უკრაინის ისტორია

პრეისტორიულ უკრაინას, როგორც აღმოსავლეთ ევროპაში მდებარე პონტო-კასპიის სტეპის ნაწილს, მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა ევრაზიის კულტურულ პროცესებში, მათ შორის ენეოლითისა და ბრინჯაოს ხანის გავრცელებაში, ინდოევროპელთა მიგრაციებსა და ცხენის მოშინაურებაში.

ანტიკურ ხანაში დღევანდელი უკრაინის ნაწილი სკვითიას შემადგენლობაში შედიოდა; მოგვიანებით, ხალხთა დიდი გადასახლების ეპოქაში, მის ტერიტორიაზე უმეტესად გრეუთუნგები, გეტები, გოთები და ჰუნები დასახლდნენ, ხოლო სამხრეთ უკრაინის ნაწილები მანამდე ბერძნებმა, შემდეგ კი რომაელებმა დაიპყრეს. ადრეულ შუა საუკუნეებში ეს მხარე ასევე იყო ადრეული სლავური ექსპანსიის ერთ-ერთი არეალი. ქვეყნის შიდა რეგიონები წერილობით ისტორიაში შუა საუკუნეების სახელმწიფოს, კიევის რუსეთის, ჩამოყალიბების შემდეგ შევიდა. ეს სახელმწიფო ძლიერ პოლიტიკურ ერთეულად ჩამოყალიბდა, თუმცა განვითარებულ შუა საუკუნეებში დაიშალა, ხოლო საუკუნეში იგი მონღოლთა იმპერიამ გაანადგურა მონღოლთა შემოსევის შედეგად.

 და საუკუნეებში თანამედროვე უკრაინის ტერიტორიები ოთხი გარე ძალის ბატონობის ქვეშ მოექცა: ოქროს ურდოს, ყირიმის სახანოს, ლიტვის დიდი სამთავროსა და პოლონეთის სამეფოს გვირგვინის ქვეშ. უკანასკნელი ორი მოგვიანებით კრევოსა და ლუბლინის უნიების შემდეგ პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაში გაერთიანდა. იმავე დროს, ოსმალეთის იმპერია შავი ზღვის რეგიონსა და მის შემოგარენში მნიშვნელოვან რეგიონულ ძალად ჩამოყალიბდა, მათ შორის ისეთი პროტექტორატების მეშვეობით, როგორიც იყო ყირიმის სახანო, აგრეთვე უშუალოდ მის მიერ მართული ტერიტორიების მეშვეობით.

1648 წელს კაზაკების აჯანყების შემდეგ, რომელიც პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის წინააღმდეგ იყო მიმართული, ჰეტმანი ბოგდან ხმელნიცკი 1654 წლის იანვარში დათანხმდა პერეიასლავის ხელშეკრულებას. ამ ხელშეკრულებით კაზაკთა ჰეტმანატისა და რუსეთს შორის დამყარებული ურთიერთობის ზუსტი ხასიათი დღემდე მეცნიერული დავის საგნად რჩება. ამ შეთანხმებამ დააჩქარა რუსეთ-პოლონეთის ომი 1654–1667 წლებისა და აგრეთვე ჩაშალა ჰადიაჩის ხელშეკრულება, რომელსაც პოლონურ-ლიტვურ-რუთენიული თანამეგობრობა უნდა შეექმნა. შედეგად, მარადიული ზავის ხელშეკრულების თანახმად, რომელსაც 1686 წელს მოეწერა ხელი, უკრაინის აღმოსავლეთი ნაწილი (დნეპრის აღმოსავლეთით) რუსულ მმართველობას დაექვემდებარა, ხოლო პოლონეთს მარჯვენა სანაპიროს უკრაინის დაკარგვის სანაცვლოდ 146,000 რუბლი უნდა გადაეხადა კომპენსაციის სახით. მხარეები ასევე შეთანხმდნენ, რომ ოსმალეთის იმპერიასთან ცალკე ხელშეკრულებას არ გააფორმებდნენ. მისი რატიფიკაციის სამართლებრივი ლეგიტიმურობა სადავოდ რჩება. იაცეკ სტაშევსკის მიხედვით, ხელშეკრულება სეიმის დადგენილებით საბოლოოდ მხოლოდ 1764 წლის სესიაზე დადასტურდა.

დიდი ჩრდილოეთის ომის დროს ჰეტმანი ივან მაზეპა 1708 წელს შვედეთის მეფე კარლ -ს მიემხრო. თუმცა 1709 წლის „დიდმა ყინვამ“ შვედური არმია მნიშვნელოვნად დაასუსტა. იმავე წლის მოგვიანებით, პოლტავის ბრძოლაში დამარცხების შემდეგ, ჰეტმანატის ძალაუფლება შესუსტდა; ეს პროცესი კულმინაციას აღწევს 1760-იან წლებში კაზაკთა ჰეტმანატის გაუქმებითა და 1770-იან წლებში ზაპოროჟიელი კაზაკების სიჩის განადგურებით. პოლონეთის დანაწილებების (1772–1795) და რუსეთის მიერ ყირიმის სახანოს დაპყრობის შემდეგ, დღევანდელი უკრაინის მთელ ტერიტორიას ას წელზე მეტი ხნის განმავლობაში რუსეთის იმპერია და ჰაბსბურგთა ავსტრიის იმპერია აკონტროლებდნენ. საუკუნეში განვითარდა უკრაინული ნაციონალიზმი.

რუსეთის რევოლუციების შემდეგ, უკრაინაში ომებით აღსავსე ქაოსური პერიოდი დაიწყო; ამავე დროს, პირველი მსოფლიო ომის დასრულებისა და ჰაბსბურგთა მონარქიის დაშლის შემდეგ, ყოფილი გალიციისა და ლოდომერიის სამეფოს ტერიტორიაზე მიმდინარეობდა პოლონეთ-უკრაინის ომი. შემდეგ დაიწყო საბჭოთა-უკრაინის ომი (1917–1921), რომლის მსვლელობისას ბოლშევიკურმა წითელმა არმიამ 1919 წლის ბოლოს კონტროლი დაამყარა. უკრაინელმა ბოლშევიკებმა, რომლებმაც კიევში ეროვნული მთავრობა დაამარცხეს, შექმნეს უკრაინის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, რომელიც 1922 წლის 30 დეკემბერს საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთი დამფუძნებელი რესპუბლიკა გახდა. საბჭოთა ხელისუფლების საწყისი პოლიტიკა უკრაინული ენისა და უკრაინული კულტურის მიმართ უკრაინულს ადმინისტრაციისა და სკოლების ოფიციალურ ენად აქცევდა. თუმცა 1930-იან წლებში ეს პოლიტიკა რუსიფიკაციით შეიცვალა. 1932 და 1933 წლებში უკრაინაში, უმთავრესად გლეხობაში, მილიონობით ადამიანი დაიღუპა გამანადგურებელი შიმშილის შედეგად, რომელსაც ჰოლოდომორი ეწოდება. მიიჩნევა, რომ ამ პერიოდში საბჭოთა კავშირში შიმშილით 6-დან 8 მილიონამდე ადამიანი გარდაიცვალა, რომელთაგან 4-დან 5 მილიონამდე უკრაინელი იყო.

მას შემდეგ, რაც საბჭოთა კავშირმა და ნაცისტურმა გერმანიამ პოლონეთს თავს დაესხნენ 1939 წლის სექტემბერში, უკრაინის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის ტერიტორია დასავლეთის მიმართულებით გაფართოვდა. ღერძის სახელმწიფოების არმიებმა 1941–1944 წლებში უკრაინა დაიკავეს. მეორე მსოფლიო ომის დროს უკრაინის ამბოხებული არმიის ზოგიერთი ნაწილი უკრაინის დამოუკიდებლობისთვის იბრძოდა როგორც გერმანიის, ისე საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ, მაშინ როცა სხვა ნაწილი ნაცისტებთან თანამშრომლობდა, ეხმარებოდა მათ ჰოლოკოსტის განხორციელებასა და პოლონელთა დევნაში. 1953 წელს ეთნიკურად რუსი ნიკიტა ხრუშჩოვი, რომელიც მანამდე უკრაინის კომუნისტური პარტიის ხელმძღვანელი იყო, საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის სათავეში მოვიდა და მეტ პოლიტიკურ და კულტურულ თავისუფლებას შეუწყო ხელი; ამან უკრაინული კულტურული აღორძინება განაპირობა. 1954 წელს რესპუბლიკის ტერიტორია სამხრეთისკენ გაფართოვდა ყირიმის რუსეთისგან გადაცემის შედეგად. მიუხედავად ამისა, პოეტების, ისტორიკოსებისა და სხვა ინტელექტუალების მიმართ პოლიტიკური რეპრესიები, როგორც სსრკ-ის სხვა ნაწილებში, კვლავ გრძელდებოდა.

