iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მზებუდობა

მზებუდობა — დროის მომენტი, როდესაც მზის ცენტრი გაივლის ეკლიპტიკის ყველაზე ჩრდილოეთით, +23°27' დახრილობის მქონე ზაფხულის მზებუდობის წერტილში, ან ყველაზე სამხრეთით — 23°27' დახრილობის მქონე ზამთრის მზებუდობის წერტილში. ამ წერტილთა მახლობლობაში მზის დახრილობა და, მაშასადამე, მზის საშუადღეო სიმაღლეც, რამდენიმე დღეს თითქმის უცვლელია. აქედანაა „მზებუდობის“ სახელწოდებაც. რადგანაც მზებუდობის ერთსა და იმავე წერტილზე მზის ორ თანმიმდევრულ გავლას შორის პერიოდი არ ემთხვევა კალენდარულ წელიწადს, მზებუდობის მომენტები სხვადასხვა წელს დღე-ღამის სხვადასხვა დროს მოდის: ჩვეულებრივ წელიწადში 5 საათით 48 წუთით და 46 წამით გვიან დგება, ვიდრე წინა წელს, ხოლო ნაკიან წელიწადში — 18 საათით 11 წუთითა და 14 წამით ადრე. ამიტომ მზებუდობის მომენტები ორ მეზობელ კალენდარულ თარიღზე შეიძლება მოდიოდეს. საუკუნის ნახევარში ზაფხულის მზებუდობის წერტილში მზე 21 ან 22 ივნისშია (ზაფხულის მზებუდობა, ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში ასტრონომიული ზაფხულის დასაწყისი, უგრძესი დღე), ზამთრის მზებუდობის წერტილში კი 21 ან 22 დეკემბერი (ზამთრის მზებუდობა, ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში ასტრონომიული ზამთრის დასაწყისი, უმოკლესი დღე).
მაიმუნის ყვავილი

მაიმუნის ყვავილი — ცხოველებისა და ადამიანის ვირუსული დაავადება. სიმპტომები ყვავილის მსგავსია, თუმცა უფრო ნაკლებად მწვავე. გამომწვევია მაიმუნის ყვავილის ვირუსი, რომელიც იმავე ოჯახის წარმომადგენელია, რომლისაც ყვავილისა და ძროხის ყვავილის გამომწვევი ვირუსები. მაიმუნის ყვავილი პირველად 1958 წელს აღმოაჩინეს ლაბორატორიის მაიმუნებში. ჩვეულებრივ ვლინდება პრიმატებსა და მღრღნელებში, ცენტრალურ და დასავლეთ აფრიკაში. ადამიანს შეიძლება გადაეცეს ცხოველის ნაკბენით ან ორგანიზმის ინფიცირებულ სითხეებთან პირდაპირი კონტაქტით. ადამიანიდან ადამიანზე შეიძლება გავრცელდეს ხანგრძლივი ახლო კონტაქტით, ჩვეულებრივ, ოჯახის წევრებს შორის. ყვავილის საწინააღმდეგო ვაქცინა ადამიანს ასევე წარმატებით იცავს მაიმუნის ყვავილისგანაც; ყვავილის წინააღმდეგ საუკუნეში ინტენსიური ვაქცინაციის პერიოდში მაიმუნის ყვავილის აფეთქებები იშვიათი, იზოლირებული და ხანმოკლე იყო. ყვავილის აღმოფხვრისა და 1980 წელს მსოფლიოში ვაქცინაციის შეწყვეტის შემდეგ, მაიმუნის ყვავილი ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა, ბევრად მასშტაბური და ხანგრძლივი გახდა, ვირუსმა კი უშუალოდ ადამიანთა შორის გავრცელების მომატებული ტენდენცია გამოამჟღავნა. ამას გარდა, მაიმუნის ყვავილის ვირუსი დაავადებული „ეგზოტიკური შინაური ცხოველების“ (გიგანტური ჩანთოსანი ვირთაგვა, ; აფრიკული ფუნჯკუდა მაჩვზღარბა, ; ზოლიანი ციყვი, ) წყალობით აფრიკიდან სხვა ადგილებშიც გავრცელდა. შეერთებულ შტატებში აფრიკიდან შემოყვანილმა ცხოველებმა დააავადეს ტყვეობაში მყოფი მდელოს ძაღლები, რომლებმაც ვირუსი ადამიანებზე გაავრცელეს.

