iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მხატვართუხუცესი

მხატვართუხუცესი — მხატვართა უფროსი, მთავარი მხატვარი ძველ საქართველოში. სამთავროს ნეკროპოლში 1938 წელს აღმოჩენილ ბერძნულ წარწერა-ეპიტაფიაში (- საუკუნეები) მოხსენიებულია მხატვართუხუცესი (არქიძოგრაფოსი) და ხუროთმოძრვარი ავრეულიუს აქოლისი. როგორც ჩანს, იმ დროს მცხეთაში არსებობდა მხატვართუხუცესისა და არქიტექტორის თანამდებობა, რაც ქართლში (იბერიაში) ადრიდანვე საქალაქო ცხოვრების მაღალ განვითარებაზე მოუთითებს. ამასთან დაკავშირებით დამახასიათებელია სტრაბონის ცნობა იბერიის ქალაქებში არქიტექტურული წესით აგებული სახლების არსებობის შესახებ ძვ. წ. საუკუნეში. ეპიტაფიის პირველი გამომცემლის სიმონ ყაუხჩიშვილის გამოკვლევით, ტერმინი „არქიძოგრაფოს“ ბერძნული მწერლობაში საუკუნემდე არ გვხვდება. ის ქართული ტერმინის ბერძნული თარგმანი უნდა იყოს ადგილობრივ არსებული სალოს (თანამდებობის) გამოსახატავად.
მხედრები (ოჯახი)

მხედრები — პარაზიტული მწერების ოჯახი სიფრიფანაფრთიანების რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 0,4-5 სმ აღწევს. უმრავლესობას ფრთები კარგად აქვს განვითარებული. მხედრების მატლები მწერების მატლებისა და ჭუპრების შინაგანი ან გარეგანი პარაზიტები არიან. მხედრებსშორის ზეპარაზიტებიც გვხვდება, ისინი ვითარდებიან სხვა პარაზიტი მწერების ხარჯზე და საგრძნობლად ამცირებენ მათ რაოდენობას, მხედრების მრავალი სახეობა გამოყენებულია მავნე მწერების წინააღმდეგ ბიოლოგიური ბრძოლის დროს. მხედრები მთელ მსოფლიოშია გავრცელებული. ოჯახში 1250 გვარის 60000 სახეობაა. საქართველოში 140-ზე მეტი სახეობაა.
მხედრული (სიმღერა)

მხედრული — ქართული (იმერული) ხალხური სამხმიანი სალაშქრო სიმღერა. ახასიათენს ენერგიული, ხალისიანი რიტმი, მზარდი დინამიკა. მხედრულს ასრულებს ტეოცეტი და გუნდი შენაცვლებით. დიდ შთაბეჭდილებას ტოვებს მხედრულის სტრუქტურის თავისებურება და პოლიფონიურად გაწყობილ ხმათა ოსტატური შეხამება. გამოირჩევა ფართო დიაპაზონით, მდიდარი, ნაირსახოვანი რიტმით.
მხევალი

მხევალი — მონა ქალის აღმნიშვნელი ტერმინი (შეიძლება მხევალი უცხო სამყაროდანაც იყოს შეთვისებული). არსებობს მოსაზრება (გ. მელიქიშვილი), რომ ეს ტერმინი უნდა ჩამოყალიბებულიყო პატრიარქალური მონობის ხანაში, როდესაც შინაური მონების, „სახლის წულების“ მსგავსად მონა ქალებიც სახლის ქალიშვილებად ითვლებოდნენ. ბიბლიის ძვ. ქართული თარგმანებში მხევალის მნიშვნელობით იხმარება შიმუნვარიც.
მხერხავები

მხერხავები — სიფრიფანაფრთიანების მჯდომმუცლიანთა ქვერიგის 3 ოჯახის ზოგადი სახელწოდება. დედალს აქვს მუცელში ჩამალული ხერხისებრი კვერცხსადები, რომელთაც მცენარის ქსოვილს ხერხავს კვერცხის ჩასადებად. მსოფლიოში ცნობილია 5 ათასზე მეტი სახეობა. ძირითადად ტყის ზონაში არიან გავრცელებული საქართველოში მხერხავების რამდენიმე სახეობაა, მათ შორის ალუბლის ხერხია, მსხლის ხერხია, ვაშლის ხერხია. დიდ ზიანს აყენებს სოფლის მეურნეობას. ხორბლის ხერხიას მატლები აზიანებენ ყველა თავთავიან კულტურას. ბოსტანში დიდი ზიანი მოაქვს რაფსის ხერხიას.
დიგენეზური მწოველები

