iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ამილახვრის სახლი

ამილახვრის სახლი — არქიტექტურული და ისტორიული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ქვემო ჭალის ცენტრში, საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, ე. წ. გივი ამილახვრის ციხე-დარბაზის გვერდით. სახლი აშენებულია საუკუნის ნახევარში. ნაგებია აგურით.

შენობა სამსართულიანია, აქვს სხვენი. შენობის აღმოსავლეთი ფასადი შედგება სამი ნაწილისაგან. ცენტრალური ნაწილი შიგნითაა შეწეული. ცენტრალურ შესასვლელში ორი ქვის სვეტია, რომლებსაც ეყრდნობა მეორე სართულის პატარა აივანი. შესასვლელის იატაკი მოპირკეთებულია მოზაიკით. ასეთივე იატაკია პირველ სართულზეც. ხის კარი მოჩუქურთმებულია. პირველი სართულიდან მეორეზე ადის ხის ორმარშიანი, მოხარატებულრიკულებიანი კიბე. მეორე სართულზე შუშაბანდია. აქ პარკეტია დაგებული. მეორე სართულზე სულ 11 ოთახია, ზოგი გატიხრულია, ამ სართულის აივნიდან მესამე სართულის ერთ ოთახში ადის ხის კიბე, მესამე სართულზე მხოლოდ ერთი ოთახია, საიდანაც კარი ღია აივანზე გადის. გვიანდელი მინაშენების კვალი განსაკუთრებით დასავლეთის ფასადს ემჩნევა. სარკმლები სხვადასხვა ზომისაა. ქვედა სართულზე 6 ოთახი საწყობადაა გამოყენებული, ჩრდილოეთის ფასადი ყრუ და სადაა. სამხრეთი ფასადის აივანი ძალზე დაზიანებულია. მესამე სართულზეც ხის აივანია. სამხრეთ ფასადის გასწვრივ სამეურნეო დანიშნულების მინაშენია. შენობა გადახურულია თუნუქითა და შიფერით. გადმოცემის თანახმად აღმოსავლეთი ფასადის ფილაზე ამოკვეთილი ყოფილა მხედრული წარწერა: „მეფისა მტერსა ლახვარი, ვამტკიცებ ამილახვარი“.

სახლი შეკეთებულია და ამჟამად აქ მოთავსებულია სხვადასხვა ადმინისტრაციული დაწესებულება. იყენებენ საწყობადაც.
ატოცის სამაროვანი

ატოცის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატოცის დასავლეთით, 800 მეტრის მოშორებით, კახურას ველზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. სამაროვანს 1950 წელს, მიწის დამუშავებისას მიაკვლიეს. ორმოსამარხებში დაკრძალული იყო თითო კიდურებმოკეცილი მიცვალებული თავით ჩრდილოეთიდან დასავლეთისაკენ. სამაროვანში აღმოჩნდა ბრინჯაოს მასრაგახსნილი შუბისწვერები, უხეშკეციანი, შავად გამომწვარი ჭურჭელი და სხვა.
დვანის მეოთხე ნასოფლარი

დვანის მეოთხე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ადგილ ბელაანთკარში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. შეინიშნება რიყის და ნატეხი ქვით ნაგენ შენობათა საძირკვლის ნაშთები. იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლისა და ქვევრების ნამტვრევები. ნასოფლარი დაცულია მიწის ჰუმუსოვანი საფრის ქვეშ.
ახალსოფლის ნამოსახლარი

ახალსოფლის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალსოფლის და სუქითის მთის შუა მდებარე სახნავი მიწების ტერიტორიაზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. 1946 წელს, არხის გაყვანისას გამოვლინდა ცალკეული ნასახლარი ბუდეები. ძეგლზე მოპოვებული მასალა ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
დვანის მეხუთე ნასოფლარი

დვანის მეხუთე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანის სამხრეთ-დასავლეთით 1 კმ-ზე, თეთრობიანთ მინდორზე, მდინარე აღმოსავლეთის ფრონეს მარჯვენა ნაპირას. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. აღმოჩნდა შენობათა საძირკვლის ნაშთები, წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლისა და დიდი ქვევრის (გარეთა პირი შელესილია კირის ხსნარით) ნამტვრევები. ნასოფლარი დაცულია მიწის ჰუმუსოვანი ფენის ქვეშ.
კუდუხაანის კომპლექსი

კუდუხაანის კომპლექსი — არქეოლოგიური და არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ჭალის მიდამოებში, კუდუხაანის ჩრდილო-დასავლეთით ორასიოდე მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასახლარზე გაირჩევა სასახლის, ციხე-კოშკისა და ეკლესიის ნაშთები.

