iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
დეკა (მცენარე)

დეკა — რელიქტური მცენარე მანანასებრთა ოჯახის როდოდენდრონის გვარისა.

მარადმწვანე დაბალი (1—1,5 მ) ბუჩქია. აქვს მოგრძო, ტყავისებრი ფოთლები, რომელთა ზედა მხარე შიშველია, ქვედა კი — ქეჩისებრ ბუსუსიანი. თეთრ ან მოყვითალო, მეტად ლამაზ ზარისებრ ყვავილებს დაყვავილებისას ზოგჯერ ვარდისფერი გადაჰკრავს.

ნაყოფი ხუთბუდიანი კოლოფია. გავრცელებულია კავკასიის სუბალპურ და ალპურ სარტყელში ზღვის დონიდან 1600—3000 მ-მდე. გვხვდება აგრეთვე თურქეთში — პონტოს მთებში. ჩვენს სუბალპურ ტყეებში (არყნარები, წიფლნარები) დეკა იზრდება ძალზე შეკრულ ქვეტყედ. ალპურ სარტყელში ჩრდილოეთ კალთებზე ქმნის ასევე ხშირ რაყას — დეკიანს.

ფოთოლი შეიცავს მთრიმლავ ნივთიერებებს (14—17%). ყვავილის შეფერილობით განარჩევენ რამდენიმე სახესხვაობას. ცნობილია შქერისა და დეკას ბუნებრივი ჰიბრიდები, რომლებიც დამახასიათებელია კოლხეთის სუბალპური სარტყლისათვის. არსებობს როდოდენდრონის გვარის ჩრდილოამერიკული სახეობებისა და დეკას რამდენიმე ბაღური ჰიბრიდი, რომელიც ამერიკის ბაღებშია მოშენებული.
დეკანოზი

დეკანოზი (გვიანლათინური < „ათი“) — საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის იერარქიაში მეორე ხარისხის მღვდლის საპატიო წოდება. შეესაბამება რუსული ეკლესიის პროტოიერეის, ბერძნული ეკლესიის პროტოპრესვიტერს. დეკანოზი შეიძლება იყოს საეკლესიო ოლქის ზედამხედველი და რამდენიმე ტაძრის წინამძღვარი.

საქართველოში დეკანოზის წოდება საუკუნიდან მოყოლებული ეძლევათ მხოლოდ თეთრი სამღვდელოების წარმომადგენლებს, როგორც საპატიო ტიტული დამსახურების და ერთგული მსახურებისთვის. ქართულ მონასტრებში დეკანოზი იყო მღვდლებისა და მგალობლების უფროსი; მონასტრის წინამძღვრის შემდეგ მეორე პირი, მისი თანაშემწე მღვდელმსახურებაში. დიდ ეკლესიებში დეკანოზს ზოგჯერ ცალკე სამრევლო — „სადეკანოზო“ ებარა.

აღმოსავლეთ საქართველოს მთაში სახელწოდება „დეკანოზი“ გავრცელდა ხატის მსახურზე, რომელიც სახატო რიტუალს (დროშებისა და ხატების გამოსვენება, დალოცვა, მსხვერპლის შეწირვის წესი) ასრულებდა და ხატის ქონებას განაგებდა.
წირი (ახალგორის მუნიციპალიტეტი)

წირი — სოფელი საქართველოში, ახალგორის მუნიციპალიტეტის ზაყორის ადმინისტრაციულ ერთეულში (მცხეთა-მთიანეთის მხარე).

მდებარეობს ხარულის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ლეხურის (მტკვრის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1100 მ-ზე, ახალგორიდან 69 კმ-ში, კასპიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 31 კმ-ში.

ისტორია
წერილობით წყაროებში ცნობილია საუკუნიდან. 1459 წლის „სამთავისის გუჯარში“ სამთავნელის სარგოს ნუსხაში დასახელებულ სოფლებს შორის მოხსენიებულია უკანწირი, წირი და ქვემო წირი. იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ ( საუკუნის მიწურული) წირი იმ სოფლებს შორისაა, რომლებიც ამოწყვეტილი ღაზნელების მამულები იყო და ქსნის საერისთავოს გაუქმების შემდეგ ამილახვრებს მიეკუთვნა.

რუსეთის იმპერიის მმართველობის პერიოდში სოფელი წირი ტფილისის გუბერნიის დუშეთის მაზრის ქსნის უბანში შედიოდა. საბჭოთა რეჟიმის დროს, 1922–1990 წლებში მიაკუთვნეს სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ლენინგორის რაიონს. 1930-იანი წლებიდან ზახორის სასოფლო საბჭოში შედიოდა: ზემო წირი, ქვემო წირი, შუა წირი და უკანწირი. 1989 წლის აღწერით ზემო წირში იყო 42 მცხოვრები, ქვემო წირში — 30, შუა წირში — 37, ძირითადად ოსები; უკანწირში მუდმივი მოსახლეობა არ იყო. ოლქის გაუქმების შემდეგ (1990) ეს დასახლებები ოფიციალურად შედის ახალგორის რაიონში (შემდეგ მუნიციპალიტეტში) წირის სახელწოდებით, თუმცა 1990-იანი წლებიდან საქართველოს ხელისუფლების კონტროლს არ ექვემდებარება. „სამხრეთ ოსეთის“ დე-ფაქტო რეჟიმის მიერ 2015 წელს ჩატარებული აღწერით სოფელ წირში 7 მცხოვრებია.

