iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კოტინგისებრნი

კოტინგისებრნი — ფრინველების ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. ოჯახი შეიცავს 30–35 გვარის 100-მდე სახეობას. მათი სხეულის სიგრძე 10-50 სმ აღწევს. გავრცელებულია ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკის ტროპიკულ ტყეებში. უმრავლესობას თავზე აქვს ნაირგვარი ფორმის ქოჩორი. თავზე ან ნისკარტის ძირში — ხორცოვანი კორძები და განსაკუთრებული ბუმბულის მოკაზმულობა. კოტინგისებრნის ქვედა ხორხს განსაკუთრებული აგებულება აქვს — ზოგი კოტინგისებრნი ფრინველებისათვის უჩვეულო ხმას გამოსცემს, რომელიც ზარის რეკვას, ღრიალს ან ზმუილს მოგვაგონებს. ბუდობენ ხის ფუღუროში, ზოგიერთი კლდეზე ამაგრებს ბუდეს, იკვებებიან მცენარეულობით, ხილით, კენკრით, ნაყოფით, მწერებით.
კოჭობა

კოჭობა — ფრინველების გვარი ბეღურასნაირთა რიგისა. ფართოდაა გავრცელებული ევროპასა და აზიაში. საქართველოში გვხვდება დიდი და ჩვეულებრივი კოჭობას კავკასიური ქვესახეობები. ყველაზე ფართოდ ჩვეულებრივი კოჭობაა გავრცელებული. მისი მასა 19-26 გრამს აღწევს. მამალი წითელია, მკერდზე უფრო კაშკაშა, ზურგი ჟოლოსფერია, ფრთები და ბოლო — მურა-წითელი. დედალი კოჭობა მორუხო-მურაა, სხეულის ქვედა მხარე უფრო ღია ფერისაა. ბინადრობს მთებში. გადამფრენია. ბუდეს იკეთებს ხეზე. დებს 3-6 კვერცხს. იკვებება მცენარის თესლით, კენკრით, ყვავილებით, მწერებით.
ნათლისღება

ნათლისღება — ახალი აღთქმის ერთ-ერთი უმთავრესი საიდუმლო და ქრისტიანული დღესასწაული, რომელსაც მართლმადიდებელ ეკლესიათა ნაწილი (6) 19 იანვარს აღნიშნავს. ამ დღეს, სახარების თანახმად, იოანე ნათლისმცემელმა მდინარე იორდანეში მონათლა იესო ქრისტე. ნათლისღების დღესასწაულზე წყლის კურთხევის მსახურება (დიდი აიაზმა) სრულდება და ნაკურთხი წყალი მთელი წლის განმავლობაში ინახება. ნათლისღება ის ძირითადი აქტია, რომლითაც ადამიანი ქრისტიანად ითვლება.

ამ დღეს ასევე ღვთის განცხადება ეწოდება, რადგანაც სწორედ მაშინ განცხადდა პირველად წმინდა სამება: ძე ნათელს იღებდა, სულიწმიდა მტრედის სახით ჩანდა, ხოლო ციდან ისმოდა მამა ღმერთის ხმა: „ესე არს ძე ჩემი საყვარელი, რომელ მე სათნო ვიყავ”.

ნათლობის რიტუალს წინ უძღვის კათაკმევლობის პერიოდი, რომლის განმავლობაში ახალმოქცეული ემზადება ნათლისღებისთვის, ეცნობა ძირითად ჭეშმარიტებებს, სწავლობს მრწამსს, ესწრება საკვირაო ლიტურგიას, ოღონდ არა ბოლომდე. კათაკმევლობის პერიოდი განსაზღვრული არ არის. ასევე განუსაზღვრელია ასაკი ადამიანისა, რომელიც ინათლება. ნათლისღება ხდება წყალში სამჯერ შთაფვლით ან სხურებით, უკიდურეს გამონაკლის შემთხვევებში — ქვიშით. ნათლობის რიტალს აღავლენს მღვდელი. მართლმადიდებლური მოძღვრების მიხედვით, მონათლული განიწმინდება ცოდვებისგან და ხდება ქრისტეს ეკლესიის წევრი. მართლმადიდებლობა ნათლისღებას სულიერ შობად, მეორედ დაბადებად მიიჩნევს და ის მხოლოდ ერთხელ ხდება ადამიანის ცხოვრებაში.
საიდუმლონი

საიდუმლონი — ქრისტიანულ რელიგიაში საკულტო მღვდელ-მოქმედებანი, რომელთა შესრულების დროს, საეკლესიო მოძღვრების თანახმად, მორწმუნე-მლოცველებს გადაეცემათ ღვთის მადლი ცოდვებისაგან სულის სახსნელად, ავადმყოფობისაგან განსაკურნავად და სხვა. საიდუმლოთა შესრულების უფლება მხოლოდ კულტის მსახურებს აქვთ. არსებობს ახალი აღთქმის 7 საიდუმლო, რომელიც დააწესა მაცხოვარმა: ნათლისღება, მირონცხება, ზიარება, სინანული, მღვდლობა, ქორწინება და ზეთის კურთხევა.

