iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბოლნისის ბრძოლა

ბოლნისის ბრძოლა — საქართველოს ლაშქრის ბრძოლა ხვარაზმელების წინააღმდეგ ბოლნისის მახლობლად 1227 ან 1228 წელს. ჯალალედინის 1225-1226 წლების ლაშქრობებით განადგურებამდე მისული საქართველო მეზობელ მუსლიმან მმართველებს (რუმის სულთანს, ხლათის მმართველ შაჰარმენს და სხვა) დაუკავშირდა და ხვარაზმშას წინააღმდეგ ბრძოლის სამზადისსს შეუდგა. ჯალალედინმა დროულად შეიტყო ეს და გადაწყვიტა დაესწრო მოკავშირეებისათვის. თავდაპირველად 1227 წელს ხვარაზმში მუღანის ველზე დაბანაკდა, ხოლო საქართველოს ლაშქარი, რომლის შემადგენლობაში ჩრდილოკავკასიელი მეომრებიც იყვნენ — ნაჭარმაგევში (ისტორიკოს ნესევის ცნობით, ქართველთა ლაშქარი 40 000 აღემატებოდა). ნაჭარმაგევიდან საქართველოს ჯარი თბილისზე გავლით სამხრეთით დაიძრა. ამ დროს ხვარაზმელები უკვე ბოლნისის ხეობაში იდგნენ. ქართველები იძულებული გახდნენ მოკავშირე მაჰმადიანური ქვეყნების ლაშქრის მოსვლამდე შებმოდნენ მტერს, სასტიკ ბრძოლაში დამარცხდნენ და დიდი ზარალით უკუიქცნენ. ჯალალედინმა დაარბია და გაძარცვა საქართველოს სხვადასხვა მხარეები.
ბოლნისის სიონი

ბოლნისის სიონი — საუკუნით დათარიღებული ბაზილიკა ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ბოლნისში. იგი, ისევე როგორც საერთოდ ადრინდელი ფეოდალური ხანის ქართული არქიტექტურა, გამოირჩევა ინტერიერის მკაცრი მონუმენტურობით — მთავარი ყურადღება შიგა სივრცის მხატვრულ გადაწყვეტას ექცევა, ფასადთა მნიშვნელობა ჯერ კიდევ მეორეხარისხოვანია.

საქართველოსათვის ტრადიციული ცენტრული კომპოზიციების გავლენას მოწმობს დასავლეთით შესასვლელის უქონლობა (ახლანდელი საუკუნეშია გაჭრილი), რაც ეწინააღმდეგება ბაზილიკის „სიგრძივ“ ხასიათს. ბაზისებისა და სვეტისთავების საინტერესო სკულპტურული მორთულობა თავმოყრილია ჩრდილოეთი გალერეასა და ტაძრის ინტერიერში. მცენარეულ და გეომეტრიული სახეებთან ერთად, რომლებიც სასანური ხელოვნების წრესთან ნათესაობას ამჟღავნებს, გვხვდება ქრისტიანული სიმბოლოს - ჯვრის სხვადასხვაგვარი გამოსახულებანი. მ.შ. ერთ-ერთი (ბოლოებგაფართოებული ჯვარი წრიულ ჩარჩოში) „ბოლნური ჯვრის“ სახელითაა ცნობილი.

ბოლნისის სიონში, პირველად ქართულ არქიტექტურაში, გვხვდება აგრეთვე რელიეფური სკულპტურული გამოსახულებანი (ხარის თავი, სხვადასხვა ფრინველი და ცხოველი), რომლებიც წინაქრისტიანულ ხანასთანაა დაკავშირებული, მაგრამ შეთვისებულია ქრისტიანული სარწმუნოების მიერ.

ბოლნისის სიონი ნათლად წარმოგვიდგენს როგორც ქართული ბაზილიკის ნათესაობას ქრისტიანული სამყაროს სხვა ქვეყნის ბაზილიკასთან, ისე მის მკაფიოდ გამოსახულ თავისებურებებსაც. ეკლესიის გვერდით, სამხრეთ-დასავლეთით, დგას საუკუნის სამრეკლო. ბოლნისის სიონი საფუძვლიანადაა რესტავრირებული და შეკეთებული. საუკუნეში აღადგინეს გადახურვის კამარები საბჯენი თაღებით, გაჭრეს დასავლეთ შესასვლელი. 1936-1939 ჩატარებულ სამუშაოთა შედეგად ძეგლი გათხარეს, შეაკეთეს, გადახურეს და გაამაგრეს. 1967-1969 გადახურეს ჩრდილოეთ გალერეს და აღადგინეს მისი დასავლეთი კედელი, უძველესი წარწერის პირი ჩადგეს თავის ადგილას, დააგეს ქვის ახალი იატაკი. ბოლნისის სიონში გაჩაღებული იყო მწიგნობრული საქმიანობა. ცნობილია ბოლნელ ეპისკოპოსთა ინიციატივით დამზადებული ხელნაწერები. - საუკუნეებში იქ მოღვაწეობდა იოანე ბოლნელი.

