iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბოდორნის ნამოსახლარი და სამაროვანი

ბოდორნის ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოდორნაში, მდებარეობს საქართველოს სამხრეთი გზის პირას, საკარმიდამო ნაკვეთში. ძეგლი მრავალფენიანია, თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის დასაწყისი- საუკუნის ნახევრით. 1973 და 1977-1978 წლებში გათხრები ჩაატარა ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ძეგლი დაზიანებულია გზის რეკონსტრუქციისა და მიწის დამუშავების დროს.

ქვედა ფენაში, მიწის ზედაპირიდან 1,3 მ სიღრმეზე, აღმოჩნდა ქილისებრი, ქოთნისებრი და ბადიის მსგავსი თიხის ჭურჭლის ნატეხები; ობსიდიანის ლამელა და ანატკეცები, ქვის ხელსაფქავის ფრაგმენტი და ცხოველთა ძვლები, დამახასიათებელი ადრინდელი სამიწათმოქმედო კულტურისათვის.

აქვე აღმოჩნდა მტკვარ-არაქსის კულტურის პერიოდის თიხის ჭურჭლის ძირ-გვერდის და პირის ნატეხები. გამოვლენილია აგრეთვე რიყის ქვისგან შემდგარი წრიული მოყვანილობის ქვაყრილის ნაშთი, რომელიც შესაძლოა ყორღანის ნაწილიც იყოს.

ადრინდელი ფენები ჩაჭრილი იყო სამარხებით. გვიანდელი ანტიკური ხანის სამარხები წარმოდგენილია ბავშვის და მოზრდილის ორმოსამარხებით, რომლებშიც მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ, მოკრუნჩხული და გაშოტილი, თავით დასავლეთისკენ. აღმოჩნდა მინის სანელსაცხებლე, ბრინჯაოს ღილის და რგოლის ფრაგმენტები, ვერცხლის და ოქროს საყურე. სხვადასხვა მასალისგან დამზადებული მძივები, რომლებიც თარიღდება საუკუნის მიწურულით და საუკუნის მესამედით.

ადრინდელი შუა საუკუნეების სამარხი წარმოდგენილია კატაკომბით, რომელშიც აღმოჩნდა ერთი ჩონჩხი ზურგზე გაშოტილი, თავით სამხრეთისკენ. აღმოჩენილია რკინის მოხრილი დანა და ხოსრო -ის ვერცხლის სასანური მონეტა. არქეოლოგიური მასალა ინახება არქეოლოგიის კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ანანურის ანდრიაანთ სახლი

ანანურის ანდრიაანთ სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ანანურის ხუროთმოძღვრული ანსამბლის სამხრეთით. აგებულია საუკუნის ნახევარში. სახლი ორსართულიანია (27,2 9,1 მეტრი), ნაშენია აგურითა და ქვიშაქვით. ორივე სართული გეგმით ერთნაირია. ჩრდილოეთის კედელი ყრუა, სამხრეთით ხისსვეტებიანი ღია აივანია; ყოველ სართულზე ხუთი მოსაზღვრე ოთახია. ოთახების კარ-სარკმელები აივანზე გამოდის, სართულზე აივნის სვეტები ოთხკუთხაა და ქვის ბაზისებზე დგას. სართულის სვეტები წრიულია, სვეტებს შორის მოაჯირი შემკულია ჭვირული ორნამენტით. სართულის აივანს აღმოსავლეთიდან ორმარშიანი კიბე აქვს მიდგმული. სართულის კარ-სარკმელი შემკულია ჰორიზონტალურად თაროთი გაერთიანებული ოთხსაფეხურიანი ნახევარწრიული თავსართებით. კარ-სარკმელს შორის პილასტრებია. სართულშუა გადახურვა ხის კოჭებს ეყრდნობა. სახლს ხის ნივნივებზე გამართული სხვენი აქვს. სხვენზე ასასვლელი კიბე სართულის სქელ კედელშია ჩაყოლებული. სახურავი თუნუქისაა.
დუდაურების ღვთისმშობლის ეკლესია

დუდაურების ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დუდაურებში, თარიღდება შუა საუკუნეებით. ეკლესია დანგრეულია. შემორჩენილია დაფლეთილი ქვით ნაგები 1 მეტრი სიმაღლის კედლები. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. ეკლესია უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული.
გუდანის საცხოვრებელი სახლი

გუდანის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გუდანის ცენტრში. ეკუთვნის ს. ჭინჭარაულს. აგებულია საუკუნის დასაწყისში.

