iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
შხეფის ციხე

შხეფის ციხე — შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე დასავლეთ საქართველოში, სამეგრელოში, სენაკის მახლობლად. ძეგლზე ოთხი სამშენებლო ფენა გამოიყოფა, მათგან ყველაზე ადრეული მე-4 საუკუნის დასაწყისისაა. ყველაზე გვიანდელი კი მე-16-17 საუკუნეებს განეკუთვნება. ეტყობა შემდგომი პერიოდების გადაკეთებათა კვალი.

ისტორია
გამოთქმულია მოსაზრება, რომ შხეფის ციხე არის იგივე ციხესიმაგრე ონოგურისი. შხეფის ციხეს ხშირად საპატიო პატიმართა საპყრობილედ იყენებდნენ. აქ 1590 ტყვეობაში გარდაიცვალა იმერეთის მეფე ლევანი. შხეფის ციხე საუკუნის დასაწყისშიც მოქმედებდა. 1979 ჩატარდა არქეოლოგიური გათხრები. საუკუნის შუამდე შედიოდა ჭილაძეების სათავადოში.

არქიტექტურა
ციხე გეგმაში მოგრძო ფორმისაა და გაშლილია აღმ-დას. ხაზზე; ციხე შედგება ორი ჭიშკრისაგან( გალავნის აღმოსავლეთ მონაკვეთზე), სამი კოშკისაგან (სახ-დას, ცენტრალური და სამხ-აღ.), მცირე დარბაზული ეკლესიისგან ( ციხის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში, მიშენებულია ჩრდილო გალავანზე), რეზერვუარისგან და გალავნისგან. ციხეს გარს ერტყმის ხელოვნური თავდაცვითი თხრილი. ციხის მშენებლობაში გამოყენებულია კლდის ფლეთილი ქვა და კირის დუღაბი, კედლები აგებულია რიგების დაცვით. სამხ-დას და ცენტრალური კოშკები ოთხკუთხაა, მათგან უკანასკნელი წაკვეთილი პირამიდის მოყვანილობის ოთხ სართულიანი ნაგებობაა. შესასვლელი სამხ.მხარეს 4 მ-ის სიმაღლეზეა გაჭრილი. რაც შეეხება მესამე კოშკს, ის ჩართულია ციხის სამხ-აღმ კუთხეში,არის წრიული ფორმის, სამ სართულიანი. შესასვლელი აქვს მიწის დონეზე დას. მხრიდან. მეცნიერთა ვარაუდით ის საცხოვრებელ ნაგებობას წარმოადგენდა. ეკლესიის დარბაზი აფსიდიანად მოქცეულია გარე ოთხკუთხედში, შესასვლელი აქვს დას. მხრიდან, აფსიდა-აღმ. დაბოლოებაზე.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
შუქრუთი

შუქრუთი — სოფელი ჭიათურის მუნიციპალიტეტში (პერევისას თემი). მდებარეობს ჭიათურის პლატოზე, მდინარე ყვირილის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 680 მეტრი, ჭიათურიდან 6 კილომეტრი.

სოფელში მოიპოვება მანგანუმის მადანი. სოფლის ტერიტორიაზე კლდოვანი ეხი – თარო კლდე. სოფელში არის კვარციანი ქვიშის კარიერი.

1924 წელს სოფელ შუქრუთში დაიწყო ანტისაბჭოთა აჯანყება.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 559 ადამიანი.
ქინძი

ქინძი — ერთწლოვანი მცენარე ქოლგოსანთა ოჯახიდან . ქინძის სამშობლოდ მიიჩნევა ხმელთაშუაზღვისპირეთი, სადაც გვხვდება ველური სახით, კულტივირებული იქნა ამავე ადგილებში.

ქინძს აქვს ცილინდრული, სწორმდგომი ღერო, რომლის სიმაღლე 60 სმ აღწევს. ფორმით ცვალებადი ფოთლები მორიგეობითაა განლაგებული. ყვავილები შეკრულია რთულ ქოლგებად. აქვს სფეროსებრი ან მოგრძი–მომრგვალო ნაყოფი. შეიცავს ეთერზეთებს და ცხიმებს.

საქართველოში ქინძი გავრცელებულია უძველესი დროიდან. აქ გვხვდება ქინძის რამდენიმე კულტურული სახეობა.

გამოყენება
სამზარეულოში
ქინძი ფართოდ გამოიყენება შუა აღმოსავლურ, ხმელთაშუაზღვისპირულ, სამხრეთ ამერიკულ, აფრიკულ, ჩინურ, სამხრეთ აზიურ და სხვა სამზარეულოებში. ქინძის ფოთლებს იყენებენ მწვანილად. მისი გამშრალი ნაყოფი (ქინძის თესლი) გამოიყენება საკაზმ–სანელებელ საშუალებად. კულინარიული მიზნებისთვის გამოიყენება აგრეთვე ქინძის ფესვები.

სხვადასხვა
ქინძი გამოიყენება არასასიამოვნი სუნის გასანეიტრალებლად, მაგ. თამბაქოსა და ფარმაცეპტიის სუნის გასანეიტრალებლად.
მისგან ამზადებენ ლიქიორსა და ჯინს. ქინძი გამოიყენება პარფიუმერიაშიც.

ასევე გამოიყენება მედიცინაში, ქინძის მარცვლებიდან მოპოვებულ ზეთს გააჩნია ანტიბაქტერული თვისება. ასევე დიდი გამოყენება აქვს საოჯახო მედიცინაში, მაგ. დაფქული მარცვლებისაგან მომზადებული პასტა გამოიყენება წყლულებისა და ჭრილობების მოსაშუშებლად.
ნეფერტიტი

ნეფერტიტი (; უმშვენიერესი ატონის ლამაზმანთა შორის, ლამაზმანი მოვიდა) — ეგვიპტის დიდი დედოფალი, ამენჰოტეპ -ის (მოგვიანებით ეხნატონი) მეუღლე და ფარაონ ტუტანხამონის სიდედრი. სავარაუდოდ ის თავადაც იყო მმართველი სახელით ნეფერნეფერუატენი მცირე ხნით მეუღლის გარდაცვალების შემდეგ და ტუტანხამონის გამეფებამდე.

მისი სახელი დაახლ. ნიშნავს „ულამაზესი (უნაკლო) ქალბატონი მოვიდა“. საქვეყნოდ ცნობილი გახდა მისი ბიუსტის აღმოჩენიდან (ამჟამად ბერლინის ახალ მუზეუმში). ბიუსტი ეკუთვნის სკულპტორ ჯუტმოსს და ნაპოვნი იყო მის სახელოსნოში. ბიუსტი მნიშვნელოვანია იმით, რომ ის დოკუმენტური ფაქტია ძველ ეგვიპტელთა წარმოდგენებზე რეალისტურ სახის პროპორციებზე.

ოჯახი და ადრეული ცხოვრება
ნეფერტიტის ცხოვრებაზე, ვიდრე იგი ეხნატენთან დაქორწინდებოდა, თითქმის არაფერი არის ცნობილი. ელ-ამარნაში მდებარე დიდებულთა აკლდამების სცენებში აღნიშნულია, რომ ნეფერტიტის და ჰყავდა, სახელად მუტნეჯმეტი. გარდა ამისა, ქალი სახელად ტეი ატარებდა ტიტულს — „დიდი სამეფო მეუღლის ძიძა“. ამასთან, ტეის მეუღლეს, ეიეს, ჰქონდა ტიტული — „ღვთის მამა“. ზოგი ეგვიპტოლოგის აზრით, ეს ტიტული გამოიყენებოდა იმ კაცის მიმართ, რომლის ქალიშვილიც ფარაონზე იყო დაქორწინებული.ამ ტიტულებზე დაყრდნობით გამოითქვა მოსაზრება, რომ ეიე სინამდვილეში ნეფერტიტის მამა იყო. თუმცა არსებულ წყაროებში არც ეიე და არც ტეი პირდაპირ არ იხსენიებიან ნეფერტიტის მშობლებად. ამავე დროს, არც ისეთი წყარო არსებობს, რომელიც პირდაპირ უარყოფდეს ეიეს მამობას; მისი მნიშვნელოვანი გავლენის გათვალისწინებით, ეს ვერსია სავარაუდოდაც მიიჩნევა ნეფერტიტის სიცოცხლეში და მისი გარდაცვალების შემდეგ. სხვა თეორიის მიხედვით, ნეფერტიტი ეიესა და ტეის გარდა სხვა ქალის ქალიშვილი იყო, ხოლო ეიეს პირველი მეუღლე ნეფერტიტის დედოფლად აღზევებამდე გარდაიცვალა; ამის შემდეგ ეიემ ცოლად შეირთო ტეი და ის ნეფერტიტის დედინაცვალი გახდა. მიუხედავად ამისა, ეს მთლიანი კონცეფცია ვარაუდსა და ჰიპოთეტურ მსჯელობას ეფუძნება.

გაიჟღერა მოსაზრებამაც, თითქოს ნეფერტიტი ეხნატონის ღვიძლი და ყოფილიყო, თუმცა ამას ეწინააღმდეგება მისი ტიტულატურა: მას არ აქვს ტიტულები „მეფის ასული“ ან „მეფის და“, რომლებიც ჩვეულებრივ ფარაონის ნათესაობის აღსანიშნავად გამოიყენებოდა. მისი წარმოშობის კიდევ ერთ თეორიაში, რომელმაც გარკვეული მხარდაჭერა მოიპოვა, ნეფერტიტი გაიგივებულია მითანის პრინცესა ტადუხეფასთან. ეს ნაწილობრივ ნეფერტიტის სახელზეც („ლამაზი ქალი მოვიდა“) იყო დამყარებული, რომელსაც ზოგი მეცნიერი უცხოურ წარმომავლობაზე მინიშნებად განმარტავს. თუმცა ტადუხეფა უკვე იყო ეხნატონის მამის, ამენჰოტეპ -ის, მეუღლე და არ არსებობს მტკიცებულება იმისა, თუ რატომ უნდა შეეცვალა ამ ქალს სახელი ეხნატონთან სავარაუდო ქორწინების შემთხვევაში; ასევე არ მოიპოვება მყარი მონაცემები ნეფერტიტის უცხო, არაეგვიპტურ წარმომავლობაზე.

ზუსტი თარიღები, თუ როდის დაქორწინდა ნეფერტიტი ეხნატონზე და როდის გახდა მეფის დიდი სამეფო მეუღლე, გაურკვეველია. ცნობილია, რომ მათ ერთად სულ მცირე ექვსი ქალიშვილი ჰყავდათ, მათ შორის: მერიტატონი, მეკეტატენი, ანხესენპაატონი (მოგვიანებით ანხესენამონი ეწოდა, როდესაც იგი ტუტანხამონზე დაქორწინდა), ნეფერნეფერუატონ ტაშერიტი, ნეფერნეფერურე და სეტეპენრე.
ძველი მუზეუმი (ბერლინი)

ალტეს მუზეუმი ან ძველი მუზეუმი თავდაპირველად პრუსიის სამეფო ოჯახის ხელოვნების ნიმუშთა კოლექციისთვის აიგო ბერლინში ნეოკლასიკურ სტილში არქიტექტორ კარლ ფრიდრიხ შინკელის მიერ 1823-1830 წლებში. შენობაში არქიტექტორმა მოდელად გამოიყენა ათენის პართენონის კოლონების კლასიკური წყობა. თუმცა იონიური წყობა მხოლოდ შენობის წინა ფასადშია გამოყენებული, დანარჩენი სამი ფასადი აგურითა და ქვით არის მოპირკეთებული.

1830 წელს მუზეუმი საზოგადოებისთვის გაიხსნა. მეორე მსოფლიო ომში შენობა მძიმედ დაზიანდა. 1966 წელს აღდგენილ იქნა და ადრინდელი ნახევარსფეროსებრი თაღი ელიფსის ფორმით გადაკეთდა. მუზეუმში ამჟამად უპირატესად ძველ ბერძნეთა და რომაელთა ქმნილებებია გამოფენილი. ეს უძველესი და უდიდესი საზოგადოებრივი დანიშნულების ნაგებობაა ბერლინში და მდებარეობს ლუსტგარტენში ბერლინის ქალაქის სასახლესთან, ბერლინერ დომის გვერდით, რომელიც ასევე შინკელის პროექტით აიგო.
სტაფილო

სტაფილო — მცენარის გვარი ქოლგოსანთა ოჯახისა. ორწლოვანი, იშვიათად ერთ- ან მრავალწლოვანი მცენარეა. აქვს მრავალგზის ფრთისებრ განკვეთილი ფოთლები.

ცნობილია სტაფილოს 60-მდე სახეობა. უფრო გავრცელებულია ორწლოვანი მცენარე — კულტურული სტაფილო , რომელიც იყოფა სასუფრე და საკვებ სტაფილოდ. სტაფილო პირველ წელს ივითარებს ფოთლების როზეტსა და ძირხვენას, მეორე წელს — საყვავილე ღეროს. საკვები სტაფილოს ძირხვენა ხორციანია, ფერად თეთრი, ყვითელი ან მუქი იისფერი, ფორმით მომრგვალო-ცილინდრული, კონუსისებრი ან თითისტარისებრი; სიცივე და გვალვაგამძლეა; მოითხოვს ნეშომპალით მდიდარ ქვიშნარ და თიხნარ ნიადაგებს.

თესავენ ერთ მწკრივად ან ზოლებად. სასუფრე სტაფილო შეიცავს (საშუალო %-ობით) — 88,8 წყალს, 1,1 აზოტოვანნივთიერებებს, 0,2 ცხიმს, 9,2 ნახშირწყლებს, 0,7 ნაცარს; მდიდარია , , 2, ვიტამინებით; იყენებენ კულინარიაში. ცხოველთა საუკეთესო საკვებია. საქართველოში დარაიონებული ჯიშებია ნანტური, გორული, გერანდა და სხვა.
ბორის რომანოვსკი

ბორის რომანოვსკი (დ. 1879, კიევი, უკრაინა ― გ. 1947, იქვე) — პოლონელი მხატვარი, რომელმაც სიცოცხლის მნიშვნელოვანი ნაწილი საქართველოში გაატარა.

ბიოგრაფია
დაიბადა კიევში, უკრაინა, შეძლებულ ოჯახში. ბავშვობაში კიევის დანილოვის გრაფიკისა და ხატვის სკოლაში სწავლობდა. შემდეგ პარიზში მიემგზავრება, სადაც სახვითი ხელოვნების აკადემიაში ( -) ირიცხება. აქ ის ოგიუსტ დელაკლუზისა და პიერ ბონარდის სტუდიებში გადის პრაქტიკას. 1908-1911 წლებში პარიზის ოპერის სცენის დიზაინერად მუშაობს. აქ მის მთავარ ნამუშევართა შორის იყო პეტრე ჩაიკოვსკის „პიკის ქალი“. 1911 წელს იმართება მისი პირველი პერსონალური გამოფენა პარიზში. 1912 წელს კიევში ბრუნდება. პირველი მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ ფრონტის წინა ხაზზე კორესპონდენტად აგზავნიან. დაჭრილი დემობილიზაციით უკან კიევში ბრუნდება. კიევში ის ხდება უკრაინის მხატვართა გაერთიანების ერთ-ერთი დამფუძნებელი. 1922 წელს გაერთიანების პრეზიდენტად ირჩევენ. 1918-1925 წლებში რომანოვსკი კიევის სხვადასხვა თეატრში და კიევის ოპერაში მუშაობს სცენურ დიზაინერად.

1925 წელს კოტე მარჯანიშვილის რჩევით რომანოვსკი თბილისში გადმოდის საცხოვრებლად. აქ ის წითელ თეატრში და გამომცემლობა „ზარია ვოსტოკა“-ში იწყებს მუშაობას. 1927 წელს თბილისის საქალაქო მუზეუმმა რომანოვსკის შეუკვეთა ძველი თბილისის ამსახევლი აკვარელის ნახატების სერიის შექმნა (სულ 33 ტილო). ამ თემით აღტაცებული მხატვარი საათობით ძველი თბილისის უბნებში დახეტიალობდა: მეიდანზე, რიყესა და მეტეხის უბანში. ქალაქის ნამდვილი ფერების შესაცნობად ის ამ უბნების ქარვასლებს, სახელოსნოებსა და ჩაიხანებს სტუმრობს. იუმორითა და სითბოთი გამსჭვალული ეს 33 ტილო ძველი თბილისის ყოველდღიური ცხოვრების ამსახველი უნიკალური დოკუმენტური მასალა გახდა, მისი ვიწრო ქუჩებითა და მოფუსფუსე მცხოვრებლებით.

1929 წელს იმართება რომანოვსკის პერსონალური გამოფენა თბილისის სასტუმრო ორიენტში ქართველ მხატვართა ასოციაციის დარბაზში. თბილისში ყოფნისას რომანოვსკი უმეგობრდება ლადო გუდიაშვილს, რომელიც დიდ გავლენას ახდენს მის ხელოვნებაზე. მის ახლო მეგობართა შორის იყვნენ ძმები კაკაბაძეები (დავით და სარგის). სარგის კაკაბაძემ გააცნო რომანოვსკის ქართული ლეგენდები და ისტორიული გმირები. ამ ისტორიებით შთაგონებული მხატვარი ქმნის მის ყველაზე მეტად ცნობილ ისტორიულ ტილოებს, მათ შორის „კრწანისის ბრძოლას“, რომელშიც ქართველთა და სპარსთა ბრძოლის სცენაა აღბეჭდილი.

1931 წელს რომანოვსკი ტაშკენტში გადადის, სადაც ის ადგილობრივი მუსიკალური თეატრის სცენური გამფორმებლად იწყებს მუშაობას. მცირე ხანში მას ტიფი შეეყარა და ლოგინად ჩავარდა. 1934 წელს საქართველოში ბრუნდება მკურნალობის გასაგრძელებლად. ამჯერად სოხუმში სახლდება, სადაც ის სახვითი ხელოვნების სკოლაში ხატვისა და გრაფიკის მასწავლებლად იწყებს მუშაობას. რომანოვსკის რამდენიმე ნამუშევარი ინახება სოხუმის საქალაქო მუზეუმში, მათ შორის „პირველყოფილი ადამიანის ორთაბრძოლა დათვთან“ და „ციტრუსის მოსავალი“.

1937-1941 წლებში რომანოვსკი მუშაობს ქართული ფილმის სცენურ დიზაინერად და მხატვრულ გამფორმებლად თბილისში.

1947 წელს კიევში მოულოდნელად გარდაიცვალა გულის შეტევით.
პონტე-ვეკიო

პონტე-ვეკიო ( „ძველი ხიდი“) — შუა საუკუნეების დროინდელი ხიდი ქალაქ ფლორენციაში, მდინარე არნოზე. თავდაპირველად ხის ხიდი ამ ადგილას, გადმოცემის თანახმად, რომაელებს აუგიათ, რომელიც შემდგომში 1333 წელს ხანძრის შედეგად დაიწვა. 1345 წელს ხიდი ხელახლა ააგეს, ამჟამად ქვისა. ხიდის უმთავრესი დიზაინი ტადეო გადის ეკუთვნოდა. ხიდი შედგება სამი სეგმენტური თაღისგან, რომელთაგან ცენტრალური 30 მეტრის დიამეტრისაა, განაპირა ორი კი — 27 მეტრის.

ხიდი მთელი ისტორიის მანძილზე ვაჭართა და სოვდაგართა ნავთსაყუდელს წარმოადგენდა. მათი ეს დაინტერესება კი ლეგენდის თანახმად იმით აიხსნება, რომ ხიდზე ვაჭრობა იმ დროს გადასახადებისაგან გათავისუფლებული ყოფილა.

1565 წელს ჯორჯო ვაზარის კოზიმო დე მედიჩის დაკვეთით ხიდზე „ვაზარის კორიდორად“ წოდებული შენობა დაუშენებია, რათა პალაცო ვეკიოდან პიტის სასახლემდე გზა არქიტექტურულ კონტექსტში ჩაწერილიყო. 1593 წელს ხიდის პრესტიჟის ასამაღლებლად კოზიმო მედიჩიმ ხიდზე ყასბებს ხორცის გაყიდვა აუკრძალა, რის შემდეგაც ხიდი ოქროთი მოვაჭრეებმა დაიკავეს.

ხიდზე ვაჭრებს დახლები ჰქონდათ გაშლილი, რომლებზეც მათი საქონელი ეწყო. თუ კი რომელიმე მოვაჭრე ვალებს ვერ იხდიდა, მას დახლს უმტვრევდნენ და საქონლის გაყიდვას უკრძალავდნენ, ლეგენდის თანახმად სწორედ ამ ფაქტმა წარმოშვა ტერმინი „ბანკროტი“, რაც იტალიურად „გატეხილ სკამს“ ნიშნავს.
ჩალაღანის ბრძოლა

ჩალაღანის ბრძოლა — ბრძოლა ყარაყოიუნლუს („შავბატკნიან“) თურქმანებსა და შირვანშაჰისა და საქართველოს გაერთიანებულ ჯარებს შორის. გაიმართა 1412 წელს. „შავბატკნიან“ თურქმანთა მბრძანებელმა ყარა-იუსუფმა სამხრეთ აზერბაიჯანში გაბატონების შემდეგ ჩრდილოეთ აზერბაიჯანსაც შეუტია. შირვან-შაჰმა შეიხ იბრაჰიმ დერბენდიმ და სიდი ალი შაქისელმა დახმარებისათვის საქართველოს მეფე კონსტანტინე -ს მიმართეს. კონსტანტინემ 2 ათასი მხედარი მიაშველა მათ.

მოკავშირეები ჩალაღანთან, ელდარის ველის სამხრეთ აღმოსავლეთით, მდინარე მტკვარსა და მდ. ალაზანს შორის დაბანაკდნენ. ჩალაღანის ბრძოლა მოხდა 1412 დეკემბრის შუა რიცხვებში. მოკავშირეები დამარცხდნენ. კონსტანტინე , შეიხ იბრაჰიმი, მისი ძმა - ბოჰული და ქართველი სარდლები თურქმანებმა შეიპყრეს. ქართველი ტყვეების ამაყი ქცევით განრისხებულმა ყარა-იუსუფმა კონსტანტინე და მისი ძმა 300 ქართველ ტყვესთან ერთად სიკვდილით დასაჯა.
ჩილდირის ბრძოლა

ჩილდირის ბრძოლა — ბრძოლა ოსმალეთის ჯარსა და სეფიანთა სპარსეთის ლაშქარს შორის ჩილდირის ველზე (ახლანდელი თურქეთის ტერიტორია).

ოსმალეთმა გამოიყენა სპარსეთის შინაური არეულობა, დაარღვია 1555 ამასიის ზავის პირობები და ომი გამოუცხადა სპარსეთს. ამ ომში ოსმალეთი ცდილობდა მიემხრო საქართველოს მეფე-მთავრები. მრავალრიცხოვანი არმია ლალა მუსტაფა-ფაშას მეთაურობით სამხრეთ საქართველოში შეიჭრა. რამდენიმე ციხის (ქაჯის, ველის, თეთრიციხის) აღების შემდეგ ოსმალები ჩილდირის ველზე დაბანაკდნენ. სპარსელთა ჯარი 30 ათას კაცს ითვლიდა. გადამწყვეტი ბრძოლა მოხდა ჩილდირის ველზე 9 აგვისტოს და ოსმალთა გამარჯვებით დამთავრდა. მათ ხელთ იგდეს 500 ტყვე და დიდძალი ნადავლი. ბრძოლაში 5 ათასი სპარსელი დაიღუპა. ტყვე ყიზილბაშები დახოცეს, ქართველები კოცონზე დაწვეს. ჩილდირის ბრძოლის შემდეგ ახალციხის საფაშო მთლიანად ოსმალებმა დაიკავეს.
ჩიხორისი

ჩიხორისი — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი. საუკუნის ეკლესია ასპინძის მახლობლად. ნაგებია ადგილობრივი სუფთად გათლილი ქვით. ეკლესია დარბაზულია. შესასვლელები დასავლეთიდან და სამხრეთიდან აქვს. კარ-სარკმლები შემკულია ჩუქურთმებით. კამარა პილასტრაზე ამოყვანილ საბჯენ თაღს ეყრდნობა.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
დონალდ კნუთი

დონალდ ერვინ კნუთი (; დ. 10 იანვარი, 1938, მილუოკი, უისკონსინის შტატი) — ამერიკელი მეცნიერი, აღიარებული სპეციალისტი კომპიუტერული მეცნიერებების დარგში, სტენფორდის უნივერსიტეტის პროფესორი. ტიურინგის პრემიის ლაურეატი (1974).

დონალდ კნუთი ინფორმაციულ ტექნოლოგიებში მომუშავე ადამიანთათვის უპირველესად ცნობილია სამტომეული ნაშრომით - „პროგრამირების ხელოვნება“, რომელიც „პროგრამისტთა ბიბლიად“ არის შერაცხილი. დონალდ კნუთი ერთ–ერთი იმ პიონერთაგანია, რომელმაც მათემატიკური ანალიზის მეთოდების გამოყენებით შეისწავლა ალგორითმების შექმნის ტექნიკა და ალგორითმიკა მეცნიერების რანგამდე აიყვანა.

დონალდ კნუთი მრავალი პრემიისა და ჯილდოს მფლობელია. დაწესებულია მისი სახელობის პრემია ინფორმატიკის საფუძვლებში გამორჩეული წვლილისათვის.
პიტერ ნაური

ნაური, პიტერ (დ. 25 ოქტომბერი, 1928, ფრედერიქსბერგი, კოპენჰაგენთან – გ. 3 იანვარი, 2016) — დანიელი მეცნიერი, ერთ–ერთი პიონერი კომპიუტერული მეცნიერების დარგში. ალან ტიურინგის პრემიის ლაურეატი (2005). ჯონ ბეკუსთან ერთად ბეკუს–ნაურის ფორმალიზმის შემქმნელი, რომელიც აღწერს პროგრამირების ენების სინტაქსს. ბეკუს–ნაურის ფორმალიზმზე დაყრდნობით შექმნილია მაღალი დონის პროგრამირების მრავალი ენის გრამატიკა. პიტერ ნაური პროგრამირების ენა ალგოლ 60–ის შემქმნელია.
ედუარ მიშლენი

ედუარ მიშლენი ( დ. 13 აგვისტო, 1963, კლერმონ-ფერანი, საფრანგეთი — გ. 26 მაისი, 2006, ილ-დე-სენი) — ფრანგი მეწარმე.

ბიოგრაფია
ედუარდ მიშლენი იყო საბურავების დამამზადებელი ფირმის „მიშლენის“ საქმეთა მმართველი და თანამფლობელი. მან დაამთავრა ცნობილი „ეკოლ სენტრალი“ პარიზში და 1985 წელს მუშაობა დაიწყო მამისის ფირმაში ხელმძღვანელ თანამდებობაზე. მოგვიანებით იგი ხელმძღვანელობდა „მიშლენის“ ქარხანას პიუი-ან-ველეში და შემდგომში „მიშლენის“ ჩრდილოამერიკულ ქარხნებს. 1991 წელს იგი ფრანსუა მიშლენთან და რენე ცინგრაფთან ერთად „მიშლენის“ დირექტორიის წევრი გახდა, ხოლო 1999 წელს დირექტორიის თავმჯდომარე.

იგი საფრანგეთის ატლანტის ოკეანის სანაპიროზე მდებარე კუნძულის ილ-დე-სენის მახლობლად თევზაობისას დაიხრჩო. უბედური შემთხვევის გამომწვევი მიზეზი ჯერჯერობით უცნობია.
მიტროპოლიტი

მიტროპოლიტი — თავდაპირველად ეწოდებოდა ოლქის (ეპარქიის) ან პროვინციის მთავარი ქალაქის (მეტროპოლიის) ეპისკოპოსს. მიტროპოლიტის ხარისხი მიიღეს მსოფლიო კრებაზე 325 წელს. ამჟამად ძირითადად ეპისკოპოსის საპატიო ტიტულია, თუმცა ზოგიერთ ავტოკეფალურ ეკლესიაში მიტროპოლიტი ეკლესიის მეთაურის წოდებაა (ჩეხეთის და სლოვაკეთის მართლმადიდებელი ეკლესია, პოლონეთის მართლმადიდებელი ეკლესია, ამერიკის მართლმადიდებელი ეკლესია).

საქართველოს ავტოკეფალურ ეკლესიაში მიტროპოლიტის პატივით დაჯილდოებული მღვდელმთავარი იერარქიულად ეპისკოპოსზე და მთავარეპისკოპოსზე მაღლა დგას.
ბეკუს-ნაურის ფორმალიზმი

ბეკუს-ნაურის ფორმალიზმი — მეტასინტაქსი (ინგლისური შემოკლებით ), რომელიც იხმარება კონტექსტისგან თავისუფალი გრამატიკის შესაქმნელად. ბეკუს-ნაურის ფორმალიზმი ფორმალური ენების აღსაწერი ფორმალური საშუალებაა.

ეს სინტაქსი არის გამოგონილი ჯონ ბეკუსის და პეტერ ნაურის მიერ 60 ენის გრამატიკის შექმნის დროს.

სინტაქსი
-ში განასხვავებენ მეტასიმბოლოებს, საბოლოო ტერმინებს და არა საბოლოო ტერმინებს . მეტასიმბოლოები წარმოადგენენ -ის სიმბოლოებს. არა საბოლოო ტერმინების სიმბოლოები წარმოადგენენ დაწესებული კატეგორიების სახელებს, და საბოლოო ტერმინები არიან აღწერილი ენის სიმბოლოები.

ავიღოთ მაგალითად პროგრამირების ენის -ის სტრუქტურა:

წარმოადგენენ არა საბოლოო ტერმინებს. ::= არის მეტა-სიმბოლო რომელიც ნიშნავს "განსაზღვრულია".
, "(", ")", "{" და "}" არიან საბოლოო ტერმინები. როდესაც საბოლოო ტერმონები მარტო ერთი ნიშნით შედგებიან, არა ალფაციფრულ ნიშანებს შეიცავენ ან მითი არევა შესაძლოა მეტა-სიმბოლოებთან, ვათავსებთ ბრჭყალებში.

ხშირად ხდება ისე რომ არა საბოლოო ტერმინი სხვადასხვანაირად აღიქვას.
ასეთ შემთხვევაში ვხმარობთ | მეტა-სიმბოლოს.

ზოგჯერ ფრჩხილებსაც ვხმარობთ:

რაც უდრის :
ლონგ-აილენდი

ლონგ-აილენდი (ინგლ. - გრძელი კუნძული) კუნძულია ნიუ-იორკში, აშშ, 3567 კმ² ფართობითა და 7,536 მილიონი მცხოვრებით (2005 წლის აღწერა). ეს უდიდესი და ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული კუნძულია კონტინენტურ აშშ-ში. მოსახლეობის რაოდენობით მე-17-ა მსოფლიოში და ამ პარამეტრით წინ უსწრებს იაპონიის კუნძულ ჰოკაიდოსა და ქვეყნებს - ირლანდიასა და იამაიკას. სახელწოდებიდან გამომდინარე კუნძული საკმაოდ გრძელია - 190 კმ, მისი სიგანე კი ყველაზე განიერ მონაკვეთზე 32 კმ-ია. ლონგ-აილენდის ადგილობრივ ინდიელთა სახელია ”პავმონავკი” და ნიშნავს თევზის ფორმის კუნძულს.

ლონგ-აილენდის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს ნიუ-იორკის ბრუკლინის რაიონი (კინგსის ქაუნთი) და ქუინსი (ქუინსის ქაუნთი); აღმოსავლეთით - ნასაუსა და საფოლკის ქაუნთები. მიუხედავად ამისა, ქოლოქვიალურად ”ლონგ-აილენდს” ან უბრალოდ ”აილენდს” მხოლოდ ნასაუსა და საფოლკის ქაუნთებს უწოდებენ; ბრუკლინი და ქუინსი გამოტოვებულია, ვინაიდან ისინი ქალაქ ნიუ-იორკს ეკუთვნის.

ლონგ-აილენდი ცნობილია ცხოვრების განსაკუთრებით მაღალი დონით. 2004 წლისთვის ნასაუს ქაუნთი ნიუ-იორკის შტატში ერთ სულ მოსახლეზე ყველაზე მდიდარ ადმ. ერთეულად ითვლებოდა, აშშ-ის მასშტაბით კი ამ კრიტერიუმით მეექვსეა. საფოლკის ქაუნთი განთქმულია კუნძულის სანაპიროზე მდებარე მდიდრული ვილებით, მათ შორის აღსანიშნავია ”ჰამპტონსი”. ფედერალური საგამოძიებო ბიუროს ინდექსის მიხედვით ლონგ-აილენდი (ნასაუ-საფოლკი) კრიმინალის დონის სიმცირით აშშ-ში მეორე ადგილზეა.
ბრუკლინი

ბრუკლინი (ინგლ. ) — ქალაქ ნიუ-იორკის ხუთი რაიონიდან ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ადგილია (2,6 მილიონი მცხოვრები). 1898 წლამდე დამოუკიდებელი ქალაქი იყო და აღმოცენდა ჰოლანდიელთა მიერ დაარსებული დასახლებიდან „ბრუკელენ“ ლონგ-აილენდის მდინარე ისტის სანაპიროზე. დამოუკიდებელი ქალაქის სტატუსის შენარჩუნების შემთხვევაში ბრუკლინი ამჟამად აშშ-ის სიდიდით მეოთხე დასახლება იქნებოდა ნიუ-იორკის, ლოს-ანჯელესისა და ჩიკაგოს შემდეგ. ნიუ-იორკთან კუთვნილების მიუხედავად ბრუკლინს დამოუკიდებელი ხასიათი და საკუთარი ქალაქური სტილი აქვს ბრონქსისგან განსხვავებით, რომელიც ისტორიულად და ხასიათობრივად უფრო მანჰეტენის ჩრდილოეთ დამატებას ჰგავს. ბრუკლინი ქუინსთან ერთად ლონგ-აილენდის დასავლეთ ბოლოში მდებარეობს.

კინგსის ქაუნთი, რომელიც ტერიტორიულად ბრუკლინს ემთხვევა ნიუ-იორკის შტატის ყველაზე დასახლებული ოლქია. მას სახელი ინგლისის მეფე ჩარლზ -ის პატივსაცემად დაერქვა. ადგილობრივი მოსახლეობა ბრუკლინს ხშირად „მეფეთა ქალაქს“ უწოდებს ამ სახელის გამო.
ჩოლოქის ბრძოლა (1854)

ჩოლოქის ბრძოლა 1854 — რუს-ქართველთა ჯარის ბრძოლა მდინარე ჩოლოქთან თურქების ლაშქრის წინააღმდეგ ყირიმის ომის დროს სოფელ ქაქუთის მიდამოებში.

ნიგოითის ბრძოლაში თურქთა დამარცხების შემდეგ გენერალი ივანე ანდრონიკაშვილი, თურქთა მთავარი ძალების წინააღმდეგ შეტევის მიზნით, ოზურგეთისაკენ დაიძრა, ოსმალეთის ჯარმა სასწრაფოდ დატოვა ქალაქი და მდინარე ჩოლოქის მარცხენა ნაპირზე დაბანაკდა. რუს-ქართველთა ჯარის განკარგულებაში იყო 11 ბატალიონი (ქვეითი), 4 ასეული (დონელი კაზაკები), მილიციის 6 ქვეითი და 5 ცხენოსანი ასეული (იმერეთისა) და 6 ქვეითი რაზმი (გურიისა), სულ 10 ათასი ჯარისკაცი. თურქთა ჯარი, რომელსაც სინანფაში (სელიმ-ფაშა) სარდლობდა, 35 ათასი ჯარისკაცს ითვლიდა. გენერალი ანდრონიკაშვილმა მტერზე სწრაფი იერიშის მიტანა გადაწყვიტა. 4 ივნისს დილით „გურიის რაზმმა“ მტრის მოწინავე რაზმი დაამარცხა, მდინარე ჩოლოქისაკენ დაეშვა და ოსმალებს უკანდასახევი გზა მოუჭრა, შემდეგ ჩოლოქი გადალახა და მტრის პირისპირ დადგა. საარტილერიო ცეცხლის გახსნის შემდეგ რუს-ქართველთა მხედრობა ბრძოლაში ჩაება და, მტრის რიცხობრივი უპირატესობის მიუხედავად, დიდი მსხვერპლით წინ მიიწევდა.

