ევგენი ვახტანგოვი

ევგენი ბაგრატიონის ძე ვახტანგოვი (; დ.13 თებერვალი, 1883, ვლადიკავკაზი — გ. 29 მაისი, 1922, მოსკოვი) — რუსი და საბჭოთა თეატრის რეჟისორი, მსახიობი და მასწავლებელი, სტუდენტური დრამატული სტუდიის (1921 წლიდან ცნობილი როგორც მოსკოვის მხატვრული თეატრის მე-3 სტუდია, 1926 წლიდან — ევგენი ვახტანგოვის სახელობის თეატრი) დამფუძნებელი და ხელმძღვანელი (1913-1922).

ბიოგრაფია
ადრეული წლები
დაიბადა 1883 წლის 1 (13) თებერვალს ვლადიკავკაზში, რუსეთის იმპერიის თერეკის (თერგის) ოლქში (ახლანდელი ჩრდილოეთ ოსეთის რესპუბლიკა), სომხეთის ქუჩაზე მდებარე სახლში წმინდა გრიგოლ განმანათლებლის ეკლესიის მოპირდაპირედ (სხვა წყაროების მიხედვით, საცხოვრებელ კორპუსში), მშვიდობის გამზ. №13. იგი წარმოშობით იყო თამბაქოს მწარმოებლის, სომეხი ბაგრატიონ სერგეის ძე ვახტანგოვისა და ოლგა ვასილის ასულ ვახტანგოვას, რუსული, მდიდარი პატრიარქალური ოჯახიდან. მამამისი თამბაქოს ქარხანას ფლობდა ვლადიკავკაზში, ევდოკიმოვის (ახლანდელი მაქსიმ გორკის) ქუჩაზე. იგი დაბადებიდან 19 დღის შემდეგ მოინათლა, როგორც „ევგენი, ბაგრატიონის ძე“, მაგრამ მოსკოვში გადასვლის შემდეგ, მან ევგენი ბოგრატიონოვიჩის სახელით დაიწყო წერა.

ევგენი ვახტანგოვი სწავლობდა ვლადიკავკაზის გიმნაზიაში. უყვარდა ცეკვა, მანდოლინაზე დაკვრა, აქვეყნებდა სტატიებსა და მოთხრობებს გიმნაზიის გაზეთ „“-ში. 1901 წლიდან მონაწილეობდა სამოყვარულო დრამატულ წრეებში, როგორც მსახიობი და სპექტაკლების რეჟისორი. მას განსაკუთრებით მოსწონდა მკვეთრი ხასიათის როლები, მათ შორის ქალის. ამავე წლებში აქვეყნებდა მოთხრობებსა და სტატიებს თეატრის შესახებ ვლადიკავკაზის გაზეთ „“-ში.

1903 წელს, გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ, მამამ გაგზავნა რიგის პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში, სადაც მისი ბიძაშვილი სწავლობდა. ვახტანგოვმა მაშინვე დაიწყო მუშაობა ადგილობრივ დრამატულ კლუბში მსახიობად და საბოლოოდ ვერ ჩააბარა მისაღები გამოცდები. ამის შემდეგ იგი გაემგზავრა მოსკოვში ბიძასთან, პეტრე ვასილის ძესთან და ჩაირიცხა მოსკოვის უნივერსიტეტის ფიზიკა-მათემატიკის ფაკულტეტზე, შემდეგ გადავიდა იურიდიულ ფაკულტეტზე (1904). სწავლის პარალელურად ის მონაწილეობდა სამოყვარულო სპექტაკლებში, მათ შორის მოსკოვის ინტელიგენციაში პოპულარულ მიხაილოვსკის დრამატულ კლუბში, რომელსაც აწყობდა იური ზავადსკის დედა. პერიოდულად მოგზაურობდა ვლადიკავკაზში, სადაც თავად დგამდა სპექტაკლებს.

1905-1907 წლების მოვლენების დროს მონაწილეობდა სტუდენტურ რევოლუციურ მოძრაობაში, იყო რევოლუციონერების მიერ ორგანიზებული უნივერსიტეტის სტუდენტური ორგანიზაციის წევრი, მოქმედებდა ქარხნებში და ქარხნებში აგიტატორის როლში, ავრცელებდა რევოლუციურ ლიტერატურას. შეუერთდა სოციალისტ-რევოლუციონერთა ფრაქციას.

1909 წელს ვახტანგოვმა საბოლოოდ გადაწყვიტა თავისი ცხოვრება დაეკავშირებინა თეატრისთვის და ჩაირიცხა მოსკოვის ალექსანდრე ადაშევის თეატრალურ სკოლაში. მისი მასწავლებლები იყვნენ ლეოპოლდ სულერჟიცკი, ვასილი ლუჟსკი, ლეონიდ ლეონიდოვი, ვასილი კაჩალოვი.

