iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ლუიზიანა

ლუიზიანა — შტატი აშშ-ის სამხრეთ ნაწილში, მექსიკისპირა დაბლობზე. სახელი ეწოდა საფრანგეთის მეფის ლუი -ის მიხედვით.

ეტიმოლოგია
ლუიზიანას სახელი ლუი -ის პატივსაცემად ეწოდა, რომელიც საფრანგეთის მეფე 1643 წლიდან 1715 წლამდე იყო. სუფიქსი – (ან –) ლათინური სუფიქსია, რომელიც შეიძლება აღნიშნავდეს „კონკრეტულ პიროვნებასთან, სუბიექტთან ან ადგილთან დაკავშირებულ ინფორმაციას“. ამრიგად, დაახლოებით, + „ლუითან დაკავშირებულის“ იდეას ატარებს.

ისტორია
1519-1541 – ტერიტორია გამოიკვლიეს ესპანელებმა პინედამ, კაბესა დე ვაკამ და დე სოტომ.
1682 – დაიკავა კავალიე დე ლა სალმა და სახელიც მან დაარქვა.
1718 – ბიენვილმა დააფუძნა ახალი ორლეანი.
1762- მისისიპის დასავლეთი გადაეცა ესპანეთს.
1763 – პარიზის შეთანხმებით აღმოსავლეთი ნაწილი გადაეცა ინგლისს (ახალი ორლეანის გარდა).
1800 წელს ლუიზიანა ესპანელებისგან მიიღო ნაპოლეონმა.
1803 – აშშ-მა იყიდა ლუიზიანის მთელი რეგიონი, რომელიც მოიცავდა 11 თანამედროვე შტატის ტერიტორიას: არკანზასი, კოლორადო, ლუიზიანა, მინესოტა, მისური, მონტანა, ჩრდილოეთი დაკოტა, სამხრეთი დაკოტა, ნებრასკა, ოკლაჰომა, უაიომინგი.
1812-დან აშშ-ს შტატია;
1861-1868 – კონფედერაციის შემადგენლობაში.

ფართობი – 113 ათასი.
მოსახლეობა - 4,459 ათასი (თეთრი 67,3 %, აფროამერიკელი 30,8 %, ლათინურამერიკელი 2,2 %).
ქალაქის მოსახლეობა - 68,7 %.
ქალაქები – ბატონ რუჟი (დედაქალაქი), 216 ათასი, ნიუ-ორლეანი (შტატის დედაქალაქი 1722-63 და 1812-49 წლებში, 477 ათასი, შრივპორტი, 192 ათასი.
ენები – ინგლისურთან ერთად შენარჩუნებულია ფრანგულიც. 1990 წლისათვის 1,1 მლნ ადამიანი თავს ფრანგული წარმოშობისად თვლიდა, მათგან 260 ათასი ლაპარაკობდა ფრანგულად.
ცნობილი ადამიანები – ლუი არმსტრონგი, პ.ბორგო.
ღირსშესანიშნაობანი - ფრანგული კვარტალი ნიუ-ორლეანში, ჯაზი, მისისიპის დელტა, ჟან ლაფიტის ეროვნული პარკი.
ოკლაჰომა

ოკლაჰომა — შტატი აშშ-ში, მდებარეობს სამხრეთ-დასავლეთის ცენტრალურ რეგიონში. სახელი ინდიელთა ენაზე „წითელ ხალხს“ ნიშნავს. 1541 წელს ფრანცისკო დე კორონადო იკვლევდა ტერიტორიას ესპანელთათვის. 1803 წელს ოკლაჰომა მოჰყვა ლუიზიანის გაყიდვაში. 1890 შეიქმნა ოკლაჰომის ტერიტორია. 1907-დან აშშ-ს შტატია. 1928 — აღმოაჩინეს ნავთობი. ესაზღვრება კანზასი, ტეხასი, არკანზასი, მისური, ნიუ–მექსიკო და კოლორადო. მოქმედებს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები: ოკლაჰომის სახელმწიფო უნივერსიტეტი და ოკლაჰომის უნივერსიტეტი (1890).

ფართობი — 178 ათასი.
მოსახლეობა — 3,8 ათასი (თეთრი 82 %, აფროამერიკელი 7,4 %, ინდიელი 8 %, ლათინურამერიკელი 2,6 %). 18,3.
ქალაქის მოსახლეობა — 67,3 %.
ქალაქები — ოკლაჰომა სიტი (დედაქალაქი), 470 ათასი, ტულსა, 378 ათასი, ლოუტონი, 83 ათასი.
თავისებურებები — მდინარე არკანზასი, უიჩიტას ქედი, ინდიელთა რეზერვაციები: ჩეროკი, ჩიკასაუ, ჩოკტაუ, კრიკი, სემინოლები.
ტეხასი

ტეხასი (ინგლ. , ) — შტატი აშშ-ში, მდებარეობს სამხრეთ-დასავლეთის ცენტრალურ რეგიონში. სახელი დაერქვა ინდიელთა ტომის მიხედვით.
ჰიუსტონი სიდიდით პირველი ქალაქია ტეხასში და სიდიდით მეოთხე აშშ-ში. დალასის მეტროპოლიტი სიდიდით პირველია ტეხასში ხოლო მეოთხე აშშ-ში. ფართობის 10%-ზე ნაკლები უდაბნოა. შტატის ეკონომიკური წარმატებები დაიწყო საუკუნიდან, როდესაც ნავთობის მარაგი იქნა აღმოჩენილი, რამაც გამოიწვია ეკონომიკური განვითარება შტატში. უამრავმა უნივერსიტეტის გახსნამ ტეხასი ჩამოაყალიბა როგორც მრავალმხრივი ეკონომიკისა და მაღალი ტექნოლოგიური ინდუსტრიის შტატი.