ნათლისღება — ძირითადი აქტი, რომლითაც ადამიანი ქრისტიანად ითვლება, არის ნათლობა. ნათლობის რიტუალს წინ უძღვის კათაკმევლობის პერიოდი, რომლის განმავლობაში ახალმოქცეული ემზადება ნათლისღებისთვის, ეცნობა ძირითად ჭეშმარიტებებს, სწავლობს მრწამსს, ესწრება საკვირაო ლიტურგიას, ოღონდ არა ბოლომდე. კათაკმევლობის პერიოდი განსაზღვრული არ არის. ასევე განუსაზღვრელია ასაკი ადამიანისა, რომელიც ინათლება. ნათლისღება ხდება წყალში სამჯერ შთაფვლით ან სხურებით, უკიდურეს გამონაკლის შემთხვევებში — ქვიშით. ნათლობის რიტალს აღავლენს მღვდელი. მართლმადიდებლური მოძღვრების მიხედვით, მონათლული განიწმინდება ცოდვებისგან და ხდება ქრისტეს ეკლესიის წევრი. მართლმადიდებლობა ნათლისღებას სულიერ შობად, მეორედ დაბადებად მიიჩნევს და ის მხოლოდ ერთხელ ხდება ადამიანის ცხოვრებაში.
მირონცხება — ნათლობის შემდეგ ხდება წმინდა მირონის ცხება, რაც მონათლულს სულიწმიდის მეშვეობით ანიჭებს სასიცოცხლო ძალას. მირონცხება უშალოდ მოსდევს ნათლისღებას და მის ნაწილად აღიქმება, თუმცა ცალკე საიდუმლოა.
ზიარება, ანუ ევქარისტია — ყველა ქრისტიანი, სასულიერო თუ საერო პირი ეზიარება ქრისტეს სისხლს და ხორცს პურის და ღვინის სახით. ამით ის მისტიურად მონაწილეობს საიდუმლო სერობაში, როდესაც ქრისტემ თავის მოციქულებს გაუნაწილა უკვდავი სიცოცხლე. არ არის განსაზღვრული, თუ რა სიხშირით უნდა ეზიაროს მართლმადიდებელი.
სინანული — ქრისტიანი პერიოდულად აბარებს აღსარებას მღვდელს, რომელიც მას მიუტევებს ქრისტესა და ეკლესიის სახელით
ქორწინება — წყვილის შეუღლება რომ საეკლესიო წესით კანონიერი იყოს, ის საჭიროებს დადასტურებას მღვდლის მიერ
ზეთის კურთხევა — აღსრულდება მძიმე სნეულებაში მყოფი ქრისტიანის სულის და სხეულის საკურნებლად და იმ ცოდვების მისატევებლად, რაც მოუნანიებელი დარჩა სიკვდილის სარეცელზე მწოლარეს
მღვდლობა — საიდუმლოს აღასრულებს მღვდელმთავარი იმ პირის მიმართ, რომელიც განწესებულია სასულიერო იერარქიის რომელიმე საფეხურის დასაკავებლად.
უკრაინის გმირი

წოდება უკრაინის გმირი — უკრაინის მთავრობის მიერ გაცემული უმაღლესი ჯილდო. წოდება შეიქმნა 1998 წელს პრეზიდენტ ლეონიდ კუჩმას მიერ და ორგვარი გამორჩეული მიღწევისთვის მიენიჭება: გმირობისა და ქვეყნის სამსახურში უდიდესი მიღწევებისთვის. პირველად ეს წოდება ბორის პატონს მიენიჭა, მას შემდეგ კი სულ 466 ადამიანი იქნა დაჯილდოებული. მსგავსი ჯილდო არსებობს რუსეთში - რუსეთის გმირისა და ბელარუსში - ბელარუსის გმირის სახით. სამივე წოდება სსრკ-ის გმირის ჯილდოს გავლენით და მსგავსად იქნა შემოღებული.
კულუმბურები

კულუმბურები — ფრინველების ჯგუფი ბეღურასნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძეა 18-23 სმ. აქვთ მოკლე, მსხვილი და ძლიერი ნისკარტი. აერთიანებს 4 გვარის 9 სახეობას. საქართველოში ფართოდაა გავრცელებული ჩვეულებრივი კულუმბური . ბუდეს იკეთებს ხეზე ტყესა და ბაღში. დებს 4-7 კვერცხს. ბარტყები იჩეკებიან 14 დღეში. იკვებებიან მცენარეულობით (შინდი, ალუბალი, ბალი და სხვა). ბარტყებს პირველად კვებავენ მწერებით, შემდეგ — მცენარეთა თესლებით.
სტატუს-კვო

სტატუს-კვო — ლათინური ტერმინი, რომელიც ნიშნავს აწმყო, მიმდინარე არსთა, ურთიერთობათა, საგანთა მდგომარეობას. სტატუს-კვო შენარჩუნება ნიშნავს საქმეთა, საგანთა შენარჩუნებას ისე, როგორც ისინი ამჟამადაა. შედარებისთვის „სტატუს-კვო ანტე“ ნიშნავს საგანთა მდგომარეობას ისე, როგორც იყო ადრე.

