ფარნავაზ I

ფარნავაზ ( – დიდება) — ლეონტი მროველის მიხედვით, ქართლის (იბერიის) პირველი მეფე ძვ. წ. – საუკუნის ნახევარში და ფარნავაზიანთა დინასტიის დამაარსებელი. ამავე ავტორის მიხედვით იგი იყო მცხეთის მამასახლისის სამარას ძმისწული. ფარნავაზმა დაამარცხა აზო და თავი ქართლის (იბერიის) მეფედ გამოაცხადა. ამის შემდეგ ჩაატარა სახელმწიფო რეფორმა – ქართლის სამეფო დაყო რვა საერისთავოდ და ქართლის სასპასპეტოდ, რომელთა სათავეში შესაბამისად ერისთავები და სპასპეტი ჩააყენა. ფარნავაზმა აღმართა სამეფოს მთავარი ღვთაების – არმაზის კერპი. მასვე მიეწერება ქართული დამწერლობის შექმნა („შექმნა მწიგნობრობა ქართული“).

ფარნავაზის მოღვაწეობა ქართულ ისტორიოგრაფიაში დათარიღებულია ძვ. წ. საუკუნის მიწურულით და საუკუნის ნახევრით. ზოგიერთი ისტორიკოსი კი კონკრეტულ თარიღსაც ასახელებს (პ. ინგოროყვა – ძვ. წ. 284–219 წწ., ს. გორგაძე – ძვ. წ. 272–206 წწ.).

ისტორია
მცხეთის მამასახლისის, სამარას ძმისწული (მამის სახელი ცნობილი არ არის). ფარნავაზი სამი წლისა იქნებოდა, როცა პონტოს სამეფოდან („საბერძნეთიდან“) ძლიერი ლაშქრით მოვიდა აზო (ლევან და გუბაზ სანიკიძეების ვარაუდით, პონტოელი ქართველი. მიიჩნევა ალექსანდრე მაკედონელის სარდლად), რომელმაც მოკლა სამარაც და მისი ძმაც (ფარნავაზის მამა) და თვითონ დაიდგა სამეფო ტახტი მცხეთაში. ყრმა ფარნავაზი დედამ მთაში გახიზნა და იქ გაზარდა. ვაჟკაცობაში ფეხშედგმული ფარნავაზი, დედასთან ერთად, მცხეთაში დაბრუნდა და შეუდგა საიდუმლო სამზადისს აზონის ძალაუფლების დასამხობად. მან კავშირი შეკრა დასავლეთ საქართველოს, ეგრისის მთავარ ქუჯსთან და შეერთებული ძალებით, დაამხეს აზონის ბატონობა. თვითონ აზონი ბრძოლაში დაიღუპა. მცხეთაში მეფედ დაჯდა ფარნავაზი. აქედან იწყება ფარნავაზიანთა დინასტიის ისტორია.

გამეფებისთანავე ფარნავაზი შეუდგა დიდ რეფორმატორულ და აღმშენებლობით საქმიანობას. გააერთიანა სრულიად საქართველო და დაყო იგი საერისთავოებად, სათავეში – ერისთავებით. სულ იყო რვა საერისთავო:

არგვეთი (ერთი გაგზავნა მარგჳს ერისთავად და მისცა მცირით მთითგან, რომელ არს ლიხი, ვიდრე ზღუადმდე რიონს ზემოჲთ. და ამანვე ფარნავაზ აღაშენნა ორნი ციხენი: შორაპანი და დიმნაჲ.),
კახეთი (და გაგზავნა ერთი კახეთისა ერისთავად და მისცა არაგჳთგან ვიდრე ჰერეთამდე, რომელ არს კახეთი და კუხეთი.),
ხუნანი (ერთი გაგზავნა ხუნანისა ერისთავად და მისცა ბერდუჯის მდინარითგან ვიდრე ტფილისამდე და გაჩიანთამდის, რომელ არს გარდაბანი.),
სამშვილდე (ერთი გაგზავნა სამშჳლდისა ერისთავად და მისცა სკჳრეთისა მდინარითგან ვიდრე მთამდე, რომელ არს ტაშირი და აბოცი.),
წუნდა (ერთი გაგზავნა წუნდისა ერისთავად, და მისცა ფანავარითგან ვიდრე თავადმდე მტკუარისა, რომელ არს ჯავახეთი და კოლაჲ და არტანი.),
ოძრხე (ერთი გაგზავნა ოძრჴის ერისთავად, და მისცა ტასისკარითგან ვიდრე არსიანთამდის, ნოსტისთავითგან ზღუამდის, რომელ არს სამცხე და აჭარაჲ.),
კლარჯეთი (ერთი გაგზავნა კლარჯეთისა ერისთავად და მისცა არსიანთითგან ზღუამდე.),
ეგრისი (და მისცა [ქუჯის] ქუეყანაჲ ეგრისწყალსა და რიონსა შუა, ზღჳთგან მთამდე, რომელსა შინა არს ეგრისი და სუანეთი, და დაამტკიცა ერისთავად მუნ. და მან ქუჯი აღაშენა ციხე გოჯი.).

სტრატეგიულად ყველაზე მნიშვნელოვანი პროვინცია — შიდა ქართლი, დაექვემდებარა სპასპეტს. სპასპეტი მეფის შემდეგ მეორე პირი იყო სამეფოში და ერისთავებიც პირადად მას ემორჩილებოდნენ.

ხელახლა ააშენა, ახალი კედელ-გალავნებით და ციხე-კოშკებით გაამაგრა, განამტკიცა მცხეთა, იქვე აღმართა სალოცავი კერპი არმაზი. აღადგინა და ააშენა ყველა სხვა ციხე-სიმაგრე, რომელიც მანამდე დაენგრია მტრის შემოსევას, თუ სტიქიურ უბედურებას. დასავლეთ საქართველოში ააშენა ახალი ციხე-სიმაგრენი – შორაპანი და დიმნა (დიმი). მისმა თანამებრძოლმა, ეგრისის ერისთავმა ქუჯიმ აღაშენა ქალაქი ციხე-გოჯი. ფარნავაზის სახელთან დაკავშირებულია უდიდესი კულტურულ-საგანმანათლებლო რეფორმა – ქართული დამწერლობისა და მწიგნობრობის დაფუძნება („ამან შექმნა მწიგნობრობა ქართული“). გამეფდა 27 წლისა, იმეფა და იღვაწა 65 წელიწადი, აღესრულა 92 წლისა. დაკრძალეს არმაზს. ცოლად ჰყავდა დურძუკის ქალი რომლისაგანაც ეყოლა ძე, მისი ტახტის მემკვიდრე — საურმაგ .

ფარნავაზ - მითოსური სახე
ფარნავაზ ქართლის სამეფოს მეფედ და ფარნავაზიანთა დინასტიის დამფუძნებლად არის წარმოდგენილი შუა საუკუნეების ქართულ ქრონიკებში (ქართლის ცხოვრება). თანამედროვე ისტორიოგრაფიის მიხედვით, მისი ფიგურა შეიცავს ძლიერ ლეგენდარულ შრეს და ქრონიკული თხრობის რიგ მოტივებს — სასწაულებრივი სიზმარი, გამოქვაბულში ნაპოვნი საგანძური, უცხო მბრძანებლის დამხობა და „ნათლის“ (სამეფო ბედისწერის) მოტივი — ეხმიანება ირანულ-ელინისტური წარმომავლობის სამეფო იდეოლოგემებს. მკვლევართა ნაწილის შეფასებით, აქ საქმე გვაქვს ისტორიული ბირთვისა და მითოსური ელემენტების შერწყმასთან, რის გამოც ფარნავაზის ბიოგრაფიული დეტალები მოითხოვს კრიტიკულ შედარებას როგორც არქეოლოგიურ მასალასთან, ისე გარე ტექსტებთან.

