ინგლისის პრემიერლიგა

ინგლისის პრემიერლიგა — პროფესიონალური საფეხბურთო ლიგა ინგლისური კლუბებისთვის. წარმოადგენს ინგლისის უმაღლეს საფეხბურთო ლიგას. გათამაშებაში ასპარეზობს 20 გუნდი. ჩემპიონატი მიმდინარეობს აგვისტოდან მაისის ჩათვლით. ყოველი გუნდი თამაშობს 38 მატჩს, ჩემპიონატი მოიცავს 380 მატჩს ჯამში. მატჩების უმეტესობა ტარდება შაბათ-კვირას.

ჩემპიონატი „პრემიერლიგად“ ჩამოყალიბდა 1992 წლის 20 თებერვალს, პირველი დივიზიონის კლუბების გადაწყვეტილებით, რომელიც დაარსებული იყო 1888 წელს. მათი მიზანი იყო ფინანსური მოგების მიღება სატელევიზიო ტრანსლაციების უფლებების გაყიდვიდან. ლიგა ყოველწლიურად გამოიმუშავებს 2.2 მილიარდ ევროს, რაც 975 მილიონით მეტია მეორე ადგილზე მყოფ იტალიის სერია ა-თან შედარებით. 2015–16 წლების სეზონში პრემიერლიგის მატჩებზე საშუალო დასწრება იყო 36.452, რითიც მეორე ადგილზე გავიდა გერმანიის ბუნდესლიგის შემდეგ. უეფა-ს კოეფიციენტების რეიტინგში ჩემპიონატებს შორის, პრემიერლიგა მესამე ადგილს იკავებს ესპანეთის პრიმერა დივიზიონის და გერმანიის ბუნდესლიგის შემდეგ.

1888 წლის შემდეგ ინგლისის ჩემპიონის ტიტულს ფლობდა 24 კლუბი. 1992 წლიდან პრემიერლიგაში იასპარეზა 47-მა კლუბმა, აქედან ექვსმა მოიპოვა ჩემპიონის ტიტული: „მანჩესტერ იუნაიტედი“ (13 ტიტული), „მანჩესტერ სიტი“ (6), „ჩელსი" (5), „არსენალი“ (3), „ბლეკბერნ როვერსი“ (1), „ლესტერ სიტი“ (1) და „ლივერპული“ (1). პრემიერლიგის მოქმედი გამარჯვებულია „მანჩესტერ სიტი“.

ისტორია
წარმოშობა
1970-იანი წლებიდან მოყოლებული 80-იანი წლების პირველი ნახევრის ჩათვლით, ინგლისური კლუბები ევროთასებზე წარმატებას რეგულარულად აღწევენ. თუმცა 80-იანი წლების მეორე ნახევარში იწყება დაღმასვლა. სტადიონები ცუდ მდგომარეობაში იყო, გავრცელებული იყო საფეხბურთო ხულიგნობა. 1985 წელს მომხდარი ეიზელის ტრაგედიის შემდეგ ინგლისური კლუბები ევროთასებიდან 5 წლით მოკვეთეს. ფეხბურთის პირველი ლიგა, რომელიც ინგლისში უმაღლესი ლიგა იყო 1988 წლისთვის, დონით საგრძნოლად ჩამორჩებოდა იტალიისა და ესპანეთის ჩემპიონატებს, რის გამოც წამყვანი ბრიტანელი ფეხბურთელები სწორედ ამ ქვეყნებში წავიდნენ სათამაშოდ. 1990 წლიდან იწყება ინგლისური ფეხბურთის აყვავება. ინგლისის ნაკრები 1990 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის ნახევარფინალში გავიდა. 5 წლიანი პაუზის შემდეგ ინგლისური კლუბები დაუშვეს ევროპის ტურნირებზე. 1991 წელს მანჩესტერ იუნაიტედმა მოიგო თასების მფლობელთა თასი. 1986 წელს ფეხბურთის ლიგამ ტრანსლაციების გაყიდვით 6.3 მლნ. ფუნტი გამოიმუშავა. ორ წელიწადში კი წლიური შემოსავალი ტელევიზიებიდან საგრძნობლად გაიზარდა. 1988 წელს ფეხბურთის ლიგას 44 მლნ. ფუნტი შეუვიდა.