ნაგებია ნატეხი ქვის მშრალი წყობით. ტიხრები ნაკელით შელესილი წნულისაა. ნაგებობა ტერასულბანიანია. შედგება ორი ნაწილისაგან: ორ სართულიანი სახლისა და ორსართულიანი მინაშენისგან. სახლის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეზე მიდგმულია რიყის ქვით ნაგები ცხვრის საზაფხულო სადგომი. სართულშუა გადახურვა და სახურავი გამართულია ხის კოჭებზე, რომლებიც გრძივ ღერძზე განლაგებულ ხის რამდენიმე ბოძსა და ქვის ერთ მასიურ სვეტს ეყრდნობა. სახლის პირველ სართულზე შესასვლელი სამხრეთიდანაა. ქვის კაპიტალურ კედლიანი დერეფნიდან კარი ჩასმულია ხის ჩარჩოში. კარის ორივე მხარე თითო სარკმელია. დერეფანი გატიხრულია სამ ნაწილად. შუა ნაწილი გასასვლელია, მარცხნივ ცხენების სადგომია, მარჯვნივ სართავისი. დერეფნის კარის პირდაპირ გაჭრილია სახლის მთავრ ნაწილში (შინა) შესასვლელი. შინა ორ ნაწილადაა გაყოფილი. კარის მარჯვნივ საქონლის სადგომია, რომელშიც უკანა კედლის გასწვრივ ცხვრების და ხბოების სადგომია, მარცხნივ საცხოვრებელი შიდა ეზოსა და საქონლის სადგომს ფილაქნის იატაკი აქვს. საცხოვრებლის წინა ნაწილში წინათ კერა იყო. სახლის მეორე სართულის სამხრეთ კედელში კარი და ერთი სარკმელია, მეორე სარკმელი დასავლეთითაა. ჭერხოს წინ, სართული თავზე ბანია. ჭერხო მამაკაცთა საძინებელი იყო, იყენებდნენ საოჯახო ინვენტარისა და საკვების შესანახადაც.

გვერდითას სართულის სამხრეთ კედელში კარი და ერთი სარკმელია გაჭრილი. იატაკი აქ დატკეპნილი მიწისაა. სართული აღმოსავლეთ კედელში კარი და ორი სარკმელია, სამხრეთ კედელში - ორი სარკმელი. ეს სართული ორ ნაწილადაა გატიხრული. სამხრეთი ნაწილი საცხოვრებელია. ჩრდილოეთისას სამეურნეო დანიშნულებისათვის იყენებდნენ. სახლისა და გვერდითას სართულები ერთმანეთს საერთო კარით უკავშირდება. სახლისა და გვერდითას ბანზე კალოა. უკან სამი მხრიდან კედლის შემოზღუდული ფარდულია, სადაც ინახავდნენ სამეურნეო იარაღსა და ძნის, თავისა და ჩალის მარაგს.
დუმაცხოს ნასოფლარი

დუმაცხოს ნასოფლარი — არქეოლოგიური, არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დუმაცხოდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 600 მეტრზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.
ნაგებობათა ნაშთები განლაგებულია ტერასულად. კედლები ნაგებია ლოდებით, მშრალად. შეიმჩნევა ციხე-სახლების ნაშთები. შემორჩენილია ერთი მოზრდილი დარბაზისა და ზურგიანი კოშკის ნაშთი. ნასოფლარზე მოგვიანებით აუშენებიათ ზეგარდის წმინდა გიორგის ნიშის საქვაბე.

ნასოფლარიდან აღმოსავლეთით, 0,4 კილომეტრზე, სოფელ ბურსაჭირსკენ მიმავალ გზაზე, შემორჩენილია ზურგიანი კოშკის ნანგრევები. კოშკიდან ოდნავ მოშორებით, მეორე ზურგიანი კოშკის ნაშთია.
აბანოსხევის მეორე ნამოსახლარი და სამაროვანი

აბანოსხევის მეორე ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოსხევთან. მდინარე აბანოსხევის მარჯვენა ნაპირზე. ბულაჩაურის წყალსადენის ნაკრძალის ტერიტორიაზე. დაზიანდა წყალსადენის მილების გაყვანის დროს. თარიღდება ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის შუა საუკუნეებით. 1982 წელს გათხრები ჩაატარა ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ქვედა დონეზე გამოვლინდა საშუალო ზომის სამეურნეო ორმოები. ორმოებში და ფენაში აღმოჩნდა დერგების, ქილების, ხუფების, ქოთნების, ქვაბ-ქოთნების, კოჭბების, გადასატანი კერის და პირგადაშლილი ტაფისებრი ჭურჭლების ნატეხები, რომლებიც სამეურნეო, სამზარეულო და საკულტო დანიშნებულებისაა. გვხვდება ქვისა და ძვლის იარაღები. მომდევნო ფენაში აღმოჩნდა სამეურნეო ორმო, ნახშირიანი ფენა, ალიზის ნაშთები, ხელსაფქვავი, თიხის ჭურჭლისა და კრამიტის ნატეხები, რომლებიც მიეკუთვნება ნამოსახლარს. ამავე დონეზეა გათხრილი სამი ორმოსამარხი, სადაც დაკრძალული იყო თითო მიცვალებული.ერთ სამარხში აღმოჩნდა გატეხილი თიხის ხელადა. ზედა ფენაში, რომელიც ძლიერ არის დაზიანებული, გამოვლინდა სამეურნეო ხარო,უინვენტარო ორმოსამარხი, ადრინდელი და განვითარებული შუა საუკუნეებისათვის დამახასიათებელი სხვადასხვა დანიშნულების თიხის ჭურჭლის ნატეხები. არქეოლოგიური მასალა ინახება აკც-ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ანანურის თეთრიგზის ნასოფლარი

ანანურის თეთრიგზის ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ანანურის ახალი დასახლების ჩრდილო-დასავლეთით, 100 მეტრზე, ტყიანი მთის ფერდობზე. თარიღდება - საუკუნეებით. 1985, 1988-1989 და 1991 წლებში გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). ძეგლი დაზიანდა ახალი მილსადენის გაყვანის დროს. ხელოვნურად მოსწორებულ, ქვის ღობით შემოსაზღვრულ პატარა ფართობზე შემორჩენილია ტერასულად განლაგებული საცხოვრებელი და სამეურნეო სათავსების (6 3,5 მეტრი; 6 1,9 მეტრი; 3,6 3,3 მეტრი; 3 2,7 მეტრი) ფრაგმენტები, ქვიშაქვის მშრალი წყობით ნაგებ კედელში აქა-იქ დატანებულია თახჩები. ზოგან კედელს მთელ სიგრძეზე გასდევს ქვით ნაწყობი დაბალი საფეხური - ტახტი. იატაკი მიწატკეპნილია ან ფილებითაა მოგებული. სათავსების შუაში კვადრატული და წრიული ფორმის ქვის კერაა. გადახურვა ბანურია. სამეურნეო დანიშნულების სათავსებში კირის ხსნარითა და ქვით ნაგები საწნახლები და ქვევრების ფრაგმენტებია. საცხოვრებელი კომპლექსის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით, ეზოს გარეთ, გამოვლინდა ქვიშაქვით და ალიზის აგურით ნაგები ქურისა და სხვა სამეურნეო ნაგებობათა ნაშთები. განათხარი არქეოლოგიური მასალა (დერგების, ქოთნების, ბადიების, ხელადებისა და მოჭიქული ჯამების ფრაგმენტები) ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ებნისის მაცხოვრის ეკლესია

ებნისის მაცხოვრის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელი ებნისის აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება - საუკუნეებს.

ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა, ნაგებია რიყის ქვით. სამხრეთიდან გვიანდელი მინაშენი ეკვრის. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია გადახურვა, ჩრდილოეთ კედლის საპირე წყობა და კედლების ზედა ნაწილები. ეკლესიას შეასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილში აქვს. კარის გადახურვა ჩამოშლილია. აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდის ღერძზე, ვიწრო სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშია. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია ფართო მხრებით, რომლებსაც კონქის ნალისებრი თაღი ეყრდნობა.

