iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
რამიზ ალიყულიევი

რამიზ ალიყულიევი ( დ. 20 მარტი, 1961) — აზერბაიჯანელი მათემატიკოსი. ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი, აზერბაიჯანის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი, პროფესორი. საინფორმაციო ტექნოლოგიების ინსტიტუტის ხელმძღვანელი. დაჯილდოებულია პროგრესის პრიზით აზერბაიჯანში საინფორმაციო კომუნიკაციისა და კოსმოსური ინდუსტრიების განვითარებაში შეტანილი წვლილისთვის (2014). მას თავის ქვეყანაში მიენიჭა პირველი ადგილი საუკეთესო სამეცნიერო ნაშრომებისთვის, რომლებიც გამოქვეყნდა -ს სფეროში (2013 წელს). 2019 წლის 29 იანვრისა და 7 თებერვლის ჩათვლით იყო ავსტრალიის ფედერაციის უნივერსიტეტის მიწვეული მეცნიერი.

ბიოგრაფია
რამიზ ალიყულიევი დაიბადა 20 მარტს 1961 წელს, ბარდის რაიონში. 1983 წელს დაამთავრა ს.მ. კიროვის სახელობის აზერბაიჯანის სახელმწიფო უნივერსიტეტის (დღევანდელი ბაქოს სახელმწიფო უნივერსიტეტი) გამოყენებითი მათემატიკის ფაკულტეტი.

1983–1988 წლებში მუშაობდა აზერბაიჯანის მეცნიერებათა აკადემიის კიბერნატიკის ინსტიტუტში, 1988–2002 წლებში მათემატიკისა და მექანიკის ინსტიტუტში. 2003 წლიდან მუშაობს ინფორმაციული ტექნოლოგიების ინსტიტუტში. ამჟამად არის ინსტიტუტში განყოფილების ხელმძღვანელი. 2017 წელს აირჩიეს წევრ-კორესპონდენტად ინფორმატიკის დარგში.

სამეცნიერო მოღვაწეობა
2002 წელს მათემატიკისა და მექანიკის ინსტიტუტში (01.01.02) დაიცვა დისერტაცია თემაზე: „დიფერენციალური განტოლებები“ („ფიზიკური და მათემატიკური მეცნიერებები“) მეორე რიგის ელიფსური განტოლების გადაწყვეტილებების ხარისხობრივი თვისებების შესწავლის შესახებ.

2010 წელს კიბერნატიკის ინსტიტუტში (05.13.01) დაიცვა სადოქტორო (ტექნიკური მეცნიერებათა) დისერტაცია თემაზე: „მეთოდები და ალგორითმები ტექსტის ტიპის ინფორმაციის ინტელექტუალური ანალიზისთვის“, „სისტემის ანალიზი, მენეჯმენტი და ინფორმაციის დამუშავება“.

კლასტერიზაცია; კლასიფიკაცია; სოციალური ქსელების ანალიზი; ელექტრონული სახელმწიფო ანალიზი; ელმეტრია; განაწილებული გამოთვლები; ნეირონული ქსელები; გენეტიკური ალგორითმები; ჭიანჭველების ალგორითმები; დიფერენციალური ევოლუციის ალგორითმები; ფუტკრის ალგორითმები; ნაწილაკების ოპტიმიზაციის ალგორითმები.

ავტორია 192 სამეცნიერო ნაშრომისა. 138 ნაშრომი საზღვარგარეთ (აშშ, გერმანია, დიდი ბრიტანეთი, სამხრეთი კორეა, ჩინეთი, საფრანგეთი, ინდოეთი, შვეიცარია, ლატვია, ნიდერლანდები, რუსეთი, სინგაპური, უკრაინა და სხვა ქვეყნებში) გამოქვეყნდა.

ჯილდოები
2014 წლის 6 თებერვალს პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა დააჯილდოვა პროგრესის პრიზით აზერბაიჯანში საინფორმაციო კომუნიკაციისა და კოსმოსური ინდუსტრიების განვითარებაში შეტანილი წვლილისთვის.
ვლადიმერ ვორონინის ქუჩა

ვლადიმერ ვორონინის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, დიდუბის რაიონში (დიდუბე). ეგნატე და ვახტანგ ფიფიების ქუჩიდან და გორის ქუჩამდე. წარმოიქმნა საუკუნის მიწურულში. თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წლის შედგენილ ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც ტრამვაის შესახვევი, 70-იან წლებში ვლადიმერ ვორონინის შესახვევი დაერქვა, 1997 წელს — ვლადიმერ ვორონინის ქუჩა.
მეიხანა

მეიხანა — გამორჩეული აზერბაიჯანული ლიტერატურული და სახალხო რეპის ტრადიცია. შედგება არააკომპანირებული სიმღერებისგან, რომელსაც ერთი ან ორი ადამიანი იმპროვიზირებით ასრულებს. მეიხანა განსხვავდება სალაპარაკო ენის პოეზიისგან, რომელიც ასევე რიტმულად სრულდება.

