iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ერთა თანამეგობრობა

ერთა თანამეგობრობა 
ორგანიზაციაში შედის დიდი ბრიტანეთი და ყველა ის სახელმწიფო, რომელიც წარსულში იყო ბრიტანეთის კოლონია, დომინიონი ან პროტექტორატი. მიუხედავად ამისა, ორგანიზაციის წევრია ორი ისეთი ქვეყანა, რომელიც არ შეესაბამება ამ კრიტერიუმს — მოზამბიკი და რუანდა.
ოფიციალური ენები — ინგლისური
დაარსებულია — როგორც ბრიტანული თანამეგობრობა 1926 წელს, და როგორც დღემდე არსებობს 1949 წ.
ქვეყნების რაოდენობა - 54
შტაბ-ბინა — ვესტმინსტერი, ლონდონი,
ოფიციალური საიტი — ერთა თანამეგობრობა
ჩვენებურები (ფესტივალი)

„ჩვენებურები“ — ქართული კულტურის საერთაშორისო ფესტივალი; ტარდება საქართველოში, ყოველწლიურად 2002 წლიდან.

ფესტივალი მიზნად ისახავს საზღვარგარეთის ქართულ დიასპორებთან კულტურული კავშირების აღდგენასა და შენარჩუნებას, ქართული ფოლკლორის პოპულარიზაციას. მასში მონაწილეობენ საქართველოში მოღვაწე, ასევე ქართული დიასპორის წარმომადგენლებით დაკომპლექტებული შემოქმედებითი ჯგუფები და ის უცხოური კოლექტივები, რომელთა რეპერტუარში დიდი ადგილი უჭირავს ქართულ სიმღერასა და ცეკვას. ფესტივალის პრეზიდენტია პროფ. გიული ალასანია.
არტ-გენი

„არტ-გენი“ — ქართული ფოლკლორისა და თვითშემოქმედების ყოველწლიური ფესტივალი. ეწყობა თბილისსა და საქართველოს რეგიონებში. საფუძველი ჩაეყარა როკ-მუსიკოს ზაზა კორინთელის („ზუმბა“) ინიციატივით 2004 წელს.

ფესტივალის მიზანია ქართული ხალხური შემოქმედების პოპულარიზაცია, უცნობი ნიმუშების შეკრება და საზოგადოებისათვის გაცნობა. ფესტივალის ფარგლებში ეწყობა კონცერტები საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებიდან მოწვეული მუსიკალური შემსრულებლების მონაწილეობით, ასევე ხალხური რეწვისა და გამოყენებითი ხელოვნების გამოფენა-გაყიდვები. ფესტივალი ტრადიციულად იხურება თბილისის ეთნოგრაფიულ მუზეუმში გამართული კონცერტით.
ჰეიდარ ალიევი

ჰეიდარ ალიევი ( დ. 10 მაისი 1923, ნახჭევანი, აზერბაიჯანის სსრ — გ. 12 დეკემბერი 2003, კლივლენდი, ოჰაიო, აშშ) — სსრკ-ის და აზერბაიჯანის პოლიტიკური მოღვაწე.

ხელმძღვანელობდა აზერბაიჯანის სსრ სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტს, იყო აზერბაიჯანის კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტის პირველი მდივანი, სკკპ ცკ პოლიტბიუროს წევრი (ნოემბერი 1982), სსრკ მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარის პირველი მდივანი. 1987 გადადგა დაკავებული თანამდებობიდან. 1990 წლის ივლისში აზერბაიჯანში დაბრუნების შემდეგ, ჯერ არჩეულ იქნა აზერბაიჯანის სსრ უმაღლესი საბჭოს დეპუტატად. 1991–1993 წლებში ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი მეჯლისის თავმჯდომარედ, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილედ, (1993, 1998) ორჯერ არჩეულ იქნა აზერბაიჯანის პრეზიდენტად.

