iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სადუღას ნამოსახლარი

სადუღას ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ სადუღას ტბის მახლობლად. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით - ახალი წელთაღრიცხვით საუკუნეები პერიოდს. ნამოსახლარი მდებარეობს ოვალურ ბორცვზე, სადაც გამოიკვეთა სამი ძირითადი კულტურული ფენა. ძეგლს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე ორი ზედა კულტურული ფენიდან ერთი შეიცავდა - საუკუნეებს მიწურებს - მეორე, ქვედა - საუკუნეებს. ხანის ალიზის კოშკისა დ გალავანის ნაშთებს, კულტურულ ფენაში აღმოჩნდა მნიშვნელოვანი ნაგებობის (სასახლის ან ციხის) ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ კუთხე. გაითხარა ამ შენობის კარიბჭე. კარიბჭის მისადგომები საფეხურებად ეშვება გორის ძირისაკენ. ასეთივე საფეხურებია სადუდაგორის ჩრდილოეთ ფერდობზეც - ტრანშყაში. კარიბჭე მოწყობილია შენობის კუთხეში და ორივე მხრიდან ფლანკირებულია ოთხკუთხა კოშკებით, რომლებიც აგებულია ძელებით ჯარგვალურად, კედლები ორივე მხრიდან ნამჯანარევი თიხის სქელი ფენითაა შელესილი. იატაკები თიხატკეპნილია. კოშკების სამხრეთით და დასავლეთით გაიწმინდა ალიზით ნაგები ბურჯები. ალიზი ხანძრისგან გამომწვარია და აგურებადაა ქცეული. ალზის ფენებს შორის თიხის ხსნარში ლერწამი ყოფილა ჩაფენილი. ბირკებსა და კოსკებს შორის მოქცეულია სამკუთხა სატავსები თიხატკეპნილი იატაკით. თხრილის ცენტრალურ ნაწილში, კარიბჭის გაგრძელებაზე გაიწმინდა შიდა ეზო, რომელიც აგრეთვე თიხით იყო მოტკეპნილი. ეზო რამდენიმე ადგილას ზედა ფენის ორმოებითაა ჩაჭრილი. შენობის ნანგრევებსა დაიატაკზე აღმოჩნდა მოყვითალო თიხის კოჭობები, ხელადები, ქოთნები და სხვა. ჭურჭელი, იარაღი (ბრინჯაოს ქარქაშიანი რკინისა და ძვლის ისრისპირები), ბრინჯაოს აბზინდები და ვარდულები, ბაზალტის მცირე ზომის ხელსაფქვავი და სხვა. ავარაუდოდ, ამავე ფენას უკავშირდება თეთრი ანგობის ზოლებით მოხატული კერამიკაც. დიდი რაოდენობით იყო მსხვიფეხა და წვრილფეხა საქონლის და ძაღლის ძვლები, აგრეთე ირმის რქები. ყველაფერს აჩნდა ძლიერი ცეცხლის კვალი და ნაცარში იყო არეული. მასალა ინახება საართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანი ისტორიულ ეთნოგრაფიულ საცავში.
ბოჭორმის კოშკი (თიანეთის მუნიციპალიტეტი)

ბოჭორმის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოჭორმის აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრზე, ადგილ მქლიავანაში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ნაგებია რიყის, ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით, შემორჩენილია ჩრდილო-დასავლეთ კედლის ნაწილი — ორი სართულის სიმაღლეზე (სიმაღლე 5,5 მეტრი). თითოეულ სართულზე სამ-სამი სწორკუთხა ნიშია. სართულშუა გადახურვა ხისა ყოფილა (შემორჩენილია ძელების საყრდენი ბუდეები). კოშკის სამხრეთით გალავნის ნაშთია.
თელეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

თელეთის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაჩნაძიანის სამხრეთ-დასავლეთით 500 მეტრზე, მინდორში, აგებულია სოფლის მკვიდრის ვ. მაისურაძის მიერ საუკუნის ნახევარში, თელეთის წმინდა გიორგის დანგრეული ეკლესიის ადგილზე.

ეკლესია დარბაზულია (3,22,9 მეტრზე) უაფსიდოა. და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული. ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითა და ცემენტის ხსნარით. გარე კუთხეებში და კარსარკმელების ღიობებში აგურია გამოყენებული. დაზიანებულია. შენობა 1,51,7 მეტრ სიმაღლეზე დგას.

შასასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი სწორკუთხაა (დაზიანებულია). აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლებში მოწყობილია თითო განიერი სარკმელი. ნაგებობის შიგნით რამდენიმე სხვადასხვა ტევადობის ქვევრია დადგმული.

ეკლესია მაისურაძეების საგვარეულო სალოცავად ითვლება. დღესასწაული 23 ნოემბერს იმართება.
ბოჭორმის პირველი ნამოსახლარი

ბოჭორმის პირველი ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოჭორმის ჩრდილოეთით, 0,5 კილომეტრზე, სასაფლაოზე. ზედაპირულად შეგროვდა გვიანდელი ბრინჯაოს — ადრინდელი რკინის ხანისათვის დამახასიათებელი კერამიკული მასალა. შავად ან ნაცრისფრად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი დამზადებულია სამეთუნეო მორგვზე, წვრილმარცვლოვანი ქვიშანარევი თიხისაგან.
ბოჭორმის მეორე ნამოსახლარი

ბოჭორმის მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოჭორმის ჩრდილოეთით, 0,5 კილომეტრზე, განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს. შეიმჩნევა რამდენიმე ნასახლარი ბუდე. საცდელ შურფებში აღმოჩნდა ამავე პერიოდისათვის დამახასიათებელი წითლად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. აქვე ზედაპირულად შეგროვდა წითლად შეღებილი კრამიტი.
ბოდოჯის სასახლე

ბოდოჯის სასახლე — ცხრაკარა, არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა თიანეთის ჩრდილო–დასავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, პატარა ბორცვზე. ს. ჯანაშიას აზრით, სასახლე კახეთის მეფეს კვირიკე -ს (1010–1032 წლები) ეკუთვნოდა. კახეთისათვის ბრძოლის დროს, მეფე ბაგრატ (1027–1072 წლები), საუკუნის 40-იან წლებში, დაარბია და გადაწვა ბოდოჯის სასახლე: „გარდაადგა თიანეთს, და დაწუა დარბაზი ბოდოჯისა, სახლი სახელოვანი, დიდის კუირიკე მეფისაგან აგებული“.

სასახლის სამხრეთ ნაწილის შუაში, აღმოსავლეთ-დასავლეთის ღერძზე განლაგებული და ერთმანეთთან დაკავშირებული სხვადასხვა ფართობის ორი ოთახია (37,5 კვადრატული მეტრი და 18 კვადრატული მეტრი); მათგან დასავლეთით მდებარე ოთახს მეორე სართულის კედლების ნაწილიც შემორჩა. დასავლეთ კედელში სარკმლის კვალი მოჩანს. დასავლეთით მდებარე ოთახის ქვედა სართულის კედლები, ზედასთან შედარებით, სქელია, რაც სართულშუა გადახურვის კოჭების დასაყრდენ საფეხურს ქმნის. აღმოსავლეთ და სამხრეთ მხრიდან სართულის ოთახს, როგორც ჩანს, აივანი ჰქონია, რომელიც ქვედა სართულის ოთახების შესაბამისი კედლების წინ (დაახლოებით 3,5 მეტრის მანძილზე) არსებულ კედლებს (შემორჩენილია მცირე ნაწილი) ეყრდნობოდა. შენობის აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ მხარეს სასახლის ეზოა, რომელიც აღმოსავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან სწორი კედლებით ყოფილა შემოფარგლული.

სასახლის დასავლეთ ნაწილში სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებით განლაგებული სამი ოთახია (შემორჩენილია კედლების კვალი). მათგან ჩრდილოეთით მდებარე ოთახს აღმოსავლეთ კედლის მცირე ნაწილი შემორჩა (სიმაღლე 3 მეტრი). ოთახის ჩრდილოეთ კედელზე, გარედან, მიშენებული ყოფილა ნახევარწრიული მოხაზულობის კედელი, რომელიც შესაძლოა ჩრდილოეთ კედელში მოწყობილ ბუხარს ეკუთვნოდა.

სასახლის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ორი ოთახია. აღმოსავლეთით მდებარე, რომლის აღმოსავლეთ კედელი გალავნის აღმოსავლეთ კედელის ხაზზეა, შედარებით მოზრდილია; იგი ალბათ მისაღებ დარბაზს წარმოადგენდა. ამ ოთახის სამხრეთ კედელში მოჩანს 1 მეტრი სიგანის ამოშენებული ღიობი (შესასვლელი). დასავლეთის ოთახი შედარებით მომცროა (შემორჩენილია კედლების მხოლოდ კვალი). შესაძლებელია, რომ ამ ოთახის დასავლეთით კიდევ არსებობდა ორი ან სამი ოთახი, რომელიც სასახლის გეგმის სწორკუთხედში იყვნენ მოქცეულნი, მაგრამ ამჟამად მათი კვალი არ ჩანს.

