გიორგი შარვაშიძე

გიორგი შარვაშიძე (ჩაჩბა), ზოგ შემთხვევაში იხმარება რუსულიდან მომდინარე ფორმა – შერვაშიძე (დ. 17 სექტემბერი ან 25 სექტემბერი, 1846 — გ. 19 თებერვალი, 1918) — თავადი, აფხაზეთის უკანასკნელი მთავრის, უბრწყინვალესი თავადის მიხეილ შარვაშიძის (ხამუთ-ბეი) და თავადის ასულ ალექსანდრა (ცუცუ, კესარია) დადიანის ვაჟი, აფხაზი და ქართველი პოეტი, დრამატურგი, პუბლიცისტი, საზოგადო მოღვაწე, თერგდალეულთა თანამოაზრე.

გიორგი შარვაშიძე ბწყინვალედ იცნობდა საქართველოს კულტურულ მემკვიდრეობას, აფხაზეთის ისტორიასა და ფოლკლორს. წერდა სამ – აფხაზურ, ქართულ და რუსულ ენებზე. მისი მსოფლმხედველობა ჩამოყალიბდა ქართული, რუსული და ევროპული აზროვნების წიაღში.

იყო ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლის, სერგეი მესხის და სხვათა თანამოაზრე. მათთან ერთად იბრძოდა ეროვნული თვითმყოფადობის შენარჩუნებისთვის, საერთოეროვნული ფასეულობების, ენისა და კულტურის განვითარებისთვის, ქართველი და აფხაზი ხალხების ისტორიის ფალსიფიკაციის გამოვლენისათვის, ორი მოძმე ერის ეროვნული ფესვებისა და მათი ურთიერთობების შენარჩუნებისთვის.

ბიოგრაფია
გიორგი შარვაშიძეს ჯერ კიდევ ყრმას (01.01. 1847) მიენიჭა პრეობრაჟენსკის პოლკის ლეიბ-გვარდიის პრაპორშჩიკის წოდება. 1863 წლის 10 ივნისს გახდა კავკასიის ჯარების სარდლის, დიდი მთავრის, მიხეილ ნიკოლოზის ძე რომანოვის ადიუტანტი.

შარვაშიძე მკაცრად აკრიტიკებდა რუსული მთავრობის პოლიტიკას, ურჩევდა ტაქტიკის შეცვლას და ხალხის ტრადიციებისადმი პატივისცემას. ამის გამო ის რუსეთში, ორენბურგში გადაასახლეს, როგორც აჯანყების ინტელექტუალური მონაწილე, კავკასიაში დაბრუნების უფლების გარეშე.

რუსეთში გადასახლებისას მსახურობდა ორენბურგის კაზაკთა პოლკში, ოდესის სამხედრო ოლქში. 1872–1875 წლებში გადადგა სამხედრო სამსახურიდან. აფხაზეთის აჯანყების გამოძიების შედეგად, 9 წლის შემდეგ, იგი ცნეს უდანაშაულოდ და მისცეს გადასახლებიდან საქართველოში დაბრუნების უფლება, მაგრამ აფხაზეთში ჩასვლა აკრძალული ჰქონდა 1905 წლამდე.

1875 წლის 10 თებერვლის საიმპერატორო ბრძანებულებით (სახელმწიფო საბჭოს წინადადების გათვალისწინებით) გ. შარვაშიძეს შეუნარჩუნდა უბრწყინვალესი თავადის ტიტული (მამამისის, მიხეილ შარვაშიძისთვის 1834 წელს მინიჭებული), ხოლო მის შთამომავლობას, ძმას – მიხეილს, და მამის ძმებს – კონსტანტინეს და ალექსანდრეს და მათ შთამომავლობას მიენიჭათ ბრწყინვალე თავადის ტიტული.

1875 წლის 17 ივნისს დაინიშნა კავკასიის მეფისნაცვლის ადიუტანტად. 1876 წლის 17 ივნისიდან იყო ჰუსართა პოლკის ლეიბ-გვარდიის შტაბს-როტმისტრი; 1879 წლის 7 აპრილიდან – ფლიგელ-ადიუტანტი.

