ბოტსვანა

ბოტსვანა , ოფიციალურად ბოტსვანის რესპუბლიკა — ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო სამხრეთ აფრიკაში. მოსახლეობა საკუთარ თავს ბატსვანას (მრავლობითში: მოტსვანა) უწოდებს. 1966 წლის 30 სექტემბერს დიდი ბრიტანეთის პროტექტორატმა ბეჩუანალენდმა გამოაცხადა დამოუკიდებლობა ერთა თანამეგობრობის ფარგლებში და მიიღო თანამედროვე დასახელება. მას შემდეგ სტაბილურად ინარჩუნებს წარმომადგენლობით დემოკრატიას. მას ასევე აფრიკაში ყველაზე დაბალი კორუფციის მაჩვენებლი აქვს.

ქვეყანას ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან — ნამიბია, სამხრეთიდან — სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა, ხოლო აღმოსავლეთიდან — ზამბია და ზიმბაბვე ესაზღვრება. ქვეყნის ტერიტორიის 70 % უკავია კალაჰარის უდაბნოს.

ბოტსვანა არის საშუალო ზომის ქვეყანა და მისი მოსახლება შეადგენს მხოლოდ 2 მილიონ ადამიანს, რა მაჩვენებლითაც ის მსოფლიოს ერთ-ერთი ნაკლებად დასახლებული ქვეყანაა. მოსახლეობის დაახლოებით 10% ცხოვრობს ქვეყნის დედაქალაქში და უდიდეს ქალაქ გაბორონეში. ეკონომიკის წამყვანი სექტორებია: სამთო საქმე, ტურიზმი, მესაქონლეობა. 1960-იანებში ბოტსვანა იყო მსოფლიოს ერთ-ერთი უღარიბესი ქვეყანა ერთ სულ მოსახლეზე მხოლოდ 70$ მშპ.-თი, დღეისთვის ის ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად მზარდი ეკონომიკის მქონეა. 2017 წლის მონაცემებით მისი მშპ ერთ მოსახლეზე შეადგენდა 17,918$-ს რაც აფრიკის მასშტაბით ერთ-ერთი საუკეთესო მაჩვენებელია, ხოლო ადამიანის განვითარების ინდექსი საუკეთესო აქვს სუბსაჰარული აფრიკაში. ის არის აფრიკის კავშირის, სამხრეთი აფრიკის განვითარების საზოგადოების, ერთა თანამეგობრობის და გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წევრი.

ქვეყანამ გადაიტანა შიდსის მძიმე ეპიდემია. 2005-2013 წლებიდან ამ დაავადებით გამოწვეული სიკვდილიანობა (57 %-ით) და ახალშობილთა დაავადება მნიშვნელოვნად შემცირდა. მიუხედავად ყველა ძალისხმევისა ამ პერიოდზე დაავადებულთა რაოდენობა 290 000-დან 320 000-მდე გაიზარდა. თუმცა ბოლო წლებში ამ მიმართულებით სიტუაცია გაუმჯობესდა და დედისგან შვილზე გადაცემის სიხშირე შემცირდა.

გეოგრაფია
გეოგრაფიული მდებარეობა
ბოტსვანა მდებარეობს სამხრეთ აფრიკაში. ქვეყნის ტერიტორია შეადგენს 581 730 კმ²-ს, მათ შორის ხმელეთის ფართობია — 566 730 კმ². ბოტსვანის სიგრძე ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთის მიმართულებით შეადგენს 1110 კმ-ს, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთამდე — 960 კმ-ს. ქვეყანას აქვს საერთო საზღვრები სამხრეთში და სამხრეთ-აღმოსავლეთში სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკასთან (1840 კმ), ჩრდილოეთში და დასავლეთში ნამიბიასთან (1360 კმ), ჩრდილო-აღმოსავლეთში ზამბიასთან (1 კმ-ზე ნაკლები) და ზიმბაბვესთან (813 კმ). საზღვრების საერთო სიგრძე შეადგენს 4013 კმ-ს.

ნიადაგი
ქვეყნის აღმოსავლეთი და ცენტრალური ნაწილის ნიადაგი შედგება მშრალი წითელი თიხოვანი — მოკატა-სგან, რომელიც გვხვდება დაბლობებში, ან ცარცული და ქვიშოვანი ავანი-სა და მოყავისფრო კლდოვანი სელოკო-ს შერეული ნიადაგისგან, რომელიც გვხვდება ბორცვებზე და მის შემოგარენში. სელოკოს ნიადაგი ქვეყანაში საუკეთესოა მარცვლეული კულტურების მოსაყვანად. ნიადაგის ნაყოფიერება შეზღუდულია ნალექების დაბალი რაოდენობით. ალუვიალური ნიადაგი უძველესი ტბის ადგილას მოიცავს რუხ თიხოვან ნიადაგს დაჭაობებულ ადგილებში, რუხი-მწვანე მარილიან ნიადაგს ბოლსონებში, რუხი თიხოვანი ნიადაგიდან მოყვითალო ქვიშოვან ნიადაგამდე დაჭაობებული ადგილების ირგვლივ, ცარცულ ღია-რუხისფერ ნიადაგს ბოლსონების ირგვლივ. ასევე არსებობს რუხი და შავი თიხოვანი ნიადაგის რაიონები ადრე ნოტიო ადგილებში.

