საიდე არიფოვა

საიდე არიფოვა ( საიდე, დ. 13 თებერვალი, 1916, ბახჩისარაი, ტაურიდის გუბერნია — გ. 9 აგვისტო, 2007, სიმფეროპოლი) — ყირიმელი თათარი ბახჩისარაიდან, რომელმაც გადმოცემის მიხედვით, გადაარჩინა ებრაელი ბავშვები ნაცისტებისგან დიდი სამამულო ომის დროს. ამჟამად, ებრაელების გადარჩენაში არიფოვას მონაწილეობის დოკუმენტური მტკიცებულება არ არის წარმოდგენილი.

ბიოგრაფია
ბავშვობიდან ფლობდა გერმანულ ენას. ყირიმის ნაცისტური ოკუპაციის დროს იგი საბავშვო ბაღის გამგედ მუშაობდა. მან რამდენიმე ოჯახის ეროვნების შესახებ მიზანმიმართულად ცრუ ინფორმაცია გასცა, რითაც გადაარჩინა ისინი. 1943 წლის სექტემბერში გერმანელებმა შეკრიბეს ქერჩის პარტიზანთა შვილები, სამხედრო ლიდერები და ჯარისკაცები, რომლებიც იბრძოდნენ კარიერებში და გამოიყენეს ისინი ცოცხალ ფარად, გადაიყვანეს სევასტოპოლში . საიდმა მოახერხა საბუთების გაყალბება, ბავშვებს შეუცვალა ეროვნება და „ებრაელების“ ნაცვლად „ყირიმელ თათრებად“ ჩაწერა. ბავშვებს ასწავლა ყირიმულ თათრულ ენაზე საუბარი და ყირიმელი თათრების ადათ-წესები. როდესაც დააპირეს ბავშვების გერმანიაში გაგზავნა სამედიცინო ექსპერიმენტების მოზნით, მან გადასცა სამედიცინო დოკუმენტები, სადაც ბავშვების დაავადებების იმდენად დიდი ჩამონათვალი იყო წარმოდენილი, რომ საერთოდ უარი თქვეს მათ გერმანიაში წაყვანაზე და გერმანელებისგან შორს, ბახჩისარაიდან სამ კილომეტრში სოფელ სალაჩიკში გადაიყვანეს; სახლში, რომელიც მას ისმაილ გასპრინსკიმ გადასცა, საიდემ მოახერხა რემონტის გაკეთება.

მალე გერმანელებმა საიდეში ეჭვი შეიტანეს და დააკავეს. დაკითხვის დროს აწამებდნენ, მაგრამ მან ინფორმაცია არ გაამხილა. მიუხედავად იმისა, რომ საიდე ნაცისტებს წინააღმდეგობას უწევდა და შემდგომში და თავად გახდა გესტაპოს მსხვერპლი, ყირიმელი თათრების დეპორტაციის დროს იგი მაინც გადაასახლეს უზბეკეთის სსრ-ს სამარყანდის რეგიონის ურგუტის რაიონში, რაც დაკავშირებული იყო ზოგიერთი მათგანის კოლაბორაციონისტულ ფორმირებებში მონაწილეობის ფაქტებთან. საიდემ მოახერხა და ნკვდ-სთანამშრომლებს წარუდგინა გერმანელებისგან დამალული ორიგინალური ჩანაწერები, რაც მიუთითებდა, რომ მის მიერ გადარჩენილი ბავშვები იყვნენ ებრაელები და არა ყირიმელი თათრები და ამით გადაარჩინა ისინი გადასახლებისგან. საიდამ მხოლოდ პერესტროიკის შემდეგ მოახერხა ყირიმში დაბრუნება, სადაც 2007 წელს გარდაცვალებამდე ცხოვრობდა. იგი დაკრძალეს მუსლიმთა სასაფლაოზე, სიმფეროპოლის რაიონის სოფელ ჩისტენკოიეში, (საფლავი 417). ვოლოდიმირ ზელენსკიმ ისაუბრა 88 ბავშვზე. არხზე გადაცემა „ “- ს მიხედვით, სადაც ისაუბრა საიდეს ვაჟმა, გადაარჩინეს 73 ადამიანი და კიდევ 15 ოჯახი. გადაცემაში ნათქვამია, რომ საიდე არიფოვამ ბავშვების გადარჩენის შესახებ ინფორმაცია ერთ-ერთ სატელევიზიო გადაცემაში საუბრით გაასაჯაროვა; ასევე გავრცელდა ინფორმაცია, რომ საქველმოქმედო ფონდმა „დედის 88 ლოცვა“იპოვა გადარჩენილთა უმეტესობა.

იად ვე-შემ და უკრაინის ებრაელთა საბჭომ უარი განაცხადეს საიდესთვის ერთა შორის (შესაბამისად უკრაინის) მართალის ტიტულის მინიჭებაზე მისი საქციელის მტკიცებულების არარსებობის გამო. გადარჩენილთა ვინაობა უცნობია, არ არსებობს მათი შთამომავლების მტკიცებულებები და დოკუმენტები; ასევე არ იქნა ნაპოვნი მტკიცებულებები 2002 წლის სატელევიზიო შოუს „ “-ს შემდეგაც. უკრაინის ებრაული კომიტეტის ხელმძღვანელმა ედუარდ დოლინსკიმ აღიარა, რომ ყირიმელმა თათრებმა არაერთხელ გადაარჩინეს ებრაელები ჰოლოკოსტის დროს, მაგრამ განაცხადა, რომ „არსებობს მთელი რიგი დოკუმენტები, რომლებიც უარყოფენ იმის შესაძლებლობას, რომ ფაქტი ნამდვილად მოხდა.“

არაერთი წყარო ირწმუნება, რომ იად ვაშემ მას მიანიჭა წოდება ერთა შორის მართალი, მაგრამ საიდეს სახელი არ ჩანს ჯილდოს მიმღებთა ოფიციალურ მონაცემთა ბაზაში.

ხსოვნა
2017 წელს გადასახლებაში დაბადებულმა ყირიმელმა თათარმა კინორეჟისორმა ახტემ სეიტაბლაევმა გადაიღო უკრაინული ისტორიული დრამატული ფილმი „სხვისი ლოცვა.“ ფილმი მაყურებელს მოუთხრობს ახალგაზრდა ყირიმელი თათარი გოგონას, საიდა არიფოვას შესახებ, რომელმაც მეორე მსოფლიო ომის დროს საკუთარი სიცოცხლის რისკის ფასად გადაარჩინა 88 ​​ებრაელი ობოლი. გადაღებები დაგეგმილი იყო ყირიმში, მაგრამ 2014 წელს რუსეთის ფედერაციის მიერ ყირიმის ანექსიის შემდეგ გადაიღეს საქართველოსა და უკრაინაში.