iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ტაივანი

ტაივანი, (ტრად. ჩინ. ან ), ოფიციალურად ჩინეთის რესპუბლიკა (ტრად. ჩინ. ) — კუნძული და ქვეყანა აღმოსავლეთ აზიაში. მდებარეობს აღმოსავლეთ ჩინეთის ზღვისა და სამხრეთ ჩინეთის ზღვების კვეთაზე, წყნარი ოკეანის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. ჩრდილო-დასავლეთით ჩინეთის სახალხლო რესპუბლიკა, ჩრდილო-აღმოსავლეთით იაპონია, ხოლო სამხრეთით - ფილიპინები ესაზღვრება. კუნძული, რომელიც ევროპელებისთვის ცნობილი იყო ფორმოზას სახელით, აღმოსავლეთით მთიანი რელიეფით გამოირჩევა. კუნძულის დასავლეთი ნაწილი გამოირჩევა ურბანიზაციის მაღალი დონით. კუნძულის მოსახლეობა შეადგენს 23.45 მილიონ ადამიანს და არის პლანეტის ერთ-ერთი ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ტერიტორია.

მონაცემები
ფართობი — 35 980 კვ. კმ. უმაღლესი მწვერვალი — იუშანი 3997 მ; კლიმატი — ტროპიკული.
მოსახლეობა — 23,1 მილიონი.
ენა: ჩინური.
ქალაქები (ათ.) — ტაიბეი. ტაივანი ეკონომიკურად მაღალგანვითარებული ქვეყანაა.
ეროვნული შემოსავალი: მოცულობა — 283 მლრდ $ (მე-19 ადგილი); 1 სულ მოსახლეზე — 13 060 $; სტრუქტურა (%) — სოფლის მეურნეობა 3, მრეწველობა 35, მომსახურება 62;
ექსპორტი — ელექტრომოწყობილობანი, მანქანათმშენებლობის ნაწარმი, საფეიქრო ნაწარმი.

ისტორია
ჩინეთის რესპუბლიკა (ტაივანის ერთგვარი წინამორბედი) დაარსდა 1911 წელს და აკონტროლებდა კონტინენტალური ჩინეთის დიდ ნაწილს და მონღოლეთს (1917-1921). მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ რესპუბლიკის კონტროლის ქვეშ მოექცა ადრე იაპონური ტაივანი და სხვა უფრო პატარა კუნძულები. ჩინეთის სამოქალაქო ომში კომუნისტებთან დამარცხების შემდეგ გომინდანის პარტია ტაივანში გადავიდა და დროებით დედაქალად ტაიბეი გამოაცხადა. მათი კონტროლის ქვეშ ასევე დარჩა პენხუ, ცზინმენი, მაცზუ და ტაივანთან ახლოს მდებარე სხვა პატარა კუნძულები. მიუხედავად იმისა, რომ ჩინეთის რესპუბლიკას ამ ტერიტორიაზე მხოლოდ ფაქტობრივი იურისდიქცია ჰქონდა, 1970-იანებამდე მას აღიარებდნენ, როგორც მთელი ჩინეთის კანონიერ მმართელს. ასე, რესპუბლიკის წარმომადგენელი 1971 წლამდე გაეროში ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის წარმომადგენელის მაგივრად იყო.

ამ დროისთვის ტაივანი არის დემოკრატიული სახელმწიფო ნახევრადპრეზიდენტული სისტემით, ხმის მიცემა კი ქვეყნის ყველა მოქალაქეს აქვს. რესპუბლიკის ეკონომიკა მსოფლიოში მე-19 ადგილზეა, მისი ტექნოლოგიური ინდუსტრია კი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს გლობალურ ეკონომიკაში. ცხოვრების დონე საკმაოდ მაღალია, ერთ სრულ მოსახლეზე მშპ კი ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკას 4-ჯერ აღემატება.
კუანგსი-ჭუანგი

კუანგსი-ჭუანგი — ავტონომიური რაიონი მდებარეობს სამხრეთ ჩინეთში, მდინარე სიძიანის აუზში.

მოსახლეობა — 50 126 804 ადამიანი (2020 წელი) მათ შორისაა ტაილანდელთა მონათესავე ჯუანები — 32 %, რომლებიც ყველაზე დიდ ეთნიკურ უმცირესობას ქმნიან. 62 % კი ჩინელია.
ფართობი — 236 700 კვ.კმ.
ადმინისტრაციული ცენტრი — ნანინი.
შიდა მონღოლეთი

შიდა მონღოლეთი (, ნეი მონგოლ) — ავტონომიური რაიონი მდებარეობს ჩინეთის ჩრდილოეთ ნაწილში. ტერიტორიას ეწოდა შიდა მონღოლეთი 1636 წელს, როდესაც ჩართულ იქნა ჩინეთის შემადგენლობაში. 1931-45 წლებში მისი დიდი ნაწილი ოკუპირებულ იყო იაპონიის მიერ. 1947-დან ავტონომიური რაიონი.