ქრონიკული თხრობა
ქრონიკის ვერსიით, მცხეთაში ზრდასრული ფარნავაზი ბავშვობაში ხედავს სიზმარს „ნათლის შესახებ“, შემდგომ კი მტკვრისპირა გამოქვაბულში პოულობს საგანძურს, რასაც ძალის საზრდოდ იყენებს. მის მიერ გამოსყიდული მორჩილი იგზავნება მოკავშირედ ქუჯისთან ეგრისში. ფარნავაზისა და ქუჯის ერთობლივი ძალით იბერიაში დამკვიდრებული უცხოელი მბრძანებელი აზონი(აზო) მარცხდება; ფარნავაზი იკავებს მცხეთასა და „ქართლის ოთხ ციხეს“, ხოლო აზონის ლაშქრის ნაწილი მის მხარეს გადადის. ამის შემდეგ ფარნავაზი გზავნის ელჩობას „ანტიოქოსთან“ (სელევკიდთა მეფის გენერიკული სახელით) და იღებს მის აღიარებას; ქრონიკას ასევე მიეწერება, რომ ფარნავაზმა „ქართლში ახალი ენა გაავრცელა“ და „ქართული დამწერლობა შექმნა“.

ადმინისტრაციული მოწყობა და ატრიბუტიკა
ქრონიკების მიხედვით, ფარნავაზს ეკუთვნის ქვეყნის ადმინისტრაციული მოწყობა: საერისთავოთა ქსელი (შვიდი ერისთავი) და სპასპეტის — მეფესთან უშუალოდ დაქვემდებარებული უმაღლესი სამხედრო-ადმინისტრაციული თანამდებობის — დაწესება „შიდა ქართლის“ ზედამხედველად. თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში ეს წარმოდგენა ხშირად ითვლება შუა საუკუნეების რეალობის რეტროექციად ადრეულ ეპოქაზე, თუმცა საკითხი დისკუსიის საგნად რჩება.

ქუჯი და დასავლეთ საქართველოს (ეგრისის) ფაქტორი
ქუჯის ფიგურა ქრონიკაში ცენტრალურია: ეგრისის მთავარი აღიარებს ფარნავაზის მეფობას, ეხმარება აზონის დამხობაში და მას შემდეგ მოქმედებს როგორც ფარნავაზის სუზერენიტეტის ქვეშ მყოფი პარტნიორი. აღნიშნული ხაზს უსვამს აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს ადრეული პოლიტიკური ურთიერთკავშირის სიღრმეს, რაც თხრობაში იძლევა „ქართლის ერთობის“ მანიფესტურ სურათს.

რელიგია და არმაზი
ქრონიკის თანახმად, ფარნავაზმა ააგო არმაზის კერპი და წარმართულ კულტს მისცა ერთიანი, სამეფო ავტორიტეტით გამაგრებული სახე (არსებული რწმენითი პრაქტიკების სრული განდევნის გარეშე). შემდგომი ქრისტიანული თხრობის (ქართლის მოქცევა) ცნობით, წმ. ნინოს ქადაგებისა და მეფე მირიანის მოქცევის შემდეგ კერპები დაინგრა, რაც ადასტურებს ადრეული ქართლის ხატისშემოქმედი, პოლითეისტური კულტის არსებობას.

ენა და ანბანი
ქრონიკა ფარნავაზს მიაწერს „ქართული მწიგნობრობის შექმნასაც“, თუმცა ეპიგრაფიკულად ძველი ქართული წარწერა საუკუნიდანაა დადასტურებული: ყველაზე ადრეული, მკაფიოდ დათარიღებული ძეგლებია ბირ ელ ქუთის წარწერები (430–432), ხოლო საქართველოში — ბოლნისის წარწერები (494). ამდენად, ფარნავაზთან დაკავშირებული ატრიბუცია თანამედროვე მეცნიერებაში შეფასებულია როგორც პოლიტიკური-იდეოლოგიური ლეგენდა და არა უშუალო ფაქტი.

