აშშ-ისრაელის დარტყმები ირანზე (2026)

ოპერაცია „მოღრიალე ლომი“ , ასევე ოპერაცია „ეპიკური რისხვა“ , თავდაპირველი სახელწოდება ოპერაცია „იუდას ფარი“ – ამერიკულ-ებრაული კოალიციური სამხედრო ოპერაცია ირანის ისლამური რესპუბლიკის მმართველი აიათოლათა რეჟიმის წინააღმდეგ, რომელიც დაიწყო 2026 წლის 28 თებერვლის დილას. ოპერაცია ომანში გამართული ამერიკულ-ირანული არაპირდაპირი მოლაპარაკებების შემდეგ, დაიწყო აშშ-ის და ისრაელის სახელმწიფოს საჰაერო ძალების მიერ ირანის აიათოლათა მართვის სისტემის კვანძებზე ფართო სარაკეტო დარტყმებით ირანის სხვადასხვა რეგიონში, მათ შორის ერთ-ერთი პირველი იერიში მიტანილ იქნა ირანის დედაქალაქში მდებარე ირანის ისლამური რესპუბლიკის დაზრვერვის სამინისტროზე.

წინაპირობა
1979 წლის რევოლუციის შემდეგ, როდესაც ირანი ისლამურ თეოკრატიად იქცა, მან მიიღო ანტიამერიკული პოზიცია და დეკლალირებულ მიზნად ისრაელის სახელმწიფოს განადგურება გამოაცხადა. ამავე დროს 1980-იან წლებში ირანმა დაიწყო ბირთვული პროგრამის განვითარების საიდუმლო პროგრამა. ყოველივე ეს ისრაელში აღქმულ იქნა როგორც სასიცოცხლო საფრთხე „ბეგინის დოქტრინის“ შესაბამისად. ატომური ინერგიის საერთაშორისო ორგანიზაციის მონაცემებით, ბირთვული პროგრამა აქტიური იყო სულ მცირე 2003 წლამდე. 2015 წელს წამყვანმა ქვეყნებმა, მათ შორის აშშ-ის პრეზიდენტმა ბარაკ ჰუსეინ ობამამ, და ირანმა ხელი მოაწერეს შეთანხმებას ირანის ბირთვული პროგრამის შესახებ, რომლითაც ირანი ვალდებულებას იღებდა მის პროგრამაზე დაწესებულიყო მეთვალყურეობა და 15 წლის განმავლობაში შეჩერებულიყო მისი განვითარება, სანაცვლოდ კი მას მოეხსნებოდა საერთაშორისო სანქციები. 2018 წელს შეერთებული შტატები შეთანხმებიდან გავიდნენ, სანქციები კვლავ აღდგა. ამის შემდეგ ირანმა დააჩქარა თავისი ბირთვული შეიარაღების პროცესი. 2021 წელს ირანმა შეძლო ურანის გამდიდრება 60%-იან დონემდე რომელიც საკმარისია ბირთვული ქობინის შესაქმნელად. შეფასებები მეტყველებდა, რომ აღნიშნული პროცესი არ იყო გამიზნული სამოქალაქო საჭიროებებისთვის.

სანქციების აღდგენამ ირანის ეკონომიკას მძიმე დარტყმა მიაყენა. ირანული ეროვნული ფულის ერთეული 20%-ით გაუფასურდა — 1 დოლარისთვის 35 ათასი რიალიდან — 42 ათას რიალამდე 2021 წელს. საერთაშორისო ბანკებს, რომლებიც ირანთან ვაჭრობას ინარჩუნებდნენ, დიდი ჯარიმები დაეკისრათ. ყველა მსხვილმა ევროპულმა კომპანიამ შეწყვიტა ირანთან საქმიანობა აშშ-ის სანქციების შიშით. სანქციებმა მილიონობით ირანელს მძიმე ეკონომიკური ზიანი მიაყენა, შეამცირა ისეთი იმპორტირებული საქონლის მსყიდველუნარიანობა, როგორიცაა საკვები და მედიკამენტები, ამავდროულად გააძლიერა ინფლაცია, უმუშევრობა და ინფრასტრუქტურის დეგრადაცია.