სასარგებლო წიაღისეული
ქვეყნის წიაღში არსებობს სასარგებლო წიაღისეულის დიდი რაოდენობა, აღმოჩენილია ალმასის, ოქროს, ნავთობის, ნიკელის, სპილენძის, მანგანუმის, კობალტის, ტყვიის, თუთიის, ქვანახშირის, ასბესტის, გოგირდის, ტალკის, ბრომის საბადოები. ასევე არსებობს კალცინირებული და კაუსტიკური სოდის, პლატინის, ურანის, სუფრის მარილის, ვერცხლის და ქრომის საბადოები.

სასარგებლო წიაღისეულს შორის ქვეყნის ეკონომიკისათვის ყველაზე უფრო დიდი მნიშვნელობა აქვს ალმასებს. 1967 წელს ორაპას დასახლებასთან, რომელიც მდებარეობს ქალაქ ფრანსისთაუნიდან 240 კმ-ში აღმოჩენილი იქნა პირველი კიმბერლიტური მილი, შემდგომში ასეთი მილები ნაპოვნი იქნა ლეტლჰაკანეს და ცვანენგას რაიონებში. ბოტსვანური ალმასები ცნობილია კარგი ხარისხის გამო, მათ შორის 30 % გამოიყენება იუველირული ნაკეთობების დასამზადებლად.

სხვა დიდ სასარგებლო წიაღისეულების საბადოებს შორის გამოირჩევა: სპილენძ-ნიკელის საბადო ქალაქ სელები-პიკვესთან და მაღალხარისხიანი ქვანახშირის საბადო მამაბულას დასახლებასთან.

წყლის რესურსები
ბოტსვანის ყველაზე დიდი მდინარეა ოკავანგო. ქვეყნის ჩრდილო-დასავლეთში მდებარეობს მისი ქვედა დინება და ვრცელი შიდამატერიკული დელტა ფართობით დაახლოებით 16 ათასი კმ² (ადიდების დროს — 22 ათას კმ²-მდე). ოკავანგოს დელტა მდიდარია ტბებით, რომელთაგან ყველაზე დიდია მლაშე ტბა ნგამი. დელტებიდან არსებობს შრობადი მდინარე ბოტეტის (ბოტლეტლე) არარეგულარული ჩამონადენი ცკაუს მლაშე ტბის გავლით მსოფლიოში ერთ-ერთ მსხვილ, გაუდინარ, მლაშობ ნიადაგიან ქვაბულ — მაკგადიკგადში (ფართობი დაახლოებით 40 ათასი კმ²). ყველაზე უფრო წვიმიან წლებში ოკავანგოს დელტიდან ასევე არსებობს ჩამონადენი მდინარე ზამბეზიში.

ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთში სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის საზღვარზე მიედინებიან მდინარე ლიმპოპოს მარცხენა შენაკადები; ჩრდილო-აღმოსავლეთში — ჩრდილოეთის საზღვრის გასწვრივ მდინარე კუანდოს მარჯვენა შენაკადები. დანარჩენ ტერიტორიაზე არსებობენ მხოლოდ შრობადი მდინარეები, რომლებიც წყლით ივსებიან მხოლოდ წვიმიან სეზონში, ასევე ჩაუმდინარი მლაშე ტბები. ბოტსვანის მდინარეების უმრავლესობას სათავე აქვს ან სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში, ან ანგოლაში.

ქვეყანაში არსებობს 2,9 კმ³ განახლებადი წყლის რესურსები, რომელთაგან 46 % გამოიყენება სოფლის მეურნეობისათვის. თითქმის ყველა ქალაქის მოსახლეობას და სოფლის მოსახლეობის 90 %-ს აქვს სუფთა წყლით სარგებლობის შესაძლებლობა.

