iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მაიმუნები

მაიმუნები — ძუძუმწოვრების ქვერიგი პრიმატების რიგისა; აერთიანებს უმაღლესი ძუძუმწოვრების და ადამიანის ოჯახსაც. ბალნიანი საფარველი კარგადაა განვითარებული. სხეულის ზოგიერთ უბანზე ბალანი შეიძლება ძლიერ იყოს დაგრძელებული, რის შედეგადაც წარმოიქმნება ფაფარი, ულვაშები, წვერი, ფუნჯები (ყურებსა და კუდზე). უმრავლესობას სახე და ყურები ტიტველი აქვს. რიგ სახეობებს (პავიანებსა და სხვებს) აქვთ ძლიერ განვითარებული საჯდომი კორძები, რომლებიც მეტწილად მკვეთრი წითელია. მრავალი სახეობის მაიმუნებს (როზალია, ანთარი, მანდრილი, გვერეცა და სხვა) კაშკაშა შეფერილობა აქვს. ქალას ზომები (ტვინის ქალას და სახის ქალას ურთიერთშეფარდება) განსხვავებულია მაიმუნების ჯგიფების მიხედვით. ზოგს ქალაზე აქვს მაღალი ტროპები, რომლებსაც ემაგრება მძლავრი საღეჭი კუნთები. მაიმუნებს კარგად აქვთ განვითარებული მიმიკური კუნთებიც. კბილების რაოდენობა განსხვავებულია. კუჭი ჩვეულებრივ მარტივია, მხოლოდ თხელტანიანი მაიმუნების კუჭია რთული (ძირითადად მცენარეულობით კვებასთან დაკავშირებით). მარტივია მათი საშვილოსნოც. ბრმა ნაწლავი ყველას აქვს, ზოლო ჭიაყელა ნაწლავი - მხოლოდ ადამიანის მსგავს მაიმუნებს. მაიმუნებს დიდი თავის ტვინი აქვთ. განსაკუთრებით გამოირჩევა წინა ტვინი. გრძნობის ორგანოებიდან კარგად აქვთ განვითარებული მხედველობა და სმენა. თათები სატაცია. ორივე წყვილ კიდურზე ცერი უპირისპირდება დანარჩენ თითებს. თითებზე აქვთ ფრჩხილები. გამონაკლისს წარმოადგენენ მოთამაშე მაიმუნები, რომლებსაც ნამდვილი ფრჩხილი მხოლოდ ცერზე აქვთ. მაიმუნებს მკერდზე აქვთ ერთი წყვილი ძუძუ. მაომუნების უმრავლესობა მეხეურ ცხოვრებასაა შეგუებული. მაგოტი, პავიანები და სხვა მხოლოდ მიქაზე ბინადრობენ. უმრავლესობა ხროვებად ცხოვრობს, იკვებებიან მცენარეთა ნაყოფით, ფოთლებით,ნორჩი ყლორტებით, მწერებით, ჭიებით, ლოკოკინებით, ფრინველების კვერცხითა და მართვებით, ჭამენ აგრეთვე პატარ-პატარა ფრინველებსა და ძუძუმწოვრებს. მაიმუნების მაკეობის ხანგრძლივობა განსხვავებულია: უმდაბლესი მაიმუნების მაკეობა გრძელდება 4-5 თვემდე, გიბონებისა - 7 თვემდე, ადამიანის მსგავსი მაიმუნებისა - 275 დღემდე. ჩვეულებრივ შობენ თითო ნაშიერს. მოთამაშე მაიმუნები ხშირად შობენ 2-3 ნაშიერს. მაიმუნების უმრავლესობა სქესობრივად მწიფდება 3-5 წლისა, ადამიანის მსგავსი მაიმუნები - 7-10 წლისა. პატარა მაიმუნები 20-25 წლამდე ცოცხლობენ, დიდები - 40 წელს და მეტსაც. ტყვეობის (ზოოპარკის) პირობებში მაიმუნები ასე ხანგრძლივად იშვიათად ძლებენ. მაიმუნები ცნობილია პლეისტოცენიდან. მაიმუნების სისტემატიკის შესახებ მეცნიერთა შორის აზრთა სხვადასხვაობა არსებობს. მაიმუნების ქვერიგში გაერთიანებულია 5 ოჯახი: მოთამაშე მაიმუნისებრნი, რომელთაგან აღსანიშნავია საგუინი, როზალია; კაპუცინისებრნი, რომელთაგან საყურადღებოა, რომელთაგან საყურადღებოა კაპუცინი, კოატა, ღრიალა მაიმუნები და სხვები. ორივე ოჯახის წარმომადგენლები გავრცელებული არიან ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკაში. ანთრისებრნი ბინადრობენ აფრიკაში, აზიასა და გიბრალტარზე, მათ შორის აღსანიშნავია ანთრები, პავიანები, მაკაკები. ადამიანის მსგავსი მაიმუნების ოჯახშია გიბონები, შიმპანზე, გორილა და ორანგუტანი; გავრცელებული არიან ტროპიკულ აზიაში. ამავე ქვერიგს ეკუთვნის ადამიანების ოჯახი.
კაპუცინისებრნი