სტატუს-კვოს კონცეფცია მოდის დიპლომატიური ტერმინიდან „სტატუს-კვო ანტე ბელუმ“ , რაც ნიშნავს — „როგორც იყო ომამდე“ — მიუთითებს მოწინააღმდეგის ჯარების გაყვანას და ძალთა ბალანსის ომამდელ მდგომარეობაში აღდგენას.

არგუმენტი სტატუს-კვო შენარჩუნებაზე ხშირად მოიაზრება დიდი, რადიკალური ცვლილებებისადმი წინააღმდეგობის კონტექსტში. ტერმინი ხშირად მიუთითებს მნიშვნელოვან საკითხთა, როგორიცაა საზოგადოებისა ან ერის მიმდინარე სოციალურ-კულტურული კლიმატის, სტატუსზე.

ტერმინს ხშირად იყენებენ პოლიტიკოსები. ხშირად არსებობს მიზანმიმართული გაურკვევლობის პოლიტიკა, როდესაც გარკვეული სიტუაციის ფორმალიზების ნაცვლად მიუთითებენ სტატუს-კვოზე. პოლიტიკური გაურკვევლობის მაგალითია ტაივანის პოლიტიკური სტატუსი. ამასთან დაკავშირებით კლარკ კერს უთქვამს: „სტატუს-კვო არის ერთადერთი გამოსავალი რომელზეც ვეტოს დადება შეუძლებელია“, გულისხმობდა რა, რომ სტატუს-კვოს წინააღმდეგ გადაწყვეტილების მიღება შეუძლებელია; მის შესაცვლელად რაიმე ქმედებაა მისაღები.

ხშირად სპეციფიკური დაწესებულებები იქმნება რათა აქტიურად შენარჩუნდეს სტატუს-კვო. მაგ. გაეროს შექმნის მიზანი იყო შენარჩუნებულიყო მშვიდობიანი საერთაშორისო სტატუს-კვო, რომელიც მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დამყარდა.
ვეტო

ვეტო ( — ვკრძალავ) — სახელმწიფო ორგანოს გადაწყვეტილების ძალაში შესვლის აკრძალვა საამისოდ უფლებამოსილი სხვა ორგანოს მიერ. ვეტოს აქვს ძალაუფლება შეაჩეროს ცვლილებები. შესაბამისად, ის იცავს სტატუს-კვოს.

ვეტო წარმოიშვა რომაულ სახალხო ტრიბუნალებში , რომელსაც ჰქონდა ძალაუფლება ერთპიროვნულად უარეყო რომის სენატის მიერ მიღებული კანონმდებლობა. ძველ რომში ვეტოს უფლება ჰქონდა რომის მაგისტრატს სხვა მაგისტრატების გადაწყვეტილებებზე. ფეოდალურ წყობაში მონარქის აბსოლუტური ვეტო საბოლოოდ აქარწყლებდა პარლამენტის მიერ მიღებულ კანონპროექტს. კაპიტალისტურ ქვეყნების უმრავლესობაში სახელმწიფოს მეთაურს შეუძლია ხელი არ მოაწეროს, ე. ი. ვეტო დაადოს საკანონმდებლო ორგანოს მიერ მიღებულ კანონპროექტს. მაშინ იგი, როგორც წესი, უბრუნდება ამ ორგანოს და, თუ ხელახლა განხილვის შემდეგ კვლავ მიიღეს, ძალაში შევა სახელმწიფოს მეთაურის სანქციის გარეშე. ასეთი ვეტო გადადებითია.

ვეტო შესაძლოა იყოს დაუძლეველი, რისი მაგალითიცაა გაეროს უშიშროების საბჭო, რომლის მუდმივ წევრებს (ჩინეთი, საფრანგეთი, რუსეთი, გაერთიანებული სამეფო, აშშ) შეუძლიათ დაბლოკონ ნებისმიერი რეზოლუცია. ამავე დროს, ვეტო შესაძლოა იყოს შეზღუდული, როგორც ესაა აშშ–ში საკანონმდებლო პროცესის სახით, სადაც საკანონმდებლო ორგანოს ორივე პალატას შეუძლია ხმათა ორი მესამედით დაძლიოს პრეზიდენტის ვეტო.