აღწერა
სასახლე
სასახლის ნანგრევების გარშემო, ასიოდე მეტრზე შემორჩენილია ქვით ნაგები სახლების კედლების კონტურები. სასახლეს გარს ერტყა გალავანი, რომლის კედლების კვალიღაა შემორჩენილი.

ციხე-კოშკი
სასახლესთან ახლოს იდგა ციხე-კოშკი, რომლის ზედა ნაწილი გარღვეულია, ამიტომ მას „ორკაპა ციხეს“ ეძახდნენ. კოშკში ერთადერთი შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა, მიწიდან 2 მეტრზე. პირველი სართულის ჩრდილოეთ კედელში ნიშია, მეორე სართულის კედლებში – ბუხარი, სამი ნიში და ერთი სარკმელი; მესამე სართულის ორ შემორჩენილ კედელში ნიში და სარკმელია კოშკს სათოფურები არა აქვს, რაც მოწმობს რომ იგი საუკუნემდე უნდა იყოს აგებული.

ეკლესია
ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვით, გამოყენებულია შირიმიც, შესასვლელი სამხრეთიდანაა. სამხრეთ კედელში ორი სარკმელია, აღმოსავლეთ კედელში – ერთი. კამარა, რომელიც პილასტრებზე გადაყვანილ საბჯენ თაღს ეყრდნობოდა, ჩაქცეულია. შემორჩენილია ქვის კანკელის ფრაგმენტი. კედლებზე ჩანს მოხატულობის კვალი.

ეკლესიას სამხრეთით აგურის კამაროვანი მინაშენი ჰქონია შემორჩენილია დასავლეთ მონაკვეთი. ეკლესიის სამხრეთით მდებარე ნაგებობების სარდაფი წარმოადგენს სამარხ კამერას, რომლის სამხრეთ კედელში ჩატანებული ორნამენტიანი ქვა სტელის ფრაგმენტი უნდა იყოს.
ქვემო ხანდაკის ყორღანული სამარხი

ქვემო ხანდაკის ყორღანული სამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრზე, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ ოხერახევის მიდამოებში. თარიღდება ადრინდელი ბრინჯაოს და ელინისტური ხანით. ძეგლი 1974 წელს გათხარა კასპის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ყორღანის დიამეტრი 35 მეტრია, სიმაღლე 2 მეტრი. სამარხი ორმო (33 მეტრი, სიღრმე მიწის ახლანდელი ზედაპირიდან — 2,7 მეტრი) ამოთხრილია უშუალოდ ქვაყრილის შუა ნაწილის ქვეშ. ორმოს დასავლეთ ნაწილში, თავით აღმოსავლეთისკენ დაკრძალული იყო ერთი ხელფეხმოხრილი მიცვალებული, რომელსაც თავთან ედგა წითლად გამომწვარი მაღალყელიანი სამყურა დერგი. სამარხი ორმო გადახურული ყოფილა ხის მჭიდროდ მიჯრილი ძელებით, რომელზეც რიყის ქვები ეყარა. ორმოს ფსკერიდან 0,8 მეტრზე ქვაყრილში აღმოჩნდა შავზედაპირიანი, გრავირებული ორნამენტით შემკული თიხის ჭურჭელი და რელიეფური სარტყლით შემკული, წითლად გამომწვარი ელინისტური ხანის ქვევრის ნამტვრევი, ხოლო უშუალოდ სამარხი ორმოს თავზე, მის ჩრდილო კედელთან — ბრინჯაოს ხანის ორი ყუნწიანი სატევარი (ერთ-ერთ სატევარს ყუნწის ზედა ნაწილში აქვს სასამანჭვლე ნახვრეტი), ელინისტური ხანის პროფილირებული შავპრიალა ჯამის ფრაგმენტები და სხვა. ადრინდელი ბრინჯაოს ხანისა და ელინისტური ხანის მასალის ერთ დონეზე არსებობა მოწმობს, რომ ყორღანი გაძარცვული უნდა იყოს. ყორღანის ქვაყრილის ცენტრალურ ნაწილში, მიწის ახლანდელი ზედაპირიდან 0,4 მეტრ სიღრმეზე ესვენა გულხელდაკრეფილი გაშოტილი მიცვალებული (ელინისტური ხანისა), თავით აღმოსავლეთისკენ. მიცვალებულს ჩატანებული ჰქონდა ბრინჯაოს ხუთი დუგმა. სამარხში აღმოჩნდა აგრეთვე ამავე ხანის წითლად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ამ სამარხის დასავლეთით გამოვლინდა კიდევ ერთი უინვენტარო სამარხი. იგი ძლიერ დაზიანებულია და მისი თარიღის დადგენა ვერ ხერხდება. მოპოვებული მასალა ინახება კასპის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
აბანოს პირველი ნასოფლარი

აბანოს პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტში, სოფელ აბანოდან სამ კილომეტრში, ზეგანზე, დოლომიტების კარიერთან. მისი ფართობი ოთხი ჰექტარია. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ნასოფლარის გარშემო შეიმჩნევა ზღუდის კვალი. შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობების საძირკვლის ნაშთები. კულტურული ფენა დაფარულია მიწით.
ჩაჩუბეთის ნასოფლარი

ჩაჩუბეთის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩაჩუბეთის ჩრდილოეთ ნაწილში, საავტომობილო გზის მარჯვენა მხარეს, მთის ფერდობზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე ნატეხი ქვით ნაგები ღვთისმშობლის დარბაზული ეკლესიის ნანგრევებია. ეკლესიას ჩუქურთმებით შემკული ქვის კანკელი ჰქონია. ჩანს მინაშენების კვალიც.
მელითონეთა განძი

მელითონეთა განძი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევში, აღმოჩენილი იქნა კავთისხევის ცემენტის კარიერისაკენ გადასასვლელი გზის მოპირდაპირე მხარეს 100 მეტრზე, ადგილობრივი ლოდების მიწებში. თარიღდება ძვ.წ. ათასწლეულის დასასრულით. თიხის ჭურჭელში აღმოჩნდა ბრინჯაოს ნივთები: აღმოსავლეთ ქართული ცული (2 ცალი), თოხი, ხის სახოკი, სპილენძის ზოდები (40 კილოგრამი). მოპოვებული მასალა ინახება კასპის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
აზად ალიევი

აზად მიქაილ ოღლუ ალიევი (; დ. 20 იანვარი, 1956, ბაქო) — აზერბაიჯანელი მოქანდაკე, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის დამსახურებული მხატვარი (2018).

ბიოგრაფია
აზად მიქაილ ოღლუ ალიევი დაიბადა ბაქოში 1956 წლის 20 იანვარში, ექიმის ოჯახში. 1972 წელს, ის ჩარიცხული იქნა აზერბაიჯანის აზიმზადეს სახელობის სახელმწიფო სამხატვრო სასწავლებელში ქანდაკების ფაკულტეტზე. 1977 წელს ჩააბარა აზერბაიჯანის კულტურისა და ხელოვნების სახელმწიფო უნივერსიტეტში, რომელიც დაამთავრა 1982 წელს.

1983—1986 წლებში ჩართული იყო სსრკ-ის სამხატვრო აკადემიის შემოქმედებით სახელოსნოში, აკადემიკოს ომარ ელდაროვის ხელმძღვანელობით დაკავებული იყო სამეცნიერო საქმიანობით. 1984 წელს მიღებული იქნა აზერბაიჯანის მხატვართა კავშირში.

აზად ალიევი 2000-ზე მეტი ნამუშევრის ავტორია. მისი ნამუშევრები ინახება აზერბაიჯანის, რუსეთის, პოლონეთის, გერმანიის, აშშ-ის, იტალიის საფრანგეთის, ბელგიის, ავსტრიის, ცენტრალური ამერიკის, ირანის, ნეპალის, თურქეთის, პირად კოლექციებში, ასევე მუზეუმებში და პარკებში.

2018 წლის 27 მაისს აზად ალიევს მიენიჭა აზერბაიჯანის დამსახურებული მხატვრის წოდება.
ბერძენაულის ნასოფლარი

ბერძენაულის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბერძენაულის ჩრდილოეთით, შემაღლებულ ადგილზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ძეგლის ფართობი 2000 კვადრატული მეტრია. შემორჩენილია დარბაზული ეკლესიის და სხვა ნაგებობების ნაშთები და ძველი საფლავის ქვები, ძეგლზე ასევე შეინიშნება გალავნის კედელიც.
გვერძინეთის პირველი კოშკი

გვერძინეთის პირველი კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ გვერძინეთის განაპირას, დასავლეთით, მდინარე ძამის აღმოსავლეთ ნაპირზე, ფერდობზე. თარიღდება საუკუნით. იცავდა გზას. კოშკი პირამიდულია, ნაგებია ნატეხი ქვით, წყობა წესიარია, ზედაპირი მოსწორებილია. შემორჩენილია ხუთი სართული. კოშკის მეხუთე სართულის ზედა ნაწილი მონგრეულია. კოშკში შესასვლელი გაჭრილია მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში, მიწიდან 5 მეტრის სიმაღლეზე. პირველი კედელი ყრუკედლებიანი დამხმარე სათავსია. მეორე სართულის სამხრეთ კედელში ორი სათოფურია, დასავლეშთი ერთი. მესამე სართულზე ერთი სათოფურია, მეოთხეზე ყოველ კედლეში თითო. მეხუთე სართულზე სამ კედლეში თითო სათოფურია, მეოთხეში კი მოზრდილი სარკმელი.
კავთისხევის მეორე ნამოსახლარი

კავთისხევის მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევის რკინიგზის სადგურიდან მიმავალი საავტომობილო გზის მარჯვენა მხარეს, მდინარე მტკვრიდან 2 კილომეტრზე, ადგულ მუყაშაანთ ვენახებში. თარიღდება გვიანდელი და ადრინდელი რკინის ხანით. ბორცვის ზედა ნაწილი გადარეცხილია. ზედაპირზე იპოვება სხვადასხვა ჭურჭლის ორნამენტიანი ფრაგმენტები.
ცხავერის პირველი ნასოფლარი

ცხავერის პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცხავერის ჩრდილო ნაწილში, მთის ფერდობზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. გამოვლინდა რამდენიმეიარუსიანი ხელოვნური ტერასა. ზედაპირულად აიკრიფა წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ნასოფლარზე შემორჩენილია საუკუნის წმინდა გიორგის დარბაზული ეკლესიის ნანგრევები.
დვანის მეშვიდე ნასოფლარი

დვანის მეშვიდე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში , ადგილ წინაუბანში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. მიწის ხვნის დროს წლების მანძილზე ვლინდება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები, სქელკეციანი დიდი ზომის ქვევრისა და წისქვილის ქვის ფრაგმენტები. შენობათა შემორჩენილი საძირკვლის ნაშთები ნაგებია რიყის ქვის მშრალი წყობით.
გვერძინეთის მეორე კოშკი

გვერძინეთის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ გვერძინეთის დასავლეთით, მდინარე ძამის დასავლეთ ნაწილზე. თარიღდება საუკუნით. კოშკი იცავდა გზას, იგი პირამიდულია. დამწვარი კოჭების და გაწითლებული შიდა კედლების ნაშთები მოწმობს რომ კოშკი ხანძარმა დააზიანა. გადარჩენილია სამი სართული. შესასვლელი მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელშია გაჭრილი. პირველი სართული ყრუკედლებიანი დამხმარე სათავსია, მეორე სართულის ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებში და სანახევროდ დანგრეულ მესამე სართულის სამ კედელში თითო სათოფურებია.
ენვერ ასკეროვი

ენვარ ასკერ-ოღლუ ასკეროვი (; მაისი 1940, ქაბალა, აზერბაიჯანის სსრ, სსრკ — 2014) — საბჭოთა და აზერბაიჯანელი მხატვარი, აზერბაიჯანის დამსახურებული მხატვარი-ფერმწერი.

ბიოგრაფია
ენვერ ასკეროვი დაიბადა 1940 წლის 1 მაისს ქალაქ ქაბალაში. 1963 წელს დაამთავრა ა. აზიმზადეს სახელობის აზერბაიჯანის სახელმწიფო სამხატვრო სასწავლებელი ბაქოში. 1968 წელს ვ. მუხინის სახელობის ლენინგრადის უმაღლესი სამხატვრო-საწარმოო სასწავლებლის მეტალის მხატვრული დამუშავების ფაკულტეტი დაამთავრა. 1966-67 წლებში მუშაობდა სპეციალურ სამხატვრო-საკონსტრუქტორო ბიუროს მრეწველობისა და ყოფითი დიზაინის განყოფილებაში. 1968 წელს პირველად მიიღო მონაწილეობა გამოფენაში. 1969 წელს ნამუშევრისთვის „მილები“ ქალაქ მოსკოვში ჩატარებულ საერთაშორისო ახალგაზრდულ გამოფენაზე მესამე პრემიის მფლობელი გახდა. 1972 წელს მოიპოვა მესამე პრემია ნახატისათვის „აპშერონის ორგანო“ საკავშირო გამოფენაზე „დედამიწა და ადამიანები“. 1985 წელს ენვარ ასკაროვის ფაშიზმზე გამარჯვების 40 წლისთავისადმი მიძღვნილი ნამუშევარი ჩართული იქნა მოსკოვში ჩატარებულ საკავშირო გამოფენის ექსპოზიციაში. 1994 წელს ენვერ ასკეროვი გახდა აზერბაიჯანის სამხატვრო საბჭოს მიერ დაარსებული სოლტანა მუხამედის სახელობის პრემიის მფლობელი,.

1985 წელს ენვარ ასკეროვი იყო საერთაშორისო გამოფენების მონაწილე. 1985 წელს მონაწილეობა მიიღო ფაშისტურ გერმანიაზე გამარჯვების 40 წლისთავისადმი მიძღვნილ საერთაშორისო გამოფენაში, 1994 წელს — სტამბულში (თურქეთი) შავი ზღვისპირეთის ქვეყნების საერთაშორისო სიმპოზიუმში. ენვერ ასკეროვი 1998 წელს ვაშინგტონში -ის მიერ ორგანიზებულ „აზერბაიჯანის თანამდეროვე მხატვრების“ გამოფენაზე გამოიფინებოდა. 2009 წელს ენვერ ასკეროვის ნახატები მონაწილეობას ღებულობდნენ აზერბაიჯანის თანამედროვე ხელოვნების გამოფენაზე ბაზელში (შვეიცარია). 2012 წელს ენვერ ასკეროვის ორი ნახატი იყო ჩართული -ს გამოფენაზე, 17-დან 29 იანვრამდე ლონდონში ჩატარებული აზერბაიჯანის თანამედროვე ხელოვნების ექსპოზიციაში. ამას გარდა, ორგანიზებული იყო მხატვრის სამი პერსონალური გამოფენა — 1995, 2003 და 2010 წლებში ბაქოში. საკუთარ შემოქმედებაში მხატვარმა გაიარა სხვადასხვა ეტაპები — რეალიზმიდან ოპ-არტამდე. ენვარ ასკეროვის ნამუშევრები ინახება აზერბაიჯანის მხატვართა კავშირის ფონდში. აზერაიჯანის რ. მუსტაფაევის სახელობის ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში, აზერბაიჯანის სამხატვრო ფონდში, აზერბაიჯანის კულტურის სამინისტროში, რუსეთის მხატვართა კავშირში, რუსეთის კულტურის სამინისტროში, რუსეთის სამხატვრო ფონდში, აღმოსავლეთის ხალხთა ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში, ასევე აზერბაიჯანის და უცხოეთის, აშშ-ს, საფრანგეთის, შვეიცარიის და სხვა ქვეყნების კერძო კოლექციებში.
აბანოს ნამოსახლარი

აბანოს ნამოსახლარი — არქეოლოგიური და არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოს ჩრდილო-დასავლეთით, მდინარე ფრონეს მარცხენა ნაპირზე, ციხიანას განმხოლოებულ ბორცვზე. თარიღდება ადრინდელი ბრინჯაოს, გვიანდელი ბრინჯაოს და განვითარებადი რკინის ხანით.

ციხიანას ბორცვი დოლომიტის ქანის შემცველ კლდის ქიმს წარმოადგენს. აქ რუსთავის მეტალურგიული ქარხნის კარიერი იყო. ბორცვის ზედაპირი მთლიანად დარღვეულია.

ნამოსახლარზე გათხრების დროს აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები.

ნამოსახლარის აღმოსავლეთით, ასიოდე მეტრზე, გაითხარა სამაროვანი – ექვსი ორმოსამარხი, რომლებიც თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის შუა ხანით. მიცვალებულები დაკრძალულია ხელფეხმოკეცილი, მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე. თავით აღმოსავლეთისკენ. ერთ-ერთ სამარხში აღმოჩნდა ცხენის მთლიანი ჩონჩხი, რომლის უკანა კიდურებზე ზურგით მიყრდნობილი იყო დამჯდარი მიცვალებული. სამარხებში აღმოჩნდა რკინის ცული, თოხი, ლაგამი, ბრინჯაოს ზარი, სკვითური ტიპის ისრის პირი, სამკაულები და სხვა. ჭურჭლის ნაწილი დამზადებულია ხელით, ნაწილი კი სამეთუნეო მორგვზე. არქეოლოგიური მასალა დაცულია ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. სამაროვანი დაცულია მიწის ჰუმუსოვანი ფენის ქვეშ.

ბორცვის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფერდობებზე შემორჩენილია რიყისა და ნატეხი ქვით ნაგები გვიანდელი ფეოდალური ხანის ციხე-კოშკის ნანგრევები.
კავთისხევის მესამე ნამოსახლარი

კავთისხევის მესამე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევის საავტომობილო გზის მარჯვრნა მხარეს, მდინარე მტკვრიდან 2,7 კილომეტრზე, ადგილობრივ მუნისწყაროზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის ხანით. ნამკსახლარი (ფართობი 2 ჰექტარი) იპოვება ნქცრისფეტზედაპირიანი, შავად გქმომწვარი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, უმეტესობა ორნამენტიანია.
ცხავერის მეორე ნასოფლარი

ცხავერის მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცხავერიდან ორასიოდე მეტრზე, ადგილ სამებაზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე გამოვლინდა შენობათა საძირკვლის ნაშთები, რამდენიმეიარუსიანი ხელოვნური ტერასები. ზედაპირულად იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ნასოფლარზე შემორჩენილია სამების დარბაზული ეკლესიის ნანგრევები.
დირბის ციხე-დარბაზი

დირბის ციხე-დარბაზი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დირბის განაპირას, ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მთაზე. თარიღდება საუკუნის მიწურულითა და საუკუნით. ნაგებია რიყის ქვით. ციხე-დარბაზის წაგრძელებული ფორმის ტერიტორია (29,7×9,6 მ) ინტენსიურადაა განაშენიანებული. მის ვიწრო ბოლოებში თითო კოშკი დგას, შუა ნაწილში სამსართულიანი ნაგებობის (სახლი) ბანი ეზოდ იყო გამოყენებული. ერთადერთი შესასვლელი ეზოს აღმოსავლეთიდან ჰქონდა.

სამსართულიანი ნაგებობის პირველი სართულის კედლებში მხოლოდ სარკმლებია, ხოლო ზედა ორი სართულის კედლებში — სარკმლები, სათოფურები და ბუხრები. ამგვარად, შენობა ერთდროულად საცხოვრებელიც ყოფილა და თავდასაცავიც. კედლების სისქე 1 მ-ია. აღმოსავლეთის კედელი გარედან გამაგრებულია სამი კონტრფორსით.

ჩრდილოეთის ოთხკუთხა კოშკი ხუთსართულიანია. იგი უკეთ არის შემონახული. პირველი სართული ყრუკედლებიანი დამხმარე სათავსია. ამ სართულის ნახევარი პირველ სამშენ ფენას მიეკუთვნება, დანარჩენი შემდეგაა დაშენებული. კოშკის პირველ, მეორე და მესამე სართულებს შესასვლელი ცალ-ცალკე აქვს ეზოდან. ეს სართულები აღჭურვილია საყოფაცხოვრებო ელემენტებით, აქვს სათოფურებიც. მეხუთე სართული საბრძოლო ბანია. მას მაღალქონგურებიანი კედლები აქვს.

მცირე კოშკი (4×5 მ) ნახევრად მრგვალია; ძლიერ დაზიანებულია, ნაწილობრივ შემორჩენილია სამი სართული. ყველა სართულზე სარკმლები და სათოფურებია, მეორე სართულზე ბუხარიცაა.

ცნობილია, რომ 1736 წელს დირბის ციხეში ლეკების ჯარი გამაგრებულა, მაგრამ მალე გაქცეულან.
ზღუდერის მცირე ეკლესია

ზღუდერის მცირე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზღუდერში სამნავიანი ბაზილიკიდან 10 მეტრის მოშორებით. სტილისტური ნიშნებით თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით. ეკლესიის კელდები 3 მეტრამდეა შემორჩენილი, ხოლო აფსიდას კედლის შუა ნაწილი შენგრეულია.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ქვიშაქვის დიდი ზომის თლილი კვადრებით. ეკლესიას შესასვლელი დასავლეთიდან და სამხრეთიდან აქვს, ორივე მათგანი ქვის არქიტრავითაა გადახურული. სამხრეთის შესასვლელის არქიტრავის ზემოთ ქვის ტიმპანი და თაღოვანი გადახურვაა. სამხრეთის კედელში შემორჩენილია ორი სარკმელი. დარბაზის გრძივი კედლები გლუვია. სამხრეთ ფასადზე ტიმპანის თაღოვან ნაწილს ორზოლიანი დეკორატიული ღარი გასდევს, ხოლო არქიტრავის განაპირა ნაწილებში შეწყვილებული გირჩებია.
ავლევის მეორე ნამოსახლარი

ავლევის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ავლევის ჩრდილოეთით, 0,5 კილომეტრზე, ადგილ ცარციძიანთ გორაზე, საავტომობილო გზის მარჯვენა მხარეს. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. გორის ზედაპირი (6020 მეტრი) ხელოვნურადაა მოსწორებული. უხვად იპოვება შავად გამომწვარი, უხეშკეციანი სხვადასხვა ზომისა და დანიშნულების თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები.
ელბაქიანის წისქვილი

ელბაქიანის წისქვილი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ხვედურეთში, მდინარე ძამის მარჯვენა ნაპირზე. მოსახლეობა ნიკოლოზ ელბაქიძის წისქვილს უწოდებს. წისქვილის (36 მ; ინტერიერის სიმაღლე 2 მ) საფუძველს შეადგენს ოთხი განივი ხის მორი, რომლებიც გადებულია ხის ხიმინჯებზე და ორი გრძივი კოჭითაა შეკრული. წისქვილის კედლები ფიცრისაა და კუთხეებში ჭდობითაა შეკრული. გადახურვა ხის ძელებზეა გამართული იატაკი და ჭერი ფიცრისაა. შესასვლელი განივი (სამხრეთი) ფასსადის მხრიდანაა. ინტერიერში, დასავლეთის კედელთან ხის ძელების კონსტრუქციაზე ორი ხვიმირია. დოლაბი მხოლოდ ერთი ხვიმირის ქვეშაა (გადმოცემით, წისქვილი თავდაპირველად სამდოლაბიანი ყოფილა). დოლაბის წინ, იატაკზე გრძელი ალოაა (ფქვილის შესაგროვებელი). წისქვილის ასამოქმედებლად მდინარე ძამიდან გადმოყვანილია ვიწრო ტოტი, რომელიც უერთდება პატარა საგუბარს. საგუბრიდან წყალი ხის ღარით მიემართება ბორბლისაკენ, რომელიც მსხვილი ხის ღერძით დოლაბთანაა დაკავშირებული. საგუბარს დასაცლელი ხის მეორე არხიც (სახეთქელა) აქვს. წისქვილი გადახურულია ყავრის ორფერდა სახურავით. წისქვილი მოქმედია. აგებულია - საუკუნეების მიჯნაზე.
ზღუდერის საცხოვრებელი სახლი

ზღუდერის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზღუდერის ცენტრში. აგებულია - საუკუნეებში. საცხოვრებელი სახლის ქვით ნაგები პირველი სართული ნახევარსარდაფია. მთავარი ფასადის მხარეს მას 1 კარი და 1 სარკმელი აქვს. იატაკი მიწისაა. მეორე საცხოვრებელი სართული ხისაა. აივანზე ვხვდებით სახლზე გვერდიდან მიდგმული ხის კიბით. აივნის მოაჯირი და სვეტებს შორის თაღები ციფრისჭვირული ორნამენტებით არის შემკული. სართულზე ტიხრით გაყოფილი და 1 კარით დაკავშირებული ორი ოთახია. მთავარი ფასადის მხარეს ოთახებს თითო კარი და სარკმელი აქვთ. ამის გარდა ერთი ოთახი ორი, ხოლო მეორე ერთი სარკმლით ნათდება. ნივნივებზე გაწყობილი ოთხფერდა სახურავი გადახურულია ყავრით.
კავთისხევის მეორე ნასახლარი

კავთისხევის მეორე ნასახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევის ჩრდილოეთით, მდინარე შავწყალას მარჯვრნა ნაპირზე, ადგილობრივ ჭიმაანთ ვენახებიდან მდინარე კავთურამდე. თარიღდება ძვ.წ. საუკუნითა და ახ.წ. - საუკუნეებით. გამოვლინდა მოხატული პირყელიანი და ბრტყელი პიტბაკოიანი რელიეფურსარტყლიანი ქვევრი.
ზღუდრის სამაროვანი

ზღუდერის სამაროვანი — გვიანდელი ანტიკური ხანის სამაროვანი მდინარე ძამის მარცხენა ნაპირზე, ადგილ გოჩაანთკარში (სოფ. ზღუდერის დასავლეთით, ქარელის მუნიციპალიტეტი), ზღუდრის მრავალფენიანი არქეოლოგიური ძეგლის ნაწილი. გაითხარა 1964–1966 წლებში (ხელმძღვ. გ. ნემსაძე).

გვიანდელი ანტიკური ხანის მდიდრული სამარხი დაზიანებულია. მოპოვებული ოქროსა და ვერცხლის ნივთები. სამარხში ასევე აღმოჩნდა კარაკალას 5 ოქროს მონეტა, 1 კომოდუსის, 1 ალექსანდრე სევერუსის, გოტარზე პართელის 5 დრაქმა და ავგუსტუსის 1 დენარი.

