ხოსე პარდო ი ბარედა

ხოსე სიმონ პარდო ი ბარედა (დ. 24 თებერვალი, 1864 – გ. 3 აგვისტო, 1947) — პერუელი პოლიტიკოსი. პერუს პრეზიდენტი ორჯერ, 35-ე (1904–1908) და 39-ე (1915–1919).

ხოსე პერუს დედაქალაქ ლიმაში დაიბადა. ბარედა პერუს პირველი სამოქალაქო პრეზიდენტისა (1872–1876) და „სამოქალაქო პარტიის“ დამფუძნებლის, მანუელ ხუსტო პარდო ი ლავალეს ვაჟს წარმოადგენდა. პოლიტიკოსი პერუს იმ ორ პრეზიდენტს განეკუთვნება, რომელთა მამებიც ასევე პრეზიდენტის ადგილს იკავებდნენ (მეორე ასეთი პირი ყოფილი დიქტატორის, მარიანო იგნასიო პრადოს ვაჟი — მანუელ პრადო გახლავთ). ხოსეს პაპა, ფელიპე პარდო ი ალიაგა (1806–1868), გამოჩენილი დიპლომატი, მწერალი და პოლიტიკოსი იყო, რომელსაც ვივანკოსა და კასტილიას პრეზიდენტობის დროსა და შემდგომ პერიოდებში საგარეო საქმეთა მინისტრისა და პერუს სახელმწიფო საბჭოს ვიცე-პრეზიდენტის თანამდებობები ეკავა.

ხოსე პარდო „სამოქალაქო პარტიას“ ედგა სათავეში და ედუარდო ლოპეს დე რომანიას მმართველობისას საგარეო საქმეთა მინისტრის, ხოლო მანუელ კანდამოს პრეზიდენტობის პერიოდში (1903–1904) პრემიერ-მინისტრის მოვალეობას ასრულებდა. მანუელ კანდამოს გარდაცვალების შემდეგ სერაპიო კალდერონმა დროებითი პრეზიდენტის პოსტი დაიკავა და ახალი არჩევნები დანიშნა. „სამოქალაქო პარტიამ“ კანდიდატად ხოსე პარდო დაასახელა, ხოლო „დემოკრატიულმა პარტიამ“ ნიკოლას დე პიეროლას კანდიდატურა წარადგინა. ნიკოლას დე პიეროლამ არჩევნებამდე ადრეულ ეტაპზევე მოხსნა კანდიდატურა „გარანტიების ნაკლებობის“ მიზეზით. აღნიშნულმა ფაქტმა ხოსე პარდოს არჩევა განაპირობა. ხოსე პარდოს პრეზიდენტობის ორივე ვადა ლიბერალური პოლიტიკით ხასიათდებოდა.

ხოსე პარდოს მთავრობა ყველა პერუელისთვის განათლების ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესებისკენ სწრაფვით გამოირჩეოდა. პერუში დაწყებითი განათლება, მამის, მანუელ პარდოს მიერ 1876 წელს შეთავაზებული კანონის თანახმად, მთელი ქვეყნის მასშტაბით მუნიციპალიტეტების პასუხისმგებლობის სფეროს განეკუთვნებოდა. ხოსე პარდომ, იუსტიციისა და განათლების მინისტრის დახმარებით, არსებული პრობლემის მოგვარება გადაწყვიტა.

1905 წელს გამოცემულმა კანონმა განათლების სისტემის რეფორმა განახორციელა და სექტორი ცენტრალურ მთავრობას დაუქვემდებარა. აღნიშნული ცვლილება დაწყებითი განათლების უფასო და სავალდებულო ხასიათს ითვალისწინებდა ისეთ დაშორებულ ადგილებშიც, როგორიცაა სოფლები და მაღაროები. კანონის თანახმად, მცირე ზომის სკოლა ყველა ბავშვისთვის ხელმისაწვდომი უნდა გამხდარიყო ნებისმიერ დასახლებაში, სადაც ორასზე მეტი ადამიანი ცხოვრობდა. მასწავლებელი მამაკაცების მოსამზადებლად „ვაჟთა ნორმალური სკოლა“ დაარსდა, ანალოგიურად კი — „ქალთა ნორმალური სკოლა“ .

