iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
შაჰიზინდა

შაჰიზინდა — შუა საუკუნეების არქიტექტურული ძეგლი სამარყანდში, უზბეკეთი. ეს არის სამარყანდელი დიდებულების მავზოლეუმების არქიტექტურული ანსამბლი. ჩვენამდე მოღწეულია 11 მავზოლეუმი, რომლებიც ერთმანეთის თანმიმდევრობით ააგეს - საუკუნეებში. უფრო ადრინდელი მავზოლეუმები, რომლებიც აღმოჩენილია უძველესი დასახლება აფრასიაბის აღმოსავლეთ ფერდობებზე, განეკუთვნება - საუკუნეებს. 2001 წელს სამარყანდის სხვა არქიტექტურულ ღირსშესანიშნაობებთან ერთად შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.

ისტორია
შაჰიზინდის ანსამბლის ფორმირება ხდებოდა ცხრა საუკუნის განმავლობაში და მოიცავს - და საუკუნეების ოცზე მეტ ნაგებობას. სახელწოდება შაჰიზინდა (- ) ითარგმნება როგორც „ცოცხალი მეფე“ და უკავშირდება ლეგენდას. ლეგენდაში ნათქვამია, რომ წინასწარმეტყველ მუჰამედის ბიძაშვილი კუსამ იბნ აბასი გაემართა სამარყანდისკენ მცირერიცხოვანი რაზმით ისლამის გასავრცელებლად. წარმართების ერთ-ერთი დავდასხმის დროს კუსამ იბნ აბასმა ისარი დაარტყა მიწაში, სადაც წარმოიქმნა ნაპრალი (სხვა ვერსიით ჭა), სადაც ცხოვრობდა მთელი ცხოვრება. უძველესი დროიდან არაბთა საფლავები არ იყო გაფორმებული ფერადი ფილებითა და წარწერებით. მოგვიანებით მოხდა მისი მოდერნის სტილში და ნეორუსულ სტილში გაფორმება.

ანსამბლის უძველესი ნაგებობა, რომლისგანაც შემონახულია მხოლოდ საძირკველი და საფლავის ქვა, თარიღდება - საუკუნეებით. წარმოდგენილ შენობათა უმრავლესობა თარიღდება - საუკუნეებით, ხოლო - საუკუნის გადაკეთებებს პრაქტიკულად არ უმოქმედია კომპლექსის გარე ხედზე. მავზოლეუმს აქვს ფირუზისფერი გაფორმება ან მუქი ლურჯი ფილები, რომელზეც დახატულია ყვავილის ორნამენტები.

შაჰიზინდა ერთადერთი არქეოლოგიური და არქიტექტურული ძეგლია სამარყანდში, რომელშიც აფრასიაბის კულტურული ფენის ჩათვლით, ქალაქის თითქმის 25 საუკუნის ისტორია აისახა.

კომპლექსის ტერიტორიაზე დასაფლავება აღარ მიმდინარეობს 1977 წლიდან.

საერთო დაგეგმარება
შესასვლელი კარიბჭე არის კომლექსის ყველაზე ახალი ნაგებობა. ასამბლის შიდა შენობები იყოფა ქვემო, შუა და ზემო ჯგუფებად, რომლებიც ერთმანეთს უკავშირდება თაღ-გუმბათოვანი გასასვლელით, რომელსაც ჩარტაკი ეწოდება.

ქვემო ჯგუფის შენობებს მიეკუთვნება ორგუმბათიანი მავზოლეუმი. შუა ჯგუფის შენობები შედგება თემურლენგის დროის ნაგებობებისაგან, სადაც დაკრძალულნი არიან მისი ნათესავები და ცნობილი სამხედრო და რელიგიური პირები. ეს ნაგებობები თარიღდება - საუკუნეებით.

მთელი კომპლექსის ცენტრია კუსამ იბნ აბასის კომპლექსი, რომელიც რამდენიმე შენობას მოიცავს, რომელთაგან ყველაზე ძველია კუსამის აკლდამა და საუკუნის მეჩეთი.

2004-2005 წლებში შაჰიზინდას ჩაუტარდა მასშტაბური რესტავრაცია.

ანსამბლის შენობების სია
მავზოლეუმის შემედგენლობაში შედის შემდეგი ნაგებობები: კუსამა იბნ აბასის (1334 წ.) საუკუნის დეკორით; ცნობილი ქალბატონის სამარხი (1360-1361 წწ.); შადი-მულქ-აკის მავზოლეუმი (1371-1372 წწ.); შირინ-ბიკა-აკა (1385-1386 წწ.); ემირ-ზადე (1386 წ.); ხოჯა-აჰმადი ( საუკუნე); სამგუმბათიანი მავზოლეუმი ( საუკუნე); ტუგლუ-ტეკინი (1376 წ.); რვაკუთხა მავზოლეუმი ( ს.); უსახელო მავზოლეუმი № 1 ( საუკუნე); უსახელო მავზოლეუმი № 2 ( საუკუნე); ბურუნდუკის ემირი ( საუკუნე); ტუმან-აკის მავზოლეუმი (1405 წ.).

გალერეა
ჩინეთის გეოგრაფია

ჩინეთი გეოგრაფიულად მრავალფეროვანი ქვეყანაა.

