iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ვეფხვი

ვეფხვი — მტაცებელი ძუძუმწოვარი კატისებრთა ოჯახის, პანტერათა გვარის წარმომადგენელი.

ვეფხვი კატისებრთა ოჯახის ყველაზე დიდი წარმომადგენელია, სხეულის სიგრძე 1,4–2,8 მ, კუდის — 0,6–1,1 მ, წონა 100–300 კგ. წაგრძელებული სხეული მოხატული აქვს განივი ზოლებით. გავრცელებულია ჩრდილოეთ კორეაში, ჩინეთში, ინდოეთში, ინდოჩინეთში, მალაის არქიპელაგზე, ჩრდილოეთ ირანში, უსურისა და ამურის მხარეებში, თალიშში, ამუდარიის ხეობაში, იშვიათად თურქმენეთში. ვეფხვი ნადირობს მსხვილ ძუძუმწოვრებზე, იშვიათად ფრინველებზე, ქვეწარმავლებზე და სხვა. თავს ესხმის ადამიანსაც. ვეფხვი 2–3 წელიწადში ერთხელ შობს თვალაუხილავ, უსუსურ 2–4 ბოკვერს (მაკეობა 105 დღემდეა).2 წლის ასაკიდან უკვე საკმაო ძალა აქვს დამოუკიდებლად სანადიროდ, სქესობრივ სიმწიფეს აღქევს 4–5 წლისა, ცოცხლობს საშუალოდ 8–10 წელს. აქვს 6–7 მ სიგრძის ნახტომი.

ვეფხვი საქართველოში
საქართველოში ვეფხვი არ ბინადრობს. პირველად იგი საუკუნის დამლევს სოფელ ახმეტის მახლობლად მოკლეს. ეს ფაქტი აღნიშნული აქვს დავით მესხიშვილს. მონადირეებს იგი მეფე ერეკლესთვის მიურთმევიათ.

მეორედ 1922 წლის 4 დეკემბერს თბილისის მახლობლად, სოფელ ლელობთან მოკლეს. საქართველოში იგი აზერბაიჯანიდან მოხვდა. ვარაუდობენ, რომ ასეთი დიდი მანძილი ძუ ვეფხვის ძებნაში გაიარა. აზერბაიჯანიდან გარდაბნის ტყეში უნდა მოხვედრილიყო, შემდეგ — მანგლისში, მოგვიანებით ვეფხვმა მტკვრის მიდამოები დატოვა და მდინარე ხრამს ან ალგეთს მაღლა აუყვა. ამგვარად აღმოჩნდა თბილისიდან 23 კილომეტრით დაშორებულ სოფელ ლელობთან, სადაც გლეხების საქონელს ესხმოდა თავს.

ქვესახეობები
ტრადიციულად ვეფხვის მრავალ ქვესახეობას გამოყოფდნენ (ამურის, კასპიური, ბენგალური და სხვ.), თუმცა 2015 წელს ჩატარებული კვლევების შედეგად გამოვლინდა ვეფხვის განვითარების ორი ხაზი — კონტინენტური და ზონდის კუნძულების. 2017 წელს ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის სპეციალისტების მიერ შემოთავაზებული კლასიფიკაციის თანახმად, დღეისათვის არსებული ვეფხვის პოპულაციები მიეკუთვნება ორ ქვესახეობას — და . უწინ გამოყოფილი ქვესახეობები კი ცალკეულ პოპულაციებად განიხილება.
ჯიქი

ჯიქი, ლეოპარდი — ძუძუმწოვარი ცხოველი კატისებრთა ოჯახისა.

აღწერა
მისი სხეულის სიგრძე 160 სმ, კუდისა — 110 სმ, მასა 75 კგ აღწევს. დედალი მამალზე მომცროა. ჯიქს აქვს მოყვითალო ან წითური, შავი ხალებით მოხატული სხეული.

გავრცელება
გავრცელებულია აფრიკაში (გარდა საჰარისა), წინა და სამხრეთ აზიაში, თურქმენეთში, ტაჯიკეთში, შორეულ აღმოსავლეთში.

საქართველო
საქართველოში ჯიქი წარსულში ფართოდ იყო გავრცელებული. გვხვდებოდა მთავარი კავკასიონის ქედის ტყეებში, ბორჯომის ხეობაში, ქართლ-იმერეთისა და გურია-აჭარის ქედებზე. იყო ნადირობის ობიექტი. ამჟამად მისი გავრცელება საქართველოში მეტად შემცირებულია. ერთეულების სახით (თოვლზე ნაკვალევის მიხედვით) შემორჩენილია კავკასიონის ქედისა და მისი განშტოებების მიუწვდომელ ადგილებში, აფხაზეთისა და ლაგოდეხის უღრან ტყეებში, კავკასიონის ცენტრალურ უბანში. 1950 წელს ჯიქი მოკლეს სოფ. განთიადის (მაშინდ. ზნაურის რაიონი) მახლობლად, მეორე ეგზემპლარი მოკლულია 1954 წელს ტყეში ზედაზენის მთასთან. 1948-1955 წლებში მისი კვალი ახალ თოვლზე აღინიშნებოდა ლაგოდეხის ნაკრძალის სუბალპურ და ალპურ ზონაში, 1970 წელს — მთათუშეთში (უკანა ფშავის მთა), 1977 წელს — სპეროზის მთაზე (ალაზნის სათავეში), 1978 წელს კი სოფელ მათურასთან. წარსულში კოდორისა და ბზიფის ხეობებშიც გვხვდებოდა ზღვის დონიდან 3500 მ-მდე.

