iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბაქოს ინიციატივა

ბაქოს ინიციატივა — პოლიტიკური დიალოგი ენერგეტიკისა და სატრანსპორტო თანამშრომლობის შესახებ ევროკავშირს, თურქეთსა და ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებს შორის. ტარდება -ისა და -ს ენერგეტიკისა და ტრანსპორტის პროგრამების ფარგლებში.

ბაქოს ინიციატივა მომდინარეობს ევროპის სამეზობლო პოლიტიკიდან, რომელიც 2004 წელს დაიწყო. 2004 წლის 13 ნოემბერს ბაქომ უმასპინძლა ევროკავშირსა და შავი ზღვის სანაპირო ქვეყნების, კასპიის ზღვის და მათ მეზობლებს შორის ენერგეტიკულ თანამშრომლობის პირველ მინისტერიალს. ამ კონფერენციის შედეგები ცნობილი გახდა, როგორც „ბაქოს ინიციატივა“. პარალელურად გაიმართა ტრანსპორტის მინისტრების კონფერენცია. 2006 წლის 30 ნოემბერს ასტანაში გაიმართა მეორე მინისტრთა კონფერენცია ენერგეტიკის ინიციატივის შედეგების შესახებ. ტრანსპორტის მინისტრთა მეორე კონფერენცია გაიმართა სოფიაში 2006 წლის 2-3 მაისს.

ევროკავშირი თვალყურს ადევნებს ბაქოს ინიციატივის განვითარებას ევროკომისიის მეშვეობით. -ის ტექნიკური სამდივნო (რომელიც მდებარეობს კიევში, რეგიონალური ოფისით თბილისში, რომელიც მოიცავს კავკასიას) კოორდინაციას უწევს ენერგეტიკულ ასპექტებს კომისიის სახელით და -ს სამდივნო (რომელიც მდებარეობს ბაქოში რეგიონალური ოფისით ოდესაში) ასრულებს იგივე ფუნქციას სატრანსპორტო მიმართულებით.

მიზანი
ინიციატივა მიზნად ისახავს მონაწილე ქვეყნების ენერგეტიკული ბაზრების ინტეგრაციის გაძლიერებას ევროკავშირის ენერგეტიკულ ბაზართან. შეიქმნას გამჭვირვალე ენერგეტიკული ბაზრები, რომლებსაც შეუძლიათ ინვესტიციების მოზიდვა, ასევე ენერგომომარაგების უსაფრთხოების გაუმჯობესება.

ამ ინიციატივის მიზანია სამართლებრივი და ტექნიკური სტანდარტების ჰარმონიზაცია და ფუნქციონირებადი ინტეგრირებული ენერგეტიკული ბაზრის შექმნა ევროპულ და საერთაშორისო სამართლებრივ ჩარჩოებთან შესაბამისობაში; ენერგომომარაგების უსაფრთხოებისა და საიმედოობის გაუმჯობესება არსებული ინფრასტრუქტურის გაფართოებითა და მოდერნიზებით; ძველი და არაეფექტური ელექტროენერგიის გამომუშავების ინფრასტრუქტურის შეცვლა ეკოლოგიურად სუფთა ელექტროენერგიის წარმოების ინფრასტრუქტურით; ახალი ინფრასტრუქტურის განვითარება და მათი მუშაობის მონიტორინგის თანამედროვე სისტემის დანერგვა; ენერგიის მოთხოვნისა და მიწოდების მართვის გაუმჯობესება ეფექტური და მდგრადი ენერგეტიკული სისტემების ინტეგრირებით; და საერთო ინტერესის კომერციულად და ეკოლოგიურად სიცოცხლისუნარიანი ენერგეტიკული პროექტების დაფინანსების ხელშეწყობა.

ევროკავშირის ტრანსპორტის დირექტორატის თანახმად, „ბაქოს ინიციატივა მიზნად ისახავს ბიძგის მიცემას ტრანსევროპული სატრანსპორტო თანამშრომლობისთვის, რომელიც ეფუძნება ორმხრივ ინტერესს მათი შესაბამისი სატრანსპორტო ქსელების და ბაზრების თანდათანობით ინტეგრირებას ევროპულ და საერთაშორისო საკანონმდებლო და მარეგულირებელ ჩარჩოებთან“.
მუცელგაყოფილი

მუცელგაყოფილი — თევზების გვარი კობრისებრთა ოჯახისა. სხეული ლილვაკისებრია, სიგრძით ჩვეულებრივ 50–80 სმ, მასა 8 კგ-მდე. შეფერილობა სხვადასხვაა; ჭარბობს მორუხო-ყვითელი და ზეთისხილისფერ-მწვანე ტონები. მუცელგაყოფილთა უმრავლესობას ზურგის ფარფლის ბოლო დაუტოტაცი სხივი სუსტი ეკლის სახისაა და ოდნავ შესამჩნევი კბილაკები აქვს. ქერცლი წვრილია; დიდი ქერცლების რიგი (ნაპობი) გარს არტყავს კუდქვეშა ფარფლს და ანალურ ხვრელს. ხახის კბილები სამრიგოვანია. აქვთ ულვაშების ორი წყვილი. გვერდითი ხაზი სრულია. ყველაზე მეტად ცნობილია ჩვეულებრივი მუცელგაყოფილი (. , ზოგიერთი წყაროთი -ის სინონიმია), შლამის მუცელგაყოფილი (. ) და ბალხაშის მუცელგაყოფილი (. ). გავრცელებული არიან აზიის მტკნარ წყალსატევებში. ბინადრობენ მთის ტბებსა და მდინარეებში. სახეობების უმრავლესობა ყოვლისმჭამელია. მუცლის აპკი და ქვირითი დამარილებული სახით მომწამვლელია. ადგილობრივი რეწვის ობიექტებია.