წირის (ზემო წირის) მიდამოებში, სოფლის დასავლეთით 2 კმ-ზე, ტყიანი ბორცვის თავზე შემორჩენილია გვიანდელი შუა საუკუნეების დარბაზული ეკლესიის ნანგრევები („ბზეზვა“).
დეკიანი

დეკიანი — მაღალმთის მცენარეული დაჯგუფება, რომელსაც ქმნის დეკა. ალპურ სარტყელში დეკიანი პირველადია, სუბალპურში კი უმთავრესად ტყის მოსპობის შედეგად განვითარებული ქვეტყის ნაშთია (მეორეული დეკიანი).

ვრცელი დეკიანები უმთავრესად კავკასიონის ქედზე, სუბალპური მდელოებისა და ტყეების ზოლშია გავრცელებული. ასეთივე დეკიანები გვხვდება მესხეთის ქედის ჩრდილოეთ ფერდობებზე, თრიალეთზე და სხვა.

ბოტანიკური შემადგენლობის მხრივ არის გვიმრიანი, ნაირბალახიანი, მარცვლოვნიანი, მოცვიანი, კეწერიანი და სხვა. დეკიანები ყინვის, ადამიანისა თუ ცხოველთა ზემოქმედების შედეგად დეკიანი შეიძლება გადაშენდეს და მისი ადგილი დაიკავოს ნაირბალახიანმა მდელომ, ძიგკიანმა, მოცვიანმა, ბრძამიანმა და სხვა ფორმაციებმა. დეკიანი ძალიან ხშირი დაჯგუფებაა და დიდი ნიადაგდაცვითი მნიშვნელობა აქვს.
დეკლამაცია

დეკლამაცია ( — „ვარჯიში მჭერმეტყველაბაში“) — ლიტერატურული ნაწარმოების გამოთქმით წაკითხვის ხელოვნება. ძველ რომში დეკლამაცია ორატორული ხელოვნების უმნიშვნელოვანეს ელემენტს წარმოადგენდა, საფრანგეთში კი — სცენიდან ლექსისა და სიტყვის წარმოთქმის ხელოვნებას. - საუკუნეებში საფრანგეთის თეატრში კლასიციზმმა დააკანონა სცენური მეტყველების პირობითი მანერა — ამაღლებული, საზეიმო, წამღერებითი მეტყველება, რომელიც ასევე პირობით ჟესტსა და მიმიკასთან ერთად კლასიცისტურ თეატრში მსახიობის ხელოვნების საფუძველს შეადგენდა. საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში რომანტიზმმა და რეალიზმმა დაარვია დეკლამაციის კლასიცისტური ნორმები, სცენაზე მსახიობის მოქმედება და მეტყველება განსასახიერებელი გმირის ხასიათს დაუქვემდებარა.
დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნება

დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნება — დეკორატიული ხელოვნების დარგი, რომელიც ქმნის საყოფაცხოვრებო დანიშნულების ნაკეთობებს: ავეჯს, ქსოვილებს, შრომის იარაღებს, მიმოსვლის საშუალებებს, ტანსაცმელს და ყველა სახის მორთულობას. საუკუნის ნახევრიდან მოხდა დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების ნაწარმოებების კლასიფიკაცია როგორც დანიშნულების, ისე მასალის (ლითონი, კერამიკა, ხე) და შესრულების ტექნიკის (კვეთილობა, მოხატულობა, ნაქარგობა, ჩამოსხმა, ინტარსია, მინანქარი) მიხედვით.
მიმართულებები
არტ-დეკო
არტ-ნუვო
არტს-ენდ-კრაფტსი
ბაუჰაუზი

დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების მუზეუმები
ვიქტორიასა და ალბერტის მუზეუმი, ლონდონი
ტრაიან ბესესკუ

ტრაიან ბესესკუ (; დ. 4 ნოემბერი, 1951, მურფატლარი, რუმინეთი) — რუმინელი პოლიტიკოსი. რუმინეთის პრეზიდენტი 2004 წლის 20 დეკემბრიდან 2014 წლის 21 დეკემბრამდე. პრეზიდენტობამდე იყო ბუქარესტის მერი (2000-2004 წწ.).

2007 წლის 19 აპრილს რუმინეთის პარლამენტმა კენჭი უყარა ბესესკუს იმპიჩმენტს. მომდევნო დღეს შედეგი დაადასტურა რუმინთის საკონსტიტუციო სასამართლომ. ბესესკუს პრეზიდენტობის ბედი საბოლოოდ გადაწყვიტა 2007 წლის 20 მაისს დანიშნულმა საყოველთაო რეფერენდუმმა. მონაწილეთა უმრავლესობამ გადაწყვიტა ბესესკუს გაეგრძელებინა პრეზიდენტის მოვალეობის შესრულება.

