iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ალესანდრო მანიასკო

ალესანდრო მანიასკო (; დ. 4 თებერვალი, 1667, გენუა — გ. 12 მარტი, 1749, გენუა) — იტალიელი ფერმწერი. მუშაობდა ძირითადად მილანში, გენუასა და ფლორენციაში. განიცადა ს. როზას, ჟ. კალოსა ფერწერის გენუის სკოლის ოსტატების გავლენა. მანიასკოს ჯანრული სურათები, რომლებშიც გამოსახულია ბოშების, ჯარისკაცების, ბერების ცხოვრება, გამსჭვალულია სარკაზმით, აგრეთვე ბუნების ძალებისა და სოციალური სინამდვილის წინაშე ადამიანის არარაობის ტრაგიკული შეგრძნებით (მონასტრის ცხოვრების ამსახველი სურათების სერია, 1720-1725 წლები, ზაიტენშტეტენის მონასტერი, ავსტრია).
კაუკის დეპარტამენტი

კაუკა — კოლომბიის ერთ-ერთი დეპარტამენტი. მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. დასავლეთით ესაზღვრება წყნარი ოკეანე, ჩრდილოეთით — ვალიე-დელ-კაუკის დეპარტამენტი, ჩრდილო-აღმოსავლეთით — ტოლიმის, აღმოსავლეთით — უილის, სამხრეთით — ტოლიმის დეპარტამენტები, სამხრეთ-აღმოსავლეთით კი პუტუმაიოსა და კაკეტის დეპარტამენტები. ფართობი 29 308 კმ²-ია, რა მხრივაც კოლომბიის დეპარტამენტებს შორის სიდიდით მე-13 ადგილზეა. დედაქალაქია პოპაიანი. კაუკას ასევე მიაკუთვნება სანაპიროსთან მდებარე კუნძული მალპელო. კაკუკა ამავე დროს მიჩნეულია კოლომბიის 2011 წლის შეიარაღებული კონფლიქტის ეპიცენტრად.

ადმინისტრაციული დაყოფა
კაუკის დეპარტამენტი იყოფა 38 მუნიციპალიტეტად, 99 რაიონად და სხვა მრავალ სოფლად.

გეოგრაფია
დეპარტამენტის რელიეფი ანდების სისტემას მიეკუთვნება და გამოიყოფა შვიდი განსხვავებული მორფოლოგიური ერთეული. სამდინარო სისტემა შედგება ხუთი ძირითადი მდინარის აუზისგან.

ეკონომიკა
კაუკის ეკონომიკა ეფუძნება სოფლის აგრარულ სექტორს, მეცხოველეობას, მეტყევეობას, მეთევზეობასა და ვაჭრობას. წყნარი ოკეანის სანაპირო ზოლში მოიპოვება ოქრო, ვერცხლი და პლატინა.
სესარის დეპარტამენტი

სესარი — კოლუმბიის ერთ-ერთი დეპარტამენტი. მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში, კარიბის რეგიონში. ჩრდილოეთით ესაზღვრება ლა-გუახირის დეპარტამენტი, დასავლეთით — მაგდალენასა და ბოლივარის დეპარტამენტები, სამხრეთით — სანტანდერის, დასავლეთით კი ნორტე-დე-სანტანდერის დეპარტამენტები. აღმოსავლეთით საზღვარი აქვს ვენესუელასთან. დედაქალაქია ვალიედუპარი.

რეგიონი თავდაპირველას მრავალი ადგილობრივი ტომით იყო დასახლებული. პირველი ევროპელი, რომელიც დაზვერვის მიზნით მიადგა მის ნაპირებს ესპანელი კაპიტანი პედრო დე ვადილიო იყო. თუმცა რეგიონი 1532 წელს უმოწყალოდ დაიპყრო გერმანელმა ამბროსიო ალფინგერმა. 1550 წელს დაარსდა პირველი სოფელი ვალიე-დე-უპარი.

სესარის დეპარტამენტი ოფიციალურად 1967 წლის 21 დეკემბერს შეიქმნა.

დეპარტამენტის ეკონომიკა ეფუძნება აგრარულ სექტორს, ასევე მნიშვნელოვანია მომსახურების სფერო, კომერცია და სამთო-მოპოვება.

სესარის დეპარტამენტი 25 მინიციპალიტეტისაგან შედგება.
ჩოკოს დეპარტამენტი

ჩოკო — კოლუმბიის ერთ-ერთი დეპარტამენტი. მდებარეობს ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში და ერთადერთი დეპარტამენტია, რომელსაც გასასვლელი აქვს როგორც წყნარ, ისე ატლანტის ოკეანეზე. ესაზღვრება პანამას. დედაქალაქია კიბდო. გამოირჩევა საკმაოდ დიდი აფრო-კოლუმბიური მოსახლეობით.

მრავალფერია ჩოკოს გეოგრაფია. გააჩნია უნიკალური ეკოსისტემები და შეუსწავლელი ბუნებრივი რესურსები. ამავე დროს, მისი მოსახლეობის ცხოვრების სტანდარტი ერთ-ერთი ყველაზე დაბალია მთელ კოლუმბიაში. როგორც 2007 წელს კოლუმბიურმა მედიამ გაახმოვანა, დეპარტამენტში სამი თვის განმავლობაში 50 ბავშვი მოკვდა შიმშილით. საკმაოდ მწვავეა ინფრასტრუქტურული პრობლემები. მიუხედავად იმისა, რომ რეგიონი მსოფლიოში ყველაზე წვიმიანი დაბლობის სტატუსს ატარებს, დედაქალაქ კიბდოში არ არსებობს წყალმომარაგება.

დეპარტამენტი შეიქმნა 1947 წელს. შედგება 31 მუნიციპალიტეტისგან.
კორდობის დეპარტამენტი

კორდობა — კოლომბიის ერთ-ერთი დეპარტამენტი. მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში, კარიბის რეგიონში. ჩრდილოეთით ესაზღვრება კარიბის ზღვა, ჩრდილო-აღმოსავლეთით — სუკრეს დეპარტამენტი, აღმოსავლეთით — ბოლივარის დეპარტამენტი, სამხრეთით კი ანტიოკიის დეპარტამენტი. დედაქალაქია მონტერია.

კორდობის დეპარტამენტი შედგება 30 მუნიციპალიტეტისგან.
კუნდინამარკის დეპარტამენტი

კუნდინამარკა — კოლომბიის ერთ-ერთი დეპარტამენტი. მდებარეობს ქვეყნის ცენტრალურ ნაწილში. მოიცავს 24 210 კმ² ტერიტორიას. 2013 წლის მონაცემებით მოსახლეობა 2 598 245 ადამიანს შეადგენს. შეიქმნა 1886 წლის 5 აგვოსტოს, კონსტიტუციის საფუძველზე. დეადაქალაქია ბოგოტა. ეს გამონაკლისი შემთხვევაა კოლომბიის დეპარტამენტებს შორის, რადგან ბოგოტა ლეგალურად არ ეკუთვნის კუნდინამარკას, თუმცა ის ერთადერთი დეპარტამენტია, რომელსაც კონსტიტუციით განსაზღვრული დედაქალაქი გააჩნია.

სახელი „კუნდინამარკა“ სავარაუდოდ კეჩუას ენიდან მომდინარეობს და „კონდორის ბუდეს“ ნიშნავს.

დეპარტამენტის უდიდესი ნაწილი აღმოსავლეთ კორდილიერას უკავია. დასავლეთით ჩამოუდის მდინარე მაგდალენა. სამხრეთით ესაზღვრება ტოლიმის დეპარტამენტი.

კუნდინამარკის დეპარტამენტი 15 პროვინციისაგან შედგება.
ემი ნეთერი

ემი ნეთერი (; დ. 23 მარტი, 1882, ერლანგენი — გ. 14 აპრილი, 1935, ბრინ-მორი, აშშ) — გერმანელი მათემატიკოსი. 1922–1933 წლებში მუშაობდა შტატგარეშე პროფესორად გეტინგენის უნივერსიტეტში. მნიშვნელოვანი გამოკვლევები აქვს ალგებრაში. ნეთერის შრომებმა ხელი შეუწყეს ალგებრაში იმ ახალი მიმართულების შექმნას, რომელიც ამჟამად ცნობილია ზოგადი, ანუ აბსტრაქტული ალგებრის სახელწოდებით, რომელმაც დიდი გავლენა მოახდინა თანამედროვე მათემატიკის აზროვნების განვითარებაზე. ნეთერის სახელს ატარებს თეორიული ფიზიკის ფუნდამენტური თეორემა.
ჯავახიშვილები

ჯავახიშვილები — ქართლის ფეოდალური საგვარეულო - საუკუნეებში. წარმოდგა თორელთა ძირითადი განშტოებიდან, რომელიც საუკუნეში დამკვიდრდა შიდა ქართლში, თეძმის ხეობაში (კასპის მუნიციპალიტეტი) და შექმნა იქ თავისი საფეოდალო ( საუკუნიდან სათავადო) საჯავახიანო. გვარის დამფუძნებელი იყო - საუკუნეების მიჯნაზე მოღვაწე ჯავახ თორელი (შემდგომში იერუსალიმის ჯვრის მონასტერში ბერად შემდგარი სვიმონის სახელით), გამრეკელ თორელის შვილი. სახელი ჯავახი თორელთა საგვარეულოში დამკვიდრდა ჯავახეთში მათ სამამულე მფლობელობასთან და გამგებლობასთან დაკავშირებით. ჯავახის შვილები თორელ-ჯავახიშვილებად, ხოლო შვილისშვილები და მომდევნო თაობა ჯავახიშვილებად იწოდებოდნენ.

