iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გია ფოცხვერია

გია ფოცხვერია (დ. 16 აგვისტო, 1964, თბილისი, საქართველოს სსრ — გ. 23 თებერვალი, 2006) — ქართველი მწერალი, პოეტი.

ბიოგრაფია
დაამთავრა თბილისის პოლიტექნიკური ინსტიტუტი 1983 წელს, ხოლო 1993 წელს საქართველოს შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალური ინსტიტუტის სარეჟისორო ფაკულტეტი (რეჟისორ გიორგი შენგელაიას კლასი). 1993 წლიდან სწავლა განაგრძო დიდი ბრიტანეთის კენტის უნივერსიტეტში, სადაც მიენიჭა ფილოსოფიის მაგისტრის ხარისხი (კინო და მედია). ავტორია მრავალი ლექსის, მოთხრობის, რომანის, კინოსცენარებისა (ქართულ, რუსულ, ინგლისურ ენებზე) და ჩანახატებისა. იყო ლონდონის წმინდა გიორგის სახელობის ქართული ეკლესიის დამაარსებელი და საეკლესიო საბჭოს პირველი თავმჯდომარე. ორჯერ შეხვდა ინგლისის დედოფალ ელისაბედ : პირველად კათოლიკოს-პატრირქის ილია და მეორედ, დასავლეთ ევროპის მიტროპოლიტ აბრაამ (გარმელიას) აუდიენციისას. მისი ლექსები გამოცემულია რუსულ და ინგლისურ ენებზე. გადაღებული აქვს მოკლემეტრაჟიანი ფილმები: „რექვიემი“ (1992 წელი), „სიყვარული ლონდონში“ (1999 წელი), „ნაგავი“ (ლონდონი, 2003 წელი.).

2004 წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია დიდ ბრიტანეთში, კენტის უნივერსიტეტში.
ტაგანროგის სამხატვრო მუზეუმი

ტაგანროგის სამხატვრო მუზეუმი — სამხატვრო მუზეუმი ტაგანროგში, როსტოვის ოლქი, რუსეთის ფედერაცია. მუზეუმი დაარსდა 1898 წელს, ტაგანროგის 200 წლისთავზე. მოითვლის 7 000 ერთეულ ექსპონატს.

ისტორია
ქალაქის მუზეუმის შექმნის იდეა ეკუთვნის ანტონ ჩეხოვს. ანტონ ჩეხოვის თხოვნით ილია რეპინმა სამხატვრო აკადემიის საბჭოს მიმართა თხოვნით შეეწირათ მხატვართა ნამუშევრები. 1902 წელს სამხატვრო აკადემიამ ტაგანროგის მუზეუმისათვის გამოჰყო 8 ნამუშევარი, რომელთა შორის იყო იული ფედერსისა და სერგი ვასილკოვსკის ნამუშევრები.

მუზეუმს საჩუქრად გადასცა თავისი ნამუშევრები კ. სავიცკიმ (სურათი „მამა“) და პ. იორდანოვმა. პეტერბურგის სამხატვრო აკადემიამ არაერთხელ გადასცა მუზეუმს სურათები, რომელთა შორის იყო ი. ბილიბინის, ა. სავრასოვის, ბ. მეშკოვისა და სხვათა ნამუშევრები. პეტერბურგის ა. კუინჯის საზოგადოებამ მუზეუმისთვის გამოჰყო კუინჯის სამი ნამუშევარი: „ტალღები“, „ცისარტყელა“ და „სოფელი“.

დიდი სამამულო ომის პერიოდში მუზეუმმა დანაკარგი განიცადა. დაიკარგა ი. შიშკინის, ი. კრამსკის, ი. ლევიტანის და სხვათა ტილოები, გაძარცვეს ფაიფურის კოლექცია.

1968 წელს ტაგანროგის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმს გამოეყო მხატვრული კოლექცია და ჩამოყალიბდა ტაგანროგის სურათების გალერეა.

1976 წლიდან გალერეის ექსპოზიცია განთავსდა ხანდინის სახლში, რომელიც არის საუკუნის მეორე ნახევრის არქიტექტურული ძეგლი.

2003 წელს ტაგანროგის სურათების გალერეას ეწოდა ტაგანროგის სამხატვრო მუზეუმი.

2005 წელს მუზეუმმა საჩუქრად მიიღო ტაგანროგში დაბადებული ამერიკელი მხატვრის ვიაჩესლავ ილიახინსკის 35 ნამუშევარი.

ამჟამად მუზეუმში მიმდინარეობს სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობა, გამოცემენ ისტორიულ-ლიტერატურულ ალმანახს „ “, რომელიც ეძღვნება ტაგანროგის სამხატვრო მუზეუმს.

ანტონ ჩეხოვის 150 წლისთავთან დაკავშირებით გამოიცა „ტაგანროგის სამხატვრო მუზეუმი. ფერწერა. გრაფიკა. - სს.“

შენობა
1927 წლიდან მუზეუმი განთავსებული იყო ალფერაკის სასახლეში. მოგვიანებით ცალკე შენობაში ალექსანდროვსკის ქუჩაზე, რომელიც აგებული იყო 1870 წელს ტენიშევის პროექტის მიხედვით და რომელიც ეკუთვნოდა მეორე გილდიის ვაჭარს, სამართლის კანდიდატს ანტონ ხანდრინს.

