთი. 1904-1905 წლებში ივანე ჯავახიშვილმა სალექციო კურსები უფრო გააფართოვა. მისი სალექციო კურსები იყო: საქართველოს ისტორია, საქართველოს სამართლის ისტორია, საქართველოს ეკონომიკური ისტორია, ქალაქ ანისის ისტორია, ქართული ენა, ქართველოლოგიის შესავალი, ქართული ეპიგრაფიკა, ქართული პალეოგრაფია და სხვა. იგი ლექციებს არა მარტო რუსულად, არამედ ქართულადაც კითხულობდა და მის ლექციებს არა მარტო მისი უშუალო სტუდენტები, არამედ სხვა ფაკულტეტებისა და ინსტიტუტების სტუდენტებიც ესწრებოდნენ.

1906 წელს ჯავახიშვილმა ჯვარი დაიწერა წარჩინებული ქართული ოჯახის წარმომადგენელზე, ანასტასია ჯამბაკურ-ორბელიანზე (1884-1968). 1907 წლის 13 მაისს ივანე ჯავახიშვილმა წარმატებით დაიცვა სადისერტაციო თემა: „ძველი საქართველოსა და ძველი სომხეთის სახელმწიფოებრივი წყობილება“. აღმოსავლურ ენათა ფაკულტეტის სამეცნიერო საბჭომ დისერტანტს ქართული სიტყვიერების მაგისტრის სამეცნიერო ხარისხი მიანიჭა.

ქართველ სტუდენტთა სამეცნიერო წრე
ჯერ კიდევ 1903 წელს, როდესაც ივანე ჯავახიშვილმა უნივერსიტეტში ლექციების კითხვა დაიწყო, საქართველოს ისტორიის შემსწავლელი სექცია ჩამოაყალიბა, რომელიც შემდეგში გაფართოვდა და 1907 წლის მიწურულს ქართველ სტუდენტთა სამეცნიერო წრის ცალკე ჩამოყალიბების შესახებ საკითხი დაისვა. უნივერსიტეტის საბჭომ სამეცნიერო წრის წესდება დაამტკიცა 1908 წლის 3 მარტს. წესდებაში განსაზღვრული იყოს წრის მიზანი: - საუკუნეების საქართველოს ისტორიის და ლიტერატურის შესწავლა, რეალურ მიზანს კი წარმოადგენდა მზადება ქართული უნივერსიტეტის დაარსებისთვის.

სამეცნიერო წრის წევრებმა ექვსი წლის განმავლობაში ერთობლივი მუხლჩაუხრელი მუშაობის შედეგად საუკუნისა საუკუნის პირველი ათწლეულის ქართულ ჟურნალ-გაზეთებში გამოქვეყნებული მასალები აღრიცხეს და წესრიგში მოიყვანეს. ასევე, წრის წევრები სამეცნიერო გამოკვლევებსაც წერდნენ, რომელთა თემებსაც ივანე ჯავახიშვილი ურჩევდა. 1915 წელს სამეცნიერო წრემ გამოსცა კრებული, რომელშიც წრის წევრთა საგულისხმო გამოკვლევები იყო დაბეჭდილი.

ივანე ჯავახიშვილი იმედოვნებდა, რომ სტუდენტთა სამეცნიერო წრე ქართველოლოგიაში მეცნიერული მუშაობის ცენტრის პეტერბურგიდან თბილისში გადმოსატანად სათანადო პირობებს შექმნიდა.

1911-1912 წლებში ივანე ჯავახიშვილის ინიციატივით პეტერბურგის უნივერსიტეტის სტუდენტთა სამეცნიერო წრემ სააღრიცხვო ანკეტები შეავსო, რათა გამოერკვიათ თუ რამდენი ქართველი სტუდენტი სწავლობდა რუსეთში და საზღვარგარეთ და ამა თუ იმ უნივერსიტეტში რამდენი და რა სპეციალობის ქართველი სწავლული მოღვაწეობდა. ეს ანკეტები ოდესაში, ვარშავაში, ყაზანში, ხარკოვში, ბრიუსელში, ბერლინსა და სხვა ქალაქებში დაიგზავნა, რომლებიც შემდეგ სამეცნიერო წრეს დაუბრუნდა. ანკეტების მეშვეობით გაირკვა, რომ „... არ იყო თითქმის არც ერთი დარგი მეცნიერებისა, ხელოვნებისა და ტექნიკისა, რომ მას არ დასწაფებოდეს ქართველი სტუდენტი“.

