შემოსავლების პოლიტიკა

შემოსავლის პოლიტიკა — ეკონომიკის მასშტაბით, ხელფასებისა და ფასების კონტროლი, რაც ყველაზე ხშირად იქმნება ინფლაციის საპასუხოდ და, როგორც წესი, ცდილობს ხელფასებისა და ფასების დადგენას თავისუფალი ბაზრის დონეზე.

შემოსავლის პოლიტიკას ხშირად იყენებდნენ ომის დროს. საფრანგეთის რევოლუციის დროს, დაწესდა „მაქსიმალური კანონი“ დაბეგრილი ფასების კონტროლს (სიკვდილით დასჯით) აღმოჩნდა ინფლაციის შემცირების წარუმატებელი მცდელობა. მსგავსი ზომებს ასევე მიმართავდნენ მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ. სამშვიდობო შემოსავლის პოლიტიკა აშშ-ში გამოიყენეს 1971 წლის აგვისტოში, ინფლაციის საპასუხოდ. ხელფასის და ფასების კონტროლი თავდაპირველად მოქმედებდა, მაგრამ 1973 წლის იანვარში ნაკლებად შემზღუდავი გახდა, მოგვიანებით მოიხსნა, როგორც ჩანს მათ გავლენა ვერ მოახდინეს ინფლაციის შემცირებაზე.

თეორია
შემოსავლის პოლიტიკა განსხვავდება „ნებაყოფლობითი“ ხელფასისა და ფასების სახელმძღვანელო პრინციპებიდან ვიდრე სავალდებულო კონტროლისთვის, როგორიცაა ფასის/ხელფასის გაყინვა. ერთი ვარიანტია „გადასახადებზე დაფუძნებული შემოსავლის პოლიტიკა“ , სადაც სამთავრობო გადასახადი დაწესებულია იმ ფირმებზე, რომლებიც ზრდიან ფასებს ან/და ხელფასებს, მეტად ვიდრე კონტროლი ამის საშუალებას იძლევა.

ზოგიერთი ეკონომისტი თანხმდება, რომ სანდო შემოსავლის პოლიტიკა ხელს შეუწყობს ინფლაციის თავიდან აცილებას. ამასთან, თვითნებურად ჩარევა ფასების სიგნალებში, უზრუნველყოფს დამატებით ზოლს ეკონომიკური ეფექტურობის მისაღწევად, რაც შეიძლება პოტენციურად გამოიწვიოს დეფიციტმა, საქონლის ხარისხის შემცირებამ ბაზარზე და მოითხოვს აღსრულების დიდ ბიუროკრატებიებს. ასე მოხდა შეერთებულ შტატებში 1970-იანი წლების დასაწყისში. როდესაც საქონლის ფასი ხელოვნურად იკლებს, იგი ქმნის ნაკლებ მიწოდებას და მეტ მოთხოვნილებას პროდუქტზე, ამით კი ქმნის დეფიციტს.

ზოგიერთი ეკონომისტი ამტკიცებს, რომ შემოსავლის პოლიტიკა უფრო იაფია (უფრო ეფექტიანი) ვიდრე რეცესიის, როგორც ინფლაციის წინააღმდეგ ბრძოლის საშუალება, ყოველ შემთხვევაში, ზომიერი ინფლაციისთვის. სხვები ამტკიცებენ, რომ კონტროლი და რბილი რეცესია შეიძლება იყოს დამატებითი გამოსავალი შედარებით ზომიერი ინფლაციისთვის.

პოლიტიკას აქვს საუკეთესო შანსი, რომ იყოს სანდო და ეფექტიანი ეკონომიკის სექტორებისთვის, სადაც დომინირებენ მონოპოლიები ან ოლიგოპოლიები, განსაკუთრებით ნაციონალიზირებული ინდუსტრია, მუშათა მნიშვნელოვან სექტორთან ერთად ორგანიზებულია შრომის პროფკავშირებში. ასეთი ინსტიტუტები საშუალებას აძლევს კოლექტიურ მოლაპარაკებას, ხელფასისა და ფასების შესახებ შეთანხმებების მონიტორინგს.

სხვა ეკონომისტები ამტკიცებენ, რომ ინფლაცია არსებითად ფულადი ფენომენია და მისი გამოსარიცხად ერთადერთი გზა არის ფულის მიწოდების კონტროლი, პირდაპირ ან საპროცენტო განაკვეთების შეცვლით. ისინი ამტკიცებენ, რომ ფასების ინფლაცია მხოლოდ წინა ფულადი ინფლაციის სიმპტომია, რომელიც გამოწვეულია ცენტრალური ბანკის ფულის შექმნით. მათ მიაჩნიათ, რომ სრულიად დაგეგმილი ეკონომიკის გარეშე, შემოსავლის პოლიტიკა ვერასოდეს იმუშავებს, ეკონომიკაში ზედმეტი თანხა მნიშვნელოვნად ამახინჯებს სხვა სფეროებს, რომლებიც განთავისუფლებულნი არიან პოლიტიკისგან.

