ჰოლოდომორის გენოციდის საკითხი

ჰოლოდომორის გენოციდის საკითხი — 1932–1933 წლებში, ადამიანის მიერ წარმოქმნილმა შიმშილობამ, ცნობილი როგორც ჰოლოდომორი, მოკლა 3,3–5 მილიონი ადამიანი უკრაინის საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკაში (როგორც საბჭოთა კავშირის ნაწილი), მათ შორის 5,5–8,7 მილიონი დაიღუპა 1930 - 1933 წლების ფართო საბჭოთა შიმშილობის შედეგად სულ მცირე 3,3 მილიონი ეთნიკური უკრაინელი დაიღუპა სსრკ-ში შიმშილის შედეგად. მეცნიერები კამათობენ, არსებობდა თუ არა განზრახვა მილიონობით უკრაინელი დაეხოცათ შიმშილით.

მიუხედავად იმისა, რომ მეცნიერები თანხმდებიან იმაზე, რომ შიმშილის მიზეზი ადამიანის ხელით იყო გამოწვეული, თემა რჩება მნიშვნელოვან საკითხად თანამედროვე პოლიტიკაში. კონკრეტულად, საკითხზე მეცნიერული დებატები ეყრდნობა იმაზე, იყო თუ არა ჰოლოდომორი განზრახ და, შესაბამისად, წარმოადგენს თუ არა გენოციდს კონვენციის მიხედვით. ზოგადად, რუსი ისტორიკოსები თვლიან, რომ ჰოლოდომორი არ წარმოადგენდა გენოციდს. უკრაინელ ისტორიკოსებს შორის ზოგადი მოსაზრებაა, რომ ეს ნამდვილად წარმოადგენდა გენოციდს. დასავლელ ისტორიკოსებს განსხვავებული შეხედულებები აქვთ.მეცნიერთა უმეტესობა, რომლებიც უარყოფენ არგუმენტს, რომ სახელმწიფო პოლიტიკა შიმშილთან დაკავშირებით გენოციდური იყო, არ ათავისუფლებს იოსებ სტალინს ან მთლიანად საბჭოთა რეჟიმს შიმშილით სიკვდილის გამო დანაშაულისგან და კვლავ მიიჩნევს ასეთ პოლიტიკას, როგორც დანაშაულს.

2006 წლიდან უკრაინის მთავრობა ცდილობდა ჰოლოდომორის გენოციდად აღიარებას და 2023 წლის მონაცემებით 34 ქვეყანამ და ევროკავშირმა ცნო ჰოლოდომორი გენოციდად.

ისტორიკოსთა შეხედულებები
ჯონ არჩიბალდ გეტი
ისტორიკოსმა ჯონ არჩიბალდ გეტიმ დაწერა კრიტიკა -ისა და რობერტ კონკესტის მტკიცების შესახებ, რომ შიმშილი წარმოადგენდა გენოციდს. ამ კრიტიკაში გეტი აცხადებს, რომ შიმშილის ინჟინერიის დასკვნა მაცდურია, მაგრამ ის ცუდად არის მხარდაჭერილი მტკიცებულებებით. მიუხედავად იმისა, რომ გეტი წერს, რომ გენოციდის დასკვნა მოითხოვს მტკიცებულებების ძალიან გაფართოებულ ინტერპრეტაციას. ის ასევე აცხადებს, რომ სტალინი მაინც იყო ყველაზე პასუხისმგებელი სტიქიაზე. გეტი მოსაზრებით, სტალინი არის კოლექტივიზაციისა და გლეხობის მიმართ გადაჭარბებული მოთხოვნების მთავარი მხარდამჭერის.

