iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
საათლის რაიონი

საათლის რაიონი — ადმინისტრაციული ერთეული აზერბაიჯანის ცენტრში. ადმინისტრაციული ცენტრი არის ქალაქი საათლი. აღნიშნული რაიონი მდებარეობს მუგანის დაბლობის ცენტრში, მდინარე არაქსის ორივე ნაპირზე.

ისტორია
1943 წლის 25 მაისს, აზერბაიჯანის სსრ უზენაესი საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის 30/21 გადაწყვეტილებით, საათლის რაიონი შეიქმნა. 1963 წელს ოლქში შეიერთეს საბირაბადის რეგიონი, ხოლო 1965 წლის 14 იანვარს მან აღადგინა დამოუკიდებელი რეგიონის სტატუსი.

რაიონში დიდი მესხური თურქული უმცირესობა ცხოვრობს. საათლის რაიონი ჩამოყალიბდა 1941-1945 წლების ომის დროს. ამ დროის განმავლობაში, 1600 ადამიანი გაგზავნეს ფრონტზე. ომში დაიღუპა 533 ადამიანი. აქ დასახლდნენ, ლტოლვილები რომელთან სომხეთთან კონფლიქტის შემდეგ 1988-1989 წლებში საათლის რეგიონს შეაფარეს თავი. 1970 წლიდან რეგიონში დაიწყო მისი სოციალურ-ეკონომიკური და კულტურულ-პოლიტიკური მდგომარეობის განვითარება.

საათლში 19 სკოლაა, არის ცენტრალური საავადმყოფო განკუთვნილი 390 ადამიანისთვის, კულტურული ცენტრი 450 ადამიანისთვის, 11 სამედიცინო ცენტრი, მუსიკალური სკოლა, 450 საბავშვო ბაღი, ორი ხუთსართულიანი კორპუსი 35 ბინა, ორსართულიანი სავაჭრო ცენტრი და სხვა ადმინისტრაციული შენობები. 1970-1980-იან წლებში რეგიონში შეიქმნა მინერალისა და რძის ქარხნები, საცხობი, ისევე როგორც სხვა სამრეწველო, სატრანსპორტო და მომსახურების ობიექტები.

კლიმატი
რეგიონში მშრალი კლიმატია. იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 1.4 ° , ზაფხულში 26.2 ° . წლიური ნალექი 300 მმ-ია.
საათლი არის სოფლის მეურნეობის რეგიონი, ბამბის და ბოსტნეულის წარმოება რეგიონში მთავარი მიმართულებაა.

ტრანსპორტი
საათლის რაიონს აქვს და კატეგორიის ავტომაგისტრალი. ჯამში, გზების სიგრძე 241 კილომეტრია. ალატ-ნახჭევანის სარკინიგზო მაგისტრალი გადის სატლის რეგიონში, რომელიც მეორე კატეგორიაა. ამ სარკინიგზო ხაზის 80-95-ე კილომეტრი ჯაფარხანის დასახლებული პუნქტებიდან ბექარისკენ მდებარეობს საატლის რეგიონში.

ღირსშესანიშნაობები
2001 წლის 2 აგვისტოს, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 13132 დადგენილებით დაცული არქეოლოგიური ძეგლებია: ჯაფარხანის ნეკროპოლისი - მდებარეობს სოფელ სარიჩალარში; კუბური სამარხების ნეკროპოლისი რომელიც ძველი წელთაღრიცხვის ათასწლეულით არის მოხსენიებული, მდებარეობს სოფელ აზდაკენდთან ახლოს; პირველი გარარარის ნეკროპოლისი - მიეკუთვნება ძვ.წ. - საუკუნეებს, რომელიც მდებარეობს სოფელ გარარარში; მე-2 გარარარის ნეკროპოლისი - მიეკუთვნება ძვ.წ. - საუკუნეებს, რომელიც მდებარეობს სოფელ გარარარში; მე-3 გარარარის ნეკროპოლისი - მიეკუთვნება ძვ.წ. - საუკუნეებს, რომელიც მდებარეობს სოფელ გარარარში; მუგანის ნეკროპოლისი - მიეკუთვნება ძვ.წ. – საუკუნეებს, რომელიც მდებარეობს მუგანის არხის ტერიტორიაზე; აბასბის ნეკროპოლისი - მიეკუთვნება - საუკუნეებს და მამედბადის ნეკროპოლისი - მიეკუთვნება - საუკუნეებს, რომელიც მდებარეობს სოფელ მამედბადში.
ევლახის რაიონი

ევლახის რაიონი — აზერბაიჯანის ერთ-ერთი რაიონი. მისი ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ევლახი.