მეიხანას ხშირად ადარებენ ჰიპ-ჰოპ მუსიკას, რის გამოც, აზერბაიჯანელებს შორის ცნობილია, როგორც ეროვნული რეპი. მეიხანა ზოგჯერ ინსტრუმენტთან ერთად ან სინთეზურ რიტმთან ერთად სრულდება. შემსრულებლები ხშირად რეპერტუარს სინთეზატორების, დასარტყამების ან ცოცხალი ბენდების თანხლებით ასრულებენ. მეიხანას ოსტატები ტექსტებს ხშირად იმპროვიზირებულად წარმოადგენენ რიტმებში, ან ა კაპელათი.

ეტიმოლოგია
ჟანრი სპარსული -დან წარმოდგება, რაც ტავერნას, პაბს ნიშნავს. თავის მხრივ, სპარსული სიტყვიდან (ღვინო) და (სახლი) წარმოდგება. აზერბაიჯანული ენაზე მეიხანის ოსტატები ხშირად იწოდებიან, როგორც , რაც სიტყვის ოსტატებს ნიშნავს. პროფესიონალ მეიხანის შემსრულებლებს მეიხანის ოსტატებადაც მოიხსენიებენ.

ისტორი
წარმოშობა
შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული მეიხანა იყო ადგილი, სადაც პოეტები ერთად იყრიდნენ თავს და ექსტრაორდინალურ ვერსიებს გამოთქვამდნენ, ხშირად ხუმრობდნენ და სხვებს დასცინოდნენ. შეჯიბრის ბოლოს აუდიტორია იმ პოეტს ირჩევდა, რომლის იმპროვიზაციაც ყველაზე მოხერხებული და ჭკვიანური იქნებოდა. ამგვარ შეჯიბრებებს თანამედროვე პოეტურ იმპროვიზაციას და რეპ-ბრძოლებს ადარებენ.

საბჭოთა პერიოდი
მეიხანას ასრულებდნენ ბაქოს დაარსების ადრეულ ხანებშიც, ბოლშევიკურ რევოლუციამდე. საბჭოთა პერიოდში მეიხანა აიკრძალა. პოეტ ალიაღა ვაჰიდის პოეზია ხშირად თანამედროვე მეიხანად მოიხსენიება. მიუხედავად ამისა, მეიხანა ძალიან გავრცელებული იყო ბაქოსა და აფშერონის ნახევარკუნძულის მოსახლეობაში.

1991-2001
საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ მეიხანა აღარ იყო აკრძალული, თუმცა ფუნდამენტალისტები მაინც თვლიდნენ, რომ იგი ლიბერალური იყო და ტრადიციულ ეროვნულ ღირებულებებს ეწინააღმდეგებოდა. მათი აზრით, მუსიკის ეს ჟანრი ხელს უწყობდა სექსუალურობის პოპულარიზაციას, ალკოჰოლს, ნარკოტიკებსა და დასავლურ მომხმარებლურ კულტურას, მაგრამ ფუნდამენტალისტთა კრიტიკოსები აღნიშნავდნენ, რომ ახალგაზრდობას თავად უნდა აერჩია, რომელ კულტურას მიეკუთვნება.

მეიხანის თანამედროვე ოსტატებმა მუსიკის ამ ჟანრის ახალი ტალღა წამოიწყეს, რომელიც აზერბაიჯანის ეროვნული მუსიკისა და ელექტრონული მუსიკის ნაზავს წარმოადგენდა. ნიზამი რამზი პირველი ოსტატი იყო, რომელმაც მეიხანას შესრულება სატელევიზიო შოუებსა და ფილმებში დაიწყო.

1990-იან, 2000-იან წლებში მეიხანის პოპულარობის ზრდასთან ერთად, სატელევიზიო არხებმა მეიხანის ტურნირების გამართვა და ტრანსლირება დაიწყეს. ისეთმა სატელევიზიო პროგრამება, როგორიც , ! იყო, აზერბაიჯანის ბინადრებს შორის მეიხანის პოპულარიზებას შეუწყო ხელი, განსაკუთრებით აზერბაიჯანულ ქორწილებში.
აზერბაიჯანის ოპერა

აზერბაიჯანის ოპერა მოიცავს აზერბაიჯანელი და აზერბაიჯანული წარმოშობის კომპოზიტორთა შემოქმედებასა და ისტორიას.

ისტორია
- საუკუნე. რუსეთის იმპერია
აზერბაიჯანული ოპერის ჩამოყალიბება დაკავშირებულია იმპერიული რუსეთის დაქვემდებარებაში მყოფი აზერბაიჯანის პერიოდთან, როდესაც აზერბაიჯანელები პირველად გაეცნენ ევროპულ მუსიკალურ ტრადიციებს. წყაროებით დადასტურებული პირველი ოპერა ბაქოში 1889 წლის მაისში დაიდგა: ბაქოს ცირკის არენაზე (თანამედროვე აზერბაიჯანული ხალიჩის მუზეუმის ადგილას) ალექსეი ვერსტოვსკიმ ოპერა ასკოლდის სამარხი დადგა, რომელსაც აკომპანიმენტს უწევდა დმიტრი აგრენევ-სლავიანსკის გუნდი.

1900-იანი წლების დასაწყისში ბაქოში საოპერო ჯგუფები ჩადიოდნენ, რომელთა შორისაც იმ დროისთვის ცნობილი მომღერლები, ნატალია ერმოლენკო-იუჟინა და ნტონინა ნეჟდანოვაც იყვნენ. ოპერის თეატრი ბაქოში 1911 წელს აშენდა.

 საუკუნე. აზერბაიჯანული ოპერა
აზერბაიჯანელი კომპოზიტორის მიერ შქმნილი პირველი ოპერა ბაქოს ოპერის თეატრის გახსნამდე სამი წლით ადრე, 1908 წელს დაიდგა სცენაზე. უზეირ ჰაჯიბეკოვი იყო პირველი კომპოზიტორი, რომლის ოპერაც ლეილი და მეჯნუნი პირველი ოპერა იყო არა მხოლოდ აზერბაიჯანში, არამედ მთელ მუსლიმურ სამყაროში. ამას მოჰყვა სხვა ოპერებიც: შეიხ სანანი (1909), რუსტამი და ზოჰრაბი (1910), შაჰ აბასი და ხურშიდ ბანუ (1912), ასლი და კიარამი (1912) და ჰარუნი და ლეილა (1915), ეს უკანასკნელი სცენაზე არასდროს დადგმულა. ჰუსეინ ჰაჯიბეკოვის მიერ 1913 წელს დაწერილი კომპოზიტორის ყველაზე ცნობილი ოპერეტაა. ყოფილ საბჭოთა კავშირში ეს უკანასკნელი ჰაჯიბეკოვის ყველაზე ცნობილი ნაშრომი იყო. პრემიერიდან მალევე ოპერეტა რუსულ, თათრულ, სპარსულ და თურქულ ენებზეც ითარგმნა. მოგვიანებით ოპერეტა პოლონურ, ბულგარულ, ჩინურ, არაბულ, ფრანგულ და სხვა ენებზეც ითარგმნა.

1921 წელს ჰუსეინ ჰაჯიბეკოვი აზერბაიჯანული თეატრის საბჭოს წევრი გახდა, რის შემდეგაც მან დიდი წვლილი შეიტანა აზერბაიჯანის სასცენო ხელოვნების განვითარებაში. 1925 წელს ჰაჯიბეკოვმა აზერბაიჯანული და რუსული საოპერსო დასები გააერთიანა და აზერბაიჯანის ოპერისა და ბალეტის თეატრს ჩაუყარა საფუძველი. 1932 წელს ჰაჯიბეკოვმა დაწერა ქოროღლი, რომელიც 1937 წელს დაიდგა სცენაზე.

1935 წელს მუსლიმ მაგომაიევმა შექმნა ოპერა ნარგიზი. ოპერის წარმატებამ სხვა კომპოზიტორებიც შთააგონა. 1940-იან წლებში დაიწერა და სცენაზე დაიდგა ნიაზის ხოსროვი და შირინი, ჯოვდათ ჰაჯიევისა და გარა გარაიევის (დედასამშობლო), აფრასიაბ ბადალბეილის ნიზამი და სხვ. 1953 წელს პირველად დაიდგა ფიქრათ ამიროვის ოპერა , მეორე კი - 1998 წელს.

1972 წელს შაფიგა ახუნდოვამ, პირველმა აზერბაიჯანელმა ქალმა კომპოზიტორმა შეთხზა ოპერა. ახუნდოვა ოპერის პირველი პროფესიონალი ქალი კომპოზიტორი იყო მუსლიმურ სამყაროშიც. აზერბაიჯანის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო აკადემიურ თეატრში ხშირად იდგმებოდა კლასიკოსი კომპოზიტორების ბალეტები. აზერბაიჯანის ოპერის თანამედროვე ისტორიის მანძილზე სცენაზე იდგმებოდა ახუნდოვას, სულეიმან ალასგაროვის, ჯაჰანგირ ჯაჰანგიროვის, ვასიფ ადიგოლაზოვის, რემიზ მუსტაფაევის, ზაქირ ბაღიროვის, ნაზიმ ალივერდიბიეოვისა და სხვათა ნაწარმოებები.
აზერბაიჯანული ჯაზი

აზერბაიჯანული ჯაზი — ჯაზის პოპულარული ნაირსახეობა, რომელიც ფართოდაა გავრცელებული აზერბაიჯანში. აზერბაიჯანული ჯაზი მოიცავს სხვადასხვა ჟანრს (ტრადიციული, პოსტ-პოპი, ) და ხშირად ავლენს აზერბაიჯანული მუსიკის ტრადიციულ ელემენტებს. თანამედროვე აზერბაიჯანელ ჯაზ-მუსიკოსებს შორისაა აზიზა მუსტაფაზადე, რომეზეც გავლენა მოახდინეს ისეთმა შემსრულებლებმა, როგორებიც არიან: ბილ ევანზი და კით ჯარეტი.

ისტორია
 სახუკუნე
ჯაზის პირველი შემსრულებლები აზერბაიჯანში საუკუნეში გამოჩნდნენ.