კლიმატი
ქვეყნის დიდი ნაწილი მდებარეობს სუბტროპიკული კლიმატის სარტყელში, მკაფიოდ გამოხატული კონტინენტური კლიმატის სახით. იანვარში ტემპერატურის საშუალო მაქსიმუმი შეადგენს 33 °-ს, ივლისში 22 °-ს, იანვრის საშუალო მინიმუმი 18 °-ს და ივლისის 5 °-ს. აგვისტოში იწყება დასავლეთის მიმართულების სეზონური ქარები, რომელიც ხშირად გადადის მტვრის ქარიშხალში.), ლომები, ჯიქები, ავაზები, ტურები, მურა და ხალებიანი აფთრები, ზებრები, კამეჩები, ჟირაფები, სხვადასხვა სახეობის ანტილოპები (გნუ, კანა, ძროხისებრი ანტილოპები, ორიქსი, დიდი კუდუ, სპრინგბოკი, სტენბოკები, დუკერები და სხვები).

მრავალრიცხოვანი ფრინველები (აფრიკული სირაქლემა, შავი და ქოჩრიანი სავათი და სხვები), ხვლიკები, გველები (პითონები, ფარისებური კობრები, ჯუჯა ასპიტები, შავი მამბები და სხვები). ფეხსახსრიანებიდან გამოირჩევიან მორიელები.

ბოტსვანის მდინარეებში და ტბებში დაცურავენ მრავალი სახეობის თევზები, კერძოდ, გავრცელებულია ჩვეულებრივი ვეფხვისებური თევზი, ციხლიდები, აფრიკული კლარისებური ლოქო, წვერები და ბევრი სხვა. ბოტსვანის ენდემებია თევზი , რომელიც მიეკუთვნება -ს ოჯახს და დაცურავს მხოლოდ მდინარე ბოროში — ოკავანგოს დელტის შემადგენელ ნაწილში. ბოტსვანის მდინარეებში ასევე ინტროდუქცირებულია კობრი, დიდპირიანი ქორჭილა, ნილოსის ტილაპია .

ყველაზე უფრო მდიდარია ოკავანგოს დელტის ცხოველთა სამყარო, სადაც ბინადრობენ ბეჰემოთები, სიტატუნგის და წითურა ლიჩის ანტილოპები, ჩვეულებრივი წყლის თხა, აფრიკული ძერები, აფრიკული თევზის ბუები, ბოლოკარკაზები, ფლამინგოები, ყარყატები, ივეოსები, ყანჩების რამდენიმე სახეობა, იხვები, ჯუჯა ბატები, ნიანგები. მთლიანად მდინარის დელტაში დაფიქსირებულია ფრინველთა 500 სახეობა, თევზების 89 სახეობა, ძუძუმწოვრების 128 სახეობა, ქვეწარმავლების და ამფიბიების 150 სახეობა.

დაცული ტერიტორიები
მეცხოველეობის მზარდი განვითარების ტემპებთან და მთელი რიგი ანთროპოგენური ფაქტორების ნეგატიურ ზემოქმედებასთან დაკავშირებით, რომლებიც საფრთხეს უქმნიან მცენარეულობას და ცხოველთა სამყაროს, ბოტსვანაში გარემო პირობების დაცვისათვის შეიქმნა რამდენიმე ნაკრძალი და ეროვნული პარკი, რომლებსაც უკავიათ ქვეყნის საერთო ფართობის დაახლოებით 18 %. დაარსდა 1961 წელს ქვეყნის ცენტრში, იცავს სავანების და უდაბნოს ბუნების კომპლექსებს, მათთვის დამახასიათებელ ფაუნასთან ერთად. ამას გარდა, ნაკრძალის ტერიტორია მომთაბარე ხალხის — ბუშმენების საცხოვრებელი ადგილია;
ჩობეს ეროვნული პარკი (ფართობი 10 566 კმ²) ეროვნულ პარკად გამოცხადდა 1967 წელს (1967 წლამდე ჰქონდა ნაკრძალის სტატუსი). პარკი ცნობილია თავისი ბიონაირსახეობებით, მის ტერიტორიაზე შეიმჩნევა 4 განსხვავებული ეკოსისტემა, ბინადრობს სპილოების მსოფლიოში ყველაზე დიდი პოპულაცია;
მორემის დაცული ტერიტორია მდებარეობს ოკავანგოს დელტის აღმოსავლეთ ნაწილში და უკავია 4871 კმ² ტერიტორიის ფართობი;
გცვიჰაბას გამოქვაბულები მდებარეობენ ჩრდილო-დასავლეთი ოლქის ტერიტორიაზე.

