iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
შირვანი

შირვანი, შარვანი — ისტორიული ქვეყანა აზერბაიჯანის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, კასპიის ზღვის დასავლეთ სანაპიროზე, მტკვრის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, პოლიტიკური ცენტრი — ემაზა. შეადგენდა კავკასიის ალბანეთის ნაწილს. ირანის მიერ შირვანის კოლონიზაციისა და აქ ჩრდილოეთისგან თავდასაცავი დიდი მშენებლობების ხანაში ცნობილი გახდა სახელი „შირვანი“ და, შესაბამისად, სასანიანთა მიერ დანიშნულ ადგილობრივი მმართველთა შორის — წოდება „შირვანშაჰი“.

ისტორია
არაბთა სახალიფოს რღვევის ვითარებაში, 861 წლიდან, აქ დამკვიდრდნენ არაბი იაზიდიდები, რომლებმაც მიითვისეს „შირვანშაჰობაც“. იაზიდიდებმა მოქნილი და გონივრული პოლიტიკით მოიგერიეს თურქ-სელჩუკთა შემოსევები და სახელმწიფო შეინარჩუნეს. ეს განაპირობა ამიერკავკასიაში თურქთა ბატონობის წინააღმდეგ საქართველოს ბრძოლამაც. ნიშანდობლივია, რომ ამ ბრძოლაში დავით აღმაშენებელი სწორედ შირვანს ამოუდგა მხარში; მისმა რამდენიმე ძლევამოსილმა ლაშქრობამ ქვეყანა თურქთაგან იხსნა. საქართველოს სიუზერენობით ორი ქვეყნის მრავალმხრივი, მჭიდრო ურთიერთობა შემდგომშიც გაგრძელდა. ამავე ხანაში გაჩნდა საქართველოს მეფეთა ტიტულატურაში წოდება „შირვანშაჰი“.

 საუკუნეში შირვანმა სოციალური და კულტურულ-ეკონომიკური აღმავლობას მიაღწია: განვითარდა სოფლის მეურნეობა, ხელოსნური წარმოება, ვაჭრობა, ქალაქები და საქალაქო ცხოვრება; გამოცოცხლდა კულტურული ურთიერთობანი, შირვანშაჰების კარზე აღორძინდა ლიტერატურული ცხოვრება — აბუ ლა-ალა განჯევი, ხაკანი შირვანი, ფალექი შირვანი სპარსულენოვანი პოეზიიზ შედევრებს ქმნიდნენ.

მონღოლთა ბატონობამ შირვანიც დიდად დააზარალა. ჰულაგუიანთა და ოქროს ურდოს სახელწიფოთა შორის ბრძოლის ასპარეზი ხშირად შირვანი იყო. ჰულაგუიანთა ბატონობის დროს შირვანმა შეძლო გაურკვეული პოტიკური თავისთავადობის შენარჩუნება. 1382 წლიდან შირვანს მართავდა შირვანშაჰთა ახალი დინასტია. იბრაჰიმ (1382-1417) თემურლენგის სიკვდილის შემდეგ დამოუკიდებელი მმართველი გახდა. საუკუნეში შირვანი შედარებით ძლიერი და ეკონომიკურად დაწინაურებული სახელმწიფო იყო. გაფართოვდა ტრადიციული აბრეშუმით ვაჭრობა. მაგრამ თურქი ტომების ახალმა გაერთიანებამ შირვანის სახელმწიფო წელში გატეხა (1500). მომდევნო წლებში შირვანშაჰები, თუმცა წინააღმდეგობას უწევდნენ ახალ ძალას, მაგრამ უშედეგოდ - 1538 წელს სახელმწიფომ შეწყვიტა არსებობა. შირვანი სეფიანთა სახელმწიფოს ოლქად გადაიქცა. 1605 წელს შაჰმა აბას -მა კონსტანტინე -ს საგამგებლოდ შირვანი უბოძა. მას შაჰის დავალებით შირვანი ოსმალთაგან უნდა გაეთავისუფლებინა. 1748 წელს აქ წარმოიქმნა შირვანის სახანო.
ჰიმნოგრაფია

ჰიმნოგრაფია ( — „სიმღერა“, „ჰიმნი“ და — „ვწერ“) — ლიტერატურული და მუსიკალური მიმდინარეობა, რომელელიც ღმერთისა და წმინდანებისადმია მიძღვნილი. ეს მიმდინარეობა ძალზე გავრცელებული იყო შუა საუკუნეებში. ჰიმნოგრაფიული სიმღერებით იწყებოდნენ და მთავრდებოდნენ ლიტურგიები კათოლიკურ ეკლესიებში ცენტრალური ევროპაში.
სიმინდისმაგვარნი

ტრიბა სიმინდისმაგვარნი  — მასში შემავალი ყველა ყვავილი ერთსქესიანია. ცალ-ცალკე ყვავილედებად შეკრებილი ან ერთი ყვავილედის სხვადასხვა ადგილას განლაგებული, მტვრიანიანი თავთუნები ორყვავილიანებია, ხოლო ბუტკოიანები — ერთყვავილიანები. ღეროები მოკლებულია ღრუს. ფილოგენეზურად ისინი შეიძლება გამოყვანილ იქნეს სორგოსმაგვარებისაგან.

