გეომორფოლოგია

გეომორფოლოგია ( — დედამიწა; — ფორმა; — მოძღვრება) — მეცნიერების დარგი, რომელიც შეისწავლის დედამიწის ზედაპირის რელიეფს. გეომორფოლოგია თავისი შინაარსით გეოგრაფია-გეოლოგიის მიჯნაზე იმყოფება, სხვაგვარად, გეოლოგიისა და გეოგრაფიის დამაკავშირებელი დარგია. შეისწავლის რელიეფის იერს, წარმოშობას, ისტორიულ განვითარებასა და დინამიკას. ხოლო ეგზოგენური — მზის ენერგიის წყაროებით (გამოფიტვით, მყინვართა მოძრაობით, ზღვის, ტბის და სხვა მოქმედებით).

გეომორფოლოგია რადგან იყენებს კვლევის ფართო მეთოდებს — იგი ამრიგად აღწევს სხვა მეცნიერებებში. გეომორფოლოგია დაკავშირებულია ბუნებისმეტყველების სხვა დარგებთან — მეოთხეულ გეოლოგიასთან, ტექტონიკასთან, ლითოლოგიასთან, პეტროლოგიასთან, საინჟინრო გეოლოგიასთან, ჰიდროგეოლოგიასთან, კლიმატოლოგიასთან, ჰიდროლოგიასთან, ოკეანოლოგიასთან, ნიადაგთმცოდნეობასთან, გეობოტანიკასთან და სხვა. გეომორფოლოგიის შესწავლის ობიექტია საკუთრივ რელიეფი, ე.ი. დედამიწის ზედაპირის უსწორმასწორობათა კომპლექსი. დედამიწის მყარი გარსი — დედამიწის ქერქი, რომელიც იზოსტაზიურ მდგომარეობაშია, თავის ზედა ნაწილში სწორედ ამ უსწორმასწორობანს წარმოქმნის.

ცნობილმა ბუნებისმეტყველმა ვლადიმერ ვერნადსკიმ (1863-1945) შექმნა მოძღვრება ბიოსფეროს შესახებ. ამ ტერმინით განისაზღვრება მთელი დედამიწის ორგანული სამყარო. ბიოსფერო ერთგვარად მსჭვალავს ატმოსფეროს ქვედა ნაწილს, ჰიდროსფეროს და ლითოსფეროს ზედა ნაწილს. მასში არსებული ცოცხალი ორგანიზმები ან განამარხებული ორგანული მატერიები აქტიურ მონაწილეობას იღებენ დედამიწის ზედაპირის რელიეფის ჩამოყალიბებაში. ბიოსფეროში მიმდინარე პროცესების შედეგად ხმელეთზე იქმნება სპეციფიკური ბიოგენური რელიეფის ფორმები და გეოლოგიური სხეულები.

გეომორფოლოგიას როგორც დამოუკიდებელ მეცნიერების დისციპლინას საფუძველი ჩაეყარა საუკუნის მეორე ნახევარში, როდესაც ჩამოყალიბდა ფერდინანდ ფონ რიხტჰოფენის აზიის ბუნებრივი უბნების რელიეფის დახასიათებისა და კლასიფიკაციის ცდა. ამ დარგის პირველ ეტაპზე დიდი წვლილი შეიტანეს აგრეთვე ალბრეხტ პენკმა (1858-1945), ვალტერ პენკმა (1888-1923) და უილიამ მორის დეივისმა (1850-1934).

ცნობილი ქართველი გეოგრაფი, აკადემიკოსი ალექსანდრე ჯავახიშვილი ამის შესახებ წერდა (რუს.):

ისტორია
პირველი გეომორფოლოგიური თეორია როგორც ჩანს, შეიმუშავა ჩინელმა მეცნიერმა და სახელმწიფო მოღვაწემ შენ კომ (1031-1095). იგი დაკვირვებებს ატარებდა მთათა გეოლოგიურ ფენებში არსებულ ზღვის ცხოველთა ნიჟარებზე. შენიშნა ფლატეს კვეთის გასწვრივ ჰორიზონტალურად გავრცელებული ორსაგდულიანი მოლუსკების ნიჟარების ფენები, რის საფუძველზე გამოთქვა მოსაზრება, რომ აღნიშნული ფლატე ადრე წარმოადგენდა ზღვის სანაპიროს, რომელიც საუკუნეების გასვლის შემდეგ გადაადგილდა საკმაოდ დიდ მანძილზე. მიაჩნდა, რომ დედამიწის ფორმა ცვალებადია და ჩამოყალიბდა იგი ნიადაგის ეროზიისა და შლამის დალექვის შედეგად. აგრეთვე, წამოაყენა თეორია კლიმატის თანდათანობითი ცვლილების შესახებ.