ევროპის ბევრი საპარლამენტო რესპუბლიკა კანონმდებლობაში იყენებს შეზღუდულ საპრეზიდენტო ვეტოს. ამ ქვეყნებს შორისაა იტალია, პორტუგალია, ირლანდია, საფრანგეთი, ლატვია, ლიეტუვა, უკრაინა, უნგრეთი და საქართველო.
მეგზია

მეგზია — ფრინველთა გვარი ბეღურასნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 14-16 სმ აღწევს. გავრცელებულია ცირკუმპოლარულად — ტუნდრის ზონაში. ცნობილია 4 სახეობა. ბუდობენ მიწაზე. დედალი 4-6 კვერცხს დებს და 2 კვირას კრუხობს; იკვებება მწერებითა და მცენარეთა თესლებით. მეგზიის დანარჩენი 3 სახეობიდან 2 ბინადრობს კანადისა და აშშ-ის პრერიებში და მშრალ ზეგნებზე, ხოლო 1 — ტუნდრაში.

სახეობები
2018 წლის თებერვლის მონაცემებით მოიცავს 3 სახეობას:
ბორში

ბორში (, , ) — აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში გავრცელებული ბოსტნეულის სუპის ნაირსახეობა, რომლის მთავარი ინგრედიენტი ჭარხალია. რუსეთში და გამოყენების სხვა არეალში მიიჩნევა რომ ეს სუპი წარმოშობით უკრაინიდანაა, თუმცა ის ყველა ამ ხალხთა ადგილობრივი კულინარიის შემადგენელ ნაწილად ითვლება.

2022 წელს, იუნესკომ განაცხადა, რომ ბორში იუნესკოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში შეიტანეს რუსეთის უკრაინაში შეჭრის მიერ გამოწვეული რისკის გამო კერძის სტატუსისადმი, როგორც უკრაინის კულტურული მემკვიდრეობის ნაწილის. ეს ნიშნავს, რომ უკრაინას ახლა უფლება აქვს, მოიძიოს და მიიღოს დაფინანსება იუნესკოსგან, რომელიც განკუთვნილი იქნება კერძის პოპულარიზაციისა და დაცვისთვის.

ბორშის მომზადების წესი სხვადასხვა კულტურებში ოდნავ განსხვავებულია:

რუსულ სამზარეულოში ბორშს აუცილებლად აქვს ჭარხალი და კომბოსტო და ხშირად კარტოფილიც.
უკრაინულ, ბელარუსულ და პოლონურ სამზარეულოებში კარტოფილი და კომბოსტო აუცილებელი ინგრედიენტები არაა. როგორც წესი სუფრაზე მიიტანება პურთან და ცოტაოდენ ნიორთან.
რუმინულ სამზარეულოში ჭარხალი ბორშის აუცილებელი ატრიბუტი არ არის და ხშირად მიუთითებს ნებისმიერ მჟავე სუპზე და მჟავე ინგრედიენტებზეც.
ჰონგ-კონგის სტილის დასავლურ სამზარეულოში ბორში ტომატის ბაზაზე მზადდება ჭარხლის ნაცვლად და შეიცავს საქონლის ხორცს, კომბოსტოს, კარტოფილსა და სტაფილოს.

ბორში შეიძლება მომზადდეს და სუფრაზე მირთმეულ იქნას ცივად ან ცხლად. მას ასევე შეიძლება დაემატოს არაჟანი ან მაწონი მომზადების დროს ან სუფრაზე მიტანის შემდეგ.
მეთაფლიასებრნი

მეთაფლიასებრნი — ფრინველთა ოჯახი კოდალასნაირთა რიგისა. ოჯახში 17 სახეობაა. გავრცელებულია აფრიკაში (სამხრეთ საჰარიდან), ჰიმალაიში, სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში. მეთაფლიასებრთა სხეულის სიგრძე 11-20 სმ. ბუდობრივი პარაზიტებია — დედალი, კვერცხს სხვა ფრინველის ბუდეში დებს. გამოჩეკილი მართვე სანისკარტე კბილით კლავს მასპინძლის მართვეებს და დაახლოებით 40 დღის შემდეგ ტოვებს ბუდეს. მეთაფლიასებრნი ბინადრობენ ტყეებსა და სავანებში. ხმაურითა და თავისებური ქცევით მიანიშნებენ პავიანებს, მაჩვ-მელოტას და ადამიანებს გარეული ფუტკრის სკებს. იკვებებიან მწერებით და მათი მატლებით, თაფლით, ცვილით, ჭამენ დაშლილ ფიჭებს.
პოლ სეზანი

პოლ სეზანი (; დ. 19 იანვარი, 1839, ექს-ან-პროვანსი ― გ. 22 ოქტომბერი, 1906, იქვე) ― ფრანგი მხატვარი, რომელმაც იმპრესიონიზმიდან კუბიზმში გადასვლის დამაკავშირებელი ხიდის როლი შეასრულა. ითვლება რა თანამედროვე სახვითი ხელოვნების მამად, პოლ სეზანის ნამუშევრები გეომეტრიული კომპოზიციისა და ბალანსისკენ მისწრაფებას აღწერს. სეზანი მის ტილოებზე სამ-განზომილებიან გამოსახულებებს ფერთა გამისა და გეომეტრიული შტრიხების შერწყმით ქმნიდა.

