iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ყვარლის ჯვარპატიოსნის პირველი ეკლესია

ყვარლის ჯვარპატიოსნის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ქალაქ ყვარელში, ვ. მამულიშვილის კუთვნილ ვენახში. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (7,75,6 მ), ნაგებია ყორე ქვით. ერთადერთი, შიგნიდა და გარედან ბრტყლად გადახურული შესასვლელი დასავლეთიდანაა, აღმოსავლეთით ღრმა ნალისებრი აფსიდია, რისი სიღრმეც სარბაზის სიგრძის ტოლია, აფსიდის ღერძზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რომლის ორივე მხარეს მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა, მსგავსი თითო სარკმელი, ერთმანეთის პირდაპირ, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებშიცაა. აფსიდი გადახურულია აგურით ნაწყობი კონქით, რომლის თაღი ნახევარწრიული ფორმისაა. დასავლეთით პილასტრებზე გადაყვანილი კედლის თაღია. ეკლესიის დარბაზი უჩვეულოდ მოკლეა, გადახურულია აგურის ნახევარცილინდრული კამარით. იატაკი მოგებულია ქართული აგურით. აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადების ფრონტებში გამოსახულია თითო შეღრმავებული ჯვარი. კედლები დასრულებულია აგურის საფეხუროვანი ლავგარდნით, შენობა გადახურულია კრამიტით.
გრემის წმინდა გიორგის პირველი ეკლესია

გრემის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის სასაფლაოზე.

ეკლესია დარბაზულია (84,5 მ). სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან, მთელ სიგრძეზე გვიანდელი მინაშენები ეკვრის. სამივე ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით, კირის ხსნარზე. დაზიანებულია:ჩამოშლილია ეკლესიისა და სამხრეთ მინაშენის საბურავი, ჩაქცეულია ჩრდილოეთი მინაშენის ჩრდილოეთი კედლის გარეთა წყობის დიდი ნაწილი და ჩრდილო-დასავლეთი კუთხე, მონგრეულია სამხრეთ მინაშენის სამხრეთ კედლის ნაწილი. ეკლესიის შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან - სწორკუთხა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც თარაზულად გადახურული სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა, ქვემოთ კი, კედელზე, მიშენებულია სამწახნაგა ტრაპეზი. თითო სარკმელი დასავლეთ და ჩრდ კედლებშიცაა. კონქის თაღი და დარბაზის გადამხურავი კამარა შეისრული ფორმისაა.

მინაშენს შესასვლელი დას-დან აქვს. ორივე კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან სწორკუთხა. სამხრეთ მინაშენი ჩრდ მინაშენთან შედარებით უფრო ვიწროა. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომელშიც ორი სარკმელია გაჭრილი ერთი მათგანი აფსიდის ღერძზეა, მეორე-სამხრეთ გვერდშია და სამხრეთ ფასადზე გადის. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ ძევს მრგვალი ტრაპეზი. აღმოსავლეთ სარკმელი თაღოვანია და პარალელური წირთხლები აქვს. მეორე - სწორკუთხაა, გარედან ოდნავ შევიწროებული. ჩრდ კედელში ორი ოთხკუთხა ნიშია მოწყობილი.
შაქრიანის ღვთისმშობლის ეკლესია

შაქრიანის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაქრიანის სამხრეთ განაპირას, ძველ სასაფლაოზე, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. შიგნიდან და გარედან შელესილი და შეთეთრებულია.

ეკლესიის შიდა აღნაგობას ატყვია გვიანდელი აღდგენა-გადაკეთების კვალი. როგორც ჩანს, შენობას საფუძველი ჩაეყარა გვიანდელ შუა საუკუნეებამდე გაცილებით უფრო
ადრე.

ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. კარი ბრტყლადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც დანარჩენი სივრცისგან ორსაფეხურიდანი მხრებითაა გამოყოფილი. აფსიდში სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. მის ქვემოთ, კედელზე, მიშენებულია კუბური ფორმის ტრაპეზი. ერთი ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელი სამხრეთ კედელშია, ხოლო მეორე,
თაღოვანი — დასავლეთი კედლის ზედა ნაწილში. გრძივი კედლები და კამარა განიერი, ორსაფეხურიანი პილასტრების წყვილით და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღით გაყოფილია ორ თანაბარ ნაწილად. თითო ორსაფეხურიანი პილასტრი დასავლეთ კუთხეებშიცაა. მათზე კედლის მიმდებარე, ორსაფეხურიანი თაღი იყო გადაყვანილი. ორივე პილასტრის წინა საფეხური, იატაკიდან დაახლოებით 3 მეტრის სიმაღლეზე შეწყვეტილია და ეკლესიის აღდგენის დროს აღარ განუახლებიათ, რის გამოც დასავლეთი კედლის მიმდებარე საბჯენი თაღი ორის ნაცვლად, ერთსაფეხურიანია. ასევეა სახეშეცვლილი კონქის თაღიც.