უკრაინამ კვლავ მოიპოვა დამოუკიდებლობა 1991 წელს, როდესაც საბჭოთა კავშირი დაიშალა. ამით დაიწყო საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის პერიოდი, რომლის დროსაც უკრაინამ რვაწლიანი რეცესია განიცადა. მოგვიანებით, თუმცა, ეკონომიკამ მშპ-ის ზრდის მაღალი ტემპი აჩვენა, ვიდრე იგი დიდი რეცესიის დროს კვლავ არ შემცირდა.

გახანგრძლივებული პოლიტიკური კრიზისი 2013 წლის 21 ნოემბერს დაიწყო, როდესაც პრეზიდენტმა ვიქტორ იანუკოვიჩმა შეაჩერა ევროკავშირთან ასოცირების შეთანხმების ამოქმედებისთვის მზადება და სანაცვლოდ რუსეთისთან უფრო მჭიდრო კავშირების დამყარებას მიანიჭა უპირატესობა. ამ გადაწყვეტილებამ ევრომაიდნის საპროტესტო გამოსვლები, შემდგომ კი ღირსების რევოლუცია გამოიწვია. 2014 წლის თებერვალში იანუკოვიჩი უკრაინის პარლამენტმა იმპიჩმენტის გზით გადააყენა. 20 თებერვალს დაიწყო რუსეთ-უკრაინის ომი, როდესაც რუსეთის ძალები ყირიმში შევიდნენ. მალევე, უკრაინის დიდწილად რუსულენოვან აღმოსავლეთ და სამხრეთ რეგიონებში პრორუსულმა მღელვარებამ იფეთქა; სწორედ ამ რეგიონებიდან იღებდა იანუკოვიჩი უმთავრეს მხარდაჭერას. საერთაშორისო საზოგადოების მიერ არაღიარებული რეფერენდუმის შემდეგ, უკრაინის ავტონომიური რეგიონის, ყირიმის, რუსეთის მიერ დე-ფაქტო ანექსია 2014 წლის 18 მარტს განხორციელდა. დონბასის ომი უკრაინის დონეცკისა და ლუგანსკის ოლქებში დაიწყო და მასში რუსეთის სამხედრო ძალებიც მონაწილეობდნენ. ომი გაგრძელდა 2022 წლის 24 თებერვლამდე, როდესაც რუსეთმა ქვეყნის დიდი ნაწილის წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი შეჭრა დაიწყო.

პრეისტორია
პალეოლითის პერიოდი
უკრაინის ტერიტორიაზე -ს გვარის წარმომადგენელთა დასახლება შორეულ პალეოლითურ პრეისტორიაშივე არის დადასტურებული. დასავლეთ უკრაინაში მდებარე კოროლევოში აღმოჩენილი 1,4 მილიონი წლის წინანდელი ქვის იარაღები ევროპაში ჰომინინების ყოფნის ერთ-ერთ უძველესად და საიმედოდ დათარიღებულ მტკიცებულებად მიიჩნევა. ეს არტეფაქტები მნიშვნელოვან წარმოდგენას გვიქმნის -ს გვარის ადრეული წარმომადგენლების, სავარაუდოდ -ის, ქცევასა და გარემოსთან შეგუების სტრატეგიებზე, იმ პერიოდში, როდესაც ისინი ქვედა პალეოლითში ევროპის კონტინენტზე ვრცელდებოდნენ.

ნეანდერტალელები დაკავშირებული არიან მოლოდოვის არქეოლოგიურ ძეგლებთან (ძვ. წ. 45 000–ძვ. წ. 43 000), რომლებიც მოიცავს მამონტის ძვლებით ნაგებ საცხოვრებელსაც.

ანატომიურად თანამედროვე ადამიანთა არსებობის ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული კვალი გამოვლენილია გრავეტული კულტურის დასახლებებში, რომლებიც ძვ. წ. 32 000 წლით თარიღდება და მდებარეობს ყირიმის მთებში, ბურან-ქაიის მღვიმეს არქეოლოგიურ ძეგლზე.

ნეოლითისა და ბრინჯაოს ხანა
გვიან ნეოლითის პერიოდში კუკუტენი-ტრიპოლიეს კულტურა განსაკუთრებულ აღმავლობას განიცდიდა დაახლოებით ძვ. წ. 4500–ძვ. წ. 3000 წლებში.

სპილენძის ხანის პერიოდში კუკუტენი-ტრიპოლიეს კულტურის წარმომადგენლები თანამედროვე უკრაინის დასავლეთ ნაწილში ცხოვრობდნენ, ხოლო აღმოსავლეთით გავრცელებული იყო სრედნი სტოგის კულტურა. მოგვიანებით იგი ჩანაცვლდა ადრეული ბრინჯაოს ხანის იამნის (ე. წ. „კურგანული“) კულტურით, რომელიც პონტო-კასპიის სტეპებში იყო გავრცელებული, ხოლო ძვ. წ. ათასწლეულში მის ადგილს კატაკომბური კულტურა იკავებს.

რკინის ხანა და კლასიკური ანტიკურობა
სკვითური დასახლება, ბერძნული კოლონიზაცია და რომაული ბატონობა
რკინის ხანაში ამ ხალხებს მოჰყვნენ დაკები, აგრეთვე მომთაბარე ჯგუფები, როგორიც იყვნენ კიმერიელები (არქეოლოგიურად დაკავშირებული ნოვოჩერკასკის კულტურასთან), სკვითები და სარმატები. სკვითური სამეფო აქ არსებობდა დაახლოებით ძვ. წ. 750-დან ძვ. წ. 250 წლამდე.

დარიოს დიდის სკვითური ლაშქრობის დროს, ძვ. წ. 513 წელს, აქემენიანმა სპარსულმა არმიამ დაიმორჩილა რამდენიმე თრაკიელი ხალხი და პრაქტიკულად ყველა სხვა რეგიონი შავი ზღვის ევროპულ სანაპიროზე, მათ შორის თანამედროვე ბულგარეთის, რუმინეთის, უკრაინისა და რუსეთის ნაწილები, ვიდრე საბოლოოდ მცირე აზიაში დაბრუნდებოდა.

ბერძნებმა ძვ. წ. ან საუკუნეებში, არქაული პერიოდის განმავლობაში, მოახდინეს ყირიმისა და უკრაინის სხვა სანაპირო რეგიონების კოლონიზაცია.

კულტურულად ბერძნული ბოსფორის სამეფო აყვავებას განაგრძობდა მანამ, სანამ ახ. წ. საუკუნეში იგი გოთებმა და ჰუნებმა არ დაიპყრეს.

ახ. წ. 62-დან 68 წლამდე რომის იმპერიამ, იმპერატორ ნერონის მმართველობის პერიოდში, დროებით მოახდინა სამეფოს ანექსია მას შემდეგ, რაც მან ტახტიდან ჩამოაგდო ბოსფორის მეფე ტიბერიუს იულიუს კოტის .

ამის შემდეგ ბოსფორის სამეფო გარდაიქმნა რომის ვასალურ სახელმწიფოდ, სადაც ახ. წ. საუკუნეის შუა პერიოდში რომაული სამხედრო კონტინგენტიც იყო განთავსებული.

გოთებისა და ჰუნების გამოჩენა
ახ. წ. საუკუნეში გოთები გადასახლდნენ თანამედროვე უკრაინას ტერიტორიაზე დაახლოებით 250–375 წლებში. ამ მიწებს ისინი ოიუმის სახელით მოიხსენიებდნენ, რაც არქეოლოგიურად შეესაბამება ჩერნიახოვის კულტურას.

ოსტგოთები ამ რეგიონში დარჩნენ, თუმცა 370-იანი წლებიდან ჰუნების გავლენის ქვეშ მოექცნენ. ოსტგოთთა სამეფოს ჩრდილოეთით არსებობდა კიევის კულტურა, რომელიც -დან საუკუნემდე ყვაოდა, ვიდრე იგი ჰუნებმა არ გადათელეს.

მას შემდეგ, რაც 454 წელს ნედაოს ბრძოლაში ჰუნების დამარცხებაში მონაწილეობა მიიღეს, რომაელებმა ოსტგოთებს პანონიაში დასახლების ნება დართეს.

ძვ. წ. საუკუნეში შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე დაარსებულ სხვა ძველბერძნულ კოლონიებთან ერთად, ტირასი, ოლბია და ჰერმონასა აგრძელებდნენ არსებობას როგორც რომაული და ბიზანტიური (აღმოსავლურ-რომაული) ქალაქები ახ. წ. საუკუნემდე.

გოთური გავლენა შესამჩნევად შესუსტდა ახ. წ. საუკუნეის ბოლოს, როდესაც აღმოსავლეთ რომის იმპერიამ რეგიონზე საკუთარი კონტროლი და გავლენა კვლავ განამტკიცა.