ბოლნისის სიონს 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
განჯის ბრძოლა

განჯის ბრძოლა 1752, ქართლისა და კახეთის მეფეების თეიმურაზ -ისა და ერეკლე -ის ბრძოლა ნუხის ხან აჯი-ჩალაბის წინააღმდეგ 28 მარტს. აჯი-ჩალაბის დამპყრობლური პოლიტიკით შევიწროებულმა განჯის, ყარაბაღისა და ყარადალის ხანებმა დახმარებისათვის მიმართეს ქართველ მეფეებს. ნუხაზე სალაშქროდ მიმავალ ქართველებს გზაში შეუერთდა ბორჩალოს, დაღესტნელთა, ყაზახელთა, ერევნელთა, განჯელთა და ყარადაღელთა ლაშქარი. გაერთიანებული ლაშქარი წყალდიდობის გამო ალაზანზე ვერ გადავიდა და ლაშქრობა ჩაიშალა. ამასობაში ხანებმა ქართველ მეფეებს უღალატეს. თეიმურაზ -მ ისინი დააპატიმრა და განჯისკენ დაიძრა, რომ იქ თავისი კაცი დაესვა. განჯელებმა ციხის კარი დაკეტეს და დასახმარებლად აჯი-ჩალაბს მიმართეს.

ბრძოლა, რომელიც განჯის ახლოს გაიმართა, დილიდან საღამომდე გაგრძელდა და ქართველთა ლაშქრის დამარცხებით დამთავრდა.
გარისის ბრძოლა

გარისის ბრძოლა 1556 — ბრძოლა ქართველებსა და ყიზილბაშ დამპყრობლებს შორის. ამასიის ზავით 1555 წელს, ირანმა და ოსმალეთმა საქართველო დაინაწილეს. ქართლის მეფე ლუარსაბ არ ცნობდა ამ ზავს და ბრძოლას განაგრძობდა. მან გაათავისუფლა მთელი ქართლი. ირანის შაჰმა თამაზ -მა ლუარსაბის წინააღმდეგ ბრძოლა დაავალა განჯის ბეგლარბეგს შაჰვერდი სულთანს, რომელიც 1556 წელს ქართლში შემოიჭრა. ქართველთა მცირერიცხოვანი ლაშქარი ლუარსაბ -ისა და მისი ვაჟის სიმონ -ის მეთაურობით მტერს სოფ. გარისის მიდამოებში შეეგება. ლუარსაბ -ის ხანდაზმულობის გამო ბრძოლას მისი შვილი სიმონი სარდლობდა. ქართველებმა სასტიკად დაამარცხეს მტრის ჭარბი ძალები. ერთ-ერთ შეტაკებაში ლუარსაბ დაიღუპა.
ჯონი ხეცურიანი

ჯონი ხეცურიანი (დ. 23 ნოემბერი, 1951, სოფ. ლაილაში, ცაგერის რაიონი) — საკონსტიტუციო სასამართლოს ყოფილი თავმჯდომარე 2001-2006 წლებში, საქართველოს იუსტიციის ყოფილი მინისტრი და საქართველოს იუსტიციის უმაღლესი საბჭოს ყოფილი წევრი.

ბიოგრაფია
ჯონი ხეცურიანმა საშუალო განათლება მიიღო ქუთაისში. დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული (1973) და ეკონომიკის (1988) ფაკულტეტები.
1973-1976 წლებში სწავლობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ეკონომიკისა და სამართლის ინსტიტუტის ასპირანტურაში. 1976-1979 წლებში მუშაობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ეკონომიკისა და სამართლის ინსტიტუტში მეცნიერ თანამშრომლად. 1977 წელს ხარკოვის იურიდიულ ინსტიტუტში დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია თემაზე: „მორალური ნორმების მნიშვნელობა სამოქალაქო სამართალში“.

1980-1985 წლებში მუშაობდა ქ. თბილისისა და ქ. ქუთაისის პარტიულ ორგანიზაციებში, კურირებდა სამართალდამცავ ორგანოებს. 1985-1989 წლებში სამეცნიერო მოღვაწეობა გააგრძელა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ეკონომიკისა და სამართლის ინსტიტუტის უფროს მეცნიერ თანამშრომლად, მართვის სამართლებრივი პრობლემების ლაბორატორიის ხელმძღვანელად, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის სახელმწიფოსა და სამართლის კვლევის ცენტრის დირექტორის მოადგილედ სამეცნიერო დარგში. 1990 წელს დაინიშნა საქართველოს რესპუბლიკის იუსტიციის მინისტრის პირველ მოადგილედ, ხოლო 1990-1992 წლებში იყო საქართველოს რესპუბლიკის იუსტიციის მინისტრი. 1992-1994 წლებში იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დოცენტი, 1994 წლიდან კი — პროფესორი.

1994 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე: „სამოქალაქო სამართლის ფუნქციები“.

1995-1999 წლებში მუშაობდა საქართველოს პრეზიდენტის საპარლამენტო მდივნად. 1999-2000 წლებში იყო საქართველოს იუსტიციის მინისტრი, ხოლო 2000 წლის ნოემბრიდან 2001 წლის 6 ივლისამდე კვლავ საქართველოს პრეზიდენტის საპარლამენტო მდივანი.

