iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
უჯარმის ხიდი

უჯარმის ხიდი — არქიტექტული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უჯარმის სამხრეთით, 3,6 კმ-ზე. თბილისი-თელავის (გომბორის უღელტეხილით) საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს. გზიდან 100-120 მეტრზე. ხიდი გადებულია მდინარე ნივთიანისხევზე (მდინარე ივრის მარჯვენა შენაკადი).

აგებულია საუკუნეში. ხიდი ზომითა და ხასიათით სოლიდურია (სიგრძე-38 მეტრი სავალი ნაწილის სიგანე-2,6 მ.) ერთმალიანი, ნახევარწრიული თაღის ფორმისა (დიამეტრი - 7,2 მეტრი. თაღის სიმაღლე მდინარის ზედაპირიდან - 7 მ.). ხიდის უმეტესი ნაწილი ნაგებია ქვიშაქვის ნატეხი ქვითა და კვადრატული აგურით (21×21×4,5 სანტიმეტრი). ქვები თანაბარი ზომისაა. გორმის მიხედვით შერჩეულია და ორ ფენად ნაწყობი აგურის სწორხაზოვან რიგებს შორისაა მოქცეული. თაღი და მოაჯირი მთლიანად აგურისაა. დაზიანებულია: ხიდის მიაჯირის ნაწილი აღარ აქვს, მარცხენა ბურჯს საპირე წყობის ნაწილი აკლია. ხიდი ამჟამადაც მოქმედია.
სასადილოს საცხოვრებელი სახლი

სასადილოს საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ სასადილოში, თბილისი-თელავის საავტომობილო გზის პირას. თარიღდება საუკუნის დასასრულით, ეკუთვნის ქოქოშვილების ოჯახს.

სახლი ორსართულიანია. დგას მცირე სიმაღლის ცოკოლზე. ნაგებია წვრილი, ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. გარეთა კუთხეები გამოყვანილია მოზრდილი, მეტნაკლებად სუფთად დამუშავებული ქვებით. კარ-სარკმლების გადასახურად და აქა-იქ კუთხეებში გამოყენებულია აგურიც. კედლები შიგნიდან შელესილი და შთეთრებულია.

ნაგებობის გეგმა აღმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებით წაგრძელებულ სწორკუთხედს ქმნის, 16,5 მეტრი 8,6 მეტრზე, რომელსაც ორი მხრიდან ეზო აკრავს. სახლის ჩრდილოეთი კედელი ყრუა. აივანი ორივე სართულზეა, მთავარი ფასადის მხარეს. ადრე სახლს აივანი გვერდითი ფასადის მხრიდანაც ჰქონია, რომლის ფარგლებში მოწყობილი იყო მეორე სართულზე ასასვლელი ხის კიბე. ამჟამინდელი კიბე აივანზე გარედანაა მიბმული.

სახლის ორივე სართული ორ-ორი ოთახისაგან შედგება. ოთახებს შესასვლელი აივნიდან აქვთ. აივანზე გამოდის სარკმლებიც. შესასვლელები და სარკმლები აგურის ბრტყელი თაღითაა გადახურული. ოთახები გამიჯნულია ტიხრებით. ინტერიერში არ გვხვდება ისეთი ქართული ტრადიციული ელემენტები, როგორებიცაა თახჩა და განჯინა. ოთახები ბრტყელი ჭერითაა გადახურული. პირველი სართულის აივანი, რომელლიც ცოკოლის დონეზეა, უმოაჯიროა. მეორე სართულის აივანს კი ხის ფიცრული მოაჯირები აქვს, რომელშიც სხვადასხვა ფორმებია ამოჭრილი. აივანის სახურავი ხის სვეტებზეა დაყრდნობილი. სვეტებს შორის აჟურული დეკორით შემკობილი „ფრიზუა“, რომლის მოხაზულობა კარ-სარკმლის თაღების მოხაზილობის მსგავსია.

სახლი ღარისებრი კრამიტითაა დაბურული და მას ორკალთა სახურავი ახურავს.
პატარძეულის წმინდა შიოს დიდი ეკლესია

პატარძეულის წმინდა შიოს დიდი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულში, სოფლის დასავლეთ ნაწილში, ეკლესია საუკუნისაა.

