თურქულენოვან ხალხთა მითოლოგია

თურქულენოვანი ხალხების რელიგიურ-მითოლოგიური მემკვიდრეობა წარმოადგენს მითოლოგიური შეხედულებებისა და ზღაპრული სიუჟეტების უნიკალურ მოზაიკას, რომელიც თურქულ ენაზე მოლაპარაკე მრავალი ეროვნების ცხოვრებაში ვრცელდება. ძველი თურქული მითოლოგია ამ ფართო კულტურული ნაირსახეობის საფუძვლიან ნაწილს წარმოადგენს.

ძველი თურქული რელიგიურ-მითოლოგიური სისტემის რეკონსტრუქცია ეყრდნობა ძირითადად რუნულ ეპიგრაფიკულ ძეგლებს, ამასთანავე მნიშვნელოვანი ინფორმაცია ჩინური, არაბული, ბიზანტიური, სპარსული და სომხური ისტორიოგრაფიული წყაროებიდან მოგვეპოვება.

ძველი თურქული ღვთაებრივი იერარქიის სტრუქტურის შესახებ მკვლევართა შორის სრული კონსენსუსი არ არსებობს. ჟან-პოლ რუ ვარაუდობდა, რომ ხალხური რწმენა-წარმოდგენები და კულტური პრაქტიკები შეუსწავლელი დარჩა, ხოლო სხვა მეცნიერმა ლ. პ. პოტაპოვმა გამოთქვა მოსაზრება, რომ ძველი თურქული საზოგადოების ყველა ფენა ერთნაირად ემორჩილებოდა და სცემდა პატივს მთავარ ღვთაებებს.

ძველი თურქების მითოლოგიური წარმოდგენები
ძველი თურქული რუნული წარწერები მოგვითხრობს სამყაროს გაჩენაზე: როცა ზეცა და მიწა წარმოიშვა, მათ შორის გაჩნდა ადამიანები. ბუმინ-ხაკანმა და ისტემი-ხაკანმა თავიანთი ძალაუფლებით თურქ ხალხში წესრიგი დაამყარეს და მათი ტომები ერთიან სახელმწიფოდ შეკრეს. მითოლოგიაში გავრცელებული იყო აზრი, რომ სოციალური პრობლემები და ომები კოსმიურ არეულობას უკავშირდებოდა. თუ სახელმწიფოში ქაოსი იყო, ეს შეიძლება აღქმულიყო როგორც ზეცისა და მიწის დანგრევის ნიშნად. შესაბამისად, აჯანყებები და კრიზისები კოსმიურ კატასტროფასთან ერთად მონაცვლეობდა.

ორხონის წარწერებში ნახსენებია სამი მთავარი ღვთაება: თენგრი (უზენაესი ღმერთი), უმაი (დედობრივი მფარველი ძალა) და იდუკ იერ-სუ (წმინდა მიწა-წყალი). ისტორიკოს ი. სტებლევას მიხედვით, თურქული ღმერთები იერარქიულად იყო დაყოფილი: თავში თენგრი იდგა, შემდეგ – უმაი, შემდეგ – იერ-სუ, და ბოლოს – წინაპრების კულტის პატივისცემა.

მეცნიერების აზრით, ადრეული თურქები სამყაროს სამ დონედ ყოფდნენ: ზედა (ზეცა), შუა (ადამიანთა სამყარო) და ქვედა (ქვესკნელი).

ძველი თურქების რწმენა რამდენიმე ძირითად ღვთაებაზე იყო დაფუძნებული, რომლებიც სამყაროსა და ადამიანთა ცხოვრებას მართავდნენ.

ერლიკი – ქვესკნელის ბნელი მმართველი და მიცვალებულთა სამყაროს ღმერთი.
კუდაი (ულგენი) – უმაღლესი ღმერთი, სამყაროსა და ადამიანების შემქმნელი.
კაირაკანი – ცის ღმერთი და კაცობრიობის წინაპარი.
უმაი – დედობრივი ღვთაება, ბავშვებისა და ოჯახის მფარველი.
ოტ-ენე – „ცეცხლის დედა“, კერისა და სახლის დამცველი.
თურქული ტომის წარმოშობის შესახებ ორი მითია ცნობილია. პირველი, მთავარი ვერსიის მიხედვით, თურქების წინაპრები განადგურდნენ, და მხოლოდ ერთი ბიჭი გადარჩა. მას ხელ-ფეხი მოჭრილი ჰქონდა და ჭაობიან ადგილას გადაასახლეს. იქ მას მგელა შეხვდა და კვება დაიწყო, რის შედეგადაც ბიჭმა სიცოცხლე შეინარჩუნა. შემდეგ მგელამ ის ალთაის მთებში წაიყვანა და ათი შვილი გააჩინა (ერთს ეწოდა აშინა). ისინი გამრავლდნენ, დატოვეს მღვიმე და რურანელებს დაექვემდებარნენ.

მცირე აზიის, ცენტრალური აზიის, კავკასიის, ყირიმისა და დასავლეთ ციმბირის თურქულენოვან ხალხებში ძველი მითოლოგიური ტრადიციები მხოლოდ ნაწილობრივ შემორჩა. მათი დიდი ნაწილი შეიცვალა ისლამით და ძლიერი გავლენა განიცადა ირანული კულტურისგან – მაგალითად, დევის, ფერიას, დრაკონისა და სხვა არსებების სახით. მხოლოდ ალბასტების შესახებ ლეგენდებში დარჩა უფრო ნათლად ძველი თურქული ელემენტები, რომლებიც დღემდე შემორჩენილია.

ვოლგისა და ურალის რეგიონებში ცხოვრობენ თურქულენოვანი ბაშკირები, თათრები და ჩუვაშები. ძველი, წინაქრისტიანული რწმენები ყველაზე მეტად ჩუვაშებშია შემორჩენილი, რადგან მათი გაქრისტიანება საუკუნის ბოლოსაც ბოლომდე არ დასრულებულა.

საიან-ალთაის რეგიონში (ალტაელები, ხაკასები, ტუვანები და შორები) კარგადაა შემონახული მითები და რწმენები. აქ პატივს სცემენ მიწას, წყლებსა და ცას, ასევე იერ-სუსა და უმაის. ალთაელებში დღესაც მოიპოვება, თუმცა უკვე შეცვლილი სახით, ძველი თურქების წარმოშობის შესახებ თქმულებებიც.