ლიონი

ლიონი — ქალაქი საფრანგეთში. ოვერნი-რონა-ალპების რეგიონის დედაქალაქი. მდებარეობს საფრანგეთის ცენტრალურ ნაწილში, საფრანგეთის ალპების დასავლეთით და საფრანგეთის რივიერას ჩრდილოეთით, ორი მდინარის რონასა და სონას შესართავში, პარიზიდან 470 კმ. ლიონს აქვს პრეფექტურისა და კომუნის სტატუსი, ხოლო მისი აგლომერაციის ქალაქებთან და კომუნებთან ერთად შეადგენს ლიონის მეტროპოლიას, რომელსაც დეპარტამენტის სტატუსი აქვს. მოსახლეობით საფრანგეთის სიდიდით მესამე ქალაქია პარიზისა და მარსელის შემდეგ, ხოლო ლიონის აგლომერაცია, რომელიც 57 ქალაქს და კომუნას მოიცავს, მოსახლეობის რაოდენობით მეორეა პარიზის შემდეგ. ადმინისტრაციულად ქალაქი იყოფა 9 რაიონად.

ისტორია
უძველესი დასახლების კვალი ფიქსირდება ძვ. წ. საუკუნეში, მაგრამ მუდმივი დასახლება ჩნდება ძველი რომის პერიოდიდან. ძვ. წ. 43 წელს ლუციუს მუნატიუს პლანკუსმა დააარსა ქალაქი ლუგდუნუმი, საიდანაც მომდინარეობს სახელწოდება ლიონი, და დააყენა რომაული გარნიზონი, რომელიც შედგებოდა იულიუს კეისრის გალების კამპანიის ვეტერანებისგან. ძვ. წ. 27 წელს აგრიპამ გამოაცხადა გალიის პროვინციის დედაქალაქად. შემორჩენილია რომაული პერიოდის სამი ამფითეატრი და აბანო. ლუგდუნუმში დაიბადა შემდგომში რომის იმპერატორი კლავდიუსი. - საუკუნეები ქალაქის მშვიდობიანი განვითარების და აყვავების ხანა იყო. ამ დროს ქალაქის მოსახლეობა 50-დან 80 ათასამდე ადამიანი იყო. ლუგდუნუმი შედგებოდა ოთხი უბნისგან, რომლებიც მდინარე სონას მარჯვნივ, ბორცვზე მდებარეობდნენ. ლუგდუნუმი იყო პირველი ადგილია გალიაში, სადაც გაჩნდა ქრისტიანული თემი. საუკუნეში 48 ქრისტიანი მარტვილი მოკლეს ამფითეატრში. 297 წელს ქალაქმა დაკარგა ადმინისტრაციული ცენტრის სტატუსი. საუკუნეში ფუნქციონირება შეწყვიტა ქალაქის წყალმომარაგების აკვედუკებმა.

შუა საუკუნეებში ქალაქი განვითარდა სონას ორივე სანაპიროზე. საუკუნიდან გაჩნდა დასახელება ლიონი. ის გადადიოდა სხვადასხვა ფრანგული სახელმწიფოს ხელში. 1018-1312 წლებში შედიოდა საღვთო რომის იმპერიაში. 1078 წელს ლიონის არქიეპისკოპოსი რომის პაპმა გრიგოლ -მ დანიშნა უმაღლეს იერარქად ყოფილ გალიაში. რენესანსის პერიოდში ქალაქმა ხელმეორე აღორძინება განიცადა. ამ დროიდან 5 საუკუნის განმავლობაში ქალაქში განვითარებული იყო აბრეშუმის წარმოება და ფაქტობრივად იყო მეაბრეშუმეობის მთავარი ქალაქი ევროპაში. ლიონი იქცა საფრანგეთის ერთ-ერთ უდიდეს ქალაქად საუკუნეში, მეფე ფრანსუა -მა მიანიჭა მას აბრეშუმის წარმოების მონოპოლია და განიხილავდა მის ქცევას სამეფოს დედაქალაქად. ამ დროს მოსახლეობამ მიაღწია 50 ათასს. შემდეგ საუკუნეებში ლიონი დააზარალა რელიგიურმა ომებმა, 1562 წელს ის დაარბიეს კალვინისტებმა, ფინანსური აქტივობები გადავიდა ჟენევაში.

