iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
სომხური ფილოსოფია

სომხური ფილოსოფია - სომეხი მოაზროვნეების ფილოსოფიური მემკვიდრეობის ერთ დიდ მთლიანობას წარმოადგენს.
შუა საუკუნეების სომხური ფილოსოფია წარმოდგენილია ძირითადი ნაწარმოებებით: „ცრუ მოძღვრებათა უარყოფა“ იეზნიკ კოხბათის მიერ ( საუკუნე), „ფილოსოფიის განმარტება“ და „პორფირიის ანალიზი“.

ჩვენამდე მოღწეულ სამეცნიერო თარგმანებში შედის ძველი კულტურის წარმომადგენელთა სომხური თარგმანები. ეს არის არისტოტელეს, პლატონის, პორფირის, თომას აკვინის ნაწარმოებები და ა.შ.

შუა საუკუნეებში გამოჩნდება სომეხი ავტორების კომენტარები ელინური და ადრეული შუა საუკუნეების სომეხი ავტორების არაერთი ძეგლის შესახებ. ერთ-ერთი ასეთი სომეხი ავტორია გრიგორ თათევაცი ( საუკუნე), მისი კომენტარები არისტოტელეს, პორფირის თხზულებებზე; იოანეს ვორონეცის ( საუკუნე) კომენტარები არისტოტელეს, პორფირიის, ფილოების თხზულებებზე; არაქელ სინუნეტი ( საუკუნე) იკვლევს დავით ანაკთის თხზულების ინტერპრეტაციას.

ფილოსოფიური ნამუშევრები შეიცავს მათემადარანის 497 ხელნაწერს, მათ შორისაა დავით ჰარკატის ( საუკუნე), სტეფანოს სინუნეტის ( საუკუნე), იოჰანეს იმასტასტერის (- საუკუნე) ნაშრომები, რომლებიც ხაზს უსვამს სომხური ფილოსოფიის უმთავრეს როლს მსოფლიოს ცოდნაში.

ფილოსოფიური აზროვნება მოიცვა ძველ სომეხთა და ხალხთა მითოლოგიურმა ცნებებმა, რომლებმაც განიცადეს გარკვეული განვითარება წინამორბედი საზოგადოების აყვავებასა და შემდეგ კლასობრივი საზოგადოების ჩამოყალიბებაში. შემდგომში ძველმა სომხურმა რელიგიამ და ფილოსოფიურმა აზროვნებამ ერთის მხრივ გავლენა მოახდინა ზოროასტრიზმზე, ხოლო მეორეს მხრივ ძველი ბერძნების მითოლოგიაზე.

მე-17 საუკუნიდან იწყება ახალი ფილოსოფიის ჩამოყალიბება. ამ დროს გამორჩეული ადგილი უკავიათ ბარსე ახბაკეცისა და მის სტუდენტებს - ნერსეს მოქციისა და მელიქსეტ ვჟანეცის. ცოტა მოგვიანებით კი პოპულარობა მოიპოვა ფილოსოფოსმა და ღვთისმეტყველმა სიმეონ ძუგაჩიმ. საუკუნეში, სიმეონ ერევანცის საქმიანობაა გამორჩეული სომხური ფილოსოფიაში.

მნიშვნელოვანი განვითარება მოიპოვა სომხურ ფილოსოფიურ აზრმა მეოცე საუკუნეში. ფილოსოფიური ცოდნის სპეციფიკასთან დაკავშირებული პრობლემები შეიმუშავა ბრუტიანმა. სემიოტიკის ფილოსოფიური ასპექტები აბრაამიანმა. სწორედ ამ დროს, მთელ რიგ ნაშრომებში შეისწავლეს სომხური ფილოსოფიური აზროვნება. ფილოსოფიური არგუმენტაციის სხვადასხვა ასპექტზე ზემოქმედების საკითხები გამოიკვლია გ.შაქარიანმა. 1984 წელს ერევანში გაიმართა კონფერენცია "არგუმენტაციის ფილოსოფიური პრობლემები".
ჭადრაკი აზერბაიჯანში

ჭადრაკი აზერბაიჯანში ერთ-ერთი პოპულარული სპორტის სახეობაა. ქვეყანაში იგი იმართება აზერბაიჯანის ჭადრაკის ფედერაციის მიერ . 2009 წლის 5 მაისს აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა, რომელიც ასევე არის ეროვნული ოლიმპიური კომიტეტის თავმჯდომარე, ხელი მოაწერა აღმასრულებელ ბრძანებას, რომლის ინიცირებულია სახელმწიფოს მიერ ჭადრაკის განვითარების პროგრამა; პროგრამა 2009-2014 წლების პერიოდს მოიცავდა.

