რკინიგზის ვაგზალი

რკინიგზის ვაგზალი — შენობა ან შენობათა კომპლექსი რკინიგზის სამგზავრო სადგურზე, რომლის დანიშნულებაა მგზავრთა მომსახურება.

თვითონ შენობის გარდა ვაგზალი შეიძლება მოიცავდეს პავილიონებს, გასაჩერებელ ბაქნებს, ვაგზლის გადასასვლელებს (მიწისქვეშა გადასასვლელებს, ფეხითმოსიარულეთა ხიდებს, კონკორსებს), მცირე არქიტექტურულ ფორმებს. ზოგჯერ რკინიგზის ვაგზლები შეიძლება იყვნენ კომბინირებული ვაგზლების შემადგენლობაში, მაგალითად სარკინიგზო-საავტობუსოში, ან შედიოდეს სატრანსპორტო გადასაჯდომი კვანძების შემადგენლობაში ცალკე მდგომი შენობის ან ერთობლივი ერთიანი შენობის სახით. ასევე ზოგიერთი ვაგზალი შეიძლება გაერთიანდეს რკინიგზის სადგურების სამომსახურეო შენობებთან (ელექტროცენტრალიზაციის პოსტები, კავშირგაბმულობის შენობები, სატვირთო კანტორები და ა. შ.), ან საზოგადოებრივ შენობებთან (პოჩტამტები, სასტუმროები, რესტორნები, სავაჭრო ცენტრები და ა. შ.).

ვაგზლის შენობა იყოფა სამგზავრო ზონად (ვესტიბიულები, მოსაცდელი დარბაზები, დედათა და ბავშვთა ოთახები, ტრანზიტული მგზავრების დასასვენებელი ოთახები, საბილეთო სალაროების ოთახები და საცნობარო ბიუროები, სანიტარული კვანძები) და სამომსახურეო-ტექნიკურად. ვაგზლების ძირითად განყოფილებებს მიეკუთვნება საბილეთო-სალარო ცეხი, საცნობარო-საინფორმაციო სამსახური, საბარგო განყოფილება, ხელის ბარგის შესანახი კამერები, დიდ ვაგზლებზე შესაძლებელია არსებობდეს აღრიცხვისა და ანგარიშგების ჯგუფები, სარემონტო ერთეულები და ა. შ. არენდირებულ მოედნებზე შეიძლება განთავსდეს ავიაკომპანიების სალაროები, საყოფაცხოვრებო მომსახურების და საზოგადოებრივი კვების საწარმოები (ფოსტა, ტელეფონი, საპარიკმახერო, ბუფეტი, კაფე, სამედიცინო პუნქტი და სხვ.). ვაგზლის მუშაობის ხელმძღვანელობა დაკისრებული აქვს ვაგზლის უფროსს და მის მოადგილეებს (მაგალითად, მგზავრებთან მუშაობის მხრივ, ბარგის გადატანის მხრივ, ვაგზლის მეურნეობის მხრივ – ვაგზლის მთავარ ინჟინერს). არქიტექტურულად ვაგზლები იგეგმება მგზავრთა ნაკადის ოპტიმალურ ორგანიზაციაზე და პერსონალის მუშაობაზე გათვლით.) რუსეთში პირველი საერთო დანიშნულების ცარსკოსელსკის რკინიგზის პავლოვის ვაგზლის (მაშინ სანქტ-პეტერბურგის გარეუბანი) შენობის მსგავსი. ეს სიტყვა მალევე გადმოვიდა ქართულ ენაში ოდნავ შეცვლილი სახით – „ვაგზალი“.  საუკუნეში სიტყვა „ვაგზალმა“ გამოყენება დაიწყო სხვა სახის ტრანსპორტის სამგზავრო შენობებთან მიმართებაში (წყლის, საავიაციო, საავტობუსო).

