iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კურდღელაურის კოშკი

კურდღელაურის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ კურდღელაურის განაპირას, სამხრეთით. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ნაგებობა გეგმით კვადრატთანაა მიახლოებული, კუთხეები მომრგვალებული სწორკუთხედია. ნაშენია საშუალო ზომის რიყის ქვით და კირის დუღაბით, წყობა სწორხაზოვანია. ძლიერ დაზიანებულია, შემორჩენილია ერთი სართულის სიმაღლეზე.

შესასვლელი აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნაწილშია. ამავე კედელში ერთი, სწორკუთხა ნიშა და ეთი სწორკუთხა სარკმელია მოწყობილი. მსგავსი ფორმის ერთი ნიშა და სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა.
სართული გადახურულია ცილინდრული კამარით. რომლის ღერძი აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენაა მიმართული.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 219)

თელავის საცხოვრებელი სახლი არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 219). თარიღდება საუკუნის დასაწყისით.

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია ძველი აგურით, ქუჩისპირა ფასადი გალესილია. პირველ სართულზე განიერი, თაღოვანი ნიშაა, რომელიც აქ ადრე არსებული, სავაჭრო დახლის არსებობას მიგვანიშნებს. ამ თაღის შიგნით, თავდაპირელად არსებული ღიობები მცირე ზომის, სწორკუთხა, ორი სარკმლითაა შეცვლილი. მეორე სართულზე ხის, ჭვირული აივანი მოშლილია. ჩანს აივნის კოჭების არსებობის დამადასტურებელი ღრმულები. ამ სართულის სარკმლები სწორკუთხაა. ჩასმულია რკალურთავიან, სადა საპირეში. მათ ზემოთ, ფასადზე, ჩანს კბილანისებრი, ორნამნტული ზოლები. ეზოს მხარეს სახლის ექსტერიერი ძლიერ შეცვლილია. მთლიანად დაკარგულია ხის აივნის კაზმულობა. კარ-სარკმლები ძველი ჩარჩოები მხოლოდ მეორე სართულზეა შემონახული. პირველი სართული ცემენტით არის გალესილი, ნაწილობრივ ჩანს აგურის სვეტებისა და შერწყმული წყობით ნაგები კედლის ფაქტურა.
თელავის სავაჭრო რიგი (ბ. ჩოლოყაშვილის 18)

თელავის სავაჭრო რიგი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 18). აგებულია საუკუნის ნახევარში.

შენობა ერთსართულიანია, ნაგებია კვადრატული აგურით, მთავარ ფასადზე აგურის პილასტრებზე დაყრდნობილ თაღებში ვიწრო თაღებია ჩასმული. ნაგებობასა და გვერდით სახლს შორის ჭიშკარია. ეზოს მხარეს სახლი ორსართულიანია. პირველი სართული ნახევარსარდაფია, რომლის წინ, მეორე სართულის ხის აივნის დასაყრდენი აგურის ოთკუთხა სვეტებით მოსაზღვრული ღია ტერესაა. ტერესაზე რამდენიმე ღიობი გადმოდის, კედელში ძველი თონის ნაშთია. მეორე სართულის ხის აივნიდან შემორჩენილი იყო მხოლოდ ფსევდოდროული მოტივით გაფორმებული სვეტები.
სიმონიანთ საყდარი

სიმონიანთ საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კისისხევში, სიმონიშვილების უბანში. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, გეგმით სწორკუთხა. ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. შესასვლელი ორია, სამხრეთიდან და დასავლეთიდან ორივე კარი თაღოვანია და შიგნიდან თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ღრმა, არაწესიერი მოხაზულობის აფსიდია, რომლის ორივე გვერდში თითო, შეხრულათაღოვანი ნიშაა. მათ შორის ჩრდილოეთით მდებარე ნიშა კედლის სიბრტყეშია შეღრმავებული. სწორკუთხა არეშია მოთავსებული, საკურთხევლის შუაში დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი აფისიდს თაღი ნახევარწრიული ფორმისაა. მსგავსი ფორმისაა კამარაც, ინტერიერი ოთხი, მცირე ზომის, შესრულთაღოვანი სარკმლითაა განათებული, მათ შორის ერთ აფსიდშია, თითო გრძივი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილში და ერთიც დასავლეთ კედლის ღერძზეა დარბაზის გრძივი კედლების შუაში და დასავლეთით კიდეში მარტივი, თაროსებრი კაპიტელებით დასრულებული, თითო პილასტრია, რეებსაც კამარის საბჯენი თაღები ეყრდნობა. შიგნით კედელბი შელესილია.