 საუკუნეში ქალაქის მოსახლეობის ნახევარი აბრეშუმის ფაბრიკების მუშები იყვნენ. საუკუნიდან დაიწყო რონას აღმოსავლეთ სანაპიროზე ჭაობების დაშრობა და განაშენიანება. 1783 წელს ქალაქში გამოგონილ იქნა მონგოლფიერი. 1793 წლის რევოლუციის დროს ქალაქმა მხარი დაუჭირა პარლამენტს, ამის გამო არმიის რეპრესიებს 2000 ადამიანი შეეწირა. 1831 და 1834 წლებში მოხდა აბრეშუმის ფაბრიკების მუშათა საპროტესტო გამოსვლები და აჯანყებები. 1852 წელს ქალაქი გაფართოვდა და მას სამი გარეუბანი შეუერთდა. საუკუნის ბოლოდან ადგილობრივ აბრეშუმზე მოთხოვნის შემცირებასთან ერთად ქალაქში ამ ინდუსტრიამ კლება დაიწყო. 1862 წელს გაყვანილ იქნა ფუნიკულიორის 5 ხაზი. 1895 წელს ქალაქში ძმებმა ლუმიერებმა გამოიგონეს კინემატოგრაფი.

მეორე მსოფლიო ომის დროს ქალაქი ახლოს მდებარეობდა ფაშისტური ოკუპაციის და ვიშის რეჟიმის ზონების საზღვართან და ამიტომ აღმოაჩნდა სტრატეგიული მდებარეობა. მასში განთავსებული იყო გესტაპოსა და მესამე რაიხის რეგიონული სამხედრო განყოფილება. ამავე დროს ქალაქი იყო წინააღმდეგობის მოძრაობის ცენტრი. ქალაქი გათავისუფლდა 1944 წლის 3 სექტემბერს.

1960-იან წლებში ქალაქში გაშენდა ახალი საქმიანი უბნები. ამავე პერიოდში შენარჩუნდა და სპეციალური სტატუსით დაცულ იქნა ისტორიული ცენტრი. 1974 წელს გაიხსნა მეტროპოლიტენი. 1981 წელს ლიონი პარიზს დაუკავშირდა სწრაფი რკინიგზით . 2015 წელს ლიონი გამოეყო რონის დეპარტამენტს და ჩამოყალიბდა ლიონის მეტროპოლია. 2023 წელს ლიონი იყო რაგბის მსოფლიო ჩემპიონატის ერთ-ერთი მასპინძელი ქალაქი

ტრანსპორტი
ქალაქს გააჩნია საერთაშორისო აეროპორტი და სამი მთავარი სარკინიგზო სადგური, რომლებითაც უკავშირდება საფრანგეთის სხვა დიდ ქალაქებს. რკინიგზის სადგურები - და მდებარეობენ ქალაქის ცენტრში, ხოლო სენტ-ეგზიუპერის სახელობის სადგური მდებარეობს ქალაქგარეთ, აეროპორტთან. ლიონი სწრაფი რკინიგზით დაკავშირებულია პარიზთან და მარსელთან. ასევე სარკინიგზო მიმოსვლით ლიონი უკავშირდება საფრანგეთის გარეთ არსებულ ქალაქებს, ბარსელონას, ბრიუსელს, მილანს, ფრანკფურტს. ლიონის ირგვლივ თავს იყრის საფრანგეთის 5 ავტომაგისტრალი.

ლიონის საზოგადოებრივი ტრანსპორტი მოიცავს მეტროს, რომელიც შედგება 4 ხაზისგან, ავტობუსს, ტრამვაის, ტროლეიბუსსა და ფუნიკულიორს.

