iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ძორაგეტის ჰიდროელექტროსადგური

ძორაგეტის ჰიდროელექტროსადგური მდებარეობს სომხეთში, ლორეს პროვინციის სოფელ ძორაგეტში. ჰიდროელექტროსადგური განთავსებულია მდინარე დებედაზე, მაგრამ ის მდინარე ძორაგეტის წყლის ნაკადებს იყენებს ელექტროენერგიის გამოსამუშავებლად. 1980 წლისთვის, ჰესი იყენებდა სამ გენერატორს, რომელთა სიმძლავრე იყო 26.2 მეგავატი. ძორაგეტის ჰესი ითვლება მცირე ზომის ჰიდროელექტროსადგურად.

ელექტროსადგურის მშენებლობა დაიწყო 1927 წელს. აშენებას ხუთი წელი დასჭირდა და დასრულდა 1932 წელს. ჰესი მშენებლობა დააპროექტეს, საბჭოთა კავშირის ჰიდროელექტროსადგურების მშენებელ-ინჟინრებმა . ჰესის მშენებლობა დაგეგმილი და ორგანიზებული იყო იოსიფ ანდრეჰ ტერ-ასტვაკატრიანის მიერ.ელექტროსადგურის პირველი ორი აგრეგატი აშენდა 1932 წელს, ხოლო მესამე 1949 წელს.
2011 წლამდე ელექტროსადგური თავდაცვის სამინისტროს ეკუთვნოდა. 2011 წელს ნაყიდი იქნა შპს "ძორაგეტის" მიერ, რომელიც პრეზიდენტ სერჟ სარქისიანის ნათესავის მფლობელობაში იყო.

2011 წლამდე სომხეთში მცირე ზომის ჰესებად, ითვლებოდა 10 მგვტ-ზე ნაკლები სიმძლავრის ელექტროსადგურები. 2011 წლის ცვლილებების შემდეგ კი 30 მგვტ-მდე გაიზარდა. მთელს სომხეთში, ძორაგეტის ჰიდროელექტროსადგური ერთადერთი ქარხანა იყო, რომელსაც შეეხო ეს ცვლილება.
აღწერა
ძორაგეტის ჰიდროელექტროსადგური წარმოადგენს მდინარის ტიპის ჰიდროელექტროსადგურს, რომელსაც აქვს კაშხალი. ამ ტიპის ჰესის კაშხალი ვერ იტევს დიდი რაოდენობით მოცულობა წყალს, ამიტომაც მის წყალსაცავს აუზს უწოდებენ. წყალი წყალსაცავიდან მიედინება თხრილში, რომლის დიამეტრი 1.300 მმ-ია . ვინაიდან ელექტროენერგიის რაოდენობა წყლის ნაკადის პირდაპირ პროპორციულია, წარმოქმნილი ელექტროენერგიის რაოდენობა დამოკიდებულია დინებაზე და განსხვავებულია წლიდან წლამდე. 2013 წელს გამომუშავებული ელექტროენერგიის რაოდენობა იყო 76.26 გიგავატი საათში, 2014 წელს კი მხოლოდ 69.23 გვტ საათში, 2015 წლის ნოემბერში გამომუშავებული ენერგია უკვე 81.63 გიგავატს შეადგენდა. ტურბინის რეგულირება ხდება სხვადასხვა ნაკადის სიჩქარეზე და ზეწოლაზე. ტურბინა ბრუნავს შემომავალი წყლის წნევისა და მოცულობის გამო. ჰესს აქვს სამი გენერატორი, რომლებიც ტურბინას უკავშირდებიან, ხოლო როდესაც ტურბინა ტრიალებს, ხდება ენერგიის გენერირება. შედეგად, გენერატორები ტურბინიდან მიღებულ მექანიკურ ენერგიას ელექტრო ენერგიად აქცევენ. ჰესთან ახლოს განლაგებულია გადამცემი ხაზები, რაც უზრუნველყოფს ელექტროენერგიის გადატანას ჰიდროელექტროსადგურიდან რეგიონებში.
ჯოან ინგლისელი (1321-1362)

ეს სტატია ეხება შოტლანდიის დედოფალ ჯოან ინგლისელს, იმავე სახელის მქონე სხვა პიროვნებების სანახავად გთხოვთ იხილოთ გვერდი ჯოან ინგლისელი

ჯოან ინგლისელი , აგრეთვე ცნობილია როგორც ჯოან ტაუერელი (; დ. 5 ივლისი, 1321, ლონდონი, ინგლისი — გ. 7 სექტემბერი, 1362, ჰერტფორდშირი, ინგლისი) — პლანტაგენეტთა დინასტიის წარმომადგენელი. ინგლისის მეფე ედუარდ -ისა და დედოფალ იზაბელა ფრანგის ასული. შოტლანდიის დედოფალი 1329-1362 წლებში როგორც მეფე დეივიდ -ის პირველი ცოლი.

ბიოგრაფია
ჯოანი დაიბადა 1321 წლის 5 ივლისს ლონდონში, ტაუერში, რის გამოც მას მეტსახელად „ტაუერელი“ შეარქვეს. იგი იყო ინგლისის მეფე ედუარდ -ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ იზაბელა ფრანგის უმცროსი ქალიშვილი. მისი და-ძმები იყვნენ ინგლისის მეფე ედუარდ , კორნუოლის ჰერცოგი ჯონ ელტმენი და გელდერნის ჰერცოგინია ელიზაბეთ ვუდსკოკელი.

1328 წლის 17 ივლისს, ჯოანა ნორთჰემპტონის ხელშეკრულების საფუძველზე ბერვიკ-აფრონ-ტვიდში დააქორწინეს შოტლანდიის მეფე რობერტ -ის ვაჟ დეივიდზე. ამ დროს პატარძალი შვიდი წლის იყო, ხოლო სიძე ოთხის. მათი ქორწინება 34 წელს გაგრძელდა, რომელიც უნაყოფო და უიღბლო აღმოჩნდა.

1329 წლის 7 ივნისს რობერტ გარდაიცვალა, რითაც ჯოანი და დეივიდ შოტლანდიის მეფე-დედოფალი ხდებიან. 1331 წლის ნოემბერში, სკონეს სააბატოში შედგა მათი კორონაცია.

1333 წელს ედუარდ -მ ფრანგებთან მოკავშირეობის გამო შოტლანდიელების დასჯა გადაწყვიტა. მან სასტიკად დაამარცხა დეივიდ -ის ჯარები ჰალიდონის ბრძოლაში 1333 წლის ივლისში, რის გამოც მეფე დეივიდ და დედოფალი ჯოან ინგლისელი უსაფრთხოების მიზნით საფრანგეთში გაიქცნენ. 1334 წლის მაისში, ბულონ-სურ-მერში ისინი საფრანგეთის მეფე ფილიპ -ს შეხვდნენ. მეფე ფილიპემ ისინი შატო დე გილარში დააბინავა, სადაც გაატარეს შემდგომი რამდენიმე წელი. მათი საფრანგეთში ცხოვრების შესახებ ცოტა რამაა ცნობილი.

1341 წელს დეივიდი და ჯოანი შოტლანდიაში დაბრუნდნენ, სადაც მათ დაიბრუნეს თავიანთი ხელისუფლება. 1346 წლის 17 ოქტომბერს, დეივიდ ედუარდ -მ სასტიკად დაამარცხა და ტყვედ ჩაიგდო ნევილის ბრძოლაში, რის შემდეგაც შოტლანდიის მეფემ თერთმეტი წელი ინგლისელთა ტყვეობაში გაატარა. ამგვარ პირობებში დედოფალ ჯოანს მისი ძმა, ინგლისის მეფე ნებას რთავდა პერიოდულად სტუმრებოდა თავის ქმარს ტაუერში, თუმცა იგი მაინც ვერ ორსულდებოდა. 1357 წელს ედუარდმა იგი გაანთავისუფლა, მაგრამ ჯოანმა ინგლისში დარჩენა გადაწყვიტა. დედოფალი ამ პერიოდში განსაკუთრებით დაუახლოვდა დედამისს, იზაბელა ფრანგს, რომელსაც სიცოცხლის უკანასკნელ დღეებში თავად უვლიდა. დედოფალი იზაბელა 1358 წელს გარდაიცვალა, 63 წლის ასაკში.

დედის გარდაცვალების მიუხედავად ჯოანი ინგლისში დარჩა, თუმცა სამეფო კარზე არ ცხოვრობდა. იგი გარდაიცვალა 1362 წლის 7 სექტემბერს ჰერტფორდშირში, 41 წლის ასაკში, უშვილოდ. იგი გადაასვენეს და დაკრძალეს ლონდონში, გრეიფაირის სააბატოში. მისი გარდაცვალების შემდეგ მეფე დეივიდი მეორედ დაქორწინდა მარგარეტ დრუმონდზე, რომელთანაც შეეძინა ერთი ვაჟი, რომელიც მალევე დაიღუპა. ამის გამო შეწყდა ბრიუსების დინასტია და შოტლანდიაში სტიუარტები გამეფდნენ.

წინაპრები
თანამედროვე ფსიქოლოგიის განვითარება

თანამედროვე ფსიქოლოგიის განვითარებაში გადამწყვეტი როლი ვილჰელმ ვუნდტმა შეასრულა, რომელმაც 1879 წელს ლაიპციგში ექსპერიმენტული ფსიქოლოგიის პირველი ლაბორატორია დააარსა. ლაბორატორიის გახსნის შემდეგ ვუნდტმა ფსიქოლოგიის სტუდენტების აღზრდა დაიწყო, მისმა მოწაფეთა დიდმა რაოდენობამ შემდეგ თავიანთ სამშობლოში დააარსა მსგავსი ლაბორატორიები.

რადგან ფსიქოლოგია დამოუკიდებელ დისციპლინად ჩამოყალიბდა, ჩრდილოეთ ამერიკის მრავალ უნივერსიტეტში ფსიქოლოგიური ლაბორატორიები გაჩნდა: პირველი მათგანი – ჯონს ჰოპკინსის უნივერსიტეტში, 1883 წელს. ამ ადრეულ ლაბორატორიას ვუნდტის გავლენა ეტყობოდა. მაგალითად, ედუარდ ტიტჩენერი, ვუნდტის მოწაფე, ერთ-ერთი პირველი ფსიქოლოგი იყო აშშ-ში, რომელმაც 1892 წელს კორნელის უნივერსიტეტის ლაბორატორია დააარსა. თუმცა, დაახლოებით ამავე დროს, ჰარვარდის უნივერსიტეტის ფილოსოფოსიის ახალგაზრდა პროფესორმა, რომელიც მედიცინას სწავლობდა და ლიტერატურა და რელიგია აინტერესებდა, წმინდა ამერიკული ხედვა შეიმუშავა.

უილიამ ჯემსმა, დიდი რომანისტის, ჰენრი ჯემსის ძმამ, ორ ტომად გამოსცა „ფსიქოლოგიის საფუძვლები“ (1890-1950), რომელიც, მრავალი ექსპერტის აზრით, ყველაზე მნიშვნელოვანი ფსიქოლოგიური ნაშრომია. მალევე, 1892 წელს, ჰ. სტენლი ჰოლმა ამერიკის ფსიქოლოგთა ასოციაცია დააარსა.

1900 წლისთვის ჩრდილოეთ ამერიკაში 40-ზე მეტი ფსიქოლოგიური ლაბორატორია ფუნქციონირებდა.
მინგეჩაურის კაშხალი

მინგეჩაურის კაშხალი (მინგეჩაურის ჰიდროელექტროსადგური, მინგაჩაურჰესი) — უდიდესი ჰიდროელექტროსადგური, რომელიც მდებარეობს სამხრეთ კავკასიაში, აზერბაიჯანში, ახლოს ქალაქ მინგეჩაურთან. კომპლექსის სიმაღლე არის - 81 მ, სიგანე 16 მეტრი, სიგრძე 1550 მ, მოიცავს 605 კმ2-ს და მისი მოცულობაა 15.7 კუბური კილომეტრი.

ისტორია
1927 წელს საბჭოთა კავშირის შრომისა და თავდაცვის საბჭომ, სპეციალური კომისია გაგზავნა სოფელ მინგეჩაურში. ამ კომისიის გაგზავნის მიზანს წარმოადგენდა კაშხლის აშენება, რომლის სიმაღლე დაახლოებით 28 მ უნდა ყოფილიყო.ჰიდროელექტროსადგურის აშენების შესახებ გადაწყვეტილება მიიღეს 1939 წელს სსრ კავშირის „“-ს მე -18 სხდომაზე.

სპეციალური კომისიის წევრებმა მოამზადეს პროექტი ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობის შესახებ, რომლის თანახმად, მუშაობა დაიწყო ქედის ძირში. მაგრამ, სამუშაოები შეწყდა და განაახლეს მხოლოდ მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ. 1945 წლის ზაფხულში ბოლშევიკთა გაერთიანების საკავშირო კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის ლიდერებმა და სსრ კავშირის სახალხო კომისართა საბჭოს წევრებმა მიიღეს გადაწყვეტილება, რომლის თანახმადაც უნდა გაეგრძელებიათ მინგეჩაურის ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობა.მინგეჩაურის ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობის გამო, უამრავი ადამიანი ჩამოიყვანეს აზერბაიჯანის სხვადასხვა რეგიონებიდან. სულ 20 000 ადამიანი მონაწილეობდა ელექტროსადგურის მშენებლობაში. დაახლოებით 10,000 გერმანელი სამხედრო ტყვე ჩაერთო 1940-იანი წლების ბოლოსკენ. მასთან მდებარე წყალსაცავიდან წყალი მიეწოდება ზემო ყარაბაღსა და ზემო შირვანის არხებს, რომლებიც ქვეყნის მიწების დაახლოებით 2 500 000 ჰექტრის მორწყვას უზრუნველყოფს.
აბო თბილელის ქუჩა

აბო თბილელის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, კრწანისის რაიონში (ქვემო უბანი); გია აბესაძის ქუჩიდან პურის მოედნამდე. აღნიშნულია ალექსანდრე პიშჩევიჩის მიერ შედგენილ თბილისის 1785 წლის გეგმაზე. 1841 წელს შედგენილ თბილისის ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც დიდი მრუდე ქუჩა (მოიცავდა ჰოვანეს თუმანიანის ქუჩასაც). 1900 წელს ქუჩის ნაწილს, აბასაბადის მოედნიდან (ახლანდელი ლადო გუდიაშვილის მოედანი) პურის მოედნამდე, ბორის შელკოვნიკოვის სახელი დაერქვა, 1922 — მარსელ კაშენის, 1990 — აბო თბილელის. ქუჩაზე შემონახულია საუკუნის დასასრულისა და საუკუნის დასაწყისის საცხოვრებელი სახლები.
არკადი ნაიდიჩი

არკადი ნაიდიჩი (; დ. 25 ოქტომბერი, 1985, რიგა, ლატვიის სსრ, საბჭოთა კავშირი) — აზერბაიჯანელი (2015 წლიდან) ჭადრაკის გრანდმასტერი, რომელიც მანამდე ლატვიას (2005 წლამდე) და გერმანიას (2005-2015 წლებში) წარმოადგენდა.

კარიერა
1995 წელს მან მოიგო ევროპის 10-წლამდელთა ჩემპიონატი ჭადრაკში, ვერდენში.

ნაიდიჩმა 2005 წელს დორტმუნდის სპარკასენის ტურნირში გაიმარჯვა. რეიტინგით მან ყველასათვის ნაცნობ ისეთ მოთამაშეებს გადაუსწრო, როგორებიც არიან: ლეოკ ვან ველი, ვესელინ ტოპალოვი, პიტერ სვიდლერი, ვლადიმირ კრამნიკი, მაიკლ ადამსი და პიტერ ლეკო. 2007 წელს მოიგო ბედ „კონიგსხოფენში“ ჩატარებული გერმანიის ეროვნული ჩემპიონატი.

2011 წელს მან მოიგო მე-15 საერთაშორისო „ნეკარ“-ის ღია ტურნირი, 8½/9 ანგარიშით. ამ მიღწევამ მას საშუალება მისცა გადაელა 2700 „“-ს სარეიტინგო ნიშანი. ამავე წელს, არკადი ნაიდიჩმა გერმანიის მთავარ გუნდში ითამაშა და გუნდთან ერთად პროტო კარასში ჩატარებულ ევროპის გუნდური ჭადრაკის ჩემპიონატში ოქროს მედალი მოიპოვა.

ნაიდიჩმა მოიგო „გრანდმასტერი ჯგუფი “ ტატა სტილის საჭადრაკო ტურნირზე (2013 წელს). 2014 წლის აგვისტოშო, არკადი ნაიდიჩმა შავი ფიგურებით მოუგო მსოფლიო ჩემპიონ მაგნუს კარლსენს. მან ჩემპიონის წინააღმდეგ, 41-ე ჭადრაკის ოლიპიადაზე (ტრომსეში), გერმანიის გუნდის პირველ დაფაზე ითამაშა. შემდეგ თვეში ნაიდვიჩმა მოიგო ბადენ-ბადენში ჩატარებული ტურნირი, სახელად „გრენკე ჭადრაკის კლასიკა“. ამავე წლის დეკემბერში მან ციურიხის საშობაო ღია ტურნირი 38-ე ადგილით დაასრულა.

2015 წლის იანვარში, ბაზელის ჭადრაკის ფესივალში, იგი 1-5 მასტერს შორის მოხვდა: ალექსანდრე დონჩენკოსთან, ედუარდო იტურიზაგასთან, მათიას დანთან და მილოს პავლოვიჩთან; მან ტურნირი საუკეთესო „თაიბექ ქულით“ მოიგო.

2015 წლის ივლისში არკადი ნაიდიჩი აზერბაიჯანის ჭადრაკის ფედერაციას შეუერთდა. 2015 წლის 30 დეკემბერს მოიგო ციურიხის საშობაო ტურნირი (ზედიზედ მეორედ). 6 დღის შემდეგ, მან აგრეთვე ზედიზედ მეორედ მოიგო ბაზელის ჭადრაკის ფესტივალი.

პირადი ცხოვრება
მას ჰყავს სამი და: ირინა (1986), ევგენი (1987) და მარია (1988). ყველა მისი და ასევეე ჭადრაკის მოთამაშეა. 2014 წლის ოქტომბერში არკადი ნაიდიჩიმ იქორწინა უკრაინელ-ისრაელ ჭადრაკის მოთამაშე იულია შვაიგერზე. ამჟამად, იგი ოჯახთან ერთად ბაქოში ცხოვრობს.
ქორწილი (ფილმი)

„ქორწილი“ — 1964 წელს მიხეილ კობახიძის სადიპლომო ფილმი, მოკლემეტრაჟიანი სატელევიზიო მხატვრული ფილმი, კომედია. ფილმმა ობერჰაუზენის მოკლემეტრაჟიანი ფილმების საერთაშორისო ფესტივალზე სამი პრიზი მიიღო (ფესტივალის მთავარი პრიზი, კინოჟურნალისტთა ასოციაციის პრიზი, „საერთაშორისო ევანგელისტური კინოცენტრის პრიზი").

სიუჟეტი
სამსახურისკენ ავტობუსით მგზავრობისას ვაჟი გოგოს შეამჩნევს, რომელიც მოეწონება. უკანა გზაზე ვაჟი და გოგო ერთ ავტობუსში, გვერდიგვერდ სხედან და მგზავრობენ. ვაჟი გოგოს კონსერვატორიაში, ორღანის კონცერტზე გაყვება და სახლამდე მიაცილებს, როდესაც მას ფანჯრიდან გოგოს დედა შეამჩნევს და ბინოკლით დააკვირდება. ვაჟი გაიცნობს გოგოს და მოეჩვენება, რომ გოგოსაც მოეწონა. როდესაც ვაჟი გოგოსთვის სიყვარულის ახსნას გადაწყვეტს და თაიგულით ხელში გოგოს სახლთან მიდის, გოგო სახლში, ახალშეუღლებულ ქმართან და სტუმრებთან ერთად, პატარძლის სამოსში გამოწყობილი საქორწილო სუფრისთვის ემზადება. ვაჟი კედლის ნიშაში ემალება და საქორწილო მაკრიონთან შეხვედრას თავს ირიდებს. კამერა ჩერდება ვაჟის სახეზე, რის შემდეგაც ვაჟი ყვავილებით ხელში ენერგიული ნაბიჯით მიუყვება დაღმართს.

ფესტივალები და პრიზები
სატელევიზიო ფილმების საკავშირო ფესტივალის პრიზი. ქალაქი კიევი. (1965).
მოკლემეტრაჟიანი ფილმების საერთაშორისო ფესტივალის მთავარი პრიზი; ფიარესის პრიზი;საერთაშორისო ევანგელისტური საზოგადოების კინოცენტრის „ინტერფილმის“ პრემია ქ. ობერჰაუზენი (1965).
ახალგაზრდული ფილმების საერთაშორისო შეხვედრის ჟიურის დიდი პრიზი, კანი (1965).
მოკლემეტრაჟიანი ფილმების საერთაშორისო ფესტივალის პრემია, ქალაქი ბუენოს-აირესი (1966).
ჟიურის სპეციალური პრიზი, „ფიპრესის“ პრიზი, ობერჰაუზენის (გფრ) მოკლემეტრაჟიანი ფილმების საერთაშორისო კინოფესტივალი (1966).
სოფლის მეურნეობა სომხეთში

სოფლის მეურნეობა სომხეთში — სომხეთის ეკონომიკის ერთ-ერთი მთავარი დარგია. ქვეყანას აქვს 2,1 მილიონი ჰექტარი სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთები, ქვეყნის მიწის ფართობის 72%. ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი მთის საძოვრებია, ხოლო სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთები 480 000 ჰექტარია, აქედან 452 900 ჰექტარი სახნავი მიწებია, 27 300 ჰექტარი კი ბაღები და ვენახები. მათ ქვეყნის ფართობის 16% უკავიათ. 2006 წელს, მომუშავე პირთა 46% იყო დასაქმებული სოფლის მეურნეობაში, ხოლო სოფლის მეურნეობაში შედიოდა ქვეყნის მშპ-ს 21%.

წარმოება
სოფლის მეურნეობა ძირითადად, სომხეთის არათანაბარ რელიეფის ხეობებსა და მთიანეთშია გავრცელებული, მთის საძოვრები გამოიყენება პირუტყვის გამოსაკვებად. ნაყოფიერი ვულკანური ნიადაგი საშუალებას იძლევა, რომ გაშენდეს ხორბალი და ქერი. აგრეთვე საძოვრები განკუთვნილია ცხვრის, თხებისა და ცხენებისთვისაც. ხოლო ზეთისხილი იზრდება მდინარე არაქსის სუბტროპიკულ და ერევნის ჩრდილოეთით მდებარე ხეობებში, სადაც გვხვდება უმდიდრესი მეურნეობა. სომხეთი ასევე აწარმოებს ატამს, ნიგოზს და კომშს, ხოლო მისი კონიაკი მსოფლიო რეპუტაციით სარგებლობს.

მორწყვა მიწების უმეტესობისთვის საჭიროა, რაც განაპირობებს არხების აუცილებლობას. მორწყვის სისტემის მშენებლობა 1920-იან წლებში საბჭოთა რესპუბლიკის პირველ მთავარ სახელმწიფო პროექტებს შორის იყო. 1960-იანი წლებისთვის სახნავი მიწების რაოდენობა 20 პროცენტით გაიზარდა, პრესაბჭოურ პერიოდთან შედარებით. ფერმების უმეტესობას ელექტროენერგიაც ჰქონდა. ამ პერიოდში ქალები შეადგენდნენ სოფლის მეურნეობის სამუშაო ძალების დიდ ნაწილს. 1989 წლისთვის ყველა ფერმაში ერთად გამოიყენებოდა დაახლოებით 13,400 ტრაქტორი და 1900 კომბაინი. სხვა ყოფილი საბჭოთა კავშრის ქვეყნებისგან განსხვავებით, სომხეთი არ განიცდიდა რაიმე შეფერხებას მეურნეობაში ინვენტარის შემცირების სახით. 2006 წლისთვის სომხურ მეურნეობებში სულ 14,600 ტრაქტორი და 1700 კომბაინი გამოიყენებოდა.

2006 წელს სომხეთში წარმოებული იქნა 212 500 ტონა მარცვლეული, 539 500 ტ კარტოფილი, 915 000 ტ ბოსტნეული და ნესვი, 286 000 ტ ხილი და 201,400 ტ ყურძენი. ყველა ეს მაჩვენებელი (მარცვლეულის გარდა) მნიშვნელოვან ზრდაზე მეტყველებს 1989 წელთან შედარებით, როდესაც სომხეთმა აწარმოა 200 000 ტ მარცვლეული, 266 000 ტ კარტოფილი, 485 000 ტ ბოსტნეული, 170 000 ტ ხილი და 119 000 ტ ყურძენი. 2006 წელს მეცხოველეობის წარმოება შეადგენდა 66 800 ტ ხორცს (ხოცვის წონა), 620 000 ტ რძესა და 464 მილიონ კვერცხს. 1989 წელს მეცხოველეობის შესაბამისი რიცხვი იყო 105 000 ტ ხორცი, 491 000 ტ რძე და 561,000 ტ კვერცხი, ანუ, მხოლოდ რძის წარმოება მნიშვნელოვნად გაიზარდა ადრინდელთან შედარებით.
ჰინუხელები

ჰინუხელები — თვითსახელწოდებაა ჰინოზი, ჰენოზე. ხუნძები მათ ჰენუკალს უწოდებენ. ჰინუხელები უნდა იყვნენ იოანე ბაგრატიონის მიერ მოხსენიებული ინხოელები. ჰინუხელები სამხრეთ-დასავლეთ დაღესტანში, საქართველოს ჩრდილოდასავლეთ საზღვრიდან (კახეთი, თუშეთი) რამდენიმე კილომეტრში ცხოვრობენ.

ისტორია
ჰინუხელების ტერიტორია მდინარე ანდის ყოისუს სამ პატარა მარჯვენა შენაკადზე მდებარეობს. ჰინუხელები, შეფასებითი მონაცემებით, 600 კაცის რაოდენობით არიან. დაახლოებით 25-30 ოჯახი საქართველოში ცხოვრობს. ჰინუხელების დემოგრაფიულ მდგომარეობაზე მძიმე გავლენა მოახდინა კავკასიის ომმა. ამ დროს სოფელი ჰინუხი საფუძვლიანად დაინგრა. საუკუნის უკანასკნელ მეოთხედში ჰინუხელების კომლთა რაოდენობა 26-მდე შემცირდა. მათ 1877 წლის ანტიკოლონიურ აჯანყებაშიც აქტიური მონაწილეობა მიიღეს. მისი ჩახშობის შემდეგ, ბევრი მათგანი თურქეთსა და ირანში გადასახლდა, სხვა ნაწილი კი რეპრესირებული და გაძევებული იქნა.

ჰინუხელებს საუკუნის განმავლობაში საქართველოსთან სავაჭრო-ეკონომიკური კავშირები ჰქონდათ. სამხრეთით მათ ქართველები ესაზღვრებიან. დაღესტნელთაგან ჰინუხელების მეზობლები არიან კაპუჭელები (ბეჟტიელები), დიდოელები (ცეზები), ჰუნზიბელები.

სოფლის მეურნეობა
ჰინუხელთა ძირითადი საქმიანობა მომთაბარე მეცხვარეობა იყო. ჰყავდათ თუშური ჯიშის ცხვარი. მოშენებული ჰყავდათ აგრეთვე მსხვილფეხარქოსანი საქონელი, თხა; მისდევდნენ მეცხენეობას. ტერასული ტიპის პატარა ნაკვეთებზე ქერი, შვრია, ფეტვი მოჰყავდათ. მისდევდნენ მონადირეობას, მეფუტკრეობას. შინამრეწველობისა და ხელოსნობის დარგებიდან აღსანიშნავია მაუდის, ფარდაგების, ტომრების, ხურჯინების, მოქსოვილი ჩექმების, წინდების, თექის დამზადება; მჭედლობა, შრომის იარაღებისა და ჭურჭლის დამზადება. შრომის სქესობრივ-ასაკობრივი დანაწილება მკაცრად იყო რეგლამენტირებული. განვითარებული იყო გაცვლითი ვაჭრობა. მამაკაცები გარესამუშაოზე დადიოდნენ. ბარში გადასახლებულები მემინდვრეობას, მებოსტნეობას და მებაღეობას მისდევენ.

ეროვნული სამოსი
ტანსაცმლის მასალას სოფელშივე ამზადებდნენ. თავსაბურავად ნახევრადსფეროსებრი და წაკვეთილი კონუსის ფორმის ფაფახი ჰქონდათ. ფეხსაცმლის ძირითად სახეს ფერადოვანი და ორნამენტირებული მოქსოვილი შალის ჩექმა წარმოადგენდა. მამაკაცების აუცილებელი ატირიბუტი ხანჯალი იყო, რომელიც ძვლის ან ვერცხლის ქარქაშში ჰქონდათ მოთავსებული. თავს იპარსავდნენ, წვერ-ულვაშს არა.

რელიგია და ტრადიციები
ჰინუხელები მუსლიმი სუნიტები არიან. მაჰმადიანობა მათ გვიან საუკუნის ბოლოს მიიღეს. ისლამს ჰინუხელთა შორის ხუნძები და კაპუჭელები ქადაგებდნენ. შემორჩენილია წარმართობის დროინდელი რწმენა-წარმოდგენები, რომლებიც მაგიის, წინაპართა კულტის, ანიმიზმის, ტოტემიზმის ამსახველნი არიან. ფართოდ აღნიშნავდნენ კალენდარულ დღესასწაულებსაც (პირველი ხნულის გავლება, ზამთრის დადგომა). ჰინუხელებისათვის სპეციფიკური იყო წეს-ჩვეულება, როდესაც ახალდაქორწინებულთა ინტიმური შეხვედრის წინ ნეფეს სახეს უჭვარტლავდნენ (უმურავდნენ). მხოლოდ ჰინუხელებმა იცოდნენ ახლადაბადებული ბიჭისათვის თავზე მჭიდრო შემოსაკრავის გამოყენება. ეს წესი საუკუნის შუა ხანებამდე იყო შემორჩენილი.
ჰუნზიბელები

ჰუნზიბელები — დასავლეთ დაღესტნის მთებში მცხოვრები ცეზური მოდგმის მცირერიცხოვანი ერი. ჰუნზიბელების თვითსახელწოდებაა ჰუნზალ.

ისტორია
ჰუნზიბელები ანთროპოლოგიურად დიდი ევროპეიდული რასის წინააზიური რასის კავკასიონური ვარიანტის წარმომადგენლები არიან. ჰუნზიბური ენა კავკასიურ ენათა ოჯახის ნახურ-დაღესტნური ჯგუფის ხუნძურ-ანდიურ-დიდოურ ქვეჯგუფში შედის. ჰუნზიბელებში გავრცელებულია აგრეთვე: ხუნძური, რუსული, ქართული ენები.

ბევრმა მეზობელი ხალხების: დიდოელების, კაპუჭელების და ჰინუხელების ენებიც იცის. ჰუნზიბური ენა უდამწერლობო ენაა. სადამწერლობო ენა მათთვის ხუნძურია. ჰუნბიზელების რაოდენობის განსაზღვრა საუკუნეში ერთობ ძნელია, რადგან მათ ხან ხუნძებს და ხანაც კაპუჭელებს მიაკუთვნებდნენ. უკანასკნელი პერიოდის საენციკლოპედიო და ინტერნეტის მონაცემებით, ჰუნზიბელების რაოდენობა რუსეთის ფედერაციაში 1,35 ათას კაცს უთანაბრდება, საერთო რაოდენობას კი 1,7 ათას კაცს ანგარიშობენ.

სამეურნეო ყოფა
აღსანიშნავია, რომ ჰუნზიბელების ძირითადი სამეურნეო საქმიანობა მესაქონლეობა (უმთავრესად მომთაბარე მეცხვარეობა), მიწათმოქმედება და ხელოსნობა იყო. მისდევდნენ მონადირეობასაც. სახვნელი ნაკვეთები ძირითადად ფერდობებზე ჰქონდათ შეფენილი, იშვიათად ტერასებიც ჰქონდათ. მოჰყავდათ ქერი, ჭვავი, შვრია, ფეტვი. განვითარებული იყო მატყლის დამუშავება (მაუდი, ქეჩა, ფეხსაცმლის ქსოვა, ფარდაგები, ხურჯინები), მჭედლობა, ხისა და ქვის დამუშავება. საჯდომ და საჭაპანო ტრანსპორტად ძირითადად ცხენს, იშვიათად, სახედარს იყენებდნენ.

ჰუნზიბელები ტანსაცმლის ყველა მასალას სოფელში ამზადებდნენ. მათი საკვები ძირითადად ფქვილის, ხორცისა და რძისაგან მზადდებოდა.

რელიგია და ტრადიციები
ჰუნზიბელები მუსლიმი-სუნიტები არიან. აღნიშნავდნენ რელიგიურ და კალენდარულ დღესასწაულებს. შემოდგომასა და ზამთარში სქესობრივი და ასაკობრივი ნიშნით მამაკაცებსა და ქალებში გავრცელებული იყო გასართობი და სამხიარულო შეკრებები ე. წ. საქმის საღამოები. ზეპირი ხალხური შემოქმედება მშობლიურ და ხუნძურ ენებზე ჰქონდათ. ჰუნზიბელ მკურნალებს მრავალი ავადმყოფობის დიაგნოსტირება და მკურნალობა შეეძლოთ. შემორჩენილია ტრადიციული რწმენა-წარმოდგენები. იცოდნენ ხარების გამოყვანის ანუ პირველი ხნულის გავლების დღესასწაული, რაც კოლექტიური ტრაპეზით, დოღით, სირბილში შეჯიბრით და ჭიდაობით მთავრდებოდა. ზამთრის დადგომასაც 20-21 დეკემბერს სადღესასწაულო ვახშმით, მილოცვით, ხუმრობით, კოცონის ანთებით და მასზე გადახტომით, გადაცმული ახალგაზრდების მსვლელობით აღნიშნავდნენ. ასევე დღესასწაული იყო ნაკელის მინდორში გატანა და სხვ.
სპორტი სომხეთში

სპორტი სომხეთში— მრავალფეროვანია. პოპულარულ სპროსტის სახეობებია: ფეხბურთი, კალათბურთი, ფრენბურთი და ჰოკეი. გარდა ჩამოთვლილი სახეობებისა, ქვეყანას ოლიმპიადაზე საკუთარი წარმომადგენლები ჰყავს: კრივში, ჭიდაობაში, ძალოსნობაში, ძიუდოში, ტანვარჯიშში, დაივინგში, ცურვასა და სროლაში.

მხატვრული ტანვარჯიში
სომხეთს საბჭოთა პერიოდში, მხატვრულ ტანვარჯიშში, მრავალი ოლიმპიური ჩემპიონი ჰყავს აღზრდილი. მათ შორის არიან: ჰრანტ შაჰინიანი, ალბერტ აზარიანი და ედუარდ აზარიანი. სომეხი ტანმოვარჯიშეების ასეთმა წარმტებებმა ელი შეუწყო ქვეყანაში სპორტის სახეობის პოპულარობას.

ქვეყნის დედაქალაქ ერევანს აქვს მრავალი სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული სამხატვრო ტანვარჯიშის სკოლა. მათ შორისაა: ალბერტ აზარიანის სკოლა, რომელიც 1964 წელს გაიხსნა და ჰარანტ შაჰინიანის სკოლა 1965 წელს გაიხსნა.

ფუტსალი
ფუტსალი ძალიან პოპოლარული სპორტის სახეობაა სომხეთში. ბევრ კომპანიას, ისევე როგორ უნივერსიტეტებს, ჰყავთ საკუთარი ფუტსალის გუნდები, რომლებიც სომხეთის ფუტალის ლიგაში მონაწილეობენ. ამჟამად სომხეთის ფუტსალის ლიგა 8 გუნდს მოიცავს. ეს გუნდები წარმოადგენილები არიან შემდეგი ქალაქების მიერ: ერევანი, გიუმრი, ვანაძორი, კაპანი და ალავერდი.
კრიწები

კრიწები — აზერბაიჯანის შაჰდაღის მთებში მცხოვრები ერთ-ერთი მცირერიცხოვანი ხალხია. ადრე მათ ჯეკებსაც უწოდებდნენ. კრიწების შესახებ სამეცნიერო ლიტერატურა ფაქტობრივად არ არსებობს.მათ ნაწილს საერთო ეთნიკური თვითშეგნება არც აქვთ. ამიტომ ხშირად უცხო პირებს თავიანთი სოფლების სახელწოდების მიხედვით წარმოუდგებიან ხოლმე. კრიწებით დასახლებული სოფლებია: კრიწი, ჯეკი, ხაფთული, ერგიუჯი და ალიკი. კრიწთა ეს სოფლები ადმინისტრაციულად აზერბაიჯანის ყუბის რაიონში შედის. კრიწულ ენაზე ლაპარაკობენ აგრეთვე ხაჩმაზის რაიონში, სადაც კრიწები შაჰ-დაღის მთებიდან არიან გადმოსახლებული.

ისტორია
კრიწული ენა კავკასიურ ენათა ოჯახის დაღესტნის ჯგუფის ერთ-ერთი უმწერლობო ენაა. შედის ლეზგიურ ენათა ე. წ. შაჰ-დაღის ქვეჯგუფში. დღევანდელი მონაცემებით, კრიწულ ენაზე დაახლ. 9000 კაცზე მეტი ლაპარაკობს. სოფელ კრიწში 1800 კაცი ცხოვრობს, ხაფთულში 1500, ჯეკში 1300, ალიკში 1500. საუკუნეში კრიწებისაგან ჯეკებს ცალკე ეთნოსად გამოყოფდნენ. 1886 წელს ჯეკების 1041 კომლი და 8 103 სული იყო აღრიცხული, კრიწების 307 კომლი და 2027 სული. ასე რომ, კრიწების საერთო რაოდენობა სინამდვილეში 1886 წლის საოჯახო სიებით 10 130 კაცი იყო. სხვათა შორის, სოფელ ერგიუჩში მცხოვრები კრიწებიც ჯეკებისადმი იყვნენ მიკუთვნებულნი. აღნიშნულ დროს ერგიუჯში 94 ოჯახი (946 სული) კრიწი მკვიდრობდა. იგივე შეიძლება ითქვას ზემო ალიკში მცხოვრებ 304 კაცზე (49 კომლი). 1910 წლის „კავკაზსკი“ კალენდრის მიხედვით, სოფელ ჯეკსა, ალიკში და ერგიუჯში მცხოვრები კრიწები ლეზგიებზე იყვნენ მითვლილი. კრიწული ენა დიალექტურად სუსტადაა დიფერენცირებული. გამოიყოფა კრიწის, ჯეკის, ხაფთულის და ალიკის მეტყველება (თქმები). ყუბის რაიონის სოფელ ერგიუჯში დღეისათვის ფაქტობრივად აღარავინ არ ცხოვრობს მისი უკანასკნელი მცხოვრები აქედან საუკუნის 90-იან წლებში აიყარა. ამიტომ ერგიუჯული თქმა დღეს უკვე აღარ არსებობს. სხვადასხვა სოფლებში განსახლებულ ერგიუჯელებს თუმცა კი ახსოვთ თავიანთი ენა, მაგრამ მას აღარ იყენებენ, რადგან აზერბაიჯანულ ენას ანიჭებენ უპირატესობას. როგორც ლინგვისტურ სამეცნიერო ლიტერატურაშია აღნიშნული, კრიწული ენის ხმოვანთა სისტემა რთულია, დასტურდება ცხრა ხმოვანი. ლეზგიურ ენათგან კრიწული ენა ყველაზე ახლოს დგას ბუდუხურ ენასთან. კრიწულ ენაში შეიმჩნევა აზერბაიჯანულ ენის ლექსიკური ერთეულების, სიტყვათწარმოებითი საშუალებების და ზოგიერთი გრამატიკული ფორმის გამოყენება.

სამეურნეო ყოფა
კრიწთა მთავარი სიმდიდრე მთის საძოვრები და სათიბებია, რაც მეცხოველეობის განვითარების საშულებას იძლეოდა. მეცხოველეობა კი ოდითგანვე კრიწების ძირითადი საქმიანობა იყო (ლეზგიური ჯიშის ცხვარი, მსხვილფეხარქოსანი საქონელი, ცხენები). მეცხოველეობას ნახევრადმომთაბარე ხასიათი ჰქონდა. ზაფხულში ცხვარი და საქონელი სოფლის მახლობლად საძოვრებზე ჰყავდათ, შემოდგომაზე კი აზერბაიჯანის დაბლობში მიერეკებოდნენ. ფარებსა და ნახირთან ერთად მთას კრიწთა დიდი ნაწილიც ტოვებდა. მოსახლეობის მნიშვნელოვანი რაოდენობის ბარში გადასვლა არა მხოლოდ საქონლის მოვლით იყო განპირობებული, არამედ მთაში პურისა და საწვავის შეტანის სიძნელეებით. კრიწებში მიწათმოქმედებას მეორეხარისხოვანი ადგილი ეკავა. მთის ფერდობებზე ტერასები ჰქონდათ მოწყობილი. პურის დიდ ნაწილს ბარში ყიდულობდნენ, რადგან მთაში მოწეული პურეული (ძირითადად ქერი) მხოლოდ რამდენიმე თვეს ჰყოფნიდათ. მებაღეობა და მებოსტნეობა მაღალმთიანეთის ბუნებრივი გარემოს გამო, ფაქტობრივად, განუვითარებელი იყო. არ იყო განვითარებული შინამრეწველობაც. მხოლოდ ფარდაგებს, ხალიჩებს და წინდებს ქსოვდნენ.
ბელგრადის ნიკოლა ტესლას აეროპორტი

ბელგრადის ნიკოლა ტესლას აეროპორტი ასევე ცნობილია, როგორც ბელგრადის აეროპორტი , ან სურჩინის აეროპორტი . — საერთაშორისო აეროპორტი ქალაქ ბელგრადში. მდებარეობს ბელგრადის სურჩინის თემში. ქალაქიდან 18 კილომეტრის დაშორებით.

სახელწოდება მიიღო 2006 წელს სერბული წარმოშობის ამერიკელი ფიზიკოსის, ინჟინერისა და გამომგონებლის ნიკოლა ტესლას პატივისცემის ნიშნად.