2012 წლის 6 ივლისს რუმინეთის პარლამენტი მიემხრო პრეზიდენტ ტრაიან ბასესკუს იმპიჩმენტის პროცედურის დაწყებას. მმართველი მემარცხენე პარტიის, ლიბერალურ-სოციალური კავშირის კანონმდებლები და მათი მოკავშირეები ბასესკუს ბრალად სდებდნენ უფლებამოსილების გადაჭარბებას 2010 წელს მომჭირნეობის მკაცრი ზომების გამოცხადებით. რეფერენდუმი დაინიშნა 29 ივლისისათვის, რომელზეც პრეზიდენტის საწინააღმდეგოდ ხმა მისცა 88.7 %-მა, თუმცა ელექტორატის არასაკმარისი რაოდენობის მონაწილეობის გამო რეფერენდუმის შედეგები ბათილად იქნა ცნობილი და ბესესკუ გადაუჩა იმპიჩმენტს.
სანტორინი

სანტორინი (, : ') — მცირე ზომის ცირკულარული განლაგების ვულკანური კუნძულების ჯგუფი სამხრეთ ეგეოსის ზღვაში, საბერძნეთის კონტინენტური ნაწილის სანაპიროდან დაახლოებით 200 კმ-ით სამხრეთ-აღმოსავლეთით. ის ასევე ცნობილია სახელით „თერა“ . კიკლადების ჯგუფის კუნძულთა შორის ყველაზე სამხრეთით მდებარეა. ფართობი 73 კმ². 2001 წლისთვის მისი მოსახლეობა შეადგენდა 13 600 ადამიანს.
მხატვრული ქსოვილი

მხატვრული ქსოვილი — საფეიქრო ნაწარმი (ხელით ან მანქანით დამზადებული), რომელიც შემკულია მხატვრული ორნამენტით, აქვს ლამაზი ფერი, გამოირჩევა დამუშავების მაღალი მხატვრული ღირებულებით. მხატვრული ქსოვილი დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების ნაწარმოებია. მისი ორნამენტი შექმნილია ფერადი ძაფების ერთმანეთთან გადალახვით, დაჩითვით ან ქარგვით. ამ ხერხებს უძველესი დროიდან იცნობდა თითქმის ყველა ხალხი.
დელფინები

დელფინები — ძუძუმწოვრების ქვეოჯახი ვეშაპისნაირთა რიგისა. სხეულის სიგრძე 1,2-3 მ, ზოგი სახეობისა - 10-მდე. წაგრძელებული დინგი ქმნის ე. წ. „ნისკარტს“, კბილების რაოდენობა 70-ს აჭარბებს. უმრავლესობას აქვს ზურგის ფარფლი. ექოლოკაციის უნარი და მეტად მახვილი სმენა (აღიქვამენ რამდენიმე ათეული ჰც-დან 150-196 კჰც-მდე რხევებს) დელფინებს წყალში ორიენტაციის საშუალებას აძლევს. აქვთ რთული ბგერითი სიგნალიზაცია და ბგერათსასიგნალო (საექოლოკაციო) ორგანო, რომელიც მოთავსებულია ერთადერთ ნესტოში. მასთან არის დაკავშირებული კუნთოვანი სისტემით აღჭურვილი სამი წყვილი საჰაერო პარკი. სიგნალების გამოსხივების სიხშირე 170 კჰც აღწევს. აქვთ მაღალგანვითარებული ცენტრალური ნერვული სისტემა: დიდი ზომის სფერული თავის ტვინი, ძლიერ დანაოჭებული ნახევარსფეროები, რომელთა ქერქი 30 მლტდ-მდე ნერვულ უჯრედს შეიცავს. დიდი ზომის თავის ტვინი საშუალებას აძლევს გადაამუშაონ დიდი რაოდენობის აკუსტიკური თუ სხვა სახის ინფორმაცია. თუთიყუშების მსგავსად, მათ შეუძლიათ ადამიანის მიერ თქმული სიტყვების გამეორება. გასაწვრთნელად და შესასწავლად ჰყავთ დელფინარიუმებსა და ოკეანარიუმებში. ისინი ადვილად იწვრთნებიან. ამჟამად იკვლევენ დელფინების ზოგი სახეობის მოშინაურების შესაძლებლობას. დელფინები ცხოვრობენ ჯოგებად, ცურავენ სწრაფად (50 კმ-მდე საათში).

იკვებებიან თევზით, თავფეხიანი მოლუსკებით, იშვიათად კიბოსნაირებით. მაკეობა 10-12 თვე გრძელდება. შობენ ერთ ნაშიერს, რომლის სიგრძე დედის სიგრძის ნახევარს აღწევს. სქესობრივად მწიფდებიან 3-5 წლის ასაკში. დელფინების ქვეოჯახში 20 გვარია 48 სახეობით. შაბ ზღვაში ცხოვრობს სამი სახეობა: აფალინა, თეთრგვერდა დელფინები და ზღვის ღორი. ზოგი სახეობა (მაგ., ცელნამგალა ვეშაპი) კოსმოპოლიტია. დელფინების სახეობათა უმრავლესობა ცხოვრობს ოკეანეთა თბილ წყლებში. დელფინების სხეულის ფორმის ჰიდროდინამიკური სრულყოფა, გარეგანი საფარვლის აგებულება და ანტიტურბულლენტური თვისებები, დიდ სიღრმეში ყვინთვის უნარი, საიმედო ექოლოკაცია და ამ ცხოველის ორგანიზაციის სხვა თავისებურებანი მეტად საინტერესოა ბიონიკისათვის. ასევე საინტერესოა ფიზიოლოგიისა და მედიცინის თვალთახედვით დელფინების სუნთქვისა და სისხლის მიმოქცევის მთელი რიგი შეგუებანი (მიოგლობინის სიუხვე, გარეგანი სუნთქვის ხანგრძლივად შეჩერების უნარი, სისხლში დაგროვილი ნახშირორჟანგი სუნთქვის ცენტრზე არ მოქმედებს, პულსი შენელებულია და სხვა).