სახეობები
გვარში შედის შემდეგი სახეობები სახეობები:
დიამაგნეტიკი

დიამაგნეტიკი — ნივთიერება, რომელიც მაგნიტდება გარე მაგნიტური ველის მიმართულების საწინააღმდეგოდ. როცა გარე მაგნიტური ველი არ არსებობს, დიამაგნეტიკი დამაგნიტებული არ არის. გარე მაგნიტური ველის ზემოქმედებით დიამაგნეტიკის ატომი იძენს მაგნიტურ მომენტს (ხოლო ნივთიერების თითოეული მოლი — ჯამურ მომენტს), რომელიც ველის დაძაბულობის პროპორციულია და მიართულია მის საწინააღმდეგოდ. ამიტომ დიამაგნეტიკის მაგნიტური ამთვისებლობა \ _\{მოლ}=/ ყოველთვის უარყოფითია, სადაც \ _\{მოლ} ერთი მოლის ამთვისებლობაა.
პარამაგნეტიკი

პარამაგნეტიკი — ნივთიერება, რომელიც გარე მაგნიტურ ველში მაგნიტდება ველის გასწვრივ. როცა გარე ველი არ არსებობს პარამაგნეტიკი დამაგნიტებული არ არის. პარამაგნეტიკის ატომებს (იონებს) აქვს საკუთარი მაგნიტური ომენტი, მაგრამ ფერო- და ანტიფერომაგნეტიკებისათვის დამახასიათებელი მაგნიტური სტრუქტურა პარამაგნეტიკს არა აქვს. გარე მაგნიტური ველის გავლენით პარამაგნეტიკის ატომთა (იონთა) მაგნიტური მომენტები (პარამაგნტიტური ლითონებისათვის — გამტარობის ელექტრონების მაგნიტური მომენტები) უპირატესად ველის გასწვრივ ორიენტირდება, რის შედეგად პარამაგნეტიკი იძენს ჯამურ მაგნიტურ მოენტს, რომელიც ველის დაძაბულობის პროპორციულია და მიმართულია ის გასწვრივ. ამიტომ პარამაგნეტიკის მაგნიტური ამთვისებლობა \ _\{მოლ}=/ ყოველთვის დადებითია, სადაც \ _\{მოლ} ერთი მოლის ამთვისებლობაა. პარამაგნეტიკებია მოლეკულური ჟანგბადი 2, ტუტე და ტუტემიწა ლითონები და სხვა. ზოგიერთი პარამაგნეტიკის პარამაგნეტიზმს განაპირობებს ბირთვების მაგნიტური მომენტები (მაგალითად ^3).
ბაქოს მანქანების სარემონტო ქარხანა

ბაქოს მანქანების სარემონტო ქარხანა — სამრეწველო საწარმო აზერბაიჯანის ქალაქ ბაქოში.

ქარხანა დაარსდა 1892 წელს გერმანელი მეწარმის ეიზენშმიდტის ნავთობსაბადოების აღჭურვილობის შეკეთების კერძო სახელოსნოების საფუძველზე. 1920 წლიდან ეწოდა ამიერკავკასიის რკინიგზის მთავარი სარკინიგზო სახელოსნოები. 1930 წლიდან - ბაქოს სარემონტო ქარხანა, ხოლო 1933 წლიდან - ბაქოს ავტოშემკეთებელი ქარხანა ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ.

1919 წლის დასაწყისამდე ქარხნის მიერ წარმოებული ძირითადი პროდუქტები იყო ნავთობის წარმოებისა და ნავთობგადამამუშავებელი მრეწველობის აღჭურვილობა.

1992 წლის დასაწყისისთვის ქარხანა ახორციელებდა 4 ღერძიანი ავზების შეკეთებას, ვაგონების ბორბლების შეკეთებას და ფორმირებას და სათადარიგო ნაწილების წარმოებას.

2002 წლის მდგომარეობით, ქარხნის ძირითადი საქმიანობა იყო ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების, თხევადი აირის ტრანსპორტირების ყველა ტიპის ავზების შეკეთება.
ნათელა იაძე

ნათელა იაძე (დ. 28 იანვარი, 1944, ახალციხე) — ქართველი სცენარისტი, მომღერალი, მოცეკვავე.

