პეტრე სტოლიპინის მკვლელობა

} წელს რუსეთის იმპერიის მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარის პეტრე სტოლიპინის წინააღმდეგ განხორციელდა თავდასხმა, რომელიც ჩაიდინა საიდუმლო პოლიციის თანამშრომელმა დმიტრი ბოგროვმა. მიღებული ჭრილობების შედეგად სტოლიპინი რამდენიმე დღის შემდეგ გარდაიცვალა. ამ მკვლელობის ისტორია დღემდე მრავალ ბუნდოვან მომენტს შეიცავს.

ბოგროვის გასროლა
1911 წლის აგვისტოს ბოლოს იმპერატორი ნიკოლოზ ოჯახის წევრებთან და მახლობლებთან ერთად, მათ შორის სტოლიპინთან და უცხოელ სტუმრებთან (მათ შორის ბულგარეთის მემკვიდრე უფლისწულ ბორის -თან) იმყოფებოდა კიევში, საიდუმლო პოლიციის მონაცემებით, იქ უნდა გახსნილიყო ალექსანდრე -ს ძეგლი გლეხთა განმათავისუფლებელი რეფორმის 50 წლის იუბილესთან დაკავშირებით. (ძველი სტილით)14 სექტემბერი 1911 წელს იმპერატორი, მისი ქალიშვილები და მინისტრები, მათ შორის სტოლიპინი, დაესწრნენ ოპერის სპექტაკლს „მეფის ცხენის ზღაპარი“ უკრაინის ეროვნული ოპერის თეატრში. იმ დროს კიევის პოლიციის უფროსს ჰქონდა ინფორმაცია, რომ ქალაქში შევიდა ტერორისტი ქალბატონი, რომელიც გეგმავდა თავდასხმას, მაღალი თანამდებობის პირზე ან თავად იმპერატორზე. ეს ინფორმაცია მიაწოდა თავად ბოგროვმა.

სპექტაკლის მეორე მოქმედების შესვენებისას, სტოლიპინი საუბრობდა ორკესტრის ორმოსთან იმპერატორის კარის მინისტრ ბარონ ვლადიმერ ფრედერიქსთან და გრაფ ი. პოტოცკისთან. ამ დროს მოულოდნელად მას მიუახლოვდა ბოგროვი და ორჯერ გაისროლა ბრაუნინგიდან: პირველი ტყვია მოხვდა ხელში, მეორე — მუცელში, ღვიძლის არეში. სტოლიპინი მყისიერი სიკვდილისგან გადაარჩინა წმინდა ვლადიმერის ორდენმა — ტყვიამ, მასში შეჯახების შედეგად, მიმართულება შეიცვალა და გული არ დაზიანებულა. თუმცა დაზიანებული იყო გულმკერდის ღრუ, პლევრა, დიაფრაგმა და ღვიძლი.

დაჭრის შემდეგ სტოლიპინმა ხელი გადასწია იმპერატორისკენ, პირჯვარი გადაიწერა, დაჯდა სავარძელში და მკაფიოდ წარმოთქვა:

იმდროინდელ ქირურგიულ წრეებში ფართოდ გავრცელებული მოსაზრება, რომლის თანახმადაც სასურველი იყო კონსერვატიული (არაოპერაციული) მკურნალობა გადაუდებელი ლაპაროტომიის ნაცვლად, სავარაუდოდ ეკუთვნოდა თავად ვოლკოვიჩს. კიეველმა ქირურგმა სწორად შეაფასა ქირურგიული ჯგუფის შეზღუდული შესაძლებლობები ღვიძლის ჭრილობის შემთხვევაში, რომლის შესასვლელი დიაფრაგმის ქვეშ მდებარეობდა. ლაპაროტომიის დროს ამ უბანზე წვდომა მუცლის ღრუდან შეუძლებელი იქნებოდა დამატებითი — მარჯვენა ნეკნოვანი რკალის რეზექციის გარეშე. ეს კი მნიშვნელოვნად ართულებდა ქირურგიულ ჩარევას და სტოლიპინს, შესაძლოა, ვერ გადაეტანა ოპერაცია. სწორედ ამ მიზეზით გამოცდილი ქირურგები ოპერაციისგან თავის შეკავებას ამჯობინებდნენ. თანამედროვე მედიკოსთა შეფასებით, სწორედ ეს გადაწყვეტილება გახდა სტოლიპინის გარდაცვალების მთავარი მიზეზი.