თბილისში არსებობს მისი სახელობის სანაპირო.
ჭაკისმთა

ჭაკისმთა, ჭაკისმთა-მათურა — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მთიულეთ-ფშავის კავკასიონის მთავარ ქედზე, მდინარე ფშავის არაგვის მარჯვენა შენაკადის — მათურხევის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3170 მ. აგებულია ქვედა-იურული ასპიდური ფიქლებით, თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. აქვს ძლიერ დახრილი კალთები. მთაზე შემორჩენილია მყინვარული ფორმები. შემოსილია ალპური ბალახეულით.
ჭალა (გულრიფშის მუნიციპალიტეტი)

ჭალა — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გულრიფშის მუნიციპალიტეტში, განახლების თემში, მდინარე კოდორის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 120 მ, გულრიფშიდან 22 კმ, დრანდიდან 13 კმ., განახლებიდან 1 კმ. 1948 წლამდე ეწოდებოდა ნიკოლაევკა. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეჩაიეობა, მეთამბაქოეობა, მესიმინდეობა.
ჭალა (ოზურგეთის მუნიციპალიტეტი)

ჭალა — სოფელი საქართველოში, გურიის მხარის ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, ბოხვაურის თემში (სოფლები: ბოხვაური, ჭალა). მდებარეობს მდინარე ნატანების მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 150 მ, ოზურგეთიდან 6 კმ, ბოხვაურიდან და დვაბზუდან 1 კმ.

ეკლესია
სოფელში იდგა საუკუნეში აგებული ტაძარი. ამჟამად მისგან შემორჩენილია მხოლოდ ცოკოლი, დასავლეთის კედელი და იატაკის ფილები, ასევე სამრეკლო. ჭალის ეკლესია დარბაზული ტიპისაა, აშენებული იყო ნატეხი ქვით, მთავარანგელოზ მიქაელის სახელზე. შენობას ჰქონდა გარეთ გაზიდული ნახევარწრიული აბსიდი. შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონდა. კარი თაღოვანია. ტიმპანზე რელიეფია მოცემული. ამავე კედელზე, შესასვლელის სიმეტრიულად მიდგმულია ბაზალტის კარგად გათლილი კვადრებით ნაგები სამრეკლო. ის სამსართულიანია. თითოეული სართული ოთხ სვეტზე დაყრდნობილი თაღოვანი ფანჩატურია. ყოველი მომდევნო სართული მოცულობებში მცირდება. სამრეკლო თუნუქის წაწვეტებული სახურავით მთავრდება. პირველი სართულის სვეტები მასიურ, სწორკუთხა ბაზისებზეა აღმართული. თითოეული სვეტი კაპიტელებით ბოლოვდება, რომლებსაც ეყრდნობა სართულის თაღები. სამრეკლოს სვეტები სხვადასხვა სახის დეკორატიული დეტალებითაა შემკული. სამრეკლოს ნაგებობა საქართველოსთვის იშვიათობას წარმოადგენს, ის ერთ-ერთი გამოხატულებაა საქართველოში უცხო სტილის შემოტანის მცდელობისა. 1828 წლისთვის სამრევლოში 40 კომლი შედიოდა. წმინდა მიქაელის საყდარი 1920-იან წლებში დაანგრიეს. ნაეკლესიარს და სამრეკლოს კულტურული ძეგლის სტატუსი აქვს.

მოსახლეობა
ცნობილი ადამიანები
სიმონ გოგიტიძე (1872-1927) — პედიატრი
ილარიონ გიორგაძე (1881-1923) — რევოლუციონერი
გერმანე გოგიტიძე (1886-1960) — პროდიუსერი, ქართული კინოს პიონერი
ჭალა (საჩხერის მუნიციპალიტეტი)

ჭალა — სოფელი საქართველოში, საჩხერის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფლები: დარყა, დრბო, ზემო ქარზმანი, თედელეთი, პერევი, საკოხია, სინაგური, სპეთი, ტბეთი, ქვემო ქარზმანი, ღონა, ჭურნალი, ჯრია, ხახეთი და ჯალაბეთი).

მდებარეობს მდინარე ყვირილის ნაპირებზე. ზღვის დონიდან 560 მეტრი, საჩხერიდან 11 კილომეტრი. სოფელში არის საექიმო პუნქტი და საჯარო სკოლა.

ისტორია
ჭალის ტერიტორია თავისი ხელსაყრელი ბუნებრივი პირობების გამო დასახლებული იყო უკვე ბრინჯაოს ხანაში, ამას ადასტურებს სამეურნეო სამუშაოების დროს ნაპოვნი სამუშაო იარაღები. ფეოდალურ ხანაში ეს ტერიტორია რაჭის საერისთავოში შედიოდა და მას კახაბერ განაგებდა. გვიან ფეოდალურ ხანაში ჭალა აბაშიძეების სამფლობელო გახდა. მათი აღზევება საუკუნიდან იწყება. აბაშიძეები იმერეთში მრავალ სოფელსა და ეკლესიებს ფლობდნენ, ხოლო რეზიდენცია ჭალაში გააჩნდათ, აქ იყო მათი სასახლე, კარის ეკლესია, და საძვალე. აბაშიძეების სახელს უკავშირდება წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესია, რომელიც საუკუნის ძეგლს წარმოადგენს და ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესიის ნანგრევები, რომელიც 1502 წლით თარიღდება.