მოსახლეობა — 24,706,321 ათასი (2010).
ფართობი — 1.177.500 კვ.კმ.
ადმინისტრაციული ცენტრი — ხუხ-ხოტო.
ნინსია-ხუეი

ნინსია-ხუეი ოფიციალურად - ნინსია-ხუეის ავტონომიური რეგიონი — ავტონომიური რეგიონი ჩინეთის ჩრდილოეთში. ყოფილი ნინსიას პროვინცია 1954 წელს შეუერთდა განსუს, თუმცა 1958 წელს ისევ გამოეყო და ხუეიების ავტონომიურ რეგიონად ჩამოყალიბდა.

მოსახლეობა — 6,301,350 (2010).
ფართობი — 66,000 კვ.კმ.
ადმინისტრაციული ცენტრი — ინჩუანი.
სინძიანი

სინძიანი — უიღურთა ავტონომიური რაიონი ჩინეთის ჩრდილო-დასავლეთში.

ფართობი — 1,646,800 კვ.კმ, ყველაზე დიდი ადმინისტრაციული ერთეულია ჩინეთში.
ადმინისტრაციული ცენტრი — ურუმჩი.

ისტორია
სინძიანის ტერიტორია ჩართულ იქნა ჩინეთის შემადგენლობაში მე-18 საუკუნის შუა პერიოდში ცინის მანჯურიული დინასტიის დროს. მოგვიანებით ცინის იმპერიის პროვინციად იქცა. 1864 და 1881 წლებში ტერიტორიის ნაწილი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში (ამჟამად ტაჯიკეთი) მოექცა. 1955 წელს, ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის გამოცხადების შემდეგ, გარდაიქმნა ავტონომიურ რაიონად.

დემოგრაფიული მდგომარეობა
2010 წლის მიხედვით რაიონში ცხოვრობს 21,813,334 ადამიანი. აქ ცხოვრობს 17 ეთნიკური უმცირესობა, მათ შორის ყველაზე მრავალრიცხოვანია უიღურები, თურქული მოდგმის მუსულმანური მოსახლეობა (10,019,758).
მაკაო

მაკაო (/ / ) — ჩინეთის ავტონომიური ერთეული, პორტუგალიის ყოფილი სპეციალური ტერიტორია სამხრეთ-ჩინეთის ზღვის სანაპიროზე. შედგება ნახევარკუნძულისა და რამდენიმე პატარა კუნძულისაგან. დაუბრუნდა ჩინეთს 1999 წლის დეკემბერში.

ფართობი - 21 კვ. კმ.
ბუნება - უმაღლესი წერტილი: კოლოანე ალტო 174 მ; კუნძულები (კვ. კმ) - კოლოანე 7,7, ტაიპა 5,7; კლიმატი - ტროპიკული.
მოსახლეობა - 457 000 ად., მათ შორის 95 % ჩინელები, 3 % პორტუგალიელები.
ადმინისტრაციული ცენტრი - მაკაო (190 ათასი).
ენები – ჩინური (კანტონური), გავრცელებულია აგრეთვე პორტუგალიური.
ძირითადი რელიგია - ბუდიზმი, კათოლიკეები - 6 %.
ეროვნული შემოსავალი (1 სულზე) - 16 000 $.

დაძმობილებული ქალაქები
მაკაო დამეგობრებულია შემდეგ ქალაქებთან:
სან-პაულუ, ბრაზილია
ლისაბონი, პორტუგალია
კოლკატა, ინდოეთი
პორტუ, პორტუგალია
ბრიუსელი, ბელგია
ლინჩეპინგი, შვედეთი
რიო-დე-ჟანეირო, ბრაზილია
ბრაზილია, ბრაზილია
კოიმბრა, პორტუგალია
ლუანდა, ანგოლა
მაპუტუ, მოზამბიკი
ჰონკონგი
რესიფი, ბრაზილია

საკითხავი
თეოდორ ფონტანე

თეოდორ ფონტანე (; დ. 30 დეკემბერი, 1819, ნოირუპინი — გ. 20 სექტემბერი, 1898, ბერლინი) — გერმანელი მწერალი. ფონტანეს რთული იდეურ-მხატვრული ევოლუცია აირეკლა რომანში „ქარიშხლის წინ“ (1878) და მოთხრობაში „შახ ფონ ვუთენოვი“ (1883). აღსანიშნავია მისი რომანები „ცთომილებანი და უწესრიგობანი“ (1888), „ქალბატონი ჟენი ტრაიბელი“ (1892), „ეფი ბრისტი“ (1895), მოთხრობები „ცოდვილი“ (1882), „სტინე„ (1890), ავტობიოგრაფიული თხზულებები „ჩემი ბავშვობის წლები“ (1894), „ოციდან ოცდაათამდე“ (1898) და სხვ. 1949 გერმანიის დემოკრატიულ რესპუბლიკაში დაწესდა ფონტანეს ყოველწლიური პრემია ხელოვნებასა და ლიტერატურაში.
ალექსანდერ ფლემინგი

