iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თალიბანი

თალიბანი, ან თალიბანის მოძრაობა (თულაბას დამახინჯებული ფორმა, არაბული თალიბის მრავლობითი ფორმა, „მოსწავლე“) — ისლამური ფუნდამენტალისტური პოლიტიკურ-რელიგიური პრო-პუშტუნთა მოძრაობა, რომელიც ავღანეთს მართავდა 1996–2001 წლებში და 2021 წლიდან. დიპლომატიური აღიარება მხოლოდ რუსეთიდან მიიღო. გაეროს უშიშროების საბჭოს და აშშ-ს მიერ აღიარებულია როგორც ტერორისტული ორგანიზაცია.

„თალიბანის მოძრაობა“ შეიქმნა 1994 წლის ზაფხულში ყანდაარში, ავღანეთში მიმდინარე სამოქალაქო ომის დროს. თავდაპირველად თალიბანში გაწევრიანებულები იყვნენ ომის ვეტერანები, ლტოლვილი პუშტუნები, რომლებმაც რელიგიური განათლება პაკისტანურ მედრესეში მიიღეს და მხარდაჭერილნი იყვნენ პაკისტანელი სპეცსამსახურების მიერ. თალიბების იდეოლოგია მოიცავდა ისლამურ ფუნდამენტალიზმს ადგილობრივ პუშტუნურ ჩვეულებებთან ერთად. იმ დროს თალიბების მიზანი იყო ისლამური ნორმების აღდგენა, აგრეთვე მშვიდობის დაბრუნება ავღანეთში. მოძრაობას მეთაურობდა ომის ვეტერანი მოჰამედ ომარი.

სულ მალე თალიბებმა დაიკავეს ავღანეთის დიდი ნაწილი. 1996 წლის აპრილში ქალაქ ყანდაარში შედგა მუსლიმან თეოლოგთა კრება, სადაც მულა ომარი შერაცხეს „მართლმორწმუნეების მბრძანებელად“ და მოძრაობამ დაიწყო ქაბულში განლაგებული პრეზიდენტის ბურჰანუდინ რაბანის წინააღმდეგ ომი. იმავე წლის სექტემბერში თალიბებმა დაიკავეს ქალაქი ქაბული და ამ დროიდან დაწყებული 2001 წლამდე ფაქტობრივად განაგებდნენ ავღანეთის სახელმწიფოს.

მოძრაობა იღებდა მხარდაჭერას პაკისტანიდან, ხოლო 1996 წლიდან დაწყებული თანამშრომლობდა ოსამა ბინ ლადენთან, რომლისგანაც აგრეთვე იღებდა ფინანსურ მხარდაჭერას. 2001 წლის 11 სექტემბრის ტერორისტული აქტების შემდეგ, რომელსაც შეეწირა დაახლოებით 3 ათასი ადამიანი, თალიბებმა ბინ ლადენის გაცემაზე უარი განაცხადეს. ამასთან დაკავშირებით, 2001 წლის ოქტომბერში ნატოს ჯარისკაცებმა ანტითალიბანურ ძალებთან ერთად ავღანეთში დაიწყეს სამხედრო ოპერაცია, რომლის შედეგად თალიბანის ხელისუფლება ჩამოგდებული იქნა.

თალიბანი მებრძოლები ფართო სპექტრის მებრძოლეები არიან, ისინი ძირითადად მოქმედებენ მცირე ჯგუფებად და ერთმანეთთან დაკავშირებული არიან ნათესაური კავშირებით და რელიგიური აღმსარებლობით (მუსლიმი ფუნდამეტალისტები), დაკავშირებული არიან ბევრ ტერორისტულ ორგანიზაციებთან, მათ შორის ალ-ყაიდასთან. მათი საბრძოლო მოქმედებები ძირითადად პარტიზანული ხასიათისაა და მოქმედების არეალი არის ავღანეთი და პაკისტანი. ავღანეთის რესპუბლიკაში თალიბანი შეავიწროვა სამშვიდობო მისიამ და მათი მოქმედების არეალი შეზღუდულია.

თალიბებს საკუთარი საიტი გააჩნიათ, რომელიც პუშტუს, დარის, არაბულ, ურდუს და ინგლისურ ენებზე მუშაობს. მიუხედავად იმისა, რომ ხშირად თალიბების ვებ-გვერდს ავღანეთის ხელისუფლება ბლოკავს, საიტის ადმინისტრატორები, რომლებიც ავღანეთის გარეთ მუშაობენ, ამ პრობლემას მალევე უმკვლავდებიან. თალიბანი ჟურნალისტებს ელექტრონულ ფოსტას რეგულარულად უგზავნიან. 1990-იან წლებში როდესაც თალიბანი ხელისუფლებაში მოვიდა, ავღანეთში ტელევიზია, მუსიკა და კინოფილმები აიკრძალა. თუმცა, ომის დაწყებიდან ათი წლის შემდეგ, თალიბები საუკუნის ტექნოლოგიურ მიღწევებს, სოციალური ქსელების ჩათვლით უკვე საკმაოდ ეფექტურად იყენებენ.
არდადეგი

