iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ალჟუბაროტის ბრძოლა

ალჟუბაროტის ბრძოლა — ბრძოლა, რომელიც გაიმართა 1385 წლის 14 აგვისტოს ჟუან -ისა და ხუან -ის ძალებს შორის ცენტრალურ პორტუგალიაში.

წინაპირობები
1383 წელს პორტუგალიის მეფე ფერნანდუ გარდაიცვალა, ისე რომ კანონიერი მემკვიდრე არ დარჩენია. მისი ერთადერთი ქალიშვილი ბეატრიზა ცოლად ჰყავდა კასტილიის მეფე ხუან -ს და ცხოვრობდა კასტილიაში. ქვეყანას მართავდა რეგენტი ლეონორა და მისი საყვარელი ანდეირო. თავადების ნაწილმა პედრუ -ის არაკანონიერი შვილი ჟუან აირჩიეს მეფობის კანდიდატად, ხოლო ანდეირო მოკლეს. ჟუან -ის გამეფების მზადებისთანავე ხუან კასტილიელმა დაიწყო პორტუგალიაში ლაშქრობისათვის მზადება.

ბრძოლა
1385 წლის 6 აპრილს ჟუან მეფედ აკურთხეს, ხოლო ივნისში ხუან ფრანგულ ძალებთან ერთად შეიჭრა პორტუგალიაში. პორტუგალიელების მხარეს იბრძოდა 600 ინგლისელი მშვილდოსანი და არბალეტიდან მსროლელი. ბრძოლა გაიმართა ალჟუბაროტასთან 1385 წლის 14 აგვისტოს, რომელშიც გადამწყვეტ გამარჯვებას მიაღწიეს პორტუგალიელებმა.
ოსმალეთ-ვენეციის საზღვაო ხელშეკრულება (1416)

ოსმალეთ-ვენეციის საზღვაო ხელშეკრულება — ოსმალეთის იმპერიასა და ვენეციის რესპუბლიკას შორის დადებული ხელშეკრულება, რომელსაც ხელი მოაწერეს 1416 წელს და დასრულდა ორ ქვეყანას შორის საზღვაო ვაჭრობისთვის გამართული ბრძოლა. აღნიშნული ხელშეკრულების თანახმად ოსმალეთის იმპერიამ ვენეციის რესპუბლიკას საზღვო ვაჭრობაში შეღავათები მიანიჭა.

მხარეები შეთახმდნენ შემდეგზე:
ტყვეების გათავისუფლება.
ორივე მხარე იბრძოლებდა მეკობრეობის წინააღმდეგ.
ვენეციას საზღვო ვაჭრობაში შეღავათები მიენიჭა.
ქაბუს ბინ საიდ ალ საიდი

ქაბუს ბინ საიდ ალ საიდი (; დ. 18 ნოემბერი 1940 — გ. 10 იანვარი, 2020, მასკატი) — ომანის სულთანი 1970 წლის 23 ივლისიდან გარდაცვალებამდე, 2020 წლის 10 იანვრამდე.

ომანი აბსოლუტური მონარქიაა ქვეყანაში მოქმედი 1996 წელს მიღებული კონსტიტუციის მიხედვით. 1970 წლიდან მისი უდიდებულესობა სულთანი ქაბუსი, სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურია, სწორედ მის ხელშია მთელი ძალაუფლება. სულთანი ქვეყნის თავდაცვის, ფინანსთა და საგარეო საქმეთა მინისტრია და სათავეში უდგას ქვეყნის ცენტრალურ ბანკს. განსხვავებით სხვა არაბული მონარქიული ქვეყნებისაგან, სადაც ქვეყნის ხელისუფლება გადანაწილებულია სამეფო ოჯახის წევრებს შორის, ომანში ხელისუფლება კონცენტრირებულია სულთნის ხელში.

ქაბუსი მეფობს 1970 წლის 23 ივლისიდან, მამამისის ტახტიდან ჩამოგდების შემდეგ. იგი ალ-ბუსაიდთა დინასტიის მე-14 წარმომადგენელი და დამოუკიდებელი ომანის პირველი მონარქია. ქაბუსი დაიბადა 1940 წლის 18 ნოემბერს ქალაქ სალადაში, ომანის სიდიდით მეორე ქალაქში. ის თავისი მშობლების ერთადერთი ვაჟია. მან დაწყებითი და საშუალო განათლება ომანსა და ინდოეთში მიიღო, ხოლო 16 წლის ასაკში სწავლის გაგრძელების მიზნით გაემგზავრა გაერთიანებულ სამეფოში, სადაც მიიღო უმაღლესი სამხედრო განათლება სენდჰასის სამეფო აკადემიაში. მოგვიანებით მსახურობდა ბრიტანეთის ჯარში. სამხედრო განათლების მიღების შემდეგ სწავლა გააგრძელა ინგლისში. მოგვიანებით, მოგზაურობდა მსოფლიოს გარშემო. ომანში დაბრუნების შემდეგ კარგად დაეუფლა ისლამისა და სამშობლოს ისტორიას.

ტახტზე ასვლამდე 6 წლის განმავლობაში, ქაბუსი შინაპატიმრობაში იმყოფებოდა სალალაჰის სამეფო რეზიდენციაში. 1970 წელს სამხედროების დახმარებით დაამხო მამამისის ხელისუფლება — ის ტახტიდან გადადგა. ქაბუსს ხელისუფლების აღებაში მხარს უჭერდა ბრიტანეთი. ტახტზე ასვლისთანავე, იგი გადმოვიდა ქვეყნის დედაქალაქ მასკატში, შეცვალა ქვეყნის სახელწოდება და უწოდა ომანის სასულთნო. მმართველობის პირველსავე წლებში ქაბუსი ისეთი პრობლემის წინაშე დადგა, როგორიც იყო სამხრეთ იემენიდან კომუნისტების შემოტევა. მათ მოგერიებაში მას დიდი დახმარება გაუწია დიდმა ბრიტანეთმა.

