iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბაკურციხის გორასამარხი

ბაკურციხის გორასამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბაკურციხეში, მდინარე ალაზნის მარჯვენა ნაპირზე, გორიელებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულს.

ძეგლი 1980 წელს შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კიაზო ფიცხელაური). გორასამარხი მიწაყრილიანია. ყრილის ქვეშ გამოვლინდა მიწისზედა, დიდი მორებით ნაგები, დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ დამხრობილი ოთხკუთხა შენობა, რომლის იატაკიც ასევე მორებით იყო მოგებული. მორებზე ზევიდან ჭილოფი ეფინა. იატაკზე ფიქსირებულია შენობის გადახურვის საყრდენი ბოძების ჩასაგმელი ცხრა ორმო. ორმოები სიმეტრიულად იყო განლაგებული. ცენტრალურ ნაწილში სიმეტრია დარღვეულია - ორი ორმო აღმოსავლეთითაა ამოღებული, ერთი დასავლეთით. როგორც ჩანს აქ იდგა მიცვალებულის დასასვენებელი ხის ურემი. სამარხის ეს ნაწილი, სადაც დასვენებული იყო მთავარი მიცვალებული, გაძარცული. აქ აღმოჩნდა ადამიანის გაფანტული ძვლები, რამდენიმე შავპრიალა თიხის ჭურჭელი, ოქროსა და პასტის მძივები. სამარხის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში გამოვლინდა ორი, კიდურებმოხრილი მიცვალებულის ჩონჩხი. ერთი მათგანი ესვენა მარჯვენა გვერდზე, თავით ჩრდილოეთისაკენ, მეორე მარცხენაზე, თავით სამხრეთისკენ. სამარხის იატაკზე ყველგან დიდი რაოდენობით ეწყო მცირე ზომის თიხის შავპრიალა ჭურჭელი. სამახის აღმოსავლეთ ნაწილში, იატაკზე აღმოჩნდა ნახატი ორნამენტით შემკული ჭურჭლის ფრაგმენტები სამხრეთ კედლის გასწვრივ - რელიეფური და ნაკვეთი ორნამენტით (წრეში წრიულად ჩასმული წერტილები) შემკული თიხის დიდი ზომის ჭურჭელი, ხოლო აღმოსავლეთ კედლთან კარგად დამუშავებული ობსიდიანის ისრისპირები, მშვილოდის ოქროს გარსაკრავი, ყუნწიანი შუბისპირები ვერცხლის სალტით, ბრინჯაოს სატევარი, სალესი ქვა და სხვა მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ბაკურციხის სამაროვანი

ბაკურციხის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბაკურციხის სამხრეთ ნაწილში, ქუმსიაშვილების კარ-მიდამოში. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით და ათსაწლეულის მიჯნას. 1962 წელს სამაროვანზე მცირე გათხრები ჩაატარა გურჯაანის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმმა. ძეგლი დაზიანებულია მის ტერიტორიაზე წარმოებული სამშენებლო სამუშაოების გამო. ორმოსამარხებში აღმოჩნდა ლეგად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი და ბრინჯაოს მახვილები. ყველა სამარხი ინდივიდუალურია, დამხრობილია ჩრდილო-დასავლეთითან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. მიცვალებულები დასვენებულია მარცხენა ან მარჯვენა გვერდზე ძლიერად მოხრილი კიდურებით, თავით ჩრდილო-დასავლეთისკენ.
ბაკურციხის ეკლესია

ბაკურციხის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბაკურციხის დასავლეთ ნაწილში, ეგრედწოდებულ ზემო უბანში, ალექსანდრე ჭარელიშვილის ეზოში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია მსხვილი და საშუალო ზომის რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. წყობა ირეგულარულია. ინტერიერი შელესილი, იგი ძლიერაა დაზიანებული. შემორჩენილია საკურთხევლის ნაწილი, დასავლეთ კედელი და გრძივი კედლების უმეტესი ნაწილი საძირკვლამდეა დანგრეული, საკურთხეველში უზარმაზარი ხეა ამოსული. ეკლესიას შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონდა. ნახევარწრიულ აფსიდში შემორჩენილია სარკმლის ქვედა ნაწილი. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში ერთი ბრტყლად გადახურული სწორკუთხა ნიშაა.
ელისაბედ ბერძენი

ელისაბედ ბერძენი (; დ. 24 მაისი, 1904, ათენი, საბერძნეთი — გ. 11 იანვარი, 1955, მიუნხენი, გერმანია) — გლუქსბურგთა დინასტიის წარმომადგენელი. საბერძნეთის პრინც ნიკოლოზ ბერძენისა და რუსეთის დიდ მთავარ ელენა ვლადიმერის ასულის შუათანა ქალიშვილი.