მაგალითები
საფრანგეთი
1790-იანი წლების საფრანგეთის რევოლუციის დროს დაწესდა „მაქსიმალური კანონი“, რომელიც ინფლაციის შემცირების მცდელობას წარმოადგენდა. იგი შედგებოდა ხელფასებისა და საკვების ფასების შეზღუდვებისგან. ბევრი დისიდენტი დაისაჯა ამ კანონის დარღვევის გამო. კანონი გაუქმდა მისი შემოღებიდან 14 თვის შემდეგ.

მთავრობის წინააღმდეგ ჩადენილ დანაშაულებზე ფასების განადგურებასა და საკვების მოპოვებასთან დაკავშირებით, საფრანგეთს შეზღუდული წარმატება ჰქონდა. მისი აშკარა განზრახვის გათვალისწინებით, რომ ხალხს შესძლებოდა საკვების გონივრულ პასებში შესყიდვა, უმეტესად კრახი განიცადა. ზოგმა ვაჭარმა, რომელიც იძულებული გახდა, საქონელი უფრო დაბალ ფასში გაეყიდა, ვიდრე თავად შეიძინა, გადაწყვიტა თავისი ძვირფასი საქონლის ბაზრიდან დამალვა, პირადი მოხმარებისთვის გამოყენება ან შავ ბაზარზე გაყიდვა. თუმცაღა, საყოველთაოდ მიღებული მაქსიმუმი, მეტად წარმატებული აღმოჩნდა საზოგადოებრივი უსაფრთოებისა და რობესპიერის კომიტეტებიდან წამოსული არასტაბილური პოლიტიკური საკითხების გადასაჭრელად, მათ უფრო დიდ პოლიტიკურ საკითხებზე ფოკუსირების საშუალებას აძლევდა, რომლებიც მჭიდროს იყვნენ კავშირში საფრანგეთის რევოლუციის დასრულებასთან.

საყოველთაო მაქსიმუმის შექმნისას, მაქსიმილიენ რობესპიერმა ფრანგი ხალხის ყურადღება, ფულისა და საკვების დეფიციტში მთავრობის ბრალეულობიდან, მომხმარებლებსა და ვაჭრებს შორის ომზე გადაიტანა. საყოველთაო მაქსიმუმის ტექსტი, მიემართებოდათ ბიზნესმენებს, რომლებიც ფართო მასშტაბის სარგებელს იღებდნენ საფრანგეთის ეკონომიკის ნგრევისგან. ამასთან, პრაქტიკაში კანონის მიზანს/სამიზნე ჯგუფს წარმოადგენენ ადგილობრივი მეწარმეები, ჯალათები, მცხობელები და ფერმერ-ვაჭრები, რომლებიც ყველაზე ნაკლებ სარგებელს იღებენ ეკონომიკური კრიზისიდან. საყოველთაო მაქსიმუმით, რობესპიერმა ხალხს პასუხი შესთავაზა იმაზე, თუ ვინ უნდა ადანაშაულებდნენ სიღარიბისა და შიმშილის გამო. გარდა ამისა, იმის გათვალისწინებით, რომ იგი უკავშირდება „ეჭვმიტანილთა კანონს“, როდესაც მოქალაქე ატყობინებს მთავრობას კანონდამრღვევი ვაჭრის შესახებ, მათ სამოქალაქო მოვალეობის შემსრულებლადაც მიიჩნეოდნენ.

შეერთებული შტატები
მეორე მსოფლიო ომის დროს ფასების კონტროლი გამოიყენეს საომარი ინფლაციის გასაკონტროლებლად. ფრანკლინ რუზველტის ადმინისტრაციამ დააარსა (ფასების ადმინისტრირების ოფისი). ეს სააგენტო საკმაოდ არაპოპულარული იყო თავისი ბიზნეს ინტერესების გამო და მაქსიმალურად სწრაფად დააზარალებდა მშვიდობიანობის აღდგენის შემდეგ. ამასთან, კორეის ომმა დააბრუნა იგივე ინფლაციური ზეწოლა და კვლავ დამკვიდრდა ფასების კონტროლი, ამჯერად (ფასების სტაბილიზაციის ოფისი) ქვეშ.

1970-იანი წლების დასაწყისში ინფლაცია გაცილებით მაღალი იყო, ვიდრე წინა ათწლეულებში, მოკლედ 1970 წელს 6 %-ზე მაღალი და 1971 წელს 4 %-ზე, ასე დიდხანს გაგრძელდა. აშშ-ს პრეზიდენტმა რიჩარდ ნიქსონმა დააწესა ფასების კონტროლი 1971 წლის 15 აგვისტოს. დასრულებული 1973 წელს. ამ ფაზებში თითქმის მთლიანად გამოიყენეს უმსხვილეს კორპორაციებსა და პროფკავშირულ გაერთიანებებზე კონტროლი, რომლებსაც ფასების დაწესების ძალა ჰქონდათ. ამასთან, მოთხოვნილი ფასებისთვის 93 %-იანი ზრდის მინიჭება საკმარისად ჩაითვალა ხარჯების დასაკმაყოფილებლად. ასეთი მონოპოლური ძალაუფლებით, ზოგიერთი ეკონომისტი ხედავდა, რომ კონტროლი შესაძლოა ეფექტიანად მუშაობს (თუმც ისინი ჩვეულებრივ სკეპტიკურად უყურებენ კონტროლის საკითხს). იმის გამო, რომ ამ ტიპის კონტროლს შეუძლია ინფლაციური მოლოდინები დააბალანსოს/ჩააწყნაროს, ეს სერიოზული დარტყმა იყო სტაგფლაციის წინააღმდეგ.

კონტროლის პირველი ტალღა წარმატებული აღმოჩნდა დროებითი ინფლაციისთვის, ხოლო ადმინისტრაციამ გამოიყენა ექსპანსიური ფისკალური და ფულადი პოლიტიკა. თუმცა, გრძელვადიანი ეფექტები დამანგრეველი აღმოჩნდა. ფასების საწყისი კონტროლის დასრულების შემდეგ, დაუცველი დარჩა, ინფლაციური ზეწოლის გამწვავების მიზნით კი ზედმეტად ექსპანსიური პოლიტიკა დაიწყო. ხორცმა ასევე დაიწყო გაუჩინარება სასურსათო მაღაზიების თაროებიდან და ამერიკელებმა გააპროტესტეს სახელფასო კონტროლი, რამაც ინფლაციის პირობებში ხელფასები ვერ შეინარჩუნა.

კანადა
1974 წლის ფედერალური არჩევნების დროს, პროგრესული კონსერვატიული პარტიის ლიდერმა რობერტ სტენფილდმა, კანადის ეკონომიკაზე ხელფასისა და ფასების გაყინვის დაწესება შესთავაზა, ნავთობის კრიზისის გამო გაზრდილი ინფლაციის საპასუხოდ. პიერ ტრუდოს ხელმძღვანელობით ლიბერალური მთავრობა თავიდანვე ეწინააღმდეგებოდა ამ აზრს, მაგრამ არჩევნებში გამარჯვების შემდეგ, ანტი-ინფლაციის აქტი შემოიღეს 1975 წელს. ეს აქტი შეიცავდა ხელფასისა და ფასების კონტროლს ეკონომიკის ნაწილებზე და ძალაში რჩებოდა 1978 წლამდე. 1979 წელს დაიშალა ანტი-ინფლაციის საბჭო და გაუქმდა ანტი ინფლაციური აქტი.

გაერთიანებული სამეფო
ჰაროლდ ვილსონის მთავრობამ, ფასებისა და შემოსავლების ეროვნული საბჭო შექმნა, 1965 წელს, რომელიც ცდილობს ბრიტანეთის ეკონომიკაში ინფლაციის პრობლემის მოგვარებას ხელფასებისა და ფასების მართვის გზით. 1970-იან წლებში გაერთიანებული სამეფოს ქოლაღანის მთავრობა ცდილობდა შეემცირებინა კონფლიქტი ხელფასებსა და ფასებთან დაკავშირებით „სოციალური კონტრაქტის“ საშუალებით, რომელშიც გაერთიანებები მიიღებდნენ მცირე ხელფასების ზრდას, ხოლო ბიზნესი შეზღუდავდა ფასების ზრდას, რაც მიბაძავდა ნიქსონის პოლიტიკას ამერიკაში. ფასების კონტროლი დასრულდა 1979 წელს მარგარეტ ტეტჩერის არჩევით.