გეტი კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს დაღუპულთა რაოდენობას დაახლოებით ხუთი მილიონი უკრაინელის შესახებ, რომელიც წარმოდგენილია -ში, როგორც ძალიან მაღალი. მას მოჰყავს სტივენ უიტკროფტის, ბარბარა ანდერსონის და ბრაიან სილვერის გაცილებით დაბალი დემოგრაფიული შეფასებები და აღნიშნავს, რომ შიმშილის სიმძიმე მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა უკრაინის ადგილობრივ რეგიონებს შორის. გეტი დამატებით ამბობს, რომ წიგნი ვერ იძლევა გენოციდის დამაჯერებელ მოტივს და რომ შიმშილის სხვა ახსნა უფრო კარგად ერგება მტკიცებულებებს, ვიდრე განზრახ გენოციდს. გეტი მიუთითებს ფაქტზე, რომ სტალინის ძალაუფლება არ იყო აბსოლუტური მისი მმართველობის ამ წლებში. მას ჰქონდა შეზღუდული დე ფაქტო კონტროლი ადგილობრივ ბიუროკრატებზე, კრემლის მრავალი ბრძანება კოლექტივიზაციასთან დაკავშირებით ამ დროს ძირს უთხრის ან იგნორირებული იყო სამეთაურო ჯაჭვის ქვედა დონეზე; ზოგიერთ რეგიონში ადგილობრივმა ბიუროკრატებმა გადააჭარბეს სტალინის მოთხოვნებს კულაკების ექსპროპრიაციის შესახებ. ზოგიერთმა სტალინის მოთხოვნა ექსპროპრიაციის შესახებ უგულებელყო და დაარღვია. უფრო მეტიც, სტალინის საკუთარი გეგმებიც კი ამ პერიოდის განმავლობაში ხშირად გაურკვეველი იყო და მუდმივ ცვლილებებს ექვემდებარებოდა, რამაც გააძლიერა დაბნეულობა ქვედა ბიუროკრატიასა და გლეხობაში. ზოგიერთ რაიონში მეურნეობების კოლექტივიზაცია მოხდა, შემდეგ დეკოლექტივიზაცია და შემდეგ კვლავ კოლექტივიზაცია ერთ წელზე ნაკლები პერიოდის განმავლობაში. გეტი წერს, რომ სტალინის რეაქცია შიმშილობაზე 1932–1933 წლებში ჰგავს მის რეაქციას 1941 წელს საბჭოთა კავშირში გერმანიის შეჭრაზე ოპერაცია ბარბაროსაში. გეტის აზრით, ორივე სიტუაცია გამორჩეულია ცენტრალური ხელისუფლების მიერ კრიზისზე ადეკვატური რეაგირების შეფერხებით. გეტი თვლის, რომ ეს შეფერხებები გამოწვეული იყო სტალინის ძლიერი უნდობლობით, თუნდაც საკუთარი მრჩევლების მიმართ და არა კრიზისების გახანგრძლივების მიზანმიმართული მცდელობით.

მარკ ტაუგერი
მარკ ტაუგერმა, დასავლეთ ვირჯინიის უნივერსიტეტის ისტორიის პროფესორმა თქვა, რომ 1932 წლის მოსავალი 30-40%-ით ნაკლები იყო, ვიდრე დაფიქსირებულია ოფიციალურ სტატისტიკაში. მან თქვა, რომ ძნელია შიმშილის მიღება "1932 წლის მარცვლეულის შესყიდვის შედეგად და როგორც გენოციდის შეგნებული აქტი", მაგრამ "რეჟიმი ჯერ კიდევ იყო პასუხისმგებელი საბჭოთა მოსახლეობის 1930-იანი წლების დასაწყისში" და თუ არაფერი, "ეს მონაცემები აჩვენებს, რომ კოლექტივიზაციისა და იძულებითი ინდუსტრიალიზაციის შედეგები უფრო უარესი იყო, ვიდრე ვარაუდობდნენ".

დევისმა და უიტკროფმა გააკრიტიკეს ტაუგერის მეთოდოლოგია შიმშილის წლების 2004 წლის გამოცემაში. ტაუგერმა გააკრიტიკა დევისისა და უიტკროფტის მეთოდოლოგია 2006 წლის სტატიაში. თავიანთი წიგნის 2009 წლის გამოცემაში, დევისმა და უიტკროფმა ბოდიში მოიხადეს "1932 წლის მარცვლეულის მოსავლიანობის ჩვენს გამოთვლებში დაშვებული შეცდომისთვის" და განაცხადეს, რომ მარცვლეულის მოსავლიანობა იყო "55-დან 60 მილიონ ტონამდე, დაბალი მოსავალი, მაგრამ მნიშვნელოვნად აღემატება ტაუგერის ტონას 435". მოსავლის აღებისას ისინი მიდიან მსგავს დასკვნამდე, როგორც ტაუგერი თავიანთი წიგნის უახლეს გამოცემაში და აცხადებენ, რომ "1931 და 1932 წლებში ორი ცუდი მოსავალი იყო, ძირითადად, მაგრამ არა მთლიანად ბუნებრივი პირობების შედეგი. საბჭოთა ხელისუფლებამ წამოიწყო გენოციდის პროგრამა უკრაინის წინააღმდეგ... ჩვენ არ ვფიქრობთ მიზანშეწონილად აღვწეროთ პოლიტიკის არასასურველი შედეგები, როგორც „ორგანიზებული“ პოლიტიკის შემქმნელების მიერ."

