iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კლდეცოცია

კლდეცოცია — ფრინველების გვარი ბეღურასნაირთა რიგისა. შეიცავს ერთადერთ სახეობა — წითელფრთიან კლდეცოციას . ტანად მომცროა (160-175 მმ). თავი და ზურგი რუხი აქვს, ფრთების მფარავი ბუმბული — წითელი, მომქნევები — შავი, თეთრკოპლებიანი. წვრილი და გრძელი ნისკარტი რკალისებურად აქვს მოხრილი. მოგრძო თითები კარგად განვითარებული ბრჭყალებით ბოლოვდება. კლდეცოცია ბინადრობს კლდოვან ადგილებში. საქართველოში გვხვდება სუბალპურ და ალპურ ზონებში. ზამთრობით შეიძლება დაბლობებშიაც გამოჩნდეს ფლატეებზე. ბუდეს იკეთებს კლდის ნაპრალებში. დებს 3—4 კვერცხს. იკვებება მწერებითა და ობობებით.
ამიოტროფული გვერდითი სკლეროზი

ამიოტროფული გვერდითი სკლეროზი, იგივე ამიოტროფული ლატერალური სკლეროზი (ინგლ. , აგრეთვე მოიხსენიებენ, როგორც ლუ გერიგის დაავადებას, ან შარკოს დაავადებას (ფრანგ. )) — პროგრესიული, ხშირად ფატალური, ნეიროდეგენერაციული დაავადება, გამოწვეული მოტორული ნეირონების დეგენერაციით. მოტორული ნეირონები ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში განაგებენ ნებითი კუნთების მოძრაობას. ამიოტროფული ლატერალური სკლეროზი, როგორც ერთ-ერთი ნეიროდეგენერაციული დაავადება, იწვევს კუნთების დასუსტებას. ეს დაავადება ზედა და ქვედა მოტორული ნეირონების დეგენერაციის გზით იწვევს მათ სრულ კვდომას, ისინი ვეღარ აწვდიან კუნთებს სიგნალს. ფუნქცია დაკარგული კუნთები სუსტდებიან და ბოლოს ხდება მათი მთლიანი ატროფირება.
ამიოტროფული გვერდითი სკლეროზით დაავადებულ პაციენტებს, მიუხედავად იმისა, რომ ტვინი ვეღარ აკონტროლებს ნებით მოძრაობებს, გააჩნიათ იგივე გონებრივი უნარი, მეხსიერება და პიროვნულობა, რაც დაავადებამდე ჰქონდათ.

ეტიმოლოგია
სიტყვა ამიოტროფული არის ბერძნული წარმოშობის (საწყისი ფორმა — ამიოტროფია). ა — უარყოფითი ნაწილაკი, მის — კუნთი და ტროფე — კვება. ლატერალური ლათინური სიტყვაა და ნიშნავს გვერდითს. ამიტომ ამ დაავადებას ამიოტროფულ გვერდით სკლეროზსაც უწოდებენ. თვითონ ლატერალური მიგვითითებს ზურგის ტვინის იმ არეალს, საიდანაც ნერვული ბოჭკოები კუნთებს უგზავნიან სიგნალს მათ ასამოძრავლებლად.

ეპიდემიოლოგია, მიზეზები და რისკ ფაქტორები
ამიოტროფული ლატერალური სკლეროზი პირველად აღმოაჩინა ფრანგმა ნევროპათოლოგმა ჟან მარტინ შარკომ 1865 წელს. დაავადება უპირატესად 30—50 წლის ასაკში გვხვდება და ის ნერვული სისტემის ორგანული დაავადებათა 3% შეადგენს. დაავადების გამომწვევი მიზეზი უცნობია. არსებობს თეორიები მისი მემკვიდრეობით-დეგენერაციული და ვირუსული წარმოშობის შესახებ. დაავადება იწყება ხელ-ფეხის სისუსტით, შემდეგ მოიშლება მეტყველება და ყლაპვა. ავადმყოფი დუდღუნებს, ან სრულიად ვერ ლაპარაკობს, საჭმლის ნაწილები სასულესა და ცხვირში ხვდება, ძლიერდება მყესთა რეფლექსები. ბოლოს ვითარდება პარეზები, პათოლოგიური რეფლექსები (ბაბინსკის, როსოლიმოს და სხვა) და კუნთების ატროფია.

მკურნალობა
ამიოტროფული გვერდითი სკლეროზის სამკურნალოდ, გამოიყენება პრეპარატები, რომლებიც აწესრიგებენ ნივთიერებათა ცვლას დაზიანებულ ქსოვილში (ლიპოცერებრინი, ცერებროლიზინი, დიბაზოლი, პროზერინი, რეტაბოლი, 1, 12, ვიტამინები). ასევე ექიმები მიმართავენ ფიზიოთერაპიას და სხვა პროცედურებს.
კლდის იასამანი

კლდის იასამანი — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე კატაბალახასებრთა ოჯახისა. მისი სიმაღლეა 80 სმ. ფესვიდან ჩვეულებრივ რამდენიმე ღერო ამოაქვს. იკეთებს იასამანისფერ ყვავილებს. ყვავილობს მაისიდან ივლისის ბოლომდე.

