iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის საარქივო ფონდი

ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის საარქივო ფონდი ცენტრის კოლექციის ერთ-ერთი ნაწილია, რომელშიც თავმოყრილია ქართველი და უცხოელი მეცნიერების, მწერლების, პოეტების და საზოგადო მოღვაწეების, მხატვრების, პოლიტიკური, სახელმწიფო და სამხედრო მოღვაწეების, ემიგრაციის მოღვაწეების, სასულიერო პირების, აგრეთვე საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოების და სინოდის კანცელარიის არქივები. ჯამში საარქივო ფონდების რაოდენობა 182-ია; აქედან, დღეისათვის უკვე დამუშავებულია 111 ფონდი. დანარჩენი 71 საარქივო ფონდი დამუშავების პროცესშია.

არქივში დაცული მასალიდან განსაკუთრებული აღნიშვნის ღირსია ქართველი პაპიროლოგის გრიგოლ წერეთლის კუთვნილი კოლექცია, სადაც წარმოდგენილია ძვ. წ. - საუკუნეებით დათარიღებული 170-მდე პაპირუსი.

დანარჩენ ფონდებში დაცულია - საუკუნეების ქართველი და უცხოელი საზოგადო მოღვაწეების ცხოვრება-შემოქმედებასთან დაკავშირებული ქართული, ლათინური, ფრანგული, ინგლისური, იტალიური, რუსული, აზერბაიჯანული, სომხური და სხვა უცხოენოვანი ორიგინალური საბუთები; მდიდარი ეპისტოლარული მემკვიდრეობა; მრავალრიცხოვანი ფოლკლორული ჩანაწერები; უნიკალური ფოტონამუშევრები; სამხრეთ კავკასიის ახალი და უახლესი ისტორიის ამსახველი მასალა პოლიტიკის, ეკონომიკის, საეკლესიო ცხოვრების, ჟურნალისტიკის, თეატრის, მუსიკისა და სხვა სფეროებიდან.

საერთო ნუსხა
სია შედგენილია ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ოფიციალური საიტის მონაცემებზე დაყრდნობით. არქივები ანბანის მიხედვითაა დალაგებული; პიროვნებათა არქივები გვარების მიხედვითაა მოცემული (გარდა სასულიერო პირებისა, რომლებიც სიაში სახელის მიხედვით არიან მოცემული); ორგანიზაციების არქივები სიის ბოლო ნაწილში, პიროვნებათა არქივების შემდეგაა მოთავსებული. სხვადასხვა ფერითაა გამოყოფილი არქივთა შემდეგი ჯგუფები:

ნიშნით აღნიშნულია დამუშავებული არქივები;
ნიშნით აღნიშნულია არქივები, რომელთა დამუშავებაც ამჟამად მიმდინარეობს და ჯერჯერობით მკვლევართათვის მათზე მუშაობა დროებით შეზღუდულია.
კოდალას აკადემია

„კოდალას აკადემია“ — ვირტუალური აკადემია, რომელიც „ინოვაციური განათლების ფონდმა“ 2010 წელს დააარსა. პროექტის მიზანია საგანმანათლებლო პროცესში ინოვაციური მეთოდების და ინფორმაციული ტექნოლოგიების გამოყენების ხელშეწყობა, ასევე სკოლის მოსწავლეებისათვის მეტი შესაძლებლობების შექმნა ცოდნის გაღრმავებისთვის, პიროვნული განვითარებისა და მომავალი კარიერისთვის.

„კოდალას აკადემია“ მსოფლიოში აღიარებული სალმან ხანის აკადემიის ქართული ანალოგია. ის მოიცავს ვიდეო-გაკვეთილებს სხვადასხვა საგნიდან, განსაკუთრებული ყურადღება საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებს ენიჭება. ვიდეო-გაკვეთილები და ექსპერიმენტების ამსახველი ვიდეოები წარმოდგენილია ქართულ ენაზე.
ბლიტარი

ბლიტარი — ქალაქი ინდონეზიაში, აღმოსავლეთ იავის პროვინციაში. მდებარეობს მალანგიდან 73 კმ–ის და სურაბაიიდან 167 კმ-ის დაშორებით. ბლიტარში მდებარეობს მაჯაპაჰიტის იმპერიის ეპოქის რამდენიმე ტაძარი, მათ შორისაა პენატარანი.

ქალაქი დაკრძალულია ინდონეზიის პირველი პრეზიდენტი სუკარნო. ბლიტარიდან 20 კმ–ით ჩრდილოეთით მდებარეობს ძალიან აქტიური ვულკანი კელუდი.

