iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ლივონიის ორდენი

ლივონიის ორდენი — რაინდთა კათოლიკური სახელმწიფო და სამხედრო-პოლიტიკური ორგანიზაცია 1237-1562 წლებში ბალტიისპირეთში.

შეიქმნა მახვილოსანთა ორდენის (1236 წ.) განადგურების შემდეგ. საუკუნეში ლივონისს ორდენმა თითქმის სრულ დამოუკიდებლობას მიაღწია. ორდენის სათავეში იდგა არჩეული მაგისტრი.

ლივონიის ორდენი წარმოადგენდა კათოლიკური ეკლესიისა და გერმანელ ფეოდალთა მთავარ სამხედრო ძალას, რომელიც მიმართული იყო აღმოსავლეთ ბალტიისპირეთის დასაპყრობად. საუკუნის 20-იან წლებში გერმანელ ფეოდალთა და ესტონელ გლეხობას შორის დაწყებულმა კლასობრივმა წინააღმდეგობამ და ხსენებულ ტერიტორიაზე მიმდინარე რეფორმაციამ შეარყია ლივონიის ორდენის პოლიტიკური მდგომარეობა.

ორდენი დაიშალა ლივონიის ომის დროს 1558-1583 წლებში რუსულ ჯარებთან დამარცხების შემდეგ.

1562 წლის 5 მარტი ლივონიის ორდენის გაუქმების ოფიციალურ თარიღად მიიჩნევა.
ლივონიის ომი

ლივონიის ომი 1558-1583 წწ; მოსკოვის სახელმწიფოს ომი ლივონიის დასაპყრობად და ბალტიის ზღვაზე გასასვლელად.

მიმდინარეობა
ბალტიისპირეთის მიწების ათვისებით თავდაპირველად დაინტერესებული იყო რუსული თავადაზნაურობა, ხოლო „ევროპაში ფანჯრის გაჭრით“ — რუს ვაჭართა ფენა.

ომი დაიწყო ლივონიის ორდენის წინააღმდეგ. შემდეგ, ომში, მოსკოვის სახელმწიფოს წინააღმდეგ, ჩაებნენ შვედეთი, პოლონეთი და ლიეტუვა; მაგრამ უკვე 1559 წელს ა. ადაშევის პოლიტიკური ჯგუფის გავლენით, მოწინააღმდეგენი დაზავდნენ. ლივონიის ფეოდალებმა ისარგებლეს ამით და პოლონეთის მეფის სიზიგმუნდ -ს მფარველობაში შევიდნენ. იმავე წელს დანია დაეუფლა კურლანდიისა და ეზელ-ვიკის ეპარქიებს.

1560 წელს რუსებმა დაამარცხეს ორდენის ჯარი და დაიპყრეს მარიენბურგი და ფელინი. ჩრდილოეთ ესტონეთის ფეოდალები შვედეთის მფარველობაში შევიდნენ.

ომის მეორე ეტაპი 1561 წელს დაიწყო, როდესაც მოსკოვის წინააღმდეგ ომში ჩაებნენ პოლონეთ-ლიტვის სახელმწიფო და შვედეთი. პირველ წლებში რუსეთი კვლავ აღწევდა გარკვეულ წარმატებებს. 1563 წელს აიღო პოლოცკი. 1564 წელს მოსკოვის არმია რამდენიმეჯერ დამარცხდა. იმავე წლის გაზაფხულზე ლიეტუვაში გაიქცა თავადი კურბსკი, ხოლო შემოდგომაზე მოსკოვს თავს დაესხა ყირიმის ხანი დევლეთ-გირეი. 1566 წელს მოსკოვს ლიეტუვის ელჩობა ეწვია და ლივონიის გაყოფა შესთავაზა. 1566 წლის საერობო ყრილობამ მხარი დაუჭირა გადაწყვეტილებას ებრძოლათ რიგის აღებამდე. ეს ივანე -ის განზრახვა იყო. 1569 წელს პოლონეთის სამეფო და ლიტვის დიდი სამთავრო ერთ სახელმწიფოდ გაერთიანდა (ლუბლინის უნია), რამაც გაართულა რუსეთის მდგომარეობა. ამას დაერთო ოსმალეთის არმიის 1569 წლის გალაშქრება ასტრახანზე და დევლეთ გირეის 1571 წლის თავდასხმა მოსკოვზე.

პოლონეთში დაწყებულმა უმეფობის ხანამ შეამსუბუქა რუსეთის მდგომარეობა და მან 1573-77 წწ გარკვეულ წარმატებებს მიაღწია ბალტიისპირეთში. მაგრამ, არახელსაყრელმა საერთაშორისო და საშინაო ვითარებამ, რუსული თავად-აზნაურობის მიერ ბალტიური მიწების დაპატრონებამ ადგილობრივ მოსახლეობაში უკმაყოფილება გამოიწვია, რამაც მკვეთრად შეაბრუნა ლივონიის ომის მსვლელობა და გაართულა რუსეთის მდგომარეობა.

