iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კურული

კურული — კუროსთან, ხართან ჭიდაობა, თამაშად ქცეული რიტუალი, რომელიც დიდი ღმერთის სახელობაზე იმართებოდა. ძირითადად დამოწმებული დასავლეთ საქართველოს მთისა და ბარის მოსახლეობაში, სამეგრელოში იმართებოდა კვირა დღეს, სოფლის ახლოს მოედანზე. გამოჰყავდათ საგანგებოდ გაწვრთნილი ხარი, მიაბამდნენ მოედნის ცენტრში ჩასობილ პალოზე და 2 კაცი, გარკვეული წესების დაცვით აღიზიანებდა. შემდგომ გახელებულ ხარს აუშვებდნენ და ერთ-ერთი იწყებდა მასთან ბრძოლას. კურულის მიზეზი იყო ხარის და დაძლევა, შეკვრა და წაქცევა. საღამოს იმავე ადგილას იმართებოდა ფალავანთა ჭიდაობა. სვანეთში ასეთი ხარების ჭიდაობით იწყებოდა დიდი ღმერთის სახელობის დღესასწაულთა ციკლი „უფლიშიერი“, რომელიც თომას კვირას (აღდგომის მომდევნო კვირა, კვირაცხოველობა) დგებოდა და 5-6 კვირა გრძელდებოდა. ამ დღეს „ლასკარებს“ (სამეზობლოებს) ან ცალკეულ თემებს გამოჰყავდათ დიდი ღმერთის სახელზე შეწირული კუროები ან რჩეული ხარები, არაყს დაალევინებდნენ, გაახელებდნენ და რიგ-რიგობით მიუშვებდნენ ერთმანეთზე. ხარების ჭიდაობა გურიასა და რაჭაშიც სცოდნიათ, მაგრამ რელიგიურ-საკულტო მნიშვნელობით მხოლოდ სვანეთში იყო შემორჩენილი.

ამ თამაშობებში არეკლილია ხართან დაკავშირებული უძველესი რწმენა-წარმოდგენები, რომლებიც გავრცელებული ყოფილა აღმოსავლეთში, კავკასიაში, ეგეოსისა და ხმელთაშუა ზღვის აუზებში. ყურადღებას იქცევს ძველი კრეტის მხატვრობა, სადაც გამოსახულია ხართან ბრძოლა, რაც მეტად პოპულარული ყოფილა და რელიგიურ-საკულტო ცერემონიალში ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს რიტუალად შედიოდა. მომდევნო ხანებში ხართან ბრძოლამ თანდათან დაკარგა პირვანდელი შინარსი და შუა საუკუნეებში ფეოდალთა საყვარელ გასართობად იქცა. მისი თანამედროვე ფორმებია სამხრეთ ევროპისა და ლათინური ამერიკის ქვეყნებში გავრცელებული კორიდა.
კურფუტა

კურფუტა — მთა საქართველოსა და რუსეთის (ჩრდილოეთი ოსეთი) საზღვარზე, შიდა ქართლის მხარეში, ჯავის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მაღრან-დვალეთის კავკასიონის ქედზე, მდინარე სბის სათავესთან (მდინარე ლიახვის სისტემა). სიმაღლე ზღვის დონიდან 3264 მ. კურფუტა აგებულია იურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით.
კურცხანა

კურცხანა — მდინარე საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ადიგენის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2175 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 16 კმ, აუზის ფართობი 72,3 კმ². ერთვის მდინარე ოცხეს მარჯვნიდან. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულზეა, წყალმცირობა ზამთარსა და ზაფხულში, შემოდგომაზე იცის წყალმოვარდნა. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 0,88 მ³/წმ.
ლიგატურა (პოლიგრაფია)

ლიგატურა — ასო-ნიშანი, რომლითაც გადმოცემულია ორი, ან ორზე მეტი ბგერა. ლიგატურები პირველად, ჯერ კიდევ ადრე შუა საუკუნეებში გაჩნდა თითქმის ყველა ევროპულ დამწერლობაში, მათ შორის ქართულშიც.

ქართული ლიგატურები
შუა საუკუნეებში საქართველოში ხელნაწერებს ეტრატზე, ან იშვიათად ქაღალდზე წერდნენ. ეს საწერი მასალა ძნელად იშოვებოდა და ტექსტის შემოკლების მიზნით შეიქმნა პირველი ქართული ლიგატურები. ერთ-ერთი უძველეს ქართულ ლიგატურას იგივე მნიშვნელობა ჰქონდა რაც ლათინურ &-ს. იყო ასევე ორნიშნიანი უ-ს (ოჳ) ერთი ნიშნით გადმოსაცემი ლიგატურა, და სხვა.
კურცჰაარი

კურცჰაარი (, — „მოკლე“ და - „ბეწვი“) — მოკლებეწვიანი მეძებარი ძაღლის ჯიში. კონტინენტურ მეძებართა შორის ფართოდაა გავრცელებული. გამოყვანილია გერმანიაში საუკუნის დამლევს ადგილობრივი, ფრანგული და ესპანური მეძებრების შეჯვარებით. ექსტერიერისა და საველე თვისებების გასაუმჯობესებლად აჯვარებდნენ ინგლისურ პოინტერთან. ამავე პერიოდში მცირე რაოდენობით საქართველოშიც გავრცელდა.