ხოსე პარდომ განათლების გენერალური განყოფილება შექმნა, რომელსაც მთელი რესპუბლიკის მასშტაბით ზედამხედველობაზე პასუხისმგებელი ინსპექტორები დაექვემდებარნენ. კულტურის სფეროში შემდეგი დაწესებულებები ჩამოყალიბდა: ისტორიის ეროვნული აკადემია, ნატიფი ხელოვნების სკოლა , მუსიკის ეროვნული აკადემია და ისტორიის ეროვნული მუზეუმი. გარდა ამისა, მაღალი რანგის ოფიცრების მოსამზადებლად უმაღლესი სამხედრო სკოლა დაფუძნდა.

მეორე მმართველობის პერიოდში ხოსე პარდო პირველი მსოფლიო ომის შედეგებსა და სამუშაო დღის „8 საათამდე“ შემცირების მოთხოვნით დაწყებულ შრომით მღელვარებებს დაუპირისპირდა. აღნიშნული მოთხოვნა საბოლოოდ 1919 წლის 15 იანვარს დაკმაყოფილდა.

მეორე საპრეზიდენტო ვადის დასრულებამდე სულ რაღაც ერთი თვით ადრე, ხოსე პარდო აუგუსტო ლეგუიას მიერ მოწყობილი გადატრიალების შედეგად ხელისუფლებას ჩამოშორდა. პოლიტიკოსმა მომდევნო თერთმეტი წელი საფრანგეთის სამხრეთში, გადასახლებაში გაატარა, რის შემდეგაც ლიმაში დაბრუნდა. ხოსე პარდო იქვე, 1947 წელს გარდაიცვალა.

1900 წელს ხოსე პარდომ ცოლად საკუთარი ბიძაშვილი, კარმენ ჰეერენ ბარედა შეირთო. ქორწინების შედეგად შვიდი შვილი შეეძინათ: მანუელი, ხოსე (ფუენტე ჰერმოსა დე მირანდას მარკიზი 1999 წელს გარდაცვალებამდე), ენრიკე, კარმენი, ხუანი, ოსკარი და ფელიპე. ამჟამინდელი მარკიზი, ხოსე პარდო პარედესი (დაბადებული 1947 წელს), პრეზიდენტ ხოსე პარდოს ერთ-ერთ შვილიშვილს წარმოადგენს.

დაბადება და ოჯახი
ხოსე პარდო ლიმაში დაიბადა და პერუს ერთ-ერთი ყველაზე პრესტიჟული ოჯახის ათ შვილს შორის მესამე იყო. მისი ოჯახი ტუმანის რაიონს ფლობდა და არისტოკრატიული წარმომავლობით გამოირჩეოდა, რადგან კონკისტადორ ხერონომო დე ალიაგას შთამომავალს წარმოადგენდა.

ხოსეს მამა ბიზნესმენი მანუელ პარდო ი ლავალე გახლდათ (მოგვიანებით ლიმის მერი, პერუს „სამოქალაქო პარტიის“ ლიდერი და პერუს პრეზიდენტი), რომელიც თავის მხრივ პოეტისა და მწერლის, ფელიპე პარდო ი ალიაგას ვაჟი იყო. ფელიპე პარდო ი ალიაგა ასევე იკავებდა საგარეო საქმეთა მინისტრის პოსტს მანუელ იგნასიო დე ვივანკოსა და რამონ კასტილიას მმართველობისას.

ხოსე პარდოს დედა მარიანა ბარედა იოსმა იყო, მდიდარი ბიზნესმენის, ფელიპე ბარედა ი აგილიარის ქალიშვილი, რომელსაც მეტსახელად „ხუთმილიონიან კაცს“ უწოდებდნენ და რომლის მეშვეობითაც პოლიტიკოსს ნათესაური კავშირი სხვადასხვა პოლიტიკურ მოღვაწესთან ჰქონდა.

ხოსე პარდოს და-ძმებს შორის იყვნენ ფელიპე პარდო ი ბარედა, ფუენტე ჰერმოსა დე მირანდას მეხუთე მარკიზი, და სამთო ინჟინერი ხუან პარდო ი ბარედა, რომელიც წარმომადგენელთა პალატის პრეზიდენტის პოსტს იკავებდა.

პოლიტიკოსი ასევე ფელიპე დე ოსმა ი პარდოს, პედრო დე ოსმა ი პარდოსა და მონტეალეგრე დე აულესტიას მეხუთე მარკიზის, ხოსე დე ლა რივა-აგუერო ი ოსმას ბიძაშვილი, ხოლო ხოსე ანტონიო დე ლავალესა და ენრიკე ბარედა ი ოსმას დისწული იყო. სწორედ ამ ოჯახური კავშირების გამო ირონიულად აღნიშნავდა წლების შემდეგ მანუელ გონსალეს პრადა:

ხოსეს მამა 1878 წელს მოკლეს, როდესაც მას სენატის პალატის პრეზიდენტის პოსტი ეკავა, თუმცა ოჯახმა მოახერხა საკუთარი ქონების აღდგენა.

განათლება
ხოსე ლიმას ინსტიტუტში გერმანელი მასწავლებლების ხელმძღვანელობით სწავლობდა. იმ პერიოდში წყნარი ოკეანის ომი დაიწყო და მტრის ძალებმა ლიმას ალყა შემოარტყეს. ფელიპე, ხუანი და ხოსე ჯარში გაიწვიეს. პარდო იმ დროს 16 წლის გახლდათ და კაპრალის წოდება მიიღო, თუმცა ავადმყოფობის გამო სამხედრო სამსახურიდან წასვლამ და ხაუხაში გამგზავრებამ მოუწია. ძმებმა, ფელიპემ და ხუანმა, მირაფლორესის ბრძოლაში მიიღეს მონაწილეობა.

როდესაც ჩილეს ჯარებმა პერუს დედაქალაქი დაიკავეს, 1881 წელს ხოსე სან-მარკოსის ეროვნული უნივერსიტეტის ლიტერატურის ფაკულტეტზე შევიდა და ლიტერატურისა და იურისპრუდენციის ფაკულტეტზე ჩაირიცხა. პარდომ დიპლომი 1882 წელს მოიპოვა, ხოლო ბაკალავრის ხარისხი ლიტერატურაში 1883 წელს დაიმსახურა. მოგვიანებით ხოსემ პოლიტიკურ მეცნიერებებსა და ადმინისტრირებაში დიპლომი, ბაკალავრისა და დოქტორის ხარისხები მიიღო სადისერტაციო ნაშრომით „პრინციპები, რომლებსაც საერთაშორისო კერძო სამართალი ადგენს სამართლებრივი კონფლიქტებისა და საქორწინო საკითხების გადასაჭრელად“. პარდომ ასევე იურისპრუდენციის დიპლომი აიღო და საბოლოოდ, 1886 წელს, ადვოკატის ტიტული მოიპოვა. ამის შემდეგ ხოსე მამის მიერ დაარსებული „სამოქალაქო პარტიის“ რიგებს შეუერთდა და დროთა განმავლობაში პარტიის ერთ-ერთ ლიდერად ჩამოყალიბდა.

