ოსმან თურქაი

ოსმან თურქაი (დ. 16 თებერვალი 1927, ყაზაფანი — გ. 2001) — კვიპროსელი თურქი პოეტი, მწერალი და ლიტერატურული კრიტიკოსი. იგი ნომინირებული იყო ნობელის ლიტერატურის პრემიაზე 1988 წელს.

საშუალო განათლება მიიღო კერძო სკოლაში გირინეში, რის შემდეგაც გაემგზავრა ლონდონში, სადაც ისმენდა ფილოსოფიას და სწავლობდა ჟურნალისტიკას. სწავლების დასრულების შემდეგ იგი მუშაობდა სხვადასხვა ჟურნალისა და გაზეთის რედაქციაში.

ოსმან თურქაი — საერთაშორისო აღიარების მქონე პოეტი, რომლის ლიტერატურული მემკვიდრეობა მოიცავს მრავალ გამოცემულ წიგნსა და ანთოლოგიას. იგი დაჯილდოებულია არაერთი ლიტერატურული პრემიით, მისი შემოქმედებითი წვლილის აღიარების ნიშნად.

ოსმან თურქაის შემოქმედების ბოლო ეტაპს ახასიათებს აშკარა ტენდენცია ინგლისურ ენაზე წერისკენ. ამავე დროს, მისი პოეზია უფრო აბსტრაქტული გახდა როგორც ფორმის, ისე შინაარსის მხრივ. განსაკუთრებით აღიარებულია მისი „კოსმოსური პოეზია“ , რომელმაც მას საერთაშორისო აღიარება მოუტანა.

მისი ლექსები თარგმნილია 30-ზე მეტ ენაზე.

კოსმოსური პოეზიის ფილოსოფიური საფუძვლები
ოსმან თურქაის შემოქმედება განსაკუთრებულად გამოირჩევა ე.წ. „კოსმოსური პოეზიით“, რომელიც საუკუნის მეორე ნახევრის ლიტერატურაში ერთგვარად ასახავდა თანამედროვე მეცნიერების, კოსმოლოგიისა და ფილოსოფიის გავლენას ლირიკულ ტექსტებზე. თურქაის კოსმოსური ხედვა ვერ განიმარტება მხოლოდ თემატური სიახლით; იგი ეფუძნება ფილოსოფიურ იდეალიზმს, ტრანსცენდენტულობასა და აღმოსავლურ-მისტიკურ მსოფლაღქმას, რომელიც მას როგორც მუსლიმური კულტურის, ისე ევროპული ჰუმანიზმის მემკვიდრეობით ჰქონდა მიღებული.

მის ლექსებში კოსმოსი არ არის მხოლოდ ასტრონომიული სივრცე — ეს არის სამყარო, სადაც ადამიანს ნებით თუ უნებლიეთ უწევს საკუთარი ცნობიერების გაშიფვრა. კოსმოსი იქცევა შინაგანი სინდისის სიმბოლოდ, ხოლო პოეტური „მგზავრობა“ — თავისთავად სუფიური ცდის მეთაფორად. მის ტექსტებში განმეორებით გვხვდება სიტყვები, როგორიცაა „ნათება“, „ცნობიერება“, „სიჩუმე“, „ფიზიკა“ და „სული“, რაც მიანიშნებს, რომ პოეტისთვის კოსმოსი სულის მატერიალიზებული ფორმაა და არა ფიზიკური ველი.

განსხვავებით დასავლური ავანგარდული პოეტებისგან, თურქაის ხედვა თანაბრად ეფუძნება ისლამურ ფილოსოფიას, კერძოდ იბნ არაბისა და ფარუბის წარმოდგენებს „მთლიანობის ერთიანობაზე“, სადაც ყოველი სულიერი არსებობა ერთიანია უზენაესთან. პოეტი იყენებს კოსმოსს არა როგორც ტექნოლოგიური პროგრესის მეტაფორას, არამედ როგორც არსების საწყისს და დასასრულს. მისი პოეზიის კოსმიური ხაზი ხშირად მიმართავს აბსტრაქტულ სინტაქსსა და ენობრივ განზოგადებებს, რაც მას აშორებს ტრადიციულ ლირიკულ სტილთან და აყალიბებს ფილოსოფიურ მეტა-პოეზიად.