ისტორია
აზერბაიჯანის სსრ უმაღლესი საბჭოს გადაწყვეტილების თანახმად, ქალაქ ევლახს ქალაქის სტატუსი მიენიჭა 1939 წლის 1 თებერვალს. რეგიონში გადის სარკინიგზო მაგისტრალები, როგორებიცაა: ევლახ-ხანქენდის და ევლახ-ბელაქანის მაგისტრალები, ასევე რეგიონში არის აეროპორტი სახელწოდებით „ევლახის აეროპორტი“, ჭადრაკისა და ბავშვთა სპორტული სკოლა, 19 საშუალო სკოლა 10 535 ადგილით, 15 საბავშვო ბაღი 840 ადგილის ტევადობით, საავადმყოფო, სასწავლო დაწესებულებები და მრავალსართულიანი საცხოვრებელი კორპუსები.

1962 წლის 26 დეკემბერს ევლახის ტერიტორია გაუქმდა და დანაწილდა. აზერბაიჯანის სსრ უმაღლესი საბჭოს მე-10 სესიის არჩევით ქალაქი ევლახი გადაიქცა ინდუსტრიულ ქალაქად.

აზერბაიჯანული სსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის ბრძანებულებით, 1965 წლის 6 იანვარს ევლახი შეიყვანეს დაქვემდებარებული ქალაქების სიაში და რეგიონში დაიწყო სამრეწველო საწარმოების განვითარება.

გეოგრაფია
რეგიონს ესაზღვრება აღდაში, ბარდი, ტარტარი, გორანბოი, სამუხი, კახი და შაქი. ევლახის რაიონში არის 1 ქალაქი, 1 ურბანული ტიპის დასახლება და 48 სოფელი.

ევლახი დაბლობზე, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ბაქოდან 293 კილომეტრში მდებარეობს. ეს რაიონი ერთ-ერთი უძველესი დასახლებული ადგილია აზერბაიჯანში. აქვე გადიოდა უძველესი აბრეშუმის გზაც. კლიმატის ტიპებიდან ძირითადად გვხვდება ზომიერად ცხელი ნახევრად უდაბნოს და მშრალი უდაბნოს კლიმატი. მინგეჩაურის წყალსაცავის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე ვარვარას წყალსაცავი შედის ევლახის ტერიტორიის შემადგენლობაში. აქ ასევე გადის ზედა ყარაბაღისა და ზემო შირვანის არხების ნაწილები.

ეკონომიკა
ევლახი არის ქვეყნის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რესურსი სოფლის მეურნეობის თვალსაზრისით. ძირითადად რეგიონში გავრცელებულია მარცვლეულის და ბამბის მოყვანა, ასევე მესაქონლეობის სექტორებსაც მნიშვნელოვანი როლი უკავიათ ქალაქის ეკონომიკაში. ფერმებში მოჰყავთ კარტოფილი, ბოსტნეული, ნესვი და სხვა ხილის სახეობები. ევლახი ასევე მდიდარია ბუნებრივი რესურსებით, მაგალითად როგორიცაა: თიხა-ნარევი ქვიშა, თიხა, ქვიშა და ხრეში, რომლებიც საჭიროა აგურის დასამზადებლად.

ბაქო-გაზაკის გზატკეცილი, ევლახი-ბელაქანის, ბაქო-თბილისის სარკინიგზო მაგისტრალი, ბაქო-სუფსის გაზსადენი და ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენი გადის რაიონის ტერიტორიაზე, რაც მნიშვნელოვანია რაიონის ეკონომიკისათვის. ქალაქ ევლახში ასევე არის შიდა აეროპორტიც.
რომიკ ხაჩატრიანი

რომიკ ხაჩატრიანი (; დ. 23 აგვისტო, 1978, ერევანი, სომხეთის სსრ, საბჭოთა კავშირი) — კარიერადასრულებული სომეხი ფეხბურთელი. პოზიციით იყო ნახევარმცველი. იგი იყო სომხეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების წევრი.

საკლუბო კარიერა
რომიკ ხაჩატრიანმა ფეხბურთის თამაში 7 წლის ასაკში დაიწყო. მისი ახალგაზრდობის კლუბი იყო „- “. 16 წლის ასაკში იგი უკვე კლუბში თამაშობდა და 1994 წელს მან 11 თამაშში 2 გოლი გაიტანა. ამ სეზონში კლუბმა ცუდი თამაში აჩვენა (ცხრილში მე-14 ადგილი დაიკავა) და ამიტომ სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგიდან იგი სომხეთის პირველ ლიგაში დაქვეითდა. შემდეგ იგი შეუერთდა კლუბ კილიკიას. 1996 წელს იგი შეუერთდა „ ერევანს“. მისი პირველი სეზონი გუნდში კარგი არ ყოფილა. სომხეთის ორემიერლიგის სტარტზე მათ საწყისი 7 თამაში წააგეს. პირველი რაუნდი კლუბმა 10 წაგებითა და 1 მოგებით დაასრულა. მეორე რაუნდის პირველი თამაშის შემდეგ კლუბი ჩემპიონატს ჩამოცილდა და დაიშალა. თვითონ ხაჩატრიანმა კლუბში მხოლოდ 3 თამაში ჩაატარა და შემდეგ პიუნიკში დაბრუნდა. ამ პერიოდიდან დაიწყო მისი კარიერული წინსვლა. კლუბში კარგმა თამაშმა მას საშუალება მისცა სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში ეთამაშა. 1998 წლის სომხეთის პრემიერლიგის სეზონის დასასრულს სპატრაკში გადავიდა. ახალ კლუბში იგი განვითარდა და ამ განვითარებამ მას საშუალება მისცა კვიპროსის პირველ დივიზიონში გადასულიყო. იგი კვიპროსში შემდეგ გუნდებში თამაშობდა: აპოელი, ოლიმპიაკოსი და ანორთოსისი. შემდგომ იგი სათამაშოდ ერევანში დაბრუნდა და კლუბ ბანანცს შეუერთდა. მან კლუბთან ერთად 2008 წლის სომხეთის თასის ფინალს მიაღწია.