ჭადრაკის ისტორია აზერბაიჯანში
ჭადრაკის შესახებ ცნობების ნახვა შესაძლებელია საუკუნის ისეთი სპარსი პოეტების ნაწარმოებებში როგორებიც იყვნენ ხაკანი და ნიზამი; ცნობების ნახვა აგრეთვე შესაძლებელია საუკუნეში მცხოვრები მწერლის, ფუზულის შემოქმედებაში. მწერალმა და ფილოსოფოსმა მირზა ფათალი ახუნდოვი ახსნა ჭადრაკის წესები 1864 წლის პოემაში "შატრანჯის თამაში".

აზერბაიჯანი, როგორც საბჭოთა კავშირის წევრი
მოწესრიბებული ჭადრაკი აზერბაიჯანში 1920 წელს აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შექმნისთანავე გამოჩნდა და მალევე გავრცელდა ქვეყანაში. 1923 წელს გაიმართა პირველი ბაქოს ჩემპიონატი, რომელსაც მოიგეს ძმები ვლადიმერ და მიხეილ მაკოგონოვებმა. 1924 წელს კომკავშირის (ახალგაზრდა კომუნისტური ლიგის) და პროფკავშირების კონფერენციამ ჭადრაკის პოპულარიზაცია დაიწყო. 1920-იანი წლების ბოლოს გამოჩნდა უამრავი ძლიერი ახალგაზრდა მოთამაშე, მათ შორის: ძმები სარიჩევი და დანილოვი, ო. როსტოვცევი, ნ. დოქტორსკი, კ. სელიმხანოვი და ა. ბილიბინი. ლექციები და გამოფენები აღვივებდნენ აზერბაიჯანში ჭადრაკისადმი ინტერესს. 1929 წლის 2–3 მაისს, ბაქოსა და თბილისის გუნდებს შორის გაიმართა შეხვედრა ბაქოში, 8 დაფაზე.

1934 წელს გაიმართა აზერბაიჯანის პირველი ჩემპიონატი. ჩემპიონატი სელიმხანოვმა მოიგო, რომელიც 1935 წელს გახდა აზერბაიჯანული საჭადრაკო ორგანიზაციის თავმჯდომარე. 1936 წელს გაიმართა ქალთა პირველი ჩემპიონატი, რომელიც მოიგო როჟდესტვენსკაიამ. 1936 წელს ა. პოლიისკაია (იგი ბაქოდან იყო) გახდა სამხრეთ კავკასიის ქალთა ჩემპიონი. 1938 წელს ბაქოს საჭადრაკო და ღია კლუბში გაიხსნა ქალთა ჭადრაკის სკოლა.

ინდივიდუალური სტატისტიკა
2018 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით

ფიდე, ჭადრაკის მსოფლიო ფედერაცია, ითვლის 24 აქტიურ აზერბაიჯანელ გრანდმასტერს, 30 საერთაშორისო მასტერსა და 151 ტიტულის მქონე მოთამაშეს.

კაცები
2018 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით ტოპ 10 კაცი გრანდმასტერი იხილეთ ქვემოთ.

ქალები
2018 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით ტოპ 10 ქალი მოჭადრაკე იხილეთ ქვემოთ.
სომხების გენოციდის უარყოფა

სომხეთის გენოციდის უარყოფა — პირველი მსოფლიო ომის დროს 1,5 მილიონ სომეხზე მიზანმიმართულად დაგეგმილი გენოციდის უარყოფა, რომელსაც ოსმალეთის მთავრობა ახორციელებდა. თურქეთი დღესაც ანალოგიურად უარყოფს ასევე ადგილობრივ მკვიდრ ასურელთა და ბერძნების მიმართ ჩადენილ გენოციდებს იმავე პერიოდში. როგორც უარყოფის ფორმა, იგი შეიძლება შევადაროთ ისეთ ნეგატიურ ისტორიულ რევიზიებს, როგორიცაა ჰოლოკოსტის უარყოფა და ნანკინგის ხოცვა-ჟლეტა.

სომეხთა გენოციდი თითქმის ერთხმად არის აღიარებული, როგორც ისტორიული ფაქტი ისტორიკოსებისა და გენოციდის მკვლევარების მიერ. ასევე ითვლება, რომ ეს იყო პირველი თანამედროვე გენოციდი, რომლის აღსაწერადაც თვითონ სიტყვა გენოციდი იქნა გამოგონილი რაფაელ ლემკინის მიერ, რათა აღწერილიყო სომეხთა სისტემატიურად განადგურების მიზნით ორგანიზებული გეგმის ცალკეული მასშტაბები.

სომხეთის გენოციდის უარყოფა ოფიციალურად არის არაკანონიერი ქმედება რიგ ქვეყნებში, როგორებიცაა: შვეიცარია, საბერძნეთი, კვიპროსი და სლოვაკეთი.

ამჟამად მხოლოდ თურქეთისა და აზერბაიჯანის მთავრობები უარყოფენ სომხების გენოციდს, ხოლო პაკისტანი საერთოდ არ ცნობს სომხეთს, როგორც ქვეყანას. სხვა ბევრმა ქვეყანამ, ყველაზე სადავოდ შეერთებულმა შტატებმა, განზრახ თავიდან აირიდა ოფიციალურად მისი აღიარება თურქეთთან ურთიერთობის გამწვავების თავიდან ასაცილებლად. თურქეთის რესპუბლიკას ასევე ბრალად ედება უცხოელი საგამოძიებო ჟურნალისტების და გენოციდის მკვლევრების დაშინება.