არდადეგი — მზის წლიურ მოქცევაზე დამყარებული ძველი ქართული წარმართული კალენდრის თვე (დაახლოებით 20 ივლისი - 20 აგვისტო). ზოდიაქური ქრონოლიგიის თანახმად, რომელიც საფუძვლად უდევს ქართულ წარმართულ კალენდარს. არდადეგის დროს მზე ზოდიაქოს ლომის ნიშანზე დგას („მზე რა ლომში შევა, გასვლამდის არდადეგი არს“, სულხან-საბა ორბელიანი). ქართლის ზოგიერთ ადგილას არდადეგი ეწოდება ივლისის ბოლო სამ და აგვისტოს პირველ სამ დღეს. ეს დრო ჩვეულებრივ დიდ სიცხეებს ემთხვევა, ამიტომ, ხალხური რწმენით, ვენახში შესვლა და მორწყვა არ შეიძლებოდა. ლომის ზოდიაქო, რომლის რკალშიც მზე იმყოფება, არდადეგის თვეში, ძველი ასტრონომიული წარმოდგენის თანახმად, „ცეცხლის სახლად“ ითვლებოდა.
შინძო აბე

შინძო აბე (იაპ. ; დ. 21 სექტემბერი, 1954 — გ. 8 ივლისი, 2022) — იაპონიის 57-ე და 63-ე პრემიერ-მინისტრი 2006-2007 და 2012-2020 წლებში. არჩეული იყო იაპონიის ეროვნული დიეტის სპეციალურ სხდომაზე 2006 წლის 26 სექტემბერს. ის იაპონიის ყველაზე ახალგაზრდა პრემიერ-მინისტრია მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ და ასევე მათ შორის პირველი, რომელიც ომის შემდეგ დაიბადა. თანამდებობიდან გადადგა 2007 წლის 12 სექტემბერს (ოფიციალურად პოსტი ეკავა 19 სექტემბრამდე). 2012 წლის დეკემბერში მეორე ვადით აირჩიეს პრემიერ-მინისტრად.

მკვლელობა
2022 წლის 8 ივლისს, ადგილობრივი დროით 11:30 საათზე, შინძო აბეს ორჯერ ესროლეს ნარაში საარჩევნო კამპანიისათვის სიტყვით გამოსვლისას. მსროლელმა გამოიყენა ხელნაკეთი მუშკეტის ტიპის ცეცხლსასროლი იარაღი, რომელიც ორ ტყვიას ისროდა, პირველი აბეს კისერში მოხვდა, ხოლო მეორე — გულში, რაც სასიკვდილო აღმოჩნდა. 41 წლის კაცი, სახელად ტეცუია იამაგამი (იაპონიის საზღვაო თავდაცვის ყოფილი წევრი 2002-2005 წლებში) დააკავეს სროლის შემდეგ, მან დანაშაული აღიარა ადგილობრივ პოლიციაში. იამაგამიმ განაცხადა, რომ „მას ჰქონდა შუღლი კონკრეტულ რელიგიურ ჯგუფთან“ და ესროლა აბეს, რადგან სჯეროდა, რომ „რელიგიური ჯგუფი და აბე დაკავშირებულნი იყვნენ“. იამაგამიმ ასევე თქვა, რომ მას სძულდა ეს რელიგიური ჯგუფი, რადგან მათ „ტვინი გამოურეცხეს“ დედამისი, რის გამოც გაკოტრდა, მას ასევე თქვა, რომ აბე მოკლა, რადგან ის იყო ადამიანი, ვინც რელიგიას ავრცელებდა იაპონიაში. იამაგამის განცხადებით, იგი არ ეწინააღმდეგებოდა აბეს პოლიტიკურ ხედვებს. საავადმყოფოში მისვლამდეც აბეს აღარ ჰქონდა სასიცოცხლო ნიშნები. 100 ერთეული სისხლის გადასხმის მიუხედავად, სისხლდენა ზედმეტად დიდი იყო და აბეს გადარჩენა ვერ მოხერხდა. ის 67 წლის იყო.

სროლისა და გარდაცვალების შემდეგ არაერთმა ამჟამინდელმა და ყოფილმა მსოფლიო ლიდერმა გამოხატა სიმპათიები და მხარდაჭერა აბეს მიმართ.
ლურსმული დამწერლობა

ლურსმული დამწერლობა, სოლისებრი დამწერლობა — დამწერლობის ძველი სახეობა, რომელიც გავრცელებული იყო წინა აზიასა და ახლო აღმოსავლეთის ზოგიერთ რეგიონში. იგი შექმნეს შუმერებმა ძვ. წ. ათასწლეულში. ათასწლეულის შუა ხანებში შუმერებმა ლურსმული დამწერლობა გამოიყენეს სიტყვიერ–მარცვლოვანი დამწერლობისთვის, რომელშიც სიტყვის ფუძე აღინიშნებოდა იდეოგრაფიულად, ხოლო გრამატიკული ელემენტები და დამხმარე სიტყვები — შესაბამისი მარცვლებით. შუმერებმა თავდაპირველად ლურსმული დამწერლობა შედგებოდა პიქტოგრამებისგან, მაგრამ რადგან საწერად გამოიყენებოდა რბილი თიხის ფილა და ლერწმის ღერი, ამ ინსტრუმენტებით პიქტოგრამების ხატვა არ იყო მარტივი და სიმბოლოები ლურსმის ფორმის შტრიხებად გარდაიქმნენ. ამიტომაც ეწოდება დამწერლობას ლურსმული. დამწერლობობის მიმართულება თავდაპირველად იყო ვერტიკალური და მარჯვნიდან მარცხნივ, ხოლო შემდგომ ჰორიზონტალური და მარცხნიდან მარჯვნივ.

