iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ცხოვრება მეფეთ მეფისა თამარისი

„ცხოვრება მეფეთ მეფისა თამარისი“ — საქართველოს მეფის თამარის ე. წ. მეორე ისტორიკოსის თხზულების ( საუკუნე) პირობითი სახელი. თხზულებაში აღწერილია საუკუნის 80-იანი წლებისა და საუკუნის ათეულის საქართველოს ისტორია. თხზულების ტექსტი არასრული სახით (1203 წლის ბასიანის ბრძოლის დაწყებამდე) შემონახულია „ქართლის ცხოვრების“ ჭალაშვილისეული ნუსხის ძველ ნაწილში, რომელიც პალეოგრაფიული ნიშნებით საუკუნით თარიღდება. „ქართლის ცხოვრების“ ვახტანგისეული რედაქციის ტექსტით (აქ თამარის ცხოვრება წარმოდგენილია თხზულებით, რომელიც თამარის პირველი და მეორე ისტორიკოსების ნაწარმოებების შერწყმით და ზოგიერთი მასალის დამატებით არის შედგენილი), ივანე ჯავახიშვილმა გამოკლების წესით პირობითად აღადგინა ნაშრომის ტექსტის მეორე ნაწილი.

ძეგლის ავტორის ვინაობა უცნობია. ავტორად ვარაუდობდნენ თხზულების ტექსტში მოხსენიებულ ბასილი ეზოსმოძღვარს (ივანე ჯავახიშვილი, ვარლამ დონდუა, სიმონ ყაუხჩიშვილი და სხვა) და შოთა რუსთაველს (ილია აბულაძე, სარგის კაკაბაძე). ასევე უცნობია თხზულების დაწერისა და ქართლის ცხოვრების კრებულში შეტანის თარიღი. გამოთქმულია მოსაზრებები, რომ იგი დაწერილი უნდა იყოს 1210-1213 (ი. ჯავახიშვილი, კონსტანტინე გრიგოლია), 1222-1223 ან 1218-1220 (სარგის კაკაბაძე) წლებში, საუკუნის პირველ მეოთხედში (პავლე ინგოროყვა), 1236 წლის შემდეგ (კორნელი კეკელიძე), 1236-1245 წლებში (ი. ლოლაშვილი).

ავტორი დახელოვნებული მწერალია; მსუბუქი, საკმაოდ მხატვრული ენით მოგვითხრობს ამბავს. თამარის პირველი ისტორიკოსისაგან განსხვავებით, შედარებით ნაკლებ ყურადღებას აქცევს სამხედრო და პოლიტიკურ მოვლენებს, უფრო მეტად სამეფო კარის შინაური ცხოვრება აინტერესებს. მასვე მოცემული აქვს თამარის გარეგნობის აღწერა. ცხოვრება მეფეთ მეფისა თამარისი - საუკუნეების მიჯნის საქართველოს ისტორიის მნიშვნელოვანი წყაროა და საყურადღებო მონაცემებით ავსებს თამარის პირველი ისტორიკოსის თხზულების ცნობებს.
ჯოჯოხეთის კარიბჭე

ჯოჯოხეთის კარიბჭე — ბუნებრივი აირის საბადო თურქმენეთში, აჰალის პროვინციის სოფელ დერვაზაში. წარმოადგენს ბუნებრივი აირის წყაროს, რომელიც შეუწყვეტლად იწვის, მას შემდეგ რაც პირველად აანთეს საბჭოთა ნავთობქიმიკოსებმა 1971 წელს. დამწვარი გოგირდის მომწამლავი სუნი ვრცელდება ახლომდებარე არეში.

გეოგრაფია
მდებარეობს სოფელ დერვაზაში, რომელიც თავის მხრივ, მდებარეობს ყარაყუმის უდაბნოს შუაგულში აშხაბადიდან 260 კმ ზე ჩრდილოეთით. აირის საბადო ერთ-ერთი ყველაზე დიდია მსოფლიოში. სახელი „ჯოჯოხეთის კარიბჭე“ უწოდეს ადგილობრივებმა, რაც დაკავშირებულია ცეცხლთან მდუღარე ტალახთან და ცეცხლის ალთან. ამ კარიბჭის კრატერის დიამეტრი 70 მეტრია.

ისტორია
ეს საბადო 1973 წელს აღმოაჩინეს საბჭოთა მეცნიერებმა, ფიქრობდნენ რა რომ აქ უნდა ყოფილიყო ნავთობის საბადო. საბადოს პოვნის შემდეგ დაიწყეს აირის შენახვა, მაგრამ მიწა მთელი სათხრელი მოწყობილობისა და ბანაკის ქვეშ ჩაინგრა დიდ კრატერში და გაუჩინარდა. ამ ინციდენტის დროს არავინ დაშავებულა. თუმცა დიდი რაოდენობით მეთანის აირი გამოთავისუფლდა და შექმნა გარემოს დაბინძურების პრობლემა, რომელიც პოტენციური საფრთხე იყო ახლომახლო მცხოვრები ხალხისთვის.

ეშინოდათ რა, რომ კიდევ უფრო მეტი სხვა მომწამლავი აირები გამოთავისუფლდებოდა მეცნიერებმა გადაწყვიტეს რომ დაეწვათ ის. მათ იფიქრეს, რომ უფრო უსაფრთხო იქნებოდა მეთანის დაწვა, ვიდრე მისი გამოლევა მიწიდან ძვირადღირებული მეთოდებით. იმ დროისათვის მოლოდინი შემდეგნაირი იყო: აირი დაიწვებოდა რამდენიმე დღის განმავლობაში, მაგრამ იგი დღესაც იწვის.

