შუა საუკუნეები

შუა საუკუნეები მოიცავდა დაახლოებით საუკუნედან საუკუნეს ბოლომდე პერიოდს, რაც შეესაბამება პოსტკლასიკურ ხანას მსოფლიო ისტორიაში. იგი დაიწყო დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემით და გადაიზარდა რენესანსში, ვიდრე ახალ ხანამდე.

შუა საუკუნეები დაყოფილია სამ ტრადიციულ პერიოდად და მოიცავს დასავლური ისტორიის შუა ეტაპს: ანტიკურ ხანას, შუა საუკუნეებს და ახალ ხანას. თავად შუა საუკუნეები იყოფა: ადრეულ, განვითარებულ და გვიანი საუკუნეების ეტაპებად.

მოსახლეობის კლება, კონტრურბანიზაცია, ცენტრალიზებული ხელისუფლების დაშლა, შემოსევები და სხვადასხვა ტომთა მასობრივი მიგრაციები, რომლებიც გვიან ანტიკურ ხანაში დაიწყო, გაგრძელდა ადრეულ შუა საუკუნეებამდე.
მასშტაბურმა გადაადგილებებმა მიგრაციების ხანაში, მათ შორის გერმანული ტომების, ჩამოაყალიბა ახალი სამეფოები დასავლეთ რომის იმპერიის ნარჩენებზე.

 საუკუნეში ჩრდილოეთი აფრიკა და აღმოსავლეთი — ოდესღაც ბიზანტიის იმპერიის ნაწილი — მოექცა ომაიანთა სახალიფოს ხელისუფლების ქვეშ მუჰამედის მემკვიდრეთა დაპყრობის შემდეგ.

მიუხედავად იმისა, რომ საზოგადოებაში და პოლიტიკურ სტრუქტურებში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა, ანტიკურ ხანასთან წყვეტა სრულად არ მოხდა. ბიზანტიის იმპერია, როგორც რომის პირდაპირი მემკვიდრე, ჯერ კიდევ არსებობდა აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის რეგიონში და მნიშვნელოვან ძალას წარმოადგენდა.

იმპერიის სამართლის კოდექსი — ანუ „იუსტინიანეს კოდექსი“ — ხელახლა იქნა აღმოჩენილი ჩრდილოეთ იტალიაში საუკუნეში.

დასავლეთში, უმეტესმა სამეფომ შეინარჩუნა რამდენიმე არსებული რომაული ინსტიტუტი. მონასტრები იქმნებოდა, რადგან ქრისტიანიზაციის კამპანიები გრძელდებოდა ევროპის მარჩხობელი პაგანების მიმართ.

ფრანკებმა, კაროლინგების დინასტიის ხელმძღვანელობით, დროებით შექმნეს კაროლინგების იმპერია საუკუნეის ბოლოსა და საუკუნეის დასაწყისში. ეს იმპერია მოიცავდა დასავლეთ ევროპის დიდ ნაწილს, თუმცა მალევე დაეცა შიდა სამოქალაქო ომების, ისე გარე შემოსევების ზეწოლის გამო: ჩრდილოეთიდან ვიკინგების, აღმოსავლეთიდან მაგიარების, სამხრეთიდან კი სარაცინების.

განვითარებულ შუა საუკუნეებში, რომელიც დაიწყო 1000 წლის შემდეგ, ევროპის მოსახლეობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა, რადგან ტექნოლოგიურმა და სასოფლო-სამეურნეო მიღწევებმა ვაჭრობის გაფურჩქვნის შესაძლებლობა მისცა, ხოლო კლიმატის ცვლილებამ ნამატის რაოდენობის გაზრდა გამოიწვია.

მანორალიზმი — გლეხთა სამეურნეო ერთეულებად, ანუ სოფლის თემებად ორგანიზება, სადაც ისინი ვალდებულნი იყვნენ მიწათმფლობელისთვის ქირისა და ბეგარის (შრომითი ვალდებულების) გაწევას, და ფეოდალიზმი — როგორც პოლიტიკური-სამართლებრივი სისტემა, რომლის მიხედვითაც რაინდები და ქვედასაფეხურზე მყოფი ფეოდალები სამხედრო სამსახურს უწევდნენ თავიანთ სუზერენს, სანაცვლოდ კი იღებდნენ მიწის სარგებლობისა და ფლობის უფლებას, სწორედ ეს წარმოადგენდა საზოგადოებრივი წყობის ძირითად ფორმებს განვითარებულ შუა საუკუნეებში.

ამ ეპოქამ ასევე მოიტანა აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის განხეთქილება ანუ „დიდი სქიზმა“ 1054 წელს, რითაც ქრისტიანობამ ერთიანობა დაკარგა. ჯვაროსნული ომები, პირველად პაპის მიერ ნაქადაგები წინაპირობებით დაწყებული ომი 1095 წელს, იყო სამხედრო დაპირსპირება, დასავლეთევროპელი ქრისტიანების მხრიდან წმინდა მიწის დაბრუნებისათვის მუსლიმთა წინააღმდეგ.