სანაპირო ხაზის სიგრძეა 15 ათასი კმ. აღმოსავლეთ ჩინეთისა და სამხრეთ ჩინეთის ზღვების სანაპიროზე ბევრია პატარა ყურე და უბე, ყვითელი ზღვის სანაპიროზე უმთავრესად დაბლობია, გამონაკლისს წარმოადგენს შანდუნისა და ლიაოდუნის ნახევარკუნძულები.

ჩინეთის ტერიტორია უმთავრესად მაღლობია. მის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში აღმართულია ტიბეტის მთიანეთი, საშუალო სიმაღლე 4000-4500 მ, ცალკეული მწვერვალებისა — 6000-7000 მ. მთიანეთი შემოსაზღვრულია მაღალი მთის სისტემებით; სამხრეთით და დასავლეთით აღმართულია ჰიმალაი (მაქსიმალური სიმაღლე 8848 მ, მწვერვალი ევერესტი) და ყარაყორუმი, ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით კუნლუნი, ნანშანი და ჩინეთ-ტიბეტის მთები. ეს მთები და აგრეთვე უფრო ჩრდილოეთით მდებარე აღმოსავლეთ ტიან-შანი და მონღოლეთის ალთაი ღრმადაა დანაწევრებული, დამახასიათებელია სიმაღლური სარტყლურობა, თხემურ ზონაში თოვლნარი და მყინვარებია. ქვეყნის ჩრდილოეთი და ჩრდილო-დასავლეთი ნაწილი უჭირავს კაშგარის ვაკეს, ჯუნგარის ვაკეს და ალაშანს. ჩინეთის აღმოსავლეთ ნაწილში მთების სიმაღლე 3000 მ-ს აღწევს. ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარეობს დიდი ხინგანი, მცირე ხინგანი და მანჯურია-კორეის მთების ჩრდილოეთი ნაწილი, რომელთაც ჰყოფს სანძიანისა და სუნლიაოს ვაკეები, უფრო სამხრეთით ლიოსის პლატო, ორდოსის პლატო, ცინლინის ქედი, სიჩუანის ქვაბული, იუნან გუიჯოუს მთიანეთი და ნანლინის მთებია. ყვითელი ზღვის გაყოლებით გადაჭიმულია ჩინეთის დიდი ვაკე.

ჩინეთი მდიდარია სასარგებლო წიაღისეულით. ქვეყანას აქვს ქვანახშირის და რკინის მადნის, ნავთობის, იშვიათი და ფერადი ლითონების დიდი მარაგი, მნიშვნელოვანი ჰიდრორესურსები.

ჩინეთის დასავლეთ ნაწილში ჰავა მეტად კონტინენტურია, ზომიერია, ტიბეტის მთიანეთში — ცივი. იანვრის საშუალო ტემპერატურა −10-დან −25°-მდეა. ნალექები ვაკეზე და ზეგნებზე 50-250 მმ წელიწადში. ჩინეთის აღმოსავლეთ ნაწილში ჰავა მუსონურია, ზომიერი — ცინლინის ქედის ჩრდილოეთით, სუბტროპიკული — ცინლინის და ნანლინის მთებს შორის. ტროპიკული ჰავაა ქვეყნის სამხრეთ პროვინციებში. იანვრის საშუალო ტემპერატურა −24°-დან ჩრდილოეთით 18° სამხრეთით. ნალექები 400-800 მმ-დან ჩრდილოეთით 2000-2500 მმ-მდე და უფრო მეტი სამხრეთით, მაქსიმალური — ზაფხულში. შემოდგომაზე ხშირია ტაიფუნი.

ჩინეთის აღმოსავლეთ ნაწილში მიედინება ქვეყნის უდიდესი მდინარეები: იანძი, ხუანხე, სინძიანი, მინძიანი და სხვ., რომელთაც აქვთ მუსონური რეჟიმი, იცის ზაფხულში წყალმოვარდნები. ჩამონადენის რეგულირებისთვის აგებულია ჰიდროტექნიკური ნაგებობანი და წყალსაცავები (განსაკუთრებით მდინარე ხუანხეს აუზში). ქვეყნის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში მიედინება მდინარეები: იარქენდი, აქსუ და სხვ. ქვეყნის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში და ტიბეტის მთიანეთში ბევრი ტბაა, რომელთაგან უდიდესია კუკუნორი, ლობნორი, ბაგრაშკიოლი, ნამცო, სილინგ-ცო. მდინარე იანძის ქვემო დინებაში არის ტბები დუნტინხუა, პოიანხუა, ტაიხუ.
ჰელმის ხრამი

ჰელმის ხრამი — ჯ.რ.რ. ტოლკინის ლეგენდარიუმში დიდი ველი შუახმელეთის ჩრდილო-დასავლეთში, თეთრი მთების მიდამოში, თრიჰირნთან.

ველი გამოყოფილი იყო თხრილით, რომელსაც ჰელმის თხრილი ეწოდებოდა. ამის მიღმა მდებარეობდა ციხესიმაგრე, რომელსაც ადამიანები ბუკისციხეს უწოდებდნენ. ეს იყო ელვარე გამოქვაბულების შესასვლელი.

