iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ღვთისმშობლის 11)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ღვთისმშობლის ქუჩაზე (№ 11). თარიღდება - საუკუნეების მიჯნით.

აგურის ერთსართულიანი, ნახევარსარდაფიანი სახლი ქუჩაზე განივი ფასადით გამოდის. ფასადზე სწორკუთხა ფანჯრები და სადარბაზოს ხის კვეთილი, ლითონისცხაურიანი კარია განთავსებული. ღიობების თავზე დეკორატიული, ცრუ, სოლისებრი ქვებია, აგურით გამოყვანილი. მათ ზემოთ დეკორატიული კბილანისებრი ფრიზი მიუყვება. გადახურვა კრამიტისაა. ოთახები ვიწრო შემოსასვლელის გარდიგარდმო, ორ რიგადაა განლაგებული, ინტერიერში ავთენტურობა შენახულია: ძველი დარაბები, კედლის ღუმლები, შელამფული ჭერი და სხვ. ეზოს მხარეს ჭვირულმოაჯირიანი, დაბალი ტერასა-აივანია (განახლებულია ძველი ნახატის მიხედვით). აფრების დეკორი აღარ არსებობს. შენობა დახურულია კრამიტით, სახურავი ოთხკალთაა.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ახოსპირელის 2)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ბეგლარ ახოსპირელის ქუჩაზე (№ 2). აგებულია საუკუნის ბოლოს.

სახლი დიდი ზომისაა. იგი მოხდენილადაა მორგებული საკმაოდ რთულ რელიეფს ახოსპირელის ქუჩის აღმართსა და მის გაგრძელებაზე, კიბე-ქუჩას. ახოსპირელის ქუჩის მხრიდან, სახლი ორსართულიანია. ეს ფასადი მხატვრულად საინტერესოდაა გადაწყვეტილი. კედლის ქვედა ნაწილი ნაგებია რიყის ქვისა და აგურის ჰორიზონტალური რიგების მონაცვლებით. ფასადს, ცენტრში და კიდეებზე. ორივე სართულის სიმაღლეზე, პილასტრისებრი, ვიწრო, შვერილი აუყვება. მსგავსი შვერილია გამოყვანილი სართულშუა გადახურვის დონეზეც ისე, რომ კედლის სიბრტყე ოთხ თანაბარ ნაწილადაა გაყოფილი. თითოეულ ნაწილში სარკმლის თითო ღიობია. პირველი სართულის სარკმლები სადაა. მეორე სართულის სარკმლები კი აგურით გამოყვანილ, რელიეფურ საპირეშია ჩასმული. ფასადი ფრონტონითაა დაგვირგვინებული. სახლის ამავე მხარეს, ეზოსკენ არსებული, ხის აივნების გვერდითა ფრთები გამოდის. ეზოს მხრიდან სახლი სამსართულიანია. მისი პირველი სართული დიდი, შეისრული თაღებითაა გახსნილი. მეორე და მესამე სართულების მთელ სიგრძეზე ხუს, რიკულებიანი აივნებია მოწყობილი. აივნები, ისევე როგორც აივანზე ასასვლელი კიბე, ახალია. მეორე სართულის აივანი აგურის, სწორკუთხა ფორმის ბურჯებს ეყრდნობა. აივნებზე ბრტყელი თაღით გადახურული კარ-სარკმლების ღიობები გამოდის. უკანა ფასადი ერთიან კედელს წარმოადგენს და ახოსპირელის ქუჩაზე გადის. შენობა, პირდაპირ მდგომ სახლებთან ერთად, ერთიან, ხუროთმოძღვრულ კომპლექს ქმნის. სახლი კრამიტითაა გადახურული. ნასყიდობის ქაღალდის თანახმად, მიწის ნაკვეთი, რომელზეც სახლი დგას 1800 წელს შეუძენია ვინმე მელქო თარხანოვს. თავიდან სახლი ერთსართულიანი იყო. მეორე სართული მოგვიანებითაა დაშენებული. დროთა განმავლობაში, შენობაში სხვადასხვა დაწესებულებები იყო განთავსებული, რის გამოც მან მნიშვნელოვანი გადაკეთებები განიცადა.
მაყაშვილების ციხე

მაყაშვილების ციხე — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ იყალთოში, ვაკეზე. თარიღდება საუკუნით.

