ხანმეტი ლექციონარი

ხანმეტი ლექციონარი — ასევე ცნობილი, როგორც სინური ლექციონარი — ძველი ქართული ხელნაწერი, რომელიც ახალი აღთქმის საკითხავების ხანმეტ ვერსიებს შეიცავს. იგი ერთ-ერთია იმ ქართულ ხელნაწერთაგან, რომლებიც თავდაპირველად სინას მთაზე ინახებოდა, მოგვიანებით კი ევროპაში აღმოჩნდა.

დღეისათვის ხელნაწერის ძირითადი ნაწილი დაცულია გრაცის უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში ( 2058/1). მისი ერთი ფურცელი ჩაკერებულია საფრანგეთის ნაციონალური ბიბლიოთეკის ხელნაწერში (, 30), ხოლო ფურცელი, რომელიც შეიცავს ხელნაწერის მესამედ ამკინძველის, იოანე-ზოსიმეს ანდერძს, ინახება ბირმინგემის უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში, მინგანას კოლექციაში ( 7).

რადიონახშირბადული დათარიღების მეთოდით,

ამ წიგნის დედანი თავიდან ბოლოდე ნაკლული იყო და იმას არ უდგებოდა, რაც მე მასწავლებლები საგან მქონდა ნასწავლი ან ჩემი ჟამისწირვის წიგნებში ეწერა, ამიტომაც არ მომწონდაო, მაგრამ ვინც ამას მაწერინებდა, მეხვეწებოდა: რაც მაგაში სწერია, მარტო ის დამიწერეო. მეც მარტო ის დავწერე, რაც დედანში ეწერაო - ამბობდა იგი.

სამწუხაროდ, იოანე-ზოსიმე არ ახსენებს იმ კაცის სახელს, ვინც მას ასეთი დავალება მისცა. ადვილი შესაძლებელია, ის იგივე მიქელ კათამობელი იყოს, რომელმაც იოანე ზოსიმეს ხანმეტი ლექციონარის ყდაში ჩასმა შეუკვეთა.

 საუკუნეში, ერთხელ კიდევ საჭირო გახდა ამ წიგნის ხელახლა შეკინძვა და ყდის გამოცვლა. როდის დაზიანდა იგი და როდის დაკარგა ახალი ყდა, ან რა მოუვიდა მისგან ჩამოჭრილ-ჩამოხეულ ფურცლებს, არ არის ცნობილი. ვიცით მხოლოდ ის, რომ 1883 წლისათვის გადარჩენილი იყო წიგნის 29 ფურცელი, რომლებიც სინის მთაზე ნახა და აღწერა პროფესორმა ალექსანდრე ცაგარელმა. მას აღწერისას შეცდომა მოუვიდა: ლექციონარი იოანეს სახარებად მიიჩნია და — საუკუნეებით დაათარიღა.

ხელნაწერის კოდიკოლოგიური და ენობრივი შესწავლა
 საუკუნის მიწურულში, 1896 წელს, სინის მთიდან მალულად გაიტანეს რამდენიმე ქართული ხელნაწერი, მათ შორის ხანმეტი ლექციონარი, რომელიც ბოლოს ავსტრიაში აღმოჩნდა.