ქაბუსის ტახტზე ასვლის შემდეგ ბევრი რამ შეიცვალა ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკურ ცხოვრებაში. გაუმჯობესდა ქვეყნის განათლებისა და ჯანდაცვის სისტემა, განვითარდა მომსახურების სფეროს დარგები და ა.შ. მნიშვნელოვნად გაიზარდა მისი საერთაშორისო ავტორიტეტი, გაუმჯობესდა ურთიერთობა მეზობელ და მუსლიმანურ ქვეყნებთან. ომანს მეგობრული ურთიერთობა აქვს აშშ-სა და დიდ ბრიტანეთთან. სულთნის დაბადების დღე — 18 ნოემბერი, ქვეყანაში აღინიშნება, როგორც ეროვნული დღესასწაული.

განსხვავებით მისი მეზობლებისაგან, ქაბუსს არ დაუსახელებია თავისი მემკვიდრე — ტახტის ვაკანსიის შემთხვევაში, ქვეყნის კონსტიტუციის მე-6 მუხლის შესაბამისად, მემკვიდრეს ასახელებს მმართველი ოჯახის საბჭო.

ქაბუსი აბადიტი მუსლიმანი იყო. ის 1975 წელს დაქორწინდა თავის ახლო ნათესავზე, ქამილზე, მაგრამ ეს ქორწინება ბედნიერი არ აღმოჩნდა და ისინი მალევე დაშორდნენ ერთმანეთს. სულთანს ამ ქორწინებიდან მემკვიდრე არ ჰყავს. ის მეორედაც დაქორწინდა, თუმცა ვრცელდებოდა ინფორმაცია მისი ჰომოსექსუალურობისაკენ გადახრის შესახებ.
ნოროდომ სიამონი

ნოროდომ სიამონი ( დ. 14 მაისი 1953) — კამბოჯის მეფე 2004 წლის 14 ოქტომბრიდან.

ნოროდომ სიამონი დაიბადა 1953 წლის 14 მაისს. იგი არის ერთადერთი ვაჟი მეფე სიანუკისა და მისი მეუღლის, დედა-დედოფალ ნოროდომ მონინეათ სიანოუკისა. მან გვირგვინი 2004 წელს მიიღო მამამისის ტახტიდან გადადგომის შემდეგ. იგი 1994 წლის 1 თებერვლიდან ატარებდა „დიდი პრინცის“ ტიტულს. გამეფებამდე ცნობილი იყო, როგორც „კულტურის ელჩი“ ევროპაში და კლასიკური ცეკვების მასწავლებელი. გამეფების შემდეგ მიიღო ტიტული „მისი უდიდებულესობა კამბოჯის სამეფოს მეფე ნოროდამ სიამონი“. ის არის ერთადერთი მონარქი მსოფლიოში, რომელიც თავისუფლად საუბრობს ჩეხურ ენაზე. მეფეს 12 ნახევარ და-ძმა ჰყავს. მისი ღვიძლი ძმა გარდაიცვალა 2003 წელს. 1962 წელს პატარა პრინცი მამამისმა გაგზავნა ჩეხოსლოვაკიაში, სადაც მან მიიღო როგორც დაწყებითი, ასევე საშუალო და უმაღლესი განათლება - დაამთავრა პრაღის ეროვნული კონსერვატორია და პრაღის მუსიკალური ხელოვნების აკადემია. მოგვიანებით პრინცი დაეუფლა კინემატოგრაფიას ჩრდილოეთ კორეაში. ის თავისუფლად საუბრობს ჩეხურ, ფრანგულ, ინგლისურ და რუსულ ენებზე. 1981 წლიდან 20 წლის განმავლობაში ცხოვრობდა საფრანგეთში, სადაც შეისწავლა ბალეტის ხელოვნება და მოგვიანებით გახდა კიდეც ქჰმერული ცეკვის ასოციაციის პრეზიდენტი.

მომავალი მონარქი 1992 წელს აირჩიეს კამბოჯის მუდმივ წარმომადგენლად გაეროში, შემდეგ დაინიშნა ქვეყნის ელჩად იუნესკოში. სასტიკი წინააღმდეგი იყო გამხდარიყო სამეფოს ელჩი საფრანგეთში.
საბაჰ ალ-აჰმედ ალ-ჯაბერ ალ-საბაჰი

საბაჰ ალ-აჰმედ ალ-ჯაბერ ალ-საბაჰი (დ. 16 ივნისი 1929 — გ. 29 სექტემბერი, 2020) — ქუვეითის ამირა 2006 წლის 29 იანვრიდან. მისი წინამორბედი საად ალ-აბდულაჰ ალ-სალიმ ალ-საბაჰი ათდღიანი მმართველობის შემდეგ პარლამენტმა 2006 წლის 24 იანვარს გადააყენა ავადმყოფობის გამო და ხუთი დღის შემდეგ ფიცი დადო დღევანდელმა ამირამ. ის დამოუკიდებელი ქუვეითის მეხუთე ამირაა და ქუვეითთან ერთად სათავეში უდგას ალ-საბაჰთა საგვარეულოს.