ბლიტარში დაიბადნენ ინდონეზიის ამჟამინდელი ვიცე–პრეზიდენტი ბუდიონო და ინდონეზიის არმიის მთავარსარდალი ადმირალი აგუს სუჰარტონო.
ბოგორი

ბოგორი — ქალაქი ინდონეზიაში, კუნძულ იავაზე, დასავლეთ იავის პროვინციაში. მდებარეობს ბოგორის სარეგენტოს ცენტრში, ქვეყნის დედაქალაქ ჯაკარტიდან 60 კმ–ით სამხრეთით. თავის მხრივ, ბოგორს მუნიციპალიტეტის სტატუსი აქვს. ქალაქი მნიშვნელოვანი ეკონომიკური, სამეცნიერო, კულტურული და ტურისტული ცენტრია, ისევე როგორც სამთო კურორტი.

შუა საუკუნეებში ბოგორი სუნდას სამეფოს დედაქალაქი იყო და პაკუან–პაჯაჯარანი ერქვა. ჰოლანდიური კოლონიალიზმის დროს, მას ბუიტენცორგი ეწოდა და ჰოლანდიის ოსტინდოეთის გენერალ–გუბერნატორის საზაფხულო რეზიდენციად იქცა. საუკუნის ადრეულ წლებში, როდესაც ბრიტანული კონტროლის ხანა დასრულდა, ბოგორი ჰოლანდიის ოსტინდოეთის ადმინისტრაციული ცენტრი გახდა.

ბოგორის ცენტრალურ ნაწილში, დაახლოებით 20 კმ² ტერიტორიაზე ასობით ათასი ადამიანი ცხოვრობს და ის მსოფლიოს ერთ–ერთი ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ადგილია. ქალაქში მდებარეობს საპრეზიდენტო სასახლე და ბოტანიკური ბაღი, რომელიც მსოფლიოში ერთ–ერთი უძველესი და უდიდესია. ხშირი წვიმების გამო, ბოგორს ზედმეტსახელად „წვიმიან ქალაქს“ უწოდებენ. წვიმს თითქმის ყოველთვის, მშრალ სეზონშიც კი.

დემოგრაფია
ეკონომიკა
ჩიანჯური

ჩიანჯური — ქალაქი ინდონეზიაში, დასავლეთ იავის პროვინციაში, ჩიანჯურის სარეგენტოს დედაქალაქი. მდებარეობს ჯაკარტისა და ბანდუნგის დამაკავშირებელი ძირითადი გზების გასწვრივ. მოსახლეობა დაახლოებით 2 171 281 ადამიანს შეადგენს. მდებარეობის გამო, ჩიანჯურის მაცხოვრებლებს უადვილდებათ როგორც ჯაკარტაში, ისე ბანდუნგში მუაობა.

გზა, რომელზეც ჩიანჯური მდებარეობს, ჯაკარტისა და ბანდუნგის დამაკავშირებელი უმთავრესი, უკიდურესად გადატვირთული გზა იყო, თუმცა, იგი 2005 წელს დასრულებულმა ახალმა ფასიანმა გზამ ჩაანაცვლა. ქალაქი 1677 წელს დაარსდა.

ჩიანჯური ძირითადად სასოფლო–სამეურნეო პროდუქტებს აწარმოებს, განსაკუთრებით ბრინჯს და როგორც ცნობილია, იგი მჭიდროდ დასახლებული იავისათვის ბრინჯის წარმოების ძირითადი წყაროა.

2009 წელს ჩიანჯურში მომხდარ მიწისძვრას 75 ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა.
წინარეხის ჯვარპატიოსნის ეკლესია

წინარეხის ჯვარპატიოსნის ეკლესია — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ წინარეხში. მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით 3 კილომეტრზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

ეკლესია დარბაზულია (11,7 6,4 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით. კონსტრუქციული ნაწილები (პილასტრები, იმპოსტები და ლავგარდანი) შირიმის ქვისაა. ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია, მის გვერდებზე - თითო სწორკუთხა ნიში. სამხრეთ კედელში ორი თაღოვანი სარკმელია, დასავლეთისაში - ერთი. ყველა სარკმელი გარეთკენ ვიწროვდება. დარბაზის განივი კედლები კაპიტელებით დასრულებული წყვილი პილასტრით ორ თანაბარ ნაწილად იყოფა. პილასტრებზე საბჯენი თაღი გადადის. აღმოსავლეთ სარკმელში შემორჩენილია შელესილობისა და მოხატულობის კვალი.
ეკლესიაზე სამხრეთიდან მთელ სიგრძეზე მიშენებულ ეგვტერს (11,7 5 მ), რომლისგანაც მხოლოდ საძირკველია შემორჩენილი, სამხრეთით შესასვლელი ჰქონია, ხოლო აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდი.
წინარეხის ღვთისმშობლის ეკლესიის კომპლექსი

წინარეხის ღვთისმშობლის ეკლესიის კომპლექსი — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ წინარეხში. ღვთისმშობლის ეკლესიის კომპლექსი მდებარეობს სოფლის ცენტრში, უჭუჭიანთ უბანში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. კომპლექსში შედის: ღვთისმშობლის ეკლესია, კოშკი, სამრეკლო და გალავანი.

