iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ადრიანე VI

ადრიანე (, ერისკაცობაში ადრიან ფლორენსზოონ ბუიენსი; დ. 2 მარტი 1459 — გ. 14 სექტემბერი 1523) — გერმანელი რომის პაპი 1522–1523 წლებში.

ადრიანე ბუიენსი დაიბადა 1459 წლის 2 მარტს უტრეხტში (ნიდერლანდები), ღარიბ ოჯახში.

იმპერატორმა მაქსიმილიან -მა მას დაავალა აღეზარდა მისი შვილიშვილი, მომავალი იმპერატორი კარლ . 1516 წელს ადრიანმა დაიკავა ესპანეთის კო-რეგენტის თანამდებობა და მიიღო კარდინალის წოდება.
ეჩმიაძინი (თბილისი)

ეჩმიაძინი ან წმინდა სარქისის ეკლესია, სურფსარქისი — სომხური ეკლესია თბილისში, ავლაბარში, ქეთევან წამებულის მოედნის დასავლეთით. 1806-1808 წლებში ისანში დასახლებულმა, ეჩმიაძინიდან ლტოლვილმა სომხებმა აქ პატარა დარბაზული ეკლესია ააშენეს. 1846 წელს ის გაფართოვდა და „ჩახაზული ჯვრის“ ტიპის ეკლესიად გადაკეთდა.

შენობა აგურისაა. ის ძირითადად იმეორებს შუა საუკუნეების ქართული და სომხური ეკლესიების სტრუქტურას, თუმცა ფასადთა გაფორმებაში და ინტერიერის ცალკეული ფორმების დამუშავებაში ჩანს კლასიციზმის გავლენაც. ოთხი მრგვალი გუმბათქვეშა ბურჯი კანელიურებით არის დაღარული. შიგნით შენობა მთლიანად შელესილია. გუმბათის ნახევარსფეროსა და აფრების მოხატულობა შესრულებულია ს-ის ნახევარში.

ეკლესიის აღმოსავლეთ სკვერში დგას ქვაჯვარი, რომელიც სომეხმა ერმა მიუძღვნა 1989 წლის 9 აპრილს დაღუპულთა ხსოვნას.
ბონიფაციუს I

ბონიფაციუს (; დ. უცნობია — გ. 22 სექტემბერი, 422) — რომის პაპი 418 წლის 28 დეკემბრიდან 422 წლის 4 სექტემბრამდე. მიიჩნევა აურელიუს ავგუსტინის თანამედროვედ, რომელმაც მას რამდენიმე ნაშრომი მიუძღვნა. რომის პაპ ზოსიმეს გარდაცვალების შემდეგ კანდიდატურა ორმა პარტიამ წამოაყენა (ბონიფაცე და ევლალი, თუმცა საბოლოოდ პაპის თანამდებობა ბონიფაცე -მა დაიკავა.
სისხლის ბიოქიმიური ანალიზი

სისხლისა და სისხლწარმომქმნელი ორგანოების დაავადების დადგენისთვის სისხლის საერთო სურათს გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს.

სისხლის გამოკვლევათა მონაცემები მრავალი დაავადების შემთხვევაში, სხვა კლინიკურ მონაცემებთან ერთად, დაავადების სწორად ამოცნობის საშუალებას გვაძლევს. ამავე დროს, სისხლის სურათი მიგვითითებს ორგანიზმში მიმდინარე პათოლოგიური პროცესის სიმძიმესა და პროგნოზზე.

სისხლისა და სისხლწარმომქმნელი ორგანოების პუნქტატის ერთდროულ ანალიზს დიდი მნიშვნელობა აქვს დაავადების დიაგნოზის დაზუსტებისათვის, განსაკუთრებით ისეთ შემთხვევაში, როდესაც პერიფერიული სისხლის სურათი არ იძლევა ნათელ წარმოდგენას ავადმყოფის მდგომარეობის შესახებ.

სისხლის ნორმალური შედგენილობა
სისხლი მუქი წითელი ფერის, წებოვანი სითხეა, აქვს მლაშე გემო და ტუტე რეაქცია. მისი ხვედრითი წონაა 1055. სისხლი შედგება პლაზმისა და მასში შემავალი ფორმიანი ელემენტებისაგან.

სისხლის საერთო მასა მთელი ორგანიზმის 1/13-ს შეადგენს. სინჯარაში ან რომელიმე სხვა ჭურჭელში მოთავსებული სისხლი რამდენიმე წუთის შემდეგ დედდება, შემდეგ შედედებული სისხლის კოლტი იკუმშება და მისგან გამოიყოფა შრატი.

სისხლის შრატის მისაღებად უზმოზე ვენიდან იღებენ სისხლს, ათავსებენ მშრალ სინჯარაში და დგამენ თერმოსტატში 37°-ზე 1 საათით; შემდეგ შრატს აცალკევებენ კოლტისგან მინის ჩხირით და გამჭვირვალე შრატის მისაღებად გამოაქვთ სიცივეში.

გამჭვირვალე შრატი რომ უფრო სწრაფად მიიღონ, შედედებულ სიხლს დალექავენ ელექტრონულ ცენტრიფუგაში. მიღებულ შრატს ასხამენ მშრალ სინჯარაში და გამოკვლევამდე ინახავენ მაცივარში ან ბნელ და გრილ ადგილას.

