iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ავღანეთ-უზბეკეთის მეგობრობის ხიდი

ავღანეთ-უზბეკეთის მეგობრობის ხიდი — საგზაო-სარკინიგზო ხიდი მდინარე ამუდარიაზე, ცენტრალურ აზიაში, რომელიც აკავშირებს ავღანეთის ქალაქ ჰაირატანს და უზბეკეთის ქალაქ ტერმეზს. ის აშენდა საბჭოთა კავშირის მიერ და გაიხსნა 1982 წელს, როგორც სამხედრო მომარაგების გზა ავღანეთის ომის დროს. დღეს ის გამოიყენება ვაჭრობისა და მოგზაურობისთვის ორ დამოუკიდებელ ქვეყანას შორის.

მიმოხილვა
მეგობრობის ხიდი არის ერთადერთი მუდმივი კავშირი ავღანეთ-უზბეკეთის საზღვარზე, რომელსაც მდინარე ამუდარიას მთელ სიგრძეზე გასდევს. ხიდი მდებარეობს ქალაქ მაზარ-ი-შარიფიდან დაახლოებით 75 კილომეტრით ჩრდილოეთით. უახლოესი სხვა ხიდი მდინარე ამუ-დარიაზე მდებარეობს დაახლოებით 120 კილომეტრით დასავლეთით, ეს არის მილსადენის ხიდი, რომელიც კვეთს ავღანეთ-თურქმენეთის საზღვარს ლებაპის რეგიონში.

ავღანეთის ომამდე არ არსებობდა არანაირი მუდმივი საგზაო თუ სარკინიგზო კავშირი ავღანეთსა და უზბეკეთს შორის, რომელიც იმ დროს საბჭოთა კავშირის ნაწილი იყო. 1982 წელს, რამდენიმე წლის შემდეგ, რაც ავღანეთი საბჭოთა ოკუპაციის ქვეშ მოექცა „შტორმი-333“ ოპერაციის დროს, ავღანეთი დათანხმდა საბჭოთა კავშირისთვის მიეცა ნება ააშენებინა მუდმივი ხიდი დროებითი პონტონური ხიდის ნაცვლად, რომ მომარაგებულიყო საბჭოთა 40-ე არმია და ავღანეთის ეროვნული არმია. ხიდი ოფიციალურად გაიხსნა 1982 წლის 12 მაისს, ცერემონიაზე, რომელსაც ესწრებოდნენ ავღანეთის გენერალური მდივანი ბაბრაქ ქარმალი და საბჭოთა უზბეკეთის პირველი მდივანი შარაფ რაშიდოვი. იგეგმებოდა საბჭოთა სარკინიგზო ქსელი ქაბულთან დაკავშირებულიყო სარკინიგზო ხაზის აშენებით ხიდზე პული ხუმრისა და ბაგრამის საჰაერო ბაზის გავლით. აშშ-ის ცენტრალურმა დაზვერვითმა სააგენტომ და პაკისტანის სამსახურებს შორისმა დაზვერვამ ასევე დაგეგმა მებრძოლების ტრენინგი ხიდის წყალქვეშა განადგურებისთვის, მაგრამ პაკისტანის პრეზიდენტმა მუჰამად ზია-ულ ჰაკმა იდეა უარყო, რათა ავღანეთის საზღვართან ახლოს პაკისტანელი საზოგადოებების მიმართ საბჭოთა შურისძიება აერიდებინა. მაზარ-ი-შარიფის დაცემის შემდეგ აშშ-ის შემოსევის დროს, აშშ-სა და გაეროს მიერ დაიწყო უზბეკეთზე ზეწოლა, რომ ხელახლა გახსნილიყო ხიდი საერთაშორისო დახმარების მისაწოდებლად. ხელახლა გახსნას ესწრებოდნენ მსოფლიო სასურსათო პროგრამისა და ჩრდილოეთის ალიანსის ოფიციალური წარმომადგენლები, მათ შორის აბდულ-რაშიდ დუსტუმი. თუმცა ის კვლავ გაიხსნა 2009 წელს და აღმოჩნდა, რომ ძალიან ცუდ მდგომარეობაში იყო დიდი რაოდენობის დახმარების გადასატანად.

სამუშაოები დაიწყო 2010 წლის იანვარში რკინიგზის მაზარ-ი-შარიფამდე გასაგრძელებლად, როგორც ცენტრალური აზიის რეგიონალური ეკონომიკური თანამშრომლობის პროგრამის ნაწილი, რომელიც დასრულდა იმავე წლის ნოემბერში აზიის განვითარების ბანკის, მსოფლიო ბანკისა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდის დაფინანსებით. 2011 წელს, როდესაც ხიდი ნატოს საერთაშორისო უსაფრთხოების სპეციალური ძალების სულ უფრო მნიშვნელოვანი მიწოდების მარშრუტი გახდა, პირველმა მატარებელმა ჩაიარა ახალი მარშრუტი.