ტეხასის ერთიანი შიდა პროდუქტი შეადგენს 1,224 ტრილიონ დოლარს და მეორეა კალიფორნიის შემდეგ. ერთიანი შიდა პროდუქტი ერთ სულ მოსახლეზე კი 36,484 აშშ დოლარი. 2010 წლის მონაცემებით ტეხასში თავს იყრის ფორჩუნ 500-ის 57 კომპანია. ცნობილი კომპანიები ტეხასში: , , .

ტეხასში მდებარე დალას-ფორტ ვორზის აეროპორტი საერთაშორისო გადაზიდვებით მეორეა აშშ-ში ხოლო მსოფლიოში კი მეოთხე.

ტეხასში თავს იყრის დაახლოებით 1000 ნავსადგური რომელიც გადაჭიმულია 1600 კილომეტრზე ტეხასის სანაპიროებზე, პორტებს დასაქმებული ჰყავს დაახლოებით 1 მილიონი ტეხასელი.

ისტორია
1682 – ესპანელთა დასახლება.
1821-1836 – მექსიკის ნაწილი.
1836-1845 – დამოუკიდებელი რესპუბლიკა (ერთადერთი შტატია, რომელიც დამოუკიდებელი იყო).
1836 – ომი მექსიკასთან.
1845 – ანექსირებულ იქნა აშშ-ს მიერ.
1861-1870 – კონფედერაციის წევრი.

ძირითადი მონაცემები
ფართობი – 678 ათასი.
მოსახლეობა – 25,145 ათასი, მათ შორის 3 მლნ მექსიკელია (თეთრკანიანი 71,4 %, აფროამერიკელი 11,5 %, ლათინოამერიკელი 35,9 %).
ქალაქის მოსახლეობა – 79,6 %.
თავისებურებები – მე-2 შტატია მოსახლეობით, მე-2 ტერიტორიით, 1-ლი ნავთობის, გაზის, ბამბის, ბრინჯის წარმოებით.
ცნობილი ადამიანები – ჯორჯ ბუში, ბადი ჰოლი, სემ ჰიუსტონი, ლინდონ ჯონსონი, ჯენის ჯოპლინი, ტინა ტერნერი.

უდიდესი ქალაქები
ტეხასის უდიდესი ქალაქებია: ოსტინი (დედაქალაქი), 541 ათასი, ჰიუსტონი, (დედაქალაქი 1837-39 და 1842-45 წლებში, 1.744 ათასი, დალასი, 1.053 ათასი, სან-ანტონიო, 1.068 ათასი, ელ-პასო, 600 ათასი.

ენები
ძირითადი რელიგიური კონფესიები
მონტანა

მონტანა — შტატი აშშ-ში. მდებარეობს მთიან რეგიონში. სახელი ესპანურად „მთიანს“ ნიშნავს. მონატანა 1740 წელს გამოკვლეულ იქნა ფრანგი ვერენდრიეს მიერ. 1809 – შეიქმნა პირველი დასახლებები. მე-19 ს-ში მონტანას ოქროს მაძიებლები მოაწყდნენ. 1864 – აშშ-ს ტერიტორია. 1867-1877 – ომები ინდიელებთან. 1889-დან შტატი.

მონტანას ესაზღვრება კანადის პროვინცია ალბერტა და სასკაჩევანი, ჩრდილოეთ დაკოტა, სამხრეთ დაკოტა, უაიომინგი და აიდაჰო. მოქმედებს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები: მონტანას უნივერსიტეტი (დაარსებულია 1893 წ.) და მონტანას სახელმწიფო უნივერსიტეტი (1893).

ფართობი – 377 ათასი.
მოსახლეობა – 909 ათასი (თეთრი 92,4 %, აფროამერიკელი 0,3 %, ინდიელი 5,8 %, ლათინურამერიკელი 1,5 %).
ქალაქის მოსახლეობა - 52,9 %.
ქალაქები – ჰელენა (დედაქალაქი), 28 ათასი, ბილინგსი, 91 ათასი, გრეით-ფოლსი, 58 ათასი.
თავისებურებები – იელოუსტონის ეროვნული პარკი, ინდიელთა ველის მუზეუმი, სამთო-სათხილამურო კურორტები.
აიდაჰო

აიდაჰო — შტატი აშშ-ში, მდებარეობს მთიან რეგიონში. სახელი ეწოდა ორაგულზე მოთევზავე ინდიელთა ტომისაგან . 1803 წელს ლუიზიანასთან ერთად შევიდა აშშ-ს შემადგენლობაში. 1860 – შეიქმნა პირველი დასახლებები მას შემდეგ, რაც აღმოაჩინეს ოქრო. 1863 - ტერიტორია; 1890-დან აშშ-ს შტატია.