ბიოგრაფია
1961 წელს დაამთავრა ახალციხის №1 საშუალო სკოლა. 1961 წელს ახალციხეში შეიქმნა ადგილობრივი რადიომაუწყებლობა, რომლის პირველი რედაქტორი იყო ნოე ჯაფარიძე. რაიონის რადიომაუწყებლობას აკონტროლებდა პროპაგანდა-აგიტაციის განყოფილება. 1963 წელს საქართველოს რადიოსა და ტელემაუწყებლობის ინიციატივით თბილისში — ტელევიზიაში მოეწყო ადგილობრივი გადაცემების დიქტორთა გადასინჯვა — კონკურსი. კონკურსის მონაწილენი საქართველოს ყველა კუთხიდან იყვნენ. კონკურსანტებს ერთ-ერთ დავალებად შესთავაზეს გალაკტიონ ტაბიძის ლექსის „მეეტლეს“ წაკითხვა. რასაც წარმატებიით გაართვა თავი ნათელა იაძემ. მან დამსახურებულად დაიმსახურა „საუკეთესო დირექტორის“ მოწმობა. ნათელა იაძე 1969-1971 წლებში სწავლობდა ახალციხის სარაიონო სამედიცინო სასწავლებელში.

1971 წელს ჩაირიცხა სერგო ზაქარიძის სახელობის თბილისის კულტურ-საგანმანათლებლო სასწავლებელში გუნდის დირიჟორის ფაკულტეტზე, 1973 წელს კი დაასრულა სწავლა. იმავე წელს ჩაირიცხა ლელინგრადის კულტურის ინსტიტუტში და 1976 წელს დაამთავრა მასობრივი ღონისძიებების ორგანიზატორის სპეციალობით. კულტურის სფეროში ნათელა იაძეს აქტიური მოღვაწეობა 60-იან წლებში დაიწყო. იგი სამართლიანად მიუთითებს, რომ 60-70-იან წლებში ახალციხეში ქათული ხელოვნების აღზევების წლები დაიწყო. კულტურის სახში ვახტანგ კვესელაძის ხელმძღვანელობით შეიქმნა საკონცერტო ჯგუფი: თამაზ და მარინა ნონიაშვილები, ილია ხოტივარი, ეთერ აღნიაშვილი შემდგომ პერიოდში ამ ჯგუფს შეუერთდნენ ნათელა იაძე, თამაზ ჩერქეზიშვილი, ოთარ აწყურელი. ორი წლის განმავლობაში ჯგუფმა სამჯერ მოიარა საცხე-ჯავახეთის მთლიანი ტერიტორია. საკონცერტო ჯგუფმა მოსახლეობას თავი დაამახსოვრა და შეაყვარა ქართული ცეკვით, ფოლკლორით, მუსიკალური ნომრებით და სხვა. მოგვიანებით ჯგუფში ცვლილებების მოხდენის გამო მხოლოდ ახალციხელები დარჩნენ.

70-იან წლების დასაწყისში ჯგუფში სიახლე გაჩნდა. ლელა ნაროზაულმა ჩამოაყალიბა ხალხურის საკრავების ტრიო რუსუდან სისაურთან და ნათელა იაძესთან ერთად. საკონცერტო ჯგუფები გასტროლებზე იმყოფებოდნენ სამჯერ მოსკოვში, რუმინეთში, ბულგარეთში, გერმანიაში, სომხეთსა და აზერბაიჯანში. სწორედ ასეთი წარმატების საფუძველზე 1986 წლის 7 ნოემბერს მიენიჭა საკონცერტო ჯგუფს საქართველოში მხოლოდ სამს სატირისა და იუმორის სახალისო დასის წოდება. ნათელა იაძე 1971 წლიდან მუშაობდა სარაიონო კულტურის სახლში სამხატვრო ხელმძღვანელად. ხოლო 1974 წლის 4 ოქტომბერს დაინიშნა რაიონის კულტურის განყოფილების გამგედ გოჩა ნათენაძისა და იური კუბლაშვილის რეკომენდაციით.

ნათელა იაძეს კულტურის განყოფილების გამგედ მუშაობის პერიოდის ყველაზე მნიშვნელოვან ღონისძიებად მიაჩნია ბავშვთა ხალხური სიმღერების შემსწავლელი ჯგუფის შექმნა. სადაც 40-ამდე ყმაწვილი იყო გაერთიანებული და რომელსაც ხელოვანი ზაზა თამარაშვილი ხელმძღვანელობდა. ქალბატონ ნათელას ეკუთვნის იდეა - თბილისის შემდეგ საქართველოში პირველად ახალციხეში დააარსა ბავშვთა „ბასტი-ბუბუ“ მარინა მჭედლიძისა და მანანა ბერიძის ხელმძღვანელობით. ნათელა იაძე კულტურის განყოფილების სამოცდაათწლიანი არსებობის გადასახედიდან ნატლად აღიქვამს კულტურის განყოფილების უდიდეს როლს მესხეთში ეროვნული კულტურის განვითარებისა და დაცვის საქმეში, 2016 წელს იგი ქალაქ ახალციხის საპატიო მოქალაქედ აირჩიეს.
მარიგო პოსიო

მარიგო პოსიო (ალბ. ; 1882-1932) —ალბანელი სოციალური აქტივისტი, ალბანეთის ნაციონალური მოძრაობის აქტივისტი, ალბანეთში ქალთა უფლებებისთვის მებრძოლი.

