iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
არჩილ ჯორჯაძის ქუჩა

არჩილ ჯორჯაძის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, მთაწმინდის რაიონში (გარეთუბანი); რუსთაველის გამზირიდან რევაზ თაბუკაშვილის ქუჩამდე. წარმოიქმნა საუკუნეში. დააპროექტა პოლკოვნიკმა ბანოვმა 1809 წელს. ადრე გიორგის (წმინდა გიორგის) ქუჩა ერქვა. სახელწოდება დაკავშირებულია ქაშვეთის წმინდა გიორგის ეკლესიასთან, რომელიც აქ ქუჩაზე მდებარეობს. ქუჩა განაშენიანდა საუკუნის 30-იან წლებში. აღნიშნულია თბილისის 1867 წლის გეგმაზე.

1923 წელს არჩილს ჯორჯაძის სახელი დაერქვა. 1867 წლის გეგმის მიხედვით ქუჩა გადიოდა მესანგრეთა და ბაზრის ქუჩებს (ახლანდელი რევაზ თაბუკაშვილის ქუჩა) შორის და ჩადიოდა ვალერიან მადათოვის ქუჩამდე (ახლანდელი გიორგი ათონელის ქუჩა). საუკუნის ბოლოს მას გამოეყო ხაზინის, ახლანდელი ანატოლი სობჩაკის ქუჩა. აქ განთავსებული იყო თბილისის სახაზინო პალატა და საგუბერნიო ხაზინა. 90-იანი წლების კავკასიის კალენდრების მიხედვით გიორგის (ქვაშვეთის) ქუჩაზე განლაგებული იყო ბუკინისტური მაღაზიები, მათ შორის „კავკასიის ბუკინისტი“. აქვე იყო საზოგადო მოღვაწის, ფოლკლორისტ იოსებ (სოსიკო) მერკვილაძის წიგნის მაღაზია „ცოდნა“. კვირა დღეებში იმართებოდა საკვირაო ბაზრობა. 1910 წელს ბაზარი გადაიტანეს, ბუკინისტური მაღაზიები კი 1925-მდე შემორჩა. ქუჩას მარცხენა მხარეს მიუყვება ცხრა აპრილის სახელობის ბაღი (ყოფილი ალექსანდრეს ბაღის ზედა ნაწილი), სადაც დგას ლადო გუდიაშვილის ძეგლი (მოქანდაკე დიმიტრი მიქატაძე, არქიტექტორი რ. ბერიძე). აქვს 1 ჩიხი.
ლუკა კუტალაძე

ლუკა კუტალაძე (დ. 27 აპრილი, 2001, თბილისი, საქართველო) — ქართველი ფეხბურთელი. საგარეჯოს „გარეჯის“ მეკარე.

მიღწევები
საკლუბო
დინამო თბილისი
საქართველოს ჩემპიონი: 2019, 2020, 2022
საქართველოს სუპერთასი: 2023

ინდივიდუალური
ეროვნული ლიგის წლის საუკეთესო მეკარე: 2022
ეროვნული ლიგის წლის გუნდის წევრი: 2022
ხირდალანი

ხირდალანი — ქალაქი აზერბაიჯანში და აფშერონის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს აფშერონის ნახევარკუნძულის დასავლეთ ნაწილში, ბაქოდან ჩრდილო–დასავლეთით 5 კილომეტრში.

ისტორია
ხირდალანი მე –20 საუკუნის დასაწყისში ატარებდა სოფლის სტატუსს. 1936 წელს მან მიიღო ქალაქის ტიპის დასახლების სტატუსი, შემდეგ კი აზერბაიჯანის სსრ-ს გადაწყვეტილებით გახდა რაიონის საოლქო ცენტრი.

2006 წლის 2 ოქტომბერს აზერბაიჯანის პარლამენტმა გადაწყვიტა მხარი დაეჭირა ხირდალანისთვის ქალაქის სტატუსის მინიჭებას, ხოლო 30 ნოემბერს აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა ხელი მოაწერა ბრძანებულებას, რაც ქალაქის სტატუსის მინიჭებას ეხებოდა..

გეოგრაფია
ქალაქი ხირდალანი მდებარეობს აბშერონის ნახევარკუნძულის დასავლეთ ნაწილში, ქალაქ ბაქოსა და ქალაქ სუმგაითს შორის, ზღვის დონიდან 71 მეტრის სიმაღლეზე. ქალაქის სეისმური აქტივობა 8 ქულას შეადგენს.

რეგიონში ძირითადად გვხვდება თბილი ზომიერი ნახევრად უდაბნო და მშრალი სტეპური კლიმატი. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა 13,1 გრადუსია, თვიური მაქსიმალური საშუალო ტემპერატურა 24,6, ხოლო საშუალო მინიმალური ტემპერატურა კი 2,4 გრადუსია. ტენიანობა 76%-ია, წლიური ნალექი 163 მმ-ს შეადგენს. ქარის ძირითადი მიმართულებებია: ჩრდილოეთი, ჩრდილო–დასავლეთი, სამხრეთი და სამხრეთ–დასავლეთი. ქარის საშუალო სიჩქარე წამში 6,8 მეტრის ტოლია.

