iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აბზუ

აბზუ, აბსუ, აფსუ, აპსუ — მიწისქვეშა წყლების ოკეანე, რომელიც დედამიწას გარს არტყამდა, შუმერ-აქადურ მითოლოგიაში. აბზუს მბრძანებლად ითვლებოდა სიბრძნის ღმერთი ენქი. ამავე დროს, აბზუ ითვლებოდა მსოფლიოში ერთადერთ ადგილად, სადაც ღმერთები ვერ იხედებოდნენ და სადაც ცხოვრობდნენ მსოფლიოს ბატონი ძალები — მე. შუმერულ მითში ენქიმ უბრძანა ნიმახს, დედა-ქალღმერთს, თიხისგან ადამიანის გაკეთება. ბაბილონურ მითებში აბზუ არის პირველადი სტიქია, სიცოცხლის პირველმიზეზი, ითვლება ტიამატის ქმრად. ტიამატმა და აბზუმ თავისი წყლები გააერთიანეს და შექმნეს წყლის დემონები, ანშარას და ქიშარის მშობლები. ამის შემდეგ ენქიმ მოკლა აბზუ, ხოლო მკვლელობის ადგილას ააგო სასახლე, სადაც მარდუქი ჩასახა.
ენქი

ენქი, ეა — შუმერ-აქადურ მითოლოგიაში ერთ-ერთი უმთავრესი ღვთაება. ის არის აბზუს ხელმწიფე და აგრეთვე სიბრძნის და ღვთაებრივი მე ძალების ხელმწიფე. იგი აგრეთვე ითვლებოდა შინაური საქონელისა და მარცვლეულის შემქმნელად, მსოფლიო წესრიგის დამფუძნებლად. ერთ-ერთი მითი მოგვითხრობს, რომ ენქიმ გაანოყიერა მიწა და „ქალაქების და ერებს ბედი განსაზღვრა“. მან შექმნა თოხი, ბარი და აგურის ფორმა, შექმნა ცხოველები და მცენარეები. მან გადასცა ცხოველები და მცენარეები მთის მეფე სამუკანს, ხოლო სამხეცოები გადასცა დიმუზოს. ენქი ასევე ითვლება მებაღეობის, მებოსტნეობის, მეაბრეშუმეობის და ბალახებით მკურნალობის შემქმნელად.
ნასადგომარის სამაროვანი

ნასადგომარის სამაროვანი, გადრეკილის სამაროვანი, — გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანის სამაროვანი ადგილ ნასადგომარზე გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფ. ზემო კაჭრეთთან (ყოფილი სოფ. გადრეკილი ან მახარაძე). არქეოლოგიური შესწავლა მიმდინარეობს 1970 წლიდან (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). სამაროვნის ფართობია დაახლოებით 200×50 მ2. შესწავლილია 105 სამარხი და სამარხის ნაშთი. სამაროვანზე დადასტურდა 3 იარუსად განლაგებული ორმოსამარხები. ქვედა იარუსზე ორმოსამარხებთან ერთად მიწაყრილიანი და ორმოიანი გორასამარხებიც გვხვდება. სამაროვანზე აღმოჩნდა ბრინჯაოს იქრაღი და სამკაული, ობსიდიანის ისრისპირები, ძვლის სხვადასხვა ნივთი. დიდი რაოდენობით აღმოჩენილი თიხის ჭურჭელი საშუალებას იძლევა თვალი გავადევნოთ ადგილობრივ მატერიალური კულტურის თანამიმდევრულ ეტაპობრივ განვითარებას ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრიდან ძვ. წ. ათასწლეულის დასაწყისამდე. ქვედა სართულის სამარხეული მასალა იმ დროის ცენტრალურ ამიერკავკასიაში გავრცელებული მატერიალური კულტურის იდენტურია. რამდენიმე სამარხში ფირფიტოვანი ბრინჯაოს აბჯრის ნაწილები აღმოჩნდა, რომლებიც წინააზიური წარმომავლობისა უნდა იყოს. თარიღი იქაური წარწერებითაა დადგენილი (ძვ. წ. - სს.), ზედა იარუსის სამარხულ მასალაში კი აშკარად ჩანს ადგილობრივი, კახური ლოკალური ვარიანტის ჩამოყალიბების ნიშნები.
დირიჟორი

დირიჟორი — ორკესტრის ხელმძღვანელი. იგი დგება შემსრულებელთა პირისპირ და ჯოხით ხელში (ზოგჯერ უჯოხოთაც) განაგებს მთელ ორკესტრს. თანამედროვე მუსიკალური აზრისათვის სავსებით მიუღებელია ორკესტრის მართვის წესი, რომელსაც იცავდნენ - საუკუნეების საორკესტრო კოლექტივთა ხელმძღვანელები. მაგალითად, იმ დროს ინგლისში დირიჟორები ორკესტრის ხელმძღვანელობისას ცდილობდნენ ფეხის ბრახუნით ან თავის ქნევით, ფრანგი დირიჟორები კი - იატაკზე ჯოხის დარტყმით, ან - ვიოლინოთი ხელში. კერძოდ, მევიოლინე საჭირო ადგილებს დირიჟორობდა ხემით (ამგვარად მევიოლინეები ახლაც დირიჟორობენ კამერულ ორკესტრს, მაგ: ლიანა ისაკაძე)
დირიჟორი ორკესტრთან ყოველთვის სახით დგას. დირიჟორზეა დამოკიდებული, თუ რა ტემპში შესრულდება ნაწარმოები.
თავის დირიჟორობით განთქმულია დიდი გერმანელი კომპოზიტორი ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენი, რომელმაც თავისი მე-9 სიმფონია აბსოლუტურად ყრუმ შეასრულა.
განთქმული ქართველი დირიჟორები არიან: ივანე ფალიაშვილი (ზ. ფალიაშვილის ძმა), ევგენი მიქელაძე, ჯანსუღ კახიძე და სხვები.

განთქმული დირიჟორები
ჰერბერტ ფონ კარაიანი
რიკარდო მუტი
ჰექტორ ბერლიოზი
არტურო ტოსკანინი
იმპროვიზაცია

იმპროვიზაცია ( „მოულოდნელი, უეცარი“)

იმპროვიზაცია განთქმულია ლიტერატურასა (ხშირად პოეზია) და მუსიკაში. კლასიკურ მუსიკაში იმპროვიზაციის ნიჭით დაჯილდოებულები ბევრნი იყვნენ: ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტი, ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენი, იოჰან სებასტიან ბახი. ფრედერიკ შოპენი და სხვები.

 საუკუნეში იმპროვიზაციამ კიდევ უფრო გაითქვა სახელი ჯაზის წყალობით. ჯაზი მეტწილად იმპროვიზაციას ეყრდნობა.
კაპელა

კაპელა — გუნდის უძველესი სახეობა. კაპელა იტალიური სიტყვაა, ასე ეწოდებოდა კათოლიკური ეკლესიის იმ ნაწილს, სადაც მომღერალთა ჯგუფი იდგა. შემდგომში ეს სახელი თვით მომღერალთ ჯგუფს ეწოდა, ხოლო სიმღერა — გალობის სახეობას, რომელიც გულისხმობს საგუნდო მუსიკალური ნაწარმოების შესრულებას ინსტრუმენტული თანხლების გარეშე „ა კაპელა“ ეწოდება. თუ წინათ კაპელა ინსტუმენტალური თანხლების გარეშე მღეროდა, შემდგომში, ინსტრუმენტული მუსიკის განვითარებასთან ერთად, მას გაუჩნდა თანხლება ორგანის, უფრო გვიან კი — ორკესტრის სახით.
დეივ კოკრუმი

დეივიდ ემეტ კოკრუმი (; დ. 11 ნოემბერი, 1943 — გ. 26 ნოემბერი, 2006) — ამერიკელი კომიქსების მხატვარი. დაიბადა ორეგონის შტატში. დევიდი პატარაობიდანვე დაინტერესებული იყო კომიქსებითა და მომავალ პროფესიად სწორედ კომიქსების შექმნა ესახებოდა. კოკრუმის უშუალო მონაწილეობითაა შექმნილი -ის პერსონაჟები: შტორმი, ნაითქროლერი, კოლოსუსი. სიცოცხლის ბოლო წლებში კოკრუმს ჯანმრთელობა სერიოზულად შეერყა (დიაბეტი, პნევმონია) და კომიქსების შექმნაშიც იშვიათად იღებდა მონაწილეობას. გარდაიცვალა 2006 წლის 26 ნოემბერს.
ალ-ნასავი

ალ-ნასავი, ალ-ნესევი, შიჰაბ ალ-დინ მუჰამად იბნ აჰმად იბნ ალი იბნ მუჰამად ალ-მუნში (დ. წ. უცნობია — გ. 1249, ალეპო) — ხვარაზმშაჰთა დინასტიის უკანასკნელი წარმომადგენლის ჯალალედინის პირადი მდივანი (მუნში) და ისტორიკოსი. მისი „სულთან ჯალალედინ მანქბურნის ცხოვრება“ (არაბულ ენაზე) მნიშვნელოვანი წყაროა მონღოლთა პირველი შემოსევების შესახებ. ნაშრომში არის საყურადღებო ცნობები ამიერკავკასიის, კერძოდ საქართველოში, ხვარაზმელთა შემოსევების შესახებ.
ნასაღი

ნასაღი (არაბ.-სპარს. ნასაყ - დასახიჩრებით დასჯა) — სასჯელის სახეობა საუკუნის საქართველოში. „ნასაღი“, „ნასაღისქნა“, „ნასაღით გარდახდევინება“ დამნაშავის დასახიჩრებას (ასოთა მოკვეთას) და საერთოდ მკაცრად დასჯას, დარბევა-აწიოკებას გულისხმობდა. არსებობდა მოხელე ნასაღჩიბაში, რომელსაც სასამართლოს განაჩენ-გადაწყვეტილების შესრულება თუ სხვაგვარი ადმინისტრაციულ-პოლიციური ფუნქციების აღსრულება ეკისრებოდა.
ნასაყდრალი