გავრცელებულია მცირე აზიასა და კავკასიაში. საქართველოში იზრდება ქართლის, მესხეთისა და იმერეთის ბარში კლდის ნაშლსა და ქვიან ფერდობებზე. კლდის იასამანი ლამაზი დეკორატიული მცენარეა, აგრეთვე გამოსადეგია გაშიშვლებულ ფერდობებზე გრუნტის გასამაგრებლად.
აღმოსავლეთი რუმელია

აღმოსავლეთი რუმელია — ოსმალეთის იმპერიაში შემავალი ავტონომიური პროვინცია (ვილაიეთი) (მთავარი ქალაქი - პლოვდივი), რომელიც ბერლინის კონგრესის (1878) გადაწყვეტილებით შეიქმნა სამხრეთ ბულგარეთის ტერიტორიაზე, დასახლებული იყო ძირითადად ბულგარელებით. მართავდნენ გენერალ-გუბერნატორები (1884-მდე ა. ბოგორიდი, შემდეგ გ. კრისტევიჩი), რომლებსაც ევროპის დიდი სახელმწიფოების თანხმობით 5 წლით ნიშნავდა ოსმალეთის სულთანი. სულთანს ჰქონდა აგრეთვე აღმოსავლეთ რუმელიაში ჯარების შეყვანის უფლება.

პროვინციის შინაგანი წყობა განისაზღვრებოდა საერთაშორისო კომისიის მიერ შემუშავებული ე. წ. ორგანული წესდებით. 1885 წ. 6 (18) სექტემბრის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი აჯანყების შედეგად აღმოსავლეთი რუმელია ბულგარეთს შეუერთდა. ბულგარეთის გაერთიანების წინააღმდეგი იყო სერბეთის სამეფო, ავსტრია-უნგრეთი და ოსმალეთი. სერბეთის სამეფოს მიაჩნდა, რომ ბულგარეთის გაერთიანება დაარღვევდა ძალთა ბალანსს ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე. 1885-86 წლების ომი ბულგარეთსა და სერბეთს შორის ბულგარეთის გამარჯვებით დასრულდა. 1886 წლის ბუქარესტის ხელშეკრულებამ სერბეთს დაუბრუნა ომის დროს ბულგარეთის მიერ დაკავებული მიწები, მაგრამ ცნო ბულგარეთის გაერთიანება. 1886 წლის თებერვალში აღმოსავლეთ რუმელიის გენერალ-გუბერნატორად დანიშნა ბულგარელი მთავარი ალექსანდრ ბატენბერგი. 1886 წლის 6 აპრილს ოსმალეთის იმპერიამ ცნო ბულგარეთის გაერთიანება.
ჯონ მაკ-კეინი

ჯონ სიდნი მაკ-კეინი (; დ. 29 აგვისტო, 1936 — გ. 25 აგვისტო, 2018) —აშშ-ის სენატორი არიზონიდან 1987-2018 წლებში. კონგრესის წარმომადგენელთა პალატის წევრი 1983-1987 წლებში. 2008 წლის აშშ-ის საპრეზიდენტო არჩევნებში რესპუბლიკური პარტიის კანდიდატი.

ბიოგრაფია
მაკ-კეინის როგორც პაპა, ასევე მამა აშშ-ის საზღვაო ძალების ოთხვარსკვლავიანი ადმირალები იყვნენ. 1958 წელს აშშ-ის საზღვაო აკადემია ჯონმაც დაამთავრა. ამის შემდეგ იგი გახდა საზღვაო ძალების მფრინავი და მონაწილეობდა ვიეტნამის ომში. 1967 წლის ივლისში ავიამზიდ „ფორესტალზე“ ხანძრის დროს ძლივს გადაურჩა სიკვდილს. 1967 წლის ოქტომბერში, ჰანოის დაბომბვის დროს მისი მოიერიშე თვითმფრინავი ჩამოაგდეს, რის შემდეგაც მან 5,5 წელი ჩრდილოეთ ვიეტნამელების ტყვეობაში გაატარა, სადაც სხვადასხვა სახის წამება გამოიარა. 1973 წლის მაისში ის პარიზის სამშვიდობო შეთანხმების შემდეგ გაათავისუფლეს.

1981 წელს მაკ-კეინმა დატოვა საზღვაო ძალები, გადავიდა არიზონაში და მალევე ჩაერთო პოლიტიკაში. 1982 წელს იგი აირჩიეს აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატაში არიზონის პირველი საარჩევნო ოლქიდან. წარმომადგენელთა პალატაში ორი ვადით მოღვაწეობის შემდეგ, 1986 წელს იგი აშშ-ის სენატში აირჩიეს. ხელახლა აირჩიეს 1992, 1998, 2004, 2010 და 2016 წლებშიც.

მაკ-კეინი იყო პრეზიდენტობის კანდიდატი რესპუბლიკური პარტიის შიდა არჩევნებში 2000 წელს, მაგრამ პრაიმერებში დაამარცხა მომავალმა პრეზიდენტმა ჯორჯ ბუშმა.

2008 წლის აშშ-ის საპრეზიდენტო არჩევნებში მან მოიპოვა რესპუბლიკური პარტიის ნომინაცია, თუმცა დამარცხდა დემოკრატების კანდიდატთან სენატორ ბარაკ ობამასთან.

