iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ილდიზლი (არჰავის რაიონი)

ილდიზლი — სოფელი არჰავის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რაიონის ცენტრ არჰავიდან 21 კილომეტრში. 2020 წლის მონაცემებით სოფელში 54 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა ბაჰთა.

ისტორია
სოფელი ილდიზლის ძველი სახელია ნობაღლენი. ლაზური ტოპონიმი ნობაღლენი (ნობაღლენი) წარმოდგება სიტყვისგან „ბაღუ“ (ბაღუ), რომელიც ნიშნავს სერენდერს ან ბეღელს, და აღნიშნავს „ძველი ბეღლის ადგილს".

სოფელი ნობაღლენი მდებარეობს ლაზეთის რეგიონში, რომელიც ანტიკურ ხანაში კოლხეთის სამეფოს ტერიტორიაზე იყო. ოსმალებმა, ტრაპიზონის იმპერიის განადგურების შემდეგ 1461 წელს, 1547 წელს სრულად დაიპყრეს ეს რეგიონიც. თუმცა, ეს ტოპონიმი, როგორც სოფელი, ოსმალურ ჩანაწერებში არ გვხვდება. ნობაღლენი იყო ბაშქოის უბანი, რაც ჩანს გადაწყვეტილებებიდან მისი ცალკე სოფლად გამოყოფისა და ბაშქოისთვის უბნად კვლავ მიერთების შესახებ.

სოფელი ნობაღლენი, 1935 წლის საყოველთაო აღწერისას, ეკუთვნოდა არტვინისა და რიზეს პროვინციების ნაცვლად შექმნილი ჩორუჰის პროვინციის ჰოპას რაიონის არჰავის თემს და მისი მოსახლეობა შეადგენდა 104 ადამიანს. ნობაღლენი 1942 წელს როგორც უბანი შეუერთდა ბაშქოის, ხოლო 1959 წელს კვლავ ცალკე სოფლად გამოიყო.გარკვეული დროის შემდეგ სოფლის სახელი შეიცვალა და გახდა ილდიზლი, რაც ჩანს 1970 წლის საყოველთაო აღწერაში, სადაც ის უკვე ახალი სახელით არის დაფიქსირებული.

სოფელ ილდიზლში 2014 წელს იყო 3 ლაზური სახლი, 10 სერენდერი და 1 წყლის წისქვილი, რომლებმაც შეინარჩუნეს თავიანთი არქიტექტურული იერსახე.
შენქოი (არჰავის რაიონი)

შენქოი — სოფელი არჰავის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რაიონის ცენტრ არჰავიდან 8 კილომეტრში. 2020 წლის მონაცემებით სოფელში 23 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა ქვემო ქუთუნეთი.

ისტორია
სოფლების შენქოის და თეფეიურთის საერთო ძველი სახელია კუტუნითი. ლაზური ტოპონიმი კუტუნითი ნიშნავს „დაბალ ადგილს“.ეს ტოპონიმი თურქულ ენაში შევიდა როგორც კუტუნეტი. მართლაც, 1876 წლის ტრაბზონის პროვინციის წლიურში და 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში შენქოი მოხსენიებულია როგორც კუტუნით-ი სუფლა , ხოლო სოფელი თეფეიურთი როგორც კუტუნით-ი ულია . კუტუნით-ი სუფლა (ქვედა კუტუნითი) ლაზურად იწერება როგორც „წალენ კუტუნითი“ (წალენ კუტუნითი).

სოფელი კუტუნითი, რომელიც მდებარეობს ლაზეთის რეგიონში, ანტიკურ ხანაში შედიოდა კოლხეთის სამეფოს საზღვრებში. ოსმალებმა, ტრაბზონის იმპერიის გაუქმების შემდეგ, 1547 წელს მთლიანად დაიპყრეს ეს რეგიონიც. 1876 წლის ტრაბზონის პროვინციის წლიურის მიხედვით, სოფელი კუტუნით-ი სუფლა (ქვედა კუტუნითი) ექვემდებარებოდა ტრაბზონის პროვინციის ლაზისტანის სანჯაყის არჰავის ოლქს. მისი მოსახლეობა შედგებოდა 31 ოჯახში მცხოვრები 64 ადამიანისგან. თუმცა, შესაძლებელია ეს რიცხვი მოიცავდეს მხოლოდ მამაკაცების რაოდენობას. სოფელში საგადასახადო ცხოველების რაოდენობა დაფიქსირებულია როგორც 180 თხა/ცხვარი, 93 ძროხა, 3 ხარი და 3 ცხენი-ხარი.

