აზერბაიჯანელთა დეპორტაცია სომხეთიდან

აზერბაიჯანელთა დეპორტაცია სომხეთიდან — აზერბაიჯენლი მოსახლეობის გადასახლება დღევანდელი სომხეთის ტერიტორიიდან 1905-1920 წლებში და სომხეთის სსრ-დან 1947—1950 წლებში. გადასახლება განხორცილედა სსრკ-ის მინისტრთა საბჭოს 1947 წლის 23 დეკემბრის № 4083 დადგენილების თანახმად.

1905-1920 წლებში, ამიერკავკასიაში აზერბაიჯანული მოსახლეობის მიმართ ძალადობა სისტემატიურ სახეს ატარებდა, რა დროსაც მას თან ახლდა ასობით სოფლის განადგურება, ხოცვა-ჟლეტა, მშვიდობიანი მოქალაქის განდევნა, ძარცვა და თურქულენოვანი მუსლიმი მოსახლეობის კულტურული და ისტორიული მემკვიდრეობის წაშლის მცდელობები.

1905-1920 წლების მოვლენები
1905-1920 წლები სამხრეთ კავკასიის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ურთულესი აღმოჩნდა. რთული გეოპოლიტიკური ცვლილებების ფონზე, მათ შორის რუსეთის იმპერიის დასუსტებისა და შემდგომში დაშლის შემდეგ, რეგიონი ეთნიკური კონფლიქტების კერა გახდა. აზერბაიჯანული მოსახლეობაც ამ კონფლიქტის ნაწილი გახდა, რომლის წინააღმდეგ სისტემატიური შეიარაღებული თავდასხმები, მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა, დარბევები, სოფლების ძარცვა და გადაწვა, იძულებითი გადაადგილება და ფაქტობრივად, ეთნიკური წმენდა ხორციელდებოდა. ამ მოვლენების ეპიცენტრი იყო ერევნის გუბერნია (რუსეთის იმპერიის, მოგვიანებით სომხეთის პირველი რესპუბლიკის ნაწილი), ასევე ისეთი მნიშვნელოვანი ცენტრები, როგორიცაა ბაქო, შუშა, ნახიჩევანი, ზანგეზური და ყარაბაღი.

 საუკუნის დასაწყისში კავკასია ეთნო-პოლიტიკურ დაძაბულობაში აღმოჩნდა. სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი რეგიონი, რომელიც ისტორიულად აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის ხიდს წარმოადგენდა, ყოველთავის მრავალეთნიკური იყო, სადაც ცხოვრობდნენ სომხები, აზერბაიჯანელები (დოკუმენტებში ხშირად მოიხსენიებიან, როგორც „მუსლიმი თათრები“), ქურთები, ქართველები და სხვები. ძალადობის ესკალაციის გამომწვევი მიზეზები მრავალმხრივი იყო:

ეთნორელიგიური განსხვავებები: ისტორიულად ჩამოყალიბებული განსხვავებები რელიგიაში (ქრისტიანობა და ისლამი) და კულტურულ მახასიათებლებში ურთიერთნდობისა და ქსენოფობიის საფუძველს წარმოადგენდა, რასაც აქტიურად აძლიერებდნენ პოლიტიკური ძალები.
ეკონომიკური კონკურენცია: რესურსებისთვის, მიწისა და სავაჭრო გზებისთვის ბრძოლამ, განსაკუთრებით მზარდი მოსახლეობის გათვალისწინებით, გაამწვავა თემებს შორის ურთიერთობები.
იმპერიული ძალები: რუსეთის, ოსმალეთის და სპარსეთის იმპერიები საუკუნეების განმავლობაში რეგიონში გავლენისთვის იბრძოდნენ. მათი პოლიტიკა, რომელიც ხშირად „გაყავი და იბატონეს“ პრინციპზე იყო დაფუძნებული, ეთნიკურ დაპირისპირებას ხელს უწყობდა. კერძოდ, კავკასიაში რუსეთის იმპერიის კონტროლის შესუსტებამ შექმნა ძალაუფლების ვაკუუმი, რაც ქაოსითა და ძალადობით გამოვლინდა.
ეროვნული მოძრაობების აღზევება: საუკუნის დასაწყისი მთელ მსოფლიოში ნაციონალიზმის აღზევებით აღინიშნა და კავკასია გამონაკლისი არ იყო. ეროვნული სახელმწიფოების ჩამოყალიბებამ, თვითგამორკვევის სურვილმა და ტერიტორიული პრეტენზიების გაძლიერებამ სისხლიანი კონფლიქტები გამოიწვია ახალბედა ეროვნულ ელიტებსა და მათ მხარდამჭერებს შორის.

