iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ზემო ყანდაურის წმინდა გიორგის ეკლესია

ზემო ყანდაურის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ყანდაურაში, ძეგლი თარიღდება საუკუნის ბოლოთი.

ეკლესია დარბაზულია, აღმოსავლეთ მხარე დასრულებულია საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ერთი ნაწილი, გეგმის სწორკუთხედის ნაწილშია, ხოლო მეორე ნაწილი გამოშვერილია. ეკლესიის ძირითადი ნაწილისგან მოკლე ფრთებითაა გამოყოფილი საკურთხევლის შვერილი, და გადახურულია დამოუკიდებელი კონუსისებრი სახურავით, ეკლესიის სიგრძე (საკურთხევლის ჩათვლით) 13,9 მეტრია, ხოლო სიგანე — 7,6 მეტრი.

შენობის ასაშენებლად გამოყენებულია რიყის ქვა, ნატეხი ქვა და აგური. ძირითადად რიყის ქვითაა გამოყვანილი გარეთა კედლები, აქ ქვები შერჩეულია და თარაზულ რიგებადაა დაწყობილი. საკურთხევლის შვერილის წყობა აგურით ნაწყობი რიგების შუალედებითაა გამოწყობილი. აგური ასევე გამოყენებულია გარეთა კუთხეებში, სადაც აგურებს მოზრდილი რიყის ქვები ენაცვლებათ. თითოეული კუთხის ბოლო ნაწილში თითო საფლავის ლოდია ჩართული. ძველად ყველა კედელი შელესილი იყო, თუმცა დღემდე ნალესობა მხოლოდ სამხრეთ კედელზეა შემორჩენილი.

ეკლესიაში შესასვლელი ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდანაა. ეკლესიის თავდაპირველი შესასვლელი ჩრდილოეთიდან იყო, ის აგურითაა აშენებული და შეისრული თაღითაა გადახურული. დასავლეთ შესასვლელი 2010 წელს მოეწყო ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ჩატარებული თვითნებური სარესტავრაციო სამუშაოებისას, ამავე დროს აღადგინეს ეკლესიის კამარა, დასავლეთ კედლის დიდი ნაწილი და სამხრეთ-დასავლეთ კუთხე. ეკლესია შიგნიდან გაჯით შელესეს შელესეს. ორივე შესასვლელის წინ ააგეს ოთხკუთხა კარიბჭე და ეკლესია სრულიად გადახურეს ბრტყელი კრამიტით.

ეკლესიის აფსიდა დარბაზისაგან გამიჯნულია წყვილი პალისტრით და მათზე გადაყვანილი საბრჯენი თაღით. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია ოთხკუთხა სარკმელი, რომელიც კედლის გულისკენ, შიგნიდან გარეთ ვიწროვდება. სარკმლის ქვემოთ, მაღალი, თაღოვანი ნიშია, ორ-ორი დაბალი, თაღოვანი ნიში აფსიდის კედლებშიცა სიმეტრიულადაა განლაგებული. კიდევ ერთი მცირე ოთხკუთხა ნიში აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდის ბოლოშიცაა.

გრძლივ კედლებზე ორ-ორი ორსაფეხურიანი პილასტრია. პილასტრების წინა საფეხურზე კამარის საბრჯენი თაღებია გადაყვანილი, გვერდებს კი კედლის თაღები ეყრდნობა. პილასტრია სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეშიც, რომელზეც დასავლეთ კედლის მიმდებარე თაღი იყო გადაყვანილი. თითოეული პილასტრი დაგვირგვინებულია მარტივი პროფილის კაპიტელით. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში შიგნიდან თაღოვანი, გარედან კი სწორკუთხა სარკმელია, რომელთა გარეთა ღიობები 2010 წლის რესტავრაციისას დაუნგრევიათ.
გორანის პირველი ეკლესია

გორანის პირველი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გორანის მიდამოებში, ტყეში. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. შენობას სამხრეთიდან ეკვროდა თანადროული მინაშენი, რომელიც ეკლესიასთან წყობით იყო დაკავშირებული. ეკლესიის კედლები რიყის ქვითა და ნატეხი ქვითაა ნაგები. ქვა შერჩეულია და დაწყობილია თარაზულ რიგებად. კონსტრუქციულ ნაწილებში და გარეთა კუთხეებში გამოყენებულია შირიმის დამუშავებული კვადრები. შიდა კედლები შედარებით ნაკლები ზომის ქვებითაა ნაწყობი - თარაზული რიგების გამოყვანის გარეშე.

ძეგლი ძლიერაა დაზიანებული: ჩამოშლილია კამარა, მიწის პირამდეა დანგრეული აფსიდის ჩრდილოეთ ნახევარი - გარეთა კედლების შესაბამისი ნაწილებითურთ. შემორჩენილი კედლები დაბზარულია. ინტერიერში ერია ქვები და კედლის ნანგრევები.

ეკლესიას შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარი გარედან ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული, შიგნიდან კი ხის, თარაზული გადახურვა ჰქონია (შემორჩენილია კვალი).

აფსიდის კედელს სარკმლის სამხრეთ წირთხლი და მასზე დაყრდნობილი თაღის ნაწილი შემორჩა. აფსიდის სამხრეთ ბოლოსთან მცირე ზომის, ოთხკუთხა ნიშაა. თითო მსგავსი ნიშა ეკლესიის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებშიცაა. სამხრეთ კედელში შიგნიდან და გარედან ბრყტელი ქვით გადახურული სარკმელია გაჭრილი. მისი გვერდები კი, თითო მოგრძო, რიყის ქვით არის გამოყვანილი.

მინაშენი ეკლესიაზე რამდენადმე მოკლეა და ეკლესიის სამხრეთ ფასადის თითქმის შუამდე გაუყვებოდა. იგი უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული, რომელიც ეკლესიის აღმოსავლეთ კედლის ხაზზეა. კედელში პატარა, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. მინაშენის სამხრეთ კედელი მიწის პირამდეა დანგრეული. დასავლეთ კედლიდან კი, მცირე ნაწილი მოჩანს. მინაშენი ეკლესიასთან დაკავშირებული ყოფილა თაღოვანი კარით რომლისგანაც შემორჩენილია აღმოსავლეთ წირთხლი და თაღის შესაბამისი ქუსლი. მინაშენი გადახურული ყოფილა კამარით (ნაშთი ეკლესიის სამხრეთ კედელს შემორჩა).

შენობის ფასადებს ეტყობა შეკეთების კვალი. კედლები ალაგ-ალაგ, ტლანქი ნალესობით არის დაფარული.
ჭურჭელაურების ეკლესია

ჭურჭელაურების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭურჭელაურების ჩრდილოეთით, მთის წვერზე განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (5,53,95 მ). უაფსიდო, ნაგებია ნატეხი ქვით. შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 1,3-1,5 მეტრია. აღმოსავლეთ კედლის ღერძზე გაჭრილი სარკმლის მხოლოდ ქვედა ნაწილია შემორჩენილი. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეში ყოფილა. ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში პატარა სწორკუთხა ნიშია.
ვედრებისის წმინდა გიორგის ეკლესია

ვედრებისის წმინდა გიორგის ეკლესია — საუკუნის არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, ნასოფლარ თარაქის ზემოთ 2 კილომეტრზე, მანავის ცივის მაღალი მთის, ტყით დაფარულ ერთ-ერთი ფერდის, გავაკებულ წვერზე. სახელი „ვედრებელა“ ფშაველების შერქმეული უნდა იყოს, რომლებიც წელიწადში ერთხელ, გარე კახეთიდან ცივის მთაზე საქონლის გარეკვის დროს, ამ ეკლესიას მსხვერპლს სწირავდნენ.

ეკლესია ნაგებია კვადრატული აგურით და კირის სქელი ხსნარით. ფასადებზე საძირკველთან გამოყენებლია რიყის დიდი ზომის ქვა. ეკლესია გეგმით ჯვრის ფორმის ცენტრალურ-გუმბათოვანი ნაგებობაა, რომლის კედლების ნაწილი აფსიდებიანია ნაწილი კი სწორკუთხა. სამხრეთ და ჩრდილოეთ მკლავებში შესასვლელები თავზე, ოდნავ შეისრულთაღოვანი სარკმლებია გაჭრილი. გუმბათქვეშა კვადრატის კუთხეები ვიწრო მხრებითაა აქცენტირებული, რომლებიც ქვემოთ სწორკუთხედებზეა დამყარებული. გარედან ეკლესია რვაწახნაგაა. დიაგონალზე მდებარე წახნაგები უფრო დაბალია და ყოველ მათგანში ნახევარწრიული კონქიანი ნიშებია განთავსებული. აღმოსავლეთ ფასადზე კედლის სიბრტყე ოდნავ დაღრმავებულია და ზემოთ დასრულებულია შეისრული, ვიწრო თაღით.

ყოველი მკლავი გადახურული იყო ორქანობიანი სახურავით, რომლის ქვეშ განთავსებული ყოფილა შირიმის ლავგარდანი, წრეთარგისა და ლილვის მქონე პროფილით. გუმბათის ყელი რვაწახნაგაა. ფასადებზე ორი ტონალობის აგურია გამოყენებული ღია ვარდისფერი და მოყავისფრო, ამას ემატება მოყვითალო შირიმის ლავგარდანი და რუხი დუღაბი, რომლის სქელი ფენები უაღრესად თვალსაჩინოა აგურის რიგებს შორის.
გორანის მეორე ეკლესია

გორანის მეორე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გორანის მიდამოებში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვითა და დამუშავებული ქვის კვადრებით. ძლიერაა დაზიანებული: კედლები შემორჩენილია რამდენიმე სანტიმეტრის სიმაღლეზე, აღმოსავლეთით შეინიშნება აფსიდის კვალი, სამხრეთ კედლის შემორჩენილ ნაწილში კარის წირთხლი.
ჭიანჭველთგორის კვირიკეს საყდარი

ჭიანჭველთგორის კვირიკეს საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა სიონის აღმოსავლეთით, 9-10 კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება - საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (86 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. შენობა დაზიანებულია: სამხრეთის ფასადის შუა მონაკვეთის პერანგი ჩამოშლილია, მორღვეულია ჩრდილო-აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეების ქვედა ნაწილები, კედლებზე გაჩენილია ბზარები. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნით კი სწორკუთხა შეღრმავებაშია ჩასმული. ჩრდილოეთის სწორკუთხა კარი ამჟამად ამოქოლილია. სწორკუთხა დარბაზი ერთი წყვილი ძლიერ შვერილი ერთსაფეხურიანი პილასტრით გაყოფილია ორ ტოლ ნაწილად. მათგან აღმოსავლეთისა საკურთხეველია. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი, რომელიც ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება. მის ქვემოთ ოთხკუთხა ტრაპეზია. დასავლეთ სარკმელი ოდნავ დაბალია და ფორმით აღმოსავლეთ სარკმლის მსგავსია. საკურთხევლის სამხრეთ და ჩრდილო კედლებსა და ჩრდილო კარის ამოშენებულ ნაწილში თითო მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშია. ერთი ნიში დასავლეთ კედელშია. ტრაპეზთან ახლოს (დასავლეთით) ქვით ნაშენი და შელესილი 20 სანტიმეტრი სიმაღლის ორსაფეხურიანი მართკუთხა ნაგებობაა, რომელსაც ცენტრში ღრმა ფოსო აქვს (შესაძლებელია შიგ ხის ჯვარი იყო ჩადგმული). ნაგებობას ჩრდილოეთიდან ეკვრის ასეთივე ფორმის ნაგებობა, რომლის ერთი გვერდი პილასტრზეა მიბჯენილი. ინტერიერში, ისევე როგორც ფასადებზე, შელესილობის კვალია შემორჩენილი. დასავლეთის ფასადის სარკმლის თავზე, ნალესობაზე, ხელის სამი მტევანია აღბეჭდილი. ერთი ასეთივე ანაბეჭდი ინტერიერშია, ამავე სარკმლის თავზე. შენობის ერთსაფეხურიანი ლავგარდანი თხელი და მოგრძო ქვებითაა ნაწყობი. ლავგარდანს განივ ფასადებზე ჰორიზონტალური შემონაკეცები ჰქონია (ლავგარდანი სრული სახით მხოლოდ აღმოსავლეთის ფასადზეა შემორჩენილი). ამავე ფასადის ფრონტონი დასრულებულია დუღაბით გამოყვანილი კეხით, რომელიც სახურავს თავდაპირველად მთელ სიგრძეზე გასდევდა. ეკლესია გადახურული იყო ღარიანი და ბრტყელი კრამიტით. ზოგ ბრტყელ კრამიტს ტოლმკლავა ჯვარი ამშვენებს. ეკლესიიდან ჩრდილო-დასავლეთით, ოთხიოდე მეტრის მანძილზე, დგას სანახევროდ შემორჩენილი დარბაზული (43 მეტრი) ეკლესია, რომელიც, სავარაუდოდ, საუკუნით თარიღდება. ეკლესია ნაშენია ნატეხი ქვით. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია.
ადგილის დედა (ვაშლიანი)

ადგილის დედა — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაშლიანის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმის კვადრებიც. ძლიერაა დაზიანებული: ჩამოშლილია ეკლესიის საბურავი და კამარის დიდი ნაწილი, დანგრეულია სამხრეთ კედელი. მონგრეულია აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლების ზედა ნაწილები, იატაკი ჩამონაშალი ქვებითა და მიწით წარმოქმნილი, დაახლოებით 1 მეტრი სიმაღლის ფენითაა დაფარული.

შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან აქვს. აღმოსავლეთით კონქით გადახურული, ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. მის გვერდებზე კი თითო ოთხკუთხა ნიშია მოწყობილი. გარედან სარკმელი თარაზულადაა გადახურული.
სხლოვანის განძი

სხლოვანის განძი — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სხლოვანის მახლობლად, მიწის სამუშაოების დროს. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. განძს შეადგენს რკინის ნივთები: ფოლადის ცული, ორი დანა-წალდი, ბოძალი ანუ ორწვერა ისრისპირი და მასრიანი საჭრეთელი. განძი ინახება თიანეთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
თოხლიაურის პირველი ეკლესია

თოხლიაურის პირველი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ თოხლიაურში, ძველ სასაფალოზე. არქიტექტურული ნიშნებით თარიღდება საუკუნით. ადგილობრივი მოსახლეობის გადმოცემის მიხედვით ირკვევა, რომ საბჭოთა პერიოდში ეკლესია სოფლის კლუბად იყო გადაკეთებული, რის შედეგადაც ძეგლმა მნიშვნელოვანი ცვლილებები განიცადა, ამოაშენეს დასავლეთ შესასვლელი და ჩრდილოეთ კედელში არსებული ორივე სარკმელი, შიგნითა კელდები კი გაჯით შეულესავთ. 2000-იან წლებში სოფელის მოსახლეობამ თვითნებურად დაიწყო ეკლესიის განახლება, რის დროსაც გაათავისუფლეს ამოვსებული ღიობები, თუმცა მალევე მიატოვეს.

ეკლესია დარბაზულია, აღმოსავლეთ კედელი დასრულებულია აფსიდით, რომელიც გარედან ხუთწახნაგოვან აბრისშია ჩაწერილი. ეკლესიის შიგნითა ზომებია: სიგრძე 13,5 მეტრი, სიგანე 5,9 მეტრი, კედლის სისქე 1 მეტრი. საშენ მასალად თითქმის თანაბარი რაოდენობითაა გამოყენებულია რიყის ქვა და კვადრატული აგური. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა, რომელთა წყობაშიც თანაბრად დაშორებული აგურის თარაზული რიგებია ჩართული. კარ-სარკმელის ღიობები და სხვა არქიტექტურული ელემენტები მთლინად აგურისაა, მაგრამ წირთხლების წყობაში რიყის ქვებიცაა გამოყენებული. ქვებს შორის არსებული ცარიელი სივრცეები ბათქაშითაა ამოვსებული.

შესასვლელები სამხრეთიდან და დასავლეთიდანაა ორივეს პარალელური წირთხლები აქვთ და ორივე ბრტყელი თაღითაა გადახურული. ინტერიერი განათებული იყო ხუთი სარკმლით.

ეკლესიას თავდაპირველი გადახურვის კვალი არ ეტყობა. ვარაუდობენ რომ ის ხის კამარით იყო გადახურული.

ეკლესიასთან ახლოს ჩერქეზიშვილთა საფლავის ქვები დგას.
ვაშლიანის ამაღლების ეკლესია

ვაშლიანის ამაღლების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაშლიანის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ორიოდე კილომეტრზე. სავარაუდოდ განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის, ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. ძლიერ დაზიანებულია: კედლები 0,5-1 მეტრ სიმაღლეზეა შემორჩენილი. ინტერიერი ამოვსებულია კამარის ნანგრევებითა და კედლებიდან ჩამონაშალი ქვით.

შემოსასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონდა (შემორჩენილია კარის დასავლეთ წირთხლი) აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდი, რომელშიც გაჭრილია ვიწრო თაღოვანი სარკმელი (შემორჩენილია ქვედა ნაწილი). აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში მცირე ზომის, ოთხკუთხა ნიშია.

გარედან კედლების მნიშნველოვანი ნაწილი მიწითაა დაფარული.
ზეიანის გორასამარხები

ზეიანის გორასამარხები — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, სოფლის სამხრეთით 5 კილომეტრზე, ზეიანად წოდებულ ადგილში. 1982 წელს კახეთის არქეოლოიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვ. კ. ფიცხელაური, ვ. ვარაზაშვილი) სამაროვანზე გათხარა სამი გორასამარხი. ერთ-ერთი ძვ. წ. ათასწლეულის შუა ხანებს განეკუთვნება, მეორე ათასწლეულის ნახევარს ხოლო მესამე ათასწლეულის ნახევარს.

ზეიანში სარწყავი სისიტემის მშენებლობის დროს გორასამარხები დაზიანდა. ყველაზე დიდი მიწაყრილის მქონე ერთ-ერთ სამარხს რიყის ქვის ზვინული ჰქონდა. სამარხი ადრევე გაუძარცვავთ, რასაც მოწმობს ქვაყრილის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ძველი ჰუმუსის დონეზე არსებული ღიობი და მის გასწვრივ სამარხი ორმოს ჩანგრეული კედელი. დასაკრძალავი ორმოს ყველა კედელთან, ძველი ჰუმუსის დონეზე აღმოჩნდა ნახანძრალი ბუდეები, რაც იმას მიანიშნებს, რომ დასაკრძალავი ორმოს გაწმენდის მიზნით, მის ყველა კედელთან კოცონი დაუნთიათ.დასაკრძალავი დარბაზის სამხრეთ კუთხესთან, გვერდზე მწოლიარე, ორი ჩონჩხი აღმოჩნდა, ძლიერ მოხრილი კიდურებით. ერთი მარჯვენა გვერდზე ესვენა მეორე მარცხენა. მათი ხელის მტევნები ერთმანეთს ეხებოდა. სამარხში აღმოჩნდა სილანარევი და ქვიშანარევი თიხის ჭურჭელი. ასევე სამარხში აღმოჩნდა ბრინჯაოს ბიკონუსური ფორმის ორი მძივი და პირამიდულთა ვიანი ისრისპირი აგრეთვე ნიჟარის ფუძის ბრტყელი საკიდი. სამარხი ძვ. წ. ათასწლეულის შუახანებით არის დათარიღებული.

მეორე გორასამარხი მიწაყრილიანია, რომლის ცენტრშიც რიყის ქვის ზვინულია. კამარის სამხრეთ ნაწილში შემაღლებულ ადგილზე, პირდაპირ ქვიან გრუნტზე დასვენებული ექვსი ადამიანის დამწვარი ძვლები აღმოჩნდა. კამარის სამხრეთით ორი კიდურმოხრილი მიცვალებული ესვენა ერთი მარცხენა გვერდზე მეორე მარჯვენაზე. მიცვალებულებს ზემოდანაც ჭილოფი და ტყავი ეფარათ. მონაპოვარი თიხის ჭურჭლის მიხედვით, სამარხი მტკვარ-არაქსის კულტურის ძეგლია.

მესამე ქვამიწაყრილიანი გორასამარხი გაძარცვული აღმოჩნდა. დასაკრძალავი დარბაზის კედელი რკინის სალტეებით და ლურსმნებით გადაბმული, ხისფიცრებით იყო მოპირკეთებული. კამერის ფსკერზე დასავლეთ კედელთან, მამაკაცის ქვის ქანდაკება იდგა. მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის სიღნაღის მუზეუმში.
სხლოვანის ეკლესია

სხლოვანის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სხლოვანის სამხრეთით, 0,5 კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (6,14,5 მეტრი), ნაგებია დიდი ზომის ნატეხი ქვით, გარეთა კუთხეები გათლილი შირიმის ქვისაა. ეკლესიის გადახურვა ჩამონგრეულია, დანგრეულია ჩრდილო კედელი. შემორჩენილია კონქისა და კამარის სამხრეთ გვერდის მცირე ნაწილი. არქიტრავიანი შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. მისგან სამხრეთით პატარა სწორკუთხა ნიშია. ეკლესიას სამხრეთიდან ეკვრის თანადროული აფსიდიანი მინაშენი (6,12,2 მეტრი). იგი აგებულია დიდი ზომის ნატეხი ქვით. მინაშენის გადახურვა ჩამონგრეულია, მთლიანადაა დანგრეული სამხრეთ კედელი. შემორჩენილია ნახევარწრიული აფსიდის შირიმის ქვით ნაგები ჩრდილოეთის მხარი და კამაროვანი გადახურვის მცირე ნაწილი. მინაშენს შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. აფსიდის ღერძზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. ეკლესია მინაშენს უკავშირდებოდა სამხრეთ კედელში გაჭრილი კარით. ძეგლის აღმოსავლეთით, 40-50 მეტრის დაშორებით, სხვა ნაგებობათა ნაშთებიცაა.
ასკილაურის მეხუთე ეკლესია

ასკილაურის მეხუთე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ასკილაურის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 0,7 კილომეტრზე, ტყეში. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს

ძლიერ დაზიანებულია: შემორჩენილია საკურთხევლის ნაწილი და დასავლეთ კედელი, გრძივი კედლები კი - დაახლოებით 1 მეტრ სიმაღლეზე. აღმოსავლეთ კედელს ჩრდილოეთ კიდე და სააფსიდე წყობის დიდი ნაწილი ჩამოშლილი აქვს, ინტერიერი ამოვსებულია ქვებითა და მიწით. მიწითა და ნანგრევებითაა დაფარული გარეთა კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილიც.

ეკლესია დარბაზულია (5,8×3,75 მეტრზე), ნაგებია სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვის ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. გარეთა კედლები გამოყვანილია მოზრდილი, შემთხვევით ფორმის, თხელი ქვებით, რომლებიც ბრტყელი პირით ფასადის მხარეს არის მიქცეული. წყობა ძირითადად ქაოსურია, ტლანქი. შიგნით კედლების წყობაში, გაცილებით მცირე ზომის ქვებია გამოყენებული. ჩრდილოეთ კედლის საპირე წყობაში ქვები თავისებურად არის განლაგებული - თხელი, მოგრძო, ნატეხი ქვები თევზიფხურადაა დაწყობილი. მსგავსი წყობით გამოყვანილი ერთი ზოლი დასავლეთ კედლის ქვედა ნახევარშიცაა. ინტერიერი შელესილი ყოფილა. ნალესობის ფრაგმენტები ძირითადად საკურთხველშია შემორჩენილი.

ერთადერთი შესასვლელი (შემორჩენილია წირთხლების ნაშთი) ეკლესიას სამხრეთიდან აქვს. აფსიდი ნახევარწრილი ფორმისაა. იგი იმდენად ღრმაა, რომ მისი სიღრმე დარბაზის სიგრძის ტოლია. აფსიდის შუა ნაწილი, სარკმლის ადგილზე, განგრეულია, ბოლოებთან კი, თითო ოთხკუთხა ნიშაა (სამხრეთით მდებარეს უკანა მხარე განგრეული აქვს). აფსიდი გადახურულია ტლანქად ნაგები კონქით. კონქის თაღი ნახევარწრიულია. მსგავსი ფორმა ჰქონდა კამარასაც, რომლის კვალი დასავლეთ კედელზეა შემორჩენილი. ამავე კედლის ფრონტონის მცირე ნაწილიც შემორჩა.

ეკლესია გადახურული იყო დამუშავებული, ქვიშაქვის თხელი ფილებით (ნაშთები შემორჩენილია აღმოსავლეთ ნაწილის სახურავზე), რომლებიც დაწყობილი იყო დუღაბის სქელ ფენაზე.
თოხლიაურის მეორე ეკლესია

თოხლიაურის მეორე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ თოხლიაურის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრის მოშორებით, ნასოფლარ შავქედის სიახლოვეს. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეების ძეგლებს.

ეკლესია დარბაზულია, 3,55 × 2,5 მეტრი, ძეგლს არ გააჩნია აფსიდა, საშენ მასალად გამოყენებულია რიყის მოზრდილი ქვები და კირის ხსნარი, საშენი წყობა ქაოსურია. ეკლესია დაზიანებულია, აღმოსავლეთ კედლის მხოლოდ ნახევრაღაა შემორჩენილი, სამხრეთ და დასავლეთ კედლები 1-1,4 მეტრის სიმაღლეზე დგას, ჩრდილოეთ კედელი მთლიან სიმაღლეზეა შემორჩენილი, კამარის მცირე ნაწილთან ერთად.

შესასვლელი სამხრეთიდან ყოფილა. ეკლესიის შიდა სივრცე ერთიანია, საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილია განიერი, დაბალი სარკმელი რომელიც თარაზულად, რიყის მოზრდილი ქვებითაა გადახურული. საკურთხეველი გადახურულია ოდნავ შისრული კამარით, რომელიც დარბაზის კამარის შემორჩენილ ნაწილთან ერთ სიბრტყეშია.
თათრების ციხე

თათრების ციხე — ეკლესია არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, გორხანის უბნის ზემოთ, მთის ფერდობზე. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია. უაფსიდო. ნაგებია რიყის და ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილები, დანგრეულია სამხრეთ კედლის შუა ნაწილი.

შენობას შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. შიგნით ოთხივე კუთხე მომრგვალებულია. აღმოსავლეთით საკურთხეველია, რომელიც გრძივი კედლებიდან გამოყოფილი არ არის. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლების ზედა ნაწილში, თითო უჩვეულოდ დაბალი, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი.
იახსრის ხატი (ტოლათსოფელი)

ტოლათსოფლის იახსრის ხატი — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტოლათსოფლის განაპირას, სამხრეთით. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვის ირეგულარული წყობით. წყობაში (ძირითადად გარეთა კუთხეებში) ალაგ-ალაგ შირიმის ტლანქად დამუშავებული ქვაა გამოყენებული. შენობა გეგმით კვადრატულია (2,92,9 მეტრი) და ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება (სიმაღლე 4,7 მეტრი). ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთის მხრიდან, მიწის დონიდან 1,5 მეტრ სიმაღლეზეა. ღიობი გარედან ერთმანეთზე მიყრდნობილი რიყის ორი ქვითაა გადახურული და ქვემოთკენ თანდათან ფართოვდება. შენობის შიდა სივრცე განათებულია აღმოსავლეთ, სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში მოწყობილი თითო ვიწრო სწორკუთხა სარკმლით. შენობის ოთხივე ფასადზე წყობის შეღრმავებით პატარა ტოლმკლავა ჯვრებია გამოყვანილი. აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ფასადების შუა ნაწილში თითო ასეთი ჯვარია, ხოლო დანარჩენ ორზე (კუთხეებთან ახლოს) - ორ-ორი. ნაგებობას ორფერდა სახურავი ჰქონია. ნაგებობასთან ახლოს დაფიქსირებულია ნასოფლარის ნაშთები და - საუკუნეების სამარხები.
გომბორის ხიდი

გომბორის ხიდი — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გომბორში გადადებულია მდინარე გომბორის მარჯვენა უსახელო შენაკდზე. რომელიც ამ ადგილას რკინა-ბეტონის კალაპოტშია მოქცეული. აგებულია საუკუნეში.

ხიდი ზომითა და ხასიათით სოლიდურია, ერთმალიანი, სამცენტრიანი თაღის ფორმისაა ( სიგრძე-10,2 მეტრი, სიგანე-6,4მეტრი, სიმაღლე მდინარის ზედაპკრიდან-7,5 მეტრი). ნაგებია აგურით. თაღის საყრდენი ბურჯები ნათალი ქვისაა და იმავე ჯიშის, რუსტირებული ქვითაა მოპირკეთებული.

დაზიანებულია. ხიდს მოაჯირი, აღარ აქვს. მარცხენა ბურჯს აკლია მოსაპირკეთებელი ქვების დიდი ნაწილი. ხიდი ამჭამადაც მოქმედია.
ვერონის კოშკი

ვერონის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ვერონას ჩრდილო-აღმოსავლეთით, გომბორაულად წოდებულ ადგილში, ციხის ქვედა ტერასაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის, ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. წყობაში შიგადაშიგ რიყის ქვებიცაა ჩართული. კედლები შელესილი ყოფილა (კედლის სისქე ფუძის დონეზე 1,9 მეტრია).

კოშკის უმეტესი ნაწილი დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ კუთხე და შესაბამისი კუთხის ნაწილები, რომელთა შეერთებით შექმნილი კუთხე გარედან მომრგვალებულია ისე, რომ მისი ორივე ბოლო კედლის სისქეშია შეჭრილი და კუთხეში ჩართულ, ნახევარწრიულ ბურგს წააგავს, რაც კოშკის ინდივიდუალური თავისებურებაა.
ადგილის დედა (გომბორი)

ადგილის დედა — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გომბორის ჩრდილოეთით სამიოდე კილომეტრზე. განეკუთვნება სავარაუდოდ გვიანდელ შუა საუკენეებს.

ეკლესია დარბაზულია (5,784,32 მეტრზე), ნაგებია სხვადასხვა ზომის, სრულიად დამუშავებული, ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. ქვები, ზომისა და ფორმის მიხედვით, შერჩეული არ არის. ისინი შემთხვევით არის დაწყობილი რის გამოც წყობა ქაოსურია.

ძეგლი თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. მისგან მხოლოდ აფსიდი დგას, თუმცა, ისიც შუაშია განგრეული. გვერდები გადმოხრილია ცენტრისაკენ და ნგრევის პირასაა მისული. დანარჩენი კედლები მიწის დონიდან 0,5-1 მეტრზეა შემორჩენილი. მთავარი შემოსასვლელის სამხრეთ კედლის შუა ნაწილი, ხოლო დასავლეთ კედლის სამხრეთი ნახევარი აკლია. ინტერიერში ამოსულია ხეები და დაახლოებით 1 მეტრ სიმაღლეზე, ნანგრევებითა და მიწითა ამოვსებული.

შესასვლელი (გასუფთავების გარეშე კვალი არ ჩანს) ეკლესიას სამხრეთით ჰქონია. დარბაზი იმდენად მოკლეა, რომ მისი განივი ღერძი, დაახლოებით 1 მეტრით, აღემატება გრძივ ღერძს. აფსიდი ნახევარწრიულია, მასში განიერი, გარეთკენ შევიწროვებული სარკმელია გაჭრილი. მის ორივე მხარეს კი სიმეტრიულად განლაგებული მცირე ზომის, ორი ოთხკუთხა ნიშაა მოწყობილი. ნაშთებიდან ჩანს, რომ სარკმელი თაღოვანი ყოფილა.

ეკლესიის შემორჩენილ კედლებს საფასადე წყობა თითქმის მთლიანად აქვს ჩამოცვენილი.
ტოლათსოფლის სამაროვანი

ტოლათსოფლის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტოლათსოფლის განაპირას, სამხრეთით, განეკუთვნება - საუკუნეებს. 1967 წელს, სადაზვერვო გათხრები ჩაატარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ერწო-თიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელძღვანელი რ. რამიშვილი). გამოვლინდა დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ დამხრობილი სამი ორმოსამარხი და ერთი ქვისსამარხი. ინვენტარი არ აღმოჩნდა (ერთ-ერთ დანგრეულ სამარხში ნაპოვნია მინის ინკრუსტირებელი მძივი, რომელიც ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში).
ვერონის სამაროვანი

ვერონის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ვერონის მკვიდრის ხ. ჭინჭარაულის საკარმიდამო ნაკვეთში. განეკუთვნება ძვ. წ. - საუკუნეებს.

სამაროვანზე 1974 წელს კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, მიწის ზედაპირიდან 40-50 სანტიმეტრის სიღრმეზე, გათხარა სამი ორმოსამარხი. დაზიანების გამო არ მოხერხდა სამარხების ზომებისა და დამხრობის დადგენა. სამივე სამარხს, სავარაუდოდ, ქვის ყრილი ჰქონდა და ერთ-ერთი ორმოსამარხის დასავლეთ ნახევარში აღოჩნდა: ექვსი ადამიანის თავის ქალა; ქვიშანარევი თიხისგან დამზადებული, მოყავისფრო-მოწითალოდ გამომწვარი, ნაცრისფერკეციანი, მრავალმუცლიანი და ბრტყელძირიანი ცალყურა ხელადა; სუფთად განლექილი თიხისაგან დამზადებული, ნაცრსიფერკეციანი, მოწითალო ფერის ხელადის ძირ-გვერდის ფრაგმენტი; რკინის მასრაგახსნილი შუბისპირი; ბრინჯაოს ბრტყელი ფირფიტის სამი რგოლი, ბრინჯაოსავე საკინძი, რომელსაც კონუსისებრი თავი და მრგვალგანიკვეთიანი, თავსიკენ გამსხვილებული ღერო აქვს. სამარხში ასევე აღმოჩნდა მსხვილფეხა საქონლის ძვლებიც.

მეორე სამარხში დადასტურდა ნაცრისფრად გამომწვარი, წვრილმარცლოვანი ქვიშანარევი თიხისაგან დამზადებული დერგის ფრაგმენტები. ბრინჯაოს საკინძი, რომლის თავი ვედრების პოზიციაში მყოფი ადამიანის ფიგურითაა შემკული.

მესამე სამარხში შემორჩენილი იყო ბარძაყის ძვლის ფრაგმენტები და მრგვალმასრიანი, რკინის შუბისპირი - მასრაზე ნახვრეტით.