მსოფლიოში პირველი ვაგზლები აშენდა 1822—1825 წლებში სტოქტონ—დარლინგტონის რკინიგზაზე.

რუსეთის იმპერიაში პირველი ვაგზლები აშენდა ქვეყნის ისტორიაში პირველ ცარსკოსელსკის რკინიგზაზე, მათ შორის პავლოვის ვაგზალი. შემდეგ მას მოყვა ვიტებსკის ვაგზალი სანქტ-პეტერბურგში, რიგის და ყაზანის ვაგზლები მოსკოვში (მოსკოვი-ვინდავო-რიბინსკის რკინიგზა). მოსკოვი — სანქტ-პეტერბურგის ხაზის და რკინიგზის ლიანდაგების დაგების ბუმის შემდეგ, დაიწყო ვაგზლების მასიური მშენებლობა ქალაქებში, სადაც გადიოდა რკინიგზა. ირკუტსკის ოლქის სადგურ სლიუდიანკაში ვაგზალი აშენებულია მთლიანად მარმარილოსგან. 1870 წელს აშენდა ერთ-ერთი პირველი ვაგზალი ესტლანდის გუბერნიაში — დასახლება აეგვიიდუს ვაგზალი. 1872 წელს თბილისის ვაგზალზე ფოთიდან პირველი მატარებელი ჩავიდა. 1876 წელს ექსპლოატაციაში ჩაბარდა სამარის ვაგზალი.

ვაგზლების კლასიფიკაცია
რკინიგზის ვაგზლები კლასიფიცირდება:
მომსახურე მგზავრების კატეგორიის, ფუნქციური და სივრცითი დაგეგმარების გადაწყვეტის მიხედვით:
დამოუკიდებლები (გამყოფები):
შორი მიმართულების ვაგზლები;
საგარეუბნო ვაგზლები;
ნახევრადგამყოფები — მგზავრების ერთობლივი მომსახურება, ამასთან თითოეული კატეგორიისთვის გამოყოფილია ვაგზლის ზოგიერთი ელემენტები: სამგზავრო შენობები, პავილიონები, ბაქნები;
ერთიანი (საერთო) — ვაგზლის ყველა ელემენტი ექსპლოატირებულია ერთობლივად საგარეუბნო და შორი მიმართულებით მგზავრობისათვის.
ტიპის მიხედვით, სამგზავრო შენობის, ბაქნებისა და რკინიგზის ლიანდაგების გეგმაში ურთიერთშედარებითი პოზიციის მიხედვით:
გვერდითი (სანაპირო) — შენობა მდებარეობს პერონის ლიანდაგებიდან გარე მხარეს;
კუნძულოვანი — შენობა მდებარეობს ბაქანზე პერონის ლიანდაგებს შორის;
ჩიხური — შენობა გამანაწილებელი ბაქნით, რომელიც მდებარეობს ჩიხური ლიანდაგებისა და ბაქნების გასწვრივ;
არხის (ლიანდაგის ზემოთა ან ლიანდაგის ქვემოთა) — შენობა მდებარეობს რკინიგზის ლიანდაგების და სამგზავრო ბაქნების ზემოთ ან ქვემოთ;
კომბინირებული — რამდენიმე ტიპის შეხამება.
ვაგზლისპირა მოედნების, სამგზავრო შენობების ( სართულის იატაკი) და ვერტიკალური ბაქნების ურთიერთგანლაგების მიხედვით:
ჰორიზონტალური — ყველა ერთ დონეზე;
დადაბლებული — ბაქნები მაღალი თითქმის ერთი სართულით;
ამაღლებული — ბაქნები დაბალი თითქმის ერთი სართულით).
მგზავრთა წლიური საანგარიშო ნაკადისა და ვაგზლის შენობის მოედნის მიხედვით (მითითებული ვაგზლების კლასები არ უნდა აგვერიოს თვით სადგურების კლასებში):
უკლასოები — 50-ზე მეტი ;
კლასიანები:
 კლასის — 30 ÷ 50 ბალი;
 კლასის — 15 ÷ 30 ბალი;
 კლასის — 4 ÷ 15 ბალი.
შორი მიმართულების მატარებლების მგზავრების ვაგზლები, საანგარიშო ტევადობიდან (ადამიანი):
მსხვილი — 2000-ზე მეტი;
დიდი — 900 ÷ 1500;
საშუალო — 300 ÷ 700;
მცირე — 25 ÷ 200.
საგარეუბნო ვაგზლები, მგზავრთა წლიური საანგარიშო ნაკადის რაოდენობიდან (მლნ. ად.) და საგარეუბნო მონაკვეთში მდებარეობიდან:
მსხვილი — ;
დიდი — 5/7 ÷ 20/25;
საშუალო — 0,75/1,5 ÷ 5/7;
მცირე — 0,75/1,5-ზე ნაკლები.
რკინიგზის მაგისტრალზე მდებარეობის მიხედვით:
საკვანძო (განსაკუთრებულობა მოიცავს სხვა მიმართულებაზე გადამსხდომი დიდი რაოდენობით მგზავრების, რომლებიც ჩვეულებრივ საკვანძო სადგურებში მდებარეობენ, მომსახურებას);
ტრანზიტული (განსაკუთრებულობა მოიცავს შემდგომი მგზავრობისათვის სხვა მატარებლების შედარებით დიდი დროით მომლოდინე ტრანზიტული მგზავრების მომსახურებას);
საშუალედო (განსაკუთრებულობა მოიცავს გამვლელი მატარებლების მგზავრების მომსახურებას, როდესაც მგზავრთა მცირე რაოდენობა ასრულებს ჩაჯდომა-გადმოსვლას);
ბოლოები (განსაკუთრებულობა მოიცავს მოსული და გასამგზავრებელი მგზავრების მომსახურებას, რომლებიც ხშირად დაკავშირებულნი არიან სამგზავრო მატარებლების მარშრუტების საბოლოო პუნქტებთან).