საჯარო ლექციები
ყველა პროგრესული ძალის დარაზმვის, ქართული კულტურის აღდგენა-აღორძინების ამოცანის განხორციელებისათვის სამეცნიერო წრეს მუშაობის ერთ-ერთ სახედ საქართველოს კულტურულ-ისტორიული წარსულის შესახებ საჯარო ლექციების კითხვა მიაჩნდა. ამ საქმესაც სათავეში ივანე ჯავახიშვილი ჩაუდგა. ზაფხულისა და ზამთრის არდადეგების დროს დიდი მეცნიერი საქართველოსკენ მოეშურებოდა და მოხსენებებით გამოდიოდა. მისი ლექციები დიდ შთაბეჭდილებას ახდენდა მსმენელზე. ჯერ კიდევ პრივანტ-დოცენტად პეტერბურგის უნივერსიტეტში ყოფნის დროს ივ. ჯავახიშვილი საქართველოს წარსულის კვლევა-ძიებით არ კმაყოფილდებოდა. თავის კაბინეტშიც არ იყო ჩაკეტილი, თბილისში, ქუთაისსა და სხვა ქალაქებში საჯარო ლექციების კითხვით ხალხის კულტურული თვითშეგნების ამაღლებას ცდილობდა.

იმდროინდელი ქართული პრესა ივანე ჯავახიშვილის ლექციებს ეხმაურებოდა, აღნიშნული ლექციების შინაარსს ბეჭდავდა და ამ გზით გაზეთებიც ქართული კულტურის ერთგვარ პროპაგანდას ეწეოდნენ ხალხში. მაგ: გაზეთის „ისარი“ 1907 წლის 27 და 28 ივნისის ნომრებში მოთავსებული კორესპონდენციები (რომლებიც ივ. ჯავახიშვილის მიერ წაკითხულ საჯარო ლექციებს ეხებოდა) არაერთ მოწოდებას შეიცავდა: „... უცხოელებთან შეტაკებამ ქართველების ეროვნული გრძნობა გამოაღვიძა, მჭიდროდ შეაერთა და თვითშემეცნება უმაღლეს წერტილამდე აიყვანა“; „... ქართველებმა მიაღწიეს მიზანს და ბერძნებს არაფერში ჩამორჩნენ, თუ არ გადააჭარბეს კიდეც. ამ ხანში საქართველოს ყველა კუთხის მკვიდრნი ისე მჭიდროდ იყვნენ შეკავშირებულნი, ისე იყვნენ გამსჭვალულნი საერთოდ საქართველოს გადიდების სურვილით, რომ ხსენება არც-კი იყო არავითარ იმერლობა-ამერლობისა და სხვა ამის მსგავს რისმე, რომელიც ჩვენდა სამარცხვინოდ დღესაც სავსებით არ გამქრალა...“.

ივანე ჯავახიშვილის მიერ წაკითხული ერთ-ერთი ლექციის შესახებ ალ. ფრონელი წერდა: „...ახალგაზრდა მეცნიერმა ჯავახიშვილმა წარსულ კვირას წაიკითხა საჯარო ლექცია; „ეკონომიური ისტორია საქართველოსი უძველეს დროიდან მეცამეტე საუკუნემდე ქრისტესშობის შემდეგ“. ფრონელი ყურადღებას ამახვილებდა, რომ საგანი ძნელი იყო, მასალები მცირე და მიუხედავად ამისა, „სიმცირეს მასალისას არ შეუშინდა ლექტორი, რაც გამოქვეყნებულია, იმას თავი მოუყარა და შედარებით სავსე სურათი დაგვიხატა ჩვენის საქართველოს წარსულის ეკონომიური ვითარებისა“. ივანე ჯავახიშვილი განსაკუთრებით ხაზს უსვამდა ლექციებში ქართველთა სათანადო დამსახურებას და ამას იგი სრული შეგნებით აკეთებდა.

1908 წლის 14 ივლისს ივანე ჯავახიშვილმა დეპუტატთა საკრებულო დარბაზში, ქართული საისტორიო-საეთნოგრაფიო საზოგადოების სხდომაზე წაიკითხა ლექცია თემაზე: „საქართველოს ისტორიკოსთა ფილოსოფიური და მეთოდოლოგიური შეხედულების განვითარება - საუკუნეთა განმავლობაში.