2011 წელს ქალაქის ადმინისტრაციამ მიიღო გადაწყვეტილება ტაგანროგის სამხატვრო მუზეუმისათვის პეტროვსკის ქუჩაზე მდებარე შენობის ნაწილის გადაცემის შესახებ, რომელიც ადრე ეკუთვნოდა სბერბანკის ტაგანროგის განყოფილებას.

კოლექცია
დღეისათვის მუზეუმის ფონდებში ინახება შვიდი ათასზე მეტი ექსპონატი ხატები, ფერწერა, გრაფიკა, ქანდაკება, დეკორატიული ხელოვნება. ყველაზე ღირებულია - საუკუნეების რუსი მხატვრების ნამუშევრები. მუზეუმია ასევე ყურადღებას ამახვილებს, როგორც თანამედროვე, ისე ადგილობრივ მხატვრებზე.

ტაგანროგის მუზეუმში დეკორატიული ხელოვნების 835 ნიმუშია დაცული. იგი მოიცავს საიმპერატორო ფაიფურის ქარხნის მიერ დამზადებულ ჭურჭელს, მიკლაშევის ქარხნის ჭურჭელს, ასევე კუზნეცოვის, ძმები კორნილოვების, გარდნერისა და სხვა.

ამჟამად კოლექციაში დაცულია საბჭოთა მინის სტატების ნამუშევრებიც.

მუზეუმი ღია ცის ქვეშ
მუზეუმი ღია ცის ქვეშ დაარსდა 1976 წელს. ამ ექსპოზიციაში წარმოდგენილი ნამუშევრების დიდი უმრავლესობა 1976 წელს ქალაქის ძველი სასაფლაოს დემონტაჟის შედეგად გადარჩენილი ქანდაკებებია, თუმცა მუზეუმში არ შემონახულა ინფორმაცია ქანდაკებების კუთვნილების შესახებ.
ჩრდილოეთის კოშკი

ჩრდილოეთის კოშკი — ნიჟნი-ნოვგოროდის კრემლის ერთ-ერთი კოშკი. მდებარეობს მთიან ნაწილზე ტაინიცკისა და საათიან კოშკებს შორის. მიუხედავად სახელწოდებისა იგი არ არის ნიჟნი-ნოვგოროდის კრემლის ყველაზე ჩრდილოეთით მდებარე კოშკი, მაგრამ კედელი, რომელიც მიემართება ტაინიცკის კოშკიდან, ემთხვევა ჩრდილოეთის მიმართულებას.

აღწერა
 საუკუნის ისტორიულ დოკუმენტებში ჩრდილოეთის კოშკს ასევე ეწოდება „კუთხის კოშკი“, რადგან მას ციხესიმაგრის კედლის კუთხე უჭირავს, რომელიცც მკვეთრად უხვევს პოჩაინაიის ხეობისკენ. მოგვიანებით ამჟამინდელ ჩრდილოეთის კოშკს უწოდებდნენ „ილინსკის კოშკს“, რადგან მდებარეობს ნიჟნი-ნოვგოროდის ელია წინასწარმეტყველის ეკლესიასთან ახლოს, რომელიც ხეობის მეორე მხარეს მდებარეობს. როგორც ლეგენდა მოგვითხრობს, 1505 წელს ყაზანის ხანმა მაგმეტ-ამინმა, შეკრიბა თათრებისა და ნოღაელების დიდი არმია და საომრად გაემართა ნიჟნი-ნოვგოროდელების წინააღმდეგ. მეზარბაზნე ფედია ლიტვიჩმა ზარბაზნიდან ესროლა თათრებს და ერთი გასროლით გაანადგურა ნოღაელების ხელმძღვანელის კარავი. წყაროების მიხედვით, თათრები რომლებმაც დაკარგეს ლიდერი, გაიქცნენ და ვერ შეებრძოლენ ნიჟნი-ნოვგოროდელებს. კარვის ადგილზე ააშენეს ელია წინასწარმეტყველის ეკლესია.

ჩრდილოეთის კოშკი თავისი კონსტრუქციით ემსგავსება ტაინიცკის კოშკს: მას აქვს ოთხი სართული, საბრძოლო ფანჯრებით, გასასვლელი აღჭურვილია სქელი კედლით, იარუსებს შორის ასასვლელად გამოიყენება მცირე კიბე, ხოლო ქალაქში გასასვლელად ვიწრო გასასვლელი. ეს კარი ასრულებდა სამსახურებრივ როლს: მისი მეშვეობით სარგებლობდნენ მაცნეები და მებრძოლები, რომლებიც ავსებდნენ არმიას ქალაქის ალყის დროს. საუკუნეში ჩრდილოეთის კოშკში განთავსდა საგუბერნიო ასეულის სამხედრო საწყობი, ხოლო 1827 წელს იგი გადააკეთეს პოლიციის სამმართველოს საწყობად.