მინაშენი სწორკუთხაა. შეასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია, შემორჩენილია მხოლოდ დასავლეთის წირთხლის ნაწილი. ფასადები სადაა. ეკლესიას ერტყა რიყის ქვით ნაგები წრიული გალავანი. მის სამხრეთ ნაწილში კარიბჭე ყოფილა.
ანანურის ნამგალაურების სახლი

ანანურის ნამგალაურების სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ანანურის ქვემო უბანში. აგებულია საუკუნის ნახევარში. ნაწილობრივ სახეშეცვლილია (გადაკეთებულია აივანი, შესასვლელებისა და ფანჯრების ნაწილი და სხვა). სახლი ორსართულიანია (16,9 10,2 მეტრი), ნაშენია აგურით. სართული სავაჭროა, მეორე საცხოვრებელი. სართულის ქვეშ იდენტური გეგმის სარდაფია. სარდაფში ჩასასვლელი კიბე მთავარი (ჩრდილოეთის) ფასადის მხრიდანაა. ამ მხარეს სარდაფს ბრტყელი თაღით გადახურული ფართო შესასვლელი და ორი ფანჯარა აქვს, დასავლეთ კედელში კი - ორი თახჩა. სართული სავაჭრო ოთახისა და საწყობისგან შედგება. სავაჭრო ქუჩის მხარესაა, ჩრდილოეთით. სწორკუთხა ბურჯზე დაყრდნობილი აგურის ორი თაღით იგი ორ თანაბარ ნაწილად იყოფა. ორივე ნაწილს ქუჩის მხარეს თითო კარი და ფანჯარა აქვს. სავაჭრო კარის უკავშირდება საწყობს, რომელიც მათ გამმიჯნავ კაპიტალურ კედელშია გაჭრილი. საწყობის მეორე შესასვლელი დასავლეთიდანაა. სართული საცხოვრებელია. ამ სართულს დასავლეთით და ჩრდილოეთით, მთელ სიგრძეზე, ხის გადახურული აივანი გასდევს. მთავარი ფასადის მხრიდან აივანს ხის ორმარშიანი კიბე ადგება. სართულზე ასასვლელი მეორე კიბე ზურგის (სამხრეთის) ყრუ კედელშია მოწყობილი. ამავე კედელშია სხვენზე ასასვლელი კიბეც, რომლის შესასვლელიც აივნიდანაა. სართული ორი, თითქმის თანაბარი ფართობის ოთახისაგან შედგება. მათგან ჩრდილოეთ ოთახის სამი კარი და ოთხი ფანჯარა აივანზე გამოდის; ერთი - აღმოსავლეთითაა. აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლებში თითო ბუხარია. აღმოსავლეთით მდებარე ბუხრის მარცხენა მხარეს განიერი თახჩაა. მსგავსი თახჩაა დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ კიდეში. ოთახის შუაში დგას დედაბოძი, რომელსაც გადახურვის ხის კოჭი ეყრდნობა. დედაბოძს ქვის ბაზისი და რთულპროფილიანი კაპიტელი აქვს. სამხრეთ ოთახის დასავლეთ კედელში ორი ფანჯარაა, აღმოსავლეთ კედელში - ერთი. სამხრეთ კედელში მოზრდილი თახჩა და კარია. სხვენი ერთიანია. მის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო კარი და ორ-ორი ფანჯარაა. სართულშუა გადახურვა გამართულია ხის კოჭებზე. შენობის ფასადებიდან მხოლოდ მთავარია (ჩრდილოეთის) მორთული. სართულზე სავაჭროს ორივე ნაწილის კარ-ფანჯარა ჩასმულია მცირე შეღრმავებაში, რომელიც კილისებრი თაღითაა დასრულებული. თაღის ქუსლები დაყრდნობილია ორსაფეხურიანი კაპიტელებით დაგვირგვინებულ ვიწრო პილასტრებზე. მსგავსი თითო პილასტრი აუყვება ფასადის ორივე კიდეს. პილასტრებს შორის არეებში თითო რომბში ჩასმული ვარდულია. სართულზე შესასვლელები და ფანჯრები ნახევარწრიული ფორმის სამსაფეხურიანი თაღებითაა მორთული, რომლებიც ანალოგიური პროფილის თაროს ეყრდნობა. აივანი დაყრდნობილია კაპიტელებით დასრულებულ ხის ოთხ სვეტზე, რომლებსაც ქვის ბაზისები აქვთ. მოაჯირი ფიცრითაა შევსებული. ფრონტონის არეში მოქცეული სხვენის კარ-ფანჯარა ჩასმულია ნალესობით გამოყვანილ სადა ჩარჩოში. ფრონტონი დაგვირგვინებულია თაროს, წრეთარგისა და ლილვისგან შედგენილი ლავგარდნით. შენობის სახურავი ორფერდაა. გამართულია ხის ნივნივებზე და დახურულია ღარიანი კრამიტით.
აბანოსხევის სახელოსნო უბანი

