აზერბაიჯანული ეროვნული იდენტობა

აზერბაიჯანული ეროვნული იდენტობა წარმოადგენს აზერბაიჯანელი ხალხის კულტურულ, ენობრივ და ისტორიულ თავისებურებებზე დაფუძნებულ კოლექტიურ თვითშეგნებას, რომელიც საუკუნეების მანძილზე ფორმირდებოდა.

დაახლოებით 1840 წელს მირზა ქაზიმ ბეიმ აზერბაიჯანულ ენას „აზერბაიჯანული თურქული“ უწოდა. 1879 წლიდან სახელწოდება „აზერბაიჯანული ენა“ გავრცელდა თბილისელ მუსლიმ ინტელექტუალებში, რომლებიც ამ ენაზე მოლაპარაკეებს აზერბაიჯანელებს უწოდებდნენ. ეთნონიმი „აზერბაიჯანელი“ პირველად 1891 წელს გამოვიდა ტიფლისში გამოცემულ გაზეთ „ქაშკულში“ და საუკუნის ბოლოს თვითსახელწოდების სახით დამკვიდრდა.

ტერმინის ოფიციალური გამოყენება საბჭოთა პერიოდში, 1936 წელს დაიწყო. 1995 წლის აზერბაიჯანის კონსტიტუციით, ქვეყნის მოსახლეობა მოიცავს როგორც რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მცხოვრებ მოქალაქეებს, ისე დიასპორებსა და ეთნიკურ უმცირესობებს.

ისტორია
აზერბაიჯანელი ხალხის იდენტობის ჩამოყალიბება დაკავშირებულია საუკუნეში თურქი სელჩუკებისა და ოღუზური ტომების მიგრაციასთან, რომლებმაც ადგილობრივ ირანულ და კავკასიურ მოსახლეობასთან შერევით სათავე დაუდეს თურქული ენისა და ისლამური კულტურის განვითარებას რეგიონში.

ტრადიციულად, ტერმინი „აზერბაიჯანი“ ნიშნავდა მდინარე არაქსის სამხრეთით მდებარე ტერიტორიას (თანამედროვე ჩრდილო-დასავლეთ ირანი), ხოლო დღევანდელი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ტერიტორია ცნობილი იყო არანისა და შირვანის სახელწოდებებით.

აზერბაიჯანელი მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ნახევრად მომთაბარე ცხოვრების წესს მისდევდა და ინარჩუნებდა პატრიარქალურ-ტომობრივი ურთიერთობების ნაშთებს. ადამიანები ხშირად საკუთარი თავის იდენტიფიკაციას ტომის ან მემკვიდრეობითი კუთვნილების სახელით ახდენდნენ (მაგ. აფშარი, თეკელი, კანგერლი, აირიმი და სხვ.). სოფლებისა და ქალაქების მოსახლეობის ეკონომიკური საქმიანობა ადგილობრივ დონეზე, კონკრეტულ რეგიონებში იყო კონცენტრირებული, რის გამოც ისინი ერთმანეთისგან ტერიტორიების სახელწოდებებით გამოირჩეოდნენ (შირვანლი, ყარაბაღლი, საყკალი, გუბალი, ბაქილი და სხვ.). მკვლევარი ალასგარ ალეკპეროვი ამ ტენდენციას აფასებს, როგორც ძველი აზერბაიჯანული სახანოების ფრაგმენტაციის შედეგს. მოლა ფანაჰ ვაგიფი კი აზერბაიჯანს წარმოდგენდა, როგორც მომთაბარე ტომობრივი სტრუქტურის მქონე პროვინციების ერთობლიობას.

თანამედროვე დროში ტერმინი „იერაზი“ (ერევნის აზერბაიჯანელი) გამოიყენება აზერბაიჯანში მცხოვრები წარმოშობით სომხეთიდან ჩამოსული აზერბაიჯანელებისთვის. მისი მნიშვნელობის მიუხედავად, ეს ტერმინი გამოიყენება არა მხოლოდ ერევნიდან ჩამოსული აზერბაიჯანელებისთვის, არამედ სომხეთიდან ჩამოსული ყველა აზერბაიჯანელისთვისაც. ქართველ აზერბაიჯანელებს გრაზს უწოდებენ.