შუმერული დამწერლობა ათასწლეულის შუა ხანებში გადაიღეს აქადურში, ელამურში, ხურიტულში, ლუვიურში, ხეთურში და ურარტულში. ამრიგად ლურსმული დამწერლობა პირველი საერთაშორისო დამწერლობა გახდა.

ისტორია
უძველესი წერილობითი დოკუმენტები ნაპოვნია ურუქში და მიეკუთვნება ძვ. წ. საუკუნეს. დამწერლობა გამოიყენებოდა აღრიცხვისთვის, თიხის ფირფიტაზე აღინიშნებოდა საქონლის ტიპი და რაოდენობა. მოგვიანებით პიქტოგრამის გრაფიკა 90 გრადუსით შეტრიალდა და გამარტივდა, დაახლოებით ძვ. წ. საუკუნეში კი პიქტოგრამები გარდაიქმნა იდეოგრამებად, ანუ სიმბოლო უკვე არა მხოლოდ საგანს, არამედ რაიმე ცნებას აღნიშნავდა, მაგალითად ნიშანი „ჩიტისა“ და „კვერცხის“ კომბინაცია აღნიშნავდა ნაყოფიერებას, ხოლო სიმბოლო „ფეხი“ სიარულსაც ნიშნავდა.

ძვ. წ. ათასწლეულის შუა პერიოდში პიქტოგრამები გარდაიქმნა ლურსმნის ფორმის შტრიხებად, იდეოგრამები კი სილაბური, ანუ მარცვლოვანი დამწერლობით შეიცვალა.

ძვ. წ. საუკუნეში არსებობდა დაახლოებით 1500 სიმბოლო, შემდეგ სიმბოლოთა რაოდენობა 600-მდე შემცირდა და სიმბოლოებმა ფონეტიკური მნიშვნელობა შეიძინა.

თავდაპირველად იწერებოდა მარცხნიდან მარჯვნივ ზემოდან ქვემოთ, მესამე ათასწლეულში კი ვერტიკალური მიმართულება ჰორიზონტალურით შეიცვალა, პიქტოგრამების შტრიხებით შეცვლამ კი საგრძნობლად გაამარტივა წერა.

აქადური ლურსმული
დაახლოებით ძვ. წ. საუკუნეში დაიწყო შუმერული ლურსმული დამწერლობის აქადური ენისთვის მორგება, რადგან დამწერლობა მარცვლოვანი არის და შუმერული ენა ძალიან განსხვავდება სემიტური ენებისგან, მორგებასაც დაეტყო ეს. ამიტომაც, ბაბილონური წარწერების გაშიფრვისას ლინგვისტები მივიდნენ იმ დასკვნამდე, რომ ეს დამწერლობა არა სემიტური, არამედ სხვა, უცნობი ტიპის ენისთვის იყო შექმნილი.
ძვ. წ. XXXVI საუკუნე

საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები
----
შუმერის ცივილიზაცია (ურუქის პერიოდი).
მალტაში მდებარე ნეოლითის მეგალითური სატაძრო კომპლექსის ჯგანტიის აშენების სავარაუდო პერიოდი.
მალტაში მდებარე ნეოლითის მეგალითური სატაძრო კომპლექსის მნაიდრის აშენების სავარაუდო პერიოდი.
კოლომბია პირველი კედლის მხატვრობა ჩირიბიკეტეში.

საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი
----
სოხუმის დაცემა

სოხუმის დაცემა, სოხუმის ბრძოლა — აფხაზეთის ომის (1992-93) ბოლო, გადამწყვეტი ბრძოლა, რომელსაც შედეგად საქართველოს უახლეს ისტორიაში ქართველთა ერთ-ერთი უდიდესი დამარცხება და აფხაზეთიდან ქართველების ეთნიკური წმენდა მოყვა.

სოხუმისთვის გადამწყვეტ ბრძოლას წინ უძღოდა შეთანხმება ცეცხლის შეწყვეტისა და სამხედრო ტექნიკის კონფლიქტის ზონიდან გაყვანის შესახებ, რომელიც სოჭში რუსეთის გარანტიებით ორ მხარეს შორის 27 ივლისს დაიდო. შეთანხმება 16 სექტემბრამდე გაგრძელდა, როდესაც სეპარატისტებმა შეთანხმება დაარღვიეს და ფართომასშტაბიანი იერიში მიიტანეს სოხუმზე ზღვიდან, ჰაერიდან და ხმელეთის მისადგომებიდან. შეთანხმების მიხედვით, საქართველოს ამ დროისთვის მძიმე შეიარაღების დიდი ნაწილი კონფლიქტის ზონიდან უკვე გაყვანილი ყავდა. გააფრთებული ბრძოლები გრძელდებოდა 27 სექტემბრამდე, თუმცა მასიურ შეტევას სუსტი შეიარაღებით ქართულმა ნაწილებმა ვერ გაუძლეს და ქალაქი საბოლოოდ დაეცა.