1896 წელს ჭალას ეწვია მარჯორი უორდროპი და მისი ოჯახის წევრები. ისინი თავად ნიკოლოზ აბაშიძეს სტუმრობდნენ.

საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მევენახეობა და მეცხოველეობა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 676 ადამიანი.

ცნობილი ადამიანები
სოფელში დაიბადა ქართველი მსახიობი გოჩა აბაშიძე.

ღირსშესანიშნაობები
სოფლის მახლობლად დგას ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი – აბაშიძეების შუა საუკუნეების მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია. ინტერიერის მოხატულობა საუკუნის დასაწყისს განეკუთვნება.

სოფელში შემორჩენილია ადგილობრივი მკვიდრის, ღენტორ აბაშიძის სახლი, რომელიც იმერული ოდის ნიმუშია. ამ სახლში გადაღებულია მხატვრული ფილმი სამანიშვილის დედინაცვალი.
არაბული ქვეყნების ლიგა

არაბული ლიგა , ოფიციალური სახელი არაბული ქვეყნების ლიგა — საერთაშორისო ორგანიზაცია, რომელიც 22 არაბულ ქვეყანას და პარტნიორ სახელმწიფოებს აერთიანებს. ორგანიზაცია შექმნილია 1945 წლის 22 მარტს. უმაღლესი ორგანო — ლიგის საბჭო მდებარეობს კაიროში (ეგვიპტე).

ისტორია
შექმნისთანავე, 1945 წელს მშვიდობის და ორგანიზაციის შექმნის ხელშეკრულებას შვიდმა ქვეყანამ მოაწერა ხელი: ეგვიპტე, ერაყი, ლიბანი, საუდის არაბეთი, სირია, ტრანსიორდანია (დღევანდელი იორდანია) და იემენი. შემდეგში კი ლიგას შეურთდნენ: ლიბია (1953), სუდანი (1956), მაროკო და ტუნისი (1958), ქუვეითი (1961), ალჟირი (1962), ბაჰრეინი, კატარი, ომანი და არაბთა გაერთიანებული საამიროები (1971), მავრიტანია (1973), სომალი (1974), ჯიბუტი (1977), კომორის კუნძულები (1993). 1976 წელს ლიგაში მიიღეს პალესტინის განთავისუფლების ორგანიზაცია, 1988 წლიდან წარმოადგენს პალესტინის სახელმწიფო.

გენერალური მდივნები
, აბდულ რაჰმან ჰასან აზამი 1945 – 1952
, აბდულ ხალექ ჰასაუნა 1952 – 1972
, მაჰმუდ რიადი 1972 – 1979
, ჩედლი ქლიბი 1979 – 1990
, აჰმედ ისმათ აბდელ მაგიდი 1991 – 2001
, ამრ მუსა 2001 – 2011
, ნაბილ ელარაბი 2011–დან
ჭალა (შუახევის მუნიციპალიტეტი)

ჭალა — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, შუახევის მუნიციპალიტეტში (ჭვანას თემი). მდებარეობს მდინარე ჭვანისწყლის ხეობაში, ზღვის დონიდან 760 მ, დაბა შუახევიდან 16 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეთამბაქოეობა, მეცხოველეობა. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 354 კაცი.

