ევა ცაიზელი

ევა ცაიზელი (, ქალიშვილობის სახელი: ევა ამალია შტრიკერი ; დ. 13 ნოემბერი, 1906, ბუდაპეშტი, ავსტრო-უნგრეთი — გ. 30 დეკემბერი, 2011, ნიუ-სითი, ნიუ-იორკის შტატი, აშშ) — ცნობილი კერამიკოსი, სკულპტორი და საწარმოო დიზაინერი. ცაიზელის ნამუშევრები გამოფენილი იყო ფილადელფიის მსოფლიო გამოფენაზე და მუშაობდა მაჟოლიკასა და სხვა ქარხნებში გერმანიაში. მან ხუთი წელი გაატარა სსრკ-ში, სადაც გარკვეული პერიოდის განმავლობაში მაღალი თანამდებობა ეკავა ფაიფურის და მინის მრეწველობაში, მაგრამ შემდეგ დააპატიმრეს და წელიწადნახევრის წლის შემდეგ ქვეყნიდან გააძევეს. ცხოვრობდა ვენაში, შემდეგ აშშ-ში, სადაც წარმატებული კარიერა გაიკეთა. ის გახდა პირველი ქალი, რომელმაც პერსონალური გამოფენა მოაწყო ნიუ-იორკის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმში.

ბიოგრაფია
ევა შტრიკერი დაიბადა 1906 წლის 13 ნოემბერს ბუდაპეშტში, მდიდარ ებრაულ ოჯახში. მისი მამა იყო ტექსტილის ქარხნის მფლობელი, ხოლო დედამისი, ლორა პოლანი, ასწავლიდა ისტორიას ბუდაპეშტის უნივერსიტეტში.

ევა ბავშვობიდან დაინტერესებული იყო ხელოვნებით და 1923 წელს ჩაირიცხა უნგრეთის სამეფო სახვითი ხელოვნების უმაღლეს სკოლაში, სადაც სწავლობდა სამი სემესტრი. სწავლის დაწყებიდან ერთი წლის შემდეგ მან მოახერხა პარიზში დეკორატიული და სამრეწველო ხელოვნების საერთაშორისო გამოფენის მონახულება. გამოფენაზე ვიზიტი საბოლოოდ აყალიბებს შტრიკერის იდეებს დიზაინის თანამედროვე ტენდენციების შესახებ. იგი გადაწყვეტს შეწყვიტოს სწავლა აკადემიაში და ხდება კარაპანჩიკის კერამიკის სახელოსნოს სტუდენტი. ერთი წლის შემდეგ, თავად ევა შტრიკერის ნამუშევარი უკვე გამოიფინა ფილადელფიის მომდევნო მსოფლიო გამოფენაზე და მიიღო საპატიო დიპლომი.

ბუდაპეშტში ცხოვრებისას შტრიკერმა შექმნა საკუთარი ჭურჭლის სტუდია, პარალელურად მუშაობდა კისპეშტის კერამიკის ქარხანაში შტატგარეშე თანაშემწედ. იმ წლებში მის მიერ შექმნილმა ნამუშევრებმა განსაკუთრებული წვლილი შეიტანა უნგრეთის კერამიკის განვითარებაში. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში იგი დაუახლოვდა არტურ კესტლერს, რომელთანაც მეგობრობდა სიცოცხლის ბოლომდე.

1928 წელს შტრიკერი საცხოვრებლად გერმანიაში გადავიდა და დაიწყო მუშაობა შვარცვალდის შრამბერგის ქარხანაში. იქ მან შეიტყო მომავალი ქაღალდის ნაწარმის წინასწარი მოდელირების შესახებ. ევას შემოქმედებაზე გავლენა ბაუჰაუსის იდეებმა მოახდინა, მაგრამ ფორმის მკაცრი სიცხადის მიუხედავად, მისი ნამუშევარი ყოველთვის დახვეწილი რჩებოდა.

