iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თუშური დიალექტი

თუშური დიალექტი — ქართული ენის დიალექტი, რომელზედაც მეტყველებს საქართველოს ერთ-ერთი ისტორიულ-ეთნოგრაფიული კუთხის — თუშეთის მოსახლეობა. საუკუნის ნახევარსა და საუკუნის ნახევარში მოხდა თუშეთიდან მოსახლეობის თითქმის მთლიანი მიგრაცია კახეთის ბარში, სადაც გაშენდა თუშებით დასახლებული სამი სოფელი — ზემო ალვანი, ქვემო ალვანი და ლალისყური.

თუშური დიალექტი ამჟამად ამ სამ სოფელშია გავრცელებული. ისტორიული თუშეთი კი ძირითადად გადაქცეულია მეცხოველეთა საზაფხულო საძოვრების ტერიტორიად, სადაც მოსახლეობა ადის ზაფხულობით. მუდმივი მოსახლეობის მცირე ნაწილი დარჩენილია მის მხოლოდ რამდენიმე სოფელში. თუშეთი სადღეისოდ წარმოადგენს თუშური დიალექტის არა გავრცელების, არამედ მისი ფორმირების ტერიტორიას.

თუშური დიალექტი ენობრივად აღმოსავლეთ საქართველოს მთის დიალექტებს მიეკუთვნება და ფშაურ-ხევსურულ და მოხეურ დიალექტებთან ერთად ერთიანდება ე.წ. ფხოური კილოების ჯგუფში, ხასიათდება უაღრესი არქაიზმით და ბევრ საერთოს ავლენს ძველ და საშუალო ქართულთან, არქაული ენობრივი ნიშნის მიხედვით ეხმაურება ქართული ენის სამხრეთ-დასავლეთ დიალექტებს — აჭარულსა და იმერხეულს.

ფონეტიკური პროცესებიდან თუშურს ახასიათებს როგორც ხმოვანთა, ისე თანხმოვანთა რეგრესული ასიმილაცია. ხმოვანთა რეგრესული ასიმილაციის შედეგია ხმოვნების საბოლოო შერწყმა გრძელ ხმოვნად, რომელსაც უვითარდება ძლიერი დამართვა. თანხმოვნებში ასიმილატორებია ხშული ბგერები, ასიმილაციას კი სპირანტები განიცდიან: ზდველ — სთველი, ჟჯავრობ — სჯავრობ, ღგლეჯ — ჰგლეჯ...

თუშურის ზმნის დრო-კილოთა სისტემაში დადასტურებულია უწყვეტლისა და წყვეტილის ხოლმეობითის მწკრიევები, რომლებსაც და პირის ფორმებთან -იდ, ხოლო პირის ფორმებთან -ი სუფიქსები აწარმოებს. თუშურს აქვს მნიშვნელოვანი სინტაქსური თავისებურებანიც: მსაზღვრელი საზღვრულს ბრუნვაში სრულად ითანხმებს: ჩემის მამის სალოცავმ დალახვროს; მაღალმ ღმერთმ მოხკითხოს; ჩემს ძმას დავიფიცავ; კარგაჸს გზას ვანახვევ. ამაევე დროს, ატრიბუტული მსაზღვრელი ზოგჯერ საზღვრულთან უბრუნველია.

თუშური მდიდარია დიალექტური ლექსიკით, რასაც რამდენიმე ფაქტორი განაპირობებს: განსაკუთრებული საცხოვრებელი გეოგრაფიული გარემო, ცხოვრების მთაბარული წესი, სხვა კუთხეებისაგან განსხვავებული სამეურნეო ყოფა-საქმიანობა, ორიგინალური ტრადიციული რწმენა-წარმოდგენები და ზნე-ჩვეულებები, სიახლოვე ნახურ და დაღესტნურ ენობრივ სამყაროსთან და სხვა.
დარჩია ბებუთაშვილი

დარჩია ავეტიქას ძე ბებუთაშვილი (დ. 1750 – გ. 1832) — თბილისის უკანასკნელი მელიქ-მამასახლისი.

ბიოგრაფია
იყო თბილისის უკანასკნელი მელიქ–მამასახლისი 1795–1801 წლებში; 1796–1797წწ. მონაწილეობდა მეფის წინააღმდეგ თბილისის მსხვილ ვაჭართა მიერ მოწყობილ შეთქმულებაში, რისთვისაც დასაჯეს და ქონება და სახელო ჩამოართვეს, მაგრამ ერეკლე –მ მალე შეირიგა. 1798 წელს ბებუთაშვილი აქტიურად მონაწილეობდა ქალაქში სახადის ეპიდემიის ლიკვიდაციასა და სანიტარიული წესების დაცვაში. 1801 წლიდან იყო სახაზინო ექსპედიციის წევრი.
ზოლური დრო

