iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მეფეტვია

მეფეტვია — ფრინველი ბეღურასნაირთა რიგისა.

მისი სხეულის სიგრძე 17–20 სმ, ფრთების შლილი 26–32 სმ, მასა 38–56 გრამი. მსხვილი, დიდთავიანი, შედარებით მოკლებოლოიანი ფრინველია. ტანის ზედა ნაწილი, ფრთები, ბოლო მორუხო-მურაა, ქვედა მხარე ღია, მთელ ტანზე გასდევს ხშირი მუქი ფერის გრძივი ზოლები, საშემოდგომო შებუმბვლაში განვითარებულია სუსტი ზეთისხილისფერ-ჟანგმიწოვანი ბუმბულის ფენა. ნისკარტი უჩვეულოდ მასიურია, ამოზნექილი კეხითა და შესამჩნევი ნაპრალით ზედა და ქვედა ნაწილს შორის, რომელშიც მოჩანს სასის ბორცვი.

ბინადრობს პალეარქტიკის დასავლეთ ნაწილში დანიიდან, ბრიტანეთისა და კანარის კუნძულებიდან, აფრიკის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში ახლო აღმოსავლეთამდე, შუა აზიის (სიმაღლეში 2600 მეტრამდე) მთისა და მთისწინეთის ზონაში, ჩრდილოეთ ირანში. საქართველოში თითქმის ყველგან გვხვდება. მკვიდრია ფრინველია, თუმცა ზოგჯერ ადგილობრივი მომთაბარეობები ახასიათებს (მთებში — ვერტიკალური); ბუდობის ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ რაიონებიდან გადაფრენა ახასიათებს, კონცენტრირდებიან აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთში, კასპიისპირეთსა და კავკასიონისწინეთში. არამრავალრიცხოვანია. უპირატესობას ანიჭებს გამომშრალ ღია ლანდშაფტებს ბუჩქნარითა და ცალკეული ხეებით, საძოვრებს, მინდვრებს, ასტეპებულ მთისწინეთებს.

შემოდგომით და ზამთარში იკვებება ბალახოვანი მცენარეების მსხვილი და უხეში თესლებით, ბუდობის პერიოდში რაციონში ჭარბობს მწერები. ბუდობს მიწაზე; ჯამისებრი ბუდე განლაგებულია ღრმა ორმოში, შენიღბულია ბალახებით. დებს 4–5 მსხვილ კვერცხს. ბუდეს აშენებს და კრუხობს დედალი. ინკუბაცია 12–13 დღე გრძელდება. მამალი ბარტყების კვებაში მონაწილეობს მათი ბუდეში ყოფნის ბოლო დღეების გარდა. 9–12 დღეში ბარტყები ბუდეს ტოვებენ. მეფეტვიას სეზონზე გამრავლების ორი ციკლი ახასიათებს. გუნდებად მომთაბარეობა (ხშირად სხვა სახეობის თესლიჭამის ფრინველებთან ერთად) იწყება აგვისტო-სექტემბერში. სქესობრივი დიმორფიზმის არქონის, შეფერვის თავისებურებებისა და ნისკარტის აგებულებაში გრატას გვარის სხვა ფრინველებთან განსხვავების გამო ზოგჯერ მეფეტვიას ცალკე გვარში გამოყოფენ.
მეფისნაცვალი

მეფისნაცვალი — ადგილობრივი მმართველობის უფროსი რუსეთში საუკუნის ბოლოს — საუკუნეში. ემელიან პუგაჩოვის ომით შეშინებულმა ეკატერინე -ის მთავრობამ, ცენტრალიზაციის გაძლიერების მიზნით, 1775 წელს დააწესა მეფისნაცვლის თანამდებობა. იგი განაგებდა 2-3 გუბერნიას, აღჭურვილი იყო საგანგებო უფლებებით და მხოლოდ იმპერატორს ემორჩილებოდა. მეფისნაცვალი განაგებდა აგრეთვე დაქვემდებარებულ ტერიტორიაზე განლაგებულ ჯარს, ადგილობრივი მმართველობის ორგანოებსა და სასამართლოს. 1796 წელს პავლე -მა გააუქმა მეფისნაცვლის თანამდებობა. საუკუნეში მეფისნაცვლის ინსტიტუტი არსებობდა პოლონეთის სამეფოში (1815-1874).

კავკასიაში მეფისნაცალის თანამდებობა 1844-1845 წლებში შემოიღეს, რეზიდენცია თბილისში იყო. მეფისნაცვალი კავკასიაში განსაკუთრებული უფლებით სარგებლობდა — უშუალოდ ემორჩილებოდა ყველა უწყება. მასზე იყო დამოკიდებული მოსამსახურე პირების დანიშვნა, განთავისუფლება, დაჯილდოება. იგი ამავე დროს კავკასიაში მდგომი ჯარების მთავარსარდალიც იყო. სადავო საკითხები, რომელიც მეფისნაცვლის ფუნქციებს სცილდებოდა, განსახილველად იგზავნებოდა პეტერბურგში „კავკასიის საქმეების კომიტეტში“, კომიტეტის დასკვნას მოახსენებდნენ მეფეს საკითხის საბოლოო გადაწყევიტისათვის.