ქალაქის აღების შემდეგ შემოსულმა სეპარატისტთა მებრძოლებმა დარჩენილი მოსახლეობის არნახული ხოცვა მოაწყვეს. ადგილობრივი მთავრობის წევრები, ჟიული შარტავა, გურამ გაბესკირია და რაულ ეშბა რომლებმაც გაქცევაზე უარი თქვეს, მთავრობის სახლის წინ დახვრიტეს, ხოლო ალექსანდრე ბერულავა უგზო-უკვლოდ დაიკარგა. რამდენიმე დღეში სეპარატისტთა ძალებმა აფხაზეთის თითქმის მთელი ტერიტორია დაიკავეს (კოდორის ხეობის გარდა).

საქართველოს შეიარაღებული ძალების სრულ დამარცხებას რეგიონში ქართული მოსახლეობის ეთნიკური წმენდა მოჰყვა. გადარჩენილი 250 000-ზე მეტი ეთნიკურად ქართველი, ბერძენი თუ სხვა უმცირესობები აფხაზეთიდან ლტოლვილ-დევნილი გახდა.
ლავრენტი არდაზიანი

ლავრენტი პეტრეს ძე არდაზიანი (დ. 1815, თბილისი ― გ. 13 იანვარი [ძვ. სტ. 1 იანვარი], 1870, იქვე) — ქართველი მწერალი, ქართული კრიტიკული რეალიზმის ერთ-ერთი ფუძემდებელი.

ბიოგრაფია
არდაზიანის მამა, დეკანოზი პეტრე, და დედა, სოფიო, განათლებული და ქართული მწერლობის მოყვარული პირები იყვნენ. არდაზიანმა დაამთავრა თბილისის სასულიერო სემინარია (1837). 1846 წლიდან მსახურობდა საქართველო-იმერეთის გუბერნიის სამმართველოში, „ამიერკავკასიის პრიკაზში“, გენერალურ-გუბერნატორის კანცელარიაში, თბილისის საოლქო სასამართლოში და სხვა.

სამწერლო ასპარეზზე არდაზიანი გამოვიდა შექსპირის „ჰამლეტის“ პროზაული თარგმანით („ცისკარი, 1858“) და მალე „ცისკრის“ წამყვანი თანამშრომელი გახდა. არდაზიანმა ადრევე გამოამჟღავნა ცხოვრების მოვლენების შეცნობის უნარი (ლექსი „ფულები“ — „ცისკარი“, 1859), ხოლო ცნობილ რომანში „სოლომონ ისაკიჩ მეჯღანუაშვილი“ („ცისკარი“, 1861) დამაჯერებლად ასახა ძველი სოციალური ყოფის და ბურჟუაზიული ურთიერთობების დამკვიდრების გარდაუვალობა საქართველოში. თუმცა მწერალი ლიბერალური თავადაზნაურობის პოზიციებზე იდგა, მისი რომანის წარმატება თავად-აზნაურთა რომანტიკულმა სახეებმა კი არ განაპირობა, არამედ სავაჭრო ბურჟუაზიის წარმომადგენლის - მეჯღანუაშვილის ცხოვრებისა და ფსიქოლოგიის დაკვირვებულმა, რეალისტურმა ანალიზმა. ბატონყმური ურთიერთობის დრომოჭმულობა არდაზიანმა გვიჩვენა რომანში „მორჩილი“ („ცისკარი“,1862).

იმდროინდელი ქართული ჟურნალისტიკის საყურადღებო მოვლენა იყო არდაზიანის პუბლიცისტური და კრიტიკული წერილები: „ 12 „“. 1858 . ნ. ბერძენოვისა“ („ცისკარი“, 1859), „პასუხი უ. ბერძენოვის პასუხისგებაზე“ („ცისკარი“, 1859), „ორიოდე სიტყვა შესახებ თერგდალეულის სტატიისა“ („ცისკარი“, 1863). ამ წერილებში არდაზიანმა პირველმა მიაქცია ყურადღება ქართული პროზის ჩამორჩენის მიზეზებს, შეეხო სამწერლო ენის სასაუბრო ენასთან დაახლოების აუცილებლობას. მხატვრულ ნარკვევში „მოგზაურობა ტფილისის ტროტუარზედ“ („ცისკარი“, 1862) არდაზიანმა ამხილა ტრაბახა დილეტანტები, „ცრუგანათლებულნი“. არდაზიანის ფსევდონიმების „ბიძია თონიკე“, „ალექსი ელბაკიძე“.

თბილისში არსებობს მისი სახელობის ქუჩა.
არდაშირ I

არდაშირ (; დ. დაახლოებით 180 — გ. 22 სექტემბერი, 239, სხვა ცნობებით 241) — სასანიანთა იმპერიიის ფუძემდებელი და მისი პირველი შაჰინშაჰი 226–241 წლებში, მისი პაპა — ანაჰიტას ტაძრის ქურუმი იყო. არდაშირ ემსახურებოდა პარტელთა მეფე არტაბან -ს (209–224) , შემდეგ ფარსის წარჩინებულთა და ქურუმთა მხარდაჭერით აუჯანყდა მას, 224 წლის 28 აპრილს მოიპოვა გამარჯვება და ბოლო მოუღო არშაკიდთა პართულ დინასტიას.