რეაქცია და მკურნალობა
არქივისტი ოლგა ედელმანი იშველიებს ფრაგმენტს პარიზიდან გამოგზავნილი, ცენზურის მიერ გახსნილი წერილიდან, რომელიც პოლიტიკურ ემიგრანტს ეკუთვნის და გაგზავნილია ირკუტსკის გუბერნიაში გადასახლებულ ქალთან (1911 წლის სექტემბერი):

მკურნალობა
დაჭრილ სტოლიპინს მოაკითხა კიევის უნივერსიტეტის ქირურგიის პროფესორი ნიკოლაი ვოლკოვიჩმა და სხვა ცნობილმა ქირურგებმა. მკურნალობას ხელმძღვანელობდა თავად ვოლკოვიჩი, რომელიც შემოიფარგლა მხოლოდ ჭრილობის ზედაპირული დათვალიერებით და მისი ასეპტიკური შეფუთვით. ექიმებმა არ მიიჩნიეს საჭიროდ არც ლაპაროტომია და არც ლაპაროცენტეზი (მუცლის ღრუს ოპერაციები), რათა დაედგინათ შიდა სისხლდენის არსებობა. შესაბამისად, მათ შიდა სისხლდენა ეჭვქვეშ დააყენეს და მისი წყაროს ძიება გამორიცხეს. ასევე უარი განაცხადეს ნაკერის დადებაზე. ფაქტობრივად, ეს იყო უარი აქტიურ ქირურგიულ ჩარევაზე და პასიური მეთვალყურეობის არჩევა მძიმედ დაჭრილი პაციენტისთვის, რასაკვირველია დამღუპველი იქნებოდა.

სისხლის დანაკარგის კომპენსაციის მიზნით პაციენტს უკეთებდნენ ფიზიოლოგიურ ხსნარს, ხოლო როცა პულსი სუსტდებოდა ― კაფორის ინექციებს.

2 სექტემბერს პაციენტის მდგომარეობა შეფასდა, როგორც დამაკმაყოფილებელი: სტოლიპინმა მოიწესრიგა თმა და ულვაში, გაუჩნდა მადა. დღის განმავლობაშიც მდგომარეობა სტაბილური იყო ― ტემპერატურა და პულსი ნორმის ფარგლებში. თუმცა ეს დროებითი გაუმჯობესება ექიმებმა აღიქვეს როგორც თავიანთი პასიური ტაქტიკის წარმატება და ამგვარად, სტოლიპინის გადარჩენის ყველაზე პერსპექტიული ეტაპი უკვე დაკარგული იყო.

3 სექტემბერს სანკტ-პეტერბურგიდან ჩამოვიდა პროფესორი ჰერმან ცეიდლერი, რომელმაც ბოგროვის ტყვია ამოიღო პაციენტის სხეულიდან. თუმცა შემდგომ დღეებში სტოლიპინის მდგომარეობა მკვეთრად გაუარესდა, რაც ზრდიდა გარდაცვალების საფრთხეს.