კავკასიის მეფისნაცვალები იყვნენ: მიხეილ ვორონცოვი (1844-1854), ნიკოლოზ მურავიოვი (1854-1856), ალექსანდრე ბარიატინსკი (1856-1862); დიდი მთავარი მიხეილ ნიკოლოზის ძე (1862-1882). 1882 წელს მეფისნაცვლობა გაუქმდა და მთავარმმართველობა აღდგა. 1905 წელს კვლავ შეიქმნა მეფისნაცვლის თანამდებობა და ილარიონ ვორონცოვ-დაშკოვი იყო 1905-1915 წლებში.
მეფისწყარო

მეფისწყარო — მთა საქართველოში, ვანისა და ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. წარმოადგენს მესხეთის ქედის უმაღლეს მწვერვალს. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2850 მ. მდებარეობს მესხეთის ქედისა და მისი ჩრდილოეთი განშტოების — ლობოროტის ქედის შესაყართან, მდინარეების სუფსისა და წაბლარისწყლის სათავეებთან. პირამიდისებურია. აგებულია შუაეოცენური, ანდეიტურგანფენებიანი ტუფ-ბრექჩიებითა და ტუფ-კონგლომერატებით. მეფისწყაროს ძირი და ქვედა კალთები შემოსილია სუბალპური ლიხით, შუა და ზედა — ალპური მდელოებით.

მთის სამხრეთით ორი ტბაა: დიდი ჯაჯის და პატარა ჯაჯის ტბები. ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარეობს კურორტი საირმე.
თვლადი სიმრავლე

თვლადი სიმრავლე — უსასრულო სიმრავლე, რომლის ელემენტები შეიძლება გადაინომროს ნატურალური რიცხვებით, ე. ი. შეიძლება დამყარდეს ურთიერთ ცალსახა თანადობა (ასახვა) ამ სიმრავლესა და ნატურალურ რიცხვთა სიმრავლეს ან მის რომელიმე ქვესიმრავლეს შორის. გეორგ კანტორმა დაამტკიცა, რომ თვლადია ყველა რაციონალური რიცხვის სიმრავლე და ყველა ალგებრული რიცხვის სიმრავლე. უსასრულო სიმრავლეს, რომელიც თვლადი არ არის, არათვლადი ეწოდება. მაგ., არათვლადია ყველა ნამდვილი რიცხვის სიმრავლე. ყოველი უსასრულო სიმრავლე შეიცავს თვლად ქვესიმრავლეს. სასრული ან თვლადი რაოდენობით თვლადი სიმრავლეების გაერთიანება არის თვლადი სიმრავლე.

ექვივალენტური განმარტებები
სიმრავლის თვლადობა შეიძლება რამდენიმე სხვადასხვა ექვივალენტური გზით განვმარტოთ.

სიმრავლე თვლადია, თუ არსებობს ასახვა: \ \ \{}. , რომლისთვისაც ფუნქციის თითოეულ მნიშვნელობას მხოლოდ ერთი არგუმენტი შეესაბამება.
სიმრავლე თვლადია, თუ არსებობს ფუნქცია: \ \{} \ . , რომლისთვისაც სიმრავლის თითოეული ელემენტისთვის ერთი მაინც არგუმენტი მოიძებნება, რომლებიც ამ ელემენტს შეესაბამება.
სიმრავლე თვლადია, თუ არსებობს ნატურალურ რიცხვთა სიმრავლის ისეთი ქვესიმრავლე, რომელშიც სიმრავლე ურთიერთ ცალსახად აისახება.

ეს სამივე განმარტება ერთმანეთის ეკვივალენტურია.
მელიქი

მელიქი (არაბ. — მალიქ, სომხ. — მელიქ; არაბული სიტყვაა და მფლობელს, გამგებელს მეფეს ნიშნავს.) — ისლამამდე მელიქი ღასანიდებისა და ლახმიდების არაბული სახელმწიფოების გამგებელი, სამხრეთ-აღმოსავლეთ არაბეთის ზოგიერთი ტომისა და ცენტრალური არაბეთის ტომთა მეთაური იყო. ისლამის აღმოცენების შემდეგტერმინ „მელიქს“ არაბები იყენებდნენ უპირატესად არამუსლიმი გამგებლების მიმართ (მონარქის მნიშვნელობით) - საუკუნეებში ამიერკავკასიაში ტერმინი „მელიქი“ ფეოდალთა ტიტულსა და თანამდებობას აღნიშნავდა. აზერბაიჯანსა და სომხეთში მელიქები ნახევრად დამოუკიდებელი მფლობელები იყვნენ. მონღოლობის დროს მელიქებად იწოდებოდნენ ადგილობრივი ქრისტიანი ფეოდალები, შაჰ-აბას -ის დროს კი შაჰზე დამოკიდებული ფეოდალები. მელიქის თანამდებობამ კავკასიაშიც მოიკიდა ფეხი. საქართველოს ტერიტორიაზე არსებობდა მელიქების რამდენიმე სახლი — თბილისის მელიქ-მამასახლისები (ბებუთაშვილები), სომხითის მელიქები (მელიქიშვილები), გორის მელიქები, ლორის მელიქები (ლორის-მელიქიშვილები). მელიქები იყვნენ ყარაბაღის სახანოშიც — ე.წ. ხამსას მელიქები — მელიქ ბეგლარიანები გულისტანში, მელიქ ისრაელიანები ჯრაბერდში, მელიქ ჯალალიანები ხაჩენში, მელიქ შაჰნაზარიანები ვარანდში, მელიქ ავანიანები დიძაკში.
არათვლადი სიმრავლე