ალექსანდერ ფლემინგი (დ. 6 აგვისტო, 1881, ლოკფილდი — გ. 11 მარტი, 1955, ლონდონი) — შოტლანდიელი მიკრობიოლოგი. ლონდონის სამეფო საზოგადოებისა (1943) და პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის (1946) წევრი. 1948-1955 წლებში ლონდონის უნივერსიტეტის ბაქტერიოლოგიის პროფესორი. 1951-1954 წლებში ედინბურგის უნივერსიტეტის რექტორი. ზოგადი მიკრობიოლოგიის საზოგადოების პირველი პრეზიდენტი. მისი ძირითადი შრომები ეხება იმუნოლოგიის, ზოგადი ბაქტერიოლოგიის, ქიმიოთერაპიის საკითხებს, ანტისეპტიკური და ანტიბიოტიკური ნივთიერებების შესწავლას. აღმოაჩინა ლიზოციმი (1922) და პენიცილინი (1929). ნობელის პრემიის ლაურეატი (1945, ჰაუარდ ფლორისთან და ერნსტ ჩეინთან ერთად).
ნობელის პრემიის ლაურეატები ლიტერატურაში

ნობელის პრემია ლიტერატურის დარგში − ყოველწლიურად ენიჭება ავტორს, რომელსაც, ალფრედ ნობელის აზრით, შექმნილი აქვს „იდეალისტური ხასიათის საუკეთესო თხზულება“. „თხზულებაში“ იგულისხმება ლიტერატორის მთელი შემოქმედება და არა კონკრეტული ნაწარმოები, თუმცა არსებობს გამონაკლისიც და ცალკეულ ნაშრომებსაც დაუმსახურებია ჯილდო (მაგალითად, უინსტონ ჩერჩილის შემთხვევაში). შვედეთის აკადემია მთელი წლის განმავლობაში განიხილავს მსოფლიოში მიმდინარე ლიტერატურულ ტენდენციებს და ოქტომბრის დასაწყისში ასახელებს პრემიის ლაურეატს.

ზემოთ ნახსენებ ნობელის ფრაზას სხვადასხვანაირად განმარტავენ. შვედური ენიდან სიტყვა ითარგმნება, როგორც იდეალისტური, აგრეთვე როგორც იდეალი. შესაბამისად, პრემიის გაცემის საწყის წლებში აკადემია ცდილობდა ნობელის სურვილი სიტყვასიტყვით შეესრულებინა, რამაც ჯილდოს მიღმა დატოვა საუკუნის დასაწყისის დიდი მწერლები, როგორებიც იყვნენ ლევ ტოლსტოი და ჰენრიკ იბსენი, რომელთა ნაწარმოებები საკმარისად „იდეალისტური“ არ იყო. შემდგომ წლებში ნობელის კომიტეტმა შერჩევის კრიტერიუმები შეარბილა და მთავარი აქცენტი მწერალთა ნაწარმოებების ლიტერატურულ ღირებულებებზე გააკეთა.

ნობელის პრემია არ არის ლიტერატორის წარმატებისა და პოპულარობის საზომი. ბევრი მწერალი, საქვეყნოდ ცნობილი ბესტსელერების ავტორი, ხშირად კანდიდატთა სიაშიც კი ვერ ხვდება.

ნომინაციის პროცედურა
ყოველწლიურად შვედეთის აკადემია აქვეყნებს განცხადებას კანდიდატთა შერჩევის შესახებ. თავად აკადემიის წევრები, ლიტერატურული აკადემიების წევრები და საზოგადოების წარმომადგენლები, ენისა და ლიტერატურის პროფესორები, ნობელის პრემიის ყოფილი ლაურეატები და მწერალთა ორგანიზაციების პრეზიდენტები უფლებამოსილი არიან წარადგინონ კანდიდატები. ამავდროულად, მათ არ შეუძლიათ საკუთარი თავის წარდგენა.

შვედეთის აკადემიას ყოველწლიურად ათასობით განაცხადი ეგზავნება და მთელი მსოფლიოდან მხოლოდ 50-მდე კანდიდატის წარდგენა ხდება. 1 თებერვლისთვის კანდიდატთა სიების მიღება წყდება. აპრილისთვის აკადემია კანდიდატთა რაოდენობას 20-მდე ამცირებს, მოგვიანებით, ზაფხულში კი 5 კანდიდატის სია ქვეყნდება. იმავე წლის ოქტომბერში აკადემიის წევრები კენჭს უყრიან კანდიდატებს და ის მწერალი, რომელიც მის წევრთა ნახევარზე მეტის მხარდაჭერას მოიპოვებს, ოფიციალურად ცხადდება ლიტერატურის დარგში ნობელის პრემიის ლაურეატად.

პრემიის ფულადი ნომინალი დაარსებიდან იცვლება და სადღეისოდ დაახლოებით 10 მილიონ შვედურ კრონს შეადგენს. ლაურეატი იღებს აგრეთვე ოქროს მედალსა და ნობელის დიპლომს.

