ნიკოლაი დანილევსკი

ნიკოლაი იაკობის ძე დანილევსკი (; დ. , სოფ. ობერეცი, ორიოლის გუბერნია — გ. , ტფილისი) — რუსი სოციოლოგი, კულტუროლოგი, პუბლიცისტი და ნატურალისტი; გეოპოლიტიკოსი, ისტორიისადმი ცივილიზაციური მიდგომის ერთ-ერთი ფუძემდებელი, პანსლავიზმის იდეოლოგი.

ძირითადი იდეები
ევროპული ცივილიზაციის კრიტიკა.
კულტურულ-ისტორიული ტიპის კონცეფცია, რომელიც შედგება ოთხი საფუძვლისგან: რელიგია, კულტურა (მეცნიერება, ხელოვნება, ტექნიკა), პოლიტიკა, სოციალურ-ეკონომიკური სტრუქტურა . კულტურულ-ისტორიული ტიპები ან ცივილიზაციები ეთნოგრაფიულ მასალას ეწინააღმდეგებიან.

ბიოგრაფია
წარმოშობით ორიოლის პროვინციიდანა, გენერალ ი. დანილევსკის შვილი, აღიზარდა ცარსკოე-სელოს ლიცეუმში (1836-1843), შემდეგ კი თავისუფალი მსმენელი იყო პეტერბურგის უნივერსიტეტის ბუნებისმეტყველების ფაკულტეტზე. ბოტანიკის შესწავლის პარალელურად ის ფურიეს სოციალისტური სისტემას ეცნობოდა.

სამეცნიერო ხარისხის მიღებისა და სამაგისტრო გამოცდის წარმატებით ჩააბარების შემდეგ, იგი 1849 წელს დააპატიმრეს პეტრაშევსკის საქმეზე. პეტრე-პავლეს ციხესიმაგრეში 100 დღის გატარების შემდეგ მან წარადგინა გამამართლებელი წერილი, რომელშიც მან დაადასტურა თავისი პოლიტიკური უდანაშაულობა. ამის შემდეგ ის იქნა გაძევებული პეტერბურგიდან: დაინიშნა ვოლოგდას გუბერნატორის კანცელარიაში.

1853 წელს იგი გაგზავნეს სამეცნიერო ექსპედიციაში აკადემიკოს კარლ ბაერის მეთაურობით ვოლგასა და კასპიის ზღვაზე თევზაობის შესასწავლად. 1854 წელს მან დაიწყო მუშაობა მონუმენტურ ნაშრომზე „ვოლოგდის კლიმატის შესახებ“, რომელშიც იგი ხშირად ეყრდნობა ა. ფორტუნატოვის ნაშრომს „მეტეოროლოგიური დაკვირვებები და სხვადასხვა ფიზიკური აღნიშვნები გაკეთებული ვოლოგდაში“. 1857 წელს, სოფლის მეურნეობის დეპარტამენტში დანიშნული, იგი იმავე კვლევისთვის გაგზავნეს თეთრ ზღვასა და ყინულოვან ოკეანეში. დანილევსკიმ შეიმუშავა კანონმდებლობა თევზჭერის შესახებ, რომელიც ვრცელდებოდა რუსეთის ევროპული ნაწილის ყველა წყალზე. 1866 წელს აზოვის ზღვაზე ჩატარებული კვლევებისა და კასპიის ექსპედიციაში ჩატარებული მუშაობისთვის მას მიენიჭა რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების კონსტანტინეს მედალი.

შემოქმედებითი საქმიანობა
დანილევსკის მთავარი ნაშრომი, „რუსეთი და ევროპა“, პირველად გამოქვეყნდა ჟურნალ „ზარია“-ში.

დანილევსკის სხვა ვრცელი ნაშრომმა, „დარვინიზმი“, სინათლე 1885 წელს იხილა. ორ სქელ წიგნში (რომელსაც ავტორის გარდაცვალების შემდეგ დაემატა დამატებითი გამოცემა), დანილევსკი დარვინის თეორიას დეტალურ ანალიზს ახდენს მისი სრული უსაფუძვლობისა და აბსურდულობის დამტკიცების მიზნით. ამ კრიტიკას, რამაც დანილევსკის უპირობო მიმდევრის ნ. სტრახოვის დიდი მოწონება დაიმსახურა, ბუნების მეცნიერები ძირითადად უარყოფითად შეხვდნენ. ცნობილი ბოტანიკოსის, მოსკოველი პროფესორის ტიმირიაზევის მწვავე კრიტიკის გარდა, რომელიც სტრახოვთან მწვავე პოლემიკაში შევიდა, დანილევსკის ამ ნამუშევარს აანალიზებდნენ აკადემიკოსები ფამინცინი და კარპინსკი.

ორი დასახელებული წიგნის გარდა, დანილევსკიმ მრავალი სტატია გამოაქვეყნა სხვადასხვა პერიოდულ გამოცემაში, ნაწილობრივ მისი სპეციალობის პროფილში, ნაწილობრივ ჟურნალისტური ხასიათის. ზოგიერთი მათგანი გამოქვეყნდა ნ.სტრახოვმა 1890 წელს სათაურით „დანილევსკის პოლიტიკური და ეკონომიკური სტატიების კრებული“.

რუსეთი და ევროპა
დანილევსკის სოციოლოგიური შეხედულებები ყველაზე სრულადაა აღწერილი წიგნში „რუსეთი და ევროპა“ (1869). ისინი უწყვეტ ბრძოლაში არიან ერთმანეთთან და გარე სამყაროსთან, ისევე, როგორც ბიოლოგიური სახეობები, ისინი გადიან მომწიფების, დაბერების და გარდაუვალი სიკვდილის ეტაპებს. დანილევსკი, რომელიც უარყოფს ისტორიაში რაიმე საერთო დავალებას, რუსეთსა და სლავებს მხოლოდ განსაკუთრებულ კულტურულ და ისტორიულ ტიპად მიიჩნევს.

პუბლიკაციები
 . .,1851.
 . .,1853.
, . 1-2, , 1885—1889
 , , 1890.