ერგონომიკა

ერგონომიკა ( და ) — გამოყენებითი მეცნიერების დარგი. ადამიანის შრომითი აქტივობის შესახებ სხვა ანალოგიური მეცნიერებებისაგან (ანთროპომეტრია, სამრეწველო ჰიგიენა, შრომის ფიზიოლოგია, საინჟინრო ფსიქოლოგია და სხვა.) განსხვავებით, ერგონომია შრომით მოქმედებას განიხილავს, როგორც ბიოლოგიურ, ფიზიოლოგიურ და ფსიქოლოგიურ კანონზომიერებათა ერთიანობის გამოვლენას.

ერგონომიკის ამოცანაა შრომის ისეთი პირობებისა და საშუალებების შექმნა, რომლებიც საწარმოო პროცესის ეფექტურობას განაპირობებენ, ხელს შეუწყობენ ადამიანის ფიზიკურ და გონებრივ განვითარებას, მის ჯანმრთელობასა და შრომისუნარიანობას.

სისტემათა კომპლექსური დაპროექციების მეშვეობით ერგონომიკა კვლევითი მონაცემების საფუძველზე ახდენს ადამიანისა და ტექნიკური ურთიერთზემოქმედების ოპტიმიზაციას და ფუნქციურ შეთანხმებას. ამის გამო ზოგჯერ მას უწოდებენ მეცნიერებას ადამიანისა და ტექნიკის სინთეზირების ფაქტორთა შესახებ.

კვლევის ობიექტი
საზოგადოებრივი წარმოების ინტენსიფიკაცია, მისი ეფექტიანობის ამაღლება ქვეყნის ეკონომიური განვითარების ძირითადი პირობაა. ამ პროცესის დამაჩქარებლად გვევლინება სამეცნიერო-ტექნიკური რევოლუცია, რომელიც ღრმა გარდაქმნებს იწვევს წარმოების სფეროში და გადამწყვეტ გავლენას ახდენს საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა მხარეზე.

პროგრესის ტალღამ გამოიწვია ჰუმანიტარული და ტექნიკური მეცნიერების თვისებრივად ახლებური დაკავშირება, რაც გამოიხატა ისეთი სინთეზური დისციპლინების ჩამოყალიბებაში, როგორიცაა სისტემოტექნიკა, საინჟინრო ფსიქოლოგია, ერგონომიკა და სხვები. მათთვის დამახასიათებელია პრობლემათა გადაწყვეტისადმი სისტემური მიდგომა, რაც ნიშნავს საკითხის გადასაწყვეტად არა ცალკეული, არამედ კომპლექსური მეცნიერების გამოყენებას.

სისტემოტექნიკისათვის ძირითადია „ადამიანი-მანქანა“ სისტემის დაგეგმვა, დაპროექტება, შეფასება და კონსტრუირება. საინჟინრო ფსიქოლოგიისათვის ცოდნა ადამიანის ქცევის შესახებ. იგი აერთიანებს ორ საკმაოდ დაშორებულ სფეროს ფსიქოლოგიას, რომლისთვისაც უფრო დამახასიათებელია თვისებრივი კრიტერიუმები, და ტექნიკას თავისი რაოდენობრივი კრიტერიუმებით. საინჟინრო ფსიქოლოგია თავის მხრივ შედის უფრო ფართო მეცნიერულ ერთეულში, რომელსაც ერგონომიკა ეწოდება. ტერმინი მიღებულ იქნა ინგლისში 1949 წელს, როცა ინგლისელ მეცნიერთა ჯგუფმა საფუძველი ჩაუყარა ერგონომიკული კვლევების საზოგადოებას. ტერმინი „ერგონომიკა“ პირველად გამოიყენა ვოიცეხ იასტშემბოვსკიმ.

თუ საინჟინრო ფსიქოლოგიის შესწავლის საგანია სისტემა „ადამიანი-მანქანა“ ან „ადამიანი-ავტომატი“, ერგონომიკა სწავლობს სისტემას „ადამიანი-მანქანა-გარემო“, რაც ფაქტიურად ამოწურავს შრომის პროცესში ადამიანის ურთიერთობას მთელ სინამდვილესთან.