სოფელი ქვედა კუტუნითი, 1928 წლის ოსმალური სოფლების სიის მიხედვით, ექვემდებარებოდა რიზეს პროვინციის ხოფის ოლქის არჰავის რაიონს. ვინაიდან კუტუნითი ან კუტუნითი არ არის თურქული, სოფელი ქვედა კუტუნითის სახელი 1959 წელს შეიცვალა შენქოიდ. 1965 წლის საყოველთაო მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, შენქოის მოსახლეობა შედგებოდა 121 ადამიანისგან და ამ მოსახლეობიდან 62 ადამიანმა იცოდა წერა-კითხვა.

2014 წელს შენქოიში არსებობდა 8 ლაზური სახლი, რომლებიც ინარჩუნებდნენ თავიანთ არქიტექტურულ სტილს, 10 სერენდერი და 7 წყლის წისქვილი.
ულუქენთი (არჰავის რაიონი)

ულუქენთი — სოფელი არჰავის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 13 კილომეტრში. 2020 წლის მონაცემებით სოფელში 186 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა ფილარგეთი.

ისტორია
სოფელ ულუქენთისა და ბალიქლის საერთო ძველი სახელწოდებაა „ფილარგეთი“. ლაზური ტოპონიმი ფილარგეთი წარმოდგება ძველ ბერძნულში წეროს აღმნიშვნელი სიტყვისგან , რომელმაც ლაზურში მიიღო ფორმა და ნიშნავს „წეროიანს / წეროს ადგილს“. სოფელი ულუქენთი ცნობილია როგორც ქვემო პილარგეთი, ხოლო ბალიქლის სოფელი როგორც ზემო პილარგეთი.. ეს ტოპონიმი თურქულში შევიდა როგორც „ფილარგეთი“. კერძოდ, 1928 წლის ოსმალური სოფლების სიაში მოხსენიებულია როგორც ფილარგეთი / ფელარგეთი .

სოფელი პილარგეთი / პელარგეთის მდებარეობდა ლაზეთის რეგიონში, რომელიც ანტიკურ პერიოდში კოლხეთის სამეფოს ნაწილი იყო. ოსმალებმა, 1461 წელს ტრაპიზონის იმპერიის განადგურების შემდეგ, 1547 წელს ეს რეგიონიც სრულად დაიპყრეს.. სახელწოდება ფილარგეთი ან ფელარგეთი ოსმალურ ჩანაწერებში არ გვხვდება. წერილობით ამ სოფლის შესახებ პირველად, დიდი ალბათობით, ნახსენებია 1917 წელს, ქართველი ენათმეცნიერის იოსებ ყიფშიძის ჩანაწერებში, რომელმაც კვლევითი მოგზაურობა მოაწყო ლაზისტანის რეგიონში. სოფელი, რომელსაც ყიფშიძე წერდა როგორც ფილარგეთი, პირველი მსოფლიო ომის დროს რუსების ხელში გადავიდა და ამ პერიოდში რუსული ადმინისტრაციის საზღვრებში იმყოფებოდა. რუსულმა ადმინისტრაციამ სოფელი ჩაწერა როგორც პილარგეთი , სადაც 98 ოჯახში 400 ადამიანი ცხოვრობდა.

სოფელი ფილარგეთი ან ფელარგეთი, 1928 წლის ოსმალური სოფლების სიის მიხედვით, ექვემდებარებოდა რიზეს პროვინციის ხოფის რაიონის არჰავის თემს. 1955 წლის საყოველთაო აღწერაში კვლავ ერთ სოფლად აღრიცხული პილარგეთის ემენიატის, ბაღვას და ბარდის უბნები 1956 წელს ცალკე სოფლად გარდაიქმნა „ბალიქლის“ სახელწოდებით. ვინაიდან პილარგეთი ან პელარქეტი არ იყო თურქული, სოფლის სახელი 1959 წელს შეიცვალა „ულუქენთად“. 1965 წლის საყოველთაო აღწერაში ულუქენთის სოფლის მოსახლეობა შედგებოდა 598 ადამიანისგან, საიდანაც 256 ადამიანმა იცოდა წერა-კითხვა.