ამის და მიუხედავად, ირანი ავითარებდა ბალისტიკური რაკეტების პროგრამას, რომელიც ახლო აღმოსავლეთში ყველაზე მძლავრი და მსხვილად იქცა და წარმოადგენდა ირანის სამხედრო პოტენციალის ძირითად ნაწილს. ამ პროგრამის ფარგლებში შექმნილი ბალისტიკური რაკეტები გამოიყენებოდა როგორც შემაკავებელი ფაქტორი, რამაც ირანს საშუალება მისცა რეგიონში ჩამოეყალიბებინა პროქსი-ძალები, რეგიონში სხვა ქვეყნების სამხედრო უპირატესობა შეამცირა ან დაჯაბნა. ახლო აღმოსავლეთში ირანმა დაიწყო „შეაკავე დასჯით“ პოლიტიკის გატარება, რათა საუდის არაბეთის, ისრაელისა და შეერთებული შტატების მხრიდან მის მიმართ საფრთხეები შემცირებულიყო. ირანული წყარები უთითებდნენ, რომ ევროპის ყველა ქვეყანა ირანული რაკეტების მოქმედების ზონაშია. პროგრამის ფარგლებში წარმოებული რაკეტები ირანმა გამოიყენა ისრაელის წინააღმდეგ იერიშის დროს 2024 წლის აპრილში, 2024 წლის ოქტომბერში და 2025 წლის ივნისში.

გარდა ამისა, ირანმა შეიმუშავა „წინააღმდეგობის ღერძის“ სტრატეგია, რომელიც მოიცავდა ტერორისტულ ორგანიზაციებს, პროქსი-ძალებს, რომლებსაც ირანი ეხმარებოდა იდიოლოგიურად, ფინანსურად, წვრთნიდა, აწვდიდა შეიარაღებასა და საბრძოლო მასალას. ამგვარად ირანის ისლამურმა რესპუბლიკამ რეგიონში შექმნა სამხედრო-პოლიტიკური ალიანსი, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ირანი და აერთიანებდა ისეთ გასამხედროებულ ძალებს, როგორიცაა ჰეზბოლა, იემენელი ჰუსიტები და პალესტინური შეიარაღებული დაჯგუფებები ჰამასის თაოსნობით. ამ ორგანიზაციებს ჰქონდათ მძლავრი შემტევი შესაძლებლობები და ირანის რეგიონალურ ჰეგემონიას უზრუნველყოფნდნენ, ირანის მოწინააღმდეგეთა წინააღმდეგ საომარი და ტერირისტული მოქმედებების წარმოების გზით.

ირანს, შეერთებულ შტატებსა და ისრაელს შორის დაძაბულობა გაიზარდა 2023 წლის 7 ოქტომბერს ისრაელზე მომხდარი თავდასხმის და ამას მოყოლილი ღაზის ომის დაწყების შემდეგ, რომლის დროსაც ისრაელმა ძლიერ შეასუსტა ირანის პროქსი-ძალები ახლო აღმოსავლეთში, მათი მეთაურების და საკვანძო იდეოლოგების ფიზიკური განადგურებით. ისრაელსა და ირანს შორის შეტაკებები მოხდა 2024 წლის აპრილსა და ოქტომბერში, ხოლო 2025 წელს მოხდა ხანმოკლე საომარი მოქმედება ისრაელს და ირანს შორის, რომლის დროსაც ამერიკამ ირანულ გამაგრებულ ბირთვულ ობიექტებზე დარტყმებისთვის გამოიყენა საკუთარი დაბალი რადიოლოკაციური ხილვადობის მქონე სტრატეგიული ბომბდამშენები -2 (ოპერაცია „შუაღამის ჩაქუჩი“).

მსვლელობა
28 თებერვალი
აშშ-ის და ისრაელის საჰაერო ძალების ასეულობით თვითმფრინავის მონაწილეობით ოპერაცია 28 თებერვლის დილას დაიწყო. რაკეტების პირველი მიფრენები ირანში, თეირანის დროით 09:45 საათზე დაფიქსირდა. ირანის ისლამურმა რესპუბლიკამ საპასუხო დარტყმებს „ჭეშმარიტი დაპირება-4“ უწოდა.
ირანი
ოპერაციის პირველ საათებში ფრთოსანი რაკეტების მიფრენა დაფიქსირდა თეირანში, ბუშერში, ყუმში, ქარაჯში, ყორვში, ქერეჯში, სანანდაჯში, თავრიზსა და ისპაანში.