საერთაშორისო კარიერა
რომიკ ხაჩატრიანმა სომხეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების 54 თამაშში მიიღო მონაწილეობა. მისი დებიუტი შედგა 1997 წლის 30 მარტს, თბილისში ჩატარებულ სომხეთისა და საქართველოს ნაკრებებს შორის გამართულ შეხვედრაში. ხსენებულ თამაშში ხაჩატრიანმა მე-60 წუთზე არტურ პეტროსიანი ჩაანაცვლა. სომხეთის ნაკრები თამაშში 0:7 დამარცხდა. ნაკრებში ყოფნის პერიოდში მან ერთადერთი გოლი ანდორას ნაკრების წინააღმდეგ გაიტანა. იგი ნაკრებში ჩატარებული თამაშების რაოდენობით მე-7 ადგილზე იმყოფება.

პირადი ცხოვრება
რომიკის მშობლებს ერქვათ აკოპი და მანუშაკი. იგი დაქორწინებულია და ჰყავს ორი შვილი, ტყუპი ერიკი და ჰელენი.
ლერი გოშაძე

ლერი პავლეს ძე გოშაძე (დ. 11 დეკემბერი, 1935, თბილისი — გ. 17 სექტემბერი, 2022) — ქართველი არქიტექტორი. საქართველოს დამსახურებული არქიტექტორი (2005).

ბიოგრაფია
1962 წელს დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სამშენებლო ფაკულტეტი (სპეციალობით – არქიტექტურა). 1960–1963 წლებში მუშაობდა საპროექტო ინსტიტუტში „საქქალაქმშენსახპროექტი“, 1963–1967 წლებში – საკავშირო საპროექტო ინსტიტუტის „სოიუზკურორტპროექტის“ საქართველოს ფილიალში არქიტექტურული ჯგუფის ხელმძღვანელად; 1967–1998 წლებში – კვლავ „საქქალაქმშენსახპროექტში“ პროექტის მთავარ არქიტექტორად, 1999 წლიდან 2005 წლამდე – შპს „თბილქალაქპროექტის“ ქალაქგეგმარების სამმართველოში ჯგუფის ხელმძღვანელად. 2005 წელს იყო საქართველოს ეკონომიკის სამინისტროს სამშენებლო პროექტების სახელმწიფო ექსპერტიზის სამმართველოს განყბის გამგე. ძირითადი ნამუშევრები: რუსთავის გენგეგმა (1967, ლ. სუმბაძესთან, მ. მელიქიშვილთან, შ. ბაღაშვილსა და თ. წერეთელთან ერთად); მესტიის გენგეგმა (1973, ბ. გაბუნიასთან ერთად); ზუგდიდის განვითარებისა და რეკონსტრუქციის გენგეგმა (1977, თ. ლომთაძესა და ზ. ჟვანიასთან ერთად); ექსპერიმენტული მიკრორაიონი ბათუმში (1977, გ. გეგეშიძესთან, ნ. მაღლაკელიძესთან ერთად); ქუთაისის გენგეგმა (1978, ზ. ქურდიანთან, ნ. მიქაძესთან, ა. ლომთაძესა და თ. ლომთაძესთან ერთად); ქალაქ-კურორტის გაგრის გენგეგმა (1979, ნ. მიქაძესა და ე. ბაგრატიონთან ერთად).
ჯაბრაილის რაიონი

ჯაბრაილის რაიონი — დე-იურე ადმინისტრაციული ერთეული აზერბაიჯანის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. დე-ფაქტოდ ეს ტერიტორია 1993 წლიდან 2020 წლამდე კონტროლდებოდა არაღიარებული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის მიერ, რაც აღნიშნულია გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციებში. 2020 წლის ომის შედეგად, აზერბაიჯანმა სრული კონტროლი დაიბრუნა რაიონზე.

