ლიტურგია

ლიტურგია — ქრისტიანული საეკლესიო მღვდელმსახურება (მართლმადიდებელ ეკლესიაში – წირვა (ჟამისწირვა), კათოლიკურში – მესა), რომლის დროსაც სრულდება 7 საიდუმლოდან ერთ-ერთი – ზიარება, ანუ ევქარისტია.

ლიტურგია ტიპიკონითაა განსაზღვრული და, იშვიათი გამონაკლისის გარდა, ყოველ დილით აღესრულება. შედგება საკითხავებისა და საგალობლებისგან. მისი საყოველთაო წესები საბოლოოდ შემუშავდა საუკუნეში. გავრცელებული იყო ლიტურგიის წესების სხვადასხვა რედაქცია: მოციქულთა – იაკობის, მარკოზის, პეტრესი; ეკლესიის მამათა – ბასილი დიდის, იოანე ოქროპირის. დიდი მარხვის ოთხშაბათ და პარასკევ დღეებში სრულდება პირველშეწირული ძღვენის ლიტურგია. ლიტურგიის წესების სახელმძღვანელო წიგნს კონდაკი ან ჟამისწირვა ეწოდება. ლიტურგია სამი ნაწილისაგან შედგება: კვეთა (პროსკომიდია), კათაკმეველთა ლიტურგია და მართალთა ლიტურგია. საუკუნის დასასრულამდე საქართველოში ხმარობდნენ იაკობის, პეტრეს, აგრეთვე ბასილი დიდისა და იოანე ოქროპირის ლიტურგიებს. ფართოდ გავრცელებული უკანასკნელი 2 რედაქცია საუკუნეში ბერძნულიდან ხელახლა თარგმნა გიორგი მთაწმიდელმა. ასევე იხმარებოდა იაკობის ავტორობით ცნობილი სპეციალური საღვდელმთავრო კონდაკი. ქართული ლიტურგიის წესებში ცვლილება შეიტანა კათოლიკოს-პატრიარქმა ანტონ -მა, რომელმაც ქართული კონდაკი სლავურის მიხედვით შეასწორა. ცნობილია წმინდა იოანე ოქროპირის წირვის წესის ქართული საეკლესიო საგალობლები (ქართლ-კახური კილო), შედგენილი სხვადასხვა დროს ა. ბენაშვილის (1886), მ. იპოლიტოვ-ივანოვის (1884), ზ. ფალიაშვილის (1909), ნ. კლენოვსკის (1901) მიერ. საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში გამოიცა აგრეთვე ვ. კარბელაშვილის ქართლ-კახური საგალობლები – „ცისკარი“ და „მწუხრი“, ფ. ქორიძის და რ. ხუნდაძის იმერულ-გურული კილოს წირვა-ლოცვის დროს შესასრულებული საგალობლები.
ბიზანტიური რიტი
ბიზანტიურ რიტში ფართოდ გამოიყენება ღვთაებრივი ლიტურგიის სამი ძირითადი სახე:

წმინდა იოანე ოქროპირის ღვთაებრივი ლიტურგია ( საუკუნე) — აღესრულება წლის უმეტეს დღეებში; გარდა ამისა, ხარების დღესასწაულზე იგი სრულდება როგორც მწუხრული ლიტურგია.

წმინდა ბასილი დიდის ღვთაებრივი ლიტურგია ( საუკუნე) — აღესრულება დიდი მარხვის ხუთ კვირა დღეს და წმინდა ბასილის ხსენების დღეს, 1 იანვარს. ქრისტეშობისა და ნათლისღების წინა დღეებში, აგრეთვე დიდ ხუთშაბათსა და დიდ შაბათს, იგი მწუხრული ლიტურგიის სახით აღესრულება. ზოგიერთ ტრადიციაში წმინდა ბასილი დიდის ლიტურგია ასევე აღესრულება ცხოველმყოფელი ჯვრის ამაღლების დღესასწაულზე, 14 სექტემბერს.საერთო ჯამში, ეს ლიტურგია ლიტურგიკულ წელიწადში ათჯერ გამოიყენება.

წინადაკურთხეულ ძღვენთა ღვთაებრივი ლიტურგია ( საუკუნე) — გამოიყენება დიდი მარხვის განმავლობაში ოთხშაბათობით, პარასკეობით და რამდენიმე სხვა შემთხვევაში, ასევე ვნების კვირეულის პირველ სამ დღეს. დღესდღეობით იგი ყოველთვის მწუხრული ლიტურგიის სახით აღესრულება. მორწმუნეთა ლიტურგიას არ ახლავს ანაფორა ანუ ევქარისტიული ლოცვა, რადგან წმინდა ძღვენი წინასწარ არის კურთხეული და დაცული („წინადაკურთხეული“) წინა ღვთაებრივი ლიტურგიის დროს. ტრადიციულად, მისი ავტორობა მიეწერება წმინდა გრიგოლ დიალოღოსს, თუმცა ზოგიერთი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ მისი წარმოშობა სევეროსს უნდა უკავშირდებოდეს.

ამ სამ ძირითად ლიტურგიასთან ერთად, ადგილობრივად და შედარებით იშვიათად კიდევ ორი ლიტურგიაც გამოიყენება: წმინდა იაკობის ლიტურგია და წმინდა მარკოზის ლიტურგია.

იერარქიული ლიტურგია
როდესაც ეპარქიაში მორწმუნეთა რაოდენობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა, ეპისკოპოსი, რომელიც ევქარისტიულ კრებას თავმჯდომარეობდა, ადგილობრივ თემებში, ანუ სამრევლოებში, ლიტურგიული მსახურების აღსასრულებლად პრესვიტერები დანიშნა. მიუხედავად ამისა, აღმოსავლურ მართლმადიდებლობაში ეკლესია გააზრებულია არა პრესვიტერის, არამედ ეპარქიის მმართველი ეპისკოპოსის გარშემო.

როდესაც ლიტურგიას თავად ეპისკოპოსი აღასრულებს, მსახურება უფრო საზეიმო, უფრო რთული და უფრო სადღესასწაულო სახით სრულდება. მართლმადიდებლური სამყაროს უფრო ფართო ერთობასთან კავშირის წარმოსაჩენად, იერარქი იხსენიებს იმ მღვდელმთავარს, რომელსაც თავად ექვემდებარება; ხოლო თუ იგი ავტოკეფალური ეკლესიის მეთაურია, იხსენიებს თავის ყველა თანასწორ მღვდელმთავარს, რომელთა სახელებსაც დიპტიქიდან კითხულობს.

ტიპური სტრუქტურა
შენიშვნა: ფსალმუნები დანომრილია ბერძნული სეპტუაგინტის მიხედვით. ებრაული მასორეტული ნუმერაციისთვის, რომელიც დასავლეთში უფრო მეტად არის გავრცელებული, ჩვეულებრივ ემატება „1“. ზუსტი შესაბამისობის ცხრილისთვის იხილეთ მთავარი სტატია ფსალმუნები.

ღვთაებრივი ლიტურგიის ფორმატი დადგენილია, თუმცა კონკრეტული საკითხავები და საგალობლები იცვლება სეზონისა და დღესასწაულის მიხედვით.

ღვთაებრივი ლიტურგია სამი ურთიერთდაკავშირებული ნაწილისგან შედგება; როდესაც იგი მწუხრთან არ არის შეერთებული, იოანე ოქროპირისა და ბასილი დიდის ლიტურგიები შემდეგი სტრუქტურით სრულდება:

მომზადების ლიტურგია, რომელიც მოიცავს მღვდლებისა და დიაკვნების შესვლისა და შემოსვის ლოცვებს, აგრეთვე პროთეზისს;
კათაკმეველთა ლიტურგია — ასე ეწოდება, რადგან ტრადიციულად მათ მხოლოდ ამ ნაწილზე დასწრების უფლება ჰქონდათ;
მორწმუნეთა ლიტურგია — ასე იწოდება, რადგან ძველად მასში მონაწილეობა მხოლოდ მონათლულ და ეკლესიური წესრიგის დამცველ წევრებს შეეძლოთ. თანამედროვე პრაქტიკაში ეს შეზღუდვა ძირითადად ეხება მხოლოდ წმინდა ზიარების მიღებას.

ბიზანტიური ლიტურგიის ტიპური აღსრულება მოიცავს შემდეგ ნაწილებს:

მომზადების ლიტურგია
ლიტურგიის ეს ნაწილი კერძო ხასიათისაა და მას მხოლოდ მღვდელი და დიაკონი აღასრულებენ. იგი ქრისტეს მიწიერი ცხოვრების დაფარულ წლებს სიმბოლურად გამოხატავს.

შესვლის და შემოსვის ლოცვები — წმინდა მსახურები (მღვდლები და დიაკვნები) შედიან ტაძარში, თაყვანს სცემენ ხატებს და იმოსებიან თავიანთი საეკლესიო შესამოსლით.
მომზადების ლიტურგია — მღვდელი და დიაკონი ამზადებენ პურსა და ღვინოს ევქარისტიისთვის (იხ. სეფისკვერი) შესაწირავის ტრაპეზზე (პროთეზისი); ეს ნაწილი მთავრდება „დიდი საკმევლით“, როდესაც დიაკონი ან დიაკვნები მთელ ტაძარს აკმევენ.
კაიროსი — მღვდელსა და დიაკონს შორის წინასწარი დიალოგი იმართება.

კათაკმეველთა ლიტურგია
ლიტურგიის ეს ნაწილი საჯარო ხასიათისაა; ტრადიციულად, მასზე დასწრების უფლება ჰქონდათ როგორც კათაკმეველებს, ისე მონათლულ მორწმუნეებს.

საწყისი კურთხევა
დიაკონი აცხადებს: „აკურთხე, მეუფეო!“
მღვდელი, სახარების წიგნის მაღლა აღმართვითა და მისი მეშვეობით ჯვრის ნიშნის გამოსახვით საკურთხეველზე, წარმოთქვამს: „კურთხეულია სასუფეველი მამისა და ძისა და წმიდისა სულისა, აწ და მარადის და უკუნითი უკუნისამდე“, რაზედაც პასუხია — „ამინ“.

როდესაც ლიტურგია ჩვეულ დროს აღესრულება (ანუ ცისკრის ან მეექვსე ჟამის შემდეგ), წესრიგი შემდეგია:

დიდი ექტენია, რომელიც იწყება დიაკვნის მოწოდებით: „მშვიდობით უფალსა ვევედროთ“, რაზედაც პასუხია — „უფალო, შეგვიწყალენ“.
პირველი ანტიფონი (ხშირად 102-ე ფსალმუნი, თუ არ არის სადღესასწაულო ანტიფონები; ამ შემთხვევაში მისამღერია: „ღვთისმშობლის მეოხებით, მაცხოვარო, გვიხსენ ჩვენ“).
მცირე ექტენია
მეორე ანტიფონი (ხშირად 145-ე ფსალმუნი, თუ არ არის სადღესასწაულო ანტიფონები; ასეთ შემთხვევაში მისამღერია: „ძეო ღმრთისაო, რომელმან... გვიხსენ ჩვენ, რომელნი გიგალობთ შენ: ალილუია!“)
მხოლოდშობილი ძე
მცირე ექტენია
მესამე ანტიფონი (ხშირად ნეტარებანი, შესაბამისი ტროპარებით ოქტოიხოსიდან ან კანონიდან, თუ არ არის სადღესასწაულო ანტიფონები)
მცირე შესვლა — მსვლელობა სახარების წიგნით
შესვლის საგალობელი
„მოვედით, თაყვანი ვცეთ და შეუვრდეთ ქრისტეს“, ან დღესასწაულზე შესაბამისი ფსალმუნის მუხლი
მეორე ანტიფონის მისამღერი
ტროპარები და კონდაკები
საგალობლები, რომლებიც შეესაბამება კონკრეტულ წმინდანებს, დღესასწაულებსა და ადგილობრივ ტრადიციას

თუმცა, როდესაც ლიტურგია შეერთებულია მწუხრთან (ქრისტეშობის წინა დღე, ნათლისღების წინა დღე, ხარება, დიდი ხუთშაბათი და დიდი შაბათი), ძველი აღთქმის საკითხავების შემდეგ ითქმის მცირე ეენია და ლიტურგია ამ მომენტიდან გრძელდება:

სამწმიდა — „სამგზის წმიდა“ საგალობელი
ქრისტეშობას, ნათლისღებას, ლაზარეს შაბათს, დიდ შაბათს, აღდგომასა და სულთმოფენობაზე იგალობება: „რაოდენთა ქრისტეს მიერ ნათელ-იღეთ...“
ჯვართამაღლების დღესასწაულებზე იგალობება: „ჯვარსა შენსა თაყვანს-ვსცემთ, მეუფეო...“
პროკიმენი
სამოციქულო საკითხავი
ალილუია, შესაბამისი მუხლებით
სახარების საკითხავი
ამ ადგილზე შეიძლება იქნეს წარმოთქმული ქადაგება
მუხლმოდრეკილი ვედრების ეენია
მიცვალებულთა ექტენია — არ ითქმის კვირა დღეს, დიდ დღესასწაულებზე და სააღდგომო პერიოდში
კათაკმეველთა ექტენია და მათი განტევება

მორწმუნეთა ლიტურგია
ადრეულ ეკლესიაში ლიტურგიის ამ ნაწილზე დასწრება მხოლოდ იმ მონათლულ წევრებს შეეძლოთ, რომელთაც წმინდა ზიარების მიღების უფლება ჰქონდათ. თანამედროვე პრაქტიკაში, მცირე ადგილობრივი გამონაკლისების გარდა (მაგალითად, ათონის მთა), დასწრების უფლება ყველას აქვს.

მორწმუნეთა პირველი ექტენია
მორწმუნეთა მეორე ექტენია
ქერუბიმთა საგალობელი
დიდ ხუთშაბათს იცვლება ტექსტით: „სერობისა საიდუმლოსა შენისა...“
დიდ შაბათს იცვლება ტექსტით: „ყოველი ხორციელი დუმდეს...“
დიდი შესვლა — მსვლელობა ბარძიმითა და დისკოსით
აღსრულების ექტენია
მშვიდობის ამბორი
მრწამსი
ანაფორა
დიაკვნის შეძახილი
მღვდლის კურთხევა და „აღვიმაღლოთ გულნი“
„წმიდა, წმიდა, წმიდა“
ევქარისტიული კანონი
ეპიკლესისი
წმინდანთა მოხსენიება
ღვთისმშობლის საგალობელი
მიცვალებულთა და ცოცხალთა მოხსენიება
სავედრებელი ექტენია
მამაო ჩვენო
თავთა მოდრეკა
„წმიდანი წმიდათათვის“
ზიარების საგალობელი
სამღვდელოთა ზიარება
მორწმუნეთა წმინდა ზიარება
„ვიხილეთ ნათელი ჭეშმარიტი“
სამადლობელი ექტენია
ლოცვა ამბიონის უკან
„იყავნ სახელი უფლისა კურთხეულ...“
33-ე ფსალმუნი
განტევება
ქადაგება, თუ იგი მანამდე არ წარმოთქმულა

ღვთაებრივი ლიტურგიის თითქმის ყველა ტექსტი იგალობება — არა მხოლოდ საგალობლები, არამედ ექტენიები, ლოცვები, მრწამსი და, ტრადიციის მიხედვით, ბიბლიური საკითხავებიც.

აღმოსავლური მართლმადიდებელი ეკლესიები
„ღვთაებრივი ლიტურგია“ აღმოსავლურ მართლმადიდებლობაში ეკლესიური მსახურების ჩვეულებრივი სახელწოდებაა. ამ ეკლესიებში სხვადასხვა ლიტურგიას, როგორც წესი, ანაფორას მიხედვით ასახელებენ.