iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მკვრივი ყურძენი

მკვრივი ყურძენი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

სახელწოდება მიღებული აქვს თავისი კუმსი მტევნების გამო.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ფორმის, ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარეს აქვს აბლაბუდისებრი და საშუალო სისქის ჯაგრისებრი შებუსვა. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი დიდი ზომისაა, ცილინდრული, იშვიათად ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, ძლიერ კუმსია. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მომწვანო-მოყვითალო ელფერის. კანი თხელი აქვს, რბილობი — წვნიანი და მდნარი. მკვრივი ყურძენი სიმწიფის საგვიანო პერიოდის და მოსავლიანი ჯიშია.

გამოიყენება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
მორცხულა

მორცხულა — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში აჭარიდან.

გურიასა და აჭარაში მორცხულას ველურ ვაზს ეძახიან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარის შებუსვა ქეჩისებრია. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური, ხშირად ფრთიანი, საშუალო სიმკვრივის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მუქი შავი ფერის. კანი თხელი და ნაკლებმკვრივი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული. რბილობი წვნიანია, წვენი — შეუფერავი.

მორცხულა საშუალო ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 190 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის შუა რიცხვებში შედის. მტევნის წონა 138 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.5 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 20-21 %-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8-9 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის წითელი მშრალი ღვინის დასამზადებლად. ღვინო ძალიან ჰარმონიულია, სასიამოვნო, საკმაოდ შეფერილი და ალკოპოლის (11.5%) ნორმალური შეცველობით.
მოქათური

მოქათური — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო და დიდი ზომისაა, კვერცხისებრი ფორმის, სამნაკვთიანი, სუსტად დანაკვთული. ფოთლის ქვედა მხარე თხელ აბლაბუდისებრად სუსტადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, საშუალო სიკუმსის ან მეჩხერი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მუქი წითელი, თითქმის შავი. თხელკანიანია. რბილობი წვნიანი აქვს, წვენი — შეუფერავი.

მოქათური საშუალო ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 160 დღეა. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს, ოქტომბრის დასაწყისში შედის. ერთი მტევნის წონა 105 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 7.5 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 15-17%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 11-12 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის წითელი მშრალი ღვინის დასამზადებლად. ღვინო დაბალი ხარისხისაა.
მსხვილთვალა თეთრი

მსხვილთვალა თეთრი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი სასუფრე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარის შებუსვა საშუალო ჯაგრისებრია. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ან დიდი ზომისაა, ცილინდრული, იშვიათად ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, კუმსი, ზოგჯერ მეჩხერი. მარცვალი დიდია, ოვალური, ღია-ყვითელი. კანი თხელი აქვს, საშუალო სიმკვრივის, ცვილისებრი ნაფიფქით უხვად დაფარული. რბილობი ხორციანი და წვნიანია, კნატუნა. გემო სასიამოვნო.

მსხვილთვალა თეთრი ძლიერი ზრდით ხასიათდება. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის მეორე ნახევარში შედის. სავეგეტაციო პერიოდის ხანგრძლივობა კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 155-162 დღეა. მტევნის საშუალო წონა 180-200 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.0-8.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 16-17%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 5-7 გ/ლ-ს.

მსხვილთვალა თეთრი გამოირჩევა ლამაზი მტევნით, მსხვილი ოვალური მარცვლით და სასიამოვნო გემოთი. გამოიყენება სასუფრე ყურძნად.
მსხვილთვალა შავი

მსხვილთვალა შავი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ქეჩისებრად სუსტადაა შებუსული. ყვავილი მდედრობითი სქესისაა. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, თხელი. მარცვალი საშუალო ზომის აქვს, მომრგვალო და მუქი წითელი, სქელკანიანი. რბილობი წვნიანია, წვენი — შეუფერავი.

