iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ლიტრი

ლიტრი (აღნიშვნა: ', ') — მოცულობის სისტემგარეშე საზომი ერთეული. 1 ლ = 10−3 მ3 (ერთი კუბური მეტრის მეათასედი) = 1 დმ3 ( ერთი კუბური დეციმეტრი) = 103 სმ3 (ათასი კუბური სანტიმეტრი).

ერთეულთა საერთაშორისო სისტემის ერთეულებთან ერთად, ლიტრის გამოყენება დაშვებულია შეუზღუდავად, მსგავსად ზოგიერთი სხვა სისტემგარეშე ერთეულისა (მაგ., საათი – სთ, დღე-ღამე – დღ-ღ და სხვ.).

1901 წლიდან ლიტრს განმარტავდნენ როგორც 1 კგ სუფთა წყლის მოცულობას ნორმალური (760 მმ ვწყ. სვ.) წნევისა და 3.98° ტემპერატურის პირობებში. შემდგომ გამოირკვა, რომ ეს მოცულობა 28 მემილიონედი ნაწილით აღემატება 1 დმ3-ს, ამასთანავე, დამოკიდებულია გარემოს ტენიანობასა და წყლის იზოტოპურ შედგენილობაზე. შედეგად ზომათა და წონათა გენერალურმა კონფერენციამ 1964 წელს მიიღო ლიტრის თანამედროვე განმარტება. ისტორიულად ტერმინი ლიტრი უკავშირდება მოცულობისა და მასის ერთეულს ლიტრას, რომელიც გავრცელებული იყო ბერძნულ-რომაულ კულტურაში და ასევე საქართველოში.

ფართოდ გამოიყენება ლიტრის წარმოებული ერთეულები — სანტილიტრი (სლ, არ გამოიყენებოდა სსრკ-ში), მილილიტრი (მლ, ), მიკროლიტრი, დეკალიტრი (დალ, ) და ჰექტალიტრი (ჰლ).

1 მლ = 10−3 ლ = 10−6 მ3 = 1 სმ3

1 დალ = 10 ლ = 10−2 მ3

1 ჰეკტალიტრი = 100 ლ
ლუდი

ლუდი — მცირეალკოჰოლიანი არომატული სასმელი, რომელსაც სვიის მომწარო გემო დაჰკრავს; იღებენ ქერის ალაოს,სვიისა და წყლისაგან მიღებული ტკბილის ალკოჰოლური დუღილით. ზოგიერთი ხარისხის ლუდის მისაღებად ქერის ალაოს ნაწილობრივ ცვლიან ბრინჯის, სიმინდის ან ქერის ფხვნილით, აგრეთვე შაქრით. ლუდის მიღების ტექნოლოგიური პროცესის ძირითადი სტადიებია: ქერის, ალაოსა და ლუდის ტკბილის დუღილი ლუდის საფუვრით; დადუღება (დამწიფება); გაფილტვრა და ჩამოსხმა. ალაოს მისაღებად ქერს წმენდენ, ახარისხებენ, ალბობენ, აღივებენ. შემდეგ მწვანე ალაოს აშრობენ, აცლიან ღივებს და აყოვნებენ. ლუდის ტკბილის მისაღებად ალაოს აპრიალებენ, აქუცმაცებენ და წყალში ურევენ, მიღებულ მასალაში განსაზღვრულ ტემპერატურაზე მიმდინარეობს ფერმენტაციული პროცესები, რომელთაგან ძირითადია სახამებლის დაშაქრება, რომლის დამთავრების შემდეგ მასალას ფილტრავენ და გამჭვირვალე ტკბილის სვიასთან ადუღებენ საჭირო სიმკვრივის ნარევის მიღებამდე. შემდეგ ტკბილს აცლიან სვიას, წმენდენ და აცივებენ. ტკბილს ადუღებენ ლუდის სპეციალური საფუვრით. სადუღარ აპარატებში (ტემპერატურა 5-9 °, დროის ხანგრძლივობა -7-8 დღე-ღღამე), რის შედეგად მიიღება მჭვანე ლუდი, რომელსაც დასადუღებლად და დასამწიფებლად გადიტანენ დახურულ ცილინდრულ ჭურჭელში, ე.წ. ტანკში (დროის ხანგრძლივობა 21-90 დღე-ღამე, ტემპერატურა 0-2 °). აქ ლუდი გაჯერდება ნახშირორჟანგით, იწმინდება და იღებს საჭირო გემოს. საბოლოოდ ლუდს ფილტრავენ, შემდეგ კი ჩამოასხამენ.
კოკა-კოლა

კოკა-კოლა — უალკოჰოლო გაზირებული სასმელი, რომელსაც კომპანია „კოკა-კოლა“ უშვებს.

ისტორია
სასმელი „კოკა-კოლა“ შეიქმნა აშშ-ში, ქალაქ ატლანტაში 1886 წლის 8 მაისს ჯონ სტიტ პემბერტონის მიერ. სახელი პემბერტონის ბუღალტერმა მოიგონა. მას თავისი კალიგრაფია ჰქონდა და ლამაზად გამოყვანილი ასოებით დაწერა სიტყვა „-“, რაც დღემდე კოკა-კოლას ლოგოტიპია.

