iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ზემო აჩაბეთი

} — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ქურთის მუნიციპალიტეტში, ქურთის თემში. მდებარეობს მდინარე დიდი ლიახვის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1060 მეტრი, ცხინვალიდან 4 კილომეტრი.

ისტორია
1469 წლიდან სოფელ აჩაბეთში (დღევანდელი ზემო და ქვემო აჩაბეთი) იხსენიება მაჩაბლების რეზიდენცია, რომლებიც მეფის მოურავები იყვნენ და თითქმის მთელ ლიახვის ხეობას განაგებდნენ.

1922 წელს შევიდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის შემადგენლობაში და 1991 წლამდე შედიოდა ცხინვალის რაიონში, 2006 წლის 6 დეკემბრამდე — გორის რაიონში. ქართულ-ოსური კონფლიქტის დაწყების შემდეგ, 1992–2008 წლებში აკონტროლებდა ქართული მხარე.

2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ. ზემო და ქვემო აჩაბეთი, 2008 წლის აგვისტოს ომის შემდეგ ნასოფლარად იქცა. აჩაბეთი ჯერ დაიბომბა, შემდეგ ცეცხლში ჩაიწვა, ბოლოს კი, როგორც თვითმხილველები ყვებიან, სპეციალური ტექნიკით მთლიანად დაანგრიეს და მიწასთან გაასწორეს.

დემოგრაფია
ღირსშესანიშნაობები
კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებიდან აღსანიშნავია აჩაბეთის ციხე, წმინდა ესტატესა და წმინდა კვირიკეს ეკლესიები; ევსტათის ეკლესიიდან ერთ კილომეტრზე, თირის მონასტრისაკენ, გორაკზე, მდებარეობს აბოს წმინდა გიორგის სახელობის ძველი საყდრის ნანგრევები.
ზემო გორეთი

ზემო გორეთი — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტში, ღრომის თემში.

გეოგრაფია
მდებარეობს მდინარე მეჯუდის ხეობაში. ზღვის დონიდან 1140 მეტრი, ცხინვალიდან 35 კილომეტრი, ერედვიდან 47 კმ. სოფლის სასაფლაოზე დგას შუა საუკუნეების წმ. გიორგის ეკლესია.

ისტორია
1991 წლამდე შედიოდა ცხინვალის რაიონში, ხოლო 2006 წლამდე შედიოდა გორის მუნიციპალიტეტში. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ, ხოლო სოფელს დე ფაქტო აკონტროლებს სეპარატისტული სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკა, რომლის ტერიტორიაზე სოფელს მიანიჭეს ოსური სახელწოდება .
ზემო დოდოთი

ზემო დოდოთი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ქურთის მუნიციპალიტეტში (ძარის თემი), 1991 წლამდე შედიოდა ცხინვალის რაიონში. მდებარეობს მდინარე ტილიანის (აღმოსავლეთის ფრონის მარცხენა შენაკადი) ზემოთში. ზღვის დონიდან 1160 მეტრი, ცხინვალიდან 12 კილომეტრი. სოფლის თავში, მთის ფერდობზე, შემორჩენილია ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლის დოდოთის ცხრაკარის ნანგრევები.
ზემო ზონკარი

ზემო ზონკარი — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტში, ბელოთის თემში.

გეოგრაფია
მდებარეობს მდინარე პატარა ლიახვის ნაპირზე. ზღვის დონიდან 1250 მეტრი, ცხინვალიდან 32 კილომეტრი.

ისტორია
1991 წლამდე შედიოდა ცხინვალის რაიონში, ხოლო 2006 წლამდე შედიოდა გორის მუნიციპალიტეტში. 2002 წლის აღწერით სოფელში იყო 41 მცხოვრები. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ, ხოლო სოფელს დე ფაქტო აკონტროლებს სეპარატისტული სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკა, რომლის ტერიტორიაზე სოფელს მიანიჭეს ოსური სახელწოდება .

სოფლის დასავლეთით, დაახლ. 300 მ-ზე, დგას ერთნავიანი ეკლესია, რომელიც სტილისტიკური ნიშნებით – სს. ძეგლების მსგავსია. ეკლესიის აღმოსავლეთით, მთის ფერდობზე, ადრინდელი ფეოდალური ხანის ზურგიანი კოშკია.
ზემო კორკულა

ზემო კორკულა — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტში, ქსუისის თემში.