ამ დროისათვის ლექციონარს კიდევ ორი ფურცელი დაჰკლებოდა: ერთი თავში და ერთი ბოლოში. როგორც ვთქვით, ქართული ხელნაწერები ავსტრიაში გრაცის უნივერსიტეტის პროფესორის, ცნობილი ქართველოლოგის, ჰუგო შუხარდტის ხელში მოხვდა. შუხარდტს დაუწყია მათი შესწავლა, ყურადღება მიუქცევია საინტერესო ენობრივი მოვლენებისთვის, მათ შორის, ლექციონარის ხანმეტი ფორმებისათვის, მაგრამ თავისი დაკვირვებანი მას დიდხანს მხოლოდ შენიშვნების სახით ჰქონია გაკეთებული და გამოკვლევის სახე არ მიუცია. თავისი შენიშვნები ქართულ ხელნაწერებზე შუხარდტმა 1927 წელს გამოუგზავნა აკაკი შანიძეს, რომელმაც იმავე წელს გამოაქვეყნა ეს ნაშრომი თბილისის უნივერსიტეტის მოამბის ტომში. შუხარდტის ნაშრომი აკაკი შანიძეს ჯერ მიღებულიც არ ჰქონდა, როცა მოვიდა ცნობა ამ გამოჩენილი მეცნიერის გარდაცვალების შესახებ. მან თავისი ბიბლიოთეკა ანდერძით გრაცის უნივერსიტეტს დაუტოვა. ცხადია, ქართული ხელნაწერებიც გრაცის უნივერსიტეტში მოხვდა. აქ ეს ხელნაწერები აკაკი შანიძის თხოვნით, ნახა და აღწერა აკადემიკოსმა გიორგი ჩუბინაშვილმა, რომელიც სამეცნიერო მივლინებით იმყოფებოდა საზღვარგარეთ 1928 წელს. ჩუბინაშვილმა დაუკვეთა ხანმეტი ლექციონარის სურათები (ფოტოპირები) მთლიანად, დანარჩენი ხელნაწერებისა კი ნიმუშები. სურათები მალე მოვიდა ფოსტით და აკაკი შანიძე შეუდგა გრაცში დაცული ქართული ხელნაწერების უფრო გულდასმით შესწავლას. 1929 წელს თბილისის უნივერსიტეტის მოამბის ტომში დაიბეჭდა აკაკი შანიძის გამოკვლევა „ქართული ხელნაწერები გრაცში“, სადაც განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო ხანმეტ ლექციონარს და მთლიანად გამოქვეყნდა მისი ტექსტიც. იქვე მეცნიერი იუწყებოდა, განზრახული გვაქვს ახლო მომავალში ეს ძეგლი ფოტოტპიურადაც გამოვცეთო, მაგრამ ამ განზრახვის სისრულეში მოყვანა ცოტა დაგვიანდა. ხანმეტი ლექციონარი ცალკე წიგნად გამოიცა 1944 წელს, როცა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმის დადგენილებით დაარსდა „ძველი ქართული ენის ძეგლების“ სერია. ხანმეტი ლექციონარი იყო ამ სერიის პირველი წიგნი. ამ გამოცემაში ძეგლი ფოტოტიპიურადაც არის წარმოდგენილი: დაბეჭდილია ყველა გვერდის ფოტოსურათი დედნის ზომების დაცვით. ტექსტს ახლავს სიმფონია-ლექსიკონი, ანუ ისეთი ლექსიკონი, სადაც შეტანილია ყველა სიტყვის ყველა ფორმა, რაც კი ტექსტში გვხვდება. ასეთ სიმფონია-ლექსიკონს დიდი მნიშვნელობა აქვს ძველი ქართული ენის სიტყვათა ფონდისა და გრამატიკული ფორმების შესწავლისათვის. ზემოხსენებული სიმფონია-ლექსიკონი პირველი იყო ქართულ ენაზე და საფუძვლად დაედო შემდგომ მუშაობას ამ მიმართულებით.
შემდგომში გამოჩნდა ის ორი დაკარგული ფურცელიც, რომლებიც ხანმეტი ლექციონარისათვის თავსა და ბოლოში მოუცილებიათ სინის მთიდან წამოღების შემდეგ. პირველი ფურცელი, რომელიც ამჟამად სხვა ქართული ხელნაწერის ორ ფურცელთან ერთად არის აკინძული, შეუძენია პარიზის ნაციონალური ბიბლიოთეკას. ამ ბიბლიოთეკის ქართულ ხელნაწერთა აღწერილობა გამოაქვეყნა ექვთიმე თაყაიშვილმა 1933 წელს. იმ დროს ხანმეტი ლექციონარის ფურცელი იქ ჯერ კიდევ არ ყოფილა. როდის და ვისგან შეიძინეს იგი, ზუსტად ცნობილი არაა. მის შესახებ სპეციალური წერილი ეკუთვნის ბერნარ უტიეს. რამდენიმე დაკარგული ფურცელი აღმოჩნდა ბირმინგემში მინგანას ქართულ ხელნაწერთა კოლექციაში, ალფონს მინგანას ისინი უყიდია 1924—1929 წლებში ახლო აღმოსავლეთში მოგზაურობის დროს. მინგანას კოლექციის ქართული ფურცლების ტექსტი გამოსცა ცნობილმა მკვლევარმა ჟერარ გარიტმა. ერთ-ერთ ფურცელზე მოთავსებულია წიგნის შემმოსელის იოანე-ზოსიმეს ანდერძი. მეორე ფურცელზე სინის მთის № 78 ხელნაწერის ანდერძია. იგი აღწერილი იყო ალექსანდრე ცაგარელის მიერ. ხელნაწერი შეიცავს ეფრემ ასურის სწავლათა თარგმანს, რომელიც გადაწერილია საუკუნეში გიორგი ტფილელის მიერ.