 საუკუნეში ქალაქის მოსახლეობაში გავრცელდა ხმები, რომ იმპერატორ ნიკოლოზ -ს ჩრდილოეთის კოშკის კედლებში სურდა სამეფო რეზიდენციის გახსნა. მითქმა-მოთქმას ჰქონდა მიზეზი: 1835-1841 წლებში ნიკოლოზ -ის ნიჟნი-ნოვგოროდში ვიზიტის შემდეგ კრემლი კეთილმოაწყვეს, იგი გაათავისუფლეს კერძო სახლებისაგან და ააშენეს ახალი ნაგებობები (მათ შორის გუბერნატორის სახლი). ამავე პერიოდში დაგეგმეს ჩრდილოეთის კოშკის რეკონსტრუქცია, რომლის ღირებულებამაც შეადგინა 150 ათასი რუბლი, მაგრამ ეს პროექტი არ განხორციელებულა.
საიდუმლო კოშკი

საიდუმლო კოშკი — ნიჟნი-ნოვგოროდის კრემლის ერთ-ერთი კოშკი. მდებარეობს მთიან ნაწილზე ჩრდილოეთისა და კორომისლოვის კოშკებს შორის. სხვა მრგვალი კოშკებისაგან განსხვავებით (საათიანი კოშკის გარდა), განსხვავდება სათვალთვალო კოშკურით, მსგავსი კოშკურები აქვს საათიან და ნიკოლსკის კოშკებს.

აღწერა
შენობის სახელწოდება დაკავშირებულია საიდუმლო გასასვლელთან, რომელიც გადიოდა მდინარე ვოლგის შენაკად პოჩაინაზე. გასასვლელი გათხრილი იყო კედელბის ქვეშ. ნიჟნი-ნოვგოროდის კრემლის ხანგრძლივი ალყის დროს გასასვლელით ჩადიოდნენ მდინარეზე და იღებდნენ წყლის მარაგს. საუკუნეში მიწის სამუშაოების დროს საიდუმლო გასასვლელი მიწით ამოავსეს, ხოლო მიწისქვეშა მდინარის ჩანადენ წყლებისათვის მიწისქვეშ კოლექტორი მოაწყვეს. ლეგენდის თანახმად, კრემლის ბორცვის ახლოს, პოჩაინაიას სათავესთან, მდებარეობს დიდი ლოდი და თუკი იგი ამოძრავვება, პატარა მდინარე, როგორც კი გათავისუფლდება, მიედინება ფართო ნაკადებით და აღგვის ქალაქს პირისაგან მიწისა. კოშკმა თავის თავზე გამოცადა დამანგრეველი ძალა: მის კედლებში ინახებოდა თოფის წამალი, ხოლო ახლოს ხეობაში ააგეს თოფის წამლის ქარხანა - მწვანე ეზო. ქარხნისაგან მოდინარეობს საიდუმლო კოშკის მეორე სახელწოდება „ზელენე“. კოშკის მესამე სახელწოდება - მენელსაცხებლეთა კოშკი დაკავშირებულია ახლოს მდებარე ნიჟნი-ნოვგოროდის მენელსაცხებლე დედათა ეკლესიასთან. როგორც ნიჟნი-ნოვგოროდის კრემლის ყველა მრგვალ კოშკს, საიდუმლო კოშკსაც გააჩნია სამი იარუსი სათოფურებით, რომელიც აღჭურვილია საბრძოლო პალატებით.

 საუკუნეში საიდუმლო კოშკზე დაამონტაჟეს ერთი სპილენძის სიათა, ხოლო 1785-1790 წლებში შენობა გადააკეთეს საკვების საწყობად ნიჟნი-ნოვგოროდის გუბერნატორის ივან რებინდერის ბრძანების მიხედვით. 1826-1887 წლებში კოშკი აიღო ცეიგჰაუზის ბატალიონმა. მოგვიანებით კოშკი გადაეცა ნიჟნი-ნოვგოროდის ვოევოვას, როგორც არქივი. დიდი სამამულო ომის პერიოდში მონგრეული კოშკურის ადგილზე დაამონტაჟეს საზენიტო იარაღი, რომელიც ქალაქს იცავდა გერმანული არმიის საჰაერო დარტყმებისაგან. 1960-იან წლებში მიმდინარე სარესტავრაციო სამუშაოების დროს აღადგინეს სახურავის კოშკურა.
თერექემე

თერექემე, თარაქიამა — აზერბაიჯანული ხალხური ცეკვა, მომთაბარე მესაქონლეების ცეკვა. ითვლება, რომ ეს ცეკვა წარმოიშვა თერექემეს ტომში, საიდანაც წამოვიდა მისი სახელწოდება.

სრულდება სახალხო დღესასწაულებზე, ქორწილებში. ერთ-ერთ მთავარ მუსიკალურ ინსტრუმენტს, რომლის თანმხლებითაც სრულდება ეს ცეკვა წარმოადგენს — ზურნა.
ხანჩობანი

ხანჩობანი ( — „ხანის მწყემს“) — აზერბაიჯანული ეროვნული ცეკვა, რომელიც სწრაფი ეროვნული მუსიკის თანმხლებით სრულდება. მას ასრულებენ მხოლოდ მამაკაცები.

