სავა გრუიჩი

სავა გრუიჩი (, დ. 25 ნოემბერი, 1840, სერბეთის სამთავრო — გ. 3 ნოემბერი, 1913, ბელგრადი) — სერბი პოლიტიკოსი, სახელმწიფო მოღვაწე, გენერალი, სამხედრო ოფიცერი და მწერალი. ის ხუთჯერ იკავებდა სერბეთის სამეფოს პრემიერ-მინისტრის პოსტს 1887 წლიდან 1906 წლამდე, ორი სხვადასხვა მონარქის მმართველობის პერიოდში.

ბიოგრაფია
სავა გრუიჩი დაიბადა 1840 წლის 25 ნოემბერს, სოფელ კოლარში, სმედერევოს მახლობლად. განათლება მიიღო ბელგრადის სამხედრო სასწავლებელში. 1856 წელს გრუიჩმა სერბეთის სამხედრო აკადემია ბელგრადში დაამთავრა. ამ დროს აკადემია ცნობილი იყო როგორც საარტილერიო სკოლა, რომელიც დაარსდა მხოლოდ 6 წლის წინ და იყო სერბეთში პირველი სამხედრო საგანმანათლებლო დაწესებულება. მასში შედიოდა სამხედრო სკოლა, რომელიც საშუალო განათლებას აძლევდა, ასევე ეროვნული თავდაცვის სკოლა, სადაც ოფიცრების მომზადება მიმდინარეობდა. საარტილერიო სკოლაში, და შემდგომში სამხედრო აკადემიაში, ძირითადი სამხედრო დისციპლინები პრუსიელი ინსტრუქტორების მიერ იყო დამუშავებული. განათლება 1861 წლამდე გაგრძელდა. 1861 წელს არტილერიის უმცროს ლეიტენანტის წოდება მიენიჭა და მალევე გაემგზავრა პრუსიაში არტილერიის საქმის პრაქტიკული შესწავლის მიზნით, სადაც 1863 წლამდე დარჩა. 1865 წელს ის ჩაირიცხა მიხაილოვის არტილერიის აკადემიაში, რომლის დასრულების შემდეგ ორი წლის განმავლობაში მუშაობდა სანქტ-პეტერბურგის არსენალში.

1870 წელს გრუში სებეთში დაბრუნდა. 1873 წელს იგი გაათავისუფლეს სერბეთის არმიიდან სამხედრო მინისტრ ალიმპიჩის წინააღმდეგ მომართული მამხილებელი სტატიის გამო, მაგრამ იმავე წელს კვლავ მიიღეს სამსახურში და დანიშნეს თავდაპირველად კრაგუევაცის არსენალის უფროსად, შემდეგ კი საარტილერიო სამმართველოს ხელმძღვანელად. 1876 წელს სავა გრუში პოლკოვნიკად დააწინაურეს.

სერბეთ-თურქეთის ომის დროს იგი მსახურობდა გენერალ ჩერნიაევის არმიაში არტილერიის უფროსად და თავი გამოიჩინა ვაბინას გლავეს, ალექსინაცისა და დელიგრადის ბრძოლებში.

1877 წელს, როდესაც გრუში სამხედრო მინისტრად დაინიშნა, მან სერბეთის არმიაში მრავალი მნიშვნელოვანი რეფორმა გაატარა და ახალი როლი მიანიჭა. 1879 წლის დასაწყისში იგი ბულგარეთში გენერალურ კონსულად დანიშნეს, 1882 წელს — ათენში ელჩად, 1887 წელს კი სრულ გენერალად და სანქტ-პეტერბურგში ელჩად, თუმცა იმავე წელს კვლავ გახდა სამხედრო მინისტრი და სერბეთის მთავრობის ხელმძღვანელი.

1891 წელს გრუში სახელმწიფო საბჭოს თავმჯდომარედ დაინიშნა, 1892 წელს — ელჩად კონსტანტინოპოლში, 1893 წელს — კვლავ პრემიერ-მინისტრად, ხოლო 1897 წელს — უკვე მეორედ დაინიშნა ელჩად რუსეთის იმპერიის დედაქალაქში, სანქტ-პეტერბურგში.

1899 წელს სავა გრუიშს ბრალი დასდეს მეფე მილანის სიცოცხლეზე თავდასხმაში, რის გამოც იგი თანამდებობიდან გადააყენეს და სასამართლოს წინაშე წარდგენა დაევალა, თუმცა გრუიჩი სასამართლოზე არ გამოცხადდა და საზღვარგარეთ დარჩა.