დელფინების მოშინაურებით ადამიანს ზღვის სიმდიდრის უფრო სრულყოფილი ათვისების საშუალება ეძლევა. საზღვარგარეთ დელფინებს სწავლობენ სამხედრო მიზნითაც: ნაღმების, ტორპედოების, ჩაძირული გემების, წყალქვეშა ნავების აღმოსაჩენად და სხვა. დელფინების ზოგ სახეობას სარეწაო მნიშვნელობა აქვს. სსრკ-ში დელფინებზე რეწვა აკრძალული იყო 1966 წლიდან.
დემეტრე თავდადებულის ფელსი

დემეტრე თავდადებულის ფელსი — საქართველოს მეფე დემეტრე -ის (1271–1289) სახელით მოჭრილი სპილენძის მონეტა (ფელსი). შუბლზე ორნამენტული ჩარჩოს ცენტრში მოთავსებულია დაქარაგმებული ასომთავრული წარწერა „დემეტრე“, ჩარჩოს გარეთ — „მეფეთა მეფე“, ზურგზე, ცენტრში მოთავსებული ორნამენტული ნიშნის ირგვლივ, წარწერაა „გურწამს მამაჲ ძეჲ და სული წმიდაჲ“. ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმში.
ორმეფობა ქართლში

ორმეფობა ქართლში — ძველ ქართულ საისტორიო წყაროებში დამოწმებული ვითარება, როდესაც ქართლის (იბერიის) სამეფო თითქოს ორად იყო გაყოფილი, მტკვარგაღმა და მტკვარგამოღმა მხარეებად, რომელთაც საკუთარი მეფეები ჰყავდათ (ერთი იჯდა მცხეთაში, მეორე — არმაზში).

„მეფეთა ცხოვრების“ თანახმად, ქართლის (იბერიის) მეფე ადერკი თავის ორ ძეს – ბარტომს და ქართამს ორად გაუყო სამეფო: ბარტომს მისცა ქალაქი მცხეთა, მტკვრის პირას შიდა ქართლი, მუხნარის მხარეს ქალაქი და მთელი ქვეყანა მტკვრის ჩრდილოეთით, ჰერეთიდან ქართლის და ეგრისის ბოლომდე; ხოლო ქართამს მისცა არმაზის მხარის ქალაქი, მტკვრის სამხრეთით ქართლი, ხუნანიდან მტკვრის სათავემდე და კლარჯეთი.

ამგვარად, „მეფეთა ცხოვრების“ ქართლის მეფეთა სიაში ადერკის შემდეგ მოხსენიებულია 5 წყვილი, რომლებიც თითქოს ერთდროულად მართავდნენ ქვეყანას. ესენია ბარტომი და ქართამი, ფარსმანი და კაოსი, აზორკი და არმაზელი, ამაზასპი და დეროკი, ფარსმან ქველი და მირდატი.

„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ორმეფობა ქართლში ახ. წ. 57 დაიწყო; „მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ ცნობით, მეფეთა პირველი წყვილი ძვ. წ. საუკუნის 60-იან წლებში განაგებდა ქართლს (მათი მმართველობის დროს, ძვ. წ. 169, ამ ძეგლის მიხედვით, მცხეთაში ებრაული კოლონია გაჩენილა). ამ მოსაზრების სასარგებლოდ ლაპარაკობს ისიც, რომ მეფეთა პირველ წყვილში შემავალი ქართამი, „ქართლის ცხოვრების“ თანახმად, ქართლის სამეფოს ფუძემდებლის ფარნავაზის (ძვ. წ. — ძვ. წ. სს. მიჯნა) თანამედროვე ეგრისის მმართველის ქუჯის შვილიშვილის შვილიშვილი იყო (მაშასადამე, ფარნავაზის შემდეგ უნდა ეცხოვრა).