1905 წლის რუსეთის რევოლუციამ და შემდგომმა არეულობებმა მნიშვნელოვნად შეასუსტა რუსეთის იმპერიის ცენტრალური ხელისუფლება. ამან თავისი შედეგები იქონია კავკასიისთვის, სადაც ისედაც მყიფე მშვიდობა დაირღვა. იმპერიულმა ადმინისტრაციამ, რომელიც შიდა პრობლემებით იყო დაკავებული, დაკარგა რეგიონში სიტუაციის ეფექტურად კონტროლის უნარი, რამაც გამოიწვია ეთნიკური კონფლიქტების მკვეთრი გამწვავება. სომხურ და აზერბაიჯანულ მოსახლეობას შორის დაპირისპირება პერიოდულად გადაიზარდა სრულმასშტაბიან შეიარაღებულ შეტაკებებსა და მასობრივ ძალადობაში.

უკვე 1905 წლის გაზაფხულიდან, ერევნისა და მიმდებარე სოფლების აზერბაიჯანული მოსახლეობა სისტემატური ძალადობის ობიექტი გახდა. იმ დროის დოკუმენტები, მათ შორის საარქივო მასალები, აგრესიის მიზანმიმართულ და სასტიკ ქმედებებზე მეტყველებს.

ძირითადი ინციდენტები
1905 წლის ზაფხულის დასაწყისი აღინიშნა სისხლიანი ინციდენტების სერიით, რომლებმაც ერევანი და მისი შემოგარენი მოიცვა.

1905 წლის 26-28 მაისი: ამ დღეებში ერევანში ქაოსი სუფევდა. ქალაქი სავსე იყო რევოლვერებიდან და სხვა ცეცხლსასროლი იარაღიდან გასროლილი ტყვიებით. აზერბაიჯანელებს ცეცხლი გაუხსნეს. იყვნენ დაღუპულები და დაჭრილები მშვიდობიანი მოქალაქეები, რაც ძალადობის მიზანმიმართულ ხასიათზე მიუთითებს. ეს არ იყო შემთხვევითი სროლა, არამედ ორგანიზებული თავდასხმები მშვიდობიან მოსახლეობაზე.
29-30 მაისი: არეულობა სწრაფად გავრცელდა ერევნის გუბერნიაში. სოფელ „დორგალარსა“ და მიმდებარე ტერიტორიებზე სომხურმა ძალადობრივმა ჯგუფებმა ოთხი აზერბაიჯანული სახლი დაწვეს. ძალადობის ტალღამ ექვსი სოფელი სრულად გაანადგურა, რაც აზერბაიჯანული მოსახლეობის გადასახლებისა და განადგურების ფართომასშტაბიან კამპანიაზე მიუთითებს.
7 ივნისი: „ჩობანკარის ალყა“. აზერბაიჯანული სოფლების, ჩობანკარის, უშასა და სხვა სოფლების მაცხოვრებლები იძულებულნი გახდნენ, გუბერნატორის სახელზე ოფიციალური საჩივარი შეეტანათ. ისინი აცხადებდნენ, რომ მეზობელი სომხური სოფლები მათ მუდმივად თავს ესხმოდნენ. განსაკუთრებით მძიმე მდგომარეობა იყო ჩობანკარში, რომელიც, მათი თქმით, ალყაში იყო მოქცეული, რაც ნიშნავდა იზოლაციას, დახმარების მიღების შეუძლებლობას და სიცოცხლისთვის მუდმივ საფრთხეს.

1905 წლის შემოდგომაც ძალიან რთული პერიოდი იყო. ძალადობა ახალ ტერიტორიებზე გადავიდა, რასაც სიცოცხლე შეიწირა.

18 სექტემბერი: სოფლიდან ერევანში დაბრუნებული ათი აზერბაიჯანელი შეიარაღებული თავდასხმის მსხვერპლი გახდა. ერთი ადამიანი დაიღუპა, მეორე კი მძიმედ დაშავდა, რაც ხაზს უსვამს აზერბაიჯანელებისთვის მგზავრობის საფრთხეებს, თუნდაც უსაფრთხო გზებზე. ეს აჩვენებს გაბატონებულ ბანდიტობასა და თავდამსხმელების დაუსჯელობას.
29 ოქტომბერი: ეს პერიოდი გობსის ხოცვა-ჟლეტასავითსაა ცნობილი. 1905 წლის შემოდგომის ერთ-ერთი ყველაზე შოკისმომგვრელი მოვლენა იყო თავდასხმა ეჩმიაძინის რაიონის სოფელ გობსზე. დაახლოებით 800 შეიარაღებულმა სომეხმა სოფელს შეუტია და დიდი სისასტიკე გამოიჩინა. თავდასხმის შედეგად 255 სახლი დაინგრა, რამაც ფაქტობრივად წაშალა სოფელი დედამიწის პირისაგან. დაიღუპა 53 ადამიანი, მათ შორის ქალები და ბავშვები. მკვლელობების გარდა, თავდამსხმელებმა მოიპარეს ფული, პირუტყვი და სხვა ქონება.

