iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ჩამადაანთ გორის ნამოსახლარი

ჩამადაანთ გორის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს დასავლეთით, დედოფლისწყაროს პლატოს ნაპირას, დედოფლისწყაროსა და სოფელ გამარჯვებას შორის, მაღალ კლდეზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრით.

გასული საუკუნის 60-იან  შეისწავლა ისტორიის არქეოლოგიისა  და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). დაზიანებულია ქვის მოპოვების დროს. ძეგლზე აიკრიფა თიხის ჭურჭელი.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის  გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ჭაჭუნის ვაკის სადგომები

ჭაჭუნის ვაკის სადგომები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას. ტარიბნის ტაფობსა და კოწახურის ქედის სამხრეთით, 3-4 კილომეტრზე. მიკვლეულია 1968 (ჭაჭუნა ) და 1976 (ჭაჭუნა და ჭაჭუნა ) წლებში, ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ. სადგომი ჭაჭუნა ივრის ზეგანზე აღმოჩენილი პირველი აშელური ძეგლია. ჭაჭუნა და ჭაჭუნა კი თარიღდება ადრინდელი მუსტიეს ხანით.

სადგომი ჭაჭუნა ბუნებრივი ბორცვის სწორ თხემზე. ორი მცირე გორასამარხის გვერდით გამოვლინდა დაახლოებით 50-50 მეტრი ფართობზე შეგროვდა ქვის ქვედაპალეოლითური ნივთები:მონაცისფრო მერგელის ნუკლეუსები დამზადებულია ქვარგვალებსა და ანამტვერებზე: გამოიყოფა ორი ნუკლეუსი ჩოპერი. ორი გრძივი ტიპის ერთფუძიანი და ერთი ორფუძიანი ორმხრივი ნაკეთობა. ანატკეცი ნამზადები მოგრძო. დაბალი ფართო, შემთხვევითი და სამკუთხედისებრი მოყვანილობისაა, მათთვის დამახასიათებელია ფართო, გლუვი დარტყმის მოედანი და რელიეფური ბურცული. იარაღი შედგება ანატკეცეზე დამზადებული ექვსი ხელსაწყოსგან და წარმოდგენილია ცალპირა სწორი, ამოზნექილი და ამოზნექილ-ჩაზნექილ სამუშაოპირიანი, კონვერგენტული, ორპირა, სწორი სამუშაოპირიანი და სამიპირა ჩაზნექილსამუშაოპირიანი სახოკებით.

ჭაჭუნა -ის სამხრეთით, ფერდობის ძირში, ივრისპირა ვაკეზე. დაახლოებით 1 ჰექტარის ფართობზე მდებარეობდა სადგომი ჭაჭუნა რომლის ზედაპირულად მოპოვებული მასალა მოიცავს ანდეზიტისა და კაჟის შუა პალეოლეითურ არალევალუაურ ნივთებს ნუკლეუსებს, ანატკეცებს, მზა იარაღს, ნეკლეუსები ერთფუძიანია. გრძივი და განივი ტიპის, ამორფული. დამზადებულია ქვარგვალებსა და ანამტრევებზე. ანატკეც-ნამზადები მოგრძო ან დაბალი, ფართო შემთხვევითი მოყვანილობის. ახასიათებთ გლუვი, ფართო, ბლაგვი კუთხით განლაგებული დარტყმის მოედანი და რელიეფური ბურცული, რომელსაცქვედა სიბრტყის ნახევარი უკავია. იარაღი წარმოდგენილია ოთხი სახოკი-ჩოპერით, ანუ ცალმხრივი უხეში საჩეხით, რომლებიც დამაზდებულია ანდეზიტის დისკოსებრ ქვარგვალზე და არის ცალპირა, განივი ტიპის, სწორსამუშაოპირიანი, გრძივი ტიპის ამოზნექილსამუშაოპირიანი, გრძივი ტიპის ამოზნექილ-ჩაზნექილი სამუშაოპირიანი და სწორი სამპირა, ამოზნექილ და ჩაზნექილსამუშაოპირიანი. სამი კონვერგენტული, გრძივი ტიპის ამოზნექილსამუშაოპირიანი საფხეკითა და ორი გვერდამოღარული ანკოშით.