შესაძლო სარგებლობა
2010 წლის აპრილში თურქმენეთის პრეზიდენტი გურბანგულუ ბერდიმუჰამედოვი ეწვია საბადოს და გასცა განკარგულება, რომ ეს ხვრელი უნდა დახურულიყო ან უნდა მიეღოთ სათანადო ზომები, რათა შეზღუდულიყო მისი ზემოქმედება სხვა ბუნებრივი აირის საბადოებზე იმ არეში. თურქმენეთი გეგმავს რომ გაზარდონ ბუნებრივი აირის პროდუქციის ექსპორტი ჩინეთში, ინდოეთში, ირანში, რუსეთში და ჩრდილოეთ ევროპაში. თუ ნაკადმა არ დაიკლო, შემდეგ ოც წელში 75 მილიონი კუბური მეტრი ბუნებრივი აირი გამოიყოფა.
მიშკოლცი

მიშკოლცი — მძიმე სამრეწველო ისტორიის მქონე ქალაქი ჩრდილო-აღმოსავლეთ უნგრეთში. 170 000 (2010) მოსახლით, იგი უნგრეთის მეოთხე უდიდესი ქალაქია. წარმოადგენს ბორშოდ-აბაუი-ზემპლენის მედიეს დედაქალაქსა და ჩრდილოეთ უნგრეთის რეგიონულ ცენტრს.

გეოგრაფია
ქალაქი გაშენებულია ორი განსხვავებული გეოგრაფიული რეგიონის გასაყარზე — ბიუკის მთების აღმოსავლეთით, მდინარე სლანის ხეობაში, ბუდაპეშტიდან 175 კილომეტრით ჩრდილო-აღმოსავლეთით. 2002 წლის მონაცემებით, ქალაქის ფართობი 236,68 კმ² იყო.

ეკონომიკა
მიშკოლცი საყოველთაოდ განიხილება როგორც სამრწეველო ქალაქი. ეკონომიკის ზრდამ უმაღლეს მაჩვენებელს სოციალისტურ ხანაში, ინდისტრიალიზაციის დროს მიაღწია. თუმცა, მრეწველობას მიშკოლცში მაინც დიდი ისტორია გააჩნია.

დაძმობილებული ქალაქები
ასანი, სამხრეთი კორეა
აშაფენბურგი, გერმანია
ბურგასი, ბულგარეთი
კლივლენდი, აშშ
კატოვიცე, პოლონეთი
კოშიცე , სლოვაკეთი
ოსტრავა, ჩეხეთი
ტამპერე, ფინეთი
ვალანსიენი, საფრანგეთი
ვოლოგდა, რუსეთი
ალბერ ოგიუსტ ლაპარანი

ალბერ ოგიუსტ ლაპარანი (დ. 30 დეკემბერი, 1839, ბურჟი, შერის დეპარტამენტი, — გ. 5 მაისი, 1908, პარიზი) — ფრანგი გეოლოგი, საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1897). დაამთავრა პარიზის უმაღლესი სამთო სკოლა (1864). ლაპარანის მრავალრიცხოვანი შრომები მიეძღვნა გეოლოგიის სხვადასხვა საკითხს. მრავალჯერ გამოიცა ლაპარანის სახელმძღვანელოები გეოლოგიის, მინერალოგიისა და საწვავი წიაღისეულის გეოლოგიურ დარგებში. მან მონაწილეობა მიიღო საფრანგეთის დეტალური გეოლოგიური რუკის შედგენაში.
ნიკოლა ლანკრე

ნიკოლა ლანკრე (დ. 22 იანვარი, 1690, პარიზი, — გ. 14 სექტემბერი, 1743, პარიზი) — ფრანგი ფერმწერი. როკოკოს წარმომადგენელი. განიცადა ანტონ ვატოს შემოქმედების ძლიერი გავლენა. ხატავდა პეიზაჟებს, პორტრეტებს და ჟანრულ სურათებს, რომლებიც გამოირჩევიან რბილი ფერწერული მანერითა და ოდნავ მქრქალი ფერებით: „მოცეკვავე ქალი კამარგო“ (1730, ერმიტაჟი, სანქტ-პეტერბურგი), „კონცერტი პარკში“ (ალექსანდრ პუშკინის სახელობის სახვითი ხელოვნების მუზეუმი, მოსკოვი), „მუსიკის გაკვეთილი“ (ლუვრი, პარიზი) და სხვა.
სტრომატოპორები

სტრომატოპორები — ნამარხი უხერხემლოების ჯგუფი. სტრომატოპორების სისტემატიკური ადგილი გაურკვეველია, პირობითად მიაკუთვნებენ ღრუბლებს ან ნაწლავღრუიანებს. არებობდნენ ადრინდელი პალეოზოური ერიდან მეზოზოური ერის ბოლომდე. კოლონიური ორგანიზმებია. ჰქონდათ კიროვანი ჩონჩხი. აერთიანებდნენ 70 გვარს. ბინადრობდნენ ზღვების წყალმარჩხში. სილურულ და დევონურ ეპოქებში მარჯნის პოლიპებთან ერთად მონაწილეობდნენ მარჯნის რიფების წარმოქმნაში. მნიშვნელობა აქვთ სილურული და დევონური პერიოდების ნალექების სტრატიგრაფიისათვის.
ცხოვრება პეტრე ქართველისა

„ცხოვრება პეტრე ქართველისა“ — ძველი ქართული ჰაგიოგრაფიული ძეგლი, გადმოკეთებული ასურულიდან მაკარი მესხის მიერ დაახლოებით საუკუნეში. მასში აღწერილია საუკუნის გამოჩენილი ქართველი საეკლესიო მოღვაწის პეტრე იბერის ცხოვრება და მოქალაქეობა.

