iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ფრანი

ფრანი — მისაბმელი საფრენი აპარატი, რომელიც წარმოადგენს ჰაერზე მძიმე საჰაერო ხომალდების ერთ-ერთ ტიპს. მას ჰაერში აკავებს, მის ზედაპირზე მოქმედი ქარის წნევა (ფრანი ქარის მომრაობის მიმართულებით დაყენებული უნდა იყოს რომელიმე კუთხით) და მიწიდან დამჭერი ლეერი. ფრანის ძირითადი კონსტრუქციული ელემენტებია ხისტ კარკასზე გადაჭიმული ქსოვილის ან ქაღალდის ზედაპირი (აეროდინამიკური), ლეერი (თოკი, გვარლი, მტკიცე ძაფი), რომელიც ეხვევა ჯალამბარს, ფრანზე ლეერის მისამაგრებელი აღვირი და მდგრადობის ელემენტები.

ფრენის პროცესში ფრანზე მოქმედებს მისი სიმძიმის ძალას და მის ზედაპირზე მოქმედი ქარის წნევა, რომელთა ვექტორული ჯამი ქმნის წევის ძალას და ძაფის დაჭიმულობის ძალას. წონასწორობის მდგომარეობაში წევის ძალა წონასწორდება ძაფის დაჭიმულობის ძალით და ამის გამო მომენტების ჯამი (ფრანის კვანძის მიმართ) ნულის ტოლია.

ფორმისა და აეროდინამიკული ზედაპირის მოწყობილობის მიხედვით ფრანი არის ერთსიბრტყიანი, მრავალსიბრტყიანი, თაროედული, კოლოფისებრი და სხვა. საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში ფრანის იყენებდნენ ატმოსფეროს ზედა ფენების მეტეოროლოგიური კვლევისათვის ადგილმდებარეობის ფოტოგრაფირებისათვის და სხვა. ამჟამად ფრანს მხოლოდ სპორტული მიზნებისათვის იყენებენ.
მერვე ლეგიონის დასახლება

მერვე ლეგიონის დასახლება — დასახლება თბილისში (ისნის რაიონი), მდებარეობს ქალაქის აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარე მტკვრის მარცხენა მხარეს, კახეთის გზატკეცილის მიმდებარედ.

სახელწოდება „მერვე ლეგიონი“ (საბჭოთა პერიოდში — „მერვე პოლკი“) მომდინარეობს საბჭოთა შინაგანი ჯარების მე-8 ცალკე მოტომსროლელი პოლკის სახელიდან, რომელიც აქ იყო განლაგებული. 1990-იან წლებში ყოფილი მე-8 პოლკის ბაზაზე საქართველოს შინაგანი ჯარების ოპერატიული ბრიგადა იყო განთავსებული. დასახლება სამხედრო ნაწილის ირგვლივ 1960-იანი წლებიდან გაჩნდა. 2014 წლიდან ვაზისუბანთან ერთად ქმნის ისნის რაიონის ერთ-ერთ უბანს (უბანი 16).
ჯუანშერ ვათეიშვილი

ჯუანშერ ლევანიძე ძე ვათეიშვილი, ვათაძე (დ. 8 ოქტომბერი, 1931, თბილისი, — გ. 30 მაისი, 2019) — ქართველი ისტორიკოსი. ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი (1973), პროფესორი (1990), რუსეთის ფედერაციის მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1992).

დაამთავრა მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი (1954). 1958 წლიდან მუშაობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმში, 1960 წლიდან — ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლიგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტში. 1985 წლიდან იყო მოსკოვის რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობის ისტორიის სამეცნიერო-კვლევითი მუზეუმის დირექტორი. 1992 წლიდან ხელმძღვანელობდა მოსკოვში თავისავე დაფუძნებულ ალექსანდრე და პეტრე ბაგრატიონების სახელობის საერთაშორისო ფონდს, 1996 წლიდან კი — ამსტერდამში ნიკოლაას ვიტსენისა და ალექსანდრე ბაგრატიონის სახელობის ქართულ სამეცნიერო-კულტურულ ცენტრ „გეორგიკას“.

ვათეიშვილი იკვლევდა საქართველოს ურთიერთობათა ისტორიას რუსეთთან და დასავლეთ ევროპის ქვეყნებთან. 1977-1990 წლებში, როგორც იუნესკოს სტიპენდიანტმა, ხუთი ქვეყნის (საფრანგეთი, იტალია, ესპანეთი, ჰოლანდია, შვედეთი) არქივებში მოიძია ვრცელი დოკუმენტური მასალა დასავლეთ ევროპის ქვეყნებთან საქართველოს ისტორიული ურთიერთობის შესახებ. 1990 წელს არნოლდ ჩიქობავასთან ერთად მიენიჭა საქართველოს სახელმწიფო პრემია მონოგრაფიისათვის „პირველი ქართული ნაბეჭდი გამოცემები“ (ქართულ, რუსულ, ინგლისურ ენებზე, თბ., 1978).
ვაიოს არქეოლოგიური ძეგლები

ვაიოს არქეოლოგიური ძეგლები — ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულის – ათასწლეულის დასაწყისის გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ძეგლი. აღმოჩენილია 1992–1993 წლებში სოფ. ვაიოში (ქედის მუნიციპალიტეტი), ადგილ „ნაასლარზე“ (მდ. აჭარისწყლის მარცხენა სანაპირო).