ვაგზლის ტიპები ლიანდაგების განლაგების მხრივ
ვაგზლისა და ლიანდაგების ურთიერთგანლაგებას აქვს მთავარი მნიშვნელობა მგზავრთა ნაკადის ორგანიზაციისა და მოძრავი შემადგენლობის გადაწყვეტის ძიებაში.

ჩიხური ვაგზალი ყველაზე უფრო მოსახერხებელია მგზავრებისათვის. ასეთ ვაგზალზე ლიანდაგები მთავრდება ჩიხებით, ხოლო ბაქნები უშუალოდ ებმევა ვაგზლის შენობას. მგზავრები არ საჭიროებენ ლიანდაგების გადაკვეთას, ისინი არ ხმარობენ დამატებით კიბეებს და გადასასვლელებს. მგზავრთა ნაკადის გაზრდის შემთხვევაში ჩამოსული მგზავრებისათვის ქალაქში გასასვლელი შეიძლება გახდეს ვაგზლის გვერდით ნაწილში. შორი მიმართულებით წამსვლელ მგზავრთა მნიშვნელოვანი რაოდენობისას, რომლებიც განიცდიან მოსაცდელი სივრცის საჭიროებას, ვაგზალი შეიძლება გაფართოვდეს ლიანდაგების გასწვრივ. მგზავრებისთვის ყველა უპირატესობის შემთხვევაში, ასეთი ვაგზლები შეზღუდულია გამოყენებაში. როგორც წესი ჩიხური ვაგზლები არ იღებენ ტრანზიტულ მატარებლებს, ხოლო შემადგენლობის მომსახურების ტექნოლოგია ითხოვს მოძრავი შემადგენლობის სამანევრო ლოკომოტივების და მომსახურე პერსონალის დიდ რაოდენობას შემადგენლობის თავის დროზე მიწოდებისთვის ვაგონებში ხალხის ჩასაჯდომად და ლიანდაგების განთავისუფლება მგზავრთა ვაგონებიდან ჩამოსვლის შემდეგ.