მეფეები თანდათან გახდნენ ცენტრალიზებული ეროვნული სახელმწიფოთა მეთაურები, რამაც შეამცირა დანაშაულობი და ძალადობა, თუმცა ერთიანი ქრისტიანული სამყაროს იდეალი უფრო შორეული გახადა.

ინტელექტუალური ცხოვრება გამოირჩეოდა სქოლასტიკით — ფილოსოფიით, რომელიც ამტკიცებდა რწმენისა და გონების შერწყმას, და უნივერსიტეტების დაარსებით. თომა აქვინელის თეოლოგია, ჯოტოს ფერწერა, დანტეს და ჩოსერის პოეზია, მარკო პოლოს მოგზაურობა და გოთური არქიტექტურა — მათ შორის შარტრის ტაძარი — წარმოადგენს ამ პერიოდისა და გვიან შუა საუკუნეებში გადასვლის ერთ-ერთ გამორჩეულ მიღწევას.

ტერმინი და პერიოდიზაცია
ტერმინი „შუა საუკუნეები“ სათავეს იღებს ადრეულ ახალ დროში, როდესაც ჰუმანისტმა მეცნიერებმა ისტორიულ ეპოქას ანტიკურობის დასასრულიდან მის აღორძინებამდე „შუა“, ასევე „ბნელი საუკუნეები“ უწოდეს. ჰუმანისტები მსოფლიო ისტორიას სამ ნაწილად ყოფდნენ: ძველი, შუა და ახალი ისტორია. მსოფლიო ისტორიის „სამწევროვანი“ დაყოფა ისტორიკოსთა უმრავლესობამ გაიაზრა, მაგრამ ისინი ერთსულოვანნი არ იყვნენ ამ პერიოდიზაციის კონკრეტულ მიჯნების განსაზღვრისას. არსებობს რამდენიმე მოსაზრება თუ როდის მთავრდება ძველი ისტორია და იწყება შუა საუკუნეები:

ქრისტიანობის ლეგალიზაციით, მილანის ედიქტით (313 წელი);
რომის იმპერიის დასავლეთისა და აღმოსავლეთის იმპერიებად დაყოფა (395 წელი);
ალარიხის მიერ რომის აღება (410 წელი);
დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა (476 წელი).

შუა საუკუნეებსა და ახალ ისტორიას შორის მიჯნად კი საუკუნის მიწურულსა და საუკუნის დასაწყისს მიიჩნევს. ამ ორ ეპოქის წყალგამყოფად შემდეგი ძირითადი თარიღი სახელდება:

იოჰან გუტენბერგის მიერ წიგნის საბეჭდი დაზგის გამოგონება (დაახლ. 1440-იანი წლები);
ოსმალების მიერ კონსტანტინოპოლის აღება (1453 წელი);
დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები (1492 წლიდან);
რეფორმაციის დასაწყისი გერმანიაში (1517 წელი).

შუა საუკუნეების შიდა პერიოდიზაციაც სამ ძირითად ეტაპად იყოფა, რომლებიც ერთმანეთისაგან სოციალ-ეკონომიკური, პოლიტიკური და კულტურული განვითარების ხასიათით განსხვავდებიან. პირველი, ადრეული შუა საუკუნეების პერიოდი იწყება საუკუნის დასასრულით და 1000 წლამდე გრძელდება. ეს არის ხალხთა გადასახლების, ფეოდალიზმის საზოგადოებრივ სისტემად ჩამოყალიბების, ბარბაროსული, ადრეფეოდალური სამეფოების წარმოქმნის დრო. კულტურის დროებითი დაცემა თანდათანობით აღმავლობით იცვლება, რაშიც გადამწყვეტი როლი ქრისტიანულმა ეკლესიამ შეასრულა. მეორე, განვითარებული შუა საუკუნეების პერიოდი (1000–1300 წლები) — ფეოდალური ურთიერთობების აყვავების ხანა. მისთვის დამახასიათებელია აგრეთვე ქალაქების მასობრივი ზრდა, მათში თვითმართველობის გაჩენა, სასაქონლო-ფულადი ურთიერთობების განვითარება, თავისუფალი მოქალაქეობის ჩამოყალიბება. ამ პერიოდში ძლიერდება ეკლესიის გავლენა. მესამე, გვიანდელი შუა საუკუნეების ხანაში (– საუკუნეები), მზადდება ნიადაგი ახალი დროისთვის: ყალიბდება ახალი მსოფლმხედველობა, შეიმჩნევა მნიშვნელოვანი სამეცნიერო-ტექნიკური მიღწევები და ქალაქის სამეურნეო სისტემაში წინარეკაპიტალისტური ურთიერთობების ელემენტები. სწორედ ამ ხანაში იწყება დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენებიც.