დემოგრაფია
ჭალაათის მყინვარი

ჭალაათის მყინვარი — ხეობის რთული ტიპის მყინვარი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე მულხრის მარჯვენა შენაკადის — მესტიაჭალის სათავეში. შედგება ორი ნაკადისაგან და იკვებება ზღვის დონიდან 4000 მეტრზე მაღალი მწვერვალების: უშბის, ჩათინის, კავკასის და ბჟედუხის ფერდობებიდან. ძირითადია მარცხენა ნაკადი, მის ზედაპირზე სამი ყინულჩანჩქერია განვითარებული, რაც მყინვარქვეშა რელიეფში რიგელების არსებობაზე მიუთითებს. ყველაზე მძლავრი ზედა ყინულჩანჩქერის სიმაღლე 300 მეტრია, სიგანე 700 მეტრი. ქვედა ორი ყინულჩანჩქერი შედარებით მცირეა. ყინულვარდნილების მიდამოებში მყინვარის ენა სხვადასხვა მიმართულების ნაპრალებით არის დასერილი (სერაკები). იგი კავკასიონის სამხრეთ ფერდობებზე არსებული მყინვარებიდან ყველაზე დაბალ ნიშნულამდე ზღვის დონიდან 1960 მ ჩამოდის და ტყის ზონაში იჭრება. მყინვარის ფართობი 8,59 კმ²-ია, მარცხენა მთავარი ნაკადის სიგრძე 9,35 კმ, ხოლო მარჯვენა ნაკადის სიგრძე 7,30 კმ-ია. მყინვარიდან გამოდის მდინარე მესტიაჭალის შენაკადი ჭალაათი. მისასვლელი გზა დაბა მესტიიდან.
ჭალაათის უღელტეხილი

ჭალაათის უღელტეხილი — უღელტეხილი საქართველოსა და რუსეთის (ყაბარდო-ბალყარეთი) საზღვარზე, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარ ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 4200 მ. აგებულია კამბრიულისწინა და პალეოზოური კრისტალური ფიქლებითა და გრანიტოიდებით. დამახასიათებელია ნივალური ლანდშაფტი. აკავშირებს მდინარეების მესტიაჭალისა (ენგურის აუზი) და ადილსუს (ბაქსანის აუზი) ხეობებს.
ალექსანდრე ბერულავა

ალექსანდრე (საშა) ბერულავა (დ. 11 ნოემბერი, 1945, სოხუმი, საქართველოს სსრ — გ. 27 სექტემბერი, 1993, სოხუმი, საქართველო) — ქართველი ჟურნალისტი, მწერალი, აფხაზეთში ქართული ტელევიზიის ერთ-ერთი დამფუძნებელი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მინისტრთა საბჭოს პრესსამსახურისა და სამხედრო პრესცენტრის უფროსი. უგზო-უკვლოდ დაკარგულად ითვლებოდა სოხუმის დაცემის დღიდან, დახვრიტეს აფხაზმა სეპარატისტებმა და ჩრდილოკავკასიელმა დაქირავებულმა მებრძოლებმა სოხუმის დაცემის დღეს, ჟიული შარტავასა და მინისტრთა კაბინეტის სხვა წევრებთან ერთად.

ბიოგრაფია
დაიბადა სოხუმში. დაამთავრა სოხუმის მე-14 საშუალო სკოლა და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჟურნალისტიკის ფაკულტეტი, რომლის დასრულებისთანავე მუშაობდა გაზეთ „საბჭოთა აფხაზეთში“, შემდეგ კი — „აფხაზეთის რესპუბლიკაში“. აფხაზეთის შეარაღებული კონფლიქტის დროს მუშაობდა სამხედრო კორესპონდენტად, ბოლოს კი — აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის პრეს-ცენტრის ხელმძღვანელად.

ალექსანდრე ბერულავა აფხაზეთში ქართული ტელევიზიის ერთ-ერთი დამფუძნებელია. ომის დაწყებისას, 1992 წლის 14 აგვისტოს, ქალაქის ცენტრში იგი ახალგაზრდა აფხაზმა ბოევიკებმა დაატყვევეს. გუდაუთაში სეპარატისტების ბაზაზე ხანგრძლივი წამების შემდეგ მისი განთავისუფლება მხოლოდ საერთაშორისო ორგანიზაციების ჩარევით მოხერხდა.

სოხუმის ბრძოლების დროს იმყოფებოდა ჟიული შარტავასთან ერთად ალყაში მოქცეულ აფხაზეთის მინისტრთა საბჭოს შენობაში. ქალაქის დაცემის შემდეგ გაუჩინარდა. არ ჩანს აფხაზი ოპერატორის მიერ გადაღებულ ქართველი ტყვეების წამების და დახვრეტის ფირზე. ბერულავას დარჩა მეუღლე და შვილი.

დაჯილდოებულია, სიკვდილის შემდეგ, ვახტანგ გორგასლის ხარისხის ორდენით (2018). საქართველოს პრეზიდენტმა გიორგი მარგველაშვილმა ჟურნალისტის დღეს საქართველოს ერთიანობისათვის ბრძოლაში დაღუპულ მეომრებზე საუბრისას ხაზი გაუსვა ეროვნული გმირების თავდადების მნიშვნელობას თანამედროვე ქართული სახელმწიფოს განვითარების საქმეში.
კლაუდიო მონტევერდი

კლაუდიო მონტევერდი ( დ. 15 მაისი, 1567, კრემონა, — გ. 29 ნოემბერი, 1643, ვენეცია) — იტალიელი კომპოზიტორი, მომღერალი და კათოლიკე მღვდელი. პატარაობაში მას მუსიკას მარკ’ანტონიო ინგეგნერი ასწავლიდა კრემონას კათედრალში. 1587–1638 წლებში გამოაქვეყნა მადრიგალის 8 წიგნი. 1607 წლიდან მის შემოქმედებაში მთავარი ადგილი ოპერამ დაიკავა. კლაუდიო მონტევერდიმ დიდი გავლენა მოახდინა თანამედროვეებზე.
ქოჩაქიძეები

ქოჩაქიძეები — არისტოკრატიული საგვარეულო დასავლეთ საქართველოში, ოდიშში. მემკვიდრეობით ფლობდნენ ჭალადიდს. თავადობა დაუმტკიცდათ რუსეთის მმართველობის პერიოდში, საუკუნეში. იოანე ბატონიშვილის გენეალოგიურ ტრაქტატში შემონახული გადმოცემის მიხედვით, საგვარეულო მომდინარეობს თამარ მეფის დროს ზაქარია მხარგრძელის მიერ დატყვევებული და შემდეგ საქართველოში გაქრისტიანებული ხვარაზმელი დიდგვაროვნისგან.

საგვარეულოს ცნობილი წარმომადგენელი იყო პოეტი გიორგი ჭალადიდელი (გიორგი ქოჩაქიძე; 1847-1898).

რესურესები ინტერნეტში
ბაგრატიონი, იოანე. ქოჩაქიძე (ოდიშის თავადნი) . „შემოკლებით აღწერა საქართველოს შინა მცხოვრებთა თავადთა და აზნაურთა გვარებისა“.
ეროვნული გმირის ორდენი

ეროვნული გმირის ორდენი — საქართველოს უმაღლესი სახელმწიფო ჯილდო, რომელიც საქართველოს ეროვნული გმირის წოდებასთან ერთად ენიჭება პირს საქართველოსთვის განსაკუთრებული, გამორჩეული გმირული ქმედებისათვის. დაწესდა 2004 წლის 24 ივნისს.

აღწერა
ეროვნული გმირის ორდენის ნიშანი წარმოადგენს ხუთჯვრიან კომპოზიციას – ოქროს დიდი ჯვარი, მკლავთა შორის ოთხი ოქროს მცირე
ჯვრითა (იმეორებს საქართველოს სახელმწიფო დროშის კომპოზიციას) და ჯვრების ფრთებში მეწამული (წითელი) მინანქრით. ჯვრის კომპოზიციის საკიდს წარმოადგენს ძვირფასი თვლებით მოოჭვილი ოქროს „ივერიული“ გვირგვინი (სახელმწიფო გერბის ფარს ზემოთ მოთავსებული სუვერენიტეტის სიმბოლო). ორდენი საკიდთან დაკავშირებულია ვაზის წნულის ორნამენტული ოქროს დეტალით.

ეროვნული გმირის ორდენის ესკიზის ავტორია მხატვარი-ჰერალდიკოსი მამუკა გონგაძე.

ტარების წესი
ეროვნული გმირის ორდენის ტარება ხდება ყელზე, მეწამულ (წითელ) ლივლივა ბაფთაზე, რომელსაც კიდეებზე გასდევს ოქროსფერი ზოლები. ორდენის აღნიშვნა აგრეთვე ხდება ორდენის ბაფთის შესატყვისი თამასით. ორდენის დიამეტრი 5 სმ-ია.

