იოზეფ იოჰან ლიტროვი

იოზეფ იოჰან ლიტროვი [, რუსეთში ცნობილი იყო, როგორც იოსებ ანდრეევიჩი ან იოსებ ანტონოვიჩი ; დ. 13 მარტი, 1781, ბიშოფ-ტენიცი — გ. 30 ნოემბერი, 1840, ვენა] — წარმოშობით ჩეხი, ავსტრიელი ასტრონომი, კარლ ლიტროუსა და ჰაინრიხ ლიტროვის მამა და მათემატიკოს ნიკოლაი ბრაშმანის მასწავლებელი. 1819-1840 წლებში იყო ვენის ობსერვატორიის დირექტორი, ყაზანის უნივერსიტეტის ასტრონომიის პირველი პროფესორი, ყაზანის ობსერვატორიის დამფუძნებელი და საიმპერატორო მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი.

ბიოგრაფია
იოზეფ იოჰან ლიტროვი დაიბადა 1781 წლის 13 მარტს, ბოჰემიის ქალაქ ბიშოფ-ტენიცში. დაწყებითი განათლება მშობლიურ ქალაქში მიიღო. 13 წლის ასაკში მამამ პრაღაში გაგზავნა, სადაც საშუალო სკოლაში სწავლობდა, შემდეგ კი, 1799 წლიდან, კარლის უნივერსიტეტში. უნივერსიტეტში სწავლის პერიოდში და შემდგომ წლებში, 1807 წლამდე, სწავლობდა ძველ ენებს, მათემატიკას, ბუნებისმეტყველებას, სამართალსა და თეოლოგიას. უნივერსიტეტი 1803 წელს დაამთავრა და ამ წლიდან მოყოლებული, გარკვეული პერიოდი სილეზიასა და ვენაში მდიდარ ოჯახებში რეპეტიტორად მუშაობდა.

1807 წლიდან მან ასტრონომიის შესწავლა დაიწყო, ვენის ობსერვატორიას სტუმრობდა და მალევე დამოუკიდებლად მუშაობა დაიწყო. იმავე წლის ნოემბრისთვის კრაკოვის იაგელონის უნივერსიტეტმა ასტრონომიისა და უმაღლესი მათემატიკის პროფესორად მიიწვია. 1808 წლიდან კრაკოვის ობსერვატორიის დირექტორი გახდა. 1809 წელს კრაკოვი ჯერ რუსეთის ჯარებმა დაიკავეს, შემდეგ კი ვარშავის საჰერცოგოს ანექსია მოახდინეს. ამ გარემოებებმა აიძულა იგი, უფრო შესაფერისი ადგილი ეფიქრა თავისი სამეცნიერო მოღვაწეობისთვის.

1809 წლის აგვისტოში ლიტროვმა მთავარსარდლის, პრინცი გოლიცინისადმი გაგზავნილ წერილში გამოთქვა რუსეთის იმპერიაში გადასვლის სურვილი. საბოლოოდ, ლიტროვი ახლად გახსნილ ყაზანის უნივერსიტეტში მიიწვიეს და კრაკოვი 1810 წლის 7 იანვარს დატოვა. ის ყაზანში 13 მარტს ჩავიდა. იმ დროს ყაზანს არა მხოლოდ ობსერვატორია, არამედ შესაბამისი ინსტრუმენტები და საჭირო წიგნებიც აკლდა. ლიტროვი ცდილობდა ასტრონომიის სწავლების დონის ამაღლებას და დააარსა ობსერვატორია, რომლისთვისაც იმ დროს შენობაც კი არ არსებობდა. ყველა ეს სირთულე მაშინვე არ მოგვარებულა, მათ შორის სამამულო ომის გამო. 1813 წლის 22 დეკემბერს ლიტროვი მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი გახდა. მხოლოდ 1814 წელს აშენდა ობსერვატორია და იქ ზუსტი დაკვირვებები ჩატარდა, ხოლო მეცნიერებათა აკადემიის 1815 წლის მემუარები უკვე ზუსტ განედს იძლეოდა ყაზანის ობსერვატორიისთვის. ახალი ობსერვატორია იმ დროს ევროპაში ყველაზე აღმოსავლეთი იყო. მიუხედავად ამისა, 1816 წელს ლიტროვმა რუსული სამსახურიდან გათავისუფლების შესახებ შუამდგომლობა შეიტანა და 31 მაისს ყაზანი დატოვა.

1816 წელს ის ბუდას (მაშინდელი ოფენის) ობსერვატორიის თანადირექტორი გახდა. ლიტროვს ახალ თანამდებობაზე სირთულეებიც შეექმნა და 1819 წელს ვენაში გაემგზავრა, სადაც ვენის უნივერსიტეტში ასტრონომიის პროფესორად დაინიშნა და ვენის ობსერვატორიის დირექტორი გახდა, რომელიც მან მთლიანად რეორგანიზაცია მოახდინა. აქ მისმა საქმიანობამ სრული პოტენციალი მიაღწია: ის რეგულარულად აქვეყნებდა თეორიულ სტატიებსა და დაკვირვებებს სპეციალიზებულ ჟურნალებში, დაიწყო ვენის ობსერვატორიის ანალების გამოქვეყნება და გამოაქვეყნა მრავალი სახელმძღვანელო, რომლებსაც რამდენიმე თაობა იყენებდა. მან ასევე დაწერა პოპულარული სამეცნიერო პუბლიკაციები ასტრონომიაზე. ავსტრიის დედაქალაქში ის ასევე შეხვდა ოპტიკოს სიმონ პლოსლს, რომელსაც შთააგონა ახალი ტიპის ტელესკოპის შექმნა; ამ პრინციპებს დღესაც იყენებენ მოყვარული ასტრონომები.

იოზეფ იოჰან ლიტროვი გარდაიცვალა 1840 წლის 18 ნოემბერს ვენაში.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს ლიტროვი.