ამ ტრიბაში 7 გვარი და 24 სახეობაა, რომლებიც უმთავრესად ტროპიკებშია გავრცელებული. საქართველოში და ყოფილი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე ამ ტრიბის ველური წარმომადგენლები არ გვხვდება.

ხორბალთან და ბრინჯთან ერთად მსოფლიო მნიშვნელობისაა სიმინდი , რომელიც ამერიკაში მოჰყავდათ ჯერ კიდევ მის აღმოჩენამდე.
სორგო

სორგო — ერთ- და მრავალწლოვანი მცენარის გვარი მარცვლოვანთა ოჯახისა. აერთიანებს 50-მდე სახეობას.

კულტურაში ჩვეულებრივად სორგო, შაქროვანი სორგო, ცოცხის სორგო, სამარცვლე სორგო ჯუგარა და სხვა. სორგოს მარცვისაგან ამზადებენ ფქვილს, ბურღულს, სპირტს, სახამებელს და სხვა. შაქროვანი სორგოს ღეროსაგან — ბადაგს. ნამჯას იყენებენ ქაღალდის, მუყაოს და სხვა წარმოებაში, მარცვალი და მწვანე მასა ცხოველთა კარგი საკვებია.

სორგოს სამშობლოა ეკვატორული აფრიკა. მსოფლიოში ამჟამად ყველაზე მეტად თესავენ ინდოეთში. მოჰყავთ აზიაში (ყოფილ საბჭოთა კავშირიში შუა აზიაში, ყაზახეთში, ვოლგისპირეთში, სამხრეთ უკრაინაში, მოლდოვეთში.

საქართველოში უფრო მშრალ, ურწყავ მიწებზე მოდის, როგორც გვალგამძლე მცენარე.
სინაგოგა

სინაგოგა (, , ) — ებრაელთა სამლოცველო სახლი.

სინაგოგას, როგორც წესი, აქვს ერთი ვრცელი სამლოცველო დარბაზი, მცირე ოთახები სასწავლებლად და ხშირად საზოგადოებრივი დარბაზი და ოფისები. ზოგიერთს ასევე ცალკე ოთახი აქვს თორას სასწავლოდ, რომელსაც ბეით მიდრაშ-ს უწოდებენ — (ბეით მიდრაშ, „სწავლის სახლი“).

სინაგოგები წმინდა ადგილი არ არის, ასევე სინაგოგა არ არის სავალდებულო სალოცავი. ებრაული ლოცვები შეიძლება ჩატარდეს იქ, სადაც ათი ებრაელი შეიკრიბება. სინაგოგა არ არის ტაძარი და არ ცვლის ნამდვილ, დიდი ხნის წინ დანგრეულ წმინდა ტაძარს იერუსალიმში.

სინაგოგა წარმოიქმნა პალესტინაში (ძვ. წ. ს), ეგვიპტეში (ძვ. წ. ს). იერუსალიმის ტაძრის დანგრევის (ახ. წ. 70 წ.) და დიასპორის (პალესტინის ფარგლებს გარეთ ებრაული კოლონიები) გაფართოების შემდეგ სინაგოგები იქმნება ყველგან, სადაც კი ებრაელები ცხოვრობენ.

სინაგოგაში ასრულებენ ღვთისმსახურებას, კითხულობენ და კომენტარებს უკეთებენ ბიბლიასა და თალმუდს, მართავენ რიტუალურ ტრაპეზებს. შუა საუკუნეებში ვინც იუდეურ დოგმებს გადაუხვევდა, სინაგოგიდან განკვეთდნენ (მაგალითად: ურიელ აკოსტა, ბარუხ სპინოზა).

სინაგოგაში მსახურებისას ცენტრალურ ფიგურას რაბი (რაბინი) წარმოადგენს. სეფარადულ თემში კი ამ ფუნქციას ხახამი — რელიგიური ტრადიციის დიპლომირებული მცოდნე ასრულებს, რომელიც უფლებამოსილია დამოძღვროს კეჰილა, რელიგიურ სასამართლოში მიიღოს მონაწილეობა, ასწავლოს რელიგიურ სასწავლებელში.

სინაგოგის არქიტექტურული კომპოზიცია და დეკორი ძირითადად მავრიტანულია.
ჟან პოლ მარატი

ჟან-პოლ მარატი (ფრანგ. - , დ. 1743 – გ. 1793) — საფრანგეთის რევოლუციის ერთ-ერთი წინამძღოლი, რადიკალური ჟურნალისტი, იაკობინელების ერთ-ერთი ლიდერი. ცნობილია მეტსახელით „ხალხის მეგობარი“, გაზეთის სახელის მსგავსად, რომელსაც თავად გამოსცემდა. ასრულებდა ხიდის როლს ხალხსა და 1793 წლის ივნისში ძალაუფლებაში მოსულ რადიკალურ იაკობინელთა შორის. ორი თვის განმავლობაში ის იყო ერთ-ერთი სამი უმნიშვნელოვანესი ადამიანიდან საფრანგეთში, დანტონისა და რობესპიერის გვერდით. ის მკერდში დანის დასმით მოკლა საკუთარ აბაზანაში შარლოტ კორდეიმ.