ახ. წ. საუკუნეის დასაწყისში ჰუნთა მეფე გორდასი ბოსფორის სამეფოს მართავდა და კეთილ ურთიერთობას ინარჩუნებდა აღმოსავლეთ რომის იმპერატორ იუსტინიანე -თან. თუმცა, მას შემდეგ, რაც 527 წელს გორდასი აჯანყების შედეგად მოკლეს, იუსტინიანემ ქვეყანა დაიპყრო და მისი ოკუპაცია მოახდინა.

ახ. წ. საუკუნეშიც კი აღმოსავლეთ რომის იმპერატორები კვლავ აცხადებდნენ თავიანთ სუვერენიტეტს კიმერიული ბოსფორის ტერიტორიაზე.

ადრეულ სლავთა პერიოდი
ჰუნებისა და გოთების ბატონობის დასრულების შემდეგ წარმოქმნილი ძალაუფლების ვაკუუმის პირობებში, ადრეულმა სლავებმა, კიევის კულტურის შემდგომ ეტაპზე, საუკუნეში დაიწყეს გავრცელება იმ ტერიტორიის დიდ ნაწილზე, რომელსაც დღეს უკრაინა ეწოდება, ხოლო საუკუნეიდან მათი ექსპანსია ბალკანეთზეც გავრცელდა.

მიუხედავად იმისა, რომ ადრეული სლავების წარმოშობა ზუსტად დადგენილი არ არის, მრავალი თეორიის თანახმად, მათი საწყისი კერა შესაძლოა პოლესიას მიმდებარე რეგიონი ყოფილიყო.

 და საუკუნეეებში ანტების კავშირი, როგორც ტომობრივი ფედერაცია, ჩვეულებრივ, თანამედროვე უკრაინის ტერიტორიის ფარგლებში არსებულ პოლიტიკურ გაერთიანებად მიიჩნევა.

ანტები მიიჩნევიან უკრაინელთა წინაპრებად; მათთან ასოცირდება ისეთი ტომები, როგორებიც იყვნენ თეთრი ხორვატები, სევერიანები, პოლიანები, დრევლიანები, დულებები, ულიჩები და ტივერცები.

უკრაინის ტერიტორიიდან განხორციელებულმა მიგრაციებმა მთელ ბალკანეთში მრავალ სამხრეთსლავურ ხალხს ჩაუყარა საფუძველი.

ჩრდილოეთისკენ მიმართულმა მიგრაციებმა, რომლებმაც თითქმის ილმენის ტბამდე მიაღწია, ხელი შეუწყო ილმენის სლავების, კრივიჩებისა და რადიმიჩების ჩამოყალიბებას — იმ ჯგუფებისა, რომლებიც მოგვიანებით რუსთა ეთნოგენეზის ერთ-ერთ საფუძვლად იქცნენ.

მას შემდეგ, რაც 602 წელს პანონიურმა ავარებმა იერიში მიიტანეს და ანტების კავშირი დაიშალა, ამ ხალხთა უმეტესობამ ცალკეული ტომების სახით არსებობა მეორე ათასწლეულის დასაწყისამდე შეინარჩუნა.

შუა საუკუნეები
ადრეული შუა საუკუნეები
 საუკუნეში თანამედროვე უკრაინის ტერიტორია წარმოადგენდა ბულგარების სახელმწიფოს ბირთვს (რომელსაც ხშირად „ძველ დიდ ბულგარეთად“ მოიხსენიებენ), რომლის დედაქალაქი იყო ფანაგორია. საუკუნის ბოლოს ბულგართა ტომების უმეტესობა სხვადასხვა მიმართულებით გადასახლდა, ხოლო მათი სახელმწიფოს ნარჩენები ხაზარების მიერ იქნა შთანთქმული — ნახევრად მომთაბარე ხალხის მიერ, რომელიც ცენტრალური აზიადან იყო წარმოშობილი.

შესაძლოა, კიევი ოლეგის მიერ დაპყრობამდე ხაზარებს ხარკსაც უხდიდა. ტოლოჩკო და სხვა მკვლევრები ასევე ვარაუდობენ, რომ „კიევი რომელიმე კონკრეტული ტომის ცენტრი კი არ იყო, არამედ ფართო სივრცის ტომთაშორის ცენტრს წარმოადგენდა“; წარსულის წელთა ამბავი-ს, -სა და სხვა წყაროების კრიტიკული ანალიზი მიანიშნებს, რომ იგი შესაძლოა ყოფილიყო მრავალეთნიკური ურბანული ცენტრი, სადაც თანაცხოვრობდნენ როგორც სლავური, ისე არასლავური ჯგუფები, მათ შორის სკანდინავიელი ვარანგები და ფინურ-უგრული ხალხები.

სლავურ ტომებს შორის, რომლებიც, გადმოცემის მიხედვით, თანამედროვე უკრაინის ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ, იხსენიებიან პოლიანები, დრევლიანები, სევერიანები, ულიჩები, ტივერცები, თეთრი ხორვატები და დულებები, თუმცა მათი ზუსტი იდენტობა და ურთიერთმიმართება დადგენილი ძნელია, რადგან წყაროები ხშირად ბუნდოვანი, ურთიერთსაწინააღმდეგო და ზოგჯერ არაზუსტიცაა.

 და საუკუნეეებში კიევი ევროპას ერთ-ერთ უმდიდრეს სავაჭრო ცენტრად იქცა, ხოლო მის გარშემო ჩამოყალიბებული კიევის რუსეთი თანდათან ფართოვდებოდა.

თავდაპირველად სლავური ღვთაებების, მათ შორის პერუნის, თაყვანისმცემელი ვლადიმერ 980-იან წლებში მართლმადიდებლობაზე მოექცა, რითაც სახელმწიფო პოლიტიკურად და საეკლესიოდ დაუკავშირა ბიზანტიის იმპერიას.

კიევის რუსეთის დაშლა და მონღოლთა შემოსევა
რუსის სხვადასხვა სამთავროებს შორის დაპირისპირებამ, მიუხედავად დიდი მთავრის ვლადიმერ მონომახის ძალისხმევისა, დაცემა გამოიწვია, რომელიც საუკუნეიდან დაიწყო.

საკუთრივ რუსის ფარგლებში, კიევის რეგიონში, აღმოცენებულმა რუსულმა სამთავროებმა — გალიჩმა და ვოლინმა — თავიანთი ძალაუფლება გააფართოეს.

ჩრდილოეთში ისტორიულ წყაროებში პირველად ჩნდება მოსკოვის სახელი, სუზდალის სამთავროს კონტექსტში, რომელმაც შემდგომში რუსეთის სახელმწიფოს ჩამოყალიბებას დაუდო საფუძველი.

ჩრდილო-დასავლეთში პოლოცკის სამთავრო სულ უფრო მეტად ამკვიდრებდა ბელარუსის ავტონომიურობას.

მთავართა შორის ძალაუფლებისათვის ბრძოლაში კიევი 1169 წელს ვლადიმირის სამთავრომ დაარბია, ხოლო მოგვიანებით, და საუკუნეეებში, შესაბამისად, ყივჩაღთა და მონღოლთა შემოსევების მსხვერპლი გახდა.

ამის შემდეგ დღევანდელი უკრაინის ტერიტორიაზე არსებული ყველა სამთავრო 1239–1240 წლებში მონღოლებზე დამოკიდებულებას დაემორჩილა.

1240 წელს მონღოლებმა კიევი აიღეს და დაარბიეს.

გალიჩ-ვოლინის სამთავრო
დღევანდელი უკრაინას ტერიტორიის ნაწილზე კიევის რუსეთის ერთ-ერთ მემკვიდრე სახელმწიფოს წარმოადგენდა გალიჩ-ვოლინის სამთავრო.

უფრო ადრე ვლადიმერ დიდმა რეგიონულ ცენტრებს საფუძველი ჩაუყარა გალიჩისა და ვლადიმირ-ვოლინსკიში. ამ მხარეში ცხოვრობდნენ დულებები, ტივერცები და თეთრი ხორვატების ტომები.

თავდაპირველად ვოლინი და გალიჩი ცალკეული სამთავროები იყო. მათ იაროსლავ ბრძენის შთამომავლები მართავდნენ: გალიჩს — როსტისლავის დინასტია, ხოლო ვოლინს თავდაპირველად იგორის შტო და შემდგომ იზიასლავის დინასტია.

იაროსლავ ოსმომისლის მმართველობის დროს (1153–1187) გალიჩის სამთავრომ თავისი გავლენა შავ ზღვამდე გააფართოვა.

ორივე სამთავროს მმართველები ცდილობდნენ ერთმანეთის ტერიტორიებზე გაევრცელებინათ ძალაუფლება. ამ მიზანს საბოლოოდ მიაღწია რომან დიდმა (1197–1205), რომელმაც არა მხოლოდ გააერთიანა გალიჩი და ვოლინი, არამედ მცირე ხნით თავისი ხელისუფლება კიევზეც გაავრცელა.

