iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ნატოს სამიტი

ნატოს სამიტი  — ნატოს წევრი ქვეყნების სახელმწიფოს მეთაურებისა და მთავრობათა მეთაურების შეხვედრის ფორმატი, რომელზეც აფასებენ და განიხილავენ ალიანსის საქმიანობის სტრატეგიულ მიმართულებებს.

ნატოს სამიტი არ არის რეგულარული შეხვედრა, თუმცა არის მნიშვნელოვანი ეტაპი უმაღლეს დონეზე ალიანსის გადაწყვეტილების პროცესში. სამიტები ხშირად გამოიყენება ახალი პოლიტიკის დანერგვის, ალიანსში ახალი წევრების მოწვევის, ახალი ინიციატივების დასაწყებად და ნატოს არაწევრ ქვეყნებთან პარტნიორობის დასამყარებლად.

სამიტების სია
სიაში წარმოდგენილია ნატოს დაარსების დღიდან დღემდე გამართული სამიტები. მხოლოდ ტრადიციულმა სამიტებმა მიიღო ოფიციალური ნომერი, მათ შორის გამონაკლისია 2001 წლის განსაკუთრებული სამიტი ნატოს შტაბ-ბინაში.
ირაკლი ლითანიშვილი

ირაკლი ლითანიშვილი (დ. 8 მარტი, 1960, თბილისი) — ქართველი ინჟინერი. არის საქართველოს გზების, ხიდებისა და გვირაბების მშენებლობის ასოციაციის თანადამფუძნებელი.

ბიოგრაფია
1982 წელს დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სატრანსპორტო ფაკულტეტი სპეციალობით საავტომობილო გზები და ამავე ინსტიტუტის მეორადი ფაკულტეტი საერთაშორისო ურთიერთობის განხრით ამავე წელს. გაიარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ფინანსური მართვის კურსი 1984 წელს.

მუშაობდა საქართველოს საავტომობილო გზების სამინისტროს 24 საგზაო სარემონტო სამმართველოში 1982-1986 წლებში. 1986-1989 წლებში კი საქართველოს საავტომობილო გზების სამინისტროს აპარატში ინჟინრად, ეკონომიკური და ფინანსური განყოფილების მთავარ ინჟინრადაც. იყო საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის საწარმოო "საქავტომაგისტრალის" მთავარი მენეჯერის მოადგილე 1989-1999 წლებში, მოგვიანებით კომპანიის მთავარი ინჟინერი. 2000-2003 წლებში მუშაობდა კერძო ბიზნესის სფეროში მრავალფუნქციური კომპანიის აღმასრულებელ დირექტორად, საქართველოსა და რუსეთში. 2004 წლიდან იყო საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის თავმჯდომარის მოადგილე, დეპარტამენტის ტექნიკური საბჭოს წევრი, ასევე სატენდერო საბჭოს წევრიც. მისი მონაწილეობით განხორციელებულია მრავალი ეროვნული და საერთაშორისო პროექტი - არაბეთის ეკონომიკური განვითარების კუვეიტის ფონდის, მსოფლიო ბანკის, იაპონიის საერთაშორისო თანამშრომლობის სააგენტოს, აზიის განვითარების ბანკის, ევროპის განვითარებისა და საინვესტიციო ბანკის დაფინანსებით. სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის მშენებლობის, მოდერნიზაციის, რეკონსტრუქციისა და რეაბილიტაციის პროექტები.

ჯილდოები
2012 - ღირსების ორდენი
2009 - ღირსების ორდენი
დერეიურთის ხიდი

დერეიურთის ხიდი — ხიდი თურქეთში, ბალთაჯის ხეობაში.

იგი ზღვის სანაპირო ზოლიდან 13 კილომეტრითაა დაშორებული და აშენებულია სოფელ დერეიურთში (ძვ. ჲაილავასლი). ნაგებობა სოფლის ცენტრში მდინარე ბალთაჯზეა გადებული. იგი საშუალო ზომისაა. ეს ხიდიც ნახევარწრიული მოყვანილობის თაღს ეყრდნობა. მისი ბოლოები მაკიდერეს ხიდის მსგავსად კლდოვან ქანში ხელოვნურად შეჭრილ თაროებს ებჯინება. თაღი მოგრძო ფორმის კარგად დამუშავებული ქვების ერთმანეთზე მიწყობითაა გადაყვანილი. ხიდის სავალი ნაწილის სიგრძე 23 მეტრია. სიგანე — 2,10 მეტრი. მოაჯირის ზედა ნაწილი მოგვიანებით ჩანს განახლებული. ამ ხიდიდან დაახლოებით 150 მეტრში, ჯამესთან, არის კიდევ ერთი პატარა ხიდი. ოღონდაც ეს უკანასკნელი აშკარად მოგვიანო პერიოდში ჩანს აშენებული. ბალთაჯის ხეობაში ხიდების სიმრავლე იმითაა განპირობებული, რომ აქ გადიოდა ზღვისპირეთიდან გუმუშჰანესთან და ბაიბურთ-ერზრუმთან დამაკავშირებელი ძველი გზები.
მორდვული ეროვნული სამოსი