28 თებერვალს ისრაელის ავიაციის სარაკეტო დარტყმით განადგურებულ იქნა ირანის უზენაისი სასულიერო ლიდერის აიათოლა ალი ხამენეის რეზიდენცია თეირანში.

ებრაულმა საინფორმაციო საშუალებებმა 28 თებერვლის საღამოს გაავრცელეს აიათოლა ალი ხამენეის ლიკვიდაციის შესახებ.
ებრაული სამხედრო წყაროების ცნობით, ასევე ლიკვიდრებულია ირანის შეიარაღებული ძალების შტაბის უფროსი საიდ აბდოლრაჰიმ მუსავი, პრეზიდენტი მასუდ ფეზეშქიანი, ირანის არმიის მეთაური ამირ ხათამი. როიტერის ცნობით კი, ისრაელის არმიის მაღალჩინოსნებს მიაჩნიათ, რომ ებრაული ავიაციის მოქმედების შედეგად მოხდა ირანის თავდაცვის მინისტრის და ირგკ-ის მეთაურის ლიკვიდაცია. ირანი არ ადასტურებს საკუთარი მაღალჩინოსნების ლიკვიდაციას, თუმცა ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა არაკჩიმ განაცხადა, რომ „შესაძლოა ჩვენ დავკარგეთ რამდენიმე მეთაური, თუმცა ეს დიდი პრობლემა არ არის“.

28 თებერვალს აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა ოპერაციის კომენტირებისას მოუწოდა ირანის მოსახლეობას შეცვალონ ისლამური რეჟიმი და განაცხადა რომ „შეერთებული შტატების შეიარაღებული ძალები ატარებენ მასშტაბურ და ხანგრძლივ ოპერაციას, რათა არ დაუშვან რომ ეს ბოროტი და რადიკალური დიქტატურა ემუქრებოდეს ამერიკას და ჩვენი ეროვნული უსაფრთხოების ძირითად ინტერესებს. ჩვენ ვაპირებთ გავანადგუროთ მათი რაკეტები და აღგავოთ მიწის პირიდან მათი სარაკეტო მრეწველობა“;

პრეზიდენტმა მაკრონმა განაცხადა, რომ ირანს, აშშ-ს და ისრაელს შორის ომის დაწყებას სერიოზული შედეგები ექნება მშვიდობისთვის და საერთაშორისო უსაფრთხოებისთვის; ამჟამინდელი ესკალაცია სახიფათოა და უნდა დასრულდეს, - განაცხადა ემანუელ მაკრონმა. მაკრონმა ასევე აღნიშნა, რომ საფრანგეთის რესპუბლიკა არ იყო ინფორმირებული ირანზე მოსალოდნელი დარტყმების შესახებ და საფრანგეთის ძალებს მონაწილეობა მათში არ მიუღიათ.

ჩვენ ღრმად ვართ დამწუხრებულები და შეშფოთებულები აშშ-ისრაელის თავდასხმებით ჩვენს მეზობელ ირანზე, რომელიც ნეთანიაჰუს პროვოკაციების შემდეგ დაიწყო, — განაცხადა თურქეთის პრეზიდენტმა რეჯეფ თაიფ ერდოღანმა.

კოლომბიის პრეზიდენტმა გუსტავო პეტრომ სოციალურ ქსელში განაცხადა - „ვფიქრობ, პრეზიდენტმა ტრამპმა დღეს შეცდომა დაუშვა“.

რუსეთის საგარეო უწყებაში დაგმეს „ამერიკის და ისრაელის აგრესია სუვერენული ირანის მიმართ“.

საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრომ გაავრცელა განცხადება, რომ ახლო აღმოსავლეთში ვითარებას ღრმა შეშფოთებით აკვირდებაიან და აღნიშნავენ, რომ ხაზს უსვამენ დიპლომატიური ძალისხმევის მნიშვნელობას რეგიონში დეესკალაციისა და სტაბილურობის უზრუნველყოფის მიზნით.

ვენესუელას მთავრობამ გაავრცელა განცხადება, სადაც აღნიშნეს, რომ ვენესუელა „გმობს და გმობს“ შეერთებული შტატებისა და ისრაელის მიერ ირანის წინააღმდეგ სამხედრო თავდასხმას.

