კარპატები

კარპატები — მთათა სისტემა ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში. ვრცელდება ავსტრიის, ჩეხეთის, სლოვაკეთის, უნგრეთის, პოლონეთის, უკრაინის, რუმინეთისა და სერბეთის ტერიტორიებზე. გადაჭიმულია დაახლოებით 1500 კილომეტრზე, სიგანე ჩრდილო-დასავლეთით დაახლოებით 250 კილომეტრი, ცენტრალურ, ყველაზე შევიწროებულ ნაწილში — დაახლოებით 120 კილომეტრი, სამხრეთ-აღმოსავლეთით — 430 კილომეტრამდე.

კარპატების მთების რკალი ალპების აღმოსავლეთ გაგრძელებას წარმოადგენს და ვენის აუზის ზემო მესამეული ტექტონიკური ქვაბულითაა დაშორებული მისგან, ამ აუზის განაპირა ქედი — ლაითის მთები, დუნაიმდე აღწევს და მდინარის მეორე მხარეზე მცირე კარპატების ქედში გრძელდება. ამ ადგილას დუნაის ხეობა შევიწროებულია, ხოლო ნაპირები — ამაღლებული; აქ მდებარეობს სლოვაკეთის დედაქალაქი ბრატისლავა. ამრიგად, ალპებსა და კარპატებს შორის არსებობს უშუალო ოროგრაფიული ზღუდარი. შუა ევროპის ორ უმნიშვნელოვანეს მთათა სისტემას შორის უფრო მჭიდრო კავშირი მათ ტექტონიკურ აგებულებაში მჟღავნდება — შარიაჟული საფარები გრანდიოზულადაა დაზვინული და მესამეული დანაოჭებაც მძლავრად არის გამოვლინებული, თუმცა ტექტონიკა მთელი რიგი არსებითი ნიშნებით განსხვავდება ალპებისაგან; კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია განსხვავებანი ამ მთების გეომორფოლოგიაში.

კარპატების რკალის სიგრძე 1500 კმ-ს აღემატება; სიგრძით ის თითქმის ალპების ზომისაა, თუმცა კარპატები ალპებზე გაცილებით უფრო მცირე სიმაღლისა და სიგანისაა, მისი მთიანეთის საერთო სიმძლავრეც ნაკლებია. ვერტიკალური და ტექტონიკური ზონები ალპებში განუწყვეტელია მთების მთელ მანძილზე, კარპატებში კი არ არის მთიანი სისტემის ასეთი მთლიანობა. მთების სარტყელი ზოგან ძლიერ დაბლდება, ვიწროვდება და, გარდა ამისა, იყოფა ცალკეულ ნაწილებად და მასივებად, რომლებიც დაშორებული არიან ერთმანეთისაგან მთებში ღრმად ჩაჭრილი ვარდნობებითა და ქვაბულებით. ყველაზე დიდ სიმაღლეს და სიგანეს კარპატები აღწევს თავის ჩრდილოეთ-დასავლეთ ნაწილში, იქ სადაც მაღალი ტატრები მდებარეობს, რომელიც მოქცეულია სლოვაკეთისა და პოლონეთის ტერიტორიაზე. მაღალი ტატრების მასივის უმაღლესი მწვერვალი გერლახოვსკი-შტიტი — 2,654.4 მ აღწევს.

კარპატები კულისისებრ განლაგებული, გასწვრივი და განივი ხეობებით დანაწევრებული მთის მასივებისა და ქედების რთული სისტემაა. მთათა რკალი 3 ნაწილად იყოფა: დასავლეთი კარპატები, აღმოსავლეთი კარპატები და სამხრეთი კარპატები. კარპატებში შედის აგრეთვე დასავლეთ რუმინეთის მთები და ტრანსილვანიის ვრცელი პლატო.

კარპატებისთვის დამახასიათებელია აგრეთვე კარსტული რელიეფი. კლდოვანი რელიეფი და კარსტი ნიშანდობლივია დასავლეთ რუმინეთის მთებისთვისაც. კარპატების რკალის გარე კიდის გასწვრივ ვრცელდება მთისწინეთის ზოლი, რომლის სიგანეა 40-60 კილომეტრი. აგებულია იგი უმეტესწილად ნეოგენური ფხვიერი დანალექებით, როგორებიცაა ქვიშაქვა, თიხა, თაბაშირი და სხვა.