ბიოგრაფია
მარიგო პოსიო დაიბადა 1882 წლის 2 თებერვალს ოსმალეთის იმპერიის ქალაქ კორჩაში, პაპა კოსტა პოჩისა და ლენკა ბალაურის ოჯახში. მისი და ურანი დაქორწინებული იყო ალბანელ პოლიტიკოსსა და დრამატურგზე კრისტო ფლოკიზე, ხოლო ძმები — ნიკო და კრისტო, ემიგრაციაში წავიდნ ამერიკის შეერთებულ შტატებში: ნიკო ცხოვრობდა ნატიკში (მასაჩუსეტსის შტატი); კრისტო — სოლტ ლეიკ სიტიში (იუტას შტატი).

მარიგომ განათლება კორჩას -ში მიიღო. საკმაოდ ადრეულ ასაკში ის ცოლად გაჰყვა იოვან პოსიოს. წყვილი 1904 წელს სამხრეთ ალბანეთში საპორტო ქალაქ ვლორაში გადავიდა საცხოვრებლად, სადაც მათი სახლი ალბანელი პატრიოტი მოღვაწეების შეხვედრის ადგილი გახდა. მარიგო  პატრიოტული კლუბის -ს წევრი იყო, რომელიც  ქალაქში 1908 წელს დაარსდა. მისი ინიციატივით 1909 წელს შეიქმნა ალბანური სკოლა.

როდესაც 1912 წლის 28 ნოემბერს ვლორაში ალბანეთის დამოუკიდებლობის დეკლარაცია გამოცხადდა, ქალაქში თავად მარიგო პოსიოს მიერ შეკერილი დროშა აღმართეს. როგორც ავტორიტეტული ალბანელი პოლიტიკოსი ლეფ ნოსი იტყობინებოდა, რომ შავი არწივი ატლასისგან გამოჭრეს და წითელ ქსოვილს დააკერეს. მარიგომ საკუთარი ხარჯებით დაამზადა დროშის რამდენიმე ეგზემპლარი ვლორას სხვადასხვა საჯარო დაწესებულებისთვის.

მარიგო 1914 წლის 13 მაისს დაარსებული ალბანელ ქალთა ორგანიზაციის ლიდერი იყო.  რომელიც სხვა საკითხებთან ერთად, ეხმარებოდა ალბანეთსა და საბერძნეთში სასაზღვრო ომის დაჭრილ ჯარისკაცებს. ორგანიზაციის  წევრები იყვნენ იმ დროის გამოჩენილი ალბანელი მოღვაწეების, მათ შორის სირჯა ვლორას და მეჰმედ ფაშას ცოლები.

1921 წლის თებერვალში მან დაიწყო თავისი წიგნის („ალბანური იმედი“) გამოცემა, რომელიც შედგებოდა ექვსი ნაწილისგან (ექვსი გამოშვება).

მოგვიანებით ოჯახს მთელი რიგი უსიამოვნება დაატყდა თავს. ჯერ ბავშვებთან დაკავშირებით, შემდეგ თავად მარიგო პოსიოს შეერყა ჯანმრთელობა: იგი ტუბერკულოზით დაავადდა. პოლიტიკოსმა და დრამატურგმა კრისტო ფლოკიმ 1928 წლის 9 დეკემბერს ხმა აიმაღლა  და ალბანეთის ხელისუფლება დაადანაშაულა ალბანეთის დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლი  მარიგო პოსიოს წვლილის  დავიწყებაში.  მან ხაზგასმით აღნიშნა, რომ მარიგო პოსიოს არ მიუღია ვეტერანის სტატუსი, ისევე როგორც 1912 წლის მოვლენების ბევრ სხვა მონაწილეს.

ალბანელი პატრიოტი მივიწყებული გარდაიცვალა 1932 წლის 23 თებერვალს ქალაქ ვლორაში და დაკრძალეს ზვრნეცის მონასტრის სასაფლაოზე.

მარიგო პოსიოს სახელი მიანიჭეს ერთ-ერთ სკოლას ალბანეთის ქალაქ ვლორაში.
ჯეიმზ ოგლთორპი

ჯეიმზ ოგლთორპი (; დ. 22 დეკემბერი, 1696, სურეი — გ. 30 ივნისი, 1785, ესექსი) - ბრიტანელი გენერალი, დეპუტატი, ჯორჯიის კოლონიის დამაარსებელი.

ბიოგრაფია
ჯეიმზ ოგლთორპი ცნობილ ბრიტანულ ოჯახში დაიბადა. მან დატოვა ინგლისის კოლეჯი და ბრიტანული არმიის კომისია საფრანგეთში გასამგზავრებლად, სადაც დაესწრო სამხედრო აკადემიას, სანამ პრინცი ევგენი სავოიელი იბრძოდა ავსტრია-თურქეთის ომში. ის დაბრუნდა ინგლისში 1718 წელს, ხოლო 1722 წელს აირჩიეს თემთა პალატაში.