1930 წელს იგი გადავიდა ბერლინში, სადაც მუშაობდა ჩაისა და ყავის სერვისზე, სადაც ასრულებდა კრისტიან კარსტენსის შეკვეთას (კომპანია . & . -ის მფლობელი). ამ პერიოდში მხატვარი შეხვდა ფიზიკოს ალექსანდრე ვაისბერგს, რომელიც მუშაობდა ხარკოვში. ისინი 1932 წელს დაინიშნენ, რის შემდეგადაც მალევე გადავიდა საბჭოთა კავშირში საცხოვრებლად.

საბჭოთა კავშირში მისი კარიერა თავდაპირველად ძალიან წარმატებით განვითარდა. მალე იგი გადავიდა მოსკოვში, სადაც 29 წლის ასაკში გახდა ფაიფურისა და მინის ინდუსტრიის სამხატვრო ხელმძღვანელი მთელს სსრკ-ში. მისი მოდელებიდან გამომდინარე, ფაიფურის პროდუქცია იწარმოება დულეოვსკის და ლომონოსოვის ფაიფურის ქარხნებში.

1936 წლის 26 მაისს ევა დააპატიმრეს, მას ბრალი დასდეს სტალინის მკვლელობის მცდელობის მომზადებაში, ჯერ გაგზავნეს ლუბიანკაში, შემდეგ ლენინგრადის „კრესტებში“. საკანში მან წელიწადნახევარი გაატარა.

დაპატიმრებამდე ცოტა ხნით ადრე იგი დაშორდა ალექსანდრ ვაისბერგს. მიუხედავად ამისა, ალექსანდრე გაემგზავრა ლენინგრადში, შემდეგ მოსკოვში რათა ეშუამდგომლა ევასათვის. მოსკოვში ბიუროკრატიულ საქმეებს რამდენიმე თვე დასჭირდა. ლოდინმა გაამართლა და 1937 წლის სექტემბერში ევა მოულოდნელად გაათავისუფლეს, ახალი პასპორტი მისცეს და ქვეყნიდან გააძევეს. იგი პოლონეთის გავლით ჩავიდა ავსტრიაში. მისი დაკავების ამბავი და ციხის შესახებ ისტორიები გამოიყენა არტურ კესტლერმა რომანის დასაბრმავებელი სიბნელის შესაქმნელად.

ვენაში ევამ გაიცნო მომავალი ქმარი, მოგვიანებით ცნობილი იურისტი და სტატისტიკოსი, ჩიკაგოს უნივერსიტეტის პროფესორი ჰანს ცეიზელი. რამდენიმე თვის შემდეგ, ავსტრიის ანშლუსის შემდეგ, ორივეს მოუწია ნაცისტებისგან დიდ ბრიტანეთში გაქცევა. ისინი დაქორწინდნენ ლონდონში და იმავე 1938 წელს დატოვეს ინგლისი და გადავიდნენ აშშ-ში საცხოვრებლად.

შეერთებულ შტატებში ცაიზელს კარიერა სწრაფად აეწყო, აკეთებდა პროექტებს საუკეთესო კომპანიებისთვის და ასწავლიდა სამრეწველო კერამიკას ნიუ-იორკში პრატის ინსტიტუტში. 1946 წელს ნიუ-იორკში თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმმა მოაწყო მისი ნამუშევრების პერსონალური გამოფენა — პირველად ამ სახის გამოფენაზე ავტორი ქალი იყო.

2011 წელს ევა ზეისელი 105 წლის ასაკში ნიუ-იორკში გარდაიცვალა.

ევა ცაიზელის ნამუშევრები ინახება აშშ-ს, უნგრეთის, რუსეთის, გერმანიისა და დიდი ბრიტანეთის თანამედროვე ხელოვნების მრავალ მუზეუმში. 1998 წელს მან მიიღო საპატიო დოქტორის წოდება ლონდონის ხელოვნების სამეფო კოლეჯში. მას ასევე მიენიჭა საპატიო დოქტორის წოდება პარსონის დიზაინის სკოლის მიერ. 2004 წელს მან მიიღო ჯილდო უნგრეთის რესპუბლიკისგან.