2003 წელს ჩატარებულმა საბაზისო კვლევამ ვაშლოვანის ეროვნული პარკში ჯიქის ერთ-ერთი ქვესახეობა, საფრთხის წინაშე მყოფი წინააზიური ჯიქი აღმოაჩინა. მისი ჰაბიტატი ვაშლოვანის, პანტიშარის ხეობისა და ალაზნის (მიჯნის ყურე) ცენტრალურ ნაწილშია განთავსებული. შეტანილია საქართველოს „წითელ ნუსხაში“.

2019 წელს ჯიქი შენიშნეს სოფელ წორბისთან (თიღვის მუნიციპალიტეტი). გამოითქვა ვარაუდი, რომ იგი შეიძლება ყოფილიყო მანამდე ჩრდილოეთ ოსეთში ბუნებაში გაშვებული ორი ჯიქიდან ერთ-ერთი, მამრი, სახელად „იალბუზი“, რომელზედაც ცნობები აღარ მოიპოვებოდა (შესაძლოა საყელო დაკარგა ან ზვავმა მოიყოლა). 2020 წელს ამავე სოფლის მიდამოებში, სავარაუდოდ, ისევ შენიშნეს ჯიქი. მაჩხარელი ეგერის თქმით, მან ჯიქი თავისი სოფლის სიახლოვესაც შეამჩნია.. ცნობილია ტყვეობაში მისი გამრავლების ფაქტები.

საფრთხეები, მდგომარეობა და დაცვა
ბუნებაში მისი კონკურენტებია ყველა სახის დიდი ზომის მტაცებელი ნადირი: მგელი, ფოცხვერი, დათვი. ემუქრება გადაშენების საფრთხე, სტაბილურად იშვიათი და მცირერიცხოვანი ცხოველია. დაცულ ცხოველად გამოცხადდა საქართეელოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 1965 წლის 3 დეკემბრის №710 დადგენილებით. შეტანილია საქართველოს და ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის წითელ ნუსხებში. მასზე ნადირობა აკრძალულია.

რიცხოვნობის შემცირება განაპირობა წარსულში მასზე ინტენსიურმა ნადირობამ, ახლა კი — მისი ადგილსამყოფელის სამეურნეო მიზნით გამოყენებამ, შემცირებულმა საკვებმა ბაზამ, შემაწუხებელ ფაქტორთა ზრდამ.
იაგუარი

იაგუარი — მტაცებელი ძუძუმწოვარი კატისებრთა ოჯახის, პანტერათა გვარის წარმომადგენელი . მისი სხეულის სიგრძე 2 მ, წონა 140 კგ აღწევს. აქვს მასიური, მოქნილი სხეული, მოკლე ფეხები, ფართო, ძლიერბრჭყალებიანი თათები. ფერად მოწითალო-ყვითელია, თან შავი რგოლები და ხალები აქვს, ზოგჯერ შავიც გვხვდება. იაგუარი გავრცელებულია ჩრდილოეთ, ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკაში. ბინადრობს ხშირ, ტენიან ტროპიკულ და სუბტროპიკულ ტყეეებში, უპირატესობას ანიჭებს მდინარეთა სანაპიროებს. კარგად დაცოცავს ხეებზე და ცურავს. იკვებება ჩლიქოსნებით (ტაპირი, ირემი, პეკარი), მღრღნელებით, თევზებით, ჭამს აგრეთვე კუს და მის კვერცხებს, ზოგჯერ თავს ესხმის შინაურ საქონელსაც. მაკეობა 3,5 თვე გრძელდება, შობს 4-მდე ბოკვერს. აქვს მცირე სარეწაო მნიშვნელობა (იყენებენ ტყავს).
შინაური კატა

შინაური კატა — მტაცებელი ძუძუმწოვარი ცხოველი კატისებრთა ოჯახისა. შინაური კატა გამოირჩევა მეგობრობის უნარით. ადამიანისა და კატის მეგობრობა 10 000 წელია გრძელდება, თავიდან მან ადამიანების დაფასება მოიპოვა იმით, რომ ანადგურებდა პარაზიტებს. ის ჭკვიან ძუძუმწოვრებს მიეკუთვნება და ექვემდებარება გაწვრთნას.
უბრალო კატამ შეიძლება მოახდინოს მანიპულირება სხვადასხვა საგანზე ან მექანიზმზე. გამოირჩევა მისტიციზმითა და უცნაურობით. მასზე შექმნილი და დაწერილია მრავალი მითი.
კატას ინტელექტის თვალსაზრისით შეუძლია სწავლა, ფიქრი, ამა თუ იმ პრობლემის გადაჭრა, მოხერხებულობა და გონიერება. სახლის კატები შეგუების უნარით ხასიათდებიან. ზოგიერთი კატა მტაცებელია (უყვარს ნადირობა), ამიტომ მათ უწევთ ფიქრი, თუ როგორ მოიტაცონ ესა თუ ის ცხოველი, შემდეგ შეკრან მსხვერპლი, როგორც აკეთებენ მგლები.