ძეგლის უძველეს ხელნაწერს ( საუკუნეში გადაწერილია პეტრიწონის მონასტერში) ერთვის 3 ანდერძი - ავტორის, მთარგმნელისა და რესტავრატორის - პავლე დეკანოზისა. ტექსტი იმთავითვე გადაწერილი ყოფილა „აშლით და წინაუკმო“, ჰკლებია შესავალი და დასასრული. აღდგენილი და გავრცობილი ტექსტის მიხედვით შეუძლებელია ვიქონიოთ სრული წარმოდგენა მაკარი მესხის თარგმანზე. თხზულების წარმომავლობა, შინაარსი და ანდერძთა ისტორიულ-ბიბლიოგრაფიული ცნობების ავთენტიკურობა აზრთა დიდ სხვადასხვაობას იწვევს. საუკუნეში შემუშავდა ამ ნაშრომის მოკლე რედაქცია. შეიქმნა რამდენიმე საკითხავი და საგალობელი პეტრე იბერზე. ამ თხზულებებს ვხვდებით ქართულ ჰაგიოგრაფიულ კრებულებში, „ქართლის ცხოვრების“ ვახტანგისეულ რედაქციაში და სხვა. ცხოვრება პეტრე ქართველისა გამოსცა ნიკო მარმა 1896 წელს.
ჯუზეპე მარია ძამპი

ჯუზეპე მარია ძამპი — თეატინელთა ორდენის ბერი. მისიონერი, თეატინელთა მისიის პრეფექტი სამეგრელოში. ვარაუდობენ, რომ ძამპი იმ ორ მისიონერთაგანია, რომლებიც 1645 წელს ჩამოვიდნენ სამეგრელოში. 1672 წელს ძამპიმ საფრანგეთის ელჩს კონსტანტინოპოლში წარუდგინა „ქართველ ეპისკოპოსთა რწმენის თხრობა“, ჟან შარდენს კი მეგრელების რელიგიის აღწერილობა, რომელიც მას, შარდენის სიტყვით, შეუდგენია სამეგრელოში 23 წლის ცხოვრების შემდეგ; თავისი მოგზაურობის აღწერილობაში ძამპი მოკლედ მიმოიხილავს სამეგრელოში ქრისტიანობის შემოსვლასა და გავრცელებას. მოხსენებული ჰყავს ნიკოლოზ ჩოლოყაშვილი (ირბახი). დაწვრილებით აქვს აღწერილი სამეგრელოს ეკლესიების არქიტექტურა, ინტერიერი, სამღვდელოების ჩაცმულობა, ხატები, ზარები, რელიკვიები. მთელი თავები აქვს დათმობილი ღვთისმსახურების, რელიგიური წეს-ჩვეულებების აღწერას, აგრეთვე საკულტო ტერმინოლოგიას ქართულ ენაზე (ლათინური ტრანსკრიპციით); შეიცავს მდიდარ ფოლკლორულ და საყოფაცხოვრებო მასალას. ამ მხრივ მისი შრომა არქანჯელო ლამბერტის ცნობების გაგრძელებაა.
ძაღინის ციხესიმაგრე

ძაღინის ციხესიმაგრე — ქართული ხუროთმოძღვრული კომპლექსი ცხინვალის რეგიონში, ისტორიულ შიდა ქართლში. შემორჩენილია ციხისა და ფეოდალური სასახლის ნანგრევები. გალავნიანი ციხე მცირე ზომისაა, შედგება რამდენიმე სამშენებლო ფენისაგან. უძველესი ფენა ცეცხლმსროლელი იარაღის შემოღებამდე — საუკუნემდეა აგებული. - საუკუნეების მიჯნაზე ციხისათვის სამხრეთიდან მიუშენებიათ საბრძოლო-საცხოვრებელი დანიშნულების კოშკის მსგავსი ოთხსართულიანი ნაგებობა. სასახლის კომპლექსი საუკუნეს მიეკუთვნება. იგი ფალავანდიშვილების ციხე-დარბაზი იყო. აგურით ნაგები სასახლე ერთსართულიანია, შედგება ორ მწკრივად დალაგებული ხუთი ოთახისა და ღრმა ლოჯიისაგან. შუაში დიდი ბუხრიანი დარბაზია, რომელსაც ორივე მხრიდან პატარა ოთახები ეკვროდა. დარბაზი კამარით იყო გადახურული, კარ-სარკმლების თაღები ისრული იყო. ზედ სასახლეზევეა მიშენებული და მის განუყოფელ ნაწილს შეადგენს ხუთსართულიანი ქვიტკირის კოშკი. პირველ სართულზე მარანია. შუა სართულები საცხოვრებელი იყო. მეხუთე სართულის კედლები სამი მხრიდან თაღებით არის გახსნილი. მეოთხე კედელთან ბუხარია. ეკლესია დარბაზულია, ერთაფსიდიანი. გადარჩენილია მხოლოდ ჩრდილო-აღმოსავლეთი კედელი.
ძაღინის სამაროვანი