მდებარეობს მდინარეების პატარა ლიახვისა და მეჯუდის წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1110 მ-ზე, ერედვიდან 10 კმ-ში.
ისტორია
 საუკუნის დასაწყისამდე ზემო კორკულა და ქვემო კორკულა ცნობილი იყო საერთო სახელწოდებით — კორკულა. ამ სახელით მოხსენიებულია ქსნის საერისთავოს სოფლებს შორის. 1922–1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონში. ოლქის გაუქმების შემდეგ (1990) ზემო კორკულა იყო ჯერ გორის რაიონის, შემდეგ ერედვის მუნიციპალიტეტის ნაწილი. სოფელზე საქართველოს იურისდიქცია ვრცელდებოდა რუსეთ-საქართველოს 2008 წლის ომამდე. სოფელში შემორჩენილია შუა საუკუნეების ქართული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი — გიგოლაანთ სალოცავი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 453 ადამიანი.
ზემო მონასტერი

ზემო მონასტერი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ქურთის მუნიციპალიტეტში (ქურთის თემი). 1991 წლამდე შედიოდა ცხინვალის რაიონში.

მდებარეობს მდინარე ლიახვის ხეობაში, ზღვის დონიდან 1130 მ-ზე, ცხინვალიდან 6 კმ-ში, ქურთიდან 3 კმ-ში. ადრე აქ არსებობდა სოფელი თირი, რომელსაც შემდეგ მონასტერი ეწოდა მის მახლობლად არსებული თირის მონასტრის გამო.
ზემო ოტრევი

ზემო ოტრევი — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტში, არცევის თემში.

გეოგრაფია
მდებარეობს შიდა ქართლის ჩრდილოეთ მთისწინეთში, ზღვის დონიდან 1055 მ-ზე, ცხინვალიდან 28 კმ-ში, ერედვიდან 13 კმ-ში.

ისტორია
1922–1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონში. 1989 წლის აღწერით სოფელში იყო 17 მცხოვრები, ძირითადად ოსები. ოლქის გაუქმების შემდეგ, 1990–2006 წლებში სოფელი ოფიციალურად შედიოდა გორის რაიონში, 2006 წლიდან — ერედვის მუნიციპალიტეტში, თუმცა საქართველოს იურისდიქცია მასზე არ ვრცელდებოდა.
ზემო სარაბუკი

ზემო სარაბუკი — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტის ვანათის თემში.

მდებარეობს მდინარე პატარა ლიახვის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1160 მ-ზე, ერდვიდან 6 კმ-ში, ცხინვალიდან 11 კმ-ში.

ისტორია
ზემო სარაბუკი ისტორიული სოფლის სარაბუკის ნაწილია. სარაბუკი იხსენიება იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ ( საუკუნის მიწურული) ქსნის საერისთავოს სოფლებს შორის.

საბჭოთა პერიოდში, 1922–1990 წლებში ზემო სარაბუკი შეიყვანეს სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონში. 1989 წლის აღწერით იყო 136 მცხოვრები, ძირითადად ოსები. ოლქის გაუქმების შემდეგ, ზემო სარაბუკი ოფიციალურად შედიოდა გორის რაიონში, 2006 წლიდან — ერედვის მუნიციპალიტეტში. საქართველოს იურისდიქცია სოფელზე არ ვრცელდებოდა. 2008 წლის აგვისტოს რუსეთ-საქართველოს ომის წინა პერიოდში და პირველ დღეებში საქართველოს და ოს სეპარატისტთა ძალებს მიმდინარეობდა ინტენსიური ბრძოლები სარაბუკის სიმაღლეებისთვის, საიდანაც სეპარატისტები პატარა ლიახვის ხეობის ქართულ სოფლებს ბომბავდნენ.

}
ზემო სნეკვი

ზემო სნეკვი — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტის ქსუისის თემში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს მდინარე პატარა ლიახვის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1280 მ-ზე, ერედვიდან 10 კმ-ის და ცხინვალიდან 20 კმ-ის დაშორებით.

