ჰოლოკოსტი საბერძნეთში

ბერძნული ჰოლოკოსტი — ბერძენი ებრაელების დევნა და განადგურება გერმანელი ნაცისტების და მათი მოკავშირეებისა მიერ მეორე მსოფლიო ომის — საბერძნეთის ოკუპაციის დროს.

ებრაელები საბერძნეთში ომამდე
ომის წინა დღეს, სხვადასხვა წყაროების მიხედვით, საბერძნეთში 72-დან 77 ათასამდე ებრაელი ცხოვრობდა. ყველაზე დიდი თემი მდებარეობდა სალონიკში — 50 ათასზე მეტი ებრაელი.

საბერძნეთის ოკუპაცია
1940 წლის 28 ოქტომბერს, ადრე ოკუპირებული ალბანეთიდან, იტალიის არმია საბერძნეთის ტერიტორიაზე შეიჭრა, მაგრამ მარცხი განიცადა. 1941 წლის 6 აპრილს ნაცისტური გერმანია ჩაერია კონფლიქტში იტალიის მხარდასაჭერად. 29 აპრილისთვის გერმანიის არმიამ დაიპყრო მატერიკული საბერძნეთის მთლიანი ტერიტორია, ხოლო 1941 წლის მაისში ასევე დაიკავეს კუნძული კრეტა.

ბერძნული არმიის რიგებში დამპყრობლების წინააღმდეგ 12 898 ებრაელი იბრძოდა. 1940-1941 წლების ბრძოლების მიმდინარეობისას, დაიჭრა 3500 ებრაელი ჯარისკაცი და 613 — დაიღუპა. მათ შორის იყო მეტ-ნაკლებად ცნობილი პოლკოვნიკი მორდეხან ფრიზისი, რომელიც დაიღუპა 1940 წლის 5 დეკემბერს იტალიურ არმიასთან ბრძოლაში. მაკედონიის 50-ე ბრიგადას ეწოდა „კოენის ბატალიონი“, იმის გამო, რომ მის შემადგენლობაში მსახურობდა მრავალი ებრაელი სალონიკიდან.

კაპიტულაციის შემდეგ საბერძნეთი სამ საოკუპაციო ზონად დაიყო გერმანიას, იტალიასა და ბულგარეთს შორის. გერმანიამ დაიკავა ათენი, სალონიკი, ცენტრალური მაკედონია და რამდენიმე კუნძული, მათ შორის კუნძულ კრეტას უმეტესი ნაწილი. საბერძნეთის ტერიტორიის ორი მესამედი ოკუპირებული იყო იტალიის მიერ. მადლიერების ნიშნად, ბულგარეთის ტერიტორიის საბერძნეთზე თავდასხმის პლაცდარმად გამოყენებისთვის, გერმანიამ 1941 წლის აპრილში ბულგარეთს გადასცა აღმოსავლეთ მაკედონია და თრაკია.

ებრაელთა დევნა
გერმანიის საოკუპაციო ზონაში რეპრესიები 1941 წლის აპრილში დაიწყო. ზაფხულში ებრაელებს კუთვნილი ქონების სრული კონფისკაცია მოხდა. 1941 წლის 11 ივლისიდან სალონიკში მცხოვრებ ებრაელ კაცებს აიძულებდნენ დილიდან საღამომდე მოედანზე მცხუნვარე მზის ქვეშ მდგარიყვენე, შემდეგ კი ზოგიერთი მათგანს მაღაროებში იძულებით სამუშაოდ აგზავნიდნენ. არც ერთი ებრაელი არ ყოფილა დეპორტირებული იტალიის ოკუპაციის ზონიდან. იტალიელებმა ასევე გამოიყვანეს 350 ებრაელი, სალონიკის გერმანიის საოკუპაციო ზონიდან, რომლებსაც იტალიის მოქალაქეობა ჰქონდათ, რითაც გადაარჩინეს ისინი სიკვდილს ნაცისტურ საკონცენტრაციო ბანაკებში.

დეპორტაცია სიკვდილის ბანაკებში
ებრაელთა დეპორტაცია სიკვდილის ბანაკებში, ისევე როგორც ევროპის სხვა ქვეყნებში, საბერძნეთშიც განხორციელდა -ის უფროსი ფიურერის აპარატისა და პოლიციის მიერ. 1943 წლის 8 სექტემბრიდან 4 ოქტომბრის ჩათვლით, ეს პოსტი ეკავა იურგენ შტროპს, 1943 წლის 18 ოქტომბრიდან 1944 წლის 24 სექტემბრამდე, გრუპენფიურერს ვალტერ შიმანს და პოლიციას ხელმძღვანელობდა შტანდარტერფიურერი ვალტერ ბლუმი.