ძაღინის სამაროვანი — ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის არქეოლოგიური ძეგლი ისტორიული სოფლის ძაღინის მიდამოებში (ახლანდ. თიღვის მუნიციპალიტეტი). მდებარეობს ცხინვალიდან დაბა ყორნისისაკენ მიმავალ გზაზე. გათხარეს 1951 წელს (ბორის კუფტინი). სამაროვნის ტერიტორია არხით იყო გაჭრილი აღმოსავლეთ და დასავლეთ უბნებად. ქვაყრილიანი სამარხები ერთმანეთისაგან განსხვავდებოდნენ დაკრძალვის წესითა და სამარხეული ინვენტარით. აღმოსავლეთ უბანზე მიცვალებული პირდაპირ მიწის ზედაპირზე ესვენა და ზემოდან ქვაყრილი ჰქონდა გაკეთებული. დასავლეთ უბანზე კი საგანგებოდ გაკეთებულ ორმოში იწვა და შემდეგ ქვა ჰქონდა დაყრილი. მიცვალებულებს ჩატანებული ჰქონდათ თითო-ოროლა თიხის ჭურჭელი, ლითონის სამკაული, იარაღი. ბორის კუფტინის აზრით, ძაღინის სამაროვანზე სხვადასხვა დროის ორი სამაროვანი იყო. დასავლეთი უბანი განეკუთვნება ძვ. წ. 2400-2300 წელს, ხოლო აღმოსავლეთი უბანი - ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულს ან - ათასწლეულების მიჯნას.

1953 წელს ძაღინის სამაროვნის დასავლეთ უბანზე გათხარეს (ოთარ ჯაფარიძე) ერთი სამარხი. დასავლეთ უბნიდან 13 მეტრზე გამოვლინდა ორმოები, რომლებშიც ნახშირი, თიხის ბათქაშის ნატეხები და ჭურჭელი ეყარა. ერთ-ერთ ორმოს ჯვრისებური მოყვანილობის გაპრიალებული იატაკი ჰქონდა. ბორის კუფტინის აზრით, ორმოები დაკრძალვის კულტს უკავშირდება.
ძახარის ბრძოლა

ძახარის ბრძოლა — მისიმიელთა ბრძოლა ბიზანტიელების წინააღმდეგ ეგრისის დიდი ომის (542-562 წწ.) დროს. ბიზანტიელთა წინააღმდეგ აჯანყებული მისიმიელები ირანელთა მხარეზე გადავიდნენ და დახმარება სთხოვეს მათ. ირანელები ვერ დაეხმარნენ, რადგან თვითონ დამარცხდნენ ბიზანტიელებთან ბრძოლაში ფასისისთან. საკუთარი ძალების ანაბარა დარჩენილი მისიმიელები გამაგრდნენ ძახარის ციხეში, რომელსაც სიმტკიცის გამო რკინის ციხესაც უწოდებდნენ. ციხის მისადგმებთან გამართულ ბრძოლაში ბიზანტიელებმა დაამარცხეს ისინი. 600 მისიმიელისაგან მხოლოდ 80-მა შეძლო თავი შეეფარებინა ციხისათვის. შემდეგ ბიზანტიელებმა ციხის მახლობლად კლდეზე გაშენებულ სოფელზე მიიტანეს იერიში, დაარბიეს და გადაწვეს იგი. მისიმიელები ბრძოლას განაგრძობდნენ, მაგრამ ბოლოსდაბოლოს ბიზანტიელებმა სიმრავლით სძლიეს.
ძეგლი ერისთავთა

„ძეგლი ერისთავთა“ — - საუკუნეების მიჯნის ქართული საისტორიო ძეგლი — ქსნის ერისთავთა საგვარეულო მატიანე. შედგენილია ლარგვისის მონასტერში ავგაროზ ბანდაისძის ან მისი ვაჟის — გრიგოლის მიერ.

ძეგლის პირველი ნაწილი, რომელიც ფოლკლორულ ცნობებს და ძველ ქრონიკებს ემყარება, საყურადღებო ცნობებს შეიცავს ადრინდელი ფეოდალური ხანის აღმოსავლეთ საქართველოს სოციალური განვითარების ისტორიისათვის; მეორე ნაწილში მოთხრობილია ქსნის საერისთავოს ისტორია საუკუნის 90-იანი წლებიდან 1405 წლამდე. „ძეგლი ერისთავთა“ შეიცავს უნიკალურ ცნობებს აღმოსავლეთ საქართველოს პოლიტიკური ისტორიის, მთიანეთის მოსახლეობის სოციალური განვითარების და საქართველოში ფეოდალური ინსტიტუტების ჩამოყალიბების შესასწავლად. გამოცემულია რამდენიმეჯერ. თარგმნილია ფრანგულ (მარი ბროსე) და რუსულ ენებზე (მოსე ჯანაშვილი, საურმაგ კაკაბაძე).
დემეტრიოს I ბაქტრიელი

დემეტრიოს ბაქტრიელი (ბერძნ. , სპარს.-პუშტ. ‎) — ჩვ. წ. აღ.-მდე საუკუნის ბერძენ-ბაქტრიელი მეფე. ვაჟი და, სავარაუდოდ, ძვ. წ. 200 წლიდან ევტიდემის მემკვიდრე. ძვ. წ. 187 წელს მან გაავრცელა თავისი კონტროლი ჰინდუყუშის მთების სამხრეთ ნაწილებამდე, არაქოზიის დაპყრობით, რომელიც ადრე ინდოეთის შუნგას დინასტიის კუთვნილება იყო. არაქოზიაში შეჭრის ერთ-ერთი მიზეზი იყო ბუდისტური სწავლების დაცვა.