ბიოგრაფია
ელისაბედი დაიბადა 1904 წლის 24 მაისს ათენში, ტატოის სასახლეში. იგი იყო საბერძნეთის პრინც ნიკოლოზ ბერძენისა და მისი მეუღლის, დიდ მთავარ ელენა ვლადიმერის ასულ რომანოვას მეორე ქალიშვილი. მამის მხრიდან იგი შვილიშვილად ერგებოდა საბერძნეთის მეფე გეორგიოს -სა და დედოფალ ოლღა კონსტანტინეს ასულ რომანოვას. მას ბავშვობიდანვე ჰქონდა მიდრეკილება ხატვისა და მოჯირითეობისაკენ.

1923 წელს ელისაბედის უფროსი და, პრინცესა ოლგა ცოლად იუგოსლავიის პრინცს გაჰყვა, რის შემდეგაც მისი ჯერიც დადგა. 1934 წელს ბიძაშვილის, მეფე ალექსანდრე -ის მკვლელობის შემდეგ ელისაბედის სიძე იუგოსლავიის რეგენტი გახდა. ამავე წელს მისი უმცროსი და, მარინა ცოლად დიდი ბრიტანეთის მეფე ჯორჯ -ის შუათანა ვაჟს გაჰყვა, რითაც იგი კენტის ჰერცოგინია გახდა.

ასევე 1934 წლის 10 იანვარს ელისაბედი ცოლად გაჰყვა ტოირინგ-აიტენბახის გრაფ კარლ თეოდორს, რომლის დედა, პრინცესა სოფია ადელჰაიდა ბავარიელი იყო თავად ბელგიის დედოფალ ელიზაბეთ ბავარიელის ძმისწული.

ელისაბედსა და კარლს სულ ორი შვილი, ექვსი შვილიშვილი და ჩვიდმეტი შვილთაშვილი ჰყავდათ. იგი გარდაიცვალა 1955 წლის 11 იანვარს მიუნხენში, 50 წლის ასაკში. მისი გარდაცვალების მიზეზი სიმსივნე გახდა.

შვილები
ჰანს ვიეტი (1935-ცოცხალია), ტოირინგ-აიტენბახის გრაფი, ცოლად შეირთო ჰენრიეტა ჰოენლოჰ-ბერშტაინელი, რომელთანაც შეეძინა სამი შვილი;
ელენა მარინა (1937-ცოცხალია), ცოლად გაჰყვა ავსტრიის ერცჰერცოგ ფერდინანდ კარლ მაქს ფონ ჰაბსბურგ-ლოთარინგიელს, რომელთანაც შეეძინა სამი შვილი.
გურჯაანის იოანე მახარებლის ეკლესია

გურჯაანის იოანე მახარებლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ გურჯაანის ძველ სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

2008 წელს საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდ „ქართუს“ მიერ ეკლესიას ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები (არქიტექტურული რესტავრატორი იყო ნ. მინდორაშვილი). აღდგა შესავლელის წირთხლები და გადახურვა, გარეთა კედლების დანგრეული ნაწილები, მოეწყო აგურის ხერხულა, ოთხსაფეხურიანი ლავგარდანი, შენობა გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.

ეკლესია დარბაზულია (5.3 3.6 მეტრზე). ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით, აქა-იქ გამოყენებულია აგურიც. შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კარი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიულ აფსიდში გაჭრილია ვიწრო ოთხკუთხა სარკმელი, რომლის ჩრდილოეთით ერთი განიერი ოთხკუთხა ნიშაა, ხოლო სამხრეთით კი ორი. კონქის თაღი ნახევარწრიულია. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. დასავლეთ კედელში, შესასვლელის თავზე, ოთხკუთხა სარკმელია (გარედან ქვედა ნახევარი აღდგენილია) გაჭრილი.

ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით.
ბაკურციხის საცხოვრებელი სახლი

ბაკურციხის საცხოვრებელი სახლი — მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტში სოფელ ბაკურციხის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. განეკუთვნება საუკუნეს. ეკუთვნოდა საზოგადო მოღვაწეს, ქართული კონიაკის წარმოების ფუძემდებელ, დავით სარაჯიშვილს (1848-1911)

სახლი ერთსართულიანია, ნაგებია ძირითადად აგურით. შიგნიდან და გარედან შელესილია. ძლიერ დაზიანებულია: მონგრეულია გარე კუთხეები, ჩამონგრეულია სახურავის დიდი ნაწილი, ოთახებში აყრილია იატაკი, მორყეულია ხის აივნის საყრდენი კედლები, აივანს მთლიანად აქვს შემოცლილი მოაჯირი, ჭვირული სახეებით შემკული თაღებიდან კი ფრაგმენტებიღაა შემორჩენილი.

