iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სელიმ I გირეი

სელიმ გირეი (‎; დ. 1631 — გ. 22 დეკემბერი, 1704, ბახჩისარაი, ყირიმის სახანო) — ყირიმის სახანოს ხანი 4-ჯერ: 1671–1678, 1684–1691, 1692–1699 და 1702–1704 წლებში, ბაჰადირ გირეის ვაჟი.

ბიოგრაფია
სელიმი დაიბადა 1631 წელს, ოსმალეთში, ბაჰადირ გირეის ოჯახში. აღიზარდა ბახჩისარაიში, სადაც იმდროისთვის უმაღლესი განათლება მიიღო, განსაკუთრებით გაიწაფა საბრძოლო ხელოვნებაში. საკუთარი ბიძების (მეჰმედ გირეი და ისლამ გირეი) მმართველობისას ხელმძღვანელობდა ყირიმელთა ჯარებს სხვადასხვა ბრძოლებში. იცავდა ყირიმის სავაჭრო გზებს და ხშირად თავად აწარმოებდა მოლაპარაკებებს უცხოელ ვაჭრებთან. სელიმ გირეიმ თავი გამოიჩინა 1662 წელს, ბუჟინის ბრძოლაში, სადაც მისი სარდლობით ყირიმელმა თათრებმა გაანადგურეს რუსეთის სამეფოსა და ზაპოროჟიელი კაზაკების არმია.

1671 წელს, ოსმალებმა ყირიმის ხანი, ადილ გირეი გადააყენეს თანამდებობიდან და მის ნაცვლად სწორედ სელიმ გირეი დანიშნეს. სელიმი ენერგიული მმართველი, დიდებული სარდალი და ჭკვიანი პოლიტიკოსი იყო. მისი წინამორბედებისგან განსხვავებით ყირიმელ დიდებულებთან არ ჰქონდა დაძაბული ურთიერთობა, მიუხედავად იმისა, რომ 2-ჯერ ჩამოართვეს ხანის ტიტული, ის მაინც სარგებლობდა დიდი ავტორიტეტით ყირიმისა და მთლიანი ოსმალეთის იმპერიის ტერიტორიაზე. მონაწილეობდა დიდ თურქულ ომში, პოლონეთ-ოსმალეთის ომსა და რუსეთთან გაჩაღებულ ომებში (1676-1681 და 1686-1700), რომლებიც ოსმალების მარცხით დასრულდა. სელიმ გირეიმ სახელი გაითქვა რუსეთის წინააღმდეგ გამართულ ბრძოლებში. ისტორიკოსთა მტკიცებით, სელიმ -ის თავდადებული ბრძოლის დამსახურება იყო ის, რომ ყირიმის სახანო რუსეთის შემადგენლობაში დროზე ადრე არ შევიდა. სელიმს ჰყავდა 10 ქალიშვილი და 13 ვაჟი, რომელთაგან 6-მა (დევლეთ გირეი, საადეთ გირეი, გაზი გირეი, ყაფლან გირეი, მენლი გირეი, სელამეთ გირეი) შეძლო ყირიმის ხანის წოდების მიღება.
ტეტრალოგია

ტეტრალოგია ― ოთხი ლიტერატურული, მუსიკალური ან კინო ნაწარმოები, რომლებსაც საერთო დედააზრი აერთიანებს. ტეტრალოგიურ ქმნილებათა ნიმუშები პირველად ძველ საბერძნეთში ფიქსირდება. ტეტრალოგია მოიცავდა 3 ტრაგედიას და ერთ სატირიკულ დრამას. შემდეგ ტეტრალოგია სხვა ჟანრის ნაწარმოებებშიც გავრცელდა. მუსიკალური ტეტრალოგიაა რიხარდ ვაგნერის „ნიბელუნგის ბეჭედი“. ქართულ ლიტერატურაში ტეტრალოგიის ნიმუშია კონსტანტინე გამსახურდიას „დავით აღმაშენებელი“.
იოსებ გურკო

იოსებ გურკო (დ. 16 ივლისი, 1828, მოგილიოვის გუბერნია ― გ. 15 იანვარი, 1901, სახაროვო) — რუსი გენერალ–ფელდმარშალი (1894), რუსეთ–ოსმალეთის 1877-1878 წლების ომის მონაწილე, ვისლისპირეთის გენერალ–გუბერნატორი (1883-1894).

ბიოგრაფია
1877 წელს რუსეთ–ოსმალეთის ომის დროს იმიერბალკანეთში წარმატებული ლაშქრობისთვის მიიღო გენერალ–ადიუტანტის ჩინი. ოქტომბერში დაიკავა ოსმალეთის საყრდენი პუნქტები გორნიდუბიაკი და ტელიში და ამით დაასრულა პლევნის გარემოცვა. ნოემბერში ეტროპოლ–ორანიეზე განავითარა შეტევა და ბალკანეთის მთისწინეთში მოხერხებული საწყისის პოზიციები დაიჭირა. დეკემბერში 70-ათასიანი ჯარით გადალახა ბალკანეთის მთები და აიღო სოფია. დაამარცხა ოსმალეთის ჯარი ტაშკინესთან. 1878 წლის 3–5 იანვარს ოსმალეთის ფილიპოპოლთან დამარცხენის შემდეგ დაიკავა ადრიანოპოლი.