ჰელმის ხრამი ცნობილია ჰელმის ხრამის ბრძოლით, რომელიც ბეჭდის ომის დროს მოხდა.
ესგაროთი

ტბისპირა ქალაქი, აგრეთვე ცნობილი, როგორც ესგაროთი — ჯ.რ.რ. ტოლკინის ლეგენდარიუმში ტბისპირა ადამიანთა ქალაქი ველურმიწეთში.

აღწერა
ქალაქი მთლიანად ხისგან იყო აგებული და იდგა ხის სვეტებზე, რომლებიც გრძელი ტბის ფსკერზე იყო ჩამაგრებული. ქალაქი აგებული იქნა დრაკონ სმაუგისგან მიწების დასაცავად.

ესგაროთი მდებარეობდა ტბის დასავლეთ მხარეს, ტყის მდინარის პირის ჩრდილოეთით, მშვიდ ყურეში, რომელიც შეიქმნა ლოდებისგან ფორმირებულ საფართან. ქალაქი მიწას უერთდებოდა ხის გრძელი ხიდით, შენობიდან, რომელთანაც იდგა ყარაული.

ტბისპირა ქალაქის ცენტრში მდებარეობდა ბაზარი - მრგვალი აუზი, რომელიც ტბას გვირაბით უერთდებოდა.. უდიდესი სახლები ამ ქალაქში მდებარეობდნენ სწორედ ამ ბაზართან. ქალაქის პირი ეკავა ნავმისადგომებს.

მოსახლეობა
მმართველობა
ქალაქისთავი

ესგაროთის ქალაქისთავი იყო ტბისპირა ქალაქის არჩეული მმართველი ჯუჯების ერებორში მესამე ეპოქის 2941 მოგზაურობისას.

ტბისპირა ქალაქ ესგაროთის მმართველს („ჰობიტის“ პერსონაჟის სახელი უცნობია) ქალაქის მოსახლეები ირჩევდნენ ყველაზე ბრძენ პიროვნებებს შორის.

მმართველის შესახებ თორინის კომპანიის მესამე ეპოქის 2941 წელს გამოჩენამდე არაფერია ცნობილი. უცნობია მისი სახელიც. თუმცა, როგორც ცნობილია, იგი ქალაქის ერთ-ერთი ასაკოვანი და ბრძენი მოსახლე იყო.

2941 წელს ტბისპირა ქალაქის მმართველს მოულოდნელად ეწვია ჯუჯათა რაზმი. მიუხედავად ამისა, ქალაქის მოსახლეობამ მათ ღირსეული მასპინძლობა გაუწია, ახსოვდა რა ძველი წინასწარმეტყველება იმისა შესახებ, რომ ერთ დღეს მარტოსული მთის განძი იქცევა ოქროს მდინარეებად.

როდესაც დრაკონმა სმაუგმა გაანადგურა ესგაროთი, მისმა მოსახლეობამ მოითხოვა მმართველის გადაყენება და მის ადგილზე მშვილდოსან ბარდის დანიშვნა (რომელმაც დრაკონი მოკლა). მაგრამ გაიძვერა მმართველმა განაცხადა, რომ ამ უბედურების მთავარ მიზეზს წარმოადგენდნენ ჯუჯები, რომლებმაც დრაკონი გააღვიძეს, ხოლო ბარდს ეკუთვნოდა დანგრეულ ქალაქ ველის მიდამოები, რომლებიც ისედაც აღსადგენი ჰქონდა, როგორც მის სამეფოს პირდაპირ მემკვიდრეს.

ხუთი ლაშქრის ბრძოლის შემდეგ ბარდმა განძის ნაწილი მმართველს გადასცა. მმართველმა დააჯილდოვა ერთგული ხალხი. თუმცა, იგი მძიმედ აღესრულა - დრაკონის-ავადმყოფობითდაავადებული, გაიქცა უდაბნოში, სადაც იგი მიატოვეს თანმხლებმა ერთგულმა მსახურებმა, რომლებიც შიმშილით კვდებოდნენ. ამბობენ, რომ ახალი მმართველი უფრო ბრძენი იყო და ხალხშიც პოპულარობით სარგებლობდა.

რომანში „ჰობიტი“ ამ პიროვნებას სხვა სახელით არ მოიხსენებენ, თუმცა ცნობილია, რომ ესგაროთის მაცხოვრებლები მას „ფულის ტომარას“ უწოდებდნენ.

ფილმში „ჰობიტი: სმაუგის ნაოხარი“ პერსონაჟს განასახიერებს ბრიტანელი მსახიობი სტივენ ფრაი. ქალაქისთავის როლი და მონაწილეობა ფილმში უფრო აქტიურია, იგი აღწერილია, როგორც კორუმპირებული და გაიძვერა პიროვნება. თანაშემწე ალფრიდთან (რომელიც ფილმისთვის შეიქმნა) ერთად იგი ესგაროთის დანგრევისას ცდილობს ქალაქიდან გაქცევას, მაგრამ იღუპება, როდესაც ნავზე ეცემა სმაუგი.

-ის 1968 წლის რადიოდადგმაში პერსონაჟს განასახიერებს ჯონ ბრაინინგი. 2003 წლის ვიდეო თამაშში ქალაქისთავს ჰქვია კალამარი.
ჰითლუმი

ჰითლუმი , ჯ.რ.რ. ტოლკინის ლეგენდარიუმში — ბელერიანდის რეგიონი, მდებარე ჩრდილოეთით, ჰელკარაქსთან. ბელერიანდისგან ჰითლუმს ყოფდა ერედ ვეთრინის რიგი.

მითრიმი
მითრიმი — ტბა, რომელიც ამავე სახელწოდების ტერიტორიას ჰითლუმისგან გამოჰყოფდა. როდესაც ნოლდორები შუახმელეთში დაბრუნდნენ, ფეანორმა ამ ტბის ჩრდილოეთ ნაპირზე ბანაკი გაშალა.

დორ-ლომინი
დორ-ლომინი — ჰითლუმის სამხრეთ-დასავლეთი ნაწილი. აღმოსავლეთში ესაზღვრებოდა მითრიმის მთები, ჩრდილოეთში - მდინარე, რომელსაც „ცისარტყელის ვიწრობი“, კირით ნინიახი ეწოდებოდა.

დორ-ლომინი პირველად კოლონიზებული იქნა ნოლდორთა მიერ, შუახმელეთში გამოჩენის შემდეგ. გარკვეული დროის მანძილზე იქ მეფობდა ფინგონი, ძე ფინგოლფინისა. მას შემდეგ, რაც მისი მამა მოკლეს, ფინგონი ნოლდორთა დიდ მეფედ იქნა არჩეული.
ულუღ ბეგის ობსერვატორია

ულუღ ბეგის ობსერვატორია — შუა საუკუნეების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი და ცნობილი ობსერვატორია, აგებულია 1424-1428 წლებში ულუღ ბეგის მიერ ჩუპან-ატას მთაზე, სამარყანდის გარეუბანში.

ზოგადი ცნობები
ობსერვატორიის ნანგრევები აღმოაჩინა და გამოიკვლია არქეოლოგმა ვასილი ვიატკინმა 1908 წელს. ობსერვატორიის ზუსტი ადგილმდებარეობის დადგენაში საუკუნის ერთ-ერთი დოკუმენტის შესწავლა დაეხმარა. 1948 წელს უზბეკეთის სსრ-ის ისტორიისა და არქეოლოგიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ, რომელსაც ხელმძღვანელობდა არქეოლოგი ვ. შიშკინი, დაასრულა გათხრების უკანასკნელი ეტაპი და აღმოაჩინეს ობსერვატორიის საძირკველი და იმ შენობის ფრაგმენტები რომელიც ობსერვატორიის დაარსებამდე არსებობდა ბუნებრივ კლდეზე.

რეკონსტრუქციის შემდეგ გაირკვა, რომ ობსერვატორიას ჰქონდა სამსართულიანი ცილინდრის ფორმა, რომლის სიმაღლეც იყო 30,4 მეტრი და დიამეტრი 46,40 მეტრი. უზარმაზარი სექსტანტის რადიუსის ზომა იყო 40,21 მეტრი.

ულუღ ბეგის ობსერვატორიაში მუშაობდნენ ისეთი ცნობილი ასტრონომები, როგორებიც იყვნენ: კაზი-ზადე ალ-რუმი, ალ-კაში, ალ-კუშჩი. აქ 1437 წელს შექმნეს ე. წ. გურგანის ზიჯი - ვარსკვლავიერი ცის რუკა, რომელზეც დატანილი იყო 1018 ვარსკვლავი. აქვე განსაზღვრეს ვარსკვლავიერი წლის სიგრძე: 365 დღე, 6 საათი, 10 წუთი და 8 წამი.

ისტორია
ობსერვატორიის დამაარსებლად ითვლება თემურლენგის შვილიშვილი ულუღ ბეგი, რომელიც დაიბადა 1394 წელს. მისი მასწავლებლები იყვნენ მწერალი და ფილოსოფოსი არიფ აზარი და მათემატიკოსი კაზი-ზადე ალ-რუმი, რომელმაც ობსერვატორიისთვის შემდეგ ბევრი რამ გააკეთა. ულუღ ბეგი ბავშვობიდანვე დიდ ინტერესს იჩენდა მათემატიკისადმი.

მას შემდეგ გახდა თუ არა სამარყანდის მმართველი მან დაიწყო თავისი ოცნების ასრულება - შეექმნა ობსერვატორია. მთავარ კონსულტანტად აღნიშნულ დიდ საქმეში ულუღ ბეგი ასახელებს ალ-რუმის. ობსერვატორიის მშენებლობა გაგრძელდა სულ სამი წელი და 1420 წლისთვის (სხვა მონაცემებით 1428-1429 წლებისთვის) ობსერვატორიის შენობა მზად იყო. ამის მერე დაიწყო ისტრუმენტების დამონტაჟება. ამ საქმეს ულუღ ბეგის თხოვნით ხელმძღვანელობდა ქაშანელი მათემატიკოსი ჯემშიდ ალ-ქაში (1373—1430 წწ).