კოკა-კოლას უმთავრესი ინგრედიენტი იყო კოკაინის ფოთლების სამი მილიგრამი მცენარე კოლას თხილის ერთ ნაწილზე.

თავიდან კოკა-კოლას ყოველდღე ყიდულობდა საშუალოდ სულ 9 ადამიანი. პირველი წლის ზარალი სულ 20 დოლარი აღმოჩნდა. თანდათან კოკა-კოლა პოპულარული გახდა. 1888 წელს პემბერტონმა ბრენდი გაყიდა, ოთხი წლის შემდეგ, 1892 წელს, ასა გრიგს კენდლერმა დააარსა კომპანია „კოკა-კოლა“.
სერინი

სერინი - -ამინო--ოქსიპროპიონმჟავა, 2(2), ბუნებრივი ამინომჟავა. არსებობს ოპტიკურად აქტიური -, - და რაცემული -ფორმების სახით. უჯრედში სერინი მონაწილეობს გლიცინის, გოგირდშემცველი ამინომჟავების (მეთიონინი, ცისტეინი), ტრიპტოფანის, ეთანოლამინის, სფინგოლიპიდების ბიოსინთეზში. იძლევა ერთნახშირბადიან ფრაგმენტს ქოლინის, პურინული ფუძეებისა და სხვა ნაერთების წარმოქმნისას. ორგანიზმში სერინის დაშლისას წარმოიქმნება პიროყურძენმჟავა, რომელიც კოენზიმის მეშვეობით ერთვება ტრიკარბომჟავების ციკლში. მთელი რიგი ფერმენტების კატალიზური ფუნქცია განპირობებულია სერინის ჰიდროქსილური ჯგუფის რეაქციულობით. სერინის წარმოებული ანტიბიოტიკებია ციკლოსერინი აასერინი
დიკლო

დიკლო — სოფელი (ნასოფლარი) საქართველოში, ახმეტის მუნიციპალიტეტში (ადმინისტრაციული ერთეული თუშეთი).

მდებარეობს ისტორიულ-გეოგრაფიულ მხარე თუშეთში, პირიქითის (თუშეთის) ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე თუშეთის ალაზნის ხეობაში, ზღვის დონიდან 2150 მეტრზე. ახმეტიდან დაშორებულია 100 კმ-ით.

დემოგრაფია
საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის საყოველთაო აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 16 ადამიანი, ძირითადად ქართველები. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში მუდმივი მოსახლეობა არ არის.
სვანური კოშკი

სვანური კოშკი — სვანეთში გავრცელებული თავდაცვითი ნაგებობა, ჩვეულებრივ 20-25 მეტრი სიმაღლისა. შედგებოდა 4-5, ან იშვიათად 6 სართულისგან. ქვედა სართული, რომლის კედლები 1,5 მეტრამდე სისქისაა, მეტწილად ყრუა, შესასვლელი მეორე სართულის დონეზეა მოწყობილი. სიმაღლეში კოშკი ვიწროვდება და კედლების სისქეც 0.7 - 0.8 მეტრამდე მცირდება. სართულები შიგნით ერთმანეთთან გადასატანი ხის კიბეებითაა დაკავშირებული. გვირგვინით დასრულებული კოშკის უკანასკნელ სართულზე მოწყობილია საბრძოლო ბაქანი. გადახურულია ორფერდა სახურავით. აღჭურვილია სათოფურებით. სვანურ კოშკს აგებდნენ რიყის ქვითა და ლოდებით, იყენებდნენ ფიქალსაც (უშგულის თემი). კოშკებს გარედან ლესავდნენ იშვიათი სიმტკიცის ბათქაშით. სვანური კოშკი ან საცხოვრებელ სახლთანაა დაკავშირებული (მურყვამი ანუ კოშკიანი სახლი), ან ცალკე დგას (ქურდიანების კოშკი, სოფელ ბოგრეშის მიდამოები).

უშგულის თემის სვანური კოშკები იუნესკო-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლებს წარმოადგენს. გარდა ამისა, 2011 წელს ქვის არქიტექტურის საერთაშორისო კონკურსზე დაჯილდოვდა პრემიით „ხალხური არქიტექტურა“.
ანტონიო სალიერი

ანტონიო სალიერი (; დ. 18 აგვისტო, 1750 — გ. 7 მაისი, 1825) — იტალიელი კომპოზიტორი და დირიჟორი. იყო ავსტრიის სამეფო კაპელმეისტერი 1788 წლიდან 1824 წლამდე. იყო თავისი დროის ერთ-ერთი ყველაზე განთქმული მუსიკოსი.

ბიოგრაფია
დაიბადა ლეგნაგოში. გაიზარდა ვაჭრების ოჯახში. ვიოლინოსა და კლავესინზე დაკვრას ძმა ფრანჩესკო ასწავლიდა. ფრანჩესკო ჯუზეპე ტარტინის მოსწავლე იყო. სალიერი მშობლების სიკვდილის შემდეგ საცხოვრებლად გადავიდა პადუაში, შემდეგ კი ვენეციაში, სადაც მუსიკას ჯოვანი ბატისტა პესცეტოსთან სწავლობდა. იგი იყო ფრანც შუბერტის (მუსიკალური მიმდინარეობის — რომანტიზმის პირველი წარმომადგენელი) კომპოზიციის მასწავლებელი. მაგრამ მათი მუსიკალური გაკვეთილები დიდ ხანს არ გაგრძელდა.
ნაოჭა სოკოები