2019 წელს ავღანური სამშვიდობო მოლაპარაკებების დროს, უზბეკეთი, ავღანეთი და თალიბანი შეთანხმდნენ, რომ უზბეკეთს ნებას დართვნენ შეენარჩუნებინა სარკინიგზო კავშირი ხიდსა და მაზარ-ი-შარიფს შორის. 2021 წელს აშშ-ის შეიარაღებული ძალების ავღანეთიდან გასვლისა და თალიბანის შეტევის შემდეგ, ხიდმა ავღანური ვაჭრობის უფრო მეტი ტრანსპორტირება დაიწყო ტაჯიკეთში, თუმცა უზბეკეთის მთავრობამ ავღანეთის მთავრობის წარმომადგენლებს თავშესაფრის სათხოვნელად ხიდის გადაკვეთის უფლება არ მისცა.
ყარა ყარაევის სახლ-მუზეუმი

ყარა ყარაევის სახლ-მუზეუმი — მუზეუმი, რომელიც ცნობილ აზერბაიჯანელ კომპოზიტორს, პედაგოგსა და საზოგადო მოღვაწეს ყარა ყარაევს, მის ცხოვრებასა და შემოქმედებას ეძღვნება.

მუზეუმი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის კულტურისა და ტურიზმის სამინისტროს დაქვემდებარებაშია. მდებარეობს დედაქალაქ ბაქოში.

ისტორია
ყარა ყარაევის სახლ-მუზეუმი ოფიციალურად 2018 წლის 1 ოქტომბერს გაიხსნა, კომპოზიტორის 100 წლის იუბილესთან დაკავშირებით. მუზეუმი მდებარეობს იმ სახლში, სადაც ყარაევმა ახალგაზრდობა და სტუდენტური წლები გაატარა. სწორედ ამ ადგილას შეიქმნა მისი პირველი მუსიკალური ნაწარმოებები, მათ შორის ბალეტი „შვიდი მზეთუნახავი“. გახსნის ცერემონიაში მონაწილეობა მიიღო აზერბაიჯანის ოფიციალურმა წარმომადგენლებმა და საზოგადო მოღვაწეებმა.

გახსნის ცერემონიაზე წარმოადგინეს კულტურის სამინისტროსა და ეროვნული ბიბლიოთეკის მიერ ერთობლივად აზერბაიჯანულ, რუსულ და ინგლისურ ენებზე გამოცემული პუბლიკაცია, რომელიც ყარა ყარაევის ცხოვრებისა და შემოქმედების ისტორიას ეძღვნება.

მუზეუმისთვის მასალების მნიშვნელოვანი ნაწილი შეგროვდა კომპოზიტორის ქვეყნის ფარგლებს გარეთ არსებული მემკვიდრეობის კვლევის შედეგად. ყარა ყარაევის დოკუმენტები, ზოგიერთი ხელნაწერი და ფოტოსურათი აზერბაიჯანში მოსკოვის ლიტერატურისა და ხელოვნების სახელმწიფო არქივიდან ჩამოიტანეს.

ექსპოზიცია
სახლ-მუზეუმი მოიცავს კომპოზიტორის შემოქმედებისა და ცხოვრების სხვადასხვა ეტაპების ამსახველ მასალას. ვიზიტორებს შეუძლიათ გაეცნონ: ყარა ყარაევის პირადი ბიბლიოთეკის წიგნებს; სხვადასხვა ქალაქში წარმოდგენების პლაკატებს; პირად ნივთებს; ხელნაწერების ასლებს; ხმის ჩანაწერებს; ბალეტებისთვის განკუთვნილ ესკიზებს

ექსპოზიციის ცენტრალურ ნაწილში განთავსებულია როიალი, რომელიც კომპოზიტორის ბინაში იდგა.

მუზეუმი მთლიანად შეიცავს 300-ზე მეტ ექსპონატს. კომპოზიტორის ნაწარმოებების ძირითადი ასლები კედლების თაროებზეა განთავსებული.

ყარა ყარაევის სახლ-მუზეუმი გამოირჩევა სრული ტექნიკური აღჭურვილობით მონიტორებითა და დისპლეებით, რაც ვიზიტორებს საშუალებას აძლევს მოუსმინონ კომპოზიტორის მუსიკას.

მუზეუმი მუდმივად ივსება ახალი ექსპონატებით ყარაევის პირადი ნივთებიდან.
მირ-ჯალალ ფაშაევის სახლ-მუზეუმი

მირ-ჯალალ ფაშაევის სახლ-მუზეუმი — კულტურულ-მემორიალური დაწესებულება აზერბაიჯანის ქალაქ განჯაში, რომელიც აზერბაიჯანელი მწერლისა და მეცნიერის მირ ჯალალ ფაშაევის ცხოვრებისა და შემოქმედებითი მოღვაწეობისადმია მიძღვნილი.

ისტორია და ექსპოზიცია
მირ-ჯალალ ფაშაევის სახლ-მუზეუმი შეიქმნა მწერლის მემკვიდრეობის პატივისცემისა და მისი მემორიალური მნიშვნელობის ხაზგასმის მიზნით. მუზეუმის გახსნას წინ უძღოდა მწერლის 100 წლის იუბილე და ის ოფიციალურად 2007 წლის 29 სექტემბერს გაიხსნა. ორ წელიწადში, 2009 წლის აპრილში, მუზეუმის სტრუქტურაში ჩამოყალიბდა სამეცნიერო და ლიტერატურული კვლევის განყოფილება, რომელმაც მალევე დაიწყო აქტიური და ნაყოფიერი საქმიანობა.