ბიოგრაფია
1765 წლამდე პარიზისა და ბორდოს უნივერსიტეტებში სწავლობდა საბუნებისმეტყველო და ჰუმანიტარულ მეცნიერებებს. განიცადა ჟან ჟაკ რუსოსა და შარლ ლუი მონტესკიეს გავლენა. 1865 წელს გადასახლდა ინგლისში, სადაც ეწეოდა სამეცნიერო კვლევას, ჰქონდა სამედიცინო პრაქტიკა. 1774 წელს გამოვეყნდა მისი თხზულება „მონობის ბორკილები“, რომელშიც აკრიტიკებდა ფეოდალურ აბოლუტიზმს, ასაბუთებდა რევოლუციის აუცილებლობას. 1775 წელს ედინბურგის უნივერსიტეტმა მიანიჭა მედიცინის დოქტორის ხარისხი. 1776 წკლიდან ცხოვრობდა პარიზში. 1789 წლიდან გახდა რევოლუციის ერთ–ერთი ლიდერი, ითხოვდა ყველა რევოლუციური ძალის შეკავშირებას. 1789 წელს დააარსა ჟურნალი „ხალხის მეგობარი“. 1792 წელს აირჩიეს კონვენტის დეპუტატად. ჟირონდისტებმა სასტიკი ბრძოლა გააჩაღეს მის წინააღმდეგ. 1793 წლის აპრილში ჟირონდისტებმა კონვენტს მიაღებინეს დადგენილება მარატის დაპატიმრების შესახებ. რევოლუციურმა ტრიბუნალმა მარატი გაამართლა და ტრიუმფით დაბრუნა პარიზში. რობესპიერთან ერთად ხელმძღვანელობდა 1793 წლის აჯანყებას, რომელმაც ჟირონდისტები დაამხო. ავადმყოფი მარატი საკუთარ ბინაში მოკლა შარლოტ კორდემ. მისი დაკრძალვა გადაიქცა გრანდიოზულ მანიფესტაციად.
ჭვავი

ჭვავი, ანუ სვილა  — ყოფილი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე ძირითადად პურეულს წარმოადგენდა იმ რაიონებში, სადაც ხორბლის კულტურა ჯერ კიდევ ნაკლებად იყო გავრცელებული. უკიდურეს ჩრდილოეთში იგი ადგილს უთმობდა ქერს, რომელსაც სავეგეტაციო პერიოდი უფრო მცირე აქვს; მსოფლიო მიწათმოქმედებაში ფართობის მიხედვით მას მეექვსე ადგილი უჭირავს პურეულთა შორის.

ჭვავის თავთუნის კილი ვიწროა, მახათისებრი. თავთავის ღერძი წვრილი და სწორი ნაწილაკებისაგან შედგება. ორყვავილიანი თავთუნები თითო თითოდაა განლაგებული თავთავის ღერძის თითოეულ ნაწილაკზე. ყვავილის ქვედა კბილები გრძელი ფხებით ბოლოვდებიან. ყვავილი ორსქესიანია, ჯვარედინ მტვერია. ჭვავის ნორჩი აღმონაცენი მოსოსნისფრო-ყავისფერია ან მოყავისფრო. ჭვავის საშემოდგომო ჯიშები უფრო მოსავლიანია, უფრო ადრე შემოდის და ამიტომ უკეთ გაურბის გვალვას. საგაზაფხულო ჯიშებს თესენ იქ, სადაც კლიმატური პირობების გამო საშემოდგომო პური ვერ ხარობს (მაგალითად, აღმოსავლეთ ციმბირში).

ცილების შემცველობის, ორგანიზმის მიერ შეთვისებისა და გამოყენების ნაირგვარობის მხრივ ჭვავი ხორბალზე დაბლა დგას და მრავალ ადგილას იდევნება ამ უკანასკნელის მიერ.

ჭვავი კულტურაში ხორბალზე უფრო გვიან დაინერგა. ძველი ბერძნებისათვის ჭვავი ცნობილი არ იყო; დასავლეთ და აღმოსავლეთ აზიისა და აფრიკის უძველესი კულტურის ქვეყნებში — ირანში, არაბთა გაერთიანებული საამიროებში და ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში ჭვავი ამჟამადაც არ ითესება.

ფიქრობენ, რომ ჭვავი წარმოიშვა იმ სარეველა ჭვავისგან, რომელიც ასავრელიანებდა და ახლაც ასავრელიანებს საშემოდგომო ხორბლისა და საშემოდგომო ქერის ნათესებს კავკასიაში, შუა და მცირე აზიაში. ეს სარეველა ჭვავი გვხვდება მრავალი სახესხვაობისა და ფორმის სახით, რომლებსაც ზოგი ავტორი ამავე -ს სახეობაში აერთიანებს, რომელიც შედის კულტურული ჭვავი, ხოლო სხვები მათ გამოყოფენ სარეველა ჭვავის — -ს დამოუკიდებელ სახეობად.

რაც უფრო ჩრდილოეთისა და ზევით მთებისკენ მიიწევდა ხორბლის კულტურა, მით უფრო ისპობოდა იგი და უფრო გამძლე ჭვავი კი რჩებოდა. ამის გამო ის უფრო იპყრობდა ადამიანის ყურადღებას, რომელმაც თანდათანობით შერჩევით გამოიყვანა ჭვავის კულტურული ფორმა.