არდაშირ -მა 226 წელს დააარსა სასანიანთა სახელმწიფო და მიიღო შაჰინშაჰის (მეფეთმეფის) ტიტული. შემოიმტკიცა არშაკიდთა იმპერიის თითქმის ყველა სამფლობელო, რომელთაც შემდეგ მიუმატა ხორასანი, სისტანი, მიდია, სომხეთის ნაწილი და სხვა. ომები გადაიხადა რომთან სომხეთისა და მესოპოტამიისათვის. ცდილობდა აღედგინა აქემენიდთა ტრადიციები როგორც რელიგიურ, ისე კულტურულ-სახელმწიფოებრივ სფეროში.
ფედერაციის კოშკი

ფედერაციის კოშკი — ევროპის უმაღლესი ცათამბჯენი, რომელიც მდებარეობს რუსეთის დედაქალაქ მოსკოვში საერთაშორისო სავაჭრო ცენტრის მე-13 ნაკვეთზე. არქიტექტურული პროექტი შემუშავებულია სერგეი ჩობანისა და პეტერ შვეგერის მიერ. კომპლექსი 2 კოშკითაა წარმოდგენილი, რომელიც ერთ ბაზისზეა აღმართული: აღმოსავლეთი კოშკი 95-სართულიანი კონსტრუქციაა, ხოლო დასავლეთი კოშკი 63-სართულიანი. ფედერაციის საერთო ფართობია 442 915,2 კვ.მ; მიწის მონაკვეთის საერთო ფართია 10 730 კვ.მ. კომპლექსში განთავსებულია ოფისები და აპარტამენტები. ბაზისი — 6-სართულიანი ატრიუმი — დაკავებულია ოფისებითა და სავაჭრო გალერეებით.
კალო

კალო — პურეულის სალეწი ადგილი (ღია ან დახურული), ღია კალო გავრცელებული იყო საქართველოს ყველა კუთხეში, დახურული კი — აღმოსავლეთ საქართველოს მთის ზოლში. კალოს უმთავრესად მართავდნენ სწორ, გაშლილ ადგილზე საამისოდ ძველად ზოგან მიწური სახლის ბანსაც იყენებდნენ. კალოზე პურს ლეწავდნენ კევრით, ქვის დაკბილული მორგვებით (ჭარჭარა) ან შინაურ საქონელს გადაატარებდნენ. კევრსა და ჭარჭარაში უმთავრესად ხარებსა და კამეჩებს უბამდნენ. ლეწვის დასაჩქარებლად ძნას ნიჩბით აბრუნებდნენ, რასაც კალოსქცევა ერქვა.

ნიჩბით ქცევის დროს იცოდნენ „კალოს გულის გამოღება“ — ნალეწის გახვეტა კალოს ნაპირებისაკენ, რათა კევრის კოხებს მიწის ზედაპირი არ აეჩიჩქნა. ნალეწი კალოს ცენტრი არნადით იხვეტებოდა. ხვავს ჯერ ფიწლით, შემდეგ ნიჩბით ანიავებდნენ, რასაც ნიჩაბში გამოყვანას ეძახდნენ. ხორბლის ხვავს ჯერ ცხავში ატარებდნენ, შემდეგ — ცხრილში. გაცხრილული ხორბალი სახლში გადაჰქონდათ, ზოგჯერ კალოზევე მოწყობილ პურის შესანახ ორმოებსა და ხაროებში ინახავდნენ.

კალო წმინდა ადგილად მიაჩნდათ. კალოზე დატოვებულ ხვავში ავი ძალისაგან დასაცავად რკინას ჩატოვებდნენ ან ხვავის თავზე ტყემლის ტოტს ჩასობდნენ. ძველად კალოს განათვლა ცხვრის დაკვლითაც სცოდნიათ. კალოზევე გაჰქონდათ ახალი მოსავლის პირველი ნამცხვარი.

კალო და კალოობა (პურეულის ლეწვის პერიოდი) ხანგრძლივი და შრომატევადი სამეურნეო ციკლი იყო, რომელიც ივნისიდან იწყებოდა (კახეთი) და საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში სექტემბრამდე გრძელდებოდა. მთის ზოლში დახურულ კალოზე ხორბლეულს ზამთარშიც ლეწავდნენ.
ორთოდოქსული იუდაიზმი

ორთოდოქსული იუდაიზმი — იუდაიზმის ის ფორმაა, რომელიც ებრაული კანონებისა და ეთიკური ნორმების მკაცრად ინტერპრეტაციისა და ყოფაცხოვრებაში გატარების მომხრეა.

