გოგორწყვილი

გოგორწყვილი — სარელსო ტრანსპორტის სავალი ნაწილის ელემენტი, რომელიც წარმოადგენს ბორბლების წყვილს, მყარად დასმული ღერძზე და ღერძთან ერთად მუდამ მოძრავი, როგორც ერთი მთლიანი. ფაქტიურად ერთდეტალიანი ასეთი კონსტრუქცია გამოირჩევა მაღალი საიმედოობით. ლოკომოტივების გოგორწყვილების გარბენს ბანდაჟის ტიპის ბორბლებით შეუძლია მიაღწიოს რამდენიმე ასეულ ათას კილომეტრს 20-25 ტონა ძალის დატვირთვით (შემდეგ ითხოვს ბანდაჟების შეცვლას).

ზოგადი აღწერა
დიდი რადიუსის მრუდებში ჩაწერა (დაახლოებით 500 მ და მეტი) ხორციელდება ბორბლების დიამეტრის სხვაობის ხარჯზე წრეზე მოძრაობის მიხედვით, რომელიც წარმოიქმნება ბორბლის წყვილის გადაადგილებისას ლიანდაგის გასწვრივ. ეს სხვაობა განპირობებულია იმით, რომ ბორბლის ზედაპირი (ბორბლის პროფილი) — ცილინდრული კი არ არის, არამედ კონიკურია: ბორბლის რგოლის რადიუსი გარე მხრიდან ნაკლებია, ვიდრე შიდა მხრიდან, რაც, რელსის თავის პროფილის გათვალისწინებით, საშუალებას აძლევს გოგორწყვილს გადაადგილდეს ლიანდაგის ცენტრიდან მრუდის გარეთ, რისი საშუალებითაც გადადის სხვადასხვა რადიუსის წრეზე მარჯვენა და მარცხენა ბორბლისთვის. მცირე რადიუსის რკალზე გოგორწყვილების მოძრაობა (მაგალითად, ისრულ გადამყვანებზე) უზრუნველყოფილია ბორბლებზე ქიმების (რებორდა) არსებობით. ამასთან გოგორწყვილი მიმართულია ძალებით, რომელიც წარმოიქმნება რელსის შიდა გვერდითი ზედაპირის ბორბლის გარე ქიმის კონტაქტის შედეგად. პირდაპირ მიმართულებაზე მოძრაობისას გოგორწყვილების ქიმები ატარებენ უფრო დამზღვევ ფუნქციას, ვიდრე სტაბილური პირდაპირი მიმართულების მოძრაობის შენარჩუნების ფუნქციას.

ძალებს, რომლებიც მოქმედებენ რელსის გოგორწყვილებთან კონტაქტში და მიმართულებას აძლევენ მოძრავი შემადგენლობის მოძრაობას, ეწოდებათ კრიპის ( — ხოხვა) ძალები. ისინი განპირობებულია იმით, რომ რელსის და გოგორწყვილის მასალა არ არის აბსოლუტურად მყარი. კონტაქტში შეიმჩნევა რელსის და გოგორწყვილის მიკროდეფორმაცია, ეს განაპირობებს კრიპის ძალების თანდათანობით ზრდას ბორბლის რელსზე ფარდობითი სრიალის ზრდასთან ერთად.

იმ შემთხვევაში, თუ სარელსო ტრანსპორტის საშუალებაზე გამოყენებულია წყვილი ბორბლის ერთ ღერძზე დამაგრების სისტემა, რომელსაც შეუძლია ბრუნავდეს სხვადასხვა კუთხური სიჩქარით, მაშინ ეს გოგორწყვილი არ არის. მსგავსი სისტემა ვერ უზრუნველყოფს სტაბილიზაციას, მაგრამ შესაძლებელია გამოიყენებოდეს შედარებით ნელი სვლის სარელსო ტრანსპორტის საშუალებებზე.

კონსტრუქცია
ნებისმიერი გოგორწყვილი, როგორც ასაწყობი ერთეული, თეორიულად შედგება როგორც მინიმუმ სამი დეტალისგან: ორი ბორბალი და ღერძი. ფაქტობრივი რეალური განხორციელება, როგორც წესი, რთულ ბორბალს მოიცავს, რომელსაც როგორც მინიმუმი გააჩნია ბანდაჟი. გოგორწყვილების მეორე კონსტრუქციულ განსაკუთრებულობას წარმოადგენს ის, რომ ის ხშირად შეერთებულია სარელსო მოძრავი შემადგენლობის ურიკასთან გარე ღერძის კოლოფით (ბუქსა), რადგან მხოლოდ ასეთი სქემით საკისრების ცვეთის კონტროლი და მათი შეცვლა შედარებით ადვილი და ხელმისაწვდომია.

სარკინიგზო ბორბლების პროფილის შენარჩუნებისთვის, რომლებიც უზრუნველყოფენ ნორმალურ მოძრაობას, გამოიყენება ბორბლების გარანდვა, ხოლო ბანდაჟური ბორბლების შემთხვევაში — ბანდაჟების შეცვლაც.

გოგორწყვილების ძირითადი გეომეტრიული პარამეტრია — მანძილი გოგორწყვილების შიდა ქიმებს შორის. პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში ეს მანძილი 1440 მმ-ის ტოლია დაშვებით ±3 მმ (1520 და 1524 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანისთვის) და 990 მმ-ის ტოლი დაშვებით ±3 მმ (1067 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანისთვის).

გოგორწყვილებისადმი წარდგენილი მაღალი სიმტკიცისა და საიმედოობის მოთხოვნების გამო შემუშავებულია და არსებობს გოგორწყვილების რემონტისა და ფორმირების წესები, რომელიც მკაცრად არეგულირებს მთელ ტექნოლოგიურ პროცესს: ნამზადების სახარატო და საფრეზერო დამუშავებას (კერძოდ, ჰალტელის რადიუსებისაც კი), დამუშავებული ზედაპირის სისუფთავის კლასი), ტემპერატურული რეჟიმები გოგორწყვილების ფორმირებისას, დაშვებები, ჩასხმები და ა. შ.

ვაგონის გოგორწყვილები
სავაგონო ურიკის გოგორწყვილი აღიქვავს დატვირთვას ვაგონიდან და ემსახურება ვაგონის რელსზე მოძრაობის მიმართულებას. გოგორწყვილი შედგება ღერძზე ჩაპრესილი მთლიანად ნაგლინი ბორბლებისგან. ღერძის გარე ბოლოებზე ღერძის კოლოფითა და რესორებით დაყრდნობილია ურიკის ძარა.

მთლიანად ნაგლინი ვაგონის ბორბალი შედგება შედგება კერის , დისკის და რგოლისგან. ლიანდაგის შიგნით მიმართულ რგოლს აქვს შვერილი, რომელსაც ქვია ქიმი. ქიმი იცავს გოგორწყვილს ლიანდაგიდან გადმოსვლისაგან.

ვაგონების ზოგიერთი ტიპში გამოყენებულია დისკური მუხრუჭი + მაგნიტორელსური მუხრუჭი. ასეთი ვაგონების გოგორწყვილები აღჭურვილია სამუხრუჭე დისკებით. ბორბლებს შორის ღერძზე ჩაპრესილია ორი (ოთხი ხახუნის ზედაპირი) ან სამი (ექვსი ხახუნის ზედაპირი) სამუხრუჭე დისკი.

1868-1878 წლებში რუსეთის ვაგონმშენებლობაში არსებობდა ხარისხიანი მასალების უზრუნველყოფის გარკვეული პრობლემები. ამასთან დაკავშირებით გაჩნდა ვაგონების გოგორწყვილები, რომლებსაც ქონდათ მანზელის სისტემის ხის მყარი ცენტრები და ფოლადის ბანდაჟები. ხარისხიანი მტკიცე ხის ჯიშებისგან (მუხა, ტექი) კეთილსინდისიერი დამზადების პირობებში და ზეთში ხარშვის შემდეგ გოგორწყვილები მანზელის სისტემის ცენტრებით ექსპლოატაციაში დიდ ხანს მსახურობდნენ, ქონდათ რბილი, უხმაურო სიარული, ბანდაჟების ნაკლები ცვეთა. ამ პერიოდში ყველა ვაგონმშენებელი ქარხნები მოსკოვში უშვებდნენ სატვირთო ვაგონებს მანზელის სისტემის ბორბლებით, ასევე სამგზავრო ვაგონების ნაწილს ქონდა ასეთი გოგორწყვილები. შემდგომში ეს ბორბლები გადაფორმირდა და მიიღეს რკინის და თუჯის ცენტრები.

ლოკომოტივის გოგორწყვილები
ლოკომოტივის გოგორწყვილი, რომელიც იმ ფუნქციის გარდა, რომელსაც ასრულებს ვაგონის გოგორწყვილი, უნდა უზრუნველყოს ლოკომოტივის წევის ძალის რეალიზაცია. ამისათვის ლოკომოტივის (ორთქლმავალის გარდა) გოგორწყვილს აქვს კბილანა ბორბალი, რომლის მეშვეობითაც გადაეცემა ბრუნვის მომენტი წევის ელექტროძრავიდან ან ჰიდროგადამცემიდან. ორთქლმავლებზე გოგორწყვილის გარე მხრიდან მიმაგრებული იყო დახრილი ღერძის კოლოფები (ბუქსები), რომელთა დახმარებით წამყვანი გოგორწყვილები უერთდებოდნენ ერთმანეთს და ორთქლის მანქანის ცილინდრის კრეიცკოპფებს სპეციალური საწევრებით. ასევე გვხვდება ორთქლმავლები მუხლა ლილვიანი ღერძის გოგორწყვილებით. ასეთი სქემა გამოიყენებოდა ერთცილინდრიან (ვიწროლიანდაგიან ორთქლმავლებზე) და სამცილინდრიან ორთქლის მანქანების შემთხვევებში.

ლოკომოტივების გოგორწყვილები, როგორც წესი, მზადდება ბანდაჟებით. წრეზე სიარულისას ბორბლის პროფილის და ქიმის გარშემოწერილობის ცვეთისას ხორციელდება ბორბლის გარანდვა უმეტესწილად სპეციალურ სახარატო ან სახარატო-საფრეზერო ჩარხებზე ლოკომოტივიდან გოგორწყვილების მოხსნის გარეშე. რელსები გოგორწყვილების ქვეშ დაბლა ჩაიწევა, ხოლო დამათვალიერებელ ორმოში მდებარეობს სპეციალური სახარატე ჩარხი. გოგორწყვილი მოძრაობას იღებს თბომავლის ან ელმავლის წევის ელექტროძრავიდან. რამდენიმე გარანდვის ჩატარების შემდეგ (3-დან 5-მდე) ბორბლის ბანდაჟი აღწევს მინიმალურ სიდიდეს, ნორმირებულს სიმტკიცის პირობების მიხედვით. ბანდაჟი იჭრება და იცვლება ახლით. შესაბამისად მაღლდება გოგორწყვილების მომსახურეობის ვადა.

მოტორვაგონიანი მოძრავი შემადგენლობის გოგორწყვილები
მოტორვაგონიან მოძრავ შემადგენლობაზე (ელექტროსექციებს, ელექტრომატარებლებს, დიზელმატარებლებს, ავტომოტრისებს) მიბმული ვაგონების გოგორწყვილებს აქვთ არამოტორიზებული ღერძები — კონსტრუქციის მიხედვით ისინი ვაგონის გოგორწყვილების ანალოგიურია; მოტორიზებული ღერძები აქვთ გოგორწყვილებს, რომლებიც კონსტრუქციის მიხედვით ლოკომოტივების ანალოგიურია.