ეკელსიას მარტივი გარეგნობა აქვს. კარ-სარკმლების ღიობები გამოყვანილია კვადრატული აგურით აღმოსავლეთით და დასავლეთით ფრონტონების არეში, აგურის წყობის შეღრმავებით, გამოსახული იყო რომბისებრი პოსტამენტაზე დაყრდნობილი ჯვარი. დასავლეთით შესასვლელის თავზე ოდნავ შემრგვალებული, სწორკუთხა არეა, როგორც ჩანს, წარწერიანი ქვის ჩასადგმელად.
ფოხოლაურების ნამოსახლარი

ფოხოლაურების ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ კურდღელაურის ჩრდილოეთით 1,3 კილომეტრის მანძილზე, ვაკეზე.

1956 წელს კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ ჩატარდა მცირე არქეოლოგიური სამუშაოები. დაზვერვითი შურფების შედეგად დადგინდა რომ ნამოსახლის ფართობი 40 000 მ² იყო. აქ დადასტურდა ქვიშანარევი თიხისაგან დამზადებული, ლეგად ან ლეგა-მოყავისფროდ გამომწვარი ჭურჭელი. მათი ზედაპირი დასერილია კონცენტრული ხაზებით, მხარზე კი უმეტესად ირიბი, გრძელი ნაჭდევები შემოუყვება.
ფოშტის საყდარი

ფოშტის საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კისისხევის სამხრეთით, ოთხასიოდე მეტრის მანძილზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია აფისიდიანი, ნაგებია რიყის ქვით ტლანქად. გამოყენებულია აგურიც შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. იგი კვადრატული აგურითაა გამოყვანილი, შესრულთაღოვანია და გარედან საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეშია ჩასმული. შიგნით ღიობი ხის ძვლებით, თარაზულად იყო გადახურული აფსიდი ნახევარწრიულია. აფსიდის ცენტრში გაჭრილია დაბალი, თარაზულად გადახურული სარკმელი, რის აქეთიქით, აფსიდის ბოლოებთან ახლოს, თითო, მცირე ზომის, კვადრატული, ნიშაა. მსგავსი ნიშა დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნახევარშიცაა, იატაკიდან დაახლოებით 1,2 მეტრ სიმაღლეზე აფსიდში დგას მოზრდილი ტრაპეზი, რითც კედელზეა მიბჯენილი. აფსიდი გადახურულია კონქით. კონქის საპირე თაღი აგურითაა გამოყვანილი და ოდნავ შეისრული ფორმა აქვს. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. დარბაზის სამივე კედლის საფეხური გასდევს. დასავლეთით კედლის ზედა ნაწილში მცირე ზომის, სწორკუთხა სარკმელია. ეკლესიის შემორჩენილი კედლები გარედან სადაა, მოკლებულია დეკორატიულ სამკაულს კედლები დასრულებული იყო აგურით გამოყვანილ ლავგარდნით.
თელავის სავაჭრო რიგი (ბ. ჩოლოყაშვილის 54)

თელავის სავაჭრო რიგი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 54) აგებულია საუკუნეში. შენობა ერთსართულიანია ნაგებია აგურით. სახლის ინტერიერი სავაჭრო დანიშნულებას პასუხობს. ქუჩის პირა ოთახები დიდი ზომისა და ერთმანეთს კარებით უკავშირდება. მთავარი ფასადი ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე გამოდის იგი ოთხი თაღოვანი ნიშით არის დანაწევრებული ეზოს მხარეს ხის, ჭვირული აივანია. 2011-2012 წლებში შენობას ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები. სახლი გადახურულია კრამიტით.
კურდღელაურის ღვთისმშობლის ეკლესია

კურდღელაურის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კურდღელაურის ცენტრში. თარიღდება გარდამავალი ხანით.

ძეგლი სამნავიანი ბაზილიკაა. ნაგებია რიყის ქვით. შეკეთების დროს გამოიყენეს აგურიც. გვერდითა ვიწრო ნავები თავდაპირველად ერთიანი იყო, მოგვიანებით ორივე ნავში, ნავების გამმიჯნავ, აღმოსავლეთიდან პირველ ბოძსა და გრძივ კედელს შორის ჩააშენეს, სწორკუტხა გასასვლელის მქონე, კედლები, ნავების აღმოსავლეთ ნაწილში კი გამოყვეს სამკვეთლო და სადიაკვნე.

2010 წელს სოფლის მკვიდრი დათიაშვილების თაოსნობით ძეგლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები.
ვანთის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია

ვანთის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ვანთის ახალ სასაფლაოზე. სავარაუდოდ თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით.