ჩრდილოეთ კედელში მოწყობილია ორი სხვადასხვა ზომის, სწორკუთხა ნიშა. მათგან ერთი, უფრო მომცრო, აფსიდის მხართანაა, მეორე — დასავლეთ ნაწილში. ფასადები სადაა, მორთულობის გარეშე. კედლები დასრულებულია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნით.

ეკლესიის დასავლეთი ფრონტონის წვერზე დადგმულია აგურით ნაგები, ოთხ კვადრატულ სვეტზე დაყრდნობილი, ნახევარწრიული თაღებით გახსნილი სამრეკლო, რასაც თუნუქით დაბურული, პირამიდული სახურავი ხურავს.
გრემის I სასახლე

გრემის სასახლე — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემში, ე. წ. მეფე-დიდებულთა უბანში, მდინარე ინწობის მარჯვენა ნაპირას, პატარა შემაღლებაზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს.
სასახლის გეგმა სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებით წაგრძელებული სწორკუთხედია. შემორჩენილია მხოლოდ დასავლეთი ნაწილის ნანგრევები. აღმოსავლეთი ნაწილი კი მდინარეს წაუღია. შემორჩენილი კედლები ზოგან ძლივს აღწევს პირველი სართულის იატაკის დონემდე, რომელიც მიწის დონიდან 3-4 მეტრ სიმაღლეზეა.
სასახლეს მთავარი შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. შესასვლელს წინიდან ადგებოდა უზარმაზარი, კირის დუღაბით ჩამოსხმული კიბე, რომლისთვისაც მდინარეს ძირი გამოუცლია, ჩამოუგდია და ხრეშით დაუფარავს. კიბის მოპირდაპირე მხარეს აღმოჩნდა აგურით ნაგები რვაგვერდა აუზი, რომლის შიდა ზედაპირი შელესილია კირის მკვრივი ხსნარით. აუზს ერთ მხარეს აქვს წყლის შესაყვანი, ხოლო ფსკერზე - წყლის გასაყვანი მილი. ვარაუდობენ, რომ აუზი სასახლის მორღვეულ ნაწილში, მიწის დონეზე მდგარა.

სასახლის შიდა გეგმარება კედლების ფრაგმენტულობისა და მრავალგზის გადაკეთების გამო ზუსტად არ ირკვევა. როგორც ჩანს, სასახლის დასავლეთ ნაწილში ცალკეული ოთახები ყოფილა, ჩრდილოეთ ნაწილში კი - საკმაოდ მოზრდილი დარბაზი. შესასვლელის წინ მოწყობილი იყო წინკარი, რომლის იატაკი აგურით ყოფილა მოგებული. აგურისავე იატაკის ნაშთი აღმოჩნდა სასახლის ჩრდილოეთ მონაკვეთშიც. შემორჩენილი ნაწილიდან ჩანს, რომ ერთ-ერთი გადაკეთების დროს სასახლის იატაკი აუმაღლებიათ და კირის ხსნარით მოულესავთ.
გრემის ნაქალაქარის მესამე ეკლესია

გრემის პირველი ეკლესია— ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი გრემის არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ნაქალაქარის სავაჭრო უბნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ განაპირას. იგი
დათარიღებულია - საუკუნეებით.