მსხვილთვალა შავი საშუალო და საშუალოზე ძლიერი ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი დაახლოებით 164-170 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის პირველ ნახევარში შედის. მტევნის საშუალო წონა 150 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 11.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18-18.5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 9.5-11 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის წითელი ღვინის დასამზადებლად.
ყვედრეშის მთავარანგელოზის ეკლესია

ყვედრეშის მთავარანგელოზის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ლენტეხის მუნიციპალიტეტის სოფელი ყვედრეშში. ინტერიერი და ფასადები შელესილია. სახურავის ცენტრში აღმართულია ჯვრით დაგვირგვინებული ხის რვაწახნაგა ცრუ გუმბათი. შენობას ქვემო სვანეთში გავრცელებულ გვიანდელ ეკლესიათა უმეტესობის, ტიპური გეგმა გააჩნია. თითქმის კვადრატულ დარბაზის გეგმიდან აღმოსავლეთით გარეთ გატანილია შვერილი ხუთწახნაგა აფსიდი. ინტერიერში შელესილია კედლები და შეთეთრებული. ჭერი შეკიდული ხისაა, ცისფრად შეღებილი. აფსიდის მხრებს შორის ჩადგმულ ხის კანკელზე დასვენებულია ქართული ხატები, ასომთავრული წარწერებით. აფსიდის ცენტრში განთავსებულია კვადრატული ბაზისი, ხოლო ჩრდილოეთ კედელში ამოღებულია არქიტრავული ნიშა.ეკლესიაში თხუტმეტი სარკმელია, თხუთმეტივე თაღოვანი. შესასვლელი მდებარეობს დასავლეთ კედლის ცენტრში. ფასადები: დეკორირებულია კარ-სარკმლის ბრტყელი ლილვებითა და კუთხის პილასტრებით. შესასვლელის თავზე ამოკვეთილია რელიეფური ჯვარი.სახურავი, გუმბათი და საკურთხეველი გადახურულია შიფერის საბურავით.დარბაზისა და საკურთხევლის საბურავებს შემოყოლებული აქვს მარტივი პროფილის მქონე ლავგარდანი.ინტერიერში და ფასადებზე კედლები ზოგადგილას მცირედ არის გაბზარული, ხოლო ნალესობა ჩამოყრილია. ეკლესიის საკურთხევლის და გუმბათის საბურავი დაზიანებულია.
კილიკი

კილიკი ― ძველი ბერძნული ქუსლიანი საღვინე თასი, რომელსაც ჰორიზონტალურად მიმაგრებული ორი ყური აქვს. ამზადებდნენ თიხის ან ლითონისგან. თიხის კილიკები ხშირად მოხატული იყო. ცნობილია ძვ. წ. საუკუნის კორინთული, ძვ. წ. - საუკუნეების ატიკური შავფიგურიანი და წითელფიგურიანი, აგრეთვე შავლაკიანი კილიკები.

კილიკები საქართველოში
საქართველოს ტერიტორიაზე დიდი რაოდენობით ძველი ბერძნული კილიკები შეჰქონდათ. ისინი აღმოჩენილია ვანში, ითხვისში, დაბლაგომში, ფიჭვნარში, დიმნას ციხეში და სხვა. ვანის მდიდრულ სამარხებში აღმოჩენილია ძვ. წ. - საუკუნეების ვერცხლის კიილიკები.
მაუნტ-უილსონის ობსერვატორია

მაუნტ-უილსონის ასტრონომიული ობსერვატორია ― ვაშინგტონის კარნეგის ინსტიტუტის სამეცნიერო დაწესებულება კალიფორნიის შტატში, პასადენიდან ჩრდილოეთით 16 კმ-ზე. დაარსდა 1904 წელს. ამ ობსერვატორიაში პირველად შექმნეს და გამოიყენეს სამზეო კოშკურა ტელესკოპი, სპექტროჰელიოსკოპი, სპექტროჰელიოგრაფი და მაგნიტოგრაფი. ობსერვატორიის ძირითადი იარაღებია ჰორიზონტალური და ორი კოშკურა ტელესკოპი (რომელთა საფოკუსო მანძილებია 14,4 მ და 45,8 მ), 257 სმ-იანი და 152 სმ-იანი რეფლექტორები და სხვები; იკვლევს მზეს, ვარსკვლავების ნისლეულებისა და გარეგალაქტიკურ ობიექტთა ფიზიკას. 1949 წლიდან ორგანიზაციულად გაერთიანებულია მაუნტ-პელომარის ასტრონომიულ ობსერვატორიასთან. სხვადასხვა დროს მასში მუშაობდნენ უოლტერ ადამსი (დირექტორი 1923-1946 წლებში), ედუინ ჰაბლი, ვალტერ ბაადე, ჯეიმზ ჯინსი.
მშრალხევის ღვთისმშობლის ეკლესია

მშრალხევის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელი მშრალხევში, სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით, მდინარე მშრალხევის მარცხენა ნაპირზე, სამანქანე გზის პირას.