ნაოჭა სოკოები — ჩანთიანი სოკოების ჯგუფი ჰელველასებრთა ოჯახისა. მათი ნაყოფსხეული შედგება ქუდისა და ფეხისაგან. ქუდი დანაოჭებული ან ტალღოვანია. ნაოჭა სოკოებს შორის უფრო ცნობილია უნაგირა სოკო , რომლის ნაცრისფერი ქუდი უნაგირს წააგავს. გვხვდება წიფლნარში გაზაფხულიდან შემოდგომამდე; კონუსური ხარისფაშვა , რომლის მოყვითალო-მურა ქუდის ზედაპირი დაფარულია მოგრძო ფიჭისებური უჯრედებით. იზრდება წიწვოვან და შერეულ ტყეში გაზაფხულზე; ნაოჭა სოკოს — მომრგვალო, არასწორი ფორმის მურა ქუდის ზედაპირი ტვინისებურად აქვს დანაოჭებული. იზრდება გაზაფხულობით ფიჭვნარში, გზის პირსა და ნაცეცხლარ ადგილებში. ყველა სახეობა შეიცავს შხამიან ნივთიერებებს; ამიტომ საჭმელად მათი გამოყენება შეიძლება, თუ წვრილად დაჭრილ სოკოს 10 წთ ვადუღებთ.
ნაპირის ზონა

ნაპირის ზონა, ოკეანისა და ზღვისა — ხმელეთისა და ზღვის თანამედროვე ურთიერთმოქმედების არე. იყოფა წყალზედა ნაწილად (საკუთრივ ნაპირი) და წყალქვეშა კალთად. კალთის საზღვარი პირობითად იმ სიღრმეზე გაჰყავთ, რომელიც მოცემული რაიონისათვის ჩვეული უდიდესი შტორმული ტალღის გაორკეცებული სიმაღლის ტოლია.

ნაპირის ზონის განვითარება გამყინვარების შემდგომ პერიოდში დაიწყო, როდესაც მსოფლიო ოკეანის დონე 90-100 მ-ით აიწია და გასტაბილურდა.

ნაპირის ზონის თანამედროვე რელიეფის ჩამოყალიბებაში დიდ როლს თამაშობს ზვირთცემა და მოქცევის დინებები; მათი ზემოქმედება გართულებულია ადგილობრივი კლიმატური (გაბატონებული ქარები, ყინვა, ყინულსაფარი და სხვა), ფიზიკური, ქიმიური და ბიოგენური ფაქტორებით. ნაპირის ზონის განვითარება მიმართულია წონასწორობის პროფილის (ნაპირთან ციცაბო და ფსკერისაკენ დამრეცი ჩაზნექილი მრუდი) გამომუშავებისაკენ. აბრაზიულ ნაპირთან პროფილის ნაპირისპირა ნაწილი ჩაჭრილია დედაქანებში, ხოლო ფსკერისაკენ ხმელეთის ნგრევის პროდუქტებია დალექილი. აკუმულაციურ ნაპირთან, სადაც ზღვა ტერასას ან სანაპირო ბარს ქმნის, დანალექი ქანები ნაპირისპირა ნაწილშია, ფსკერისაკენ კი პროფილი შესაძლებელია დედაქანებშიც იყოს გამომუშავებული. ნაპირის ზონის მოხაზულობა დამოკიდებულია ნატანის ნაპირის გასწვრივ
გადაადგილებაზე პლაჟსა და წყალქვეშა კალთაზე. ნაპირის ზონის რომელიმე მონაკვეთზე გაბატონებულია ნაპირისადმი ირიბად მიმართული ღელვა, მაშინ ნაპირისგასწვრივ ნაკადს მოცემულ კვეთში შეუძლია წლის განმავლობაში 100 ათ. მ³-ზე მეტი რიყნარი და დაახლოებით 1 მლნ. მ³ ქვიშა გადაიტანოს.

იქ, სადაც ნაპირის ექსპიზიციის შეცვლის გამო ნაკადი შესუსტებულია, ნატანი ნაწილობრივ ილექება და წარმოიქმნება ნაპირის ზონის აკუმულაციური ფორმები (ცელა, ისარა, ზვინული და სხვა). თუ ნაპირისგასწვრივი ნაკადი გაძლიერდა, მაშინ შესაძლებელია ნაპირის ზონაში ნალექები წაირეცხოს, გაქრეს პლაჟი და დაიწყოს ნაპირის ამგები დედაქანების ნგრევა. ხშირად ამ შედეგამდე მივყავართ სამშენებლო მიზნით პლაჟიდან ნატანის არაგეგმაზომიერ გატანას.

ნაპირის ზონაში ვითარდება ისეთი ორგანიზმების სპეციფიკური ბიოცენოზები, რომლებიც შეგუებული არიან ზვირთცემას. ზოგიერთი მათგანი თავდაცვის მიზნით თავშესაფარს დედაქანებშიც თხრის და ამით აჩქარებს ნაპირის ნგრევის პროცესს. წყალმცენარეთა სიუხვე ნაპირის ზონაში ხელსაყრელ პირობებს ქმნის სარეწაო ცხოველთა მოსაშენებლად. ნაპირის ზონის ცვლილებებს ითვალისწინებენ ნავიგაციაში, აგრეთვე ნავსადგურებისა და ზღვის არხების მშენებლობის დროს.
კოლაგი

კოლაგი — სოფელი საქართველოში, გურჯაანის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი. მდებარეობს გომბორის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 440 მეტრი. გურჯაანიდან 7 კილომეტრი. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1046 კაცი.