მორდვული ეროვნული სამოსი — წარმოიშვა ანტიკურ ხანაში გლეხების დასახლებებში. დროთა განმავლობაში ჩამოყალიბდა მხოლოდ მათთვის ისეთი დამახასიათებელი ნიშნები, როგორიცაა: ტანსაცმლის გამორჩეული ჭრა, სპეციალური ქსოვილი, ორნამენტები და მოსართავები. მორდვული ხალხური სამოსი, განსაკუთრებით ქალის, ძალიან ფერადია. ტანსაცმლის დასამზადებელ ნაჭერს ძირითადად თვითონ ამზადებდნენ. კანაფისგან ამზადებდნენ ტილოს პერანგებისთვის, ხოლო თბილი ტანსაცმლისთვის იყენებდნენ შალის ქსოვილის ტანისამოსს, რომელიც კაშკაშა შალის ძაფითვე იქარგებოდა. საღებავისთვის მცენარეული ფერები გამოიყენებოდა. ტრადიციული ტანისამოსი იყოფა ძირითად ორი მორდვული ხალხის მიხედვით ერზიას და მოქშას ტიპებად. მოკშების და ერზიების ხალხურმა ტანისამოსმა თავის სრულ არტისტულ გამომხატველობას საუკუნის შუაში მიაღწია.

მოქშების ეროვნული სამოსი
მოქშების ეროვნული სამოსი განსაკუთრებით ფერადია. ქალის სამოსის ძირითადი ნაწილი არის თეთი ტილოს „პანარ-პერანგი“, რომელიც ხელით იქარგება. ჭრის, სახასიათო ნაქარგების, ორნამენტების და ფერების მიხედვით შესაძლებელია ქალის ეთნიკური კუთვნილების დადგენა. მოქშების პანარ-პერანგის ჭრა განსხვავებულია ერზიების პერანგისგან. პანარ-პერანგი მზადდება ორი მოხრილი ზოლისგან. ერზას პერანგთან შედარებით გრძელი სახელოები აქვს. პანარ-პერანგს ღრმა დაბალი ყელი აქვს. ტრადიციული სამოსი წააგავს ბლუზაზე ჩაცმულ კაბას. წინა კალთაზე ჭრილი აქვს. მსგავსი ჭრილი ზოგადად პოპულარული იყო ვოლგის რეგიონში მცხოვრებ ხალხებში.

მოსართავები
კისრის დეკორაცია რამდენიმე წყება ყელსაბამს მოიცავდა. სპეციალურ წრიულ საყელოებს ჰქონდა მყარი ძირი, რომელიც დაფარული იყო ტილოთი და ნაქარგი მინის მძივებით, ღილებით და ჯაჭვებით. ასევე ჰქონდათ წითელი მინის მძივებითა და სპილენძის ღილებით დამზადებული რეტიკულური მკერდის საყელოები. ისინი შეხაბებული იყო „პანარ“-ის და „რუკა“-ს უზარმაზარ ნაქარგებთან. მოქშა ქალები განსაკუთრებით აქცევდნენ ყურადღებას თეძოების მორთვას. მოსართავები დამზადებული იყო ნიჟარებისგან, ღილებისგან და საკიდებისგან. თითო მოსართავში შესაძლებელია ყოფილიყო ექვსი ტილო, რომლებსაც „კარხტი“ ექრქვა და ბასტისგან მზადდებოდა. ფეხსაცმელები მზადდებოდა ჯვარედინად დაწნული ბასტის ბოჭკოსგან, დაბალი ყელით და სპეციალური მარყუჟის საკრავებით. მოქშა ქალები ფეხებს იხვევდნენ თეთრი ან შავი ნაჭრით რასაც „ონუჩი“ ერქვა.

თავსაბურავი
ქალის თავსაბურავების ბევრი ვარიანტი არსებობს: თავზე მოსახვევი ტილოები, თავსაბურავები და ა. შ. მოქშების თავსაბურავი შედგებოდა ორი ან სამი ნაწილისგან და რქებივით გამოიყურებოდა. თავსაბურავი უჩვენებდა ასაკს და ქორწინების მდგომარეობას. ის ირთვებოდა შუშის ჩიტებით, წვრილი ნაჭრის ძაფებით, მაქმანებით ან გალონებით. წინა მხარეს იყო ორნამენტი, რომელიც იდეოგრამას წააგავდა. ანტიკური მორდვული ნაქარგი მძივებით, მონეტებით, ღილებით, მედლებით და ნიჟარებით ძირითადად სადღესასწაულო ტანისამოსი ირთვება.