ბერძენი ებრაელების პირველი დეპორტაცია ოსვენციმის ტყვეთა ბანაკში 1942 წლის 8 თებერვალს მოხდა. მასობრივი დეპორტაციები დაიწყო ერთი წლის შემდეგ. 1943 წლის მარტში გერმანიის ზონაში მყოფი ყველა ებრაელი გადაიყვანეს გეტოში და შემდეგ გადაასახლეს პოლონეთის სიკვდილის ბანაკებში — 49285 ადამიანი. 1943 წელს ბულგარეთის ხელისუფლებამ გერმანელებთან შეთანხმებით, მოახდინა ამ ებრაელების დეპორტაცია სიკვდილის ბანაკებში. დეპორტაციის ორგანიზებას ახორციელებდნენ ბულგარეთის შინაგან საქმეთა მინისტრი პიოტრ გაბროვსკი და ებრაელთა საკითხთა კომიტეტის ხელმძღვანელი ალექსანდრ ბელევი. 1943 წლის 4 მარტს 4000-ზე მეტი თრაკიელი ებრაელი დააპატიმრეს და გაგზავნეს სატრანზიტო ბანაკებში 1943 წლის 18-19 მარტამდე. შემდეგ ისინი გადაიყვანეს ოსვენციმში. ჯამში 11343 ებრაელი მაკედონიიდან და თრაკიიდან სიკვდილის ბანაკებში გარდაიცვალა. ომის მიწურულს საბერძნეთში ცოცხლად 10 ათასი ებრაელიღა ითვლებოდა .

წინააღმდეგობა და გადარჩენა
სხვადასხვა შეფასებით, 1941 წელს საბერძნეთში 1300-დან 2000-მდე ებრაელი შეუერთდა პარტიზანულ რაზმებს და იბრძოდა ოკუპანტების წინააღმდეგ. 1941 წლიდან 1944 წლამდე მინიმუმ 63 ებრაელი პარტიზანი დაიღუპა ოკუპანტებთან შეტაკებისას ან დახვრიტეს წინააღმდეგობის გაწევის გამო. კიდევ 76 ებრაელი სიკვდილით დასაჯეს რეპრესიული აქციების დროს. არსებობს ურთიერთგამომრიცხავი ინფორმაცია ცალკეული ებრაული პარტიზანული რაზმების არსებობის შესახებ. მოკლე ებრაული ენციკლოპედიის მიხედვით, 1943 წლისთვის სალონიკსა და თესალიაში ცალკე ებრაული პარტიზანული რაზმები ჩამოყალიბდა. თუმცა ინსტიტუტი „იად ვა-შემი“ ამტკიცებს, რომ ბერძენ პარტიზანებს შორის არ არსებობდა ცალკეული ებრაული შენაერთები, ანალოგიურ განცხადებას აკეთებს ყოფილი პარტიზანი იოსებ მაცასი.

ათენსა და საბერძნეთის სხვა ქალაქებში ებრაული იატაკქვეშეთები მოქმედებდა. ებრაელმა პარტიზანებმა მადლობა მიიღეს ახლო აღმოსავლეთში მოკავშირეთა ძალების მეთაურის, ფელდმარშალ ჰენრი უილსონისგან, საბერძნეთის გერმანიის ოკუპაციისგან განთავისუფლებაში მიღებული დახმარებისთვის. 135 ბერძენი ებრაელი აჯანყდა ოსვენციმში და ააფეთქეს ორი კრემატორია. ამ აჯანყების ჩასახშობად გერმანელებმა საჰაერო ძალებიც კი გამოიძახეს. ბერძენი ებრაელები, რომლებიც გაიქცნენ პოლონეთის სიკვდილის ბანაკებიდან, მონაწილეობა მიიღეს ვარშავის აჯანყებაში 1944 წელს.

ბევრმა ბერძენმა სიცოცხლე საფრთხეში ჩაიგდო ებრაელების გადასარჩენად. მათ შორისაა პრინცესა ალისა ფონ ბატენბერგი, რომელმაც რეიჩელ კოენი და მისი შვილები საკუთარი სახლის სარდაფში დამალა. ათენის მთავარეპისკოპოსმა დამასკოსმა საჯაროდ გააპროტესტა ებრაელთა დევნა. კუნძულ როდოსზე არაერთი ებრაული ოჯახი გადაარჩინა თურქეთის კონსულმა სელაჰათინ ულკუმენმა, ასევე ესპანეთის მოქალაქეობის მქონე ებრაელების რეპორტაცია მოახდინა საბერძნეთში, ესპანეთის ელჩმა სებასტიან რომერო რადიგალესმა.

ხსოვნა
საბერძნეთი ჰოლოკოსტის უკვდავებისა და კვლევის სფეროში თანამშრომლობის საერთაშორისო ორგანიზაციის წევრია. ბერძნულ სკოლებში ჰოლოკოსტის ისტორია ისწავლება დაწყებითი სკოლის მე-6 კლასიდან საშუალო სკოლის მე-3 კლასამდე (ლიცეუმი). მიუხედავად ამისა, საუკუნეში ქვეყანა განიცდის ანტისემიტიზმის უკიდურესად მაღალ დონეს და ჰოლოკოსტის მსხვერპლთა ძეგლებს რეგულარულად ბილწავენ ვანდლები.

2009 წლის 27 მარტს ათენის სააპელაციო სასამართლომ ადვოკატი და 1400 გვერდიანი წიგნის „ებრაელები: სრული სიმართლე“ ავტორი, კოსტას პლევრისი, უდანაშაულოდ ცნო ეთნიკური სიძულვილის გაღვივებაში, რომელიც წერს, რომ „ჰოლოკოსტი, ანუ ჰიტლერის რეჟიმის მიერ მილიონობით ებრაელის განადგურება არასოდეს მომხდარა“, ჰიტლერმა თითქოს „გაასახლა ყველა ებრაელი მადაგასკარში“ და აცხადებს, რომ „ებრაელები არიან კაცობრიობის მომაკვდინებელი მტრები და საუკეთესო შემთხვევაში ისინი უნდა იყვნენ დეპორტირებული ევროპის ქვეყნებიდან“.