ჰალილ ბერქთაი

ჰალილ ბერქთაი (დ. 27 აგვისტო, 1947) — თურქი ისტორიკოსი, იბნ ხალდუნის უნივერსიტეტის პროფესორი. მუშაობდა ყოველდღიური გაზეთის -ის კოლუმნისტად. თურქ ისტორიკოსთა შორის ერთ-ერთ პირველთა შორისაა, ვინც სომეხთა გენოციდი ისტორიულ ფაქტად აღიარა.

ბიოგრაფია
ბერქთაი იზმირში დაიბადა ინტელექტუალური, თურქი კომუნისტების ოჯახში. მისი ორივე მშობელი კრეტელი თურქი იყო. მამა, ერდოღან ბერქთაი, თურქეთის ძველი, არალეგალური კომუნისტური პარტიის წევრი იყო. ამ გავლენის შედეგად ჰალილ ბერქთაი ორი ათწლეულის განმავლობაში მაოისტად რჩებოდა, ვიდრე, საკუთარი სიტყვებით, „დამოუკიდებელ მემარცხენე ინტელექტუალად“ ჩამოყალიბდებოდა.

1964 წელს დაამთავრა რობერტ კოლეჯი, რის შემდეგაც იელის უნივერსიტეტში ეკონომიკა შეისწავლა და მიიღო ბაკალავრის ხარისხი (1968) და მაგისტრის ხარისხი (1969). მოგვიანებით ბირმინგემის უნივერსიტეტში დაიცვა დოქტორის დისერტაცია (1990). 1997 წელს იყო ჰარვარდის უნივერსიტეტის მიწვეული მკვლევარი; შემდგომ ასწავლიდა საბანჯის უნივერსიტეტში, ხოლო 2006 წელს კვლავ ჰარვარდში დაბრუნდა. ამჟამად არის იბნ ხალდუნის უნივერსიტეტის პროფესორი და ისტორიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი.

ბერქთაის კვლევის სფერო მოიცავს საუკუნის თურქული ნაციონალიზმის ისტორიასა და ისტორიოგრაფიას. იგი სწავლობს სოციალურ და ეკონომიკურ ისტორიას (ევროპის ისტორიის ჩათვლით, განსაკუთრებით — შუა საუკუნეებს) შედარებითი პერსპექტივით. ასევე წერს თურქული „ეროვნული მეხსიერების“ კონსტრუირებაზე.

ისტორიოგრაფიული მიდგომა და საზოგადოებრივი დებატები
ჰალილ ბერქთაის ნაშრომები და საჯარო გამოსვლები ხშირად განიხილება, როგორც თანამედროვე თურქული ისტორიოგრაფიის იმ მიმართულებების ნაწილი, რომლებიც განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობენ საუკუნის ნაციონალიზმის, ისტორიული მეხსიერების და ისტორიის „ოფიციალური ნარატივების“ ანალიზს. მისი აკადემიური პროფილი ხაზს უსვამს ინტერესს შედარებითი პერსპექტივებისადმი (ევროპული შუა საუკუნეების სოციალური და ეკონომიკური ისტორიის ჩათვლით), ასევე თურქული ნაციონალიზმის ისტორიისა და ისტორიოგრაფიის კვლევას. ამ ხაზში ჯდება ბერქთაის ჩართულობაც დისკუსიებში, სადაც ისტორიული ცოდნა არა მხოლოდ აკადემიური დისციპლინა, არამედ საზოგადოებრივი თვითგაგების ინსტრუმენტიც არის.

მისი საქმიანობის ერთ-ერთ მიმართულებად თავადვე ასახელებს ისტორიის სწავლებისა და სახელმძღვანელოების საკითხებს: -ში აღნიშნულია ინტერესი „ “-ისადმი და ცდები ალტერნატიული სახელმძღვანელოებისა და მასწავლებლის რესურსების შექმნისკენ, მათ შორის თურქეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპის კონტექსტში. ამგვარი აქცენტი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ გარემოში, სადაც ისტორიის „როგორ მოყოლა“ (სკოლაში, მედიაში თუ საჯარო დებატებში) ხშირად პოლიტიკური და იდენტობითი დაპირისპირების საგნადაც იქცევა.

ბერქთაის საზოგადოებრივი როლი მხოლოდ უნივერსიტეტს არ შემოიფარგლება. ის სისტემატურად მონაწილეობდა საჯარო დისკუსიებში, ლექციებსა და ინტერვიუებში, ხოლო მის ტექსტებსა და გამოსვლებს ხშირად იყენებენ როგორც ისტორიისა და იდეოლოგიის ურთიერთკავშირის საჩვენებელ მაგალითად. მაგალითად, იბნ ჰალდუნის უნივერსიტეტის ისტორიის დეპარტამენტის გვერდზე ფიქსირდება მისი საჯარო საუბრის ანონსი „ “ სათაურით, რაც პირდაპირ მიანიშნებს მის ინტერესზე ისტორიული ნარატივების იდეოლოგიურ განზომილებებთან მიმართებით. იმავე დეპარტამენტის საიტზე ასევე გამოქვეყნებულია განცხადება, რომ ბერქთაი ონლაინ ფორმატში აქვეყნებდა საკუთარ დღიურებს, რაც მის საქმიანობას „საჯარო ინტელექტუალის“ მოდელთანაც აახლოებს.

თანამედროვე თურქულ ისტორიოგრაფიაში არსებული დაპირისპირებები—განსაკუთრებით ნაციონალიზმის კრიტიკული შეფასებისა და „რევიზიონისტული“ ისტორიული კვლევის გარშემო—აკადემიურ ლიტერატურაშიც გაანალიზებულია. დოღან გურფინარის ნაშრომი, მაგალითად, განიხილავს 2000-იან წლებში თურქულ ისტორიულ მეცნიერებაში გაძლიერებულ კრიტიკულ/რევიზიონისტულ ტენდენციებს და მათ წინააღმდეგ წარმოქმნილ კონსპირაციულ ნარატივებს; ამ კონტექსტში ბერქთაის მსგავსი მკვლევრების საჯარო ხილვადობა და დებატებში მონაწილეობა ქმნის იმ ინტელექტუალურ გარემოს, სადაც „ეროვნული უდანაშაულობის“ და თვითვიქტიმიზაციის თეზები ხშირად იჭრება.

საკამათო ისტორიულ თემებზე ბერქთაის ტექსტები და განცხადებები ხშირად ციტირდება როგორც მტკიცებულება იმისა, რომ თურქულ აკადემიურ სივრცეში არსებობდა/არსებობს განსხვავებული პოზიციები სახელმწიფოს დომინანტური ხედვებისგან. 2007 წელს გამოცემულ მასალაში, სადაც მისი მოხსენება სათაურით „ , , “ იბეჭდება, ავტორი საკუთარ პოლიტიკურ-ინტელექტუალურ წარმომავლობას ასე ახასიათებს: „ “ (ქართ.: „დავიბადე იშვიათ თურქულ კომუნისტურ ოჯახში“). მსგავსი თვითრეფლექსიური ტექსტები ხშირად გამოიყენება იმის საჩვენებლად, რომ ავტორი ისტორიულ საკითხებს მხოლოდ დოკუმენტური „ფაქტების“ რიგად კი არ განიხილავს, არამედ მათ საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ კონტექსტებში ათავსებს.

მისი მიმდინარე აკადემიური სტატუსისა და ადმინისტრაციული პოზიციების აღწერისას წყაროებში განსხვავებული ფორმულირებებიც გვხვდება: -ის ოფიციალურ პროფილში იგი მითითებულია უნივერსიტეტის პროფესორად (მუშაობს 2017 წლიდან). ასეთი განსხვავებები ჩვეულებრივ აიხსნება საიტების განახლების პერიოდულობით ან ადმინისტრაციული როლების ცვლილებებით და ტექსტში სიფრთხილით ასახვას საჭიროებს.