შენობაში ხუთი ოთახია, რომლებიც კედლებითაა გამიჯნული და ერთმანეთს თითო თაღოვანი კარით უკავშირდება. მათგან ოთხი ერთი ზომისაა, ხოლო მეხუთე (შუა) - სხვებზე დიდი. მის დასავლეთ კედელში ერთი მაღალი და ფართო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. შუა ოთახის კარი და განაპირა ოთახების კარ-ფანჯარა ხის გადახურულ აივანზე გამოდის, რითაც სახლს ეზოს მხარეს (აღმოსავლეთით) აქვს მოწყობილი. აივნის ნაწილი შენობის გეგმის სწორკუთხედის ფარგლებშია მოქცეული,
ნაწილი კი მის გარეთაა. ამ უკანასკნელს შუაში მოწყობილი აქვს საჩეხის მაგვარი კვადრატული შვერილი, რითაც უჟანგავი ლითონის ფურცლებით შემოსილი ბოლქვისებრი სახურავითაა გადახურული. აივნის ჭერი ხის ათ სვეტს ეყრდნობა, სვეტებს შორის ჭვირული სახეებით შემკული თაღებია.

აივნის გვერდით ნაწილები ერთნაირადაა დამუშვებული. ფასადის შუა ნაწილი უჭირავს განიერ სამფრთიან სარკმელს. იგი ჩასმულია ოდნავ შვერილ სადა საპირეში, რითაც დაგვირგვინებულია მუზარადისებრი თაღით. სარკმლის ზემოთ ფრონტონით დასრულებული არეა. კედლის ზედა ნაწილში კი (მთელ სიგანეზე), აგურის წყობით გამოყვანილია სვეტისებრი შვერილები, რომლებზეც დაყრდნობილია რთული პროფილის ლავგარდანი.

2012 წელს ბიზნესმენ კალანდაძის მიერ შენობა ნაწილობროვ გარემონტდა და იგი კრამიტით გადახურეს.

სახლის ჩრდილოეთით 30 მეტრზე, რიყის ქვითა და აგურით ნაგები მარანია. მარანი ორსართულიანია. შესასვლელი აღმოსავლეთიდან და სამხრეთიდან აქვს. პირველ სართულზე განლაგებულია ორმწკრივად ჩადგმული 30 დიდი და 10 საშუალო სიდიდის ქვევრი. იატაკი მოლესილია. აღმოსავლეთ კედელში კარის გარდა ორი სწორკუთხა სარკმელია. მარნის ჭერი ხის 6 ბოძზეა დაყრდნობილი.

მეორე სართული თივისა და ჭირნახულის შესანახად გამოიყენებოდა. ნაგებობის დასავლეთ მხარე ყრუა, აგურით ამოშენებული აღმოსავლეთ მხარე კი ღია. სართულები ერთმანეთს რკინის კიბით უკავშირდება.

მარანს სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან გვიანდელი ხანის ორი მინაშენი აქვს ერთ-ერთი მინაშენი ორსართულიანია, მეორე ერთსართულიანი.

მარნის დასავლეთით 5 მეტრზე ფერდობში შეჭრილი ნაგებობაა (საყინულე), რომელიც ღვინის შესანახად გამოიყენებოდა. შესასვლელი მას აღმოსავლეთიდან აქვს. კარი თაღოვანია. ნაგებობა შედგება სამი ოთახისაგან რომელთაგან ერთს ბრტყელი ჭერი აქვს, დანარჩენი ორი ნახევარწრიული სხმული კამარითაა გადახურული. ოთახებში თითო სავენტილაციო ხვრელია მოწყობილი.

აღმოსავლეთ ფასადზე შესასვლელის თავზე ქვის ჯვარია ჩასმული.
ჯონს ჰოპკინზის მყინვარი

ჯონს ჰოპკინზის მყინვარი — მყინვარი აშშ-ში, ალასკაზე. მოქცეულია გლასიერ-ბეის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე. სიგრძე 19 კმ. გაწოლილია კლარკის მყინვარიდან სამხრეთ-დასავლეთით 1,6 კმ-ში, ხოლო ქალაქ ჰუნიდან ჩრდილო-დასავლეთით 127 კმ-ში. წარმოადგენს ამ ადგილების ერთ-ერთ ყველაზე ძნელმისადგომ მყინვარს. იწყება ლიტუიისა და სოლსბერის მთების აღმოსავლეთ კალთაზე; ეშვება აღმოსავლეთით ჯონს ჰოპკინზის უბისკენ. სახელი უწოდა ჰარი ფილდინგ რიდმა 1893 წელს ჯონს ჰოპკინზის უნივერსიტეტის პატივსაცემად.
ქართველი ოლიმპიური რეკორდსმენები