2017 წელს მაკ-კეინს ტვინის სიმსივნის დიაგნოზი დაუსვეს. 2018 წლის აგვისტოში, მაკ-კეინის ოჯახმა განაცხადა, რომ იგი კიბოს მკურნალობას აღარ გააგრძელებდა. გარდაიცვალა 25 აგვისტოს, 81 წლის ასაკში, 82-ე დაბადების დღემდე ოთხი დღით ადრე.
ჰილარი კლინტონი

ჰილარი კლინტონი ( დ. 26 ოქტომბერი 1947, ჩიკაგო) — ამერიკელი პოლიტიკოსი, 2009-2013 წლებში იყო აშშ-ის სახელმწიფო მდივანი ბარაკ ობამას ადმინისტრაციაში. აშშ-ის სენატორი ნიუ-იორკიდან 2001-09 წლებში, იყო პრეზიდენტობის კანდიდატი დემოკრატიული პარტიიდან 2008 წლის არჩევნებში. აშშ-ის პირველი ლედი 1993-2001 წლებში ბილ კლინტონის პრეზიდენტობის დროს.

წარმოშობით ილინოისელმა ჰილარი როდჰემმა ქვეყნის ყურადღება 1969 წელს მიიპყრო კრიტიკული გამოსვლით უელესლის კოლეჯში წლის დასაწყისის მიმართვაში. კარიერა დაიწყო, როგორც ადვოკატმა 1973 წელს იელის იურიდიული სკოლის დასრულების შემდეგ. 1975 წელს არკანზასში გადავიდა, სადაც ბილ კლინტონს გაყვა ცოლად და კარიერას კონგრესის იურიდიულ კონსულტანტად აგრძელებს. 1979 წელს ის პირველი ქალი პარტნიორი გახდა როუზის ადვოკატთა ფირმაში, ხოლო 1988-1991 წლებში ქვეყნის ას ყველაზე გავლენიან იურისტთა სიაში მოხვდა. 1979-81 და 1983-92 წლებში არკანზასის პირველი ლედი იყო, აქტიურობდა რამდენიმე ორგანიზაციაში, რომელთა მიზანი ბავშვების კეთილდღეობის ამაღლება იყო, ასევე უოლ-მარტისა და სხვა კორპორაციული საბჭოების წევრი იყო.

აშშ-ის პირველი ლედის პერიოდში ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებს პოლიტიკის საკითხებში. მისი მთავარ ინიციატივა, კლინტონის ჯანდაცვის გეგმა, 1994 წელს კონგრესის მიერ არ დამტკიცდა, თუმცა 1997 წელს მისი დახმარებით დაფუძნდა სახელმწიფო ბავშვთა ჯანმრთელობის დაზღვევის პროგრამა და შვილად აყვანისა და უსაფრთხო ოჯახის აქტი. მისი ქორწინების სტატუსი ბილ კლინტონთან საზოგადოების განხილვის საგანი გახდა 1998 წელს ლევინსკის სკანდალის შემდეგ.

ნიუ-იორკში გადასვლის შემდეგ კლინტონი აირჩიეს აშშ-ის სენატში 2000 წელს — პირველი შემთხვევა, როდესაც ამერიკელი პირველი ლედი საზოგადოებრივ სამსახურში ჩადგა და პირველი სენატორი ქალი ამ შტატიდან. აქ ის თავდაპირველად მხარს უჭერდა ჯორჯ ბუშის საგარეო პოლიტიკას, რომელიც ასევე მოიცავდა ერაყის ომის რეზოლუციაზე თანხმობას. შემდგომში ის განუდგა ბუშის ადმინისტრაციას ერაყის ომის მსვლელობის გამო და ასევე მრავალი საშინაო საკითხების ირგვლივ. 2006 წელს ხელახლა აირჩიეს სენატში.

ჰილარი კლინტონი პირველი ქალია აშშ-ის ისტორიაში, რომელსაც პრეზიდენტად არჩევის დიდი შანსი ჰქონდა. 2007 წლის განმავლობაში სამოქალაქო გამოკითხვებში ის მუდამ წინ იყო დემოკრატთა ნომინანტთა შორის. მაგრამ 2008 წლის პრაიმერებში დაამარცხა ბარაკ ობამამ.
კლდოვანი ქედი

კლდოვანი ქედი — მეწინავე ქედი კავკასიონის ქედის ჩრდილოეთი კალთის დასავლეთ და ცენტრალურ ნაწილში. სიგრძე 375 კმ, სიმაღლე დასავლეთით 1200-1700 მ, აღმოსავლეთით 3000 მ-მდე, მაქსიმალური სიმაღლე ზღვის დონიდან 3646 მ (მთა ყარაკაია). კლდოვანი ქედი წარმოადგნეს კირქვებით აგებულ კუესტას. სამხრეთი კალთა ციცაბო, ჩრდილოეთი — დამრეცი. კლდოვანი ქედი დანაწევრებულია ცალკეულ მასივებად. უმაღლეს ნაწილში გვხვდება ძველი გამყინვარების ნიშნები (ცირკები, მორენები). განვითარებულია კარსტი. ჩრდილოეთი კალთები შემოსილია ფართოფოთლოვანი ტყით. სამხრეთ კალთებზე ტყის ზევით მთის მდელოები და სტეპია.
კლიკის ჯვარი

კილიკეს ჯვარი — არქიტექტურული ძეგლი გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ მღებრიანის დასავლეთით 1 კმ-ზე, მდინარე თეძმის მარცხენა მხარეს. თარიღდება - საუკუნეებით.