შუა საუკუნეების ავტორები ისტორიას ყოფდნენ პერიოდებად, მაგალითად, ექვსი ხანა ან ოთხი იმპერია, და საკუთარ ეპოქას მიიჩნევდნენ ბოლო პერიოდად სამყაროს დასასრულამდე. როდესაც ისინი საკუთარ ხანას აღწერდნენ, მას „ახალს“ უწოდებდნენ. 1330-იან წლებში იტალიელი ჰუმანისტი და პოეტი ფრანჩესკო პეტრარკა წინაქრისტიანულ ხანას („ძველი“) უწოდა, ხოლო ქრისტიანულ ეპოქას — („ახალი“). პეტრარკა რომის იმპერიის დაცემის შემდგომ საუკუნეებს მიიჩნევდა „ბნელ ხანად“ კლასიკური ანტიკურობის „სინათლესთან“ შედარებით.

ლეონარდო ბრუნი იყო პირველი ისტორიკოსი, რომელმაც გამოიყენა სამნაწილიანი პერიოდიზაცია თავის ნაშრომში ფლორენციელი ხალხის ისტორია (1442), სადაც შუა ეპოქად განსაზღვრა „რომის იმპერიის დაცემასა და საუკუნესა და საუკუნეებში ქალაქური ცხოვრების აღორძინებას შორის არსებული პერიოდი“. სამნაწილიანი პერიოდიზაცია სტანდარტად დამკვიდრდა საუკუნეში, როდესაც გერმანელმა ისტორიკოსმა კრისტოფ ცელარიუსმა ისტორია დაყო სამ ნაწილად: ანტიკური, შუასაუკუნეები და ახალი დრო.

შუა საუკუნეების ყველაზე გავრცელებულ საწყის წერტილად მიიჩნევა 500 წელი, თუმცა ბრუნიმ პირველად გამოიყენა 476 წელი. ევროპის პერიფერიულ რეგიონებში ხშირად გამოიყენება უფრო გვიანი საწყისი თარიღები. მთლიანად ევროპის მასშტაბით, შუა საუკუნეების დასასრულად ხშირად განიხილება 1500, თუმცა უნივერსალური შეთანხმება საბოლოო თარიღზე არ არსებობს. კონტექსტის მიხედვით, სხვადასხვა მოვლენას იყენებენ: კონსტანტინოპოლის აღება ოსმალთა მიერ (1453), კოლუმბის პირველი მოგზაურობა ამერიკისკენ (1492) ან რეფორმაცია (1517). ინგლისელი ისტორიკოსები ხშირად ბოსვორთის ველის ბრძოლას (1485) მიიჩნევენ დასასრულად. ესპანეთისთვის კი ფართოდ გამოყენებულია ფერდინანდ -ის სიკვდილი (1516), ისაბელ -ის სიკვდილი (1504) ან გრანადის დაპყრობა (1492).

ისტორიკოსები რომანულ ენებზე მოსაუბრე ქვეყნებში შუა საუკუნეებს ორ ნაწილად ყოფენ: ადრეულ „მაღალ“ და მოგვიანო „დაბალ“ პერიოდებად. ინგლისურენოვანი ისტორიკოსები, გერმანელი კოლეგების მაგალითზე, ჩვეულებრივ ყოფენ სამ ეტაპად: „ადრეული“, „მაღალი“ და „გვიანი“ შუა საუკუნეები. საუკუნეში ხშირად მთელ შუა საუკუნეებს მოიხსენიებდნენ, როგორც „ბნელ საუკუნეებს“, თუმცა ამ პერიოდიზაციის გავრცელების შემდეგ ეს ტერმინი შეზღუდულად, ძირითადად ადრეული შუა საუკუნეებისთვის გამოიყენებოდა, სულ მცირე ისტორიკოსთა შორის.

