iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
აბეშე

აბეშე (, , ძველად — აბეშირი) — ქალაქი ჩადის აღმოსავლეთში. უადაის რეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით ქვეყნის მესამე ქალაქი, რომელიც მდებარეობს ნახევრადუდაბნოში მარაონეს მასივის სამხრეთ-დასავლეთ შემოგარენში.

ისტორია
ძველად აბეშირი იყო სუდანში მდებარე უადაის სასულთნოს დედაქალაქი, მდებარეობდა საქარავანო გზაზე ხართუმიდან კორდოფანის და დარფურის რეგიონების გავლით, ჩადის ტბის რეგიონისკენ. საუკუნიდან დაწყებული 1911 წელს აქ ფრანგების გამოჩენამდე იყო მონათვაჭრობის ცენტრი საჰელში.

დაარსდა 1850 წელს, 100 კმ-ით სამხრეთით ძველ დედაქალაქ უარადან. პირველი ევროპელი, რომელმაც მოინახულა აბეშირი, იყო ფოგელი, რომელიც აქ მოკლეს 1856 წელს. იმ დროში ეს იყო უდიდესი ქალაქი თანამედროვე ჩადის ტერიტორიაზე, მოსახლეობით დაახლოებით 28 000 ადამიანი, მაგრამ 1919 წელს ეპიდემიის გამო მოსახლეობის რაოდენობა შემცირდა 6000 ადამიანამდე.

2006 წლის 25 ნოემბერს დაიპყრეს და გაძარცვეს მაშინდელი ჩადის პრეზიდენტის იდრის დების მოწინააღმდეგე დემოკრატიული ძალების კავშირის ამბოხებულებმა. მეორე დღეს ამბოხებულები ქალაქიდან გარეკა სამთავრობო ჯარებმა.

2007 წლის 25 ოქტომბერს აბეშეში დააკავეს ევროპელთა ჯგუფი — „ზოეს კიდობანის“ საქველმოქმედო ორგანიზაციის თანამშრომლები, ჟურნალისტები და ჩარტერული თვითმფრინავის ეკიპაჟი — რომლებსაც ბრალი ედებოდათ ქვეყნიდან ბავშვების არაკანონიერ გაყვანაში.

მოსახლეობა
მოსახლეობის რაოდენობა 2009 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს 97 963 ადამიანს.

მოსახლეობის რაოდენობის დინამიკა:

ეკონომიკა
დღეისათვის აბეშე — საქონლის ხორცით, ფინიკის პალმის ნაყოფით, მარილით, ინდიგოთი და ადგილობრივი მქსოველების პროდუქციით ვაჭრობის მთავარი ცენტრია. ქალაქთან მიბმული რაიონი მსხვილი რქოსანი საქონლის გამრავლების მთავარი ცენტრია. ადგილი აქვს ქვეშაგების წარმოებას აქლემის ბეწვისგან.

მოქმედებს აეროპორტი, ქალაქთან ახლოს განლაგებულია ჩადის სამხედრო-საჰაერო ძალების ბაზა. 2003 წლის დეკემბერში გაიხსნა ადამ ბარკის სახელობის უნივერსიტეტი. ქალაქის ღირსშესანიშნაობებს შორის აღსანიშნავია — ბაზარი, ორი მეჩეთი, ეკლესია, დამოუკიდებლობის ცენტრალური მოედანი, სულთანის სასახლე.
სარჰი

სარჰი  — მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით ჩადის მეოთხე ქალაქია ნჯამენის, მუნდუს და აბეშეს შემდეგ. შუა შარის რეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოსახლეობის რაოდენობა 2009 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს 97 224 ადამიანს. მდებარეობს დაახლოებით 550 კმ-ით სამხრეთ-აღმოსავლეთით ჩადის დედაქალაქ ნჯამენიდან, მდინარე შარის ნაპირზე, ზღვის დონიდან 353 მეტრ სიმაღლეზე. ქალაქში ძველთაგანვე ყველაზე უფრო მეტ მაცხოვრებლებს შეადგენდა სარას ეთნიკური ჯგუფი, რომლებიც ამ დასახლებულ პუნქტს სარჰს ეძახდნენ და ეს სახელი დღესაც ოფიციალურია ქალაქისათვის.

სარჰი დააარსეს ფრანგებმა შრომითი ბანაკებიდან დაბრუნებულებისათვის, რომელიც შეიქმნა კონგო-ოკეანის სარკინიგზო ხაზის მშენებლობისას. დღეისათვის ქალაქი მსხვილი სატრანსპორტო კვანძია და ბამბის გადამამუშავებელი წარმოების ცენტრია, ასევე ცნობილია თავისი ღამის ცხოვრებით. ღირსშესანიშნაობებია: სარჰის ეროვნული მუზეუმი, აეროპორტი.

1990 წელს სარჰში აღინიშნა მენინგოკოკური ინფექციის ეპიდემია.

დამეგობრებული ქალაქები
საფრანგეთი, შერბურ-ოქტევილი
კახის წმინდა გიორგის ეკლესია

კახის წმინდა გიორგის ეკლესია — ერთადერთი მუდმივმოქმედი ქართული მართლმადიდებლური ეკლესია ისტორიულ საინგილოში/ჰერეთში. მდებარეობს თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, კახის რაიონში, სოფელ კახი-ინგილოს ცენტრში, მდ. კაკისწყლის მარცხენა ნაპირიდან 20-30 მეტრის დაშორებით.