ძეგლი სამეკელსიანი ბაზილიკის ტიპისაა, მონაშენით სამი მხრიდან. ამ უკანასკნელიდან ამჟამად მხოლოდ კედლების მცირე ნაწილიღაა შემორჩენილი, რომლებიც მიწით და მცენარეულობით ისე დაფარული, რომ გასუფთავების გარშე მისი გეგმის დადგენა შეუძლებელია. შენობა ნაგებია მოზრდილი ზომის, რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით. ალაგ-ალაგ, ძირითადად, ღიობების წყობაში, გამოყენებულია ლოდები. წყობა ირეგულარულია. ქვებს შირის დარჩენილი არეები ბათქაშითაა შევსებული. კონსტრუქციულ ნაწილებში გამოყენებულია შირინი.

ეკლესიას (6,34 მ) სამი შესასვლელი აქვს: სამხრეთიდან, დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. დასავლეთ და ჩრდილოეთ შესასვლელები გარედან, მოზრდილი ქვით, თარაზულადაა გადახურული, შიგნიდან კი ნალისებრთაღოვანია. შიგნიდან ნალისებრი თაღითაა დასრულებული სამხრეთ შესასვლელიც, ოღონდ გარედან იგი ხის კოჭითაა გადახურული, რომელიც 2009 წელს ეკლესიის აღდგენის დროს ჩაუდგამთ. ამავე დროს, კარის თავზე არსებული მცირე ნიშის ადგილზე სარკმელი მოუწყვიათ.

შენობის შიდა სივრცე აზიდული პროპორციებისაა. აღმოსავლეთთ იგი ნალისებრი აფსიდითაა დასრულებული. აფსიდის ცენტრში ნალისებრთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი, რომლის გარეთა თაღი შირიმის ერთ ქვაშია გამოკვეთილი. სარკმლის ქვემოთ კი კედელზე, კუბურუ ფორმის ტრაპეზია მიბჯენილლი. აფსიდში ორი სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდის ჩრდილოეთ მხართან შემორჩენილია რიყის ქვით ნაშენი, ცილინდრული ფორმის, დაახლოებით 40 სანტიმეტრი სიმაღლის ნაგებობის (ჯვრის აღსამართი პოსტამენტი) ნაწილი, რომელიც კედელზეა მიდგმული. იგივე ფორმის, სამოციოდე სანტიმეტრის სიმაღლის ფრაგმეტი დარბაზის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეშიცაა.

შიგნით ეკლესია გადახურულია ოდნავ ნალისებრი კამარით. მსგავსი ფორმისაა კონქის თაღიც, რომელიც მარტივი პროფილის შირიმის იმპოსტებზეა დაყრდნობილი. გარედან, ეკლესიის სამხრეთ და დასავლეთ ფასადებზე, წყობიდან გამოშვერილი, თხელი, ნატეხი ქვებით გამოყვანილია თარო, რომელზეც მინაშენის კამარა იყო დაყრდნობილი. ჩრდილოეთი მინაშენი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით.

2009 წელს ეკლესიის ძირითადი ნაწილის დანგრეული კედლები აღადგინეს. მოაწყვეს თაროსებრი ლავანგარდი და შენობა ღარისებრი კრამიტით გადახურეს.

ეკლესიის გაწმენდის დროს, აღმოჩნდა ბრტყელი კრამიტის ფრაგმენტი, რაზეც რელიეფური, ასომთავრიულით შესრულებული სამსტრიქონიანი წარწერისნაწილი იყო შემორჩენილი. წარწერა ასე იკითხება: სტრიქონი — [წმინდაო] [იოანე]; სტრიქონი — [ნათლისმცემელი]; სტრიქონიდან ერთი ასოს ნაშთიღაა დარჩენილი. პალეოგრაფიული მონაცემებით წარწერა შესაძლოა ადრინდელი შუა საუკუნეებით დათარიღდეს. ასევე აღმოჩნდა მოჭითული ჭურჭლის ფრაგმენტი.
ველის გველგესლა

ველის გველგესლა — შხამიანი გველი გველგესლასებრთა ოჯახისა.