მან მონაწილეობა მიიღო სასწავლებლის სტუდენტების მიერ ფულის შოვნის მიზნით ორგანიზებულ კაბარე პროგრამებში: ჯერ როგორც მსახიობმა და პაროდისტმა, შემდეგ როგორც ავტორმა, რეჟისორმა და მუსიკოსმა. 1910-1911 წლების ზამთარი მან გაატარა პარიზში, როგორც ლეოპოლდ სულერჟიცკის ასისტენტმა, რომელიც მიწვეული იყო „ლურჯი ფრინველის“ დასადგმელად რეჟანის თეატრში.

1911 წლის გაზაფხულზე დაამთავრა საშუალო სკოლა და მიიღეს მოსკოვის მხატვრული თეატრის დასში. როგორც მსახიობი, ის არ იყო ძალიან დაკავებული და კარგად ირგებდა კონსტანტინე სტანისლავსკის „სისტემის" იდეების შემუშავებასა და განვითარებაში დამხმარის როლს. მონაწილეობდა მოსკოვის მხატვრული თეატრის 1-ლი სტუდიის და სხვა თეატრების მუშაობაში („ღამურა“, „მაწანწალა ძაღლი“, ტერიოკის თეატრში), როგორც რეჟისორი და მასწავლებელი. სცენური ფორმის სიმკვეთრე და დახვეწა, რომელიც გამოწვეული იყო შემსრულებლის ღრმა შეღწევით პერსონაჟის სულიერ ცხოვრებაში, ნათლად გამოიხატა როგორც შესრულებულ როლებში (ტეკლტონი დიკენსის „კრიკეტი ღუმელზე“, 1914; ჟამელი შექსპირის „მეთორმეტე ღამეში“, 1919 წ.) და მის მიერ დადგმულ სპექტაკლებში მოსკოვის მხატვრული თეატრის 1-ელ სტუდიაში: ჰაუპტმანის „მშვიდობის ზეიმი“ (1913) და ბერგერის „წარღვნა“ (1919), სადაც მან შეასრულა ფრეზერის როლი.

1913 წელს სტუდენტთა ჯგუფთან ერთად დააარსა და ხელმძღვანელობდა ახალგაზრდულ სტუდიას, რომელიც მოგვიანებით გადაკეთდა მოსკოვის მხატვრული თეატრის მე-3 სტუდიად. თეატრის ხელმძღვანელობა ვახტანგოვს უფლებას არ აძლევდა, რომ ცალკე ემუშავა და თავიდან სტუდია არსებობდა „მიწისქვეშ“. სპექტაკლები იდგმებოდა ნაქირავებ ბინებში. მხოლოდ 1917 წელს გამოცხადდა თეატრი საჯაროდ, როგორც მოსკოვის ვახტანგოვის დრამატული სტუდია.

რევოლუციის შემდეგ ვახტანგოვის სარეჟისორო და პედაგოგიური მოღვაწეობა არაჩვეულებრივი აქტიურობით განვითარდა. 1919 წელს, ოლგა კამენევას წინადადებით, ხელმძღვანელობდა განათლების სახალხო კომისარიატის თეატრალურ განყოფილებაში სარეჟისორო განყოფილებას. მოსკოვის მხატვრულ თეატრსა და მასთან დაკავშირებულ სტუდიებში მუშაობის გარდა, იგი თანამშრომლობდა პროლეტარულ სტუდიასთან, პრეჩისტენსკის სამუშაო კურსებთან, სახალხო თეატრთან.

ვახტანგოვის სურვილი ეპოვა „თანამედროვე გზები სპექტაკლის გადასაჭრელად იმ ფორმით, რომელიც თეატრალურად ჟღერს“ გამოიხატა მის ბოლო სპექტაკლში „პრინცესა ტურანდოტი“ (მოსკოვის მხატვრული თეატრის მე-3 სტუდია, 1922 წ.). იგი სტანისლავსკის, ვლადიმერ ნემიროვიჩ-დანჩენკოსა და სხვა თეატრალური მოღვაწეების მიერ აღიქმებოდა, როგორც მთავარი შემოქმედებითი გამარჯვება, რომელიც ამდიდრებდა სცენის ხელოვნებას, ხსნიდა ახალ ბილიკებს თეატრში. ვახტანგოვის სარეჟისორო პრინციპებმა თავისი გაგრძელება და განვითარება ჰპოვა მის მიმდევრებსა და სტუდენტებში — რუბენ სიმონოვი, ბორის ზახავა, მსახიობები: ბორის შჩუკინი, იოსებ ტოლჩანოვი, მიხეილ ჩეხოვი და სხვები.