1905 წლის აღწერილი მოვლენები მხოლოდ დასაწყისი იყო ძალადობის ხანგრძლივი პერიოდისა, რომელიც 1920 წლამდე გაგრძელდა. 1917 წლის თებერვლისა და ოქტომბრის რევოლუციების შემდეგ რუსეთში ცენტრალური ხელისუფლების შესუსტებასთან და შემდგომში სომხეთის პირველი რესპუბლიკის ჩამოყალიბებასთან ერთად, აზერბაიჯანული მოსახლეობის წინააღმდეგ ძალადობა კიდევ უფრო ფართოდ გავრცელდა და სისტემატური გახდა. ერევნის გუბერნია, ნახიჩევანი, ზანგეზური, ყარაბაღი და ბაქო სისხლიანი შეტაკებების ასპარეზად იქცა, სადაც აზერბაიჯანელები მასობრივ მკვლელობას, განდევნას და მათი კულტურული მემკვიდრეობის განადგურებას დაექვემდებარნენ.

1918 წლის მარტის მოვლენები ბაქოში
1918 წლის მარტში ბაქოში ხელისუფლება ოფიციალურად ბოლშევიკებს გადაეცა. ბოლშევიკური მთავრობის ხელმძღვანელობა ალიანსში იყო სომხურ ნაციონალისტურ ორგანიზაცია „დაშნაკცუტუნთან“, რამაც კონფლიქტი გამოიწვია ქალაქის აზერბაიჯანულ მოსახლეობასთან.

ამ მოვლენებმა, რომლებიც ისტორიაში „მარტის მოვლენების“ სახელით შევიდა, ბაქოს მუსლიმი მოსახლეობის ხოცვა-ჟლეტა გამოიწვია. აზერბაიჯანული წყაროების თანახმად, 10 000-მდე ადამიანი დაიღუპა, ხოლო მასობრივი მკვლელობები მუსლიმურ უბნებში მოხდა.

1918 წლის მარტის მოვლენები ბაქოში სამხრეთ კავკასიის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე ტრაგიკულ ეპიზოდად იქცა, რომელმაც ღრმა კვალი დატოვა აზერბაიჯანელი ხალხის მეხსიერებაში. ეს მოვლენები რეგიონში სწრაფად განვითარებული პოლიტიკური და ეთნიკური კრიზისის ფონზე განვითარდა, რაც გამოწვეული იყო რუსეთის იმპერიის დაშლით, ძალაუფლებისთვის ბრძოლითა და ეთნიკური დაძაბულობის გაზრდით. 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, ბაქოში, ისევე როგორც ყოფილი რუსეთის იმპერიის ბევრ სხვა ნაწილში, ძალაუფლებისთვის ბრძოლა სხვადასხვა პოლიტიკურ ძალებს შორის დაიწყო. ქალაქში ერთმანეთს დაუპირისპირდა ბოლშევიკების, სოციალისტ-რევოლუციონერების, მენშევიკების, სომხური ნაციონალისტური პარტია „დაშნაკცუტუნის“ და აზერბაიჯანული ეროვნული მოძრაობის, უპირველეს ყოვლისა, „მუსავატის“ პარტიის წარმომადგენლების ინტერესები.

1918 წლის დასაწყისისთვის ბაქოში პოლიტიკური ძალაუფლება ბაქოს საბჭოს გადაეცა, რომელსაც ბოლშევიკები აკონტროლებდნენ. საბჭოს ხელმძღვანელობდა ბოლშევიკი რევოლუციონერი სტეფან შაუმიანი, წარმოშობით სომეხი. ბაქოს საბჭოში ასევე შედიოდნენ დაშნაკების წარმომადგენლები, რამაც გააძლიერა სომხური პოლიტიკური ელიტის გავლენა ქალაქის მმართველობაში.

მუსლიმი მოსახლეობა, რომელიც ბაქოს მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენდა, შეშფოთებული იყო დაშნაკების მზარდი გავლენით, რომელთა დამოკიდებულება აზერბაიჯანელების მიმართ მტრული იყო. მუსლიმური თემის შიშებს ბოლშევიკების აგრესიული ანტირელიგიური პოლიტიკა ამძაფრებდა და მათი გეგმები, გაენადგურებინათ მუსლიმური მოხალისეთა რაზმები, რომლებიც ანარქიის პირობებში ყალიბდებოდა.

შეტაკებების დაწყების უშუალო მიზეზი ბაქოში ოსმალო ოფიცრის, თალეჰ ხანის მეთაურობით 1000 კაციანი შეიარაღებული რაზმის ჩასვლა იყო, რომელიც გარდაცვლილი გენერალ ალი აღა შიხლინსკის ცხედარს დაკრძალვისთვის ახლდა. ბაქოს საბჭომ რაზმის განიარაღება მოითხოვა, რაც მუსლიმმა მოსახლეობამ პროვოკაციად აღიქვა.

1918 წლის 26 მარტს მუსლიმურ ფორმირებებსა და სომხურ-ბოლშევიკურ ძალებს შორის შეტაკებები დაიწყო, რაც მალე ქალაქში მასშტაბურ შეიარაღებულ მოქმედებებში გადაიზარდა. 1918 წლის 30 მარტიდან 2 აპრილამდე ბაქოში ხოცვა-ჟლეტა მოხდა, რომელიც ისტორიაში მარტის მოვლენების სახელით შევიდა. ბაქოს საბჭოსა და სომხური დაშნაკცუთიუნის პარტიის შეიარაღებულმა დაჯგუფებებმა, შეიარაღებულმა და ორგანიზებულმა, სისტემატური თავდასხმები დაიწყეს ქალაქის მუსლიმურ კვარტალებზე - ძირითადად შემახაზე, ქუბინსკაიას ქუჩაზე, ჩოხურის, ამირაბადის, ლოკბატანის, ჩარიხანას რაიონებსა და სხვა. თანამედროვე ისტორიკოსები საშინელ სცენებს აღწერს: სახლებს მაცხოვრებლებთან ერთად ცეცხლს უკიდებდნენ, ქალებს აუპატიურებდნენ, მოკლულთა ცხედრებს ქუჩებში ყრიდნენ ან წვავდნენ. მთელი მუსლიმურ ოჯახებს ხოცავდნენ და მათ ქონებას ძარცვავდნენ. წყაროების თანახმად, მარტის ხოცვა-ჟლეტის შედეგად 10 000-მდე ადამიანი დაიღუპა. დაღუპულთა შორის იყვნენ ქალები, ბავშვები და მოხუცები. დაღუპულთა უმეტესობა მასობრივ საფლავებში იყო დაკრძალული. მეჩეთები განადგურდა, რელიგიურ მოღვაწეებს დევნიდნენ და კულტურულ ძეგლებს ანადგურებდნენ. მარტის ხოცვა-ჟლეტამ 1918-1920 წლებში სამხრეთ კავკასიაში მასშტაბური ეთნიკური კონფლიქტების დასაწყისი დაიწყო. ბაქოში განვითარებული მოვლენები აზერბაიჯანული ინტელიგენციისა და პოლიტიკური წრეების მხრიდან უფრო გადამწყვეტი ეროვნული პოლიტიკის ჩამოყალიბების კატალიზატორი გახდა.

1918 წლის ზაფხულში, მას შემდეგ, რაც ბაქო ნური ფაშას მეთაურობით კავკასიის ისლამურმა არმიამ აიღო, ქალაქში აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის ხელისუფლება დამყარდა. ამან ქალაქში საომარი მოქმედებები დროებით შეწყვიტა, მაგრამ ეთნიკური უნდობლობა და მტრობა კიდევ მრავალი წლის განმავლობაში გაგრძელდა.

საბჭოთა პერიოდში მარტის მოვლენები განიმარტებოდა მხოლოდ როგორც „მუსავატის აჯანყების ჩახშობა“ და კონტრრევოლუციასთან ბრძოლის მცდელობა. სომეხი დაშნაკების როლი მუსლიმი მოსახლეობის ხოცვა-ჟლეტაში მიჩქმალული ან გამართლებული იყო. მხოლოდ მას შემდეგ, რაც აზერბაიჯანის რესპუბლიკამ 1991 წელს დამოუკიდებლობა მოიპოვა, შესაძლებელი გახდა 1918 წლის მარტის ტრაგედიის, როგორც მუსლიმი მოსახლეობის წინააღმდეგ მასობრივი ძალადობისა და გენოციდის აქტის, ღიად განხილვა. დღეს 1918 წლის მარტის მოვლენები აზერბაიჯანში ეროვნული ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე ტრაგიკულ გვერდად არის აღიარებული. ყოველწლიურად, მარტის ბოლოს, ქვეყანაში იმართება ღონისძიებები იმ საშინელ დღეებში დაღუპულთა ხსოვნის პატივსაცემად.

ეთნიკური წმენდა ერევნის ტერიტორიაზე (1918-1919)
ამიერკავკასიის ისტორიაში 1918-1919 წლების პერიოდი აღინიშნა ეთნიკური ძალადობისა და ჰუმანიტარული კატასტროფების უპრეცედენტო მასშტაბით, რამაც განსაკუთრებით მუსლიმი, უპირატესად აზერბაიჯანული მოსახლეობა დააზარალა. რუსეთის იმპერიის დაშლისა და პირველი მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ, რეგიონში დაიწყო დამოუკიდებელი ეროვნული სახელმწიფოების - აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკისა და სომხეთის რესპუბლიკის - ჩამოყალიბების პროცესი. ამან გამოიწვია დიდი ხნის ეთნიკური კონფლიქტების ესკალაცია, მათ შორის შერეული მოსახლეობის მქონე ტერიტორიებზე - როგორიცაა ერევნის გუბერნია, ყარაბაღი, ზანგეზური და ნახიჩევანი.

ჯერ კიდევ 1918 წლის თებერვალში, ამიერკავკასიის სეიმის სხდომაზე გამოცხადდა, რომ ერევნის გუბერნიაში ანარქია სუფევდა, სომხური შეიარაღებული ფორმირებები უკონტროლოდ მოქმედებდნენ და მასობრივი თავდასხმები ფიქსირდებოდა მუსლიმურ დასახლებებზე. საპასუხოდ, მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება აზერბაიჯანული მოსახლეობის თავდაცვის მიზნით შეიარაღების შესახებ. თუმცა, სიტუაცია სწრაფად უარესდებოდა. 1918 წლის 6 მარტს, სომხურმა შეიარაღებულმა ჯგუფებმა 18 აზერბაიჯანული სოფელი გაანადგურეს. რკინიგზის ორივე მხარეს არტილერია განლაგდა, რაც ცენტრალიზებულ და დაგეგმილ ოპერაციაზე მიუთითებდა. მსხვერპლი ძირითადად ქალები, ბავშვები და მოხუცები იყვნენ - ისინი, ვისაც თავის დაცვა არ შეეძლოთ. 23 მარტს, ამიერკავკასიის სეიმმა მუსლიმი ლტოლვილების დასახმარებლად ერთი მილიონი რუბლი გამოყო, რაც მძიმე ჰუმანიტარული მდგომარეობის აღიარებას წარმოადგენდა. თუმცა, ოფიციალური ზომების მიუხედავად, ძალადობა გაგრძელდა.

1918 წლის 12 აპრილისთვის სიტუაცია კრიტიკულ ზღვრამდე მივიდა: 23 სოფელი დაიწვა, ათასობით ადამიანი უსახლკაროდ დარჩა და ქუჩებში შიმშილითა და სიცივით გარდაიცვალა. თვითმხილველები აღწერდნენ, თუ როგორ დახეტიალობდნენ გზებზე მთელი ოჯახები ჩვილებით ხელში, რომლებსაც არც საჭმელი ჰქონდათ და არც წყალი. ძალადობა როგორც სოფლად, ასევე თავად ერევანშიც ხდებოდა. აზერბაიჯანელები სისხლისღვრის შეწყვეტასა და წესრიგის აღდგენას მოითხოვდნენ, მაგრამ ხელისუფლებისგან დაცვა არ მიუღიათ. თითქმის ერთი წლის შემდეგ, 1919 წლის 28 თებერვალს, სომხეთის რესპუბლიკის უკვე დამოუკიდებელი მთავრობა იძულებული გახდა ოფიციალურად ეღიარებინა აზერბაიჯანული მოსახლეობის წინააღმდეგ ძალადობის ფაქტები. ანგარიშში ნათქვამი იყო, რომ დანაშაულებში მონაწილეობდნენ არა მხოლოდ ადგილობრივი არარეგულარული შეიარაღებული დაჯგუფებები, არამედ სომეხი ოფიცრები და რეგულარული არმიის დანაყოფები. ეს აღიარება, თუმცა დაგვიანებული, ადასტურებდა ძალადობის სისტემურ ხასიათს. ამასობაში, სხვადასხვა წყაროების თანახმად, ათობით აზერბაიჯანული სოფელი განადგურდა, ათასობით მცხოვრები დაიღუპა, დაიჭრა ან ლტოლვილად იქცა. გადარჩენილთა უმეტესობამ დროებითი თავშესაფარი იპოვა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ან თურქეთის ტერიტორიაზე.

შეტაკებები ყარაბაღში, ზანგეზურსა და ნახიჩევანში (1918–1919)
ერევნის გუბერნიაში მომხდარი ტრაგედიის ფონზე, შეიარაღებული კონფლიქტები გაგრძელდა ამიერკავკასიის სხვა ნაწილებში. განსაკუთრებით მწვავე შეტაკებები მოხდა ყარაბაღში, ზანგეზურსა და ნახიჩევანში, სადაც სომხური მხარე ცდილობდა ამ რეგიონების სომხეთის რესპუბლიკასთან შეერთებას, ხოლო აზერბაიჯანის ხელისუფლება დაჟინებით მოითხოვდა ამ ტერიტორიების საკუთარი იურისდიქციის ქვეშ მოქცევას.

1918 წლის ბოლოდან 1919 წლის ბოლომდე რეგიონში თითქმის განუწყვეტლივ მიმდინარეობდა შეიარაღებული შეტაკებები, რომლებსაც თან ახლდა ეთნიკური წმენდა. შეიარაღებული დანაყოფები ორივე მხრიდან მოქმედებდნენ, მაგრამ ყველაზე მეტად მშვიდობიანი მოსახლეობა დაზარალდა, განსაკუთრებით იმ სოფლებში, სადაც უპირატესად მუსლიმი მოსახლეობა იყო. ისტორიკოსები აღნიშნავენ, რომ კონფლიქტებს თან ახლდა სოფლების მასობრივი განადგურება, პირუტყვის მიტაცება, სახლების დაწვა და მაცხოვრებლების განდევნა. 1919 წლის შემოდგომისთვის სიტუაცია კვლავ დაიძაბა. დოკუმენტური მტკიცებულებებისა და თვითმხილველების ჩვენებების თანახმად, 1919 წლის ოქტომბერში სომხურმა სამხედრო ნაწილებმა ერევნის, ეჩმიაძინის, სურმალუსა და ახალი ბაიაზეტის ოლქებში აზერბაიჯანულ სოფლებზე სისტემატური თავდასხმების სერია წამოიწყეს.

იმავე წლის აგვისტოში დაახლოებით 50 სოფელი განადგურდა. რამდენიმე დასახლებაში დაფიქსირდა უკიდურესი ძალადობის აქტები. როგორც ამბობენ, ჩანფინეთის სოფელში მამაკაცები, ქალები და ბავშვები ძალით დააშორეს, მათი ქონება ჩამოართვეს, ხოლო მამაკაცები არაქსის ნაპირებზე დახვრიტეს. ზოგიერთ შემთხვევაში ქალები და ბავშვები ცოცხლად დაწვეს, ასევე დაფიქსირდა გაუპატიურების შემთხვევები.

დანგრეულ ან დაზიანებულ სოფლებს შორის კერიმ-არგსი, ფაშაკენდი, ტაკირლია, აღვერანი, ალი-ბეკი, აჯარ-აგდიდე, კედნი, ყიზალვანგი და სხვა იყვნენ. ეს ტერიტორიები ისტორიულად აზერბაიჯანული იყო, სადაც საუკუნეების განმავლობაში სახლობდნენ.

რეგიონში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, ამ ტრაგიკული ისტორიის მრავალი გვერდი განზრახ დაიბლოკა საჯარო განხილვისგან. ერევნის გუბერნიასა და სხვა ტერიტორიებზე აზერბაიჯანელების წინააღმდეგ ეთნიკური წმენდისა და ორგანიზებული ძალადობის აღიარება პოლიტიკურად არასასურველი იყო. საბჭოთა ისტორიოგრაფია ცდილობდა ეროვნული განსხვავებების გათანაბრებას, მოვლენებს „დროებით სირთულეებად“ განმარტავდა.

მხოლოდ 1991 წელს აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ დაიწყო ამ ტრაგედიების უფრო აქტიური შესწავლა და დოკუმენტირება. საარქივო მასალებმა, თვითმხილველთა ჩვენებებმა და იმდროინდელი დიპლომატიური მისიების ანგარიშებმა შესაძლებელი გახადა ერევნის გუბერნიიდან და მიმდებარე ტერიტორიებიდან აზერბაიჯანული მოსახლეობის სისტემატური ეთნიკური რეპრესიებისა და იძულებითი გადასახლების სურათის რეკონსტრუქცია.

1920 წლის ივლისში გამოქვეყნებული მონაცემების თანახმად, მაღალი თანამდებობის სომეხი ჩინოვნიკები და საჯარო მოხელეები აქტიურად მონაწილეობდნენ სომხეთში აზერბაიჯანული სოფლების ძარცვასა და განადგურებაში. მხოლოდ ზანგიბაზარის რეგიონში 20 სოფელი განადგურდა და დაიწვა; ქონება გაიყო სომეხ მინისტრებსა და ჩინოვნიკებს შორის; სევანის მონასტრის ბერები და მათი მსახურები მონაწილეობდნენ მეზობელი სოფლების ძარცვაში; 1920 წლის ივნისში, როდესაც მთავრობის ბრძანებით 40 აზერბაიჯანული სოფელი განადგურდა, ბერებმა ტბა ნავით გადაკვეთეს და მუსლიმებს დარჩენილი ქონება წაართვეს.

მრავალი თვითმხილველის ცნობით, დიპლომატიური დოკუმენტებითა და იმდროინდელი პრესით, სომხეთის შეიარაღებულმა ძალებმა დაიწყეს აზერბაიჯანული მოსახლეობის სისტემატური გადასახლება რეგიონიდან. მთელი სოფლები დაიბლოკა, შეწყდა საკვების მიწოდება, დაიწვა მოსავალი, მოიწამლა წყლის წყაროები, რამაც შიმშილი და ეპიდემიები გამოიწვია. განსაკუთრებით დაზარალდნენ ქალები, ბავშვები და მოხუცები - ათიათასობით ადამიანი აღმოჩნდა ტყეებსა და მთებში. ბევრი ცდილობდა აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მოხვედრას.

არქივებში შენახული 1920 წლის აგვისტოს ანგარიშები შეიცავს მტკიცებულებებს, რომ სომხეთის რესპუბლიკის ხელმძღვანელობა განიხილავდა ზანგეზურის, ნახიჩევანისა და ერევნის გუბერნიის ტერიტორიიდან აზერბაიჯანული მოსახლეობის საბოლოო განდევნის გეგმებს. „ნებაყოფლობითი განსახლების“ საფარქვეშ სომხეთის ხელისუფლება ცდილობდა მუსლიმების ირანში გადასახლებას, რითაც შეცვლიდა რეგიონის ეთნიკურ რუკას და აცხადებდა, რომ მუსლიმებმა, სავარაუდოდ, თავად დატოვეს სომხეთის ტერიტორია. თანამედროვე ისტორიკოსები ასეთ ქმედებებს ეთნიკური წმენდის ფორმებად მიიჩნევენ. არსებული ინფორმაციით, განადგურდა არა მხოლოდ სახლები და მოსავალი, არამედ მეჩეთები, სასაფლაოები და კულტურული ძეგლები, რათა წაშლილიყო აზერბაიჯანული მოსახლეობის კვალი.

ძალადობის ხასიათი და მასშტაბები (1905–1920)
შეტაკებებისას განსაკუთრებით დაზარალდა შემდეგი ტერიტორიები:

ერევნის გუბერნია - 200-ზე მეტი აზერბაიჯანული სოფელი განადგურდა ან მოსახლეობისგან დაცარიელდა;

ზანგეზური და ყარაბაღი - ტერიტორია სომხურ დაშნაკთა რაზმებსა და აზერბაიჯანულ მუსლიმურ ფორმირებებს შორის ძალადობრივი შეიარაღებული შეტაკებების ასპარეზად იქცა;
ნახიჩევანის რეგიონი — სომხური ნაციონალისტური ჯგუფების მიერ მუსლიმური სოფლების მასობრივი თავდასხმები და ბლოკადა;
ყუბა, შემახა, შუშა — 1918 წლის მარტის ხოცვა-ჟლეტის ეპიზოდები.

ტრაგედიის მასშტაბებს ადასტურებს არაერთი საარქივო მასალა:

ამიერკავკასიის სეიმის ოქმები (1918);
აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა სამინისტროს კორესპონდენცია;
სტატიები და ესეები გაზეთებში „კასპია“, „ივერია“, „აჩიგ სოზ“, „ბრიუსელსკაია პრავდა“ და სხვა;
მუსლიმური საქველმოქმედო და ემიგრანტული ორგანიზაციების დოკუმენტები;
საერთაშორისო წარმომადგენლების, მათ შორის ანტანტის დელეგაციის ანგარიშები.

საერთაშორისო მოწოდებები და ოფიციალური პროტესტები
ჯერ კიდევ 1919 წლის ოქტომბერში აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ სასწრაფო დეპეშა გაუგზავნა ანტანტის უმაღლეს კომისარს, გენერალ ჰასკელს, რომელშიც დეტალურად იყო აღწერილი ზანგეზურის, სურმალუს, ეჩმიაძინისა და ერევანის ოლქებში ძალადობის მასშტაბები. დოკუმენტში საუბარი იყო მასობრივ მკვლელობებზე, ქალებისა და ბავშვების წამებაზე, მთელი სოფლების გადაწვაზე, მუსლიმი მოსახლეობის იძულებით განდევნასა და ქონების განადგურებაზე. აზერბაიჯანულმა მხარემ საერთაშორისო საზოგადოებისგან მოითხოვა გადამწყვეტი ზომების მიღება ძალადობის შესაჩერებლად და დამნაშავეების პასუხისგებაში მიცემის მიზნით.

გარდა ამისა, 1920 წლის 14 თებერვალს ყარსის მუსლიმური თემის თავმჯდომარემ წერილი გაუგზავნა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მთავრობას, სადაც ის სომხეთის რესპუბლიკაში მიმდინარე გენოციდის შესახებ იუწყებოდა. წერილში საუბარი იყო მუსლიმური დასახლებების სისტემატურ დარბევაზე, მასობრივ მკვლელობებზე, ქალების მიმართ ძალადობის აქტებზე, ძარცვასა და ცეცხლის წაკიდებაზე. ეს ოფიციალური მოწოდებები, ახალგაზრდა აზერბაიჯანული სახელმწიფოს შეზღუდული გავლენის მიუხედავად, პოსტიმპერიულ პერიოდში რეგიონში მომხდარი დანაშაულების მნიშვნელოვან დოკუმენტურ მტკიცებულებად იქცა.

1945-1950 წლების მოვლენები
1945 წელს სსრკ-მა ტერიტორიული პრეტენზიები წაუყენა თურქეთს ყარსისა და არტაანის ოლქებზე. ქვეყნებს შორის კონფრონტაცია შენარჩუნდა სტალინის სიკვდილამდე. 1953 წლამდე მზადდებოდა ამ პრეტენზიებისათვის საფუძვლების მომზადება. მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გახდა სტალინის გადაწყვეტილება — უცხოეთში მცხოვრებ სომეხთათვის საბჭოთა სომხეთში გადმოსახლების (რეპატრიაციის) შეთავაზება. თურქეთზე ზემოქმედების მიზნით საბჭოთა გეგმებში საბჭოთა სომხეთის სამხედრო-გეოგრაფიული მდგომარეობა მნიშვნელოვან ადგილს იკავებდა თურქეთის აღმოსავლეთ საზღვრებთან. საბჭოთა ხელისუფლების აზრით, თურქეთთან მოსალოდნელი კონფლიქტის შემთხვევაში აზერბაიჯანელები ე.წ. "მეხუთე კოლონის" როლს შეასრულებდნენ. შესაბამისად, ხელისუფლებაში მიიღეს გადაწყვეტილება სომხეთის სსრ-დან აზერბაიჯანელთა დეპორტაციის შესახებ. დადგენილება განხორციელდა სსრკ-ის მინისტრთა საბჭოს 1947 წლის 23 დეკემბრის № 4083 დადგენილების თანახმად.

ამ დადგენილების ერთ-ერთ პუნქტში პირდაპირ არის მითითებული:
ნება მიეცეს სომხეთის სსრ მინისტრთა საბჭოს — გაათავისუფლოს აზერბაიჯანელი მოსახლეობისაგან საცხოვრებელი სახლები და ნაგებობები მათ ადგილას სომხეთის სსრ-ში მცხოვრებ უცხოელ სომეხთა ჩასახლების და აზერბაიჯანის სსრ-ში მტკვარ-არაქსის დაბლობის ტერიტორიაზე აზერბაიჯანელთა გადასახლებასთან დაკავშირებით.

გადასახლების დეტალები განსაზღვრული იყო სსრ სომხეთის ტერიტორიაზე დარჩენილი მოძრავი ქონების გამოსყიდვა უნდა მომხდარიყო კოლმეურნეობის მიერ აზერბაიჯანელთა ახალი საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით. გადასახლებულებს ახალ ადგილას მიენიჭათ გარკვეული შეღავათები და გადაეცათ სახელმწიფოსაგან ფულადი დახმარება — ოჯახის უფროსზე 1000 მანეთის და ოჯახის თითოეულ წევრზე 300 მანეთის ოდენობით.

სომხეთის სსრ მინისტრტა საბჭო დაჰპირდა გადასახლებულებს დახმარებას გადასახლების ადგილას ბინების შეძენაში. ისტორიკოს ვლადისლავ ზუბკას აზრით, სწორედ სტალინის ბრძანებით გასცა სომხეთის სსრ მინისტრთა საბჭოს პირველმა მდივანმა გრიგორი არუთინოვმა სომხეთიდან აზერბაიჯანელთა დეპორტაციის შესახებ განკარგულება "წინაპართა სამშობლოში" სომეხთა დაბრუნების მიზნით, რომ სომეხი რეპატრიანტებისათვის გაეთავისუფლებინათ აზერბაიჯანელთა საცხოვრებელი ადგილები. რეპატრიანტთა რაოდენობა განსაზღვრული იყო 400 ათასამდე. სინამდვილეში სომხეთში დაბრუნდა მხოლოდ 90 ათასი სომეხი.

აზერბაიჯანელები იძულებული გახდნენ გადასულიყვნენ მტკვარ-არაქსის ბარის ტერიტორიაზე აზერბაიჯანში, სადაც სწრაფად განვითარდა ბამბის მრეწველობა და მათი ადგილები კი, როგორც დაგეგმილი იყო, სომხებმა დაიკავეს.

გადასახლების პროცესი
აზერბაიჯანის სსრ-ში მტკვარ-არაქსის ველზე დაახლოებით 100 ათასი ადამიანის გადასახლება უნდა მომხდარიყო სამ ეტაპად:
10 000 ადამიანი უნდა გადაეყვანათ 1948 წელს,
40 000 ადამიანი — 1949 წელს
50 000 ადამისნი — 1950 წელს.

ეს გეგმა ვერ განხორციელდა მოკლე დროში აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე სამშენებლო სამუშაოების არასაკმარისი ფინანსირების პირობებში. თუმცა ეს პროცესი აზერბაიჯანის სსრ მინისტრთა საბჭოს მიმართვის საფუძველზე გაგრძელდა 1954 წლამდე.

აზერბაიჯანელი ავტორები გადასახლებას უკავშირებენ სომეხთა რეპატრიაციას, ხოლო სომეხი ავტორები, თავის მხრივ, აზერბაიჯანში ახალი მიწების აუცილებელ სამეურნეო ათვისებას. ვიქტორ შნირელმანის აზრით, ეს არ იყო რეპრესიები. აზერბაიჯანელები სტალინის გარდაცვალების შემდეგ დაუბრუნდნენ თავის უწინდელ საცხოვრებელ ადგილებს.

გალერეა
აზერბაიჯანელების დეპორტაციის შესახებ სიახლეები ქართული გაზეთებიდან 1905-1920 წლებში.