დიპლომატიური კარიერა
1888 წელს, გენერალ ანდრეს აველინო კასერესის მთავრობის დროს, ხოსე ესპანეთში პერუს ლეგაციის პირველი კლასის მდივნად დაინიშნა. პარდო საქმეთა რწმუნებულის მოვალეობას 1888 წლის 2 ივლისიდან 1890 წლის 16 ოქტომბრამდე ასრულებდა და ეკვადორ-პერუს ტერიტორიული დავისას პერუს ინტერესებს იცავდა. აღნიშნული დავის არბიტრაჟი ესპანეთის გვირგვინს მიენდო. ამ პერიოდში ხოსემ „პერუს არგუმენტების“ პირველი ვერსია სამ ტომად დაწერა. ხსენებული მნიშვნელოვანი იურიდიული ნაშრომი მას შემდეგ სახელმწიფო საზღვრების საკითხში პერუელთა პოზიციის მხარდამჭერ ფუნდამენტურ დოკუმენტად ითვლება. ნაშრომმა ხოსეს, როგორც მწერლის, ისტორიის, გეოგრაფიისა და საერთაშორისო სამართლის სრულყოფილი ცოდნა გამოავლინა.

წარმოდგენილმა საფუძვლებმა პერუს გამარჯვება გარდაუვალად აქცია, რის გამოც ეკვადორმა უკანონოდ და ძალადობრივი გზით უარყო საარბიტრაჟო იურისპრუდენცია, რომელსაც მანამდე თავადვე დაეთანხმა. პერუსა და ეკვადორის სასაზღვრო საკითხი (იმ დროისთვის) პერუსა და ეკვადორის საგარეო საქმეთა მინისტრებს შორის რიო-დე-ჟანეიროს ხელშეკრულების გაფორმებით დასრულდა. საარბიტრაჟო პროცესი მოულოდნელობის წინაშე აღმოჩნდა, როდესაც “ხოსემ წარმატებულ დიპლომატიურ პოსტზე გადადგომის შესახებ განცხადება წარადგინა. პარდომ პერუს ლეგიტიმური ინტერესების იურიდიული დაცვისას ბრწყინვალე სამუშაო“ გასწია,

1900 წლის 29 იანვარს, წმინდა ტერეზას ეკლესიაში, ხოსემ ცოლად საკუთარი ბიძაშვილი კარმენ ჰეერენ ბარედა შეირთო. ახალდაქორწინებულები დელეგატმა მონსინიორ გასპარიმ დალოცა. მოგვიანებით, როგორც „სამოქალაქო პარტიის“ ლიდერი, პარდო პერუს პრეზიდენტის პოსტზე ორჯერ მოგვევლინა:

პირველი მმართველობა (1904–1908)

მეორე მმართველობა (1915–1919)

1904 წლის არჩევნები
კანდამოს გარდაცვალების შემდეგ პრეზიდენტის პოსტი მეორე ვიცე-პრეზიდენტმა, სერაფიო კალდერონმა დაიკავა, რადგან პირველი ვიცე-პრეზიდენტი, ლინო ალარკო, ასევე გარდაიცვალა. აქედან გამომდინარე, ახალი საპრეზიდენტო არჩევნების დანიშვნა სერაპიოს მოუწია. საპრეზიდენტო არჩევნებზე ორი ვარიანტი გამოიკვეთა:

მმართველმა „სამოქალაქო პარტიამ“, „კონსტიტუციურ პარტიასთან“ ანუ „კასერისტებთან“ ალიანსში, კანდიდატად ხოსე პარდო ი ბარედა წარადგინა. პარდო „სამოქალაქო პარტიის“ ახალგაზრდულ და სამოქალაქო-რეფორმისტულ ფრთას განეკუთვნებოდა, რომელმაც კანდიდატობისთვის ბრძოლაში „სამოქალაქო პარტიის“ ძველი პრეზიდენტი, ისააკ ალზამორა ჩაანაცვლა.

„დემოკრატიულმა პარტიამ“, „ლიბერალურ პარტიასთან“ ალიანსში, ძველი კაუდილიოსა და პერუს ექს-პრეზიდენტის, ნიკოლას დე პიეროლას კანდიდატურა წამოაყენა.