კარაჩიში, ჯოხებით და რკინებით შეიარაღებული ადამიანები თავს დაესხნენ აშშ-ის საკონსულოს შენობას.

ჩინეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროში განაცხადეს, რომ აუცილებელია ირანის ეროვნული სუვერენიტეტის, უსაფრთხოების და ტერიტორიული მთლიანობის პატივისცემა.

ირანის მეთაურების ლიკვიდაცია
ერთ-ერთი პირველი სამიზნე ოპერაციის დაწყებისას იყვნენ ირანის მაღალი რანგის მეთაურები, მათ შორის პრეზიდენტი, უზენაისი სასულიერო ლიდერი — აიათოლა, გუშაგთა მეთაური და შეიარაღებული ძალების შტაბის უფროსი.

შუადღისას ებრაულმა მედიამ გაავრცელა ინფორმაცია ქვეყნის შიდა სამხედრო წყაროებზე დაყრდნობით, ალი ხამენინის ლიკვიდაციის შესახებ. მოგვიანებით თავიანთ წყაროებზე დაყრდნობით ასეთივე ინფორმაცია გამოაქვეყნეს „“-მა და „“-მა, თუმცა ინფორმაცია დაუდასტურებელი იყო.

ამავე დროს, ირანული ოფოციალური წყაროები არც უარყოფდნენ და არც ადასტურებდნენ ალი ხამეინის მდგომარეობას.
გვიან საღამოს ალი ხამეინის, დიდი ალბათობით ლიკვიდაციის შესახებ განაცხადა ისრაელის პრემიერ-მინისტრმა ბენიამინ ნეთანიაჰუმ. პარალელურად მედიაში გავრცელდა ინფორმაცია, რომ ისრაელის პრემიერს დაზვერვამ უჩვენა ალი ხამეინის გვამის სურათები.

დღის მიწურულს მტკიცებითი ფორმით ალი ხამეინის ლიკვიდაციის შესახებ დაწერა აშშ-ის პრეზიდენტმა, დონალდ ტრამპმა, საკუთარ სოციალურ ქსელში , და დაამატა, რომ „ისტორიაში ერთ-ერთი უბოროტესი ადამიანის“ სიკვდილი — მართებული საქმეა.

1 მარტს ირანმა ოფიციალურად დაადასტურა აიათოლა ალი ხამეინის ლიკვიდაცია. ებრაული ავიაციის რაკეტებმა ალი ხომეინი რეზიდენციის მიწისზედა კომპლექსში წაასწრეს. ამ იერიშში ასევე ლიკვიდირებულ: აიათოლას შვილი - სეიედ მოჯთაბ ხამენეი მეუღლესთან, ზოჰრა ხადად-ადელთან ერთად, ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის მეთაური მოჰამად ფაქფური და ირანის თავდაცვის საბჭოს მდივანი ალი შამხანი, ასევე აიათოლას რძალი. -ის ცნობით, ავიადარტყმისას განადგურდა აიათოლათა ისლამური რეჟიმის 40-მდე წარმომადგენელი, მათ შორის სალეჰ ასადი - ხათამ ალ-ანბიას საგანგებო სარდლობის დაზვერვის დირექტორატის ხელმძღვანელი, მოჰამად შირაზი - 1989 წლიდან ალი ხამენეის სამხედრო ბიუროს უფროსი, ირანის თავდაცვის მინისტრი აზიზ ნასირზადე, ჰოსეინ ჯაბალ ამელიანი - ბირთვული, ბიოლოგიური და ქიმიური შეიარაღების პროექტების განმავითარებელი უწყების ხელმძღვანელი და ამავე ორგანიზაციის წინა ხელმძღვანელი რეზა მოზაფარი-ნია.

1 მარტს ცნობილი გახდა, რომ 28 თებერვლის იერიშის დროს ლიკვიდირებულებს შორის არის ირანის ისლამური რესპუბლიკის პრეზიდენტი 2005-2013 წლებში, მაჰმუდ აჰმადინეჟადი, თუმცა რამდენიმე დღეში ირანულმა პრესამ მაჰმუდ აჰმადინეჟადის სიკვდილი უარყო.