კაპუცინისებრნი — პრიმატების ოჯახი ცხვირფართო მაიმუნების ქვერიგისა. გავრცელებულნი არიან ტროპიკულ და სუბტროპიკულ სამხრეთ და ცენტრალურ აფრიკაში. მეხეური ცხოველები არიან და მიწაზე იშვიათად გადაადგილდებიან. მცირე ზომის მაიმუნებია, უდიდესის, მურა კაპუცინის სხეულის სიგრძეა 33–56 სმ, ხოლო მასა 2,5–3,9 კგ. შეფერილობით საკმაოდ განსხვავდებიან ერთმანეთისგან, თუმცა ყოველ მათგანს ბრტყელი და ფართო ცხვირი აქვს. ყოვლისმჭამელები არიან, უმთავრესად იკვებებიან ხილითა და მწერებით. საკვების ამ სახეობების პროპორცია სახეობებს შორის განსხვავებულია. მაკეობა 130–170 დღე-ღამე გრძელდება (დამოკიდებულია სახეობაზე), დედალი შობს 1 ან 2 ნაშიერს. კაპუცინისებრნი სოციალური ცხოველები არიან. ქმნიან 5-დან 40-მდე წევრისგან შემდგარ ჯგუფებს, მცირე ზომის სახეობები უფრო დიდ ჯგუფებსაც ქმნიან. აქტიურები არიან დღისით.

გვარები
კაპუცინი 
საიმირი
ლანდოლფია

ლანდოლფია — მცენარეთა გვარი ქენდირისებრთა ოჯახისა. მსხვილღერიანი ლიანებია, ზოგი სახეობა ბუჩქი ან ბალახია. აქვთ მოპირისპირედ განლაგებული ფოთლები და კეთილსურველოვანი ყვავილები.

55 სახეობა გავრცელებულია აფრიკის სავანებსა და ტროპიკულ ტყეებში, მადაგასკარზე და მასკარენის კუნძულებზე. 15-მდე სახეობა შეიცავს კაუჩუკს.
ლანდრასი

ლანდრასი (დან. < — ქვეყანა, სოფელი, ადგილი და — ჯიში) — სპეციალიზებული საბეკონე ჯიშის ღორი, გამოიყვანეს დანიაში საუკუნის დასაწყისში. ყოფილ სსრკ-ში შემოიყვანილია შვედეთიდან 1948 წელს, საქართველოში — კალუგის ოლქიდან 1967, ნოვოსიბირსკიდან — 1976 (ხობის, ლაგოდეხის, საგარეჯოს რაიონებში). აქვს გრძელი სხეული (160-175 სმ), ჩამოყრილი ყურები, თეთრი ფერი. კერატის მასა 250-300 კგ, ნეზვისა 200-220 კგ, ნაყოფიერება 10-12 გოჭი, მერძეულობა 70-80 კგ. სარეალიზაციო მასას (100 კგ) 189 დღისა აღწევს. სუქებისას წონამატი 700-800 გ და მეტი. საკვების დანახარჯი ერთი კგ წონამატზე 3,9 კგ საკვები ერთეული.
ლანთანოზუქი

ლანთანოზუქი — ნამარხი ამფიბიების გვარი. ჰქონდათ მოკლე (14 სმ სიგრძის), უხეში ბორცვებით დაფარული გაბრტყელებული თავი და არალაბირინთული კბილები. ყბებზე გარეთ მიმართული ძვლოვანი გამონაზარდები იყო განვითარებული. ქალას ფორმით, სასის აგებულებით, სატვინე კაფსულის სუსტი გაძვალებით ლანთანოზუქი უახლოვდება უძველეს ამფიბიებს; კბილების, ქალას სმენისა და კეფის მიდამოების აგებულებით კი — ძველ ქვეწარმავლებს. ცნობილია ყოფილი სსრკ-ის ტერიტორიის ზედაპერმული ნალექებიდან.
ლანქორი

ლანქორი, ჯვარი — უღელტეხილი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ცაგერისა და ლენტეხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ლეჩხუმის ქედზე, მდინარეების ცხენისწყლისა და ლაჯანურას წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2450 მ. აგებულია ქვედაიარული ფიქლებით. საცალფეხო გზით აკავშირებს ქვემო სვანეთს რაჭასთან. უღელტეხილთან არის ძველი ნასოფლარი და პატარა ტბები. ლანქორის მიდამო შემოსილია ალპური მდელოებით.
მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1954

მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1954 — მეხუთე -ს მსოფლიო ჩემპიონატი ფეხბურთში -ში გაერთიანებული საფეხბურთო ფედერაციების მამაკაცთა ნაკრებებს შორის. ჩატარდა შვეიცარიაში 16 ივნისიდან 4 ივლისამდე. შვეიცარია მასპინძლად აირჩიეს 1946 წლის ივლისში. ჩემპიონატის მიმდინარეობისას რამდენიმე რეკორდი დამყარდა, მათ შორის ყველაზე მაღალი გოლების რაოდენობა საშუალოდ, თამაშების მიხედვით. ჩემპიონი გახდა დასავლეთი გერმანია, რომელმაც ფინალში ტურნირის ფავორიტი გუნდი, უნგრეთი ფინალში ანგარიშით 3–2 დაამარცხეს და თავიანთი პირველი ტიტული მოიპოვეს. მოქმედი ჩემპიონი, ურუგვაის ნაკრები ნახევარფინალში დამარცხდა უნგრეთის ნაკრებთან და შემდეგ მესამე ადგილისათვის მატჩში დამარცხდა ავსტრიის ნაკრებთან.

მსოფლიო ჩემპიონატის ყველაზე უხვგოლიანი მატჩი ჩატარდა ამ ტურნირის მეოთხედფინალში შვეიცარიისა და ავსტრიის ეროვნულ ნაკრებებს შორის, რომელშიც ავსტრიამ გაიმარჯვა ანგარიშით 7-5. 12 გოლი მას შემდეგ არცერთ მსოფლიო ჩემპიონატის მატჩში გასულა.

ქალაქები და სტადიონები
შედეგები
ჯგუფი 
ჯგუფი 
გადამწყვეტი მატჩი მეორე ადგილისათვის

' — 7:2

ჯგუფი 
ჯგუფი 
გადამწყვეტი მატჩი მეორე ადგილისათვის

' — 4:1

პლეი-ოფი
ლარაკვაკვა

ლარაკვაკვა — მდინარე მესტიის მუნიციპალიტეტში, ენგურის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს კოდორის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2185 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 17 კმ, აუზის ფართობი 86,2 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა - ზამთარში, წყალმოვარდნები - ზაფხულ-შემოდგომაზე. საშუალო წლიური ხარჯი 4,37 მ³/წმ.
მაიმუნჭამია

მაიმუნჭამია, მაიმუნჭამია არწივი — მტავებელი ფრინველი ქორისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 90 სმ, მასა 4,5 კგ აღწევს. ბინადრობს მხოლოდ ფილიპინის კუნძულებზე (მინდანაო, ლუსონი), ცხოვრობს ტროპიკულ ტყეებში. წელიწადში დედალი დებს მხოლოდ 1 კვერცხს. იკვებება მაიმუნებით, ლემურებით, ციყვებით. მაიმუნჭამია ძალზე იშვიათია, შეტანიალია „საერთაშორისო წითელ წიგნში“.
ლარიქსი

ლარიქსი  — წიწვოვანი მცენარის გვარი ფიჭვისებრთა ოჯახისა. 30-35 მ სიმაღლის სწორტანიანი ხეებია. სხვა მარადმწვანე წიწვოვანებისაგან განსხვავებით, ლარიქსს წიწვები უყვითლდება, სცვივა და ზამთრობით ხე მთლიანად შიშვლდება.

20-მდე სახეობა გავრცელებულია ევრაზიასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში. საქართველოში იგი ბუნებრივად არ იზრდება, ინტროდუცირებულია აქა-იქ მცირე რაოდენობით, მაგრამ ტენის ნაკლებობისას მალევე იღუპება. ლარიქსის ყველაზე ხნიერი ეგზემპლარები (22-30 მ სიმაღლისა და 55-70 წლისა) გვხვდება შავი ზღვის სანაპიროზე, წინანდლის პარკში და ბაკურიანში. კულტივირებულია აგრეთვე თბილისში, ბორჯომში, ზემო სვანეთში (მესტია) და სხვა. ყველაზე მრავლადაა გაშენებული ახალქალაქში, სადაც შერეულია ტყის ნარგავში.

ლარიქსი ძალიან ყინვაგამძლე და სინათლის მოყვარულია. კარგად ხარობს ზომიერად ტენიან და ფხვიერ ნიადაგებზე (კერძოდ, კირიანზე). ზაფხულის სიცხისა და გვალვისადმი მგრძნობიარეა და სამხრეთ ქვეყნებში მისი კულტივირება მხოლოდ გრილ ადგილებშია შესაძლებელი.

