ილია ჭავჭავაძე

}

ილია ჭავჭავაძე გაზეთ ივერიას რედაქტორობდა 1902 წლამდე. აღსანიშნია, რომ მის წინააღმდეგ დაბეჭდილი, ცილისწამებებით სავსე წერილი „საგურამოს და ჭოპორტის საზოგადოება“ სწორედ ივერიამ გადაბეჭდა, ხოლო ილიას საპასუხო წერილი „ნუთუ?!“ ამავე „ივერიამ“ არ დაუბეჭდა.

ილია ჭავჭავაძე და ქართველთა პირველი მანიფესტაციები
ამავე პერიოდში ილიას უშუალო მონაწილეობითა და ორგანიზებით რამდენიმე მნიშვნელოვანი ღონისძიება ჩატარდა, რომელმაც ქართველთა ერთიანობის და სამოქალაქო საზოგადოების ჩანასახის არსებობის დემონსტრირება მოახდინა.

დიმიტრი ყიფიანის დასაფლავება
პირველი მანიფესტაცია, რომლის ორგანიზებაში ილია ჭავჭავაძეს მნიშვნელოვანი როლი მიუძღვის, ქართველი სახელმწიფო და საზოგადო მოღვაწის, ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების პირველი თავმჯდომარის, 1875-1879 წლებში თბილისის ქალაქის თავის, თავადაზნაურობის მარშლის თბილისსა და ქუთაისში, დიმიტრი ყიფიანის დასაფლავება იყო. დიმიტრი ყიფიანი რუსეთში, კერძოდ სტავროპოლში მას შემდეგ გადაასახლეს, რაც ამხილა და სასტიკად გააკრიტიკა საქართველოში დანიშნული ეგზარქოსი პავლე (ლებედევი), რომელმაც ქართველი ერი დაწყევლა. რუსეთში გადასახლებულ მოხუცებულ მოღვაწეს ქვით თავი გაუტეხეს. ქართველთა შორის ეჭვს არ იწვევდა ის ფაქტი, რომ იგი ხელისუფლების აგენტებმა მოკლეს.

ილია ჭავჭავაძე შეძრა ამ ამბავმა, ერთ-ერთ მოგონებაში აღნიშნულია, რომ ამის გაგების შემდგომ: „ილიას ჯერ ქვემო ტუჩმა დაუწყო თრთოლვა და მერე მის გაწითლებულ თვალთაგან ორი მსხვილი ცრემლი გადმოიწურა და ლამაზ ულვაშებზე დაენთხია. მე არასდროს არ მენახა ასეთი ჩუმი, მუნჯი და იმავე დროს უმაღლესად მეტყველი მწუხარება“. ილია ჭავჭავაძემ, აკაკი წერეთელმა და ივანე მაჩაბელმა გადაწყვიტეს, რომ დიმიტრი ყიფიანის დასაფლავება სახალხო პროცესად გარდაექმნათ - ორგანიზება გაუწიეს დასაფლავების ისეთ ცერემონიალს, რომელზეც მოსახლეობის დიდი რაოდენობა შეძლებდა დასწრებას. ყველა ხარჯი ილია ჭავჭავაძის ინიციატივით საკუთარ თავზე ბანკმა აიღო.

დასაფლავებას დაესწრო ხუთი ათას კაცამდე. ვინაიდან ილია ისედაც აქტიურად იყო ჩართული ამ პროცესში, გადაწყვიტა დასაფლავებაზე სიტყვით არ გამოსულიყო, ექვთიმე თაყაიშვილთან პირად საუბარში კი თქვა: „რა ამბავიც დღეს აქ მოხდა, ამას არავითარი სიტყვა არა სჭირია. მთელმა საქართველომ ჭეშმარიტად აღბეჭდა თუ როგორ აფასებდა იგი დიმიტრი ყიფიანს და როგორ უყვარდა ეს დიდებული ეროვნული მოღვაწე“.

იმის გათვალისწინებით, რომ დიმიტრი ყიფიანის მკვლელობას იმპერიის ხელისუფლებას მიაწერდნენ, შესაძლოა ითქვას, რომ ეს პროცესია იქცა პირველ მშვიდობიან მანიფესტაციად და პროტესტად რუსეთის იმპერიის პოლიტიკის წინააღმდეგ.