ცხოვრება და შემოქმედება
 საუკუნის ერთ-ერთი უდიდესი მხატვარი და უდავოდ ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი პიროვნება საუკუნის სახვითი ხელოვნების განვითარებაში, პოლ სეზანი ექს-ან-პროვანსში 1839 წლის 19 იანვარს დაიბადა. იქვე ამთავრებს სკოლას. 1859-61 წლებში ის იურისპრუდენციას სწავლობდა ექსში და ამავე დროს აგრძელებდა ხატვის გაკვეთილებს, მიჰყვებოდა რა სიყმაწვილის გატაცებას. მამის წინააღმდეგობის მიუხედავად, მან პროფესიად ხელოვნება აირჩია და ახლო მეგობარ ემილ ზოლასთან ერთად 1861 წელს პარიზში გაემგზავრა. დროთა განმავლობაში მამამისი დაჰყვა შვილის ნებას და შემდგომში მხარს უჭერდა მის არჩევანს. მოგვიანებით სეზანი მამისგან დიდ მემკვიდრეობას იღებს, რითაც მას კომფორტულად შეეძლო ცხოვრება და მხატვრობის გაგრძელება.

პარიზში ის ხვდება კამილ პისაროსა და სხვა იმპრესიონისტებს. ისინი ხშირად ხატავდნენ ხოლმე ერთად და სეზანის მომდევნო წლების ნამუშევრებში პისაროს ძლიერი გავლენა შეიმჩნევა.
მეკალოე ბატი

მეკალოე ბატი , ფრინველი ბატისნაირთა რიგისა. მეკალოე ბატის სხეული მასა 4,5 კგ. ბინადრობს აღმოსავლეთ გრენლანდიის, ევროპისა და აზიის ტუნდრის, ტყე-ტუნდრისა და ტაიგის ზონაში. ზამთარს ატარებენ ევროპის ხმელთაშუა ზღვისა და შავი ზღვის სანაპიროებზე, შუა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში. ბუდობს წყალსატევების ნაპირებზე, ბუდეს მიწაზე იკეთებს. იკვებება მცენარეთა მწვანე ნაწილებითა და კენკრით. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას.
მელოტა

მელოტა — ფრინველი წეროსნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 40 სმ აღწევს. გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, აფრიკასა, ავსტრალიაში. საქართველოშიც ბუდობს. იგი უმთავრესად იმ ტბებზე, მდინარეებსა და საგუბარებში ბინადრობს, რომელთა ნაპირები ლელით, ლერწმითა და სხვა მცენარეებითაა დაფარული. ზამთრობს კასპიის ზღვის სამხრეთ სანაპიროზე და რიგ ტბებზე (პალიასტომი). მელოტა კარგად ცურავს და ყვინთავს. წყალში ჩაყურყუმალებულ მელოტას იქ ხანგრძლივად ყოფნა შეუძლია. იგი დებს 6–15 კვერცხს; ბარტყების გამოჩეკას 20–21 დღე-ღამე სჭირდება. ბარტყები გამოჩეკისთანავე წყალში შედიან და ორივე მშობლის ხელმძღვანელობით სწავლობენ ცურვას, ყვინთვას და საკვების მოპოვებას. იკვებება წყლის მცენარეებით, მოლუსკებით, მწერებით. სანადირო ობიექტია.
მერცხლისებრნი

მერცხლისებრნი — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 10-23 სმ აღწევს. გავრცელებული არიან მთელ დედამიწაზე, არქტიკისა და ანტარქტიკის გარდა. ცნობილია 79 სახეობა. საქართველოში მობუდარი გადამფრენია: ქალაქის მერცხალი , სოფლის მერცხალი , მენაპირე მერცხალი , მთის მერცხალი , წელწითურა მერცხალი . მერცხლისებრთა ბუდეს ნახევრად სფეროსებური ან ბრტყელი მათარის ფორმა აქვს. ზოგი მდინარისპირა ციცაბო თიხნარ ნაპირებში თხრის სოროს, ზოგი კი ხის ფუღუროში ბუდობს. ხშირად ქმნიან კოლონიებს. მერცხლისებრნი იკვებებიან მწერებით, რომლებსაც ჰაერში იჭერენ. მხოლოდ 1 სახეობა ჭამს ღვიის კენკრას.
მეჭვავიასნაირნი

