აბდულა ქადირი

აბდულა ქადირი — (დ. 10 აპრილი 1894 – გ. 4 ოქტომბერი 1938) — უზბეკი დრამატურგი, პოეტი, მწერალი და ლიტერატურული მთარგმნელი. ქადირი საუკუნის უზბეკი მწერლებიდან ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან ფიგურად ითვლება. მან რეალიზმი დაამკვიდრა უზბეკურ ლიტერატურაში თავისი ისტორიული რომანებით და მნიშვნელოვნად გავლენა მოახდინა სხვა ცენტრალურაზიელ რომანისტებზე.

ქადირი სხვადასხვა ფსევდონიმით აწერდა, რომელთაგან ყველაზე ცნობილი „ჯულქუნბოი“ იყო. მისი ადრეული შემოქმედება ჯადიდთა მოძრაობის იდეებით იყო შთაგონებული. აბდულა ქადირი დიდი ტერორის წლებში, იოსებ სტალინის რეჟიმის დროს, გაასამართლეს და დახვრიტეს. განსაკუთრებით ცნობილია მისი მიერ შესრულებული გოგოლის პიესის „ქორწინება“ (1842) უზბეკურ ენაზე თარგმნა.

არსებობს მოსაზრება, რომ ქადირს კიდევ ერთი რომანი ჰქონდა დაწერილი — „ ' “ — რომლის მოქმედებაც საუკუნის დასაწყისში, კოკანდის ხან უმარ ხანისა და მისი ძის, მათალის მეფობის წლებში ვითარდება. მიიჩნევა, რომ ეს რომანი (თუ ნამდვილად არსებობდა) ენკევედეს თანამშრომლებმა გაანადგურეს აბდულა ქადირის დაპატიმრების შემდეგ.

უზბეკი მწერალი ოიბეკის 1935 წლის ბროშურა, რომელშიც ის ქადირის რომანებს აკრიტიკებდა, მოგვიანებით გამოიყენეს ქადირის წინააღმდეგ ბრალდების ნაწილად და გახდა მისი დახვრეტისას დანაშაულების „დამამძიმებელი“ დადასტურება.

ლიტერატურაში
აბდულა ქადირი ცენტრალური პერსონაჟია ჰამიდ ისმაილოვის რომანში „ '“ (ინგლ. ' ), რომელიც ტაშკენტში 2016 წელს გამოქვეყნდა, ხოლო ინგლისურად 2018 წელს ითარგმნა. რომანი ქადირის დაპატიმრების, დაკითხვისა და დახვრეტის ფიქციურ აღწერას იძლევა და მის შიგნით, ავტორის წარმოდგენით, ჩართულია ქადირის უკანასკნელი, დაკარგული რომანის მხატვრული რეკონსტრუქცია — ტექსტი, რომელიც, რომანის მიხედვით, ქადირის მიერ საპყრობილეში ფიქრებით „იწერება“.

მემკვიდრეობა
ტაშკენტის სახელმწიფო კულტურის ინსტიტუტს გარკვეული პერიოდის განმავლობაში აბდულა ქადირის სახელი ეწოდებოდა; 2012 წელს ინსტიტუტი გაერთიანდა უზბეკეთის ხელოვნების ინსტიტუტთან და შეიქმნა უზბეკეთის ხელოვნებისა და კულტურის სახელმწიფო ინსტიტუტი.

აბდულა ქადირის შვილები იყვნენ ხაბიბულა ქადირი, ადიბა აბდულაევა, ანისა აბდულაევა, ნაზიფა აბდულაევა და მასუდ აბდულაევი.

ლიტერატურული სტილი და თემატიკა
აბდულა ქადირი თანამედროვე უზბეკური რომანისა და ლიტერატურული პროზის ერთ-ერთ მთავარ დამფუძნებლად ითვლება. მისი ისტორიული რომანები არა მხოლოდ კონკრეტულ ეპოქას აღწერს, არამედ ახალ ესთეტიკურ მიდგომას ამკვიდრებს — რეალიზმს, რომელიც მკითხველს ყოველდღიური საუბრის ენაზე ესაუბრება და ცხოვრებისეულ დეტალებს განსაკუთრებული სიზუსტით ასახავს. ტექსტის სიუჟეტი საუკუნის ტაშკენტსა და მის გარშემო ვითარდება და სიყვარულის ისტორიას — ოტაბეკისა და ქუმუშის ტრაგიკულ ბრუნვებს — სოციალური გარდაქმნების, ტრადიციული რეგულაციების კრიზისისა და ძალაუფლებისათვის ბრძოლის ფართო კონტექსტში აყენებს. გმირების პირად დრამაში აირეკლება კონფლიქტი ძველ პატრიარქალურ წესებსა და ახალი, „გამდიდრებული ქალაქური ფენის“ სამყაროს შორის.