ნობელის პრემიის ლაურეატები
ეს სია შეიცავს ლიტერატურის დარგში ნობელის პრემიის ლაურეატთა ქრონოლოგიურ ნუსხას და ნობელის კომიტეტის დასაბუთებას. ანბანურ ნუსხას იძლევა ნობელის პრემიის ლაურეატები ლიტერატურაში.
----
____
----

1901–1910 ·
1911–1920 ·
1921–1930 ·
1931–1940 ·
1941–1950 ·
1951–1960 ·
1961–1970 ·
1971–1980 ·
1981–1990 ·
1991–2000 ·
2001–2010 ·
2011–2020 ·
2021–დღემდე

----
----

1901–1910
1911–1920
1921–1930
1931–1940
1941–1950
1951–1960
1961–1970
1971–1980
1981–1990
1991–2000
2001–2010
2011–2021
2021–დღემდე
----

1901–1910 ·
1911–1920 ·
1921–1930 ·
1931–1940 ·
1941–1950 ·
1951–1960 ·
1961–1970 ·
1971–1980 ·
1981–1990 ·
1991–2000 ·
2001–2010 ·
2011–დღემდე

----

ლაურეატი ქვეყნები
 , - .

ლაურეატთა ენა
ერნსტ ჩეინი

ერნსტ ბორის ჩეინი (დ. 19 ივნისი, 1906, ბერლინი — გ. 12 აგვისტო, 1979) — გერმანელი წარმოშობის ინგლისელი ბიოქიმიკოსი, ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1949). ლონდონის უნივერსიტეტის პროფესორი (1961-იდან).

მისი ძირითადი შრომები ეხება მიკრობულ ანტიბაქტერიულ ნივთიერებებს, ინსულინის მოქმედების მექანიზმს, მიკრობიოლოგიური წარმოების ტექნოლოგიას, ლიზერგინმჟავას წარმოქმნას, სოკოვან მეტაბოლიტებს. 1939 ჩეინის ხელმძღვანელობით ჩატარდა სამუშაოები პენიცილინის გამოყოფასა და გაწმენდაზე, რის შედეგადაც მიიღეს მისი მარილის კრისტალები. დაადგინა პენიცილინის ქიმიური აგებულება. სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის უცხოელი წევრი (1976). ნობელის პრემია (1945, ა. ფლემინგთან და ჰ. ფლორისთან ერთად).
აბაზ ბაკურიანის ძე

აბაზ ბაკურიანის ძე — საუკუნის ქართველი მოღვაწე, ბიზანტიის იმპერიის მაგისტროსი, ძმა გრიგოლ ბაკურიანის ძისა. მსახურობდა ბიზანტიის სხვადასხვა პროვინციებში. ჯერ ანტიოქიაში ჰქონდა მამულები, შემდეგ მათ სანაცვლოდ თესალონიკესა და სერეს თემებში მიიღო სოფლები, რომლებიც მისი ანდერძის თანახმად გრიგოლმა პეტრიწონის ქართველთა მონასტერს გადასცა. ამის გამო აბაზ ბაკურიანის ძე ამ მონასტრის სიკვდილშემდგომ ქტიტორად ითვლებოდა. დიდ მზრუნველობას იჩენდა ათონის ივერთა მონასტრის ქონებრივ კეთილდღეობაზეც.
ნიკოლოზ აბაზაძე

ნიკოლოზ ლევანის ძე აბაზაძე (დ. 19 ივლისი, 1863, სოფ. სურამი — გ. 1 ოქტომბერი, 1931, იქვე) — ქართველი ეთნოგრაფი, სამართალმცოდნე და საზოგადო მოღვაწე.

დაამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი (1890). მუშაობდა თბილისსა და სურამში. იყო ნაფიცი მსაჯული, ადვოკატთა კოლეგიის წევრი. აბაზაძემ მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ქართველი ხალხის სოციალური და სამეურნეო ყოფის შესწავლაში. მისი მთავარი შრომებია: „საოჯახო თემი ქართველებში“ (1893) და «„ხანულობა“ წველაში მოზიარეობის წეს-ჩვეულება» (1898, ორივე რუსულ ენაზე). ნიკოლოზ აბაზაძის სახლში, 1952 წლიდან განთავსებულია უკრაინელი პოეტი ქალის, ლესია უკრაინკას მუზეუმი.
იოსებ აბაკელია

იოსებ კონსტანტინეს ძე აბაკელია (დ. , ქუთაისი ― გ. 1938) — ქართველი ფთიზიატრი, საქართველოში მეცნიერული ფთიზიატრიის ფუძემდებელი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1924), პროფესორი (1930).

ბიოგრაფია
1903 წელს დაამთავრა ქუთაისის კლასიკური გიმნაზია და შევიდა ნოვოროსიის უნივერსიტეტში. იმავე წლიდან იყო ესერების პარტიის წევრი. დააპატიმრეს რევოლუციურ მოძრაობაში მონაწილეობისთვის. გათავისუფლების შემდეგ ცხოვრობდა ოდესაში. 1911 წელს დაამთავრა მოსკოვის საიმპერატორო უნივერსიტეტის (ამჟამად მოსკოვის უნივერსიტეტი) სამედიცინო ფაკულტეტი. რამდენჯერმე იყო დაპატიმრებული და ციმბირში გადასახლებაც ჰქონდა მისჯილი, მაგრამ რექტორის და სტუდენტების შუამდგომლობით გადაურჩა სასჯელს. 1914 წელს მობილიზაციის დროს იოსებ აბაკელია სამხედრო სამსახურში გაიწვიეს და უფროს ექიმად დანიშნეს ერთ-ერთ საარტილერიო ბრიგადაში.