ციხეს გეგმით სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებით ოდნავ წაგრძელებული ოთხკუთხედის მოხაზულობა აქვს (მიახლოებით ზომები: სამხრეთ-ჩრდილოეთის ღერძზე - 45 მ, აღმოსავლეთ-დასავლეთის ღერძზე - 37 მ). ნაგებია რიყის ქვით კირის ხსნარზე. ციხის ოთხივე კუთხეში მდგარა ცილინდრული კოშკი, რომლებიც მთელი კორპუსით გალავნის ფარგლებს გარეთ იყო გასული. კოშკებიდან მხოლოდ სამია შემორჩენილი. ერთი მათგანი ციხის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეშია, ხლო ორი- სამხრეთ-აღმოსავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეებში. მეოთხე, ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში მდგარი კოშკიდან კვალიც არ დარჩენილა. ჩრდილო აღმოსავლეთ კოშკი კი ორი სართულის სიმაღლეზეა შემორჩენილი, სამხრეთ კუთხეებში მდგარი კოშკებიდან კი მხოლოდ მცირე ნაწილები. გალავნის კედლებიდან აღმოსავლეთისა, თითქმის მთელ სიგრძეზე დგას. დასავლეთის კედლიდან მხოლოდ სამხრეთის ნახევარია შემორჩენილი. დანარჩენი ორი კი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. ციხის ჩრდილო-აღმოსავლეთი კოშკი ამჟამად სოფლის ერთ-ერთ მოსახლეს საცხოვრებლად აქვს გამოყენებული. პირველ სართულზე შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარის პირდაპირ ნახევარწრიული, თაღოვანი ბუხარია. კედელში ოთხი კვადრატული ნიშა და ერთი სათოფურია მოწყობილი. შესასვლელის აღმოსავლეთს მცირე, სწორკუთხა ხვრელია რომელიც ღრმად შედის კედელში. კოშკის მეორე სართულის კედელი, პირველი სართულის კედელთან შედარებით დაახლოებით 50 სმ-ით უფრო თხელია რის გამოც მათ საზღვარზე სართულის მთელ პერიმეტრზე, საფეხურია შექმნილი. საფეხურს სართულს შუა გადახურვის, ხის კოჭები ეყრდნობოდა. შესასვლელი ამ სართულსაც ციხის ეზოდან- სამხრეთიდან აქვს. ბუხარი ამ სართულზეცაა-პირველი სართულის ბუხრის ასწვრივ. იგი გეგმით ნახევარწრიულია, თაღოვანი. სართულზე სხვადასხვა დონეზე ცალმაგი და შეწყვილებული სათოფურებია განლაგებული.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ღვთისმშობლის 18)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ღვთისმშობლის ქუჩაზე (№ 18). თარიღდება საუკუნის პირველი ნახევრით.

სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია კვადრატული აგურით. აქვს სარდაფი. შენობა ეზოს სიღრმეშია წაგრძელებული და ქუჩაზე განივი ფასადით გამოდის. სახლს, ეზოს მხარეს, მთელ სიგრძეზე, გასდევს ხის, სვეტებიანი, გადახურული აივანი — აჟურული მოაჯირით და თაღებით, რომლებიც რთული ნახატების სახეებს შეიცავს. სახლის ქუჩის მხარეს მოქცეული ფასადი ასიმეტრიული მოხაზულობისაა. ფასადის ძირითადი, მარცხენა ნაწილი, სამკუთხა ფრონტონითაა დასრულებული, მარჯვნივ, შედარებით ვიწრო ნაწილი კი — აივნის დამრეცი სახურავით, რომელიც ფრონტონის შესაბამისი გვერდის გაგრძელებაზეა. ოღონდ, მასთან შედარებით, ოდნავ უფრო ნაკლებადაა დახრილი. კედლის ამ ნაწილში ხის ორფრთიანი, კვეთილობით დამუშავებული, სადარბაზო  კარია. კარის თავზე შემორჩენილია მარკიზის კვალი.

ფასადის ფრონტონიან ნაწილში, მშვილდისებრი თაღით გადახურული, ორი სარკმელი გამოდის, რომელთა შორის იგივე ზომის ცრუ სარკმელია მოწყობილი. სამივე სარკმლის ქვემოთ იგივე სიგანის, ორი საფეხურით შეღრმავებული, სწორკუთხა არეა. განაპირა სარკმლებში სწორკუთხა, ლითონისგისოსიანი ალათაა ჩასმული. ცრუ სარკმლის მიღმა, ოთახში, ბუხრის კვალი იკითხება.