ორდენის მფლობელები
მინიჭებული აქვს აფხაზი სეპარატისტების მიერ დახვრეტილ აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარეს ჟიული შარტავას (გ. 1993) და ცხინვალის რეგიონში გმირულად დაღუპულ ჯარისკაცს ზაზა დამენიას (გ. 2004), რუსეთ-საქართველოს ომის დროს ოსი სეპარატისტების მიერ წამებით მოკლულ გიორგი ანწუხელიძეს, აფხაზეთის ომში გმირულად დაღუპულ სამხედრო მფრინავ ზურაბ იარაჯულს, გიორგი მაზნიაშვილს, ავთო იოსელიანს, ზვიად გამსახურდიას, მერაბ კოსტავას, მარო მაყაშვილს, გრიგოლ ფერაძეს, ექვთიმე თაყაიშვილს, ქაიხოსრო ჩოლოყაშვილს, მიხაკო წერეთელს, ამბროსი ხელაიას, გურამ გაბესკირიას, ზურაბ ჭავჭავაძეს, გენო ადამიას, მამია ალასანიას, ალექსანდრე ონიანს, ლევან კლიმიაშვილს, ელიზბარ გულისაშვილს, სიმონ ბაგრატიონ-მუხრანელს, ვარდენ წულუკიძეს, ალექსანდრე ანდრონიკაშვილს, როსტომ მუსხელიშვილს, ალექსანდრე მაჭავარიანს, დიმიტრი ჩრდილელს, ფარნაოზ ყარალაშვილს, ივანე ქუთათელაძეს, სიმონ ჭიაბრიშვილს, იასონ კერესელიძეს, გიორგი ხიმშიაშვილს, ნიკოლოზ ზანდუკელს, კოტე აფხაზს. სიკვდილის შემდეგ; აგრეთვე პოლონეთის პრეზიდენტ ლეხ კაჩინსკის და ამერიკელ სენატორ ჯონ მაკ-კეინს.
ემანუელ დე გრუში

ემანუელ დე გრუში (ფრანგ. ), მარკიზი (დ. 23 ოქტომბერი, 1766, პარიზი — გ. 29 მაისი, 1847, სენტ-ეტიენი) — საფრანგეთის სამხედრო მოღვაწე, მარშალი (1815); ნაპოლეონის ომების მონაწილე.

ბიოგრაფია
სამხედრო სამსახურში იყო 1779 წლიდან. არისტოკრატიული წარმოშობის მიუხედავად მხარი დაუჭირდა საფრანგეთის რევოლუციას, რესპუბლიკურ არმიას შეუერთდა და მალე დივიზიის გენერლობა მიიღო. მონაწილეობდა ვანდეის ომში (1793), ირლანდიის ექსპედიციაში (1797). 1798 წელს იყო პიემონტის გუბერნატორი. თავი გამოიჩინა იტალიაში რუსეთისა და ავსტრიის ჯარების წინააღმდეგ ბრძოლებში 1799 წელს. ნოვის ბრძოლაში 14 ჭრილობა მიიღო და ტყვედ ჩავარდა. გათავისუფლების შემდეგ საფრანგეთში დაბრუნდა; შემდეგ მონაწილეობდა ჰოჰენლიდენის ბრძოლაში ავსტრიელების წინააღმდეგ (1800). თავდაპირველად ნაპოლეონ ბონაპარტის ოპოზიციაში იყო, შემდეგ მის სამსახურში ჩადგა და მონაწილეობდა მის ყველა მნიშვნელოვან ომში. 1809 წ. ავსტრიასთან ომის დროს სარდლობდა ეჟენ დე ბოარნეს „იტალიის არმიის“ კავალერიას. 1812 წ. ნაპოლეონის რუსეთში ლაშქრობის დროს მეთაურობდა კავალერიულ კორპუსს. მოკავშირეების შეტევის დროს მონაწილეობდა თავდაცვით ბრძოლებში საფრანგეთის ტერიტორიაზე (1814 წ.). 1815 წ. ნაპოლეონის პირველი გადაგომის შემდეგ წოდება და ტიტულები ჩამოართვეს. „ასი დღის“ დროს კვლავ იმპერატორს მიემხრო და გახდა საფრანგეთის მარშალი და პერი. ვატერლოოს კამპანიის დროს სარდლობდა კორპუსს, რომელიც ლინის ბრძოლის შემდეგ უკანდახეული პრუსიელები უნდა გაენადგურებინა; თუმცა გრუშიმ ეს ვერ შეძლო, რამაც გადაწყვიტა ვატერლოოს ბრძოლის ბედი. ამის შემდეგ გრუშიმ მოიპოვა უმნიშვნელო გამარჯვება ვავრთან და შეძლო არმიის ნარჩენების უკანდახევის ორგანიზება პარიზის მიმართულებით. ბურბონთა მეორე რესტავრაციის შემდეგ ემიგრაციაში წავიდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში, სადაც 1821 წლის ამნისტიამდე დარჩა. როიალისტები მის სიკვდილით დასჯას ითხოვდნენ, ბონაპარტისტები კი ვატერლოოს კამპანიის დროს დაშვებული შეცდომების გამო მოღალატედ მიიჩნევდნენ. 1830 წ. ივლისის რევოლუციის შემდეგ მეფე ლუი-ფილიპმა მარშლისა და პერის წოდებები დაუბრუნა.
ჭალადიდის არქეოლოგიური ძეგლები

ჭალადიდის არქეოლოგიური ძეგლები — სხვადასხვა დროის (ძვ. წ. ათასწლ. ნახ. დასასრულის, ძვ. წ. ს., ძვ. წ. - სს., ძვ. წ. - სს., ფეოდალური ხანის) არქეოლოგიური ძეგლები ქვემო ჭალადიდის თემის ტერიტორიაზე, საბაჟოში (ხობის მუნიციპალიტეტი). არქეოლოგიური კვლევა მიმდინარეობდა 1961 წლიდან (ხელმძღვანელი თ. მიქელაძე).

აღმოჩენილია ერთმანეთთან მჭიდროდ დაკავშირებული ბრინჯაოს ხანის ნამოსახლარის 3 კულტურული ფენა, ასევე ადრინდელი რკინის ხანის კულტურის ფენები, კოლხეთის სამეფოსათვის დამახასიათებელი ადგილობრივი და იმპორტული ნივთები, შუა საუკუნეების მასიური ქვევრები და სხვა.
ჭალატყე

ჭალატყე — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში (ქვედა საქარის თემი). მდებარეობს მდინარეების ძუსისა და ბუჯას შესართავთან (წარმოქმნიან მდინარე ჩოლაბურს), ზღვის დონიდან 240 მეტრი, ზესტაფონიდან 10 კილომეტრი.

ისტორია
ჭალატყე შუა საუკუნეებში ფეოდალური ქალაქი იყო. ლეგენდა ამ ქალაქს "ბალისტომს" უწოდებს. ქალაქი მოიცავდა ამჟამინდელი ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლებს: ჭალატყე, ზოვრეთი, ტყლაპივაკე, ქვედა საზანო, შიმშილაქედი და თერჯოლის მუნიციპალიტეტის სოფლებს ზედა საზანო და შიმშილაქედი. ის იწყებოდა თამარის ხიდიდან და აღწევდა ნაქალაქარ ჩიხორამდე.

აქ გადიოდა აღმოსავლეთ საქართველოში მიმავალი გზა, რაც ხელს უწყობდა ქალაქის ეკონომიკურ დაწინაურებას. წყაროებში პირველად იხსენიება 1646 წელს, როდესაც იგი სამეგრელოს მთავარმა ლევან დადიანმა დაარბია. 1703 წ. ოსმალებმა ააფეთქეს ჭალატყის სამი თავდაცვითი ნაგებობა — კოშკები, ააოხრეს ჯვარცმის ეკლესია, რომელიც საუკუნეში განაახლა იმერეთის მეფე სოლომონ -მა. საუკუნეში ჭალატყე კვლავ ერთ-ერთ მნიშვნელოვან სავაჭრო პუნქტად რჩებოდა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 676 ადამიანი.

ღირსშესანიშნაობები
სოფელში შემორჩენილია მდ. ჩოლაბურზე გადებული განვითარებული შუა საუკუნეების ე.წ. „თამარის ხიდი“. ადგილობრივი მოსახლეობა მას „ქვითკირის ხიდსაც“ უწოდებს. ლეგენდის თანახმად ამ ადგილას თამარ მეფეს გაუვლია თავისი ამალით. მდინარეზე გადასასცლელი ხიდი არ ყოფილა. მეფეს უბრძანებია ხიდის აშენება. მშენებლობისას გამოიყენეს მხოლოდ კვერცხის ცილა, ქვა და კირი. ხიდის შუა წელი ამაღლებულია.
მცირეჯაგრიანი ჭიები