ფართობი - 214 ათასი.
მოსახლეობა - 1,376 ათასი (თეთრი 94,4 %, აფროამერიკელი 0,3 %, ლათინურამერიკელი 5,3).
ქალაქის მოსახლეობა - 54 %.
ქალაქები – ბოისე (დედაქალაქი), 153 ათასი, პოკატელი, 51 ათასი, აიდაჰო ფოლსი, 48 ათასი.
უაიომინგი

უაიომინგი, ვაიომინგი — შტატი აშშ-ში, მდებარეობს მთიან რეგიონში. სახელი ინდიელთა ენაზე „დიდ პრერიას“ ან „დიდ დაბლობს“ ნიშნავს. 1803 – გადაეცა აშშ-ს ლუიზიანასთან ერთად. 1834 – შეიქმნა პირველი დასახლება ფორტ ლარამი. 1890-დან აშშ-ს შტატია.

ფართობი – 252 ათასი.
მოსახლეობა – 496 ათასი (თეთრი 92,2 %, აფროამერიკელი 0,7 %, ინდიელი 2 %, ლათინოამერიკელი 5,2 %).
ქალაქის მოსახლეობა - 62,7 %.
ქალაქები – შაიენი (დედაქალაქი), 54 ათასი, კასპერი, 49 ათასი, ლარამი, 27 ათასი.
კოლორადოს შტატი

კოლორადო — შტატი დასავლეთ აშშ-ში, მდებარეობს მთიან აშშ-ში. სახელი ესპანურად „ფერადოვანს“ ან „წითელს“ ნიშნავს. საუკუნეში აქ გამოჩნდნენ პირველი ესპანელი მკვლევრები. 1706 წლიდან ეკუთვნის ესპანეთს. 1803 – აღმოსავლეთი ნაწილი მიეკუთვნა აშშ-ს. 1845-1848 – დასავლეთი ნაწილი ომით დაიკავა მექსიკამ. 1858 – დაარსდა დენვერი ოქროს აღმოჩენასთან ერთად. 1876-დან აშშ-ს შტატია.

ფართობი – 269 ათასი.
მოსახლეობა - 4,656 ათასი (თეთრი 86,2 %, აფროამერიკელი 3 %, ლათინურამერიკელი 10,8 %).
ქალაქის მოსახლეობა - 80,6 %.
ქალაქები – დენვერი (დედაქალაქი), 498 ათასი, კოლორადო-სპრინგზი, 345 ათასი, ორორა, 252 ათასი.
არიზონა

არიზონა — შტატი აშშ-ში, მდებარეობს მთიან რეგიონში. სახელი --ინდიელთა ენაზე „პატარა წყაროს“ ნიშნავს. 1715 წლამდე ახალი ესპანეთის ნაწილი იყო, 1752-1824 – მექსიკის ნაწილი. 1848 – გადაეცა აშშ-ს. 1912-დან შტატი.

ფართობი – 294 ათასი.
მოსახლეობა - 5,666 ათასი (თეთრი 76,8 %, აფროამერიკელი 3 %, ლათინურამერიკელი 15,6 %, ინდიელი 5,1 %).
ქალაქის მოსახლეობა - 83,8 %.
ქალაქები – ფინიქსი (დედაქალაქი), 1.159 ათასი, ტუსონი, 450 ათასი, მესა, 345 ათასი, გლენდეილი, 182 ათასი.
თავისებურებები - მდინარე კოლორადო, დიდი კანიონი, მთიანი და უდაბნო ზონები.
იუტა

იუტა — შტატი ამერიკის შეერთებულ შტატებში, მდებარეობს მთიან რეგიონში. სახელი დაერქვა ინდიელთა ტომის უტესის მიხედვით. 1776 – გამოიკვლიეს ფრანცისკანელმა მონაზვნებმა ესპანელთათვის. 1824 – ამერიკულმა სკაუტმა ჯიმ ბრიჯერმა აღმოაჩინა მლაშე ტბები. 1848 – ტერიტორიის ნაწილი მექსიკამ გადასცა აშშ-ს. 1850 – აშშ-ს ტერიტორია. 1896-დან შტატი. განვითარდა მორმონების წყალობით, რომლებიც ახლაც უდიდეს რელიგიურ ჯგუფს წარმოადგენს. მორმონების რიცხვი შტატში 830 ათასს შეადგენს.

ფართობი – 213 ათასი.
მოსახლეობა - 2,344 ათასი (თეთრი 93,8 %, აფროამერიკელი 0,7 %, ლათინურამერიკელი 4,9 %).
ქალაქის მოსახლეობა - 84,4 %.
ქალაქები – სოლტ-ლეიკ-სიტი (დედაქალაქი), 173 ათასი, უესტ-ველი, 100 ათასი, პროვო, 99 ათასი.
თავისებურებები – კოლორადოს პლატო, დიდი მლაშე ტბა, 5 ეროვნული პარკი, მორმონების ტაძარი სოლტ-ლეიკ-სიტიში.
ვაშინგტონის შტატი

ვაშინგტონი — შტატი აშშ-ში, მდებარეობს წყნარი ოკეანის სანაპიროზე. სახელი ეწოდა აშშ-ს პირველი პრეზიდენტის ჯორჯ ვაშინგტონის პატივსაცემად. საუკუნეში იკვლევდნენ ესპანელები და ინგლისელები. 1811 — პირველი დასახლებები. იყო ორეგონის ნაწილი. 1853 — აშშ-ს ტერიტორია. 1889 წლიდან აშშ-ს შტატია.