ისტორია
ადრეული ისტორია
თანამედროვე ბოტსვანის ტერიტორიაზე პირველად დასახლდნენ მონადირეები და საკვების შემგროვებლები, რომლებიც ლაპარაკობდნენ კოისანურ ენებზე. უძველესი ადამიანების სადგომები, რომლებიც აღმოჩენილია ცოდილოს ბორცვებზე, მიეკუთვნება ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაახლოებით საუკუნეს.. ბეჩუანლენდის ჩრდილოეთი ნაწილი დარჩა დიდი ბრიტანეთის მმართველობის ქვეშ, ხოლო სამხრეთი — მიეკუთვნა კაპის კოლონიას. ბრიტანელებმა ხელუხლებელი დატოვეს ტომობრივი სტრუქტურები, ტომის ბელადებს რჩებოდათ საშინაო მმართველობის უფლებები, უზენაესი ბელადები ექვემდებარებოდნენ ბეჩუანლენდის ბრიტანელ კომისარს.

ბრიტანელები თავიდან ვარაუდობდნენ, რომ ბეჩუანლენდის პროტექტორატი იქნებოდა დროებითი წარმონაქმნი და შემდგომში, როგორც ბასუტოლენდი (ლესოთო) სვაზილენდის ჩათვლით, შევიდოდა როდეზიის ან სამხრეთ აფრიკის კავშირის შემადგენლობაში და ამიტომ 1895—1964 წლებში პროტექტორატის ადმინისტრაციული ცენტრიც იყო მაჰიკენგი, რომელიც მდებარეობდა კაპის პროვინციაში

პოლიტიკური მოწყობა
სახელმწიფო წყობა
ბოტსვანა დემოკრატიული რესპუბლიკაა მრავალპარტიული სისტემით.

აღმასრულებელი ხელისუფლება
სახელმწიფოს მეთაური, მთავრობის მეთაური და უმაღლესი მთავარსარდალია პრეზიდენტი, რომელიც ირჩევა 5 წლის ვადით ეროვნული კრების ხმათა უბრალო უმრავლესობის საშუალებით. მას აქვს უფლება თანამდებობაზე დანიშნოს და გაანთავისუფლოს მინისტრთა კაბინეტი, ასევე ვიცე-პრეზიდენტი, გადაწყვიტოს ომის და მშვიდობის საკითხები, მოიწვიოს ეროვნული ასამბლეა, ვეტო დაადოს პარლამენტის მიერ მიღებულ კანონპროექტებს.

საკანონმდებლო ხელისუფლება
ორპალატიანი პარლამენტი შედგება ეროვნული კრებისაგან და ბელადების პალატისგან. ეროვნული ასამბლეა შედგება 61 დეპუტატისგან, რომელთაგან 57 ირჩევა პირდაპირი არჩევნების გზით და 4 ინიშნება უმრავლესობაში მყოფი პარტიის მიერ. გადაწყვეტილების მიუღებლობის შემთხვევაში ეროვნული ასამბლეა შესაძლებელია დათხოვნილი იქნას პრეზიდენტის მიერ. პარლამენტის ყველა წევრი ირჩევა 5 წლის ვადით. ბელადების პალატა ძირითადად სათათბირო ორგანოა და შედგება 15 წევრისაგან, აქედან ყველაზე უფრო დიდი ტომების 8 ბელადი — მუდმივი წევრია, 4 — ირჩევა მცირე ოლქების მიერ 5 წლის ვადით და 3 — ინიშნება პალატის მიერ. ქვეყანაში ასევე მუშაობენ ადგილობრივი სასოფლო კგოტლას საბჭოები, რომლებზეც განხილვის შედეგად გადაწყვეტილებებს იღებს მოსახლეობა.

პოლიტიკური პარტიები
ქვეყნის ყველაზე უფრო გავლენიანი პარტიაა ბოტსვანის დემოკრატიული პარტია, რომელიც დაარსდა ჯერ კიდევ ქვეყნის დამოუკიდებლობის მოპოვებამდე, რომელსაც მანამდე ბეჩუანალენდის დემოკრატიული პარტია ერქვა. ეს პარტია იმარჯვებდა ყველა არჩევნებში, რომელიც ჩატარდა ბოტსვანაში, დაწყებული 1966 წლიდან და ქვეყნის ყველა პრეზიდენტი იყო მისი წევრი. დღეისათვის ქვეყანაში დარეგისტრირებულია ათზე მეტი პოლიტიკური პარტია, რომელთაგან ყველაზე გავლენიანია ბოტსვანის სახალხო პარტია (დაარსდა 1960 წელს), ბოტსვანის ეროვნული ფრონტი (დაარსდა 1966 წელს), ახალი დემოკრატიული ფრონტი (დაარსდა 2003 წელს), ბოტსვანის კონგრესის პარტია (დაარსდა 1998 წელს).

