ვეფხვზე ნადირობის ისტორიული ტრადიცია აზერბაიჯანში

თურანულ ვეფხვზე ნადირობა ძირითადად აზერბაიჯანის სამხრეთ-აღმოსავლეთ რეგიონში (გოითეფე და მიმდებარე რაიონებში) 1932 წლამდე ფიქსირდებოდა. ეს პრაქტიკა საუკუნეების განმავლობაში გაგრძელდა და საბჭოთა კავშირის პერიოდში, მონადირეებს სხვადასხვა საბჭოთა რესპუბლიკებიდან ვეფხვების მოკვლისთვის 1930-იან წლებამდე პრიზებს აძლევდნენ.

თურანული ვეფხვი (ასევე ცნობილი როგორც კასპიის, ჰირკანის, მაზანდარანის, კავკასიური და თალიშური ვეფხვი) იყო დიდი კატისებრი მტაცებელი, რომელიც ისტორიულად გავრცელებული იყო ვრცელ ტერიტორიაზე ანატოლიიდან დასავლეთ ჩინეთამდე. მიუხედავად იმისა, რომ თურანული ვეფხვი ოფიციალურად გადაშენებულად გამოცხადდა 1970 წელს, როდესაც თურქეთში, ჰაქიარის რეგიონში მოინადირეს ბოლო ეგზემპლარი, ზოგიერთი კვლევა მიუთითებს, რომ რამდენიმე ინდივიდი შესაძლოა თურქეთსა და ავღანეთში 1980-იან წლებამდე გადარჩა. ეს ფენომენი, როდესაც სახეობა გადაშენებულად ცხადდება მაშინ, როდესაც ის სინამდვილეში ჯერ კიდევ არსებობს, ეკოლოგიაში ცნობილია „რომეოს შეცდომის“ სახელით.

ვეფხვზე ნადირობას აზერბაიჯანში ხანგრძლივი ისტორია აქვს. 1846 წელს გამოცემული გაზეთის „კავკაზის“ ერთ-ერთ ნომერში (№13) აღწერილია თალიშურ ტყეებში განხორციელებულ ვეფხვებზე ნადირობა. აღნიშნულია, რომ ვეფხვები აქ ოჯახებად (წყვილებად) ბინადრობდნენ. გაზეთი ასევე მოგვითხრობს ქალზე, რომელმაც ცულით მოკლა ვეფხვი მას შემდეგ, რაც ის თავლაში მის ქმარს თავს დაესხა. ქალის პირველი დარტყმის შემდეგ ვეფხვი მასაც თავს დაესხა, მაგრამ მძიმე ჭრილობების გამო საბოლოოდ გარდაიცვალა. მოგვიანებით ამ შემთხვევის შესახებ ინფორმაცია ალექსანდრე დიუმას წიგნში „მოგზაურობა კავკასიაში“ შევიდა. დიუმა წერს, რომ ეს ქალი ტფილისში მიიწვია კავკასიის მეფის ნაცვალმა ვორონცოვმა და მედლით დააჯილდოვა. გაზეთ „კავკაზის“ ორ ნომერში და დიუმას „ მოგზაურობა კავკასიაში“ ინციდენტის ადგილად სხვადასხვა ლოკაციაა მითითებული: გოითეფე, პრივოლნოიე (ჯალილაბადი) და ჯანგამირანი (ლერიქი). მიუხედავად იმისა, რომ დიუმა პირადად შეხვდა ამ ქალს, ის ფაქტი, რომ გაზეთმა „კავკაზმა“ პირველი ცნობისას ინციდენტის ადგილად სწორედ გოითეფე დაასახელა, ზრდის ალბათობას, რომ შემთხვევა სწორედ იქ მოხდა. სავარაუდოდ, ისტორია ხალხში გავრცელებისას შეიცვალა. დიუმა ასევე მოგვითხრობს ვაჭრების შესახებ, რომლებიც ვეფხვს შეხვდნენ ლენქორან-ასტარას გზაზე და ვეფხვზე, რომელიც სოფელ შანაკაში ბავშვს ათი წუთის განმავლობაში ეთამაშა და არავითარი ზიანი არ მიაყენა.

თალიშის ტყეებში ვეფხვებზე ძირითადად ჯგუფურად ნადირობდნენ. ჯგუფის ნაწილი (ჩასაფრებულები) მაღალ ხეებზე პოზიციას იკავებდა, სადაც ვეფხვი ვერ მიწვდებოდა, ხოლო დანარჩენები (მდევრები) მათკენ მიერეკებოდნენ.

1832-1932 წლებში ვეფხვებთან დაკავშირებული შემთხვევები დაფიქსირდა თალიშის რეგიონში, ლენქორანში, გოითეფეში, ბილასუვარში, მუღანის სტეპსა და ყარაბაღის სოფელ ვანგში. მე-19 საუკუნის შუა წლებში მხოლოდ ლენქორანსა და მის შემოგარენში ყოველწლიურად 10-20 თურანულ ვეფხვზე ნადირობდნენ. 1837 წელს თალიშის რაიონში მოკლული ვეფხვის ტყავი პეტერბურგის აკადემიას გადაეცა. ასევე, ვეფხვის თავის ქალა გაურკვეველ დროს კავკასიის მუზეუმში მოხვდა. 1844 წელს გაზეთმა „კავკაზმა“ გოითეფეში რუსი მესაზღვრე პოლკოვნიკისა და 200-მდე ადგილობრივი მცხოვრების მიერ ვეფხვზე ნადირობა აღწერა. 1896 წელს რუსმა ლეიტენანტმა თალიშის რაიონში ადგილობრივ მონადირეებთან ერთად ორი ვეფხვი მოინადირა. ბოლო დოკუმენტირებული თურანული ვეფხვის ნადირობა აზერბაიჯანში დაფიქსირდა გოითეფეში 1932 წელს, როდესაც მდედრი და მამრი ვეფხვი მოინადირეს.

ისტორიული წყაროების მიხედვით, კავკასიასა და აზერბაიჯანში ვეფხვების ყველაზე მაღალი კონცენტრაციით გამორჩეული ტერიტორია იყო აზერბაიჯანის სამხრეთ-აღმოსავლეთი რეგიონი, განსაკუთრებით გოითეფე და მიმდებარე ტერიტორიები. ყარაბაღში (1846 წ.) და თბილისის მახლობლად (1922 წ.) დაფიქსირებული ვეფხვები სავარაუდოდ თალიშის რაიონიდან მდინარე მტკვარ-არაქსის გასწვრივ გავრცელდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ მოგვიანებით აზერბაიჯანში ჯერ კიდევ ცნობები ვეფხვების შესახებ ფიქსირდებოდა, სავარაუდოდ ეს შემთხვევები ჯიქებს ეხებოდა, რადგან აზერბაიჯანულში ტერმინები „ვეფხვი“ და „ჯიქი“ პირიქითა მნიშვნელობით გამოიყენება, ვიდრე სპარსულსა და თალიშურში. არსებობს ასევე აზრი, რომ აღნიშნული ცხოველები ნამდვილად ვეფხვები იყვნენ, რომლებიც ირანიდან აზერბაიჯანში გადმოსახლდნენ.