ამირას განსაკუთრებული გამოცდილება აქვს საგარეო ურთიერთობაში, იგი 40 წლის განმავლობაში (1963-2003) მეთაურობდა ქვეყნის საგარეო საქმეთა სამინისტროს, 2003-2006 წლებში კი პრემიერ-მინისტრის პოსტი ეკავა.

ამირა ქვრივია, მისი მეუღლე ჯერ კიდევ ერაყ-ქუვეითის ომამდე გარდაიცვალა. მას ორი ვაჟი ჰყავს, უფროსი, შეიხი ნასერი, მინისტრია და ისლამური ხელოვნების ნიმუშთა მსოფლიოში უდიდესი კოლექციის მფლობელია. მეორე - შეიხ ჰამედი ბიზნესმენია და საბანკო-საფინანსო ბიზნესში მოღვაწეობს. ამირას ჰყავდა ასევე სხვა ორი შვილიც. ქალიშვილი - შეიხა სალვა 2002 წელს მკერდის სიმსივნით გარდაიცვალა. მამას ძალიან უყვარდა თავისი ქალიშვილი და სასახლეს, სადაც ცხოვრობს, „დარ სალვა“ - „სალვას სასახლე“ უწოდა. მონარქის მეოთხე შვილი 1969 წელს ბავშვობისას ავტოკატასტროფაში დაიღუპა. ამირას განსაკუთრებით იტაცებს ფოტოგრაფია და თევზაობა.

დღევანდელი მონარქის მემკვიდრეა მისი ნახევარძმა ამირა ნაუფ ალ-აჰმედ ალ-ჯაბერ ალ-საბაჰი. იგი მემკვიდრედ ოფიციალურად გამოცხადდა 2006 წლის 7 თებერვალს.
მონარქიები ოკეანეთში

მონარქიები ოკეანეთში — ავსტრალიისა და ოკეანეთის მონარქიული ქვეყნები. ამჟამად ამ რეგიონში ექვსი მონარქიული ქვეყანაა, რომელთაგან ერთს (ტონგას) საკუთარი მონარქი ჰყავს, ხუთი კი თავიანთი სახელმწიფოს მეთაურად აღიარებს გაერთიანებული სამეფოს მონარქს, ჩარლზ -ს. ეს ხუთი ქვეყანაა: ავსტრალია, ახალი ზელანდია, პაპუა-ახალი გვინეა, სოლომონის კუნძულები და ტუვალუ.
მსვატი III

მსვატი — ესვატინის მეფე 1986 წლიდან. სანამ მეფე სრულწლოვანი გახდებოდა, ქვეყანას რეგენტის სტატუსით დედამისი — დედოფალი ნტომბი მართავდა სამი წლის განმავლობაში. დღეისათვის მეფე მსვატი წარმოდგენილია, როგორც ქვეყნის ადმინისტრაციული მეთაური, ხოლო დედამისი სვაზილენდის სულიერი და ეროვნული ლიდერია.

მეფე მსვატი დაიბადა 1968 წლის 19 აპრილს. ის მეფე სობჰუზა -ის 67 ვაჟიდან მეორე და დედოფალ ნტომბის ერთადერთი ვაჟია. პრინცი დაიბადა ქვეყნის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვებიდან რამდენიმე თვის შემდეგ. იგი დღეების იყო, როცა ის და დედამისი მეფის ერთ-ერთ სასახლეში გადაიყვანეს საცხოვრებლად. მისი დაბადების სახელი იყო მაკჰოსეტივე — ერის მეფე. მომავალმა მონარქმა განათლება სამშობლოში, დიდ ბრიტანეთსა და სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკაში მიიღო. მამამისის სიკვდილის შემდეგ პრინცი ტახტის მემკვიდრედ დასახელდა. ამ დროს იგი არასრულწლოვანი (14 წლის) იყო და ბრიტანეთში სწავლობდა. სრულწლოვანების მიღწევისთანავე, 1986 წლის 25 აპრილს მოეწყო მისი მეფედ კურთხევის ცერემონიალი. ის გახდა ყველაზე ახალგაზრდა მონარქი მსოფლიოში. ამ დროს იგი 18 წლის და 6 დღის იყო. ამ დღიდან მოყოლებული, მსვატი დედასთან ერთად მართავს ქვეყანას.

ესვატინის დღევანდელ მონარქს 15 ცოლი და 35 შვილი ჰყავს.
ჟიტვატოროკის ზავი

ჟიტვატოროკის ზავი (; ; ) — 1606 წლის 11 ნოემბრის სამშვიდობო ხელშეკრულება, რომელმაც დაამთავრა ცამეტწლიანი ომი ავსტრიასა და ოსმალეთის იმპერიას შორის.

ზავი დაიდო 20 წლით სულთან აჰმედ -სა და ავსტრიის ჰერცოგ მათეს შორის, მიუხედავად იმისა, რომ მათეს ძმა, იმპერატორი რუდოლფ ამის წინააღმდეგი იყო.

ხელშეკრულების თანახმად ყოველწლიური ხარკის სახით ავსტრიას ოსმალეთის იმპერიისთვის უნდა გადაეხადა ერთდჯერადი კომპენსაცია, ხოლო ოსმალებს თავი უნდა შეეკავებინათ ავსტრიის მფლობელობაში მყოფ უნგრეთის სამეფოში ლაშქრობაზე.