კურცჰაარისთვის დამახასიათებელია მაგარი მშრალი ტიპის კონსტიტუცია, გაწონასწორებული და მოძრავი ტემპერამენტი, კარგად განვითარებული ძვალ-კუნთოვანი სისტემა. ძებნის დროს მოძრაობს ზომიერი ოთხით ან სწრაფი ჩორთით. აქვს უნივერსალური ყნოსვა, კარგად მოაქვს მოკლული ფრინველი. ხვადის სიმაღლეა 62-66 სმ, ძუსი 58-64 სმ. ყავისფერია, ზოგჯერ ყავისფერლაქებიანი ან კოპლებიანი თეთრი.
საშუალოდ კურცჰაარი ცხოვრობს 12-14 წელს.

კუდის 2/3-ს დაბადენიდან მე-3 დღეს აჭრიან.
მფრინავი მელა

მფრინავი მელა — მსოფლიოში უდიდესი ხელფრთიანების გვარი ხილიჭამიათა ქვერიგისა. ბინადრობენ აზიის ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში (ინდოეთის სუბკონტინენტის ჩათვლით), ავსტრალიაში, აღმოსავლეთ აფრიკის კუნძულებზე (მაგრამ არა კონტინენტურ აფრიკაში) და ინდოეთისა და წყნარი ოკეანის მრავალ სხვა კუნძულზე. მინიმუმ 60 დღეს არსებულ სახეობას აერთიანებს ეს გვარი.
კუსკუსები

კუსკუსები — ჩანთოსანი ძუძუმწოვრების ქვეოჯახი. ტანად მომცრო და საშუალო ზომის ცხოველებია. სხეულის სიგრძე 14-90 სმ აღწევს. აქვთ ბალნით დაფარული გრძელი კუდი. ზოგიერთ სახეობას საფრენი აპკი აქვს. აერთიანბეს 10-მდე გვარს. გავრცელებულია ავსტრალიასა და მისი მოსაზღვრე კუნძულებზე. მეხეური ცხოველებია. ხეებზე ცოცვისას იყენებენ ბრჭყალებსა და კუდს. აქტიური არიან ღამით იკვებებიან მცენარეულობით (ნაყოფები, ფოთლები), აგრეთვე მწერებით, პატარ-პატარა ფრინველებით და მათი კვერცხებით. შობენ 1-2 ნაჭიერს. ზოგიერთი კუსკუსები სანადირო ობოექტია (იყენებენ ხორცსა და ტყავს).
კუს ტბა

კუს ტბა ან ქორქის ტბა — ტბა საქართველოში, ქალაქ თბილისში. მდებარეობს ქალაქის ცენტრიდან სამხრეთ-დასავლეთით, მთაწმინდის ქედის ჩრდილო კალთაზე, ზღვის დონიდან 686,7 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 0,034 კმ², აუზის ფართობი 0,4 კმ², უდიდესი სიღრმე 2,6 მ, საშუალო სიღრმე 1,7 მ. ტბის სიგრძე 180 მ-ია, ხოლო სიგანე 50 მ. მოთავსებულია მცირე ტაფობში. წარმოქმნილია ეგზოტექტონიკური — ძირითადად ქანების მეწყრული დაცოცების შედეგად.

ტბაში გადაგდებულია ვარაზისხევის წყალი. გარდა ამისა, კუს ტბა იკვებება წვიმისა და მიწისქვეშა წყლებით. თევზით ღარიბია. ვაკის პარკი უერთდება კუს ტბის მწვანე მასივს და შემდგომში ტბის გამწვანებული ტერიტორია ერთიანდება მთაწმინდის პარკთან ერთად ერთობლივ მწვანე მასივში. დამახასიათებელია ბორცვიანი პლატო რელიეფი.

ბაგირგზა, რომელიც კუს ტბის მიდამოებს ქალაქის ცენტრთან აკავშირებდა, საუკუნის მეორე ნახევარში აშენდა და 2009 წლამდე ფუნქციონირებდა.

აღსანიშნავია, რომ 2016 წელს ზიკას ვირუსის გამავრცელებელი კოღოს გასანადგურებლად კუს ტბაში გამბუზიის ჯიშის თევზი გაუშვეს. სამინისტროსა და „საქართველოს მეთევზეთა კლუბს“ შორის გაფორმებული მემორანდუმის ფარგლებში კლუბის წევრებმა გამბუზია დასავლეთ საქართველოდან, კერძოდ კი აბაშიდან გადმოასახლეს და კუს ტბაში ჩაუშვეს.