ორთოდოქსული იუდაიზმი საკუთარ თავს მიიჩნევს იუდაიზმის არსის ერთადერთ მატარებლად. ის ყალიბდებოდა შუა საუკუნეების და ახალი დროის მიჯნაზე და საბოლოო სახე მიიღო საუკუნის პირველ ნახევარში. ის დაუპირისპირდა რეფორმატორულ მოძრაობას. ორთოდოქსული იუდაიზმი არის შეურიგებელი მოწინააღმდეგე ებრაელთა ცხოვრებაში სეკულარიზაციისა და ემასიპაციისა. ორთოდოქსული იუდაიზმი ეწინააღმდეგება ებრაელებისთვის სოციალურ, ეკონომიკური და პოლიტიკური უფლებების გაფართოებას და არა მხოლოდ ევროპულ, არამედ ებრაულ განმანათლებლობასაც. მისი აზრით, განმანათლებლობა შეუთავსებელია ებრაელობის, როგორც ღვთის რჩეული ხალხის არსებობასთან. მათი აზრით, გეტოების გაუქმება გამოიწვევდა ებრაელთა სწრაფ ასიმილაციას და დაემუქრებოდა იუდაიზმს, როგორც მოძღვრებასა და ცხოვრების წესს. ორთოდოქსული იუდაიზმის მესვეურები უარს ამბობდნენ ადგილობრივი სახელმწიფო ენების შესწავლასა და გამოყენებაზე.
ბრიყვთა გემი

სურათი ბრიყვთა გემი ჰიერონიმუს ბოსხმა 1490-1500 წლებში დახატა. მასზე ასახულია ადამიანები ,რომლებიც თავიანთ ცხოვრებას ბანქოს თამაშში, ფლირტსა და ჭამა-სმაში ატარებენ, იმის ნაცვლად რომ რამე ღირებული გააკეთონ.

სურათი, რა სახითაც დღევანდლამდე მოაღწია, არის ტრიპტიქის ფრაგმენტი, რომელიც რამდენიმე ნაწილად დაჭრეს. ბრიყვთა გემი არის ერთ-ერთი ფრთის 2/3. დანარჩენი 1/3 იელის უნივერსიტეტის ხელოვნების გალერეას ეკუთვნის და მოიხსენიება სახელით — გაუმაძღრობის ალეგორია. ტრიპტიქის მეორე ფრთა შედარებით სრული სახითა შემორჩენილი. მისი სახელია — ძუნწის სიკვდილი. ის ვაშინგტონის ხელოვნების ეროვნულ გალერეაშია გამოფენილი. ტრიპტიქის ორივე ფრთა ორ უკიდურესობას: სიძუნწესა და მეტისმეტ თავაშვებულ ცხოვრებას ასახავს. ორივე მათგანი გაკიცხული და გამასხარავებულია.

ბრიყვთა გემი შესრულებულია ზეთის საღებავებით ხის ზედაპირზე. მისი ზომებია 3358 სმ.
მსოფლიო ბანკი

მსოფლიო ბანკი — საერთაშორისო საფინანსო ორგანიზაცია, რომლის შექმნის მიზანიც განვითარებადი ქვეყნების ფინანსური და ტექნიკური დახმარებაა. თავისი განვითარების ისტორიის განმავლობაში ბანკმა განიცადა სხვადასხვა სტრუქტურული ცვლილება, ამიტომ ტერმინ მსოფლიო ბანკის ქვეშ სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ორგანიზაციები მოიაზრებოდა. თავდაპირველად მსოფლიო ბანკი ასოცირდებოდა რეკონსტრუქციისა და განვითარების საერთაშორისო ბანკთან, რომლის მიზანიც დასავლეთ ევროპისა და იაპონიისთვის მეორე მსოფლიო ომის შემდგომი ფინანსური დახმარება იყო. ხოლო, მოგვიანებით, 1960 წელს შეიქმნა განვითარების საერთაშორისო ასოციაცია, რომელმაც მსოფლიო ბანკის ფუნქციების ნაწილი იტვირთა.

ამჟამად მსოფლიო ბანკი თავის მხრივ ორ ორგანიზაციას მოიაზრებს, რეკონსტრუქციისა და განვითარების საერთაშორისო ბანკსა და განვითარების საერთაშორისო ასოციაციას. მოგვიანებით მას შეურთდა კიდევ სამი ორგანიზაციაც, რომლებსაც სხვადასხვა ამოცანების შესრულება ევალებათ, ესენია: საერთაშორისო საფინანსო კორპორაცია, მრავალმხრივი საინვესტიციო გარანტიების სააგენტო და საინვესტიციო დავების რეგულირების საერთაშორისო ცენტრი. საერთო ჯამში ერთიანდება ხუთივე ორგანიზაცია და ეწოდება მსოფლიო ბანკის ჯგუფი.
კანდარია მაჰადევა

კანდარია მაჰადევა — უდიდესი, ყველაზე ორნამენტული და კარგად შემონახული შუა საუკუნეების ჰინდუს ტაძარი ხაჯურაჰოში მადჰია-პრადეშში, ინდოეთში. ხაჯურო ერთ დროს ჩანდელა რაჯპუცის რელიგიური დედაქალაქი იყო და დღეს ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ტურისტული ღირსშესანიშნაობაა ინდოეთში.

კანდარია მაჰადევას ტაძარი აგებული უნდა იყოს ვიდიადხარას მიერ, რომელიც გადმოცემით ჩანდელას უდიდესი მეფე ყოფილა. ტაძარი დაახლოებით 1050 წელს აიგო; შიხარა ანუ მთავარი ქიმი 31 მ სიმაღლისაა და შივას წმინდა მთა მერუს განასახიერებს; მის ირგვლივ კი 84 მინიატურული გუმბათია. საკურთხეველზე, ტაძრის შიგნით, მარმარილოს ლინგამია (ფალოსი), რომელიც შივას განასახიერებს. ტაძარი იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შეტანილი.

