iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სანგლის სერი

სანგლის სერი — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩალაუბნის სამხრეთით ხუთ კილომეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ ბრინჯაოსა და რკინის ხანას. ძეგლი აღმოაჩინა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური).

ნამოსახლარი გამართულია თხემმოსწორებულ ბუნებრივ შემაღლებაზე, რომელიც გამოყოფილია ერთი განიერი ტერასით. ზედაპირულად შეკრულია ამოდარული ზოლებით შემკული თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.
უკანამხარის კოშკი

უკანამხარის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანამხარის განაპირას, დასავლეთით. განეკუთვნება საუკუნეს. ნაგებია ნატეხი ქვით. იგი გეგმით კვადრატულია (6 6 მეტრი), ზემოთ შევიწროებული. შესასვლელი აღმოსავლეთიდან პირველ სართულზეა. ზედა სამ სართულზე, აღმოსავლეთით, თითო პატარა სარკმელია. ამ სართულების კედლებში ცალმაგი და ორმაგი სათოფურებია. მეოთხე სართულის ზემოთ მოაჯირით შემოსაზღვრული. ოთხივე მხარეს სალოდეებიანი საბრძოლო ბანი ჰქონია (შემორჩენილია მცირე ნაწილი).
ივანე ბერიტაშვილის მუზეუმი

ივანე ბერიტაშვილის მუზეუმი — ისტორიულ-არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინის ჩრდილო–დასავლეთ ნაწილში. აგებულია 1985–1987 წლებში (არქიტექტორი ი. მოსულიშვილი), გაიხსნა 1988 წლის 10 იანვარს.

შენობა გეგმით ჯვრული მოხაზულობისაა (4232 მეტრი), ორსართულოვანი. ნაგებია ქვითა და აგურით. გარედან მოპირკეთებულია ეკლარის ქვის ფილებით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარის წინ ბაზალტის ფილებით მოგებული ბაქანია, ხოლო თავზე ოქროსფერი მსხვილი ასოებით შესრულებული წარწერა – ივანე ბერიტაშვილის მუზეუმი. საგამოფენო დარბაზები გრძივ მკლავებშია განთავსებული. სართულზე ორი საექსპოზიციო დარბაზია, დანარჩენი ფართობი უკავია ფოიეს და სხვადასხვა სათავსებს. დარბაზებში გამოფენილია ივანე ბერიტაშვილის ცხოვრებისა და სამეცნიერო მოღვაწეობის ამსახველი მასალები, ფოტოსურათები, წიგნები და ნაშრომები, ამ ნაშრომთა თარგმანები ფრანგულ, გერმანულ და ჩინურ ენებზეა.

 სართულზე სამი ადმ. ოთახია. სარდაფში განთავსებულია საკონფერენციო დარბაზი 108 კაცზე. შენობის სართულები ერთმანეთთან დაკავშირებულია მარმარილოს საფეხურებიანი ხვეული კიბით. დარბაზების იატაკები მოგებულია მარმარილოს ფილებით. მუზეუმის გადახურვა ბრტყელია.
ჟინვალის კვირაცხოვლის ეკლესია და სამაროვანი

ჟინვალის კვირაცხოვლის ეკლესია და სამაროვანი — არქიტექტურული, არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ყოფილი სოფლის ჟინვალის აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე, მთის ძირში. განეკუთვნებოდა განვითარებულ შუა საუკუნეებს. ამჟამად დაფარულია წყლით. 1973-1974 წლებში გაითხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

ეკლესია აგებული იყო პატარა ბაქანზე, რომელიც დასავლეთის და ჩრდილოეთის მხრიდან გამაგრებული იყო კლდის ნატეხი ქვით ნაშენი კედლებით. მათგან დასავლეთ კედელში მოწყობილი იყო ერთი თაღოვანი ნიში, ხოლო ჩრდილოეთ კედელში - ბრტყლად გადახურული და კირხსნარით შელესილი ორი მოზრდილი და ერთი მცირე სამალავი. ეკლესია თითქმის მთლიანად იყო დანგრეული. შემორჩენილი იყო სწორკუთხა საკურთხევლის კედლების ნაწილი და დასავლეთ და სამხრეთ კედლების საძირკველი. ეკლესიას ჩრდილოეთიდან თანადროული მინაშენი ეკვროდა. ეკლესიას გარს ერტყა ნატეხი ქვით ნაგები გალავანი, რომლის დასავლეთ კედელში გარედან ორი კონტრფორსით გამაგრებული შესასვლელი იყო მოწყობილი.

ეკლესიის ეზოში გამოვლინდა სამაროვანი, რომელშიც სამ ფენად განლაგებული იყო 12 სამარხი. ქვედა ფენა შეიცავდა ერთ ორმოსამარხს და ორ ქვისსამარხს. სამივეში დაკრძალული იყო თითო მიცვალებული, მარჯვენა გვერდზე, მოკრუნჩხული, თავით ჩრდილო-დასავლეთისკენ. ერთ სამარხში აღმოჩნდა ბრინჯაოს აბზინდა, რკინის დანის ნატეხი და სალესი ქვა. შუა ფენა შეიცავდა ოთხ ქვის სამარხს. დაკრძალვის წესი ქრისტიანულია. აღმოჩნდა ბრინჯაოს ბეჭედი და რკინის მშვილდსაკინძის ნატეხები. ზედა ფენაში მოწყობილი იყო ეკლესიის თანადროული ხუთი ქვისსამარხი. დაკრძალვის წესი აქაც ქრისტიანულია, გამოვლინდა მინის სამაჯურები და ბრინჯაოს ბეჭდები. არქეოლოგიური მასალა დაცულია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ნანიანის მთავარანგელოზის ეკლესია

ნანიანის მთვარანგელოზის ეკელსია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნანიანის სასაფლაოზე. განეკუთვნება საუკუნეს.

ეკლესია გეგმით სწრკუთხაა (12,5 6,4 მეტრზე), ნაგებია რიყის ქვისა და აგურის რიგების მონაცვლეობით. კარ-სარკმელები გამოყვანილია აგურით.

1995-2000 წლებში სოფლის მოსახლეობის კერძო შეკვეთით შეილესა და შეთეთრდა ინტერიერი. დაიდგა მარმარილოს კედელი. იატაკი მოიგო ქვის ფილებით, ეკლესიის ირგვლივ გაკეთდა სარინელი.

შესასვლელი ორია: სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე კარი მშვილდისებრი თაღითაა გადახურული, აღმოსავლეთით შვერილი ნახევარწრიული აფსიდაა, რომელიც ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს ორ-ორი თაღოვანი ნიშაა. საკურთხევლის შუაში სწორკუთხა ტრაპეზი დგას. საკურთხევლის იატაკი დარბაზის იატაკზე ერთი საფეხურით მაღალია. ცილინდრული კამარის საბჯენი თაღი გრძივ კედლებზე არსებულ ერთსაფეხურიან პილასტრებს ეყრდნობა. ერთსართულიან პილასტრებზეა დაყრდნობილი დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენი თაღი.

სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების აღმოსავლეთ ნაწილში, ერთმანეთის სიმეტრიულად, თითო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი.

ეკლესიის ოთხივე კუთხეში და გრძივი ფასადების შუაში, მარტივი პილასტრებია გამოყვანილი. დასავლეთ ფასადის ფრონტონში კედლის სიბრტყეში ჩაძირული ტოლმკლავა ჯვარია გამოსახული, ხოლო კეხზე აღმართულია კვადრატული აგურით ნაგები, ოთხ სვეტზე დაყრდნობილი, ოთხივე მხარეს ნახევარწრიული თაღებით გახსნილი სარკმელი. რომლის პირამიდულ სახურავზე რკინის ტოლმკავა ჯვარია აღმართული.

ლავგარდანი გამოყვანილია აგურის ორმაგი ჰორიზონტალური წყობით. სახურავი კრამიტისაა.
უკანამხარის საცხოვრებელი სახლი

უკანამხარის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანამხარის ცენტრალურ ნაწილში. ეკუთვნის ი. მნათობიშვილს. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ნაგებია ნატეხი ქვით. ტიხრები წნულია, რომელთა ნაწილი შელესილია მიწანარევი პატივით. სახლი ორსართულიანია. პირველ სართულზე საცხოვრებელ-სამეურნეო სათავსი (7 6,4 მეტრი) და სახლზე სამხრეთიდან მოგვიანებით მიშენებული საცხოვრებელი ოთახია (5,6 4,2 მეტრი). ოთახს სამხრეთით ერთი კარი და ორი სარკმელი აქვს. საცხოვრებელ-სამეურნეო სათავსში შესასვლელი დასავლეთიდანაა. სათავსის ჩრდილო ნაწილი საქონლისთვისაა განკუთვნილი, აქ იატაკი ფიცრულია. სამხრეთ ნაწილში საცხოვრებელია და მიწური იატაკი აქვს. შუაში გამართულია კერა, რომლის თავზეც ერთმანეთზე გარდიგარდმო დალაგებული ძელებით გვირგვინია შექმნილია. გვირგვინს კვამლის გასასვლელი და ოთახის გასანათებელი ხვრელი (ერდო) აქვს. აღმოსავლეთ კედელში ტიხრებიანი გრძელი ნიშია. საცხოვრებელ ნაწილს დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან ეკვრის ქვის კედლებით შემოზღუდული სამეურნეო დანიშნულების ფარდული, რომლის იატაკზე ფიქლის ფილებია მოგებული. მეორე სართულზე კალო და ფარდულია. სართულშუა გადახურვა და სახურავი ხის კოჭებს ეყრდნობა. სახურავი მიწურბანიანია.
ჩალაუბნის კოშკი

ჩალაუბნის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩალაუბნის ჩრდილო–აღმოსავლეთით 2,5 კილომეტრზე, ნასოფლარ ჩალაუბნის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

კოშკი (65,2 მეტრი) გეგმით კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია, ზემოთკენ შევიწროებული, შემორჩენილია სამი სართული და სართულის კედლების მცირე ნაწილი.

ნაგებია რიყის ქვის ირეგულარული წყობით. გარეთა კუთხეების წყობაში გაცილებით მოზრდილი ქვებია გამოყენებული, კედლები შიგნით და გარედან შებათქაშებულია.

კოშკის ერთადერთი შესასვლელი სართულზე – სამხრეთ კედელშია გაჭრილი. კარს გარედან აგურით გამოყვანილი შეისრული თაღი ეხურა (შემორჩენილია თაღის აღმოსავლეთ გვერდი), შიგნიდან კი – ხის მოზრდილი ძელი, კარის წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. სართულის აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში, ერთმანეთის სიმეტრიულად, ორ–ორი ფართო სწორკუთხა ნიშაა, რომლებსაც ფიცრული გადახურვა ჰქონია. სართულის ჩრდილოეთ კედლის შუაში აგურით ნაწყობი გეგმით ნახევარწრიული, შეისრულთაღოვანი ბუხარია. სართულის მნიშვნელოვანი ნაწილი ამოვსებულია მიწითა და კედლებიდან ჩამონაშალი ქვებით.

 სართულისთვის დამახასიათებელია სათოფურების სიმრავლე. სართულის აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში სამ–სამი ცალმაგი სათოფურია, ხოლო დანარჩენ ორში – ორ–ორი.

 სართულის თითოეულ კედელში ორ–ორი შეწყვილებული სათოფურია.

 სართულის შემორჩენილ კედლებში არავითარი საბრძოლო თუ არქიტექტურული ელემენტის კვალი არ შეიმჩნევა.

სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა (შემორჩენილია კოჭების ჩასადგმელი ბუდეები).

გარედან კოშკის კედლები სადაა, ყოველგვარ მორთულობას მოკლებული.
ჟინვალის კვირაცხოვლის ეკლესია

ჟინვალის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, დაბა ჟინვალის ჩრდილოეთით, 0,5 კილომეტრზე, ბიჩნიგაურების უბნის სასაფლაოზე. თარიღდება - საუკუნეებით. განახლებულია გვიანდელ შუა საუკუნეებში.

ეკლესია დარბაზულია. თავდაპირველი ნაწილი რიყის ქვის სწორი რიგებითაა ნაგები, მოგვიანებით განახლებული ნაწილი - აგურით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით ოდნავ ნალისებრი აფსიდია, რომლის ღერძზე ქვის ფილებით ბრტყლად გადახურული სარკმელია. ერთი ასეთივე სარკმელია სამხრეთ კედელშიც. აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, თითო სწორკუთხა ნიშია. კონქის თაღი კვერცხისებრი ფორმისაა, დაყრდნობილია შირიმის მარტივი პროფილის იმპოსტებზე. კვერცხისებრი ფორმისაა კამარაც. აღმოსავლეთის ფასადზე სარკმლის ღიობი ზემოთ თანდათან ვიწროვდება და დასრულებულია შირიმის ერთ ქვაში გამოკვეთილი თაღით. თაღის ზემოთ რელიეფური თავსართია, რომელსაც ბოლოებთან ჰორიზონტალური გადანაკეცები აქვს. სამხრეთის ფასადზე შესასვლელის თაღი სადა არქივოლტითაა მორთული, რომელიც ორსაფეხურიან იმპოსტებზეა დაყრდნობილი. შესასვლელის ზემოთ და გვერდებზე აგურის წყობით გამოყვანილია თითო შეღრმავებული ჯვარი. აგურის საფეხურებიანი ლავგარდნის მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი.
ფხოველის ლომისის ეკლესია

ფხოველის ლომისის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფხოველისა და სოფელ ზიარის საზღვარზე, ეგრედ წოდებულ კიკოს ტყეში, სასაფლაოზე. სავარაუდოდ განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (5,64,3 მეტრზე), ნაგებია მოზრდილი ლოდებითა და კირის ხსნარით, წყობა ირეგულარულია. შიგნით კედლების წყობაში გაცილებით მცირე ზომის ქვაა გამოყენებული. ძლიერ დაზიანებულია: სამხრეთ და ჩრდილოეთ ფასადებზე- მთლიანად და აღმოსავლეთ ფასადის სამხრეთ ნახევარზე ჩამოშლილია საპირე ქვები, ჩამოშლილია საბურავი და ლავგარდანი.

ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარის გადახურვა და მის ზემოთ კედლის დიდი ნაწილი ჩამონგრეულია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდაა, რომელშიც სარკმელია გაჭრილი (მოგვიანებით ამოუშენებიათ), სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო ოთხკუთხა ნიშაა, ხოლო ქვემოთ, კედელზე მიშენებული ტრაპეზის ნაწილია შემორჩენილი. კონქის თაღი ნახევარწრიულია: გრძივ კედლებს (დასავლეთ ნაწილში) და დასავლეთ კედელს (მთელ სიგრძეზე) საფეხური (სიმაღლე — 0.3 მეტრი) გასდევს. შიგნით ეკლესია გადახურულია ცილინდრული ფორმის სხმული კამარით. ეკლესია მოხატული ყოფილა. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდზე შემორჩენილია წითელი და ნარინჯისფერი ზოლები.
ჟინვალის პირველი სამლოცველო

ჟინვალის პირველი სამლოცველო — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის, დაბა ჟინვალში, საშუალო სკოლასთან, ფერდობზე, მოსახლის ეზოში. 1975-1976 წლებში გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით საუკუნის მეორე ნახევრით. დაკავშირებულია ცხენის და მზის კულტურასთან.

ნაგებობა სამხრეთიდან ჩრდილოეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული, შედგება სამი სათავსისაგან. ნაგებია ალიზის აგურით - 0,5-0,6 მეტრი სისქის რიყის ქვის საძირკველზე. სათავსები გამიჯნულია 0,25-0,3 მეტრი სისქის ტიხრებით. კედლები შელესილია. შენობას ჰქონდა ხის მძლავრ კონსტრუქციაზე დაყრდნობილი ბრტყელი სახურავი.

შესასვლელი შუა სათავსის დასავლეთ კედელშია. შუა სათავსი სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში გაჭრილი თითო კარით დაკავშირებული იყო სამხრეთ და ჩრდილო სათავსებთან. შუა სათავსის სამხრეთ ნაწილში საკურთხევლის ნაშთია, ხოლო ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში - ალიზით ნაგები ღუმლის მცირე ნაწილი. ჩრდილო სათავსის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში აღმოჩნდა ნაცრითა და კერამიკის ნატეხებით სავსე ორმო. კიდევ ერთი სწორკუთხა სათავსია სამლოცველოს ქვეშ, მიწაში. ამ სათავსის იატაკის დონეზე აკრეფილი, წითელი ზოლებით და გეომეტრიული სახეებით მოხატული, თიხის ჭურჭლის ნატეხები, იმპორტიული ამფორისკები და სხვა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ფხოველის ნათლისმცემლის ეკლესია

ფხოველის ნათლისმცემლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფხოველის შუაში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (შიდა ზომები: 6,94,2 მეტრზე), ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და კირის ხსნარით, ძლიერადაა დაზიანებული - ჩამონგრეულია გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილები, მონგრეულია სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე, ინტერიერი ამოვსებულია ჩამონაშალი ქვითა და მიწით.

შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდიაა, რომელშიც სარკმლის კვალი შეიმჩნევა. სარკმლის ჩრდილოეთითა და სამხრეთით თითო მაღალი (სიმაღლე — 1,5 მეტრი), თაღოვანი ნიშაა. ორივე ნიშის თაღი კვადრატული აგურითაა გამოყვანილი. სამხრეთ კედლებზე შემორჩენილია კამარის საბჯენი თაღის იმპოსტი.

ეკლესიის ირგვლივ შემორჩენილია ანდრონიკაშვილების გვარის წარმომადგენელთა საფლავის ქვები, რომელიც ეპიტაფიებით საუკუნეს განეკუთვნება.
დიდგორის ჯვარი

დიდგორის ჯვარი — საკულტო ძეგლი, მთავარი სათემო სალოცავი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ როშკასთან. სალოცავში შედის დარბაზი, საკოდე და სახელოსნო.

დარბაზი ფიქლით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა, რომლის დასავლეთი ნაწილი მიწაშია ჩამჯდარი. შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთიდან აქვს. კარი სწორკუთხაა. სათავსის ცენტრში კერაა მოწყობილი. ჩრდილოეთ კედლის გაყოლებაზე დაბალი, მთლიანი ხისგან გამოჭრილი სკამია, სამხრეთ კედელთან ხის საწოლია. დარბაზის დასავლეთი ნაწილი, რომელიც ხის მორითაა გამოყოფილი, საკოდეა. აღმოსავლეთ კედელში ერთი სარკმელია გაჭრილი. შენობა გადახურულია თუნუქის ორფერდა სახურავით.

სახელოსნო დარბაზს ჩრდილოეთიდან აკრავს. იგი ფიქლით ნაშენი, გგემით წაგრძელებული ოთხკუთხედის ფორმის ნაგებობაა. შესასვლელი აღმოსავლეთიდან აქვს. გარედან, კარის ზემოთ, კედლის გაყოლებაზე, ქვის თაროა, რომელზეც სხვადასხვა ზომის თასები და ჯიხვის რქებია დაწყობილი. თაროს ზემოთ, კედლის სიბრტყიდან გამოშვერილ ქვაზე, ორი ზარია ჩამოკიდებული. სათავსის კედლებში თახნებია დატანებული. გრძივი კედლების გაყოლებაზე ჭერის გასამაგრებლად ხის ბოძები დგას. გადახურულია თუნუქის ორფერდა სახურავით.

სახელოსნოს ჩრდილოეთით ფიქლით ნაგები, გეგმით ოთხკუთხა პატარა კოშკისმაგვარი ნაგებობაა, რომლის სამხრეთის წახნაგში მოწყობილ პატარა ნიშში ზარი კიდია. ნაგებობა გადახურულია საფეხუროვანი სახურავით. მსგავსი ნაგებობაა სალოცავის ჩრდილო-დასავლეთით, მეორე გორაკის თავზე.
გიორგი წყაროსთაულის სათემო ხატი