ეკლესია გეგმით ოთხკუთხაა. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც ეკლესიის ძირითადი კორპუსისგან ცალკე ნაწილადაა გამოყოფილი. შენობა სხვადასხვა ზომის, ქვიშაქვის ნატეხი ქვითაა ნაგები. შესასვლელ ორია: ერთი დასავლეთის კედელშია გაჭრილი, მერე სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში. ორივე კარი სწორკუთხა და შიგნით თაღოვან შეღრმავებაშია მოთავსებული. აღმოსავლეთით აფსიდის ღერძზე, თაღოვანი სარკმელია რომლის მარჯვნივ ერთი ხოლო მარცხნივ ორი სხვადასხვა ზომის სწორკუთხა ნიშაა. გრძივ კედლებზე სამი წყვილი პილასტარია, რომლებზეც ნახევარწრიული საბჯენი თაღებია გადაყვანილი. დარბაზი განათებულია ხუთი განიერი ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმლით.

დარბაზი ცილინდრული კამარითაა გადახურული, რომელიც მთლიანად წვრილი ნატეხი ქვითაა ნაწყობი. კამარის საბჯენი თაღები კი აგურისაა. სამხრეთ ფასადზე კარის თავზე მცირე ზომის კვადრატული ნიშაა, რომელშიც ხატი იქნებოდა ჩასმული. კედლები დასრულებულია ქვიშაქვის ქვებით ნაწყობი, თაროსებრი ლავგარდნით.

2000-იანი წლების დასაწყისში, ადგილობრივ მოსახლობას ეკლესია გაურემონტებია. წმინდა შიოს დიდი ეკლესიის (ამჟამად მოქმედია) მდგრადობის გაზრდის მიზნით, გრძივი კედლები ერთმანეთთან არმატურით დაუკავშირებიათ. აუგიათ კანკელი და ეკლესია შიგნიდან გაჯით შეულესავთ.
ნინოწმინდის ღვთისმშობლის ეკლესია

ნინოწმინდის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ნინოწმინდის ჩრდილო-დასავლეთით, შვიდასიოდე მეტრზე, მთაზე. ეკლესიას ჰქონდა სამშენებლო წარწერა, რომელიც 1955 წელს უნახავს თ. კარნაველს. მკვლევრის წაკითხვით წარწერა შემდეგი შინაარსისაა: „[წყა]ლობითა ღვთისათა აღშე[ნებულია] ესე სახელსა წმიდის ღვთისმშობლის მარიამისა ჩყა (ან ჩყგ თუ ჩყკ) წელსა წარსაგებელითა იოანესი დააშვილისა და სოლომან[ის] მეუღლისა სულასა (?) და ნავრისა (?).“ წარწერის თანახმად ეკლესია აგებულია 1801 (ან 1803 ან 1810) წელს.

ეკლესია დარბაზულია, უაფსიდოა. შენობის კედლები ამოყვანილია სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვის ნატეხი ქვით, რიყის ქვით და კირის დუღაბით. გარეთა კუთხეები და არქიტექტურული ელემენტები ქვიშაქვის ნათალი ქვებითაა ნაწყობი. კედლები, შიგნით და გარედან, გასწორებულია დუღაბით, რომლითაც ქვებს შორის დარჩენილი არეებია ამოვსებული.

შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კარი თარაზულადაა გადახურული. ეკლესიის შიდა სივრცე, გრძივი კედლების შუაში არსებული პილასტრების წყვილით და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღით, ორ თანაბარ ნაწილადაა გაყოფილი. მათ შორის აღმოსავლეთ ნაწილი მთლიანად საკურთხეველს უკავია, დასავლეთისა კი მლოცველთათვისაა განკუთვნილი. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედლის ღერძზე გაჭრილია მაღალი, ნალისებრთაღოვანი სარკმელი, რომლის წირთხლები ქვითაა ნაწყობი, თაღი კი - ეგრეთ წოდებული ქართული აგურით. სარკმლის გარეთა ღიობი, შიდა ღიობთან შედარებით, გაცილებით პატარაა და ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული.

საკურთხევლის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში, თითო განიერი ნიშაა. ორივე აგურით ნაწყობი, ბრტყელი თაღითაა გადახურული. პილასტრები რიყის ქვითაა გამოყვანილი. ორივე მთლიანი ქვის პროფილირებული კაპიტელითაა დაგვირგვინებული, რომლებზეც საბჯენი თაღითაა დაყრდნობილი. საკუთრივ თაღი, როგორც ეს სამხრეთ გვერდის შემორჩენილი ნაწილიდან ჩანს, აგურით ყოფილა ნაწყობი.

შიგნით ეკლესია გადახურული იყო ნატეხი ქვით ნაწყობი, ერთიანი კამარით, რომლისგანაც ნაწილიღაა შემორჩენილი.

