მუსტაფა ქემალ ათათურქი

მუსტაფა ქემალ ათათურქი , ან მუსტაფა ქემალ ფაშა 1921 წლამდე და ღაზი მუსტაფა ქემალ ფაშა 1921—1934 წლებში (დ. 1881, სალონიკი, სალონიკის ვილაიეთი, ოსმალეთის იმპერია – გ. 10 ნოემბერი, 1938, დოლმაბაჰჩე, სტამბოლი, თურქეთი) — თურქი ფელდმარშალი, რევოლუციონერი სახელმწიფო მოღვაწე, მწერალი და თურქეთის რესპუბლიკის დამფუძნებელი მამა, რომელიც რესპუბლიკის დაფუძნებიდან, 1923 წლიდან, სიკვდილამდე, 1938 წლამდე იყო თურქეთის პრეზიდენტი. მან გაატარა ყოვლისმომცველი პროგრესული რეფორმები, რამაც თურქეთი გარდაქმნა სეკულარულ და ინდუსტრიალიზებულ ქვეყნად. იდეოლოგიურად, მისი სეკულარისტული და ნაციონალისტური პოლიტიკა და სოციალისტურ-პოლიტიკური თეორია ქემალიზმის სახელით გახდა ცნობილი. თავისი სამხედრო და პოლიტიკური მიღწევების გამო, ათათურქი საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პოლიტიკურ ლიდერად ითვლება.

ათათურქი ცნობილი გახდა პირველი მსოფლიო ომის დროს, გალიპოლის ბრძოლაში (1915) ოსმალეთის იმპერიის გამარჯვების უზრუნველყოფის შემდეგ. ოსმალეთის იმპერიის დამარცხებისა და დაშლის შემდეგ, ის სათავეში ჩაუდგა თურქულ ეროვნულ მოძრაობას, რომელიც წინააღმდეგობას უწევდა მოკავშირეების მიერ თურქეთის დაყოფას ომში გამარჯვებულ მოკავშირეთა შორის. თურქეთის დღევანდელ დედაქალაქში, ანკარაში დროებითი მთავრობის შექმნით, მან დაამარცხა მოკავშირეების მიერ გაგზავნილი ძალები და ომიდან გამარჯვებული გამოვიდა, რომელსაც მოგვიანებით „თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის“ უწოდეს. შემდგომში მან გააუქმა უკვე დაშლილი ოსმალეთის იმპერია და მის ნაცვლად გამოაცხადა თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შესახებ.

ახლად ჩამოყალიბებული თურქეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტის ამპლუაში, ათათურქმა წამოიწყო პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული რეფორმების მკაცრი პროგრამა, რომლის საბოლოო მიზანი იყო თანამედროვე, პროგრესული და სეკულარული ეროვნული სახელმწიფოს აშენება. მან, დაწყებითი განათლება უფასო და სავალდებულო გახადა და ათასობით ახალი სკოლა გახსნა ქვეყნის მასშტაბით. ასევე შემოიღო ლათინურ ენაზე დაფუძნებული თურქული ანბანი, რომელიც შეცვალა ძველი ოსმალურის თურქული ანბანი. თურქმა ქალებმა თანაბარი სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებები მიიღეს ათათურქის პრეზიდენტობის დროს. კერძოდ, №1580 კანონის საფუძველზე 1930 წლის 3 აპრილს ქალებს მიენიჭათ ხმის მიცემის უფლება ადგილობრივ არჩევნებზე და რამდენიმე წლის შემდეგ, 1934 წელს, სრული საყოველთაო ხმის უფლება მიიღეს.

ათათურქის მთავრობა ატარებდა თურქიზაციის პოლიტიკას, რითაც ცდილობდა შეექმნა ერთგვაროვანი, ერთიანი და უპირველეს ყოვლისა სეკულარული ერი თურქული დროშის ქვეშ. ათათურქის დროს, თურქეთში მცხოვრებ უმცირესობებს სთხოვდნენ საჯაროდ თურქულად ელაპარაკათ, მაგრამ ამავე დროს მათ მიეცათ უფლება შეენარჩუნებინათ საკუთარი მშობლიური ენა. გვარის შესახებ კანონის მიხედვით არათურქულ ტოპონიმებს და უმცირესობებს დაევალათ თურქული გვარის მიღება. 1934 წელს, თურქეთის პარლამენტმა მას გვარად „ათათურქი“ მიანიჭა, რაც ნიშნავს „თურქების მამას“, რაც მისი როლის აღიარება გახდა, რომელიც მან თანამედროვე თურქეთის რესპუბლიკის მშენებლობაში შეიტანა. ის 1938 წლის 10 ნოემბერს სტამბოლში, დოლმაბაჰჩეს სასახლეში, 57 წლის ასაკში გარდაიცვალა. პრეზიდენტის პოსტზე ის პრემიერ-მინისტრმა, ისმეთ ინენიუმ შეცვალა და სახელმწიფო პანაშვიდი გადაუხადა მას.

1981 წელს, ათათურქის დაბადების 100 წლისთავზე, მის ხსოვნას გაერომ და იუნესკომ პატივი მიაგო და მიმდინარე წელი მსოფლიოში „ათათურქის წლად“ გამოაცხადა, ასევე მიიღო რეზოლუცია ათათურქის 100 წლის იუბილეზე, სადაც ის აღწერილია, როგორც „მებრძოლ ლიდერად კოლონიალიზმისა და იმპერიალიზმის წინააღმდეგ“ და „ხალხებს შორის ურთიერთგაგების გრძნობისა და მსოფლიოს ერებს შორის მტკიცე მშვიდობის შესანიშნავი წარმომჩენის, სადაც ის მთელი ცხოვრება მუშაობდა ხალხებს შორის ჰარმონიისა და თანამშრომლობის განსავითარებლად“. ათათურქს ასევე მიენიჭა ჯილდო მსოფლიოში მშვიდობაზე ორიენტირებული საგარეო პოლიტიკისა და მეგობრობისთვის, განსაკუთრებით მეზობელ ქვეყნებთან მიმართებაში, როგორებიცაა ირანი, იუგოსლავია, ერაყი და საბერძნეთი, ასევე ბალკანეთის პაქტის შექმნისთვის, რომელიც წინააღმდეგობას უწევდა ფაშისტური იტალიისა და ცარისტული ბულგარეთის ექსპანსიონიზმისთვის.

სახელი
ათათურქი დაიბადა, როგორც „მუსტაფა“. მეორე სახელი „ქემალი“ (რომელიც არაბულად ნიშნავს „სრულყოფილებას“ ან „სიმწიფეს“) მას მათემატიკის მასწავლებელის, კაპიტან მუსტაფა ეფენდის მიერ მიენიჭა. აფეთ ინანის მიხედვით, მისმა მასწავლებელმა ეს სახელი მას (ათათურქს) „მისი შესაძლებლობებისა და სიმწიფის აღფრთოვანებით დაარქვა“. სხვა წყაროების მიხედვით, მის მასწავლებელს სურდა ათათურქის სხვა მოსწავლეებისგან განსხვავება, რომელთაც ასევე ერქვათ „მუსტაფა“. მწერალი ენდრიუ მანგო ვარაუდობს, რომ შესაძლოა მან თავად აირჩია ეს სახელი, ნაციონალისტი პოეტის, ნამიქ ქემალი პატივსაცემად. ჟურნალისტ ალკანის მიხედვით, ათათურქმა, როგორც ჩანს, ჯარში მოღვაწეობის წლებში მიიღო სახელი „ქემალი“.

მას შემდეგ, რაც 1934 წელს პირადობის მოწმობა მიიღო გვარი „ათათურქი“, მისი სახელის ველში ჩაიწერა „ქემალ ათათურქი“, მაშინ, როდესაც სახელი „მუსტაფა“ საერთოდ გაქრა. 1935 წლის თებერვალში, ათათურქმა დაიწყო თავისი „ორიგინალური“ სახელის — „ქემალის“ გამოყენება. ჟურნალ „ “ (1934) მიხედვით ქემალი ნიშნავს „ფორტიფიკაციას“, „ციხესიმაგრეს“, „ჯარს“, „ფარს“. 1935 წლის 4 თებერვალს, მთავრობის ოფიციალურმა საინფორმაციო სააგენტო „ანადოლუს სააგენტომ“ შემდეგი განმარტება გააკეთა: ოსმალეთის იმპერიაში. მისი მშობლები იყვნენ ალი რიზა ეფენდი, სამხედრო ოფიცერი წარმოშობით კოჯაჯიკიდან (ჩრდილოეთი მაკედონია), მოხელე და ხე-ტყით მოვაჭრე, და ზიუბეიდე ჰანუმი. მუსტაფას მხოლოდ და ჰყავდა, მაკბულე ათადანი, რომელიც 1956 წელს გარდაიცვალა.

ათათურქის წარმომავლობის შესახებ მითები და თეორიები საოცრად მრავალფეროვანი და კონტრასტულია. მამამისი, ალი რიზა ეფენდი, ზოგიერთი ავტორის აზრით, წარმოშობით ალბანელი იყო, თუმცა, ფალიჰ რიფკი ათაის, ვამიკ ვოლქანის, ნორმან იცხკოვიცის, მიუჟგიან ჯუნბურის, ნუმან ქართალის და ჰასან იზეტინ დინამოს აზრით, ალი რიზა ეფენდის წინაპრები თურქები იყვნენ, რომლებიც საბერძნეთში ანატოლიიდან, აიდინის პროვინციაში მდებარე სიოქეს რაიონიდან ჩამოვიდნენ. ითვლება, რომ დედამისი, ზუბეიდე, თურქული წარმოშობისაა სხვა წყაროების მიხედვით, დედამისი ებრაელი (, 2007) ან ბულგარელი (, 2009) იყო. სხვადასხვა წყაროს მიხედვით, დედამისი ასევე შეიძლება ალბანელი, მაკედონელი ტორბეში, ან მუსლიმი ბულგარელი ყოფილიყო. ოსმალეთის დროს სალონიკში მცხოვრები დიდი ებრაული თემის გამო, მისი ბევრი პრო-ისლამისტი მოწინააღმდეგე, რომლებიც მისი რეფორმების მოწინააღმდეგენი იყვნენ, აცხადებდნენ, რომ ათათურქის წინაპრები „დიონმე“ (გარდაქმნილები) იყვნენ — ებრაელები, რომლებმაც საჯაროდ ისლამი მიიღეს, თუმცა, ფარულად მაინც იუდაიზმის ერთგულები დარჩნენ.

ადრეულ წლებში, დედამ აიძულა ათათურქს რელიგიურ სკოლაში სწავლა, რაც მან მოკლე ვადაში და უხალისოდ შეასრულა. მოგვიანებით, მამამისის მითითებით სწავლობდა „შემსი ეფენდის სკოლაში“ (კერძო სკოლა, საერო სასწავლო გეგმით). შვიდი წლის ასაკში, ათათურქს მამა გარდაეცვალა. დედამისს სურდა, რომ მას ესწავლა მოვაჭრის პროფესია, მაგრამ მათ დაუკითხავად, 1893 წელს, ათათურქმა ჩააბარა სალონიკის სამხედრო სკოლაში. 1896 წელს იგი ჩაირიცხა მონასტირის სამხედრო სკოლაში (თანამედროვე ჩრდილოეთ მაკედონია). 1899 წლის 14 მარტს ჩაირიცხა ოსმალეთის სამხედრო აკადემიაში, რომელიც მდებარეობდა ოსმალეთის დედაქალაქ კონსტანტინოპოლში, შიშლის რაიონში, პანგალთის უბანში, და რომელიც დაასრულა 1902 წელს. მოგვიანებით, 1905 წლის 11 იანვარს, დაამთავრა ოსმალეთის სამხედრო კოლეჯი კონსტანტინოპოლში. გათავისუფლების შემდეგ, ათათურქი დაინიშნა დამასკოში განლაგებული მეხუთე არმიის შტაბის კაპიტნათ, შემდგომში ის შეუერთდა რეფორმისტ ოფიცერთა მცირე საიდუმლო რევოლუციურ საზოგადოებას სახელად „სამშობლო და თავისუფლება“ , რომელსაც ხელმძღვანელობდა ვაჭარი მუსტაფა ელვანი (ჯანთექინი). 1907 წლის 20 ივნისს მას მიენიჭა უფროსი კაპიტნის წოდება და 1907 წლის 13 ოქტომბერს დაინიშნა მანასტირში განლაგებული მესამე არმიის შტაბში. მოგვიანებით შეუერთდა ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტს (ეპკ), საწევრო ნომრით 322, თუმცა, შემდგომ წლებში, ცნობილი იყო თავისი ოპოზიციონერობით და ხშირი კრიტიკით კომიტეტის ხელმძღვანელობის მიერ გატარებული პოლიტიკის მიმართ. 1908 წლის 22 ივნისს დაინიშნა ოსმალეთის რკინიგზის ინსპექტორად აღმოსავლეთ რუმელიაში . სადაც მან აჯანყება წარმატებით ჩაახშო და 1909 წლის იანვარში კონსტანტინოპოლში დაბრუნდა.

1909 წლის აპრილში, კონსტანტინოპოლში, ჯარისკაცთა ჯგუფმა დაიწყო კონტრრევოლუცია (იხ. 31 მარტის ინციდენტი). ათათურქმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა აჯანყების ჩახშობაში.

1910 წელს იგი გამოიძახეს ოსმალეთის ალბანეთის პროვინციებში. იმ დროს ისა ბოლეტინი ხელმძღვანელობდა ალბანურ აჯანყებებს კოსოვოში, ასევე აჯანყება იყო ალბანეთშიც. 1910 წელს ათათურქი შეხვდა ალბანელ პოლიტიკოსს, მწერალს და ალბანეთის დამოუკიდებლობის დეკლარაციის ერთ-ერთ ხელმომწერს ექრემ ვლორას.

მოგვიანებით, 1910 წლის შემოდგომაზე, ათათურქი იყო ოსმალეთის სამხედრო დამკვირვებელთა შორის, რომლებიც ესწრებოდნენ პიკარდის სამხედრო წვრთნებს საფრანგეთში ოსმალეთის ტრიპოლიტანიაში (დღეს ლიბია). იგი ძირითადად იბრძოდა დარნასა და ტობრუკთან ახლოს მდებარე რაიონებში. რასაც დაუპირისპირდა 20 000 ბედუინი და 8 000 თურქი ჯარისკაცი. იტალიის მიერ ომის გამოცხადებამდე ცოტა ხნით ადრე, ლიბიაში მდებარე ოსმალეთის ჯარის დიდი ნაწილი გაიგზავნა ოსმალეთის იემენის ვილაეთში (დღეს იემენი), სადაც მათ უნდა ჩაეხშოთ აჯანყება, ამიტომ ოსმალეთის მთავრობამ არასაკმარისი რესურსი დატოვა ლიბიის ფრონტზე. ბრიტანეთმა, რომელიც აკონტროლებდა ოსმალეთის პროვინციებს ეგვიპტესა და სუდანს, არ მისცა საშუალება ოსმალეთს დამატებითი ძალების ეგვიპტის გავლით ლიბიაში გადასროლა. ოსმალელი ჯარისკაცები, მათ შორის ათათურქი, ლიბიაში არაბების ფორმაში ჩაცმულნი (რაც რისკს შეიცავდა ციხეში მოხვედრის, ეგვიპტეში მდებარე ბრიტანეთის ხელისუფლების მიერ შენიშვნის შემთხვევაში) ან მცირედ ხელმისაწვდომი ბორნით (იტალიელები, რომლებსაც ჰყავდათ ძლიერი საზღვაო ძალა და ფაქტობრივად აკონტროლებდნენ საზღვაო მარშრუტებს ტრიპოლისკენ) ჩავიდნენ. თუმცა, მიუხედავად ყველა დაბრკოლებისა, ათათურქის ძალებმა ლიბიაში არაერთხელ მოახერხეს იტალიელების მოგერიება, მაგალითად, 1911 წლის 22 დეკემბერს ტობრუკის ბრძოლაში.