ეკლესიის გალავნის შიგნით – ეზოში დაახლოებით 40-50 წლის წინათაც კი ეყარა წარწერებიანი დიდი ქვები. ხანდაზმული ინგილოები ირწმუნებიან, რომ ეს ქვები ძველი საყდრის ნანგრევებიდან გადარჩენილი ქვები იყო. მათივე გადმოცემით, ამ ქვებს ქრისტიანი მოსახლეობა თაყვანს სცემდა. დღესასწაულების დროს მათზე „წმიდა სანთელს“ ანთებდნენ და იქვე „თეთრსაც“ სწირავდნენ. ხსენებული ქვები ახლა არსად აღარსად იძებნება და უცნობია თუ რა ბედი ეწია მათ.

თანამედროვე ტაძარი საუკუნის ბოლოს ძველი ტაძრის ნანგრევების ადგილზე ააშენა და აღადგინა ივან-ბაბა ბულუღაშვილმა.

ეკლესია ჯვრისმკლავა დარბაზს წარმოადგენს ფართო, მაღალი სარკმლებით და მოხატულია 1990-იან წლებში.

წმიდა გიორგის საყდარი ქვის მაღალი გალავნით ყოფილა შემოზღუდული, რომლის ნაშთები დღესაც კარგად შეინიშნება. ჩვენს დრომდე მოაღწია, აგრეთვე, აღნიშნული საყდრის კომპლექსში შემავალმა უძველეს ნაგებობათა ზოგიერთმა ნაშთმა.

ძველი ნეგებობებიდან ყურადღებას იქცევს განცალკევებული სამსართულიანი სამრეკლო, რომელიც რამდენადმე გადაკეთებული და აღდგენილი სახით დღემდეა შემონახული. სამრეკლოს კოშკი აგებულია მდინარე ქურმუხის ხევის რიყის დიდი ქვებისაგან კირის ხსნარით. კამარებისა და გუმბათის სვეტების წყობაში აგრეთვე გამოყენებულია კვადრატული მოყვანილობის (22 22 სმ) აგური.

სამრეკლოს აღმოსავლეთ ფასადზე აგურისა და ქვის წყობის ჩაღრმავებით (ჩაჭრით) გამოსახულია საკმაოდ დიდი ზომის ჯვარი, რომელსაც თითქმის მთელი სართული აქვს დათმობილი.
ბათის რეგიონი

ბათა  — რეგიონი ჩადში. სახელი დაერქვა რეგიონში დიდი მდინარე ბათის გამო, რომელიც მიედინება რეგიონის სამხრეთ ნაწილში. რეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ატი. რეგიონის მეორე დიდი ქალაქია უმ-ჰაჯერი.

გეოგრაფია
ბათის რეგიონი მდებარეობს ჩადის ცენტრში. ჩრდილოეთით ის ესაზღვრება ბორკუს რეგიონს, აღმოსავლეთით — უადი-ფირას და უადაის რეგიონებს, დასავლეთით — ბაჰრ-ელ-გაზელის რეგიონს, სამხრეთით — ჰაჯერ-ლამისის და გერის რეგიონებს. მისი ფართობი შეადგენს 88 000 კმ²-ს.

ბუნებრივ-კლიმატური მდგომარეობით რეგიონი მდებარეობს საჰელის ზონაში.

მოსახლეობა
1993 წელს ბათის რეგიონის მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენდა 288 074 ადამიანს, მათ შორის 44 064 ადამიანი იყო მომთაბარე. მოსახლეობის რაოდენობა 2009 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს 527 031 ადამიანს. მოსახლეობის სიმჭიდროვე შეადგენს 5,99 ად./კმ². მთელი მოსახლეობის მესამედს შეადგენენ ჩადის არაბები, დანარჩენები — ნეგროიდული ხალხი: ბილალა (18 %), კუკა (16 %), მასალიტი და მესმეჯე (6-6 %).

რელიგიური აღმსარებლობის მიხედვით ბათის რეგიონის მოსახლეობის რაოდენობის დიდი უმრავლესობა — მუსლიმებია.

ადმინისტრაციული დაყოფა
ბათის რეგიონი იყოფა 3 დეპარტამენტად — აღმოსავლეთი ბათა (შედგება 4 ქვეპრეფექტურისაგან), დასავლეთი ბათა (4 ქვეპრეფექტურა) და ფიტრი (2 ქვეპრეფექტურა).
ზედგზითი

ზედგზითის ეკლესია — ტაძარი ისტორიულ ჰერეთში, დღევანდელი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, შაქის რაიონის სოფელ ორთა ზეიზითში.