ფასადები სადაა. აღმოსავლეთ სარკმლის ღიობი ქვიშაქვის ოთხი ქვისგანაა შედგენილი. სარკმლის გასწვრივ, ფრონტონის არეში, აგურის წყობის შეღრმავებით გამოყვანილი ჯვრის გამოსახულებაა. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის თავზე, წყობაში ჩასმულია ქვიშაქვის ქვა, რომელსაც ზედა მარჯვენა კუთხე მოტეხილი აქვს. ქვაზე ამოკვეთილია მცირედ შეღრმავებული, სამკუთხა თაღით დასრულებული არე, რომლის ღერძზე სამკუთხა კვერცხლბეკზე დადგმული ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა.

1987 წელს სოფლის ერთ-ერთმა მაცხოვრებელმა ეკლესია თვითნებურად გაარემონტა, რის შედეგადაც შენობამ თავდაპირველი სახის განმსაზღვრელი, რამდენიმე მნიშნველოვანი დეტალი დაკარგა. რემონტის დროს ინტერიერის დიდი ნაწილი რკინა-ბეტონის ფილებით გადახურეს, კედლების თავი სახურავის კალთები ცემენტისა და ქვიშის ხსნარით გაასწორეს და შენობა დარისებრი კრამიტით დაბურეს.
კურტ ვონეგუტი

კურტ ვონეგუტი (; დ. 11 ნოემბერი, 1922, ინდიანაპოლისი — გ. 11 აპრილი, 2007, მანჰეტენი) — ამერიკელი სატირიკოსი მწერალი.

დაიბადა 1922 წლის 11 ნოემბერს აშშ-ში, ინდიანაპოლისში, შეძლებული გერმანელი ემიგრანტების ოჯახში. 1940 წელს დაამთავრა შორტრიჯის საშუალო სკოლა და მამის კატეგორიული მოთხოვნით, სწავლა განაგრძო კორნელის უნივერსიტეტის ქიმიის ფაკულტეტზე. მამა ფიქრობდა, რომ შვილის გატაცება ლიტერატურით, ფილოსოფიითა და ისტორიით, დროისა და ფულის ფუჭი ფლანგვა იქნებოდა. კურტმა უნივერსიტეტში მხოლოდ სამი წელი დაჰყო, თავისი დროის უდიდეს ნაწილს ის სტუდენტურ გაზეთს „ “ უთმობდა.

დიდი დეპრესიის პერიოდში ოჯახის მატერიალური მდგომარეობა გაუარესდა. ამავე პერიოდში კურტის დედას ფსიქოლოგიური პრობლემები დაეწყო, 1944 წელს კი თვითმკვლელობით დაასრულა სიცოცხლე. კურტისთვის ეს დიდი სტრესი იყო.

მეორე მსოფლიო ომში აშშ-ის ჩართვის შემდეგ, კურტი მოხალისედ წავიდა ჯარში, არდენის სპეცოპერაციისას ის ტყვედ აიყვანეს და ჯერ ბერლინში, ხოლო მოგვიანებით დრეზდენის შრომით ბანაკში გადაიყვანეს, რომელიც ყოფილი ცხოველთა სასაკლაოს ტერიტორიაზე იყო. სასაკლაოს ჰქონდა სარდაფი და სწორედ ამ სარდაფის წყალობით გადაურჩა ვონეგუტი სიკვდილს, როდესაც დრეზდენი მიწასთან გაასწორეს. ეს მოვლენები მის ბევრ წიგნში აისახა, განსაკუთრებით კი რომანში „სასაკლაო 5“. ვონეგუტი ტყვეობიდან 1945 წლის მაისში წითელარმიელებმა გაათავისუფლეს.

ომის შემდეგ კურტმა ჩიკაგოს უნივერსიტეტის ანთროპოლოგიის ფაკულტეტზე ჩააბარა. პარალელურად მუშაობდა რეპორტიორ-პოლიციელად ჩიკაგოს ახალი ამბების ბიუროში. ვონეგუტმა არც მაგისტრატურა დაასრულა ბოლომდე, რადგან მისი ნაშრომი „ “ არ მიიღეს. მოგვიანებით, 1971 წელს მას მიანიჭეს ანთროპოლოგიის აკადემიური ხარისხი რომანისთვის „სარწეველა ფისოსთვის“.

კურტ ვონეგუტი გარდაიცვალა 2007 წლის 11 აპრილს, დაცემის შედეგად განვითარებული ქალა-ტვინის ტრავმით.