კრწანისის ბრძოლის 100 წლისთავი
1895 წლის 11 სექტემბერს ილია ჭავჭავაძის მოწოდებით გადაწყდა საჯარო პანაშვიდი ჩატარება, რომელიც მიეძღვნებოდა კრწანისის ბრძოლას. გაზეთ „ივერიაში“ დაიწერა არაერთი წერილი ამ დღის მნიშვნელობის შესახებ. ილია ჭავჭავაძის მოწოდებით შეიქმნა ფონდი, რომელსაც უნდა დაედგა ამ ბრძოლაში დაღუპულთა ხსოვნისადმი მიძღვნილი ქანდაკება. ილიასა და „ივერიის“ მცდელობა წარმატებით დასრულდა - 11 სექტემბერს მრავალი დეპეშა მოვიდა გაზეთ „ივერიაში“ საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებში კრწანისის გმირთა მოსახსენიებლად აღსრულებული პანაშვიდების შესახებ. თბილისში ეკლესიებმა მოუწოდეს ხალხს ჩართულიყვნენ საჯარო პროცესიაში. ამ ღონისძიებისთვის ნებართვა იმპერატორ ნიკოლოზ -ისგან გამოითხოვა კონსტანტინე მუხრანბატონმა.

გიორგი ლასხიშვილის მოგონების მიხედვით „ზოგი იძახოდა, ასი ათასამდე ხალხი იქნებაო, ზოგი ათი-ათასობითაო, ზოგიც ათასობით ანგარიშობდა. ყოველ შემთხვევაში იმ ხანებში არავის უნახავს ამდენი თავმოყრილი ხალხი და ყველაზე უფრო საგულისხმიერო ისაა, რომ ეს ამოდენა ხალხი თავისი ნებით იყო მოსული: არავის უზრუნვია წინასწარ მისი შეკრებისთვის“.

1895 წლის 11 სექტემბერს იქცა დიდი მასშტაბის ეროვნულ დღესასწაულად, რომელშიც ერთდროულად ჩართულნი იყვნენ ქართველები სხვადასხვა კუთხეებიდან. ამ პროცესიის წარმატებულად ჩატარება მიუთითებს იმაზე, რომ ქართულმა საზოგადოებამ უკვე ამ პერიოდისთვის შეიძინა სპონტანურობისა და თვითორგანიზებულობის უნარები, რაც მიუთითებდა ილია ჭავჭავაძის საქმიანობის ეფექტიანობასა და სამოქალაქო საზოგადოება თანდათანობით ჩამოყალიბებაზე.

რაფიელ ერისთავის იუბილე
მესამე მნიშვნელოვანი ღონისძიება უკავშირდება რაფიელ ერისთავის იუბილეს. ამ შემთხვევაშიც განსაკუთრებული როლი ილია ჭავჭავაძემ, აკაკი წერეთელმა და მთლიანად „ივერიამ“ შეასრულეს. სწორედ ამ გაზეთის ფურცლებზე დაიბეჭდა იუბილეს დღის წესრიგი. რაფიელ ერისთავის იუბილესაც დიდი რაოდენობით ხალხი დაესწრო, დელეგაციები ჩამოსული იყვნენ მთელი საქართველოდან.

გიორგი ლასხიშვილის მოგონებით: „რაფიელის იუბილე - პირველი ამგვარი დღესასწაული იყო ჩვენში და ძლიერ ღრმა კვალი დატოვა ჩვენს ცხოვრებაში და უდიდესი შთაბეჭდილება მოახდინა მთელ ერზე“. მნიშვნელოვანი აქაც ისაა, რომ იუბილეში წარმომადგენელნი მთელი საქართველოდან იღებდნენ მონაწილეობას. მსგავსი ტიპის ერთობა ამ ამბამდე ჯერ კიდევ რამდენიმე ათწლეულის წინ წარმოუდგენელი იქნებოდა. ის, რომ ზემოთ აღნიშნულ პროცესიებში მონაწილეობას მთელი საქართველო იღებდა იმაზე მიუთითებს, რომ ამ პრობლემის აღმოფხვრისკენ პოზიტიური ნაბიჯები იყო გადადგმული.

