კონოტოპის ბრძოლა (1659)

კონოტოპის ბრძოლა ან სოსნივკას ბრძოლა — ბრძოლა კოალიციასა, რომელსაც ხელმძღვანელობდა უკრაინელი კაზაკების ჰეტმანი ივან ვიჰოვსკი და რუსეთის სამეფოს სამხედრო დანაყოფებს შორის, რომლებსაც მეთაურობდნენ სიმიონ პოჟარსკი და სიმიონ ლვოვი, მათ მხარს უჭერდნენ ივან ბეზპალის კაზაკები. 1659 წლის 29 ივნისს, ქალაქ კონოტოპთან, უკრაინა, რუსეთ-პოლონეთის ომის დროს (1654–1667). ვიჰოვსკის კოალიციამ დაამარცხა რუსები და მათი მოკავშირეები და აიძულა რუსეთის მთავარი არმია შეეწყვიტა კონოტოპის ალყა. თუმცა ბრძოლის შედეგმა მხოლოდ გააძლიერა პოლიტიკური დაძაბულობა უკრაინაში და გამოიწვია ვიჰოვსკის ხელისუფლებიდან რამდენიმე თვის შემდეგ გადაყენება.

პრელუდია
კონოტოპის ბრძოლა მოხდა უკრაინის ისტორიის პერიოდში, რომელსაც ზოგადად ნანგრევებად მოიხსენიებენ. ეს იყო ჰეტმან ბოჰდან ხმელნიცკის გარდაცვალების დრო, როდესაც დაიწყო დიდი ბრძოლა ძალაუფლებისთვის კაზაკთა ელიტაში. შეიძლება ითქვას, რომ ძალაუფლებისთვის ეს ბრძოლები წამოიწყო რუსეთის მეფემ, კაზაკების ავტორიტეტის შელახვის მცდელობის მიზნით.

ბოჰდან ხმელნიცკიმ მოახერხა უკრაინის გამოყვანა პოლონეთის ბატონობისგან, მაგრამ მოგვიანებით იძულებული გახდა 1654 წელს რუსეთთან ახალი და უხერხული ურთიერთობა დაემყარებინა. მის მემკვიდრე, გენერალურ კანცლერი და ახლო მრჩეველი ივან ვიხოვსკი იძულებული გახდა გამკლავებოდა მოსკოვის მზარდ ჩარევას უკრაინის საშინაო საქმეებში და თუნდაც სამოქალაქო ომის აშკარა აღძვრას ვიხოვსკის მოწინააღმდეგე კაზაკთა ფრაქციების მხარდაჭერით. შედეგად, ვიჰოვსკიმ მოლაპარაკება დაიწყო პოლონელებთან და დადო ჰადიახის ხელშეკრულება 1658 წლის 16 სექტემბერს. დაგეგმილი ახალი ხელშეკრულების თანახმად, ცენტრალური უკრაინის სამი სავოევოდო (კიევი, ბრატსლავა და პოდილია) უნდა გამხდარიყო პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის შემადგენელი ნაწილები პოლონეთთან და ლიტვასთან ერთად თანასწორი სტატუსით, რუსეთის დიდი სამთავროს სახელით. ეს აყალიბებდა პოლონეთ-ლიტვის-რუთენიის თანამეგობრობას. თუმცა სეიმმა მოახდინა ხელშეკრულება დაამტკიცა ძალიან შეზღუდული ვერსიით, სადაც სრულიად გამოტოვებული იყო დამოუკიდებელი რუთენური სამთავროს იდეა.

კაზაკ-პოლონური ალიანსის შესახებ ამბებმა შეაშფოთა მოსკოვი და უკრაინელი კაზაკები, რომლებიც დაუპირისპირდნენ ვიხოვსკის (ივან ბეზპალის მეთაურობით) იმდენად, რომ 1658 წლის შემოდგომაზე საექსპედიციო ძალები გაგზავნეს უკრაინაში, მთავარი გრიგორი რომოდანოვსკის მეთაურობით. მოსკოვის სამხედრო მეთაურმა არა მხოლოდ მხარი დაუჭირა ვიჰოვსკის ოპონენტებს ახალი მეტოქე ჰეტმანის არჩევით, არამედ აქტიურად დაიწყო ვიხოვსკის მომხრეების მიერ დაკავებული ქალაქების ოკუპაცია. ეს უკანასკნელნი უმოწყალოდ განადგურდნენ მშვიდობიანი მოსახლეობის ფართო შეურაცხყოფასა და ძარცვასთან ერთად.