გიორგი წყაროსთაულის სათემო ხატი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანაფშავში, მდინარეების - ფშავის არაგვისა და კანალხევის შესართავთან, მთის ფერდობზე. ხატს ირგვლივ მრუდხაზოვანი გალავანი ჰქონდა შემოვლებული, რომლისგანაც მხოლოდ ნაშთებიღა შემორჩა. გალავნის გარეთ, მდინარის პირას შეიმჩნევა ქვების ხელოვნური წყობა. ხატის კომპლექსში შედის სალუდე, საკულუხე, საბერო, ბეღელი და ნანგრევებად ქცეული რამდენიმე ნაგებობა. სალუდე ფიქლის ქვის მშრალი წყობით ნაშენი, გეგმით წაგრძელებული ოთხკუთხა ფორმის ნაგებობაა, რომელიც სამი მხრიდან სანახევროდ მიწაშია ჩასმული. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. ჩრდილო კედელთან საქვაბე-საცეცხლურია მოწყობილი. სათავსის შუაში ფიქლის ოთხკუთხა ბოძი დგას, მას ორფერდა გადახურვა ეყრდნობა. სალუდის ზემოთ, ფერდობზე, დგას ამჟამად სახურავჩაქცეული საკულუხე - ფიქლის მშრალი წყობით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობა, რომელსაც ორფერდა გადახურვა ჰქონდა. საკულუხის ზემოთ საბეროა, გეგმით ოთხკუთხა, ფიქლის ქვით მშრალად ნაშენი ნაგებობა. კიდევ უფრო ზემოთ, იფნებს შორის, მდებარეობს რიყის ქვის გალავნით გარშემოვლებული ბეღელი - გეგმით კვადრატული, ფიქლის ქვით ნაშენი და კირით შელესილი ნაგებობა, რომელსაც სამხრეთ კედელში, მიწიდან 0,6 მეტრზე, მცირე ზომის სწორკუთხა კარი აქვს გაჭრილი. ბეღელი გადახურულია პირამიდული ფორმის საფეხუროვანი სახურავით. ბეღლის დასავლეთით, მაღლობზე, გაურკვეველი დანიშნულების ნაგებობათა ნანგრევებია.
როშკის მთავარანგელოზის ჯვარი

მთავარანგელოზის ჯვარი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის, სოფელ როშკაში, მდინარე როშკისწყლის მარცხენა ნაპირზე, მაღალი მთის წვერზე. სალოცავში შედის ბეღელი, დარბაზი, მარიამწმინდის კოშკი და საზარე.

ბეღელი ფიქლით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა, შელესილკედლებიანი ნაგებობაა. შემორჩენილია მხოლოდ მისი უკანა ნაწილი, შვიდსაფეხურიანი გადახურვით. დარბაზი ბეღლის სამხრეთითაა. ნაგებია ფიქლის ქვის მშრალი წყობით. გეგმით ოთხკუთხაა. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთ-აღმოსავლეთიდანაა, იმავე კედელში სარკმელია გაჭრილი. სათავსში, კედლების გაყოლებაზე, ქვის სკამებია. ცენტრში კერაა მოწყობილი. ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში მოზრდილი ხის თაროა - თასების დასაწყობად. გადახურვა ბრტყელია - ძელური.

მარიამწმინდის კოშკი ოთხწახნაგა პრიზმის ფორმის მასიური ნაგებობაა. დგას დარბაზის სამხრეთით. ნაშენია ფიქლის მშრალი წყობით. ჩრდილო-დასავლეთით პატარა ნიში აქვს მოწყობილი. კოშკის წინ შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტი. კოშკსა და დარბაზს შორის ძველი ციხის ნანგრევებია.

საზარე კოშკისებრი მასიური ნაგებობაა. დგას კომპლექსის ჩრდილოეთ ნაწილში. შემორჩენილია მხოლოდ მცირე ნაწილი.
უკანაფშავის ნამოსახლარი

უკანაფშავის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანაფშავის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ადგილ „ნაღრანტთან“, ხევის ფლატეზე. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით მესამე ათასწლეულის დასასრულს. 1986 წელს, ძეგლზე სადაზვერვო სამუშაოები ჩაატარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). 0,6 მეტრი სიმაღლის კულტურულ ფენაში აღმოჩნდა მტკვარ-არაქსის კულტურის ხანის თიხის ჭურჭლის ნატეხები. მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
როშკის ნასოფლარი

როშკის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ როშკის აღმოსავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, მდინარე როშკისწყლის მარცხენა ნაპირზე, მაღალი მთის ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ძეგლი შედგება ნატეხი ქვით ნაგები რამდენიმე ნამოსახლარისაგან. თითოეულში ორი ან სამი სათავსის ნაშთია.
ვეჯინის ნამოსახლარი

ვეჯინის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინის დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე, ტყიანი მთის ფერდობზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს. ძეგლი 2008 წელს აღმოაჩინა გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ძეგლთა დაცვის სამსახურმა.

ნამოსახლარს საკმაოდ დიდი ფართობი უკავია. ზედაპირულად შეგროვდა: სხვადასხვაფრად მოჭიქული და მოუჭიქავი წითელკეციანი კერამიკის (ჯამების, ლანგრების, დოქების, ხელადების, ქოთნების, ქვაბ–ქოთნების, სამარილეების, ჭრაქების და სხვების) ფრაგმენტები; ბრტყელი და ღარისებრი კრამიტის ნატეხები; მინის სამაჯურები და სხვები. მრგვალი კერამიკული სოლების, კავების და ნახევარფაბრიკატების (მ. შ. წუნდებულის) აღმოჩენა ამ ტერიტორიაზე მძლავრი სამეთუნეო ქურის არსებობაზე მიუთითებს.

მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ საცავში.
საკრამულოს ეკლესია

საკრამულოს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ საკრამულოს სამხრეთ ნაწილში. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია ეგრეთ წოდებული „კუპელჰალეს“ ტიპის თავისებური ვარიანტია, ნაგებია აგურით. დაზიანებულია: ჩამოშლილია გადახურვისა და ლავგარდნის ნაწილი, დანგრეულია დასავლეთ კედელზე მდგარი სამრეკლო, რომლის მხოლოდ კვადრატული საფუძველია შემორჩენილი. სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სწორკუთხა შესასვლელია. აღმოსავლეთით, ღრმა ნახევარელიფსის ფორმის აფსიდის ღერძზე გაჭრილი, მაღალი და ფართო თაღოვანი სარკმლის ორივე მხარეს, თითო თაღოვანი ნიშია. აფსიდის გვერდებზე, კედლის სისქეში, თითო ვიწრო და გრძელი სადგომი სამკვეთლო და სადიაკვნეა. ორივე სადგომის აღმოსავლეთ კედელში თითო თაღოვანი სარკმელია. სარკმლებთან, აფსიდის მხარეს, შესაბამისი კედლის აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილია სადგომებისა და კონქის თავზე არსებულ სამალავში ასასვლელი კიბე. სამკვეთლოს და სადიაკვნეს შესასვლელი დასავლეთიდან, დარბაზიდან აქვს - გუმბათქვეშა სივრცის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების აღმოსავლეთ კიდეში. გრძივი კედლებიდან მკვეთრად გამოშვერილი თითო განიერი პილასტრითა და მათზე დაყრდნობილი შეისრული საბჯენი თაღით, დარბაზის სივრცე ორ არათანაბარ ნაწილადაა გაყოფილი, რომელთაგანაც აღმოსავლეთისა ერთ-ნახევარჯერ აღემატება დასავლეთისას. აღმოსავლეთ ნაწილზე გუმბათია აღმართული. იგი ეყრდნობა აფსიდის თაღს. პილასტრებზე გადაყვანილ საბჯენ თაღს და გრძივი კედლების მიმდებარე ორ საბჯენ თაღს. ყველა თაღი ისრული ფორმისაა. გუმბათქვეშა კვადრატებიდან გუმბათის ყელის წრიულ საფუძველზე გადასასვლელად გამოყენებულია აფრები. აფსიდის სარკმლის გარდა ეკლესიის სამხრეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო ფართო და მაღალი თაღოვანი სარკმელია. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია.

ფასადები სადაა, აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე თითო შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული. კელები აგურის ოთხი მწკრივით შედგენილი ლავგარდნითაა დასრულებული. გუმბათის ველი რვაწახნაგოვანია. თითოეულ წახნაგზე თითო ფართო და მაღალი შეისრულთაღოვანი შეღრმავებაა, რომლებშიც თითო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. გუმბათის ყელის ყველა წიბოს, სიმაღლის ორ მესამედზე, თითო ნახევარწრიული ლილვი აუყვება. ლილვებს ეყრდნობა ბოლოებით ერთმანეთზე გადაბმული რვა შეისრული თაღი. თაღებს ზემოთ ლილვისებრი სარტყელია. ასეთივე სარტყელია სარკმლების ძირის დონეზე. გუმბათს აგურით ნაწყობი პირამიდული სახურავი აქვს.
უკანაფშავის საცხოვრებელი სახლი

უკანაფშავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანაფშავის ცენტრალურ ნაწილში, ვაკისუბანში. აგებულია საუკუნეში. ეკუთვნის მ. კარანტიელს. სახლი ორსართულიანია, დგას ფერდობზე. პირველი სართული (8,55 6,9 მეტრი) შედარებით მოკლეა, მეორე სართული (12,75 6,7 მეტრი) ფერდობშია შეჭრილი და წაგრძელებულია. სახლი ნაგებია ნატეხი ქვით, წყობა მშრალია. პირველ სართულზე გომურია, მას სამხრეთით თაღოვანი კარი და ორი სწორკუთხა სარკმელი აქვს. კარის წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. სარკმლები ფასადის მხარეს სამკუთხაა. დასავლეთ კედელში ერთი ნიშია. აღმოსავლეთ კედელთან საქონლის სადგომი იყო. ამ კედელთან იატაკი ფიცრულია, გომურის დანარჩენ ნაწილში ფიქალია მოგებული. მეორე სართული საცხოვრებელია. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა. კარის წირთხლებს აქაც საურდულე ხვრელები აქვს. სამხრეთით ორი სარკმელია. სამხრეთ-დასავლეთ კუთხესთან კერაა. სახლის სართულშუა გადახურვა ხის კოჭებზე ეყრდნობა. სახურავი ბრტყელია, მიწურბანიანი. სახურავის მთავარი კოჭი (თავხე) პირველის სართულის შუაში აღმართულ ქვის ბურჯს (კულა) ეყრდნობა. სართულები საძრომით (საკომი) უკავშირდება ერთმანეთს.
ბალებიანის ეკლესია და სამაროვანი

ბალებიანის ეკლესია და სამაროვანი — არქეოლოგიურ-არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობდა დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჟინვალიდან ჩრდილო-დასავლეთით, 0,7 კილომეტრზე, მდინარეების მთიულეთის არაგვისა და ფშავის არაგვის შესართავთან, ადგილ ბალებიანში. ამჟამად დაფარულია წყლით. 1979-1984 წლებში ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ გათხარა სამაროვანი, 1983-1984 წლებში - ეკლესია.

ეკლესია განეკუთვნებოდა - საუკუნეებს. ნაგები იყო ნატეხი ქვითა და დუღაბით. თითქმის მთლიანად იყო დანგრეული. შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 2 მეტრს არ აღემატებოდა. აღმოსავლეთით შებრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდი ორი საფეხურით იყო შემაღლებული. აფსიდში ორი სწორკუთხა ნიში იყო მოწყობილი. ეკლესიის დასავლეთ, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებს მაღლი საფეხური გასდევდა. ეკლესია გადახურული იყო ფიქლით.

ეკლესიის ირგვლივ გათხარეს 29 ქრისტიანული სამარხი, 27 ქვის სამარხი, 1 ორმოსამარხი, 1 ამოშენებულკედლებიანი სამარხი. სამარხებში აღმოჩნდა განვითარებული შუა საუკუნეების მოჭიქული და მოუჭიქავი ჯამების ფრაგმენტები. ეკლესიიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 10 მეტრზე, გათხრილია - საუკუნეების სამაროვანი. აქ დადასტურდა ორი ტიპის სამარხი: ქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები და ბანურსახურავიანი ქვისსამარხები. სამარხეული ინვენტარის ნაწილი დაცულია საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში, ნაწილი - აკც-ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
საკრამულოს სამაროვანი

საკრამულოს სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ საკრამულოს განაპირას, ჩრდილო-აღმოსავლეთით. განეკუთვნება - საუკუნეებს. ძეგლი 1984 წელს გათხარა ივანე ჯავახიშვილის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

გათხრილია სამი ტიპის სამარხი: ორმოსამარხები, ქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები და ქვისსამარხები, რომლებშიც ესვენა ქრისტიანული წესით დაკრძალული თითო მიცვალებული ინვენტარის გარეშე. ერთ სამარხში მიცვალებული ხელფეხმოხრილი ესვენა. აღმოჩნდა ბრინჯაოს მრავალრკალიანი ერთი საყურე, რომელიც ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.