მორუხო-მურა ფერის ზურგზე კლაკნილი ზოლი გასდევს. აქვს უზარმაზარი არეალი. საქართველოში ძირითადად გვხვდება აღმოსავლეთ ნაწილის მთიანეთში. ბინადრობს სუბალპურ და ალპურ მდელოებზე, ტყის პირებზე, ქვაღორღიან ადგილებში, ბალახში. ვრცელდება ზღვის დონიდან თითქმის 3000 მეტრამდე სიმაღლეზე. სეზონის მიხედვით ხან დღისით არის აქტიური, ხან ბინდისას. იკვებება ძირითადად მწერებით (სწორფრთიანებით), აგრეთვე წვრილი ხერხემლიანებით. ცოცხლადმშობია. ნაშიერები (ჩვიდმეტამდე) იბადებიან აგვისტო-სექტემბერში. ველის გველგესლას ნაკბენისგან ადამიანის სასიკვდილოდ მოშხამვის შემთხვევები ცნობილი არ არის.
შალაურის კვირაცხოვლის ეკლესია

შალაურის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 4 კმ-ზე. ტყეში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (5,94,2 მ). ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით. წყობა ირეგულარულია. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი შირიმის, ნათელი ქვითაა გამოყვანილი და დასრულებულია ნახევარწრიული თაღით (ნაწილი ჩამონგრეულია). აფსიდი ნახევარწრიულია. აფსიდის ცენტრში ვიწრო, ოთხკუთხა სარკმელია მოწყობილი, გვერდებში კი — თითო, ოთხკუთხა ნიშა. ერთი, ოთხკუთხა სარკმელი დასავლეთით, შესასვლელის თავზეცაა. დარბაზი გადახურულია ქარგილზე სხმული კამარით. დასავლეთ სარკმლის თავზე, გარედან, ჩასმული ყოფილა ოთხკუთხა ფილა, რომლის კვალიღაა შემორჩენილი. კედლებს ლავგარდანი აღარ შემორჩა, ჩამოშლილია სახურავიც. სახურავზე მცენარეებია ამოსული.
ეკლესია ნაწერი

ეკლესია ნაწერი — არქიტექტურული ძეგლი თელავის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვანთიდან დაახლოებით 6-7 კილომეტრზე. ტყეში, მთის წვერზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია არაწესიერი ფორმის სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვით, რიყის ქვით და კირის ხსნარით. წყობა ქაოსურია. გარედან კედლების ზედაპირი, გასწორებულია ბათქაშით, შიგნით კი შელესილია.

შესასვლელი სამხრეთითაა. კარის გადახურვა და მის ზემოთ კედელი დანგრეულია. ჩამონგრეულია კამარაც. ეკელსიის შემორჩენილ კელებზემცენარეულობაა ამოსული.

აღმოსავლეთ ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ცენტრში ვიწრო, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით და სამხრეთით მოწყობილია თითო, ოთხკუთხა ნიშა. ერთი, პატარა ნიშა დასავლეთის კედლის შუაშიცაა. აფსიდში, სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია კუბური ფორმის ტრაპეზი. ეკლესია მოხატული ყოფილა. აფსიდში იკითხება ორნამენტის მკრთალი ნახატი, დასავლეთის კედლის ზედა ნაწილში კი ღვთისმშობლისა და ყრმის გამოსახულების ფრაგმენტებია შემორჩენილი.
კისისხევის ღვთაების ეკლესია

კისისხევის ღვთაების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ კისისხევის სამხრეთით, 1 კილომეტრზე. აგებულია 1806 წელს, მდივანბეგ სვიმონ ქობულოვის მიერ. ამ ფაქტს გვამცნობდა ამავე სოფელში, ნათლისმცემლის შობის ეკლესიასთან მდგარ კოშკი აღმოჩენილ ზარზე არსებული წარწერა. ა. სოღულაშვილის მიხედვით

ეკლესია დარბაზულია ნაგებია ნატეხი ქვით, აფსიდის კედლის ქვემოთა ნაწილი, კარ-სარკმლების წირთხლები და თაღები აგურით. კედლები შიგნიდან და გარედან შელესილია და შეთეთრებულია.

შენობას ორი შესასვლელი აქვს სამხრეთით და დასავლეთით ორივე კარი სწორკუთხაა და გარედან საფეხურით შეღრმავებულ, შეისრულთაღოვან არეშია ჩასმული, მათ შორის დასავლეთ არე, აღმოსავლეთით ღრმა, დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურით შემაღლებული, ნახევარწრიული აფსიდია, აფსიდში, იატაკიდან 1.1 მეტრ სიმაღლეზე, გაჭრილია მაღალი, ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი, მსგავსი, თითო სარკმელი შენობის დანარჩენ კედლბშიცაა ფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში მცირე, თაღოვანი ნიშაა, შუაში. კი აგურით ნაწყობი, ოთხწახნაგა ტრაპეზი დგას.