1999-2000 წლებში იყო საქართველოს ეროვნული უშიშროების საბჭოს წევრი, საქართველოს იუსტიციის საბჭოს წევრი, საქართველოს პრეზიდენტთან არსებული საკონსულტაციო ეკონომიკური საბჭოს წევრი.

მისი პირველი სამეცნიერო წერილი სიკვდილით დასჯის გაუქმების შესახებ 1979 წელს გამოქვეყნდა. აქტიურად მონაწილეობდა 1989 წლის 9 აპრილს თბილისში მომხდარი ტრაგედიის გამოძიებაში. არის საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტის (1991) ერთ-ერთი ავტორი, მონაწილეობდა საქართველოს კონსტიტუციის (1995) და სამოქალაქო კოდექსის (1997) შემუშავებაში. იყო სახელმწიფო საკონსტიტუციო კომისიის წევრი.

2001 წლის 6 ივლისს საქართველოს პრეზიდენტის მიერ დაინიშნა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს წევრად, ხოლო 10 ივლისს სასამართლოს პლენუმზე ერთხმად აირჩიეს საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯდომარედ, სადაც მუშაობდა 2006 წლამდე.

2001 წლის 10 ივლისს არჩეული იქნა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტად.

ჯონი ხეცურიანს მინიჭებული აქვს იუსტიციის მთავარი სახელმწიფო მრჩევლის სპეციალური წოდება და უმაღლესი საკვალიფიკაციო კლასის მოსამართლის საკლასო ჩინი. გამოქვეყნებული აქვს მრავალი მეცნიერული ნაშრომი, მათ შორის 6 წიგნი სამოქალაქო სამართლის, კონსტიტუციის და სისხლის სამართლის პრობლემებზე. 1982 წელს გახდა საკავშირო ახალგაზრდული პრემიის ლაურეატი მეცნიერების დარგში.

ჰყავს მეუღლე და შვილი.
ფიზიკის ისტორია

უძველესი დროიდანვე დიდი იყო ადამიანის ინტერესი ბუნებისა და ბუნებრივი მოვლენების მიმართ: მას აინტერესებდა თუ რატომ ვარდებოდა მიწაზე სხეულები, რატომ ჰქონდა სხვადასხვა ნივთიერებებს სხვადასხვა თვისებები, რისგან შესდგებოდა დედამიწა და ციური სხეულები და ა. შ. იმ პერიოდში შეთხზული თეორიემის უმრავლესობა მცდარი იყო, ვინაიდან მხოლოდ ფილოსოფიურ ჭრილში იყო გააზრებული და არ იყო შემოწმებული სისტემური ექსპერიმენტული ხერხებით.

ფიზიკამ განვითარება დაიწყო ჩვენს წელთაღრიცხვამდე (დემოკრიტე, არქიმედე და სხვები). საუკუნეში იქმნება კლასიკური მექანიკა (ისააკ ნიუტონი), ხოლო საუკუნის ბოლოს დასრულდა კლასიკური ფიზიკის ფორმირება.
გარნისის ბრძოლა (1225)

}გარნისის მაღლობზე საქართველოს არმიის სამხედრო ძალები გაუნძრევლად იდგნენ. ძირითადი ძალების დახმარებას მოკლებული ქართველთა მცირერიცხოვანი ავანგარდი იძულებული გახდა უკან დაეხია. შალვა ახალციხელი მტერმა ტყვედ ჩაიგდო, მთებს შეხიზნული ივანე კი კლდიდან მოსხლეტილმა ლოდმა მოკლა. ბრძოლა ქართველთა დამარცხებით დამთავრდა. ივანე ათაბაგმა გაქცევით დააღწია თავი დატყვევებას და ბიჯნისის ციხესიმაგრეს შეაფარა თავი.

გარნისთან დამარცხების მიზეზი იყო სამეფო ხელისუფლების დასუსტება და დიდმოხელე ფეოდალთა შორის შურისა და მტრობის გაძლიერება. ამ მარცხით დაიწყო საქართველოს პოლიტიკური ძლიერების დაცემა.

შედეგები
ჯალალედინმა დვინი აიღო და თბილისისაკენ დაიძრა. ამ დროს მისი ბრძანებით სიკვდილით დასაჯეს დატყვევებული შალვა ახალციხელი, რომელიც მტრის ბანაკიდან წერილებს აგზავნიდა და ქართველებს მტრის გეგმებს ატყობინებდა. რუსუდანმა დედაქალაქი მიატოვა და ქუთაისში გადავიდა. თბილისის დაცვა კი ბოცო და მემნა ბოცოსძეებს დაავალა. 1226 წელს შინაგამცემლობის შედეგად ჯალალედინმა თბილისიც აიღო, რომელიც გამარჯვებულმა მეომრება ააოხრეს. ამავე პერიოდში აწამეს 100 ათასი მოწამეც.
მარშალის გეგმა

მარშალის გეგმა , ოფიციალურად ევროპის რეკონსტრუქციის პროგრამა ( - ) — აშშ-ის მთავარი პროგრამა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ევროპის აღმშენებლობისთვის. ინიციატივას სახელი ეწოდა აშშ-ის სახელმწიფო მდივნის ჯორჯ მარშალის პატივსაცემად. გეგმა სახელმწიფო დეპარტამენტის თანამშრომლებმა შეიმუშავეს, ძირითადად კი უილიამ კლეიტონმა და ჯორჯ კენანმა.