რომის იმპერიის გვიანდელი ხანა
რომის იმპერიას უდიდესი ტერიტორიული გაფართოება საუკუნეში ჰქონდა; მომდევნო ორ საუკუნეში დაიწყო რომის კონტროლის თანდათანობითი შესუსტება მის გარე ტერიტორიებზე. ეკონომიკური პრობლემები, მათ შორის ინფლაცია, და საზღვრებზე გარე ზეწოლა გამოიწვია საუკუნის კრიზისი, როდესაც იმპერატორები სწრაფად იცვლებოდნენ ახალი უზურპატორებით. საუკუნეში მნიშვნელოვნად გაიზარდა სამხედრო ხარჯები, განსაკუთრებით ომებში სასანიანთა იმპერიასთან, რომელიც შუა საუკუნეში გაძლიერდა. არმია გაორმაგდა, ხოლო ლეგიონის ნაცვლად ძირითადი ტაქტიკური დანაყოფები გახდა კავალერია და მცირე რაზმები. საგადასახადო ტვირთის ზრდამ შეამცირა კურიალთა (ქალაქების მიწათმფლობელი ელიტის) რაოდენობა და სურვილი, შეესრულებინათ თავიანთი ვალდებულებები. გაჩნდა პრეტენზიები, რომ იმპერიაში უფრო მეტი საგადასახადო ამკრეფი იყო, ვიდრე გადამხდელი. 330 წელს, სამოქალაქო ომების შემდეგ, კონსტანტინე დიდიმ (მმართველობა 306–337) ქალაქი ბიზანტიონი ხელახლა დააფუძნა როგორც აღმოსავლეთის ახალი დედაქალაქი კონსტანტინოპოლი. დიოკლეტიანეს რეფორმებმა გააძლიერა ბიუროკრატია, საგადასახადო სისტემა და არმია, რამაც დროებით გადაარჩინა იმპერია, მაგრამ ვერ აღმოფხვრა ძირითადი პრობლემები: გადაჭარბებული გადასახადები, დაბალი შობადობა და გარე ზეწოლა. საუკუნეში ხშირი იყო სამოქალაქო ომები მეტოქე იმპერატორებს შორის, რამაც საზღვრების დაცვისთვის განკუთვნილი ძალები შეასუსტა და ბარბაროსების შემოჭრა გაამარტივა. ამავე საუკუნეში რომის საზოგადოება ახალი ფორმით სტაბილიზირდა, რომელიც განსხვავდებოდა ანტიკური ხანის პერიოდისგან: გაღრმავდა უფსკრული მდიდრებსა და ღარიბებს შორის და დაკნინდა მცირე ქალაქების სიცოცხლისუნარიანობა. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ცვლილება იყო ქრისტიანობის გავრცელება იმპერიაში, რომელიც გაგრძელდა საუკუნედან საუკუნემდე.

ბარბაროსთა თავდასხმები და დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა
376 წელს გოთები, რომლებიც ჰუნებს გაურბოდნენ, იმპერატორ ვალენტის (მმართველობა 364–378) ნებართვით დასახლდნენ რომის პროვინციაში თრაკია (ბალკანეთში). თუმცა დასახლება არასწორად წარიმართა და რომაელი მოხელეების არასწორი ქმედებების გამო გოთებმა ძარცვა-გლეჯა დაიწყეს. ვალენსი აჯანყების ჩასახშობად გაემართა, თუმცა ადრიანოპოლის ბრძოლაში 378 წლის 9 აგვისტოს დაიღუპა. იმპერიას პრობლემებს არა მხოლოდ ჩრდილოეთის ტომობრივი გაერთიანებები უქმნიდნენ, არამედ შიდა განხეთქილებები, განსაკუთრებით ქრისტიანულ ეკლესიაში. 400 წელს ვესტგუთები დასავლეთ რომის იმპერიაში შეიჭრნენ და, მიუხედავად იმისა რომ დროებით იტალიიდან გაძევდნენ, 410 წელს რომი გაძარცვეს. 406 წელს ალანები, ვანდალები და სვებები გალიაში გადავიდნენ; მომდევნო სამი წლის განმავლობაში მთელ გალიაში გავრცელდნენ და 409 წელს პირინეის გადალახვით თანამედროვე ესპანეთში გადავიდნენ. დაიწყო ხალხთა მიგრაცია, როდესაც სხვადასხვა ხალხები, თავდაპირველად ძირითადად გერმანელები, ევროპაში გადაადგილდნენ. ფრანკები, ალემანები და ბურგუნდები ჩრდილოეთ გალიაში დასახლდნენ, ხოლო ანგლები, საქსები და იუტები ბრიტანეთში გადავიდნენ. ვანდალები გიბრალტარის სრუტეზე გადავიდნენ და აფრიკის პროვინცია დაიპყრეს. 430-იან წლებში ჰუნები შეიჭრნენ იმპერიაში; მათი მეფე ატილა (მმართველობა 434–453) 442 და 447 წლებში ბალკანეთში, 451 წელს გალიაში, ხოლო 452 წელს იტალიაში შეიჭრა. ჰუნთა საფრთხე 453 წლამდე გაგრძელდა, როდესაც ატილა გარდაიცვალა და მისი კონფედერაცია დაიშალა. ტომთა ამ თავდასხმებმა მთლიანად შეცვალა დასავლეთ რომის იმპერიის პოლიტიკური და დემოგრაფიული სურათი. დასავლეთ რომის უკანასკნელი იმპერატორის, რომულუს ავგუსტულუსის გადაყენება 476 წელს ტრადიციულად დასავლეთ რომის იმპერიის დასრულების თარიღად მიიჩნევა. აღმოსავლეთ რომის იმპერია, რომელიც დასავლეთის დაცემის შემდეგ ბიზანტიის იმპერიად იწოდებოდა, ვეღარ აკონტროლებდა დაკარგულ დასავლეთის ტერიტორიებს. ბიზანტიის იმპერატორები მხოლოდ პრეტენზიას აცხადებდნენ დასავლეთზე, მაგრამ რეალური ძალაუფლება აღარ ჰქონდათ. დასავლეთის მეფეებს შორის არც ერთს არ გაუბედავს იმპერატორის ტიტულის მიღება, თუმცა ბიზანტია დასავლეთის უმეტეს ნაწილს ვერ აკონტროლებდა. გამონაკლისი იყო მხოლოდ იუსტინიანეს მმართველობისას (527–565) გოთების ომის დროს ხმელთაშუაზღვისპირეთისა და იტალიის ნახევარკუნძულის დროებითი დაბრუნება.