1918 წლის თებერვალში დაბრუნდა საქართველოში. აირჩიეს ესერების ამიერკავკასიის საოლქო კომიტეტის წევრად. იყო საქართველოს ეროვნული საბჭოს წევრი ესერთა პარტიიდან. საქართველოს საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ ჩამოშორდა პოლიტიკას. 1921 წელს გამოაქვეყნა პირველი ქართულენოვანი სახელმძღვანელო ტუბერკულოზის შესახებ. აბაკელიას თაოსნობით დაარსდა თბილისის პირველი ტუბერკულოზის ამბულატორია (1922; 1925-იდან ტუბდისპანსერი) და ტუბერკულოზის რესპუბლიკური ინსტიტუტი (1930). 1938-მდე ამ ინსტიტუტის დირექტორი იყო. 1933 წლიდან კითხულობდა ტუბერკულოზის კურსს ექიმთა დახელოვნების ინსტიტუტში. 1935-1938 წლებში ხელმძღვანელობდა თბილისის სამედიცინო ინსტიტუტში მის მიერვე დაარსებულ ტუბერკულოზის კათედრას. გამოიკვლია ორგანიზმში ტუბერკულოზის გავრცელების მანამდე შეუსწავლელი ლიმფური გზები. სხვა ქართველ ფთიზიატრებთან ერთად საქართველოს ყველა კუთხეში ფართოდ გაშალა ტუბერკულოზთან ბრძოლა. დიდ ყურადღებას უთმობდა კურორტ აბასთუმნის განვითარებას. რეპრესირებულია. სიკვდილის შემდეგ რეაბილიტირებულია.

აბაკელიას ცოლად ჰყავდა ბიოქიმიკოს ვლადიმერ ასათიანის და ელენე. აბაკელიას სახელს ატარებს ქუჩა თბილისში, ჩუღურეთის რაიონში (ყოფილი ტყის ქუჩა).

თხზულებები
ტუბერკულოზი, ტფილისი, 1921
ფილტვის და სხვა ორგანოთა ტუბერკულოზი, ტფილისი, 1934
ვახტანგ აბაშიძე

ვახტანგ იოსების ძე აბაშიძე (დ. 1897 ― გ. 1937) — ქართველი რეჟისორი.

ბიოგრაფია
1926 წელს დაამთავრა ვ. მჭედლიშვილის მოსკოვის დრამატული სტუდია. 1927-1928 წლებში რეჟისორად მუშაობდა თბილისის მუშათა თეატრში. აქტიურ მონაწილეობას იღებდა მარჯანიშვილის თეატრის შექმნაში. 1928-1930 წლებში იყო ამ თეატრის რეჟისორი, კოტე მარჯანიშვილის მოწაფე და მიმდევარი, მისი სპექტაკლების (ბ. შოუს „წმინდა ქალქული“, პ. ბ. შელის „ბეატრიჩე ჩენჩი“, კ. კალაძის „ხატიჯე“ და სხვა.) თანარეჟისორი. 1931-1932 წლებში იყო ქუთაისის თეატრის თანარეჟისორი. 1932-1934 წლებში ხელმძღვანელობდა თელავის თეატრს. 1934-1935 წლებში მუშაობდა ქუთაისის თეატრის მთავარ რეჟისორად, ხოლო 1935-1937 წლებში კი მოსკოვის მცირე თეატრის ფილიალის — ზემეტჩინოს საკოლმეურნეო თეატრის რეჟისორად.

სხვადასხვა თეატრში მისი მნიშვნელოვანი დადგმებია: ვ. კირშონის „ლიანდაგი გუგუნებს“, „სასამართლო“, ვ. შკვარკინის „სხვისი ბავშვი“, „ჭორი“, ი. ვაკელის „აპრაკუნე ჭიმჭიმელი“, ა კორნეიჩუკის „ესკადრის დაღუპვა“, გ. კობეცის „გუტა“, ი. მიკიტენკოს „ჩვენი ქვეყნის ქალიშვილები“ და სხვა სპექტაკლები.

რეპრესირებულია, ხოლო სიკვდილის შემდგე რეაბილიტირებულია.
ვახუშტი აბაშიძე

ვახუშტი ლევანის ძე აბაშიძე (გ. 1746) — ქართლის სამეფოს პოლიტიკური მოღვაწე საუკუნის პირველ ნახევარში, ვახტანგ -ის პოლიტიკის მიმდევარი. 1711 აბაშიძე იმერეთიდან ქართლს გადავიდა, ვახტანგს ეყმო და მისგან მიიღო უძეოდ გადაგებული პაატა აბაშიძის მამული (ქვიშხეთი, ტაშისკარი, ციხისძირი, მონასტერი და სხვ.). ამასთან ვახუშტის მამულიც (იმერეთის სოფელი ვახანი, ციხით, მიმდგომი ადგილებითა და ყმებითურთ) ქართლის სამეფოს ფარგლებში შევიდა. ამ ფაქტს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ოსმალო და ლეკ მოთარეშეთაგან ქართლის დასავლეთ საზღვრების დასაცავად (ვახანზე გადიოდა ახალციხიდან ქართლისაკენ მიმავალი ერთ-ერთი გზა). 1712 წელს ვახტანგ -მ აბაშიძეს მიათხოვა თავისი ასული ანუკა ბატონიშვილი (დ. 1698 — გ. 1746, თბილისის სიონი). საუკუნის 40-იან წლებში აბაშიძე სხვა თავადებთან ერთად მეთაურობდა ქართლის აჯანყებას ნადირ შაჰის წინააღმდეგ.
სამსონ აბაშიძე

სამსონ ივანეს ძე აბაშიძე (დ. 1835 ― გ. 1894) — ქართველი პუბლიცისტი, კრიტიკოსი.