ეკლესია აშენებულია რიყის ქვისა და ქვიშაქვის შერეული წყობით კირის დუღაბზე. ეკლესია ახალი აღდგენილია რის დროსაც შემაკავშირებელ ხსნარად ცემენტიცაა გამოყენებული. გადახურვა ორფერდაა და გადახურულია კრამიტით. ეკლესიას სამხრეთით მინაშენიც ქონდა , რომლის კელდების ფრაგმენტებია დღეისათვის შემორჩენილი. კარის სწორკუთხა ღიობიც სწორედ სამხრეთ ფასადზეა გაჭრილი. ამავა ფასადზე ეკლესიის აღდგენამდე მცირე ზომის სწორკუთხა სარკმელიც გააჩნდა, რომელიც რესტავრაციის დროს კედლის საპირე წყობის ამოყვანისას დაიფარა, მისი დანახვა შესაძლებელია მხოლოდ ინტერიერის მხრიდან. ჩრდილოეთ კედელი ყრუა, ღიობების გარეშ. ხოლო დასავლეთ და აღმოსავლეთ ფასადზე თითო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. ოთხივე ფასადზე ძალიან კარგად არის შესამჩნევი კედლების ძველი წყობა და კირის დუღაბის ნალესობის ფენები. ინტერიერში იატაკი ქვის ფილებითაა მოგებული. სამხრეთ დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებს დაბალი ხარისხი შემოუყვება. ინტერიერის მხირდან სარკმლის ღიობები სწორკუთხაა როგორც დასავლეთ ასევე აღმოსავლეთ კედელზე. ნახევარწრიული აფსიდი მცირედით შემაღლებულია დანარჩენი სივრციდან. აფსიდი საკურთხევლის მცირედ გამოზიდული მკლავებისგან გამოიყოფა დანარჩენი სივრცისგან. აფსიდის კედელზეც ხარისხი შემოუყვება. აფსიდის ორივე მხარეს მცირე ზომის ნიშებია დატანილი. სარკმლის ქვეშ სწორკუთხა შედარით მოზრდილი ზომის ნიშია, რომელიც სამკვეთლოს ფუნქციასაც ასრულებს. კამარა ნახევარწრიული. საკურთხევლისა და დანარჩენი სივრცის გამყოფ ნაწილში ჩრდილოეთ კედელზე 1 მეტრის სიმაღლის ოთხკუთხა სვეტის ფორმის კედელია ამოყვანილი, სავარაუდოდ სავარაუდოთ უნდა წარმოადგენდეს კანკელის ნაწილს.
მაუტჰაუზენის საკონცენტრაციო ბანაკი

მაუტჰაუზენის საკონცენტრაციო ბანაკი ― მესამე რაიხის საკონცენტრაციო ბანაკი. შეიქმნა 1938 წლის ივლისში ავსტრიის ქალაქ მაუტჰაუზენიდან 4 კილომეტრში. თავდაპირველად იყო დახაუს საკონცენტრაციო ბანაკის ფილიალი, 1939 წლის მარტიდან კი დამოუკიდებელი საკონცენტრაციო ბანაკი. ბანაკში 7 წლის განმავლობაში იმყოფებოდა 190 ათასი ადამიანი, საიდანაც მოკლეს 90 ათასი ადამიანზე მეტი. გაათავისუფლა აშშ-ის არმიამ 1945 წელს.
შიპიონე მაფეი