ტექნიკური და ეკონომიკური მაჩვენებლები
ქალაქი ხირდალანის მთავარი გეგმა, რომელიც 2011 წელს მომზადდა და განხორციელება 2030 წლამდე იყო გათვლილი, დამტკიცდა 2013 წლის 8 აპრილს. ქალაქის საერთო ფართობი, ამ გეგმის თანახმად, უნდა შეადგენდეს 1702 ჰექტარს.

ქალაქში არის 20 სამრეწველო საწარმო, სადაც მუშათა მთლიანი რაოდენობა 1698 ადამიანია. საგანმანათლებლო დაწესებულებებს შორის აღსანიშნავია საბავშვო ბაღები და სკოლები, რომლებშიც, შესაბამისად, სწავლობს 920 და 7 304 ბავშვი. ჯანდაცვის სისტემაში შედის საავადმყოფოები, რომლებიც გათვლილია დღეში 575 ვიზიტორზე.

ქალაქის წყალმომარაგება უზრუნველყოფილია ჯეირანბანის წყალსაცავის, რომელიც მდებარეობს სოფელ მასაზირთან ახლოს. კანალიზაციის სისტემის ძირითადი ობიექტებია: საკანალიზაციო სატუმბი სადგური, კანალიზაციის შემგროვებელი და სიმძიმის კანალიზაციის ხაზები.

ელექტრო ენერგიის ძირითადი წყარო ხირდალანის და ალიგას სადგურებია. ქალაქში დღესდღეობით არ არის ცენტრალური გათბობის სისტემა. გაზმომარაგებით სარგებლობს სოფელი მასაზირი და 71 ბენზინგასამართ სადგურზე.

გალერეა
ხირდალანის სხვადასხვა ხედები:
დოდო აბაშიძის ქუჩა

დოდო აბაშიძის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, ჩუღურეთის რაიონში (ძველი კუკია). დავით აღმაშენებლის გამზირიდან ნიკოლოზ ბარათაშვილის სანაპირომდე. წარმოიქმნა საუკუნის ნახევარში. მას თავდაპირველად ფონის შესახვევს (დატანილია თბილისის 1867 წლის გეგმაზე). შემდეგ კი ელექტრონის ქუჩა (აერთებდა ყოფილ პლეხანოვის პროსპექტზე გამავალ ტრამვაის ხაზს ქალაქის ტრამვაის ელექტროსადგურთან) ერქვა. თბილისის ქუჩების 1926 წლის ცნობარში შეტანილია როგორც ილია მეჩნიკოვის ქუჩა. 1990 წელს დავით (დოდო) აბაშიძის სახელი ეწოდა.
ედუარდ გრიგორიანი

ედუარდ გრიგორიანი (, ; დ. 25 მაისი, 1925, კრასნოდარი, რუსეთის სფსრ, საბჭოთა კავშირი — გ. 11 ივნისი, 1988, ერევანი, სომხეთის სსრ, საბჭოთა კავშირი) — პროფესიონალი ფეხბურთის მოთამაშე. ერევნის არარატი მწვრთნელი და მენეჯერი, სომხეთის დამსახურებული მწვრთნელი, „ფიზიკური აღზრდისა და სპორტის“ დამსახურებული მოღვაწე, ფეხბურთის რესპუბლიკური სკოლის დირექტორი და სომხეთის ოლიმპიური „რეზერვის“ სკოლის დირექტორი.

ადრეული ცხოვრება
ედუარდ გრიგორიანი დაიბადა 1929 წლის 25 მაისს, კრასნოდარში, რუსეთის სფსრ-ში. მისი დაბადებიდან მალევე ოჯახი საცხოვრებლად სომხეთში გადავიდა; სწორედ აქ აღიზარდა იგი.

კარიერა
გრიგორიანი ფეხბურთში 8 წლის ასაკში ჩაერთო. 15 წლის ასაკში იგი მიიწვიეს სომხეთის ერთ-ერთ წამყვან კლუბ დინამო ერევანში (მოგვიანებით არარატი ერევანი). იგი დინამოსთვის 8 წლის განმავლობაში, 1944-1952 წლებში, თამაშობდა. მის საუკეთესო სეზონად 1949 წლის სეზონი ითვლება, სადაც გუნდის მიერ გატანილი 42 გოლიდან 28 თვითონ გაიტანა. აქედან მან მიიღო მეტსახელი „სომეხი ბობროვი“, ცნობილი საბჭოთა თავდამსხმელის, ვსევოლოდ ბობროვის მიხედვით.

ერევნის ფიზიკური აღზრდის უნივერსიტეტში სწავლის დასრულების შემდეგ, გრიგორიანმა ფეხბურთი დატოვა და ვოროშილოვის სახელობის ერევნის საფეხბურთო სკოლაში მწვრთნელს მიჰყო ხელი. რამდენიმე წლის შემდეგ, იგი გახდა ამავე სკოლის დირექტორი. ის ასევე გახდა სომხეთის ახალგაზრდული ფეხბურთის ეროვნული ნაკრების მთავარი მწვრთნელი.