1912 წლის 16-17 იანვარს დერნას ბრძოლის დროს, როდესაც ათათურქის არმიას იტალიის არმიამ თავს დაესხა, ორმა იტალიურმა თვითმფრინავმა ბომბი ჩამოაგდო ოსმალეთის ძალების განლაგებულ პოზიციებზე. თავდასხმის შედეგად დაზიანებული შენობის ნანგრევებიდან ათათურქი ამოიყვანეს, რომელსაც მარცხენა თვალი დაზიანებული იყო, რაც მისი თვალის ქსოვილის მუდმივი დაზიანება გამოიწვია. თუმცა, დაზიანებამ არ გამოიწვია მხედველობის დაკარგვა. ის თითქმის ერთი თვის განმავლობაში მკურნალობდა. ორი კვირის შემდეგ სცადა დაეტოვებინა წითელი ნახევარმთვარის სამედიცინო პუნქტი, მაგრამ როდესაც თვალის მდგომარეობა გაუარესდა, იძულებული გახდა დაბრუნებულიყო და მკურნალობა გაეგრძელებინა. 1912 წლის 6 მარტს, ათათურქი გახდა ოსმალეთის ჯარების მეთაური დერნაში. ათათურქმა მოახერხა ქალაქისა და მისი მიმდებარე რეგიონის დაცვა და შენარჩუნება 1912 წლის 18 ოქტომბრამდე, სანამ თურქეთ-იტალიის ომის დასრულებამდე. 1912 წლის 8 ოქტომბერს, ბალკანეთის ომის დაწყების შემდეგ, ათათურქი, ენვერ ბეი, ფეთჰი ბეი და სხვა ოსმალელი სამხედრო მეთაურები ლიბიიდან უნდა დაბრუნებულიყვნენ ოსმალეთის ევროპულ ტერიტორიაზე. იტალიასთან ომის წაგების შემდეგ, ტრიპოლიტანია, ფეცანი და კირენაიკა (სამი პროვინცია, რომლებიც დღევანდელ ერთიან ლიბიას წარმოადგენენ) 1912 წლის 18 ოქტომბერს ხელმოწერილი ლოზანის ხელშეკრულებაში (1912) შესაბამისად იტალიის სამეფოს გადაეცა. 1923 წლის შემდეგ, ისტორიკოსები ამ ხელშეკრულებას „უშის ხელშეკრულება“ დაარქვეს, რომ განესხვავათ 2023 წელს ხელმოწერილი ლოზანის ხელშეკრულებისგან, რომელიც იყო პირველი მსოფლიო ომის მოკავშირეებსა და თურქეთის დიდ ეროვნულ ასამბლეას შორის ხელმოწერილი საზავო ხელშეკრულება.

ბალკანეთის ომები (1912-1913)
1912 წლის 1 დეკემბერს ათათურქი გადავიდა თავის ახალ შტაბში, გალიპოლის ნახევარკუნძულზე და მონაწილეობა მიიღო ბალკანეთის პირველ ომში, კერძოდ მონაწილეობა მიიღო თრაკიის სანაპიროზე მდებარე ბოლაირში ამფიბიურ დესანტის გადასროლაში, ფეთჰი ოქიარის მეთაურობით. თუმცა, ეს თავდასხმა ბრძოლის დროს გეორგი ტედოროვის დივიზიამ უკუაგდო.

1913 წლის ივნისში, ბალკანეთის მეორე ომის დროს, ათათურქმა მონაწილეობა მიიღო ოსმალეთის არმიის ძალების მიერ და ენვერ-ფაშას ხელმძღვანელობით, ედირნეს (ძველი ადრიანოპოლი, რომელიც 1365-1453 წლებში ოსმალეთის იმპერიის დედაქალაქი იყო და ამით მის გათავისუფლებას უდიდესი ისტორიული მნიშვნელობა ჰქონდა) და დიდიმოტიხონის გათავისუფლებაში.

1913 წელს იგი დაინიშნა ოსმალეთის სამხედრო ატაშედ ბალკანეთის სახელმწიფოებში (მთავარი ოფისით სოფიაში, ბულგარეთი) და 1914 წლის 1 მარტს მიენიჭა „ქაიმაქამის“ (ვიცე-პოლკოვნიკი/პოლკოვნიკი) წოდება. საახალწლო მიღებაზე მოცეკვავე წყვილი მომდევნო დღეებში ფარულად დაიწყეს შეხვედრა. მისმა ორმა დივიზიამ დაიპყრო ბითლისი და მუში, რამაც ჩაშალა რუსული სარდლობის გათვლები.

ამ გამარჯვების შემდეგ, კონსტანტინოპოლის ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტის მთავრობამ ჰიჯაზში ახალი არმიის შექმნა ( - ) შესთავაზა და მის მეთაურად ათათურქის დანიშვნა უნდოდა, თუმცა, მან უარი თქვა ამ წინადადებაზე და ეს არმია არასოდეს შექმნილა. სამაგიეროდ, 1917 წლის 7 მარტს ათათურქი სამხედრო კორპუსის მეთაურობიდან მეორე არმიის მთავარ სარდლად დაწინაურდა, ამავე დროს რუსულმა ჯარებმა მალევე დატოვეს თურქეთის ტერიტორია, მას შემდეგ, რაც რუსეთის რევოლუცია დაიწყო. მუსტაფა ქემალი 1918 წლის 26 აგვისტოს ალეპოში ჩავიდა, შემდეგ კი სამხრეთით, ნაბლუსში, თავის შტაბ-ბინისკენ განაგრძო გზა. მეშვიდე არმია ფრონტის ხაზის ცენტრალურ ნაწილს აკონტროლებდა. 19 სექტემბერს, მეგიდოს ბრძოლის დაწყებისას, მერვე არმია სანაპირო ფლანგს აკონტროლებდა, მაგრამ ფლანგი დაიშალა და ლიმან ფაშამ მეშვიდე არმიას უბრძანა ჩრდილოეთით უკან დახევა, რათა ბრიტანელებს არ მოექციათ მდინარე იორდანე ალყაში. მეშვიდე არმია მდ. იორდანესკენ დაიხია, მაგრამ 1918 წლის 21 სექტემბერს უკან დახევისას, ბრიტანეთის საჰაერო დაბომბვისას ნაბლუსთან განადგურდა. მიუხედავად ამისა, მუსტაფა ქემალმა, ალეპოს ჩრდილოეთით თავდაცვითი ხაზის შექმნა მოახერხა. ლორდ კინროსის თქმით, მუსტაფა ქემალი ომში ერთადერთი თურქი გენერალი იყო, რომელსაც არასდროს განუცდია დამარცხება.

ომი მუდროსის ზავით დასრულდა, რასაც ხელი 1918 წლის 30 ოქტომბერს მოაწერეს და ოსმალეთის იმპერიაში მყოფ ყველა გერმანულ და ავსტრო-უნგრეთის ჯარს დრო მიეცა უკან დასახევად. 31 ოქტომბერს, მუსტაფა ქემალი დაინიშნა „ილდირიმის“ არმიის ჯგუფის მეთაურად, რა დროსაც შეცვალა ამ თანამდებობაზე ლიმან ფონ სანდერსი. მუსტაფა ქემალმა ასევე დააორგანიზა იარაღის დარიგების პროცესს ანთეფის მშვიდობიანი მოსახლეობისთვის, დამპყრობელი მოკავშირეების წინააღმდეგ თავდაცვითი ბრძოლის შემთხვევისთვის.

გენოციდების საკითხი და მუსტაფა ქემალი
მუსტაფა ქემალი არ იყო ჩართული სომხების გენოციდში. თუმცა, კამათის საგანი გახდა მისი კრიტიკული ან მხარდამჭერი დამოკიდებულება გენოციდის მიმართ. ადგილობრივ აუდიტორიასთან გამოსვლებში მუსტაფა ქემალმა თურქები ნებისმიერი დანაშაულის ჩადენაში უდანაშაულოდ გამოიყვანა. მოგვიანებით გავრცელებული ინფორმაციით, მან ჩუმად გამოთქვა თავისი უკმაყოფილება ამ მოვლენების მიმართ. მაგალითად, აშშ-ის გენერალმა ჯეიმზ ჰარბორდმა, რომელიც ხელმძღვანელობდა სომხური კრიზისის ამერიკულ გამოძიებას, ათათურქს 1919 წლის სექტემბერში შეხვდა. ჰარბორდის თქმით, ათათურქმა დაგმო დეპორტაციები და გენოციდი, რომელიც „ერთიანობისა და პროგრესის მოძრაობის“ უმცირესობათა ფრაქციის ქმედებად შეაფასა. მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი აღიარება საჯაროდ არ გაკეთებულა მისი მხრიდან, შემდგომ პერიოდში, ათათურქმა 1920 წელს, თურქეთის პარლამენტში გამოსვლისას, მოვლენებს „სამარცხვინო აქტი“ უწოდა. თურქ გენერლებს უბრძანეს „სომხეთის ფიზიკურად და პოლიტიკურად განადგურება“. თურქეთის არმიამ ამიერკავკასიაში თითქმის 100 000 სომეხი გაანადგურა, ხოლო კიდევ 100 000 კილიკიიდან გაიქცა საფრანგეთის გასვლის დროს. თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ, „ერთიანობისა და პრეგრესის მოძრაობის“ წევრ ომის დამნაშავეებს იმუნიტეტი მიენიჭათ და იმავე წლის ბოლოს, ლოზანის ხელშეკრულებამ დაადგინა თურქეთის ამჟამინდელი საზღვრები და ბერძნული მოსახლეობის განდევნა. ხელშეკრულების არამუსლიმი უმცირესობების დაცვის დებულებებს არ ჰქონდა აღსრულების მექანიზმი და პრაქტიკაში არ მუშაობდა. სომხები, რომლებმაც დეპორტაციის თავიდან აცილება მოახერხეს და რომლებიც დედაქალაქის გარეთ ცხოვრობდნენ, 1923 წლის შემდეგაც იძულებითი ისლამიზაციისა და გოგონების გატაცების მსხვერპლნი გახდნენ, ხოლო სირიაში გაძევების პროცესი 1929 წლამდე გაგრძელდა.

თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის
1918 წლის დეკემბრისთვის, იატაკქვეშა „ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტის“ (ეპკ) წინააღმდეგობის ორგანიზაციის, „ქარაქოლის“ ლიდერებმა მუსტაფა ქემალს ანტანტის წინააღმდეგ საწინააღმდეგო მოძრაობის ხელმძღვანელობა შესთავაზეს. ისტორიკოსი ერიკ-იან ციურხერი ამტკიცებდა, რომ ქემალი განსაკუთრებით მოსაწონი კანდიდატი იყო, რადგან ის „ნდობით სარგებლობდა, როგორც ერთიანობის მომხრესა და პატრიოტს, აგრეთვე ის არც ისე მჭიდროდ იყო დაკავშირებული არც ენვერსა და თალათის მმართველ ძალასთან და არც სომხების მასობრივ ხოცვა-ჟლეტვასთან იყო დაკავშირებული“.

1919 წლის 30 აპრილს, „ - - “-მ („მისი უდიდებულესობა სულთნის საპატიო ადიუტანტი“), მირლივას წოდებით, მუსტაფა ქემალი მეცხრე არმიის ჯარების ინსპექტორად დაინიშნა, რათა დარჩენილი ოსმალეთის სამხედრო დანაყოფების რეორგანიზაციასა და შიდა უსაფრთხოების გაუმჯობესებაზე ეზრუნა. ამ დანიშვნამ, იგი ფაქტობრივად ანატოლიის სრულუფლებიან წარმომადგენლად აქცია, რაც მას რეგიონში მყოფ ყველა სამოქალაქო თუ სამხედრო პერსონალზე პასუხისმგებლობას ანიჭებდა. 1919 წლის 19 მაისს ის სამსუნში ჩავიდა. უპირველესი მიზანი ჰქონდა ოკუპანტი ძალების წინააღმდეგ ორგანიზებული ეროვნული მოძრაობის ჩამოყალიბება. 1919 წლის ივნისში მან გამოსცა ამასიის ცირკულარი, რომლითაც გამოაცხადა, რომ ქვეყნის დამოუკიდებლობა საფრთხეში იყო. იმავე წლის 8 ივლისს ოსმალეთის არმია დატოვა, ხოლო ოსმალეთის მთავრობამ მისი დაპატიმრების ორდერი გასცა. თუმცა, ქიაზიმ ქარაბექირმა და აღმოსავლეთ ანატოლიაში მოქმედმა სხვა სამხედრო მეთაურებმა მუსტაფა ქემალს მხარდაჭერა გამოუცხადეს და ის თავიანთ ლიდერად აღიარეს.

1919 წლის 4 სექტემბერს, ათათურქმა სივასში კონგრესი მოიწვია. თურქეთის სხვადასხვა პროვინციაში, მოკავშირეების მოწინააღმდეგეებმა გამოსცეს დეკლარაცია სახელწოდებით „- “ („ეროვნული პაქტი“). მუსტაფა ქემალი კონგრესის აღმასრულებელი კომიტეტის ხელმძღვანელად დაინიშნა, რამაც მას მომავალი პოლიტიკის გასატარებლად საჭირო ლეგიტიმაცია მისცა. 1920 წლის 23 აპრილს, მუსტაფა ქემალის ხელმძღვანელობით ეროვნული ასამბლეა გაიხსნა და ათათურქიც ასამბლეის სპიკერი გახდა. ამ ფაქტმა ფაქტობრივად ქვეყანაში დიარქიის მდგომარეობა შექმნა. 1920 წლის მაისში, ორ მთავრობას შორის ძალაუფლებისთვის ბრძოლამ თურქეთის სამხედრო სასამართლოს მიერ მუსტაფა ქემალისთვის დაუსწრებლად სიკვდილით დასჯით განაჩენის გამოტანა გამოიწვია. მუსტაფა ქემალთან ერთად სიკვდილით დასჯა მიესაჯათ ჰალიდე ედიფს (ადივარი) და ალი ფუატს (ჯებესოი).

1920 წლის 10 აგვისტოს, ოსმალეთის დიდმა ვეზირმა, დამათ ფერიდ ფაშამ ხელი მოაწერა სევრის ხელშეკრულებას, რითაც დასრულდა ოსმალეთის იმპერიის დაყოფის გეგმა, მათ შორის იმ რეგიონების დაყოფა, რომლებსაც თურქი ნაციონალისტები თავიანთ სამშობლოდ მიიჩნევდნენ. მუსტაფა ქემალმა კი მოითხოვა ქვეყნის სრული დამოუკიდებლობა და თურქული უმრავლესობის ინტერესების დაცვა „თურქულ მიწაზე“. მან დაარწმუნა ეროვნული ასამბლეა შეეკრიბა ეროვნული არმია. ეროვნული არმია ამით დაუპირისპირდა მოკავშირეთა საოკუპაციო ძალების მიერ მხარდაჭერილ ხალიფატის არმიას და მისი უშუალო ამოცანა იყო აღმოსავლეთ ფრონტზე სომხური ძალების და დასავლეთ ფრონტზე სმირნიდან (დღევანდელი იზმირი) აღმოსავლეთით მიმავალი ბერძნული ძალების წინააღმდეგ ბრძოლა, რომლებმაც ქალაქი 1919 წლის მაისში დაიკავეს.

1920 წლის შემოდგომაზე სომხეთში შეჭრისა და მოგვიანებით ბერძნების წინააღმდეგ ეროვნული ასამბლეის არმიის სამხედრო წარმატებები შესაძლებელი გახდა ქემალისტებისთვის რუსეთის ბოლშევიკების მიერ ოქროსა და შეიარაღების მუდმივი მიწოდების წყალობით, რაც 1920 წლის შემოდგომიდან მოყოლებული მიეწოდებოდა.

თურქეთ-საბერძნეთის ომის დროს გამართული რიგი ბრძოლების შემდეგ, ბერძნული არმია ანკარიდან დასავლეთით სულ რაღაც ოთხმოცი კილომეტრში, მდინარე საქარიამდე მიაღწია. 1921 წლის 5 აგვისტოს მუსტაფა ქემალი ეროვნულმა ასამბლეამ თავისი შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლად დააწინაურა. საქარიის ბრძოლა 1921 წლის 23 აგვისტოდან 13 სექტემბრამდე გაგრძელდა და ბერძნების დამარცხებით დასრულდა. ბრძოლაში გამარჯვების შემდეგ, 1921 წლის 19 სექტემბერს დიდმა ეროვნულმა ასამბლეამ მუსტაფა ქემალს მარშალის წოდება და ღაზის ტიტული მიანიჭა. მოკავშირეები, რომლებიც უგულებელყოფდნენ მუსტაფა ქემალის წარმატებების მასშტაბებს, იმედოვნებდნენ, რომ ანგორას სამშვიდობო შეთანხმების სახით სევრის ხელშეკრულების შეცვლილ ვერსიას მიაღებინებდნენ, მაგრამ მათი წინადადება უარყვეს. 1922 წლის აგვისტოში, მუსტაფა ქემალმა აფიონყარაჰისართან მიმდინარე დუმლუფინარის ბრძოლაში ბერძნულ საბრძოლო ხაზებზე ტოტალური შეტევა წამოიწყო და თურქულმა ძალებმა 1922 წლის 9 სექტემბერს იზმირზე სრული კონტროლი აღადგინეს. 1922 წლის 10 სექტემბერს, მუსტაფა ქემალმა ერთა ლიგას დეპეშა გაუგზავნა, რომელშიც ნათქვამი იყო, რომ თურქული მოსახლეობა იმდენად გაღიზიანებული იყო მიმდინარე მოვლენებით, რომ ანკარის მთავრობა ვერ იქნებოდა პასუხისმგებელი შემდგომ შესაძლო მასობრივ ხოცვა-ჟლეტებზე.

