iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კატანა

კატანა — იაპონური ხმალი, დამახასიათებელი მოხრილი ცალმხრივი პირით და წრიული ან კვადრატული მცველით. გრძელი ორ ხელიანი ვადით. ის ტაჩიზე გვიან წარმოიშვა და ფეოდალურ იაპონიაში ძირითადად სამურაები იყენებდნენ. მურომაჩის პერიოდიდან ბევრი ძველი დიდი ტაჩი დაამოკლეს და კატანად გადააკეთეს.

რიგითი მოქალაქისთვის კატანა ჩვეულებრივ მიუწვდომელი იყო თავისი სიძვირის გამო. კატანა ითვლება ცივი იარაღის წარმოების ხელოვნების პიკად. კატანის დამზადება რთული ტექნოლოგური პროცესია. იგი იჭედება სხვადასხვა სიმტკიცის ფოლადის ნაჭრებისაგან, რაც იწვევს მის საოცარ ელასტიურობას და ამავე დროს სიმტკიცეს. კატანის ტარების უფლება მხოლოდ პრივილეგირებულ პირებს ჰქონდათ (სიოგუნები, სამურაები), სწორედ ამის გამო უბრალო ხალხს არ შეეძლო თავი დაეცვა შეიარაღებული სამურაისაგან (რაც ხშირი იყო). შემდგომში წარმოიშვა სხვადასხვა საბრძოლო სკოლები.
გრივნა

გრივნა, ასევე ჰრივნა — უკრაინის ეროვნული ფულის ერთეულია 1996 წლიდან. მან შეცვალა კარბოვანეცი, დროებითი ფულის ერთეული, რომელიც შემოღებულ იქნა საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ (კარბოვანეცი რუბლის ეკვივალენტია უკრაინულ ენაზე). ერთი გრივნა 100.000 კარბოვანცს უდრიდა. გრივნა იყოფა 100 კოპიიკად.

გრივნას სიმბოლოა უკრაინული ასო ჰე-ს კურსივი, ორმაგი ჰორიზონტალური ხაზით, რაც სტაბილურობის ნიშნავს. გრივნას აბრევიატურაა „გრნ“ (., ). 4217-ის მიხედვით გრივნას სავალუტო კოდია ან 980. გრივნას სიმბოლოს სპეციფიკური დიზაინი 2003 წელს უკრაინის ეროვნული ბანკის მიერ გამოცხადებული კონკურსის შედეგად შეირჩა.

2006 წლის 21 თებერვალს გრივნას კურსი იყო 5.05 გრივნა 1 დოლართან ან 6.01253 გრივნა 1 ევროსთან, უკრაინის ეროვნული ბანკის ოფიციალური მონაცემებით.

მიმოქცევაში მყოფი ბანკნოტები
ვიქტორ იუშჩენკო

ვიქტორ ანდრეის ძე იუშჩენკო (იუშენკო) (; დ. 23 თებერვალი, 1954) — უკრაინელი პოლიტიკოსი, უკრაინის პრეზიდენტი 2005–2010 წლებში. უკრაინის პოლიტიკური კოალიციის „ნაშა უკრაინას“ ლიდერი, მთავარი ოპოზიციური კანდიდატი იყო 2004 წლის ოქტომბერ-ნოემბრის უკრაინის საპრეზიდენტო არჩევნებში. უკრაინის ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ 2004 წლის 26 დეკემბერს გამართულ არჩევნების მეორ ტურში იუშჩენკო გამარჯვებულად გამოაცხადა ხმების 52%-ით 44%-ის წინააღმდეგ (გაუსწრო რა ვიქტორ იანუკოვიჩს). პოპულარული საპროტესტო მოძრაობა, რომელმაც ის მთავრობის სათავეში მოიყვანა დღეს ცნობილია, როგორც „ნარინჯისფერი რევოლუცია“.

იუშენკო 1993-1999 წლებში იყო ქვეყნის ეროვნული ბანკის თავმჯდომარე, ხოლო 1999-2001 წლებში – უკრაინის პრემიერ-მინისტრი.
ბირთვული კვლევების ევროპული ორგანიზაცია

ბირთვული კვლევების ევროპული ორგანიზაცია - (აკრონიმი ფრანგ. ) — მსოფლიოს უდიდესი ლაბორატორია ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკაში. ცენტრი განლაგებულია ქალაქ ჟენევის დასავლეთით, ნაწილობრივ შვეიცარიის და ნაწილობრივ საფრანგეთის ტერიტორიაზე. ორგანიზაცია ასევე ცნობილია, როგორც მსოფლიო აბლაბუდის დაბადების ადგილი. დაფუძნდა 1954 წლის 29 სექტემბერს წევრ ქვეყანათა ხელმოწერით. ბკეო-ს თავდაპირველად 12 წევრი ჰყავდა, რაც დღეისთვის 20-მდე გაიზარდა.

მისი მთავარი ფუნქცია ბირთვული აქსელერეტორების მოწოდებაა მაღალი ენერგიის ფიზიკის კვლევებისთვის და უამრავი ცდასთვის, რომელიც აკეო-ს საერთაშორისო კოლაბორატორთა მიერ იქნა აშენებული საერთო გამოყენებისთვის. მთავარ ლაბორატორიაში მდებარეობს ვრცელი კომპიუტერული ცენტრი უძლიერესი მონაცემთა დამმუშავებელი მოწყობილობებით, რომელთა ძირითადი დანიშნულება ექსპერიმენტულ მონაცემთა ანალიზია; და ვინაიდან ეს ცენტრი მკვლევართა დიდი ქსელისთვის უნდა იყოს ხელმისაწვდომი, ის ისტორიულად იყო (და დღემდე რჩება) უდიდეს და უმთავრეს ქსელურ გამანაწილებლად.