ნაგებობა სამეკლესიიანი ბაზილიკაა (10,5 10 მ). ნაგებია ნატეხი ქვით კონსტრუქციული ნაწილები კი (ტრომპები, პილასტრები, კონქი, თაღები, კარისა და სარკმლის წირთხლები და შუა ეკლესიის გარე კუთხეები) შირიმის ქვის კარგად დამუშავებული კვადრებით. ნაგებობა დაზიანებულია: არ არის შემორჩენილი შუა ეკლესიის გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილი, საბჯენი თაღები, ჩრდილოეთისა და სამხრეთის ეკლესიის კედლები შემორჩენილია 1-2 მეტრის სიმაღლეზე. ნაგებობა შედგება შუა ეკლესიისა და მის სამხრეთით და ჩრდილოეთით, მთელ სიგრძეზე მოგვიანებით მიშენებული ორი უფრო დაბალი ეკლესიისაგან. შესასვლელი სამხრეთის მინაშენშია. შუა ეკლესიის გრძივ კედლებში გაჭრილია გვერდით სათავსებში გასასვლელი კარები. სამივე ეკლესიის აფსიდები სწორკუთხაა. შუა ეკლესიის აღმოსავლეთ, დასავლეთ და სამხრეთ კედლებში, სხვადასხვა სიმაღლეზე, თითო სარკმელია. გვერდის ეკლესიების აღმოსავლეთ კედლებშიც თითო სარკმელია. შუა სათავსის ჩრდილოეთისა და სამხრეთის კედლები პილასტრებით ორ არათანაბარ ნაწილად იყოფა. პილასტრებზე დაყრდნობილი თაღებითაა შემოსაზღვრული კედლის ბრტყელი ნიშები. პილასტრებით არის გამოყოფილი დარბაზისაგან ღრმა საკურთხეველიც. ამ პილასტრებზე და აღმოსავლეთის კედელზე დაყრდნობილი თაღები საკურთხეველში ქმნის ღრმა ნიშს. კონქზე გადასვლა ხდება თაღებს ზემოთ, სამხრეთ-აღმოსავლეთისა და ჩრდილო-აღმოსავლეთის კუთხეების ტრომპებისა და მათ თავზე მოთავსებული ხუთი წახნაგის საშუალებით. შუა ეკლესია სატრიუმფო და საბჯენ თაღებზე და დასავლეთის კედელზე დაყრდნობილი ცილინდრული კამარით (ჩანგრეულია) იყო გადახურული.
კოატა

კოატა — ძუძუმწოვრების გვარი პრიმატების რიგისა. მათი სიგრძე 34-66 სმ აღწევს. აქვთ პატარა თავი, გრძელი კიდურები და მოსაჭიდი კუდი. იმეტესობა შემოსილია უხეში და მეჩხერი, ზოგი კი რბილი და ხშირი ბალნით. სხვადასხვა ფერისა არიან ერთი სახეობის ფარგლებშიც კი. ბინადრობენ ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკის, მექსიკის ტყეებში. გვარში 4 სახეობაა, იკვებებიან წვნიანი ნაყოფით, კაკლით, ყვავილებით, მწერებით. კუდით შეუძლიათ საკვების მცირე ულუფის პირთან მიტანა. მაკეობა 140 დღემდე გრძელდება. შობენ 1 ნაშიერს, რომელსაც მშობელი თან ატარებს თითქმის 4 თვე.
ბელა მირიანაშვილი

ბელა მირიანაშვილი (დ. 1 აპრილი, 1938, თბილისი — გ. 28 აგვისტო, 1992, იქვე) — ქართველი მსახიობი. საქართველოს დამსახურებული არტისტი (1976).

ბიოგრაფია
დაიბადა ქალაქ თბილისში 1938 წლის 1 აპრილს. თბილისის პირველი მუსიკალური სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ 1952 წელს შევიდა თბილისის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო თეატრთან არსებულ ქორეოგრაფიულ სასწავლებელში, სადაც სწავლობდა 4 წელი. 1960 წელს დაამთავრა შოთა რუსთაველის სახელობის საქართველოს სახელმწიფო თეატრალური ინსტიტუტის სამსახიობო ფაკულტეტი. ინსტიტუტის მეორე კურსიდან მიწვეული იქნა კინოში, ხოლო მეოთხე კურსიდან მიწვეულ იქნა შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო თეატრის სცენაზე. 1974 წლიდან მუშაობდა რეჟისორ რობერტ სტურუას ასისტენტად.

დაქორწინებული იყო მსახიობ კახი კავსაძეზე, შეეძინათ ვაჟი ირაკლი კავსაძე. პირველი ქორწინებიდან შეეძინა ქალიშვილი ნანუკა ხუსკივაძე.

თბილისში არსებობს მისი სახელობის ქუჩა.