მამაკაცი
მამკაცის ტანისამოსი შედგებოდა პერანგისგან „პანჰარდი“ და შარვალისგან „პონსკი“. ისინი სახლში დამუშავებული ტილოსგან მზადდებოდა. კაცები ზაფხულში ტილოს ტანისამოსს ატარებდნენ. გაზაფხულზე და შემოდგომაზე ხმარობდნენ „სოუნამოუ“-ს, რომელიც შავი ან ყავისფერი ქსოვილის ქურთუკს წარმოადგენს.
ხალილ გოზალიშვილი

ხალილ გოზალიშვილი (დ. 25 აპრილი, 1925, ვალე — გ. 8 მარტი, 1995) — ქართველი ისტორიკოსი.

ბიოგრაფია
1944 წელს, როცა მუსლიმი მესხები თურქებად გამოაცხადეს და შუა აზიაში გადაასახლეს, იგი მეორე მსოფლიო ომში იბრძოდა. ომის შემდეგ მან დიდი გაჭირვებით, მოძებნა ოჯახი უზბეკეთში და 1956 წლამდე დამამცირებელი რეჟიმის პირობებში ცხოვრობდა. რეაბილიტაციის შემდეგ დეპორტირებულ მესხებს მეთვალყურეობა მოუხსნეს, მაგრამ სამშობლოში დაბრუნების უფლება არ მისცეს. იმ დღიდან დაწყებული მთელი თავისი ცხოვრება ხალილ გოზალიშვილმა სამშობლოში დაბრუნებისთვის ბრძოლას შეალია. იგი ამ საქმის აღიარებული მეთაური და წინამძღოლი იყო. 1962 წელს თანამოაზრეებთან ერთად შექმნა „დროებითი კომიტეტი“, რომელიც მიზნად ისახავდა მაჰმადიან მესხთა ერთიანი ქართველი ერიდან გამოცალკევებისა და გამოყოფის მიზეზთა შესწავლა-გამორკვევას, ქართული თვითშეგნების განვითარებასა და მესხთა ისტორიულ სამშობლოში დასაბრუნებლად აქტიური ზომების მიღებას. 1966 წელს აარსებს მესხთა არალეგალურ წრეს და ხელნაწერ გაზეთ „აღორძინება“-ს. წრის მიზანი იყო მესხთა შორის ქართული თვითშეგნების გაღვივება, მესხეთის, როგორც საქართველოს განუყოფელი ნაწილის, როლის გაცნობიერებას. 1976 წელს მჭიდრო კავშირს ამყარებს საქართველოს ადამიანთა უფლებების დაცვის საინიციატივო ჯგუფის წევრებთან: მერაბ კოსტავასთან, ზვიად გამსახურიასთან, ვასილ რცხილაძესთან, ი. კენჭოშვილთან და ბ. ბეგიაშვილთან. ჯგუფის თვითგამოცემებში ფართოდ შუქდება დეპორტირებულ მესხთა პრობლემები. 1989 წელს ზურაბ მამალაძესთან ერთად თბილისში ქმნის „ქართველი მუსლიმების უფლებების დაცვის ლიგა“-ს, მისი თანამოაზრე მესხების და თბილისელი ინტელიგენციის მცდელობების შედეგად 80-იან წლებში მაჰმადიანი მესხების ორასზე მეტი ოჯახი დაბრუნდა საქართველოში. 1989-1991 წლებში ას სამოცდაათი ოჯახი ისევ გააძევეს საქართველოდან. ეს ამბავი ფერღანის ტრაგიკულ მოვლენებს დაემთხვა, რაც შემთხვევითი არ იყო. 80-იანი წლების დასასრულს გოზალიშვილმა თავის მიერ შექმნილ „ქართველი მესხების წრე“-ს სახელი შეუცვალა და საზოგადოება „ხსნა“ ეწეოდა. „ხსნის“-ს მიზანი მესხთა სამშობლოში უმტკივნეულო, ეტაპობრივი დაბრუნება იყო. 1991 წელს „ხსნა“ ყაბარდოში ოფიციალურად დარეგისტრირდა.
ამბროსი რუხაძე

ამბროსი რუხაძე (დ. 5 მაისი, 1905, სამტრედია — გ. 17 ოქტომბერი, 1998) — ქართველი მათემატიკოსი, მექანიკოსი, მეცნიერი და პედაგოგი. ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი (1948).

ბიოგრაფია
1928 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პედაგოგიური ფაკულტეტის მათემატიკის დარგი.