ღვთისმშობლის ეკლესია დარბაზულია (8,42 5,5 მ). აღმოსავლეთ ფასადზე ასომთავრული წარწერის თანახმად აუგია „ტფილელ ეპისკოპოზს“ ბარნაბა ფავნელისშვილს 1588 წელს. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია, მის ორივე მხარეს - თითო ნახევარწრიული ნიში. ასეთივე სარკმელია სამხრეთ კედელში. შიდა სივრცე მაღალია და ზევითკენ ვიწროვდება. დარბაზი გადახურულია კამარით, რომელიც გრძივ კედლებს ეყრდნობა.

ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. შელესილობის ქვეშ შეიმჩნევა მოხატულობის ფრაგმენტები. ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელი გამაგრებულია ორი კონტრფორსით, რომლებიც გადახურულია კრამიტით.

კოშკი ეკლესიის დასავლეთ კედელზეა მიდგმული და სიმაღლით ეკლესიას უსწორდება. ორივე ნაგებობა გადახურულია საერთო ორფერდა სახურავით, შემოვლებული აქვს აგურის ერთიანი თაროსებრი ლავგარდანი. მოგვიანებით ეკლესიის დასავლეთ კედელი გაჭრეს და ფართო თაღოვანი მალით ეკლესია კოშკს შეუერთეს. ეკლესიის იატაკის დონე გააგრძელეს, რის შედეგადაც კოშკის ქვედა სართული ორ ნაწილად გაიყო. კოშკის დასავლეთ კარის ზედა ნაწილი სარკმლად გადაკეთდა. კოშკის ქვედა სართულის შესასვლელები ამოქოლილია. ზედა, ბოლო სართული შეისრული კამარით გადახურული იზოლირებული სათავსია, რომელსაც ჩრდილოეთიდან თაღოვანი შესასვლელი აქვს. დასავლეთ კედლის ცენტრში სათოფურია.

სამრეკლო დგას ეზოს შესასვლელთან, ეკლესიის სამხრეთ-აღმოსავლეთით. მისი პირველი სართული მასიურია. მასზე აღმართულია სამრეკლოს ოთხბოძიანი აგურის ფანჩატური. კომპლექსს შემოვლებული აქვს გალავანი.
ვერტიკალი

ვერტიკალი (ლათ. – შვეული) — ცის სფეროს ყოველი დიდი წრე, რომელიც ზენიტის წერტილზე გადის; ვერტიკალური წრე. ჩრდილოეთ და სამხრეთ წერტილებზე გამავალ ვერტიკალს, ცის მერიდიანი ეწოდება, ხოლო აღმოსავლეთ და დასავლეთ წერტილებზე გამავალს — პირველი ვერტიკალი. საკუთრივ ცის სფერო ეწოდება ნებისმიერრადიუსიან დამხმარე წარმოსახვით სფეროს, რომელზეც აგეგმილებენ ციურ მნათობს და რომელსაც სხვადასხვა ასტრომეტრიული ამოცანის მოსახსნელად იყენებენ.
ისიდორაანთ საყდარი

ისიდორაანთ საყდარი — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხოვლეში. მდებარეობს მდინარე ხევხმელას დასავლეთით, სოფლის სასაფლაოზე, თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

ეკლესია დარბაზულია (13,4 7 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით, გამოყენებულია რიყის ქვა და ქვიშაქვაც. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. ნახევარწრიულ აფსიდში სარკმლის კვალი არ შეიმჩნევა. აფსიდის ჩრდილოეთ მხარეს ნიშია, მარჯვნივ - მცირე ზომის სათავსი. გრძივი კედლები და შეისრული კამარა წყვილი პილასტრით და შეისრული საბჯენი თაღითაა დანაწევრებული. ინტერიერში შეიმჩნევა მოხატულობის ფრაგმენტები. აღმოსავლეთ ფასადზე შემორჩენილია ქვიშაქვის რამდენიმე საპირე ქვა.
კვართის წმინდა გიორგის ეკლესია

კვართის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხოვლეში. მდებარეობს მდინარე ხეხმელას დასავლეთით, სოფლის სასაფლაოზე, თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

ეკლესია დარბაზულია (6,5 4,7 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით. ეკლესიას შიგნიდან თაღოვანი და გარედან არქიტრავული ორი შესასვლელი აქვს - ერთი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში, მეორე - დასავლეთ კედელში (ამოშენებულია). ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია, მის ორივე გვერდზე - სწორკუთხა ნიში. ასეთივე სარკმელია სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების აღმოსავლეთ ნაწილში. დარბაზის დასავლეთ კედელში სარკმლის თაღი ებჯინება კამაროვან გადახურვას. გრძივ კედლებზე წყვილი პილასტრია.
გუტაცია

გუტაცია ( – წვეთი) — წყლის გამოყოფა წვეთებად მცენარის ფოთლებიდან. შეიმჩნევა მაშინ, როდესაც მცენარე ფესვებით შეიწოვს მეტ წყალს, ვიდრე ფოთლებით ააორთქლებს.

მიმდინარეობს მეტწილად ღამით, დილით ადრე ან მცენარის ნოტიო ატმოსფეროში მოქცევის დროს. ხშირად დამახასიათებელია ნორჩი ნერგებისთვის, მაგალითად მარცვლოვნებისთვის. წყლის წვეთები გამოიყოფა ჰიდატოდებში ფესვური წნევის გავლენით. გუტაცია ფიზიოლოგიური პროცესია და მცენარის ცხოველმოქმედებასთან არის დაკავშირებული. გუტაციის დროს მცენარე გამოყოფს ზედმეტ მარილებს, ძირითადად კალციუმს.
ხოვლეს წითელი საყდარი

ხოვლეს წითელი საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხოვლეში, სოფლიდან ორ კილომეტრზე, მდინარე ხეხმელას მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

ეკლესია დარბაზულია. იგი გარედან წითელი თლილი ქვით ყოფილა მოპირკეთებული (აქედან მომდინარეობს სახელწოდება). შესასვლელი ორი იყო - დასავლეთით და სამხრეთით.

ეკლესიას სამხრეთიდან ეგვტერი, დასავლეთიდან კი კარიბჭე ჰქონია მიშენებული. სამივე ნაწილი გარედან სწორკუთხა გეგმაში იყო ჩასმული. ფასადები უხვად ყოფილა მოჩუქურთმებული.
ხოვლეს წმინდა გიორგის საყდარი

ხოვლეს წმინდა გიორგის საყდარი — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხოვლეში. მდებარეობს სოფლიდან 5 კილომეტრზე, მდინარე ხეხმელას მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (7,8 7,7 მ), ნაგებია თლილი მოწითალო, ხორბლისფერი ქვით. სამხრეთიდან მიშენებული აქვს დაბალი ეგვტერი. ეკლესიაში შესასვლელი ეგვტერიდანაა. მეორე შესასვლელი ეკლესიის დასავლეთ კედელშია. ორივე შესასვლელი განიერია, გარედან არქიტრავული, შიგნიდან თაღოვანი. როგორც ეკლესიის, ისე ეგვტერის აფსიდები ნალისებრია, ასეთივე ფორმა აქვს კონქების თაღებსაც. ორივე სათავსის საკურთხეველში თითო განიერი სარკმელია. დარბაზი გადახურულია ცილინდრული კამარით. ეკლესიაში დაცულია სამმალიანი კანკელი, რომელიც ორი, სხვადასხვა ხანის, ფრაგმენტისაგან შედგება. კანკელი პირველად - საუკუნეებში დაუდგამთ. მისგან შემორჩა მხოლოდ ექვსი პროფილირებული სვეტი და გაშლილი ფოთლების რელიეფით მორთული კაპიტელი, რომელიც მოგვიანებით, შეკეთების დროს ეგვტერის კონქის კონსოლად გამოუყენებიათ. მეორე კანკელი თაბაშირით აღუდგენიათ საუკუნეში. მარყუჟებით შეკრული ფესტონებიანი თაბაშირის თაღები გაუკეთებიათ და შიგ დაუდგამთ თაბაშირისვე ფილები, რომლებზეც ამოჭრილია გეომეტრიული წნულის მედალიონები და ჩარჩო. როგორც ჩანს, ეს კანკელიც დანგრეულა და მისი ხელმეორედ აწყობის დროს ზოგი ნაწილი თავის ადგილას არ ჩაუსვამთ.

ეკლესიის დასავლეთ კედელზე და აფსიდში შემორჩენილია მოხატულობის დაზიანებული ფრაგმენტები. სტილისტური ნიშნებით მოხატულობა საუკუნეს უნდა ეკუთვნოდეს.

ფასადების დეკორიდან შემორჩენილია აღმოსავლეთ სარკმლის თავსართის ფრაგმენტი. ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ ფასადებზე, გვიანდელი შეკეთების დროს, რუხი ფერის დაუმუშავებელი ხის ფილები ჩაუსვამთ.
ხოვლეს წმინდა თევდორეს ეკლესია

ხოვლეს წმინდა თევდორეს ეკლესია — ეკლესია კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხოვლეში. მდებარეობს სოფლის დასავლეთით 300-400 მეტრზე, სასაფლაოზე. მოსახლეობა მას კვირიკწმინდასაც უწოდებს. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

ეკლესია დარბაზულია (8,7 4,8 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით, გამოყენებულია ქვიშაქვა და აგურიც. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, კარი გარედან არქიტრვულია, შიგნიდან - თაღოვანი. არქიტრავი ქვიშაქვისაა, თაღი მწვანე ფერის ტუფის თლილი კვადრებითაა ნაწყობი. ეკლესიას სამხრეთიდან მიშენებული ჰქონია კარიბჭე, რომლის მხოლოდ დასავლეთ კედლის ნაწილია შემორჩენილი.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ჩიმაჰი

ჩიმაჰი — ქალაქი ინდონეზიაში, დასავლეთ იავის პროვინციაში, ქალაქ ბანდუნგის დასავლეთით, შედის მის მეტროპოლიურ არეალში. ქალაქი ტექსტილის მნიშვნელოვანი მწარმოებელი და ექსპორტიორია. ჩიმაჰიში ასევე ფუნქციონირებს რამდენიმე სამხედრო–საგანმანათლებლო დაწესებულება.