- საუკუნეები
რელიეფზე ცნობები გროვდებოდა თანდათანობით, საზოგადოების განვითარების სხვადასხვა ეტაპზე. როგორც სამეცნიერო დისციპლინამ გეომორფოლოგიამ ჩამოყალიბება დაიწყო საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში, გეოლოგიის კვალდაკვალ. ამ პერიოდში შეიქმნა შრომები, სადაც პირველად იყო მოცემული მეცნიერული წარმოდგენები დედამიწის ზედაპირის რელიეფის განვითარებისა და წარმოქმნის პირობების შესახებ. 1763 წელს დაიწერა მიხეილ ლომონოსოვის შრომა „დედამიწის ფენების შესახებ“, სადაც ავტორმა პირველად წამოწია ეგზოგენური და ენდოგენური ძალების ურთიერთკავშირის ხარჯზე წარმოქმნილი რელიეფის განვითარების იდეა. და პლუტონიზმი. ნეპტუნიზმის სკოლის ფუძემდებელია აბრაამ გოტლობ ვერნერი, რომელიც თვლიდა, რომ ყველა ქანი, გრანიტისა და ბაზალტის ჩათვლით, ზღვაშია დალექილი, ხოლო ვულკანური მოვლენები ქვანახშირის მიწისქვეშა წვის შედეგია. ამის გამო აბრაამ გოტლობ ვერნერსა და მის მიმდევრებს „ნეპტუნისტები“ ეწოდათ. ვერნერის კონცეფციის თანახმად, ქანებმა მსოფლიო ოკეანის გავლენა განიცადეს.

ვერნერის აღნიშნულმა კონცეფციამ ადგილი დაუთმო პლუტონიზმს, რომლის ერთ-ერთი წარმომადგენელი იყო ჯეიმზ ჰატონი. საკუთარი გამოკვლევები და დაკვირვებები ჰატონმა გამოაქვეყნა წიგნის სახით 1788 წელს „დედამიწის თეორია“. მანვე შეიტანა გეოლოგიაში ცნება გეოლოგიური ციკლის შესახებ.

 საუკუნე
 საუკუნის დასაწყისში გეოლოგიაში გაბატონებული იყო კატასტროფიზმის კონცეფცია, რომლის საფუძველთან იმთავითვე იდგა ფრანგი მეცნიერი ჟორჟ კიუვიე. ამ კონცეფციის თანახმად, დედამიწის ქერქის დეფორმაციები და აგრეთვე ორგანული სამყაროს ცვლილებანი მიმდინარეობდა კატასტროფულად სწრაფად, დროის მოკლე მონაკვეთში. აღნიშნული კონცეფცია შეიქმნა ფლორისა და ფაუნის გარდაქმნის გასარკვევად, თუმცა საუკუნეში მან დაკარგა თავისი მნიშვნელობა.

ვალტერ პენკმა განავითარა მოძღვრება, რომლის მიხედვით რელიეფი წარმოიქმნება დედამიწის ქერქის ვერტიკალური მოძრაობებისა და დენუდაციური პროცესების ურთიერთმოქმედების შედეგად. შეიმუშავა რელიეფის კვლევის ახალი მეთოდი, ე.წ. მორფოლოგიური ანალიზი. დაადგინა ურთიერთდამოკიდებულება დედამიწის რელიეფის ზედაპირის ხასიათსა (ეგზოგენური პროცესები) და ტექტონიკურ მოძრაობებს შორის. აგრეთვე მოახდინა რელიეფის კლასიფიკაცია.

გეომორფოლოგიას როგორც დამოუკიდებელ მეცნიერების დისციპლინას საფუძველი ჩაეყარა საუკუნის მეორე ნახევარში, როდესაც ჩამოყალიბდა ფერდინანდ ფონ რიხტჰოფენის აზიის ბუნებრიივი უბნების რელიეფის დახასიათებისა და კლასიფიკაციის ცდა. ამ დარგის განვითარებაში აგრეთვე დიდი წვლილი შეიტანეს ალბრეხტ პენკმა (1858-1945), ვალტერ პენკმა (1888-1923) და უილიამ მორის დეივისმა (1850-1934).