მათემატიკაში არათვლადი სიმრავლე ეწოდება ისეთ სიმრავლეს, რომელიც არ არის თვლადი. თვლადობის ცნება პირველად მათემატიკოსმა გეორგ კანტორმა შემოიღო. მანვე დაამტკიცა, რომ არსებობენ არათვლადი სიმრავლეები.

კანტორის თეორემის თანახმად ნებისმიერი სიმრავლის ქვესიმრავლეთა სიმრავლე მკაცრად უფრო მაღალი კარდინალობისაა ვიდრე საწყისი სიმრავლე. შესაბამისად კერძოდ ნატურალურ რიცხვთა სიმრავლის ქვესიმრავლეთა სიმრავლე უფრო მაღალი კარდინალობისაა ვიდრე ნატურალურ რიცხვთა სიმრავლე და ამიტომ არათვლადია.
მელიქიშვილები

მელიქიშვილები — ქართული თავადური საგვარეულო ისტორიულ ქვემო ქართლში (ლორე). გვარადქცეული თანამდებობა. სომხითის მელიქები. მელქიშვილების წარმოშობის შესახებ ვახუშტი ბატონიშვილი წერს, რომ მელიქიშვილი „არა არს გუარი, არამედ სომეხსა ვისმე პატივსცა შააბაზ გამოჰმადიანებისათვის“, იქვე აღნიშნავს, რომ სომხითის მელიქიც „უწარჩინებულესნი და შემძლებელნი“ იყვნენო, საინტერესოა იოანე ბაგრატიონის ცნობაც, რომ „ესენი პირველ იყვნენ სომეხნი ლორის-მელიქთა ნათესავთაგანი აზნაურნი“ და როდესაც შაჰ აბასმა, ქართლის მეფე გიორგი (1600-1606 წწ.) და კახეთის მეფე ალექსანდრე ოსმალები დაამარცხეს ერევანთან, შაჰ აბასმა ქართველებს ლორე გამოართვა და იქ თავისი ჯარი დააყენა ”და მაშინ მუნებური მელიქი მივიდა წინაშე შააბაზისა და მიიღო მამადიანობა, რომლისათვის ჯილდოდ შააბაზმან გაათავადა და მისცა გვარად მელიქობაი და მამული ლორის ხეობასა შინა სახასოთაგან მეფისა, წელს ქრისტეს აქეთ 1601 (ერევანთან ბრძოლა 1604 წელს მოხდა) და მუნიდგან იწოდებიან თავადის მელიქისშვილებად“. "ამათნი გვარნი რომელნიმე იწოდებიან მელიქ ჯანაშვილებად, ავთანდილის შვილებად, ზრიგოგიაშვილებად, და სხვანი ხელოქანად და სხვანი." 1763 წელს ერეკლე ახტალას ვერცხლისადნობი ქარხანა დააარსა. მელიქიშვილები ცენტრალურ ხელისუფლებას ვეღარ უწევდნენ წინააღმეგობას და, შედეგად, მამუმლი (სომხითი) დაუთმეს. სანაცვლოდ მეფემ მათ ქარხნების ზედამხედველობა და სომხითის მინბაშობა დაავალა. საგვარეულოს დაუნიშნა შესაბამისი ხელფასი. ამავე დროს მელიქიშვილ-მირმანიძეთა ერთი შტო ცენტრალური ხელისუფლებაში დაწინაურდა (კახეთის ლაშქარნივისი, სომხითის ლაშქარნივის, სალაროს მუშრიბი). მელიქისშვილების მამული ისტორიული სომხითის (ბოლნისისწყალ შულავრის ხეობები) ტერიტორიას (სოფლები: ახტალა, შადიკნი, წოფი, ტეფური, გორული, წერაქვი, დეღარარას სოფელი, ბირშას სოფელი, ზემო გორული, მათიში, დიღცნუტი, სააბი, შამირზას სოფელი, თოხთუქლისი) მოიცავდა. მელიქიშვილების აზნაურები იყვნენ აბაზაშვილები, არდაშელიშვილები, ყარახანაშვილები, ისუაშვილები, ოდიშელიძეები, მაშათაშვილები, მათ სასახლე და საძვალე ახტალაში ჰქონდათ.

სომხითის მელიქები
მირიმანი
ყორხმაზბეგი 
ათაბეგი
ყორხმაზბეგი 
ქამარბეგი
ავთანდილი
ლევანი
ბარბარას თერმები

ბარბარას თერმები, ან ბარბარას აბანო ტრირში — ერთ-ერთი ყველაზე დიდი რომაული აბანო, რომელიც ალპებს გადაღმა აუშენებიათ რომაელებს. 1986 წელს ეს ისტორიულ-კულტურული ძეგლი ტრირის სხვა რომაულ ხანიდან შემორჩენილ ღირსშესანიშნაობებთან ერთად იუნესკოს მსოფლიო კულტურის მემკვიდრეობის საგანძურის სიაში შეიტანეს.