კვება
კატები არიან ხორცისმჭამელი ცხოველები. მგლების, ძაღლების, მელიების და სხვა ზოგიერთი მტაცებლებლისგან განსხვავებით კატები არიან ყველაფრის მჭამელები. მიჩვევის შემთხვევაში, კატას შეუძლია გახდეს ვეგეტარიანელი, თუმცა, ჩვეულებრივ მოითხოვენ ხორცს. მათ ბრჭყალებს შეუძლია საჭმლის დაჭრა. კატებს აქვთ მოკლე ნაწლავები (როგორც ყველა ხორცისმჭამელს). ზოგჯერ, ისინი მუცელს ისუფთავებენ რწყევით, თუმცა ეს შეიძლება იყოს დაავადებაზე მომანიშნებელიც. კატის კუჭ-ნაწლავის ჯანმრთელობისთვის სასარგებლოა ხორბლის ყლორტი.

კატებს, რომლებსაც შეუძლიათ გარეთ გასვლა, ცდილობენ მოიპოვონ საკვები, როგორიცაა თაგვები და მცირე ფრინველები.
ძაღლი

ძაღლი — ძუძუმწოვრების გვარი ძაღლისებრთა ოჯახისა. მათი სხეულის სიგრძე 50-160 სმ, კუდისა — 20-50 სმ, მასა 6-80 კგ აღწევს. აქვთ რამდენადმე წაწვეტებული დინგი, დაცქვეტილი ყურები, მსხვილი და მძლავრი ეშვები. იკვებებიან ცხოველებით, ზოგი ჭამს მძორს, ბოსტნეულს, ხილს, ყურძენს და სხვა. მრავლდებიან წელიწადში ერთხელ. შობენ 1-19 უსუსურ ლეკვს.

გავრცელებული არიან ყველგან გარდა ანტარქტიდისა, ახალი ზელანდიისა, მადაგასკარისა, სულავესისა და სხვა ოკეანური კუნძულისა. გვარში ცხრა სახეობაა, რომელთაგან საქართველოში გვხვდება 2 (მგელი და ტურა). ძაღლის გვარს მიეკუთვნება შინაური ძაღლი (. ), რომლის წინაპარია მგელი.
მელა

მელა — მტაცებელი ძუძუმწოვრების გვარი ძაღლისებრთა ოჯახისა. გავრცელებულია ყველგან, ანტარქტიდის გარდა. ავსტრალიაში შეყვანილია. გვარში 12 სახეობაა. ჩვეულებრივი მელა ტანად ყველაზე დიდია.

საქართველოში გვხვდება ჩვეულებრივი მელის 3 სახეობა. სამხრეთი რასები უფრო ღია ფერისანი არიან, გვხვდება სრულიად თეთრი (ალბინოსები) ან შავი ინდივიდები (მელანისტები). განსაკუთრებით მრავალრიცხოვანია ველებსა და უდაბნოებში. ბინადრობენ აგრეთვე ტყეში და სხვა ადგილებში. ცხოვრობენ სოროში, რომელსაც თვითონ თხრის, ზოგჯერ მაჩვის ან სხვა ცხოველის სოროს იკავებს. იყენებს ბუნებრივ თავშესაფრებს — მღვიმეებს, კლდის ნაპრალებს, წაქცეული ხეების ფუღუროებს და სხვა ადგილებს. აქტიურია დღისითაც და ღამითაც.

მხედველობა შედარებით სუსტი აქვს, სმენა და ყნოსვა — კარგი. გამოირჩევა სიფრთხილით და მოხერხებულობით.

იკვებება როგორც ცხოველური, ისე მცენარეული საკვებით, ძირითადად თაგვისებრი მღრღნელებით. წელიწადში ერთხელ მრავლდება. შობს 3-12 ლეკვს, რომელთაც 1,5 თვე რძით კვებავს. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევს 10-11 თვისა. ტყვეობაში 15-20 წელი ცოცხლობს, ბუნებაში — სულ რამდენიმე წელი.

მელა რეწვის მნიშვნელოვანი ობიექტია (იყენებენ ბეწვს). სარგებლობა მოაქვს მავნე მღრღნელების განადგურებით.
ტურა

ტურა — მტაცებელი ძუძუმწოვარი ცხოველი ძაღლისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძეა 71-82 სმ, მასა — 7-13 კგ. ზამთრობით ჩალისფრადაა შეფერილი, ზაფხულში ჭუჭყისფერ-ყვითელია და წითურ-მოშავო ელფერი დაკრავს, კუდი წითურ-მურაა, ბოლოში შავდება. გავრცელებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში, ჩრდილოეთ აფრიკაში, სამხრეთ აზიაში და კუნძულ შრი-ლანკაზე. საქართველოში გვხვდება თითქმის ყველგან ზღვის დონიდან 1000 მ სიმაღლემდე. ბინადრობს ჭალისა და მთის ძირების ტყეებში, ბუჩქნარებში და წყალსატევების ახლოს. იკვებება ცხოველური და მცენარული საკვებით, უმეტესად თაგვისებრი მღრღნელებით, კურდღლებით, ფრინველებით, ქვეწარმავლებით, ამფიბიებით, თევზებით, მწერებით და სხვა. ჭამს მძორს, ნაყოფს და სხვა. მაკეობა 63 დღე-ღამე გრძელდება. შობს 4-6 (იშვიათად 8-მდე) უსუსურ და თვალაუხილავ ლეკვს, რომლებიც სქესობრივად მწიფდებიან სიცოცხლის მე-2 წელს. ტურა აქტიურია უმთავრესად ღამით. ერთგვარ ზიანს აყენებს სამონადირეო მეურნეობას და მეფრინველეობას, ზოგჯერ ცოფისა და შავი ჭირის გამომწვევების გადამტანია.
ტოპოსების თეორია

ტოპოსების თეორია — კატეგორიათა თეორიის ნაწილი, რომელიც სწავლობს ტოპოსებს — განსაკუთრებული კატეგორიები განსაზღვრული დამატებითი სტრუქტურით და ტოპოსებთან დაკავშირებულ კატეგორიულ მეთოდებს.