ადრეული შუა საუკუნეები
ახალი საზოგადოებები
დასავლეთ ევროპის პოლიტიკური სტრუქტურა შეიცვალა რომის იმპერიის ერთიანობის დასრულების შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ხანის ხალხთა მოძრაობები ხშირად „შემოსევებად“ არის აღწერილი, ისინი მხოლოდ სამხედრო ლაშქრობებს არ წარმოადგენდა, არამედ მთელი ხალხების მიგრაციას იმპერიის ტერიტორიაზე. ასეთ მოძრაობას ხელს უწყობდა დასავლეთ რომის ელიტების უარი, დაეფინანსებინათ არმია ან გადაეხადათ ის გადასახადები, რომლებიც სამხედრო ძალას მიგრაციის შეჩერების საშუალებას მისცემდა.

 საუკუნეს იმპერატორები ხშირად კონტროლდებოდნენ სამხედრო ძლევამოსილი პირების მიერ, როგორებიც იყვნენ სტილიქონი (გ. 408), აეციუსი (გ. 454), ასპარი (გ. 471), რიციმერი (გ. 472) და გუნდობადი (გ. 516)
რომლებიც სრულად ან ნაწილობრივ არარომაული წარმოშობის იყვნენ. დასავლეთ იმპერატორთა დინასტიის შეწყვეტის შემდეგ მათ ადგილს მეფეები იკავებდნენ, რომელთაც ანალოგიური წარმომავლობა ჰქონდათ. ახალი მეფეებისა და რომაული ელიტების ქორწინებები გავრცელებული მოვლენა იყო.

ამან გამოიწვია რომაული კულტურის შერწყმა დამპყრობელი ტომების წესჩვეულებებთან. მაგალითად, პოპულარული კრებები, სადაც თავისუფალ მამაკაცებს შეეძლოთ მონაწილეობა პოლიტიკური საკითხების განხილვაში, მეტად გავრცელდა, ვიდრე ეს რომის სახელმწიფოში იყო მიღებული. მატერიალური არტეფაქტები, რომლებიც რომაელებსა და ტომებს ეკუთვნოდათ, ერთმანეთთან ძალიან ჰგავდა — ტომური ნივთები ხშირად რომაულის მიხედვით იყო მოდელირებული.

ახალი სამეფოების განათლებული და სამეცნიერო კულტურაც რომაული ინტელექტუალური ტრადიციების გაგრძელებას წარმოადგენდა. მნიშვნელოვანი განსხვავება კი იყო ნელ-ნელა გადასახადებიდან შემოსავლების შემცირება. ბევრი ახალი პოლიტიკური ერთეული არმიას გადასახადებით აღარ ინახავდა; მათ სანაცვლოდ მიწას ან ქირას აძლევდნენ. შესაბამისად, დიდი გადასახადების სისტემა დაიშალა.
ომები ხშირი იყო როგორც სამეფოებს შორის, ისე მათი შიგნით. მონობა შემცირდა, რადგან მონათა მიწოდება შესუსტდა, ხოლო საზოგადოება უფრო აგრარულ ხასიათს იღებდა.

 საუკუნედან საუკუნემდე პერიოდში ცენტრალიზებული რომაული მმართველობის დაკნინებით დარჩენილი „ვაკუუმი“ ახალმა ხალხებმა და ლიდერებმა შეავსეს. ბურგუნდები გალიაში დასახლდნენ; მათი უფრო ადრეული სამეფო 436 წელს ჰუნებმა გაანადგურეს, რის შემდეგაც 440-იანებში ახალი სამეფო შექმნეს. ჟენევასა და ლიონს შორის მდებარე არეალი საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში ბურგუნდიად იქცა. გალიის სხვა რეგიონებში ფრანკები და კელტი ბრიტანელები მცირე პოლიტიკურ ერთეულებს ქმნიდნენ. ფრანცია (ფრანკთა სამეფო) ჩრდილოეთ გალიაში კონცენტრირდა; მისი ადრეული, შედარებით კარგად ცნობილი მეფეა ხილდერიხ (გ. 481). მისი სამარე 1653 წელს აღმოაჩინეს და გამორჩეულია მდიდარი საფლავის ინვენტარით — იარაღითა და დიდი რაოდენობის ოქროთი.

ხილდერიკის ვაჟის, ხლოდვიგ -ის (მმართველობა 509–511) — მეროვინგთა დინასტიის დამფუძნებლის — დროს ფრანკთა სამეფო გაფართოვდა და ქრისტიანობაზე მოექცა. ბრიტანელებმა — ბრიტანეთის (დღევანდელი დიდი ბრიტანეთის) მკვიდრებმა — დასახლება დაიწყეს დღევანდელ ბრეტანიში. სხვა მონარქიები ჩამოყალიბდა ვესტგუთთა სამეფოში იბერიაზე, სვებებში — იბერიის ჩრდილო-დასავლეთში — და ვანდალთა სამეფოში ჩრდილოეთ აფრიკაში.