დაარსება
1990–91 წლის სეზონის დასრულების შემდეგ კლუბების ხელმძღვანელების მიერ მიღებული იქნა გადაწყვეტილება შეექმნათ ახალი ლიგა და ამით კლუბები უფრო მეტ ფინანსურ სარგებელს ნახავდნენ. 1991 წლის 17 ივლისს საფეხბურთო ლიგის პირველი დივიზიონის კლუბების ხელმძღვანელებმა ხელი მოაწერეს შეთანხმებას, რომლის მიხედვითაც შეიქმნა ახალი ორგანიზაცია . ახლად შექნილ უმაღლეს დივიზიონს მიენიჭა კომერციული დამოუკიდებლობა ფეხბურთის ასოციაციისგან და ფეხბურთის ლიგიდან და თავად შეეძლო დამოუკიდებლად დაეწყო მოლაპარაკებები ტელეტრანსლაციების გაყიდვაზე, ასევე სპონსორებთან დამოუკიდებლად შეთანხმებულიყო. განიხილებოდა, რომ ეს გადაწყვეტილება გაზრდიდა ინგლისური კლუბების დონეს და ისინი წარმატებით გამოვიდოდნენ ევროთასებზე.

1992 წელს ყველა, 22-ივე გუნდი შევიდა ფეხბურთის ლიგის შემადგენლობაში. ამავე წლის 27 მაისს კი შეიქმნა ფეხბურთის ასოციაცია - პრემიერლიგა. პრემიერლიგის შექმნის შემდეგ ის უმაღლესი დივიზიონი იყო, ხოლო ფეხბურთის ლიგაში ისევ 3 დივიზიონი დარჩა, ტურნირის ფორმატი კი არ შეცვლილა.

პრემიერლიგის დამაარსებელი 22 კლუბი: „არსენალი“, „ასტონ ვილა“, „„ბლეკბერნ როვერსი“, „ევერტონი“, „იფსუიჩ თაუნი“, „ქოვენთრი სიტი“, „კრისტალ პალასი“, „ლიდზ იუნაიტედი“, „ლივერპული“, „მანჩესტერ სიტი“, „მანჩესტერ იუნაიტედი“, „მიდლზბრო“, „ნორვიჩ სიტი“, „ნოტინგემ ფორესტი“, „ოლდემ ატლეტიკი“, „საუთჰემპტონი“, „ტოტენჰემ ჰოტსპური“, „უიმბლდონი“, „ქუინს პარკ რეინჯერსი“, „შეფილდ იუნაიტედი“, „შეფილდ უენსდეი“ და „ჩელსი“.

დაარსების შემდეგ
ამ მომენტისთვის პრემიერლიგაში ჩატარებულია 24 სეზონი. პირველ 1992–93 წლების სეზონში გათამაშებაში მონაწილეობას იღებდა 22 გუნდი. პირველი გოლი პრემიერლიგის ისტორიაში შეფილდ იუნაიტედის ფეხბურთელმა ბრაიან დინმა გაიტანა, „მანჩესტერ იუნაიტედის“ კარში. ფიფას ბრძანებით უმაღლეს დივიზიონში 20 კლუბზე მეტი არ უნდა ყოფილიყო, ამიტომ 1995 წლიდან პრემიერლიგის გუნდების რაოდენობა 20-მდე შემცირდა. 2006 წლის 8 ივნისს ფიფას სურდა, რომ ახალი სეზონი ყველა წამყვან ევროპულ ჩემპიონატში მათ შორის პრიმერა დივიზიონსა და სერია ა-შიც 18 გუნდით დაწყებულიყო. თუმცა ამ ინიციატივაზე პრემიერლიგამ უარი განაცხადა. ახალი სეზონი ჩვეულებრივ 20 გუნდით დაიწყო. ახალი სეზონიდან კი ტურნირის ოფიციალური სახელი -ის ნაცვლად გახდა.

კორპორაციული სტრუქტურა
პრემიერლიგა ფუნქციონირებს როგორც კორპორაცია, რომელსაც აკონტროლებს 20 მფლობელი, თითოეული კლუბიდან 1 წარმომადგენელი. ამ წარმომადენლებს რაიმე გადაწყვეტილების მისაღებად 1 ხმის უფლება აქვთ, მაგალითად სპონსორთან ხელშეკრულების გაფორმებაზე ან ტურნირის წესების ცვლილებაზე. ხმათა უმრავლესობა გადაწყვეტს უნდა მოხდეს თუ არა ესა თუ ის ცვლილება. მართვისთვის პრემიერლიგის კლუბები ირჩევენ თავმჯდომარეს და დირექტორთა საბჭოს. ფეხბურთის ასოციაცია პირდაპირ არ ერევა მათ გადაწყვეტილებაში, თუმცა მას აქვს უფლება დირექტორთა საბჭოს გადაწყვეტილებას ვეტო დაადოს.

