სურუ-მიგან აპიტი

სურუ-მიგან მარსელინ ჟოზეფ აპიტი (დ. 8 აპრილი, 1913 — გ. 3 დეკემბერი, 1989) — ბენინის პოლიტიკური მოღვაწე, რომელიც ყველაზე აქტიურად იმ პერიოდში მოღვაწეობდა, როდესაც მის ქვეყანას „დაჰომეა“ ეწოდებოდა. იგი პოლიტიკურ ასპარეზზე გამოჩნდა მაშინ, როდესაც ადამიანის ძალაუფლება იმ რეგიონით განისაზღვრებოდა, სადაც იგი ცხოვრობდა.

აპიტი ბორდოში, ლიცეუმში სწავლობდა. სწავლის დასრულების შემდეგ იგი პარიზის პოლიტიკურ მეცნიერებათა საჯარო სკოლაში ჩაირიცხა, სადაც კომერციის კურსებს გადიოდა. მოგვიანებით იგი დასავლეთ აფრიკაში მდებარე ერთ-ერთ ფრანგულ კომპანიაში ბუღალტერიის ექსპერტად მუშაობდა. ქვეყნის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვებამდე, 1945 წლიდან მოყოლებული, იგი დაჰომეის დამფუძნებელი ასამბლეის წევრი იყო და ამ პოზიციაზე რამდენჯერმე აირჩიეს. 1957–1958 წლებში, იუბერ მაგას მიერ ამავე თანამდებობაზე წარდგენისას, იგი ასევე დაჰომეის (ბენინის) პრემიერ-მინისტრიც იყო. 1960 წლისთვის კი მან დაჰომეის ვიცე-პრეზიდენტის თანამდებობა დაიკავა.

მას დაჰომეის მეორე პრეზიდენტის თანამდებობა 1964 წლის 25 იანვრიდან 1965 წლის 27 ნოემბრამდე ეკავა, სანამ მმართველობა მთავრობის წევრებს შორის არსებული შიდა დაპირისპირების შედეგად კრისტოფ სოგლომ არ დაამხო. ამ მოვლენის შემდეგ მან პირველად შეაფარა თავი პარიზს, თუმცა 1970 წლის გადატრიალების შემდეგ კოტონუში დაბრუნდა და 70-იანი წლების დასაწყისში საპრეზიდენტო ტრიუმვირატის წევრი გახდა. 1972 წლის გადატრიალების შემდეგ იგი ჯასტინ აჰომადეგბე-ტომეტინსა და მაგასთან ერთად დააპატიმრეს და მხოლოდ 1981 წელს გაათავისუფლეს.

მას ხშირად მოიხსენიებდნენ როგორც 1960-იანი წლების ბენინის „სამთავიანი მონსტრის“ ერთ-ერთ ნაწილს. იგი 1989 წლის დეკემბერში, პარიზში, საკუთარ სახლში, დევნილობაში გარდაიცვალა, სულ ცოტა ხნით ადრე, სანამ მის ქვეყანაში დემოკრატიული გარდამავალი პერიოდი დაიწყებოდა.

ადრეული ცხოვრება
აპიტი დაიბადა 1913 წლის 8 აპრილს პორტო-ნოვოში. იგი ოგუს სამეფო საგვარეულოს შთამომავალი იყო, თუმცა თავად პრივილეგირებულ გარემოში არ დაბადებულა. მისი შუა სახელი, „მიგანი“, მიუთითებდა ოჯახურ კავშირებზე ძველი დაჰომეის სამეფოს მთავარ მინისტრებთან. მან განათლების მიღება ადგილობრივ სამისიონერო სკოლებში დაიწყო, სადაც ჩამოუყალიბდა სიმპათია რომაული კათოლიციზმის მიმართ, რის გამოც მოგვიანებით ხშირად ხდებოდა თავდასხმის ობიექტი. პოლიტიკურ მეცნიერებათა საჯარო სკოლაში, ეკონომიკური და სოციალური ორგანიზაციის ეროვნულ სკოლასა და პარიზის სავაჭრო პალატის ბიზნესის ადმინისტრირების სრულყოფის ცენტრში იურიდიული და ეკონომიკური განათლების შემდეგ, აპიტიმ ბუღალტრის დიპლომი აიღო.