მის სიკვდილს მოჰყვა არეულობის ხანგრძლივი პერიოდი, რომელიც მხოლოდ მაშინ დასრულდა, როდესაც მისმა ვაჟმა დანიელმა 1238 წელს ტახტი კვლავ დაიბრუნა.

დანიელმა შეძლო მამის სახელმწიფოს აღდგენა, მათ შორის კიევის დაბრუნებაც. იგი ხარკს უხდიდა მონღოლთა ყაენს, რომელმაც იგი ბასკაკად დანიშნა — მოხელედ, რომელსაც რუს მთავართაგან ხარკის აკრეფა ევალებოდა.

1253 წელს დანიელი პაპის დელეგაციამ „რუსის მეფედ“ აკურთხა ; მანამდე რუსის მმართველებს, ჩვეულებრივ, „დიდ მთავრებს“ ან „მთავრებს“ უწოდებდნენ.

გვიანი შუა საუკუნეები
 საუკუნეიდან თანამედროვე უკრაინის სანაპირო ზოლის მრავალი ნაწილი გენუის რესპუბლიკას გავლენის ქვეშ მოექცა. გენუელებმა შავი ზღვის გარშემო მრავალი კოლონია დააარსეს, რომელთა უმეტესობა დღევანდელი ოდესის ოლქის ტერიტორიაზე მდებარეობდა. ეს კოლონიები კარგად იყო გამაგრებული; ციხესიმაგრეებში მუდმივი გარნიზონები იდგა და გენუის რესპუბლიკა მათ, ძირითადად, შავ ზღვაში ვაჭრობაზე დომინირების მიზნით იყენებდა. გენუის გავლენა რეგიონში საუკუნემდე გაგრძელდა.

 საუკუნეში პოლონეთი და ლიტვა მონღოლ დამპყრობლებთან ომობდნენ, რის შედეგადაც უკრაინის ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი პოლონეთისა და ლიტვის მმართველობის ქვეშ მოექცა.

უფრო კონკრეტულად, წითელი რუთენია, აგრეთვე ვოლინისა და პოდოლიას ნაწილი პოლონეთის შემადგენლობაში შევიდა. პოლონეთის მეფემ მიიღო ტიტული „რუთენიის ბატონი და მემკვიდრე“ .

ლიტვამ პოლოცკი, ვოლინი, ჩერნიგოვი და კიევი ლურჯი წყლების ბრძოლის შემდეგ (1362/1363) დაიკავა, რის შემდეგაც ლიტვის მმართველებმა „რუსის მმართველის“ ტიტულიც მიიღეს.

კიევის რუსეთისა და გალიჩ-ვოლინის სამთავროს დაცემის შემდეგ მათი პოლიტიკური, კულტურული და რელიგიური ცხოვრება ლიტვის მმართველობის ქვეშ გაგრძელდა.

მაგალითად, რუთენიელი არისტოკრატები, მათ შორის ოლელკოვიჩები, ლიტვის დიდი სამთავროს მმართველ ელიტაში შევიდნენ როგორც დიდი მთავრის საიდუმლო საბჭოს წევრები, სამხედრო მეთაურები და ადმინისტრატორები.

საბოლოოდ პოლონეთმა სამხრეთ-დასავლეთ რეგიონზეც გაავრცელა კონტროლი. პოლონეთ-ლიტვის კავშირის შემდეგ რეგიონში პოლონელები, გერმანელები, ლიტველები და ებრაელები დასახლდნენ, რამაც უკრაინული ელიტის პოზიციების შესუსტება გამოიწვია.

1490 წელს პოლონელთა მხრიდან გაზრდილი ზეწოლის ფონზე უკრაინელმა პეტრო მუხამ წარმატებული აჯანყებების სერია წამოიწყო, რომელშიც მონაწილეობდნენ ადრეული კაზაკები, ჰუცულები და მოლდაველები (რუმინელები). ეს გამოსვლები, რომლებიც მუხას აჯანყების სახელითაა ცნობილი, სტეფანე დიდის მხარდაჭერით მიმდინარეობდა და პოლონური ჩაგვრის წინააღმდეგ უკრაინელთა ერთ-ერთ უძველეს ცნობილ აჯანყებად მიიჩნევა.

 საუკუნეში ოქროს ურდოს დასუსტებამ შესაძლებელი გახადა ყირიმის სახანოს ჩამოყალიბება, რომელმაც თანამედროვე შავი ზღვის სანაპიროები და სამხრეთ უკრაინის სტეპები დაიკავა.

 საუკუნეის ბოლომდე ყირიმის სახანო მასშტაბურ მონებით ვაჭრობას ინარჩუნებდა ოსმალეთის იმპერიასა და ახლო აღმოსავლეთისთან. 1500–1700 წლებში რუსეთიდან და უკრაინიდან დაახლოებით 2 მილიონი მონა იქნა გაყვანილი.

სახანო ოსმალეთის იმპერიას ვასალურ სახელმწიფოდ რჩებოდა 1774 წლამდე, ხოლო საბოლოოდ რუსეთის იმპერიამ იგი 1783 წელს გააუქმა.

ადრეული ახალი ხანა
პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა
ლუბლინის უნიის (1569) და პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ჩამოყალიბების შემდეგ უკრაინა პოლონურ ადმინისტრაციას დაექვემდებარა და პოლონეთის სამეფოს გვირგვინის ნაწილად იქცა.

თანამეგობრობის შექმნის შემდგომი პერიოდი კოლონიზაციის მცდელობების მკვეთრი გააქტიურებით ხასიათდებოდა. დაარსდა მრავალი ახალი ქალაქი და სოფელი, ხოლო უკრაინის სხვადასხვა რეგიონებს შორის კავშირები, მაგალითად, გალიჩის მიწასა და ვოლინის შორის, მნიშვნელოვნად გაფართოვდა.

ახალმა სკოლებმა რენესანსის იდეები გაავრცელა; პოლონელი გლეხები დიდი რაოდენობით დასახლდნენ რეგიონში და მალევე შეერწყნენ ადგილობრივ მოსახლეობას.

ამავე პერიოდში უკრაინელი თავადაზნაურობის უმეტესი ნაწილი პოლონიზებულ იქცა და კათოლიციზმიზე გადავიდა, მაშინ როდესაც რუთენიულ ენაზე მოლაპარაკე გლეხთა უმეტესობა კვლავ მართლმადიდებელ ეკლესიაში რჩებოდა, რამაც სოციალური დაძაბულობა კიდევ უფრო გაამწვავა.

პოლონიზებული არისტოკრატიის ნაწილმა პოლონური კულტურის ჩამოყალიბებაზეც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა; ამის ერთ-ერთ მაგალითად ხშირად მოიხსენიებენ სტანისლავ ორხოვსკის.

რუთენიელი გლეხები, რომლებიც მათზე ბატონყმობის დაკისრების მცდელობებს გაექცნენ, ცნობილი გახდნენ როგორც კაზაკები და განსაკუთრებული სამხედრო სულისკვეთებით გაითქვეს სახელი.

კაზაკთა ნაწილი თანამეგობრობის მიერ სამხედრო სამსახურში იყო ჩარიცხული, რათა სამხრეთ-აღმოსავლეთი საზღვრები თათართა თავდასხმებისგან დაეცვა, ან მონაწილეობდა საზღვარგარეთის სამხედრო კამპანიებში, მაგალითად პეტრო კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნის მეთაურობით ხოტინის ბრძოლაში (1621).

კაზაკთა რაზმები აქტიურად მონაწილეობდნენ აგრეთვე პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობასა და რუსეთის სამეფოს შორის მიმდინარე ომებში.

მიუხედავად მათი სამხედრო მნიშვნელობისა, თანამეგობრობა, რომელიც თავადაზნაურობის მიერ იმართებოდა, კაზაკებს არსებით ავტონომიას არ ანიჭებდა და პირიქით, კაზაკთა მოსახლეობის დიდი ნაწილის ყმებად ქცევას ცდილობდა.

ამან თანამეგობრობის წინააღმდეგ მიმართული კაზაკთა აჯანყებების რაოდენობა მნიშვნელოვნად გაზარდა.

კაზაკთა ეპოქა
1648 წლის უკრაინულმა კაზაკთა აჯანყებამ, იგივე ხმელნიცკის აჯანყებამ, რომელსაც დასაბამი მისცა ეპოქას, რომელიც ცნობილია როგორც ნგრევის ხანა (პოლონურ ისტორიოგრაფიაში — „წარღვნა“), სერიოზულად შეარყია პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობას საფუძვლები და სტაბილურობა.

აღმოცენებული კაზაკთა სახელმწიფო — კაზაკთა ჰეტმანატი — ჩვეულებრივ მიიჩნევა უკრაინის სახელმწიფოებრიობის წინამორბედად. იგი სამხედრო და დიპლომატიურ სამმხრივ მეტოქეობაში აღმოჩნდა ოსმალეთის იმპერიასთან, რომელიც სამხრეთით თათრებს აკონტროლებდა, პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობასთან და აღმოსავლეთით რუსეთის სამეფოსთან.

