ღორისსოკო

ღორისსოკო  — სოკოს სახეობა პაქსილუსისებრთა ოჯახისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს ევროპას, აზიას, ჩრდილოეთ აფრიკას, ჩრდილოეთ ამერიკას, ავსტრალიასა და ახალ ზელანდიას.

მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოა, თუმცა მოწამლის სიმპტომები ჯოგჯერ თავს არ იჩენს ან მიღებისთანავე არ ვლინდება. მსოფლიოში ღორისსოკოთი გარდაცვალების ბევრი შემთხვევა არის დაფიქსირებული. იზრდება წიწვოვან და ფოთლოვან ტყეებში მცირე ჯგუფებად, იშვიათად ერთეულებად, ზაფხულიდან შემოდგომამდე.

სოკო პირველად აღწერა ფრანგმა მიკოლოგმა პიერ ბიულიარმა 1785 წელს როგორც . მიმდინარე ბინომიალური სახელწოდება მიანიჭა შვედმა მიკოლოგმა ელიას მაგნუს ფრისმა 1838 წელს.

სამეცნიერო სინონიმები:

აღწერა
ქუდის დიამეტრი — 12-15 სმ, ზოგჯერ 30 სმ-მდეც აღწევს. ხორციანია, თავიდან ოდნავ ამოზნექილი, ღრმად შეკეცილი ქეჩისებრი კიდეებით. შემდგომში ბრტყელი, შუაში ჩაზნექილი და ძაბრისებრი. კიდეები დაშვებული, ხშირად ტალღოვანი. ახალგაზრდა ეგზემპლარების ქუდის ფერი ზეთისხილისფერ-მურაა, სიმწიფეში ნაცრისფერ-მურა ჟანგისფერ-მურამდე. დაჭერისას ან დაზიანებისას მუქ შეფერილობას იღებს. წვიმიან ამინდში ბრწყინავი და წებოვანია.

რბილობი — მკვრივი, მოგვიანებით ფხვიერი. მკრთალ-ყვითელი, მომურო მოყვითალო-ყავისფრამდე. გაჭრისას მუქ ფერს იღებს. ხშირად (განსაკუთრებით მშრალ ამინდში) ჭიანდება. განსაკუთრებული სუნისა და გემოს გარეშე.

ჰიმენოფორი — დაღმავალი, დანაოჭებული, ხშირად აღწერენ როგორც ფირფიტოვანს, თუმცა უფრო სწორი იქნება ფსევდოფირფიტოვანი ვუწოდოთ. ნამდვილი ფირფიტებისაგან განსხვავებით, დანაოჭებული შრე მეტნაკლებად ადვილად სცილდება ქუდის ქვედა ზედაპირს. ფსევდოფირფიტების ფერი — მოყვითალო-მურა ჟანგისფერ-მურამდე, ქუდზე უფრო ღიაა, ხელის დაჭერისას მუქდება.

ფეხის სიგრძე — 9 სმ-მდე, სიგანე — 2 სმ-მდე, მთლიანი, მოკლე. ზედაპირი მქრქალია, გლუვი, ჟანგმიწისფერ-ზეთისხილისფერი ან ჭუჭყისფერ-ყვითელი, ქუდზე უფრო ღიაა ან თითქმის ქუდის ფერი.

სპორების ფხვნილი — მურა. სპორები — ელიფსისებური, გლუვი, მოყავისფრო-იისფერი ან მოყავისფრო-ყვითელი, 8-10 5-6 მკმ.

ეკოლოგია და გავრცელება
იზრდება წიწვოვან და ფოთლოვან ტყეებში ჯგუფებად, იშვიათად ერთეულებად, აგრეთვე ბაღებში, პარკებში და გზებთან ახლოს. უპირატესობას ანიჭებს ნესტიან და ჩრდილიან ბალახიან ადგილებს. მიკორიზას ქმნის არყთან, მუხასთან, მურყანთან, ფიჭვთან, კავკასიურ რცხილასთან, ნაძვთან და ა.შ.

გავრცელების არეალი მოიცავს ევროპას, აზიას, ჩრდილოეთ აფრიკას, ჩრდილოეთ ამერიკას, ავსტრალიასა და ახალ ზელანდიას.

სეზონი — ზაფხულიდან შემოდგომამდე.

მსგავსი სახეობები
ტოქსიკურობა
1970-1980-იან წლებამდე ღორის სოკო კარგ საჭმელ სოკოდ ითვლებოდა. ღორისსოკოს შხამიანობა პირველად 1944 წლის ოქტომბერში აღიწერა: გერმანელი მიკოლოგი იულიუს შეფერი ღორისსოკოს მიღებიდან მე-17 დღეს თირკმლის მწვავე უკმარისობით გარდაიცვალა.

1981 წელს პოლონეთში დასრულდა ათწლიანი კვლევა, რამაც აჩვენა, რომ 109 შემთხვევიდან 93 პაციენტი ჰოზპიტალიზირებული იქნა, ხოლო მათგან 3 გარდაიცვალა.

დღესდღეობით ღორისსოკო შხამიან სოკოდ ითვლება, თუმცა მოწამლის სიმპტომები ზოგჯერ თავს არ იჩენს ან მიღებისთანავე არ ვლინდება.. ღორისსოკოში შემავალი ტოქსინები მოხარშვის შემდეგაც არ იშლება. გარდა ამისა, ღორისსოკო ადვილად იწოვს რადიოაქტიურ იზოტოპებს ცეზიუმს და სპილენძს.

მიუხედავად ყველაფრისა, ღორისსოკო დღემდე იყიდება ჩრდილოეთ ევროპის რამდენიმე ქვეყანაში, ხოლო აღმოსავლეთ ევროპაში მას გამხმარი სახით სთავაზობენ.

მოწამვლის სიმპტომები
როგორც წესი, ღორისსოკო პირველი ჭამიდან მოწამვლის არანაირ მწვავე სიმპტომს არ ავლენს. თუმცა, განმეორებითი მიღება შესაძლოა სასიკვდილო შედეგით დასრულდეს. განსაკუთრებით ბავშვებში. მოწამვლის დროს სწრაფად ვლინდება კუჭის მომნელებელი სისტემის მოშლა: ღებინება, დიარეა, მუცლის ტკივილი,. მალევე იკვეთება სისხლძარღვშიდა ჰემოლიზის სიმპტომები: ფერმკრთალობა, სიყვითლე, დიურეზის შემცირება, შარდში ჰემოგლობინის დონის მატება, მძიმე შემთხვევაში, ოლიგოანურია. ჰემოლიზმა შეიძლება გამოიწვიოს რიგი გართულებები, მათ შორის თირკმლის მწვავე უკმარისობა, შოკი, სუნთქვის მწვავე უკმარისობა და დისემინირებული სისხლძარღვშიგა შედედება.

მკურნალობა
ანტიდოტი არ არსებობს. აუტოიმუნური რეაქციის სიმძიმის შესამცირებლად ანტიჰისტამინური საშუალებები გამოიყენება. დამხმარე მკურნალობა მოიცავს სისხლის მაჩვენებლის, თირკმელების ფუნქციისა და არტერიული წნევის მონიტორინგს.. დამატებითი მკურნალობისათვის შესაძლოა სასარგებლო აღმოჩნდეს კორტიკოსტეროიდების მიღება, რადგან იგი იცავს სისხლის უჯრედებს ჰემოლიზისაგან. თირკმლის უკმარისობის სამკურნალოდ ჰემოდიალიზი გამოიყენება.

გალერეა