ზოლური დრო — დროის აღრიცხვის სისტემა, დამყარებული დედამიწის ზედაპირის დაყოფაზე ეკვატორის გასწვრივ 24 სასაათო ზოლად (0-დან 23-მდე), რომელთა საზღვრები მერიდიანებს მიჰყვება. ზოლური დრო მთელ ზოლში, რომლის სიგანე 15° (1 სთ)-ია, დროის მოცემულ მომენტში ერთნაირია და ეტოლება ზოლის შუა მერიდიანის ადგილობრივ დროს. შუა მერიდიანები ერთმანეთისაგან დაშორებულია 15° (1 სთ)-ით. ამიტომ მთელ მსოფლიოში (გარდა ზოგიერთი ქვეყნისა, რომლებიც არ სარგბლობენ ზოლური დროით) საათის წუთის და წამის ისრების ჩენება ერთნაირია, განსხვავება მხოლოდ საათის მაჩვენებელი ისრის ჩვენებაშია. ორ მეზობელ ზოლს შორის ზოლური დროთა სხვაობა ერთი საათია. საერთაშორისო შეთანხმებით, გრინვიჩის ობსერვატორიაზე გამავალი მერიდიანი ნულოვანი ზოლის შუა მერიდიანია. ამ ზოლის დროს მსოფლიო დროს უწოდებენ. დასახლებულ ადგილებში ზოლების საზღვრები რამდენადმე დარღვეულია და მერიდიანს კი არა, სახელმწიფო, ადმინისტრაციულ და ბუნებრივ საზღვრებს მიჰყვება.

1878 წელს ზოლური დროის პროექტი წამოაყენა კანადელმა ინჟინერმა ს. ფლემინგმა. 1883 წელს პირველად ზონლური დრო შემოიღეს აშშ-ში, 1884 წელს მსოფლიოს 26 ქვეყნის კონფერენციის გადაწყვეტილების თანახმად, შემდგომში იგი გავრცელდა ბევრ სხვა ქვეყანაშიც.

1930 წლიდან სსრკ-ში სარგებლობდნენ ე. წ. დეკრეტული დროით, რომელიც წარმოადგენდა 1 სთ-ით წინ წაწეულ ზოლურ დროს.

ზოლური დრო _=_+\+, სადაც _ ადგილობრივი დროა, \ — ადგილის აღმოსავლეთი გრძედი გამოსახული საათებით, — ზოლის ნომერი ანუ ზოლის შუა მერიდიანის აღმოსავლეთი გრძედი ასევე საათებით გამოსახული.
იოსებ ბებუთაშვილი

იოსებ აღას ძე ბებუთაშვილი — საუკუნის თბილისის სავაჭრო-საფინანსო წრეების წარმომადგენელი და ერეკლე -ის მიშკარბაში; აღა ბებუთაშვილის შვილი.

ბიოგრაფია
იოსებ ბებუთაშვილი იყო თბილისის სავაჭრო-საფინანსო წრეების წარმომადგენელი, ერეკლე -ის მიშკარბაში (მონადირეთუხუცესის შემცვლელი სახელო ს. ნახევარში). ეს სახელო მან 1784 წელს მიიღო. როგორც თვითონვე წერს, ამ თანამდებობაზე მას ფაქტობრივად, არც უმუშავია. უფრო ხშირად მეზობელ სახანოებში დესპანის როლს ასრულებდა ან სხვა საგანგებო დავალებით იყო დაკავებული. აღა-მაჰმად-ხანის მიერ თბილისის აოხრების შემდეგ ბებუთაშვილი მეფის ბრძანებით თბილისის აღდგენაზე მუშაობდა (როგორც ჩანს, ძირითადად საქმის სამეურნეო–საფინანსო მხარეს უძღვებოდა).
ხევსურული დიალექტი

ხევსურული დიალექტი — ქართული ენის დიალექტი, რომელზედაც მეტყველებს საქართველოს ერთ-ერთი ისტორიულ-ეთნოგრაფიული კუთხის — ხევსურეთის მოსახლეობა. ხევსურეთს კავკასიონი ორად ყოფს: პირაქეთა და კავკასიონის გადაღმა მდებარე პირიქითა ხევსურეთად. ხევსურები ახლა ცხოვრობენ დუშეთის, ყაზბეგის, თიანეთის, ახმეტის, თელავის, დედოფლისწყაროს, საგარეჯოსა და გარდაბნის მუნიციპალიტეტებში.

ენობრივად ხევსურული დიალექტი ყველაზე უფრო ახლოა თუშურ, მოხეურ და ფშაურ დიალექტებთან და მათთან ერთად ქმნის ქართული ენის დიალექტთა ე.წ. ფხოურ ჯგუფს. სხვა ქართული დიალექტებისაგან გამოირჩევა არქაიზმების სიმრავლით, რაც მისი გარემოზღუდულობით უნდა აიხსნას. ხევსურულ დიალექტში ქართველი ენათმეცნიერი აკაკი შანიძე გამოყოფს არხოტულ და შატილურ-მიღმახეურ კილოკავებს, რაც ამ კილოკავებში ზოგ ფონეტიკურ პროცესს, ინტონაციისა და მეტყველების ტემბრის განსხვავებულობას ემყარება.

ხევსურულისათვის თავისებურად მიჩნეულია: ფონოლოგიაში — ფონემა ჴ-ს არსებობა და ფონეტიკაში ფართოდ გავრცელებული ბოლომოკვეცილი ფორმები, აუსლაუტში დარჩენილ ხმოვანზე ხმის აწევა, რაც დაკარგული ბგერისა თუ მარცვლის კომპენსაციაა; ხმოვნის მომდევნოდ სხვათა სიტყვის ო-ს დავიწროება; და კავშირის ენკლიტიკად მირთვა წინა სიტყვასთან და ა ხმოვნის დაკარგვა; ხშირად თანხმოვანი დ-ც იკარგება და მეტყველებისას ერთგვარი დაყოვნება ხდება; დამახასიათებელია სონორიან თანხმოვანთ კომპლექსში ი ხმოვნის გაჩენა და მისთ. ხშირია (როგორც სიტყვის თავში, ისე ბოლოში) ხმოვანთა რეგრესული ასიმილაცია. მორფოლოგიაში სახელობითი ბრუნვის ნიშანი ხმოვანფუძიან სახელებსაც ერთვის. მიცემითში დასმული თანხმოვანფუძიანი სიტყვა ადგილისა და დროის გარემოების ფუნქციით, როგორც წესი, მიცემითის ნიშანს არ ირთავს.

ზმნაში დასტურდება სუბიექტური და ობიექტური პირის ნიშანთა შემდეგი ფონეტიკური ვარიანტები: ტ, დ, თ, წ, ძ, ც, ჭ, ჯ, ჩ. თანხმოვნების წინ არის ს, რომელიც დ, ძ თანხმოვანთა წინ იქცევა ზ-დ, ჯ-ს წინ — ჟ-დ, ჭ-ს წინ — შ-დ. ხევსურულში დაცულია უძველესი მა- და შა- ზმნისწინები, რომელთა ადგილსაც ნელ-ნელა იკავებს ახალი მო- და შე. ძველის გადმონაშთია უთემისნიშნო ზმნები. ძველქართულისებრია სუბიექტური პირის ნიშანი პირის მრავლობითში. კავშირებითის წარმოება გაერთფეროვნებულია. ძველქართულისებურია ხოლმეობითის წარმოება.
კლიუნიელთა ორდენი

კლიუნიელთა ორდენი — საუკუნეში დაარსებული მონაზვნური ორდენი, რომლის ცენტრი იყო ბენედიქტიელთა მონასტერი კლიუნიში, ბურგონში (საფრანგეთი, ბურგუნდია). აერთიანებდა ასეულობით მონასტერს უმთავრესად საფრანგეთში, ასევე გერმანიაში, ინგლისში, ჩრდილოეთ იტალიასა და ესპანეთში. კლიუნიელთა ორდენთან არის დაკავშირებული საუკუნის ბოლოსა და საუკუნეში კათოლიკური ეკლესიის გასაძლიერებლად ჩატარებული გარდაქმნები.
მოქვის ბრძოლა

მოქვის ბრძოლა 1918 — ბრძოლა ოსმალეთის იმპერიისა და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ჯარებს შორის. გაიმართა 1918 წლის 16 აგვისტოს მოქვის ტაძართან.

ბრძოლა
1918 წლის აგვისტოს პირველ რიცხვებში აფხაზეთში ვითარება უკიდურესად გამწვავდა. ეს გამოწვეული იყო ე.წ. „მუჰაჯირთა“ ახალი რაზმის გადმოსხმით, რომელმაც სოფ. ჯგერდის მიმართულებით, პროთურქული ორენტაციის ერთ-ერთი ლიდერის თავად ტატაშ მარშანიას მამულისკენ გაემართა. სულ უფრო ცხადი ხდებოდა რომ „აფხაზთა სახალხო საბჭოს“ დეპუტთა პროოსმალური ნაწილი აშკარად დაადგა სახელმწიფოს ღალატს და შეიარაღებულ პუტჩს მიემხრო. ასეთ სიტუაციაში საბჭოს დემოკრატიული ფრთა ვარლამ შარვაშიძის, აგრეთვე ვლადიმერ ემუხვარის მეთაურობით გამოვიდა „აფხაზთა სახალხო საბჭოს“ რეორგანიზაციის ინიციატივით. ის პიროვნებები, რომლებიც ხელს უწყობდნენ თურქების მიერ აფხაზეთის ოკუპაციას დადანაშაულებულ იქნენ სახელმწიფოს ღალატში და უნდა გადასახლებულიყვნენ აფხაზეთიდან. თურქთა რიცხვი ათასს აღწევდა. ექსპედიციის მთელი ხნის განმავლობაში, რეგურალური ჯარის ქვედანაყოფებმა პოლკოვნიკ თუხარელის მეთაურობით, ვერაფრით მოახერხეს შეხებაში მოსულიყვნენ მოწინააღმდეგესთან, მხოლოდ სახალხო გვარდიის მცირე რაზმმა, სულ 60 კაცი, ლევ ტუმარკინის მეთაურობით მოქვის ტაძართან გაუმართა ბრძოლა რიცხობრივად მრავალჯერ აღმატებულ მტერს და მოიგერია იგი. „დროება“ ბრძოლის შესახებ წერდა:
ლევან მელიქიშვილი

ლევან ივანეს ძე მელიქიშვილი (დ. 14 ოქტომბერი [ძვ. სტ. 28 ოქტომბერი], 1817 — გ. 22 თებერვალი [ძვ. სტ. 10 იანვარი], 1892) — რუსეთის არმიის ქართველი გენერალი და გენერალ-ადიუტანდტი. ნიკოლოზ ბარათაშვილის ახლო მეგობარი.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1817 წლის 14 ოქტომბერს ქ. თბილისში თავადური საგვარეულოს, მელიქიშვილების ოჯახში. სამხედრო სამსახური დაიწყო 1835 წელს პრაპორშჩიკის ჩინით. 1837-1869 წწ. მონაწილეობდა ექსპედიციებში კავკასიელ მთიელთა წინააღმდეგ. იყო ნიკოლოზ ბარათაშვილის ახლო მეგობარი. 1844 წელს იყო ნახიჩევანის მაზრის უფროსი და მოადგილედ თან ჰყავდა წაყვანილი ნიკოლოზ ბარათაშვილი. კონსტანტინე მამაცაშვილის მოგონებებში წარმოდგენილია საქართველოს წარსულზე და აწმყოზე მოაზროვნე პატრიოტ ახალგაზრდათა წრის წევრად. 1844 წელს მეთაურობდა ცალკე ცხენოსან მილიციას. 1845 წელს დაინიშნა იმერული მილიციის თბილისის ქვეითთა დრუჟინის მეთაურად. 1849 წელს სათავეში ჩაუდგა ქართულ ქვეითთა პოლკს, ამავე წელს მიიღო გენერლის წოდება. 1854 წელს მისი სარდლობით აიღეს ღუნიბის ციხე, რისთვისაც მას გენერალ-ლეიტენანტის ჩინი მიეკუთვნა. 1863 წელს მას მიენიჭა კავალერიის გენერლის წოდება. 1877 წელს დაინიშნა დაღესტნის ოლქის უფროსად და ოლქის ჯარების სარდლად. 1880 წელს კი კავკასიის არმიის ჯარების მთავარსარდლის მოადგილედ. ამ თანამდებობაზე დაჰყო სიცოცხლის ბოლომდე. რუსეთის არმიის კავალერიის გენერალი, გენერალ-ადიუტანტი (1879). გარდაიცვალა 1892 წლის 22 თებრვალს. დაკრძალულია წმ. დავითის ეკლესიაში (მთაწმინდის პანთეონი).

გალერეა
ქარიშხლების ოკეანე

ქარიშხლების ოკეანე  — მთვარის ყველაზე დიდი ზღვა, რომელიც მდებარეობს მთვარის ხილული მხარის დასავლეთ ნაწილში. სახელი დაარქვა იტალიელმა ასტრონომმა ჯოვანი ბატისტა რიჩიოლიმ იმ ვარაუდით, რომ დედამიწაზე ამინდი იცვლებოდა მთვარის ფაზების მიხედვით. ქარიშხლების ოკეანის სიგრძე ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ არის 2500 კმ, ხოლო ფართობი 4 მილიონი კმ².

მთვარის სხვა ზღვების მსგავსად, ქარიშხლების ოკეანე არის ვაკე, რომელიც ამოვსებულია ბაზალტის გაქვავებული ლავით.

ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მთვარის კარპატების მთები ქარიშხლების ოკეანეს წვიმების ზღვისგან გამოყოფს.

1969 წლის 19 ნოემბერს, მთვარის მოდული „“, ამერიკული კოსმოსური ხომალდის აპოლო 12-ის დასაჯდომი ნაკვეთური, დაეშვა მთვარეზე. დაშვება მოხდა ქარიშხლების ოკეანეში, კოპერნიკის კრატერიდან სამხრეთით 370 კილომეტრში. მთვარის ზღვის ზედაპირზე გადმოსხდნენ ჩარლზ კონრადი და ალან ბინი. მათ მთვარიდან ჩამოიტანეს დაახლოებით 34 კგ გრუნტი, მათ შორის 45 ქვა. ქარიშხლების ოკეანიდან წამოღებული ნიმუშები აღმოჩნდა შედარებით ღია, ვიდრე სიმშვიდის ზღვაში შეგროვებულები.
რაჭული დიალექტი

რაჭული დიალექტი — ქართული ენის დიალექტი, რომელზედაც მეტყველებს საქართველოს ერთ-ერთი ისტორიულ-ეთნოგრაფიული კუთხის — რაჭის მოსახლეობა. რაჭა მდებარეობს დასავლეთ საქართველოს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში.

დიალექტური თეალსაზრისით რაჭული დიალექტი ოთხ კილოკავად იყოფა: რივნისთაური (ღები, ჭიორა), გლოლური, ზემორაჭული და ქვემო რაჭული. ღები და ჭიორა მჭიდროდ უკავშირდება სვანეთს და ამიტომ მათში სვანური სუბსტრატიც ხელშესახებია. გლოლურს ემჩნევა აღმოსავლურ ქართულ დიალექტებთან ურთიერთობის კვალი, ლექსიკაში ვლინდება ოსურთან კონტაქტიც. ქვემორაჭულს ორ თქმად ყოფენ — ქვემო რაჭის მთიანი ნაწილის მეტყველება, რომელიც ახლოს დგას ზემორაჭულთან და უკავშირდება ზემოიმერულსაც, და კოლხეთის დაბლობში მობინადრე რაჭველების მეტყველება, რომელიც ახლოს დგას ლეჩხუმურთან. საკუთრივ რაჭულის თავისებურებანი ყველაზე უკეთ ჩანს ზემორაჭულში.

რაჭული დიალექტისთვის დამახასიათებელია მეტყველების დინჯი კილო. რივნისთაურისა და გლოლურის ინტონაცია უახლოვდება აღმოსავლეთ საქართველოს დიალექტებისათვის დამახასიათებელ ინტონაციას. ბგერათა სისტემის თვალსაზრისით თავისებურება შეინიშნება გლოლურში: წარმოდგენილია ჲ და უკანაენისმიერი ლ, რივნისთაურში დასტურდება ჷ, გლოლურში (ზეპირი პოეზია) — იშვიათად ჴ.

რაჭულ დიალექტში ხმოვანთა (ასევე თანხმოვან-ხმოვანთა) კომპლექსები ფონეტიკურად უფრო მდგრადია, ვიდრე ქართული ენის სხვა დიალექტებში. ზმნის თავისებურებათაგან ყურადღებას იქცევს შემდეგი: გვხვდება ზმნისწინთა ფონეტიკური ნაირსახეობები. ხშირია თემის ნიშანთა ცვალებადობა და მონაცვლეობა, ზმნის ხმოვანი პრეფიქსების თავისებური გამოყენება. ზოგი ფუძე თავისებურად იწარმოება. სუბიექტური და ობიექტური პირის ნიშნები კილოკავებში მეტ-ნაკლებად დაცულია.

რაჭული დიალექტის ოთხსავე კილოკავში მკვიდრადაა წარმოდგენილი კავშირებითის ფორმები. ასევე ფართოდაა გავრცელებული სახელთა კნინობით-საალერსო ფორმათა წარმოება. ხშირია ვითარებითბრუნვიანი მასდარული კონსტრუქციები. ლექსიკაში გამოიყოფა არქაული ფენა.
კაპიტნები

„კაპიტნები“ — სს „ქართული ფილმის“ 1974 წლის ფილმი. რეჟისორი თამაზ გომელაური

როლებში
თეიმურაზ წიქორიძე — თენგიზ ხაბეიშვილი
ვაჟა ქოქრაშვილი — ლადო აბულაძე
ვასილ ჩხაიძე — კაპიტანი ჩომახიძე
იური ოგანეზოვი — სასწავლებლის დირექტორი
ჯუმბერ შაქარაშვილი — ლეიტენანტი
ბორის წიფურია — ჯიბილო
გია იაშვილი — გოგი
მანუჩარ შერვაშიძე — კაპიტანი ჩომახიძე
ბაადურ წულაძე — ბოცმანი
გრიგოლ წიტაიშვილი
როლანდ კაკაურიძე
ნინო თუთბერიძე
ლეილა მახარაძე
გ. სარუხანიანი
მურად ვაშაკიძე
სერგო კუნჭულია
ალექსანდრე (შურა) ჯაგარბეკოვი
ჯემალ ღაღანიძე
ინგილოური დიალექტი

ინგილოური დიალექტი — ქართული ენის დიალექტი. გავრცელებულია საინგილოში, რომელიც ამჟამად აზერბაიჯანის შემადგენლობაშია და მოიცავს კახის, ზაქათალისა და ბელაქნის რაიონებს. საქართველოს ფარგლებში ინგილოური დიალექტზე მეტყველებს დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ სამთაწყაროს მოსახლეობა. – საუკუნეებში ეს მხარე ჰერეთის ( საუკუნეში კახეთ-ჰერეთის) შემადგენლობაში შედიოდა. საუკუნეში ჩნდება ტერმინი „ინგილო“. შესაბამისად, ინგილოთა სამოსახლოს ეწოდა „საინგილო“. ვარაუდობენ, რომ „ინგილო“ მიღებულია ძველ თურქული იანგილი ფორმიდან (ყანგილი → ყანგილო „ახალი → ახალმორჯულებული“).

ინგილოური დიალექტი იყოფა კაკურ და ალიაბადურ კილოკავებად. კაკურში გამოიყოფა ალიბეგლოური თქმა, ხოლო ალიაბადური იყოფა ალიაბადის, მოსულისა და ითითალის თქმებად. დაცულია ჴ ფონემა. არის ვ ფონემის წყვილბაგისმიერი უ̂ ვარიანტი. დასტურდება სუსტი ხმოვანი ჷ, რომელიც ა, ე, ი და ო ხმოვნების ალოფონია და უმლაუტიზებული ხმოვნები, რომლებიც ზოგჯერ ოპოზიციას ქმნიან ო და უ ხმოვნებთან და სიტყვათგანმასხვავებელ ფუნქციას იძენენ. ინგილოურ დიალექტში ქართული ენის მჟღერ ჯ და ძ აფრიკატებს ცვლის შესაბამისი მჟღერი სპირანტები: ჯ → ჟ (დაჟდა „დაჯდა“), ძ → ზ (ზმაჲ „ძმა“). დასტურდება ხმოვანთა ფშვინვიერი, მკვეთრი და იოტიზებული შემართვა. გვხვდება გემინირებული ბბ, მმ, შშ, რრ, ლლ, გგ, წწ თანხმოვნები. ინგილოურ დიალექტს ახასიათებს როგორც დამავალი, ასევე აღმავალი დიფთონგები. პრეფიქსულ მორფემათა მიჯნაზე ხდება ხმოვანთა კონტაქტური ასიმილაცია, ხოლო სუფიქსურ მორფემათა მიჯნაზე — ხმოვანთა დისიმილაცია.

ინგილოურ დიალექტში უცხო ენიდან ნასესხებია ზოგი ზმნიზედა, ნაწილაკი, კავშირი, შორისდებული და აფიქსები. შეინიშნება აზერბაიჯანული გავლენით წარმოქმნილი ფრაზეოლოგიური კალკები. საგრძნობია უცხო ენიდან ნასესხები ლექსიკის სიუხვე. დაცულია ძველი ქართულისეული ფენა.
კრიზისების ზღვა

კრიზისების ზღვა  — მთვარის ზღვა, რომელიც მდებარეობს მთვარის ხილულ მხარეს, სიმშვიდის ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. ზღვის აუზი ჩამოყალიბდა 4.55-დან 3.85 მილიარდი წლის წინ. ზღვის დიამეტრი 555.92 კმ, ფართობი 137000 კმ². მას აქვს ძალიან ბრტყელი ფსკერი, რომელიც გარშემორტყმულია სერების წრით. ზღვის ცენტრის სელენოგრაფიული კოორდინატებია — .

ზღვაში რამდენიმე კრატერია: პიკარდი, პირსი, სვიფტი, იერკესი და ა.შ.

ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე არის კლეომედესის კრატერი.

კრიზისის ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთით არის გველების ზღვა.

კოსმოსური აპარატების დაჯდომის ადგილები
1969 წლის 21 ნოემბერს, ზღვის ცენტრთან ახლოს ჩამოვარდა საბჭოთა ავტომატური პლანეტათაშორისი სადგური „ლუნა-15“.
1974 წლის 6 ნოემბერი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთით საბჭოთა ავტომატური პლანეტათაშორისი სადგური „ლუნა-23“ წარუმატებლად დაეშვა და ამოტრიალდა.
1976 წლის 18 აგვისტო, ლუნა-23-თან , საბჭოთა ავტომატურმა პლანეტათაშორისმა სადგურმა “ლუნა-24”-მა რბილი დაშვება განახორციელა, წარმატებით ჩამოიტანა გრუნტის ნიმუში დედამიწაზე.
ჰუმბოლდტის ზღვა

ჰუმბოლდტის ზღვა  — მთვარის ზღვა, რომელიც მდებარეობს მთვარის ხილული მხარეს ამავე სახელწოდების აუზში, ცივი ზღვის აღმოსავლეთით. დედამიწიდან დაკვირვებისას ის მდებარეობს მთვარის დისკის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კიდესთან და გრძელდება მის შორეულ მხარეს. მისი მდებარეობიდან გამომდინარე, ზღვის ხილვადობის პირობები დამოკიდებულია მთვარის ლიბრაციაზე და ის შეიძლება არ იყოს ხილული დედამიწიდან.

ზღვის აუზი ჩამოყალიბდა ნექტარიანულ პერიოდში, ხოლო გვიან იმბრიულ პერიოდში ლავით იყო დატბორილი. ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მის აუზში განლაგებულია ბორცვები. ზღვის ჩრდილოეთ ნაწილში არის დიდი კრატერი ბელკოვიჩი.

ზღვის დიამეტრი 273 კილომეტრია, მისი აუზის დიამეტრი დაახლოებით 600 კილომეტრია.

ჰუმბოლდტის ზღვას იოჰან ფონ მედლერმა ალექსანდერ ჰუმბოლდტის სახელი დაარქვა.
ნაყოფიერების ზღვა

ნაყოფიერების ზღვა, სიუხვის ზღვა  — მთვარის ზღვა, რომელიც მდებარეობს მთვარის ხილული მხარეს. ზღვის აუზი წარმოიქმნა ნექტარულამდელ პერიოდში და გარშემორტყმულია ნექტარულ პერიოდში ჩამოყალიბებული წარმონაქმნებით. ზღვა ლავით დატბორა გვიან იმბრიულ პერიოდში; ლავის ფენის სისქე შედარებით მცირეა კრიზისებისა და სიწყნარის ზღვებთან შედარებით. ზღვის დასავლეთ ნაწილში, სადაც ნაყოფიერებისა და ნექტარის ზღვების აუზები ხვდება ერთმანეთს, ბევრი გრაბენია.

ზღვის აღმოსავლეთ მხარეს არის ლანგრენის კრატერი. კრატერები მესიე და განლაგებულია ზღვის ცენტრალურ ნაწილთან.

ნაყოფიერების ზღვაში საბჭოთა ზონდმა ლუნა-16-მა 1970 წელს აიღო მთვარის გრუნტის ნიმუში და ჩამოიტანა დედამიწაზე.
სინოტივის ზღვა

სინოტივის ზღვა  — მთვარის ზღვა, რომელიც მდებარეობს მთვარის ხილული მხარის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. სინოტივის ზღვის მიმდებარე მთები ქმნიან უძველესი ზემოქმედების აუზის საზღვარს. აუზი ივსება გამაგრებული ბაზალტის ლავით, რომელიც ზოგან სცილდება მის საზღვრებს: ამრიგად, აუზის ჩრდილო-დასავლეთი საზღვარი შეუფერხებლად გადადის ქარიშხლების ოკეანის სამხრეთ წვერში. გამაგრებული ლავის ფენის სისქე ითვლება 3 კმ-ზე მეტი, ხოლო ფენის სისქე იზრდება აუზის ცენტრისკენ. ზღვის ზუსტი ასაკის დადგენა რთულია, რადგან ამ ტერიტორიიდან არ არის შეგროვებული კლდის ნიმუშები. თუმცა, მიჩნეულია, რომ ზღვის ასაკი ნექტარიულისა და იმბრიის აუზების ასაკის მსგავსია, ანუ ის მერყეობს 3,4-დან 4,4 მილიარდ წლამდე.

მკვლევარები ტენიანობის ზღვას მეცნიერული თვალსაზრისით საკმაოდ საინტერესო წარმონაქმნად თვლიან, რადგან ის საშუალებას გვაძლევს გავიგოთ სხვა მთვარის ზღვების ფორმირების პროცესები აუზის ტექტონიკის გავლენის ქვეშ და მასკონების ევოლუცია - ზონები. მთვარის ქერქის გრავიტაციული ანომალიებით.

ზღვის აუზში მდებარე შედარებით დიდ კრატერებს შორის გამოირჩევიან გასენდის კრატერი ჩრდილოეთ სანაპიროზე (დიამეტრი 110 კმ) და დოპელმაიერი სამხრეთში (დიამეტრი 66 კმ). გასენდის კრატერი განიხილებოდა, როგორც აპოლო 17-ის დესანტის შესაძლო დაშვების ადგილი. სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარე კელვინის რაფიდან ზღვაში სოლი ეშვება ამავე სახელწოდების კონცხი.
მთიულურ-გუდამაყრული დიალექტი

მთიულურ-გუდამაყრული დიალექტი — ქართული ენის დიალექტი, რომელზედაც მეტყველებს საქართველოს ორი ისტორიულ-გეოგრაფიული კუთხის, მთიულეთისა და გუდამაყრის მოსახლეობა.

მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტში ორი კილოკავი გამოიყოფა. ისინი სუსტად ლოკალიზებულ გეოგრაფიულ სივრცეში არიან მოქცეული. მთიულურ და გუდამაყრულ კილოებს ძირითადად ინტონაცია განასხვავებს: მთიულურში მახვილი ფიქსირებულია სიტყვის ან რიტმიკული ჯგუფის ბოლოს (ბოლოდან მეორე მარცვალზე). რაც შეეხება გუდამაყრულს, აქ მახვილი ფიქსირებულია სიტყვის ან რიტმიკული ჯგუფის დასაწყისში. ამ მხრივ გუდამაყრული მთის სხვა კილოებთან ავლენს საერთოს. გუდამაყრულში მახვილიანი მარცვალი უმახვილოსაგან გამოირჩევა მაღალი ინტენსივობით, აგრეთვე ტონის სიმაღლით. მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტში, ისევე როგორც ქართული ენის სხვა დიალექტებში, ენობრივი მახვილი დაცულია ლექსშიც. მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტში შემონახულია ჴ ფონემა.

მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტში გვხვდება ნახევარხმოვანი ჲ, რომელიც პირისნიშნისეული ჰ-ს ან ს-ს ფონეტიკური ვარიანტია. იგი, შესაძლოა, ბრუნვის ნიშნისეული ი-ს დასუსტების შედეგიც იყოს მახვილიანი ხმოვნის მომდევნო პოზიციაში. შენარჩუნებულია -ავ თემისნიშნისეული ვ-ს ადგილი სონორის შემცველ თანხმოვანთკომპლექსის მომდევნოდ ზმნის პირიან და უპირო ფორმებში. ხდება ხმოვნის გაჩენა (ჩართვა) სონორის შემცველ თანხმოვანთკომპლექსებში. მორფემის შიგნით დასტურდება ურთიერთსაპირისპირო მიმართულების პროცესები.

ზმნისწინთა სისტემაში დამახასიათებელია მა- ზმნისწინის გამოყენება ობიექტურ პირში. ზმნაში ს- და ჰ- პრეფიქსით აღინიშნება პირის მიცემითბრუნვიანი ობიექტი. მახვილი მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტში ვერ იწვევს ბოლოკიდური ხმოვნის კვეცას ან დავიწროებას. წყვეტილის ფორმა (დავწერე) და ხოლმეობითი (დავწერი) სამივე პირში ინარჩუნებს საკუთარ ფორმას, რის გამოც არ ჩნდება მათი ურთიერთდამთხვევის საშიშროება. სწორედ ამიტომ არ ხდება ხოლმეობითის მწკრივის ფორმების -იდ ან -ოდ სუფიქსით გართულება. შეჩარჩუნებულია ძველი ქართულისებური ფორმა ხოლმეობითისა. ფორმით ერთმანეთს ემთხვევა ხოლმეობითისა და უწყვეტლის და პირის ფორმები.

ხოლმეობითის მწკრივები გამოხატავს არა მარტო მრავალგზისობას, არამედ განგრძობითობასაც. დასტურდება ე.წ. თხოვნითი ბრძანებითის ფორმები: გააკეთოდე, გაიგონებდე, წაიკითხოდე. გვხედება სინტაქსური ასიმილაციის შემთხვევები. განსაკუთრებით მდიდარია მთიულურ-გუდამაყრული დიალექტის დარგობრივი (მეცხოველეობა, პურეული კულტურები, მეფუტკრეობა და სხვა) ლექსიკა. ისევე, როგორც მთის სხვა კილოებში, მთიულურ-გუდამაყრულ დიალექტშიც დასტურდება ლექსიკური ნასესხობები მეზობელი ჩრდილო კავკასიური ხალხთა ენებიდან.
მოხეური დიალექტი

მოხეური დიალექტი — ქართული ენის დიალექტი, რომელიც გავრცელებულია საქართველოს ერთ-ერთ უძველეს კუთხეში — ხევში. გარდა მოხევეებისა, ხევში ცხოვრობენ ხევსურები, ქისტები, ოსები. ხევზე გადის საქართველოს სამხედრო გზა.

მოხეური დიალექტის ფონოლოგიური თავისებურებებიდან აღსანიშნავია შემდეგი: დაცულია ფონემა ჴ: ჴარი, ჴმალი, ჴოცს..., თუმცა ახალი თაობის მეტყველებაში იგი თითქმის აღარ ისმის. შედარებით მკვიდრია უმარცვლო უ̂--ს პოზიცია. ზოგჯერ მას სიტყვათგანმასხვავებელი ფუნქციაც აქვს: სველი „დასველებული“ – სუ̂-ელი „შრატი, წაქი“; შეინიშნება ხმოვნის ფშვინიერი და იოტიზებული „შემართვის კვალი“. მოხეური დიალექტის ერთ-ერთი დამახასიათებელი ფონეტიკური თავისებურებაა კომპლექსთა ნაირსახოვანი ცვლილებები. ზოგჯერ შეინიშნება ბოლოკიდური პოზიციის ცვეთის შემთხვევები. სუბიექტური და ობიექტური პირის ნიშანთა ფონეტიკური ნაირსახეობანია: ჰ → ხ → ღ, ს → შ → ჟ, ს → ზ.

მოხეურ დიალექტში თავისებურია არა მარტო მახვილი, არამედ თითოეული ბგერის წარმოთქმაც: დამახასიათებელია მჟღერობის მაღალი ხარისხი, ფშვინვიერთა ბუნების შენარჩუნება და გაძლიერება. მოხეურ დიალექტში მახვილი არაა ფონოლოგიური; იგი სიტყვას ანიჭებს მუსიკალურ-ტონურ ელფერს და იცავს მას წინადადებაში მონოტონური წარმოთქმისაგან. მართალია, ცალკე სიტყვაში მოხეური დიალექტის მახვილი ჰგავს მთიულურისას, მაგრამ მრავალმარცვლიან სიტყვაში ის ტონურ-დინამიკურისაკენ იხრება ისევე, როგორც სალიტერატურო ქართულშია.

სიტყვაში მთავარი და დამატებითი, თანამახვილი, შეინიშნება ბოლოდან მესამე-მეოთხე მარცვლებში. მრავალმარცვლიან სიტყვაში ორი მახვილი — დინამიკური და ტონური უდავოა. ტონური ჩანს დომინანტი. ტონის ამაღლება მესამე-მეოთხე მარცვალზეა.

მოხეურში თვლის სისტემა ასის შემდეგაც ოცობითია: ხუთოცი, ექვსოცი.., ათასის შემდეგ — ასობითი: თერთმეტასი, თორმეტასი და ა.შ.
ყიზლარ-მოზდოკური დიალექტი

ყიზლარ-მოზდოკური დიალექტი — ქართული ენის მკვდარი დიალექტი. მეტყველებდნენ ის ქართველები, რომლებიც სახლობდნენ ჩრდილოეთ კავკასიის ქალაქებში — ყიზლარსა და მოზდოკში, აგრეთვე ყოფილი ყიზლარის ოლქის სოფლებში — სასოფლოსა და სარაფანში (მოგვიანებით სასოფლო — ალექსანდრონევსკაია, სარაფანი — შელკოვსკაია). 1949 წლის მონაცემებით, სასოფლოში ცხოვრობდა 67 ქართულენოვანი კომლი, ხოლო სარაფანში — 45. ამ პერიოდისათვის ქართული ოჯახები ჩრდილოეთ კავკასიის დასახლებებში სხვაც იყო, ოღონდ ისინი გაფანტული იყვენენ და მათი რაოდენობის დადგენა არ ხერხდებოდა. პირველი ახალშენი ყიზლარში დააარსა 1724 წელს რუსეთს მიმავალი ქართლის მეფის ვახტანგ -ის ამალის ერთმა ნაწილმა. მოსახლეობის რაოდენობა აქ შემდეგ იზრდებოდა, რასაც ხელს უწყობდა საქართველოსა და ჩრდილოეთ კავკასიის ქალაქებს შორის ვაჭრობის განვითარება და საქართველოსა და რუსეთს შორის მიმოსვლა ყიზლარ–ასტრახანის გზით. აქ სახლობდნენ ქართლის სამეფო ოჯახის წევრები და გლეხობა საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან (ქართლი, კახეთი, ხევი, რაჭა და იმერეთი). ჩრდილოეთ კავკასიის ქართველი მოსახლეობა სადღეისოდ მთლიანად გარუსებულია. ასე რომ, ყიზლარ-მოზდოკური დიალექტი როგორც დიალექტური ერთეული, აღარ არსებობს. როგორც სპეციალისტები აღნიშნავენ, იგი დამოუკიდებელ დიალექტურ ერთეულს არც ადრე წარმოადგენდა, ენობრივი ნიშნებით ქართლურს მისდევდა, ოღონდ განიცდიდა რუსულის ძლიერ გავლენას, განსაკუთრებით ლექსიკასა და, ნაწილობრივ, გრამატიკულ წყობაშიც.