ამჟამად ბკეო-ში სრული დატვირთვით 3000-მდე თანამშრომელი მუშაობს. 6500-მდე მეცნიერი და ინჟინერი (500 უნივერსიტეტიდან და 80 ქვეყნიდან), მსოფლიოს ბირთვულ ფიზიკოსთა დაახ. ნახევარი, ბკეო-ში წარმოებულ ექსპერიმენტებზე მუშაობს.

ლაბორატორიას ძლიერ გაუწია პოპულარიზაცია დენ ბრაუნის ბესტერლერმა რომანმა „ანგელოზები და დემონები“, რომლის პირველი თავი აქ თითქოსდა მომხდარ მოვლენებს ეძღვნება. მიკროკოსმოსის საგამოფენო ცენტრი ღიაა საზოგადოებისთვის, ასევე გიდის მეშვეობით შესაძლებელია ზოგიერთი მიმდინარე ცდას დათვალიერება.
ნანუჩა

ნანუჩა (ნამდვილი სახელი და გვარი მანუჩარ ციციშვილი) — საუკუნის ნახევრის ქართველი პოეტი, ვეფხისტყაოსნის ინტერპოლატორი. მას ჩაურთავს სტროფები პოემის ტექსტში, 11 სტროფი დაუმატებია „ავთანდილის ანდერძისათვის“. ნანუჩას მიერ ჩართულ სტროფებს პოემის ზოგიერთ ხელნაწერში (ე.წ. ზაზასეული ხელნაწერი და ხელნაწერი -757, ხელნაწერთა ინსტიტუტი) მიწერილი აქვს „ნ“ ან „ნა“. არჩილ „თეიმურაზისა და რუსთაველის გაბაასებაში“ მოიხსენიებს ნანუჩას და ლექსს უწუნებს მას. ნანუჩა თანამედროვეთა მოწონებით სარგებლობდა. მამუკა თავაქარაშვილი მას „ტკბილი სიტყვების მხმობელს“ უწოდებდა და გვერდში უყენებდა საუკუნის ქართველ კლასიკოსებს.
ნასრა

ნასრა (გ. 888) — ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონთა წარმომადგენელი საუკუნის 70-80-იან წლებში, გვარამ მამფალის ძე. აფხაზთა მეფესთან ერთად იბრძოდა შიდა ქართლის დასაპყრობად, სომეხთა მეფისა და მისი მოკავშირის დავით კურაპალატის წინააღმდეგ. 881 ნასრამ ვერაგულად მოკლა დავით კურაპალატი, რის გამოც ის სამშობლოდან განდევნეს. ნასრა 7 წელი ბიზანტიაში ცხოვრობდა.

როცა დასავლეთ საქართველოში ბაგრატ დემეტრეს ძე გამეფდა, მან ნასრა (რომელიც მისი ცოლისძმა იყო) ბიზანტიიდან წამოიყვანა და დიდი ლაშქარი მიაშველა ტაო-კლარჯეთის სხვა მფლობელების წინააღმდეგ. ნასრამ შეძლო ოძრხის, ჯუარისციხისა და ლომსიანთას ციხეების აღება, მაგრამ შემდეგ დამარცხდა ადარნასესა (დავით კურაპალატის ძე) და მის მოკავშირეებთან ბრძოლაში. ნასრა მოკლეს ასპინძასთან, მისი მემკვიდრეობა გამარჯვებულებმა გაინაწილეს.
ნერსე II

ნერსე — ქართლის ერისმთავარი საუკუნის ნახევარში (781-მდე) ადარნასე კურაპალატისა და ერისმთავრის ძე. მასთან აღსაზრდელად მშობლებისაგან მიბარებული იყო გრიგოლ ხანძთელი.

ცხოვრება და მოღვაწეობა
772 წელს ნერსე ხალიფა მანსურმა ანტიარაბული საქმიანობისათვის ბაღდადში გაიწვია და საპყრობილეში ჩასვა. ხალიფა მაჰდიმ (775-785 წწ.) გამეფებისთანავე გაათავისუფლა ნერსე და იმავე პატივით ქართლში გამოისტუმრა. 5 წლის შემდეგ ნერსე კვლავ შეებრძოლა არაბებს, შემდეგ თავისი მხლებლებით ხაზარებთან გაიქცა (დარიალის გზით), რადგან მათი დახმარების იმედი ჰქონდა. ხაზართა ხაკანმა ნერსე პატივისცემით მიიღო, მაგრამ სამხედრო დახმარებაზე, ჩანს, უარი უთხრა. ნერსე დასავლეთ საქართველოში (აფხაზეთში) გადავიდა, სადაც წინასწარ ჰყავდა ცოლ-შვილი გახიზნული. აქ მან შეიტყო, რომ ხალიფას ქართლის ერისმთავრად მისი დისწული სტეფანოზ გურგენის ძე დაენიშნა. ნერსე -მ ამირასაგან ქართლში დაბრუნების ნებართვა და უშიშროების გარანტია ითხოვა. ხაზარებისაგან მიტოვებული ნერსე არაბებისათვის საშიში აღარ იყო და, როგორც კერძო პირი, ქართლში დაბრუნდა.

ნერსე -ის ცხოვრების ამ პერიოდთან არის დაკავშირებული მისი არაბი მსახურის აბოს ტრაგიკული თავგადასავალი.
ნიანია ლიპარიტის ძე

ნიანია ლიპარიტის ძე — დიდგვაროვანი ფეოდალი საუკუნის საქართველოში, ბაღვაშთა საგვარეულოს წარმომადგენელი, კლდეკარის ერისთავის ლიპარიტ -ის ძე. იგი მამასთან ერთად ბერძენთა მოკავშირე ყოფილა თურქთა წინააღმდეგ ბრძოლისას. „მატიანე ქართლისაჲს“ ცნობით, სულა კალმახელისა და მესხი დიდებულების მიერ ლიპარიტისა და მისი ძის ივანეს შეპყრობის შემდეგ ნიანია კლდეკარს გაქცეულა, მაგრამ ის მამამისის მეციხოვნეებს არ მიუღიათ და იძულებული გამხდარა ბიზანტიის კონტროლის ქვეშ მყოფ ანისში გადახვეწილიყო.
ნიკოლოზ თბილელი

ნიკოლოზ თბილელი (დ. 1672, სოფ. ტანძია — გ. 1732, მოსკოვი) — ქართველი სახელმწიფო და სასულიერო მოღვაწე, მწერალი.

დაიბადა ქართლის მდივანბეგის ვახტანგ ორბელიანის ოჯახში. მალე ჩაება პოლიტიკურ-სახელმწიფოებრივ ცხოვრებაში. ქართლის სამეფო ტახტისათვის გაჩაღებულ ბრძოლაში მხარს უჭერდა გიორგი -ს. საუკუნის დამლევიდან მოღვაწეობდა სასულიერო ასპარეზზე. 1715 მიიღო რუისის ეპარქია. 1724-იდან რუსეთში გაჰყვა ვახტანგ -ს. 1726 მოსკოვში მიიღო თბილისის მიტროპოლიტობა.

ნიკოლოზ თბილელი ეწეოდა მრავალმხრივ (დოგმატიკა, ლიტურგიკა, პოეზია, ასტრონომია და სხვა) კულტურულ-ლიტერატურულ და სამეცნიერო საქმიანობას. მისი რედაქტირებულია არჩილ -ის მიერ რუსულიდან თარგმნილი პეტრე მოგილას თხზულება "აღსარება მართლისა სარწმუნოებისა".

ნიკოლოზ თბილელს ეკუთვნის საგალობლები, იამბიკოები და სხვა. იგი იღვწოდა ძველი ხელნაწერების აღდგენა-გამრავლებისათვის. აქტიურად თანამშრომლობდა თბილისის სტამბაში. მისი უშუალო მონაწილეობით გამოქვეყნდა სახარება (1709), სამოციქულო (1709), ლოცვანი (1710) და სხვა.
ნიკოლოზ კატარაწისძე

ნიკოლოზ კატარაწისძე — საუკუნის ქართველი კალიგრაფი. გადაწერა ე.წ. ლარგვისის ოთხთავი (ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი, -26). ეს მცირე მოცულობის წიგნი კალიგრაფიული თვალსაზრისით ეპოქის ერთ-ერთი საუკეთესო ძეგლია. ნაწერია ნუსხურით, ორ სვეტად, ყავისფერი მელნით. ასოები დახრილი, მკაფიო და ადვილად საკითხავია. არშიებზე გადატანილი საზედაო ასოები ოქროთია შეფერილი, რაც წიგნს საზეიმო ელფერს აძლევს. კამარები მორთულია ოქროსფრად, ლურჯად და წითლად შეღებილი ორნამენტით, ცხოველთა და ფრინველთა ფიგურებით. კამარები და თავსამკაულები თუმცა საკმაოდ მაღალი დონის ხელოვნების ნიმუშია, მაგრამ ავტორის კალიგრაფიულ ოსტატობას მაინც ჩამოუვარდება. ხელნაწერს ერთვის მრავალი საუკეთესო მინიატიურა, რომელთა ავტორი უცნობია. შესაძლებელია ნიკოლოზ კატარაწისძის გადაწერილი იყოს აგრეთვე ჯვრის მონასტრის მარხვანი (ალ. ცაგარლის კატალოგი, №77).
ნიკოლოზ რუსთველი

ნიკოლოზ რუსთველი — საუკუნის ნახევრის ქართველი საეკლესიო მოღვაწე, მწერალი. რუსთავის მიტროპოლიტი (დაახლოებით 1700-1720), გვარად ჩერქეზიშვილი (ზოგი მკვლევრის აზრით — ორბელიანი, რაც მცდარი ჩანს).