დიგენეზური მწოველები, დიგენეზური ტრემატოდები — ბრტყელი ჭიების კლასი. 0,1-იდან 10 მმ-მდე (ზოგჯერ 1,5 მ-მდე) სიგრძის, ზურგ-მუცლის მიმართულებით გაბრტყელებული სხეული ქმნის კან-კუნთოვან პარკს. დიგენეზური მწოველებს აქვთ მისაწოვარი. მომნელებელი სისტემა მარტივადაა აგებული. სისხლის მიმოქცევისა და სუნთქვის ორგანოები არა აქვთ. ნერვული სისტემა შედგება 1 წყვილი თავის კვანძისა და 1-3 წყვილი გვერდითი ღეროსაგან. მცირე გამონაკლისის გარდა დიგენეზური მწოველები ჰერმაფროდიტებია. როგორც წესი, ენდოპარაზიტები პარაზიტობენ ცხოველისა და ადამიანის თითქმის ყველა ორგანოში. მრავლდებიან თვითგანაყოფიერებითა და ჯვარედინი განაყოფიერებით. სქესმწიფე ფორმა საბოლოო — დეფინიტიური მასპინძლის სხეულში ცხოვრობს, ლარვა — შუამავალი მასპინძლის (ძირითადად მოლუსკის) ორგანიზმში. დიგენეზური მწოველები განვითარების მეტად რთულ ციკლს გადიან: კვერცხიდან იჩეკება მირაციდიუმი, რომელიც რამდენიმე ხანს თავისუფლად ცურავს წყალში, შემდეგ იჭრება შუამავალი მასპინძლის ორგანიზმში და გარდაიქმნება სპოროცისტად. პართენოგენეზული გამრავლებით იგი იძლევა რედიებს, რედიები კი ცერკარიებს. ცერკარიები შუამავალი მასპინძლის ორგანიზმიდან გამოდიან წყალში, ინცისტირებენ და გარდაიქმნებიან ადოლესკარიებად, რომლებიც სქესობრივ სიმწიფეს აღწევენ დეფინიტიური მასპინძლის ორგანიზმში. ამრიგად, დიგენეზური მწოველების განვითარებისათვის დამახასიათებელია თაობათა მორიგეობა, კერძოდ, ჰეტეროგონია, მასპინძლის ცვლა. დიგენეზური მწოველების უმთავრესი წარმომადგენლებია: ღვიძლის პეპელა, ლანცეტისებრი ორპირა, კატის ანუ ციმბირული ორპირა, ჩინური ორპირა, სისხლის ორპირა და სხვა.
ინფუზორიები

ინფუზორიები — უმარტივესთა კლასი. აქვთ ორი, განსხვავებული სტრუქტურისა და ფუნქციის მქონე ბირთვი, მრავალრიცხოვანი წამწამებით დაფარული სხეული. ზომა მერყეობს 12 მკმ-იდან 3 მმ-მდე. განასხვავებენ მოძრავ, ფსკერულ, წყლის წყალმცენარეებზე მცხოვრებ, ცალად, კოლონიურ, კუმშვად, დატოტვილ, დაუტოტავ და ჯავშნიან ინფუზორიებს. ზოგ ინფუზორიას აქვს ნიჟარა. ინფუზორიების სხეული შედგება ექტოპლაზმისა და ენდოპლაზმისაგან, დაფარულია თხელი და ელასტიკური გარსით (პელიკულით). ექტოპლაზმა შეიცავს საწამწამე აპარატს, ტრიქოცისტებს, მიონემებს, ნეიროფანებს და საყრდენ ბოჭკოებს, ენდოპლაზმას ბირთვებით, ვაკუოლებს და სხვადასხვა ტიპის გრანულებს. საჭმელი პირის ხვრელით (ციტოსტომით) გადადოს ხახაში. საკვების გადასამუშავებლად ენდოპლაზმაში წარმოიქმნება მონელებული საკვები შეიწოვება ენდოპლაზმაში, მოუნელებელი კი — სპეციალური ხვრელით გამოიდევნება. ზოგი ოსმოსურად იკვებება, უმეტესობა კი — ბაქტერიებით, წვრილი წყალმცენარეებით და სოკოებით, ზოგიერთი მათგანი მტაცებელია.

ინფუზორიების უმეტესობას აქვს უჯრედის ოსმოსური წნევის მარეგულირებელი ერთი ან რამდენიმე მფეთქი ვაკუოლი. ინფუზორიები მრავლდებიან უსქესოდ — ორად, განმეორებითი გაყოფით, ერთდროულად მრავალგზის გაყოფით, დაკვირტვით. სქესობრივი პროცესი სახეცვლილია და გამრავლებასთან არ არის დაკავშირებული, ზოგიერთი ინფუზორიის ბირთვი იშლება ინდივიდების კონტაქტის გარეშე, ავტოგამიისა და ენდომიქსიის გზით. ინფუზორიების კლასის 6 ათასამდე სახეობა გაერთიანებულია 5 ქვეკლასში. ინფუზორიები ბინადრობენ მტკნარ წყალსა და ზღვაში, შედის ბენთოსისა და პლანქტონის შემადგენლობაში, გვხვდება ნიადაგში, ხავსში და სხვაგან. მჯდომარე ინფუზორიები უმეტესად შეგუებული არიან ექტო-, ენდოკომენსალიზმსა და პარაზიტიზმს. პარაზიტობენ პრაქტიკულად წყლის ყველა და ხმელეთის მრავალ ცხოველზე (გარდა ფრინველებისა). ზოგიერთი პარაზიტული ინფუზორიები პათოგენურია: ტრიქოდინები, იქთიოპთირიუსი, ქილოდონელა თევზებისათვის, ბალანტიდიუმი — შინაური ცხოველებისა (ღორი) და ადამიანისათვის. ინფუზორიების გავრცელებას ხელს უწყობს ინცისტირების უნარი. ვარაუდობენ, რომ ინფუზორიები წარმოიშვნენ უფერული ჰეტეროტროფული შოლტოსნებისაგან.
ხეთები