1878 წელს გახდა კავალერიის გენერალი. 1879-1880 წლებში იყო გვარდის ჯარების და სანქტ–პეტერბურგის სამხედრო ოლქის ჯარების მთავარსარდლის თანაშემწე, სანქტ–პეტერბურგის დროებითი გენერალ-გუბერნატორი. 1883-1894 წლებში იყო ვისლისპირეთის მხარის გენერალ–გუბერნატორი და ვარშავის სამხედრო ოლქის ჯარების სარდალი. პოლონეთში ატარებდა რუსიფიკატორულ პოლიტიკას. 1886 წლიდან იყო სახელმწიფო საბჭოს წევრი. გადადგა 1894 წელს.
გურმა

გურმა თვითდასახელება ბინუმბა ― აფრიკაში მცხოვრები ხალხი. გურმას ენა გურმანშე განეკუთვნება გურის ენათა ჯგუფს. ცხოვრობენ ჩრდილოეთ განაში, ჩრდილოეთ ტოგოში, ბურკინა-ფასოში (შეადგენენ მოსახლეობის დაახ. 7%–ს), კერძოდ კი მის აღმოსავლეთი რეგიონში და ნიგერში (შეადგენენ მოსახლეობის 1%–ზე ნაკლებს). გავრცელებული რელიგიაა ისლამი, ასევე ადგილობრივი ტრადიციული წარმოდგენები.
რემი დე გურმონი

რემი დე გურმონი (დ. 4 აპრილი, 1858, ბაზოშ–ან–ულმი ― გ. 17 სექტემბერი, 1915, პარიზი) — ფრანგი მწერალი, სიმობლისტი. 1882 წელს გამოაქვეყნა ლექსების კრებული „ვულკანის ამოფრქვევა“. თანამედროვე პოეტებზე შექმნილ ეტიუდებს თავი მოუყარა „ნიღბების წიგნში“ (1896-18980. ესთეტიკური სტილის და ენის საკითხები განიხილა შრომებში „იდეის კულტურა“ (1900), „სტილის პრობლემა“ (1902) და სხვა. ემხრობოდა თეორიას „ხელოვნება ხელოვნებისთვის“. წერდა ასევე რომანებს და ნოველებს.
დანი სებალიოსი

დანი სებალიოს ფერნანდესი (დ. უტრერა, ესპანეთი, 7 აგვისტო, 1996) — ესპანელი ფეხბურთელი, პოზიციით ნახევარმცველი. ასპარეზობს მადრიდის „რეალში“.

ტიტულები
რეალ მადრიდი: (15)
ესპანეთის ლა ლიგა (2): 2021–22, 2023–24
ესპანეთის თასი (1): 2022–23
ესპანეთის სუპერთასი (3): 2017, 2022, 2023–24
უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა (3): 2017–18, 2021–22, 2023–24
უეფა-ს სუპერთასი (2): 2022, 2024
ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი (4): 2017, 2018, 2022, 2024

არსენალი:(1)
ინგლისის ასოციაციის თასი (1): 2019–20
საკირის გიორგიწმინდა

საკირის გიორგიწმინდა, მიწის საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფელ საკირეში. გუჯრისხევის ეკლესიიდან ორიოდე კილომეტრის მოშორებით. ეკლესია მთლიანად დანგრეულია და მიწით არის დაფარული.

შედარებით დაუზიანებლად მოაღწია მხოლოდ სამეკლესიანი ბაზილიკის ჩრდილოეთის მხარემ. მისი არქოტეტურული თავისებურებებით მას ძალიან ამსგავსებენ გუჯრისხევის ეკლესიას და აქედან გამომდინარე, ამ ტაძრის აგების ქრონოლოგიასაც საუკუნის შუა ხანებით განსაზღვრავენ.
ჭილაძეები

ჭილაძეები ― ფეოდალური საგვარეულო საქართველოში. ჭილაძეები იყვნენ ქობულიძეების (ქვაბულიძეების) შთამომავლები და ქობულისძეთა დაკნინების შემდეგ, დაახლოებით სუაკუნიდან დაეპატრონენ ქობულისძეთა საერისთავოს ცენტრალურ ნაწილს.. ჭილაძეთა სათავადო მოიცავდა ტერიტორიას მდინარე რიონის ორივე ნაპირზე და მოიცავდა შემდეგდროინდელ საჯავახოს, სამტრედიას, აბაშას, ორპირს და აღწევდა ბანძამდე. ჭილაძეთა სათავადოს ცენტრი იყო სოფელი საჭილაო. ჭილაძეების საგვარეულო ეკლესია იყო ტყვირის ეკლესია.