ფართობი 48,42 კმ²–ს შეადგენს, მოსახლეობა კი 566 200 ადამიანს (2009).

კოლონიური ჰოლანდიის ოსტინდოეთის მთავრობის პერიოდში, ჩიმაჰი მდებარეობდა რეგიონის ერთ–ერთ უმთავრეს სამხედრო არეალში.

ქალაქი გაშენებულია ჯაკარტიდან 120 კმ–ით სამხრეთ–აღმოსავლეთით.
ჩირებონი

ჩირებონი — საპორტო ქალაქი ინდონეზიაში, კუნძულ იავის ჩრდილოეთ სანაპიროზე. მდებარეობს დასავლეთ იავის პროვინციაში, ცენტრალური იავის პროვინციის საზღვართან, დედაქალაქ ჯაკარტიდან დაახლოებით 297 კმ–ით აღმოსავლეთით. ჩირებონის ურბანული გული ფართობით საკმაოდ პატარაა, თუმცა ძლიერ მჭიდროდ დასახლებული.

წარსულში ჩირებონი სულთანატის ადმინისტრაციული ცენტრი იყო. ცენტრალური და დასავლეთ იავის საზღვარზე მდებარეობის გამო, ისტორიულად იგი ექცეოდა სუნდების, იაველებისა და ჩინური კულტურის გავლენის ქვეშ.
პარალიმპიური თამაშები

პარალიმპიური თამაშები — ოლიმპიური თამაშების მსგავსი საერთაშორისო სპორტული შეჯიბრება თანდაყოლილი ან შეძენილი ფიზიკური შეზღუდვის მქონე ადამიანებისთვის. საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტის დახმარებით ტარდება ოთხ წელიწადში ერთხელ, იქვე, სადაც ოლიმპიური თამაშები იმართება. ასპარეზობის შემოღების იდეა უკავშირდება ინგლისელი ნეიროქირურგის — ლუდვიგ გუტმანის სახელს, რომელმაც მეორე მსოფლიო ომის დროს ქალაქ ეილსბერიში, სტიკ-მენდევილის ჰოსპიტლის ბაზაზე ხერხემლის ტრავმების სამკურნალო ცენტრი დააარსა. მან პირველმა ჩართო აქტიური სპორტი იმ ჯარისკაცთა რეაბილიტაციის პროცესში, რომლებსაც ზურგის ტვინი ჰქონდათ დაზიანებული. 1948 წლის 28 ივლისს სტოკ-მენდევილის ჰოსპიტალში გაიმართა პირველი შეჯიბრება მშვილდოსნობაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა შორის, მონაწილენი სარბიელზე ეტლებით გამოვიდნენ. ტურნირი სიმბოლურად დაემთხვა ლონდონის ოლიმპიური თამაშების გახსნის თარიღს. 1956 წელს ლუდვიგ გუტმანმა შეიმუშავა ქარტია, რომელიც საფუძვლად დაედო შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა სპორტის განვითარებას მთელ მსოფლიოში. 1960 წელს, რომის ოლიმპიური თამაშების დამთავრებისთანავე გაიმართა შშმ პირთა საერთაშორისო შეჯიბრება ერთდროულად რამდენიმე სპორტულ დისციპლინაში. მონაწილეობდა 23 ქვეყნის 400-მდე სპორტსმენი.

1976 წელს შვეიცარიაში გაიმართა ზამთრის პირველი თამაშები შშმ პირებისთვის. 1988 წელს, სეულის ოლიმპიადის დასრულების შემდეგ, ორგანიზატორებმა ოლიმპიური დარბაზები და სტადიონები შშმ პირებს დაუთმეს. აქედან მოყოლებული, ამ შეჯიბრებას პარალიმპიური თამაშები ეწოდება. 1982 წელს შეიქმნა შშმ პირთა სპორტის მსოფლიო ორგანიზაციის საკოორდინაციო კომიტეტი, რომელმაც ხელი შეუწყო პარალიმპიური მოძრაობის პოპულარიზაციასა და გაფართოებას.

1989 წლიდან ჩამოყალიბდა საერთაშორისო პარალიმპიური კომიტეტი. დღეს მის შემადგენლობაში შედის 163 ქვეყნის ეროვნული პარალიმპიური კომიტეტი და 5 საერთაშორისო სპორტული ფედერაცია. პარალიმპიელები მონაწილეობენ 20-ზე მეტ სპორტულ დისციპლინაში. მათ შორისაა: მშვილდოსნობა, ტყვიის სროლა, მძლეოსნობა, ძალოსნობა, ველოსპორტი, კალათბურთი, ფეხბურთი, ჰოკეი, ფარიკაობა, თხილამურობა, მაგიდის ჩოგბურთი და სხვა სახეობები.