ბარბარას აბანოები ძვ. წ. საუკუნეშია აგებული. თავდაპირველად თერმების განზომილებები სავარაუდოდ 172 - 240 მ. უნდა ყოფილიყო. დღეს ამ სიდიდის მხოლოდ წარმოდგენაა შესაძლებელი. ამის მიზეზი კი ისაა, რომ ადგილობრივნი ამ ნაგებობას საუკუნეების განმავლობაში ნელ-ნელა შლიდნენ, რათა ეს ნაშალი სახლებისა თუ ეკლესიების ასაგებად გამოეყენებინათ. მოგვიანებით ბარბარას თერმები საერთოდ ააფეთქეს.

2000 წლიდან ეს ნანგრევები სარეკონსტრუციო სამუშაოების გამო ვიზიტორებისათვის დახურულია, 2009 წლისათვის აპირებენ გახსნან ეს მეტად საინტერესო ისტორიულ-კულტურული ძეგლი.
მეფრინველეობა

მეფრინველეობა — მეცხოველეობის დარგი, რომლის ამოცანაა სასოფლო-სამეურნეო ფრინველის მოშენება. მეფრინველეობის ძირითადი პროდუქტებია ხორცი და კვერცხი, თანაპროდუქტი — ფრთა-ბუმბული, აგრეთვე სასუქი-გუანო, ფრინველის მალმწიფალობა, მრავალნაყოფიანობა და აკლიმატიზაციის კარგი უნარი უზრუნველყოფის პროდუქტების სწრაფ წარმოებას და ეკონომიკურ ეფექტიანობას. დიდი სასურსათო მნიშვნელობა აქვს კვერცხს, რომლისთვისაც ამრავლებენ საკვერცხე მიმართულების ქათმებს. სახორცე მეფრინველეობაში იყენებენ ქათამს, ინდაურს, ბატს, იხვს და ნაწილობრივ ციცარსა და მწყერს.

ფრინველის მოშინაურებას საფუძველი ჩაეყარა 3 ათასი წლის წინათ ინდოეთში, აქედან გავრცელდა ჯერ სპარსეთსა და ეგვიპტეში, ხოლო შემდეგ — მთელ მსოფლიოში. მეფრინველეობის განვითარებასთან ერთად ყალიბდებოდა სხვადასხვა მიმართულების ფრინველთა კულტურული ჯიშები: საკვერცხე, სახორცე, კომბინირებული, ძიძგილა, დეკორატიული და სხვა.

საქართველოში მეფრინველეობის დარგში ნაყოფიერ სამეცნიერო-კვლევით მუშაობას ეწეოდა ნ. მკურნალი. მისი ხელმძღვანელობით მუშაობდა მეფრინველეობის საზოგადოების (1904) ამიერკავკასიის განყოფილება. მეფრინველეობაში გეგმიურ მეცნიერულ მუშაობას საფუძველი ჩაეყარა 30-იან წლებში პროფ. ი. ჯანდიერის ინიციატივითა და ხელმძღვანელობით.
მეფყაში

მეფყაში, მექფაში ― მწვერვალი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიისა და რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ლენტეხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს სვანეთის ქედზე, მდინარეების არშირის, ლასილისა (ენგურის მარცხენა შენაკადები) და ლასკადურის (ცხენისწყლის მარჯვენა შენაკადი) წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3559 მ. აგებულია ქვედაიურული ქვიშაქვებითა და ფიქლებით. პირამიდისებური მოყვანილობისაა, რელიეფი კლდოვანია და მცირე მყინვარებიანი.
მექეთი

მექეთი — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ახალგორისა და ყაზბეგის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ალევის ქედის ჩრდილოეთ ნაწილში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2937 მ. აგებულია შუაიურული თიხაფიქლებით, ქვიშაქვებითა და კირქვებით. დამახასიათებელია ნაზი რელიეფი. შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით.
ფინურ-უნგრული ენები

ფინურ-უნგრული ენები, უნგრულ-ფინური ენები, ფინურ-მადიარული ენები — ურალურ ენათა ოჯახის ერთ-ერთი ჯგუფი. გავრცელებულია ჩრდილო-აღმოსავლეთ ევროპაში (სკანდინავიიდან ურალამდე), ვოლგა-კამის აუზის უდიდეს ნაწილში, შუა და ქვემო ობის აუზში, დუნაის აუზის მცირე ნაწილში. ფინურ-უნგრულ ენებზე მოლაპარაკეთა რიცხვი 24 მლნ-ს აღწევს. უნგრულ, ფინურ და ესტონურ ენებს მრავალსაუკუნოვანი დამწერლობა და ლიტერატურული ტრადიციები აქვთ. სხვა ფინურ-უნგრულ ენების უმრავლესობა ახლადდამწერლობიანი ენებია, ხოლო ზოგიერთი ბალტიისპირულ-ფინური ენა უდამწერლობოა. ფინურ-უნგრული ენების ნათესაობის დამადასტურებელია ამ ენებში არსებული ძველი სიტყვების საერთო ფენა, ასევე სიტყვის მორფოლოგიური მწარმოებლებისა და კუთვნილების აღმნიშვნელი სუფიქსების სისტემა. მათი ტიპოლოგიური მახასიათებლებია აგლუტინაცია, სინჰარმონიზმი, მჟღერი თანხმოვნების სიღარიბე, 2 და მეტი თანხმოვნის შეუთავსებლობა პირველ მარცვალში და ა. შ. აქვთ კუთვნილებისა და ჯერადობის (ზმნაში) აღმნიშვნელი ბოლოსართების მდიდარი სისტემა.