მეჭვავიასნაირნი , ფრინველთა რიგი. აერთიანებს 3 ქვერიგს: თოლიებს (3 ოჯახი), ალკებს (1 ოჯახი) და საკუთრივ მეჭვავიებს (13 ოჯახი). რიგში გაერთიანებულია 113 (87) გვარის 289 სახეობა. მეჭვავიასნაირნი გავრცელებული არიან არქტიკიდან ანტარქტიკამდე და ზღვის დონიდან მთამაღალამდე. მეჭვავიასნაირთა მასა 20 გ - 3 კგ აღწევს. ბუდობენ მიწაზე ან კლდეებში, იშვიათად ქვებქვეშ სოროებში. დედალი დებს 1-4, ჩვეულებრივ ჭრელ კვერცხს. იკვებებიან ხმელეთისა და წყლის უხერხემლოებით, ზოგი — თევზით. მეზღვიები და ტანად დიდი თოლიები ანგრევენ სხვა ფრინველებთა ბუდეებს, ჭამენ ნარჩენებსა და მძორს. საქართველოში ბინადრობს მცირე წინტალა, მსევანი, შავულა, მებორნე, ტყის ქათამი. ზამთრობს პრანწია, დიდი ჭოვილო, ჩიბუხა და ჭყინპო. მიმოფრენისას გვხვდება 31 სახეობა, მ. შ. ყელსახვევიანი წინტალა, ზღვის წინტალა, ფეხჭოჭინა ანუ ოჩოფეხა და სხვა.
მზეყანჩასებრნი

მზეყანჩასებრნი — ფრინველთა ოჯახი წეროსნაირთა რიგისა. ოჯახის ერთადერთი წარმომადგენელია მზეყანჩა , რომელიც ბინადრობს ტროპიკულ ამერიკაში — სამხრეთ მექსიკიდან ცენტრალურ ბრაზილიამდე. ბინადრობენ ჩრდილიან, დაჭაობებულ ტყეებში, წყალსატევების ნაპირებზე. მზეყანჩები იკვებებიან თევზებით, მწერებითა და კიბოსნაირებით.
ყველაზე ძვირადღირებული ფერწერული ტილოები

მსოფლიოს ყველაზე ცნობილი ფერწერული ტილოები მუზეუმების მფლობელობაშია, და ისინი თავდაპირველად შეძენის შემდეგ იშვიათად იყიდება. ეს ტილოები, როგორც წესი, მხატვრულად ფასდაუდებელია. თუ რაიმე მიზეზის გამო ისეთი ფერწერული ტილო, როგორიცაა "მონა ლიზა", გასაყიდად გამოტანილ იქნა, ის უეჭველად ყველაზე მაღალ ფასში გაიყიდებოდა, ვიდრე რომელიმე ქვემოთ მოყვანილი ნახატი.

გინესის რეკორდების წიგნში "მონა ლიზას" უმაღლესი სადაზღვევო ღირებულება აქვს, რომელიც კი მიცემულა რომელიმე ნახატისთვის ხელოვნების ისტორიაში. ის შეფასდა $100 მილიონად 1962 წლის 14 დეკემბერს სანამ მას აშშ-ში საგამოფენო ტურით გაიტანდნენ. ინფლაციის გათვალისწინებით 2004 წელს ეს თანხა $626.821.192,00 ექვივალენტური იქნებოდა. ლუვრმა გადაწყვიტა გაყიდვის ნაცვლად თანხა ნახატის დაცვის სისტემაში დაებანდებინა.

აუქციონებზე ყველაზე ძვირად გაყიდულ ტილოთა სია
მთიულასებრნი

მთიულასებრნი — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. ოჯახი მოიცავს 414 (468) სახეობას. მთიულასებრნი ფართოდ არის გავრცელებული აფრიკაში, პალეარქტიკაში, ამერიკაში. მათი სხეულის სიგრძე 8-25 სმ. მასა 7-100 გრამს აღწევს. ბევრი მათგანი კარგი მგალობელია. ნამდვილი მთიულების ქვეოჯახიდან საქართველოში ბუდობისას გვხვდება 13 (კულუმბური, მწვანულა, ჩიტბატონა, ჭივჭავი, ჭვინთა, წითელთავა მთიულა, სტვენია და სხვა), ხოლო ზამთარში — 1 სახეობა (მთიულა). მონოგამებია. ბუდობენ წყვილებად. ბუდობისას იცავენ ე.წ. „საბუდარ ტერიტორიას“. კრუხობა გრძელდება 10-14 დღე-ღამე. იკვებებიან სარეველებისა და კულტურული მცენარეთა თესლით, კენკრით, იშვიათად მწერებით. მართვეებს კვებავენ საყლაპავი მილიდან ამონთხეული მარცვლებით, ზოგჯერ მწერებით. ზოგი მთიულასებრნი (კულუმბური, მწვანულა) უმნიშვნელოდ აზიანებს მარცვლოვანსა და ბოსტნის კულტურებს.
ნიკო ლომოური

ნიკოლოზ (ნიკო) იოსების ძე ლომოური (დ. 19 თებერვალი [ძვ. სტ. 7 თებერვალი] , 1852, არბო, ახლანდელი გორის მუნიციპალიტეტი ― გ 30 აპრილი [ძვ. სტ. 17 აპრილი], 1915, გორი) ― ქართველი მწერალი და საზოგადო მოღვაწე, პედაგოგი.

ბიოგრაფია
გორის სასულიერო სასწავლებლისა და თბილისის სასულიერო სემინარიის დამთავრების შემდეგ, 1875 წლიდან სწავლობდა კიევის სასულიერო აკადემიაში, რომელიც 1879 წელს დაამთავრა. ერთხანს თბილისის ქართულ გიმნაზიაში, 1881 წლიდან კი გორის სამასწავლებლო სემინარიასა და ქალთა პროგიმნაზიაში მასწავლებლობდა.

ლომოურის პირველი ლექსები 1871 წლის ჟურნალ „მნათობში“ გამოქვეყნდა. 1885 წელს მისი ლექსები და მოთხრობები ცალკე წიგნაკად გამოიცა. მწერლის პირველი მნიშვნელოვანი ნაწარმოები, რომელმაც განსაზღვრა მისი შემოქმედებითი მანერა, იყო მოთხრობა „ალი“ (1878, გამოქვეყნდა ჟურნალ „ივერიაში“, 1879).

ლომოურის შემოქმედება ქართველ „სამოციანელთა“, განსაკუთრებით ი. ჭავჭავაძისა და რუს რევოლუციურ-დემოკრატთა იდეურ-მხატვრული ნააზრევის ზეგავლენით განვითარდა. მისი მოთხრობების მთავარი თემაა ბატონყმობის გადავარდნის შემდეგდროინდელი ქართული სოფლის ყოფა სავაჭრო ბურჟუაზიის აღმავლობისა და სამრეწველო კაპიტალიზმის განვითარების დროს. ხალხოსანთა მსგავსად, ლომოური გლეხობის მძიმე ხვედრის მემატიანე იყო, თუმცა, მათგან განსხვავებით, იდეალად არ ჰქონდა დასახული თემური წყობილება (მოთხრობა „ბერუა ქრისტესიაშვილი“, 1904). ხალხის ცხოვრების გარდაქმნის მთავარ ფაქტორად მწერალს სწავლა-განათლება მიაჩნდა, რადგან გლეხთა გაუნათლებლობა, ცრუმორწმუნეობა და მავნე ჩვეულებები ხელსაყრელ პირობებს უქმნიდა ყველა ჯურის ექსპლუატატორს (მოთხრობები „ალი“, „ქაჯანა“, 1881; „პაწია მეგობრები“, 1906 და სხვა).

ლომოური გვიხატავდა გლეხთა სტიქიური პროტესტის უნაყოფობას, გლეხობის დამრაზმავ ძალად მას ხალხის წიაღიდან გამოსული განათლებული პირები ესახებოდა (მოთხრობები „ბედი უბედურთა“, 1880; „გიგო ღრუბელაშვილი“, 1894). ლომოურს ეკუთვნის აგრეთვე ისტორიული მოთხრობები, რომლებიც წარმოაჩენს ჩვენი წინაპრების გმირულ თავდადებას („წინაპართა აჩრდილნი“, 1902; „ხერხი სჯობის ღონესა“, 1914), პუბლიცისტური და ლიტერატურულ-კრიტიკული წერილები, ლექსები და სხვა.

მწერლის შემოქმედება ხასიათდება ლაკონიური და მკაფიო სტილით, დახვეწილი ენობრივი მასალით, პერსონაჟთა და სიტუაციათა რელიეფური ხატვით.

ლომოურის ფსევდონიმემი იყო: „ლევან ცაველი“, „არბოელი“, „გორელი“ და სხვა.

მისი ვაჟი, იულონ ლომოური აგრონომ-მემცენარე იყო, ქალიშვილი, თამარ ლომოური კი — ისტორიკოს-ნუმიზმატი.
მიმინო

მიმინო — მტაცებელი ფრინველი ქორისებრთა ოჯახისა. დედალი ტანად მამალზე დიდია. მიმინოს სხეულის სიგრძე 31-41 სმ, მასა 150-275 გრამს აღწევს. გავრცელებულია ევროპაში, აზიასა და აფრიკაში (ეგვიპტე). არ არის ტუნდრის ზონაში.

საქართველოში ბინადრობს, ბუდეს ხეზე იკეთებს. 4-5 კვერცხს დებს. 31-33 დღე-ღამეს კრუხობს. ამ პერიოდში დედალს და მართვეებს (ქულებს) მამალი აჭმევს. მიმინო იკვებება უმთავრესად პატარა ჩიტებით (ორნითოფაგია), აგრეთვე მღრღნელებით, ქვეწარმავლებით, ამფიბიებითა და მწერებით. დასავლეთ საქართველოს ზოგ რაიონში მიმინოს შავარდნის მაგივრად იყენებენ სანადიროდ. წვრთიან მართვეს.
ანსელმ კენტერბერიელი

ანსელმ კენტერბერიელი (დ. დაახ. 1033 აოსტა — გ. 21 აპრილი, 1109, კენტერბერი) — შუა საუკუნეების ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ფილოსოფოსი. 23 წლის ასაკში დატოვა იტალია. 1093 წლიდან კი იყო კენტერბერიში ეპისკოპოსად. განსაკუთრებით მოიპოვა სახელი მისმა „ონთოლოგიურმა მტკიცებულებამ“ ღვთის აუცილებელი არსებობის შესახებ. ეს მტკიცებულება ხშირი თემაა ახალი დროის ფილოსოფიაში (მაგ. კანტის კრიტიკა ონთოლოგიური მტკიცებულებისა). მისი ნაშრომებიდან ყველაზე ცნობილია ორი: "მონოლოგიონი" და „პროსლოგიონი“.
ასამი (მთავარი)

ასამი — კამბეჩოვანის მთავარი საუკუნის ნახევარში. სუმბატ დავითის ძის მიხედვით, ქართლის ერისმთავარ გვარამის ძმა. ასამის გამთავრება კამბეჩოვანში ირანელთა წინააღმდეგ მიმართული აჯანყების შედეგად მოხდა. ასამმა და მისმა ძმამ ვარაზვარდმა „გარდაუქციეს ერი“ (აუჯანყეს) შაჰის ირანელ მოხელეს ვეზან ხორნაბუჯელ ერისთავს, მოკლეს იგი და თვით დადგნენ მთავრებად.
არჩილ I

არჩილ , არჩილ მირდატის ძე — ქართლის მეფე საუკუნის 20–30-იან წლებში — ჯუანშერის „ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა“-ს თანახმად. მემატიანე არჩილის მეფობის შესახებ ამბობს: „განაცხადა მტერობა სპარსთა, გამოაჩინა ჯუარნი და მოკაზმნა ეკლესიანი“. მან ცოლად შეირთო ბიზანტიის იმპერატორის იობიანის (363–364) შთამომავალი — მარიამი.

„მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს მიხედვით მის დროს „მოგუნი მოგობდეს ცეცხლისა მსახურებასა ზედა“.

(არჩილის მეფობის დათარიღება: ვახუშტი 410–434 წ. ვ. გოილაძე 402–426 წ. გ. მელიქიშვილი ს. მე-2 ნახ. ა. ბოგვერაძე ს. 20-30 წ.).
ანტონ გენათელი

ანტონ გენათელი — გელათის მთავარ-ეპისკოპოსი საუკუნის ნახევარში. ადრე აწყურის ეპისკოპოსი (მაწყვერელი). სამცხე-საათაბაგოში ოსმალთა მომძლავრების გამო იძულებული გახდა იმერეთში გადასულიყო. ანტონ გენათელი მონაწილეობდა იმერეთის მეფის ბაგრატ -ის მიერ მოწვეულ საეკლესიო კრებაში (კათოლიკოსთა სამართალი). გიორგი -ის დროს (1565-1585) ანტონ გენათელმა შეაკეთა და მოახატვინა გელათის ღვთისშობლის ტაძრის ჩრდილოეთ კარიბჭე, რომლის კედლებს დღესაც ამკობს იმდროინდელი ფრესკები და წარწერები. სამხრეთის კედლის ასომთავრულ წარწერაში იხსენიება ანტონ გენათელი.
მოა

მოა — დიდი ზომის (3,5 მ სიმაღლის) ამომწყდარი მორბენალი ფრინველი მოასნაირთა რიგისა. ჰქონდათ პატარა და ბრტყელი თავი, მოკლე ნისკარტი, გრძელი კისერი, მასიური ტანი, უტროპო მკერდის ძვალი, სამ- ან ოთხთითიანი ღონიერი, მაღალი ფეხები და განუვითარებელი ფრთები. მოას ნაშთები ცნობილია ადრინდელი პლიოცენური და პლეისტოცენური ნალექებიდან. გავრცელებული იყო ახალი ზელანდიის კუნძულებზე, სადაც შემორჩა საუკუნის დასაწყისამდე.
მოლაღური

მოლაღური, გულყვითელა — ფრინველი ბეღურასნაირთა რიგისა. მისი სახეულის სიგრძე 25 სმ-ს აღწევს. მამალს მოოქროსფრო-ყვითელი შავნარევი ბუმბული აქვს, დედალსა და ახალგაზრდა მოლაღურს — მომწვანო. მკერდზე ლაქები აყრია. გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, სამხრეთ-დასავლეთ აფრიკაში. საქართველოში ბევრ ადგილას გვხვდება როგორც მობუდარი გადამფრენი ფრინველი. ბუდეს იკეთებს ხეებზე. იკვებება მწერებით, უფრო იშვიათად კენკრით. მისი გალობა ფლეიტის ხმას ჰგავს, ხმამაღლა სტვენა კი — კატის კნავილს. ხალხური სახელწოდება ბიჭო-გოგია.

გალერეა