ქართული პარალიმპიური კომიტეტი 90-იანი წლებიდან არსებობს, თუმცა პარალიმპიურმა კომიტეტმა განვითარება 2006 წლიდან დაიწყო და პირველად საქართველოს დელეგაციამ 2008 წლის პეკინის პარალიმპიურ თამაშებზე მიიღო მონაწილეობა. პეკინში საქართველოს სახელით ერთი ათლეტი — იაგო გორგოძე ასპარეზობდა ძალოსნობის დისციპლინაში და შედეგად მე-8 ადგილი დაიკავა.
ავსტრონეზიულ-ანდამანური ენები

ავსტრონეზიულ-ანდამანური — ბლევინის მიერ ანდამანურსა და ავსტრონეზიულ ენებს შორის კავშირის შესახებ 2007 წელს ჩამოყალიბებული თეორია. ანდამანურიენები შედგება ორი მცირე ენისგან რომლებიც გავრცელებულია ანდამანის კუნძულზე, ხოლო ავსტრონეზიული მსოფლიოს უდიდესი ენათა ოჯახი, რომელიც შეიცავს წყნარ ოკეანეში გავრცელებულ ათასამდე ენას.
ავსტრონეზიელი ხალხები

ავსტრონეზიელი ხალხები — სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიასა და ოკეანეთში მცხოვრები ავსტრონეზიულ ენებზე მოსაუბრე ხალხები. (თუმცა ამ მოსაზრების წინააღმდეგ მიდიოდა ანთროპოლოგისტი ვილჰელმ სოლჰეიმი და თვლიდა რომ ხალხის გაერთიანება ენობრივი ჯგუფის მიხედვით არა სწორია.) ეს ჯგუფში შედის როგორც: ტაივანის აბორიგენებს, აღმოსავლეთი ტიმორის, ინდონეზიის, მალაიზიის, ფილიპინების, ბრუნეის, მადაგასკარის, მიკრონეზიის და პოლინეზიის ეთნიკური ჯგუფების უმეტესობა ასევე ახალი ზელანდიის მაორები, ჰავაის მკვიდრი მოსახლეობა და მელანეზიის პაპუასები. ავსტრონეზიელებით დასახლებულ ტერიტორიას ზოგადად უწოდებენ ავსტრონეზიას.
დეპოკი

დეპოკი — ქალაქი ინდონეზიაში, დასავლეთ იავის პროვინციაში, ჯაბოდეტაბეკის მეტროპოლიურ არეალში, დასავლეთიდან ესაზღვრება ჯაკარტას.

ქალაქის ფართობი 200,29 კმ²–ია, მოსახლეობა კი 2010 წლის მონაცემებით 1 751 696 ადამიანს შეადგენს.

ისტორია
1696 წლის 18 მაისს, ჰოლანდიის ოსტინდოეთის კომპანიის ყოფილმა ოფიცერმა კორნელის კასტელენმა 12,44 კმ² მიწა იყიდა, დღევანდელი დეპოკის ტერიტორიის 6%. მან მიწის დამუშავება დაიწყო, გააშენა საწარმოები, რითაც საკმაოდ ეხმარებოდა ადგილობრივებს. გარდა ამისა, იგი მისიონერულ საქმიანობასაც ეწეოდა და ადგილობრივ ინდონეზიელებს ქრისტიანობაზე აქცევდა. ბოლოს, მან დააარსა პროტესტანტული კავშირი. ამ ტერიტორიის სახელად მანამდე უკვე გამოიყენებოდა სუნდური სახელი დეპოკი, რაც სახიზნავს ნიშნავდა.

სიკვდილის წინ, კასტელენმა ანდერძი დატოვა, რომლითაც ის ყველა მონას ათავისუფლებდა და საკუთრებაში გადასცემდა მიწისს ნაკვეთს.
რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოება

რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოება — მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი გეოგრაფიული საზოგადოება. მისი მთავარი მიზანია გეოგრაფიული ცნობების შეკრება და გავრცელება. საზოგადოების მიერ მოწყობილმა ექსპედიციებმა დიდი როლი ითამაშა ციმბირის, შორეული აღმოსავლეთის, შუა და ცენტრალური აზიისა და მსოფლიო ოკეანის ათვისების საქმეში; ზღვაოსნობის განვითარებას მოჰყვა ახალი ტერიტორიების აღმოჩენა. რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოება დაარსდა 1845 წლის 18 აგვისტოს, სანქტ-პეტერბურგში, გამოჩენილი მეცნიერების — თედორე ლიტკეს, კარლ ბერის, ფერდინანდ ვრანგელისა და სხვათა ინიციატივით. 1956 წლიდან შედის შედის საერთაშორისო გეოგრაფიული კავშირის შემადგენლობაში. 1845-1850 და 1917-1926 წლებში ეწოდებოდა რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოება, 1850-1917 წლებში რუსეთის საიმპერატორო გეოგრაფიული საზოგადოება, 1926-1938 წლებში სახელმწიფო გეოგრაფიული საზოგადოება, 1938-1992 წლებში სსრ კავშირის გეოგრაფიული საზოგადოება, 1992 წლიდან კვლავ რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოება ეწოდება.