ძვ. წ. 171 წელს ბაქტრიაში ამბოხს იწყებს სტრატეგოსი ევკრატიდი. ასე, რომ დემეტრიოს -ს მოუწია ინდოეთის მთიანეთში დარჩენა და ინდო-ბერძნული სამეფოს წარმოქმნა.

სხვა ვერსიის თანახმად, ევკრატიდს საქმე ჰქონდა დემეტრიოს -ის მემკვიდრე დემეტრიოს -სთან, რომელიც მან დაამარცხა და სწორედ მისი შთამომავლები მართავდნენ მომავალში ინდო-ბერძნულ სამეფოს მის დაცემამდე.
ძინის დინასტია (1115-1234)

ძინის დინასტია — სახელმწიფო და დინასტია (1115-1234 წწ.) ჯურჯენებისა, რომლებიც ცხოვრობდნენ ახლანდელი ჩრდილო-აღმოსავლეთი ჩინეთის ტერიტორიაზე. სახელმწიფო აღმოცენდა კიდანების წინააღმდეგ ჯურჯენების ბრძოლის პროცესში, რომლებსაც ეს უკანასკნელნი ხარკს უხდიდნენ. 1125 წელს ძინის დინასტიამ გაანადგურა კიდანების სახელმწიფო ლიაო. 1125-1127 წლებში იბრძოდა ჩრდილოეთი სუნის ჩინური დინასტიის წინააღმდეგ, მიიტაცა ჩრდილოეთ ჩინეთის მნიშვნელოვანი ნაწილი, მათ შორის იმპერიის დედაქალაქი კაიფინი. ძინის ჯარები მდინარე იანძამდე აღწევდა. 1139 წელს ძინმა ხელი მოაწერა საზავო ხელშეკრულებას ჩინეთის სახელმწიფოსთან - სამხრეთი სუნთან, რომლის მიხედვითაც ამ უკანასკნელმა ძინის ვასალად აღიარა თავი. საუკუნის შუა წლებიდან ძინი აღმოსავლეთ აზიის უძლიერეს სახელმწიფოდ იქცა. 1234 წელს ძინის სახელმწიფო მონღოლებმა გაანადგურეს.
ძინის სამეფო

ძინის სამეფო — სამეფო ძველ ჩინეთში (ძვ. წ. - საუკუნეები). მდებარეობდა ახლანდელი შანსის პროვინციის ტერიტორიაზე. ძვ. წ. 632-546 წლამდე ერთ-ერთი უძლიერესი სამეფო - ე. წ. ჰეგემონი (ბა) იყო ძველ ჩინეთში. ძვ. წ. საუკუნეში წარჩინებული გვარების შინაბრძოლების შედეგად ძინი სამ სამფლობელოდ (შემდეგ სამეფოდ) დაიშალა: ჯაო, ვეი და ხანი; ნომინალურად არსებობდა ძვ. წ. 369 წლამდე.
ბაქტრია

ბაქტრია (ძვ. ბერძ. ძვ.სპარს. -; სპარს. ,‎; ტაჯ. , ; უზბ. ) — ისტორიული ოლქი ტაჯიკეთს, უზბეკეთს და ავღანეთს შორის, ჰინდიყუშის მთიანეთის სამხრეთით და ფერღანის ხეობის ჩრდილოეთით. ქვეყნის დედაქალაქი იყო ბაქტრია ჩრდ. ავღანეთის ტერიტორიაზე. ბაქტრიელები საუბრობდნენ ინდოევროპული ენათა ოჯახის ინდო-ირანული ჯგუფის ერთ-ერთ ირანულ ენაზე. თანამედროვე ტაჯიკები და პუშტუნები ძველი ბაქტრიელების პირდაპირი შთამომავლები არიან.

გეოგრაფია
ბაქტრია წარმოადგენს ამუდარიის შუა წელზე მდებარე დაბლობ რეგიონს. მას ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება პამირის მთიანეთი, ხოლო სამხრეთიდან ჰინდიყუში. ჰინდიყუშის მთიანეთიდან ჩამომავალი მდინარის დელტის წყალობით, ბაქტრიის შუაგულში ოაზისი ჰყვაოდა. ოაზისის ცენტრი იყო ქალაქი ბაქტრია, რომელმაც მისცა სახელი ქვეყანას. ბაქრიის ჩრდილოეთი საზღვარი იყო ამუდარია. ის მდებარეობდა მნიშვნელოვან სავაჭრო გზებზე ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ (დიდი სტეპებიდან ინდოეთისაკენ და ოკეანის სანაპიროებისკენ და დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ (ხმელთაშუა ზღვის ქვეყნებიდან ჩინეთამდე). ასეთმა მდებარეობამ და ოლქის ნაყოფიერებამ ხელი შეუწყო რეგიონს, მნიშვნელოვანი ადგილი ჰქონოდა ისტორიაში უხსოვარი დროიდან. მკვლევარ ნ. ი. ვავილოვის თანახმად, ბაქტრია წარმოადგენდა მრავალი კულტურული მცენარის, მათ შორის ხორბლის სამშობლოს.