ჭვავის ველურ სახეობებს (დაახლოებით 12-მდეა) პრაქტიკული მნიშვნელობა არ აქვს.
პირველადი გვიმრები

პირველადი გვიმრები  — გვიმრების ამ ქვეკლასს განეკუთვნებიან მეტად მრავალფეროვანი გარეგნობისა და აგებულების მქონე მცენარეები, რომლებიც მხოლოდ ნამარხ მდგომარეობაში გვხვდებიან. მათი სპორანგიუმები წარმოშობილია ფოთლის სუბეპიდერმული უჯრედების ჯგუფისგან.

უმარტივესი პირველადი გვიმრები ძლიერ ჰგავდნენ ფსილოფიტებს. უფრო ორგანიზებულ წარმომადგენლებს უკვე ტიპური გვიმრისნაირი გარეგნობა ახასიათებთ.

პირველადი გვიმრების სისტემატიკა კერ კიდევ ვერ არის სათანადოდ დამუშავებული.

რიგები
ჩვეულებრივ, ამ ქვეკლასს ოთხ რიგად ჰყოფენ:
პროტოპტერიდიუმისნაირნი 
კლადოქსილონისნაირნი 
ზიგოპტერისისნაირნი 
არქეოპტერისნაირნი
ეუსპორანგიუმიანი გვიმრები

ეუსპორანგიუმიანი გვიმრები  — გვიმრების ამ ქვეკლასის წარმომადგენლებს სპორანგიუმები მრავალშრიანი კედლით ხასიათდებიან და ეპიდერმული და სუბეპიდერმული უჯრედებისაგან არიან წარმოშობილი.

ქვეკლასი წარმოდგენილია სახეობათა მცირე რაოდენობით. გვიმრისნაირების ამ ძველ ჯგუფის აყვავება წინა გეოლოგიურ პერიოდებში მოხდა.

რიგები
ქვეკლასი იყოფა 2 რიგად:
გველისენასნაირნი 
მარაციასნაირნი
ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრები

ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრები  — გვიმრების ამ ქვეკლასში გაერთიანებულია გვიმრების სახეობათა უმრავლესობა — დაახლოებით 10 000 სახეობა, რომლებიც გაერთიანებული არიან 270 გვარში.

დიდი უმრავლესობა ბალახოვანი მცენარეების და მხოლოდ ზოგი მათგანია ხისებრი. ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრები გავრცელებულია მთელ დედამიწაზე, მაგრამ სახეობათა დიდი უმრავლესობა გვხვდება ტროპიკებში, სადაც გვიმრები უდიდეს როლს ასრულებენ მცენარეული საფარის შექმნაში, განსაკუთრებით ტენიან ტროპიკულსა და სუბტროპიკულ ტყეებში. აქ ისინი იზრდებიან როგორც ნიადაგზე, ისე ხეებზე ეპიფიტებისა და ლიანების სახით. მხოლოდ აქ გვხვდება ხისებრი გვიმრები.

ზომიერ სარტყელში მათ ნაკლები მნიშვნელობა აქვთ, ისინი აქაც მიჯაჭვული არიან ტენიან ტერიტორიებსა და ჩრდილოვან ადგილებში, სადაც მზის სხივების უშუალო მოქმედებას არ განიცდიან და ფართოდ არიან გავრცელებული ტყეებში, ღრმა ხეობებსა და ჭაობებში.

ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრების დიდი უმრავლესობა ტოლსპორიანი მცენარეებია, მაგრამ მათ შორის განსხვავებულ სპორიანებიც მოიპოვება.

რიგები
ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრები იყოფა 3 რიგად:

რიგი წარმოდგენილია ტოლპორიანი ხმელეთის, ხოლო რიგები და  — განსხვავებული წყლისა და ჭაობის მცენარეებით. ქვეკლასის -ს წარმომადგენელთა სპორანგიუმი წარმოიშობა ფოთლის ერთი ზედაპირული უკდრედისაგან და ერთშრიანი კედელი აქვს.

ლეპტოსპორანგიუმიანი გვიმრების უმრავლესობა მცენარეთა ახალგაზრდა ჯგუფია. ისინი წარმოშობილი არიან პირველადი გვიმრებისაგან .
ოსმანისტიკა

ოსმანისტიკას უწოდებენ სამეცნიერო–კვლევით დისციპლინას, რომელიც ორიენტალისტიკის ერთ-ერთი მოსაზღვრე დარგია და შეისწავლის ოსმალეთის იმპერიის ისტორიასა და კულტურას. ოსმანისტიკა ძირითადად ისეთ მეცნიერებებს ეფუძნება, როგორიცაა ისლამოლოგია და თურქოლოგია, მაგრამ ასევე მაგრამ ასევე მეტად ახლოს დგას არაბისტიკასთან, ირანისტიკასთან, ბიზანტინისტიკასთან და სამხრეთაღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების ისტორიასთან.

ოსმანისტიკის განვითარება
თარჯიმნები და დიპლომატები ახალი დროის ადრეულ ეტაპებზევე დაინტერესდნენ ოსმანთა ენით, ისტორიითა და კულტურით.
მეცნიერული ოსმანისტიკის ფუძემდებლად მიიჩნევენ ავსტრიელ ჰამერ-პურგშტალს (1774-1856), რომლის კალამსაც ეკუთვნის ათტომიანი ნაშრომი „ოსმანთა იმპერიის ისტორია“.
ნოვოროსიისკი

ნოვოროსიისკი — ქალაქი რუსეთში, კრასნოდარის მხარეში. მდებარეობს შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, ცემესის უბესთან. ნოვოროსიისკი სანაოსნო ქალაქია. იგი არის რუსეთის ერთ ერთი მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი შავ ზღვაზე. აქ არის როგორც სავაჭრო ისე სამხედრო ნავსადგური, რკინიგზის სადგური.