ფრონტონის ზედაპირი აგურის ფიგურული წყობითაა გამოყვანილი. იგი ფასადის დანარჩენი ნაწილისგან ორსართულიანი ლავგარდნით არის გამოყოფილი. ლავგარდნის ორივე საფეხური აგურის თითო რიგისგან შედგება. ზედაში აგურები ჩვეულებრივადაა დაწყობილი, ქვედაში კი — კუთხითაა შვერილი. ანალოგიური ლავგარდნითაა დასრულებული ფრონტონის ფერდებიც. შენობა გადახურულია კრამიტის ორფერდა სახურავით. ეზოს გარს ევლება რიყის ქვითა და აგურის შერეული წყობით ნაგები ზღუდე.
ჭიკაანთ ღვთისმშობლის ეკლესია

ჭიკაანთ ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კონდოლის სამხრეთ-აღმოსავლეთ განაპირას, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია მოზრდილი ზომის რიყის ქვით და კირის დუღაბით. წყობა ქაოსურია. გარედან კედლის ზედაპირი გასწორებულია ბათქაშით, რომელიც ქვებს შორის არეებს ავსებს და საპირე ქვების ზედაპირის ნაწილსაც ფარავს. შეგნით კედლები შებათქაშებულია.

ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: მთლიანად ჩამოშლილია დარბაზის კამარა. სამხრეთ კედლიდან მხოლო აღმოსავლეთ ნაწილია შემორჩენილი. თითქმის მთლიანად მონგრეულია ორივე ფრონტონი და ჩრდილოეთ კედლის საპირე წყობის ნაწილი. აღმოსავლეთ კედელს მთლიან სიმაღლეზე დაყვება ბზარი. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. იგი გარედან შეისრულთაღოვანია. თაღი აგურითაა გამოყვანილი და კედლის სიბრტყის მიმართ საფეხურითაა შეღრმავებული. შესასვლელი შიგნიდან სწორკუთხაა.
იყალთოს სამაროვნები

იყალთოს სამაროვნები — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოში, სანიორის მთის კალთებზე. 1933 წელს შეისწავლა გ. გოზალიშვილმა. ერთი სამაროვანი თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-ადრინდელი რკინის ხანით. მეორე — გვიანდელი შუა საუკუნეებისაა. ორმოსამარხებში მიცვალებულები ესვენა კიდურებმოხრილი, მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე. არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ფონდებში.
იყალთოს მიქაელ მთავარანგელოზის ეკლესია

იყალთოს მიქაელ მთავარანგელოზის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს თავში, სამონასტრო კომპლექსისკენ მიმავალი გზის მარჯვენა მხარეს. ჩუმათხევის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (5,0 3,7 მ). ნაგებია მოზრდილი ზომის რიყის ქვით. კედლები შიგნიდან შელესილი და შეთეთრებულია. ერთდერთი შესასვლელი დასავლეთის კედლის შუაშია. კარი თარაზულადაა გადახურული. გარედან, შესასვლელის ზედა ნაწილი, მოქცეულია საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეში. აფსიდი ნახევარწრიული მოხაზულობისაა. გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით. აფსიდის ცენტრში სწორკუთხა სარკმელი, გვერდებში კი - თითო, სწორკუთხა ნიშა. სარკმლის ქვემოთ, დგას კედელზე მიყრდნობილი, ოთხკუთხა ტრაპეზი.

დარბაზი გეგმით თითქმის კვადრატულია (2,3 2,2 მ) განათებულია ორი მცირე, ბრტყლად გადახურული სარკმლით, სარკმელები სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების აღმოსავლეთ კიდეში არის გაჭრილი ისე, რომ ორივე სარკმლის აღმოსავლეთ წირთხლი, აფსიდის შესაბამისს მხართან, ერთ სიბრტყეშია. დარბაზის კედლები სადაა - უპილასტრო, შიგნით ეკლესია გადახურილია ცილინდრული კამარით. გარედან, ეკლესიის კედლების ზედაპირი მოყვითალო ფერის ბათქაშითაა გასწორებული, რომელიც ქვებს შორის არსებულ არეებს ავსებს და საპირე ქვების დიდ ნაწილს ფარავს. მოგვიანებით, კედლები შეუთეთრებიათ. ფასადები დასრულებულია კვადრატული აგურის ოთხსაფეხხურიანი ლავგარდნით, რომელიც ხერხულა და ჩვეულებირვი წყობის მონაცვლეობითაა გამოყვანილი. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით.
სათვალისწყლის სამაროვანი

სათვალისწყლის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ გულგულიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სამიოდე კილომეტრზე, სათვალისწყლად წოდებულ ადგილში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის მეორე საფეხურით. რამდენიმე სამარხი კი ძველი წელთაღრიცხვის ათასწლეულის დასასრულით. აღმოჩნდა თელავისა და მაწანწრის ხევებისათვის კოლექტორული არხის კალაპოტის გაჭრის დროს 3-3,5 მეტრ სიღრმეზე. დაზიანებულია რამდენიმე ორმოსამარხი.

1968-1969 წლებში სამაროვანზე გათხრები ჩაატარა ივანე ჯავახაშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). გაითხარა 20 სამარხი. სამარხები ინდივიდუალურია და ინჰუმაციური. ყველა სამარხი რიყის ქვის კედლებიანი ოთხკუთხა ორმოა ( ზომები მერყეობს - 1,81,4 მეტრი, 21,3 მეტრი, 1,50,9 მეტრი). დამხრობილია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. სავარაუდოდ გადახურული იყო ხის ძელებით. მიცვალებულები იწვნენ მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, ძლიერ მოხრილი კიდურებით, თავით ჩრდილო-დასავლეთისაკენ. ერთ შემთხვევაში (ორმოს აღმოსავლეთ ნაწილში) მიცვალებული დაკრძალული იყო მჯდომარე მდგომარეობაში. მიცვალებულებს თავთან, წინ და ქვედა კიდურებთან შემოწყობილი ჰქონდათ თიხის ჭურჭელი: თითქმის ყველა სამარხში აღმოჩნდა საქონლის თავ-ფეხის ძვლები. ზოგში კი მთელი ძროხის ძვლები. სამარხეული ჭურჭელი (ხელჩაფა, ქოცო, შვერილყურებიანი დერგი, ორყურა დერგი, სადღვებელი, კოჭობი, ქოთანი, ქვაბქოთანა, სადუღარი, კათხა, სასმისი, ქილა, ჯამი, ცილინდრულქუსლიანი ჯამი, ლანგარი, ფიალა, ბადია, სურა) ქვიშანარევი თიხისაა, დამზადებულია სამეთუნეო მორგვზე. გამომწვარია თხელფენოვნად, რუხად ან ნაცრისფრად. შავზედაპირიანია, ზოგჯერ ნაპრიალები ჭურჭლის მთელი ზედაპირი, უმეტესწილად ორნამენტირებულია კონცენტრული, ამოღარული ხაზებით; მხარსა და ძირის კიდეს გარშემოუყვება მოკლე, ირიბი ნაჭდევები; ორ კონცენტრულ ხაზს შორის მოქცეულია ტალღური, ამოღრული ხაზი, სარტყელიანი, რელიეფური წნული. გეომეტრიული ორნამენტებიდან გვხვდება ამოკაწრული სამკუთხედები, რომელთა შიდა ფართი შევსებულია წერტილოვანი, ნაჭდევი ორნამენტით და სხვა. სამაროვანზე დადასტურდა ბრინჯაოს სამკაულები: ზამბარისებრი ხვია, ბოლოებგახსნილი სასაფეთქლე რგოლი, ოვალურად მორკალული, ბოლოებგახსნილივე საყურე, გრეხილღეროიანი, ბოლოებმოკაუჭებული გვერგვი, სფერული ან მსხლისებრი ზარაკი, დისკოსებრი, სამკუთხედებად დაფანჯრული და ჩიტისებრი, ასევე სამკუთხედებად დაფანჯრული, კოვზისებრი საკიდები, ბიკონუსური, შუაში გახვრეტილი მძივი, რომელსაც გვერდებზე ერთიმეორის საპირისპიროდ, მირჩილული აქვს ორი შვერილი, ორვოლუტიანი რგოლი: სქელი, ბოლოებგახსნილი მავთულის სამაჯური; ბოლოებგახსნილივე მავთულის ბეჭედი; კონუსური ღილები და ნახევარსფერული ღილაკები; საკინძი - ცხვირის, თავის სკულპტურული გამოსახულებით და სხვა. სამარხებში დადასტურებულია კახური ტიპის ბრინჯაოს შედგენილტარიანი სატევარი, მასრაშეკრული შუბისპირით, მასრაზე წყვილი რელიეფური სალტით.

სამაროვანზე აღმოჩენილია სამახსოვრო სამარხები, კენოტაფები. სამრხის ცენტრალურ ნაწილში აწყობდნენ მსხვილფეხა ან წვრილფეხა საქონლის თავ-ფეხს, მის გარშემო კი თიხის ჭურჭელს. სამარხეულ ინვენტარში, რაოდენობრივად, დიდი სხვაობაა, რაც თანადროულ საზოგადოებაში არსებულ ქონებრივ დიფერენციაზე მიგვითითებს.

არქეოლოგიური მასალა ინახება თელავის ისტორიულ მუზეუმში.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ახოსპირელის 3)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბეგლარ ახოსპირელის ქუჩაზე (№ 3). აგებულია საუკუნის ნახევარში ვინმე ილო ექიმის მიერ.

სახლი სარდაფისა და ბელეტაჟისაგან შედგება (18,59,2 მ). ნაგებია აგურით. ბელეტაჟით მთავარ, აღმოსავლეთ ფასადს, მთელ სიგრძეზე გასდევს გადახურული ხის აივანი, აჟურულად დამუშავებული მოაჯირითა და ფრიზით. აივნის გვერდითი ნაწილები ამჟამად შემინულია. შენობის გვერდითი ნაწილები ამჟამად შემინულია. შენობის გვერდითი ფასადი, აგურის წყობის ჩაღრმავებით, დაყოფილია ორ სწორკუთხა არედ, რომელთა ცენტრში სადა საპირეში ჩასმული, თითო თაღოვანი სარკმელია.მთავარ ფასადზე გამომავალი ყველა კარი და სარკმელი თაღოვანია. აივანზე ასასვლელად, გარედან, ხის კიბეა მიდგმული. შენობაში არის ბუხარი. სახლი გადახურულია კრამიტით დაბურული, ორკალთა სახურავით. სახურავზე გამართულია სამერცხლე.
იყალთოს სამაროვანი

იყალთოს სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით განაპირას, თაღლაურად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება ძვ. წ. - საუკუნეებით. აღმოჩნდა 1964 წელს, სოფლის მაცხოვრებლის ბაჩიაშვილის ეზოში ჩატარებული მიწის სამუშაოების დროს.

დაზიანებული ორმოსამარხი გათხარეს თელავის სახელმწიფო ინსტიტუტის მუზეუმის თანამშრომლებმა. 1977 წელს ამავე ეზოში აღმოჩნდა კიდევ ერთი ორმოსამარხი, რომელიც შეისწავლა აკც-ის კაე-მ (ხელმძღვანელი კ.ფიცხელაური). ორმოსამარხები (2 1,6 მეტრი 1,8 1,3 მეტრი) ოთხკუთხაა, დამხრობილია სიგრძივ, ჩრდილო-დასავლეთიდ სამხრეთისკენ. პირველ სამარხში მიცვალებული ესვენა მარჯვენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილოეთისეკნ. მეორე (გაითხარა 1977 წელი) სამარხში მიცვალებულის ძვლები მიმობნეული იყო. ამდენად, დაკრძალვის პოზა ვერ დადგინდა. სამარხის ჩრდილოეთ კედელთან აღმოჩნდა თავის ქალა, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში- ბარძაყის ძვლები. ისინი თიხის ჭურჭელს ედოზემოდან(შესაძლებელია სარეცლის არსებობა). სამარხეული ჭურჭელი (დერგი, სადღვებელი, ქილა, ქვაბქოთანა, ქოთანი, ბადია, სურა, სასმისი) დამზადებულია ქვიშა ნარევი თიხისგან. გამომწვარია ნაცრისფრად, მოშავოდ ან შავად. არათანაბარი გამოწვის გამო, ზედაპირზე შეიმჩნევა მუქი ფერის ლაქები. ჭურჭელი დამზადებულია სამეთუნეო მორგვზე. ინვენტარი ორნამენტირებულია. კონცრენტული, ამოღარული ხაზებით, მხარზე და ძირის კიდეზე ირიბი ნაჭდევებით, ორ, კონცენტრულ ხაზს შორის მოქცეული, კლაკნილი ხაზით, ამოკაწრული სამკუთხედებით, რომელთა შორის დარჩენილი არე შევსებულია ნაჭდევებით. სამარხში გამოივლინდა ბრინჯაოს შედგენილტარიანი სატევარი და მავთულის ზამბარისებრი ხვია, შუბისპირი, მასრაზე რელიეფური ორი სალტით და ბრინჯაოსავე მავთულის ბოლოებ გახსნილი ორი ბეჭედი.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 1)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 1). აგებულია საუკუნის ბოლოს. ამჟამად შენობაში ფუნქციონირებს სასტუმრო „ძველი თელავი“.