საგარეო პოლიტიკა
ბოტსვანის საგარეო პოლიტიკის საფუძველია მიუმხრობლობის პრინციპი. 1966 წლის 17 ოქტომბრიდან ქვეყანა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის და მისი ყველა სპეციალიზებული სააგენტოების წევრია, ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოს და საერთაშორისო საზღვაო ორგანიზაციის გარდა. ბოტსვანა ასევე აფრიკის კავშირის, მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის, სამხრეთაფრიკული საბაჟო კავშირის, «აღმოსავლეთ და სამხრეთ აფრიკის» პრეფერენციალური სავაჭრო ზონის, განვითარების აფრიკული ბანკის, ერთა თანამეგობრობის, ჯგუფი 77-ის, სამხრეთ აფრიკის ქვეყნების განვითარების თანამეგობრობის წევრია, ხელი მოაწერა საერთაშორისო საზღვაო სამართლის გაეროს კონვენციას. ამის შემდეგ ნამიბიამ წამოაყენა თავისი პრეტენზიები კუნძულ კასიკილი/სედუდუზე გაეროს საერთაშორისო სასამართლოში, მაგრამ ბოტსვანამ შეინარჩუნა თავისი უფლებები ამ კუნძულზე.

შეიარაღებული ძალები
დამოუკიდებლობის გამოცხადების მომენტში ბოტსვანას არ ჰყავდა შეიარაღებული ძალები. ბოტსვანის შეიარაღებული ძალები შეიქმნა 1977 წელს. მისი უმაღლესი მთავარსარდალია ქვეყნის პრეზიდენტი.

2007 წლის ნოემბერში ბოტსვანის შეიარაღებულ ძალებში ირიცხებოდა 9 ათასი ადამიანი, მათ შორის სამხედროთა რაოდენობა იყო 94,4 %. ხარჯები სამხედრო მიზნებისათვის შეადგენდა (2005 წელი) მთლიანი შიდა პროდუქტის 3,0 %-ს ანუ ფულადი გამოხატულებით ერთ სულ მოსახლეზე 177 აშშ დოლარი. სამხედრო სავალდებულო ასაკი შეადგენს 18 წელს. 2005 წლის შეფასებით 18-დან 49 წლამდე ასაკის მამაკაცთა რაოდენობა შეადგენდა 350 649 ადამიანს, მათ შორის სამხედრო სამსახურისთვის ვარგისი იყო — 136 322 ადამიანი. 18 წლის ასაკს მიღწეული მამაკაცთა საშუალო ყოველწლიური რაოდენობა შეადგენს 21 103 ადამიანს:

ძირითადი რაიონების გარდა, ბოტსვანას ასევე აქვს შვიდი ურბანული რაიონი, რომლებიც ქალაქებისა და დაბების ტერიტორიას მოიცავს.

დემოგრაფია
ძირითადი დემოგრაფიული მაჩვენებლები
მოსახლეობის რაოდენობა — 2 024 904 ადამიანი (2011 წლის აღწერა).
მოსახლეობის ზრდა — 1,9 % (2011 წლის აღწერა).
ქალაქის მოსახლეობა — 64,1 % (2011 წლის აღწერა).
შობადობა — 25,7 ბავშვი 1000 ადამიანზე (2011 წლის აღწერა).
სიკვდილიანობა — 6,25 ადამიანი 1000 მოსახლეზე. (2011 წლის აღწერა).
ბავშვთა სიკვდილიანობა — 27 ბავშვი 1000 დაბადებულიდან (2011 წლის აღწერა).
სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა — 68 წელი (მამაკაცების — 66 წელი, ქალების — 70 წელი) (2011 წლის აღწერა).
საშუალი ასაკი — 26,2 წელი (მამაკაცების — 25,2 წელი, ქალების — 26,8 წელი) (2011 წლის აღწერა).
0-14 წელი: 660 014 ადამიანი (32,6 %);
15-64 წელი: 1 264 053 ადამიანი (62,4 %);
65 წელზე უფროსები: 100 837 ადამიანი (5,0 %) (2011 წლის აღწერა).
განათლება — საერთო 81,2 % (80,4 % მამაკაცები, 81,8 % ქალები) (2007 წლის შეფასება).
შიდსის ვირუსით დაავადება — 23,9 % (2007 წლის შეფასება).

ეთნიკური ჯგუფები
ქვეყნის მოსახლეობის ეროვნულ შემადგენლობაში სჭარბობს ტსვანას ხალხი (79 %), შემდეგ მოდიან კალანგა (11 %), ბუშმენები (3 %), კგალაგადი (3 %), თეთრკანიანი ევროპელი ხალხი (3 %) და სხვები (1 %).

2000 წლიდან ზიმბაბვეში ეკონომიკური მდგომარეობის გაუარესების გამო, ზიმბაბველების რაოდენობა ბოტსვანაში რამდენიმე ათეულ ათასამდე გაიზარდა.