კულტურა
ლიონი დასახელებულია საფრანგეთის და ზოგჯერ მსოფლიოს კულინარიულ დედაქალაქად. ქალაქში მიშელინის კლასის 16 რესტორანი. ცნობილია მისი ტრადიციული სასადილოებით , რომლებიც მშრომელი კლასისთვის იყო განკუთვნილი.

მოქმედებს ეროვნული ორკესტრი, ოპერა, საკონცერტო დარბაზები, რამდენიმე თეატრი და კინოთეატრი.

ქალაქში არის მრავალი მუზეუმი, მათ შორის არქეოლოგიური, ისტორიული, ხელოვნების, ანთროპოლოგიური, კინოს მინიატურების, აბრეშუმის წარმოების და სხვა. ყოველწლიური ფესტივალებია , რომელიც ტარდება დეკემბერში 4 დღის განმავლობაში და , რომლის ფარგლებში ივნისიდან აგვისტოს დასაწყისამდე რომაულ ამფითეატრში იმართება სხვადასხვა სახის კონცერტები. მოქმედებს ზოოპარკი.

სპორტი
განვითარებულია სპორტი. მოქმედებს საფეხბურთო და სარაგბო კლუბები. ლიონის ოლიმპიკი საფრანგეთის ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული საფეხბურთო კლუბია. ლიონის სარაგბო კლუბი 2016 წლიდან სისტემატურად ასპარეზობს საფრანგეთის უმაღლეს ტოპ 14-ში. ლიონის მეტროპოლიის ქალაქ ვილერბანის კალათბურთის გუნდი ქვეყნის ერთ-ერთი საუკეთესო კლუბია. სტადიონი „დე ჟერლანი“ იყო 1998 წლის მუნდიალის ერთერთი მასპინძელი, ხოლო „ოლიმპიკ ლიონის“ ახალი სტადიონი „პარკ ოლიმპიკ ლიონი“ მასპინძლობდა ევრო 2016-ის და 2023 წლის რაგბის მსოფლიო ჩემპიონატის მატჩებს.

არქიტექტურა
ლიონის ისტორიული ცენტრი, ოთხი უბანი, 1998 წლიდან შესულია მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში.

მნიშვნელოვანი არქიტექტურული ძეგლებია - საუკუნეების ლიონის ეკლესია, ნეოკლასიკური მართლმსაჯულების სასახლე, ოპერის შენობა (1831), ნოტრდამ დე ფუვიეს ბაზილიკა (1872), შადრევანი (1889, ავტორი ფრედერიკ ოგიუსტ ბართოლდი). ძველი ლიონის საცხოვრებელი სახლებისთვის დამახასიათებელია ფარული გასასვლელები შენობებ შორის , რომლებსაც იყენებდნენ წინააღმდეგობის მოძრაობის წევრები მსოფლიო ომის დროს. თანამედროვე არქიტექტურის ძეგლებიდან აღსანიშნავია სადგური (1989-1994, არქიტექტორი სანტიაგო კალატრავა) და შესართავის მუზეუმი.

ლიონი ცნობილია 150 დიდი მოხატული კედლით. ლიონშია საფრანგეთის უდიდესი საქალაქო პარკი.

ლიონიდან 33 კილომეტრში, სოფელ ევოში მდებარეობს მსოფლიო მემკვიდრეობის კიდევ ერთი ძეგლი ლე კორბუზიეს მიერ 1953-1960 წლებში აშენებული წმინდა მარიამის ტურეტის მონასტერი.

ცნობილი ადამიანები
კლავდიუსი — რომის იმპერატორი
ანტუან დე სენტ-ეგზიუპერი — მწერალი
ძმები ლუმიერები — კინოს გამომგონებლები
პოლ ბოკიუზი — შეფ-მზარეული
ქარიმ ბენზემა — ფეხბურთელი

მეგობარი ქალაქები
გეტებორგი
ლოძი
ერევანი
კრაიოვა