ძეგლი მდებარეობს სოფლის აღმოსავლეთ განაპირა უბანში. შვერილ აფსიდიანი გუმბათიანი ეკლესია სუფთად თლილი შირიმის ქვებითაა ნაგები. ოდნავ შვერილი ჯვრის მკლავებს მძლავრი ლილვები აუყვება და აფრების გაყოლებაზე გუმბათის ყელის ქვედა რეგისტრს შემოუყვება. კედლებზე ნალესობის და ფრესკათა კვალია შემორჩენილი; ს. 80-იან წლებში აქ შესაძლებელი იყო მთავრული ასოების გარჩევა. ტაძარს ჩრდილოეთიდან თანადროული მინაშენი აკრავს. კარი დასავლეთიდანაა გაჭრილი. სტილისტური ნიშნებით ეკლესია - საუკუნეებს უნდა განეკუთვნებოდეს.

გალერეა
აპოსტოლოპულოს სახლი

აპოსტოლოპულოს სახლი — უძველესი სახლი ტაგანროგში. მდებარეობს მიწის ნაკვეთზე, რომელიც მდებარეობს ფრუნზეს ქუჩისა და იტალიის შესახვევის კუთხეში.

მისამართი: ტაგანროგი, ფრუნზეს ქუჩა № 26.

ისტორია
1806 წელს იმპერატორ ალექსანდრე -ის მიერ გამოცემული ბრძანების მიხედვით, ტაგანროგი გარეუბანში მიწების განაწილების დროს ივან აპოსტოლოპულოს გადაეცა 150 დესეტინა მიწის ნაკვეთი.

ნიკოლაევის ქუჩის 28 ნოემრში (ამჟამად ფრუნზეს ქუჩა № 26) მიმდინარე მშენებლობას ხელმძღვანელობდა საშუალო ფენის ქალი მარია აპოსტოლოპულო. 1914 წელს მის ბინაზე მოხდა შეიარაღებული თავდასხმა, მაგრამ მიუხედავად ბინის საფუძვლიანი ჩხრეკისა თავდამსხმელებმა ვერაფერი წაიღეს გარდა 115 მანეთის, ოქრო საათისა და მასიური ძეწკვისა.

1980-იან წლებში სახლის სარდაფში გაიხსნა მხატვრების, ტაგანროგის ბავშვთა სამხატვრო სკოლის მასწავლებლების, ლეონიდ სტუკანოვისა და იური შაბელნიკოვის სახელოსნოები.

1990-იან წლებში შენობაში განათავსეს აფთიაქი.

2000-იან წლებში სახლი შეიძინა კომპეუტერების ტექნიკის ბიზნესით დაკავებულმა ფირმამ და შენობაში გახსნა კომპიუტერებისა და საოფისე ტექნიკის მაღაზია.

არქიტექტურა
შენობა აშენდა 1870-1880 შერეული სტილით. ტაგანროგის მესამე კვარტალში საუკუნის შენობები აღნიშნული სტილით შენდებოდა.

ცნობილი მოსახლეები
იაკობ პარნოხი (1847—1912) — პროვიზორი, აფთიაქის მფლობელი, საქალაქო დუმის წევრი, ტაგანროგის საპატიო მოქალაქე].
ლეონი სტუკანოვი (1947—1998) — რუსი მხატვარი, პედაგოგი, რუსეთის მხატვართა კავშირისწევრი.
იური შაბელნიკოვი (1959) — რუსი მხატვარი.
შარი-ბაგირმის რეგიონი

შარი-ბაგირმის რეგიონი  — ჩადის რეგიონი. თავისი სახელწოდება რეგიონმა მიიღო აქ ჩამდინარე მდინარე შარის სახელწოდების და ისტორიული ბაგირმის სასულთნოს მიხედვით. რეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრია — ქალაქი მასენია. რეგიონის სხვა დიდი ქალაქებია — დურბალი, ბუსო. მისი ფართობია — 46 000 კმ², მოსახლეობის რაოდენობა 2009 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს 621 785 ადამიანს.

გეოგრაფია
შარი-ბაგირმის რეგიონი მდებარეობს ჩადის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში და ტერიტორიულად შეესაბამება იმავე დასახელების ყოფილი პრეფექტურის დიდ ნაწილს. ჩრდილო-დასავლეთიდან მას ესაზღვრება ნჯამენა, ჩრდილოეთიდან ჰაჯერ-ლამისის რეგიონი, აღმოსავლეთიდან გერის და შუა შარის რეგიონები, სამხრეთით ტანჯილეს და აღმოსავლეთ მაიო-კების რეგიონებს. დასავლეთით გადის სახელმწიფო საზღვარი ჩადსა კამერუნს შორის.

დემოგრაფია
რეგიონის ძირითადი ეთნიკური ჯგუფები: ჩადის არაბები (მოსახლეობის მთლიანი რაოდენობის 1/3-ზე მეტი), ფულბე, კანური, ბარმა. გაბატონებული რელიგია — ისლამი.

ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით შარი-ბაგირმის რეგიონი იყოფა 3 დეპარტამენტად: ბაგირმი (შედგება 3 ქვეპრეფექტურისაგან), შარი (5 ქვეპრეფექტურისაგან) და ლუგ-შარი (5 ქვეპრეფექტურისაგან).
ჰაჯერ-ლამისის რეგიონი

ჰაჯერ-ლამისის რეგიონი  — ჩადის რეგიონი. ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი მასაკორი. ფართობი — 29 000 კმ², მოსახლეობის რაოდენობა 2009 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს 562 957 ადამიანს.