ფართობი — 172 ათასი კმ².
მოსახლეობა — 6,179 ათასი (თეთრკანიანი 88,2 %, აფროამერიკელი 3,1 %, აზიელი 4,3 %: 29 ათასი იაპონელი, 32 ათასი ჩინელი, ლათინურამერიკელი 4,4 %).
ქალაქის მოსახლეობა — 73,5 %.
ქალაქები — ოლიმპია (დედაქალაქი) — 39 ათასი, სიეტლი — 525 ათასი, სპოკენი — 187 ათასი, ტაკომა — 179 ათასი.
ცნობილი ადამიანები — ბინგ კროსბი, ჯიმი ჰენდრიქსი.
კალიფორნია

კალიფორნია — შტატი აშშ-ში, მდებარეობს წყნარი ოკეანის რეგიონში. სახელი მინიშნებაა ესპანური სიმღერის წარმოსახვითი კუნძულისა, რომლის მმართველი იყო დედოფალი კალაფია. ს-ის დასაწყისამდე კარტოგრაფებს იგი წარმოდგენილი ჰქონდათ კუნძულის სახით.
1769 წელს კალიფორნია დაიპყრო ესპანეთმა; 1846 – დამოუკიდებელი რესპუბლიკა. 1848 – მექსიკასთან ომის შემდეგ შეიერთა აშშ-მ. 1850-დან აშშ-ს შტატია.

1850 წლიდან დაიწყო მოსახლეობის სწრაფი ზრდა, რაც განაპირობა კარგმა ჰავამ (ლოს-ანჯელესიში იანვარში საშუალოდ 18-22 გრადუსია), მოსახლეობის ზრდამ გამოიწვია ეკონომიკური ბუმი 20ე საუკუნის მეორე ნახევარში. მალე კალიფორნია გახდა აშშ-ს გართობის ცენტრი. კალიფორნიის შტატი ლიდერია ტურიზმის სექტორში. კალიფორნიის ეკონომიკა უმსხვილესია, შედარებისთვის კალიფორნია რომ დამოუკიდებელი ქვეყანა იყოს, ის მსოფლიოს უდიდეს ეკონომიკურ ქვეყნებში მერვე იქნებოდა (მშპ 1,81 ტრილიონი დოლარი), ხოლო 35-ე უდიდესი ქვეყანა მოსახლეობის მიხედვით.

2008 წლის მონაცემებით კალიფორნიის შტატმა ექსპორტზე 144 მილიარდი აშშ დოლარის ღირებულების ელექტრო და კომპიუტერული ტექნიკა გაიტანა. აგროკულტურა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სექტორია კალიფორნიისთვის -ნედლეულის გაყიდვებმა 2008 წელს 31 მილიარდი დოლარი შეადგინა.

კალიფორნიაში თავს იყრის 81,500 ფერმა და რანჩო, რომელიც ქმნის 36 მილიარდი დოლარის პროდუქტს შტატში. მშპ ერთ სულ მოსახლეზე შეადგენს 38,956 აშშ დოლარს. უამრავი ოკეანის პირა ქალაქი კალიფორნიაში მიჩნეულია მსოფლიოში უმდიდრეს ქალაქებად (სანტა-კლარა). 2010 წლის მონაცემებით კალიფორნიაში ცხოვრობს 663,000 მილიონერი. კალიფორნია ენერგიის ყველაზე დიდი მომხმარებელია. კალიფორნიაში მდებარეობს ორი უდიდესი ატომური ელექტრო სადგური: დიაბლო ქანიონი და სან ონოფრე.

ფართობი – 404 ათასი.
მოსახლეობა - 37,253 ათასი (თეთრი 57,6 %, აზიელი 13,0 %, აფროამერიკელი 6,4 %, ლათინურამერიკელი 21 %).
ქალაქის მოსახლეობა - 91,3 %.
ქალაქები – საკრამენტო (დედაქალაქი), 376 ათასი, ლოს-ანჯელესი (სრული სახელი: , დაარს. 1781, 3.553 ათასი), სან დიეგო, 1.171 ათასი, სან ხოსე, 839 ათასი, სან ფრანსისკო (დაარს. 1848), 735 ათასი, ლონგ-ბიჩი, 422 ათასი, ოკლენდი, 367 ათასი.
ცნობილი ადამიანები – უოლტ დისნეი, ჯეკ ლონდონი, მერლინ მონრო, რონალდ რეიგანი, ჯონ სტეინბეკი.
თავისებურებები – უდიდესი შტატია მოსახლეობით, უდიდესი სასოფლო-სამეურნეო რაიონი, ელექტროტექნიკური მრეწველობა (სილიკონის ველი), სიერა-ნევადა, სიკვდილის ველი (282 მ ზღვის დონის დაბლა).
ორეგონი

ორეგონი — შტატი აშშ-ში, მდებარეობს წყნარი ოკეანის რეგიონში. სახელი ალგონკინელთა ენაზე „ლამაზ წყალს“ ნიშნავს. 1811 წელს შეიქმნა წყნარი ოკეანის ტყავეულის კომპანია. 1848 ტერიტორია მოიცავდა ვაშინგტონის ახლანდელ შტატსაც. 1859-დან აშშ-ის შტატია.