პოლონეთმა ენერგიულად შეუტია მოსკოვის სახელმწიფოს 1579 წელს, აიღო პოლოცკი, ველიკიე-ლუკი, ალყა შემოარტყა ფსკოვს. შვედებმა დაიკავეს ნარვა და კორელა. ფსკოვის წინააღმდეგობამ აიძულა ბატორი ზავი შეეთავაზებინა მოსკოვისთვის. 1582 წელს მოდავენი დაზავდნენ 10 წლით (იამზაპოლსკში). რეჩ პოსპოლიტას დარჩა პოლოცკი და ლივონია, რუსეთს დაუბრუნდა ბატორის მიერ დაპყრობილი რუსული მიწები. 1583 წელს მოსკოვი დაუზავდა შვედეთსაც, რომელმაც დაიტოვა ნარვა და რუსული ქალაქები იამი, კოპორიე, ივანგოროდი.

ლივონიის ომი დამთავრდა მოსკოვის სახელმწიფოს დამარცხებით.

ბრძოლა ბალტიისპირეთისთვის საუკუნის დამდეგს განახლდა.
არსენალი (იარაღი)

არსენალი (, < - — იარაღის საამქრო, ვერფი) — შეიარაღებისა და იარაღის სახეობების შესანახი ადგილის განზოგადებული სახელწოდება, რომელიც მოიცავს მიწისქვეშას და მიწისზედა ღიას და გადახურულ საწყობებს, სათავსოებსა და მსგავს დაწესებულებებს, სადაც ინახება შეიარაღებული ძალების კუთვნილი აღჭურვილობა: სასროლი იარაღი, ჯავშანტექნიკა და ა. შ.) და ტყვია-წამალი და სხვა საბრძოლო მასალები. სუაკუნემდე არსენალთა უმრავლესობა წარმოადგენდა ქარხანას. ტერმინი არსენალი აგრეთვე გამოიყენება იარაღის მარაგის აღსანიშნადაც. 1869-1931 წლებში არსებობდა თბილისის არსენალი.
ალტიმეტრი

ალტიმეტრი ( „მაღლა“) — სიმაღლის საზომი ხელსაწყო, რომელიც უმთავრესად გამოიყენება საავიაციო საფრენი აპარატებიდან (თვითმფრინავებიდან, აეროსტატებიდან და სხვა) სიმაღლის გასაზომად. საპილოტაჟო-სანავიგაციო სისტემის შემადგენელი ნაწილი, რომელიც საფრენი აპარატის ეკიპაჟს საშუალებას აძლევს, რომ ზუსტად დაადგინოს თავისი სიმაღლე გადამფრენ ზედაპირთან (ხმელეთის ან წყლის) მიმართებაში.
აბორდაჟი

აბორდაჟი  — ხომალდების შეპყრობის ერთ-ერთი უძველესი წესი, რომელსაც მიმართავდნენ მეკობრეები უცხო ხომალდების შესაპყრობად. აბორდაჟი გამოიხატება უცხო ხომალდთან მიახლოებით და მის გემბანზე გვარლსმობმული სამკაპების გადასროლით, რომლის შედეგად ხომალდს უჭირს მოძრაობის გაგრძელება და უნებლიეთ, თავდამსხმელ-ხომალდზე მიბმული ხდება. აბორდაჟი ხორციელდება ელვისებური სისწრაფით და გამოირჩევა გადამჭრელი და გაბედული მოქმედებებით. თანამედროვე პირობებში აბორდაჟს იშვიათად, მაგრამ მაინც მიმართავენ ბრაკონიერების და მეკობრეების დასაკავებლად.
ანა გურჯი

ანა გიორგობიანი (უკეთ ცნობილი როგორც ანა გურჯი, დ. 1 აპრილი, 1991, თბილისი, საქართველო) — ქართველი მსახიობი. ანას ერთგვარი სამსახიობო დებიუტი შედგა ქართულ მოკლემეტრაჟიან ფილმში „ეს დღე რომ არ ყოფილიყო“ (2005). მანამდე კი, 1998 წელს ის გამოჩნდა მოკლემეტრაჟიანი დოკუმენტური ფილმის „ქალაქის“ ეპიზოდში.
2007 წელს ანამ მიიღო როლი ამერიკულ ტელე-პროექტში „სიგნალები“, სადაც მას აფანასიას როლი ერგო. ასევე ის მიიწვიეს რეჟისორ დუსან რაპოსის 2008 წლის სლოვაკურ-უნგრულ ფილმში „ჩინკა პანა“ (ინგლ. ), სადაც მან მთავარი როლი განასახიერა: მე-18 საუკუნეში მცხოვრები მევიოლინე გოგონა.

ფილმოგრაფია
1998: „ქალაქი“
2006: „ეს დღე რომ არ ყოფილიყო“ (ანა) რეჟ. ხათუნა გიორგობიანი
2007: „სიგნალები“
2008: „სინკა პანა“
2008: „რუფუს რექსი“
2009: „მაიმუნი“
2009 „კაბა რომელსაც შენ ატარებ“
ლიტვის დიდი სამთავრო

ლიტვის დიდი სამთავრო — ფეოდალური სახელმწიფო - საუკუნეებში ახლანდელი ლიეტუვის, ბელარუსის და უკრაინის ტერიტორიებზე.