შრატი პლაზმისაგან განსხვავდება იმით, რომ ფიბრინს არ შეიცავს. პლაზმა მოყვითალო ფერის სითხეა და შეიცავს ცილებს, ცხიმებს, ნახშირწყლებს, ჰორმონებს, ფერმენტებს, ელექტროლიტებს და სხვ.
ტრიადა

ტრიადა — საიდუმლო კრიმინალურ ორგანიზაციათა ფორმა ჩინეთში და ჩინურ დიასპორაში.

ყველა ტრიადას ჰქონდა თვისობრივად საერთო რწმენა და რიტუალები, როგორც მაგალითად, რწმენა ციფრი 3-ის მაგიურ მისტიკურ მნიშვნელობაში, საიდანაც გამომდინარეობს კიდეც მათი სახელწოდება ტრიადა. მშვიდობიანობის პერიოდში მსგავს ორგანიზაციათა უმრავლესობა არსებობდა როგორც საძმო ურთიერთდახმარებისათვის, მაგრამ ზოგი მათგანი მოღვაწეობდა კიდეც კრიმინალურ სამყაროში.
ვატიკანის ლირა

ლირა იყო ვატიკანის ვალუტა 1929-2002 წლებში.

ისტორია
პაპის ოლქი, რომელიც იმ პერიოდში შემცირდა ძალიან მცირე ტერიტორიულ ერთეულამდე ქალაქ რომის სიახლოვეს, იყენებდა საკუთარ ლირას 1866 წლიდან 1870 წლამდე, მანამდე სანამ მისი წარმოება შეწყდა. ლატერანის ხელშეკრულების თანახმად 1929 წელს შეიქმნა ვატიკანის სახელმწიფო, სადაც ხელშეკრულების პირობების თანახმად შეიქმნა საკუთარი ფულის ერთეული, რომელიც ვატიაკნში იტალიურ ლირასთან ერთად გამოიყენებოდა. იტალიური ფულის გამოყენება გახდა შესაძლებელი ვატიკანში, ხოლო ვატიკანის ლირის გამოყენება ასევე გახდა კანონიერი იტალიასა და სან მარინოში.

2002 წელს, ვატიკანი გადავიდა ევროს გაცვლით კურსზე 1 ევრო = 1936,27 ლირას. ვატიკანს მიმოქცევაში აქვს ევრო მონეტების ნაკრები.

მონეტები
1929 წელს, სპილენძის 5 და 10 ცენტიანები, ნიკელის 20 და 50 ცენტიანები, 1 და 2 ლირა და ვერცხლის 5 და 10 ლირას მონეტები შევიდა ხმარებაში. 1939 წელს, ალუმინი-ბრინჯაომ შეცვალა სპილენძი, 1940 წელს კი, უჟანგავმა ფოლადმა, ნიკელი. 1941 და 1943 წლებს შორის, შემცირდა სხვადასხვა დასახელების წარმოება.

1947 წელს, მოიჭრა ახალი ალუმინის მონეტები: 1, 2, 5 და 10 ლირა. 1951 წელს, აღნიშნული მონეტების ზომები შემცირდა. 1955 წელს, უჟანგავი ფოლადისგან დამზადებული 50 და 100 ლირა შევიდა ხმარებაში, შემდეგ ალუმინი-ბრინჯაოს 20 ლირა 1957 წელს და ვერცხლის 500 ლირა 1958 წელს. 1 და 2 ლირა ხმარებიდან ამოღებულ იქნა 1977 წელს, შემდეგ კი 5 ლირა 1978 წელს. ალუმინი-ბრინჯაოს 200 ლირა 1978 წელს იქნა მიმოქცევაში გაშვებული, შემდეგ ბი-მეტალის 500 და 1000 ლირა 1985 და 1997 წლებში.
სიქსტუს IV

სიქსტუს (; ერისკაცობაში ფრანჩესკო დელლა როვერე; დ. 21 ივნისი, 1414 — გ. 12 აგვისტო, 1484) — რომის პაპი 1471–1484 წლებში.

ფრანჩესკო დელლა როვერე დაიბადა სავონეში, გენუის მახლობლად. მიიღო იურიდიული განათლება პადუის და ბოლონიის უნივერსიტეტებში. 1464 წელს გახდა ფრანცისკანელთა ორდენის გენერალი, ხოლო სამი წლის შემდეგ მიიღო კარდინალის თანამდებობა. არის რამდენიმე ტრაქტატის ავტორი საეკლესიო სამართალში. ფრანჩესკო დელლა როვერე (სიქსტუს ) არი იყო რომის ნამდვილი პაპი, მისი ნამდვილი სახელი და გვარი დღესდღეობით უცნობია, იგი მთელ იტალიას თავს აჩვენებდა როგორც სიქსტუს , იგი იყო ფრანჩესკო დელლა როვერეს ტყუპი ძმა, მან ძალადობით დაიკავა ტახტი და კანონიერი პაპი საპყრობილეში გამოკეტა. იგი ახორციელებდა ათასგვარ სიბინძურეს, აგრთვე მისი ხელი ურევია ლორენცო დე მედიჩის უმცროსი ძმის, ჯულიანოს მკვლელობაში. მისმა არაკანონიერმა ვაჟმა გრაფმა, ჯეროლამო რიარიომ ლორენცო დე მედიჩის მუღლე მოკლა.
ხოშიმინი

ხოშიმინი — ქალაქი სამხრეთ ვიეტნამში. მისი თავდაპირველი სახელი იყო პრეი-ნოკორი და წარმოადგენდა კამბოჯის უმსხვილეს პორტს. 1887-1946 წწ. საფრანგეთის ინდოჩინეთის დედაქალაქია. 1975 წლამდე ეწოდებოდა საიგონი, იმ მდინარის სახელი, რომელზედაც მდებარეობს. სახელი გადაარქვეს ქვეყნის პირველი პრეზიდენტის ხო ში მინის პატივისცემის ნიშნად.