ისტორია
ზემო სნეკვი ისტორიული სოფლის სნეკვის ნაწილია. საბჭოთა პერიოდში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონის შემადგენლობაში. 1989 წლის აღწერით სოფელში იყო 14 მცხოვრები (ოსები — 78 %, ქართველები 21 %). ოლქის გაუქმების შემდეგ, 1990–2006 წლებში ოფიციალურად შედიოდა გორის რაიონში, 2006 წლიდან — ერედვის მუნიციპალიტეტში, თუმცა საქართველოს კონტროლი სოფელზე არ ვრცელდებოდა.

}
კულტურული მემკვიდრეობა
ზემო სნეკვის განაპირას, სოფლის სასაფლაოზე, ნუკრიაანთ უბანში შემორჩენილია - საუკუნის დასაწყისის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, წმინდა გიორგის დარბაზული ეკლესია. ეკლესია ნაშენია ყორით, შირიმისა და წითელი ქვით. გეგმით სწორკუთხა ნაგებობას აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდა აქვს. დასავლეთის კედელში, შესასვლელის ორივე მხარეს, თითო მაღალი ნიშია. კამარის საბჯენი თაღები პილასტრებზეა დაყრდნობილი. სამხრეთის კარის თავზე ჩაღრმავებული ტიმპანია, ხოლო აღმოსავლეთის ფასადზე, სარკმლის თავზე, — ბოლოებგაშლილი ჯვრის რელიეფური გამოსახულება. სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით 1 კმ-ზე არის აგრეთვე შუა საუკუნეების ღვთისმშობლის („ყველაწმინდის“) დარბაზული ეკლესიის ნანგრევები, სამხრეთ-აღმოსავლეთით 1 კმ-ზე გაბუაანთ უბანში — კიდევ ერთი მცირე ზომის ნაეკლესიარი.
ზემო ქერე

ზემო ქერე — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტის ქსუისის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს სამების ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1040 მ-ზე, ერედვიდან 10 კმ-ის და ცხინვალიდან 17 კმ-ის დაშორებით. ჩრდილოეთიდან ემიჯნება გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქერეს.

1922–1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონში. ოლქის გაუქმების (1990) შემდეგ ოფიციალურად მიეკუთვნა გორის რაიონს, 2006 წელს — ერედვის მუნიციპალიტეტს. საქართველოს ხელისუფლების მიერ სოფელი არ კონტროლდებოდა. 1989 წელს ზემო ქერეში იყო 122 მცხოვრები, ეთნიკურად ოსები. ამჟამად სოფელში მუდმივი მოსახლეობა არაა.
ზემო ფრისი

ზემო ფრისი, ფრისი (ყოფ. ქართული ფრისი) — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტის ერედვის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლი).

მდებარეობს გუდისის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1000 მ-ზე, ერედვიდან 4,5 კმ-ის და ცხინვალიდან 5 კმ-ის დაშორებით. სოფლის ტერიტორიაზე შემორჩენილია - საუკუნეების ღვთისმშობლის ერთნავიანი ეკლესია.

ისტორია
სოფელი ფრისი იხსენიება იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ ( საუკუნის მიწურული) სამაჩაბლოს სოფლებს შორის. საბჭოთა რეჟიმის დამყარების შემდეგ, 1922 წელს შეიყვანეს სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონის შემადგენლობაში. საბჭოთა პერიოდში ფრისი გაიყო ორ სოფლად: აღმოსავლეთ ნაწილს ეწოდა ქართულ ფრისი (შემდგომში — ზემო ფრისი), დასავლეთ ნაწილს — ოსური ფრისი (შემდგომში — ფრისი). ოლქის გაუქმების (1990) შემდეგ მიეკუთვნა გორის რაიონს (ბერულის თემი), 2006 წელს — ერედვის მუნიციპალიტეტს (ერედვის თემი) ფრისის სახელწოდებით. 2008 წლის აგვისტომდე სოფელს აკონტროლებდა საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლება.

დემოგრაფია
ზემო ქლივანა

ზემო ქლივანა — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტის არცევის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს სამების ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე აძურის (მეჯუდის მარჯვენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 1230 მ-ზე, ერედვიდან 32 კმ-ში.