1910-იანი წლების შუა ხანებიდან ვახტანგოვს კუჭის ტკივილები აწუხებდა. 1918 წლის შემოდგომაზე იგი წავიდა იგნატიევის საავადმყოფოში საეჭვო წყლულის გამოკვლევისთვის. 1919 წლის იანვარში ექიმებმა აღმოაჩინეს, რომ რეჟისორს კუჭის კიბო ჰქონდა, მაგრამ დაუმალეს მას. პარალელურად ვახტანგოვს გაუკეთდა ოპერაცია, რომელიც წარმატებული იყო. მომავალში დაავადება გაუარესდა და 1922 წელს საწოლიდან აღარ წამომდგარა.

ვახტანგოვი გარდაიცვალა 1922 წლის 29 მაისს. 1922 წლის 31 მაისს იგი დაკრძალეს მოსკოვის ნოვოდევიჩის სასაფლაოზე.

ევგენი ვახტანგოვი არ არის მხოლოდ გამოჩენილი რეფორმისტი რეჟისორი. მას ეკუთვნის უნიკალური მიღწევა თეატრის ისტორიაში. ვახტანგოვმა დადგა ორი სპექტაკლი, რომლებმაც არა მხოლოდ გადააჭარბა თავის შემოქმედს, არამედ მოხსნა ყველანაირი მრავალწლიანი თეატრალური რეკორდი. „გადიბუკი“ თეატრ „გაბიმაში“ გაგრძელდა 40 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში, 1960-იანი წლების შუა ხანებამდე. „პრინცესა ტურანდოტი“ ვახტანგოვის თეატრში — კიდევ უფრო დიდხანს, 2006 წლამდე, თუმცა ხანმოკლე შეფერხებებით.

ოჯახი
მამა — ბაგრატიონ სერგეის ძე ვახტანგოვი (? -1921), სომეხი, სომხური სამოციქულო ეკლესიის ქრისტიანი. მე-2 გილდიის ვაჭარი, თამბაქოს მწარმოებელი, რომელმაც დაიწყო ნულიდან და მოახერხა კომერციული კეთილდღეობის მიღწევა. ის რუბენ სიმონოვის მამის ახლო მეგობარი იყო. სიმონოვის თქმით, იგი ვლადიკავკაზში სიძუნწით იყო ცნობილი. თავად ევგენი ვახტანგოვისა და მისი მეუღლის თქმით, ის შინაური ტირანი იყო, მთელ ოჯახს შიშში ამყოფებდა. არ დადიოდა თეატრში და შვილის გატაცებას არ აფასებდა. ვახტანგოვის კონფლიქტი მამასთან იქამდე მივიდა, რომ მან შეწყვიტა მშობლების სახლში სტუმრობა და მეგობრებს სთხოვა ეწოდებინათ ევგენი ალექსანდრეს ძე.
დედა — ოლგა ვასილიევნა ვახტანგოვა (დაბ. ლებედევა), რუსი მართლმადიდებელი. წარმოშობით ისიც ვაჭართა კლასიდან იყო — ტფილისში თამბაქოს ქარხნის მფლობელის — ლებედევის ქალიშვილი.
და — სოფია ბოგრატიონის ასული კოზლოვსკაია-ვახტანგოვა (გ. 1923), მასწავლებელი, რევოლუციონერი, მეჩისლავ იულის ძე კოზლოვსკის მეუღლე. ის იყო რესპუბლიკის რევოლუციური სამხედრო საბჭოს საველე შტაბის თანამშრომელი, შემდეგ მსახურობდა მოსკოვის საგანგებო კომისიაში, ჩეკასა და -ში.
და — ნინა ბოგრატიონის ასული ვახტანგოვა (1887-1967 წწ).
ცოლი (1905 წლიდან 1922 წლამდე) — ნადეჟდა მიხაილოვნა ვახტანგოვა (დაბ. ბაიცუროვა) (30 ნოემბერი, 1885 - 8 მარტი, 1968). ისინი შეხვდნენ 1901 წელს ვლადიკავკაზში, დაქორწინდნენ 1905 წლის შემოდგომაზე მოსკოვში. მან მონაწილეობა მიიღო მეუღლის ბევრ სპექტაკლში, იყო მოსკოვის სამხატვრო თეატრის მე-3 სტუდიის ლიტერატურული ნაწილის ხელმძღვანელი. ვახტანგოვის გარდაცვალების შემდეგ მან მოაწყო მეუღლის მემორიალური სახლ-მუზეუმი.
ვაჟი — სერგეი ევგენის ძე ვახტანგოვი (1907-1987), არქიტექტორი.
შვილიშვილი — ევგენი სერგეის ძე ვახტანგოვი (1942-2018), მხატვარი.

