iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ნაწილიანი

ნაწილიანი — ქართულ მითოლოგიაში ადამიანი ან ცხოველი, რომელსაც ბოძებული აქვს ღვთაებათა წმინდა ნიშნები (ნაწილები). ცის ან მზის ღვთაება მას უბოძებს ჯვარს ან მზის გამოსახულებას, მთვარის ღვთაება - მთვარის ნიშანს და ა.შ. ნაწილიანებმა უნდა დამალონ მათი „წილები“, რომლებიც, როგორც ითვლებოდა, განლაგებულია მათ ბეჭებქვეშ მანათობელი ნიშნის ან სანთლის სახით. ნაწილიანის შესახებ წარმოდგენები, სავარაუდოდ უხსოვარ წარსულში წარმოიშვა; ეს დასტურდება არქეოლოგიური მასალით, რომელიც გვიანი ბრინჯაოს და ადრეული რკინის ხანას ეკუთვნის: ბრინჯაოს ქამრებზე ასახულ მითოლოგიურ სცენებში ფიგურირებენ ადამიანები ასტრალური ნიშნებით მხრებზე და ბარძაყებზე. ნაწილიანის კულტი ასახვას ჰპოვებდა ასტრალურ ღვთაებებთან ბავშვთა ზიარების რიტუალებში. სავარაუდოდ, ნაწილიანის შესახებ წარმოდგენებს უკავშირდება მეფეთა და დიდგვაროვანთა სამოსზე და აღჭურვილობაზე ასტრალური სიმბოლოების აღბეჭდვის ტრადიცია, რაც თითქოს მათაც ნაწილიანის კატეგორიას აკუთვნებდა.
ოჩოკოჩი

ოჩოკოჩი — მეგრულ მითოლოგიაში ნადირთმფარველი ღვთაება, ტყაშმაფას ანტაგონისტი. ოჩოკოჩი დასდევს ტყაშმაფას და თუ მოიხელთა, ძალადობს მასზე. ოჩოკოჩი ბალნითაა დაფარული. ოჩოკოჩი ადამიანს ჩამოგავს, მაგრამ ადამიანურად ვერ მეტყველებს, სარჩოს ვერ იპოვებს, ნადირობა არ იცის, ამიტომ ნადირთ მწყემსს, ტყაშმაფას ერჩის. ბრიყვი და უგუნურია. მეტყველება არ შეუძლია, მაგრამ მისი ხმა ადამიანებს თავზარს სცემს. ოჩოკოჩს სხეული ჟანგისფერი თმით აქვს დაფარული. შეუძლია მონადირე ჭკუიდან შეშალოს. მისი სხეულის ერთი ნაწილი ვაცის (მამალი თხა), მეორე კი ადამიანის მსგავსია. მკერდზე რქისებრი წანაზარდი აქვს, რითაც ამარცხებს მოწინააღმდეგეებს. შედგენილ ტერმინებში — ოჩოკოჩი, ოჩოპინტრე, ოჩიდალი პირველი კომპონენტი ორი ბოჩი, ივანე ჯავახიშვილის აზრით, დაკავშირებულია ვაცთან და ძვ. ნადირთმფარველ წარმართულ ღვთაებას უკავშირდება. ვერა ბარდაველიძეს ოჩი ბოჩი მესაქონლეობის მფარველ ღვთაებადაც მიაჩნდა.
ოჩოპინტრე

ოჩოპინტრე ან ოჩოპინტე — ქართულ მითოლოგიაში გარეულ ცხოველთა წინამძღოლი და მფარველი. მისი სახელის პირველი ნაწილი (ოჩო), ქართული პანთეონის სხვა ღვთაებას - ბოჩის უკავშირდება, ხოლო მეორე ნაწილი (პინტე, პინტრე) - ბერძნულ პანს. ოჩოპინტრე თითოეული ცხოველის სულს ფლობს. მონადირე სანადიროდ წასვლამდე (და ნადირობისას) ოჩოპინტრეს ევედრება იღბალს და ნადირის მოკვლის ნებართვას.

ოჩოპინტე
ხევსურების რწმენით „ოჩოპინტე“ ნადირთა მწყემსია, რომელზეც ჩაბარებულია ნადირთა სულები, ურომლოდაც მონადირე ნადირს ვერ მოჰკლავს. ხევსურთა რწმენით ის უხილავი არსებაა. ხევსური მონადირე ჯიხვებზე სანადიროდ წასვლის წინ ყოველთვის ნადირთ მწყემს შეახვეწნის, რათა ნადავლის გარეშე არ დარჩეს. მათი რწმენით, როცა მონადირე ნადირს მიეკარება ოჩოპინტე ეტყვის ჯიხვებს და ისინიც გაიბნევიანო. როდესაც მონადირე ჯიხვს მოსაკლავად მიეპარება, უნდა წარმოთქვას შემდეგი სავედრებელი: „ნადირთ მწყემსო ოჩოპინტევ, შენ გეხვეწები, მამეცი ჯიჴვის თავი, მომაკლეიე! სულნი ხო შენნია ნადირთანი?“-ო. მხოლოდ ამ ლოცვის შემდეგ შესაძლებელია, რომ ნადირთ მწყემსმა ოჩოპინტემ მონადირეს ჯიხვი მოაკლვევინოსო.
პირქუში

პირქუში — ქართულ მითოლოგიაში ღვთაებრივი მჭედელი. სახელი და ეპითეტი (ცეცხლოვანი) პირქუშის ქტონურ ძალებთან (დევებთან, ქაჯებთან და სხვ.) კავშირზე მიუთითებს. დევების მიერ დატყვევებული პირქუში მათთვის იარაღს, ოქროს და ვერცხლის საგნებს ჭედავს. ტყვეობიდან პირქუშს იხსნის იახსარი მისთვის ზარის დამზადების პირობით. პირქუშს მიეწერება ფიალების, თასების, ქვაბების და სხვა საგნების დამზადება.