ითვლება, რომ სოფელი ულუქენთის მეჩეთი აშენდა მე-19 საუკუნეში. მეჩეთის მოაჯირებზე და გუმბათის ცენტრში შეიმჩნევა ორნამენტები, ხოლო ქალთა გალერეის ქვემოთ მდებარე კოჭზე ჩუქურთმიანი გეომეტრიული ნახატებია. მეჩეთის ხის მინბარიც მოჩუქურთმებულია. 2012 წელს სოფელში იყო 13 ლაზური სახლი, რომლებსაც შენარჩუნებული ჰქონდათ არქიტექტურული სტილი, 9 სერენდერი და 8 წყლის წისქვილი.
თეფეიურთი (არჰავის რაიონი)

თეფეიურთი — სოფელი არჰავის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რაიონის ცენტრ არჰავიდან 8 კილომეტრში. 2020 წლის მონაცემებით სოფელში 147 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა სიდრა.

ისტორია
თეფეიურთის და შენქოის სოფლების საერთო ძველი სახელი არის კუტუნითი. ლაზური ტოპონიმი კუტუნითი (კუტუნითი) ნიშნავს „მოკლე ადგილს“. კერძოდ, 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის წელიწდეულში და 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში თეფეიურთის სოფელი მოხსენიებულია როგორც კუტუნით-ი ულია , ხოლო შენქოი როგორც კუტუნეთ-ი სუფლა . კუტუნით-ი ულია (ზემო კუტუნითი) ლაზურად იწერება როგორც "ჟილენ კუტუნითი" (ჟილენ კუტუნითი).

კუტუნითის სოფელი, რომელიც მდებარეობს ლაზეთის რეგიონში, ანტიკურ პერიოდში კოლხეთის სამეფოს საზღვრებში შედიოდა. ოსმალებმა, ტრაპიზონის იმპერიის განადგურების შემდეგ 1461 წელს, 1547 წელს სრულად დაიპყრეს ეს რეგიონი. 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის წელიწდეულის მიხედვით, კუტუნით-ი ულია (ზემო კუტუნითი) სოფელი ეკუთვნოდა ტრაპიზონის პროვინციის ლაზისტანის სანჯაყის არჰავის ოლქს. მოსახლეობა შედგებოდა 37 ოჯახში მცხოვრები 52 ადამიანისგან. თუმცა, შესაძლებელია, რომ ეს რიცხვი მხოლოდ მამაკაცების რაოდენობას შეიცავდა. სოფელში დასაბეგრი საქონლის რაოდენობად დაფიქსირებულია 150 ძროხა, 4 ხარი და 1 ცხენი.

ზემო კუტუნითის სოფელი, 1928 წლის ოსმალური სოფლების სიის მიხედვით, ეკუთვნოდა რიზეს პროვინციის ჰოპას ოლქის არჰავის მხარეს. ვინაიდან კუტუნითი ან კუტუნიტი არ არის თურქული სიტყვა, ზემო კუტუნითის სოფლის სახელი 1959 წელს 7267 ნომრიანი კანონით შეიცვალა ტეპეიურტად. 1965 წლის საყოველთაო აღწერის მიხედვით, შენქოის მოსახლეობა შედგებოდა 258 ადამიანისგან, რომელთაგან 108 განათლებული იყო.

თეფეიურთის სოფელში 2014 წელს არქიტექტურული იერსახის შენარჩუნებით გამოირჩეოდა 2 ლაზური სახლი და 4 სერენდერი.
იუქარიშაჰინლერი

იუქარიშაჰინლერი — სოფელი არჰავის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. 2020 წლის მონაცემებით სოფელში 245 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა იუქარი ნაფშითი.

ისტორია
ზემო შაჰინლერის და ქვემო შაჰინლერის სოფლების საერთო ძველი სახელი არის ნაფშითი. ოდესღაც ერთიანი სოფელი ნაფშითი (ნაფშითი) შედგებოდა სამი ნაწილისგან: თუდენი ნაფშითი (ქვემო ნაფშითი), ორთა ნაფშითი (შუა ნაფშითი) და ჟილენი ნაფშითი (ზემო ნაფშითი). ეს ტოპონიმი თურქულში შევიდა როგორც ნაფშითი. კერძოდ, 1835 წლის არჰავის მოსახლეობის რეესტრში, 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის წელიწდეულში და 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში იგი მოხსენიებულია როგორც ნაფშიტი .

