ღანძილი

ღანძილი , რომელიც ცნობილია როგორც ველური ნიორი , რამსონი , ძროხის ხახვი , ძროხის ხახვი , ფართოფოთლოვანი ნიორი , ხის ნიორი , დათვის ხახვი , ევრაზიული ველური ნიორი, ხახვის ბალახი ან დათვის ნიორი, მრავალწლოვანი ბოლქვიანი ყვავილოვანი მცენარე ამარილისებრთა ოჯახიის ხახვისებრთა ქვეოჯახდან, . მისი სამშობლო ევრაზიაა, სადაც იზრდება ტენიან ტყეებში. ის ხახვისა და ნივრის ველური ნათესავია , რომლებიც ყველა ერთ გვარს, -ს , მიეკუთვნება . არსებობს ორი აღიარებული ქვესახეობა: .   . და .   . . ივითარებს 15–50 სმ-მდე სიმაღლის სუსტ ღეროს, ძირთან — ორ მოგრძო-ელიფსურ ფოთოლს, წვერზე — ქოლგად შეკრებილ პატარ-პატარა თეთრ ყვავილებს.

სახელი
ღანძილის სამეცნიერო სახელწოდების კონკრეტული ეპითეტი მომდინარეობს დან  , რაც „დათვს“ ნიშნავს. ეს სახელი რუსულ სახელწოდებაშიც შენარჩუნებულია - "დათვის ხახვი". გერმანიაში ველური ნიორი ცნობილია  , რაც ასევე „ დათვის ხახვს “ ნიშნავს. ვინაიდან ველური ნიორი ტყეში ვიტამინების ერთ-ერთი უძველესი წყაროა (მისი მოკრეფა აპრილსა და მაისში ხდება), ზამთრის ძილისგან გამოღვიძებული დათვები ღანძილს მიირთმევენ და სწრაფად იბრუნებენ ძალებს.

აღწერა
ღანძილი ბოლქვიანი, მრავალწლიანი ბალახოვანი ერთფეროვანი მცენარეა , რომელიც ძირითადად თესლით მრავლდება. ვიწრო ბოლქვები ერთი ფოთლის ფუძიდან წარმოიქმნება და წარმოქმნის კაშკაშა მწვანე მთლიან, ელიფსურ ფოთლებს, რომელთა სიგრძე სმ- მდეა (10 ინჩი), სიგანე , ხოლო ყუნწი . ყვავილედი ექვსიდან 20-მდე თეთრი ყვავილის ქოლგის ფორმისაა , რომელსაც არ აქვს ბოლქვები, რომლებსაც წარმოქმნიან სხვა -ის სახეობები, როგორიცაა (ყვავის ნიორი) და (მინდვრის ნიორი). ყვავილები ვარსკვლავისებრი ფორმისაა, ექვსი თეთრი ტოპალით, დაახლოებით 16–20 მმ (5 ⁄8 – 13 ⁄16 ინჩი ) დიამეტრით, მტვრიანებით, რომლებიც პერიანთზე მოკლეა. . ის ძირითადად აპრილიდან ივლისამდე ყვავის, გაზაფხულზე ფოთლოვანი ხეების ფოთლების გამოფცქვნამდე იწყება. აქვს ნივრის სპეციფიკური სუნი. ყვავილის ღერო სამკუთხა განივი კვეთისაა, ხოლო ფოთლები ფართოდ ლანცეტისებრი, ხეობის ტოქსიკური შროშანის ფოთლების მსგავსი.

მსგავსება შხამიან მცენარეებთან
 (მარცხნივ) და (მარჯვნივ) ტყეში გვერდიგვერდ იზრდებიან.
მცენარეები, რომლებიც შეიძლება შეცდომით ღანძილად ჩაითვალოს, მოიცავს ხეობის შროშანას , -ს , -ს და -ს ანუ -ს , რომლებიც ყველა შხამიანია. ევროპაში, სადაც ველური შროშანას ფართოდ აგროვებენ, ადამიანები რეგულარულად იწამლებიან ხეობის შროშანას ანუ -ს შეცდომით მოკრეფის შემდეგ .