ფილმოგრაფია
1957: „საბუდარელი ჭაბუკი“ (თებროლე) რეჟ. შოთა მანაგაძე
1958: „მამლუქი“ რეჟ. დავით რონდელი
1959: „დღე უკანასკნელი, დღე პირველი“ (ლამარა) რეჟ. სიკო დოლიძე
1959: წარსული ზაფხული (ლიანა) რეჟისორები გენო წულაია, ნელი ნენოვა
1961: „უდიპლომო სასიძო“ (ნანი) რეჟ. ლევან ხოტივარი
1963: „ცეროდენა რაინდები“ (რუსუდანი) რეჟისორები გენო წულაია, ნელი ნენოვა

ნათამაშები როლები
თეატრალური ინსტიტუტი
ალექსანდრე აფინოგენოვის „მაშენკა“ (გალინკა)
ალფრედ ჟერის „მეექვსე სართული“ (ჟანეტა) რეჟ. მიხეილ თუმანიშვილი
მაქსიმ გორკის „ვასა ჟელეზნოვა“ (ლუდმილა)
ჯონ ბოინტონ პრისტლის „დრო და კონვეის ოჯახი“ (კეროლი)
ეჟენ სკრიბის „ჭიქა წყალი“ (აბიგაილი)
ჯონ გოლზუორთის „ვაშლის ყვავილობა“ (მიგენი)

რუსთაველის თეატრი
სერგო კლდიაშვილის „ქარიშხალში“ (მაგდა)
ვალერიან კანდელაკის „ქართლის ჩირაღდნები“ (თამრიკო)
გიორგი ნახუცრიშვილის „ჭინჭრაქა“ (მზია)
ნოდარ დუმბაძის „მზიანი ღამე“ (გულიკო)
აქვსენტი ცაგარელის „ხანუმა“ (სონა)
რევაზ თაბუკაშვილის „რაიკომის მდივანი“ (ელენე)
ვიქტორ როზოვის „ვახშმობის წინ“ (ქეთინო) რეჟ. რობერტ სტურუა
უილიამ შექსპირის „ზაფხულის ღამის სიზმარი“, „მეფე ლირი“ (პაკი, კორდელია)
უილიამ გიბსონის „სასწაულმოქმედი“ (ელენ კილერი)
ბ. ბლაჟეკის „მესამე სურვილი“ (ვერა) რეჟ. რობერტ სტურუა
ანტუან დე სენტ-ეგზიუპერის „პატარა უფლისწული“ (უფლისწული)
ეჟენ ლაბიშის „ჩალის ქუდი“ (ელენე)
ტენესი უილიამსის „შუშის სამხეცე“ (ლაურა)

ჯილდოები
1976: საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული არტისტი
ბელგიის დროშა

ბელგიის დროშა (, , ) — ბელგიის სამეფოს სახელმწიფო და ეროვნული სიმბოლო გერბსა და ჰიმნთან ერთად, რომელიც შედგება სამი თანაბარი ვერტიკალური ზოლისგან, რომლებიც ასახავს ბელგიის ეროვნულ ფერებს: შავი, ყვითელი და წითელი. ფერები აღებულია ბრაბანტის საჰერცოგოს გერბიდან, ვერტიკალური დიზაინი კი შესაძლოა საფრანგეთის დროშაზე იყოს დაფუძნებული.

1830 წელს დროშა, იმ დროისთვის არაოფიციალურად, შედგებოდა სამი ჰორიზონტალური ზოლისგან, ფერებით წითელი, ყვითელი და შავი. 1831 წლის 23 იანვარს ეროვნულმა კონგრესმა კონსტიტუციაში შეიტანა სამფერი, მაგრამ არ დაადგინა ფერთა ზოლების მიმართულება და რიგი. შედეგად, „ოფიციალურ“ დროშას მიენიჭა ვერტიკალური ზოლები შავი, ყვითელი და წითელი ფერებით.
კომპასი

კომპასი — ორიენტაციის გაგნებისათვის განკუთვნილი ხელსაწყო. კომპასი პირველად ჩინეთში გამოიგონეს 2 ათასი წლის წინ, მოგვიანებით, საუკუნეში კი მისი გამოყენება ევროპაშიც დაიწყეს.

კომპასი მეტალისაგან დამზადებული მრგვალი კოლოფია. მის ცენტრში დამაგრებულია დამაგნიტებული ისარი. მისი ერთი ბოლო ლურჯად ან შავად არის შეღებილი, მეორე კი წითლად. კოლოფზე დამაგრებულია ჩამკეტი, რომელიც ისარ აჩერებს. მისი აშვების შემდეგ ისრის ლურჯი მხარე ჩრდილოეთს გვიჩვენებს. არსებობს მაგნიტური და ასტრონომიული კომპასი.
შავხელა გიბონი