ადმინისტრაციული ცენტრი  ქალაქი ჯაბრაილია.

მოკლე ისტორია
1841 წელს ჯაბრაილის ტერიტორია კასპიის რეგიონის დაქვემდებარებაში იყო ცენტრით შემახაში, ხოლო 1846 წელს — შუშის რაიონის. 1873 წელს ჯაბრაილი და მისი მიმდებარე ტერიტორიები გამოეყო შუშის მაზრას, ხოლო ჯაბრაილის მაზრა შეიქმნა ელიზავეტოპოლის პროვინციის ნაწილში. იმ დროისთვის მაზრის ტერიტორია 2922.6 კმ² იყო, ხოლო მოსახლეობა 66,360 კაცი. მაზრა მოიცავდა ამჟამინდელ ჯაბრაილის, ფიზულის, ხოჯავენდის, გუბადლისა და ზანგელანის რაიონებს. 1905–1918 წლებში მაზრას ეწოდებოდა კარაგინის მაზრა.

1930 წლის 8 აგვისტოს შეიქმნა აზერბაიჯანის სსრ-ის ჯაბრაილის რაიონი.

1993 წლის აგვისტოს ბოლოს, სომხური შეიარაღებული ძალების საომარი მოქმედებების დაწყების შედეგად, აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები იძულებულნი გახდნენ დაეტოვებინათ რეგიონის ტერიტორია, რომელიც დღემდე არის არაღიარებული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის კონტროლის ქვეშ, და ადმინისტრაციულად შედის გადრუტსის რაიონში.

გეოგრაფია
მდებარეობს მცირე კავაკსიის სამხრეთ-აღმოსავლეთით. სამხრეთით ესაზღვრება ირანის ისლამურ რესპუბლიკას, სამხეთ-დასავლეთით ზანგელანის რაიონს, დასავლეთით გუბადლის რაიონს, ჩრდილოეთით ხოჯავენდის, აღმოსავლეთით ფუზულის რაიონს. ცენტრი — ქალქი ჯაბრაილი. რაიონის ფართობია 1050 კვ.კმ.
ჰასან ისმაილოვი

ჰასან ისმაილოვი (; დ. 1 აპრილი, 1915, ჩომახთური — გ. 2 მარტი, 1940, ფინეთი) — აზერბაიჯანელი პედაგოგი, ჰიდრომელიორაციის ინჟინერი.

ბიოგრაგია
დაიბადა 1915 წლის 1 აპრილს (დაბადების თარიღი ზოგიერთ დოკუმენტში მითითებულია, როგორც 1913 წელი) შარურის რაიონის სოფელ ჩომახთურში, ცნობილი პიროვნების თაგი მაჰმუდ-ოღლუ ისმაილოვის ოჯახში, რომელიც პარტიზანული ბანდის მეთაური იყო და იბრძოდა სომხეთის წინააღმდეგ.

1931 წელს სოფელ იენგიჯას საშუალო სკოლა დაამთავრა მაღალი ნიშნებით, 1934-1939 წლებში ბაქოს სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკუმში სწავლობდა მელიორაცია-ჰიდრავლიკას.

მიიღო მუსიკალური განათლება და შეისწავლა მუსიკალურ ინსტრუმენტებზე დაკვრა.. სასწავლებელი წარმატებით დაასრულა. მოღვაწეობდა ნახიჩევანში (მელიორაციის მიმართულებით). დაამთავრა ორდუბადის პედაგოგიური სკოლა.

შემდეგ მასწავლებლად მუშაობდა არალიყში და შარურის რაიონის რამდენიმე სხვა სოფელში.

იმ დროს სათანადო კადრების დეფიციტის გამო ჰასან ისმაილოვი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში მუშაობდა სასამართლო ორგანოებშიც. მინიჭებული აქვს „ვოროშილოვის“ პირველი ხარისხის წოდება სპეციალური შაშხანით სროლაში აქტიური მონაწილეობისა და კურსის წარმატებით დასრულებისათვის.

სიცოცხლის დასასრული
1939 წლის 25 მარტს ჩაერთო სსრკ-ფინეთის ომში. გარდაიცვალა 1940 წლის 2 მარტს.
დაშქესანის რაიონი

დაშქესანის რაიონი — ადმინისტრაციული ერთეული აზერბაიჯანის დასავლეთით. ცენტრი ქალაქი დაშქესანია.

მოკლე ისტორია
თავდაპირველად რაიონს დასტაფიურის რაიონი ერქვა. მისი ცენტრი სოფელი დასტაფიური იყო. რაიონი შეიქმნა 1930 წლის 8 აგვისტოს.

1948 წელს რაიონის ცენტრი გადავიდა ქალაქ დაშქესანში. 1956 წლის 2 აპრილს დაასტაფურის რაიონს დაშქესანის რაიონი დაარქვეს.