თურქეთის რესპუბლიკის დაფუძნება
1922 წლის 21 ნოემბერს ლოზანის კონფერენცია დაიწყო. თურქეთმა, რომელსაც წარმოადგენდა ეროვნული ასამბლეის სახილით ისმეთ ინენიუ, უარი თქვა ნებისმიერ წინადადებაზე, რომელიც საფრთხეს შეუქმნიდა თურქეთის სუვერენიტეტს, როგორიცაა თურქეთის ფინანსების კონტროლი, კაპიტულაციები, სრუტეები და სხვა საკითხები. მიუხედავად იმისა, რომ კონფერენცია 4 თებერვალს შეჩერდა, იგი 23 აპრილის შემდეგ განახლდა და ძირითადი ფოკუსი ეკონომიკურ საკითხებზე გაკეთდა. მას შემდეგ, ეს თარიღი რესპუბლიკის დღედ და ეროვნულ დღესასწაულად აღინიშნება.

პრეზიდენტობა
თურქეთის რესპუბლიკის დაფუძნებით დაიწყო ქვეყნის მოდერნიზაციის მცდელობები. ახალმა მთავრობამ გააანალიზა დასავლეთის სახელმწიფოების, როგორიცაა საფრანგეთი, შვედეთი, იტალია და შვეიცარია, ინსტიტუტები და კონსტიტუციები და დაიწყო მათი მორგება თურქი ერის საჭიროებებსა და მახასიათებლებს. საზოგადოების მხრიდან მუსტაფა ქემალის განზრახვების შესახებ ცოდნის ნაკლებობის გამო, საზოგადოებამ აღფრთოვანებით აღნიშნავდა, რომ: „ჩვენ ვბრუნდებით პირველი ხალიფების დროში“ (რედ. შენ. ანუ, აღორძინების დრო). მუსტაფა ქემალმა ფევზი ჩაქმაქი, ქიაზიმ იოზალფი და ისმეთ ინენიუ ისეთ პოლიტიკურ თანამდებობებზე დანიშნა, სადაც მათ შეეძლოთ მისი რეფორმების გატარება. მან ისარგებლა თავისი, როგორც ეფექტური სამხედრო ლიდერის რეპუტაციით და მომდევნო წლები, 1938 წელს გარდაცვალებამდე, პოლიტიკური, ეკონომიკური და სოციალური რეფორმების გატარებაში გაატარა. ამით, მან თურქული საზოგადოება უზარმაზარი იმპერიის მუსლიმურ ნაწილად აღქმიდან, თანამედროვე, დემოკრატიულ და სეკულარულ ეროვნულ სახელმწიფოდ გარდაქმნა. ამან დადებითი გავლენა მოახდინა ადამიანურ კაპიტალზე, რადგან მას შემდეგ სკოლაში მნიშვნელოვანი იყო მეცნიერება და განათლება. ისლამმა კი კონცენტრაცია მეჩეთებსა და რელიგიურ ადგილებში მოახდინა.

საშინაო პოლიტიკა
მუსტაფა ქემალის მამოძრავებელი მიზანი ქვეყნის სრული დამოუკიდებლობა იყო. მან თავისი პოზიცია შემდეგნაირად განმარტა:

მან ფართომასშტაბიანი რეფორმები ჩაატარა სოციალურ, კულტურულ და ეკონომიკურ ასპექტებში, რითაც ახალი რესპუბლიკის საკანონმდებლო, სასამართლო და ეკონომიკური სტრუქტურების საფუძველი ჩამოაყალიბა. მიუხედავად იმისა, რომ მოგვიანებით ზოგიერთის მიერ იგი ფართომასშტაბიანი რეფორმების ფუძემდებლად აღიარეს, მისი რეფორმისტული იდეების უმეტესობა უკვე საუკუნის დასაწყისში არსებობდა ოსმალეთის ინტელექტუალურ წრეებში და უფრო ღიად გამოიხატა ახალგაზრდა თურქების რევოლუციის შემდეგ.

მუსტაფა ქემალმა შექმნა დროშა, რომელიც ძველ ოსმალურ და ახალ რესპუბლიკურ მმართველობას შორის ცვლილებებს ასახავდა. ამ დროშაზე თითოეული ცვლილება თითო ისრით იყო სიმბოლიზებული. თურქეთის რესპუბლიკის ამ განმსაზღვრელ იდეოლოგიას „ექვს ისარს“ ანუ ქემალიზმს უწოდებენ. ქემალიზმი, მუსტაფა ქემალის რეალიზმისა და პრაგმატიზმის კონცეფციას ეფუძნება. ნაციონალიზმის, პოპულიზმისა და ეტატიზმის საფუძვლები ექვსი ისრის ფარგლებში იყო განსაზღვრული. ეს საფუძვლები ახალი არ იყო მსოფლიო პოლიტიკაში და, უფრო სწორად, თურქეთის ელიტაში. მათ უნიკალურს ხდიდა ის, რომ ეს ურთიერთდაკავშირებული საფუძვლები პირდაპირ თურქეთის საჭიროებებისთვის იყო ჩამოყალიბებული. ამის კარგი მაგალითია სეკულარიზმის განმარტება და გამოყენება — ქემალისტური სეკულარული სახელმწიფო მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა უპირატესად ქრისტიანული სახელმწიფოებისგან.

სახელმწიფოს ჩამოყალიბება (1923–1924)
მუსტაფა ქემალის 1923 წელს რესპუბლიკის გამოცხადებამდე დათარიღებული პირადი დღიურის ჩანაწერები აჩვენებს, რომ მას სწამდა ხალხის სუვერენიტეტის მნიშვნელობის. ახალი რესპუბლიკის შექმნისას, თურქმა რევოლუციონერებმა განუდგნენ კოსმოპოლიტური კონსტანტინოპოლისა და მისი ოსმალური მემკვიდრეობის დატოვებულ კორუფციასა და დეკადენციას (რეგრესს). მაგალითად, მათ ანკარა (წინათ ცნობილი, როგორც ანგორა) ქვეყნის ახალ დედაქალაქად აქციეს და განახორციელეს თურქეთის საფოსტო სამსახურის რეფორმა. ოდესღაც ანატოლიის სიღრმეში მდებარე პროვინციული ქალაქი, ამგვარად დამოუკიდებლობის მოძრაობის ცენტრად გადაიქცა. მუსტაფა ქემალს სურდა „ასამბლეის პირდაპირი მმართველობა“, რაც წარმოედგინა წარმომადგენლობითი დემოკრატიად და საპარლამენტო სუვერენიტეტად, სადაც ეროვნული პარლამენტი იქნებოდა ძალაუფლების საბოლოო წყარო. მან ხელი შეუშალა ტოტალიტარული პარტიული მმართველობის გავრცელებას თურქეთში, რომელიც უკვე საბჭოთა კავშირში, გერმანიასა და იტალიაში ბატონობდა. ზოგიერთმა მისი წინააღმდეგობა და ამ იდეოლოგიების ჩახშობა კონკურენციის აღმოფხვრის საშუალებად აღიქვა, ხოლო სხვები თვლიდნენ, რომ ეს აუცილებელი იყო ახალგაზრდა თურქული სახელმწიფოს არასტაბილური ახალი იდეოლოგიებისა და კონკურენტი ფრაქციების დასაცავად. მუსტაფა ქემალის დროსვე დაიწყო დაპატიმრებების პროცესი, რომელიც ცნობილია როგორც 1927 წლის დაკავებები, სადაც ფართომასშტაბიანი დაპატიმრების პოლიტიკა დაიწყო თურქეთის კომუნისტური პარტიის წევრების წინააღმდეგ. კომუნისტური პოლიტიკური მოღვაწეები, როგორებიც იყვნენ ჰიქმეთ ქივილჯიმლი, ნაზიმ ჰიქმეთი და შეფიქ ჰიუსნიუ, გაასამართლეს და მიუსაჯეს პატიმრობა. შემდეგ, 1937 წელს, მუსტაფა ქემალის ხელმძღვანელობით დელეგაციამ, გადაწყვიტა ქივილჯიმლის ნაწერების აკრძალვა, როგორც მავნე კომუნისტური პროპაგანდა.

ახალი რესპუბლიკის გული დიდი ეროვნული ასამბლეა იყო, რომელიც მუსტაფა ქემალმა თურქეთის დამოუკიდებლობის ომის დროს დააარსა. არჩევნები თავისუფალი და თანასწორი იყო, რომელიც საყოველთაო კენჭისყრაზე იყო დაფუძნებული. სულთანატის გაუქმება უფრო ადვილი საქმე იყო, რადგან იმ დროს სახალიფოს დატოვება სულთანატის მომხრეებს აკმაყოფილებდა. ამან გამოიწვია სისტემის გაყოფა, სადაც ერთ მხარეს ახალი რესპუბლიკა და მეორე მხარეს ისლამური მმართველობის ფორმა — ხალიფათი იყო, ხოლო მუსტაფა ქემალს და ინენიუს აწუხებდა ის ფაქტი, რომ ხალიფატის დატოვება „აძლიერებდა იმ მოლოდინებს, რომ სუვერენი (მონარქი) ხალიფას საფარქვეშ დაბრუნდებოდა“. ხალიფა აბდულმეჯიდ კი ამ დროს სულთანატის გაუქმების შემდეგ (1922) აირჩიეს.

ხალიფას ჰქონდა საკუთარი პირადი ბიუჯეტი და ასევე პირადი მოსამსახურეები, რომელიც მოიცავდა ასევე სამხედრო პერსონალს. მუსტაფა ქემალის განცხადებით, ამას არ ჰქონდა „რელიგიური“ ან „პოლიტიკური“ გამართლება. მას სჯეროდა, რომ ხალიფა აბდულმეჯიდ საშინაო და საგარეო საქმეებში სულთნების კვალს მიჰყვებოდა, კერძოდ: იღებდა და პასუხობდა უცხოელ წარმომადგენლებსა და სარეზერვო ოფიცრებს, მონაწილეობდა ოფიციალურ ცერემონიებსა და საზეიმო მიღებებში. მას სურდა ხალიფატის უფლებამოსილებების ინტეგრირება პარლამენტის უფლებამოსილებებში. ამ მხრივ მისი საქმიანობა 1924 წლის 1 იანვარს დაიწყო, როდესაც ინენიუმ, ჩაქმაქმა და იოზალფმა დათანხმდნენ ხალიფატის გაუქმებას. 1926 წლის მაისში კაიროში გაიმართა „სახალიფოს კონფერენცია“ და მონაწილეებმა მიიღეს რეზოლუცია, რომლითაც სახალიფო „ისლამში აუცილებლობად“ გამოცხადდა, თუმცა, ეს გადაწყვეტილება ვერ განხორციელდა.

1924 წლის 8 აპრილს, ასევე გააუქმეს შარიათის სასამართლოები კანონის ძალით.

საგანმანათლებლო რეფორმა
სახალიფოს გაუქმებას მოჰყვა ფართომასშტაბიანი ძალისხმევა სამთავრობო და რელიგიური საქმეების გამიჯვნის მიზნით. განათლება ამ ძალისხმევის ქვაკუთხედი გახდა. 1923 წელს არსებობდა საგანმანათლებლო დაწესებულებების სამი ძირითადი ჯგუფი. ყველაზე გავრცელებული საგანმანათლებლო დაწესებულება იყო არაბულზე და ყურანის შესწავლაზე დაფუძნებული მედრესე. მეორე ჯგუფი იყო „იდადი“ და „სულთანი“ ( და ), თანზიმათის ეპოქის რეფორმისტული სკოლები. ბოლო ჯგუფში შედიოდა კოლეჯები და უმცირესობათა სკოლები უცხო ენებზე, რომლებიც იყენებდნენ მოსწავლეთა განათლების უახლეს სწავლების მოდელებს. ძველი სამედრესო განათლებამ მოდერნიზაცია განიცადა. მისი საჯარო განათლების რეფორმები მიზნად ისახავდა მოქალაქეების მომზადებას საზოგადოებრივ ცხოვრებაში აქტიურობისთვის, საზოგადოებაში განათლების დონის გაზრდის გზით. მას სურდა სავალდებულო დაწყებითი განათლების შემოღება როგორც ბიჭებისთვის, ისე გოგონებისთვის, ვინაიდან ეს ძალისხმევა რესპუბლიკისთვის მუდმივი ამოცანა იყო. მან აღნიშნა, რომ თურქეთში განათლების ერთ-ერთი მთავარი მიზანი უნდა ყოფილიყო ისეთი თაობის აღზრდა, რომელსაც ის „საზოგადოებრივ კულტურას“ უწოდებდა. სახელმწიფო სკოლებმა შექმნეს საერთო სასწავლო გეგმა, რომელიც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „განათლების გაერთიანება“.

განათლების გაერთიანების რეფორმა ძალაში შევიდა 1924 წლის 3 მარტს „განათლების გაერთიანების შესახებ“ კანონით (. 430). ახალი კანონით, განათლება გახდა ინკლუზიური და დაორგანიზებული სამოქალაქო საზოგადოების მოდელზე. ამ ახალი დიზაინით, ყველა სკოლამ თავისი სასწავლო გეგმა წარუდგინა „ეროვნული განათლების სამინისტროს“ — სამთავრობო სააგენტოს, რომელიც სხვა ქვეყნების განათლების სამინისტროების მოდელის მიხედვით იყო შექმნილი. ამავდროულად, რესპუბლიკამ გააუქმა ორი სხვა სამინისტრო და სასულიერო პირები რელიგიის საკითხთა სამმართველოს დაუქვემდებარა, რაც თურქეთში სეკულარიზმის ერთ-ერთი საფუძველი გახდა. განათლების ერთიანი სასწავლო გეგმის ფარგლებში გაერთიანებამ „ოსმალეთის იმპერიის სასულიერო პირები“ ეპოქა დაასრულა, თუმცა, ეს თურქეთში რელიგიური სკოლების დასასრული არ ყოფილა. ისინი უმაღლეს სასწავლებლებად გადააქციეს, სანამ მუსტაფა ქემალის გარდაცვალების შემდეგ მთავრობამ ისინი საშუალო სკოლის სახით არ აღადგინა.

დასავლური ჩაცმულობა
1925 წლის შემოდგომიდან დაწყებული, მუსტაფა ქემალმა თურქებს თანამედროვე ევროპული სამოსის ტარებისკენ მოუწოდა. მას მტკიცედ ჰქონდა გადაწყვეტილი, ახლო აღმოსავლური სამოსის ტრადიციები დაევიწყებინა ერს და დაესრულებინა ჩაცმულობის რეფორმების სერია, რომელიც თავდაპირველად მაჰმუდ -მ წამოიწყო.

რელიგიური ნიშნები
1925 წლის 30 აგვისტოს, მუსტაფა ქემალმა კასთამონუს გამოსვლაში წარმოადგინა რელიგიური ნიშნების შესახებ თავისი შეხედულება, რომლებიც საკულტო ადგილების გარეთ გამოიყენებოდა. ამ გამოსვლაში სხვა პოზიციაც იყო. მან განაცხადა:

1925 წლის 2 სექტემბერს, მთავრობამ გამოსცა ბრძანება, რის მიხედვით ყველა სუფირთა გაერთიანება, სასწავლებლები და სხვა რელიგიური იდეოლოგიური ლოჟები დაიხურა. მუსტაფა ქემალმა ბრძანა, რომ დერვიშების ლოჟები მუზეუმებად გადაექციათ, მაგალითად, როგორც კონიაში მდებარე მევლანას მუზეუმი. რელიგიური იდეოლოგიების ინსტიტუციური გამოხატვა თურქეთში აიკრძალა. ნებისმიერი რელიგიური იდეოლოგიის პოლიტიკურად ნეიტრალური ფორმის არსებობა დასაშვები იყო, რომელიც სოციალურ ასოციაციად უნდა ეფუნქციონირა.

ოპოზიცია ათათურქისადმი (1924–1927)
1924 წელს, სანამ „მოსულის საკითხი“ განიხილებოდა, შეიხ საიდმა აჯანყების ორგანიზება დაიწყო. შეიხ საიდი დიარბაქირელი ნაქშბანდის ორდენის წარმომადგენელი მდიდარი ქურთული ტომის ბელადი იყო. მას რელიგიის საკითხი აწუხებდა და ამიტომ ის არა მხოლოდ სახალიფოს გაუქმებას ეწინააღმდეგებოდა, არამედ დასავლურ წყობაზე დაფუძნებული სამოქალაქო კოდექსების მიღებასაც, რელიგიური გაერთიანებების დახურვას, მრავალცოლიანობის აკრძალვას და ახალ სავალდებულო სამოქალაქო ქორწინებასაც ეწინააღმდეგებოდა. შეიხმა თავისი მიმდევრები მთავრობის პოლიტიკის წინააღმდეგ წაახალისა, რომელსაც ის ანტიისლამურს მიიჩნევდა. ისლამური კანონის აღდგენის მცდელობისას, შეიხის ძალები დაიკავეს სოფლები და იქ მდებარე სამთავრობო ოფისები და ისეთი მნიშვნელოვანი ქალაქებისკენ მიემართნენ, როგორებიცაა ელაზიღი და დიარბაქირი. მთავრობის წევრებმა შეიხ საიდის აჯანყება კონტრრევოლუციის მცდელობად მიიჩნიეს. მათ დაუყოვნებლივი სამხედრო მოქმედებების დაწყება მოითხოვეს, აჯანყების გაფართოების თავიდან ასაცილებლად. მუსტაფა ქემალის მხარდაჭერით, პრემიერ-მინისტრის მოვალეობის შემსრულებელი ალი ფეთჰი ისმეთ ფაშამ შეცვალა, რომელმაც 1925 წლის 3 მარტს აჯანყების ჩასახშობად „წესრიგის დაცვის შესახებ კანონი“ აამოქმედა. ამან მთავრობას განსაკუთრებული უფლებამოსილება მისცა, სადაც მათ შეეძლოთ ძალით დივერსიული ჯგუფების დახურვა. კანონი 1927 წლის მარტში გაუქმდა.