პრემიერლიგა თავის წარმომადგენლებს გზავნის უეფას ფორუმებზე დასასწრებად და მათი რაოდენობაა განისაზღვრება ცხრილში უეფას კოეფიციენტების მიხედვით. ევროპული კლუბები უეფას ფორუმზე ირჩევენ 3 წევრს, რომლებიც ხელმძღვანელობენ ისეთი ტურნირის ფუნქციონირებას, როგორიცაა უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა და უეფა-ს ევროპა ლიგა.

ტურნირის ფორმატი და სპონსორები
შეჯიბრების ფორმატი
ამჟამად პრემიერლიგაში 20 კლუბი გამოდის. სეზონის მიმდინარეობისას, რომელიც აგვისტოდან მაისამდე გრძელდება, ყოველი კლუბი ორჯერ ხვდება დანარჩენ კლუბებს: ერთხელ საკუთარ მოედანზე და მეორეჯერ მეტოქის მინდორზე. ასეთი წესით თითო კლუბს სეზონში 38 მატჩის ჩატარება უწევს. გამარჯვებაზე გუნდს 3 ქულა, ფრეზე 1 და წაგებაზე 0 ქულა ეწერება. სეზონის დასრულების შემდეგ, რომელ კლუბსაც ექნება ყველაზე მეტი ქულა, ის იქნება გამარჯვებული. მსგავსი ქულების დაგროვების შემთხვევაში იმ გუნდს ენიჭება უპირატესობა, რომელსაც უკეთესი აქვს ბურთების შეფარდება. თუ ბურთების შეფარდებაც ერთნაირია და ამანაც ვერ გამოარკვია გამარჯვებული, ან თუ საქმე ეხება გასავარდნ ზონას ან ევროთასებზე გამსვლელ ადგილებს, მაშინ ეს გუნდები "პლეი-ოფის" ფორმატით გაარკვევენ საუკეთესოს ვინაობას. 3 გუნდი რომლებიც ყველაზე ნაკლებ ქულას დააგროვებენ ქვედა დივიზიონში გავარდებიან, ხოლო იქიდან კი 3 საუკეთესო შეუერთდება პრემიერლიგას.

კვალიფიკაცია ევროთასებზე
სეზონის 4 საუკეთესო გუნდი ერთვება ჩემპიონთა ლიგის გათამაშებაში. პირველ, მეორე და მესამე ადგილზე გასული გუნდები პირდაპირ ჯგუფურ ეტაპზე ხვდებიან, მეოთხე ადგილზე გასული გუნდი კი პლეი-ოფიდან ჩაერთვება ასპარეზობაში. პლეი-ოფის ორ მატჩიან შეხვედრაში გამარჯვების შემთხვევაში გუნდი ჩემპიონთა ლიგის ჯგუფურ ეტაპზე გავა, დამარცხების შემთხვევაში კი ევროპა ლიგაზე გადაინაცვლებს.

გუნდი, რომელიც პრემიერლიგაში დაიკავებს მე-5 ადგილს, ევროპა ლიგის ჯგუფურ ეტაპზე ავტომატურად ხვდება. ხოლო ინგლისის თასის და ინგლისის ლიგის თასის გამარჯვებულები კი ტურნირში მესამე საკვალიფიკაციო ეტაპიდან ჩაერთვებიან.

2005 წელს, როდესაც ლივერპულმა ჩემპიონთა ლიგა მოიგო, ის პრემიერლიგაში მე-5 ადგილზე გავიდა და ჩემპიონთა ლიგის მიღმა დარჩა. ამ წლის შემდეგ "უეფამ" შემოიღო წესი, რომლის მიხედვითაც ჩემპიონთა ლიგის ჯგუფრ ეტაპზე პირდაპირ გადის წინა წლის ლიგის გამარჯვებული. 2008 წლის შემოდგომაზე "უეფამ" გამოაქვეყნა რეიტინგი, რომლის მიხედვითაც პრემიერლიგა პირველ ადგილს იკავებდა, როგორც ევროპის საუკეთესო ეროვნული ჩემპიონატი. ის ამ ტიტულს 5 წლის განმავლობაში ინარჩუნებდა. 5 წლის შემდეგ მან ადგილი ესპანურ ლა ლიგას დაუთმო.

სპონსორები
1993-დან 2016 წლამდე პრემიერლიგამ 2 სპონსორი გამოიცვალა. კომპანია -თან კონტრაქტი 2015–16 სეზონის ბოლოს ამოიწურა. 2015 წლის 4 ივნისს ინგლისის საფეხბურთო ასოციაციამ განაცხადა, რომ ისინი მომავალში აღარ გააფორმებენ ამ ტიპის ხელშეკრულებას და 2016–17 სეზონიდან ჩემპიონატს ერქმევა - .