1928-1929 წლებში მუშაობდა საქართველოს ინდუსტრიულ ინსტიტუტში მათემატიკისა და თეორიული მექანიკის კათედრაზე და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში თეორიული მექანიკის კათედრაზე ასისტენტად. 1930 წელს იყო საქართველოს სამშენებლო და საქართველოს პედაგოგიური ინსტიტუტების დოცენტი. 1930-1933 წლებში — საკავშირო მეცნიერებათა აკადემიის გამოყენებითი მათემატიკის ლენინგრადის განყოფილების ასპირანტი. 1932-1933 წლებში ლენინგრადის სამხედრო მექანიკურ ინსტიტუტში ასწავლიდა თეორიულ მექანიკას. 1933-1948 წლებში იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის და საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის თეორიული მექანიკის კათედრის დოცენტი. 1944-1958 წლებში მუშაობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ანდრია რაზმაძის სახელობის მათემატიკის ინსტიტუტში, ამასთანავე იყო საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის უმაღლესი მათემატიკის კათედრის პროფესორი და კათედრის გამგე, 1958-1998 წლებში — ამავე კათედრის პროფესორი. მისი მეცნიერული კვლევის ძირითადი საკითხებია იზოტროპული და ანიზოტროპული დრეკადი მასალისაგან შედგენილი ძელების გრეხისა და ღუნვის ამოცანები. განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს მის მიერ შემოღებული ე.წ. „ინერციის განზოგადებული ცენტრის“ ცნება, რომელიც ინერციის ცენტრის მოხდენილ განზოგადებას წარმოადგენს და არსებით როლს ასრულებს სხვადასხვა დრეკადი მასალისაგან შედგენილი ძელების დეფორმაციის საკითხების შესწავლისას. ამ მეთოდის გამოყენებით მან ამოხსნა განივი ძალით ღუნვის ამოცანები პრიზმული, ოდნავ კონუსური, მცირედ დაღუნული და ბუნებრივად დაგრეხილი ერთგვაროვანი და შედგენილი ძელებისათვის. მან კომპლექსური ცვლადის ფუნქციათა თეორიის გამოყენებით ამოხსნა დრეკადობის თეორიის ზოგიერთი ამოცანა. მასვე ეკუთვნის მნიშვნელოვანი შედეგები დრეკადობის კვადრატულ თეორიაში სხვადასხვა მასალისაგან შედგენილი პრიზმული ძელის გრეხის, გაჭიმვის, ღუნვის, ერთგვაროვანი დაგრეხილი ძელის წყვილძალით ღუნვისა და სხვა ამოცანების ამოხსნაში. ავტორია ორიგინალური ქართული სახელმძღვანელოებისა უმაღლეს მათემატიკაში.

ჯილდოები
1995 — ღირსების ორდენი
1967 — საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე
ამირან საყვარელიძე

ამირან საყვარელიძე (დ. 18 სექტემბერი, 1927, თბილისი) — ქართველი ინჟინერი, მეცნიერი, პედაგოგი.

ბიოგრაფია
1967 წელს დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სამშენებლო ფაკულტეტი, სამდინარო ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობის სპეციალობით და მიენიჭა ინჟინერ-მშენებლის კვალიფიკაცია.

1967-1968 წლებში მუშაობდა საპროექტო ინსტიტუტ "თბილჰიდროპროექტში" ინჟინრად. 1968-2010 წლებში კი საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის კ. ზავრიევის სახელობის სამშენებლო მექანიკისა და სეისმომედეგობის ინსტიტუტში. იყო ასპირანტი, უმცროსი მეცნიერი თანამშრომელი, უფროსი მეცნიერი თანამშრომელი 1968-1975 წლებში. 1975-1988 წლებში იყო წამყვანი მეცნიერ-თანამშრომელი. მუშაობდა განყოფილების გამგედ 1988-2008 წლებში. 2006-2010 წლებში კი დირექტორის მოადგილედ. იგი 2011 წლიდან არის საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის სამშენებლო ფაკულტეტის ჰიდროინჟინერიის დეპარტამენტის უფროსი. მისი მონაწილეობით დამუშავებულ იქნა "ენგურჰესისა" და ვარდნილჰესების ობიექტების პროექტები. მონაწილეობდა ნორმატიული დოკუმენტების დამუშავებაში, კერძოდ ნორმატიული დოკუმენტის "სამშენებლო ნორმები და წესები სეისმომედეგი მშენებლობა" საქართველოს რესპუბლიკის პირობებში. აგრეთვე სამშენებლო კომპოზიტების ტენგამტარობის ახალი თეორიის შემუშავებაში. მრავალწლიანი პროფესიული პრაქტიკული საქმიანობის, სამეცნიერო-პედაგოგიური მოღვაწეობისა და დამსახურებისათვის მიღებული აქვს საუწყებო ჯილდოები და საპატიო სიგელები. დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია და მიენიჭა ტექნიკურ მეცნიერებათა კანდიდატის ხარისხი 1975 წელს. 1988 წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია და მიენიჭა ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორის ხარისხი.
ნიკოლოზ ქარსანოვი

ნიკოლოზ ქარსანოვი (დ. 3 ოქტომბერი, 1923, ცხინვალი — გ. 2001) — ქართველი ექიმი და მეცნიერი.