დაძმობილებული ქალაქები
მინსკი (2008)
სანქტ-პეტერბურგი (1977)
კროსოვერ-თრეში

კროსოვერ-თრეშ მეტალი, ხშირად უბრალოდ კროსოვერი — თრეშ მეტალის ფორმა, რომელიც შეიცავს უფრო მეტ ჰარდკორ პანკის ელემენტებს, ვიდრე სტანდარტული თრეში. ხანდახან მას პანკ მეტალსაც უწოდებენ, თუმცა ზოგადად ეს არასწორია ისეთ ჟანრებთან მიმართებაში, რომლებიც ასევე უთავსებენ ერთმანეთს პანკ როკსა და მძიმე მეტალს, მაგალითისთვის გრანჟი და კრასტ პანკიც საკმარისია. ტერმინი დამკვიდრდა ჯგუფის ... ალბომის გამოშვების შედეგად 1987 წელს.
ცელესტინ I

ცელესტინ (; დ. უცნობია — გ. 27 ივლისი, 432) — რომის პაპი 422-432 წლებში. კათოლიკური და მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი. კათოლიკური ეკლესია მოიხსენიებს 27 ივლისს, ხოლო მართლმადიდებლური — 21 აპრილს.

ბიოგრაფია
ცელესტინის ადრეულ ცხოვრებაზე ბევრი რამაა გაურკვეველი, თუმცა ცნობილია რომ ის რომაელი იყო, ხოლო მამამისს — პრისკუსი ერქვა. მან კარგი განათლება მიიღო, შესანიშნავად იცოდა ფილოსოფია, მაგრამ ყველაზე გულმოდგინედ წმინდა წერილს სწავლობდა. გულმოწყალებამ და საღვთო წერილის ცოდნამ წმინდა მამას საყოველთაო ავტორიტეტი და სიყვარული მოუპოვა. პაპის, ბონიფაციუს -ის (418-422) გარდაცვალების შემდეგ ცელესტინე რომის კათედრაზე აირჩიეს.

ამ დროს აღმოცენდა ნესტორის ერესი. 431 წელს რომის ადგილობრივ კრებაზე, სადაც ცელესტინ -მა დელეგატები გაგზავნა, დაიგმო ერესი.

ცელესტინ ნესტორიანობას გმობდა კონსტანტინოპოლისა და ანტიოქიის ეკლესიებისადმი გაგზავნილ ეპისტოლეებშიც.

ცელესტინ გარდაიცვალა 432 წელს 27 ივლისს.
ლეო I

ლეო დიდი (; დ. 390 — გ. 10 ნოემბერი, 461) — რომის პაპი 440–461 წლებში, კათოლიკური და მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი. კათოლიკური ეკლესია მოიხსენიებს 12 ნოემბერს, ხოლო მართლმადიდებლური 2 მარტს.

ცხოვრება
პაპმა შესანიშნავი და მრავალმხრივი განათლება მიიღო, რაც ბრწყინვალე საერო კარიერას უმზადებდა, მაგრამ სულიერი ცხოვრებისკენ მიდრეკილმა ჭაბუკმა სხვა გზა აირჩია – წმინდა პაპის, სიქსტუს -ის (432–440) დროს იგი არქიდიაკვნად ეკურთხა, მისი სიკვდილის შემდეგ, 440 წელს, კი რომის პაპიც გახდა. ამ დროს ეკლესიას აშფოთებდა სხვადასხვა მწვალებლური სწავლება. მღვდელმთავარი ლეო საოცარ სიმტკიცესა და შეურყევლობას იჩენდა, როცა საქმე აღმსარებლობის დაცვას ეხებოდა. იგი მართლმადიდებლური ეკლესიის სახელით გაბედულად ამხელდა ქრისტეს ერთბუნებოვნების მქადაგებელ ევტიქისა და დიოსკორეს ერესებს, აგრეთვე ნესტორის მწვალებლობას; ბიზანტიის იმპერატორებთან, თეოდოსიუს -სთან (408-450) და მარკიანესთან (450-475) გაგზავნილი ეპისტოლეებით მან დიდად შეუწყო ხელი ქალკედონის მსოფლიო კრების (451) მოწვევას მონოფიზიტების დასაგმობად. კრებაზე, რომელსაც 630 ეპისკოპოსი ესწრებოდა, წაკითხულ იქნა მღვდელმთავარ ლეოს ეპისტოლე უკვე მიცვალებული კონსტანტინეპოლელი პატრიარქის ფლავიანეს (447–449) მიმართ, რომელიც 449 წელს ეფესოში გამართულ ავაზაკთა კრებას ემსხვერპლა. პაპის ეპისტოლეში მოცემული იყო მართლმადიდებლური სწავლება ქრისტეს ორბუნებოვნების შესახებ, რომელსაც კრების მონაწილე ყველა ეპისკოპოსი დაეთანხმა. ერეტიკოსები ევტიქი და დიოსკორე ეკლესიიდან განკვეთეს. წმინდა პაპი ბარბაროსთა შემოტევებისგანაც იცავდა თავის სამშობლოს: 452 წელს მან სიტყვის ძალით დააშოშმინა იტალიის დასანგრევად და ასაოხრებლად გამზადებული ჰუნების მრისხანე მთავარსარდალი ატილა, 455 წელს კი რომში შემოჭრილ ვანდალების წინამძღოლს ჰაიზერიხს შეაგონა, არ დაენგრია ქალაქი, შენობები არ გადაეწვა და სისხლი არ დაეღვარა.