ზოგიერთი ისტორიკოსი ვარაუდობს, რომ ეს ხელშეკრულება გულისხმობდა სულთანსა და ჰერცოგს შორის თანასწორი უფლებების აღიარებას..
ნევდიურ ჰანიმეფენდი

ნევდიურ ჰანიმეფენდი ( დ. 1861, ბათუმი — გ. 1927, სტამბოლი) — ოსმალეთის იმპერიის სულთნის, მურად -ის ქართველი ცოლი.

ბიოგრაფია
ნევდიურ ჰანიმეფენდი დაიბადა 1861 წელს ბათუმში, რუსტემ ნაქაშვილის და ფევზიე ჰანიმის ოჯახში. სასახლეში ადრეულ ასაკში შეფქეფზა ვალიდე სულთნის მოსამსახურედ მიიყვანეს. თუმცა მალევე ის სულთან მურად -ს მოეწონა და 1880 წელს ჩირაღანის სასახლეში (სულთნის რეზიდენცია) მასზე იქორწინა. მურად -ის სხვა ქართველი ხარჭა, ფილიზთენ ჰანიმეფენდი ნევდიურზე წერს:

მას შვილები არ ჰყოლია. 1904 წელს, მურად -ის გარდაცვალების შემდეგ ნევდიურ ჰანიმეფენდი ჯევჰერიზ ჰანიმეფენდთან, რემიშნაზ ჰანიმეფენდთან და ფილიზთენ ჰანიმეფენდთან ერთად ბურსაში გაგზავნეს. ისინი წაიყვანეს ჰატიჯე სულთნის სასახლის თავშესაფარში, სადაც გარკვეული ხანი იცხოვრეს, მოგვიანებით კი ისევ სტამბოლში დაბრუნდნენ. ნევდიურ ჰანიმეფენდი გარდაიცვალა 1927 წელს ბეშიკტაშში, სტამბოლში.
აზოტოვანი ფუძეები

აზოტოვანი ფუძეები — ჰეტეროციკლური ორგანული ნაერთი, რომელსაც ახორციელებენ პირიმიდინები და პურინები, რომლებიც ნუკლეინის მჟავის შემადგენლობაში შედიან. შემოკლებული აღნიშვნისთვის გამოიყენება დიდი ლათინური ასოები. აზოტოვან ფუძეებს განეკუთვნებიან ადენინი , გუანინი , ციტოზინი , რომლებიც შედიან, როგორც დნმ-ის, ასევე რნმ-ის შემადგენლობაში. თიმინი შედის მხოლოდ დნმ-ის შემადგენლობაში, ხოლო ურაცილი გვხდება მხოლოდ რნმ-ში.
დეზოქსირიბოზა

დეზოქსირიბოზა 5104 — ნახშირწყალი, ალდოპენტოზა: მონოსაქარიდი, რომელიც შეიცავს ნახშირბადის ხუთ ატომსა და ალდეჰიდის ჯგუფს ხაზოვან სტრუქტურაში. ეს დეზოქსიშაქარი წარმოქმნილია რიბოზისგან, სადაც ნახშირბადის მეორე ატომის ჰიდროქსილის ჯგუფი ჩანაცვლებულია წყალბადით, რის გამოც დაკარგულია ჟანგბადის ატომი (დეზოქსი — ჟანგბადის ატომის ნაკლებობა). ქიმიური ფორმულა 1929 წელს აღმოაჩინა ფიბუს ლივენმა .
სეგედის ზავი

სეგედის ზავი — სამშვიდობო ხელშეკრულება, რომელიც დაიდო ოსმალეთის იმპერიასა და უნგრეთის სამეფოს შორის 1444 წლის 15 აგვისტოს ვარადში, ვარნის ლაშქრობის დასრულებამდე რამდენიმე თვით ადრე. ვარნის ლაშქრობაში მიღწეული წარმატებების მიუხედავად, ვლადისლავ -მ მურადს შესთავაზა ზავის დადება. ზავის დადების პროცესში დიდი როლი მიუძღვოდა სერბეთის დესპოტს დურად ბრანკოვიჩს.

ხელშეკრულების შესახებ დისკუსიები დაიწყო ედირნეში მურად -ისა და ვლადისლავ -ის ელჩებს შორის. რამდენიმე დღეში სეგედში გააგზავნეს მურადის ელჩი რათა ვლადისლავის მიერ ხელშეკრულების რატიფიცირება დასრულებულიყო. მოლაპარკებები გაგრძელდა კიდევ რამდენიმე დღის განმავლობაში და ხელშეკრულება საბოლოოდ გაფორმდა ვარადში.

ხელშეკრულების თანახმად მურად -მ დათმო ვლახეთი და სერბეთი, თუმცა შეინარჩუნა გავლენა დანარჩენ ევროპულ სამფლობელოებზე. ხელშეკრულება მოქმედებდა 10 წლის განმავლობაში.
ხოტინის ხელშეკრულება

ხოტინის ხელშეკრულება — 1621 წლის 8 ოტომბრის სამშვიდობო ხელშეკრულება პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობისა და ოსმალეთის იმპერიის შორის, რომელიც დაიდო 1621 წლის ხოტინის ბრძოლის შემდეგ. ხელშეკრულებამ დაასრულა ომი პოლონეთსა და თურქეთს შორის და დაადგინა საზღვარი რეჩ-პოსპოლიტასა და ომსალეთის იმპერიას შორის მდინარე დნესტრზე. ოსმალეთის იმპერია და ყირიმის სახანო ვალდებულებას იღებდა არ დასხმოდა თავს უკრაინას და პოლონეთს , ხოლო პოლონეთი აძლევდა თურქეთს თავის ვასალ მოლდავეთის ქალაქ ხოტინს და ვალდებულებას იღებდა შეეწყვიტა ზაპოროჟიელი კაზაკების ლაშქრობები ყირიმზე და თურქეთზე.