ბიოგრაფია
1946 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის სამკურნალო ფაკულტეტი.

1946-1949 წლებში იყო თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო უნივერსიტეტის ჰოსპიტალური თერაპიის კათედრის ორდინატორი. 1949-1954 წლებში კარდიოლოგიის უნივერსიტეტის კლინიკური განყოფილების კლინიკური ორდინატორი. 1954-1956 წლებში უმცროსი, 1956-1965 წლებში უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი. 1965-1967 წლებში კლინიკური და ექსპერიმენტული კარდიოლოგიის უნივერსიტეტის ლაბორატორიის გამგის მოვალეობის შემსრულებელი; 1967-1972 წლებში ლაბორატორიის გამგე. 1972 წლიდან სამედიცინო ბიოფიზიკის სამეცნიერო კვლევითი რესპუბლიკური ცენტრის ხელმძღვანელი. არის 250-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომის ავტორი, სამედიცინო ბიოფიზიკის სამეცნიერო კვლევითი რესპუბლიკური ცენტრის დამაარსებელი, სამედიცინო ბიოფიზიკოსთა სკოლის შემქმნელი.

სადოქტორო დისერტაციის თემა — დაიცვა 1964 წელს "მიოკარდიუმის შეკუმშვადი და სარკორლაზმური ცილები გულის ნაკლოვანების დროს და პრაქტიკულად ჯანმრთელ ადამიანებში".

ორგანიზაციის წევრი
რუსეთის ფედერაციის სამედიცინო აკადემია, აკადემიკოსი
საქართველოს მეცნიერებათა აკადემია, წევრ-კორესპონდენტი (1996-)
საქართველოს სამედიცინო აკადემია, აკადემიკოსი
საქართველოს სამედიცინო ბიოფიზიკოსთა სამეცნიერო საზოგადოება, თავმჯდომარე (1972-)

ჯილდოები
1984 — საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე
1981 — შრომის წითელი დროშის ორდენი
ალექს ბუდა

ალექს ბუდა (. ; დ. 7 სექტემბერი, 1910, ელბასანი — გ. 7 ივლისი, 1993, ტირანა) —ალბანელი ისტორიკოსი;  ალბანეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი და პირველი პრეზიდენტი.

ბიოგრაფია
ალექს ბუდა დაიბადა 1910 წლის 7 სექტემბერს ოსმალეთის იმპერიის ქალაქ ელბასანში (ამჟამად ალბანეთი) ებრაული წარმოშობის ოჯახში.

დაწყებით სკოლაში სწავლობდა ლეჩეში (იტალია), ხოლო საშუალო სკოლა დაამთავრა ზალცბურგში (ავსტრია) 1930 წელს. ამის შემდეგ ჩაირიცხა ვენის უნივერსიტეტში, სადაც სწავლობდა ფილოსოფიასა და ლიტერატურას, მაგრამ ალბანეთში ისე დაბრუნდა, რომ სწავლა არ დაუსრულებია.

ალექს ბუდას სპეციალობა ლიტერატურა იყო, მაგრამ შემდგომ იგი ისტორიით დაინტერესდა.  ბუდა მიეკუთვნებოდა ალბანეთის სოციალისტური ეპოქის ყველაზე გამოჩენილ ისტორიკოსთა ჯგუფს.  ითვლებოდა მეორე მსოფლიო ომის ისტორიოგრაფად. იგი გახლდათ ერთადერთი ისტორიკოსი ალბანეთის ორთოგრაფიულ კონგრესზე, რომელიც გაიმართა ტირანაში 1972 წლის 20-დან 25 ნოემბრამდე. ზოგიერთ წყაროში მეცნიერი მოხსენიებულია, როგორც ენვერ ხოჯას ნდობით აღჭურვილი პირი. ალბანეთის ლეიბორისტული პარტიის დაარსების 35 წლისთავის აღსანიშნავად ბუდამ მონაწილეობა მიიღო 1976 წელს ეროვნულ ეთნოგრაფიულ კონფერენციაში.