ზაპოროჟიის ჯარი, რათა დაეტოვებინა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა, 1654 წელს რუსეთთან მფარველობის ხელშეკრულების გაფორმებას შეეცადა.

კაზაკთა პერიოდული აჯანყებები უკვე რუსეთის ხელისუფლების წინააღმდეგ იყო მიმართული, თუმცა საუკუნეის ბოლოს, კაზაკთა სამხედრო გაერთიანებების განადგურების შემდეგ, ისინი საბოლოოდ ჩაცხრა.

პოლონეთის დანაწილებების შედეგად (1772, 1793, 1795) უკრაინის უკიდურესი დასავლეთი ნაწილი ავსტრიის იმპერიას კონტროლის ქვეშ მოექცა, ხოლო დანარჩენი ტერიტორია რუსეთის იმპერიას შემადგენლობაში შევიდა.

რუსეთ-ოსმალეთის ომების შედეგად ოსმალეთის იმპერიას გავლენა სამხრეთ-ცენტრალურ უკრაინაზე შესუსტდა, მაშინ როდესაც უნგრეთის მმართველობა ტრანსკარპათიის რეგიონში შენარჩუნდა.

რუსიფიკაციისა და პანსლავიზმის პოლიტიკამ მრავალი უკრაინელი ინტელექტუალი დასავლეთ უკრაინაში გადაასახლა. გალიცია ავსტრიის იმპერიას შემადგენლობაში მოექცა, ხოლო უკრაინის დანარჩენი ნაწილი — რუსეთის იმპერიას შემადგენლობაში.

უკრაინელი მწერლები და ინტელექტუალები შთაგონებულნი იყვნენ იმ ეროვნული სულისკვეთებით, რომელიც სხვა ევროპელ ხალხებშიც იღვიძებდა იმპერიული მმართველობის პირობებში.

ჰაბსბურგთა იმპერიაში მცხოვრები 2,4 მილიონი უკრაინელი აღმოსავლეთ გალიციაში ცხოვრობდა და უმთავრესად გლეხობას შეადგენდა (95%), ხოლო დანარჩენი ნაწილი სასულიერო ოჯახებს ეკუთვნოდა. გალიციის თავადაზნაურობა უმეტესად პოლონელები ან პოლონიზებული უკრაინელები იყვნენ. ამ რეგიონში განვითარება რუსეთის მმართველობის ქვეშ მყოფ უკრაინასთან შედარებით ჩამორჩებოდა, და იგი ევროპის ერთ-ერთ უღარიბეს მხარედ მიიჩნეოდა.

1930–1933 წლების საბჭოთა შიმშილი — რომელიც დღეს ჰოლოდომორის სახელით არის ცნობილი — მილიონობით ადამიანის სიცოცხლის ფასად დასრულდა მთელ საბჭოთა კავშირში, რომელთა უმრავლესობა უკრაინელები იყვნენ, როგორც უკრაინაში, ისე ყუბანსა და ყოფილი დონის კაზაკთა მიწებზე.

მეორე მსოფლიო ომი
მეორე მსოფლიო ომი 1939 წლის სექტემბერში დაიწყო, როდესაც ჰიტლერი და სტალინი პოლონეთში შეიჭრნენ, ხოლო საბჭოთა კავშირმა აღმოსავლეთ პოლონეთის დიდი ნაწილი დაიკავა.

ნაცისტური გერმანია თავის მოკავშირეებთან ერთად 1941 წელს საბჭოთა კავშირში შეიჭრა.

დაახლოებით 4,5 მილიონი-დან 6 მილიონამდე უკრაინელი საბჭოთა არმიის შემადგენლობაში იბრძოდა ნაცისტების წინააღმდეგ.

უკრაინელთა ნაწილი თავდაპირველად ვერმახტის ჯარისკაცებს საბჭოთა მმართველობისგან განმათავისუფლებლებადაც კი მიიჩნევდა, სხვებმა კი პარტიზანული მოძრაობა ჩამოაყალიბეს.

უკრაინელი ნაციონალისტების იატაკქვეშა მოძრაობის ზოგიერთმა ჯგუფმა შექმნა უკრაინის ამბოხებული არმია, რომელიც როგორც საბჭოთა ძალების, ისე ნაცისტების წინააღმდეგ იბრძოდა. სხვები, პირიქით, გერმანელებთან თანამშრომლობდნენ.

უკრაინულ ეროვნულ მოძრაობაში პროპოლონური მიმართულება, რომელიც პოლონეთის მეორე რესპუბლიკისადმი ერთგულებას აცხადებდა და სანაცვლოდ უკრაინელთათვის ავტონომიას მოითხოვდა (მაგალითად, უკრაინული ეროვნული დემოკრატიული ალიანსი), თანდათან მარგინალიზდა, უმთავრესად იმიტომ, რომ პოლონურ მხარეზე უკრაინელთა იძულებითი ასიმილაციის მომხრე ძალები დომინირებდნენ.

ნაცისტური ოკუპაციის დროს დაახლოებით 1,5 მილიონი ებრაელი იქნა მოკლული.

ვოლინიში უკრაინულმა შეიარაღებულმა ფორმირებებმა პოლონელი სამოქალაქო მოსახლეობის წინააღმდეგ ხოცვა-ჟლეტა მოაწყვეს, რომელსაც, სავარაუდოდ, 100 000-მდე ადამიანი ემსხვერპლა.

უპა-ს მცირე ნარჩენი ჯგუფები პოლონეთისა და საბჭოთა კავშირის საზღვრისპირეთში 1950-იან წლებამდეც აგრძელებდნენ მოქმედებას.

გალიცია, ვოლინი, სამხრეთი ბესარაბია, ჩრდილოეთი ბუკოვინა და კარპატების რუთენია, რომლებიც 1939 წელს მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტის შედეგად იქნა მიერთებული, უკრაინის სსრ-ს შემადგენლობაში შევიდა.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ უკრაინის სსრ-ის კონსტიტუციაში რამდენიმე შესწორება შევიდა, რამაც მას საშუალება მისცა, ზოგიერთ შემთხვევაში და გარკვეული ხარისხით, საერთაშორისო სამართალის ცალკე სუბიექტად ემოქმედა, მიუხედავად იმისა, რომ იგი ამავე დროს კვლავ საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში რჩებოდა.

კერძოდ, ამ ცვლილებებმა შესაძლებელი გახადა, რომ უკრაინის სსრ გაეროს ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი გამხდარიყო საბჭოთა კავშირისა და ბელორუსიის სსრ-თან ერთად.

ეს იყო აშშ-თან მიღწეული შეთანხმების ნაწილი, რათა გენერალურ ასამბლეაში ძალთა გარკვეული ბალანსი შენარჩუნებულიყო, რადგან სსრკ-ის შეფასებით, იქ დასავლური ბლოკის სასარგებლო დისბალანსი არსებობდა.

როგორც გაეროს წევრი, უკრაინის სსრ გაეროს უშიშროების საბჭოს არჩევითი წევრი იყო 1948–1949 და 1984–1985 წლებში.

ყირიმის ოლქი 1954 წელს რუსეთის სფსრ-იდან უკრაინის სსრ-ს გადაეცა.

დამოუკიდებლობა
1991 წელს, საბჭოთა კავშირის დაშლის შედეგად, უკრაინა დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბდა, რაც ოფიციალურად დამტკიცდა 1991 წლის დეკემბრის რეფერენდუმით.

1990 წლის 21 იანვარს 300 000-ზე მეტმა უკრაინელმა კიევისა და ლვივის შორის უკრაინის დამოუკიდებლობის მხარდასაჭერად ადამიანთა ჯაჭვი შექმნა.

უკრაინამ ოფიციალურად დამოუკიდებლობა 1991 წლის 24 აგვისტოს გამოაცხადა, როდესაც უკრაინის კომუნისტურმა უზენაესმა საბჭომ (პარლამენტმა) გამოაცხადა, რომ უკრაინა აღარ დაექვემდებარებოდა სსრკ-ის კანონებს და იხელმძღვანელებდა მხოლოდ უკრაინის სსრ-ის კანონებით, რითაც საბჭოთა კავშირისგან უკრაინის დამოუკიდებლობა დე-ფაქტო გამოცხადდა.

1991 წლის 1 დეკემბერს ამომრჩევლებმა მხარი დაუჭირეს რეფერენდუმს, რომელმაც საბჭოთა კავშირისგან დამოუკიდებლობა ოფიციალურად გააფორმა. უკრაინის მოქალაქეთა 90%-ზე მეტმა მისცა ხმა დამოუკიდებლობას; უმრავლესობა დაფიქსირდა ყველა რეგიონში, მათ შორის ყირიმშიც, სადაც მხარდაჭერამ 56% შეადგინა.