ზოგიერთი სპეციალისტი ორმეფობას ქართლში სამეფოს ნამდვილად ორად გაყოფად და ამ პერიოდში მეზობლების მოძალებით სამეფოს დასუსტების დამადასტურებლად მიიჩნიეს. სხვა მკვლევართა მოსაზრებით, ორმეფობაში ნამდვილი მეფეების გვერდით „მეფის შემდგომ მეორე პირთა“ — მთავარსარდლების (სპასპეტები) დასახელებას გულისხმობენ. ჩამოთვლილი წყვილებიდან ნამდვილი მეფეები უნდა იყვნენ ქართამი, ფარსმანი, აზორკი, ამაზასპი და ფარსმანი, დანარჩენები კი — სპასპეტები.
დეტონირება

დეტონირება ( — არასწორად, ყალბად მღერა) — მუსიკალური ბგერის არაზუსტი, მცდარი შესრულება, ნორმალური სიმაღლიდან გადახრა. დეტონირება ძირითადად ვოკალურ ხელოვნებასა და, უმეტესად, ხმის დადაბლებით გამოიხატება (ხმის ამაღლება შედარებით იშვიათია). დეტონირებას ზოგჯერ ადგილი აქვს სიმებიან და სასულე საკრავებზე დაკვრის დროსაც. მიზეზი მუსიკალური სმენის ნაკლებობა ან შესრულების დროს მკაცრი თვითკონტროლის უქონლობაა.

ხალხურ მუსიკაში კილოური სისტემა არაა ისე ზუსტად ტემპერირებული, როგორც ევროპულ პროფესიულ (განსაკუთრებით კლასიკურ) მუსიკალურ სისტემაში. ქართული ხალხური სიმღერის ანსამბლებში (განსაკუთრებით პროფესიული დონის) ხშირად ხალხური სიმღერის არატემპერირებული ბუნება დარღვეულია და მიახლოებულია ევროპულ ტემპერირებულ სისტემასთან, რაც ქართული ხალხური სიმღერის შინაგან ბუნებას ეწინააღმდეგება.
დეციმა (ლიტერატურა)

დეციმა ( — ათი) — ათტაეპიანი სტროფის მყარი ფორმა, რომელშიც ქალური და ვაჟური რითმების თანამიმდევრობა ასეთია: . ამ ფორმის შექმნა საუკუნის ესპანელ პოეტს ვ. ესპინელს მიეწერება (დეციმას მეორე სახელწოდებაა ესპინელა). დეციმა გავრცელებულია ესპანურ პოეზიაში. იშვიათად გვხვდება სხვა ხალხთა პოეტურ შემოქმედებაში, ქართულში დეციმა არ დასტურდება.
დვალები (ტომი)

დვალები — ტომი ძველ საქართველოში, სახლობდნენ ცენტრალური კავკასიონის მაღალმთიან ზოლში — დარიალის ხეობასა და მამისონის უღელტეხილს შორის — ისტორიულ დვალეთში.
ისტორია
დვალები სავარაუდოდ პირველად ახ. წ. - საუკუნეების ანტიკურ წყაროებში (პლინიუს უფროსი, პტოლემე) არიან მოხსენიებული თალის, ვალის, უალის სახელწოდებებით. ქართულ წყაროებში დვალებით დასახლებული „ქვეყანა" — დვალეთი — პირველად ნახსენებია საუკუნის შუა ხანებში მეფე ამაზასპის დროის ამბებთან დაკავშირებით. თამარის ისტორიკოსი ფხოველთა და დიდოელთა აჯანყების ამბების თხრობისას დვალებს „ყოველთა მთეულთა“ შორის მოიხსენიებს ცხრაზმელთა, მოხევეთა, ხადელთა, ცხავატელთა, ჭართალთა და ერწოთიანელთა გვერდით.

დვალები ძირითადად კავკასიონის მთავარი ქედის ჩრდილოეთით მკვიდრობდნენ. არაუადრეს – საუკუნეებისა დვალები ასევე განსახლდნენ დიდი ლიახვის ხეობის უკიდურეს ზემო წელში, რომელსაც მაღრან-დვალეთი ეწოდებოდა. საუკუნიდან დვალები სპორადულად იყვნენ განსახლებული დიდი ლიახვის ხეობის მაღრან-დვალეთთან მოსაზღვრე რამდენიმე მთის სოფელსა და თერგის ხეობის სათავეში — თრუსოში.

 საუკუნის დასასრულიდან დვალები თანდათან ჩრდილოეთიდან შეავიწროვეს ალან-ოსურმა ტომებმა. დვალების ნაწილი, ჩანს, საქართველოს სხვა რეგიონებში (რაჭა, ზემო იმერეთი, შიდა ქართლი, ქვემო ქართლი, სამცხე) გადასახლდა და ადგილობრივ მოსახლეობას შეერწყა, დარჩენილი ნაწილი კი, დროთა განმავლობაში, ოსურ გარემოში ასიმილირდა, ხოლო ისტორიულ დვალეთში გაბატონებულმა ოსურმა ეთნიკურმა ერთეულმა დვალების (თუალაგ) სახელწოდება მიიღო. საუკუნის ქართველი სწავლული ვახუშტი ბატონიშვილი ოსების აღწერისას გადმოგვცემს, რომ „ენა აქუთ ძუელი, დუალური, და აწ უბნობენ ოსურსა საკუთრად“.

