iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სტეფანწმინდის კოშკები

სტეფანწმინდის კოშკები — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დაბა სტეფანწმინდის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, ძველ უბანში. ადრე არსებული ოთხი კოშკიდან შემორჩენილია ორი, რომელთაგან ერთი ჩრდილო-აღმოსავლეთითაა, მეორე - სამხრეთ-დასავლეთით. ორივე კოშკი თარიღდება საუკუნის ნახევრით, ეკუთვნოდა ჩოფიკაშვილებს.

ჩრდილო-აღმოსავლეთი კოშკი (5,25,2) ორსართულიანი (სიმაღლე 11 მეტრი ), ზევითკენ შევიწროებული. ნაგებია ნატეხი ქვით; გარეთა კუთხებში, კარის წირთხლებში და თაღზე გამოყენებულია თლილი ქვა. კედლები შიგნით და გარედან მობათქაშებულია. დაზიანებულია. შენობის მეორე სართულის კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი და გადახურვა დანგრეულია. კოშკის ქვედა ნაწილი მასიურია. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, 4 მეტრ სიმაღლეზე. პირველ სართულზე ჩრდილოეთით და დასავლეთით, ორ-ორი სათოფურია, აღმოსავლეთით - ერთი. კუთხეებში გამაგრების მიზნით მთელ სიმაღლეზე. ყოველ 0,8-1 მეტრზე გადადებულია ბრტყელი ფილები, რომლებიც სამკუთხა ფორმის მცირე თაროებს ქმნიან. სართული გადახურულია გუმბათოვანი კამარით, რომელიც ეყრდნობა ორ გადაჯვარედინებულ საბჯენ თაღს. კამარაში დატანებულია მცირე კვადრატული ფორმის ხვრელი. აქედან ხის მისადგმელი კიბით მეორე სართულზე ადიოდნენ. მეორე სართულის კედლებში ორ-ორი სათოფურია. კოშკის საშენი მასალისა და წყობის თავისებურების გამო სათოფურები გარედან თითქმის შეუმჩნეველია. შენობას ხის გადახურვა ჰქონია.

სამხრეთ-დასავლეთის კოშკი ორსართულიანია( 5,45,4 მეტრი), ზევითკენ შევიწროებული. ნაგებია ნატეხი ქვით. კარის წირთხლებში გამოყენებულია თლილი ქვა, ფასადებზე - მცირედ დამუშავებული. დაზიანებულია. შენობის ზედა ნაწილი და გადახურვა დანგრეულია. კოშკის ქვედა ნაწილი (დაახლოებით 2 მეტრ სიმაღლეზე) მასიურია. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა, 4 მეტრ სიმაღლეზე. პირველ სართულზე დასავლეთით და სამხრეთით ორ-ორი სათოფურია, ჩრდილოეთით - ერთი. აქაც, კუთხებში გამაგრების მიზნით მთელ სიმაღლეზე, ყოველ 0,8-1 მეტრზე გადებულია ბრტყელი ფილები. სართული გადახურულია გუმბათოვანი კამარით, რომელიც ორ გადაჯვარედინებულ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. კამარაში, სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში, მეორე სართულზე ასასვლელი ხვრელია. მეორე სართულის კედლებში ორ-ორი სათოფურია, რომლებიც ასევე შეუმჩნეველია. ამ შენობასაც ხის გადახურვა ჰქონდა. კოშკები ერთი ოსტატის მიერ უნდა იყოს აგებული.
სტეფანწმინდის განძი

სტეფანწმინდის განძი — არქეოლოგიური ძეგლი, თარიღდება ძვ. წ. - საუკუნეებით. აღმოჩნდა საუკუნის 70-იან წლებში, საქართველოს სამხედრო გზის გაყვანასთან დაკავშირებული მიწის სამუშაოების დროს. გათხრები 1877 წელს ჩაატარა რუსეთის ბუნებისმეტყველთა საზოგადოებამ (ხელმძღვანელი მ. ფილომონოვი) ახლანდელი ალექსანდრე ყაზბეგის სახელობის მუზეუმის ეზოში. აღმოჩნდა ლითონის ოთხი ჭურჭელი 200-მდე ბრინჯაოს ნივთი.