ბიოგრაფია
დაამთავრა ქუთაისის გიმნაზია. მსახურობდა ალექსანდრე -ის სამხედრო ამალაში („კონვოიში“). იყო პეტერბურგის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის თავისუფალი მსმენელი. იქვე დაუახლოვდა მომავალ „თერგდალეულებს“. ქართველ „სამოციანელთა“ შეხედულებების დასაცავად „ცისკარში“ დაბეჭდა ცნობილი წერილი „თერგდალეულეის“ ფსევდონიმით (1862). მისი კრიტიკული-პუბლიცისტური და სატირული თხზულებანი იბეჭდებოდა „ცისკარსა“ და „საქართველოს მოამბეში“.
კობო აბე

კობო აბე (; დ. 7 მარტი. 1924, ტოკიო — გ. 22 იანვარი. 1993, იქვე) — იაპონელი მწერალი. მის სახელთან დაკავშირებულია 50-იანი წლების იაპონური ლიტერატურის აღმავლობა. აბეს შემოქმედების მთავარი თემაა კონფლიქტი ადამიანსა და საზოგადოებას შორის, ადამიანის სულიერი მარტოობის პრობლემა. ამ თემას ეძღვნება მისი რომანები „კედელი“ (1951, აკუტაგავას პრემია), „მხეცები მიეშურებიან შინ“ (1957) და ფილოსოფიური ტრაგედია — „ქალი ქვიშაში“ (1963), „უცხო სახე“ (1964), „დამწვარი რუკა“ (1967), რომლებსაც აერთიანებს პრობლემა — ადამიანის გაუცხოება, სიმარტოვე თანამედროვე დასავლეთ სამყაროში, მისი განწირული მისწრაფება უპერსპექტივობის, საერთო გათიშულობის დასაძლევად. აბე აგრეთვე მეცნიერული ფანტასტიკური რომანის („გამყინვარების მეოთხე პერიოდი“, 1959), პიესების და მოთხრობების ავტორია.

1960-იან წლებში კობო აბეს რომანების მიხედვით — „ქალი ქვიშაში“, „უცხო სახე“, „დამწვარი რუკა“ — გადაღებულ იქნა მხატვრული ფილმები ცნობილი რეჟისორის ჰიროსი ტესიგაჰარას მიერ.
ნილს აბელი

ნილს ჰენრიკ აბელი (; დ. 5 აგვისტო, 1802, სტავანგერის მახლობლად — გ. 6 აპრილი, 1829, არენდალის მახლობლად) — ნორვეგიელი მათემატიკოსი.

აბელის შრომებმა დიდი გავლენა იქონია მათემატიკის საერთო განვითარებაზე. მათ საფუძველზე შეიქმნა ახალი მათემატიკური დისციპლინები: გალუას თეორია, ალგებრული ფუნქციების თეორია და სხვ. აბელმა დაამტკიცა (1824) ოთხზე მაღალი ხარისხის ზოგადი ალგებრული განტოლების ამოუხსნადობა რადიკალებში. ინტეგრალურ აღრიცხვაში უჩვენა ისეთი ფუნქციების არსებობა, რომელთა ინტეგრირება ელემენტარულ ფუნქციებში არ ხერხდება, მათ ინტეგრირებას მივყავართ ახალ ტრანსცენდენტურ ფუნქციებამდე. ამ გამოკვლევებმა აბელი მიიყვანა ელიფსური ფუნქციების და ჰიპერელიფსური ფუნქციების აღმოჩენამდე. აბელმა გამოიკვლია ინტეგრალები, რომლებიც ამჟამად მის სახელს ატარებს. აქვს მნიშვნელოვანი შრომები მწკვრივთა თეორიაში. ცნობილია აბელის იგივეობა, აბელის უტოლობა, აბელის პრობლემა, აბელის განტოლება, აბელის ჯგუფი, აბელის თეორემები, აბელური კატეგორია, აბელური მრავალსახეობა.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დააქრვეს აბელი.
აბრაჰამ I

აბრაჰამ , აბრამი — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1280-1310 წლებში, ადრე მეფის ჯვრისმტვირთველი, პოლიტიკური მოღვაწე. დემეტრე თავდადებულისა და დავით -ის თანამედროვე.

ბიოგრაფია
აბრაჰამ კათალიკოსის ცხოვრება ვრცლად არის აღწერილი ქართველთ მამათა ცხოვრებაში. როგორც ჩანს სხვადასხვა საეკლესიო წიგნებიდან ის მცირე ხნით იყო კათალიკოსად.