ისტორია
1922–1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონში (ღრომის სასოფლო საბჭო). ოლქის გაუქმების (1990) შემდეგ ოფიციალურად მიეკუთვნა გორის რაიონს, 2006 წელს — ერედვის მუნიციპალიტეტს. საქართველოს ხელისუფლების მიერ სოფელი არ კონტროლდებოდა. 1989 წელს ზემო ქლივანაში იყო 9 მცხოვრები, ეთნიკურად ოსები. ამჟამად სოფელში მუდმივი მოსახლეობა არაა.

ზემო ქლივანის ტერიტორიაზე შემორჩენილია ფეოდალური ხანის „სამღთოს“ სამონასტრო კომპლექსის და ციხე-გალავნის ნაშთები.
ზემო ხვითი

ზემო ხვითი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ნიქოზის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე, მდინარე ლიახვის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 835 მ-ზე, გორიდან 29 კმ-ში. მინიჭებული აქვს მაღალმთიანი დასახლების სტატუსი.

ისტორია
სოფელი ხვითი ისტორიულ წყაროებში საუკუნიდან იხსენიება. მისი სახელწოდების თავდაპირველი ფორმაა რხვითი (რხუითი). სხვადასხვა დროს აქ მამულებს და ყმებს ფლობდნენ თაქთაქიშვილები, მაჩაბლები, ხერხეულიძეები, ფავლენიშვილები, თუმანიშვილები. საუკუნეში უკვე 2 ხვითი იხსენიება — ზემო ხვითი და ქვემო ხვითი. მოსახლეობა ძირითადად, მიწათმოქმედებას და მებაღეობა-მევენახეობას მისდევდა. სოფელი მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ლეკიანობისგან ლიახვის ხეობის დაცვაში. 1859 წელს ზემო ხვითში მოხდა გლეხების გამოსვლა მემამულე თაქთაქიძის (თაქთაქიშვილი) წინააღმდეგ. 1921 წლის 21 დეკემბერს ლიახვის ხეობის ქართული სოფლების — ზემო ნიქოზის, ქვემო ნიქოზის, ზემო ხვითის და ქვემო ხვითის მოსახლეობის კრებამ გააპროტესტა მათი დასახლებების შესაძლო შეყვანა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის შემადგენლობაში.

ზემო ხვითის ბრძოლა (2008)
1990-იანი წლებიდან ზემო ხვითი ქართულ-ოსური კონფლიქტის ზონის და შემდეგ საოკუპაციო ზოლის მიმდებარედ აღმოჩნდა. რუსეთ-საქართველოს 2008 წლის ომის დროს, 2008 წლის 11 აგვისტოს, დაახლ. 14:30 სთ, საქართველოს შეიარაღებული ძალების ქვეითი ბრიგადის 22-ე ბატალიონის სადაზვერვო ოცეულმა ჩასაფრება მოუწყო სოფლის ცენტრალურ გზაზე მოძრავ რუსული დასავლეთის კოლონის მთავარ დაჯგუფებას, რომელიც ტბეთიდან ხეთაგუროვის გავლით ვარიანისკენ გაჭრას ცდილობდა და გარკეული დროით შეძლო მოწინააღმდეგის წინსვლის შეფერხება. ბრძოლაში განადგურდა რუსეთის 58-ე არმიის 693-ე მოტომსროლელი პოლკის 1 ტანკი -72 და 2 ერთეული ქვეითთა საბრძოლო მანქანა -2. უკანდახევისას დაიღუპა ქართველ ნაღმმტყორცნელთა ოცეულის კაპრალი ნუკრი ფორჩხიძე. 12 აგვისტოს რუსებმა ზემო ხვითი დაიკავეს და მათ მიერ გამოცხადებულ ე. წ. ბუფერულ ზონაში მოაქციეს, გაძარცვეს და გადაწვეს ადგილობრივების სახლები. ოკუპანტებმა სოფელი 2008 წლის 8 ოქტომბერს დატოვეს.

კულტურული მემკვიდრეობა
სოფლის განაპირას დგას სამებისა და წმინდა გიორგის გვიანდელი შუა საუკუნეების ერთნავიანი ეკლესიები, აგრეთვე შემორჩენილია გეგმით მრგვალი კოშკის ერთი სართული.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 627 ადამიანი.
ზემო ნიქოზი

ზემო ნიქოზი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ნიქოზის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე (შიდა ქართლის ვაკის ჩრდილოეთი ნაწილი), მდინარე დიდი ლიახვის მარჯვენა მხარეს., ზღვის დონიდან 850 მეტრზე, გორიდან 28 კმ-ში.