ბუშმენი მოსახლეობის 10 000 ადამიანზე ცოტა ნაკლები დღემდე ცხოვრობს მათი ტრადიციული მონადირე-შემგროვებლური ცხოვრების სტილით. 1990-იანი წლების შუა პერიოდიდან ბოტსვანის ცენტრალური ხელისუფლება ცდილობს განდევნოს ბუშმენები მათი საცხოვრებელი ისტორიული მიწებიდან. გაეროს მაღალი თანამდებობის მქონე პირმა მკვიდრი მოსახლეობის უფლებების საკითხებში პროფესორმა ჯეიმზ ანაიამ თავის მოხსენებაში დაგმო ბოტსვანის ხელისუფლების მოქმედებები ბუშმენი მოსახლეობის მიმართ, რომელიც გამოქვეყნდა 2010 წლის თებერვალში.

ენა
ქვეყნის ოფიციალური ენებია ინგლისური (52 921 ადამიანი) და ტსვანა (1 484 598 ადამიანი). მოსახლეობა ასევე ლაპარაკობს სხვა ენებზეც, რომელთაგან ყველაზე უფრო გავრცელებულია:
კალანგა — 141 616 ადამიანი (2011 წლის აღწერა) ჩრდილო-აღმოსავლეთის ოლქში, ცენტრალური ოლქის აღმოსავლეთ ნაწილში. ყველაზე უფრო მეტად გავრცელებულია ლილიმას დიალექტი.
კგალაგადი — 65 375 ადამიანი (2011 წლის აღწერა);
ზეზურუ — 38 489 ადამიანი (2011 წლის აღწერა);
სარუა — 31 778 ადამიანი (2011 წლის აღწერა);
მბუკუშუ — 31 229 ადამიანი (2011 წლის აღწერა) ჩრდილო-დასავლეთის ოლქში;
ნდებელე — 18 959 ადამიანი (2011 წლის აღწერა) ჩრდილო-აღმოსავლეთის ოლქში;
ჰერერო — 18 710 ადამიანი (2011 წლის აღწერა) ჩრდილო-დასავლეთის ოლქში, ცენტრალურ ოლქში, განზის ოლქში, კგალაგადის ოლქში, კგატლენგის ოლქში;
აფრიკაანსი — 8082 ადამიანი (2011 წლის აღწერა) განზის ოლქში, კგალაგადის ოლქის სამხრეთ ნაწილში (განსაკუთრებით სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის საზღვრის სიახლოვეს), კვენენგის ოლქში ტაკატოკვანეში;
სუბია — 6515 ადამიანი (2011 წლის აღწერა);
იეიი — 4181 ადამიანი (2011 წლის აღწერა) ჩრდილო-დასავლეთის და ცენტრალურ ოლქებში.

რელიგია
2007 წლის შეფასებით ქვეყნის მოსახლეობის დაახლოებით 70 % — ქრისტიანია, რომელთა შორის ყველაზე უფრო მრავალრიცხოვანები არიან ანგლიკანები, მეთოდისტები და სამხრეთ აფრიკის გაერთიანებული კონგერგაციონალური ეკლესიის მიმდევრები) გაერთიანებული არიან ორმოცდაათიანელთა პროტესტანტულ ეკლესიაში (36 ათასი ადამიანი), წმინდანთა ორმოცდაათიანელთა ეკლესიაში, ღმერთის ასამბლეაში და ქრისტე ღმერთის ეკლესიაში.

2011 წლის აღწერის თანახმად ისლამის მიმდევრები ბოტსვანაში შეადგენენ მთელი მოსახლეობის დაახლოებით 0,7 %-ს — უპირატესად სამხრეთ აზიიდან ჩამოსულებს, 0,3 % ინდუიზმის, ხოლო დაახლოებით 0,1 % — ბაჰაიზმის რელიგიის აღმსარებელია. მოსახლეობის 4,1 % ბადიმოს — ადგილობრივი ტრადიციული რელიგიის მიმდევარია. მოსახლეობის დაახლოებით 15,3 % ათეისტია.

ეკონომიკა
ბოტსვანის ეკონომიკის განვითარების ისტორია ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულად აფრიკაში. მას აქვს მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად მზარდი მშპ. ერთ სულ მოსახლეზე. დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ უღარიბესი ქვეყნიდან საშუალო შემოსავლის ქვეყანად გადაიქცა. აფრიკის მასშტაბით მისი მსყიდველობითი უნარის პარიტეტი მეთხეა, რაც დაახლოებით მექსიკის ცხოვრების დონეს შეესაბამება.