სიკვდილამდე ერთი წლით ადრე, ედინბურგის გაზეთში „ “ გამოაქვეყნა მიმართვა, რომელშიც წერდა: „როგორი კორუმპირებული, ხარბი და უგულოც არ უნდა გახდეს ჩვენი მთავრობა, კორპორაციები, მასმედია, რელიგიური თუ საქველმოქმედო ორგანიზაციები, მუსიკა მაინც მშვენიერი იქნება. თუ ოდესმე მოვკვდები (ღმერთმა დამიფაროს), ეს იყოს ჩემი ეპიტაფია: „მისთვის ღმერთის არსებობის აუცილებელი და საკმარისი მტკიცებულება მუსიკა იყო“.

კურტ ვონეგუტის სახელი 1999 წლის 11 ნოემბერს აღმოჩენილ ასტეროიდს (25399) დაარქვეს.
ქვემო ყანდაურის ყველაწმინდის პირველი ეკლესია

ქვემო ყანდაურის ყველაწმინდის პირველი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ყანდაურის სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდ შუა საუკუნეებს. 2000-იანი წლების ათწლეულის ნახევარში ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია თვითნებურად გაურემონტებიათ, რის გამოც მას ისტორიული ღირებულება მთლიანად აქვს დაკარგული. აღდგენილია გადახურვა, კედლები შიგნიდან გაჯით, ხოლო გარედან ცემენტისა და ქვიშის ხრსნარითაა შელესილი. ინტერიერში შეცვლილია სარკმლების თავდაპირველი გადახურვა. ეკლესია დარბაზულია (8,86,4მ). კედლები ძირითადად, რიყის ქვითა და კირის ხსნარითაა ნაგები. კამარა, საბჯენი თაღები, კონქი და კარ-სარკმლების, თაღები — აგურით. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი ადრე შეისრული თაღით იყო გადახურული და გარედან ნასმული იყო კედლის სიბრტყის მიმართ. საფეხურით შეღრმავებულ არეში (ამჟამად იგი ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული, შეღრმავებული არე კი ამოშენებულია). აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის გვერდებში თითო, საშუალო სიმაღლის, შეისრულთაღოვანი ნიშა. ღერზე კი — სარკმელი (აღდგენილია). თითო სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. თავდაპირველად, ყველა სარკმელი, როგორც შიგნით, ისე გარედანაც, თაღით იყო გადახურული. რემონტის დროს სარკმლები შიგნიდან თარაზულად გადაუხურავთ. გრძივი კედლების შუაში და დასავლეთ კუთხეებში ერთსაფეხურიანი პილასტრებია, რომლებზეც საბჯენი თაღები იყო გადაყვანილი. დასავლეთ ფრონტონის წვერთან შემორჩენილი იყო აგურით გამოყვანილი ჯვრის ნაწილი. ამჟამად ეკლ. გადახურულია თუნუქით დაბურული, ორკალთა სახურავით.
უდაბნოს გორასამარხები

უდაბნოს გორასამარხები — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს აღმოსავლეთით, 4 კილომეტრზე, ველზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულით.

ძეგლი 1990 წელს აღმოაჩინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. აქ აღმოჩენილი იქნა მიწაყრილიანი გორასამარხების მთელი სერია. გაითხარა სამი ინვენტარიანი სამარხი. სამივე მათგანი ორმოსამარხია, მიცვალებულები ესვენენ მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, მოხრილი კიდურებით. ერთ-ერთ სამარხში მიცვალებული ესვენა ურემზე. თავით სამხრეთისაკენ. სამარხში აღმოაჩინეს თიხის ჭურჭელი, წინააზიური ტიპის ბრინჯაოს სატევარი, ბრინჯაოს ლახტისთავი და შუბისპირი, ასევე ობსიდიანის ისრისპირები.

ძეგლზე მოპოვებული მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურ საცავში.
პატარა ჩაილურის ციხე-კოშკი