რიგი მგზნებარე გამოსვლების შემდეგ, პიეროლამ არჩევნებამდე ცოტა ხნით ადრე კანდიდატურა მოხსნა და მიზეზად გარანტიების ნაკლებობა დაასახელა. ოპოზიციის არარსებობის პირობებში, ხოსემ არჩევნებში ხმების 100%-ით გაიმარჯვა.

პირველი პრეზიდენტობა
პრეზიდენტის პოსტის დაკავებისას, 1904 წლის 24 სექტემბერს, ხოსე 40 წლის გახლდათ. პარდოს მმართველობა კანონის, სახელმწიფო ინსტიტუტებისა და თავისუფლების პატივისცემით გამოირჩეოდა, თუმცა პოლიტიკურ მიზანს არა ეროვნული, არამედ „სამოქალაქო პარტიის“ მთავრობის ჩამოყალიბება წარმოადგენდა.

მმართველობის პერიოდში ხოსემ პრესის ფართო თავისუფლება დაუშვა. ხელისუფლების წინააღმდეგ ოპოზიციური გაზეთები მოქმედებდნენ: აუგუსტო დურანის „ელ ლიბერალი“ და პედრო დე ოსმას მიერ 1903 წელს დაარსებული „ლა პრენსა“ , რომელსაც 1905 წლიდან მგზნებარე და მებრძოლი ჟურნალისტი ალბერტო ულოა სისნეროსი ხელმძღვანელობდა. მიუხედავად ამისა, ოპოზიციური საქმიანობა კანონის ფარგლებში მიმდინარეობდა. ამ გარემოებამ პარდოს პროვინციებში მოგზაურობის საშუალება მისცა, რაც მანამდე არცერთ დემოკრატიულად არჩეულ პრეზიდენტს არ გაუკეთებია.

ხოსეს მმართველობისას სამი სამთავრობო კაბინეტი შეიცვალა. ყველაზე ხანგრძლივად მინისტრთა საბჭოს აუგუსტო ლეგია ხელმძღვანელობდა, რომელიც პოსტიდან 1907 წლის ივლისში საპრეზიდენტო კანდიდატურისთვის მოსამზადებლად გადადგა. აგუსტინ ტოვარ აგილარის მეთაურობით მოქმედმა მეორე კაბინეტმა მხოლოდ 1907 წლის აგვისტოდან ოქტომბრამდე იარსება, ხოლო კარლოს ვაშბერნის მესამე და ბოლო კაბინეტმა ერთ წელზე ნაკლები დაჰყო. ამ პერიოდში პარლამენტში „სამოქალაქო პარტიასა“ და „დემოკრატიულ პარტიას“ შორის დაპირისპირება გამწვავდა.

მმართველობის მნიშვნელოვანი ნამუშევრები და მოვლენებია:

ეკონომიკა
აუგუსტო ლეგიამ, ფინანსთა მინისტრის პოსტზე ყოფნისას, ეკონომიკურ სექტორში მნიშვნელოვანი რეფორმები გაატარა.

ლეგიამ საგარეო ბაზრებზე ეროვნული კრედიტი აღადგინა, როდესაც კონგრესმა 1905 წელს გერმანულ ტრანსატლანტიკურ ბანკთან 600,000 ლირის ოდენობის სესხი დაამტკიცა. პირველი სესხის წარმატების შემდეგ, ლეგიამ რკინიგზის მშენებლობისთვის 3 მილიონი ლირის მოცულობის კიდევ ერთი სესხის აღება დაგეგმა, თუმცა ამჯერად პარლამენტის მხრიდან მტკიცე წინააღმდეგობას წააწყდა. ფინანსთა მინისტრმა დააფუძნა დეპოზიტებისა და კონსიგნაციის ფონდი (ამჟამინდელი ეროვნული ბანკი – ), რომელიც სასამართლო ან სახელმწიფო უწყებების მიერ მიღებული დეპოზიტების უსაფრთხო შენახვაზე პასუხისმგებელ ინსტიტუტს წარმოადგენდა.