შემოსევებმა/მიგრაციებმა ევროპაში ახალი ეთნიკური ჯგუფების გაჩენა განაპირობეს, თუმცა მოსახლეობის ნაკადები რეგიონების მიხედვით განსხვავდებოდა. მაგალითად, გალიაში დამპყრობლები ბევრად მასშტაბურად დასახლდნენ ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ვიდრე სამხრეთ-დასავლეთით. სლავები ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში და ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე დაფენის. ხალხების გადაადგილებას ენობრივი ცვლილებებიც მოჰყვა. ლათინური — დასავლეთ რომის იმპერიის წიგნიერი ენა — თანდათან ვერნაკულარულმა ენებმა შეცვალეს.; ეს ენები ლათინურიდან განვითარდა, მაგრამ მისგან განსხვავდებოდა და ერთობლივად რომანტიკულ ენებად იწოდება. ეს გარდაქმნა საუკუნეებს გაგრძელდა. ბიზანტიაში ბერძნული შეინარჩუნდა, ხოლო სლავების მიგრაციამ სლავური ენები დაამკვიდრა აღმოსავლეთ ევროპაში.

ბიზანტიის გადარჩენა
როდესაც დასავლეთ ევროპაში ახალი სამეფოები ყალიბდებოდა, აღმოსავლეთ რომის იმპერია უცვლელად შენარჩუნდა და ეკონომიკურმა აღმავლობამ საუკუნის დასაწყისამდე გასტანა. აღმოსავლეთ ნაწილზე შემოსევები შედარებით იშვიათი იყო და უმეტესად ბალკანეთში ხდება. იმპერიის ტრადიციულ მოწინააღმდეგე სასანიანებთან მშვიდობა თითქმის მთელ საუკუნეს გაგრძელდა. აღმოსავლეთ იმპერია განსხვავდებოდა სახელმწიფო და ქრისტიანული ეკლესიის მჭიდრო ურთიერთობით — დოგმატიკურმა საკითხებმა პოლიტიკაში ისეთი წონა შეიძინა, როგორიც დასავლეთ ევროპაში არ ჰქონია. მნიშვნელოვანი სამართლებრივი სიახლე იყო რომის სამართლის კოდიფიკაცია: პირველი მცდელობა — — დასრულდა 438 წელს. იმპერატორ იუსტინიანეს (მმართველობა 527–565) დროს შედგა მეორე, ბევრად უფრო სისტემური კრებული — . იუსტინიანემვე დაასკვნა კონსტანტინოპოლიში ჰაგია სოფიას მშენებლობა და განახორციელა ჩრდილოეთ აფრიკის (ვანდალებისგან) და იტალიის (ოსტგოთებისგან) დაბრუნება ველისარიუსის (გ. 565) სარდლობით. 542 წლის მომაკვდინებელმა შავმა ჭირმა კი იტალიის სრულ რიკონკისტას ხელი შეუშალა და იმპერია თავდაცვით ზომებზე გადაიყვანა.

აღმოსავლეთ იმპერიაში დამატებითი ზეწოლა შეიქმნა სლავების ნელი, მაგრამ თანმიმდევრული შეღწევით ბალკანეთში. პროცესი ეტაპობრივად დაიწყო, მაგრამ 540-იანების ბოლოსთვის სლავური ტომები უკვე თრაკიასა და ილირიკონში იყვნენ; 551 წელს მათ ადრიანოპოლთან იმპერიული არმია დაამარცხეს. 560-იანებში ჩრდილოეთ დუნაის ნაპირზე დამკვიდრებული ავარები სწრაფ გაფართოებას შეუდგნენ და საუკუნის ბოლოსთვის ცენტრალურ ევროპაში დომინანტ ძალად იქცნენ, ბიზანტიელ იმპერატორებს რეგულარული ხარკის გადახდას აიძულებდნენ და ძლიერებად დარჩნენ 796 წლამდე.

მას შემდეგ, რაც იმპერატორმა მავრიკიმ (მმართველობა 582–602) მონაწილეობა მიიღო სასანიანთა დინასტიურ კრიზისში და დაეხმარა ხოსრო -ს ტახტზე აღზევებაში, შედგა მშვიდობა; მაგრამ მავრიკის დამხობის შემდეგ სასანიანებმა დაიწყეს თავდასხმები და იმპერატორ ჰერაკლეს (მმართველობა 610–641) პირველ წლებში ეგვიპტე, სირია და ანატოლია დროებით დაიკავეს. ჰერაკლემ წარმატებული საპასუხო ლაშქრობებით დაბრუნება შეძლო; 628 წელს დაიდო ზავი და დაკარგული ტერიტორიები კვლავ ბიზანტიას დაუბრუნდა.