მხარს უჭერდა ინგლისური ფლოტის გემებზე მეზღვაურების, აგრეთვე ციხეებში პატიმრების ცხოვრების პირობების გაუმჯობესებას. აქტიურად უჭერდა მხარს ჩრდილოეთ ამერიკის კონტინენტზე ახალი კოლონიების დაარსების იდეას, რომელიც შეიძლება დასახლებულიყო ინგლისის გადახდისუუნარო მოსახლეობით. 1728 წელს მან შეძლო პარლამენტში მიეღო კანონი მოვალეთა ციხეების რეფორმის შესახებ, ხოლო 1730 წელს მიიღო ნებართვა ახალი კოლონიის შექმნაზე ამერიკაში.

კოლონისტების პირველი ჯგუფი, თავად ოგლთროპის მეთაურობით 1732 წელს გაემგზავრა თანამედროვე ამერიკული შტატის ჯორჯიის ტერიტორიაზე, იმავე წლის ბოლოს ჩავიდა დღევანდელი სამხრეთ კაროლინას ტერიტორიაზე და დააარსა პირველი დასახლება. 1733 წლის 12 თებერვალს დადო ხელშეკრულება იამაკრავის ინდიელ ტომთან. 1734 წლის 21 თებერვალს ოგლეთორპმა დააარსა პირველი მასონური ლოჟა ჯორჯიაში.

თანამედროვე ისტორიკოსები მას ხშირად მიიჩნევენ სუსტ სამხედრო ლიდერად. თუმცა როდესაც ესპანელებმა 1742 წელს ფლორიდადან ჯორჯიაში შეიჭრნენ და ოგლთორპმა მოახერხა მათი ჯარების დამარცხება. ინგლისში ის გმირად ითვლებოდა. სამშობლოში ერთი წლის შემდეგ დაბრუნდა. განაგრძო კარიერა პარლამენტში და პარალელურად ორგანიზება გაუწია ჯორჯიაში გასაგზავნ ჯარს ესპანელებისგან დასაცავად.

გარდაცვალებამდე რამდენიმე თვით ადრე, 1785 წელს, მან იმოგზაურა ამერიკის დამოუკიდებელ შეერთებულ შტატებში, როგორც ბრიტანეთის პირველი დესპანი.

მის სახელს ოგლთორპის უნივერსიტეტი ატარებს.
კაქექსია

კაქექსია (< – ცუდი და – მდგომარეობა) — სხეულის მასის პათოლოგიური კლება. კაქექსიის დროს მისმა დეფიციტმა შესაძლოა 50% და მეტი შეადგინოს. ყველაზე ხშირად კაქექსიის მიზეზია ეგზოგენური ფაქტორები, მაგალითად, ქრონიკული დაავადებები, ინფექციები, მოწამვლა, სრული ან ნაწილობრივი (უფრო მეტად — გახდომის მიზნით) შიმშილობა, საკვების დაბალი კალორიულობა. არც ისე იშვიათად კაქექსიას იწვევს თვითონ ადამიანის ორგანიზმში მიმდინარე ცვლილებები, ანუ ენდოგენური ფაქტორები, მაგალითად, კუჭში საჭმლის მოხვედრის, კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში მისი გავლისა და მონელების დარღვევები; თავის ტვინში სისხლის მიმოქცევის მოშლა, რაც იწვევს ჰიპოთალამუსისა და ჰიპოფიზის ფუნქციათა დარღვევას; ხანგრძლივი სტრესი; შინაგანი სეკრეციის ჯირკვლების პათოლოგიის სხვადასხვა ფორმა; კვების ქრონიკული დარღვევები (მალაბსორბციის სინდრომი).

კაქექსიის განვითარების მექანიზმები დამოკიდებულია მის მიზეზებზე. მაგალითად, შიმშილობის დროს ორგანიზმის გამოფიტვის შედეგად ორგანიზმში ირღვევა ნივთიერებათა ცვლა, ითრგუნება ბიოლოგიური ჟანგვისა და ორგანიზმის სტრუქტურათა სინთეზის პროცესები, რასთან დაკავშირებითაც პროგრესიულად მცირდება სხეულის მასა. ნერვულ-ფსიქოლოგიური აშლილობის დროს შეიძლება დაირღვეს ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების გამომუშავება, მაგალითად ჰორმონების ან ციტოკლინების, რაც იწვევს ნივთიერებათა ცვლის, უჯრედული და უჯრედგარე სტრუქტურების წარმოქმნისა და რეპარაციის პროცესების ეფექტურობის კლებას და, შედეგად, — სხეულის მასის შემცირებას. კაქექსია ასევე შეიძლება იყოს ბიოლოგიური ჟანგვისა და ბიოსინთეზის დათრგუნვის შედეგიც, მაგალითად, სიმსივნის ზრდის, გულ-სისხლძარღვთა, კუჭ-ნაწლავისა და ენდოკრინული აშლილობების განვითარების დროს.