გზის ჭრილში ნაპოვნია კანელურებით შემკული დოქი, ბრინჯაოს სასაფეთქლე ხვიები (4 ცალი), რგოლი და მოზრდილი ზომის მძივსაკიდი; გამოვლენილია კულტურული ფენა, სადაც ბათქაშისა და თიხის ჭურჭლის ნატეხები იყო. არსებული მასალის მიხედვით სავარაუდოა სამოსახლოსა და სამაროვნის არსებობა. ვაიოში არის სპილენძის საბადოები. სავარაუდოდ, ამ საბადოებთან დაკავშირებულ სახელოსნოებში მზადდებოდა დასაკრძალავი რიტუალისათვის საჭირო ნივთები.
ბათუმის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია

ბათუმის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია — არქიტექტურული ეკლესია ბათუმში. ფარნავაზ მეფის ქ. 20-ში. თარიღდება საუკუნით.

ჩაწერილი ჯვრის ტიპის გუმბათიანი ეკლესია აგებულია 1865-1871 წლებში ადგილობრივი ბერძნების მიერ, როდესაც ბათუმი ჯერ კიდევ ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში იყო. იმ დროისთვის ის იყო ერთადერთი მართლმადიდებლური ეკლესია ბათუმში.

ეკლესია 1930-იან წლებში დაიხურა, ხოლო 1948 წელს კათალიკოს-პატრიარქ კალისტრატეს შუამდგომლობით აღდგა ღვთისმსახურება. შენობა წარმოადგენდა რუსული, კლასიცისტური სტილის ნიშნების მატარებელ ნაგებობას, რომელმაც დღევანდელი სახე 2009 წლის რეკონსტრუქციის დროს მიიღო, როდესაც მოხდა აგურითა და ნალესობით წითელი და თეთრი თარაზული ზოლების გამოყვანა, რითიც ნაგებობამ „ბიზანტიური“ ტაძრის იერი მიიღო.

ეკლესიას აღმოსავლეთით სამი შვერილი აფსიდი აქვს. ტაძრის დასავლეთით ნართექსია მოწყობილი, რომლის ზემოთაც პატრონიკეა. ამ ნაწილს ზემოთ სამრეკლო ადგას. ტაძრის სამხრეთი შესასვლელის მარცხენა ნაწილში ქვის ფილაა ჩასმული, რომელზეც წმ. ნიკოლოზის რელიეფური გამოსახულებაა ბერძნული წარწერით, აქვეა მოცემული ტაძრის მშენებლობის დაწყებისა და დასრულების თარიღი.
ვითარებითი ბრუნვა

ვითარებითი ბრუნვა — სახელის ფორმა, რომელიც შედის ბრუნების პარადიგმაში. თანამედროვე სალიტერატურო ქართულში წარმოდგენილია თანხმოვანფუძიანებთან -ად, ხმოვანფუძიანებთან -დ ბოლოსართით (ძვირ-ად, ქალაქ-ად, სარკე-დ, უთო-დ…). ძველ ქართულში გვხვდებოდა ოდენ -ა სუფიქსიც (ჯოჯოხეთ-ა, სადიდებელ-ა) ვითარებითის ნიშნად მიიჩნევენ -და სუფიქსსაც ძვველ ქართულში (ჩემ-და, შენ-და…).

ვითარებით ბრუნვაში დასმული სახელი გამოხატავს ვითარებას (კარგ-ად ვარ), გარდაქცევას (კატ-ად იქცა), მიმართულებას (სახლამდე მიაღწია), ფინალურ მომენტს ტემპორალურ ასპექტში (შვიდ საათამდე მეძინა).

ვითარებითი ბრუნვა დაირთავს მხოლოდ -მდე || -მდის (საშუალ ქართულში – -მდინ, -მდისინ…) თანდებულს. ძველ ქართულში -კერძო თანდებულსაც დაირთავდა („ჩრდილოჲთ კერძო“).

ვითარებითი ბრუნვა ერთ-ერთი უძველესი ბრუნვაა. წარმომავლობით მას ურარტულ -ედი სუფიქსს უკავშირებდნენ (არნ. ჩიქობავა). ვითარებითი ბრუნვის თანხმოვან ელემენტს ხედავენ მოქმედებითი ბრუნვისნიშნისეულ - თ ბგერაშიც; სხვა თვალსაზრისით, ვითარებითი ბრუნვის ნიშნის არქეტიპადა და სუფიქსს აღადგენენ (-ადა || -ად და -დ).
სამტრედიის ბრძოლა

