iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ზიარეთი (შავშეთის რაიონი)

ზიარეთი — სოფელი შავშეთის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს შავშეთიდან 14 კილომეტრში, ხოლო ართვინიდან — 79 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 100 ადამიანი ცხოვრობს.

ისტორია
სოფლის ქართული სახელწოდებაა ცეცხლაური. ერთი-ერთი მოსაზრებით, ამ სოფელს ცეცხლაური ერქვა რადგან აქ ძველად ცეცხლაურები/ცეცხლაძეები ცხოვრობდნენ. საქართველოში, ქობულეთის მუნიციპალიტეტში არსებობს სოფელი ამავე სახელწოდებით.

ცეცხლაური თურქულში სხვადასხვა მართლწერით შევიდა, როგორებიცაა სეშლაური, სისლაური, სესლაური. 1835 წლით დათარიღებულ მოსახლეობის წიგნში ცეცხლაური მოიხსენიება, როგორც სისლაური .

ცეცხლაური 1835 წელს მოსახლეობის აღწერის მასალებით შავშეთის (სათლელის) სანჯაყის ერთ-ერთი სოფელი იყო. აღნიშნული აღწერის წიგნის მიხედვით სოფელში 26 კომლი და 78 კაცი ცხოვრობდა. ოსმალეთის ადმინისტრაცია ტრადიციულად მხოლოდ მამრობითი სქესის მოსახლეობას აღრიცხავდა, ამიტომაც სოფლის მთლიანი მოსახლეობის საპოვნელად საჭიროა იმდენი ქალის დამატება, რამდენიც მამაკაცია. შედეგად ირკვევა, რომ ცეცხლაურის მოსახლეობა 156 კაცისაგან შედგებოდა. იმ დროს სოფლის მთელიუ მოსახლეობა მუსლიმი იყო.

1877-1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ რუსებმა, რომლებმაც აიღეს შავშეთი, სოფელი დაარეგისტრირეს ცეცხლაურად , მისი ქართული სახელის შესაბამისად. ქართველ ისტორიკოსს ზაქარია ჭიჭინაძეს, რომელიც 1890-იანი წლების დასაწყისში ეწვია მაჰმადიანი ქართველებით დასახლებულ რეგიონს, სოფლი ცეცხლაურად აქვს აღნუსხული.

1886 წლის მოსახლეობის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 127 კაცი. მთელი მოსახლეობა თურქებად იყო აღრიცხული. თუმცა სოფელში ისეთი ადგილების სახელებია, როგორიცაა თეთრიეთი, ნაყორანგელი, ნალექი, გილგილაური, სათიბი, ჯვარი. რაც მიუთითებს იმაზე, რომ ეს ქართული დასახლებაა.

ცეცხლაური პირველი მსოფლიო ომის ბოლოს რუსეთის მმართველობის დამთავრების შემდეგ გარკვეული დროის განმავლობაში დარჩა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საზღვრებში. 1921 წელს, საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს ოკუპაციის დროს, ანკარის მთავრობამ საქართველოს მთავრობას ულტიმატუმი წაუყენა ართვინისა და არტაანის რეგიონების ევაკუაციის შესახებ. მას შემდეგ, რაც საქართველოს ხელისუფლება ამ ორი რეგიონიდან გამოვიდა, სოფელი ცეცხლაური დე-ფაქტო თურქეთს შეუერთდა. 1921 წლის 16 მარტს საბჭოთა რუსეთსა და ანკარის მთავრობას შორის ხელმოწერილი მოსკოვის შეთანხმების თანახმად, სოფელი თურქეთს დარჩა.