საბჭოთა კავშირი ოფიციალურად არსებობას 1991 წლის 26 დეკემბერს შეწყვიტა, როდესაც უკრაინის, ბელარუსისა და რუსეთის პრეზიდენტები — სსრკ-ის დამფუძნებელი რესპუბლიკების ლიდერები — ბიალოვეჟის ტყეში შეხვდნენ და ბელოვეჟის შეთანხმებების საფუძველზე კავშირის ოფიციალურ დაშლაზე შეთანხმდნენ.

ამით უკრაინის დამოუკიდებლობა იურიდიულად გაფორმდა და საერთაშორისო საზოგადოებამაც აღიარა.

ასევე 1991 წლის 1 დეკემბერს, უკრაინელმა ამომრჩევლებმა პირველ საპრეზიდენტო არჩევნებში პრეზიდენტად ლეონიდ კრავჩუკი აირჩიეს.

უკრაინის მეორე პრეზიდენტის, ლეონიდ კუჩმას პრეზიდენტობა (1994–2005) მრავალ კორუფციულ სკანდალსა და მედიის თავისუფლების შემცირებასთან იყო დაკავშირებული, მათ შორის კასეტების სკანდალთან.

ამავე დროს, კუჩმას პრეზიდენტობის წლებში ეკონომიკა კვლავ გამოცოცხლდა და მისი მმართველობის ბოლო წლებში მშპ-ის ზრდა წელიწადში დაახლოებით 10%-ს აღწევდა. მოქმედი პრემიერ-მინისტრი, რომელსაც მხარს უჭერდნენ როგორც კუჩმა, ისე რუსეთის ფედერაცია, და ვიქტორ იუშჩენკო, რომელიც უკრაინის დასავლური კურსის გაძლიერებას და მომავალში ევროკავშირში გაწევრიანებას ემხრობოდა.

არჩევნების მეორე ტურში იანუკოვიჩი ოფიციალურად მცირე უპირატესობით გამოცხადდა გამარჯვებულად, თუმცა იუშჩენკომ და მისმა მხარდამჭერებმა განაცხადეს, რომ ხმების გაყალბებამ და დაშინებამ მას განსაკუთრებით აღმოსავლეთ უკრაინაში მრავალი ხმა დააკარგვინა.

ამან მძიმე პოლიტიკური კრიზისი გამოიწვია, როდესაც ოპოზიციამ კიევსა და სხვა ქალაქებში მასობრივი ქუჩის პროტესტები დაიწყო, რაც ისტორიაში ნარინჯისფერი რევოლუციას სახელით შევიდა.

უკრაინის უზენაესმა სასამართლომ არჩევნების შედეგები ბათილად ცნო და მეორე განმეორებითი ტური დანიშნა, რომელშიც გამარჯვება ვიქტორ იუშჩენკომ მოიპოვა.

ხუთი დღის შემდეგ იანუკოვიჩი თანამდებობიდან გადადგა, ხოლო მისი კაბინეტი 2005 წლის 5 იანვარს დაითხოვეს.

იუშჩენკოს პრეზიდენტობის პერიოდში რუსეთ-უკრაინის ურთიერთობები ხშირად დაძაბული იყო, რადგან იგი ცდილობდა გაეძლიერებინა ევროკავშირი-უკრაინის ურთიერთობები და ნაკლებად ყოფილიყო დამოკიდებული რუსეთზე.

2005 წელს რუსეთთან ბუნებრივი აირის ფასებზე დაწყებულმა დავამ ევროპის არაერთ ქვეყანაში ენერგეტიკული დეფიციტი გამოიწვია, რადგან ისინი უკრაინულ სატრანზიტო ქსელზე იყვნენ დამოკიდებულნი. კომპრომისი საბოლოოდ 2006 წლის იანვარში იქნა მიღწეული.

2010 წლის საპრეზიდენტო არჩევნების დროისთვის იუშჩენკო და იულია ტიმოშენკო, რომლებიც ნარინჯისფერი რევოლუციის დროს მოკავშირეები იყვნენ, უკვე მწვავე პოლიტიკური ოპონენტები გახდნენ.

ტიმოშენკომ არჩევნებში მონაწილეობა მიიღო როგორც იუშჩენკოს, ისე იანუკოვიჩის წინააღმდეგ, რამაც სამმხრივი ბრძოლა წარმოშვა. მეორე ტურში იანუკოვიჩმა გაიმარჯვა — 48% ტიმოშენკოს 45%-ის წინააღმდეგ.

მისი პრეზიდენტობის პერიოდში (2010–2014) იანუკოვიჩსა და მის რეგიონების პარტიას ხშირად ადანაშაულებდნენ უკრაინაში „კონტროლირებადი დემოკრატიის“ შექმნის მცდელობაში და ოპოზიციის, განსაკუთრებით ტიმოშენკოს ბლოკის, დასუსტებაში. ერთ-ერთ ყველაზე ხშირად ციტირებულ მაგალითად მიიჩნევა 2011 წელს იულია ტიმოშენკოს გასამართლება, რომელიც დასავლურმა მთავრობებმა პოლიტიკურად მოტივირებულად შეაფასეს.

2013 წლის ნოემბერში პრეზიდენტმა იანუკოვიჩმა უარი თქვა უკრაინა–ევროკავშირის ასოცირების შეთანხმებაზე ხელმოწერაზე და სანაცვლოდ რუსეთთან უფრო მჭიდრო ურთიერთობები აირჩია.

ამ გადაწყვეტილებამ კიევის ქუჩებში მასობრივი პროტესტები გამოიწვია, რაც შემდგომში ევრომაიდანისა და საბოლოოდ ღირსების რევოლუციაში გადაიზარდა.

მომიტინგეებმა ბანაკები გაშალეს დამოუკიდებლობის მოედანზე, ხოლო 2013 წლის დეკემბრიდან და 2014 წლის იანვრიდან დაიწყეს სამთავრობო შენობების დაკავება ჯერ კიევში, შემდეგ კი დასავლეთ უკრაინის სხვა ქალაქებში.

პროტესტანტებსა და პოლიციას შორის შეტაკებებს დაახლოებით 80 ადამიანი ემსხვერპლა.

ძალადობის შემდეგ, 2014 წლის 22 თებერვალს, უკრაინის პარლამენტმა იანუკოვიჩის გადაყენებას დაუჭირა მხარი იმ საფუძვლით, რომ მისი ადგილსამყოფელი უცნობი იყო და პრეზიდენტის მოვალეობებს ვეღარ ასრულებდა.

იმავე დღეს პარლამენტის თავმჯდომარე ვოლოდიმირ რიბაკი გადადგა და მის ნაცვლად ოლექსანდრ ტურჩინოვი აირჩიეს, რომელიც მოგვიანებით დროებითი პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებლად დაინიშნა.

იანუკოვიჩმა კიევი დატოვა და მოგვიანებით პრესკონფერენცია გამართა რუსეთის ქალაქ როსტოვი დონზეში.

დასავლურ სტრუქტურებში ინტეგრაცია
2016 წლის 1 იანვარს უკრაინა შეუერთდა ევროკავშირთან ღრმა და ყოვლისმომცველ თავისუფალ სავაჭრო სივრცეს .

უკრაინის მოქალაქეებმა 2017 წლის 11 ივნისიდან მიიღეს შენგენის ზონაში უვიზოდ მოგზაურობის უფლება 90 დღემდე ნებისმიერი 180-დღიანი პერიოდის განმავლობაში, ხოლო ასოცირების შეთანხმება ოფიციალურად ძალაში შევიდა 2017 წლის 1 სექტემბერს.

საგარეო პოლიტიკის სფეროში მნიშვნელოვან მიღწევებად მიიჩნეოდა ანტირუსული სანქციების მხარდაჭერა, ევროკავშირის ქვეყნებთან უვიზო რეჟიმის მოპოვება და ქვეყნის შიგნით არსებული რთული პრობლემების გადაჭრის აუცილებლობის უკეთ გაცნობიერება.

თუმცა ძველმა ადგილობრივმა ელიტებმა ცვლილებებს წინააღმდეგობა გაუწიეს; ანტიმაიდანის აქტივისტების მიმართ განხორციელებული ლუსტრაცია მხოლოდ ნაწილობრივ განხორციელდა. კორუფციასთან ბრძოლაც დაიწყო, მაგრამ უმეტესად მხოლოდ დაბალი რანგის მოხელეთა გასამართლებამდე მივიდა, ხოლო ახლად შექმნილი და სკანდალებით იყო მოცული.

სასამართლო რეფორმა ძველი და კომპრომეტირებული მოსამართლეების დანიშვნას უკავშირდებოდა, ხოლო მაიდანის დროს ჩადენილი დანაშაულების გამოძიება მნიშვნელოვნად გაჭიანურდა.