ამერიკელი ანთროპოლოგი რიჩარდ ვიქსი ასევე აღნიშნავს, რომ თანამედროვე დროში ირანელი აზერბაიჯანელები, საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით, თურქული იდენტობის გარდა, იყენებენ ტერმინებს „შაჰსევენი“, „აფშარი“ და „ყაჯარი“.

აზერბაიჯანელებში ისლამური რელიგიური თვითშეგნება ხშირად ეთნიკურ იდენტობაზე წინ დგას — ეს მკაფიოდ ჩანს კომპოზიტორ უზეირ ჰაჯიბეკოვის ერთ-ერთ სტატიაში, სადაც იგი საკუთარ ერს, ენასა და რწმენას ერთდროულად „მუსლიმურად“ მოიხსენიებს. ანალოგიურად, მამედ ემინ რასულზადე იხსენებს დიალოგს თურქ ფაშასა და აზერბაიჯანელ ჯარისკაცს შორის: „რომელი ერიდან ხარ, მამედ?“ — „ალაჰს მადლობა, მუსლიმი“.

ფრანგი მკვლევარი ნიკო მარი 1920 წელს წერდა, რომ კავკასიელ აზერბაიჯანელთა კულტურული თვითშეგნება ძირითადად რელიგიურ საფუძველზე იყო აგებული და ისლამურ სამყაროსთან იდენტიფიცირდებოდა. ამ ცნობიერებას განსაკუთრებით მხარს უჭერდა მსხვილი მიწის მესაკუთრეთა მმართველი ფენა.

აბასგულუ აღა ბაკიხანოვმა თავის ცნობილ ისტორიულ ნაშრომში „გულუსტანი-ირამი“, რომელიც შირვანისა და დაღესტნის ისტორიას ეძღვნება, ხაზგასმით აღნიშნა, რომ მიუხედავად კავკასიის რეგიონში არსებული ეთნიკური და კულტურული მრავალფეროვნებისა, კავკასიელ ხალხებს გააჩნიათ საერთო ისტორიული გამოცდილება და, გარკვეულწილად, საერთო იდენტობაც. ამ იდენტობა განსხვავდება მეზობელი ხალხების — ოსმალო თურქებისა და სპარსელების იდენტობისგან, მიუხედავად რელიგიური თუ ისტორიული კავშირებისა მათთან.

 საუკუნის ბოლოს, მუდმივი ცვლილებების ფონზე, აზერბაიჯანელებში ეროვნული იდენტობა ჯერ კიდევ არ იყო ჩამოყალიბებული. მაგალითად, ტფილისში მოღვაწე განმანათლებელი მირზა ფათალი ახუნდოვი ირანს მიიჩნევდა საკუთარ სამშობლოდ და თავის ნათესავებს თურქებად მოიხსენიებდა. აზერბაიჯანული ინტელიგენცია მრავალ იდენტობას შორის ლავირებდა - ირანულ, ოსმალურ, ისლამურ და პანთურქულ. ირანისა და კავკასიის აზერბაიჯანელებს განსხვავებული იდეოლოგიური შეხედულებები ჰქონდათ. რუსეთის იმპერია მათ შიიტ მუსლიმებად, ენით თურქებად და კულტურულად სპარსეთთან დაახლოებულებად მიიჩნევდა და მათ „კავკასიელ თათრებს“, „აზერბაიჯანელ თათრებს“ ან „სპარსელ თათრებს“ უწოდებდა, რათა სხვა რეგიონებში მცხოვრები თათრებისგან განესხვავებინა.

იმ პერიოდში, როდესაც რელიგიური და რეგიონული იდენტობა ყალიბდებოდა, აზერბაიჯანელების ეროვნული თვითშეგნება ჯერ კიდევ ფორმირების პროცესში იყო. ეს პერიოდი აზერბაიჯანული იდენტობის შესახებ დებატების პერიოდი გახლდათ. ისტორიული ლაშქრობები (არაბები, ირანელები, რუსები) იდენტობის პრობლემებს ამწვავებდა. ინტელექტუალები ოსმალურ, ირანულ, თურქულ და ისლამურ ტენდენციებს შორის გზას იკაფავდნენ. მხოლოდ მცირე ნაწილი ასახავდა ნამდვილ აზერბაიჯანულ იდენტობას, მათ შორის ფირუდინ ბეი ქოჩარლი. ბაქოში მოქმედი ორგანიზაცია ჰუმმეტი ეთნიკური ნაციონალიზმის წინააღმდეგი იყო და მხარს უჭერდა იმპერიის სხვადასხვა ეთნიკური ჯგუფის გაერთიანებას საერთო მუშათა კლასის და დემოკრატიული რევოლუციის იდეის გარშემო.