გალერეა
აღმოსავლეთსლავური ენები

აღმოსავლეთსლავური ენები სამხრეთ- და დასავლეთსლავური ენების გვერდით წარმოადგენს სლავური ენების ერთ-ერთ შტოს, რომელიც თავის მხრივ ინდოევროპულ ენების ჯგუფში შედის.
აღმოსავლეთსლავური ენებია
1.) რუსული, იგივე ველიკორუსული (დიდრუსული) ენა,
2.) უკრაინული, იგივე რუთენ(ი)ული ენა, თუმცა აქვე შემდეგი უნდა აღინიშნოს:
სახელწოდება რუთენ(ი)ულ ენას კიდევ ერთი, ნაკლებად ცნობილი აღმოსავლეთ სლავური ენის, რუსინული ენის მეორე სახელწოდებადაც ვხვდებით როგორც პერიოდიკაში, ასევე პოპულარულ და სამეცნიერო ლიტერატურაში.
უკრაინულ ენას თავად უკრაინელები უწინ მალოროსიულს უკრაინული ლიტერატურის კლასიკოსები ტარას შევჩენკო, ივან ფრანკო და ა.შ.,
3.) ბელარუსული ენა.

უკრაინა და განსაკუთრებით ბელარუსი დამოუკიდებლობის პირობებშიც ვერ ახერხებს რუსული ენის ექსპანსიიდან გამოსვლას.
ორივე ქვეყანაში ორენოვნება სუფევს, რომელიც ხშირად რუსულის სასარგებლოდ უფრო იხრება. მიუხედავად ამისა უკრაინაში არის მცდელობები მდგომარეობა ქვეყნის სახელმწიფო ენის სასარგებლოდ შემოაბრუნონ. საამისოდ ხელისშემშლელ ფაქტორს უკრაინის აღმოსავლეთ ნაწილში რუსულენოვანი მოსახლეობა წარმოადგენს, რომელიც ამ რეგიონში ერთენოვანია და უკრაინის ერთი კუთხიდან ამ კუთხეში საცხოვრებლად გადასული უკრაინელი ყოველთვის ვერ მოახერხებს შეინარჩუნოს საკუთარი ენა, რასაც ვერ ვიტყვით რუსული ენის მდგომარეობაზე მთელი უკრაინის მასშტაბით – რუსები ქვეყნის მასშტაბით თავს შინ გრძნობენ. ბელარუსში ენობრივი საკითხი არც კი დგას დღის წესრიგში.

აღმოსავლეთსლავისტიკა, როგორც დარგი
აღმოსავლეთსლავისტიკა არის სლავთმცოდნეობის (სლავისტიკის) ერთ-ერთი ქვედარგი, რომელიც აღმოსავლეთსლავური ქვეყნების (უპირველეს ყოვლისა მათი ენებისა და კულტურების) შესწავლითაა დაკავებული.
აღმოსავლეთსლავისტიკა თავის მხრივ ძირითადი აღმოსავლეთსლავური ენების მიხედვით დაიყოფა რუსისტიკად, ბელარუსისტიკად და უკრაინისტიკად.

საქართველოში აღმოსავლეთსლავისტიკა ძირითადად მაინც რუსული ენის მცოდნეების ყოლით თუ შემოიფარგლება.
მილი (ერთეული)

მილი ( < ) — სიგრძის საზომი ერთეული, რომელიც გავრცელდა ერთეულთა ნაციონალურ არამეტრულ სისტემებში და რომელსაც ახლა უმთავრესად საზღვაო საქმეში იყენებენ. მრავალ ქვეყანაში იყენებენ საზღვაო მილს, რომელიც საერთაშორისო ჰიდროგრაფიული კონფერენციის თანახმად (1929) უდრის 1,852 კმ - მერიდიანის 1’-იანი რკალის საშუალო სიგრძეს. 1მილი (საზღვაო) = 10 კაბელტოვს.

მილის სიგრძე მერყეობს სხვადასხვა ქვეყანაში 0.59 კმ-დან (ეგვიპტე) 11.2 კმ-მდე (ძველჩეხური მილი).

დიდ ბრიტანეთში 1 საზღვაო მილი = 1.853184 კმ
1 სახმელეთო საწესდებო მილი = 1.609344 კმ (იყენებენ აშშ-შიც)
გეოგრაფიული მილი (გერმანული) = 1/15° ეკვატორისა = 7,4204 კმ
ძველი რუსული მილი = 7 ვერსტს = 7.46760 კმ
ძველი რომაული მილი = 1,698 კმ (ზოგიერთი მონაცემებით 1.481 კმ)
ბრიტანულ-ამერიკული: 1 მილი = 8 ფარლონგს = 1.6093 კმ
საზღვაო: 1 მილი = 1.852 კმ
ბეჭდების მბრძანებელი (ფილმების სერია)

ბეჭდების მბრძანებელი — რეჟისორ პიტერ ჯექსონის კინოტრილოგია, რომელიც გადაღებულია ჯ. რ. რ. ტოლკინის ამავე სახელწოდების რომანის მიხედვით. ფილმი გამოვიდა 2001-2003 წლებში და იქცა ერთ-ერთ მთავარ მოვლენად კინოსამყაროში.