1724 წელს რუსეთს მიმავალ ვახტანგ -თან ერთად გადავიდა დასავლეთ საქართველოში, სადაც დარჩა და მოღვაწეობდა გარდაცვალებამდე. თანამედროვეთა შორის ცნობილი იყო როგორც ჰიმნოგრაფი, ღვთისმეტყველი და მქადაგებელი. შემორჩენილია მის მიერ შეთხუზული რამდენიმე საგალობელი, იამბიკო-აკროსტიქები და ა.შ. დახელოვნებული ყოფილა სიგელ-გუჯრების შედგენაშიც. ცნობილია მისი შედგენილი კახეთის მეფის დავით იმამყული-ხანის დის ხვარაშნის „მზითვის წიგნი“ (1717), მასვე შეუდგენია ალავერდის ტაძრის სიგელი (1721) და სხვა.
ნიკრაი

ნიკრაი — ან საუკუნის ქართველი კალიგრაფი. გადაუწერია იოანე სინელის ე.წ. კლემაქსი, რომელიც საუკუნეში ბერძნულიდან თარგმნა ექვთიმე მთაწმიდელმა. ხელნაწერი ნუსხურია, წერს ყავისფერი მელნით, ორ სვეტად, ნაწერია მოუსვენარი ხელით, ძნელი საკითხავია: საზედაო ასოები ორნამენტითაა შემკული, კიდურები წვეტიანი აქვს, ზოგ ასოს ფოთოლი ებმის, ზოგან ადამიანის სახეა ჩართული, ისინი ხშირად ტექსტშიაც იჭრებიან. შთაბეჭდილება ისეთია, თითქოს ამ უცნაური წიგნის ფურცლებზე ზღაპრების ფანტაზია და ხალხური იუმორიც კი შემოჭრილა. იშვიათია ხელნაწერი, სადაც კალიგრაფის ინდივიდუალობა ასე უშუალოდ და გულუბრყვილოდ იჩენდეს თავს.
ნუგზარ არაგვის ერისთავი

ნუგზარ არაგვის ერისთავი (გ. დაახლოებით 1618) — არაგვის ერისთავი საუკუნის მეოთხედში. მისი ასული რუსუდანი ცოლად ჰყავდა გიორგი სააკაძეს. 1603 აუჯანყდა კახეთის მეფეს და ქართლის მეფის გიორგი -ს ქვეშევრდომი გახდა. 1612 წელს გიორგი სააკაძესთან ერთად ირანში გაიქცა, მაგრამ მალე შაჰის ნებართვით სამშობლოში დაბრუნდა. იგი მკაცრი მეთოდებით ცდილობდა ბატონყმურ ურთიერთობათა დანერგვას მთაში.

ნუგზარ ერისთავი გამოირჩეოდა სისასტიკით, რის გამოც ის ხალხურ ზეპირმეტყველებაში შემდეგნაირად შემორჩა:
ონანა მდივანი

ონანა მდივანი (ნამდვილი სახელი და გვარი ონანა გიორგის ძე ქობულაშვილი) (დ. 1757/1758 — გ. 1728, მოსკოვი) — ქართველი პოეტი, მდივან-მწიგნობარი ერეკლე -ისა და მისი შვილების კარზე.

აქტიურად მონაწილეობდა ვახტანგ -ის თაოსნობით გაჩაღებულ კულტურულ-ლიტერატურულ საქმიანობაში. 1724 წელს ვახტანგ -ს გაჰყვა რუსეთში. ასტრახანში გალექსა პოემა „ბარამგულიჯანიანი“, დაწერა ანბანთქებანი, რომლებშიც გადმოსცემდა ეკლესიურ-სარწმუნოებრივ მოტივებს, სატრფიალო განწყობილებებს, საუკუნის ქართველ ემიგრანტთათვის დამახასიათებელ შეხედულებებს წუთისოფლის დაუნდობლობაზე.

ონანა მდივანმა გადმოიღო ვახტანგ -ის მიერ პროზაულად თარგმნილი „ქილილა და დამანას“ პოეტური ფრაგმენტები. 1726-იდან მოსკოვში ცხოვრობდა.
ნიკოლოზ ონიკაშვილი

ნიკოლოზ ონიკაშვილი (რუსეთში — ონიკოვი) — საუკუნის ნახევრისა და საუკუნის ნახევრის ქართველი მწიგნობარი, კალიგრაფი. მეტსახელად კიკოლა დიაკვანს უწოდებდნენ.

დაახლოებული იყო ქართლ-კახეთის სამეფო კართან, მსახურობდა იოანე ბატონიშვილის მდივანად. 1801 წელს პეტერბურგში გაჰყვა იოანე, ბაგრატ და მიხეილ ბატონიშვილებს. დაესწრო 1801 წლის 12 სექტემბრის მანიფესტის გამოცემას მოსკოვში. 1802 წელს საქართველოში დაბრუნდა. დაწერა ისტორიულ-ლიტერატურული თხზულება „მოგზაურობა თბილისიდან პეტერბურგამდე“, რომელშიც აღწერილია ეს რთული მარშრუტი, აგრეთვე რუსეთის დაბა-სოფლებისა და ქალაქების ყოფა-ცხოვრება, ნაგებობები, ადათ-წესები. თხზულება სანდო ცნობებს შეიცავს მოსკოვისა და პეტერბურგის შესახებ. ნიკოლოზის ვაჟმა ალექსანდრე ონიკოვმა ისტორიკოს პლატონ იოსელიანს აცნობა, რომ მამამისის „მოგზაურობის“ ხელნაწერი დაკარგული იყო. ჩვენამდე მოაღწია ამ თხზულების პირებმა.