1968 წელს გრიგორიანი დაინიშნა მთავარ მწვრთნელად და მენეჯერად არარატ ერევანში. ერთი წლის შემდეგ, მან დატოვა მწვრთნელის პოსტი და გუნდის მენეჯმენტზე ფოკუსირდა. მისი ხელმძღვანელობით არარატმა შეიძინა: ლევონ იშტოიანი, ნაზარ პეტროსიანი, ედუარდ მარკაროვი, არკადი ანდრესიანი და მეკარე ალიოშა აბრაჰამიანი. 1971 წელს, მისმა გუნდმა უსსრ პრიმერა ლიგის თასზე მეორე ადგილი დაიკავა. ორი წლის შემდეგ, კლუბმა მოიგო უსსრ-ს თასი.

1976 წელს გრიგორიანი დაინიშნა სომხეთის ოლიმპიური „რეზერვის“ სკოლის დირექტორად, სადაც იგი გარდაცვალებამდე (1988 წლამდე) მუშაობდა.

1985 წელს გრიგორიანმა მონაწილეობა მიიღო ფიფას 20-წლამდელთა მსოფლიო თასის ორგანიზებაში.

სომხეთში სპორტში შეტანილი წვლილისთვის, რესპუბლიკურ ფეხბურთის სკოლას ედუარდ გრიგორიანის სახელი ეწოდა. დღესდღეობით ეს სკოლა გამოიყენება, როგორც კლუბ ბანანცის სამწვრთნელო ცენტრი.
ვასილ აბაშიძის ქუჩა

ვასილ (ვასო) აბაშიძის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, მთაწმინდის რაიონში (გარეთუბანი). შოთა რუსთაველის გამზირიდან რევაზ თაბუკაშვილის ქუჩამდე. წარმოიქმნა საუკუნის ნახევარში. დააპროექტა მიწისმზომელმა ტოვარნიცკიმ 1833–1835 წლებში. თბილისის 1876 წლის გეგმაზე დატანილია როგორც ბანკის შესახვევი. 1896 წელს, ოპერისა და ბალეტის თეატრის მშენებლობის დამთავრების შემდეგ, თეატრალური შესახვევი დაერქვა. აქ ცხოვრობდა ვასილ აბაშიძე. ქუჩას 1959 წელს მისი სახელი ეწოდა. აქვს 2 ჩიხი.
ირაკლი აბაშიძის ქუჩა

ირაკლი აბაშიძის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, ვაკის რაიონში (ვაკე). მრგვალი ბაღიდან (ყოფილი ვაკის სკვერიდან) არჩილ მიშველაძის ქუჩამდე. ვასილ ბარნოვის ქუჩის მონაკვეთს ირაკლი აბაშიძის სახელი ეწოდა 1992 წელს (იგი ამ ქუჩაზე ცხოვრობდა). ქუჩის დასაწყისში დგას ირაკლი აბაშიძის ბიუსტი (მოქანდაკე კ. არუნაშვილი არქიტექტორი გიორგი (გიგა) ბათიაშვილი). აქვს გასასვლელი, ჩიხი (ყოფილი ვასილ ბარნოვის ჩიხი).
კიტა აბაშიძის ქუჩა

კიტა აბაშიძის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, ჩუღურეთის რაიონში (ძველი კუკია). მიხეილ წინამძღვრიშვილის ქუჩიდან გიორგი ჩუბინაშვილის ქუჩამდე. წარმოიქმნა საუკუნეში. თბილისის 1876 წლის გეგმაზე დატანილია როგორც ახალი კათოლიკეების ქუჩა, 1900 წლის გეგმაზე — როგორც მელიქოვის (მელიქიშვილის) ქუჩა. 1923 წელს — სტანისლავ რენინგერის, 1983 წელს — გიორგი ჩუბინაშვილის, 1990 წელს კი კიტა აბაშიძის სახელი ეწოდა.
ჰაიდარ აბაშიძის ქუჩა

ჰაიდარ აბაშიძის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, საბურთალოს რაიონში (ვეძისი). ლვოვის ქუჩიდან ვაზისუბნის ქუჩამდე. წარმოიქმნა საუკუნის 30-იან წლებში. ადრე ლვოვის შესახვევი იყო, შემდეგ — ვ. ვოლოდარსკის ქუჩა (ნამდვილი გგვარი და სახელი — მოსე მარკის ძე გოლდშტეინი) (ვოლოდარსკის სახელი გიორგი ათონელის ქუჩის ნაწილსაც ერქვა). 1990 წელს ჰაიდარ აბაშიძის სახელი ეწოდა.
ორობითი ძებნის ალგორითმი

ორობითი (ბინარული) ძებნის ალგორითმი — საძიებო ალგორითმი, რომელიც პოულობს გარკვეული მნიშვნელობის პოზიციას დახარისხებულ (სორტირებულ) მასივში. ის უარეს შემთხვევაში ლოგარითმულ დროში მუშაობს, აკეთებს (\ ) შედარებას, სადაც არის ელემენტების რაოდენობა მასივში, არის ასიმპტოტური აღნიშვნა -დიდი და \ არის ლოგარითმი ფუძით 2. დიდ მასივებში ორობითი ძებნა გაცილებით სწრაფია ვიდრე წრფივი ძებნა, თუმცა, აუცილებელია მასივი იყოს დახარისხებული, რათა შევძლოთ მოცემული ალგორითმის გამოყენება.