რეკონსტრუქციის გეგმა დამუშავდა მონაწილე ევროპულ სახელმწიფოთა შეხვედრაზე 1947 წლის ივლისში. შეხვედრაზე საბჭოთა კავშირი და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებიც იყვნენ მოწვეული, თუმცა სტალინმა ეს გეგმა საბჭოეთისთვის საშიშროებად მიიჩნია, ამერიკის იმპერიალისტური გეგმა უწოდა და ამგვარად, საბჭოთა ბლოკის ქვეყნები შეხვედრაზე არ დაუშვა. გეგმა ხორციელდებოდა 1947 წლის ივლისიდან დაწყებული ოთხი წლის განმავლობაში. ამ პერიოდში გაღებულ იქნა $13 მილიარდი ამერიკული დოლარის ღირებულების ეკონომიკური და ტექნიკური დახმარება − რაც 2006 წლის კურსით $130 მილიარდი ამერიკული დოლარის ექვივალენტურია (ინფლაციის გათვალისწინებით). ეს თანხა მოხმარდა ევროპის ქვეყნებს, რომლებიც ევროპის ეკონომიკური თანამშრომლობის ორგანიზაციაში გაერთიანდნენ.

გეგმის განხორციელების დასასრულს, მონაწილე ქვეყნების (გერმანიის გამოკლებით) ეკონომიკამ მათ ომამდელ დონეს გაუსწრო. მომდევნო ორი ათწლეულის განმავლობაში დასავლეთ ევროპა განიცდიდა უპრეცედენტო ეკონომიკურ ზრდას. მარშალის გეგმა მოიაზრება, როგორც ევროპის ინტეგრაციის ერთ-ერთი უპირველესი ელემენტი, ვინაიდან მან მოხსნა ტარიფები და სავაჭრო ბარიერები და შექმნა ინსტიტუტები ეკონომიკის კოორდინაციისთვის კონტინენტურ დონეზე. მარშალის გეგმის შედეგი იყო ამერიკული მმართველობის ტექნიკის სისტემატური დანერგვა. ბოლო წლებში ზოგიერთი ისტორიკოსი ეჭვქვეშ აყენებს მარშალის გეგმის საერთო ეფექტურობას, თუმცა მაინც მოიაზრებს მას, როგორც პოზიტიურ და წარმატებულ სქემას, რომელმაც ევროპა ფეხზე დააყენა.

გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის მთავრობამ მიერ მარშალის გეგმის 25-ე წლისთავზე, 1972 წელს, დაფუძნდა მარშალის ფონდი. ფონდის დაარსებისას ჰარვარდში წარმოთქმულ სიტყვაში გერმანიის კანცლერმა ვილი ბრანდტმა აღნიშნა, რომ „ჩემს მთავრობას სურდა მარშალის გეგმის დაწყების 25-ე წლისთავის აღნივნა უფრო მეტით, ვიდრე სიტყვებით. გერმანიის მთავრობამ, პარლამენტის ნებართვით, გამოყო გარკვეული თანხები მარშალის მემორიალური ფონდის შესაქმნელად. ეს თანხა გამოყოფილია ამერიკა-ევროპის კვლევებისა და საკვლევი პროექტებისთვის.“
ვიტორიო ამადეო II

ვიტორიო ამადეო ფრანჩესკო ( დ. 14 მაისი, 1666, ტურინი, — გ. 31 ოქტომბერი, 1732, რივოლი) — სალუცოს და მონფერატოს მარკიზი, აოსტას, მორიანას და ნიცას გრაფი, პიემონტის პრინჩიპე (თავადი) და სავოიის ჰერცოგი 1675-1720 წლებში,სიცილიის მეფე 1713–1720 წლებში და სარდინიის პირველი მეფე 1720–1730 წლებში.

ბიოგრაფია
ვიტორიო ამადეო სავოიის ჰერცოგ კარლო ემანუელე -სა და მისი მეუღლის, მარია ბატისტას ვაჟი იყო. მამის გარდაცვალების შემდეგ 1675 წელს იგი სავოიის ჰერცოგი გახდა. პირველი მმართველობა გაგრძელდა 1720 წლამდე. 1713 წელს იგი სიცილიის მეფედ ეკურთხა, ვინაიდან ესპანეთის მემკვიდრეობისათვის ომის დასრულების შემდეგ უტრეხტის ზავის მიხედვით სიცილია სავოიას გადაეცა. ვიტორიო ამადეომ სიცილიის ტახტზე უარი თქვა, მას შემდეგ რაც იგი კუნძულ სარდინიის სანაცვლოდ გადასცა ჰაბსბურგებს. 1720 წელს ვიტორიო ამადეო სარდინიის პირველ მეფედ ეკურთხა.