ფინურ-უნგულ ენებს ორ, ფინურ და უნგრულ ენათა შტოდ ჰყოფენ, ხოლო ფინურ-უნგულ ენებზე მოლაპარაკეთ კი ფინურ-უნგრელ ხალხებს უწოდებენ.

სახელწოდება
ამ ენებს ზოგჯერ ფინურ-მადიარულ ენებსაც უწოდებენ.

ენათა კლასიფიკაცია
ფინურუნგრული ენები შემდეგნაირად კლასიფიცირდება:

უნგრული ენები
უნგრული
ობურ-უნგრული ენები
ხანტი (აღმოსავლეთიაკური)
მანსი (ვოგულური)
ფინურ-პერმული ენები
პერმული ენები
ზირიანული
პერმული
უდმურტული
ვოლგის ფინური ენები
მარიული
აღმოსავლურ-დაბლობის
მთის
ჩრდილო-დასავლური
მორდვა
ერზია
მოქშა
გამქრალი ვოლგის ფინური ენები
მარიანული †
მურომული †
მეშჩერული †
ფინურ-სამური ენა (ფინურ–ლაპური ენა)
საამური ენები (ლაპური ენები)
დასავლეთსაამური ენები
სამხრეთსაამური
უნესაამური
ლულესაამური
პიტესაამური
ჩრდილოეთსაამური
აღმოსავლეთსაამური ენები
კემისაამული †
ინარისაამული
აკალასაამური †
კილდინსანური
სკოლცამური
ტერსაამული
ბალტიისპირულ-ფინური ენა
ესტონური
ფინური (მ(ე)იანკიელის, ანუ ტორნედაფინურის, კვენფინურის, ან –კვიანურის და ინგერმანლანდურ–ფინურის ჩათვლით)
იჟორული
კარელიური
საკუთრივ კარელიური
ლიადიკიური
ოლონეცური
ლივური
ვეფსური
ვორო (ვორუ; სეტო)
ვოდური

უწინ მორდვასა და მარის ენებს ვოლგას ენებს მიაკუთვნებდნენ, მაგრამ დღეს ამგვარი კლასიფიკაცია კითხვის ქვეშ დგას, რადგან შეუძლებელია ვოლგის ფინური ენის რეკონსტრუირება. ამიტომაც კლასიფიცირების კრიტერიუმად უფრო გავრცელების გეოგრაფიული არეალია მიღებული, ვიდრე ენათა გენეტიკური სიახლოვე.

„მამაო ჩვენო“ (დასაწყისი) ფინურ–უნგრულ ენებზე
რიცხვითი სახელი
მაშინ როცა რიცხვითი სახელები „ერთიდან“ „ექვსის“ ჩათვლით ფინურ–უნგრული წარმოშობისაა, რიცხვი სახელი „შვიდი“ როგორც ფინურ, ასევე უნგრულ ენებში წარმოადგენს ინდროევროპულ ნასესხობას, კერძოდ კი ძველი ინდურიდან შემოსულ სიტყვას – „საპტა“. სიტყვა „ათი“ იყო არა მარტო სიტყვა „ათის“ შესატყვისი, არამედ გამოხატავდა „რიცხვსაც“. ეს დღესაც ასეა სამის, მარისა და მანსის ენებზე. რიცხვითი სახელი „დას“ კომისა და უდმურტულ ენაში, ხოლო „ტიზ“ უნგრულში ირანული ენებიდან შემოსულ ნასესხობას წარმოადგენს .
მექვიშიები

მექვიშიები — ძუძუმწოვარი ცხოველების ქვეოჯახი მღრღნელების რიგისა. ცნობილია 10-12 გვარის 102 სახეობა. ყოფილ სსრკ-ში გვხვდება 2 გვარი: ჩვეულებრივი მექვიშიები და დიდი მექვიშიები . მათი 9 სახეობიდან საქართველოში გვხვდება 3. გავრცელებული არიან სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში, აზიასა და აფრიკაში ბინადრობენ უდაბნოებსა და ველებზე. ცხოვრობენ კოლონიებად. იკვებებიან უმთავრესად მცენარეთა მიწისზედა ნაწილებით; მათი მრავალი წარმომადგენელი შავი ჭირის გამომწვევის მატარებელია. აზიანებს ნათესებს.
ხამსა

ხამსა (არაბ. ‎‎ ხუთეული) იყო - საუკუნეების ყარაბაღის ხუთი სამელიქოს გაერთიანება, რომელთაც შექმნეს რიგი საგულისხმო ინსტიტუტები — ძლიერი არმია, ეფექტიანი სამართალწარმოება და ა. შ. ხამსას მელიქები ყარაბაღის ხანის ნების აღმსრულებელი უნდა ყოფილიყო. ყველაზე ძლიერი და გავლენიანი საგვარეულო იყო ჰასან ჯალალიანების საგვარეულო. ამ საგვარეულოდან ინიშნებოდნენ სომხეთის კათოლიკოსები, მოგვიანებით განძასარის მიტროპოლიტები და ასევე მათ სამელიქოში იკრიბებოდა მელიქების საბჭო „ხამსა“.