ჭაჭუნა -ის და ჭაჭუნა -ის აღმოსავლეთით. 1-1,5 კილომეტრის დაშორებით მდებარეობდა სადგომი ჭაჭუნა . ძეგლზე გამოვლინდა ხუთი შუაპალეოლითური არალევალუაური ნივთი: გაკაჟებული ქანისა და რიყის ქვის ერთფუძიანი გრძივი ტიპის და ამორფული ნუკლეუსები. არასწორი მოყვანილობის სამი მოგრძო ანატკეცი და განივი ტიპის ამოზნექილსამუშაოპირიანი სახოკი. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიის საცავში.
არბოშიკის ბოსტანაანთ კოშკი

არბოშიკის ბოსტანაანთ კოშკი — არქეოლოგიური ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა, რომელიც მდებარეობს სოფელ არბოშიკის დასაწყისში, სასოფლო გზის მარკვენა მხარეს, სამი ხეობის შესაყართან. კოშკი სათვალთვალო იყო და აკონტროლებდა სამივე ხეობას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ძეგლის აღწერა
შენობა გეგმით კვადრატს მიახლოებული ოთხკუთხედია (8,3 7,6 მეტრი) — შიგნიდან და გარედან კუთხეებმომრგვალებული. ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით, კირის ხსნარზე. დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ პირველი სართული. შესასვლელი დასავლეთ კედლის სამხრეთ კიდეშია. აღმოსავლეთ კედლის შუაში თაღოვანი სარკმელია, მის ორივე მხარეს კი ერთ დონეზე თითო ცალმაგი სათოფური. დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნაწილში სათოფურით აღჭურვილი განიერი და ღრმა ნიშაა. სამხრეთ კედელში შემორჩენილია ღიობის ერთი (დასავლეთი) წირთხლი. სართული გადახურული იყო აგურის გუმბათოვანი კამარით (შემორჩენილია ქუსლის წყობის მცირე ნაწილი, რომლი რვაწახნაგოვან საფუძველს სართულის ოთხივე კუთხეში განლაგებული ტრომპები ქმნის. კოშკს მეორე სართულიც ჰქონია, რომელზეც ასასვლელი კიბე აღმოსავლეთ კედლის სისქეში იყო მოწყობილი. კიბის უჯრედი გადახურული იყო აგურით გამოყვანილი კამარით (შემორჩენილია ნაწილი).
ოზაანის ყველაწმინდის ეკლესია

ოზაანის ყველაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ოზაანის დასავლეთ განაპირას, ყოფილ სოფლის ცლუნკაანის (ამჟამად სოფლის ერთ-ერთი უბანია) ტერიტორიაზე ძველ სასაფლაოზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (7,75,5 მეტრზე), გარედან სწორკუთხა მოხაზულობის. ნაგებია რიყის ქვით. კამარა, საბჯენი თაღები და კარ-სარკმლების ღიობები გამოყვანილია კვადრატული აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. შიგნიდან სწორკუთხა. ღიობი გარედან ბრტყელი თაღითაა გადახურული და შიგნითკენ თანდათან ვიწროვდება.

ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით დასრულებულია საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც დარბაზისგან წყვილი პილასტრითა და მათზე დაყრდნობილი შეისრული თაღითაა გამიჯნული. აფსიდში ერთი სწორკუთხა სარკმელი და ოთხი ნიშაა. მათგან სამი სარკმლის ჩრდილოეთითაა, ერთი — სამხრეთით. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით.

ეკლესიის დარბაზი მოკლეა, გეგმით კვადრატს მიახლოებული. გადახურულია შეისრული კამარით, რომელიც საკურთხევლის კამარის გარდა, ეყრდნობა კიდევ ორ საბჯენ თაღს. მათგან ერთი დარბაზის შუაშია, მეორე - დასავლეთ კედელთან. ორივე თაღი შეკიდულია. დარბაზის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლები დანაწევრებულია ერთმანეთის სიმეტრიულად განლაგებული, ორ-ორი განიერი, მაღალი, შეისრულთაღოვანი ნიშით. თითო მსგავსი, ოღონდ გაცილებით დაბალი, ვიწრო ნიშა, დასავლეთ შესასვლელის გვერდებზეცაა.