ფილმის მოქმედებას ადგილი აქვს გამოგონილ ქვეყანაში, შუახმელეთში. სიუჟეტის მიხედვით, ახალგაზრდა ჰობიტი, ფროდო ბეგინსი მიემგზავრება მორდორის ქვეყანაში საურონის ბეჭდით, რომელიც საურონს წაართვეს მრავალი წლის წინ. იგი ცდილობს ბეჭდის დაბრუნებას, რადგანაც სწორედ ამის შემდეგ შეძლებს მთელი სამყაროს დაპყრობას. მეგობრებთან და შუახმელეთის არსებებისა და ხალხის წარმომადგენლებთან ერთად ფროდო საბოლოოდ მიაღწევს მორდორამდე და ანადგურებს ბეჭედს, თუმცა მას ამაში ხელს უშლის ბოროტი არსება გოლუმი. საბოლოოდ ბოროტება განდევნილია შუახმელეთიდან.

ფილმი მიჰყვება ჯ. რ. რ. ტოლკინის წიგნის სიუჟეტს, თუმცა, გამომდინარე იქიდან, რომ იგი გადაღებული იქნა კინოთეატრებისთვის, წიგნის ბევრი ეპიზოდი შემოკლებულია ან ამოღებულია სცენარიდან. მიუხედავად ამისა, მასში ასევე დამატებულია ზოგიერთი სცენა, რომელიც არც არის ნახსენები წიგნში ან სცენები, რომლებიც წიგნში მცირე ადგილს იკავებენ (მაგალითად, ვარგების, ველური მგლების გამოჩენა მეორე წიგნში, „ორი ციხე-კოშკი“).

ფილმის სამი ნაწილი გამოვიდა ერთმანეთის შემდეგ - 2001, 2002 და 2003 წლის შობის დღესასწაულის პერიოდში. მისი ბიუჯეტი საერთო ჯამში შეადგენდა 280 მილიონ დოლარს, პროექტზე მუშაობამ 8 წელი გასტანა. პიტერ ჯექსონი ერთდროულად მუშაობდა სამივე ფილმზე. სამივე გადაღებული იქნა ახალ ზელანდიაში, რადგან შემქმნელების მტკიცებით, ლანდშაფტების მხრივ იქ არის ყველაფერი, რაც საჭიროა ტოლკინის სამყაროს იდეალურად ვიზუალიზაციისთვის.

ტრილოგიას წილად ხვდა დიდი კომერციული წარმატება, ისევე, როგორც აღიარება ვიზუალური ეფექტებისთვის. მან მიიღო 17 ოსკარი (ნომინირებული იყო 30-ზე). ყოველი ფილმი გამოსვლიდან რამდენიმე თვის შემდეგ გამოვიდა როგორც ჩვეულებრივი, კინოვერსიის სახით, ასევე უფრო ვრცელი სცენებით, სპეციალურ ფორმატში. პირველ და მეორე სერიას დაემატა გამოუყენებელი მასალის 30 წუთი, ხოლო მესამეს - 1 საათი. 2011 წლის ივნისში გამოვიდა ფილმის გამოცემა - დისკის ფორმატში.

სიუჟეტი
იხილეთ დაწვრილებითი ინფორმაცია შემდეგ სტატიებში: ბეჭდის საძმო, ორი ციხე-კოშკი და მეფის დაბრუნება.

როლებში
მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1950

მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 1950 — ფიფა-ს მსოფლიო თასის მე-4 გათამაშება, რომელიც ბრაზილიაში ჩატარდა. ტურნირის ფინალური ეტაპი 24 ივნისიდან 16 ივლისამდე გრძელდებოდა და მასში 13 ეროვნული ნაკრები მონაწილეობდა. ბრაზილიამ პირველად უმასპინძლა ფიფა-ს მსოფლიო თასის გათამაშებას, ხოლო ურუგვაის ეროვნულმა ნაკრებმა, ხუან ლოპეს ფონტანას თავკაცობით, მეორედ მოიპოვა მსოფლიო ჩემპიონის ტიტული.

შედეგები
ჯგუფი 
ჯგუფი 
ჯგუფი 
ჯგუფი 
ფინალური ჯგუფი
მსოფლიო თასის მფლობელი 1950
ბომბარდირები
8 გოლი
ადემირი