ვითარება ისე გამწვავდა, რომ მას ღია საომარი მოქმედებები მოჰყვა. შეტაკებები და თავდასხმები მოხდა ქვეყნის სხვადასხვა ქალაქებსა და რეგიონებში, რომელთაგან ყველაზე თვალსაჩინო იყო ნიჟინისა და ჩერნიჰივის პოლკების კაზაკების მიერ კონოტოპის აღება, ნეჟინის პოლკოვნიკი ჰრიჰორი ჰულიანიცკის ხელმძღვანელობით. 1659 წლის გაზაფხულზე რუსული არმია 28 600 კაცისგან შედგებოდა, რაზრიადნი პრიკაზის დოკუმენტების მიხედვით, ან 100 000–150 000 კაცით, „მოწმის ქრონიკის“ მიხედვით, და სერგეი სოლოვიოვი

ჯარი მივიდა უკრაინის საზღვართან 1659 წლის 30 იანვარს და იდგა 40 დღის განმავლობაში, სანამ ტრუბეცკოი მოლაპარაკებას არ გამართავდა ვიხოვსკისთან, რადგან რუს მეთაურს ჰქონდა ინსტრუქციები, დაეყოლიებინა კაზაკები. ვიხოვსკის მეტოქეები, ბეზპალის, ვორონკოს კაზაკთა ძალები და ბარაბაშის ზაპორიჟელი კაზაკები შეუერთდნენ რუსულ ჯარებს. მოლაპარაკებების ჩავარდნის შემდეგ დაიწყო საომარი მოქმედებები. რუსულმა არმიამ ვიხოვსკის მოწინააღმდეგე აჯანყებულებთან ერთად დაამარცხა ვიხოვსკის ჯარები რომნისა და ლოხვიციას ბრძოლებში. ამის შემდეგ, უზენაესმა სამხედრო მეთაურმა, მთავარმა ალექსეი ტრუბეცკოიმ გადაწყვიტა აეღო კონოტოპის ციხის მცირე 4000-იანი გარნიზონი, რომელსაც ჰულიანიცკის კაზაკები ეკავათ, სანამ ვიხოვსკის დევნას განაგრძობდა.

კონოტოპის ალყა
მთავარი ტრუბეცკოის იმედები კონოტოპთან დაპირისპირების სწრაფ გადაწყვეტაზე გაქრა, როდესაც ჰულიანიცკიმ და მისმა კაზაკებმა უარი თქვეს ჰეტმან ვიჰოვსკის ღალატზე და დაიწყეს კონოტოპის სასტიკი და გაჭიანურებული დაცვა მხოლოდ 4000 მებრძოლით.ისტორიკოს მარკევიჩის თქმით, 1659 წლის 21 აპრილს, დილის, ლოცვის შემდეგ, ტრუბეცკოიმ ბრძანა ყოვლისმომცველი თავდასხმა ციხის სიმაგრეებზე. ქალაქი დაიბომბა, რამდენიმე ცეცხლგამჩენი ბომბი ჩამოაგდეს შიგნით და ჯარი გადავიდა ქალაქის დასაპყრობად. ერთ მომენტში ტრუბეცკოის ჯარები შეიჭრნენ ქალაქის კედლებში, მაგრამ შეტევა მოიგერია შიგნით კაზაკების სასტიკმა წინააღმდეგობამ. თავდაპირველი თავდასხმის ფიასკოს შემდეგ, ტრუბეცკოიმ მიატოვა სწრაფი თავდასხმის გეგმები და დაიწყო ქალაქის დაბომბვა და თხრილის მიწით შევსება. კაზაკები ჯიუტად იკავებდნენ ქალაქ, გაჩენილი ხანძრის მიუხედავად, ღამის განმავლობაში თხრილში სავსე მიწა გამოიყენებოდა ქალაქის კედლების გასამაგრებლად და ალყაში მოქცეულებმა რამდენიმე კონტრშეტევაც კი განახორციელეს ტრუბეცკოის ალყაში მოქცეულ არმიაზე. ამ შეტევებმა აიძულა ტრუბეცკოი გადაეტანა თავისი სამხედრო ბანაკი 10 კმ-ის მოშორებით და ამით გაიყო მისი ძალები მის მთავარ შტაბსა და კონოტოპში ალყაში მოქცეულ არმიას შორის. 29 აპრილს მორიგი თავდასხმა ასევე მოიგერიეს და რუსებმა დაკარგეს 400-მდე კაცი და დაიჭრა 3000-მდე ადამიანი. სწრაფი კამპანიის ნაცვლად, ალყა გაგრძელდა 70 დღე და მისცა ვიჰოვსკის საჭირო დრო რუსულ ჯართან ბრძოლისთვის მოსამზადებლად.