თურქეთის მთავრობის დამოკიდებულება
2016 წელს თურქეთის პრეზიდენტმა რეჯეფ თაიფ ერდოღანმა თქვა: „ჩვენი დამოკიდებულება ამ საკითხის შესახებ თავიდანვე ნათელი იყო. ჩვენ არასდროს მივიღებთ ბრალდებას გენოციდის შესახებ“. თურქეთის მთავრობა არ უარყოფს, რომ ბევრი სომეხი დაიღუპა ოსმალეთის ჯარის მიერ, მაგრამ ამცირებს დაღუპულთა რაოდენობას და ხაზს უსვამს იმას, რომ პირველი მსოფლიო ომის დროს ორივე მხრიდან დიდი დანაკარგები იყო.

მეცნიერები თურქეთის მთავრობის უარყოფის რამდენიმე მიზეზს ასახელებენ, მათ შორის ეროვნული თვითმყოფადობის შენარჩუნებასა და დანაკარგის ანაზღაურების მოთხოვნას სომხეთის მხრიდან. ბოლო წლების განმავლობაში სომხური დიასპორული ჯგუფები უფრო მეტად ფოკუსირდნენ ფინანსურ ანაზღაურებაზე. სომხეთის გენოციდის რეპრესიების შემსწავლელმა ჯგუფმა გამოაქვეყნა კვლევა, რომელიც ნაწილობრივ დაფინანსდა სომხური ორგანიზაციების მიერ, რომელიც მოიცავს სხვადასხვა რეკომენდაციებს, თუ როგორ უნდა გამოიანგარიშონ დანაკარგის ანაზღაურების პაკეტი. თურქეთის მთავრობის პოზიცია მგომარეობს იმაში, რომ ანაზღაურება არ უნდა გადაიხადოს თურქეთმა 1915 წლის მოვლენებისთვის.
შალვა დადიანის ქუჩა

შალვა დადიანის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, მთაწმინდის და კრწანისის რაიონების საზღვარზე. (სოლოლაკისა და კალის თანამედროვე საზღვარი). თავისუფლების მოედნიდან ლადო ასათიანის ქუჩამდე. სოლოლაკის ერთ-ერთი უძველესი ქუჩა.

შუა საუკუნეებში აქ გადიოდა ქალაქის ზღუდე-გალავანი, რომელიც საუკუნის ნახევარში დაინგრა. იყო კოჯრისკენ მიმავალი გზის ნაწილი, ახლანდელ ლადო ასათიანის და გიზო ნიშნიანიძის ქუჩებთან ერთად. ვახუშტი ბატონიშვილის მიერ შედგენილ თბილისის 1735 წლის გეგმაზე დატანილია კოჯრის გზის სახელწოდებით. ქუჩა დააპროექტა პოლკოვნიკმა ბანოვმა 1809 წელს. 1841 წელს გახდა დამოუკიდებელი ქუჩა და შედგენილ თბილისის ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც ალექსი ველიამინოვის ქუჩა, 1922 წელს — ვლადიმერ (ლადო) დუმბაძის, 1932 წელს — ამიერკავკასიის ფედერაციის, ხოლო 1947 წელს კი ილია ჭავჭავაძის სახელი დაერქვა. 1959 წელს შალვა დადიანის სახელი ეწოდა. ქუჩაზეა საუკუნისა და საუკუნის დასაწყისის საცხოვრებელი სახლები.
სომხური სამზარეულო

სომხური სამზარეულო — სომეხი ხალხის ეროვნული სამზარეულო. უილიამ პოკლებკინის თანახმად, ევროპაში ერთ – ერთი უძველესი სამზარეულო და უძველესი ამიერკავკასიაშიც. სომხური კულინარიული ტრადიციები უძველესი დროიდან იღებს სათავეს. ცნობილია, რომ სომხებს ჰქონდათ წარმოდგენა 2500 წლის წინ დუღილის პროცესზე და ასევე თონეების შესახებ. არაერთი სომხური კერძის მომზადების ტრადიცია უცვლელი რჩება დღესაც კი. სომხური სამზარეულოს ტრადიცია და უწყვეტობა სხვადასხვაგვარად ვლინდება — მაგალითად, ძველი სამზარეულოს ჭურჭლის გამოყენებაში და კერძების მომზადების ტექნოლოგიაში. სომხური კერძების ტექნოლოგია ზოგიერთ შემთხვევაში შრომატევადია. სომხური სამზარეულოს დიდი რაოდენობით კერძების მომზადება ემყარება შეფუთვასა და გახურებას.