ისტორია
სოფელ კოლაგის განვითარებაში დიდი წვლილი ჰქონდა მის მდებარეობას თბილისი-გურჯაანი-თელავის გზაზე, კახეთის უძველესი ქალაქისა და ციხესიმაგრის ვეჯინის მეზობლად. სოფლის ყმა-მამულებზე ანდრონიკაშვილების და ვაჩნაძეების გავლენა ვრცელდებოდა. ისინი ხშირად დავობდნენ კოლაგსა და ვეჯინს შორის არსებულ მიწებზე. დავის გადასაწყვეტად კოლაგში თავად ერეკლე ჩასულა. მეფის გადაწყვეტილებით, საქმე დაფიცებით უნდა გადაწყვეტილიყო. როგორც ჩანს აქ მეფეს ვაჩნაძეების სიმართლის სჯეროდა, რადგან ისტორიულად კოლაგსა და ვეჯინს შორის ტერიტორია ვეჯინისაკენ ანდრონიკაშვილებს, ხოლო კოლაგისაკენ ვაჩნაძეებს ეკუთნოდათ.

დემოგრაფია
ნარის ხევი

ნარის ხევი, ნარა, ნარი — ხევი ისტორიულ დვალეთში, კავკასიონის ქედის ცენტრალურ ნაწილში, ახლანდელი ჩრდილოეთ ოსეთის ალაგირის რაიონში. ქართული საისტორიო ტრადიციის თანახმად, იბერიის სახელმწიფოს წარმოშობის (ძვ. - სს.) დროიდან ნარა დვალეთთან ერთად საქართველოს შემადგენლობაში შედიოდა. მასზე გადიოდა ისტორიული „გზა დვალეთისა“, რომელიც შიდა ქართლს ჩრდილოეთ კავკასიასთან აკავშირებდა.

გეოგრაფია
ნარგიზი

ნარგიზი — ბალახოვან მცენარეთა გვარი ამარილისისებრთა ოჯახისა. აერთიანებს 60-მდე სახეობას, რომელიც იზრდება ევროპაში, ხმელთაშუაზღვისპირეთში, წინა და შუა აზიაში.

ნარგიზი ადრემოყვავილე მრავალწლოვანი ბოლქვიანი მცენარეა. ბოლქვი დაფარულია მოყავისფრო ქერქლებით. უფოთლო საყვავილე ღეროზე ერთი ან რამდენიმე თეთრი ან ყვითელი ყვავილი აქვს. ყვავილის რაოდენობის, ყვავილისაფრის სიგრძისა და შეფერვის მიხედვით იყოფა რამდენიმე საბაღო ჯიშად. დეკორატიულია, იყენებენ ბაღ-პარკების გასაფორმებლად და ასაჭრელ მასალად. ნარგიზის ზოგიერთი სახეობის ყვავილი შეიცავს ეთეროვან ზეთს, ბოლქვი — ალკალოიდებს.
ნარცისი

ნარცისი, ნარკისე — ძველ ბერძნულ მითოლოგიაში მშვენიერი ჭაბუკი, მდინარე კეფისეს ღვთაებისა და ნიმფა ლეირიოპეს ძე. ნარცისზე ლეგენდის მრავალი ვარიანტი არსებობს. ყველაზე პოპულარულია ოვიდიუსის „მეტამორფოზებში“ გამოყენებული მითი: ჭაბუკმა უარყო ფერია ექოს სიყვარული, რის გამოც ღმერთებმა დასაჯეს — ნარცისს ისე შეაყვარეს თავისი გამოსახულება წყალში, რომ თვალი ვერ მოსწყვიტა და გაუზიარებელი სიყვარულისგან მალე კიდეც გარდაიცვალა. ნარცისის სხეული ყვავილად იქცა. გადატანითი მნიშვნელობით — თავის თავზე შეყვარებული ადამიანი.
სეშსეშეტი

დედოფალი სეშსეშეტი — ეგვიპტის მეექვსე დინასტიის პირველი მეფე ტეტის დედა. მას გადამწყვეტი წვლილი მიუძღვის მისი შვილის ტახტზე ასვლასა და სამეფო ოჯახის ორი მიქიშპე განშტოების შერიგებაში. ის ბოლო დედოფალი იყო მისი დინასტიიდან, რომლის სარკოფაგი აქამდე აღმოჩენილი არ ყოფილა. 2008 წლის ნოემბერში არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს პირამიდის ნანგრევები, რომელშიც მათი აზრით სეშეშეტი უნდა ყოფილიყო დაკრძალული.
თამბაქოს საწინააღმდეგო მოძრაობა ნაცისტურ გერმანიაში