დასავლური საზოგადოება
დასავლეთ ევროპაში ძველი რომაული ელიტის ზოგიერთი ოჯახი გაქრა, ხოლო სხვები საერო საქმეებთან შედარებით უფრო მეტად საეკლესიო საქმიანობაში ჩაერთნენ. ლათინურ სწავლულობასა და განათლებასთან დაკავშირებული ღირებულებები მეტწილად შესუსტდა. მართალია, წერა-კითხვის ცოდნა კვლავ მნიშვნელოვან უნარად რჩებოდა, თუმცა იგი უფრო პრაქტიკულ საჭიროებად იქცა, ვიდრე ელიტური სტატუსის ნიშნად. საუკუნეში იერონიმემ, რომელიც 420 წელს გარდაიცვალა, სიზმარში იხილა, რომ ღმერთი მას ბიბლიაზე მეტად ციცერონის კითხვაში გატარებული დროის გამო საყვედურობდა. საუკუნეში მსგავსი სიზმარი ჰქონდა გრიგოლ ტურელსაც, რომელიც 594 წელს გარდაიცვალა, თუმცა მას ციცერონის კითხვის ნაცვლად სტენოგრაფიის შესწავლის გამო გაკიცხვა ესიზმრა. საუკუნის ბოლოსთვის ეკლესიაში რელიგიური სწავლების მთავარ საშუალებად წიგნი კი არა, მუსიკა და ხელოვნება იქცა. ინტელექტუალური ძალისხმევის დიდი ნაწილი კლასიკური სწავლულობის მიბაძვას ხმარდებოდა, თუმცა ამავე პერიოდში შეიქმნა რამდენიმე ორიგინალური ნაწარმოებიც, ასევე არსებობდა ზეპირი ტექსტები, რომლებიც დღემდე არ შემონახულა. ეპოქისთვის ტიპური იყო სიდონიუს აპოლინარისის, რომელიც 489 წელს გარდაიცვალა, კასიოდორეს, რომელიც დაახლოებით 585 წელს გარდაიცვალა, და ბოეთიუსის, რომელიც დაახლოებით 525 წელს გარდაიცვალა, თხზულებები.

ცვლილებები შეეხო საერო საზოგადოებასაც. არისტოკრატიული კულტურის ცენტრში თანდათან მოექცა არა ლიტერატურული საქმიანობა, არამედ დიდ დარბაზებში გამართული საზეიმო ნადიმები. ელიტის სამოსი ძვირფასი ქვებითა და ოქროთი იყო შემკული. დიდებულები და მეფეები მფარველობდნენ მებრძოლთა ამალებს, რომლებიც სამხედრო ძალების ძირითად საყრდენს წარმოადგენდნენ. ელიტაში დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საგვარეულო კავშირებს, ისევე როგორც ერთგულების, სიმამაცისა და ღირსების ღირებულებებს. ამ კავშირებმა არისტოკრატიულ საზოგადოებაში შუღლისა და საგვარეულო დაპირისპირებების გავრცელებას შეუწყო ხელი. ასეთ შემთხვევებს აღწერს გრიგოლ ტურელი მეროვინგულ გალიაშიც. როგორც ჩანს, დაპირისპირებების უმეტესობა საკმაოდ სწრაფად სრულდებოდა გარკვეული კომპენსაციის გადახდით. ქალები არისტოკრატიულ საზოგადოებაში ძირითადად ცოლებისა და დედების როლით მონაწილეობდნენ; განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო მმართველის დედის სტატუსი მეროვინგულ გალიაში. ანგლოსაქსურ საზოგადოებაში, მცირეწლოვანი მმართველების სიმცირის გამო, დედოფალ-დედებს შედარებით ნაკლები როლი ჰქონდათ, თუმცა ეს ნაწილობრივ მონასტრების აბატი ქალების გაზრდილი გავლენით კომპენსირდებოდა. მხოლოდ იტალიაში ჩანს, რომ ქალები ყოველთვის მამაკაცი ნათესავის მფარველობისა და კონტროლის ქვეშ განიხილებოდნენ.