ამ კანონის მოწინააღმდეგები იყვნენ ასევე პარლამენტში, რომლებიც უკმაყოფილობას გამოხატავდნენ ამ ცვლილებების მიმართ. რესპუბლიკური პარტიის დახურულ შეხვედრებზე ბევრი ოპოზიციურად განწყობილი წევრი იკვეთებოდა, ისე, რომ მუსტაფა ქემალმა გამოთქვა შიში საკუთარ პარტიაშივე უმცირესობაში მოქცევის. მან გადაწყვიტა, ეს ჯგუფი არ გაესუფთავებინა მოწინააღმდეგებისაგან. პრპ არ ეწინააღმდეგებოდა მუსტაფა ქემალის ძირითად პოზიციებს, როგორც ეს მის პროგრამაში იყო გაცხადებული. ისინი მხარს უჭერდნენ ქვეყანაში სეკულარიზმის დამკვიდრებას და სამოქალაქო სამართალს, ანუ, როგორც ითქვა, „ეპოქის მოთხოვნილებებს“ (მუხლი 3) და განათლების ერთიან სისტემას (მუხლი 49). ეს პრინციპები თავიდანვე ლიდერებმა დაადგინეს. ერთადერთი, კანონიერი ოპოზიცია ყველანაირი განსხვავებული შეხედულების თავშესაფარად იქცა.

1926 წელს, სმირნაში (დღეს იზმირი), მუსტაფა ქემალის მკვლელობის შეთქმულება გამოვლინდა. შეთქმულება ყოფილი დეპუტატის მიერ იყო დაგეგმილი, რომლებიც სახალიფოს გაუქმებას ეწინააღმდეგებოდნენ. თავდაპირველად გამოძიება, რომელიც დამგეგმავი პირების წინააღმდეგ იყო დაწყებული, მალევე ფართომასშტაბიან გამოძიებად გადაიქცა. ერთი შეხედვით, გამოძიების მიზანი დივერსიული საქმიანობის გამოვლენა იყო, მაგრამ სინამდვილეში, გამოძიება მუსტაფა ქემალის კულტურული რეფორმების მოწინააღმდეგების საწინააღმდეგოდ გამოიყენეს. გამოძიებამ ტრიბუნალის წინაშე არაერთი პოლიტიკური აქტივისტი დააყენა, მათ შორის ყარაბექირი, პრპ-ის ლიდერი. „ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტის“ რამდენიმე გადარჩენილი ლიდერი, მათ შორის მეჰმედ ჯავიდი, აჰმედ შიუქრიუ და ისმაილ ჯანბულათი, ღალატში დამნაშავედ ცნეს და ჩამოახრჩვეს. რადგან გამოძიებამ პრპ-ის წევრებსა და შეიხ საიდის აჯანყებას შორის კავშირი აღმოაჩინა, სასამართლო პროცესის განაჩენის შემდეგ „პრპ“ დაიშალა. ორგანიზებული ოპოზიციის სქემა ჩაიშალა. ეს პროცესი მუსტაფა ქემალის პრეზიდენტობის დროს ერთადერთი ფართომასშტაბიანი პოლიტიკური წმენდა გახდა. მისი განცხადება — „ჩემი მოკვდავი სხეული მტვრად გადაიქცევა, მაგრამ თურქეთის რესპუბლიკა სამუდამოდ იარსებებს“ — მკვლელობის მცდელობის შემდეგ ანდერძად მიიჩნევა.

მოდერნიზაციის მცდელობები (1926–1930)
1926 წლის შემდგომ, მუსტაფა ქემალმა რადიკალურად გადაუხვია ოსმალეთის იმპერიის მიერ შემოღებულ წინა რეფორმებს. მან განაცხადა:

1926 წლის 1 მარტს მიიღეს თურქეთის სისხლის სამართლის კოდექსი, რომელიც იტალიური სისხლის სამართლის კოდექსის მიხედვით იყო შექმნილი. 1926 წლის 4 ოქტომბერს ისლამური სასამართლოები დაიხურა. სამოქალაქო სამართლის დამკვიდრებას დრო სჭირდებოდა, ამიტომ მუსტაფა ქემალმა ლაიციზმის (სეკულარიზმის კონსტიტუციური პრინციპი საფრანგეთში) ჩართვა მასში 1937 წლის 5 თებერვლამდე გადადო.

სქესობრივი სეგრეგაციის ისლამური პრაქტიკის შესაბამისად, ოსმალეთის იმპერიაში არსებული ნორმა ხელს უშლიდა მამაკაცებსა და ქალებს შორის სოციალურ ურთიერთობას. ამ საკითხის მოსაგვარებლად სოციალური რეფორმების შემუშავება მუსტაფა ქემალმა ძალიან ადრე დაიწყო, რაც მის პირად დღიურშიც ჩანდა. ის და მისი თანამშრომლები ისეთ საკითხებს განიხილავდნენ, როგორიცაა ქალებისთვის ჰიჯაბის ტარების გაუქმებას და ქალების გარე სამყაროსთან ინტეგრაციას. ამ ამოცანის გადაჭრის მისი გეგმები მისვე დღიურში, 1915 წლის ნოემბერში იყო აღწერილი:

მუსტაფა ქემალს ახალი სამოქალაქო კოდექსი სჭირდებოდა, რათა ქალებისთვის თავისუფლების მინიჭების გზაზე მეორე მნიშვნელოვანი ნაბიჯის გადასადგმელად. პირველი ნაბიჯი გოგონებისთვის განათლების უფლების მიცემა გახდა, რაც საგანმანათლებლო სისტემის გაერთიანებით შესაძლებელი გახდა. 1926 წლის 4 ოქტომბერს მიიღეს თურქეთის ახალი სამოქალაქო კოდექსი, რომელიც შვეიცარიის სამოქალაქო კოდექსის საფუძველზე შეიქმნა. ახალი კოდექსის თანახმად, ქალთა უფლებები მამაკაცებთან გათანაბრდა ისეთ საკითხებში, როგორიცაა მემკვიდრეობა და განქორწინება, რადგან მუსტაფა ქემალს სქესი სოციალურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვან ფაქტორად არ მიაჩნდა. მისი აზრით, საზოგადოება თავისი მიზნისკენ მამაკაცებისა და ქალების გაერთიანებით მიიწევდა. ის თვლიდა, რომ მეცნიერულად შეუძლებელი იყო თურქეთისთვის პროგრესის მიღწევა და გაცივილიზება, თუ ოსმალეთის გენდერული გამიჯვნის წესი დარჩებოდა. ერთ-ერთი შეხვედრის დროს მან განაცხადა:

გარდა ამისა, ერთპარტიული პერიოდის განმავლობაში თურქეთის შრომისუნარიანობის მაჩვენებელი 70%-ს აღწევდა. თუმცა, თურქეთის დემოკრატიზაციის შემდეგ ეს მაჩვენებელი თურქეთის საზოგადოებაში კონსერვატიული ნორმების უკუქცევის გამო შემცირდა.

1927 წელს გაიხსნა ანკარის ხელოვნებისა და ქანდაკების სახელმწიფო მუზეუმი. მუზეუმში წარმოდგენილი იყო ქანდაკებები, რომელიც იშვიათად გამოიყენებოდა თურქეთში, ისლამური ტრადიციის გამო კერპთაყვანისმცემლობის თავიდან აცილფფფფფების. მუსტაფა ქემალს სჯეროდა, რომ „კულტურა წარმოადგენს თურქეთის რესპუბლიკის საფუძველს“ და თანამედროვე თურქეთის იდეოლოგიურ მისწრაფებას აღწერდა, როგორც „პატრიოტიზმის ქმნილებას, რომელიც შერწყმულია მაღალ ჰუმანისტურ იდეალთან“. მან ჩართო ამაში როგორც საკუთარი ერის შემოქმედებითი მემკვიდრეობა, ასევე ის, რასაც თვლიდა, როგორც გლობალური ცივილიზაციის აღფრთოვანებული ღირებულებები. თურქების პრეისლამური კულტურა ვრცელი კვლევის საგანი გახდა და განსაკუთრებული აქცენტი კეთდებოდა სელჩუკთა და ოსმალეთის ცივილიზაციამდე არსებულ ფართოდ გავრცელებულ თურქულ კულტურაზე. ათათურქმა ხელი შეუწყო ანატოლიის ცივილიზაციების - ფრიგიელების, ლიდიელების, შუმერების და ხეთების შესწავლას. წარსული კულტურებისადმი საზოგადოების ყურადღების მისაპყრობად, მან პირადად დაარქვა ბანკებს უძველესი ცივილიზაციების სახელები, მათ შორის 1932 წელს შუმერების სახელი დაარქვა „სიუმერბანკს“ , ხოლო 1935 წელს ხეთების სახელი დაარქვა „ეთიბანკს“ . მან ასევე ხაზი გაუსვა სოფლების ხალხურ ხელოვნებას, როგორც თურქული შემოქმედების წყაროს.

იმ დროისთვის თურქეთი იყენებდა ოსმალურ ენას, რომელიც იყენებდა არაბულ დამწერლობას, არაბული და სპარსული ნასესხები ლექსიკით. როდესაც მუსტაფა ქემალმა ჰკითხა ენის ექსპერტებს, რამდენი დრო დასჭირდებოდა ახალი ანბანის თურქულ ენაში ჩანერგვას, პროფესორებისა და ენათმეცნიერების უმეტესობამ თქვა, რომ ამას სამიდან ხუთ წლამდე ვადა დასჭირდებოდა. გადმოცემის თანახმად, ამაზე მუსტაფა ქემალს ჩაეცინა და თქვა: „ჩვენ ამას სამიდან ხუთ თვემდე ვადაში გავაკეთებთ“.

მომდევნო რამდენიმე თვის განმავლობაში მუსტაფა ქემალი აქტიურად მონაწილეობდა ახალი თურქული ანბანის შემოღებაში და საჯაროდ განაცხადა მომავალი რეფორმის შესახებ. ანბანის შექმნა მისი ინიციატივით ენის კომისიას დაევალა. წერა-კითხვის რეფორმის განსამტკიცებლად, დააორგანიზეს არაერთი კონგრესი სამეცნიერო საკითხებზე, განათლებაზე, ისტორიაზე, ეკონომიკაზე, ხელოვნებასა და ენაზე. სისტემატურად შეიქმნა ბიბლიოთეკები, შეიქმნა ასევე მობილური ბიბლიოთეკები და წიგნების ტრანსპორტირების სისტემები შორეულ რაიონებში. წერა-კითხვის რეფორმის ფარგლებში საავტორო უფლებების შესახებ ახალი კანონი მიიღეს და ამით კერძო საგამომცემლობო სექტორი გაძლიერდა.

მუსტაფა ქემალმა დაწყებითი განათლების დონეზე თანამედროვე სწავლების მეთოდების ხელშეწყობა დაიწყო და დიუი ამ ძალისხმევის განუყოფელი ნაწილი გახდა. ათათურქის საგანმანათლებლო რეფორმებმა განათლება მნიშვნელოვნად უფრო ხელმისაწვდომი გახადა, ასე, 1923-დან 1938 წლამდე დაწყებით სკოლებში არსებული მოსწავლეების რაოდენობა 224%-ით გაიზარდა (342 000-დან 765 000-მდე), საშუალო სკოლებში არსებული მოსწავლეების რაოდენობა 12,5-ჯერ გაიზარდა (დაახლოებით 6 000-დან 74 000-მდე), ხოლო უმაღლეს სკოლებში არსებული მოსწავლეების რაოდენობა თითქმის 17-ჯერ გაიზარდა (1 200-დან 21 000-მდე).

ამ პერიოდში მუსტაფა ქემალმა მედიის ყურადღება გაამახვილებინა თანამედროვე განათლების პროპაგანდას. მან დააფუძნა ოფიციალური საგანმანათლებლო შეხვედრები, „მეცნიერების საბჭოების“ და „განათლების სამიტების“ სახელწოდებით, რათა განეხილათ განათლების ხარისხი, ტრენინგის საკითხები და გარკვეული ძირითადი საგანმანათლებლო პრინციპები. მისი თქმით, „ჩვენი (სკოლების სასწავლო გეგმა) მიზნად უნდა ისახავდეს ყველა მოსწავლისთვის სწავლისა და წარმატების შესაძლებლობების უზრუნველყოფას“. ის პირადად იყო ჩართული ორი სახელმძღვანელოს შემუშავებაში. პირველი, „ “ (მოქალაქეთა სამოქალაქო ცოდნა, 1930), წარმოადგენდა შედარებითი მმართველობის მეცნიერებას და ხსნიდა საზოგადოებრივი ნდობის ადმინისტრირების საშუალებებს ახალი სახელმწიფო ინსტიტუტებისთვის გამოყენებული მმართველობის წესების ახსნით. მეორე, „“ (გეომეტრია, 1937), საშუალო სკოლებისთვის განკუთვნილი ტექსტი იყო და სადაც წარმოადგინა თურქეთში გეომეტრიის აღსაწერად ამჟამად გამოყენებული მრავალი ტერმინები.

ოპოზიცია ათათურქისადმი (1930–1931)
1930 წლის 11 აგვისტოს მუსტაფა ქემალმა გადაწყვიტა მრავალპარტიული მოძრაობის ხელახლა შემოღება და ფეთჰი ოქიარს ახალი პარტიის დაარსება სთხოვა. ამით მუსტაფა ქემალმა სეკულარული რეფორმების დაცვა გადაწყვიტა. ახლადშექმნილმა ლიბერალურმა რესპუბლიკურმა პარტიამ წარმატებას მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიაღწია. თუმცა, რეალური პოლიტიკური სპექტრის ჩამოყალიბების გარეშე, პარტია მუსტაფა ქემალის რეფორმების მოწინააღმდეგეთა ცენტრად იქცა, განსაკუთრებით საზოგადოებრივ ცხოვრებაში რელიგიის როლის საკითხთან დაკავშირებით. 1930 წლის 23 დეკემბერს, ეგეოსის რეგიონის პატარა ქალაქში, მენემენში, ისლამისტი ფუნდამენტალისტების აჯანყებით გამოწვეული ძალადობრივი ინციდენტების სერია მოხდა. მენემენის ინციდენტი სეკულარული რეფორმების წინააღმდეგ სერიოზულ საფრთხედ მიიჩნიეს.

1930 წლის ნოემბერში, ალი ფეთჰი ოქიარმა საკუთარი პარტია გააუქმა. თურქეთის უფრო ხანგრძლივი მრავალპარტიული პერიოდი 1945 წელს დაიწყო, როდესაც 1950 წელს სრპ-მ უმრავლესობა დემოკრატიულ პარტიას დაუთმო. ეს, მუსტაფა ქემალის ერთპარტიული მმართველობის პირდაპირი დემოკრატიის ვერ უზრუნველყოფის არგუმენტით მოხდა. ამ პერიოდში პლურალიზმის ექსპერიმენტების წარუმატებლობის მიზეზი ის იყო, რომ ქვეყანაში ყველა ჯგუფი არ ეთანხმებოდა მინიმალურ კონსენსუსზე საერთო ღირებულებებთან (ძირითადად სეკულარიზმთან) და კონფლიქტების მოგვარების საერთო წესებთან დაკავშირებით. ამ კრიტიკის საპასუხოდ, მუსტაფა ქემალის ბიოგრაფი ენდრიუ მანგო წერს: „ორ ომს შორის დემოკრატიის შენარჩუნება ვერ მოხერხდა ბევრ შედარებით მდიდარ და უკეთ განათლებულ საზოგადოებაში. მუსტაფა ქემალის განმანათლებლური ავტორიტარიზმი გონივრულ სივრცეს ტოვებდა თავისუფალი პირადი ცხოვრებისთვის. მის სიცოცხლეში მეტის მოლოდინი შეუძლებელი იყო“. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგჯერ ის თავისი ქმედებებით დემოკრატად არ გამოიყურებოდა, მუსტაფა ქემალი ყოველთვის უჭერდა მხარს სამოქალაქო საზოგადოების შექმნის იდეას — ნებაყოფლობითი სამოქალაქო და სოციალური ორგანიზაციებისა და ინსტიტუტების სისტემას, სახელმწიფოს ძალისმიერი სტრუქტურებისგან განსხვავებით. დემოკრატიის მნიშვნელობის შესახებ წარმოთქმულ მრავალრიცხოვან გამოსვლებში, მუსტაფა ქემალმა 1933 წელს განაცხადა:

მოდერნიზაციის მცდელობები (1931–1938)
1931 წელს ათათურქმა დააარსა თურქული ენის ასოციაცია თურქული ენისთვის კვლევითი სამუშაოების ჩასატარებლად. 1931 წელს დაარსდა თურქეთის ისტორიული საზოგადოება და 1932 წელს დაიწყო არქივების შენახვის და მართვის პროცესი თურქეთის ისტორიის შესახებ კვლევითი სამუშაოების ჩასატარებლად. 1928 წლის 1 იანვარს ათათურქმა დააარსა თურქული განათლების ასოციაცია,

ათათურქი სამეცნიერო ტერმინოლოგიის თურქულ ენაზე თარგმნით იყო დაკავებული. მას სურდა, რომ თურქული ენის რეფორმა მეთოდოლოგიაზე დაფუძნებული ყოფილიყო. თურქული ენის უცხოური გავლენისგან „გაწმენდის“ ნებისმიერი მცდელობა ენის ინტეგრალური სტრუქტურის მოდელირების გარეშე, მისთვის თავისთავად არასწორი იყო. ის პირადად ხელმძღვანელობდა მზის ენის თეორიის განვითარებას, რომელიც ლინგვისტური თეორია იყო და ამტკიცებდა, რომ ყველა ენა ერთი ცენტრალური აზიის პირველყოფილი ენის შთამომავალი იყო. მისი იდეების კვალს მივყავართ ფრანგი მეცნიერის, ილერ დე ბარენტონის ნაშრომამდე, სახელწოდებით „' , “, რომელიც ამტკიცებს, რომ ყველა ენა წარმოიშვა შუმერების მიერ გამოყენებული იეროგლიფებისა და ლურსმული დამწერლობისგან, და ასევე მივყავართ ვენელი ავსტრიელი ლინგვისტი ჰერმან ფეოდორ კვერგიჩის ნაშრომამდე, სახელწოდებით „ “ („თურქული ენების ზოგიერთი ელემენტის ფსიქოლოგია“). ათათურქმა ოფიციალურად „მზის ენის თეორია“ თურქულ პოლიტიკურ და საგანმანათლებლო წრეებში 1935 წელს წარადგინა, თუმცა, მოგვიანებით მან უფრო ექსტრემისტული იდეები მასში გამოასწორა. თუმცა, საყოველთაოდ ითარგმნება, როგორც „თურქების მამა“) მუსტაფა ქემალს გვარად, 1934 წელს გვარის შესახებ კანონის მიღების შემდეგ მიენიჭა.