აღსანიშნია, რომ იგეგმებოდა ილიას იუბილეს აღნიშვნაც, თუმცა, როდესაც მას ამის შესახებ შეატყობინეს, დიდი ენთუზიაზმით არ შეხვდა და მოგვიანებით არც მთავრობის მიერ მის ჩაშლას აღუდგა წინ. საბოლოო ჯამში, ილიას იუბილე ვერ შედგა.

ზემოთ ჩამოთვლილი ღონისძიებები შესაძლოა არ ატარებდა პოლიტიკურ შინაარსს, თუმცა წარმოადგენდა ქართველთა პირველ მცდელობებს მშვიდობიანი და შინაარსიანი მანიფესტაციებისა, რომლებიც განვითარებული სამოქალაქო საზოგადოების დამახასიათებელ ნიშნებად აღიქმება. ამ ღონისძიებებმა წარმოაჩინა, რომ შესაძლებელი იყო თვითორგანიზებული სახალხო ღონისძიებების ჩატარება, რომელშიც საქართველოს ყველა კუთხის წარმომადგენელი იქნებოდა ჩართული. ამ ყველაფერში განსაკუთრებით აღსანიშნავია ილია ჭავჭავაძისა და გაზეთ „ივერიის“, როგორც პირდაპირი როლი ორგანიზაციულ საკითხებში, ასევე - ირიბი, ვინაიდან სწორედ ილიას და მისი თანამოაზრეების მოღვაწეობის შედეგი იყო მსგავსი ტიპის ღონისძიებების ჩატარების უნარი.

ილია ჭავჭავაძე პოლიტიკაში
ილია ჭავჭავაძე ფართო პოლიტიკურ სამოღვაწეო ასპარეზზე 1905 წლის რევოლუციის დროს გამოჩნდა. იგი ხელმძღვანელობდა დელეგაციას, რომელიც სთხოვდა მეფისნაცვალს არ გაეგზავნა აჯანყებული გურულების წინააღმდეგ სისასტიკით განთქმული გენერალი ალიხანოვი. ილია ზურაბიშვილის მოგონების მიხედვით:

ნ.ნაკაშიძის მოგონება ადასტურებს როგორც ამ ამბავს, ასევე იმასაც, რომ ასეთი დელეგაცია ილიას მეთაურობით მართლაც ეწვია მეფისნაცვალს და დროებით გენერალი ალიხანოვის დამსჯელი ექსპედიციაც გადავადებულა. საბოლოო ჯამში აჯანყება მაინც ჩაახშეს, ამის შემდგომ ილია იღვწოდა აოხრებული გურიისთვის ფინანსური დახმარების გასაწევად.

რევოლუციის პირობებში ილია ჭავჭავაძე ფიქრობდა პარტიის ჩამოყალიბებას თანამოაზრეებთან ერთად. ეს პარტია კონსტიტუციონალისტურ-დემოკრატიულ პლატფორმაზე უნდა შექმნილიყო და მისი ერთ-ერთი მთავარი მიზანი საქართველოსთვის ავტონომიის მოპოვება იქნებოდა. მისი პროგრამის ავტორი ილია არ ყოფილა, თუმცა, სავარაუდოდ, იგი მას იცნობდა და გარკვეული შესწორებებიც ჰქონდა შეტანილი. ამ პარტიამ ვერ მოახერხა მუშაობის დაწყება. 1905 წლის რევოლუციას მოჰყვა ოქტომბრის მანიფესტი და დუმის მოწვევა. ამავე პერიოდში ფუნქციურად გარდაიქმნა სახელმწიფო საბჭო - იგი თავადაზნაურთა, სასულიერო პირთა და მეცნიერთა წარმომადგენლობით ორგანოდ უნდა ქცეულიყო. ქართველმა თავადაზნაურობამ თავის ერთ-ერთ წარმომადგენლად ილია ჭავჭავაძე აირჩია. ილია ჭავჭავაძემ რუს ჟურნალისტს განუცხადა:

ილია 1906 წელს გაემგზავრა პეტერბურგში. როგორც ვიცით, რეფორმები რუსეთში დღემოკლე აღმოჩნდა, თუმცა ცნობილია, რომ სახელმწიფო საბჭოში ილია იბრძოდა სიკვდილით დასჯის წინააღმდეგ. დადასტურებულად ცნობილი არაა გამოვიდა თუ არა იგი სიტყვით ამ საკითხთან დაკავშირებით სახელმწიფო საბჭოში, თუმცა მოიპოვება მისი სიტყვის კონსპექტური ჩანაწერი.