კარპატების ფარგლებში ან მიდამოებში მდებარე მნიშვნელოვანი ქალაქებიდან აღსანიშნავია: ბრატისლავა, კოშიცე (სლოვაკეთი), კრაკოვი (პოლონეთი), კლუჟ-ნაპოკა, სიბიუ, ბრაშოვი (რუმინეთი), მიშკოლცი (უნგრეთი).

ეტიმოლოგია
ორონიმი კარპატები პირველად მოსხენებულია პტოლემესთან საუკუნეში; მიეკუთვნებოდა აღმოსავლეთ კარპატების ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილს (დაბალი ბესკიდები — ტყიანი კარპატები).

ოროგრაფია და გეოლოგიური აგებულება
ჩრდილოეთ-დასავლეთ ნაწილში კარპატების რკალი იწყება ვიწრო და მცირე სიმაღლის მცირე კარპატების ქედით (768 მ-მდე). ის აგებულია კრისტალური ფიქლებითა და კირქვებით, მიიმართება ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ და თეთრი კარპატების ქედში (970 მ) გრძელდება, რომლის შემდეგაც მთები ერთბაშად ძლიერ ფართოვდება და ჩრდილო-აღმოსავლეთისა და აღმოსავლეთისაკენ მიიმართება. ამასთანავე, მასში შეიძლება გამოყოფილი იქნას ორი მთავარი გარე — ჩრდილო და შიგა — სამხრეთი ზოლი მკვეთრად განსხვავებული რელიეფის ხასიათითა და გეოლოგიური აგებულების თავისებურებით. გარე ზოლი აგებულია ვეებერთელა სიმძლავრის ცარცული და პალეოგენური ფლიშის წყებით; საერთოდ, ის ერთგვარი შემადგენლობისაა — აქ ხშირია ქვიშაქვების, კონგლომერატების, მერგელებისა და თიხაფიქლების მორიგეობა. საშუალო სიმაღლის პარალელური ქედების სახით, ეს ზოლი მიიმართება უწყვეტ რკალად დასავლეთ ბესკიდების სახელწოდებით, შემდეგ კი — აღმოსავლეთით, კარპატების შევიწროების რაიონში — აღმოსავლეთ ბესკიდების სახელწოდებით.

კარპატების სხვადასხვა რაიონებში ატმოსფერული ნალექების რაოდენობა საგრძნობლად განსხვავებულია, როგორც წესი, ის მატულობს სიმაღლესთან ერთად. ატმოსფერული საშუალო წლიური ნალექების უდიდესი რაოდენობა 1200 მმ აღემატება, რაც დამახასიათებელია სამხრეთი კარპატების მაღალი მასივებისა, დასავლეთ ბიჰორისა, ტისის სათავესთან აღმართული მთებისა და აგრეთვე სლოვაკეთ-პოლონეთის კარპატების მაღალი ნაწილებისათვის — მაღალი ტატრებისა და დასავლეთი ბესკიდებისათვის. კარპატების დანარჩენი ნაწილები წლიურად 800 მმ-იდან 1000 მმ-მდე ატმოსფერულ ნალექებს იღებს, ზოგან კი მთების ქვედა კალთები ქვაბულები ჩვეულებრივად 600-იდან 800 მმ-მდე. ასეთივეა ტრანსილვანიის აუზის ღრმული, რომლის ცენტრალური ნაწილიც წლის განმავლობაში 600 მმ-ზე ნაკლებ ნალექს იღებს. ყველა ტბა მცირე ფართობისაა. უმაღლეს მთათა მასივებზე, რომლებმაც გამყინვარება განიცადეს არის მხოლოდ მცირე კარული ტბები. აღსანიშნავია ტბა ბუკურა, რომელიც ზღვის დონიდან 2040 მ სიმაღლეზე მდებარეობს და აქვს მყინვარული გენეზისი. ფეგერაშის ქედზე მდებარეობს მყინვარული წარმოშობის ტბები ბილია და კაპრა.