1910 წლის იანვარში ივანე ჯავახიშვილი პეტერბურგიდან თბილისში ჩამოვიდა და საჯარო ლექციები წაიკითხა ძველი ქართული საისტორიო მწერლობის ისტორიიდან. წაკითხული 4 ლექციის შესახებ „საქართველოს მოამბე“ წერდა: „ლექციების მთავარი ღირსება იყო სიუხვე ცნობათა და მათი კრიტიკა, მერმე კიდევ მოხერხებული კონცენტრაცია აუარებელ მასალისა, რითაც ბ-ნი ივ, ჯავახიშვილი მართლაც განირჩევა ჩვეულებრივ პროფესორთაგან...“.

ასეთ ლექციებში განვითარებული დებულებები ივანე ჯავახიშვილმა გააფართოვა და ბოლოს ცალკე წიგნად („ძველი ქართული საისტორიო მწერლობა“) გამოსცა.

1913 წლის ზამთარში ივ. ჯავახიშვილი ჩვეულებრივ ეწვია საქართველოს და თბილისელებს ახალი მეცნიერული ნააზრევი გააცნო. მეცნიერი ძველი ქართული ხელოვნების შესახებ მოხსენებით გამოვიდა.ივანე ჯავახიშვილმა პირველმა ახსნა, რომ ქართული ტაძრების სიდიადე მოთხოვნილებით იყო განპირობებული, ე.ი. ქართველი ხალხის კულტურული დონე იმდენად მაღალი იყო, რომ უბრალოდ ნაგები შენობა მათ გემოვნებას ვერ დააკმაყოფილებდაო. „ქართული ტაძრების ნაშთები ამტკიცებენ, რომ, ნამდვილი მოთხოვნილება იყო მშვენიერების, ბუნებისა და ხელოვნებისა, ხუროთმოძღვრებისა“.

1906 წელს გამოვიდა ივანე ჯავახიშვილის ნაშრომი - „პოლიტიკური და სოციალური მოძრაობა საქართველოში საუკუნეში“. წინასიტყვაობაში ივ. ჯავახიშვილი ნაშრომის დანიშნულებას განმარტავდა და აღნიშნავდა, რომ უკვე რამდენიმე წელიწადია, რაც რუსეთის საზოგადოებრივ აზრს იზიდავს საქართველოში არსებული მძლავრი სოციალური და პოლიტიკური მოძრაობები. ამ წიგნში მეცნიერმა თვითმპყრობელობის ნაციონალური პოლიტიკის ნამდვილი არსი დამაჯერებელი ფაქტებით გამოააშკარავა.

ამ ნაშრომის გამოცემის გამო პოლიციამ ივანე ჯავახიშვილი სამართალში მისცა. სასამართლოს დადგენილებით ივანე ჯავახიშვილის ეს შრომა მავნე წიგნად აღიარეს და აკრძალეს. განადგურების შესახებ დადგენილებამ მაინც ვერ უშველა, ცალკეული ცალები გადარჩა და მკითხველამდე მაინც მიაღწია.

აკადემიკოსი სიმონ ჯანაშია აღნიშნავდა, რომ ივანე ჯავახიშვილი სარბიელზე გამოვიდა, როგორც საზოგადოებრივი მებრძოლი, რომლისთვისაც მეცნიერული მუშაობა მარტოოდენ საზოგადოებრივი აქტიურობის ერთი ფორმათაგანი იყო.

ივანე ჯავახიშვილი საგანგებოდ უკვირდებოდა ძველი საქართველოს სოციალური მოძრაობისა და კლასთა ბრძოლის ისტორიის საკითხებს. ამ პრობლემათა სერიიდან მან გამოაქვეყნა მონოგრაფია „სოციალური ბრძოლის ისტორია საქართველოში - საუკუნეებში“. ივანე ჯავახიშვილმა პირველმა აღნიშნა, რომ, კლასთა ბრძოლის ყველა ნიშანი საქართველოსთვისაც ისევე იყო დამახასიათებელი, როგორც სხვა ყველა განვითარებული ქვეყნისთვის.

პირველი მსოფლიო ომის დროს ჯავახიშვილმა კონფიდენციალური ურთიერთობა დაამყარა გერმანიის იმპერიის ხელისუფლებასთან. ის 1916 წელს ჩავიდა იმ დროისთვის ნეიტრალური სახელმწიფოს, შვედეთის სამეფოს დედაქალაქ სტოკჰოლმში, სადაც საიდუმლოდ შეხვდა იქ აკრედიტებულ გერმანიის იმპერიის ელჩს.