ისტორია
ნოვოროსიისკის მიდამოებთან მდებარეობდა მცირე ზომის ციხე და მნიშვნელოვანი ნავსადგური სუჯუქ-ყალე, რომელიც ოსმალეთის იმპერიას ეკუთვნოდა. 1812 წელს წელს რუსებმა ის დაანგრიეს და 1838 წელს დააარსეს სიმაგრე. 1866 წლიდან იყო შავიზღვისპირეთის ოკრგუსი ცენტრი, ხოლო 1896-1920 წლებში იყო შავიზღვისპირეთის გუბერნიის ცენტრი. 1905 წლის რევოლუციის დროს მოქმედებდა ნოვოროსიისკის რესპუბლიკა. 1917-1920 წლებში, რუსეთის სამოქალაქო ომის დროს გადადიოდა ხელიდან ხელში თეთრ მოძრაობასა და ბოლშევიკებს შორის. საბოლოოდ, 1920 წლის 27 მარტიდან დაიკავეს ბოლშევიკებმა. მეორე მსოფლიო ომის დროს დაიპყრეს გერმანელებმა. 1942-1943 წლებში იყო მნიშვნელოვანი ბრძოლების ცენტრი. გათავისუფლებულ იქნა 1943 წლის 16 სექტემბერს. მიენიჭა გმირი ქალაქის წოდება. საბჭოთა პერიოდში იყო ცემენტის წარმოების მსხვილი ცენტრი, ასევე მოქმედებდა ლითონდასამუშავებელ, საშენ მასალათა, კვების მრეწველობისა და ავეჯის საწარმოები.

მოსახლეობა
რუსთავის ციხე

რუსთავის ციხე (ან რუსთავის ციხე-ქალაქი) — ისტორიული ციხესიმაგრე კუხეთის, რუსთავის ტერიტორიაზე. ციხე წარმოადგენდა თბილისის ირგვლივ დედაქალაქის დასაცავად აგებულ ციხეთაგან ერთ-ერთს. თავისი არსებობის მანძილზე ციხეს ჰქონდა სამი სხვადასხვა პერიოდის ზღუდე. თავდაპირველად (- საუკუნეები) ზღუდეს ოთხკუთხა კოშკები ჰქონდა, მეორეს, ე.წ. შიდა ზღუდეს, ნახევარწრიული კოშკები. შემდგომ ეს ორივე ზღუდე ერთ ზღუდედ გაუერთიანებიათ (- საუკუნეები). მესამე, ე.წ. გარე ზღუდეს ჰქონდა გვირაბიანი კარიბჭე (- საუკუნეები.). ციხის აღმოსავლეთის მხრიდან ერთდოულად ორი ზღუდე ჰქონდა შემორტყმული. რუსთავის ციხე ერთადერთი ციხეა საქართველოში რომელშიც არის ფრესკები. 2020 წლის 27 აგვისტოს საქართველოს მთავრობის დადგენილების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორია.

სახელწოდება
 საუკუნეში რუსთავის ციხის ტერიტორიაზე არაქართული მოსახლეობა ცხოვროდა, რომელიც ციხეს რიშ-ყალას ეძახდა. რუსთავს რიშად მოხსენიებს ქართლის ცხოვრების სომხური თარგმანიც. რიშა ქართული რუსთავის დამახინჯებული ვარიანტია. საუკუნის 20-იან წლებში ციხეს კიდევ ერთი ისტორიულად გაუმართლებელი სახელი დაუმკვიდრდა — არიშის ციხე. ეს სახელი მომდინარეობს პავლე ინგოროყვას გამოკვლევიდან — რუსთაველიანა, რომელშიც მან რუსთავის ციხე ჰერეთის დიდებულების — არიშიანების საგვარეულო ციხედ მიიჩნია და მას არიშის ციხე უწოდა. ეს მოსაზრება თავიდანვე უარყვეს იმდროინდელმა ისტრიკოსებმა, რომლებიც მიიჩნევენ, რომ რუსთავი ყოველთვის კახეთ-კუხეთის განუყოფელი ნაწილი იყო და არასოდეს შედიოდა ჰერეთის შემადგენლობაში. ყველა ისტორიულ წყაროში ციხე მოხსენიებულია, როგორც რუსთავის ციხე-ქალაქი ან რუსთავის ციხე.
ხმელთაშუა ზღვის კავშირი

ხმელთაშუა ზღვის კავშირი (აკრონიმი , ; ) — საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომელიც აერთიანებს ხმელთაშუაზღვისპირა ქვეყნებს ევროპასა და აფრიკაში. ორგანიზაცია დაარსდა 2008 წლის 13 ივლისს საფრანგეთის პრეზიდენტ ნიკოლა სარკოზის ინიციატივით. თავდაპირველად ეს იდეა შემოთავაზებული იყო, როგორც თურქეთის ევროკავშირში გაწევრიანების ალტერნატივა, თუმცა ეს იდეა უარყოფილ იქნა.