ფოთლების თითებს შორის დაფქვა და ნივრის მსგავსი სუნის შემოწმება შეიძლება სასარგებლო იყოს, მაგრამ თუ სუნი ხელებზეც რჩება, შეიძლება შხამიანი მცენარე უსაფრთხო მცენარედ აგვერიოს. როდესაც . -ისა და -ის ფოთლები პირველად ამოიყრება, ისინი ერთმანეთს ჰგვანან, მაგრამ გაშლილ -ის ფოთლებს არარეგულარული კიდეები და მრავალი ღრმა ძარღვი აქვს, ხოლო რამსონის ფოთლები ამოზნექილია ერთი მთავარი ძარღვით. ხეობის შროშანას ფოთლები წყვილებად არის განლაგებული, მქრქალი მწვანე ფერისაა და ერთი მოწითალო-იისფერი ღეროდან მოდის, ხოლო ღანძილის ფოთლებს თითოეულს საკუთარი ღერო აქვს, ახალივით მბზინავია და კაშკაშა მწვანეა.

გავრცელება და ჰაბიტატი
ღანძილის სამშობლო ევროპა და აზიაა, სადაც ის ტენიან ტყეებში იზრდება. მისი პოვნა შესაძლებელია ზომიერ ევროპაში, ირლანდიიდან აღმოსავლეთით კავკასიამდე . ის იზრდება ფოთლოვან ტყეებში ტენიანი ნიადაგებით და უპირატესობას ანიჭებს ოდნავ მჟავე პირობებს. იგი ითვლება უძველეს ტყის ინდიკატორულ სახეობად. გავრცელებულია ევროპაში, ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე და მცირე აზიაში. საქართველოში იზრდება ტენიან დაჩრდილულ ტყეებში, მთის შუა სარტყლამდე.

გამოყენება
ღანძილის ყველა ნაწილი საკვებად ვარგისია. ფოთლების გამოყენება შესაძლებელია სალათად, მწვანილად, ბოსტნეულის სახით მოხარშვისას, სუპში ან სოუსის ინგრედიენტად, რომელიც შეიძლება რეჰანის ნაცვლად პესტოს შემცვლელი იყოს . ფოთლები ასევე ხშირად გამოიყენება ნივრის კარაქის დასამზადებლად. უკრაინასა და რუსეთში ღეროებს მარილით ინახავენ და სალათად მიირთმევენ. კორნული იარგის ყველის სახეობას ველური ნივრის ფოთლებით დაფარული კანი აქვს. ფოთლების მწნილი შეიძლება დამუშავდეს ისევე, როგორც , რომელიც კორეაში ცნობილია როგორც მთის ნიორი . ბოლქვების გამოყენება შესაძლებელია ნივრის კბილივით, ყვავილებიც საკვებად ვარგისია. მცენარის ნაწილების გამოყენება შესაძლებელია მწვანილებიანი ყველის დასამზადებლად.

მცენარის გამოყენებით პოპულარულ კერძებს შორისაა პესტო, სუპები, მაკარონი, ყველი, ფუნთუშები და დევონეზი.

ფოთლები ასევე გამოიყენება საკვებად. ძროხები, რომლებიც ძეხვს იკვებებოდნენ, ნივრის გემოს ოდნავ მომგვრელი რძეს იძლევიან და ამ რძისგან დამზადებული კარაქი მე-19 საუკუნის შვეიცარიაში ძალიან პოპულარული იყო.