ვიტორიო ამადეო დაქორწინებული იყო ანა დ’ორლეანზე, რომელთანაც შეეძინა შვილები:

მარია ადელაიდე სავოიელი (დ. 6 დეკემბერი 1685 — გ. 12 თებერვალი 1712), ბრეტანის ჰერცოგინია
მარია ანა (დ. 14 აგვისტო 1687 — გ. 5 აგვისტო 1690), სარდინიის პრინცესა
მარია ლუიზა სავოიელი (დ. 17 სექტემბერი 1688 — გ. 14 თებერვალი 1714), ესპანეთის დედოფალი, ფელიპე -ის მეუღლე
ვიტორიო ამადეო (დ. 6 მაისი 1699— გ. 22 მარტი 1715), სარდინიის პრინცი
კარლო ემანუელე (დ. 27 აპრილი 1701 —გ. 20 თებერვალი 1773), პიემონტ-სარდინიის მეფე
ემანუელე ფილიბერტო (დ. 1 დეკემბერი 1705 — გ. 19 დეკემბერი 1705), ჰერცოგი დე შაბლე

გარდა ამისა ვიტორიო ამადეო -ს 2 უკანონო შვილი ჰყავდა:

ვიტორია ფრანჩსკა (დ. 9 თებერვალი 1690 — გ. 8 ივლისი 1766), ჰერცოგინია დე სავოია-კარინიანი
ვიტორიო ფრანჩესკო
უმბერტო I

უმბერტო ( დ. 14 მარტი, 1843, ტურინი — გ. 29 ივლისი, 1900, მონცა) — იტალიის მეფე 1878-1900 წლებში.

ბიოგრაფია
1843 წლის მარტს ტურინში იტალიის მეფე ვიტორიო ემანუელე -ეს და მის მეუღლე ადალაიდა დი ლომბარდო-ვენეციას შეეძინათ ვაჟი უმბერტო.
1859 წელს მონაწილეობდა ავსტრიის წინააღმდეგ ომში.
1866 წელს მეორე ომში ავსტრიის წინააღმდეგ იგი პირადად ხელმძღვანელობდა იტალიის არმიის ერთ-ერთ დივიზიას და კუსტოცასთან მარცხის შემდეგ ბრწყინვალედ დაიცვა არმიის უკანდახევა.
1870 წელს რომის ოკუპაციის შემდეგ უმბერტოს გენერალ-ლეიტენანტის წოდება მიენიჭა და რომში სტაციონირებული დივიზიების სარდლად დაინიშნა.

1868 წლის 22 აპრილს უმბერტომ ქალაქ ტურინში იქორწინა გენუიის ჰერცოგის ქალიშვილ მარგერიტაზე.
1869 წლის 11 ნოემბერს შეეძინა ერთადერთი ვაჟი ვიტორიო ემანუელე.
1872 წელს უმბერტო და მარგერიტა სტუმრად იყვნენ ბერლინში და მონაწილეობა მიიღეს გერმანიის კრონპრინცის ქალიშვილის ნათლობაში. სწორედ აქ ჩაუყარეს მათ საფუძველი იტალიელი და გერმანელი ხალხის მეგობრულ და მოკავშირეობრივ ურთიერთობებს.
1878 წლის 9 იანვარს მამის სიკვდილის შემდეგ იგი იტალიის მეფე და სავოიის ჰერცოგი გახდა. 17 იანვარს სამეფოში მოგზაურობის დროს ქალაქ ნეაპოლში მზარეულმა სახელად პასანანტემ უმბერტო მსუბუქად დაჭრა.
1900 წლის 29 ივლისს მეორე თავდასხმა მეფეზე მოაწყო იტალიელმა ანარქისტმა გაეტანო ბრეშიმ მონცაში. მიზეზი იყო უმბერტო მიერ ერთ-ერთი გენერლის ღირსების ორდენით დაჯილდოება, რომელმაც სისხლში ჩაახში მუშათა დემონსტრაცია მილანში. გაეტანო ბრესკიმ მეფეს სამჯერ ესროლა და სასიკვდილოდ დაჭრა.
უმბერტო II

უმბერტო ნიკოლა ტომაზო ჯოვანი (; დ. 15 სექტემბერი, 1904, რაკონიჯი, იტალია — გ. 18 მარტი, 1983, ჟენევა, შვეიცარია) — იტალიის ბოლო მეფე, იტალიის მარშალი.

ბიოგრაფია
უმბერტო ვიტორიო ემანუელე -ის და მისი მეუღლის მონტენეგროს პრინცესა ელენეს ვაჟი იყო. 1946 წელს მამის ტახტიდან გადადგომის შემდეგ იგი იტალიის მეფე და სავოიის ჰერცოგი გახდა. მისმმა მმართველობამ მხოლოდ 33 დღე გასტანა, 1946 წლის 9 მაისიდან 12 ივნისამდე.

მონარქიის გაუქმების შემდეგ იგი ემიგრაციაში წავიდა და აღარასოდეს დაბრუნებულა იტალიაში. 1983 წლის 18 მარტს იგი ჟენევაში გარდაიცვალა, თუმცა დაკრძალეს სავოიაში.

1930 წლის 8 იანვარს უმბერტო -ემ იქორწინა ბელგიის პრინცესა მარი ბელგიელზე (1906–2001), რომელთანაც 4 შვილი შეეძინა:

მარია პია (* 24 სექტემბერი 1934) — იუგისლავიის პრინცესა
ვიტორიო ემანუელე (* 12 თებერვალი 1937) — სავოიის ჰერცოგი
მარია გაბრიელა (* 24 თებერვალი 1940) — გრაფინია დე ბალკანი
მარია ბეატრიჩე (* 2 თებერვალი 1943) — სენიორა კორვალანი
გრიგორ ტათევაცი

გრიგორ ტათევაცი, გრიგოლ ტათეველი (; დ. 1346, თმოგვი ― გ. 1409, ტათევი) — სომეხი ფილოსოფოსი, პედაგოგი და საეკლესიო-პოლიტიკური მოღვაწე.