პატარა ჩაილურის ციხე-კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარა ჩაილურის სამხრეთით, ოთხიოდე კილომეტრზე, ტრიალ მინდორზე. განეკუთვნება საუკუნის შუა წლებს. ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილია მხოლოდ აღმოსავლეთ და ჩრდილო კედელი. დანარჩენი კედლები მიწის პირამდეა დანგრეული, რის გამოც, გათხრა-გასუფთავების გარეშე. შენობის გეგმის მოხაზულობის დადგენა არ ხერხდება. შენობის ორივე კედელი სამი სართულის სიმაღლეზეა შემორჩენილი (სისქე პირველი სართულის დონეზე - 1,3 მეტრი) და ერთმანეთს სწორი კუთხით უკავშირდება. გარედან ეს კუთხე მომრგვალებული, ზემოთკენ თანდათან შევიწროებული კონტრფორსითაა გამაგრებული. თითო მსგავსი კონტრფორსითაა გამაგრებული საკუთრივ კედლებშიც. კოშკი მთლიანად რიყის ქვითა და კირის დუღაბითაა ნაგები. კედლების ზედაპირი, გარედან გასწორებულია წმინდა ბათქაშით. შიგნით კი, კედლები ბათქაშის გარეშეა. გარეთა კედლების წყობაში, ალაგ-ალაგ, აგურიცაა გამოყენებული. სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა (კედლებზე შემორჩენილია კოჭების საყრდენი ბუდეები). პირველი სართულის დონეზე ორივე კედლის შუა ნაწილი განგრეულია. დანარჩენი ნაწილები კი ყრუა. მეორე სართულზე, კონტრფორსებს შორის, თითო განიერი, ხით გადახურული სარკმელია. მესამე სართულის კედლებიდან მხოლოდ წყობის რამდენიმე რიგიღაა დარჩენილი. ორივე კედელს, გარედან, პირველი სართულის ჭერის დონეზე, ვერტიკალურად დალაგებული აგურებით გამოყვანილი ზოლი გასდევს, რომელიც კონტრფორსებზეც გადადის. შემობას უშუალო ანალოგიები არ მოეპოვება. ზოგადი ნიშნებით იგი ახლოს დგას სოფელ კისისხევისა და ქალაქ საგარეჯოს კოშკებთან.
უდაბნოს პირველი გორასამარხების ველი

უდაბნოს პირველი გორასამარხების ველი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით, 200 მეტრის მოშორებით. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულით.

ძეგლი გამოიკვლია კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. ქვამიწაყრილიანი გორასამარხები ძალზედ დაზიანებული იყო. გაითხარა შვიდი გორასამარხი. სამარხები გეგმით მართკუთხა, კიდეებმომრგვალებული ორმოებია, გადახურული იყო ქვის ფილებით. ყოველი სამარხი ინჰუმაციურია და ინდივიდუალური მიცვალებულების სამარხებს წარმოადგენენ. მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილოეთისაკენ.

სამარხებში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი.
პატარძეულის წმინდა შიოს პატარა ეკლესია

პატარძეულის წმინდა შიოს პატარა ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულში, სოფლის დასავლეთ ნაწილში, განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

გეგმით ოთხკუთხაა. ნაგებია რიყის ქვითა და კირის მოყვითალო დუღაბით. შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან აქვს და აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. აფსიდის ღერძზე გარეთკენ შევიწროვებული. სარკმლის ორივე მხარეს თითო ნიშაა. იატაკიდან დაახლოებით 1 მეტრის სიმაღლეზეა ერთი სწორკუთხა სარკმელი დასავლეთ კელდელში. აფსიდი კონქითაა გადახურული ხოლო დარბაზი შეისრული კამარით. შეისრულია კონქის თაღიც. ეკლესიის კედლები გარედან ბათქაშით ყოფილა გასწორებული. აღმოსავლეთ სარკმლის ზემოთ ტოლფერდა სამკუთხედია გამოსახული, რომელიც კედლის სისქეში პირამიდისებრადაა შეღრმავებული და შელესილია. კედლები დასრულებული ყოფილა სადა კედლის სიბრტყიდან ოდნავ გამოშვერილი, მაღალი ლავგარდნით, რომელიც თითქმის მთლიანად კირის დუღაბითაა გამოყვანილი, ეს აღმოსავლეთ ფასადის მორთულობასთან ერთად, ეკლესიას ერთგვარ თავისებურობას ანიჭებს. 2000-იანი წლების დასაწყისში, ადგილობრივ მოსახლობას ეკლესია გაურემონტებია.
უდაბნოს მეორე გორასამარხების ველი

უდაბნოს მეორე გორასამარხების ველი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოდან 8 კილომეტრის მოშორებით, მრავალწყლის ხეობაში, ქალაქ რუსთავის მიმართულებით. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულით.

ძეგლი შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. აღმოჩნდა ძალზედ დაზიანებული თორმეტი ქვაყრილიანი გორასამარხი. სამარხები გეგმით მართკუთხა, კუთხეებ მომრგვალებული ორმოებს წარმოადგენენ. თითოეული მათგანი ქვის ფილებით იყო დახურული, გარდა ერთისა, რომლის გადასახურადაც ხის ძელები იყო გამოყენებული.

სამარხებში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ნატეხები. ერთი-ერთ სამარხში გამოვლენილი თიხის ჭურჭლი დამზადებულია კარგად განლუქუი თიხისაგან. კეცი ორ ან სამფენოვანია, ნაცრისფერი ან ვარდისფერი შიდაპირით. ზედაპირი შავპრიალაა, შემკულია რელიეფული გამოსახულებებით, სავარცხლის კბილის შტამპით გადატანილი სხვადასხვა ორნამენტული სახეებით. აქვე აღმოჩნდა ბრინჯაოს რაპირა და დანა. ამ სამარხში აღმოჩენილი მასალა განეკუთვნება ძველ თრიალეთურ კულტურას და ძვ. წ. საუკუნით თარიღდება.
პატარა ჩაილურის წმინდა მარინეს ეკლესია

პატარა ჩაილურის წმინდა მარინეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარა ჩაილურის აღმოსავლეთით, საღორისხევისა და დვრინისხევს შორის, მადალმთაზე, ტყეში. სავარაუდოდ, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (4,253,5 მეტრი), უაფსიდო. ნაგებია მოზრდილი ზომის, სრულიად დაუმუშავებელი ქვითა და კირის ხსნარით. ძლიერაა დაზიანებული: ჩამონგრეულია გადახურვა, თითქმის მთლიანადაა დანგრეული სამხრეთ კედელი, აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებს ზედა ნაწილები აკლია. შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში გაჭრილია თითო დაბალი, ოთხკუთხა სარკმელი, რომლებსაც პარალელური წირთხლები აქვს. აღმოსავლეთ კედლის სამხრეთ ბოლოსთან პატარა ოთხკუთხა ნიშია. 1980-იანი წლების ბოლოს, ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია შიფრის ორკალთა სახურავით გადაუხურავს, რომლის ხის ჩონჩხის დასაყრდნობად, ალაგ-ალაგ შემორჩენილ კედლებზე, ტლანქად ნაწყობი აგურის სვეტები აუგიათ. ამჟამად ეკლესია სამხრეთ მხარეს მთლიანად გახსნილია. ძველი, სამხრეთ კედლის გადაქცეული ნაწილი კი იქვე აგდია.
მანავის ღვთისმშობლის ეკლესია

მანავის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, სასაფლაოზე, ქაშვეთის ეკლესიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ორმოცდაათიოდე მეტრზე. არქიტექტურული ნიშნებით, სავარაუდოდ, საუკუნეს განეკუთვნება. 2007 წელს სოფლის ერთ-ერთ მაცხოვრებელს ეკლესიის აღდგენა თვითნებურად დაუწყია, მაგრამ აღარ დაუსრულებია. შენობის განახლებულ ნაწილებში ძველი კედლების შემორჩენილი ნაშთებია ჩართული, თუმცა განახლებული ნაწილების შენების ხარისხი იმდენად დაბალია და შენობაც ისეა დამახინჯებული რომ მას ეკლესიის სახე მთლიანად დაკარგული აქვს. დღეს შენობა სახურავის გარეშეა დარჩენილი.

ეკლესია დარბაზულია (6,34,5 მ). ნაგები იყო ნატეხი ქვით, რიყის ქვითა და კირის მოყვითალო დუღაბით. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით კუთხეებმომრგვალებული საკურთხეველია, რომლის გვერდითი კედლები ეკლესიის გრძივ კედლებთან ერთ სიბრტყეშია. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედლის ღერძზე გაჭრილია დაბალი, გარეთკენ ოდნავ შევიწროებული სარკმელი, რომელსაც ქვიშაქვის ფილა ხურავს, თითო მსგავსი ქვაა გამოყენებული წირთხლებშიც, მსგავსად იყო ნაგები დასავლეთ სარკმელიც, რომლისგანაც მხოლოდ ჩრდილო წირთხლია შემორჩენილი. მეორე სამხრეთ წირთხლი რომელიც კედელთან ერთადაა განახლებული აგურის ნატეხების უსახური წყობითაა ამოყვანილი. სარკმლის გადახურვისათვის კი ვაზის შესამაგრებელი რკინა-ბეტონის სარებია გამოყენებული. იმავე მასალითაა გადახურული შესასველიც. დასავლეთ კედლის ჩრდილო ბოლოსთან მცირე ზომის, ოთხუთხა ნიშია.
ადგილის დედა (რუსიანი)

ადგილის დედა — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ რუსიანში, სოფლის განაპირას, სასაფლაოსთან. სავარაუდოდ თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია დაუმუშავებელი, მოზრდილი ზომის ნატეხი ქვიშაქვითა და კირის ხსნარით. გარედან კედლების საპირე წყობაში მოქცეულია ბრტყელი ქვა.თითქმის მთლიანაა დანგრეული, მისგან ფაქტობრივად აღმოსავლეთ კედელიღა დგას. თუმცა, მასაც დიდი ნაწილი აკლია. ინტერიერში ამოსულია დიდი ხე. შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გაჭრილია ზემოთკენ ოდნავ შევიწრვებული, თარაზულად გადახურული სარკმელი. სარკმლის სამხრეთით ნიშაა, რომელიც ტლანქად დამუშავებული ოთხი ქვითაა გამოყვანილი. გარედან, საკურთხევილს სარკმელი, გადახურულია ქვიშაქვის ერთ ქვაში გამოკვეთილი თაღით, რომელსაც თავდაპირევლი ფორმა, დაზიანების გამო შეცვლილი აქვს.
უდაბნოს მესამე გორასამარხების ველი

უდაბნოს მესამე გორასამარხების ველი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეში, უდაბნო-საგარეჯოს გზის 22-ე კილომეტრზე, ნაომარიგორის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულით.

ძეგლი 1985 წელს აღმოაჩინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანებლობით. სამარხს, მიწაყრილის ზემოთ, ქვატეხილის ჯავშანი ჰქონდა, ხოლო ფუძესთან შემოსდევდა კედლის დიდი ლოდების წრე. ადგილზე სამი სამარხი აღმოჩნდა.

გორასამარხის ჩრდილოეთ ნაწილში გაჭრილი ერთი სამარხი გადახურული იყო ქვის სამი ფილით, რომელთაც გარშემო შემოწყობილი ჰქონდა კედლის მცირე ზომის ქვები. სამარხი წარმოადგენდა მართკუთხა, კიდეებმომრგვალებულ ორმოს. მიცვალებული დასვენებული იყო მარცხენა გვერდზე, კიდურებმოკეცილი, თავით ჩრდილოეთისაკენ. სამარხში სარდიონის მძივების გარდა სხვა ინვენტარი არ აღმოჩნდა.

მეორე სამარხი გაითხარა გორასამარხის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. სამარხი ორმო გადახურული იყო ხის ძელებით. მიცვალებული ესვენა მარცხენა გვედზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილოეთისაკენ.

მესამე სამარხი აღმოჩნდა გორასამარხის ყრილის ცენტრში. გეგმით მართკუთხა, კიდეებმომრგვალებული ორმო. გადახურული იყო ქვიშაქვის ფილებით. სამარხში აღმოჩნდა ზრდასრული ადამიანისა და ბავშვის ჩონჩხი. ზრდასრული მიცვალებული დაკრძალული იყო მარჯვენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ. მიცვალებულს თავი ლანგარზე ედო და მისი ხერხემლის გასწვრივ დადასტურდა მსხვილფეხა საქონლის ძვლები. ბავშვის ჩონჩხი სამარხის ჩრდილოეთ აღმოსავლეთ კუთხეში აღმოჩნდა.
უდაბნოს მეოთხე გორასამარხების ველი

უდაბნოს მეოთხე გორასამარხების ველი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში, ჩიჩხიტურის ჩრდილოეთით მდებარე ველზე, დავითის ლავრისაკენ მიმავალი გზის ორივე მხარეს. განეკუთვნება ძვ. წ. ათასწლეულს.

ძეგლი 1980-იან წლებში შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. გაითხარა ერთი გორასამარხი. მისი ყრილი მიწისაგან იყო მოზვინული. ყრილის ქვეშ დაფიქსირდა ორი სამარხი, რომლის ფსკერზეც აღმოჩნდა ხის, რომბისებრი, ორბორბლიანი საზიდარი. მასზე მიცვალებული იყო დაკრძალული მარჯვენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით დასავლეთისაკენ. სამარხში გამოვლინდა აგრეთვე ამავე პერიოდისათვის პერიოდისათვის ტიპური, თიხის რამდენიმე ჭურჭლი.

ძეგლზე მოპოვებული მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურ საცავში.
ქვემო ყანდაურის ყველაწმინდის მეორე ეკლესია

ქვემო ყანდაურის ყველაწმინდის მეორე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ყანდაურაში, ტურისუბანში. განეკუთვნება სავარაუდოდ გვინდა შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (სიგანე 6,2 მეტრი სიგრძე არ დგინდება). ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. ძლიერ დაზიანებულია დანგრეულია გრძივი კედლების დასავლეთ ნაწილი და დასავლეთ კედელი. დარჩენილი კედლები 2,5-3 მეტრ სიმაღლეზე დგას. ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდან ყოფილა (შემორჩენილია აღმოსავლეთ წირთხლი). აღმოსავლეთით ღრმა ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის გვერდებში თითო თაღოვანი ნიშაა. აფსიდის კედელზე ორი ტრაპეზია მიდგმული. დირთი აფსიდის ღერძზეა (კედლები მთელ სიმაღლეზე განგრეულია) სარკმლის ქვემოთ. მეორე ჩრდილოეთ მიშას და სარკმლის ს შორის. ჩრდილოეთის კედლებზე აფსიდის მხართან ახლოს, დაბალი ნიშაა. რომლებშიც ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი.
უდაბნოს მეხუთე გორასამარხების ველი

უდაბნოს მეხუთე გორასამარხების ველი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოდან 30 კილომეტრის მოშორებით, არხაშენისხევის მარჯვენა მხარეს. განეკუთვნება ძვ. წ. ათასწლეულს.

ძეგლი 1990 წელს აღმოაჩინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. სამარხები ორმოიანია. ორმოები გადახურულია ქვით, სამარხებში აღმოჩნდა თითო მიცვალებული, რომლებიც დაკრძალულები არიან მარცხენა ან მარჯვენა გვერდზე, თავით ჩრდილოეთისაკენ. სამარხებში დადასტურდა სხვადასხვა თიხის ჭურჭლები.

ძეგლზე მოპოვებული მასალა ინახება საგარეჯოს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
რუსიანის საცხოვრებელი სახლი

რუსიანის საცხოვრებელის სახლი — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ რუსიანში, შემაღლებულ ადგილზე, სოფლის განაპირას, დაახლოებით 50 მეტრზე. აგებულია საუკუნის მიწურულში. ეკუთვნის მთვარელაშილებს.

სახლი ერთსართულიანია, აქვს ნახევარსარდაფი. ნაგებია კირითა და ნატეხი ქვით. კედლები შიგნით შელესილი და შეთეთრებულია. სახლის შუა კედელი და სამხრეთ კედელი ერუა. დანარჩენ ორ მხარეს, მთელ სიგრძეზე, გადახურული, ხის აივანი გასდევს. სახლი ორი ოთახისგან შედგება. ოთახები ტიხრითაა გამიჯნული და ერთმანეთს ტიხარში მოწყობილი კარით უკავშირდება. ორივე ოთახსს შესასვლელი აივნიდან აქვს. აივანზე გამოდის სარკმელიც. შესასვლელები და სარკმელები ოთხკუთხაა. აივნის სამხრეთ ბოლოში ბუხარია, რომელიც აგურითაა ნაწყობი, ბრტყელი თაღითაა დასრულებული. აივანს ფიცრული მოაჯირი აქვს, რომელშიც სხვადასხვა სახეებია გამოყვანილი. აივნის სახურავი ხის სხვეტებზეა დაყრდნობილი.

სახლის ჩრდილოეთით მდებარე ოთახის ქვემოთ ნახევარსარდაფია. მინაშენი გეგმით ოთხკუთხაა, შემორჩენილია კედლის ნაწილები. ნაგებია წვრილი ანტეხი ქვითა და კირის ხსნარით.
ნინოწმინდის წმინდა ელიას ეკლესია

ნინოწმინდის წმინდა ელიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ნინომწინდის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 1 კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვითა და სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვის დაუმუშავებელი ქვებით. გარეთა კუთხეების შესასვლელის და სარკმლის წირთხლების ამოსაყვანად გამოყენებულია აგურიც. წყობა ქაოსურია, ტლანქი.

შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნით კი თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, გაჭრილია შეისრულთაღოვანი სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს, სარკმლის ძირის დონეზე, თითო ოთხკუთხა ნიშაა. სარკმლის ქვემოთ დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი, რომელიც კედელზეა მიყრდნობილი. აფსიდი კონქთაა დასრულებული. კონქის თაღი ოდნავ შეისრულია და ქვიშაქვის ტლანქად დამუშავებული ქვებითაა გამოყვანილი. თაღი აფსიდის მხრებს ეყრდნობა, რომლებიც იმპოსტების გარეშეა.

 საუკუნის დასაწყისში ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია თვითნებურად გაურემონტებია, რის გამოც მას ისტორიული ღირებულება დაკარგული აქვს. რემონტის დროს გაუუქმებიათ სამხრეთ შესასვლელი, კედლები შიგნით გაჯით შეულესავთ და ეკლესია ფიცრის ორკალთა სახურავით გადაუხურავთ, რომელიც გარედან მოთუთიავებული თუნუქითაა დაბურული.