1969 წელს იამ ინსტიტუტის ერწო-თიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, რომელსაც ხელმძღვანელობდა რ. რამიშვილი, სასახლეზე ჩაატარა მცირე გათხრები. გაიჭრა რამდენიმე თხრილი: პირველი — დიდ დარბაზში, მეორე — თაღები ან ოთახში, მესამე — ოთახების დასავლეთის ჯგუფის ერთ-ერთ ოთახში გათხრების შედეგად დადგინდა, რომ სასახლეზე ერთფენიანი ძეგლია, მაშასადამე, მან დროის მოკლე მონაკვეთში იარსება.
ბოჭორმის მესამე ნამოსახლარი

ბოჭორმის მესამე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოჭორმიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ადგილ ქისტაურებში, ტყეში, ფერდობზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით ნაგებ შენობათა ნაშთები გეგმით სწორკუთხაა (6 6 მეტრი; 6 4 მეტრი; 5 3 მეტრი და ასე შემდეგ). კედლების სისქეა 0,4-0,5 მეტრი. შენობების წინა, ღია მხარე, შესაძლოა, ხის კონსტრუქციებით იყო ამოყვანილი.
ვაჩნაძიანის მეორე ეკლესია

ვაჩნაძიანის მეორე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაჩნაძიანის სამხრეთით, გუჯიაურებად წოდებულ ტერიტორიებზე, ოთხსართულიანი კოშკებიდან ათიოდე მეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (7,65,5 მ),ნაგებია რიყის წვრილი ქვითა და კირის დუღაბით - წყობაში მეტნაკლებად გამოყვანილია სწორხაზოვანი რიგები. შიგნით კედლები შელესილი და შეთეთრებულია.

ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია. ჩამოშლილია საბურავი,ლავგარდნის უმეტესი ნაწილი და აქა-იქ კედლების ზედა ნაწილები,დაბზარულია კამარა.

ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნაწილშია გაჭრილი. ღიობი გარედან გადახურულია კვადრატული აგურით ნაწყობი ოდნავ შეისრული თაღით, შიგნით კი - მოზრდილი ზომის ბრტყელი ქვით (თარაზულად). ნახევარწრიულ აფსიდში დაბალია და განიერი თაღოვანი სარკმელია და მის სამხრეთით მდებარე მცირე კვადრატული ნიშაა. აფსიდის თაღი დადაბლებული პროპორციებისაა, მისი წვერი აგურითაა გამოყვანილი. აფსიდის თაღის ანალოგიური ფორმისაა კამარიც.

ეკლესიის ფასადები მოურთველია. აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის თაღი აგურითაა გამოყვანილი. კედლები დასრულებული ყოფილა აგურის ორსაფეხურიანი ლავგარდნით (ნაწილობრივ შემორჩენილია აღმოსავლეთ ფასადზე), რომლის ქვედა საფეხური შედგენილია კუთხით შვერილი აგურებით, მეორე - ჩვეულბრივად დაწყობილი აგურის ორი რიგით.
ბოჭორმის მეოთხე ნამოსახლარი

ბოჭორმის მეოთხე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოჭორმის აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრზე, ადგილ მქლიავანაში, ტყეში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. შემორჩენილია რამდენიმე ნასახლარი ბუდე (10 5 მეტრი; 7 4 მეტრი და ასე შემდეგ, კედლების სისქეა 0,4–0,6 მეტრი). შენობები ნაგები ყოფილა ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. ნასახლარი ბუდეები ნაწილობრივ ამოვსებულია მიწით.
მირზა გელოვანის ძეგლი

მირზა გელოვანის ძეგლი — მონუმენტი ხელოვნების ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა თიანეთის საშუალო სკოლის ეზოში. გაიხსნა 1964 წელს. გრანიტის პიედესტალზე (სიმაღლე 2 მეტრი) დგას პოეტის მარმარილოს ბიუსტი (მოქანდაკე ბ. ავალიშვილი). სკოლის შენობაზე მიმაგრებულია თეთრი მარმარილოს დაფა წარწერით: „ამ სკოლაში სწავლობდა პოეტი–მეომარი, საქართველოს კომკავშირისა და რუსთაველის პრემიების ლაურეატი მირზა (რეზო) გედეონის ძე გელოვანი“.
ბოჭორმის მეექვსე ნამოსახლარი