ალგორითმი
დავუშვათ, მასივის ელემენტები დალაგებულია ზრდადობის მიხედვით. ალგორითმი
ითვალისწინებს მასივის შუა ელემენტის მოძებნას, რომლის მნიშვნელობაც უნდა შედარდეს
წინასწარ მოცემული ცვლადის მნიშვნელობას; თუ მათი მნიშვნელობები დაემთხვა, ეს ნიშნავს,
რომ საჭირო ელემენტი მოიძებნა მასივში და ძიების პროცესი წყდება. წინააღმდეგ შემთხვევაში,
თუ ცვლადის მნიშვნელობა აღმოჩნდება ნაკლები მასივის შუა ელემენტის მნიშვნელობაზე, ძიება
წარმოებს მასივის პირველ ნახევარში, ხოლო თუ ცვლადის მნიშვნელობა გადააჭარბებს მასივის
შუა ელემენტის მნიშვნელობას, ძიება ხორციელდება საწყისი მასივის მეორე ნახევარში.
ამდენად, ძიების პირველივე ეტაპზე ადგილი აქვს მასივის განახევრებას, შემდეგ მიღებული
ნახევრებიდან ერთ-ერთის იგნორირების გზით და მასივის მეორე ნახევრის შუაზე გაყოფით
ძებნა წარმოებს საწყისი მასივის მეოთხედში და ა.შ. პროცესი გრძელდება მანამდე, სანამ მასივის
ერთ-ერთი ნახევრის შუა ელემენტის მნიშვნელობა არ დაემთხვევა მოცემული ცვლადის
მნიშვნელობას, ან სანამ საჭირო ელემენტი არ მოიძებნება.

იმპლემენტაცია ++-ზე
მეთოდი 1:

მეთოდი 2:
ნიკოლოზ ხუდადოვის ქუჩა

ნიკოლოზ ხუდადოვის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, ნაძალადევისა და ჩუღურეთის რაიონებში. ცოტნე დადიანის ქუჩიდან თბილისის ზღვისაკენ მიმავალ გზამდე. წარმოიქმნა საუკუნის ბოლოს. თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წელს შედგენილ ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც რემონტის ქუჩა, ერთხანს ნიკოლოზ ხუდადოვის სახელი ერქვა. 20-იან წლებში ისევ რემონტის ქუჩა ეწოდა. 50-იან წლებში დაუბრუნდა ძველი სახელი.
გრიგორ მელიქსეთიანი

გრიგორ მელიკსეთიანი (; დ. 18 აგვისტო, 1986, ერევანი, სომხეთი) — სომეხი ფეხბურთელი. პოზიციით მეკარე. იგი ამჟამად თამაშობს სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებსა და სომხეთის პრემიერლიგის გუნდ განძასარი კაპანში

საკლუბო კარიერა
გრიგორ მელიქსეთიანი არის საფეხბურთო სკოლა პიუნიკ ერევანის კურსდამთავრებული. 2007 წელს პიუნიკმა სომხეთის პრემიერ ლიგა მელიქსეთიანთან ერთად მოიგო (იგი გუნდის მეორე მეკარე იყო). 2008 წელს იგი უკვე გახდა გუნდის პირველი მეკარე. კლუბი სომხეთის პრემიერ ლიგის ჩემპიონი 2008 წელსაც გახდა. 2008 წლის სეზონის შემდეგ, სომხეთის საფეხბურთო ფედერაციამ მას ყველაზე საიმედო მეკარის ტიტული მიანიჭა. 2009 წლის სომხეთის პრემიერლიგის სეზონი მელიქსეთიანმა კარგად ჩაატარა. პიუნიკის მთავარი მწვრთნელი ედვარდ ჰოვანისიანი მას იშვიათად შეცვლიდა ხოლმე მეორე მეკარით. წლის ბოლოს კლუბმა მელიქსეთიანთან ერთად მესამედ მოიგო ლიგა.

2010 წლის დასაწყისში მელიქსეთიანმა ახალი კლუბის ძებნა დაიწყო. იგი კონტრაქტის გაფორმებას ირანულ კლუბ დამაშთან აპირებდა, მაგრამ კონტრაქტის პირობებზე ვერშეთანხმების გამო, ტრანსფერი არ განხორციელდა. თუმცა, ფიზიკური ფორმის შენარჩუნების გამო იგი კლუბ იმპულსთან ერთად ვარჯიშობდა. გუნდის ახლოს გაცნობის შემდეგ, გრიგოლ მელიქსეთიანმა კლუბთან კონტრაქტს მოაწერა ხელი, მიუხედავად იმისა, რომ წინა მათ ორი მაღალი დონის მეკარე უკვე ჰყავდათ (ფელიქს ჰაკობიანი და მაის აზიზიანი). მისი სადებიუტი თამაში იმპულსის მაისურით შედგა 2010 წლის 23 მარტს, სომხეთის თასის ეგიდით, პიუნიკის წინააღმდეგ ჩატარებულ შეხვედრაში; მატჩი იმპულსის მარცხით (0:1) დასრულდა. იმპულსში მაღალი კონკურენციის გამო, მას ახალი კლუბის მოძებნა მოუწია.