1963 წლის 4 იანვარს იგი გაუქმდა და ტერიტორია გადაეცა ხანლარის ოლქს; 1965 წლის 6 იანვარს იგი აღდგა.

ეტიმოლოგია
რაიონის სახელწოდება რაიონის ცენტრის, ქალაქ დაშქესანის სახელიდან მოდის. თავად ტოპონიმი დაშქსანი ნიშნავს „ქვის (რკინის საბადო) მოპოვების ადგილს“.

გეოგრაფია და ბუნება
ტერიტორია მდებარეობს მცირე კავკასიონის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ზღვის დონიდან 1600-1800 მეტრის სიმაღლეზე. რაიონის რელიეფი ჩრდილოეთით მთიანია. რაიონში კანიონების სისტემაა.

რეგიონი ესაზღვრება ჩრდილოეთით შამქორის, აღმოსავლეთით გოიგოლის, სამხრეთით ქელბაჯარის, დასავლეთით გადაბეის რაიონებს, სამხრეთ-დასავლეთით ესაზღვრება სომხეთის რესპუბლიკას.

დაშქესანის რაიონის ტერიტორიაზე ვრცელდება ბაშკენდ-დასტაფურის ღრმულის ნაწილი. ამ მხარეში მდებარეობს გინალდაღისა (3367 მეტრი) და კოშკარის (3361 მეტრი) მწვერვალები და სხვ. ტერიტორია ძირითადად მოიცავს ცარცულ ნალექების. მინერალებიდან არის რკინის საბადო, კობალტი, ალუნიტი, მარმარილო, ბარიტი, ოქრო და სხვ .; არის მინერალური წყლები. ყავისფერი მთის ტყის ნიადაგები ფართოდაა გავრცელებული დაშქესანის მხარეში, 2015 წელს ეს მაჩვენებელი 32,75 კაცი კილომეტრზე იყო.

2015 წლის მდგომარეობით, მოსახლეობის 59.9% სოფლებში ცხოვრობდა. 2018 წლის მონაცემებით რაიონში 35 000 ადამიანი სახლობს.

ინფრასტრუქტურა
რაიონის გავლით გადის განჯა-დაშქესანის გზატკეცილი და ალაბაშლი-კუშჩინის ხიდის რკინიგზა.
ფუზულის რაიონი

ფუზულის რაიონი — აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული. 1993 წლიდან რაიონის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილი, მათ შორის, ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი ფიზული კონტროლდება არაღიარებული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის მიერ. გაეროს უშიშროების საბჭოს 1993 წლის რეზოლუციების თანახმად, ეს ტერიტორიები განიხილება, როგორც სომხური ძალების მიერ ოკუპირებული ტერიტორიები.

გეოგრაფია
ფიზულის რეგიონის ტერიტორია 1386 კვ. კმ, ხოლო მოსახლეობა დაახლოებით 105 ათასი ადამიანია. მიდამოში არის 1 ქალაქური ტიპის დასახლება, 75 სოფელი და სხვა დასახლებული პუნქტი. რაიონის მდინარეები გურუჩაი, კონდელენჩაი, გოზლუჩაი, ჩერეკენი, მიედინება არაქსის აუზის მდინარეები.

რაიონის განთავისუფლებულ ტერიტორიებში არის 13 სოფელი და 20 სოფელი. ამჟამად 51 ათასი იძულებით გადაადგილებული პირი დასახლებულია ამ ტერიტორიაზე.

ოლქის 22 დასახლების საფუძველზე, რომლის ტერიტორიიდან 1994 წელს გამოიყვანეს სომხური ძალები, შეიქმნა 18 მუნიციპალიტეტი.

ისტორია
1930 წელს ყოფილი კარიაგინის ოლქის ცენტრთან, ქალაქ კარაგინოში შეიქმნა ყოფილი ელიზაეტპოლის პროვინციის კარაგინის მაზრის ნაწილიდან.

1959 წელს, პოეტის მუჰამედ ფიზულის 400 წლის იუბილეს პატივსაცემად, ქალაქი კარიაგინოს დაარქვეს ფიზული, ხოლო უბანს - ფიზულის რაიონი.

1993 წლის 23 აგვისტოს სომხურმა ჯარებმა დააწესეს კონტროლი რეგიონის მთელ ტერიტორიაზე. 1994 წლის იანვარში აზერბაიჯანულმა ძალებმა აღადგინეს რაიონის უმეტეს ნაწილზე კონტროლი, სადაც 22 დასახლება მდებარეობს რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილში.
იმიშლის რაიონი

იმიშლის რაიონი — ადმინისტრაციული ერთეული აზერბაიჯანის სამხრეთით. მდებარეობს მტკვარ-არაქსის დაბლობზე. ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი იმიშლი.