ისტორია
- საუკუნეებში ლიეტუვაში ფეოდალური ურთიერთობები ვითარდებოდა. პირველყოფილი თემური წყობილების რღვევისა და ფეოდალიზმის დამკვიდრების შედეგად, წარმოიშვა სახელმწიფო, რომელსაც საუკუნის 30-იან წლებში ლიტვის დიდი სამთავრო ეწოდა. ეს პროცესი დააჩქარა გერმანელ ჯვაროსანთა აგრესიის წინააღმდეგ ბრძოლის აუცილებლობამ. ქვეყნის განმტკიცების მიზნით დიდმა მთავარმა იაგაილომ (1377-1392) პოლონეთთან დადო კარევოს უნია 1385 წელს. 1410 წელს გრიუნვალდის ბრძოლაში ლიეტუვის, რუსეთისა და პოლონეთის ჯარებმა გაანადგურეს ტევტონი რაინდები და შეაჩერეს მათი აგრესია. ლიეტუვაში, სადაც წარმართული რელიგია ბატონობდა, საუკუნის მიწირულიდან ძალით დაიწყო კათოლიციზმის გავრცელება. ამავე პერიოდში ხდებოდა გლეხთა მასობრივი დაყმევება. ლიტვის დიდი მთავრები ცდილობდნენ რუსეთისთვის სადავო მიწები წაერთმიათ. მაგრამ, მოსკოვის ცენტრალიზებული სახელმწიფოს შექმნამ და გაძლიერებამ შეაჩერა მათი წინსვლა აღმოსავლეთით. საუკუნის პირველი ნახევრიდან მოსკოვ-ლიტვის ომების (1500-1503, 1507-1508, 1512-1522, 1534-1537) შედეგად, ლიტვის დიდმა სამთავრომ დაკარგა სმოლენსკი, ჩერნიგოვი, ბრიანსკი, ნოვგოროდ-სევერსკი და დღევანდელი რუსეთის სხვა მიწები. ქვეყანაში კლასობრივი ბრძოლის გამწვავებამ და ლივონიის ომში წარუმატებლობამ განაპირობა ლიტვის დიდი სამთავროს გაერთიანება პოლონეთთან 1569 წელს ლუბლინის უნიით, რომელსაც რეჩ პოსპოლიტა ეწოდა.

გალერეა
ჯონათან დეივისი

ჯონათან დეივისი (; დ. 18 იანვარი, 1971) — ნიუ-მეტალ ჯგუფ კორნის წამყვანი ვოკალისტი. ის დაიბადა და ცხოვრობდა სამხრეთ კალიფორნიაში მამასთან და დედინაცვალთან და თავის ჯგუფთან (კორნთან) ერთად ითვლება ნიუ მეტალის დამაარსებლად. დეივისს სიმღერის გარდა შეუძლია გიტარასა და დასარტყმელ საკრავებზე დაკვრა.

კორნის გარდა დეივისი ეწეოდა საკმაოდ წარმატებულ სოლო კარიერას.
მსხლის ტკიპა

მსხლის ტკიპა — ფეხსახსრიანი ცხოველი ტკიპების ქვეკლასისა. დედლის სიგრძე საშუალოდ 0,18 მკმ-ს აღწევს. გავრცელებულია ყველგან. დიდი რაოდენობითაა საქართველოში. ძირითადად მსხლის მავნებელია, ნაკლებად აზიანებს ვაშლს, კომშს,ზღმარტლს, შინდსა და სხვა მცენარეებს. ფოთოლზე წარმოიქმნება გალები, რომლებიც ჯერ მურაა, შემდეგ შავდება და ხმება. ტკიპა ზამთარს ატარებს კვირტის ქერქლის ქვეშ და ჩამოცვენილ ფოთლებში. მრავლდება გაზაფხულზე, დებს 20-25 კვერცხს. წელიწადში იძლევა 4-5 თაობას.

ბრძოლის ღონისძიებები
ფორთლების გაშლისთანავე ხეზე ფოსფორორგანული სისტემური პრეპარატების შესხურება.
ჯერალდინ ჩაპლინი

ჯერალდინ ლი ჩაპლინი (; დ. 31 ივლისი, 1944) — ბრიტანელ-ამერიკელი მსახიობი, ჩარლი ჩაპლინის ქალიშვილი.

დაიბადა სანტა-მონიკაში, კალიფორნია, და კინორეჟისორი ჩარლი ჩაპლინის პირველი შვილი იყო ოონა ონილთან. საწყისი განათლება კერძო სკოლაში მიიღო შვეიცარიაში.

რვა წლის ასაკში პირველად გამოჩნდა ეკრანზე — მამამისის გადაღებულ ფილმში „რამპის ჩირაღდნები“ (თუმცა მისი სახელი ნახსენები არ იყო). მისი ბალეტის მოცეკვავედ გახდომის ოცნების აუსრულებლობის გამო, ის საბოლოოდ მამის კვალს მიჰყვება და მსახიობი ხდება. მისი პირველი მნიშვნელოვანი გამოჩენა ეკრანზე იყო „ექიმი ჟივაგო“-ში წამყვანი გმირის მეუღლის როლი (1965). 1970-იან წლებში ის რობერტ ალტმანის ფილმებში გამოჩნდა. შემდგომში ის თანამშრომლობს კარლოს საურასთან ფილმებში „გამოკვებე ყორანი“ (1976), „ელისა, ჩემი ცხოვრება“ (1977), და „დედა 100 წლის გახდა“ (1979). შესრულებული აქვს მისი ბებიის, ჰანა ჩაპლინის, როლი ბიოგრაფიულ ფილმში მის მამაზე - ჩარლი ჩაპლინზე.

ამჟამად დაქორწინებულია ჩილელ კინოოპერატორ პატრისიო კასტილაზე და ჰყავს ორი შვილი, შეინი და უნა.
სავანე (საჩხერის მუნიციპალიტეტი)

სავანე — სოფელი საჩხერის მუნიციპალიტეტში, არგვეთის თემში. მდებარეობს იმერეთის მაღლობზე, მდინარეების იზვარისა და ლაშურის (ყვირილის სისტემა) წყალგამყოფზე. ზღვის დონიდან 500 მეტრი, საჩხერიდან 7 კილომეტრი. სოფელში არის კვარციანი ქვიშის კარიერი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 1908 ადამიანი.

ღირსშესანიშნაობები
წყაროებში პირველად მოხსენიებულია საუკუნეში. სოფელში შემონახულია სავანის წმინდა გიორგის ეკლესია, რომელიც აგებულია ასევე საუკუნეში. ამ ეკლესიას გარშემო ერტყა გალავანი, რომელიც მტერთა შემოსევისას იცავდა. ახლაც არის შემორჩენილი გალავნის ნანგრევები, ხოლო ამ ეკლესიის ეზოში აკაკის ძიძისეული სახლია.
საავიაციო საარტილერიო დანადგარები

საავიაციო საარტილერიო დანადგარები (სსდ) — სისტემებისა და მექანიზმების ერთობლიობაა, რომელიც განთავსებულია საფრენ აპარატზე და მისი დანიშნულებაა ეფექტიანი საბრძოლო გამოყენება და საარტილერიო იარაღის ექსპლუატაცია.

საავიაციო საარტილერიო დანადგარების კლასიფიკაცია
სსდ კლასიფიცირებულია შემდეგი მეთოდით:
საფრენი აპარატის ტიპის მიხედვით(გამანადგურებელი, ბომბდამშენი და ა.შ.);
იარაღის გადაადგილების მიხედვით
უძრავი
მოძრავი
შეზღუდულად-მოძრავი
მოძრავი დანადგარები ტრიალის შესაძლებლობის გარეშე (ცხვირისმიერი, კიჩო, კონტეინერის ტიპის დანადგარები)
მოძრავი დანადგარები ტრიალის შესაძლებლობით (ტურელური დანადგარი)
კოშკის ტიპის წრეზე მოძრავი დანადგარები
საფრენ აპარატზე განთავსების ადგილით
ფრთაზე
ფიუზელაჯზე
ცხვირისმიერი
ტურელური
კიჩოსებრი
საფრენ აპარატზე დამაგრების ტიპით
სტაციონარული
მოხსნადი(კონტეინერული)
იარაღის ტიპით
ქვემეხები
ტყვიამფრქვევები
ჭურვსატყორცნები
Discipline (ალბომი)

— ინგლისური პროგრესული როკ-ჯგუფ -ის 1981 წლის სტუდიური ალბომი. ეს იყო პირველი დისკი ჯგუფის შვიდწლიანი შესვენების შემდეგ. წინა შემადგენლობიდან დარჩნენ მხოლოდ ბილ ბრუფორდი და კინგ კრიმსონი. ფრიპმა ასევე მოიყვანა ედრიან ბელიუ, შესრულების ორიგინალური მანერის მქონე გიტარისტი და ბას გიტარისტი ტონი ლევინი, რომელიც მანამდე პიტერ გებრიელის პროექტებში მონაწილეობდა. ეს უკანასკნელი უკრავდა ჩეპმენ სტიკით, რაც ბას პარტიების ჟღერადობას ორიგინალურ ტონს აძლევდა.

სიმღერების სია
პერსონალი
რობერტ ფრიპი – გიტარა, ფრიპერტრონიკა
ედრიან ბელიუ – გიტარა, ვოკალი
ტონი ლევინი – ბას გიტარა, ჩეპმენ სტიკი, ვოკალი
ბილ ბრუფორდი – დასარტყმელი საკრავები

ჩარტები
USA (ალბომი)

— ინგლისური პროგრესული როკ-ჯგუფ -ის 1974 წელს ჩაწერილი და 1975 წელს გამოცემული საკონცერტო ალბომი. ამ ალბომში შეტანილია ჯგუფის შვიდწლიან პაუზამდე ჩაწერილი კონცერტების კოლაჟი.

სიმღერების სია
პერსონალი
რობერტ ფრიპი - გიტარა და მელოტრონი
ჯონ უეტონი - ბას გიტარა, ვოკალი
დევიდ კროსი - ვიოლიონო, ალტი, მელოტრონი, ელექტრონული ფორტეპიანო
ბილ ბრუფორდი - დასარტყმელი საკრავები, პერკუსია
ლიდია მარია ჩაილდი

ლიდია მარია ჩაილდი (; დ. 11 თებერვალი, 1802 — გ. 7 ივლისი, 1880) — ამერიკელი აბოლიციონისტი, ქალების უფლებების დამცველი, აქტივისტი, ამერიკული ექსპანსიონიზმის ოპონენტი, ინდოელი ხალხის უფლებების დამცველი, ნოველისტი და ჟურნალისტი.

ის ალბათ ყველაზე ცნობილი გახდა პოემით, მდინარის ზემოთ და ტყის გავლით. (მისი ბაბუის სახლი, აღდგენილი ტუფტის უნივერსიტეტის მიერ 1976 წელს, რომელიც კვლავ დგას მისტიურ მდინარესთან ახლოს სამხრეთ ქუჩაზე მელდფორდში (მასაჩუსეტსი).
ტყუპები (არტილერია)

ტყუპები - საარტილერიო იარაღის განსაკუთრებული ტიპი, რომელიც გამოიგონა გენერალ-ფელდცეიხმეისტერმა გრაფმა შუვალოვიმ(მე-18 საუკუნე).

შედგება ერთ საერთო ეტლზე განთავსებული ორი მსუბუქი ჰაუბიცისაგან. გრაფი შუვალოვი ფიქრობდა პოლკი შეევსო ამ არტილერიით. თითოეულ პოლკში გათვლილი იყო 4 ასეთი იარაღი, რომელთაც უნდა ესროლათ 6-ფუტიანი ჭურვები, მსხვილი კარტეჩები და აალებადი კარკასები. ტყუპები სამ ფუტიანი საპოლკო ქვემეხებზე იმ უპირატესობით გამოირჩეოდა რომ მას ჰქონდა უფრო ძლიერი მოქმედების ჭურვები და კარტეჩები.
ბომბარდირი (არტილერია)

ბომბარდირი — ერთ-ერთი პირველი საარტილერიო იარაღი, რომელიც გამოიყენებოდა ციხესიმაგრეების ალყისა და დაცვისათვის - საუკუნეებში. ბომბარდირები ასევე იყო პირველი საფლოტო იარაღი.

მოწყობილობა
პირველი ქვემეხები, რომელებსაც ერქვათ ბომბარდირები, კეთდებოდა ერთად შეკრული რკინის გამოჭედილი რგოლებისაგან. მოგვიანებით ლულა ფორმდებოდა ბრინჯაოთი. ბომბარდირებს ჰქონდათ მოკლე ლულები(5-6 კალიბრი). 14-19 ტონიანი ბომბარდირები ფართოდ გამოიყენებოდა ციხესიმაგრებიის დაცვისა და ალყაში მოქცევისათვის. ისინი ისროდნენ ქვის ბირთვებს, რკინის ნაწილებსა და ისრებს, თუმცა ამტკიცებენ, რომ 1391 წელს გამოიყენებოდა რკინის ბირთვები. ამ ქვემეხის სროლის მანძილი 700 მეტრს აღწევდა. დიდი კალიბრის იარაღის გადაადგილება შესაძლებელი იყო მხოლო დაშლილ მდგომარეობაში. ბომბარდირებს არ გააჩნდათ საბნევი და ეტლი. სროლისას ბომბარდირის რკინის ან ბრინჯაოს ლულა იდებოდა სპეციალურ ხის კუნძზე. ბომბარდირიდან გასროლა ხდებოდა შემდეგი წესით: ლულაში იტენებოდა დენთი, ხოლო შემდეგ კი იდებოდა ბირთვი. ბომბარდირის უკანა მხარე იხურებოდა სახურავით. ფისტონში ტენიდნენ დენთს და ზემოდან ადებდნენ გახურებულ რკინას. აალებული დენთი დიდი ძალით ისროდა ბირთვს. ამ მეთოდით ბომბარდირის სროლის სიჩქარე ძალზედ დაბალი იყო.

ისტორია
1308 წელს ფერდინანდ -მ ბომბარდირები გამოიყენა გიბრალტარის ალყაში. 1314 წელს ბელგიელმა ხელოსნებმა დაამზადეს იარაღი და გააგზავნეს იგი ინგლისში დენთის ასაფეთქებლებითურთ. ინგლისის მეფემ ედუარდ -მ ბომბარდირები გამოიყენა შოტლანდიელების წინააღდმეგ 1327 წელს. 1331 წელს არტილერია გამოიყენებოდა ჩივიდალსა და იტალიაში. ინგლისის ფლოტმა არტილერიის დახმარებით გაიმარჯვა ფრანგებზე საზღვაო ომში, სლეისში 1340 წელს. კრესში ბრძოლისას 1346 წლის აგვისტოში ფრანგებს ესროდნენ სამი ბომბარდირიდან. 1359 წელს ბომბარდა დააყენეს არაგონის მეფის პედრო -ს ერთ-ერთ გემზე, რომელითაც მათ გამარჯვება ჰპოვეს კასტილიის საზღვაო ომში.

მოგვიანებით ბომბარდირები შეცვალეს ზარბაზნებმა (ქვემეხებმა) და ჰაუბიცებმა, მაგრამ ბომბარდირები ისევ გამოიყენებოდა საუკუნის ბოლომდე.

საინტერესო ფაქტები
900 მილიმეტრიანი - მსოფლიოში ყველაზე დიდ კალიბრიანი ქვემეხი მეფე-ზარბაზანი ასევე არის ბომბარდირი.

გალერეა
ბომბდამშენი ზარბაზანი

ბომბდამშენი ზარბაზანი — გლუვ-ლულიანი იარაღი, რომელიც მიეკუთვნება გრძელი ჰაუბიცის ტიპს. რუსეთში ბომბდამშენი ზარბაზნები პირველად გამოჩნდა საუკუნეში და იყო სანაპირო ციხესიმაგრეების ძირითადი დამცავი ძალა. საუკუნის დასაწყისში საფრანგეთსა და ინგლისში ბომბდამშენი ზაბაზნები გამოიყემენოდა სამეფო კარზე და იწონიდა 516,8 კილოგრამს. რუსეთში, ისინი დააყენეს ზღვისპირა ციხესიმაგრეებში, რადგან მათ გააჩნდათ ძლიერი ჭურვები და ისროდნენ საკმაოდ შორ მანძილზე. საუკუნის ბოლოს ბომბდამშენი ზარბაზნები მთლიანად მოიხსნა მოხმარებიდან.
რომანული ენები

რომანული ენები — ინდოევროპული ენების ერთ-ერთი შტო. არის 15 რომანული ენა, რომლებზე მოლაპარაკეთა რიცხვი 700 მილიონს შეადგენს.

მოლაპარაკეთა მრავალრიცხოვნების თვალსაზრისით ყველაზე თვალშისაცემია ესპანური ენა, რომელსაც მშობლიურ ან მეორე ენად 330 მლნ. კაცი მიიჩნევს, პორტუგალიურ ენაზე საუბრობს 175 მლნ., ფრანგულ ენაზე ლაპარაკობს 80 მლნ., ხოლო 265 მლნ. კაცი კი ამ ენას მეორე ენად მიიჩნევს, იტალიურად 62 მლნ., ხოლო რუმინულ ენაზე 28 მილიონი ადამიანი საუბრობს.

სხვა ენათა ჯგუფებისაგან განსხვავებით რომანული ენის წინარე ენა ყველაზე უკეთესადაა დამოწმებული: აქ მხედველობაშია გვიანი ანტიკური ხანის სასაუბრო ლათინური ენა (სახალხო ლათინური, ანუ ვულგარული ლათინური) თვითონ ლათინური ენა კი არაა რომანული ენა, არამედ იგი მიეკუთვნებოდა იტალიკურ ენებს, რომელთაგან დღესდღეობით საკუთრივ ლათინური ენის გარდა ყველა ენათა ისტორიული კვალი გამქრალია.

თანამედროვე სტანდარტიზებული ენები
დღევანდელი რომანული ენები:

სარდინიული ენა
სარდინიული (ან სარდული ენა, სარდინია) ვერანაირად ვერ ხვდება რომელიმე ქვეჯგუფში. ამ ენას ჯერ არ გააჩნია ნორმა. ყველა სხვა დანარჩენ რომანულ ენებთან შედარებით სისტემური განსხვავებების გამო სარდული ენა აუცილებლად დამოუკიდებელ ენად უნდა ჩაითვალოს.

ბალკანეთის რომანული ენები
ბალკანეთის რომანული ენების ჯგუფიდან ერთადერთი ცოცხალი (და სტანდარტიზებული) ენა არის რუმინული. ამ ენას დაკორუმინულ ენასაც უწოდებენ, მოლდოვის სახელმწიფო ენას, კონსტიტუციის მიხედვით ეწოდება რუმინული, იგივე მოლდავური ენა. ბალკანეთის რომანულ ენებს მიეკუთვნება სხვადასხვა სამხრეთაღმოსავლეთ ევროპის მცირე ენები:

არომუნული (აგრეთვე მაკედონურრუმინული ენა) ჩრდილოეთი საბერძნეთი, ჩრდილოეთი მაკედონია, ალბანეთი
ისტრორუმინული იტრიის ჩრდილოთღმოსავლეთით (ხორვატია)
მეგლენორუმინული საბერძნეთსა და ჩრდილოეთ მაკედონიას შორის.

გამქრალი რომანული ენები
სადღეისოდ გამქრალ რომანული ენებად (ანუ ) მიიჩნევენ შემდეგ ენებს:
დალმაციურ ენას, რომელზეც ლაპარაკობდნენ ადრიის სანაპიროზე (ველიურის ვარიანტებით (კუნძული კრკი) . (იტალიურად – [] ველჲა).
რაგუზულ ენას – ლაპარაკობდნენ დუბროვნიკი მახლობლად (იტალიურად: – [] რაგუზა).
მოსარაბულს (ესპანეთში არაბულ ოკუპაციასა და რეკონკისტას შორის).
ჩრდილოაფრიკის რომანულს.
მოზელის რომანულ ენას. (მდინარე მოზელის ხეობაში უნდა არსებულიყო ენობრივ კუნძულის სახით).

რომანული ენების საფუძველზე წარმომდგარი კრეოლური ენები
ბევრი ენათმეცნიერი რომანულ ენებს მიაკუთვნებს ამ ჯგუფის ენების საფუძველზე წარმომდგარ კრეოლურ და პიჯინურ ენებსაც. ეს „ახალრომანული ენები“ (რომანია ნოვა დაიყოფა ასეთნაირად:
ლინგვა ფრანკა (პიჯინი)
ფრანგულზე დაფუძნებული კრეოლური ენები
ესპანურსა და პორტუგალიურზე დაფუძნებული კრეოლური ენები

იხ. აგრეთვე: კრეოლური ენების სია

რომანულ ფუძეზე შექმნილი ენები
რომანული ენების საფუძველზე განვითარდა სხვადასხვა ე.წ. კონსტუტუირებადი ენები. ინტერლინგვა და ლინგვა ფრანკა ნოვა თითქმის მთლიანად რომანული ენების (ლათინურის) საფუძველზე იქნა შემუშავებული, გარდა ამისა ესპერანტოს სიტყვითი მარაგის ნახევარზე მეტი რომანული წარმოწობისაა.

ენათა შედარება
ქვემორე გრაფიკში რომანული ენების მაგალითზე ნაჩვენებია ამ ენების გრამატიკული და ლექსიკური მსგავსება ლათინური ენის ფონზე. ნიმუშად გამოყენებულია ერთი წინადადება:
ერთხელ ამერიკაში

ერთხელ ამერიკაში — 1984 წლის იტალიური კრიმინალური ჟანრის ფილმი, გადაღებული რეჟისორ სერჯო ლეონეს მიერ. მთავარ როლებში არიან რობერტ დე ნირო და ჯეიმზ ვუდსი. ასახულია ებრაელი მოზარდების ცხოვრება ნიუ-იორკის გეტოში. ფილმში წამოწეულია მეგობრობის, სიყვარულის, ვნების, სიხარბის, ღალატისა და ტკივილის თემები; ასევე ნაჩვენებია ამერიკულ საზოგადოებაში განგსტერების გამოჩენა.

ფილმი ჰარი გრეის მოთხრობის „ “ ადაპტაციაა, რომელიც თავად ლეონემ შეასრულა ფილმზე „ერთხელ დასავლეთში“ (1968) მუშაობისას.

სიუჟეტი
1920-იან წლებში, როდესაც ამერიკა მხიარულებდა ჯაზის ხმებზე და ყოველი ქუჩაში მოხეტიალე ოცნებობდა მილიონერი ყოფილიყო, ნიუ-იორკის გარე უბნებში რამდენიმე მამაცი ბიჭი შეხვდა ერთმანეთს. ისინი კონკურენტებს თავიდან იშორებდნენ, დაუნდობლად სჯიდნენ მოღალატეებს და თავხედურად მახვილგონიერ თაღლითობებს ასრულებდნენ, ისინი კრიმინალური სამყაროს მეფეები გახდნენ „მშრალი კანონის“ სამყაროს დროს. მათ ფიცი დადეს ერთმანეთისთვის თავი გაეწირათ, ვინაიდან მათთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი მეგობრობა იყო. უამრავი წლის შემდეგ ბედისწერა სასტიკად მოექცა მათ და აიძულა, ფიცი შეესრულებინათ.
მტრედიო

მტრედიო — ქუდიანი სოკო ხრაშუნა სოკოების გვარისა. მისი ქუდის დიამეტრი 5-10 სმ აღწევს. თავდაპირველად ამობურცულია, შემდეგ კი ძაბრისებურად ჩაღრმავებული; ზედაპირი წებოვანია, ნაცრისფერ-მომწვანო ან ღია მწვანე. ქუდს ქვედა მხარეს თეთრი ან მოყვითალო ფირფიტები აქვს, ფეხი და რბილობი თეთრია. იზრდება წიწვოვან და ფოთლოვან ტყეებში ზაფხულში და შემოდგომით. საჭმელად ვარგა ახალი და დამწნილებული.
მტრედიცერცვა

მტრედიცერცვა — მრავალწლოვანი მცენარე პარკოსანთა ოჯახისა. ბუჩქის სიმაღლე 0,5-3,5 მ აღწევს. აქვს უხეში, წიბოებიანი ღერო, მოკლე და ბრტყელი პარკი, ფართოდაა გავრცელებული.

ახალგაზრდა პარკს საჭმელად იყენებენ. მწიფე მარცვალი ფრინვლისა და ცხოველის კარგი საკვებია. მისი საცდელი ნარგაობაა შავი ზღვისა და კასპიის ზღვის სამხრეთ რაიონებში, აგრეთვე შუა აზიაში.
მუაში

მუაში — ადგილობრივი მნიშვნელობის კლიმატურ-ბალნეოლოგიური კურორტი ლენტეხის მუნიციპალიტეტში, ცხენისწყლის ხეობაში, ზღვის დონიდან 1300 მ.

მუაშში ნოტიო ჰავაა, იცის ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი გრილი ზაფხული, მზის მაღალი რადიაცია. ძირითადი სამკურნალო ფაქტორია ნახშირმჟავა-ჰიდროკარბონატული კალციუმ-ნატრიუმიანი მინერალური წყალი (მინერალიზაცია — 2,1 გ/ლ; ტემპერატურა 9 °; დებიტი 13 ლ/დღ-ღ), რომელსაც იყენებენ სასმელად და აბაზანებისათვის. ტრადიციულად ითვლება, რომ დადებითად მოქმედებს საჭმლის მომნელებელი ორგანოების, სახსრებისა და პერიფერიული ნერვული სისტემის დაავადებების შემთხვევებში. სეზონი გრძელდება ივნისიდან სექტემბრამდე.