ბოჭორმის მეექვსე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოჭორმის აღმოსავლეთით, 4 კილომეტრზე, საჯდომგორაზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. შენობები გეგმით სწორკუთხაა (7 4 მეტრი; 5 4 მეტრი; 6 5 მეტრი და ასე შემდეგ). შემორჩენილია ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით ნაგები კედლების წყობის 3-5 რიგი.
ყვავის საყდარი (ვაჩნაძიანი)

ვაჩნაძიანის ყვავის საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაჩნაძიანის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 1,5 კილომეტრზე ვენახებში, ულეჯიანად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება გარდამავალ ხანას.
აღწერილობა
სამ ეკლესიანი ბაზილიკაა. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. წყობა ირეგულარულია. გარეთა კედლების წყობაში გაცილებით მოზდილი ქვებია გამოყენებული, რომელთა შორის დარჩენილი არეები ამოვსებულია წვრილი ქვითა და დუღაბით. კედლები შიგნით და გარედან შებათქაშებულია. ძეგლი ძლიერაა დაზიანებული: მთავარ ეკლესიის კამარა. კონქი და კედლების ზედა ნაწილები ჩამონგრეულია; მონგრეულია გარეთა კუთხეები. განგრეულია აფსიდის შუა ნაწილი. ინტერიერი დაახლოებით 1,5 მეტრი სიმაღლეზე ქვითა და მიწითაა ამოვსებული. სამხრეთ ეკლესიიდან შემორჩენილია აღმოსავლეთ კედლის მცირე ნაწილი და კამარის ქუსლი მთავაი ეკლესიის სამხრეთი კედლის მთელ სიგრძეზე. ინტერიეში ჩაყრილია რკინაბეტონის ძეგლები და შიგ ეკალ-ბარდებია ამოსული. სამხრეთ ეკლესიის მსგავსად თითქმის მთლიანადაა დანგრეული დასავლეთ გარშემოსავლელიც და ისიც მიწითა და ქვებითაა ამოვსებული. შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთ კედლის მცირე ნაწილი და კამარის ქუსლი. ჩრდილოეთ ეკლესიას შემორჩენილი აქვს კედლების დიდი ნაწილი და კამარა, რომელსაც მთელ სიგრძეზე განიერი ბზარი გასდევს და ჩამონგრევის პირასაა. დასავლეთი და აღმოსავლეთ კედლები კი სანახევროდ დგას. მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ ეკლესიაზე ორნახევარჯერ უფრო განიერი და გაცილებით მაღალია. აქვს ნახევარწიული თაღით დახურული ორი შესასვლელი სამხრეთ ეკლესიიდა და დასავლეთ გარშემოსავლელიდან. ერთი თაღოვანი ღიობი ჩრდილოეთ კედლის შუაშია, რომელიც ჩრდილოეთ ეკლესიაში გადის. შუა ეკლესიის დარბაზი კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია. აღმოსავლეთით მას ეკვრის ოდნავ ნალისებრი აფსიდი, რომლის შუაში შემორჩენილია სარკმლის ნახევარწრიული თაღის მცირე ნაწილი. საკურთხეველი დარბაზისგან გამოყოფილია მოკლე მხრებით მათგან სამხრეთისა მთელ სიმაღლეზეა შემორჩენილი. სამხრეთ კედელში ბრტყლად გადახურული ორი მაღალი სარკმელია, რომელთაგან დასავლეთით მდებარეს გადახურვა და წირთხლების დიდი ნაწილი ჩამონგრეულია აღმოსავლეთით მდებარე სარკმლის გარეთა საპირე წყობის დიდი ნაწილიც. გვერდითი ეკლესიები უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული. ჩრდილოეთ ეკლესიის აღმოსავლეთ კედელში სარკმლის სამხრეთ წირთხლია შემორჩენილი. დანარჩენი კედლები ყრუა.
ბოჭორმის მეშვიდე ნამოსახლარი