აღწერა
ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ძირითადად აგურით. შესასვლელი აქვს დასავლეთის მხრიდან. კარი არის შეისრულთაღოვანი. აღმოსავლეთ ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე შეისრული სარკმელი გაჭრილი მსგავსი სარკმელია. დასავლეთ კედელშიც აფსიდში სარკმლის ორივე მხარეს თითო შეისრულთაღოვანი ნიშაა. გეგმით ნახევარწრიული და ნახევარგუმბათით გადახურული ნიშა ჩრდილოეთ კედელშიც არის. დარბაზი გადახურულია შეისრული კამარით. მსგავსი ფორმისაა კონქის თაღიც. ნაგებობის ფასადებიდან მხოლოდ დასავლეთის არის მორთული. შესასვლელლი მოქცეულია საფეხურით შეღმავებულ სწორკუთხედში, რომელსაც ზემოდან კუთხით შვერილი აგურების ორი რიგით შედგენილი ფრიზი აგვირგვინებს. შესასვლელის გვერდებზე, წყობის შეღრმავებით, გამოყვანილია საფეხურებიან პოსტამენტზე დაყრდნობილი თითო მაღალი ჯვარი, რომლებსაც დეკორატიულად გაფორმებული მკლავები აქვთ. შესასვლელის ზემოთ არის მცირე, სწორკუთხა ნიშა. ნიშის ზემოთ, ფრონტონის არეში არის სარკმელი. სარკმლის ზემოთ და გვერდებზე თითო სწორკუთხა შეღრმავებაა, რომლებშიც თითოვე ხანკარია ჩასმული. ფასადები დასრულებულია აგურის ოთხსართულიანი, ხვრხულა ლავგარდნით. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით.
გრემის კოშკი

გრემის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის ჩრდილო-დასავლეთით, გ. ბარძიმაშვილის ვენახში. დათარიღებულია საუკუნის პირველი ნახევრით.

კოშკი გეგმით კვადრატულია (4,64,6 მ). ნაგებია ნატეხი ქვითა და რიყის ქვით. ახლა დარჩენილია დაახლოებით ოთხი სართულის სიმაღლეზე. პირველი სართული ყრუკედლებიანია, ამოვსებულია მიწითა და ჩამონაშალი ქვებით. შესასვლელი მეორე სართულზე აღმოსავლეთ კედელშია. კარი თაღოვანია და ნაგებია კვადრატული აგურით, შესასვლელის გცერდებზე თითო სათოფურია. ერთი სათოფური კარის მოპირდაპირედ დასავლეთ კედელშია, ხოლო ორ-ორი სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში. მესამე სართულზე აგურით ნაშენები ბუხარია, რომლის მარჯვნივ მცირე ზომის სამკუთხა თაღით ნიშა და სათოფურია. დასავლეთ კედელში, მარცხნივ, შეწყვილებული სათოფურია, ხოლო მარჯვნივ - ცალმაგი. ასევე ორი ცალმაგი სათოფურია აღმოსავლეთ კედელში. მეოთხე სართულის ზედა ნაწილი მორღვეულია. სართულის დასავლეთ კედლის შუაში განიერი კარია, რომელიც გადიოდა შერეული ხის აივანზე. კოშკს ხის სართულსშუა გადახურვა ჰქონია.
ჭიკაანის მეორე კოშკი

ჭიკაანის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭიკაანის მიდამოებში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. კოშკი სათავდაცვოა, გეგმით ოთხკუთხა. ნაგებია ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე. შემორჩენილია სამი სართულის სიმაღლეზე ჩანგრეულია ხის სართულშუა გადახურვა (ჩანს კოჭების ბუდეები). შესასვლელები მეორე სართულის აღმოსავლეთ (ამჟამად ამოშენებულია) და დასავლეთ კედლებშია. სართულის აღმოსავლეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში ორ-ორი ორმაგი სათოფურია მოწყობილი სამხრეთ კედელში კი ერთი ორმაგი ერთი ცალმაგი სათოფური. მესამე სართულის ოთხივე კედელში ორმაგი სათოფურებია გაჭრილი სამხრეთ კედელში ჩანს სარკმლის კვალი. კოშკის მეოთხე სართულის კედლებიდან მხოლოდ მცირე ნაწილებიღა შემორჩა.
გრემის II სასახლე