ნაცისტურმა გერმანიამ ძლიერი თამბაქოს საწინააღმდეგო მოძრაობა წამოიწყო და პირველი საზოგადოებრივი მოწევის საწინააღმდეგო კამპანია გააჩაღა თანამედროვე ისტორიაში. თამბაქოს საწინააღმდეგო მოძრაობები მრავალ ქვეყანაში წამოიწყო საუკუნის დასაწყისში, თუმცა არცერთს არ ჰქონია რაიმე წარმატება გარდა გერმანიისა, სადაც კამპანიას მხარს უჭერდა მთავრობა, ნაცისტების ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ. ეს იყო უძლიერესი მოწევის საწინააღმდეგო მოძრაობა მსოფლიოში 1930-იან და 1940-იან წლებში. ნაცისტი ლიდერები გმობდნენ მოწევას და ღიად აკრიტიკებდნენ თამბაქოს მოხმარებას. კვლევა მოწევაზე და მის ზიანზე ადამიანის ჯანმრთელობაზე ნაცისტების მმართველობის პერიოდში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი იყო ამ პერიოდისთვის. ჰიტლერის პირადი ზიზღი მოწევის მიმართ და ნაცისტების რეპროდუქციის პოლიტიკა მოწევის წინააღმდეგ კამპანიის მოტივირების მთავარ ფაქტორთა შორის იყო.

ეს კამპანია მოიცავდა მოწევის აკრძალვას ტროლეიბუსებში, ავტობუსებში და საქალაქო მატარებლებში, ჯანსაღი ცხოვრების აგიტაციას, ვერმახტში სიგარეტის რაციონის შეზღუდვას, ჯარისკაცებისთვის სამედიცინო ლექციების ჩატარებასა და თამბაქოზე ბეგარის გაზრდას. ნაცისტებმა ასევე შემოიღეს შეზღუდვები თამბაქოს რეკლამაზე, თამბაქოს რაციონირება ქალებისთვის, მოსაწევი ადგილების გადატიხვრა რესტორნებსა და კაფეებში.

მიუხედავად ამ მცდელობისა, თამბაქოს მოხმარება ნაცისტების მმართველობის ადრეულ წლებში არ შემცირებულა 1939 წლამდე, თუმცა მას მნიშვნელოვანი ეფექტი ჰქონდა სამხედრო პერსონალზე და ჯარისკაცებზე 1939-45 წლებში. ნაცისტური გერმანიის კაპიტულაციის შემდეგ მეორე მსოფლიო ომის ბოლოს, ამერიკელი სიგარეტის მწარმოებლები სწრაფად ითვისებენ გერმანულ ბაზარს. საუკუნის ბოლოსთვისაც კი მოწევის საწინააღმდეგო კამპანიას ომისშემდგომ გერმანიაში ნაცისტური პერიოდის მსგავსი მასშტაბებისთვის არ მიუღწევია.
ლაფანყური

ლაფანყური — სოფელი საქართველოში, თელავის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარე ლოპოტის მარცხენა სანაპიროზე. ხეობა სამი მხრიდან გარშემორტყმულია კახეთის კავკასიონის მთებით. ეს მთებია: დიდი მუხაციხე, პატარა მუხაციხე, სასანთლე, ნაყოროღალი, დიდი და პატარა ანდარაზანი და სხვა. ხეობის სიმაღლე მერყეობს ზღვის დონიდან 500 – 3000 მ-ის ფარგლებში. ხეობის უმაღლესი მწვერვალია მთა დიდი ანდარაზანი, რომლის სიმაღლეა ზღვის დონიდან 3039 მეტრი.

ისტორია
სოფლის გარშემო უხვად მოიპოვება უძველესი და უტყუარი ნაშთები იმისა, რომ ლოპოტის ხეობაში, თითქმის ალპურ ზონამდე შორეულ წარსულში ხალხი ცხოვრობდა. ხეობის სიღრმეში მდებარეობს ადგილები, რომელთა სახელები აშკარად მიუთითებს იმაზე, რომ ოდესღაც ისინი დასახლებული პუნქტები ყოფილა და არა უბრალო გეოგრაფიული ადგილები:
სასანთლე,
მუხაციხე,
ნაკალოვარი,
ჩხინკური,
გონჯახევი,
ნამარნევის გორი,
ტორნისი,
ჭურისხევი,
ნოსორნა (ეს უკანასკნელი ჩხინკურთან და მუხაციხესთან ერთად დაბის ტიპის დასახლება იყო).

თუმცა მასიურმა შემოსევებმა ლოპოტის ხეობის მოსახლეობა აიძულა, მიეტოვებინა სამოსახლო. დღევანდელი დასახლება მოგვიანებით, საუკუნის დასაწყისში გაჩნდა, ძირითადად არაგვის და ივრის ფშავლებისაგან. ივრის ფშავლები კარგად იცნობდნენ ლოპოტის ხეობას, რადგან აქ აზამთრებდნენ მსხვილფეხა პირუტყვს.