საკურთხევლის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნიშაში გაჭრილი სარკმელიც აშუქებს, რომლის თაღი ნიშის თაღს ემთხვევა.

ეკლესია შიგნით შელესილია გაჯით, გარედან შელესილი და შეთეთრებულია — შიგნი კირის ხსნარით. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ზემოთ, წყობის შეღრმავებით გამოყვანილია მაღალი ჯვრის გამოსახულება, რომელიც საფეხუროვან პოსტამენტზე დგას.

კედლები დასრულებულია აგურის ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. ეკლესია დაბურულია ღარისებრი კრამიტით.

ეკლესიის დასავლეთ კედელზე დადგმული იყო აგურის მრგვალი სამრეკლო, რომლისგანაც მხოლოდ საფუძველია შემორჩენილი.

2008 წელს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ძეგლზე ჩატარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები: დაიდგა კანკელი, კედლები შიგნიდან ხელახლა შეილესა გაჯით, ხოლო გარედან (მხოლოდ დაზიანებული ადგილები) - კირის ხსნარით.
არბოშიკის დამბადებლის ეკლესია

არბოშიკის დამბადებლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც დგას სოფელ არბოშიკის განაპირას, ტყიან ბორცვზე. თარიღდება საუკუნით.

ძეგლის აღწერა
ეკლესია დარბაზულია (5 4 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით კუთხეების ზედა ნაწილები (განახლებულია) ნაწყობია კვადრატული აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი ბრტყელი თაღითაა გადახურული.  აღმოსავლეთით მოკლე მხრებით გამოყოფილი აფსიდაა, რომელსაც გეგმით თავგაბრტყელებული ნახევარწრის ფორმა აქვს.  აფსიდაში პატარა, შიგნიდან შეისრული, ხოლო გარედან ოთხკუთხა ფორმის სარკმელია გაჭრილი. იგი ინტერიერის განათების ერთადერთი წყაროა. კამარა ქვისაა, დაყრდნობილია აფსიდის თაღსა და დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენ თაღზე. ფასადები სადაა, მოკლებულია ყოველგვარ მორთულობას.

2007-2008 წლებში შეკეთდა საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა დაცვის ფონდის მიერ, აღდგა კედლების ზედა ნაწილები, არსებული აგურის ლავგარდნის ნაშთების მიხედვით მოეწყო ახალი ლავგარდანი, შიგნით კედლები შეილესა გაჯით, ეკლესიად გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.
მირზაანის კვირაცხოვლის ეკლესია

მირზაანის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ მირზაანში, მთავარი სამანქანო გზის პირას. ძველი სხვადასხვა პერიოდის ორი შენობისგან შედგება. თავდაპირველად აქ მდგარი საუკუნის პატარა დარბაზული ეკლესიისგან და მოგვიანებით მასზე დაშენებული რამდენიმე მოკლე, მაგრამ ოდნავ განიერი სათავსისგან, რომელიც გეგმით თითქმის კვადრატს უახლოვდება.

2010 წელს საერთაშორისო ფონდ „ქართუს“ დაფინანსებით ჩატარდა ეკლესიის სარეაბილიტაციო სამუშაოები. აღდგა თავდაპირველად ეკლესიის დასავლეთის კედელზე მდგარი აგურის ოთხწახნაგა სამრეკლო და ლავგარდნის ჩამოშლილი ნაწილები, ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით. ეკლესია ძირითადად რიყის ქვითაა ნაგები, ღიობები კონსტრუქციული ელემენტებიდა ლავგარდანი გამოყვანილია აგურით გარდა ამისა აგური ალაგ-ალაგ გარეთა კუთხეების წყობაშიცაა ჩართული. კედლები შიგნიდან და გარედან შელესილია, ეკლესიისგან განსხვავებით, მინაშენის წყობაში აგური ჭარბადა მოხმარებული. წყობაში ასევე გამოყენებულია საფლავის როგორც მთლიანი ისე სხვადასხვა სიდიდის ფრაგმენტებიც. ეკლესიას ორი სწორკუთხა შესასვლელი აქვს, ორივე მინაშენია სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. მათგან სამხრეთის მინაშენის შესაბამისი კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია, ხოლო დასავლეთის, გაცილებით განიერი, კედლის შუაშია გაჭრილი. ეკლესიის შიდა სივრცე მნიშვნელოვნადა დაგრძელებული. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ღერძზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი აფსიდში სამი ნიშაა ერთი სამხრეთით და ორი ჩრდილოეთით, საკურთხეველი ეკლესიის დარბაზის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი, საკურთხევლის იატაკი მორგებულია კვადრატული აგურით აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით. ეკლესიის თავდაპირველი ნაწილის გრძივ კედლებზე ორი წყვილი პილასტრია, რომლებზეც კამარის საბჯენი შეისრული თაღებია გამოყვანილი. შეისრული ფორმისა კამარაც. პილასტრების აღმოსავლეთ წყვილთა და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღით საკურთხევლის სივრცეა გამოყოფილი. გრძივ კედლებზე ორ-ორი განიერი, შეისრული თაღით გადახურული ნიშაა. მათ შორის აღმოსავლეთ წყვილში თითო სარკემლია გაჭრილი, რომელთა თაღები შესაბამისი ნიშას თაღს ერწყმის, ორივე სარკმელი გარედან სწორკუთხაა. დარბაზის იატაკიც აგურისაა, მაგარამ აქ აგური გაცილებით დიდი ზომისა.