ხეთები — უძველესი ანატოლიელი ხალხი, რომლებიც ინდოევროპულ ენათა ოჯახის ანატოლურ განშტოებას მიკუთვნებულ ხეთურ ენაზე საუბრობდნენ და ძვ. წ. საუკუნეში ანატოლიაში შექმნეს ხეთების სამეფო (ცენტრალური ანატოლიის პლატოზე). ხეთების იმპერიამ ძლიერების მწვერვალს ძვ. წ. საუკუნეში მიაღწია და ამ დროისთვის მათ უკვე დაპყრობილი ჰქონდათ ანატოლიის დიდი ნაწილი, ჩრდილო-დასავლეთი სირია ლიტანის მდინარემდე და ზემო მესოპოტამია (შუამდინარეთი). ძვ. წ. 1180 წლის შემდეგ იმპერია დაიშალა რამდენიმე დამოუკიდებელ სამთავროდ, ზოგიერთი მათგანი ძვ. წ. საუკუნემდე შემორჩა.

ტერმინი „ხეთები“ წარმოებული ძველი აღთქმის სიტყვიდან „ხჲვ“ ( ხტჲ, ან - ბნჲ-ხტ, „ხეთის შვილები“ (ხეთი ქანაანის ძე იყო)). არქეოლოგებმა, რომლებმაც ანატოლიის ხეთების კულტურა საუკუნეში აღმოაჩინეს, თავდაპირველად ისინი ამ ბიბლიურ ხეთებს მიაკუთვნეს. ამჟამად ეს ჰიპოთეზა კამათის საგანია.
გლობალური ფინანსური კრიზისი (2008)

გლობალური ფინანსური კრიზისი 2008 წელს გამოწვეული იყო ეკონომიკური ვარდნის რამდენიმე მნიშვნელოვანი ინდიკატორით მთელი მსოფლიოს მასშტაბით. ეს ინდიკატორები იყო მაღალი ფასები ენერგომატარებლებზე, რომელმაც თავის მხრივ სასურსათო საქონელზე ფასების მომატება გამოიწვია, და გლობალური ინფლაცია; მნიშვნელოვანი საკრედიტო კრიზისი, რომელმაც რამდენიმე უმსხვილესი ბანკის გაკოტრება ან ნაციონალიზაცია გამოიწვია მსოფლიოს რამდენიმე ინდუსტრიულ ქვეყანაში; უმუშევრობის ზრდა და გლობალური რეცესიის ალბათობა.
თბილისის თოჯინების მუზეუმი

თბილისის თოჯინებისა და სათამაშოების მუზეუმი — თბილისში მდებარე მუზეუმი, რომელიც 1937 წელს საბავშვო მწერლისა და პედაგოგის თინათინ თუმანიშვილის თაოსნობით და საქართველოს მთავრობის სპეციალური გადაწყვეტილებით დაარსდა.

ისტორია
საბავშვო მწერლისა და პედაგოგის თინათინ თუმანიშვილის თაოსნობით, 1937 წელს ყოფილი ათარბეგოვის (ამჟამად ძმები ზუბალაშვილების) ქუჩაზე, პირველი საბავშვო ბაღის შენობაში დაარსდა საბავშვო სათამაშოების მუზეუმი. მუზეუმს საფუძვლად დაედო მისი დამფუძნებლის თინათინ თუმანიშვილის თოჯინებისა და სათამაშოების კოლექცია, საგვარეულო ნივთები და ბიბლიოთეკა, რომელიც მან სახელმწიფოს უსასყიდლოდ გადასცა.

1958 წელს მუზეუმი გადავიდა პიონერთა სასახლეში, ხოლო 1986 წლიდან ბინა დაიდო შავთელის ქუჩაზე მდებარე შენობაში.