ჩვეულებრივ ჩიხურ ვაგზლებს ფლობენ მხოლოდ მსხვილი ქალაქები, რომლებიც ისტორიულად რკინიგზის საბოლოო დანიშნულების ადგილებს წარმოადგენდნენ. დღეისათვის, იმ შემთხვევაშიც კი თუ სადგური არის რკინიგზაზე ბოლო, მაშინ მას გადაალეთებენ გრძივ ვაგზალად. სადგურს იქით მყოფი ლიანდაგები მიდიან დეპოში, ქალაქის სამრეწველო საწარმოებში, სხვა სახის ტრანსპორტით გადაყვანის ადგილას, ხოლო რკინიგზის შემდგომი განვითარების შემთხვევაში ისინი შეიძლება გახდნენ მათი გაგრძელება.

გრძივ ვაგზლებს არა აქვთ მკაფიოდ გამოხატული უპირატესობა მგზავრებისათვის, მაგრამ ზუსტად ასეთი ვაგზლები ადგენენ უმრავლესობას რკინიგზებზე. ასეთ ვაგზლებზე მგზავრების პრობლემები ხდება ლიანდაგების გადაკვეთა. ამიტომ ყველა გრძივი ვაგზალი აღჭურვილია ფეხითმოსიარულეთა გადასასვლელებით. ყველაზე პატარა ვაგზლებს, რომლებსაც გააჩნიათ სულ რამდენიმე ლიანდაგი, აღჭურავენ ერთდონიანი ლიანდაგებზე გადასასვლელებით და გამაფრთხილებელი სიგნალებით, ან მოახლოებული მატარებლების შესახებ ატყობინებენ ხმამაღალი კავშირგაბმულობით. დღეისათვის პოსტსაბჭოთა სივრცეში რკინიგზის თითქმის ყველა სადგური აღჭურვილია მიწისზედა ღია გადასასვლელებით, მიწისქვეშა ან მიწისზედა დახურული გადასასვლელებით (დიდ სადგურებში). სიმაღლეში ცვლილებების გამო უხერხულობის შესამცირებლად ვაგზლის შენობა და ლიანდაგები შეიძლება მდებარეობდნენ მაღლა (ან დაბლა) ვაგზლისპირა მოედნის დონესთან შედარებით. ამ შემთხვევაში მგზავრები ავლენ მხოლოდ ერთ საფეხურზე. თუ მგზავრებს სწრაფად სჭირდებათ მეტროში ან ტაქსთან მისვლა, მაშინ ისინი სარგებლობენ მიწისქვეშა გადასასვლელებით, რომლიდანაც ვაგზლის პირველი სართულის საშუალებით ისინი გამოდიან ქუჩაში სადგურის შესასვლელთან ახლოს, სადაც მოწყობილია ტაქსის სადგომები და ქალაქის ვაგზლის შენობის პირველ სართულთან სიახლოვეს არსებობს მეტროში შესასვლელი.

