ბრინჯაოსა და რკინის ხანა აზერბაიჯანში

აზერბაიჯანის თანამედროვე ტერიტორიაზე ბრინჯაოს ხანა დაიწყო ჩვენს წელთაღრიცხვამდე ათასწლეულის მეორე ნახევარში და დასრულდა ძვ.წ. ათასწლეულის მეორე ნახევარში. ამ პერიოდის ბოლოს დაიწყო რკინის ხანა, რომელიც დაახლოებით ძვ.წ. - საუკუნეებში შეიქმნა. ბრინჯაოს ხანა პირობითად იყოფა ადრეულ, შუა და გვიან ბრინჯაოს ხანებად. ბრინჯაოს ხანას გააზიარებდნენ სხვადასხვა არქეოლოგიური რეგიონები, მათ შორის: ნახიჩევანი, განჯა, დაშქესანი, მინგეჩაური, გობუსტანი, ყაზახი და ყარაბაღი.

პირველი გათხრები
ბრინჯაოს ხანის მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური აღმოჩენები იწყება საუკუნის ბოლოს. 1890 წელს ჟაკ დე მორგანმა თალიშის მთიან რაიონებში ჩატარებული გათხრების დროს აღმოაჩინა 230-ზე მეტი სამარხი, რომლებიც თარიღდება გვიან ბრინჯაოსა და ადრეული რკინის ხანით. 1894-1903 წლებში, არქეოლოგმა ე. როსლერმა წარადგინა პირველად თავისი აღმოჩენები ყარაბაღისა და განჯის ტერიტორიებზე. მისი მოხსენებები რეგულარულად ქვეყნდებოდა ბერლინის საზოგადოების ეთნოლოგიისა და პრეისტორიული ისტორიის ჟურნალებში.

1930-1941 წლებში, არქეოლოგმა ჯ. ჰუმელმა გოიგოლსა და ყარაბაღში განახორციელა გათხრები, სადაც გამოვლინდა გვიან ბრინჯაოს ხანის ბორცვები.

მაშინ, როცა ფრანგულ-აზერბაიჯანული ერთობლივი არქეოლოგიური ექსპედიცია 2012-2013 წლებში ახორციელებდა ნეკროპოლისის და დაკრძალვის ტრადიციების შესწავლას ლანკარანში (ლერიკის რეგიონი), ისინი ეყრდნობოდნენ ბრინჯაოს-რკინის ხანის პერიოდის ნაშთებს.

ეს გახლდათ არქეოლოგიური კვლევა, რომელიც ითვალისწინებდა ცალკეული პერიოდების ნეკროპოლისებს და დაკრძალვის ფორმებს, რომლებიც დაკავშირებული იყო ბრინჯაოს და რკინის ხანებს.

ადრეული ბრინჯაოს ხანა
ადრეული ბრინჯაოს ხანა მოიცავს ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 3500-2500 წლებს. ამ პერიოდში მოხდა მნიშვნელოვანი ცვლილებები არქიტექტურაში, მეტალურგიაში, კერამიკაში, დასახლების ტიპებსა და დაკრძალვის რიტუალებში. ადრეული ბრინჯაოს ხანის მატერიალური კულტურა უკავშირდება მტკვარ-არაქსის კულტურას, რომელიც აზერბაიჯანის მთელ ტერიტორიაზე გავრცელდა და იმ დროის სხვა რეგიონებში, მათ შორის ამიერკავკასიაში, ირანის ჩრდილო-აღმოსავლეთში, აღმოსავლეთ ანატოლიაში, დაღესტანში, ჩრდილოეთ კავკასიაში, სირიასა და პალესტინაში.

დასახლებები აშენდა მთის ფერდობებზე, სანაპიროებზე და მდინარეების გასწვრივ. აღნიშნული პერიოდის დასახლებული ადგილები მიუთითებს მოსახლეობის რაოდენობის ზრდაზე, რომელთა შორის სოფლის მეურნეობის განვითარება განაპირობებდა პატრიარქატის წარმოშობას.

ადრეული ბრინჯაოს ხანის მატერიალური კულტურის ნიმუშები აღმოჩენილი იქნა 2006-2013 წლებში არქეოლოგიური გათხრების დროს, რომელიც მოიცავდა ვ. ბახშალიევის, ვ. ალიევის, რ. გოიუშევის, ჩ. მოროს და ს. აშუროვის მიერ განხორციელებულ სამუშაოებს არფაჩაის ხეობის გასწვრივ.

კერამიკული ნიმუშები, ბრინჯაოსა და ძვლისგან დამზადებული ნივთები და სხვა აღმოჩენები მტკვარ-არაქსის კულტურასთან დაკავშირებულ ადგილებში აღმოჩენილ იქნა, რაც ცხადყოფს ამ პერიოდის შემოქმედებითი და ტექნოლოგიური პროგრესი.

ამ პერიოდში განვითარებული იყო ახალი ტიპის დაკრძალვის რიტუალები. საფლავები ჩვეულებრივ ბორცვებით იყო დაფარული, ხოლო სამარხების უმეტესობა დასახლებების გარეთ მდებარეობდა. მაგალითად, მინგაურში აღმოჩენილ ქვიშის სამარხებში გვამი სხვადასხვა მიმართულებით იყო მოხრილი, თავის გვერდით მოთავსებული თიხის ქოთნით. ხოშბულაგში (დაშქესანში) აღმოჩენილი ქვის სამარხები შეიცავდა ბრინჯაოს, ვერცხლისა და ოქროს სამკაულებს.

