ბოსნია და ჰერცეგოვინის არქიტექტურა

ბოსნია და ჰერცოგოვინის არქიტექტურა ოთხ მთავარ პერიოდს ასახავს, რომლებმაც პოლიტიკურ-სოციალური ცვლილებების შედეგად არქიტექტურული იდენტობა ჩამოაყალიბეს.

შუა საუკუნეები
ოსმალების შემოსევამდე ბოსნიაში ზადრუგას სისტემა მუშაობდა. ეს ერთგვარიკოლექტიური სოფლის მეურნეობა გახლდათ, სადაც რამდენიმე ოჯახი ერთად ცხოვრობდა. მათი საცხოვრებელი იყო დინარული სახლები — მარტივი, ბუნებრივი მასალისგან (ძირითადად ხისგან) აგებული. სივრცე ცენტრალურ კერის გარშემო იყო ორგანიზებული.

ბოსნიაში სამხედრო ციხესიმაგრეები (– სს.) მრავლად იყო. ისინი უხეში ქვით შენდებოდა ბორცვებზე. მათგან 300-მდეა შემორჩენილი. ყველაზე ცნობილია: სარაევო, სრებრენიცა, ბლაგაი, იაიცე, ტრავნიკი და სხვ.

გოთური სტილის მაგალითად მიიჩნევა კრალევა სუტესკა, ხოლო წმ. ლუკას კოშკი ( ს.) — გოთურ-რომანული სტილისაა.

ოსმალეთის პერიოდი
 საუკუნის ბოლოს ოსმალებმა ბალკანეთში ისლამური არქიტექტურა შემოიტანეს, რომელიც ადგილობრივ ელემენტებს ერწყმოდა.

ბონიელი არქიტექტორი დუშან გრაბრიანი ბოსნიურ ქალაქს ხუთი ძირითადი კომპონენტით აღწერდა: ბორცვები, გზა, ჩარსია (ცენტრი), მცენარეულობა და მდინარე. სხვა ცნობილი არქიტექტორი იურაი ნეიჰარდტიც ურბანულ სტრუქტურას მსგავსად აფასებდა. ამ პერიოდისთვის მნიშვნელოვანი იყო სტარი მოსტის ხიდი (1566), რომელიც აღმოსავლეთ-დასავლეთის კავშირის სიმბოლოდ იქცა.

არქიტექტურის პრინციპებს შორის იყო: ადამიანური მასშტაბი, ბუნებასთან კავშირი, გეომეტრია, ღია სივრცეები და ადგილობრივი მასალების გამოყენება. იურაი ნეიჰარდტმა მასალების სიმბოლური მნიშვნელობაც გამოყო. ტიპური საცხოვრებელი ( ს.) შედგებოდა: ღობე, ეზო, შადრევანი, ჰაჯათი (ოჯახური შეკრების ადგილი) და დივანხანასგან.

ავსტრო-უნგრეთის პერიოდი
1878–1918 წლებში ავსტრო-უნგრეთის მმართველობამ მნიშვნელოვანი ცვლილებები შეიტანა: მშენებლობის კოდექსები, ქუჩების კლასიფიკაცია, რეგულაციები და ახალი ურბანული სტანდარტები. ევროპულ არქიტექტურასთან ასიმილაციის პროცესი დაიწყო, თუმცა პარალელურად მავრიტანული სტილიც განვითარდა. შენობების უსაფრთხოება გაიზარდა, თუმცა ადგილობრივი არქიტექტორები და ხელოსნები დაჩრდილა იმპორტირებულმა კადრებმა ცენტრალური ევროპიდან.

ქალაქის ხასიათი შეიცვალა — აშენდა ადმინისტრაციული შენობები, მაგალითად, სარაევოს ფოსტა და მავრიტანულ-მამლუქური სტილში აშენებული ეროვნული ბიბლიოთეკა.

ავსტრო-უნგრეთმა წარადგინა ვენიდან მოყვანილი ისტორიცისტული სტილი. მსგავსს სტილში ბოსნიაში ბევრ შენობა აშენდა. ასევე მავრიტანული სტილის აღორძინება დაიწყო, რათა კულტურული მრავალფეროვნება შენარჩუნებულიყო.

იუგოსლავიის პერიოდში
ბოსნიური სტილის არქიტექტორები ცდილობდნენ ბოსნია და ჰერცეგოვინის ხალხური არქიტექტურის ელემენტების აღდგენას, მავრიტანული და ისტორიცისტული სტილებიდან განსხვავებით. ისინი იყენებდნენ ისტორიულ წყაროებს, განსაკუთრებით ისლამური არქიტექტურის კომპონენტებს, რაც "ისტორიცისტული კოლაჟების" შეცვლას ნიშნავდა.

1918 წელს ბოსნია და ჰერცეგოვინა შევიდა სერბების, ხორვატებისა და სლოვენიების სამეფოში, სადაც არქიტექტურა ერთიანი სახელმწიფო იდენტობის ფორმირებას ემსახურებოდა.

სარაევოში მოდერნისტული იდეები 1920-იან წლებში შემოიტანეს დუშან სმილიანიჩმა და ჰელენ ბალდასარმა, რომლებმაც ქალაქში პირველი თანამედროვე შენობები დააპროექტეს. მათ შორისაა ბემბაშას აბანოები, წითელი ჯვრის შენობა და ბრატინსკა-რაშიდაგიჩის სახლი.

1933–1941 წლებში ცრნი ვრჰში რამდენიმე საცხოვრებელი კომპლექსი აშენდა. ეს ტერიტორია 2012 წლიდან დაცულია.

პრაღაში სწავლების შემდეგ, ძმები მუჰამედ და რეუფ კადიჩები მოდერნიზმისა და ფუნქციონალიზმის პრინციპებზე მუშაობდნენ. მათი მნიშვნელოვანი ნამუშევრებია „კოპჩიჩის სახლი“ (1939), მექტების შენობა და საპენსიო ფონდის შენობა (1940).

ვაკუფის ინსტიტუტი გახდა მნიშვნელოვანი დამკვეთი, რომლის ობიექტებიც უტილიტარული და კონსტრუქტივისტული ხასიათისაა. მათ შორისაა: ჰაჯი იდრიზის სასახლე, იაკუბ ფაშას შენობა, ჩოკაძი სულეიმანის სახლი, ჰოვაჯ კემალუდინის შენობა, საპენსიო ფონდის შენობა.

1937 წელს ბოსნიაში ჩამოსულმა იურაი ნეიდჰარდტმა დუშან გრაბრიჯანთან ერთად უნივერსალური და ადგილობრივი არქიტექტურის შერწყმაზე იმუშავა. მისი მნიშვნელოვანი ნამუშევრებია: ფილოსოფიის ფაკულტეტი (1955–59), ფიზიკისა და ქიმიის ინსტიტუტი (1959–64) და მარინდვორის დაგეგმარება.

სოციალისტური იუგოსლავიის პერიოდი
ომის შემდეგ იუგოსლავიაში დაიწყო მოკლე პერიოდის სოციალისტური რეალიზმი, რომელიც 1948 წელს ტიტო-სტალინის განხეთქილების შემდეგ დასრულდა[21]. მოდერნიზმი გახდა სსრკ-დან დამოუკიდებლობის სიმბოლო. 1950-იან წლებში არქიტექტურა ეთნიკურად დაიყო და კრიტიკული რეგიონალიზმის გავრცელება დაიწყო. ამის მაგალითია ნეიდჰარდტისა და გრაბრიჯანის 1957 წლის ნაშრომი „ბოსნიის არქიტექტურა და გზა თანამედროვეობისკენ“. 1972 წლის დეცენტრალიზაციამ რეგიონებს მისცა საშუალება განევითარებინათ საკუთარი კულტურული ნარატივები.

1960-იან წლებში ბრუტალიზმი პოპულარული გახდა, ხოლო ომის მემორიალების სპომენიკები – არქიტექტურული გამოსახულების ახალი ფორმად ჩამოყალიბდა. ინდუსტრიალიზაციამ მოიტანა მასობრივი საცხოვრებელი მშენებლობა, რაც ხშირად გამოწვეული იყო ცუდი დაგეგმარებით და რესურსების დეფიციტით. შედეგად შეიქმნა უსახური საცხოვრებელი გარემო, რაც ბოსნიის კულტურულ იდენტობაზე უარყოფითად აისახა .

1987 წელს ვუკისა და მარიჩის პროექტით აშენდა საცხოვრებელი სახლი „დინო“, რომელიც აერთიანებდა აღმოსავლურ და დასავლურ არქიტექტურულ სტილს. მაგალითებად ასევე აღინიშნება სასტუმრო (1983) და ტყუპი კოშკები „უნისის ცენტრში“ (ივან შტრაუსი, 1986). ამ შენობებმა გამოხატეს კულტურული ერთიანობა სიმბოლური სახელებით – „მომო“ და „უზეირი“.

ომი და აღდგენა
1992–1995 წლების ბოსნიის ომის დროს 2000-ზე მეტი ისტორიული და რელიგიური შენობა განადგურდა, მათ შორის ბანია ლუკას ფერჰადიას მეჩეთი (1578) და მოსტარის სტარი მოსტი (1566), ორივე – 1993 წელს. ისინი ორიგინალური სტილით აღადგინეს.

ომის შემდეგ სარაევოში მშენებლობის ბუმი დაიწყო და ქალაქი რეგიონში ერთ-ერთ ყველაზე აქტიურად მზარდ ცენტრად იქცა. არქიტექტორ ივან შტრაუსის პროექტით აშენებული -ის ტყუპი კოშკები ომის დროს თითქმის სრულად განადგურდა, თუმცა შემდგომ სრულად აღდგა. ჰრასნოში კომპანია -მა ააშენა „ბოსმალ სითი ცენტრი“ — ბალკანეთის ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი ტყუპი კოშკი (120 მ).

 -ის სასტუმროს ახალმა მფლობელებმა (არქ. შტრაუსის პროექტი) 2005 წელს დააანონსეს 22-სართულიანი „ინტელექტუალური“ კოშკის მშენებლობა, რომლის ღირებულება დაახლოებით 50 მლნ ევროა.

ყოფილი „ოსლობოჯენიეს“ კოშკების ადგილზე აშენდა „ავაზის“ ახალი შტაბ-ბინა — ტვისტ-კოშკი, რომელიც სარაევოს ბიზნეს უბანში, მარინ დვორში მდებარეობს. მისი მშენებლობა 2006 წელს დაიწყო და 2008 წელს დასრულდა. შენობის სიმაღლეა 142 მ, ანტენით – 172 მ, რაც ბალკანეთში რეკორდულია.

ოლიმპიური ობიექტები დიდწილად განადგურდა.

ომის შემდეგ სარაევოში მშენებლობის ბუმი დაიწყო, რაც ქალაქს რეგიონში ერთ-ერთ ყველაზე აქტიურ სამშენებლო სივრცედ აქცევს.

გალერეა