ალბრეხტ პენკმა გამოიკვლია აზიის, ევროპისა და სხვა კონტინენტების გამყინვარება და გეომორფოლოგია. მისი სამეცნიერო საქმიანობა წარმატებით გააგრძელა მისმა შვილმა ვალტერ პენკმა, რომელმაც შეიმუშავა რელიეფის კვლევის ახალი მეთოდი – მორფოლოგიური ანალიზი. მნიშვნელოვანია ასევე უილიამ მორის დეივისის გამოკვლევები, რომელმაც 1890 წელს შეიმუშავა მოძღვრება გეოგრაფიულ ციკლებზე. საუკუნეში კიდევ უფრო განვითარდა გეომორფოლოგიის აზრი. საუკუნის შუა წლებში აშშ-ში შეიქმნა გეომორფოლოგიური სკოლები. რუსეთში გეომორფოლოგიის ფუძემდებლები იყვნენ პეტრე სემიონოვ-ტიან-შანსკი (1827-1914), პეტრე კროპოტკინი (1842-1921), ვასილი დოკუჩაევი (1846-1903), ივანე მუშკეტოვი (1850-1902), იან ჩერსკი (1845-1892), დიმიტრი ანუჩინი (1843-1923), ალექსი პავლოვი (1854-1929), ვლადიმერ ობრუჩევი (1863-1956), იაკობ ედელშტეინი (1869-1952) და სხვები.

პეტრე სემიონოვ-ტიან-შანსკიმ არაერთი მნიშვნელოვანი ექსპედიცია მოაწყო აზიაში (ტიან-შანი, ალთაი, ისიქ-ქოლის ტბა და სხვა), სადაც შეკრიბა დიდძალი გეოგრაფიული (მ.შ. გეომორფოლოგიური) მასალა. მაშასადამე იყო პირველი ევროპელი, რომელმაც გამოიკვლია ტიან-შანის მთათა სისტემა. ამასთანავე რუსეთის ევროპული ნაწილისა და კავკასიის პირველი გეომორფოლოგიური დარაიონების ავტორია.

ბუნებისმეტყველი პეტრე კროპოტკინი ციმბირში ყოფნის დროს ამუშავებდა ციმბირის ოროგრაფიულ სქემას, ასევე აღმოსავლეთ საიანში პირველმა შენიშნა ვულკანიზმისა და ძველი გამყინვარების კვალი. 1871 წელს იმყოფებოდა სკანდინავიაში, სადაც გამოიკვლია მყინვარული ნალექები. ვლადიმერ ობრუჩევმა საფუძვლიანად შეისწავლა შუა და ცენტრალური აზიის, ციმბირის ბუნება. აღმოაჩინა აქამდე უცნობი ქედები. გამოიკვლია ტექტონიკის საკითხები, შეისწავლა აგრეთვე გამყინვარება და მუდმივი მზრალობა.

სხვადასხვა დროს გეომორფოლოგიურ საკითხებს აშუქებენ: ჯონ პლეიფერი (1748-1819), ჯონ უესლი პაუელი (1834-1902), უილიამ ჯონ მაკგი (1853-1912), ზიგფრიდ პასარგე (1866-1958), ივანე შჩუკინი (1885-1985), ანდრია გრიგორიევი (1883-1968), კირკ ბრაიანი (1888-1950), სიდნი უილიამ ვულდრიჯი (1900-1963), იულიუს ბიუდელი (1903-1983), ჟან დრეში (1905-1994), ლუნა ლეოპოლდი (1915-2006), დევიდ ლესლი ლინტონი (1906-1971), ინოკენტი გერასიმოვი (1905-1985), კონსტანტინე მარკოვი (1905-1980), ჟან ტრიკარი (1920-2003), ადრიან შაიდეგერი (დ. 1925), ანდერს რაპი (1927-1998) და სხვა.