სოფელი ნაფშითი , რომელიც მდებარეობს ლაზეთის რეგიონში, ანტიკურ პერიოდში კოლხეთის სამეფოს საზღვრებში შედიოდა. ოსმალებმა, ტრაპიზონის იმპერიის განადგურების შემდეგ 1461 წელს, 1547 წელს სრულად დაიპყრეს ეს რეგიონი. არჰავი, სადაც მდებარეობს ნაფშითის სოფელი, ადრეულ ოსმალურ ჩანაწერებში მოხსენიებულია როგორც არჰავის ოლქი, რომელიც ექვემდებარებოდა ტრაპიზონის სანჯაყს. არჰავის ოლქი 1486 წლის აღწერის დროს შედგებოდა არჰავი-ლაზის მხარისგან, ხოლო მე-16 საუკუნეში - არჰავი-ლაზის, გონიოს, ვილაიეთ-ი ისქელეს და ვილაიეთ-ი ბაღობითის მხარეებისგან. მე-17 საუკუნის ბოლო მეოთხედში (1681/1682) ჩატარებულ აღწერაში ეს დასახლება ჩაწერილია როგორც „ნაფშიდი“ თავის უბნებთან ერთად.

ნაფშითი, 1876 წლის ტრაპიზონის პროვინციის წელიწდეულის მიხედვით, იყო სოფელი, რომელიც ეკუთვნოდა ჰოპას ოლქის არჰავის მხარეს, ტრაპიზონის პროვინციის ერთ-ერთი სანჯაყის - ლაზისტანის სანჯაყის საზღვრებში. ამ წელიწდეულში მისი მოსახლეობა ჩაწერილია როგორც 63 ოჯახი და 135 ადამიანი. ამ პერიოდში ოსმალური ადმინისტრაცია მხოლოდ მამაკაცების რაოდენობას ითვლიდა, ამიტომ სოფლის საერთო მოსახლეობის დასადგენად საჭიროა მამაკაცების რაოდენობის ტოლი ქალების რაოდენობის დამატება. შედეგად გამოდის, რომ ნაფშითის სოფელში დაახლოებით 270 ადამიანი ცხოვრობდა. ერთ ოჯახზე დაახლოებით 4,2 ადამიანი, რაც მიუთითებს, რომ ოჯახები მცირერიცხოვანი იყო. სოფელში, რომელიც სოფლის მეურნეობით ირჩენდა თავს, აღრიცხული იყო შემდეგი საქონელი: 168 თხა/ცხვარი, 2 ცხენი, 192 ძროხა და 2 ხარი.

ნაფშითი, 1928 წლის ოსმალური სოფლების სიის მიხედვით, ეკუთვნოდა რიზეს პროვინციის ჰოპას ოლქის არჰავის მხარეს. 1954 წელს ნაფშითი გაიყო ორ სოფლად: ზემო ნაფშითი და ქვემო ნაფშითი.

ვინაიდან სიტყვა ნაფშითი „უცხოური წარმოშობისაა“, ზემო ნაფშითის სახელი 1959 წელს 7267 ნომრიანი კანონით შეიცვალა ზემო შაჰინლერად.მიუხედავად ამისა, სოფლის ძველი სახელი ახალ სახელთან ერთად გარკვეული დროის განმავლობაში კვლავ გამოიყენებოდა ოფიციალურ ჩანაწერებში „ზემო შაჰინლერი (ზემო-ნაფშითი)“ფორმით.

2014 წელს სოფელში არქიტექტურული იერსახის შენარჩუნებით გამოირჩეოდა 3 ლაზური სახლი და 4 სერენდერი.
ულაში (არჰავის რაიონი)

ულაში — სოფელი არჰავის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 8 კილომეტრში.. 2020 წლის მონაცემებით სოფელში 159 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა რიფატლი.

ისტორია
სოფელი ულაშის ძველი სახელი არის დურმატი. კერძოდ, ქართველმა ენათმეცნიერმა იოსებ ყიფშიძემ 1917 წელს სოფლის სახელი ჩაწერა როგორც დურმატი (დურმათი). 1960 წლის საყოველთაო აღწერაში სოფელი ულაშის ძველი სახელის რიფათლიდ მითითება აჩვენებს, რომ ამ ადგილის სახელი თურქულ ენაში ამ ფორმით შევიდა.

