iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
არაშენდის სამლოცველო

არაშენდის სამლოცველო — გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ხანის არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ არაშენდის ტერიტორიაზე. აღმოჩნდა 1969 წელს და შეისწავლა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ კიაზო ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით, რომელმაც ძეგლი წარმართულ სამლოცველოდ მიიჩნია.

ძეგლი წარმოადგენს ორ წრედ განლაგებულ რიყის დამწვარი ქვების ყრილს, რომელშიც დიდი რაოდენობით აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები და ბრინჯაოს საგნები. ის მნიშვნელოვნად დაზიანებულია ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ სამშენებლო ქვის ძიების დროს. მახლობლად ექსპედიციის დაზვერვითი სამუშაოების შედეგად მრავლად დადასტურდა ნამოსახლარებისა და სამაროვნების არსებობა. ძეგლი როგორც გარეგნულად, ისე აქ მოპოვებული ინვენტარით ემსგავსება მელი-ღელე და მელაანის სამლოცველოებს. ძეგლზე აღმოჩენილი ბრინჯაოს მახვილის მიხედვით სამლოცველო ძვ.წ. - საუკუნეებით განისაზღვრება.
ენისელის პირველი ეკლესია

ენისელის პირველი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელის განაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (4,453,75მ).ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: აყრილია სახურავის საფარი, ჩამოშლილია ლავგარდანი და აქა-იქ კედლების ზედა ნაწილები. შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან კი თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც დარბაზის გრძივ კედლებს მხრების გარეშე უერთდება. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია განიერი, სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე ოთხწახნაგა ტრაპეზია მიდგმული. აფსიდის ორივე ბოლოში თითო სწორკუთხა ნიშაა.
ენისელის მეორე ეკლესია

ენისელის მეორე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელის სამხრეთ-დასავლეთით 2,5 კმ-ზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (53,8 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვის ირეგულარული წყობით. აქა-იქ გამოყენებულია აგური. ძლიერ დაზიანებულია, ჩამონგრეულია კამარა, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილები. შესავლელი დასავლეთიდანაა; კარის გარეთ გადახურვა ჩამონგრეულია და მისი ფორმა არ დგინდება. შიგნიდან კი თარაზულად იყო გადახურული. (შემორჩენილია კვალი) ეკლესია უაფსიდოა სწორკუთხოვანი დარბაზის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია ფართო, მაღალი სარკმელი. ერთი სარკმელი შენობის სამხრეთ კედელშიცაა ამ სარკმლის ქვემოთ ორი მცირე ნიშაა, რეებსაც ერთმანეთს კუთხით მიბჯენილი ორი აგურისგან შედგენილი გადახურვა აქვს. მსგავსი ერთი ნიშა აღმოსავლეთ კედლის სამხრეთ კიდესთანაცაა. შიგნით ეკლესია ერთიანი კამარით იყო გადახურული.
ენისელის ზაქარდედა

ენისელის ზაქარდედა — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (6,54,95 მეტრი) ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: აყრილია საბურავი, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილი და ლავგარდანი. შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან-სწორკუთხაა. აფსიდი ნახევარწრიული ფორმისაა, რომლის ღერძზე გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. ასეთივე სარკმელი შესასვლელის ზემოთაცაა. აფსიდის ორივე გვერდში თითო მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. თითო მსგავსი ნიშა დარბაზის გრძივ კედლებშიცაა. შიგნით ეკლესია გადახურულია ქარგილზე სხმული უსწორმასწორო კამარით. დასავლეთ ფასადზე შესასვლელი გვერდებზე და ზემოთ მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა.
ენისელის სამაროვანი

ენისელის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელის ცენტრში. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. ძეგლს მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის არქეოლოგიურ ძეგლთა ნუსხის ექსპედიციამ. სამაროვანი წარმოადგენს ქვაყუთის ტიპის სამარხებს და შედგენილია დიდი ზომის ქვის ფილებისაგან. მიცვალებულთან ერთად აღმოჩნდა ბრინჯაოს ბეჭდები.
ზინობიანის ნასახლარი