ეკლსიის დასავლეთ მინაშენის გრძივი კედლების შუაში და კიდეებში ერთსაფეხურიანი პილასტრებია მოწყობილი, რომლებზეც კამარის საბჯენი თაღებია დაყრდნობილი კამარაც და თაღებიც შესრულია. მინაშენი განათებულია ოთხი თაღოვანი სარკმლით მათ შორის ორი ჩრდილოეთ კედელშია პილასტრის გვერდებზე ხოლო თითო-თითო სამხრეთით და დასავლეთით ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესიის ფასადებიდან მხოლოდ დასავლეთისაა მორთული აქ შესასვლელის გვერდებზე ერთი მეორეს ზემოთ, აგურის წყობით სამ-სამი შეღრმავებული ტოლმკლავი ჯვარია გამოსახული შესასვლელეის თავზე მცირე, შეღრმავებული რომბია, უფრო ზემოთ თაღოვანი სარკმელი და საფეხურებიან ბაზაზე აღმართული ზღვარი რომელიც ფრონტონის წვერშია მოქცეული. ეკლესიის ორივე ნაწილის კედლები დასრულებულია ოთხსაფეხუროვანი ლავგარდნით, რომლებიც შედგენილია ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხით შვრილი აგურით რიგების მონაცვლეობით.
ოლეს სამაროვანი

ოლეს სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო მაჩხაანის სამხრეთით, ოლეს მინდორზე. 1961 წელს აღმოაჩინეს გორასამარხების ველი, დაახლოებით 100-მდე სამარხით. ზედაპირულად აკრეფილი მასალის მიხედვით, სამარხები დათარიღდა შუა და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის მიჯნით. 1970 წელს ძეგლზე არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური). შესწავლილ სამარხთა შორის დიდი გორასამარხები თითო-ოროლა იყო, მცირე ზომისა კი მრავლად. დიდ გორასამარხთაგან ერთი მათგანი ქვაყრილიანია, ღრმა, ფართო, ოთხკუთხა ორმოთი. სამარხი გაძარცული აღმოჩნდა, მაგრამ მოპოვებული თიხის ჭურჭლის ნატეხების მიხედვით იგი შუა ბრინჯაოს ხანის თრიალეთური კულტურის ძეგლია. მცირე გორასამარხების ქვაყრილის დიამეტრი მერყეობს 6-დან 12 მეტრამდე, სიმაღლე საშუალოდ, 1 მეტრამდეა. ქვაყრილების ქვეშ, ცენტრალურ ნაწილში, ოთხკუთხა, მოგრძო ორმოა (სიღრმრე 0,85-1,1 მეტრი, სიგანე 1,4-1,7 მეტრი, სიგრძე 1,7-2,5 მეტრი). სამარხები ინჰუმაციურია. მიცვალებული წევს მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით დასავლეთისკენ ან ჩრდილოეთ-დასავლეთისკენ მიმართული. ძეგლზე მცირე რაოდენობით აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი, მათი დამუშავებისა და შემკულობის მიხედვით, ეს სამარხებიც შუა და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის მიჯნით თარიღდება. სავარაუდოდ, ამ სამაროვნებზე პირველი სამარხები გაუმართავთ შუა ბრინჯაოს ხანის მიწურულში. სამარხთა უმეტესობა კი მომდევნო ხანის დასაწყისით თარიღდება.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ჭაჭუნის ვაკის სადგომი