შემოქმედება თეატრში
მსახიობი
ლევ ტოლსტოის „ცოცხალი ლეში“ — ბოშა
მეტერლინკის „ლურჯი ფრინველი — შაქარი
შექსპირის „ჰამლეტი“ — მეორე მსახიობი
შექსპირის „მეთორმეტე ღამე“ — ჯესტერი
ბ.კ.ზაიცევის პიესა „ლანინების მამული“, 1913 წ
გ.ჰაუპტმანის „მშვიდობის დღესასწაული“ 1913 წ
„ნიკოლაი სტავროგინი“, 1913 წ
ანდრეევის „ფიქრი“ — კრაფტი, 1914 წ
დიკენსის „კრიკეტი ღუმელზე“ — ტეკლტონი, 1914 წ
„ქვის სტუმარი“ — ლაურას სტუმარი, 1915 წ
ბერგერის „წარღვნა“ — ფრეზერი, 1915 წ

რეჟისორი
გ.ჰაუპტმანის „მშვიდობის დღესასწაული“ (1913 წლის 15 ნოემბერი — 1-ლი სტუდია)
ბერგერის „წყალდიდობა“ (1915 წლის 26 აპრილი — 1-ლი სტუდია)
ჩეხოვის „ქორწილი“ (1920, მე-3 სტუდია)
მეტერლინკის „წმინდა ანტონის სასწაული“ (1921, მე-3 სტუდია)
ა. სტრინდბერგის „ერიკ “ (მოსკოვის სამხატვრო თეატრის 1-ლი სტუდია, 1921 წ.)
ს. ანსკის „გადიბუკი“ (ებრაული სტუდია „გაბიმა“, 1922 წ.)
გოცის „პრინცესა ტურანდოტი“ (მოსკოვის სამხატვრო თეატრის მე-3 სტუდია, 1922 წ.)

ხსოვნა
1926 წელს მოსკოვის სამხატვრო თეატრის მე-3 სტუდიას ეწოდა ევგენი ბაგრატიონის ძე ვახტანგოვის სახელობის სახელმწიფო აკადემიური თეატრი. ხოლო 1931 წელს თეატრში შეიქმნა მუზეუმი, რომლის საფუძველი გახდა მისი მეუღლის მიერ შეგროვებული მასალები.
1996 წელს ვლადიკავკაზის რუსულ თეატრს ევგენი ვახტანგოვის სახელი მიენიჭა.
სახლში, სადაც ვახტანგოვი ცხოვრობდა 1918-1922 წლებში (დენეჟნის შესახვევი №12), 1923 წელს გაიხსნა მემორიალური სახლი და მის ფასადზე დამონტაჟდა მემორიალური დაფა.
1924-1993 წლებში არბატის რაიონში ბოლშოი ნიკოლოპესკოვსკის შესახვევი ატარებდა ვახტანგოვის სახელს.
ვლადიკავკაზში არის ვახტანგოვის შესახვევი.
ვლადიკავკაზში, სომხურ ქუჩაზე მდებარე სახლზე, სადაც დაიბადა და გაიზარდა ვახტანგოვი, მემორიალური დაფა დამონტაჟდა.
2013 წლის ივნისში ვლადიკავკაზში ვახტანგოვის ძეგლი გაიხსნა.
ქუჩა ჩელიაბინსკში (მეტალურგების რაიონში) ვახტანგოვის სახელს ატარებს.
1966 წელს გამოვიდა ფილმი „ვახტანგოვი“ (რეჟ. ვლადიმერ ტომბერგი).
2014 წლის 13 ოქტომბერს შჩუკინის სახელობის თეატრალური სასწავლებლის ეზოში დაიდგა სტუდენტური დრამატული სტუდიის დაარსებიდან ასი წლისთავისადმი მიძღვნილი ძეგლი.
ევგენი ვახტანგოვის პატივსაცემად მისი სახელი დაერქვა ავიაკომპანია „აეროფლოტის“ თვითმფრინავს 321 (ნომერი -).
ვახტანგოვს ეძღვნება მარინა ცვეტაევას ლექსი „ევგენი ბაგრატიონის ძე ვახტანგოვს“ (1918).
ვახტანგოვის სახელს ატარებს ქუჩა თელ-ავივში.
2020 წელს მოსკოვში არბატზე ვახტანგოვის თეატრის შენობის წინ გაიხსნა ევგენი ვახტანგოვის ძეგლი.