წაშლილები

წაშლილები — წაშლილი, გადახაზული) — სლოვენიის მუდმივი მაცხოვრებლების იმ ჯგუფის არაოფიციალური სახელწოდება, რომელთაც 1991 წელს ქვეყნის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ, ადმინისტრაციული გადაწყვეტილების საფუძველზე ლეგალური სტატუსი ჩამოართვეს.

დემოგრაფია
კატეგორია მოიცავს იმ ყოფილ მოქალაქეებს, რომლებიც სხვა სოციალისტური რესპუბლიკებიდან იყვნენ და სლოვენიის სოციალისტურ რესპუბლიკაში მუდმივად ცხოვრობდნენ იუგოსლავიის დაშლის დროს. ძირითადად ესენი იყვნენ არასლოვენური ეთნიკური წარმომავლობის პირები ან შერეული ქორწინების შთამომავლები, მათ შორის ბოშებიც. მათ შორის იყვნენ როგორც სლოვენიაში დაბადებულები (რომლებმაც მშობლების მოქალაქეობის გამო სხვა რესპუბლიკის პასპორტი მიიღეს), ასევე სხვა რეგიონებიდან გადმოსახლებულები.

პროცესმა ზოგიერთი ყოფილი იუგოსლავიის სახალხო არმიის ოფიცერიც შეიწირა, რომლებმაც არ მიიღეს სლოვენიის მოქალაქეობა ან მათ უარი ეთქვათ — ხშირად სლოვენიის წინააღმდეგ ომში მონაწილეობის ან სხვა არალოიალური გამოვლინების გამო.

2007 წლის შეფასებებით, ქვეყანაში დაახლოებით 6000 ადამიანი დარჩა ამ კატეგორიიდან სამართლებრივი სტატუსის გარეშე. დანარჩენებმა მიიღეს მოქალაქეობა ან ცხოვრების ნებართვა, ან დატოვეს სლოვენია.

ისტორია
სლოვენიის დამოუკიდებლობის გამოცხადების დროს ქვეყანაში დაახლოებით 200 000 ყოფილი იუგოსლავიური რესპუბლიკების მოქალაქე ცხოვრობდა. მათ მიეცათ შესაძლებლობა, განცხადების საფუძველზე მიეღოთ სლოვენიური მოქალაქეობა ან დარეგისტრირებულიყვნენ როგორც „უცხოელები“ მუდმივი ბინადრობის უფლებით. 1992 წლის საპრეზიდენტო და საპარლამენტო არჩევნებამდე პირველი ვარიანტით ისარგებლა 170 000-მა ადამიანმა, ხოლო მეორე გზა რამდენიმე ათასმა ადამიანმა აირჩია. პირები, რომლებმაც არ აირჩიეს კანონით გათვალისწინებული ლეგალიზაციის არც ერთი გზა, 1992 წლის თებერვალში ამოღებულნი იქნენ სლოვენიის მუდმივ მაცხოვრებელთა რეესტრიდან, რის შედეგადაც დაკარგეს ყველა სოციალური, სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლება. ეს ქმედება ადმინისტრაციული ხასიათის იყო, არ არსებობდა გასაჩივრების შესაძლებლობა და არაოფიციალური შეფასებით, ის 18 000-ზე მეტ ადამიანს შეეხო (სერბული პორტალ 92-ის მონაცემებით — 26 000-ზე მეტს) — მათ შორის, როგორც იმ პირებს, რომლებმაც ქვეყანა უკვე დატოვეს, ასევე მათ, ვინც არ იცოდა, რომ საჭირო იყო საკუთარი სტატუსის დამატებით დადასტურება.

1999 წელს სლოვენიის საკონსტიტუციო სასამართლომ ეს პროცედურა უკანონოდ და იურიდიული ძალის არმქონედ ცნო. იმავე წელს სლოვენიის პარლამენტმა მიიღო კანონი, რომელიც „წაშლილებს“, რომლებიც მუდმივად ცხოვრობდნენ სლოვენიაში, მოქალაქეობის აღდგენის შესაძლებლობას აძლევდა, თუმცა საკონსტიტუციო სასამართლომ ეს შეაფასა როგორც მცდელობა, იგივე სამართლებრივი დარღვევა კვლავ განმეორებულიყო.