ჭაჭუნის ვაკის სადგომი — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, ტარიბნის ტაფობსა და კოწახურის ქედის სამხრეთით 3-4 კილომეტრზე, უსახელო ხევის მარჯვენა მხარეს, გორასამარხების ტერიტორიაზე. თარიღდება პალეოლითის ხანის დასასულით.

ძეგლს 1961 წელს მიაკვლია ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. სადგომს უკავია 2000-2500 კვ. მ. ფართი, რომელიც კაჟის ოფსიდიანისა და ბაზალტის ქვის ნამტვრევებითაა მოფენილი. სადგომის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი მასალა იახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
გამარჯვების ნამოსახლარები

გამარჯვების ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, სოფელ გამარჯვებაში, დასავლეთით 4-5 კილომეტრზე, თელეთხევის მარცხენა ნაპირას, მაღალ სერზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის მეორე ნახევრით და ძვ. წ. ათასწლეულის პირველი ნახევრით.

2009 წელს მიაკვლია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სადაზვერვო არქეოლოგიურმა რაზმმა (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარი აღმოსავლეთ — დასავლეთი მიმართულებითაა წაგრძელებული (სიგრძე — 70 მეტრი, სიგანე — 15 მეტრი) ირგვლივ შემოუყვება ტერასა (მაქსიმალური სიგრძე — 30 მეტრია), რომელიც რელიეფშია გამოკვეთილი, არქეოლოგიური მასალა არ აღმოჩენილა.

იმავე წელს, ხევის მარჯვენა მხარეს, გამოვლინდა მეორე ნამოსახლარი, რომლის ჩრდილოეთ და სამხრეთ მხარეს ჩანს ორმაგი სათავდაცვო ზღუდე. არქეოლოგიური მასალა არც აქ აღმოჩენილა.
ოზაანის ყველაწმინდის მცირე ეკლესია

ოზაანის ყველაწმინდის მცირე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ოზაანის სამხრეთით, 200-300 მეტრზე, სასაფლაოზე. საუკუნით.
ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია წვრილი რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. შენობის კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა, რომელიც სწორხაზოვნად გამავალ, თარაზულ რიგებადაა ნაწყობი. გარეთა კუთხეებში, აგური და ალაგ-ალაგ, შირიმის ნაწილობრივ დამუშავებული ქვებიცაა ჩართული. კარ-სარკმლების ღიობები, შიგნით არქიტექტურული და კონსტრაქტული ელემენტები და ლავგარდანი გამოყვანილია აგურით. კედლების ზედაპირი შიგნიდან და გარედან გასწორებულია ბათქაშით.
ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილები, თითქმის მთლიანადაა ჩამოშლილი ლავგარდანი.
ეკლესიის გეგმის გარეგან სწორკუთხედში (5,74 მეტრზე) ჩაწერილია კვადრატული ფორმის დარბაზი და ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდი, რომლის გვერდები უშუალოდ ერწყმის დარბაზის კედლებს.
შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი, შეისრული თაღითაა გადახურული და როგორც ფასადის, ისე ინტერიერის მხრიდან, საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეშია ჩასმული. მათგან გარეთას ორსაფეხურიანი ხერხულა ფრიზი აგვირგვინებს, შიგნითას კი - ხის ძელი.
აფსიდი განათებულია მცირე ზომის სწორკუთხა სარკმლით, რომლის ღიობი გარეთკენ თანდათან მაღლდება. ერთი მსგავსი კედელი დასავლეთ სარკმელშიცაა, შესასვლელის ზემოთ. აფსიდში სამი მცირე ნიშაა: ერთი - სამხრეთით, ორი - ჩრდილოეთით. სარკმლის ქვემოთ დგას კედელზე მიყრდნობილი, აგურით ნაშენი ტრაპეზი. საკურთხევლის ბაქანი დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. საკურთხეველი დარბაზისგან გამოყოფილია მოგვიანებით ჩაშენებული აგურის კანკელით.
დარბაზის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში, იატაკიდან 0,6 მეტრის სიმაღლეზე, სიმეტრიულად თითო შეისრული ნიშაა მოწყობილი.
ეკლესიის ფასადები სადაა. დასავლეთ ფასადის შუა ნაწილში, კედლის მთელ სიმაღლეზე, გამოიყოფა აგურით ნაწყობი შრე (გვიანდელია), რომელშიც ჩართულია ცისფრად მოჭიქული აგურის სხვადასხვა ზომის ნაწილებით გამოყვანილი. არათანაბარი სიგრძის, ოთხი ზოლი. მათგან ერთი - შესასვლელის შეღრმავებულ არეშია, მეორე - მის თავზე, ხოლო დანარჩენი ორი - შედარებით მოკლე, სარკმლის ზემოთ.
ეკლესიის აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე შემორჩენილია ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნის მცირე ნაწილი, რომელიც ჩვეულებრივად ნაწყობი და კუთხით წინწამოწეული აგურის რიგების მონაცვლეობისგან შედგება.
ეკლესია დაბურული იყო კრამიტით.
ჩანკაანის ნამოსახლარები