თინათინ თუმანიშვილმა აღმოაჩინა და ერთი იდეის ქვეშ გააერთიანა იმ პერიოდის ახალგაზრდა ნიჭიერი მხატვრები და ინჟინერ-მექანიკოსები. იმ დროს, როდესაც საქართველოში ფიზიკურად არ არსებობდა არც ერთი ქართული თოჯინა, საფუძველი ჩაეყარა ეროვნული ხასიათის დედოფალას, რაც დღემდე მუზეუმის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი და წამყვანი თემაა.

ნინო ბრაილაშვილი, ნ. ბელიაევა, ნ. გილჩევსკაია, ი. ფრანგულოვი, რ. ბეგთაბეგიშვილი, გ. ალექსანდროვი, ნ. ანთაძე და დ. ჭუბაბრია ის მხატვრებია, რომელთა მიერაც შეიქმნა თოჯინური ხელოვნების მნიშვნელოვანი ნიმუშები, რომლებიც დღეს თბილისის თოჯინების მუზეუმის ექსპონატებს წარმოადგენენ.

მუზეუმის დაარსებას და მის არსებობას მხარს უჭერდნენ ისეთი ხელოვანები და საზოგადო მოღვაწეები როგორებიც არიან: ლადო გუდიაშვილი, ელენე ახვლედიანი, ვალერიან სიდამონ-ერისთავი, მოსე თოიძე, უჩა ჯაფარიძე, ნიკო მუსხელიშვილი, ილია ვეკუა, გიორგი ჩუბინაშვილი, სიმონ ყაუხჩიშვილი, დიმიტრი უზნაძე, სიმონ ჯანაშია, ვერა ბარდაველიძე, ევგენი ხარაძე, შ. დადიანი, ი. გრიშაშვილი. ლეო ქიაჩელი და საზოგადოების სხვა თვალსაჩინო წარმომადგენლები.

ექსპონატები
წლების განმავლობაში მუზეუმის ფონდებში თავი მოიყარა 2000-ზე მეტმა უნიკალურმა ექსპონატმა: ქართულმა ხალხურმა და მხატვრულმა დედოფალამ, სათამაშომ, მოძრავ-მუსიკალურმა სათამაშოებმა, ლიტერატურული პერსონაჟების მიხედვით შექმნილმა თოჯინებმა. მუზეუმში წარმოებული მეცნიერული კვლევების შედეგად დაგროვდა მნიშვნელოვანი ეთნოგრაფიული მასალები, ბავშვთა ესთეტიკური კუთხით აღზრდის, სათამაშოს განვითარების ისტორიულ გზებსა და ქართული ხელოვნების ისტორიის საკითხებთან დაკავშირებული მეცნიერული ნაშრომები. ფონდში განსაკუთრებული ადგილი უკავია საზღვარგარეთის 40 ქვეყნიდან ჩამოტანილ და შეძენილ მხატვრულ ორიგინალურ ექსპონატს, სახსოვარ-შემოწირულობებს.

გაძარცვა
საქართველოში, 1990-იან წლებში მიმდინარე უარყოფითი მოვლენები მტკივნეულად აისახა მუზეუმის ისტორიაშიც. 1996 წელს მუზეუმის გაძარცვისას დაიკარგა მე-18 და მე-19 საუკუნეების უნიკალური ფრანგული მოძრავი-მუსიკალური სათამაშოები და მათთან ერთად ბევრი ძვირადღირებული ექსპონატი, რაც მუზეუმისთვის მძიმე დანაკლისი გამოდგა.
აზოტის ციკლი

აზოტის ჩაკეტილი ციკლით ხდება სიცოცხლისათვის აუცილებელი აზოტის ნაერთების წრებრუნვა ორგანიზმში. ამ წრებრუნვაში გადამწყვეტ როლს ბაქტერიები ასრულებს. აზოტის ციკლი არის გზა რომლის საშუალებითაც ხდება აზოტის გარდასახვა რამდენიმე ფორმაში, რა ფორმებითაც აზოტს ცოცხალი ორგანიზმები იყენებენ. ჰაერი აზოტის ყველაზე დიდ მარაგს წარმოადგენს (78%). აზოტი აუცილებელია ცოცხალისთვის, რადგან ინფორმაციული მოლეკულების, დნმ-ს და რნმ-ს შემადგენლობაში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს .აზოტი შედის ცილების შემადგენლობაშიც. მცენარეებში, აზოტი საჭიროა ფოტოსინთეზის განსახორციელებლად და ზრდისათვის. აზოტის ფიქსაცია არის პროცესი, რომლის დროსაც აზოტი აირის ფორმიდან 2 გადადის სხვადასხვა ფორმებში მაგალითად, ნიტრატებსა და აზოტის დიოქსიდში. ნიტროგენის ფიქსაცია უმეტესად ხორციელდება ბაქტერიების მიერ. ბაქტერიებს აქვთ ენზიმი, რომელიც აკომბინირებს 2-ს 2თან რომ წარმოქმნას ამიაკი 3. ზოგი ასეთი ბაქტერია არსებობს მცენარეების ფესვებში. ასეთ მცენარეებს ბაქტერიები ამარაგებენ ამიაკით, ხოლო სანაცვლოდ იღებენ კარბოჰიდრატებს.