უნივერსიტეტის დაარსება
1917 წელს ცარიზმის დამარცხებამ და თებერვლის რევოლუციამ შესაძლებელი გახადა რუსეთის იმპერიაში არარუსულენოვანი უნივერსიტეტის დაარსება. 1917 წელს, როდესაც რუსეთში ცარიზმი დაემხო, ივანე ჯავახიშვილმა თავის ბინაზე მოიწვია ქართველ პატრიოტთა მცირე ჯგუფი და თათბირი გამართა. მაშინ ქ. თბილისში ქართული უნივერსიტეტის გახსნა გადაწყვიტეს. 1917 წლის აპრილში ჯავახიშვილი საქართველოში დაბრუნდა. მან პეტერბურგში დააარსა საინიციატივო ჯგუფი, ხოლო მაისის დასაწყისში ჩავიდა თბილისში, სადაც ჩაიტანა უკვე მზა წესდება და დახმარებისთვის ექვთიმე თაყაიშვილს მიმართა. 12 მაისს ჯავახიშვილმა და თაყაიშვილმა გამართეს დამფუძნებელი კრების პირველი სხდომა, სადაც საპატიო თავმჯდომარედ პეტრე მელიქიშვილი აირჩიეს. დაარსების სავარაუდო თარიღად 1918 წლის დასაწყისი განისაზღვრა. 1918 წლის 13 იანვარს შედგა უნივერსიტეტის პირველი სხდომა, სადაც რექტორად ივანე ჯავახიშვილის არჩევა სურდათ, თუმცა ამ უკანასკნელმა უარი განაცხადა და რექტორად პეტრე მელიქიშვილი აირჩიეს. მიუხედავად ამისა, ფაქტობრივი რექტორი მაინც ჯავახიშვილი იყო, რადგან მელიქიშვილი არაფერს წყვეტდა უმისოდ. 1918 წლის 26 იანვარს კი უნივერსიტეტი საზეიმოდ გაიხსნა. 1918-1919 წლებში ჯავახიშვილი იყო სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტის დეკანი. 1918 წელს მას მიენიჭა პროფესორის სამეცნიერო წოდება.
პირველი რესპუბლიკა
პირველი რესპუბლიკის პერიოდში ჩართული იყო საქართველოს დროშისა და საქართველოს გერბის შემმუშავებელი კომისიის მუშაობაში. ჯავახიშვილი სარგის კაკაბაძესა და პავლე ინგოროყვასთან ერთად დავალებული ჰქონდა საქართველოს ტერიტორიაზე ბაქო-თბილისის. რკინიგზის გასწვრივ არსებული დასახლებული პუნქტებისათვის ქართული სახელწოდებების შერჩევა, იყო 1918 წლის ივლისში შექმნილი გერმანულ-ქართული კულტურული საზოგადოების წევრი. იმავე წლის ივლისშივე მონაწილეობდა დამოუკიდებელთა (უპარტიოთა) კავშირის დაარსებაში და შედიოდა მის 12-წევრიან საბჭოში.

1919 წლის იანვრიდან აპრილამდე იმყოფებოდა სტამბოლში, ის უნდა ყოფილიყო პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე საქართველოს დელეგაციის შემადგენლობაში, მაგრამ სავიზო პრობლემების გამო ვერ გაემგზავრა. კონფერენციისთვის მან მოამზადა და 1919 წელსვე ცალკე წიგნებად დაბეჭდა ნაშრომები „საქართველოს საზღვრები ისტორიულად და თანამედროვე თვალსაზრისით განხილული“ და „დამოკიდებულება რუსეთსა და საქართველოს შორის საუკუნეში“. საქართველოს დამფუძნებელი კრების არჩევნებისთვის შედიოდა „უპარტიოთა კავშირის“ სიაში მეორე ნომრად, მაგრამ „უპარტიოთა კავშირმა“ მანდატები ვერ მიიღო. 1919 წლის გაზაფხულზე დაინიშნა დაწყებითი სკოლებისათვის ახალი პროგრამების შემმუშავებელი კომისიის თავმჯდომარედ. 1919 წლიდან იყო სახელმწიფო მუზეუმის სარევიზიო კომისიის თავმჯდომარე. ზაფხულში დანიშნეს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის კონსტიტუციის შემმუშავებელი კომისიის წევრად.