განძის შემადგენლობაში იყო აქემენიდური ხელოვნების ნიმუშები: ვერცხლის ფიალა, ბრინჯაოს ჭურჭელი, ფიბულები, ირმის მცირე ქანდაკება, ადამიანის გამოსახულება, კვერთხისთავი, სარტყელი, ყობანური კულტურული რკინის სატევები, შუბი, ცხენის აღკაზმულობის ნაწილები და სხვა. აღმოჩენილი ნივთებიდან არამეულწარწერიანი თასი შემოტანილია, დანარჩენი ნივთები ადგილობრივ ხელოვნების მაღალმხატვრულ ნიმუშს წარმოადგენს. მათ პარალელები ეძებნებათ როგორც საქართველოში, ისე მეზობელ ქვეყნებში. კავშირურთიერთობა შეინიშნება ანტიკურ სამყაროსთან, აქემენიდურ ირანთან, სკვითებთან. რამდენიმე წლის შენდეგ განძის აღმოჩენის ადგილზე კვლავ ჩატარდა გათხრები, დიდი რაოდენობით გამოვლინდა ოქრო-ვერცხლის სამკაულები, რკინის იარაღი, სხვადასხვაგვარი მძივი. ყაზბეგის განძი კავკასიელი ძველი ტომების რელიგიურ კულტს უკავშირდება. ამ არქეოლოგიურ აღმოჩენას დიდი გამოძახილი ჰქონდა მთელ მსოფლიოში. განძის დიდი ნაწილი ინახება მოსკოვის სახელმწიფო ინსტიტუტის მუზეუმში, ნაწილი სანქტ-პეტერბურგის ერმიტაჟის, საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმისა და საქართველოს ხელოვნების მუზეუმის საცავებში.
სტეფანწმინდის საცხოვრებელი სახლი

სტეფანწმინდის საცხოვრებელი სახლი— არქიტექურული ძეგლი, დგას სტეფანწმინდის ძველ უბანში, ყუროს მთის ძირში. თარიღდება - საუკუნით.

სახლი ორსართულიანია, გეგმით ტრაპეციული (15 9 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვიშაქვითა და ფიქლით. პირველი სართული საქონლის სადგომია, მეორე - საცხოვრებელი. ქვედა სართულის კედლის სისქე 1-1,2 მეტრია, ზედასი 0,9-1 მეტრი. ორივე სართულს შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. მეორე სართულის შესასვლელი გადის ბანზე. სათავსის გვერდით ქვის კიბეა, რომელიც ტერასაზე ადის. ტერასას ქმნის ნაგებობის წინა ფასადის მთელ სიგრძეზე მიშენებული სათავსის ბრტყელი გადახურვა. სართულების გეგმით ერთმანეთის ანალოგიურია. მეორე სართული (დაახლოებით 90 კვადრატული მეტრი) მოგვიანებით რამდენიმე ოთახად გაუტიხრავთ. გატიხვრისას გაუქმდა სათავსის შუა ადგილზე მოწყობილი კერა. ჩრდილოეთ კედელში სამი სარკმელია, სამხრეთ კედლის ზედა მონაკვეთში - ორი. ორი სარკმელი გაჭრილია აღმოსავლეთ კედელში, მათ შორის ერთმანეთთან ახლოს მყოფი სამეურნეო დანიშნულების ნიშებია. სარკმელები გარეთკენ ვიწროვდება. გადახურვებისათვის დამხმარე საყრდენად გამოყენებულია ქვითა და თიხით ნაგები საგანგბო ბურჯი - კულა და ხის ორი სვეტი, რომლების მწკრივად დგანან პირველი სართულის მიწის იატაკზე, შეჭრილი არიან სართულშუა გადახურვაში და ასრულებენ მეორე სართულის ჭერის მთავარი შეწყვილებული კოჭის დახმარე დგარების დანიშნულებას. სვეტები დასრულებულია მარტივპროფილიანი კაპიტელებით. კულა სვეტებს შორისაა და მათ მსგავსად, პირველი სართულიდან მეორე სართულის ჭერამდე ადის. კულის კვეთის ზომები ქვედა სართულზე ორჯერ მეტია (1,6 1,1 მეტრი), ვიდრე ზედა სართულზე. მთავარ კოჭს ეყრდნობა განივი კოჭები, რომლებზეც ძელებია გადებული. ძელებზე გადაწყობილია ფიქლის ფილები. გადახურვის კარგად დატკეპნილი მიწის ფენა საცხოვრებელს იცავს ატმოსფერული ნალექებისაგან. სახლი ეკუთვნის დ. გიგაურს.
სტეფანწმინდის მაღალმთის სტაციონარი

სტეფანწმინდის მაღალმთის სტაციონარი — საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ბოტანიკის ინსტიტუტის სტაციონარი, ისტორიული ძეგლი მდებარეობს დაბა სტეფანწმინდაში, დაარსდა 1961 წელს, სტაციონარის კვლევითი მუშაობის ძირითადი მიმართულებებია კავკასიონის მაღალმთის მცენარეულის შესწავლა, ბუნებრივი საკვები სავარგულების გაუმჯობესებისა და დაცვის ღონისძიებების შემუშავება. ბოტანიკის ინსტიტუტის ექსპერიმენტული ეკოლოგიის განყოფილების თანამშრომლები აქ შეისწავლიან მაღალმთის ეკოსისტემის სტრუქტურულ-ფუნქციურ თავისებურებებს.
ყაზბეგის სპარსანგელოზის ნიში

სპარსანგელოზის ნიში — საკულტო ძეგლი. მდებარეობს დაბა სტეფანწმინდის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ვაკეზე. თავდაპირველად მდგარა ქოზციხის ტერიტორიაზე.