დღეისათვის, ბაქტრიის ტერიტორიების სამხრეთი ნაწილი საუკუნიდან შედის ავღანეთის შემადგენლობაში. ჩრდილოეთ ბაქტრიის ტერიტორიები წარმოადგენს ტაჯიკეთის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილს დედაქალაქ დუშანბეს ჩათვლით, აგრეთვე, შედის უზბეკეთის შემადგენლობაში და მოიცავს უზბეკეთის სამხრეთ ოლქებს.

ისტორია
ცნობილია ბაქტრიული-მარგიანული არქეოლოგიური კომპლექსის შესახებ — ეს არის ბრინჯაოს ხანის ერთ-ერთი ცივილიზაცია, რომელიც არსებობდა ძვ. წ. - საუკუნეებში ჩრდილოეთ ავღანეთის, დასავლეთ ტაჯიკეთის, აღმოსავლეთ თურქმენეთის და სამხრეთ უზბეკეთის ტერიტორიებზე. იგი ერთდროულად თანაარსებობდა დასავლეთით შუამდინარეთში ძველბაბილონურ სამეფოსთან და აღმოსავლეთში ინდურ ცივილიზაციასთან ერთად.

ერთ-ერთი კონცეფციის თანახმად, ძვ. წ. საუკუნეში, ირანის უდაბნოთი შემოსაზღვრულ, ქვეყნის მთიანი რეგიონის ნაყოფიერ მიწებზე ქადაგებდა წინასწარმეტყველი ზარატუსტრა, იქვე გამოუჩნდნენ მას პირველი მიმდევრები. წმინდა ენას, რომელზეც დაწერილი იქნა ზოროასტრიზმის კანონთა წიგნი, „ავესტა“, ზოგჯერ მოიხსენებენ, როგორც ძველ ბაქტრიულ ენას. სხვა ვერსიის თანახმად, ავესტას ენა ძველ ხორეზმულ ენასთან ბევრად უფრო ახლოს დგას.

აქემენიდების იმპერია
აქემენიდების იმპერიაში ბაქტრია შედის ჯერ კიდევ კიროს დიდის პერიოდიდან და ითვლებოდა ყველაზე მდიდარ და ძლიერ სატრაპიად. აქემენიდების იმპერიის შესახებ მრავალი ღირებული ინფორმაცია შემოგვინახა თავის შრომებში ძველბერძენმა გეოგრაფმა ქტესიამ, რომელიც მეფე არტაქსერქსე -ის კარზე მრავალი წელი მოღვაწეობდა ექიმად. აქემენიდების ეპოქაში ბაქტრიაში გაჩნდა პირველი ბერძნული დასახლება, როდესაც აქ გადმოასახლეს მილეტიდან სპარსელი დამპყრობლების მხარეზე გადასული აპოლონის ტაძრის ქურუმები.
კიდურყვავილოვანი დამწერლობა

კიდურყვავილოვანი დამწერლობა — ქართული ასომთავრულის ერთ-ერთი დეკორატიული სახეობა. კიდურყვავილოვანი დამწერლობის ასოთა კიდურებში, აგრეთვე ზოგჯერ ასოს ტანის სხვა ადგილას, ქარაგმის ხაზის ბოლოებში გამოყვანილია ფოთლის ფორმის ნიშნები. ძირითადად საუკუნეში იყო გავრცელებული, თუმცა ამ კალიგრაფიული სახეობით შესრულებული ასომთავრული ლაპიდარული, ჭედური და ფრესკული წარწერები შედარებით გვიანაც გვხვდება. კიდურყვავილოვანი დამწერლობა ფართოდ გამოიყენებოდა ხელნაწერებშიც, უპირველესად – საზედაო ასოების სახით. ტერმინი „კიდურყვავილოვანი“ ასომთავრულის ამ სახეობისთვის პირველად ივანე ჯავახიშვილმა გამოიყენა.

კიდურყვავილოვანი დამწერლობით შესრულებული ლაპიდარული წარწერებია, მაგალითად, ლიპარიტ ერისთავთ-ერისთავის წარწერა ზედა ვარძიის ღვთისმშობლის ეკლესიის სამხრეთი კარის ბალავრის ქვაზე, ნიკორწმინდის აღმოსავლეთ ფასადზე გამოსახული მეორედ მოსვლის კომპოზიციის განმარტებითი წარწერა და სხვა.

კიდურყვავილოვანი დამწერლობა განსაკუთრებით გავრცელებული იყო ჭედურ წარწერებში. აქ ამგვარ ნაწერს, გარდა ფუნქციური დანიშნულებისა, დეკორატიული ფუნქციაც ჰქონდა და მოჭედილობის გაფორმება იყო. ამისი მაგალითებია ჯუმათის წმინდა გიორგის ხატის განმარტებითი და ქტიტორული წარწერები, ნიკიფარის (ზემო სვანეთი) წმინდა გიორგის ხატის განმარტებითი წარწერა, ხიდისთავის წმინდა გიორგის ხატის წარწერა, ლაკლაკისძეთა ხატის განმარტებითი და ქტიტორული წარწერები ზარზმიდან და სხვა.