1568 წელს იმერეთის მეფე გიორგი -მ დაამარცხა მის წინააღმდეგ აჯანყებული ლევან დადიანი და მისი ვასალი ვარაზ ჭილაძე. მალევე, 1570-იანი წლების დასაწყისში გიორგი -მ მასზე თავდასხმის ბრალდებით მოაკვლევინა ჯავახ ჭილაძე და ჭილაძეთა სათავადოს თავად დაესაკუთრა. მეფის გაძლიერების შიშმა დადიანი და გურიელი შეაკავშირა. მათ შეერთებული ძალით წაართვეს გიორგი -ს ჭილაძის სათავადო და შუაზე გაიყვეს. რიონის მარცხენა ნაპირზე მდებარე ნაწილი დაიკავა გურიელმა, მარჯვენა ნაპირზე მდებარე კი დადიანმა. აღნიშნული პერიოდიდან მოყოლებული ( საუკუნის 70-იანი წლები) საჯავახოს გურიელისეულ ნაწილს შემორჩა ძველი სახელი საჯავახო, ხოლო დადიანისეული კი საჭილაოდ იწოდა. ამ პერიოდიდანვე დადიანები და ჭილაძეები ფლობდნენ მხოლოდ საჭილაოს, ხოლო საჯავახოს მფლობელობაზე დავა უკვე იმერეთის მეფესა და გურიელს შორის მიმდინარეობდა. საუკუნეში ჭილაძეების გვარი კვლავ წარჩინებულად ითვლებოდა და ენათესავებოდა დადიანებს. დროთა განმავლობაში საჭილაოს სახელი მხოლოდ ერთ სოფელს შემორჩა.

გვარის წარმოადგენლები
ისტორიულ წყაროებში იხსენიებიან შემდეგი ჭილაძეები
ქველი ჭილაძე, მოლარეთუხუცესი, მისი ძმები კახაბერი და ჩუბინი. ისინი არიან ტყვირის ეკლესიის მაშენებლები
ჯავახ ჭილაძე, ცხოვრობდა საუკუნეში, იხსენიება ბიჭვინთის მონასტრის სიგელში, მან შესწირა სოფელი ქორეისუბანი ბიჭვინთის მონასტერს
შედან ჭილაძე ჯავახ ჭილაძესთან ერთად ნახსენებია გამოჩინებულის ეკლესიის ხატის წარწერაში
პაპუნა ჭილაძე და მისი მეუღლე თამარ გურიელი (ასული ვახტანგ გურიელისა) არიან ტყვირის ეკლესიის დასავლეთ ეგვტერის მაშენებლები
ნესტან–დარეჯან ჭილაძე, იყო გიორგი ლიპარტიანის და ლევან დადიანის ასული, ის სამეგრელოში მრავალ ეკლესიაშია გამოსახული
იერემია ჭილაძე, ჭყონდიდის ეპისკოპოსი, ცხოვრობდა საუკუნის ნახევარში, ნახსენებია „შაჰნავაზიანში“, მისი აშენებულია ტყვირის ეკლესიის ჩრდილოეთ ეგვტერი და იქვეა დაკრძალული
აბრაამ ჭილაძე, სეფიეთის ეკლესიის მომხატავი
პეტრე ჭილაძე, ჭყონდიდის ეპისკოპოსი, ნახსენებია 1680-1710 წლების სიგელში
ანა ჭილაძე, მეუღლე ვახუშტი ჩიჯავაძისა
ნაჯაფ ბეი ვაზიროვი

ნაჯაფ ბეი ფათალი ოღლუ ვაზიროვი (; დ. 17 თებერვალი, 1854 წელი, შუშა, რუსეთის იმპერია — გ. 9 ივლისი, 1926 წელი, ბაქო, აზერბაიჯანი) — აზერბაიჯანელი დრამატურგი და ჟურნალისტი.

ბიოგრაფია
ვაზიროვი 1854 წლის 17 თებერვალს დაიბადა შუშაში (მაშინდელი ელიზავეტპოლის მაზრა, რუსეთის იმპერია, დღევანდელი აზერბაიჯანი), სწორედ აქ მიიღო მან დაწყებითი განათლება. 12 წლის ასაკში შევიდა სკოლაში და შემდეგ ის გაგზავნეს კოლეჯში, სადაც სწავლობდა რუსულ ანბანს.

1868 წელს ვაზიროვი ბაქოში ჩავიდა. ბაქოში მან სწავლა დაიწყო, სადაც მას სტიპენდია და საცხოვრებელი გამოუყვეს. მან დაამთავრა ბაქოს გიმნაზია (საშუალო სკოლა) ვერცხლის მედლით.

შემდეგ ვაზიროვი ჩაირიცხა პეტროვსკო-რაზუმოვსკაიას სოფლისა და სატყეო მეურნეობის აკადემიაში სანქტ-პეტერბურგში. სანქტ-პეტერბურგში ამინდის პირობების გამო ის ავად გახდა. ვაზიროვის მოვლა რუსმა ქალმა დაიწყო. 1874 წელს ვაზიროვი მოსკოვში გადავიდა და „პეტროვსკის აკადემიაში“ ჩაირიცხა. მაშინ მას მხოლოდ 80 მანეთი ჰქონდა. აქედან 50 სწავლის საფასურს დაახარჯა. როცა ფული აღარ ჰქონდა, ქუჩებში ხალიჩის ქვეშ ეძინა. მალევე მან გამოცდა ჩააბარა და მას სტიპენდია დაუნიშნეს.

