მიხეილ თუმანიშვილი (პოეტი)

მიხეილ ბირთველის ძე თუმანიშვილი (დ. 19 მაისი (ძვ. სტ.), 1818, ხელთუბანი — გ. 2 თებერვალი (ძვ. სტ.), 1875) — ქართველი პოეტი, პუბლიცისტი, მთარგმნელი, საზოგადო მოღვაწე, თეატრის კრიტიკოსი.

ბიოგრაფია
მიხეილ თუმანიშვილი დაიბადა 1818 წელს სოფელ ხელთუბანში. მისი მამა, ბირთველი, მსახურობდა ჯერ ქართლ-კახეთის მეფის ერეკლე -ის, შემდეგ მისი შვილის, მეფე გიორგი -ის, მდივნად. მიხეილი იყო მისი უმცროსი შვილი.

განათლება
პირველდაწყებითი განათლება ოჯახში მიიღო. 1831 წლის 24 თებერვალს თორმეტი წლის ყმაწვილი სასწავლებლად მიაბარეს გიმნაზიად გადაკეთებულ ტფილისის ყოფილ კეთილშობილთა სასწავლებელში. მას სოლომონ დოდაშვილი ასწავლიდა ქართულ ენას.

გიმნაზიაში მიხეილმა გაიცნო მასზე ერთი წლის უფროსკლასელი ნიკოლოზ ბარათაშვილი. მათ სხვა ნიჭიერ ახალგაზრდებთან ერთად დაიწყეს რუსულენოვანი ხელნაწერი ჟურნალის „ტფილისის გიმნაზიის ყვავილის“ გამოცემა. ჟურნალის გამომცემელი და მთავარი რედაქტორი მიხეილი იყო. ჟურნალის პირველი ნომერი გამოვიდა 1835 წლის მაისს. ნიკოლოზ ბარათაშვილთან ერთად მონაწილეობდა პოეზიის „ანთოლოგიის“ შედგენაში (1833, გადაწერილია მიხეილის ხელით).

სახელმწიფო სამსახური
1837 წლის 23 იანვარს მიხეილ თუმანიშვილი შევიდა სახელმწიფო სამსახურში. მუშაობდა სახაზინო ექსპედიციის (შემდეგ პალატა) მოხელედ. ერთი წლის შემდეგ გადაიყვანეს „ამიერ-კავკასიის მხარის მმართველობის დებულების პროექტის შემდგენ კომისიაში“.

1864 წელს დაინიშნა გლეხთა განთავისუფლების კანცელარიის უფროსად. იგი მიეკუთვნებოდა იმ მცირერიცხოვან პროგრესულად მოაზროვნე ჯგუფს, რომელიც მხარს უჭერდა გლეხების მიწა-წყლით განთავისუფლებას და ებრძოდა არისტოკრატიას, რომელიც ბატონყმობის გაუქმების წინააღმდეგ გამოდიოდა.

1874 მიხეილი დანიშნეს ნამესტნიკის საიდუმლო მრჩევლად. ამ თანამდებობას იგი სიკვდილის ბოლომდე იკავებდა.

საზოგადოებრივი და შემოქმედებითი მოღვაწეობა
სახელმწიფო საქმიანობის გარდა, მიხეილი აქტიურად იყო ჩართული საქართველოს საზოგადოებრივ და კულტურულ ცხოვრებაში. იგი ხშირად სტუმრობდა მანანა ორბელიანის სალონს, სადაც დაუახლოვდა ქართველ მწერლებს, საზოგადო თუ პოლიტიკურ მოღვაწეებს: გრიგოლ ორბელიანს, დიმიტრი ყიფიანს, გიორგი ერისთავს და სხვ.

მიხეილ თუმანიშვილის დიდი წვლილი მიუძღვის ქართული პროფესიული თეატრის განვითარებაში.

1850 წლის 2 (14) იანვარს თბილისის გიმნაზიის სააქტო დარბაზში გიორგი ერისთავის რეჟისორობით დაიდგა მისივე პიესა „გაყრა“. აქედან დაიწყო ქართული პროფესიული თეატრის ჩამოყალიბება. აღნიშნულ სპექტაკლს მიხეილ თუმანიშვილი სუფლიორობდა. მას დიდი წვლილი მიუძღვის ქართული თეატრის განვითარების საქმეში. მან საფუძველი ჩაუყარა ქართული თეატრის შესწავლის ისტორიას.

მიხეილი თუმანიშვილი თვლიდა, რომ თეატრს ხელი უნდა შეეწყო ხალხის ზნეობრივი, გონებრივი და კულტურული განვითარებისთვის. იგი ქართული თეატრის სასარგებლო აგიტაციას ეწეოდა ჟურნალ-გაზეთების მეშვეობით. თანამშრომლობდა გაზ. „კავკაზთან", ჟურნ. „ცისკართან" და გაზ. „დროებასთან". წერდა წერილებს თეატრის მნიშვნელობის შესახებ, აქვეყნებდა რეცენზიებს. მას ეკუთვნის პირველი ნარკვევი საქართველოს თეატრის ისტორიის შესახებ. გაზეთ „კავკაზის“ 1852 წლის თებერვლის ნომრებში მოთავსებულია მისი წერილები, სადაც აღწერილია გიორგი ერისთავის თეატრის დაარსების ისტორია, მაშინდელი თეატრის მუშაობა, დახასიათებულია ქართველი მსახიობები, კრიტიკულად აქვს განხილული ერისთავის კომედიები „გაყრა“ და „დავა“. მიხეილ თუმანიშვილი დამსახურებულად ითვლება ქართული თეატრის პირველ კრიტიკოსად.

მიხეილ თუმანიშვილი წერდა ლირიკული ხასიათის ლექსების. მისი პოეზია ესადაგებოდა იმ დროის პროგრესულ იდეებსა და განწყობილებებს. პოეტის შემოქმედებაში ორი მოტივია გამოკვეთილი: ერთი - უიმედობა, მეორე - სიცოცხლით ტკბობის სურვილი. მისი ლექსების უმრავლესობა გამოქვეყნებულია ჟურნალ "ცისკარში". ასევე იბეჭდებოდა „ალმანახში“, „ივერიაში“, „თემში“, „საქართველოსა“ და „ჯეჯილში“.

მიხეილ თუმანიშვილი დიდხანს მიიჩნეოდა ივანე კერესელიძის „ცისკარში“ გამოქვეყნებული „სალაყბო ფურცლის“ ავტორად, მაგრამ, როგორც გაირკვა, იგი ავტორი ყოფილა „მოლაყბის“ ფსევდონიმით გამოქვეყნებული ერთადერთი ფელეტონისა.

მიხეილ თუმანიშვილმა თარგმნა ალექსანდრე პუშკინისა და ბაირონის შემოქმედება.

ყურადსაღებია მიხეილის წერილები და შრომები ქართულ ეთნოგრაფიაში. იგი აქტიურ მონაწილეობას იღებდა კავკასიის მუზეუმის ეთნოგრაფიული კაბინეტისა და რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების მუშაობაში. საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში დაცულია მიხეილის მიერ 1854 წელს შეგროვებული ხევსურული კოსტიუმები და იარაღის კოლექციის ნაწილი, მათი აღწერილობა.

მიხეილ თუმანიშვილი იყო, დიმიტრი ყიფიანის ინიციატივით დაარსებულ, „ტფილისის კერძო ბიბლიოთეკის“ (1842-1848) დამფუძნებელი წევრი და ერთ-ერთი დირექტორი.

ოჯახი
1840 წელს მიხეილ თუმანიშვილი დაქორწინდა პოლკოვნიკ აბრაამ მირზა ენიკოლოფოვის ასულ სოფიოზე. მათი შვილები იყვნენ: ანასტასია თუმანიშვილი, გიორგი წერეთლის მეუღლე, ჟურნალ „ჯეჯილის“ დამაარსებელი და საბავშვო მოთხრობების ავტორი; გიორგი თუმანიშვილი – პუბლიცისტი, 1879 წლის ქართული პროფესიული თეატრის ერთ-ერთი ორგანიზატორი და რეჟისორი; ვასილ თუმანიშვილი – ჟურნალისტი, რომელიც ერთ დროს ქართულ თეატრში მუშაობდა რეჟისორად; კონსტანტინე თუმანიშვილი - პუბლიცისტი და ჟურნალისტი.

მიხეილ თუმანიშვილი გარდაიცვალა ანთებით. დაკრძალულია თბილისის სომხურ პანთეონში.