სოფელი დურმატის ადგილმდებარეობა, ლაზეთის რეგიონი, ანტიკურ ხანაში კოლხეთის სამეფოს საზღვრებში შედიოდა. ოსმალებმა, ტრაპიზონის იმპერიის 1461 წელს განადგურების შემდეგ, 1547 წელს ეს რეგიონიც სრულად დაიპყრეს.დურმატის სახელი ოსმალურ ჩანაწერებში არ გვხვდება. წერილობით ამ სოფლის შესახებ პირველად, დიდი ალბათობით, ნახსენებია 1917 წელს ლაზისტანის რეგიონში კვლევითი ექსპედიციის დროს ქართველი ენათმეცნიერის იოსებ ყიფშიძის ჩანაწერებში.

სოფელი დურმატი, 1935 წლის საყოველთაო აღწერაში ჩაწერილია „რიფათლის“ სახელით. ამ დროს სოფელი ეკუთვნოდა ჩორუჰის პროვინციას (რომელიც შეიქმნა არტვინისა და რიზეს პროვინციების ადგილზე), ჰოპას რაიონის არჰავის უბანს და მისი მოსახლეობა შეადგენდა 192 ადამიანს. რიფათლის სახელი 1959 წელს შეიცვალა ულაშად. 1965 წლის საყოველთაო აღწერისას ულაშის სოფლის მოსახლეობა შეადგენდა 262 ადამიანს და ამ მოსახლეობიდან 119 ადამიანმა იცოდა წერა-კითხვა.

სოფელ ულაში 2014 წელს არქიტექტურული სტრუქტურა შენარჩუნებული ჰქონდა 3 ლაზურ სახლს, 15 სერენდერს (ლაზური საკუჭნაო ნაგებობა) და 2 წყლის წისქვილს.
უჩლერი (არჰავის რაიონი)

უჩლერი — სოფელი არჰავის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რაიონის ცენტრ არჰავიდან 13 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 83 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა ჰეკოლენი პიცი.

ისტორია
სოფელი უჩლერის ძველი სახელწოდებაა გოლაზენი. ლაზური ტოპონიმი გოლაზენი (გოლაზენი) შედგება სიტყვებისგან „გოლა“ (გოლა), რომელიც ნიშნავს ბორცვს, და „ზენი“ (ზენი), რომელიც ნიშნავს ბრტყელს ან ვაკეს, და მთლიანად ნიშნავს „ბორცვის ვაკეს“ ან „მთის ვაკეს“. არდეშენის რაიონის საზღვრებში არსებული მთა გოლაზენაც იმავე მნიშვნელობის მქონე ტოპონიმია.

სოფელი გოლაზენი მდებარეობს ლაზეთის რეგიონში ანტიკურ ეპოქაში კოლხეთის სამეფოს საზღვრებში შედიოდა. ოსმალებმა, ტრაპიზონის იმპერიის 1461 წელს განადგურების შემდეგ, 1547 წელს ეს რეგიონიც სრულად დაიპყრეს. თუმცა, ეს ტოპონიმი, როგორც სოფელი, ოსმალთა ჩანაწერებში არ გვხვდება. სოფლის შესახებ გადაწყვეტილებიდან ჩანს, რომ ეს დასახლება სოფელი კამპარნის უბანი იყო, რომელიც შემდეგ სოფლად გადაკეთდა. მართლაც, გოლაზენი 1956 წლის 6 ივნისს გადაიქცა სოფლად სახელწოდებით უჩლერი. ამის შედეგად სოფელი კამპარნის მოსახლეობა 1955 წელს 729-დან 1960 წელს 402 ადამიანამდე შემცირდა. 1965 წლის საყოველთაო მოსახლეობის აღწერისას უჩლერის სოფელში ცხოვრობდა 275 ადამიანი და ამ მოსახლეობიდან 121 ადამიანმა იცოდა წერა-კითხვა.
უჩირმაქი (არჰავის რაიონი)

უჩირმაქი — სოფელი არჰავის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რაიონის ცენტრ არჰავიდან 13 კილომეტრში. 2020 წლის მონაცემებით სოფელში 216 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა ორჩი ბაშქოი.