ზინობიანის ნასახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზინობიანის განაპირას, ჩრდილოეთით. თარიღდება ადრინდელი რკინის ხანით. 1978 წელს მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი გ. ცქიტიშვილი). ნასახლარის შემორჩენილი კედლების (სიმაღლე — 0,6 მ. სისქე — 1 მ.) შიდა და გარე პირი ნაგები იყო დიდი ზომის ქვების მშრალი წყობით. საპირე ქვებს შორის არე შევსებული იყო წვრილი ქვებით.
სოფი ვილმესი

სოფი ვილმესი (; დ. 15 იანვარი, 1975) — ბელგიელი პოლიტიკოსი, ბელგიის პრემიერ-მინისტრი 2019-2020 წლებში. ბელგიის მთავრობის პირველი ქალი პრემიერ-მინისტრი.

ბიოგრაფია
ვილმესი 1975 წელს ბრიუსელის იკსელის მუნიციპალიტეტში, ებრაელი ქალის ოჯახში დაიბადა. იგი ვალონიის ქალაქ გრე-დუასოში გაიზარდა და ბრიუსელის უნივერსიტეტში ისწავლა. მას საზოგადოებრივი კომუნიკაციებისა და ფინანსური მენეჯმენტის დიპლომი და იურიდიულ ფირმაში ეკონომიკისა და ფინანსების მრჩევლად მუშაობის გამოცდილება აქვს.

პირადი ცხოვრება
2009 წლის მაისში ვილმესი ავსტრალიელ კრის სტოუნზე დაქორწინდა, რომელთანაც სამი ქალიშვილი - ვიქტორია, შარლოტი და ელისაბედი შეეძინა. კრისს წინა ურთიერთობიდან ვაჟი, ჯონათანი ჰყავს.

პოლიტიკური კარიერა
2000 წელს ვილმესი უკელის საბჭოს წევრი გახდა. 2007-2014 წლებში ვილემი ქალაქ სინტ-გენეზიუს-როდეს თვითმმართველობის პირველი წევრი იყო ფინანსების, ბიუჯეტის, ფრანგულენოვანი განათლების, კუმუნიკაციებისა და ადგილობრივი ბიზნესის საკითხებში. 2014-2015 წლებში ფლამანდიის ბრაბანტის პროვინციული საბჭოს წევრის თანამდებობას იკავებდა. 2014 წელს ბელგიის წარმომადგენლობითი პალატის წევრი გახდა.

2015 წლის სექტემბერში ბიუჯეტის მინისტრმა ჰერვ იამარმა დაანონსა, რომ იმავე წლის ოქტომბერში თანამდებობას დატოვებდა, რადგან ლიეჟის პროვინციის გუბერნატორად ინიშნებოდა. სოფი ვილმესმა იამარის ადგილი შარლ მიშელის პირველ მინისტრთა კაბინეტში დაიკავა. 2018 წლის დეკემბერში ის ბიუჯეტის, სამოქალაქო სერვისის, ეროვნული ლატარიისა და სამეცნიერო პოლიტიკის მინისტრად დაინიშნა, ამჯერად უკვე მიშელის მეორე მინისტრთა კაბინეტში. 2019 წლის 27 ოქტომბერს სოფი ვილმესი ბელგიის პირველი ქალი პრემიერ-მინისტრი გახდა.
ახალი კავალერიის სახლი

„ახალი კავალერიის სახლი“ — საუკუნის არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, ქალაქ ბორჯომში, მერაბ კოსტავას სახელობის პარკის ტერიტორიაზე (მ. კოსტავას ქ. №4). მინიჭებული აქვს კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი.