აბანოსხევის სახელოსნო უბანი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოსხევის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, მაღრანის ქედის დასავლეთ კალთაზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

1986 წელს გაითხარა ისტორიის, არქეოლოოგისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის აღმმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ. სახელოსნო უბანში სათავსების მხოლოდ ნაწილია შემორჩენილი. პირველ თხრილში გამოვლინდა სიპი ქვით ამოშენებული თონე, სამზარეულო და სამეურნეო დანიშნულების კერამიკა, მეორე თხრილში - ხის ძელებიანი სათავსის ნაწილი. სათავსის შუაში გაითხარა ორმო, რომელშიც აღმოჩნდა დანახშირებული ხის ნარჩენები, რკინის წიდა, თიხის ჭურჭელი და კრამიტი.არქეოლოგიური მასალა ინახება აკც - ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ანანურის ნამოსახლარი

ანანურის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ანანურში, ანანურის ხუროთმოძღვრული ანსამბლის ქვედა ციხის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ნამოსახლარი 1978 წელს გათხარა ივანე ჯავახისთვილის სახელობის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). გამოვლინდა ორ ტერასაზე განლაგებული ქართული აგურით ნაშენი სამი საცხოვრებელი ნაგებობა, ექვსი თონე და ერთი სანაცრე. აღმოჩნდა ევროპული და რუსული ფაიფურის ნაწარმისა (- საუკუნეები) და თიხის ჭურჭლის ნატეხები. მოპოვებული მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ბაკურხევის ეკლესია

ბაკურხევის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბაკურხევის დასავლეთით, კანჩხის მთის წვერზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (4,8 3,2 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით, შირიმითა და კირის დუღაბით. დანგრეულია. შემორჩენილია ნალისებრი აფსიდის ნაწილი და დასავლეთის კედელი (სიმაღლე 0,6-0,8 მეტრი). ნანგრევებში აღმოჩნდა შირიმის ქვის საკურთხევლისწინა ჯვრის სწორკუთხაღრმულიანი პოსტამენტი. ეკლესიის გალავნისაგან შემორჩენილია მხოლოთ აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლების კვალი. ეკლესიიდან სამხრეთით, 10-20 მეტრზე, სამარხებია.
აბანოსხევის საწნახელი

აბანოსხევის საწნახელი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოსხევის სამხრეთ-დასავლეთით, მდებარეობს მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

1984 წელს გათხარა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. საწნახელი ნაგებია რიყის და ნატეხი ქვით,დუღაბზე. ჩრდილოეთ კედელში დატანებულია თიხის მილი, რომელიც ჩადის დუღაბით შელესილ თაღარში. საწნახელის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით დადასტურდა სამი საქაჩავი. აღმოჩენილი მასალა ინახება აკც-ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ბანცურთკარის ღვთისმშობლის ეკლესია

ბანცურთკარის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბანცურთკარის ჩრდილოეთით, ტყიან ბორცვზე, გაგელთუბანში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (5,5 3,3 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით. დანგრეულია. იკითხება მხოლოდ გეგმა მიწიდან 50 სმ სიმაღლეზე. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით შებრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდია.
მელაანის მეორე ნამოსახლარი

მელაანის მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ მელაანის სამხრეთ-დასავლეთით 5 კილომეტრზე. თბილისის გზატკეცილის ჩრდილოეთით 200 მეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ ბრინჯაოს ხანას.