ვაგონების ზოგიერთი ტიპი იყენებს დისკურ მუხრუჭებს. ასეთი ვაგონების გოგორწყვილები აღჭურვილია სამუხრუჭე დისკებით. მოტორიზებულ გოგორწყვილებს სამუხრუჭე დისკები არ აქვთ ჩაპრესილი ღერძზე ბორბლებს შორის (რადგანაც ადგილი ბორბლებს შორის, როგორც წესი, უკავია ძრავს ან მოძრავი სისტემის სხვა ნაწილებს), დისკები ბორბლებზე მაგრდება ჭანჭიკებით გარე და შიდა მხრიდან (შედეგად ვღებულობთ ოთხ სამუხრუჭე ზედაპირს). არამოტორიზებულ გოგორწყვილებს სამუხრუჭე დისკები აქვთ ჩაპრესილი ღერძზე, როგორც არათვითმავალი ვაგონების გოგორწყვილებზე.

სპეციალური თვითმავალი მოძრავი შემადგენლობის გოგორწყვილები
განასხვავებენ წამყვან და მორბენალ გოგორწყვილებს. კონსტრუქციის მიხედვით წამყვანი მსგავსია ლოკომოტივების, მორბენალი — ვაგონების. მათგან განსხვავდება ზომებით, ღერძული რედუქტორის კონსტრუქციით.

ტრამვაის გოგორწყვილები
ტრამვაის ძველ ტიპებზე გამოიყენებოდა ხისტი ბორბლების, გარე ღერძის კოლოფების (ბუქსების) და წევის ძრავის საყრდენ-ღერძულად დაკიდებული გოგორწყვილები. ასეთი გოგორწყვილების კონსტრუქცია ლოკომოტივების ანალოგიურია, მაგრამ მისი ზომები მცირეა. თანამედროვე ტრამვაის ვაგონებზე იყენებენ გოგორწყვილებს რეზინირებული ბორბლებითა და შიდა ღერძის კოლოფებით.

ფუნიკულიორის გოგორწყვილები
ფუნიკულიორების ლიანდაგების ორგანიზაციის ორრელსიან სქემაში ასაქცევზე ვაგონების გასატარებლად გამოიყენება აბტის ისრული გადამყვანი განსაკუთრებული კონსტრუქციის ვაგონების გოგორწყვილების გამოყენებით, სადაც ერთ ბორბალს აქვს ქიმები (რებორდები) ორივე მხრიდან — შიდა და გარე, ხოლო მეორე ბორბალზე ქიმები სრულიად არ აესებობს, მაგრამ მას აქვს დიდი სიგანე რელსების წყვეტებს შორის მისი გავლისას შემსუბუქების მიზნით.

ბორბლების ძირითადი დაზიანება და ცვეთა
ვაგონის გოგორწყვილები
ბზარი. არ დაიშვება გოგორწყვილის არც ერთ ნაწილში.
გადადუღება — ბორბლის სავალ წრეზე ლითონის გადაადგილება (არაუმეტეს 0,5 მმ-სა)
კრეიცკოპფი — მოედანი ბორბლის სავალ წრზე, ჩამოყალიბებული იუზის შედეგად.
ლიანდაგზე მოძრაობა — ბორბლის სავალი წრის მაკონტაქტირებელი ზედაპირი რელსის თავზე წრეზე მოძრაობისას. მოძრაობის მიხედვით ცვეთა დასაშვებია:
ჩქარ მატარებლებში (120 კმ/სთ-ის ზემოთ) — 5 მმ-მდე
შორეულ მატარებლებში (120 კმ/სთ-მდე) — 7 მმ-მდე
საგარეუბნო და ადგილობრივ მატარებლებში — 8 მმ-მდე
სატვირთო მატარებლებში — 9 მმ
ქიმის ვერტიკალური ჩამოჭრა. პროგრესულად იქმნება შემდეგი სახის უხარისხოდ შესრულებული სამუშაოებისას:
ურიკის აწყობისას;
ან გარანდვისას (გოგორწყვილის დაშვებული გეომეტრიული პარამეტრების დარღვევისას);
ან სარკინგზო უბნებზე ლიანდაგის რგოლის აკრეფისას და სალიანდაგო წნულის დაგებისას კუთხური სიჩქარის დარღვევა, სადაც მატარებელთა მოძრაობა სიჩქარის მიხედვით შეზღუდულია (დარღვეულია) მატარებლის მოხვეულ უბნებზე გავლისას.