რუსეთის ფართომასშტაბიანი ანტიუკრაინული საინფორმაციო კამპანიის საპასუხოდ შეიქმნა უკრაინის საინფორმაციო პოლიტიკის სამინისტრო, თუმცა ხუთი წლის განმავლობაში მისი საქმიანობა ძირითადად მხოლოდ რუსული პროგრამებისა და სოციალური ქსელების აკრძალვით შემოიფარგლა, მათ შორის , , და .

2017 წელს პრეზიდენტმა ხელი მოაწერა კანონს „განათლების შესახებ“, რომელმაც ეროვნული უმცირესობების უკმაყოფილება და განსაკუთრებით უნგრეთის ხელისუფლებასთან დაძაბულობა გამოიწვია.

ამავე დროს ეკონომიკური მდგომარეობა გაუარესებას აგრძელებდა, უმთავრესად ფართოდ გავრცელებული კორუფციის გამო. 2018 წლისთვის უკრაინა ევროპის ყველაზე ღარიბ ქვეყნად მიიჩნეოდა, ერთ სულ მოსახლეზე მშპ-ით, რომელიც 3000 აშშ დოლარზე დაბალი იყო.

2018 წლის 19 მაისს პრეზიდენტმა პეტრო პოროშენკომ ხელი მოაწერა დადგენილებას, რომელმაც ძალაში შეიყვანა ეროვნული უსაფრთხოებისა და თავდაცვის საბჭოს გადაწყვეტილება დსთ-ის ორგანოებში უკრაინის მონაწილეობის საბოლოო შეწყვეტის შესახებ.

2019 წლისთვის უკრაინამ დსთ-ში მონაწილეობა პრაქტიკულად მინიმუმამდე შეამცირა და ფაქტობრივად დაასრულა გასვლა.

2019 წლის 6 იანვარს, ფენერიში, უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესიის დელეგაციამ პრეზიდენტ პოროშენკოს მონაწილეობით მიიღო ტომოსი ავტოკეფალიის შესახებ.

2019 წლის 21 თებერვალს უკრაინის კონსტიტუციაში შევიდა ცვლილებები, რომლებმაც ქვეყნის სტრატეგიულ კურსად ევროკავშირსა და ნატოში გაწევრიანება განსაზღვრა.

2019 წლის 21 აპრილს ვოლოდიმირ ზელენსკი პრეზიდენტად აირჩიეს.

იმავე წლის ვადამდელ საპარლამენტო არჩევნებში პირველად დამოუკიდებელი უკრაინის ისტორიაში „ხალხის მსახურმა“ აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვა.

2020 წლის 4 მარტს პრემიერ-მინისტრი ოლექსი ჰონჩარუკი თანამდებობიდან გადააყენეს და მის ნაცვლად პრემიერ-მინისტრად დენის შმიჰალი დაინიშნა.

2020 წლის 28 ივლისს ლუბლინიში ლიტვამ, პოლონეთიმ და უკრაინამ შექმნეს ლუბლინის სამკუთხედი, რომლის მიზანი სამ ქვეყანას შორის თანამშრომლობის გაღრმავება და უკრაინის ევროკავშირსა და ნატოში ინტეგრაციის ხელშეწყობა იყო.

2021 წლის 17 მაისს უკრაინამ საქართველოსა და მოლდოვასთან ერთად შექმნა ასოცირებული ტრიო, როგორც ევროკავშირთან უფრო მჭიდრო თანამშრომლობის ფორმატი.

2021 წლის ბრიუსელის სამიტზე ნატოს ლიდერებმა კვლავ დაადასტურეს, რომ უკრაინა მომავალში ალიანსის წევრი გახდებოდა.

თავდაპირველად უკრაინა ევროკავშირში გაწევრიანების ოფიციალური განაცხადის შეტანას 2024 წლისთვის გეგმავდა, თუმცა ამის ნაცვლად განაცხადი უკვე 2022 წლის თებერვალში შეიტანა.

რუსეთ-უკრაინის ომი
2014 წლის მარტში მოხდა ყირიმის ანექსია რუსეთის მიერ. მიუხედავად იმისა, რომ რეფერენდუმის ოფიციალური შედეგებით, თითქოსდა, უმრავლესობამ მხარი დაუჭირა რუსეთთან გაერთიანებას, კენჭისყრა რუსეთის სამხედრო ოკუპაციის პირობებში ჩატარდა და იგი ევროპის კავშირმა და აშშ-მ უკანონოდ გამოაცხადეს.

ყირიმის კრიზისს მოჰყვა პრორუსული არეულობა აღმოსავლეთ და სამხრეთ უკრაინაში.

2014 წლის აპრილში სეპარატისტებმა თვითგამოცხადებულად შექმნეს დონეცკის სახალხო რესპუბლიკა და ლუგანსკის სახალხო რესპუბლიკა და 11 მაისს ჩაატარეს ე.წ. რეფერენდუმები, სადაც მათი მტკიცებით, თითქმის 90%-მა დამოუკიდებლობას დაუჭირა მხარი.

ამავე წლის აპრილის ბოლოს უკრაინის არმიასა და პროუკრაინულ მოხალისე ბატალიონებსა და სეპარატისტულ ძალებს შორის დაპირისპირება სრულმასშტაბიან დონბასის ომში გადაიზარდა.

2014 წლის დეკემბრისთვის კონფლიქტს უკვე 6400-ზე მეტი ადამიანი ემსხვერპლა, ხოლო გაეროს მონაცემებით, ნახევარ მილიონზე მეტი ადამიანი იძულებით გადაადგილებული გახდა, ხოლო დაახლოებით 200 000-მა ძირითადად რუსეთსა და მეზობელ ქვეყნებს შეაფარა თავი.

ამავე პერიოდში დაიწყო პოლიტიკური და ეკონომიკური რეფორმები, მათ შორის ლუსტრაციის და დეკომუნიზაციის კანონების მიღება.

2014 წლის 25 მაისს პრეზიდენტად პეტრო პოროშენკო აირჩიეს.

2015 წლის ბოლოსთვის გაეროს მონაცემებით ომს უკვე 9100-ზე მეტი ადამიანი ემსხვერპლა, ძირითადად მშვიდობიანი მოსახლეობა.

2021 წლის 2 თებერვალს პრეზიდენტის ბრძანებულებით აიკრძალა პრორუსული სატელევიზიო არხების — 112 , და — მაუწყებლობა.

2021 წლის 19 თებერვალს სანქციები დაუწესდა პრორუს პოლიტიკოს ვიქტორ მედვედჩუკს და მის გარემოცვას.

ქერჩის სრუტის ინციდენტი მოხდა 2018 წლის 25 ნოემბერს, როდესაც რუსეთის ფედერალური უსაფრთხოების სამსახურის სანაპირო დაცვამ ცეცხლი გაუხსნა და დააკავა უკრაინის სამხედრო-საზღვაო ძალების სამი ხომალდი.

2021 წლის განმავლობაში რუსეთმა მნიშვნელოვნად გაზარდა სამხედრო ძალები რუსეთ-უკრაინის საზღვარზე, ოკუპირებულ ყირიმსა და დონბასში, ასევე ბელარუსიში.

2022 წლის 24 თებერვალს რუსეთმა დაიწყო სრულმასშტაბიანი შეჭრა უკრაინაში.

რუსეთის არმიამ სწრაფად დაიკავა ქვეყნის აღმოსავლეთისა და სამხრეთის მნიშვნელოვანი ნაწილი, თუმცა ვერ შეძლო მიკოლაივის გავლით ოდესამდე მისვლა და იძულებული გახდა, ჩრდილოეთიდან უკან დაეხია კიევის, ჩერნიგოვის, სუმისა და ხარკივის დაკავების წარუმატებლობის შემდეგ.

2022 წლის სექტემბერში უკრაინის სწრაფმა კონტრშეტევამ ხარკივის ოლქიდან რუსული ძალები განდევნა.

ამის შემდეგ რუსეთმა ოფიციალურად გამოაცხადა დონეცკის, ლუგანსკის, ხერსონისა და ზაპოროჟიეს ნაწილების ანექსია.

ომის დაწყების წინ უკრაინა ერთ სულ მოსახლეზე მშპ-ის მიხედვით ევროპის უღარიბეს ქვეყნად ითვლებოდა, რაც დიდწილად კორუფციის მაღალი დონითა და რეფორმების ნელი ტემპით აიხსნებოდა. რუსეთის შეჭრამ ქვეყნის ეკონომიკას მძიმე დარტყმა მიაყენა და პირველივე წელს მშპ-ის შემცირება 35%-მდე იყო ნავარაუდები.

ეროვნული ისტორიოგრაფია
უკრაინის შესახებ ცოდნა მსოფლიოს სხვა ნაწილებში დიდი ხნის განმავლობაში ძირითადად რუსულ მეორად წყაროებს ეფუძნებოდა.

