სამუილ დუდინი

სამუილ მარტინის ძე დუდინ-მარცინკევიჩი (, დ. 21 აგვისტო (2 სექტემბერი) 1863, ან 19 აგვისტო, 1863, როვნო, ხერსონის გუბერნია — გ. 8 ივლისი, 1929, ან 9 ივლისი, 1929, ულიანოვკა, ლენინგრადის ოლქი) — რუსი და საბჭოთა ეთნოგრაფი, მხატვარი, ფოტოგრაფი და მოგზაური, რომელიც სანქტ-პეტერბურგის ეთნოგრაფიული მუზეუმის დაარსების საწყისებთან იდგა. მისი ნახატები ინახება სამხატვრო აკადემიაში, ასევე რუსეთისა და უკრაინის მუზეუმებში.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1863 წლის 9 აგვისტოს (ახალი სტილით 21 აგვისტოს) ხერსონის გუბერნიის დაბა როვნოში, სოფლის მასწავლებლის ოჯახში (სხვა მონაცემებით, გლეხის ოჯახში).

სამუილი სწავლობდა ელისავეტგრადის ზემსტვოს რეალურ სასწავლებელში, საიდანაც იგი 1881 წელს მეექვსე კლასიდან გარიცხეს დაბალი მოსწრებისა და ცუდი ყოფაქცევის გამო. 1870-იანი წლების ბოლოსა და 1880-იანი წლების დასაწყისში ის ჩაერთო ადგილობრივ თვითგანათლების წრეში, შემდეგ კი ნაროდოვოლელთა წრეს შეუერთდა. ახალგაზრდა რეალისტი სწავლობდა მარქსის შრომებს, უკრაინულ ენაზე თარგმნიდა და ჰექტოგრაფზე ამრავლებდა აკრძალულ ლიტერატურას, კავშირს ინარჩუნებდა რევოლუციურად განწყობილ მუშებთან და ხელოსნებთან. 1884 წელს ის არალეგალური პოლიტიკური საქმიანობისთვის დააპატიმრეს. 1886 წელს სამი წლით სელენგინსკში (იმიერბაიკალის ოლქი) გადაასახლეს. გადასახლებაში ყოფნისას აგროვებდა გეოლოგიურ კოლექციებს, აკეთებდა ეთნოგრაფიულ ჩანახატებს, აწარმოებდა მეტეოდაკვირვებებს, აგროვებდა ფოლკლორულ და ეთნოგრაფიულ მასალას რუსულ და ბურიატულ დასახლებებში.

1889 წლის მარტიდან დუდინს ნება დართეს ეცხოვრა ტროიცკოსავსკში, სადაც გაიცნო შუა აზიის ცნობილი მკვლევარი გრიგორი პოტანინი და მისი ხელშეწყობით ჩაირიცხა ნიკოლაი ჩარუშინის ფოტოსტუდიაში ქალაქ ქიახტაში. ღია მეთვალყურეობის ვადის დასრულების შემდეგ, 1890 წლის 2 იანვრის პოლიციის დეპარტამენტის განკარგულებით, იგი ფარულ მეთვალყურეობას დაექვემდებარა. 1891 წელს, როგორც ფოტოგრაფი და მხატვარი, აკადემიკოს ვასილი რადლოვის ექსპედიციასთან ერთად მონღოლეთში გაემგზავრა. იმავე რადლოვის შუამდგომლობით, დუდინს ნება დართეს ეცხოვრა პეტერბურგში სამხატვრო აკადემიაში ჩასაბარებლად (1891 წელს). 1895 წლის 25 ოქტომბრის პოლიციის დეპარტამენტის განკარგულებით, მის მიმართ ფარული მეთვალყურეობა შეწყდა. 1892 წელს დუდინი ჩაირიცხა საიმპერატორო სამხატვრო აკადემიაში, რომელიც წარმატებით დაამთავრა 1897 წელს. ის სწავლობდა სამხატვრო აკადემიასთან არსებულ ფერწერის, ქანდაკებისა და არქიტექტურის უმაღლეს სამხატვრო სასწავლებელში, თავდაპირველად როგორც თავისუფალი მსმენელი, შემდეგ კი მუდმივი მოსწავლე ი. რეპინის სახელოსნოში .