სხეულის მასის კლებასთან ერთად, კაქექსიას თან ახლავს ფიზიკური და ფსიქოლოგიური აქტივობისა და შრომისუნარიანობის შემცირება, ორგანოთა ფუნქციების უკმარისობა, შეშუპებები, მოდუნებულობა, კანის სიმშრალე და დანაოჭება, ფრჩხილების სიმყიფე, თმის ცვენა, ნაწოლები და სხვა აშლილობები.
ნაზლი ნაჯაფოვა

ნაზლი ნაჯაფოვა მამმადაღა ყიზი (; დ. 1890, ნახიჩევანი, რუსეთის იმპერია - გ. 1977, ნახიჩევანი) —  ნახიჩევანში პირველი გოგონათა სკოლის დამფუძნებელი, აზერბაიჯანის სსრ-ის დამსახურებული მასწავლებელი.

ბიოგრაფია
ნაზლი ნაჯაფოვა დაიბადა 1890 წელს ნახიჩევანში. მისი დიდი ბაბუა აღასი-ბეკი და მამამისის პაპა მირზა მუჰამედ თაჰირი ნახიჩევანის სახანოს ვეზირები იყვნენ. დედამისი ქანგარლითა დიდგვაროვან გვარს ეკუთვნოდა.

ნაჯაფოვა, თავისი ძმის, პოლკოვნიკ იუსიფ ბეი თაიროვის მხარდაჭერით, გახდა ბაქოს მუსლიმ ქალთა სკოლის ერთ-ერთი პირველი სტუდენტი. მას ასწავლიდნენ ისეთი განმანათლებლები, როგორებიც იყვნენ მირზა ალეკპერ საბირი, ნაჯაფ ბეი ვეზიროვი, ჰასან ბეი ზარდაბი, აბდურაჰიმ-ბეი ახვერდოვი. რვაწლიანი სწავლის შემდეგ ის დაბრუნდა ერევანში, სადაც იმ დროს მისი ოჯახი ცხოვრობდა. მას ურთიერთობა და გადაკვეთა ჰქონდა ჯალილ მამედყულიზადესთან, რომლის იდეებმა სერიოზული გავლენა იქონიეს ნაზლის მსოფლმხედველობაზე. ერევანში ნაჯაფოვა ცდილობს გახსნას ცალკე კლასი მუსლიმი გოგონებისთვის ვაჟთა სკოლაში. გოგონების პირველი კლასი ძალადობრივი თავდასხმების მსხვერპლი ხდებოდა იმ ოთხი წლის განმავლობაში, როცა ნაჯაფოვა იქ მუშაობდა.

1912 წელს თაჰიროვების ოჯახი დაბრუნდა ნახიჩევანში, სადაც ნაზლი მუშაობდა ახალგახსნილ გოგონათა სკოლაში. თავიდან იყო პედაგოგი, შემდეგ გახდა სკოლის დირექტორი. სკოლაში მისმა საქმიანობამ უარყოფითი რეაქცია გამოიწვია ქალაქის ზოგიერთ რელიგიურად მოაზროვნე მაცხოვრებელში. ნაზლის ხელფასის ნახევარი პერსონალურ დაცვაზე იხარჯებოდა. მისი მეგობარი აინა სულთანოვა, ბაქოს მუსლიმ ქალთა სკოლიდან, ეხმარება ნაჯაფოვას ნახიჩევანში ქალთა წრეების, მასწავლებლებისთვის ადგილობრივ მოსამზადებელ სკოლაში გოგონებისთვის სპეციალური განყოფილებისა და ორდუბადში გოგონათა სკოლის გახსნაში.

1917 წლის ოქტომბერში რაშიდ-ბეკ ეფენდიევი გახდა გოგონათა სკოლის დირექტორი. ნაზლი და ახალგაზრდა თეატრის რეჟისორი რზა თაჰმასიბი სკოლაში ხსნიან დრამატულ კლუბს.

1921 წელს ბანდიტები თავს დაესხნენ მის სახლს. მათი განზრახვა ნაჯაფოვას მოკვლა იყო. საბედნიეროდ, აზერბაიჯანის მასწავლებელთა პირველ კონგრესში მონაწილეობის გამო ნაზლი იმ დროს არ იმყოფებოდა სახლში. იმავე წელს მან მიაღწია ნახიჩევანში გოგონათა პირველი სამოყვარულო თეატრის გახსნას.

1937 წელს დააპატიმრეს ნაჯაფგულუ ნაჯაფოვი, ნაზლის ქმარი, რომელიც მას საგანმანათლებლო საქმიანობაში ეხმარებოდა. ნაჯაფგულუ ნაჯაფოვი ცნობილი დიპლომატი იყო. მათ ოთხი შვილი ჰყავდათ - შულანი, ჯამილა და ორი ტყუპი და-ძმა ნამიგი და შაფიგა. 1954 წლამდე ბავშვები დედის გარეშე იზრდებოდნენ, რადგან 1942 წელს ნაჯაფოვა გადაასახლეს ყაზახეთში, როგორც ხალხის მტრის ცოლი. იქ თავის გამოსაკვებად იგი უერთდება სამუშაო ბრიგადას, ასევე ეწევა პედაგოგიურ საქმიანობას.