შენობა აგებულია 1880 წელს ფსევდო-გოთურ სტილში ალბერტ ზალცმანის პროექტით. მიმდებარე პარკთან ერთად, ის წარმოადგენდა რუსეთის იმპერატორის, ნიკოლოზ -ის საზაფხულო რეზიდენციას. შენობა აგებულია ბუნებრივი ქვით, აგურითა და ხით, ფასადები მოპირკეთებულია ქვის თლილი კვადრებით და აგურის საპირეებით, ფრონტონის, კარნიზებისა და აივნების დეკორაცია კი შემკულია ხის მოხარატებული ორნამენტებით. შენობა რამდენჯერმე აშენდა თავიდან — მის ერთ-ერთ მხარეს დამაგრებულია ძველი მიშენება არსებული ფასადის იმიტაციით. საბჭოთა პერიოდში შენობაში განთავსებული იყო პოლიკლინიკა, კანისა და ვენერიულ დაავადებათა დისპანსერი. 1990-იან წლებში უფუნქციოდ დარჩენილი და მიტოვებული ნაგებობა ნაწილობრივ დაინგრა. 2019 წელს მომზადდა „კავალერიის სახლის“ რეაბილიტაციის და მასში დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების მუზეუმის მოწყობის პროექტი.
ალბერტ ზალცმანი

ალბერტ ზალცმანი (, ; დ. 10 სექტემბერი, 1833, თბილისი, — გ. 26 ივლისი, 1897) — თბილისელი არქიტექტორი, წარმოშობით გერმანელი.

ბიოგრაფია
დაიბადა თბილისში დამკვიდრებული გერმანელის ოჯახში. დაამთავრა პეტერბურგის სამხატვრო აკადემია. 1861 წლიდან მოღვაწეობდა თბილისში. 1865–1866 წლებში იმოგზაურა გერმანიაში, საფრანგეთში, ბელგიასა და დიდ ბრიტანეთში, სადაც ეცნობოდა საავადმყოფოებისა და სატუსაღოების შენობებს. 1867 წელს პეტერბურგის სამხატვრო აკადემიამ აკადემიკოსის წოდება მიანიჭა. 1876 წელს დანიშნეს კავკასიის სამხედრო ოლქის საოლქო-საინჟინრო სამმართველოს არქიტექტორად. 35 წლის განმავლობაში მისი პროექტით მრავალი სახაზინო, საზოგადოებრივი და კერძო სახლი აშენდა თბილისში.

1865 წელს დაინიშნა მისივე პროექტით აგებული ქალაქის, ყოფილი მიხეილის საავადმყოფოს სამშენებლო კომისიის წევრად. სხვა ნამუშევართაგან აღსანიშნავია: კათოლიკეთა ეკლესია ივანე ჯავახიშვილის ქუჩაზე (1870), კავკასიის მუზეუმის შენობა (დამთავრდა 1870, იდგა სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმის ახლანდელი შენობის ადგილას), ქალთა გიმნაზიის შენობა (დამთავრდა 1874, ახლანდელი ლადო გუდიაშვილის ქუჩა №10). 1886–1893 წლებში ხელმძღვანელობდა თბილისის სახაზინო (ახლანდელი ოპერისა და ბალეტის) თეატრის მშენებლობას, მისი პროექტითაა აგრეთვე აგებული თბილისის არისტოკრატიული და ბურჟუაზიული ფენების წარმომადგენელთა მრავალი საცხოვრებელი სახლი. ალბერტ ზალცმანი ოტო სიმონსონთან ერთად იმ არქიტექტორთაგანი იყო, რომელმაც იმდროინდელი რენესანსულ-ბაროკული ფასადების გამოყენებით ქალაქის განაშენიანებას ახლებური ხასიათი შესძინა. მისი ნამუშევრებიდან ასევე აღსანიშნავია: ალბერტ ზალცმანის საკუთარი სახლი დავით აღმაშენებლის გამზირზე №115-ში (1872), სახლი რევაზ თაბუკაშვილის ქუჩა №14-ში (1876), კავკასიის მუზეუმისა და ქალთა გიმნაზიის ფასადები, საცხოვრებელი სახლი გალაკტიონ ტაბიძის ქუჩა № 22-ში, რომლის ფასადი დამუშავებულია ქართული ისტორიული არქიტექტურული მოტივებით. მისი შვილი იყო მხატვარი, ფერმწერი, სცენოგრაფი და კარიკატურისტი ალექსანდრ ზალცმანი.
ოტო სიმონსონი

ოტო იაკობ სიმონსონი (; დ. 23 მარტი, 1829, დრეზდენი, საქსონიის სამეფო — გ. 22 მაისი, 1914, რიგა, რუსეთის იმპერია) — გერმანელი არქიტექტორი. ხანგრძლივად ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა თბილისში.