უკრაინელი კაზაკები ამ ხელშეკრულებით უკმაყოფილო დარჩნენ და მომალავში ამზადებდნენ პოლონეთის წინააღმდეგ აჯანყებას.
ნასუჰ-ფაშას ხელშეკრულება

ნასუჰ-ფაშას ხელშეკრულება — 1612 წლის 20 ნომებრის ხელშეკრულება ოსმალეთის იმპერიასა და სეფიანთა იმპერიას შორის.

წინარეისტორია
1590 წელს სპარსეთის შაჰი აბას დიდი იძულებული გახდა დაეთმო ამიერკავკასია ომსალეთის იმპერიისთვის. თუმცა 1593 წელს ოსმალეთის იმპერია ევროპასთან ხანგრძლივ ომში ჩაერთო. შაჰ აბასმა ძლიერი არმია მოამზადა და როცა 1603 წელს ოსმალეთის ტახტზე 14 წლის აჰმედ ავიდა, თურქებთან ახალი ომი დაიწყო. 1612 წელს ოსმალეთის იმპერიის ახალმა დიდმა ვეზირმა, ნასუჰ-ფაშამ სპარსეთთან სამშვიდობო ხელშეკრულებას ხელი მოაწერა.

ხელშეკრულების პირობები
ხელშეკრულების პირბობის თანამხად:
ოსმალეთის იმპერია სპარსეთს უბრუნებდა 1590 წელს წართმეულ მიწებს.
დამტკიცდა 1555 წელს ამასიის ზავით დადგენილი საზღვრები.
სპარსეთი დათანმხდა ყოველწლიურად გადაეხადა 200 ფუთა აბრეშუმი.
სპარსელი მომლოცველები ამის შემდეგ მექაში ივლიდნენ არა ერაყის, არამედ სირიის გავლით.
ანრი (ლუქსემბურგის დიდი ჰერცოგი)

ანრი (; დ. 16 აპრილი, 1955) — ლუქსემბურგის დიდი ჰერცოგი 2000 წლიდან, მას შემდეგ, რაც მამამისი, ლუქსემბურგის დიდი ჰერცოგი ჟანი მის სასარგებლოდ ტახტიდან გადადგა.

მშობლები
ანრის მშობლები დიდი ჰერცოგი ჟანი და ჰერცოგინია ჟოსეფინა-შარლოტ იყვნენ. ისინი 1953 წლის 9 აპრილს დაქორწინდნენ და ანრის გარდა კიდევ ოთხი შვილი ეყოლათ. დედა - ბელგიის სამეფო ოჯახის წარმომადგენელი, ბელგიის მეფე ლეოპოლდ -ისა და დედოფალ ასტრიდის უფროსი და ერთადერთი ქალიშვილი იყო. ის 1927 წლის ოქტომბერში დაიბადა ბრიუსელში. იგი სათავეში ედგა არაერთ საქველმოქმედო ორგანიზაციას, მათ შორის ლუქსემბურგის წითელ ჯვარს (1958 წლიდან). ჰერცოგინია 2005 წლის 10 ივნისს 77 წლის ასაკში ფილტვების კიბოთი გარდაიცვალა.

განათლება
ანრი დაიბადა 1955 წლის აპრილში, ბეთზდორფის ციხესიმაგრეში, ლუქსემბურგში. განათლება მიიღო როგორც სამშობლოში, ასევე საფრანგეთში, დაამთავრა ჟენევის უნივერსიტეტი პოლიტიკური მეცნიერების სპეციალობით. ასევე მიიღო უმაღლესი სამხედრო განათლება სენდჰასის სამეფო სამხედრო კოლეჯში, ბრიტანეთში. მონარქი თავისუფლად ფლობს ფრანგულ, ინგლისურ და გერმანულ ენებს.

პირადი ცხოვრება
თავის მომავალ მეუღლეს, მარია ტერეზა მესთრს, პრინცი შეხვდა შვეიცარიაში, ჟენევის უნივერსიტეტში სწავლისას. მიუხედავად პრინცის დედის წინააღმდეგობისა, ანრი დაქორწინდა მარიაზე 1981 წლის 14 თებერვალს ლუქსემბურგში. სამეფო წყვილს შეეძინა ხუთი შვილი - 4 ვაჟი და ერთი ქალიშვილი. 2006 წლის 12 მარტს ჰერცოგსა და ჰერცოგინიას შეეძინათ შვილიშვილი - მათ მესამე ვაჟს - პრინც ლუის შეეძინა ვაჟი - გაბრიელი.

სამართლებრივი სტატუსი
ქვეყნის კონსტიტუციის საფუძველზე, დიდი ჰერცოგი სახელმწიფოს მეთაურია. მონარქის პოზიციები ასახულია ქვეყნის მთავარი კანონის 33-ე და 49-ე თავებში. იგი ნიშნავს პრემიერსა და მთავრობის სხვა წევრებს, ხსნის და ხურავს ქვეყნის უმაღლესი საკანონმდებლო ორგანოს დეპუტატთა პალატას, ნიშნავს ელჩებს და ა.შ. თუ სამი თვის განმავლობაში ჰერცოგმა ხელი არ მოაწერა დეპუტატთა პალატის მიერ წარმოდგენილ კანონპროექტს, იგი შემდეგში გაუქმებულად ითვლება. ჰერცოგი ქვეყნის შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალია.