შიპიონე მაფეი (; დ. 1 ივნისი, 1675, ვერონა — გ. 11 თებერვალი, 1755) — იტალიელი მწერალი, დრამატურგი, მარკიზი. ჰქონდა ისტორიული და არქეოლოგიური გამოკვლევები. მისი ნაწარმოებებია ისტორიული ტრაგედია „მეროპე“ (1713) და პიესების სამტომიანი კრებული „იტალიური თეატრი“ (1723). მისმა პიესებმა ხელი შეუწყო იტალიური ტრაგედიის ფორმის განვითარებას.
მაქთიმყული

მაქთიმყული  — საუკუნის თურქმენი პოეტი. იყო პოეტ აზადი დოვლეთმამედის შვილი. სწავლობდა ქალაქ ხივაში. ჩვენამდე მოაღწია 10 ათასზე მეტმა ბწკარმა. მან თურქმენული პოეტური ენა დაუახლოვა ხალხის ენას, უარი თქვა არაბულ და სპარსულ მეტრიკაზე, არუდი შეცვალა ხალხური სილაბური სისტემით, გავლენა მოახდინა შემდგომი თაობის პოეტებზე.
რომის საკითხი

რომის საკითხი ― კონფლიქტი რომის პაპსა და იტალიას შორის. წარმოიშვა 1870 წელს, როდესაც იტალიის გაერთიანების პროცესში პაპის ოლქი შევიდა იტალიის სამეფოში, ხოლო რომი გახდა იტალიის დედაქალაქი. რომის პაპმა პიუს -მ არ სცნო იტალიის სახელმწიფო . კონფლიქტი დასარულდა 1929 წელს ლატერანის ხელშეკრულებით, რომლითაც შეიქმნა ვატიკანი.
მტრედისფეხა

მტრედისფეხა, ტოროკუჩხი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი სასუფრე ვაზის ჯიში გურიიდან. სასუფრე ყურძენია. აქვს ლამაზი მტევანი და მარცვლი, სასიამოვნო გემო. გაზაფხულამდე კარგად ინახება და იტანს ტრანსპორტირებას. მიიღება სუფრის წითელი მშრალი ღვინო.

გავრცელება
გავრცელებული იყო ქვემო გურიისა და ქვემო აჭარის მოსაზღვრე სოფლებში. ივანე ჯავახიშვილის მიხედვით ამ დასახელების ჯიში გავრცელებული იყო ასევე ქართლში, მაგრამ ამჟამად ქართლის მტრედისფეხა დაკარგულია და იდენტურობის დადგენა ვერ ხდება. მ. რამიშვილი მტრედისფეხას ათავსებს აჭარის ვაზის ჯიშებში. სამეგრელოში მტრედისფეხა ტოროკუჩხის სახელითაა ცნობილი. „ტორონჯი“ მეგრულად მტრედს ნიშნავს, „ვუჩხი“ — ფეხს. ადგილობრივი მცხოვრებლები მისგან საკმაოდ მაღალი ღირსების ღვინოს ამზადებდნენ. მტრედისფეხასგან გურია-აჭარის მიდამოებშიც საკმაოდ მაღალი ღირსების ღვინოს ამზადებდნენ და სასუფრე ყურძნადაც იყენებდნენ. ამ მიზნით ყურძენს ხშირად ვაზზე ტოვებდნენ და საჭიროების მიხედვით დეკემბერ-იანვარში კრეფდნენ. სოკოვანი დაავადებებისა და ფილოქსერას გავრცელების გამო ის გადაშენდა და ერთეულების სახით შემორჩა ქვემო გურიაში (ქობულეთის მუნიციპალიტეტი).

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ან საშუალოზე დიდი ზომისაა, მომრგვალო ან განივ-ოვალური, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე მცირედაა აბლაბუდისებრად შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, თხელია, ზოგჯერ საშუალო სიკუმსის. მტრედისფეხას მტევანში გვხვდება განუვითარებელი მარცვლებიც. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოვალური, მუქი წითელი. სქელი და საკმაოდ მკვრივკანიანი, ცვილისებრი ფიფქით ოდნავ დაფარული. რბილობი წვნიანია, სასიამოვნო ტკბილი გემოთი.