ონიკაშვილი ცნობილია აგრეთვე როგორც კალიგრაფი, გადაუწერია მრავალი ძველი ხელნაწერი. ონიკაშვილის წიგნთსაცავი, რომელშიც ყოფილა ძველი ქართული ხელნაწერები და ვახტანგისეული ნაბეჭდი „ვეფხისტყაოსანი“, მის შვილიშვილს გაუყიდია და განადგურებულა. ნიკოლოზ ონიკაშვილის შვილებიდან სოლომონი იყო რუსეთის არმიის პოდპოლკოვნიკი, დიმიტრი — პორუჩიკი, ალექსანდრე (გ. 1885) — „გუბერნსკი სეკრეტარი“, ქ. თბილისის ხმოსანი.
ელიგუმ ლიპარიტის ძე ორბელი

ელიგუმ ლიპარიტის ძე ორბელი († დაახლოებით 1243), საუკუნის ნახევრის საქართველოს სახელმწიფო მოღვაწე. ორბელთა აჯანყების შემდეგ საქართველოდან გადახვეწილ ორბელების შთამომავალი. შვილი იმ ლიპარიტ ელიგუმის ძე ორბელისა, რომელიც თამარის დროს დააბრუნეს სამშობლოში. საქართველოს ხელისუფალთაგან პირველი დაემორჩილა მონღოლებს, რის სანაცვლოდ მიიღო ვაიოცძორი და ეღეგიქის ნაწილი. მონღოლთა ამ წყალობას, რაც მეზობელი მთავრების ხარჯზე მოხდა, მტრობა მოჰყვა ავაგ მხარგრძელისა და ელიგუმ ორბელის სახლებს შორის. ელიგუმი გარდაიცვალა ავადმყოფობით მარტირიპოლის ალყაში მონაწილეობისას. ორბელთა საგვარეულო გადმოცემით, ელიგუმი ავაგმა მოაწამვლინა მკურნალს.
ელიგუმ ორბელი

ელიგუმ ლიპარიტის ძე ორბელი (გ. დაახლოებით 1195/1196) — საუკუნის ნახევრის მოღვაწე, საქართველოდან გადახვეწილი ლიპარიტ ორბელის ძე.

სტეფანოს ორბელიანის ცნობით, მან ირანის ათაბაგისაგან სამამულოდ მიიღო ქალაქი ჰამიანი და 12 წლით დაინიშნა რეის, ისპაჰანისა და ყაზვინის ამირად. შემდეგ ელიგუმმა მამულები მიიღო ნახევაჭანში (ციხე ერენჯაკი, სოფელი ჭაჰუკი და ქალასრაჰი) და გამუსლიმანდა.
ივანე ორბელი

ივანე ორბელი — საუკუნის ნახევრის ქართველი მოღვაწე, ქართულ წყაროებში მოხსენიებული პირველი ორბელი. ორბელმა სხვებთან ერთად მხედრული სიმარჯვითა და მოხერხებით 1110 წელს თურქებს წაართვა მნიშვნელოვანი ციხე-ქალაქი სამშვილდე, რის შემდეგ თურქებმა უბრძოლველად დატოვეს ქვემო ქართლის დიდი ნაწილი.

სტეფანოს ორბელიანის ცნობით, 1128 წელს ორბელისა და მისი შვილის სუმბატის სარდლობით ქართველებმა აიღეს ქ. ხუნანი.
ივანე სუმბატის ძე ორბელი

ივანე სუმბატის ძე ორბელი — საუკუნის სახელმწიფო მოღვაწე, მანდატურთუხუცესი და ამირსპასალარი გიორგი -ის დროს.

ორბელი იყო დავით -ის ძის დემნა (დემეტრე) უფლისწულის სიმამრი და სწორედ მისი გამეფების მიზნით მოაწყო დიდი აჯანყება გიორგი -ის წინააღმდეგ. აჯანყების დამარცხების შემდეგ ორბელი შეიპყრეს, თვალები დასთხარეს და მოკლეს.
ლიპარიტ ორბელი

ლიპარიტ ელიგუმის ძე ორბელი — საუკუნის ნახევრის საქართველოს სახელმწიფო მოღვაწე. შთამომავალი იყო იმ ორბელებისა, რომლებიც გიორგი -ის წინააღმდეგ მოწყობილი აჯანყების დამარცხების შემდეგ საქართველოდან გადაიხვეწნენ.

მამის სიკვდილის შემდეგ მცირეწლოვანი ლიპარიტი 10 წლით მძევლად იყო ნახჭევანში. 1206 წელს თამარ მეფის ნებით მხარგრძელებმა ჩამოიყვანეს საქართველოში. ლაშას მეფობაში ლიპარიტი დაადგინეს სივნიეთის ერისთავად და იგი მხარგრძელთა სახლის ყმად იქცა. მართალია, სტეფანოს ორბელიანის ცნობით, ორბელის წინაპართა ქონებიდან არაფერი დაუბრუნეს, მაგრამ სანაცვლოდ მრავალი სოფელი და ციხე მისცეს საქართველოს სახელმწიფოში შემავალ სომხეთის ტერიტორიაზე. გარდაიცვალა მონღოლების შემოსევის წინ.
ლიპარიტ სუმბატის ძე ორბელი

ლიპარიტ სუმბატის ძე ორბელი — საუკუნის ქართველი ფეოდალი, პოლიტიკური მოღვაწე, ჯერ ამილახორი, შემდეგ ქართლის ერისთავი გიორგი -ის დროს. ამირსპასალარ ივანე ორბელის ძმა.