ნიში ოთხკუთხა პრიზმის ფორმის მასიური ნაგებობაა და ნაშენია ფიქლით. წყობა მშრალია. მთავარი ფასადი დასავლეთითაა. ამ მხარესაა მოწყობილი ოთხკუთხა სასანთლე თახნა. მის მარცხნივ კედელში ჩამაგრებულია ორი პატარა თეთრი დროშა. ნიში შეტეთრებულია კირით და თავზე მთის ბროლის ქვები აწყვია. იგი ყაზბეგის, სათარგმნოსა და სნოს სალოცავია. აქ სალოცავად მოდიან გიგაურები, გომიაშვილები, ეფხოშვილები, ჩოფიკაშვილები და ალიბეგაშვილები. იხდიან ათენგენობას.
ფანშეტის კოშკი

ფანშეტის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფანშეტის ჩრდილოეთ განაპირას, პიტალო კლდეზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

1995 წელს, აღადგინა სპეციალური სამეცნიერო სარესტავრაციო საწარმოო სახელოსნომ (პროექტის ავტორები ნ. მინდორაშვილი, ა. შავერდაშვილი). კოშკი სათავდაცვო-სასიგნალოა, ხეობის საფორტიფიკაციო ნაგებობის სისტემის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილია. კოშკი ოთხსართულიანია, გეგმით კვადრატული (4,34,3 მეტრი), ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება. ნაგებია სხვადასხვა ზომისა და ფორმის ტლანქად დამუშავებული ქვით. გარეთა კუთხეებში და კონსტრუქციულ ნაწილებში გამოყენებულია თლილი ქვიშაქვა. კოშკის ქვედა ნაწილი ყრუ მასივია. შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთიდანაა, პირველ სართულზე, მიწიდან 4 მეტრის სიმაღლეზე. მოგვიანებით შესასვლელის დასაცავად ამ მხრიდან კედლის მთელ სიგანეზე, მიუშენებიათ ვიწრო და მაღალი, ცალკალთა, საფეხურებიანი სახურავით გადახურული ნაგებობა, რომელსაც კარი მიწის დონეზე, ჩრდილო-დასავლეთის კედლის შუა ნაწილში აქვს. მინაშენის შიგნით, დასავლეთ ნაწილში ქვის კიბეა, რომელიც კოშკის შესასვლელს ადგება. შენობის პირველი სართულის კვადრატული სივრცე თხელი, მოგრძო ქვებით თარაზულადაა გადახურული. გადახურვა გადაჯვარედინებულ ორ საბჯენ თაღს ეყრდნობა, თაღები-პილასტრებს. გადახურვის სამხრეთის კუთხეში, მეორე სართულზე ასასვლელად დატოვებულია რვაგვერდა ხვრელი. მეორე სართული, დანარჩენ სართულებთან შედარებით, ოდნავ მაღალია. გადახურვა აქაც თარაზულია. ეყრდნობა გადაჯვარედინებულ ორ საბჯენ თაღს, რომლებიც უშუალოდ კედლიდან იწყება. კედლებში გაჭრილია თითო პატარა თაღოვანი სარკმელი. გადახურვაში დატოვებულია მესამე სართულთან დამაკავშირებელი ხვრელი. მასთან დასავლეთ კუთხეში მოწყობილი ქვის კიბე ადის. მესამე სართული თავისებურადაა გადაწყვეტილი. სართულის ოთხივე კედელში, იატაკიდან 1,5 მეტრ სიმაღლეზე, განლაგებულია ერთმანეთისაგან თანაბრად დაცილებული რვა-რვა მცირე ზომის კვადრატული სათვალთვალო ხვრელი. გადახურვაში აქაც ხვრელია დატოვებული, საიდანაც მისადგმელი კიბით კოშკის მეოთხე სართულზე — ბანზე ვხვდებით. ბანი შემოზღუდულია კედლით (სიმაღლე: 2 მეტრი). ოთხივე კედლის შუაში (მთელ სიმაღლეზე) თითო ფართო ღიობია. ღიობების ქვემოთა ნაწილში თითო სალოდეა. კოშკის ოთხივე კუთხეზე და ღიობების ნაპირებზე დგას თითო წვეტიანი ქვა (სიმაღლე 0,5 მეტრი).
შალისა და სპარსული ხალიჩების საფეიქრო სახელოსნო-სასწავლებელი

შალისა და სპარსული ხალიჩების საფეიქრო სახელოსნო — სასწავლებელი, ისტორიული ძეგლი დაბა სტეფანწმინდაში. გაიხსნა 1908 წლის 4 იანვარს. სასწავლებლის გახსნის მოთავე იყო გიორგი ნიკოლოზის ძე ყაზბეგი (ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების თავმჯდომარე 1908-1918 წლებში). ეს იყო ასეთი სახის პირველი სასწავლებელი აღმოსავლეთ საქართველოს მაღალმთიან რაიონში. სწავლების ვადა ექვსი თვე იყო, გადასახადი — ექვსი მანეთი. ინსტრუქტორი ტვერის გუბერნიიდან მოიწვიეს. ამ სასწავლებელს დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა საზოგადო მოღვაწე ილია წინამძღვრიშვილი.
სტეფანწმინდის მთამსვლელობის მუზეუმი