- საუკუნეები
 საუკუნის 30-იან წლებში გამოიცა რიგი განმაზოგადებელი ნაშრომი გეომორფოლოგიაში. მნიშვნელოვანი იყო ივანე შჩუკინის ორიგინალური კონცეფციები რელიეფის სიტემატიკასა და კლასიფიკაციაში. აღსანიშნავია მისი სამ ტომიანი „ზოგადი გეომორფოლოგია“. შემდეგ წლებში ზოგადგეომორფოლოგიური კონცეფციები განავითარეს: კონსტანტინე მარკოვმა (1948), ივანე შჩუკინმა (1960, 1964, 1974), ლესტერ კინგმა (1953, 1967), ინოკენტი გერასიმოვმა და იური მეშჩერიაკოვმა (1967). ამჟამად გეომორფოლოგია მოიცავს სხვადასხვა მიდგომებსა და ინტერესებს.

რელიეფის ფორმების კომპლექსს გეომორფოლოგიურ ლანდშაფტს უწოდებენ; გეომორფოლოგიური მეთოდები არის მეთოდების ერთობლიობა, რომელიც ფართოდ გამოიყენება გეომორფოლოგიური კვლევის დროს.
გეომორფოლოგია ისტორიული მეცნიერებაა. ადგენს [[დედამიწა]]ზე მომხდარი მოვლენების თანმიმდევრობას, რომლის ხარჯზე ჩამოყალიბდა თანამედროვე [[რელიეფი]]. რელიეფის შესწავლისას გეომორფოლოგია იყენებს არა მხოლოდ [[გეოგრაფია|გეოგრაფიულ]] და [[გეოლოგია|გეოლოგიურ]] მიღწევებს, არამედ სხვა საბუნებისმეტყველო-ისტორიული მეცნიერებების ციკლსაც. იგი [[რელიეფი|რელიეფს]] შეისწავლის როგორც [[დედამიწა|დედამიწის]] ზედაპირის ბუნებრივი [[ლანდშაფტი]]ს ერთ-ერთ შემადგენელ კომპონენტს. [[რელიეფი]] არა მარტო თავად განიცდის სხვა ბუნებრივი კომპონენტების ([[გეოლოგია|გეოლოგიური აღნაგობა]], [[ჰავა]], [[წყალი|წყლები]], [[ორგანიზმი|ორგანიზმები]]) ზემოქმედებას, არამედ თვითონაც ახდენს ზეგავლენას მათზე. ამიტომ გეომორფოლოგია დაკავშირებულია [[საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები|ბუნებისმეტყველების სხვა დარგებთან]] — [[გეოლოგია|გეოლოგიასთან]], [[კლიმატოლოგია]]სთან, [[ჰიდროლოგია]]სთან, [[ოკეანოლოგია]]სთან, [[ნიადაგთმცოდნეობა]]სთან და სხვა. რამეთუ [[დედამიწა]] [[პლანეტა]]ა, ამდენად გეომორფოლოგია იყენებს ისეთი მეცნიერებების მონაცემებს, როგორებიცაა: [[ასტრონომია]] და [[კოსმოგონია]]. ნივთიერებათა აგებულების, შედგენილობისა და მდგომარეობის გასარკვევად გეომორფოლოგია იყენებს [[ფიზიკა|ფიზიკის]], [[ქიმია|ქიმიისა]] და სხვა მეცნიერებების მიღწევებს. გეომორფოლოგიაში გამოიყოფა შემდეგი დარგები: ზოგადი გეომორფოლოგია, პალეოგეომორფოლოგია, სტრუქტურული გეომორფოლოგია, რეგიონული გეომორფოლოგია და სხვა. მაგალათად, რეგიონული გეომორფოლოგია სწავლობს დედამიწის ზედაპირის ცალკეული უბნების კონკრეტულ რელიეფს. პალეოგეომორფოლოგია შეისწავლის დედამიწის რელიეფს წარსულის გეოლოგიურ ეპოქაში.