ჰეტმანმა არა მხოლოდ მოახერხა საკუთარი ჯარების ორგანიზება, არამედ უზრუნველყო მისი მოკავშირეების - ყირიმელი თათრებისა და პოლონელების მხარდაჭერის მიღება. ყირიმელების მეჰმედ გირეი თავისი 30 000-კაციანი არმით გაემართა კონოტოპისკენ 1659 წლის ზაფხულის დასაწყისში ისევე, როგორც პოლონეთის 4000 კაციანი რაზმი სერბი, მოლდოველი და გერმანელი დაქირავებული მებრძოლები მხარდაჭერით.

ბრძოლა
1659 წლის 24 ივნისისთვის ვიხოვსკი და მისი მოკავშირეები მიუახლოვდნენ ტერიტორიას და დაამარცხეს დამპყრობლის არმიის მცირე სადაზვერვო რაზმი სოფელ შაპოვალივკასთან, კონოტოპიდან სამხრეთ-დასავლეთით, რამდენიმე კილომეტრში. იმ საღამოს შედგენილი გეგმის მიხედვით, 30 000 თათარი დარჩა ჩასაფრებაში მდინარე სოსნივკას სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ხოლო ვიხოვსკის ძალები პოლონელებთან და დაქირავებულებთან ერთად განლაგდნენ ამავე მდინარის სამხრეთით მდებარე სოფელ სოსნივკაში.

იმავდროულად, ვიჰოვსკიმ თავისი ძალების სარდლობა დაუტოვა ჰრიჰორი ჰულიანიცკის ძმას, სტეპან ჰულიანიცკის და მცირე კაზაკთა რაზმით გაემგზავრა კონოტოპში. ამრიგად, ტრუბეცკოის ძალები გაიყო ამ რაზმსა და კონოტოპის ალყაში მოქცეულებს შორის. თვითმხილველის და სოლოვიოვის ქრონიკის თანახმად, პოჟარსკის რაზმი შედგებოდა 30 000 კაცისგან. ამის გამო მას თათრებმა სასწრაფოდ მოჰკვეთეს თავი და მისი მოკვეთილი თავი ერთ-ერთ ტყვესთან ერთად გაგზავნეს ტრუბეცკოის ბანაკში.

როდესაც ტრუბეცკოიმ შეიტყო პოჟარსკის არმიის დამარცხების შესახებ, ბრძანა, მოეხსნათ კონოტოპის ალყა და დაიწყო მისი უკანდახევა უკრაინიდან. ამ დროს ჰულიანიცკის კაზაკები ციხის შიგნით გამოვიდნენ კედლების უკნიდან და თავს დაესხნენ უკანდახეულ ჯარს. გარდა ამისა, ტრუბეცკოიმ დაკარგა თავისი არტილერიის უმეტესი ნაწილი, სამხედრო დროშები და ხაზინა.უკანდახული ჯარი კარგად იცავდა თავს და ვიჰოვსკიმ და თათრებმა მიატოვეს სამდღიანი დევნა რუსეთის საზღვართან.