1870-იან წლებში სწავლის დასრულების შემდეგ, ვაზიროვმა მიიღო ტყის მეთვალყურის თანამდებობა დილიჯანში (დღევანდელი სომხეთი), მაგრამ მალე გაათავისუფლეს პეტროვსკო-რაზუმოვსკაიას აკადემიის კურსდამთავრებულების მიმართ ხელისუფლების უნდობლობის გამო.

სამსახურიდან გათავისუფლების შემდეგ ის დაინტერესდა ლიტერატურით და დაიწყო წიგნების წერა. თავის ერთ-ერთ წიგნში ის წერს: „თუ არ მოვკვდები და ცოცხალი დავრჩები, გავაგრძელებ წერას და დავაფასებ მათ, ვინც თვალყურს ადევნებდა და კითხულობდა ჩემს ნაწარმოებებს". შემდეგ ვაზიროვი გადავიდა ბაქოში და გაიარა სამართლის კურსი, რამაც საშუალება მისცა ემუშავა ადვოკატად საქალაქო სასამართლოში. მან ასევე დაიწყო სტატიებისა და ესეების გამოქვეყნება ახლად დაარსებულ აზერბაიჯანულ გაზეთ „აკინჩში“.

იმ დროისთვის ვაზიროვს უკვე დაწერილი ჰქონდა რამდენიმე დრამატული ნაწარმოები, ძირითადად კომედიები, რომლებშიც წარმოდგენილი იყო იმდორინდელი სტუდენტებისა და ოჯახების ყოველდღიური ცხოვრება. 1890-იანი წლებიდან მოყოლებული ვაზიროვის ლიბერალური შეხედულებები პოლიტიკაზე გავლენას ახდენს მის შემოქმედებაზე. ვაზიროვი აგრძელებს მირზა ფათალი ახუნდოვის მიერ წამოწყებულ ტრადიციას, რომელსაც ახასიათებს რეალისტური იდეების შემოტანა აზერბაიჯანულ ლიტერატურაში.

ის თავის პირველ ტრაგედიაში სახელწოდებით - (,,ფახრადინის მწუხარება", 1896) ეხება ფანატიზმის თემას, რომელიც თრგუნავს ახალგაზრდებს, რომლებიც იბრძვიან რეაქციისა და უმეცრების წინააღმდეგ. ეს ნაწარმოები აზერბაიჯანულ ლიტერატურაში რეალისტური ტრაგედიის ჟანრის პირველ ნიმუშად ითვლება. თავის შემდგომ ნაშრომებში, როგორიცაა - (,,ჩვენი დროის გმირები", 1900) მან გააკრიტიკა სამთავრობო ინსტიტუტების კორუმპირებული ბუნება და პატრიარქალური სოციალური სისტემის ნარჩენები.

მისი ბოლო ნაშრომი („ახალი საუკუნის დასაწყისი“, 1924 წ.) დაიწერა მას შემდეგ, რაც აზერბაიჯანი საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში შევიდა და ქალთა ემანსიპაციას მიეძღვნა.

ვაზიროვი გარდაიცვალა ბაქოში 1926 წლის 9 ივლისს.

ლენქორანის სახელმწიფო დრამატული თეატრი ნაჯაფ ბეი ვაზიროვის სახელს ატარებს.
მთიანი სომხეთის რესპუბლიკა

მთიანი სომხეთის რესპუბლიკა , აგრეთვე ცნობილია, როგორც მთიანი სომხეთი ― 1921 წლის 26 აპრილიდან 13 ივლისამდე, სომხეთის მთიან ნაწილში არსებული ანტიბოლშევიკური არაღიარებული სახელმწიფო, რომელიც წარმოიშვა სიუნიქისა და ვაიოცძორის პროვინციებში, სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის იძულებითი გასაბჭოების შემდეგ. საბოლოოდ იგი მაინც მიუერთდა საბჭოთა კავშირს, მისი ტერიტორიები კი სომხეთისა და აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკებს გადაუნაწილდა.

ისტორია
სომხეთის გასაბჭოება და წინაპირობები
1920 წლის 29 ნოემბერს საბჭოთა კავშირის 11-ე წითელმა არმიამ სომხეთის დემოკრატიულ რესპუბლიკაში დაიწყო შეჭრა. სომხურმა მთავრობამ ბოლშევიკებს ძალაუფლება ოფიციალურად იმავე წლის 2 დეკემბერს, ერევანში გადასცა. ამას მოჰყვა სომხეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შექმნა, მის მმართველად ბორის ლეგრანი დაინიშნა და სომხეთი ასევე დათანხმდა საბჭოთა სივრცეში გაწევრიანებას. ამის სანაცვლოდ საბჭოთა რუსეთი დათანხმდა სომხეთის არსებული ტერიტორიების დაცვას თურქეთისგან. საბჭოთა კავშირმა ასევე დადო პირობა, რომ არ გამოიყენებდა არმიას არაკომუნისტების დევნისათვის, თუმცა ეს პირობა მან მალევე უარყო და ყველა მოწინააღმდეგე ან გადაასახლეს, ან სიკვდილით დასაჯეს, ან უკეთეს შემთხვევაში ქვეყნიდან გააძევეს. ამის შემდეგ სსრკ-მ ასევე გასაბჭოებულ აზერბაიჯანს შესთავაზა სომხეთის შემადგენლობაში მყოფი სიუნიქისა და მთიანი ყარაბაღის ანექსია. ეს ყველაფერი სასტიკად დაგმო სომეხმა პოლიტიკოსმა გარეგინ ნჟედემ, რომელმაც 1920 წლის 25 დეკემბერს სიუნიქი თვითმმართველ რეგიონად გამოაცხადა. 1921 წლის იანვარში დრასტამატ კანაიანმა გარეგინ ნჟედეს დეპეშა გაუგზავნა, რომელშიც იგი სიუნიქის გასაბჭოების დაშვების სანაცვლოდ მხარდაჭერას ჰპირდებოდა. ამის მიუხედავად, ნჟედემ უარი თქვა და გააგრძელა ბრძოლა აზერბაიჯანისა და საბჭოთა კავშირის ჯარების წინააღმდეგ.

დამოუკიდებლობის გამოცხადება
1921 წლის 18 თებერვალს -მა ანტისაბჭოთა აჯანყება მოაწყო ერევანში და მოახერხა ძალაუფლების ხელში ჩაგდება. აკონტროლებდა ერევანსა და მის მიმდებარე ტერიტორიებს თითქმის 42 დღის განმავლობაში, სანამ 1921 წლის აპრილში არ დაამარცხეს იგი კომუნისტებმა რიცხობრივი უპირატესობით. აჯანყების ლიდერებმა უკან დაიხიეს და თავი სიუნიქს შეაფარეს.

1921 წლის 26 აპრილს ტატევის მონასტერში გამართულმა მეორე პანზანგეზურულმა ყრილობამ გამოაცხადა ვაიოცძორის, სიუნიქისა და მთიანი ყარაბაღის ტერიტორიებზე მთიანი სომხეთის რესპუბლიკის შექმნა. იმავე წლის 1 ივნისს მათ თავიანთ არაღიარებულ სახელმწიფოს სომხეთის რესპუბლიკა უწოდეს.

რესპუბლიკის აღსასრული
მთიანი რესპუბლიკის დედაქალაქად გორისი გამოცხადდა, ხოლო გარეგინ ნჟედე მისი პრემიერ-მინისტრი და თავდაცვის მინისტრი გახდა. მოგვიანებით, ივლისში, პრემიერ-მინისტრი სიმონ ვრაციანი ხდება, ხოლო ნჟედე გუბერნატორად და გენერალურ მეთაურად იქნა გადაყვანილი. ნჟედე აქტიურად იყო დაკავებული სიუნიქიდან აზერბაიჯანელების გაძევებით.

1921 წლის აპრილიდან ივლისამდე წითელი არმია მასობრივ სამხედრო ოპერაციებს აწარმოებდა რეგიონში და რესპუბლიკას აქტიურად უტევდა ჩრდილოეთიდან და აღმოსავლეთიდან. წითელ არმიასთან გადახდილი რამდენიმე სისხლიანი ბრძოლის შემდეგ, მთიანი სომხეთის რესპუბლიკამ 1921 წლის 13 ივლისს კაპიტულაცია გამოაცხადა, მხოლოდ იმის სანაცვლოდ, რომ ეს პროვინციები საბჭოთა სომხეთს უნდა მიერთებოდა. კონფლიქტის დასრულებისა და რესპუბლიკის გაუქმების შემდეგ, ნჟედემ, მისმა მთავრობამ და არაერთმა ინტელექტუალმა სომხეთი დატოვა და ირანში, ქალაქ თავრიზში გადავიდნენ.
არამ კარამანუკიანი

არამ კარამანუკიანი (; დ. 1 მაისი, 1910 — გ. 23 დეკემბერი, 1996) — სირიის არმიის გენერალ-ლეიტენანტი. სირიის პარლამენტის წევრი, რამდენიმე წიგნის ავტორი. კარამანუკიანს მედლები მიღებული აქვს ეგვიპტიდან, სომხეთიდან, ლიბანიდან, სირიიდან და საფრანგეთიდან.

ცხოვრება და კარიერა
არამ კარამანუკიანი დაიბადა 1910 წლის მაისს აინათაბში (დღევანდელი გაზიანთეფი), ოსმალეთის იმპერიაში, მამამისის, პროფესიით იურისტის, ჰაგოპ (ეფენდი) კარამანუკიანისა და დედამისის, მარიამ ლეილეკიანის ოჯახში. სომეხთა გენოციდის დროს აიტაბის სომხები გადაასახლეს და კარამანუკიანი ოჯახთან ერთად სირიის უდაბნოში გადაიყვანეს, ისინი ჩავიდნენ ჰამაში და საბოლოოდ დასახლდნენ ალეპოში, ოსმალეთის სირიაში. მან განაგრძო სწავლა --ში, რომელიც დაამთავრა 1945 წელს ოფიცრის წოდებით. 1949 წლიდან 1957 წლამდე ის გახდა სირიის არმიის არტილერიის მთავარი მეთაური. ამ თანამდებობაზე ყოფნისას 1956 წელს მიენიჭა გენერალ-ლეიტენანტის წოდება. მოგვიანებით გადაიყვანეს ვაშინგტონში. საზღვარგარეთ ერთი წლის გატარების შემდეგ 1958 წელს სამხედრო სამსახურიდან გადადგა და საჯარო კარიერა წამოიწყო. იმავე წელს იგი დაქორწინდა ჰასმიგ მეღრიგიანზე, სომეხ ამერიკელზე ნიუ-იორკიდან.

ის პარლამენტის წევრი გახდა 1961 წელს, როგორც დამოუკიდებელი წარმომადგენელი ალეპო. ხანმოკლე პოლიტიკური კარიერის განმავლობაში აირჩიეს ეროვნული თავდაცვის კომისიის წევრად. თუმცა, ქვეყანაში მზარდი არასტაბილურობის გამო, ის 1964 წელს გადადგა პოლიტიკური სფეროდან, რათა განათლების მიღება გაეგრძელებინა.

1964 წელს კარამანუკიანი დაუბრუნდა სამეცნიერო მოღვაწეობას. ის დაესწრო სამართლის კურსებს ბეირუთის სენტ-ჯოზეფ უნივერსიტეტში და დაამთავრა სამართლის ხარისხით. შემდეგ იგი მიიღეს პარიზის სორბონის უნივერსიტეტში. განაგრძო სადოქტორო სწავლა და საბოლოოდ აიღო სამართლის დოქტორის ხარისხი, 1972 წელს. მისი დისერტაცია ეხებოდა სამხედრო სამსახურსა და უცხოელებს, განსაკუთრებით ფრანგულ-სომხურ ლეგიონს. მისი ნებით, ნეშტი ალეპოსა და სომხეთში გადაასვენეს. სომხეთში მისი ნეშტის ნაწილი ერევანში, ძმის ლევონის გვერდით დაკრძალეს. ალეპოში მისი ნეშტი ადგილობრივ სომხურ ეკლესიაში დაკრძალეს. მის დაკრძალვას მრავალი მაღალი თანამდებობის პირი და წარჩინებული ესწრებოდა.

ჯილდოები
არამ კარამანუკიანმა მედლები მიიღო ეგვიპტიდან, სომხეთიდან, ლიბანიდან, სირიიდან და საფრანგეთიდან. მათ შორისაა:

კილიკიის რაინდების მედალი (სომხური)
ნერსეს შნორალის მედალი (სომხური)
 (ფრანგ.)
საპატიო ლეგიონის ორდენი (ფრანგ.)
ღირსების ორდენი (ლიბანური)
პალესტინის ომის მედალი (სირიული)
სამოქალაქო ღირსების ორდენი (სირიული)
სამხედრო ღირსების ორდენი (სირიული)
ქაშათაგის სამელიქო

ქაშათაგის სამელიქო ― თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე არსებული სომხური სამელიქო, რომელიც არსებობდა 1475-1730 წლებში. იგი მოიცავდა ზუსტად თანამედროვე ქაშათაგის პროვინციის ტერიტორიებს და მდებარეობდა თანამედროვე სომხეთ-აზერბაიჯანის საზღვარზე, მდინარე ჰაქარამდე. მისი მმართველი მელიქები ჯერ ქაშათღქში, შემდეგ კი ხნაწახში ისხდნენ.

ისტორია
ქაშათაგის სამელიქო დაარსდა 1475 წელს მელიქ ჰაიქაზ -ის, ასევე მელიქ-ჰაიქაზიანების დინასტიის (პროშიანების მთავართა დინასტიის ყველაზე პატარა შტო) დამაარსებლის მიერ. მანამდე ქაშათაგის მხარეს ჯერ ორბელიანების საგვარეულო, შემდეგ კი შაჰურნეცების კლანი მართავდა.

ისტორიული მტკიცებების მიხედვით, არაქელ დავრიჟეცი, აღაჩეჩ-ქაშათაგის პირველმა დინასტიურმა მელიქმა (1450-1520) თავის რეზიდენციად და სამელიქოს დედაქალაქად ქაშათღქი (თანამედროვე ჰიუსიულიუ) აქცია. ამ სამთავრობო რეზიდენციის მიხედვით შემდეგ მთელ რეგიონს ქაშათაგი ეწოდა. საუკუნის დამლევს ხელოვნურად შექმნილ ფერდობზე დაიწყო მელიქ ჰაიქაზის სასახლის მშენებლობა, რომელიც გარშემორტყმული იყო კარიბჭეებიანი და კოშკებიანი გალავნით. 1480 წელს აშენებული ეს სასახლების კომპლექსი სომხური საერო არქიტექტურის ერთ-ერთი ადრეული ნიმუშია.

სომეხი მელიქ ჰაიქაზ მისმა ძემ, ჰახნაზარ -მა შეცვალა. ჰახნაზარი 1551 წელს გარდაიცვალა და მისი საფლავი 1930-იან წლებამდე შემორჩა. ხნაწახში მისი სასახლე დღემდეა შემორჩენილი. არაქელ დავრიჟეცი მას ერთ-ერთ ყველაზე დიდებულ სომეხად და შაჰ აბას -ის კარზე ყველაზე გავლენიან მრჩეველად ასახელებს.

უკვე 1699 წელს მელიქ ემირბექმა, მელიქ მირტიროსის ძემ, მონაწილეობა მიიღო ანგეგატოკის კრებაში, სადაც სომეხმა მელიქებმა გადაწყვიტეს და მელიქ ისრაელ ორის ნებართვაც მიიღეს, რომ დელეგაციები გაეგზავნათ ევროპელ ლიდერებთან, მათ შორის რუსეთის იმპერატორ პეტრე -თან.
კვირიკეწმინდა (ტაძარი)

კვირიკეწმინდა— არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში სოფელ დვირთან, მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე დაბურულ ტყეში ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ საკვირიკეს სახელით წოდებული სამონასტრო კომპლექსი მდებარეობს. აღნიშნული მონასტერს გრიგოლ ხანცთელის მოწაფის ქრისტეფორეს მიერ აგებულ კვირიკეწმიდასთან ვაიგივებთ და აქედან გამომდინარე, მის აგებას საუკუნის 40-იანი წლებით განვსაზღვრავთ. აღნიშნულმა მონასტერმა ჩვენამდე ნანგრევების სახით მოაღწია. კერძოდ, მთავარი დარბაზის კამარა ჩამონგრეულია. სამხრეთის ნავი საკუთარი ნანგრევებითაა ამოვსებული, დანგრეულია მთავარი ნავის დასავლეთის კედელი. აბსიდის ჩრდილო ნახევარზე შემორჩენილია შელესილობისა და ფრესკის ფრაგმენტები, რომლებზეც გამოსახულია წმინდა მამები., ქერუბიმი, კვერთხიანი ხარი და სხვა ნაკლებად გასარჩევი დეტალები. თუმცა აღსანიშნავია აღნიშნული სამონასტრო კომლექსის საკურთხევლის მხატვრობა, რომელიც ასევე ძლიერ დაზიანებულია. როგორც ჩანს მხატვრობა სამიარუსიანი ყოფილა. ზემო იარუსზე გამოსახულია ფრთებშეკრული ანგელოზი, რომლის უკან ხარისთავი ანგელოზს უჭირავს ლაბირიუმი, რომელზეც ბერძნულად აწერია აგიოს ფილოს აგიოს. ანგელოზის ქვეშ მოჩანს რამდენიმე ასომთავული გრაფემა. ლაბირიუმთან არის მჯდომარე ფიგურის მოკეცილი თავი. ქვეშ გამოსახულია წმინდანები ხელში გრაგნილებით, სახარებითა და ჯვრებით, თავთან ასომთავრული წარწერით: წმინდა ნიკოლოზი, წმინდა გრიგოლ ღვთისმეტყველი და სხვ. მესამე იარუსზე არიან მღვდელმთავრები ხელში სახარებითა და ჯვრებით, თავთან ასომთავრული წარწერით: წმინდა ფოკა, წმინდა გრიგოლ ნოსელი და სხვ. კვირიკეწმინდის მხატვრობას -, -, საუკუნის ნახევრით ათარიღებენ.
დვირის მთავარანგელოზის ეკლესია

დვირის მთავარანგელოზის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვირის ცენტრში, სკოლის შენობის უკან, ძველ (ამჟამად გაუქმებულ) სასაფლაოზე. ეკლესიას გარს არტყია დაბალი განივი გალავანი, რომელშიც გამოყენებულია ეკლესიის ქვები. ეკლესია ნაგებია საშუალო და დიდი ზომის ნატეხი ქვით. თავდაპირველი სახით დვირის ეკლესია წარმოადგენდა ორნავიან ეკლესიას გართულებულს სამხრეთის ეკვდერით. 1900 წელს ტაძარი ბერძენ ოსტატებს შეუკეთებიათ და დაუკარგავთ ძეგლისათვის პირვანდელი სახე. დღესდღეობით ჩვენამდე ეკლესიის მხოლოდ ცენტრალურმა ნაწილმა და ჩრდილოეთმა ნავმა მოაღწია. ეკლესიას აღმოსავლეთიდან და სამხრეთიდან აქვს შესასვლელი. სამხრეთის შესავლელის თავზე ჩადგმულია წრეში ჩასმული ტოლმკლავიანი ჯვარი. ეკლესიის ტერიტორიაზე საუკუნის რამდენიმე საფლავია. ტაძარი შიგნიდან მოუხატავთ და დღეისათვის მოქმედია. დვირის მთავარანგელოზის ეკლესიას, მისი ხუროთმოძღვრული მონაცემებიდან გამომდინარე, საუკუნის ნახევრით ათარიღებენ.
არცახის სამეფო

არცახის სამეფო ― ამიერკავკასიაში არსებული სომხური სამეფო, რომელიც არსებობდა 1000-1261 წლებში. ჩამოყალიბდა ბაგრატუნების ანისის სამეფოს დაცემის შემდეგ და აერთიანებდა ისტორიულ სომხურ მიწებს. მისი დაცემის შემდეგ ამ ტერიტორიების პატარა ნაწილზე შეიქმნა ხაჩენის სამთავრო.