ანდრეა გრაციოზი
იტალიელი ისტორიკოსისა და პროფესორის ანდრეა გრაციოზის თქმით, ჰოლოდომორი წარმოადგენდა გენოციდს და იყო „პირველი გენოციდი, რომელიც მეთოდურად დაიგეგმა და განხორციელდა საზრდოს ჩამორთმევით სწორედ იმ ადამიანების მიმართ, რომლებიც საკვების მწარმოებლები იყვნენ.“ თავის ნაშრომში გრაციოზი აღნიშნავდა, რომ კოლექტივიზაცია, რომელიც საბჭოთა მთავრობას აძლევდა კონტროლს უკრაინის სასოფლო-სამეურნეო რესურსებზე და ფერმერებს აიძულებდა დაეთმოთ თავიანთი ქონება სახელმწიფოსთვის, წინააღმდეგობა მოჰყვა, რაც წინა წლების წინააღმდეგობის ისტორიასთან ერთად, აიძულა სტალინს უკრაინა საბჭოთა მმართველობის საფრთხედ ეხილა. გრაციოზი ასევე აღნიშნავს, რომ ფერმერები და სოფლის მცხოვრებლები შეადგენდნენ უკრაინის სსრ-ის მოსახლეობის დაახლოებით 80%-ს და რომ იგივე მკაცრი პოლიტიკა იყო გამოყენებული ყუბანის მიმართ, კიდევ ერთი საბჭოთა რეგიონი, რომელიც ძირითადად ეთნიკური უკრაინელებით იყო დასახლებული.

გრაციოზიმ აღნიშნა, რომ გენოციდის ყველაზე შემზღუდავი დეფინიციების მიხედვითაც კი, „ჯგუფის წევრებისთვის ცხოვრებისეული პირობების განზრახ შექმნა, რომელიც გათვლილია მის ფიზიკურ განადგურებაზე მთლიანად ან ნაწილობრივ“ არის ჩამოთვლილი, როგორც გენოციდური აქტი. მან ასევე დაასახელა ლემკინის კომენტარი, რომ „ზოგადად, გენოციდი სულაც არ ნიშნავს ერის დაუყოვნებელ განადგურებას... ის მიზნად ისახავს სხვადასხვა ქმედებების კოორდინირებულ გეგმას, რომელიც მიზნად ისახავს ეროვნული ჯგუფების ცხოვრების არსებითი საფუძვლების განადგურებას“.

რობერტ დევისი და სტივენ უიტკროფი
პროფესორები რობერტ დევისი და სტივენ უიტკროფი აცხადებენ, რომ შიმშილი იყო გამოწვეული ადამიანის მიერ , მაგრამ უნებლიე. მათ მიაჩნიათ, რომ სწრაფი ინდუსტრიალიზაციისა და ორი თანმიმდევრული ცუდი მოსავლის კომბინაცია (1931 და 1932) იყო შიმშილის ძირითადი მიზეზები. დეივისი და უიტკროფტი თანხმდებიან, რომ სტალინის პოლიტიკა გლეხების მიმართ იყო სასტიკი და დაუნდობელი და არ ათავისუფლებს სტალინს პასუხისმგებლობისგან მასიური შიმშილით სიკვდილზე; უიტკროფტი ამბობს, რომ საბჭოთა ხელისუფლების პოლიტიკა შიმშილის დროს იყო თაღლითობისა და მკვლელობის დანაშაულებრივი ქმედებები, თუმცა არა აშკარა მკვლელობა ან გენოციდი. უიტკროფმა განაცხადა, რომ მომთაბარე და გლეხური კულტურა საბჭოთა კოლექტივიზაციამ გაანადგურა.