5 გოლი
ოსკარ მიგესი

4 გოლი
შიკო
ესტანისლაო ბასორა
ტელმო სარა
ალსიდეს გიჯა

3 გოლი
კარლ-ერიკ პალმერი
სტიგ სუნდკვისტი
ხუან ალბერტო სკიაფინო
სვენ ფიშერი

სვენ ფიშერი (გერ. ) (დ. 16 აპრილი 1971, შმალკალდენი, გდრ) — გერმანელი სპორტსმენი. 1994 წლის ზამთრის ოლიმპიადაზე სვენ ფიშერმა ინდივიდუალურ შეჯიბრში ბრინჯაო, ხოლო ესტაფეტაში ოქრო მოიპოვა. 1998 წლის ზამთრის ოლიმპიადაზე მან კვლავ შესძლო ესტაფეტაში გამარჯვების მოპოვება. 2002 წლის ზამთრის ოლიმპიადაზე სპრინტში და ესტაფეტაში მოიპოვა ვერცხლი. 2006 წლის ზამთრის ოლიმპიადაზე მან შესძლო მოეპოვებინა 2 ოქრო სპრინტში და ესტაფეტაში, ასევე ბრინჯაო დადევნების რბოლაში.
ფიშერი მსოფლიო ჩემპიონატებზე დღეისათვის 7 ოქროს მედლის მფლობელია. აქედან 4 მოიპოვა ესტაფეტაში (1995, 1997, 2003, 2004) და თითო ინდივიდუალურ რბოლაში და მას-სტარტში (ორივე 1999). 8-ჯერ გახდა ვიცე-ჩემპიონი და 7-ჯერ ბრინჯაოს პრიზიორი.
მსოფლიო თასის ეტაპებზე მან 34-ჯერ გაიმარჯვა და ორჯერ გახდა საერთო ჩათვლის გამარჯვებული (1997-99).
ბორის კუფტინი

ბორის ალექსის ძე კუფტინი ( დ. 2 თებერვალი [ძვ. სტ. 21 იანვარი], 1892, სამარა — გ. 2 აგვისტო, 1953, იურმალა) — რუსი არქეოლოგი და ეთნოგრაფი. საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1946).

ბიოგრაფია
1911 წელს ბორის კუფტინი გარიცხეს მოსკოვის უნივერსიტეტის ფიზიკა-მათემატიკის ფაკულტეტიდან სტუდენტურ რევოლუციურ მოძრაობაში მონაწილეობის გამო. 1913 წლამდე იმყოფებოდა ემიგრაციაში და ცხოვრობდა დასავლეთ ევროპაში.

1919 წლიდან მოსკოვის უნივერსიტეტის პედაგოგი. კუფტინი კითხულობდა კურსებს ეთნოგრაფიის შესახებ პრაქტიკულად სსრკ-ის თითქმის ყველა რეგიონში, ასევე ლექციებს თეორიულ ეთნოგრაფიაზე, სამუზეუმო მუშაობის მეთოდებზე, ატარებდა საველე სემინარებს და ა. შ. 1919 წლის გაზაფხულზე დიმიტრი ანუჩინმა კუფტინს შესთავაზა კუფტინს, რომელმაც უკვე ჩააბარა გამოცდები მაგისტრის ხარისხისათვის, წაეკითხა კურსები ეთნოლოგიაში. ანუჩინის გარდაცვალების შემდეგ მას განყოფილებაში მთელი ეთნოლოგიური ციკლის მართვა დაევალა.

1930 წლის 27 სექტემბერს დააპატიმრეს კონტრრევოლუციური საქმიანობის ბრალდებით და სამი წლის ვადით გადაასახლეს ჩრდილოეთში, ვოლოგდაში.

1933 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე მუშაობდა საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში. კუფტინის პირველი შრომები ეხება რსფსრ და უკრაინის სსრ ხალხთა ეთნოგრაფიასა და არქეოლოგიას. 1933 წლიდან ძირითადად საქართველოს არქეოლოგიურ ძეგლებს იკვლევდა. წარმატებით მუშაობდა საქართველოს და კავკასიის ნივთიერი კულტურის ისტორიულ პერიოდიზაციისა და ქრონოლოგიის საკითხებზე. აღმოაჩინა და 1936-1940 წლებში შეისწავლა თრიალეთის კულტურა, შედეგები გამოაქვეყნა ნაშრომში „არქეოლოგიური გათხრები თრიალეთში“ (ტ. 1, 1941), რომელსაც 1942 წელს სახელმწიფო პრემია მიენიჭა. დასავლეთ საქართველოს არქეოლოგიური ძეგლების შესწავლის შედეგები აისახა კუფტინის ორტომიან ნაშრომში „მასალები კოლხეთის არქეოლოგიისათვის“ (1949–1950).

1944 წელს აირჩიეს საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტად, ხოლო 1946 წლიდან საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსია. მუშაობდა ე. წ. სამხრეთ ოსეთში, იმერეთში, სწავლობდა აფხაზეთის დოლმენებს. მან პირველად გამოყო და აღწერა კავკასიის ორი უმნიშვნელოვანესი, თრიალეთისა და მტკვარ-არაქსის კულტურა. 1952 წელს, სამხრეთ-თურქმენული კომპლექსური არქეოლოგიური ექსპედიციის შემადგენლობაში მუშაობისას, მიიღო მნიშვნელოვანი მონაცემები ცენტრალური აზიის უძველესი ისტორიის გასარკვევად (ანაუ, ნამაზგა-თეფე, აქ-თეფე).

პირადი ცხოვრება
მეუღლე იყო უკრაინელი საბჭოთა პიანისტი, მასწავლებელი, ფოლკლორისტი, მუსიკალური მოღვაწე ვალენტინა სტეშენკო-კუფტინა (1904-1953 წწ).
კუხოსი

კუხოსი — ლეონტი მროველისეული ქართლის ცხოვრების მიხედვით, თარგამოსის ძის — ქართლოსის ძე. ქართველი ხალხის ერთ-ერთი ეთნარქი. მას ქართლოსისაგან გადაეცა ტერიტორია, რომელსაც შემდგომ კუხეთი ეწოდა.