ბოჭორმის მეშვიდე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოჭორმის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 5 კილომეტრზე, ადგილ კაკლიანაში, ტყეში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. შენობათა ნაშთები გეგმით სწორკუთხაა (7 5 მეტრი; 4 5 მეტრი; 6 4 მეტრი და ასე შემდეგ). შემორჩენილია ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით ნაგებ შემობათა კედლების წყობის 4-8 რიგი, კედლების სისქეა 0,4-0,6 მეტრი. შენობების წინა, ღია მხარე, შესაძლოა, ხის კონსტრუქციებით იყო ამოყვანილი.
ბოჭორმის მერვე ნამოსახლარი

ბოჭორმის მერვე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოჭორმის ჩრდილოეთით, 7 კილომეტრზე, სტალიანაგორაზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილია ოცამდე ნასახლარი ბუდე. შენობები ნაგებია ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. გეგმით ყველა შენობა სწორკუთხაა (8 5 მეტრი; 7 4 მეტრი; 6 5 მეტრი და ასე შემდეგ). კედლების სისქეა 0,4-0,6 მეტრი.
კეხაციხე

კეხაციხე — კოშკი, არქიტექტრული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა თიანეთში, ბაღიანების უბნის ჩრდილოეთით, 1 კილომეტრზე, ნამოსახლარის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება განვით შუა საუკუნეებს. კოშკი ზურგიანია (6,6 5,1 მეტრი; სიმაღლე 7 მეტრი), ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. ძლიერ დაზიანებულია: შემორჩენილია ორი სართული და სართულის კედლების მცირე ნაწილი (დაახლოებით 0,2 მეტრ სიმაღლეზე). სართულზე სამი მცირე ზომის სარკმელია: თითო-თითო გრძივ კედლებშია (აღმოსავლეთით და დასავლეთით), ხოლო ერთი — ზურგის (სამხრეთით) კედელში. სართულის ჩრდილოეთ კედლის ზედა ნახევარი თითქმის მთელ სიგრძეზე განგრეულია. სართული გადახურულია სხმული კამარით, რომელსაც განივკვეთში ბრტყელი თაღის ფორმა აქვს. კოშკის სართულის მნიშვნელოვამი ნაწილი მოგვიანებითაა განახლებული. სართულის გრძივ კედლებში თითო სწორკუთხა სარკმელი და მათ ქვემოთ, ერთ დონეზე, განლაგებული პატარა კვადრატული ფორმის ნიშებია (აღმოსავლეთით — ექვსი, დასავლეთით — ხუთი). თითო მსგავსი ნიშაა მოწყობილი ორივე სარკმელთან ახლოს, გადახურვის დონეზე. ექვსი ანალოგიური, მაგრამ სხვადასხვა სიმაღლეზე განლაგებული ნიშაა სართულის ზურგის კედელშიც, შესასვლელი, როგორც ჩანს, ჩრდილოეთ კედელში იყო მოწყობილი. ამჟამად კედლის უმეტესი ნაწილი დანგრეულია. სართულის ხის ბრტყელი გადახურვა ჰქონია. შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის ძელების ბუდეები.
იახსარის ხატი

იახსარტის ხატი — საკულტო ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა თიანეთის განაპირას, დასავლეთით, ადგილ ხაზირში, აგებულია ძველ ნაეკლესიარზე საუკუნის დასაწყისში. შენობა გეგმით ოთხკუთხაა (4,2 3,6 მეტრი), ნაგებია აგურით.

ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში და სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში გაჭრილია ბრტყლად გადახურული კარი. სამხრეთ კედელში ერთი, გარეთკენ შევიწროებულიი თაღოვანი სარკმელია. აღმოსავლეთ ფასადზე, ზემოთ, წყობის შეღრმავებით გამოყვანილია ტოლმკლავა ჯვარი, ნაგებობას ღარიანი კრამიტის ორფერდა სახურავი აქვს.
ვაჩნაძიანის მესამე ეკლესია

ვაჩნაძიანის მესამე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაჩნაძიანის სამხრეთ-დასავლეთით, გუჯიაურებად წოდებულ ტერიტორიაზე. თარიღდება საუკუნით.

ეკლესია დარბაზულია (9,26,1 მეტრზ), ნაგებია წვრილი რიყის ქვის სწორხაზოვანი რიგებით. კონსტრ. ნაწილები და კარ-სარკმელთა ღიობები გამოყვანილია კვადრატული აგურით. კედლების ზედაპირი გარედან ბათქაშითაა გასწორებული, შიგნიდან - შელესილია. ეკლესიის საბურავი და ლავგარდანი ჩამოშლილი აქვს, აღმოსავლეთით და დასავლეთ კედლებს, მთელ სიმაღლეზე, განიერი ბზარი დაუყვება. სახურავზე მცენარეულობაა ამოსული.