1879 წელს, იმპერატორ ალექსანდრე -ს ქუთაისში სტუმრობისას გიორგი შარვაშიძე, სხვა რუსული რეჟიმისთვის არასანდო პირებთან ერთად გაასახლეს ქუთაისის გუბერნიის ტერიტორიიდან. ამ ფაქტთან დაკავშირებით შარვაშიძემ წერილით მიმართა იმპერატორს, სადაც აღნიშნავდა:

1880–1881 წლებში შარვაშიძე იყო მისი საიმპერატორო უდიდებულესობის სვიტის წევრი. 1887 წლის 30 აგვისტოს მიენიჭა პოლკოვნიკის სამხედრო წოდება.

რუსეთიდან დაბრუნების შემდეგ გიორგი შარვაშიძე ქუთაისში ცხოვრობდა, რადგანაც აფხაზეთში ჩასვლის უფლება არ მისცეს. მშობლიურ ქალაქში, სოხუმში დაბრუნების უფლება მხოლოდ 1905 წელს მიიღო. გარდაცვალებამდე ცხოვრობდა ქ. სოხუმში, არქიტექტორ ვილჰელმ-ფრანც კოვალსკის მიერ 1905 წელს აშენებულ სახლში (დღეს ლასურიას ჩიხი. შემდეგ აქვე ცხოვრობდა გ. შარვაშიძის ბიძაშვილი, სცენოგრაფი ალექსანდრე კონსტანტინეს ძე შერვაშეიძე, 1919 წელს საფრანგეთში ემიგრაციამდე).

გიორგი შარვაშიძე გარდაიცვალა 1918 წლის 19 თებერვალს. დაკრძალულია მოქვის ტაძარში, თავად შარვაშიძეთა საგვარეულო საძვალეში.

ამ მოვლენებს გულისხმობდა გიორგი შერვაშიძე, როდესაც მან სიკვდილის წინა დღეს, 1918 წლის 18 თებერვალს წერილით მიმართა აფხაზ ხალხს, რომელშიც აკრიტიკებდა რუსეთს და ბოლშევიზმს. კერძოდ, იგი წერდა:

ბოლშევიკების შესახებ შარვაშიძე აგრძელებდა:

გიორგი შარვაშიძის გარდაცვალებიდან სულ რამდენიმე თვეში აფხაზმა კომუნისტმა ეფრემ ეშბამ სოხუმში ბოლშევიკური სამხედრო კომიტეტი ჩამოაყალიბა. შარვაშიძის სიკვდილისწინა მიმართვა აფხაზი ხალხისადმი დაგვიანებული აღმოჩნდა.

ბოლშევიზმი და სოციალიზმი გაკრიტიკებულია ასევე შარვაშიძის სხვა წერილშიც, სათაურით – "სოციალიზმი საქართველოში" (დაიბეჭდა გაზეთში – "საქართველო", 25–29 ივნისი, 1917), სადაც ის საქართველოს, ივერიას "ჩვენ სამშობლოს" უწოდებს.

გიორგი შარვაშიძე — საქართველო და ქართული კულტურა
გიორგი შარვაშიძე იყო ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლის, სერგი მესხის და სხვათა თანამოაზრე. მათ ყველა ეროვნულ საქმეში გვერდით ედგა, მათთან ერთად იღვწოდა საერთო ეროვნული შეგნების, მშობლიური ენისა და კულტურის განვითარებისათვის. მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა საქართველოს საზოგადოებრივ და ლიტერატურულ ცხოვრებაში.

1870-იანი წლებიდან მისი ლექსები, პუბლიცისტური წერილები და პოემები იბეჭდებოდა ქართულ პრესაში. აქტიურად მოღვაწეობდა თეატრალურ სფეროში. თბილისში იდგმებოდა მისი პიესები, აქვეყნებდა თეატრალურ რეცენზიებს, რითიც დიდი ამაგი დასდო ქართული ეროვნული თეატრალური კულტურის განვითარებას. გიორგი შარვაშიძე ზედმიწევნით ღრმად იცნობდა ქართულ ლიტერატურას და თვითონაც წერდა შესანიშნავ ლექსებს ქართულ ენაზე.

ცნობილია გიორგი შარვაშიძის წერილი გერმანული გაზეთის – –ის რედაქციის მისამართით, ქართველი და აფხაზი ხალხების ღირსების დასაცავად. კერძოდ, წერილში აღნიშნულია:

გიორგი შარვაშიძე საქართველოს "ჩვენ სამშობლოს ივერიას" უწოდებდა და მისი კულტურის თავგამოდებული დამცველი იყო. მის ამ განწყობას ნათლად ადასტურებს შემდეგი სიტყვებიც:

გიორგი შარვაშიძის, როგორც ქართველი მოღვაწის, საქართველოზე, ქართულ ენაზე, მშობლიურ ქართულ მწერლობაზე მზრუნველი კაცის სახე არაჩვეულებ­რი­ვად წარმოჩნდა მის პუბ­ლი­­კაციაში: "ქართული ენის გარშემო" (1915). სტატიაში ის ქარ­თუ­ლი სამ­წიგნობრო ტრა­დიციების აქ­ტი­ური დამცვე­ლის როლ­ში გვევლინება. მას არ მოსწონს "სხვათა ენიდან უხეშად თარ­გ­მნა სიტყვი­სა და მი­ბაძ­ვით გადმოლაგება სხვა­თა გო­ნებრივი ვინაო­ბი­სა". მისი აზ­რით, ეს "სამშობლო ენის გადა­გ­ვა­რე­ბი­სადმი" მისწრა­ფე­ბის გამო­ხა­ტუ­ლე­ბაა. იგი მე­ტად შეწუ­ხე­ბუ­ლია, აგრეთვე, ქართულში უცხო სიტყვების უსის­ტემო მომ­რავ­­ლე­ბით. მწერ­ლის აზ­რით, უცხო სიტყვებსა და ტერმინებს "უნდა მივმართოთ მხოლოდ უკი­დურეს შემთ­ხ­ვე­ვაში, მაშინ როცა დას­ტურ ქართულად არ ითქმება აზ­რისა შინა­არ­სი... დიაღ, საჭი­როა ვეცადოთ ჩვენს ენას შევსძინოთ, გავამ­დიდროთ და არა გადა­ვა­შე­ნოთ, გარ­და­ვა­გ­ვაროთ".

გიორგი შარვაშიძის ეროვნულ-სახელმწიფოებრივ და კულტუ­რულ-პო­ლი­ტიკურ თვითშეგნებას ნათლად წარმოაჩენს მისი გამოს­ვ­ლა ე.წ. "აფხაზი ხალხის ყრილობაზე" 1917 წლის 8 ნოემბერს. ანტიქართუ­ლად გან­წყო­ბი­ლი აფხაზი ნაციონალისტი ლიდერების მიერ მოწვეულმა ამ თავ­ყრი­ლო­ბამ აფ­ხაზი ხა­ლხის მომავალი ე.წ. "კავკასიის გა­ერ­თია­ნე­ბულ მთი­ელ­თა კა­ვ­შირს" დაუკავშირა. "ყრილობის" მკვეთრად გამოხატულმა ანტი­ქარ­თულმა პა­თოსმა ქარ­თ­ველ პოლიტიკურ მოღვაწეთა პროტესტი გამოიწვია. გიორგი შარვაშიძემ აფხაზურ ენაზე მიმართა "ყრილობის" მონაწილეებს, აუხ­ს­ნა მათ რუსეთში განვითარებული მოვლენების არსი, მიულოცა თავისუფლე­ბის მო­ახ­ლო­ება და ქართველ ხალხთან მეგობრობისა და თანამშრომლობისაკენ მო­უწო­და: "თქვენ თქ­ვენს უფროს ძმებს მიჰყევით, მათთან ერთად იმოქმედეთ და იბ­რ­ძოლეთ თავისუფლების მო­­საპოვებლად და შესანარჩუნებლად. ვიცი, ზოგი­ერ­თებს არ მოეწო­ნე­ბათ ჩემი ასეთი აზ­­რი, რადგან ისინი მოსკოვისაკენ იყურებიან, მე კი – თბილი­სი­საკენ. სხვა გზა არ არის და არც ყოფილა აროდეს აფხაზეთისათვის, გარ­და საქართ­ვე­ლოსთან მჭიდრო კა­ვ­­შირისა და მასთან ყოფნისა განუყრელად ჭირ­ში და ლხინში". ამ განცხადების შემდეგ თა­ნამოძმეთა ანტიქართული დემარ­შით გაწბილებულმა გიორ­გი შერვა­შიძემ და­ტო­ვა და­რ­ბაზი და შემდგომ არც მობ­რუ­­ნებულა. ამ ამბიდან სულ რაღაც სამ თვეში - 1918 წლის 19 თე­ბერვალს - სა­ქარ­თველო შეძრა სოხუმიდან მოსულმა ცნობამ, რომ დიდი მა­მუ­ლი­შვი­ლი გარდაიცვა­ლა.