ლეონტი მროველი ქართლის ცხოვრებაში წერს:

კუხოსის წილი
თავდაპირველად კუხოსის წილი გადმოცემის თანახმად მოიცავდა ტერიტორიას, რომელიც მდებარეობდა მტკვრისა და არაგვის მარცხენა სანაპიროზე, მოქცეულს ბოსტან-ქალაქიდან ჟინვალამდე.

ვახუშტი ბატონიშვილი კუხეთის აღწერისას იუწყება, რომ კუხეთს სახელი ეწოდა კუხოსის გამო, მაგრამ აწ მოიცავს ტერიტორიებს ყარაიის ჩათვლით.

და იქვე დასძენს რომ ნაგებს (რუსთავი) ქვემოთ წილი ჰეროსისაა, ხოლო ნაგებს ზემოთ კუხოსის.

დავით მუსხელიშვილი ეთანხმება ვახუშტისეულ მოსაზრებას და დასძენს: „...უფრო ძველად, ნაგებს ქვეითი მხარე — ყარაია და გარეჯის მთა ჰერეთს ეკუთვნოდა; უფრო გვიან კი ყარაია კუხეთს შეუერთდა, რუსთავ-ნაგების „ქვეყნის“ ერთ ნაწილად იქცა, ხოლო გარეჯის მთა — მის აღმოსავლეთ საზღვრად“.

შემდგომ, იმავე ლეონტი მროველის „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით მისმა ძმამ კახოსმა დაუთმო თავისი წილი ერწოში და კუხოსის დროსვე მისი წილი ჩრდილო-აღმოსავლეთით გაფართოვდა ივრის ხეობაში.
გეოგრაფიული კოორდინატები

გეოგრაფიული კოორდინატები — გრძედი და განედი, განსაზღვრავს წერტილის (პუნქტის) მდებარეობას დედამიწის ზედაპირზე.

განედი — კუთხე, პლანეტის ცენტრიდან მოცემულ წერტილამდე გავლებულ ხაზსა და ეკვატორის სიბრტყეს შორის, რომელიც ითვლება 0-დან 90°-მდე ეკვატორის ორივე მხარეს. გეოგრაფიული განედი, რომელიც ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში მდებარეობს (ჩრდილოეთის განედი) დადებითად ითვლება, სამხრეთ ნახევარსფეროში კი — უარყოფითად.

გრძედი — კუთხე, მოცემულ წერტილში გამავალი მერიდიანის სიბრტყესა და საწყისი ნულოვანი მერიდიანის სიბრტყეს შორის, საიდანაც იწყება გრძედის ათვლა. 1884 წლიდან ნულოვან მერიდიანად ითვლება ის, რომელიც გადის ქალაქ გრინვიჩში მდებარე ძველ ობსერვატორიაზე, და ამიტომ მას გრინვიჩის მერიდიანს უწოდებენ. გრძედი 0-დან 180°-მდე ნულოვანი მერიდიანიდან აღმოსავლეთით უწოდებენ აღმოსავლეთისას, ხოლო დასავლეთით — დასავლეთისას. აღმოსავლეთის გრძედს დადებითს უწოდებენ, დასავლეთისას კი — უარყოფითს.
ლაბის უღელტეხილი

ლაბა — უღელტეხილი საქართველოსა და რუსეთის საზღვარზე. გაწოლილია აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სოხუმის მუნიციპალიტეტისა და რუსეთის ყარაჩაი-ჩერქეზეთის საზღვარზე. მდებარეობს აფხაზეთის კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედზე, მდინარე დიდი ლაბის (ყუბანის მარცხენა შენაკადი) სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2575 მ. აგებულია პალეოზოური გნაისებით და კრისტალური ფიქლებით. ახასიათებს ალპური ლანდშაფტი. ლაბის უღელტეხილზე გადადის საცალფეხო გზა მდინარე ბზიფის ხეობიდან ყარაჩაი-ჩერქეზეთში.
ბოვერი

ბოვერი, ასევე ბავრი — ქუჩისა და მცირე უბნის სახელი მანჰეტენის სამხრეთ ნაწილში, ქალაქ ნიუ-იორკში. უბნის საზღვრებია აღმოსავლეთის მე-4 ქუჩა და ისტ-ვილიჯი ჩრდილოეთით, კანალის ქუჩა და ჩაინატაუნი სამხრეთით, ალენის ქუჩა და ქვემო ისტ-საიდი აღმოსავლეთით და ბოვერი (ქუჩა) და პატარა იტალია დასავლეთით.