ბიოგრაფია
დაამთავრა პეტერბურგის სამხატვრო აკადემია 1858 წელს. 1858 წელს ამავე აკადემიამ მიანიჭა არქიტექტურის აკადემიკოსის წოდება და კავკასიის მეფისნაცვლის მიწვევით გადმოვიდა მის კანცელარიაში შტატგარეშე არქიტექტორად; ორმოცზე მეტი წლის განმავლობაში მუშაობდა როგორც დამპროექტებელი: ადგენდა ტიპურ პროექტებს საფოსტო და საინჟინრო უწყებებისათვის, ეკლესიების პროექტებს კავკასიის სხვადასხვა დასახლებებისთვის (მათ შორის ყვარლის ციხესიმაგრის, თბილისის კუკიის ეკლესიის და სხვა); საუკუნის მიწურულს ააშენა აბასთუმნის ეკლესია, რომელშიც ძველი ქართული ხუროთმოძღვრების ფორმებია გამოყენებული; 1859 წელს თავად ბარიატინსკის პირადი ბრძანებით შეადგინა ესკიზური პროექტი ალექსანდრეს პლაცზე საზოგადოებრივი ბაღის მოწყობისა; ამ დროიდან ჩაეყარა საფუძველი ალექსანდრეს ბაღს (ახლანდელი ცხრა აპრილის ბაღი); შეადგინა ქაშვეთის ეკლესიის ახალი გალავნის პროექტი. მისი პროექტით განხორციელდა თბილისში მეფისნაცვლის სასახლის ნაწილობრივი (1858–1859), შემდეგ კი მთლიანი რეკონსტრუქცია (ახლანდელი თბილისის მოსწავლე-ახალგაზრდობის ეროვნული სასახლე). სიმონსონმა შეადგინა საზოგადოებრივი და სახელმწიფო დანიშნულების შენობათა პროექტები, შეასრულა დეკორატიული სამუშაოები თბილისის თეატრის შენობაში (1860-1861); მისი პროექტით აშენდა მრავალი საცხოვრებელი სახლი: ი. თამაშევის (1872, გალაკტიონ ტაბიძის ქუჩაზე), იაკობ ზუბალაშვილის (1879, ახლანდელი ლადო ასათიანის ქუჩაზე) და სხვა; 1909 წლიდან თავი დაანება მუშაობას და გადავიდა რიგაში, სადაც გარდაიცვალა. სიმონსონმა ალბერტ ზალცმანთან ერთად მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა თბილისის განაშენიანებას ახლებური ხასიათის შექმნაში.
ვიქტორ შრეტერი

ვიქტორ შრეტერი (, ; დ. 27 აპრილი, 1839, სანქტ-პეტერბურგი, — გ. 16 აპრილი, 1901, იქვე) — რუსეთის იმპერიაში მოღვაწე გერმანული წარმოშობის არქიტექტორი, საიმპერატორო სამხატვრო აკადემიის აკადემიკოსი და პროფესორი. მისი პროექტით აგებულ შენობათა შორისაა თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრი (1880–1896).

დაიბადა ბალტიისპირელი გერმანელების ოჯახში. სპეციალური განათლება პეტერბურგისა და ბერლინის სამხატვრო აკადემიებში მიიღო. 1862 წელს დასავლეთ ევროპიდან პეტერბურგში დაბრუნდა და სახელმწიფო სამსახურში ჩადგა. იგი აშენებდა სხვადასხვა დანიშნულების ნაგებობებს რუსეთის იმპერიის ქალაქებში (მათ შორისაა დიდი მთავრის ვლადიმერ ალექსანდრეს ძის სასახლე პეტერბურგში, 1867–1885). შრეტერი განსაკუთრებით გატაცებული იყო თეატრების პროექტებით (კიევი, ირკუტსკი, ნიჟნი-ნოვგოროდი, თბილისი). განაახლა ხანძრით დაზიანებული მარიინსკის თეატრის ფასადი 1880-იან წლებში; ააგო ოდესის ვაგზლის შენობა. მიეკუთვნებოდა „რაციონალური ისტორიზმის“ მიმდინარეობას.
იული რაპოპორტი

იული ალექსანდრეს ძე რაპოპორტი (; დ. 1851 — გ. 15 ოქტომბერი, 1917) — რუსი იუველირი, ფირმა „.“-ის ერთ-ერთი წამყვანი ვერცხლის ნაკეთობების ოსტატი.

წარმოშობით იყო კოვნოს გუბერნიის დანტოვსკის ევროპული საზოგადოებიდან. 1890-იანი წლების დასაწყისში მიიღო ლუთერანობა, რის შედეგადაც შეძლო დედაქალაქში მუშაობის დაწყება. სწავლობდა ოქროს ნაკეთობათა ოსტატ შეფთან ბერლინში, 1880 წლიდან იყო ქარგალი სანქტ-პეტერბურგში, 1884 წლიდან მეთაურობდა ვერცხლის ნაკეთობათა სახელოსნოს სახლ №65-ში, ეკატერინეს არხზე.

მხატვრული ჩამოსხმის უბადლო ოსტატი, იული რაპოპორტი, თანამშრომლობდა კარლ ფაბერჟეს ფირმასთან, აწვდიდა ჭურჭელს, მინის, ბროლისა და კერამიკული ვაზების ბუდეებს. მისი ანიმალისტური სხმულები გამოირჩევა ლამაზი დიზაინითა და საიუველირო საქმის მაღალი დონით.
ზინობიანის პირველი სამაროვანი

ზინობიანის პირველი სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზინობიანის განაპირას სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სასაფლაოზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. 1978 წელს მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის არქეოლოგიურ ძეგლთა ნუსხის განყოფილების ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი გ. ცქიტიშვილი). სამაროვანი ქვაყრილიანი ორმოსამარხებია, რომელშიც მიცვალებულებია დაკრძალული მარჯვნივ გვერდზე, თავით ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ.
ზინობიანის მეორე სამაროვანი

ზინობიანის მეორე სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზინობიანის განაპირას, ჩრდილო-დასავლეთით, მუხნარად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. ძეგლს 1978 მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის არქოლოგიის ძეგლთა ნუსხის განყოფილების ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი გ. ცქიტიშვილი). სამაროვანი წარმოდგენილი იყო ქვაყუთების სახით.
ენისელის კოპალეს ეკლესია

ენისელის კოპალეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელის დასავლეთით 4კმ-ზე. ახმეტა-ყვარლის გზატკეცილის მარცხენა მხარეს, გზიდან 0,4 კმ-ზე. დანგრეულია. ადგილობრივთა გადმოცემით იგი 1959 წელს აუფეთქებიათ. შემორჩენილია ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლების მცირე ნაწილები და საკურთხევლის აფსიდის ჩრდილოეთ კიდე (სიმაღლე დახლ. — 1,4 მ) ეკლესიის მიახლოებითი ზომებია: 8,66 მ-ზე, კედლების სისქე — 0,9 მ. შენობა ნაგები იყო ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. კედლები გასწორებული ყოფილა ბათქაშით.
ლარისა რამოსი

ლარისა რამოსი (დ. 4 თებერვალი, 1989, მანაუსი, ამაზონასი, ბრაზილია) — ბრაზილიელი მოდელი. 2009 წელს მოიგო „მის დედამიწა“ და გახდა მეორე ბრაზილიელი რომელმაც ეს ტიტული მოიპოვა.

მის ბრაზილია 2009
მას შემდეგ რაც მოიგო სილამაზის კონკურსი თავის შტატში მონაწილება მიიღო „მის ბრაზილია 2009“-ზე სადაც მოახერხა გამარჯვება, კონკურსში მონაწილეობდა 27 მოდელი რომლებმაც თავიანთ შტატებში მოიპოვეს გამარჯვება.