იგი ასევე მუშაობდა მრჩევლად პარიზისა და დაკარის სააპელაციო სასამართლოებში. აპიტი დაოჯახებული იყო და ორი შვილი ჰყავდა. ჯარში ნებაყოფლობით გაწევრიანების შემდეგ, იგი 1939-1940 წლებში, როგორც არტილერიის ოფიცერი, საბრძოლო მოქმედებებში მონაწილეობდა. დაბრუნებიდან მალევე, ფრანსის ოპიემ, პოპულარულმა კათოლიკე პასტორმა, აპიტის პოლიტიკური კარიერის დაწყებისკენ მოუწოდა. მისი ნომინირება ასამბლეის კანდიდატად ევროპელების მხრიდან სტრატეგიული სვლა იყო. მათ სურდათ შავკანიანი პირის არჩევა კოლონიების მცხოვრებთა დასაშოშმინებლად, მაშინ როცა სრულ ძალაუფლებას თავადვე ინარჩუნებდნენ.მიუხედავად ამისა, აპიტიმ ასამბლეაზე რამდენიმე საკანონმდებლო აქტის მიღებას მიაღწია, მათ შორის იყო 1946 წლის თებერვალში პორტო-ნოვოში საშუალო სკოლის დაარსება. ამბობდნენ, რომ აპიტიმ დაჰომეაში მონობა დაასრულა, თუმცა, სინამდვილეში, მას მონობის გაუქმების შესახებ კანონპროექტთან კავშირი არ ჰქონია.

1946 წლის ნოემბრის საფრანგეთის ეროვნული ასამბლეის არჩევნებში აპიტი მონაწილეობდა ფრანგულ მუშათა ინტერნაციონალური სექციის სახელით. მან 33,605 ხმიდან 32,977 მიიღო მისი ერთადერთი მეტოქე, ემილ პუასონი, არჩევნებამდე ერთი დღით ადრე გამოეთიშა ბრძოლას. ის ფაქტი, რომ დაჰომეასთვის ორი მანდატი იყო გამოყოფილი, მხოლოდ აპრილის ბოლო კვირას გახდა ცნობილი. 1951 წლის მაისის საარჩევნო კანონის თანახმად, თითოეულ კანდიდატს უნდა დაესახელებინა მეორე პირი, რომელიც დაიკავებდა მეორე მანდატს იმ შემთხვევაში, თუ სხვა პარტიის პირველი კანდიდატი მესამე ან უფრო დაბალ ადგილზე გავიდოდა. აპიტიმ თავის მეწყვილედ ემილ დერლინ ზინსუ აირჩია. 29 აპრილის შეხვედრის მონაცემებით, საარჩევნო სიაში აპიტი ლიდერობდა. თუმცა, ზინსუ ამტკიცებდა, რომ მას მოუწევდა საფრანგეთის კავშირის ასამბლეაში თავისი ადგილის დათმობა და ამ ვაკანსიას დაჰომეის ჩრდილოეთიდან ვინმე სხვა შეავსებდა. ამდენად, 23 მაისს გადაწყდა, რომ სიაში ჯერ ზინსუ იქნებოდა მითითებული, შემდეგ კი აპიტი. მაგამ მეწყვილედ ჩრდილოელი ვაჭარი, პოლ დარბუ აირჩია, რომელიც სიაში მეორე ნომრად ყოფნას დასჯერდა.

1951 წლის მაისის კანონმა ამომრჩეველთა რაოდენობა 61,958-დან 333,693-მდე გაზარდა. საარჩევნო ბარათების არასწორი მართვის გამო, ამომრჩევლებად გარდაცვლილი ადამიანებიც კი იყვნენ რეგისტრირებულნი. კოტონუს გაზეთი ' აღნიშნავდა, რომ არსებობდა პირი, რომელიც ნებისმიერ მსურველს განუსაზღვრელი რაოდენობის ბარათებს აძლევდა, თუკი ისინი აპიტისთვის ხმის მიცემას დაჰპირდებოდნენ. აპიტი დეპუტატად ხელახლა აირჩიეს, მან 147,350 ხმიდან 53 463 მოიპოვა.

1951 წლის არჩევნებმა ნათლად აჩვენა ის მწვავე რეგიონალიზმი, რომელიც ფრანგულ კოლონიაში ყალიბდებოდა. ეს არჩევნები მიიჩნევა პერიოდად, როდესაც რეგიონალისტური პარტიები აღმოცენდნენ. აპიტის მხარდაჭერის ძირითად წყაროს იორუბას ტომი წარმოადგენდა, მაშინ როცა მაგას უმეტესწილად ბარიბა, ხოლო აჰომადეგბე-ტომეტინს — ფონისა და გუნის ტომები უჭერდნენ მხარს. რეგიონალისტური განწყობები კიდევ უფრო გაძლიერდა ამ სამი მამაკაცის დარჩენილი პოლიტიკური კარიერის განმავლობაში,