ანდრეი მარკევიჩი, ნატალია ნაუმენკო, ნენსი ციანი
ეკონომიკური პოლიტიკის კვლევის ცენტრის ნაშრომის მიხედვით, რომელიც 2021 წელს გამოქვეყნდა ანდრეი მარკევიჩის, ნატალია ნაუმენკოსა და ნენსი ციანის მიერ, ჰოლოდომორი ემთხვევა გენოციდის იურიდიულ განმარტებებს.

ნაშრომში მკვლევარები აფასებენ დევისს და უიტკროფს ოფიციალური წარმოების მონაცემების გასწორებისთვის საბჭოთა კავშირის დონეზე, მაგრამ აკრიტიკებენ მათ სხვა მონაცემების უგულებელყოფისთვის, როგორიცაა სიკვდილიანობის, წარმოების ან შესყიდვების დაშლილი მონაცემები და ვერ ახერხებენ „მათი ჰიპოთეზების ემპირიულად შეფასებას ან რეგრესიის შეფასებას“. ნაშრომში ასევე ამტკიცებენ, რომ საბჭოთა კავშირში შიმშილით გამოწვეული სულ 7 მილიონი სიკვდილიდან, მათგან დაახლოებით 40% ეთნიკურად უკრაინელი იყო. არაშიმშილობის წლებში უკრაინაში სიკვდილიანობის მაჩვენებელი უფრო დაბალი იყო, ვიდრე დანარჩენ საბჭოთა კავშირში (18 1000-ზე 22 1000-ზე), თუმცა 1933 წელს, როდესაც ბელორუსიასა და რუსეთში სიკვდილიანობა გაიზარდა 30-მდე 1000-ზე, უკრაინაში ის გადახტა 60-ჯერ, ხოლო უკრაინაში 60-ჯერ მეტი იყო, ვიდრე 1000-ზე. რუსეთში. რეგიონები, სადაც უკრაინის მოსახლეობის უფრო მაღალი წილი იყო, უფრო ძლიერად დაზარალდნენ ცენტრალურად დაგეგმილი პოლიტიკით.

რაფაელ ლემკინი
რაფაელ ლემკინმა, რომელმაც შექმნა ტერმინი „გენოციდი“ და წამოიწყო გენოციდის კონვენცია, წერდა, რომ უკრაინელი ერის განადგურება „საბჭოთა გენოციდის კლასიკური მაგალითია, რუსიფიკაციის ყველაზე გრძელი და ვრცელი ექსპერიმენტი, კერძოდ, უკრაინელი ერის განადგურება“. ლემკინმა განაცხადა, რომ იგი შედგებოდა ოთხი საფეხურისაგან:

1. უკრაინის ეროვნული ელიტის განადგურება, რომელიც მოხდა 1920, 1926 და 1930-1933 წლებში.

2. უკრაინის ავტოკეფალური მართლმადიდებლური ეკლესი, „ერის სულის“ ლიკვიდაცია, რომელიც მოხდა 1926-1932 წლებში და რომლის დროსაც დაიღუპა მისი 10000 მღვდელი. ლემკინმა ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ლიკვიდაციამდე ეკლესიას შესთავაზეს რუსეთის საპატრიარქოს მიერთება, რისი მიზანიც იყო რუსიფიცირება.

რობერტ კონკესტი
1986 წელს ბრიტანელმა ისტორიკოსმა რობერტ კონკესტმა გამოაქვეყნა „სევდის მოსავალი: საბჭოთა კოლექტივიზაცია და შიმშილი“, რომელიც ეხებოდა სოფლის მეურნეობის კოლექტივიზაციას უკრაინაში და საბჭოთა კავშირში სტალინის ხელმძღვანელობით 1929–1931 წლებში და შიმშილობის შედეგად დაღუპულ ხალხს. ამ წიგნში კონკესტმა მხარი დაუჭირა მოსაზრებას, რომ შიმშილობა გენოციდის დაგეგმილი აქტი იყო. ისტორიკოსების სტივენ უიტკროფტისა და რ. უ. დეივისის თანახმად, „დაპყრობა ამტკიცებს, რომ სტალინს შიმშილობა სურდა... და რომ უკრაინული შიმშილი შეგნებულად იყო გამოწვეული მისი გულისთვის“.