ზოგადი გეომორფოლოგია — განიხილავს [[რელიეფი]]ს ჩამოყალიბების უმთავრეს საკითხებს და სინთეზურად აშუქებს გეომორფოლოგიური მაჩვენებლების მთელ კომპლექსს;
კერძო გეომორფოლოგია — სწავლობს ერთი ან რამდენიმე კერძო გეომორფოლოგიური მაჩვენებლის მიხედვით;
რეგიონული გეომორფოლოგია — სწავლობს [[დედამიწა|დედამიწის]] ზედაპირის ცალკეული უბნების [[კონტინენტი|კონტინენტები]], [[ოკეანე]]ები, [[ზღვა|ზღვები]], [[ქვეყანა|ქვეყნები]], [[მხარე]]ები კონკრეტულ რელიეფს;
პლანეტური გეომორფოლოგია — განიხილავს დედამიწის [[რელიეფი]]ს უმსხვილეს ნაკვეთებს რეგიონულ ასპექტში;
პალეოგეომორფოლოგია — აღადგენს [[გეოლოგია|გეოლოგიურ]] წარსულში არსებულ (ხშირად დამარხულ) რელიეფს და დედამიწის ზედაპირის ჩამოყალიბების ისტორიას ხანგრძლივი გეოლოგიური დროის განმავლობაში;
გამოყენებითი გეომორფოლოგია — ამუშავებს სახალხო-სამეურნეო ამოცანების გადაწყვეტის საქმეში გეომორფოლოგიური კვლევის შედეგების გამოყენების თეორიულ საფუძვლებს.

ზოგადი გეომორფოლოგიის ნაწილებია — ხმელეთის გეომორფოლოგია და ზღვის გეომორფოლოგია (უკანასკნელი სწავლობს [[ოკეანე]]თა და [[ზღვა]]თა ფსკერის რელიეფს). ცალკე დისციპლინებია სტრუქტურული გეომორფოლოგია, რომლის საგანია [[მორფოსტრუქტურა|მორფოსტრუქტურები]] — [[ენდოგენური პროცესები|ენდოგენური]] ფაქტორებით გამოწვეული და [[ეგზოგენური პროცესები|ეგზოგენური ზემოქმედებით]] მეტნაკლებად გარდაქმნილი [[რელიეფის ფორმები]]; კლიმატური გეომორფოლოგია, რომელიც განიხილავს მორფოსკულპტურებს — ძირითადად [[ეგზოგენური პროცესები]]თ წარმოქმნილ რელიეფს. იმ კერძო მაჩვენებლების მიხედვით, რომელთა შეფასება შეიძლება ოდენობით, განასხვავებენ რელიეფის გეომეტრიას, კინემატიკას და დინამიკურ გეომორფოლოგიას.

რელიეფის გეომეტრია — ამახვილებს ყურადღებას [[დედამიწა|დედამიწის]] ზედაპირის გარეგნულ იერზე, იგი მოიცავს [[ოროგრაფია|მორფოგრაფიას]] (რელიეფის ფორმების მოყვანილობის აღწერა) და [[მორფომეტრია]]ს (ფორმების სიდიდის რიცხობრივი შეფასება);

რელიეფის კინემატიკა — განიხილავს ზედაპირის ფორმების ცვალებადობის ზოგად კანონზომიერებებს ამ ცვალებადობის გამომწვევი ძალებისაგან დამოუკიდებლად. რელიეფის გეომეტრია და კინემატიკა არის დინამიკური გეომორფოლოგიის ნაწილი, რომელიც სწავლობს რელიეფის განვითარების ფიზიკურ არსს მოქმედ ფაქტორებთან კავშირში. დინამიკური გეომორფოლოგია იყოფა ნაწილებად, რომლებიც შეეხება ცალკეულ გეომორფოლოგიურ პროცესებს — [[ფერდობი|ფერდობულს]], [[მდინარე]]ულს, [[კარსტი|კარსტულ]]-[[სუფოზია|სუფოზიურს]], [[მყინვარი|მყინვარულს]], [[მრავალწლოვანი მზრალობა|მზრალობითს]], [[ეოლური ნალექები|ეოლურს]], [[ტბა|ტბიურს]], [[ზღვა|ზღვიურს]], აგრეთვე რელიეფში [[ტექტონიკა|ტექტონიკისა]] და [[ვულკანიზმი]]ს გამოვლინებას.