„ “-ში მკვლევრები ხშირად უსვამენ ხაზს ქადირის ბუნებრივ-რეალისტურ სტილს: გარემოს, ტანსაცმლის, ბაზრის, საქორწინო წესებისა და საოჯახო ყოფის აღწერებს, რომლებიც, ერთი მხრივ, დოკუმენტურ შთაბეჭდილებას ქმნის, ხოლო მეორე მხრივ — სიმბოლურ დატვირთვას ატარებს. მწერალი ერთდროულად იყენებს რისორურს, როგორც ემოციურ იარაღს (ტრფობის სცენები, ოჯახური კონფლიქტები), ასევე სოციალურად კრიტიკულ საშუალებას — რათა ხაზი გაუსვას ქალთა მიუმართავ მდგომარეობას, პოლიგამიის ბალასტს და მმართველ ელიტაში გავრცელებულ კორუფციას.

მეორე ისტორიული რომანი, „ “ („ქარიყინში ბინა დადებული გველი“), გამოქვეყნდა 1929 წელს და კიდევ უფრო მძაფრ პოლიტიკურ-სოციალურ აქცენტებს იძენს. ტექსტის ცენტრში დგას რელიგიური და საერო ძალაუფლების გადაკვეთილ სივრცეში მოქმედი პერსონაჟები, რომელთა მეშვეობითაც ქადირი კრიტიკულად ასახავს ფარისევლობას, ძალაუფლების ბოროტად გამოყენებასა და „წმინდა“ მნიშვნელობების პრაგმატულ ეროზიას. რომანში სატირასა და დრამას შორის დაძაბული ბალანსი შეინიშნება, რასაც ქართულ-რუსული რეალიზმის ტრადიციებთანაც აკავშირებენ.

განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს ქადირის ენა. კრიტიკოსების აზრით, მან ერთ-ერთმა პირველმა მოახერხა „ცოცხალი ხალხური მეტყველების“ გადმოტანა ლიტერატურულ ნორმაში და ამით უზბეკური პროზის სტანდარტიზაციაში გადამწყვეტი როლი შეასრულა. დრამატულ დიალოგებში, იუმორში, ხალხურ გამოთქმებსა და პარესეხებში მკითხველი ადვილად ამოიცნობს ქალაქის ქუჩების, ბაზრისა და ეზოების ენას, რის გამოც მისი ტექსტები „ძალიან საკითხავადი“ და მიმზიდველი იყო როგორც იმდროინდელი, ისე შემდგომი თაობებისთვის.

ქადირის რომანებს მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავთ არა მხოლოდ წიგნურ, არამედ ვიზუალურ კულტურაშიც. „ “-ი ეკრანიზდა 1969 წელს „უზბეკფილმის“ სტუდიაში, ხოლო „ “-ზე დაყრდნობით 1973 წელს შეიქმნა ფილმი „ “; შემდეგ წლებში გადაიღეს ახალი ვერსიები და ტელესერიალიც. თანამედროვე მკვლევრები ქადირის შემოქმედებას აკავშირებენ იაპონელ ნაცუმე სოსეკის თუ ფილიპინელ ხოსე რიზალის მსგავს „გვიან ჩამოყალიბებული ეროვნული ლიტერატურების“ ფუძემდებლურ ფიგურებთან, რომლებიც ცხოვრების გარდამტეხ ეპოქას ასახავენ ღრმა ისტორიული თვითშეცნობის ფორმით.

დღეს აბდულა ქადირის სახლის მუზეუმი ტაშკენტში მისი ცხოვრებისეული და შემოქმედებითი მემკვიდრეობის ერთ-ერთ მთავარ სიმბოლოდ მიიჩნევა. მუზეუმის ექსპოზიციები არა მხოლოდ ბიოგრაფიულ ეპიზოდებს, არამედ „გარდასული დღეების“ და „ქარიყინში ბინა დადებული გველის“ ტექსტების ხელნაწერებს, გამოქვეყნების ისტორიას და ცენზურის მიერ ამოღებულ ფრაგმენტებსაც ასახავს, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ქადირის როლს უზბეკური ეროვნული ლიტერატურის ჩამოყალიბებასა და ისტორიულ მეხსიერებაში.