2006 წელს რადიო თავისუფალი ევროპა/რადიო თავისუფლებისთვის მიცემულ ინტერვიუში -მა განაცხადა, რომ ჰოლოდომორი უნდა იყოს აღიარებული, როგორც თავდასხმა უკრაინელ ხალხზე, მაგრამ ეს არ უნდა დაბრალდეს მთლიანად რუს ხალხს. მან თქვა: ”მე არ ვფიქრობ, რომ სიტყვა გენოციდი, როგორც ასეთი, ძალიან სასარგებლო სიტყვაა. როცა ვამბობ, თუ გინდა მისი გამოყენება, შეგიძლია, მაგრამ ის გამოიგონეს საკმაოდ განსხვავებული მიზნებისთვის. მე ვხედავ, რომ უბედურება ისაა, რომ ვიღაც, სხვა ერი ან მისი დიდი ნაწილი აკეთებდა ამას, რომ ნაცისტები მეტ-ნაკლებად ჩართული იყვნენ პროცესში ისინი გერმანელები არიან.

ჯეიმს მეისი
პოლიტიკური მეცნიერების პროფესორი ჯეიმს მეისი დაეხმარა ბრიტანელ ისტორიკოსს რობერტ კონკესტს დაესრულებინა წიგნი „სევდის მოსავალი“ და ამის შემდეგ ის იყო ერთადერთი ამერიკელი ისტორიკოსი, რომელიც მუშაობდა უკრაინის შიმშილობაზე და პირველი, ვინც მას კატეგორიულად უწოდა გენოციდი. თავის 1986 წლის სტატიაში „1933 წლის ადამიანის მიერ შექმნილი შიმშილი საბჭოთა უკრაინაში“, მეისი წერდა:
უკრაინელებისთვის შიმშილობა უნდა გავიგოთ, როგორც მათ წინააღმდეგ განხორციელებული თანმიმდევრული პოლიტიკის ყველაზე საშინელი ნაწილი: მათი კულტურული და სულიერი ელიტის განადგურება, რომელიც დაიწყო უკრაინის განთავისუფლების კავშირის სასამართლო პროცესით, კომუნისტური პარტიის ოფიციალური უკრაინული ფრთის განადგურებით და სოფლად მათი სოციალური ბაზის განადგურებით. მათ წინააღმდეგ შიმშილი, როგორც ჩანს, შეიქმნა, როგორც მათი, როგორც პოლიტიკური ფაქტორის და როგორც სოციალური ორგანიზმის განადგურების კამპანიის ნაწილი.

მეისმა, უკრაინის შიმშილობის შესახებ აშშ-ს კომისიის შტაბის დირექტორმა, შეადგინა 1988 წლის ანგარიში კონგრესში, სადაც მან განაცხადა, საბჭოთა კავშირი უკრაინელებს მიზანმიმართულად უშლიდა ხელს შიმშილით დაავადებული რეგიონების დატოვებაში; ეს მოგვიანებით დადასტურდა სტალინის 1933 წლის იანვრის საიდუმლო განკარგულებით „შიმშილის გლეხების მასობრივი გასვლის პრევენცია“, გლეხების მოგზაურობის შეზღუდვა მას შემდეგ, რაც „კუბანსა და უკრაინაში დაიწყო გლეხების მასიური გადინება „პურისთვის““, რომ „ისევე, როგორც გასულ წელს უკრაინიდან გადინება, ორგანიზებული იყო საბჭოთა ხელისუფლების მტრების მიერ სერბების მიერ. კონგრესისთვის მოხსენების ცხრამეტი მთავარი დასკვნა იყო ის, რომ „იოსებ სტალინმა და მის გარშემო მყოფებმა ჩაიდინეს გენოციდი უკრაინელების წინააღმდეგ 1932–1933 წლებში.

თავის ნაშრომში სახელწოდებით "უკრაინის გენოციდი მითია?", მეისი ასევე ამტკიცებდა, რომ ჰოლოდომორი გენოციდს წარმოადგენდა. მტკიცებულებათა შორის მან მოიყვანა 1932 წლის 11 სექტემბერს სტალინის მიერ ლაზარ კაგანოვიჩს მიწერილი წერილი, ცოტა ხნით ადრე, სანამ კაგანოვიჩი და ვიაჩესლავ მოლოტოვი დაინიშნენდნენ სპეციალური კომისიების ხელმძღვანელად უკრაინასა და ყუბანში მარცვლეულის შესყიდვის ზედამხედველობაზე (რაიონი, რომელიც იმ დროს ძირითადად ეთნიკური უკრაინელებით იყო დასახლებული).