შედეგები და მნიშვნელობა
როცა ტრუბეცკოის ჯარები ჩავიდნენ პუტივლში, ბრძოლის ამბავმა მოსკოვშიც მიაღწია. საუკუნის რუსმა ისტორიკოსმა სერგეი სოლოვიოვმა ეს ასე აღწერა:

მოსკოვის კავალერიის სიამაყე, ჯარები, რომლებიც წარმატებულად ასრულებდნენ 54 და 55 წლების ლაშქრობებს, ერთ დღეში დაიღუპნენ - გამარჯვებულებმა მხოლოდ 5000-მდე ტყვე აიყვანეს. გაუბედურებულებს ღია სივრცეში მიჰყავდათ და ბატკნებივით კლავდნენ - ეს იყო შეთანხმება ყირიმის ხანსა და ზაპოროჟელი კაზაკების ჰეტმანს შორის! მოსკოვის მეფემ ვეღარასდროს შეძლო ასეთი ძლიერი არმიის შექმნა. სამგლოვიარო ტანისამოსით გამოეცხადა ხალხს ალექსეი მიხაილოვიჩი და ტერორმა მოსკოვი მოიცვა. დარტყმა მძიმე იყო, რადგან მოულოდნელი იყო და ის მოჰყვა ასეთ ბრწყინვალე წარმატებებს! სულ ცოტა ხნის წინ დოლგორუკიმ მოსკოვში ჩამოიყვანა დატყვევებული ლიტველი ჰეტმანი, სულ ახლახან ყველა საუბრობდა ხოვანსკის წარმატებებზე - ახლა კი ტრუბეცკოიზე, რომლის მიმართაც ყველა სხვებზე მეტ იმედს ამყარებდა, და რომელიც იყო „მორწმუნე და მოხდენილი, სამხედრო საქმეებში დახელოვნებული და მტრის შიში“, მან გაანადგურა ამხელა ჯარი! ამდენი ქალაქის აღების შემდეგ, ლიტვის დედაქალაქის აღების შემდეგ, [რუსეთის] სამეფო ქალაქი შეძრწუნდა საკუთარი უსაფრთხოებისთვის: აგვისტოში მეფის ბრძანებულებით ყველა რანგის წარმომადგენელი ჩქარობდნენ მოსკოვის ირგვლივ სიმაგრეების აშენებას. ხშირად ცარი და ბოიარები იმყოფებოდნენ მშენებლობლობებზე; ხალხი გარე უბნებიდან მათი ოჯახები მწირი ნივთებით ავსებდნენ მოსკოვს და გავრცელდა ჭორი, რომ ცარი გადადიოდა ვოლგისა და იაროსლავის მიღმა. და, რომ რუსული არმია გაცილებით მცირე იყო, ვიდრე სოლოვიოვი და სხვა ისტორიკოსები, რომლებიც მიჰყვებოდნენ პოლონურ დეკლარაციებს, თვლიდნენ. ელჩების კანცელარიის საუკუნის საარქივო დოკუმენტების მიხედვით, რუსი ჯარისკაცი იყო 4769 კაცი: 2830 ლვოვისა და პოჟარსკის ჯარებიდან, რომლებიც გაგზავნეს სოსნოვკაზე, ხოლო 1896 დაკარგეს ტრუბეცკოის ვაგენბურგზე თავდასხმების დროს. რიგ პოლონურ და უკრაინულ ნარატიულ წყაროებში რუსული არმიის საერთო ძალა შეფასებულია, როგორც 100 000–150 000 კაცი, ხოლო მსხვერპლი 30 000–50 000-ს შეადგენს, ეს წყაროები ასევე აცხადებს, რომ ისეთი გამოჩენილი რუსი მეთაურები, როგორებიც არიან: გრიგორი რომოდანოვსკი, ანდრეი ბუტურლინი, არტამონ მატვეევი და ვენედიქტ ზმეევი და დღემდე პოპულარულია უკრაინელ ისტორიკოსებში. მაგალითად, ა. ბულვინსკიმ თავის პუბლიკაციაში დაასკვნა, რომ კონოტოპის ბრძოლაში ორივე მხარემ დაკარგა 40000 კაცი. ეს პრეტენზიები დეტალურად გააკრიტიკეს დასავლელმა და რუსმა ისტორიკოსებმა, როგორც ძლიერ გაზვიადებულმა, კრიტიკას მხარი დაუჭირა პოლონელმა ექსპერტმა პიოტრ კროლმა. აღინიშნა, რომ „გამოყენებული დოკუმენტების ფურცლებზე არსებული ნიშნებით ვიმსჯელებთ ძველი აქტების რუსეთის სახელმწიფო არქივიდან, [ბულვინსკიმ] იცოდა მრავალი რუსული დოკუმენტი კონოტოპის ბრძოლის შესახებ. თუმცა მან გადაწყვიტა გამოეყენებინა მხოლოდ ერთი მათგანი, რომელსაც საერთო არაფერი აქვს 1659 წლის 28 ივნისის ბრძოლასთან“. გარდა ამისა, დოკუმენტური მტკიცებულებები ცხადყოფს, რომ რომოდანოვსკი, ბუტურლინი, მატვეევი და ზმეევი გადაურჩნენ ბრძოლას და განაგრძეს რუსეთის გვირგვინის მსახურება მრავალი წლის განმავლობაში. იმის ნაცვლად, რომ გამოიყენონ ნარატიული ნაწარმოებები, რომლებიცსაც არ მოჰყავს რაიმე მტკიცებულება, შეიცავს საეჭვო დეტალებს და გამოიყენებოდა პროპაგანდის მიზნებისთვის, დასავლელი და რუსი მეცნიერები, ჩვეულებრივ, უპირატესობას ანიჭებენ რუსეთის ელჩების კანცელარიის საუკუნის საარქივო დოკუმენტებს, რომლებიც დეტალურ ინფორმაციას აწვდიან რუსულ პოლკებზე, მათ უზრუნველყოფასა და დანაკარგებზე. ეს დოკუმენტები მიჩნეულია ყველაზე სანდოდ და ზუსტად, რადგან ისინი გამოიყენებოდა ფინანსური კონტროლისა და შეიარაღებული ძალების მომარაგების ინტერესებისთვის, საგულდაგულოდ შეამოწმა სახელმწიფო კომისიამ და წარუდგინა თავად მეფეს; მონაცემების დამახინჯების მცდელობა კანონით აიკრძალა. როდესაც ერთხელ მთავარი ივანე ლობანოვი-როსტოვსკიმ სცადა დაემცირებინა თავისი მსხვერპლი ერთ-ერთ ამ დოკუმენტში, ეს კომისიამ მაშინვე შენიშნა და ცარ ალექსის -ის მძიმე დანაშაულად აღიქმება. 2012 წელს ტ. ტაიროვა-იაკოვლევამ მოუწოდა ისტორიკოსებს არ მიიჩნიონ დოკუმენტური მტკიცებულებები, როგორც ყველაზე სანდო წყარო ამ საკითხთან დაკავშირებით, მაგრამ მისი განცხადება გააკრიტიკეს, როგორც სრულიად უსაფუძვლო და აბსურდული და ბრძოლის საკუთარი ინტერპრეტაცია, რომელიც ეფუძნება არარუსული წყაროების არაკრიტიკულ მიღებას.