ხვთისო ჩაქიაშვილს და ლეგა ნარუსლიშვილს მოსწონებიათ ეს ადგილი და გადაუწყვეტიათ მისი ყიდვა მუდმივ საცხოვრებლად, მაგრამ ორი ადამიანისთვის შეუძლებელი იყო ამხელა თანხის გადახდა. 10 – 12 ოჯახი შეამხანაგებულა, უყიდია 40 ჰექტარი მიწა და 1908 – 1909 წლებში პირველი ჩამოსახლებაც დაწყებულა; მიწის ყიდვა-გაყიდვა 1906 – 1907 წლებში გაფორმებულა. თავდაპირველად შესყიდული მიწები სახნავ - სათესად გამოუსადეგარი იყო. მოსახლეობას უჭირდა მხოლოდ მესაქონლეობით თავის გატანა. საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ სოფლიდან გაგზავნილმა სამკაციანმა დელეგაციამ (ხვთისო ჩაქიაშვილი, ბაბო გიგაური, ხვთისავარ გორთამაშვილი) მიმართა ახალ ხელისუფლებას, რათა მათთვის დაეთმოთ შედარებით დასავლეთით არსებული ტყით დაფარული ტერიტორია („დიდ ვაკე“). ფილიპე მახარაძემ გაკაფული ხე-ტყის სანაცვლოდ ფშავლებს უფლება მისცა ადგილი ეცვალათ. თანდათანობით მოსახლეობამ დასავლეთისაკენ ჩამოინაცვლა და თავდაპირველ ადგილს დაახლოებით 5 კმ-ით დაშორდა.

ტოპონიმიკა და დღევანდელობა
სავარაუდოდ, სოფლის სახელი - „ლაფანყური“ მცენარე ლაფნის სახელიდან მომდინარეობს, რომელიც ლოპოტის ხეობაში მხოლოდ სოფლის შემოგარენში გვხვდება. სოფელში დღეს 450-მდე ოჯახი ცხოვრობს. იგი თელავიდან დაშორებულია 36 კილომეტრით. ლაფანყურში ფუნქციონირებს ამბულატორია, საჯარო სკოლა, საბავშვო ბაღი, გია გორთამაშვილის სახელობის ბიბლიოთეკა და ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის ეკლესია, სადაც წირვა ლოცვები ყოველთვიურად აღევლინება. მოსახლეობის ძირითად საქმიანობას სოფლის მეურნეობა და, ასე თუ ისე, მეცხოველეობა წარმოადგენს. მცირე ფართობებზე გაშენებულია ვაზი და სხვა მრავალწლოვანი კულტურები. ეკონომიკური პრობლემების გამო, მოსახლეობა ემიგრირებს ქალაქის და სხვა ქვეყნების მიმართულებით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 620 ადამიანი. აქედან 323 მამაკაცია, 297 კი ქალი.

დემოგრაფია
გალერეა
ორწლოვანი მცენარეები

ორწლოვანი მცენარეები — ყვავილოვანი მცენარეები, რომლებიც ცოცხლობენ ორი სავეგეტაციო პერიოდის განმავლობაში. პირველ წელს უვითარდებათ მხოლოდ ვეგეტატიური ორგანოები, მეორე წელს ყვავილი და ნაყოფი, შემდეგ კი მცენარე კვდება. მცენარეთაგან ასეთია კომბოსტო, სტაფილო, ჭარხალი და სხვა ბოსტნეული კულტურები, აგრეთვე მრავალი დეკორატიული მცენარე.
პიანისტი

პიანისტი — მუსიკოსი, რომელიც უკრავს ფორტეპიანოზე. პიანისტები უკრავენ: სოლო ნაწარმოებს, ნაწარმოებს რომელიმე ინსტრუმენტთან, კამერულ და სიმფონიურ ორკესტრებში, აკომპონირებენ ხმას.

უამრავი კლასიკოსი კომპოზიტორი ასევე პიანისტიც იყო. ასეთებია: ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტი, ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენი, ფრედერიკ შოპენი, ფერენც ლისტი, სერგეი რახმანინოვი, რობერტ შუმანი, ფელიქს მენდელსონი, კარლ მარია ფონ ვებერი, ჩარლზ-ვალენტინ ალკანი, იოჰანეს ბრამსი, ფერუჩიო ბუსონი, ანტონ რუბინშტეინი, ალქსანდრე სკრიაბინი, სერგეი პროკოფიევი, დიმიტრი შოსტაკოვიჩი, მორის რაველი და კლოდ დებიუსი.
კონსტანტინე ფოცხვერაშვილი

კონსტანტინე (კოტე) გიორგის ძე ფოცხვერაშვილი (დ.11 სექტემბერი, 1880, სოფ. სვირი, ახლანდელი ზესტაფონის მუნიციპალიტეტი — გ. 22 მარტი, 1959, თბილისი) — ქართველი კომპოზიტორი, დირიჟორი და ლოტბარი. საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტი (1933).

ბიოგრაფია
1880 წლის 11 სექტემბერს გიორგი ფოცხვერაშვილის ოჯახში დაიბადა კონსტანტინე(კოტე) ფოცხვერაშვილი. მან ბავშვობა სოფელ სადემეტრაოში(სოფელი წითელხევი, ბაღდათის მუნიციპალიტეტი ) გაატარა. იგი ხშირად ისმენდა მშობლებისაგან ხალხურ სიმღერებსა და საეკლესიო გალობას.

დაწყებითი განათლება მიიღო თბილისში და განაგრძო პეტერბურგში, სადაც მეცადინეობდა ცნობილი პედაგოგების ხელმძღვანელობით. დაამთავრა აგრეთვე იურევის უნივერსიტეტის ფიზიკა-მათემატიკის ფაკულტეტი.