პაპმა ლეო დიდმა ღრმა მოხუცებულობამდე იცხოვრა. ის წინასწარ გრძნობდა მოახლოებულ აღსასრულს და მხურვალე ლოცვებითა და ქველისსაქმეებით ემზადებოდა მისთვის.

წმინდა მამა 461 წელს გარდაიცვალა და რომში, ვატიკანის ტაძარში დაკრძალეს. მისი ლიტერატურული მემკვიდრეობა მოიცავს 96 ქადაგებას და 143 ეპისტოლეს.
ჩოხოსან რაინდთა დასი

ქაქუცა ჩოლოყაშვილის სახელობის სრულიად საქართველოს ჩოხოსან რაინდთა დასი — საზოგადოებრივი ორგანიზაცია საქართველოში. ოფიციალური პრეზენტაცია მოხდა 2006 წლის 23 იანვარს.

ზოგადი ინფორმაცია:
დასის მუშაობას წარმათავს გამგეობა, რომელიც არჩევითია და რომელსაც ხელმძღვანელობს პროფესორი გოგი დოლიძე.

გამგეობა შედგება 15 ადამიანისგან, თავჯმდომარეს ჰყავს ორი მოადგილე, მდივანი და წევრები. გამგეობის სხდომები იმართება თვეში ერთხელ ჩვეულისამებ თვის ბოლო რიცხვებში, ხოლო თუ რაიმე საგანგებო შემთხვევაა რიგ გარეშე .

დასის გამგეობის თავჯმდომარეა - პროფესორი გოგი დოლიძე.

დასს აქვს ყოველკვარტალური ჟურნალი ”რაინდი (ჟურნალი)”, გაზეთი ’’საქართველოს კარიბჭე’’ და ინტერნეტ-საიტი, რომელთაც მეშვეობითაც ნებისმიერ მსურველს შეუძლია გაეცნოს დასის საქმიანობას.

დასში გაწევრიანება
მსურველი ავსებს ანკეტას, რომელსაც უნდა დაერთოს ორი ფოტო სურათი, ერთი ჩვეულებრივი, ე.წ. საპასპორტო სურათი და მეორე ეროვნულ სამოსში. სავალდებულოა რეკომენდატორი. ამის შემდეგ საკითხი განიხილება გამგეობის სხდომაზე და გაიცემა მოწმობა ქართულ და ინგლისურ ენებზე. ახალი ჩოხოსანი რაინდების კურთხევა ხდება წელიწადში ერთხელ, მთაწმინდის პანთეონში, 14 ივლისს, ქაქუცა ჩოლოყაშვილის დაბადების დღეს მის საფლავთან. მიიღებიან როგორც კაცები, ისე ქალები და ბავშვებიც ასაკის მიუხედავად.

დასის წევრებისათვის დაწესებულია გადასახადი: მოსწავლეებისათვის 20 თეთრი, სტუდენტებისა და პენსიონერებისათვის 1 ლარი, ხოლო მოსამსახურე პერსონალისათვის 5 ლარი თვეში. არსებობს ასევე შემოწირულობის ტრადიციაც.
ჰილარიუსი (პაპი)

ჰილარიუსი (; დ. უცნობია — გ. 29 თებერვალი, 468) — რომის პაპი 461 წლის 19 ნოემბრიდან 468 წლის 29 თებერვლამდე, წმინდანი. წარმოშობით იყო კუნძულ სარდინიიდან.

იგი ლეო -ის მოსწავლე იყო, მონაწილეობდა მეოთხე მსოფლიო კრების მუშაობაში.

წმინდა პაპი ხარჯავდა უამრავ თანხას ეკლესიების შემკობისათვის. ლატერანში, წმინდა პეტრეს, წმინდა პავლეს და წმინდა ლორენცოს ბაზილიკები აავსო ძვირადღირებული ნივთებით.
გელასიუს I

გელასიუს (; დ. უცნობია — გ. 21 ნოემბერი, 496) — რომის პაპი 493 წლის 1 მარტიდან 496 წლის 21 ნოემბრამდე, წმინდანი.

წმინდა პაპი კონფლიქტში იყო კონსტანტინოპოლის კათედრასთან. რომის სენატი დაარწმუნა, რომ ლუპერკალიის ეროტიკული ფესტივალი გაეუქმებინა და სენატორები მიიწვია ტაძარში მირქმის დღესასწაულის აღსანიშნავად.