ნასაყდრალი — საუკუნის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი ახლანდელ სოფელ გლდანის მიდამოებში. ერთნავიანი მცირე დარბაზული ეკლესია აგებულია ბაცი მომწვანო ქვებით. მთავარ — სამხრეთ ფასადზე ყოველგვარ მორთულობას მოკლებული შესასვლელის თაღი და 2 სწორკუთხედის ფორმის სარკმელია, მხოლოდ კედელშია ჩასმული კვეთილი რელიეფით შემკული მწვანე ქვის სტელის ფრაგმენტი. დანარჩენი ფასადები სადაა. აფსიდის თაღი ნალისებრი ფორმისაა. საკურთხეველში, კამარის ფუძესთან, რეზონანსის გასაძლიერებლად ჩადგმულია ქვევრები.
ავალოკიტეშვარა

ავალოკიტეშვარა (შებრალების ღმერთი, ღმერთი, რომელიც ქვეშ იხედება, ხილვის ღმერთი ) — ბუდისტურ მითოლოგიაში შებრალების ღმერთი. ავალოკიტეშვარა ამ საუკუნის ბოდჰისატვაა. ხშირად იგი გამოისახებოდა როგორც ლამაზი მამაკაცი რამდენიმე ხელით და თავით. ერთ-ერთი მითის თანახმად, ავალოკიტეშვარას არ შეეძლო ეცქირა ადამიანთა ტანჯვისათვის და მისი გული გაიხლიჩა. ამიტაბჰამ, რომლისგანაც შეიქმნა ავალოკიტეშვარა, შეაგროვა მისი გულის ნამცეცები და ახალი 9 თავი გაუკეთა. მას ადამიანთა დახმარება ისე სურდა, რომ ათასი ხელი გამოუვიდა, ხოლო ყველა ხელში - თვალი. ჩინეთში ავალოკიტეშვარა ტრანსფორმირდა ქალღმერთ კუანინში, იაპონიაში - კანონად, ინდუიზმში კი იგი შეიძლება ჩავთვალოთ განეშად, შივად ან ვიშნუდ.
ზიქურათი

ზიქურათი (ძვ. ბაბილონური სიტყვიდან „“ — „სიმაღლე“. შესაძლოა, იგულისხმებოდეს „მთის სიმაღლე“) — მრავალსაფეხურიანი საკულტო დანიშნულების შენობა ძველ შუამდინარეთში. შუმერული, ასურული, ბაბილონური და ელამური არქიტექტურისათვის დამახასიათებელი ტიპური კულტურის ნაგებობა.

არქიტექტურა და დანიშნულება
ზიქურათებს მხოლოდ მთავარ ღვთაებებს უგებდნენ. ტაძრებს ცენტრალური და ორი გვერდითი ეზო ჰქონდათ. ცენტრალურ ეზოში ტაძრის მთავარი ღვთაების გამოსახულება იდგა, აქვე იყო მსხვერმპლშეწირვის მაგიდა.

ზიქურათი წარმოადგენს ერთმანეთზე დალაგებული წაკვეთილი პირამიდების კოშკს, რომელთა რაოდენობა მერყეობდა სამიდან (შუმერებში) შვიდამდე (ბაბილონელებში). პირამიდებს, ზედა ნაწილის გარდა არ ჰქონდა ინტერიერი. ზედა ნაწილი წარმოადგენდა სამლოცველოს. ზიქურათის ტერასები შეღებილი იყო სხვადასხვა ფერებით და ერთმანეთთან დაკავშირებული კიბეებით. კედლებს შიგნით მდებარეობდა მრავალრიცხოვანი საცხოვრებელი ოთახები ქურუმებისა და ტაძრის მსახურთათვის.

საშენ მასალად გამოიყენებოდა გამომწვარი თიხის აგური და ლერწმის ღეროები. გარე მოპირკეთებისთვის ხმარობდნენ დამუშავებულ აგურს. ქარი და წვიმა აზიანებდა კედლებს, რასაც, პერიოდულად აღადგენდნენ. ამის გამო, ტაძრების კონსტრუქცია ხშირად იცვლებოდა — იზრდებოდა ზომასა და სიმაღლეში. შუმერები აგებდნენ სამსაფეხუროვან ზიქურათებს თავიანთი პანთეონის უმაღლესი ტრიადის — სამყაროს ღვთება ენლილის, წყლის ღვთაება ენქის და ზეცის ღვთაება ენის პატივსაცემად. ბაბილონელთა ზიქურათი იყო შვიდსაფეხურიანი და პლანეტების სიმბოლურ ფერებში იყო შეღებილი. ძველ ბაბილონში ცნობილი იყო პლანეტები შემდეგი სიმბოლური ფერებით — შავი (სატურნი — ნინურტა), თეთრი (მერკური — ნაბუ), მაჯენტა (ვენერა — იშთარი), ლურჯი (იუპიტერი — მარდუქი), მკვეთრი წითელი (მარსი — ნერგალი), ვერცხლისფერი (მთვარე — სინი) და ოქროსფერი (მზე — შამაში).

გვიანდელ ხანაში ზიქურათი წარმოადგენდა არა იმდენად სატაძრო დანიშნულების კომპლექსს, რამდენადაც ადმინისტრაციული და საარქივო დანიშნულების შენობა-დაწესებულებას.

ზიქურათის პროტოტიპს წარმოადგენდა საფეხუროვანი შენობები, რომელიც გავრცელდა ძვ. წ. ათასწლეულში ტიგროსისა და ევფრატის სანაპიროებზე. უკანასკნელი მნიშვნელოვანი მშენებლობა მესოპოტამიაში დაფიქსირებულია ძვ. წ. საუკუნეში ახალბაბილონური სამეფოს ეპოქაში. მთელი უძველესი ისტორიის მანძილზე ზიქურათები ახლდებოდა, გარდაიქმნებოდა და აქაურ მეფეთა სიამაყის საგანს შეადგენდა.

ბიბლიის შემსწავლელი რიგი მეცნიერები პოულობენ გარკვეულ კავშირს ბაბილონის გოდოლის მშენებლობასა და შუამდინარეთის მაღალ ზიქურათებს შორის.

ზიქურათები შემონახულია ერაყში (ძველ ქალაქ ბაბილონსა და დურ-შარუქინში, ასევე ბორსიპეში. ისინი ძვ. წ. ათასწლეულის ნაგებობებს წარმოადგენს) და ირანში (პატარა ქალაქ ჩოგჰა-ზანბილში, რომელიც ძვ. წ. ათასწლეულს განეკუთვნება).
საერთაშორისო ხელშეკრულება

საერთაშორისო ხელშეკრულება — როგორც წესი, ნიშნავს ხელშეკრულებას სახელმწიფოებს შორის. ასეთი ხელშეკრულებებით მხარეები (ან ხელშემკვრელი მხარეები _ ანუ ქვეყნები, რომლებმაც ხელშეკრულებას ხელი მოაწერეს) იღებენ გარკვეულ ვალდებულებებს ერთმანეთის წინაშე. ხელშეკრულებების დადების, გაუქმების, მოქმედების საკითხები საერთაშორისო სამართლით რეგულირდება.

საერთაშორისო ხელშეკრულებების სია
საერთაშორისო ხელშეკრულებების მაგალითებია:
გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ქარტია;
კონვენცია კლიმატის ცვლილების შესახებ;
სტოკჰოლმის კონვენცია მდგრადი ორგანული დამბინძურებლების შესახებ;
აგნი

აგნი — ღვთიურის ცეცხლოვანი ფორმა ინდუიზმში. წინარეინდუისტურ, ვედურ რელიგიაში ითვლება შუამავლად ადამიანსა და ღმერთებს შორის. ვედურ ჰიმნებში იგი იწოდება „ყველგან შემაღწეველ სულად“, რომლის მანიფესტირებაც ღმერთები არიან. იგი ვლინდება მიწაზე ცეცხლის სახით, ჰაერში ელვის სახით (ინდრა) და ზეცაში მზის სახით (სურია).

ვედების შემდგომ ხანაში აგნის საკულტო მნიშვნელობამ იკლო, თუმცა ინდოელთა თანამედროვე რელიგიურ ყოფაში დიდ როლს თამაშობს რიტუალური ცერემონიების დროს (მაგ: განწმენდა, ბინის კურთხევა, ქორწინება და ა.შ).

აგნი გამოისახება როგორც მოხუცი, ორთავიანი, სამფეხიანი, შვიდხელიანი, ექვსთვალიანი და ოთხრქიანი კაცი, რომელსაც აცვია წითელი ტანისამოსი და წმინდა თასმა ჰკიდია მკერდზე. მისი დროშა არის კვამლი, ხოლო მისი თანმხლები ცხოველი — ერკემალი.
ეთიოპია-ერიტრეის კონფლიქტი

ეთიოპია-ერიტრეის კონფლიქტი 1998-2000 — სამხედრო კონფლიქტი, რომელიც ტერიტორიების კონტროლის მიზნით მოხდა ეთიოპიასა და ერიტრეას შორის.

ომის მსვლელობა
6 მაისი, 1998 - მომხდარმა ინციდენტმა საომარი მოქმედებების დაწყება გამოიწვია
12 მაისი, 1998 - ერიტრეის შეიარაღებულმა ჯარებმა ბადმა დაიკავეს.
21-23 თებერვალი, 1999 - ერიტრეის ტერიტორიაზე მასირებული ავიადარტყმები, როგორც ოპერაცია "დაისის" პროლოგი. ერიტრეელებმა ფრონტის გარღვევა შეაჩერეს, მაგრამ, დაბომბვას ათასობით ჯარისკაცი ემსხვერპლა.
16 მაისი, 1999 - ეთიოპიის ავიაციამ დაბომბა პორტი მასავა.
24 მაისი, 1999 - ერიტრეის ძალებმა მდ. მერების სანაპიროზე მდგომ ეთიოპიის ძალებს დარტყმა მიაყენეს, მაგრამ შემდეგი ორი დღის განმავლობაში ბრძოლებს იგებდნენ.
მაისი-ივნისი, 2000 - ეთიოპიის ძალებმა ერიტრეელები გამოძავეს კონფლიქტური ზონებიდან.