 საუკუნეში და შემდგომ პერიოდში ჯავახიშვილებმა სამეფო კარისაგან სხვადასხვა ადგილებში წყალობად მიიღეს: ათენაგუენის მონასტერი, ზემო და ქვემო ცხირეთი, ხანდაკი, ოძისი, ახალშენი. 1463 წელს - ავკვეთის და იის ციხე, 1466 - ცხირეთის გვერდი და სოფელი თხილოვანი, შემდეგში ქვეშის ციხე და რატევანი. საუკუნეში ჯავახიშვილებს ყმა-მამული ჰქონდათ: სკრას, ხოვლეს, ზეს, ფიცეს, ზაკუს, ქვენადრისს, კრკონს, წოდორეთს, ცხირეთს, ყარაღაჯს, საყავრეს და სხვა.

 საუკუნიდან ეპყრათ მეაბჯრეთუხუცესის, მეფის ფარეშთუხუცესის, მეკობრისმძებნელის, ბოქაულთუხუცესის სახელოები. მცირე ხნით ეკავათ გორისა და ატენის სამურავოები. ჰქონდათ მაღალი სასულიერო პატივი: იყვნენ მაგლელები, ურბნელები და სხვა. შიოშ (სიმონ) ჯავახიშვილის შტოს სახით, 1720-იან წლებში ემიგრაციაში წავიდა რუსეთში და საბოლოოდ რუსეთის თავადობაში მიიღეს თავად ჟევახოვის სახელით . ჯავახიშვილების უფროსი ხაზი რუსეთის სენატმა 1850 წელს დაადასტურა ჯავახოვის საგვარეულოდ.
ჯაიავარმან VII

ჯაიავარმან — კამბუჯადეშის მეფე 1181-1218 წლებში. მისი გამგებლობის დროს ქვეყანამ უდიდეს ძლიერებას მიაღწია. ანგკორის მონარქიამ თავისი ძალაუფლება გაავრცელა ჩრდილოეთით ვიენტიანამდე, აღმოსავლეთით - აღმოსავლეთ ჩინეთის ზღვამდე, სამხრეთით - მალაკის ნახევარკუნძულის ცენტრალურ ნაწილამდე. დასავლეთით - ბირმამდე. ჯაიავარმან -ის დროს მიმდინარეობდა თავისი მასშტაბებით არნახული ტაძრების მშენებლობა (ანგკორ-თომი).
ჯაო კუანინი

ჯაო კუანინი (სატაძრო სახელი ტაიძუ; დ. 927 — გ. 976) — ჩინეთის იმპერატორი 960-976 წლებში, სუნის დინასტიის დამაარსებელი. ხოუ ჯოუს სამეფოს მხედართმთავარი (951-960 წწ.) მონაწილეობდა კიდანებისა და ჩრდილოეთი ხანის სახელმწიფოს გაერთიანებული ძალების წინააღმდეგ ბრძოლაში. ლაშქრობის დროს, 960 წელს თავი იმპერატორად გამოაცხადა. წარმატებით იბრძოდა ფეოდალური დაქუცმაცებულობის წინააღმდეგ. გააერთიანა სამხრეთი ჩინეთი, შეზღუდა სამხედრო ნაცვლებისა და მსხვილი ფეოდალების უფლებები, ოლქებსა და მაზრებში მოხელეებს ცენტრიდან გზავნიდა.
კუწახტის ამაღლების ეკლესია

კუწახტის ამაღლების ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ კუწახტაში. მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით, ტყიან ბორცვზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

შემორჩენილია აფსიდის მცირე ნაწილი (სიმაღლე 1,3 მ), რომელშიც ერთი სწორკუთხა ნიშია და ჩრდილოეთ კედლის ნაშთი. ეკლესია ნაგები ყოფილა ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. ეკლესიის სამხრეთით 7 მეტრზე კედლის ნაწილია შემორჩენილი.
კუწახტის ეკლესია

კუწახტის ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ კუწახტაში. მდებარეობს სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით, მინდორში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (4 3,2 მ), უაფსიდო. ნაშენია საშუალო ზომის ნატეხი ქვით და კირის დუღაბით. კედლები შიგნიდან შელესილია. ძეგლი დაზიანებულია: სახურავზე აყრილია საფარი და ზედ მცენარეულობაა ამოსული, ჩამონგრეულია ლავგარდანი და აქა-იქ საპირე წყობის ნაწილი.

შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარი თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთ კედლის ღერძზე ერთადერთი თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო სწორკუთხა ნიშია. შიგნით ეკლესია გადახურულია ცილინდრული კამარით.