რომის კათოლიკური ეკლესია მას მოიხსენიებს 21 ნოემბერს.
ანასტასიუს II (პაპი)

ანასტასიუს (; დ. უცნობია — გ. 19 ნოემბერი, 498) — რომის პაპი 496 წლის 24 ნოემბრიდან 498 წლის 19 ნოემბრამდე, წმინდანი.

წმინდა პაპის შესახებ ძალზედ მწირი და წინააღმდეგობრივი ინფორმაციები არსებობს. ოფიციალურად ეკლესია მას წმინდანად მიიჩნევს. მაგრამ დანტე ალიგიერი მას ჯოჯოხეთში ათავსებს. პაპმა ვერ შეძლო აღედგინა ერთიანობა კონსტანტინოპოლის კათედრასთან.
პავლე III (პაპი)

პავლე (; ერისკაცობაში ალესანდრო ფარნეზე; დ. 29 თებერვალი, 1468 — გ. 10 ნოემბერი, 1549) – რომის პაპი 1534-1549 წლებში.

ალესანდრო ფარნეზე დაიბადა 1468 წლის 29 თებერვალს. ალექსანდრე -მ მიანიჭა კარდინალის და მალევე სამი ეპარქიის ეპისკოპოსის წოდება.

1536 წელს პაპმა შექმნა სპეციალური კომისია, რომლის დასკვნით პაპები და კარდინალები ხშირად იყენებდნენ ეკლესიას საკუთარი მერკანტილური მიზნებისთვის. 1545 წელს პაპის ინიციატივით მოიწვიეს ტრიდენის კრება. კრება რამდენიმე პაპის პონტიფიკატის განმავლობაში მიმდინარეობდა და მასზე მიღებულ იქნა როგორც დოგმატური, ასევე ეკლესიის სახელის ბოროტად გამოყენების საწინააღმდეგო გადაწყვეტილებები.
იულიუს III

იულიუს (; ერისკაცობაში ჯოვანი მარია ჩოკი დელ მონტე; დ. 10 სექტემბერი, 1487 — გ. 23 მარტი, 1555) — რომის პაპი 1550-1555 წლებში.

ჯანმარია ჩოკი დელ მონტე დაიბადა 1487 წლის 10 სექტემბერს, რომში. პავლე -მ მიანიჭა კარდინალის წოდება. იულიუსმა თავისი პაპობისას განაახლა დღესასწაულებისა და კარნავალების ტრადიცია.
მარცელუს II

მარცელუს (; ერისკაცობაში მარჩელო ჩერვინი; დ. 6 მაისი, 1501 — გ. 30 აპრილი, 1555) — რომის პაპი 1555 წლის 9-დან 30 აპრილამდე.

მარჩელო ჩერვინი დაიბადა 1501 წლის 6 მაისს, მონტეპულჩანოში. სწავლობდა სიენის უნივერსიტეტში. იყო მრავალმხრივ განათლებული ადამიანი. გარდაიცვალა პაპად არჩევიდან სამ კვირაში.

მემკვიდრეობა
მარცელუს -ს ჰქონდა მაღალი რეპუტაცია მისი ცოდნის, ტაქტის და სიწმინდის გამო. ითვლება, რომ პალესტრინას მიერ შექმნილი ერთ-ერთი საუკეთესო საგალობელი პაპი მარცელუსის მესა მის ხსოვნას ეძღვნება. მხოლოდ 22 დღიანი ბატონობით ის შედის 10 ყველაზე მცირე ხნით მყოფი პაპის სიაში.
ვატიკანის მუზეუმები

ვატიკანის მუზეუმები — მსოფლიოში უდიდესი მუზეუმი, მდებარეობს ვატიკანში. დააარსა რომის პაპმა იულიუს -მ საუკუნეში. 2007 წელს მუზეუმებს დასათვალიერებლად ეწვია 4.310.083 ტურისტი.
მიუხედავად იმისა, რომ ამდენი წლის განმავლობაში ვატიკანის მუზეუმს ხშირად ძარცვავდნენ, ხშირად ზარალდებოდა ომის გამო, მაინც ერთ-ერთი საუკეთესო და უდიდესი ისტორიის მქონე მუზეუმია. ყოველთვის ემატებოდა და ყოველთვის ივსებოდა კოლექცია, დაწყებული რენესანსის ეპოქიდან. დღეს ერთ-ერთი ყველაზე ფართო კომპლექსის მქონე მუზეუმია მთელი მსოფლიოს მასშტაბით. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მივაქციოთ პინაკოთეკას, პიუს-კლემენტის, რაფაელის და სიქსტის კაპელას განყოფილებებს.