სამტრედიის ბრძოლა — ბრძოლა საქართველოს სამოქალაქო ომის დროს, კანონიერი პრეზიდენტის ზვიად გამსახურდიას მხარდამჭერ სამხედრო ნაწილებსა და ედუარდ შევარდნაძის სამხედრო გადატრიალების შემდგომ მოსულ მთავრობას შორის.
წინაისტორია
1991 წლის მაისში ზვიად გამსახურდია აირჩიეს საქართველოს პირველ პრეზიდენტად. 1991 წლის აგვისტოში საქართველოს ეროვნული გვარდია გაიყო გამსახურდიას მომხრე და მოწინააღმდეგე ფრაქციებად მას შემდეგ, რაც მისმა მეთაურმა თენგიზ კიტოვანმა პრეზიდენტს დაუმორჩილებლობა გამოუცხადა. ეს კონფლიქტი საბოლოოდ გადაიზარდა სრულმასშტაბიან სამოქალაქო ომში და დასრულდა გამსახურდიას მთავრობის დამხობით. 1992 წლის დასაწყისში პუტჩისტებმა ძალაუფლების ხელში ასაღებად მოიწვიეს ედუარდ შევარდნაძე, საქართველოს სსრ-ს ყოფილი ლიდერი. გამსახურდიამ დატოვა საქართველო და გაემგზავრა ჩეჩნეთში, ხოლო მისმა მომხრეებმა კონტროლი დაამყარეს სამეგრელოზე. 1993 წლის სექტემბერში გამსახურდია დაბრუნდა საქართველოში და მისმა ძალებმა ოქტომბერში დაიწყეს ბრძოლა კანონიერი მთავრობის აღდგენის მოტივით. გამსახურდიას ჯარებმა დასავლეთ საქართველოში ცხრა ქალაქი აიღეს, მათ შორის შავი ზღვის მნიშვნელოვანი პორტი ფოთში.
ბრძოლა
შეტევა
17 ოქტომბერს, გამთენიისას, გამსახურდიას ჯარებმა გადალახეს მდინარე ცხენისწყალი და ტანკებისა და არტილერიის დახმარებით სამტრედიაზე შეტევა დაიწყეს და რამდენიმე საათში ქალაქის ცენტრს მიაღწიეს. შევარდნაძის ჯარების უმეტესობამ უკან დაიხია ქუთაისში, ნაწილი კი ალყაში მოექცა და ტყვედ ჩავარდა. სამტრედიის აღებით გამსახურდიას მომხრეებმა კონტროლი მოიპოვეს მნიშვნელოვან რკინიგზის კვანძზე, რომელიც აკავშირებდა თბილისსა და ბათუმს, რითაც შევარდნაძის მთავრობა გამოუვალ მდგომარეობაში ჩავარდა. შევარდნაძის მთავრობის წარმომადგენლის, ზაზა ბილიხოძის თქმით, ბრძოლაში დაიღუპა შევარდნაძის მომხრე 40 ჯარისკაცი, ხოლო გამსახურდიას მხარეზე დაღუპულთა რაოდენობის შესახებ ინფორმაცია არ ყოფილა.
რუსული ინტერვენცია
შევარდნაძე მარცხის შემდეგ ქუთაისში ჩავიდა და თავდაცვისა და კონტრშეტევისთვის მოემზადა. 18 ოქტომბერს შევარდნაძემ აღიარა, რომ მისი ჯარი პრაქტიკულად დაიშალა და დახმარებისთვის მიმართა რუსეთს გამსახურდიას წინსვლის შესაჩერებლად. ამ დროისთვის გამსახურდიას ძალები აკონტროლებდნენ ქვეყნის მესამედს და მიიწევდნენ ქუთაისისკენ. 18 ოქტომბერს შევარდნაძემ სთხოვა რუსეთს სამხედრო დახმარება. თუმცა, რუსეთის თავდაცვის მინისტრმა პაველ გრაჩევმა განაცხადა, რომ რუსეთი ვერ აღმოუჩენდა სამხედრო დახმარებას შევარდნაძის მთავრობას, რადგან საქართველო ჯერ არ იყო დსთ-ს წევრი; მან დაამატა, რომ ამგვარი ქმედება შეიძლება აღქმულიყო საქართველოს შიდა საქმეებში ჩარევად. 19 ოქტომბერს თბილისში პარლამენტმა 219 კაცის შემადგენლობით მხარი დაუჭირა საქართველოს დსთ-ში გაწევრიანებას. ამის შემდეგ გრაჩევმა განაცხადა, რომ რადგანაც საქართველოს პარლამენტმა მხარი დაუჭირა დსთ-ს წევრობას, რუსეთი გააგზავნიდა ჯარს მთავარი სარკინიგზო ხაზების დასაცავად. 20 ოქტომბერს რუსეთის საჯარისო ნაწილები რკინიგზისკენ დაიძრნენ. მათი გადაადგილების ოფიციალურ მიზნად რკინიგზის დაცვა სახელდებოდა, ხოლო რუსეთი უარყოფდა სამოქალაქო ომში მონაწილეობას, თუმცა ეს დაადასტურა შევარდნაძის შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომლებმა.
კონტრშეტევა
22 ოქტომბერს შევარდნაძის ჯარებმა რუსული ტანკების მხარდაჭერით შეტევა განახორციელეს სამტრედიაზე, რასაც მოჰყვა ქუჩის ბრძოლები.
სახელობითი ბრუნვა

სახელობითი ბრუნვა – ნომინატივი, ბრუნვის ერთ-ერთი ძირითადი ფორმა, რომელიც უპირისპირდება ბრუნების პარადიგმაში შემავალ სხვა ბრუნვებს. ინდოევროპულ ენათა ნომინატივისგან განსხვავებით, ქართული სახელობითი ბრუნვა მხოლოდ ქვემდებარის ბრუნვა არ არის: იგი გამოხატავს გარდამავალი ზმნის პირდაპირ ობიექტს სერიაში დასმულ გარდამავალ ზმნა-შემასმენელთან („კაცმა სახლი ააშენა“), გარდამავალი ზმნის ქვემდებარეს სერიაში („კაცი სახლს აშენებს“), აგრეთვე გარდაუვალი ზმნის ქვემდებარეს – სამსავე სერიაში („კაცი დაიმალა“, „კაცი დამალულა“).