1895 წელს არქეოლოგიური კომისიის დავალებით დუდინმა დიდი სამუშაო შეასრულა სამარყანდის ფოტოგადაღებაში. 1897 წელს სურათისთვის „ტანიტას ტაძარში“ მიიღო მხატვრის წოდება. იმოგზაურა ბერლინში, დრეზდენში, მიუნხენში, ვენაში, ამსტერდამში. შემდგომში, ფერწერით დაკავების გარდა, მონაწილეობდა მრავალ ექსპედიციაში თურქესტანისა და შუა აზიის ძეგლების შესასწავლად, კერძოდ, აკადემიკოს ს. ფ. ოლდენბურგის ორივე ექსპედიციაში ჩინურ თურქესტანში 1909-1910 და 1914-1915 წლებში. სამუილ დუდინი მუშაობდა ამ ადგილების მხატვრული და არქიტექტურული ძეგლების შესწავლაზე, იყო მეცნიერებათა აკადემიის ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის მუზეუმის სწავლული მცველი და მდივანი.

სიცოცხლის ბოლო წლებში იგი ითვლებოდა სამეცნიერო ფოტოგრაფიის საკითხებში მსხვილ სპეციალისტად და აღმოსავლური ხელოვნების გამოჩენილ მცოდნედ, კერძოდ, შუა აზიის ხალიჩების დარგში. ამ საკითხებზე მან არაერთი ნაშრომი დაწერა. 1902 წელს, მისი ინიციატივით, რუსეთის მუზეუმთან შეიქმნა ეთნოგრაფიული განყოფილება, რომელიც მოგვიანებით რუსეთში პირველ ეთნოგრაფიულ მუზეუმად გამოიყო.

1911 წლიდან გარდაცვალებამდე დუდინი განაგებდა ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის მუზეუმის ფოტოგანყოფილებასა და გამოსახულებათა განყოფილებას. 1914 წლიდან კი მისი მოვალეობები გაიზარდა — ის გახდა აღმოსავლეთ თურქესტანის სიძველეთა განყოფილების სწავლული მცველი, ხოლო შემდეგ მუზეუმის საბჭოს მდივანიც.

გარდაიცვალა გულის დამბლით 1929 წლის 8 ივლისს, საბლინოში, ლენინგრადის მახლობლად, საუნივერსიტეტო სადგურზე, სადაც სტუდენტების ზაფხულის პრაქტიკულ სამუშაოებს ხელმძღვანელობდა.

მისი მეგობრები და კოლეგები — მხატვრები და ეთნოგრაფები — დიდად აფასებდნენ სამუილ მარტინის ძის წვლილს სამამულო მეცნიერებისა და კულტურის განვითარებაში, რის გამოც 1930 წელს, ა. კუინჯის სახელობის საზოგადოების კედლებში, მისი ნამუშევრების გარდაცვალების შემდგომი გამოფენა მოაწყვეს.

ნაშრომები
ის არის შუა და ცენტრალური აზიის ბუდისტური და ისლამური ხელოვნების საკითხებზე შექმნილი არაერთი წიგნისა და სტატიის ავტორი. სამუელ დუდინის ნაშრომებიდან ყველაზე მნიშვნელოვნად ითვლება:
„ფოტოგრაფია სამეცნიერო მოგზაურობებში“ („მხარეთმცოდნეობა“, 1923, № 1 და 2);
„ხალიჩის ნაწარმი შუა აზიაში“ („მეცნიერებათა აკადემიის ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის მუზეუმის კრებული“).