1947 წელს აზერბაიჯანში დაბრუნების შემდეგ გოქჩაიში ასწავლიდა აზერბაიჯანულ და რუსულ ენებს. შემდეგ უკვე გადადის ნახიჩევანში, სადაც სიცოცხლის ბოლომდე აგრძელებს პედაგოგიურ საქმიანობას.
ხადიჯა აღაევა

ხადიჯა აღაევა (; დ. 25 ოქტომბერი, 1885, ტაშკენტი, რუსეთის იმპერია — 13 დეკემბერი, 1958, ბაქო) — აზერბაიჯანელი მასწავლებელი, განმანათლებელი.

ბიოგრაფია
ხადიჯა აღაევა დაიბადა ტაშკენტში 1885 წელს, ცარისტული არმიის გადამდგარი პოლკოვნიკის სადიყ აბდურაჰმანოვის ოჯახში. იგი სწავლობდა ტაშკენტის გიმნაზიაში თავის დასთან ზეინაბთან ერთად. გიმნაზიაში ორივე კარგად სწავლობდა - ზეინაბმა ოქროს მედლით დაამთავრა სასწავლებელი, ხადიჯამ კი ვერცხლის.

მოგვიანებით ორივე და გაემგზავრა რუსეთის იმპერიის დედაქალაქ პეტერბურგში უმაღლესი განათლების მისაღებად. ზეინაბმა საბუთები გადასცა გოგონების პანსიონის სამედიცინო ფაკულტეტს, ხადიჯამ კი -  გოგონათა ინსტიტუტს, რომელიც იმ დროისთვის დიდგვაროვანი ქალბატონების ყველაზე პრესტიჟულ სკოლად ითვლებოდა. ხადიჯა სწავლობდა მასწავლებლობას, ხოლო მისი და ზეინაბი მედიცინას.

1904 წელს ხადიჯა აღაევა დაქორწინდა ჰასან ბეი აღაევზე, ​​აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პარლამენტის თავმჯდომარის პირველ მოადგილეზე. მალე წყვილს სამი ქალიშვილი შეეძინათ: ხურშიდი, რომელიც დაიბადა 1905 წელს, გულრუხი 1908 წელს და ნაბოლარა ნეზაქეთი 1910 წელს.

ხადიჯა აღაევას ცხოვრება და მოღვაწეობა შესწავლილი აქვს აკადემიკოს რაფაელ ჰუსეინოვს. იგი წერს, რომ ხადიჯას ქრისტიანობის მიღების შემთხვევაში პეტერბურგის გიმნაზიაში მასწავლებლის თანამდებობა შესთავაზეს. თუმცა მან ეს წინადადება არ მიიღო. ხადიჯამ  საკუთარი თავი, ოჯახი და რელიგიური ღირსება შეურაცხყოფილად მიიჩნია.

ერთ დღეს აღაევამ მიიღო წერილი თავისი დისგან. ზეინაბი წერდა, რომ პეტერბურგის გაზეთებში ნახა განხადება, სადაც ნათქვამია, რომ ბაქოში თაღიევის გოგონათა სკოლაში მასწავლებლებს ეძებენ. ხადიჯა მაშინვე წერილს უგზავნის აზერბაიჯანელ მეცენატს ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევს და მალე მგზავრობის ფულთან ერთად დადებითი პასუხიც მოდის.

1901 წელს გაიხსნა თაღიევის მიერ აშენებული ბაქოს მუსლიმ გოგონათა სკოლა, სადაც ხადიჯამ მუშაობა დაიწყო. 1902-1906 წლებში ხადიჯა სკოლაში მასწავლებლად მუშაობდა. მოგვიანებით, 1909 წელს, ხადიჯა ბაქოდან ქალაქ განჯაში გადადის ოჯახთან ერთად და იწყებს მუშაობას ასკარ აღა ადიგოზალოვის მიერ გახსნილ გოგონათა სკოლის დირექტორად.

განჯაში საზოგადოებრივ საქმიანობასაც ეწეოდა. 1915 წელს ხადიჯა აღაევა იყო განჯის წმინდა ნინას ადგილობრივი ქალთა საქველმოქმედო საზოგადოების ერთ-ერთი დამფუძნებელი და გამგეობის წევრი.

1919 წლის 4 სექტემბერს დაინიშნა ბაქოში აზერბაიჯანის პირველი ეროვნული ქალთა გიმნაზიის (ყოფილი „წმინდა ნინას“ გოგონათა სკოლა) კონტროლიორად. მომდევნო წლებში მუშაობდა მასწავლებლად ბაქოს ქალთა მასწავლებელთა ტექნიკუმში.

1946 წელს, ბაქოს 132-ე სკოლაში ეფექტური მუშაობისთვის, ასევე 40 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში აზერბაიჯანულ განათლებაში სამაგალითო სამსახურისთვის ხადიჯა აღაევა საბჭოთა მთავრობამ დაჯილდოვდა ლენინის ორდენით.

