ელიზაბეტა სირანი

ელიზაბეტა სირანი (, დ. 8 იანვარი, 1638, ბოლონია — გ. 28 აგვისტო, 1665, ბოლონია) — ბოლონიის სკოლის იტალიელი მხატვარი, ბაროკოს წარმომადგენელი.

ბიოგრაფია
ელიზაბეტა სირანი ბოლონიის სკოლის მხატვრისა და ხელოვნების დილერის ჯოვანი ანდრეა სირანის ქალიშვილი, გვიდო რენის ერთ-ერთი უახლოესი სტუდენტი და თანამშრომელი იყო. მან ხატვა 12 წლის ასაკში დაიწყო, ხელოვნების მცოდნე და ისტორიკოსის კარლო ჩეზარე მალვაზიას გავლენით, რომელმაც მოგვიანებით მისი ბიოგრაფია —ერთადერთი ქალის — შეიტანა თავის ცნობილ წიგნში ბოლონიის მხატვრების შესახებ (1678). თავდაპირველად მამა სკეპტიკურად უყურებდა ამ საქმიანობას, მაგრამ ერთი წლის შემდეგ მან ქალიშვილი სახელოსნოში მიიღო. 17 წლის ასაკში იგი უკვე სრულფასოვანი მხატვარი და გრავიორი გახდა და ამ დროიდან ინახავდა რვეულს, რომელშიც იწერდა ყველა ნამუშევარს. მისი სტილი ახლოსაა გვიდო რენისთან და მათი ნამუშევრები რამდენჯერმე იქნა აღრეული: ამრიგად, სირანის მიერ ბეატრიჩე ჩენჩის ცნობილი სავარაუდო პორტრეტი დიდი ხნის განმავლობაში რენის მიეწერებოდა.

მხატვარი ბევრს მუშაობდა ოჯახის შესანარჩუნებლად: მამამისი მხატვრობას ჩამოშორდა, ართროზისა და პოდაგრის გამო, ამიტომ მას სახელოსნოს ხელმძღვანელობა მოუწია, სადაც მისი დები ბარბარა და ანა მარია მის თანაშემწედ მუშაობდნენ. მისი ნამუშევრები ცნობილი იყო არა მხოლოდ ბოლონიაში, არამედ ფლორენციასა და რომში მისი მხატვრობის თაყვანისმცემლებს შორის იყო კოზიმო დე მედიჩი. 1660 წელს მან გახსნა ქალთა ფერწერის სკოლა და იმავე წელს მიიღეს რომის წმინდა ლუკას აკადემიაში. უყვარდა მუსიკა, უკრავდა ლირაზე, მღეროდა და წერდა ლექსებს.

იგი გარდაიცვალა პერფორირებული წყლულით (თუმცა ქალაქში გავრცელდა ჭორები, რომ მხატვარი მოწამლა მისმა მოახლემ ლუსია ტოლომელიმ, ჩატარდა გამოძიება). მიცვალებულს საზეიმო წირვა მისი გარდაცვალებიდან ორნახევარი თვის შემდეგ, 1665 წლის ნოემბერში, ბოლონიის წმინდა დომინიკის ბაზილიკაში აღევლინა. პოეტებმა და მწერლებმა მას მიუძღვნეს ლექსებში, სხვადასხვა ნაწარმოებები, რომლებიც ჯოვანი ლუიჯი პიკინარდიმ გამოაქვეყნა დაკრძალვის გამოსამშვიდობებლ სიტყვებთან ერთად სათაურით „ცრემლებით გაჟღენთილი ფუნჯი“, ხოლო ბარტოლომეო ზანიჩელიმ, სირანის სკოლის ხშირმა სტუმარმა თხუთმეტი წლის განმავლობაში, დახატა მისი სიკვდილის შემდგომი პორტრეტი. გარდაცვლილის ნეშტი გვიდო რენის ფერფლის გვერდით დაკრძალეს ბოლონიის სან- დომინგოს ბაზილიკის გიდოტის სამლოცველოში.

შემოქმედება
ელიზაბეტა სირანიმ დატოვა 200-მდე ნახატი და გრაფიკული ნამუშევარი, რომლებიც დღეს ევროპისა და აშშ-ის სხვადასხვა მუზეუმებშია. მან შექმნა ნახატები და გრაფიკული ნამუშევრები ბიბლიურ და მითოლოგიურ თემებზე, პორტრეტები და ავტოპორტრეტები. მის შემოქმედებაში, ღვთისმშობლის გამოსახულებასთან ერთად, შესამჩნევად ჩანს ქალი — დამღუპველის, შურისმაძიებლის (ცირკეს, იუდიტის და სხვ.) გამოსახულება. მასწავლებლებისგან საუკეთესოს მიღებით, ელიზაბეტამ შეიმუშავა საკუთარი უნიკალური სტილი. მამამ მასში ჩანერგა მუქი და მდიდარი ფერების სიყვარული და რენის შემოქმედების შესწავლისას მისგან აიღო მისი კომპოზიციის ზოგიერთი პრინციპი.

საინტერესო ფაქტები
კოზიმო მედიჩი, 1664 წელს სირანის სახელოსნოს იმ დროს ეწვია, როცა ბიძის პორტრეტზე მუშაობდა. ტოსკანის დიდმა ჰერცოგმა მაშინვე დაავალა მას მადონას სურათის დახატვა საკუთარი კოლექციისთვის. მხატვარმა ნამუშევარი ისე სწრაფად დაასრულა, რომ საღებავები გაშრა თუ არა, დამკვეთმა ნამუშევარი მაშინვე თან წაიღო.

მხატვრობა კულტურაში
მხატვრის რომანიზებული ბიოგრაფიების შექმნა ჯერ კიდევ მე-19 საუკუნეში დაიწყო, განსაკუთრებით მის მშობლიურ ქალაქში. სულ ახლახანს იტალიელმა პოეტმა დავიდე რონდონიმ, მხატვარს ლექსი-დრამა „ხელოვნება შხამია“ (2004) მიუძღვნა. სპექტაკლი 2005 წელს მსახიობმა და რეჟისორმა იაია ფორტემ დადგა.