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით. უკანასკნელ პერიოდში ნაგებობამ მნიშვნელოვნად დაკარგა ავთენტური ფასადი, რომელიც თელავის ისტორიული მუზეუმის ფოტოფონდში დაცულ საუკუნის დასაწყისის ერთ-ერთ ფოტოსურათზეა შემონახული.

პირველი სართული გახსნილია ფართო ღიობებით, რომლებშიც სავაჭრო რიგები იყო განთავსებული. მეორე სართული მაღალი, სწორკუთხა სარკმლებით არის დანაწევრებული. სარკმლები სწორკუთხა საპირეებშია ჩასმული, რომელიც კაზმული პილასტრებით არის მოსაზღვრული. შენობის ფრიზი და ლავგარდანი დეკორატიული ნაძერწობითაა შემკული. ორნამენტული მოტივები სადაა, თანაბარზომად გადანაწილებული. ნაგებობის ცენტრის ღიობები ლითონის შეკიდულ აივანზე გამოდის, რომლის კონსოლებიც ჭედურია. შემორჩენილია სადარბაზო, ძველი ხის კიბე, ხის სადა აივანი და ძველი ალაყაფის კარი.

სახლს დიდი ზომის, კამაროვანი სარდაფი აქვს. სახლი „გვიანი კლასიციზმის“ სტილის საინტერესო ნიმუშია.

2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი, არქიტექტორი ვაჟა ორბელაძე).
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 121)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 121). თარიღდება საუკუნის შუა ხანებით. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია ძველი აგურით. მოგვიანებით შელესილია ცემენტით.

შენობა ჭავჭვაძის ქუჩის მხარეს განივი ფასადით გამოდის. პირველი სართული სავაჭრო დანიშნულებისაა. მეორე სართულზე ორი მარალი, სამყურა თაღით გადახურული სარკმელია. ორივეში სწორკუთხა ალათებია ჩასმული. ფასადი დასრულებულია სამკუთხა ფროტონით, ცალ მხარეს სახლს ალაყაფის კარი და მის თავზე შემინული შუშაბანდი აქვს.
ბატონის ციხის სადროშე

ბატონის ციხის სადროშე — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს თელავის ცენტრალურ ნაწილში „ბატონის ციხის“ კომპლექსის სამხრეთ-დასავლეთით, ასიოდე მეტრის მანძილზე. სავარაუდოდ თარიღდება საუკუნით. 1980 წლიდან იგი, ამ ადგილას აგებული, თელავის დრამატული თეატრის შენობის ინტერიერში იყო მოქცეული. ესაა გეგმით სწორკუთხა შემაღლებული პროპორციების მქონე ნაგებობა, რომლის სიმაღლეშიც ორ თანაბარ, ერთმანეთისგან ქრონოლოგიურად განსხვავებულ ნაწილად იყოფა. ორივე ნაწილი ერთგვარი საშენი მასალითაა ნაგები და ერთმანეთთან ისეა შეხამებული, რომ მათ შორის საზღვარი თითქმის შეუმჩნეველია, ნაგებობის ქვედა ნახევარი ეკლესია-სამლოცველოა. ზედა კი საბრძოლო ელემენტებით აღჭურვილი და თავდაცვითი სადგომია. ძველი ნაშენი სწორ რიგებადა ჩაწყობილი, წვრილი რიყის ქვით. კარ-სარკმლების გამოსაყვანად კონსტრუქციულ ელემენტებში, კუთხეებსა და ალაგ-ალაგ კედლებში გამოყენებულია კვადრატული აგური.
რიგის მეორე საყდარი

რიგის მეორე საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კისისხევის სამხრეთით 1,5 კილომეტრზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია დასავლეთიდან ეკვრის რამდენიმე ვიწრო და გაცილებით დაბალი მინაშენი. ორივე ნაგებობა რიყის ქვითაა ნაშენი ეკლსიის გარეთა კუთხეები გამოყვანილია შირამის, კარგად გათვლილ კვადრებით, მოგვიანებით აღდგენილი ნაწილები აგურისაა.