1900 წელს მილანის გავლენის დასასრულის შემდეგ, სავა გრუიჩს სრულად აღუდგინდა ყველა უფლება, წოდება და ჯილდო.

შემდგომი ცხოვრება და გარდაცვალება
1907 წელს სავა გრუიჩმა ხელმძღვანელობდა სერბეთის დელეგაციას მეორე ჰააგის კონვენციაზე, რომელიც გაიმართა 1907 წლის 15 ივნისიდან 18 ოქტომბრამდე. ამ დროს იგი ასევე იყო სერბეთის სახელმწიფო საბჭოს პრეზიდენტი და სრულუფლებიანი დელეგატი. კონფერენციაზე 44 სახელმწიფოს წარმომადგენლები იყვნენ შეკრებილი.

კონვენციის მიზანი იყო ომის შეზღუდვა, ქვეყნების სამხედრო დანახარჯების შემცირება და „ყველა ხალხისთვის რეალური და მდგრადი მშვიდობის“ უზრუნველყოფა. ეს იყო მნიშვნელოვანი დიპლომატიური ღონისძიება, რომელიც მიზნად ისახავდა საერთაშორისო კონფლიქტების მოგვარების მშვიდობიანი მექანიზმების განვითარებას.

გრუიჩის მონაწილეობა ამ ფორუმში ხაზს უსვამს მის როლს არა მხოლოდ, როგორც სამხედრო მეთაურის, არამედ როგორც დიპლომატისა და მშვიდობისმყოფელის. მისი გამოცდილება სამხედრო სფეროში დიდი წვლილი იყო სერბეთის საერთაშორისო პოზიციების განმტკიცებაში.

1906 წელს მან თავი შეიკავა აქტიური პოლიტიკური საქმიანობისგან, თუმცა დარჩა სახელმწიფო საბჭოს პრეზიდენტის პოსტზე, რომელსაც 1910 წლამდე იკავებდა. 1913 წლის ოქტომბერში დასრულდა ბალკანეთის ომი ოსმალეთის წინააღმდეგ, რის შედეგადაც სერბეთმა, საბერძნეთმა და ბულგარეთმა ბალკანეთის ნახევარკუნძულის მნიშვნელოვანი ნაწილი გაათავისუფლეს ოსმალთა მმართველობისგან.

იმავე წლის ნოემბერში, საკუთარ დაბადების დღეზე, გრუიჩი მშვიდად გარდაიცვალა საკუთარ სახლში, 73 წლის ასაკში.

გრუიჩმა დაწერა რამდენიმე სამხედრო სახელმძღვანელო და წიგნი, მათ შორისაა „სერბეთის სამხედრო ორგანიზაცია“ ( , 1874) და „ბულგარეთის სამთავროს სამხედრო მოწყობის საფუძვლები“ ( , 1880). მისი ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და იმ დროისთვის ფართოდ გავრცელებული ნაშრომი იყო „სერბულ-თურქული ომების ისტორია 1816-1818 წლებში“, რომელიც ოთხ ტომად გამოიცა. ამ ნაშრომში გრუიჩი დეტალურად აღწერს საკუთარ საბრძოლო გამოცდილებას და მემუარებს, რომლებიც ერთ-ერთ საუკეთესო ანალიზად ითვლება აღნიშნული ომების შესახებ.

პირადი ცხოვრება
პირველი ცოლის, ანგელინა გრუიჩის, გარდაცვალების შემდეგ, რომელიც ახალგაზრდა ასაკში დაიღუპა, სავა გრუიჩმა 1867 წელს იქორწინა მილიცა რადოვანოვიზე. მათ ჰყავდათ ოთხი შვილი: ორი ვაჟი — კაპიტანი ბორისლავ (ბორო) გრუიჩი (დაბ. 1876) და კაპიტანი ალექსანდარ (ალეკ) გრუიჩი (დაბ. 1879), და ორი ქალიშვილი — მარია (დაბ. 1883), რომელიც გათხოვდა კავალერიის დივიზიის გენერალ ვოინ ჩოლაკ-ანტიჩზე, კავალერიის მთავარი ინსპექტორი, ჩოლაკ-ანტიჩის ოჯახის წარმომადგენელი და ჩოლაკ-ანტა სიმეონოვიჩის შთამომავალი. მეორე ქალიშვილი, ოლგა, იყო იუგოსლავიის პრინცესა ოლგას კარის მანდილოსანი და დაქორწინებული იყო პროფესორ მილივოე ლოზანიჩზე.

ბელგრადის დასავლეთ ნაწილში, ქალაქის ცენტრში მდებარეობს გენერალ სავა გრუიჩის სახელობის ქუჩა – .