რუსლან ხასბულატოვი

რუსლან ხასბულატოვი (; დ. 22 ნოემბერი, 1942, გროზნო, სსრკ — გ. 3 იანვარი, 2023) — რუსი პოლიტიკოსი, მეცნიერი და პუბლიცისტი; რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი-კორესპონდენტი, რუსეთის ფედერაციის უზენაესი საბჭოს ბოლო თავმჯდომარე. 1990-იანი წლების დასაწყისში რუსეთში ერთ-ერთი საკვანძო პოლიტიკური ფიგურა. თავიდან პრეზიდენტ ბორის ელცინის მხარდამჭერი, მოგვიანებით მოწინააღმდეგე. 1993 წლის კონსტიტუციური კრიზისის მოვლენების ერთ-ერთი ძირითადი მონაწილე. 1994 წელს სათავეში ჩაუდგა „პროფესორ ხასბულატოვის სამშვიდობო მისიას“ ჩეჩნეთში. 1994 წლიდან არის პლეხანოვის სახელობის რუსული ეკონომიკური უნივერსიტეტის მსოფლიო ეკონომიკის კათედრის გამგე.

პოლიტიკური მოღვაწეობა
1992-1993 წლების კონსტიტუციური კრიზისი
კრიზისის მიზეზი გახდა ორი პოლიტიკური ძალის დაპირისპირება: ერთ მხარეს იყვნენ რუსეთის პრეზიდენტი ბორის ელცინი და მისი მხარდამჭერი დეპუტატები, ხოლო მეორე მხარეს რუსეთის ვიცე-პრეზიდენტი ალექსანდრე რუცკოი და სახალხო დეპუტატთა უმრავლესობა, რომელთაც სათავეში ხასბულატოვი ედგათ. 1992 წლის შუა თვეებში, ოფიციალურ განცხადებაში, ხასბულატოვმა შესთავაზა ელცინს ბურბულის-გაიდარის მთავრობის დათხოვნა, თუმცა, მას შემდეგ, რაც არ მიიღო დეპუტატთა უმრავლესობის მხარდაჭერა, ხასბულატოვმა მოთხოვნა უკან წაიღო.

სახალხო დეპუტატთა მეშვიდე ყრილობამდე ხასბულატოვი ელცინს მხარდაჭერასა და განსაკუთრებელი უფლებების ქონის ვადის გახანგრძლივებას სთავაზობდა, თუმცა, სანაცვლოდ ითხოვდა, კონსტიტუციური შესწორების გზით, საკანონმდებლო ორგანოს ჰქონოდა მთავრობის შემადგენლობის კონტროლის უფლება. ამასთან ერთად, ხასბულატოვმა მოუკლო ეგორ გაიდარის მთავრობის კრიტიკას; მან აღნიშნა, რომ მთავრობამ შეცვალა თავისი ქცევა. მიუხედავად ამისა, მეშვიდე ყრილობის გახსნის დღეს ხასბულატოვმა თავის გამოსვლაში სასტიკად გააკრიტიკა მთავრობის ეკონომიკური კურსი, რამაც დიდი გავლენა მოახდინა დამსწრე დეპუტატებზე, რომლებმაც, საბოლოო ჯამში, უარყვეს ელცინის მიერ პრემიერ-მინისტრობის კანდიდატად დასახელებული ეგორ გაიდარი.

1993 წლის 21 სექტემბერს პრეზიდენტმა ელცინმა ხელი მოაწერა ბრძანებას ეტაპობრივი კონსტიტუციური რეფორმის შესახებ და დაითხოვა სახალხო დეპუტატთა ყრილობა და უზენაესი საბჭო; 1993 წლის 12 დეკემბრისთვის დანიშნა არჩევნები ფედერალურ კრებაში — ხელისუფლების ორგანოში, რომლის არსებობაც კონსტიტუციით არ იყო გათვალისწინებული. საპასუხოდ, ხასბულატოვმა მოიწვია უზენაესი საბჭოს პრეზიდიუმის სხდომა და კონსტიტუციის 121.6 მუხლზე დაყრდნობით (რომლის თანახმადაც, პრეზიდენტი კარგავს პოსტს, თუ მინიჭებულ ძალაუფლებას კანონიერად არჩეული ძალაუფლების ორგანოების დასაშლელად იყენებს) გამოაცხადა, რომ ელცინს შეუჩერდა პრეზიდენტის უფლებები და ისინი გადაეცა ვიცე-პრეზიდენტ ალექსანდრე რუცკოის.