ცნო­­­ბილმა ქართველმა მოღვაწემ, სოხუმის ქალაქის თავმა ნიკო თავდგირიძემ გიორგი შარვაშიძის დაკ­რ­­ძალ­ვა­ზე თქვა: „იმ აბ­ხა­­ზე­ბ­მა, რომლების ღირსებას უცხოელები შენით პატივს ცემდნენ, რომ­ლე­ბის თა­ვი­სუ­ფლე­ბი­სათვის შენ შესწირე მთელი შენი დიდებული კარიერა, ყოველივე შე­ნი ქო­ნება, სი­მ­დი­­დ­რე, შენი აქ ჩამოსვლა ვერც კი შეამჩნიეს... შენი აქ ყოფნით ვერ ისა­რ­გე­ბლეს... შენ­და­მი უყუ­რა­დ­ღე­ბობა სწო­რედ დანაშაულება იყო... რა უსამართლობა, რა ირონია ცხო­ვ­რე­ბის: მთე­ლი შე­ნი მშ­­ვენიერი, მომხიბლავი ახალ­გაზრდობის ძალა, არა ჩვე­უ­ლებ­რივი გა­ნ­სა­კუ­თ­რე­ბუ­ლი უპი­რატე­სო­ბით აღსავსე გარემოება მსხვერპლად შესწირე იმას, რომ შენს პა­ტარა, მა­გრამ შენთვის ცხოვრებაში ერთად-ერთ საფასურ-განძს - აბხაზეთს თა­ვი­სუ­ფ­ლება მო­­ვ­ლი­ნე­ბო­და და შენ უკა­ნასკნელი თავის ძალით, როგორც ბიბლიური სი­მო­ნი მი­ჰ­გე­ბე­ბო­დი მას, მაგრამ შე­­ნ­მა საყვარელმა ხალხმა-აბხაზებმა გვერდი აგიხვია, ვერ შე­გამჩნია შენ და იმ რუსის აღ­ზ­რ­და­-აზროვნება-მიმართულებით გაჟღენთილ ადა­მი­ა­ნებს მი­ჰყვა, რო­­­­მელთან ბრძო­ლას შე­ნი ხალხის დაჩაგვრისათვის მთელი შენი კაცთა შო­რის აღი­ა­რე­­ბული ბედ­ნი­ე­რება შეს­წი­რე".

პეტიციის დანარჩენი მუხლები შემდეგნაირად იყო ფორმულირებული:
სწავლა სკოლებში წარმოებდეს მშობლიურ ენაზე – ქართულად და აფხაზურად;
სოხუმის ოლქი გამოიყოს ცალკე გუბერნიად და არასგზით არ იქნეს შეერთებული შავი ზღვის გუბერნიასთან;
თუ შეუძლებელია სოხუმის ოლქის ცალკე გუბერნიად გამოყოფა, მაშინ იგი შეურთდეს ქუთაისის გუბერნიას.

1870-იანი წლებიდან გიორგი შარვაშიძის ლექსები, პუბლიცისტური წერილები, პოემები იბეჭდებოდა ქართული პრესაში (“დროება”, “ივერია”, “სამშობლო”, “თეატრი და ცხოვრება”). აქტიურად მოღვაწეობდა თეატრალურ სფეროში. 1881 წელს თბილისში დაიდგა მისი პიესა “მომაკვდავნი სურათნი”, 1915 წელს – “გიორგი მესამე”, აქვეყნებდა თეატრალურ რეცენზიებს.

გიორგი შარვაშიძე ზედმიწევნით ღრმად იცნობდა ქართულ ლიტერატურას და თვითონაც წერდა შესანიშნავ ლექსებს ქართულ ენაზე.

გიორგი შარვაშიძეს და ელენე ანდრიევსაკაიას პირდაპირი მემკვიდრე არ დარჩენიათ. დღეს საქართველოში მცხოვრები მისი გვერდითი შთამომავლები არიან ცნობილი საზოგადო მოღვაწე ბარბარე (ბაბო) დადიანი-მასხარაშვილი და თამარ (თათული) ღვინიაშვილი. თამარ ღვინიაშვილს მზად აქვს ჯერ კიდევ გამოუქვეყნებელი მონოგრაფია თავის დიდ წინაპარზე.

გიორგი შარვაშიძის საგვარეულო გერბი
გიორგი შარვაშიძის გერბი დამტკიცებულია რუსეთის იმპერატორის 1901 წლის 14 თებერვლის ბრძანებულებით და შეტანილია « »–ის ნაწილში პირველ ნომრად.

გერბის აღწერილობა: ცისფერ ფარში ორი ოქროსფერი ქუდი არის გამოსახული, რასაც ძველი ბერძნები უწოდებდნენ "პილოსს". მათგან თითოეულს ახლავს ოქროს რვადაბოლოებიანი ვარსკვლავი, რაც დიოსკურების – ბერძნული ლეგენდის მიხედვით, ზევსის ტყუპი ვაჟების ნიშანია. ფარი დაგვირგვინებულია თავადური გვირგვინის მუზარადით, სადაც შედის სირაქლემის სამი ბუმბული, რომლის კიდეები ოქროსფერია, შუათანა ბუმბული კი მოცისფროა. ფარი უპყრიათ ბიზანტიური ტიპის ოქროსფერ გრიფებს, ანუ ლომისტანიან და არწივისთავიან ურჩხულებს მეწამული თვალებითა და ენით. გერბი მორთულია მთავრის მანტიით და თავს ადგას მთავრის გვირგვინი.

გერბი ამ რედაქციით რუსეთის იმპერატორის მიერ დამტკიცებულ იქნა 1901 წელს, პირადად გიორგი შარვაშიძისა და მისი საგვარეულოსთვის.

საინტერესო ფაქტები
უნგრელი მხატვარი მიხაი ზიჩი საქართველოში ყოფნისას "ვეფხისტყაოსნის" ცოცხალ სურათებს (თბილისსა და ქუთაისში) დგამდა და იხატავდა მათ. მან გიორგი შარვაშიძის ნატურა გამოიყენა "ვეფხისტყაოსნის" გმირის, ავთანდილის, ხოლო სხვა წყაროთა მიხედვით, ტარიელის სახის შესაქმნელად. შემორჩენილია ორი ფოტო, რომელზედაც გიორგი შერვაშიძე ტარიელის ფორმაშია გამოწყობილი.
გიორგი შერვაშიძემ დააარსა უღირსი ადამიანებისთვის ხელის არჩამორთმევის საზოგადოება.

1996 წელს სეპარატისტული აფხაზეთის ფოსტამ გამოუშვა საფოსტო მარკა "გიორგი შარვაშიძე". მარკაზე გამოსახულია გიორგი შარვაშიძის პორტრეტი და მისი სახლის ფასადი სოხუმში (არქიტექტორი ვილჰელმ-ფრანც კოვალსკი, 1905), რომელშიც სიცოცხლის ბოლო წლებში ცხოვრობდა და გარდაიცვალა. პორტრეტს აქვს წარწერა რუსულ ენაზე: "უბრწყინვალესი თავადი გიორგი მიხეილის ძე ჩაჩბა-შარვაშიძე". მარკას საერთაშორისო ღირებულება არ აქვს.
მოქვის ტაძარში დაკრძალული გიორგი შარვაშიძის (ისევე, როგორც მისი მამის, მიხეილის) საფლავზე ეპიტაფია ამოკვეთილია ქართული ასო­­მთავ­რულით.

გიორგი შარვაშიძის აღმავალი გენეალოგია