შესასვლელი ორია - დასავლეთიდან და სამხრეთიდან. ორივე შისრულთაღოვანია (სამხრეთ კარის თაღის ნაწილი ჩამოშლილია) და გარედან ჩასმულია კედლის სწორკუთხა შეღრმავებაში, რომელიც დასრულებულია, კუთხით შვერილი და ჩვეულებრივად დაწყობილი აგურის რიგებით გამოყვანილი სამსაფეხურიანი ფრიზით. შესასვლელები შიგნით ხის ძეგლებით თარაზულადაა გადახურული. სამხრეთ კარის შიდა გადახურვა ჩამოშლილი აქვს. დასავლეთ კარის წირთხლებში მოწყობილია საურდულე ხვრელები.
აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც თაღოვანი სარკმელი და სამი შეისრულ თაღოვანი ნიშაა. ნიშებიდან ორი სარკმელი ჩრდილოეთითაა. ერთი - სამხრეთით. სარკმლის ქვემოთ, ნალესობაზე, ამოკაწრულია მხედრულით შესრულებული დაქარაგმებული წარწერა. აფსიდის შუაში დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი (შემორჩენილია ნაწილი).აღმოსავლეთ სარკმლის გარდა, თითო მსგავსი სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა.

დარბაზის გრძივი კედლები და კამარა მარტივი პილასტრების წყვილითაა და მათზე დაყრდნობილი შეისრული საბჯენი თაღით ორ თანაბარ ნაწილადაა გაყოფილი. შეისრულია კამარაც. ერთი საბჯენი თაღი კამარის დასავლეთ კიდეშია. იგი კუთხის პილასტრებზეა გადაყვანილი. აფსიდის რივე ბოლოში, კონქის ქუსლის დონეზე, ორი კვადრატული ხვრელია, რომლებიც, როგორც ჩანს, ხის კანკელის საყრდენათ იყო განკუთვნილი.

ფასადებიდან მხოლოდ განივი ფასადებია მორთული. ორივე ფასადზე, ფრონტნის არეში, აგურის წყობის შეღრმავებით გამოყვანილია საფეხურიან კვარცხელბეკზე დაყრდნობილი ჯვარი. ფასადებზე სარკმლები თავისებურადაა გადაწყვეტილი - სარკმლის ღიობი ჩვეულებისამებრ კედლის სიბრტყეში კი არ არის ქცეული, არამედ ღიობის ღერძისაკენ ირიბად შეღრმავებულ (დაახლოებით 20 სანტიმეტრით) სწორკუთხა არეში, რომელსაც ხერხულა ფრიზი აგვირგვინებს.
თიანეთის სამაროვანი

თიანეთის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა თიანეთის მიდამოებში, საკირვებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს. მიწის სამუშაოების დროს გამოვლინდა რამდენიმე ქვის სამარხი, რომლებშიც აღმოჩნდა ბრინჯაოს საკინძის ღეროები, ბეჭედი, სარდიონის მძივები და სხვები, რომელიც ინახება თიანეთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
თიანეთის პირველი ეკლესია

თიანეთის პირველი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა თიანეთის დასავლეთით, თანდგირაანთკარში, მთის ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (5,1 4,2 მეტრი), ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. თითქმის მთლიანადაა დანგრეული, შემორჩენილია აფსიდის ჩრდილოეთ ნახევარი და ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილი (სიმაღლე 2,6 მეტრი). სამხრეთ და დასავლეთ კედლების მხოლოდ კვალი შეიმჩნევა. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი, რომლის მარცხნივ მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდს შემორჩა კონქის, მხოლოდ ჩრდილოეთ კედელს კამარის ქუსლის მცირე ნაწილი.
ველისციხის წმინდა მარიამის ეკლესია

ველისციხის წმინდა მარიამის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ველისციხეში, ღვთისმშობლის ეკლესიის გვერდით. აგებულია საუკუნეში. 1989-90 წლებში ადგილობრივმა მოსახლეობამ დეკანოზ იოანე მიტიჩაშვილის თაოსნობით ეკლესია შეაკეთა და თუნუქით გადახუა; შიგნით მთლიანად შელესეს, მოაწყეს კანკელი და პატრონიკე. ხოლო დასავლეთიდან, ადრე არსებული სამრეკელოს ბოძების შემორჩენილი ნაშთების მიხედვით, ააგეს აგურის ორსართულიანი სამრეკელო, რომლის ორივე სართული კვადრატულ ბოძებზე დაყრდნობილი ნახევარწრიული თაღებითაა გახსნილი. სამრეკელოს სართულის ერთ-ერთ ბურჯში ჩასმულია შავი მარმარილოს პატარა ფილა წარწერით: „ამ ტაძრის აღმდგენელ-გამამშვენებელი არის დეკანოზი მამა იოანე მატიჩაშვილი“. 1990 წლიდან ეკლესია მოქმედია.