ქრონოლოგია და ისტორიულობა
ფარნავაზის მეფობის თარიღი განსხვავებულად არის რეკონსტრუირებული. ტუმანოფის ქრონოლოგიის მიხედვით, იგი მეფობდა ძვ. წ. დაახლოებით 299–234 წლებში; სხვა ავტორები ალტერნატიულ თარიღებს გვთავაზობენ. საკვანძო საკითხია წყაროთა ხასიათი: ქართლის ცხოვრება რთული, კომპოზიტური კორპუსია, – სს-ში საბოლოოდ ჩამოყალიბებული და დინასტიურ-იდეოლოგიური მიზნებით რედაქტირებული. ამიტომ ადრეული „მეფეთა სია“ განიხილება როგორც ისტორიული ბირთვისა და ლეგენდარული შრის ნაზავი, სადაც ქრონიკული სინქრონიზმები და ელემენტები საგულდაგულოდ უნდა შემოწმდეს.

ეტიმოლოგია და სამეფო იდეოლოგემა
სახელი „ფარნავაზი“ უკავშირდება ირანულ ფუძეს *-/- („სამეფო ბრწყინვალება/ღვთისგან ბოძებული ბედი“), რომელიც ფართოდ არის დამოწმებული აქემენიდურ-სასანიდურ იდეოლოგიასა და მითოლოგიაში. სწორედ ამ ფონს ეხება „ნათლის“ და „იღბლის“ ქრონიკულ ხაზებიც, როგორც სამეფო ლეგიტიმაციის ნარატიული ნიშანი.

არქეოლოგიური დადასტურება და წყაროთმცოდნეობითი შეფასება
ფარნავაზის მეფობისა და მის მმართველობასთან დაკავშირებული ძირითადი ცნობები მომდინარეობს შუა საუკუნეების ნარატიული წყაროდან — ქართლის ცხოვრება, რომელიც საბოლოო სახით – საუკუნეებში ჩამოყალიბდა და შეიცავს როგორც ისტორიულ, ისე ლეგენდარულ შრეს.
მიუხედავად იმისა, რომ ტექსტში აღწერილი მოვლენები წარმოადგენენ იდეოლოგიზირებულ პოლიტიკურ სიუჟეტს — მეფის ღვთიური წარმოშობისა და სახელმწიფოებრიობის დინასტიური ფუძემდებლობის ხაზგასმით — ფარნავაზის შესახებ არქეოლოგიური ან ეპიგრაფიკული მტკიცებულება ამჟამად არ არსებობს.

ქრონიკაში მითითებული ობიექტები (მაგ., არმაზის კერპი, „ქართლის ოთხი ციხე“, ფარნავაზის მიერ აგებული ადმინისტრაციული ნაგებობები) დღემდე არ არის იდენტიფიცირებული ან დათარიღებული ისეთივე სიზუსტით, რომ შესაძლებელი იყოს მათი უშუალო დაკავშირება ძვ. წ. – საუკუნეებთან.

მეცნიერების მნიშვნელოვან ნაწილში ფარნავაზის ბიოგრაფია განიხილება როგორც ჰაგიოგრაფიული ფანტაზიის ნარატივი — შექმნილი პოლიტიკური ლეგიტიმაციისა და დინასტიური პრესტიჟის გასაძლიერებლად. ეს შეფასება ემყარება:

წყაროთა შედარებით გვიანდელ თარიღს (– სს.);

თხრობის სტრუქტურულ მსგავსებებს ქრისტიანულ ჰაგიოგრაფიასთან (სიზმარი, ღვთიური მინიშნება, სასწაულებრივი აღმოჩენა);

ირანულ და ელინისტურ სამეფო იდეოლოგემებთან შინაარსობრივ პარალელებს.