მიმდინარე პერიოდის ქირურგიულ წრეებში კონსერვატიული (არაოპერაციული) მიდგომის უპირატესობის შესახებ გავრცელებული შეხედულება, როგორც ჩანს, ეკუთვნოდა თავად ვოლკოვიჩს. კიეველმა ქირურგმა სწორად შეაფასა ოპერაციული ჩარევის ტექნიკური სირთულე სტოლიპინის ღვიძლში მიყენებული ჭრილობისას, რომლის შესასვლელი დიაფრაგმის ქვეშ მდებარეობდა. ლაპაროტომიის შემთხვევაში ამ ზონამდე მისვლა შეუძლებელი იყო დამატებითი ― მარჯვენა ნეკნოვანი რკალის რეზექციის გარეშე, რაც რთულ და რისკიან ჩარევას მოითხოვდა, რაც პაციენტს შესაძლოა ვერ გადაეტანა. სწორედ ამ მიზეზით ქირურგებმა ჩათვალეს, რომ უკეთესი იყო ოპერაციისგან თავის შეკავება. თანამედროვე მედიკოსთა შეფასებით, სწორედ ეს გადაწყვეტილება გახდა სტოლიპინის სიკვდილის მთავარი მიზეზი.

სიკვდილი
ინციდენტის მეორე დღეს ვლადიმერის საკათედრო ტაძარში ჩატარდა საზეიმო ლოცვა სტოლიპინის გამოჯანმრთელებისთვის. ტაძარი სავსე იყო ხალხით, ბევრი ტიროდა. მომდევნო დღეები აღინიშნებოდა მწუხარებით — ექიმები იმედოვნებდნენ მის გამოჯანმრთელებას, მაგრამ 4 სექტემბრის საღამოს სტოლიპინის მდგომარეობა მკვეთრად გაუარესდა, მან დაიწყო ძალების დაკარგვა, დასუსტდა, პულსი შესუსტდა და 5 სექტემბერს, დაახლოებით 10 საათზე ღამით, სტოლიპინი გარდაიცვალა.

სტოლიპინმა სიცოცხლის ბოლო დღეები, იქვე მაკოვსკების კლინიკაში გაატარა და იქვე გარდაიცვალა. მაკოვსკების კლინიკა მდებარეობდა მალოდვადიმირსკაიას ქუჩაზე (შენობა დღემდეა შემორჩენილი; თანამედროვე მისამართია — ოლეს ჰონჩარის ქუჩა, №33).

დაკრძალვა
სტოლიპინის ანდერძში, რომელიც დიდი ხნით ადრე იყო შედგენილი, პირველივე სტრიქონში ეწერა: „მინდა დამკრძალონ იქ, სადაც მომკლავენ“. ოჯახის წევრებმა შეასრულეს მისი სურვილი: დაკრძალვის ადგილად აირჩიეს კიევ-პეჩორის ლავრა.

9 სექტემბერს სტოლიპინი დაკრძალეს ლავრაში. ტაძარი, სადაც გადმოსვენება გაიმართა, სავსე იყო გვირგვინებით ეროვნულ ლენტებთან ერთად. დაკრძალვას ესწრებოდა მთავრობის წევრები, არმიისა და ფლოტის წარმომადგენლები, ყველა სამოქალაქო უწყება, სახელმწიფო საბჭოს და სახელმწიფო დუმის მრავალი წევრი, ასევე ასზე მეტი გლეხი ახლომდებარე სოფლებიდან.

სტოლიპინის საფლავის ქვაზე დამონტაჟებული ძეგლი 1960-იანი წლების დასაწყისში მოიხსნა და მრავალი წლის განმავლობაში ინახებოდა ლავრის შორეულ გამოქვაბულებთან მდებარე სამრეკლოში. საფლავის ადგილი დაიფარა ასფალტით. ძეგლი აღდგა პირვანდელ ადგილზე 1989 წელს მხატვარ ილია გლაზუნოვის მხარდაჭერით.