 საუკუნეის მეორე ნახევრიდან, როდესაც მოსკოვის სამეფომ და შემდგომ რუსეთის იმპერიამ უკრაინის დიდი ნაწილი დაიქვემდებარა, რუსი ავტორები უკრაინას რუსეთის ისტორიის ნაწილად განიხილავდნენ.

ამაში შედიოდა შუა საუკუნეების კიევის რუსის „კიევის რუსეთად“ მოხსენიება და მისი კულტურის „ძველრუსულად“ წარმოდგენა. მოგვიანებით უკრაინის ან მისი ნაწილების მიმართ გამოიყენებოდა ტერმინები: „მცირე რუსეთი“, „სამხრეთი რუსეთი“, „დასავლეთი რუსეთი“ ან „ახალი რუსეთი“.

ამავე დროს, რუსეთის გავლენის ფარგლებს გარეთ დარჩენილი ტერიტორიები ცნობილი იყო როგორც რუთენია, ხოლო მათი მოსახლეობა — როგორც რუთენიელები.

უკრაინისა და უკრაინელთა მიმართ გამოყენებული სახელები ხშირად ასახავდა კონკრეტულ პოლიტიკურ პოზიციას და ზოგჯერ თვით უკრაინული ეროვნების არსებობის უარყოფასაც კი.

უკრაინის ისტორიის მეცნიერული შესწავლა განსაკუთრებით გააქტიურდა საუკუნეის ბოლოს, როდესაც გერმანული რომანტიზმი აღმოსავლეთ ევროპაში გავრცელდა.

ამ მიმართულების გამორჩეული ფიგურები იყვნენ ვლადიმირ ანტონოვიჩი (1834–1908) და მისი მოწაფე მიხაილო გრუშევსკი (1866–1934).

რუსულ ისტორიულ სქემას პირველი სერიოზული გამოწვევა გრუშევსკის 1904 წლის ნაშრომმა შეუქმნა — „რუსული ისტორიის ტრადიციული სქემა და აღმოსავლეთ სლავთა ისტორიის რაციონალური ორგანიზაციის პრობლემა“.

სწორედ ამ პერიოდიდან გახდა შესაძლებელი სრულმასშტაბიანი აკადემიური კვლევები საარქივო წყაროებზე, თანამედროვე მეთოდოლოგიასა და ისტორიულ თეორიებზე დაყრდნობით.

თუმცა მეფის რუსეთის, მოგვიანებით კი საბჭოთა ხელისუფლების პირობებში, ცენტრალური ხელისუფლებისგან განსხვავებული ისტორიული ინტერპრეტაციების გავრცელება რთული იყო.

ამის გამო 1920 წლის შემდეგ ემიგრაციაში ისტორიოგრაფიული სკოლები ჩამოყალიბდა ცენტრალურ ევროპასა და კანადაში.

უკრაინულ ისტორიოგრაფიაში განსაკუთრებით მკვეთრად განსხვავდება კიევის რუსეთის ინტერპრეტაცია.

გამოირჩევა ოთხი ძირითადი სკოლა:
რუსოფილური
საბჭოთაფილური
აღმოსავლეთ-სლავური
უკრაინოფილური

საბჭოთა კავშირიში 1921 წლის შემდეგ ისტორიოგრაფიაში რადიკალური გარდატეხა მოხდა, რომელსაც სათავეში ედგა მიხაილ პოკროვსკი.

სტალინის ეპოქაში ოფიციალურმა ისტორიოგრაფიამ მკაფიო რუსოცენტრული ხასიათი მიიღო.

დამოუკიდებელ უკრაინაში რუსოფილური და საბჭოთაფილური სკოლები მნიშვნელოვნად დასუსტდა, ხოლო საუკუნეის დასაწყისში დომინანტური გახდა უკრაინოფილური სკოლა.

ეს მიმართულება უკრაინულ იდენტობას რუსულისგან მკვეთრად გამიჯნულად განიხილავს და მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს განათლების სისტემაზე, სახელმწიფო სიმბოლიკასა და მეხსიერების პოლიტიკაზე.

ბოლო წლებში მრავალი ისტორიკოსი ეროვნული პარადიგმის მიღმა გასვლას ცდილობს.

ამ მიმართულებაში შედის:
მრავალეთნიკური ისტორია
ტრანსნაციონალური ისტორია
ტერიტორიულ-სამოქალაქო მიდგომა
ენობრივ-ეთნიკური ისტორია

ამ მიდგომებმა შესაძლებელი გახადა უკრაინის ისტორიის უფრო ფართო და ღრმა გააზრება.

2015 წლიდან განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ყირიმელი თათრების ისტორიისა და ყირიმის ნახევარკუნძულის წარსულის ინტეგრირებას უკრაინულ სასკოლო ისტორიოგრაფიაში.

თანდათანობით კვლავ ინტეგრირდება პოლონელთა და ებრაელთა ისტორიული გამოცდილებაც.

1991 წლის შემდეგ ისტორიული მეხსიერება მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ინსტრუმენტი გახდა პოსტსაბჭოთა უკრაინული სახელმწიფოს ლეგიტიმაციისა და საზოგადოების მობილიზაციისთვის.

ამ პროცესში განსაკუთრებული როლი ითამაშა:
დამოუკიდებლობის ისტორიულმა ნარატივმა
უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესიას საკითხმა
საბჭოთა რეპრესიების მეხსიერებამ
ჰოლოდომორის თემამ
მეორე მსოფლიო ომის გამოცდილებამ.

კანადური ისტორიოგრაფია უკრაინაზე
საბჭოთა უკრაინაში საუკუნეის ისტორიკოსები მკაცრად იყვნენ შეზღუდულნი იმ მოდელებისა და თემების არჩევაში, რომელთა განხილვაც შეეძლოთ, რადგან მოსკოვი ოფიციალურად მარქსისტულ მიდგომას მოითხოვდა.

თუმცა კანადაში მცხოვრებმა უკრაინელმა ემიგრანტებმა ჩამოაყალიბეს დამოუკიდებელი სამეცნიერო სკოლა, რომელიც მარქსიზმს არ ემყარებოდა და დასავლურ ისტორიოგრაფიულ ტენდენციებს იზიარებდა.

კანადურ აკადემიურ სივრცეში უკრაინული კვლევების განვითარებაში განსაკუთრებული როლი ითამაშეს ჯორჯ უ. სიმპსონმა და ორესტ სუბტელნმა.

უკრაინის დამოუკიდებლობის არარსებობა ტრადიციულ ისტორიოგრაფიულ აქცენტებს — განსაკუთრებით დიპლომატიისა და პოლიტიკის სფეროში — მნიშვნელოვნად ზღუდავდა.

1960-იანი წლების შემდეგ სოციალური ისტორიის აღმავლობამ კანადაში მკვლევრებისთვის მრავალი ახალი მიდგომა გახსნა.

ორესტ სუბტელნი განსაკუთრებით აქტიურად იყენებდა მოდერნიზაციის მოდელს.

შემდგომი ისტორიოგრაფიული ტენდენციებიც სწრაფად მოერგო უკრაინულ მასალას, განსაკუთრებული ყურადღებით უკრაინულ ნაციონალიზმზე.

ახალმა კულტურულმა ისტორიამ, პოსტკოლონიურმა კვლევებმა და ე.წ. „ლინგვისტურმა გარდატეხამ“ სოციალური ისტორია მნიშვნელოვნად გააფართოვა და კვლევის მრავალმხრივი პერსპექტივები შექმნა.

1991 წლისთვის კანადელი ისტორიკოსები უკვე თავისუფლად იკვლევდნენ მრავალფეროვან მიდგომებს ეროვნული იდენტობის ჩამოყალიბების შესახებ.

უკრაინის დამოუკიდებლობის შემდეგ კანადაში ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტად იქცა უკრაინული აკადემიური კვლევების გათავისუფლება საბჭოთა-მარქსისტული მართლმადიდებლობისგან, რომელიც უკრაინულ ნაციონალიზმს ამცირებდა და ამტკიცებდა, რომ „ნამდვილი უკრაინელები“ ყოველთვის რუსეთთან გაერთიანებას ესწრაფოდნენ.

მოსკოვისგან გათავისუფლებამ უკრაინულ ისტორიოგრაფიას მისცა საშუალება, დაეძლია ის იდეოლოგიური ჩარჩო, რომელიც უკრაინის განვითარების სპეციფიკას ნაკლებად შეესაბამებოდა.

უკრაინაში მოღვაწე მეცნიერებმა სწრაფად აითვისეს „ეროვნული პარადიგმა“, რომლის განვითარებაშიც კანადელმა ისტორიკოსებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს.

1991 წლის შემდეგ უკრაინული ერის მშენებლობის შესწავლა სულ უფრო მეტად გლობალურ და კოლაბორაციულ პროცესად იქცა.

უკრაინელი მეცნიერები მუშაობდნენ და სწავლობდნენ კანადაში, ხოლო ამ თემებზე გამართული კონფერენციები მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნის მკვლევრებს აერთიანებდა.