პირქუშის სალოცავები დაწესებულია ფშავსა (სოფ. ახადი) და ხევსურეთში (სოფ. ბაცალიგო).
როკაპი

როკაპი — ქართულ მითოლოგიაში ავსული დედაბერი, რომელსაც აქვს წინ გამოშვერილი ღოჯები, გრძელი დაჯაგრული კუდი, თვალებიდან ცეცხლს ყრის, სხეული ბანჯგვლით აქვს დაფარული. ღმერთმა ის ტაბაკონზე ჩარჭობილ პალოზე ჯაჭვით დააბა, პალო დედამიწის გულამდე აღწევს. როკაპი ცდილობს პალოს ამოძრობას, მაგრამ მოფრინდება ბოლოქანქარა ჩიტი, დააჯდება პალოს და დაიწყებს კუდის ქანქარს. დედაბერი მას უროს მოუქნევს და პალოს ღრმად ჩაარჭობს მიწაში.
სამძიმარი

სამძიმარი — ქართულ მითოლოგიაში ქაჯეთიდან მოტაცებული ქალი-ქაჯი. სამძიმარის მოტაცება ხახმატის გიორგის სახელს უკავშირდება. ამ წარმოდგენაში, ისევე, როგორც სამძიმარის შემდგომი ნათლობის სიუჟეტში აისახა წმინდა გიორგის მიერ წარმართი მეფის მოქცევის გავრცელებული მოტივი. სამძიმარი შეიძლება უბრალო მოკვდავს ძილში გამოეცხადოს. ზოგჯერ მოკვდავი ქალის სახეს იღებს და მამაკაცს თავს აყვარებს, შემდეგ კი პატარძლად შედის ოჯახში და დოვლათი და იღბალი შეაქვს. როდესაც გაირკვევა, რომ იგი მოკვდავი ქალი არ არის, სამძიმარი ტოვებს სახლს.
ფასკუნჯი (მითოლოგია)

ფასკუნჯი — ქართულ და ზოგიერთ სლავურ მითოლოგიასა და ფოლკლორში დრაკონის მსგავსი ფრინველი.

ფასკუნჯთან დაკავშირებული ადრეული მითოლოგიური მოტივები არ შემონახულა. უფრო გვიანდელ ტრადიციებში ფასკუნჯის სახემ ფრინველ სიმურგის შესახებ ირანული წარმოდგენების მნიშვნელოვანი გავლენა განიცადა. ფასკუნჯი უზარმაზარი ძალით და გაუმაძღრობით გამოირჩევა. მის ფრთებს მაგიური ძალა აქვთ. ფასკუნჯის ფრთის შეხება ჭრილობას კურნავს. ფრთის დაწვით მისი გამოძახება შეიძლება. ფასკუნჯი ქვედა სამყაროში ცხოვრობს და მისი შვილების გველეშაპისგან გადარჩენის სამაგიეროდ გმირი ზევით ამოჰყავს.

ფოლკლორში დემითოლოგიზებული ფასკუნჯი ადამიანურ არსებას ემსგავსება. არსებობს აგრეთვე წარმოდგენები ბოროტი ფასკუნჯების შესახებ, რომლებიც დევების მსგავსად მტრობენ ადამიანებს.
ქაჯი

ქაჯი — ქართულ მითოლოგიაში სულები; უსიამოვნო გარეგნობის ანთროპომორფული არსებები. ქაჯების მუდმივ საცხოვრებელ ადგილს ქაჯეთი ეწოდება. ქაჯებს შეუძლიათ დღის - ღამედ, ღამის კი - დღედ ქცევა, ზღვაზე ქარიშხლის გამოწვევა, ისინი ძირავენ ხომალდებს, თავისუფლად გადაადგილდებიან წყლის ზედაპირზე, გადაქცევის და გაუჩინარების უნარი აქვთ. განარჩევენ მიწიერ და წყლის ქაჯებს. მიწიერი ქაჯები ტყეებში და მიუვალ კლდეებში ცხოვრობენ, მტრობენ ადამიანებს, სასიკვდილოდ სცემენ ან აგიჟებენ მათ. წყლის ქაჯები მდინარეებსა და ტბებში ცხოვრობენ. ისინი ნაკლებ ბოროტები არიან და ხშირად ეხმარებიან მეთევზეებს. ქალი-ქაჯები სილამზით გამოირჩევიან, ადამიანებთან სასიყვარულო ურთიერთობებს ამყარებენ, ხშირად უბედურებისაგან იხსნიან მათ, მიყვებიან ცოლად გმირებს.