დარბაზი გადახურულია ნახევარწრიული ფორმის კამარით მასგავსი ფორმისაა კონქის თაღიც. შენობის ფასადები სადაა, დასავლეთით ფასადის თითქმის მთელ სიბრტყეზე, გამოყვანილია საფეხურით შეღრმავებული, თაღოვანი არე, ისე, რომ ფასადის კიდეებში პილასტრისებრი შვერილებია დარჩენილი, ეკლესია გადახურულია ჩარისებრი კრამიტით.
ვარდისუბნის თეთრი გიორგის ეკლესია

ვარდისუბნის თეთრი გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ვარდისუბნის მახლობლად, თელავი-გომბორის გზიდან სამიოდე კილომეტრის მანძილზე, ტყეში. თარიღდება - საუკუნეებით.

შენობა სამეკლესიიანი ბაზილიკაა, აღმოსავლეთის გვერდითი ოთახებითა და დასავლეთის გარშემოსავლელით. ნაგებია დიდი ზომის, რიყის ქვის, სწორი რიგებით. კუთხეები გამოყვანილია შირიმით. შირიმისვეა კონქის სატრიუმფო თაღი და საკურთხეველის სარკმელი. ეკლესია დაზიანებულია: ჩამოქცეულია ცენტრალური ეკლესიის კამარა და აფსიდის სამხრეთ მხარე. შენობა საუკუნეში გაურემონტებიათ: წვრილი, რიყის ქვით ამოუვსიათ და აგურის წყობით გასქელებული წირთხლებით გაუმაგრებიათ შუა ეკლესიის სამივე კარის თაღოვანი ნაწილი. შეისრული თაღით ადუსრულებიათ კარის შევიწროვებული მალი. დასავლეთ გარშემოსავლელი აღმოსავლეთ კედელი და სამხრეთ ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელი გაუმაგრებიათ აგურის პილასტრებით რომლებსაც შეისრული თაღები ეყრდნიბა. აგურითვეა შეკეთებული ცენტრალური ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის სამი სარკმელი.

აფსიდის ჩრდილოეთ მხარი და კონქის ზედა ნაწილი აგურით ნაწყობი შეისრული თაღით არის გამაგრებული გვერდის ეკლესიების შესასვლელები. თავდაპირველი ლავგარდანი ოთხრიგად ნაწყობი აგურის ლავგარდნითაა შეცვლილი.

მთავარი ეკლესიის სიმაღლე 2,5 ჯერ მეტია სიგანეზე. მასში სამი შესასვლელია: ჩრდილოეთიდან, დასავლეთიდან და სამხრეთიდან შესასვლელები მაღალია, გადახურულია ნახევარწრიული თაღებით. საკურთხევლის აფსიდი ნახევარწრიულია. მასში შირიმით ნაწყობი, ნალესებრი თაღით გადახურული სარკმელია გაჭრილი. სამ-სამი სარკმელი გრძივ კედლებშიცაა. მათი წირთხლები ერთმანეთის პარალელურია და გადახურულია ნახევარწრიულია თაღით. კონქის ნალისებრი სატრიუმფო თაღი ეყრდნობა აფსიდის მხრების დამაგვირგვინებელ კაპიტალებს. აფსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით სამკვეთლო და სადიაკვანეა, რომლებიც ეკლესიას აფსიდის ახლოს, გრძივ კედლებში გაჭრილი, თითო კარით უკავშირდება. სამკვეთლოს ბრტყლად გადახურული კარი ამჟამად ამოქოლილია. სამხრეთ კედელში ნიშაა მოწყობილი. თითოეული სათავსის აღმოსავლეთ კედელში თითო სარკმელი, რომლებიც შიგნიდან გარეთ ვიწროვდება და გადახურულია ბრტყელი ქვის ფილით. სადიაკვნეში, ჩრდილოეთ კედელზე მიდგმულია რიყის ქვით ამოყვანილი, სწორკუთხა პილასტრი. ამავე კედელზე, პელასტრიდან, დაგაყვანილია ორი თაღი, რომლებიც, თავის მხრივ, საყრდენს უქმნის კამარას. სამრეკლოს და სადიაკვნის გაყოლებაზე, დასავლეთისაკენ, განლაგებულია გვერდის, უაფსიდო ეკლესიები. მათგან ჩრდილოეთ ეკლესიას სამკვეთლო კარით უშუალოდ უკავშირდება. გვერდითა ეკლესიებს გარედან დამოუკიდებელი შესასვლელები აქვს. ეკლესიებს აკავშირებს დასავლეთ გარშემოსავლელი, რომელსაც, თავის მხრივ, დასავლეთით აქვს კარი და ბრტყელი ქვის ფილით გადახურული, ერთი სარკმელი. აღმოსავლეთ ფასადზე, ცენტრალური ეკლესიის საკერთხევლის სარკმელს აგვირგვინებს ქვიშაქვაზე შესრულებული, ნახევარწრიული, კედლის სიბრტყიდან საგრძნობლად ამოწეული თავსართი, რომელსაც ჰორიზონტალურად აკეცილი ბოლოები აქვს. თავსართს ამკობს ღრმა, ზემოდან ვიწრო თაროთი შემოვლებული, ნალისებრი თაღების მწკრივი. ამავე ფასადზე, სადიაკვნისა და ეკლესიის მიჯნაზე ჩასმულია ქვიშაქვის ფილა, რომელზეც რელიეფურად ჯვარია გამოკვეთილი. სრულად შემორჩენილი ზედა მკლავი ბოლოში ფართოვდება.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (თეიმურაზ ბაგრატიონის 7)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას თეიმურაზ ბაგრატიონის ქუჩაზე (№ 7). თარიღდება საუკუნის 70-იანი წლებით. 1877 წელს შედგენილი პროექტი დაცულია თელავის ისტორიულ მუზეუმში.

