კალიგრაფია აზერბაიჯანულ კულტურაში

კალიგრაფია აზერბაიჯანის კულტურაში წარმოადგენს წერისა და ორნამენტის ხელოვნების განვითარებულ ფორმას, რომელიც მკვეთრად აისახა როგორც ლიტერატურულ, ისე ვიზუალურ ხელოვნებაში. იგი საუკუნეების განმავლობაში ასრულებდა არსებით როლს ხელნაწერთა შედგენასა და სულიერი კულტურის გამოხატვაში. შუა საუკუნეებიდან დაწყებული, კალიგრაფიის განსხვავებული სტილები გამოიყენებოდა ხელნაწერთა გაფორმებასა და ტექსტის ესთეტიკურ წარდგენაში. აღნიშნული ტრადიცია აზერბაიჯანულ სივრცეში ვითარდებოდა ისლამური კულტურისა და პოეტური მემკვიდრეობის პარალელურად, რის გამოც კალიგრაფია არამხოლოდ ვიზუალური ხელოვნების ფორმა, არამედ ინტელექტუალური იდენტობის ასპექტიც იყო.

ისტორიული განვითარება
შუა საუკუნეების აზერბაიჯანში კალიგრაფია მრავალი დამწერლობითი ფორმით იყო წარმოდგენილი, რომელთა შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია ნასხი, ნასტალიქი, თალიქი, შიკასტე, სულსი, რეიჰანი, დივანი, რუგა, მუჰაკქიქი და ტუგი. სამეცნიერო შრომათა გადამწერები, როგორც წესი, იყენებდნენ ნასხის ხაზს. გარდა ტექსტების გადაწერისა, კალიგრაფიული ხელოვნება აისახებოდა არქიტექტურულ ელემენტებზეც, მათ შორის მეჩეთების წარწერებზე, ომის იარაღებზე, სპილენძის ნაკეთობებზე, კაშკულებსა და ტაბარზებზე, რომლებსაც ხშირად სუფი დერვიშები იყენებდნენ.

შუა საუკუნეებში მოღვაწე გამორჩეული კალიგრაფების რიცხვში შედიან ყაზვინის ქიშვარი, მუჰამედ თაჰირ ვაჰიდ ყაზვინი, სადიყ ბეი აფშარი, ხალილ ბინ აჰმედი, შაჰ მაჰმუდ ნიშაპური, მუჰამედ იბნ ჰუსეინ კატიბ ნიშატი, მაჰმუდ შირაზი [8], ოსმან იბნ მაჰმუდ შამახი და ქაზიმ გარადონლუ. მათ მიერ გადაწერილი ხელნაწერები არამხოლოდ ტექსტუალურ, არამედ გრაფიკულ-კალიგრაფიულ უნიკალურობასაც ატარებდა. აფსაჰედინ ჰიდაიათის საუკუნის დივანის ოქსფორდში დაცული ასლი ამის თვალსაჩინო ნიმუშს წარმოადგენს.

განსაკუთრებული ყურადღება იმსახურებს შაჰ ისმაილ ხათაის პოეტური დივანი, რომლის დახვეწილი კალიგრაფია და ოქროთი შესრულებული დეკორაციები არა მხოლოდ ხელოვნების ნიმუში იყო, არამედ გამოხატავდა შიიტურ-თურქულ იდენტობაზე დაფუძნებულ სეფიანთა სახელმწიფო იდეოლოგიას. 1591 წელს მაჰმუდ იბნ შაჰმოჰამედ არდაბილმა მუჰამედ ფუზულის დივანი თალიქის ხაზით გადაწერა; აღნიშნული ხელნაწერი დღემდე ინახება სტამბოლის თოფქაფის მუზეუმში. 1664 წელს მუჰამედ რეზა არდაბილმა ფუზულის პოემა „ლეილა და მეჯნუნი“ ნასტალიქით გადაწერა, მინიატურებით მორთული ეს ნიმუში ბრიტანეთის ბიბლიოთეკაშია დაცული. მუჰამედ ფუზული კალიგრაფიულ ხარისხს განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა, რაც აისახა მის პოეტურ სტრიქონშიც, სადაც იგი არაკვალიფიციური კალიგრაფებისადმი შელოცვას იყენებს, რათა მიანიშნოს წერითი შეცდომების სემანტიკურ მნიშვნელობაზე.