ქართველი ოლიმპიური რეკორდსმენები
ოლიმპიური თამაშების ისტორიაში, საქართველოს 9 სპორტსმენს სპორტის 5 სახეობაში დამყარებული აქვს 12 ოლიმპიური რეკორდი. საქართველოში პირველი ოლიმპიური რეკორდსმენები იყვნენ მძლეოსანი ნადეჟდა დვალიშვილი-ხნიკინა და ძალოსანი რაფაელ ჩიმიშკიანი. ჩიმიშკიანმა ჰელსინკის ოლიმპიურ თამაშებზე (1952) 60 კგ. წონით კატეგორიაში სამჭიდში სწორედ ოლიმპიური და მსოფლიოს რეკორდით გაიმარჯვა - 337,5 კგ. ნადეჟდა დვალიშვილი-ხნიკინამ იმავე თამაშებზე ოლიმპიური რეკორდით 200 მეტრზე რბენაში გამოიჩინა თავი. პირველი ოლიმპიური რეკორდი მან წინასწარ გარბენში დაამყარა - 24,3. შემდეგ კი ეს შედეგი ნახევარფინალში გააუმჯობესა - 24, 1.რომის ოლიმპიურ თამაშებზე (1960) რობერტ შავლაყაძემ სიმაღლეზე ხტომაში ოლიმპიური რეკორდით (2,16 მ.) გაიმარჯვა.მეხიკოს ოლიმპიურ თამაშებზე (1968) ოლიმპიური და მსოფლიოს რეკორდი გააუმჯობესა ვიქტორ სანეევმა -სამხტომელთა შეჯიბრების მესამე ცდაზე 17,23 მეტრი აჩვენა. ბოლო მე-6 ცდაზე კი უკვე 17 მეტრსა  და 39 სანტიმეტრზე გადახტა და პირველი ოლიმპიური ოქროს მედალი მოიპოვა.მიუნხენის ოლიმპიურ თამაშებზე (1972) ძალოსანმა დიმიტრი შანიძემ 60 კგ. წონით კატეგორიაში ოლიმპიური რეკორდით ყველას აჯობა ატაცში -127,5 კგ. საბოლოოდ კი,  ვერცხლის მედალს დაეუფლა.მოსკოვის ოლიმპიურ თამაშებზე (1980) ოლიმპიური რეკორდი დაამყარა მშვილდოსანმა ქეთევან ლოსაბერიძემ. მან 30 მეტრზე სროლაში აჩვენა (2491 ქულა) და ჩემპიონობასაც დაეუფლა.სეულის ოლიმპიურ თამაშებზე (1988) ოლიმპიური ჩემპიონი ოლიმპიური რეკორდით გახდა ტყვიის მსროლელი ნინო სალუქვაძე. მან ასეთ წარმატებას სპორტული პისტოლეტით მიაღწია(690 ქულა).ძალოსანმა კახი კახიაშვილმა ბარსელონას ოლიმპიური თამაშების (1992) ოქროს მედალი 90 კგ. წონით კატეგორიაში ორი ოლიმპიური რეკორდით მოიგო (აკვრა - 235 კგ. ორჭიდი -412,5 კგ.).დამოუკიდებელი საქართველოს ისტორიაში, საქართველოს სპორტსმენთაგან პირველი ოლიმპიური რეკორდის ავტორია ძალოსანი ლაშა ტალახაძე. მან რიო დე ჟანეიროს ოლიმპიურ თამაშებზე (2016) ორჭიდში 473 კგ. მოაგროვა და ოლიმპიური და მსოფლიოს რეკორდების ავტორი გახდა.

საერთო შედეგები
ზემო კაჭრეთის მთავარანგელოზის ეკლესია

ზემო კაჭრეთის მთავარანგელოზის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო კაჭრეთის ჩრდილოეთ–აღმოსავლეთით 1,5 კმ–ზე, მთაზე.

ეკლესია საძირკვლამდეა დანგრეული და მისი გეგმა ბოლომდე არ იკითხება (მიახლოებითი ზომები – 11,97,5 მ). ნაეკლესიარზე ხეებია ამოსული.
ძეგლი ნაგები ყოფილა მსხვილი რიყის ქვითა და დუღაბით. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდი ჰქონია.
ზემო კაჭრეთის ნამოსახლარი

ზემო კაჭრეთის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო კაჭრეთის დასავლეთით 2 კმ-ზე. შლარტი ღელის მარცხენა ნაპირზე. განეკუთვნება ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულსა და ათასწლეულის ნახევარს.

ნამოსახლარს მიაკვლია კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კიაზო ფიცხელაური). ბუნებრივ თავბრტყელ გორაზე კულტურული ფენის სიმძლავრე 1 მ-ს აღწევდა. მისი დონეების დადგენა ვერ მოხერხდა. სამგორის სარწყავი სისტემის მშენებლობის დროს დაზიანდა ძეგლის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილი.