სომხური სამზარეულოს ტექნოლოგიის კიდევ ერთი დამახასიათებელი თვისებაა ის, რომ კერძის სხვადასხვა ნაწილები ხშირად მზადდება ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად, შემდეგ კი კომბინირებულად. სომხურ სამზარეულოში არსებობს მრავალფეროვანი ტექნოლოგიური მეთოდი. მაგალითად, მრავალი საკონდიტრო ნაწარმის მომზადებისას არის საზამთროს კანი, ბოსტნეულის ნედლეული. ასევე არსებობს სუპების დამზადების სხვადასხვა გზა.

სომხურ სამზარეულოს აქვს მრავალფეროვანი შემადგენლობა კერძები და რთული არომატის და არომატული დიაპაზონის ფართო სხვადასხვაობა. ეს იმის გამო ხდება, რომ სომხურ სამზარეულოში გამოყენებული პროდუქტები სტაბილურად იზრდება სომხეთის მაღალმთიანეთში და არარატის ველში. ჯერ კიდევ უძველესი დროიდან სომხები დაეუფლნენ მეცხოველეობას და მეფრინველეობის მეურნეობას და ამან განაპირობა ცხოველთა მრავალფეროვანი ჯიშის გამოყვანა: ძროხა, ცხვარი (ცხვრის საკუთარი ჯიშები), ღორები და ინდაური, ქათმები, ბატები, იხვები.

სომხურ სამზარეულოში შეგიძლიათ იპოვოთ ძალიან იშვიათი კომბინაცია სხვადასხვა სახის ხორცისგან. მაგალითად, ერთ-ერთი უძველესი კერძები — არგანაკი — აერთიანებს ქათმის და ირმის ხორცს, ამ უკანასკნელს ქათმის ბულიონში ადუღებენ. ასევე პოპულარულია ხორცის ბულიონი - ხაში.

სამზარეულოს მომზადების დროს სომხები იყენებენ დიდი რაოდენობით ბალახს, რომელსაც მოიხმარენ როგორც ნედლეულს, ისე სანელებლების სახით მომზადებულ კერძებს. სტეპან ზელინსკიმ სამეცნიერო პუბლიკაციაში „კავკასიონის ადგილებისა და ტომების აღწერის მასალების კრებული“, რომელიც გამოიცა 1881 წელს, აღნიშნა, რომ სომხებს არ შეუძლიათ ბაღის მწვანილის, ნესვის, საზამთროს და სხვა მცენარეულობის გარეშე ცხოვრება. მისი თქმით, სომხები თითქმის არასოდეს სჯერდებიან საჭმელს ბოსტნეულისა და ბალახების გარეშე.

მრავალი კავკასიური სამზარეულოს მსგავსად, სანელებლები ხშირად გამოიყენება სომხურ სამზარეულოში: შავი პილპილი, პიტნა, ტარხუნა, რეჰანი, ნიორი და ხახვი, ხოლო საკონდიტრო ნაწარმისთვის — დარიჩინი, კბილი, ზაფრანა და ვანილი. სომხური კერძები სანელებელის გარეშე წარმოუდგენელია.
სომხური ეროვნული სამოსი

სომხური ეროვნული სამოსი - სომეხი ხალხის ტრადიციული სამოსი. სომხური ეროვნული სამოსი, რომელმაც გაიარა მრავალსაუკუნოვანი განვითარების გზა, უკვე საუკუნის დასაწყისში იყო სტაბილური ნაწილი სომხეთის ეროვნულობის. ძველი სომხური სამოსის შესახებ ფრაგმენტული მასალა არქეოლოგიური გათხრების შედეგად არის მოპოვებული. ასევე სომხური ნაციონალური სამოსის შესახებ არაერთი ისტორიული წყარო, არქიტექტურული ნიმში, მინიატურა და საფლავის ქვებია ჩვენამდე მოღწეული.

სომეხთა ეთნოგრაფიული ჯგუფების მრავალფეროვნება აისახებოდა სწორედ ხალხურ, ეროვნულ ტანსაცმელში. სომხური ნაციონალური სამოსის თითოეული დეტალი, ფერი თუ ჭრილი დაკავშირებული იყო სომხურ ტრადიციებთან, ადათთან, თვითშეგნებასთან და ა.შ.

სომხურ ოჯახში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა მამაკაცის სამოსს, განსაკუთრებით კი სახლის უფროსის ტანსაცმელს.

აღმოსავლეთის სომეხ მამაკაცთა საცვლების საფუძველს წარმოადგენდა ძირითადად: ქვედა პერანგი და შარვალი. ყველაზე გავრცელებული იყო ტრადიციული ტანის ფორმის მამაკაცის პერანგი. საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისში, მთელ რიგ რაიონებში (ვაიოტ-ძორი, ტავუში და ა.შ.) მათ ეცვათ ძველი ტიპის პერანგი, რომელიც ერთი ქსოვილის პანელიდან მოჭრილი იყო, ხასიათდებოდა ძირითადად საყრდენი მხრითა და სწორი მკლავით.

 საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისში, ყველა ასაკის მამაკაცებსა და ქალებს ეხურათ ტრადიციული სტილის ქუდი, ახალგაზრდა ბიჭებიდან დაწყებული და მოხუცი კაცებით დამთავრებული.

ცნობილია და ჩვენამდე მოაღწია არაერთმა მნიშვნელოვანმა არქეოლოგიურმა მასალამ, ასე მაგალითად: სომეხ ქალთა კოსტუმებმა, რომელიც ჯერ კიდევ ურარტულ პერიოდით თარიღდება. აღსანიშნავია რომ ქალის კაბები გამოფმებული იყო ოქროსფერი ძაფით. ძირითადად სომხური ნაციონალური სამოსი მანდილოსნის არის კრემისფერი, აბრეშუმის.

სომეხთა ჩვეულებრივი თავსაბურავი იყო ბეწვის ქუდი - ცხვრის ტყავებისაგან შეკერილი. ყველაზე ძვირადღირებული და პრესტიჟულ ქუდათ ითვლებოდა ასტახან ბუხარის ჯიშის ცხვრის მატყლისგან, შეკერილი ქუდი რომელსაც ძირითადად მაღალი ფენის წარმომადგენლები ატარებნდნენ.

ტრადიციული ეტიკეტის თანახმად, გარკვეულ სიტუაციებში მამაკაცს უნდა წაეღო თავისი ქუდი თან: ეკლესიაში, დაკრძალვის დროს, პატივცემულ ადამიანებთან შეხვედრებზე და ა.შ.

უძველესი დროიდან ფეხსაცმელი იყო სომეხთა ტრადიციული ტანსაცმლის განუყოფელი ნაწილი. ქალისა და მამაკაცის ფეხსაცმელი (ნაქსოვი წინდები და სათანადო ფეხსაცმელი) მეტწილად იდენტური იყო. სომხების ფეხსაცმელებში მნიშვნელოვან ადგილს იკავებდნენ ნაქსოვი მოქსოვილი შაბლონების წინდები, რომლებიც მამაკაცის გამაშებთან ერთად, ურარტული პერიოდის განმავლობაშიც კი იყო ცნობილი. დასავლეთ სომხების ფეხსაცმელი ოდნავ განსხვავდებოდა აღმოსავლეთ სომხეთისგან. ჩვეულებრივ, ტყავის ფეხსაცმელი ეცვათ დახვეწილი წინდებითურთ.
სომხური ნაციონალური ცეკვები

სომხური ნაციონალური ცეკვები — სომეხი ხალხის ცეკვა. სომხეთის თითოეულ რეგიონს და პროვინციას აქვს თავისი კუთვნილი ეროვნული მახასიათებლები, მათ შორის ტანსაცმელი და ცეკვები. თეატრალიზმის დახმარებით, ცეკვა გამოხატავს სხვადასხვა ტერიტორიული უბნის ცხოვრების, ადათების, კულტურული ფასეულობებისა და ტრადიციების მახასიათებლებს. ყოველ ნაბიჯს, ყოველ ხმას აქვს გარკვეული მნიშვნელობა და ასახავს სომხეთის ისტორიას.

ერთ-ერთი მთავარი კრიტერიუმია შესრულების წესი, რომლის მიხედვით, სომხური ცეკვები იყოფა სამ დიდ ჯგუფად, რომელთაგან შემდგომი კლასიფიკაცია ხდება თითოეულში: სიმღერები, რომლებიც ახლავს ცეკვებს; ისეთი ტიპის ცეკვები, რომლებიც შესრულებულია ეროვნული მუსიკალური ინსტრუმენტების თანხლებით; კომბინირებული, აერთიანებს წინა ორი ჯგუფის შესრულების წესს.

სომხური ქორეოგრაფიული ხელოვნების ზოგიერთი შედევრი დღემდე საკმაოდ პოპულარულია და ზოგჯერ სხვადასხვა ღონისძიებების აღნიშვნის განუყოფელი ნაწილია. სომხური ნაციონალური ცეკვებიდან გამოსარჩევია, მამაკაცების ცეკვები რომელშიც გამოხატულია საბრძოლო სულისკვეთება. სწორედ ამ ცეკვებს ასრულებდნენ მეომრები ბრძოლის წინ.

ძირითადად სომხურ ნაციონალურ ცეკვებში ქალის ყველა მოძრაობა ხასიათდება პლასტიურობით, სინაზით, თავშეკავებით და ხორციელდება ნელი ტემპით. მთელს კავკასიაში, ხორა ცეკვა ძალიან პოპულარულია. მას უამრავი ინტერპრეტაცია აქვს, კავკასიის კულტურული ტრადიციების მცოდნე ექსპერტები კვლავ კამათობენ მისი წარმოშობის ისტორიის შესახებ. მიუხედავად ამისა, უმეტესობას მიაჩნია, რომ იგი თავდაპირველად იგი სომხეთში გაჩნდა, შემდეგ კი ახლომდებარე ტერიტორიებზე გავრცელდა. ყველაზე ხშირად, ორი კაცი და ერთი ქალი ასრულებს სომხურ ხორას. ქორეოგრაფიული კომპოზიციის ნაკვეთში მყოფი კაცები იბრძვიან ლამაზი ქალბატონის ყურადღების მოსაპოვებლად, მათი უპირატესობების დემონსტრირებისთვის კი ისინი ენერგიულად და ექსპანსიურად მოძრაობენ და ქალი, პირიქით, ასრულებს თავშეკავებულ და პლასტიკურ მოძრაობებს.

ერთ-ერთ პოპულარულ სომხურ ნაციონალურ ცეკვას წარმოადგენს თრახაღი, რომელიც განეკუთვნება საომარ ცეკვებს, ასრულებენ მხოლოდ მამაკაცები. ძირითადად ეს ცეკვა სრულდება ინსტრუმენტული ანსამბლის თანხლებით ასე მაგალითად დოლი, ზურნა და დუდუკი. სომხურ ეროვნულ ცეკვები სხვადასხვა სახის იარაღის გამოყენებით სრულდება, მათ შორის ხმლები და დაშნები ხშირად ფიგურირებს. მამაკაცები ცეკვის დროს ძირითადად ცდილობენ საკუთარი უნარები წარმოაჩინონ იარაღის გამოყენებაში.
პაოლო ვალერი

პაოლო ვალერი (დ. 16 მაისი, 1978, რომი, იტალია) — იტალიელი საფეხბურთო მსაჯი. 2011 წლის 1 იანვრიდან არის ფიფას მიერ ლიცენზირებული მსაჯი. იმსაჯა 2018 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატზე.

კარიერა
სამსაჯო კარიერა დაიწყო 2007 წელს. 2007-2010 წლებში მსაჯობდა სერია -ში, 2010 წლიდან მსაჯობს სერია ა-ში. 2011 წლის 1 იანვრიდან არის ფიფას მიერ ლიცენზირებული მსაჯი.
არტურ ედიგარიანი

არტურ ედიგრიანი (; დ. 26 ივნისი, 1987, ერევანი, საბჭოთა კავშირი) — სომეხი ფეხბურთელი. პოზიციით დაცვითი ნახევარმცველი. ამჟამად იგი თამაშობს დასავლეთ სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებსა და სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგის კლუბ ალაშკერტში.

არტურ ედიგარიანი 2008-15 წლებში სომხეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების მოთამაშე იყო. დღესდღეობით იგი წარმოადგენს დასავლეთ სომხეთის ეროვნულ ნაკრებს. იგი იყო იმ პიუნიკის წევრი, რომელმაც სომხეთის პრემიერლიგის მოგება 2006-2009 წლებში მოახერხა; აგრეთვე ედიგარიანი ირიცხება იმ ალაშკერტში, რომელმაც ხსენებული ტურნირი 2015-2018 წლებში მოიგო. მას აქვს ისეთ ქვეყნებში თამაშის გამოცდილება, როგორებიც არიან: ირანი, რუსეთი, უკრაინა და ყაზახეთი. ეს იყო მისი პირველი საზღვარგარეთული გამოცდილება.

საერთაშორისო კარიერა
არტურ ედიგარიანის დებიუტი სომხეთის ეროვნულ ნაკრებში შედგა 2008 წლის 2 თებერვალს, მალტას წინააღმდეგ გამართულ ამხანაგურ შეხვედრაში. 2008-2015 წლებში იგი ნაკრების მაისურით 41 თამაშში გამოჩნდა.

2018 წლის მაისში არტურ ედიგარიანი დასავლეთ სომხეთის ეროვნულმა ნაკრებმა გამოიძახა, რათა მონაწილეობა მიეღო 2018 წლის -ს მსოფლიო საფეხბურთო თასზე. 2018 წლის ივნისში იგი კვლავ გამოიძახეს დასავლეთ სომხეთის ნაკრებში; ამჯერად მას მონაწილეობა 2019 წლის -ს ევროპის საფეხბურთო თასე უნდა მიეღო.

პირადი ცხოვრება
არტურის ახალგაზრდა ძმა, ატრაკ ედიგარიანი აგრეთვე თამაშობს სომხეთის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში. მათი მამა, გეგამ ედიგარიანი იყო საბჭოთა ფეხბურთელი; მათი პაპა ფელიქს ვერანიანი ფეხბურთელი და მწვრთნელი იყო. არტურის მეუღლის სახელია გაიანა. წყვილი ადრე კლასელები იყვნენ. მათ ჰყავთ ქალიშვილი.

ჯილდოები
საკლუბო
პიუნიკი
კლუბ პიუნიკში ედიგარიანს მოგებული აქვს: სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგა (2006, 2007, 2008, 2009), სომხეთის თასი (2009, 20013) და სომხეთის სუპერთასი (2007, 2008).

კაირატი
კლუბ კაირატში მოგებული აქვს 2014 წლის ყაზახეთის თასი.

ალაშკერტი
კლუბ ალაშკერტში მოგებული აქვს: სომხეთის საფეხბურთო პრემიერლიგა (2015-16, 2016-17, 2017-18) და სომხეთის თასი (2019).
სტეფან სარქისიანი

სტეფან სარქისიანი (; დ. 15 სექტემბერი, 1962, შამუტი, რუსეთი) — კარიერადასრულებული საბჭოთა სომეხი თავისუფალი სტილით მოჭიდავე. არის ოლიმპიური ვერცხლის მედალოსანი და ევროპის ჩემპიონი. 1988 წელს მიენიჭა საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდება.

ბიოგრაფია
სტეფან სარქისიანი დაიბადა 1962 წლის 15 სექტემბერს, საბჭოთა სომხეთის სოფელ შამუტში. 1976 წელს მისი ოჯახი საცხოვრებლად ვანაძორში გადავიდა; აქ მან დაიწყო თავისუფალი სტილით ჭიდაობა პედაგოგის, იაკობ გენძიანას ხელმძღვანელობით. 1981 წელს მოიგო ახალგაზრდული მსოფლიო ჩემპიონატი.

სსრკ თავისუფალი სტილით მოჭიდავეთა ეროვნულ გუნდს სარქისიანი 1984 წელს შეუერთდა. იმავე წელს მან ჭიდაობის მსოფლიო თასის (გუნდურ შეჯიბრში) ოქროს მედალი მოიპოვა: ფინალში მან დაამარცხა ამერიკელი ლეროი სმიტი. 1988 წელს საქრისიანს ძალიან წარმატებული კარიერა ჰქონდა: იგი პირველად სწორედ ამ დროს გახდა საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი. მოგვიანებით სარქისიანმა მოიპოვა ოქროს მედალი 1988 წლის ჭიდაობის ევროპის ჩემპიონატში. როგორც ევროპის ჩემპიონმა, სარქისიანმა მონაწილეობა მიიღო სეულში 1988 წელს გამართულ ამავე წლის ზაფხულის ოლიმპიადაში. მან ფინალამდე ყველა მოწინააღმდეგე მარტივად დაამარცხა, ხოლო ბოლო ეტაპზე იგი ჯონ სმიტს, ლეროის უმცროს ძმას დაუპირისპირდა. სარქისიანმა მოწინააღმდეგის დამარცხება ვერ შეძლო და ამგვარად, ვერცხლის მედალი მიენიჭა.

შემდეგ წელს სარქისიანმა მოჭიდავეთა მსოფლიო თასზე მოიგო თავისი მეორე ოქროს მედალი; ფინალში მისთვის ნაცნობი მოწინააღმდეგე, ჯონ სმიტი დაამარცხა. მომდევნო წელს იგი 1989 წლის ჭიდაობის მსოფლიო ჩემპიონატზე ასპარეზობდა, თუმცა სმიტთან ტურნირის ადრეულ ეტაპზე წაგების გამო მან მე-6 ადგილი დაიკავა. 1990 წელს, სიეტლში გამართულ გუდვილის თამაშებში მოიგო ვერცხლის მედალი. საბჭოთა ნაკრები სტეფან სარქისიანმა 1990 წელს დატოვა; 1991 წელს დაასრულა მოჭიდავის კარიერა. მოგვიანებით ის მუშაობდა სპორტის ოფიციალურ წარმომადგენლად ამჟამად უკვე დამოუკიდებელ სომხეთში.

თავისუფალი სტილით ჭიდაობის საერთაშორისო ტურნირი, რომელიც ეძღვნება სტეფან სარქისიანს, ტარდება 1996 წლიდან, სომხეთის ქალაქ ვანაძორში, სარქისიანის მშობლიურ ქალაქში. ტურნირში ასპარეზობენ სომხეთიდან, საქართველოდან, რუსეთიდან, უკრაინიდან და ირანიდან მიწვეული მოჭიდავეები. სარქისიანი იყო სომხეთის ჭიდაობის ფედერაციის პრეზიდენტი 1998-2002 წლებში, ხოლო 2002 წელს გახდა საპატიო პრეზიდენტი.
ცვეტლი

ცვეტლი — პატარა ქალაქი ავსტრიაში. პირველად ისტორიულ წყაროებში ნახსენებია 1139 წლის ოქტომბერში. ქალქი მდებარეობს მდინარეების, ცვეტლისა და კამპის შესართავებთან.

ეტიმოლოგია
ქალაქის სახელი მოდის სლავური სიტყვიდან „სვეტლა“, ეს აჩენს ვარაუდს იმის შესახებ, რომ ქალაქი ძველ დროში სლავებით იყო დასახლებული, მაგრამ ამის არქეოლოგიური მტკიცებულებები არ არსებობს.
სომხური დიასპორა შუა აღმოსავლეთში

სომხური დიასპორა შუა აღმოსავლეთში — მოიცავს შუა აღმოსავლეთში მცხოვრებ სომხებს. ისინი ძირითადად ცხოვრობენ ირანში, ლიბანში, კვიპროსში, სირიაში, იორდანიასა და იერუსალიმში, თუმცა ასევე არიან ერაყში, ეგვიპტეში, თურქეთსა და სხვა ქვეყნებში.

ქვეყნების მიხედვით
ისრაელი
სომხური თემი ორი ათასწლეულის განმავლობაში ცხოვრობდა წმინდა მიწაზე. 1948 წლის არაბეთ-ისრაელის ომისა და ისრაელის სახელმწიფოს დამყარების შემდეგ, უამრავი სომეხი, რომლებიც ცხოვრობდნენ პალესტინის ბრიტანეთის მანდატით, მიიღეს ისრაელის მოქალაქეობა. ისრაელის მოქალაქეობის მიღების შემდგომ აქ ათასობით სომეხი ცხოვრობს, რომლებიც ძირითადად იერუსალიმში, თელ-ავივში, იაფასა და ხაიფაში არიან თავმოყრილნი. ისრაელისა და დასავლეთის სანაპიროზე სომხური თემების ჩათვლით, სომეხთა საერთო რაოდენობა რეგიონში შეიძლება სულ ხუთი ათასს ადამიანს შეადგენდეს.

თურქეთი
თურქეთში მცხოვრები სომხების რაოდენობა დაახლოებით 40 000-დან 70 000-მდე სომეხს შეადგენს (1995 წლის მონაცემების მიხედვით). სომეხი მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი ცხოვრობს სტამბოლში და მის მიმდებარე ტერიტორიაზე. მათი უმეტესობა სომეხთა სამოციქულო სარწმუნოებას მიეკუთვნება, დანარჩენები კი კათოლიკეები და ევანგელისტები არიან.

ეგვიპტე
ეგვიპტეში მცხოვრებ სომხებს გრძელი ისტორია აქვთ, მაგრამ თანამედროვე პერიოდში ეგვიპტეში სომეხთა რიცხვი მცირდება სხვა ქვეყნებში მიგრაციისა და სომხეთში დაბრუნების გამო. მათი უმეტესი ნაწილი დაახლოებით 6 000 ცხოვრობს კაიროსა და ალექსანდრიაში, ეგვიპტის ორ უმსხვილეს ქალაქში.

ლიბანი
საუკუნეების განმავლობაში სომხები ცხოვრობდნენ ლიბანის ტერიტორიაზე. მიუხედავად იმისა, რომ რამდენიმე ათეული წელი არ ყოფილა აღწერილი სომხების რაოდენობა, დადგენილია, რომ ლიბანში დაახლოებით 150 000 სომეხი ცხოვრობს, ან მოსახლეობის დაახლოებით 4%. ლიბანის სამოქალაქო ომამდე მათი რიცხვი უფრო მაღალი იყო, მაგრამ მათ მოუწიათ ემიგრაცია.

ბაჰრეინი
ბაჰრეინში სომხების საერთო რაოდენობა დაახლოებით 50-ს შეადგენს, რომლებიც ძირითადად დედაქალაქ მანამაში ცხოვრობენ. ისინი ჩამოვიდნენ ლიბანიდან და სირიიდან, რომლებიც მოიზიდა ამ ქვეყნის ეკონომიკურმა შესაძლებლობებმა. ბაჰრეინელი სომხები ძირითადად მართლმადიდებლები არიან.

ქუვეითი
ქუვეითში სომეხი მოსახლეობის პიკი 12 000-ს შეადგენდა, მაგრამ ერაყის შემოსევების შედეგად, ქუვეითში მცხოვრები სომეხთა რიცხვი მნიშვნელოვნად შემცირდა და შეადგენდა დაახლოებით 500-ს , ვინაიდან მათ დატოვეს ქვეყანა.

სირია
სირია და მისი მიმდებარე ტერიტორიები ხშირად თავშესაფარი იყო იმ სომეხებისთვის, რომლებიც გაურბოდნენ სომხურ გენოციდს. დადგენილია, რომ დღესდღეობით სირიაში სომეხთა რაოდენობა 100 000-ს არ აღემატება, მათი უმეტესი ნაწილი ქალაქ ალეპოში ცხოვრობს.
პოლისაქარიდები

პოლისაქარიდები — წარმოადგენენ მაკრომოლეკულებს, გლიკოზიდური ბმებით დაკავშირებული მრავალი ასეულიდან მრავალ ათასეულამდე მონოსაქარიდისაგან შემდგარ პოლიმერებს.

ზოგი პოლისაქარიდი გამოიყენება სამარაგო ნივთიერებად, რომლებიც მოთხოვნილების შესაბამისად ჰიდროლიზს განიცდიან და უჯრედს შაქრით უზრუნველყოდენ. სხვა პოლისაქარიდები გამოიყენება სამშენებლო მასალად იმ სტრუქტურებისათვის, რომლებიც უჯრედს ან მთელ ორგანიზმს იცავენ. პოლისაქარიდების მოლეკულური სტრუქტურა და ფუნქცია განისაზღვრება მათი მოლეკულის მონომერების თვისებებითა და მათი გლიკოზიდური ბმების მდებარეობით.