აღმოსავლეთ ფასადზე, ფრონტონის წვეროს წყობაში ჩასმულ შირიმის ქვაზე, რელიეფური ჯვარია გამოსახული. ამავე ფასადს თაროსებრი ლავგარდნის მცირე ნაწილი შემორჩა.
ლომისის სალოცავი

ლომისის სალოცავი — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ კუწახტაში. დგას შუა სოფელში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია უაფსიდოა, გეგმით თითქმის კვადრატული (4 3,5 მ), ნაგებია რიყის ქვით. წყობაში აქა-იქ შირიმიც არის გამოყენებული. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთ კედელში ერთი სწორკუთხა სარკმელია, სარკმლის ქვემოთ, კედელთან, ტრაპეზი დგას. შიგნით ეკლესია გადახურულია ერთიანი შეისრული კამარით. ეკლესიას ქვიშაქვის ლავგარდანი ჰქონია.
ჯარაჰის შემოსევები საქართველოში

ჯარაჰის შემოსევები საქართველოში — საუკუნის 20-იან წლებში არაბი სარდლის ჯარაჰ იბნ აბდ ალ-ლაჰ ალ-ჰაქიმის (სხვადასხვა დროს ბასრის, სიჯისტანისა და არმინიის გამგებელი) ლაშქრობა საქართველოს შემოსამტკიცებლად. გამოწვეული იყო ხაზართა გამუდმებული თავდასხმებით ამიერკავკასიის იმ ქვეყნებზე, რომლებიც არაბების სამფლობელოებში შედიოდნენ და „არაბობით“ უკიდურესობამდე შეწუხებული ადგილობრივი მოსახლეობის შეუპოვარი ბრძოლით დამპყრობლების წინააღმდეგ.

729 წელს ჯარაჰმა დაიკავა თბილისი და განაახლა „დაცვის სიგელი.“ შემდეგ მან განვლო დარიალის კარი და დაამარცხა ხაზარებიც, მაგრამ ეს გამარჯვება მეტად ხანმოკლე გამოდგა. ხაზარებიც და ამიერკავკასიის ხალხებიც, მათ შორის ქართველები, არაბთა წინააღმდეგ ბრძოლას განაგრძობდნენ. ხაზართა დიდი ლაშქარი, ხაკანის ვაჟის, ბარჯიქის სარდლობით ამიერკავკასიაში შემოვიდა და რევანში აიღო. 730 წელს ხაზარებმა ქართველთა მონაწილეობით, არდებილის ახლოს, საილანის ველზე გამართულ ბრძოლაში ჯარაჰი დაამარცხეს და მოკლეს, მისი ჯარის ცალკეულ რაზმებს კი ქ. მოსულამდე სდიეს.
ხარისძირა

ხარისძირა — მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარი ხარისძირასებრთა ოჯახისა. გვარი აერთიანებს ოცზე მეტ სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია ევროპაში, უმთავრესად, ხმელთაშუაზღვისპირეთში, აღმოსავლეთით მათი არეალი მოდის მცირე აზიამდე.

საქართველოში გვხვდება 2 სახეობა: კავკასიური ხარისძირა , რომელსაც მოთეთრო-მომწვანო ყვავილები აქვს, იზრდება ტყეში, ტყისპირებზე და გავრცელებულია თითქმის მთელ საქართველოში და აფხაზური ხარისძირა , რომლის ყვავილი ვარდისფერ-მეწამული, ზოგჯერ მოიისფროა. იზრდება კირქვებზე მთის შუა სარტყელში აფხაზეთსა და იმერეთში. ადრემოყვავილე დეკორატიული მცენარეებია.

აღწერა და გავრცელება
ხარისძირას გვარი ნატიურია ევროპის უმეტესი ნაწილისათვის, დაწყებული ბრიტანეთის დასავლეთი სანაპიროდან, დამთავრებული თურქეთის ჩრდილოეთი სანაპიროებითა და კავკასიით. სახეობათა ყველაზე დიდი კონცენტრაცია გვხვდება ბალკანეთში.

საინტერესოა ხარისძირაზე გენეტიკოსების მიერ გამოყვანილი ჯიშები. მათ შორის, აღსანიშნავია ორმაგი ხარისძირა.
კოღოთოს ეკლესია

კოღოთოს ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ კოღოთოში. დგას სოფლის ჩრდილოეთით ვენახებში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა (4 3,3 მ), ნაგები ყოფილა რიყის ქვით და კირის დუღაბით. შემორჩენილია აღმოსავლეთ კედლის მცირე ნაწილი და დასავლეთ კედელი, რომელშიც სწორკუთხა შესასვლელია მოწყობილი. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლები მთლიანად დანგრეულია.
კოპალას ეკლესია (კოღოთო)

კოპალას ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ კოღოთოში. დგას სოფლის განაპირას, მინდორში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (6,8 5 მ), ნაგებია რიყის ქვით - კირის დუღაბზე. ინტერიერი შელესილია. ძეგლი დაზიანებულია: სახურავზე აყრილია კრამიტი და ხეებია ამოსული. ჩამოშლილია ლავგარდანი და გარეთა კუთხეების მნიშვნელოვანი ნაწილი.

ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდან არის. აღმოსავლეთით ღრმა აფსიდია, რომელსაც გეგმით სამცენტრიანი თაღის ფორმა აქვს. აფსიდის ღერძზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სარკმელია დასავლეთიდანაც. აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, მცირე ზომის ორ-ორი სწორკუთხა ნიშია. ეკლესიის დარბაზი იმდენად მოკლეა, რომ მისი განივი ღერძი, გრძივ ღერძს რამდენადმე აღემატება. დარბაზი გადახურულია ცილინდრული კამარით.
კოღოთოს უსანეთის ეკლესია

კოღოთოს უსანეთის ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფელ კოღოთოში. დგას სოფლის განაპირას, სასაფლაოზე. განეკუთვნება საუკუნეს.

ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა (12,4 7,6 მ), ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა; კამარა, საბჯენი თაღები, კონქი, კარ-სარკმლების წირთხლები, თაღები და იატაკი - აგურის. ეკლესია შიგნიდან და გარედან შელესილი და შეთეთრებულია. ფასადებზე შელესილობა თითქმის მთლიანად ჩამოშლილია.

შესასვლელი დასავლეთიდან და სამხრეთიდანაა. ორივე კარი თაღოვანია, შიგნიდან და გარედან სწორკუთხა შეღრმავებაში ჩასმული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, შიგნით ისრული, ხოლო გარედან ნახევარწრიული თაღით გადახურული სარკმელია. ერთი მსგავსი სარკმელია დასავლეთ კედელში, ხოლო ჩრდილოეთ და სამხრეთისაში - ორ-ორი.

გრძივ კედლებზე სამ-სამი ერთსაფეხურიანი პილასტრია, რომლებსაც ისრული საბჯენი თაღები ეყრდნობა. პილასტრების აღმოსავლეთ წყვილითა და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღით საკურთხეველი გამოყოფილია დარბაზისგან. ერთი საბჯენი თაღი დასავლეთ კედლის გასწვრივაა. იგი კუთხის პილასტრებზეა დაყრდნობილი.

აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, თითო თაღოვანი ნიშია. ჩრდილოეთ ნიშის თაღთან და მარცხნივ, კედელში, თითო პატარა ქვევრია ჩასმული. საკურთხევლის ბაქანი რამდენადმე წინაა წამოწეული, დარბაზის იატაკის მიმართ შემაღლებულია საფეხურით და წინიდან, შუაში, ნახევარწრიული ამბიონი ეკვრის.

დარბაზის დასავლეთ ნაწილში ხის პატრონიკე ყოფილა (შემორჩენილია იატაკის საყრდენი ორი ძელი). ფასადები სადაა. აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე, სარკმლის ზემოთ, აგურის წყობის შეღრმავებით თითო ჯვარია გამოყვანილი.

ეკლესიის დასავლეთ კედელზე დადგმულია ოთხივე მხარეს ნახევარწრიული თაღებით გახსნილი, ვიწრო და მაღალი სწორკუთხა სამრეკლო, რომელსაც თუნუქით შემოსილი პირამიდული სახურავი აქვს.

ეკლესიის კედლები დასრულებულია აგურის ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. სახურავი ღარისებრი კრამიტისაა.
ჟიულ ბორდე

ჟიულ-ჟან-ბაპტისტ-ვინსენტ ბორდე (; დ. 13 ივნისი, 1870, სუანი, ბელგია, — გ. 6 აპრილი, 1961, ბრიუსელი) — ბელგიელი მიკრობიოლოგი და იმუნოლოგი. 1919 წელს იმუნოლოგიაში გაკეთებული აღმოჩენებისთვის მიენიჭა ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში.

ბიოგრაფია
ჟიულ ბორდე დაიბადა ბელგიის ქალაქ სუანში 1870 წელს. 1892 წელს დაამთავრა ბრიუსელის უნივერსიტეტი. 1894–1901 წლებში ის მუშაობდა პარიზის პასტერის ინსტიტუტში. აქ მან რამდენიმე წელი დაჰყო ილია მეჩნიკოვის ლაბორატორიაში. 1900 წელს დაბრუნდა ბელგიაში და სათავეში ჩაუდგა თავისსავე დაარსებულ პასტერის ინსტიტუტს ბრიუსელში. 1907-1935 წლებში ასევე ხელმძღვანელობდა ბრიუსელის უნივერსიტეტის ბაქტერიოლოგიისა და პარაზიტოლოგიის კათედრას; 1935 წლიდან იქვე იყო საპატიო პროფესორი. 1940 წელს, მეორე მსოფლიო ომის დროს გერმანიის მიერ ბელგიის ოკუპაციის პერიოდში, ბორდემ პასტერის ინსტიტუტის ხელმძღვანელობა თავის შვილს, პოლს გადასცა, თავად კი საპატიო დირექტორი გახდა.

