ჰორმუზის სრუტე

ჰორმუზის სრუტე ( — - , — ) — სტრატეგიულად უმნიშვნელოვანესი სრუტე აზიაში, რომელიც ერთმანეთთან აკავშირებს სპარსეთისა და ომანის ყურეებს. წარმოადგენს ერთადერთ საზღვაო გასასვლელს სპარსეთის ყურიდან ღია ოკეანეში, რის გამოც მსოფლიოს ერთ-ერთ უმთავრეს გეოპოლიტიკურ და ეკონომიკურ საგუშაგოდ (ე.წ. ) მიიჩნევა. სრუტის ეს გეოსტრატეგიული ფუნქცია საუკუნეების განმავლობაშია შენარჩუნებული, რადგან ისტორიულად წარმოადგენდა ხმელთაშუაზღვისპირეთისა და აზიის დამაკავშირებელ უალტერნატივო სატრანზიტო გზას.

სრუტის ჩრდილოეთი სანაპირო ეკუთვნის ირანს, ხოლო სამხრეთი — მუსანდამის ნახევარკუნძულს, რომელსაც ინაწილებენ არაბთა გაერთიანებული საამიროები და ომანის ექსკლავი — მუსანდამი. სრუტეში მდებარეობს რამდენიმე მნიშვნელოვანი კუნძული, მათ შორის: კეშმი (ირანის უდიდესი კუნძული) და ჰორმუზი.

მსოფლიოში წარმოებული თხევადი ბუნებრივი აირის 20 % და საზღვაო გზით ტრანსპორტირებული ნავთობის 25 % სწორედ ჰორმუზის სრუტეზე გადის. მიუხედავად იმისა, რომ ათწლეულების განმავლობაში საერთაშორისო ნავიგაციისთვის სრუტე სრულად არასდროს ჩაკეტილა, 2026 წლის 28 თებერვალს, ახლო აღმოსავლეთში მწვავე სამხედრო ესკალაციის ფონზე, ირანმა სრუტეში კომერციული გემების მოძრაობა ოფიციალურად შეაჩერა.

ეტიმოლოგია
ყველაზე გავრცელებული ეტიმოლოგიური ვერსიის თანახმად, ტოპონიმი „ჰორმუზი“ მომდინარეობს ზოროასტრული უზენაესი ღვთაების — აჰურა მაზდას (შუასპარსულ ენაზე — „ჰორმოზ“) სახელიდან. ალტერნატიული მოსაზრებით, სახელი სათავეს იღებს ადგილობრივი სპარსული ფრაზიდან „ჰურ-მოღ“ ( — -), რაც „ფინიკის პალმას“ ნიშნავს. ასევე არსებობს თეორია, რომ სახელწოდება უკავშირდება ძველ ბერძნულ სიტყვას „ჰორმოს“ , რაც ყურეს ან უბეს ნიშნავს.

– საუკუნეებში ამ ტერიტორიაზე არსებობდა ორმუზის სამეფო, რომლისგანაც, სავარაუდოდ, სრუტეს დღევანდელი სახელი ეწოდა.

გეოგრაფია და ნავიგაცია
სრუტის სიგრძე დაახლოებით 167 კილომეტრია (90 საზღვაო მილი), ხოლო სიგანე 96 კმ-დან მინიმუმ 39 კმ-მდე (21 საზღვაო მილი) მერყეობს. უდიდესი სიღრმე 229 მეტრს აღწევს.

გემების შეჯახების რისკის შესამცირებლად და ნავიგაციის უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, სრუტეში მოქმედებს საერთაშორისო მოძრაობის გამიჯვნის სქემა . ამ სქემის მიხედვით, შემომავალი და გამავალი გემები იყენებენ ორ საპირისპირო, 2 საზღვაო მილის სიგანის მქონე სანაოსნო ზოლს, რომლებიც ერთმანეთისგან ასევე 2-მილიანი ბუფერული (გამყოფი) ზონით არის გამოყოფილი.

სამართლებრივი სტატუსი
სრუტის გავლისას გემები ირანისა და ომანის ტერიტორიულ წყლებში შედიან, თუმცა ისინი „სატრანზიტო გავლის“ უფლებით სარგებლობენ. საზღვაო ნავიგაციის ამ წესს გაეროს საზღვაო სამართლის კონვენცია ადგენს.