სახელის უკვდავყოფა
1911 წლის 7 სექტემბერს სახელმწიფო სათათბიროს ზოგიერთი წევრი და ადგილობრივი ზემსტვოს წარმომადგენლები გამოვიდნენ ინიციატივით, კიევში პეტრე სტოლიპინისთვის ძეგლი დაედგათ. გადაწყვეტილი იყო, რომ საჭირო თანხა ქველმოქმედების გზით შეგროვდებოდა. შეწირულობები იმდენად სწრაფად გროვდებოდა, რომ სულ სამი დღის განმავლობაში კიევში შეიკრიბა საკმარისი თანხა მთელი პროექტის დაფინანსებისთვის. ზუსტად ერთ წელიწადში, 1912 წლის 6 სექტემბერს, ქალაქის სათათბიროს შენობის მიმდებარე მოედანზე, ქუჩა კრეშჩატიკზე, ძეგლი საზეიმოდ გაიხსნა.

სტოლიპინი ძეგლზე გამოსახული იყო სიტყვით გამომსვლელის სახით. ქვაზე ამოტვიფრული იყო მისი ცნობილი სიტყვები:

ძეგლი დემონტაჟდა 1917 წლის 16 (29) 16 მარტს, ორი კვირის შემდეგ თებერვლის რევოლუციის.

კიევის საქალაქო თეატრის მეორე რიგის 17-ე ნომრის, წითელი ხავერდით შემოსილი სკამი, რომლის სიახლოვესაც სტოლიპინი მოკლეს, დღეს კიევის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ისტორიის მუზეუმში ინახება.

ქუჩას, მალოდვლადიმირსკაია, სადაც სტოლიპინი გარდაიცვალა, მალევე გადაერქვა სახელი და დაერქვა „სტოლიპინის ქუჩად“. საუკუნის განმავლობაში ქუჩას სახელი კიდევ ექვსჯერ შეეცვალა. ამჟამად იგი ცნობილი არის როგორც ოლეს ჰონჩარის ქუჩა.

გამოძიება
სტუდენტობის წლებში ბოგროვი ჩართული იყო რევოლუციურ საქმიანობაში, რამდენჯერმე დააპატიმრეს, თუმცა მამის გავლენის წყალობით, რომელიც მაღალი წრის წარმომადგენელი იყო, მალევე ათავისუფლებდნენ. კიევში არეულობის დროს ის იყო სტუდენტთა რევოლუციური საბჭოს წევრი და ერთდროულად აგენტურულ მუშაობასაც აწარმოებდა. როგორც კიევის სახაზინო დაცვის განყოფილების უფროსი კულაბკო მოწმობს, ბოგროვმა არაერთი რევოლუციონერი გასცა, აღკვეთა ტერორისტული აქტები და ამით მოიპოვა ნდობა

თეატრიდან ბოგროვი პირდაპირ გადაიყვანეს კიევის ციხესიმაგრეში „კოსოი კაპონირი“, სადაც სამარტოო საკანში მოათავსეს

1911 წლის 10 სექტემბრის ერთ-ერთი დაკითხვისას ბოგროვმა განაცხადა:

სასიკვდილო განაჩენი ძალიან სწრაფად, 13 სექტემბერს, აღსრულდა.
ეს საქმე დღემდე ბევრი გაურკვევლობითაა მოცული. არცერთ პოლიტიკურ პარტიას არ აუღია პასუხისმგებლობა მკვლელობაზე. გავრცელებული ვერსიით, ბოგროვი, როგორც ოხრანკის აგენტი, რევოლუციონერთა მხილებისა შემდეგ იძულებული გახდა სტოლიპინი მოეკლა. ამაზე მიუთითებს ინფორმაცია, რომ მკვლელობამდე რამდენიმე დღით ადრე კიევში იმყოფებოდა ლევ ტროცკი
მკვლელობა შესაძლებელი გახდა ოხრანკის დაუდევრობის წყალობით, რაც შესაძლოა ბოროტ განზრახვადაც აღიქმებოდეს. სტოლიპინის გარემოცვაში ვარაუდობდნენ, რომ ოხრანკა შეგნებულად უგულებელყოფდა საფრთხეს, რათა მოესწროთ სტოლიპინის მტრებისთვის.