ფართობი — 251 ათასი.
მოსახლეობა — 3,577 ათასი (თეთრი 92,8 %, აფროამერიკელი 1,6 %, ლათინურამერიკელი 4 %).
ქალაქის მოსახლეობა — 67,9 %.
ქალაქები — სალემი (დედაქალაქი), 123 ათასი, პორტლენდი, 481 ათასი, იუჯინი, 124 ათასი.

დამეგობრებული შტატები
, ფუჯიანი – 1984
, ტაივანი – 1985
, ჩოლა-ნამდო – 1996
ალასკა

ალასკა — შტატი აშშ-ში, მდებარეობს წყნარი ოკეანის რეგიონში. სახელი ინუიტების ენაზე „კონტინენტს“ ნიშნავს. 1741- აღმოაჩინა კაპიტანმა ვიტუს ბერინგმა. 1744 – რუსეთის კოლონია გახდა. 1845 – 1838 ათასი მოსახლე იყო, მათ შორის 640 რუსი. 1867 – იყიდა აშშ-მ 7,2 მლნ დოლარად. 1884 – ოლქი. 1912 – ტერიტორია. 1959 – აშშ-ს შტატი.

ფართობი - 1,717,856 კმ.კვ. აქ მდებარეობს ამერიკის უმაღლესი მწვერვალი დენალი (ძველი სახელი მაკ-კინლი) (6190 მ).
მოსახლეობა – 710 ათასი (თეთრი 66.7 %, აფროამერიკელი 3,3 %, ლათინურამერიკელი 5,5 %, ინდიელი, ალეუტი და ინუიტი 14,8 %, აზიელი 5,4 %).
ქალაქის მოსახლეობა - 64,5 %.
ქალაქები – ჯუნო (დედაქალაქი) 32 ათასი, ანკორიჯი, 292 ათასი, ფერბენქსი, 31 ათასი.
ილია აგლაძე

ილია სიმონის ძე აგლაძე (აღლაძე) (დ. 1872, თბილისი — გ. 15 ივლისი, 1948, წაღვერი) — ქართველი პუბლიცისტი, ჟურნალისტი, მთარგმნელი.

ბიოგრაფია
სწავლობდა თბილისის სასულიერო სემინარიაში, მაგრამ ვერ დაამთავრა, გარიცხეს „მგლის ბილეთით“, როგორც პოლიტიკურად არასაიმედო. მისი თარგმანები, ფელეტონები, პუბლიცისტური წერილები იბეჭდებოდა 1894 წლიდან. 1894-1902 წლებში მუშაობდა ილია ჭავჭავაძის „ივერიაში“. 1908-1910 წლებში აგლაძე „დროებისა“ და მისი სურათებიანი დამატების რედაქტორია. იყო „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოებისა“ და ქართული დრამატული საზოგადოების გამგეობის აქტიური წევრი. თვითმპყრობელობის წინააღმდეგ მიმართული სტატიებისათვის მეფის მთავრობა დევნიდა. 1910 წელს დააპატიმრეს. 1917 წლამდე გადასახლებაში იყო. 1920–1923 წლებში აირჩიეს საქართველოს მწერალთა კავშირის საბჭოს წევრად. საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ მუშაობდა „კომუნისტის“, „ლიტერატურული საქართველოსა“ და „მნათობის“ რედაქციებში.

აგლაძემ თარგმნა პუშკინის, ი. ტურგენევის, ლ. ტოლსტოის, ა. ჩეხოვის, მ. გორკისა და სხვ. თხზულებანი.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.
ალექსანდრე ბაგრატიონი

ალექსანდრე ბაგრატიონი (დ. 1674, თბილისი — გ. 1711, პიტეო) — ქართველი ბატონიშვილი. მეფე არჩილ -ის ძე, ცარისტული რუსეთის არმიის არტილერიის ფუძემდებელი, რუსეთის პირველი გენერალ-ფელდცოიხმაისტერი (1699).

1684-იდან იზრდებოდა მოსკოვის სამეფო კარზე და პეტრე -ის ყურადღება მიიპყრო. 1697 მასთან ერთად იმოგზაურა ევროპაში; კენიგსბერგსა და ჰააგაში 1699-მდე სწავლობდა საარტილერიო საქმეს. 1700 წლის 19 მაისს პეტრე -მა მიანიჭა გენერალ-ფელდცოიხმაისტერის წოდება და რუსეთის არტილერიის უფროსად დანიშნა. ალექსანდრე ბატონიშვილი შეუდგა რუსეთის არტილერიის რეორგანიზაციას. შვედეთის წინააღმდეგ ომში იგი რუსეთის არტილერიას ხელმძღვანელობდა. 1700 წლის 19 ნოემბერს ნარვის ბრძოლაში შვედებმა ტყვედ ჩაიგდეს. ტყვეობაში მყოფ ალექსანდრე ბატონიშვილს პეტრე -მა წოდება და ნახევარი ხელფასი შეუნარჩუნა, 1711 კი გამოიხსნა ტყვეობიდან, მაგრამ დაავადებული გზაში გარდაიცვალა. დაკრძალულია მოსკოვში, დონის მონასტერში.

