თურქულ-მონღოლური ტრადიცია

თურქულ-მონღოლური ტრადიცია — ეთნოკულტურული სინთეზი, რომელიც წარმოიშვა საუკუნის აზიაში, განსაკუთრებით ოქროს ურდოსა და ჩაღათას ულუსის მმართველ წრეებს შორის. მონღოლური წარმომავლობის პოლიტიკური ელიტა, რომელიც ამ პერიოდში მართავდა ცენტრალური აზიის და მიმდებარე რეგიონების მოსახლეობას, ეტაპობრივად ასიმილირდა ადგილობრივ თურქულ ეთნოსთან — ენის, რწმენისა და ცხოვრების წესის მიღების გზით. თუმცა მმართველობისა და სამართლის სისტემაში მონღოლური ტრადიციების მნიშვნელოვანი ელემენტები მაინც შენარჩუნდა.

მართლაც, აღნიშნული წინადადება სტრუქტურულად გადატვირთულია და რამდენიმე იდეა ერთდროულად გადმოსცემს, რის გამოც რთულად აღსაქმელია. გთავაზობთ მის პერიფრაზირებულ და ენციკლოპედიურ სტილში გამართულ ვარიანტს:

მონღოლური ულუსების დაშლის პროცესში, ფორმირებულმა თურქულ-მონღოლურმა მმართველმა ფენამ დააარსა არაერთი ისლამური სახელმწიფო. მათ შორის იყო ყაზახური სახანო და თათრული წარმოშობის რამდენიმე პოლიტიკური ერთეული, როგორიცაა ყირიმის, ასტრახანისა და ყაზანის სახანოები. ეს ერთეულები ოქროს ურდოს მემკვიდრეები იყვნენ. აღსანიშნავია თემურიდების იმპერია, რომელიც ჩაღათაის ულუსის ტერიტორიულ და მმართველობით მემკვიდრედ მიიჩნეოდა. მოგვიანებით, თემურიდების შთამომავალმა ბაბურმა ინდოეთის სუბკონტინენტზე დააარსა მოგოლთა იმპერია — ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სახელმწიფოებრივი ფორმირება, რომელიც თურქულ-მონღოლური მემკვიდრეობის გამოხატულებად იქცა. ამავე ისტორიულ კონტექსტში, თურქულ-თათრული ელემენტები მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ ეგვიპტეში, სადაც მამლუქების მმართველობის პერიოდში ისინი სამხედრო და ადმინისტრაციულ სფეროებში ძლიერ პოზიციებს იკავებდნენ.

თურქ-მონღოლურმა მმართველმა ფენებმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს თურქ-სპარსული კულტურის შენარჩუნებასა და გავრცელებაში, რომელიც იმ ეპოქაში შუა აზიის მუსლიმურ საზოგადოებაში დომინირებდა. დროთა განმავლობაში ეს კულტურა გავრცელდა სამხრეთ აზიაში (განსაკუთრებით ჩრდილოეთ ინდოეთში), ცენტრალურ აზიაში, ტარიმის აუზში (დღევანდელი ჩრდილო-დასავლეთ ჩინეთი) და ახლო აღმოსავლეთში, სადაც ის მმართველ წრეებში ძირითადი კულტურული მოდელი გახდა.

ისტორიული წინაპირობები
თურქული და მონღოლური ეთნოსების ურთიერთობა ჩინგიზ-ყაენამდე არსებულ ეპოქაში ენობრივი და კულტურული ურთიერთგავლენით ხასიათდებოდა. თურქული ენები უფრო აქტიურად გამოიყენებოდა და პროტო-თურქული ენიდან პროტო-მონღოლურში მრავალი ლექსიკური ერთეული ინერგებოდა უკვე ძვ. წ. ათასწლეულში. საერთო იყო პირადნაცვალსახელთა სისტემები, აგრეთვე სხვა ლექსიკური და გრამატიკული ელემენტები, რომლებიც თურქულ-მონღოლური ერთობის წინარე პერიოდით თარიღდება.

ენობრივ ანალიზში მსგავსი პარალელების საფუძველზე, წარსულში გავრცელებული იყო მათი გენეტიკური ნათესაობის თეორია, ე.წ. ალთაური ენის ჰიპოთეზა. თუმცა, თანამედროვე კვლევების თანახმად, გენეტიკური კავშირი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის და არსებული მსგავსებები განიხილება როგორც შედეგი ენობრივი კონტაქტის სამ ფაზაში. ამ თეორიის მიხედვით, ყველაზე ძლიერი მსგავსება მაინც თურქულსა და მონღოლურს შორის ფიქსირდება, და მონღოლურ ენაში თურქული წარმოშობის სიტყვები სესხებულ ლექსიკონში უხვად გვხვდება.

ენობრივი ასიმილაცია
მონღოლური დაპყრობების შემდეგ, მათი მემკვიდრე სახელმწიფოების ელიტებმა დაიწყეს ენობრივი და კულტურული ასიმილაცია ადგილობრივ, უმეტესად თურქულ მოსახლეობასთან. მაგალითად, ოქროს ურდოს მოსახლეობა თურქ-მონღოლთა ნაზავს წარმოადგენდა, თუმცა დროთა განმავლობაში, უმრავლესობა თურქული წარმოშობის იყო — ყივჩაყები, კუმანები, ვოლგისპირელი ბულგარები და სხვანი. ურდოს თურქიფიკაციის შედეგად მონღოლური იდენტობა თანდათან დავიწყებას მიეცა და მონღოლური წარმომავლობის აზნაურთა შთამომავლობა ელიტურ ფენად ჩამოყალიბდა. ევროპულ წყაროებში ისინი „თათრების“ სახელით ფიქსირდებიან.

ჩაღათას ულუსში მონღოლურმა მმართველობამ ასევე მიიღო თურქული ენა, რომელიც დროთა განმავლობაში განვითარდა როგორც „ჩაღათაური ენა“ — კარლუკური შტოს დიალექტი, რომელიც მოგვიანებით უზბეკურისა და უიღურული წინამორბედად იქცა.

თემურლენგი აქტიურად იყენებდა ისლამურ სიმბოლიკასა და რიტორიკას ლეგიტიმაციისთვის. მან განამტკიცა თავისი იდენტობა როგორც ისლამის დამცველის — „ისლამის მახვილის“ და მფარველობდა სასულიერო და საგანმანათლებლო დაწესებულებებს. სიცოცხლეშივე მოახერხა ბორჯიგინის დინასტიის წევრების ისლამზე მოქცევა და მონაწილეობდა ისეთ სამხედრო კამპანიებში, როგორიც იყო ქრისტიანი ჰოსპიტალიერების დამარცხება სმირნასთან.