ძეგლს მიაკვლია კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ის დაზიანებულია რადგან მისი ტერიტორია გამოყენებული იყო სამ-სამ სავარგულად. ნამოსახლარზე დიდი რაოდენობით თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები აღმოაჩინეს. მასალა ინახება ქალაქ გურჯაანის რეგიონულ არქეოლოგიურ საცავში.
ატაბეს პეტრე-პავლეს ეკლესია

ატაბეს პეტრე-პავლეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატაბეში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილია კლდეების ნაწილი ერთი მეტრის სიმაღლით. შესასვლელი სამხრეთ ნაწილიდანაა. ეკლესიის ირგვლივ კლდეების ნაშალი ქვაა დაყრილი.
ბანცურთკარის წმინდა კვირიკეს ეკლესია

ბანცურთკარის წმინდა კვირიკეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბანცურთკარის მიდამოებში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. სამხრეთიდან ეკვრის მინაშენი. დარბაზული ეკლესია მინაშენიანად (7,3 7,1 მეტრი) ნაგებია ნატეხი ქვითა და ფიქლით. წყობაში აქა-იქ გამოყენებულია შირიმი. ძლიერ დაზიანებულია: ჩანგრეულია კამარა და კონქის უმეტესი ნაწილი, თითქმის მთლიანადაა დანგრეული დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლები. დანგრეულია მინაშენის კედლების ზედა ნაწილები. ეკლესიაში შესასვლელი მინაშენიდანაა, მინაშენში - სამხრეთიდან. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშია. სარკმლის გარეთა ღიობი შირიმის ქვითაა გამოყვანილი. მინაშენშიც მხოლოდ ერთი სწორკუთხა სარკმელია (აღმოსავლეთით).
ატაბეს წმინდა ბარბალეს ეკლესია

ატაბეს წმინდა ბარბალეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატაბეში. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილია ნახევარი მეტრის სიმაღლის კედლები. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. ეკლესია უაფსიდოა. აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორკუთხა საკურთხველით. გრძივი კედლების შუაში თითო პილასტრია.
ზემო მლეთის კოშკი

ზემო მლეთის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო მლეთის განაპირას, დასავლეთით, ფერდობზე. ზურგით მთისკენაა მიქცეული, სწორი კედლით - ხეობისკენ. თარიღდება - საუკუნეებით. კოშკი (6 6 მეტრი) სამსართულიანია (სიმაღლე 11 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვითა და ფიქლით. კედლის სისქეა 1 მეტრი. შესასვლელი სართულზეა, სწორი კედლის მხარეს, მიწიდან 4 მეტრის სიმაღლეზე. სამხრეთ და აღმოსავლეთ კედლებში თითო სათოფურია. ამ სართულის ქვეშ სამეურნეო დანიშნულების ორი ფართო და ღრმა ხაროა. სართულზე, ყოველ მხარეს, თითო სათოფურია. სართულის სწორ კედელში გაჭრილია პატარა აივანზე გასასვლელი, სამხრეთითა და აღმოსავლეთით თითო სათოფურია, დასავლეთით - მიჯრით განლაგებული სამი პატარა თახჩა. სართული ზემოთ ვიწროვდება და მიჯრით დალაგებული მორებით გამოყვანილი ორფერდა ჭერით მთავრდება, რომელზეც ბეტონია დასხმული. სართულშუა გადახურვის (შემორჩენილია სართულის გადახურვის ნაწილი) კონსტრუქცია თავისებურია: ქვის შვერილ ფილებზე დაყრდნობილ ხის მრგვალ მორებზე დაწყობილია ფიქალი, ფიქალზე დატკეპნილია 10 სანტიმეტრი სისქის მიწა. სართულები ხის კიბით უკავშირდებოდა ერთმანეთს. კოშკის ფასადების ქვედა ნაწილი ნაგებია მოზრდილი ქვებით, წყობა ტლანქია. ზედა ნაწილებში მომცრო ზომის ქვებია ნახმარი. კოშკის გადახურვა საფეხუროვანია. ყოველი საფეხური ფიქლით ჰორიზონტალურადაა გადახურული. კოშკის წინა კედლის სიბრტყე სახურავის წვერომდე ადის.
ზემო უბნის ეკლესია

ზემო უბნის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო უბნის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 500-600 მეტრზე, მდინარე აბანოსხევის (არაგვის მარცხენა შენაკადი) განაპირას. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (7,7 4,8 მეტრი). ნაგებია ნატეხი ქვით. შენობის კუთხეები შირიმის კვადრატებითაა ამოყვანილი. კამარა ჩანგრეულია. დანგრეულია სამხრეთ და დასავლეთ კედლების ნაწილი; ჩრდილოეთ და სამხრეთ მინაშენების მხოლოდ კვალი შეიმჩნევა. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, მაღალი თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. შემორჩენილია კონქის ქუსლის და ერთსაფეხურიან პილასტრზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღის მცირე ნაწილები. ინტერიერი შელესილი ყოფილა.
ატაბეს საცხოვრებელი სახლი

ატაბეს საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატაბეს ჩრდილოეთ-დასავლეთით. ეკუთვნის პეტრე გოგოჭურს. აგებულია საუკუნის ნახევარში.

ნაშენია ნატეხი ქვით. კედლების ნაწილი შელესილია თიხანარევი ნაკელით. სახლი სამ სართულიანია. ჩრდილოეთიდან ეკვრის ორსართულიანი ნაგებობა. სახლის პირველ სართულზე შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარის წინ ხის აივანია, რომლის ჭერი ხის ხუთ სვეტს ეყრდნობა. აივნიდან დერეფანში ვხვდებით, ხოლო დერეფნიდან-ბოსელში. ბოსელი გაყოფილია ორ ნაწილად. დიდი ნაწილი საქონლის სადგომადაა გამოყენებული. მის სამხრეთ კედლის გასწვრივ გარკვეული რიგით აბამენ ხარებს, ძროხებს, ხბოებს. ბოსლის ნაწილს, სადაც ხარები და მოზვრებია, საბერწე ჰქვია. ბოსლის ჩრდილოეთი კედლის გასწვრივ საცხვრე და საბატკანეა. პირველი სართულის ჩრდილოეთ-დასავლეთ კუთხეს საცხოვრებლად იყენებდნენ და მას სამყოფი, საჯალაბო სახლი ანუ ქოით სახლი ერქვა. აქ კერაა გამართული. დასავლეთ კედელში დაჭრილია კვამლის გასასვლელი ოთხკუთხა ღიობი. სახლის მეორე სართულზე შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. ამ სართულს ჭერხო ერქვა და ადრე აქ მარტო მამაკაცები ცხოვრობდნენ.ჭერხოში კიდობანი, რამდენიმე ტახტი, ხის გრძელი სკამი და სხვადასხვა ზომის კასრები დგას. პირველი და მეორე სართული ერთმანეთთან დაკავშირებულია საძრომით. მესამე სართულზე სამეურნეო დანიშნულების ორი ფარდულია. მათ წინ, მეორე სართულის ბანზე მოწყობილია კალო. ქვითკირის პირველი სართულის დასავლეთ კედელში შესასვლელი და ყველა ნაგებობის გადახურვა ხის კოჭებზეა მოწყობილი. სახლის სართულშუა გადახურვის კოჭები, კედლებს გარდა, პირველი სართულის შუაში მდგარ მასიურ ქვის ბურჯს და გრძივი ღერძის გასწვრივ განლაგებულ ხის სამ სვეტს ეყრდნობა. სახურავი ბრტყელია, მიწურბანიანი, გამართულია ხის კოჭებზე, რომლებიც გრძივ ღერძზე განლაგებულ ხის რვა სვეტზეა დაყრდნობილი. სახურავიდან ჩამონადენი წყლისათვის გამოყენებულია ხის ღარები - „სანაწვეთები“.
ზემო შუახევის ეკლესია

ზემო შუახევის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო შუახევის სასაფლაოზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (6,8 4,3 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით. დანგრეულია. შემორჩენილია კედლების ნაწილი (სიმაღლე 1,2-1,8 მეტრი). შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიულ აფსიდში სარკმლის ქვედა ნახევარის შემორჩენილი, რომლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშია.
ზემო შუახევის ნამოსახლარი