ივლისში სურუ-მიგან აპიტიმ თავის პარტიას სახელი შეუცვალა და „დაჰომეის რესპუბლიკური პარტია“ უწოდა. პარტიამ ხმათა უმრავლესობა მოიპოვა 1952 წლის მარტის ტერიტორიული ასამბლეის არჩევნებში. ამავდროულად, აპიტი დაკავებული იყო კანონპროექტის მომზადებით, რომელიც ზღვისიქითა ტერიტორიებზე მოქმედი საწარმოებისთვის საგადასახადო შეღავათების დაწესებას ეხებოდა. 179,119 ხმიდან აპიტი და მაგა ხელახლა აირჩიეს დეპუტატებად, შესაბამისად, 64,344 და 60,601 ხმით.

უფროსი დეპუტატი ზღვისიქითა ტერიტორიების კომისიისა და საბუღალტრო კომისიის წევრად დაინიშნა. იგი პირველი მათგანის ვიცე-პრეზიდენტად, ხოლო მეორეს მდივნად აირჩიეს. მან წარადგინა რეზოლუცია დაჰომეასა და ტოგოს შორის საბაჟო კავშირის რეჟიმის შესაქმნელად, ასევე მოამზადა რამდენიმე ანგარიში ზღვისიქითა ტერიტორიების კომისიის ფარგლებში. გარდა ასამბლეისა, აპიტი სხვადასხვა ფუნქციასაც ასრულებდა, მაგალითად, 1956 წელს იგი პორტო-ნოვოს მერად აირჩიეს. 1957 წელს, საფრანგეთის დასავლეთ აფრიკის გენერალური საბჭოს პრეზიდენტად გახდომიდან მალევე, აპიტი დაჰომეის ტერიტორიული ასამბლეის პრეზიდენტად აირჩიეს. იგი ასევე ხელმძღვანელობდა საპარლამენტო ჯგუფს საფრანგეთსა და ლიბერიას შორის ურთიერთობების საკითხებში. და რადგან ამ ორმა ადამიანმა შეთანხმებას ვერ მიაღწია, შეიქმნა სამხედრო დირექტორიატი პოლ-ემილ დე სუზას თავმჯდომარეობით. ნამდვილი პრეზიდენტის გამოსავლენად 1970 წლის 28 მარტს ჩატარდა არჩევნები. ამჯერად, ტრიუმვირატს კამპანიის წარმოების უფლება დართეს და მათ ეს შანსი ხელიდან არ გაუშვიათ. პროცესში ასევე აღინიშნა ძალადობრივი სერია. დაუდასტურებელი ცნობების თანახმად, არჩევნების წინა დღეს პარაკუში მომხდარი ინციდენტების დროს ექვსი ადამიანი დაიღუპა ან დაიჭრა. მეორე კანდიდატი, ზინსუ, ამტკიცებდა, რომ მაგას მომხრეებმა აღნიშნული ინციდენტების დროს მისი ერთ-ერთი მხარდამჭერი მოკლეს.

ამ ბრალდებებს გავლენა არ მოუხდენია მაგას მდგომარეობაზე არჩევნებში. მან ხმების უმრავლესობა ჩრდილოეთში მოიპოვა, ხოლო აპიტიმ და აჰომადეგბე-ტომეტინმა ხმათა უმრავლესობა, შესაბამისად, სამხრეთ-აღმოსავლეთსა და სამხრეთ-დასავლეთ/ცენტრალურ ნაწილში მიიღეს. მთელ სამხრეთში მაგამ მხოლოდ 24,000 ხმა მიიღო, მაშინ როდესაც ბორგუს დეპარტამენტში მას ხმა 180,000-მა ადამიანმა მისცა, რითაც მან ხმების 97.3 პროცენტი მოიპოვა ამომრჩეველთა 78-პროცენტიანი აქტივობის პირობებში. ზინსუმ, რომელიც მუდმივი ტომობრივი დაპირისპირებების საწინააღმდეგო კამპანიით გამოდიოდა, ხმების 3 პროცენტი, სულ 17,551 ხმა მიიღო. ამით აღშფოთებულმა მაგამ ჩამოაყალიბა „ჩრდილოეთის ხალხთა ასამბლეა“, რომელიც გამოყოფით იმუქრებოდა, თუ მას პრეზიდენტად არ გამოაცხადებდნენ. იგი უარს ამბობდა პარაკუში მდებარე საარჩევნო შტაბის დატოვებაზე პოლიტიკურ შეხვედრებზე დასასწრებადაც კი. მაგას რეაქციამ შედეგების გაუქმებაზე აიძულა სამხრეთიდან წამოსული მრავალი მუშა, ჩრდილოეთიდან გაქცეულიყო. თუმცა განმარტა, რომ კოალიციის იდეას „პირადი მიზეზების გამო“ უარყოფდა. დანარჩენი ყოფილი პრეზიდენტები კი, სამოქალაქო ომის თავიდან ასაცილებლად, 13 აპრილს ნაჩქარევ კომპრომისზე შეთანხმდნენ. თითოეული მათგანი დათანხმდა, რომ არ გამოიყენებდა სამხედრო ძალას ან სხვა რაიმე საშუალებას ვადის გასახანგრძლივებლად. თუ კენჭისყრის პირველ ტურში გადაწყვეტილებები ერთხმად ვერ მიიღებოდა, მეორე ტურში საბჭოს ორი წევრის უმრავლესობაც საკმარისი იქნებოდა. საბჭო ასრულებდა როგორც დაჰომეის აღმასრულებელ, ისე საკანონმდებლო შტოს ფუნქციას.