ხამსას მელიქები

ჰასან ჯალალიანი — ხაჩენის მელიქები, ფლობდნენ ხოხანაბერდის და კაჩახაკაბერდის ციხეებს, საძვალე განძასარის მონასტერი
ბეგლარიანი — გულისტანის მელიქები, ფლობდნენ გულისტანის და თალიშის ციხეებს, საძვალე ორეკის მონასტერი
ისრაელიანები — ჯრაბერდის მელიქები, ფლობდნენ ჯრაბერდის (წყალციხე) ციხეს, საძვალე გულატახე
ავანიანები — დიძაკის მელიქები, ფლობდნენ გტიჩის ციხეს, საძვალე თოხის ციხის კარის ეკლესია
შაჰნაზარიანები — ვარანდის მელიქები, ფლობდნენ ავეტარანოცის (ჩანჩახი) და ყარაგლუხის (შუშა) ციხეებს, საძვალე ავეტარანოცი
გულების მტეხველნი (ფილმი)

გულების მტეხველნი, (ინგლ. ) აგრეთვე ცნობილი როგორც სიყვარულის მტეხველნი, იწერება როგორც ♥ — 2004 წლის კომედიური ჟანრის ფილმი. მისი რეჟისორი არის დევიდ ოუენ რასელი, რომელმაც ჯეფ ბაენასთან ერთად დაწერა სცენარი.

სიუჟეტი
ჯეფების ოჯახური წყვილი, პირადი ემოციური პრობლემების გადასაწყვეტად დეტექტივობას განიზრახავს... მათი პირველი კლიენტი ალბერტ მარკოვსკია... გამოძიების მსვლელობისას, ჯეფები ალბერტის ახლობლებს გაიცნობენ და მიხვდებიან, რომ მათაც სჭირდებათ დახმარება...

როლებში
დასტინ ჰოფმანი — ბერნარდ ჯეფი
იზაბელ იუპერი —კეტრინ ვობანი
ჯუდ ლოუ — ბრედ სტენდი
ჯეისონ შვარცმანი — ალბერტ მარკოვსკი
ლილი ტომლინი — ვივიან ჯეფი
მარკ ვალბერგი — ტომი კორნი
ნაომი უოტსი — დაუნ კემპბელი
ტიპი ჰედრენი — მერი ჯეინ ჰატჩინსონი
შანია ტვეინი — საკუთარი თავი
რიჩარდ ჯენკინსი — მისტერ ჰუტენი
შინდისი

შინდისი — სოფელი თბილისში, მთაწმინდის რაიონში. მდებარეობს თრიალეთის ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთი განშტოების კალთაზე, ზღვის დონიდან 820 მეტრზე, თბილისის ცენტრიდან — 15 კილომეტრის დაშორებით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1722 კაცი.

2007 წლამდე სოფელი ადმინისტრაციულად მიეკუთვნებოდა გარდაბნის მუნიციპალიტეტის ტაბახმელის თემს, 2007 წლიდან დაექვემდებარა ქალაქ თბილისის დიდგორის რაიონს, 2013 წლის თბილისის ტერიტორიული რეფორმის შემდეგ გადავიდა მთაწმინდის რაიონის შემადგენლობაში.

დემოგრაფია
ოქროყანა (თბილისი)

ოქროყანა — სოფელი თბილისში, მთაწმინდის რაიონში. მდებარეობს თრიალეთის ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთ განშტოებაზე, ზღვის დონიდან 720 მ.

ისტორია
ოქროყანის მიწების მფლობელები იყვნენ გაბაშვილები. გაბაშვილებისგან ოქროყანა მზითევის სახით მიიღო ივანე პოლტორაცკიმ, რომელსაც ცოლად ნადეჟდა გაბაშვილი ჰყავდა. 1900-იან წლებში გაჩნდა ე.წ. ზედა თბილისის გაშენების იდეა. გეგმის მიხედვით „ზედა თბილისი“ ოქროყანაში მთაწმინდის პლატოზე უნდა გაშენებულიყო. შემუშავდა განაშენიანების გეგმა და ქუჩათა ქსელი. პოლტორაცკებმა მიწა იჯარით გადასცეს ბელგიურ კომპანიას, რომელმაც ოქროყანის ქვედა თბილისთან დასაკავშირებლად თბილისის ფუნიკულიორი ააშენა. ამ მიწაზე მოგვიანებით მთაწმინდის პარკი გაშენდა. ივანე პოლტორაცკის სიძე იყო ექვთიმე თაყაიშვილი, რომლის სახელი ეწოდა ოქროყანის სკოლას, რომელიც ასევე გაბაშვილების აგარაკის სახლში გაიხსნა.