აზოტი ცხოველებში მცენარეების ჭამის გზით ხვდება. ამონიუმი 4 ნიადაგში ხვდება ბაქტერიისა და სოკოების დახმარებით. ამ პროცესს ამონიფიკაცია ჰქვია. თუ 4-ის დონე მაღალია, ნიტრიფიკაცია უნდა მოხდეს. ნიტრიფიკაცია ეწოდება პროცეესს, რომლის დროსაც ამიაკი და ამონიუმი იშლებიან ნიტრიტებად და შემდეგ ნიტრატებად ისევ ბაქტერიის მიერ. იმის გამო რომ 2 და 3 უარყოფითად არიან დამუხტულები, არ უერთდებიან ადვილად ნიადაგს და წვიმისა და მორწყვის დროს ირეცხებიან ნიადაგიდან. ნიტრატების დიდი რაოდენობა სასმელ წყალში საშიშია, განსაკუთრებით ბავშვებისათვის და იწვევს მეთემოგლობინემიას. (ნიტრატი მომნელებელ სისტემაში გადაიქცევა ნიტრიტად, ნიტრირტი რეაქციაში შევა ჟანგბადის მატარებელ ცილასთან, ოქსიჰემოგლობინთან და წარმოქმნის მეტეგლობინს , რომელიც ჟანგბადს ვეღარ ატარებს. თუ მეტეგლობინის დიდი რაოდენობა აღმოჩნდება სისხლში, ვითარდება ჟანგბადის ნაკლებობა.) ნიტრატების დიდი რაოდენობა წყალში ხელს უწყობს წყალქვეშა მცენარეების გაზრდას, რაც წყალქვეშა მცხოვრებლებისთვის შესაძლოა საშიში აღმოჩნდეს, რადგან მცენარეები იმ ანგბადს იყენებენ, რაც მათ სჭირდებათ, მათი რაოდენობის გაზრდის შემთხვევაში კი ართმევენ ცოცხალ ორგანიზმებს ჟანგბადს. (სასუქის შემადგენლობაში აზოტი დიდი რაოდენობით შედის.) სადაც ჟანგბადი არ არსებობს, ბაქეტრია ნიტრატს გადააქცევს 2-ად , რაც მთელი ამ ციკლის თავიდან დაწყებას განაპირობებს, ამ პროცესს დენიტრიფიკაცია ჰქვია.
ფულის მუზეუმი

საქართველოს ეროვნული ბანკის ფულის მუზეუმი მდებარეობს ქალაქ ყვარელში, ტურიზმის საინფორმაციო ცენტრის შენობაში, რუსთაველის ქ. 10-ში.

მუზეუმი დაარსდა 2001 წელს, იგი 1981-1989 წლებში მოქმედი „ბანკის მუზეუმის“ ბაზაზე აღმოცენდა და საქართველოს ისტორიასა და თანამედროვე მსოფლიოში ფულის, როგორც სახელმწიფოებრიობის აუცილებელი ატრიბუტიკისა და მისი განვითარების დონის წარმოჩენას, საქართველოში ნუმიზმატური და ბონისტური მოძრაობის პროპაგანდასა და ამ სფეროში კავშირების განმტკიცებას ემსახურება.

ეროვნულ ბანკთან არსებული ფულის მუზეუმი საქართველოში ერთადერთია, რომელიც მთლიანად მხოლოდ ფულს ეძღვნება და, თანაც, ფულს არა მხოლოდ ისტორიულ ჭრილში. მუზეუმის გამოფენაზე თვალსაჩინოდ არის წარმოდგენილი საქართველოში ფულის მიმოქცევის მრავალსაუკუნოვანი ისტორია ძველი წელთაღრიცხვის საუკუნიდან დღემდე და აქვეა წარმოდგენილი თანამედროვე მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნის ვალუტა.
ფოსფორის ციკლი

მინერალებისა და ცხოველთა ძვლების შედგენილობაში ფოსფორი ძირითადად კალციუმის ფოსფატის სახით შედის. ფოსფატური ქანებიდან ფოსფორს მცენარე მხოლოდ მჟავა ნიადაგებიდან იტვისებს. მჟავას მოქმედებით ნიადაგში არსებული წყალში უხსნადი ფოსფატები წყალში ხსნად დიჰიდროფოსფატებად გარდაიქმნება და მცენარის ფესვებით შეიწოვება. კვებითი ჯაჭვით მცენარეთა ორგანიზმებიდან ორგანული ფოსფორი ცხოველთა ორგანიზმებში გადაადგილდება. მოხმარებისა და ორგანიზმების სიკვდილის შემდეგ ფოსფორი ისევ მთის ქანებსი დაილექება ან გრუნტის წყლით წყალსატევებში ჩაედინება. წყალმცენარეების მიერ შთანთქმული ფოსფორი ისევ კვებით ჯაჭვში ერთვება და ილექება.