ალექსანდრე ბატონიშვილს რუსულიდან ქართულად უთარგმნია "სადიდებელნი გალობანი უფლისა ჩუენისა იესო ქრისტესნი" (საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის კ. კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ინსტიტუტის ფონდი - 347); ფიქრობენ, რომ მასვე ეკუთვნის იმპერატორ ბასილი მაკედონელის "ტესტამენტის" (ანდერძის) თარგმანი.
ბაქარი ბატონიშვილი

}
ქართლის ფაქტობრივი მეფე (შაჰნავაზ -ის სახელით) 1716–1719, ვახტანგ -ის ირანში ყოფნის დროს. 1724 მამასთან ერთად რუსეთში გადასახლდა. რუსეთში ისინი ატარებდნენ გრუზინკსის გვარს. 1729 წლის 30 ნოემბერს გენერალ-ლეიტენანტის ჩინით დაინიშნა მოსკოვის ოლქში საარტილერიო კანტორის უფროსად. გახდა წმინდა მოციქულ ანდრია პირველწოდებულის ორდენის კავალერი. ბაქარი მონაწილეობდა მოსკოვის ქართული სტამბის აღდგენაში. 1743 მისი თაოსნობით დაიბეჭდა ბიბლია, რომელიც ცნობილია ბაქარის ბიბლიის სახელით. ურთიერთობა ჰქონდა რუს მეცნიერებთან (ვ. ტატიშჩევი, ჟ. დე-ლილი), აწვდიდა მათ ცნობებს საქართველოს წარსულზე. ასრულებდა რუსეთის მთავრობის დიპლომატიურ დავალებებს.

სიკვდილის წინ მან ფიცი დაადებინა შვილს, ალექსანდრეს, რომ ქართლის მეფის ტახტს დაიკავებდა. დაკრძალულია მოსკოვის ქართველთა ნეკროპოლში — დონის მონასტერში.

ოჯახი
ბაქარს ცოლად ჰყავდა გიორგი არაგვის ერისთავის ასული ანა (1706–1780), რომლისგანაც ეყოლა 5 შვილი:
ალექსანდრე გრუზინსკი (1726–1791)
ლევან გრუზინსკი (1739–1763)
მარიამ გრუზინსკი (გარდაიცვალა 1807)
ელისაბედ გრუზინსკი (გარდაიცვალა 1768), დაქორწინდა ნიკოლოზ ოდოიევსკზე.
სახელი უცნობია
გიორგი ბატონიშვილი (ალექსანდრე II-ის ძე)

გიორგი ბატონიშვილი (ბაგრატიონი) (დ. დაახლოებით 1570 — გ. 12 მარტი, 1605) — კახეთის სამეფოს პოლიტიკური მოღვაწე, ალექსანდრე -ის ვაჟი. 1601, როდესაც მისმა ძმამ დავითმა მამის ტახტი მიიტაცა, გიორგი ბატონიშვილი დავითის წინააღმდეგ გამოვიდა. დავითმა შერიგების მიზნით გიორგი ბატონიშვილს საუფლისწულო უბოძა. 1602 გიორგი ბატონიშვილმა და მისმა მომხრე თავადებმა შეთქმულება მოაწყვეს დავითის წინააღმდეგ. შეთქმულება გამჟღავნდა. გიორგი ბატონიშვილმა კათალიკოსს შეაფარა თავი, მაგრამ ქართლის მეფემ გიორგი -მ დავითს გადასცა, რომელმაც იგი საპყრობილეში ჩასვა. დავითის გარდაცვალებისა და ალექსანდრე -ის ხელახლა გამეფების შემდეგ, მამამ გიორგი ბატონიშვილი საპყრობილიდან გაათავისუფლა. 1604 დასაწყისიდან 1605 მარტამდე, ალექსანდრე -ის ირანში ყოფნის დროს, გიორგი ბატონიშვილი კახეთს განაგებდა. 1604 აგვისტოში რუსეთის ხელმწიფის ელჩები მიიღო. 1604 ოქტომბერს დაამარცხა განჯა-შემახის ხანები, რომლებიც ქ. ძეგამზე მოდიოდნენ. ამ ლაშქრობაში გიორგი ბატონიშვილს ახლდა 40 მეთოფისგან შემდგარი რუსთა ელჩების მცველი რაზმი. 1605 წლის 1 იანვარს გიორგი ბატონიშვილმა დარბაზის წევრებთან ერთად რუსეთის ხელმწიფის ერთგულების ფიცი მიიღო. მამამისთან ერთად ძეგამში მოკლა საკუთარმა ძმამ კონსტანტინე -მა.
დომენტი

საკუთარი სახელი დომენტი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

დომენტი (ჯანდიერიშვილი) — არქიმანდრიტი, კალიგრაფი
დომენტი — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი
დომენტი — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი
დომენტი — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი
დომენტი — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი
დომენტი IV

დომენტი (ერისკაცობაში დამიანე ლევანის ძე ბაგრატიონი; გ. 1741) — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1705-1741 წლებში, (მღვდელი ვასილ გრიგოლის ძე კარბელაშვილის ცნობით 1704-1724 და 1738-1742 წლებში), ვახტანგ -ის ძმა, მწიგნობარი.

ბიოგრაფია
1705-1708 წლებში ვახტანგ -თან ერთად მონაწილეობდა კანონების შედგენაში.

1706 წელს გადაიხადა ბაჟი:

1707 წელს ირანის შაჰს ეწვია და დაამტკიცებინა საკათოლიკოსო მამულები, მათ შორის კახეთის ხელისუფალთა მიერ იმჟამად მისაკუთრებული საკათოლიკოსო კახური სამფლობელოებიც.