ეს მეტაფიზიკური ინტერპრეტაცია მის შემოქმედებას ადგილს ანიჭებს არა მხოლოდ კვიპროსულ ან თურქულ ლიტერატურაში, არამედ თანამედროვე მსოფლიო ლიტერატურულ მოძრაობებში, სადაც პოეზია კონტაქტს ამყარებს კვანტურ ფიზიკასთან, ცნობიერების კვლევებთან და კოსმოლოგიურ ჰიპოთეზებთან. ამ თვალსაზრისით, თურქაი შეიძლება ჩაითვალოს ერთ-ერთ პირველ ლირიკულ ავტორად, რომელმაც პოეზიაში წარმატებით ჩაამყარა კავშირი მეცნიერულ წარმოდგენებსა და სულიერ ძიებებს შორის.

ოსმან თურქაის როლი კვიპროსის ლიტერატურის საერთაშორისო იდენტობაში
ოსმან თურქაი იყო ერთ-ერთი პირველი კვიპროსელი ავტორი, რომელმაც შეძლო კუნძულის ლიტერატურის გატანა საერთაშორისო არენაზე. მიუხედავად იმისა, რომ კვიპროსის ლიტერატურა დიდწილად ორენოვანია — ბერძნულ და თურქულ ენებზე — თურქაის პოეზიის დიდი ნაწილი ინგლისურად დაიწერა, რაც მას წვდომადს ხდიდა დასავლური კრიტიკისთვის და გაადვილებდა საერთაშორისო სამეცნიერო წრეების ინტერესის მოპოვებას.

მისი ორენოვანი შემოქმედება ქმნიდა ხიდს აღმოსავლეთსა და დასავლეთს, აგრეთვე კუნძულის ორ ეთნიკურ საზოგადოებას შორის. იგი იყო ერთგვარი სიმბოლო იმისა, რომ კვიპროსული კულტურა არ განისაზღვრება მხოლოდ ეთნიკური დაყოფით, არამედ არის ინტელექტუალური და უნივერსალური. თურქაის მიერ ინგლისური ენის გამოყენება შეიძლება განიხილოს როგორც კოსმოპოლიტური პოზიცია, რომელიც არ უარყოფდა თავის ეროვნულ ფესვებს, არამედ მას გარდაქმნიდა ლიტერატურულ დიალოგად დასავლურ სამყაროსთან.

განსაკუთრებული ყურადღება იმსახურებს თურქაის ნამუშევრების ჩართვა ბრიტანულ და ფრანგულ ლიტერატურულ კრებულებში, რაც ფაქტობრივად ასოცირებდა კვიპროსის ლიტერატურას პოსტკოლონიალურ სივრცესთან. იგი იმ ავტორთა რიცხვში შედის, რომლებმაც ჩამოაყალიბეს ეგრეთ წოდებული „მესამე სივრცე“, სადაც ლოკალური გამოცდილება ინტეგრირდება გლობალურ დისკურსში.

ოსმან თურქაის ავტორიტეტი განსაკუთრებით გაიზარდა მას შემდეგ, რაც იგი 1988 წელს ნობელის პრემიაზე იქნა ნომინირებული. ეს ფაქტი საერთაშორისო მედიის ყურადღებას იწვევდა არა მხოლოდ ავტორზე, არამედ კვიპროსზე, როგორც ლიტერატურულ წყაროზე, რომლის კულტურული ღირებულება ხშირად იჩრდილებოდა პოლიტიკური კონფლიქტების ფონზე.

მისმა ღვაწლმა გზა გაუხსნა სხვა კვიპროსელ ავტორებსაც, რომლებსაც შემდეგ წლებში უფრო გაუადვილდათ მსოფლიო ლიტერატურულ სივრცეში შეღწევა. ამიტომ ოსმან თურქაის როლი გასცდა მხოლოდ პოეტურ ფორმას — იგი იქცა კულტურულ ელჩად, რომელმაც კუნძული სიტყვით წარადგინა.