ისტორია
სოფელი უჩირმაქის ძველი სახელწოდებაა ორჭი. ლაზეთის შესახებ ერთ-ერთი კვლევის მიხედვით, სოფელი ორჭის მდებარეობდა ჭანჭახეფუნა (ჭანჭახეფუნა) სახელწოდების ჭაობის ზემოთ, რომელიც სოფელ ოტალახეში მდებარეობდა. აღნიშნულია, რომ ლაზური ტოპონიმი ორჭი (ორჭი) ნიშნავს პატარა და ბრტყელ მიწის ნაკვეთს ან მთის კალთას. ეს ადგილსახელი თურქულში შევიდა როგორც „ორჯი“. თუმცა, 1876 წლის ტრაპიზონის ვილაეთის სალნამეში ნახსენები „ორჯი ბაშქოი“ აღნიშნავს ბაშქოის ორჭის რეგიონში. რადგან ორჭი იყო ერთდროულად ხევისა და რეგიონის სახელიც. მურღულის ხეობაში ერთ ქართულ სოფელსაც ერქვა ორჯი ან ორჯა.

სოფელი ორჭი მდებარეობის ლაზეთის რეგიონიში ანტიკურ ეპოქაში კოლხეთის სამეფოს საზღვრებში შედიოდა. ოსმალებმა, ტრაპიზონის იმპერიის 1461 წელს განადგურების შემდეგ, 1547 წელს ეს რეგიონიც სრულად დაიპყრეს. ვარაუდობენ, რომ ორჭი 1486 წლის ოსმალეთის თაჰრირის დავთარში სოფლად იყო აღრიცხული და შემდეგ რამდენიმე სოფლად დაიყო. ამ სოფლებიდან ერთ-ერთია სოფელი უჩირმაქია.

სოფელი უჩირმაქი პირველი მსოფლიო ომის დროს რუსების ხელში გადავიდა. რუსული მმართველობის პერიოდში, 1917 წელს ლაზისტანის რეგიონში სამეცნიერო ექსპედიციის დროს ქართველმა ენათმეცნიერმა იოსებ ყიფშიძემ სოფლის სახელი რუსულად დაწერა როგორც „უჩირმაქი“ და აღნიშნა, რომ სოფელში 51 კომლში 227 ადამიანი ცხოვრობდა.

სოფელი უჩირმაქი 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში მოხსენიებულია როგორც უჩ ირმაქი . ამ დროს სოფელი რიზეს ვილაიეთის ხოფის მაზრის არჰავის ნაჰიეს ექვემდებარებოდა. 1935 წლის საყოველთაო მოსახლეობის აღწერისას, რიზესა და არტვინის ვილაიეთების გაერთიანების შედეგად შექმნილ ჩორუჰის ვილაეთში იგივე ადმინისტრაციული სტატუსი ჰქონდა და მისი მოსახლეობა 480 ადამიანისგან შედგებოდა. 1965 წლის საყოველთაო მოსახლეობის აღწერისას უჩირმაქის სოფლის მოსახლეობა 617 ადამიანამდე გაიზარდა და ამ მოსახლეობიდან 223 ადამიანმა იცოდა წერა-კითხვა.

სოფელ უჩირმაქში 2012 წელს არქიტექტურული იერსახე შენარჩუნებული ჰქონდა 15 ლაზურ სახლს, 15 სერენდერსა და 5 წყლის წისქვილს.
ბაქირქოი (ართვინის რაიონი)

ბაქირქოი — სოფელი ართვინის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რაიონის ცენტრ ართვინიდან 16 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 110 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელწოდებაა კვარცხანა.ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
ერენლერი (ართვინის რაიონი)

ერენლერი — სოფელი ართვინის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რაიონის ცენტრ ართვინიდან 12 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 222 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელწოდებაა ირსა. ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
ორმანლი (ართვინის რაიონი)

ორმანლი — სოფელი არჰავის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რაიონის ცენტრ ართვინიდან 15 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 265 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელწოდებაა ომანა. ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
ორუჩლუ (ართვინის რაიონი)

ორუჩლუ — სოფელი ართვინის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რაიონის ცენტრ ართვინიდან 50 კილომეტრში. 2020 წლის მონაცემებით სოფელში 87 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელწოდებაა ორჯოხი. ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
თაშლიჯა (ართვინის რაიონი)

თაშლიჯა — სოფელი არჰავის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რაიონის ცენტრ ართვინიდან 20 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 176 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელწოდებაა ხატილა. ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
თუთუნჯულერი (ართვინის რაიონი)

თუთუნჯულერი — სოფელი ართვინის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რაიონის ცენტრ ართვინიდან 21 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 281 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელწოდებაა ქართლა. ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
დიქიამაჩის ეთნოგრაფიული მუზეუმი

დიქიამაჩის ეთნოგრაფიული მუზეუმი — ეთნოგრაფიული მუზეუმი სოფელ დიქიამაჩში, არჰავის რაიონი, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. დაარსდა 2012 წელს.

მუზეუმი დაარსდა ართვინის პროვინციის არჰავის რაიონის სოფელ დიქიამაჩში (ყოფილი ქამფარნა). ეს არის პირველი მუზეუმი ქალაქ ართვინის პროვინციაში. ამ მუზეუმში მისასვლელად, უნდა გაიაროთ ისტორიული კამილეთისა და ჩამლიჯის ხიდები.

მუზეუმი დაარსდა 2012 წელს ბიზნესმენ ნაიმ ოზქაზანჩისა და პროფესორ მაქსუთ ქოშქუნის მიერ. მუზეუმში გამოფენილია წარსულში და დღეს გამოყენებული საყოფაცხოვრებო ნივთები და ტანსაცმელი.
ქარაგიოლ-საჰარის ეროვნული პარკი

ქარაგიოლ-საჰარის ეროვნული პარკი — ეროვნული პარკი თურქეთში, ართვინის პროვინციის შავშეთის რაიონში. შეიქმნა 1994 წლის 31 აგვისტოს. მდებარეობს შავი ზღვის რეგიონში და შედგება ორი ცალკეული ადგილის — ქარაგიოლისა და საჰარის პლატოებისგან. ქარაგიოლი ქალაქ შავშეთიდან 45 კილომეტრში მდებარეობს, საჰარის პლატო კი 17 კილომეტრში.

ეროვნული პარკის ფართობი 3251 ჰექტარია, საშუალო სიმაღლე ზღვის დონიდან კი 1800 მეტრი.
თურქეთის კონსტიტუცია

თურქეთის რესპუბლიკის კონსტიტუცია , ასევე ცნობილია, როგორც 2709 ნომრიანი თურქეთის რესპუბლიკის კონსტიტუცია ან 1982 წლის კონსტიტუცია — თურქეთის 1982 წლის 9 ნოემბრიდან ძალაში შესული მიმდინარე კონსტიტუცია. 12 სექტემბრის სამხედრო გადატრიალების შემდეგ, სამხედრო მმართველობის ბრძანებით მომზადებული, საპარლამენტო რჩეველთა საბჭოს მიერ და 1982 წლის 18 ოქტომბრის ეროვნული უსაფრთხოების საბჭოს მიერ დამტკიცებული კონსტიტუცია. სამხედრო ხუნტის მმართველმა, ქენან ევრენმა განაცხადა, რომ კონსტიტუციის პირველი სამი მუხლი „არ შეიცვლება და ცვლილებების შეტანაც შემოთავაზებული არ იქნება“ და ეს მასში მეოთხე მუხლად დაიწერება. კონსტიტუცია, 1982 წლის 7 ნოემბერს გამართულ რეფერენდუმზე ხმათა 91,37% დამტკიცდა.

კონსტიტუციაში დღემდე 21 ცვლილება განხორციელდა. იგი 7 ნაწილს, 177 მუხლს და 16 გარდამავალ მუხლს შეიცავს.
მარიუს კატილიშკისი

სმარიუს კატილიშსკისი ( , დაბად. ალბინას მარიუს ვაიტკუსი ; დ. 15 სექტემბერი , 1914 — გ. 17 დეკემბერი , 1980 ) — ლიეტუველი მწერალი.

ბიოგრაფია
კატილიშკისის მშობლები ლიეტუვის ჩრდილოეთ საზღვართან მდებარე სოფელ ჟაგარისკაიას მკვიდრნი იყვნენ. მომავალი მწერალი დაიბადა გრუზჯაეში , მაგრამ ბავშვობა და ადრეული ახალგაზრდობა გაატარა გრუზჯაედან რამდენიმე კილომეტრში მდებარე სოფელ კატილიშკესში. სწორედ აქედან აიღო მან შემდგომში ფსევდონიმი კატილიშკისი. მარიუსი ოჯახში თერთმეტი შვილიდან მეცხრე იყო.

სასწავლებლად დადიოდა ჟაგარში და ამავე დროს, მამამისის ფერმაში მუშაობდა. 1931 წელს გაიწვიეს ლიეტუვის შეიარაღებულ ჯარებში რადიოოპერატორად. დემობილიზაციის შემდეგ მარიუსმა მუშაობა დაიწყო ქალაქ პასვალისის ბიბლიოთეკაში, რომელსაც 1994 წელს მისი სახელი ეწოდა. 1941 წელს იგი დაქორწინდა მათემატიკის მასწავლებელ ელზა ავიჟონიტზე.