ბრძოლის შემდეგ, უკრაინის სამოქალაქო ომი „ნანგრევები“ დაიწყო. ჰეტმან ვიხოვსკიმ და მისმა მოკავშირეებმა მხოლოდ რამდენიმე უკრაინული ქალაქის დაკავება შეძლეს მისი ოპონენტების ხელში, როდესაც პირველი ცუდი ამბავი მოვიდა: ზაპოროჟის არმიის კაზაკებმა ივან სირკოს მეთაურობით შეუტიეს ყირიმის ფორპოსტებს სამხრეთში და ხან გირაი იძულებული გახდა დაბრუნებულიყო თავის ქვეყანაში. ვიხოვსკის წინააღმდეგ მაშინვე აჯანყდა რამდენიმე ქალაქი: ლოხვიცია, ჰადიაჩი, პოლტავა და რომნი. ბრძოლიდან მხოლოდ 2 თვე იყო გასული, როდესაც ნიჟინის მოქალაქეებმა საზეიმო დახვედრა მოუწყეს ტრუბეცკოის და ფიცი დადეს რუსეთის მეფის ერთგულების შესახებ.

ამგვარად, ვიხოვსკი მარტო დარჩა მისი მმართველობის მზარდ წინააღმდეგობასთან საბრძოლველად. წლის ბოლოს იგი იძულებული გახდა გადამდგარიყო და გაქცეულიყო პოლონეთში, სადაც მოგვიანებით ის სიკვდილით დასაჯეს პოლონელებმა, 1664 წელს. მისი დამარცხება დიდწილად მიეწერება მისი ალიანსის ძალიან არაპოპულარობას პოლონელებსა და უკრაინის მოსახლეობის ყველა ფენაში, მხარდაჭერის მოპოვებლობას მდიდარ კაზაკთა ელიტაში, რომლებიც მზად იყვნენ მისთვის ეღალატად ყოველ შემთხვევაში მოსკოვს ან ვარშავის სასარგებლოდ. სამოქალაქო ომი მძვინვარებდა და კონოტოპის ბრძოლაში გამარჯვებულები მალე დაივიწყეს.

აღმოსავლეთ სლავებს შორის არაერთ სხვა ბრძოლასთან ერთად, როგორიცაა ორშის ბრძოლა, კონოტოპის ბრძოლა რამდენიმე გამონაკლისის გარდა იყო მიტოვებული თემა რუსეთის იმპერიულ და საბჭოთა ისტორიოგრაფიაში. ამ მოვლენისადმი ეს დამოკიდებულება აიხსნება იმით, რომ მან გააქარწყლა რუსული პროპაგანდისტული პოზიციები აღმოსავლეთ სლავების ერთიანობის შესახებ, კერძოდ, „რუსი და უკრაინელი ხალხების მარადიული მეგობრობის“ და „უკრაინელების რუსეთთან გაერთიანების ბუნებრივი სურვილის შესახებ“. ს. მახუნის მიხედვით, კაზაკების მთელი ოსტატობისა და სიმამაცის გამო - განსაკუთრებით მათი, ვინც იცავდა კონოტოპს - ბრძოლა მაინც მწარე გამარჯვებად რჩება. გამარჯვება, რომელსაც არავითარი მნიშვნელოვანი გავლენა არ მოუხდენია უკრაინის ისტორიის მსვლელობაზე, რომელშიც ჭარბობდა ნანგრევების ძმათამკვლელი ომი და მოღალატე ჰეტმანების პირადი ამბიციები.

ხელოვნება და მუსიკა
ბრძოლაზე მრავალი ლექსი და პოემა დაიწერა უკრაინელი პოეტების: იარ სლავუტიჩის, ოლენა თელიჰასა და პ. კარპენკო-კრინიცის მიერ.

მრავალი ისტორიული სიმღერა ბრძოლის შესახებ ასევე შევიდა კობზარების სახელით ცნობილი ბრმა მოხეტიალე მუსიკოსების რეპერტუარში.

კომპოზიტორმა და ბანდურისტმა ჰრიჰორი კიტასტიმ 1966 წელს შეადგინა მონუმენტური ნაწარმოები, რომელიც ეფუძნება უკრაინულ კაზაკთა ხალხურ სიმღერებს, სოლისტებისთვის, მამაკაცთა გუნდისთვის და ორკესტრისთვის ბრძოლის აღსანიშნავად. ამ ნაწარმოების ჩანაწერები გამოაქვეყნა უკრაინის ბანდურისტების გუნდმა, ცნობილ რუს მომღერალ მაიკლ მინსკთან ერთად და ასევე კიევის სიმფონიით.