მუზეუმის დაარსების მომენტში კოლექცია შედგებოდა მხოლოდ 150 ექსპონატისგან, თუმცა დროთა განმავლობაში ის საგრძნობლად გაიზარდა და დღეს უკვე 300-ზე მეტ უნიკალურ და ღირებულ საგანს მოიცავს.

ექსპოზიცია აგებულია ქრონოლოგიური პრინციპით და ეძღვნება როგორც მირ-ჯალალ ფაშაევს, ისე მის ოჯახს. მუზეუმის ექსპოზიცია მწერლის ცხოვრების სხვადასხვა ეტაპს ასახავს — ბავშვობას, ახალგაზრდობას, სტუდენტურ წლებს, პედაგოგიურ მოღვაწეობასა და ლიტერატურულ შემოქმედებას. მუზეუმის ფონდებში ინახება ოფიციალური დოკუმენტები, მათ შორის მირ ჯალალის პასპორტი, სამხედრო და სამოქალაქო ორდენები, მედლები და სხვა მნიშვნელოვანი პირადი ნივთები.

მუზეუმის კოლექციაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია მწერლის ორდენებსა და სამკერდე ნიშნებს, მისადმი მიწერილ კორესპონდენციასა და ოჯახური არქივის მასალებს. წარმოდგენილია ექსპონატებიც, რომლებიც სპეციალურად მას ეძღვნება. განსაკუთრებულ შთაბეჭდილებას ახდენს ხელოვნების ნიმუშები — ზეთის საღებავებით შესრულებული პორტრეტები, ბიუსტები, ხელით ნაქსოვი ხალიჩები და სხვადასხვა მხატვრული ნამუშევარი, რომლებიც მუზეუმის სივრცეს განსაკუთრებულ ატმოსფეროს სძენს.

მუზეუმის მნიშვნელოვანი განყოფილებაა მწერლის ლიტერატურული მემკვიდრეობა, რომელიც წარმოდგენილია მრავალ ენაზე გამოცემული მისი ნაწარმოებების სახით. კოლექციაში დაცულია მწერლის აზერბაიჯანულ, რუსულ, ქართულ, ინგლისურ, ყირგიზულ და ესპანურ ენებზე გამოცემული მოთხრობები, წიგნები და სახელმძღვანელოები. მათგან ბევრი ცალკე პუბლიკაციებადაა გამოცემული და მკითხველისთვის ღირებული რესურსია.

დიდი ყურადღება ექცევა შემოწირულ ლიტერატურასაც. მუზეუმისთვის გადაცემულ წიგნებს შორის გვხვდება როგორც სამეცნიერო ნაშრომები, ისე მხატვრული ტექსტები, მემუარები და კვლევები. კოლექციაში თავმოყრილია ისეთი გამორჩეული ავტორების ნამუშევრები, როგორებიც არიან ნარიმან ჰასანზადე, ელჩინ ეფენდიევი და სახალხო პოეტი სამედ ვურგუნი. აქვეა „ყურანი“ და „ქაბუს-ნამე“, ასევე მირ ჯალალ ფაშაევის ბიბლიოგრაფია და პროფესორ ჰაფიზ ფაშაევის სამეცნიერო ნაშრომები.

მუზეუმი მხოლოდ ნივთებისა და დოკუმენტების საცავი არ არის — ის აქტიური კულტურული სივრცეა. აქ რეგულარულად იმართება წიგნების პრეზენტაციები, შეხვედრები ინტელექტუალურ საზოგადოებასთან, ლიტერატურული ლექციები, კონცერტები და საგანმანათლებლო ექსკურსიები. მირ ჯალალ ფაშაევის სახლ-მუზეუმი დღეს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კულტურულ-საგანმანათლებლო ცენტრია.
აზერბაიჯანის სახელმწიფო ისტორიული არქივი

აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ისტორიული არქივი — აზერბაიჯანის შვიდ სახელმწიფო არქივთაგან ერთ-ერთი. მისი ფონდები მოიცავს დოკუმენტურ მასალებს, რომლებიც ასახავს რუსეთის იმპერიის პერიოდში აზერბაიჯანში მოქმედი ადგილობრივი მმართველობისა და ადმინისტრაციული სტრუქტურების საქმიანობას საუკუნის დასაწყისიდან 1917 წლამდე. არქივში ასევე დაცულია რევოლუციამდელი პერიოდის საზოგადოებრივი ორგანიზაციების, სხვადასხვა დაწესებულებებისა და ცალკეული პირების დოკუმენტაცია.

ისტორია
არქივი დაფუძნდა 1930 წელს, როგორც დამოუკიდებელი ისტორიული არქივი. აზერბაიჯანის სსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის 1938 წლის 8 სექტემბრის დადგენილებით, რომელიც რესპუბლიკის საარქივო ორგანოების რეორგანიზაციას ითვალისწინებდა, დაწესებულებას მიენიჭა ცენტრალური ისტორიული არქივის სტატუსი. შემდგომ, 1941 წელს, საბჭოთა კავშირის მიერ სახელმწიფო არქივთა ქსელის ჩამოყალიბების შემდეგ, არქივს აზერბაიჯანის სსრ ცენტრალური სახელმწიფო ისტორიული არქივი ეწოდა.