2008 წლის მარტში თურქეთისთვის მიცემული გარანტიის შედეგად, რომ ეს პროექტი ამ ქვეყნის ევროკავშირში წევრობის ალტერნატივა არ გახდებოდა, მან მონაწილეობაზე დასტური განაცხადა.

სექტორული მინისტერიალების შეხვედრების სია
ეკონომიურ-საფინანსო შეხვედრა, 7 ოქტომბერი 2008, ლუქსემბურგი. დასკვნა .
ინდუსტრიული, 5–6 ნოემბერი 2008, ნიცა (საფრანგეთი). დასკვნა .
დასაქმება და შრომის ბირჟა, 9–10 ნოემბერი 2008, მარაკეში (მოროკო). დასკვნა .
ჯანმრთელობა, 11 ნოემბერი 2008, ქაირო (ეგვიპტე). დასკვნა .
წყალი, 22 დეკემბერი 2008, ომანი (იორდანია). დასკვნა .
მდგრადი განვითარება, 25 ივნისი 2009, პარიზი (საფრანგეთი). დასკვნა .
ეკონომიურ-საფინანსო შეხვედრა, 7 ივლისი 2009, ბრუსელი (ბელგია). დასკვნა .
ქალის როლის გაძლიერება საზოგადოებაში, 11–12 ნოემბერი, მარაკეში (მოროკო). დასკვნა .
ვაჭრობა, 9 დეკემბერი 2009, ბრიუსელი (ბელგია). დასკვნა .
წყალი, 21–22 აპრილი 2010, ბარსელონა (ესპანეთი).
ტურიზმი, 20 მაისი 2010, ბარსელონა (ესპანეთი).
ბრუნო ტაუტი

ბრუნო იულიუს ფლორიან ტაუტი (; დ. 4 მაისი, 1880, კენიგსბერგი, გერმანია — გ. 24 დეკემბერი, 1938, სტამბოლი) — ვაიმარის პერიოდის გერმანელი არქიტექტორი და ურბანისტი.

ტაუტი ყველაზე უკეთ ცნობილია მისი თეორიული ნაშრომებითა და საგამოფენო ნაგებობით. მისი ყველაზე განთქმული შენობაა მინის პავილიონის პრიზმული გუმბათი კელნის ვეკბუნდის გამოფენაზე (1914). მისი „ალპური არქიტექტურის“ მონახაზების (1917) საფუძველზე, რომელიც უტოპიურ იდეებს ემყარებოდა, მას სხვადასხვა კრიტიკოსები მოდერნიზმსა ან ექსრესიონისზმს მიაკუთვნებენ.

ბერლინში სწავლისა და შტუტგარტში თეოდორ ფიშერის კანტორაში პრაქტიკის შემდეგ, ტაუტი საკუთარ ოფისს ხსნის ბერლინში 1910 წელს. უფრო ასაკოვანი არქიტექტორი ჰერმან მუთესიუსის რჩევით ის ინგლისს ეწვია მიმდინარეობა ქალაქი-ბაღნარის გასაცნობად. ამ ვიზიტმა მასზე ხანგრძლივი შთაბეჭდილება დატოვა. მათესიუსმა მას ასევე გააცნო დოიჩერ ვერკბუნდის რამდენიმე მნიშვნელოვანი ფიგურაც, მათ შორის ვალტერ გროპიუსი. თუმცა ტაუტი მსოფლმხედველობით სოციალისტი იყო და პირველ მსოფლიო ომამდე ეს მის წინსვლას ხელს უშლიდა.

ტაუტმა პირველი ორი საცხოვრებელი პროექტი მაგდებურგში შეასრულა 1912–1915 წლებში, ქალაქი-ბაღნარის მიმდინარეობის ჰუმანური ფუნქციონალიზმისა და ურბანული დიზაინის გადაწყვეტის პირდაპირი ზეგავლენით. 1921–1923 წლებში ის მაგდებურგის ქალაქის არქიტექტორი იყო.
ბრიტანელი და ირლანდიელი ლომები

ბრიტანელი და ირლანდიელი ლომები (2001 წლამდე ცნობილი, როგორც ბრიტანეთის კუნძულების მორაგბეთა ნაკრები გუნდი, მეტსახელით ბრიტანელი ლომები) — ინგლისის, შოტლანდიის, ირლანდიისა და უელსის ნაკრებების საუკეთესო მოთამაშეებისგან შემდგარი ერთი ძლიერი ნაკრები, რომელიც აერთიანებს ბრიტანეთის კუნძულების ქვეყნებს.

გუნდმა პირველი საერთაშორისო თამაში გამართა 1888 წლის 28 აპრილს ოტაგოს ნაკრების წინააღმდეგ და დაამარცხა იგი 8-3.

ტესტ მატჩების სტატისტიკა
მსოფლიო XV

მსოფლიო — საერთაშორისო რაგბის კავშირის გუნდი, რომელიც შედგება მსოფლიოს საუკეთესო მორაგბეებისგან სხვადასხვა ქვეყნებიდან. მსოფლიო -ის მიერ გამართული თამაშები არ არის ტესტ მატჩები, ისინი ძირითადად თამაშობენ გასართობად. მათი უკანასკნელი ტური იყო სამხრეთ აფრიკაში, 2006 წელს, სადაც ისინი ეთამაშნენ სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკისა და დასავლეთ ოლქის ნაკრებებს.