სახლი ერთსართულიანია, შედგება ოთხი ოთახისგან. ოთახები განლაგებულია ანფილადურად. მათ შორის სამი ოთახი პირვანდელია, მეოთხე-შემდგომ პერიოდშია მიშენებული. ეზოს მხარეს მიმართულ კედელში კარები და სარკმლებია გაჭრილი. თითოეულს რკალური თავსართი აქვს. ფასადი შელესილ-შეთეთრებულია. ოთახების წინ ღია აივანია, რომლის ცალფერდა სახურავი აგურისმრგვალ სვეტებზე გადებულ ძელზეა დაყრდნობილი. შენობას უკანა მხარეს, მთელ სიგრძეზე სინესტისგან დასაცავი სავენტილაციო არხი აქვს მოწყობილი. სახლის წინ მცირე ზომის ეზოა, საიდანაც ქვევით ჩამავალი კიბით, ვხვდებით სავაჭრო (სახელოსნო?) დუქნებში, რომლებიც უშუალოდ უკავშირდებიან ქუჩას. ორი სათავსი ამჟამადაც პირვანდელი სახითაა შემორჩენილი. ფასადის მხარეს აქაც თაღოვანი კარი და სარკმელია გაჭრილი. ერთ-ერთი (აღმოსავლეთის) ოთახი გადახურულია კამარით და საბჯენი თაღით არის გამაგრებული. მეორე ოთახი კი - ხის ძელებით. საფასადო მხარე ორმალიანია. ღიობები მშვილდისებრი თაღებითაა გადახურული და ნალესობით გამოყვანილი თავსართებითაა მორთული სათავსების დასავლეთით. მსგავსი თაღით გადახურული. ერთმალიანი სავაჭროა, რომლის საფასადო მხარე შეცვლილია. სახლი თელავის სამოქალაქო არქიტექტურის გამორჩეული ნიმუშია.
შალაურის ჯვარპატიოსნის ეკლესია

შალაურის ჯვარპატიოსნის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთით 3 კილომეტრზე თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, რომელსაც სამხრეთიდან სწორკუთხა მინაშენი ეკვრის. ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითაა და ნატეხი ქვით. ალაგ-ალაგ, გამოყენებულია შირიმიც. ეკლესია შეკეთებულია, თაღოვანი შესასვლელი დასავლეთითაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. ასეთივე თითო სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, ტრაპეზის ქვაა მიდგმული. მეორე ტრაპეზის ქვა აფსიდის ჩრდილოეთ მხართანაა. დარბაზის გრძივი კედლების შუაში მოწყობილია ერთსაფეხურიანი პილასტრები, რომელზეც კამარის საყრდენი, ოდნავ შეისრული მოყვანილობის თაღია გადაყვანილი. ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში ერთი, ოთხკუთხა ნიშაა. კედლებს, მთელ სიგრძეზე, გასდევს ჩამოსაჯდომი საფეხური. კედლები შელესილია. აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის გადამხურავ, შირიმის ქვაზე ჯვარია გამოსახული შენობა გადახურულია ღარისებრი კრამიტით.
ვარდისუბნის კვირიკეს ეკლესია

ვარდისუბნის კვირიკეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის განაპირას. თარიღდება შუა საუკუნეებით. მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილი ნაშთის მიხედვით, ეკლესია დარბაზული ყოფილა, ნეხევარწრიულაფსიდიანი. საუკუნის მიწურულს ადგილობრივი მოსახლეობას ამ ადგილას ახალი ეკლესია აუგია, რომლის კედლები ძველი ეკლესიის კედლების ნაშთებზეა დაშენებული.
კურდღელაურის წმინდა კვირიკეს ეკლესია

კურდღელაურის წმინდა კვირიკეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კურდღელაურში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით. წყობა ირეგულარულია. შესასლელების გამოსაყვანად, რიყის ქვასთან ერთად, გამოყენებულია კვადრატული აგურიც. სარკმლის ღიობები შიგნიდან და გარედან შელესილია.