ადამიანებში დაავადება ინფიცირებიდან დაახლოებით ორ კვირაში ვლინდება, აღინიშნება ციებ-ცხელება, თავის ტკივილი, საერთო სისუსტე და დაღლილობა, ასევე ლიმფური კვანძების შეშუპება. რამდენიმე დღის შემდეგ სახესა და ტანზე ჩნდება გამონაყარი. საბოლოოდ ისინი იფარება ფუფხით და სცილდება, დაავადება კი ორ-სამ კვირაში გადის. აფრიკაში მაიმუნის ყვავილი ყველაზე მეტად საშიში ბავშვებისთვის აღმოჩნდა, ზოგიერთი აფეთქების დროს მათმა სიკვდილიანობამ 10%-ს მიაღწია. მკურნალობა შემოიფარგლება სიმპტომთა ნაწილობრივი მოხსნით. აფეთქებებს აკავებენ პაციენტთა იზოლაციისა და მათ გარშემო მკაცრი ჰიგიენის დაცვის გზით. ყვავილის საწინააღმდეგო ვაქცინით აცრას შეუძლია გარკვეულად დაიცვას ისეთი ადამიანები, რომლებიც შესაძლოა ვირუსის ზემოქმედების ქვეშ აღმოჩნდნენ, მაგალითად, ვეტერინარები და სხვა მეცხოველეები. დაინფიცირებულ ცხოველებში შეიმჩნევა ციებ-ცხელება, გამონაყარი, ლიმფური კვანძების შეშუპება, თვალიდან გამონადენი და საერთო უღონობა.
ლევან ვაშაყმაძე

ლევან ვაშაყმაძე (დ. 5 მარტი, 1945, ლიხაური) — ქართველი ექიმი.

ბიოგრაფია
არის რუსეთის ფედერაციის ერთ-ერთი წამყვანი სპეციალისტი თორაკო-აბდომინალური ონკოლოგიისა და ქირურგიის სფეროში. დაამთავრა ლიხაურის საშუალო სკოლა. 1969 წელს, თბილისის სამედიცინო ინსტიტუტის დასრულების შემდეგ, მუშაობა დაიწყო ოზურგეთის რაიონის სოფელ კონჩხათის ამბულატორიის გამგედ. შემდგომ წლებში მუშაობდა ორდინატორად ქალაქ მახარაძის (დღევანდელი ოზურგეთი) ცენტრალური რაიონული საავადმყოფოს ქირურგიულ განყოფილებაში და სასწრაფო დახმარების ექიმად. 1973 წელს ჩაირიცხა საბჭოთა კავშირის ჯანდაცვის სამინისტროს კლინიკური და ექსპერიმენტული ქირურგიის საკავშირო სამეცნიერო–კვლევითი ინსტიტუტის კლინიკურ ორდინატურაში, მოსკოვში. 1975-1978 წლებში სწავლა განაგრძო ამავე ინსტიტუტის ასპირანტურაში, რომლის დამთავრების შემდეგ დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია თემაზე „საყლაპავი მილის ანასტომოზების ფორმირება მიკროქირურგიული ტექნიკის გამოყენებით“. პარალელურად, სხვადასხვა დროს, იგი მუშაობდა კვლევითი ინსტიტუტის ონკოლოგიურ ლაბორატორიაში ლაბორანტად, შემდგომ – უფროს ლაბორანტად და ლაბორატორიის გამგედ. ასევე, ქირურგად ს. პ. ბოტკინის სახელობის საავადმყოფოს გულმკერდის ქირურგიის განყოფილებაში.

1980 წლიდან ლევან ვაშაყმაძე გადავიდა პ. ა. გერცენის სახელობის მოსკოვის სამეცნიერო-კვლევით ონკოლოგიურ ინსტიტუტში. თავდაპირველად მუშაობდა უმცროს, შემდეგ უფროს მეცნიერ მუშაკად, 1983 წელს კი გადაიყვანეს განყოფილების გამგედ მუცლის ღრუს ორგანოების ონკოლოგიური კვლევის დარგში. 1991 წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე – „კუჭის პროქსიმალური ნაწილის კიბო – დიაგნოსტიკის დაზუსტების პრინციპები და მკურნალობის მეთოდები“. 2002 წელს მას მიენიჭა პროფესორის წოდება. 2003 წლიდან ხელმძღვანელობდა მოსკოვის პ. ა. გერცენის სახელობის კლინიკური და ექსპერიმენტული ქირურგიის საკავშირო სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის თორაკო–აბდომინალური ქირურგიის განყოფილებას. 2013 წლის ნოემბრიდან დღევანდელ დღემდე ნ. ნ. ბლოხინიხ სახელობის რუსეთის ონკოლოგიური სამეცნიერო ცენტრის მთავარი მეცნიერ თანამშრომელია.

ლევან ვაშაყმაძის პრაქტიკულმა და სამეცნიერო მოღვაწეობამ დიდი აღიარება ჰპოვა მთელ რუსეთის ფედერაციაში. იგი ყოველწლიურად აკეთებს ასზე მეტ ოპერაციას საყლაპავი მილის, კუჭისა და ნაწლავების სიმსივნეებზე და ასევე ოპერაციებს პირველადი მეტასტაზური წარმონაქმნების გაუვნებელყოფის მიზნით. იგი ახალი მეთოდებით ახდენს მუცლის ღრუს ორგანოების სიმსივნური დაავადებების ლოკალიზაციას, რათა დაავადებული ადამიანის ორგანიზმში მეტად არ მოხდეს კიბოს მეტასტასების გაშლა-გამრავლება-გავრცელება, რის შედეგად ადამიანს ეძლევა სიცოცხლის გაგრძელების საშუალება ჩვეულებრივი ცხოვრებით.