რუსეთის გეოგრაფიულმა საზოგადოებამ თავისი არსებობის პირველივე წლებში ფართოდ გაშალა საექსპედიციო, საგამომცემლო და საგანმანათლებლო სამუშაოები. საზოგადოებამ დიდი წვლილი შეიტანა ურალის, ციმბირის, შორეული აღმოსავლეთის, შუა და ცენტრალური აზიია, კავკასიის, ირანის, ახალი გვინეის, ინდოეთისა და სხვა ტერიტორიების შესწავლის საქმეში. აღნიშნული კვლევები დაკავშირებულია პეტრე კროპოტკინის, პეტრე სემიონოვ-ტიან-შანსკის, ნიკოლოზ პრჟევალსკის, ნიკოლოზ მიკლუხო-მაკლაის, მიხეილ პევცოვის, პეტრე კოზლოვის, ვლადიმერ ობრუჩევის, ლევ ბერგისა და სხვათა სახელებთან.

1850 წელს კავკასიაში დაარსდა რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილება, რომლის პირველი საზეიმო დამაარსებელი სხდომა შედგა 1851 წლის 10 მარტს თბილისში. ამჟამად რუსეთის გეოგრაფიულ საზოგადოებას აქვს განყოფილებები რუსეთის მრავალ ქალაქში.

რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების ჯილდოებია: კონსტანტინეს მედალი, თედორე ლიტკეს დიდი ოქროს მედალი, პრჟევალსკის სახელობის მედალი, პეტრე სემიონოვის სახელობის მედალი, სემიონ დეჟნიოვის პრემია და სხვ.
ლეიფ ერიქსონი

ლეიფ ერიქსონი (; დ. დაახლ. 970 — გ. დაახლ. 1020) — სკანდინავიელი მეზღვაური და გრენლანდიის მმართველი. გრენლანდიის აღმომჩენი ვიკინგის ერიკ წითურის შვილი და თორვალდ ალვალდსონის შვილიშვილი. შესაძლოა იყო პირველი ევროპელი, რომელმაც ქრისტეფორე კოლუმბამდე ხუთი საუკუნით ადრე ფეხი დადგა ჩრდილოეთ ამერიკაში.

ლეიფ ერიქსონის ლაშქრობების შესახებ ცნობილი გახდა ისეთი მანუსკრიპტებით, როგორიცაა: „საგა ერიკ წითურზე“ და „გრელანდიელების საგა“. მათი სანდოობა დაადასტურა საუკუნის განმავლობაში ამერიკაში ჩატარებულმა არქეოლოგიურმა გათხრებმა.

ბიოგრაფია
ლეიფ ერიქსონი დაიბადა ისლანდიაში, ნორვეგიული წარმოშობის ისლანდიელი ვიკინგის ერიკ წითურის ოჯახში. 982 წელს ერიკ წითურის ოჯახი იძულებული იყო მიეტოვებინა ისლანდია და დასახლებულიყვნენ გრენლანდიაში დაარსებულ ახალ კოლონიაში. ლეიფ ერიქსონს ჰყავდა ორი ძმა, თორვალდი და თორსტეინი და ერთი და – ფრეიდისი. დაქორწინებული იყო თორგუნზე, რომელთანაც შეეძინა ერთი ვაჟი თორკელ ლეიფსსონი.

სანამ საზღვაო ლაშქრობას დაიწყებდა, მოაწყო სავაჭრო ექსპედიცია ნორვეგიაში. ნორვეგიიდან დაბრუნების შემდეგ შეხვდა ბიარნი ჰერიუფსსონს, რომელმაც უამბო, რომ დასავლეთით ცურვისას შეამჩნია ხმელეთის ნაწილის კონტურები. ლეიფი დაინტერესდა ამ ინფორმაციით და გადაწყვიტა შეესწავლა ახალი მიწა.

დაახლოებით 1000 წელს ლეიფ ერიქსონმა 35 ადამიანთან ერთად დაიწყო საზღვაო ლაშქრობა ახალი მიწისაკენ. მათ აღმოაჩინეს ჩრდილოეთ ამერიკის სანაპიროს სამი რეგიონი ჰელულანდი (სავარაუდოდ ბაფინის მიწა), მარკლანდი (სავარაუდოდ ლაბრადორი) და ვინლანდი (სავარაუდოდ ნიუფაუნდლენდის სანაპიროები, დღევანდელი ლ’ანს-ო-მედოუზიის მახლობლად), რომელსაც სახელი უწოდეს აღნიშნულ ტერიტორიაზე ვენახის დიდი პლანტაციების არსებობის მიხედვით.
მადიუნი

მადიუნი — ქალაქი ინდონეზიაში, აღმოსავლეთ იავის პროვინციის დასავლეთ ნაწილში; სასოფლო–სამეურნეო ცენტრი. წარმოადგენს იგივე სახელწოდების სარეგენტოს დედაქალაქს.