2023 წლის დეკემბერში არქივის ბაზაზე მოეწყო დოკუმენტური მასალის ვირტუალური გამოფენა სახელწოდებით „პოლონელები აზერბაიჯანში“, რომელიც წარმოადგენს ისტორიულ-დოკუმენტურ წყაროებს ბაქოში პოლონელი სპეციალისტების მონაწილეობაზე საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში. მასალები ასახავს მათ საქმიანობას ქალაქის ისტორიული და არქიტექტურული ძეგლების აგებისა და სხვა სფეროების განვითარების კონტექსტში.
აზერბაიჯანის სახელმწიფო კინოფონდი

აზერბაიჯანის სახელმწიფო კინოფონდი — საჯარო ორგანიზაცია, რომლის მიზანია ეროვნული კინემატოგრაფიის ხელშეწყობა და კინემატოგრაფიული მემკვიდრეობის დაცვა. ფონდი დაფუძნდა ბაქოში, 1993 წლის 22 დეკემბერს, აზერბაიჯანის მინისტრთა კაბინეტის განკარგულებით და ოფიციალურად ფუნქციონირება დაიწყო 1994 წლიდან. 1999 წელს კინოფონდი გახდა კინოარქივების საერთაშორისო ფედერაციის წევრი.

საქმიანობა
ფონდის ძირითადი საქმიანობა მოიცავს შემდეგ მიმართულებებს: კინოფილმების აღდგენა და კონსერვაცია, ეროვნული და უცხოური კინოს პოპულარიზაცია, საარქივო დოკუმენტაციის შეგროვება, სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობის განხორციელება და საერთაშორისო თანამშრომლობა.

ფონდში დაცულია 64,372 კინოფილმი, დაახლოებით 20,000 ფოტოდოკუმენტი და 14,000-მდე ორიგინალური დოკუმენტი. არქივის მასალებში წარმოდგენილია ლიტერატურული და რეჟისორული სცენარები, მონტაჟის ფურცლები, დიპლომები, პრიზები და სხვა მნიშვნელოვანი ექსპონატები. კოლექციის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს აზერბაიჯანული კინოს პირველი ქრონიკები — მათ შორის „ცეცხლი ბიბი-ჰეიბათზე“ და „ნავთობის შადრევანი ბალახანის ველზე“, რომელიც გადმოტანილია ფრანგული კინოარქივიდან.

ფონდის საცავებში მოიპოვება კინომემკვიდრეობის ამსახველი 12,000-ზე მეტი ფოტო, ასობით მხატვრული, დოკუმენტური, სამეცნიერო, პოპულარული და ანიმაციური ფილმი. კოლექცია ასევე მოიცავს უცხოურ ფილმებს, დუბლირებულს აზერბაიჯანულ ენაზე.

ფონდის მუზეუმში დაცულია კინორეჟისორთა არქივები, ხელნაწერები, კინოწარმოებასთან დაკავშირებული მასალები, ლიტერატურული სცენარები, დიპლომები და ჯილდოები. არქივში ასევე განთავსებულია 11,100-მდე აზერბაიჯანული და საერთაშორისო კინემატოგრაფიული ნაშრომის ორიგინალები და ასლები, მათ შორის სატირული ჟურნალი „მოზალანი“.

ფონდის კოლექცია პერიოდულად ვითარდება. სხვადასხვა ქვეყანაში მოპოვებული მასალებიდან აღსანიშნავია ყარა ყარაევის, ფიკრეტ ამიროვის, ნიაზის, ტოფიგ გულიევისა და მუსლიმ მაგომაევის ფოტოარქივები, რომლებიც შემოიტანეს რუსეთიდან, კანადიდან, საქართველოდან და სხვა ქვეყნებიდან. სიმფეროპოლის არქივიდან ფონდს გადაეცა ამერიკაში მცხოვრები ერთ-ერთი პირველი აზერბაიჯანელი კინომსახიობის, ხაირი ამირზადეს დოკუმენტების ასლები, აგრეთვე მსახიობ იზეთ ორუჯოვას საარქივო მასალა და ფილმ „სევილის“ (1929) გადაღებასთან დაკავშირებული დოკუმენტები.

დოკუმენტების ძიების პროცესში აღმოაჩინეს რამდენიმე დაკარგული მუნჯი ფილმი.

უახლესი შენატანი მოიცავს ფოტოდოკუმენტებს, რომლებიც 2024 წლის ივნისში შემოიტანეს ფოტოგრაფ მამედ ბაბაევის პირადი არქივიდან.

მეცნიერება და კულტურული საქმიანობა
2008 წლიდან ფონდი გამოსცემს „კინო ჰერალდის“ ყოველწლიურ კრებულსა და სხვადასხვა წიგნს, რომელიც ეძღვნება დაცული კინემატოგრაფიული მასალების კვლევას. 2009 წელს, ჰეიდარ ალიევის ფონდის მხარდაჭერით, დაარსდა ბავშვთა კინოს სახლი — პირველი მსგავსი დაწესებულება აზერბაიჯანში.

