ოდესის ისტორიული ცენტრი

ოდესის ისტორიული ცენტრი — ქალაქის მთავარი უძველესი უბანი, საიდანაც დაიწყო მისი შემდგომი განვითარება; ოდესის პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული ცენტრი.

დაარსებისა და მშენებლობის ისტორია
წინაისტორია
ჩვენს წელთაღრიცხვამდე რამდენიმე საუკუნით ადრე ნავსადგურს, რომელიც გადაჰყურებს ქალაქის ცენტრალურ ნაწილს, ძველი ბერძნები იყენებდნენ ბურჯად. მოგვიანებით გაჩნდა სლავური დასახლება. ეს ტერიტორია თავისი ისტორიის მანძილზე ხშირად გადადიოდა ერთიდან მეორე სახელმწიფოს საკუთრებაში. თურქ-თათრების სამხედრო ლიდერმა ბეკ-ხაჯიმ თანამედროვე ოდესის ადგილზე ააშენა სიმაგრე და დაარქვა მას ხაჯიბეი. ეს იყო ციხესიმაგრე, ისევე როგორც ამავე სახელწოდების დასახლება, რომელიც აქ 1795 წლამდე არსებობდა. 1791 წელს იასის საზავო ხელშეკრულების თანახმად, ციხე გადაეცა რუსეთის იმპერიას. 1794 წლიდან ციხის მახლობლად ა. სუვოროვისა და ადმირალ ი. დერიბასის ხელმძღვანელობით დაიწყეს ქალაქისა და პორტის მშენებლობა, რომელსაც 1795 წელს ეწოდა ოდესა. ქალაქის მთავარ ქუჩას ადმირალ ი. დერიბასის საპატივსაცემოდ ეწოდა დერიბასოვსკაია.

მე-19 საუკუნე და მე-20 საუკუნის დასაწყისი
1917 წლიდან 1921 წლამდე ქალაქის ხელისუფლება მუდმივად იცვლებოდა. 1920-იან და 1930-იან წლებში განადგურდა მრავალი რელიგიური ნაგებობა. გაჩნდა ძეგლი „განთავისუფლებულ შრომას“ (დაინგრა ქალაქის დამაარსებლების ძეგლი).

1930-1950-იანი წლები
ამ პერიოდში ქალაქის არქიტექტურაში თავი იჩინა როგორც კონსტრუქციულმა, ისე დესტრუქციულმა მოვლენებმა. იმდროინდელ სტილს საბჭოთა კლასიციზმი ეწოდება. იგი ხასიათდება ანტიკურობის ტექნიკით და ჟანრების მკაფიო იერარქიით. 1941-1944 წლებში, გერმანია-რუმინეთის ოკუპაციის დროს, ქალაქი გაძარცვეს. 1955 წელს გამოიცა დადგენილება არქიტექტურული ექსცესების აღმოფხვრის შესახებ.

1990-იანი წლები
1990-იანი წლების დასაწყისში ქალაქის ქუჩებს დაუბრუნეს თავიანთი ისტორიული სახელები. 1995 წელს მცდელობა, რომ ქუჩებისთვის დაერქმიათ უკრაინელი ნაციონალისტი ლიდერების სახელები, წარუმატებელი აღმოჩნდა. 2012 წელს კულიკოვოს ველზე მოხდა ლენინის ძეგლს დემონტაჟი.

რუსეთის შეჭრა უკრაინაში
2020-იან წლებში, უკრაინაზე რუსეთის თავდასხმის შემდეგ, უკრაინულმა ქალაქებმა მოიშორა არა მხოლოდ საბჭოთა მონუმენტური ძეგლები და სახელები, არამედ რუსეთთან დაკავშირებული მემორიალებიც. 2022 წლის ბოლოს, ოდესის საქალაქო საბჭოს დეპუტატების გადაწყვეტილებით მოხდა ოდესის დამფუძნებელთა და სამხედრო ლიდერის ალექსანდრე სუვოროვის ძეგლის დემონტაჟი.

2023 წლის 20 ივლისს ოდესის ისტორიული ცენტრის ბუფერულ ზონაში მდებარე შენობები დაზიანდა რუსული დაბომბვის შედეგად (ორი კვირის შემდეგ, რაც ლვივში მოხდა მსგავსი მოვლენა. განსაკუთრებით დაზიანდა არქეოლოგიური, საზღვაო და ლიტერატურული მუზეუმები. 23 ივლისს ოდესის წინააღმდეგ განხორციელდა მორიგი სარაკეტო იერიში, რომელიც, ადგილობრივი ხელისუფლების ცნობით, ომის დაწყების შემდეგ ყველაზე მასშტაბური შეტევა იყო ქალაქის ისტორიულ ცენტრზე. მაცხოვრის ფერისცვალების ტაძარი ნაწილობრივ დაინგრა და მეცნიერთა სახლი (ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლი) ძლიერ დაზიანდა. საერთო ჯამში მეტ-ნაკლებად დაზიანდა კულტურული მემკვიდრეობის 29 ობიექტი.

2023 წლის 5 ნოემბრის საღამოს ოდესის ცენტრზე მორიგი სარაკეტო დარტყმა განხორციელდა. დაზიანდა ოდესის ხელოვნების ეროვნული მუზეუმი და რამდენიმე საცხოვრებელი კორპუსი, დაშავდა 8 ადამიანი. თავდასხმა დაგმო იუნესკომ.

2025 წლის 31 იანვრის საღამოს, კიდევ ერთმა რუსულმა სარაკეტო დარტყმამ დააზიანა 15 კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი, მათ შორის ოთხი მუზეუმი, ფილარმონიის დარბაზი და ისტორიული სასტუმრო ბრისტოლი. დაშავდა შვიდი ადამიანი. თავდასხმა დაგმო იუნესკომ.

არქიტექტურა
ცნობილი შენობები

რუსოვის სახლი
სახლი-კედელი
ოპერისა და ბალეტის თეატრი
პოტოცკის სასახლე
პასაჟი
პოტიომკინის კიბეები
შაჰის სასახლე
ფილარმონია
ფერისცვალების ტაძარი (ბუფერულ ზონაში).

ძეგლები
ქალაქის ცენტრში არის მიხაილ ვორონცოვის, პუშკინის და გრაფი რიშელიეს ძეგლები.

ისტორიული ანსამბლის შენარჩუნება
ოდესის ისტორიული ცენტრის ანსამბლის შენარჩუნების პრობლემა ძალზე მწვავედ დგას, ამიტომ იუნესკოში შევიდა განაცხადი ოდესის ცენტრს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსის მინიჭების შესახებ. ეს განცხადება დაკმაყოფილდა 2023 წელს.