სრუტის დღევანდელი სამართლებრივი სტატუსი ეტაპობრივად ჩამოყალიბდა:
1959 წელი: ირანმა თავისი ტერიტორიული წყლების საზღვარი 12 საზღვაო მილამდე გაზარდა. მანვე განაცხადა, რომ ამ ზონაში უცხოური გემების მხოლოდ „მშვიდობიან გავლას“ დაუშვებდა.
1972 წელი: ომანმაც გაზარდა ტერიტორიული წყლების საზღვარი 12 საზღვაო მილამდე. ამ ცვლილების შედეგად, ჰორმუზის სრუტე მთლიანად ამ ორი ქვეყნის წყლებში მოექცა და ღია ზღვის სტატუსი დაკარგა.
1974 წელი: ირანმა და ომანმა საზღვაო საზღვრის შესახებ ხელშეკრულება გააფორმეს. ვინაიდან სრუტის ყველაზე ვიწრო წერტილში (39 კმ) მათი 12-მილიანი ტერიტორიული ზონები ერთმანეთს კვეთს და ფარავს, მათ სრუტის უსაფრთხოებასა და მოძრაობის კონტროლზე ერთობლივი პასუხისმგებლობა აიღეს.
1982 და 1989 წლები: 1982 წელს გაეროს საზღვაო კონვენციაზე ხელმოწერისას ირანმა განაცხადა, რომ „სატრანზიტო გავლის“ უფლებით მხოლოდ წევრი სახელმწიფოები ისარგებლებდნენ. 1989 წელს კი ომანმა მოითხოვა, რომ უცხოურ სამხედრო ხომალდებს სრუტეში შესვლამდე ნებართვა მოეპოვებინათ.
1993 წელი: ირანის ახალი საზღვაო კანონით, უცხოურმა სამხედრო გემებმა, წყალქვეშა ნავებმა და ბირთვულმა ხომალდებმა ირანის წყლებში შესვლამდე ნებართვა უნდა აიღონ, რაც საერთაშორისო ნორმებს ეწინააღმდეგება.

აშშ ამ შეზღუდვებს არ ცნობს და მუდმივად აპროტესტებს, მიუხედავად იმისა, რომ თავად ამერიკას გაეროს ეს კონვენცია ჯერ არ აქვს რატიფიცირებული.

2025 წლის მდგომარეობით, სრუტეში ყოველდღიურად დაახლოებით 15 მილიონი ბარელი ნავთობი გადიოდა. შედარებისთვის, ალტერნატიული სახმელეთო მილსადენების საერთო გამტარუნარიანობა მხოლოდ 3 მილიონი ბარელია. გარდა ამისა, თხევადი ბუნებრივი აირის ტრანსპორტირება რეგიონიდან მთლიანად საზღვაო გზით ხდება. აღსანიშნავია, რომ სრუტიდან ექსპორტირებული ნედლი ნავთობის 85 %-ზე მეტი პირდაპირ აზიის ბაზრებზე — კერძოდ, იაპონიაში, ინდოეთში, სამხრეთ კორეასა და ჩინეთში იგზავნება.

გეოპოლიტიკა და ინციდენტები
ჰორმუზის სრუტე არაერთხელ ქცეულა სამხედრო და პოლიტიკური დაპირისპირებების ეპიცენტრად.

1980-იანი წლების კონფლიქტები
1980-იან წლებში, ირან-ერაყის ომის დროს („ტანკერების ომი“), ერაყი გამიზნულად ესხმოდა თავს ირანულ ნავთობტერმინალებს, რათა ირანი ეიძულებინა სრუტე ჩაეკეტა. 1988 წელს, მას შემდეგ რაც სპარსეთის ყურეში ამერიკული ხომალდი ირანულ ნაღმზე აფეთქდა, აშშ-მა საპასუხო სამხედრო ოპერაცია („ლოცვისას“) ჩაატარა. იმავე წლის ზაფხულში მოხდა ტრაგიკული შეცდომაც — ამერიკულმა კრეისერმა სრუტის თავზე ირანული სამგზავრო თვითმფრინავი ჩამოაგდო, რასაც 290 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა.

საზღვაო დაპირისპირებები (2008–2025)
2008 წელს ირანული და ამერიკული სამხედრო გემების დაპირისპირების შემდეგ ირანი სრუტის ჩაკეტვით დაიმუქრა. 2019 წლიდან რეგიონში გახშირდა თავდასხმები საერთაშორისო სავაჭრო გემებზე. 2024 წლის აპრილში ირანის საზღვაო ძალებმა პორტუგალიის დროშის ქვეშ მოცურავე კონტეინერმზიდი ჩაიგდეს ხელში.

2025 წლის ზაფხულში, ისრაელისა და აშშ-ის მიერ ირანის სამხედრო ობიექტების დაბომბვის შემდეგ, ვითარება კრიტიკულ ზღვრამდე მივიდა. აშშ-ის თავდაცვის დაზვერვის სააგენტოს ინფორმაციით, ირანი 5 000-ზე მეტ საზღვაო ნაღმს ფლობდა, რომლებიც გემებზე განათავსეს, თუმცა წყალში არ ჩაუშვიათ. ბაზარზე არსებობდა ვარაუდი (მათ შორის გამოცემა „ “-ის ანალიზით), რომ სრუტის ჩაკეტვა ნავთობის ფასს 100–150 დოლარამდე გაზრდიდა. 22 ივნისს ირანის პარლამენტმა სრუტის ბლოკირებას დაუჭირა მხარი, თუმცა გადაწყვეტილება მაშინ სისრულეში არ მოყვანილა. აშშ-ის ადმინისტრაციამ ირანი გააფრთხილა, რომ სრუტის გადაკეტვა მათთვის „ეკონომიკური თვითმკვლელობა“ იქნებოდა.