1709 წელს განაახლა კათალიკოს-პატრიარქ ნიკოლოზ -ის მიერ შედგენილი სვეტიცხოვლის საკითხავი.

1710 წელს კახეთის მეფეს დავით -ს (იმამ-ყული ხანი) დააწერინა საკათოლიკოსო მამულების მფლობელობის სიმტკიცის სიგელი.

1712-1714 წლებში მხარს უჭერდა ირანში მყოფ ვახტანგ -ის გამეფებას. ერთ პერიოდში სცადა სამეფო ტახტის დაკავება, მაგრამ უშედეგოდ. 1723 წელს, თბილისში თურქ-ოსმალთა შემოჭრის დროს, გაიხიზნა ლორეს ციხეში, იქიდან კი ქსნის საერისთავოში. თბილისის გამგებელმა იესემ (ალი-ყული-ხანი) კათოლიკოსად ბესარიონი დანიშნა, მაგრამ ოსმალებმა ისევ დომენტი დააბრუნეს.

საქართველოს დატოვება
1725 წელს დომენტი ოსმალეთის სულთანმა სტამბოლში გაიწვია. აქ დაუმტკიცეს საკათოლიკოსო მამულები, მაგრამ სამშობლოში აღარ გამოუშვეს. 1727 დეკემბერში დააპატიმრეს როგორც ოსმალთა ბატონობის მოწინააღმდეგე და სტამბოლის მახლობლად კუნძულზე გადაასახლეს. აქ მან 1736-ის დამლევამდე დაჰყო. 1739 ნოემბერში ქართლში დაბრუნდა.

დომენტი -ის ლიტერატურული-მწიგნობრული მოღვაწეობა ემსახურებოდა ქართული კულტურისა და ქრისტიანობის დაცვა-განმტკიცების საქმეს. დომენტი -მ შეკრიბა ქართველი საერო და საეკლესიო მოღვაწეთა ცხოვრება-წამების აღწერილობანი, მათ შორის ზოგიერთი სვინაქსარული სახისა, და შეადგინა ქართული ჰაგიოგრაფიული კრებული (მოღწეულია 1713 გადანწერი ნუსხით); საეკლესიო პრაქტიკისათვის გადააწერინა პარაკლიტონი, ასკეტიკონი და სხვ., ბერძნულიდან ათარგმნინა კურთხევანი და 1719 საკუთარი ხარჯით დააბეჭდინა თბილისში, შეადგინა სადღესასწაულოს ახალი რედაქცია (მოღწეულია 1718 ნუსხით). გადასახლებაში ყოფნისას შეკრიბა ილარიონ ქართველისა და სხვათა საგალობლები, გადააწერინა საეკლესიო მამათა თხზულებების მეორე ნაწილი. დომენტი -მ საკუთარი ხარჯით შეასრულა მცხეთის სვეტიცხოვლის, თბილისის ანჩისხატის, მეტეხისა და სხვა ეკლესიების სარემონტო და სამშენებლო სამუშაოები.
თეკლე ბატონიშვილი

თეკლე ბატონიშვილი (დ. 1776, ქართლ-კახეთის სამეფო — გ. 11 მარტი, 1846, თბილისი, რუსეთის იმპერია) — ქართველი პოეტი, ერეკლე -ის ასული. გათხოვილი იყო ვახტანგ ორბელიანზე. პოეტების ვახტანგ და ალექსანდრე ორბელიანების დედა.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1776 წელს ქართლ-კახეთის სამეფოს მეფის ერეკლე -ისა და მისი მესამე მეუღლის დარეჯან დადიანის ოჯახში. თავისი მებრძოლი ხასიათის გამო მას მამამისი „თეკლე-ბიჭს“ ეძახდა. 1800 წლის 7 სექტემბერს ცოლად გაჰყვა თავად ვახტანგ ორბელიანს, საგარეჯოს მოურავს. ქორწინების შედეგად დაიბადა ოთხი ბიჭი ალექსანდრე (1801-1869 წწ.), ნიკოლოზი (1803 წ.), დიმიტრი (1806-1882 წწ.) და ვახტანგი (1812-1890 წწ.)

ქართლ-კახეთის ბაგრატიონთა ოჯახის სხვა წევრებისაგან განსხვავებით, რუსეთის იმპერიის მიერ სამეფოს ანექსიის შემდეგ იგი არ გადაუსახლებიათ. მას მიენიჭა წმინდა ეკატერინეს ორდენის მცირე ჯვარი. მისი ქმარი მსახურობდა რუსეთის არმიაში და მოკლეს კახეთის 1812 წლის აჯანყების დროს. თეკლე, ისევე როგორც მისი დები მარიამი და ქეთევანი, იყო პოეტი. თეკლე ბატონიშვილის ლექსებში გამოხატულია ძველი დიდების დაკარგვით გამოწვეული სევდა. პოეტი უჩივის უბედობას და პატიმრის მძიმე ხვედრს.