ზემო შუახევის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო შუახევის თავში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანით. 1974 წელს, ძეგლზე სადაზვერვო სამუშაოები ჩაატარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ინსტიტუტის ნარეკვავის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ლ. წითლანაძე). სადაზვერვო თხრილში მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა და სხვადასხვა დროს აკრეფილი ნივთების (რელიებური ორნამენტით შემკული ორი ფუყე სამაჯური, ბრინჯაოს ცილინდრული გვერდჩაჭრილი ორი ზარაკი, მშვილდსაკინძის ნატეხი, სპილენძის კასრი, რომელშიც ეწყო სპილენძის ზოდები, ბრინჯაოს თოხი და ლაგმის ნაწილი, აგრეთვე თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები და ბათქაშის ნაშთები) ნაწილი ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში, ნაწილი - არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
აფშოს ეკლესია

აფშოს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აფშოდან აღმოსავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, ტყით დაფარულ ქედზე.თარიღდება შუა საუკუნეებით.ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია კლდის ნატეხი ქვითა და რიყის ქვით. გარეთა კუთხეების წყობაში გამოყენებულია შირიმის თლილი ქვაც. ძლიერაა დაზიანებული.ინტერიერი ნანგრევებითაა ამოვსებული. შესასვლელი სამხრეთ კედელშია. ეკლესია უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული. ნანგრევებში აღმოჩენილია შირიმის ქვაში ნაკვეთი ემბაზი. ეკლესიასთან ახლოს, აღმოსავლეთით, ნაგებობის ნანგრევებია.
აბანოსხევის სამაროვანი

აბანოსხევის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოსხევის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირას, ბულაჩაურის წყალსადენის ნაკრძალის ტერიტორიაზე, ხიმშიაანთ მიწებად წოდებული ადგილის დასავლეთით.

თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის – საუკუნეებით. აღმოჩნდა 1946 წლის წყალსადენი მილებისათვის თხრილის გაჭრის დროს. ამავე წელს მცირე სადაზვერვო ჩაატარა იაე ინსტიტუტის ექსპედიციამ. სამარხების დაზიანების გამო ვერ დადასტურდა დაკრძალვის წესი. რამდენიმე სამარხში აღმოჩენილი მასალა ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
აჩაქველის ციხის კომპლექსი

ზემო ხორხის აჩაქველის ციხის კომპლექსი — არქეოლოგიური, არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ხორხის ტერიტორიაზე, მდინარე ხორხის (არაგვის მარცხენა შენაკადის) სათავესთან, მაღალ მთაზე. დასავლეთით აჩაქველისხევი ჩაუდის, აღმოსავლეთით - ნაკალოვრისხევი. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. კომპლექსში შედის წმინდა გიორგის ეკლესია, რამდენიმე ნაგებობის ნანგრევები და გალავანი. წმინდა გიორგის ეკლესია ციხის ყველაზე მაღალ ადგილზე, ჩრდილო ნაწილში დგას; ნაგებია კარგად დამუშავებული ქვით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდია, მის ღერძზე ვიწრო სარკმელია გაჭრილი. შემორჩენილია ეკლესიის ჩრდილო და სამხრეთ მინაშენების კედლების და კამაროვანი გადახურვის ნაწილები. ეკლესიის ირგვლივ რამდენიმე ნაგებობის ნანგრევებია. ეკლესიის აღმოსავლეთით შემორჩენილია შიგნით შელესილი სათავსი (შესაძლოა, წყლის რეზერვუარი) და ჩასასვლელი კიბე. სათავსს სამხრეთ-დასავლეთ კედელში პატარა თახჩა აქვს. გალავანი ოვალური მოყვანილობისაა, ნაგებია სხვადასხვა ზომის მოთეთრო და მოვარდისფრო ნატეხი ქვითა და დუღაბით. შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთიდანაა. მის წინ თხრილია, რომელიც იცავდა ციხის მისასვლელს. გალავნით შემოსაზღვრული ტერიტორია წაგრძელებულია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ და თანდათან ვიწროვდება. გალავნის ჩრდილო კედელში ჩართულია ოთხი ნახევარწრიული ბურჯი. სამხრეთ კედელი დანგრეულია. ტერიტორიაზე აკრეფილია რკინის პატარა ნიჩაბი, ბრინჯაოს ჩამოსხმული ჭრაქი და დამუშავებული ქვის სწორკუთხა ფილა, რომლის ერთ-ერთ ვიწრო წახნაგზე ერთსტრიქონიანი ნუსხახუცური წარწერაა.