კულტურული ფენის ჭრილიდან შეგროვილ მასალაში ჭარბადაა თიხის შელესილობის დამწვარი ფრაგმენტები, რაც ხარლასტით ნაგებ შენობათა არსებობაზე მიუთითებს. თიხის ჭურჭლის ნატეხებს შორის საყურადღებოა რამდენიმე ფრაგმენტი, რომლებიც დამზადებულია კარგად განლექილი თიხისაგან და კარგადაა გამომწვარი წითლად ან მორუხო-მოწაბლისფროდ. ორი მათგანი ნაპრიალებია კონცენტრირებული პარალელური ხაზებით, ერთი კი პრიალა ვერტიკალური ხაზებითაა შემკული. აქვე არის თიხის ჭურჭლის პირის, მხარის და ძირის უხეშკეციანი ფრაგმენტები. ძირის კიდე ირიბი ნაჭდევებითაა შემკული, გვერდის ფრაგმენტები კონცენტრული ხაზითაა დასერილი. ასევე არქაული უნდა იყოს რამდენიმე პირ-გვერდის ფრაგმენტები, რომელთა ზედაპირი კონცენტრული ხაზებითაა დასერილი ეგრეთ წოდებული „ფრჩხილისებრი“ ნაჭდევებით შემკული და სხვა.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ვეჯინის პეტრე და პავლე მოციქულების ეკლესია

ვეჯინის პეტრე და პავლე მოციქულების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინში, დგას სოფლის დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე, ვეჯინის ციხისკენ მიმავალი გზის მარჯვენა მხარეს სასაფლაოზე, განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (7,55,5 მ.) ნაგებია რიყის ქვით, კუთხეები გამოყვანილია შირიმის მეტ-ნაკლებად დამუშავებული ქვით. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კედლის სამხრეთ ნაწილში აღმართულია ნახევარწრიული აფსიდი რაშიც თაღოვანი სარკმელი და მისი ორსავე მხარეს განიერი და მაღალი გეგმით ნახევარწრიული თითო თაღოვანი ნიშაა. საკურთხეველი სარკმლის გარდა, ერთი სწორკუთხა სარკმელია დასავლეთ კედელში,ორივე სარკმელის ღიობი შირიმის ნათალი ქვითაა გამოყვანილი. გარედან ეკლესიის ოთხივე კედლის სიბრტყე დანაწევრებულია საფეხურებით შეღრმავებული ორ-ორი თაღოვანი არით. რეებიც ფასადების პროპორციის შესაბამისად, გრძლივ ფასადებზე გაცილებით განიერია ვიდრე განივ ფასადებზე მოგვიანებით (დაახლოებით საუკუნეში) ეს არეები რიყის ქვითა და აგურებით შეუვსიათ, ეკლესია შიგნიდან და გარედან მთლიანად შეულესავთ. კარის ღიობი კი საფლავის ქვით გამოუყვანიათ. 1989 წელს ეკლესიას ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი არქიტექტორი ი. მოსულიშვილი). ეკლესიის ინტერიერის ნანგრევებიდან გაწმენდის შემდეგ გამოჩნდა კვადრატული აგურით (21214 სმ) მოგებული იატაკი, რომლის ქვეშ, დაახალოებით 0,5 მეტრ სიღრმეზე გამოვლინდა უფრო ძველი აგურის იატაკის ნაშთები.

აგური მთლიანად იყო დაშლილი რის გამოც მათი ზომების დადგენა ვერ მოხერხდა. გარედან, ეკლესიის ჩრდილო დასავლეთ და ჩრდილო აღმოსავლეთ კუთხეებთან, მიწის წედაპირიდან 0,8 მეტრ სიღრმეზე გამოვლინდა ეკლესიის თავდაპირველი კედელი,რომელის მოზრდილი ზომის რიყის ქვით იყო ნაწყობი. სარესტავრაციო სამუშაოების შედეგად მოგვიანებით ჩაშენებული ფენისგან გათავისუფლდა ფასადების თაღოვანი შეღრმავებები: ოთხივე კედლის დანგრეული ნაწილები აღდგა ნაწილებად აგურით და მოეწყო აგურისავე საფეხუროვანი ლავგარდანი ჰორიზონტალური შემონაკეცებით განივ ფასადებზე: შიგნით ეკლესია გადაიხურა რკინაბეტონის კამარით ხოლო აფსიდი-კონქით.ინტერიერი შეილესა გაჯით და იატაკი დაიგო აგურით, ეკლესია გადაიხურა კრამიტით და ეკლესიის ირგვლივ დაიგო ქვაფენილი.
ვაჩნაძიანის ნადარბაზევი

ვაჩნაძიანის ნადარბაზევი — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაჩნაძიანში, მდებარეობს სოფლის ჩრდილო აღმოსავლეთით დაახლოებით 2 კილომეტრზე, ხეხილის ბაღებში.