ქვეყნის ეკონომიკა 1970-იან წლებამდე პრაქტიკულად მთლიანად დაფუძნებული იყო მეცხოველეობაზე, სანამ ბოტსვანა გახდებოდა ალმასებისა და სხვა სასარგებლო წიაღისეულის ექსპორტიორი. 1966—1997 წლებში ალმასის მოპოვების სწრაფმა ზრდამ ბოტსვანას შესაძლებლობა მისცა მიეღწია ეკონომიკის განვითარების მაღალი ზრდისთვის (საშუალო წლიური ზრდა 9,2 %), რის შემდეგაც ქვეყნის ეკონომიკაზე გავლენა იქონია აზიის ფინანსურმა კრიზისმა. 2000 წელს ეკონომიკის ზრდის დონემ შეადგინა 7,7 %, ინფლაციამ 10 %. 2004 წელს ინფლაციამ შეადგინა 7 %. ქვეყანაში მდებარეობს ყველაზე მსხვილი ალმასის კარიერი — ჯვანენგი. მისი მოპოვება დაიწყო 1971 წელს -ის კომპანიასთან თანამშრომლობით, რომელიც შეადგენს მთლიანი ეროვნული პროდუქტის 4 %-ს. სოფლის მეურნეობის ძირითადი პრობლემებია მისი წარმოების ტრადიციული მეთოდები და ხშირი გვალვები. სასოფლო-სამეურნეო მიწების ძირითადი ნაწილი მდებარეობს ქვეყნის აღმოსავლეთში. ძირითადი მოსაყვანი მარცვლეული კულტურებია სორგო, სიმინდი და ფეტვი, ასევე მცირე მოცულობით მოჰყავთ ვინია (ლობიოს ერთ-ერთი სახეობა), პარკოსნები და სხვა კულტურები. 2007 წელს წარმოებული იქნა 33 000 ტონა სორგო და 12 000 ტონა სიმინდი.

ენერგეტიკა
ქვეყანაში წარმოებული ელექტროენერგიის ძირითად ნაწილს გამოიმუშავებს 1970 წელს დაარსებული კომპანია . ქვეყანაში ყველაზე უფრო დიდი თბოელექტროსადგურები მდებარეობენ მორუპოლში (სიმძლავრით 123 მეგავატი) და სელები-პიკვაში (60 მეგავატი).

ელექტროენერგიის საერთო წარმოება 2000 წლისათვის შეადგენდა 500 მილიონ კვტ·სთ-ს, რაც 1972 წლის დონეს აღემატებოდა 15-ჯერ, იმავე წელს ელექტროენერგიის მოხმარება შეადგენდა 1500 მილიონ კვტ·სთ-ს. რკინიგზის ძირითადი ოპერატორია კომპანია .

საავტომობილო გზების საერთო სიგრძე შეადგენს 24 455 კმ-ს, რომელთაგან 33 % მყარსაფარიანია, 2006 წელს — 537 მილიონი აშშ დოლარი. 2006 წელს ქვეყანაში იყო 526 ექიმი (1 ექიმი 3346 ადამიანზე), საავადმყოფოებში 3911 საწოლი ადგილი (1 ადგილი 450 ადამიანზე).

2007 წლის შეფასებით მოზრდილი მოსახლეობის 23,9 %-ს (15—49 ასაკი) აქვს აივ-ინფექცია.

განათლება
2005 წლის მონაცემებით ქვეყნის მოსახლეობის განათლების დონე 15 წელზე უფროსი ასაკის მოსახლეობაში შეადგენდა 78,6 %-ს, მამაკაცებს შორის — 78,6 %-ს, ქალებს შორის — 84,1 %-ს. დაწყებითი განათლება გრძელდება 7 წელიწადი, საშუალო განათლება მიმდინარეობს ორ ეტაპად — სამი და ორი წელი. ქვეყნის ხელისუფლება უზრუნველყოფს უფასო განათლებას საშუალო განათლების დაწყებით და პირველ ეტაპზე.

უმაღლესი განათლების სისტემაში შედის ბოტსვანის უნივერსიტეტი გაბორონეში და ასევე ბოტსვანის სოფლის მეურნეობის კოლეჯი. სახელმწიფო ტელევიზია ჩაისახა შედარებით გვიან — 2000 წელს გახსნილი ტელეარხით , ქვეყანაში ასევე მოქმედებს კერძო სატელევიზიო არხი , რომელიც ეკუთვნის კომპანია . მათზე სქემატურად გამოსახულია სხვადასხვა ცხოველები (ზებრები, ვეშაპები, მარტორქები და პინგვინები), ადამიანები, რიტუალური ცეკვის სცენები.