1922 წელს ართვინის ლივაში აღწერისას ცეცხლაური დაფიქსირდა როგორც „სესლავური“. იმ დროს ეს იყო სოფელი ართვინის ლივის შავშეთის ოლქში და მისი მოსახლეობა შედგებოდა 242 კაცისგან, რომლებიც ცხოვრობდნენ 42 კომლში. ამ აღწერის მასალებით სოფლის მთელი მოსახლეობა „თურქად“ იწერება. 1925 წელს სოფელს სახელი გადაერქვა და ეწოდა ზიარეთი. 1935 წლისათვის ზიარეთი ჭოროხის პროვინციის შავშეთის რაიონის ერთ-ერთი ცენტრალური დასახლებაა, სადაც ცხოვრობს 316 კაცი. 1965 წლის საყოველთაო აღწერის მიხედვით სოფელში ცხოვრობდა 539 ადამიანი და აქედან წერა-კითხვის მცოდნე იყო 255 ადამიანი.
პაშანიკი

პაშანიკი, ფაშანიკი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭიდან.

ერთეული ძირებია შემორჩენილი რაჭაში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჟოშხაში.

ბოტანიკური აღწერა
ერთეული ძირებია შემორჩენილი რაჭაში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჟოშხაში. ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, სამნაკვთიანი, თითქმის მთლიანი. ფოთლის ქვედა მხარე თხელი აბლაბუდისებრი შებუსვით ხასიათდება. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრული ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, საშუალო სიკუმსის ან საკმაოდ კუმსი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოვალური ფორმის, ზოგჯერ მომრგვალო, მოყვითალო-მომწვანო ელფერის. კანი სქელი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული. რბილობი — მკვრივი.

სრულ სიმწიფეში სექტემბრის პირველ ნახევარში შედის. ვაზი საშუალო ზრდისა და საშუალო-მოსავლიანია. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18-20%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7-8 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის თეთრი მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
პირღებული თეთრი

პირღებული თეთრი — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი სასუფრე და საღვინე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

ჯიში იმ ადგილმდებარეობის სახელს ატარებს, სადაც იპოვეს გაგარეულებულ მდგომარეობაში (ქვემო ქართლი, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი, პირღებულის მონასტრის ტერიტორია).

მცირედაა გავრცელებული ბოლნისისა და მარნეულის სოფლებში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, სოლისებური, ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე შიშველია, მხოლოდ მთავარი ძარღვების გასწვრივ გასდევს უმნიშვნელო შებუსვა. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო სიდიდისაა, ცილინდრულ-კონუსური, იშვიათად ცილინდრული ფორმის, საშუალო სიკუმსის, იშვიათად თხელი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოვალური, მომწვანო-მოყვითალო ფერის. რბილობი წვნიანია.

პირღებული თეთრი ძლიერი ზრდისა და საშუალომოსავლიანია. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს შედის. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 167 დღეა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 21-22%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7.5-8.0 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სასუფრე ყურძნად და სუფრის თეთრი მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
პირღებული შავი

პირღებული შავი, პირღებული წითელი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

ჯიში იმ ადგილმდებარეობის სახელს ატარებს, სადაც გაგარეულებულ მდგომარეობაში იპოვეს (ქვემო ქაროლი, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი, პირღებულის მონასტრის ტერიტორია). მცირედ გავრცელებულია თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფლებში: ფიტარეთი, სამღერეთი და სამშვილდე.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, ოდნავ ოვალური, ხუთი, იშვიათად შვიდნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარეს აქვს სქელი ქეჩისებრი შებუსვა. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო და საშუალოზე დიდია, ხშირად უფორმო, მხრიანი, საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო და საშუალოზე დიდია, მომრგვალო, მუქი ლურჯი, თითქმის შავი. რბილობი წვნიანია, წვენი ძლიერაა შეფერილი.

პირღებული შავი საშუალო ზრდისა და უხვმოსავლიანია. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის დასაწყისში შედის. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 172 დღეა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19.5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8.5 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის წითელი მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
პოვნილი

პოვნილი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში აჭარიდან.