ბიოგრაფია
თავის მასწავლებელ ჰოვანეს ვოროტნეცისთან ერთად იყო ტათევის ფილოსოფიური სკოლის პროგრესული ფრთის წარმომადგენელი. ავტორია მრავალი ფილოსოფიური-კომენტატორული და რელიგიური თხზულებისა. გრიგორ ტათევაცი იდეალისტია, მაგრამ მისი მოძღვრება მატერიალისტურ ელემენტებსაც შეიცავს: შემეცნების თეორიაში და სულისა და მატერიის ურთიერთდამოკიდებულების საკითხში იგი ორმაგი ჭეშმარიტების თეორიის მიმდევარია. სახელმწიფოს ადარებს ორგანიზმს, რომლის ყოველი ნაწილი ასრულებს მკაცრად განსაზღვრულ ფუნქციას.
დაკარგული თაობა

დაკარგული თაობა — 1920-იანი წლების ევროპელ და ამერიკელ მწერალთა ჯგუფის პირობითი სახელწოდება. ჯგუფის ლოზუნგი გახდა გერტრუდ სტაინის სიტყვები: „თქვენ ყველანი დაკარგული თაობა ხართ!“. ამ ჯგუფს მიაკუთვნებენ მწერლებს, რომლებმაც განიცადეს პირველი მსოფლიო ომის საშინელება, დაკარგეს დემოკრატიზმის გადარჩენის იმედი, რწმენა ტრადიციისა და მომავლისა და რომლებიც ანარქისტულ თვალსაზრისზე დადგნენ.
ინშალა

ინშალა, ასევე ინშალლაჰ, ასევე ინშა ალა ან ინშა ალაჰ — არაბული ფრაზა, რომელსაც მუსლიმები წარმოთქვამენ იმედის გამოსახატავად, რომ ესა თუ ის ხსენებული მოვლენა მომავალში მოხდება. მისი უახლოესი ქართული ვარიანტია „ღვთის ნებით“, "თუ ღმერთი ინებებს", თუმცა არაბულ ფორმას მეტად ხაზგასმულად გააჩნია რელიგიური დატვირთვა.

ეს სიტყვა მსოფლიოს სხვა ერებშიც გავრცელდა და ხშირად გამოიყენება რაიმეს გაკეთების სურვილის გამოსახატავად, რაც შესაძლოა ფაქტობრივად არ მოხდეს. შენიღბულად ის ასევე გამოხატავს მავანის ყოყმანს, თუ ის ვალდებულია რაიმეს დათანხმდეს, თუმცა საპირისპიროს ამჯობინებს.

ესპანური ფრაზა და პორტუგალიური („ვიმედოვნებ“) მომდინარეობს ფრაზიდან („ღვთის ნებით“). ეს ერთ-ერთია იმ მრავალ სიტყვათაგან, რომელიც არაბულიდანაა ნასესხები სამხრეთ ესპანეთის -დან საუკუნემდე მუსლიმთა ბატონობაში ყოფნის გავლენით.
დანღისის ბრძოლა

დანღისის ბრძოლა — ბრძოლა ქართლ-კახეთის სამეფოსა და დაღესტნელ ფეოდალთა ლაშქარს შორის 1750 წელს ადგილ დანღისთან (შაქის სახანოს ტერიტორია, იორ-ალაზნის შესართავთან). ბრძოლა ქართველთა გამარჯვებით დამთავრდა. ბრძოლის შესახებ მოთხრობილია პაპუნა ორბელიანისა და ომან ხერხეულიძის ისტორიულ თხზულებებში.

ისტორია
დაღესტნელთა ცხენოსანი ჯარი თავს დაესხა ყაზახს (ახლანდ. აზერბაიჯანის ტერიტორია) და შემდეგ მდ. იორზე ჩამოდგა. ქართლ-კახეთის გაერთიანებულმა ლაშქარმა თეიმურაზ -ის და ერეკლე -ის წინამძღოლობით მტერს გამოსასვლელი გზები შეუკრა. მოწინააღმდეგე მდ. იორს დაჰყვა და დანღისს, იორ-ალაზნის შესაყართან დადგა. ქართველები მტერს წამოეწივნენ და სასტიკი ბრძოლის შემდეგ გაიმარჯვეს. თვით ერეკლე მოწინავე ჯარში იბრძოდა და დაღესტნელთა გადარჩენილმა ნაწილმა ფლატიან გორას შეაფარა თავი, მაგრამ ფლატე მოსკდა და ლტოლვილნიც დაიღუპნენ. ქართველებმა ხელთ იგდეს მრავალი ტყვე და ნადავლი.