ადამიანის მიერ ღანძილის გამოყენების პირველი მტკიცებულება ბარკერის (დანია) მეზოლითურ დასახლებაშია , სადაც ფოთლის ანაბეჭდი აღმოაჩინეს. შვეიცარიულ ნეოლითურ დასახლებაში, ტეინგენ-ვაიერში ( კორტაილოდის კულტურა ), დასახლების ფენაში ღანძილის მტვრის მაღალი კონცენტრაცია აღმოაჩინეს, რაც ზოგიერთის მიერ მცენარის საკვებად გამოყენების მტკიცებულებად არის განმარტებული.

მცენარეული საშუალება
ღანძილს მრავალი სამკურნალო თვისება მიეწერება და პოპულარული ჰომეოპათიური ინგრედიენტია. ის ხშირად გამოიყენება გულ-სისხლძარღვთა, სასუნთქი გზების და საჭმლის მომნელებელი სისტემის პრობლემების სამკურნალოდ, ასევე ჭრილობების სტერილიზაციისთვის.

ქიმიური შემადგენლობა
ღანძილის ფოთლებს, ღეროებსა და ბოლქვებს გლიკოზიდ ალიინისა და ეთერზეთის გამო ნივრის ძლიერი არომატი აქვთ. მცენარე მდიდარია ასკორბინის მჟავით (ფოთლებში 0.73%-მდე და ბოლქვებში 0.1%-მდე). რაც უფრო მაღალ სიმაღლეზე იზრდება ღანძილი, მით უფრო მაღალია მისი ვიტამინის შემცველობა. ეთერზეთში შედის ვინილის სულფიდი, თიოლები და უცნობი სტრუქტურის ალდეჰიდი. გარდა ამისა, მცენარის ყველა ნაწილი შეიცავს ცილას, ფრუქტოზას, მინერალურ მარილებს, ფიტონციდებს, ლიზოციმს და კაროტინს.

კულინარიული გამოყენება
მცენარის ღერო, ფოთლები და ბოლქვი საკვებად ვარგისია. ველური ნივრის ფოთლები, როგორც წესი, გაზაფხულზე, ყვავილობამდე იკრიფება. მათი არომატი ნივრისა და ხახვის ფოთლებს მოგვაგონებს და მდიდარია ვიტამინით. მოკრეფილ ღანძილს ახალი სახით იყენებენ სანელებლად სალათებში, სუპებში, ბოსტნეულში და ღვეზელის შიგთავსად. ღანძილს ადუღებენ, ამარილებენ და ამჟავებენ; მისი გაშრობა რეკომენდებული არ არის, რადგან ის კარგავს თავის ზოგიერთ ძვირფას თვისებას.

საქართველოში მოხარშულ და ძმრით, მარილით, ქინძითა და წიწაკით შეკმაზმულ ნორჩ ღანძილს საჭმელად ცივად ხმარობენ, აგრეთვე ამწნილებენ და ამარილებენ. კავკასიაში ღანძილს ძირითადად ცხელ კერძებში იყენებენ, ხოლო ყვავილობამდე მოკრეფილ ნედლ ღეროებს პურთან და მარილთან ერთად მიირთმევენ. თებერვლიდან მარტის დასაწყისამდე მოკრეფილ ღანძილის ყლორტებს ხარშავენ და ცოტა მარილით მიირთმევენ, ზოგჯერ მცენარეულ ზეთსაც ასხამენ. ოსური ყველით შეზავებულ ღანძილის ფოთლებს დავონგინის სახელით ცნობილი ღვეზელების დასამზადებლად იყენებენ. ფოთლების ნაცვლად დავონგინში ყლორტების გამოყენებაც შეიძლება.

ჩეჩნები და ინგუშები ამზადებენ ტრადიციულ ვაინახურ კერძს, რომელსაც ხონკს (ჩეჩნურად: ) ეწოდება - წვნიანი, რომელიც მზადდება რძეში მოხარშული ღანძილისგან, გამდნარი კარაქით, მარილითა და სანელებლებით. ხიონკის დასამზადებლად მხოლოდ ადრეული ღანძილის ყლორტები გამოიყენება.

