ყირიმული ლეგენდები

ყირიმული ლეგენდები — ფოლკლორული ტექსტები, რომლებიც საინტერესოა მკვლევარებისთვის, თუმცა საბჭოთა პერიოდში, პოლიტიკური ვითარების გამო, არასათანადოდ იყო შესწავლილი.

ისტორიული ფონი
ყირიმის ლეგენდების შეგროვება და შესწავლა ჯერ კიდევ საუკუნის პირველ ნახევარში დაიწყო. ყირიმში ჩასული მოგზაური მწერლები ლეგენდებს იწერდნენ და მათ თავიანთ სამოგზაურო ნაშრომებში რთავდნენ. ამის ცნობილი მაგალითია ალექსანდრე პუშკინის ლექსი „ბახჩისარაის შადრევანი“, რომელიც 1824 წელს ყირიმის მონახულების შემდეგ დაიწერა.

ყირიმის ლეგენდების პირველი სისტემატური შემგროვებელი იყო ეთნოგრაფი და ისტორიკოსი ვ. ქონდარაკი (1834-1886). მან 1875 წელს გამოსცა „ყირიმის უნივერსალური აღწერა“ 17 ნაწილად, რომელშიც ლეგენდებისა და ზღაპრების ტექსტები შედიოდა. 1883 წელს გამოიცა მისი წიგნი „ყირიმის ლეგენდები“, რომელშიც 32 ლეგენდა შევიდა.

რუსმა თურქოლოგმა და აკადემიკოსმა ვ.ვ. რადლოვმა (1837-1918) 1886 წელს ყირიმში იმოგზაურა და ყირიმელი თათრების ენა შეისწავლა. 1896 წელს გამოიცა მისი წიგნის „ჩრდილოეთ თურქული ტომების ხალხური ლიტერატურის მაგალითები“ მეშვიდე ნაწილი, რომელიც ყირიმელი თათრული და ნოღაური ხალხური ლიტერატურის ნიმუშებს შეიცავდა.

ისტორიკოსმა და არქეოლოგმა ნ.ა. მარქსმა, რომელიც ფლობდა ყირიმულ თათრულ ენას, 1913-1917 წლებში გამოსცა სამი კრებული ყირიმის ლეგენდებისა, რომლებშიც სულ 25 ლეგენდა შევიდა.

რევოლუციიდან ომამდე
რევოლუციის შემდეგ ყირიმის ფოლკლორისადმი ინტერესი გაიზარდა. 1924-1929 წლებში ბახჩისარაის სასახლის მუზეუმმა ჩაატარა არქეოლოგიური და ეთნოგრაფიული ექსპედიციები, რომელთაგან ყველაზე ნაყოფიერი 1925 წლის ექსპედიცია იყო. თუმცა, ექსპედიციის არქივის ბედი გაურკვეველია პოლიტიკური რეპრესიების გამო.

1925 წელს პარიზში გამოიცა ს.ს. ყირიმის წიგნი „ყირიმის ლეგენდები“, ხოლო 1930 წელს ა.კ. კონჩევსკიმ გამოსცა კრებული „ყირიმული ზღაპრები, ლეგენდები და ტრადიციები“.

1935-1937 წლებში ალუპკას სასახლის მუზეუმმა ექსპედიცია ჩაატარა და 1936 წელს გამოსცა წიგნი „ყირიმელი თათრების ზღაპრები და ლეგენდები“, რომელშიც 23 ზღაპარი და 3 ლეგენდა შევიდა.

1941 წელს გამოიცა ყირიმელი თათრების ზღაპრები გადმოცემული ლინგვისტ მ.გ. კუსტოვას მიერ, რომელიც 9 ლეგენდას, 3 ზღაპარს და 3 ანეგდოტს შეიცავდა. ეს იყო ყირიმული თათრული ფოლკლორის ბოლო კრებული დიდი სამამულო ომისა და 1944 წელს ყირიმელი ხალხების დეპორტაციამდე.

ომისშემდგომი პერიოდი
თითქმის ოცი წლის შემდეგ, ყირიმის სახელმწიფო გამომცემლობამ გამოსცა პირველი ომისშემდგომი კრებული „ყირიმის ლეგენდები“, რომელიც 1957 წელს რ.ნ. ვულიმ და ს.კ. შლიაპოშნიკოვმა შეადგინეს. 1959 წლიდან კრებულს ეწოდა „ყირიმული ლეგენდები“ და ცნობილმა უკრაინელმა პოეტმა მ.ფ. რილსკიმ წინასიტყვაობა დაურთო.

1974 წელს გამოიცა „ყირიმული ლეგენდების“ მეათე საიუბილეო გამოცემა[12], რომელიც საბჭოთა პერიოდში გამოცემული ლეგენდების ბოლო წიგნი იყო. 20 წლის განმავლობაში სულ 59 ლეგენდა გამოქვეყნდა. ამ დროს გამოცემები ძირითადად დამსვენებლებისთვის იყო განკუთვნილი.

პერესტროიკის შემდეგ
პერესტროიკის პერიოდში ლეგენდების გამოცემა თითქმის 20 წლით შეწყდა. მხოლოდ პერესტროიკის შემდეგ, 1990-იანი წლების დასაწყისიდან, შესაძლებელი გახდა მათი ხელახლა გამოცემა. მარქსის ნაშრომები და 1936 წლის ყირიმული თათრული ზღაპრებისა და ლეგენდების კრებული ხელახლა გამოიცა.

ამ პერიოდში პოპულარული გახდა ლეგენდების კომერციული გამოცემები, რომლებშიც ხშირად არ იცავდნენ არც მეცნიერულ მიდგომას და არც შერჩევის რაიმე პრინციპს. პარალელურად, ყირიმის ეროვნული საზოგადოებები აქტიურად აქვეყნებდნენ ლეგენდების კრებულებს თავიანთი კულტურული მემკვიდრეობის შესანარჩუნებლად. გამომცემლებს შორის გამოირჩეოდნენ მ.ჰ. ფაიზი, ა. პოლკანოვი და ვ.ზ. ტირიაკი.

აღსანიშნავია ყირიმელი მწერლის ე.გ. კრისტოფის მოღვაწეობა, რომელმაც 1978 წელს გამოსცა წიგნი „ასი ზღაპარი ყირიმის შესახებ“, ხოლო 2001-ლ წელს „ყირიმული ლეგენდები ელენა კრისტოფის გადმოცემით“ გამოიცა.