თანამედროვე ქართულ ენაში ქაჯი იხმარება ადამიანის მისამართით, რომელმაც არ იცის ან ხშირად არღვევს მიღებული ქცევის ნორმებს.
ყამარი

ყამარი — ქართულ მითოლოგიაში ამირანიანის პერსონაჟი, მზეთუნახავი, რომელიც ამირანმა მოიტაცა. ყამარი იყო ღრუბელთ ბატონის ასული. ის ზღვის ჭიპის მაღლა ცაზე ჩამოკიდებულ კოშკი იყო გამოკეტილი. ყამარი უკმაყოფილო იყო მშობლეთით და ელოდა გამომხსნელს. ის ამიტომ დაეხმარა ამირანს მამის დამარცხებაში და გაუმხილა მას მამის სუსტი ადგილი.
ტყაშმაფა

ტყაშმაფა ანუ ტყის მბრძანებელი (მეგრ. ტყაშმაფა, ტყაში-მაფა) — ქართულ მითოლოგიაში ტყის მეფე-ქალი, გარეულ ცხოველთა მბრძანებელი. მომხიბლავი და მაცდური, დალივით ვნებიანი.

ხალხური წარმოდგენებით ტყაშმაფა ოქროსთმიანი (ზოგჯერ შავთმიანი) მშვენიერი ქალია, რომელიც ტყეში ცხოვრობს. მასზეა დამოკიდებული მონადირის იღბალი. ტყაშმაფა მონადირესთან საიდუმლო სასიყვარულო კავშირს ამყარებს; საიდუმლოს გაცემის შემთხვევაში იგი მის რჩეულს სიკვდილს მოუვლენს (ზოგჯერ ქვად აქცევს), ხოლო მის ოჯახს გააღატაკებს. ტყაშმაფას სიყვარულს ეძიებს ოჩოკოჩი, რომლის ძალადობის გამო ტყაში-მაფა კვდება (ან მონადირის ხელშეწყობით შველის თავს). ზოგი მკვლევარი ტყაშმაფას დალისთან და უსახელო „ტყის ქალის“ სახელთან აკავშირებს, რომელიც საქართველოს სხვადასხვა რაიონებში გავრცელებულ გადმოცემებსა და რიტუალურ სიმღერებში გვხვდება.

პოპულარული აღწერით, ტყაშმაფას გრძელი თეთრი თმები აქვს, რომელიც შიშველ ტანს უფარავს და კოჭებამდე წვდება. როდესაც ტყაშმაფა იცინის რძესავით თეთრი კბილები უჩანს. ტყაშმაფა ტყეში ცხოვრობს და ღამეულ მგზავრებს თუ შეხვდება და გამოელაპარაკება. ტყაშმაფას პასუხი არ უნდა გასცე ხელებით უნდა ელაპარაკო, თორემ ჭკუაზე შეგშლის.
ა

ა, , , (ანი) — ქართული ანბანის პირველი ასო. მისი სახელია „ანი“. გრაფიკული სიმბოლო შუა რიგის დაბალი აწეულობის არალაბიალიზირებული ხმოვანი ბგერისა. ასომთავრულში იწერებოდა , ნუსხურში — . ძველ ქართულ სათვალავში აღნიშნავდა რიცხვ ერთს (1). მხედრული დამწერლობის ოთხხაზოვან სისტემაში მისი მოხაზულობა შუა ორ ხაზში თავსდება.

იხმარება დამატებით განმასხვავებელ ნიშნად ციფრობრივი ნუმერაციის დროს, როდესაც რამდენიმე საგანს ერთი და იგივე ნომერი აქვს: ა კლასი, სახლი №47ა.
მოხაზულობა
ა-ს მოხაზულობა ასომთავრულში ჰორიზონტალისა და გახსნილი წრის კომბინაციაა, რომელიც კვადრატულ არეს იკავებს. ა ნუსხურში კუთხოვანი ფორმისაა და მარჯვნივ გადახრილი. მხედრულში ერთიანი, მომრგვალებული კონტურის მქონეა. ნუსხურსა და მხედრულში ა შუა ორ ხაზში იწერება.

კოდების ცხრილი
ბრაილი
ახმეტა

ახმეტა — ქალაქი საქართველოში, ახმეტის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი. ადმინისტრაციულად ახმეტის თემში შედის სოფელი ბუღაანი.

გეოგრაფია
მდებარეობს მდინარე ალაზნის მარჯვენა მხარეს, მდინარე ილტოს ქვემო დინებასა და მდინარე ორვილს შორის გაშლილ ვაკეზე, პანკისის ხეობის შესასვლელთან, ზღვის დონიდან 567 მეტრ სიმაღლეზე, თბილისიდან 184 კმ. საავტომობილო გზებით უკავშირდება თელავს (29 კმ), თიანეთსა (31 კმ) და ყვარელს (64 კმ).

ჰავა ზომიერად ნოტიოა ცივი ზამთრით და ცხელი ზაფხულით. იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 0,5 °, ივლისისა 22 °, საშუალო წლიური ტემპერატუეა 11,6 °. ნალექები 820 მმ წელიწადში. ახმეტის ჩრდილოეთით, 4 კილომეტრში, ილტოს ხეობაში მარმარილოს საბადოა.

ისტორია
თქმულების მიხედვით, თამარ მეფეს ძალზე მოსწონებია წყლითა და ნოყიერი ნიადაგით მდიდარი ეს კუთხე და უნატრია: ახ, ნეტავ, აქ ზვარი და ხეხილი გაშენდესო. მეფის სურვილი ასრულებულა, დასახლებისთვის კი ახმეტა დაურქმევიათ. ახმეტა, როგორც მნიშვნელოვანი დასახლება, იხსენიება საუკუნის 40-იანი წლებიდან. ვახუშტი ბაგრატიონის ცნობით, ახმეტა განთქმული იყო საუკეთესო ღვინით. ლეკიანობის დროს ახმეტაში ხშირად იმართებოდა ბრძოლები.