გერმანიაში ღანძილი ასევე გამოიყენება პურის (გერმ.: ) და ღვეზელების (გერმ.: ) გამოსაცხობად, ცხელ კერძებში და განსაკუთრებული სახის პესტოს (გერმ.: ) დასამზადებლად რეჰანის ნაცვლად.

სამედიცინო გამოყენება
ღანძილი ამაღლებს მადას, აძლიერებს საჭმლის მომნელებელი სისტემის სეკრეციას და აძლიერებს ნაწლავების მოძრაობას. გარდა ამისა, მცენარეს აქვს ბაქტერიციდული, ანტიჰელმინთური, ფუნგიციდური და ანტისკორბუტული თვისებები.

ღანძილი სამკურნალო მცენარეა, რომელიც ცნობილი იყო ძველი ბერძნების, გერმანელების, კელტებისა და რომაელებისთვის. ალპების მთისწინეთში ნეოლითის დასახლებებში არქეოლოგიური გათხრების შედეგად ხშირად აღმოჩენილია ღანძილის კვალი, რაც მის გამოყენებაზე მიუთითებს ჯერ კიდევ 5000 წლის წინ.

ღანძილი დიდი ხანია ფასდება, როგორც სკლეროზული საწინააღმდეგო საშუალება, რომელსაც შეუძლია „სიმამაცის შენარჩუნება“. ღანძილი ხელს უშლის სისხლში ქოლესტერინის დაგროვებას, ასტიმულირებს გულის ფუნქციას, ამცირებს არტერიულ წნევას და ხელს უწყობს ნორმალურ მეტაბოლიზმს. ძველ რომსა და შუა საუკუნეებში ღანძილი კუჭისა და სისხლის გასაწმენდ კარგ საშუალებად ითვლებოდა. უძველეს სამედიცინო ტრაქტატებში ღანძილი მოხსენიებულია, როგორც საიმედო პროფილაქტიკური საშუალება ჭირის, ქოლერის და სხვა გადამდები დაავადებების ეპიდემიების დროს.

ბოლქვებიდან იღებდნენ მედიკამენტებს: „ურზალს“ ტრიქომონათის კოლპიტის სამკურნალოდ და „ურზალინს“ ჩირქოვანი ჭრილობებისა და ნაწოლების სამკურნალოდ.

ღანძილთან დაკავშირებული ტრადიციები
გერმანიის ქალაქ ებერბახში (ნეკარის მდინარეზე) ყოველწლიურად იმართება ღონისძიებების სერია სახელწოდებით „ებერბახის ღანძილის ფესტივალი“ („ “), რომელიც ღანძილსა და მათ კულინარიულ გამოყენებას ეძღვნება.

ჩეჩნეთის რესპუბლიკის დედაქალაქ გროზნოში, სადაც ღანძილი ტრადიციული სამზარეულოს ნაწილად ითვლება, ყოველწლიურად (ძირითადად თებერვალში) იმართება ღანძილისადმი მიძღვნილი ყოველწლიური ფესტივალი „ჰონკ ფესტი“ (ჩეჩნური სიტყვიდან „“, რაც „ღანძილს“ ნიშნავს). რუსეთიდან და მეზობელი ქვეყნებიდან შეფ-მზარეულები იკრიბებიან თავიანთი უნარების დემონსტრირებისა და კულინარიულ შეჯიბრში მონაწილეობის მისაღებად. შეჯიბრის გარდა, იმართება გამოფენები, დეგუსტაციები, მასტერკლასები და წარმოდგენები.

კემეროვოს ოლქის ქალაქ მისკიში აღმართულია კოლბას (ღანძილის) ძეგლი. იქ ყოველწლიურად, მაისის მეორე ნახევარში, „კოლბას ფესტივალიც“ იმართება, რომლის დროსაც ამ მცენარისგან დამზადებული სხვადასხვა კერძი მზადდება.