ტოპოსების თეორიის განვითარება დაოწყო საუკუნის მეორე ნახევარში. მისმა იდეებმა ასახვა ჰპოვეს მათემატიკის, განსაკუთრებით გეომეტრიის და მათემატიკური ლოგიკის სხვადასხვა დარგში.
მათემატიკური ლოგიკა

მათემატიკური ლოგიკა ზოგადად შეიძლება აღიწეროს როგორც მათემატიკის ნაწილი, სხვადასხვა მათემატიკური კონსტრუქციების, გამოთვლების, დამტკიცებების ფორმალურ მხარის შესახებ. მნიშვნელოვანია მათემატიკის დაფუძნებისთვის. ეჯაჭვება კომპიუტერულ მეცნიერებებს.

მათემატიკური ლოგიკისგან გამოყოფენ ქვედარგებს: მოდელების თეორია, დამტკიცების თეორია, რეკურსიის თეორია.
საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი

საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი — აერთიანებს მსოფლიოს ყველა ქვეყნის ეროვნულ ასტრონომიულ საზოგადოებებს. კავშირი საერთაშორისო სამეცნიერო საბჭოს წევრია. ეს არის მეცნიერულ საზოგადოებაში საერთაშორისო მასშტაბით აღიარებული ავტორიტეტი ვარსკვლავების, პლანეტების, ასტეროიდების და სხვა ციური სხეულებისა და ფენომენისთვის სახელების შერჩევაში და, ამგვარად, ასტრონომიის ოფიციალურ ორგანოდ ითვლება.

სამუშაო ჯგუფთა შორისაა პლანეტარული სისტემის ნომენკლატურის მუშა ჯგუფი, რომელიც არეგულირებს პლანეტარულ სხეულთა ნომენკლატურისა და სახელების შეთანხმებებს.

საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი შეიქმნა 1919 წელს, სხვადასხვა საერთაშორისო პროექტების შერწყმით, რომელიც მოიცავდა ციურ რუკას , მზის კავშირს და საერთაშორისო დროის ბიუროს ( '). მისი პირველი პრეზიდენტი იყო ედუარდ ბენიამინ ბაიო. კავშირს ამჟამად 12,664 ინდივიდუალური წევრი ჰყავს(ანუ პროფესიონალი ასტრონომები 96 ქვეყნიდან), როგორც წესი, დოქტორის ხარისხის მფლობელები; 79 ეროვნული წევრი (ანუ ქვეყნები, რომლებიც კავშირთან ფილიალში იმყოფებიან). ამჟამინდელი პრეზიდენტია სილვია ტორეს-პეიმბერტი.

საკ-ის გენერალური ასამბლეა ჩატარდა 2006 წლის 14-25 აგვისტოს პრაღაში, ჩეხეთი. ამ ასამბლეაზე კავშირმა გამოიტანა წინადადება პლანეტის განსაზღვრების შეცვლაზე. ახალი განსაზღვრებით მზის სისტემაში 12 პლანეტა უნდა გამხდარიყო, მათ შორის ერთი მარსსა და იუპიტერს შორის ასტეროიდთა სარტყელში. თუმცა წინადადება კენჭისყრით უარყვეს. ასევე, პლანეტის სტატუსი ჩამოერთვა პლუტონს, რომელიც 1930 წელს აღმოჩენის შემდეგ მისი სტატუსის შესახებ მუდმივი დებატების საგანი იყო. სტატუსის ჩამორთმევის ძირითადი მოტივი იყო ახალი ასტეროიდების აღმოჩენა, რომელთა რადიუსი აღემატება პლუტონისას.

პრეზიდენტების სია
(1919–1922) ედუარდ ბენიამინ ბაიო
(1922–1925) უილიამ უოლეს კემპბელი
(1925–1928) ვილემ დე სიტერი
(1928–1932) ფრენკ უოტსონ დაისონი
(1932–1935) ფრენკ შლეზინგერი
(1935–1938) ერნესტ ეკლანგონი
(1938–1944) ართურ ედინგტონი
(1944–1948) ჰაროლდ სპენსერ ჯოუნზი
(1948–1952) ბერტილ ლინდბლადი
(1952–1955) ოტო სტრუვე
(1955–1958) ანდრე-ლუის დანჟონი
(1958–1961) იან ჰენდრიკ ოორტი
(1961–1964) ვიქტორ ამბარცუმიანი
(1964–1967) პოლ სვინგსი
(1967–1970) ოტო ჰეკმანი
(1970–1973) ბენგტ სტიომგრენი
(1973–1976) ლეო გოლდბერგი
(1976–1979) ადრიან ბლაუ
(1979–1982) ვაინუ ბაპუ
(1982–1985) რობერტ ჰენბერი ბრაუნ
(1985–1988) ხორხე საადე
(1988–1991) იოშიჰიდე კოძაი
(1991–1994) ალექსანდრ ბოიარჩუკი
(1994–1997) ლოდევეიკ ვოლტიერი
(1997–2000) რობერტ კრაფტი
(2000–2003) ფრანკო პაჩინი
(2003–2006) რონალდ ეკერსი
(2006–2009) კატრინ სეზარსკი
(2009–2012) რობერტ უილიამსი
(2012–2015) ნორიო კაიფუ
(2015–2018) სილვია ტორეს-პეიმბერტი
(2018–2021) ევინა ვან დისხუკი
(2021–2024) დებრა ელმეგრინი
(2024–დღემდე) ვილი ბენცი
ანხაიუ