აბრაჰამ ურდოში თან ახლდა დემეტრე -ს და ქვეყნისათვის წამებული მეფის ცხედარი მალულად საქართველოში ჩამოასვენა. მანვე აკურთხა მეფედ დავით . აბრაჰამ ოთხჯერ მონაწილეობდა მეტად რთულ და სახიფათო ელჩობაში. დავალებული ჰქონდა დაეზავებინა მონღოლთა წინააღმდეგ აჯანყებული დავით და ყაზან-ყაენის მიერ საქართველოს ასაოხრებლად წარმოგზავნილი ხუტლუბუღა. მონღოლებმა ელჩობის ზოგი მონაწილე მოკლეს. შეთანხმება ვერ მოხერხდა. აბრაჰამ -ის შესახებ ცნობები დაცულია მისი თანამედროვე ანონიმი ჟამთააღმწერლის ( ს.) თხზულებაში ("ქართლის ცხოვრება", ტ. 2, თბილისი, 1959).
მელქისედეკ I

მელქისედეკ — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1010-33 წლებში, საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის წმინდანი, ხსენების დღე ძველი სტილით 1 ოქტომბერი (14 ოქტომბერი). ბაგრატ -ის ახლო ნათესავი. მის სახელს უკავშირდება საქართველოს კათოლიკოსისათვის პატრიარქის ტიტულის დამატება.

მელქისედეკ კათოლიკოს-პატრიარქი, საქართველოს სამოციქულო, ავტოკეფალური ეკლესიას ხელმძღვანელი იყო მეფეების ბაგრატ -ის, გიორგი -ისა და ბაგრატ -ის დროს. კათოლიკოსის ტახტი დაიკავა სვიმონ -ის გარდაცვალების შემდეგ. მელქისედეკი არის საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის პირველი მეთაური, რომელიც მოიხსენიება ტიტულით „საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი“.

„მატიანე ქართლისას“ მიხედვით წმინდა მელქისედეკი იყო „დიდებულთა კაცთა შვილი“ აღზრდილი ბაგრატ -ის კარზე. ცნობილია მისი ბიძის (დედის ძმის) სახელი — ანტონი. წმინდა მელქისედექმა მისი კათოლიკოსობის პერიოდში ააშენა და განამშვენიერა სვეტიცხოვლის ტაძარი, „იწყო შენებად გარეთითა ბჭითა და გარეშემოთა სტოითა მოქმნითა და ზედაბერვითა, და ყოველი განასრულა“. გარდა ამისა კათოლიკოსმა შეამკო სვეტიცხოველი „ყოვლითა სამკაულობითა, ოქროთი და ვერცხლითა, თუალითა და მარგალიტითა“. ზრუნავდა მცხეთის კათედრალის საპატრიარქოს გადიდება-გამშვენიერებასა და გამდიდრებისათვის.

მელქისედეკი რამდენიმეჯერ ეწვია კონსტანტინოპოლს, ბიზანტიის იმპერიის იმპერატორების კარს, როგორც საქართველოს მეფის ელჩი.

შემონახულია წმინდა მელქისედეკის მიერ შედგენილი ანდერძი – „დაწერილი მცხეთის საყდრისადმი“, სადაც ჩამოთვლილია იმ ნივთების, ეკლესია-მონასტრებისა და სოფლების სრული სია, რომელიც კათოლიკოს-პატრიარქმა შესწირა მცხეთის სვეტიცხოველს. სწორედ ამ ანდერძშია მოხსენიებული პირველად საქართველოს მამამთავარი კათოლიკოს-პატრიარქად და ამავე საბუთიდან ირკვევა, რომ მელქისედეკ -მა სვეტიცხოველში გაიჩინა დასაკრძალი ადგილი – „სამხრეთით სადიაკვნოსა, წმიდათა მოწამეთა სამარტუილოსა შიგან შევქმენ საფლავი ჩემი და დავდგი საკურთხეველი და ამა საკურთხეველსა ზედა დავაყენე ჟამის მწირველად ცოდვილისა სულისა ჩემისათვის გაზრდილი ჩემი იოვანე“ (კათოლიკოს-პატრიარქი იოვანე (ოქროპირი) გ. 1049).

მელქისედეკ -ის მიერ დაახლოებით 1031/33 შედგენილი ეს ანდერძი – „დაწერილი“ (შემორჩა ს. პირი), საუკეთესო წყაროა საუკუნის საქართველოს ეკონომიკის, სოციალური, პოლიტიკური და კულტურული ისტორიის შესასწავლად.

სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი მელქისედეკ გარდაიცვალა 1033 წელს. დასაფლავებულია სვეტიცხოვლის ტაძრის სამხრეთ ნაწილში, წმინდა ილია თეზბიტელის ეკვდერში. კანონიზაცია მოხდა 2002 წლის 17 ოქტომბერს.

წყაროებში მოხსენიება
ტონთიოს წმინდა გიორგის ეკლესიის ლაპიდარულ წარწერებზე მოხსენიებულნი არიან გიორგი მეფე და ქართლის კათალიკოსი მელქისედეკი:
მელქისედეკ III (კათოლიკოს-პატრიარქი)

მისი უწმიდესობა და უნეტარესობა მელქისედეკ (ერისკაცობაში — მიხეილ გიორგის ძე ფხალაძე; დ. 2 ნოემბერი, 1872, ყანდაურა, სიღნაღის მაზრა — გ. 10 იანვარი, 1960, თბილისი) — ქართველი სასულიერო და საზოგადო მოღვაწე, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი და მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსი 1952-1960 წლებში.