1807 წლამდე, როგორც ქუჩა, ბოვერი ცნობილი იყო სახელით "ბოვერი ლეინი" და პიტერ სტაივეზანის ფერმისკენ (ან ბუვერიჯი - ) მისასვლელი გზის როლს ასრულებდა. ამჟამად ის ჩეთამის ქუჩიდან იწყება სამხრეთით და კუპერის მოედანზე მთავრდება ჩრდილოეთით. მნიშვნელოვანი ქუჩები, რომლებიც ბოვერის კვეთს, არის კანალის ქუჩა, დელანსის ქუჩა, ჰაუსტონის ქუჩა და ბლიკერის ქუჩა. ნიუ-იორკის მეტროს სადგური სახელად "ბოვერი" (, და ხახები) მდებარეობს ბოვერისა და დელანსის ქუჩების გადაკვეთაზე.
ლაბოდა

ლაბოდა — მწვერვალი საქართველოსა და რუსეთის (ჩრდილოეთი ოსეთი) საზღვარზე, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს რაჭის კავკასიონზე, მდინარე რიონის სათავეებში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 4314 მ. აგებულია გრანიტოიდებით. ლაბოდის კალთები დანაწევრებულია ღრმა ნაპრალებით. ახასიათებს ნივალური ლანდშაფტი.
ლაბოდის მყინვარი

ლაბოდის მყინვარი — ხეობის ტიპის მყინვარი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს რაჭის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე რიონის მარცხენა შენაკადის — ზოფხიტურის სათავეში. ლაბოდის მყინვარის სიგრძეა 2,7 კმ, ფართობი 2,0 კმ².

მყინვარის ექსპოზიცია სამხრეთ-დასავლეთისაა. ნაწილი დაფარულია მორენებით. მყინვარის მაქსიმალური სიმაღლე ზღვის დონიდან 4000 მ. ფირნის ხაზისა 3220 მ, მყინვარის ენა ეშვება 2420 მ-ზე. მისასვლელი გზა სოფელ ღებიდან.

მყინვარები ლაბოდა და ზოფხიტო 1955 წლამდე შეერთებული იყო და ერთი ენით მთავრდებოდა, ამიტომაცაა, რომ მყინვარი ლაბოდა ადრეულ მკვლევართა ნაშრომებში ცალკე არ არის განხილული. 1958 წლის აეროფოტოსურათებზე ისინი უკვე დამოუკიდებელ მყინვარებს წარმოადგენდნენ. მყინვარების ენები დღეს ერთმანეთისაგან დაახლოებით 1100 მეტრით არის დაცილებული. მათ შორის მდებარე არეალი კი მძლავრი ფლუვიოგლაციალური ნაფენებით არის ამოვსებული.
ლაგაის მთა

ლაგაის მთა, საქისტოსწვერი, ლაღის მთა — მთა საქართველოში, კახეთის მხარის ახმეტის მუნიციპალიტეტისა და მცხეთა-მთიანეთის მხარის თიანეთის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს კახეთის ქედზე, მდინარეების ივრისა და ილტოს სათავეებში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2595 მ. აგებულია ზედაიურული ფლიშური ნალექებით. თხემური ნაწილი შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით, კალთები — ფოთლოვანი ტყით.
ბოსნიური ენა

ბოსნიური ენა — ბოსნიელების ენა, სერბულ-ხორვატული პლურიცენტრული ენის სტანდარტიზებული სახეობა. ბოსნიური არის ბოსნია-ჰერცეგოვინის ერთ-ერთი ოფიციალური ენა, დანარჩენი ორია — სერბული და ხორვატიული. ის ასევე აღიარებულია უმცირესობის ენად ხორვატიაში, სერბეთში, მონტენეგროში, ჩრდილოეთ მაკედონიასა და კოსოვოში.

ბოსნიური იყენებს როგორც ლათინურ დამწერლობას, ასევე კირილიცას, თუმცა პირველი უფრო ხშირად გამოიყენება. ბოსნიურში არაბული, ოსმალური და სპარსული სიტყვების დიდი რაოდენობაა, ძირითადად, ისლამის გამო.

ბოსნიური დაფუძნებულია სერბულ-ხორვატული ენის ყველაზე გავრცელებულ დიალექტზე, რომელსაც შტოკავური ეწოდება. აქედან გამომდინარე, დეკლარაცია ხორვატების, სერბების, ბოსნიელებისა და მონტენეგროელების საერთო ენის შესახებ 2017 წელს სარაევოში გამოიცა. 1990-იან წლებამდე საერთო ენას ერქვა სერბულ-ხორვატული და ეს ტერმინი ჯერ კიდევ გვხდება ინგლისურში, განსაკუთრებით დიპლომატიურ წრეებში.

ისტორია
ბოსნიური ელიტა მჭიდროდ იყო ინტეგრირებული ოსმალურ კულტურაში და წერდა, ძირითადად, თურქულ, არაბულ და სპარსულ ენებზე. ხალხური ლიტერატურა დაწერილი ბოსნიურ ენაზე არებიცით საკმაოდ მწირია.

ბოსნიელების ეროვნული ემანსიპაცია ჩამორჩებოდა სერბებისა და ხორვატებისას და ამის გამო, ბოსნიური ენის პროექტმა არ გამოიწვია დიდი ინტერესი ან მხარდაჭერა იმდროინდელ ბოსნიურ ინტელიგენციაში.