ფლორა
კარპატებში გაბატონებულია ტყის ზონა — საშუალო სიმაღლის მთის ლანდშაფტი, დიდი ხშირი ტყეები განსაკუთრებით კარგადაა დაცული მთის ფერდობთა შუა ზოლში. სწორედ ამ ზოლში ტყეების შენარჩუნებას კარპატების რელიეფის დამახასიათებელი თვისებები უწყობდა ხელს. მთები მდინარეების გადარეცხვით ძლიერ მოგლუვებული და ნაწილობრივ გაპენეპლენებული იყო. შემდეგ მათ განიცადეს მკვეთრი ახალგაზრდა ამოწევები, რომლებმაც მდინარეული ეროზიის გამოცოცხლება გამოიწვია, რადგანაც მთების სწორედ შუა კალთები იყო მეტად ციცაბო და ღრმად დანაწევრებული. ზევით გავრცელებულია ძველი მოგლუვებული დენუდაციის არეები.

კარპატების ტყეები ხასიათდება კარგად გამოხატული ძირითადი ფორმაციების ერთგვაროვნებით დიდ არეებზე, ისინი იცვლება მხოლოდ მცირე ვერტიკალური ზონების ფარგლებში. კარპატები, ისევე როგორც შუა ევროპის სხვა მთები, თანამედროვე გეოლოგიურ ეპოქაში ტყის ფორმაციათა ორი ჯგუფის ბრძოლის არენას წარმოადგენს. ერთი ჯგუფია ტაიგის, რომელიც ყველაზე მეტად ნაძვნარებით არის წარმოდგენილი და მეორე — ფართოფოთლიანების, სადაც გაბატონებულია წიფელი. გამყინვარების შემდეგ ხანაში ტაიგის ფლორა ძლიერ უნდა შემცირებულიყო. სამხრეთ კარპატებში აღსანიშნავია რეტეზატის ეროვნული პარკი, სადაც გვხვდება ჩვეულებრივი მელა, ტყის კატა, კეთილშობილი ირემი, მდინარეთა სანაპიროებზეა წავი; ფიჭვნარში არის სოღო, ხოლო კედრის ტყეებში მეთხილია. ორნითოფაუნას აგრეთვე ქმნიან: მთის არწივი, სვავი, ზარნაშო, ჟრუნი და სხვა.

გვხვდება კარპატების ენდემური სახეობა — სალამანდრა. კარპატების ტაიგაში არ გვხვდება ცხენი, ირემი, თეთრი კურდღელი.

ქალაქები
კარპატების ფარგლებში მოქცეულია მრავალი ქალაქი, რომელთაგან აღსანიშნავია:

კრაკოვი
ბრატისლავა
კლუჟ-ნაპოკა
ბრაშოვი
კოშიცე
ორადია
ბელსკო-ბიალა
მიშკოლცი
სიბიუ
ტირგუ-მურეში
ბაია-მარე
ტარნუვი
რიმნიკუ-ვილჩა
უჟჰოროდი
ივანო-ფრანკივსკი
პიატრა-ნიამცი
ზაეჩარი

ნოვი-სონჩი
სუჩავა
ტირგუ-ჟიუ
დრობეტა-ტურნუ-სევერინი
რეშიცა
ჟილინა
ბისტრიცა
ბანსკა-ბისტრიცა
დევა
ზლინი
ჰუნედოარა
ზალეუ
სმედერევო
ფშემისლი
სანოკი
ვრშაცი
ალბა-იულია

ბორი
მედიაში
პოპრადი
პეტროშენი
ნეგოტინი
მერკურია-ჩუკი
ფეგერაში
პეტრილა
სიგიშოარა
ზაკოპანე
კიმპულუნგ-მოლდოვენესკი
გეორგიენი
ვატრა-დორნეი
სფინტუ-გეორგე
ტურდა
რახივი
მუკაჩევო

მოსახლეობა
მოსახლეობა თავმოყრილია მთისწინეთსა და მთათაშორის ქვაბულებში, მთაში მოსახლეობა შედარებით მცირეა.