მაგას ეკონომიკურმა პოლიტიკამ მისი თავმჯდომარეობის პერიოდში ხელი შეუწყო პროფკავშირების ლიდერების დაშოშმინებას, რომელთა პროტესტი მისი პრეზიდენტობის დროს მეტად ინტენსიური იყო. მან ხელი შეუწყო საგადასახადო გეგმის შემუშავებას, რომელიც უზრუნველყოფდა მათ ხელფასებს სადაც იგი 1960-იანი წლების მიწურულიდან საადვოკატო საქმიანობას ეწეოდა. ეს გადაწყვეტილება ტოგოს პრეზიდენტის, გენერალ ეტიენ ეიადემას თხოვნით მიიღეს, ვინაიდან კუტუკლუი ჩართული იყო ეიადემას სამხედრო მთავრობის წინააღმდეგ მოწყობილ რამდენიმე შეთქმულებაში. საბჭოს გადაწყვეტილებამ მის შესახებ კოტონუში დემონსტრაციები გამოიწვია. მაგამ ვერ შეძლო თავისი გადაწყვეტილების აღსრულება. ალფონს ალიმ დაიცვა კუტუკლუი და იგი დაჰომეის ფარგლებს გარეთ, უცნობ ადგილას გადაიყვანა. პოლკოვნიკ ალის ამ საქმეში მისი როლისთვის არავითარი სასჯელი არ დაკისრებია.

პროტესტებში სტუდენტებიც იყვნენ ჩართულნი და მალე მათ მთავრობასთან კონფლიქტის კიდევ ერთი მიზეზი გაუჩნდათ. 1971 წლის 5 ნოემბერს აპიტიმ და მისმა ადმინისტრაციამ დახურეს დაჰომეას სტუდენტთა და მოსწავლეთა საერთო კავშირი , რადიკალური ახალგაზრდული ჯგუფი, რომელიც „მუშების, ჯარისკაცებისა და პოლიციელების“ გამოყენებით „დაჰომეას ბრძოლის ველად გადაქცევას“ ისწრაფვოდა. ეს მოჰყვა -ის მიერ ორგანიზებულ დემონსტრაციებს განათლების მინისტრის წინააღმდეგ, მას შემდეგ, რაც იგი საგანმანათლებლო შეხვედრაზე არ გამოცხადდა. იმ სტუდენტებს, რომელთა სკოლებიც გაფიცვას შეუერთდნენ, სწავლის გაგრძელების უფლება 19 ნოემბერს დართეს, თუმცა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მათი მშობლები მოაწერდნენ ხელს დოკუმენტს, რომლის მიხედვითაც ისინი დემონსტრაციებში მონაწილეობას აღარ მიიღებდნენ. დაუმორჩილებლობის შემთხვევაში, მათ დაჰომეის საგანმანათლებლო სისტემიდან გარიცხვა ემუქრებოდათ. აკრძალვის მხარდასაჭერად კი მთავრობის მიერ ორგანიზებული მიტინგები მოეწყო.

სამხედრო ძალებიც აფორიაქებულნი იყვნენ. საპრეზიდენტო საბჭოს შექმნამ არმია კიდევ უფრო განარისხა. 1971 წლის 7 მაისს, აბომეში მიტინგზე მიმავალ აჰომადეგბე-ტომეტინს ჩაუსაფრდნენ. მაგა თავდაპირველად უარყოფდა ამ ფაქტის არსებობას და დეტალები დღემდე ბუნდოვანია. 1972 წლის 28 იანვარს კიდევ ერთი სამხედრო ამბოხება მოხდა უიდას საარტილერიო ბანაკში. პრეზიდენტმა მეამბოხეების დასამორჩილებლად ორი ოფიცერი გაგზავნა, თუმცა დამსჯელი ღონისძიებები არ გატარებულა. აჰომადეგბე-ტომეტინიც და მაგაც მიიჩნევდნენ, რომ ეს უკანასკნელი ინციდენტი სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობა იყო.

23 თებერვლის გამთენიისას კუანდეტემ კიდევ ერთხელ სცადა ძალაუფლების ხელში ჩაგდება. როდესაც ამბოხების შესახებ პირველად შეიტყო, აჰომადეგბე-ტომეტინს სჯეროდა, რომ ეს მაგას მცდელობა იყო, ძალაუფლება შეენარჩუნებინა. 12-წევრიანმა სამხედრო კომისიამ მალევე გამოააშკარავა კიდევ ერთი შეთქმულება, რომელიც კუანდეტეს მოქმედების პარალელურად უნდა განხორციელებულიყო. ბოლო დროს განვითარებულმა მოვლენებმა განასახიერა საბჭოს „შიში და ზიზღი“ სამხედროების მიმართ.

აჰომადეგბე-ტომეტინის მმართველობის პერიოდი
მაგამ ძალაუფლება აჰომადეგბე-ტომეტინს 1972 წლის 7 მაისს გადასცა. ეს იყო პირველი შემთხვევა 12 წლის განმავლობაში, როდესაც დაჰომეის მეთაური არასამხედრო გზით შეიცვალა. ახალმა თავმჯდომარემ მაგას მიულოცა და ტრიუმვირატი შეაფასა, როგორც „დაჰომეას ერთ-ერთი ყველაზე სასარგებლო ინსტიტუტი“. მანამდე მიჩნეული იყო, რომ ტრიუმვირატის წევრები მუდმივად ძირს გამოუთხრიდნენ ერთმანეთს, ამიტომ ეს მარტივი ძალაუფლების გადაცემის ხერხი დაჰომეას ერთიანობისკენ გადადგმულ პოზიტიურ ნაბიჯად აღიქვეს. სასჯელები 16 მაისს გამოცხადდა. კუანდეტეს სიკვდილით დასჯა მიესაჯა, ისევე როგორც კაპიტნებს — ჟოზუესა და გლელეს, ასევე კვარტმაისტერ-სერჟანტ აგბოტონს, ხოლო კორპორალსა და სერჟანტს ეს სასჯელი დაუსწრებლად გამოეტანათ. შედარებით მსუბუქი სასჯელები დაეკისრა სხვა პირებს: ხუთს სამუდამო პატიმრობა მიესაჯა, ორს 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა, ერთს 15 წლით, ორს ათით, ხოლო კიდევ ორს ხუთი წლით. დამატებით ოთხი პირი გამართლდა. განაჩენები არასოდეს აღსრულებულა. ნაფიცი მსაჯულები მიიჩნევდნენ, რომ კუანდეტე მორიგი გადატრიალების გზით ძალაუფლებას მაინც ჩაიგდებდა ხელში.

აჰომადეგბე-ტომეტინის მმართველობის პერიოდის ერთ-ერთი ყველაზე შესამჩნევი ასპექტი იყო „კოვაჩის საქმე“. იგი დაიწყო იმით, რომ პასკალ ჩაბი კაოს მიენიჭა მონოპოლია საპრეზიდენტო საბჭოსთვის ოფიციალური საკანცელარიო ნივთების მიყიდვაზე, რაც შემდგომში გადაიზარდა ბრალდებებში ქრთამისა და მითვისების შესახებ. აჰომადეგბე-ტომეტინი შეეცადა ჩაბი კაოს გადაყენებას, თუმცა მაგამ, რომელიც ჩაბი კაოს მენტორი იყო, ამაზე უარი განაცხადა. მაგამ დაარწმუნა აპიტი დახმარებაში და გადაწყვეტილებას ვეტო დაედო.

26 ოქტომბერს უიდას გარნიზონის ჯარისკაცებმა კიდევ ერთი სახელმწიფო გადატრიალება წამოიწყეს. კერეკუ 1961 წელს მაგას ადიუტანტად მსახურობდა. შემთხვევის ადგილიდან მიღებული ცნობების თანახმად, ჯარისკაცები მოულოდნელად შეიჭრნენ საპრეზიდენტო სასახლის კაბინეტში და სროლა დაიწყეს, თუმცა არავინ დაშავებულა. მაგამ, აჰომადეგბე-ტომეტინმა და აპიტიმ ცხრა წელზე მეტი გაატარეს ციხეში, სანამ ისინი 1981 წელს კერეკუმ არ გაათავისუფლა.