ყველა ჩატარებული მატჩი
წულუკიძეები

წულუკიძეები — ფეოდალური საგვარეულო დასავლეთ საქართველოში; ცნობილია 1451 წლიდან. იოანე ბატონიშვილის ცნობით, თავადის წოდება მიუღიათ იმერთა მეფის გიორგი -ის ზეობისას, 1605 წელს.

წულუკიძეები ფლობდნენ სათავადოს რაჭაში და ქვემო იმერეთის სარდლის სახელოს; საძვალედ ჰქონდათ ნიკორწმინდის ტაძარი. რუსეთის იმპერიის მიერ იმერეთის დაპყრობის შემდეგ, საგვარეულოს დაუმტკიცდა თავადობა 1850 წ.
ვერტიკალური ფერმა

ვერტიკალური ფერმა — ურბანულ მაღლივ შენობებში სოფლის მეურნეობის ფორმის კონცეფცია. ამგვარ მაღლივ შენობებში სათბურის გამოყვანის მეთოდებით და რესურსების მუდმივი ხელმეორე გამოყენებით შესაძლებელია ხილის, ბოსტნეულის, თევზისა და პირუტყვის მოყვანა/გამოზრდა, რაც მომავლის ქალაქებს არსებობისთვის საკუთარ რესურსებს შეუქმნის.

ამ კონცეფციის ბოლოდროინდელი კვლევა ძირითადად ეკუთვნის კოლუმბიის უნივერსიტეტის ბუნების სიჯანსაღის მეცნიერებისა და მიკრობიოლოგიის ფაკულტეტის პროფესორ დიკსონ დესპომიეს. ამ იდეის განხორციელების ჩანაფიქრით შენობების პროექტები მოამზადეს ენდრიუ კრანისმა, კოლუმბიის უნივერსიტეტი, გორდონ გრაფმა, ვატერლოოს უნივერსიტეტი, კრის ჯეიკობსმა, ლოს-ანჯელესი, კალიფორნია, და ფირმამ , პარიზი, საფრანგეთი, რომლებმაც თავის მხრივ ეს კონცეფცია მსოფლიოს ყურადღების ქვეშ მოაქციეს.

ვერტიკულური ფერმის პოტენციური დადებითი მხარეები ბევრია. უპირველეს ყოვლისა, მოსავალს არ ავნებს ამინდი. მეორე, საკვების მოყვანა შესაძლებელი იქნება მთელი წლის განმავლობაში, სეზონისდა მიუხედავად. ვერტიკალური ფერმები შეაფერხებს დეფორესტაციას (ტყის საფარის განადგურებას, გაუდაბნოებას) და სოსოფლო-სამეურნეო მიწების გავრცელებით გამოწვეულ სხვა მავნე შედეგებს. მოსახლეობის სიმჭიდროვის ცენტრებში საკვების მოყვანა ასევე გამოიწვევს საწვავის საჭიროების შემცირებას, მომხმარებლამდე საკვების მიტანის მანძილის შემცირება ასევე შეამცირებს ტრანსპორტირების მიერ წარმოქმნილ დაბინძურებას. მრავალსართულიანი სათბურის კონტროლირებული გარემო ასევე ზედმეტს გახდის პესტიციდებს, ჰერბიციდებსა და სასუქებს.

თანამედროვე წარმოდგენით, ვერტიკალური ფერმები ასევე გამოიყენებს მხოლოდ ადგილზე გენერირებულ მზის, სითბურ ან ქარის ენერგიას. ასევე მცენარეებიდან აორთქლილი წყალი ხელმეორედ იქნება გამოყენებული ნარგავების სარწყავად, ან ექსპორტირებულ იქნას ფერმიდან, როგორც სასმელი წყალი. ამჟამად, დედამიწის სუფთა წყლის 70% გამოიყენება სასოფლო-სამეურნეო ნარგავების მოსარწყავად, და ერთხელ გამოყენების შემდეგ ის გამოუსადეგარია ნებისმიერი სხვა დანიშნულებისთვის აგროქიმიკატებისა და პესტიციდების გამოყენების გამო.

პროფ. დესპომიეს თვალსაზრისით ამგვარი ფერმების აგების ტექნოლოგიები ამჟამად უკვე არსებობს. მისი მტკიცებით ამგვარი სისტემები მომგებიანი და ეფექტიანი იქნება, რასაც გარკვეული წინასწარი კვლევის შედეგებიც ადასტურებს. ზოგიერთი დიდი ქალაქის დეველოპერები და მთავრობების უკვე გამოთქვამენ ამგვარი ფემების აგების სურვილს. ეს ქალაქებია: ნიუ-იორკი, ლას-ვეგასი, აბუ-დაბი, დუბაი და სხვა.
ნეგროიდული რასა

ნეგროიდული რასა (ასევე კონგოიდი) — პიგმეებთან ერთად აფრიკის ძირძველი მოსახლეების რასა.

ზოგჯერ ტერმინი „ნეგროიდული რასა“ გამოიყენება, როგორც ეკვატორული რასის სინონიმი. ეს გარემოება გამოწვეულია იმით, რომ ზოგიერთი მკვლევარი ნეგროიდულ რასას ეკვატორულს (ნეგროავსტრალიურს) აკუთვნებს. საზღვარგარეთულ ლიტერატურაში ნეგროიდულ რასის წარმომადგენლებს უწოდებენ ნეგროიდებს, რათა განასხვაონ ისინი მუქი პიგმენტების მქონე სხვა რასებისგან: კაპოიდებისგან, პიგმეებისგან და ეთიოპელებისგან.