ისტორია
885 წლიდან მოყოლებული, მას შემდეგ, რაც ქვეყანა გამოვიდა არაბთა სახალიფოს უღლიდან, ბაგრატუნთა დინასტიის გვირგვინქვეშ არსებობდა ერთიანი სომხური სახელმწიფო, რომელიც ანისის სამეფოს სახელით იყო ცნობილი. კავკასიაში არსებული რთული გეოპოლიტიკური სიტუაციიდან გამომდინარე, სამეფომ არც თუ ისე დიდ ხანს იარსება. გარდა ბიზანტიისა და არაბული სახალიფოს მხრიდან მომავალი ზეწოლისა, არც თავად ქვეყანაში იყო სტაბილურობა, რამეთუ ამბიციურ სომეხ დიდებულებს თავად სურდათ სამეფო ძალაუფლება. ამის გამო, უკვე 908 წელს შეიქმნა ვასპურაკანის სომხური სამეფო, რითაც დაიწყო ერთიანი სახელმწიფოს შლა. ამას მოჰყვა 963 წელს ყარსის, 978 წელს ტაშირ-ძორაგეტის, 987 წელს სიუნიქის, უკვე 1000 წელს კი თავად არცახის სამეფოს შექმნაც.

იმის გამო, რომ შექმნის დროს სამეფო მხოლოდ თანამედროვე ხაჩენისა და არცახის მხარეებს მოიცავდა, თავიდან მას უბრალოდ ხაჩენს უწოდებდა. თუმცა მისი პირველი უფლისწულის, ჰასან ჯალალის მმართველობისას სამეფო გაფართოვდა და დაიმორჩილა მეზობელი ტერიტორიები. ვინაიდან იგი უკვე მთელი არცახის მხარეს მოიცავდა, ამის შემდეგ მას არცახის სამეფო უწოდეს.

უნდა აღინიშნოს, რომ ახლად შექმნილი სომხური სამეფოები ვასალურ დამოკიდებულებაში იმყოფებოდნენ ბაგრატუნებთან, მაგრამ მათი ცალკე სამეფოებად ყოფნა ასუსტებდა სომხების ერთიანობას, რითაც სარგებლობდნენ მეზობლები. საბოლოოდ, 1045 წელს ბიზანტიის იმპერიამ ისარგებლა შექმნილი ვითარებით და საბოლოოდ დაიპყრო ანისის სამეფო. ამის შემდეგ არცახი ერთობ გაძლიერდა და სომხურ სამეფოებს შორის პირველობისათვის დაიწყო ბრძოლა. მალევე მის შემადგენლობაში აღმოჩნდა არა მხოლოდ საკუთრივ არცახის მხარე, არამედ მთელი სიუნიქის, უტიქის, გარდმანის, აირარატისა და მაიზაზის პროვინციები.

თავად არცახის სამეფოს სათავეში უძველესი სომხური წარჩინებული საგვარეულოს, სიუნიდების შტო მოექცა, რომელიც ხაჩენის სამეფო დინასტიის სახელით იყო ცნობილი, მათი მთავარი სამფლობელოდან გამომდინარე. მიუხედავად ამისა, ჰასან-ჯალალი თავს სომეხ არანშაჰიკთა დინასტიის შთამომავლად ასაღებდა, რომლებიც სომხეთს პართიელი არშაკიდების გამოჩენამდე მართავდნენ.

არცახი თითქმის ერთ საუკუნეს ინარჩუნებდა დამოუკიდებლობას, თუმცა საუკუნიდან იგი ჯერ საქართველოს სამეფოს, შემდეგ კი მონღოლთა იმპერიის ვასალი გახდა. ჰასან-ჯალალის (1214-1261) მკვლელობის შემდეგ, არცახმა დაკარგა სამეფოს წოდება და ილხანთა სახელმწიფოს შემადგენლობაში შევიდა. მისი ტერიტორიების პატარა ნაწილზე შეიქმნა ხაჩენის სამთავრო, რომელიც საუკუნემდე არსებობდა, ის კი თავის მხრივ ყარაბაღის ხუთმა სამელიქომ ჩაანაცვლა. არცახში სამელიქოების ჩამოყალიბების პროცესი ჯერ კიდევ საუკუნეში დაიწყო. საბოლოოდ სულ ხუთი ასეთი სამელიქო შეიქმნა: ხაჩენი (სათავეში ჰასან-ჯალალიანებით), გულისტანი (სათავეში ბეგლარიანებით), ისრაელიანები (სათავეში ჯრაბერდებით), დიძაკი (სათავეში ავანიანებით) და ვარანდი (სათავეში შაჰნაზარიანებით). მოგვიანებით ამ სამელიქოებს გადაერქვა არცახი და დაერქვა ყარაბაღის სამელიქოები, იგივე ხამსა.