1920 წლის თებერვალში ივანე ჯავახიშვილი დაინიშნა განათლების სამინისტროსთან არსებული სასწავლო კომიტეტის თავმჯდომარედ. 1919-1921 წლებში ლექციებს კითხულობდა თბილისის სამხედრო სკოლაში და იყო ამ სკოლის პროფესორი. 1920 წელს ჯავახიშვილი შედიოდა სომხეთთან და აზერბაიჯანთან.საზღვრების გამომრკვევი კომისიის შემადგენლობაში.

საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ
1922 წლის 24 მაისს ივანე ჯავახიშვილი დააპატიმრეს უნივერსიტეტში საქართველოს დამოუკიდებლობის დღის აღნიშვნის გამო. 1922-1927 წლებში უძღვებოდა საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოებას .

1938 წლამდე ის თსუ-ს საქართველოს ისტორიის კათედრას ხელმძღვანელობდა, 1936-1940 წლებში კი საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის საქართველოს ისტორიის განყოფილებას ედგა სათავეში. იმავდროულად იგი იყო კავკასიისმცოდნეობის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის მეცნიერ-კონსულტანტი, 1937 წლიდან რუსთაველის სახელობის მუზეუმის დირექტორი. 1939 წელს არჩეულ იქნა სსრკ-ის მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილ წევრად (აკადემიკოსად).

ივანე ჯავახიშვილის მეცნიერული მოღვაწეობის მთავარ მიმართულებებს წარმოადგენდა საქართველოსა და კავკასიის ისტორია და ისტორიოგრაფია, ქართული ეკონომიკისა და სამართლის ისტორია, კავკასიის ეთნოლოგია, საქართველოს ეთნოგრაფია, კავკასიური ენები, საქართველოს საისტორიო გეოგრაფია, ქართული მუსიკალური ხელოვნების ისტორია. ითვლებოდა ისტორიული წყაროთმცოდნეობის ქართული სამეცნიერო სკოლის ფუძემდებლად. იყო 170-ზე მეტი სამეცნიერო შრომის, მათ შორის 20-ზე მეტი მონოგრაფიის ავტორი.

ჯავახიშვილმა ღრმა კვალი დატოვა მეცნიერულ ქართველოლოგიაში. მას ფუძემდებლური ნაშრომები აქვს დატოვებული ისტორიულ-ფილოლოგიური მეცნიერების თითქმის ყველა დარგში. როგორც მეცნიერმა, ჯავახიშვილმა ჯერ კიდევ სტუდენტობის დროიდან მიიქცია ყურადღება. ნაშრომისათვის „ანდრია მოციქულისა და წმინდა ნინოს მოღვაწეობა საქართველოში“ პეტერბურგის უნივერსიტეტის სამეცნიერო საბჭომ ოქროს მედლით დააჯილდოვა (1898). ქართული ხელნაწერების შესწავლა-აღწერის მიზნით ჯავახიშვილმა ნიკო მართან ერთად იმოგზაურა სინის მთაზე (1902) და არაერთი მაღალი ღირსების ძეგლი გამოავლინა.

სამეცნიერო შრომები
ჯავახიშვილმა დასაბამი მისცა საქართველოს ისტორიის უმდიდრესი წყაროთმცოდნეობითი ბაზის ღრმა მეცნიერულ კვლევას. განსაკუთრებით დიდია მისი ღვაწლი ძველი ქართული ჟამთააღმწერლობითი თხზულებების კრებულის — „ქართლის ცხოვრების“ შესწავლის საქმეში. მანვე აღმოაჩინა აღნიშნული კრებულის უძველესი ნუსხა, რომელიც ანა დედოფლისეული „ქართლის ცხოვრების“ სახელითაა ცნობილი. ჯავახიშვილმა შექმნა ქართული წყაროთმცოდნეობის ფუძემდებლური ნაშრომი „ისტორიის მიზანი, წყაროები და მეთოდები წინათ და ახლა“, რომელიც გამოიცა ოთხ წიგნად:

. ძველი ქართული საისტორიო მწერლობა (— სს.), (გამოსცა 1916, 1921, 1945, 1977);
ქართული საფას-საზომთამცოდნეობა ანუ ნუმიზმატიკა-მეტროლოგია (1925);
ქართული დამწერლობათამცოდნეობა ანუ პალეოგრაფია (1926, 1949);
ქართული სიგელთამცოდნეობა ანუ დიპლომატიკა (1925).

ჯავახიშვილმა შეისწავლა ძველი სომხური საისტორიო მწერლობა ( წიგნი გამოიცა 1935) და სომხურ ისტორიოგრაფიაშიც შეიტანა მნიშვნელოვანი წვლილი.