ამავე პერიოდში ის აქტიურად აკვირდებოდა სახელმწიფო სათათბიროს საქმიანობას. სათათბიროში საქართველოს ავტონომიის საკითხი განსახილველად დარეგისტრირებული იყო მოსკოველი ვექილი ლედნიცკის მიერ პეტერბურგელ ქართველთა მინდობილობით. ქართველი დელეგატები ჯერ კიდევ არ იყვნენ ჩამოსულნი და ილიამ დეპუტატთა ჩამოსვლამდე ამ საქმის წინამძღოლობა ითავა, დაიწყო შესაბამისი მასალების მოძიება. საქართველოდან ჩამოსული დეპუტატების უმრავლესობა სოციალ-დემოკრატები იყვნენ, რომლებიც არ უჭერდნენ მხარს საქართველოს ავტონომიას. ილიამ დავით სარაჯიშვილს სთხოვა მათთან შეხვედრის ორგანიზება. შეხვედრა შედგა, თუმცა ილიამ შედეგად მხოლოდ სოციალ-დემოკრატთა დაპირება მიიღო, რომ ისინი ავტონომიას არც დაიცავდნენ, თუმცა არც წინააღმდეგ იტყოდნენ რამეს.

საბოლოო ჯამში, არც სახელმწიფო საბჭოს და არც სათათბიროს ეფექტური მუშაობა არ დასცალდა. 1907 წელს ილია საქართველოში დაბრუნდა.

ხსოვნა
ილია ჭავჭავაძემ სიცოცხლეშივე მოიპოვა ქართველი საზოგადოებრიობის ყველა ფენის საერთო აღიარება, პატივისცემა და დაფასება. მისი მკვლელობის შემდეგ თანდათან სულ უფრო მკაფიოდ გამოიკვეთა მისი წვლილი ქართული ეროვნული ცნობიერების განვითარების საქმეში. აღსანიშნავია ისიც, რომ 1932–1937 წლებში, საბჭოთა კავშირში აქტიურად მიმდინარეობდა ისტორიის რეაბილიტაციის მასიური პროპაგანდა. 1937 წელს გრანდიოზულად აღინიშნა ილია ჭავჭავაძის იუბილეც, რასაც მკვლევართა ნაწილი სტალინურ ეპოქაში ისტორიული ნარატივის მნიშვნელოვანი ფიგურის შექმნის აუცილებლობით ხსნიან, თუმცა ეს ილიას პერსონისთვის აუცილებელიც კი იყო.

ილია ჭავჭავაძის სახელს ატარებს ცენტრალური გამზირი თბილისში და სხვადასხვა ქუჩები და გამზირები საქართველოს ქალაქებში.

ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში ილიას სახელს ატარებს მწვერვალი.

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი თბილისში და სხვა არაერთი საგანმანათლებლო დაწესებულება.

ილია ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმი არსებობს თბილისში, საგურამოსა და ყვარელში, ასევე გაზეთ „ივერიის“ შენობაში განთავსებულია ილია ჭავჭავაძის ლიტერატურულ-მემორიალური მუზეუმი.

დუშეთში მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის მუზეუმი და ძეგლი.

თბილისში, თბილისის კლასიკური გიმნაზიის წინ, აღმართულია ილიასა და აკაკის ძეგლი.

დაკრძალულია თბილისში, საზოგადო მოღვაწეთა მთაწმინდის პანთეონში. საფლავის ძეგლის - სიმბოლურ-ალეგორიული ხასიათის მონუმენტური ნამუშევრის - „მწუხარე საქართველო“ - ავტორია იაკობ ნიკოლაძე.

მემკვიდრეობა