შესასვლელი სამია: დასავლეთიდან, სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან. სამივე კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან კი თარაზულადაა გადახურული.

აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფრონტონებზე, აგურის წყობის შეღრმავებით, საფეხუროვან კვარცხლბეკზე დადგმული, რომლის ქვედა მკლავის ორივე მხარეს თითო, მცირე, შეღრმავებული რომბია. კედლები დასრულებულია აგურის ლავგარდნით.
რუისპირის ციხისჯვრის ეკლესია

რუისპირის ციხისჯვრის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ რუისპირის ჩრდილო-აღმოსავლეთ განაპირას, იგრიაანთ უბანში. თარიღდება - საუკუნეებით. ეკლესიაში მცირე ზომის სამლოცველოა.

ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვით ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს, კარი შეისრულთაღოვანია, გამოყვანილია კვადრატული აგურით, თაღი გარედან ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ, ხერხულა ფრიზით დასრულებულ სწორკუთხა არეში შიგნიდან შესასვლელი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით, დარბაზის იატაკის მიმართ ოციოდე სანტიმეტრით შემაღლებული, ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ცენტრში ვიწრო, მაღალი, შეისრულთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის აქეთ-იქით თითო ნიშაა. სამხრეთით მდებარე ნიშა სწორკუთხაა, მცირე ზომის, ჩრდილოეთით მდებარე კი _ მოზრდილია, შეისრულთაღოვანი. აფსიდში, სარკმლის ქვემოთ, კედელზე მიბჯენილი, ოთხწახნაგა ტრაპეზი დგას, საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნულია აგურის კანკელით, რომლის შუაში შეისრულთაღოვანი კარია. დარბაზის ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეში მცირე სწორკუთხა ნიშაა იატაკზე დაგებული კვადრატული აგური. შიგნით ეკლესია შელესილია, გადახურულია შეისრული კამარით, მსგავსი ფორმისაა კონქის თაღიც.

2010 წელს, სოფლის მკვიდრის დ. სეხნიაშვილის დაფინანსებით, ეკლესია შეაკეთეს აღადგინეს საპირე წყობის ზედა, ჩამოშლილი ნაწილები და ლავგარდანი, რომლის მცირე მონაკვეთები აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ ფასადებზე იყო შემორჩენილი ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.
ვარდისუბნის მარანი

ვარდისუბნის მარანი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნიდან ჩრდილოეთით, 2-3 კილომეტრზე, ალაზნის ველზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ძლიერ დაზიანებულია. კედლების შემორჩენილი ნაწილები დაფარულია ბუჩქნარით. შენობა გეგმით სწორკუთხაა. ნაგებია რიყის ქვით და ქართული აგურით კირის ხსნარზე. აღმოსავლეთ კედელში ფართო შესასვლელია. კედლებს ატყვია ვიწრო სარკმლების ნაკვალევი. ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხესთან დიდი ზომის ბუხარია.
თელავის საცხოვრებელი სახლი (თეიმურაზ ბაგრატიონის 8)

თელავის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას თეიმურაზ ბაგრატიონის ქუჩაზე (№ 8). აგებულია საუკუნის ნახევარში. სახლის მთავარ ფასადზე, სადარბაზო კართან ახლოს, მიმაგრებულია მემორიალური დაფა წარწერით, რომლის თანახმად 1864- 1898 წლებში, ამ სახლში ცხოვრობდა გაზეთ „ივერიის“ კორესპონდენტი იოსებ ცისკარიშვილი.