სახელობით ბრუნვაში დასმული სახელი სალექსიკონო ერთეულია: სწორედ ამ ბრუნვის ფუნქციაა სახელდებითობა, თუმცა, მისი პირდაპირ ბრუნვად მიჩნევა ქართული ენისათვის გაუმართლებელია (ვინაიდან „ირიბ“ მიმართებებსაც ასახავს).

სახელობითი ბრუნვის ნიშანი თანამედროვე სალიტერატურო ქართულში ი და 0 ალომორფებითაა წარმოდგენილი: თანხმოვანფუძიანებთან – „შვილი მოიყვანა“, „სახლი შენდება“, „მეზობელი მოსულა“… გვხვდება –ი, ხოლო ხმოვანფუძიან სახელებში -ი იკვეცება: „დედა იცინის”, „ძროხა მოწველეს“, „სარკე გატეხილია”…

მრავლობით რიცხვში სახელობითი ბრუნვის ნიშანი ყველგან -ი ბოლოსართია: ბიჭ-ებ-ი, კატ-ებ-ი, წყარო-ებ-ი, ციხე-ებ-ი, ძმა-ნ-ი, შვიდ-ნ-ი…

ქართულ ენაში სახელობითი ბრუნვის -ი ნიშნის გენეზისის თაობაზე განსხვავებული მოსაზრებები გამოითქვა. ნ. მარი ვარაუდობდა, რომ ძველი ქართული სალიტერატურო ენის სახელობით ბრუნვაში შერწყმულია ორი მორფოლოგიურად განსხვავებული წარმონაქმნი: 1. თავდაპირველი -ი, რომელიც მიღებული იყო გაუფორმებელ ბრუნვაზე მე-3 პირის -ი ( კაც-იი > კაც-ი. ავტორის აზრით, ეს გადასვლა შესაძლოა, ძალიან ადრე მომხდარიყო და განეკუთვნებოდეს ქართულ-მეგრულ-სვანურ ურთიერთობის ხანას. აღნიშნულ ვარაუდს სავსებით ეგუება არნ. ჩიქობავას თვალსაზრისი, რომ სახელობით ბრუნვაში დადასტურებული -ი განსაზღვრებითი (ემფატიკური) ნაწილაკია („იგი ნაწევრის ნაშთი), რომელიც თავიდან არ ყოფილა ბრუნვის ნიშანი. სახელობითი ბრუნვის ნიშნის წარმომავლობას განსაზღვრებითი ელემენტისაგან მხარს უჭერენ აგრეთვე ი. იმნაიშვილი, უთურგაიძე და სხვ. არსებობს განსხვავებული მოსაზრებაც: ქართული ი-ს წარმოშობით ბრუნვის ნიშნად მიიჩნევს და არ უკავშირებს განსაზღვრულობის გამოხატვას ჰ. ფოგტი. ამ მოსაზრებას (საერთო ქართველური დონისათვის) არსებითად მხარს უჭერს ა. ონიანი.
მოქმედებითი ბრუნვა

მოქმედებითი ბრუნვა — ქართულში თანხმოვანფუძიან და ხმოვანფუძიან ფუძეკვეცად სახელებში -ით სუფიქსითაა წარმოდგენილი („სახლ-ით, სახ-ით“); ფუძეუკვეცელ ხმოვანფუძიან სახელებთან სუფიქსისეული ხმოვანი იკარგვის („წყარო-თი“, „თორნიკე-თი“).

მოქმედებითი ბრუნვა დაირთავს -ურთ, -გან, -დამ (-დაღმა | | -დაღმე) თანდებულებს; -ით-გან სუფიქსებისაგან ფონეტიკურ ცვლილებათა შედეგად ვიღებთ -დან ბოლოსართს, რომელიც ა. შანიძემ დამოუკიდებელ გამოსვლითი ბრუნვის ნიშნად გამოყო და გამიჯნა მოქმედებითი ბრუნვისგან;

მოქმედებით ბრუნვაში დასმული სახელი გამოხატავს საჭურველს, იარაღს („ბარით მუშაობს“, „თოფით მოკლა“); თანაობას („ცოლითურთ მობრძანდა“); მოქმედების საწყის პუნქტს („სახლიდან წავიდა“ – ე. წ. „გამოსვლითი ბრუნვა“); დროში დაწყებითობას („იმ დღიდან დაიწყო“); მოქმეღების მიზეზს („ამ ამბით განაწყენებული“); მოქმედების ვითარებას („ტირილით მოდის“).

მოქმედებითი უძველესი ფორმაციის ბრუნვაა, რომელსაც თავდაპირველად, როგორც ჩანს, სიტყვაწარმოებითი დანიშნულება ჰქონდა. მოქმედებითი ბრუნვა, საწყისობა-სასრულობის თვალსაზრისით, ოპოზიციას ქმნის ვითარებითთან (შდრ. „ქალაქითი ქალაქად“; დილიდან საღამომდე“..). მკვლევართა ერთი ნაწილი ვარაუდობს სუფიქსისეული -თ თანხმოვნის -დ არქეტიპის დაყრუების შედეგად მიღებას (-იდ >-ით). წარმომავლობით ამ აღდგენილ -დ- ელემენტს ვითარებითის თანხმოვან ელემენტს უკავშირებენ.
მიცემითი ბრუნვა

მიცემითი ბრუნვა – ქართულში უძველესი ფორმაციის ბრუნვა. მისი ნიშანია -ს ფორმანტი, რომელიც საერთო ჩანს ქართველური ენებისთვის. მიცემით ბრუნვასთან გამოიყენება -ვით, -თან, -ზე, -ში თანდებულები:

-ვით თანდებული გამოიყენება როგორც თანხმოვანფუძიან, ისე ხმოვანფუძიან სახელებთან. ორივე შემთხვევაში ბრუნვის ნიშანი (-ა მავრცობთან ერთად) შენარჩუნებულია: კაც-ს-ა-ვით, კატა-ს-ა-ვით, ყრუ-ს-ა-ვით...

-თან თანდებულთან ბრუნვის ნიშანი იკარგვის თანხმოვანფუძიან სახელებში: სახლ-ს-თან → სახლთან. კაც-ს-თან → კაც-თან, ხმოვანფუძიან სახელებში კი ბრუნვის ნიშანი შენარჩუნებულია: დედა-ს-თან, ხე-ს-თან, რუ-ს-თან...

-ზე და -ში თანდებულებთან -ს ორივე შემთხვევაში იკარგვის: მთა-ს-ში → მთა-ში, წყალ-ს-ზე → წყალ-ზე. ა. შანიძის აზრით, რადგან -ში და -ზე უშუალოდ ფუძეს ერთვის, მათ ისეთივე ფუნქცია მიიღეს, როგორიც ბრუნვის ნიშნებს აქვთ. ამიტომ იგი -ში და -ზე თანდებულებიან მიცემითს სადაობით ბრუნვად გამოყოფს.

მიცემითი ბრუნვა ერთ-ერთი ძირითადი სინტაქსური მნიშვნელობის მქონე ბრუნვაა. იგი გამოხატავს: 1. პირდაპირ ობიექტს გარდამავალ ზმნებთან სერიის ფორმებში: „მეზობელი აშენებს სახლ-ს“, „მხატვარი ხატავს სურათ-ს“, „დედა აწერინებს ბავშვს წერილ-ს“... (ძველ ქართულში მიცემითი ბრუნვა გამოყენებული იყო მასდართანაც; 2. ირიბ ობიექტს ა) სამპირიან გარდამავალ ზმნებთან და სერიების ფორმებში: „მეზობელი სახლს უშენებს შვილ-ს“, „დედა წერილს აწერინებს ბავშვ-ს“, „მეზობელმა სახლი აუშენა შვილ-ს“, „დედამ წერილი დააწერინა ბავშვ-ს“; ბ) ორპირიან გარდაუვალ ზმნებთან სამივე სერიის ფორმებში: „ეფარება მზე ღრუბელ-ს“, „მოეფარა მზე ღრუბელ-ს“; 3. ადგილისა და დროის გარემოებებს: ძირ-ს, შორ-ს, წელ-ს, დილა-ს, შუაღამე-ს, დღე-ს, შაბათ-ს...
წოდებითი ბრუნვა

წოდებითი ბრუნვა — გამოიყენება მიმართვის ფორმებში. ქართველურ ენათაგან მხოლოდ ქართულ ენაში გამოიყოფა წოდებითი, როგორც ბრუნვა, ვინაიდან მხოლოდ ქართულში დაერთვის სპეციალური ნიშანი. ბრუნეის ნიშანია (-ო) – ალომორფებით – -ო, -ვ, .

ამ ალომორფთა დისტრიბუციას სახელის ფუძის დაბოლოება განსაზღვრავს, თუმცა მოქმედებს სემანტიკური აკრძალვაც: საკუთარი სახელები (მიუხედავად იმისა, ფუძე ხმოვანზე ბოლოვდება თუ თანხმოვანზე) არ დაირთავენ წოდებითი ბრუნვის ნიშანს: დათო! პეტრე! ნანა! ლალი! ვახტანგ! დავით!…

-ო ალომორფი დასტურდება თანხმოვანფუძიან საზოგადო სახელებთან, აგრეთვე ყველა სახელის მრავლობით რიცხვში (-ნ და -ებ დაბოლოებით):

-ო ბოლოსართი ხმოვანფუძიან ერთმარცვლიან ფუძეებთანაც გვხვდება, თუმცა არაობლიგატორულად: მას -ვ სუფიქსი შეიძლება შეენაცვლოს: „აი, ძმაო, ეს წიგნი არის ქართველების გულის საუნჯე!“; „ტყეო, დედამიწის გვირგვინო“ შდრ. „ტყევ დაბურულო, ჩემო სიცოცხლე… “

ორ- ან ორსე მეტმარცვლიან ფუძეებს -ვ სუფიქსი დაერთვის:

„რა მშვენიერი რამა ხარ, დილის ცერით პირდაბანილო ქვეყანავ“, „ნუ გეშინიან, პატარავ, არ დაშრები, არ დაიკარგებიო“…

საზოგადო სახელთა ანალოგიით (უნიფიკაციის ზოგადი ტენდენციის მოქმედებით) დიალექტებში და ხშირად სალიტერატურო ენაშიც (მწერალთა შემოქმედებაში) საკუთარ სახელებსაც დაერთვის წოდებითის -ო (-ვ):

ჰა, პეტრევ“, „დაასხი, ერეკლევ“, „მე, ასმათო, მოგვივიდა მოწყალება ღმრთისა ზენით“…

 პირის ნაცვალსახელები მიმართვის ფორმებში ბოლოკიდურ -ნ სუფიქსს იკვეცენ, რითაც ოპოზიციას ქმნიან „უბრუნველ“ შენ, თქვენ ფუძეებთან: „ჰი, შე უმადურო, შენა; „ჰაი, თქვე ლაჩრებო, თქვენა!

-ო სუფიქსის ქართულ ენაში დამკვიდრების ისტორიის თვალსაზრისით, ძველი ქართული სალიტერატურო ენა სხვა სურათს გვიჩვენებს: ადრეულ ძეგლებში მ (ან ოი) შორისდებული სახელობითთანაც გვხვდებოდა (მიმართვის ფორმებში); უფრო ადრე იგი წრფელობითის ფორმებთანაც უნდა ყოფილიყო ძველ ქართულში, რაც, ე. თოფურიას აზრით, გარდამავალი საფეხურის მაჩვენებელია. ბოლოკიდური -ო ხმოვანი, მისივე ვარაუდით, ბერძნული ნაწილაკისგან მომდინარეობს, ე. ი. წარმომავლობით შორისდებულია.

მიუხედავად იმისა, რომ წოდებითისეული -ო სუფიქსი შორისდებულის ნაშთია წარმოშობით, დღესდღეობით იგი ბრუნვის ნიშანია, თუმცა არსებობს განსხვავებული თვალსაზრისიც, რომლის მიხედვითაც –ო/-ე ბოლოსართიანი ფორმები მიმართვის ფორმებად მიიჩნევა (არნ. ჩიქობავა, ე. თოფურია, თ. უთურგაიძე).
ადგილობითი ბრუნვები

ადგილობითი ბრუნვები — ადგილის გამომხატველი ბრუნვის ფორმები. ბრუნვა ასეთი სახელწოდებით ქართულში არ არსებობს, მაგრამ გრამატიკულ ლიტერატურაში სათანადო ტერმინი იხმარებოდა მიცემითი ბრუნვის იმ ფუნქციის აღსანიშნავად, რომელიც ადგილზე მიუთითებს. უპასუხებდა კითხვაზე „სად?“ ამ დანიშნულებით მიცემითი (ევრ. -ის შესაბამისად) ხშირად იხმარებოდა ძველ ქართულში. მაგ., პოვა იგი უდაბნოსა (დაბ. 16, 7); დაჰფლა ქჳშასა (გამოსლ. 2, 12); და იყო სიყმილი ძლიერი სამარიას ( მეფ. 18, 2). იშვიათად დღესაც გვხვდება: კახეთს წავიდა, ქალაქს გაემგზავრა და სხვ.

ფონეტიკური ცვლილებების გავლენით სახელთან ზოგიერთი თანდებულის მჭიდროდ შეზრდის გამო ახალ ქართულში ბრუნვის ნიშანსა და თანდებულს შორის ზღვარი წაიშალა და შეიქმნა საფუძველი, რომ სახელის ფუძეზე დართული ელემენტი მთლიანად ბრუნვის ნიშნად ყოფილიყო გაგებული. ასეთი რამ მოხდა სამ ბრუნვაში: მიცემითში, მოქმედებითსა და ვითარებითში. ამის საფუძველზე ა. შანიძემ გამოყო სამი ახალი ბრუნვა: სადაობითი (ქალაქ-ში, წყალ-ზე), გამოსვლითი (სახლიდან) და მიწევნითი (ქალაქ-ამდე), რომელთაც ადგილობითი (ლოკალური) ბრუნვები უწოდა. სპეციალურ ლიტერატურაში ამ ფორმათა შესახებ სხვაგვარი მოსაზრებაც არსებობს.
ზურაბ ბრაგვაძე

ზურაბ ბრაგვაძე (დ. 17 ივლისი, 1961, ვაზისუბანი — გ. 29 ნოემბერი, 2023, თბილისი) — ქართველი არქეოლოგი, ისტორიკოსი, პროფესორი, არქეოლოგიის პირველი ქართულენოვანი სახელმძღვანელოს ავტორი. 100-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომის ავტორი საქართველოსა და კავკასიის არქეოლოგიის, ისტორიისა და კულტურის სფეროში.

ზურაბ ბრაგვაძის სახელობის აუდიტორიის დაფაზე განთავსებული ბიოგრაფიაში აღნიშნულია:

ზურაბ ბრაგვაძის ხსოვნას მიეძღვნა 2024 წლის 12-13 ოქტომბერს ნატახტარში ჩატარებული ისტორიკოსთა და კონფლიქტოლოგთა კონფერენცია. კონფერენცია დასკვნითი ღონისძიება იყო პროექტისა – „გაუცხოებიდან ურთიერთგაგებამდე“, რომლის მიზანიც კონფლიქტით გაყოფილ საზოგადოებაში პროფესიული დიალოგის განვითარებას ემსახურებოდა.

2025 წლის 5 მაისს, კავკასიის უნივერსიტეტში ზურაბ ბრაგვაძის ხსოვნისადმი მიძღვნილი სამეცნიერო კრებულის „იბერია-კოლხეთის არქეოლოგიის საკითხები“ პრეზენტაცია გაიმართა. კრებულში თავმოყრილია 34 ავტორის 22 სამეცნიერო სტატია, რომელიც ეძღვნება იბერიისა და კოლხეთის არქეოლოგიის პრობლემებს. კრებულში გამოქვეყნებული სტატიების ავტორები წარმოადგენენ, როგორც ქართულ ისე უცხოურ სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტებს, როგორებიცაა: საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ოთარ ლორთქიფანიძის სახელობის არქეოლოგიური კვლევების ინსტიტუტი; საქართველოს ეროვნული მუზეუმის შალვა ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმი; საქართველოს ეროვნული მუზეუმის პალეონტოლოგიისა და პალეობიოლოგიის კვლევითი ინსტიტუტი; ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი; ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი; საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო; ნიკო ბერძენიშვილის სახელობის ისტორიული მუზეუმი (ქუთაისი, საქართველო); სოხუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტი; გერმანიის არქეოლოგიის ინსტიტუტის ევრაზიის განყოფილება (ბერლინი, გერმანია); საფრანგეთის სამეცნიერო კვლევების ეროვნული ცენტრი (ლიონი, საფრანგეთი); კა’ფოსკარის უნივერსიტეტი (ვენეცია, იტალია); სომხეთის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის არქეოლოგიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი (ერევანი, სომხეთი). სამეცნიერო სტატიების გარდა, კრებულს თან ერთვის ზურაბ ბრაგვაძის ბიოგრაფია, ასევე ბიბლიოგრაფია, ფოტოალბომი და მოგონებები მის შესახებ.
საჰაერო ხომალდი

საჰაერო ხომალდი – საფრენი აპარატი, რომელიც ატმოსფეროში მდებარეობას ინარჩუნებს ჰაერთან ურთიერთქმედების შედეგად, დედამიწის ზედაპირიდან არეკლილ ჰაერთან ურთიერთქმედების გამოკლებით.

კლასიფიკაცია
საჰაერო ხომალდები ჯგუფდება შემდეგნაირად:
ჰაერზე მჩატე
ძრავის გარეშე
აეროსტატი
თავისუფალი აეროსტატი
თავისუფალი სფერული აეროსტატი
თავისუფალი არასფერული აეროსტატი
მიბმული აეროსტატი
მიბმული სფერული აეროსტატი
მიბმული არასფერული აეროსტატი
ძრავით
დირიჟაბლი
ხისტი დირიჟაბლი
ნახევრადხისტი დირიჟაბლი
არახისტი დირიჟაბლი
ჰაერზე მძიმე
ძრავის გარეშე
პლანერი
სახმელეთო პლანერი
ჰიდროპლანერი
ფრანი
ძრავით
თვითმფრინავი
სახემელეთო თვითმფრინავი
ჰიდროთვითმფრინავი
ამფიბია
ხრახნფრთიანი
ავტოჟირი
სახემელეთო ავტოჟირი
ჰიდროავტოჟირი
ავტოჟირი-ამფიბია
შვეულმფრენი
სახემელეთო შვეულმფრენი
ჰიდროშვეულმფრენი
შვეულმფრენი-ამფიბია
ორნითოპტერი
სახემელეთო ორნითოპტერი
ორნითოპტერი
ორნითოპტერი-ამფიბია
პალეოცენი

პალეოცენი ( და ეოცენი, პალეოცენის მომდევნო ეპოქა) — დედამიწის გეოლოგიური ეპოქა, პალეოგენური პერიოდის პირველი ეპოქა კაინოზოურ ერაში. დაიწყო დაახლოებით 66 მილიონი წლის წინ და დასრულდა 56 მილიონი წლის წინ.

ეპოქა მოიცავს დედამიწის ისტორიაში მომხდარ ორ უმნიშვნელოვანეს მოვლენას. პირველ რიგში აღსანიშნია ცარცულ-პალეოგენური გადაშენება, ვულკანიზმით ან მეტეორის შეჯახებით გამოწვეული მოვლენა, რომელმაც პალეოცენის დასაწყისი განსაზღვრა და სახეობათა 75% გაანადგურა, მათ შორის არამფრინავი დინოზავრების უმეტესობა. ეპოქის დასასრული კი აღნიშნა პალეოცენ-ეოცენის თერმულმა მაქსიმუმმა . ამ კლიმატური მოვლენის დროს ატმოსფეროსა და ოკეანებში დაახლოებით 2500–4500 გიგატონა ნახშირბადი გამოიყო, რამაც მსოფლიო ტემპერატურისა და ოკეანის მჟავიანობის მკვეთრი მატება განაპირობა.

პალეოცენში ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს კონტინენტები კვლავ დაკავშირებული იყო სახმელეთო ხიდებით, ხოლო სამხრეთი ამერიკა, ანტარქტიდა და ავსტრალია ჯერ კიდევ არ იყო მთლიანად გამოყოფილი სხვა კონტინენტებისგან.

ცარცულ-პალეოგენურმა გადაშენებამ მნიშვნელოვნად შეცვალა პლანეტის ფლორა და ფაუნა. აქამდე ფართოდ გამრავლებული სახეობების უმეტესობა გაქრა, მათი ადგილი კი ახალმა სახეობებმა დაიკავა. საშუალო მსოფლიო ტემპერატურამ 24–25°-ს მიაღწია, პოლუსებზე გაქრა მუდმივი ყინულოვანი საფარველი. არსებულ ტყეებში ფლორის მრავალფეროვნებამ საგრძნობლად იკლო, ტყის ბინადრები იყვნენ პატარა სახეობები, რომლებიც სწრაფად ვითარდებოდნენ და ითვისებდნენ ახლად დაცარიელებულ დედამიწას. სწორედ პალეოცენში დაიწყეს ძუძუმწოვრებმა სწრაფად განვითარება და ხმელეთზე გაბატონება, ღია ოკეანებსა და რიფებში კი სხივფარფლიანი თევზები დომინირებდნენ.
უფის რუსული ისლამური უნივერსიტეტი

რუსული ისლამური უნივერსიტეტი — არასახელმწიფო უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება რუსეთის ფედერაციაში მუსლიმთა ცენტრალურ სულიერ ადმინისტრაციაში — უფაში.

ისტორია
1989 წელს, სსრკ მინისტრთა კაბინეტის რელიგიის საკითხთა საბჭოს დადგენილების საფუძველზე, უფაში პირველი საკათედრო ტაძრის მეჩეთის ბაზაზე გაიხსნა რიზაიტინ ფახრედინის სახელობის მედრესე.

1999 წელს იგი გადაკეთდა რ. ფახრედინის სახელობის რუსეთის ისლამურ ინსტიტუტად. 1999-2005 წლებში საგანმანათლებლო დაწესებულება მდებარეობდა „ლალა-წულპანის“ მეჩეთის შენობაში.

2001 წელს ბაშკორთოსტანის რესპუბლიკის მთავრობის და უფის საქალაქო საბჭოს პრეზიდიუმის გადაწყვეტილებით, ცნობილი გალიას მედრესას შენობა დაუბრუნდა მუსლიმთა ცენტრალური სულიერი ადმინისტრაციის საკუთრებას.

2003 წელს იგი გადაკეთდა რუსეთის ისლამურ უნივერსიტეტად.

სტრუქტურა
რუსეთის ისლამურ უნივერსიტეტს აქვს 3 ფაკულტეტი:
თეოლოგიისა და პედაგოგიკის ფაკულტეტი
ისლამის სარწმუნოებისა და ისტორიის საფუძვლების ფაკულტეტი
გადამზადების, კვალიფიკაციის ამაღლებისა და დამატებითი განათლების ფაკულტეტი.

გარდა ამისა, უნივერსიტეტი შედგება 7 კათედრისგან, მათ შორის ორი საუნივერსიტეტო დეპარტამენტისგან (აკმულის სახელობის ბაშკირეთის სახელმწიფო პედაგოგიურ უნივერსიტეტთან ერთად).

უნივერსიტეტს აქვს ბიბლიოთეკა, კომპიუტერული კლასები და სარედაქციო და საგამომცემლო განყოფილება. 2009 წლიდან საგანმანათლებლო დაწესებულების სარედაქციო და საგამომცემლო განყოფილება აქვეყნებს მონოგრაფიებს, სასწავლო-მეთოდურ რესურსებს.

განათლება
სწავლება მიმდინარეობს დღის, საღამოს ან დაუსწრებელ, მამაკაცთა და ქალთა განყოფილებებში.

რუსეთის ისლამური უნივერსიტეტი ამზადებს იმამ-ჰათიბებს, იმამ-მუჰთასიბებს, მუჰალიმებს, ისლამურ მეცნიერებათა და არაბული ენის მასწავლებლებს.

საგანმანათლებლო დაწესებულების კურსდამთავრებულებს ენიჭებათ სპეციალისტის, ბაკალავრის ან მაგისტრის კვალიფიკაცია.

ხელმძღვანელები
კასიმ-ჰაზრატ სალიმოვი
რავილ უტიაბაი-კარიმი
რინატ რაევი
არტურ სულეიმანოვი
ტუსტეპეკის რაიონი

ტუსტეპეკის რაიონი ― რაიონი პაპალოაპანის რეგიონის ჩრდილოეთ ნაწილში, ოახაკის შტატში, მექსიკაში.

მუნიციპალიტეტები
ტუსტეპეკის რაიონი მოიცავს შემდეგ მუნიციპალიტეტებს:
აკატლან-დე-პერეს-ფიგეროა
აიოცინტეპეკი
კოსოლაპა
ლომა-ბონიტა
სან-ფელიპე-ხალაპა-დე-დიასი
სან-ფელიპე-უსილა
სან-ხოსე-ჩილტეპეკი
სან-ხოსე-ინდეპენდენსია
სან-ხუან-ბაუტისტა-ტუსტეპეკი
სან-ხუან-ბაუტისტა-ვალიე-ნასიონალი
სან-ლუკას-ოხიტლანი
სან-მიგელ-სოიალტეპეკი
სან-პედრო-ისკატლანი
სანტა-მარია-ხაკატეპეკი