ობსერვატორიის არსებობის პირველ ათწლეულში მას ხელმძღვანელობდა ჯემშიიდ ალ-ქაში, მისი გარდაცვალების შემდეგ ეს ტანამდებობა დაიკავა 70 წლის კაზი-ზადე ალ-რუმიმ, მაგრამ ექვსი წლის შემვეგ, 1436 წელს, ალ-რუმი გარდაიცვალა. ობსერვატორიას კრიტიკული პერიოდი დაუდგა. ულუღ ბეგი კიდეც ფიქრობდა დაეხურა ობსერვატორია, მაგრამ ახალგაზრდა სამარყანდელმა ასტრონომმა ალი ყუშჯიმ (1402—1474 წწ.) მოახერხა და დაარწმუნა ულუღ ბეგი, რათა გაეგრძელებინათ ვარსკვლავებზე დაკვირვება.

ზოგჯერ წერენ იმის შესახებაც, რომ ულუღ ბეგის მკვლელობის შემდეგ ობსერვატორიამ შეწყვიტა არსებობა და შენობა დაანგრიეს რელიგიურმა ფანატიკოსებმა. თუმცა ბოლო პერიოდის აღმოჩენებმა დაავასტურა, რომ ეს სიმართლეს არ შეეფერება. ულუღ ბეგის შემდეგ ობსერვატორია კიდევ 20 წელი მოქმედებდა. მხოლოდ 1469 წელს სამარყანდის მმართველის აბუ საიდის მკვლელობის შემდეგ მეცნიერთა მდგომარეობა იმვენად გაუარესდა, რომ ალი ყუშჯი იძულებული გახდა დაეტოვებინა ქვეყანა და გადასულიყო ჰერათში, სადაც პრველი მინსიტრი იყო ცნობილი აღმოსავლელი მწერალი ალიშერ ნავოი. მალევე სამარყანდელი ასტრონომები გაიგზავნენ სტამბოლში. სადაც დაასრულეს და გამოსცეს ობსერვატორიის შრომები.

ობსერვატორიის ცარიელი შენობა მრავალი წლის განმავლობაში იდგა და მხოლოდ საუკუნის დასაწყისში დაშალეს აგურებად.
ჩინეთ-ტიბეტის მთები

ჩინეთ-ტიბეტის მთები, სიჩუანის ალპები, ხუანდუანშანი — ქედი ჩინეთსა და მიანმარში. წარმოადგენს ტიბეტის მთიანეთის საფეხურს აღმოსავლეთ ჩინეთის ვაკეებსა და დაბალმთიანეთის საზღვარზე. სიგრძე დაახლოებით 750 კმ, სიგანე 400 კმ-მდე, სიმაღლე 5000-6500 მ (დასავლეთი) და 1000-1200 მ (აღმოსავლეთი, მაქსიმალური — 7590 მ (მწვერვალი გუნგაშანი). შედგება ციცაბოკალთებიანი ქედებისგან, რომლებიც ერთმანეთისგან გამოყოფილია სალუინის, მეკონგისა და იანძის ვიწრო და ღრმა ხეობებით. ჩინეთ-ტიბეტის მთები არის ძველი ბაქნის ნაწილი, რომელიც მეზოზოურ ეპოქაში დაიყო ცალკეულ ბლოკებად. აზევებული ბლოკები აგებულია არქეული და პროტოროზოული გნაისებით, კრისტალური ფიქლებითა და ქვიშაქვებით; დაწეული ბლოკები კი — პალეოზოური კირქვებით, ფიქლებითა და ქვიშაქვებით. პერიფერიული სერები, რომლებიც სიჩუანის ქვაბულს ეკვრის, აგებულია პერმული ასაკის ბაზალტებითა და მეზოზოური დანალექი წყებებით. ხშირია მიწისძვრა. არის რკინის მადნის, ოქროს და სპილენძის საბადოები. სიჩუანის ქვაბულის დასავლეთ კიდეზე ჰავა სუბტროპიკულია, რომელიც ტიბეტის მთიანეთისაკენ თანდათან იცვლება მეტად კონტინენტური გრილი ჰავით. მთათა სამხრეთი კალთების ძირზე ნალექები 1200 მმ წელიწადში, ქარპირა კალთებზე დაახლოებით 2000 მმ და მეტი, ტიბეტის მთიანეთისაკენ — 600 მმ. 4000 მ-ზე მაღლა ალპური მდელოები და სტეპებია, 2000-4000 მ სიმაღლეზე ჭარბობს წიწვოვანი ტყეები, 2000 მ-ის დაბლა შერეული ტყეებია, რომლებიც ქვევით იცვლება მარადმწვანე სუბტროპიკული ტყით (დაფნა, მაგნოლია); სამხრეთით ხეობებში გვხვდება ურთხელი.
ჰარიმის ბრძოლა

ჰარიმის ბრძოლა — სამხედრო კონფლიქტი ჯვაროსნებსა და მუსლიმებს შორის, რომელთაც ნურ ალ-დინ ზანჯი მეთაურობდა. ქრისტიანების არმიაში შედიოდა ტრიპოლის საგრაფოს, ანტიოქიის სამთავროს, ბიზანტიის და კილიკიის სამხედრო ნაწილები. ბრძოლისას უამრავი მათი ლიდერი ტყვედ ჩავარდა.

წინარე ისტორია
1163 წელს იერუსალიმის მეფე ამალარიკი ეგვიპტეში შეიჭრა, რის შემდეგაც ჯვაროსანთა ქვეყნები აღმოსავლეთის მხრიდან დაუცველნი დარჩნენ. ამით ისარგებლა ზანჯიმ, მაგრამ მოულოდნელად იგი დაამარცხა ქრისტიანთა გაერთიანებულმა არმიამ ალ-ბუქაიის ბრძოლაში. ამ ბრძოლის დროს თვითონ ზანჯიც ძლივს გადარჩა ცოცხალი. შემდეგ იგი დაიძრა ჩრდილოეთით, მოიხმო მუსლიმი მმართველები, შეიჭრა ანტიოქიის სამთავროში და ალყა შემოარტყა ჰარიმის ციხეს (1164). ვილჰელმ ტვიროსელის ცნობით: „მან მოათავსა საალყო მანქანები ჩვეული ხერხით და დაიწყო იერიში სიბრაზით, არ აძლევდა მოსახლეობას დასვენების საშუალებას“.

ბრძოლა
რეინალდ სენტ-ვალერელმა, ჰარიმის მმართველმა დასახმარებლად მოუხმო რაიმუნდ -ს, ბოემონდ -ს და ჟოსლენ -ს, რათა დაემარცხებინათ მუსლიმები. მათ შეუერთდნენ კონსტანტინე კალამანი, კილიკიის ბიზანტიელი მმართველი, თოროს და მლეჰი, ასევე ჰუგო დე ლუზინიანი და ჯოფრი მარტელი (იგი იყო გიიომ ანგულემელის ძმა). ეს ორი უკანასკნელი ჩამოსული იყვნენ მოსალოცად.

ზანჯიმ ალყა მოხსნა და უკან დაიხია, მაგრამ ჯვაროსნები ალ-ბუქაიას გამარჯვების შემდეგ შთაგონებულნი იყვნენ და დისციპლინის გარეშე დაესხნენ თავს მოალყე მუსლიმებს. ზანჯის ჯარისკაცებმა კონტრშეტევა მოახდინეს და ჯვაროსნები ჭაობში აღმოჩნდნენ, სადაც ბევრი დაიღუპა. სავარაუდოდ რომ ზანჯიმ მხოლოდ იმიტომ იმოქმედა, რომ ჯვაროსნებს ხაფანგში მოექცია. ვილჰელმ ტვიროსელი თქმით ეს შეტევა იყო უგუნური ქმედება, „მხოლოდ თოროსმა არ მისცა ჯარისკაცებს დადევნების უფლება და გადაურჩა კატასტროფას“. ჟოსლენ , რაიმუნდ , ბოემონდ , კონსტანტინე და ჰუგო დააპატიმრეს და ალეპოში გადაიყვანეს. იბნ ალ-ასირის ცნობით 10 000 ჯვაროსანი დაიღუპა.

შედეგები
ნურ ალ-დინ ზანჯიმ განაახლა ალყა და რამდენიმე დღის შემდეგ ჰარიმი დაიპყრო. ამალრიკ ეგვიპტეში იმყოფებოდა, სამივე ჯვაროსნული სახელმწიფო მმართველის გარეშე დარჩა, ზანჯიმ გადაწყვიტა ანტიოქიისთვის არ შეეტია, რადგან იგი ბიზანტიის ფორმალური ვასალი იყო და მისი შეეშინდა. კრიტიკოსების თქმით მან თქვა: „მე მირჩევნია მეზობლად ბოემონდი მყავდეს, ვიდრე ბერძნების მეფე!“. მალე ზანჯიმ დაიპყრო ბანიასი. ამალრიკმა მიატოვა ეგვიპტე და გაემგზავრა ჩრდილოეთით ტიერ ელზასელთან ერთად, რათა თურქთა შეტევებისგან დაეცვათ ანტიოქია. ბოემონდი ტყვეობიდან განთავისუფლდა 1165 წელს, ხოლო რაიმუნდი ტყვეობაში დარჩა 1173 წლამდე.
გურ-ემირი

გურ-ემირი — შუა საუკუნეების არქიტექტურული ძეგლია შუა აზიაში, თემურლენგისა და მისი ოჯახის, თემურიდების საგვარეულო მავზოლეუმი სამარყანდში, უზბეკეთი.

ისტორია
თემურისა და მისი მემკვიდრეების საგვარეულო სამარხი აღმართეს 1404 წელს ქალაქის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. მოზაიკა, რომელიც შესრულებულია ნათელი და მუქი ცისფერი მოჭიქული აგურით, ამშვენებს კედელსა და გუმბათის ყელს. მოზაიკის გეომეტრიული ფიგურები ნათელ ფერებშია წარმოდგენილი. 1420-იან წლებში, უღულ–ბეგის დროს მავზოლეუმი გააფართოეს.

ცენტრალური აზიის ხუროთმოძღვრების ეს შედევრი მთავარ ადგილს იკავებს ისლამური არქიტექტურის მსოფლიო ისტორიაში. თემურიდების განსასვენებელმა (ასე ეწოდება 2009 წლიდან) უდიდესი გავლენა იქონია მის შემდეგ აგებულ დიდი მოგოლების ეპოქის ისეთ მავზოლეუმებზე, როგორიცაა ჰუმაუნის აკლდამა დელიში და თაჯ-მაჰალის მავზოლეუმი აგრაში, რომლებიც ააშენეს თემურის მემკვიდრეებმა და რომელთა წარმომადგენლებიც ამ პერიოდისთვის მართავდნენ ჩრდილოეთ ინდოეთს.

ძეგლს რესტავრაცია ჩაუტარდა 1950-იან წლებში და 1967 წელს.

მშენებლობა
მავზოლეუმის მშენებლობა დაიწყო 1403 წელს და დაკავშირებული იყო მუჰამედ სულთნის, ტახტის მემკვიდრისა და თემურლენგის საყვარელი შვილიშვილის მოულოდნელ გარდაცვალებასთან. მისი მშენებლობა დაასრულა თემურლენგის მეორე შვილიშვილმა ულუღ ბეგმა.

თემურლენგის მმართველობის პერიოდში მავზოლეუმი გახდა თემურიდების საგვარეულო აკლდამა. ამ არქიტექტურულ ანსამბლში მდებარეობს თავად თემურის და მისი შვილების შაჰრუჰისა და მირან-შაჰის, ასევე შვილიშვილების ულუღ ბეგისა და მუჰამედ სულთნის და თემურის მრჩევლის მირ საიდ ბარაკას საფლავები. მავზოლეუმში ასევე დაკრძალული არის აბუ საიდი თემურიდის შვილი და უზბეკეთის ულუსის მმართველის აბულხაირ-ხანი შვილიშვილი გოგოს, ხან-ხადე ბეგიმის მხრიდან - სულთანი მუჰამადი.

მავზოლეუმი ააშენეს შუა საუკუნეების ქალაქის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. ულუღ ბეგის მმართველობის პერიოდში თემურლენგის საფლავზე დადგეს ლეგენდარული ნეფრიტის საფლავის ქვა.

რესტავრაცია
1916 წელს გადააკეთეს აკლდამა და ხელახლა გაუკეთეს ქვის იატაკი.

1950 წელს გარემონტეს გუმბათი და მოჭიქულობა.

1967 წელს დაიწყო მასშატაბური სარესტავრაციო სამუშაოები კომპლექსის აღსადგენად.

1996 წელს თემურლენგის დაბადებიდან 660 წლის იუბილესთან დაკავშირებით, ფოტოებისა და ნახაზების დახმარებით აღადგინეს საუკუნეში აგებული ორი მინარეთი.

ლეგენდები
1740 წელს სპარსელმა მხედართმთავარმა ნადირ-შაჰმა ტემურლენგის ნეფრიტის საფლავი წაიღო და საკუთარი ტახტის წინ დადო როგორც საფეხური. ამ მომენტიდან ნადირ-შაჰს თავს წარუმატებლობები დაატყდა. მრჩევლები ურჩევდნენ სასწრაფოდ დაებრუნებინა ქვა მავზოლეუმში.

1941 წელს საბჭოთა არქეოლოგებმა გახსნეს საფლავი დაარღვიეს ქვის მყუდროება და მეორე დღეს დიდი სამამულო ომი დაიწყო.
ფინარფინი

ფინარფინი (ს., წარმოითქმის []) — ჯ.რ.რ. ტოლკინის ლეგენდარიუმში ფინუესა და ინდისის ყველაზე უმცროსი ძე. ნოლდორების გაქცევის შემდეგ იგი დარჩა ტირიონში და იყო ნოლდორთა ერთ-ერთი დიდი მეფე.

ლეგენდარიუმის ადრეულ ვერსიებში მას ფინროდი ერქვა, ხოლო ძეს – ინგლორ ფელაგუნდი. უფრო გვიანდელ ხელნაწერებში ეს შეიცვალა, მაგრამ ინგლორის ხსენება არ ამოუღიათ, ვინაიდან უფრო გვიანდელ ვერსიაში იგი ინგალაურეს ვარიაციაა (იხ. გილდორ ინგლორიონი).

გენეალოგია
რუჰაბადის მავზოლეუმი

რუჰაბადის მავზოლეუმი — საუკუნის მემორიალური საკულტო ნაგებობა სამარყანდში, უზბეკეთი. მდებარეობს ადგილზე სადაც დაკრძალულია ისლამის სამართალმცოდნე და ღვთისმეტყველი მეცნიერ-მისტიკოსი შეიხი ბურჰანედდინ კლიჩ საგარჯი.