საფრანგეთში მუშაობის წლებში იკვლევდა ცოცხალ ორგანიზმებში ბაქტერიების გაუვნებელყოფის მექანიზმებს, ბიოლოგიურ სითხეებში იმუნურ რეაქციებს. 1895 წელს მან აღმოაჩინა სისხლის შრატის 2 კომპონენტი, რომელიც ბაქტერიული უჯრედის კედლის დაშლაზე (ბაქტერიოლიზზე) იყო პასუხისმგებელი: ბაქტერიის მიმართ იმუნიტეტის მქონე ცხოველის ორგანიზმში არსებული თერმომდგრადი ანტისხეული და ყველა ცხოველის სისხლში მოცირკულირე თერმომგრძნობიარე ნივთიერება, რომელსაც ბორდემ ალექსინი უწოდა, შემდეგ კი კომპლემენტის სახელი მიენიჭა. 1898 წელს ბორდემ დაადგინა, რომ ერთი სახეობის ცხოველის ორგანიზმში შეყვანილი განსხვავებული სახეობის წარმომადგენლის სისხლის წითელი უჯრედები (ერითროციტები) ნადგურდება ბაქტერიოლოზის მსგავსი მექანიზმით (ჰემოლიზი). ამ აღმოჩენებს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა სეროლოგიისა და იმუნოლოგიის განვითარებაში. ბელგიაში დაბრუნების შემდეგ ბორდემ იმუნური რეაქციების სხვადასხვა საკითხზე კვლევა თავის სიძესთან, ოქტავ ჟენგუსთან ერთად განაგრძო. 1900 წელს მათ აღმოაჩინეს კომპლემენტის ფიქსაციის რეაქცია, რასაც იყენებენ ბაქტერიულ და ვირუსულ დაავადებათა სეროდიაგნოსტიკისათვის, ხოლო 1906 წელს — ყივანახველის გამომწვევი . ბორდემ ასევე აღწერა შრატოვანი სინჯი, რომელიც მის სახელს ატარებს. იმუნოლოგიის საკითხში კვლევებისთვის 1919 წელს ნობელის პრემია მიენიჭა.

ჟიულ ბორდე იყო ბრიუსელის უნივერსიტეტის ადმინისტრაციული საბჭოს მუდმივი წევრი, საერთაშორისო მიკრობიოლოგიური კონგრესის პრეზიდენტი (პარიზი, 1930), ერთხანს ბელგიის ჰიგიენის პირველი საბჭოს, პარიზის პასტერის ინსტიტუტის სამეცნიერო საბჭოს და ბელგიის მედიცინის აკადემიის პრეზიდენტი, ბელგიისა და უცხოეთის ქვეყნების სხვადასხვა სამეცნიერო საზოგადოების წევრი. ფლობდა მსოფლიოს არაერთი უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორის წოდებას. ნობელის პრემიის გარდა მიღებული ჰქონდა არაერთი ჯილდო, მათ შორის, ბელგიის გვირგვინის ორდენი (1930), ლეოპოლდის ორდენი (1937), საფრანგეთის საპატიო ლეგიონის ორდენის დიდი ჯვარი (1938) და სხვ.
საქართველოს საპრეზიდენტო არჩევნები 2013

საქართველოს საპრეზიდენტო არჩევნები 2013 — რიგით მეექვსე საპრეზიდენტო არჩევნები საქართველოში. გაიმართა 2013 წლის 27 ოქტომბერს.

საფუძველი
2013 წლის საპრეზიდენტო არჩევნების შედეგად ახალად არჩეული პრეზიდენტის ინაუგურაციის შემდეგ ძალაში შედის კონსტიტუციური შესწორება, რომელიც საქართველოს პარლამენტმა მიიღო 2012 წლის 15 ოქტომბერს. აღნიშნული შესწორების თანახმად იკვეცება პრეზიდენტის უფლებები პრემიერ-მინისტრისა და მთავრობის სასარგებლოდ არჩევნებში მონაწილეობის სურვილი გამოთქვა საგარეო საქმეთა ყოფილ მინისტრმა, სალომე ზურაბიშვილმა, რომელსაც უარი ეთქვა საქართველოს მოქალაქეობის არქონის გამო. არჩევნებში მონაწილეობის უფლება არ ჰქნდა მოქმედ პრეზიდენტს მიხეილ სააკაშვილს.

წინასაარჩევნო რეიტინგები
წინასაარჩევნო კვლევები ჩაატარა ამერიკულმა ორგანიზაციამ ეროვნულ-დემოკრატიულმა ინსტიტუტმა 2013 წლის ივნისსა და სექტემბერში. ივნისის კვლევის მიხედვით ლიდერობდა „ქართული ოცნების“ კანდიდატი გიორგი მარგველაშვილი 29 %-ით. მეორე ადგილს იკავებდა დავით ბაქრაძე (ენმ) 10 %-ით.-მ მეორე კვლევა ჩაატარა 2013 წლის სექტემბერში. შედეგები ასეთი იყო: (1) გიორგი მარგველაშვილი 39 %, (2) დავით ბაქრაძე 19 % (3) ნინო ბურჯანაძე 7 %.

სექტემბერში საკუთარი კვლევა გამოაქვეყნა -მა. კვლევის მიხედვით გიორგი მარგველაშვილის რეიტინგი შეადგენდა 43 %-ს, დავით ბაქრაძის - 22 %-ს, ხოლო ნინო ბურჯანაძის 8 %-ს იმავე ორგანიზაციის ოქტომბრის კვლევით მარგველაშვილის რეიტინგი შეადგენდა 48 %-ს, ხოლო ბაქრაძისა 23 %-ს.

შედეგები
არჩევნებში მონაწილეობა მიიღო ამომრჩეველთა 46,96%-მა, რაც წინა საპრეზიდენტო არჩევნებთან შედარებით დაბალი მაჩვენებელია.