აქტიურად მონაწილეობდა დემნა (დემეტრე) უფლისწულის გასამეფებლად მოწყობილ დიდებულთა აჯანყებაში, რომელსაც ორბელები ედგნენ სათავეში. აჯანყებულებმა ორბელი თავისი შვილებით აზერბაიჯანში ათაბაგთან გაგზავნეს დახმარების სათხოვნელად. იგი ირანელთა დიდი ჯარით წამოვიდა, მაგრამ აჯანყებულები დახმარების მიღებამდე დამარცხდნენ.

ორბელი უკუიქცა. ამის შემდეგ სამშობლოში ვეღარ დაბრუნდა და ათაბაგის კარზე გარდაიცვალა.
სუმბატ ორბელი

სუმბატ ივანეს ძე ორბელი — საუკუნის ნახევრის ქართველი სახელმწიფო მოღვაწე, საქართველოს ამირსპასალარი. ივანე ორბელის ძე და ივანე ორბელის მამა.

სტეფანოს ორბელიანის ცნობით, სუმბატისა და მისი მამის ივანეს სარდლობით ქართველებმა 1128 წელს აიღეს ქალაქი ხუნანი, რომელიც მრავალი წლის განმავლობაში მაჰმადიანთა ხელში იყო. სიცოცხლის ბოლო წლები ბეთანიის მონასტერში გაატარა ბერ სიმონის სახელით (სუმბატ სჳმონქმნილი). სომეხი ისტორიკოსი ვარდანი სუმბატსა და მის ძეს ივანეს ბრალად სდებს გიორგი უფლისწულთან შეთანხმებით მეფე დავით -ის მკვლელობას.
სუმბატ ლიპარიტის ძე ორბელი

სუმბატ ლიპარიტის ძე ორბელი (გ. 1273) — საქართველოს პოლიტიკური მოღვაწე, ორბელთა აჯანყების (1177-1178) შემდეგ საქართველოდან გადახვეწილ ორბელების შთამომავალი.

ძმის — ელიგუმის გარდაცვალების შემდეგ გვარის უფროსი გახდა. იყო ნიჭიერი, მოხერხებული და ვერაგი პოლიტიკოსი, რომელმაც ცხოვრების მიზნად დაისახა ორბელთა სახლის სამოქალაქო-პოლიტიკური უფლებების აღდგენა და ამის მისაღწევად არაერთი მეტოქე დაღუპა (მათ შორის მესტუმრე ჯიქური, გვანცა დედოფალი და სხვა).

1251-1252 წლებში ორბელი მონღოლთა მთავარმა ბაჩუ-ნოინმა მიავლინა მანგუ-ყაენთან, რომლისგანაც ის "ენჩუდ" ანუ "ხასად" დაბრუნდა, რითაც იგი უშუალოდ ყაენზე დამოკიდებული გახდა. სხვა დიდებულებისაგან შევიწროებული ორბელი მალე კვლავ ურდოში გაემგზავრა, სადაც ყაენისგან ახალი იარლიყი მიიღო, რომლის ძალითაც ორბელთა საგვარეულო მამულების შემოკრებას შეუდგა. მან მიაღწია იმას, რომ დავით ულუმ გააუქმა გიორგი -ის მიერ გამოცემული დოკუმენტი, რომლითაც ორბელი სამოქალაქო უფლებები ჰქონდათ აყრილი. ამის შემდეგ ორბელმა ხელთ იგდო უმემკვიდრეოდ დარჩენილი ავაგ ათაბაგის მამული, რომელიც მალევე დაკარგა სადუნ მანკაბერდელთან ქიშპში.
ოპერაციული სისტემა

ოპერაციული სისტემა ან საოპერაციო სისტემა — სპეციალური კომპიუტერული პროგრამა, რომელიც მართავს ურთიერთობას სხვადასხვა სამომხმარებლო პროგრამულ პაკეტებს , ასევე კომპიუტერის სისტემის შემადგენელ მოწყობილობასა და ამ სისტემის მომხმარებელს შორის.

ნებისმიერ ოპერაციული სისტემის ფუძეა ბირთვი , -ის პირველი შრე, რომელიც კომპიუტერის მეხსიერებაში იტვირთება სისტემის ჩართვის მომენტში. ბირთვი შემდეგ აძლევს გასაღებს სხვადასხვა ძირეულ სერვისებს ყველა დანარჩენ სისტემებსა და სამომხმარებლო პროგრამულ პაკეტებთან.
ოპერაციული სისტემა ჩაიტვირთება კომპიუტერის ჩართვის დროს და ის მომხმარებელს აძლევს მოხერხებულ ინტერფეისს. ინტერფეისი შეიძლება იყოს პროგრამული და სამომხმარებლო. პროგრამული ინტერფეისი — ეს გამომთვლელი სისტემის ფარგლებში მოწყობილობებისა და პროგრამების ურთიერთქმედების უზრუნველყოფის საშუალებათა ერთობლიობაა.

სამომხმარებლო ინტერფეისი — ეს კომპიუტერთან ან პროგრამას თან მომხმარებლის ურთიერთქმედების პროგრამული და აპარატული საშუალებებია.