შეიარაღება
სუ-27
მიგ-29
მსხვერპლი
ეთიოპელები - 60 ათ.
ერიტრეელები - 40 ათ.
ნასოფლარი

ნასოფლარი — ძველი სოფლის ნაშთები, არქეოლოგიურ ძეგლთა ერთ-ერთი კატეგორია. ნასოფლარი ისეთი ნამოსახლარია, რომლის ძველი მოსახლეობა უპირატესად სოფლის მეურნეობის დარგებს (მიწათმოქმედება, ბინადარ მესაქონლეობას ან თევზჭერას) მისდევდა. ნასოფლარების გათხრის შედეგად ვლინდება საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობათა ნაშთები, საყოფაცხოვრებო ნივთები, მონეტები და სხვა. ნასოფლარებთან უმეტესად დაკავშირებულია სამაროვნებიც. უძველესი ნასოფლარები ნეოლოთის ხანას განეკუთვნება. ნასოფლარები ზოგჯერ მრავალფენიანია, გარეგნულად ჩვეულებრივი გორებია. საქართველოში ძვ. წ. - ათასწლეულის ნასოფლარები შესწავლილია ქვემო ქართლში (შულავრის გორა, იმირის გორა და სხვა). ძვ. წ. ათასწლეულის მტკვარ-არაქსის კულტურის ნასოფლარებიც უმეტესად გორებზეა განლაგებული (ხიზანაანთ გორა, ქვაცხელები და სხვა). ცნობილია აგრეთვე ტერასებზე განლაგებული ნასოფლარიებიც (ამირანის გორა). განსაკუთრებით დიდი რაოდენობითაა ცნობილი შუა საუკუნეების საქართველოში მტრის გამანადგურებელი შემოსევების შედეგად გაჩენილი ნასოფლარები.
ნასტია

ნასტია ( — შემკვრივებული) — ფოთლების, ფოთოლაკებისა და მცენარის სხვა ნაწილების მოძრაობა გაღიზიანების (სინათლის, ტემპერატურის ან სხვა ფაქტორთა) საპასუხოდ. ნასტია გამოწვეულია ორგანოს ზედა და ქვედა მხარეს განლაგებული უჯრედების არათანაბარი ზრდით ან ამ უჯრედებში ტურგორის არაერთნაირი ცვლილებებით. რომელიმე ორგანოს ზედა ნაწილის უფრო ინტენსიური ზრდა იწვევს ეპინასტიას (კვირტების ან კოკრების გაშლა), ქვედა ნაწილისა კი — ჰიპონასტიას (ყვავილსაფრის შემჭიდროება ყვავილობის დამთავრების შემდეგ).

განასხვავებენ:

ფოტონასტია (ფოტო... და ნასტია) — მცენარის ორგანოების (ფოთლების, გვირგვინის ფურცლების) მოძრაობა არამიმართულებრივი, სივრცობრივად თანაბრად ცვალებადი განათების გავლენით (ფოტოტროპიზმისაგან განსხვავებით). ბევრი ყვავილი და რთულყვავილოვანთა ყვავილედი იშლება სინათლეზე და იხურება სიბნელეში; ზოგს კი შებრუნებითი რეაქცია ახასიათებს. მთელი რიგი მცენარეების ფოთლის ფირფიტები სინათლეზე ზევით იწევა, სიბნელეში კი დაბლა ეშვება. ფოტონასტურ მოძრაობათა უმრავლესობა გამოწვეულია ორგანოს ცალ მხარეს ტურგორის შეცვლით (მჟაველას ზრდასრული ფოთლები, მიმოზისა და სხვა ბევრი პარკოსანის ფოთოლი), ზოგჯერ კი არათანაბარი ზრდით (ყვავილები, ახალგაზრდა ფოთლები). მცენარისათვის მნიშვნელოვანი ფოტონასტიური ტურგორული მოძრაობაა ბაგეების გახსნა-დახურვა.
თერმონასტია — (განპირობებულია ტემპერატურის ცვალებადობით);
ნიქტინასტია (ბერძნ. — ღამე და ნასტია) — უმაღლესი მცენარის ფოთლების, გვირგვინის ფურცლებისა და სხვა ორგანოების მოძრაობა, რომელიც განპირობებულია დღე-ღამის მონაცვლეობით და დამოკიდებულია ძირითადად ტემპერატურისა (თერმონასტია) და სინათლის (ფოტონასტია) დღეღამურ ცვლილებაზე.
სეისმონასტია (სეისმო... და ნასტია) — მცენარის ორგანოთა მოძრაობები შეხებისა და შერხევის საპასუხოდ. მკვეთრად აქვს გამოხატული მორცხვი მიმოზის ფოთლებს, აგრეთვე ბევრი მცენარის (ღიღილოს, კოწახურის) მტვრიანის ძაფებს (მათი შეკუმშვა ან გადაღუნვა). შეკუმშვით მოძრაობებს საფუძვლად უდევს ქსოვილთა ელექტროფიზიოლოგიური მდგომარეობის ცვლილებები.
ქემონასტია — (გამოწვეულია ქიმიური ნივთიერებების მოქმედებით). ნასტიის ბიოლოგიური მნიშვნელობა მრავალგვარია: იგი ხელს უწყობს მწერითმტვერია მცენარეების ჯვარედინ დამტვერვას, იცავს მათ არახელსაყრელი პირობებისაგან, ეხმარება მწერიჭამია მცენარეებს მწერების დაჭერაში და სხვა.
ნასტიწუპი

ნასტიწუპი — ვულკანური მთა საქართველოში, ონის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მაღრან-დვალეთის კავკასიონის მთავარის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ჯეჯორის (რიონის მარცხენა შენაკადი) ზემოთში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2028 მ. აგებულია დაციტური და ლიპარიტ-დაციტური ლავებით. გუმბათის ფორმისაა. შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით.
ნასყიდი გლეხი

ნასყიდი გლეხი — გლეხთა კატეგორია ფეოდალურ საქართველოში. ნასყიდს იმ გლეხს უწოდებდნენ, რომელიც ფეოდალმა იყიდა. გლეხი უმეტესად მიწიანად იყიდებოდა (ასევე ხდებოდა შეწირვაც), რაზედაც ნათლად მიუთითებს გასხვივების საბუთებში გლეხის ადგილსამყოფლის მითითებაც. ზოგიერთ საბუთში მოხსენიებული არიან უმიწოდ გაყიდული გლეხებიც. ამგვარ გლეხებს ფეოდალი მიწაზე სვამდა და გარკვეულ ბეგარას აკისრებდა. ნასყიდი გლეხთა კატეგორია ფეოდალიზმის მთელ მანძილზე ჩანს.
ნატამალი

ნატამალი — ძველი ქართული ტერმინი, რომელიც აღნიშნავდა:
შთამომავალს, ნათესავს, თვისტომს;
ეზო-გარემოს, კარ-მიდამოს, სამკვიდრო ადგილ-მამულსა და სამფლობელოს.

„ნატამალი“ ნაოხარის, ნასახლარის მნიშვნელობითაც იხმარებოდა. წყალობისა თუ ბოძების იურიდიული ფორმულის ერთ-ერთ კომპონენტსაც წარმოადგენდა (მაგ.: „..დაგიმკუიდრეთ საბოლოვოდ სოფელი გოროვანი... ყოვლის მათის სამართლიანის სამძღვრითა და ნატამლითა“).
ნატანები

ნატანები, მოგროსი — მდინარე საქართველოში, გურიის მხარეში. სათავე აქვს მესხეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2548 მ-ზე, მწვერვალ საყორნიასთან, სოფელ შეკვეთილთან ერთვის შავ ზღვას, სიგრძე 60 კმ, მდინარის აუზის ფართობი 657 კმ². საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ივლის-აგვისტოში, წყალმოვარდნა — მთელი წლის განმავლობაში. საშუალო წლიური ხარჯი 33,5 მ³/წმ. იყენებენ წისქვილებისთვის და სარწყავად. მნიშვნელოვანი შენაკადებია ბჟუჟი და ჩოლოქი. ნატანები ზემო წელში მთის მდინარის თვისებებს იჩენს, ხოლო ქვემო დინებაში დაბლობის ტიპური მდინარეა.

სახელწოდება
ბერძენი გეოგრაფი არიანე ნატანებს მოიხსენიებს ისისის სახელწოდებით. ნატანები მას ეწოდა იმის გამო, რომ ადგილობრივი მოსახლეობას მდინარეზე დაცურებით გადაჰწონდა ხე-ტყე. ხე-ტყის ნატანი, ანუ ნატანები, მდინარის სახელწოდებად ჩამოყალიბდა.

ისტორია
1817 წელს რუსეთის არმიის შტაბსკაპიტნის, ენსგოლმის მიერ შედგენილი დასავლეთ საქართველოს აღწერილობის თანახმად ნატანებზე საზღვაო ნავები ვაშნარამდე, ზღვიდან 16 კმ დაშორებით ადიოდნენ. 2012 წელს მდინარის შესართავთან ზღვაში, 100 მეტრ სიღრმეზე მეთევზეებმა აღმოაჩინეს ხომალდი, რომელიც სავარაუდოდ ახალი წელთაღრიცხვის საუკუნით თარიღდება.

გალერეა
ნატანები (ოზურგეთის მუნიციპალიტეტი)

ნატანები — თემი ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, მოიცავს სოფლებს: ზემო ნატანები, ქვემო ნატანები (თემის ცენტრი) და შეკვეთილი. ნატანებში დაიბადა ქართველი საბჭოთა ფილოსოფოსი ილია თავაძე.

ისტორია
დღევანდელი ნატანების ტერიტორია შედიოდა მიქელგაბრიელის სასოფლო საზოგადოებაში. ამ ტერიტორიას ფლობდნენ თავადი ნაკაშიძეები, ასევე აზნაური ქარცივაძეები და წითლიძეები. 1883 წელს თბილისი-ბათუმის რკინიგზის გაყვანის შემდეგ აშენდა რკინიგზის სადგური ნატანები. რკინიგზის სადგურთან მოქმედებდა ხე-ტყის საწყობი და ტელეგრაფი, იყო ეტლითად და დილიჟანსებით მიმოსვლა ოზურგეთიდან სადგურ ნატანებამდე.

ნატანები საბჭოთა პერიოდში ოზურგეთის რაიონის ერთ-ერთი ყველაზე მდიდარი კოლმეურნეობა იყო. 1951 წელს ნატანების სასოფლო საბჭოს ცენტრი მოეწყო ყოფილ სოფელ შავაში. 1953 წელს აშენდა ნატანების კოლმეურნეობის კანტორის შენობა, 50-იანების მეორე ნახევარში კი კულტურის სახლის შენობა. სოფელში მოქმედებდა საავადმყოფო, ციტრუსების შემფუთავი ქარხანა, ჩაის ფაბრიკა, ტუნგის საშრობი ფარდული, დაწყებითი, რვაწლიანი და საშუალო სკოლები, ბიბლიოთეკა. ნატანების ლენინის სახელობის კოლმეურნეობა ფლობდა 382 ჰა ჩაის და 380 ჰა სიმინდის ფართობს, მისი წლიური ფულადი შემოსავალი 1954 წლისთვის 10 მილიონ მანეთზე მეტს შეადგენდა. ნატანები დამეგობრებული იყო უკრაინის სსრ-ს ხერსონის ოლქის გენიჩესკის რაიონის შევჩენკოს კოლმეურნეობასთან და სომხეთის სსრ-ს სოფელ ნალბანდიანთან. 1954 წელს ნატანების მერვე ბრიგადაში ერთ ჰექტარზე გაშენდა „მეგობრობის ბაღი“ და დაიდგა მეგობრობის ობელისკი.1977 წელს ნატანების კოლმეურნეობა ფლობდა 335 ჰა ჩაისა და 115 ჰა ციტრუსის პლანტაციებს. 1980 წელს სოფელში აშენდა გამწმენდი კოლექტორი, რომელიც მახარაძის და ქობულეთის რაიონის დასახლებულ პუნქტებს ემსახურებოდა.

უბნები
ზემო ნატანების უბნებია დონაური, სამღვთო და ჯაფარაულა. ქვემო ნატანები უბნებია შავა, საკუპრე, ახალშენი, ნაფოცხვარა. ზემო და ქვემო ნატანების საერთო უბანია ლეკურა, რომლის სახელწოდება დაკავშირებულია მცენარე ლაქაშთან. შეკვეთილის უბანია კაპროვანი, რომლის სახელწოდება დაკავშირებულია მცენარე ჯონჯოლთან.

მოსახლეობა
გალერეა
ბენუას მადონა

ბენუას მადონა (; 1478—1480) — იტალიელი მხატვრის ლეონარდო და ვინჩის მიერ სავარაუდოდ 1478 წლის ოქტომბერში შექმნილ ორ მადონათაგან ერთ-ერთი. მეორე უნდა იყოს „მადონა მიხაკით“ მიუნხენიდან.

ბენუას მადონა, სავარაუდოდ, ლეონარდოს მისი მასწავლებელი ანდრეა დელ ვეროკიოს დამოუკიდებლად შექმნილი პირველი ნამუშევარი უნდა იყოს. რაც შეეხება მადონას უკბილო ღიმილს, ლეონარდოს სხვა ნახატთა მსგავსად, შესაძლოა ვივარაუდოთ, რომ ის დაუსრულებელია.

ლეონარდოსეული მადონასა და ყრმის კომპოზიცია ყვავილებითურთ შემდგომში ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული მოტივი გახდა. ახალგაზრდა მხატვრებმა, მათ შორის რაფაელმა, მრავალჯერ გაიმეორეს ეს მოტივი.

საუკუნეების განმავლობაში მადონა ყრმითა და ყვავილებით დაკარგული ეგონათ. მხოლოდ 1909 წელს გამოჩნდა იგი ლეონ ბენუას სენსაციურ გამოფენაში სანქტ-პეტერბურგში, როგორც მისი სიმამრის კოლექციის ნაწილი. ნამუშევარი რუსეთში იტალიიდან ჩამოუტანია განთქმულ კოლექციონერ და ხელოვნებათმცოდნე ალექსანდრე კორსაკოვს 1790-იან წლებში. კორსაკოვის გარდაცვალების შემდეგ მისმა ვაჟმა ნახატი ასტრახანელ ვაჭარ საპოჟნიკოვს მიჰყიდა 1400 მანეთად, რაც საბოლოოდ მემკვიდრეობით ბენუას ოჯახში აღმოჩნდა 1880 წელს. ლეონ ბენუამ 1914 წელს ნახატი საიმპერატორო ერმიტაჟის მუზეუმს მიჰყიდა. მას შემდეგ იგი ამ მუზეუმის მუდმივი კოლექციის ნაწილია სანქტ-პეტერბურგში.
ნატახტრისთავი

ნატახტრისთავი — მთა საქართველოში, კახეთის მხარეში. მდებარეობს კახეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარეების ბურსისა და ავანისხევის (ალაზნის მარცხენა შენაკადები) წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1580 მ. აგებულია შუაიურული თიხაფიქლებით და ქვიშაქვებით. გუმბათისებრი ფორმისაა. სამხრეთ კალთაზე განვითარებულია ეროზიული ფორმები — ხევები. შემოსილია შერეული ფოთლოვანი ტყით (წიფელი, მუხა, რცხილა, წაბლი და სხვა). სამხრეთ კალთაზე მდელოებია.
გერმანული ლიტერატურა (750-900)

ადრეული და განვითარებული შუა საუკუნეების გერმანული ლიტერატურა არის ნაწილი ძველი ზემოგერმანული ლიტერატურისა და ქრონოლოგიურად დაახლ. 750-900 წწ., ანუ კაროლინგურ ხანას მოიცავს. ამ ხანაში მთავარი ენა იყო ლათინური და შესაბამისად პოლიტიკის, ადმინისტრირების, ისტორიოგრაფიის, თეოლოგიის და სხვა მეცნიერებათა თითქმის ყველა წყარო და ძეგლი ლათინურ ენაზეა შესრულებული.

ხალხის ენა: თეოდისკა ლინგვა
გერმანულ ენაზე წერილობითი წყაროების შედგენას საუკუნეში მიჰყვეს ხელი. ამ დროის გერმანული ენა წარმოადგენს სხვადასხვა ძველი ზემოგერმანული დიალექტების ნაკრებს, რომლისგანაც მოგვიანებით საშუალო ზემოგერმანული თავისი ვარიანტებითურთ იწყებს განვითარებას. ლათინურ ტექსტებთან შედარებით - საუკუნეებში ხალხის ენაზე გაცილებით ნაკლებად წერდნენ. („ხალხის ენა“, როგორც მაშინ უწოდებდნენ . სავარაუდოდ, სწორედ სიტყვა „თეოდისკასგან“ უნდა ჩამოყალიბებულიყო გერმანელთა დღეს ეთნონიმად არსებული „დოიჩ“-ი .) გერმანულ დიალექტებზე შემონახული წერილობითი წყაროების სიმწირის გამო ამ ხანის ყველა ტექსტს გერმანულ ლიტერატურას მიაკუთვნებენ. მათ შორისაა პოლიტიკური და რელიგიური (ლოცვები, მონანიების ფორმულები, ნათლობის მოწმობები, ფსალმუნები, ქადაგებებები) დანიშნულების ტექსტები, ან ცალკეულ სიტყვათა თარგმანები გლოსებში. ეს ლიტერატურა ძირითადად რელიგიის, სამართლის, საომარი ხელოვნებისა და მისთ. სფეროებს მოიცავდა და ამდენად უშუალო კავშირში იყო ზოგად ისტორიასთან.

სიმღერა ჰილდებრანდზე
ალიტერაციული ლექსი
კარლ დიდი
ძველი ზემოგერმანული მთარგმნელობითი ლიტერატურა
აბროგანსი
გლოსები
ნატბეურის მინის სახელოსნო

ნატბეური, საუკუნის ნახევარი — საუკუნის დასაწყისი მინის საწარმოს ნაშთი სოფელ ქვემო ნიჩბისიდან 10 კმ-ზე, დამშრალი ხევის — „წიწილის წყაროს“ შუა წელზე (მცხეთის რაიონი). გათხარეს 1972 წელს (ხელმძღვანელი ნ. უგრეხელიძე). ნაგებობა პატარაა (ფართობი 24 კვ. მ). ერთი მხრიდან კლდეზეა მიშენებული. გამოვლინდა ნატეხი ქვებით ამოშენებული მინის სალღობი ქურა — თაკარა. მისი შემადგენელი ნაწილებიდან შემორჩენილი იყო საცეცხლე, ჰაერსადენი საკანი, მინის სალღობი აბაზანა და აბაზანის წინ გამოყვანილი საკვამლე ხვრელი. გამოწვის პროცესი შემდეგნაირად მიმდინარეობდა: კაზმს ათავსებდნენ აბაზანაში, საცეცხლეში შენთებული ძლიერი ცეცხლიჰაერსადენ საკნიდან გადადიოდა და ადნობდა კაზმს, კვამლი კი აბაზანის წინ მოთავსებულ საკვამლეში გადიოდა. მზა ნაწარმის გაცივება ალბათ თაკარის ზედა სართულში ხდებოდა (ამ ნაწილს ჩვენამდე არ მოუღწევია). ნატბეურის თაკარა თავისი კონსტრუქციით გაცილებით რთულია შუა საუკუნეებში ყველა ცნობილ მინის სალღობ ქურასთან შედარებით. მინის წარმოების ნედლეულიდან საყურადღებოა სახელოსნოში ნაპოვნი კაჟი და მანგანუმი. იქვე აღმოჩნდა ქვესანაყი, რკინის კავი და დანა. ნატბეურის მინის საწარმოში მზადდებოდა მინის ჭურჭელი და სამაჯურები. მინა შედარებით მდარე ხარისხისაა, ტიპები ერთფეროვანი. მაგებობის სამხრეთ კედელში კარი იყო, საიდანაც ფერდობზე იყრებოდა საწარმოს წუნდებული ნაწარმი. ნატბეურის საწარმო მინისნივთბით ამარაგებდა მისგან ორიოდე კმ-ზე მდებარე სოფელ ლელობთან არსებულ სამოსახლოს, სადაც ამ სახელოსნოს ნაწარმი აღმოჩნდა. ნატბეურის მინის საწარმოს არსებობა შეუწყვეტია მონღოლთა ერთ-ერთი შემოსევის დროს.
ამეშა სპენტა

ამეშა სპენტა — ირანულ მითოლოგიაში 6-7 ღვთაება, რომლებიც მთავარი ღმერთის აჰურამაზდას უახლოესი მხლებლები იყვნენ. თავიდან ამეშა სპენტას აღიქვამდნენ როგორც ერთ ღვთაებას, თუმცა შემდეგ გადაიქცა შვიდღვთაება პანთეონად. იგი ითვლებოდა წმინდა სტიქიების მეპატრონედ — ცეცხლის, მეტალების, წყლის, მიწის, ცხოველების და მცენარეების. პანთეონის ყველა ღვთაებას ჰქონდა საკუთარი ყვავილი: თეთრი ან ყვითელი ასმინი, ვარდი, ლილია და ა.შ.