ვაინახური მითოლოგია

ვაინახური მითოლოგია — ჩრდილოეთ კავკასიაში ბინადარი ვაინახების მითოლოგია. ჩეჩნეთსა და ინგუშეთში ისლამიზაცია შედარებით გვიან, ადრეულ თანამედროვე პერიოდში მოხდა, რის გამოც იორდანიელი ისტორიკოსი ამჯად ჯაიმუხა ვაინახური მითოლოგიის პრე-ისლამური ელემენტების რეკონსტრუქციის იდეა წამოაყენა, რომელიც წინაპართა პატივისცემასა და დაკრძალვის რიტუალებსაც მოიცავს. ჩრდილოეთ კავკასიის სხვა ხალხების, განსაკუთრებით ჩერქეზებისა და ოსების მსგავსად, ვაინახებიც ხეებს ეთაყვანებოდნენ და თვლიდნენ, რომ მათში ადამიანთა სულები იყო ჩასახლებული. ხეებისთვის თაყვანსაცემად ვაინახებს არაერთი რიტუალი ჰქონდათ. ვაინახთა მითოლოგიაში განსაკუთრებული ადგილი მსხლის ხეს ეკავა.

შედარებითი მითოლოგია
კ. სიხარულიძის აზრით, ანტიკურ ხანაში კავკასიის რეგიონის ხალხები ერთი, რეგიონული კულტურის მატარებელი ხალხი იყო. ვაინახებისა და ქართველთა მითოლოგიების კვლევა ბევრ მსგავსებას ავლენს.

ჯაიმუხა (2005) ვაინახთა რელიგიის შესწავლისას (უმეტესწილად დასავლეთ ინდო-ევროპული კულტურების რკინის ხანის მითოლოგიის შესწავლისას) განსაკუთრებით ყურადღებას ამახვილებს და პარალელებს ავლებს კელტურ პოლითეიზმთან. ისეთი ტრადიციები, როგორიცაა კონკრეტული ხეების (როგორიცაა ფიჭვის ხის) თაყვანისცემა, სავარაუდოდ დაკავშირებულია ისეთ თანამედროვე ტრადიციებთან,როგორიცაა საშობაო ნაძვის ხის მორთვის ტრადიცია, ჰელოუინი და ა.შ.სიბნელის ღმერთს ჰელა ერქვა. ვაინახთა პანთეონში უმნიშვნელოვანესი ადგილი ეკავა ვარსკვლავების,ელვისა და ჭექა-ქუხილის ღმერთ სეელას (იგივე სელა). სელა სათა (იგივე სათა) ერთი ვერსიით სეელას ცოლია, მეორე ვერსიით - ქალიშვილი. სელა ქალთა ხელსაქმის ქალთმერთი იყო ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიელთა და სეთენაისთან აკავშირევენ. სელას სახეს მზის ბრწყინვალებას ადარებენ. სწორედ სელა გაუძღვა მყინვარწვერზე პხარმატს და ცეცხლის მოპარვასა და დედამიწის მკვიდრთათვის გადაცემაში დაეხმარა.

ვაინახთა პანთეონში სოფლის მეურნეობისა და მოსავლის, ასევე სუსტთა დამცველი ღმერთი მაეცილია. სიცოცხლისა და სიკვდილის ლორდი, ასევე საიქიოს მმართველი იშთარ-დეელაა, რომელიც დამნაშავეთ სჯიდა. ომის ღმერთი მოლიზ-იერდი იყო, რომელსაც ვაინახთათვის გამარჯვება მოჰქონდა. ნადირობისადა ცხოველთა ღვთაება ელთა იყო. მამამისთან, დეელასთან დაუმორჩილებლობის გამო, ის ცალი თვალით ბრმა იყო. პანთეონის მცირე ღვთაება იყო ამგალი. ვაინახთა რწმენით, ბედისწერის მბრძანებელი თაამაში სიმშვიდის დროს პატარა იყო, თუმცა განრისხებისას დიდდებოდა.