დემოგრაფია
კიკეთი

კიკეთი — სოფელი თბილისში, მთაწმინდის რაიონში. მდებარეობს თრიალეთის ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთ განშტოებაზე, ზღვის დონიდან 1200 მ. სოფელთან დგას ხუროთმოძღვრების ძეგლი კაბენი.

ისტორია
წყაროებში პირველად იხსენიება საუკუნეში. გადმოცემით, სოფელში ცხოვრობდა ცხრა ძმა ხერხეულიძე. 1961 წელს კიკეთში გაითხარა ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის სამაროვანი. 2007 წლამდე სოფელი ექვემდებარებოდა გარდაბნის მუნიციპალიტეტის კოჯრის თემს. 2007 წლიდან დაექვემდებარა ქალაქ თბილისის დიდგორის რაიონს, 2013 წლის თბილისის ტერიტორიული რეფორმის შემდეგ გადავიდა მთაწმინდის რაიონის შემადგენლობაში.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 207 კაცი.

კურორტი
კიკეთი ადგილობრივი მნიშვნელობის საბავშვო კურორტია. იცის ზომიერად რბილი ზამთარი, თბილი და მშრალი ზაფხული. სეზონი - ზაფხული.
დაკარგული ქალაქი (ფილმი)

დაკარგული ქალაქი — ენდი გარსიას ფილმი, რომელშიც მონაწილეობენ: დასტინ ჰოფმანი, ბილ მარი, ენდი გარსია და სხვები.

სიუჟეტი
ფილმის მოქმედება, ჰავანაში, 1958 წელს ხდება. ზოგისთვის ეს მშვენიერი ქალაქი - შესანიშნავი გასართობი ადგილია, ზოგისთვის კი ბატისტას დიქტატორული რეჟიმის ბუდე... რევოლუციური ძალები, ფიდელ კასტროსა და ერნესტო ჩე გევარას მეთაურობით ჰავანის ასაღებად ემზადებიან... აპოლიტიკურად განწყობილი ფიკო - ქალაქში ერთ-ერთი ყველაზე მოდური ღამის მუსიკალური კლუბის მფლობელი, ცდილობს შეინარჩუნოს ოჯახიც და საყვარელი ქალი ავრორაც... ამერიკელი ემიგრანტი მწერალი კი, თვალს ადევნებს, თუ როგორ ცვლის რევოლუცია გარშემო ყველაფერს, მათ შორის კულტურასაც და ხალხსაც... ფიკოს კი კუბური მუსიკის სიყვარული ეხმარება...
ნათლია III (ფილმი)

ნათლია — ფრენსის ფორდ კოპოლას ფილმი, რომელშიც მონაწილეობენ: ალ პაჩინო, დაიან კიტონი, ენდი გარსია, ტალია შაირი, სოფია კოპოლა და სხვები. ფილმი გადაღებულია ამავე სახელწოდების რომანის მიხედვით.

სიუჟეტი
ცნობილი განგსტერული ეპოპეის დამასრულებელი ნაწილი, რომელშიც გრძელდება დონ კორლეონეს ოჯახის საქმეების ისტორია. ოცი წლის შემდეგ, წინა სურათში განვითარებული მოვლენების შემდეგ, მაიკლ კორლეონე პატიოსანი ბიზნესის წარმოებას გადაწყვეტს. თუმცა, კლანში არსებული წინააღმდეგობა მას მოწინააღმდეგეებთან ურთიერთობის ძველებური მეთოდების გახსენებას აიძულებს, რაც ტრაგიკულ ფინალს გამოიწვევს.

როლებში
ალ პაჩინო — მაიკლ კორლეონე
ენდი გარსია — ვინსენტ მანჩინი (კორლეონე)
დაიან კიტონი — კეი ადამსი
ტალია შაირი — კონი კორლეონე
სოფია კოპოლა — მერი კორლეონე
ილაი უოლაკი — დონ ალტობელო
ბრიჯიტ ფონდა — გრეის ჰამილტონი
ჰელმუტ ბერგერი — ფრედერიკ კაინციგი
მეღვინე

მეღვინე — მეღვინეთუხუცესის ხელქვეითი მოხელე ძველ საქართველოში. მეღვინეების ძირითადი მოვალეობა იყო ღვინის გადასახადის გაწერა და შემოსავლის აღრიცხვა, ანგარიშის შედგენა. მათ ევალებოდათ აგრეთვე საღვინე ჭურჭლის ყურისგდება. ერთ-ერთი მეღვინე პირადად მეფეს ემსახურებოდა და მას „პირის მეღვინე“ ეწოდებოდა. სავარაუდოა, რომ „ჴელმწიფის კარის გარიგებაში“ მოხსენებული „პირის მეღვინე“ და „პირის მწდე“ ერთი და იგივე მოხელე იყო.
მეღვინეობა

მეღვინეობა — კვების მრეწველობის დარგი, რომელიც ამზადებს ღვინოს, შამპანურს, კონიაკს, აგრეთვე ხილკენკრეულის ღვინოს. ღვინის დამზადება ყურძნის წვნის ან დურდოს ალკოჰოლური დუღილის მეშვეობით. მეღვინეობის ნედლეული საღვინე ვაზის ჯიშის თეთრი ან წითელი ყურძენია, რომელიც ტექნიკური სიმწიფის პერიოდში საკმაორაოდენობით შეიცავს ამა თუ იმ ტიპის ღვინის ფორმირება-ჩამოყალიბებისათვის საჭირო შაქრებს, მჟავებსა და ექსტრაქტის ცალკეულ კომპონენტებს.