იაგორ კაზალიკა­შვი­ლის სახელობის მთამსვლელობის მუზეუმი — იაგორ კაზალიკაშვილის სახელობის მუზეუმი ისტორიული მუზეუმი საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ქალაქ სტეფანწმინდაში (ვაჟა-ფშაველას ქ. 54). სტეფანწმინდის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის ფილიალი. მოთავსებულია ცნობილი მთასვლელის იაგორ კაზალიკაშვილის (1882-1935 წწ.) სახლში. გაიხსნა 1938 წელს მთამსვლელის დაბადების 100 წლისთავთან დაკავშირებით. მუზეუმი შედგება სამი ოთახისაგან. ერთ ოთახში გამოფენილია იაგორ კაზალიკაშვილის მემორიალი ნივთები, მეორე დათმობილი აქვს ფოტოგამოფენას, რომელიც ასახავს საქართველოში ალპინიზმის განვითარებას, მესამე ოთახში ხევში ალპინიზმის განვითარების ამსახველი ფოტომასალაა.
ქოზციხე

ქოზციხე — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს დაბა სტეფანწმინდის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მთაზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. ნაგებია ფიქალით. დანგრეულია. ციხის ტერიტორიაზე შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობის ნანგრევები. ციხეს გარს აკრავს ფიქლის მაღალი გალავანი, რომელიც მთის ფერდობზე საფეხურებად იშლება.
ფხელშეს აკლდამა

ფხელშეს აკლდამა — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფხელშეში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. 1965 წელს შეისწავლა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ხევის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი გ. გობეჯიშვილი). აკლდამა ნაგებია ანდეზიტ-ბაზალტის ნატეხი ქვით. გადახურულია ბრტყელი ფილაქნით. გეგმით სწორკუთხაა, დამხრობილია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ.
სტეფანწმინდის ნათლისმცემლის ეკლესია

სტეფანწმინდის ნათლისმცემლის ეკლესია — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სტეფანწმინდიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ყოდნის ვაკეზე.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ფიქლისა და ბაზალტის დიდი ქვებით. წყობა მშრალია. კარისა და სარკმლის წირთხლები გამაგრებულია კირით. დაზიანებულია. მთელ სიმაღლეზე შემორჩენილია მხოლოდ დასავლეთ კედელი. ამ კედლებშია მოწყობილი სწორკუთხა შესასვლელი, რომლის ორივე წირთხლში საურდულე ხვრელია.შესასვლელის მარჯვენა მხარეს ოთხკუთხა ნიშია. ნიშის ზემოთ კედლის წყობიდან გამოშვერილია ფიქლის ქვა , რომელიც შუაშია გახვრეტილი. აღმოსავლეთ კედელში სარკმლის მხოლოდ ქვედა ნახევარია შემორჩენილი. შიგნით, დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნაწილში და სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში თითო პატარა ნიშია. შენობა ეყრდნობოდა კედლიდან მოგლეჯილ ლოდს. შესასვლელის წინ ლოდის სიმაღლეზე. ბაზალტის წყობით შექმნილია პატარა ბაქანი, რომელსაც წინიდან ქვის კიბე ჰქონდა. ეკლესიის სამხრეთით ფიქლის მშრალი წყობით ნაგები პატარა ნიშია. ეკლესიას გარს ევლება პატარა გალავანი.
გაშუნ-ნური

გაშუნ-ნური ( აგრეთვე ცნობილი როგორც დასავლეთ ძიუიანხაი) — გაუდინარი მარილიანი ტბა ჩინეთში, შიდა მონღოლეთში. გაწოლილია ალაშანის უდაბნოს ჩრდილო კიდეზე, ზღვის დონიდან 820 მ სიმაღლეზე. გაშუნ-ნური ისევე როგორც მეზობლად მდებარე სოგო-ნურის ტბა, რომელიც მისგან გამოყოფილია დიუნებისა და ბარხანების სერით, იკვებება მდინარე ჟოშუის წყლებით. ტბის ზედაპირის ფართობი უდრის დაახლოებით 262,2 კმ²-ს. სარკის ფართობი და სიღრმე რყევადია მდინარე ჟოშუის ჩამონადენის მიმართულების შესაბამისად.
ცოცოლთის წმინდა გიორგის ეკლესია

ცოცოლთის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ცოცოლთაში, დგას შუა სოფელში მოსწორებულ ადგილას, აგებულია საუკუნეში.