ქვეყანაში ბევრი თანამედროვე მხატვარია, რომელთა ტილოები იყიდება მაღაზიებში, ასევე გამოფენილია გაბორონეს და ფრანსისთაუნის ექსპოზიციებზე, რომელთაგან ყველაზე უფრო ცნობილია ეროვნული მუზეუმის ექსპოზიცია.

ბოტსვანის ხელნაკეთობებს შორის ყველაზე უფრო მეტად ცნობილია კალათების წარმოება, რომლებიც მზადდება პალმა მოკოლვანესაგან , რომელიც ჯერ თხლად იჭრება და შემდეგ იხარშება მიწის ფერ ნატურალურ შესაღებ ნივთიერებებში.

მუსიკა
ბოტსვანის მუსიკა ჩამოყალიბდა ქვეყანაში მცხოვრები ხალხის მუსიკალური კულტურის ინტეგრაციის შედეგად. ბოტსვანაში მუსიკის ყველაზე უფრო პოპულარული ფორმაა გუმბა-გუმბა, რომელიც ზულუსების და ტსვანას ხალხის გათანამედროვებული მუსიკაა, შერეული ჯაზთან. ხალხური მუსიკიდან გავრცელებულია ისეთი ფორმები, როგორებიცაა: ჰურუ, ცუცუბე, მოკომოტო, ბორანკანა, ნდაზოლა, სელეტე, ჩესა და სეტაპა. თანამედროვე მუსიკალური მიმართულებებიდან ცნობილია კვასა-კვასა, რომელიც რუმბას აფრიკული ვერსიაა.

ქვეყანაში ყველაზე უფრო მეტად გამოიყენება შემდეგი მუსიკალური ინსტრუმენტები: სეკოკვანე (ხახვის ფორმის მუსიკალური ინსტრუმენტი), კვადი, ლოსიბა და სეგანკურუ (საყვირი), მბირა, დასარტყამი საკრავი მატლო, მოროპა (კონიკური ფორმის ხის ბარაბანი), მაპატა (რიტუალური რქა), დიტლაკის ფლეიტა — დამზადებული ხისგან, ბამბუკისგან, ლერწმისგან, ცხოველების ტყავისგან და რქებისგან, ასევე გამომშრალი გოგრისგან.

მუზეუმები და ბიბლიოთეკები
ქვეყნის ყველაზე უფრო დიდი მუზეუმია ეროვნული მუზეუმი და ხელოვნების გალერეა გაბორონეში, რომელიც გაიხსნა 1968 წელს და შეიცავს ბოტსვანის ეთნოგრაფიის და ისტორიის მასალებს, ასევე ქვეყნის და რეგიონების ხელოვნების ნიმუშებს. ეთნოგრაფიული მუზეუმი ასევე არსებობს ფრანსისთაუნში, კანიეში და მოჩუდიში და ფოსტის მუზეუმი გაბორონეში.

სპორტი
ბოტსვანაში ყველაზე უფრო გავრცელებულია ისეთი სპორტის სახეობები, როგორებიცაა მძლეოსნობა, კრივი, კრიკეტი და ფეხბურთი. ბოტსვანა ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მონაწილეობს 1980 წლიდან. ლონდონის 2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მძლეოსანმა ნაიჯელ ამოსმა მოიპოვა ვერცხლის მედალი 800 მეტრიან დისტანციაზე. 2011 წელს ამანტლე მონტშო გახდა მსოფლიო ჩემპიონი 400 მეტრიან დისტანციაზე და ქვეყანას მოუტანა პირველი მედალი მძლეოსნობაში მსოფლიო დონეზე. მძლეოსანი კაბელო კგოსიემანგი აფრიკის ჩემპიონატის ზედიზედ ხუთგზის გამარჯვებულია სიმაღლეზე ხტომაში (2006-2014 წლები). ქვეყნის ყველაზე უფრო ცნობილ ოლიმპიურ სპორტსმენებს შორის გამოირჩევიან: გაბლე გარენამოტსე, ლეჩეძანი ლუზა, კალიფორნია მოლეფე, ფრანს მაბილეტსა და კჰუმისო იკჰოპოლენგი.

ბოტსვანის ფეხბურთის ასოციაცია დაარსდა 1970 წელს, 1978 წელს შევიდა ფიფას შემადგენლობაში. ბოტსვანის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები, რომელსაც ქომაგები ეძახიან „ზებრებს“ ან „ეზიმბიზის“, მონაწილეობს საერთაშორისო შეჯიბრებებში, მაგრამ არასდროს არ მიუღია მონაწილეობა მსოფლიო ჩემპიონატის ფინალურ ეტაპზე, ხოლო აფრიკის ერთა თასზე დებიუტი ჰქონდა 2012 წელს.

დღესასწაულები