თანამედროვე ზემო ნიქოზი ისტორიული სოფლის — ნიქოზის ნაწილია. სოფლის ცენტრში მდებარეობს ღვთაების ეკლესიის კომპლექსი, რომელშიც შედის ეკლესია, ეპისკოპოსის სასახლე და სამრეკლო. სოფელში დგას აგრეთვე მთავარანგელოზის ჯვარგუმბათოვანი ეკლესია, რომელიც საუკუნით თარიღდება. სოფელში 2011 წლიდან ყოველწლიურად იმართება ანიმაციური ფილმების საერთაშორისო ფესტივალი „ნიქოზი“.

ზემო ნიქოზი მდებარეობს ყოფილი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ადმინისტრაციულ საზღვართან ახლოს. 2007 წელს სოფლის სტრატეგიული მნიშვნელობა გაიზარდა ნიქოზი–ავნევის შემოვლითი გზის გაყვანის შემდეგ. ზემო ნიქოზი მნიშვნელოვნად დაზარალდა 2008 წლის აგვისტოში რუსეთის სამხედრო აგრესიის შედეგად: დაიბომბა და გაიძარცვა საცხოვრებელი უბნები, დაინგრა ღვთაების კომპლექსის საეპისკოპოსო სასახლე. სოფლის უსაფრთხოებისთვის მუდმივ საფრთხეს წარმოადგენს მის მიმდებარედ ე. წ. „ბორდერიზაციის“ პროცესი — უკანონო დელიმიტაცია საოკუპაციო ხაზის გასწვრივ.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 643 ადამიანი.
ზემო ქსოვრისი

ზემო ქსოვრისი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ატენის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე)

მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1080 მეტრზე, გორიდან 30 კილომეტრში.
ისტორია
ზემო ქსოვრისი მდებარეობს სკრის ხეობაში, – საუკუნეებში ეკუთვნოდა საციციანოს. სოფლის თავში, საქორეთის მთის კალთაზე დგას ღვთისმშობლის ერთნავიანი ეკლესია, სოფლიდან 1 კმ-ზე, ტყეში — წმ. გიორგის ერთნავიანი ეკლესია. ორივე ეკლესია ზოგადად შუა საუკუნეებით თარიღდება.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.
ზემო სობისი

ზემო სობისი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ზეღდულეთის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე, ზღვის დონიდან 750 მ-ზე, გორიდან 18 კმ-ში.
ისტორია
ზემო სობისი ცნობილია საუკუნიდან. შედიოდა საამილახოროში. სობისი — ორი სოფელი — იხსენიება იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ ( საუკუნის მიწურული). სოფელი მდებარეობს ყოფ. სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის, ამჟამად რუსეთის მიერ ოკუპირებული ტერიტორიის მომიჯნავედ.

სოფლის შუაში დგას გვიანდელი შუა საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლები: კვირაცხოვლის და ღვთისმშობლის ერთნავიანი ეკლესიები.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 482 ადამიანი.
ზემო რეხა

ზემო რეხა — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ბერბუკის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე, მდ. მეჯუდის ნაპირას, ზღვის დონიდან 640 მ-ზე, გორიდან 5 კმ-ში.

ზემო რეხა ისტორიული სოფელ რეხას ნაწილია. ქვემო რეხასგან მას მდინარე მეჯუდა ჰყოფს. სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მუნიციპალიტეტების რეესტრში გორის მუნიციპალიტეტის 2017 წლის რეგისტრაციის დოკუმენტში ზემო რეხა და ქვემო რეხა შეტანილია საერთო სახელწოდებით — რეხა.

ზემო რეხაში დგას საუკუნის ღვთისმშობლის ერთნავიანი ეკლესია. ეკლესიის გარშემო, ეზოში, ჩაფლულია ქვევრები, რომლებსაც შემოდგომაზე ღვინით ავსებდნენ და „ღვთისმშობლის საზედაშეს“ უწოდებდნენ. ინახავდნენ აღდგომამდე, რის შემდეგ აქ იმართებოდა ხატობა — „კვირაცხოვლობა“. ქვევრის პატრონები ამ ღვინით მლოცველებს უმასპინძლდებოდნენ.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 261 ადამიანი.
ზემო ბოშური

ზემო ბოშური — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ბოშურის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდ. ტანის (მტკვრის მარჯვენა შენაკადი) ნაპირას, ზღვის დონიდან 1200 მ-ზე, გორიდან 30 კმ-ში.