22 სექტემბერს უზენაესმა საბჭომ, საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილების საფუძველზე, მიიღო საკუთარი დადგენილება, რომლის თანახმადაც პრეზიდენტ ელცინის უფლებამოსილება წყდებოდა 1993 წლის 21 სექტემბრის 20 საათსა და 00 წუთზე, ბრძანება №1400-ზე ხელის მოწერის შემდეგ და პრეზიდენტი ხდებოდა ვიცე-პრეზიდენტი რუცკოი. უზენაესმა საბჭომ აგრეთვე მიიღო გადაწყვეტილება 23 სექტემბერს მოეწვია სახალხო დეპუტატთა მეათე (საგანგებო) ყრილობა.

23 სექტემბერს მუშაობა დაიწყო რუსეთის ფედერაციის სახალხო დეპუტატთა მეათე ყრილობამ. დაამტკიცეს უზენაესი საბჭოს დადგენილება (რომელმაც უფლებამოსილება შეუწყვიტა პრეზიდენტ ელცინს), ხოლო ელცინის მოქმედებები შეაფასეს, როგორც სახელმწიფო გადატრიალება. ყრილობამ დაადგინა, რომ უნდა ჩატარებულიყო პრეზიდენტისა და სახალხო დეპუტატების ვადამდელი არჩევნები არა უგვიანეს 1994 წლის მარტისა. უზენაეს საბჭოს დაევალა, ერთი თვის განმავლობაში შესაბამისი ნორმატიული აქტები მიეღო. რამდენიმე დღის შემდეგ, უზენაესი საბჭოს შენობა, სადაც ხასბულატოვი ჯერ კიდევ ატარებდა სხდომებს, ჯარისა და შს სამინისტროს ალყის ქვეშ მოექცა.

1993 წლის 4 ოქტომბერს, მას შემდეგ რაც საბჭოების სახლს, სადაც უზენაესი საბჭოს და სახალხო დეპუტატების ყრილობები მიმიდნარეობდა, ტანკებიდან გაუხსნეს ცეცხლი, ხასბულატოვი და მისი მომხრეები დააპატიმრეს. ხასბულატოვს ედავებოდნენ მასობრივი არეულობის ორგანიზებას.

1994 წლის 25 თებერვალს ხასბულატოვი გაათავისუფლეს პატიმრობიდან სახელმწიფო დუმის ამნისტიით. ელცინი ამნისტიისს კატეგორიული წინაარმდეგი იყო. ხასბულატოვის გათავისუფლებაში მნიშვნელოვანი როლი შეიტანა იმდროინდელმა გენერალურმა პროკურორმა ალექსეი კაზანიკმა, რომელიც ელცინმა მალევე დაითხოვა.

„პროფესორ ხასბულატოვის სამშვიდობო მისია“
1994 წელს ხასბულატოვი სამშვიდობო მისიით ეწვია მშობლიურ ჩეჩნეთს. იგი ცდილობდა, დაეწყო მოლაპარაკებები სეპარატისტთა ლიდერების (პრეზიდენტ ჯოხარ დუდაევის და მისი ოპოზიციის) და რუსეთის ხელისუფლების შორის. მისია წარუმატებელი აღმოჩნდა, გამომდინარე იქიდან, რომ არც ერთ მხარეს არ სურდა კომპრომისზე წასვლა; ხასბულატოვი, საბოლოო ჯამში, დუდაევის ოპოზიციას შეუერთდა.