მადიუნი მდებარეობს ქალაქ სურაბაიიდან 169 კმ–ით სამხრეთით. 2005 წელს მოსახლეობა 256 000 ადამიანს შეადგენდა. ქალაქი გაშენებულია ზღვის დონიდან 63 მეტრზე, მდინარე მადიუნზე. გარს არტყავს მთები, მათ შორისაა ვილისი აღმოსავლეთიდან (2 169 მ) და ლავუ დასავლეთიდან (3 285 მ). საშუალო წლიური ტემპერატურა 20-35 °–ია.

ისტორია
1948 წელს, მადიუნში ინდონეზიის კომუნისტური პარტიის წევრებმა მოახდინეს აჯანყება, რომელიც „მადიუნის საქმის“ სახელითაა ცნობილი.
მაგელანგი

მაგელანგი — ქალაქი ინდონეზიაში, მაგელანგის სარეგენტოში, ცენტრალური იავის პროვინციაში, მერაბუსა და სუმბინგის მთებს შორის. გაშენებულია ქალაქ ჯოკიაკარტიდან 43 კმ–ით ჩრდილოეთით და პროვინციის დედაქალაქ სემარანგიდან 75 კმ–ით სამხრეთით.

გეოგრაფია
მაგელანგი პატარა ქალაქია. მდებარეობს ნაყოფიერ სასოფლო–სამეურნეო არეალში, ცენტრალური იავის ერთ–ერთ ყველაზე მჭიდროდ დასახლებულ რეგიონში. დასავლეთიდან ჩამოუდის მდინარე პროგო, აღმოსავლეთით კი ელო. იყოფა რამდენიმე რაიონად.

ისტორია
მაგელანგი ახ. წ. 907 წელს დაარსდა სახელწოდებით მანტიასიჰი. შედიოდა შუა საუკუნეების იავური სახელმწიფო მატარამის შემადგენლობაში.

დემოგრაფია
ბოლო, 2010 წლის კონაცემებით 118 227 ადამიანს შეადგენს..
მოსახლეობის დინამიკა წლების მიხედვით:

ძეგლები
მაგელანგის სიახლოვეს მდებარეობს საუკუნის ბუდისტური ტაძარი ბორობუდური.
ულან-უდე

ულან-უდე — ქალაქი რუსეთში. ბურიატეთის დედაქალაქი. აღმოსავლეთ ციმბირის მსხვილი სამრეწველო ცენტრი. 2012 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქში ცხოვრობს 411 646 ადამიანი. მდებარეობს მთათაშორის ქვაბულში, მდინარე სელენგის მარჯვენა ნაპირზე, მდინარე უდის შესართავთან, ბაიკალის ტბიდან 130 კილომეტრში. ქვაბული წარმოადგენს ფართო დადაბლებას, რომელიც გადაჭიმულია სამხრეთ-დასავლეთიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ და ჩრდილო-დასავლეთიდან შემოსაზღრულია ხამარ-დაბანისა და ულან-ბურგასის შტოქედებით, ხოლო სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან — ცაგან-დაბანის ქედით. ხამარ-დაბანის მთისწინა მთები შემოგარენში 1114 მ აბსოლუტურ სიმაღლეს აღწევს. ულან-ბურგასისთვის დამახასიათებელია საშუალომთიანი რელიეფი (800-1000 მ). ქალაქის სიმაღლებრივი ნიშნულები 500-800 მ ფარგლებში მერყეობს. მრავალგვარია ნიადაგური საფარი. ქალაქის ტერიტორია მოქცეულია ზომიერ კლიმატურ ზონაში. ჰავა მკვეთრად კონტინენტურია. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა −0,1 ° უდრის. წლის ყველაზე თბილი თვეა ივლისი (+35,8 °), ყველაზე ცივი — იანვარი (−35,4 °).

დაარსდა 1666 წელს როგორც უდინსკოე. 1689 წლიდან იყო სიმაგრე ვერხნეუდინსკაია. 1775 წლიდან ქალაქია. 1934 წლიდან ულან-უდე ეწოდება. 2007 წლის დასაწყისისთვის ქალაქში მოქმედებდა 59 მსხვილი და საშუალო და 282 პატარა საწარმო. ულან-უდე მსხვილი სარკინიგზო კვანძია. ნავმისადგომი მდინარე სელენგაზე. საქალაქო ტრანსპორტი მოიცავს ტრამვაის, ავტობუსს, სამარშრუტო ტაქსს. 1912 წლიდან მოქმედებს სატელეფონო კავშირი. არის საერთაშორისო მნიშვნელობის აეროპორტი. ბევრია ღირსშესანიშნავი ობიექტი: ოდიგიტრიის ტაძარი, კლასიციზმის სტილის საცხოვრებელი სახლები, ოპერისა და ბალეტის თეატრი და სხვა.