ისტორია
ზემო ბოშურს არ ახსენებს საუკუნის ქართველი სწავლული ვახუშტი ბატონიშვილი, თუმცა სოფელში შემორჩენილი ძველი ეკლესიის ნანგრევები მიანიშნებს, რომ აქ ერთ დროს მჭიდრო დასახლება უნდა ყოფილიყო. საუკუნეში ეს მხარე გაუკაცრიელებულია, რის გამოც ერისთავებს აქ ქსნისა და არაგვის ხეობებიდან მთიულები გადმოუსახლებიათ. მდ. ტანის ხეობაში დგას – საუკუნეების ძეგლი — მარიამწმინდის ეკლესია.

1863 წელს, მებატონე ერისთავებმა სოფლის გლეხებს გაუდიდეს ფულადი გადასახადი — შეაწერეს 2000 მანეთი და 45 კაპიკი. უკმაყოფილო გლეხებმა თავი მოიყარეს სოფლის ეკლესიის ეზოში და უარი განაცხადეს ფულის გადახდაზე. მთავრობამ სოფელში ეგზეკუცია ჩააყენა. დამსჯელმა რაზმმა დაარბია გლეხების სახლ-კარი და აიძულა ისინი დამორჩილებოდნენ მებატონეს.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 132 ადამიანი.
ვარიანი

ვარიანი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში (შიდა ქართლის მხარე), გორის მუნიციპალიტეტში, ვარიანის ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: არაშენდა, ახალდაბა, ვარიანი, ვარიანის მეურნეობა, საქაშეთი).

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე (შიდა ქართლის ვაკის დასავლეთი ნაწილი), მდ. ლიახვის მარჯვენა მხარეს, გორი–ნიქოზის საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 680 მ-ზე, გორიდან 14 კმ-ში.

ისტორია
ვარიანი წყაროებში პირველად იხსენიება 1656 წლის საბუთში როსტომ მეფის მიერ სეხნის მაჩაბლის შვილებისთვის ამოწყვეტილი მაჩაბლის მამულის გადაცემის შესახებ. 1712 წელს ვახტანგ -მ ურბნელ ეპისკოპოსს განუახლა ვარიანის შეწირულობის სიგელი.

ვახუშტის მიხედვით, „რუისის მთის ძირს არს თედოწმინდა. მცირედ მას ზეით ერთვის დასავლეთიდამ ლიახუს ვარიანის ფშანი... ვარიანს ზეით ერთვის ლიახუს აღმოსავლეთიდამ პატარა ლიახვი“. ამ პერიოდში სოფელი და მისი შემოგარენი მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ქართლის ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში, განვითარებული იყო სოფლის მეურნეობა. 1789 წელს გადასახადებისგან შეწუხებულმა ვარიანელმა გლეხებმა საჩივრით მიმართეს ერეკლე -ს. ფეოდალურ ხანაში წარმოადგენდა მნიშვნელოვან სტრატეგიულ პუნქტს საქართველოში შემოსული მტრის წინააღმდეგ წარმოებულ ბრძოლებში. საბჭოთა პერიოდში სოფელში იყო მეხილეობის საბჭოთა მეურნეობა. რუსეთ-საქართველოს 2008 წლის აგვისტოს ომის დროს რუსმა ინტერვენტებმა ვარიანი კლასტერული ჭურვებით დაბომბეს, 11 აგვისტოს კი მოახდინეს სოფლის დროებითი ოკუპაცია.

ვარიანი ქართველი მწერლისა და პედაგოგის იაკობ გოგებაშვილის (დ. 1840 ― გ. 1912) სამშობლოა. მის სახელს უკავშირდება სახალხო დღესასწაული „იაკობობა“, რომელიც 1971 წლიდან ყოველწლიურად ოქტომბრის თვეში აღინიშნება ვარიანში.

კულტურული მემკვიდრეობა
ვარიანის დასავლეთით, დაახლ. 0,5 კმ-ზე მდებარეობს გვიანდელი შუა საუკუნეების კოშკი. იგი საბრძოლო-საცხოვრებელი დანიშნულებისა იყო. მის მახლობლად ნასოფლარია (მოსახლეობა აყრილა საუკუნეში ლეკთა თარეშის გამო). სოფლის შუაში დგას რიყის ქვითა და აგურით ნაგები ღვთისმშობლის ერთნავიანი ეკლესია (1835). იქვე მდებარეობს ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის ძეგლი — იაკობ გოგებაშვილის სახლ-მუზეუმი.

სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით სასაფლაოზე განვითარებული შუა საუკუნეების კიდევ ერთი ღვთისმშობლის დარბაზული ეკლესიაა. ნაგებია დიდი ზომის რიყისა და მოყავისფრო შირიმის ქვებით. ჩრდილოეთის კარის თავზე ტიმპანში მოთავსებული წარწერა – საუკუნეებით თარიღდება.

საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში (ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმი) დაცულია თითბრის ზარი, 1777 წლის მხედრული წარწერით, რომლის მიხედვით, მეფის მგალობელ სოლომონსა და მის ძმა იოანე ნამორაძეს ვარიანის ღვთისმშობლის ეკლესიისათვის შეუწირავთ ზარი, გარდაცვლილი ძმის, მიქაელის სულის მოსახსენიებლად.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 1469 ადამიანი.
ზეღდულეთი

ზეღდულეთი — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ზეღდულეთის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე, მდინარე ბერშოულის (მეჯუდის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 700 მ-ზე, ქალაქ გორიდან 15 კმ-ში.

სოფელი საუკუნის წერილობით წყაროებში იხსენიება სხვადასხვა ფორმით: ზევდულეთი („განჩინება ამირინდო ამილახორისა და მისი ბიძაშვილების ყმა-მამულის საქმეზე“, 1754), ზღდულეთი (ვახუშტი ბატონიშვილის „აღწერა სამეფოსა საქართველოსას“ თანდართული სოფლების სია), ზღუდლეთი (იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერა“).

ზეღდულეთის ჩრდილოეთით დგას ღვთისმშობლის ერთნავიანი („მცირე“) ეკლესია. მის სიახლოვეს ნასოფლარის ნაშთებია. სოფლის შუაში, სასაფლაოზე, ღვთისმშობლის ერთნავიანი („დიდი“) ეკლესიაა. ორივე ეკლესია გვიანდელ შუა საუკუნეებს მიეკუთვნება.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 872 ადამიანი.
ვეძები

ვეძები — სოფელი საქართველოში (კახეთის მხარე), ახმეტის მუნიციპალიტეტში (შახვეტილას ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს მდინარე ხევგრძელის (ილტოს მარჯვენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 850 მეტრი, ახმეტიდან 15 კმ-ის დაშორებით. სოფლის მახლობლად, ციხეებად წოდებულ ადგილზე შემორჩენილია შუა საუკუნეების ეკლესიის ნანგრევები.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში 7 მცხოვრებია, ეთნიკურად ქართველები. წარსულში ცხოვრობდნენ ოსებიც.
ზემო ხალაწანი

ზემო ხალაწანი — სოფელი საქართველოში, ახმეტის მუნიციპალიტეტის ხალაწანის ადმინისტრაციულ ერთეულში (კახეთის მხარე).

მდებარეობს პანკისის ხეობაში, მდინარე ალაზნის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 760 მ-ზე, ახმეტიდან 25 კმ-ში. მინიჭებული აქვს მაღალმთიანი დასახლების სტატუსი.

ისტორია
ზემო ხალაწნის ტერიტორიაზე ადამიანის ცხოვრების კვალი ბრინჯაოს ხანაში დასტურდება. სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით დაზიანებულ ორმოსამარხში შემთხვევით აღმოჩნდა ძვ. წ. - ათასწლეულთა მიჯნის ბრინჯაოს სატევარი.

 საუკუნის აღწერების დოკუმენტებში, ასევე ვახუშტი ბატონიშვილის „აღწერა სამეფოსა საქართველოსაზე“ თანდართულ სოფლების სიაში და იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ პანკისის ხეობის სოფლებს შორის დასახელებულია ნაპანკისევი და ხალაწანი. ამასთან, ნაპანკისევი ვახუშტის რუკაზე დღევანდელი ზემო ხალაწნის ტერიტორიაზე არის აღნიშნული. - საუკუნეების მიჯნაზე აქ თიანეთის სოფელ ალოტიდან გადმოსახლდნენ ქართველი მთიელები, ძირითადად გოდერძაულთ თემის ფშავლები. საუკუნის განმავლობაში სოფლის მოსახლეობა ძირითადად მონოეთნიკური (ქართული) იყო. 1990-იანი წლებიდან ზემო ხალაწანში პანკისელმა ქისტებმაც დაიწყეს დასახლება და ამჟამად იქ უკვე ეთნიკურად შერეული მოსახლეობაა.

კულტურული მემკვიდრეობა
ზემო ხალაწნის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მთის ფერდობზე დგას ადრინდელი შუა საუკუნეების დარბაზული ეკლესია „ბზიანა“. ასევე მაღლობზე დგას საუკუნის დარბაზული ეკლესია „გმირი“. სოფლის ჩრდილოეთით, ადგილ ღამურაანზე შემორჩენილია გვიანდელი შუა საუკუნეების ღვთისმშობლის ეკლესიის კომპლექსი (დიდი და მცირე ეკლესიები). ზემო ხალაწანსა და მის შემოგარენში დგას 3 თავდაცვითი კოშკი: ე. წ. ფათალიანთ და გვერდმოშლილთ კოშკები და კვირიას ციხე-სახლი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 89 ადამიანი.
ზემო ალვანი

ზემო ალვანი — სოფელი საქართველოში, ახმეტის მუნიციპალიტეტში (კახეთის მხარე), ზემო ალვანის ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: ზემო ალვანი, ხორბალო).

მდებარეობს ალაზნის ვაკეზე, მდინარე ალაზნის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 460 მ-ზე, ახმეტიდან 9 კმ-ში. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 3 306 ადამიანი. სოფელში არის კახეთის მეფე ლევანის (1520-1574 წწ.) აგურით ნაშენი სასახლე „ცხრაკარა“. სოფელში დგას დიდი სამამულო ომის გმირების მემორიალი და იოსებ სტალინის ძეგლი.

ისტორია
თავდაპირველად არსებობდა ალვანის ველი. საუკუნეში კახეთის მეფე ლევანს (1520-1574 წწ.) იგი თუშებისათვის უწყალობებია, 1757 წელს თეიმურაზ -ისა და ერეკლე -ის წყალობის სიგელის მიხედვით, თუშები აქ მხოლოდ საძოვრებს იყენებდნენ. თუშების მუდმივ საცხოვრებელ ადგილად იგი საუკუნის დასაწყისიდან გადაიქცა. იმ დროს გაჩნდა სოფ. ალვანიც (ალონი), შემდგომში — ზემო ალვანი და ქვემო ალვანი. ამჟამად ზემო ალვანი დასახლებულია წოვათა და პირიქითა თემების თუშებით.

1972 სოფლის ტერიტორიაზე შემთხვევით აღმოჩნდა გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის დასასრულის არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციამ (ხელმძღვ. კ. ფიცხელაური). ქვაყრილიან სამარხში აღმოჩნდა გეომეტრიული ორნამენტებით შემკული თიხის ნივთები — 8 ქილა, ხელადა, კათხა, 2 პატარა სასმისი, ქილებისა და ჯამების ფრაგმენტები და ბრინჯაოს სატევარი (მასალა ინახება ზემო ალვანის საშუალო სკოლის მუზეუმში).

სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით დგას – საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, ქვის კედლით შემოზღუდული იოანე ნათლისმცემლის სამნავიანი ბაზილიკა. ბაზილიკის მახლობლად მაღალ მთაზე მდებარეობს ლევან კახთა მეფის სასახლის — „ცხრაკარას“ ნანგრევები.

მოსახლეობა
ისტორიული ძეგლები
ბზიანის საყდარი
ეფროსის ეკლესია
იახსარის ეკლესია
კვირაცხოვლის ეკლესია
ნათლისმცემლის ეკლესია
სამარხი
სამების ეკლესია
ღვთაების ეკლესია
ღვთისმშობლის ეკლესია
ცხრაკარა - სასახლე
წმ. გიორგის ეკლესია
წმ. მარიამის ეკლესია