17-18 სს. შირვანის ზონაში გაჩნდა ახალი ტომი, რომელიც სამხრეთიდან მოვიდა. ისინი უწოდებდნენ თავის თავს „ხანჩობანებს“. ცეკვას დაერქვა სახელი ამ ტომის პატივსაცემად, ვინაიდან იგი სრულდება ამ ტომისთვის დამახასიათებელი ჟანრით.
ცეკვა წარმოიშვა საუკუნეში.
განთავისუფლებული ქალის ძეგლი

განთავისუფლებული ქალის ძეგლი — ფუად აბდურახმანოვის ერთ-ერთი ნამუშევარი ქალაქ ბაქოში. ძეგლი შეიქმნა და დაიდგა 1960 წელს გურბანოვის და ჯ. ჯაბარლის ქუჩების კვეთაზე. იგი იყო შთაგონებული ჯაბარ ჯაბარლის პიესის „სევილის“ პერსონაჟის მიერ. ჩადრის გადაგდება გამოხატავს აზერბაიჯანელი ქალების განთავისუფლების იდეას. ეს იდეა გამოიხატება იმაში, რომ ქალებს ასევე გააჩნიათ უფლება მიიღონ განათლება და მონაწილეობა საზოგადოებრივ ცხოვრებაში.
მადინა ალიევა

მადინა ალიევა — ბალეტის მსახიობი და ქორეოგრაფი ქალი. აზერბაიჯანის სახალხო არტისტი (2002), პრემია „ოქროს დერვიშის“ და „ზირვიას“ ლაურეატი.

1999 წელს შეასრულა გიულნაგას როლი აფრასიაბ ბადალბეილის ბალეტ „ქალწულის კოშკში“. 2012 წელს დადგა ვოლფჰანგ ამადეუს მოცარტის ცეკვა „ასე იქცევა ყველა“ მ. ფ. ახუნდოვის სახელობის აზერბაიჯანის ოპერისა და ბალეტის თეატრში. 2014 წელს განახორციელა ფიქრეთ ამიროვის „ათას ერთი ღამის“ დადგმა ბელორუსიის მუსიკალურ თეატრში (მინსკი).
ლაზიის თემი

ლაზიის თემი (ბერძ. ) — ტრაპიზონის იმპერიის (1204–1461) უკიდურეს აღმოსავლეთში მდებარე სამხედრო-ადმინისტრაციული ოლქი. მდებარეობდა დღევანდელი თურქეთის რიზესა და ართვინის პროვინციაში, ისტორიული ჭანეთის ტერიტორიაზე.

ისტორია
თემის შექმნა 1204 წელს ქართველთა ქალდიაში ლაშქრობას უკვაშირდება, რის შედეგადაც შავი ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილში ტრაპიზონის იმპერია ჩამოყალიბდა, რომელიც ძირითადად ქართველური ტომებით იყო დასახლებული. იმავე იმპერიის აღმოსავლეთ ნაწილში, ავნტომოიური ლაზიის თემი შეიქმნა. ბიზანტიელი ავტორები, გიორგი პაქიმერე, და გარკვეულწილად ტრაპიზონელები: ლაზაროპულოსი და ბესარიონი ტრაპიზონის იმპერიას მოიხსენიებდნენ არც მეტი, არც ნაკლები როგორც ლაზური საზღვრების მქონე სახელმწიფოს. მიუხედავად იმისა, რომ ტრაპიზონის იმპერიის მმართველი ელიტა ბერძნულ კულტურას მიეკუთვნებოდა, მოსახლეობის დიდი ნაწილი ლაზურენოვანი იყო. ლაზური გვარები ჰელენიზებულ ფორმეით შესამჩნევია ტრაპიზონის იმპერიის შუასაუკუნოვან ჩანაწერებში და სავარაუდოდ იმპერიაში არსებული ანტაგონიზმიც, რომელიც „ცენტრსა“ და „პროვინციას“ შორის არსებობდა, შესაძლოა ლაზებსა და ბერძნებს შორის არსებულ ნაციონალურ ანტაგონიზმზე მეტყველებდეს.

მე-13 საუკუნის მეორე ნახევარში, როდესაც საქართველოს პოლიტიკური მთლიანობა დაირღვა და სახელმწიფო ორ სამეფოდ გაიყო, ქართული გავლენა ტრაპიზონის იმპერიაში კლებას იწყებს და ტრაპიზონის მმართველი წრეების ცალკე ჯგუფებში თავს იჩენს პრო-ბიზანტიური ტენდენციები. ამას შედეგად მოჰყვა ბრძოლა პოლიტიკური ჰეგემონიისათვის ტრაპიზონის სამეფოში ქართულ და ბიზანტიურ პარტიებს შორის, რაც წლები გაგრძელდა. 1281 წელს ტრაპიზონში მოხდა გადატრიალება, ორგანიზებული ქართული პარტიის მიერ. მეფე იოანე , რომელიც სიძე გახდა ბიზანტიელ პალეოლოგთა სამეფო სახლისა, მეფობიდან გადააყენეს და დაატყვევეს კიდეც. შემდეგ იგი თუმცა განათავისუფლეს პატიმრობიდან, მაგრამ ტრაპიზონში დარჩენის ნება აღარ მისცეს და გადაყენებული მეფე გაემგზავრა კონსტანტინეპოლში. 1284 წელს, იოანეს ტრაპიზონში არყოფნის პერიოდში, მისმა ნათესავმა, იმერეთის მეფე დავით ნარინმა სცადა აღედგინა ქართული გავლენა იმპერიაში და ალყა შემოარტყა ტრაპიზონს. ალყის წარუმატებლობის შემდეგ ქართველთა არმიამ დაიკავა იმპერიის რამდენიმე პროვინცია, მათ შორის ისტორიული ჭანეთი (ლაზია) და იოანეს დას თეოდორას, მანუელ -ისა და მისი მეორე ცოლის რუსუდის შვილს, დაეხმარა ხელისუფლების ხელში ჩაგდებაში, თუმცა მალევე 1285 წელს იოანე დაბრუნდა იმპერიაში და ხელისუფლება დაიბრუნა, ხოლო დედოფალმა თეოდორამ საქართველოს შეაფარა თავი.