ანხაიუ (აფხ. სიტყვასიტყვით — „მეურნე ადამიანი“, „მიწათმოქმედი“) — ფეოდალურად დამოკიდებული გლეხი აფხაზეთში (სამურზაყანოში — „ფოთში“). შეადგენდა გლეხთა მასის თითქმის 4/5-ს. ანხაიუ იურიდიულად თავისუდალი იყო, მისი ყიდვა-გაყიდვა არ შეიძლებოდა. ქონებრივი და უფლებრივი მდგომარეობის მიხედვით იყოფოდა ორ ჯგუფად: ანხაიუცქია — „სუფთა ანხაიუ“ და ანხაიუხიფში — „დამოკიდებული ანხაიუ“.
ზურაბ ანჯაფარიძე

ზურაბ ივანეს ძე ანჯაფარიძე (დ. 12 აპრილი, 1928, ქუთაისი — გ. 12 აპრილი, 1997, თბილისი) — ქართველი მომღერალი (დრამატული ტენორი), სსრკ სახალხო არტისტი (1966), ზ. ფალიაშვილის პრემიის ლაურეატი (1971).

ბიოგრაფია
1952 წელს დაამთავრა ვ. სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორია (პროფ. დ. ანდღულაძის კლასი). 1952–1959 წლებში ზ. ფალიაშვილის სახელობის ოპერისა და ბალეტის თეატრის, 1959–1970 წლებში — სსრკ დიდი თეატრის სოლისტია. 1970-იდან კვლავ თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრს უბრუნდება. სასიამოვნო ტემბრის ხმა, უშუალობა, არტისტიზმი, ეროვნული ინტონაციის უტყუარი გრძნობა ანჯაფარიძეს ქართული ვოკალური სკოლის ტრადიციების საუკეთესო გამგრძელებელთა რიგებში აყენებს. პარტიები: აბესალომი, მალხაზი, რატი (ფალიაშვილის „აბესალომ და ეთერი“, „დაისი“, „ლატავრა“), მინდია (ო. თაქთაქიშვილის „მინდია“), ბაში-აჩუკი (კერესელიძის „ბაში-აჩუკი“), პუშკინი და ერისთავი (თორაძის „ჩრდილოეთის პატარძალი“), არსენა (ბუკიას „არსენა“), გერმანი, ვოდემონი (ჩაიკოვსკის „პიკი ქალი“, „იოლანტა“), ოტრეპიევი (მუსორგსკის „ბორის გოდუნოვი“), ხოზე (ბიზეს „კარმენი“), რადამესი, დონ-კარლოსი, ჰერცოგი (ვერდის „აიდა“, „დონ-კარლოსი“, „რიგოლეტო“), კავარადოსი (პუჩინის „ტოსკა“), ფაუსტი (გუნოს „ფაუსტი“) და სხვა. ანჯაფარიძეს უმღერია სსრ კავშირის მრავალი საოპერო თეატრის სცენაზე და საზღვარგარეთის ქვეყნებშიც (რუმინეთი, ჩეხოსლოვაკია, ბულგარეთი, კანადა, საბერძნეთი, საფრანგეთი, იტალია და სხვა).

ზურაბ ანჯაფარიძემ გაახმოვანა მთავარი გმირების პარტიები ფილმ-ოპერებში: გერმანი („პიკის ქალი“), ვოდემონი („იოლანტა“), აბესალომი („აბესალომ და ეთერი), მალხაზი („დაისი“).

მომღერალი 1997 წელს გარდაიცვალა თბილისში. დაკრძალეს თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრის ბაღში ზაქარია ფალიაშვილის და ვანო სარაჯიშვილის გვერდით.

ხსოვნა
თბილისში არსებობს მისი სახელობის ქუჩა.
ზურაბ ანჯაფარიძის სახელს ატარებს ქუთაისის 3 სამუსიკო სკოლა.

ჯილდოები და აღიარება
1958 : საქართველოს სსრ დამსახურებული არტისტი
1961 : საქართველოს სახალხო არტისტი
1966 : სსრკ-ის სახალხო არტისტი
1971 :
შრომის წითელი დროშის ორდენი
ზაქარია ფალიაშვილის პრემია
1981 : ოქტომბრის რევოლუციის ორდენი
1987 : თბილისის საპატიო მოქალაქე
1993 : ღირსების ორდენი
ლევან ანჯაფარიძე

ლევან ივლიანეს ძე ანჯაფარიძე (დ. 23 ნოემბერი [ძვ. სტ. 10 ნოემბერი], 1902, ქუთაისი ― გ. 21 აგვისტო, 1972, თბილისი) — ქართველი თერაპევტი, მედიცინის მეცნიერებათა კანდიდატი (1938), დოცენტი (1941), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1964). კლინიკური ჰუმატოლოგიის ფუძემდებელი და ენდოკრინოლოგიური კლინიკის ერთ-ერთი ორგანიზატორი საქართველოში.