თანამედროვე ბოსნიური სტანდარტი ჩამოყალიბდა 1990-იან და 2000-იან წლებში. უფრო ხშირია ისლამურ-აღმოსავლური ლექსიკა, ასევე, არის გარკვეული ცვლილებები გრამატიკაში, მორფოლოგიასა და ორთოგრაფიაში, რომლებიც ასახავს ბოსნიელთა არქაულ ლიტერატურულ ტრადიციას.
ლაგამი

ლაგამი — ცხენის აღკაზმულობის (აღვირის) ნაწილი, რომელიც დასამორჩილებლად პირში ამოედება ცხენს. უძველეს ხანაში ამ მიზნით ტყავის თასმა ან თოკი იხმარებოდა. ბრინჯაოს ლაგამი გავრცელდა ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლოდან. ეს იყო ბრინჯაოს მთლიანი, შემდეგ კი ორნაწილიანი ღერო, რომელსაც ბოლოებზე სხვადასხვა ფორმის ფირფიტები ან ღეროები, ე. წ. საყბეურები ჰქონდა წამოცმული. საყბეურებით ლაგამი ცხენის პირში მაგრდებოდა და ავშარას უკავშირდებოდა. ძვ. წ. - საუკუნეებიდან რკინის ლაგმებიც გაჩნდა. გვიანდელი ანტიკური ხანიდან დღემდე ლაგამს არსებითი ცვლილება არ განუცდია.

საქართველოში აღმოჩენილი უძველესი ლაგმები ძვ. წ. საუკუნეს განეკუთვნება. ესაა ბრინჯაოს ორნაწილედი ღერო, რომელსაც ბრინჯაოს ჭვირული დისკოს ფორმის ან საქონლის რქის საყბედურები აქვს. ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევარში აკეთებდნენ ლითონის ღეროვან ორნახვრეტიან საყბეურებს. ძვ. წ. - საუკუნეებში გავრცელდა ორნაწილიანი ლაგამი, რომლის თითოეული ნაწილი საყბეურთან ერთად იყო ჩამოსხმული. ძვ. წ. საუკუნის ბოლოს შეიქმნა ე. წ. ახალგორული ტიპის ლაგამი, რომლის საყბეურები, ლაგმის ღეროვანი ნაწილები და მათზე წამოსაცმელი რგოლები ცალ-ცალკე იყო დამზადებული. ამ ტიპის ზოგიერთი ლაგამი რკინისაა. შუა საუკუნეების ლაგამი ორნაწილიანი ღეროა, რომლის ბოლოებზე რგოლებია წამოცმული. საქართველოს თანამედროვე ეთნოგრაფიულ ყოფაში გვხვდება ორგვარი ლაგამი: ერთი — ჩვეულებრივ სატარებელი, მეორე — სახორხე ლაგამი, რომელსაც ცხენის გახედვნის დროს იყენებენ.
ლაგოდეხისწყალი

ლაგოდეხისწყალი — მდინარე ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში. იწყება საქართველოს ტერიტორიაზე, კახეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2995 მ-ზე. ქალაქ ლაგოდეხის გავლის შემდეგ 5-6 კმ-ში კვეთს სახელმწიფო საზღვარს, აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე მიედინება 8-9 კმ და სოფელ შამბულის ჩრდილოეთით მარჯვენა მხრიდან უერთდება მდინარე მაწიმისწყალს. სიგრძე 31 კმ, აუზის ფართობი 98 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა – ზაფხულსა და ზამთარში, წყალმოვარდნები – შემოდგომაზე. საშუალო წლიური ხარჯი 2,5 მ³/წმ. გამოყენებულია სარწყავად.
ლადევალი

ლადევალი, ლედვალი — მწვერვალი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ განშტოების — მდინარეების ნაკრისა და დოლრაჭალის წყალგამყოფ ცალგმილის ქედის სამხრეთ ბოლოზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3488 მ. აგებულია იურული თიხაფიქლებით, ქვიშაქვებით და კირქვებით. ახასიათებს ნივალური ლანდშაფტი. მისასვლელი გზა მდინარე ნაკრის ხეობიდან.
ლავრა

ლავრა (, — „დიდი მონასტერი“) — საერთო საცხოვრებელი მონასტერი ქრისტიანობაში, რომელიც ტაძართა გარკვეულ რაოდენობასა და დიდ საძმოს მოიცავს. ლავრის წინამძღვარი ეპარქიის მღვდელთმთავარია, ხოლო უშუალო მართვას, მისი ლოცვა-კურთხევით, არქიმანდრიტი ახორციელებს. რუსეთში ცნობილია კიევ-პეჩერის (1598-იდან), სერგის სამების (1744-იდან) და სხვა ლავრები. საქართველოში — დავითის ლავრა ( ს.).
ლაზარე

ლაზარე — ამინდის ქართულ წარმართულ ღვთაებასთან დაკავშირებული ერთხმიანი სიმღერა. ასრულებდნენ ქალები. სიმღერაში ღვთაება ლაზარეს ასე მიმართავდნენ: „...ღმერთო, მოგვე ცის ნამი, აღარ გვინდა მზის თვალი“, ან „...აღარ გვინდა ცის ნამი, ღმერთო, მოგვეს მზის თვალი“. ლაზარესადმი ვედრება დაკავშირებული იყო გარკვეულ რელიგიურ რიტუალთან.