1904 წლამდე სოფელ სადემატრაოს არ ჰქონდა რაიმე ტიპის საგანმანათლებლო დაწესებულება, რომელშიც მოზარდები შეძლებდნენ წერა-კითხვისა და ანგარიშის შესწავლას. ამ დიდ დანაკლისს სოფლის მოსახლეობა, ყოველგვარი ანაზღაურების გარეშე იღებდა მღვდლის ოჯახში.

1904 წელს ადგილობრივი ხელისუფლებისა და მღვდლის გიორგი ფოცხვერაშვილის ინიციატივით სოფელში გაიხსნა ორკლასიანი სკოლა ნაქირავებ შენობაში. 1930 წლამდე სკოლა ფუნქციონირებდა ნაქირავებ შენობაში. 1930 წლის გაზაფხულზე უკვე საქვეყნოდ ცნობილმა კომპოზიტორმა, ქართული ხალხური მუსიკის დიდმა მოამაგემ კოტე ფოცხვერაშვილმა საკუთარი ეზო-კარმიდამო და ორსართულიანი ხის სახლი საჩუქრად გადასცა სოფელს სკოლისათვის.

კონსტანტინე ფოცხვერაშვილი არის საქართველოს ყოფილი სახელმწიფო ჰიმნის — დიდება — ავტორი. მართალია იგი ვერ მოესწრო ამ შესანიშნავი სიმღერის ახალ ცხოვრებას, მაგრამ 79 წლის შემდეგ 1990 წლის 12 ნოემბერს საბჭოთა იმპერიისაგან განთავისუფლებულისაქართველოს რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს პირველმა სესიამ დაამტკიცა რესპუბლიკის ახალი ატრიბუტიკა — ეროვნულ ჰიმნად კ. ფოცხვერაშვილის დიდება.

შექმნილი აქვს მრავალი სიმღერა, ასევე დამუშავებული ქართული ხალხური სიმღერები, მათ შორისაა „გაფრინდი შავო მერცხალო“, „გურჯანელნი“ და ა.შ., ორი ოპერა: სიმფონიური ოპერა „კერპთა დამხობა“ და საბავშვო ოპერა „მანანა“.

1916 წელს შეკრიბა აჭარული მუსიკალური ფოლკლორის ნიმუშები, შეადგინა გუნდი და 1917 წელს თბილისში კონცერტი გამართა. 1919 წლიდან მოღვაწეობდა თბილისში, სადაც დააარსა საქართველოს აკადემიური გუნდი, რომელსაც იგი 16 წლის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა.

კონსტანტინე ფოცხვერაშვილის თითქმის 60 წლის შემოქმედება ღირსეულად დაფასდა. 1933 წელს მას მიენიჭა რესპუბლიკის სახალხო არტისტის წოდება, დაჯილდოებული იყო „საპატიო ნიშნის“ ორდენით და მედლებით.
საქაროზა

საქაროზა, ჭარხლის ან ლერწმის შაქარი — ორგანული ნივთიერება და ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი დისაქარიდი ქიმიური ფორმულით 122211. უფერული, წყალში კარგად ხსნადი კრისტალებია. შეიცავს ყველა მწვანე მცენარე. დნ — 185—186°. მჟავას ან ფერმენტ საქაროზას მოქმედებით იშლება გლუკოზად და ფრუქტოზად. საქაროზა ადვილად შესათვისებელი და უმნიშვნელოვანესი სატრანსპორტო ნახშირწყალია მცენარეებში; ფოტოსინთეზის პროცესში წარმოქმნილი ნახშირწყლები ფოთლებიდან თესლში, ფესვებში, ტუბერებსა და ძირხვენებში გადადის საქაროზას სახით, სადაც ადვილად იქცევა სახამებლად და ინულინად.

შაქრის ლერწმისაგან საქაროზას მიღების წესებს იცნობდნენ ინდოეთში, ჩინეთში, ეგვიპტეში. ამჟამად ზოგიერთ ქვეყანაში საქაროზას შაქრის ჭარხლისაგან იღებენ. მას ფართოდ იყენებენ კვებისა და მიკრობიოლოგიურ მრეწველობაში. საქაროზას დუღილის შედეგად მიიღება ეთილის სპირტი, აცეტონი, ძმარმჟავა, რძემჟავა და სხვა. საქაროზას შაქარსაც უწოდებენ.
საქარია

საქარია (; აგრეთვე სანგარიუსი: , ) — მდინარე თურქეთის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. სიგრძე 824 კმ, აუზის ფართობი 55,300 ათასი კმ². მიედინება ანატოლიის ზეგანზე, კვეთს პონტოს მთების დასავლეთ დაბოლოებას და ჩადის შავ ზღვაში. წყალდიდობა იცის ზამთარში. საქარიაზეა სარიიარისა და გოქჩექაიის ჰესები. იყენებენ სარწყავად. საქარიას ქვემოთშია ქალაქი ადაფაზარი.
კარლ თომას მოცარტი

კარლ თომას მოცარტი (გერმ. ; დ. 21 სექტემბერი, 1784 — გ. 31 ოქტომბერი, 1858) — ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტის და კონსტანცია მოცარტის მეორე შვილი.