რეზიდენცია
ქვეყნის დედაქალაქში ლუქსემბურგის დიდი ჰერცოგის ოფიციალური რეზიდენციაა , სწორედ აქ ემსახურება ის სამშობლოს, როგორც სახელმწიფოს მეთაური. კონსტიტუციის 44-ე მუხლის თანახმად, მონარქის ოფიციალური რეზიდენციაა, ასევე, ბერგის ციხესიმაგრე.

მემკვიდრე
ტახტის უშუალო მემკვიდრე — პრინცი ვილჰელმი 1981 წლის ნოემბერში დაიბადა. მან დაწყებითი განათლება სამშობლოში მიიღო, შემდეგ კი სწავლობდა შვეიცარიის ერთ-ერთ დახურულ სკოლაში. სამხედრო განათლება მიიღო ბრიტანეთში, სენდჰასის სამეფო აკადემიაში. ბრიტანეთშივე მიიღო უმაღლესი განათლება - სწავლობდა დარემისა და ბრანელის უნივერსიტეტში (ლონდონი). პრინცი დღესაც აგრძელებს სწავლას შვეიცარიაში და აქტიურ მონაწილეობას იღებს ქვეყნის ცხოვრებაში. უკრავს პიანინოზე, აინტერესებს მუსიკა, ცურვა და კალათბურთი. საუბრობს გერმანულ, ფრანგულ და ინგლისურ
ენებზე. პრინცი ხშირად წარმოადგენს მშობლებს საზღვარგარეთ.
თამაშგარე

თამაშგარე — მდგომარეობა სპორტის ზოგიერთ სახეობაში, როცა მოთამაშე წესების დარღვევით იკავებს პოზიციას მეტოქის კარის ასაღებად. მაგ., ფეხბურთში მოთამაშე თამაშგარე მდგომარეობაში ითვლება, თუ მეტოქის პირით ხაზთან, ის უფრო ახლოსაა, ვიდრე ბურთი და მოწინააღმდეგე გუნდის ბოლოსწინა მოთამაშე. ეს წესი არ მოქმედებს კარიდან ბურთის დარტყმის, აუტისა და კუთხურის დროს, აგრეთვე იმ შემთხვევაში, როცა ფეხბურთელი ბურთს მეტოქისგან იღებს ან პასიურ მდგომარეობაშია და პოზიციურ უპირატესობას არ ფლობს. გადაწტვეტილებას დარღვევის შესახებ იღებს არბიტრის გვერდითი ასისტენტი.
თიმინი

თიმინი (5-მეთილურაცილი) — პირიმიდინის ნაწარმი, ხუთი აზოტოვანი ფუძიდან ერთ-ერთი. არსებობს ყველა ცოცხალ ორგანიზმში, სადაც დეზოქსირიბოზასთან ერთად შედის ნუკლეოზიდ თიმიდინის შემადგენლობაში, რომელსაც შეუძლია ფოსფორმჟავის 1—3 ნაშთებთან ფოსფოლირება და ნუკლეოტიდების თიმიდინ მონო-, დი- ან ტრიფოსფორული მჟავის წარმოქმნა (ტმფ, ტდფ და ტტფ). თიმინის დეზოქსირიბონუკლეოტიდები შედის დნმ-ის შემადგენლობაში, ხოლო რნმ-ში მის ნაცვლად არის ურაცილის რიბონუკლეოტიდი. თიმინი ადენინის კომპლემენტარულია და მასთან ორ წყალბადურ ბმას ქმნის. ორგანიზმის გარდაცვალების შემდეგ დროთა განმავლობაში თიმინის ფუძე ხშირად ჟანგდება ჰიდანტოინამდე.
მარიამ მირზახანი

მარიამ მირზახანი (; დ. 3 მაისი, 1977 — გ. 14 ივლისი, 2017) — ირანელი მათემატიკოსი. სტენფორდის უნივერსიტეტის მათემატიკის სრული პროფესორი. მუშაობდა ლობაჩევსკისა და სიმპლექტიკური გეომეტრიის, ერგოდიკული და ტაიხმიულერის თეორიის საკითხებზე. 1999 წელს თეირანში დაამთავრა შარიფის ტექნოლოგიური უნივერსიტეტი.

1994-1995 წლებში საერთაშორისო მათემატიკურ ოლიმპიადაზე მოიპოვა ოქროს მედლები. 1999 წლიდან აშშ-ში ცხოვრობდა. 2004 წელს ჰარვარდის უნივერსიტეტში მიენიჭა დოქტორის ხარისხი.

2014 წელს მიენიჭა ფილდზის მედალი, რითაც გახდა პირველი ქალი, რომელსაც აღნიშნული მედალი გადაეცა. ჯილდო მათემატიკის სფეროში შეტანილი განსაკუთრებული აღმოჩენისათვის მიიღო, კონკრეტულად კი რიმანის ზედაპირის მოდულარული სივრცეების დინამიკასა და გეომეტრიაში შეტანილი წვლილისთვის.