ხელნაწერის რადიონახშირბადული დათარიღება
2024–2025 წლებში, ჰამბურგის უნივერსიტეტის ხელნაწერი კულტურების შემსწავლელი ცენტრის ბაზაზე მიმდინარე პროექტ -ის ფარგლებში, იოსტ გიპერტის ხელმძღვანელობით, ჩატარდა ძველი ქართული ხელნაწერების პირველი მასშტაბური რადიონახშირბადული ანალიზი. კვლევა განხორციელდა ციურიხის ფედერალურ ტექნოლოგიურ ინსტიტუტში , გრაცის უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკისა და კორნელი კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის მხარდაჭერით. კვლევის ფარგლებში გაანალიზდა 20-მდე ქართული ხელნაწერი (ძირითადად პალიმფსესტები და ადრეული შუა საუკუნეების დაუთარიღებელი ტექსტები).

რადიონახშირბადულმა ანალიზმა აჩვენა, რომ სინური ლექციონარიდან აღებული ეტრატის სინჯი – საუკუნეებს მიეკუთვნება. რადიონახშირბადული მაჩვენებელია 1553 ± 21 . კალიბრირებული თარიღის დიაპაზონი განისაზღვრა ახ. წ. 433–574 წლებით, სადაც ძირითადი ალბათობის პიკი ახ. წ. 545 წელზე მოდის (მცირე პიკებით 440 და 480 წლებზე), რაც ნიშნავს იმას, რომ ხელნაწერი საუკუნის შუა წლებსა და საუკუნის დასაწყისში უნდა იყოს შექმნილი.

მელნის ლაბორატორიული ანალიზი
2024–2025 წლებში ჰამბურგის უნივერსიტეტის ხელნაწერი კულტურების შემსწავლელ ცენტრში ჩატარდა ქართული ხელნაწერების მელნის პირველი სისტემატური ანალიზი, რომელთა შორისაც იყო ხანმეტი ლექციონარი. კვლევის მიზანი იყო ხელნაწერში გამოყენებული მელნის ქიმიური შემადგენლობის დადგენა მისი წარმომავლობისა და თარიღის დასაზუსტებლად.

ანალიზი ჩატარდა არაინვაზიური მულტი-ანალიტიკური მეთოდების გამოყენებით, როგორიცაა - ფლუორესცენციული ვიზუალიზაცია, რამანის სპექტროსკოპია და // მიკროსკოპია. ტესტირებამ გამოავლინა ხელნაწერში გამოყენებული სპეციფიკური პიგმენტები და ლითონების თანაფარდობა:

შავი/ყავისფერი მელანი: ხელნაწერში გამოყენებულია რკინა-გალის (-) მელანი, რომელიც ორ განსხვავებულ ქიმიურ პროფილში ერთიანდება. გაზომვებმა აჩვენა " კლასტერის" (არავიტირიოლური რკინა-გალის მელანი კვალი ელემენტებით) და " კლასტერის" არსებობა, რომელიც ხასიათდება ტყვიის შედარებით მაღალი შემცველობით.

წითელი მელანი: ხელნაწერში გამოყენებული წითელი მელანი პიგმენტების ნარევს წარმოადგენს. ანალიზმა დაადასტურა სინგურისა (ვერცხლისწყალი და გოგირდი) და მინიუმის (წითელი ტყვია) გამოყენება.