ზაფხულის სატრანსფერო ზონის დროს მელიქსეთიანი შეუერთდა განძასარი კაპანს, თუმცა მას კლუბში არ თამაში ჩაუტარებია და კონტრაქტიც არ გაუფრომებია. შემდეგ იგი ირანში გაემგზავრა, სადაც მან კონტრაქტი გააფორმა კლუბ მეს სარჩეშმეჰთან. მომდევნო სეზონში, მან ითამაშა ირანის კიდევ ერთ გუნდში, პაიკან თეირანში.

საერთაშორისო კარიერა
გრიგორ მელიქსეთიანს აზერბაიჯანის ეროვნულ 21-წლამდელთა საფეხბურთო ნაკრებში 7 თამაში აქვს ჩატარებული.

2012 წლის იანვარში, იგი მიიწვიეს სომხეთის ფეხბურთის ეროვნულ გუნდში, რათა მონაწილეობა მიეღო კვიპროსში გამართულ მეგობრობის მატჩში. 28 თებერვალს ეროვნულ ნაკრებში მისი დებიუტი სერბეთის წინააღმდეგ გამართულ თამაშში შედგა. თამაში სომეხთა ნაკრების მარცხით დასრულდა ანგარიშით 0:2. ორივე გოლი მისი კარში დგომის დროს გავიდა.
სომხეთის წითელი წიგნი

სომხეთის წითელი წიგნი — სომხეთში მცენარეების და ცხოველების მრავალი სახეობა გადაშენებული. ეს კი განპირობებულია მათი აქტიური განადგურებით, სხვადასხვა საბადოების ექსპლუატაციით და ადამიანის საქმიანობით. 2011 წლისათვის, სომხეთის წითელ წიგნში შედის 452 სახეობის მცენარე, სოკოების 40 სახეობა, 308 ცხოველი (ხერხემლიანთა 153 სახეობა, 155 - უხერხემლო).

ფაუნა
სომხეთში მცხოვრები ხერხემლიანთა და უხერხემლო ცხოველების დაახლოებით 17,500 სახეობიდან დაახლოებით 300 ითვლება იშვიათად ან შემცირებულად. სულ 99 ხერხემლიანი სახეობა შეიტანეს სომხეთის წითელ წიგნში (1987 წელს), რომელთაგან 39 ასევე მოცემულია ყოფილი სსრკ-ს წითელ წიგნში. აღნიშნული სახეობებიდან, ზოგი საფრთხეშია გლობალურად (საფრთხის ქვეშ მყოფი ცხოველების წითელი ნუსხის მიხედვით). სომხეთის წითელი წიგნის ხელახალი კვლევა ჩატარდა 2009–2010 წლებში. ამჟამად, სომხეთის წითელი წიგნი მოიცავს: 153 სახეობის ხერხემლიან და 155 სახეობის უხერხემლო ცხოველს.

აღნიშნულ ხერხემლიანთა შორის, 14 სახეობის ამფიბიები და ქვეწარმავლებია, ხოლო 29 სახეობის ძუძუმწოვრები შედის სომხეთის წითელ წიგნში. ამ სახეობების მრავალი ნაწილი გადაშენების პირასაა. ბოლო წლებში, ამ სახეობებისთვის საშიშროება გაიზარდა სტიქიური კატასტროფების, ეკონომიკური კრიზისისა და ასევე, გარემოსდაცვითი კანონმდებლობის არაეფექტური საქმიანობის გამო.

ძუძუმწოვრებიდან ყველაზე საშიშ სახეობებს შორისაა: შუა აზიის ლეოპარდი, სომხური მულფონი, ამიერკავკასიის მთის ცხვარი, სირიის ყავისფერი დათვი, უკიდურესად იშვიათი ზოლიანი გიენა და კავკასიური თაგვი.

ფლორა
სომხეთში მცენარეთა სახეობების თითქმის ნახევარს შესაძლოა საფრთხე ემუქრება გადაშენებით. ეს გამოწვეულია ბუნებრივი პროცესების და ადამიანის საქმიანობის შედეგად. დღემდე, სომხეთში გაქრა მცენარეების დაახლოებით 35 სახეობა, რომელთაც მნიშვნელოვანი ეკონომიკური მნიშვნელობა აქვთ ქვეყნისთვის.

სომხეთის წითელი წიგნის ახალი, მნიშვნელოვნად შესწორებული გამოცემა, რომელიც 2011 წელს გამოიცა, მოიცავს 452 სახეობის მცენარეს, რაც სომხეთის მთლიანი ფლორის დაახლოებით 14 %-ს შეადგენს.

სომხეთის მცენარეთა 61 სახეობა შედის ყოფილი სსრკ-ს წითელ წიგნში (ინფორმაცია 1984 წლისთვის). გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობებია ისეთი სახეობები, როგორიცაა: ლერწმის კალამი, არღავანი - იუდას მშვენიერი ხე, სომხეთის ენდემია არის სომხური შროშანი. ასევე გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობებიდან განსაკუთრებით გამოსარჩევია სუბენდემიური ირისი. ამასთან, საბოლოოდ დაზუსტებული ბევრი სხვა მცენარის სტატუსი. სოკოების 15 სახეობა საშიშად განიხილება.
სევანის წვერა

სევანის წვერა — წარმოადგენს კობრისებრთა ოჯახის ერთ-ერთ ყველაზე მრავალრიცხოვან და ძველ გვარის წარმომადგენელს. მისი სახეობების უმეტესობა მტკნარ წყალში ბინადრობს და თითქმის მთელ მსოფლიოში არის გავრცელებული. სევანის წვერა სომხეთისთვის ენდემურ ჯიშს წარმოადგენს. იგი შეტანილია სომხეთის წითელ წიგნში და შეფასებულია როგორც „დაუცველ“ სახეობად სომხეთში.

აღწერა
აღნიშნული ინდივიდი გვხვდება სევანის ტბაში, ასევე იქვე მდებარე მდინარეებში. ცხოვრობს სევანის ტბის არაღრმა ადგილებში დაახლოებით 10 მეტრის სიღრმეზე, ბუდობს ხვრელებში 30 მეტრის სიღრმეში.

სევანის წვერას სიგრძე ჩვეულებრივ აღწევს 15-დან 18 სმ-მდე და ზოგჯერ 30 სმ-მდეც კი გვხვდება.

სხვა წვერის ინდივიდებისგან განსხვავებით ამ ტიპს აქვს ცილინდრული სხეული, ქვედა და ლაყბური პირი. სხეულის ზოგადი ფერი არის მოყვითალო-ნაცრისფერი, მხრების ფერი არის რუხი. ასევე გვხვდება ყვითელი, მწვანე ფერისა და ოქროსფერი ელფერით. წვერას მუცელი თეთრი ფერის აქვს. მას უამრავი მცირე ზომის ლაქები აქვს მთლიანად სხეულზე. სხეული წაგრძელებულია. მდედრი უფრო დიდი გამოიყურება მუცლის გამო. ქვირითობის დროს კი მამრის ფერი უფრო კაშკაშა და მკვეთრი ხდება ვიდრე ჩვეულებრივ დროს.

წარსულში საკმაოდ მრავალ სახეობას კომერციული ღირებულება ჰქონდა. თევზჭერის მხრივ, წლიურად ეს ინდივიდი არ აღემატებოდა 20-25 ტონას. დღეს (2010 წლის მონაცემებით) თავკომბალების მარაგი მნიშვნელოვნად არის შემცირებული. ძირითადი საშიშროება ტბის გამოშრობა. ასევე სევანის ტბაში წყლის დონის დაქვეითება, ძირითადი მდინარეების დაბინძურება, წყლის რესურსების გამოყენება სარწყავი წყლის წარმოებისთვის და ბრაკონიერობა. სწორედ ამ მიზეზების გამო, დღეისათვის ეს სახეობა საკმაოდ შემცირებულია.

1981 წლიდან ტბაზე თევზაობა აკრძალულია. ტერიტორია დაცულია და მიეკუთვნება სევანის ეროვნულ პარკს. სომხეთის წითელი წიგნის შემდგენლების აზრით, მნიშვნელოვანია თევზის ბუნებრივი გამრავლება, კონტროლის განხორციელება, ხელოვნური რეპროდუქციული მეთოდების შემუშავება და მკაცრი ზომების გატარება სევანის წვერის დასაცავად.

ამ თევზის სახეობას, ასევე მოიხსენიებენ ბარბელებად, რადგან მათ ორი წყვილი ულვაში აქვთ: ერთი პირის ღრუში, მეორე
კი ზედა ყბის ნაწილში.
საგარეჯოს ღვთისმშობლის შობის ეკლესია

საგარეჯოს ღვთისმშობლის შობის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოში. მდებარეობს ღვთისმშობლის მიძინების ტაძრის სამხრეთით, ათიოდე მეტრის დაშორებით. აგებულია, სავარაუდოდ, საუკუნეში.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით. წყობში შიგადშიგ ჩართულია ქვიშაქვის ქვები. წყობა ქაოსურია. ეკლესია შიგნით შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესიას გარედან აშკარად ეტყობა თვითნებური გადაკეთების კვალი. ბოლო რემონტი 2015 წელს ჩაუტარებიათ. ამ დროს დაიდგა ხის კანკელი. იატაკზე დაიგო ბაზალტის ფილები, მოეწყო ლავგარდანი და შენობა ღარისებური კრამიტით გადაიხურა.

ეკლესიის შესასვლელი სამხრეთიდანაა. ეკლესიაში ჯაბადრების ორი საფლავია. მათ შორის ერთზე 1897 წლის ეპიტაფია იკითხება, ხოლო მეორეზე — 1903 წლის.
ყვავის საყდარი (საგარეჯო)

ყვავის საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოში. მდებარეობს ქალაქის აღმოსავლეთით, დაახლოებით 1 კმ-ზე, კოდად წოდებული ადგილისაკენ მიმავალი გზის მარცხენა მხარეს.

შენობა თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილი კედლების სიმაღლე ერთ მეტრს არ აღემატება. 2016 წელს, ქალაქის ერთ-ერთი მოსახლის მიერ ეკლესიის თვითნებურად აღდგენის დროს, შემორჩენილი კედლები გააშიშვლეს, რის გამოც ისინი მნიშვნელოვნად დააზიანეს.