2013 წელს დაუსვეს მკერდის კიბოს დიაგნოზი. ოთხი წლის შემდეგ, იგი გავრცელდა ძვლის ტვინზეც. მარიამ მირზახანი გარდაიცვალა მკერდის კიბოთი 2017 წლის 14 ივლისს, 40 წლის ასაკში.
ჯონ ჩარლზ ფილდზი

ჯონ ჩარლზ ფილდზი ( დ. 14 მაისი, 1863 — გ. 9 აგვისტო, 1932) — კანადელი მათემატიკოსი. 1884 წელს დაამთავრა ტორონტოს უნივერსიტეტი, რის შემდეგაც აშშ-ში გააგრძელა სწავლა. მისი შრომები მიეძღვნა ალგებრულ ფუნქციათა თეორიის საკითხებს; შექმნა ფონდი, საიდანაც მათემატიკური საერთაშორისო კავშირი ახალგაზრდა მათემატიკოსებს ანიჭებს პრემიებს. აღსანიშნავია ფილდზის მედალი, რომელიც ენიჭებათ მათემატიკოსებს ყოველ ოთხ წელიწადში ერთხელ. იყო კანადის სამეფო საზოგადოებისა და ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი.
კონსტანტინოპოლის ხელშეკრულება (1533)

კონსტანტინოპოლის ხელშეკრულება — ხელშეკრულება ოსმალეთის იმპერიასა და ავსტრიის საჰერცოგოს შორის. ხელი მოაწერეს 1533 წლის 22 ივლისს კონსტანტინოპოლში.

მოჰაჩის ბრძოლის დროს 1526 წელს უნგრეთის მეფე ლუის გარდაიცვალა ტახტის მემკვიდრის გარეშე, მიუხედავად ამისა, ოსმალეთს ბრძოლის შემდეგ უნგრეთი არ დაუპყრია და ტახტი რამდენიმე თვის განმავლობაში ვაკანტური რჩებოდა. გამოჩნდა ორი პრეტენდენტი: ფერდინანდ , ავსტრიის ერცჰერცოგი და იანოშ ზაპოლია ტრანსილვანიის ვოევოდა. მიუხედავად იმისა, რომ ზაპოლიას უნგრეთის ელიტა უჭერდა მხარს, ფერდინანდ -მა უნგრეთის ლეგალურ მეფედ გამოაცხადა თავისი უფროსი ძმა კარლ . ოსმალეთის იმპერია მხარს იანოშ ზაპოლიას უჭერდა და სულთან სულეიმან -მა ავსტრიის წინააღმდეგ ორი ლაშქრობა მოაწყო (1529 და 1532 წწ.). ფერდინანდი მიხვდა, რომ მისი მმართველობა უნგრეთში შეუძლებელი იყო.

ამასობაში სეფიანთა ირანის შაჰმა თამაზ -მა გაააქტიურა შეტევა ოსმალეთის იმპერიის აღმოსავლეთ საზღვრებთან. სულეიმან -მა გადაწყვიტა ძირითდი ძალები აღმოსავლეთის საზღვრისკენ მიემართა და დასავლელ მეზობლებთან ხელშეკრულება გაეფორმებინა.

პირობები
ხელშეკრულების პირობები შემდეგნაირად ჩამოყალიბდა:
ფერდინანდ -მა უკან წაიღო თავისი პრეტენზიები უნგრეთზე.
იანუშ ზაპოლია გახდა უნგრეთის ლეგალური მეფე ოსმალეთის სიუზერენიტეტის ქვეშ.
ავსტრია დათანხმდა გადაიხადოს წლიური ხარკის 30 000 გულდენი.
ფერდინანდი განიხილებოდა, როგორც გერმანიის მეფე, ხოლო კარლ , როგორც ესპანეთის მეფე და ისინი წოდებრივად გაუტოლდნენ ოსმალეთის იმპერიის დიდი ვეზირის თანამდებობას. გარდა ამისა, მათ ეკრძალებოდათ ეწოდებინათ ვინმესთვის იმპერატორი, ოსმალეთის სულთნის გარდა.
ადრიანოპოლის დროებითი ზავი (1547)

ადრიანოპოლის დროებითი ზავი — ხელშეკრულება, რომელიც გაფორმდა საღვთო რომის იმპერატორ კარლ -ესა და სულეიმან დიდებულის შორის. ამ ხელშეკრულების თანახმად, ფერდინანდ -მა და კარლ -მ აღიარეს ოსმალეთის იმპერიის სრული კონტორლი უნგრეთზე და ამასთანავე დათანხმდნენ გადაეხადათ ოსმალეთისთვის ყოველწლიურად 30 000 ოქრო ხარკის სახით, იმისთვის, რომ გაემყარებინათ ჰაბსბურგების პოზიცია ჩრდილოეთ და დასავლეთ უნგრეთში . ეს ხელშეკრულება მოჰყვა ისეთ მნიშვნელოვან გამარჯვებას უნგრეთზე, როგორიც იყო ესტერგომის ალყა.
კომპლემენტარობა (ბიოლოგია)

კომპლემენტარობა (ქიმიაში, მოლეკულურ ბიოლოგიასა და გენეტიკაში) — ბიოპოლიმერების მოლეკულების ან მათი ფრაგმენტების ორმხრივი შესაბამისობა, რომელიც უზრუნველყოფს მოლეკულების სივრცობრივად ურთიერთშემავსებელ (კომპლემენტარულ) ფრაგმენტებს ან მათ სტრუქტურულ ფრაგმენტებს შორის ბმის წარმოქმნას.