ადგილობრივი მოსახლეობის გადმოცემით ეს ჯიში მათ წინაპრებს ტყეში უპოვიათ და, როგორც უხვმოსავლიანი, საკუთარ კარ-მიდამოში გაუვრცელებიათ. აქედანვე მიუღია სახელწოდება — „პოვნილი“. პოვნილი საუკუნის შუა წლებში მცირედ იყო გავრცელებული ქედის მუნიციპალიტეტში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ან საშუალოზე მცირე ზომისაა, მომრგვალო ან ოდნავ განივოვალური, სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ქეჩისებრია. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ცილინდრული ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, საშუალო სიკუმსის, გვხვდება თხელი მტევნებიც. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოდნავ ოვალური ან მომრგვალო, მუქი წიოელი. კანი თხელი და ნაკლებმკვრივი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით მცირედ დაფარული. რბილობი წვნიანია. წვენი შეუფერავი, ტკბილი გემოთი.

პოვნილი საშუალო ზრდისა და უხვმოსავლიანია. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 197 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის ბოლოს შედის. მტევნის საშუალო წონა 200 გრამია, საჰექტარო მოსავლიაობა კი 8-8,5 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19.2%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 9,5 გ/ლ-ს. ყურძენი შენახვის უნარს მოკლებულია. ახასიათებს წვენის უხვი გამოსავლიანობა.

პოვნილი გამოიყენება სუფრის ორდინალური ღვინის დასამზადებლად. ღვინო მიიღება საკმაოდ ჰარმონიული, ალკოპოლის მცირე შემცველობით. ასევე შესაძლოა გამოყენებულ იქნეს ყურძნის წვენის დასამზადებლად.
პუმპულა (თეთრი)

პუმპულა (თეთრი) — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში სამეგრელოდან.

ძალიან იშვიათი ჯიშია. ერთეული ძირებია მიკვლეული რიონისპირა სოფლებში: შუაქალაქში, ნაესაკაოში, კოდორში, გულეისკარში, კეთილარში. გადმოცემით ცნობილია, რომ ჭყონდიდელები ადგილობრივ მევენასეებს პირობას უდებდნენ — „პუმპულა ჩვენი იყოს და ყველა ვალდებულებებისგან გამითავისუფლებიხართ“-ო.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, ოვალური ფორმის. სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ქეჩისებურადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური ფორმის. მარცვლები დიდი ზომისაა, ელიფსური ფორმის. სიმწიფეში ქარვისფერია.

პუმპულა (თეთრი) ძლიერი ზრდისა და საშუალომოსავლიანია. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 198 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის მეორე ნახევრიდან შედის. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 22-23%-ს, ხოლო მჟავიანიბა — 6.8-7.5 გ/ლ-ს.

პუმპულა (თეთრი) გამოიყენება მაღალი ხარისხის სუფრის თეთრი, მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
პუმპულა (შავი)

პუმპულა (შავი), პუმპულაში — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში სამეგრელოდან.

სამეგრელოს ერთ-ერთი უძველესი ჯიშია. ერთეული ძირებია შემორჩენილი აბაშისა და გუდაუთის ვენახებში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მომრგვალო, იშვიათად გულისმაგვარი ფორმის, მცირედ დანაკვთული, სამნაკვთიანი, თითქმის მთლიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ქეჩისებრად სქლადაა მებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი მცირე, იშვიათად საშუალო ზომისაა, კონუსური ფორმის და ფრთიანი. კუმსია, იშვიათად საშუალო სიკუმსის. მარცვალი წვრილი ან საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მუქი-ლურჯი. კანი სქელი აქვს, ტყავისებრი, მკვრივი, ცვილისებრი ფიფქით საკმაოდ დაფარული. რბილობი ხორციანი და წვნიანია. წვენი — შეუფერავი, გემო — სასიამოვნო.

პუმპულა საშუალო ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 193 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის შუა რიცხვებში შედის. მტევნის წონა 60-80 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 4.0-5.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 17-19%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 10-12 გ/ლ-ს.

პუმპულა გამოიყენება საკმაოდ ხარისხიანი სუფრის მშრალი ღვინის დასამზადებლად. ღვინო მიიღება ნაზი, ღია ვარდისფერი, მსუბუქი და სასიამოვნო გემოთი.
ჟღია

ჟღია, ხიტერი, ბჟღია (იმერეთი), აქლემისთვალა (ჰერეთი), მჟღრია (კახეთი), დევისთვალა (ჰერეთი) — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალოზე დიდია, მომრგვალო ან მოოვალურო ფორმისკენ გადახრილი, სამ-ხუთნაკვთიანი, ზოგჯერ მთლიანი (დაუნაკვთავი). ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია სუსტი აბლაბუდისებრი და მის ქვეშ მოფენილი თხელი ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ან დიდი ზომისაა, კონუსური, ზოგჯერ ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, მხრიანი, საშუალო სიკუმსის ან მეჩხერი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მუქი ვარდისფერი, თითქმის შავი, მაგრამ მარცვლების არათანაბრად დამწიფების გამო მტევანი ჭრელია. თხელკანიანია, ცვილისებრი ფიფქით ოდნავ დაფარული. რბილობი წვნიანი და მდნარია. წვენი უფერულია, გემო — ოდნავ მომჟავო.

ჟღია საშუალო ან საშუალოზე ნაკლები ზრდისა და უხვმოსავლიანია. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 150-160 დღეა. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის მეორე ნახევრიდან შედის. მტევნის წონა 150-200 გრამს შორის მერყეობს. საჰექტარო მოსავლიანობა 9.4-დან 16.5 ტონამდეა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 17-18.5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7-8 გ/ლ-ს.

ჟღია, როგორც მაღალმოსავლიანი და საკმაოდ მაღალმჟავიანი ჯიში, ძირითადად გამოიყენება საკუპაჟე მასალად და საბრენდე სპირტის დასამზადებლად. მისგან დამზადებული სუფრის მშრალი ღვინო ხასიათდება ვარდისფერი შეფერილობით, ალკოჰოლის დაბალი შემცველობით და სასიამოვნო გემოთი.
ჟღია სავგვიანო

ჟღია სავგვიანო — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

ერთეული ძირების სახითაა გავრცელებული კახეთში: თელავის, გურჯაანისა და სიღნაღის მუნიციპალიტეტებში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მომრგვალო, ხშირად კვერცხისებური ფორმის, მთლიანი, იშვიათად სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარეს აქვს სუსტი აბლაბუდისებრი და ხშირი ქეჩისებრი შებუსვა. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ან საშუალოზე დიდი, კონუსური ფორმის, იშვიათად ფრთიანია ან მხრიანი, თხელი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო ფორმის, მოწითალო ელფერი დაჰკრავს.

ჟღია საგვიანო სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს შედის. საშუალო და საშუალოზე ძლიერი ზრდისა და უხვმოსავლიანია. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 17-18%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7-9 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის წითელი, მშრალი ღვინისა და საბრენდე სპირტის დასამზადებლად
თუზის წმინდა სამების ეკლესია

თუზის წმინდა სამების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თერჯოლის მუნიციპალიტეტის სოფელ თუზში.

ეკლესია მდებარეობს სოფლის დასავლეთით შემაღლებულ ბორცვზე და საშუალო ზომის დარბაზულ ეკლესიას წარმოადგენს. ადგილობრივი მოსახლეობა ძეგლს "ბაზილიკას" უწოდებს. აგებულია - საუკუნეებში. პირველი შეხედვისთანავე ეკლესია თავისი აღმოსავლეთი ფასადის საინტერესო მორთულობით, სამშენებლო მასალით და მოხდენილი პროპორციებით ყურადღებას იპყრობს. ფასადების პერანგი მოპირკეთებულია დიდი ზომის, კარგად გათლილი და დამუშავებული ქვიშაქვის კვადრებითაა. მკაცრადაა დაცული წყობის თარაზულობა. ეკლესია დგას ორსაფეხურიან ცოკოლზე. ნაგებობას პროფილირებული კარნიზი შემოუყვება. იგი გადახურულია ქვიშაქვის ფილებით. აღმოსავლეთი ფასადი, გაფორმებულია. პროფილირებული სარკმლის თავზე, წრეში დაბალრელიეფში შესრულებული ტოლმკლავა ჯვარია ჩასმული. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებიდან უცნაური ფორმის ქვებია გამოშვერილი. ძნელია მათი დანიშნულების დადგენა. ეკლესიაში ორი მხრიდან შევდივართ, სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე კარი შიგნიდან თაღოვანი, გარედან კი არქიტრავული და ნაოთხალია. შიდა სივრცე დახვეწილი, ლაკონიური არქიტექტურული ფორმებით და აზიდული პროპორციებით გამოირჩევა. საკურთხეველს აქვს ნახევარწრიული მოყვანილობა, იგი ამაღლებულია ორი საფეხურითა. ასევე აქვს სოლეა. აბსიდის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი, ვიწრო სარკმელი. მის ორივე მხარეს დატანებულია სამკუთხა ფორმის შეისრული, თაღოვანი ნიშები. საკურთხეველში დგას ტრაპეზის ქვა. აბსიდი გადახურულია სფერული კონქით. სატრიუმფო თაღი გადაყვანილია ქვიშაქვის ფილებით და ეყრდნობა საკურთხევლის ორსაფეხურიანი მხრების ქვის კაპიტელებს. მისი გადახურვა ცილინდრულ-კამაროვანია, იგი საბჯენი თაღითაა შემაგრებული, რომელიც ეყრდნობა ჩრდილო და სამხრეთ კედლის ჯვრის ფორმის პილასტრების პროფილირებულ კაპიტელებს. ამავე მხარის კედლებს გასდევს ხარისხი. დარბაზის გრძივი კედლები აქცენტირებულია წყვილ-წყვილი თაღებით. ისინიც ეყრდნობიან კაპიტელებს. ინტერიერი როგორც აღმოსავლეთის, ასევე დასავლეთის და სამხრეთი სარკმლების მეშვეობითაა განათებული. ეკლესიის ინტერიერი ადრე მოხატული ყოფილა. შერჩენილია ფრესკების ფრაგმენტები. მხატვრობა შედარებით გვიანდელია. კედლები სხვადასხვა იკონოგრაფიული სცენებითაა მოხატული, მაგალითად. "ჯვარცმა", იგი შედარებით უკეთაა შენარჩუნებული და სხვა. გარდა ამისა, ფრესკებზე საერო პირებია გამოსახული. მხატვრობა ძალზედ საინტერესოა და წარმოადგენს ცალკე შესწავლის საგანს.
რაბათის წითელი

რაბათის წითელი, საღვინე წითელი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში მესხეთიდან.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მომრგვალო, თითქმის მთლიანი. სამ, იშვიათად ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია თხელი აბლაბუდისებრი და ხშირი ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ვიწროკონუსური ფორმის, კუმსი, იშვიათად კი ფრთიანი და თხელი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, ზოგჯერ ოდნავ ოვალური^ მუქი ლურ^ი^ თითქმის შავი. კანი თხელი და მკვრივი აქვს. სქელი ცვილისებრი ფიფქით დაფარული. რბილობი წვნიანია. წვენი შეუფერავია. გემო მომჟავო-მოტკბო.

რაბათის წითელი საშუალო ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე საშუალოდ 170 დღეა. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის მეორე ნახევრიდან შედის. მტევნის წონა 120-150 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 7.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18-19%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7.0-8.5 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის წითელი მშრალი ღვინისა და საბრენდე სპირიტს მისაღებად.
რაჭული შავი

რაჭული შავი, ადგილობრივი შავი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭიდან.

დასავლეთ საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი ჯიშია. შერეული სახითაა შემორჩენილი ონის მუნიციპალიტეტის სოფელ ღარში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო და საშუალოზე დიდია, მომრგვალო, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია ხშირი აბლაბუდისებრ-ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, მოკლე კონუსური ფორმის, საშუალო სიკუმსის, იშვიათად თხელი. მარცვალი მცირე, იშვიათად საშუალო ზომისაა, მრგვალი და შებრტყელებული, მუქი-ლურჯი, თითქმის შავი. კანი თხელი და მკვრივი აქვს, ცვილისებრი ფიფქით სქლად დაფარული. რბილობი ხორციანი და წვნიანია, კნატუნა, ტკბილი გემოთი. წვენი შეუფერავია, წიპწები გარსშია მოქცეული.

რაჭული შავი საშუალო ზრდისაა. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 150-160 დღეა. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის მეორე ნახევარში შედის. მტევნის წონა 150-160 გრამია. საჰექტარო მოსავლიანობა კი 4.0-6.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 18.5-20.5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7.5 გ/ლ-ს.

რაჭული შავი გამოიყენება სუფრის წითელი მშრალი ღვინის დასამზადებლად.
რბილთითა

რბილთითა — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი სასუფრე და საღვინე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

მისი მარცვლები რბილი და წვნიანია, რის გამოც „რბილთითა“ შეარქვეს.

აღმოსავლეთ და დასავლეთ ვაზის ჯიშთა ჯგუფებს შორის შუალედური ადგილი უჭირავს. აღმოსავლეთის ჯგუფის თვისებებიდან მისთვის დამახასიათებელია მარცვლის ფორმა, ფოთლების ზედაპირის ბზინვარება და სხვა. დასავლეთის ჯგუფებიდან — მტევნის ზომა, ახალგაზრდა ყლორტის შებუსვა და სხვა.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მთლიანი ან სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია სუსტი აბლაბუდისებრი, აქა-იქ ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, ვიწრო კონუსური ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმის, ხშირად ფრთიანი, საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოვალური ფორმის, გვხვდება კვერცხისებური ფორმის მარცვლებიც. ჩალისფერია, მზის მხარეს კი ქარვისფერი. კანი საშუალო სისქისაა. რბილობი წვნიანი და ძალიან რბილია. გემო — ტკბილი, საკმაო მჟავიანობითა და სიმწკლარტით.

რბილთითა საშუალო ზრდისა და საშუალოზე მცირემოსავლიანია. მტევნის საშუალო წონა 150-170 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 4.9 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში შაქრიანობა აღწევს 17-18.5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 6-7 გ/ლ-ს.

რბილთითა ადგილობრივი დანიშულების ჯიშია როგორც სასუფრე, ასევე საღვინე მიმართულებით.
როკეთულა

როკეთულა — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში მესხეთიდან.

შემორჩენილია ახალციხის მუნიციპალიტეტის სოფელ აწყურში. ძალიან იშვიათი ჯიშია.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი დიდი ზომისაა, მომრგვალო, არის გულისმაგვარი ფორმისაც, მთლიანი ან სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარეს აქვს სუსტად განვითარებული შებუსვა. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი დიდი ზომისაა, ცილინდრული ან კონუსური ფორმის, ზოგჯერ მხრიანი. ახასიათებს დატოტვა. საშუალო სიკუმსის ან თხელია. მარცვალი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, მომწვანო-მოყვითალო, ღია ქარვისფერი. საკმაოდ სქელი და მკვრივკანიანია, ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული. რბილობი კნატუნა, ხორციანი და წვნიანია, სასიამოვნო მომჟავო-მოტკბო გემოთი.

როკეთულა საშუალო ზრდისა და მაღალმოსავლიანია. სრულ სიმწიფეში ოქტომბრის დასაწყისში შედის. სავეგეტაციო პერიოდი დაახლოებით 165 დღეა. მტევნის საშუალო წონა 210 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 8.5-9 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 17-18%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 8-11 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის თეთრი, მშრალი და ცქრიალა ღვინოების დასამზადებლად.
საბატონო

საბატონო, მსხვილთვალა, დიღმური — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი სასუფრე ვაზის ჯიში ქართლიდან.

საბატონოს სახელით ქართლში ორი სხვადასხვა ჯიშია გავრცელებული. ერთ-ერთს დამატებით სახელად დაკიდულას ეძახიან, ხოლო მეორე, შეცდომით „ყვითელი კუმსის“ სახელითაა ცნობილი. სახელწოდება საბატონო ამ ყურძნის თვისებებიდან გამომდინარე წარმოიშვა. მტევანი კუმსია, ლამაზი, მოყვითალო, ცვილისებრი ფიფქით უხვად დაფარული, კნატუნა და სასიამოვნო გემოთი. შესაძლებელია ამ თვისებების გამო მოსახლეობა მას ბატონებისთვის მისართმევად იყენებდა და აქედან შეერქვა ეს სახელწოდებაც. ივანე ჯავახიშვილის ცნობით, სახელწოდება „საბატონო“ საუკუნით უნდა თარიღდებოდეს, რადგანაც მანამდე საქართველოში ტერმინი „ბატონი“ არ არსებობდა. უფრო ძველად კი ეს ვაზი სხვა სახელით იქნებოდა ცნობილი.

წარსულში საბატონო შედარებით უფრო ფართოდ ყოფილა გავრცელებული. მისი ნარგავები შემცირებულია და ერთეული ძირებია დარჩენილი ქსნისა და ლიახვის ხეობებში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო. ძაბრისებური ფორმის ან გაურკვევლად დაზნექილი. ფოთლის ქვედა მხარე დაფარულია საშუალო სიხშირის ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ან საშუალოზე მცირე ზომისაა, ცილინდრული ფორმის. გვხვდება ფრთიანი მტევნებიც. კუმსია, იშვიათად საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალოზე დიდია, ოდნავ ოვალური ფორმის. სიკუმსის გამო დეფორმირებული მარცვლებიც გვხვდება. შეფერილია ქარვისფრად, აქვს მუქი ხალები. კანი საკმაოდ სქელი და უხეშია, ცვილისებრი ფიფქით საკმაოდ დაფარული. რბილობი მკვრივი და კნატუნაა, სასიამოვნო მოტკბო-მომჟაო გემოთი. ზოგ შემთხვევაში ახასიათებს წვრილმარცვლიანობა.

საბატონო სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს შედის. ვაზი საშუალო ზრდით ხასიათდება. აავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 166 დღეა. მტევნის საშუალო წონა 150-170 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6.0-7.0 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 15-17.5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 5-7 გ/ლ-ს.

საბატონოსგან დამზადებული ღვინო სუსტია, ნაკლებსხეულიანი და დუნე. საბატონო საშუალო ხარისხის სასუფრე ყურძენს იძლევა.
რქაწითელი ოხრახუშა

რქაწითელი ოხრახუშა — ქართული აბორიგენული თეთრყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

რქაწითელის ერთ-ერთი ვარიაციაა. გამორჩეულია 1953 წელს ვასილ ლოლაძის მიერ. გაშენებულია საცდელ ნარგავებში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, მომრგვალო, ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ან მთლიანად შიშველია, ან შეიმჩნევა თხელი აბლაბუდისებრი შებუსვა. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ან დიდი ზომისაა. ცილინდრულ-კონუსური ან ცილინდრული ფორმის, ფრთიანი, საშუალო სიკუმსის. მარცვალი საშუალო ან საშუალოზე დიდი ზომისაა, ოვალური, მოყვითალო-ოქროსფერი.

რქაწითელი ოხრახუშა სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს შედის. ვაზი ძლიერი ზრდისა და მაღალმოსავლიანია. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 21.3%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7.5 გ/ლ-ს.

გამოსადეგია მაღალხარისხიანი სუფრის თეთრი, მშრალო ღვინის დასაყენებლად.
რცხილი

რცხილი, რცხილა, შავრცხილა — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში რაჭა-ლეჩხუმიდან.

რცხილი წარსულში ფართოდ ყოფილა გავრცელებული რაჭაში, ღვინოც გამორჩეული პქონია და მოსახლეობაშიც დიდი მოწონებით სარგებლობდა. ახლა კი მისი ნარგავები თითქმის აღარ მოიპოვება და მხოლოდ შერეული სახით გვხვდება სხვა ჯიშის ვაზებთან ამბროლაურში, იწაში, სადმელში, საკეციაში, ბუგეულში და აბანოეთში.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ზომისაა, კვერცხისებური ან ოდნავ ოვალური, სამ-ხუთნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ნაბდისებრად სქლადაა შებუსული. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი საშუალო ზომისაა, კონუსური, დატოტვილი, თხელი. მარცვალი საშუალო ზომისაა, ოვალური, კვერცხისებური, მუქი ვარდისფერი. სქელი კანი ცვილისებრი ფიფქით უხვადაა დაფარული. რბილობი წვნიანია, წვენი — შეუფერავი.

რცხილი საშუალო ზრდა-განვითარებისა და საშუალომოსავლიანია. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე საშუალოდ 156 დღეა. სრულ სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს შედის. მტევნის წონა 125-135 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 7.5-9.8 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 19-21.5%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 7.2-8.5 გ/ლ-ს.

რცხილისგან მზადდება სუფრის წითელი, მშრალი ღვინო, რომელიც მწიფე შინდისფერია, გამოკვეთილი ჯიშური არომატით და სასიამოვნო გემოთი.
რქაწითელი წითელი

რქაწითელი წითელი, წითელი რქაწითელი, შავი რქაწითელი — ქართული აბორიგენული წითელყურძნიანი საღვინე ვაზის ჯიში კახეთიდან.

რქაწითელი წითელმარცვლიანის ვარიაციაა. გაშენებული იყო მხოლოდ საცდელ ნაკვეთებში.

რქაწითელის თეთრმარცვლიანი ფორმიდან ძირითადად მარცვლების მუქი-ლურჯი შეფერილობითა და ფოთლების უფრო ღრმა დანაკვთვით გამოირჩევა, ხოლო ვარდისფერი რქაწითელისგან მარცვლებისა და ღვინის შეფერვით.

ბოტანიკური აღწერა
ზრდასრული ფოთოლი საშუალო ან საშუალოზე მცირე ზომისაა, მომრგვალო ფორმის, ხუთნაკვთიანი, იშვიათად სამნაკვთიანი. ფოთლის ქვედა მხარე ხასიათდება ძალიან სუსტი აბლა-ბუდისებრი და სუსტი ჯაგრისებრი შებუსვით. ყვავილი ორსქესიანია. მტევანი კონუსური ან ცილინდრულ-კონუსური ფორმისაა, ხშირად ფრთიანი, საშუალო სიკუმსის ან თხელი. მარცვალი საშუალო ან საშუალოზე პატარა ზომისაა, ოდნავ ოვალური ფორმის. კანი საშუალო სისქის და საშუალო სიმკვრივისაა, ცვილისებრი ფიფქით საშუალოდ დაფარული. რბილობი საშუალო სიმ-კვრივისაა, ხორციანი და ნაკლებ წვნიანი, სასიამოვნო გემოთი. წვენი შეუფერავია.

რქაწითელი წითელი საშუალო ზრდა-განვითარებისა და საშუალოზე მცირემოსვლიანია. სავეგეტაციო პერიოდი კვირტის გაშლიდან სრულ სიმწიფემდე 154-157 დღეა. ყურძენი სიმწიფეში სექტემბრის ბოლოს შედის. მტევნის წონა 132-213 გრამია, საჰექტარო მოსავლიანობა კი 6-7 ტონა. ყურძნის სრული სიმწიფის პერიოდში მისი შაქრიანობა აღწევს 24.1-25%-ს, ხოლო მჟავიანობა — 6.7 გ/ლ-ს.

გამოიყენება სუფრის წითელი, მშრალი ღვინის დასამზადებლად. რქაწითელი წითელის ღვინო გაცილებით უფრო ინტენსიურად შეფერილი და მუქი ბროწეულისფერია.