რელიგიური ტაძრები და სალოცავი სახლები აღმოაჩინეს სერკერ თეფეში (ხაჩმაზის რაიონი), ბაბა დერვიშში (ყაზახის რაიონი), ყულთეფეში (ნახიჩევანი), რომლებიც ადრეული ბრინჯაოს ხანის რელიგიურ პრაქტიკებსა და ტრადიციებს ასახავდნენ.

შუა ბრინჯაოს ხანა
შუა ბრინჯაოს ხანა აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე ძვ.წ. ათასწლეულის ბოლოდან ძვ.წ. ათასწლეულის დასაწყისამდე პერიოდს მოიცავს. ამ ეპოქის მახასიათებელია „მოხატული ჭურჭლის“ კულტურა და მნიშვნელოვანი ცვლილებები საზოგადოებრივ ცხოვრებაში.

ამ პერიოდში გაიზარდა დასახლებების ზომა, გაღრმავდა სოციალური და ქონებრივი უთანასწორობა. ტომებს შორის სტაბილური ურთიერთობების ჩამოყალიბებამ ხელი შეუწყო ეთნოკულტურული თემების ჩამოყალიბებას. წინა ეპოქის ოვალური ნამოსახლარები შეიცვალა მრავალოთახიანი სახლებით. მთიან რაიონებში აშენდა ციკლოპური ნაგებობები - გამაგრებული დასახლებები, რომლებიც ტომთა კავშირების დასაცავად უზარმაზარი ლოდებით იყო ნაგები. უზერლიქთეფეში (აღდამი), ნახიჩევანსა და სხვა ადგილებში აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა მიუთითებს მევენახეობა-მეღვინეობის განვითარებაზე. შრომის მეორე დანაწილების შედეგად ხელოსნობა გამოეყო სხვა საწარმოო სფეროებს.

მოხატული კერამიკის კულტურა პირველად 1895 წელს ყიზილ-ვანქში აღმოაჩინეს. ამ კულტურის ნიმუშები გვხვდება ნახიჩევანში (ყულთეფე , ჩალხანგალა), გობუსტანში (ბოიუქ-დაშ), აღდამში (უზერლიქთეფე), ყარაბაღში (გარაკოპაქტეფე), ღაზახში (დაშსალახლი) და სხვა ადგილებში. შუა ბრინჯაოს ხანაში ჩაისახა პირველი საქალაქო ცენტრები, მათ შორის ქალაქი ნახიჩევანი.

ყიზილ-ვანქის სასაფლაოზე 1926 წელს ა. მილერმა აღმოაჩინა მოხატული კერამიკის ნაშთები. - საუკუნეების ბორცვებში ნაპოვნია შუბისპირები და ისრისპირები, რომელთა ლითონოლოგიური ანალიზი მიუთითებს ადგილობრივი ნედლეულის გამოყენებაზე იმპორტირებული კალის დამატებით. ყულთეფე -ის ფენაში აღმოჩენილია ოთხკუთხა სახლების ნაშთები, მონოქრომული და პოლიქრომული კერამიკა და ქვის იარაღები. 2008 წელს დიზეს ნეკროპოლისში აღმოჩნდა დოქი და კაჟის საჭრელი იარაღი.

რკინის ხანა
გვიანი ბრინჯაოსა და რკინის ხანა (- სს.) მოიცავს ხოჯალი-გედაბეის, ნახიჩევანისა და თალიშ-მუღანის არქეოლოგიურ კულტურებს. ამ პერიოდის ნამოსახლარები შესწავლილია ნახიჩევანში, ყარაბაღში, ლენქორანში, განჯა-ყაზახსა და შეკი-ზაქათალაში. გვიანი ბრინჯაოსა და ადრე რკინის ხანაში გაიზარდა მოსახლეობა, აშენდა მუდმივი და დროებითი სიმაგრეები. ციკლოპური ნაგებობები ძირითადად მცირე კავკასიონის რეგიონშია გავრცელებული. სამარხებში აღმოჩენილი ბრინჯაოს ნივთები მიუთითებს სამხედრო ელიტის არსებობაზე. ცხენის მოშინაურებამ და მეცხოველეობის განვითარებამ განაპირობა სეზონური მიგრაცია. სამარხები ძირითადად ბორცვების, ქვიშის ორმოების და კრომლეხებით გარშემორტყმული ქვის ყუთების სახითაა წარმოდგენილი. მიცვალებულებს კეცავდნენ ან ათავსებდნენ გვერდზე, ზურგზე ან მჯდომარე მდგომარეობაში.

თალიშ-მუღანის კულტურის ნაშთები პირველად ჯალილაბადის უზუნ-თეფეში აღმოაჩინეს. აქ ნაპოვნია ბრინჯაოსა და რკინის იარაღები და გეომეტრიული ორნამენტებით შემკული ხანჯლები. ნახიჩევანში აღმოჩენილია ძვ.წ. ათასწლეულის ბოლოსა და ათასწლეულის დასაწყისით დათარიღებული რუხი-შავი კერამიკის ფრაგმენტები.

გობუსტანის კლდეებზე არსებული გემების გამოსახულებები მიუთითებს ამ პერიოდში დასავლეთ აზიისა და ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებთან საზღვაო სავაჭრო კავშირების არსებობაზე.

2018 წელს განჯა-ყაზახის რეგიონში არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩნდა ნეკროპოლისი, სადაც ნაპოვნია ოქროსა და ბრინჯაოს სამკაულები და ხოჯალი-გედაბეის კულტურისთვის დამახასიათებელი გვიანი ბრინჯაოს ხანის კერამიკული ჭურჭლის ნაშთები.