ასევე,ტაძრის ზედაპირზე შუქ–ჩრდილის თამაში ქმნის ისეთ შთაბეჭდილებას,თითქოსტაძარი მოძრაობს.
ძვ. წ. 1500-იანები

მოვლენები
ეგვიპტურ სამარხებში აღმოაჩინეს ელემენტი მერკური, რომელიც ამ ათწლეულითაა დათარიღებული.
მილეტუსში (თუქრეთი) კრეტელები დასახლდნენ.
ძვ. წ. 1506 - კეკროპსი, ათენის ლეგენდარული მეფე, თავისი ვაჟის გადარჩენის მცდელობისას დაიღუპა 50 წლიანი მეფობის შემდეგ.
ძვ. წ. 1504 - ძვ. წ. 1492 ეგვიპტემ დაიპყრო ნუბია და ლევანტი.
ამ ათწლეულში დაიწყო ებრაელთა გამოსვლა ეგვიპტიდან.

მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ტუტმოს - დინასტიის ფარაონი (ძვ. წ. 1518 - ძვ. წ. 1504)
ტუტმოს - დინასტიის ფარაონი (ძვ. წ. 1503 - ძვ. წ. 1426)
შპიონაჟი

შპიონაჟი, ანუ საიდუმლო დაზვერვა — ორგანიზაციის ან საზოგადოების შესახებ გასაიდუმლოებული ინფორმაციის მოპოვების პრაქტიკა, ამ ინფორმაციის მფლობელის ნებართვის გარეშე. შპიონაჟი დაზვერვის სხვა სახეებისგან იმით განსხვავდება, რომ იგი მოიცავს იმ ადგილზე შეღწევას, სადაც ინფორმაცია ინახება ან იმ ხალხზე გასვლას, რომლებიც ამ ინფორმაციას ფლობენ, როგორც წესი არაპირდაპირი გზით, ან ხერხებით.

ტერმინს შპიონაჟი ზოგადად უკავშირებენ სახელმწიფოს მიერ პოტენციურ ან აქტიურ მტერზე ჯაშუშობას, უპირველეს ყოვლისა სამხედრო დანიშნულებისთვის, თუმცა ბოლო დროს ის ასევე მოიცავს ინფორმაციის მოპოვებას კორპორაციებისთვის, რასაც უფრო კონკრეტულად ინდუსტრიულ შპიონაჟს უწოდებენ. მრავალი სახელმწიფო შპიონაჟს ახორციელებს როგორც მტრებზე ისე საკუთარ მოკავშირეებზეც, თუმცა ამაზე კომენტარის არ გაკეთების პოლიტიკას ატარებს.

ცნობილი ჯაშუშები
აშშ-ის სამოქალაქო ომი
ალან პინკერტონი.
პირველი მსოფლიო ომი
მატა ჰარი.
ალან პინკერტონი.
ეტრურია

ეტრურია (ლათ. , ძვ.ეგვ. ტურშა) — აპენინის ნახევარკუნძულის, ჩრდილოეთ იტალიის ნაწილი, სადაც უძველესი სახელმწიფო ეტრურია მდებარეობდა. ეს ტერიტორია დღეს მოიცავს ტოსკანას, ლაციუმს, ემილია-რომანიას და უმბრიას.

ქალაქები
დღევანდელი დასახელებები მითითებულია ფრჩხილებში:

არეცო
კაერე
კლევსინი (კლუიზიუმი)
კურტუნა (კორტონა)
ფელატრია (ვოლტერა)
ფუფლუნა (პოპულონია)
პერუსია
ტარჩნა (ტერაჩინა)
ტარკვინია
ვეი
ველჩი (ვოლხი)
ველზნა (ვოლსინი)
ვეტულონია
განვითარებადი ქვეყნები

განვითარებადი ქვეყნები — ქვეყნები, სადაც შედარებით დაბალი ცხოვრების დონეა, განუვითარებელი ინდუსტრიული ბაზა და საშუალო ან დაბალი ჰუმანური განვითარების ინდექსია . ტერმინმა ხმარებიდან განდევნა შედარებით ადრეული ცივი ომის დროინდელი „მესამე მსოფლიო“, რომელმაც დროთა განმავლობაში ნეგატიური ასოციაცია შეიძინა.

განვითარება მოიცავს თანამედროვე ინფრასტრუქტურას (ფიზიკურს და ინსტიტუციონალურს), და ასევე დაბალი დამატებული ღირებულების სექტერებიდან, როგორიცაა სასოფლო მეურნეობა და ბუნებრივი რესურსების წარმოება, გადანაცვლება უფრო მაღალტექნოლოგიურ და ინტელექტუალურ სფეროებზე. განვითარებული ქვეყნების ეკონომიკა ემყარება მუდმივ თვითუზრუნველყოფად ეკონომიკურ ზრდას და ცხოვრების მაღალ დონეს. ტერმინის „განვითარებადი ქვეყანა“ მიკუთვნება მსოფლიოს ყველა ნაკლებად განვითარებულ ქვეყანაზე მიზანშეუწონელია: ზოგიერთი ღარიბი ქვეყანა საკუთარ ეკონომიკურ სიტუაციას ვერ აუმჯობესებს, არამედ პირიქით, განგრძლივ ეკონომიკურ კრიზისს განიცდის.
ფრეგატი

ფრეგატი — აფრებიანი, სამანძიანი, ერთგემბანიანი სამხედრო გემი.