ერგონომიკა მეტად თუ ნაკლებად დაკავშირებულია ყველა მეცნიერებასთან, რომლის საგანსაც წარმოადგენს ადამიანი, როგორც შრომის, შემეცნებისა და ურთიერთობის სუბიექტი. უფრო ფართოდ იგი წარმოადგენს ტექნიკური მეცნიერებების, ფსიქოლოგიის, ფიზიოლოგიის, ჰიგიენის, ანთროპომეტრიის, ბიოფიზიკის და სხვა შეპირაპირების წერტილს, ახდენს რა მათი მეცნიერული მიღწევების თავისებურ ინტეგრაციას.

ერგონომიკას მჭიდრო კავშირი აქვს ექსპერიმენტულ, საინჟინრო და სოციალურ ფსიქოლოგიასთან. თვით ერგონომისტები, განსაკუთრებით აშშ-ში, უფრო ხშირად ფსიქოლოგები არიან.

ერგონომიკას არ შეუძლია ეფექტურად გადაჭრას მის წინაშე დასმული პრობლემები საწარმოო სოციოლოგიასთან, სოციალურ ფსიქოლოგიასთან და სხვა საზოგადოებრივ მეცნიერებთან მჭიდრო კავშირის გარეშე. წინააღმდეგ შემთხვევაში იგი ვერ შეძლებს სწორ პროგნოზს იმ სოციალური ეფექტის შესახებ, რომელიც მიიღება მის მიერ შემუშავებული რეკომენდაციების დანერგვის საფუძველზე. ასეთ პირობებში საქმე გვაქვს ერგონომიკული სისტემის შიგნით მოქმედ ქვესისტემასთან „ადამიანი-ადამიანი“, ე. ი. ადამიანთა ურთიერთობასთან, რაც ქმნის სოციალურ გარემოს.

ერგონომიკა მჭიდროდაა დაკავშირებული შრომის ფიზიოლოგიასა და ჰიგიენასთან. პირველი წარმოადგენს ფიზიოლოგიის სპეციალურ დარგს, რომელიც სწავლობს ადამიანის ორგანიზმზე შრომითი საქმიანობის გავლენით გამოწვეულ ფუნქციონალურ ცვლილებებს. შრომის ჰიგიენა, ჰიგიენის განხრაა. იგი შეისწავლის შრომის პირობების ზემოქმედებას ადამიანის ორგანიზმზე და შეიმუშავებს სანიტარიულ-ჰიგიენურ ღონისძიებებს ჯანსაღი სამუშაო პირობების შესაქმნელად.

ერგონომიკა წყვეტს აგრეთვე სისტემოტექნიკის მიერ დასმულ პრობლემებს, კერძოდ, ოპერატორის მუშაობის საიმედოობის, სიზუსტისა და სტაბილურობის შეფასებას, სისტემაში ოპერატორის ეფექტურ მოქმედებაზე ემოციური ფაქტორების, ნერვიულ-ფსიქიკური თავისებურებების, დაღლისა და ფსიქიკური დაძაბულობის გავლენის გამოკვლევას, ადამიანის შეგუებითი და შემოქმედებითი შესაძლებლობების შესწავლას.

ერგონომიკა ორგანულ კავშირშია მხატვრულ კონსტრუირებასთან (დიზაინთან). რომლის მიზანია ჰარმონიული საგნობრივი გარემოს შექმნა ადამიანის მატერიალური და სულიერი მოთხოვნილებების შესაბამისად. ეს მიიღწევა საგანთა ფორმალური თვისებების განსაზღვრის გზით.

ერგონომიკისათვის ბელი კომპლექსური მიდგომა საშუალებას იძლევა ყოველმხრივი წარმოდგენა ვიქონიოთ შრომის პროცესზე. ერგონომიკული კვლევის სწორედ ეს მხარეა მნიშვნელოვანი შრომის მეცნიერული ორგანიზაციისათვის, რომლის დროსაც კონკრეტული ღონისძიებების პრაქტიკულ დანერგვას წინ უსწრებს შრომითი პროცესებისა და მათი შესრულების პირობების გულმოდგინე ანალიზი, თვით პრაქტიკული ღონისძიებები კი ეფუძნება თანამედროვე მეცნიერებისა და მოწინავე პრაქტიკის მიღწევებს.

პრაქტიკაში ერგონომიკული კვლევის შედეგების დანერგვა იძლევა მნიშვნელოვან სოციალურ-ეკონომიურ ეფექტს, კერძოდ, შრომისნაყოფიერების არსებით ზრდას. ამასთან, ადამიანური ფაქტორის გონივრული გათვალისწინება არის საზოგადოებრივი წარმოების ეფექტურობის გაზრდის არა ერთჯერადი წყარო, არამედ მუდმივი რეზერვი.

ერგონომიკა, როგორც დამოუკიდებელი მეცნიერება, ამჟამად თავისი ჩამოყალიბების პროცესში იმყოფება. თუ რამდენად სწრაფად და ხარისხობრივად წარიმართება ეს პროცესი, დამოკიდე ბულია მრავალ ფაქტორზე. ამ მხრივ მნიშვნელოვანია შრომითი საქმიანობის სისტემური მიდგომის შესახებლ არსებული იდეების გავრცელება, აგრეთვე — ინჟინრების, ფსიქოლოგების, ფიზიოლოგების, ერგონომისტების და სხვათა ერთობლივი პრაქტიკული მუშაობის გაფართოება კონკრეტული სახის წარმოებისა და გამოშვებული პროდუქციის ოპტიმიზაციის მიმართულებით.

ერგონომიკა არ არის ერთგვაროვანი მეცნიერება. იგი შეიძლება სხვადასხვა ასპექტით განვიხილოთ. ამათგან მნიშვნელოვანია ორი, კერძოდ პრევენტიული და კორექტორული ერგონომიკა.

პრევენტიულ ერგონომიკაზე მსჯელობენ იმ შემთხვევაში, როცა შესასწავლი სისტემა სინამდვილეში ჯერ კიდევ არ არსებობს. ეს არის ერგონომიკა დაპროექტების სტადიაზე („პრევენტიული ერგონომიკა“ შეესაბამება ტერმინს „დამპროექტებელი ერგონომიკა“). ბუნებრივია, რომ გამოკვლევა უფრო ნაყოფიერია სწორედ ამ სტადიაზე და არა კორექტორულ სტადიაზე. რომელსაც საქმე აქვს უკვე რეალიზებულ სისტემებთან. თუმცა ასეთი გამოკვლევა უფრო რთულია, რამდენადაც ამ შემთხვევაში შრომითი საქმიანობის ანალიზი აბსტრაქტულია და არ იძლევა ოპერატორის მიერ დაშვებული შეცდომების ანალიზის საშუალებას.

კორექტორული ერგონომიკა ფაქტიურად არის ის, რასაც ყველა ქვეყანაში დღეს ერგონომიკას უწოდებენ. მისი განმასხვავებელი ნიშანია ადამიანის მოქმედებისა და მისი ქცევის მიმდინარეობის პირობების ყოველმხრივი შესწავლა ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად. ცალკე ფორმულირდება ანთროპომეტრიული მოთხოვნები სამუშაო ადგილის, დასაჯდომის, ინსტრუმენტების მიმართ, ჰიგიენური მოთხოვნები გარემოს მიმართ, ფსიქოლოგიური მოთხოვნები ინფორმაციული მოდელების მიმართ და ა. შ. ასეთი ვითარება ისტორიულად მომდინარეობს. თანამედროვე აგრეგატების, დაზგების, მართვის სისტემების დაპროექტებისას წამოჭრილი ამოცანების გადასაჭრელად საინჟინრო ფსიქოლოგიის, შრომის ფიზიოლოგიის, სამრეწველო ჰიგიენის, ანთროპოლოგიის სპეციალისტები გაერთიანდნენ კომპლექსურ კოლექტივებში და დაიწყეს ერთობლივი მონოგრაფიების, ცნობარების, ანგარიშების შედგენა. მაგრამ თითოეული წერდა თავის ნაწილს, რომელსაც განიხილავდა როგორც ფაქტორების დამოუკიდებელ ჯგუფს. არაფერი იცვლებოდა იმ შემთხვევაშიც, როცა ავტორი იყო ერთი პიროვნება.

კორექტორული ერგონომიკა გულისხმობს ყოველ მოცემულ მომენტში ოპერატორის მოქმედების განხილვას და მის ოპტიმიზაციას რიგრიგობით, ფაქტორთა ცალკეული ტიპების მიხედვით: ფსიქოლოგიურის, როცა ფიზიოლოგიური, ანთროპომეტრიული, ჰიგიენური და სხვ. ფაქტორთა მახასიათებლების მნიშვნელობა ან მიჩნეულია ოპტიმალურად, ანდა, საერთოდ, არაა გათვალისწინებული. ასევე ითქმის ფიზიოლოგიური, ჰიგიენური და სხვა ფაქტორების განხილვის შესახებ. საბოლოოდ ხდება კერძო მონაცემების უბრალო შეჯამება. ამის გამო ხშირად შეიმჩნევა, რომ ასეთი ჯამი არ შეესატყვისება რეალობას, სადაც ყველა ფაქტორი ერთმანეთთანაა დაკავშირებული.

კორექტორული ერგონომიკა ამ მეცნიერების განვითარების საწყისი ეტაპია და უნდა ითქვას, რომ თავისი მექანიკური ხასიათით და ნაკლოვანებებით მას დღესაც წამყვანი პოზიცია უკავია, თუმცა დღითიდღე იგრძნობა დამპროექტებული ერგონომიკის პოზიციების გაძლიერება.

დამპროექტებელ ერგონომიკას (ფაქტიურად ერგონომიკას, როგორც მეცნიერებას), რომელიც ვითარდება კორექტორული ერგონომიკის ბაზაზე. ასეთი განმარტება ეძლევა: იგი არის მეცნიერების სისტემა „ადამიანი-მანქანა-გარემოს“ ოპტიმალური მრავალფი ტორიანი სინთეზის შესახებ.

დამპროექტებელ ეგრონომიკაში გამოყენებული ოპტიმალურობის კომპლექსური ნიშან-თვისებები გამოხატავს სისტემის ეფექტურობის ხარისხს (ნაყოფიერება, სიზუსტე, საიმედოობა) და ადამიანის ფსიქოფიზიოლოგიასთან მის შესაბამისობას ჯანმრთელობისათვის უსაფრთხოება, ადამიანის დაღლისა და დაძაბულობის დონე, შრომის პროცესის ემოციური ზემოქმედება). ისინი ითვალისწინებენ ადამიანის მოქმედებაზე სხვადასხვა ფაქტორის ზეგალენას მანქანისა და გარემოს პარამეტრებთან კონტაქტში.

დამპროექტებელი ერგონომიკის სწრაფი ჩამოყალიბება და განვითარება განპირობებულია დაპროექტების პრაქტიკისა და მხატვრული კონსტრუირების არსებითი მოთხოვნებით. მისი მიზანია მნიშვნელოვანი როლი შეასრულოს ნაწარმის ხარისხის კომპლექსური შეფასების მეცნიერული საფუძვლების ფორმირებაში, მაგრამ ძირითადი მაინც შრომის პირობებთან დაკავშირებული მთელი რეალური სინამდვილის კომპლექსური შესწავლაა ადამიანის შრომის პირობების გაუმჯობესების, შრომისნაყოფიერებისა და ნაწარმის ხარისხის ამაღლების მიზნით.