მუაშის „მჟავე“ და „რკინის წყლები“ ძველთაგანვე იყო ცნობილი. როგორც ლაშხეთის ხეობის ნაწილი, მუაში სადადიანო სვანეთში შედიოდა. საუკუნეში დადიანებს აქ აგარაკი ჰქონდათ და მოურავიც ჰყავდათ. საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში ქართულ პრესაში პერიოდულად ქვეყნდებოდა წერილები მუაშის სააგარაკე ადგილისა და მისი ტურისტული პოტენციალის შესახებ. 1950-იანი წლებიდან დაიწყო კურორტის კეთილმოწყობა. საბჭოთა პერიოდში აქ იყო საკურორტო პოლიკლინიკა, სააბაზანო. 1990-იანი წლებიდან კურორტმა ფუნქციონირება შეწყვიტა.

მუაშის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია შუა საუკუნეების მეგალითური ტიპის ნაგებობა, რომლის არქეოლოგიური შესწავლა (ხელმძღვანელი — ზვიად კვიციანი) 2024 წელს დაიწყო.
მკვდარი ზღვა

მკვდარი ზღვა (, იამ ჰა-მელახ - „მარილის ტბა“; , ’ალ-ბაჰრ ალ მაჰიით - „მკვდარი ზღვა“) — გაუდინარი მლაშე ტბა, რომელიც მდებარეობს ისრაელისა და იორდანიის საზღვარზე. ფართობი 605 კმ², სიგრძე 67 კმ, სიგანე 18 კმ. უკავია გჰორის ტექტონიკური ღრმულის ყველაზე დაბალი ნაწილი. მკვდარი ზღვა წარმოადგენს ხმელეთის ყველაზე ღრმა დეპრესიას დედამიწაზე, რომლის წყლის დონე ზღვის დონიდან –405 მ-ზე მდებარეობს. მაღალია მარილის შემცველობა (33.7 %).

აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაპირები ციცაბო და კლდოვანია, ჩრდილოეთით და სამხრეთით ეკვრის სანაპირო ვაკე. უმთავრესად საზრდოობს მდინარე იორდანეს წყლით. ჰავა ცხელია, მშრალი, ნალექები 50-100 მმ წელიწადში. აორთქლება ინტენსიურია.

მაღალი მარილიანობის გამო ტბა მოკლებულია ორგანულ სიცოცხლეს. დამახასიათებელია დონის მნიშვნელოვანი რყევა. სანაპიროებზე იღებენ მინერალურ მარილებს.

უძველეს დროში მკვდარი ზღვა ბიბლიური მოვლენების ეპიცენტრში იყო. მის ჩრდილოეთით მდებარეობს ქალაქი იერიქონი და სოდომი და გომორიც ახლოს უნდა ყოფილიყო. იმ ეპოქის მომსწრე სოდომის მთა ჯერაც დგას მკვდარი ზღვის სამხრეთ-დასავლეთ ნაპირზე და მთლიანად ქვამარილისგან შედგება. ეროზიის შედეგად უსაყრდენო სვეტები წარმოიქმნა, რომელთაგან ყველაზე ცნობილს „ლოტის ცოლს“ უწოდებენ. კლდეს ეს სახელი ძველი აღთქმის ერთ-ერთი ამბის მიხედვით შეერქვა, რომლის თანახმად ღმერთმა ქალი მარილის სვეტად აქცია.

მკვდარ ზღვაში ჯერ კიდევ ძველი აღთქმის ეპოქიდან მკურნალობენ. დღესაც აქტიურად სტუმრობენ ამ მიზნისათვის.
Larks' Tongues in Aspic

' — ინგლისური პროგრესული როკ-ჯგუფ -ის 1973 წლის სტუდიური ალბომი. ეს დისკი ჩაწერილია ჯგუფის მესამე შემადგენლობით, რობერტ ფრიპის, ჯონ უეტონის, დევიდ კროსის, ჯეიმი მიუირიისა და ბილ ბრუფორდის სახით. ალბომზე მკვეთრად წამოწეულია ვიოლინოს ჟღერადობა და სხვადასხვა ეკზოტიკური ინსტრუმენტი, როგორიც არის მბირა. ალბომის სახელწოდების ავტორია ჯეიმი მიუირიი - იგი კარგად აღნიშნავს იმას, თუ რა არის ამ დისკში - რაღაც მსხვრევადი და ნაზი, ანუ ტოროლების ენები გველგესლაში - ანუ უხეშთან შეხამებული ნაზი მელოდიები.

სასათაურო კომპოზიციამ ჩაუყარა საფუძველი მსგავსი სახელწოდების მქონე ინსტრუმენტული ნომრების სერიას, რომლებიც მომავალში შეტანილი იქნა სხვა ალბომებში.

სიმღერების სია
მხარე 1
პერსონალი
რობერტ ფრიპი - გიტარა, მელოტრონი, ელექტრონული ფორტეპიანო
ჯონ უეტონი - ბას გიტარა, ვოკალი, აკუსტიკური ფორტეპიანო
ბილ ბრუფორდი - დასარტყმელი საკრავები
დევიდ კროსი - ვიოლინო, ალტი, მელოტრონი, ფლეიტა, ელექტრონული ფორტეპიანო
ჯეიმი მური - პერკუსია
აგრეთვე
რიჩარდ პალმერ-ჯეიმზი - ლირიკა