ეკლესია დარბაზულია გეგმით შიგნით და გარედან სწორკუთხაა. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია დაბალი და განიერი, სწორკუთხა სარკმელი. ჩრდილოეთ კედელში სამი მცირე ნიშანია. მსგავსი ორი ნიშანი დასავლეთ კედელშიცაა. ეკლესიის შიდა სივრცე დასრულებულია ხის შეფიცრული ბრტყელი ჭერით. ჭერის ზემოთ სხვენია, რომელიც ნათდება აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში გაჭრილი თითო მცირე თაღოვანი სარკმლით. გარედან ეკლესის კედლები ინტერიერის მსგავსად შელესილი და შეთეთრებულია. სახურავი ორ ფერდაა. თუნუქის ეკლესიას გარს აკრავს დაბალი სწორ კუთხა მოხაზულობის გალავანი, რომელიც ნაგებია ქვის მშრალი წყობით.
ფხელშეს ეკლესია

ფლეხშეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფხელშეს სამხრეთით, ძველ სასაფლაოზე, შემაღლებულ ადგილას. თარიღდება - საუკუნეებით.

1985 წლის სპეციალურ სამეცნიერო-სარესტავრაციო საწარმო სახელოსნომ აღადგინა კედლების ზემოთა ნაწილები და შენობა ხის ორფერდა სახურავით გადახურა (პროექტის ავტორები: ნ. მინდორაშვილი, ა. შავერდაშვილი). ეკლესია დარბაზულია (8,9 6,1 მეტრი). გამოიყოფა ქრონოლოგიურად განსხვავებული ორი სამშენებლო ფენა. თავდაპირველი ნაწილი ნაწყობია მოზრდილი ზომის, სწორხაზოვან რიგებად დაწყობილი, რუხი ფერის კვადრებით, თხელ დუღაბზე. იმავე მასალისაა მოგვიანებით განახლებული ნაწილიც, მაგრამ ქვის დამუშავების ხარისხი აქ რამდენადმე დაბალია და წყობაც — განსხვავებული. შესასვლელი ჩრდილოეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. კარს ორივე მხრიდან ბრტყელი გადახურვა აქვს. ეკლესია უაფსიდოა, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორი კედლით, რომელის შუაშიც სწორკუთხოვანი სარკმელია გაჭრლი. სარკმელს საფეხურებად დამუშავებული რაფა აქვს. რაფა და წირთხლების თითქმის ნახევარი თავდაპირველ წყობაშია მოქცეული. ხოლო გარეგანი ლიობი, რომელიც ზემოთკენ ვიწროვდება, განახლებულ ნაწილშია გამოყვანილი. ამავე ნაწილშია დანარჩენი ორი სარკმელიც. რომლებიც ერთმანეთის მოპირდაპირედ გრძივ კედლებშია გაჭრილი. აღმოსავლეთით გრძივი კედლების თავდაპირველ ნაწილს (სიმაღლე — 1,5–1,7 მეტრი) აუყვება მარტივი პილასტრების წყვილი, რომლითაც საკურთხევლის სივრცეა გამოყოფილი. მათ ზემოთ, განახლებული კედლების ნაწილები გლუვია — პილასტრების გარეშე. ფასადებზე მხოლოდ შესასვლელის არქიტრავი და აღმოსავლეთი სარკმელია გაფორმებული. არქიტრავზე გამოსახულია მშვილდისებრი ფორმის რელიეფური რკალი, რომელიც კაუჭისმაგვარი ბოლოებითაა დასრულებული. სარკმლის ძირი ამოკვეთილია კედლის წყობაში თავდაყირა ჩადგმულ სწორკუთხა ქვაში, რომელზეც ორმაგი ლილვით ჰორიზონტალურგადანაკეცებიანი ნახევარწრეა გამოსახული. სარკმლის გადამხურავ ქვაზე ნახევარწრიული თავსართია გამოყვანილი. მას ზემოდან ევლება რვიანების მსგავსი ორნამენტული ზოლი.
ოქროს ბურთუსოვანი

ოქროს ბურთუსოვანი (აღდგომის ხატი) — ქვის ჯვარი, საკულტო ძეგლი. მდებარეობს სტეფანწმინდიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით. დგას მთლიანი ქვის ოთხკუთხა დაბალ ბაზისზე, რომელშიც მოწყობილია სასანთლე თახჩა. ჯვრის მარცხენა მკლავზე ამოკაწრული იყო წარწერა (ამჟამად აღარ იკითხება). ჯვარი შეთეთრებულია კირით. ხატს ჰქონდა ყანები, რომელსაც რიგ-რიგობით ხნავდნენ ხუთი გვარის (გიგაურები, გომიშვილები, აფხოშვილები, ჩიფიკაშვილები, ალიბეგაშვილები) წარმომადგენლები, რომლებიც დღესასწაულობენ აღდგომას და იხადიან ათენგენობასაც.
დარიალის ციხის სამაროვანი

