iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ციხის კარი

ციხის კარი — ქალაქისა და ციხის დამაკავშირებელი კარი, ისტორიულ წყაროებში თბილისის ციხე პირველად გვხვდება საუკუნის ამბების აღწერისას.

ბუნებრივია, მას ჰქონდა კარი, მაგრამ წერილობით წყაროებში ტერმინი „ციხის კარი“ პირველად საუკუნეში იხსენიება. აღსანიშნავია, რომ თბილისის 3 დამცველი ციხესიმაგრიდან ტერმინი „ციხის კარი“ მხოლოდ თბილისის ციხესთან დაკავშირებით გვხვდება. საუკუნის 50-იანი წლების დასაწყისამდე თბილისში ორი ციხის კარი არსებობდა. საუკუნის 30-იან წლებში როსტომ მეფის მიერ თბილისი ციხიდან ავლაბრის ხიდის ყურამდე აგბულ ქალაქისა და ციხის გამყოფ კედელში დატანებულ კარს „ციხისას" ეძახდნენ. 1638 წელს როსტომ მეფის მიერ შედგენილ „ყანუნ-ლამაში“ საუბარის თბილისის ციხის უფროსის-მინბაშის სასარგებლოდ დაწესებულ ბაჟზე. მოხმობილ დოკუმენტში მოხსენიებულია ციხის კარი, როგორც ჩანს, ქალაქისა და ციხის გამყოფ კედელში დატანებული კარია, რადგან ქალაქის ციხის უფროსის უფლებები ვრცელდება როგორც, მაღლა, ისე დაბლა ციხეზეც. სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხრიდან ქალაქში შემოსულ ყველა მგზავრს და შემოტანილ საქონელს ქალაქში შესვლამდე უნდა გაელო დაბლა ციხე. „ამავე წელს (1735 წელს)... ნადინ შაჰი ქალაქში რომ შემობრძანდება, დაბლა მეიდნის ბოლოს ციხის კარი იყო, იქიდამ არმის კარამდის ფეიდიზი გაუშალეს"(იესე ბარათაშვილი, ცხოვრება-ანდერძი, კრებული, ქართული პროზა, ტ. 5, თბ., 1983). იმავე ამბავს სეხნია ჩხეიძე ასე გადმოგვცემს: 1747-1748 წლებში მეფე ერეკლემ ყიზილბაშებს ერთმანეთის მიყოლებით წაართვა თბილისი ყველა დამცვეკი ციხესიმაგრე. პაპუნა ორბელიანი დაბლა ციხის აღების ამბავს ასე მოგვითხრობს: ვახუშტის თბილისის 1735 გეგმაზე ციხისა და ქალაქის გამყოფ კედელში დატანებული ციხის კარს მინიშნებული აქვს მხოლოდ „კარის" აღმნიშვნელი პირობითი ნიშნით. 1750 ქალაქისა და ციხის გამყოფი კედლის აღების შემდეგ, ასევე მოიშალა აღნიშნულ კედელში დატანებული ციხის კარიც. რაც შეეხება მაღლა ციხის კედელში დატანებულ ციხის კარს, იგი გვხვდება პიშჩევჩის თბილისი 1785 გეგმაზე 56-ით; „ციხის კარი სამოცი საჟენის სიმღლეზე, სადაც წინათ იყო რეზიდენცია სპარსეთის ხანისა", და კიდევ, კაპიტან ჩუიკოს 1800 თბილისი გეგმაზე 8-ით:„ციხის კარი მიწისქვეშა შესასვლელით.
შეგირდი

შეგირდი — ოსტატის მოწაფე - საუკუნეებში თბილისის ამქრებში მისი შესატყვისი იყო „მოწაფე“. ოსტატს უსტაბაშთან შეთანხმებით შეეძლო მოსწავლეთ აეყვანა რამდენიმე ყმაწვილი. საშეგირდო ასაკი დაწესებული იყო სხვადასხვა დარგის მიხედვით, 8-13 წლიდან აჰყავდათ მოსწავლეები. ხოლო სწავლის ვადა 3-იდან 10-წლამდე განისაზღვრებოდა.

გამოცდილების შემდეგ ახალბედების ნამუშევრებს ჟიური აფასებდა, წარმატების შემთხვევაში მოსწავლეს ოსტატათ აკურთხებდნენ. ამის შემდეგ ის სრულფასოვანი ოსტატი ხდებოდა და უფლება ეძლეოდა საკუთარი სახელოსნო გაეხსნა. თუ მას ამის მატერიალური სახსარი არ გააჩნდა სამუშაოდ იმავე სახელოსნოში რჩებოდა.
ქაშვეთის გორა

ქაშვეთის გორა — მთა საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარეში და თბილისის აღმოსავლეთში. მდებარეობს ივრის ზეგნის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, სიმაღლე ზღვის დონიდან 1100 მ. აგებულია მაიკოპური თაბაშირიანი თიხებითა და ქვიშაქვებით, რომლებიც ზემოდან დაფარულია ალუვიონით. წარმოადგენს მტკვრის ტერასას. აქვს ბრტყელი წვერი და დამრეცი კალთები. შემოსილია სტეპის ბალახეულით.
მკალავი

მკალავი — სპილენძის ჭურჭლის ხელოსანი. მკალავები თბილისში, ისევე როგორც ყველა სხვა ქალაქში, ლეკები იყვნენ. თბილისში მკალავები „მირზოევის“ აბანოს ზემოთ, სურბ გევორქის ეკლესიის უბანში ცხოვრობდნენ. იქ იყო მკალავეების დუქნები. მკალავეები დადიონენ უბნებში და აგროვებდნენ სპილენძის ჭურჭელს, მოკალვის შემდეგ კი უკან უბრუნებდნენ პატრონს. ლეკები სამუშაოდ სეზონურად მოდიოდნენ. ზამთარში კი სამშობლოში ბრუნდებოდნენ.
კავკასიის არმიის შტაბი

კავკასიის არმიის საოლქო შტაბი — ისტორიული შენობა თბილისში, თავისუფლების მოედანზე (№ 4). აგებულია 1824–1825 წლებში, ე.წ. „გვიანი კლასიციზმის“ სტილში. ეს მიმართულება იმ დროს ბატონობდა მთელი რუსეთის იმპერიის ოფიცერთა სახლების მშენებლობებში. მოედნის ყველაზე ადრინდელი შენობა თბილისში შემორჩენილ ოფიციალურ ნაგებობებს შორის უადრესია და ბოლო დრომდე თითქმის უცვლელად მოაღწია, ყოველგვარი გადაკეთების გარეშე.

არქიტექტურა
მსხვილმასშტაბიანი სამსართულიანი ნაგებობა როგორც გეგმით, ასევე ფასადის კომპოზიციით სიმეტრიულია. ფასადის განაპირა მხარეები რიზალიტებს წარმოადგენს. კიდეებში მასიული თაღოვანი ჭიშკრებია დატანებული, რომელთა თავზეც, ორ სართულზე სწორკუთხა სარკმლებია ჩასმული. ჭიშკრების გვერდით ამავე ზომის ფლიგელია, რომლის ყველა სართულზეც სწორკუთხა ღიობებია გაჭრილი. ფასადის ცენტრალური ნაწილის პირველი სართული მთლიანად რუსტირებულია, რომელშიც ბოძებზე დაყრდნობილი თაღედია ჩასმული. ღიობები აჟურული მოაჯირებით არის შემოსაზღვრული და მათ უკან მაღალი, წაგრძელებული თაღოვანი სარკმლები მოჩანს. მათ ზემოთ მეორე და მესამე სართული გაერთიანებულია და ექვსი ცალი გიგანტური იონიური ორდერია აღმართული, ქვემოთკენ კი დაბალი ორნამენტული მოაჯირებია ჩასმული. მეორე სართულზე, სვეტების უკან სწორკუთხა სარკმლებია გაჭრილი, რომელთაც სამკუთხა ფრონტონით გაფორმებული თაროები აბოლოებს. მესამე სართულზე სადა სწორკუთხა სარკმლების მწკრივია. ამის ზემოთ უკვე კბილანების რიგი და რელიეფურად ამოწეული სადა ზოლები მოდის, რომელსაც პარაპეტით დასრულებული ანტაბლემენტი ადგას. ფასადის გერდზე ორსართულიანი კოშკია აღმართული, რომელიც ზემოთ ფრონტონით ბოლოვდება.
ქეიფი

ქეიფი — ძველ თბილისში მრავლად იყო საქეიფო ადგილები: ორთაჭალისა და კრწანისის ბაღები, ორთაჭალის ჩარდახები, თბილისური სარდაფები და დუქნები - „დიონისეს ქოხები“. იმართებოდა „რიგის პური“, რომლის მონაწილენიც რიგრიგობით ცდილობდნენ თავი გამოეჩინათ კერძების მრავალფეროვნებით და კარგით ღვინით. ზაფხულის ცხელ დღეებში, როცა ქალაქის ქუჩებში თაკარა სიცხე ჩამოწვებოდა, თბილისელი კაცი, თავის ამფსონებთან ერთად, ვინ ფაეტონით, ვინ ეტლით (ზედ შეგდებულ-შეგორებული ცხვირითა და კახური ღვინით სავსე ტიკით), ვინ კიდევ ფეხით ორთაჭალის ბაღების მიაშურებდა. ეს იყო „მწვანე სამეფო“, სადაც დარბაისლური ქალქური პურმარილი იმართებოდა; ისმოდა მოსწრებული სიტყვა-პასუხი, სადღეგრძელოები. მეზობელ სუფრაზე მსხდომთ მორიდებით და პატივისცემით ეპყრობოდნენ და თავიანთ პურღვინოზე თავაზიანად იწვევდნენ: ორთაჭალის ბაღებში მისვლა მტკვრის მარჯვენა ტოტზე გადებული, კოფოებზე შემდგარი ხის ხიდით შეიძლებოდა, ნავითაც გადადიოდნენ. ორთაჭალაში იყო ყარაჩოხელისა და მოკრივის ნიკალა ცაცაშვილის რესტორანი „ელდორადო“. ორთაჭალის ხშირი სტუმარი ყოფილა პოეტი გრიგოლ ორბელიანი, რომელმაც თავის ცნობილ „მუხამბაზში“ მოკრივე-მოქეიფეს – მეთევზე ლაპიანას ასე ათქმევინა:

ორთაჭალის ბაღებში დუდუკის ტკბილ ჰანგზე ისმოდა ქალაქელ აშუღთა – საიათნოვას, ბეჩარას, ჰაზირას, შამჩი მელქოს, იეთიმ გურჯის ლექსები.

ქალაქელმა კაცს შრომაც და ლხინიც დარბაისლური ჰქონდა, მოქეფეთაგან შორს იყო ჩხუბი და აყალმაყალი. მათ სადღეგრძელოებში ჩაქსოვილი იყო კაცთმოყვარეობა, ცხოვრებისეული ფიქრი, სიხარული და ტკივილი: ყოველ სადღეგრძელოს მიჰყვებოდა დუდუკის ტკბილი ჰანგი, რომელიც ღვინისაგან შეზარხოშებულთ ცხოვრების სითბოსა და სილამაზეს აგრძნობინენდა, მოქეიფეებს ახლობლებს ახსენებდა, აეყვარებულს სიყვარულის ცეცხლს უღვივებდა, ცხოვრებაში წაბორძიკებულს იმედს უნერგავდა.

თბილისს ბაღებისა და დუქნების გარდა, ქალაქელები მტკვარზე – ნავსა და ტივზე ქეიფობდნენ. ტივზე აჰქონდათ მაყალი, იქვე კლავდნენ ბატკანს, გაისმოდა დუდუკით შებერილი „შუსტარი“ და იწყებოდა ქეიფი. ღამით ტივზე ქეიფი თეატრალიზებულ, რაღაც „მისტერიულ“ სახეს ატარებდა - მთვარის შუქზე, მტკვრის ტალღებზე ირეკლებოდა მოქეიფეთა გრძელი, მოლაცლაცე ჩრდილები, ქალაქში ჩამოწოლილ ღამის წყვდიადს არღვევდა მტკვრის ყრუ ხმაურს შერწყმული, ნემსის ყუნწში გამძვრალი დუდუკის ჯადოსნურ ჰანგს აყოლილ მოქეიფეთა სადღეგრძელოები და სიმღერა.

დუდუკის ჰანგი, მოქეიფეთა სიმღერასთან ერთად, ჩაძინებულ თბილისს ნანასავით ჩაესმოდა. ქეიფში, პურმარილში ღამენათევი მეინახენი გათენებისას, დუდუკზე აკვნესებულ დილის საარზე, ქეიფს თბილისის საქვეყნოდ განთქმულ გოგირდის აბანოებში აგრძელებდნენ. ცხელი აბაზანისა და ლაზათიანი ქისის შემდეგ, „სუფრა“ თათარიახნად, ზედ აუზის თავზე „იშლებოდა“ და კვლავ ისმოდა მოქეიფეთა ფრთიანი სადღეგრძელოები.

თბილისში განთქმული იყო „ქოსების დუქანი“, „ბაბაჭუას დუქანი“ და სხვა. დუქნის პატრონი მუშტრის მისაზიდად, ცნობისმოყვარე მუშტრის თვალის მისატაცებლად თავის დუქანს ეგზოტიკურ სახელს არქმევდა და მხატვრულად გაფორმებულ აბრას უკეთებდა. მაგალითად:

ქალაქის პირველი კლასის რესტორნები თავიანთ კლიენტებს - თბილისის მაღალი წრის წარმომადგენლებს - პრესაში გამოქვეყნებული რეკლამის საშუალებით სთხოვდნენ მობრძანებას: ამ რესტორნებში სტუმართა გასართობად პროფესიონალ მომღერლებს, მოცეკვავეებს, ორკესტრებს იწვევდნენ, სუფრაც ევროპეიზებული იყო, მაგრამ ძველი ქალაქური ლხინის შნო და პეწი აქაც ტრიალებდა.
ჩარხი-ხაზი

ჩარხი-ხაზი — თბილისის სპეციალური ჩარხებისა და ავტომატური ხაზების ქარხანა, შეიქმნა 1991 წელს. ქარხანა ამზადებდა და ამზადებს მილგადამჭრელ ჩარხებს, ქუროს ჩამხრნახ დაზგებს. დანადგარებს წარმატებით იყენებენ ნავთობისა და გაზის მომპოვებელ წარმოებაში, მანქანათმშენებლობაში.

1993 წლის შემდგომ პერიოდში ქარხნის საქმიანობის არეალი გაფართოვდა, აქ არემონტებენ რკინიგზისა და მეტროს სათადარიგო ნაწილებს, ამზადებენ ავტომობილების მუხრუჭშემოწმებელ სტენდებს.
შალიკაშვილის ხიდი

შალიკაშვილის ხიდი (ყოფილი დიდუბის ხიდი) — ხიდი თბილისში, მტკვარზე, გრიგოლ რობაქიძისა და აკაკი წერეთლის გამზირებს შორის (1953, არქიტექტორები არჩილ ქურდიანი, კარლო გალდავა–ოთარაშვილი; ინჟინერი ვ. დიდიძე).

აგებულია ძველი ბორნის მოძრაობის ხაზზე. ორმალიანი რკინაბეტონის ხიდის დიდი თაღოვანი მალი (72 მ) გადადის მტკვრის კალაპოტზე. პატარა მალის (19,1 მ) ქვეშ გადის სანაპირო. ხიდის სიგრძეა 152 მ, სავალი ნაწილის სიგანე-20,5 მ, ტროტუარები - 3 მ. მოპირკეთებულია ბოლნისის ოქროსფერი ტუფით და რუხი გრანიტით. არქიტექტორი დეკორში გამოყენებულია ძველი ქართული ხუროთმოძღვრების ორნამენტიკა და საბჭოთა სიმბოლიკა (რომელიც ამჟამად მოხსნილია). 1990-იანი წლებიდან ხიდს ჰქვია მისი მშენებლობის ხელმძღვანელის, ინჟინერი შოთა შალიკაშვილის სახელი.
თეიმურაზ ჩირგაძე

თეიმურაზ ჩირგაძე (დ. 5 სექტემბერი, 1928, ბორჯომი, საქართველოს სსრ, სსრკ — გ. 1999) — ქართველი ექიმი-პარაზიტოლოგი, პროფილაქტიკური მედიცინის მეცნიერების აკადემიის წევრი (1994), მედიცინის მეცნიერების კანდიდატი (1965). თბილისის საპატიო მოქალაქე (1995).

ბიოგრაფია
1951 დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტი. შემდეგ 6 წლის განმავლობაში იყო სამხედრო სამედიცინო სამსახურში. 1957 წლიდან მოღვაწეობდა საქართველოს ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს ს. ვირსალაძის სახელმწიფო სამედიცინო პარაზიტოლოგიის და ტროპიკული მედიცინის სამეცნიერო კვლევით ინსტიტუტში სხვადასხვა თანამდებობაზე; 1993 წლიდან იყო ინსტიტუტის დირექტორი. თეიმურაზ ჩირგაძის მეცნიერული შრომები ეხება პარაზიტოლოგიის და ტროპიკული მედიცინის, როგორც პრაქტიკული, ისე სამეცნიერო დარგის თითქმის ყველა სფეროს. არის მრავალი სამეცნიერო შრომის ავტორი.

თეიმურაზ ჩირგაძე პარალელურად მოღვაწეობდა კინოშიც. მის მიერ შესრულებული როლებიდან აღსანიშნავია ვაჟა (ე. შენგელაიას „ცისფერი მთები ანუ დაუჯერებელი ამბავი“, 1983 წ.). მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები, მათ შორის ღირსების ორდენი (1997). თბილისში არის თეიმურაზ ჩირგაძის ქუჩა.

ფილმოგრაფია
1968: „არაჩვეულებრივი გამოფენა“ (თამადა) რეჟ. ელდარ შენგელაია
1983: „ცისფერი მთები ანუ დაუჯერებელი ამბავი“ (დირექტორი) რეჟ. ელდარ შენგელაია
1991: „მე, პელეს ნათლია!“ რეჟ. მიხეილ ჭიაურელი (უმცროსი)
1993: „ექსპრეს-ინფორმაცია“ (დაბერო) რეჟ. ელდარ შენგელაია

ჯილდოები, პრემიები და პრიზები
1995: თბილისის საპატიო მოქალაქე
1997: ღირსების ორდენი
ვახტანგ შამილაძე

ვახტანგ შამილაძე (დ. 15 სექტემბერი, 1935, სოფელი ახალშენი, ხელვაჩაურის რაიონი — გ. 5 დეკემბერი, 2010, დაკრძალულია ფერიის საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონი, ბათუმი) — ქართველი ეთნოლოგი და კულტურის ისტორიკოსი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1986), ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი (1979), პროფესორი (1986).

1958 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი. 1959-1983 წლებში მუშაობდა ბათუმის სამეცნიერო კვლევის ინსტიტუტში სხვადასხვა თანამდებობაზე, ბოლოს — დირექტორის მოადგილედ სამეცნიერო დარგში და დირექტორის მოვალეობის შემსრულებლად. 1984 წლიდან თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეთნოლოგიის კათედრის გამგეა, შეთავსებით მუშაობდა ბათუმის სამეცნიერო კვლევის ინსტიტუტში, ეწეოდა პედაგოგიურ საქმიანობას თბილისისა და ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტებში. ავტორია 7 მონოგრაფიისა და მრავალი ნაშრომისა, რომლებშიც განიხილავს ქართველი ხალხის მეურნეობის, მატერიალური და სულიერი ზოგადთეორიულ ასპექტებს, ეთნოგრაფიულ მეთოდიკასა და მეთოდოლოგიურ საკითხებს. 1993 წლიდან აშშ-ში კავკასიურ კულტურათა შემსწავლელი საზოგადოების წევრია, 1977 წლიდან — საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმთან არსებული კავკასიის ქვეყნებთან სამეცნიერო თანამშრომლობის კომისიის თავმჯდომარე. 1995-1999 წლებში იყო საქართველოს მე-4 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „სრულიად საქართველოს აღორძინების კავშირი“. 1999-2004 წლებში იყო საქართველოს მე-5 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი „საქართველოს მოქალაქეთა კავშირი .
ქართული ხმები

ქართული ხმები — ვაჟთა ვოკალური ანსამბლი, საქართველოს სახელმწიფოს პრემიის ლაურეატი (1996 წ.).

დაარსდა „ჟურნალისტის“ სახელწოდებით საქართველოს ტელევიზიისა და რადიო მაუწყებლობის სახელმწიფო კომიტეტთან 1985 წელს გოგი დოლიძისა და თემურ ჭკუასელის ინიციატივით. „ქართული ხმები“ 1991 წელს ეწოდა. 1992 წლიდან ანსამბლის ხელმძღვანელია ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე რობერტ გოგოლაშვილი. ამავე წლიდან ანსამბლი ჩამოყალიბდა ასეთი შემადგენლობით: გია ჭირაქიძე, დავით აბესაძე (საქართველოს სახალხო არტისტი), გოგი დოლიძე, გურამ თამაზაშვილი, თემურ ჭკუასელი, დავით გოგიაშვილი, ზურაბ ლოლაძე, ზაურ ბოლქვაძე, მალხაზ თალაკვაძე, გივი ჭიჭინაძე, რობერტ გოგოლაშვილი.

1996 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბაზაზე შეიქმნა ანსამბლი „უნივერსიტეტი“, შემდეგი შემადგენლობით: კახა გრიგალაშილი, დათო კიკაბიძე, გიგა აბესაძე, გივი ბაკურაძე, ზურა ბაკურაძე, დათო უგრელიძე, იასონ მეუნარგია, ლევან ვეშაპიძე. 2000 წელს გამოუშვეს პირველი ალბომი – „გაზაფხულდა აყვავილდა ნუში“, 2002 წელს მეორე ალბომი – „მიწა და ზეცა”

2004 წელს ანსამბლ ქართული ხმებში მოიწვიეს ანსამბლ უნივერსიტეტის სრული შემადგენლობა, პირველმა ხმამ ზაურ ბოლქავაძემ ახლგაზრდებს სიმბოლური გასაღები გადასცა და ასპარეზი შემდეგ თაობას გადააბარა.

„ქართული ხმების“ სიმღერა გამოირჩევა ეროვნული თვითმყოფობით, მაღალი პროფესიული კულტურით, თავისებური მანერით. საქართველოს ყველა კუთხის უძველესი ხალხური სიმღერების გარდა რეპერტუარშია ქართველ კომპოზიტორთა სიმღერები. ანსამბლს გასვლებით შემოვლილი აქვს მრავალი ქვეყანა. გამოშვებული აქვთ მრავალი ფირფიტა 3 კომპაქტდისკი, აუდიოკასეტები და 7 თითო საათიანი ვიდეოკასეტა სახელწოდებით: „ქართული ხმები“ სცენაზე და სცენის მიღმა.
ფოთი-თბილისის რკინიგზა

ფოთი-თბილისის რკინიგზა — პირველი რკინიგზა საქართველოში. 1864 წელს რუსეთის იმპერატორს დასამტკიცებლად წარუდგინეს ფოთი-თბილისის რკინიგზის მშენებლობის საბოოლო პროექტი. 1864 წელს 13 მაისს სამუშაოთა დაწყებამდე გამოიყო მილიონი მანეთი ზესტაფონში ოფიციციალურ ნებართვამდე დაიწყო მიწაზე სამუშაოები. 1865 ივნისში დამდეგს მთავრობამ კავკასიის მეფისნაცვლის განკარგულებით 1 მილიონი მანეთი, ნოემბერში კი 3210 ათ. მანეთი გამოყო გასხვისების ზოლში მოხვედრილი მიწების შესასყიდად, საინჟინრო ნაგებობების ასაგებად და სხვა. სამუშაოს წარმოების პროცესში რკინიგზის აგების თაობაზე მოლაპარაკება მიმდინარეობდა როგორც რუსს ისე უცხოელ კაპიტალისებთან. 1870 წლის 12 ივლისს სამუშაოთა შესრულება „ფოთი-თბილისის გზის საზოგადოებას“ გადაეცა. 1871 წელს 26 აგვისტოს მიმოსვლა გაიხსნა ფოთი-ზესტაფონის უბანზე. მოძრავი შემადგენლობა შეიცავს 10 სამგზავრო 21 სატვირთო ორთქმავალს 67 სამგზავროს და 479 სატვირთო ვაგონს. მუშაობა გზის დანარჩენ უბანზე სწრაფი ტემპით მიმდინარეობდა და 1872 წლის მეორე ნახევარში დამთავრდა. მშენებლობაზე 23 603 ათასი მანეთი დაიხარჯა 1872 წლის 22 ოქტომბერს პირდაპირი მიმოსვლა მთელ ხაზზე გაიხსნა.
შაბათობა

შაბათობა — ნებაყოფლობითი აუნაზღაურებელი დასაქმების ერთ-ერთი ფორმა. იგი წარმოიშვა საბჭოთა რუსეთში 1919 წელის გაზაფხულზე. საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ 1921 წლის 7 აგვისტოს მშენებლობაზე პირველად ჩატარდა შაბათობა რომელშიც მონაწილეობა მიიღო 3 000 მდე კაცმა. 1922 წლის ოქტომბერში 4500 ადამიანმა მიიღო მონაწილეობა თბილისის ზაჰესის მშენებლობაზე. მოგვიანებით ამ მოძრაობამ ტრადიციის სახე მიიღო და იგი ყოველ წლიურად ეწყობოდა თბილისში.
შაიბანიანები

შაიბანიანები — თბილისელ მაჰმადიან ამირათა საგვარეულო. ამირებად იყვნენ 853 წლიდან დაახლოებით საუკუნის 80-იან წლებამდე. დაახლოებით 870 წელს ხალიფა მუთამიდმა გადააყენა მუჰამედი და ამირად დააყენა ისა შიხის ძე. 878 წელს ამირად დაინიშნა აბრაჰამი. იმავე წლის შემოდგომაზე ამირად ხალიფამ მუჰამედ ხალადის ძე გამოგზავნა, რამაც ჩააქრო ხალიფის ხელისუფლების წინააღმდეგ მიმართული აჯანყება. სავარაუდოა რომ ხალიფამ მას ამიერ კავკასიის სხვა ოლქებიც დაუმორჩილა. იგი უნდა იყოს უკანასკნელი ამირა შაიბანიანიანთა სახლიდან. როგორც ჩანს აქ უნდა ყოფილიყო დიდი ბრძოლა მის წინააღმდეგ და მას აიძულეს რომ დაეტოვებინა ქართლი.
გრიგოლ ჩირინაშვილი

გრიგოლ ალექსანდრეს ძე ჩირინაშვილი (დ. 18 აგვისტო, 1918, მანგლისი — გ. 1999) — ქართველი ფერმწერი, საქართველოს სსრ სახალხო მხატვარი (1989 წ.).

ბიოგრაფია
დაამთავრა თბილისის სამხატვრო აკადემია 1943 წელს; 1965 წლიდან ამავე აკადემიის პედაგოგი იყო (1982 წლიდან — პროფესორი). სისტემატურად მონაწილეობდა გამოფენებში. 1978 წელს მხატვრულად გააფორმა გურჯაანის შინმოუსვლელთა მემორიალი. შექმნა თბილისის თემისადმი მიძღვნილი სურათები, მ. შ. „ვანო სარაჯიშვილი“ (1955), „ქართული პური“ (1970), „ფიროსმანი“ (1975) „ჩემი თბილისი და ფიროსმანი“ (1979—1984 წწ.) წლებში, ვანო სარაჯიშვილის, ნიკო ფიროსმანაშვილის, ვაჟა-ფშაველას და სხვათა პორტრეტები. ილუსტრირებული აქვს ქართველ მწერალთა ნაწარმოებები, ნიკო ლომოურის „ალი“ (1956) და სხვა.
დავით ჩისლიევი

დავით ჩისლიევი (დ. 1878 — გ. 1970) — რუსი არქიტექტორი.

დავით ჩისლიევი მოღვაწეობდა თბილისში უშუალოდ რევოლუციის წინა ხანებში და საბჭოთა ხელისუფლების პირველ წლებში. მის ნაგებობათაგან უმთავრესია ყოფილი ოფიცერთა სახლი, მისი პროექტითაა აშენებული მეტრამვაიეთა საცხოვრებელი სახლების კომპლექსი, გაზეთ „ზარია ვოსტოკას“ შენობა და ა. შ.
ციტო

ციტო, იგივე „შვეიცარია-საქართველოს ერთობლივი სამედიცინო ცენტრი“ — სამედიცინო ცენტრი, რომელიც დაარსდა 1996 წელს. ციტო აღჭურვილია შვეიცრული (როშის) და ფრანგული (ბიომერიო) ფირმების ულტრათანამედროვე ლაბორატორიის ანალიზატორებით, რეაქტივებით, რეაგენტებით და სხვა მასალით. გენერალური დირექტორია ნ. შავდია. ციტოს საქმიანობის სფერო მოიცავს სამედიცინო-ლაბორატორიული დიაგნოსტიკის ფართო სპექტრს: ღვიძლისა და თირკმლის ფუნქციის, ცილების, ცხიმების, ნახშირწყლების, მინერალური ცვლის, ჰორმონების, ფერმენტების აქტივობის და ა.შ. გამოკვლევა. სრულად არის წარმოდგენილი მიკრობიოლოგიური კვლევის არეალი: მიკრობიოლოგია და პარაზიტოლოგია — მრავალფეროვანი სტანდარტული ნიადაგები; ჰემოკულტურის მისაღები - სერია, - სისტემები, - სისტემები, — საიდენტიფიკაციო და ანტიბიოტიკოგრამის სისტემები; სეროლოგია — ქლამიდიოზი, ამებიაზი, ტოქსოპლაზმოზი, სიფილისი ; ვირუსოლოგია — ჰეპატიტები, ციტომეგალოვირუსი, ჰერპესი.
ვახტანგ ფიფია

ვახტანგ ეგნატეს ძე ფიფია (დ. 29 დეკემბერი, 1929 — გ. 1990) — ქართველი ქირურგი. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1988). მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი. საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1982). დაამთავრა მოსკოვის პირველი სამედიცინო ინსტიტუტი 1954 წელს. 1970-იან წლებში განაგებდა თბილისის ექიმთა დახელოვნების ინსტიტუტის გულმკედრის ქირურგიის კათედრას, 1989-1990 წლებში იყო აკადემიკოს კ. ერისთვის სახელობის ექსპერიმენტული და კლინიკური ქირურგიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორი. ფიფიამ საქართველოში პირველად დაიწყო გულის მანკის ქირურგიული მკურნალობა. მისი ძირითადი შრომები ეძღვნება გულმკერდის ქირურგიის აქტუალურ პრობლემებს. გამოქვეყნებული აქვს 9 მონოგრაფია. ელექტროკარდიოსტიმულაციის შესწავლისთვის მიენიჭა საქართველოს მეცნიერებათა აკადადემიის ი. თარხნიშვილის სახელობის პრემია. დაკრძალულია საბურთალოს პანთეონში. თბილისში არის ვახტანგ ფიფიას ქუჩა. ფიფიას მეუღლე იყო ისტორიკოსი ნანა ხაზარაძე.
ქალაქური ინტერიერის მუზეუმი

ქალაქური ინტერიერის მუზეუმი — საუკუნის ნაგებობა თბილისში, ვიქტორ ჯორბენაძის ქუჩაზე, რომელიც ააგო თავადმა მაჩაბელმა 30-იან წლებში.

1980-იან წლებში მცირე რეკონსტრუქციისა და აქ შესახლებული ოჯახების ბინებით დაკმაყოფილების შემდეგ გაიხსნა გ. ბარათაშვილის არქიტექტურული სახელოსნო, სადაც 5 წლის განმავლობაში დამუშავდა ისტორიული ქალაქის რეკონსტრუქციისა და რეგენერაციის მრავალი პროექტი. 1985 წელს ამ სახლში მოეწყო მუზეუმი რაშიც ექსპონირებულია საუკუნის ქალაქური ინტერიერები თავისი ავეჯითა და ყოფითი ნივთებით (არქიტექტორი ვიქტორ ჯორბენაძის პირადი კოლექცია). წარმოდგენილი ექსპონატები სხვადასხვა სტილისტიკისა: აღმოსავლური მოტივები, ამპირი, მოდერნი, ეკლექტიკა. გეგმარებაში იგრძნობა ევროპული სასახლეების გავლენა: ვესტიბიული, მაღალჭერიანი დარბაზები, ანფილადა, განიერი აივნები, აგრეთვე შიდა ეზო ორიენტირებულია არა ქუჩაზე, როგორც ეს მიღებული იყო ძველი თბილისის ჩვეულებრივ სასახლეებში, არამედ მტკვრისაკენ.
შუაბიანები

შუაბიანები — თბილისის მაჰმადიან ამირათა საგვარეულო. ამ გვარში რამდენიმე ცნობილი ამირაა ცნობილი.

საიდ იბნ ალ-ხაისამ იბნ-შუაბი
მოღვაწეობდა - საუკუნეების მიჯნაზე. შესაძლოა იყოს შუაბიანების სახლის ფუძემდებელი. აქტიურად ებრძოდა სახალიფოს წინააღმდეგ აჯანყებულ ქართლისა და კახეთის მოსახლეობას.

ისმაილ შუაბის ძე
მოღვაწეობდა საუკუნეში. მის დროს დაიწყო თბილისის ამირების ბრძოლა სახალიფოსგან დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად.

ისჰაკ იბნ ისმაილ იბნ შუაბი
ისჰაკ იბნ ისმაილ იბნ შუაბი დამარცხდა ბუღა თურქთან ბრძოლაში. შუაბიანების სახლმა დაკარგა ამირობა. ეს თანამდებობა გადავიდა შაიბანიანების სახლის ხელში.
ქართი

ქართი — თბილისის სინონიმი ტერმინი.

- საუკუნეებში მცხეთიდან ქართლის სამეფო ტახტის თბილისში გადმოტანასთან ერთად, თბილისს მემკვიდრეობით ერგო მცხეთის ზედსახელი „ქართი“, რომელიც ძველი ქართლის სამეფოს ქალაქის - მცხეთის ციტადელის თავდაპირველი სახელი იყო, რის გამოც მცხეთას დასავლურ-ქართველური ტომები — მეგრელები, სვანები და აფხაზები „ქართს“, „ქართლს“ უწოდებდნენ. დასავლეთ საქართველოს ძირძველი მოსახლეობა, მეგრელ-ჭანები, სვანები და ასევე აფხაზები, თავიანთ ენებზე თბილისს „ქართს“ უწოდებენ.
თბილისის ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესია

თბილისის ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესია — მდებარეობს ძველ თბილისში. კათოლიკეთა ეკლესია საუკუნიდან არსებობს. მეფე გიორგი ბრწყინვალის დროს (1314-1346) რომის პაპმა იოანე -მ კათოლიკეების საეპისკოპოსო კათედრა სმირნიდან თბილისში გადმოიტანა. პაპი წერდა: პაპი იმავეს იმეორებს 1329 წელს გამოცემულ ბულაში (წერილში). უცნობია, თუ სად იდგა თბილისის კათოლიკეთა პირველი ეკლესია. იგი, როგორც ჩანს, უნდა მდგარიყო ამჟამად არსებული ეკლესიის ადგილას, ანდა მის მახლობლად. ასეთი ვარაუდის გამოთქმის უფლებას იძლევა პიშჩევიჩის მიერ შედგენილი თბილისის 1785 წლის გეგმაზე № 24-ით დატანილი „კათოლიკური ეკლესია“. 1673 წელს თბილისში ჩმოსული ჟან შარდენი მოგვითხრობს: 1795 წელს აღა-მაჰმად-ხანის შემოსევას კათოლიკური ეკლესიაც შეეწირა. ახალი ეკლესიის მშენებლობა დაიწყო 1804-1805 წლებში, რაშიც დიდი ღვაწლი მიუძღვის კავკასიის მთავარმართებელს გენერალ პ. ციციანოვს. გადმოცემით ციციანოვს შეუდგენია ახალი ეკლესიის გეგმა. ეკლესიის მშენებლობა დასრულდა 1808 წელს, გალავნისა კი 1825 წელს. ეკლესია აიგო ღვთისმშობლის მძინების სახელზე (ადრე ხარების სახელობისა იყო). ეკლესიაში წირვა-ლოცვა შეწყდა საუკუნის 20-იან წლებში. 1999 წლის 15 აგვისტოს აკურთხეს ახლად აღდგენილი ეკლესია (აღდგენით სამუშაოებს 1998-1999 წლებში აწარმოებდნენ არქიტექტორები: ა, სოლომნიშვილი, მ. ბიკუჩავა; მშენებელი - თ. წიტაიშვილი; დამკვეთი - ჯ. პეზოტი).
თეიმურაზ ყუბანეიშვილი

ყუბანეიშვილი ლუარსაბის ძე თეიმურაზი (დ. 23 თებერვალი, 1924 — გ. 1993) — ქართველი გრაფიკოსი. საქართველოს დამსახურებული მხატვარი (1965).

1952 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია. აქვე ეწეოდა პედაგოგურ მოღვაწეობას 1957-დან (1971-დან პროფესორი). 1973-1990 დაზგური გრაფისკის კათედრის გამგე იყო. მონაწილეობდა სსრკ-გერმანიის ომში. ყუბანეიშვილი ცნობილია ძირითადად როგორც წიგნის ილუსტრატორი. გააფორმა ილია ჭავჭავაძის „ოთარაანთ ქვრივი“ (ავტოლითგრაფია 1957), ვაჟა-ფშაველას სამი პოემა „გველის მჭამელი“, „ალუდა ქეთელაური“, „სტუმარ-მასპინძელი“ (გრავიურები ლინომეუმზე, 1961). ავტორია დაზგური ნამუშევრებისა, პორტრეტების სერიაში „ჩემი თანამედროვენი“ (1967) წარმოდგენილია მხატვრის თანამედროვე გამოჩენილ თბილისელთა, მისივე მეგობრების პორტრეტები; ფერადი ლინოგრავიურების ალბომში „მეტყველი დუმილ“ (1969) ქართული ხუროთმოძღვრული ძეგლები. ყბანეიშვილს ეკუთვნის ქართული ლიტერატურის კლასიკოსთა პორტრეტების სერია, „ქართველი მწერლები“ (ქსილოგრაფია 1969). მხატვრის მიერ შესრულებული სკულპტურული კომპოზიცია (იოანე პეტრიწი და გრიგოლ ბაკურიანის ძე) დგას ბულგარეთში, პეტრიწონის მონასტერში. ყუბანეიშვილი ავტორია მეთოდური სახელმძღვანელოებისა. მხატვარმა თავისი შემოქმედების უდიდესი ნაწილი ქართული შრიფტის სრულყოფას უძღვნა. ათეული წლები შეალია 12 ნაირსახეობის სასტამბო, შრიფტის შექმნას. დაკრძალულია საბურთალოს პანთეონში. მისი შვილია პოეტი კოტე ყუბანეიშვილი.
იოსებ ყორღანაშვილი

ყორღანაშვილი იოსებ — ერეკლე -ის კარზე დაახლოებული პირი, ამილახვარი. ენერგიულად იღვწოდა სამეფო სახლის მეურნეობის გასამართავად. ჰქონდა სასახლე თბილისში და ბაღები კრწანისსა და ორთაჭალაში, საიდანაც დიდი შემოსავალი შემოდიოდა. გააშენა თუთის ხის პლანტაციები და დიდი მასშტაბით განავითარა მეაბრეშუმეობა. გაზარდა სამეფო შემოსავალი. ყორღანაშვილი ხელს უწყობდა ვაჭრობის განვითარებას, დაკავშირებული იყო დასავლეთის (სტამბოლი) და აღმოსავლეთის (ინდოეთი) ვაჭრებთან და დიდი სიმდიდრეც დააგროვა.
ძეძვი (მთა)

ძეძვი — მთა საქართველოში, თბილისში, ნაძალადევის რაიონში. მდებარეობს ქალაქის განაშენიანებულ ტერიტორიასა და თბილისის ზღვის ქვაბულს შორის არსებულ სერზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 632 მეტრი. აგებულია მაიკოპური თიხებითა და ქვიშაქვებით. აქვს დამრეცი კალთები. დამახასიათებელია ჯაგეკლიან-სტეპური ლანდშაფტი. ზოგან ხელოვნური ნარგავებია.