პანტოკრატორი

პანტოკრატორი — (ბერძ. - "ყოვლისშემძლე", "ყოვლისმპრყობელი") ქრისტიანულ იკონოგრაფიაში მაცხოვრის გამოსახვის ერთ-ერთი გავრცელებული ტიპი. სახელწოდება წარმოსდგება ბერძნული სიტყვებისგან: , – „ყველაფერი“ და , – „ძალაუფლება“. ქრისტე-პანტოკრატორი აპოკალიფსური შინაარსისაა - იგი გამოხატავს მეორედ მოსვლის იდეას და წარმოაჩენს მაცხოვარს, როგორც უზენაეს მსაჯულსა და ზეციურ მეუფეს. ჩვეულებრივ, ქრისტე-ყოვლისმპრყობელი წარმოდგენილია ფრონტალურ პოზაში, მაკურთხეველი მარჯვენითა და წმინდა წიგნით მარცხენა ხელში. ძირითადად, მოცემულ იკონოგრაფიას ვხვდებით აღმოსავლეთ ქრისტიანულ ხელოვნებაში. დასავლეთში უფრო გავრცელებულია ქრისტე-პანტოკრატორის მსგავსი ტიპი - „ქრისტე დიდებაში“ (ლათ. , ინგლ. ან ).

წარმოშობის ისტორია
პალეოქრისტიანულ ხანაში მაცხოვრის სახე არაერთგვაროვნად გამოისახებოდა. ამ პერიოდიდან გვხვდება მისი პიქტოგრამული სიმბოლოები: თევზი (ბერძ. - , რაც ქართულად ითარგმნება შემდეგნაირად: "იესო ქრისტე, ძე ღვთისა, მაცხოვარი"), ღუზა, ფარშევანგი, კრავი, ქრისტოგრამა და სხვ. ასევე, წარმოდგენილი იყო ქრისტეს პერსონიფიცირებული სიმბოლოები - ძველ აღთქმისეული (იონა, დანიელი) და მითოლოგიური (ორფეოსი, ჰელიოსი). პირველ იკონოგრაფიულ ტიპებს შორის კი ყველაზე ფართოდ გავრცელებული იყო მწყემსი კეთილი და ფილოსოფოსი-მასწავლებელი. აღნიშნული იკონოგრაფიული სახეების პოპულარობა სხვა მრავალ გარემოებასთან ერთად, იმაზე მეტყველებს, რომ პირველი ქრისტიანები მაცხოვარს აღიქვამდნენ, როგორც მზრუნველ და მოსიყვარულე წინამძღოლს, რომელიც არ მიატოვებდა მათ გასაჭირში და სწორ გზას უჩვენებდა: "მე ვარ მწყემსი კეთილი: მწყემსმან კეთილმან სული თჳსი დადვის ცხოვართათჳს" (იოანე 10:11). გარდა ამისა, აღნიშნული სახეები რომაელების თვალში უფრო უწყინარი, პასტორალური და ნაცნობი ჩანდა, რამდენადაც ქრისტიანები სესხულობდნენ ბერძნულ-რომაულ ტრადიციებს, უბრალოდ სულ სხვა დატვირთვას სძენდნენ მათ.

თუმცა, უკვე საუკუნიდან, მას შემდეგ რაც ქრისტიანობა დაკანონდა 313 წლის მილანის ედიქტით, ქრისტეს სახე საიმპერატორო იკონოგრაფიას დაუკავშირდა და ამგვარად, გაჩნდა ქრისტე-პანტოკრატორი. განსხვავებით თუნდაც მწყემსი კეთილისგან, წინამდებარე იკონოგრაფია მაცხოვარს წარმოგვიდგენს, როგორც უმაღლეს მსაჯულს, კოსმიურ მბრძანებელსსა და ღვთაებრივ ლოგოსს: "მე ვარ ანი და ჰაე, დასაბამი და დასასრული, ამბობს უფალი, რომელიც არის, იყო და იქნება, ყოვლისმპყრობელი" (გამოცხადება 1:8).

იკონოგრაფია
ქრისტე-პანტოკრატორის ნიმუშები პირველად ჩნდება ბიზანტიაში - საუკუნეებში. ამ იკონოგრაფიის ერთ-ერთი უძველესი მაგალითია წმ. ეკატერინეს მონასტრის (სინას მთის) ქრისტე პანტოკრატორის ხატი ( საუკუნის შუა ხანები), რომელიც შესრულებულია ხეზე ცვილის საღებავებში. მრავალი ამ ტიპის ნიმუში განადგურდა ხატმებრძოლეობის პერიოდში. ხშირად, ყოვლისმპრყობელის ტიპი ჩართულია სხვა იკონოგრაფიულ სურათებშიც, მაგალითად, ვედრების (დეისუსის) კომპოზიციაში, სადაც მაცხოვრის ცენტრალური ფიგურა ფლანკირებულია ღვთისმშობლისა და იოანე ნათლისმცემლის გამოსახულებებით.