ჩანკაანის ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს შირაქის ველის ჩრდილოეთ განაპირას ჩანკაანად წოდებულ ადგილზე. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ.

ერთ-ერთი ნამოსახლარი გორის სწორ თხემზეა გამართული და რელიეფს მხოლოდ ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ერწყმის. აქ იგი გამოყოფილია სათავდაცვო თხრილით და აქვე იწყება მეორე თხრილი, რომელიც გარს ერტყმის ნამოსახლარს.
მეორე ნამოსახლარი მდებარეობს ალაზნის ველისკენ. ის წაგრძელებულია ჩრდილოეთიდან სამხრეთით. სამი მხრიდან შემოსაზღვრულია ღრმა ხეობიტ დ არელიეფს მხოლოდ სამხრეთიდან ერწყმის.
აკრეფილი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტების უმეტესობა მონაცრისფროა, კარგად გამომწვარი.
გამარჯვების პირველი ნამოსახლარი

გამარჯვების პირველი ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ გამარჯვების განაპირას, ჩრდილოეთით, მდინარე უზუნდარისხევის მარცხენა ნაპირას, ველზე.

თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულით. 2010 წლის დაზვერვებისას მიაკვლია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურმა რაზმმა. (ხელმძღვანელი ვ. ვარაზაშვილი) ძეგლს ჩრდილო-აღმოსავლეთით სუსტად გამოხატული ტერასა აქვს. ფართობი ყოველწლიურად მუშავდება.
ხორნაბუჯის ხალხთა მეგობრობის მუზეუმი

ხორნაბუჯის ხალხთა მეგობრობის მუზეუმი — ისტორიული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ხორნაბუჯში. მუზეუმი დაარსდა 1985 წელს. განთავსებულია ერთსართულიან რუსული სტილის სახლში, რომელიც ნიჟეგოროდის დრაგუნთა პოლკის ოფიცრის გ. ნეჩველოდოვის საკუთრება იყო. იგი დრაგუნთა პოლკთან ერთად ჩამოსულა მაშინდელ წითელწყაროში და აქ დასახლებულა. სახლი მორებით, ლურსმნის გამოყენების გარეშეა აგებული. შედგება ოთხი ოთახისაგან, რომლებშც დაცულია ნეჩველოდოვების პირადი ნივთები, ეთნოგრაფიული და სხვადასხვა დოკუმენტური მასალა. სახლი ქართველ და რუს მოღვაწეთა თავშეყრის ადგილი იყო. სხავადასხვა დროს გ. ნეჩველოდოვს სტუმრობდნენ რუსი პოეტები ალექსანდრე პუშკინი და მიხეილ ლერმონტოვი. 1858 წელს აქ შეჩერებულა ფრანგი მწერალი და მოგზაური ალექსანდრე დიუმა.
ნიკო ფიროსმანაშვილის სახლ-მუზეუმი

ნიკო ფიროსმანაშვილის სახლ-მუზეუმი — ისტორიული ძეგლი მდებარეობს სოფელ დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ მირზაანის ფიროსმაანთ უბანში.