ტურიზმი
კარპატებში ბევრია კურორტი, განვითარებულია ტურიზმი, ალპინიზმი, ზამთრის სპორტის სახეობები. კარპატები პოპულარული ტურისტული და ხელსაყრელი დასასვენებელი ადგილია, განსაკუთრებით, პოლონელი, უნგრელი, რუმინელი, ჩეხი და სლოვაკელი ხალხისთვის. ტატრების სლოვაკურ ნაწილში არის მნიშვნელოვანი ტურისტული ადგილები. რუმინეთში ტურიზმისა და ზამთრის სპორტის სახეობების ცნობილი ადგილია სინაია, რომელიც მდინარე პრაჰოვის ხეობაში მდებარეობს. კარპატები განთქმულია მინერალური წყაროებით. აღსანიშნავია: კრინიცა-ზდრუი, ბორსეკი, ბეილე-ერკულანე და სხვა. აღსანიშნავია დუკლის, ლუპკოვისა და იაბლუნკოვის უღელტეხილები.

შესწავლის ისტორია
კარპატებში ურთიერთშეხამებულია სხვადასხვა ეროვნების ხალხი და სწორედ ამ სიჭრელემ შეუწყო ხელი რეგიონში სამეცნიერო კვლევის განვითარებას. საუკუნის ბოლოდან პირველ მსოფლიო ომამდე კარპატები მოქცეული იყო ავსტრია-უნგრეთის იმპერიის შემადგენლობაში და ამ პერიოდის განმავლობაში იგი ხელმისაწვდომი იყო შესასწავლად ამ მრავალეროვანი იმპერიისათვის. საყურადღებოა პოლონელი, გერმანელი და უნგრელი მეცნიერების კვლევები.

 საუკუნის ბოლოს ავსტრიის გენერალურმა შტაბმა გამოსცა რეგიონის პირველი ყოველმხრივი ტოპოგრაფიული რუკა. 1815 წელს გამოქვეყნდა პირველი ნაშრომი კარპატების გეოლოგიის შესახებ. დღეისათვის კარპატების ყველა ქვეყანას გააჩნია საკუთარი გეოლოგიური რუკა და არსებობს მდიდარი რეგიონული გეოლოგიური ლიტერატურა.

1922 წელს საერთაშორისო გეოლოგიურმა კონგრესმა შექმნა გეოლოგთა ასოციაცია. გაპენეპლენებული არეების არსებობა კარპატის მთების ზედა ნაწილებში პირველად აღმოაჩინეს და დაადგინეს სამხრეთ კარპატებში, მისი გეომორფოლოგიის დეტალური შესწავლის დროს, საუკუნის დასაწყისში. ამ კლასიკურმა გამოკვლევებმა დიდი როლი ითამაშა როგორც კარპატების, აგრეთვე ევროპის სხვა ნაოჭა მთების რელიეფის გენეზისისა და ხასიათის შემეცნების საქმეში. კარგად არის შესწავლილი კარპატების ფიზიკური გეოგრაფიის საკითხები, ხოლო 1963 წელს შეიქმნა გეომორფოლოგიური კომიტეტები კარპატებისა და ბალკანეთის შესასწავლად.

შედარებით ნაკლებად იყო შესწავლილი კლიმატოლოგიისა და ბიოგეოგრაფიის საკთხები, თუმცა საუკუნის მეორე ნახევრიდან მრავალი ნაშრომი დაიწერა ამ მიმართულებით. მთლიანად კარპატების საზოგადოებრივი გეოგრაფიის სინთეზური მიმოხილვა არ შექმნილა, რამეთუ ეკონომიკური პრობლემები შესწავლილი იქნა მხოლოდ კარპატების ცალკეულ ქვეყნებში. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ კარპატები გახდა მრავალი სამეცნიერო ცენტრის შესწავლის ობიექტი. ეროვნული გეოლოგიური და ჰიდროლოგიისა და მეტეოროლოგიის ინსტიტუტებმა აგრეთვე მნიშვნელოვანი ცნობები მოიპოვეს კარპატების შესახებ.

გალერეა