უპირველეს ყოვლისა გეომორფოლოგია ეფუძნება საველე კვლევების მონაცემებს. გეომორფოლოგიური კვლევის დროს ფართოდ იყენებენ [[გეოლოგია|გეოლოგიურ]], [[გლაციოლოგია|გლაციოლოგიურ]], [[გეოკრიოლოგია|გეოკრიოლოგიურ]], [[გრუნტების მექანიკა|გრუნტების მექანიკის]], [[ჰიდროდინამიკა|ჰიდროდინამიკურ]], [[აეროდინამიკა|აეროდინამიკურ]], [[მათემატიკა|მათემატიკურ]] და სხვა მეთოდებს. განსაკუთრებით მჭიდროდ გეომორფოლოგია დაკავშირებულია [[ფიზიკური გეოგრაფია|ფიზიკურ გეოგრაფიასთან]] და [[გეოლოგია|გეოლოგიასთან]]. [[რელიეფი]] მოიცავს განსხვავებული სიდიდის, წარმოშობის, ასაკისა და განვითარების ისტორიის მქონე ფორმებს. უსწორმასწორობათა ერთობლიობას [[რელიეფის ფორმები|რელიეფის ფორმებს]] უწოდებენ. ფორმათა სიდიდის მიხედვით გამოყოფენ: მეგარელიეფს, მაკრორელიეფს, მეზორელიეფს, მიკრორელიეფს, ნანორელიეფს. [[რელიეფის ფორმები]] განირჩევა ზომებით, წარმოშობით, ასაკითა და სხვა. [[რელიეფის ფორმები]] შეიძლება იყოს: [[მთა]], [[ბორცვი]], [[მწვერვალი]], [[ხევი (ხეობა)|ხევი]], [[ხეობა]] და ა.შ.

რიგი მკვლევარი გეომორფოლოგიას [[გეოლოგია]]ს მიაკუთვნებს, ზოგი კი [[გეოგრაფია]]ს. უდავოა, რომ გეომორფოლოგიური კვლევა ეყრდნობა რიგ გეოლოგიურ დისციპლინას, როგორებიცაა [[პეტროგრაფია]], [[ლითოლოგია]], [[ისტორიული გეოლოგია|ისტორიულ გეოლოგია]], [[ტექტონიკა|გეოტექტონიკა]], თუმცა გეომორფოლოგიური კვლევის მეთოდი ამით არ იწურება. გეომორფოლოგიის როგორც მეცნიერების დანიშნულება არ არის მხოლოდ [[რელიეფი]]ს შესწავლა გეოლოგიური წარმოშობის ასპექტში, არამედ მისი ერთ-ერთი მთავარი მიზანია შეისწავლოს რელიეფის თანამედროვე მდგომარეობაც.

გეომორფოლოგია უწინარეს ყოვლისა ეფუძნება საველე კვლევების მონაცემებს. საველე გეომორფოლოგიური კვლევები ჩვეულებრივ სრულდება გეომორფოლოგიური რუკების შედგენით. [[გეოგრაფიული გარემო|გეოგრაფიულ გარემოში]] ურთიერთდამოკიდებულია როგორც [[რელიეფი]], ასევე [[კლიმატი]], [[ხმელეთი]]ს [[წყალი|წყლები]], [[ნიადაგი|ნიადაგები]], [[ფლორა|მცენარეული საფარი]] და [[ფაუნა|ცხოველთა სამყარო]]. ხოლო ამ ელემენტებს სწავლობს გეოგრაფიის დარგები — გეომორფოლოგია, [[კლიმატოლოგია]], [[ხმელეთის ჰიდროლოგია]], [[ნიადაგების გეოგრაფია]], [[მცენარეთა გეოგრაფია|მცენარეთა]] და [[ცხოველთა გეოგრაფია]]. ეს მეცნიერებები ქმნიან გეოგრაფიული დისციპლინების უწყვეტ ჯაჭვს. გეომორფოლოგია იყენებს [[გეოლოგია|გეოლოგიური]] და [[გეოგრაფია|გეოგრაფიული]] კვლევის მიღწევებს.