:
გივი ჭანუყვაძე

გივი ჭანუყვაძე (დ. 14 იანვარი, 1924, სოფ. ცხემლისხიდი, ახლანდელი ოზურგეთის მუნიციპალიტეტი, — გ. 13 მაისი, 1984, თბილისი) — ქართველი ეკონომისტი, ეკონომიკურ მეცნიერებათა დოქტორი (1966), პროფესორი (1967), საქართველოს სსრ მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1983).

დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი 1950 წელს. იყო სკკპ წევრი 1948 წლიდან და საქართველოს ახალგაზრდა ლენინური კომუნისტური კავშირის („კომსომოლი“) საქალაქო მდივანი 1949–1961 წლებში ძირითადად მოღვაწეობდა თსუ-ში; მონაწილეობდა საქართველო კომუნისტური პარტიის ყრილობებში. მისი ნაშრომები ძირითადად ეხებოდა დასავლური პოლიტეკონომიკის კრიტიკას.
ჭანჭათი

ჭანჭათი — სოფელი საქართველოში, გურიის მხარის ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტში, აკეთის თემში (სოფლები: გაგური, ზემო აკეთი, ქვემო აკეთი, ჭანჭათი). მდებარეობს გურიის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე სუფსის ხეობაში, ზღვის დონიდან 130 მ, ლანჩხუთიდან 16 კმ. სოფელში არის საჯარო სკოლა

ისტორია
ადამიანის ცხოვრების კვალი ქვის ხანიდან დასტურდება. სოფელში დგას ნაეკლესიარი. მთავარანგელოზის ეკლესია ნაგები იყო ხით. 1958 წელს ჭანჭათში აღმოჩნდა ვერცხლის ორი პოლონური მონეტა. მონეტები ადასტურებენ რეჩ პოსპოლიტასთან გურიის სამთავროს ურთიერთობას საუკუნის დასაწყისში. გურიაში პოლონური მონეტების გავრცელების კიდევ ორი შემთხვევაა დაფიქსირებული. 1900 წელს ზედუბანში აღმოჩნდა ორი, ხოლო 1979 წელს მაკვანეთში ოთხი მონეტა. 1920 წელს შეიქმნა ჭანჭათის თემი. საბჭოთა პერიოდიდან ჭანჭათი შევიდა კვლავ აკეთის სასოფლო საბჭოში.

მოსახლეობა
ქვის სვეტი
სოფლიდან დაახლოებით 5 კმ. მოშორებით გორის თავზე აღმოჩენილია ქვის სვეტი (სტელა) რომელსაც აქვს ქვისავე საძირკველი. წინა მხარეს და ირგვლივ აქვს მარტივი ორნამენტები.

ცნობილი ადამიანები
სოფელში დაიბადნენ:
ლავრენტი წულაძე — პედაგოგი
ვლადიმერ გოგუაძე — სამხედრო მოღვაწე
სოლომონ ვადაჭკორია — საქართველოს ეროვნული საბჭოსა და დამფუძნებელი კრების წევრი
ვასილ წულაძე — საქართველოს ეროვნული საბჭოსა და დამფუძნებელი კრების წევრი
აპოლონ წულაძე — მეფუტკრე და ეთნოგრაფი
შოთა ვადაჭკორია ― ისტორიკოსი
ჭანჭახისწვერი

ჭანჭახისწვერი, ჭანჭახი — მწვერვალი საქართველოსა და რუსეთის (ჩრდილოეთი ოსეთი) საზღვარზე, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს რაჭის კავკასიონის მთავარ ქედზე, მდინარე რიონის მარცხენა შენაკადის — ჭანჭახის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 4462 მ. აგებულია პალეოზოური გრანიტოიდებით. კლდოვანი, ციცაბოკალთებიანია. დამახასიათებელია ნივალური ლანდშაფტი. მწვერვალის სამხრეთ კალთაზე განლაგებულია ჭანჭახის მყინვარი.
ჭანჭახის მყინვარი

ჭანჭახის მყინვარი — ხეობის ტიპის მყინვარი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს რაჭის კავკასიონის მთავარ ქედზე, მწვერვალ ჭანჭახისწვერის სამხრეთ კალთაზე. სიგრძე 2,0 კმ, ფართობი 2,0 კმ². მყინვარის ენა ოთხი ნაკადისაგან შედგება და მთავრდება ზღვის დონიდან 3000 მ სიმაღლეზე. ჭანჭახის მყინვარის ფირნის ხაზის სიმაღლე 3450 მ. მყინვარიდან გამოედინება მდინარე რიონის მარცხენა შენაკადი — ჭანჭახი.
ჭანჭახი (მდინარე)