ნაყოფიერების ქალღმერთი, თუშოლი მამამისზე, დეელაზე უფრო მეტად იცავდა ხალხს. ვაინახთა წარმოდგენით, სწორედ მან შექმნა წმინდა ტბა გალაინ-ამი. მკვლევართა აზრით, ადრეულ წარმოდგენებში თუშოლი დომინანტი ღვთაება იყო. ხალხი მას ჯანმრთელ ჯანმრთელობას, უხვ მოსავალსა და ბევრ მსხვილფეხა რქოსან პირუტყვს შესთხოვდა. მოგვიანებით თუშოლს ძირითადად უშვილო ქალები ეთაყვანებოდნენ. თუშოლის დღეს ქალებს ღვთაებისთვის წითლი ირმის რქები უნდა მიეტანათ დეელას მთაზე (სადაც არასამღვდელო პირებს ასვლა ეკრძალებოდათ). თუშოლის დღე „ბავშვთა და ქალთა“ დღედ იყო მიჩნეული. თუშოლის ფრინველი ოფოფი იყო და უმაღლესი სასულიერო პირების თანხმობის გარეშე მასზე ნადირობა იკრძალებოდა.
ქარიშხლისა და ზვავების ქალღმერთია დარცა-ნაანა.

მცირე ღვთაებები
ვაინახური მითოლოგიის სხვა ღვთაებები არიან:
მოხ-ნაანა — ქარების ქალღმერთი.
აირა — მარადიული დროის ხაზის მფარველი.
მოზი — მზისა და მთვარის ბოროტი და. მოზმა ცაზე ყველა ახლობელი შთანთქა და ახლა მის ციურ ტყუპებს დასდევს. მაშინ, როდესაც იგი ტყპებს იჭერს და ატყვევებს, ეკლიფსი ხდება. მოზი მზესა და მთვარეს მხოლოდ მაშინ ათავისუფლებს, როცა ამას უცოდველი პირველშობილი გოგო შესთხოვს. ბერძნული მითოლოგიის გმირის, პრომეთეს, ჩერქეზული მითოლოგიის გმირის, ბათრაძისა და ქართული მითოლოგიის პერსონაჟის, ამირანის ექვივალენტი.
ფხაგალბერის ტომი — მითოლოგიურ ჯუჯათა რასა. მათ ნართების ვერცერთი იარაღი აზიანებდა.
გალაინ-ამის ტბის სული — მითოლოგიური ხარი, რომელიც გალაინ-ამის ტბას დაბინძურებისგან და სხვა საფრთხეებისგან იცავს.
მელჰუნი - დაცემული ანგელოზი.
ნართები — გიგანტების მითოლოგიური რასა. განსხვავებით კავკასიის სხვა ხალხთა მითოლოგიისგან, ვაინახურ მითოლოგიაში გიგანტები კეთილებიც შეიძლება იყვნენ და ბოროტებიც.
ალმასები — ტყის ბოროტი სულები. ალმასები ბოროტებიც შეიძლება იყვნენ და კეთილებიც. მამრობითი სქესის ალმასები თმიანი, უხეში კანის მქონე უხეში და მზაკვარი სულები არიან. მდედრობითი სქესის ალმასებს საოცარი სილამაზე აქვთ, თუმცა ბოროტები, მზაკვრები და საშიშები არიან.
ღამსლინგი — კუდიანი, რომელსაც საკუთარი სხეულის დატოვება და ცხოველებში ჩასახლება შეუძლია.
თარამი — უხილავი მცველი სულები, რომლებიც თავიანთ პატრონებს ყველა სახის საფრთხისგან იცავენ.ნახების წარმოდგენით, ყოველ ადამიანს, ყოველ სახლსა და ყველა ბუნებრივ ობიექტს თარამი ჰყავს.
უბურები — ბოროტი, სისხლისმსმელი სულები. უბურები სლავური მითოლოგიის ვამპირებს წააგვანან.
სარმაკი - დრაკონი, რომელიც ძირითადად მდინარის წყლებში ბინდრობს.
ჰანსაგი — ტყისა და ტყის ცხოველთა მფარველი სული. ჰანსანგი ეძებს და ანადგურებს მონადირეებს და ცხოველებს, ფრინველებს, ხეებსა და ბალახებს იცავს.