ძლიერ სწრაფმზარდია. მეტად მტკიცე და მაგარი მერქანი აქვს, რომელიც გამოიყენება გემთმშენებლობაში. წყალქვეშა ნაგებობისათვის და სხვა. მერქნის გამძლეობითა და სიმძიმით ლარიქსს უთხოვართან ერთად ერთ-ერთი პირველი ადგილი უკავია წიწვოვანთა შორის. იძლევა ძვირფას ფისს, რომლისგანაც მზადდება სკიპიდარი და კანიფოლი. ქერქიდან იღებენ მთრიმლავ ნივთიერებებს.
ლაროვანისწყალი

ლაროვანისწყალი, ნაროვანი — მდინარე ახმეტის მუნიციპალიტეტში, პირიქითი ალაზნის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს აწუნთის ქედის აღმოსავლეთ კალთზე, ზღვის დონიდან 3390 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 19,2 კმ, აუზის ფართობი 59,9 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმის, მიწისქვეშა და მყინვარული წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულსა და ზაფხულზე, წყალმცირობა — შემოდგომაზე და ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 1,7 მ³/წმ.
ლასილი

ლასილი — მდინარე მესტიის მუნიციპალიტეტში, ენგურის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს სვანეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 3115 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 13 კმ, აუზის ფართობი 40 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმის, მყინვარული და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულ-ზაფხულზე, წყალმცირობა - შემოდგომა-ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 1,60 მ³/წმ.
ლასილის უღელტეხილი

ლასილის უღელტეხილი — უღელტეხილი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიისა და რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ლენტეხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს სვანეთის ქედზე, მდინარეების ლასილის (ენგურის მარცხენა შენაკადი) და მუხრის (ცხენისწყლის მარჯვენა შენაკადი) სათავეებში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3000 მ. აგებულია ლიასის ასპიდური ფიქლებითა და ქვიშაქვები. ახასიათებს ალპური ლანდშაფტი. უღელტეხილზე გადადის საავტომობილო გზა ქვემო სვანეთიდან ზემო სვანეთში.
ლასკადურა

ლასკადურა — მდინარე ლენტეხის მუნიციპალიტეტში, ცხენისწყლის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს სვანეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2425 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 20 კმ, აუზის ფართობი 118 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმის, მიწისქვეშა და მყინვარული წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულსა და ზაფხულში, წყალმცირობა - ზამთარში, წყალმოვარდნები - შემოდგომაზე. საშუალო წლიური ხარჯი 4,9 მ³/წმ.
ლასხედარის მყინვარი

ლასხედარის მყინვარი — ხეობის ტიპის მყინვარი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ენგურის აუზში. მყინვარ ტვიბერის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 2,1 კმ, ფართობი 1,4 კმ². საზრდოობს მწვერვალ ბაშილსა და ლასხედარის უღელტეხილის სამხრეთ კალთებიდან ჩამონადენი მყინვარების ნაკადებით და ზვავებით. ზედაპირი ნაწილობრივ დაფარულია მორენული მასალით.
ლასხედარის უღელტეხილი

ლასხედარი — უღელტეხილი საქართველოსა და რუსეთის (ყაბარდო-ბალყარეთი) საზღვარზე, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედზე, მწვერვალ ბაშილისა და ტვიბერის უღელტეხილს შორის, ბაშილისა და ტვიბერის მყინვართგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3500 მ. დაფარულია მუდმივი თოვლით.
ლატფარი

ლატფარი — მთა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიისა და რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ლენტეხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს სვანეთის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილში, ლატფარის უღელტეხილის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მდინარეების ლამუშურისწყლისა და ხეშკურის (ცხენისწყლის მარჯვენა შენაკადები) სათავეებში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3140 მ. აგებულია იურული თიხაფიქლებით, ქვიშაქვებით და კვარციტებით. კალთები დამრეცია, შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით.
ლატფარის უღელტეხილი

ლატფარის უღელტეხილი — უღელტეხილი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიისა და რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ლენტეხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს სვანეთის ქედზე, მდინარეების ლამუშურისწყლისა (ცხენისწყლის მარჯვენა შენაკადი) და ვალეეშის (ენგურის მარცხენა შენაკადი) სათავეებში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2830 მ. ლატფარის უღელტეხილის მიდამო აგებულია იურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით. საჭაპანო გზით აკავშირებს ქვემო სვანეთს (ცხენისწყლის აუზი) ზემო სვანეთთან (ენგურის აუზი).
ლაფანი

ლაფანი, ლაფნის ხე — ზაფხულმწვანე მერქნიან მცენარეთა გვარი კაკლისებრთა ოჯახისა. 35 მ-მდე სიმაღლის ერთსახლიანი ხეებია. დაკიდებულ მჭადა ყვავილედში შეკრებილია ერთსქესიანი ყვევილები. ნაყოფობისას მჭადა დიდდება (ზოგჯერ 0,5 მ-მდე), გრძელი მტევნის მსგავსად ჩამოეკიდება ხოლმე ხეს და ძალიან ალამაზებს მას. ლაფნის 11-მდე სახეობა გავრცელებულია ევრაზიის სუბტროპიკულ და ზომიერად თბილ ქვეყნებში. სახეობათა უმრავლესობა თავმოყრილია აღმოსავლეთაზიაში, იზრდება მთის ხეობებში და ზოგან ზღვის დონიდან 3500 მ ქღწევს.

საქართველოში ბუნებრივად იზრდება მხოლოდ 1 რელიქტური სახეობა — კავკასიური ლაფანი , კულტივირებულია 3 უცხოური სახეობა. კავკასიური ლაფანი უფრო ამიერკავკასიის დასავლეთ ნაწილშია გავრცელებული. აღმოსავლეთ ნაწილში იგი გვხვდება ალაზან-აგრიჩაის ვაკეზე, თალიშში, მცირე რაოდენობით - სამხრეთ დაღესტანში და ჩრდილო-აღმოსავლეთ აზერბაიჯანში კასპიისპირეთში.

მისი არეალი გრძელდება ლაზისტანსა და ირანის კასპიისპირეთში. იზრდება დაბლობიდან მთის ქვემო სარტყლამდე, ზღვის დონიდან 500-800 მ-მდე, უფრო ხშირად მდინარის და ნაკადულის ნაპირებზე, ალუვიურ ნიადაგზე. ჩვეულებრივ შერეულია ფოთლოვან ტყეში მურყანთან, თელადუმასთან, აღმოსავლურ წიფელთან, კავკასიურ რცხილასთან, იფანთან, ქორაფთან, ლენქორანულ ალბიციასთან და სხვა. მისი წმინდა კორომები — ლაფნიანები იშვიათია.

სწრაფმზარდია, სრულასაკოვანი ხის (60-80 წლის) წლიური ნაზარდი სიმაღლეში თითქმნის 1 მ აღწევს. ყვავილობს აპრილ-მაისში, მსხმოიარობს სექტემბერ-ოქტომბერში. უხვად ივითარებს ძირკვიდან ამონაყარს. ცოცხლობს 250 წლამდე. დეკორატიული ხეა, რგავენ ხეივნებად, ეულად, ტენიან ადგილებში ტყის გასაშენებლად, მდინარისა და წყალსატევების ნაპირების გასამაგრებლად. ფოთოლი და ქერქი ყავისფერ საღებავს და მთრომლავ ნივთიერებებს შეიცავა. ფოთოლში არის აგრეთვე ვიტამინი და შხამიანი ნივთიერება. თეთრი, რბილი და მექნისაგან ჯამებს, გობებსა და სხვა ნივთებს აკეთებენ. ბევრგანაა გაშენებული ბაღ-პარკებში. ამრავლებენ თესლით და ვეგეტატიურად.
ლაფანი (ქსოვილი)

ლაფანი, ფლოემა — უმაღლეს მცენარეთა რთული ქსოვილი, რომლის ძირითადი ფუნქციაა ორგანული ნივთიერებების გადაადგილება მცენარეში. ასრულებს აგრეთვე დამაგროვებელ, ხშირად მექანიკურ და ზოგჯერ გამომყოფ ფუნქციასაც. ლაფნის ელემენტებია სახრიანი მილები, კრისტალების შემცველი და მომმარეგებელი ლაფნის პარენქიმის უჯრედები, გულგულის სხივების რადიალური პარენქიმა, ლაფნის ბოჭკოები და სკლერეიდები. ზოგი მცენარის ლაფანში გვხვდება სარძევე მილები და ფისის სავალები.

საცრიანი მილების უჯრედების ურთიერთდამაკავშირებელი გათხელებული კედლები საცერივითაა დასვრეტილი. საცრიანი მილების პროტოპლასტებში ბირთვი ადრე კვდება და ციტოპლაზმა თავისუფლად ატარებს ორგანულ ნივთიერებებისა და მინერალური მარილების წყალხსნარებს. ფარულთესლოვანთა საცრიან მილებს თან ახლავს თანამგზავრი უჯრედები.

ლაფნის ცოცხალ უჯრედებში გროვდება სახამებელი, ზეთები, აგრეთვე ფისები, ტანინები და სხვა ორგანული ნივთიერებები. ზოგჯერ ლაფნის პარენქიმაში გროვდება ოქსალატის კრისტალები. ლაფნის სარძევეები (მაგ., რთულყვავილოვნებისა, ჭანჭყვატისა) შეიცავს კაუჩუკსა და გუტას, ფისის სავალები (მრავალი წიწვოვანისა) — ფისს (ძივთს). მექანიკურ ფუნქციას ლაფანში უმეტესად სქელგარსიანი ლაფნის ბოჭკოები ასრულებს. ზოგი მცენარის ლაფანში გვხვდება სკლერეიდები, რომლებიც უკვე გაუმტარი ლაფნის ზონაში ხშირად პარენქიმული უჯრედებისაგან წარმოიშობა.

არჩევენ პირველად (პროკამბიუმისაგან წარმოშობილ) და მეორეულ (კამბიუმისაგან განვითარებულ) ლაფანს. ხემცენარეებოის ლაფანს მერქანთან შედარებით უფრო ნაკლებად ეტყობა წლიური რგოლები, რაც შეპირობებულია ლაფნის სტრუქტურული ელემენტების სწრაფი ასაკობრივი ცვლილებებით.
რეჯეფ თაიფ ერდოღანი

რეჯეფ თაიფ ერდოღანი (; დ. 26 თებერვალი, 1954, სტამბოლი, თურქეთი) — თურქეთის პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე. თურქეთის პრემიერ-მინისტრი 2003-2014 წლებში, სამართლიანობისა და განვითარების პარტიის ლიდერი. 1994-1998 წლებში იყო სტამბოლის მერი. თურქეთის პრეზიდენტი, 2014 წლის 28 აგვისტოდან. ერდოღანი არის თურქეთის ევროინტეგრაციის მომხრე.

ბიოგრაფია
ერდოღანი დაიბადა სტამბოლში, რეჯეფ თაიფ ერდოღანის მამა, აჰმეთ ერდოღანი, „თაიპ ბაქათალად“ წოდებული თაიფ ეფენდის შვილია. 2004 წლის 11 აგვისტოს, საქართველოში ვიზიტის დროს რეჯეფ ტაიფ ერდოღანმა განაცხადა, რომ „მეც ქართველი ვარ, ჩვენი ოჯახი ბათუმიდან რიზეში გადავიდა საცხოვრებლად“. მაგრამ, ამის განცხადების შემდეგ, თურქული არხის -ს ეთერში 2007 წელს, მან უარყო ეს და განაცხადა, რომ ქართული და სომხური წარმოშობა არ აქვს და თურქია. 2009 წელს, -ს ეთერში გაისმა ვერსია, რომ მისი პაპა „ბაქატალი“-ს მეტსახელს ატარებდა გამომდინარე იქიდან, რომ ის შიდა ქართლის სოფელ ბაგატადან იყო. აჰმეთ ერდოღანის დაბადების ზუსტი თარიღი უცნობია, საფლავის ქვაზე 1905-1906 ჩანაწერის მიუხედავად, პირადობაში წერია 1905 წელი.

ერთ-ერთ ინტერვიუში ერდოღანმა განაცხადა, რომ ბავშვობაში ის ყიდდა ბუბლებს და წყალს, ასევე მასზე მომზადებულ დოკუმენტურ ფილმში „ოსტატის ამბავი“ , მოყვანილია ბავშვობის ის პერიოდი, სადაც ის ზაფხულში აგროვებდა ჩაის და თხილს რიზეში. დაწყებითი განათლება მიიღო ქასიმფაშას „ფიჰალეფაშას დაწყებით სკოლაში“, რომელიც დაამთავრა 1965 წელს, ხოლო ამის შემდეგ სწავლა განაგრძო სტამბოლის ფატიჰის რაიონის „იმამ ჰათიპის უმაღლესი განათლების სკოლაში“, რომელიც 1973 წელს დაამთავრა. სტამბოლის „იმამ ჰათიპის უმაღლესი განათლების სკოლაში“ სწავლის დროს სამოყვარულოდ თამაშობდა ფეხბურთს.
ლაფიანხევი

ლაფიანხევი — ღვარცოფული მდინარე საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში, ივრის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს გომბორის ქედის დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1620 მ. სიგრძე 11,5 კმ, აუზის ფართობი 51 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზაფხულსა და ზამთარში, წყალმოვარდნები — შემოდგომაზე. საშუალო წლიური ხარჯი 0,5 მ³/წმ.
ლაფნის კულტურები

ლაფნის კულტურები — მცენარეები, რომლებიც მოჰყავთ ბოჭკოს მისაღებადმათ განეკუთვნება ერთ- და მრავალწლოვანი სახეობები. ამ კულტურების ღერო (სელი, კანაფი, კენაფი, ჯუთი, რამი, ქენდარი და სხვა) და ფოთლები (აგავა, ახალზელანდიური სელი, სართავი ბანანი, დრაცენა, იუკი და სხვა) შეიცავენ ლაფნის ბოჭკოს, სამრეწველო მიზნებისათვის ლაფნის ბოჭკოსა და მის ნაწარმს სახალხო მეურნეობის ბევრ დარგში იყენებენ.
ლაფნიჭამიები

ლაფნიჭამიები, ხოჭოების ჯგუფი ქერქიჭამიასებრთა ოჯახისა. მათი ცილინდრული, შავი ან მურა ფერის სხეულის სიგრძე 1-2 მმ აღწევს, კვერცხის დასადებად მცენარის ქერქში ღრღნიან ხვრელს. მათი შეჭრის ადგილას გამოიყოფა ფისი. ლაფნიჭამიები იჭუპრებენ „ჭუპრის აკვანში“, ჭუპრიდან გამოსული ხოჭოები ღრღნიან ქერქს და გარეთ გამოდიან, უმთავრესად წიწვოვანი ჯიშების ღეროს და ტოტების მავნებლებია, სახლდებიან უმთავრესად დასუსტებულ ან ხმობადაწყებულ ხეებზე. მასობრივი გამრავლების დროს მათ შეუძლიათ საღი ხეებიც დააზიანონ. საქართველოს ენდემია , რომელსაც სამეურნეო მნიშვნელობა არ აქვს, ზოგი სახეობა მეტად საშიში მავნებელია. საქართველოში აღსანიშნავია ნაძვის დიდი ლაფნიჭამია , რომელიც პირველად შეამჩნიეს 1956 წელს ბორჯომის სატყეო მეურნეობაში. მოკლე დროში იგი ფართოდ გავრცელდა კასპის, ამბროლაურისა და ხულოს სატყეო მეურნეობებში. ძირითადად აზიანებს ნაძვს, იშვიათად ფიჭვს.

ბრძოლის ღონისძიებები: აპრილიდან ოქტომბრამდე ლაფნიჭამიებით დასახლებული ხეების ღეროს შესხურება პრეპარატ „პლკ“-ს ემულსიით. მათ წინააღმდეგ იყენებენ აგრეთვე მტაცებელ ხოჭო რიზოფაგუსს.
რენე ლაფონი

რენე ლაფონი ( დ. 4 აგვისტო, 1899, მერინაკი, ბორდოს ახლოს — გ. 4 თებერვალი, 1974, არკაშონი, ბორდოს ახლოს) — ფრანგი ენათმეცნიერი, ბასკოლოგი, კავკასიოლოგი, ქართველოლოგი. ბორდოს უნივერსიტეტის პროფესორი (1948), საფრანგეთის მხატვრული ლიტერატურის აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1952), ბილბაოს აკადემიის წევრი (1956). 1937 წლიდან იკვლევდა კავკასიურ ენებთან ბასკური ენის ნათესაობის საკითხს. 1944 წელს დაიცვა დისერტაცია თემაზე: „ბასკური ზმნის სისტემა მეთექვსმეტე საუკუნეში“ (ტ. 1-2). ლაფონს 100-ზე მეტი ნაშრომი ეკუთვნის. მან ქართულიდან ფრანგულ ენაზე თარგმნა აკაკი შანიძის „გრამატიკული სუბიექტი ზოგიერთ გარდაუვალ ზმნასთან ქართულში“, ვეფხისტყაოსნის ცალკეული თავები, ვაჟა-ფშაველას „მთის წყარო“, აკაკი წერეთლის „სულიკო“, ე. წერეთელთან ერთად ირაკლი აბაშიძის „ხმა გოლგოთასთან“ და სხვა. სხვადასხვა დროს გამოაქვეყნა რეცენზიები და სტატიები ქართველ მეცნიერთა (აკაკი შანიძე, არნოლდ ჩიქობავა, ქეთევან ლომთათიძე, ი. ცერცვაძე, ბ. ფოჩხუა და სხვა) ნაშრომებზე. 1969 წელს თსუ-ის სამეცნიერო საბჭომ ქართული ენის შესწავლისა და მისი პოპილარიზაციის საქმეში დიდი დამსახურებისათვის ლაფონს თსუ-ის საპატიო დოქტორის წოდება მიანიჭა.
ლაფურის უღელტეხილი

ლაფურის უღელტეხილი — უღელტეხილი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს შოდა-კედელას ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2824 მ. აგებულია ცარცული კარქვებით, ქვიშაქვებითა და ფიქლებით. შემოსილია ალპური მდელოებით. აკავშირებს მდინარეების საკაურისა და შეისურის (რიონის მარჯვენა შენაკადები) ხეობებს.
ლაქაში

ლაქაში — ერთლებნიან მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარი ლაქაშისებრთა ოჯახისა. მათი სიმაღლე 70 სმ-4 მ აღქევს. აქვთ ფართო ან ვიწროხაზური, კიდემთლიანი ფოთლები.

20 სახეობა გავრცელებულია მთელ დედამიწაზე. საქართველოში გვხვდება 4 სახეობა. ლაქაში. იზრდება ტბებისა და მდოვრე მდინარეების წყალმარხ სანაპიროებზე, ზღვის დონიდან 1800 მ-მდე. საქართველოში უფრო ხშირად გვხვდება ლაქაშის 2 სახეობა — და , რომლებიც ქმნიან ფიტოცენოზებს კოლხეთის და სხვა დაბლობის მდინარისპირული ლარტაფების წყალუხვ ადგილებში, ბაზალეთისა და ლისის ტბების სანაპიროებზე, ზაჰესის საგუბრის ნაპირზე, ზურტაკეტის ზეგნის ტბების წყალმარხ, ლამიან სანაპიროებზე და სხვაგან. ლაქაშიანები საქართველოში არსად არ არის დიდ ფართობზე გავრცელებული.

ლაქაშს სასილოსედ იყენებენ, მისგან თოკს, ჭილობსა და ჩანთებს ამზადებდნენ. ყვავილთანური ბეწვები მაღალი ხარისხის ცელულოზის მისაღებად იხმარება, ხოლო მატყლთან ერთად მას ქეჩისა და ფეტრის წარმოებაში იყენებენ. მთელ მცენარეს — საქაღალდე მასალად, ფესურებს კი — სახამებლის მისაღებად.
ლაქის ცრუფარიანა

ლაქის ცრუფარიანა — მწერი კოკციდების ქვერიგისა. დედლის სხეულის სიგრძეა 4-9 მმ, მამლისა — 2 მმ, დედლები მჭიდრო კოლონიებად სახლდებიან მცენარეების ტოტებზე. გამოყოფენ მოყვითალო, ფისის მსგავს ნივთიერებას, რომელთაც მთლიანად იფარება მათი სხეული, უერთდება სხვა დედლების გამონაყოფს და მთელი კოლონია ერთიანდება. დედალი შობს 400-1000 მატლს. წლის განმავლობაში ვითარდება ორი თაობა. ლაქის ცრუფარიანას სამშობლოა ინდოეთი. მისი გამონაყოფი უძველესი დროიდან იხმარებოდა როგორც საუკეთესო ლაქი. სამხრეთ აზიის ქვეყნებში იყენებენ ხის სასახლეების, გემების, ავეჯის და სამკაულების დასაფარად. საუკუნიდან მისგან ამზადებენ შელაქს, რომელსაც ახლაც ფართოდ იყენებენ წარმოების სხვადასხვა დარგში (საუკეთესო ელექტრო- და თერმოიზოლატორი).

საქართველოში შავი ზღვის სანაპიროზე და აზერბაიჯანში, 1962 წლიდან 1973 წლამდე აკლიმატიზაციის მიზნით ლაქის ცრუფარიანა შემოჰყავდათ ჩინეთიდან, ვიეტნამიდან და ინდოეთიდან.
ლაქუცა

ლაქუცა, ლაქუცა-ლაარტყალი — მწვერვალი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის სამხრეთ განშტოების, მდინარეების ადიშჭალისა და ხალდეჭალის (ენგურის მარჯვენა შენაკადები) წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 4310 მ. აგებულია ქვედა პალეოზოური გრანიტოიდებითა და კრისტალური ფიქლებით. ახასიათებს ნივალური ლანდშაფტი. პირველი საბჭოთა ასვლა განხორციელდა 1931 წელს ალპინისტ შოთა მიქელაძის ხელმძღვანელობით.
ლაღზწითი

ლაღზწითი — მთა საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ჯავის მუნიციპალიტეტისა და მცხეთა-მთიანეთის მხარის ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედზე, მდინარეების თერგისა და დიდი ლიახვის ზემოთების წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3877 მ. აგებულია ზედაიურული კარბონატული ფლიშით. აქვს მცირე მყინვარები, მათ შორის უდიდესიდან იწყება მდინარე დიდი ლიახვი. პირველი საბჭოთა ასვლა მოეწყო 1930 წელს, რომლის ხელმძღვანელი იყო გ. გიორგაძე.
ყაზმუნაიგაზი

ყაზმუნაიგაზი (ყაზ. ; ) — ყაზახეთის ეროვნული ნავთობისა და ბუნებრივი აირის კომპანია. სრული სახელია: სააქციო საზოგადოება „ეროვნული კომპანია «ყაზმუნაიგაზ»“. კომპანიის შტაბ-ბინა მდებარეობს ასტანაში. დაარსდა ყაზახეთის პრეზიდენტის 2002 წლის 20 თებერვლის განკარგულებით კომპანიების „ყაზახნავთობი“ და „ნავთობისა და გაზის ტრანსპორტის ეროვნული კომპანია“ შერწყმით. კომპანიის აქციების 100 %-ს ყაზახეთის მთავრობა ფლობს. მიმდინარე პრეზიდენტია უზაკბაი კარაბალინი.

რესურსები
კომპანიის ოფიციალური საიტი