ჭანჭახი — მდინარე საქართველოში, ონის მუნიციპალიტეტში, რიონის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს რაჭის კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ კალთაზე, მყინვარ ჭანჭახზე, ზღვის დონიდან 3025 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 21,6 კმ, აუზის ფართობი 185 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმის, მიწისქვეშა და მყინვარული წყლით. დამახასიათებელია წყალდიდობა აპრილიდან ოქტომბრამდე და წყალმცირობა ნოემბრიდან აპრილამდე. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 7,77 მ³/წმ.
ჭანჭახი (მთა)

ჭანჭახი — მთა საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს არსიანის ქედის ჩრდილოეთ ნაწილში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2506 მ. აგებულია შუაეოცენის ზედა სერიის უხეშმარცვლოვანი ტუფ-ბრექჩიებით, ტუფებითა და ანდეზიტური ლავების განფენებით. მთა და მისი მიდამოები შემოსილია სუბალპური და ალპური მცენარეულობით.
ყვითელი პრესა

ყვითელი პრესა — ტერმინი ჟურნალისტიკაში, რომლითაც აღინიშნება დაბალი საფასურის ბეჭდითი პრესის გამოცემები, რომელთა ძირითადი სპეციალიზაცია არის ჭორების (ხშირ შემთხვევაში გადაუმოწმებელი და მატყუარი), სენსაციებისა და სკანდალების გაშუქება. ამგვარ გმოცემებში ინფორმაცია მხოლოდ გასართობი საშუალებაა.

წყარო
«ყვითელი პრესის ფენომენი». ევგენი საზონოვი, სამეცნიერ-კულტუროლოგიური ჟურნალი , № 7 [109] 23.05.2005
ჭანჭახოვანი

ჭანჭახოვანი — ხეობა თუშეთის ერთ-ერთი ისტორიული თემის, ჩაღმას ტერიტორიაზე. თანამედროვე ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით თავსდება კახეთის მხარის ახმეტის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე და მოიცავს სოფლებს: ხახაბო, ხისო, შტროლთა, ჩიგლაურთა, ჟველურთა, ცოკალთა, ნაციხარი. ლიტერატურაში მოხსენიებულია ასევე, როგორც თუშეთის ცალკე თემი.
ჭანჭიკი

ჭანჭიკი — მანქანათა ნაწილებისა და ნაგებობათა გასართი შეერთებისათვის განკუთვნილი დეტალი. ჭანჭიკი ღეროა, რომელსაც ერთ ბოლოზე აქვს კუთხვილი, მეორე ბოლოზე კი — სხვადასხვა ფორმის ექვსკუთხა ან ოთხკუთხა თავი. ჭანჭიკს ამზადებენ ნახშირბადიანი, მცირედ ლეგირებული ან სპეციალური ფოლადისაგან, თითბირისგან და სხვ.

ყოველდღიურ ქართულ მეტყველებაში ჭანჭიკის აღსანიშნავად გავრცელებულია რუსული ენიდან შემოსული ბარბარიზმი „ვინტი“ (რუს. ; გერმანული სიტყვიდან , „ხრახნი“).
ძიძა

ძიძა — ადამიანი, რომელსაც, ტრადიციულად, მსახურის სტატუსი ჰქონდა დიდ ოჯახში, რომელიც თითქმის მე-20 საუკუნის ბოლომდე ყოველთვის ქალი უნდა ყოფილიყო. დღეს, ამ როლს რამდენიმე მამაკაციც ეჭიდება, მაგრამ იმ ქვეყნებში, სადაც მამრობითი სქესის ძიძების გარკვეული რაოდენობაა, მათ ძიძისგან განსხვავებული სახელებით მოიხსენიებენ, როგორიცაა, მაგალითად, «ბავშვის ზედამხედველი» ან «ბიძა» (კაცი + ძიძა). როგორც არ უნდა იყოს, ძიძის როლი მიეკუთვნება ბავშვის ადრეული განათლების სექტორს.

მე-19 საუკუნის ბოლოს და მე-20 საუკუნის დასაწყისში, დიდ ოჯახში ძიძა თავის საქმეს უძღვებოდა, რომელზეც ერთი მოახლე მაინც იყო მიმაგრებული. ბავშვის აღზრდაში მათი მნიშვნელობის გამო, ისინი მეტი პრივილეგიით სარგებლობენ, ვიდრე ახალბედა მოახლეები. ძიძები წლობით რჩებოდნენ ერთსა და იმავე არისტოკრატების ოჯახში და თაობებს ზრდიდნენ.

დღეს, იმის მიუხედავად, რომ ოჯახების უმეტესობას ბავშვისთვის აყავს ან მოიხმარს პროფესიულ მუშახელს, ძიძებზე, რომლებიც სრული გრაფიკით იმუშავებენ (კლასიკური გაგებით), საშუალოზე ოდნავ ზედა და ზედა ფენის ოჯახებს თუ მიუწვდებათ ხელი. ძიძას შემდეგი სამუშაოების შესრულება ევალება:
ბავშვზე ზრუნვა ოჯახთან წინსწარ მოლაპარაკებულ საათებში
ბავშვების ფიზიკური, სოციალური, ემოციური, შემოქმედებითი და ინტელექტუალური განვითარების მხარდაჭერა
ბავშვების საშიშროებისგან დაცვა და მათთვის უსაფრთხო გარემოს უზრუნველყოფა
მადისაღმძვრელი და დაბალანსებული საკვების მომზადება
ბავშვის მშობლებთან კარგი ურთიერთობის შენარჩუნება, და ბავშვის განვითარების და ჩივილების შესახებ მათი ინფორმირება
სისუფთავის შენარჩუნება სახლის იმ ადგილებში, რომელიც უშუალოდ ბავშვებთანაა დაკავშირებული

ძიძა, როგორც წესი, 20-დან 30-წლამდე ქალია. ზოგიერთი უფრო ახალგაზრა. შედარებით ღარიბ ქვეყნებში, ძიძებად თინეიჯერი გოგონებიც მუშაობენ. ძიძებს ძირითადად დაბალი შემოსავლები აქვს. ზოგჯერ დამსაქმებელი ძიძას/ძიძებს ფორმის ტარებას თხოვს. ამ პრაქტიკას უფრო ადრე, მე-20 საუკუნეში მიმართავდნენ, მაგრამ 1990-იანი წლებიდან მოყოლებული, ძიძებს ნებისმირი ტანსაცმლის ტარება შეუძლიათ, რომელშიც ისინი მუშაობის დროს თავს კომფორტულად გრძნობენ.

ძიძისგან განსხვავებით, გუვერნანტი უფრო ბავშვების სწავლა-განათლებას აქცევს ყურადღებას.
ჭანჭური

ჭანჭური — საქართველოში ფართოდ გავრცელებული ხილის ადგილობრივი ჯიში. ჭანჭური საშუალი სიმაღლის ხეა. აქვს ძლიერგანტოტვილი, პირამიდული ვარჯი, მოწითალო ან მოყვითალო ფერის, გამოკვეთილყელიანი, მოგრძო ნაყოფი; ნაყოფის კანი თხელი და მკვრივია, რბილობი — მოყვითალო, წვნიანი, სპეციფიკური არომატი აქვს. დამწიფებას იწყებს აგვისტოს დასაწყისში. იყენებენ ნედლად ხილის სახით, ჩირად და ხილფაფად. ხე მსხმოიარობაში შედის მე-5—მე-6 წელს, მაღალმოსავლიანია.
ჭანჭყატისებრნი

ჭანჭყატისებრნი — ორლებნიან მცენარეთა ოჯახი. ფოთოლმცვივანი ან მარადმწვანე ხეები, ბუჩქები და ლიანებია. ყვავილები ორსქესიანი ან ერთსქესიანია; შეკრებილია მტევნისებრ ყვავილედებად. ნაყოფი კოლოფი, კენკრა ან კურკიანაა.

აერთიანებს 75-მდე გვარსა და 1150-მდე სახეობას. საქართველოში გავრცელებულია მხოლოდ ერთი გვარი — ჭანჭყატი.
ჭაობი

ჭაობი — დედამიწის ზედაპირის განსაკუთრებული ტიპი, რომლისთვისაც დამახასიათებელია უტორფო ან ტორფიანი, მუდმივად ტენიანი გრუნტი და სპეციფიკური მცენარეულობა, რომელშიც გაბატონებულია ჰელოფიტები. ჭაობი, მარში, ჭანჭრობი, ტბისა და მდინარის დატბორილი ნაპირები, ესტუარი – ყველა დაჭაობებული ტერიტორიაა. ისინი მრავალ ჰაბიტატს ქმნიან მცენარეებისა და ცხოველებისთვის, რომლებიც ღრმა წყლებში და მშრალ ხმელეთზე ვერ ცხოვრობენ. ფრინველებისთვის იდეალური ადგილია: ბინადრობს უამრავი თევზი, მცენარეები და მწერი, რაც მათ საკვებ ბაზას შეადგენს; ყველგან ხარობს ლელქაში და ჭილი ბუდის გასაკეთებლად. მდინარეები გამუდმებით ლექავს მოტანულ ნაშალ მასალას, ტალახში მცენარეულობა იზრდება, ამიტომ დაჭაობებული ადგილები დროთა განმავლობაში ნელ-ნელა იერ-სახეს იცვლის. ბევრ მათგანს საფრთხე ემუქრება, რადგან ჯერ ამოაშრობენ, შემდეგ კი ფერმერული და სატყეო მეურნეობისათვის ან სამშენებლო უბნებად იყენებენ. ზოგი ჭაობი პარაზიტი მწერების, მაგალითად ქინქლების, შესამცირებლად დააშრეს.