ეთნიკურ-ენობრივი კუთვნილება
მეცნიერებაში დვალების ეთნიკური წარმომავლობის შესახებ სხვადასხვა შეხედულება არსებობს. ოსი მეცნიერები (ვ. აბაევი, გ. თოგოშვილი) დვალებს მიიჩნევენ ირანულენოვან, ალან-ოსების მონათესავე ტომად. ეს მოსაზრება საფუძვლიანად პირველად დ. გვრიტიშვილმა უარყო. ასევე უარყოფდა ამ შეხედულებას რუსი ეთნოგრაფი ნ. ვოლკოვა. მან დვალები ერთ-ერთ „იბერიულ-კავკასიურ“ ტომად წარმოადგინა. დვალების შესახებ ფუნდამენტურ გამოკვლევაში ვ. გამრეკელმა ისინი დაუკავშირა ნახურ (ინგუშურ-ჩაჩნურ) სამყაროს, რომლებიც ადრეფეოდალურ ეპოქიდანვე გაქართებული იყვნენ, თუმცა შემდგომ მან ეს შეხედულება უარყო და დვალთა ენა ქართველურ (ზანურ) ენას დაუკავშირა.

მეცნიერებაში არის შეხედულება დვალების სვანური წარმომავლობის შესახებაც. შესაძლოა დვალები ზანებსა და სვანებს შორის მდგომი ქართული ტომი იყო და ლაპარაკობდნენ ერთ-ერთ დამოუკიდებელ (აწ გადაშენებულ) ქართველურ ენაზე, რომელსაც ყველაზე მეტი საერთო ზანურთან ჰქონდა.
გალობანი სინანულისანი

„გალობანი სინანულისანი“ — ორიგინალური პოეტური ნაწარმოებია, რომელიც ეკუთვნის - საუკუნეებში მოღვაწე საქართველოს მეფე დავით აღმაშენებელს. ეს ნაწარმოები შუა საუკუნეების ქართული კულტურის იდეოლოგიური და ესთეტიკური მრწამსის გამოხატულებაა. იგი ეძღვნება სასულიერო ლირიკაში ღრმად დამუშავებულ (ეფრემ ასურის, იოსებ და თეოდორე სტუდიტეების, ანდრია კრეტელის, იოანე დამასკელის და სხვათა საგალობლები) სინანულის მოტივს. საგალობელში გადმოცემულია ზოგადსაკაცობრიო სევდა. დავით თავს ადარებს უმძიმესი ცოდვის ჩამდენთ და გამოთქვამს აზრს, რომ არ არსებობს დანაშაული, რომელიც მის სულს არ ამძიმებდეს. თავის ასეთ დამდაბლებაში ვლინდება ზნესრული ადამიანის მაღალი ეთიკური მრწამსი. დავით -ის საგალობელში შეცოდებათა შეგნებით უკვე დაძლეულია ცოდვა და ადამიანის დაცემით გამოწვეულ სევდას ახლავს ნათელი ტონები ადამიანის სრულქმნის ღრმა რწმენისა. ის განსაკუთრებულ მსგავსებას ამჟღავნებს ანდრია კრეტელის „დიდ კანონთან“. მსგავსება ამ ორ ძეგლს შორის დიდი ხანია შენიშნულია და აღიარებული ქართველი მეცნიერების მიერ. ორივე ნაწარმოები შექმნილია 50-ე ფსალმუნის მოტივზე. ორივეს ანათესავებს ერთი თემა, ეთიკური იდეების ერთი წრე. ორივე საგალობელში ლირიკული გმირი წარმოთქვამს აღსარებას უზენაესის წინაშე, ინანიებს ჩადენილ ცოდვებს და იმედოვნებს ღმერთის მოწყალეობასა და სახიერებაზე. ორივე საგალობელს საფუძვლად უდევს ახალი აღთქმისეული მოძღვრება ადამიანზე და ლირიკული გმირი ეფუძნება პიროვნების ფართო გაგებას. დავითის სინანულის საგალობელში ლირიკული გმირის ღაღადისი მარადიულია მაცხოვრისადმი, ღმრთისმშობლისადმი. ამით დავით -მ თავისი წვლილი შეიტანა ქართული ჰიმნოგრაფიის განვითარებაშიც.

პირველად გამოსცა გ. ხელაძემ 1865 წელს. თარგმნილია რუსულ (ლ. გრიგოლაშვილი, ა. გოგეშვილი), გერმანულ (ვ. ოფერმანი, 1989 წ.), ინგლისურ (ლ. ჯოხაძე, 1996 წ.) და პოლონურ (დ. ყოლბაია, 2011 წ.) ენებზე.
ოქროს გლობუსი

ოქროს გლობუსი — ამერიკული კინოპრემია, რომელსაც ჰოლივუდის უცხოური პრესის ასოციაცია აწესებს 1944 წლიდან კინო- და ტელეფილმებისთვის.

ისტორია
ოქროს გლობუსის დაჯილდოების პირველი ცერემონია 1944 წელს გაიმართა 20 -ის სტუდიაში. ცერემონიის გამართვის ადგილი შემდგომში რამდენიმეჯერ შეიცვალა.

1950 წელს, ჰოლივუდის უცხოური პრესის ასოციაციის გადაწყვეტილებით, შეიქმნა სპეციალური საპატიო პრიზი, რომლითაც ცნობილი მოღვაწეები ჯილდოვდებოდნენ კინო-ინდუსტრიაში შეტანილი მნიშვნელოვანი წვლილისათვის. პირველად, ის სესილ დემილს გადაეცა (1952), რის შემდეგაც ეს პრიზი მის სახელს ატარებს.

2006 წლიდან ჰოლივუდის უცხოური პრესის ასოციაციამ გამოაცხადა თავისი გადაწყვეტილება „ოქროს გლობუსის“ ანიმაციური ფილმებისთვის გადაცემის შესახებ, რითაც აღიარა ანიმაციური ფილმების როლი ინდუსტრიაში. პირველი ასეთი ჯილდო 64-ე დაჯილდოების ცერემონიაზე 2007 წელს გადაეცა ანიმაციურ ფილმს „მანქანები“.
ემის ჯილდო

ემი — ამერიკული სატელევიზიო პრემია.

პირველი ჯილდო 1949 წლის 25 იანვარს გაიცა ჰოლივუდის სპორტულ კლუბში. სახელი „ემი“ მომდინარეობს სიტყვისგან „“ - ასე უწოდებდნენ კათოდურ მილს პირველ სატელევიზიო კამერებში.

ემი ითვლება ისეთი დონის ჯილდოდ, როგორიც არის ოსკარი (კინემატოგრაფიისთვის), გრემი (მუსიკისთვის) და ტონი (თეატრისთვის).
ფუტი

ფუტი — ინგლისური და ძველრუსული სიგრძის საზომი ერთეული, ტოლია 0.3048 მეტრს.

ინგლისური საზომთა სისტემის სიგრძის ერთეული — 1 ფუტი = 1/3 იარდი = 12 დიუმი = 0.3048 მეტრი;
რუსული საზომთა სისტემის სიგრძის მოძველებული ერთეული (გააუქმეს 1918 წელს) — 1 ფუტი = 1/7 საჟენი = 12 დიუმი = 0.3048 მეტრი.

ძველ რომში ფუტი უდრიდა 29.62 სმ-ს.
რეიჩელ გრიფიტსი

რეიჩელ ენ გრიფიტსი (; დ. 18 დეკემბერი, 1968) — ავსტრალიელი კინო- და ტელემსახიობი. ყველაზე უკეთ ცნობილი ორი ამერიკული როლის განსახიერებისთვის: ბრენდა ჩენოუითი -ს სერიალში „ექვსი ფუტი მიწის ქვეშ“ (რისთვისაც გადაეცა ოქროს გლობუსი) და სარა უოლკერ უენდონი -ის დრამაში „ძმები და დები“ (2016—2011), რისთვისაც მიიღო ემის პრაიმ-ტაიმის ჯილდოს რამდენიმე ნომინაცია.

დაიბადა ნიუკასლში, ახალი სამხრეთ უელსში. გაიზარდა მელბურნში ხელოვნებათმცოდნე დედასა და ორ უფროს ძმასთან ერთად. დრამატურგიაში და ცეკვაში ვიქტორიის ხელოვნების კოლეჯის განათლების ბაკალავრის ხარისხის მიღების შემდეგ თეატრში იწყებს მოღვაწეობას.. პირველი წარმატება როგორც მსახიობს ხვდა ფილმში „ “, რომელიც 1991 წელს მელბურნის საერთაშორისო კინოფესტივალზე იქნა ნაჩვენები.

გრიფიტსის მიღებული აქვს მონაწილეობა ფილმებში: „ჩემი საუკეთესო მეგობრის ქორწილი “ (1997), „ჰილარი და ჯეკი“ (1998), „კოკაინი“ (2001), „კელის ბანდა“ (2003), „ანდერგრაუნდი: ჯულიან ასანჟის ისტორია“ (2012), „ჰაქსოს გმირი“ (2016), „როდესაც ჩვენ აღვსდგებით“ (2017) და სხვა.

2011 წელს შედგა მისი დებიუტი ბროდვეიზე. მსახიობობის გარდა, იგი დაკავებულია სარეჟისორო საქმიანობით —1998 წელს გადაიღო მისი პირველი ფილმი „“, აგრეთვე გადაიღო ტელესერიალების „დაკარგული ბიჭები“ და „ინდური ზაფხული“ რამდენიმე ეპიზოდი.
სიკვდილი

სიკვდილი — ბიოლოგიური ორგანიზმის სიცოცხლის პერმანენტული დასასრული. სიკვდილი შეიძლება მიუთითებდეს ცხოვრების დასრულებაზე როგორც მოვლენაზე ან როგორც მდგომარეობაზე. სიკვდილი ბუნებაში გვხვდება მტაცებლობის, ავადმყოფობის, საზრდოს უქონლობის, სიბერის ან უბედური შემთხვევის შედეგად. სიკვდილის მთავარი მიზეზი თანამედროვე ადამიანთა საზოგადოებებში სიბერესთან დაკავშირებული ავადმყოფობებია. სიკვდილთან დაკავშირებული ტრადიციები და რწმენები ადამიანის კულტურის მნიშვნელოვანი ნაწილია. ის ასევე ქვაკუთხედია მრავალი რელიგიის. მედიცინაში სიკვდილის განსაზღვრება და მისი ბიოლოგიური დეტალები სულ უფრო კომპლექსური ხდება ტექნოლოგიური განვითარების შესაბამისად.

მედიცინაში სიკვდილს შეისწავლის თანატოლოგია (ბერძ.: - სიკვდილი).
კინომსახიობთა გილდია

კინომსახიობთა გილდია (; დაარსდა: 24 აპრილი, 1933) — პროფესიული კავშირი, რომელშიც გაერთიანებულია აშშ-ში მოღვაწე 120 000-ზე მეტი მსახიობი. 1995 წლიდან დაწესებული აქვს საკუთარი პრემია (კინომსახიობთა გილდიის ჯილდო) მსახიობებისთვის საკუთარი როლების ბრწყინვალედ შესრულებისთვის ცამეტ სხვადასხვა ნომინაციაში (კინოსა და ტელევიზიაში).
დვალეთის ქედი

დვალეთის ქედი — ქედი საქართველოსა (რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ონისა და შიდა ქართლის მხარის ჯავის მუნიციპალიტეტები) და რუსეთის (ჩრდილოეთი ოსეთი) სახელმწიფო საზღვარზე. წარმოადგენს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის მონაკვეთს მამისონის უღელტეხილსა და ლაგათისარის მთას შორის. ქედის აღმოსავლეთი ნაწილი აგებულია ზედაიურული მერგელოვანი ფიქლებით. კირქვებითა და ქვიშაქვებით, დასავლეთი ნაწილი — ქვედაცარცული კირქვებით, მერგელებითა და ქვიშაქვებით.

დვალეთის ქედის მნიშვნელოვანი მწვერვალებია: კოზიხოხი (3688 მ), საუხოხი (3711 მ), ხალაწა (3938 მ), ზეკარა (3828 მ), ლაღზწითი (3877 მ). უღელტეხილებია: ზეკარა (3184 მ), როკა (2995 მ), ურუსთა (3241) და სხვა. ქედის სამხრეთ კალთაზე სათავე აქვს მდინარეებს ჯეჯორას, ღარულას (რიონის მარცხენა შენაკადი), ქეშელთას, ჯომაგდონს, როკიდონს, ჭელიათას და სხვა (დიდი ლიახვის მარჯვენა შენაკადები); ჩრდილოეთ კალთაზე — მდინარე არდონსა და მის შენაკადებს. ქედის თხემური ნაწილი მოქცეულია ნივალურ და სუბნივალურ ზონაში, ქვემოთ, ორივე კალთაზე, განვითარებულია ალპური, სუბალპური და მთა-ტყის ლანდშაფტები.
დვალურა

დვალურა — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე მატიტელასებრთა ოჯახისა. აქვს კენწრულ თავთავად შეკრებილი წითელი ან ვარდისფერი წვრილი ყვავილები.

გავრცელებულია ევროპისა და აზიის ჩრდილოეთ ნაწილში. საქართველოში გვხვდება სუბალპურ და ალპურ მდელოებზე, უფრო ხშირად დეკიანებში.

დვალურას ფესურა შეიცავს მთრიმლავ და საღებავ ნივთიერებებს, სახამებელს, ვიტამინს, გლუკოზასა და სხვა. იყენებენ მედიცინაში. ნორჩ ფოთოლს საქართველოში ზოგან მხალად ხმარობენ.
დვანის სამაროვანი

დვანის სამაროვანი — ადრინდელი რკინის ხანის არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფ. დვანთან, მდინარე ფრონის მარცხენა ნაპირას, მთის ფერდობზე, 1944-1945 წლებში გაითხარა (ხელმძღვანელი ს. მაკალათია) 14 ორმოსამარხი, რომელთა ნაწილი რიყის ქვის წრეებით იყო შემოწყობილი, ზოგიერთის იატაკიც რიყის ქვით იყო მოკირწყლული. დვანის სამაროვანის სამარხები ინდივუდუალური იყო. მხოლოდ ერთ სამარხში იპოვეს ერთად დაკრძალული 2 მიცვალებული. სამარხებში აღმოჩნდა მაღალხარისხოვანი შავპრიალა და წითლად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოსა და ვერცხლის ნივთები. ერთ-ერთ ორმოსამარხში დადასტურდა ცხენის თავ-ფეხის ჩატანების ფაქტი, რაც დაკრძალვის სკვითურ წესადაა მიჩნეული.

სამარხთა აღნაგობითა და არქეოლოგიური მასალით დვანის სამაროვანი ჰგავს სამთავროს სამაროვნის ზედა ფენის ორმოსამარხებს და თარიღდება ძვ. წ. - ძვ. წ. საუკუნეებით.
დვრინი

დვრინი — 1. საპენტის ლარი; მის მიერ გამოცემული გაბმული, დაბალი ბგერა.
2. დაბალი (მეორე) ბანი. საფიქრებელია, რომ საპენტის ბგერის მიმსგავსებით უწოდა ხალხმა მამაკაცის დაბალ ხმას დვრინი. ეს ტერმინი გვხვდება საისტორიო ლიტერატურაში, პოეზიასა და ხალხურ შემოქმედებაში. იოანე ბატონიშვილსა და დავით მაჩაბლის მიხედვით დვრინი ექვსხმიანი საგალობლის მეექვსე ხმაა.