ამ სამარხის ჩრდილოეთით გამოვლინდა მეორე სამარხი, რომელიც თარიღდება საუკუნის ნახევრით. აქ ხის სარკოფაგში ესვენა ორი მიცვალებული, ერთი გულაღმა, გაშოტილი გულხელდაკრეფილი, თავით დასავლეთისაკენ. ვიცვალებეულს თავი ედო ვერცხლის პინაკზე, რომლის ძირზეც გამოსახულია ცეცხლოვანი ბომონის წინაშე მგდარი ტორაწეული მოოქროვილი ცხენი. პინაკზე იდო ოროს ვარდულებით შემკული გახსნილღეროიანი წყვილი საყურე, მიცვალებულის მარცხენა მხარეს ბრინჯაოს საცეცხლური ედო, ხოლო პირში იმპერატორ გორდიანეს ოქროს მონეტ. მარცხენა ხელზე ეკეთა ოქროს სამაჯური, ბეჭედი და ა. შ. მეორე მიცვალებულის ძვლები მიხვეტილი სამარხის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ და სამხრეთ აღმოსავლეთ კუთხეებში, თავის ქალის ძვლები კი იდო მეორე პინაკზე, რომლის ძირზე გამოსახულია მოოქროვილი ძაღლი და ტახი. აქვე აღმოჩნდა ალექსანდრე სევერუსის ოქროს მონეტა, ოქროს სქელი ბეჯედი და ოქროს წყვილი საყურე.

ამ სამარხების ჩრდილოეთით, 80 მეტრის მოშორებით გაითხარა მესამე სამარხი, რომელიც თარიღდება საუკუნის დასაწყისით. აქ დამარხული იყო ორი მიცვალებული გვერდიგვერდ. მიცვალებულებს მარჯვენა ხელი მენჯზე ედოთ, ხოლო მარცხენა მუცელზე. მარჯვენა მიცვალებულს ეკეთა შვიდი ნაწილისაგან შემდგარი ოქროს მოთვალული საყურე, ორი ძოწის თვალიანი ბეჭედი და ლალისა და მარგალიტის თვალებით შემკული სამაჯური. ორივე მიცვალებულის თავ-კისრის არეში ოქროს კილიტები იყო მიმოფანტული. მარცხენა მიცვლებულის იაგუნდის ინტალიოთი შემკული ყელსაკიდის ოვალურ თვალბუდეში ჩასმული იყო ონიქსის კამეა, დელფინზე მჯდომი ნერეიდა აფრიალებული ჰაეროვანი წამოხტომით. სამარხში აღმოჩნდა ორი ოქროს კოვზი, ერთ-ერთ მადგანზე ორენოვანი წარწერაა, სავარაუდოდ ბერძნული და არმაზული, ვერცხლის ინკუსტრილებული იტალიური პატერა და ენოხიე, ვერცხლის აბზინდები, რკინის ისრისპირი, დანის ნატეხი, ლურსმანი, პასტის იოტები და მინის ჭურჭელი. ნუმიზმატიკური მასალისგან აღსანიშნავია, ავგუსტუს კეისარის 28 და ფაუსტიანეს 1 დენარი, გოტარზე პართელის 5 დრაქმა, დომიციანეს ოქროს მონეტა ოქროს აურეუსი, ფაუსტიანეს ოქროს მონეტა, ანტონინუს პიუსის და კომოდუსის ოქროს მონეტები.
აბანოს მეორე ნასოფლარი

აბანოს მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოს დასავლეთით 200 მეტრზე, შემაღლებულ ადგილზე, ფართობი 0,1 ჰექტარი. თარიღდება განვითარებული ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობის საძირკვლე ნაშთები. სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში შეინიშნება ნატეხი ქვით ნაგები გეგმით ოთხკუთხა შენობა, რომელიც დაფარულია მიწით.
აბანოს მესამე ნასოფლარი

აბანოს მესამე ნასოფლარი — არქეოლოგოური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოს ჩრდილო-დასავლეთით, მრავაწლიანი მუხის ხეებით დაფარულ შემაღლებულ ბორცვზე, ფართობი 0,1 ჰექტარი. თარიღდება განვითარებული ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობის საძირკვლის ნაშთები. ზოგან კედლის წყობა მიწის ზედაპირს სცილდება. ბორცვის სამხრრთით შეინიშნება გეგმით ოთხკუთხა საძირკვლის კონტური, რომლის დასავლეთ ნაწილში ჩასობილია ნატეხი ქვის ლოდი (სიმაღლე 0,53 მეტრი). კულტურული ფენა დაფარულია მიწით.