გლეხური საზოგადოება არისტოკრატიასთან შედარებით გაცილებით სუსტად არის დოკუმენტირებული. ისტორიკოსებისთვის ხელმისაწვდომი ცნობების უდიდესი ნაწილი არქეოლოგიიდან მოდის; საუკუნემდე გლეხური ცხოვრების ამსახველი დეტალური წერილობითი წყაროები მცირე რაოდენობითაა შემონახული. დაბალი სოციალური ფენების შესახებ არსებული აღწერების უმეტესობა ან სამართლებრივი კოდექსებიდან, ან ზედა ფენების წარმომადგენელ ავტორთა თხზულებებიდან მომდინარეობს. დასავლეთში მიწათმფლობელობის ფორმები ერთგვაროვანი არ იყო. ზოგიერთ რეგიონში მიწები ძლიერ დანაწევრებული იყო, სხვაგან კი ფართო და ერთმანეთთან დაკავშირებული მიწის მასივები ჭარბობდა. ამ განსხვავებებმა გლეხური საზოგადოებების მრავალფეროვნება განაპირობა: ზოგიერთ მათგანზე არისტოკრატი მიწათმფლობელები დომინირებდნენ, სხვები კი შედარებით დიდ ავტონომიას ინარჩუნებდნენ. დასახლების ფორმებიც მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა. ზოგიერთი გლეხი დიდ დასახლებებში ცხოვრობდა, რომელთა მოსახლეობა ზოგჯერ 700 ადამიანს აღწევდა. სხვები რამდენიმე ოჯახისგან შემდგარ მცირე ჯგუფებად სახლდებოდნენ ან ცალკეულ მეურნეობებში ცხოვრობდნენ, რომლებიც სოფლის სივრცეში გაფანტულად იყო განლაგებული. არსებობდა ისეთი რეგიონებიც, სადაც ორი ან მეტი დასახლების ტიპი ერთდროულად იყო გავრცელებული. გვიანრომაული პერიოდისგან განსხვავებით, თავისუფალი გლეხისა და არისტოკრატის სამართლებრივ სტატუსებს შორის მკვეთრი ზღვარი აღარ არსებობდა; თავისუფალი გლეხის ოჯახს, ძლიერი ბატონის სამხედრო სამსახურის მეშვეობით, რამდენიმე თაობის განმავლობაში არისტოკრატიაში დაწინაურებაც შეეძლო.

ადრეულ შუა საუკუნეებში მნიშვნელოვნად შეიცვალა რომაული საქალაქო ცხოვრება და კულტურაც. მიუხედავად იმისა, რომ იტალიის ქალაქები დასახლებული დარჩა, მათი ზომა საგრძნობლად შემცირდა. მაგალითად, რომის მოსახლეობა ასიათასებიდან დაახლოებით 30,000-მდე შემცირდა საუკუნის ბოლოსთვის. რომაული ტაძრები ქრისტიანულ ეკლესიებად გადაკეთდა, ხოლო ქალაქის კედლები კვლავ გამოიყენებოდა. ჩრდილოეთ ევროპაშიც ქალაქები დაპატარავდა, ხოლო სამოქალაქო ძეგლებსა და სხვა საზოგადოებრივ ნაგებობებს სამშენებლო მასალის მისაღებად შლიდნენ. ახალი სამეფოების ჩამოყალიბება ხშირად გარკვეულ ზრდას იწვევდა იმ ქალაქებში, რომლებიც დედაქალაქებად აირჩიეს. მიუხედავად იმისა, რომ ებრაული თემები რომის იმპერიის ბევრ ქალაქში არსებობდა, ებრაელები იმპერიის ქრისტიანობაზე მოქცევის შემდეგ პერიოდულად დევნას განიცდიდნენ. ოფიციალურად ისინი ითმენდნენ, თუმცა მათ მიმართ მოქმედებდა გაქრისტიანების მცდელობები და ზოგჯერ ახალ ტერიტორიებზე დასახლებისკენაც მოუწოდებდნენ.

შუა საუკუნეები საქართველოში
476 წელს, დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემის პერიოდში, ქართლში მეფობდა ვახტანგ გორგასალი. მისი მმართველობა ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში უკავშირდება სამეფო ხელისუფლების განმტკიცებას, თბილისის პოლიტიკური მნიშვნელობის ზრდას, მცხეთიდან დედაქალაქის გადმოტანის პროცესის დაწყებასა და საეკლესიო ორგანიზაციის გაძლიერებას. ვახტანგის მოღვაწეობას უკავშირებენ აგრეთვე კათალიკოსობის ინსტიტუტის განმტკიცებასა და ქართლის ეკლესიის სტატუსის ამაღლებას, თუმცა ამ პროცესის ქრონოლოგია და კანონიკური საფუძვლები ისტორიოგრაფიაში ერთმნიშვნელოვნად გადაწყვეტილი არ არის. ქართული წყაროებისა და ისტორიოგრაფიული ტრადიციის მიხედვით, ვახტანგი სასანიანთა წინააღმდეგ ბრძოლაში დაიჭრა და მოგვიანებით გარდაიცვალა.

მიუხედავად იმისა, რომ ვახტანგ გორგასალის მეფობა საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ეტაპად მიიჩნევა, იგი, ჩვეულებრივ, არ განიხილება საქართველოში შუა საუკუნეების დასაწყისად. ქართულ ისტორიოგრაფიაში ამ მხრივ უფრო არსებით მიჯნად მიიჩნევა ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება, რომელმაც ქვეყნის პოლიტიკური, კულტურული და საეკლესიო განვითარების მიმართულება არსებითად შეცვალა. შესაბამისად, საქართველოს ისტორიის პერიოდიზაციაში შუა საუკუნეების დასაწყისად ხშირად მიიჩნევა ქართლის მოქცევა, ანუ დაახლოებით 326 წელი.

ქრონოლოგიები