დაპირისპირება ქართულ და პრო-ბიზანტიურ ფრაქციებს შორის არ შეჩერებულა, საუკუნეში ის უკვე ტრაპიზონის სამოქალაქო ომში გადაიზარდა. ადგილობრივი ლაზი მოსახლეობა გაუთავებელ სისხლისღვრაში ძლიერ დაზარალდა. ლაზმა არისტოკრატიამ საკუთარი პოლიტიკური ინტერესების დასაცავად ანა კომნენოს მიმართა. ოპოზიციამ შეძლო დაერწმუნებინა ის, რომ თავი დაეღწია სამონასტრო სამოსს და გაქცეულიყო ლაზიაში, სადაც ის იმპერატორად აკურთხეს. ახალმა დედოფალმა კონტროლი მთელ ლაზიის რეგიონზე დაამყარა. ლაზი და ჭანი ხალხისთვის ის, როგორც ალექსი -ის უფროსი ქალიშვილი ტრაპიზონის საიმპერიო ტახტზე ერთადერთი კანონიერი მემკვიდრე გახდა. 1341 წლის 17 ივლისს, ლაზი მეომრებისა და საქართველოს მონარქის გიორგი -ის (1314-1346) მეშვეობით, დედოფალმა ანამ ტრიუმფით აიღო ტრაპიზონი, სადაც ის იმპერატორად აკურთხეს. იმპერატორი ანას მეშვეობით ლაზები დაწინაურდნენ და უკვე იმპერიის მმართველობაშიც იღებდნენ მონაწილეობას.
თეიმურაზ ბერიძე (ისტორიკოსი)

თეიმურაზ ბერიძე (დ. 1932 — გ. აპრილი, 2015) — ქართველი ისტორიკოსი, თბილისის ისტორიის მკვლევარი. თბილისის საპატიო მოქალაქე (2008).

ბიოგრაფია
თეიმურაზ ბერიძემ 1957 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი. 1958–1962 წლებში მუშაობდა სხვადასხვა მუზეუმში, 1980–1987 წლებში ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმის დირექტორი იყო. 1989 აირჩეს ს. ჯანაშიას სახელობის სახელმწიფო მუზეუმის შუა საუკუნეების არქეოლოგიური გათხრების გამგის თანამდებობაზე. 1990 წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე: „საქართველოს დედაქალაქის აგლომერაციული გარემოს ფორმირებების ისტორიული პროცესები (ძველი თბილისის გარეუბნების ისტორია)“. ბერიძის კვლევის საგანი იყო თბილისის (- სს.) ისტორიის, ყოფისა და კულტურის საკითხები.

მონოგრაფები
„მხატვარი ვანო ხოჯაბეგოვი“ (1970)
„და აღმოცენდა თბილისი“ (1977)
„ძველი თბილისის გარეუბნების ისტორია“ (1977)
„ძველი თბილისის სურათები“ (1980).
ადელხანოვის ტყავის ქარხანა

ადელხანოვის ტყავის ქარხანა — ტყავის ქარხანა თბილისში, რომელიც გახსნა 1875 წელს კაპიტალისტმა გრიგოლ ადელხანოვმა. 1886 წლიდან ქარხანაში ძირითადი საწარმო მექანიზებული იყო და იყენებდა ელექტროენერგიას. 1900 წელს საწარმოში დასაქმებული იყო 215 მუშა. ქარხანა ადგილზე ნედლეულს ამუშავებდა და ტყავით ამარაგებდა კავკასიის ჯარების საინტენდანტოს. ტყავის ნაწილს იყენებდნენ ამავე ქარხნის ფეხსაცმელების წარმოებაში, ხოლო დანარჩენს ასაღებდნენ მთელს კავკასიასა და ამიერ კავკასიის მხარეში. ადელხანოვის ტყავის ქარხნის პროდუქციის საერთო ღირებულება შეადგენდა 65 000 მანათს. 1900 წელს 750 000 მანათზე მეტს 1890-იან წლებში გ. ადელხანოვმა დააარსა სააქციო საზოგადოება (საქმიანობას შეუდგა 1897 წელს) რომელშიც გაერთიანდა ტყავ-ფეხსაცმლის და ქეჩის ყველა საწარმო. საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ ქარხანა გადავიდა სახელმწიფოს საკუთრებაში და დაერქვა ვლადიმერ ლენინის სახელობის №1 ქარხანა. 1995 წელს ამ ქარხნის ადგილას დაარსდა სააქციო საზოგადოება „ოქროს საწმისი“.
თბილისის დედაციხის არქეოლოგიური გათხრები

თბილისის დედაციხის (ნარიყალას) არქეოლოგიური გათხრები — თბილისის „დედაციხეზე“ — ნარიყალაზე — სხვადასხვა დროს ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრები.

სისტემატური არქეოლოგიური გათხრები დაიწყო 1966 წელს შოთა რუსთაველის იუბილესთან დაკავშირებით (გ. ლომთათიძე, ი. გძელიშვილი, ო. ტყეშელაშვილი, ლ. რჩეულიშვილი, რ. გვერდწითელი).

გამოვლენილია განვითარებული შუა საუკუნეების მოჭიქული და მოუჭიქავი კერამიკა (აღმოჩენილი ნაშთების უმეტესობა გვიან შუა საუკუნეებს ეკუთვნის), ქვათლილებით შემოსილი და უხვად მოჩუქურთმებული ტაძრის (შიდა ფართობი — 10,5 მ × 17,5 მ) ნაშთი, რომელიც – საუკუნეებში უნდა იყოს აგებული. გამოვლინდა აგურის სხვა ნაგებობებიც, მ. შ. ერთი, შიგნიდან კარგად შელესილი, კერამიკული მონაპოვრის მიხედვით - საუკუნეებისაა. აქვე აღმოჩნდა ჩუქურთმიანი ქვის ნატეხი, რომელიც დიდი ტაძრის დეტალებისაგან განსხვავდება და უფრო ადრინდელია. არქეოლოგების ვარაუდით დედაციხის შიგნით ადრევე არსებობდა საყდარი, რომლის საძირკველზე განვითარებულ შუა საუკუნეებში დიდი გუმბათიანი ტაძარი აუგიათ.

დედაციხეზე მრავალრიცხოვან საგანთა შორის ნაპოვნია მოუჭიქავი და ცისფრად მოჭიქული კრამიტი და შორენკეცები, მოჭიქული ჯამ-ჭურჭელი, ქაშანურისა და თეთრი თხელი ფაიფურის მდიდრული იმპორტული ჯამ-ჭურჭელი, მინის მდიდრული ჭურჭელი (ნაწილობრივ იმპორტული), ქალის ძვირფასი ფეხსაცმელი, თითო-ოროლა სამკაული, ქვისა (უფრო ძველი) და თუჯის (საარტილერიო) უამრავი სატყორცნი ბირთვი (მათი ნაწილი ციხისთვის ნასროლია, ნაწილი — ციხის მარაგის ნაშთია), თიხის ყალიონები, რკინის ხელსაწყო-იარაღი, დიდი რაოდენობით ქართული და უცხოური (მეტწილად სპილენძის) მონეტები, მოყოლებული რუსუდან მეფის დროიდან რუსეთის იმპერატორ ეკატერინე -მდე, ზოგი — უფრო ახალიც.

არქეოლოგიური სამუშაოები ნარიყალაზე შემდგომ პერიოდშიც ტარდებოდა, მათ შორის 2020 წელს ციხის რეაბილიტაციასთან დაკავშირებით (მ. ძნელაძე).
ამქრის საღვთო

ამქრის საღვთო — ამქრობა, შეგირდის დალოცვა. იმართებოდა გაზაფხულზე, აღდგომის ორშაბათიდან ამაღლებამდე. საღვთოს იხდიდა ყველა ამქარი. ამქრის საღვთო ქალაქგარეთ, ორთაჭალის ბაღებში იმართებოდა.

ვაჭრული ამქრიდან ბაღი ჰქონდათ მიკიტნებსა და მეწვრილმანეებს, ხოლო ხელოსნებიდან — დურგლებსა და დერციკებს. ხარაზები ხოჯავანქთან ახლოს, ე. წ. „საქეიფო სახლებში“ იხდიდნენ საღვთოს. იგი იმართებოდა ხელობის დამაარსებელი მფარველის პატივსაცემად, ეძღვნებოდა ხელს, ხელობის სიმბოლოს. ამქრობისათვის წინასწარი სამზადისი ევალებოდა იგითბაშს — ამქრის შიკრიკს, რომელიც აუწყებდა მის წევრებს საღვთოს გამოცხადების თარიღს, უსტაბაში კი აგროვებდა „ფსონს“ (ამქრის ჩატარებისათვის საჭირო თანხა) ოსტატებსა და სარგლებს შორის. წვეულების დროს შეგირდებს ოსტატებისათვის საჩუქარი უნდა მიერთმიათ. უსტაბაშის სახელოსნოდან დილიდანვე ამქრის დროშა იყო გაშლილი, საღვთოს დაწყებამდე ნახევარი საათით ადრე უკრავდნენ ზურნას, შლიდნენ ხალიჩებს. მედროშე დროშას გამოიტანდა და მთელი ამქარი ქალაქგარეთ მიემართებოდა. შეგირდს გამოცდის მიზნით რაიმე უნდა დაემზადებინა, რასაც გამოცდილი ხელოსნები ამოწმებდნენ, შემდეგ უსტაბაში დალოცავდა შეგირდს და სამჯერ გააწნავდა სილას, რაც თითქოს მათ შორის არსებული უფროს-უმცროსობის ზღვრის წაშლის სიმბოლური გამოხატულება იყო. დალოცვის შემდეგ შეგირდს ჭრელ აბრეშუმის სარტყელს — ბაღდადს შემოარტყამდნენ.
ფეთხაინი

ფეთხაინი — მტკვრის მარჯვენა მხარეს, ქვემო უბანში მდებარე ერთ-ერთი მიკროუბანი. უბანის სახელი მომდინარეობს შუა საუკუნიდან. ბეთლემის (ფეთხაინის) მაცხოვრის შობის ეკლესიისაგან, ქართული წერილობით წყაროებში ფეთხაინი გვხვდება 1724 წელს შედგენილ გასამყრელო სიგელში, როგორც სახლის ერთ-ერთი მიჯნა. „ნასყიდი სახლი ფეთხაინის ქვეშ“ ( დოკუმენტები 111).
ებრაელები თბილისში

ებრაელები თბილისში — თბილისის ერთ-ერთი უძველესი მოსახლეები. აქ ისინი 26 საუკუნის წინ დასახლდნენ. ასეთი ვარაუდის საბაბს მკვლევრებს აძლევს ძველი თბილისის ტოპონიმები: „ურიათუბანი“ და „ფეთხაინი“. ეს უკანასკნელი ებრაულად სასაფლაოს ნიშნავს, ებრაული სასაფლაოს არსებობა კი თავისთავად გულისხმობს სინაგოგისა და ებრაული თემის არსებობასაც, რომელიც, ალბათ, სიონის მახლობლად, ფეთხაინის შეღმართზე იქნებოდა. ფიქრობენ, რომ ებრაელები მცხეთაში დასახლებიდან მცირე ხნის შემდეგ უნდა გადმოსულიყვნენ თბილისში. თბილისელი ებრაელების სახელი წერილობით წყაროებში დავით აღმაშენებლის დროისათვის ჩნდება და საუკუნის შემდეგ ქრება.  საუკუნიდან მათ კვლავ იხსენიებს საისტორიო წყაროები. თბილისის სტატისტიკური ცნობების მიხედვით, ქალაქში 1825 წელს დროებითი მცხოვრები 58 ებრაელი ყოფილა. ზოგი მკვლევრის აზრით, ისინი ქართველი ებრაელები უნდა ყოფილიყვნენ, რადგანაც ევროპელი ებრაელების მიგრაცია თბილისში საუკუნის 40-იან წლებზე ადრე არ დაწყებულა. 1864 წლისთვის, თბილისში ითვლებოდა 400 ებრაელი, 1876 წელს — 1100, ხოლო 1901 წელს — 3000. თბილისის ებრაელების ძირითად ნაწილს ევროპელი ებრაელები შეადგენდნენ, მცირე ნაწილს — ქუთაისის გუბერნიიდან და ახალციხის მაზრიდან გადმოსახლებული ქართველი ებრაელები. ერთობ მცირე იყო მთიელი ებრაელების რაოდენობა თბილისში. საუკუნის მომდევნო ათწლეულებში ქართველი ებრაელების რაოდენობა ქალაქში გაიზარდა და 1979 წლის აღწერით, აშქენაზებთან ერთად თითქმის 15 ათასს მიაღწია. შემდგომ წლებში ისრაელში ემიგრაციასთან დაკავშირებით ებრაელების რაოდენობამ საგრძნობლად იკლო და 1989 წლის აღწერით ქალაქში უკვე 6828 აშქენაზი და 6645 ქართველი ებრაელი ცხოვრობდა, ისინი ქალაქის მოსახლეობის 1 პროცენტზე ცოტა მეტს შეადგენდნენ. მომდევნო წლებში მათი რაოდენობა კიდევ უფრო შემცირდა.

თბილისში არის საქართველოს ებრაელთა ისტორიულ-ეთნოგრაფიული სახელმწიფო მუზეუმი, ებრაელების კულტურული ორგანიზაციები.
დაბლა ციხე

დაბლა ციხე — თბილისის საფორტიფიკაციო სისტემის ნაწილი, ქალაქის ისტორიული ნაწილის სამხრეთით, ციხის უბანში.

ადგილის სახელად „დაბლა ციხე“ გაჩნდა როსტომ მეფის მიერ საუკუნის 30-იან წლებში ციხისა და ქალაქის გამყოფი კედლის (კალის ციხიდან მეტეხის ხიდამდე) აგების შემდეგ. ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, „მეფემან როსტომ, ჩამოზღუდა კალა ციხიდამ ხიდის ყურამდე და მისცა სპარსთა; ...არს კუალად დაბალს ციხესა შინა ეკლესია გუმბათიანი და აწ ცარიელი, და სხუანი გუმბათიანნი არიან. ...ხოლო ხიდის ყურს აღაშენა მეჩითი შაისმაილ“.

დაბლა ციხეს სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ესაზღვრებოდა წავკისისწყალი, აღმოსავლეთიდან — მტკვარი (მეტეხის ხიდთან), ჩრდილოეთიდან — ახლად შემოზღუდული კედელი, დასავლეთიდან — კალის ციხე. წავკისისწყლის მარცხენა ნაპირს აყოლებულ კედელში დატანებული „აბანოს კარით“ დაბლა ციხე უკავშირდებოდა აბანოთუბანს, ხოლო ქვემო მოედანზე (ახლანდ. ვახტანგ გორგასლის მოედანი) გადიოდა ჩრდილოეთიდან კალის ციხიდან ჩამოზღუდულ კედელში დატანებული „ციხის კარით“. დაბლა ციხეში ძირითადად თბილისელი მაჰმადიანები ცხოვრობდნენ. აქ იდგა სომხური გრიგორიანული „ციხის დიდი ეკლესია“ და „ციხის პატარა ეკლესია“ (მთავარანგელოზის), მეტეხის ხიდთან — შიიტების მეჩეთი, „ბერძენხანაში“ — წმ. ეკატერინეს ბერძენთა ეკლესია. პაპუნა ორბელიანის ცნობით, 1750 წელს „ბძანა მეფემან და აღიღეს გალავანი ქალაქისა, რომელი იყო ციხესა და ქალაქს შუა და გააერთნეს ციხე და ქალაქი“; თეიმურაზ -ის ამ ღონისძიებით მუსლიმანთა კომპაქტურად დასახლებული უბანი მოიშალა და დანარჩენ ქალაქს შეუერთდა.
ივერიის ღვთიშობლის ხატის ეკლესია

ივერიის ღვთიშობლის ხატის ეკლესია — ქართული მართმადიდებლური ეკლესია. მდებარეობს ნაძალადევში, მტკვრის მარცხენა მხარეს (რკინიგზის გადასასვლელი ხიდის მახლობლად), ნიკოლოზ ხუდადოვისა და ეროსი მანჯგალაძის ქუჩათა შესაყარზე.

ეკლესიის ხსენება საუკუნე 90-იან წლებში დაიწყეს აქ დასახლებული რკინიგზის მუშა-მოსამსახურეებმა საზოგადო მოღვაწის გ. ჩარკვიანის მოთავეობით. ეკლესიის აგება 1899 წლის 25 თებერვალს დაუმთავრებიათ. 1900, 1904, 1910 თბილისის გეგმებზე ეკლესია დატანილი არ არის, გვხვდება მხოლოდ 1913 თბილისის გეგმაზე 321ა-თი " ". საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ ეკლესია გაუქმდა. 1925 იქ განთავსდა წიგნების სააქსოვი საწარმო "სპარტაკი". 1927-1929 წლებში ეკლესია გადააკეთეს საზოგადო აბანოდ, რომელიც საუკუნის 90-იან წლებამდე მოქმედებდა. მომდევნო წლებში ძველი ეკლესია აღადგინეს. ფუნქციონირება დაიწყო საუკუნის 90-იანი წლების მიწურულს. ამჟამად ძველი ეკლესიის მხოლოდ დასავლეთი კედელია შემორჩენილი, საიდანაც ეკლესიის მთავარი შესასვლელია (მეორე შესასვლელი სამხრეტის კედელშია დატანებული). ეკლესია აგურითაა ნაშენი, დასავლეთის მხრიდან შესასვლელის თავზე მოთვსებულ ქვის ბარელიეფზე გამოსახულია ღვთისშობელი ყრმით ხელში. ეკლესიის ეზოში აშენდა მთავარანგელოზთა ეკლესია (1990), ამჟამად სამრეველო სკოლა შენდება.
ასაკის ფული

ასაკის ფული — სამოხელეო ფულადი გადასახადი გვიანდელ შუა საუკუნეებში თბილისში. გადასახადი სულადობრივი იყო. მას იხდიდნენ ქალაქის ვაჭარ-ხელოსანთა მამრობითი სქესის სულასაკოვანი წარმომადგენლები წელიწადში თოთო შაურის ოდენობით. გადასახადი იკრიბებოდა ქალაქის საპოლიციო ხელისუფლების წარმომადგენლების - ასასების გასამრჯელოდ.
ფელსი

ფელსი — სპილენძის მონეტა. აღმოჩენილია თბილისში. ფელსი ბიზანტიაში იხმარებოდა ტექნიკურ-სახაზინო ტერმინად სპილენძის მონეტისთვის. იქვე შეიძინა ორმაგი მნიშვნელობა:

გარკვეული სამონეტო ერთეულისა და
საერთოდ სპილენძის მონეტისა.

ტერმინი ასევე ორმაგი მნიშვნელობით გადავიდა სპარსეთში. აქედან მომდინარეობს ქართული ფულის სახელწოდება. საქართველო რუსეთთან შეერთებამდე ფელსი აღნიშნავდა როგორც გარკვეულ სამონეტო ერთეულს, ისე ფულს საერთოდ.
თბილისის დაპყრობის წიგნი

თბილისის დაპყრობის წიგნი — თურქი მემატიანის გურჯიზადეს თხზულება. დაწერილია 1724 წელს. მასში აღწერილია 1723-1724 წლებში ოსმალთაგან თბილისისა და საერთოდ ქართლის (გორის, ქსანი, ყარა-კალკანი ანუ არაგვის საერისთავო, თრიალეთი და სხვ.) დაპყრობის ისტორია ატენისა და ცხინვალის ბრძოლები, შამშადილისა და ყაზახის დაპყრობა, ლეკებთან შეჯახება დიღომში. ვრცლად არის წარმოდგენილი ოსმალთა წინააღმდეგ ქართველი, სომეხი და აზერბაიჯანელი ხალხების გაერთიანება. ძალით მოქმედების გეგმა (ხელმძღვანელი მაჰმადყული-ხანი). თხზულება შინაარსით ფართოა და მასშტაბური. იგი გასათვალისწინებელი ძეგლია საუკუნის მეოთხედის თბილისის, ქართლისა და საერთოდ ამიერკავკასიის ხალხთა პოლიტიკური ისტორიის მრავალი საკითხის გასარკვევად.