არსებობს ვერსია, რომ მკვლელობა სწორედ ოხრანკის დახმარებით განხორციელდა. ბოგროვს თეატრში დასწრების ბილეთი პირადად ოხრანკის ხელმძღვანელმა კულაბკომ გადასცა, თანაც არ მიამაგრეს ზედამხედველი

სხვა ვერსიით, ბოგროვმა კულაბკო მოატყუა, თითქოს ერთ-ერთ ტერორისტულ დაჯგუფებაში შემძვრალი იყო და საჭირო იყო მის მიერ თეატრში დასწრება, რათა არ გაემჟღავნებინა თავი. კულაბკოს ამ მტკიცებულების გადამოწმება არ უცდია. კიევის გუბერნატორმა გირსმა მოგვიანებით აღიარა, რომ სტოლიპინის დაცვა მოუწესრიგებელი იყო.

გამოძიების ჩატარება დაევალა სენატორთა კომისიას, რომელსაც მ. ი. ტრუსევიჩი ხელმძღვანელობდა. კომისიის მასალები, 24 ტომად, გადაეცა სახელმწიფო საბჭოს. იქ მოხსენებული იყო, რომ ადგილი ჰქონდა როგორც უფლებამოსილების გადაჭარბებას, ასევე უმოქმედობას. პასუხისმგებელ პირებად დასახელდნენ კურლოვი, ვერიგინი, სპირიდოვიჩი და კულაბკო.

კულაბკოს ჩვენებებში იკვეთება უცნაური ცვლილება: თავდაპირველად ის აცხადებდა, რომ ბოგროვის თეატრში შეშვება კურლოვის ბრძანებით მოხდა, თუმცა მოგვიანებით თქვა, რომ გადაწყვეტილება თავად მიიღო და სთხოვა ამ ვერსიის ფიქსირება. მიზეზი იყო მისი ცოლის, სპირიდოვიჩის დის, სახლში აღმოჩენილი წერილი, სადაც ნათქვამი იყო:

დაუზუსტებელი მიზეზებით, 1913 წლის დასაწყისში საქმე იმპერატორ ნიკოლოზ -ის ბრძანებით დაიხურა

საზოგადოების დამოკიდებულება არაერთგვაროვანი იყო – ზოგი აღშფოთდა, ზოგმა გულწრფელად ინანა. გამოჩენილმა იურისტმა ანატოლი კონიმ დაწერა:

ფაქტები
ერთ-ერთი ტყვია, რომელიც სტოლიპინს ხელში მოხვდა, სხეულიდან გასვლის შემდეგ დაეცა ორკესტრის მევიოლინეს, ანტონ ბერგლერს. მოგვიანებით ბერგლერსა და საგამოძიებო უწყებებს შორის გრძელვადიანი მიმოწერა მიმდინარეობდა, რადგან მუსიკოსი მთელი სიმტკიცით ამტკიცებდა, რომ თავდასხმა პირადად მის წინააღმდეგ იყო მიმართული, ხოლო რუსეთის იმპერიის მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარე სტოლიპინი შემთხვევით აღმოჩნდა მის გვერდით.

სტოლიპინზე განხორციელებული თავდასხმის შემდეგ შემორჩა რუსეთის იმპერიის 25 რუბლის ნომინალის ბანკნოტი (სერია: 943297, ხელმოწერილი იყო მმართველ კონშინისა და მოლარის სოფრონოვის მიერ), რომელიც თავდასხმის მომენტში სტოლიპინის შიდა ჯიბეში იდო

მინისტრ სტოლიპინზე სულ 11 თავდასხმა განხორციელდა, და მხოლოდ ბოლო დასრულდა ფატალურად. ყველა შემთხვევაში სტოლიპინი გამორჩეული სიმშვიდითა და სიმამაცით გამოირჩეოდა. ერთ-ერთ წერილში, რომელიც ცოლს გაუგზავნა მას შემდეგ, რაც ერთ-ერთ სოფელში ბუჩქებიდან ესროლეს, წერდა: