ოსმან თეფე

ოსმან თეფე — ადრეული ნეოლითის პერიოდის არქეოლოგიური ნასახლარი, რომელიც მდებარეობს ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის შაჰბუზის რაიონის სოფელ ქიუქიუსთან ახლოს. იგი წარმოადგენს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ძეგლს, რომელიც სამხრეთ კავკასიაში ნეოლითის ხანის კვლევისათვის მნიშვნელოვან მასალას იძლევა.

სამხრეთ კავკასიაში აღმოჩენილია ქვის ხანის სხვადასხვა პერიოდით — ქვედა პალეოლითიდან ნეოლითამდე — დათარიღებული ძეგლები. თუმცა, მეზოლითის ხანა და მეზოლითიდან ნეოლითში გარდამავალი პერიოდი სათანადოდ არ არის შესწავლილი. ნეოლითური ხანის მატერიალური და კულტურული ნაშთები ამჟამად წარმოდგენილია შომუთეფე-შულავერისა და ქიულთეფეს კულტურებით. კერამიკული ნეოლითის უძველეს ძეგლად მიიჩნევა ქიულთეფეს დასახლება, სადაც ცხოვრება ძვ. წ. ათასწლეულის მეორე ნახევარში დაიწყო. მიუხედავად ამისა, კერამიკულამდელი ნეოლითის ძეგლები სამხრეთ კავკასიაში კვლავ ფრაგმენტულადაა შესწავლილი.

ამჟამად, რეგიონში ნეოლითის ხანა მხოლოდ კერამიკული ნეოლითის ძეგლებით არის წარმოდგენილი, რის გამოც არქეოლოგთა შორის ორი განსხვავებული თეორია არსებობს. ერთი მიმართულების მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ სამხრეთ კავკასიის ნეოლითს ადგილობრივი ფესვები აქვს. სხვები კი მიიჩნევენ, რომ ნეოლითური კულტურა რეგიონში იმპორტირებული იყო, რადგან სოფლის მეურნეობა და მესაქონლეობა სამხრეთ კავკასიაში უკვე ჩამოყალიბებული სახით გვევლინება.

არქეოლოგიური მასალები
ოსმან თეფეს ნასახლარზე ჩატარებული კვლევების შედეგად აღმოჩენილია სამასზე მეტი ობსიდიანის იარაღი, რომლებიც ორ ძირითად ჯგუფად იყოფა. მათ შორის 8 ბირთვი და 159 მიკროლითია. მიკროლითების ზომები 1–2 სმ-ს შორის მერყეობს, ბირთვები კი შედარებით დიდია — უდიდესი მათგანი 7 სმ-ია. იდენტიფიცირებულ ბირთვებს განსხვავებული ფორმები აქვთ: სამს პრიზმული, სამს კი პირამიდული ფორმა ახასიათებს. აღსანიშნავია, რომ ბირთვების მნიშვნელოვანი ნაწილი გამოფიტულია ნატეხების მოცილების გამო. აღმოჩენილი მასალა მოწმობს ნასახლარის მოსახლეობის მიერ ობსიდიანის ინტენსიურ დამუშავებასა და მისი იარაღების ფართო გამოყენებას.

გარდა ამისა, აღმოჩენილია ერთი კერის ნაშთები. კერა მიწაში იყო ამოთხრილი, მრგვალი ფორმის და დაფარული თიხის ნაღმტყორცნით. შიგნით აღმოჩნდა ნაცრისა და ნახშირის ფენა, რაც დასახლების ეკონომიკურ-კულტურულ საქმიანობაზე მიანიშნებს.

1865 წელს შან გირაიმ, რომელიც მაშინ რაიონის გუბერნატორი იყო, ერთ-ერთ წყაროზე კაშხალი ააშენა და შექმნა კანლიგიოლის წყალსაცავი. შედეგად, დასახლების ნაწილი განადგურდა, ნაწილი კი წყალქვეშ მოექცა. სავარაუდოა, რომ უძველესი დასახლება თავდაპირველად სწორედ წყაროსთან იყო განთავსებული.

დასახლება 2019–2020 წლებში ზედაპირულად შეისწავლეს. ამ პერიოდში შეგროვდა ობსიდიანის იარაღი და კერამიკული ნაწარმის მცირე ფრაგმენტები.

ტბის წყლის ზემოქმედებით ნასახლარის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა კულტურული ფენის ნაპირული მონაკვეთი. მისი გაწმენდის შედეგად გამოვლინდა ნაცრის, ნახშირისა და ობსიდიანის ნარჩენების შემცველი თხელი ფენები, რომლებიც ერთმანეთისგან ფერით განსხვავდებოდა. აღნიშნული ფენები უძველესი დასახლებების მრავალფენოვან სტრუქტურაზე მიუთითებს და ადასტურებს, რომ ოსმან თეფე სხვადასხვა პერიოდში დასახლებული იყო.

კვლევის შედეგები
ოსმან თეფეს ნასახლარზე აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალების უმეტესობა წარმოდგენილია ობსიდიანის ნაწარმით. პირველი ჯგუფის იარაღები ძირითადად საფხეკებით არის წარმოდგენილი, ხოლო მეორე ჯგუფში იარაღების ასორტიმენტი უფრო ფართოა და მოიცავს სხვადასხვა ნიმუშებს, მათ შორის ნამგლისებრ ჩანართებს. ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ იარაღების ნაწილი მრავალფუნქციური იყო. მსგავსი ნიმუშები ფიქსირდება როგორც მეზოლითის, ისე ადრეული ნეოლითის ეპოქის ძეგლებში.

მოკლე სახელურიანი საფხეკები მიუთითებს ოსმან თეფეს დასახლების ადრეულ ქრონოლოგიურ ეტაპზე. იარაღების ტიპოლოგიური ანალიზი აჩვენებს, რომ უძველეს მოსახლეობაში მნიშვნელოვან ადგილს იკავებდა მეცხოველეობა და შემგროვებლობა. ამავდროულად, ნამგლისებრი ჩანართები და კერამიკული ნაწარმის ფრაგმენტები მიუთითებს უკვე მწარმოებელი ეკონომიკის საწყის ფორმებზე.

ოსმან თეფეს შესწავლა შესაძლებლობას იძლევა განისაზღვროს ნახიჩევანის უძველესი მოსახლეობის გადაადგილების მარშრუტები ობსიდიანის საბადოებთან დაკავშირებით. იარაღებზე დაფიქსირებული კვალი, რომელიც მიკროსკოპული მეთოდებით დადასტურდა, ცხადყოფს, რომ ნასახლარი მხოლოდ ობსიდიანის მოპოვების გარდამავალ პუნქტი კი არა, არამედ საცხოვრებელი ადგილიც იყო.

დასახლებაში კულტურული ფენის დაგროვება ამ მოსაზრებას დამატებით ამყარებს. ოსმან თეფეს მდებარეობა მაღალმთიან ზონაში, ცივი კლიმატის პირობებში, იძლევა საფუძველს ვარაუდისა, რომ ნასახლარი სეზონურად გამოიყენებოდა. კერამიკული ნაწარმი წარმოდგენილია მცირე რაოდენობითა და ფრაგმენტულად, რაც მხოლოდ კერამიკული ნეოლითის საწყის საფეხურს ასახავს. ობსიდიანის იარაღების კომპოზიციის გათვალისწინებით, დასახლების ასაკი დაახლოებით ძვ. წ. 9500–7500 წლებით შეიძლება დათარიღდეს.

ოსმან თეფეს მასალები ასახავს მეზოლითიდან ადრეულ ნეოლითში გარდამავალ ეტაპს. კვლევები ცხადყოფს, რომ ობსიდიანის იარაღების წარმოებაში გამოყენებული იყო გეღასარისა და ზანგეზურის საბადოები. ეს გარემოება მკვლევართა მოსაზრებით უარყოფს სამხრეთ კავკასიის, მათ შორის აზერბაიჯანის უძველესი კულტურების მხოლოდ იმპორტირებულ ბუნებას.

დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ ოსმან თეფეს ნამოსახლარის მოსახლეობა იმყოფებოდა პროდუქტიულ ეკონომიკაზე გადასვლის ზღვარზე. იარაღების ანალიზი მიუთითებს, რომ მათი ძირითადი საქმიანობა ნადირობა, შემგროვებლობა და მეცხოველეობა იყო. სოფლის მეურნეობის არსებობის პირდაპირი მონაცემები ჯერჯერობით არ გამოვლენილა, თუმცა ნამოსახლარის არტეფაქტთა ტიპოლოგია ადასტურებს იქ ადამიანის ხანგრძლივ ყოფნას და კულტურულ-ეკონომიკურ საქმიანობას.