თასი
პრემიერლიგა ორ თასს ინარჩუნებს – ნამდვილს, რომელიც მოქმედ ჩემპიონს აქვს და მის კლონს. ორივე თასი წარმოდგენილია მაშინ, როდესაც ბოლო ტურამდე არ არის გადაწყვეტილი ჩემპიონის ვინაობა. იმ შემთხვევაში, თუ ორზე მეტი კლუბს აქვთ ჩემპიონობის შანსი ბოლო ტურისთვის, მაშინ ერთ-ერთი წინა ჩემპიონის თასიც გამოიყენება.

პრემიერლიგის თასი ლონდონში დამზადდა. ის შედგება მოოქროვილი გვირგვინისგან და მალაქიტის ფუძისგან. თასი 25 კილოგრამს იწონის და 76 სანტიმეტრი სიმაღლისაა, 43 სმ სიგანეში და 25 სმ სიღრმეში. თასის დიზაინი ეფუძნება სამი ლომის სიმბოლოს, რომელიც ინგლისურ ფეხბურთთანაა დაკავშირებული. ტიტულის სხვადასხვა მხარეს ორი ლომია, ხოლო მესამეს კი გამოხატავს იმ კლუბის კაპიტანი, რომელიც მოიგებს პრემიერლიგას და აღმართავს თასს. ტიტულს ასევე ემატება ჩემპიონი კლუბის ფერების ლენტები.

2004 წელს, სპეციალური ოქროს თასი დამზადდა ლონდონის „არსენალისთვის“, რომელმაც პრემიერლიგა წაუგებლად მოიგო.

კლუბები
1992 წლიდან 2016–17 წლების სეზონამდე პრემიერლიგაში ჯამში 47 კლუბს უთამაშია. 6 კლუბი პრემიერლიგის დაარსებიდან მუდმივად ასპარეზობს გათამაშებაში. ესენია: „არსენალი“, „ევერტონი“, „ლივერპული“, „მანჩესტერ იუნაიტედი“, „ტოტენჰემ ჰოტსპური“ და „ჩელსი“.

2016–17 სეზონი
ა: პრემიერლიგის დამფუძნებელი გუნდი
ბ: არასდროს გავარდნილა პრემიერლიგიდან
გ: ერთ-ერთი საფეხბურთო ლიგის 12 გუნდიდან
დ: უელსური კლუბი

პრემიერლიგის ჩემპიონები
სტატისტიკა კლუბების მიხედვით
ტიტულების რაოდენობა დათვლილია 1993 წლიდან, ანუ პრემიერლიგის დაარსების წლიდან

ბომბარდირები სეზონების მიხედვით
რეკორდები
ყველაზე მეტი გოლი
(მხოლოდ პრემიერლიგა)

ყველაზე მეტი ჩატარებული მატჩი
(მხოლოდ პრემიერლიგა)

პრემიერლიგის ჩემპიონი მწვრთნელები
(მხოლოდ პრემიერლიგა)

სხვა რეკორდები
ყველაზე მეტი მოგებული თამაში სეზონში: 32, "მანჩესტერ სიტი" (2017–18), "ლივერპული" (2019-20)
ყველაზე ცოტა მოგებული თამაში სეზონში: 1, "დერბი ქაუნთი" (2007–08)
ყველაზე ცოტა წაგებული მატჩი სეზონში: 0 "არსენალი" (2003–04)
ყველაზე მეტი დაგროვებული ქულა სეზონში: 100 "მანჩესტერ სიტი" (2017–18)
ყველაზე ცოტა დაგროვებული ქულა სეზონში: 11 "დერბი ქაუნთი" (2007–08)
ყველაზე მეტი გატანილი გოლი სეზონში: 106 "მანჩესტერ სიტი" (2017–18)
ყველაზე მეტი გაშვებული გოლი სეზონში: 100 "სუინდონ თაუნი" (1993–94)
ყველაზე ცოტა გაშვებული გოლი სეზონში: 15 "ჩელსი" (2004–05)
ყველაზე დიდი მოგება სახლში: "მანჩესტერ იუნაიტედი" 9–0 "იფსვიჩ თაუნი" (4 მარტი, 1995)
"მანჩესტერ იუნაიტედი" 9-0 " საუთჰემპტონი" (2 თებერვალი, 2021)
"ლივერპული" 9-0 "ბორნმუთი" (27 აგვისტო, 2022)
ყველაზე დიდი მოგება გასვლაზე: "საუთჰემპტონი" 0–9 "ლესტერ სიტი" (25 ოქტომბერი, 2019)
ყველაზე მეტი გატანილი გოლი მატჩში: "პორტსმუთი" 7–4 "რედინგი" (29 სექტემბერი, 2007)