1900-იანი წლების დასაწყისში რამდენიმე მნიშვნელოვანმა მოვლენამ აზერბაიჯანში თურქული ეროვნული განწყობები გააძლიერა. ამას ხელი შეუწყო: 1905 წლის რუსეთის რევოლუციამ და სომეხ-მუსლიმთა სისხლიანმა დაპირისპირებამ; იმავე წლის ირანის კონსტიტუციურმა რევოლუციამ და მისმა კრახმა; და 1908 წლის ახალგაზრდა თურქების რევოლუციამ, რომელმაც თურქისტები ოსმალეთის იმპერიის სათავეში მოიყვანა.

ჩრდილოეთ აზერბაიჯანში მცხოვრებმა თურქისტულად განწყობილმა ინტელექტუალებმა აქტიურად დაიწყეს საკუთარი თურქული წარმოშობის ხაზგასმა და საკუთარი თავის დაკავშირება ოსმალეთის თურქებთან. ალი ბეგ ჰუსეინზადეს რედაქტორობით გამომავალ ჟურნალ „ფუიუზატში“ (1906) აღინიშნებოდა, რომ როგორც ოსმალეთის, ისე დღევანდელი აზერბაიჯანის თურქები ერთი ეთნიკური ფესვის – ოღუზთა – შთამომავლები იყვნენ, და რომ მათ შორის არსებული განსხვავებები უმნიშვნელოდ მიიჩნეოდა. ჰუსეინზადე ღიად ემხრობოდა აზერბაიჯანელებით დასახლებული ტერიტორიების რაიმე ფორმით ოსმალეთის იმპერიასთან გაერთიანების იდეას.

თურქულ მოძრაობას ასევე მხარს უჭერდა არაერთი გამოცემაც, მათ შორის მამედ ემინ რასულზადეს გაზეთი „აჩიქ სოზი“ (1915–1918). თუმცა, სხვა მოაზროვნეები, როგორიცაა აზერბაიჯანიზმის მომხრეები და ჯალილ მამედყულიზადე, ამტკიცებდნენ, რომ ირანის ბატონობისგან „განთავისუფლების“ შემდეგ აზერბაიჯანული იდენტობის აყვავებისთვის, ის ოსმალეთის იმპერიისგან დამოუკიდებლად უნდა განვითარდეს.

ეთნონიმი „აზერბაიჯანელები“ ფართოდ გამოყენებაში მხოლოდ 1936 წლიდან შემოვიდა. მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოთა მმართველობის ადრეულ პერიოდში აზერბაიჯანელებს ხშირად „თურქებს“ უწოდებდნენ, 1936–1937 წლებში ტერმინი „თურქი“ ოფიციალურ დოკუმენტებში შეიცვალა „აზერბაიჯანელით“. 1939 წლის მოსახლეობის აღწერის შედეგად, აზერბაიჯანელი თურქები უკვე რეგისტრირებულნი იყვნენ როგორც „აზერბაიჯანელები“.

1995 წელს მიღებულ აზერბაიჯანის კონსტიტუციაში ქვეყნის მთელი მოსახლეობა აზერბაიჯანელებად არის მოხსენიებული, ხოლო სასაუბრო თურქული ენა - აზერბაიჯანულ ენად. ამრიგად, ცნება „აზერბაიჯანელი“ ეროვნული იდენტობის, მოქალაქეობისა და ენის ოფიციალურ სახელწოდებად გამოიყენება.

აღსანიშნავია, რომ 1991 წელს დამოუკიდებელი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის დაარსებამ ირანელი აზერბაიჯანელები საკუთარ ეთნიკურ იდენტობასთან დაახლოებისკენ მიიყვანა, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ახალ რესპუბლიკასთან არ იდენტიფიცირდებოდნენ. 1990-იანი წლებიდან მოყოლებული, ირანში აზერბაიჯანული ეთნიკური იდენტობის პოლიტიკური გამოხატულება გაიზარდა. მთავარი მოთხოვნა ირანში კულტურული უფლებების გაზრდა იყო.