დანღისის ბრძოლის შემდეგ დაღესტნელმა ფეოდალები კარგა ხანს ვეღარ ბედავდნენ საქართველოში ლაშქრობას, მხოლოდ მცირერიცხოვანი რაზმები დათარეშობდნენ ქურდულად.
კრემლი

კრემლი რუსულად ციხესიმაგრეს, ციტადელს, ციხეკოშკს აღნიშნავს და მიუთითებს დიდ გამაგრებულ ცენტრალურ კომპლექსზე, რომელიც ტიპიურია ისტორიული რუსული ქალაქებისთვის. ხშირად ეს სიტყვა მიუთითებს ამგვარ ციხესიმაგრეთაგან ყველაზე ცნობილ მოსკოვის კრემლზე, ან მთავრობაზე, რომელიც იქ მდებარეობს. წმინდა ბასილის ციტადელს ხშირად შეცდომით კრემლს უწოდებენ მისი განსაკუთრებული ფორმის გამო, თუმცა სინამდვილეში ის მოსკოვის კრემლის ნაწილი არაა. კრემლის აგების ადგილად ხშირად მდინარის ან სხვა რაიმე ბუნებრივი წინაღობის პირას არსებულ შემაღლებას ირჩევდნენ.

რუსული ქალაქები კრემლით
მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები
მოსკოვი
ნოვგოროდი
ყაზანი

შემონახული
ნიჟნი-ნოვგოროდი
ფსკოვი
სმოლენსკი
კოლომა
ასტრახანი
ზარაისკი
ტობოლსკი
ტულა
სუზდალი
როსტოვი
ნანგრევები
გდოვი
იზბორსკი
პორხოვი
სერპუხოვი
ველიკიე-ლუკი
უგალავნო
დმიტროვი
რიაზანი
ვოლოგდა
იაროსლავლი
მხოლოდ ნარჩენები
ბოროვსკი
ოპოჩკა
სტაროდუბი
ნოვოდევიჩის მონასტერი

ნოვოდევიჩის მონასტერი ასევე ბოგოროდიცე-სმოლენსკის მონასტერი — მოსკოვის სამხრეთ-დასავლეთში მდ. მოსკოვის ერთ-ერთ განშტოებაზე მდებარე ქალთა სამონასტრო კომლექსი. დაარსდა დიდი კნიაზი ვასილი -ის მიერ 1524 წელს, რუსეთის მფლობელობაში სმოლენსკის მიწების დაბრუნების აღსანიშნავად. აქედან მომდინარეობს მონასტერის მეორე სახელი.

მოსკოვის სხვა მონასტერთაგან განსხვავებით ნოვოდევიჩის კომპლექსი ხელშეუხებელი დარჩა მე-17 საუკუნიდან. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ მონასტერი გაუქმდა. 1922 წლიდან მუზეუმია (1934 წლიდან სახ. ისტორიული მუზეუმის ფილიალი). 1994 წლიდან მონასტერმა ისევე განაახლა მოქმედება. 2004 წლიდან შეტანილია იუნესკოს მსოფლიოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.
ოქროს კარიბჭე (ვლადიმირი)

ვლადიმირის ოქროს კარიბჭე — ძველი რუსული არქიტექტურის ძეგლი. აიგო 1164 წელს ვალდიმირის მთავარ ანდრეი ბოგოლიუბის ზეობის პერიოდში და ერთადერთი შემონახული ნიმუშია უძველესი რუსული ქალაქის კარიბჭისა. ოქროს კარიბჭე სააღლუმე შესასვლელი იყო ქალაქის ყველაზე მდიდარ ნაწილში.

ოქროს კარიბჭეები არსებობდა ქრისტიანული მართლმადიდებლობის უწმინდეს ქალაქებში — იერუსალიმში, კონსტანტინეპოლსა და კიევში. გახადა რა ვლადიმირი საკუთარ დედაქალაქად, ანდრეი ბოგოლიუბი ამგვარ სტრუქტურების მსგავს ნაგებობას უკვეთავს საკუთარ ხელოსნებს ქალაქის მთავარ კარიბჭეზე თეთრი კირქვითა და ოქროს არშიებით. შესაძლოა, რომ ხუროთმოძღვრები მოწვეული ყოფილიყვნენ ბიზანტიიდან, ვინაიდან აქ, როგორც ჩანს, ბერძნული ზომებია გამოყენებული რუსულის ნაცვლად. მთავარი თაღი 15 მეტრი სიმაღლის უნდა ყოფილიყო.

კარიბჭე გადაურჩა მონღოლთა შემოსევას 1237 წელს. საუკუნის ბოლოს ეს სტრუქტურა იმდენად მიუხედავი იყო, რომ ეკატერინე დიდი მის ქვეშ გასვლას ერიდებოდა თაღის მის თავზე დამხობის შიშით. 1779 წელს მისი ბრძანებით კარიბჭის დეტალური ზომები და მონახაზები გააკეთეს. 1797 წელს დიდი ბჭობის შედეგად, კარიბჭის თავზე არსებული ბარბიკული ეკლესია ჩამოღებულ იქნა. მის ნაცვლად ორი მრგვალი კოშკი დაშენდა სტრუქტურის კონსტრუქციის გასამაგრებლად, შემდეგ კი ადრეული ნახაზებით აღდგენილ იქნა ბარბიკული ეკლესიაც.
ოქროს კარიბჭე (კიევი)

კიევის ოქროს კარიბჭე — კიევის ძველი ქალაქის კედლებში ისტორიული შესასვლელია, უკრაინის დედაქალაქში. იგივე სახელი ჰქვია ახლომდებარე მეტროს სადგურსა და თეატრს.