დარიალის ციხის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დარიალის ციხის სამხრეთით, ველზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. 1988-1989 წლებში იგი შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევების ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის რაზმმა (ხელმძღვანელი დ. მინდორაშვილი). გაითხარა ოცდათერთმეტი ქვის სამარხი. სამარხები დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ. აღმოჩენილი მიცვალებულების ძვლები შემონახულია ცუდად. ექვს სამარხში დადასტურებულია მიცვალებულთა ქრისტიანული დაკრძალვის წესი. ოთხ სამარხში მიცვალებულები ესვენა მარჯვენა გვერდზე, ოდნავ ფეხებმოკეცილი.
ხურთისის კვირეძლის ხატი

ხურთისის კვირეძლის ხატი — საკულტო ძეგლი, დგას სოფელ ხურთისის ჩრდილო-დასავლეთით, კლდის ძირში. ნაგებობა ოთხკუთხა პრიზმის ფორმის მასიური ნაგებობაა. ნაშენია ფიქლითაა და მოწითალო ფერის ქვით. წყობა მშრალია. მთავარი ფასადი სამხრეთ აღმოსავლეთითაა. ამავე კედელშია მოწყობილი ოთხკუთხა ღრმა თახჩა. მის ზემოთ წყობაში ჩამაგრებულია რკინის ჯოხი რომელზეც ორი ზარია ჩამოკიდებული. აქვეა ჩატანებული ქვაში გამოკვეთილი ჯვარიც. ხატს სამი მხარე შეთეთრებული აქვს. ხატი აქ მცხოვრები ყველა გვარის სალოცავია. დღეობა იმართება აღდგომის მესამე კვირას. კვირეძალს ავედრებენ ბავშვებს და პატარძალს. საკლავს კლავს მხოლოდ ის ვისაც ბავშვი ჰყავს ავად. მიაქვთ გატეხილი ქადა და სასმელი. ხატს აქვს საყანე მიწა, რომელსაც მორიგეობით ამუშავებენ.
კვირეღვთიშვილი

კვირეღვთიშვილი კვირაცხოველი, კვირაძალი, ქალთა ხატი — საკულტო ძეგლი დგას ფხელშედან სამხრეთით, კლდეზე. ნაგებია ფიქლით. წყობა მშრალია.

ხატი შედგება სხვადასხვა დონეზემდგარი ერთმანეთზე მიდგმული ორი ნაგებობისგან. ორივე შენობა თითქმის მთლიანად დანგრეულია. ზედა ნაგებობის კედლებიდან მხოლოდ ფრაგმენტებიღაა შემორჩენილი. ჩრდილოეთ კედელი მომრგვალებული ჰქონია. ქვედა ნაგებობა (ეკლესია) ზედას სამხრეთიდან აკრავს. შენობა გარედან ოთხკუთხა ფორმისაა. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. ზღურბლი გათლილი, მასიური ქვისაა. შესასვლელს გარედან კიბე ჰქონია. შიგნით აღმოსავლეთ კედელი მომრგვალებულია, რომლის ძირში, მთელ სიგრძეზე, ქვის სკამებია მოწყობილი. ჩრდილოეთ კედელში ერთი თახჩაა. ინტერიერში დევს ორი ოთხკუთხა ქვა. მათგან ერთს შუაში ოთხკუთხა ღრმული აქვს. მეორეზე კი რკალია ამოკვეთილი. ხატს შემოვლებული აქვს ბაზალტის ქვით ნაგები გალავანი, რომელიც მჭიდროდ ეკვრის ლდეს. გალავნის შიგნით ხატის სათიბია. კვირეღვთიშვილში ამაღლებას გადიოდნენ მხოლოდ ქალები და ხატს შესთხოვდნენ ჯანმრთელობას, ვაჟიანობას, ოჯახის სიკეთესა და ბედნიერებას.
ხურთისის კოშკი

ხურთისის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ხურთისის განაპირას, მთის ფერდობზე, პატარა კლდოვან გამონაშვერზე. თარიღდება საუკუნით.

კოშკი ზურგიანია და ხევის სათავდაცო სასიგნალო სისტემაში ერთ-ერთი მთავარი ადგილი უჭირავს. ნაგებია ერთმანეთთან მჭიდროდ მორგებული მოზრდილი ნატეხი ქვით. ქვებს შორის არეები ამოვსებულია ბათქაშის სქელი ფენით, ამის გამო კედლები გლუვია და მოთეთრო-მოყვითალო ფერის. კოშკი ნაწილობრივ კლდის მასივზეა აგებული. სამხრეთით და აღმოსავლეთით ცოკოლოზე დგას, ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხე კი გამაგრებულია ქვის წყობით. შემორჩენილია ხუთი სართული. კოშკის ქვედა ნაწილი ამოვსებულია. შესასვლელი პირველ სართულზეა - აღმოსავლეთიდან, ხუთიოდე მეტრის სიმაღლეზე. კარი თაღოვანი ყოფილა. კარის წინ ქვის გრძელი შვერილია. პირველი სართულის სამხრეთის მხარეს ორი სარკმელია, დასავლეთით - ერთი სათოფური. სათოფურის მარჯვნივ წირთხლზე ირემია გამოსახული, ჩრდილოეთ კედელზე - მხედარი. გამოსახულებები სქემატურია. შესრულებულია სამშენებლო დუღაბით და კოშკის თანადროულია. მეორე და მესამე სართულებზე თითო სარკმელია და ორ-ორი სათოფური. მეოთხე სართულზე, აღმოსავლეთ კედელში, სწორკუთხა კარია, რომელიც ხის აივანზე გადიოდა. ამ სართულზე სამი სათოფურია გაჭრილი. მეხუთე სართულის აღმოსავლეთ, ჩრდიოლოეთით და სამხრეთის მხარეს ფართო გადაუხურავი ღიობებია, რომლებიც გადიოდა ქვის კონსულებზე დაყრდნობილ აივანზე. დასავლეთით კედლებში დატანებულია ასეთივე აივანზე გასასვლელი ვიწრო სწორკუთხა კარი.
გველეთის კოშკი და კოშკური სახლი

გველეთის კოშკი და კოშკური სახლი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის სოფელ გველეთში. ორივე ნაგებობა მდინარე დევდარაკის მარცხენა ნაპირზე დგას. ნაგებობები თარიღდება საუკუნით.

კოშკი გეგმით კვადრატულია (44 მეტრი), ზემოთკენ შევიწროებული. იგი ნაგებია ნატეხი ქვით, მისი ფასადის ქვები გათლილია. შემორჩენილია სამი სართული. კოშკის ზედა ნაწილი, სართულშუა ხის გადახურვები და ჩრდილოეთ-დასავლეთის კუთხე ჩამონგრეულია. თაღოვანი შესასვლელი გაჭრილია მეორე სართულის აღმოსავლეთის კედელში. კოშკის პირველი სართული ყრუკედლებიანი დამხმარე სათავსია. მასში მოხვედრა მეორე სართულის იატაკიდან შეიძლებოდა. მეორე და მესამე სართულის კედლებში სათოფურებია. მესამე სართულზე აღმოსავლეთით ერთი მცირე თაღოვანი სარკმელიცაა. კოშკის კუთხეები შიგნით მთელ სიმაღლეზე გამაგრებულია ყოველ 0,5 მეტრზე გარდიგარდმო ჩასმული ქვის ბრტყელი ფილებით.

კოშკური სახლი სამსართულიანია, სიდიდით ორჯერ აღემატება კოშკს. სახურავი, სართულსშორის გადახურვები და ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთის კუთხე ჩამონგრეულია. შესასველელი მესამე სართულზეა, ჩრდილოეთით. პირველი და მეორე სართულის კედლებში პატარა ნიშებია. მესამე სართულის კედლებში რამდენიმე სარკმელ-სათოფურია გაჭრილი.
ხურთისის ნათლისმცემლის ხატი

ხურთისის ნათლისმცემლის ხატი — საკულტო ძეგლი, დგას სოფელ ხურთისის სამხრეთ აღმოსავლეთით ადგილ ტყეთანაში, ბორცვზე. ხატი ოთკუთხა ფორმის ვიწრო და მაღალი ყრუ მასივია დგას ლოდზე ნაშენია რიყის ქვითა და ფიქლით მთავარი ფასადი სამხრეთ აღოსავლეთითაა ამავე მხარეს კედელში მოწყობილია ღრმა სასანათლე თახჩა ნაგებობას თავზე ადევს ქვის ჯვარი ფასადი შეთეთრებულია.
ხურთისის პეტრე-პავლეს ახალი ხატი

ხურთისის პეტრე-პავლეს ახალი ხატი — საკულტო ძეგლი, დგას ხურთისიდან დასავლეთით, ძველი ხატიდან სამხრეთით. ნაგებობა გეგმით ოთკუთხაა, ვიწრო, მაღალი, მასიური. ნაშენია ბაზალატის, ფიქლისა და რიყის ქვით. გამოყენებულია მთის ბროლიც. წყობა მშრალია. შენობის მთავარი ფასადი აღმოსავლეთითაა. ამავე მხარესაა მოწყობილი სასანათლე თახჩაც. კედელი შეთეთერებულია. ხატს თავზე ადევს ცილინდრული ქვა, მასზე დადგბულია ფართომკლავებიანი ჯვარი. ხატის ჩრდილოეთით სამსხვრეპლოა.
ფხელშეს კოშკური სახლი

ფლეხშეს კოშკური სახლი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ფხელშეს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. თარიღდება საუკუნით.