1832 წელს თეკლეს სახლი თბილისში იქცა იმ ქართველი თავადებისა და ინტელიგენციის თავშეყრის ადგილად, რომლებიც უკმაყოფილოები იყვნენ რუსული მმართველობით. დაგეგმილი აჯანყება, რომელიც მიზნად ისახავდა დამოუკიდებელი ქართული სამეფოს აღდგენას, გამჟღავნდა ღალატის გამო და შეთქმულები პოლიციამ დააპატიმრა. 1832 შეთქმულებაში მონაწილეობისათვის გადაასახლეს ქალაქ კალუგაში, სადაც ცხოვრობდა 1834 წლის 11 ოქტომბრიდან 1835 წლის 6 მაისამდე. ამის შემდეგ მას ნება დართეს დაბრუნებულიყო თბილისში, სადაც ცხოვრობდა გარდაცვალებამდე.

გარდაიცვალა 1846 წლის 11 მარტს. დაკრძალულია სვეტიცხოველში, მცხეთაში.
ლევან ბატონიშვილი (ბაქარის ძე)

ლევან ბატონიშვილი (ბაგრატიონი) (დ. 1728 — გ. 23 ივლისი. 1763) — ქართული კულტურის მოღვაწე, ბაქარის ძე, გვარდიის მაიორი. სწავლობდა მოსკოვის უნივერსიტეტში. ფლობდა ლათინურ, ფრანგულ, გერმანულ და რუსულ ენებს. მაიორის ჩინით მსახურობდა იზმაილის პოლკში. მისი მთავარი ნაშრომია "მსოფლიოს ისტორია" (მსოფლიო ისტორიის პირველი ქართული სახელმძღვანელო), რომელშიც 50-მდე ხალხისა და ქვეყნის ისტორია არის წარმოდგენილი. ზოგიერთი მკვლევარი მას ლევან ბატონიშვილის ორიგინალურ ნაშრომად მიიჩნევს. მასვე მიეწერება რამდენიმე ლექსი და "მითოლოგიის" წიგნის ავტორობა.
ლევან ბატონიშვილი

ლევან ბატონიშვილი (ბაგრატიონი) († 1709) — ქართლის მეფის ვახტანგ -ის შვილი. ვახტანგ -ის მამა და სულხან-საბა ორბელიანის მამიდაშვილი. ცოლად ჰყავდა ქაიხოსრო გურიელის ასული თუთა. ძმის, გიორგი -ის ირანში გაწვევის დროს, 1676-1677 და 1703 წლებში იყო ქართლის გამგებელი (ჯანიშინი).

ბერი ეგნატაშვილის შეფასებით:

1678 ირანში გაიწვიეს, გაამაჰმადიანეს და შაჰ ყული-ხანი უწოდეს. დაინიშნა ქირმანის ნაიბად. შაჰის დავალებით ხელმძღვანელობდა ბელუჯების წინააღმდეგ ბრძოლას. შემდეგ ირანის მდივანბეგობაც მიიღო. 1708 წელს უგზავნის რომის პაპს კლემენტ -ს წერილს, სადაც უცხადებს მას საკუთარ მორჩილებას, რასაც მოგვიანებით მისი ვაჟნი, ქაიხოსრო და ვახტანგი (ვახტანგ ) გაიმეორებენ. ლევან ბატონიშვილი მფარველობდა კათოლიკე მისიონერებს, იყო სულხან-საბა ორბელიანის მიერ ქართული ლექსიკონის შედგენის ერთ-ერთი ხელშემწყობი. მას შეუდგენია „ვედრება“ იოანე ნათლისმცემლის, პეტრეს, პავლესა და სხვათა წმინდანებისადმი.
მირიან ბატონიშვილი

მირიან ბატონიშვილი (ბაგრატიონი; დ. 19 აგვისტო, 1766 ― გ. 15 სექტემბერი, 1834) — ერეკლე -ისა და დარეჯან დედოფლის ძე.

შედიოდა იმ დელეგაციის შემადგენლობაში, რომელიც ერეკლე -მ გაგზავნა პეტერბურგს 1783 ტრაქტატის დადებასთან დაკავშირებით იქვე დარჩა და რუსეთის სამსახურში შევიდა. პეტერბურგიდან მიმოწერა ჰქონდა ქართლ-კახეთის სამეფო კართან. მიიღო გენერალ-მაიორის ჩინი და სენატორობა. 1797 დასაწყისში ებოძა ყაბარდოს პოლკის შეფობა. მსახურობდა „კავკასიის ლინიაზე“ გენერალ გუდოვიჩთან. მირიან ბატონიშვილმა შემოგვინახა „დავითიანის“ გურამიშვილისეული ხელნაწერი და არზა. მირიან ბატონიშვილი 1798 იანვარში საქართველოში დაბრუნდა, გათავისუფლდა სამსახურიდან და აქვე დარჩა. 1801 წლის 15 მარტიდან სამუდამოდ დასახლდა პეტერბურგში, ეწეოდა ლიტერატურულ და მთარგმნელობით მოღვაწეობას. რუსულიდან თარგმნა „სწავლა თქმული ილია მინიატისაგან“ ( - 1448), ბრავეს ტრაგედია „ატეისტი“ ( - 2321). ავტორია რამდენიმე იამბიკოსი. დასაფლავებულია ალექსანდრე ნეველის ლავრაში.

1814 წლის 22 მაისს ცოლად მოიყვანა მარია ალექსანდრეს ასული ხილკოვა (; დ. 17 ივნისი, 1788 — გ. 31 მაისი, 1815). შვილები არ ჰყოლიათ.