ბიოგრაფია
დაიბადა მედავითნის ოჯახში. სწავლობდა თელავის სასულიერო სასწავლებელში. ამ დროს მას დაეღუპა მშობლები. 1890 წელს ჩაირიცხა თბილისის სასულიერო სემინარიაში. სემინარიის დამთავრების შემდეგ სწავლას აგრძელებს ყაზანის სასულიერო აკადემიაში. 1900 წელს დაამთავრა ყაზანის სასულიერო აკადემია ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხით და დაინიშნა ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში რუსული ენის მასწავლებლად. 1902 წლის 26 იანვარს იგი გადაყვანილ იქნა ქუთაისის სასულიერო სემინარიაში ფიზიკა-მათემატიკის მასწავლებლად. 1904 წლის 8 აპრილიდან სმოლენსკის გუბერნიის ქალაქ ბელის სასულიერო სასწავლებელში გეოგრაფიის მასწავლებელია. 1915 წლის 15 მაისს ქალაქ ტივროვოს სასულიერო სასწავლებლის ზედამხედველია. 1915 წლის 31 მაისს აკურთხეს მღვდლად. 1917 წლის ივლისში იგი ბრუნდება საქართველოში და ინიშნება გორის სასულიერო სასწავლებლის ზედამხედველად. 1918 წლის 21 ნოემბერს აყვანილ იქნა დეკანოზის ხარისხში. 1921-1922 წლებში იყო უმუშევარი და განმოსილი. 1922 წლის 5 აპრილს დაბრუნდა ეკლესიაში და დაინიშნა სიონის საპატრიარქო ტაძრის კანდელაკად. 1925 წლის თებერვალში საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის დროებითი მმართველის მიტროპოლიტ ქრისტეფორეს ლოცვა-კურთხევით დაინიშნა ანჩისხატის ეკლესიის წინამძღვრად. 1925 წლის ოქტომბერში უწმიდესისა და უნეტარესის, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქის ამბროსის ლოცვაკურთხევით აღიკვეცა ბერად და ეწოდა სახელად მელქისედეკი. 14 ოქტომბერს, სვეტიცხოვლობას, იგი აკურთხეს ეპისკოპოსად და ჩააბარეს ალავერდის ეპარქია. 1927 წლის 17 ოქტომბრიდან იგი ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიის მმართველია. შემდგომ გადაყვანილ იქნა თბილისის ფერისცვალების მამათა მონასტრის წინამძღვრად. 1935 წლის 2 იანვარს უწმიდესისა და უნეტარესი კალისტრატეს ლოცვა-კურთხევით მიენიჭა მიტროპოლიტობა და კვლავ გაიგზავნა ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქიაში. 1938 წელს იძულებული გახდა სოხუმიდან დაბრუნებულიყო თბილისში. 1943 წლის 1 აპრილს დაინიშნა კუკიის ეკლესიაში რიგით სასულიერო პირად. 1944 წლის 30 აპრილიდან იგი ითვლებოდა ურბნელად და იყო წინამძღვარი თბილისის დიდუბის ღვთისმშობლის ეკლესიისა.

1952 წლის 5 აპრილს საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის მეცხრე საეკლესიო კრებამ სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქად აირჩია ურბნელი მიტროპოლიტი მელქისედეკი. კათოლიკოს-პატრიარქი მელქისედეკ , მეტად ერუდირებული ადამიანი იყო, ის არაერთხელ გამოსულა მშვიდობის დაცვის სხვადასხვა კონფერენციაზე, ბერძნულიდან თარგმნა ჰეროდოტეს „ისტორია“, არიანეს „ევქსინის ზღვის გარშემო მოგზაურობა“. საერო ხელისუფლებისაგან შევიწროებულ ეკლესიას და მის მეთაურს არ ჰქონდა მოქმედების თავისუფლება. უწმიდესი მელქისედეკ გარდაიცვალა 1960 წლის 10 იანვარს 88 წლის ასაკში. დაკრძალულია თბილისში, სიონის საკათედრო ტაძარში.
იოანე V ოქროპირი

იოანე ოქროპირი — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი დაახლოებით 1033-1049 წლებში. ადრე მოღვაწეობდა კალიპოსა და ათონის მონასტრებში იოანე და ექვთიმე მთაწმიდლებთან. კარგი მქადაგებელი ყოფილა, ამიტომაც უწოდებიათ ოქროპირი. იოანე-ოქროპირს დაუმტკიცებია მელქისედეკ კათოლიკოს-პატრიარქის მიერ მცხეთის სვეტიცხოვლისათვის ბოძებული „დაწერილი“, აუგია ფოკის (ისტორიული ჯავახეთი) ეკლესია, რომლის სამშენებლო წარწერაში მოხსენიებულია თვითონ. ანტონ -ის „წყობილსიტყვაობაში“ იოანე-ოქროპირი დახასიათებულია როგორც გამოჩენილი საეკლესიო მოღვაწე.