აღწერილობა
ეკლესია დარბაზულია, უაფსიდო. ნაგებია ე.წ. კახური წყობით წვრილი რიყის ქვისა და აგურის ჰორიზონტალური რიგების მონაცვლეობით. კამარა და საბჯენი თაღები მთლიანად აგურისაა. შიგნით და გარედან შელესილი და შეთეთრებული ყოფილა. შესასვლელი ორია, დასავლეთიდან და სამხრეთიდან. გარედან ორივე ღიობი სწორკუთხაა. გამოყვანილია საფლავის ქვებით, შიგნით კი ისრული თაღი ხურავს. ისრული ფორმისაა კამარაც. იგი დაყრდნობილია ანალოგიუი ფორმის ექვს საბჯენ თაღზე. თაღები პილასტრებზე. მათგან აღმოსავლეთ წყვილი დაგვირგვინებულია თაროსებრი კაპიტლებით. ინტერიერი განათებულია ექვსი განიერი და მაღალი თაღოვანი სარკმლით. ერთი მათგანი აღმოსავლეთითაა, სამი ჩრდილოეთით, ხოლო ორი სამხრეთით, შესასვლელის ორსავე მხარეს. დასავლეთ კედელში შესასვლელის ზემოთ თაღოვანი ღიობია, რომელიც პატრონიკედან სამრეკელოს სართულზე გასასვლელად გამოიყენება. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნაწილში ერთი თაღოვანი ნიშაა, სამხრეთ კედელში ერთი სწორკუთხა ნიშა, ხოლო ჩრდილოეთ კედელში ორი თაღოვანი ნიშაა. ფასადებიდან მორთულობით გამოირჩევა აღმოსავლეთ ფასადი. იგი დანაწევრებულია სამი თაღით. შუა თაღი ერთიმეორეზე დადგმული ორი თაღისგან შედგება და გვერდითებზე გაცილებით მაღალია. ქვედა თაღში საკურთხევლის სარკმელია მოთავსებული. განაპიებში კი კედლის სიბტყებში საფეხურით შეღრმავებული თითო თაღოვანი არეა, რომლებიც შევსებულია საფეხურებისგან შედგენილი და თევზიფხურად განლაგებული, რელიეფური ზოლებით. ფასადის ზედა ნაწილში, ფრონტონის ძირის დონეზე. ორმაგი ლილვით მოჩარჩოებული სამი წრიული მოხაზულობის ყრუ სარკმელია. შუა თაღის წვერზე კი წითლად შეღებილი რელიეფური ჯვარია დადგმული. მსგავსი ჯვარია დაგმული სამხრეთ ფასადის ერთ-ერთ თაღზე, რომელშიც შესასვლელია მოქცეული. დასავლეთ ფასადზე სამი თაღია. შუა თაღში, რომელიც სიდიდით დანარჩენ ორს ბევრად აღემატება, ეკლესიის შესასვლელია გაჭრილი. ჩრდილოეთ ფასადზე ხუთი თაღია. მაქთგან სამში სარკმლებია მოქცეული, დანარჩენი ორი კი ყრუა. ფასადები დასრულებულია ლეკალური აგურით ნაწყობი, მაღალი ლავგარდნით, რომლის პროფილს შეადგენს: თარო, შეზნექილი მრუდე ზედაპირი და ლილვი.
თიანეთის მეორე ეკლესია

თიანეთის მეორე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა თიანეთის ბაღიანების უბნის ჩრდილოეთით, 1 კილომეტრზე, ნამოსახლარის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (6,1 4,2 მეტრი), ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. კონქის თაღი და აფსიდის მხრები ტლანქად დამუშავებული შირიმის ქვითაა ნაწყობი. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამოშლილია კამარისა და კონქის თაღის უმეტესი ნაწილი, მონგრეულია (თითქმის მთლიანად) ოთხივე გარეთა კუთხე, ფასადებზე ჩამოცვენილია საპირე ქვების დიდი ნაწილი. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია. ამჟამად მისგან აღმოსავლეთ წირთხლის ქვედა ნახევარია შემორჩენილი. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე სწორკუთხა სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. ინტერიერი შელესილია. დასავლეთ კედელზე შემორჩენილია მოხატულობის ფრაგმენტები.
თიანეთის მესამე ეკლესია