თავის მხრივ, სამომხმარებლო ინტერფეისი შეიძლება იყოს საკომანდო და ობიექტურად ორიენტირებული საკომანდო ინტერფეისი გულისხმობს მომხმარებლის მიერ კლავიატურიდან ბრძანებების შეყვანას კომპიუტერის რესურსების მართვისათვის მოქმედებების შესრულებისას.

ობიექტურად ორიენტირებული ინტერფეისი — ეს გამოთვლითი სისტემის რესურსების მართვაა ობიექტებზე ოპერაციების განხორციელების გზით, ობიექტებს კი თავის მხრივ, წარმოადგენენ ფაილები, კატალოგები (საქაღალდეები), დისკმატარები, პროგრამები, დოკუმენტები და ა.შ.

თითოეული კომპიუტერი აუცილებლად კომპლექტდება ოპერაციული სისტემით, რომელთაგან თითოეულისათვის იქმნება გამოყენებითი პროგრამების დამატებების თავისი ნაკრები. ოპერაციული სისტემების უმეტესობა მოდიფიცირდება ან სრულყოფილი ხდება ახალი შესაძლებლობების ჩართვით და შეცდომების გასწორების გზით. მემკვიდრეობითობის შენარჩუნების მიზნით ოპერაციული სისტემის ახალ მოდიფიკაციას რჩება იგივე სახელი და იღებს ვერსიის ახალ დასახელებას.
ოდესა

ოდესა — ქალაქი სამხრეთ-დასავლეთ უკრაინაში, უმნიშვნელოვანესი პორტი შავ ზღვაზე და ოდესის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი. ქალაქის მოსახლეობა 2004 წლის მონაცემებით იყო 1.012.500 ადამიანი.

ოდესა თბილ წყალზე მდებარეობს, თუმცა მისი სამხედრო მნიშვნელობა საკმაოდ შეზღუდულია. თურქეთის მიერ დარდანელის სრუტესა და ბოსფორზე კონტროლის დაწესებამ ნატოს შესაძლებლობა მისცა ოდესიდან ხმელთაშუა ზღვაზე მიმოსვლა შეეზღუდა. ქალაქს ორი მნიშვნელოვანი პორტი აქვს: თავად ოდესა და იუჟნი (საერთაშორისო მნიშვნელობის ნავთობ ტერმინალი), რომელიც ქალაქის გარეუბანში მდებარეობს. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი პორტი, ილიჩევსკი, იმავე ობლასტში მდებარეობს, ოდესის სამხრეთ-დასავლეთით. ერთობლიობაში ეს სამი პორტი და სარკინიგზო სისტემა მნიშვნელოვან სატრანსპორტო კვანძს წარმოადგენს. ოდესის ნავთობ და ქიმიურ-გადამმუშავებელი ქარხნები რუსეთისა და ევროპის ქსელებთან სტრატეგიული მნიშვნელობის სადენებით არის დაკავშირებული.

ოდესა სიდიდით მეხუთე ქალაქია უკრაინაში და ასევე მისი ყველაზე მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი. მე-19 საუკუნეში ის იყო იმპერიული რუსეთის მესამე ქალაქი მოსკოვისა და სანქტ-პეტერბურგის შემდეგ. ქალაქის ისტორიულ არქიტექტურას უფრო ხმელთაშუა იერი დაჰკრავს ვიდრე რუსული, ფრანგული და იტალიური მიმდინარეობების გავლენით. ოდესისთვის ყოველთვის იყო დამახასიათებელი თავისუფალი ნება და იუმორი, შესაძლოა მისი მდებარეობისა და მულტიკულტურიზმის წყალობით.

ისტორია
1792 წლამდე ოდესა თათრულ სოფელს წარმოადგენდა და ჰაჯიბეი ერქვა. ოდესის თავდაპირველი სახელის სხვა ვარიანტებიცაა ცნობილი: კაჩიბეი, აჯიბეი, კოცუბეევი, კაჩუკლენოვი. ქალაქს ოდესა ეწოდა იმის გამო, რომ შეცდომით მიაჩნდათ, თითქოს ჰაჯიბეის ადგილზე ძველბერძნული კოლონია ოდესოსი არსებობდა. სინამდვილეში ოდესოსი ვარნას ადგილას მდებარეობდა. ოდესა ქალაქს 1794 წელს უწოდეს.

ხერსონის კლიმატის უვარგისობაში დარწმუნებულმა ადმირალმა ოსიპ დერიბასმა ჰაჯიბეის ადგილას ქალაქის გაშენების იდეა ეკატერინე -ს შესთავაზა. ამ ქალაქის დაარსება რუსეთს აახლოებდა ოსმალეთის იმპერიასთან, ხოლო ვოლინისა და პოდოლის მცხოვრებლებს დიდ უპირატესობას უქმნიდა. მათ აღარ დასჭირდებოდათ ბუგის გადაკვეთა ზღვასთან დასაკავშირებლად.

1803 წელს ოდესაში ოთხასამდე სახლი და 7-8 ათასამდე მცხოვრები იყო, ქალაქის შემოსავალი 5 მლნ მანეთამდე ადიოდა. 1803 წელს ოდესის მმართველად დაინიშნა არმან ემანუელ დიუ პლესი რიშელიე. მან მიიზიდა ხალხი ოდესაში დასასახლებლად, მოაწყო მუდმივმოქმედი ფოსტა და კარანტინი, სავაჭრო პალატა, ბირჟა, საავადმყოფოები და გიმნაზიები. ათ წელიწადში ქალაქის მოსახლეობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა. 1814 წლისთვის ოდესაში 2600 სახლი და 35 ათასი მცხოვრები იყო, ქალაქის შემოსავალმა 45 მლნ მანეთს გადააჭარბა. 1820 წლისთვის ოდესის 40 ათასიანი მოსახლეობა მრავალეთნიკური იყო. მისი მოსახლეობის მხოლოდ მეოთხედი იყო რუსები, დანარჩენს კი შეადგენდნენ ფრანგები, იტალიელები, ავსტრიელები, გერმანელები, პოლონელები, სომხები, ბულგარელები, სერბები, ბერძნები, ალბანელები, ყარაიტები.

ოდესა 1819-1858 წლებში თავისუფალი პორტი (პორტო ფრანკო) იყო. საბჭოთა პერიოდში სსრკ-ის უმნიშვნელოვანესი სავაჭრო პორტი და სამხედრო სანაოსნო ბაზა გახდა. 2000 წლის 1 იანვარს ოდესის სავაჭრო პორტის კარანტინის მისადგომი თავისუფალ პორტად და თავისუფალ სავაჭრო ზონად გამოცხადდა 25 წლის ვადით.

გეოგრაფია
ოდესის მიმდებარე ტერიტორიის ნიადაგი, გარდა ხერსონისკენ მიმავალი გზის სანაპირო ზოლისა, მეტად ნაყოფიერია. ჰაერი ჯანსაღია, მაგრამ ქალაქი მოკლებულია ტყეებსა და მტკნარ წყალს.
ტარსაიჭ ორბელი

ტარსაიჭ ლიპარიტის ძე ორბელი, (გ. 1290-იან წლებში) — საუკუნის ნახევრის საქართველოს სახელმწიფო მოღვაწე, სუმბატ ორბელის ძმა და მემკვიდრე.

დემეტრე -მ ათაბაგობა უბოძა და აღსაზრდელად მიაბარა უფლისწულები დავითი და მანოელი. ურდოში დემეტრე მეფის დაღუპვის შემდეგ ორბელს ათაბაგობა წაართვა ხუტლუბუღა სადუნის ძემ.
დავით ორბელიანი

დავით რევაზის ძე ორბელიანი (გ. 1796) — საორბელოს უფროსი, ქართლის მეფის სახლთუხუცესი 1768-იდან, მეწინავე სადროშოს სარდალი 1772 წლიდან. ცოლად ჰყავდა ერეკლე -ის ასული თამარი. თავი გამოიჩინა ასპინძის ბრძოლაში. მაგრამ შემდეგ განხეთქილება ჩამოვარდა ერეკლე -სა და ორბელიანს შორია. ერთხანს ერეკლე -მ სახლთუხუცესობაც ჩამოართვა. ორბელიანი ახლო მეგობარი იყო ბესიკისა, რომელმაც სიყვარულით აღსავსე ლექსები უძღვნა მას, ხოლო პოემაში "ასპინძისათვის" შეაქო ასპინძის ბრძოლაში მისი ვაჟკაცობა. დიპლომატიური მისიით რამდენიმეჯერ იყო სპარსეთში, საიდანაც ჩამოიტანა "ყარამანიანის" ხელნაწერი და 1762-1774 წლებში ქართულად თარგმნა. თხზავდა ლექსებსაც.
დიმიტრი ორბელიანი

დიმიტრი (დემეტრე) ვახტანგის ძე ორბელიანი (დ. საუკუნის 80-იანი წლები, ტანძია, ახლანდელი ბოლნისის რაიონი ― გ. 6 თებერვალი, 1739, მოსკოვი) ― ქართველი სახელმწიფო მოღვაწე და მწერალი. სულხან-საბა ორბელიანის ძმა. ქართლის სამეფოს სახლთუხუცესი. 1724 რუსეთში გაჰყვა ვახტანგ -ს, რომლის გარდაცვალების შემდეგ, 1739-იდან, ჩარიცხეს ქართველ ჰუსართა ასეულში პროპორშჩიკის ჩინით. ლიტერატურული მოღვაწეობა დაიწყო რუსეთში. ლექსნარევ პროზაულ თხზულებაში „ცოლთან მიწერილი ალერსი გაყრისათვის“ ორბელიანი გამოთქვამდა მტანჯველ სევდას სამშობლო ქვეყნისა და მუეღლის მოშორების გამო.

სულხან-საბა ორბელიანისადმი მიძღვნილ ლექსებში ავტორმა აღნიშნა ძმის დამსახურება სამშობლოს წინაშე, მან გალექსა სახარების ეპიზოდები, შემოიღო ანბანთქების ახალი ნუმუშები და სხვა.
ერასტი ორბელიანი

ერასტი ვახტანგის (ორბელი) ძე ორბელიანი (გ. 21 ოქტომბერი, 1731) — ქართლის ბოქაულთუხუცესი 1684–1703, მდივანბეგი 1704-დან, საორბელოს უფროსი, საუკუნის 20-იანი წლების დასაწყისიდან. 1723 წლიდან, ოსმალეთის მიერ ქართლის დაპყრობის შემდეგ, ოსმალთა სამსახურში იყო და იბრძოდა ოსმალეთის მხარეძე კახთა მეფის კონსტანტინეს წინააღმდეგ. 1727 ოსმალებმა დანიშნა ქვემო ქართლის გამგებლად.