შენობა სამხრეთიდან ჩრდილოეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული, შედგება სწორკუთხა მოხაზულობის ორი დიდი ოთახისგან, რეებიც ერთმანეთისგან ყრუ კედლითაა გამიჯნული, სამხრეთით მდებარე ოთახი გეგმით თითქმის კვადრატულია (შიგნითა ზომები: 10.39,1 მ); ხოლო მეორე ოდნავ მომცროა და სამხრეთიდან ჩრდილოეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული (შიგნითა ზომები: 107,2 მ); შენობა ნაგებია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. ძლიერ დაზიანებულია. დანგრეულია ორივე ოთახის კედლების უმეტესი ნაწილი, შემორჩენილ კედლებზე და ინტერიერში ამოსულია მცენარეები. კედლებიდან ყველაზე უკეთ ოთახების გამმიჯნავი კედელია (სიმაღლე დაახლოებით 7 მეტრი) შემონახული. სამხრეთით მდებარე ოთახს შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია, (შემორჩენილია ორივე წირთხლის ნაწილი), ოთახის სამხრეთ დასავლეთით კუთხეში. მიწიდან 0.5 მეტრ სიმაღლეზე მოწყობილია სწორკუთხა ნიშა. ჩრდილოეთით მდებარე ოთახის შესასვლელი აღმოსავლეთ კედლის სამხრეთ ბოლოშია. ამ ადგილას კედლის დიდი ნაწილი განგრეულია და კარის გადახურვის კვალი აღარ ჩანს.
ზიარის სადგომი

ზიარის სადგომი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზიარში. სოფლის სამხრეთით 2-3 კილომეტრზე ტყეში, შორიხევის (მდინარე ლაკბის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა მხარეს. განეკუთვნება შუა აშელის ხანას.

ძეგლი 1977 წელს გამოავლინა კახეთის ქვის ხანის რაზმმა. ნაპოვნია კაჟის 12 ნივთი, ერთი ამორფული ნუკლეუსი და ანატკეცები. მასალა ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნიკურ საცავში.
ვეჯინის ფურცელაძეების ეკლესია

ვეჯინის ფურცელაძეების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მონიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინის ჩრდილო დასავლეთით 1 კილომეტრზე ძველ სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს.

ეკლესია ფურცელაძეების საგვარეულოს სალოცავია, იქვეა მათი სასაფლაოც. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია საშუალო ზომის რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით. ძლიერაა დაზიანებული; ჩამონგრეულია ცილინდრული შუა ნაწილი, კონქი, კედლების ზედა ნაწილები და ლავგარდანი. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლები შუაზეა გარღვეული. ეკლესია უაფსიდოა და აღმოსავლეთი სწორი კედლითაა დასრულებული, შესასვლელი დასავლეთით ჰქონია, აღმოსავლეთ კედლის შუაში თაღოვანი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო პატარა სწორკუთხა ნიშაა.
კარალიხევი

კარალიხევი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო კაჭრეთის დასავლეთით, 4–5 კილომეტრზე. ნასახლარებად წოდებულ ადგილსა და მდინარე კარალისხევის მარცხენა ნაპირს შორის მდებარე ტერიტორიაზე. სადგომს უკავია მდინარე კარალისხევისაკენ დახრილი ფერდობის უტყეო, ნიაღვრებით ძლიერ გადარეცხილი და დაღარულ–გაშიშვლებული 1–2 ჰექტარი ფართობი. ძეგლი განეკუთვნება გვიანდელ აშელის ხანას.

სადგომი 1970 წელს გამოავლინა კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ქვის ხანის შემსწავლელმა რაზმმა (ხელმძღვანელი თ. ბუგიანიშვილი). სადგომ კარალისხევში ზედაპირულად შეგროვებული ქვედა პალეოლითური კაჟის ნივთების ჯგუფში წარმოდგენილია თითო ლევალაური თავბოლო მოტეხილი ლამელა და მოგრძო ფოთლისებრი ანატკეცი. ექვსი არალევალაური მოგრძო და დაბალი.

მასალა, რომელიც ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ–ეთნოგრაფიულ საცავში.
გიორგი ჩუბინაშვილის ქუჩა

გიორგი ჩუბინაშვილის ქუჩა — ქუჩა თბილისში. მდებარეობს ჩუღურეთის რაიონში (ახალი კუკია); გიორგი ჩიტაიას მოედნიდან თამარ მეფის გამზირამდე. ყოფილი სერგო ორჯონიკიძის ქუჩის მონაკვეთი. წარმოიქმნა საუკუნის ნახევარში. 1922 წლამდე ანდრიას ქუჩა ერქვა (ასეა დატანილი თბილისის 1876 წლის გეგმაზე), შემდეგ — სერგო ორჯონიკიძის, 1930 წელს კარლ მარქსის სახელი ეწოდა, შემდეგ — ისევ ორჯონიკიძის. 1990 წელს ორჯონიკიძის ქუჩის ერთ მონაკვეთს გიორგი ჩუბინაშვილის, ხოლო მეორე მონაკვეთს — თევდორე მღვდელის სახელი ეწოდა. შემონახულია საუკუნის დასასრულის საცხოვრებელი სახლები, №22-ში განთავსებულია ილია ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმი.
ზემო კაჭრეთის ელია წინასწარმეტყველის ეკლესია

ზემო კაჭრეთის ელია წინასწარმეტყველის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო კაჭრეთის დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს.

შენობა გეგმით კვადრატულია, შედგება დარბაზული ეკლესიისა და მასზე სამხრეთიდან მიშენებული ეგვტერისგან. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით. წყობა ირეგულარულია. გარეთა კუთხეებში შედარებით მოზრდილი ქვებია გამოყენებული,კედლების ზედაპირი ორიე მხრიდან ბათქაშითაა გასწორებული,რომელიც საპირე ქვების ზედაპირის მნიშვნელოვან ნაწილს ფარავს.შიგნით კედლები კირითაა შეთეთრებული. საუკუნის 80-იან წლებში, სოფლის მოსახლეობამ ეკლესია აღადგინა. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებს ფრონტონები დააშენეს და ეკლესია ეგვტერთან ერთად, ხის ძელებზე გამართული კრამიტის ორკალთა სახურავით გადახურეს.ეკლესიის ერთადერთი შესასვლელი ეგვტერის სამხრეთით კედელშია მოწყობილი. კარი გარედან თაღოვანია,შიგნით ხის ძელებით ბრტყლადაა გადახურული, ხოლო წირთხლები და გადახურვა რემონტის დროინდელია.ეკლესიის დარბაზი თითქმის კვადრატულია. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ოდნავ ნალისებრი აფსიდით, რომლის იატაკი დარბაზის იატაკიდან დაახლოებით 30 სანტიმეტრითაა შემაღლებული აფსიდის ღერძზე. იატაკიდან დაახლოებით 2 მეტრ სიმაღლეზე გაჭრილია გარეთკენ დავიწროებული, ბრტყლად გადახურული ვიწრო სარკმელი. აფსიდის გვერდებში თითო სწორკუთხა ნიშაა,ხოლო სარკმლის ქვემოთ კედელზე ცემენტის ხსნარით შელესილი, დაბალი ოთხწახნაგა ტრაპეზია მიდგმული. დარბაზის სამხრეთის კედლის შუაში ეგვტერიდან შემოსასვლელი კარია,რომელიც ტიმპანითაა გადახურული და ორივე მხრიდან თაღოვანია. ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის შუაში ორსაფეხურიანი პილასტარია რომელსაც წინა საფეხურს კამარის საბჯენი თაღი ეყრდნობოდა.გვერდითებს კედლის ყრუ თაღები. თაღების დასავლეთით წყვილის დასაყრდნობად დასავლეთ კუთხეებში მოწყობილია თითო ერთსაფეხურიანი პილასტარი. კამარის საბჯენი თაღი სამხრეთით კრონშტაინზე იყო დაყრდნობილი, რომელიც ეკლესიის შესასვლელის თავზეა.ეკლესიის ძველი ნაწილი საკურთხევლის სარკმლის გადახურვის დონემდეა შემორჩენილი, რის გამოც კედლების ზედა ნაწილების აღნაგობა არ ირკვევა. აფსიდის დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებს გასდევს ნაკერი რის ზემოთ კედელი ოდნავ სქელია და ქვედა ნაწილის მიმართ დაახლოებით 2 სანტიმეტრითაა გადმოშვერილი. იატაკი მიწატკეპნილია. ეგვტერი ეკლესიის თანადროულია და მას წყობით უკავშირდება. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია. ნახევარწრიული აფსიდით, რომლეშიც ბრტყლად გადახურული, თითქმის პარალელურწირთხლებიანი სარკმელია გაჭრილი, ერთი სწორკუთხა სარკმელი დასავლეთის კედლის ზედა ნაწილშიცაა.
სან-პაულუ (საფეხბურთო კლუბი)

სან-პაულუ — ბრაზილიური საფეხბურთო კლუბი ქალაქ სან-პაულუდან. ჩამოყალიბდა 1930 წლის 25 იანვარს. ასპარეზობს პაულისტას ჩემპიონატსა და ბრაზილიის სერია -ში. „ფლამენგოსა“ და „კორინთიანსის“ შემდეგ ითვლება მესამე ყველაზე პოპულარულ საფეხბურთო კლუბად ბრაზილიაში. „კორინთიანსთან“, „პალმეირასთან“ და „სანტოსთან“ ერთად შედის სან-პაულუს შტატის ტრადიციული საფეხბურთო გრანდების ოთხეულში. ბრაზილიის ექვსგზის და სან-პაულუს შტატის 21-გზის ჩემპიონი.

ისტორია
ჩამოყალიბდა 1930 წლის 25 იანვარს სან-პაულუ და ფლორესტას სახელწოდებით — ბრაზილიური საფეხბურთო კლუბების — სან-პაულუს შტატის 11-გზის ჩემპიონის, პაულისტანოს და სან-პაულუს შტატის სამგზის ჩემპიონის, ატლეტიკო პალმეირასის გაერთიანების შედეგად. ამჟამინდელი სახელწოდებით კლუბი 1935 წლიდან ასპარეზობს. კლუბის „ოქროს ხანად“ ითვლება 1980-იანების მეორე და 1990-იანების პირველი ნახევარი, როდესაც „სან-პაულუმ“ ორჯერ (1986, 1991) მოიპოვა ბრაზილიის ჩემპიონის ტიტული, ასევე ორ-ორჯერ ლიბერტადორესის თასის (1992, 1993), საკონტინენტთაშორისო თასისა (1992, 1993) და სამხრეთ ამერიკის რეკოპას (1993, 1994) მფლობელი გახდა. ამას გარდა თითოჯერ სამხრეთ ამერიკის სუპერთასსა (1993) და კონმებოლის თასს დაეუფლა (1994).

მიღწევები
ბრაზილიის სერია 
ჩემპიონი (6): 1977, 1986, 1991, 2006, 2007, 2008
ვიცე-ჩემპიონი (6): 1971, 1973, 1981, 1989, 1990, 2014
ბრინჯაოს პრიზიორი (3): 2003, 2004, 2009
პაულისტას ჩემპიონატი
ჩემპიონი (21): 1931, 1943, 1945, 1946, 1948, 1949, 1953, 1957, 1970, 1971, 1975, 1980, 1981, 1985, 1987, 1989, 1991, 1992, 1998, 2000, 2005
შტატის გუბერნატორის თასი
თასის მფლობელი (3): 1980, 2006, 2007
პაულისტას ტურნირი
ჩემპიონი (3): 1932, 1940, 1945
პაულისტას სუპერჩემპიონატი
ჩემპიონი (1): 2002
რიო–სან-პაულუს ტურნირი
ჩემპიონი: 2001
რიო–სან-პაულუს ჩემპიონთა თასი
თასის მფლობელი (11): 1931, 1943, 1945, 1946, 1948, 1953, 1957, 1975, 1980, 1985, 1987
ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი
ჩემპიონი (1): 2005
საკონტინენტთაშორისო თასი
თასის მფლობელი (2): 1992, 1993
ლიბერტადორესის თასი
თასის მფლობელი (3): 1992, 1993, 2005
სამხრეთ ამერიკის თასი
თასის მფლობელი (1): 2012
კონმებოლის თასი
თასის მფლობელი (1): 1994
სამხრეთ ამერიკის სუპერთასი
თასის მფლობელი (1): 1993
სამხრეთ ამერიკის რეკოპა
თასის მფლობელი (2): 1993, 1994
კონმებოლის თასების თასი
თასის მფლობელი (1): 1996

ცნობილი ფეხბურთელები
ლუიზინიო (1930–1934, 1941–1946)
დიდი (1964, 1966)
ჟერსონი (1972–1974)
ვალდირ პერესი (1973–1984)
სერჟინიო შულაპა (1973–1984)
კაკა (2001–2003, 2014)
ერნანესი (2005–2010, 2017, 2019–)
ოსკარი (2008–2010)
კაზემირო (2010–2013)
რივალდო (2011)
ალვარო პერეირა (2014)
ალეშანდრე პატო (2014–2015, 2019–)
ნენე (2018–2019)
დანიელ ალვესი (2019–)
დიდი ლაკბე

დიდი ლაკბე — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზიარში. სოფლის დასავლეთით 1-2 კილომეტრზე მდინარე დიდ ლაკბესა და უსახელო ხრამს შორის მდებარე ე. წ. ნიჩურაანთ ახოში. განეკუთვნება გვიანდელ აშელის ხანას.

ძეგლი 1975 წელს გამოავლინა კახეთის ქვის ხანის რაზმმა. ნაპოვნია ერთი კაჭარი, 8 ნუკლეუსი, 11 ანატკეცი და 13 იარაღი. კაჭრებზე გაფორმებული ნუკლეუსები ერთფუძიანი განივი,ორფუძიანი ცალმხრივი,დისკოსებრი ორმხრივი, ცალმხრივი და ამორფულით. ანატკეცები მოგრძო ან დაბალი, ფართო არასწორი მოყვანილობისაა, მათ უმეტესობას გლუვი, ხოლო ორს შესწორებული დარტყმის მოედანი აქვს. იარაღებიდან წარმოდგენილია სხვადასხვანაირი პირის მქონე საჩოკები, ამოზნექილი სამუშაორპირიანი საფხეკი, ორ-ორი ორგვერდამოღარული, კომბინირებული და თითო ნისკარტისებრი იარაღი.

მასალა ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმის გურჯანიის ისტორიულ-ეთნუკურ საცავში.