გეოგრაფია
ჰაჯერ-ლამისის რეგიონი მდებარეობს ჩადის დასავლეთ ნაწილში და უკავია შარი-ბაგირმის ყოფილი პრეფექტურის ჩრდილოეთი რაიონები. ჩრთილოეთით მას ესაზღვრება ლაკის, კანემის და ბაჰრ-ელ-გაზელის რეგიონები, აღმოსავლეთით ბათის და გერის რეგიონები, სამხრეთით შარი-ბაგირმის და ნჯამენის რეგიონები. ჰაჯერ-ლამისის რეგიონის დასავლეთით გადის სახელმწიფო საზღვარი ჩადსა და კამერუნს შორის.

ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით რეგიონი იყოფა 3 დეპარტამენტად — დადაბა (შედგება 3 ქვეპრეფექტურისგან), დაგანა (3 ქვეპრეფექტურისგან), ჰარაზ-ელ-ბიარი (3 ქვეპრეფექტურისგან). ჰაჯერ-ლამისის რეგიონის დიდი ქალაქებია — რეგიონის ადმინისტრაციული ცენტრი მასაკორი, ასევე ბოკორო და ნგამა.
უადი-ფირის რეგიონი

უადი-ფირის რეგიონი  — ჩადის რეგიონი. სახელწოდება წარმოსდგება რეგიონის ძირითადი დამშრალი მდინარე (უადი) — ფირასაგან. ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი ბილტინი. ფართობი — 51 000 კმ², მოსახლეობის რაოდენობა 2009 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს 494 933 ადამიანს.

მეზობელი სუდანის დარფურის რეგიონში შეიარაღებული კონფლიქტის შედეგად უადი-ფირის რეგიონში დღეისათვის იმყოფება ათობით ათასი დევნილი სუდანიდან.

გეოგრაფია
უადი-ფირის რეგიონი მდებარეობს ჩადის აღმოსავლეთ ნაწილში და ტერიტორიულად შეესაბამება ბილტინის ყოფილ პრეფექტურას. ჩრდილოეთით მას ესაზღვრება აღმოსავლეთ ენედის, დასავლეთ ენედის და ბორკუს რეგიონები, დასავლეთით ბათის რეგიონი, სამხრეთით უადაის რეგიონი. უადი-ფირის რეგიონის აღმოსავლეთით გადის სახელმწიფო საზღვარი ჩადსა და სუდანს შორის (დასავლეთი დარფურის შტატი).

ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით უადი-ფირის რეგიონი იყოფა 3 დეპარტამენტად: ბილტინი (შედგება 4 ქვეპრეფექტურისაგან), დარ-ტამა (3 ქვეპრეფექტურისაგან) და კობე (3 ქვეპრეფექტურისაგან).
ბაჰრ-ელ-გაზელის რეგიონი

ბაჰრ-ელ-გაზელის რეგიონი  — ჩადის რეგიონი. ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი მუსორო. ფართობი — 53 000 კმ², მოსახლეობის რაოდენობა 2009 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს 260 865 ადამიანს..

გეოგრაფია
ბაჰრ-ელ-გაზელის რეგიონი მდებარეობს ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში. ჩრდილოეთით მას ესაზღვრება ბორკუს რეგიონი, აღმოსავლეთით ბათის რეგიონი, სამხრეთით ჰაჯერ-ლამისის რეგიონი, დასავლეთით კანემის რეგიონი.

ისტორია
შეიქმნა 2008 წლის 19 თებერვალს ადრე არსებული კანემის რეგიონის საფუძველზე.

ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით ბაჰრ-ელ-გაზელის რეგიონი იყოფა 2 დეპარტამენტად, ჩრდილოეთი ბაჰრ-ელ-გაზელი (შედგება 3 ქვეპრეფექტურისაგან: სალალი, მაჯურა და დურგულანგა.) და სამხრეთი ბაჰრ-ელ-გაზელი (4 ქვეპრეფექტურისაგან: მუსორო, მიშემირე, შადრა და ამსილეპი).
ბორკუს რეგიონი

ბორკუს რეგიონი — ჩადის რეგიონი. ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი ფაია-ლარჟო. ფართობი — 241 000 კმ², მოსახლეობის რაოდენობა 2009 წლის აღწერის მონაცემებით შეადგენს 97 251 ადამიანს..

ბაჰრ-ელ-გაზელის ძველი მდინარის კალაპოტის ტერიტორიაზე, კონკრეტულად კორო-ტოროს ადგილზე, 1995 წელს ფრანგი პალეონტოლოგის მიშელ ბრუნეს მიერ ნაპოვნი იქნა უცნობი გომინიდის ამოთხრილი ნარჩენები, რომელმაც მიიღო დასახელება .

გეოგრაფია
ბორკუს რეგიონი მდებარეობს ჩადის ჩრდილოეთით. აღმოსავლეთიდან მას ესაზღვრება აღმოსავლეთი ენედის რეგიონი, სამხრეთიდან უადი-ფირის, ბათის, ბაჰრ-ელ-გაზელის, კანემის რეგიონები, დასავლეთით — ტიბესტის რეგიონი და ნიგერი, ჩრდილოეთით ლიბია.

ისტორია
შეიქმნა ყოფილი ბორკუ-ენედი-ტიბესტის რეგიონის ტერიტორიაზე 2008 წლის 19 თებერვალს.

ადმინისტრაციული დაყოფა
ადმინისტრაციული თვალსაზრისით ბორკუს რეგიონი იყოფა 2 დეპარტამენტად, ბორკუ (შედგება 2 ქვეპრეფექტურისაგან: ფაია-ლარჟო და კუბა-ოლანგა) და ბორკუ-იალა (2 ქვეპრეფექტურისაგან: კირდიმი და იარადი).
ვოლკოვ-რემის სახლი

ვოლკოვ-რემის სახლი — უძველესი ორსართულიანი სახლი ტაგანროგში. განეკუთვნება ისტორიისა და არქიტექტურის ფედერალური მნიშვნელობის ძეგლებს.

მისამართი: ტაგანროგი, შმიდტის ქუჩა № 16.

ისტორია
ორსართულიანი ვოლკოვ-რემის სახლი აგებულია 1802 წელს ამპირის სტილში. შენობის პროექტის ავტორი უცნობია. სახლს ტავის დროზე გარს ეკრა ბაღი. ვოლკოვები სახლის მფლობელები იყვნენ საუკუნის დასაწყისამდე, მათგან შემდეგ სახლი იყიდა სახელმწიფო მრჩეველმა, მსხვილმა მიწისმფლობელმა ნიკოლაი რემმა.

შენობის გამოსახულია მხატვარ ლ. მანცოს ფოტოზე (ტაგანროგი, 19.11.1825).

სხვადასხვა დროს სახლის მფლობელები იყვნენ: პ. ს. შახმატოვი (1810-1820 წწ.); ვოლკოვის ცოლი (1873-1898 წწ.); თავადი ნ. ა. რემი (1906-1915 წწ).

საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგმოხდა სახლის ნაციონალიზაცია და შენობაში განათავსეს კომუნალური საცხოვრებლები.

1970-იან წლებში სახლი გადაეცა საქალაქო ქორწინების სახლს. 1980-იან წლებში სახლიდან გამოასახლეს ყველა მაცხოვრებელი. 1997 წელს შენობას ჩაუტარდა რესტავრაცია. შენობის ფასადტან ააშენეს ტრანსფორმატორული ქვესადგური, რამაც ტაგანროგის ამ ქუჩის დამახინჯება გამოიწვია.

შენობა დგას ზღვის სანაპიროს შემაღლებულ ადგილზე და გადაჰყურებს ზღვის ყურეს.

შენობას გააჩნია რუსეთის ფედერაციის ფედერალური მნიშვნელობის კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი.

ამჟამად შენობაში განთავსებულია ფირმების „ბეტა-ირისა“ და „რემის“ ოფისები.

არქიტექტურა
ვოლკოვ-რემის სახლი ფასადი გადის ზღვის ყურის მხარეს, ხოლო შმიდტის ქუჩაზე გადის მისი გვერდითი ფასადი. გვერდით ფასადზე შენობას აქვს ოთხი მაღალი სვეტი, რომლებიც სრულდება სამკუთხა ფრონტონით.

მეორე სართულის ფასადის კუთხეში განთავსებულია შიდა აივანი. აივნის ქვეშ პირველი სართული რუსტირებულია. შენობას გააჩნია სართულთშორისი თამასა.
მეშაბაშის ეკლესია

მეშაბაშის მთავარანგელოზის ეკლესია — ქართული ეკლესია საინგილოში. დგას სოფელ მეშაბაშის ცენტრში და საუკუნის მიწურულსაა აგებული. ტაძარი წარმოადგენს მართკუთხასაკურთხევლიან დარბაზს, რომელსაც დასავლეთის კეხზე მცირე სამრეკლო აქვს დადგმული.

სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში ორ-ორი სარკმელია გაჭრილი. ერთადერთი კარი დასავლეთიდან, საფეხურებიანი ბაქნიდანაა განთავსებული.
ჰაირაბეტოვის სახლი

ჰაირაბეტოვის სახლი — უძველესი სამსართულიანი სახლი ცენტრალურ ტაგანროგში. განეკუთვნება ისტორიისა და არქიტექტურის ფედერალური მნიშვნელობის ძეგლებს. ამჟამად მასში განთავსებულია ანტონ ჩეხოვის სახელობის ტაგანროგის პედაგოგიური ინსტიტუტის უცხო ენათა ფაკულტეტი.

მისამართი: ტაგანროგი, პეტროვის ქუჩა № 66.

ისტორია
1861 წელს დონის ნახიჩევანელმა ვაჭარმა მარკ ჰაირაბეტოვმა მიიღო გააწყვეტილება აღედგინა თავისი ორსართულიანი სახლი პეტროვის ქუჩაზე. სახლის განახლება მიმდინარეობდა ქალაქ ტაგანროგის პირველი არქიტექტორის მიხეილ პეტროვის (1867-1873 წწ.) მიერ. სახლს ზემოდან დააშენეს ერთი სართული, ფასადი გააფორმეს რვა სვეტით, რომელიც სრულდებოდა სამკუთხა ფრონტონით. პირველი სართული გააფორმეს რელიეფური ქვებით.

ჰაირაბეტოვის სახლის გაყიდვამდე პირველ სართულზე მოქმედებდა ტაგანროელებში საკმაოდ პოპულარული კაფე „ტრატორია“. 1860 წლიდან სახლი გამოიყენებოდა კომერციული შეხვედრებისათვის, ხოლო შემდეგ საზოგადოებრივი შეხვედრებისათვის. სახლის ნაწილი ეკავა ფეხსაცმელების მაღაზიას (უფროსი ტ. ი. ილენკო), მამაკაცის ქუდებისა და შლიაპების მაღაზიას (უფროსი ი. ლევი), ველოსიპედების, საკერავი მანქანებისა და სხვა სახის მაღაზიებს (უფროსი ი. როზენშტეინი). ასევე შენობაში მოქმედებდა ა. კარელინის თამბაქოს მაღაზია და ჩაის მაღაზია.

პირველი მსოფლიო ომი დროს სახლში მოქმედებდა ლაზარეთი. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ შენობაში მოქმედებდა: პროფკავშირის მუშაკთა სახლი, ატამანთა პოლკის კლუბი და მუზეუმი, საგუბერნიო კურსები და სხვ.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ შენობაში მოქმედებდა კვების ტექნიკუმი, ხოლო 1955 წლიდან შენობას იკავებს პედაგოგიური ინსტიტუტი.

ჰაირაბეტოვების სახლი განეკუთვნება ისტორიისა და არქიტექტურის ფედერალური მნიშვნელობის ძეგლების კატეგორიას.

ამჟამად ჰაირაბეტოვების სახლში განთავსებულია ანტონ ჩეხოვის სახელობის ტაგანროგის პედაგოგიური ინსტიტუტის უცხო ენათა ფაკულტეტი.

არქიტექტურა
შენობამ თანამედროვე სახე მიიღო 1861 წლის გადაკეთების შედეგად. სახლის ფასადზე დაამატეს რვა სვეტისგან შემდგარი კოლონა, რომელიც სრულდება სამკუთხედი ფრონტონით. პირველი სართული რუსტიკებითაა გაფორმებული. შენობის ცენტრალურ ნაწილს დაშენებული აქვს მესამე სართული. ფანჯრის ღიობები სწორკუთხაა. მეორე სართულზე ფანჯრებს ამშვენებს სანდრიკები.

ქუჩის მხრიდან შენობას აქვს რამდენიმე შესასვლელი.
ვეზირ ორუჯოვი

ვეზირ სურხაის ძე ორუჯოვი (; დ. 26 დეკემბერი 1956, ტერტერი, აზერბაიჯანის სსრ, სსრკ – გ. 22 მარტი 1993, აღდერე, მთიანი ყარაბაღი, აზერბაიჯანი) — აზერბაიჯანელი სამხედრო მოღვაწე, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ეროვნული გმირი, ყარაბაღის ომის მონაწილე.

ადრეული წლები
ვეზირ ორუჯოვი 1956 წლის 26 დეკემბერს, ტერტერის რაიონის სოფელ ხორუზლოში დაიბადა. მანამდე, 1949 წელს, ორუჯოვის მამა სურხაი, სომხეთის ისტორიულ დარალიაზის ოლქიდან დეპორტირებული იყო. საშუალო განათლება ხორუსლოს სოფლის სკოლაში მიიღო, რის შემდეგ, 1974 წელს ბაქოს მსუბუქი მრეწველობის ტექნიკუმში ჩააბარა. 1975 წელს, სამხედრო სამსახურში გაიწვიეს, საიდანაც 1977 წელს გათავისუფლების შემდეგ, გააგრძელა პროფესიული განათლების მიღება. 1984 წელს, ორუჯოვი საცხოვრებლად რუსეთის არხანგელსკის ოლქის ქალაქ ბელკოვოში გადავიდა.

ყარაბაღის ომში ჩართვა
1992 წელს, ხოჯალის გენოციდის გაგების შემდეგ, აზერბაიჯანში დაბრუნდა და ტერტერის თვითდაცვის ბატალიონში გაწევრიანდა.

1992 წელს, საავადმყოფოში მკურნალობის შემდეგ, 2 ნოემბერს ბრუნდება საბრძოლო ველზე, თუმცა, 11 დეკემბერს, თავისი დაბადების დღის აღსანიშვავად, უკან არხანგელსკში ოჯახთან მიდის.

სიკვდილი
1993 წლის 22 მარტს, საბრძოლო თვალსაზრისით სტრატეგიული სიმაღლის, კერძოდ „გლობუსის“ აღებისას, გმირულად დაიღუპა.

ვეზირ ორუჯოვი, ბაქოს გმირთა ხეივანშია დაკრძალული.

მემკვიდრეობა
2015 წელს, ქალაქ ტერტერის ვეტერანთა ბაღში მისი ბიუსტი დადგეს, ხოლო იმავე წლის 3 ივლისს, ტერტერის ერთ-ერთ ქუჩას, მისი სახელი დაარქვეს.

1993 წლის 27 მარტს, აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ბრძანებით, მას აზერბაიჯანის ეროვნული გმირის წოდება მიენიჭა.
გლადკოვის სახლი

გლადკოვის სახლი — ორსართულიანი სახლი ტაგანროგში. განეკუთვნება ისტორიისა და არქიტექტურის ადგილობრივი მნიშვნელობის ძეგლებს.

მისამართი: ტაგანროგი, პეტროვის ქუჩა № 76 / ლერმონტოვის შესახვევი № 4.

ისტორია
იმ ადგილზე სადაც ახლა ვაჭარ გლადკოვის სახლი დგეს, მდებარეობდა ერთსართულიანი შენობა, რომელშიც განთავსებული იყო ნოტაკის ფეხსაცმლის მკერავის სახელოსნო. სახლი ეკუთვნოდა ხორბლის ვაჭარ ივან სკარამანგას. შენობიდან ბერძნების ქუჩამდე დაუსახლებელი იყო.

ვაჭრის გარდაცვალების შემდეგ სახლი გადავიდა მისი მეუღლის არგირია პეტრეს ასულის მფლობელობაში. შემდეგ იგი ეკუთვნოდა ლეონიდ მაგულეს, რომელმაც იგი მიჰყიდა მეორე გილდიის ვაჭარ ივან გლადკოვს. ივანე გლადკოვი ტაგანროგში ჩავიდა 1888 წელს. 1889 წელს 45 წლის ასაკში დაქორწინდა 27 წლის ქვრივ მარია ალაფუზოვაზე. ოჯახში მათ ჰყავდათ 6 შვილი. ივან გლადკოვი გარდაიცვალა 1909 წლის 10 მაისს ასთმისა და გულის ტკივილისაგან. დაკრძალეს ქრისტიანულ სასაფლაოზე ქალიშვილის, მარიას გვერდით. მის საფლავზე დგას გრანიტის ძეგლი, რომელზეც წარწერაა:

ივან გლადკოვის ინიციატივით ძველი სახლი დაანგრიეს და 1895 წელს მის ადგილზე ააშენეს ორსართულიანი სახლი. მოგვიანებით გადააკეთეს სახლის ფანჯრები. სახლის ეზოში იყო ფლიგელი და ბეღელი. საუკუნის ბოლოსთვის გლადკოვის სახლი სილამაზის მიხედვით მეშვიდე იყო ტაგანროგში. სახლი აგებულია მოდერნის სტილში ფართო ფანჯრებით. ფასად გაფორმებულია ლიმონისფერით. ფანჯრის ღიობებს შორის აპოლონის გამოსახულებებია. სახლის ფასადი მდიდარი დეკორით გამოირჩევა.

1910-იან წლებში შენობაში განთავსებული იყო ვარშავის საგალანტერიო ნაწარმის მაღაზია, ვ. ფილევსკის წიგნის მაღაზია. 1914 წელს შენობაში მდებარეობდა „ივანოვის საბანკო სახლი“. 1917 წელს დაემატა ვასილევის მაღაზია, საპარიკმახერო და ატელიე. 1920 წელს მუშაობდა მუსიკისა და სიმღერის კურსები და სასადილო.

გლადკოვის გარდაცვალებიდან 1925 წლამდე სახლი იმყოფებოდა მისი მემკვიდრეების მფლობელობაში, რომლებმაც შენბა გააქირავეს მაღაზიებისათვის და საცხოვრებლად. სხვადასხვა დროს შენობაში მუშაობდა კბილის ექიმი, ფოტოგრაფი, პარიკმახერი. განთავსებული იყო სასადილო, წიგნების მაღაზია და პროფესიული სასწავლებელი.

ტაგანროგის ოკუპაციის პერიოდში (1941-1943 წწ.) შენობაში განთავსებული იყო გერმანული პროპაგანდის განყოფილება .

ამჟამად შენობაში განთვსებულია სბერბანკის განყოფილება, რუსეთის საპენსიო ფონდის ფილიალი და ტანსაცმლის მაღაზია.
ალექსანდრე I-ის სასახლე

ალექსანდრე -ის სასახლე — ერთსართულიანი სახლი ტაგანროგში. განეკუთვნება ისტორიისა და არქიტექტურის ადგილობრივი მნიშვნელობის ძეგლებს. აგებულია რუსული კლასიციზმის სტილში. სასახლე ცნობილია იმ ფაქტით, რომ 1825 წელს სწორედ აქ გარდაიცვალა რუსეთის იმპერატორი ალექსანდრე . 2016 წლის მდგომარეობით სახლში განთავსებულია საბავშვო სანატორიუმი „“.

მისამართი: ტაგანროგი, ბერძნების ქუჩა № 40.

ისტორია
სასახლე აგებულია 1806 წელს. 1816 წელს სახლი გადააკეთეს არქიტექტორ ფ. მოლას პროექტის მიხედვით და ბინა გადაეცა ქალაქისთავს. სასახლე სხვადასხვ ადროს სხვადასხვა მფლობელის კუთვნილება იყო. მათგან ყველაზე ცნობილი იყო ტაგანროგის ქალაქისთავი პეტრე პაპკოვი, რომელმაც იგი იყიდა აშენებიდან 4 წლის შემდეგ. იმპერატორი ალექსანდრე ამ შენობაში ორჯერ იმყოფებოდა: 1818 და 1825 წლებში. უკანასკნელი ვიზიტი მისთვის საბედისწერო აღმოჩნდა. 1825 წლის 19 ნოემბერს იგი აქ გარდაიცვალა ციებ-ცხელებისაგან. მისი გარდაცვალების შემდეგ სახლი შეიძინა იმპერატორის მეუღლემ ელისაბედ ალექსის ასულმა. აქვე ჩამოყალიბდა პირველი მემორიალური მუზეუმი იმპერატოის სახელზე. ალექსანდრე -ის სასახლეს სტუმრობდნენ იმპერატორები ალექსანდრე და ალექსანდრე , პოეტები ვასილ ჟუკოვსკი და ალექსანდრე პუშკინი, გენერალი ნიკოლოზ რაევსკი და მისი ქალიშვილი მარია ვოლკონსკაია, მხატვარი ივანე აივაზოვსკი, განათების კომისარი ანატოლი ლუნაჩარსკი და სხვა ცნობილი ადამიანები.
ალფერაკის სასახლე

ალფერაკის სასახლე — ორსართულიანი სასახლე ტაგანროგში. განეკუთვნება ისტორიისა და არქიტექტურის ფედერალური მნიშვნელობის ძეგლებს. სასახლეში ამჟამად განთავსებულია ტაგანროგის სახელმწიფო ლიტერატურული და ისტორიულ-არქიტექტურული მუზეუმ-ნაკრძალის ფილიალი.

მისამართი: ტაგანროგი, ფრუნზეს ქუჩა № 41 / გლუშკოს შესახვევი № 13.

ისტორია
სასახლე აგებულია 1848 წელს. ეკუთვნოდა ტაგანროგელ მსხვილ ვაჭარს ნიკოლაი ალფერაკის. პროექტის ავტორი იყო პეტერბურგის სამხატვრო აკადემიის პროფესორი, არქიტექტორი ანდრეი შტაკენშნეიდერი.

ალფერაკის სასახლე იყო ქალაქის კულტურული ცხოვრების ცენტრი. ალფერაკი აქ აწყობდა გრანდიოზულ ბალ-მასკარადებს, სადაც იწვევდა ტაგანროგის ცნობილ საზოგადოებას.

სასახლის მახლობლად ააშენეს დერეფნული სისტემის ფლიგელი, სადაც ცხოვრობდნენ ალფერაკის შვილების მასწავლებლები და გუვერნორები.

1870-იან წლებში სასახლის მფლობელი გახდა ვაჭარი ნეგროპონტე, რომელმაც ქონება გაყიდა ნაწილ-ნაწილ. სასახლე ბაღით იყიდა მყიდველთა საზოგადოებამ კომერციული შეხვედრებისათვის. სასახლეში იმართებოდა კონცერტები, რომელსაც სხვადასხვა დროს ესწრებოდნენ ანტონ ჩეხოვი, პეტრე ჩაიკოვსკი ტაგანროგში სტუმრობისას.

 საუკუნის ბოლოს 1898 წლის 22 ივნისს ანტონ ჩეხოვის ინიციატივით ტაგანროგში დაარსდა ისტორიულ-მხარეთმცოდნეობითი მუზეუმი. 1927 წელს სასახლის შენობა გადაეცა მხარეთმცოდნეობის მუზეუმს.

არქიტექტურა
სასახლის არქიტექტურა არის სამხრეთული ნეობაროკოს სტილის საუკეთესო ნიმუში. შენობას ამშვენებს ოთხი კორინთული სვეტი კლასიკური კაპიტელით. სამკუთხა ფრონტონის ცენტრში განთავსებულია ალფრაკების საგვარეულოს გერბი. სახურავზე მოაჯირია გაკეთებული. სასახლის შიგნით მარმარილოს კიბეა 41 საფეხურით. ყველა დარბაზი გაწყობილია ბაროკოს სტილში.

მუზეუმი
1989-1996 წლებში შენობაში მიმდინარეობდა სარემონტო სამუშაოები. 1995-1996 წლებში მუზეუმში შეიქმნა თანამედროვე ექსპოზიცია.

მუზეუმის ექსპოზიცია განთავსებულია 13 დარბაზში. ექსპონატები დაყოფილია შემდეგ კატეგორიებად: „არქეოლოგია“, „მეტალი“, „იარაღი“, „კერამიკა“, „მინა“, „ქსოვილები“, „ხელნაწერები“, „ქანდაკება“, „ნუმიზმატიკა“.

მუზეუმის არქეოლოგიურ ექსპოზიციაში დაცულია 78 580 ექსპონანტი. მათ შორისაა პალეოლითისა და ნეოლითის ექსპონატებიც. კერძოდ, მდინარეების მანიჩისა და სალის შუამდინარეთის ყორღანების ნივთები, რომლებიც ძვ. წ. - ათასწლეულებს განეკუთვნება. მუზეუმში დაცულია ძვლის, ქვისა და ბრინჯაოს ნივთები.

აქვე დაცულია შუა საუკუნეების არქეოლოგიური გათხრების ექსპონატები, განსაკუთრებით აღსანიშნავია ოქროს ურდოს პერიოდის სამრხების ინვენტარი.