ფრეგატი შეიარაღებული იყო რამდენიმე ათეული ზარბაზნით. ზარბაზნები ძირითადად განლაგებული იყო ბორტებზე, მაგრამ ქიმიდანაც და კიჩოდანაც შეეძლო ძლიერი ცეცხლი ეწარმოებინა.

ფრეგატის დანიშნულება იყო შორეული საბრძოლო-სადაზვერვო და კრეისრული რეიდების წარმოება.
გარდა ამ ფრეგატებისა, იყო კიდევ სახაზო ფრეგატები. ესენი ფლობდნენ გაცილებით მძლავრ შეიარაღებას (60 ზარბაზნამდე ) და საზღვაო ბრძოლებში დგებოდნენ საბრძოლო მწყობრში ანუ საბრძოლო ხაზზე.

თანამედროვე ფრეგატი
თანამედროვე ფრეგატის ამოცანაა სატრანსპორტო და დიდი საბრძოლო ხომალდების ესკორტირება. აღჭურვილია გემსაწინააღმდეგო რაკეტებით, რამდენიმე სატორპედე აპარატით, საზენიტო დანადგარებით, სიღრმული ბომბებით, არტილერიით, ანტიტორპედოებით.

გააჩნია ჰიდროაკუსტიკური და რადიოსალოკაციო სისტემები წყალქვეშა, წყალზედა და საჰაერო კონტროლისათვის.
ძვ. წ. 1110-იანები

მოვლენები
ძვ. წ. 1115:
ჩენგ ვანგი ჩინეთის ჯოუს დინასტიის მეფე ხდება (შესაძლოა ძვ. წ. 1111 წელსაც).
ტიგლათფილესერ ასურეთის მეფე ხდება.
ძვ. წ. 1112: ასურეთის მეფის ტიგლათფილესერ -ის ბრძოლები დიაოხის მეფის სიენის მეთაურობით ჩამოყალიბებულ ჩრდილოეთის ტომთა დიდ კოალიციასთან.

მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ძვ. წ. 1116: გარდაიცვალა ჩენგ ვანგი, ჯოუს დინასტიის მეფე.
ძვ. წ. 1450-იანები

მოვლენები
მეგიდდოს ბრძოლა გაიმართა თუტმოს და კადეშის კოალიციის ჯარებს შორის. ეს არის პირველ ბრძოლათაგანი რომელიც ჩვენამდე დეტალურადაა მოღწეული. ბრძოლა მოხდა წელს 23 მე შემსუს 20 (ან შესაძლოა 21) დღეს. ზუსტი წელი დამოკიდებულია თუტმოს ტახტზე ასვლის წელზე. მეცნიერების შეფასებით, ის მერყეობს 1479-1504 წლებში. გამოყენება 1479 შეაფასებს ბრძოლა შეეძლოთ მაისში 1457 წ.
ჩვ. წ. 1451 წელს — ჯეიმზ აშერის ქრონოლოგიით ებრაელიები მივიდნენ აღთქმულ მიწაზე.
ჩვ. წ. 1450 წელს — მიკენიანები თავს დაესხნენ კრეტას და გაანადგურეს კნოსი.
ჩვ. წ. 1450 წელს — მინოსის მეორე პერიოდი მთავრდება და გვიანი მინოსის კულტურის იწყება.
ჩვ. წ. 1454 წელს — აჯანყება ნუბიაში თუტმოს -ის წინააღმდეგ მისი მმართველობის 50 წლის თავზე. მან დააარსა ეგვიპტის წესი, რათა კონტროლი დაეწესა ქვეყნის სამხრეთით მდებარე ოქროს მაღაროებზე.
ჩვ. წ. 1450 წლამდე და 1450-1425 წლებში სირიაში მეფოდნენ ალალახის მეფეები ნიქმერა და მისი ვაჟი ილიმლიმმა.
ჩვ. წ. 1450-1425 წლებში — მეფობდა ამენჰოტეპ , რომლის ცოლი იყო ტიაა.
ამავე წლებში 18 წლის ამენჰოტეპ , მამის თუტმოს -ის გარდაცვალების შემდეგ, ეგვიპტის სამეფო ტახტზე ავიდა. მან მკაცრად ჩაახშო აჯანყება სირიაში.

მნიშვნელოვანი პიროვნებები
ძვ. წ. 1580-იანები

მოვლებები
ეგვიპტელებმა გამოიგონეს ახალი და უკეთესი კალენდარი, რომელიც ეფუძნებოდა როგორც მთვარის ციკლს, ასევე ვარსკვლავებს. მომავალში ეს კალენდარი გახდა უფრო განვითარებული ბაბილონური კალენდრის ბაზისი.

პიროვნებები
ერისჰუმ , ასირიის მეფე.
აქტეოსი, ათენის მეფე, ათენის პირველი მეფე პარიანის ქრონიკის თანახმად.