მის დედამიწა 2009
მას შემდეგ რაც იგი გახდა „მის ბრაზილია 2009“ მან წარადგინა ბრაზილია „მის დედამიწა 2009“-ზე. 20 წლის ასაკში იგი გახდა „მის დედამიწა 2009“. „მის დედამიწა 2009“-ზე მონაწილეობა მიიღო 80 ქვეყნის წარმომადგენელმა.
ზეგნის კიდურები

ზეგნის კიდურები — გორანამოსახლარი, არქეოლოგიური ძეგლი ყვარელთან. მდებარეობს მდინარე უჩარის მარცხენა ნაპირას. ზეგნის კიდურებად წოდებულ ადგილზე. გორანამოსახლარის ზედაპირი იხვნება. ნახნავში მრავლად ჩანს ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრისთვის დამახასიათებელი შავად გამომწვარი, უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები.
ვეჯინის წმინდა ნინოს ეკლესია

ვეჯინის წმინდა ნინოს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინის
სამხრეთ-დასავლეთით, ვეჯინის ხევის მარჯვენა ნაპირზე, აბაშიძეების კოშკის
აღმოსავლეთით ოციოდე მეტრზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. ძლიერაა
დაზიანებული: ჩამონგრეულია კამარის უმეტესი ნაწილი, განივი ფასადების ზედა
ნაწილი მონგრეულია, ინტერიერი, დაახლოებით 0,5 მეტრის სიმაღლეზე ამოვსებულია
მიწითა და ნანგრევებით.

ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს — სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილში და დასავლეთ კედლის ღერძზე. ორივე კარი თაღოვანია, გამოყვანილია აგურით და გარედან აგურითვე ნაწყობ, საფეხურებით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეშია ჩასმული, რასაც საფეხუროვანი ფრიზი აგვირგვინებს. დასავლეთი კარის თავზე მცირე სიღრმის ნიშაა. ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომელშიც გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი, აფსიდში აგურით მოპირკეთებული სამი შეისრულთაღოვანი ნიშაა, მათგან ერთი სარკმლის სამხრეთითაა, ორი — ჩრდილოეთით. თითო მსგავსი ნიშაა გრძივი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილში. მათ ზემოთ, აფსიდის
მხრებთან ახლოს, თითო თაღოვანი სარკმელია; ერთი სარკმელია დასავლეთ შესასვლელის ზემოთ, რომელსაც გადახურვა ჩამოშლილი აქვს. გრძივი კედლების შუაში და დასავლეთის ორივე კუთხეში მოწყობილია თითო ერთსაფეხურიანი პილასტრი, რომლებზეც გადაყვანილია შეისრული კამარის საბჯენი თაღები.

ეკლესიის აღმოსავლეთ ფასადზე, ფრონტონის არეში, აგურის წყობით გამოყვანილია
საფეხურით შეღრმავებული ტოლმკლავა ჯვარი.
გრძელი გუბეების სამაროვანი

„გრძელი გუბეების“ სამაროვანი — ძვ.წ. ათასწლეულის შუა პერიოდის არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, კახეთში, ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელთან.

სამაროვანი აღმოჩნდა მას შემდეგ, რაც მისი დასავლეთი ნაწილი მდინარე ინწობამ ჩამორეცხა. 1976 წელს არქეოლოგიური კვლევა ჩაატარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური). გაითხარა 18 დაზიანებული ორმოსამარხი. სამარხები გამართული იყო თიხნარ ფენაში, რის გამოც მიცვალებულთა ძვლები ფრაგმენტულად იყო შემორჩენილი. სამარხის ორმოს ფართობი და დაკრძალვის პოზა დაუდგენელია. სამაროვანზე აღმოჩენილია კერამიკა და ლითონის ინვენტარი. თიხის ჭურჭელი დამზადებულია ჩარხზე მსხვილმარცვლოვანი, ქვიშანარევი თიხისგან, იშვიათად გვხვდება წვრილმარცვლოვანი და სუფთად განლექილი თიხისგან დამზადებული ჭურჭელი. კერამიკული ნაწარმი გამომწვარია მოყავისფროდ, ნაცრისფრად ან მოშავოდ. ლითონის ინვენტარიდან სამაროვანზე აღმოჩენილია 24 ნივთი, მათ შორის, რკინის 21 (შუბისპირები, დანები, ქამრის (?) ფრაგმენტები, რგოლები) და ბრინჯაოს 3 (პინცეტი, ღილი და ჭდეულზედაპირიანი სამაჯური). ლითონის ნივთების მიხედვით სამაროვანი ძვ.წ. - საუკუნეებით თარიღდება.
საბუის ღვთისმშობლის ეკლესია (ყვარლის მუნიციპალიტეტი)