სახელმწიფო კინოფონდის ერთ-ერთი პრიორიტეტია როგორც ადგილობრივი, ისე საერთაშორისო კინოპროდუქციის პოპულარიზაცია. ამ მიზნით ტარდება საიუბილეო ღონისძიებები, შემოქმედებითი საღამოები, იბეჭდება ფილმების კატალოგები აზერბაიჯანულ, რუსულ და ინგლისურ ენებზე, მათ შორის ციფრული ვერსიები.

ფონდს აქვს ასევე მუზეუმი, სადაც განთავსებულია კინოს ისტორიის ამსახველი ექსპონატები, სტუმრების საჩუქრები, გამოჩენილი კინემატოგრაფისტების პირადი არქივები და პირადი ნივთები, რაც ამყარებს კინოს მემკვიდრეობის მნიშვნელობას როგორც კულტურულ, ასევე კვლევით სივრცეში.
ფალოტოქსინი

ფალოტოქსინები, ასევე ფალოიდინები — ორგანული ნაერთების ჯგუფი, წარმოადგენს ციკლურ ჰეპტაპეპტიდებს, რომლებიც შედგებიან 7 ამინომჟავური ნარჩენისგან, დაკავშირებული ტრიპტოფანისა და ცისტეინის ნარჩენების გვერდითი ჯაჭვების ხიდებით. მითითებული ნარჩენების გარდა, ყველა ამინომჟავას აქვს -კონფიგურაცია. ისინი უკიდურესად ტოქსიკურია, ავლენენ ჰეპატოტოქსიკურ მოქმედებას, იწვევენ ღვიძლის პარენქიმის უჯრედების დაზიანებას (ნეკროზს). გვხვდება ამატოქსინებთან ერთად ამანიტას გვარის სოკოების ნაყოფსხეულებში.

სტრუქტურა
ფალოტოქსინების ცნობილი სახეობები წარმოდგენილია ცხრილის სახით:
რაშიდ-ბეგ ეფენდიევი

რაშიდ-ბეგ ისმაილ ოღლუ ეფენდიევი (; დ. 24 მაისი [ძვ.სტილით 5 ივნისი], 1863, ნუხა, ბაქოს გუბერნია – გ. 31 აგვისტო, 1942, ნუხა) — აზერბაიჯანული პედაგოგიკის, ლიტერატურისა და ეთნოგრაფიის თვალსაჩინო წარმომადგენელი, რომლის მოღვაწეობა მნიშვნელოვანი იყო ახალი ტიპის განათლების სისტემის ჩამოყალიბებისა და მშობლიური ენის სწავლებისათვის.

ბიოგრაფია
რაშიდ ბეგ ეფენდიევი 1863 წლის 24 მაისს, ნუხაში (ახლანდელი შაქი), სასულიერო პირის ოჯახში დაიბადა. მან 1882 წელს გორის სამასწავლებლო სემინარია დაამთავრა. 1900 წელს კი ტფილისის ალექსანდროვის სახელობის პედაგოგთა ინსტიტუტი. ჯერ კიდევ სტუდენტობისას გამოირჩეოდა სწავლებისა და წერითი მუშაობისადმი ინტერესით. 1900–1917 წლებში ეწეოდა პედაგოგიურ საქმიანობას გორის სემინარიაში, სადაც ასწავლიდა აზერბაიჯანულ ენასა და ლიტერატურას. 1918 წელს ბაქოში დაარსებული პედაგოგიური სემინარიის დირექტორად დაინიშნა, რაც მისი ავტორიტეტისა და გამოცდილების აღიარების დასტურად შეიძლება ჩაითვალოს.

იგი ფართოდ იყო ჩართული სასწავლო ლიტერატურის შექმნაში. 1898 წელს გამოაქვეყნა სახელმძღვანელო „უშაგ ბახჩასი“, ხოლო 1901 წელს – „ბესირატულ-ატფალი“, რომლებიც აზერბაიჯანულ პედაგოგიკაში ერთ-ერთ პირველ საგანმანათლებლო ტექსტებს წარმოადგენდნენ. 1920 წელს რაშიდ-ბეი ნუხაში დაარსებული პედაგოგიური ინსტიტუტის დირექტორად დაინიშნა, სადაც ხელმძღვანელობდა განათლების განვითარებისა და პროფესიონალი კადრების მომზადების პროცესს.

1926–1933 წლებში იგი კვლავ აქტიურად იყო ჩართული სწავლების პროცესში და რუსულ ენას ასწავლიდა. მისი ავტორობით შეიქმნა მშობლიური ენის სახელმძღვანელო – „ვათან დილის“ – პირველი ნაწილი, რომელშიც შეტანილია ივან კრილოვის ცნობილი იგავის – „მელა და ყურძნის“ – თარგმანი. ამ გზით ეფენდიევი ცდილობდა, მოსწავლეთა ენობრივი კომპეტენციის გაღრმავებასა და აზერბაიჯანული სწავლების მეთოდური ბაზის გამდიდრებას. პედაგოგიური ტრადიცია მის ოჯახშიც გაგრძელდა — მისი ვაჟი, მამედ ეფენდიევი, ასევე მასწავლებელი გახდა.
რატასანი

რატასანი — ისტორიული სოფელია ჯავახეთის მხარეში, დღევანდელი არდაჰანის ოლქის ჩილდირის რაიონის სოფელ (ჰამაში) აღილის საზღვრებში გამქრალი სოფელია.