კომპლემენტარობის პრინციპი გამოიყენება დნმ-ის სინთეზის დროს. ეს არის წყალბადური ბმებით შეერთები აზოტოვანი ფუძეების შეკავშირების მყარი შესაბამისობა, რომელშიც: - (ადენინი უკავშირდება თიმინს) - (გუანინი უკავშირდება ციტოზინს).
ინფორმაციული რიბონუკლეინის მჟავა

ინფორმაციული რიბონუკლეინის მჟავა (ი-რნმ, სინონიმი — მატრიცული რიბონუკლეინის მჟავა, მ-რნმ) — რნმ, რომელიც შეიცავს ინფორმაციას ცილების პირველადი სტრუქტურის (ამინომჟავური თანმიმდევრობის) შესახებ. ი-რნმ სინთეზირდება ტრანსკრიფციის დროს დნმ-ზე დაყრდნობით, რის შემდეგაც, თავის მხრივ, გამოიყენება ტრანსლაციის პროცესში ცილების სინთეზისთვის, როგორც მატრიცა. ამგვარად მ-რნმ მნიშვნელოვან როლს თამაშობს გენების „გამოვლენაში“ (ექსპრესიაში).
რიბოსომული რიბონუკლეინის მჟავები

რიბოსომული რიბონუკლეინის მჟავები (რ-რნმ) — რნმ-ის რამდენიმე მოლეკულა, რომლებიც წარმოადგენენ რიბოსომის საფუძველს. რ-რნმ-ის მთავარი ფუნქცია არის ტრანსლაციის პროცესის განხორციელება — ი-რნმ-დან ტ-რნმ-ის ადაპტორული მოლეკულების მეშვეობით ინფორმაციის წაკითხვა და ტ-რნმ-ზე მიერთებულ ამინომჟავებს შორის პეპტიდური ბმების წარმოქმნის კატალიზი.
ომდურმანი

ომდურმანი — ქალაქი სუდანში, მდინარე თეთრი ნილოსის მარცხენა ნაპირზე, ცისფერი ნილოსის შესართავთან. მდებარეობს ზღვის დონიდან 178 მ სიმაღლეზე. 2008 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით ქალაქში ცხოვრობდა 2,395,159 ადამიანი. ქალაქებთან ხარტუმსა და ჩრდილოეთ ხარტუმთან ერთად ქმნის ერთიან „სამმაგ ქალაქსა“ და ქვეყნის მთავარ კულტურულ და ინდუსტრიულ ცენტრს. 1912 წელს ომდურმანში დაარსდა ისლამური უნივერსიტეტი, რომელსაც საუნივერსიტეტო სტატუსი 1965 წლიდან აქვს. ქალაქში არის დიდი ბაზარი. ომდურმანი სატრანსპორტო ცენტრია. განვითარებულია უდაბნო ტიპის კლიმატი. ივლისი და აგვისტო ნალექიანია.
ოსმალეთ-საფრანგეთის ალიანსი

ოსმალეთ-საფრანგეთის ალიანსი — ოსმალეთის სულთან სულეიმან -ისა და საფრანგეთის მეფე ფრანსუა -ის ალიანსი. ხელი მოაწერეს 1528 წელს ერთობლივი ინტერესების გამო, რათა დაესუსტებინათ კარლ -ის სახელმწიფო.

„შროშანისა და ნახევარმთვარის მკრეხელურმა კავშირმა“ სკანდალი გამოიწვია ქრისტიანულ ევროპაში, სადაც ჯერ კიდევ მუსირებდა ჯვაროსნული ლაშქრობის იდეა ოსმალების წინააღმდეგ.

ოსმალები ფრანგებს დახმარებას უწევდნენ ჰაბსბურგების საწინააღმდეგოდ და ერთობლივად მოქმედებდნენ მათ წინააღმდეგ. მაგალითად, 1543 წელს ფრანსუა დე ბურბონ-კონდეა და ხაირ ალ-დინ ბარბაროსას ძალებმა ალყა შემოარტყეს ნიცას. საფრანგეთის ელჩი, რომელიც სტამბოლში ცხოვრობდა დიდი პატივით სარგებლობდა სულთნის კარზე. - საუკუნეების მიჯნაზე ოსმალეთმა ყურადღების ცენტრი ევროპიდან სეფიანთა იმპერიაზე გადაიტანა. საფრანგეთის მეფე ანრი -ს ოსმალებმა რამდენიმეჯერ გაუგზავნეს ელჩი დიპლომატიური დახმარების სათხოვნელად.

ლუი -მ განაახლა ურთიერთობები ოსმალეთთან, ვერსალში რეგულარულად იღებდა ოსმალეთის ელჩებს. ამ პერიოდში ოსმალეთის ერთ-ერთი ყველაზე მეტად წარმატებული სამხედრო მოღვაწე იყო ფრანგი ბონევალ-ფაშა. საფრანგეთ-ოსმალეთის ალიანსი ასევე მყარი იყო ყირიმის ომის პერიოდში. ამ დროს გავრცელდა ლეგენდა თითქოსდა სულთანი ნათესაური კავშირითაა დაკავშირებული ბონაპარტებთან, ფრანგული წარმოშობის ბებიის ემე დე რივერის მეშვეობით.
ჩრდილოეთი ხარტუმი

ჩრდილოეთი ხარტუმი — ქალაქი სუდანში, მდინარე ცისფერი ნილოსის მარჯვენა ნაპირზე. 2012 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით ქალაქში ცხოვრობდა 936 349 ადამიანი. ქალაქებთან ხარტუმთან და ომდურმანთან ერთად ქმნის ერთიან „სამმაგ ქალაქს“, რომლებთანაც ხიდებითაა დაკავშირებული. ჩრდილოეთი ხარტუმი ქვეყნის ერთ-ერთი მთავარი ინდუსტრიული ცენტრია. არის რკინიგზის სადგური. გემთსაშენი. მოსახლეობის დიდი ნაწილი არაბულად ლაპარაკობს.