ვატიკანის მუზეუმები
მუზეუმები პაპის სასახლეში
ინოკენტი სასახლე
ბორჯიას კოშკი
ნიკოლოზ -ის სასახლე
ურბან -ის კაპელა
ქალბატონების დარბაზი
უბიწოების დარბაზი
პაპის აპარტამენტები
წმინდა მარტის სახლი

კოლექცია
ვატიკანის ბიბლიოთეკა

ვატიკანის ბიბლიოთეკა – ბიბლიოთეკა ვატიკანში. ფლობს შუა საუკუნეებისა და აღორძინების ეპოქის ხელნაწერების უმდიდრეს კოლექციას. ბიბლიოთეკა დაარსებულია საუკუნეში, რომის პაპ ნიკოლოზ -ის მიერ. ამჟამად მისი ფონდი მოითვლის 1 600 000 დაბეჭდილ წიგნს, 150 000 მანუსკრიპტს, 8 300 ინკუნაბულას, 100 000 მეტ გრავიურას და გეოგრაფიულ რუკას, 300 000 მონეტასა და მედალს.
ბუდიზმი იაპონიაში

ბუდიზმი არის იაპონიის ყველაზე გავრცელებული რელიგია, რომლის მიმდევარია იაპონიის მოსახლეობის უმრავლესობა. იაპონური ბუდიზმი არაერთგვაროვანია – ათასნახევრიანი ისტორიის განმავლობაში იაპონიაში შეიქმნა მრავალი ბუდიტური სკოლა და მიმდევრობა. ზოგი მათგანი ორიენტირებულია ფილოსოფიაზე, ზოგი კულტურაზე, ზოგი მედიტაციაზე, ზოგი რიტუალზე და ზოგიც მანტრების კითხვაზე. ბუდიზმის სხვადასხვა სკოლა პოპულარულია იაპონელთა სხვადასხვა შრეში – მეცნიერებში, სამურაებში, ჩვეულებრივ ხალხში. სკოლები ურთიერთობენ ერთმანეთთან, თუმცა ისტორიაში იყო მომენტები, როდესაც ბუდიზმის სხვადასხვა სკოლა ეომებოდა ერთმანეთს. ზოგი ბუდისტური სკოლა შეერწყა სხვას, ზოგიც კი გადარჩა მხოლოდ მცირე ტაძრებში. მიუხედავად იმისა, რომ იაპონური სკოლები წარმოიშვა კორეის, ინდოეთისა და ჩინეთის სკოლების საფუძვლებზე, იაპონიის კუნძულოვანი მდგომარეობის გამო მათ სულ სხვა გზა განვლეს. ზოგი სკოლა კი დარჩა მხოლოდ იაპონიაში და გაქრა ინდოეთსა თუ ჩინეთში.
პავლე IV (პაპი)

პავლე (; ერისკაცობაში ჯანპეტრო კარაფა; დ. 28 ივნისი, 1476 — გ. 18 აგვისტო, 1559) — რომის პაპი 1555 წლის 23 მაისიდან 1559 წლის 18 აგვისტომდე.

ჯანპეტრო კარაფა დაიბადა 1476 წლის 28 ივნისს ნეაპოლში. თეოლოგიური განათლების მიღების შემდეგ ჩადგა პაპის სამსახურში. იულიუს -მ იგი დანიშნა კიეტის ეპისკოპოსად, ლეო -მ იგი ლეგატად გაუშვა ინგლისში. 1515 წელს გახდა ნუნცია ესპანეთის სამეფო კარზე. რომში დაბრუნდა ადრიანე -ის პაპობის პერიოდში. 1524 წელს უარი თქვა ეპისკოპოსობაზე და დააარსა ტეატინების ორდენი, რომლის მიზანიც იყო რელიგიური სულის განახლება და გაძლიერება. 1536 წელს მიიღო კარდინალის წოდება.
პიუს IV

პიუს (; ერისკაცობაში ჯოვანი ანჯელო მედიჩი; დ. 31 მარტი, 1499 —გ. 9 დეკემბერი, 1565) — რომის პაპი 1559 წლის 25 დეკემბრიდან 1565 წლის 9 დეკემბრამდე.

მედიჩების გვარის წარმომადგენელი დაიბადა 1499 წლის 31 მარტს მილანში, ნოტარიუსის ოჯახში. ინტერესი ჰქონდა მედიცინისა და იურისპრუდენციის მიმართ. სწავლობდა პავიისა და მილანის უნივერსიტეტებში. პავლე -მ იგი ჩააყენა რომის კურიის სამსახურში. მანვე დანიშნა სიცილიის ერთ-ერთი ქალაქის არქიეპიკოპოსად და 1549 წელს მიანიჭა კარდინალის წოდება.
ურბან VII

ურბან (; ერისკაცობაში ჯოვანი ბატისტა კასტანია; დ. 4 აგვისტო, 1521, რომი — გ. 27 სექტემბერი, 1590, იქვე) — რომის პაპი 1590 წლის 15 სექტემბრიდან 27 სექტემბრამდე. როსანის არქიეპისკოპოსი.

ჯოვანი ბატისტა კასტანია დაიბადა 1521 წლის 4 აგვისტოს რომში. იყო კარდინალი და ნუნცია ესპანეთში. გარდაიცვალა პაპად არჩევიდან 12 დღეში, ისე რომ არ მომხდარა მისი კორონაციაც კი.
გრიგოლ XIV

გრიგოლ (; ერისკაცობაში ნიკოლო სფრონდრატი; დ. 11 თებერვალი, 1535 — გ. 16 ოქტომბერი, 1591) — რომის პაპი 1590 წლის 5 დეკემბრიდან, მის გარდაცვალებამდე, 1591 წლის 16 ოქტომბრამდე.