დაარსდა 1960 წელს მხატვრის მიერ 1898 წელს აშენებული სახლის ბაზაზე. კომპლექსში შედის: საცხოვრებელი სახლი, დამხმარე ნაგებობები, 1979 წელს აგებული საგამოფენო დარბაზი, რომელშიც ექსპონირებულია მხატვრის ორგანული ტილოებით („გარმონზე დამკვრელი ქალი“, „ქალი სააღდგომო კვერცხებით“, „შოთა რუსთაველი“). მუზეუმში დაცულია 9000-ზე მეტი ექსპონატი, მათ შორის ფიროსმანის 1890 წელს შევსებული პირადი საქმე, რომელიც ნათელს ჰფენს ფიროსმანის ბიოგრაფიას: პაბლო პიკასოს ლითოგრაფია „ფიროსმანაშვილის პორტრეტი“. ასევე მუზეუმში ინახება საუკუნის ქართველ მხატვართა ნამუშევრები საუკუნის ქიზიყური ყოფის ამსახველი ექსპონატები, ხალიჩები, ფარდაგები, ჭურჭელი, სამუშაო იარაღები და სხვაა.
საჯოგეხევის ნამოსახლარი

საჯოგეხევის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო მაჩხაანში, აკაკიანთხევის ნამოსახლარის დასავლეთით, 3 კილომეტრზე, ივრის ვაკისა და მთიანეთის შესაყართან, ხევის მარცხენა ნაპირას. თარიღდება შუა ბრინჯაოს ხანით. ძეგლი საუკუნის 80-იანი წლებში შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის, კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარი (ფართობი — 150 100 მეტრი) ხევისკენ ოდნავ დამრეც ტერასაზეა განლაგებული. ძეგლის ჰუმუსოვანი ფენის ქვეშ 1 მეტრი სიმძლავრის ნამცროვანი ფენაა, რომლის ქვეშ ჩნდება თიხატკეპნილი იატაკი, შემდეგ ისევ თხელი, 0,2 მეტრიანი სიმძლავრის ნაცროვანი ფენა, ბოლოს კი გრუნტი. როგორც შურფებში, ისე ზედაპირულად, დიდი რაოდენობით დადასტურდა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, ობსიდიანის ანატკეცები და რამდენიმე ნავისებრი ხელსაფქვავის ფრაგმენტი. აღმოჩნდა მსხვილფეხა საქონლის ძვლებიც.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ოზაანის წმინდა სტეფანეს ეკლესია

ოზაანის წმინდა სტეფანეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ოზაანის ჩრდილოეთ ნაწილში, ოზაშვილების უბანში. შედგება სხვადასხვა პერიოდის ორი ნაწილისგან - თავდაპირველად აქ მდგარი საუკუნის მცირე, დარბაზული ეკლესიისგან (85,5 მეტრზე) და მოგვიანებით (როგორც ჩანს საუკუნის ნახევარში), მასზე დასავლეთიდან მიდგმული, რამდენადმე განიერი და მაღალი მინაშენისგან (სიგრძე- 5,9 მეტრი, სიგანე - 7,1 მეტრი).

ეკლესია ძირითადად რიყის ქვითაა ნაგები. არქიტექტურული ელემენტები და კონსტრაქტული ნაწილები გამოყვანილია კვადრატული აგურით. მოგვიანებით მიშენებული ნაწილიც რიყის ქვისა და აგურისაა, ოღონდ წყობის ხასიათით თავდაპირველი ნაწილისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება. მისი გარეთა კედლები რიყის ქვისაა, რომელშიც თანაბარი ინტერვალით, აგურის ორი რიგით გამოყვანილი თარაზული ზოლებია ჩართული. კუთხეები, კარ-სარკმლები, შიგნითა კედლები და კამარა, მთლიანად აგურისაა. დასავლეთ ნაწილის მიშენების დროს ეკლესიის ინტერიერი მთლიანად შეულესავთ, კედლები შეუთეთრებიათ, კამარა კი ცისფრად შეუღებავთ.

ეკლესიის ორი ფართო, მაღალი, თაღოვანი შესასვლელი აქვს. ორივე მიშენებულ ნაწილშია — სამხრეთით და დასავლეთით.

თავდაპირველ ეკლესიას შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომელშიც ერთი თაღოვანი სარკმელი (გადაკეთებულია მინაშენების მშენებლობისას) და ხუთი მცირე ნიშაა მოწყობილი: სამი - სარკმლის ჩრდილოეთით, ორი - სამხრეთით. მათგან ჩრდილოეთით მდებარე ნიშებიდან ორი, ოდნავ მოზრდილია, შეისრული, ხოლო ერთი - სწორკუთხა. სამხრეთით მდებარე ნიშებიდანაც მოზრდილი შეისრულთაღვანია, მცირე კი — სწორკუთხა.

ეკლესიის თავდაპირველი ნაწილის გრძივ კედლებზე ორი წყვილი, მარტივი პილასტრია, რომლებსაც შეისრული საბჯენი თაღები ეყრდნობა. შეისრული ფორმისაა კამარაც. პილასტრების აღმოსავლეთ წყვილით და მათზე გადაყვანილი საბჯენი თაღით საკურთხევლის სივრცეა გამოყოფილი.

გრძივ კედლებზე (შუა პილასტრის გვერდებზე), იატაკიდან 0.5 მეტრის სიმაღლეზე, შეისრული ნიშებია მოწყობილი. მათ შორის ჩრდილოეთით ორივე ნიშაში მოწყობილია ორ-ორი სათოფური.

მიშენებული ნაწილის შიდა სივრცე, თავდაპირველი ეკლესიის სივრცესთან შედარებით, რამდენადმე მაღალია და შეისრული კამარითაა გადახურული. კამარა შუა და დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენ თაღებს ეყრდნობა.

მინაშენის კედლებში სამი ფართო, მაღალი თაღოვანი სარკმელია, რომლებშიც ხის სწორკუთხა ალათებია ჩასმული. მათ შორის ერთი სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია, ხოლო ორი (ამოშენებულია) - ჩრდილოეთით. გარდა ამისა, ერთი გაცილებით მცირე ზომის თაღოვანი სარკმელი დასავლეთ კედელსშია, შესასვლელის ასწვრივ.
ეკლესიის ფასადებიდან მხოლოდ დასავლეთისაა მორთული - ფრონტონის სიბრტყეში გამოსახული შეღრმავებული ჯვარი.
ზემო მაჩხაანის აკაკიანთხევის ნამოსახლარი

ზემო მაჩხაანის აკაკიანთხევის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს ზემო მაჩხაანის მინდვრებში, მდინარე ივრის მარცხენა სანაპიროზე, ტერასაზე. აკაკიანთხევად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება შუა ბრინჯაოს ხანით.

აღმოაჩინეს 1977 წელს არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის სადაზვერვო სამუშაოების დროს (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური, რაზმის ხელმძღვანელი შ. დედაბრიშვილი). ნამოსახლარზე გაკეთდა რამდენიმე შურფი, ზედაპირზე აიკრიფა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, ობსიდიანის ანატკეცები და გამომწვარი თიხის ბორბლის მოდელი. 1978 წელს ნამოსახლარზე გავლებულმა სტრატიგრაფიულმა ჭრილმა გამოავლინა 2,65 მეტრის სიმძლავრის კულტურული ფენა სამშენებლო ჰორიზონტით. იატაკები თიხატკეპნილია. სხვადასხვა ფენაში ფიქსირებულია ნახევარწრიულად განლაგებული, სარლასტისთვის განკუთვნილი ფოსოებიანი ორმოები, ობსიდიანის ნუკლეუსები, სახოკები, საფხეკები და ა. შ.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
გამარჯვების მეორე ნამოსახლარი

გამარჯვების მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ გამარჯვების შესასვლელში, აღმოსავლეთით, მდინარე უზუნდარისხევის მარჯვენა ნაპირას. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრით. საუკუნის 80 - იანი წლების დასაწყისში მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციის სადაზვერვო რაზმმა. (ხელმძღვანელი ვ. ვარაზაშვილი) ძეგლი დაზიანებულია გზის გაყვანის დროს, ჭრილში ჩანს 0,50 მეტრი სისქის კულტურული ფენა.