თანამედროვე ისტორიკოსები თვლიან, რომ ალექს ბუდას ნაშრომებში კარგადაა გაშუქებული ალბანელი ხალხის წარმოშობა. ის ასევე ითვლებოდა ილირიის ისტორიის წამყვან ალბანელ მეცნიერად და მიეკუთვნებოდა იმ ისტორიკოსთა ჯგუფს, რომლებიც თვლიდნენ, რომ როდესაც მე-11 საუკუნეში ალბანელების შესახებ პირველი დოკუმენტები გამოჩნდა,  მე-6 და მე-11 საუკუნეებს შორის ილირიელების არანაირი  კვალი არ არსებობდა. ალბანელთა ილირიული წარმოშობის ჰიპოთეზაზე დაყრდნობით ბუდამ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ალბანელები ბალკანეთისა და ევროპის უძველეს მკვიდრებს მიეკუთვნებიან.

ბუდა ეკუთვნოდა ალბანელ ინტელექტუალთა მცირე ჯგუფს, რომლებსაც ალბანეთის კომუნისტური რეჟიმის დროს მიეცათ წვდომა უცხოურ ლიტერატურაზე, რათა გამოეყენებინათ ეს წყაროები სხვა აკადემიური კოლეგების მიერ გამოყენებული ნაწარმოებების მოსამზადებლად.

ალექს ბუდა გარდაიცვალა 1993 წლის 7 ივლისს ალბანეთში, ტირანაში. მის სახელს ატარებს ტირანის ერთ-ერთი გიმნაზია.

ალექს ბუდას გადაეცა არაერთი ჯილდო, მათ შორის უმაღლესი საპატიო წოდება „ხალხის მასწავლებელი“ , რომელიც ალბანეთში კომუნისტური პერიოდის განმავლობაში ენიჭებოდა პიროვნებას  განსაკუთრებული ღვაწლისთვის, 1-ლი ხარისხის „თავისუფლების ორდენი“; ავსტრიის რესპუბლიკის პრეზიდენტმა ალექს ბუდას  გადასცა უცხო ქვეყნის მოქალაქეებისთვის დაწესებული უმაღლესი ჯილდო. გარდაცვალების შემდეგ მეცნიერს მიენიჭა "ელბასანის საპატიო მოქალაქის" წოდება.

1972 წლის ოქტომბერში ალბანეთის ეროვნული ასამბლეის პრეზიდიუმის განკარგულებით შეიქმნა ალბანეთის რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემია. მეცნიერებათა აკადემიის ასამბლეის პირველ სხდომაზე, რომელიც გაიმართა 1973 წლის 25 იანვარს, პროფესორი ალექს ბუდა აირჩიეს ალბანეთის მეცნიერებათა აკადემიის პირველ პრეზიდენტად. მისი ბიუსტი დამონტაჟებულია მეცნიერებათა აკადემიის წინ მოედანზე (ტირანის ცნობილი საცალფეხო ქუჩის — ბოლოში).
სარანსკი

სარანსკი (; მოქშა ; ) — მორდვეთის დედაქალაქი (რუსეთი) და ასევე მისი ფინანსური და ეკონომიკური ცენტრი. მდებარეობს ვოლგას აუზში, ინსარის და სარანკას შესართავთან. მოსკოვიდან აღმოსავლეთით 630 კილომეტრში. სარანსკა იყო 2018 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ერთ ერთი ოფიციალური მასპინძელი.

ისტორია
ამ ადგიალს 1641 წელს დაარსებულმა რუსულმა ციხემ სახელი ატემარი მის მახლობლად მდებარე მორდვული სოფლიდან აიღო. იმ დროს ეს ციხე წარმოადგენდა რუსეთის სამეფოს აღმოსავლეთ საზღვარს. დღევანდელი სახელი აღნიშნავს ქალაქის მდებარეობას მდინარე სარანკაზე. დაარსებისთანავე ქალაქი მიმდებარე ერზიების სოფლებისთვის მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი გახდა. 1708 წელს სარანსკი შეუერთეს აზოვის პროვინციას, ხოლო მოგვიანებით ყაზანის გუბერნიას. 1780 წელს მიენიჭა ქალაქის სტატუსი და გადაეცა პენზის გუბერნიას. 1797 წლის 11 ოქტომბერს, პენზის გუბერნია რამდენიმე ადმინისტრაციულ ერთეულად დაიყო. მათშორის ერთ-ერთი იყო სიმბირსკის ბუბერნია რომელიც მოიცავდა სარანსკს და ინსარის მაზრებს. ალექსანდრე -ის ბრძანებით, პენზას გუბერნია ისევ აღდგა და ათ მაზრად დაიყო.

1928 წელს სარანსკი იყო ახლად შექმნილი მორდვეთის ეროვნული ოკრუგის ადმინისტრაციული ცენტრი, რომელიც 1930 წელს გახდა მორდვეთის ავტონომიური ობლასტი. 1941 წელს მეორე მსოფლიო ომის დროს სარანსკი მოსკომისთვის ბრძოლის ფფრონტის სიახლოვეს იყო, თუმცა ქალაქში ვერმახტის ძალები არასოდეს შესულან. 1960-1970-იან წლებში საბჭოთა არქიტექტორებმა აღადგინეს ქალაქის ძველი ცენტრი. დაგეგმეს ფართო ქუჩები და მასიური საცხოვრებელი კომპლექსები.

სტატუსი
სარანსკი მორდვეთის დედაქალაქია. რუსეთის ადმინისტრაციული დაყოფის ფარგლებში სამ დაბასთან (ლუხოვკა, ნიკოლაევკა და იალგა) და ცამეტ სოფელთან ერთად ის რესპუბლიკური მნიშვნელობის ქალაქს წარმოადგენს. მუნიციპალური მმართველობის თვალსაზრისით რესპუბლიკური მნიშვნელობის ქალაქი სარანსკი გაერთიანებულია სარანსკის ურბანულ ოკრუგში.

კლიმატი
სარანსკს სტანდარტულზე უფრო ცივი ნოტიო კონტინენტური კლიმატი აქვს (კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია: ). თბილი, მაგრამა არაცხელი და ცივი ზამთრებით. წელიწადში საშუალოდ ხუთი თვე ყინვებია. გარდამავალი პერიოდებია რის ძალიან ხანმოკლე და მხოლოდ აპრილსა და ოქტომბერში 0-10 გრადუს ცელსიუსში მერყეობს.

მრეწველობა
სარანსკში სამრეწველო საქმიანობა მოიცავს შემდეგ წარმოებებს: ელექტრი გაყვანილობები, ქიმიური მრეწველობა, ტექსტილის წარმოება, საკვების გადამუშავება, მანქანათმშენებლობა და მეტალურგია. ქალაქს აქვს თერმული ელექტრო სადგური. ქალაქში მუშაობს საკონდიტრო ფაბრინა ლამზური.

განსაკუთრებით გამორჩეული სამრეწველო საწარმოებია: ელექტრონული ქარხანა ლისმა სადაც დაახლოებით 12 000 ადამიანია დსაქმებული, ბიოქიმიური ფარმაცევტული საწარმო, რეზინის საწარმო , ელექტრო კაბელების საწარმოები და ელექტორ კომპონენტების მწარმოებელი რომელიც ასევე მცირე რაოდენობით ტელევიზორებს უშვებს.
მარიამ თაბორიძე

მარიამ თაბორიძე (დ. 27 იანვარი, 1922, დუშეთი, — გ. 21 მაისი, 2008, თბილისი) — ქართველი ლიტერატურათმცოდნე, მეცნიერი, პედაგოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი.

ბიოგრაფია
დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი ქართული ენისა და ლიტერატურის სპეციალობით (1945) და შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალური უნიერსიტეტის სამსახიობო ფაკულტეტი (1944).

1961–1975 წლებში მუშაობდა იაკობ გოგებაშვილის სახელობის პედაგოგიკის მეცნიერებათა სამეცნიერო-კვლევით უნივერსიტეტში უფროს-მეცნიერ თანამშრომლად. 1975 წლიდან იყო სულხან-საბა ორბელიანის სახელობის პედაგოგიურ უნივერსიტეტში ქართული ენისა და ლიტერატურის სწავლების მეთოდიკათა კათედრის პროფესორი. მარიამ თაბორიძე იკვლევდა ლიტერატურული სწავლების პრობლემებს, წერითი და ზეპირი მეტყველების განვითარების საკითხებს. დაამუშავა ესთეტიკური აღზრდის მეთოდური სისტემა. არის 111 შრომის, მეთოდური მითითებების, სტატიების ავტორი ლიტერატურის სწავლებისა და ესთეტიკური აღზრდის პრობლემებზე.

სადისერტაციო თემა — დაიცვა 1975 წელს „მოსწავლეთა ესთეტიკური აღზრდა ლიტერატურის სწავლებისას“.

ორგანიზაციის წევრი
პედაგოგიური განათლების აკადემია, წევრი

ჯილდოები
2000 — ღირსების ორდენი
1990 — საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე
1983 — იაკობ გოგებაშვილის სახელობის პრემია
საქართველოს დამსახურებული მასწავლებელი
მირანდა ვუოლასრანტა

მირანდა ვუოლასრანტა (ფინ. ; დ. 1959) — ბოშური წარმოშობის  ფინელი  აქტივისტი, ბოშური ენის მასწავლებელი და ბოშათა უფლებების ექსპერტი. ბოშათა და მომთაბარეთა ევროპული ფორუმის პრეზიდენტი.