ნიკოლო სფრონდრატი დაიბადა 1535 წლის 11 თებერვალს მილანში. შეისწავლა სამართალი. კონკლავზე მისი კანდიდატურა წარადგინეს ესპანეთის სამეფო კარის ინიციატივით. კორონაციის შემდეგ მხარი დაუჭირა ფილიპე -ის ანტიფრანგულ პოლიტიკას. აქტიურად ჩაერია კათოლიკური ეკლესიის სასარგებლოდ, საფრანგეთის რელიგიურ ომებში. კორონაციიდან 10 თვეში გარდაიცვალა.
მსოფლიოს მოსახლეობა

მსოფლიოს მოსახლეობა 2022 წლის მონაცემებით 8 მილიარდ ადამიანს შეადგენს.

მოსახლეობის ზრდის ტემპის დაჩქარებაში დიდი როლი ითამაშა, ისეთმა ფაქტორებმა, როგორიცაა სოფლის მეურნეობის მექანიზაცია და მსოფლიოში მოსავლიანობის გაზრდა, ცხოვრების პირობებისა და სამედიცინო მომსახურების გაუმჯობესება, რისი წყალობითაც გაიზარდა სიცოცხლის ხანგრძლივობა. ამასთან, შობადობის დონე მსოფლიოს ბევრ ნაწილში კვლავინდებურად მაღალია. დემოგრაფთა შეფასებით, თუ მოსახლეობის ზრდა ამ ტემპით გაგრძელდა, 2200 წლისთვის, შესაძლოა, 20 მილიარდ კაცს მიაღწიოს. ამჟამად მოსახლეობის ზრდა იმ ქვეყნების ხარჯზე ხდება, რომელთა მრეწველობა და ტექნოლოგიები სათანადოდ არ არის განვითარებული.

შობადობის ტემპის მიხედვით ევროპა და ჩრდილოეთი ამერიკა, სადაც განვითარებული მრეწველობისა და მოწინავე ტექნოლოგიების მქონე ქვეყნების უმეტესობა შედის, ძალზე ჩამორჩება აზიასა და აფრიკას, ასევე ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკას.
ავგუსტინელები

ავგუსტინელები — კათოლიკე ბერები და კანონიკები, რომლებიც მისდევდნენ ნეტარი ავგუსტინესადმი მიწერილ წესდებას. სინამდვილეში წესდება ავგუსტინეს გარდაცვალებიდან მრავალი საუკუნის შემდეგ დაიწერა და გამოიყენებოდა ბერულ ცხოვრებასთან ახლოს მდგომი ნორმებით ცხოვრების მსურველი სამღვდელოების მიერ.

ავგუსტინელ-ერემიტების (განდეგილთა, მეუდაბნოეთა) ორდენი დაარსდა 1256 წელს იტალიაში პაპ ალექსანდრე -ის მიერ, მოძღვრული და მისიონერული საქმიანობის განხორციელებისათვის. საუკუნის ბოლოს ორდენი ითვლიდა 42 პროვინციას და 30 ათას წევრს. საფრანგეთის დიდი რევოლუციის შემდეგ მათი მონასტრების უმრავლესობა საფრანგეთის, ესპანეთის, იტალიის, გერმანიისა და მექსიკის მთავრობებმა დახურეს. საუკუნის დასაწყისისთვის ავგუსტინელ-ერემიტების პროვინციები და სახლები არსებობს ევროპაში, ლათინურ ამერიკაში, აშშ-ში, ავსტრალიაში, აფრიკაში, ფილიპინებზე; საუკუნის ბოლოსკენ ორდენში 3000-მდე ბერი იყო, მათ შორის 2 ათასზე მეტი — მღვდელი.

ავგუსტინელ-რეკოლექტები — ბერმონაზვნური ორდენი, რომელიც ესპანეთში ავგუსტინელ-ემერიტების წრეში ბერმონაზვნური ცხოვრების რეფორმის შედეგად ჩამოყალიბდა (1621). მისი წევრები მისიონერულ საქმიანობას ეწევიან 14 ქვეყანაში; საუკუნის ბოლოს მისი წევრი იყო დაახლ. 1,5 ათასი ბერი, მათ შორის დაახლოებით ათასი — მღვდელი.

ფეხშიშველა ავგუსტინელები — ავგუსტინელ-ერემიტების განშტოება. წარმოიქმნა საუკუნის ბოლოს იტალიაში რეკოლექტების მაგალითზე მონასტრების რეფორმირების შედეგად. მისი წევრები მისდევენ „განმჭვრეტ“ ცხოვრების წესს. ორდენი მოქმედებს გერმანიაში, ჩეხეთში, ავსტრიაში. საუკუნის ბოლოს აერთიანებდა დაახლ. 250 ბერს, მათ შორის 100-ზე მეტ მღვდელს.

ასუმფციონისტების ორდენი (ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მიძინების ავგუსტინელები) დაარსდა ნიმში (საფრანგეთი) 1845 წელს, მღვდელ ემანუელ დ’ალზონის მიერ (1810–1880), ავგუსტინესა და თომა მოციქულის სწავლებებზე უმაღლესი განათლების განახლებისა და ეკლესიის სხვადასხვა მტრებთან ბრძოლის მიზნით. ასუმფციონისტების მოღვაწეობის განსაკუთრებული მიმართულებაა ე.წ. აღმოსავლური აპოსტოლატი — მისიონერული და ეკომენისტური საქმიანობა ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში.