კიდურყვავილოვანი დამწერლობის ფრესკული ძეგლები, რომლებიც საუკუნით თარიღდება, საუკუნის 30-იან წლებში, ფრედერიკ დიუბუას ცნობით, ჯერ კიდევ შემორჩენილი იყო გეგუთის სასახლის მოხატულობის ფრაგმენტებში. ასომთავრულის ამ კალიგრაფიული სახეობითაა შესრულებული ზოგიერთი წარწერა ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში დაცულ -87, -1667 და სხვა ხელნაწერებში.
ლოკუსი

ლოკუსი — ქრომოსომის, გენის ლოკალიზაციის ადგილი ქრომოსომაში. ლოკუსის დადგენა, ე. ი. იმის გამორკვევა, თუ რომელ ჰომოლოგიურ ქრომოსომაში და მის რომელ უბანზეა გენი, ხდება გენეტიკური ანალიზის საშუალებით. ზოგიერთი მიკროორგანიზმის ქრომოსომაში გენები, რომლებიც განსაზღვრულ ბიოქიმიურ პროცესს აკონტროლებენ, ერთიმეორის მეზობლადაა განლაგებული. ლოკუსები განეწყობიან ისეთი თანმიმდევრობით, როგორითაც ბიოსინთეზის რეაქცია მიმდინარეობს. ანალოგიური მოვლენა ეუკარიოტებში არა არის დადგენილი. ტერმინი ლოკუსი ზოგჯერ გენისა და ცისტრონის მაგივრადაც იხმარება.
კიდურწერტილოვანი დამწერლობა

კიდურწერტილოვანი დამწერლობა — ქართული ასომთავრულის ერთ-ერთი დეკორატიული ნაირსახეობა. კიდურწერტილოვანი დამწერლობის ასოთა კიდურებში, აგრეთვე ქარაგმის ხაზის ბოლოებში დასმულია ღრმა წერტილები. ამგვარი დეკორატიული ასომთავრულის აღსანიშნავად ტერმინი „კიდურწერტილოვანი“ პირველად ივანე ჯავახიშვილმა გამოიყენა 1926 წელს.

კიდურწერტილოვანი დამწერლობით შესრულებული უძველესი წარწერაა 1006 წლით დათარიღებული გურგენ მეფეთა მეფის სამშენებლო წარწერა იშხნის მცირე ეკლესიის სამხრეთი შესასვლელის ტიმპანზე. აგრეთვე ერთ-ერთი უძველესია ბაგრატ -ის 1032 წლის წარწერა იშხნის დიდი ტაძრის სამხრეთ კედელზე. ამ პერიოდიდან მოყოლებული, კიდურწერტილოვანი დამწერლობით შესრულებული ძეგლები საუკუნის ჩათვლით გვხვდება.
დეივიდ ჰერბერტ ლორენსი

დეივიდ ჰერბერტ ლორენსი (; დ. 11 სექტემბერი, 1885, ისტვუდი, — გ. 2 მარტი, 1930, ვანსი, საფრანგეთი) — ინგლისელი მწერალი. 1909 წელს გამოაქვეყნა ლექსების კრებული. სახელი გაითქვა პირველივე რომანით „თეთრი ფარშავანგი“ (1911). ლორენსის ყველაზე საინტერესო რომანია „ვაჟიშვილები და საყვარლები“ (1913). აღსანიშნავია აგრეთვე რომანები „ცისარტყელა“ (1915), „შეყვარებული ქალები“ (1920), „აარონის კვერთხი“ (1922), „კენგურუ“ (1923), „ლედი ჩატერლის საყვარელი“ (1928) და სხვა. ამ რომანებში ლორენსი ილაშქრებს დრომოჭმული ვიქტორიანული მორალის წინააღმდეგ, მაგრამ, ამავე დროს, არ იღებს ბურჟუაზიულ სამყაროს „მექანისტურ ცივილიზაციას“, რადგან იგი, მისი აზრით, აჩლუნგებს ადამიანის ინსტინქტურ საწყისს. ლორენსის ესთეტიკის საფუძველია ბუნებრიობის აპათეოსი და სამყაროს სენსუალური აღქმა. ფონად იგი ხშირად იყენებს სოციალურ ელემენტებს. ადამიანის სულიერი და ფიზიკური ჰარმონიულობისათვის ბრძოლაში იგი მიმართავდა ფროიდიზმსაც, თუმცა ფროიდისტი მწერალი არასოდეს ყოფილა. საუკუნეებით გამომუშავებული ყალბი ბურჟუაზიული ზნეობრივი ნორმების საწინააღმდეგოდ ლორენსი იბრძოდა ადამიანის სხეულის ემანსიპაციისათვის. ლორენსის შემოქმედებამ, მისი წინააღმდეგობრივი ხასიათის მიუხედავად, უდიდესი გავლენა მოახდინა საუკუნის ინგლისური რომანის განვითარებაზე.
მარგერიტ ლონგი

მარგერიტ ლონგი (; დ. 13 ნოემბერი, 1874, ნიმი — გ. 13 თებერვალი, 1966, პარიზი) — ფრანგი პიანისტი და პედაგოგი. სწავლობდა პარიზის კონსერვატორიაში. 1906-1940 ამავე კონსერვატორიის პედაგოგი (1920-დან პროფესორი). დააარსა ფორტეპიანოზე დაკვრის კერძო სკოლა, სადაც მრავალი თვალსაჩინო პიანისტი აღიზარდა. იყო გ. ფორეს, კლოდ დებიუსის, მ. რაველისა და მისდამი მიძღვნილი მთელი რიგი ნაწარმოებების პირველი შემსრულებელი. 1943 ჟ. ტიბოსთან ერთად დააწესა პიანისტთა და მევიოლინეთა კონკურსი (1946-იდან მარგერიტ ლონგისა და ჟ. ტიბოს სახელობის პიანისტთა და მევიოლინეთა საერთაშორისო კონკურსი). 1955 წელს გამოდიოდა მოსკოვში. ლონგი პარიზისა და მოსკოვის კონსერვატორიების საპატიო პროფესორი იყო.
დიერი

დიერი ( , , ) — ჩრდილოეთ უნგრეთის ყველაზე მნიშვნელოვანი ქალაქი, დიერ-მოშონ-შოპრონის მედიესა და დასავლეთ დუნაისგადაღმა მხარის დედაქალაქი. მდებარეობს ბუდაპეშტისა და ვენის შუა მონაკვეთში, ცენტრალური ევროპის მნიშვნელოვან გზებზე. წარმოადგენს უნგრეთის მშევიდე უიდესი ქალაქს, ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანესს ქვეყნის შვიდი რეგიონული ცენტრიდან.

ისტორია
მდინარე დუნაისპირა არეალი მრავალი სხვადასხვა კულტურით ჯერ კიდევ უძველესი ხანიდან იყო დასახლებული. პირველი ვრცელი დასახლება ძვ. წ. საუკუნით თარიღდება, მაცხოვრებლები კელტები იყვნენ. ისინი ქალაქს არაბონას ეძახდნენ. ეს სახელი მერვე საუკუნემდე გამოიყენებოდა. მისი შემოკლებული ფორმა დღესაც გამოიყენება გერმანულში (რააბი - ) და სლოვაკურში (რაბი - ).

ძვ. წ. საუკუნეში არაბონაში რომაელი ვაჭრები დასახლდნენ. ახ. წ. საუკუნეში რომალეთა არმიამ დასავლეთ უნგრეთის ჩრდილოეთი ნაწილი დაიპყრო, რომელსაც ისინი პანონიას ეძახდნენ.

დაძმობილებული ქალაქები
ბრიანსკი
ბრაშოვი 
ეინდელფინგენი 
კოლმარი 
კუოპიო 
ნაცერატ-ილიტი 
უხანი
ერფურტი 
პოზნანი
რომი შნაიდერი

რომი შნაიდერი (დ. 23 სექტემბერი, 1938, ვენა, ავსტრია — გ. 29 მაისი, 1982, პარიზი, საფრანგეთი) — გერმანელ-ფრანგი მსახიობი, რომელმაც დიდ წარმატებას მიაღწია გერმანიასა და საფრანგეთში.

ბიოგრაფია
რომის მამა- ავსტრიელი მსახიობი ვულფ ალბახი-რეთი. დედა - გერმანელი მსახიობი და მომღერალი მაგდა შნაიდერი. 1945 წელს რომის მშობლები განქორწინდნენ. რომისა და მისი ძმის მზრუნველობა მოიპოვა მაგდა შნაიდერმა.

მან კარიერა დაიწყო, როცა იყო 15 წლის. 1955-1957 წლებში ითამაშა მთავარი პერსონაჟი და განასახიერა ავსტრიის დედოფალი ელისაბედი ფილმში ″″.

რომი თამაშობდა უამრავ ფილმში და განასახიერებდა სხვადასხვა ხასიათის პერსონაჟებს. მათ შორის კარდინალური, რისთვისაც მიიღო ოქროს გლობუსი. იგი იყო ქალი, რომელმაც ერთდროულად მოაჯადოვა ავსტრიაც და საფრანგეთიც.

პირადი ცხოვრება
1958 წელს ის შეხვდა ალენ დელონს. მათ ერთმანეთი შეუყვარდათ და დაინიშნენ. რომი შნაიდერი საცხოვრებლად გადავიდა საფრანგეთში, სადაც დიდ წარმატებას მიაღწია. 1963 წელს რომი და ალენი ერთმანეთს დაშორდნენ. 1958 წელს რომიმ და ალენმა ერთად ითამაშეს ფილმში კრისტინა. ხოლო მეორედ, დაშორების შემდეგ, 1968 წელს, ალენმა მას ისევ შესთავაზა, მიეღო მასთან ერთად მონაწილეობა ფილმში აუზი. მათი წყვილი აღიარებულია მშვენიერების, ახალგაზრდობისა და წარმატების სიმბოლოდ. რომი წერდა, რომ მისი ცხოვრება მთლიანად სამმა ადამიანმა შეცვალა, ესენი იყვნენ: ალენ დელონი, ლუკინო ვისკონტი და კოკო შანელი.

1966 წელს რომი მეორედ გათხოვდა და ცოლად მიჰყვება რეჟისორ ჰარი მეიენს. მათ შეეძინებათ ვაჟი დევიდი. მოგვიანებით რომი და ჰარი დაშორდნენ.

1975 წელს რომი მესამედ გათხოვდა და ცოლად მიჰყვება დანიელ ბიასინს, რომელთანაც შეეძინება ქალიშვილი სარა. რომისთვის მესამე ქორწინებაც უიღბლო აღმოჩნდა და 1981 წელს ისინი დაშორდნენ.

1981 წელს რომის ცხოვრებაში მოხდა დიდი ტრაგედია. მას დაეღუპა ვაჟიშვილი დევიდი, რომელიც იყო 14 წლის. შვილის სიკვდილის შემდეგ რომი დეპრესიაში ჩავარდა და ალკოჰოლს მიეძალა.

რომი შნაიდერი გარდაიცვალა 1982 წელს, 43 წლის ასაკში. ვრცელდებოდა ვარაუდები, რომ მან თავი მოიკლა, მაგრამ ექსპერტიზის ჩატარების შემდეგ დადგინდა, რომ მას გული გაუსკდა. იგი დაკრძალულია პარიზში.

ფილმოგრაფია