პანტოკრატორის სხვადასხვანაირი ვარიაცია არსებობს. იგი შეიძლება გამოსახული იყოს მთლიანი ტანით ან მკერდამდე. ყველაზე მიღებული სქემაა ე.წ. აღსაყდრებული ქრისტე: ბალიშებიან (მუთაქებიან) ტახტზე მჯდომი იესო აკურთხებს მაყურებელს. საგულისხმოა, რომ სწორედ ტახტზე მჯდომარე განიკითხავს უფალი საშინელი სამსჯავროს დროს კაცობრიობას: "და როდესაც მოვა ძე კაცისა თავისი დიდებით და ყველა წმიდა ანგელოზი მასთან ერთად, მაშინ დაჯდება იგი თავისი დიდების ტახტზე" (მათე 25:31). ხსენებული ვარიაციის ერთგვარ წინამორბედად შეიძლება ჩაითვალოს რომის ქრისტიანულ კატაკომბებში არსებული ფერწერული ნიმუშები. ასეთია, მაგალითად, წმ.მარცელინესა და პეტრეს კატაკომბებში შემონახული ფრესკა, რომელზეც წარმოდგენილია ტახტზე მჯდომი ქრისტე პეტრესა და პავლეს შორის ( ს.). აღსანიშნავია, აგრეთვე, დომიცილას კატაკომბებში ტახტზე მჯდომი ქრისტესა და მოციქულების მოხატულობა ( ს.). შედარებით ჩამოყალიბებულ სახეს მოცემული სქემა იღებს - საუკუნეებით დათარიღებულ სანტა პუდენციანას ეკლესიის აფსიდის მოზაიკაში. წინამდებარე კომპოზიციაში ძვირფასი ქვებით ინკრუსტირებული ტახტი, მაცხოვრის ოქროსფერი სამოსი და შარავანდედი (ქრისტე მოზაიკაში ერთადერთია, რომელიც შარავანდედითაა წარმოდგენილი), ფიგურის მონუმენტურობა, საზეიმო ხასიათი და სხვ. უკვე კარგად შეესაბამება ყოვლისმპრყობელის ტრადიციულ იკონოგრაფიას.

ქრისტე-პანტოკრატორის გამოსახულებები უმთავრესად გვხვდება ტაძრის საკურთხევლის კონქში, ბემაზე, ტრიუმფალურ თაღზე ან გუმბათში. ასეთ დროს, იგი ან მანდორლაშია შემოწერილი, ან მედალიონში, მისი ჰალო (იგივე შარავანდედი) კი ჯვრისებრია. ამ უკანასკნელში ხშირად ჩაწერილია , - ბერძნული ასოები, რომლებიც აღნიშნავენ ბიბლიაში ღმერთის ერთ-ერთ სახელს: "მე ვარ, რომელიც ვარ" (გამოსვლა 3:14). ამგვარად, გამოხატულია ღვთის თვითარსობა და მარადიულობა. ქრისტეს ფიგურის აქეთ-იქით მიწერილია ხოლმე ქრისტოგრამა: და . მაცხოვრის მზერა, ჩვეულებრივ, შორსაა მიმართული და განყენებულია. მაკურთხეველი მარჯვენა ყოველთვის ზევით აქვს აღმართული. მოცემული დეტალი განვითარდა რომაული ხელოვნებიდან, სადაც ეს ჟესტი აღნიშნავდა სიტყვის თქმის უფლებას. ქრისტიანულ ჭრილში კი აწეული სამი თითი განასახიერებს წმინდა სამებას, ხოლო მოხრილი ორი თითი - ქრისტეს ორ ბუნებას. მარცხენა ხელში მას წმინდა წიგნი უჭირავს, რომელიც ხან დახურულად, ხანაც გადაშლილად არის გამოსახული. გვაქვს მაგალითები, სადაც წმინდა წიგნი სულაც ამოღებულია და ქრისტე ორივე ხელით აკურთხებს ადამიანებს.

საქართველოში, ქრისტე-ყოვლისმპრყობელის უადრეს ნიმუშებს შორისაა კლარჯეთის ანჩის - საუკუნეების ენკაუსტიკური ხატი.