1944 წელს კატილიშკისი სამშობლოს თავდაცვის ძალებს შეუერთდა და ლიეტუვის ვერმახტის ფორმირების რიგებში იბრძოდა წითელი არმიის წინააღმდეგ ქალაქ სედასთან ახლოს. განცდები, რომლებიც უკავშირდებოდა ლიეტუვიდან გერმანიაში დახევას, საფუძვლად დაედო მის ბიოგრაფიულ რომანს (წასულები არ ბრუნდებიან). სსრკ-ში დეპორტაციის შიშით მან სახელი შეცვალა და გახდა მარიუს კატილიშკისი.

კატილიშკისმა გარკვეული დრო გაატარა დევნილთა სხვადასხვა ბანაკებში. სწავლობდა ხელოვნებას ფრაიბურგში, რომელიც დევნილი ლიეტუველების კულტურულ ცენტრს წარმოადგენდა. იქ გაიცნო პოეტი ქალი ზინაიდა ნაგიტე, რომელიც ლუნე სუტემას ფსევდონიმით მოღვაწეობდა და მასზე დაინიშნა. 1949 წელს კატილიშკისი ემიგრაციაში წავიდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში, სადაც ცხოვრობდა ნიუ-იორკსა და ჩიკაგოში. იგი იძულებული იყო ემუშავა ქარხნებში და შავი სამუშაო შეესრულებინა ჩიკაგოს რეგიონში, მათ შორის -ს ფაბრიკაში. მან მოახერხა საკუთარი სახლის აშენება ლემონტის (ილინოისის შტატი) დასახლების გარეუბანში, სადაც ცხოვრობდა გარდაცვალებამდე 1980 წელს.

შრომები
კატილიშკასი დიდი ინტერესს ავლენდა ენების მიმართ. იგი ხშირად თან ატარებდა რვეულს და ფანქარს, რათა ჩაეწერა გაგონილი სიტყვები და ფრაზები. ენის გამოყენების მისეულ მეთოდზე დაიწერა რამდენიმე სამეცნიერო სტატია.

კატილიშკისი მხოლოდ 17 წლის იყო, როდესაც 1931 წელს გამოქვეყნდა მისი პირველი ლექსები შიაულიაის ყოველკვირეულ გაზეთ - ში. ამის შემდეგ მისი პოეზია და პროზა რეგულარულად ქვეყნდებოდა სხვადასხვა ლიეტუვურ გამოცემაში. მისი მოთხრობების კრებულის ხელნაწერი, რომელიც გადაეცა ერთ-ერთ გამომცემლობას, ომის დროს დაიკარგა. ის მხოლოდ 2003 წელს იპოვეს და გამოსცეს.

კატილიშკისის შრომების დიდი ნაწილი პირველად გამოიცა ჩიკაგოში, ხოლო მისი ყველაზე ცნობილი რომანი (1957), ხელახლა გამოიცა 1969 წელს საბჭოთა ლიტვაში, რაც იშვიათობა იყო ემიგრანტი მწერლებისთვის. 1990 მოხდა ნაწარმოების ეკრანიზაცია. ზოგიერთი ლიტერატურის კრიტიკოსი მას ასახელებს ლიეტუვურ ენაზე დაწერილ საუკეთესო პროზაულ ნაწარმოებებს შორის. პირველი კრიტიკოსები კატილიშკისის რომანს ფლამანდურ მხატვრობას ადარებდნენ.

კატილიშკისის წიგნებს მიღებული აქვს არაერთი ჯილდო ამერიკულ-ლიეტუვური ორგანიზაციებისგან, მათ შორის ლიეტუვის ენციკლოპედიური პრესის, სანტარა-შვის ფედერაციისა და ლიეტუველ მწერალთა საზოგადოებისგან.
ავჯილარი (ბორჩხის რაიონი)

ავლიჯარი — სოფელი ბორჩხის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 40 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ ბორჩხიდან 8 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 136 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელწოდებაა ავანა. ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.
ბალჯი (ბორჩხის რაიონი)

ბალჯი — სოფელი ბორჩხის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 52 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ ბორჩხიდან 18 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 364 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ისტორიული ქართული სახელწოდებაა ბაგინი.ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.