აღმოსავლური ჯაზ-ბენდს, რომლის წარმოდგენებიც 1926 წელს მოსკოვში იყო რეკლამირებული, სოლისტი ჰუსეინოღლუ სარაბსკი ხელმძღვანელობდა. 1930-იან წლებში ნიაზიმ და ტოფიქ ქულიევმა პირველი ადგილობრივი ჯაზ-ბენდი შექმნეს. აღსანიშნავია, რომ 1920-1953 წლებში საბჭოთა კავშირი ჯაზს კრძალავდა. 1950-იან წლამდე საბჭოთა კავშირის სხვადასხვა ქალაქის ჯაზ-მუსიკოსები ბაქოში იყრიდნენ თავს. 1960-იან წლებში აზერბაიჯანული ჯაზ-მუსიკა კიდევ უფრო პოპულარული გახდა ყარა ყარაევისა და რაუფ ჰაჯიევის წყალობით. 1969 წელს ბაქოში პირველი ჯაზის ფესტივალი ჩატარდა.

 საუკუნე
2000-იანი წლებიდან ჯაზი კიდევ უფრო პოპულარული გახდა: ყოველწლიური სახე მიიღო ბაქოს საერთაშორისო ჯაზის ფესტივალმა და გაბალის საერთაშორისო მუსიკის ფესტივალმა. აზერბაიჯანში ჯაზის კულტურის განვითარებისა და ხელშეწყობისთვის ჩამოყალიბდა ბაქოს ჯაზის ცენტრი.

2004 წელს ლეილა ეფენდიევამ აზერბაიჯანში პირველი ჯაზის გაზეთი გამოსცა. გაზეთში ინფრომაციები ქვეყნდება როგორც აზერბაიჯანული ჯაზის, ისე მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნის ჯაზის შესახებ. გაზეთში თავმოყრილია ინფორმაცია ახალი -ების, ჯაზის ფესტივალების, ახალგაზრდა ნიჭიერი და პროფესიონალი ჯაზ მუსიკოსების შესახებ. საერთაშორისო გამოფენაში ! გაზეთს თავისი ყოველწლიური პავილიონი აქვს. აღნიშნული გაზეთი მსოფლიოს ოც საუკეთესო ჯაზ გამოცემაშია შესული.

თანამედროვეთა შორის გამორჩეული ჯაზ მუსიკოსები არიან აზიზა მუსტაფაზადე, ამინა ფიგაროვა, ისფარ სარაბსკი და შაჰინ ნოვრასილი. შაჰინ ნოვრასილიმ 2007 წელს მონტერეის ჯაზის ფესტივალზე მსოფლიო აღიარება მოიპოვა.

ჯაზი-მუღამი
აზერბაიჯანული ჯაზის ყველაზე ცნობილი ფორმაა ჯაზი მუღამი, რომელიც მუღამისა და ტრადიციული ამერიკული ჯაზის კომბინაციას წარმოადგენს. ჟანრმა პოპულარობის მწვერვალს 1950-1960-იან წლებში მიაღწია. ამ პერიოდის ყველაზე შთამაგონებელი კომპოზიტორი რაფიგ ბაბაევი, მისი კვარტეტი „გაია“ და ჯაზ-პიანისტი და კომპოზიტორი ვაგიფ მუსტაფაზადე იყვნენ. ლეგენდარულოი ამერიკელი ჯაზ მუსიკოსის, მესაყვირე დიზი ჯილესპის განცხადებით, მუსტაფაზადემ „მუსიკის მომავალი“ შექმნა.
აზერბაიჯანის რკინიგზა

— აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ეროვნული, სახელმწიფო საკუთრებაში მყოფი სარკინიგზო სატრანსპორტო კომპანია. 2918 კმ-ის სიგრძისა და 1520 მმ-ის სიგანის სალიანდაგო ქსელი ელექტროფიცირებულია 3 კილოვოლტის ძაბვის მუდმივი დენით. კომპანიის შტაბბინა დედაქალაქ ბაქოში მდებარეობს.

მიმოხილვა
აზერბაიჯანის რკინიგზა არის საბჭოთა კავშირის რკინიგზის მემკვიდრე, რომელიც თავის მხრივ იმპერიულის რუსეთის სარკინიგზო ხაზების გამგრძელებელი იყო. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, 1991 წლიდან სარკინიგზო სისტემა საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში მყოფი რესპუბლიკების ეროვნულ სარკინიგზო სისტემად ხაზებად დაიშალა. იმავე წელს აზერბაიჯანის დამოუკიდებელი რესპუბლიკა და ერთმანეთს შეერწყა.

პირველი სარკინიგზო ხაზი აზერბაიჯანში 1878 წელს გაიყვანეს და ბაქოს გარეუბნებში 1880 წელს გაიხსნა. სარკინიგზო ხაზის საერთო სიგრძე 2918 კმ-ია, რომლის 72 % - 2111 კმ ერთლიანდაგიანია, ხოლო 28 % - 816 კმ ორლიანდაგიანი. სალიანდაგო ხაზის 43 % ელექტროფიცირებულია. სარკინიგზო ხაზის 38 % აღჭურვილია ავტომატიზებული სასიგნალო სისტემით, ხოლო 16 % ცენტრალიზებული საგზაო საკონტროლო სისტემით.

სარკინიგზო ხაზი 176 სადგურს მოიცავს, რომელთაგანც 2, ბაქოსა და შირვანის სრულიად ავტომატიზებულია, 12 სადგური სარკინიგზო კონტეინერებითა და მექანიზმებითაა აღჭურვილი, ხოლო 3 სადგური: ბაქოს, განჯისა და ხირდალანის, მძიმე ტვირთის გადასაზიდი კონტეინერებით. სარკინიგზო ხაზების 72 % ინდუსტრიულ ხაზებს არ შეიცავს.

აზერბაიჯანის სარკინიგზო ხაზები მოდერნიზებულია ბოლო თაობის ტექნოლოგიებით. მთლიანი სარკინიგზო ხაზის სიგრძით აზერბაიჯანს მსოფლიო მასშტაბით 57-ე ადგილი უკავია.

ისტორია
რუსეთის იმპერიის რკინიგზა (1878-1917)
აზერბაიჯანში პირველი რკინიგზა 1878 წელს გაიყვანეს. რკინიგზა პირველად 1880 წელს ბაქოს გარეუბანში გაიხსნა და სუბანჩისა და სურახანის რაიონები დააკავშირა ერთმანეთთან (რაიონები დღეისთვის ქალაქ ბაქოს შიგნით მდებარეობს). თავდაპირველად რკინიგზა რუსეთის იმპერიის დაქვემდებარებაში იყო. ლიანდაგების სიგანე 1520 მმ იყო.

გრძელი მანძილის სარკინიგზო ხაზი პირველად 1883 წელს გაიხსნა და ბაქო და თბილისი დააკავშირა ერთმანეთთან. 1900 წელს ახალი სარკინიგზო ხაზი გაიხსნა, რომელმაც ბაქო დარუბანდთან და პეტროვსკისთან (მაჰაჩყალა) დააკავშირა. 1908 წელს არარატი და ჯულფა დაუკავშირდა ერთმანეთს.

საბჭოთა რკინიგზა (1917-1991)
რუსეთის იმპერიის დაშლისა და საბჭოთა კავშირის წარმოქმნის შემდეგ რუსეთიოს იმპერიის რკინიგზა საბჭოთა რკინიგზად გარდაიქმნა. საბჭოთა პერიოდში აზერბაიჯანის რკინიგზის ელექტროფიცირება დაიწყო. 1926 წელს საბჭოთა კავშირში პირველი ელექტროფიცირებული სარკინიგზო ხაზი ბაქოსა და საბანჩუს შორის გაიხსნა, რომლის ძაბვაც 1.2 კილოვოლტი იყო. შემდეგში ელექტროფიკაციის ძაბვის მაჩვენებელი 3 კილოვოლტს გაუტოლდა.

1924 წელს სარკინიგზო ხაზები სამხრეთით გაფართოვდა. 1941 წელს სარკინიგზო ხაზმა ირანის საზღვართან მდებარე ქალაქ ასტარამდე მიაღწია. 1944 წელს სარკინიგზო ხაზი აღდამამდე და ხანქენდამდე გადაიჭიმა. 1991 წლამდე საბჭოთა რკინიგზა საბჭოთა საგზაო სამინისტროს ზედამხედველობის ქვეშ იყო. აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის რკინიგზა სამ: ბაქოს, განჯისა და ნახიჩევანის განყოფილებებად იყოფოდა.
ჩეჩნური მუსიკა

ჩეჩნეთის მუსიკა სამხრეთით დაღესტნის ხალხი,დასავლეთით საქართველო და ჩრდილოეთი ოსეთის ეთნიკურ ჯგუფებთან ურთიერთქმედების საფუძველზე განვითარდა და გავრცელდა. ეროვნული მუსიკის ტრადიციები სათავეს იღებს ეპიკური "ნართიდან", რომელიც ზეპირი ხალხური ხელოვნების მნიშვნელოვანი ძეგლია. ჩეჩნური ხალხური სიმღერები და საცეკვაო მელოდიები და ინსტრუმენტული მუსიკა ძალიან ფერადია ჟანრით (ბალიშები, ხალიჩები და სხვა). სიმღერების ტექსტები მთლიანად ან ნაწილობრივ იმპროვიზირებულია შემსრულებლების მიერ (სასაცილო - მოჩვენებითი, აკვანი-ავანგანი).
რელიგიური შინაარსის მქონე სიმღერები განსაკუთრებით უნდა გამოირჩეოდეს და უნდა შესრულდეს მამრობითი გუნდი მიერ (პოეტი, ზიკრი). არსებობს ხალხური სიმღერების სოლო, გუნდური და მრავალ ინსტრუმენტული სიმღერით შესრულების ტრადიცია. ზოგიერთი კონკრეტული ჟანრული სიმღერის (სტელეების, სიმღერების) გარდა, ყველა ინსტრუმენტული თანხლებით არის შესრულებული. უძველესი ინსტრუმენტები და ხალხური საკრავებია. საუკუნის 80–90-იან წლებში
კომუზი (ხაშათ-პანდური), (ანუ კავკასიური ინსტრუმენტი) ჩეჩნების ყველაზე პოპულარული ინსტრუმენტი იყო. ზურნა, ბაიანი, აკორდეონი, გიტარა ფართოდ იყო გავრცელებული.

ჩეჩნეთის ხალხური მუსიკის ვრცელი კვლევა შეგროვების, შესწავლისა და გამოქვეყნების შესახებ დაიწყო მე-20-ე საუკუნეში. ამ პერიოდში გამოქვეყნდა პირველად ტ. ბეიბულატოვის მიერ დაწერილი ჩეჩნური ჰანგები.
მუშაობა რესპუბლიკის მუსიკალური ფოლკლორის სფეროში ქ.ხ. მეპურნოვი, ნ.ს. რეჩმენსკი, ა.მ. შაჰბულატოვი, ხ. ახმედოვი და სხვებმა გააგრძელეს. 1917 წლიდან რესპუბლიკაში ახალი ტიპის ხალხური მუსიკის კულტურა, დაიწყო პროფესიონალური კომპოზიციური შემოქმედების გავრცელება (ა.ა. დავიდენკოს ფ. ხალხური ჰანგების 30 ნამუშევარი და „ჩეჩნური სარჩელი" აკაპელას გუნდისთვის, 1920-იანი წლები). აზერბაიჯანელი კომპოზიტორი მ.მაყომაიევს ჩეჩნური მუსიკის განვითარებაში დიდი წვლილი მიუძღვის. „ჰეროიკული პოემა” მიუძღვნა კომპოზიტორთა ეროვნული სკოლის დამფუძნებელს, პირველ ჩეჩენ რევოლუციონერს (ჩეჩენი რევოლუციონერი ასლანბაი შარიპოვი, „პოემა ჩეჩნეთის რესპუბლიკის 10 წლის იუბილესთან დაკავშირებით”, „კოლექტიური მთიური ცეკვა" და სხვა.) ავტორი ქ.ხ. მეპურნოვი, უ. ბეკსულტანოვ, ს. დიმაიევი, ა.შაჰბულატოვ ცნობილი კომპოზიტორები არიან.

 საუკუნის 80-იანი წლებიდან სიმღერა-ბალადის ჟანრია გავრცელებული (მომღერალი ი. ალიმსულთანოვი). ასევე ჩეჩნური ბარდის სიმღერებმა დიდი პოპულარობა მოიპოვა. სიმღერების მთავარი თემა ჩეჩნური ომი და ისლამის რელიგიაა. ტ. მუტრუსაიევის სიმღერების უნიკალური სტილი მნიშვნელოვანი და კულტურული მოვლენა გახდა ჩეჩნური სიმღერების ჟანრში. მ.აიდაევა, ა. აიდამიროვა, ა.აიდამიროვი, ჯ.იევლოიევა, აზა (ხ. ბათაიევა), ე. მურთაზალიევა თანამედროვე ჩეჩნური ესტრადის წარმომადგენლები არიან. სახალხო მსახიობი ტ. დადაშოვა, ს.ისმაილოვი, მ.საყაიპაროვა, მ. მინტსაიევი (მოსკოვის დიდი თეატრის სოლისტი) ჩეჩნური სიმღერების შემსრულებლები არიან. კომპოზიტორი, მომღერალი, მსახიობი ა. დიმაიევის ნამუშევრები ასოცირდება ხალხურ მუსიკასთან, კლასიკურ მუსიკასთან და ჯაზთან. ლ. ახმეტოვა 2000 წლებში იყო პირველი შემსრულებელი პოპ მუსიკის ჟანრში. ა.ასა იამოვი, ბ. ბარაკაიოვი, მ. იასაიევი და სხვა როკ მუსიკის სემსრულებლები არიან. სახელმწიფო სიმფონიური ორკესტრი და სახელმწიფო ფილარმონიული საზოგადოება ფუნქციონირებს რესპუბლიკაში.
ბიძინა კვერნაძის ქუჩა

ბიძინა კვერნაძის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, მდებარეობს საბურთალოს რაიონში (ქვაყრელი); დასაწყისი კონსტანტინე გამსახურდიას გამზირიდან. წარმოიქმნა საუკუნის 20-იან წლებში, საბურთალოს ამ ნაწილის განაშენიანების დროს და აკურის ქუჩა ეწოდა. 2013 წელს თბილისის საკრებულოს დადგენილებით, ქუჩას კომპოზიტორ ბიძინა კვერნაძის სახელი მიენიჭა. ქუჩაზეა ნიკო მუსხელიშვილის სახელობის გამოთვლითი მათემატიკის ინსტიტუტი. აქვს 2 შესახვევი.
ალექსანდრე ალადაშვილის ქუჩა

ალექსანდრე ალადაშვილის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, ისნის რაიონში (ავლაბარი); კონსტანტინე ერისთავის ქუჩიდან ამავე ქუჩის შესახვევამდე. წარმოიქმნა საუკუნის ბოლოს. თავდაპირველად ნახიჩევანის შესახვევი ერქვა (ასეა შეტანილი თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წელს შედგენილ ქუჩების სიაში). თბილისის 1934 წლის გეგმაზე დატანილი, როგორც ნახიჩევანის ქუჩა. 60-იან წლებში ალექსანდრე ალადაშვილის სახელი ეწოდა.
ალექსანდრე ალადაშვილის შესახვევი
ალექსანდრე ალადაშვილის შესახვევი —შესახვევი თბილისში, ისნის რაიონში (ავლაბარი); კონსტანტინე ერისთავის ქუჩიდან მარტყოფის ქუჩამდე. დატანილია თბილისის 1934 წლის გეგმაზე როგორც ნახიჩევანის შესახვევი.
ალადაშვილი

საკუთარი სახელი ალადაშვილი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთს ჩამოთვლილთაგან:

ალექსანდრე ალადაშვილი — ექიმი, თერაპევტი
ალექსანდრე ალადაშვილი — კარდიოლოგი
გიორგი (ალადაშვილი) — სასულიერო მოღვაწე
დავით ალადაშვილი — პიანისტი
ვახტანგ ალადაშვილი — ექიმი, თერაპევტი
კახაბერ ალადაშვილი — ფეხბურთელი
ნათელა ალადაშვილი — ხელოვნების ისტორიკოსი
ალაზნის ქუჩა

ალაზნის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, ისნის რაიონში (ავლაბარი); გელათის ქუჩიდან არმაზის ქუჩამდე. წარმოიქმნა საუკუნეში. თბილისის 1876 წლის გეგმაზე აღნიშნულია ყაზარის ქუჩის სახელით. თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წელს შედგენილ ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც ალაზნის ქუჩა. 1935 წელს, უბნის რეკონსტრუქციის დროს, ქუჩის დასაწყისში აღმოჩნდა ადრინდელი შუა საუკუნეების აკლდამები, რომელთაგან თითოეული რამდენიმე მიცვალებულის სამარხს წარმოადგენდა. აქვს 1 შესახვევი.
ალაზნის გასასვლელი
ალაზნის გასასვლელი — გასასვლელი თბილისში, ისნის რაიონში (ავლაბარი); მდებარეობდა ალაზნისა და არარატის ქუჩებს შორის.
ალგეთის ქუჩა

ალგეთის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, კრწანისის რაიონში (ხარფუხი); სოღანლუღის შესახვევიდან გიორგი მერჩულის ქუჩამდე. წარმოიქმნა საუკუნეში. თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წელს შედგენილ ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც შესახვევი. 20-იან წლებში ქუჩა გახდა. ალგეთის ქუჩის 1-ში განთავსებულია იოსებ გრიშაშვილის ბიბლიოთეკა-მუზეუმი.
ოსები საქართველოში

ოსები საქართველოში - ოსები ირანულენოვან ალანების უშუალო შთამომავლები, ხოლო მათი ალან-ოსთა ეთნოგენეზი, როგორც საბჭოთა მეცნიერებები აღნიშნავდნენ, მოხდა არა კავკასიაში ადგილობრივ კავკასიელებთან შერევის შედეგად, არამედ შუა აზიაში - არალისპირეთში და ეს ბევრი ფაქტით დასტურდება.

ოსები საქართველოში
რაც შეეხება საქართველოში მცხოვრებ ეთნიკურ ოსებს აღსანიშნავია, რომ მათ ყოველთვის განსაკუთრებული ადგილი ეჭირათ. პოსტსაბჭოთა პერიოდში ქართველებსა და ოსებს შორის ეთნიკურმა დაპირისპირებებმა იჩინა თავი.

ოსი ისტორიკოსები ასახელებენ საქართველოში ოსთა დასახლების სხვადასხვა თარიღს. ისტორიკოსთა ერთი ნაწილი ამტკიცებს, რომ ეს მოხდა ხუთი ათასი წლის წინ, ხოლო ზოგიერთი მეცნიერი მათი მიგრაციის პერიოდად - საუკუნეებს ასახელებს, მესამენი კი ამ ორ ძალიან დაშორებულ თარიღს შორის სხვადასხვა ქრონოლოგიურ თარიღს გვთავაზობს.

მარკ ბილიევის მიხედვით, ადრე შუა საუკუნეების იბერიის სამეფო სხვა არაფერი იყო, თუ არა ქართულ-ოსური კონფედერაცია.

ოსების საქართველოში გადმოსვლა საბინადროდ ძველი წელთაღრიცხვის სხვადასხვა მონაკვეთში არც ახ.წ. საუკუნეში მოჰყოლია ჰუნების შემოსევას, არც და არც საუკუნეებში. თუმცა საუკუნეში ოსებმა მხოლოდ კავკასიის მთიან ხეობებში მოახერხეს შესვლა, მეორე ნახევარში კი მხოლოდ ოსების ერთმა ჯგუფმა სცადა შიდა ქართლში დასახლება, რომლებიც დარუბანდის გზიდან შემოვიდნენ. სამართლიანობა მოითხოვს აღინიშნოს, რომ ოსებს უფრო ადრეც ჰქონდათ მცდელობა საქართველოში დამკვიდრებისა. თუმცა მაშინაც მცირე რიცხოვანი იყო მათი მიგრაცია - ბუღა თურქმა დარიალის გზით დმანისში დაასახლა 100 ოჯახი.

კავკასიის მთავარი ქედის ჩრდილოეთით მდებარე ისტორიული საქართველოს პროვინციაში - დვალეთში ოსების დასახლება იწყება საუკუნის ბოლოდან. ოსების შიდა ქართლში მიგრაცია ძირითადად დვალეთის გზით ხორციელდებოდა.

დღევანდელი საქართველოს ტერიტორიაზე ოსთა პირველი დასახლებები ჩნდება თრუსოსა და მაღრან დვალეთში. ოსების აქ დასახლება, ამ ხეობებში საუკუნის პირველ ნახევარში მოხდა. ვახუშტი ბაგრატიონი ხაზგასმის წერდა, რომ დვალეთსა და შიდა ქართლის მთიანეთში ოსები ქართველთა ნასახლარზე დასახლდნენ.

 საუკუნის დასასრულიდან ფაქტობრივად შეწყდა ოსთა მიგრაცია ჩრდილოეთ კავკასიის მთიანი ხეობებიდან საქართველოს მიმართულებით.

კახეთსა და ქვემო ქართლში ოსები შიდა ქართლის მთიანეთიდან საუკუნის დასაწყისში გადასახლდნენ.

ოსების საქართველოში შემოსვლა და აქ დასახლება მთლად მშვიდობიანი არ ყოფილა. ჩრდილოეთ კავკასიის მთიან ხეობებში მომწყვდეულმა ოსებმა არაერთხელ ძალით გამოიკაფეს გზა.

ოსები, რომ დიდი ხნის დასახლებულები არ არიან შიდა ქართლში ამას კარგად მოწმობს მათი სოციალური მდგომარეობაც, რადგან საუკუნის მოსახლეობის აღწერის დავთრებში ოსები ხიზნებად არიან ჩაწერილნი. ხიზანი კი საკუთარი სამკვიდრებლიდან აყრილი და სხვაგან თავშეფარებული გლეხია.
ქადა

ქადა — წარმოადგენს საერთო ამიერკავკასიურ ეროვნულ საკონდიტრო ნაწარმს, რომელიც ფენოვანი ღვეზელია.
ეს სიტყვა პირველად სომეხი მქადაგებლისა და მეზღაპრის ვარდან აიგეკცის (- საუკუნეები) ზღაპარში „ღორი და ქადა“-ში არის მოხსენიებული. სამწუხაროდ ამ სახელის ეტიმოლოგია დღემდე უცნობია.

ქადა ძირითადად წარმოადგენს ჩაისთან და ყავასთან მისაყოლებელ დესერტს. არის გამომცხვარი, მზადდება ფქვილის, კარაქისა და შაქრისგან. ქადას შეიძლება ჰქონდეს შიგთავსი, როგორიცაა ნიგოზი, თხილი, ქიშმიში ან რაიმე ჯემი. ზოგიერთ ხალხში არის სხვადასხვა ვარიაცი მის შიგთავსში განთავსების, ასე მაგალითად ხშირად ათავსებენ მის გულში მონეტას, ხოლო ვინც მონეტას აღმოაჩენდა მისთვის ის წელი წარმატებული იქნებოდა.

სომხეთში ამ ტკბილეულს მიირთმევდნენ ყოველდღიურად. ასევე ქადა არის განუყოფელი ნაწილი სომხეთში სადღესასწაულო სუფრისა.

ხშირად ქადა გვხვდება სხვადასხვა ფორმის, შესაძლებელია იგი იყოს მრგვალი, ოვალური ფორმის ან საერთოდ სამკუთხედ ფორმაში იყოს გამომცხვარი. ასე მაგალითად სევანის ტბის სამხრეთ კიდეზე, წოვინაში ქარდა მკვრივი და ტკბილია და სამკუთხედი ფორმისაა.

ქადა საკმაოდ პოპულარულ საკვებს წარმოადგენს სომხეთში, აზერბაიჯანში, თურქეთსა და საქართველოში. ასე მაგალითად თურქებისთვის ის არის ერთგვარი პური, რომელიც უნიკალურია აღმოსავლეთ ანატოლიის, აღმოსავლეთ შავი ზღვისა და სამხრეთ კავკასიისათვის. ეს განსხვავდება რეგიონის მიხედვით. თუმცა, იგი მეტწილად ბაიბურთის პროვინციასთანაა დაკავშირებული. ყველაზე მნიშვნელოვანი თვისება, რომელიც ბაიბურთის ქადას სხვა პროვინციებისაგან ჰყოფს, არის ის ფაქტი, რომ ქოთანში მოთავსებული შიდა მასალა კარაქისა და ფქვილის შეწვით მოთავსებულია ბაიბურტის ნიადაგისგან დამზადებულ ტანდირში, რომელიც თავისებურ არომატს სძენს ქადას.

ეს არის ტრადიციული საკონდიტრო ნამცხვარი, რომელსაც ხშირად განსაკუთრებითი დღესასწაულებს დროს ამზადებენ. ძირითადად ამზადებენ ფენოვანი ცომისგან.

ქადის სახეობებიდან ცნობილია: ბაქოური, ერევნული, ყარაბახული და ნახიჩევანური ქადები, რომლებიც ერთმანეთისგან სრულიად განსხვავებულია როგორც შემადგენლობით ასევე ფორმითაც. სომხეთში კი ქადა რაიონების მიხედვითაც კი განსხვავებულია.

საქართველოში კი ქადა წარმოადგენს სადღესასწაულო, სარიტუალო პურს ხევსურეთში. ფაქტობრივად ყველა დღესასწაულისა და სარიტუალო ქმედებისთვის აუცილებელი ატრიბუტი. სახატო, ანუ ჯვრის მამულების მოხვნის რიტუალისას დიასახლისი წვრილად დაჭრილ ხორცს, ყველს, ცოტაოდენ ქონს, ერთმანეთში აურევს, ჩადებს ცომში, მას ერთგვარ გულს გაუკეთებს და გამოაცხობს. დიდ ქადებს ჰქვიათ „სასანთლე“, ხოლო პატარებს „საკვირაო“.