2003 წელს სლოვენიის საკონსტიტუციო სასამართლომ არაკონსტიტუციურად სცნო 1992 წლის კანონი, რომელიც „უცხოელის“ სტატუსის მიღების მოთხოვნას მკაფიოდ განსაზღვრულად ითხოვდა, და დაავალა მუდმივი ბინადრობის სტატუსის მინიჭება ყველა დაზარალებული პირისთვის — განურჩევლად იმისა, ცხოვრობდნენ თუ არა ისინი რეალურად სლოვენიაში ამ კანონის მიღების შემდეგ. ეს გადაწყვეტილება მკაცრად იქნა გააკრიტიკებული მრავალი იურისტის, მათ შორის ყოფილი საკონსტიტუციო მოსამართლეებისა და კონსტიტუციის ავტორების მხრიდან, რადგან მათი შეფასებით, ეს გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგებოდა ქვეყნის კონსტიტუციურ კანონებს და სცდებოდა სასამართლოს უფლებამოსილების ფარგლებს.

ლიბერალური დემოკრატიის სლოვენიის მიერ ჩამოყალიბებულმა ხელისუფლებამ თანდათანობით აღიარა სასამართლოს შესაბამისი გადაწყვეტილებები ოპოზიციის (სლოვენიის დემოკრატიული პარტია, ახალი სლოვენია, სლოვენიის სახალხო პარტია და სლოვენიის ეროვნული პარტია) წინააღმდეგობის მიუხედავად. 2004 წლის თებერვალში პარლამენტის წევრების უმრავლესობამ მიიღო ე.წ. „წაშლილების ტექნიკური კანონი“ , რომელიც უკუძალა იყო, თუმცა ორი თვის შემდეგ ის გაუქმდა რეფერენდუმის შედეგად, რომელიც მემარჯვენე-ცენტრისტული ოპოზიციის მხარდაჭერით ჩატარდა. რეფერენდუმმა მნიშვნელოვანი პროტესტი გამოიწვია ევროკავშირის რამდენიმე ორგანოს მხრიდან. საკითხის განხილვის შემდეგ, ევროპულმა კომისიამ დაასკვნა, რომ მას ამ საკითხთან დაკავშირებით იურისდიქცია არ გააჩნია.

2005 და 2007 წლებში მმართველმა სლოვენიის დემოკრატიულმა პარტიამ შესთავაზა „წაშლილების“ სტატუსის დარეგულირება კონსტიტუციური კანონის გზით, რომელიც თითოეული შემთხვევის ინდივიდუალურ განხილვას ითვალისწინებდა, თუმცა ეს კომპრომისული წინადადება უარყო მემარცხენე-ცენტრისტულმა ოპოზიციამ.

„წაშლილებიდან“ ნაწილმა შეიტანა კოლექტიური სარჩელი ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში სტრასბურგში, რის ფარგლებშიც ამოღების პროცედურა „ევროპული პრობლემისა და ადამიანის ფუნდამენტური უფლებების დარღვევად“ შეაფასეს. 2012 წელს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდმა პალატამ მიიღო გადაწყვეტილება საქმეზე „კურიჩი და სხვები სლოვენიის წინააღმდეგ“ მოსარჩელეთა სასარგებლოდ.

ხელოვნებაში
„წაშლილთა“ პრობლემას ეძღვნება სლოვენიელი მწერლის, მიხა მაძინის რომანი „წაშლილი“ (, 2014), რომელიც ნათარგმნია იტალიურ, მაკედონიურ და სერბულ ენებზე და 2019 წელს ეკრანიზებულიც იქნა.

2007 წელს სლოვენიაში გაიმართა ეროვნულ მასშტაბიანი კამპანიამ — „16.“, რომლის მიზანიც იყო საზოგადოების ყურადღების მიქცევა ამ პრობლემისადმი დიალოგისა და სხვადასხვა მხატვრული საშუალებების გამოყენებით.