ხადიჯა აღეიავა გარდაიცვალა 1958 წლის 13 დეკემბერს ბაქოში.
ჰანიფა მალიქოვა

ჰანიფა მალიქოვა-აბაევა (; დ. 6 მაისი, 1856, ნალჩიკი — გ. 1929, ბაქო) —აზერბაიჯანის ერთ-ერთი პირველი განმანათლებელი ქალბატონი. ჰასან ბეი ზარდაბის მეუღლე.

ბიოგრაფია
ჰანიფა მალიქოვა დაიბადა 1856 წლის 6 მაისს ნალჩიკში, ჩრდილოეთ კავკასიაში. სწავლობდა თბილისის წმინდა ნინოს სახელობის ქალთა სასწავლებელში. იმ დროს იშვიათი მოვლენა იყო მუსლიმი გოგონების სწავლა ქრისტიანულ ქვეყანაში.

ჰანიფა მალიქოვა დაქორწინებული იყო ჰასან ბეი ზარდაბიზე და აზერბაიჯანელი ხალხის ერთ-ერთი პირველი განმანათლებელი ქალი იყო. 1875-1877 წლებში ჰანიფა ჰასანთან ერთად მჭიდროდ მონაწილეობდა გაზეთ „აქინჯის“ გამოცემაში. ამის შესახებ ის თავის მემუარებში წერს.

1881 წელს ჰანიფა მალიქოვამ გახსნა უფასო სკოლა საკუთარ სახლში, როდესაც ისინი მეუღლესთან ერთად ცხოვრობდნენ ზარდაბში და ასწავლიდნენ ხალხს მეცნიერებასა და წიგნიერებას. ამ დროს მალიქოვებს დევნიდნენ და მათზე ზეწოლას ახდენდნენ ადგილობრივი სასულიერო პირები. ჰანიფა მალიქოვა 16 წლის განმავლობაში ქმართან ერთად სოფელ ზარდაბში პოლიციის მეთვალყურეობის ქვეშ ცხოვრობდა. მოგვიანებით ის ოჯახთან ერთად გადავიდა ბაქოში.

ჰასან ბეი ზარდაბის მრავალი წლის განმავლობაში სურდა ბაქოში მუსლიმ ქალთა სკოლის გახსნა. ეს ინიციატივა ჰაჯი ზეინალაბდინ თაღიევის ინვესტიციით ხორციელდება. სკოლის დირექტორად უნდა ყოფილიყო განათლებული აზერბაიჯანელი-თურქი ქალბატონი, ამიტომ ჰანიფა მალიქოვა 1901-1905 წლებში ბაქოში პირველ მუსლიმ ქალთა სკოლის დირექტორად მუშაობდა. მოგვიანებით კი, 1909-1919 წლებში ის ბაქოს პირველ რუსულ-თათრულ გოგონათა სკოლაში დირექტორის თანამდებობას იკავებდა.

ჰანიფა მალიქოვამ ძალიან მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა აზერბაიჯანელი ქალების ცხოვრებაში. მისი ინიციატივით შეიქმნა ბაქოს ქალბატონების პირველი ორგანიზაცია. ეს ორგანიზაცია მალე გადაიქცა ბაქოს მუსულმან ქალთა საქველმოქმედო საზოგადოებად. 1920-1926 წლებში ქალბატონი ჰანიფა მუშაობდა პასუხისმგებელ თანამდებობაზე აზერბაიჯანის სსრ განათლების სახალხო კომისარიატში.

ჰანიფა მალიქოვას საგანმანათლებლო მოღვაწეობა ფართოდ იყო გავრცელებული ამიერკავკასიის დემოკრატიულ წრეებში. ქალბატონი, რომლის ცხოვრებაც სავსე იყო ტანჯვითა და ხანდახან დევნით, არასოდეს იღლებოდა ბრძოლისგან.

ჰანიფა მალიქოვასა და ჰასან ბეი ზარდაბის ორი ვაჟი და ორი ქალიშვილი ჰყავდათ. მათი ერთ-ერთი ვაჟი საფვეთ მალიქოვ-ზარდაბი ცხოვრობდა ანკარაში. ის ცნობილი არქიტექტორი იყო. მეორე ვაჟის შესახებ თითქმის ინფორმაცია არ არსებობს. უფროსი ქალიშვილი ფერი, რომელიც ცოლად გაჰყვა ალიმარდან ბეი თოფჩუბაშოვს, ემიგრაციაში გარდაიცვალა. მოგვიანებით მეორე ქალიშვილის, გარიბსოლტანის საიდუმლო საფლავი იქნა აღმოჩენილი.

ჰანიფა მალიქოვა გარდაიცვალა 1929 წელს ბაქოში. იგი ჯერ ქალაქის სასაფლაოზე დაკრძალეს, მოგვიანებით კი მისი ცხედარი გადაასვენეს საპატიო დაკრძალვის ხეივანზე, მისი მეუღლის ჰასან ბეი ზარდაბის საფლავთან.