ეკლესია დარბაზულია, უაფსიდო. შემორჩენილი კედლები ნაგებია მოზრდილი ზომის რიყის ქვითა და ქვიშაქვით. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია, შემორჩენილია ზღურბლის ქვა.
სელიმ ხიმშიაშვილის ქუჩა

სელიმ (სოლომონ) ხიმშიაშვილის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, ნაძალადევის რაიონში (ნაძალადევი). ნიკოლოზ ხუდადოვის ქუჩიდან ნოვოროსიისკის ქუჩამდე. წარმოიქმნა საუკუნის ბოლოს. თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წლის შედგენილ ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც აუზის ქუჩა. 1923 წლის — რეზერვუარის, 1958 — სერგეი ალილუევის, 1992 წელს სელიმ (სოლომონ) ხიმშიაშვილის სახელი ეწოდა.
საგარეჯოს ციხე

საგარეჯოს ციხე — არქიტექტურული ძეგლი ქალაქ საგარეჯოს ცენტრალურ ნაწილში, ციხის უბანში.

ციხის შესახებ არსებული ისტორიული დოკუმენტებიდან დგინდება, რომ იგი 1690-1712 წლების პერიოდში აღუდგენია დავითგარეჯის წინამძღვარს ონოფრე მაჭუტაძეს, რაც დადასტურებულია 1712 წლის გუჯარში.

ამავე ციხის შესახებ ცნობებს გვაწვდის გერმანელი მეცნიერი და მოგზაური იოჰან გიულდენშტედტი, რომელმაც კახეთში 1772 წელს იმოგზაურა. მოგზაური გვამცნობს:

ციხე თითქმის მთლიანად დანგრეულია. ქალაქის ამ უბნის მჭიდროდ დასახლების გამო ციხის გეგმარების დადგენა ვერ ხერხდება.
თავწმინდა გიორგის ეკლესია

თავწმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ქალაქ საგარეჯოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ოთხიოდე კილომეტრის დაშორებით, წმინდა გიორგის ქედზე, კოდად წოდებული ადგილისაკენ მიმავალი გზის სიახლოვეს. ქალაქისა და სოფელ გიორგიწმინდის საზღვარზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით. წყობა არასწორია. კუთხეებში შირიმის მოზრდილი ქვებია ჩართული ერთი მეტრის სიმაღლეზე. შიგნიდან კედლები შელესილია. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით. კონქის თაღი ნახევრაწრიული ფორმისაა. ამავე ფორმისაა კამარაც.

1980-იან წლებში ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია გაურემონტებია. ეკლესია გადახურულია ღარისებური კრამიტით.
ბერი გაბრიელ სალოსის გამზირი

ბერი გაბრიელ სალოსის გამზირი — ქუჩა თბილისში, ისნის რაიონში (ნავთლუღი); გაბრიელ სალოსის მოედნიდან თბილავიამშენამდე. წარმოიქმნა საუკუნეში.

ერთ მონაკვეთს (ახლანდ. გაბრიელ სალოსის შესახვევამდე) თავდაპირველად ერქვა სალდათის ქუჩა, რადგან აქ ძირითადად სახლდებოდნენ გადამდგარი და ზევადიანი ჯარისკაცები. ქუჩა დატანილია თბილისის 1876 წლის გეგმაზე. საუკუნის დასაწყისში ქუჩაზე დასახლდა თბილისის კომენდანტი გენერალ-ლეიტენანტი ივანე ნიკოლოზის ძე რეიტერი და ქუჩას რეიტერის ქუჩა დაერქვა. შეტანილია თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წელს შედგენილი ქუჩების სიაში. 1922 წელს დაერქვა გერმანელების, 1939 წელს კი – 5 დეკემბრის ქუჩა, საბჭოთა კავშირის კონსტიტუციის (1936) მიღების დღესთან დაკავშირებით. 1991 წელს ქუჩას ეწოდა ქაქუცა ჩოლოყაშვილის სახელი.

თბილისის 1934 წლის გეგმაზე დანარჩენი მონაკვეთის ადგილას დატანილია 2 ქუჩა: სასაკლაოს ქუჩა (შეტანილია თბილისის გამგეობის მიერ 1903 წელს შედგენილ ქუჩების სიაში) და ყარაიის დიდი გზა. ამ ქუჩების შეერთებით წარმოქმნილ ქუჩას 1954 წელს ბოგდან ხმელნიცკის სახელი ეწოდა. შემდგომში გაგრძელდა გარდაბნის გზატკეცილამდე.

2014 წელს ქაქუცა ჩოლოყაშვილის ქუჩას, მასთან არსებულ ორ შესახვევს, ბოგდან ხმელნიცკის ქუჩის მონაკვეთს, მასთან არსებულ სამ შესახვევს და ერთ ჩიხს ბერი გაბრიელ სალოსის სახელი ეწოდა.

ქუჩაზეა საქართველოს თვითმფრინავმშენებლობის მსხვილი ცენტრი „თბილავიამშენი“ (სს), საუკუნის წმინდა ბარბარეს ზემო ეკლესია. აქვს 7 შესახვევი და 6 ჩიხი.
ამადეო VIII სავოიელი

ამადეო სავოიელი , მეტსახელად მშვიდობისმოყვარე (; დ. 4 სექტემბერი, 1383 — გ. 7 იანვარი, 1451) — იტალიელი არისტოკრატი. სავოიის გრაფი 1391-1416 წლებში და სავოიის პირველი ჰერცოგი 1416-1440 წლებში. კათოლიკური ეკლესიის ანტიპაპი ფელიქს -ის სახელით 1439-1449 წლებში. პაპ ევგენი -ისა და ნიკოლოზ -ის ოპოზიციონერი.

ადრეული ცხოვრება
ამადეო დაიბადა 1383 წლის 4 სექტემბერს ქალაქ შამბერში. იგი იყო სავოიის გრაფ ამადეო -ისა და მისი ცოლის, წარმოშობით ფრანგი დიდებულის, ბონა ბერელის უფროსი ვაჟი. 1391 წელს, მამის გარდაცვალების შემდეგ იგი სავოიის გრაფი გახდა ამადეო -ის სახელით. გამოჩენილი ერთგულებისათვის 1416 წელს საღვთო რომის იმპერატორმა სიგიზმუნდ -მა იგი ჰერცოგის რანკში აამაღლა.

ჰერცოგი და ანტიპაპი
საფრანგეთსა და ინგლისს შორის ასწლიანი ომის დასასრულს, ამადომ ისარგებლა მათი მოლაპარაკებებით და გარკვეული ტერიტორიები შემოიმტკიცა. მას შემდეგ, რაც მისი ცოლი მარი ბურგუნდიელი გარდაიცვალა, 1434 წელს მან დააარსა წმინდა მორისის სახელობის ორდენი. იგი თავის თანამოაზრე სხვა ექვს ბერთან ერთად განმარტოვებით ცხოვრობდა ჟენევის მახლობლად, რიპელის ციხესიმაგრეში. 1439 წელს იგი ტახტიდან თავისი ვაჟის სასარგებლოდ გადადგა, რათა კარდინალი გამხდარიყო.

1439 წლის ნოემბერში ბაზელ-ფერარა-ფლორენციის კოსილიუმზე ამადეო პაპ ევგენი -ის ოპოზიციონერ ანტიპაპად იქნა არჩეული ფელიქს -ის სახელით. ის და მისი მომხრეები ცდილობდნენ პაპის გავლენის შემცირებასა და კათოლიკურ ეკლესიაში არსებული უზნეობის აღმოფხვრას.

1447 წელს, პაპი ევგენის გარდაცვალების შემდეგ, ბევრი მოითხოვდა მის რომის პაპად დასმას. მიუხედავად ამისა, კონკლავმა პაპად ნიკოლოზ აირჩია, რის გამოც კინაღამ რიგით მეორე საეკლესიო სქიზმა მოხდა.1449 წელს მან აღიარა ნიკოლოზ -ის უფლებამოსილება და დატოვა თანამდებობა. იგი გახდა უკანასკნელი ანტიპაპი ისტორიაში, თუმცა სულ რამდენიმე წელიწადში მარტინ ლუთერისა და სხვა პროტესტანტების მეთაურობით მაინც დაიწყო რეფორმაცია, რომელიც მთელ ევროპას მოედო.

გადადგომიდან ორ წელიწადში, 1451 წლის 7 იანვარს 67 წლის ამადეო გარდაიცვალა.

ოჯახი
ამადეომ 1401 წლის მაისში ცოლად შეირთო ბურგუნდიის ჰერცოგ ფილიპ -ისა და მისი მეუღლის, მარგარიტა ფლანდრიელის უფროსი ქალიშვილი მარი ბურგუნდიელი, რომელთანაც ათი შვილი შეეძინა:

მარგერიტა (1405-1418), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
ანტონიო (1407), გარდაიცვალა ჩვილი;
ანტონიო (1408), გარდაიცვალა ჩვილი;
მარია (1411-1469), ცოლად გაჰყვა მილანის ჰერცოგ ფილიპო მარია ვისკონტის;
ამადეო (1412-1431), პიემონტის პრინცი, გარდაიცვალა დაუქორწინებელი და უშვილო;
ლუდოვიკო (1413-1465), სავოიის მეორე ჰერცოგი, ცოლად შეირთო ანა კვიპროსელი, რომელთანაც შეეძინა საფრანგეთის დედოფალი შარლოტა და მილანის ჰერცოგინია ბონა სავოიელი, აგრეთვე მომავალი ორი ჰერცოგი: ამადეო და ფილიპო ;
ბონა (1415-1430), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
უგო (1415-1439), გარდაიცვალა დაუქორწინებელი და უშვილო;
ფილიპო (1417-1444), ჟენევას გრაფი;
მარგერიტა (1420-1479), პირველად იქორწინა ნეაპოლის მეფე ლუი -ზე, რომლის დაღუპვის შემდეგაც ცოლად გაჰყვა რაინის პფალცგრაფ ლუდვიგ -ს, მეორედ დაქვრივების შემდეგ კი მისთხოვდა ვიურტემბერგის გრაფ ულრიხ -ს;