ბიბი (ბოშური კულტთაყვანისცემა)

ბიბიაკო დივე (ქართ. ბიბიას დღე) — რელიგიური დღესასწაული, რომელსაც აღნიშნავს მართლმადიდებელი ბოშების უმრავლესობა და შედარებით მცირე მასშტაბით — მუსლიმი ბოშები ბალკანეთიდან და დიასპორიდან. ბიბია აღიარებულია როგორც მკურნალი და ოჯახისა და ბავშვების ჯანმრთელობის მფარველი. იგი ბოშებისათვის წარმოადგენს ინდუისტური ღვთაების — შაშტის ანალოგს. ლეგენდის თანახმად, ბიბი მოგზაურობდა სხვადასხვა რეგიონში და კურნავდა იქაურ მოსახლეობას, ამიტომ დღესასწაულის თარიღები რეგიონიდან რეგიონამდე იცვლება. დღეები ხშირად ემთხვევა აღდგომის მარხვას, რის გამოც მოძრავია.

მართლმადიდებელი მორწმუნეების შემთხვევაში აუცილებელია მღვდლის მონაწილეობა, მიუხედავად იმისა, რომ ბიბია წმინდანი არ არის კანონიზებული.

ბიბიას ასევე უწოდებენ „მკურნალი ბიბი“ ან „ბიბიაკუ“. ბოშურ ენაზე სიტყვა „ბიბი“ ნიშნავს „დეიდას“, ხოლო მისი ნაზარი ფორმაა „ბიბიორი“. ბიბიას დღე 2019 წელს შეტანილ იქნა სერბეთის არამატერიალური მემკვიდრეობის ეროვნული რეესტრში.

ბიბია ერთ-ერთია იშვიათ ბოშურ სლავათაგან, ანუ ოჯახურ ღვთაებათაგან. მასთან ერთად ბევრი ბოშა ოჯახი აღნიშნავს საკუთარ სლავას (მაგალითად, ბაბო ფინგოს კაკავაზე), ისევე როგორც საერთო რელიგიურ დღესასწაულებს, როგორიცაა აღდგომა, შობა და ბაირამი.

ტრადიციები სერბეთში
ბიბიას დღესასწაული აღინიშნება ერთობლივად — სერბეთში მცხოვრები ბოშები იკრიბებიან წმინდა ადგილას (ხშირად — ხესთან ან ჯვართან), მოაქვთ სადღესასწაულო ნამცხვარი და სხვადასხვა საკვები. ზოგიერთ ადგილას ბიბიასთვის განკუთვნილი საჩუქრები (დარცხნილი, სარკე, ბავშვის ტანსაცმელი) კიდია წმინდა ხეზე. დღესასწაულზე, ეკლესიურ მსახურებაზე დასწრების შემდეგ, იმართება მსვლელობა ნამცხვრითა და სანთლებით. ბოშურად გაისმის შეძახილები: „ !“ — „ბიბიას ჯანმრთელობას!“. ოჯახები მარხვის კერძებსა და ტკბილეულს ინაწილებენ სტუმრებთან ერთად იმავე ხის ჩრდილში. იქვე წყდება, ვინ იქნება მომდევნო წლის მასპინძელი და მას გადაეცემა სლავას ნამცხვარი. ზეიმს თან ახლავს სიმღერა, ცეკვა და საჩუქრები ბავშვებისთვის.

ტრადიციები სერბეთში
ბიბიას დღესასწაული აღინიშნება კოლექტიურად — სერბეთში მცხოვრები ბოშები იკრიბებიან წმინდა ადგილას (ჩვეულებრივ, ხესთან ან ჯვართან), მოაქვთ დღეობისთვის განკუთვნილი ტორტი და საკვები. ზოგიერთ ადგილას ბიბიასთვის მიძღვნილი საჩუქრები (დარცხნილი, სარკე და ბავშვთა ტანსაცმელი) კიდია წმინდა ხეზე.

დღესასწაულის დღეს, ეკლესიური მსახურების შემდეგ, იმართება საჩვენებელი მსვლელობა, რომელშიც ტორტს და სანთლებს მიაქვთ და გაჰყვირიან ბოშურ ენაზე: „ !“ — ანუ „ბიბიას ჯანმრთელობას!“.

ყველა მონაწილე ოჯახი ტრადიციულად ამზადებს ტორტს და მარხვის საკვებს, რომელსაც თავიანთი ნაყოფიერი ხის ქვეშ ასრულებენ და სტუმრებს უმასპინძლდებიან. ამავე ხის ქვეშ ინიშნება მომდევნო სლავას მასპინძელი და მას გადაეცემა სლავას ტორტი. დღესასწაულს ამშვენებს სიმღერა, ცეკვა და ბავშვებისთვის ტკბილეულის პაკეტების დარიგება.

ბიბიას აღნიშვნა მუსლიმურ თემებში
ბიბია კარგად ცნობილია მუსლიმ ბოშებს შორისაც ბალკანეთსა და მის ფარგლებს გარეთ. მუსლიმი ბოშები აღნიშნავენ მას როგორც დღესასწაულს სახელწოდებით „ჯისატედიმი“.

