კალოს ენა

კალოს ენა (, , , ) — ენა, რომელსაც იყენებს ესპანური და პორტუგალიური ბოშური ეთნიკური ჯგუფები. ეს არის შერეული ენა (რომელსაც ბოშური ლინგვისტიკის ტერმინოლოგიაში პარა-ბოშურ ენად მიიჩნევენ), რომელიც ეფუძნება რომანულ გრამატიკას და შეიცავს ბოშური ენის ლექსიკურ ფენას, რაც წარმოიშვა ენობრივი ცვლის შედეგად ბოშურ საზოგადოებაში. ხშირად აღნიშნავენ, რომ იგი გამოიყენება როგორც არგო — საიდუმლო ენა იბერიის ნახევარკუნძულზე მცხოვრებ ბოშებს შორის ფარულად ურთიერთობისთვის.

კატალონიური, გალისიური, პორტუგალიური და ესპანური ერთმანეთს მჭიდროდ უკავშირდება და საერთო წარმოშობას იზიარებს.

ესპანური კალო ან ესპანური ბოშური ენა თავდაპირველად ცნობილი იყო სახელით . პორტუგალიური , ან პორტუგალიური ბოშური ენა, ასევე ცნობილია როგორც . წარსულში მას მოიხსენიებდნენ სახელით , თუმცა ეს სიტყვა თანდათანობით დაიყვანა ზოგად მნიშვნელობამდე — ჟარგონი ან სლენგი, ხშირად უარყოფითი კონტექსტით (შედარ. — „უბინძურესი ენა“, სიტყვასიტყვით — „დაბალი დონის “).

კალოს ენაზე საუბრობენ აგრეთვე ბრაზილიაში, საფრანგეთში, ვენესუელაში, პორტუგალიაში და კოლუმბიაში.

ზოგიერთი კალოსეული სიტყვა შეითვისა თანამედროვე ესპანურმა სლენგმა , მაგალითად: („დაჰიპნოზება/მოწონება“), („შრომა“) და („შერცხვენის ან უხერხულობის განცდის გამოხატვა“).

ეტიმოლოგია
არის ენდონიმი, რომლითაც იბერიის ნახევარკუნძულზე მცხოვრები ბოშები საკუთარ თავს მოიხსენიებენ, ხოლო აღნიშნავს ენას, რომლითაც საუბრობენ . მიუხედავად ამისა, ხშირად მოიხსენიებიან ექსონიმებით, როგორიცაა (პორტუგალიურად) და (ესპანურად).

ენაში ნიშნავს „შავს“ ან „მთელ სინათლეს შთანთქავს“, რაც ახლოსაა ინდოარიულ ენებში სიტყვა „შავის“ მნიშვნელობებთან (მაგ., სანსკრიტი: , — „შავი“, „მუქი ფერის“). აქედან გამომდინარე, შესაძლებელია, რომ და თავდაპირველად ექსონიმები ყოფილიყო.

ენობრივი თავისებურებები
ფონოლოგია
კალოს ენას გააჩნია ექვსი ხმოვანი ბგერა:

შედარება ესპანურ ტექსტთან:

მამაო ჩვენო
მამაო ჩვენო ხშირად გამოიყენება როგორც პარალელური ტექსტი სხვადასხვა ენაში.

ესპანური კალო:

ლუკას სახარება, თავი 11, მუხლები 2–4, , თარგმნა — ჯორჯ ბოროუ, 1837 წელი.

ლოვარას ბალკანური ბოშური:

ლუკას სახარება, თავი 11, მუხლები 2–4, : , თარგმანი — , 1984.

ესპანური:

ლუკას სახარება, თავი 11, მუხლები 2–4, : რეინა-ვალერა, 1569, გადამუშავებული რედაქცია — 1960.

სესხიზმები
ესპანური ენა
კალოს ენას მრავალი სიტყვა შესული და დამკვიდრებულია ესპანურ ენაში — განსაკუთრებით სლენგური ან საუბრის ენის დონეზე. ეს ხშირ შემთხვევაში მოხდა ფლამენკოს ლექსიკისა და კრიმინალური ჟარგონის გავლენით.

მაგალითებია: („კაცი/ქალი“, სიტყვიდან /), („ბიჭი“, თავდაპირველად „შვილი“; შემოვიდა აგრეთვე ინგლისურ სიტყვად — ), („ფული“), („მუშაობა“), („შესანიშნავი“), („ფეხები“), („ცივი“), („ბიჭი“), („სულელი“), („ნამდვილი, ბრწყინვალე“), („ღმერთი/ღმერთი ქალი“), („დემონი“), („მოპარვა“), („კარგად აღქმადი ყოფნა“), („საწოლი“), („თვალები“), („თავი“), („სახე“), („ცხვირი“), („პირი“), („სირცხვილი“), („ამპარტავანი“), („ცუდი“), („ყალბი“), („ძილი“), („სახლი“), („სახლი, სათამაშო ადგილი“), („ჭამა დიდი მადასით“), („განავლის გამოყოფა, შიში“), („მიცემა, სიკვდილი“), („გაბრაზება“), („შეშლილი“), („გაქცევა“), („დამწამებელი/ინფორმატორი“), („მოპარვა“), („არანაირად“), („მძარცველი“), („დაშინება“), („ჩუმად აღება“), („დადუმდი“), („შიში“), („ბოშა“), („კალოს ენა“), („ფული“), („მე“), და („არა-ბოშა“, ასევე „სულელი, ადვილად მოტყუებადი“).
ზოგიერთმა სიტყვამ მნიშვნელობა შეიცვალა გადასვლის პროცესში. მაგალითად, — რომელიც ეტიმოლოგიურად დაკავშირებულია სანსკრიტის სიტყვასთან („სიყვარული“, „სურვილი“) — საუბრის ენის დონეზე ნიშნავს „შეაყვარო თავი“, „შეაცდინო“, „ტყუილით მოატყუო“ (ასევე: „შეყვარება“, „დასურვება“, თუმცა ეს მნიშვნელობები დღეს ნაკლებად გამოიყენება), მაშინ როდესაც კალოში ის უფრო უახლოვდება ესპანური სიტყვის („სურვილი“ და „სიყვარული“) მნიშვნელობას.

ამავე დროს, კალოს ენა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს მადრიდის სლენგზე და ქინქი, ენობრივ ფორმაზე, რომელიც გავრცელებულია არა-ბოშურ მოგზაურთა ჯგუფებში იბერიის ნახევარკუნძულზე.

, კანტი, რომლითაც საუბრობენ სეგოვიის სოფლებში სასოფლო ტექნიკის დამამზადებლები, ასევე შეიცავს სიტყვებს კალოს ენიდან.

კატალანური ენა
კალოს ენას სიტყვები გარკვეულწილად გადატანილია კატალანურში — სლენგისა და ლაპარაკის ენის დონეზე, თუმცა უფრო მცირე მასშტაბით, ვიდრე ესპანურში. ამ სიტყვების უმრავლესობა კატალანურში გადმოსულია ესპანური სლენგიდან.

მაგალითებია: ( ან – „ჭამა“), („ბიჭი“), („სიკვდილი“), („სიკვდილი“), („შიში“), („არა-ბოშა“), („ფული“), („იბერიის კალეს ენა“), („ციხე“), („მოპარვა“), („მოპარვა“), („მოპარვა“), („მოპარვა“), („მოწონება“), („ვიღაცის ფათერაკში გახვევა“), („წასვლა, გაქრობა“), („ძილი“), („სმა“), („სირცხვილი“), („სუნი“, უარყოფითად), („ნამდვილი, ბრწყინვალე“), („ვიღაცის გასაფუჭებლად იჩივლო“), („ჩამშვები“), („გაბრაზება“), („კერძოდ: თავს იჩენ დებილად/უყურადღებოდ“), („ბედნიერება“, „იღბალი“).

პორტუგალიური ენა
კალოს წარმომავლობის სიტყვების რაოდენობა პორტუგალიურ ენაში მცირეა, თუმცა მათგან მრავალი მოვიდა ირიბად — ესპანური ენიდან ნასესხებად.

ქვემოთ ჩამოთვლილი მაგალითების დიდი ნაწილი გასაგებია პორტუგალიური ენის უმრავლეს ან ყველა მემეტყველისთვის:

( — „კაცი, ტიპი“, ფართოდ გავრცელებულია პორტუგალიაში);

(„ბიჭუნა“);

(„ცუდი, საეჭვო, საძაგელი“);

(„ვიღაცის დასასმელადანტელო, ინფორმირება“);

(„ინფორმატორი“);

(, — ზოგად მნიშვნელობაში „დარტყმა“, ხოლო ამ კონტექსტში „მოულოდნელი სიხარული“);

(, — „დათრობა“);

(„ფეხის სუნი“);

(„გაქცევა, წასვლა“);

და („შეშლილი, გიჟი“).

ენის შენარჩუნება
ბოლო წლებში იზრდება ინტერესი და დაფასება კალოს ენისა და მისი კულტურული სამყაროს მიმართ: „...სანამ მადრიდის ავტონომიური უნივერსიტეტის ლინგვისტმა ლუისა როხომ არ დაიწყო კვლევა, თავად ლინგვისტურ წრეებსაც კი არ ჰქონდათ სათანადო ცნობიერება კალოს მნიშვნელობისა და პრობლემატიკის შესახებ.“ კალოს ენობრივი სამყარო მოიცავს სიმღერებს, პოეზიასა და ფლამენკოს.

რადგან იბერიის ბოშური ენა ფაქტობრივად გაქრა და კალოს ენა საფრთხის წინაშეა, ზოგიერთი ადამიანი ცდილობს მისი რეანიმაციას. ესპანელი პოლიტიკოსი ხუან დე დიოს რამირეს ერედია ხელს უწყობს ენის ფორმას, რომელიც ცნობილია როგორც რომანო-კალო — საერთაშორისო ბოშური ენის ვარიანტი, რომელიც გაჯერებულია კალოს ლექსიკით. მისი მიზანია კალოსა და ბოშური ენის ფესვების კვლავ გაერთიანება.