1932 წლიდან დაწყებული, ქვეყნის მასშტაბით რამდენიმე ასეული „ხალხის სახლები“ და „ხალხის ოთახები“ გაიხსნა, რაც ფართო ხელმისაწვდომობას იძლეოდა მრავალფეროვან მხატვრულ აქტივობებზე, სპორტულ და სხვა კულტურულ ღონისძიებებზე. ათათურქი მხარს უჭერდა და ხელს უწყობდა ვიზუალურ და პლასტიკურ ხელოვნებას, რომელიც ოსმალეთის ლიდერების მიერ აკრძალული იყო იმ მიზეზით, რომ ადამიანის ფორმის გამოსახვას კერპთაყვანისმცემლობად მიიჩნევდნენ. ამავე პერიოდში გაიხსნა მრავალი მუზეუმი, არქიტექტურამ თანამედროვე ტენდენციების დაცვა დაიწყო და კლასიკურმა დასავლურმა მუსიკამ, ოპერამ, ბალეტმა და თეატრმა ქვეყანაში უფრო დიდი პოპულარობა მოიპოვა. ასევე გაიზარდა წიგნებისა და ჟურნალების გამოცემები და დაიწყო კინოინდუსტრიის განვითარება.

1930-იან წლებამდე თურქეთში თითქმის ყველა ყურანი ძველ არაბულ ენაზე იბეჭდებოდა. თუმცა, 1924 წელს სტამბოლში გამოიცა ყურანის სამი თურქული თარგმანი და მისი რამდენიმე თარგმანი თურქულ ენაზე საზოგადოების წინაშე საჯაროდ წაიკითხეს, რამაც მნიშვნელოვანი დავა გამოიწვია. ამ თურქულ თარგმანებს რელიგიური თემის წევრები სასტიკად ეწინააღმდეგებოდნენ და ამ მოვლენამ აიძულა მრავალი წამყვანი მუსლიმი მოდერნისტი, მოეთხოვათ თურქეთის პარლამენტისთვის ყურანის შესაბამისი ხარისხის თარგმანის დაფინანსება. ათათურქის მხარდაჭერით, პარლამენტმა დაამტკიცა პროექტი და რელიგიის საკითხთა სააგენტომ, ყურანის თარგმანის მოსამზადებლად მეჰმედ აქიფი (ერსოი) დანიშნა, ხოლო ისლამისტი მეცნიერი ჰამდი იაზირი დანიშნა ყურანის თურქულენოვანი კომენტარის (თაფსირი) ავტორად, რომელიც გამოიცა სახელწოდებით „ ' “ (ყურანი: ჭეშმარიტების რელიგიის ენა). თუმცა, იაზირის ნაშრომი მხოლოდ 1935 წელს დაიბეჭდა. 1932 წელს ათათურქმა დაიცვა ყურანის თარგმნის აუცილებლობა იმით, რომ მას სურდა „რელიგიის თურქი ხალხისთვის თურქულ ენაზე სწავლება, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში ისლამს მისი გაგების გარეშე მისდევდნენ“. ათათურქი თვლიდა, რომ რელიგიისა და მისი ტექსტების გაგება ძალიან მნიშვნელოვანი იყო, რომ მისი ინტერპრეტაცია მცირე ჯგუფისთვის მიენდო. ამრიგად, მისი მიზანი იყო ყურანის უფრო ფართო დემოგრაფიული ჯგუფისთვის მისაწვდომი გახდომა, თანამედროვე ენებზე თარგმნით.

1934 წელს, ათათურქმა შეუკვეთა პირველი თურქული საოპერო ნაწარმოები „იოზსოი“. ოპერა, რომელიც ანკარაში, „ხალხის სახლში“ დაიდგა, დაწერილია აჰმედ ადნან საიგუნის მიერ და შესრულებულია სოპრანო სემიჰა ბერქსოის მიერ.

1934 წლის 5 დეკემბერს თურქეთმა დაიწყო ქალებისთვის სრული პოლიტიკური უფლებების მინიჭება. ქორწინებაში ქალების თანაბარი უფლებები უკვე დადგენილი იყო თურქეთის სამოქალაქო კოდექსით. ათათურქის კულტურულ რეფორმებში ქალების როლი მისი ხელმძღვანელობით მომზადებულ სამოქალაქო წიგნში იყო აღწერილი, სადაც ის წერდა:

1935 წლის საყოველთაო არჩევნებში 395 წევრიდან 18 ქალი პარლამენტარი აირჩიეს, მაშინ როდესაც ბრიტანეთის თემთა პალატაში 615 წევრიდან 9, ხოლო აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატაში, რომელიც იმავე წელს აირჩიეს, 435 წევრიდან მხოლოდ 6 იყო ქალი.

გაერთიანებისა და ნაციონალიზაციის მცდელობები
1923 წელს, როდესაც თანამედროვე თურქეთის რესპუბლიკა დაარსდა, ნაციონალიზმი და სეკულარიზმი ორი დამფუძნებელი პრინციპი იყო. ათათურქის მიზანი იყო ოსმალეთის იმპერიის თურქული ნარჩენებისგან ეროვნული სახელმწიფოს შექმნა. ქემალიზმი „თურქი ხალხის“ განსაზღვრებას აღწერს, როგორც „ისინი, ვინც იცავენ და ხელს უწყობენ თურქი ერის მორალურ, სულიერ, კულტურულ და ჰუმანისტურ ღირებულებებს“. ახალი თურქული სახელმწიფოს დაარსების ერთ-ერთი მიზანი იყო „თურქული ეროვნული იდენტობის დომინირების უზრუნველყოფა საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა ასპექტში, მათ შორის ქუჩებში ხალხის მიერ სასაუბრო ენიდან დაწყებული სკოლებში შესასწავლი ენით, განათლებიდან სამრეწველო ცხოვრებამდე, ვაჭრობიდან სახელმწიფო მოხელეების კადრებით დამთავრებული, სამოქალაქო სამართლიდან მოქალაქეების კონკრეტულ რეგიონებში დასახლებამდე“. თურქიზაციის გზით გაერთიანების პროცესი გაგრძელდა და მას ხელი შეუწყვეს ათათურქის მთავრობის დროს ისეთი პოლიტიკით, როგორიცაა „მოქალაქე, ილაპარაკე თურქულად!“ , ინიციატივა, რომელიც 1930-იან წლებში იურიდიული ფაკულტეტის სტუდენტებმა შექმნეს, მაგრამ მთავრობის მიერ იყო დაფინანსებული. ამ კამპანიის მიზანი არათურქულენოვანებზე ზეწოლა იყო, რათა მათ საჯაროდ თურქულად ესაუბრათ. თუმცა, კამპანია თურქულად საუბრის დაწყების პოლიტიკის ფარგლებს გასცდა და ნებისმიერი სხვა ენის გამოყენების სრული შეზღუდვაც კი გამოიწვია.

ნაციონალიზაციის კიდევ ერთი მაგალითი იყო გვარების შესახებ კანონი, რომელიც თურქებს ავალდებულებდა აეღოთ კონკრეტული, მემკვიდრეობითი გვარები და კრძალავდა უცხო კულტურების, ერების, ტომებისა და რელიგიების კონოტაციებს. შედეგად, ბევრმა ეთნიკურმა სომეხმა, ბერძენმა და ქურთმა შეიცვალა გვარი. გარდა ამისა, თურქეთის მთავრობის მიერ გეოგრაფიული სახელწოდებების შეცვლის ინიციატივით, თურქეთის რესპუბლიკაში არსებული არათურქული გეოგრაფიული და ტოპოგრაფიული სახელწოდებები, თურქული სახელწოდებებით ჩანაცვლდა. ინიციატივის მთავარი მომხრე არგუმენტი, თურქული ჰომოგენიზაციის სოციალური ინჟინერიის კამპანია გახდა, რისი მიზანიც იყო გეოგრაფიული ან ტოპოგრაფიული სახელწოდებების ასიმილაცია, რომლებიც უცხოდ და თურქეთის ერთიანობის წინააღმდეგ განხეთქილების გამომწვევად ითვლებოდა. უცხოდ მიჩნეული სახელწოდებები, როგორც წესი, სომხური, ბერძნული, ლაზური, ბულგარული, ქურთული, ასურული ან არაბული წარმოშობის იყო.

1934 წლის გადასახლების კანონი გახდა თურქეთის მთავრობის მიერ მიღებული პოლიტიკა, რომელიც იმიგრაციის ძირითად პრინციპებს ადგენდა. თუმცა, ზოგიერთის მიერ ეს კანონი არათურქული უმცირესობების იძულებითი და კოლექტიური გადასახლების გზით ასიმილაციის პოლიტიკად ითვლება.

სოციო-პოლიტიკური რეფორმები და ეკონომიკური პროგრესი
ასევე ათათურქის ღვაწლია თურქეთის სოფლის მეურნეობისა და ეკოლოგიური განვითარების ტრანსფორმაციული ცვლილებები. ქემალისტურმა მთავრობამ დარგო ოთხი მილიონი ხე, მოახდინა ქვეყნის სოფლის მეურნეობის მექანიზმის მოდერნიზაცია, დანერგა წყალდიდობის საწინააღმდეგო ღონისძიებები, გახსნა სკოლები სოფლებში, სოფლისთვის საჭირო საგანამანათლებლო პროგრამებით, როგორიცაა სასოფლო-სამეურნეო საქმე და განახორციელა მიწის რეფორმა, რომელმაც ოსმალეთის ეპოქაში გლეხებისთვის დაწესებული მძიმე გადასახადები მოხსნა. ათათურქს „თურქული სოფლის მეურნეობის მამას“ უწოდებენ. მან ასევე მნიშვნელოვნად ააყვავა თურქეთის ეკონომიკა, სადაც მძიმე სამრეწველო წარმოება 150%-ით გაიზარდა და 1930-იანი წლების ბოლოსთვის ერთ სულ მოსახლეზე მშპ 800 აშშ დოლარიდან დაახლოებით 2000 დოლარამდე გაიზარდა, რაც იაპონიასთან გათანაბრდა.

1936 წელს, ათათურქის მთავრობამ ასევე მიიღო შრომის კანონი, რომელმაც მნიშვნელოვნად გაზარდა ხელფასები და გააუმჯობესა თურქულ საწარმოებში დასაქმებულთა სამუშაო პირობები.

საგარეო პოლიტიკა
ათათურქის საგარეო პოლიტიკა მის დევიზს შეესაბამებოდა — „მშვიდობა სამშობლოში, მშვიდობა მსოფლიოში“, ათათურქის პოლიტიკის შედეგები, რესპუბლიკის მიერ დამყარებული საპარლამენტო სუვერენიტეტის ძალაზე იყო დამოკიდებული. თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის იყო ბოლო შემთხვევა, როდესაც ათათურქმა სხვა ქვეყნებთან ურთიერთობაში სამხედრო ძალა გამოიყენა. საგარეო საკითხები, მისი პრეზიდენტობის დროს, მშვიდობიანი მეთოდებით წყდებოდა.

მოსულის საკითხი
მოსულის საკითხი, რომელიც წარმოადგენდა დავას გაერთიანებულ სამეფოსთან მოსულის ვილაიეთის კონტროლთან დაკავშირებით, ახალი რესპუბლიკის ერთ-ერთი პირველი საგარეო საქმეებთან დაკავშირებული დავა იყო. მესოპოტამიის კამპანიის დროს, გენერალ-ლეიტენანტმა უილიამ მარშალმა ბრიტანეთის სამხედრო ოფისის მითითება გაითვალისწინა, რომ „ყველა ღონე უნდა მიეღო ტიგროსზე რაც შეიძლება მეტი უპირატესობის მოსაპოვებლად, სანამ სასტვენის ხმას გაიგებდა“ და ამით მოსული მუდროსის ზავის ხელმოწერიდან (1918 წლის 30 ოქტომბერი) სამი დღის შემდეგ აიღეს. 1920 წელს, - -მ, რომელმაც გააერთიანა „თურქული მიწები“, მოსულის ვილაიეტი ისტორიულად თურქეთის მიწების გულის ნაწილად გამოაცხადა. ბრიტანელები მოსულის საკითხთან დაკავშირებით არასტაბილურ მდგომარეობაში იყვნენ და თითქმის ისეთივე სასოწარკვეთილ ზომებს იღებდნენ თავიანთი ინტერესების დასაცავად, როგორც თურქები. მაგალითად, ერაყის აჯანყების დროს ბრიტანელების წინააღმდეგ, ბრიტანეთის სამეფო საჰაერო ძალების ერაყის სარდლობამ 1920 წლის ზაფხულში ჩაახშო იგი. ბრიტანელები ფიქრობდნენ რომ, თუ ათათურქი თურქეთში სიტუაციის სტაბილიზაციას უზრუნველყოფდა, ის ყურადღებას მოსულისკენ გადაიტანდა და მესოპოტამიაში შეღწევას შეეცდებოდა, სადაც ადგილობრივი მოსახლეობა, სავარაუდოდ, მას შეუერთდებოდა. ასეთი მოვლენა გამოიწვევდა ინდოეთის ტერიტორიაზე მცხოვრები მუსლების აჯანყებასაც ბრიტანელების წინააღმდეგ.

1923 წელს ათათურქმა სცადა დაერწმუნებინა პარლამენტი, რომ ლოზანის ხელშეკრულებით ერთა ლიგის პირობების მიღება არ ნიშნავდა მოსულის დათმობას, არამედ ნიშნავდა საჭირო დროის მოლოდინს, როდესაც თურქეთი შესაძლოა გაძლიერებულიყო. მიუხედავად ამისა, ხელოვნურად დახაზულ საზღვარს ორივე მხარის მოსახლეობაზე უარყოფითი გავლენა ჰქონდა. მოგვიანებით, ამტკიცებდნენ, რომ თურქეთი იწყებოდა იქ, სადაც ნავთობი მთავრდებოდა, რადგან ბრიტანელმა გეოფიზიკოსებმა საზღვარი ისე დახაზეს, რომ ნავთობის მარაგები თურქეთს არ ჰქონოდა. ათათურქს არ მოსწონდა ეს დაყოფა. ათათურქის შეშფოთების უკუსაგდებად, ბრიტანეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა, ჯორჯ კერზონმა, სცადა უარყოფა მოსულის ტერიტორიაზე ნავთობის არსებობის. 1923 წლის 23 იანვარს, კერზონმა განაცხადა, რომ ნავთობის არსებობა მხოლოდ ჰიპოთეტური იყო.