ეკლესიას ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდან, მინაშენიდან აქვს. კარი თაღოვანია, აღმოსავლეთით ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც დარბაზისგან მოგვიანებით აგებული აგურის კინკელითაა გამიჯნული. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია ვიწრო, შეისრულთაღოვანი სარკმელი. სარკმლის ქვემოთ დგას აგურით ნაწყობი ტრაპეზი, რითიც კანკელის თანადროული ჩანს. აფსიდის გვერდებში მოწყობილია მცირე ზომის ნიშები. ჩრდილოეთით ორი ერთიმეორის ზემოთ, ხოლო სამხრეთით ერთი. ჩრდილოეთით და სამხრეთით მდებარე ნიშა სამკუთხა თაღითაა დასრულებული, ჩრდილოეთით ზედა ნიშა კი კვადატულია. აფსიდი გადახურულია უსწორმასწორო ფორმის კონქით. არაწესიერი ფორმისა კონქის თაღიც. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, ეკლესიას კიდევ ორი შეისრულთაღოვანი სარკმელი აშუქებს, რომელთა შორის ერთი ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია, ხოლო მეორე დასავლეთ კედლის შუაშია. დარბაზის სამხრეთთ და ჩრდილოეთ კედლების შუაში გამოყოფილია თითო, მარტივი პილასტრი, რაზეც კამარის შეისრული საბჯენი თაღია გადაყვანილი. მსგავსი ფორმისაა კამარაც.

მინაშენი გეგმით თითქმის კვადრატულია და ეკლესიაზე განიერი თააღითაა მიყრდნობილი. შესასვლელი მასაც დასავლეთიდან აქვს. განათებულია სამი, მცირე ზომის, ოთკუთხა სარკმლით, რომელთა შორის თითო-თითო სამხრეთით და ჩრდილოეთით კედლების დასავლეთ ნაწილშია ერთმანეთის მოპირდაპირედ, ხოლო ერთი
დასავლეთით, შესასვლელის თავზე, შიგნით მინაშენი გადახურულია ოდნავ შეისრულია კამარით.

ორივე ნაგებობის ფასადები სადაა, მოკლებულია ყოველგვარ მორთულობას, ეკლსიის დასავლეთით შესასვლელის თავზე მცირე შეღმავებაა, ხოლო გრძივ კედლები, მიწიდან დაახლოებით 2 მეტრი სიმაღლით ზემოთ 10-12 სანტიმეტრით თხელდება, რაც კედლების მთელ სიგრძეზე მცირე საფეხურს წარმოქმნის. ეკლესიას ლავგარდანი ჩამოშლილი აქვს, მინაშენის კედლები კი თაროსებრი ლავგარდნითაა დასრულებული.
იყალთოს ნაციხარი

იყალთოს ნაციხარი — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს სოფელ იყალთოს სამხრეთით, 0,5 კმ-ზე. ბორცვზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. ნაგები იყო რიყის ქვით, ქვიშაქვით და კირის ხსნარით. დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთის კედელი (სიმაღლე დაახლოებით 2,5 მ), რომლის შუაში კარია გაჭრილი. კედელში სათოფურებია მოწყობილი. ციხის დასავლეთ ნაწილში მიწაში სანახევროდ ჩაფლული სათავსია, რომელსაც ჩრდილოეთიდან კარი ჰქონდა გაჭრილი.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ახოსპირელის 5)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ბეგლარ ახოსპირელის ქუჩაზე (№ 5). თარიღდება საუკუნის დასაწყისით. გადმოცემით იგი აუგია ვინმე კუპატაძეს.

სახლი ნახევარსარდაფისა და ბელეტაჟისგან შედგება. ნაგებია კვადრატული აგურით. ამჟამად მნიშვნელოვნადაა სახეშეცვლილი მთლიანადაა შემინული აივანი. ძველი აივნიდან შემორჩენილია ხის სვეტების თავები და მოხარატებული მოაჯირის ფრაგმენტები.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 127)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 127). თარიღდება საუკუნის შუა წლებით.

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია ქართ. აგურით. ქუჩის მხრიდან ფასადი შელესილია ცემენტით. პირველ სართულზე , სავაჭრო რიგისათვის დამახასიათებლ, ორ თაღოვან არეში მოქცეულია სწორკუთხა ღიობები. მეორე სართულზე, ტიმპანიანი ორი კარი და ოთხი სარკმელია. ნახევარწრიული სათაურით, სათაურები ვიწროა და ერთმანეთს ბოლოებით ებმის მეორე სართულს, მთელ სიგრძეზე ხის, შეკიდული აივანი გასდევდა. შენობის გვერდითი ფასადები რიყის ქვისა და გაურის შერეული წყობითაა ნაგები. სახლის მეორე სართულს, ეზოს მხარეს, ხის სვეტებიანი, ჭვირული აივანი გასდევს, რომელიც ამჟამად შემინულია, პირველი სართულის წინ არსებული აივანი კი- ამოშენებულია. შენობა გადახურულია ოთხკალთა, კრამიტით დაბურული სახურავით.
მაყაშვილების პირველი ციხე-დარბაზი

მაყაშვილების პირველი სასახლე — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ რუისპირის სამხრეთით, 0,5 კილომეტრზე, მდინარე თურდოს მარცხენა ნაპირას. ნასოფლარ არტოზანის ტერიტორიაზე, თარიღდება საუკუნეების შუა ხხანებით.