რაიონების/მუნიციპალიტეტების მიხედვით
შეფასება
არჩევნები დადებითად შეაფასეს როგორც მონაწილე სუბიექტემბმა, ასევე სადამკვირვებლო ორგანიზაციებმა. არჩევნები მშვიდ და თავისუფალ გარემოში მიმდინარეობდა. ენმ-ის კანდიდატმა დავით ბაქრაძემ და მოქმედმა პრეზიდენტმა სააკაშვილმა გამარჯვება მიულოცეს გიორგი მარგველაშვილს.
მარღობის ქედი

მარღობის ქედი (2023 წლის 31 ივლისამდე მუზქოლის ქედი; ) — ქედი ტაჯიკეთში. შედის პამირის შემადგენლობაში. გაწოლილია მდინარე მურღაბის ჩრდილოეთით. სიგრძე 110 კილომეტრი, სიმაღლე 6233 მეტრი (საბჭოთა ოფიცრების პიკი). უმთავრესად აგებულია მეტამორფული ფიქლებით, კირქვებითა და ქვიშაქვებით. მუზქოლის უმაღლეს ნაწილში მთიან-მყინვარული რელიეფია. მთისძირში მაღალმთის ცივი უდაბნოა. ხარობს მხოლოდ კრიოფილური მცენარეულობა.
ჟაკ ლუსიენ მონო

ჟაკ ლუსიენ მონო (; დ. 9 თებერვალი, 1910, პარიზი — გ. 31 მაისი, 1976, კანი) — ფრანგი ბიოქიმიკოსი, მიკრობიოლოგი. 1971 წლიდან პარიზის პასტერის ინსტიტუტის დირექტორი. იკვლევდა ბაქტერიების ზრდის, ინდუქციისა და ბაქტერიული ფერმენტების რეპრესიის საკითხებს. ფრანსუა ჟაკობთან ერთად წამოაყენა ჰიპოთეზა ინფორმაციული რიბონუკლეინის (რნმ) მონაწილეობით დეზოქსირიბონუკლეინიდან (დნმ) რიბოსომებზე გენეტიკური ინფორმაციის გადატანისა და ბაქტერიებში ცილის სინთეზის გენეტიკური რეგულაციის მექანიზმის შესახებ. იყო უცხოეთის მრავალი მეცნიერების აკადემიის წევრი. 1965 წელს, ფრანსუა ჟაკობთან და ანდრე ლვოვთან ერთად მიენიჭა ნობელის პრემია.
შარლ მორასი

შარლ მორასი (; დ. 20 აპრილი, 1868, მარტიგი, ბუშ-დიუ-რონი — გ. 16 ნოემბერი, 1952, ტური) — ფრანგი პუბლიცისტი, პოეტი და კრიტიკოსი. ემხრობოდა მარქსიზმს. საფუძველი ჩაუყარა „რომანულ სკოლას“, რომელიც არსებითად დეკადენტურ-სიმბოლისტურ ხასიათს ატარებდა. მორასს ეკუთვნის პოეტური კრებულები „ფსიქეასთვის“ (1911), „წარწერები“ (1921), „შინაგანი მუსიკა“ (1925), კრიტიკული შრომები ფრანგული კულტურის შესახებ და სხვა.
პატრიარქი

პატრიარქი (; შედგება — „მამა“ და — „მეუფება, საწყისი, ძალაუფლება“) — დამოუკიდებელი (ავტოკეფალური) მართლმადიდებლური ქრისტიანული ეკლესიის მეთაურის უზენაესი ტიტული, დადგენილი ქალკედონის მსოფლიო საეკლესიო კრებაზე 451 წელს.

საქართველო
ქრისტიანული ეკლესიის გაყოფის შემდეგ (1054) პატრიარქი აღმოსავლეთ ეკლესიის მეთაურთა წოდება გახდა. ბიზანტიის იმპერიის მართლმადიდებლურ ეკლესიას ოთხი პატრიარქი განაგებდა: კონსტანტინოპოლის, ალექსანდრიის, ანტიოქიისა და იერუსალიმის. რუსეთის საეკლესიო კრებამ პატრიარქი 1598 წელს აირჩია. 1721 წელს, პეტრე -მა გააუქმა პატრიარქის წოდება. რუსეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის კრებამ 1917-1918 წლებში პატრიარქის ტიტული აღადგინა. პატრიარქი არის აგრეთვე კონსტანტინოპოლის, ალექსანდრიის, ანტიოქიის, იერუსალიმის, საქართველოს, სერბეთის, ბულგარეთის და რუმინეთის ეკლესიებში. კათოლიკური ეკლესიის ზოგიერთ ეპარქიასაც პატრიარქი მეთაურობს.
ჯეფრი მონმაუთელი