1925 წელს ერთა ლიგამ საქმის შესასწავლად სამკაციანი კომიტეტი შექმნა, მაშინ, როდესაც შეიხ საიდის აჯანყება მძვინვარებდა. ნაწილობრივ ჩრდილოეთ საზღვრის (დღევანდელი ჩრდილოეთი ერაყი) გასწვრივ არსებული გაურკვევლობის გამო, კომიტეტმა რეკომენდაცია გასცა რეგიონის ერაყისთვის დატოვების, იმ პირობით, რომ დიდი ბრიტანეთი შეინარჩუნებდა მესოპოტამიის მანდატს. 1925 წლის მარტის ბოლოსთვის ჯარების საჭირო გადაადგილება დასრულდა და შეიხ საიდის აჯანყების მთელი ტერიტორია ალყაში მოექცა. ამ მანევრების შედეგად, აჯანყება ჩაახშეს. ბრიტანეთმა, ერაყმა და ათათურქმა, 1926 წლის 5 ივნისს შეთანხმება დადეს, რომელიც ძირითადად ერთა ლიგის საბჭოს გადაწყვეტილებებს ეყრდნობოდა. შეთანხმებამ ქურთი მოსახლეობის და ერაყელი თურქმენების დიდი ნაწილი საზღვრის არათურქულ მხარეს დატოვა.

ურთიერთობა რუსეთსა და საბჭოთა კავშირთან
1920 წლის 26 აპრილს, ბოლშევიკების ლიდერისა და რუსეთის სფსრ-ის მთავრობის ხელმძღვანელის, ვლადიმერ ლენინისადმი გაგზავნილ წერილში, ათათურქი დაჰპირდა, რომ კოორდინაციას გაუწევდა თავის სამხედრო ოპერაციებს ბოლშევიკების „იმპერიალისტური მთავრობების წინააღმდეგ ბრძოლაში“ და სთხოვა 5 მილიონი ლირა ოქროში, ასევე თავისი ძალებისთვის „პირველადი დახმარების სახით“ შეიარაღება. მხოლოდ 1920 წელს, ლენინის მთავრობამ ქემალისტებს 6 ათასი შაშხანა, 5 მილიონზე მეტი შაშხანის ვაზნა, 17 600 ჭურვი და 200,6 კგ ოქროს ზოდი მიაწოდა. მომდევნო ორი წლის განმავლობაში დახმარების ოდენობა გაიზარდა.

1921 წლის მარტში, მოსკოვში დიდი ეროვნული ასამბლეის წარმომადგენლებმა ხელი მოაწერეს მოსკოვის ხელშეკრულებას („მეგობრობისა და ძმობის“ ხელშეკრულება) საბჭოთა რუსეთთან, რაც ქემალისტებისთვის მნიშვნელოვანი დიპლომატიური გარღვევა იყო. მოსკოვის ხელშეკრულების გაფორმებას მოჰყვა იმავე წლის ოქტომბერში იდენტური ყარსის ხელშეკრულების ხელმოწერა, რაც თურქეთს მისცა საშუალება მისთვის ხელსაყრელი პირობებით მისი ჩრდილო-აღმოსავლეთ საზღვრის სომხეთის სსრ-ის ხარჯზე გადაწყვეტა, რომელიც მაშინ ნომინალურად დამოუკიდებელი სახელმწიფო იყო.

ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობები მეგობრული იყო, მაგრამ იგი ეფუნებოდა იმ ფაქტზე, რომ ისინი საერთო მტრის - ბრიტანეთისა და დასავლეთის წინააღმდეგ იბრძოდნენ. გარდა ამისა, ათათურქმა განაცხადა, რომ „კომუნიზმი სოციალური საკითხია. ჩვენი ქვეყნის სოციალური პირობები, რელიგია და ეროვნული ტრადიციები ადასტურებს იმ აზრს, რომ რუსული კომუნიზმი თურქეთში ვერ იმუშავებს“. თავის 1924 წლის 1 ნოემბერს წარმოთქმულ სიტყვაში მან თქვა: „ჩვენი მეგობრული ურთიერთობები ჩვენს ძველ მეგობარ საბჭოთა რუსეთის რესპუბლიკასთან ყოველდღიურად ვითარდება და პროგრესირებს. როგორც წარსულში, ჩვენი რესპუბლიკური მთავრობა საბჭოთა რუსეთთან ნამდვილ და ძლიერ კარგ ურთიერთობებს ჩვენი საგარეო პოლიტიკის ქვაკუთხედად მიიჩნევს“. 17 დეკემბერს სსრკ-სთან თავდაუსხმელობის პაქტი დადო. 1935 წელს პაქტი კიდევ 10 წლით გაგრძელდა.

1933 წელს საბჭოთა კავშირის თავდაცვის მინისტრი კლიმენტ ვოროშილოვი თურქეთს ეწვია და რესპუბლიკის მეათე წლისთავისადმი მიძღვნილ ღონისძიებას დაესწრო. ათათურქმა მას აუხსნა თავისი პოზიცია ბალკანეთის ფედერაციის გეგმის რეალიზაციასთან დაკავშირებით, რომელიც ეკონომიკურად გააერთიანებდა თურქეთს, საბერძნეთს, რუმინეთს, იუგოსლავიასა და ბულგარეთს.

თურქეთ-საბერძნეთის ალიანსი
ომისშემდგომი საბერძნეთის ლიდერი, ელეფთერიოს ვენიზელოსი, ასევე მტკიცედ გადაწყვიტა, რომ თავის ქვეყანასა და თურქეთს შორის ნორმალური ურთიერთობები უნდა დაემყარებინა. თუმცა, ორ ქვეყანას შორის ომმა დასავლეთი ანატოლია გაანადგურა და ასევე საბერძნეთიდან ოსმალო მუსლიმი ლტოლვილების გაძევებამ დამატებითი ფინანსური ტვირთი შექმნა თურქეთს, რაც ხელს უშლიდა ორი ქვეყნის დაახლოებაში. ვენიზელოსმა თურქეთთან შეთანხმების დადება გადაწყვიტა, მიუხედავად იმ ბრალდებებისა, რომ ის ბევრს თმობს საზღვაო შეიარაღებისა და თურქეთიდან გაძევებული ოსმალო ბერძნების ქონების საკითხებში. ბერძნების მიმართ თურქების მტრობის მიუხედავად, ათათურქი ისტორიულ მტრობას ეწინააღმდეგებოდა და მგრძნობიარე იყო წარსული დაძაბულობის მიმართ. ერთ მომენტში, მან ბრძანა იმ ნახატის მოხსნა, სადაც გამოსახული იყო თუ როგორ თურქი ჯარისკაცი ხიშტს ურტყამდა ბერძენ ჯარისკაცს, რა დროსაც ის განაცხადა: „ეს რა ამაზრზენი სცენაა!“

საბერძნეთმა უარი თქვა ყველა პრეტენზიაზე თურქეთის ტერიტორიის მიმართ და ორმა მხარემ 1930 წლის 30 აპრილს შეთანხმებას მიაღწია. იმავე წლის 25 ოქტომბერს ვენიზელოსი თურქეთს ეწვია და მეგობრობის შესახებ შეთანხმებას მოაწერა ხელი. ვენიზელოსმა ათათურქი 1934 წლის ნობელის მშვიდობის პრემიაზეც კი წარადგინა. ვენიზელოსის ხელისუფლებიდან ჩამოგდების შემდეგაც ბერძნულ-თურქული ურთიერთობები თბილი დარჩა. მართლაც, ვენიზელოსის მემკვიდრე, პანაგის ცალდარისი, 1933 წლის სექტემბერში ათათურქს ესტუმრა და საბერძნეთსა და თურქეთს შორის უფრო ყოვლისმომცველ შეთანხმებას — „ანტანტის გულს“ ხელი მოაწერა, რაც ბალკანეთის პაქტის საფუძველი გახდა.

საბერძნეთის პრემიერ-მინისტრმა იოანის მეტაქსამ, ერთხელ ათათურქის შესახებ განაცხადა, რომ:

მეზობლები აღმოსავლეთით
1919 წლიდან, ავღანეთი ამანულა ხანის მმართველობის პირობებში რეფორმაციის პერიოდში იმყოფებოდა. ავღანეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი მაჰმუდ თარზი, ათათურქის საშინაო პოლიტიკის მიმდევარი იყო. თარზიმ, ამანულა ხანი სოციალურ და პოლიტიკურ რეფორმებში წაახალისა, თუმცა, მოუწოდებდა, რომ რეფორმები ძლიერ მთავრობაზე დაფუძნებული გაეტარიბინა. 1920-იანი წლების ბოლოს, ანგლო-ავღანური ურთიერთობები გაუარესდა, რაც ბრიტანეთის შიშის გამო იყო გამოწვეული, რომელიც შიშობდა ავღანეთ-საბჭოთა მეგობრობის გამო. 1928 წლის 20 მაისს, ანგლო-ავღანურმა პოლიტიკამ პოზიტიური პერსპექტივა შეიძინა, როდესაც ამანულა ხანი და მისი მეუღლე, დედოფალი სორაია თარზი, ათათურქმა სტამბოლში მიიღო. ამ შეხვედრას მოჰყვა ავღანეთ-თურქეთის მეგობრობისა და თანამშრომლობის პაქტის ხელმოწერა 1928 წლის 22 მაისს. ათათურქმა მხარი დაუჭირა ავღანეთის საერთაშორისო ორგანიზაციებში ინტეგრაციას. 1934 წელს, ავღანეთის ურთიერთობები საერთაშორისო საზოგადოებასთან მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა, როდესაც ავღანეთი ერთა ლიგაში გაწევრიანდა. მაჰმუდ თარზი, ათათურქის პირად მხარდაჭერას იღებდა 1933 წლის 22 ნოემბრამდე, სანამ სტამბოლში გარდაიცვლებოდა.

ათათურქს და ირანის ლიდერ რეზა შაჰს საერთო ხედვა ჰქონდათ ბრიტანული იმპერიალიზმისა და მათ ქვეყნებში მისი გავლენის მიმართ, რამაც ანკარასა და თეირანს შორის ნელი, მაგრამ უწყვეტ დაახლოებას ხელი შეუწყო. თურქეთის დამოუკიდებლობის ომის დროს, ორივე მთავრობამ დიპლომატიური მისიები და მეგობრობის შეტყობინებები გაუგზავნა ერთმანეთს. ამ პერიოდში, ანკარის მთავრობის პოლიტიკა იყო ირანის დამოუკიდებლობისა და ტერიტორიული მთლიანობის დასადასტურებლად მისი მორალური მხარდაჭერა. შემდგომში, ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობები ხალიფატის გაუქმების შემდეგ დაიძაბა. ირანის შიიტური სასულიერო პირები არ ეთანხმებოდნენ ათათურქის პოზიციას და ირანის რელიგიური ძალაუფლების ცენტრები ათათურქის რეფორმების რეალურ მოტივად სასულიერო პირების ძალაუფლების შესუსტებას მიიჩნევდნენ. რუსეთისა და დიდი ბრიტანეთის ახლო აღმოსავლეთში თავიანთი გავლენის გაძლიერების კვალ, ათათურქს ეშინოდა ირანის, როგორც მრავალეთნიკური საზოგადოების, ოკუპაციისა და დაშლის ამ ევროპული ძალების მიერ.

თურქული სრუტეები
1923 წლის 24 ივლისს, ლოზანის ხელშეკრულებაში შევიდა ლოზანის სრუტის შეთანხმება. ლოზანის სრუტის შეთანხმებაში აღნიშნული იყო, რომ დარდანელის სრუტე ღია უნდა დარჩენილიყო ყველა კომერციული გემისთვის. მშვიდობიან დროს უცხოური სამხედრო გემების დაკავება გარკვეულ შეზღუდვებს ექვემდებარებოდა და, ნეიტრალური სახელმწიფოს სტატუსის მიუხედავად, თურქეთს არ შეეძლო ომის დროს რაიმე სამხედრო ხომალდის გადასვლის შეზღუდვა. ლოზანის სრუტის შეთანხმებაში ასევე აღნიშნული იყო, რომ სრუტეები დემილიტარიზებული უნდა ყოფილიყო და მისი მართვა სრუტეების კომისიას უნდა გადაეცა. დემილიტარიზებული ზონა მნიშვნელოვნად ზღუდავდა თურქეთის მართვას და სუვერენიტეტს სრუტეებზე და სტამბოლის დაცვა შეუძლებელი იყო მასზე სრული სუვერენიტეტის გარეშე.

1936 წლის მარტში, ჰიტლერის მიერ რაინლანდის ხელახლა ოკუპაციამ ათათურქს სრუტეებზე სრული კონტროლის აღდგენის შესაძლებლობა მისცა. ათათურქის განცხადებით, „ევროპაში არსებული ვითარება ასეთი ნაბიჯისთვის სრულიად შესაფერისია. ჩვენ ამას აუცილებლად მივაღწევთ“. თურქეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა, თევფიქ რიუშთიუ არასმა, სრუტეებზე არსებული რეჟიმის გადახედვისკენ ნაბიჯი გადადგა. არასი მტკიცებით, მას ათათურქმა მისცა მითითება ამ მხრივ და არა პრემიერ-მინისტრმა, ისმეთ ინენიუმ. ინენიუ შიშობდა ბრიტანეთთან, საფრანგეთთან და ბალკანელ მეზობლებთან სრუტეების გამო ურთიერთობების გაუარესებას. თუმცა, ლოზანის ხელშეკრულების ხელმომწერები დათანხმდნენ კონფერენციაში მონაწილეობაზე, რადგან მსოფლიო პოლიტიკაში არსებული ცვლილებების გამო შეუზღუდავი სამხედრო მოძრაობა სრუტეებში თურქეთისთვის არახელსაყრელი გახდა. ათათურქმა მოითხოვა, რომ თურქეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს შეემუშავებინა გეგმა, რომელიც წყალსავალზე სრულ კონტროლს თურქეთს გადასცემდა.

1936 წლის 20 ივლისს, მონტრეს კონვენციას ხელი მოაწერეს ბულგარეთმა, დიდმა ბრიტანეთმა, ავსტრალიამ, საფრანგეთმა, იაპონიამ, რუმინეთმა, საბჭოთა კავშირმა, თურქეთმა, იუგოსლავიამ და საბერძნეთმა. ეს გახდა ძირითადი ინსტრუმენტი, რომელიც არეგულირებდა კომერციული და სამხედრო გემების დარდანელის სრუტეში გავლას. 1936 წლის 31 ივლისს თურქეთის დიდმა ეროვნულმა ასამბლეამ შეთანხმების რატიფიცირება მოახდინა და 1936 წლის 9 ნოემბერს ის ძალაში შევიდა.

ბალკანეთის პაქტი
1930-იანი წლების დასაწყისამდე, თურქეთი დასავლეთთან ნეიტრალურ საგარეო პოლიტიკას მისდევდა, მეგობრობისა და ნეიტრალიტეტის ერთობლივი შეთანხმებების შემუშავებით. ეს ორმხრივი შეთანხმებები ათათურქის მსოფლმხედველობას შეესაბამებოდა. 1925 წლის ბოლოსთვის, თურქეთმა დასავლეთის სახელმწიფოებთან 15 ერთობლივი შეთანხმება გააფორმა.

1930-იანი წლების დასაწყისში, მსოფლიო პოლიტიკაში ცვლილებებისა და განვითარების გამო, თურქეთს უსაფრთხოების გასაუმჯობესებლად მრავალმხრივი შეთანხმებების დადება სჭირდებოდა. ათათურქი მტკიცედ თვლიდა, რომ ბალკანეთის სახელმწიფოებს შორის თანასწორობის პრინციპზე დაფუძნებული მჭიდრო თანამშრომლობა, მნიშვნელოვან გავლენას მოახდენდა ევროპულ პოლიტიკაზე. ეს სახელმწიფოები საუკუნეების განმავლობაში ოსმალეთის იმპერიის ნაწილი იყვნენ და ძლიერ ძალად გადაიქცნენ. მიუხედავად იმისა, რომ ბალკანეთის შეთანხმება სათავე შეიძლება 1925 წლით თარიღდება, ბალკანეთის პაქტი 1930-იანი წლების შუა ხანებში შეიქმნა. ევროპაში რამდენიმე მნიშვნელოვანმა მოვლენამ ასევე ხელი შეუწყო თავდაპირველი იდეის განხორციელებას, როგორიცაა თურქულ-ბერძნული ალიანსის შექმნა და ბულგარეთსა და იუგოსლავიას შორის დაახლოება. 1930-იანი წლების შუა პერიოდიდან, თურქეთის საგარეო პოლიტიკის მართვის ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორი იტალიის შიში იყო. ბენიტო მუსოლინი ხშირად აცხადებდა მთელი ხმელთაშუა ზღვის იტალიის კონტროლის ქვეშ მოქცევის განზრახვას. როგორც თურქები, ასევე ბალკანეთის სხვადასხვა სახელმწიფოები იტალიის ამბიციებს საფრთხედ აღვიქვამდნენ.