ჯავახიშვილს ეკუთვნის კაპიტალური შრომა „ქართველი ერის ისტორია“ (5 წიგნად), რომელშიც სრულიად ახლებურადაა შესწავლილი საქართველოს პოლიტიკური ისტორია, სოციალური ურთიერთობის ფორმები, ქართველი ხალხის ვინაობისა და მიგრაციის საკითხები, სახელმწიფოებრივი წყობილების ფორმები, მატერიალური კულტურა, იდეოლოგია, სარწმუნოება, კულტურა. ჯავახიშვილის სახელთანაა დაკავშირებული საქართველოს ისტორიის გეოგრაფიის პრობლემების ფართო მასშტაბით კვლევა. ისტორიის გეოგრაფიულ საკითხებს საჭიროებისამებრ იგი სხვადასხვა ნაშრომში ეხება, საგანგებოდ კი ამ პრობლემას უძღვნა მონოგრაფია „საქართველოს საზღვრები ისტორიულად და თანამედროვე თვალსაზრისით“ (1919).

ჯავახიშვილი მნიშვნელოვან ყურადღებას უთმობდა არქეოლოგიურ კვლევა-ძიებას. მის სახელთან არის დაკავშირებული 1930-იანი წლების შუა ხანებში ფართომასშტაბიანი არქეოლოგიური გათხრების დაწყება მცხეთასა და არმაზში.

ჯავახიშვილმა საგანგებოდ შეისწავლა საქართველოს ეკონომიკის ისტორია. დღესაც ამ დარგის მეცნიერთა სამაგიდო წიგნს წარმოადგენს მისი 2 ტომიანი ფუნდამენტური მონოგრაფია „საქართველოს ეკონომიური ისტორია“.

ჯავახიშვილმა დიდი ამაგი დასდო ქართული სამართლის ისტორიის შესწავლასაც. შექმნა კაპიტალური ნაშრომი „ქართული სამართლის ისტორია“ ( წიგნი გამოქვეყნდა 1919, 1928; წიგნის ნაკვეთი — 1928; წიგნის ნაკვეთი — 1929, უკანასკნელი გამოცემა „თხზულებანი“, ტ. 6-7, 1982—1984).

ჯავახიშვილმა საფუძვლიანად გამოიკვლია მშენებლობის ხელოვნება ძველ საქართველოში. შექმნა ფუძემდებლური მონოგრაფია ქართული მუსიკის ისტორიის საკითხებზე. 1943 ჯავახიშვილის თანაავტორობით გამოქვეყნდა საქართველოს ისტორიის სასკოლო სახელმძღვანელო, რომელსაც 1947 წელს მიენიჭა სახელმწიფო პრემია.

ჯავახიშვილი დიდ ყურადღებას უთმობდა ქართული ენის უძველესი აგებულებისა და ნათესაობის საკითხების კვლევას. მან პირველმა დაასაბუთა ქართველური ენების მთის იბერიულ-კავკასიურ ენებთან ნათესაობა ძირითადი გრამატიკული კატეგორიებისა და ლექსიკის მიხედვით, რითიც მყარი ნიადაგი მოამზადა იბერიულ-კავკასიურ ენათმეცნიერების ჩამოყალიბებისა და განვითარებისათვის.

ჯავახიშვილის სახელთანაა დაკავშირებული უძველეს პალიმფსესტურ ხელნაწერებში — საუკუნეებში ხანმეტი ტექსტების აღმოჩენა, რასაც უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭება ქართული ენის წერილობითი ისტორიის პერიოდიზაციისათვის.

ჯავახიშვილი აქტიურად იღვწოდა ქართული ხელოსნობისა და შინამრეწველობის ისტორიის შესასწავლად. მისი ინიციატივითა და ხელმძღვანელობით იქნა შეკრებილი ქართული შინამრეწველობის უმდიდრესი მასალა (გამოიცა 3 ტომად 1976—1986 წლებში).

ჯავახიშვილი აქტიურად მონაწილეობდა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოებისა და საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოების მუშაობაში. მისი უშუალო ხელმძღვანელობით მოეწყო ვეფხისტყაოსნის 750 წლისთავისადმი მიძღვნილი საიუბილეო გამოფენა.

ივანე ჯავახიშვილი გარდაიცვალა თბილისში, დაკრძალულია თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბაღში.
თბილისში არსებობს მისი სახელობის მოედანი და ქუჩა. ივანე ჯავახიშვილის სახელს ატარებს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი, ქ. თბილისის 53-ე საშუალო სკოლა და სხვ.