ჯეფრი მონმაუთელი (დ. დაახლ. 1100 — გ. დაახლ. 1154) — ინგლისელი ქრონისტი, მისი მთავარი ნაშრომია „ბრიტანეთის მეფეების ისტორია“ (დაახლ. 1137 წ.), რომელიც მოიცავს ბრიტანეთის ადრინდელი პერიოდის ისტორიას საუკუნის დამლევამდე. ჯეფრი მონმაუთელის ისტორიის ერთ-ერთი წყაროა საუკუნის დამლევისა და საუკუნის დამდეგის უელსელი ქრონისტის ნენიუსის „ბრიტების ისტორია“ და კელტური ლეგენდები. კერძოდ ჯეფრი მონმაუთელთან არის მოთხრობილი მეფე ართურზე და მრგვალი მაგიდის რაინდთა შესახებ. ჯეფრი მონმაუთელის თხზულებებში მოცემული სიუჟეტები გამოიყენეს უილიამ შექსპირმა, ჯ. მილტონმა, ე. ტენისონმა და სხვა ინგლისელმა მწერლებმა.
ჟიუსტ ფონტენი

ჟიუსტ ფონტენი (; დ. 18 აგვისტო, 1933, მარაქეში, მაროკო — გ. 1 მარტი, 2023, ტულუზა, საფრანგეთი) — ფრანგი ფეხბურთელი და საფეხბურთო მწვრთნელი.

კარიერის ძირითადი ნაწილი გაატარა „სტად რეიმსში“, რომლის შემადგენლობაშიც 1958 და 1960 წლებში საფრანგეთის ჩემპიონი გახდა, 1959 წელს კი ითამაშა უეფა-ს ჩემპიონთა თასის ფინალში, სადაც გუნდი რეალ მადრიდთან დამარცხდა, თავად ფონტენი კი ტურნირის საუკეთესო ბომბარდირი გახდა 10 გატანილი ბურთით.

საფრანგეთის ეროვნულ ნაკრებში ჩაატარა 21 თამაში და გაიტანა 30 გოლი. 1958 წლის მსოფლიოს ჩემპიონატზე ფონტენმა 13 გოლი გაიტანა, რაც დღემდე საუკეთესო მაჩვენებელია მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატების ისტორიაში. ამავე წელს ჟურნალმა -მა ოქროს ბურთის გამოკითხვაში დაასახელა ევროპის საუკეთესო ფეხბურთელების სამეულში.

მიღწევები
საკლუბო
ეროვნული ჩემპიონატები
ნიცა
საფრანგეთის ჩემპიონატი
ჩემპიონი: 1955–56
საფრანგეთის თასი
თასის მფლობელი: 1953–54
რეიმსი
საფრანგეთის ჩემპიონატი
ჩემპიონი (3): 1957–58, 1959–60, 1961–62
საფრანგეთის თასი
თასის მფლობელი: 1957–58

ინდივიდუალური
საფრანგეთის ჩემპიონატი
საუკეთესო ბომბარდირი (2): 1957–58, 1959–60
მსოფლიო ჩემპიონატი
საუკეთესო ბომბარდირი: 1958
ფიფა-ს ასეული ( 100): 2004
 საუკუნის 100 საუკეთესო ფეხბურთელი -ის ვერსიით: 1999
ალენ ჟირესი

ალენ ჟირესი ( ; დ. ) — ფრანგი საფეხბურთო მწვრთნელი და ყოფილი ფეხბურთელი. 2004–2005 წლებში იყო საქართველოს ნაკრების მთავარი მწვრთნელი.

კარიერის უდიდესი ნაწილი საფეხბურთო კლუბ ბორდოში გაატარა, რომლის რიგებშიც 519 მატჩი ჩაატარა და 168 გოლი გაიტანა, რაც კლუბის ისტორიაში ერთ-ერთი საუკეთესო მაჩვენებელია.

საფრანგეთის ნაკრების შემადგენლობაში გახდა ევროპის 1984 წლის ჩემპიონატის გამარჯვებული. იმდროინდელი ლეგენდარული ნაკრების ნახევარდაცვაში სწორედ ჟირესი იყო „მაგიური კვადრატის“ ერთ-ერთი წევრი, მიშელ პლატინისთან, ჟან ტიგანასთან და ლუის ფერნანდესთან ერთად.

1999 წელს -ის ვერსიით საუკუნის 100 საუკეთესო ფეხბურთელს შორის 72-ე ადგილზე დასახელდა.
პროტისტები

პროტისტები ( „ყველაზე პირველი, უპირველესი“) — პარაფილეტური ჯგუფი, რომელსაც მიაკუთვნებენ ყველა ეუკარიოტულ ორგანიზმს, რომლებიც არ შედიან ცხოველებში, მცენარეებსა და სოკოებში. სახელი უწოდა ერნესტ ჰეკელმა 1866 წელს, თუმცა თანამედროვე გაგებით 1969 წელს ის გამოიყენა რობერტ უიტეკერმა, „ხუთი სამეფოს სისტემის“ ავტორმა. ტრადიციულად პროტისტებს ყოფენ ქვეჯგუფებად: უმარტივესები , წყალმცენარეები და სოკოსებრი ორგანიზმები. ყველა ეს ჯგუფი ფლობს პოლიფილურ ბუნებას და არ გამოიყენება ტაქსონად.