ბალკანეთის პაქტის შესახებ მოლაპარაკებები ათათურქმა საბერძნეთთან, რუმინეთთან და იუგოსლავიასთან აწარმოა. ეს ურთიერთდაცვის შეთანხმება მიზნად ისახავდა ხელმომწერი ქვეყნების ტერიტორიული მთლიანობისა და პოლიტიკური დამოუკიდებლობის გარანტიას სხვა ბალკანური სახელმწიფოს თავდასხმისგან, როგორებიც იმ დროს ბულგარეთი ან ალბანეთი იყო. პაქტი აბალანსებდა ფაშისტური იტალიის სულ უფრო აგრესიულ საგარეო პოლიტიკას და ბულგარეთის ნაცისტურ გერმანიასთან პოტენციური გაერთიანების შედეგებს. ათათურქი, ბალკანეთის პაქტს თურქეთის ევროპულ ქვეყნებთან ურთიერთობებში ბალანსირების საშუალებად მიიჩნევდა. მას განსაკუთრებით სურდა ევროპაში, თურქეთის დასავლეთით, რეგიონული უსაფრთხოებისთვის ალიანსების შექმნა, რასაც ბალკანეთის პაქტიც ხელს უწყობდა.

ბალკანეთის პაქტი ითვალისწინებდა რეგულარულ სამხედრო და დიპლომატიურ კონსულტაციებს. შეთანხმების მნიშვნელობა ყველაზე უკეთ ჩანს ათათურქის მიერ საბერძნეთის პრემიერ-მინისტრ, იოანის მეტაქსასთვის გაგზავნილ შეტყობინებაში:

ბალკანეთის პაქტს პარლამენტმა ხელი 28 თებერვალს მოეწერა. საბერძნეთისა და იუგოსლავიის პარლამენტებმა შეთანხმება რამდენიმე დღის შემდეგ რატიფიცირება მოახდინეს. სრულად რატიფიცირებული ბალკანეთის პაქტი ოფიციალურად 1935 წლის 18 მაისს მიიღეს და 1940 წლამდე ძალაში დარჩა.

ბალკანეთის პაქტი, არაეფექტური აღმოჩნდა, რაც ათათურქის შესაძლებლობების მიღმა არსებული მიზეზების გამო იყო გამოწვეული. პაქტი ჩაიშალა, როდესაც ბულგარეთმა დობრუჯის საკითხის წინ წამოწევა სცადა, რაც 1939 წლის 7 აპრილს იტალიის ალბანეთში შეჭრით დასრულდა. კონფლიქტებმა სწრაფად გავრცელება დაიწყეს და საბოლოოდ ეს მეორე მსოფლიო ომში გადაიზარდა. ათათურქის მიზანი, დაეცვა სამხრეთ-აღმოსავლეთი ევროპა, პაქტის დაშლით ჩაიშალა. 1938 წელს, მშვიდობიან დროს, თურქეთის არმია 174 ათას ჯარისკაცისა და 20 ათას ოფიცრისგან შედგებოდა, რომლებიც 11 არმიის კორპუსს, 23 დივიზიას, ერთ ჯავშანტექნიკურ ბრიგადას, 3 კავალერიულ ბრიგადას და 7 სასაზღვრო სარდლობას მოიცავდნენ.

ჰათაის საკითხი
1930-იანი წლების მეორე ნახევარში, ათათურქი ცდილობდა ბრიტანეთთან უფრო მჭიდრო ურთიერთობის დამყარებას. ამ პოლიტიკის ცვლილების რისკებმა ორი ლიდერი დაპირისპირებაში ჩააგდო. ჰათაის საკითხი და ლიონის შეთანხმება საგარეო პოლიტიკაში ორი მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო, რომლებმაც მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს ათათურქსა და ინენიუს შორის ურთიერთობების გაწყვეტაში.

1936 წელს ათათურქმა ერთა ლიგაში „ჰათაის საკითხი“ წამოჭრა. ჰათაი ოსმალეთის იმპერიის ძველ ადმინისტრაციულ ერთეულზე, ალექსანდრეტის სანჯაყზე იყო დაფუძნებული. ერთა ლიგის სახელით, საფრანგეთის, გაერთიანებული სამეფოს, ნიდერლანდების, ბელგიისა და თურქეთის წარმომადგენლებმა მოამზადეს ჰათაის კონსტიტუცია, რომელიც მას სირიის საზღვრებში ავტონომიურ სანჯაყად აცხადებდა. გარკვეული ეთნიკური ძალადობის მიუხედავად, 1938 წელს ადგილობრივმა საკანონმდებლო ასამბლეამ არჩევნები ჩაატარა. ანთაქიის (ანტიოქია) და ისქენდერუნის (ალექსანდრეტა) ქალაქები, 1939 წელს თურქეთს შეუერთდნენ.

ეკონომიკური პოლიტიკა
ათათურქი ეკონომიკურ პოლიტიკას მცირე და მსხვილი ბიზნესის განვითარებისა და ასევე სოციალური ფენების (ანუ ინდუსტრიის ანატოლიის გლეხობასთან თანაარსებობის) შესაქმნელად ატარებდა, რომლებიც ოსმალეთის იმპერიის დროს პრაქტიკულად არ არსებობდა. მისი პერიოდის პოლიტიკის წინაშე მდგარი მთავარი პრობლემა იყო პოლიტიკური ინსტიტუტებისა და სოციალური კლასების განვითარების არარსებობა, რომლებიც ასეთ სოციალურ და ეკონომიკურ ცვლილებებს განახორციელებდნენ. ათათურქის ხედვა თურქეთის ადრეული ეკონომიკური პოლიტიკის შესახებ, აშკარა გახდა 1923 წელს იზმირის ეკონომიკურ კონგრესზე. ათათურქის ეკონომიკური პოლიტიკის საწყისი ხედვა მისი დროის რეალობას ასახავდა. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, კერძო სექტორის ინდუსტრიის დასაფინანსებლად რეალური პოტენციური ინვესტორების არარსებობის გამო, ათათურქმა დააარსა მრავალი სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ქარხანა სოფლის მეურნეობის, მანქანათმშენებლობისა და ტექსტილის მრეწველობისთვის.

სახელმწიფო ჩარევა (1923–1929)
ათათურქისა და ისმეთ ინენიუს ხედვა იყო სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებადი ეკონომიკური პოლიტიკა. მათი მიზანი იყო ქვეყნის გაერთიანება, ეკონომიკაზე უცხოური კონტროლის აღმოფხვრა და თურქეთის შიგნით კომუნიკაციების გაუმჯობესება. რესურსები, საერთაშორისო უცხოური საწარმოები და სავაჭრო პორტები სტამბოლიდან, სხვა, უფრო ნაკლებად განვითარებული ქალაქების სასარგებლოდ გადაიტანეს, რათა მთელი ქვეყნის მასშტაბით უფრო დაბალანსებული ეკონომიკური განვითარება მიღწეულიყო.

ათათურქისა და მისი მხარდამჭერებისთვის, თამბაქო ეკონომიკური დამოუკიდებლობისკენ სწრაფვასთან იყო დაკავშირებული. თურქული თამბაქო მნიშვნელოვანი სამრეწველო კულტურა იყო, მაგრამ მისი მოყვანა და წარმოება ოსმალეთის იმპერიის კაპიტულაციის შედეგად ფრანგული მონოპოლიების ქვეშ იყო მოქცეული. თამბაქოთი და სიგარეტით ვაჭრობას ორი ფრანგული კომპანია აკონტროლებდა: „ “ და „ “. ოსმალეთის იმპერიამ თამბაქოს მონოპოლია ოსმალეთის ბანკს, როგორც შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებას, სახელმწიფო ვალის საბჭოს დაქვემდებარებაში გადასცა. „“, როგორც ამ საბჭოს ნაწილი, აკონტროლებდა თამბაქოს წარმოებას, შენახვას და დისტრიბუციას (ექსპორტის ჩათვლით) ფასების უდავო კონტროლით. შესაბამისად, თურქი ფერმერები საარსებო წყაროსთვის ამ კომპანიაზე იყვნენ დამოკიდებულნი. 1925 წელს „“-ს სახელმწიფომ ნაციონალიზაცია მოახდინა და მას „თექელი“ ეწოდა. თამბაქოზე სახელმწიფო კონტროლის აღდგენა, ქემალისტური პოლიტიკური აპარატისთვის დიდი მიღწევა გახდა და ასევე ნავთობის არმწარმოებელი ქვეყნის ეკონომიკის „ნაციონალიზაციის“ ერთ-ერთი უდიდესი მიღწევა იყო. ქემალისტებმა ამ მიღწევას დაამატეს ქვეყნის ბამბის ინდუსტრიის განვითარება, რომელმაც პიკს 1930-იანი წლების დასაწყისში მიაღწია. ბამბა, იმ დროს თურქეთში მეორე უმნიშვნელოვანესი სამრეწველო კულტურა იყო.

1924 წელს, ათათურქის ინიციატივით, დაარსდა პირველი თურქული ბანკი — „ “, რომლის პირველი წევრიც თვითონ ათათურქი იყო. ბანკის შექმნა იყო პასუხი ჭეშმარიტად ეროვნული დაწესებულებისა და საბანკო სისტემის მზარდ მოთხოვნილებაზე, რომელსაც შეეძლო ეკონომიკური საქმიანობის მხარდაჭერა, დანაზოგების სტიმულირების პოლიტიკით დაგროვილი სახსრების მართვა და საჭიროების შემთხვევაში, რესურსების შეთავაზება ინდუსტრიული იმპულსის გასააქტიურებლად.

1927 წელს დაარსდა თურქეთის სახელმწიფო რკინიგზა. რადგან ათათურქი ეროვნული რკინიგზის ქსელის განვითარებას ინდუსტრიალიზაციის კიდევ ერთ მნიშვნელოვან ნაბიჯად მიიჩნევდა, რკინიგზის განვითარებას მაღალი პრიორიტეტი მიენიჭა. თურქეთის სახელმწიფო რკინიგზამ ძალიან მოკლე დროში განავითარა ფართო სარკინიგზო ქსელი.

რესპუბლიკის პირველი ათწლეულის განმავლობაში, ათათურქის მმართველობის დროს, თურქეთის მთავრობამ მრავალი ეკონომიკური და ინფრასტრუქტურული პროექტი განავითარა. თუმცა, თურქეთის ეკონომიკა ძირითადად ჯერ კიდევ აგრარული იყო, პრიმიტიულ ხელსაწყოებსა და მეთოდებზე დამოკიდებული. გზები და სატრანსპორტო საშუალებები ჯერ კიდევ შორს იყო საკმარისისგან და ეკონომიკის მართვა არაეფექტური იყო. დიდმა დეპრესიამ ამ სურათში მრავალი ცვლილება შეიტანა.

დიდი დეპრესია (1929–1931)
ახალგაზრდა რესპუბლიკა, ისევე როგორც მსოფლიოს დანარჩენი ნაწილი, დიდი დეპრესიის დროს ღრმა ეკონომიკურ კრიზისში აღმოჩნდა. ათათურქმა ამ პერიოდის მოვლენებზე ინტეგრირებული ეკონომიკური პოლიტიკისკენ სწრაფვით და ვალუტის კურსის კონტროლისთვის ცენტრალური ბანკის შექმნით რეაგირება მოახდინა. თუმცა, თურქეთს არ შეეძლო აუცილებელი იმპორტის დაფინანსება. ქვეყნის ვალუტა სხვა ქვეყნებმა თავიდან მოიშორეს, ხოლო ქვეყნის შიგნით შემოსავლების სამსახურმა ჩამოართვა გლეხების მწირი ქონება, რომლებსაც გადასახადების გადახდა არ შეეძლოთ. ბანკის მთავარი მიზანი გაცვლითი კურსის კონტროლი იყო და შესაბამისად, ოსმალეთის ბანკის როლი, როგორც ცენტრალური ბანკის, არსებობის პირველ წლებში თანდათანობით გაუქმდა. მოგვიანებით, სპეციალიზებული ბანკები დაარსდა, როგორიცაა სიუმერბანკი (1932 წელს) და ეთიბანკი (1935 წელს).

პოლიტიკური ეკონომიკის თვალსაზრისით, ათათურქი პოლიტიკური არეულობის პრობლემის წინაშე აღმოჩნდა. აუცილებელი იყო ახალი პარტიის შექმნა, განსხვავებული ეკონომიკური ხედვით. მან, ამიტომ ალი ფეთჰი ოქიარს სთხოვა ახალი პარტიის შექმნა. ლიბერალური რესპუბლიკური პარტია 1930 წლის აგვისტოში დაარსდა, ლიბერალური პროგრამით, და ამით სახელმწიფო მონოპოლიის დასრულება, უცხოური კაპიტალის მოზიდვა და სახელმწიფო ინვესტიციების შემცირება დასახა მიზნად. მიუხედავად ამისა, ათათურქი ინარჩუნებდა მოსაზრებას, რომ „უცხოური კაპიტალის მოზიდვა არსებითი განვითარებისთვის შეუძლებელია“ და სახელმწიფო კაპიტალიზმი დეპრესიის ეპოქაში დომინანტური დღის წესრიგი გახდა. 1931 წელს ათათურქმა განაცხადა, რომ „ეკონომიკურ სფეროში... პარტიის პროგრამა ეტატიზმია“. თუმცა, თავისუფალი რესპუბლიკელების გავლენა ძლიერად იგრძნობოდა და სახელმწიფო ჩარევა უფრო ზომიერი და სახელმწიფო კაპიტალიზმის ერთ-ერთი ფორმის მსგავსი გახდა. ათათურქის ერთ-ერთმა რადიკალურად მემარცხენე მხარდამჭერმა, „“-ს მოძრაობიდან, იაქუფ ქადრი ქარაოსმანოღლუმ განაცხადა, რომ ათათურქმა კაპიტალიზმსა და სოციალიზმს შორის მესამე გზა იპოვა.

ლიბერალიზაცია და გეგმიური ზრდა (1931–1939)
პირველი (1929–1933) და მეორე ხუთწლიანი ეკონომიკური გეგმები, ათათურქის ზედამხედველობის ქვეშ მიიღეს. პირველი ხუთწლიანი ეკონომიკური გეგმა ხელს უწყობდა სამომხმარებლო მომხმარების ჩანაცვლებას ინდუსტრიით. თუმცა, ეს ეკონომიკური გეგმები მკვეთრად შეიცვალა ათათურქის გარდაცვალებით და მეორე მსოფლიო ომის დაწყებით. შემდგომმა მთავრობებმა ისეთი ზომები მიიღეს, რაც სხვადასხვა გზით ზიანი მიაყენა თურქეთის ეკონომიკურ პროდუქტიულობას. 1930-იანი წლების მიღწევები, 1920-იანი წლების დასაწყისში ათათურქის ეროვნულ პოლიტიკაზე დაფუძნებული ეკონომიკური სისტემის დანერგვის შედეგია.

1931 წელს, ათათურქი აკვირდებოდა პირველი ეროვნული თვითმფრინავის, „-1“-ის განვითარებას. მან გააცნობიერა ავიაციის მნიშვნელოვანი როლი და განაცხადა, რომ „მომავალი ცაშია“. მისი ბრზანებით, 1925 წლის 16 თებერვალს დაარსდა თურქეთის აერონავტიკის ასოციაცია. მან ასევე ბრძანა თურქეთის საავიაციიო ლატარიის ასოციაციის შექმნა. ტრადიციული ლატარიის პრიზების ნაცვლად, ეს ახალი ლატარია ფულად პრიზებს გასცემდა. ლატარიიდან მიღებული შემოსავლის უმეტესი ნაწილი, ახალი ქარხნების შესაქმნელად და საავიაციო პროექტების დასაფინანსებლად გამოიყენებოდა. თუმცა, ათათურქი ვერ მოესწრო ამ ქარხანაში აშენებული პირველი თურქული სამხედრო თვითმფრინავის ფრენას. მისი გარდაცვალებიდან მალევე და მეორე მსოფლიო ომის დაწყებამდე, თურქეთში ამერიკული „ “-ის საბრძოლო თვითმფრინავების წარმოება დაიწყო.

1932 წელს, ათათურქის თხოვნით, ლიბერალი ეკონომისტი ჯელალ ბაიარი ეკონომიკის მინისტრი გახდა და ამ თანამდებობაზე 1937 წლამდე დარჩა. ამ პერიოდში ქვეყანა პირველი კერძო საკუთრებებით, შერეულ ეკონომიკაზე გადავიდა. ტექსტილის, შაქრის, ქაღალდისა და ფოლადის ქარხნები, რაც ბრიტანული სესხით დაფინანსდა, იმ პერიოდის კერძო სექტორს წარმოადგენდა. ამ ბიზნესების გარდა, დაარსდა სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული ელექტროსადგურები, ბანკები და სადაზღვევო კომპანიები. ამავე პერიოდში, ათათურქმა ხელი შეუწყო სახელმწიფო-კერძო სექტორის თანამშრომლობას და კერძო ბიზნესის გაფართოებას, სადაც კერძო პირებს სახელმწიფო საწარმოებში აქციების შეძენის უფლება მიეცათ.

1935 წელს, გაიხსნა პირველი თურქული ბამბის წარმოების ქარხანა „ნაზილის კოლენკორის წარმოების ქარხანა“. ინდუსტრიალიზაციის პროცესის ფარგლებში, ბამბის დარგვა წახალისდა მომავალი ქარხნებისთვის ნედლეულის მიწოდების მიზნით. 1935 წლისთვის, ნაზილი მსხვილი სამრეწველო ცენტრი გახდა, სადაც დაარსდა ბამბის ქარხნები და რასაც მოჰყვა კოლენკორის საწარმოს ქარხნის გახსნა.