დაიბადა ვენაში. სკოლის დამთავრებამდე — 1797 წელს გაემგზავრა ლივორნოში, სადაც ფირმა დააფუძნა. ახლო მომავალში აპირებდა ფორტეპიანოების მაღაზიის გახსნას, მაგრამ ვერ შეძლო ფულის უკმარისობის გამო. შემდეგ — 1805 წელს გადავიდა მილანში, სადაც მუსიკას ბონიფაციო ასიოლისთან სწავლობდა. სწავლას 1810 წელს დაანება და სამუშაოდ ნეაპოლში გადავიდა. მას არასოდეს არ ჰყოლია ცოლი ან შვილი.
ალექსი II (მოსკოვის პატრიარქი)

ალექსი (, ერისკაცობაში — ალექსეი მიხეილის ძე რიდიგერი, ; დ. 23 თებერვალი, 1929, ტალინი, ესტონეთი — გ. 5 დეკემბერი, 2008, პერედელკინო, მოსკოვი) — რუსეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპისკოპოსი, 1990 წლის 10 ივნისიდან 2008 წლის 5 დეკემბრამდე მოსკოვისა და სრულიად რუსეთის პატრიარქი. რუსული მართლმადიდბლური ეკლესიის წინამძღვარი.

ალექსი გარდაიცვალა 2008 წლის 5 დეკემბერს.
სულიკო (სიმღერა)

„სულიკო“ — ქართული პოპულარული ლექსი და სიმღერა. ლექსის ავტორი ქართველი პოეტი აკაკი წერეთელია, მუსიკის ავტორი — ბარბარე (მოფერებით–ვარინკა) მაჭავარიანი-წერეთელი. ლექსი დაიწერა 1895 წელს. იმავე წელს დაიწერა სიმღერაც. „სულიკო“ თარგმნილია რამდენიმე ენაზე, მათ შორის ყველაზე პოპულარულია რუსულად, პოლონურად, ინგლისურად, ასევე გერმანულად, ფრანგულად, უკრაინულად, ჩინურად და სხვ.

ლიტერატურაში დავაა იმის შესახებ, თუ ვის ან რას გულისხმობს აკაკი ლექსში ნახსენებ საყვარელში. ყველაზე გავრცელებული ვერსიებია სამშობლო (ვასილ ბარნოვი), სატრფო (გრიგოლ რობაქიძე) და ღმერთი (აკაკი ბაქრაძე).

ტექსტი
საყვარლის საფლავს ვეძებდი,
ვერ ვნახე!.. დაკარგულიყო!..
გულამოსკვნილი ვჩიოდი
„სადა ხარ, ჩემო სულიკო?!“

ეკალში ვარდი შევნიშნე,
ობლად რომ ამოსულიყო,
გულის ფანცქალით ვკითხავდი
„შენ ხომ არა ხარ სულიკო?!“

ნიშნად თანხმობის კოკობი
შეირხა... თავი დახარა,
ცვარ-მარგალიტი ციური
დაბლა ცრემლებად დაჰყარა.

სულგანაბული ბულბული
ფოთლებში მიმალულიყო,
მივეხმატკბილე ჩიტუნას
„შენ ხომ არა ხარ სულიკო?!“

შეიფრთქიალა მგოსანმა,
ყვავილს ნისკარტი შეახო,
ჩაიკვნეს-ჩაიჭიკჭიკა,
თითქოს სთქვა „დიახ, დიახო!“

დაგვქათქათებდა ვარსკვლავი,
სხივები გადმოსულიყო,
მას შევეკითხე შეფრქვევით
„შენ ხომ არა ხარ სულიკო?!“

დასტური მომცა ციმციმით,
სხივები გადმომაყარა
და იმ დროს ყურში ჩურჩულით
ნიავმაც ასე მახარა

„ეგ არის, რასაც ეძებდი,
მორჩი და მოისვენეო!
დღე დაიღამე აწ ტკბილად
და ღამე გაითენეო!

„სამად შექმნილა ის ერთი
ვარსკვლავად, ბულბულ, ვარდადო,
თქვენ ერთმანეთი რადგანაც
ამ ქვეყნად შეგიყვარდათო“.

მენიშნა!.. აღარ დავეძებ
საყვარლის კუბო-სამარეს,
აღარც შევჩივი ქვეყანას,
აღარ ვღვრი ცრემლებს მდუღარეს!

ბულბულს ყურს ვუგდებ, ვარდს ვყნოსავ,
ვარსკვლავს შევყურებ ლხენითა
და, რასაცა ვგრძნობ მე იმ დროს,
ვერ გამომითქვამს ენითა!

ისევ გამეხსნა სიცოცხლე,
დღემდე რომ მწარედ კრულ იყო,
ახლა კი ვიცი, სადაც ხარ
სამგან გაქვს ბინა, სულიკო!
საპნის ხე

საპნის ხე — მცენარეთა საპინდუსისებრთა ოჯახისა. მარადმწვანე ან ფოთოლმცვენი ხეებია. 15-მდე სახეობა გავრცელებულია აფრიკისა და ამერიკის ტროპიკებში. ნაყოფი 38%-მდე საპონინებს შეიცავს და საპნის მაგივრად ხმარობენ. კულტივირებულია დეკორატიულ მცენარედ ტროპიკულ და თბილ ქვეყნებში. საქართველოში (ბათუმში) იზრდება მისი სახეობა . ზოგჯერ საპნის ხეს ეძახიან კელრეუტერიასაც . იმავე ოჯახის მცენარეა, იზრდება აღმოსავლეთ აზიაში და ქერქი საპონინს შეიცავს.