გრემის სასახლე — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გრემში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში, ეგრეთ წოდებულ მეფე-დიდებულთა უბანში, მდინარიდან 60-70 მეტრ მანძილზე. მთლიანად დანგრეულია. ნანგრევებში გაირჩევა სხვადასხვა დროის ოთხი სამშენებლო ფენა. ყოველი შემდეგი ნაგებობა ძველ საძირკველზე კი არ არის დაშენებული, არამედ იქვე ახლოს, ახალი გეგმითაა აგებული.
სასახლის გეგმა, დაზიანების გამო, სრულად არ იკითხება. მისგან შემორჩენილია მხოლოდ საძირკვლის ნაწილები. ამავე პერიოდს განეკუთვნება ნანგრევების სამხრეთ განაპირას მდებარე ნაგებობის ნაშთიც. ამ ნაგებობის დანგრევის შემდეგ, მისი სამხრეთი კედლის ნაწილის გამოყენებით აუგიათ უფრო დიდი ნაგებობა, რომლის კედლები 2-3 მეტრ სიმაღლეზეა შემორჩენილი, მაგრამ პირველი სართულის იატაკი უფრო მაღლა მდებარეობდა. ამ ნაგებობის კედლები სხვებისგან განსხვავებულადაა ნაგები. საშენ მასალად ძირითადად გამოყენებულია მოზრდილი ზომის ნატეხი ქვა, რომელთა შორის დარჩენილი არეები წვრილი ქვითაა შევსებული.
სასახლის დასავლეთით კიდევ რაღაც შენობა მდგარა. მისგან, დაზიანებული სახით, მოღწეულია კვადრატულ სვეტებზე დაყრდნობილი აივნის ნაწილი და აუზი, რომლებიც მის წინ მდებარე ეზოში იდგა. აუზი გეგმით კვადრატულია, სქელკედლებიანი. მასში წყალი კერამიკული მილებით შედიოდა.
მომდევნო ხანებში ნანგრევებზე, აუგიათ კიდევ ერთი, გეგმით სწორკუთხა შენობა, რომელიც ადრე აგებულ სასახლეზე ბევრად უფრო პატარაა. მთავარი ფასადის მხარეს მას აქვს პილასტრები. აქაც შემორჩენილია პირველი სართულის იატაკი, რომელიც დანარჩენი ნაგებობებისგან განსხვავებით, მოფენილია სხვადასხვა ზომის დიდი აგურებით.
ალმატის ეკლესია

ალმატის ეკლესია— არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ალმატის განაპირას, თარიღდება შუა საუკუნეებით. დანგრეულია. კედლები სხვადასხვა დონეზე ფრაგმენტულადაა შემორჩენილი. ნაგები იყო დიდი ზომის ფიქლის ქვით თხელ კირის ხსნარზე. ეკლესია უაფსიდო ყოფილა, აღმოსავლეთით დასრულებული იყო სწორი კედლით. შესასვლელი (შემორჩენილია კვალი) დასავლეთიდან ჰქონია.
კუჭატნის ღვთისმშობლის ეკლესია

კუჭატანის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ კუჭატნის განაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

აღწერა
ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. ეკლესია დარბაზულია. სამხრეთიდან და დასავლეთიდან, მთელ სიგრძეზე ეკვრის გვიანდელი მინაშენები, მათგან სამხრეთის ერთიანია, ჩრდილოეთის კი ორი სხვადასხვა ზომის ნაწილისგან შედგება, რომელთაგანაც დასავლეთისა თითქმის მთლიანად დანგრეულია; შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდე.

ეკლესიას აქვს ორი შესასვლელი, სამხრეთიდან (მინაშენიდან) და დასავლეთიდან. მესამე კარი ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია გაჭრილი, რომელიც ჩრდილოეთ მინაშენის აღმოსავლეთ ნაწილში გადის. ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევრადწრიული აფსიდით, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით და სამხრეთით მოწყობილია თითო პატარა, ოთხკუთხა ნიშა. აფსიდი დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული, აფსიდის თაღი და კამარა ნახევარწრიულია.

სამხრეთ მინაშენი აფსიდიანია. შესასვლელი მას სამხრეთიდან და დასავლეთიდან აქვს. სამხრეთ შესასვლელი ორმალიანია — სწორკუთხა ბოძით თაღებს შორის, დასავლეთისა თაღოვანი. სამხრეთ შესასვლელის აღმოსავლეთ თაღი და დასავლეთ შესასვლელი მოგვიანებით ამოუშენებიათ. აფსიდი გეგმით კვერცხისებრი ფორმისაა. მასში მხოლოდ თაღოვანი სარკმელია მოწყობილი. აფსიდის თაღზე შემორჩენილია საღებავით შესრულებული ასომთავრულის წარწერის ფრაგმენტები. მინაშენი გადახურულია ერთიანი ცილინდრული კამარით, რომლის დასაყრდნობად ეკლესიის სამხრეთ კედელზე საკმაოდ სქელი კედელია მიშენებული. კედლის დასავლეთ ნახევარში ორი თაღია გამოყვანილი, აღმოსავლეთ ნახევარში კი — ორი ნიშა.