სრუტის ბლოკირება: შესაძლებლობები და ფაქტობრივი ჩაკეტვა
თეორიული შესაძლებლობები და ეკონომიკური რისკები
წლების განმავლობაში ჰორმუზის სრუტის ბლოკირება მხოლოდ თეორიულ საფრთხედ განიხილებოდა. ჯერ კიდევ 2002 წელს აშშ-ის შეიარაღებული ძალების მიერ ჩატარებულმა მასშტაბურმა სამხედრო სიმულაციამ („ 2002“) აჩვენა, რომ ასიმეტრიული ომის პირობებში, ირანის საზღვაო სტრატეგიას შეეძლო მატერიალურად აღმატებული ამერიკული ძალების დამარცხება (როგორც ეს სიმულაციის საწყის ეტაპზე მოხდა, რის გამოც სწავლების თავიდან დაწყება გახდა საჭირო). გარდა ამისა, 2008 წელს გამოცემა -ში გამოქვეყნებული კვლევის მიხედვით, ირანს სრუტეში ნავიგაციის სრულად შეჩერება დაახლოებით ერთი თვის განმავლობაში შეეძლო.

მიუხედავად ამისა, წამყვანი ანალიტიკოსები მუდმივად ხაზს უსვამდნენ, რომ სრუტის ხანგრძლივი ბლოკირება პირველ რიგში თავად ირანისთვის იქნებოდა კატასტროფული, რადგან ქვეყნის ეკონომიკა და ნავთობის ექსპორტი თითქმის სრულად ამ საზღვაო მარშრუტზეა დამოკიდებული.

2026 წლის თებერვლის მოვლენები და სრუტის ჩაკეტვა
ათწლეულების განმავლობაში არსებული მუქარების შემდეგ, 2026 წლის თებერვალში ეს თეორიული საფრთხე რეალობად იქცა. თავდაპირველად, 16-17 თებერვალს, ირანის რევოლუციურმა გვარდიამ სრუტის ნაწილი დროებით ჩაკეტა სამხედრო-საზღვაო სწავლებისთვის, სახელწოდებით „ჰორმუზის სრუტის ჭკვიანი კონტროლი“.

თუმცა, მოვლენები მალევე გამწვავდა. 28 თებერვალს, აშშ-ისა და ისრაელის მიერ ირანის სამხედრო და სამთავრობო ობიექტებზე მიტანილი მასშტაბური ერთობლივი იერიშების პასუხად, ირანმა ჰორმუზის სრუტე ოფიციალურად ჩაკეტა. გაერთიანებული სამეფოს საზღვაო ვაჭრობის ოპერაციების სააგენტომ დაადასტურა, რომ ირანის საზღვაო ძალებმა რადიოკავშირის მეშვეობით გააფრთხილეს ყველა კომერციული გემი, რომ სრუტეში ნავიგაცია აიკრძალა და ტერიტორიის დაუყოვნებლივ დატოვება მოსთხოვეს.

ამ ფაქტმა გლობალურ ენერგობაზარზე მყისიერი შოკი გამოიწვია. მსხვილმა სანავთობო და სავაჭრო კომპანიებმა სრუტის გავლით ნავთობის ტრანსპორტირება დაუყოვნებლივ შეაჩერეს. ექსპერტების შეფასებით, სრუტის რეალურმა ბლოკირებამ შესაძლოა ნავთობის ფასი ბარელზე 120-150 დოლარამდე, ხოლო ევროპაში გაზის ფასები სამმაგად გაზარდოს.

ალტერნატიული მარშრუტები
ჰორმუზის სრუტეზე დამოკიდებულების შესამცირებლად, რეგიონის ქვეყნებმა ალტერნატიული სახმელეთო ნავთობსადენების განვითარება დაიწყეს:

ჰაბშან-ფუჯაირას ნავთობსადენი (2012 წ.) — არაბთა გაერთიანებულმა საამიროებმა ააგო მილსადენი, რომელსაც ნავთობი აბუ-დაბის ჰაბშანის ველებიდან, სრუტის გვერდის ავლით, პირდაპირ ომანის ყურეში (ქალაქ ფუჯაირას ტერმინალში) გადააქვს. მისი გამტარუნარიანობა დღეში 2 მილიონ ბარელს აღწევს.
-ს მილსადენი (2012 წ.) — საუდის არაბეთმა ხელახლა აამუშავა ძველი მილსადენი, რომელიც ერაყიდან იწყება და საუდის არაბეთის გავლით წითელ ზღვამდე მიდის.

მიუხედავად ამ ალტერნატივებისა, სახმელეთო მილსადენების ჯამური გამტარუნარიანობა (დღეში დაახლოებით 3 მილიონი ბარელი) მაინც ბევრად ჩამოუვარდება სრუტეში ყოველდღიურად გამავალ 15 მილიონ ბარელს.