რელიეფის ფორმები და ელემენტები
[[ფაილი: 2010.|მინი|დიდი კანიონი]]
[[ფაილი: .|მინი|[[ჰიმალაი]] — მსოფლიოს უმაღლესი მთათა სისტემა. სიგრძე 2400 კმ, სიგანე 15-400 კმ. მასზე აღმართულია დედამიწის უმაღლესი მწვერვალი — ევერესტი.]]
[[რელიეფის ფორმები]] არის დედამიწის ზედაპირის ცალკეული უსწორმასწორობანი. არსებობს დადებითი და უარყოფითი რელიეფის ფორმები. განასხვავებენ ზომების, წარმოშობის, ასაკისა და სხვა ნიშნებით. [[რელიეფის ფორმები]] სხვადასხვაგვარია; [[რელიეფის ფორმები]] შეიძლება იყოს ჩაკეტილი ან ღია, მარტივი ან რთული, დადებითი ან უარყოფითი. მარტივი ფორმები დიდი ზომებით არ გამოირჩევა, გეომეტრიულად ცოტად თუ ბევრად სწორი მოხაზულობა აქვთ და შედგებიან რელიეფის ელემენტებისაგან. რთული ფორმებია — მარტივი ფორმების კომბინაცია. რელიეფის უარყოფითი ფორმები შეიძლება იყოს: [[ქვაბული]], [[ხეობა]], [[კარსტული ძაბრი|ძაბრები]] და სხვა; დადებითი ფორმებია: [[მთა]], [[ბორცვი]], [[პლატო]], [[ზეგანი (გეოგრაფია)|ზეგანი]] და სხვა. ფორმათა სიდიდის მიხედვით გამოიყოფა რელიეფის სხვადასხვაგვარი ფორმები: პლანეტური, მეგაფორმები, მაკროფორმები, მეზოფორმები, მიკროფორმები და ნანოფორმები.

პლანეტურ ფორმებს დიდი ფართობი უკავია. მათ მიეკუთვნება:
კონტინენტები
გარდამავალი ზონა
ოკეანის საგები
შუაოკეანური ქედები

[[კონტინენტი|კონტინენტები]] დედამიწის რელიეფის მსხვილი დადებითი ფორმებია. მათი დიდი ნაწილი წარმოადგენს [[ხმელეთი|ხმელეთს]], თუმცა კონტინენტების ნაწილი მდებარეობს [[ოკეანე|მსოფლიო ოკეანის]] წყლების ქვეშ. ეს შეიძლება იყოს [[კონტინენტური მეჩეჩი]] და [[კონტინენტური კალთა]].

[[გარდამავალი ზონა]] მოიცავს კონტინენტის წყალქვეშა კიდესა და ოკეანის ფსკერს შორის მდებარე სივრცეს. გარდამავალი ზონა ტიპურად წარმოდგენილია [[წყნარი ოკეანე|წყნარი ოკეანის]] ჩრდილოეთ და დასავლეთ კიდეებზე, [[ატლანტის ოკეანე|ატლანტის ოკეანის]] [[კარიბის ზღვა|კარიბისა]] და [[სკოშის ზღვა|სკოშის ზღვებში]], [[ინდოეთის ოკეანე|ინდოეთის ოკეანის]] ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ კიდეზე.

[[ოკეანის საგები]] მსოფლიო ოკეანის ფსკერის რელიეფისა და გეოლოგიური სტრუქტურის უმთავრესი ელემენტია. როგორც წესი მდებარეობს 3 კმ და მეტ სიღრმეებზე. ტიპურად შედგება საძირკველისაგან, რომელიც წარმოქმნილია ზედა ნაწილში [[ბაზალტი|ბაზალტებითა]] და საფრით ღრმაწყლიან დანალექებში.

[[შუაოკეანური ქედები]] მსოფლიო ოკეანის ფსკერის [[რელიეფის ფორმები|რელიეფის უდიდესი ფორმები]], რომლებიც მთათა ერთიან სისტემას ქმნიან. მორფოლოგიურად [[დედამიწის ქერქი]]ს ხაზობრივად ორიენტირებული შემაღლებებია, რომელთაც ძალზე დანაწევრებული თხემები და კალთები აქვთ.

მეგაფორმები ვრცელდება ასეულ ან ათეულ ათას [[კვადრატული კილომეტრი|კვადრატულ კილომეტრზე]]. მათ მიეკუთვნება კონტინენტების ფარგლებში არსებული მთის სარტყლები და ვაკე-ტერიტორიები, [[ოკეანის საგები|ოკეანის საგებში]] არსებული დიდი ღრმულები და აზევებები, პლანეტარული მასშტაბის რღვევები და სხვა. მეგაფორმების მაგალითებია [[მექსიკის ყურე]]სა და [[კარიბის ზღვა]]ში არსებული ღრმულები, [[ალპები]]სა და [[კავკასიონი|კავკასიონის მთათა სისტემები]], [[დასავლეთ ციმბირის ვაკე]] და სხვა.

მაკროფორმები მეგაფორმების შემადგენელი ნაწილებია. იკავებენ საკმაოდ დიდ ფართობს. მაკროფორმებს მიეკუთვნება [[ქედი|ცალკეული ქედები]] და ამა თუ იმ ქვეყნის ღრმულები: მაგალითად [[კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი|კავკასიონის მთავარი ქედი]] ან [[მტკვარ-არაქსის დაბლობი]].