შავხელა გიბონი — მაიმუნი გიბონისებრთა ოჯახისა. გავრცელებულია ინდონეზიაში (კუნძული სუმატრა), მალაიზიასა და ტაილანდში. საცხოვრებელი არეალის განადგურებისა და ბრაკონიერობის გამო, შავხელა გიბონი საფრთხეში მყოფ სახეობად არის გამოცხადებული. შეფერილნი არიან შავად და წითელ-ყავისფრად. წარბები ღია ფერისაა, მამლებს თეთრი ან ღია ნაცრისფერი ლოყები აქვთ. ისინი დედლებზე დიდები არიან. სხეულის სიგრძეა 44–63,5 სმ, იკვებებიან ხილით, ზოგჯერ ხის ფოთლებით, ყვავილებითა და მწერებით.
ჯუჯა გიბონი

ჯუჯა გიბონი — პრიმატი გიბონისებრთა ოჯახისა. იგი წააგავს სიამანგს თავისი შავი ბეწვით, მაგრამ გაცილებით პატარაა და არ აქვს ყელთან ჩანთა, რითაც სიამანგი გამოირჩევა. ჯუჯა გიბონის სიგრძე მერყეობს 44-დან 63 სანტიმეტრამდე და წონაში აღწევს ექვს კილოგრამს. ისევე, როგორც მრავალ სხვა სახეობის გიბონს, ჯუჯა გიბონსაც აქვს გრძელი ხელები და უკუდოა.
ანჯელინო დულჩერი

ანჯელინო დულჩერი, დულჩერტი — საუკუნის იტალიელი კარტოგრაფი, მოღვაწეობდა კუნძულ მალიორკაზე.

დულჩერის ცხოვრების შესახებ თითქმის არაფერია ცნობილი. შესაძლოა ის იყო გენუელი, სხვა ვერსიით კი — კატალონიელი. ხშირად მას აიგივებენ ანჯელინუს დე დულჩეტოსთან, 1325 წლით დათარიღებული პორტოლანის (რუკებით ილუსტრირებული საზღვაოსნო ცნობარის) ავტორთან.

ანჯელინო დულჩერის ცნობილი ლათინურენოვანი პორტოლანი 1339 წლით თარიღდება და, გარდა იმდროინდელი სავაჭრო მარშრუტების აღწერისა, უხვ მასალას შეიცავს მსოფლიოს ქვეყნების დროშების შესახებ. დულჩერის პორტოლანზე გამოსახული ფაქტობრივად ყველა დროშა აღნიშნავს რომელიმე ქვეყანას, მხარეს ან ქალაქს. დროშების მეშვეობით ზუსტად არის შემოსაზღვრული ცალკეული ქვეყნების ტერიტორიები და კონკრეტული ქვეყნების თუ ქალაქების მიერ დაპყრობილი ან თავისი გავლენის ქვეშ მოქცეული მიწები. პორტოლანი დაცულია პარიზში, საფრანგეთის ეროვნული ბიბლიოთეკის კოლექციაში.
საქართველო დულჩერის პორტოლანზე
საქართველოს სახელმწიფოსთან დატანილია ორი ხუთჯვრიანი დროშა. სებასტოპოლისთან ანუ სოხუმთან აღმართულია ერთი ხუთჯვრიანი დროშა, რომლის მეორე ნახევარზე ემატება თეთრ და მოლურჯოზოლებიანი ალამი. მეფე გიორგი ბრწყინვალეს ამ დროისათვის დასავლეთ საქართველო უკვე შემოერთებული ჰქონდა, მაგრამ არ არის გამორიცხული დროშის ეს მეორე ნაწილი ერთიანი საქართველოს შიგნით სამეფოს დასავლეთ ნაწილის გარკვეულ ავტონომიურობაზე მიუთითებდეს.

მეორე ხუთჯვრიანი დროშა აღმართულია ქალაქ თბილისის აღმნიშვნელი მოზრდილი ციხესიმაგრის გამოსახულებაზე. დროშების მეშვეობით მოხაზულია საქართველოს სამეფოს საზღვრები. ამ ხუთჯვრიან დროშებს ჩრდილოეთიდან ემიჯნებიან ოქროს ურდოს წითელი სიმბოლიკის მქონე დროშები. სამხრეთ-დასავლეთიდან ხუთჯვრიან წითელ დროშებს საზღვრავს ტრაპიზონის ორთავიანი არწივი, ხოლო სამხრეთიდან — ილხანთა დროშები.

ვერტიკალურად დატანილი ლიხის ან კავკასიონის მთის დასავლეთით, მარცხნივ, ქვემოთ, გაკეთებულია წარწერა: (საქართველო). ეს წარწერა გულისხმობს საქართველოს მთელ ტერიტორიას. მესამე წითელი ხუთჯვრიანი დროშა მცირე აზიაში, ქალაქ სევასტიის (ახლანდ. სივასი) თავზეა და ერთგვარად სოლივით არის შეჭრილი ტრაპიზონის იმპერიის და ილხანთა სახელმწიფოს საზღვრებს შორის, შემდეგ კი ემიჯნება თურქეთს. ზოგიერთი მკვლევარის აზრით, ეს დროშები მონღოლთა და ქართველთა, ჩობან ნოინის და გიორგი ბრწყინვალის მიერ მცირე აზიაზე მოწყობილი ერთობლივი ლაშქრობის გამოძახილი უნდა იყოს.
კოდი (მრავალმნიშვნელოვანი)

კოდი შეიძლება აღნიშნავდეს:

კოდი — მარცვლეულის საწყაო საქართველოში;
კოდი — პირობითი ნიშნების სისტემა;
კოდი — კავშირგაბმულობის საშუალებით სამხედრო ხასიათის საიდუმლო ცნობების ფარულად გადასაცემი პირობითი ნიშნები;
კოდი — დენის იმპულსების ერთობლიობა;
კოდი — სიგნალების სისტემა;
კოდი — პირობითი ნიშნების სისტემა ციფრულ გამომთვლელ მანქანებში.
კოდიანი

კოდიანი — მთა საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს თრიალეთის ქედზე, მდინარეების ბორჯომულისა და დვირულას (მტკვრის მარჯვენა შენაკადები) წყალგამყოფზე, სიმაღლე ზღვის დონიდან 2688 მ. აგებულია შუაეოცენური ანდეზიტური ტუფ-ბრექჩიებით. შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით. კოდიანის ჩრდილოეთ კალთაზე გავრცელებულია დეკა.
კოდისპირი

კოდისპირი — სახელმწიფო გადასახადი გვიანი შუა საუკუნეების აღმოსავლეთ საქართველოში. იხდიდა თითოეული კომლი ოთხი კოდი პურის ან ორი კოდი პურისა და ორნახევარი კოდი ქერის რაოდენობით. საუკუნის დასაწყისიდან იხდიდნენ მხოლოდ სახელმწიფო გლეხები, ხოლო 40-იანი წლებიდან კოდისპირი, ისე როგორც ყველა სხვა გადასახადი, ერთიანი საკომლო ფულადი გადასახადით შეიცვალა.
კოდისწყარო (დუშეთის მუნიციპალიტეტი)

კოდისწყარო — დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლების, ზემო კოდისწყაროსა და ქვემო კოდისწყაროს, ძველი სახელწოდება.

ისტორია
კოდისწყარო მოხსენიებულია 1433 წლის შიომღვიმის მონასტრისადმი თავად ზედგენიძის შეწირულობის სიგელში. ამ საბუთის თანახმად, კოდისწყაროს საკმაოდ განვითარებული მეურნეობა ჰქონია. მონღოლთა შემოსევების დროს სოფელი გაპარტახებულა, ხოლო საუკუნეში ზედგენიძეთა მეცადინეობით განახლებულა და აღორძინებულა. სოფელი ქსნისა და არაგვის საერისთავოთა საზღვარზე მდებარეობდა, რის გამოც საუკუნეში მასზე პრეტენზიას ორივე საერისთავოს ერისთავები აცხადებდნენ, ხოლო საუკუნეში სოფელი თავად ამილახვართა გავლენის სფეროში მოქცეულა. საუკუნეში, ვახუშტი ბაგრატიონის ცნობით, კოდისწყარო სამუხრანბატონო სოფელია და წილკნის საეპისკოპოში შედის. საუკუნის ნახევარში სოფელი გაიყო ქვემო და ზემო კოდისწყაროდ.
კოზი

კოზი — ონის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზემო კოზის, ქვემო კოზისა და შუა კოზის საერთო სახელწოდება.

მდებარეობს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ კალთებზე, კოზის ხეობაში (მდ. ღარულის მარჯვენა შენაკადი, რიონის აუზი). სოფელი კოზი საუკუნის დასაწყისისთვის დასახლებული იყო კუდაროელი ოსებით. 1922 წელს შეიყვანეს სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ჯავის რაიონში. საბჭოთა პერიოდში გაიყო 3 ნაწილად: ზემო კოზი, ქვემო კოზი და შუა კოზი. 1989 წლის აღწერით მუდმივი მოსახლეობა იყო მხოლოდ შუა კოზში (95 მცხოვრები). ოლქის გაუქმების შემდეგ (1990) სამივე სოფელი მიეკუთვნა ონის რაიონს (ახლანდ. ონის მუნიციპალიტეტი), თუმცა მათ ტერიტორიაზე საქართველოს იურისდიქცია ვერ ხორციელდებოდა. სამხრეთ ოსეთის დე-ფაქტო რეჟიმის მიერ 2015 წელს ჩატარებულ აღწერაში კვლავ გაერთიანებულია ერთ სოფლად (მოსახლეობა — 40 მცხოვრები).
ავსტრია-უნგრეთის იმპერია

ავსტრია-უნგრეთი (, ოფიციალურად (14 ნოემბერი 1868) — (სამეფო და მიწები, წარმოდგენილი რეიჰსტრატში, და წმინდა სტეფანეს უნგრული გვირგვინის მიწები), არაოფიციალური მთლიანი სახელი — (ავსტრია-უნგრეთის მონარქია), , ) — დუალისტური მონარქია და მრავალეროვანი სახელმწიფო ცენტრალურ ევროპაში. არსებობდა 1867—1918 წლებში. თავის დროზე, სიდიდით მესამე სახელმწიფო ევროპაში და ერთადერთი იმპერია, რომელიც მთლიანად მდებარეობდა ევროპის ტერიტორიაზე.

ისტორია
იმპერიის შექმნა გამოიწვია ავსტრიის იმპერიაში არსებულმა პოლიტიკურმა კრიზისმა, რომელიც გაღრმავდა ავსტრია-პრუსიის ომში ავსტრიის დამარცხების გამო. შეიქმნა 1867 წელს ავსტრიის იმპერიის გარდაქმნის შედეგად ავსტრია-უნგრეთის კომპრომისის საფუძველზე. პირველ მსოფლიო ომში დამარცხებამ მისცა ბიძგი იმპერიაში ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობების აღმავლობას. 1918 წელს იმპერია დაიშალა. წარმოიქმნა ავსტრია, უნგრეთი, ჩეხოსლოვაკია, ნაწილი კი შევიდა პოლონეთის, რუმინეთის და იუგოსლავიის შემადგენლობაში.
ბადენი

ბადენი (გერმ. ) — 1806 წლიდან 1871 წლამდე დამოუკიდებელი გერმანული სახელმწიფო რაინის მარჯვენა ნაპირზე, თანამედროვე გერმანიის სამხრეთ დასავლეთში. დამოუკიდებლობის დაკარგვის შემდეგ 1945 წლამდე იყო გერმანიის იმპერიის შემადგენელი ქვეყანა. 1918 წლამდე ბადენი მონარქიული იყო (თავდაპირველად აბსოლუტური, შემდეგ კონსტიტუციული), 1918-დან 1933 წლამდე დემოკრატიულ რესპუბლიკას წარმოადგენდა, 1933-1945 წლებში კი ნაციონალ-სოციალისტური დიქტატურის ნაწილი იყო. დღეს ყოფილი ბადენის ტერიტორიები ბადენ-ვიურტემბერგის ფედერალურ მხარეს ეკუთვნის და გერმანიის შემადგენლობაში შედის.

ჯერ კიდევ შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული გერმანიაში ერთი და იმავე წარჩინებული ოჯახის სხვადასხვა შტოები მართავდნენ სამთავროებს „ბადენის“ სახელწოდებით, თუმცა ისინი სხვადასხვა ტერიტორიებს მოიცავდნენ. ნაპოლეონის ეპოქაში, საუკუნის დასაწყისში დაარსებული ბადენის დიდი საჰერცოგო 1871 წელს გერმანიის იმპერიის დაარსებისას მის შემადგენლობაში შევიდა, საზღვრები კი მეორე მსოფლიო ომის დასრულებამდე იგივე დარჩა.

1947-1952 წლებში არსებობდა ბადენის მიწა, რომელიც მეორე მსოფლიო ომის მოკავშირეთა ოკუპაციის გამო ისტორიული ბადენის მხოლოდ სამხრეთ ნაწილს მოიცავდა, ჩრდილოეთი ნაწილი კი ვიურტემბერგ-ბადენის მიწის შემადგენლობაში შედიოდა. 1952 წელს ბადენი და ვიურტემბერგ-ბადენი, ასევე ვიურტემბერგ-ჰოენცოლერნის მიწა გაერთიანდა და შეიქმნა ბადენ-ვიურტემბერგი, რომელიც დღემდე გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის ერთ-ერთი ფედერაულირი მხარეა.
კუთხე

ბრტყელი კუთხე (აღნიშვნა: ∠) — გეომეტრიული ფიგურა, წარმოქმნილი ერთი წერტილიდან (კუთხის წვერო) გამოსული ორი სხივის სახით (კუთხის გვერდებით). კუთხე იზომება გრადუსებით ან რადიანებით. კუთხე შეიძლება განვიხილოთ აგრეთვე როგორც ფიგურა, რომელიც მიიღება ფიქსირებული სხივის მოცემულ მდებარეობამდე ბრუნვით იმ წერტილის გარშემო, საიდანაც გამოდის სხივი. ასეთი განსაზღვრება საშუალებას იძლევა განვაზოგადოთ კუთხის ცნება, იმის მიხედვით თუ რა მიმართულებით ხდება ბრუნვა. განასხვავებენ დადებით და უარყოფით კთხეებს. აგრეთვე განიხილავენ ისეთ კუთხეებს, რომლებიც 180°-ზე მეტია, 0-ის ტოლ კუთხეებს და ა. შ.

კუთხე შეიძლება განლაგდეს (დაიხაზოს) სამ წერტილზე, რომელთაგან ერთი წვეროა, ხოლო დანარჩენი ორი კუთხის ორივე გვერდზე დევს. კუთხის აღსანიშნავად ხმარობენ ნიშანს „∠“. კუთხე, რომლის წვეროა , ხოლო სხვადასხვა გვერდებზე დევს და წერტილები (იხ. სურათი), აღინიშნება ასე: \ ან \ ; მეორენაირი აღნიშვნის დროს, შუაში იწერება წვეროს აღმნიშვნელი ლათინური ასო.

გრადუსული ზომების მიხედვით კუთხეებს ყოფენ შემდეგ ჯგუფებად:
მახვილი კუთხე — კუთხე, რომლის გრადუსული ზომა ნაკლებია 90°-ზე და მეტია 0°-ზე.
ბლაგვი კუთხე — კუთხე, რომლის გრადუსული ზომა ნაკლებია 180°-ზე და მეტია 90°-ზე.
მართი კუთხე — კუთხე, რომლის გრადუსული ზომა ტოლია 90°-ის.
გაშლილი კუთხე — კუთხე, რომლის გრადუსული ზომა ტოლია 180°-ის.