ეკუთვნოდა ადგილობრივ ფეოდალებს — მაყაშვილებს. ციხის გეგმა თითქმის კვადრატულია, რომლის ოთხივე კუთხეში ცილინდრული კოშკი დგას. გალავნის აღმოსავლეთ კედელი მდინარეს გასდევს, ამიტომ ოდნავ მოხრილია. ჩრდილოეთ კედლის ცენტრში ჭიშკარია. ჭიშკრის პირდაპირ, სამხრეთ კედლის ცენტრში — მცირე ზომის, სათადარიგო კარი. კოშკები ისეა დაზიანებული და გადაკეთებული, რომ მათი თავდაპირველი სახის აღდგენა მიახლოებით თუ ხერხდება. კოშკებიდან სამი, სავარაუდოდ, ორსართულიანი იყო, ქონგურებიანი ბანის მქონე. ხოლო მეოთხე — სამსართულიანი. შესასვლელები სართულებს ცალ-ცალკე ჰქონია. პირველი სართული ყველგან დამხმარე ჩანს, ხოლო მეორე სართულის კედლებში ცალმაგი და ორმაგი სათოფურები იყო განლაგებული. სართულშუა გადახურვა ხის იყო. ციხის კედლები ორიარუსიანი ჩვეულებისამებრ, ქვედა იარუსი აქაც ყრუა, ზედა კი — საბრძოლო იარუსები სისქეთა სხვაობა, მცირე საფეხურს ქმნის, რომელზეც დაყრდნობილი იქნებოდა მებრძოლთა სასიარულო ხის ბილიკი. ზედა იარუსის კედლებში, მონაცვლეობით. ცალმაგი და ორმაგი სათოფურებია განლაგებული. ციხის შიგნით, სამხრეთ კედლის გასწვრივ. მდგარა ორსართულიანი სასახლე. გალავნის ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნახევარი და აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნახევარი მეორეხარისხოვან ნაგებობებს ჰქონია მოკავებული. ჭიშკრის სიახლოვეს დგას კარის ეკლესია. შენობა დარბაზულია, გეგმით სწორკუთხა შესასვლელი ორია — სამხრეთით და დასავლეთით. ორივე შეისრულთაღიანი და შიგნიდან სწორკუთხა შეღრმავებაშია ჩასმული. აღმოსავლეთით ეკლესის იატაკის მიმართ საფეხურით შემაღლებული, ნახევარვარწრიული აფსიდია. აფსიდის ცენტრში შეისრული სარკმელია გაჭრილი, რომლის ორივე მხარეს თითო, თაღოვანი ნიშაა. თითო, შეისრულოვანი სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. აფსიდი გადახურულია კონქით. დარბაზი — ცილინდრული კამარით. კამარის შუა ნაწილში შეკიდულ პილასტრებზე დაყრდნობილი, საბჯენი თაღია. ეკლესიის იატაკი კვადრატული აგურისაა. შენობის ფასადებიდან მხოლოდ აღმოსავლეთ და დასავლეთისაა მორთული.

აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ და გვერდებზე მოთავსებულია წყობაში შეღრმავებული, თითო რომბი. დასავლეთ ფასადის მორთულობა აგურის რელიეფური არშიით გამოყვანილი სამი, ერთმანეთთან დაკავშირებული, სხვადასხვა საგანის ელემენტისგან შედგება, რომლებიც კედლის ღერზე ერთიმეორეს თავზეა განლაგებული და ფრონტონის არეში გამოსახული, რელიეფური ჯვრის საფეხუროვან საფუძველს ქმნის. მათ შორის ქვედაში, შესასვლელის ზედა ნახევარია მოქცეული, ზედაში კი — სარკმელი. ეკლესიის კედლები დასრულებული აგურის ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომელიც ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხით შვერილი აგურებით გამოყვანილი რიგების მონაცვლეობითაა შედგენილი. სახურავი კრამიტისა ყოფილა.