 საუკუნის 40-იან წლებში ახმეტა მიწისძვრამ დაანგრია, 1754 წელს კი ხუნძახის მმართველმა ნურსალ ბეგმა ააოხრა. საუკუნის დასაწყისში გიორგი მაღალაშვილს ახმეტაში ეკლესიის აგება დაუწყია, მშენებლობა მის შვილებს დაუმთავრებიათ. მაღალაშვილის ქართლიდან კახეთში გადასახლება სვეტიცხოვლის საკათალიკოსო მამულების მართვა-გამეგეობასთან უნდა იყოს დაკავშირებული, სავარაუდოა, რომ ახმეტაში მან რაღაც სახელო და მასთან ერთად მამულიც მიიღო. 1812 წლის 31 იანვარს ახმეტაში რუსეთის იმპერიის მთავრობის საეგზეკუციო რაზმი ჩავიდა. ახმეტელებმა განგაში ატეხეს და რაზმი განდევნეს. ეს გახდა ნიშანი კახეთში აჯანჯების დაწყებისა.

ქალაქის სტატუსი მიიღო 1966 წელს. ახმეტის საქალაქო საბჭო მოიცავდა 15 სოფელს. 1971 წელს დამუშავდა ქალაქის გენერალური გეგმა (არქიტექტორი რ. ხატიაშვილი, ეკონომისტი ჯ. ძაძუა). საბჭოთა დროს მოქმედებდა ხის დამამუშავებელი, ღვინის, საკონსერვო, ყველ-კარაქის, საფუარის ქარხნები, სატყეო, ვაზის სანერგე და მევენახეობის მეურნეობები. მოქმედებდა საჰაერო მიმოსვლა თბილისამდე.

დემოგრაფია
ისტორიული ძეგლები
ახმეტის ჩრდილოეთით 1,5 კილომეტრზე მდებარეობს ახმეტის ღვთაების ეკლესია. ესაა საუკუნის სამნავიანი ბაზილიკა, რომელიც წყაროებში იხსენიება, როგორც ერთ-ერთი ასურელი მამის, ანტონ მარტყოფელის დროებითი ადგილსამყოფელი. ნაშენებია რიყის ქვით და შირიმით. ბაზილიკის ირგვლის შემორჩენილია გალავნის, საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობების ნანგრევები და დარბაზული ეკლესია.

ახმეტაში მოქმედებს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი.

სხვა მნიშვნელოვანი ისტორიული ძეგლებია:
ახმეტის ჯვარპატიოსნის ეკლესია
ლომისის წმინდა გიორგის ეკლესია
ახმეტის მთავარანგელოზთა ეკლესია

გალერეა
ვალერიან ცაგარეიშვილი

ვალერიან გერასიმეს ძე ცაგარეიშვილი (დ. 25 აპრილი, 1901, ქუთაისი, საქართველო — გ. 28 თებერვალი, 1974, თბილისი) — ქართველი კომპოზიტორი, საქართველოს სსრკ ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1946).

ბიოგრაფია
1942 წელს დაამთავრა თბილისის კონსერვატორია (ანდრია ბალანჩივაძის საკომპოზიციო კლასი, აგრეთვე მეცადინეობდა ანასტასია ვირსალაძის საფორტეპიანო და სერგეი ბარხუდარიანის საკომპოზიციო კლასებში). 1923 წლიდან ეწეოდა პედაგოგიურ და აღმზრდელობით მოღვაწეობას სხვადასხვა სამუსიკო სკოლასა თუ სასწავლებელში.

1935–1943 წლებში იყო თბილისის მუსიკალური კომედიის თეატრის სამუსიკო ნაწილის გამგე, 1949–1950 ხალხური შემოქმედების სახლის დირექტორი, 1950–1958 წლებში საქართველოს სსრ სიმღერისა და ცეკვის სახელმწიფო ანსამბლის სამხატვრო ხელმძღვანელი.

ავტორია მუსიკალური კომედიებისა: „მზის დაბნელება“ (1943), „აზნაური“ (1945), „სამთა სიყვარული“ (1948), საბავშვო ოპერებისა — „მეგობრები“ და „სულელი წრუწუნა“ (1928), კანტატებისა — „ლომგულოვანი“ (1944), „დიდება ლენინს“ (1971), „საქარეველოს მრავალჟამიერი“ (1971), სიმფ. პოემისა — „ელისო“ (1943), საგუნდო სიმღერების, ერთ ნაწილიანი კონცერტინოსი „ზარობს ვარძია“ (1966) და სხვა.
ევალდ აავი

ევალდ აავი (; დ. , რეველი, ესტლანდიის გუბერნია, რუსეთის იმპერია — გ. 21 მარტი, 1939, ტალინი, ესტონეთის სსრ, სსრკ) — ესტონელი კომპოზიტორი და საგუნდო დირიჟორი. 1926 დაამთავრა ტალინის კონსერვატორია; პირველი მნიშვნელოვანი ესტონური ოპერის "ვიკინგების" (დაიდგა 1928) ავტორი. დაწერილი აქვს სიმფონია (1938), სიმფონიური პოემა "სიცოცხლე" (1934), მრავალი სიმღერა და საგუნდო ნაწარმოები.
ვიაინიო აალტონენი

ვიაინიო ვალდემარ აალტონენი (; დ. 8 მარტი, 1894, მარტილა — გ. 30 მაისი, 1966, ჰელსინკი) — ფინელი მოქანდაკე.