ეთნოგრაფიული ლიტერატურა არ იძლევა ერთმნიშვნელოვან ინფორმაციას მუსლიმ ბოშებში ბიბიაკო დივეს აღნიშვნის შესახებ. ეთნოგრაფოს ალექსანდარ პეტროვიჩის ცნობით, კრუშევაცში მცხოვრებმა მუსლიმმა ბოშებმა ეს დღესასწაული ქრისტიანი ბოშებისგან აიღეს და აღნიშნავენ იმავე დღეს, თუმცა ღამით. ზეიმის წინ ისინი რამდენიმე დღის განმავლობაში მარხულობენ და ზეიმი იწყება მზის ჩასვლის შემდეგ.

დრაგოლუბ აცკოვიჩი, ბიბიაზე ორი მონოგრაფიის ავტორი (2004, 2010), მიუთითებს, რომ ეთნოგრაფიულ ლიტერატურაში ნაკლებადაა აღწერილი მუსლიმი ბოშების მიერ ბიბიას დღის აღნიშვნა. თუმცა 2010 წლის მონოგრაფიაში ავტორი ციტირებს მასალებს, რომლებიც მას მიაწოდეს მუსლიმმა ბოშებმა პრიზრენიდან, ფერიზაიდან (ან უროშევაციდან) და ბელგრადიდან, რაც მოწმობს, რომ მათ აღნიშნავდნენ ბიბიაკო დივეს, რათა დაეცვათ შვილები დაავადებებისგან. ამ თემებში ბიბიას კულტისადმი მიძღვნილი დღესასწაული გრძელდება 31 იანვარიდან 1 მარტამდე.

ბიბიას კულტის სოციალური ფუნქცია თანამედროვე ბოშურ თემებში
ბიბიაკო დივე, როგორც ბოშური რელიგიური დღესასწაული, თავისთავად მხოლოდ რელიგიური მნიშვნელობით არ შემოიფარგლება. თანამედროვე ბოშურ თემებში ბიბიას კულტს ასევე აქვს ღრმა სოციალური და იდენტობის განმტკიცების ფუნქცია, განსაკუთრებით მარგინალიზებულ ჯგუფებში. ბიბიას დღესასწაული ხშირად იქცევა საზოგადოების კონსოლიდაციის, ოჯახურობის და თაობათაშორისი კავშირის გაძლიერების სიმბოლოდ.

თანამედროვე ბოშური თემები ევროპის არაერთ ქვეყანაში ექვემდებარება სოციალურ გამორიცხვასა და დისკრიმინაციას, რის შედეგადაც თემის წევრებში ძლიერდება სულიერი და კულტურული თვითიდენტობის შენარჩუნების სურვილი. ბიბიაკო დივე სწორედ ასეთ კონტექსტში თამაშობს ერთგვარი "შინაგანი კულტურული რეზისტენციის" როლს. მიუხედავად იმისა, რომ ბიბია არ არის კანონიზებული წმინდანი, ის აღიქმება როგორც "სხვისგან დაუდგენელი, მაგრამ ჩვენთვის ძვირფასი", რაც აძლიერებს თემის შიგნით მდგომ ღირებულებებს.

დღესასწაულის თანამედროვე ფორმებში ასევე ჩანს ცვლილებები — ახალგაზრდები მას უერთდებიან როგორც სოციალური ღონისძიების ნაწილს და ხშირად იყენებენ ციფრულ პლატფორმებს ბიბიას მიმართ სოლიდარობის გამოსახატად (მაგალითად, ჰეშთეგებით: #, #). ამან განაპირობა მისი გარკვეული ტრანსფორმაცია ციფრულ ტრადიციად, რომელიც ხშირად არაფორმალური განათლებისა და ბოშურ თემზე დაფუძნებული ინიციატივების ნაწილი ხდება.

ამასთან, არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის საერთაშორისო პრინციპების თანახმად, ბიბიას კულტის აღნიშვნა ხელს უწყობს თემის კულტურული სუვერენიტეტის შენარჩუნებას — რაც იუნესკო-ს კონვენციით აღიარებულია როგორც სათემო პრაქტიკა, რომელსაც აქვს უნარი, გააძლიეროს ისტორიული მეხსიერება და მარგინალური იდენტობის აღიარება.

ბიბიას კულტის გააქტიურება თანამედროვე ქალაქებში, როგორიცაა ბელგრადი, ბუდაპეშტი ან ბარსელონა, ასევე იქცა თვითორგანიზებული თემური მოძრაობების ბირთვად. ეს მოძრაობები ხშირად აერთიანებენ არა მხოლოდ მართლმადიდებელ და მუსლიმი ბოშებს, არამედ სეკულარიზმის მიმდევარ ბოშა ახალგაზრდებსაც, რაც მიუთითებს ბიბიას კულტის მოქნილობას და მის ახალ ფუნქციურ მნიშვნელობაზე.