თიანეთის მესამე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა თიანეთის ჩრდილო–დასავლეთით, 1 კილომეტრზე, ბოდორჯის სასახლესთან ახლოს (დასავლეთით), 40–50 მეტრ მანძილზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (7,2 4,8 მეტრი), ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა და კონქი, დანგრეულია სამხრეთი კედლის დიდი ნაწილი, მონგრეულია დასავლეთ კედლის ზედა ნაწილი. ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთიდან კედლის დასავლეთ ნაწილშია (შემორჩენილია ორივე წირთხლის ქვედა ნახევარი). ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი, რომელსაც საფეხურებად დამუშავებული რაფა აქვს. სარკმლის ორივე მხარეს თითო კვადრატული ნიშაა. გრძივი კედლების შუა ნაწილში გამოყოფილია თითო პილასტრი, რომლებზეც კამარის სამჯენი თაღი ყოფილა გადაყვანილი. დასავლეთ კედელში შემორჩენილია სარკმლის ქვედა ნაწილი. ამავე კედელზე მოხატულობის რამდენიმე ფრაგმენტია.

ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილზე მიდგმულია პატარა სწორკუთხა (4,7 2 მეტრი) სადგომი. რომლისგანაც შემორჩენილია აღმოსავლეთ კედელი (სიმაღლე 1,5 მეტრი) და ჩრდილოეთ კედლის ნაწილი. აღმოსავლეთ კედელში მცირე ზომის სწორკუთხა სარკმელია. სადგომს შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. ამჟამად დასავლეთ კედელი მთლიანად დანგრეულია და შესასვლელის კვალი არ ჩანს. ეკლესიის მცირეფართობიანი ეზო (ფართობით დაახლოებით 180 კვადრატული მეტრია) გარშემორტყმული ყოფილა გალავნით, რომელიც ამჟამად თითქმის მთლიანად დანგრეულია.
თიანეთის მეოთხე ეკლესია

თიანეთის მეოთხე ეკლესია— არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა თიანეთის ბაღიანების უბნის ჩრდილოეთით, 1 კილომეტრზე. განუკთვნება შუა საუკუნეებს. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილია ნახევარწრიული აფსიდის ჩრდილოეთ ნახევარი (დაახლოებით 2,8 მეტრის სიმაღლეზე) ორსაფეხურიან მხართან ერთად და დასავლეთ კედლის ნაწილი (სიმაღლე 0,3 მეტრი) სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლები ისეა დანგრეული, რომ მათი კვალიც კი აღარ ჩანს.

ეკლესია დარბაზულია (7,6 4,2 მეტრი), შემოსასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია (შემორჩენილია ორივე წირთხლის მცირე ნაწილი). კედლები ნაგებია თითქმის თანაბარი ზომის ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. აფსიდს შემორჩა ერთი სწორკუთხა ნიში. ეკლესიის ირგვლივ ნასახლარების კვალია, ხოლო დასავლეთით — სამი მიწისქვეშა აკლდამა.
თიანეთის ნამოსახლარი

თიანეთის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა თიანეთის ბაღიანების უბნის ჩრდილოეთით, დიდგორის ხევის ნაპირზე. განეკუთვნება – საუკუნეებს.

1964 წელში სადაზერვო გათხრები ჩაატარა ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსიტუტის ჟალეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ თიანეთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმთან ერთად, რომელსაც ხელმძღვანელობდა დ. მუსხელიშვილი. ხევის ორივე ნაპირზე გაჭრილ თხრილებში გამოვლინდა კლდის ქვითა და დუღაბით ნაგები კედლის ნაშთები. ერთ-ერთ კედელთან აღმოჩნდა ჩაკირული ქვევრის ნაწილი. ნამოსახლარზე გამოვლინდა მოჭიქულიდა მოუჭიქავი ჯამების, ქოთნებისა და ხელადების ნატეხები. აღმოჩენილი მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზასა და თიანეთის მხარეთმცმოდნეობის მუზეუმში.