1926 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამკურნალო ფაკულტეტი. 1939-1949 იყო თბილისის გრიგოლ მუხაძის სახელობის ჰემატოლოგიისა და სისხლის გადასხმის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის კლინიკური განყოფილების გამგე, 1954-1968 წლებში ექიმთა დახელოვნების თბილისის სახელმწიფო ინსტიტუტის ტერაპიის კათედრის გამგე. ჰემატოლოგთა საერთაშორისო საზოგადოების წევრი (1958). 1963-1970 წლებში თბილისის თერაპევთა სამეცნიერო საზოგადოების თავმჯდომარე. დაჯილდოებულია „საპატიო ნიშნის“ ორდენითა და მედლებით.
ოთარ ანჯაფარიძე

ოთარ გიორგის ძე ანჯაფარიძე (დ. 12 თებერვალი, 1920, ბათუმი — გ. 27 მაისი 1996, მოსკოვი) — ქართველი ვირუსოლოგი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1964), პროფესორი (1967), რუსეთის მედიცინის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1998).

მამამისი, საზოგადო და პოლიტიკური მოღვაწე გიორგი (გიზო) ანჯაფარიძე 1924 წლის აჯანყების მონაწილე იყო და იმავე წელს დახვრიტეს. ოთარ ანჯაფარიძემ 1943 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტი. 1943–1946 წლებში იყო ბათუმის სანეპიდსადგურის მთავარი ექიმი. 1946-იდან მუშაობს მოსკოვის სხვადასხვა სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში. 1963–1965 წლებში სსრკ ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს ბაქტერიული და ვირუსული პრეპარატების წარმოების მთავარი სამმართველოს უფროსია. 1958–1963 და 1965 წლიდან განაგებდა მოსკოვის ვირუსული პრეპარატების სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტს. ამ ინსტიტუტის ერთ-ერთი დამაარსებელია. შეისწავლიდა ვირუსის საწინააღმდეგო იმუნიტეტს და პოლიომიელიტის, ცოფის, ენცეფალიტის, წითელას, ყვავილისა და სხვა ინფექციურ დაავადებათა საწინააღმდეგო ვაქცინების წარმოების მეცნიერულ საფუძვლებს. იკვლევდა ვირუსული ინფექციის ქრონიკული ფორმების ჩამოყალიბების უჯრედოვან მექანიზმს, ადამიანის ლევკოზის ვირუსულ ეტიოლოგიას და კანცეროგენეზის მექანიზმს.

ოთარ ანჯაფარიძე იყო სსრკ ჯანდაცვის სამინისტროს ვაქცინებისა და შრატების კომიტეტის თავმჯდომარის მოადგილე, უჯრედთა კულტურების საერთაშორისო კომიტეტის წევრი და საერთაშორისო ჟურნალ „ “-ს თანარედაქტორი, 1990 წლიდან — „ “-ს მთავარი რედაქტორი. დაჯილდოებულია ლენინის ორდენითა და შრომის წითელი დროშის ორდენით.
აოშვა

აოშვა — ხნულის ზედაპირული დამუშავება გამკვრივებული ფენის გასაფხვიერებლად, ქერქის დასაშლელად და სარეველების მოსასპობად.

აოშვისას მატულობს ნიადაგის ფორიანობა, უმჯობესდება აერაცია, ინტენსიურდება მიკრობიოლოგიური პროცესები. აოშვის სიღრმეა 8-16 სმ. ზოგჯერ აოშვას რამდენიმეჯერ იმეორებენ სხვადასხვა სიღრმეზე. ძველ საქართველოში სახვნელ იარაღებს ასაოშადაც იყენებდნენ. ამჟამად ასაოშადაც იხმარება ტრაქტორზე მოსაბმელი ან კედელი დისკოებიანი საოში, აგრეთვე მრავალკორპუსიანი მსუბუქი კუდული საოში გუთანი.
მათემატიკური ანალიზი

მათემატიკური ანალიზი — ერთობლიობა მათემატიკის დარგებისა, რომელთა მიზანია ფუნქციების კვლევა უსასრულოდ მცირეთა მეთოდებით. მათემატიკურ ანალიზს საფუძველი ჩაეყარა ი. ნიუტონის, გ. ლაიბნიცის, ლ. ეილერის და - საუკუნეებში მოღვაწე სხვა მათემატიკოსთა ნაშრომებში. მათემატიკური ანალიზი ზღვრის ცნების მეშვეობით დამკვიდრდა საუკუნიდან.

 საუკუნეში მათემატიკური ანალიზის განვითარებაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს ქართველმა მათემატიკოსებმა: ა. რაზმაძემ, ნ. მუსხელიშვილმა, ი. ვეკუამ, ა. ბიწაძემ და სხვ.

მათემატიკური ანალიზის დარგები
მათემატიკური ანალიზის დარგებია:

ნამდვილი ცვლადის ანალიზი
კომპლეკსური ანალიზი
ზომის თეორია
ფუნქციონალური ანალიზი
ჰარმონიული ანალიზი
სტაქოსტური ანალიზი
სიმრავლეთა ანალიზი
ანალიტიკური რიცხვთა თეორია
ანალიტიკური კომბინატორიკა
უწყვეტი ალბათობა
დიფერენციალური გეომეტრია
დიფერენციალური ტოპოლოგია
სფერო

სფერო — მათემატიკაში არის სამგანზომილებიანი ევკლიდური სივრცის (3–ის) წერტილთა სიმრავლე, რომლებიც თანაბარი მანძილით არიან დაშორებული სივრცისის მოცემული წერტილიდან. –ს ეწოდება სფეროს რადიუსი, მოცემულ წერტილილს სფეროს ცენტრი.

ანალიზურ გეომეტრიაში სფერო რადიუსით და (0, 0, 0) ცენტრით მოიცემა შემდეგი განტოლებით:

( - _0 )^2 + ( - _0 )^2 + ( - _0 )^2 = ^2 \,.

ე.ი. სფერო არის 3–ის ყველა ისეთი (, , ) წერტილების სიმრავლე, რომლებიც აკმაყოფილებენ აღნიშნულ განტოლებას.

შენიშვნა: სალაპარაკო ენაში სფერო შეიძლება აღნიშნავდეს ბირთვს. მათემატიკაში კი სფერო არის ბირთვის საზღვარი.
ალგებრული ტოპოლოგია

ალგებრული ტოპოლოგია - მათემატიკის დარგი, ტოპოლოგიის ნაწილი, რომელიც ტოპოლოგიური სივრცეებს სწავლობს ალგებრის გამოყენებით. დარგის ამოცანაა ტოპოლოგიური სივრცეების კლასიფიცირება და აღწერა. მისი ზოგადი მეთოდია ტოპოლოგიური სივრცეებისთვის ინვარიანტული ალგებრული სტრუქტურების (ჯგუფი, რგოლი) შეთანადება.

ალგებრულ ტოპოლოგიაში განხილულ სივრცეებს, ხშირად ედება გარკვეული დამატებით პირობები (წრფივად ბმულობა ტრიანგულირებადობა).
ჰენრი ნოქსი

ჰენრი ნოქსი ( დ. 25 ივლისი, 1750 ― გ. 25 ოქტომბერი, 1806) — ბოსტონელი წიგნის გამყიდველი, რომელიც გახდა კონტინენტალური არმიის საარტილერიო დანაყოფის მეთაური. შემდგომში აშშ ომის პირველი მდივანი.

ბიოგრაფია
ჰენრი ნოქსი დაიბადა 1750 წლის 25 ივლისს, ბრიტანელი ემიგრანტების ოჯახში. მისი მამა იყო გემის კაპიტანი. 12 წლისამ სწავლა მიატოვა და წიგნის მაღაზიაში დაიწყო მუშაობა რათა დაქვრივებულ დედას დახმარებოდა. მოგვიანებით მან საკუთარი მაღაზია გახსნა. 1774 წლის 16 ივლისს ჰენრი ნოქსი დაქორწინდა ლუსი ფლუკერზე. მათ 13 შვილი ეყოლათ.

ნოქსი მხარს უჭერდა აჯანყებულებს, თავისუფლების შვილებს. 1772 წელს იგი მოხალისედ ჩაეწერა ბოსტონის რაზმში და 1775 წელს, გენერალ უარდის მეთაურობით მონაწილეობა მიიღო ბანქერ ჰილის ბრძოლაში. ომის დროს ის შეხვდა გენერალ ჯორჯ ვაშინგტონს და ისინი დამეგობრდნენ.

ბოსტონის აღებისას, ვაშინგტონმა არტილერია მთლიანად ნოქსს დაუქვემდებარა, ნოქსის გეგმის განხორციელების შედეგად, 1776 წლის 17 მარტს ბრიტანელებმა ბოსტონიდან ჰალიფაქსისკენ დაიხიეს.

პოლკოვნიკ ნოქსს დაევალა მდინარე დელავერზე გადასვლის ოპერაციის უსაფრთხოების უზრუნველყოფა. მან ეს დავალება კარგად შეასრულა. მან ასევე თავი გამოიჩინა ტრენტონის ბრძოლაშიც.

ნოქსი მონაწილეობდა შემდგომ ბრძოლებშიც, პრინსტონთან, ბრანდიუაინთან, გერმანთაუნთან, მონმაუსთან და იორკთაუნთან. 1777 წელს იგი დაბრუნდა მასაჩუსეტსში რათა განეახლებინა არმიის საარტილერიო მარაგი. მან შეკრიბა დამატებითი ბატალიონი და დააარსა სპრინგფილდის სამხედრო ფაბრიკა. ის იარაღი და ტყვია-წამალი, რომელიც მან მოიმარაგა ომის დასრულებამდე ეყო არმიას.

იორკთაუნის ბრძოლის შემდეგ, ჰენრი ნოქსს მიანიჭეს გენერალ-მაიორის წოდება. 1782 წელს მას ჩააბარეს ვესტ-პოინტი. 1783 წელს მისი უასუალო მონაწილეობით შეიქმნა ცინცინატის საზოგადოება, იგი შეუძღვა ამერიკელთა არმიას ნიუ-იორკში. 1783-1784 წელს ჰენრი ნოქსი იყო კონტინენტალური არმიის მეთაური, მას შემდეგ რაც ჯორჯ ვაშინგტონი წავიდა ამ თანამდებობიდან.

პოლიტიკური კარიერა
1785 წელს ის დაინიშნა ომის მინისტრად. ჰენრი ნოქსი ამ თანამდებობაზე 1789 წლის 12 სექტემბრამდე დარჩა.

ნოქსმა შექმნა ნაციონალური მილიცია, ააგო რამდენიმე ფორტი სანაპიროებზე, შექმნა რეგულარული საზღვაო ფლოტი.

1794 წლის 31 დეკემბერს ჰენრი ნოქსი წავიდა მთავრობიდან, მის ადგილას კი ტიმოთი პიკერინგი დაინიშნა.
ჯოზეფ ჰაბერსამი

ჯოზეფ ჰაბერსამი ( დ. 28 ივლისი, 1751 — გ. 17 ნოემბერი, 1815) — ამერიკელი ბიზნესმენი, კონტინენტალური კონგრესის წევრი, კონტინენტალური არმიის ჯარისკაცი და ამერიკის შეერთებული შტატების ფოსტის ხელმძღვანელი.

დაიბადა სავანაში (ჯორჯია), სწავლობდა პრინსტონის კოლეჯში.

1785 წელს ის იყო კონტინენტალური კონგრესის წევრი.

1792–1793 წლებში ის იყო სავანის მერი. 1795 წელს დაინიშნა ფოსტის ხელმძღვანელად და ამ თანამდებობაზე იყო 1801 წლამდე.

იგი 1815 წელს გარდაიცვალა

1818 წელს ჩრდილო აღმოსავლეთ ჯორჯიაში შეიქმნა ჰაბერსამის ოლქი, რომელსაც ჯოზეფ ჰაბერსამის პატივსაცემად ჰქვია აღნიშნული სახელი.
მურწა

მურწა — თევზი კობრისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძეა 40 სმ, წონა 0,5 კგ. აქვს წაგრძელებული, თითისტარისებრი სხეული. დაფარულია წვრილი ქერცლით. შუბლი ამოზნექილია, გააჩნია ორი წყვილი ულვაში, ტუჩები ძლიერაა განვითარებული. სქესობრივად მწიფდება 2–3 წლისა. ტოფობს მაის-ივნისში, მდინარის ქვაქვიშიან ფსკერზე. ნაყოფიერება 3000–23000 ქვირითი. მტკნარი წყლის ბინადარია.

გავრცელებულია საქართველოში, სომხეთში, აზერბაიჯანში, თურქეთსა და ირანში. გვხვდება აღმოსავლეთ საქართველოში, მდინარე მტკვრის აუზის ყველა მდინარეში: ხრამში, არაგვში, ქსანში, ლიახვში, ფოცხოვისწყალში, იორში, ალაზანსა და მის შენაკადებში (ილტო, ხევისჭალა, სტორი, ლოპოტა, ჩელთი, დურუჯი, ბურსა, კაბალი), აგრეთვე ჯანდარის ტბაში, შედარებით ნაკლებადაა სიონის, თბილისისა და პალდოს წყალსაცავებში.
წვერა

წვერა — თევზების გვარი კობრისებრთა ოჯახისა. აქვთ ორი წყვილი ულვაში. წაგრძელებული და გვერდებიდან ოდნავ გაბრტყელებული ან ცილინდრული ფორმის სხეული. წვერას გავრცელების არეალი ფართოა. ბინადრობენ აფრიკის, ევროპისა და აზიის კონტინენტურ წყლებში. საქართველოში ბინადრობს სახეობა მტკვრის წვერა და 1 ქვესახეობა კოლხური წვერა . საქართველოში მარაგის სიმცირის გამო წვერას მოპოვება სხვა თევზებთან ერთად ხდება. სპორტულ-სამოხალისო ჭერის ძვირფასი ობიექტია.
მტკვრის წვერა

მტკვრის წვერა — მდინარე მტკვრის ენდემური სახეობა, რომელიც წვერას გვარის სხვა სახეობების კვალობაზე თითქმის ბრტყელი ზურგით გამოირჩევა. სხეული დაწინწკლული აქვს. ფარფლის შეფერილობა განსხვავებულია — ზურგის და უკანა ფარფლი რუხია, ქვედებს კი წითელი ფერი დაკრავთ. სხეულის მაქსიმალური ზომა 38 სანტიმეტრია, წონა — 300 გრამი. მტკვრის წვერა ძირითადად საქართველოში, აზერაბაიჯანში, სომხეთსა და ირანში გვეხდება. გავრცელების ძირითადი კერები კასპიის ზღვის აუზის დასავლეთის მდინარეები და მათი შენაკადებია — მტკვარი, არაქსი და ლენქორანი. სახეობის გარკვეული ნაწილი ტბებში ბინადრობს. საქართველოში მტკვრის წვერა ძირითადად მდინარე მტკვარსა და მისი მარჯვენა შენაკადების ქვედა წელში არის გავრცელებული.

აღმოსავლეთ საქართველოში მტკვრის წვერას „მურწა“ ეწოდება (შდრ. მურწა).