ისტორია
სოფელი რატასანი მდებარეობდა ისტორიული ჯავახეთის მხარეში, ერთი ნაწილის გარდა, დღესაც საქართველოს საზღვრებშია მოქცეული.

სოფელი რატასანი ჩილდირის ეიალეთოს 1694-1732 წლების პერიოდის ოსმალურ ჯებე დეფთერში რადასანის სახელით იყო რეგისტრირებული და იგივე ადმინისტრაციული მდგომარეობა ჰქონდა. სოფელი ჰიჯრი 1134 (1721/1722) წელს მეჰმედ სახელის მქონე პიროვნებას ჰქონდა მინიჭებული და 9498 აქჩე გადასახადი იყო განსაზღვრული. 1886 წლის მოსახლეობის აღწერაში ჩილდირის მაზრაში სოფლად არ ფიგურირება რაც იმას აჩვენებს, რომ რატასანი უკვე აღარ იყო სოფელი.
სლავიჩინი

სლავიჩინი — ქალაქი ჩეხეთის რესპუბლიკის ზლინის მხარეში. მდებარეობს ზლინის რაიონში. სლავიჩინი ოთხ ადმინისტრაციულ ერთეულად იყოფა.

სახელწოდება
სახელის წარმოშობის შესახებ რამდენიმე ვერსია არსებობს. შესაძლოა სახელი სიტყვა „“-იდან მომდინარეობდეს, რაც „ბულბულს“ ნიშნავს. მეორე ვერსიით ის შესაძლოა დაკავშირებული იყოს სლავნიკების გვარის თავადებთან. ადგილობრივი ლეგენდის მიხედვით, სახელი მომდინარეობს სიტყვიდან „ “ („სლავნი ჩინ“), რაც „დიდებულ საქმეს“ ნიშნავს.

გეოგრაფია
სლავიჩინი ქალაქ ზლინის სამხრეთ-აღმოსავლეთით დაახლოებით 24 კილომეტრში, ვიზოვიცეს მთიანეთში მდებარეობს. მის მუნიციპალურ ტერიტორიაზე ყველაზე მაღლა მდებარე ადგილი 532 მეტრია ზღვის დონიდან. ქალაქში მიედინება პატარა მდინარე რჟიკა. სლავიჩინის მთელი ტერიტორია ბილე-კარპატის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე მდებარეობს.

ისტორია
სლავიჩინი პირველად ოლომოუცის ეპისკოპოს ინდრჟიხ ზდიკის სიგელში 1141 წელსაა მოხსენიებული. საუკუნეების განმავლობაში სლავიჩინი პატარა სოფელი იყო, სადაც სოფლის მეურნეობა იყო განვითარებული. 1860 წელს აქ დაარსდა ტყავის საწარმო, რომელიც მოგვიანებით ფეხსაცმლის ქარხანად იქცა. 1936 წელს სლავიჩინში დაარსდა პირველი სამრეწველო კომპანია და აქ მრეწველობის განვითარება დაიწყო. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ სლავიჩინის მოსახლეობა სწრაფად გაიზარდა და 1964 წელს ის ქალაქად გამოცხადდა.

ღირსშესანიშნაობები
სლავიჩინის წმინდა ვოიტეხის ეკლესია ქალაქის უძველესი ნაგებობაა. თავდაპირველად აქ ეკლესია საუკუნეში ააგეს და მოგვიანებით ხანძრით განადგურდა. ქალაქის სასაფლაოზე მდგარი დამწვარი ეკლესია 1897 წელს ბაროკოს სტილში აღადგინეს.
სლავიჩინის ციხეც ბაროკოს არქიტექტურის ნიმუშია, ის 1750 წელსაა აგებული.

ცნობილი ადამიანები
ლუმირ კრეიჩი (დაბ. 1972), ბიოქიმიკოსი
ტომაშ რჟეპკა (დაბ. 1974), ფეხბურთელი
ტომაშ პოლახი (დაბ. 1977), ფეხბურთელი
ლენი ტრჩკოვა (დაბ. 1978), მოდელი
პეტრა პოლაშკოვა (დაბ. 1979), ფეხბურთელი
სტანისლავ პოლჩაკი (დაბ. 1980), პოლიტიკოსი
ალეშ ურბანეკი (დაბ. 1980), ფეხბურთელი
ზდენეკ ჰრჟიბი (დაბ. 1981), პოლიტიკოსი, პრაღის ყოფილი მერი

დაძმობილებული ქალაქები
ჰორნა-სუჩა, სლოვაკეთი
ჰორნე-სრნიე, სლოვაკეთი
ნოვა-დუბნიცა, სლოვაკეთი
უჰროვეცი, სლოვაკეთი
ფომა

ფომა — ისტორიული ადგილი სამცხის მხარეში, დღეს არდაჰანის ვილაიეთის ფოსოფის რაიონთან მიკუთვნებული ბინბაშიემინბეის (ჩილვანა) სოფლის საზღვრებში მდებარე ძველი სოფელია.

ისტორია
ფომას სოფლის განლაგების ადგილი ისტორიული სამცხის რეგიონი, ერთი ნაწილის გარდა, დღესაც საქართველოს საზღვრებშია.