მტრედისფეხა საშუალო ან ძლიერი ზრდისაა. ხასიათდება შედარებით მაღალი გამძლეოობით ნაცრის მიმართ. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 196 დღეა. შეთვალება იწყება სექტემბრის დასაწყისში. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის ბოლოს შედის. მტევნის საშუალო წონა 150-160 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6,5-7 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19-20%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 9-10 გ/ლ-ს.
მურადოული

მურადოული — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში იმერეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ან საშუალოზე დიდი ზომისაა. თირკმლისებური, ზოგჯერ მომრგვალო, თითქმის მთლიანი ან სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია სქელი აბლაბუდისებრ-ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი მდედრობითი სქესისაა. მტევანი საშუალო ან დიდი ზომისაა, ფართოდ კონუსური, მხრიანი, საშუალო სიკუმსის, თხელი და მეტად თხელი. მარცვალი საშუალო ზომისაა. მომრგვალო, მომწვანო-მოყვითალო ელფერიიი. კანი უხეში აქვს, ცვილისებრი ფიფქით სქლად დაფარული, რბილობი მდნარია.

მურადოული საშუალო ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 162-164 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის პირველ ნახევარში შედის. მტევნის წონა საშუალოდ 150 გრამია. თელავში საჰექტარო მოსავლიანობა 6.0 ტონაა, ხოლო იმერეთში — 13.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 17-20%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 9-11 გ/ლ-ს.

ღვინოს ცალკე იშვიათად ამზადებენ, ძირითადად ადგილობრივ ჯიშებთან, კუნძასთან და იმერულ მწვანესთან ერთად გამოიყენება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
მუხა მწვანე

მუხა მწვანე, ვარიანული მწვანე — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

გორული მწვანეს ერთ-ერთი ვარიაციაა. გამოვლენილია სელექციონერ ნადეჟდა ჩახნაშვილის მიერ. გავრცელებულია ლიახვის ხეობის ვენახებში. არის აგრეიივე ატენში და ქართლის სოფლებში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საკმაოდ დიდია, ძირითადად განივოვალური, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია აბლაბუდისებრად. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური ან უფორმო, საშუალო სიკუმსის ან საკმაოდ კუმსი. ხშირად უვითარდება ზედა კუმფხალები და ხასიათდება მსხვილმარცვლიანობით. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მრგვალი. მომწვანო-მოყვითალო ელფერის. რბილობი საკმაოდ მკვრივი აქვს. მტევნის ზემოიი მარცვალი უფრო მსხვილია, ვიდრე მტევნის ბოლოს. საერთოდ მარცვლების ზომა ცვალებადია. მტევანზე აგრეთვე შეიმჩნევა განუვითარებელი (პართენოკარპული) მარცვლები.

მუხა მწვანე ძლიერი ზრდისა და საშუალომოსავლიანია. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს შედის. მტევნის საშუალო წონა 185 გრამია. წვენის გამოსავლიანობა შედარებით ნაკლები აქვს. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19-24%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 5-9 გ/ლ-ს.

მიიღება ვარბი ღირსების სუფრის თეთრი მშრალი ღვინო.
მუხიშხა

მუხიშხა — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში სამეგრელოდან. საუკუნის დასაწყისში გავრცელებული იყო გურიის ჩრდილოეთ ნაწილში (ჩიბათი, ორაგვე, ჯურუყვეთი და სხვა).

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მომრგვალო, სამი, იშვიათად ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარის შებუსვა ხშირქეჩისებრია. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური ფორმის, ზოგჯერ ფრთიანი, კუმსი ან საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მუქი ლურჯი, კანი თხელი და მკვრივი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით საკმაოდ დაფარული. რბილობი წვნიანი, წვენი — შეუფერავი. გემო — სასიამოვნო ტკბილი.

მუხიშხა საშუალო ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 180 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის მეორე ნახევარში შედის. მტევნის წონა საშუალოდ 145 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 7.0-7.5 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18-19%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8-9 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის წითელი მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
ნაადრევი

ნაადრევი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი სასუფრე და საღვინე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე აბლაბუდისებრად სუსტადაა დაფარული. ძარღვების გასწვრივ გასდევს ჯაგრისებრი შებუსვა. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრული, ზოგჯერ კონუსური ფორმის, კუმსი, იშვიათად მეჩხერი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, თეთრი ფერის, მოყავისფრო ლაქებითა და წვრილი ყავისფერი წერტილებით. თხელი და მკვრივკანიანია, ცვილისებრი ფიფქით საშუალოდ დაფარული. რბილობი ხორციანი და წვნიანია, სასიამოვნო გემოთი და ხილის არომატით.

ნაადრევის სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე საშუალოდ 140 დღეა. სრულ სიმწიფეში აგვისტოს ბოლოს ან სექტემბრის დასაწყისში შედის. ვაზი ძლიერი ზრდისაა, მტევნის საშუალო წონა 100 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა 4.2 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 21%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 5-8 გ/ლ-ს.

აქვს ლამაზი მტევნები, ჰარმონიული გემო და კარგად იტანს ტრანსპორტირებას. მისი ღვინო კი ხასიათდება მუქი ჩალისფერი ელფერით, ხილის არომატითა და სასიამოვნო გემოთი. გამოიყენება სასუფრე ყურძნად და საკმაოდ ხარისხიანი სუფრის თეთრი მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
ნაცარა (ვაზის ჯიში)

ნაცარა — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭიდან.

სახელწოდება მიღებული აქვს უხვი ცვილისებრი ფიფქის გამო, რომელიც სრულ სიმწიფეში მესულ მტევამს ნაცრისფერ ელფერს აძლევს.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი კვერცხისებური ფორმის და საშუალო ან პატარა ზომისაა. ყვავილი ორსქესიანია. ფოთლის ქვედა მხარე თითქმის შეუბუსავია ან სუსტი ჯაგრისებრი შებუსვითაა. მტევანი მცირე ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსური, იშვიათად ცილინდრული ფორმის, მკვრივი ან საშუალო სიმკვრივის, ზოგჯერ ფრთიანი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, შავი ან მუქი წითელი. თხელკანიანია. რბილობი წვნიანი აქვს, წვენი — შეუფერავი.

ნაცარას სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე საშუალოდ 159 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის პირველი ნახევრიდან შედის. ვაზი საშუალო ზრდისა და საშუალომოსავლიანია. მტევნის წონა საშუალოდ 77 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 17-28%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7-9 გ/ლ-ს.

ნაცარას ყურძენი გამოიყენება სუფრის წითელი მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
Butyriboletus appendiculatus

2014 წელს ჩატარებული ფილოგენეტიკური კვლევის შედეგად სოკო გადატანილი იქნა ახლად შექმნილ გვარში .

სამეცნიერო სინონიმები:

აღწერა
ქუდის დიამეტრი — 8-20 სმ, ამოზნექილი, ოდნავ შეკეცილი კიდეებით. კანი თხელი, ოქროსფერი ან წითელ-ყავისფერი, ქეჩისებრი.

რბილობი — მკვრივი, სქელი, ღია ყვითელი მოცისფრო ელფერით, გაჭრისას ლურჯდება, სასიამოვნო სუნითა და თხილის გემოთი.

ფეხის სიგრძე — 7-15 სმ, სისქე — 2,5-6 სმ, კონუსისებური, ძირისკენ წაწვეტებული, ღია, დაფარულია ლიმონისფერ-ყვითელი ბადით.

ჰიმენოფორი — შეზრდილია კბილით, ფორები წვრილი, მრგვალი, ღია ლიმონისფერ-ყვითელი, შეხებისას მწვანდება ან ლურჯდება. ასაკთან ერთად ყავისფერ-ლიმონისფერს იღებს.

სპორების მტვერი — ზეთისხილისფერ-ყავისფერი. სპორები — 14,5×4,5 მკმ, თითისტარისებრი.

ეკოლოგია და გავრცელება
იზრდება თბილ ფოთლოვან შერეულ ტყეებში ერთეულებად ან მცირე ჯგუფებად კირიან ნიადაგზე. მიკორიზას უპირატესად ქმნის მუხასთან და წიფელთან.

გავრცელების არეალი მოიცავს ევროპას. სოკო აგრეთვე გვხვდება ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ამერიკასა და ავსტრალიაში.

შეტანილია პოლონეთის, ავსტრიის, ბელგიის, ჩეხეთის, გერმანიის, ესტონეთის, ნორვეგიის, ნიდერლანდების, შვედეთის, სლოვაკეთისა და ფინეთის გადაშენების პირას მყოფი სახეობების ნუსხაში.

სეზონი — ზაფხულიდან შემოდგომამდე.

მსგავსი სახეობები
კვებითი ღირებულება
კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა. თუმცა ზოგიერთ ადამიანში შესაძლოა ალერგიული რეაქცია გამოიწვიოს. იხმარება შემწვარი, გამხმარი და დამარინადებული, აგრეთვე გამოიყენებენ წვნიან და ჩაშუშულ კერძებში. შესაძლებელია სოკოს გაყინვაც.
მოხარშვის დროს ხშირად ლურჯდება, შემდეგ ნაცრისფერდება, ხოლო საბოლოოდ მის ბუნებრივ ფერს იღებს.

გალერეა
მხარგრძელი ყვითელი

მხარგრძელი ყვითელი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

მხარგრძელი ყვითელი ძალიან ახლოს დგას სხვა კახურ ჯიშებთან ფოთლის დანაკვთვით, შებუსვით და მტევნის სიდიდით. მარცვლის ფორმით იგი ძალიან წააგავს ჩვეულებრივ მხარგრძელს, რომლისგანაც ძირითადად მარცვლის მოქარვისფრო-მოყვითალო შეფერვითა და ყვავილის ტიპით განსხვავდება.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალოზე დიდი ზომისაა, მომრგვალო, ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე აბლაბუდისებრ-ჯაგრისებრადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი გრძელია (12-დან 26 სანტიმეტრამდე), კონუსური ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის და მხრიანი, მეჩხერი, ზოგჯერ ძალიან მეჩხერი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ შეზნექილი, ყვითელი, სიმწიფეში მოქარვისფრო და ღია ვარდისფერი იერი დაკრავს. სქელკანიანია, კარგად შესამჩნევი ცვილისებრი ფიფქით დაფარული. რბილობი წვნიანია, გემო ნაზი და სასიამოვნო აქვს, ოდნავ შესამჩნევი ჯიშური არომატით.

ყვითელი მხარგრძელის სავეგეტაციო პერიოდი 131-დან 152 დღემდე მერყეობს. მტევნის წონა 100-200 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა — 5.0-6.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 16-22%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 6-8 გ/ლ-ს.

ყვითელი მხარგრძელი გამოიყენება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინის დასამზადებლად. ღვინო ჩალისფერია, კარგად გამოხატული ჯიშური არომატით, საშუალო სხეულითა და ჰარმონიული გემოთი. ასევე გამოიყენება სასუფრე ყურძნად.
სვანტე პააბო

სვანტე პააბო (დ. 20 აპრილი, 1955, სტოკჰოლმი, შვედეთი) — შვედი გენეტიკოსი, ევოლუციური გენეტიკის სპეციალისტი, პალეოგენეტიკის ერთ-ერთი ფუძემდებელი. ინტენსიურად მუშაობდა ნეანდერტალელი ადამიანის გენებზე. ლაიფციგის, მაქს პლანკის ევოლუციური ანთროპოლოგიის ინსტიტუტის დირექტორი. ოკინავას მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების ინსტიტუტის პროფესორი. 2022 წელს მიენიჭა ნობელის პრემია ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში „გადაშენებული ჰომინინების გენომისა და ადამიანის ევოლუციის შესახებ აღმოჩენებისთვის“.

ადრეული ცხოვრება და განათლება
პააბოს დედა - ქიმიკოსი კარინ პააბო, რომელიც შვედეთში იყო ლტოლვილი მეორე მსოფლიო ომის დროს. პააბო დაიბადა ქორწინების გარეშე და იზრდებოდა დედასთან. მისი მამა იყო შვედი ბიოქიმიკოსი სუნე ბერგსტრომი რომელიც, მისი შვილის მსგავსად გახდა ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში 1982 წელს. პააბოს ჰყავს ნახევარძმა რურიკ რეენსტიერნა, რომელიც 1955 წელს დაიბადა.

2012 წელს ესტონურ გაზეთთან მიცემულ ინტერვიუში მან თქვა, რომ იგი თავს ასახელებს როგორც შვედს, მაგრამ აქვს განსაკუთრებული ურთიერთობა ესტონეთთან. 1975 წელს პააბომ სწავლა დაიწყო უფსალის უნივერსიტეტში, ერთი წელი მსახურობდა შვედეთის თავდაცვის ძალებში. პააბომ 1986 წელს მიიღო დოქტორის წოდება უფსალის უნივერსიტეტის კვლევაში, რომელიც იკვლევდა როგორ ახდენს ადენოვირუსების 19 ცილა იმუნურ სისტემაზე მოდულაციას.

კარიერა
პააბო ცნობილია, როგორც პალეოგენეტიკის ერთ-ერთი ფუძემდებელი. 1986 წლიდან 1987 წლამდე ატარებდა პოსტდოქტორანტულ კვლევებს ციურიხის უნივერსიტეტის მოლეკულური ბიოლოგიის ინსტიტუტში, შვეიცარიაში.

როგორც ევროპის მოლეკულური ბიოლოგიის ორგანიზაციის პოსტდოქტორანტი, პააბო 1987 წელს გადავიდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში და მიიღო პოსტდოქტორანტის თანამდებობა ბიოქიმიაში, კალიფორნიის უნივერსიტეტში, სადაც შეუერთდა ალან ვილსონის ლაბორატორიას და მუშაობდა გადაშენებული ძუძუმწოვრების გენომზე.

1990 წელს ის დაბრუნდა ევროპაში და გახდა მიუნხენის უნივერსიტეტის ზოგადი ბიოლოგიის პროფესორი, ხოლო 1997 წელს გახდა მაქს პლანკის ევოლუციური ანთროპოლოგიის ინსტიტუტის დამფუძნებელი და დირექტორი ლაიფციგში.

პირადი ცხოვრება
პააბომ 2014 წლის წიგნში "ნეანდერტალელი კაცი" დაკარგული გენომის ძიებაში დაწერა, რომ ის ბისექსუალია. ის თვლიდა, რომ გეი იყო, სანამ არ შეხვდა ლინდა ვიჯილანტს, ამერიკელ პრიმატოლოგს და გენეტიკოსს, რომლის „ბიჭური ხიბლი“ იზიდავდა მას. ისინი დაქორწინებულები არიან და ერთად ზრდიან ვაჟს და ქალიშვილს ლაიფციგში.
მწვანურა

მწვანურა — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში აჭარიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარის შებუსვა ხშირ ქეჩისებრია. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, იშვიათად ფრთიანი. თხელია ან საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, თეთრი, ცვილისებრი ფიფქით მცირედ დაფარული. კანი სქელი აქვს, რბილობი ხორციანი და წვნიანი, გემო — ტკბილი.

მწვანურა საშუალო ზრდისა და საშუალომოსავლიანია. მისი სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 190 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის შუა რიცხვებში შედის. მტევნის საშუალო წონა 140 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.0-6.5 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18-20%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 9-10 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინის დასამზადებლად. ღვინო მიიღება ჰარმონიული, ნაზი არომატით და ალკოპოლის ნორმალური შემცველობით.
ორჯოხული

ორჯოხული — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში აჭარიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე სქელ აბლაბუდისებრ-ჯაგრისებრადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური, ზოგჯერ ცილინდრულ-კონუსური ფორმის. თხელია, ზოგჯერ საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, თეთრი ფერის. კანი სქელი და ნაკლებად მვვრივი აქვს ცვილისებრი ფიფქიიი ოდნავ დაფარული. რბილობი წვნიანია, გემო — ტკბილი.

ორჯოხული საშუალო ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 186 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის შუა რიცხვებში შედის. მტევნის საშუალო წონა 137 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 5.5-6.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19.8%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8.7 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინის დასამზადებლად.