კავალერიის ბრძოლაში ჩაბმის შემდეგ ჯარის სხვა ნაწილებიც ფართო შეტევაზე გადავიდნენ. ხელჩართულ ბრძოლაში ოსმალები შედრკნენ და უკან დაიხიეს. რუს-ქართველთა ცხენოსნებმა მტერს ქობულეთამდე სდიეს. სელიმ-ფაშამ დაკარგა 4 ათასი მებრძოლი, 15 ქვემეხი, 36 დროშა და 3 ბანაკი, ანდრონიკაშვილმა - 1500 კაცი.

ბრძოლაში გამოჩენილი მამაცობისათვის ქართული მილიცია წმ. გიორგის დროშით დააჯილდოვეს. ჩოლოქის ბრძოლაში გამარჯვებამ ჩაფუშა ოსმალეთის ცდა, სურამის გზით შეეერთებინა ახალციხე-ახალქალაქისა და ბათუმის კორპუსები.
ჩხერის ბრძოლა

ჩხერის ბრძოლა — იმერეთის სამეფოს ბრძოლა ოსმალეთის ლაშქრის წინააღმდეგ რუსეთ-ოსმალეთის 1768-1774 ომის დროს (მდ. ჩხერიმელის ხეობაში). გაიმართა 1774 წლის 6 თებერვალს.

წინაპირობა
1773 წელს, სოლომონ -მა და ერეკლე -მ სამხედრო ხელშეკრულება გააფორმეს ოსმალთა წინააღმდეგ. ამავე წელს, მეფეებმა 11 ათასიანი მხედრობით ერთობლივად ილაშქრეს ჯავახეთში, აიღეს ახალქალაქი, მივიდნენ ყარსსა (ქართ. კარი) და არდაგანამდე. ახალციხის ფაშამ წინააღმდეგობა ვერ გაუწია, ცოტაც და სამცხეს გაათავისუფლებდნენ, საფაშოსაც გააუქმებდნენ, მაგრამ სოლომონი მძიმედ დაავადებულა და ეს ლაშქრობა ამის გამო შეწყვეტილა.

ბრძოლაა
ჯავახეთის ლაშქრობის საპასუხოდ ახალციხის ფაშამ 4-ათასიანი ჯარი იმერეთის ასაოხრებლად გააგზავნა. ამავე დროს ახალციხის ფაშამ დადიანსა და აფხაზთა მთავარს მოუხმო სოლომონ -ის წინააღმდეგ. სამეგრელოს მთავართან შეთანხმების მიხედვით მათ ორი მხრიდან უნდა შეეტიათ იმერეთისათვის. ვახანის ციხის მფლობელმა აბაშიძეებმა მეფეს უღალატეს და მტერს გზა მისცეს. დადიანიც მოადგა იმერეთის საზღვარს. სოლომონმა დახმარება ერეკლე -ს სთხოვა. მეფემ არ დააყოვნა და 2 000 კაცი მიაშველა, დადიანი კი აიძულა უკან გაბრუნებულიყო. თურქები მიხვდნენ რომ ხაფანგში გაებნენ და უკან დახევა დაიწყეს, მაგრამ სოლომონ მეფემ უკანდასახევი გზა მოუჭრა, მიიმწყვდია მდინარე ჩხერიმელის ხეობაში და 1774 წლის 6 თებერვალს სასტიკად დაამარცხა. დაატყვევს ლეკთა ცნობილი ბელადი რაჯაბი, ქართლ-კახეთის არაერთგზის დამრბევი, რომელიც სოლომონ მეფემ ერეკლეს გაუგზავნა საჩუქრად. ოსმალებმა ბრძოლის ველზე 1000 მეომარი დაკარგეს, 600 კაცი ტყვედ ჩავარდა, იმერთა მდევარმა რაზმმა ჩხერიდან ვახანამდე დაახლოებით 1400 მებრძოლი მოკლა.

შედეგები
ჩხერის ომში გამარჯვებას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან მტრის 4000 ჯარიდან 3000 კაცი დაიღუპა ან ტყვედ ჩავარდა, ამ გამარჯვებაში უმთავრესი როლი ითამაშა ასევე ერეკლე მეორის დამხმარე რაზმის გამოგზავნამ და მისმა სწორმა მოქმედებამ დადიანის გასანეიტრალებლად. ეს იყო ახალციხის ფაშას და ოსმალეთის ხელისუფლების მორიგი მარცხი იმერეთში, სოლომონ მეფემ კიდევ უფრო განიმტკიცა პოზიციები, ქართველთა მხრიდან მხოლოდ 50 კაცი დაღუპულა და 100 დაჭრილა.