ჩრდილოეთ მინაშენის აღმოსავლეთ ნაწილი, დასავლეთ ნაწილზე თითქმის ერთ-ნახევარჯერ უფრო გრძელია. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია სწორი კედლით, რომელშიც ერთი ვიწრო სარკმელი და ორი მცირე ზომის ოთხკუთხა ნიშაა. აღმოსავლეთ სარკმლის გარდა, მინაშენი ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებშიცაა. მათგან დასავლეთ სარკმელი უჩვეულოდაა გადაწყვეტილი. სარკმლის ღიობი კედლის სისქეში ვერტიკალურადაა შეჭრილი, შემდგომ მიმართულებას იცვლის და ჩრდილოეთ ფასადზე გადის. მინაშენს ცილინდრული კამარა ხურავს, რომელიც ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელზე მიშენებულ პილასტრს და მასზე გადაყვანილ ორ თაღს ეყრდნობა.

ეკლესიის დასავლეთ ფასადის ფრონტონის წვერზე დაშენებული ყოფილა პატარა ოთხწახნაგა სამრეკლო, რომლის საფუძველიღაა დარჩენილი.
შაქრიანის ციხე-გალავანი

შაქრიანის ციხე-გალავანი — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაქრიანის სამხრეთით, 1-1,5 კილომეტრის მანძილზე, სწორ ადგილას. აგებულია საუკუნეში.

ციხე გეგმით კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია. გალავნის ოთხივე კუთხეში ცილინდრული კოშკი დგას, რომლებიც მთლიანად მის ფარგლებს გარეთაა მოქცეული. გალავანიც და კოშკებიც ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. კოშკების შესასვლელები და ზოგიერთი ელემენტი გამოყვანილი ყოფილა კვადრატული აგურით. დაზიანებულია: მეტ-ნაკლებად დანაკარგებით შემორჩენილია გალავნის აღმოსავლეთი და ჩრდილოეთი კედლები. მნიშვნელოვანი ნაწილები აკლია დასავლეთ კედელს, ხოლო სამხრეთი კედელი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. კოშკები მხოლოდ სართულნახევრის სიმაღლეზეღა დღას.

ოთხივე კოშკი თითქმის ერთი ტიპისაა. თითოეულ სართულს შესასვლელი ეზოს მხარეს მდებარე სწორ კედელში აქვს მოწყობილი. შესასვლელთა თაღები გარედან, აგურის წყობით გამოყვანილ, საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეში ყოფილა ჩასმული. კოშკების პირველ სართულზე, კარის პირდაპირ, აგურით მოპირკეთებული, ნახევარწრიული ბუხარია. ოთხივე კოშკის მეორე სართულის კედელი, პირველი სართულის კედელთან შედარებით, რამდენადმე შეთხელებულია, რაც ხის კოჭოვანი გადახურვის დასაყრდნობად, სართულებს შორის, დაახლოებით 20 სანტიმეტრის სიგანის საფეხურს ქმნის. მეორე სართულის კედელი შედარებით მეტ
სიმაღლეზე ჩრდილო-დასავლეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ კოშკებს შემორჩათ. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კოშკის მეორე სართულის კედლის უმეტესი ნაწილი დანგრეულია. გალავანი ორიარუსიანია. მისი ქვემოთა ნაწილი ყრუა. ზემოთაში კი, თანაბარი ინტერვალებით, სათოფურებია გაჭრილი. გალავანს ირგვლივ ხის საბრძოლო ბილიკი შემოუყვებოდა. გალავანს ქონგურები არ გააჩნია და თავი გადამრგვალებული აქვს.
ჭიკაანის პირველი კოშკი

ჭიკაანის პირველი კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭიკაანის მიდამოებში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ნაგებობა სათავდაცვოა. გეგმით სწორკუთხა, სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ ოდნავ წაგრძელებული. ნაგებია ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე დაზიანებულია: შემორჩენილია სამი სართულის სიმაღლეზე ჩაქცეულია სართულშუა ხის გადახურვა. პირველი სართული ამოვსებულია მიწით. კოშკში შესასვლელი აღმოსავლეთითაა — მეორე სართულის დონეზე კარი თაღოვანია. სართულის კედლებზე შემორჩენილია ნიშები და სათოფურები. მესამე სართულის აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში ჩანს სარკმლების კვალი.
გრემის საყარაულო

გრემის საყარაულო — წმინდა გიორგის ეკლესია, არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გრემში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში, მთავარანგელოზთა ეკლესიის კომპლექსის დასავლეთით, მთის ქედზე.
ეკლესია დარბაზულია. განეკუთვნება - საუკუნეებს. მოგვიანებით, როგორც ჩანს საუკუნის ნახევარში, მასზე კოშკი დაუშენებიათ და საყარაულო ნაგებობად უქცევიათ, რის გამოც ადგილობრივი მოსახლეობა მას ,,საყარაულოს“ უწოდებს.
ეკლესია ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. ღიობების წყობაში და ალაგ-ალაგ კონსტრუქციის ნაწილებში, გამოყენებულია კვადრატული აგური.
შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი მოზრდილი ქვით თარაზულადაა გადახურული და გარედან საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეში ზის.
აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის გვერდებში თითო მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. მსგავსი ერთი ნიშა ჩრდილოეთი კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია. განათებისათვის ყოველ მხარეს თითო, ოდნავ შეისრული თაღით გადახურული სარკმელია. აფსიდი წესიერი ფორმის ქონქითაა გადახურული, დარბაზი - ცილინდრული კამარით.
შენობის დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ორივე მხარეს, თითო პატარა, სწორკუთხა ნიშაა. კედლები დასრულებული იყო აგურით ნაწყობი ორსაფეხურიანი დავგარდნით.
კოშკი ეკლესიაზე მოკლეა, გეგმით კვადრატული. მისი დასავლეთი, სამხრეთი და ჩრდილოეთ კედლები ეკლესიის შესაბამისი კედლების გასწვრივაა, ხოლო აღმოსავლეთისა ეკლესიის აღმოსავლეთ კედლიდან თითქმის ორი მეტრით, დასავლეთისკენაა გადაადგილებული და კონქის თაღის ხაზს ემთხვევა, ამიტომ ეკლესიის აღმოსავლეთი ბოლო თავდაპირველი სახითაა შემორჩენილი.
კოშკის კედლების ზედა ნაწილები მონგრეულია, რის გამოც მისი სართულიანობა არ ირკვევა. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებზე შემორჩენილია სალოდეების კვალი.
ეკლესიას გარშემოუყვებოდა გალავანი, რომელსაც შესასვლელი დასავლეთი მხრიდან ჰქონია.
შაქრიანის წმინდა გიორგის ეკლესია

შაქრიანის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაქრიანის განაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია გეგმით თითქმის კვადრატულია, ფართობი — დაახლოებით 70 კვადრატული მეტრი. დასავლეთიდან, მთელ სიგანეზე, ეკვროდა გვიანდელი მინაშენი, რომლის საძირკვლის ნაშთებიღაა შემორჩენილი.

შენობა ნაგებია ნატეხი ქვით. ფასადები მოგვიანებით შეულესავთ.

ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიის დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნახევარშია. კარი თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით არაწესიერი ფორმის აფსიდია, რომლის შუაში თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით ოთხკუთხა ნიშაა. აფსიდის მხრების ხაზზე დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი. ეკლესიის დარბაზი საგრძნობლად მოკლეა, გადახურულია ნახევარწრიული ფორმის სხმული
კამარით.

აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ქვეშ, შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული. ეკლესია გადახურულია კრამიტით.
ლომისგორის წმინდა გიორგის ეკლესია

ლომისგორის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ალმატის ჩრდილოეთით, 2 კილომეტრზე, შემაღლებულ ადგილას, თარიღდება შუა საუკუნეებით.

დანგრეულია შემორჩენილია ჩრდილოეთ კედელი - მთელ სიგრძეზე. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდი და დასავლეთ კედლის მცირე ნაწილი. ეკლესია ნაგები იყო ნატეხი ქვით და ფიქლით. აღმოსავლეთით დასრულებული ყოფილა ნახევარწრიული, შვერილი აფსიდით, რითიც დარბაზისგან მხრებით იყო გამოყოფილი (გარეთა ზომები: სიგრძე - 14 მეტრი, სიგანე დაახლოებით - 7 მეტრი). შესასვლელი ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან ჰქონია. დარბაზის შუაში შემორჩენილია ორიოდე მეტრის სიგრძის კედლის ნაშთი.
შილდის შუაგორის ციხე

შილდის შუაგორის ციხე — კოშკი, არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის ჩრდილოეთით, 8-10 კილომეტრის მანძილზე, ნასოფლარ შუაგორში, მდინარე ჩელთის მარცხენა ნაპირას, ტყიან მთაზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

კოშკი გეგმით ოთხკუთხაა. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვითა და კირის სქელი ხსნარით. შემორჩენილია ორი სართული და მესამე სართულის კედლების მცირე ნაწილი. პირველი სართული ამოვსებულია მიწით. შესასვლელი მეორე სართულის სამხრეთ კედელშია. დასავლეთ კედელში კი — ნახევარწრიული ბუხარია. სართულის ოთხივე კედელში ვიწრო სათოფურებია დატანებული. კოშკის კუთხეები ოთხივე მხარეს, გარედან, გამაგრებულია მასიური, ოთხკუთხავე ბურჯებით.