ისტორია
რუჰაბადის მავზოლეუმი აშენეს თემურლენგის დაკვეთით 1380 წელსისლამური რელიგიური მოღვაწის შეიხ ბურჰანედდინ კლიჩ საგარჯის საფლავზე, რომელიც ცნობილი გახდა აღმოსავლეთ თურქესტანის ტომებს შორის ისლამის გავრცელების გამო. თავად შეიხის დაკრძალვის დრო უცნობია. ისლამის ღვთისმეტყველი აბუ ჰაფსა ნაჯმეტდინ უმარი თავის წიგნში აღნიშნავს, რომ შეიხ ბურჰანედდინის დაკრძალვის პერიოდი უნდა იყოს საუკუნე. სხვა მონაცემებით შეიხის სამარხი სამარყანდში 1287 წლიდან არსებობს. მიუხედავად ამისა, ისტორიკოსების დიდი ნაწილი შეიხის დაკრძალვის თარიღად მიიჩნევენ საუკუნის მეორე ნახევარს და ეყრდნობიან არაბი ისტორიკოსისა და მოგზაურის იბნ ბატუტას ინფორმაციას, რომლის მიხედვითაც იბნ ბატუტას ინდოეთში და ჩინეთში მოგზაურობის დროს, რომელიც შედგა საუკუნის 40-იან წლებში, პეკინის მუსულმანური მისიის ხელმძღვანელად ასახელებს საგარჯის. ბურჰანედდინ საგარჯის ჰქონდა დიდი გავლენა ჩინეთის მონღოლური მმართველი დინასტიის იუანის სამეფო კარზე, უფრო მეტიც, დაქორწინებული იყო „ჩინელ პრინცესაზე“. იგი გარდაიცვალა ჩინეთში, საკუთარ შვილს, აბუ საიდს დაუტოვა ანდერძი, რომ დაესაფლავებინა სამარყანდში.

რუჰაბადის მავზოლეუმი აშენებისთანავე გახდა ერთ-ერთი ყველაზე პატივსაცემი საკულტო ნაგებობა სამარყანდში. თავად თემურლენგიც კი მავზოლეუმთან მიახლოებისას ცხენიდან ჩამოდიოდა. მოგვიანებით რუჰაბადის სამხრეთით მან საკუთარი შვილიშვილის მუჰამად-სულთნის სახელზე ააშენა სასულიერო ცენტრი (მოგვიანებით გურ-ემირის მავზოლეუმი). რუჰაბადის მავზოლეუმში გარდა ბურჰანედდინ საგარჯისა მოგვიანებით დაკრძალეს მისი ცოლი, შვილები და ნათესავები.

მომდევნო წლებში ტერიტორია რუჰაბადის მავზოლეუმის გარშემო არაერთხელ გადააკეთეს. 1880 - 1882 წლებშიმავზოლეუმის ახლოს ააშენეს ჩინურ სტილში გაფორმებული კვადრატული მეჩეთი. საუკუნის შუა წლებში მოძველებული ნაგებობების ადგილზე ააგეს ერთსართულიანი მედრესე, მინარეთი და ასევე აუზი. მეჩეთმა და მინარეთმა მოაღწია ჩვენს პერიოდამდე. მედრესედან დღემდე მოაღწია მხოლოდ პორტალურმა შესასვლელმა.

მავზოლეუმის სარესტავრაციო სამუშაოები მიმდინარეობდა 1950-იან წლებში და 2016 წლის იანვარში.

არქიტექტურა
რუჰაბადის მავზოლეუმი არის არატიპიური ნაგებობა თემურლენგის მმართველობის პერიოდისათვის და მკვეთრად განსხვავვება სხვა ამ პერიოდის მავზოლეუმებისაგან. მავზოლეუმი წარმოადგენს ერთგუმბათიან ნაგებობას, რომლის ზომებიც არის 14 12 მეტრი, ხოლო სიმაღლე 24 მეტრი.

მავზოლეუმს გააჩნია სამი შესასვლელი - ჩრდილოეთიდან, დასავლეთიდან და სამხრეთიდან. მავზოლეუმის მოწყობილობა საკმაოდ ასკეტურია. მისი კევლების გაფორმებაში ძირითადად სჭარბობს აგური. თაღოვანი შესასვლელების გასაფორმებლად გამოიყენება ტერაკოტის ქანდაკებები.
ფერჰად აბასი

ფერჰად აბასი (; დ. 24 აგვისტო, 1899, ტახერი — გ. 23 დეკემბერი, 1985, ალჟირი) — ალჟირის პოლიტიკური და სახელმწიფო მოღვაწე, პროფესიით ფარმაცევტი.

მოითხოვდა ალჟირის ავტონომიას საფრანგეთის კავშირის ფარგლებში. 1938 წელს დააარსა „ალჟირის სახალხო კავშირი“, 1944-1956 წლებში მეთაურობდა ზომიერ ნაციონალისტურ ორგანიზაციებს: „მანიფესტისა და თავისუფლების მეგობართა ასოციაციას“ და „ალჟირის მანიფესტის დემოკრატიულ კავშირს“. 1956 წლიდან მიემხრო „ეროვნული განთავისუფლების ფრონტს“. 1958-1961 წლებში იყო ალჟირის რესპუბლიკის დროებითი მთავრობის პირველი თავმჯდომარე, 1962-1963 წლებში ალჟირის ეროვნული კრების თავმჯდომარე. 1963 წელს გადადგა (არ იზიარებდა მთავრობის საშინაო პოლიტიკას, მოითხოვდა წარმომადგენლობითი პარლამენტარიზმის შემოღებას, წინააღმდეგი იყო ერთპარტიული სისტემის). იმავე წელს გარიცხეს „ეროვნული განმათავისუფლებელი ფრონტიდან“.