1936 წელს, თურქმა მრეწველმა ნური დემირაღმა, სტამბოლის ბეშიქთაშის რაიონში პირველი თურქული თვითმფრინავების ქარხანა დააარსა. ამ ქარხანაში პირველი თურქული თვითმფრინავები, .36 და .38 იწარმოებოდა.

ათათურქმა ასევე მხარი დაუჭირა ქვეყანაში საავტომობილო ინდუსტრიის დაარსებას. შედეგად, 1923 წელს დაარსდა თურქეთის საავტომობილო ასოციაცია, რომლის დევიზი იყო: „თურქი მძღოლი უაღრესად დახვეწილი მგრძნობელობის მქონე ადამიანია“.

1935 წელს, თურქეთი ათათურქის მიერ დადგენილი დასავლეთ ევროპული მოდელის მიხედვით ინდუსტრიულ საზოგადოებად ყალიბდებოდა. თუმცა, ათათურქის მიზნებსა და ქვეყნის სოციო-პოლიტიკური სტრუქტურის მიღწევებს შორის არსებული უფსკრული ჯერ კიდევ არ იყო ამოწურული. და ლატიფე უშაქი. 1922 წელს, იზმირში თურქული არმიის შესვლის შემდეგ, ათათურქი ლატიფეს მამის, გემთმშენებელი მაგნატის, მუამერ უშაქიზადეს (მოგვიანებით, უშაქლი) სახლში შეხვდა, სადაც ის დროებით დაბინავებული იყო. ლატიფეს ათათურქი შეუყვარდა. უცნობია, რამდენად ორმხრივი იყო ეს გრძნობები, მაგრამ ათათურქი ლატიფეს ინტელექტით აღფრთოვანებული დარჩა, რომელიც სორბონის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებული იყო და ომის დაწყებისას ლონდონში ინგლისურ ენას სწავლობდა. 1923 წლის 29 იანვარს ისინი დაქორწინდნენ. ლატიფე, ამავე დროს ეჭვიანობდა ფიქრიეს და მოითხოვა, რომ მას ჩანქაიას სასახლე დაეტოვებინა. ფიქრიე, განადგურებული ამ ამბით, მაშინვე ეტლით დატოვა სასახლე. ოფიციალური ინფორმაციით, ფიქრიემ თავი პისტოლეტიდან გასროლით მოიკლა, რომელიც ათათურქმა მას აჩუქა.

ათათურქის, ფიქრიესა და ლატიფეს სასიყვარულო სამკუთხედი, ათათურქის ახლო მეგობრის, სალიჰ ბოზოქის ხელნაწერი ისტორიის თემა გახდა, თუმცა, ნაშრომი 2005 წლამდე გამოუქვეყნებელი იყო. ლატიფე მცირე ხნით, თუმცა, მაინც ფაქტიურად ახალი თურქი ქალის სახე გახდა, რომელიც საზოგადოებაში თავის მეუღლესთან ერთად დასავლურ სამოსში ჩაცმული ჩნდებოდა. თუმცა, მათი ქორწინება ბედნიერი არ ყოფილა. ხშირი კამათის შემდეგ, ისინი 1925 წლის 5 აგვისტოს განქორწინდნენ.

სიცოცხლეში ათათურქმა ცამეტი შვილი იშვილა, ერთი ბიჭი და თორმეტი გოგონა. მათგან ყველაზე ცნობილია საბიჰა გიოქჩენი, პირველი თურქი ქალი პილოტი და მსოფლიოში გამანადგურებელი თვითმფრინავის პირველი ქალი პილოტი.

ათათურქის რელიგიური შეხედულებები კამათის საგანია. 1920 წლამდე მისი რწმენის შესახებ ბევრი რამ არ არის ცნობილი. მიუხედავად იმისა, რომ ათათურქი კრიტიკულად იყო განწყობილი ისლამური ორთოდოქსიის მიმართ და განსაკუთრებით სუფიზმთან დაკავშირებით, რომელსაც ცრურწმენად მოიხსენიებდა და თარიქათებს პრიმიტივიზმისა და სისულელეების გავრცელებაში ადანაშაულებდა, მის გამოსვლებში ისლამის მიმართ დადებითი გამოსვლებიც არის. მაგალითად, მის გამოსვლაში არის მომენტი, როდესაც ის ამბობს: „ჩვენი რელიგია ყველაზე გონივრული და ბუნებრივია“ , და რომ სწორედ ამიტომ არის ის უკანასკნელი რელიგია.

ცნობილია, რომ ის ღრმად იყო ჩართული ისლამური რელიგიის საკითხებში და 1920 წელს წარმოთქმულ გამოსვლაში, მან ხაზი გაუსვა ხალიფატისა და სასულთნოს სიწმინდეს. ბრიტანეთის მიერ სტამბოლის ოკუპაციის შემდეგ, ათათურქმა მოიპოვა 153 ანატოლიელი მუფტის კეთილგანწყობა, რომლებმაც ხუთი ფატვა შეიმუშავეს, შეიჰიულისლამ დიურიზადე აბდულაჰის მიერ წამოწყებული რელიგიური აჯანყების წინააღმდეგ. გარდა ამისა, ათათურქმა ხელი შეუწყო ყურანის თურქულ ენაზე თარგმნას და მასზე დაყრდნობით თურქეთის რესპუბლიკისთვის წიგნის კომენტარის (თაფსირის) დაწერა ბრძანა.

მკვლევარები ამტკიცებენ, რომ მისი შეხედულებები ისლამის შესახებ იყო პერიოდული და რომ მისი დადებითი შეხედულებები ამ თემასთან დაკავშირებით 1920-იანი წლების დასაწყისით შეზღუდულია. სხვადასხვა წყაროს თანახმად, ათათურქი იყო აგნოსტიკი, ანუ არადოქტრინირებული დეისტი, ან თუნდაც ათეისტი, რომელიც ზოგადად ანტირელიგიური და ანტიისლამური შეხედულების იყო.

ჰეიდი ვაიდელი, ათათურქის გამოსვლებს ბუნებითი რელიგიის ფორმად მიიჩნევს და არა ისლამის აღზევებას. იენს პიტერ ლაუტი ასევე ამტკიცებს, რომ ათათურქის ისლამის სასარგებლოდ გამოსვლები მხოლოდ პოლიტიკური გათვლებია. ლაუტის მოსაზღებით, ყურანის თურქულ ენაზე თარგმნა, ასევე მიზნად ისახავდა „ ?“ ეფექტს („სხვა ალტერნატივა არ არსებობს?“ ეფექტს), რამაც ბუნებრივად უნდა შეაკავოს თურქები ისლამისგან, მას შემდეგ, რაც შეიტყობენ არაბული ტექსტის მნიშვნელობას, სადაც ყურანი ღვთის სიტყვა კი არა, წინასწარმეტყველის სიტყვა არის.

ავადმყოფობა და გარდაცვალება
სიცოცხლის უმეტესი ნაწილის განმავლობაში, ათათურქი ზომიერიდან მძიმემდე ალკოჰოლის მომხმარებელი იყო, რა დროსაც ხშირად დღეში ნახევარ ლიტრ რაქის მოიხმარდა. ასევე ეწეოდა თამბაქოს, ძირითადად სიგარეტის სახით. 1937 წელს, ათათურქს ჯანმრთელობის გაუარესების ნიშნები აღმოაჩნდა. 1938 წლის დასაწყისში, იალოვაში მოგზაურობისას, იგი მძიმედ დაავადდა. სამკურნალოდ სტამბოლში გაემგზავრა, სადაც ციროზი დაუდგინდა. სტამბოლში ყოფნის დროს, მან სცადა შეენარჩუნებინა ჩვეული ცხოვრების წესი, მაგრამ ავადმყოფობამ მას ამის გაკეთების საშუალება არ მისცა. ათათურქი 1938 წლის 10 ნოემბერს, 57 წლის ასაკში, დოლმაბაჰჩეს სასახლეში გარდაიცვალა. პრეზიდენტის თანამდებობაზე ის ისმეთ ინენიუმ შეცვალა.

ათათურქის დაკრძალვამ თურქეთში როგორც მწუხარების, ასევე სიამაყის გრძნობა გამოიწვია, სადაც მისი დაკრძალვის ცერემონიაზე 17 ქვეყანამ სპეციალური წარმომადგენლი გაგზავნა, ხოლო ცხრა ქვეყანამ დაკრძალვის კორტეჟში თავისი შეიარაღებული რაზმები წარმოადგინა. ათათურქის ნეშტი თავდაპირველად ანკარის ეთნოგრაფიულ მუზეუმში დაკრძალეს, თუმცა, 1953 წლის 10 ნოემბერს, მისი გარდაცვალებიდან 15 წლის შემდეგ, 42 ტონიანი სარკოფაგით ის ანითქაბირში გადაასვენეს.

თავისი ანდერძით, ათათურქმა მთელი თავისი ქონება სახალხო რესპუბლიკურ პარტიას გადასცა იმ პირობით, რომ მისი სახსრებიდან წლიური პროცენტი გამოყენებული იქნებოდა მისი დის, მაქბულესა და მისი ნაშვილები ბავშვების მოვლა-პატრონობისთვის და ისმეთ ინენიუს შვილების უმაღლესი განათლების დასაფინანსებლად. დარჩენილი თანხა თურქული ენის ასოციაციასა და თურქეთის ისტორიულ საზოგადოებას გადაეცა. ყოველ 10 ნოემბერს, დილის 9:05 საათზე, ათათურქის გარდაცვალების ზუსტ დროს, ქვეყნის ქუჩებში, მანქანებისა და ადამიანების უმეტესობა ერთი წუთით ჩერდება მისდამი ხსოვნის პატივსაცემად.

1951 წელს, დემოკრატიული პარტიის მიერ კონტროლირებადმა თურქეთის პარლამენტმა, რომელსაც პრემიერ-მინისტრი ადნან მენდერესი ხელმძღვანელობდა (მიუხედავად იმისა, რომ ათათურქის მიერ შექმნილი სახალხო რესპუბლიკური პარტია მისდამი ოპოზიციაში იყო), მიიღო კანონი (კანონი ათათურქის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულების შესახებ), რომლითაც აკრძალა ათათურქის ხსოვნის შეურაცხყოფა და მის გამოსახულებიანი ობიექტების განადგურება. განისაზღვრა ზღვარი კრიტიკასა და შეურაცხყოფას შორის, როგორც პოლიტიკური არგუმენტი და კანონის მე-5 მუხლით მისი აღსრულება დაევალა იუსტიციის მინისტრს და არა პროკურორს. ასევე არსებობს სამთავრობო ვებ-საიტი, რომელიც გმობს ამ კანონის დამრღვევ სხვა ვებ-საიტებს.

2010 წელს, საფრანგეთში დაფუძნებულმა არასამთავრობო ორგანიზაციამ „რეპორტიორები საზღვრების გარეშე“ გააპროტესტა ათათურქის ხსოვნის დაცვის შესახებ თურქეთის კანონები და განაცხადა, რომ ისინი ეწინააღმდეგება საინფორმაციო საშუალებებში სიტყვის თავისუფლების შესახებ ევროკავშირის მოქმედ სტანდარტებს.

მსოფლიო მასშტაბით
1981 წელს, ათათურქის დაბადებიდან ასი წლისთავზე, მისი ხსოვნა აღინიშნა გაერთიანებული ერების ორგანიზაციისა და იუნესკოს მიერ, რომლებმაც მიმდინარე წელი „მსოფლიოში ათათურქის წლად“ გამოაცხადეს და მიიღეს რეზოლუცია ათათურქის ასი წლისთავთან დაკავშირებით. ათათურქის ძეგლი მეხიკოში, ათათურქის ძეგლი ბაქოში, ათათურქის ძეგლი ალმათიში, ათათურქის მემორიალი უელინგტონში (რომელიც ასევე გალიპოლიში დაღუპული ანზაკის ჯარისკაცების მემორიალს წარმოადგენს), ათათურქის მემორიალი ანზაკის საპატიო ადგილას კანბერაში, ასევე მოედანი ათათურქის სახელობის სანტიაგოსა და რომში, ეს ყველაფერი ათათურქის მემორიალების რამდენიმე მაგალითია თურქეთის ფარგლებს გარეთ. მის სახელს ატარებს ქუჩები რამდენიმე ქვეყანაში, მათ შორის, ნიუ-დელიში, დაკაში, ისლამაბადში, ტუნისში, სანტო-დომინგოში, ამსტერდამში. გარდა ამისა, ოლბანიში, დასავლეთ ავსტრალიაში, ერთ-ერთ სრუტეს ათათურქის არხი ჰქვია. ჩრდილოეთ კვიპროსში ათათურქის სახელობის მრავალი ქანდაკება და ქუჩაა.

მიუხედავად რადიკალური საერო რეფორმებისა, ათათურქი მუსლიმურ სამყაროში ფართოდ პოპულარული დარჩა. მას იხსენებენ, როგორც ახალი, სრულად დამოუკიდებელი მუსლიმური ქვეყნის შემქმნელს, ქრისტიანული ძალების შემოჭრის დროს გაწეული წინააღმდეგობისა და დასავლური იმპერიალიზმის წინააღმდეგ ბრძოლაში გამარჯვებისთვის. რომელიც ათათურქს „სიბნელეში ვარსკვლავს“ უწოდებდა. აშშ-ის ზოგიერთი პრეზიდენტი, მათ შორის რუზველტი და კენედი, ასევე პატივს სცემდნენ ათათურქს. პრეზიდენტმა კენედიმ, 1963 წელს, პატივი მიაგო ათათურქს, მისი გარდაცვალებიდან 25-ე წლისთავზე.

ათათურქი განსაკუთრებით პატივსაცემი იყო ეგრეთ წოდებულ მესამე სამყაროს ქვეყნებში, როგორც ეროვნული სუვერენიტეტის წამახალისებელი მისაბაძი მაგალითი და რომლებიც მას კოლონიური ძალებისგან დამოუკიდებლობის მომპოვ პიონერად მიიჩნევდნენ. ასეთი ქვეყნების ლიდერებს შორის იყვნენ ათათურქის ირანელი თანამედროვე რეზა-შაჰ ფეჰლევი, ინდოეთის პრემიერ-მინისტრი ჯავაჰარლალ ნერუ, ტუნისის პრეზიდენტი ჰაბიბ ბურგიბა და ეგვიპტის პრეზიდენტი ანვარ სადათი. პაკისტანელმა პოეტმა და ფილოსოფოსმა მუჰამედ იგბალმა და ბანგლადეშის ეროვნულმა პოეტმა, ყაზი ნაზრულ ისლამმა, მის პატივსაცემად ლექსები დაწერეს.

წიგნის ეპილოგში „ნაცრისფერი მგელი, მუსტაფა ქემალი: დიქტატორის ყურადღებით შესწავლა“, რომელიც პირველად 1932 წელს გამოიცა და გახდა ათათურქის პირველი ბიოგრაფია, რომელიც მის სიცოცხლეშივე გამოქვეყნდა, ჰაროლდ კორტნი არმსტრონგი მას აღწერს, როგორც „უდროოდ დაბადებულ კაცს“ და ადარებს მას თემურლენგსა და ჩინგიზ-ყაენს.

1935 წლის 18 აპრილს, სტამბოლში გამართულ მეთორმეტე საერთაშორისო ქალთა კონფერენციაზე, ეგვიპტელი ნაციონალ-ფემინისტი ჰუდა შარავი კონფერენციამ ქალთა საერთაშორისო კავშირის ვიცე-პრეზიდენტად აირჩია. ჰუდა, ათათურქს თავისი ქმედებებით მისაბაძ მაგალითად მიიჩნევდა.

1919–1923 წლების ეროვნული მოძრაობის ლიდერად, ათათურქი მოკავშირეებმა და სტამბოლელმა ჟურნალისტმა ალი ქემალმა (რომელიც თვლიდა, რომ განმათავისუფლებელი მცდელობები ვერ მიაღწევდა წარმატებას და მოკავშირეების მხრიდან უფრო მკაცრ ღონისძიებებს გამოიწვევდა) „ბანდიტების მეთაურად“ მოიხსენიეს. ამ კონტექსტში, ბრიტანელმა სახელმწიფო მოღვაწემ, არტურ ბალფურმა, ათათურქი „ყველაზე საშინელ თურქს შორის, ყველაზე საშინელად“ მოიხსენია. მისი კრიტიკოსები მას ავტორიტარულ დესპოტად მიიჩნევენ, რომელიც რეპრესიებისა და მასობრივი ხოცვა-ჟლეტის მრავალრიცხოვან აქტებზეა პასუხისმგებელი. მისი პრეზიდენტობის დროს, ქურთი ამბოხებულების წინააღმდეგ ძალადობის რამდენიმე შემთხვევაც მოხდა. თურქეთის არმიის გენერალ ოსმან ფამუქოღლუს თქმით, ათათურქმა პირადად გასცა აჯანყების წინააღმდეგ დერსიმის ხოცვა-ჟლეტის (1937–1938) ოპერატიული ბრძანება.