 და საუკუნეებში კალიგრაფიის ტრადიცია აზერბაიჯანში განსაკუთრებით გავრცელდა. იმდროინდელი ცნობილი ოსტატები იყვნენ ბაბა ბაქოელი, აბუზარ ბადალოვი შაჰბუზიდან, ზეინალ ნაგგაში ორდუბადიდან, აჰმედი ლენქორანიდან და მუჰამედი განჯიდან. მდიდარ ოჯახებში ჩვეულებრივი იყო კალიგრაფიული ყურანული ტექსტების ოქროსფრად დაწერილი დეკორატიული კომპოზიციების კედლებზე გადატანა.

ჩრდილო-დასავლეთ აზერბაიჯანში განსაკუთრებით მაღალი ხარისხის საფლავის წარწერები და ხელნაწერები იქმნებოდა. რეგიონისთვის დამახასიათებელია ნასხი და მისი ადგილობრივი ვარიანტი „ნასხი-ი ტალა“. აშუღ ჰუსეინ მაშლაშიმ კალიგრაფიული ფორმით შექმნა ლექსი, სადაც თითოეული სტროფი შესაბამის არაბულ ასოს ეძღვნებოდა.

ბელაქანის რეგიონში გავრცელებული იყო სურა კაჰფის ჯუზის კალიგრაფიული გადაწერის ტრადიცია, რომელსაც ასრულებდნენ როგორც პროფესიონალი კალიგრაფები, ისე მედრესეს მოსწავლეები, რიგითი მოქალაქეები და ქალებიც კი. ზაქათალის მუზეუმში ამ ტრადიციის ასზე მეტი ნიმუშია დაცული.

შუშაში მოღვაწეობდნენ ისეთ კალიგრაფები, როგორებიც იყვნენ მირზა მუჰამედკარიმ ბეი კაბირლი, ჰაჯი მირზა ალიგულუ იუსიფზადე, მოლა ალი ყარაბაღი, მირზა ისმაილ მეჰშუნი, მირზა ჰუსეინ ბეი სალარი, მირ მოჰსუნ ნავვაბი და ჰასანალი ხან გარადაღი . მოლა ალის სტუდენტმა მირზა ქაზიმმა შექმნა სასწავლო ნაშრომი „ინშაი-მირზა ქაზიმი“, რომელიც კალიგრაფიის სახელმძღვანელოდ გამოიყენებოდა მედრესეებში. ჰასანალი ხან გარადაღმა გადაწერა „ქიტაბი-ტარიხი-ყარაბაღი“ შიკასტე-ნასტალიქის ფორმით. მირზა კადიმ ირევანმა ოქროსფრად დაწერა საადის ლექსები, რომელთა ფრაგმენტებიც დაცულია ერმიტაჟის მუზეუმში.

გერმანელი ორიენტალისტის, ფრიდრიხ ბოდენშტედტის თქმით, მირზა შაფი ვაზეჰი არა მხოლოდ სწორი, არამედ დეკორატიული და შინაარსზე მორგებული კალიგრაფიული სტილით წერდა წერილებს ტფილისსა და განჯაში. მე-19 საუკუნის მედრესეებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა კალიგრაფიის სწავლებას.

 საუკუნის დასაწყისის ფიგურებიდან აღსანიშნავია მუჰამედ ხალიფა აჯიზი, რომელიც ლოცვებსა და სამეფო ტექსტებს ნასხით წერდა; აბდულკანი ნუხავი და მოლა გასიმ ბაიათი, რომლებმაც კალიგრაფიის ტრადიცია გაავრცელეს მედრესეებში; აბდულკარიმ ბეი მამედოვი, რომელიც წიგნის გვერდების გადამწერი იყო ჯაფარგულუ ხანის ბიბლიოთეკისთვის. აზად იაშარის ქუფური კალიგრაფია შევიდა „აზერბაიჯანული ხელოვნების“ ენციკლოპედიაში ბავშვებისთვის განკუთვნილ გამოცემაში (2011).