ლეგიამ განაახლა კონტრაქტი შეგროვების ეროვნულ კომპანიასთან, რომელიც გადასახადების აკრეფაზე ზრუნავდა, თუმცა ახალი პირობებით კომპანიის მიერ დაწესებული მძიმე საკომისიოები შეამცირა. 1906 წელს მუშაობა დაიწყო მარილის ეროვნულმა კომპანიამ, რომელმაც მარილზე გადასახადის ამკრეფი წინამორბედი ორგანიზაცია ჩაანაცვლა. ლეგიამ შეთანხმება გააფორმა „პერუს კორპორაციასთან“, რომელიც რკინიგზაზე აგებდა პასუხს და სარკინიგზო ხაზების გაფართოების ვალდებულება აიღო. ფინანსთა მინისტრმა გააუმჯობესა საბაჟო სისტემა, რათა გუანოსა და ბამბის რეალიზაციიდან შემოსავალი გაეზარდა. გარდა ამისა, ლეგიამ გამოსცა ახალი რეგულაცია ანგარიშთა უმაღლესი სასამართლო ტრიბუნალისთვის, რომელიც ფისკალურ ანგარიშვალდებულებას აკონტროლებდა.

განათლება
ხოსეს პირველი მმართველობა განათლების სფეროში განხორციელებული მძლავრი რეფორმებით გამოირჩეოდა. მანუელ პარდოს მიერ 1876 წელს გამოცემული კანონის თანახმად, პერუში დაწყებითი განათლება მუნიციპალიტეტების ხელში იმყოფებოდა. ხოსემ, იუსტიციისა და განათლების მინისტრის, ხორხე პოლარის (რომელიც მოგვიანებით კარლოს ვაშბერნმა ჩაანაცვლა) ხელმძღვანელობით, არსებული მდგომარეობის რადიკალურად შეცვლა გადაწყვიტა.

სოციალური კანონმდებლობის დასაწყისი
1904 წელს, მზარდი შრომითი მღელვარების ფონზე, მთავრობამ გამოჩენილ იურისტს, ხოსე მატიას მანზანილიას, შრომის კანონმდებლობის პროექტის შემუშავება დაავალა, რომელსაც ზოგადად „სოციალური კანონმდებლობა“ ეწოდა. 1905 წელს, კონგრესისადმი გაგზავნილ მიმართვაში, პარდომ აღნიშნული პროექტები საჯარო გახადა, თუმცა მრავალწლიანი დებატების გამო დამტკიცება გადავადდა. მხოლოდ 1911 წელს მოახერხა კონგრესმა ერთ-ერთი პროექტის მიღება, რომელიც სამუშაო ადგილზე უბედური შემთხვევების დროს კომპენსაციის გაცემას ეხებოდა.

1915 წლის პერუს არჩევნები
პერუში დაბრუნებული ხოსე სან-მარკოსის უნივერსიტეტის რექტორად აირჩიეს, რაც პარდომ 1914 წლის 30 ნოემბერს გადაიბარა. ხოსე აღნიშნულ პოსტზე მხოლოდ ერთი წელი დარჩა, რადგან 1915 წელს გენერალ ოსკარ ბენავიდესის მიერ მოწვეულმა „სამოქალაქო“, „ლიბერალური“ და „კონსტიტუციური“ პარტიების კონვენციამ პარდო საპრეზიდენტო კანდიდატად დაასახელა. ოსკარ ბენავიდესი პერუს დე ფაქტო პრეზიდენტის პოსტს 1914 წლის სახელმწიფო გადატრიალების შემდეგ იკავებდა. საარჩევნო პროცესში ხოსე „დემოკრატიული პარტიის“ მეტად პოპულარულ კანდიდატს, კარლოს პიეროლას (ძველი კაუდილიოს, ნიკოლას დე პიეროლას ვაჟს) დაუპირისპირდა. ხოსემ 131,289 ხმით გაიმარჯვა, კარლოს პიეროლამ კი მხოლოდ 13,151 ხმა მოაგროვა.