ავსტრალია
ავსტრალიამ განახორციელა შემოსავლის პოლიტიკა, სახელწოდებით ფასები და შემოსავლის ხელშეკრულება 1980-იან წლებში. შეთანხმება შედგა პროფკავშირებსა და ჰოკის შრომის მთავრობას შორის. დამსაქმებლები არ იყვნენ ხელშეკრულების მონაწილენი. პროფკავშირები შეთანხმდნენ, რომ შეზღუდავდნენ ხელფასების მოთხოვნებს, მთავრობამ კი პირობა დადო, რომ შემცირდებოდა ინფლაცია და ფასების ზრდა. მთავრობას ასევე უნდა ემოქმედა სოციალურ ხელფასზე. ამის ფართო გაგებით, ეს კონცეფცია მოიცავდა გულისხმობდა განათლებასა და კეთილდრეობაზე გაზრდილ ხარჯებს.

ინფლაცია შემცირდა შეთანხმების პერიოდში, რომელიც რამდენჯერმე გადაკეთდა. ამასთან, დროთა განმავლობაში, შეთანხმების ძირითადი ელემენტების გარკვეული ჯგუფი მოძველდა, რადგან პროფკავშირები შეეცადნენ გადაეტანათ ცენტრალიზებული ხელფასის შეცვლა საწარმოთა ვაჭრობაზე. შეთანხმებამ დაკარგა ძირითადი როლი 1989–92 წლების რეცესიის შემდეგ და იგი 1996 წელს ლეიბორისტული მთავრობის დამარცხების შემდეგ შეწყდა.

იტალია
იტალიამ მიბაძა შეერთებული შტატების ფასებსა და ხელფასების კონტროლს 1971 წელს, მაგრამ მალევე დათმო პოლიტიკა, რათა ნავთობის ფასის კონტროლზე ფოკუსირებულიყო.

ნიდერლანდები და ბელგია
ნიდერლანდების ბოროტმოქმედ მოდელს ახასიათებს სამმხრივი თანამშრომლობა დამსაქმებელთა ორგანიზაციებს შორის, როგორიცაა -, შრომის პროფკავშირები, როგორიცაა და მთავრობა. ეს მოლაპარაკებები ასახულია სოციალურ ეკონომიკურ საბჭოში (ჰოლანდიური: - , ). ემსახურება როგორც ცენტრალურ ფორუმს, შრომითი საკითხების განსახილველად და აქვს კონსენსუსის დიდი ტრადიცია, ხშირად შრომითი კონფლიქტების მოგვარებისა და გაფიცვების თავიდან აცილების პრაქტიკა. მსგავსი მოდელები გამოიყენება ფინეთში, კერძოდ, ყოვლისმომცველი პოლიტიკის შესახებ შეთანხმება და კოლექტიური შრომითი ხელშეკრულებების უნივერსალური მოქმედება.

მიმდინარე პოლდერის მოდელის გატარება, დაიწყო 1982 წლის ვასენარის შეთანხმებით , როდესაც პროფკავშირებმა, დამსაქმებლებმა და მთავრობამ შეიმუშავეს ეკონომიკის აღორძინების ყოვლისმომცველი გეგმა, რომელიც მოიცავს ეკონომიკის აღორძინებას უფრო მოკლე დროში და ერთის მხრივ უფრო ნაკლებ ანაზღაურებას, ხოლო მეორეს მხრივ მეტ დასაქმებას.

პოლდერის მოდელი ფართოდ, მაგრამ არა უნივერსალურად განიხილება, როგორც წარმატებული შემოსავლის მართვის პოლიტიკა.

ეს მოდელი ასევე გამოიყენება ბელგიაში, აქედან გამომდინარე, მისი სახელი („ბოძები“ არის რეგიონი, რომელიც მოიცავს ნიდერლანდების და ბელგიის ჩრდილოეთ ნაწილს).

ახალი ზელანდია
1982 წელს, მაშინდელმა პრემიერ მინისტრმა და ფინანსთა მინისტრმა რობ მულდონმა, საზოგადოების წინააღმდეგობის მიუხედავად, ერთდროულად დააწესა ხელფასები, ფასები და პროცენტები, ინფლაციის შემცირების მიზნით. ეს ზომები შემდგომში გააუქმეს მალდონის მემკვიდრემ დევიდ ლანჟმა და ფინანსთა მინისტრმა როჯერ დუგლასმა.

ზიმბაბვე
2007 წელს, რობერტ მუგაბეს მთავრობამ, ჰიპერიმფლაციის გამო, ზიმბაბვეში ფასების გაყინვა დააწესა. ამ პოლიტიკამ მხოლოდ დეფიციტებამდე მიგვიყვანა.