საბუეს ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ საბუეს ცენტრში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (11,77მ). ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა, კარ-სარკმელთა ღიობები, კონსტრ.ნაწილები და ფასადთა მორთულობის ელემენტები გამოყვანილია კვადრატული აგურით. შენობა შიგნიდან და გარედან შელესილ-შეთეთრებულია. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. ორივე კარი თარაზულადაა გადახურული და შიგნიდან შეისრულ-შეღრმავებაშია ჩასმული. აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდია, რომლის ღერძზე შიგნიდან და გარედან დადაბლებული თაღით გადახურული სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი თითო სარკმელი შენობის დანარჩენ კედლებშიცაა. აფსიდში, სარკმლის ქვემოთ და გვერდებზე. თითო შეისრულთაღოვანი ნიშაა. მათგან სარკმლის ქვემოთ მდებარე ნიშა, გეგმით სწორკუთხაა, დანარჩენი ორი - ნახევარწრიული. საკურთხევლის ბაქანი, დარბაზის იატაკის მიმართ, საფეხურითაა შემაღლებული და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. შიგნით ეკლესია გადახურულია ოდნავ შეისრული კამარით, იგი ერთ შეკიდულ საბჯენ თაღს და დასავლეთი კედლის მიმდებარე თაღს ეყრდნობა. ის კი — კუთხის პილასტრებს.

აღმოსავლეთ ფასადის ფრონტონზე, აგურის წყობის შეღრმავებით, გამოსახულია საფეხურებიან პოსტამენტზე დაყრდნობილი ჯვარი, რომელიც ღერძიდან ოდნავ სამხრეთითაა გადაადგილებული დასავლეთ ფასადზე. შესასვლელის ორივე მხარეს, ერთ ვერტიკალზე განლაგებული ოთხ-ოთხი შეღრმავებული რომბია. ფასადის კიდეებთან კი თითო განიერი, შეისრულთაღოვანი ნიშა. ერთი პატარა, სწორკუთხა ნიშა შესასვლელის ზემოთაცაა. ფრონტონზე კი სამი დიდი შეღრმავებული ჯვარია ჩრდილოეთ ფასადზე. შესასვლელი მორთულია. მის ორივე მხარეს, ვერტიკალურად განლაგებული სამ-სამი რომბით. ფასადები დასრულებულია აგურის ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. გადახურულია ღარისებრი კრამიტით.
ვეჯინის წმინდა სტეფანეს ეკლესია

ვეჯინის წმინდა სტეფანეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინის დასავლეთით,
ვეჯინის ხევის მარცხენა ნაპირზე, სასაფლაოს ტერიტორიაზე. სავარაუდოდ თარიღდება - საუკუნეებით. ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილია ჩრდილო-აღმოსავლეთი კუთხე, აფსიდის
ჩრდილოეთი გვერდის კონქის ნაწილთან ერთად და დასავლეთ კედლის პერანგშემოცლილი ორი ფრაგმენტი. დანარჩენი კედლები მიწითაა დაფარული.

ეკლესია დარბაზულია. შენობის შემორჩენილი კედლები ნაგებია შერჩეული და სწორ რიგებად დაწყობილი რიყის ქვით. აფსიდის მხრები, კონქის თაღის შემორჩენილი ნაწილი და ჩრდილო-აღმოსავლეთი კუთხე გამოყვანილია შირიმის სუფთად ნათალი ქვებით. შირიმი გამოყენებული ყოფილა გარეთა კედლების მოსაპირკეთებლადაც. აღმოსავლეთი ფასადის წინ აღმოჩნდა საკურთხევლის სარკმლის თაღი, რომელიც შირიმის ერთ ქვაშია გამოკვეთილი.
ლაშარის დიდსალოცავი