ბატონი ლევანი ჩართულია ყოველდღიურ კლინიკურ პრაქტიკაში, კვლავ იკვლევს, სწავლობს და კოლეგებსაც ასწავლის ამ საშინელი სენის წინააღმდეგ ბრძოლას. დღითი დღე აუმჯობესებს ონკოლოგიური დარგის ოპერაციებს ახალი ტექნიკისა და ახალი მეთოდების გამოყენებითა და დანერგვით. მას გამოქვეყნებული აქვს 400-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომი. მის მიერ დამუშავებული მეთოდები დაცულია 11 საავტორო მოწმობით.

ლევან ვაშაყმაძე, ასევე, ეწევა პედაგოგიურ მოღვაწეობას ი. მ. სეჩენევის სახელობის მოსკოვის სამედიცინო აკადემიაში. მისი ხელმძღვანელობით დაცულია 11 დისერტაცია. არის ქალაქ მოსკოვისა და მოსკოვის ოლქის ონკოლოგთა საზოგადოების მმართველობის წევრი, ასევე, ჟურნალის – „ “ – რედკოლოგიის წევრი.
ემირ ბაკურაძე

ემირ ბაკურაძე (დ. 5 თებერვალი, 1942) — ქართველი ინჟინერი, მეცნიერი, პედაგოგი, ინჟინერ-ტექნოლოგი, ტექნიკის მეცნიერებათა დოქტორი (2004), პროფესორი.

ბიოგრაფია
1966 წელს დაამთავრა საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის მსუბუქი მრეწველობის ფაკულტეტი, ქსოვის ტექნოლოგის სპეციალობით.

1972-1984 წლებში — საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის და ქუთაისის ტექნიკური უნივერსიტეტის, ლაბორატორიის გამგე, კათედრის გამგე, ფაკულტეტის დეკანი; 1984-2004 წლებში — ქუთაისის ნ. მუსხელიშვილის სახელობის სახელმწიფო ტექნიკური უნივერსიტეტი, დოცენტი ხოლო 2004-2014 წლებში — ქუთაისის ნ. მუსხელიშვილის სახელობის სახელმწიფო ტექნიკური უნივერსიტეტის და ა. წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის, სრული პროფესორი; 2014 წლიდან — აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, დიზაინის და ტექნოლოგიის დეპარტამენტის ემერიტუსი. სამეცნიერო პუბლიკაციების ავტორი. კვლევის თემა: ახალი ტექნოლოგიების დამუშავებით ტექნიკური დანიშნულების საფეიქრო მასალებისა და კომპოზიტთა გამომუშავება.
მერაბ ფარცხალაძე

მერაბ ფარცხალაძე (დ. 15 დეკემბერი, 1924, თბილისი — გ. 14 თებერვალი, 2008, მოსკოვი) — ქართველი კომპოზიტორი.

ბიოგრაფია
კომპოზიტორ ალექსი ფარცხალაძისა (1897–1972) და მუსიკის პედაგოგი მარია ზაქარიას ასულ ფარცხალაძის ოჯახში. ოთხი წლის იყო მერაბი, როცა ოჯახი საცხოვრებლად ბათუმში გადავიდა. მამამ ადგილობრივ მუსიკალურ სასწავლებელში დაიწყო პედაგოგობა, 1936 წლიდან კი დირაქტორადაც დანიშნეს. დედა საბავშვო ბაღის გამგედ მუშაობდა. მერაბი მუსიკალურ ატმოსფეროში იზრდებოდა. ალექსი ფარცხალაძე ცნობილი ფოლკლორისტი იყო და საბავშვო ნაწარმოებებსაც წერდა ფორტეპიანოსა და ვიოლინოსთვის. იგი ორი საბავშვო ოპერის ავტორიც არის.

მერაბ ფარცხალაძე ბათუმის მუსიკალურ სასწავლებელში გ. ბუჩინსკისთან ეუფლებოდა ფორტეპიანოზე დაკვრას. თეორიულ საგნებს მამა ასწავლიდა. მუსიკის წერა 9–10 წლის ასაკიდან დაიწყო. ფორტეპიანოზე დაკვრა არ ბეზრდებოდა და ძალიან უყვარდა იმპროვიზაცია. საყვარელი კომპოზიტორები იყვნენ: გრიგი, შოპენი, ლისტი. თაყვანს სცემდა ქართულ ხალხურ სიმღერებს.

საშუალო სკოლა და მუსიკალური სასწავლებელი მერაბ ფარცხალაძემ ერთდროულად დაამთავრა, 1942 წელს და მაშინვე გაიწვიეს საბჭოთა არმიის რიგებში. სერჟანტი ფარცხალაძე მსახურობდა საზენიტო–საარტილერიო ნაწილებში. ომის დამთავრებისას რადიო–ტელეგრაფის განყოფილების უფროსი იყო. დაჯილდოებულია რამდენიმე საბრძოლო მედლით. მუსიკასაც არ ივიწყებდა, ხელმძღვანელობდა პოლკის თვითშემოქმედების ანსამბლს და თხზავდა სიმღერებს. 1943 წელს პრემიით აღინიშნა მის მიერ დწერილი „მეზენიტეების სიმღერა“.

დემობილიზაციის შემდეგ მერაბ ფარცხალაძე ჩაირიცხა ოდესის სამედიცინო ინსტიტუტში და პარალელურად, ოდესის კონსერვატორიაში. ერთი წლის შემდეგ მუსიკის სიყვარულმა გადასძალა, სამედიცინო ინსტიტუტი მიატოვა და სწავლა თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიაში განაგრძო. 1947–1950 წლებში სერგო ბარხუდარიანის კლასში ეუფლებოდა კომპოზიციას. 1953 წელს დაამთავრა პეტრე ჩაიკოვსკის სახელობის მოსკოვის კონსერვატორია სემიონ ბოგატირიოვის ხელმძღვანელობით და 1957 წელს მასთანვე გაიარა ასპირანტურა.

1953–1957 წლებში მერაბ ფარცხალაძე ხელმძღვანელობდა საკომპოზიციო კლასს მოსკოვის საგუნდო სასწავლებელში. 1957–1974 წლებში იგი იყო გამომცემლობა „მუსიკის“ („ “) ლიტერატურული რედაქციის გამგე.

კომპოზიტორი ძირითადად მოსკოვში ცხოვრობდა, მაგრამ სამშობლოშიც ხშირად ჩამოდიოდა და აქტიურ მონაწილეობას იღებდა საქართველოს მუსიკალურ ცხოვრებაში. დაწერილი აქვს: სიმფონიური პოემა „ნესტანი“ (1954, შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსნის მიხედვით“). საფორტეპიანო კონცერტი ( 1953). საორკესტრო სიუიტები: « » (1978), « » (1986), « » (1987). სიმებიანი კვარტეტი (1951). საფორტეპიანო და სავიოლინო სონატა. საფორტეპიანო პიესები (1953, 1954 წლებში, ორი კრებული). საფორტეპიანო ტოკატა — „ფანდურული“ № 1 და № 2 (1953). რომანსები, მათ შორის „ტბა“ (1972), სიმღერები. მუსიკა სპექტაკლებისა და კინოფილმებისათვის: მხატვრული ფილმი „იმერული ესკიზები“ (1979), მოკლემეტრაჟიანი ფილმი „მღერის ბორჯომის ნაძვი“ (1961). მის შემოქმედებაში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს საბავშვო და საესტრადო მუსიკას.

1967 წელს მერაბ ფარცხალაძე გახდა საქართველოს ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე. 1978 წელს — რსფსრ ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე, ხოლო, 1986 წელს რსფსრ სახალხო არტისტი. 2000 წელს გადაეცა „მეგობრობის ორდენი“.
მიხეილ თარაშვილი

მიხეილ თარაშვილი (დ. თებერვალი, 1905, გურჯაანი — გ. 17 დეკემბერი, 1990) — ქართველი ბიზნესმენი.

ბიოლოგია
მიშა 5 წლისა იყო, როცა მამა გარდაეცვალა ფილტვების ანთებით. დედა სულ ახალგაზრდა დაქვრივდა, მაგრამ შვილებისთვის არაფერი დაუკლია. მიხეილი ზამთრობით თბილისში ცხოვრობდა დეიდებთან და სათავადაზნაურო გიმნაზიაში სწავლობდა, არდადეგებს კი სოფელში ატარებდა. ემიგრაციაში მიხეილ თარაშვილი 1921 წელს წავიდა. საფრანგეთში იგი „თეთრი გიორგის“ მოძრაობას მიეკედლა. მეორე მსოფლიო ომის დროს მსახურობდა გერმანიის ჯარში. იბრძოდა ყირიმში, ჩრდილო კავკასიაში. სამოქალაქო ცხოვრებას მხოლოდ 1943 წელს დაუბრუნდა. მისი ცხოვრების ამ ეპიზოდზე დაწერილი აქვს მოგონება „ვაკანსი იალტაში“, რომელიც დაიბეჭდა ჟურნალ „გუშაგში“. ომის შემდეგ მიხეილ თარაშვილი დასახლდა საფრანგეთის პატარა ქალაქ სენტ-ამანდ-მონტროში, ცოლად ფრანგი ქალი შეირთო და ხელი მიჰყო ვაჭრობას. ამ ქალაქში ცხოვრობდა სიცოცხლის ბოლომდე და აქვე გარდაიცვალა 1990 წლის 17 დეკემბერს.
ნატო ტეტელოშვილი

ნატო ტეტელოშვილი (დ. 1985, თბილისი) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი, იმუნოლოგი.

ბიოგრაფია
მეცნიერ-იმუნოლოგი ნატო ტეტელოშვილი პირველი ქართველი მეცნიერია, რომელიც აშშ–ში კოლუმბიის სამედიცინო ცენტრში კლონირებაზე მუშაობს. იგი იმ ჯგუფის წევრია, რომელმაც მსოფლიო მედიცინაში გადატრიალება მოახდინა. დაამთავრა თბილისის მე-60 საშუალო სკოლა. მამა კახელი ჰყავს, დედა — უკრაინელი. ექიმობაზე ბავშვობიდან ოცნებობდა, რაც ალბათ უკრაინელი ბებიის დამსახურებაა, რომელიც პროფესიით პედიატრია. ნატომ წარჩინებით დაამთავრა თბილისის სამედიცინო უნივერსიტეტი. პროფესორ ივანე თარხნიშვილის სამეცნიერო საზოგადოების წევრიც გახლდათ, ჩართული იყო სამეცნიერო კვლევებში, მუშაობდა პროფესორ გია ბურკაძესთან­ და მის ჯგუფთან პათოლოგიური ანატომიის დეპარტამენტში.

ქართველი მეცნიერი მუშაობდა ნიდერლანდების ერთ-ერთ უძველეს და უდიდეს უნივერსიტეტში, ქალაქ გრონინგენში. ეს სასწავლებელი 1614 წელს დაარსდა და 2012 წლის აპრილში ნიდერლანდების საუკეთესო უმაღლეს სასწავლებლად დასახელდა. ნატო ტეტელოშვილი ამ უნივერსიტეტში 7 წლის წინ მოხვდა. 2008 წელს ჩააბარა მისაღები გამოცდები მაგისტრატურაში და სრული დაფინანსება მოიპოვა­. მალე წარჩინებულთა ე.წ. ტოპ-25 %-ში მოიპოვა ადგილი. მაგისტრატურაში სწავლისას მისი სტატიები იბეჭდებოდა საერთაშორისო ჟურნალებში. ამან მისცა სტიმული ამავე უნივერსიტეტის დოქტორანტურაში ჩაებარებინა, ისევ სრული დაფ­ინანსებით. იმ პერიოდში დაინტერესდა იმუნოლოგიით, განსაკუთრებით იმუნოგენეტიკითა და აუტოიმუნური პათოლოგიებით.

დოქტორანტურის თეზისზე მუშაობის და­სრულების შემდეგ ნატომ აპლიკაციები გაგზავნა სადოქტორო პროგრამებზე. გამოხმაურებამ­ არ დააყოვნა, აშშ-დან თითქმის ერთდროულად სამი მკვლევარი დაუკავშირდა. გადაწყვეტილების მიღება გაუჭირდა, რადგან სამივე ვარიანტი საინტერესო იყო. არჩევანი საბოლოოდ­ კოლუმბიის უნივერსიტეტზე შეაჩერა. გასაუბრებებისა და პრეზენტაციების შემდეგ, 150 კანდიდატში აირჩიეს. 2016 წლის თებერვლიდან კოლუმბიის უნივერსიტეტის სამედიცინო ცენტრის ტრანსლაციური იმუნოლოგიის ჯგუფში დაიწყო მუშაობა საყოველ­თაოდ ცნობილ ექიმ რემი კრეუსოტთან. ჩართული იყო 2 პროექტში, შეისწავლა სპეციფიკური იმუნოლოგია­ და პირველი ტიპის დიაბეტი თაგვის მოდე­ლზე. იკვლევს გენეტიკური კომპონენტის როლს დაავადების ჩამოყალიბებაში.
ლევან თუმანიშვილი

ლევან თუმანიშვილი (დ. 4 ოქტომბერი, 1881 — გ. 27 ივლისი, 1948) — ქართველი სამხედრო პირი.

ბიოგრაფია
ლევან (ლეო) თუმანიშვილი (თუმანოვი) რუსეთის საიმპერატორო არმიის ოფიცრების ოჯახიდან იყო. გენერალ-ლეიტენანტები იყვნენ მისი მამა კონსტანტინე და პაპა ალექსანდრე თუმანიშვილები, ბიძა — გიორგი თუმანიშვილი კი კავალერიის გენერალი გახლდათ. ლევან თუმანიშვილი დაიბადა 1881 წლის 4 ოქტომბერს, სანკტ-პეტერბურგში. დაწყებითი განათლება მიიღო რეალურ სასწავლებელში. 1902 წელს დაამთავრა მიხეილის საარტილერიო სასწავლებელი. მონაწილეობდა რუსეთ-იაპონიისა და პირველ მსოფლიო ომებში. 1909 წლის 1 იანვრისთვის შედგენილი რუსეთის საიმპერატორო არმიის ოფიცერთა საერთო სიიდან ვიგებთ, რომ ლევან თუმანიშვილი პორუჩიკის წოდებით მსახურობდა 37-ე საარტილერიო ბრიგადაში ნოვგოროდის გუბერნიაში; 1913-1915 წლებში მას ჰქონდა პოდპოლკოვნიკის წოდება და დასავლეთის ფრონტის 22-ე საარტილერიო დივიზიის მე-2 ბატარეას ხელმძღვანელობდა; 1916 წლიდან კი, უკვე, პოლკოვნიკია და უკავია დივიზიონის მეთაურის მოადგილის თანამდებობა. 1917 წლიდან ლევან თუმანიშვილი ატარებდა გენერალ-მაიორის წოდებას. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ იბრძოდა სამხრეთ რუსეთის შეიარაღებულ ძალებში. 1920 წლის 9 ივლისს მას მიანიჭეს რუსული თეთრი არმიის გენერალ-მაიორის ჩინი. ამავე წელს, ოჯახთან ერთად წავიდა ემიგრაციაში საფრანგეთში, 1928 წლიდან კი გადავიდა აშშ-ში, კემბრიჯში. ემიგრაციაში ის იყო ოფიცერ-არტილერისტთა და ყოფილი რუსი საზღვაო ოფიცრების საზოგადოებების წევრი. ბრძოლებში გამოჩენილი მამაცობისთვის ლევან თუმანიშვილი დაჯილდოებული იყო წმ. გიორგის ხარისხის ორდენითა და წმ. გიორგის იარაღით. ლევან თუმანიშვილი გარდაიცვალა 1948 წლის 27 ივლისს, კემბრიჯში. მისი ვაჟი, კირილ თუმანოვი იყო ცნობილი ამერიკელი მეცნიერი. ის ავტორია დასავლეთში აღიარებული შრომებისა შუა საუკუნეების კავკასიის ისტორიაზე, ქართული და სომხური არისტოკრატული საგვარეულოების გენეალოგიაზე.
საყვალა სალუქვაძე