თბილისის უნივერსიტეტის დამფუძნებელი პროფესორები
ფაილი: .|700|
 242 142 214 151 206 127 184 122 193 85 221 66 213 37 227 17 248 19 260 38 255 65 283 85 286 96 248 98 237 119 237 131 იასონ მოსეშვილი
 351 155 368 140 356 115 364 101 345 90 353 69 344 42 319 39 308 55 304 79 308 95 290 107 299 128 310 153 336 149 ვასილ კაკაბაძე
 458 146 427 120 411 86 429 73 438 60 426 38 442 14 458 15 471 28 470 56 480 66 505 73 514 96 482 109 469 138 სოლომონ ქურდიანი
 530 159 505 129 482 123 492 110 521 98 515 82 508 64 514 44 529 37 547 44 557 69 549 89 569 105 545 120 გიორგი ახვლედიანი
 445 207 473 183 466 151 473 136 479 128 499 128 511 145 521 170 523 178 542 189 556 217 555 252 553 258 445 257 443 238 მიხეილ ზანდუკელი
 689 228 656 196 673 164 677 136 696 126 683 109 681 87 688 56 717 58 740 75 728 107 736 118 754 131 762 157 748 194 722 220 კორნელი კეკელიძე
 773 141 762 123 767 94 778 77 803 77 820 97 815 124 824 141 819 154 822 179 826 193 804 206 792 227 765 254 762 279 736 287 717 313 694 274 695 233 724 223 752 195 763 164 ევგენი ჭოღოშვილი
 681 469 685 454 693 408 716 390 720 342 719 318 738 289 766 280 769 255 797 226 806 208 830 195 825 177 822 167 823 146 835 133 863 132 871 148 872 164 868 178 891 200 891 301 813 302 786 325 768 351 758 426 748 431 745 461 699 470 688 469 მიხეილ თაქთაქიშვილი
 563 230 545 184 533 174 547 121 580 105 582 98 569 79 581 51 608 48 620 65 618 87 614 95 648 109 664 146 653 156 637 137 605 136 590 153 589 189 589 202 574 212 გიორგი კონიაშვილი
 561 262 567 231 581 211 595 201 593 186 593 152 606 139 634 141 646 155 647 180 639 190 662 210 675 237 673 325 646 338 631 345 611 441 562 461 566 263 ალექსანდრე დიდებულიძე
 88 466 83 411 66 371 20 358 1 355 2 232 30 217 22 196 31 173 59 166 79 182 74 215 91 233 105 253 124 265 128 298 117 314 126 324 133 363 126 390 129 406 148 439 173 464 162 470 მიხეილ კონიაშვილი
 34 106 30 77 44 55 72 55 86 73 80 111 70 122 82 131 93 166 92 190 105 240 78 214 83 183 60 161 24 172 18 197 26 216 9 227 0 169 3 146 12 129 28 118 ნიკო მგელაძე
 133 115 125 87 141 67 157 62 174 74 180 103 175 114 181 122 202 132 206 145 187 138 159 145 145 160 148 178 153 202 126 223 122 259 106 247 105 235 94 188 95 161 98 138 124 125 სერგო გორგაძე
 236 460 205 441 178 387 171 355 150 347 146 312 131 298 128 262 129 228 153 212 160 199 151 166 161 148 186 140 205 158 210 167 206 197 235 207 264 262 272 287 260 307 287 323 289 371 277 436 292 454 290 463 253 458 გრიგოლ ნათაძე
 311 162 297 138 285 101 250 101 242 122 247 145 216 159 220 194 240 208 262 204 289 201 306 199 303 181 ანდრია ბენაშვილი
 356 211 359 177 345 155 334 152 313 158 313 171 307 183 310 200 298 213 274 216 274 259 279 301 287 316 303 342 346 392 372 384 395 273 416 265 381 211 363 213 ივანე ჯავახიშვილი
 382 93 368 106 364 121 374 135 371 145 353 162 364 179 361 208 388 210 400 225 427 253 441 250 441 205 460 188 451 152 422 139 418 113 409 91 ნიკო ჩიგოგიძე

ხსოვნა
ივანე ჯავახიშვილი გამოსახულია ლარის 5-ნომინალის ბანკნოტზე.
1958 წელს ივანე ჯავახიშვილის პირადი ბიბლიოთეკა და ნივთები ხელნაწერთა ინსტიტუტს (ახლანდელი ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი) გადაეცა.