ქართველი ხალხი ათასეული წლების მანძილზე ქმნიდა მეღვინეობის კულტურას, იმუშავებდა როგორც სუფრის ღვინოების (კახური, ქართლის, იმერული, რაჭა-ლეჩხუმის, აფხაზური და სხვა), ისე სადესერტო ღვინის მიღების ტექნოლოგიას. ამას ადასტურებს არქეოლოგიური გათხრების შედეგად საქართველოს ტერიტორიაზე ნაპოვნი უძველესი საგნები: თიხის ქვევრები, ოქროს, ვერცხლისა და ბრინჯაოს ფიალები და სხვა ნივთები. განსაკუთრებით საინტერესოა ალაზნის ველის სამაროვნების (ძვ. წ. ათასწლეული) გათხრის შედეგად აღმოჩენილი კერამიკური ჭურჭელი, აგრეთვე მცხეთის მახლობლად (ბაგინეთში) ნაპოცნი ჭურჭელი, რომელიც ძვ. წ. - ათასწლეულით თარიღდება, და ძვ. კოლხეთის ტერიტორიაზე ვანში აღმოჩენილი ქვევრებიანი სარდაფი (ძვ. წ. - სს.). ბორჯომის რაიონის სოფ. ჭობისხევში ნაპოვნ მიწით დაფარულ მარანში იყო 11 ქვევრი, ვარძიაში აღმოაჩინეს ასამდე ქვევრი, რომელთა შორის ერთი იყო ორმაგკედლიანი. თერმოსის მსგავსი. სავარაუდოა, რომ ამგვარი ქვევრი ღვინის თერმული დამუშავებისათვის იყო განკუთვნილი, უმთავრესად ნახევრად ტკბილი, შუშხუნა ღვინოების მისაღებად. ძველ საქართველოში ყურძენს ქვის ან ხის საწნახლებში ფეხით ჭყლეტდნენ, შემდეგ ქვევრებში მთლიანად ან ჭაჭის ნაწილზე დაადუღებდნენ. ღვინო გადაჰქონდათ ტიკებითა და რუმბებით, ინახავდნენ ქვევრებში.
მეღორეობა

მეღორეობა — მეცხოველეობის დარგი, რომლის ამოცანაა ღორის მოშენება ხორცის, ქონის, ტყავის, ჯაგრისა და სხვა პროდუქტების მისაღებად. მეღორეობას დიდი სახალხო-სამეურნეო მნიშვნელობა აქვს. მეღორეობაზე მოდის მეცხოველეობის საერთო პროდუქციის 20%-ზე მეტი და სოფლის მეურნეობის მთელი პროდუქციის 10% (1974). მაღალნაყოფიერება, მაკეობის ხანმოკლე პერიოდი, მალმწიფადობა საშუალებას იძლევა ერთი ნეზვიდან წელიწადში 5 ტ-მდე ხორცი მივიღოთ, გასუქებული 6-7 თვის ბურვაკის ცოცხალი მასა 90-100 კგ აღწევს. 100 კგ ცოცხალი მასის ნაკლავი საშუალოდ 52-60%-მდე ხორცს და 38%-მდე ქონს შეიცავს.

ღორის ხორცი და ქონი მაღალყუათიანი საკვები პროდუქტებია. ღორის ხორცი კარგად კონსერვდება, დამარილებული და შებოლილი ხანგრძლივად ინახება, ამზადებენ აგრეთვე ძეხვეულს, ლორს და სხვა პროდუქტებს. ღორის ტყავს იყენებენ ფეხსაცმლის, უნაგირისა და საგალანტერიო წარმოებაში, სისხლისაგან ამზადებენ ძეხვს, ძვლისაგან – ძვლის ფქვილს.
მეღრუკი

მეღრუკი, საღალატო — მთა საქართველოში, ბაღდათისა და ახალციხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს მესხეთის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარეების ბჟოლისხევისა (ჩხერიმელის მარცხენა შენაკადი) და წინუბნისწყლის (მტკვრის მარცხენა შენაკადი) სათავეებთან. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2475 მ. აგებულია შუაეოცენური ანდეზიტურგანფენებიანი ტუფ-ბრექჩიებითა და ტუფ-კონგლომერატებით. გუმბათის ფორმისაა. შემოსილია სუბალპური მდელოებით.

მთა მეღრუკი მდებარეობს ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე და მის ძირში გადის ეროვნული პარკის ერთ-ერთი ულამაზესი სალაშქრო მარშრუტი — წმინდა ანდრია პირველწოდებულის ბილიკი.