სახლი გეგმით თითქმის კვადრატულია (10,4 9,5 მეტრი). ნაგებია ნატეხი ქვით, ფასადის ქვები მცირედაა დამუშავებული. შემორჩენილია ორი სართული, სართულშუა გადახურვა ჩანგრეულია. შესასვლელი პირველ სართულზეა, ჩრდილოეთიდან. თაღოვანი კარი განიერი და მაღალია. კარის ორივე მხარეს, კედლის კიდეებში, თითო სწორკუთხა სარკმელია, რომლებიც გარეთკენ ვიწროვდება. ამ სარკმლებს სათოფურებადაც იყენებდნენ. კარის მარჯვენა მხარეს ერთი მცირე ზომის ნიშიცაა. სათავსი საქონლის სადგომად იყო განკუთვნილი. პირველი სართული მეორეს უკავშირდებოდა შიდა კიბით (არ შემორჩენილა). მეორე სართულზე ჩრდილოეთით თაღოვანი კარი და ერთი თაღოვანი სარკმელია. სარკმლები აღმოსავლეთ (ხუთი), დასავლეთ (ორი) და სამხრეთ (ერთი) კედლებშიცა. ჩრდილოეთ სარკმლის გარე ღიობში ბრტყელი, სწორკუთხა ქვაა ჩადგმული, რომელშიც სამი პატარა თაღოვანი ღიობია გამოკვეთილი. კედლებში სხვადასხვა დონეზე კვადრატული ნიშებია. შენობის მთავარ (ჩრდილოეთის) ფასადზე, მეორე სართულის კარის თაღს, რომელიც ერთ მოგრძო ქვაშია გამოკვეთილი, ღარი აქვს შემოვლებული, ხოლო გვერდებზე კი ამოღარულია თითო მცირე წრე. მსგავსი დეკორატიული თაღებითაა მორთული სამხრეთი სარკმლის სათოფურებიც.
გველეთის პირველი სამაროვანი

გველეთის პირველი სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გველეთის ჩრდილოეთით, 0,8 კილომეტრზე, მდინარე თერგის მარცხენა ნაპირზე, მაღალი კლდის ძირას. თარიღდება საუკუნის მიწურულით და საუკუნით დასაწყისით.

1991 წელს, სამაროვანი შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევების ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის რაზმმა (ხელმძღვანელი დ. მინდორაშვილი). გაითხარა 16 ინდივიდუალური და კოლექტიური სამარხი. სამარხები ნაგებია ქვიშაქვისა და ფიქლის დაუმუშავებელი ან ნაწილობრივ დამუშავებული ფილებით. დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ. სამარხების ძირი მიწატკეპნილია, ზოგიერთი მოგებულია ქვის ფილებით. მიცვალებულები დაკრძალული არიან პირაღმა გაშოტილი, ხელები ტანის გასწვრივ, თავით დასავლეთით. ზოგი მიცვალებული პირაღმაა გაშოტილი, გადაჯვარედინებული ფეხებით, თავით დასავლეთისკენ. სამაროვანში აღმოჩნდა რკინის შუბისპირები, დანები, რკინის, ბრინჯაოს და ვერცხლის ფიბულები, აბზინდები, ბალთები, ბეჭდები (მათ შორის — სასანური გემებით შემკული), ბრინჯაოს სამაჯური, ბრინჯაოს და ვერცხლის საყურეები, დიადემები, ბრინჯაოს სარკე, საკიდი ცხენოსნის გამოსახულებით, მინის, პასტის, სარდიონის, ქარვის, მთის ბროლის, გიშირის და სხვა მასალებისგან დამზადებული მძივები. მათგან ბევრია ინკრუსტირებულიც. სამარხებში გამოვლინდა ჩალისფრად და შავად გამომწვარი ხელადები, ბრინჯაოს ფიალა, კავადის (488-531 წლები) ვერცხლის მონეტა და სხვა. ზოგიერთ სამარხში დაფიქსირდა შალისა და აბრეშუმის ქსოვილის ნაშთები. გათხრებისას მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევების ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ხურთისის პეტრე-პავლეს ძველი ხატი

ხურთისის პეტრე-პავლეს ძველი ხატი — საკულტო ძეგლი, დგას სოფელ ხურთისიდან დასავლეთით. სალოცავი გეგმით ოთხკუთხა, სვეტის მსგავსი ნაგებობაა, მასიური. ნაშენია დიდი გათლილი ქვით. მთავარი ფასადი დასვლეთითაა. ამ მხარეს მოწყობილია ღრმა ოთხკუთხა თახჩა. თახჩა და აღმოსავლეთ კედელი შეთეთრებულია. ხატის თავზე, ქვის ოთხკუთხა ბაზისზე, ერთიმეორეზე დევს ორი ქვა, ამათგან ერთ-ერთზე ჯვარია გამოსახული.
ქაშეტა

ქაშეტა — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სოფლიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ტყეთანაში, ბორცვზე. ხატი ოთხკუთხა პრიზმის მსგავსი ყრუ ნაგებობაა, რასაც სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე მომრგვალებული აქვს. ნაშენია რიყის დიდი ქვით, წყობა მშრალია. სამხრეთ კედელში, მიწის პირას მოწყობილია ოთხკუთხა თახრჩა. ქაშეტობას დღესასწაულობენ გაზაფხულზე, კვირა დღეს.