გალერეა
ირლანდიის მორაგბეთა ეროვნული ნაკრები

ირლანდიის მორაგბეთა ეროვნული ნაკრები — კუნძულ ირლანდიის (ირლანდიის რესპუბლიკის და ჩრდილო ირლანდიის) ეროვნული ნაკრები რაგბის კავშირში, რომელიც საკმაოდ პოპულარული სპორტია ირლანდიაში. გუნდი ყოველწლიურად მონაწილეობს ექვსი ერის ჩემპიონატზე (რომელიც მათ 10-ჯერ მოიგეს) და ყოველ ოთხ წელიწადში ერთხელ რაგბის მსოფლიო თასზე. 2019-ის მონაცემებით რაგბის მსოფლიო ჩემპიონატზე ირლანდიამ 9-დან 9-ჯერ ითამაშა. მისი საუკეთესო შედეგი კი 1/4 ფინალია, რომელიც 7-ჯერ დააფიქსირა.

ირლანდიის ნაკრების პირველ მატჩად მიჩნეულია 1875 წლის თამაში ინგლისის წინააღმდეგ, რომელიც ინგლისელთა გამარჯვებით 7-0 დასრულდა.

მატჩები საქართველოს ნაკრებთან
ირლანდიას საქართველოს წინააღმდეგ 4 მატჩი აქვს ჩატარებული. პირველი მატჩი შედგა ირლანდიაში, 1999 წლის მსოფლიო თასის საკვალიფიკაციო ეტაპზე და დასრულდა 70:0 მასპინძლების გამარჯვებით. 2002 წელს, იმავე სტადიონზე ირლანდიამ 64:14 იმარჯვა. ქართველთაგან ლელოები კაცაძემ და ხამაშურიძემ დადეს, ორივე გარადსხვა კი ურჯუკაშილმა შეასრულა.

მესამე და ყველაზე დაძაბული შეხვედრა გამოდგა 2007 წლის მსოფლიო თასზე, ბორდოში, რომელიც 10:14 დასრულდა ირლანდიელთა სასარგებლოდ. ქართველთაგან ლელო გიორგი შკინინმა დადო, ჯარიმა და გარდასხვა კი მერაბ კვირიკაშილმა გაიტანა.

ამ გუნდების ბოლო დაპირისპირება კვლავ ირლანდიაში, დუბლინის ავივას სტადიონზე გაიმართა, რომელიც 49-7 დასრულდა მასპინძლების სასარგებლოდ.
ბანდარ-სერი-ბეგავანი

ბანდარ-სერი-ბეგავანი (ჯავი: ; წარსულში ცნობილი როგორც ქალაქი ბრუნეი; ) — ბრუნეის უდიდესი ქალაქი და დედაქალაქი. ოფიციალურად იმართება, როგორც მუნიციპალიტეტი . ბანდარ-სერი-ბეგავანის მოსახლეობა 100 700 ადამიანს შეადგენს, ხოლო ბრუნეი-მურაის რაიონის ჩათვლით ― 279 924 ადამიანს, რაც მთელი ქვეყნის მოსახლეობის ნახევარზე მეტია.
უელსის მორაგბეთა ეროვნული ნაკრები

უელსის მორაგბეთა ეროვნული ნაკრები — უელსის ეროვნული ნაკრები რაგბის კავშირში. გუნდი ყოველწლიურად გამოდის ექვსი ერის ჩემპიონატზე ინგლისის, საფრანგეთის, ირლანდიის, იტალიისა და შოტლანდიის ნაკრებებთან ერთად. უელსს აქვს მოგებული ექვსი ერის ჩემპიონატი 24-ჯერ და მას ამ მონაცემში მხოლოდ ინგლისის ნაკრები უსწრებს. გუნდი ყოველ ოთხ წელიწადში გამოდის რაგბის მსოფლიო ჩემპიონატზე. -ს რეიტინგში გუნდს 2011 წლის 17 ოქტომბრის მონაცემებით მე-6 ადგილი უკავია.

ჩანაწერები
საერთო
დიდი თხილნარა

დიდი თხილნარა, ყოფ. დიდი თხინალა — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ხაშურის მუნიციპალიტეტში (ადმინისტრაციული ერთეული ხცისი).

მდებარეობს მდინარეების მტკვრისა და ძამის წყალგამყოფის — ყელეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1080 მეტრზე, ხაშურიდან 11 კმ დაშორებით. 2002 და 2014 წლების აღწერებით მუდმივი მოსახლეობა არ არის. სოფლის სასაფლაოზე დგას ღვთისმშობლის ეკლესია.

ისტორია
1886 წლის აღწერით, დიდ თხინალაში 22 კომლი მოსახლე სახლობს (119 კაცი და 153 ქალი, სულ 346 კაცი). ეროვნული შემადგენლობის თვალსაზრისით მოსახლეობა მთლიანად ოსურია. დიდი თხინალა, როგორც სოფელი, მოიშალა საუკუნის 90-იანი წლების დასაწყისში.