ისტორია
1930 წლის აგვისტოში დაარსდა ყარადონლუს რაიონი. ჯერ კიდევ ცარის რუსეთში დაარსებული ყარადონლუს ეკუთვნოდა სალიანის მაზრა, შემდეგ კი ჯავადის მაზრა. ყარადონლუ არის რეგიონის ერთ-ერთი უძველესი სოფელი. ის ვაჭრობისა და ქარავნის გზებზე მდებარეობა, მდინარე არაქსის ნაპირებზე, წყლის სიმრავლე, ნაყოფიერი მიწა იყო სოფლის მეურნეობის წარმოების განვითარების, განსაკუთრებით კი მოსავლის წარმოების უმთავრესი მიზეზი. ოქტომბრის რევოლუციამდე დიდი ხნით ადრე, ამ ტერიტორიებზე განხორციელდა ფართო სარეკონსტრუქციო სამუშაოები, აშენდა სარწყავი ობიექტები, და ჩამოყალიბდა ინტენსიური მორწყვის მოსავლის წარმოება. 1906 წელს ყარადონლუში პირველმა სკოლამ დაიწყო ფუნქციონირება, აშენდა საცხოვრებელი კორპუსები, სასტუმროები, ქარხნები, მაღაზიები. ყარადონლუს რაიონის შექმნის შემდეგ აქ აშენდა საექსპლუატაციო შენობები, საავადმყოფოები და სხვა სოციალური ობიექტები. 1933 წელს აშენდა მანქანა - ტრაქტორული სადგური ყარადონლუ.

ალიათ-მინჯივანის რკინიგზის მშენებლობამ საფუძველი შეუქმნა უბნის ცენტრის სარკინიგზო სადგურზე გადატანას და ამ მიზნით, სოფელ იმიშლისა და ყარადონლუს შორის მიმდებარე ტერიტორიაზე დააპროექტეს ორსართულიანი აგურის შენობა, აქ მოხდა უბნის ცენტრის გადატანა, ხოლო უბანი გახდა იმიშლის. მაშინ ეს ტერიტორია იყო დაფარული ტყეებით და ბუჩქებით, მაგრამ ახალმა მოსახლეობამ, ტერიტორიის გაწმენდის შედეგად, ააშენა შენობები და ქუჩები. სოფელი იმიშლიმ, როგორც რაიონის ცენტრმა, სწრაფად დაიწყო გაფართოება, აქ აშენდა მრავალი ოპერატიული შენობა, სოფლის ხედი მთლიანად შეიცვალა.

1944 წელს სოფელ იმშლიმ მიიღო ქალაქური ტიპის დასახლების სტატუსი, ხოლო 1960 წელს ქალაქის სტატუსი. 1959 წელს, ამ პერიოდისთვის უნიკალური წყალგაყვანილობის პროექტირება შეიქმნა დღევანდელი ბაჰრამთეფეს ტერიტორიაზე, მდინარე არაქსზე. ბაშ მუღანისა და აზიზბეკოვის არხები ამარაგებენ არა მხოლოდ იმიშილის რეგიონს, არამედ საათლის, საბირაბადისა და ბილასუვარის კულტურებს. ამავდროულად, სოფლის ტერიტორიაზე გაიხსნა ქვიშა-ხრეშის სახელოსნო და რკინაბეტონის პროდუქტების ქარხანა.
მასალის რაიონი

მასალის რაიონი — ადმინისტრაციული ერთეული აზერბაიჯანის სამხრეთით. ადმინისტრაციული ცენტრი არის ქალაქი მასალი.

მოკლე ცნებები
ძველ დროს რაიონის ტერიტორია იყო მანნას სახელმწიფოს, ანტროპატენას შემადგენლობაში.

 საუკუნის შუა რიცხვებიდან თალიშის სახანოს შემადგენლობაში შედიოდა.

 საუკუნის შუა რიცხვებში მასალი რაიონის ტერიტორია შედია ლენქორანის მაზრის შემადგენლობაში.

მასალის რაიონი დაარსდა 1930 წელს.

გეოგრაფია
მასალის რაიონს ესაზღვრება ლენქორანის, ლერიქის, იარდიმლის, ჯალილაბადის, ნაფჩალის რაიონები. აღმოსავლეთით, რეგიონი ირეცხება კასპიის ზღვით, დასავლეთით ესაზღვრება თალიშის მთები და ბუროვარის ქედი. ტერიტორიის სიმაღლე აღწევს 917 მ-ს, არის მინერალური და გეოთერმული წყაროები. იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 2.5 ° , ივლისში 25.6 ° . ნალექების წლიური რაოდენობაა 600-800 მმ. ყველაზე დიდი მდინარე არის ვილაში. რეგიონის მთიან ნაწილში გვხვდება ჰირკანის ტიპის ფართო ფოთლოვანი ტყეები - წაბლი, მუხა, რცხილა, წიფელი, მარანი, ჰირკანის ყვავი, კავკასიური ხურმა, მედლარი და ა.შ. მთლიანი რეგიონის ტყის ფართობია 16.9 ათასი ჰექტარი.