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია კვადრატული აგურით. შენობის გეგმის სწორკუთხედი ქუჩის გასწვრივაა დაგრძელებული. ქუჩის გასწვრივაა დაგრძელებული. ქუჩის მხრიდან, პირველი სართულის მარჯვენა ბოლოში, ხის სადარბაზო კარაი, ხისსავე მარკიზით ამავე სართულზე, ოთხი თაღოვანი სარკმელი და ორი თაღოვანი სარკმელი და ორი თაღოვანი ყრუ ნიშაა. შესასვლელის თავზე. მეორე სართულის დონეზე, ოთხკუთხა სარკმელია, თაღოვანი თავსართით. ასეთივე სარკმელია აფასადის მარცხენა ბოლოშიც. მეორე სართულის შუა ნაწილში განიერი, ხის აივანია, მოხარატებული მოაჯირით. გვერდითი ფასადი რიყის ქვის და აგურის შერეული წყობით არის ნაგები. პირველ სართულზე ერთი სწორკუთხა სარკმელია, მეორე სართულზე კი სამი სარკმელი. სამივე სარკმელი დასრულებულია თაღოვანი არქივოლტით, რომელიც ჰორიზონტალურ თაროზე არის დაყრდნობილი. ფასადი სამკუთხა, ყრუ ფრონტონითაა დასრულებული. სახლი თელავის სამოქალაქო არქიტექტურის გამორჩეული ნიმუშია.
კისისხევის ღვთისმშობლის ეკლესია

კისისხევის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას აზრანიანთ უბანში. თარიღდება საუკუნით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვისა და აგურის შერეული წყობით. კონკრეტულ ნაწილებში და კარ-სარკმლების ღიოებები გამოყვანილია კვადრატული აგურით. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია.

შენობას სამი შესასვლელი აქვს სამხრეთით, დასავლეთით და ჩრდილოეთით, სამივე თაღოვანია და გარედან საფეხურით შეღრმავებულ არეში არის ჩასმული, შიგნიდან კი მაღალ, შეისრულთაღოვანი შეღრმავებაში. ჩრდილოეთით შესასვლელი ამოშენებულია სანახევროდ.

აღმოსავლეთით, გეგმით ნახევარწრიული, ორი საფეხურით შემაღლებული აფსიდია, რითიც ეკლესიის დანარჩენი სივრცისგან წყვილი პილასტრითა და მათზე გადაყვანილი, შეისრულ თაღითაა გამიჯნული, აფსიდში სამი განიერი, ისრულთაღოვანი სარკმელია. მათგან ერთი აფსიდის ცენტრშია. თითო-თითო კი, მის
გვერდებში მხრებთან ახლოს. ამ სარკმლების აღმოსავლეთ წირთხლში მოწყობილია მცირე, თაღოვანი ხვრელი, რითაც აფსიდის გვერდებზე, კედლის სისქეში არსებულ. მოგრძო სადგომში სამალავში ვხვდებით. ორივე სადგომი უსარკემლოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული, რის შუაში თითო, მცირე ნიშაა. აფსიდის გვერდებში თითო, გეგმით ნახევარწრიული, ისრულ თაღოვანი ნიშაა. მათ შორის სამხრეთისა, სიმაღლით თითქმის ორჯერ აღემატება ჩრდილოეთისას აფსიდის შუაში დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი საკურთხევლის ბაქანი პილასტრების ხაზიდან სამოციოდე სანტიმეტრით წინწამოწეულია და ცენტრში ნახევარწერიული ამბიონი აქვს მწყობილი.

დარბაზის გრძივ კედლების, შუაში, მარტივი პროფილის, ქვის იმპოსტით დასრულებული, თითო, მძლავრი პილასტრია, რეებსაც ისრული ფორმის საბჯენი თაღი ეყრდნობა. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. თით პოლასტრი დარბაზის დასავლეთ კუთხეებშია. მათზე დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენი თაღია გადაყვანილი.

ეკლესიის შიდა სივრცე კარგადაა განათებული. საკურთევლის სარკმლების გარდა, ორ-ორი სარკმელი ეკლესიის გრძივ კედლებშია. ერთიც დასავლეთ კედელში. საკურთხევლის კონქის ქუხლის დონეზე მოწყობილია სამირეზონატორი, ოთხ-ოთხი რეზონატორი ნავისკამარის გვერდებშიცაა. ეკლესიის კამარა და საბენი თაღები შეისრული ფორმისაა, იატაკი კვადრატული აგურითაა ნაწყობი.

შენობის გარეთა კედლები ნაწყობია რიყის ქვისა და აგურის თითორიგიანი შრეების მონაცვლეობით კედლის ზედაპირი გასწორებულია დუღაბით, რითიც საპირე ქვების დიდ ნაწილს გარავს. ეკლესიის ოთხივე ფასადზე. აგურის წყობით, თითო, შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული. კედლები დასრულებულია. აგურის ლავგარდნით. რის პროფილს თარო, შეზნექილი ზედაპირი და ლილვი შეადგენს. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კარამიტით. ეკლესიის დასავლეთ ფრონტინის წვერზე დადგმულია აგურთ ნაშენი, ოთხწახნაგა სამრეკლო, რითიც ოთხივე მხარეს თაღებითაა გახსნილი.