ლაშარის დიდსალოცავი — ეკლესია, არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარელში, კუდიგორის ქუჩაზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ყორე ქვითა და აგურით. დაზიანებულია: ჩამოშლილია სახურავის საფარი, ფრაგმენტულადაა შემორჩენილი ლავგარდანი.
შესასვლელი სამია: დასავლეთით, სამხრეთით და ჩრდილოეთით. კარები გარედან თაღოვანია, შიგნიდან - თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ღრმა, ნალისებრი აფსიდია, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სარკმელია დასავლეთით კედელში, ხოლო ორ-ორი გრძივ კედლებშია. აფსიდის იატაკი ორი საფეხურითაა ამაღლებული. საკურთხეველში, სარკმლის სამხრეთით ერთი, ჩრდილოეთით კი ორი ნიშაა.

დარბაზი გადახურულია შეისრული კამარით, რომელიც ეყრდნობა ორ საბჯენ თაღს. მათგან ერთი დარბაზის შუაშია, ხოლო მეორე დასავლეთ კედელთან. შუა თაღი გადაყვანილია კრონშტაინებზე. დასავლეთ თაღი კი - კუთხის პილასტრებზე. სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში, კარის გვერდით, თითო სათოფურია. დასავლეთ ფასადზე, ფრონტონში, სამი შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული. ამავე ფასადზე შემორჩენილია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდანი.
ვეჯინის ჯანიაანთ საყდარი

ვეჯინის ჯანიაანთ საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინის აღმოსავლეთით, 7 კილომეტრის მანძილზე, მდინარე ალაზნის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილი კედლები 1,5-1,8 მეტრი სიმაღლისაა.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სწორხაზოვან რიგებად დაწყობილი, მოზრდილი, თითქმის თანაბარი ზომის რიყის ქვით. ერთადერთი შესასვლ დასავლეთიდან აქვს. ეკლესიის დარბაზი თითქმის კვადრატული ფორმისაა, აღმოსავლეთიდან მას ერთვის ღრმა, ნალისებრი აფსიდი, რომელშიც ღერძზე შემორჩენილია სარკმლის ძირის ნაწილი. აფისიდის ჩრდილოეთ გვერდში მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა.
საბუის ორმოცები

საბუეს ორმოცები — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ საბუეში. ეკლესია თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვით — კირის ხსნარზე. კონსტრუქციული ნაწილების და კარ-სარკმლების წყობაში, გამოყენებულია კვადრატული აგური. დაზიანებულია. სახურავზე აყრილია კრამიტი. შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. აფსიდის ღერძზე ნახევარწრიული თაღით გადახურული სარკმელია გაჭრილი. თითო მსგავსი სარკმელი სამხრეთ (ამოშენებულია) და დასავლეთ კედლებშიცაა. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში მოწყობილია სამი სხვადასხვა ზომის ნიშა. მათგან ერთი, შედარებით მოზრდილი, თაღოვანია, დანარჩენი ორი — სწორკუთხა. სამხრეთით, ერთი მეორის თავზე, ორი სწორკუთხა ნიშაა. ზედა ნიშაში სამალავია. კონქის თაღი ნახევარწრიულია. ნახევარწრიულია კამარაც. იგი სხმულია. ფასადები დასრულებულია მარტივპროფილიანი ლავგარდნით.
სამუკაანთ წმინდა გიორგის ეკლესია

სამუკაანთ წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარელში, გიორგი სააკაძის ქუჩაზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, უფასადოა. აღმოსავლეთით იგი სწორი კედლითაა დასრულებული. შენობა ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთ კედლის შუაში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. თითო მსგავსი სარკმელია დანარჩენ კედლებშიც. სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეში მოწყობილია ერთი ოთხკუთხა ნიშა, ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეში — ორი. მსგავსი ორ-ორი ნიშა ამავე კედლების შუა ნაწილშიცაა. დასავლეთ ფასადზე, ფრონტონში, კედლის წყობაში შეღრმავებული ჯვრის გამოსახულებაა. შენობა დაბურულია კრამიტით, რომლის დიდი ნაწილი ჩამოცვენილია.