აგრეთვე იხილეთ:
ივანე ჯავახიშვილის სახლ-მუზეუმი
ივანე ჯავახიშვილის ხიდი
ივანე ჯავახიშვილის ქუჩა
ივანე ჯავახიშვილის მოედანი
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის საერთაშორისო პრემია
ივანე ჯავახიშვილის სახელობის მედალი

ნაშრომები
ჯავახიშვილი, ი. (1928). საქართველოს ეკონომიური ისტორია: წიგნი პირველი . მეორე, ახლად დაწერილი გამოცემა. ტფილისი: ქართული წიგნი, 428 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1935). საქართველოს ეკონომიური ისტორია: წიგნი მეორე. მეორე, ახლად დაწერილი გამოცემა. ტფილისი: ფედერაცია. 708 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1928). ქართველი ერის ისტორია, წიგნი პირველი. მესამე შევსებული და გადამუშავებული გამოცემა. ტფილისი: გამომცემელი: სილ. თავართქილაძე. 375 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1948). ქართველი ერის ისტორია, წიგნი მეორე. [რედ. სიმონ ყაუხჩიშვილი, ალ. ჯავახიშვლი]. თბილისი: სტალინის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 418 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1948). ქართველი ერის ისტორია, წიგნი მეორე. [რედ. სიმონ ყაუხჩიშვილი, ალ. ჯავახიშვლი]. თბილისი: სტალინის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 418 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1949). ქართველი ერის ისტორია, წიგნი მესამე. - საუკუნეები. [რედ. სიმონ ყაუხჩიშვილი, ალ. ჯავახიშვლი]. თბილისი: სტალინის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 360 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1948). ქართველი ერის ისტორია, წიგნი მეოთხე. - საუკუნეები. [რედ. სიმონ ყაუციშვილი, ალ. ჯავახიშვლი]. თბილისი: სტალინის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 372 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1953). ქართველი ერის ისტორია, წიგნი მეხუთე.] [რედ. სიმონ ყაუციშვილი, ალ. ჯავახიშვლი]. თბილისი: სტალინის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 263 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1935). ძველი სომხური საისტორიო მწერლობა. წიგნი პირველი. [რედ. გ. იმედაშვილი]. თბილისი: სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 216 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1990). ქართული მუსიკის ისტორიის ძირითადი საკითხები.. [რედ. მანან კორძაია]. თბილისი: ხელოვნება. 335 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1956). ქართული ენსა და მწერლობის ისტორიის საკითხები. [რედ. ილ. აბულაძე. ალ. ბარამიძე]. თბილისი: საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის გამომცემლობა. 225 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1945). ისტორიის მიზანი, წყაროები და მეთოდები წინათ და ეხლა: წიგნი 1. ძველი ქართული საისტორიო მწერლობა (-) სს. . მეორე-მესამე გამოცემა. [რედ. სიმონ ყაუხჩიშვილი]. თბილისი: სტალიის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 448 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1937). ქართველი ერის ისტორიის შესავალი. ტომი 2. ქართული და კავკასიური ენების თავდაპირველი ბუნება და ნათესაობა. თბილისი: ტფილისის უნივერსიტეტის გამოცემა
ჯავახიშვილი, ი. (1928). ქართული სამართლის ისტორია: წიგნი პირველი . თბილისი: ტფილისის უივერსიტეტის გამოცემა. 220 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1926). ისტორიის მიზანი, წყაროები და მეთოდები წინათ და ეხლა: ქართული დამწერლობათა-მცოდნეობა ანუ პალეოგრაფია. წიგნი 3, ნაკვეთი 1.. ტფილისი: ქართული წიგნი. 240 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (2002). ენციკლოპედიური ლექსიკონი.[რედ. რ. მეტრეველი]. თბილისი: თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 798 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1979). თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტომი . [რედ. ვალერიან გაბაშვილი]. თბილისი: თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 463 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1983). თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტომი . თბილისი: თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 496 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1982). თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტომი . თბილისი: თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 527 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1996). თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტომი . თბილისი: თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 512 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1982). თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტომი . თბილისი: თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 464 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1992). თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტომი თბილისი: თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. 782 გვ.
ჯავახიშვილი, ი. (1998). [ თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტომი . [რედ. მელიქიშვილი, გ. ალექსიძე, ზ. ჟორდანია, ი. ტორაძე, გ. თბილისი: მეცნიერება. 704 გვ.