ბიოგრაფია
დაამთავრა ტურკუს სამხატვრო სკოლა (1915). ფსიქოლოგიური პორტრეტების, მონუმენტური და დეკორატიული ქანდაკებების, ფერწერული ტილოებისა და გრაფიკული ნახატების ავტორი.

მთავარი ნამუშევრები:

„მორბენალი პ. ნურმი“ (ბრინჯაო, 1924-1925, ჰელსინკი)
ტამპერეს ხიდის 4 ფიგურა (ბრინჯაო, 1927-1929)
„ა. კივი“ (ბრინჯაო‚ 1932-1934, ჰელსინკი)
„ი. სიბელიუსი“ (მარმარილო, 1935, პორი)
„ახალმოსახლენი“ (გრანიტი, 1938, დელავერი, აშშ)
„მშვიდობა“ (გრანიტი, 1950-1952, ლახტი; მშვიდობის ოქროს მედალი 1953)
„მეგობრობა“ (ბრინჯაო, 1952, ტურკუ და გეტებორგი).
საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები

საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები — მეცნიერებები, რომლებიც შეისწავლიან ცოცხალ ან არაცოცხალ ბუნებას. მისი მთავარი პრინციპია მოვლენათა გამომწვევი უცნობი მიზეზების მუდმივი ძიება და კვლევა. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების მრავალი დარგი გაერთიანებულია მეცნიერებათა სისტემაში — საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში.

საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები და მათი კვლევის მთავარი საგანი:

ასტრონომია – ციური სხეულები და კოსმოსური მოვლენები;
ბიოლოგია – სიცოცხლე და ცოცხალი ბუნება;
გეოგრაფია – დედამიწის გეოგრაფიული გარემო;
გეოდეზია – დედამიწის ფორმები და ზომები;
გეოლოგია – დედამიწის აგებულება და შედგენილობა;
კოსმოლოგია – სამყარო როგორც ერთი მთლიანი;
მეტეოროლოგია – დედამიწის ატმოსფერო;
პალეონტოლოგია – ნამარხი ცხოველები და მცენარეები;
ფიზიკა – მატერიის მოძრაობის თვისებები;
ქიმია – ნივთიერებათა აგებულება.

მათ შორის გამოიყოფა ერთი ჯგუფი, ე.წ. დედამიწის მეცნიერებები, რომელთა კვლევის ობიექტია დედამიწა.
კულტურის კვლევები

კულტურული ეწოდება მეცნიერებას, რომელიც სწავლობს ადამიანთა საზოგადოების სულიერი განვითარების და სრულყოფის სხვადასხვა ასპექტებს.

კულტურული მეცნიერებები და მათი კვლევის მთავარი საგანი:

ენათმეცნიერება - ხალხის ენა;
ისტორია - ადამიანთა საზოგადოების წარსული ცხოვრება;
მითოლოგია - მითები;
რელიგია - ადამიანთა რწმენები,ზებუნებრივი ძალების მოქმედება ყველაზე და ყველაფერზე;
ფილოლოგია - ხალხის ენა და ლიტერატურა;
ხელოვნება - ადამიანის წარმოსახვის ფიზიკური გამოხატულება.
გამოყენებითი მეცნიერებები

გამოყენებითი ეწოდება მეცნიერებას, რომელიც პრაქტიკულ საქმიანობაში და ტექნოლოგიური პროცესების განხორციელებისას იყენებს თეორიულ მეცნიერულ ცოდნას. თვით ტექნოლოგია ნიშნავს ნივთიერების, ენერგიის და ინფორმაციის გადამუშავების ხერხს.

გამოყენებითი მეცნიერებები და ტექნოლოგიები და მათი კვლევის მთავარი საგანი:

აგრონომია — სასოფლო-სამეურნეო წარმოების საფუძვლები;
არქიტექტურა — ნაგებობების დაგეგმარება და მშენებლობა;
გამოყენებითი მექანიკა — სივრცეში სხეულთა გადანაცვლების კანონები;
ელექტრონიკა — ელექტრონული პროცესები და ხელსაწყოები;
ინფორმატიკა — ინფორმაციის მანქანური დამუშავება;
კიბერნეტიკა — ავტომატური ორგანიზმები და მექანიზმები;
კომპიუტერული ტექნოლოგია — გამოთვლითი ტექნიკა;
კოსმონავტიკა — საპლანეტათშორისო სივრცეში ფრენა;
მედიცინა — ადამიანთა დაავადებები და მათი მკურნალობა;
ტრანსპორტის ტექნოლოგია — სატრანსპორტო საშუალებები და ინფრასტრუქტურა.
ანტი აარნე

აარნე ანტი ამატუს (; დ. 5 დეკემბერი, 1867, ბიერნებორგი — გ. 5 თებერვალი, 1925, ჰელსინკი) — ფინელი ფოლკლორისტი, ე. წ. ფინური ისტორიულ-გეოგრაფიული სკოლის წარმომადგენელი ფოლკლორისტიკაში.