კლიმატი ზომიერი სუბტროპიკულია. ზაფხულში რეგიონში საშუალო ტემპერატურაა +29 გრადუსი, ხოლო ზამთარში 7 გრადუსი ნულამდე. რაიონის ტერიტორია დაფარულია მკვრივი ტყეებით, რომელშიც იშვიათი მცენარეები იზრდება, მათ შორისაა რკინის ხე (სპარსული).

სატრანსპორტო გზები
რაიონის გავლით გზების საერთო სიგრძეა 330.2 კმ. აქედან 11 კმ კატეგორიას მიეკუთვნება, კატეგორიისაა 102.4 კმ, კატეგორიამდე 66.8 კმ და კატეგორიას 150 კმ.

რაიონის გავლით რკინიგზის სიგრძე 36.2 კილომეტრია.

მოსახლეობა
მოსახლეობის სიმჭიდროვე — 158 ადამიანი ერთ კვ. კმ-ზე.

ადგილობრიი ისტორიის მუზეუმი
მასალის ადგილობრივი ისტორიის მუზეუმი შეიცავს 7 ათასზე მეტ ექსპონატს, რომლებიც ასახავს რეგიონის ისტორიას ენეოლითის ხანიდან (ძვ. წ. 4 ათასი) საუკუნემდე. მუზეუმში ნაჩვენებია ტანსაცმლის, გრაფიკის, ქანდაკებების, კვეთის, ხელოვნებისა და ხელნაკეთობების, ნუმიზმატიკის, ეთნოგრაფიის, ფოტოების და დოკუმენტების ნიმუშები. მასალის რაიონში არის 168 უძველესი ძეგლი, ციხე, სასახლე, ტაძარი, აბანოები, წყაროები, რომელთაგან 51 არის ისტორიული და არქიტექტურული ძეგლები, 70 არის არქეოლოგიური, ხოლო დანარჩენი საუკუნის ძეგლები.

მინერალური წყაროები
ისტისუ
ისტისუ მდებარეობს არკივანის სოფელთან. თერმალური წყაროს სახელწოდება აზერბაიჯანულ ენაზე ნიშნავს „ცხელ წყალს“ (ისტი - ცხელი; სუ - წყალი). ამ წყაროს წყალი მოდის 90-250 მ სიღრმედან ცხელი ფორმით (დაახლოებით 69 გრადუსი ცელსიუსით) და გამოიყენება მრავალი დაავადების სამკურნალოდ. წყაროს გარშემო აშენდა რამდენიმე პანსიონი, კოტეჯი, კარვების ბანაკი.

გალერეა
სამუხის რაიონი

სამუხის რაიონი — ადმინისტრაციული ერთეული აზერბაიჯანის ჩრდილო-დასავლეთით. ადმინისტრაციული ცენტრი არის ქალაქი სამუხი. სამუხის რაიონი მდებარეობს განჯა-ყაზახის ეკონომიკურ რეგიონში. რაიონის ფართობია 1455 კვ.მ. რაიონის ტერიტორია ესაზღვრება განჯას, გოიგოლს, შამქორს, თოვუზს, კახს, ევლახს, გორანბოის, ასევე საქართველოს რესპუბლიკას.

სამუხის რაიონში 35 მუნიციპალიტეტია.

გეოგრაფია
კლიმატი მშრალი კონტინენტურია. აქ ჰაერის ტემპერატურა ზაფხულში + 30 ° - ს, ხოლო ზამთარში 0 ° - მდე მერყეობს.

ტერიტორია ძირითადად ბრტყელია. ბოზდაგის და ჯეირანის სტეპური ზამთრის საძოვრები მდებარეობს სამუხის ჩრდილოეთ ნაწილში. რაიონში მიედინება მდინარეები მტკვარი, იორი, ალაზანი, განჯა და გოშგარი.

სახელმწიფო ნაკრძალი "ელდარ შამი", რომლის ფართობია 1686 მ 2, მდებარეობს სამუხის რაიონში. იგი შეიქმნა მსოფლიოში ერთადერთი ბუნებრივად მზარდი ბალახის ელდარის ფიჭვის დასაცავად და შესასწავლად. კუნელი, შავი ჟოლო, ბუჩქი, წაბლი იზრდება ტყეებში.

ისტორია
ტერმინი „სამუხი“ მომდინარეობს კავკასიური ალბანეთის სიტყვიდან, რომელიც ნიშნავს „ალბანურ მონადირე სახლს“.  სამუხის გარშემო არის ბრინჯაოს ხანის ჭაობები.

1930 წელს შეიქმნა სამუხის რაიონი. მისი რაიონული ცენტრი იყო ყარაგაჩლი (მოგვიანებით სოფელი სამუხი). აზერბაიჯანის სსრ უმაღლესი საბჭოს 1940 წლის 24 იანვრის გადაწყვეტილებით შეიქმნა საფარალიევის რაიონი. 1954 წელს, იმის გამო, რომ ტერიტორიების უმეტესი ნაწილი წყალქვეშ აღმოჩნდა მინგეჩაურის წყალსაცავის მშენებლობასთან დაკავშირებით, სამუხის რაიონი ლიკვიდირებულ იქნა და შეუერთდა საფერალიევის რაიონს.1959 წელს გაუქმდა საფარალიევის რაიონი. სამუხის რაიონი ხელახლა შეიქმნა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის უზენაესი საბჭოს ეროვნული საბჭოს 1992 წლის 18 თებერვლის ბრძანებულებით, ცენტრთან ერთად, ქალაქური ტიპის დასახლებით - საფარალიევი. ეროვნული საბჭოს 1992 წლის 31 დეკემბრის გადაწყვეტილებით, სოფელ საფარალიევის სახელი შეიცვალა და გახდა ნაბიაღალი, 2008 წელს იგი გადაკეთდა ქალაქ სამუხად.

მოსახლეობა
2017 წლის დასაწყისისთვის რეგიონის მოსახლეობა შეადგენდა 57.1 ათას ადამიანს, მათგან 21.4 ათასი იყო ქალაქური მოსახლეობა, ხოლო 35,5 ათასი სოფლის მოსახლეობა. 2018 წელს მთლიანი მოსახლეობა გაიზარდა 0.6 ათასი ადამიანით და შეადგინა 57.7 ათასი. 2018 წლის დასაწყისისთვის, მთლიანი მოსახლეობის 28.9 ათასი ან 49.6 % კაცი იყო, 28.8 ათასი ან 50.4 % ქალი იყო.

კულტურა
ერთ-ერთი ისტორიული ძეგლი არის ნაბიაღალის ყურღანები, რომელთა დიამეტრი 10-20 მ და სიმაღლე 1-1,5 მ. ეს ყურღანები თარიღდება ბრინჯაოს ხანის დასასრულითა და ქვის ხანის დასაწყისით.
თოუზის რაიონი

თოუზის რაიონი — ადმინისტრაციული ერთეული აზერბაიჯანის ჩრდილო-დასავლეთით. ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქი თოვუზი.

2016 წელს ახალგაზრდულმა სახლმა დაიწყო ფუნქციონირება თოუზის რაიონის ქალაქ გოვლარში.

თოუზის რაიონის აღმასრულებელი ხელისუფლების ხელმძღვანელია მამედ მამედოვი.

გეოგრაფია
თოუზის რაიონი ესაზღვრება სომხეთს (69 კმ), საქართველოს (23 კმ); ასევე დასავლეთით აღსთაფის რაიონებს, შამქორს ესაზღვრება - აღმოსავლეთით, გადაბეის - სამხრეთით, ხოლო ჩრდილოეთით - სამუხის რაიონს.

მისი მახასიათებლების თანახმად, ტერიტორიის რელიეფი იყოფა 4 ზონად: შუამთიან, მაღალმთიან, მთისწინეთით. რეგიონის სამხრეთ ნაწილს მიეკუთვნება შუა-მთიანი და მაღალმთიანი რელიეფი, ცენტრალურ ნაწილს დაბალი მთიანი რელიეფი, ხოლო აღმოსავლეთი ნაწილი წარმოდგენილია მთისწინეთითა და დაბლობის რელიეფით. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა 8-13 , იანვარში ტემპერატურა მერყეობს 1-4 - ს შორის, ივლისში კი - 18-25 გრადუსამდე. საშუალო წლიური ფარდობითი ტენიანობაა 71%. წლიური ნალექი 400-700 მმ-ია. ქარის საშუალო წლიური სიჩქარეა 3.4 მ / წმ.

ისტორია
1803 წლამდე ახლანდელი თოვუზის რაიონის ტერიტორია იყო შამშადილის სასულთნოს ნაწილი, შემდეგ იგი ელიზავეტოპოლის გუბერნიის ყაზახის ყაზის ნაწილი იყო. თოვუზის რაიონი შეიქმნა 1930 წლის 8 აგვისტოს.1912 წელს გერმანული კომპანია – ის ლიდერების ინიციატივით, ამჟამინდელი თოვუზის რაიონის ტერიტორიაზე აშენდა ცემენტის ქარხანა.

მოსახლეობა
2010 წლისთვის რაიონის ეროვნული ნაწილი შემდეგი იყო

ადმინისტრაციული დაყოფა
თოვუზ ოლქის შემადგენლობაში შედის: ერთი ქალაქი, 102 სოფელი, ერთი დასახლება, 39 ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული რაიონი.

ოლქი მოიცავს 62 მუნიციპალიტეტს.