საყვალა სალუქვაძე (დ. 30 ივლისი, 1944, ოზურგეთი — გ. 2018) — ქართველი ეარქიტექტორი.

ბიოგრაფია
1968 წელს დაამთავრა საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის სამშენებლო ფაკულტეტი არქიტექტურის სპეციალობით ხოლო 1975 წელს მოსკოვის საკავშირო ქალაქგეგმარების ს/კ უნივერსიტეტის ასპირანტურა.

სხვადასხვა დროს იყო ოზურგეთის მთავარი არქიტექტორი, საქალაქო საბჭოს აღმასკომის თავმჯდომარე, სამშენებლო ტრესტ „კოლხთმშენის“ ოზურგეთის სამშენებლო სამმართველოს უფროსი, ოზურგეთის გამგებელი; ხელმძღვანელობდა საქართველოს ურბანიზაცისა და მშენებლობის სამინისტროს გურიის მხარის ურბანიზაციისა და მშენებლობის დეპარტამენტს; მისი ძირითადი ნამუშევრებია: 1300-ადგილიანი ტურისტული კომპლექსი ქ. სევასტოპოლში, ბახვის მანიფესტის მუზეუმი მახარაძის რაიონის სოფელ ზედა ბახვში (1981), მოსწავლეთა სასახლე ქ. ოზურგეთში (1984, დაუსრულებელი), ადმინისტრაციული და სამედიცინო დაწესებულებები მახარაძის რაიონის სოფლებში (1988-1989) მარიამ ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესია ქ. ოზურგეთში, გურიის სატრანსპორტო კომპლექსი და სხვა; საკავშირო და საერთაშორისო კონკურსების ლაურეატი; რესპუბლიკური და საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენციის მონაწილე, მრავალი სამეცნიერო პუბლიკაციის ავტორი.

ორგანიზაციის წევრი
საქართველოს არქიტექტორთა კავშირი, წევრი

ჯილდოები
ღირსების ორდენი
ნაფისა

ნაფისა (დ. 1768 — გ. 1816) — ეგვიპტის მამლუქთა ლიდერის ალი-ბეი ალ-ქაბირის მეუღლე. საუკუნის ყველაზე მეტად ცნობილი მამლუქი ქალი. ის იყო წარმატებული ფინანსისტი და ქველმოქმედი, მაგრამ ნაფისა ყველაზე მეტად ცნობილია მისი დიპლომატიური საქმიანობით, როგორც შუამავალი მურად ბეისა და ნაპოლეონ ბონაპარტის საფრანგეთის საოკუპაციო ძალებს შორის 1798-1801 წლებში. ეგვიპტელები მას იცნობენ სამი სახელით, როგორც ნაფისა ხანუმი, თეთრ განძი და მამლუქთა დედა.

ოსმალურ-ეგვიპტური წყაროების მიხედვით, მიუხედავად იმისა, რომ ეგვიპტეში ყველა ქალი ჰარამხანისთვის იყო განწირული, ნაფისა არასოდეს ყოფილა ჰარამხანის ჩვეულებრივი ბინადარი. ამბობენ, ტყვეთა ბაზარშივე გაუღიმა ბედმა და გოგონა იმ დროის უცნობილესმა მამლუქმა ალი-ბეი ალ-ქაბირმა იყიდა. ნაფისას გონებაგამჭრიახობით მალევე გაუთქვამს სახელი. ამიტომაც ალი-ბეის მისთვის თავისუფლება უბოძებია და ცოლად შეურთავს. ეგვიპტის გამგებელი მალევე, ერთ-ერთ ბრძოლაში, მძიმედ დაჭრილა და დაღუპულა. ქვრივს საარაკო სიმდიდრე დარჩენია. ეს ჭკვიანი ქალი მარჯვედ მართავდა ქონებას, დიდ მოგებას ნახულობდა და ქველმოქმედებას ეწეოდა. ცოტა ხანში ნაფისა მეორე ძალიან ცნობილ ქართველ მამლუქს, მურად-ბეის გაჰყოლია ცოლად.

ისტორიკოს აგნესკა დობროვოლსკას თქმით:

1798 წელს ნაპოლეონის ჯარი ეგვიპტეს მიადგა. მამლუქთა 6-ათასიან ცხენოსან ლაშქარს ხელმძღვანელობდა ქართველი იბრაჰიმ შინჯიკაშვილი და მისი ქართველი ძმადნაფიცი მურად-ბეი. ბრძოლა უთანასწორო გამოვიდა. მამლუქებმა უკან დაიხიეს. თუმცა, ეს ალბათ უფრო ტაქტიკური უკანდახევა იყო. საეჭვოა, მამლუქებს ნაფისა შემთხვევით დაეტოვებინათ კაიროში. ესეც დიდი საბრძოლო გეგმის ნაწილი იყო, რომლის შექმნაშიც აქტიურად მონაწილეობდა ნაფისა. — წერს აგნესკა დობროვოლსკა.
ენტებეს ოპერაცია

ენტებეს ოპერაცია (ოპერაცია „ენტებე“ ან ენტებეს რეიდი; კოდური სახელწოდება — „მეხის გავარდნა“) — ისრაელიდან საფრანგეთში მიმავალი გატაცებული რეაქტიული ფრანგული ავიალაინერისა და 102 დატყვევებულის დახსნის ოპერაცია, რომელიც ისრაელის კომანდოს რაზმმა განახორციელა.

27 ივნისს ათენში დაჯდომის შემდეგ, ავიალაინერი დაიკავეს პალესტინის გათავისუფლების სახალხო ფრონტისა და წითელი არმიის ფრაქციის (დასავლეთგერმანული რადიკალური მემარცხენე დაჯგუფება) ტერორისტებმა და გადაიყვანეს უგანდის ქალაქ ენტებეში, სადაც მათ სხვა თანამძრახველებიც შეუერთდნენ. გამტაცებლებმა ენტებეში 258 მგზავრიდან გაათავისუფლეს ისინი, ვინც ისრაელის მოქალაქეები ან ებრაელები არ იყვნენ, დანარჩენები კი ტყვედ დაიტოვეს, რათა გამოეყენებინათ ისრაელის, კენიის, დასავლეთ გერმანიისა და სხვა ქვეყნების ციხეებში მყოფი 53 მებრძოლის გასათავისუფლებლად. საპასუხოდ, 3 ივლისს ისრაელმა გაგზავნა ოთხი სატვირთო თვითმფრინავი -130 100–200 ჯარისკაცით, -4 რეაქტიული გამანადგურებლების თანხლებით. ისრაელიდან უგანდამდე 4000 კმ-ის გადაფრენის შემდეგ, დაჯდომიდან ერთ საათში ისრაელის ძალებმა შეძლეს დატყვევებულთა დახსნა. გაანადგურეს შვიდივე ტერორისტი, აგრეთვე საბჭოთა კავშირის მიერ უგანდისათვის მიწოდებული 11 გამანადგურებელი მიგი. ოპერაციის დროს დაიღუპა ისრაელის ძალების 1 ჯარისკაცი და 3 დატყვევებული. უკანა გზაზე ისრაელის თვითმფრინავები შეხვდნენ მათ მომლოდინე საჰოსპიტალე თვითმფრინავს, საწვავი შეივსეს ნაირობიში (კენია). რეიდის წარმატებამ მნიშვნელოვნად აამაღლა ისრაელელთა საბრძოლო სული.
მეტონი

მეტონი, მეტონი ათინელი (; დ. დაახ. ძვ. წ. 460 — გ. უცნობია) — ძველი ბერძენი ასტრონომი და მათემატიკოსი. ძვ. წ. 433 წელს ძელსაბერძნეთში შემოიღო ე. წ. მეტონის ციკლი, რომელიც საფუძლად დაედო ძველბერძნულ კალენდარს. მეტონმა ათენში ააგო გნომონები მზებუდობის მომენტების დასადგენად და ქვისგან გამოკვეთილი ორიგინალური გადასატანი კაენდრები — პარანიგმები.
კალიპე

კალიპე კიძიკოსელი ან კიზიკოსელი (; დ. ძვ. წ. 370 — გ. ძვ. წ. 300) — ძველი ბერძენი ასტრონომი.

კალიპემ დახვეწა ევკტემონის მიერ აღმოჩენილი უთანასწორობა წეკიწადის დროებს შორის. კალიპეს გაანგარიშებით გაზაფხულის ბუნიობიდან ზაფხულის მზებუდობამდე გადიოდა 94 დღე-ღამე, ზაფხულის მზებუდობიდან შემოდგომის ბუნიობამდე — 92 დღე-ღამე, შემოდგომის ბუნიობიდან ზამთრის მზებუდობამდე — 89 დღე-ღამე, ზამთრის მზებუდობიდან გაზაფხულის ბუნიობამდე — 90 დღე-ღამე.

კალიპემ შეცვალა ძველბერძნული კალენდრის მეტონის ციკლი, შეამცირა რა მეტონის ოთხწლიანი მეტონის ციკლი ერთი დღით, რის შედეგადაც 76 წელიწადში საშუალოდ გამოუვიდა 365,25 დღე-ღამე. კალიპეს ციკლის საშუალო წლიური სიდიდე უდრიდა ძვ. წ. 46 წელს მიღებული იულიუსის კალენდრის საშუალო წლიურ მნიშვნელობას.
პატაგონიის ეროვნული პარკი (არგენტინა)

პატაგონიის ეროვნული პარკი ( ― ეროვნული პარკი სანტა-კრუსის პროვინციაში, სამხრეთ არგენტინაში. შეიქმნა 2015 წელს. მოიცავს 528.11 კმ² ფართობის ტერიტორიას. პარკის ტერიტორიაზე დაცულია პატაგონიის უდაბნოს ნაწილი.

პატაგონიის ველური ბუნების ნაკრძალი, რომელიც პარკის ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ ნაწილის გაგრძელებას წარმოადგენს, 2018 წელს შეიქმნა.
აფრიკის დღე

აფრიკის დღე (ადრე აფრიკის თავისუფლების დღე და აფრიკის განთავისუფლების დღე) — აფრიკის ერთობის ორგანიზაციის დაარსებისადმი (1963 წლის 25 მაისს) მიძღვნილი ყოველწლიური დღესასწაული. მას აღნიშნავენ აფრიკის კონტინენტის სხვადასხვა ქვეყანაში, ისევე როგორც მთელ მსოფლიოში. ორგანიზაცია 2002 წლის 9 ივლისს აფრიკის კავშირად გადაკეთდა, მაგრამ დღესასწაული კვლავ 25 მაისს აღინიშნება.

ფონი
აფრიკის დამოუკიდებელი სახელმწიფოების პირველი კონგრესი აკრაში (განა) 1958 წლის 15 აპრილს გაიმართა. იგი განის პრემიერ-მინისტრმა კვამე ნკრუმამ მოიწვია. მას ესწრებოდნენ ეგვიპტის (მაშინ გაერთიანებული არაბული რესპუბლიკის შემადგენელი ნაწილი), ეთიოპიის, ლიბერიის, ლიბიის, მაროკოს, სუდანის, ტუნისის, კამერუნის ხალხთა კავშირისა და მასპინძელი ქვეყნის — განის წარმომადგენლები. სამხრეთ აფრიკის კავშირი მიწვეული არ იყო. კონფერენციამ აჩვენა აფრიკის კონტინენტზე განმათავისუფლებელი მოძრაობების პროგრესი, გარდა იმისა, რომ სიმბოლო იყო აფრიკის ხალხის გადაწყვეტილებისა, გათავისუფლებულიყვნენ უცხოური ბატონობისა და ექსპლუატაციისგან. მიუხედავად იმისა, რომ პანაფრიკული კონგრესი 1900 წელს დაარსებიდან მუშაობდა მსგავსი მიზნების მისაღწევად, ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც ასეთი შეხვედრა გაიმართა აფრიკის მიწაზე.

კონფერენციამ მოითხოვა „აფრიკის თავისუფლების დღის“ დაარსება, დღის, რომელიც „… ყოველწლიურად აღნიშნავდა განმათავისუფლებელი მოძრაობის წინსვლას და სიმბოლურად გამოხატავდა აფრიკის ხალხის გადაწყვეტილებას, განთავისუფლებულიყვნენ უცხოური ბატონობისა და ექსპლუატაციისგან“.

კონფერენცია გამორჩეული იყო იმით, რომ საფუძველი ჩაეყარა აფრიკის სახელმწიფოთა და მთავრობათა მეთაურების შემდგომ შეხვედრებს კასაბლანკისა და მონროვიის ჯგუფების ეპოქაში, 1963 წელს აფრიკის ერთობის ორგანიზაციის ჩამოყალიბებამდე.

ისტორია
ხუთი წლის შემდეგ, 1963 წლის 25 მაისს, აფრიკის ოცდაათი ქვეყნის წარმომადგენელი შეხვდა ერთმანეთს ეთიოპიაში, ადის-აბებაში, რომელსაც იმპერატორმა ჰაილე სელასიემ უმასპინძლა. ამ დროისთვის კონტინენტის ორ მესამედზე მეტმა მიაღწია დამოუკიდებლობას, ძირითადად ევროპის იმპერიული სახელმწიფოებისგან. შეხვედრაზე დაარსდა აფრიკის ერთობის ორგანიზაცია, რომლის საწყისი მიზანი იყო ანგოლის, მოზამბიკის, სამხრეთ აფრიკისა და სამხრეთ როდეზიის დეკოლონიზაციის წახალისება. ორგანიზაციამ პირობა დადო, რომ მხარს დაუჭერდა თავისუფლებისთვის მებრძოლების მუშაობას და გააუქმებდა სამხედრო წვდომას კოლონიალურ ქვეყნებში. შეიქმნა ქარტია, რომელიც მიმართული იყო წევრ ქვეყნებში ცხოვრების დონის გაუმჯობესებისკენ. სელასიმ წარმოთქვა ფრაზა: „შეიძლება კავშირის ეს კონვენცია 1000 წელი გაგრძელდეს“.