დაამუშავა შედარებითი მეთოდის ტექნიკური ხერხები, მოგვცა მისი გამოყენების ნიმუშები ზღაპრების, გამოცანებისა და სიმღერების შესწავლისას. მოახდინა მსოფლიოს ხალხთა ზღაპრების კლასიფიკაცია (საძიებლის სახით), რომელიც ფართოდ გავრცელდა ფოლკლორისტიკაში. ეს კლასიფიკაცია, ისე როგორც აარნეს თეორიულ-მეთოდოლოგიური დებულებები, ზღაპრების მარტოოდენ სიუჟეტური სქემების ანალიზს ეფუძნება, უგულებელყოფს მათს იდეურ-მხატვრულ არსს და თავისებურებებს.

ძირითადი ნაშრომები
"ზღაპრის ტიპების საძიებლი" (1910)
"სახელმძღვაინლო მითითებანი ზღაპრების შედარებითი კვლევისათვის" (1913)
"ზღაპრების შესახებ არსებული ლიტერატურის მიმოხილვა" (1914)
"გამოცანების შედარებითი შესწავლა" (ტ. 1-3, 1918).

ეს ნაშრომები გერმანულ ენაზე აქვს დაწერილი.
ბიოლოგია

ბიოლოგია სწავლობს ცხოვრების ფომრებს (საათის ისრის მიმართულებით მარცხნიდან ზემოთ) . , გვიმრა, გაზელი, გოლიათი ხოჭო

ბიოლოგია (; — სიცოცხლე + — სწავლება, მეცნიერება) — მეცნიერება, რომელიც შეისწავლის ცოცხალ არსებათა აგებულებას, ფუნქციებს, გავრცელებას, წარმოშობას, განვითარებას, კავშირს ერთმანეთთან და არაცოცხალ ბუნებასთან. იგი მოიცავს სიცოცხლის შემსწავლელ მრავალ სხვა მეცნიერებას. ბიოლოგიის კვლევის მთავარი მეთოდებია: დაკვირვება, აღწერა, შედარება და ცდა. კვლევის შედეგები განიხილება ცოცხალ არსებათა ისტორიული ნათესაობისა და განვითარების თვალსაზრისით. ბიოლოგიის მიერ დადგენილ ფაქტებს და კანონზომიერებებს იყენებს მედიცინა, სოფლის მეურნეობა და სხვა დარგები.

ეტიმოლოგია
ტერმინი „ბიოლოგია“ მიღებულია ბერძნული სიტყვებისაგან: „სიცოცხლე“ და „მოძღვრება“. ეს ტერმინი პირველად 1802 წელს შემოიღეს ფრანგმა მეცნიერმა ჟ. ბ. ლამარკმა და გერმანელმა მეცნიერმა გ. რ. ტრევინარიუსმა.

ბიოლოგიურ მეცნიერებათა სისტემა
ბიოლოგიის დარგები
ანატომია
ბოტანიკა
გენეტიკა
ეკოლოგია
ემბრიოლოგია
ვირუსოლოგია
ზოოლოგია
მიკრობიოლოგია
ფიზიოლოგია
ციტოლოგია
ჰისტოლოგია

მეცნიერებათაშორისი დისციპლინები
ბიოგეოგრაფია — ბიოინჟინერია — ბიონიკა — ბიოკიბერნეტიკა — ბიოტექნოლოგია — ბიოფიზიკა — ასტრობიოლოგია

დაკავშირებული მეცნიერებები
ანთროპოლოგია — ნიადაგმცოდნეობა

ბიოლოგიის ისტორია
ბიოლოგიური ცოდნის საწყისებს ვხვდებით ძველი ცივილიზაციების მოაზროვნეთა და მკურნალთა თხზულებებში, მათ შორის: ჰიპოკრატესთან, არისტოტელესთან და სხვ. შუა საუკუნეებში ბიოლოგიის განვითარება შეფერხდა, თუმცა უკვე მე–16-17 საუკუნეების მკვლევარებმა დიდძალი მასალა დააგროვეს ორგანიზმების აგებულების შესახებ.

იხ. სრული ტექსტი.

ბიოლოგიის საერთო ცნებები და ტერმინები
კვლევის ობიექტები
ერთუჯრედიანი ორგანიზმი — ვირუსი — მიკროორგანიზმი — მცენარე — ცხოველი

ძირითადი ცნებები
ბიოსფერო — ბუნებრივი შერჩევა — გარემო — გენი — დნმ — ევოლუცია — ეკოსისტემა — ორგანიზმი — რეპროდუქცია — სახეობა — სიცოცხლე — უჯრედი

გამოჩენილი ბიოლოგები
არისტოტელე - კლოდ ბერნარი - ბიუფონი, ჟორჟ ლუი ლეკლერკ - რობერტ ბროუნი - გალენი - დარვინი, ჩარლზ - ვეზალიუსი - ვოლფი, კასპარ ფრიდრიხ - კიუვიე, ჟორჟ - ლამარკი, ჟან ბატისტ - ლევენჰუკი, ანტონი ვან - ლინეი, კარლ - ლორენცი, კონრად - მენდელი, გრეგორ - ილია მეჩნიკოვი - პავლოვი, ივან - პასტერი, ლუი - ფრიში, კარლ ფონ - ჰარვეი, უილიამ - ჰუმბოლდტი, ალექსანდერ ფონ

იხ. სრული ნუსხა.

ბიოლოგიური დაწესებულებები
ბიოლოგიის ინსტიტუტი
ბიოლოგიური საზოგადოება
ბიოლოგიურ მეცნიერებათა საერთაშორისო კავშირი

გალერეა
პედაგოგიკა

პედაგოგიკა — მეცნიერება ადამიანის აღზრდისა და განათლების შესახებ. ამ ტერმინში თავდაპირველად მხოლოდ ბავშვთა აღზრდა იგულისხმებოდა. იგი შეისწავლის აღზრდის არსს, მიზნებს, ამოცანებს და კანონზომიერებებს, მის როლს საზოგადოების ცხოვრებასა და ადამიანის განვითარებაში, განათლებისა და სწავლების პროცესს.

თანამედროვე პედაგოგიკაში განათლების პრობლემები წყდება ადამიანის ფილოსოფიური კონცეფციების, სოციალურ-ფსიქოლოგიური და ფსიქო-ფიზიოლოგიური გამოკვლევების საფუძველზე.

ეტიმოლოგია
სიტყვა პედაგოგიკა ბერძნული წარმოშობისაა და „ბავშვების აღზრდას“ ნიშნავს.

პედაგოგიკურ მეცნიერებათა სისტემა
პედაგოგიკის დარგები:

აღზრდის თეორია – დიდაქტიკა – კულტურულ–საგანმანათლებლო საქმიანობა – პროფესიული განათლება – საოჯახო აღზრდა – სასკოლო პედაგოგიკა – სკოლათმცოდნეობა

მეცნიერებათაშორისი დისციპლინები:

პედაგოგიური ფსიქოლოგია

პედაგოგიკის ისტორია
პედაგოგიური სწავლებები ძვ. წ. მე–5-4 საუკუნეებში გამოჩნდა ძველ საბერძნეთსა და ძველ აღმოსავლეთში როგორც ფილოსოფიური სისტემის ნაწილი. მე-17-19 საუკუნეებში, ბურჟუაზიული საზოგადოების ჩამოყალიბების პროცესში, აღმოცენდა იან კომენსკის, ჟან-ჟაკ რუსოს, ი. პესტალოცის, ფ. დისტერვეგის და სხვათა პროგრესული პედაგოგიური სისტემები.

იხ. სრული ტექსტი.

პედაგოგიკის საერთო ცნებები და ტერმინები
აბიტურიენტი – ასისტენტი – აღმზრდელი – ბაკალავრი – გაკვეთილი – დეკანი – დიდაქტიკა – დოქტორი – დოცენტი – ინტერკულტურული აღზრდა – ლექცია – მაგისტრი – მასწავლებელი – მეთოდიკა – მეტაპედაგოგიკა – მოსწავლე – ორიენტირებული სწავლება – პედაგოგი – პროფესორი – რექტორი – საგანი – სახელმძღვანელო – სასწავლო გეგმა – სემინარი – სტუდენტი – სწავლა –

გამოჩენილი პედაგოგები
პედაგოგი (ბერძნულად – ”აღმზრდელი”) ეწოდება პიროვნებას, რომელიც აწარმოებს პრაქტიკულ მუშაობას ბავშვების და მოზარდების აღზრდის, განათლებისა და სწავლებისათვის და აქვს სპეციალური მომზადება ამ დარგში.

შალვა ამონაშვილი
იაკობ გოგებაშვილი
იან ამოს კომენსკი
იანუშ კორჩაკი
დავით ლორთქიფანიძე
ანტონ მაკარენკო
იოჰან ჰაინრიხ პესტალოცი
ჟან პიაჟე
ვასილი სუხომლინსკი
კონსტანტინ უშინსკი

იხ. სრული ნუსხა.

პედაგოგიური დაწესებულებები
საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო – გიმნაზია – დაწყებითი სკოლა – ინტერნატი – ინსტიტუტი – კერძო სკოლა – კოლეჯი – ლიცეუმი – საავტორო სკოლა – საბავშვო ბაღი – საერო სკოლა – საშუალო სკოლა – უმაღლესი სკოლა – უნივერსიტეტი
ამედეო ავოგადრო

ამედეო ავოგადრო (; დ. 9 აგვისტო, 1776, ტურინი — გ. 9 ივლისი.1856, ტურინი) — იტალიელი მეცნიერი. განათლებით იურისტი. დამოუკიდებლად შეისწავლა ფიზიკა, მათემატიკა და ქიმია. ტურინის აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1804), ორდინალური აკადემიკოსი (1819), ტურინის უნივერსიტეტის პროფესორი (1820-22, 1834-50). მუშაობდა ფიზიკისა და ქიმიის სხვადასხვა დარგში. 1811 წამოაყენა ჰიპოთეზა, რომლის თანახმად მარტივი აირების მოლეკულები შედგება ერთი ან რამდენიმე ატომისგან. ამ ჰიპოთეზის საფუძველზე ჩამოაყალიბა იდეალური აირების ერთ-ერთი ძირითადი კანონი (ავოგადროს კანონი) და შექმნა აირების მოლეკულურ და ატომურ მასათა განსაზღვრის მეთოდი. მისი სახელი დაერქვა უნივერსალურ მუდმივას (ავოგადროს რიცხვი). ავტორია ორიგინალური ფიზიკის კურსის ოთხტომეულისა, რომელიც მოლეკულური ფიზიკის პირველი სახელმძღვანელოა.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს ავოგადრო.
კლოდ ლუი ბერთოლე

კლოდ ლუი ბერთოლე (; დ. 9 დეკემბერი, 1748, ტალუარი, ზემო სავოია — გ. 6 ნოემბერი, 1822, პარიზი) — ფრანგი ქიმიკოსი, ქიმიური წონასწორობის შესახებ მოძღვრების ფუძემდებელი, პარიზის პოლიტექნიკური და ნომალური სკოლების პროფესორი (1794), მედიცინის დოქტორი (1770). ლავუაზიესთან და სხვა მეცნიერებთან ერთად დაამუშავა ახალი ქიმიური ნომენკლატურა (1786-1787). ბერთოლემ შეიმუშავა ქსოვილების, სანთლისა და ქაღალდის ქლორით გათეთრების მეთოდი; მიიღო ქვექლოროვან- და ქვექლომჟავათა მარილები (მათ შორის ბერთოლეს მარილი); დაადგინა, რომ ქიმიური რეაქციის მიმართულუბას განსაზღვრავს მორეაგირე ნივთიერებების მასა, თვისებები და რეაქციის პირობები. ბერთოლე ქიმიურ რეაქციის განიხილავდა როგორც უწყვეტ და შექცევად პროცესს, თვლიდა, რომ ამ დროს წარმოქმნილი ნივთიერებების შედგენილობა ცვალებადია. საუკუნის დამდეგს ნ. კურნაკოვმა აღმოაჩინა ცვალებადი შედგენილობის ინდივიდუალური ქიმიური ნაერთები და მათ ბერთოლიდები უწოდა.
რობერტ ბოილი

რობერტ ბოილი (; დ. 25 იანვარი, 1627, ლიზმორი, ირლანდია, — გ. 31 დეკემბერი, 1691, ლონდონი) — ანგლო-ირლანდიელი ქიმიკოსი და ფიზიკოსი. 1665 მიიღო ოქსფორდის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორის ხარისხი ფიზიკაში. ლონდონის სამეფო საზოგადოების თანადამფუძნებელი.

წიგნში „ქიმიკოს-სკეპტიკოსი“ (გამოიცა 1661 ანონიმურად) ბოილი ამტკიცებდა, რომ ქიმია უნდა გამოიყოს დამოუკიდებელ მეცნიერებად. იგი უარყოფდა მოძღვრებას ოთხი სტიქიის (ცეცხლი, ჰაერი, წყალი და მიწა) შესახებ. ილაშქრებდა პარაცელსის 3 საწყისის (გოგირდი, ვერცხლისწყალი, მარილი) წინააღმდეგ, რომლებისგანაც თითქმის ყველა ბუნებრივი სხეული შედგებოდა. ბოილი ელემენტებად თვლიდა მარტივ სხეულებს, რომელთა მიღება სხვა სხეულიდან შეუძლებელი იყო. ბოილი ექსპერიმენტულ კვლევაში ფართოდ იყენებდა თვისებრივ და რაოდენობრივ მეთოდებს. დამოუკიდებლად მიიღო ფოსფორი და აღწერა მისი თვისებები. მან ჩამოაყალიბა ქიმიური ელემენტების პირველი მეცნიერული განმარტება, შემოიტანა ქიმიაში ექსპერიმენტული მეთოდი. საფუძველი ჩაუყარა ქიმიური ანალიზის სველ მეთოდს.

ბოილს უკუთვნის ფუნდამენტური შრომები ფიზიკაში. 1662 რ. ტოუნლეისთან ერთად დაადგინა აირის ერთი და იმავე მასისათვის მოცულობის დამოკიდებულება წნევისაგან უცვლელი ტემპერატურის პირობებში.
ჯონ დალტონი

ჯონ დალტონი ( დ. 6 სექტემბერი, 1766, იგლსფილდი, ინგლისი — გ. 27 ივლისი, 1844, მანჩესტერი) — ინგლისელი ფიზიკოსი და ქიმიკოსი. ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1822).
ბიოგრაფია
მიიღო თვითგანათლება. კენდალში და მანჩესტერში ასწავლიდა მათემატიკას. მანჩესტერის ლიტ-ფილოს. საზოგადოების წევრი (1794), მდივანი (1800) და თავმჯდომარე (1817). დალტონმა შეისწავლა აირთა ნარევების თვისებები, აღმოაჩინა აირების პარციალურ წნევათა კანონი (1801) და ხსნადობის დამოკიდებულება მათ პარციალურ წნევაზე (1803; დალტონის კანონები). გამოიკვლია სითხეთა აორთქლების დამოკიდებულება წნევაზე, ტემპერატურასა და სხვა ფაქტორებზე; დაადგინა (ჟ. შარლისაგან დამოუკიდებლად და გეი-ლუსაკზე ადრე), რომ მუდმივი წნევის პირობებში ტემპერატურის ერთნაირი მატების დროს ყველა აირი ერთნაირად ფართოვდება (1802), დალტონს ეკუთვნის ფუნდამენტური შრომები ქიმ. ატომისტიკაში (ჯერად ფარდობათა კანონი და შედგენილობის მუდმივობის კანონი).

პირველმა აღწერა (1794) მხედველობის დეფექტი, რომლითაც თვითონ იყო დაავადებული და რომელმაც შემდგომში დალტონიზმის სახელწოდება მიიღო.