„წმინდა ავგუსტინეს მესამე ორდენი“ — იმ მორწმუნეთა საზოგადოება, რომლებმაც თავის ამოცანად დაისახეს სახარებისეული სრულყოფილების მიღწევა წმინდა ავგუსტინეს წესდების საფუძველზე. შეიქმნა – საუკუნეების მიჯნაზე. შედგება ერისკაცთა მესამე ორდენისა და წმინდა ავგუსტინეს მესამე რეგულარული ორდენისგან, რომლებიც თანამედროვეობაში საკმაოდ მცირერიცხოვანია.
არქიდიაკონი

არქიდიაკონი, მთავარდიაკონი — საკათედრო ეკლესიის პირველი დიაკვანი, საუკუნიდან რომის კათოლიკურ ეკლესიაში არქიდიაკონი ითვლებოდა ეპისკოპოსის თანაშემწედ, რომელსაც ევალებოდა საეკლესიო მამულებისა და ეპარქიის სამღვდელოების ზედამხედველობა და ეპარქიაში საეკლესიო სასამართლო საქმეების განმგებლობა. - საუკუნეებში არქიდიაკონის უფლებები გაიზარდა, მიიღო ეპისკოპოსის ზოგიერთი უფლება და ითვლებოდა მაღალ საეკლესიო ხელისუფლად.
ბენეფიციუმი

ბენეფიციუმი ( — სიკეთე, წყალობა) — ადრინდელი შუა საუკუნეების დასავლეთ ევროპაში — სამხედრო ან ადმინისტრაციული სამსახურით პირობადებული სამისდღემშიო წყალობა. წარმოიშვა ფეოდალურ ურთიერთობათა ჩამოყალიბების პროცესში. კლასიკური სახით ბენეფიციუმი გავრცელდა ფრანკთა სახელმწიფოში კარლოს მარტელის რეფორმის დროიდან ( საუკუნის 30-იანი წლები). წყალობის საგანი უმთავრესად მიწა და მასზე მცხოვრები გლეხები იყო. ბენეფიციუმის მფლობელის სიკვდილის შემთხვევაში ნაწყალობევი ახალი შეთანხმებით გადაეცემოდა გარდაცვლილის მემკვიდრეებს ან უბრუნდებოდა მესაკუთრეს. ბენეფიციუმი უქმდებოდა, თუ არ შესრულდებოდა შეთანხმებით გათვალისწინებული პირობები.
დომინიკელთა ორდენი

დომინიკელთა ორდენი, დომინიკელები ( – „მქადაგებელნი“) — კათოლიკური მონაზვნური ორდენი. დააარსა ესპანელმა მონაზონმა დომინიკუსმა (დომინიკ დე გუსმანი) „მწვალებლებთან“ საბრძოლველად 1215 წელს ქალაქ ტულუზაში (საფრანგეთი). 1216 წელს ორდენი დაამტკიცა პაპმა ჰონორიუს -მ. ორდენი ცნობილია წარსულში დიდი გავლენით კათოლიკურ სამყაროში და მდიდარი მწიგნობრული ტრადიციით.

1227 წლდან დომინიკელებმა მიიღეს საყოველთაო ქადაგებისა და აღსარების უფლება. 1232 წელს პაპმა გრიგოლ -მ მათ გადასცა ინკვიზიციის ვალდებულება. დომინიკელები გახდნენ პაპების მთავარი დასაყრდენი საერო და სასულიერო მეტოქეებთან ბრძოლაში. დომინიკელებმა აღზრდისა და განათლების საქმე კათოლიკური ეკლესიის კონტროლს დაუქვემდებარეს.

დომინიკელთა შორის იყვნენ ცნობილი მოღვაწეები: ალბერტ დიდი, თომა აკვინელი, ოთხი პაპი და სხვ. საუკუნიდან, იეზუიტების ორდენის დაარსების შემდეგ, დომინიკელებმა თანდათანობით დაკარგეს ადრინდელი გავლენა. საუკუნის ნახევარში ორდენში შედიოდა 9 ათასზე მეტი მონაზონი კაცი და დაახლოებით 6 ათასი მონაზონი ქალი.
დომინიკელები საქართველოში
დომინიკელები იყვნენ პირველი კათოლიკე მისიონერები საქართველოშიც. საუკუნის ნახევარში რუსუდან მეფემ პაპ გრიგოლ -ს დახმარება სთხოვა მონღოლთა წინააღმდეგ ბრძოლაში, რასაც მოჰყვა დომინიკელთა შემოსვლა საქართველოში. მათ თბილისში დააარსეს თავიანთი მონასტერი. 1329 წელს საქართველოში პირველი კათოლიკური საეპისკოპოსოს სათავეში დაინიშნა საქართველოში დიდხანს ნამყოფი და ქართული ენის მცოდნე დომინიკელი ბერი იოანე ფლორენციელი. საეპისკოპოსო სპარსეთში შექმნილ ე. წ. „სულთანიეს საარქიეპისკოპოსოს“ ემორჩილებოდა.

 საუკუნეში დასაწყისში ოსმალეთის მიერ შავი ზღვის სრუტეების ჩაკეტვის გამო, თბილისის კათოლიკური საეპისკოპოსო გაუქმდა. დომინიკელები და ფრანცისკელები საქართველოში შემოსვლას ვეღარ ახერხებდნენ.