გრძივი ვაგზლები შეიძლება იყვნენ სანაპიროები (ყველაზე უფრო ხშირი შემთხვევა) და კუნძულოვნები. კუნძულოვანი ვაგზალი მდებარეობს ლიანდაგებს შორის, რაც შეიძლება დაკავშირებული იყოს სადგურის საკვანძო მნიშვნელობით, თუ მისგან ლიანდაგები მიდიან სამ ან მეტი მიმართულებით, ან არქიტექტურული გადაწყვეტილებით. დაშვება ასეთ ვაგზლებთან შეზღუდულია, ამიტომ მას ამსუბუქებენ დამატებითი მიწისზედა და მიწისქვეშა გადასასვლელების დახმარებით ქალაქის მხრიდან, ხოლო ვაგზლისპირა მოედანს შესაძლებლობის მიხედვით აორგანიზებენ ვაგზლის შენობის გვერდით იმავე ლიანდაგშორისის სივრცეში. ყველაზე თანამედროვე ვაგზლებს, რომლებსაც აშენებენ დიდ სადგურებში, უკეთებენ გამანაწილებელ დარბაზებს, რომლებიც წარმოადგენენ ვაგზალთან მიშენებულ დიდ, თბილ, მოსაცდელი ადგილის მქონე ლიანდაგებზე ზემოდან ან ქვემოდან გადასასვლელს ბევრი გამოსასვლელით, რომლებიც აღჭურვილია კიბეებით, ლიფტებით, პანდუსებით ან ესკალატორებით, რომელთაგან თითოეული მიდის ცალკე ბაქანთან, ან სადგურის შენობა განათავსებულია პირდაპირ ლიანდაგების ზემოთ (არხის ვაგზალი).

კომბინირებული ვაგზლები ითავსებენ ჩიხურისა და გრძივი ვაგზლების თვისებებს. ასეთი ვაგზლების სხვადასხვა ფასადებს მიესადაგება, როგორც ჩიხური, ასევე ტრანზიტული ლიანდაგები, რაც საშუალებას იძლევა ერთდროულად მიღებული იქნეს მეტი მატარებელი, ამასთან არ იქნეს დაკავებული ტრანზიტული ლიანდაგები მატარებლების მიერ, რომლებიც შემოვიდნენ ბოლო სადგურში.

ორიენტირება
ვაგონებში ჩასხდომისას მგზავრების ორიენტირებისთვის ვაგზლებში გამოიყენება ლიანდაგების (ბაქნების) და ვაგონების (შემადგენლობის თავიდან ან ბოლოდან) ნუმერაცია. მოძრაობის მიმართულების შეცვლის სადგურებზე ლოკომოტივის ჩახსნის შემდეგ, შემადგენლობა კარგავს თავს და ბოლოს, ამიტომ დისპეტჩერი, იქამდე სანამ შემადგენლობას არ ჩაებმება ახალი ლოკომოტივი, აზუსტებს „შემოსვლის“ ნუმერაციის წესს, ანუ სად მდებარეობდა მატარებლის თავი შემოსვლის მომენტში. ჩიხურ ვაგზლებში ორიენტირები დამოკიდებულია ჩამოყალიბებულ ტრადიციაზე და მომსახურების ტექნოლოგიაზე. სივრცეში უსაფრთხოებისთვის და ორიენტაციისთვის დასახმარებლად სუსტი მხედველობის მგზავრებს რკინიგზის ვაგზლებზე უგებენ ტაქტილურ დაფარვას.

ვაგზალი ქალაქის გარემოში
ხშირ შემთხვევებში ვაგზლის გვერდით ეწყობა მოედანი, რომელიც სატრანსპორტო-გადასაჯდომი კვანძის ფუნქციას ასრულებს. ვაგზლისპირა მოედანზე შეიძლება არსებობდეს სხვა ვაგზლები (ყველაზე უფრო ხშირად — ავტოვაგზალი), საზოგადოებრივი ტრანსპორტის გაჩერებები, მათ შორის ბოლო, სასტუმროები, სავაჭრო ცენტრები.

ვაგზლების არქიტექტურულ გაფორმებას თავიდანვე ეთმობოდა დიდი მნიშვნელობა: ერთი მხრივ, მათზე გავლენას ახდენდა თვით დასახლებული პუნქტის არქიტექტურა და ეროვნული თავისებურებები, ასევე პირიქით, ვაგზლების არქიტექტურა გავლენას ახდენდა ქალაქის დასახლების არქიტექტურული სახის განვითარებაზე. ზოგიერთი ისტორიული ვაგზლები არიან კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები.