სარელსო წრედი

სარელსო წრედი წარმოადგენს ელექტროწრედს, რომელშიც არსებობს კვების წყარო და დატვირთვა (სალიანდაგო რელე), ხოლო ელექტრული დენის გამტარები არიან რკინიგზის ლიანდაგების სარელსო ძაფები.

მოწყობილობა და მოქმედების პრინციპი
სარელსო წრედები ემსახურება თავისუფალი ან დაკავებული მდგომარეობის ლიანდაგის მონაკვეთის კონტროლს გადასარბენებზე და რკინიგზის სადგურებზე, სარელსო ხაზების მთლიანობის კონტროლს, სალიანდაგო მოწყობილობებიდან ლოკომოტივებზე და სალიანდაგო მოწყობილობებს შორის გადაცემულ კოდურ სიგნალებს.

სარელსო წრედების პარამეტრები
სასიგნალე დენის გადაცემისას კვების წყაროდან სალიანდაგო რელეში ენერგიის ნაწილი იკარგება სარელსო ძაფების წინააღმდეგობაზე ძაბვის ვარდნისა და იზოლაციის წინააღმდეგობის საშუალებით დენის გაჟონვის ხარჯზე. სარელსო წრედის იზოლაციის წინააღმდეგობა დამოკიდებულია ბალასტის და შპლის ტიპზე, მათ დაჭუჭყიანებაზე, გარემო პირობების ტემპერატურასა და სინოტივეზე, ბალასტსა და რელსის ფუძეს შორის არსებულ ღრეჩოზე და პრაქტიკულად არ იცვლება სასიგნალო დენის ცვლილებისას 0-დან 2000 ჰერცამდე. კარგი საიზოლაციო თვისებებით გააჩნიათ ღორღს და ხრეშს, ცუდი — ქვიშას. რკინა-ბეტონის შპლებს აქვთ ნაკლები წინააღმდეგობა ხის შპლებთან შედარებით, ამიტომ მათგან რელსის ფუძეები იზოლირდება რეზინის ქვედებით. დაწესებულია იზოლაციის მინიმალური ხვედრითი წინააღმდეგობის ნორმა ბალასტის ყველა სახეობისთვის — 1 ომი·კმ. ზამთარში იზოლაციის წინააღმდეგობამ შეიძლება მიაღწიოს 100 ომი·კმ.

სარელსო წრედის ხვედრითი წინააღმდეგობა დამოკიდებულია სასიგნალო დენის სიხშირეზე და იზრდება 0,5 ომი/კმ-დან 25 ჰერცი სიხშირისას 7,9 ომი/კმ-მდე 780 ჰერცი სიხშირისას. სარელსო წრედის წინააღმდეგობის სტაბილიზაციისათვის, რომელიც შედგება რგოლებისაგან, დამაგრებული ზედებით, დენგამტარ პირაპირებში ყენდება საპირაპირე შემაერთებლები.

სარელსო წრედების სახეობები
მოქმედების პრინციპის მიხედვით სარელსო წრედები იყოფიან ნორმალურ-ჩაკეტილად და ნორმალურ-გახსნილად. ნორმალურ-ჩაკეტილ სარელსო წრედებში კონტროლირებადი მონაკვეთის თავისუფალი მდგომარეობის დროს სალიანდაგო რელე მდებარეობს დენის ქვეშ, აკონტროლებს მონაკვეთის თავისუფლებას და ყველა ელემენტის გამართულობას. ნორმალურ-გახსნილ სარელსო წრედებში კონტროლირებადი მონაკვეთის თავისუფალი მდგომარეობის დროს სალიანდაგო რელე მდებარეობს დენის გარეშე მდგომარეობაში. ნორმალურ-გახსნილ სარელსო წრედების უპირატესობაა უფრო მაღალი ჩქარი მოქმედება კონტროლირებადი ლიანდაგის მონაკვეთის დაკავების ფიქსაციისას (რადგან რელე მალე იზიდავს ანკერს, ვიდრე უშვებს) და კაბელის ნაკლები ხარჯი (რადგან სარელსო წრედის მკვებავი და სარელეო ბოლოები გაერთიანებულია). მაგრამ ნორმალურ-გახსნილ სარელსო წრედებში არ კონტროლდება ელემენტების გამართულობა და სარელსო წრედების მთლიანობა, ამიტომ ისინი გამოიყენებიან მხოლოდ დამხარისხებელ გორაკებზე.

არსებობს ნორმალურ-ჩაკეტილი სარელსო წრედების მუშაობის სამი ძირითადი რეჟიმი:
ნორმალური — სარელსო წრედი თავისუფალია მოძრავი შემადგენლობისგან;
შუნტირებული — მოძრავი შემადგენლობის თუნდაც ერთი გოგორწყვილი იმყოფება სარელსო წრედზე;
საკონტროლო — დარღვეულია სარელსო წრედის მთლიანობა.
ნორმალურ რეჟიმში სასიგნალე დენი მიემართება სარელსე ძაფებზე წყაროდან სალიანდაგო რელესკენ, რომლის ფრონტული კონტაქტები იკეტება, რითაც აფიქსირებენ საკონტროლებელი მონაკვეთის თავისუფლებას. შუნტირებულ რეჟიმში სარელსო ძაფები იკეტება ერთმანეთს შორის გოგორწყვილების მცირე წინააღმდეგობისას, მკვეთრად მცირდება დენის ძალა, გატარებული სალიანდაგო რელედან, რომელიც აღებს ფრონტულ კონტაქტებს და კეტავს ზურგისას, რითაც ფიქსირდება საკონტროლებელი მონაკვეთის დაკავება. კონტროლის რეჟიმში დენი სალიანდაგო რელეს მეშვეობით მცირდება (მაგრამ არა ნულამდე, დენის გავრცელების გამო ბალასტის მეშვეობით გაწყვეტის ადგილის გვერდის ავლით), რის შედეგადაც ფიქსირდება საკონტროლებელი მონაკვეთის დაკავება.

სარელსო წრედების კვებისთვის შეიძლება გამოყენებული იქნეს მუდმივი ან ცვლადი სასიგნალო დენი. მუდმივი დენის სარელსო წრედები გამოიყენება ავტონომიური წევის უბნებზე, ცვლადი დენის — როგორც ავტონომიური, ასევე ელექტრული წევის უბნებზე.

სარელსო წრედების კვების რეჟიმი შეიძლება იყოს:
უწყვეტი — გამოიყენება სარელსო წრედებში, რომლებიც აკონტროლებენ რკინიგზის ლიანდაგებს და ისრულ გადამყვანებს; სარელსო წრედები შეიძლება შეივსოს კოდირების აპარატურით (ამასთან სარელსო წრედის კოდირება ირთვება მისი დაკავების განსაზღვრისას);
იმპულსური — გამოიყენება სარელსო წრედის მუდმივი დენით კვებისთვის;
კოდური — გამოიყენება კოდირებული ავტობლოკირების სისტემებში გადასარბენებზე.

სარელსო წრედებში გამოიყენება ერთელემენტიანი, ორელემენტიანი, ელექტრონული და მიკროპროცესორული სალიანდაგო რელეები. ორელემენტიან (ფაზამგრძნობიარეებს) რელეებს აქვთ სალიანდაგო გრაგნილი, ჩართული სარელსო წრედში და ადგილობრივ გრაგნილში. რელეს ამუშავება ხორციელდება სალიანდაგო და ადგილობრივ გრაგნილებში ერთიდაიგივე დენის სიხშირისას და მათ შორის ფაზების გადაადგილებისას განსაზღვრულ კუთხეზე. ფაზამგრძნობიარე რელეების უპირატესობაა საიმედო დაცვა წევის დენის გავლენისაგან და სხვა წინააღმდეგობებისგან.

ისრული გადამყვანების დაკავების კონტროლისათვის გამოიყენება განშტოებული სარელსო წრედები, რომლებსაც შეიძლება ქონდეთ ორი ან სამი სალიანდაგო რელე.

მოსაზღვრე სარელსო წრედების დაყოფა
მოსაზღვრე სარელსო წრედების დასაყოფად საკონტროლო მონაკვეთების საზღვრებზე ყენდება იზოლაციური პირაპირები. იზოლაციური პირაპირების დაზიანებისას (შეერთებისას) უნდა გამოირიცხოს ერთი სარელსო წრედის კვების წყაროს გავლენა მოსაზღვრე წრედების სალიანდაგო რელეზე, ორივე წრედის სალიანდაგო რელეებმა უნდა დააფიქსირონ ყალბი დაკავება. ამისათვის უწყვეტი კვების სარელსო წრედებში მუდმივი დენის გამოყენებისას იცვლება მოსაზღვრე წრედების კვების წყაროების პოლარობა, ცვლადი დენის გამოყენებისას — იცვლება ფაზები. კოდურ სარელსო წრედებში პირაპირების შეერთების კონტროლი ხორციელდება სქემების გზით.

გადასარბენებზე ტონალური სარელსო წრედები მუშაობენ იზოლაციური პირაპირების გარეშე. ურთიერთგავლენა გამორიცხულია მოსაზღვრე მონაკვეთებში სხვადასხვა გადამტანი სიხშირეებიანი და მოდულაციის სიხშირეებიანი სიგნალების გამოყენებით.

უკუ წევის დენის კანალიზაცია
უკუ წევის დენი შეიძლება გატარდეს სარელსო წრედის ერთ ძაფზე (ერთძაფიანი წრედები) ან ორივე სარელსო ძაფზე (ორძაფიანი წრედები). ორძაფიან სარელსო წრედებში იზოლირებული პირაპირის გვერდის ავლით დენის გასატარებლად გამოიყენება დროსელ-ტრანსფორმატორები. ძაფების წინააღმდეგობის არათანაბრობის ან იზოლაციის წინააღმდეგობის შედეგად წარმოქმნილი წევის დენის ასიმეტრია ახდენს არასასურველ ზემოქმედებას ავტომატური სალოკომოტივე სიგნალიზაციის მუშაობაზე და არ უნდა აღემატებოდეს 10 ამპერს. ერთძაფიანი სარელსო წრედები ორძაფიანზე მარტივია, რადგან მათში არ არსებობს დროსელ-ტრანსფორმატორი, მაგრამ წევის დენის არათანაბარი განაწილების გამო შეუძლებელია ავტომატური სალოკომოტივე სიგნალიზაციის მუშაობა, ამიტომ ერთძაფიანი სარელსო წრედები გამოიყენება მხოლოდ არაკოდირებულ სასადგურე ლიანდაგებში, საპარკე, დეპოს ლიანდაგებში და ჩიხებში.