საქართველოს გეომორფოლოგია
[[საქართველო]]ს, [[ამიერკავკასია|ამიერკავკასიის]] და საერთოდ [[კავკასიის ყელი|კავკასიის ყელის]] ტერიტორიის გეომორფოლოგიური დარაიონების ცდას ვხვდებით [[ანატოლი რეინგარდი]]ს ([[1912]], [[1937]], [[1941]] წწ.), [[ივანე შჩუკინი]]ს ([[1926]]), [[ალექსანდრე ჯავახიშვილი|ალექსანდრე ჯავახიშვილის]] ([[1926]], [[1947]]), ს. კუზნეცოვის ([[1937]], [[1941]]), [[ბორის დობრინინი]]ს ([[1940]]) ნაშრომებში. პირველი ცნობები საქართველოს გეომორფოლოგიის შესახებ გვხვდება კავკასიის მკვლევართა ნაშრომებში, კერძოდ [[ანატოლი რეინგარდი]]სა ([[1917]]) და [[ივანე შჩუკინი]]ს ([[1926]]) შრომებში. საკუთრივ [[საქართველოს გეოგრაფია|საქართველოს რელიეფი]] პირველად აღწერა [[ალექსანდრე ჯავახიშვილი|ალექსანდრე ჯავახიშვილმა]] ([[1926]]).

[[ საუკუნე]]ში დეტალურად იქნა შესწავლილი საქართველოს ცალკეული გეომორფოლოგიური რაიონები ([[ლევან მარუაშვილი]], [[დავით წერეთელი]] და სხვები). მნიშვნელოვანი იყო აგრეთვე ზოგადგეოგრაფიულ პრობლემათა კვლევა საქართველოს რთული რელიეფის მაგალითზე ([[ლევან მარუაშვილი]] და სხვები). საყურადღებოა [[კავკასია]]ში [[გამყინვარება|გამყინვარების]] პერიოდის [[პალეოგეოგრაფია|პალეოგეოგრაფიის]] შესახებ არსებულ წარმოდგენათა კრიტიკა ([[ლევან მარუაშვილი]]). [[ საუკუნე]]ში ფართოდ გაიშალა მუშაობა [[კარსტოლოგია]]ში — დამუშავდა საქართველოს კარსტის ტიპოლოგია, მორფოლოგია და კვლევის ისტორია ([[ლევან მარუაშვილი]], [[შალვა ყიფიანი]], [[ზურაბ ტატაშიძე]] და სხვები). გეოგრაფიულ ლიტერატურაში პირველად ჩამოყალიბდა ცნება [[კარსტოსფერო]]ს შესახებ და შეიქმნა მღვიმეთმცოდნეობის ორიგინალური სახელმძღვანელო ([[ლევან მარუაშვილი]], [[1973]]). [[ახალი ათონის მღვიმე|ახალი ათონის მღვიმის]] აღმომჩენ მეცნიერებსა და მშენებლებს მიენიჭათ [[სსრკ სახელმწიფო პრემია]] [[1977|1977 წელს]]. საქართველოს ტერიტორიის გეომორფოლოგიური კვლევის შედეგები შეჯამდა კოლექტიურ [[მონოგრაფია]]ში „საქართველოს გეომორფოლოგია“, რომლის მთავარ რედაქტორს — [[ლევან მარუაშვილი|ლევან მარუაშვილს]] [[1972|1972 წელს]] მიენიჭა [[სსრკ გეოგრაფიული საზოგადოება|სსრკ გეოგრაფიული საზოგადოების]] [[ნიკოლოზ პრჟევალსკის სახელობის მედალი|ნიკოლოზ პრჟევალსკის სახელობის ოქროს მედალი]].

აღსანიშნავია აგრეთვე: [[შალვა ყიფიანი]]ს „საქართველოს კარსტი“ ([[1974]]), [[ზურაბ ტატაშიძე|ზურაბ ტატაშიძის]] „საქართველოს კარსტული მღვიმეების კადასტრი“ ([[2009]]), [[რამინ გობეჯიშვილი]]ს „საქართველოს რელიეფი“ ([[2011]]) და სხვა.

გალერეა