ეს კარიბჭე იყო ერთ-ერთი სამთაგან, აგებული იაროსლავ მუდრის, კიევის პრინცის მიერ საუკუნეში. პროექტი გადმოღებულ იქნა კონსტანტინოპოლის ოქროს კარიბჭის მოდელზე, საიდანაც მომდინარეობს ეს სახელიც. 1240 წელს ის ნაწილობრივ დაანგრია ბათუ ხანის ოქროს ურდომ. თუმცა საუკუნის ბოლომდე ის მაინც რჩებოდა ქალაქის კარიბჭედ (ხშირად ცერემონიების მიზნით), რის შემდეგაც ის ნანგრევებად იქცა.

1832 წელს ნანგრევები გათხარეს და აღდგენისა და კონსერვაციის თავდაპირველი კვლევა ჩაუტარეს. 1970-იან წლებში მიმდებარე პავილიონი დაამატეს, სადაც კარიბჭის მუზეუმი განთავსდა.

1982 წელს კარიბჭეს სრული რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა კიევის 1500 წლისთავისთვის, თუმცა არ არსებობს რაიმე ნივთმტკიცება თუ როგორ გამოიყურებოდა კარიბჭე თავდაპირველი სახით. რიგი ისტორიკოსებისა მოითხოვდნენ რეკონსტრუქციის მოშლას და უწინდელი კარიბჭის ნანგრევების გამოთავისუფლებას საზოგადოებრივი მუზეუმისთვის.
ოქროს კარიბჭე (იერუსალიმი)

ოქროს კარიბჭე უძველესია დღემდე შერმორჩენილ კარიბჭეთა შორის იერუსალიმის ძველი ქალაქის გალავანზე. სავარაუდოდ აგებულ იქნა 520-იან წლებში, იუსტინიანე -ის იერუსალიმის აღმშენებლობის პროგრამის ფარგლებში, გალავანში ადრინდელი კარიბჭის ნანგრევების ადგილას. ალტერნატიული თეორიით ის შესაძლოა აგებული ყოფილიყოს მე-7 საუკუნეში უმაიადის ხალიფთა მიერ დაქირავებულ ბიზანტიელ ხელოსანთა მიერ.

ქრისტიანულ ლიტერატურაში ამ კონსტრუქციას "ოქროს კარიბჭით" მოიხსენებენ, არაბულში კი ის ცნობილი იყო როგორც "მუდმივი სიცოცხლის კარიბჭე". ებრაელები კარიბჭესთან მოწყალებისთვის ლოცულობდნენ, საიდანაც მომდინარეობს სახელი "შაარ ჰარახამიმ", "მოწყალების კარიბჭე".

კარიბჭე მდებარეობს ტაძრის მთის აღმოსავლეთ მხარის შუაგულში. შესასვლელი ამ პოზიციაში რიტუალური მიზნებისთვის უნდა ყოფილიყო გამოყენებული ბიბლიურ დროში.

ებრაული ტრადიციით ეს ის კარიბჭეა, რომელშიც მესია იერუსალიმში უნდა შემოვიდეს. კარიბჭე დალუქულ იქნა 1541 წელს ოსმალეთის სულთანი სულეიმან -ის მიერ, შესაძლოა მესიის შემოსვლის თავიდან არიდების გამო. მუსლიმებმა ასევე კარიბჭის წინ სასაფლაო მოაწყვეს, შესაძლოა იმ მოსაზრებით, რომ მესია ვერ შეძლებდა საკუთარი თავის წაუბილწავად ქალაქში შემოსვლას.
ნაგაზი

ნაგაზი — სასამსახურო ძაღლების ჯიშთა ჯგუფი. განსხვავდებიან წარმოშობითა და ექსტერიერით. იყენებენ სამწყემსო, საყარაულო, სამძებრო და სხვ. სამსახურში. გამოირჩევიან ტანადობით, პროპორციულობით, ხშირი ბეწვით, სიმძლავრით, გულადობითა და გამძლეობით; ადვილად იგეშებიან. გავრცელებულია უმთავრესად გერმანული, კავკასიური, შუააზიური, სამხრეთრუსული, შეტლანდიური (კოლი), უნგრული (პული, პუმი, კუვასი, კომანდორი), პოლონური, სლოვაკური (ჩუვაჩი), ფრანგული ბრიარდული, ბელგიური (მოლინუა) და სხვ. ჯიშის ნაგაზი.

სულხან-საბა ორბელიანის განმარტებით ნაგაზი „თართისა“ (დიდი მიდამოს მცველი ძაღლი), და „მწევრის“ (სწრაფი და გვარიანი ძაღლი) შეჯვარებით მიიღება. საბა იქვე აკონკრეტებს, რომ ნაგაზი შესაძლოა შინ გაზრდილი მგლისა და თართის, ან მგლისა და მწევრის შეჯვარებითაც იქნას მიღებული და ამგვარად შობილი ნაგაზი, მისი თქმით, უმჯობესია.