ფომას სოფელი ჩილდირის ეიალეთის 1694-1732 პერიოდის ოსმალური ჯიბის რეესტრშიც ფომას ფორმით არის რეგისტრირებული და იგივე ადმინისტრაციულ მდგომარეობას ფლობდა. ჰიჯრი 1126 (1714-1715) წელს სოფელი ჰასანის სახელის მქონე ერთ პირს მიეცა და 500 აქჩე გადასახადი განისაზღვრა.

ეს დეტალური რეესტრი რომელიც გამოაქვეყნა ქართველმა თურქოლოგმა სერგი ცქიამ, აღნიშნავს, რომ ფომას სახელი რუსულ წყაროებშიც ფომას ფორმით მოიხსენიება. თუმცა 1886 წლის მოსახლეობის აღწერაში ფოშოვის მაზრაში სოფლად რომ არ მოიხსენიება, ეს აჩვენებს რომ ფომამ სოფლის სტატუსი დაკარგა. ამდენად, ფომა დღეს ბინბაშიემინბეის (ჩილვანა) სოფლის უბანია და ფუმას და დერინსუს სახელებითაც არის ცნობილი.
სტარე-მნესტო (უჰერსკე-ჰრადიშტეს რაიონი)

სტარე-მნესტო — ქალაქი ჩეხეთის რესპუბლიკის ზლინის მხარეში. ქალაქი უჰერსკე-ჰრადიშტეს რაიონში მდებარეობს.

სახელწოდება
ქართულად ქალაქის სახელწოდება „ძველ ქალაქს“ ნიშნავს. იგივე სახელწოდების ქალაქი სტარე-მნესტო აგრეთვე მდებარეობს ჩეხეთის ოლომოუცის მხარის შუმპერკის რაიონში.

გეოგრაფია
სტარე-მნესტო ქალაქ ზლინიდან სამხრეთ-დასავლეთით დაახლოებით 22 კილომეტრში მდებარეობს. ის ქალაქ უჰერსკე-ჰრადიშტესთან ერთად ერთობლივ ურბანულ სივრცეს ჰქმნის. ქალაქის მუნიციპალური ტერიტორიის ძირითადი ნაწილი ქვემო მორავის ხეობაშია. დასავლეთით მდებარე მცირე ტერიტორია კი კიიოვის ბორცვებზე მდებარეობს.
სტარე-მნესტო მდინარე მორავის მარჯვენა სანაპიროზეა გაშენებული. ქალაქის აღმოსავლეთ ნაწილში მიედინება ბატას არხი.

ისტორია
 საუკუნეში სტარე-მნესტოს ტერიტორია ქალაქ ველიგრადის ნაწილი იყო, ქალაქი ველიგრადი დიდი მორავიის იმპერიის ორი დედაქალაქიდან ერთ-ერთი გახლდათ. დიდი მორავიის სახელმწიფოს დაშლის შემდეგ ამ ქალაქმა დაკარგა თავისი მნიშვნელობა და მცირე დასახლებად იქცა. ველიგრადი წერილობითი წყაროებში პირველად 1141 წელსაა მოხსენიებული.

1205 წელს ცისტერციანელმა ბერებმა აქ მონასტერი დააარსეს და მას ველეჰრადი უწოდეს. ველიგრადის სავაჭრო სოფელი მათი საკუთრება გახდა. ქალაქის ტერიტორიაზე მდგარი დიდი მორავიის როტონდა 1250 წელს წმინდა მიქაელ მთავარანგელოზის ტაძრად აღადგინეს. 1321 წელს ველიგრადს სტარე-მნესტო ეწოდა.
1841 წელს სტარე-მნესტოში რკინიგზა აშენდა.

ღირსშესანიშნაობები
სტარე-მნესტოში მდებარეობს ცნობილი დიდი მორავიის მონუმენტი, რომელშიც მუზეუმია განთავსებული. იგი აშენდა ჩეხეთის ტერიტორიაზე პირველად აღმოჩენილი დიდი მორავიის სახელმწიფოსთან დაკავშირებული „ნა ვალახის“ ეკლესიის საძირკველზე. მუზეუმში წარმოდგენილია დიდი მორავიის იმპერიაში საუკუნის ცხოვრებისადმი მიძღვნილი ნიმუშები.
წმინდა მიქაელ მთავარანგელოზის ეკლესია საუკუნის პირველი ნახევრით თარიღდება. სტარე-მნესტოს სულიწმინდის ეკლესია თანამედროვე ეკლესიაა და 2002 წელს ააგეს.
სტარე-მნესტოში მდებარე კოვოზოო უნიკალური „ზოოპარკია“, სადაც ცხოველები ლითონისგანაა შექმნილი. ეს გასართობი კომპლექსია, რომელიც ასევე გარემოსდაცვით განათლებას ემსახურება.

ცნობილი ადამიანები
იოზეფ პანაჩეკი (1937–2022), სპორტული მსროლელი, ოლიმპიური ჩემპიონი
მიროსლავ გრებენიჩეკი (დაბ. 1947), პოლიტიკოსი

დაძმობილებული ქალაქები
სე, საფრანგეთი
ტენისვორსტი, გერმანია
საკველახევი

საკველახევი — ისტორიული სოფელი ჯავახეთის რეგიონში, არდაჰანის ოლქის ჩილდირის რაიონის ქაიაბეის (ჩაისის) სოფლის საზღვრებში.