ბიოგრაფია
მირანდა ვუოლასრანტა დაიბადა 1959 წელს. ის გაიზარდა ტრადიციულ ბოშურ ოჯახში, საუბრობს ფინურ, შვედურ და ბოშურ ენებზე. გოგონას ოთხი და-ძმა ჰყავდა. ვუოლარანტას მშობლები წერა-კითხვის უცოდინრები იყვნენ, მაგრამ  ხელს უწყობდნენ შვილებს განათლების მიღებაში.

ახალგაზრდობაში მირანდას მასწავლებლებმა ურჩიეს, უგულებელყო მისი ბოშური წარმომავლობა ფინურ საზოგადოებაში წარმატების მისაღწევად. გოგონა შვედეთში სწავლობდა 1970-იან წლებში  მან აიღო ბოშური ენისა და ისტორიის მასწავლებლის დიპლომი.  მასწავლებლად მუშაობის პერიოდში, იგი გახდა ბოშების უფლებების დამცველი. 1980-იან წლებში ვუოლასრანტა დაბრუნდა ფინეთში და ბოშური თემების დასაცავად ჟურნალისტური საქმიანობა დაიწყო.  1989 წელს იგი შეუერთდა ფინეთის ბოშების ეროვნულ მრჩეველთა საბჭოს, როგორც ორგანიზაცია „ “-ს წარმომადგენელი.

1990-იან წლებში მირანდა ვუოლასრანტა აგრძელებდა საქმიანობას. 1995 წელს მუშაობდა სკოლებისთვის ბოშური ენის სასწავლო მასალის შედგენაზე. მან ცალსახად განაცხადა, რომ საჭიროა ფინეთის მედიამ და სკოლებმა შეასრულონ თავიანთი კანონიერი ვალდებულებები, უზრუნველყონ თარგმანები ბოშურენოვანი თემებისთვის. 1997 წელს ვუოლასრანტა გახდა ბოშების მრჩეველთა ეროვნული საბჭოს დაგეგმვის ოფიცერი, ხოლო 1998 წელს — ბოშების მრჩეველთა საბჭოს გენერალური მდივანი სოციალურ საკითხთა და ჯანდაცვის სამინისტროში. იგი გახლდათ  ბოშური წარმოშობის პირველი ადამიანი, ვინც ხსენებული თანამდებობა დაიკავა.

2002 წლიდან 2006 წლამდე მირანდა ვუოლასრანტა მუშაობდა ბოშათა საკითხებზე ევროპის საბჭოში სტრასბურგში. 2008 წლიდან 2012 წლამდე იყო ფინეთის ბოშების ეროვნული ფორუმის აღმასრულებელი დირექტორი. შემდგომში მუშაობდა ფინეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროში, 2013 წლიდან 2015 წლამდე ევროკომისიის პოლიტიკის ოფიცრად. მას ეკავა მრავალი სხვა თანამდებობა, მათ შორის გახლდათ ევროპის ბოშათა ფორუმის თავმჯდომარე. 2020 წლიდან მირანდა ვუოლასრანტა ბოშათა და მომთაბარეთა ევროპული ფორუმის პრეზიდენტია.

2020 წელს, როგორც -ის პრეზიდენტმა, მირანდა ვუოლასრანტამ გამოაქვეყნა განცხადება, რომელშიც მოუწოდებდა ბოშებს გაერთიანებულიყვნენ პანდემიასთან საბრძოლველად, ამასთან, აღიარა, რომ ბოშათა ბევრ თემს აქვს -19-ით დაინფიცირების მაღალი რისკი.

კრიტიკა
ფინელი ბოშების საზოგადოების რამდენიმე გამოჩენილი წევრი, მათ შორის მხატვარი კიბა ლუმბერგი, მომღერალი რაინერ ფრიმანი და მწერალი ვეჯო ბალცარი მირანდა ვუოლასრანტას დაუპირისპირდნენ. იგი გააკრიტიკეს და განაცხადეს, რომ ვუოლასრანტა ხელმძღვანელობს კონსერვატორ ბოშებს, რომლებიც ცდილობენ პრობლემები დაფარონ და კრიტიკას თავი აარიდონ. 2008 წელს მირანდა ვუოლასრანტას ჯარიმის გადახდა მოუწია მას შემდეგ, რაც კიბა ლუმბერგმა იგი ცილისწამებაში დაადანაშაულა.

ჯილდოები
პრემია "ოქროს ბორბალი" (2007) —  ბოშათა საერთაშორისო კავშირი;
ადამიანის უფლებათა აქტივისტის ჯილდო (2012) —ფინეთის ადამიანის უფლებათა ლიგა.