კოშკის გარშემო გალავნის ფრაგმენტებია.
შილდის ციხე

შილდის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის აღმოსავლეთით, 2,5 კილომეტრის მანძილზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ნაგები იყო ნატეხი ქვით და
ფიქლით კირის ხსნარზე. ძეგლი დანგრეულია. დაახლოებით 2-3 მეტრის სიმაღლეზე შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთი კუთხე. კედლის სისქე 1,55 მეტრია.
გრემის თარსა გალავანი

გრემის თარსა გალავანი — ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი გრემის ეკლესია, არქიტექტურული ძეგლი დგას ნაქალაქარის დასავლეთ ნაწილში, ქარვასლის მიმდებარე ტერიტორიაზე. ეკლესიის დასავლეთ შესასვლელის ზემოთ დაცული სამენოვანი წარწერის თანახმად აგებულია 1595 წელს, მეფე ალექსანდრე -ის კარის
მდივნის მათარსას დაკვეთით, როგორც თავისი “კარის ეკლესია”.

აღწერა
ეკლესია სწორკუთხედში ჩაწერილი გუმბათოვანი ნაგებობაა. ნაგებია აგურითა და ნატეხი ქვის დიდი ლოდებით. გუმბათქვეშა კუთხეებში გამოყენებულია სპეციალურად გამომწვარი ლეკალური აგური. დაზიანებულია კედლების ზემოთა ნაწილები, მთლიანად ჩანგრეულია გადახურვა, ჯვრის მკლავების გადაკვეთაზე აღმართული გუმბათითურთ. ეკლესიას სამი ფართო შესასვლელი აქვს: სამხრეთით, დასავლეთით და ჩრდილოეთით. შეისრული ფორმის კამარით გადახურულ თითოეულ მკლავში თითო, ფართო, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. ჯვრის აღმოსავლეთ მკლავი თავისებურადაა გადაწყვეტილი: აქ ორ სართულად ორი საკურთხეველია მოწყობელი, რომელთაც გვერდებზე სწორკუთხა სადგომები ესაზღვრება. ქვედა საკურთხევლის იატაკი ერთი მეტრითაა ამაღლებული. საკურთხევლებსა და სადგომებში თითო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. ზემოთა საკურთხეველი გაცილებით მაღალია. მისი კონქის თაღი ნახევარწრიულია. საკურთხევლის ბაქნის კიდეს ხის მოაჯირი გასდევდა. ქვემოთა საკურთხევლის გვერდებზე, ზედა საკურთხეველში ასასვლელად, მოწყობილია კიბეები, გვერდითა სადგომებიდან საკურთხეველთან მხოლოდ ზემოთა სადგომებია დაკავშირებული. ქვემოთა სადგომები კი, თითო თაღოვანი შესასვლელით, ჯვრის განივ მკლავებს უკავშირდება, ოთხივე სათავსო შეისრული კამარითაა გადახურული. პირველი სართულის ქვემოთ, მიწაში ღრმად ჩაძირულ საძვალეში, კიდევ ერთი საკურთხეველია, რომელში ჩასასვლელადაც ქვის კიბეა მოწყობილი.

კიბე მცირე შესასვლელს უკავშირდება. საძვალის საკურთხევლის კონქში, თაღოვანი, შიგნიდან გარეთ მკვეთრად ამაღლებული სარკმელია. ეკლესიის დასავლეთ მკლავი გვერდით ნაწილებთან განიერი, მაღალი, შეისრული თაღითაა დაკავშირებული. გვერდითი ნაწილების თავზე მოწყობილია მცირე სამალავები, რომლებში შესასვლელი ხვრელებიც შესაბამისი განივი მკლავებიდანაა. შიგნით კედლები შელესილი ყოფილა. შემორჩენილია ნალესობის ფრაგმენტები. ეკლესიის თაღები შეისრულთაღოვანი, შეღრმავებული თაღებით სამ-სამ მონაკვეთადაა დაყოფილი. მოპირდაპირე ფასადები დამუშავებით ერთმანეთის მსგავსია. ფასადის ღერძზე, ჯვრის მკლავების შესაბამისად, თითო მაღალი, შეღრმავებული არეა, მათ გვერდებზე კი - შედარებით დაბალი არე. ოთხივე ფასადზე შუა თაღები თითქმის თანაბარი სიგანისა და სიმაღლისაა, გვერდითი თაღები განივ ფასადებზე ვიწრო და მაღალია, გრძივ ფასადებზე კი, განიერი და დაბალი. ეკლესიას გარს ევლება რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით ნაგების გალავანი, რომლისშემორჩენილი კედლების სიმაღლე სამ მეტრს არ აღემატება. გალავნის დასავლეთ კედელში თაღოვანი შესასვლელია. შესასვლელის გვერდებზე თითო შეისრული ნიშაა, მათ ზემოთ კი, თითო მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშა. შესასვლელის ზემოთ ორი სათოფურია. გალავნის შიგნით, ეკლესიის ჩრდილოეთით, სხვა, ადრინდელი გალავნის ნაშთია, რომელიც, შესაძლოა ქალაქის ამ კვარტლის გალავნის ნაწილიც იყოს. არსებულ გალავანს ჩრდილოეთ მხრიდან აკრავს კედლებით შემოფარგლული პატარა ეზო.
გრემის მარანი

გრემის მარანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობდა ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის ტერიტორიაზე მდებარე სამეფო რეზიდენციის აღმოსავლეთ განაპირას. ახლა შემორჩენილია მხოლოდ საწნახელის ნანგრევები. საწნახელი შედგება ორი ნაწილისაგან. ნაგებია ნატეხი ქვით. ყურძნის დაწურვა ორივე ნაწილში ხდებოდა. იატაკზე არსებული ღარებით, წვენი სპეციალური ხვრელებთან გროვდებოდა, საიდანაც შემდეგ მარანში გადიოდა.
შილდის წმინდა გიორგის ეკლესია

შილდის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი
ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის თავში,
საკარმიდამო ნაკვეთების ტერიტორიაზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით. კარ-სარკმლებისა და ნაწილობრივ გარეთა კუთხეების წყობაში გამოყენებულია აგური. დაზიანებულია: არ შემორჩენილა ლავგარდანი, ჩამოშლილია საბურავი.

შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან სწორკუთხა. ეკლესიის კვადრატული ფორმის დარბაზი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც უკონქოა და
დარბაზთან ერთად, გადახურულია საერთო კამარით. ამის გამო აფსიდის კედელი არ ერწყმის კამარას და მისი ქუსლის დონეზე, აფსიდის მომრგვალების შესაბამისად, წარმოქმნის საფეხურს. თავად კამარა არაწესიერი ნახევარწრეა და წყობითაც ტლანქია. აფსიდში და დასავლეთ კედლის ღერძზე თითო მცირე, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. ორივე სარკმელს ჰორიზონტალური გადახურვა და თითქმის
პარალელური წირთხლები აქვს. აღმოსავლეთი სარკმლის ქვემოთა კედელს აგურის ტრაპეზი ეკვრის.

შენობის საფასადო წყობა ირეგულარულია. მასში, აქა-იქ, რიყის წვრილი ქვებისგან შედგენილი თითო ჰორიზონტალური ზოლია ჩართული. ეკლესია გადახურული იყო ღარისებრი კრამიტით, რომლის ნაწილი ნაგებობის ირგვლივაა მიმობნეული.
საცხენეს ციხე

საცხენეს ციხე — არქიტქტურული ძეგლი, მდებარეობს საცხენეს ჩრდილოეთ განაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ციხე გეგმით სწორკუთხაა (ამჟამად მისი ტერიტორია გამოყენებულია სამეურნეო დანიშნულებისამებრ). ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. ციხის სამხრეთ-აღმოსავლეთით კუთხეში მასიური ბურჯია ჩართული. სამხრეთ-დასავლეთით კი - მომცრო მრგვალი კოშკი (შემორჩენილია დაახლოებით 5-6 მ სიმაღლეზე), რომლის კედლებში ნიშებია მოწყობილი. ციხე განკუთვნილი იყო მრავალრიცხოვანი გარნიზონის სადგომად, რასაც მოწმობს გალავნის კედელთან მიჯრით მიშენებული სათავსების ნაშთები. ციხის შეისრულთაღიანი შესასვლელი გალავნის სამხრეთ კედელშია, კედელი კი სათოფურებითაა აღჭურვილი.