ისტორია
ქართველი თურქოლოგი სერგი ჯიქია საკველახევის სახელს რუსულ რუკაზე ამავე ფორმით მოიხსენიებს. სოფლის სახელი 1595 წლის გურჯისტანის ვალაიეთის დიდ დავთარში კი მოიხსენიება სახელით „საკელახევ“ .

ის ფაქტი, რომ სოფელი საკველახევი არ შედიოდა ოსმალურ ჯებე დავთარში, რომელიც მოიცავს 1694-1732 წლების პროვინციის პერიოდს, აჩვენებს, რომ ეს დასახლება ხელახლა დასახლებული არ გამხდარა. 1595 წლის ოსმალური დავთარის გამომცემელი სერგი ჯიქია წერს, რომ საუკუნეში რუსულ რუკაზე სახელით „საკველახევი“ მხოლოდ ციხის ნანგრევები იყო ნაჩვენები. ამ რუკაზე ციხე კოკორთასა და უღუზის სოფლებს შორის მდებარეობდა.
აჰმედ ჩელებიზადე

აჰმედ ეფენდი აბდულრაჰიმ ოღლუ ჩელებიზადე — ქალაქ ყუბას ჯუმას მეჩეთის ახუნდი (იმამი), ყუბის ისტორიისა და მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის დამფუძნებელი, მწერალი, ეთნოგრაფი და პოლიტიკური რეპრესიების მსხვერპლი.

ბიოგრაფია
აჰმედ ჩელებიზადე 1892 წელს ყუბაში დაიბადა. დაწყებითი განათლება მამამისის მიერ დაარსებულ მედრესეში მიიღო. აქ არაბულსა და სპარსულ ენებს დაეუფლა. 1912 წელს სწავლა ტფილისის სუნიცკის სახელობის სამხრეთ კავკასიის სასულიერო სასწავლებელში გააგრძელა, ხოლო 1913 წელს დაბრუნდა ყუბაში და გახდა ჯუმა მეჩეთის იმამის თანაშემწე. 1922 წელს მამის გარდაცვალების შემდეგ აირჩიეს ჯუმას მეჩეთის ახუნდად. საბჭოთა ხელისუფლების პირობებში, 1930 წელს სასულიერო სტატუსზე ოფიციალურად უარი თქვა, რაც მან ერთ-ერთ გაზეთში გამოაცხადა. 1956 წლის 6 ნოემბერს იგი რეაბილიტირდა.

მისი ეთნოგრაფიული მემკვიდრეობა დღესაც წარმოადგენს ღირებულ წყაროს აზერბაიჯანული კულტურის, ყოფისა და ტრადიციული რელიგიური პრაქტიკების შესწავლისათვის.
ლიმანი (ფინდიქლის რაიონი)

ლიმანი — უბანი რომელიც არის რიზეს პროვინციის, ფინდიქილის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი.

ისტორია
ლიმანის უბნის ძველი სახელი ლაზურად არის „თოროსი“. ნიკო მარიმაც 1910 წელს თოროსის ფორმით დაწერა. ეს სახელი ასევე ცნიბილია, როგორც „თოროცი“.

ენათმეცნიერი ნიკო მარი 1910 წელს ლაზისტანში ჩატარებული კვლევითი მოგზაურობის ჩანაწერებში, „თოროსის“ ფორმით დაწერილი დასახლების შესახებ აღნიშნავს, რომ ეს ლაზური სოფელი იყო. მარი წერს, რომ თოროსი ზუსტად ნაპირზე მდებარეობდა და სულ ათი სახლისგან შემდგარი პატარა სოფელი იყო, სადაც ყველაზე ქარიშხლიან დღეებშიც კი გემებისთვის უსაფრთხო ნავსადგური არსებობდა.
ჯანი მორანდი

ჯანი მორანდი (; დ. 11 დეკემბერი, 1944, მონგიდორო, იტალიის სოციალური რესპუბლიკა) — იტალიელი მომღერალი, მსახიობი და პროდიუსერი. სან-რემოს მუსიკალური ფესტივალის გამარჯვებული (1987). იტალიის რესპუბლიკის წინაშე დამსახურების ორდენის კომანდორი (2005).

ჯანი მორანდი იტალიური პოპ-მუსიკის ერთ-ერთ საყრდენადაა მიჩნეული, მსოფლიოში 50 მილიონზე მეტი ჩანაწერით, ის ასევე ზოგჯერ სხვა შემსრულებლებისთვის სიმღერების ავტორი და კომპოზიტორიც იყო.

ის შვიდჯერ მონაწილეობდა სან-რემოს მუსიკალურ ფესტივალზე, გაიმარჯვა 1987 წელს, ენრიკო რუჯერისთან და უმბერტო ტოცისთან ერთად სიმღერით „ “. სამჯერ კი ფესტივალის წამყვანი იყო (2011, 2012 და 2023 წლებში) ამადეუსთან ერთად.

მორანდი საფეხბურთო კლუბ „ბოლონიის“ საპატიო პრეზიდენტი იყო 2010-2014 წლებში.

გადაღებულია ფილმებში და სატელევიზიო გადაცემებში.