მცირეჯაგრიანი ჭიები, ოლიგოქეტები , რგოლოვანი ჭიების კლასი. მათი სხეულის სიგრძე მმ-ის რაღაც ნაწილიდან 2,5 მ-მდე აღწევს (ზოგი ტროპიკული ჭიაყელა). აქვთ სხეულის მეორეული ღრუ (ცელომი). მათი სხეული შედგება 5—7-იდან 600-მდე სეგმენტებისაგან. თითოეულ სეგმენტზე, გარდა პირის სეგმენტისა, ჯაგრების კონებია. მცირეჯაგრიანი ჭიები ჰერმაფროდიტებია, ზოგი უსქესოდაც მრავლდება. ზოგ სახეობას პართენოგენეზი ახასიათებს. განვითარება მეტამორფოზის გარეშე ხდება. კლასში 3000-მდე სახეობაა, მათ შორის 2000 ნიადაგის, დანარჩენი მტკნარი წყლისა და მცირეოდენი ზღვის ბინადარია. საქართველოში გავრცელებულია ჭიაყელას 25 სახეობა. მტკნარი წყლის ფორმებიდან ყველაზე ფართოდ არის გავრცელებული , -ის გვარის რამდენიმე სახეობა და სხვა. უმრავლესობა იკვებება მცენარეული დეტრიტით, რამდენიმე სახეობა მტაცებელია, ზოგი მდინარის კიბოს ექტოპარაზიტია. მცირეჯაგრიანი ჭიებს დიდი მნიშვნელობა აქვთ წყალსაყევისა და ნიადაგში ნივთიერებათა წრებრუნვისათვის, გაბინძურებული წყალსატევების თვითგასუფთავებისათვის; ამავე დროს მცირეჯაგრიანი ჭიები თევზების საკვებია.
მცოცავი მცენარეები

მცოცავი მცენარეები — მცენარეები, რომელთა ღერო ემაგრება მეზობელ მცენარეებს ან რაიმე სხვა საყრდენს განსაკუთრებული სამარჯვების საშუალებით და ზევით ადის. მცოცავი მცენარეებს ღეროებსა და ფოთლებზე აქვთ ჯაგრები, ეკლები ან ქაცვები (მაყვალი, ზოგი ასკილი, როტანგის პალმა, ენდრონიკა და სხვა); ზოგს ღეროზე უვითარდება დამატებითი ფესვთა კონები (სურო, ვანილი და სხვა). ზოგი კი საყრდენს ემაგრება ულვაშების დახმარებით (პარკოსან მცენარეთა ნაწილი და სხვა).
მცოხნელები

მცოხნელები — ძუძუმწოვრების ქვერიგი წყვილჩლიქოსნების რიგისა. უმეტესობას 4-განყოფილებიანი (ფაშვი, ბადურა, წიგნარა, მაჭიკი) კუჭი აქვს. საჭმლის მონელების პროცესში დიდ როლს თამაშობს ცოხნა. მცოხნელებთაგან ბევრს კარგად განვითარებული რქები აქვთ. ზედა საჭრელები არ აქვთ. კიდურებზე ყველაზე მეტად განვითარებულია მე-3 და მე-4 თითები, რომლებზეც დიდი რქოვანი ჩლიქები აქვთ. არსებობს მცოხნელების 6 ოჯახის (ირმულასებრნი, მუშკისებრნი, ირმისებრნი, რქახრახნილისებრნი, ჟირაფისებრნი, ძროხისებრნი) 180-მდე სახეობა. ველური მცოხნელები თითქმის ყველგან გვხვდებიან (ავსტრალია, მადაგასკარისა და ანტილის კუნძულების გარდა). უმეტესად ჯოგური, პოლიგამიური ცხოველებია. აქვთ დიდი სამეურნეო მნიშვნელობა (იყენებენ უმთავრესად ხორცსა და ტყავს).
მცურავები

მცურავები — კრებითი სახელწოდება, რომელიც აღნიშნავს ანკარასებრთა ოჯახის გველების რამდენიმე გვარს. მათი სიგრძე 3,5 მ-ს აღწევს. მცურავების 90-ზე მეტი სახეობა გავრცელებულია შუა და სამხრეთ ევროპაში, აზიაში, ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ აფრიკაში, ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ამერიკაში. ბინადრობენ ველებზე, ნახევრადუდაბნოებში, უდაბნოებში, დაბლობისა და მთის ტყეებში. მეტად მოძრავი არიან. იკვებებიან წვრილ-წვრილი ხერხემლიანებით (ახალგაზრდები — მწერებით). უმრავლესობა მსხვერპლს სხეულის რგოლებით ან მიწაზე მიჭერით გუდავს. მრავლდებიან კვერცხებით. საქართველოში გვხვდება 7 სახეობის მცურავები, ამათგან 3 ეკუთვნის -ის გვარს, 4 — -ს გვარს.
ჭალა-ქადაგაური

ჭალა-ქადაგაური — სოფელი საქართველოში, გურიის მხარის ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში, ზემო სურების თემში (სოფლები: ზემო სურები, თავსურები, ტობახჩა, შველაურ-ციციბაური, ჩაკიტაური, წითელგორა, ჭალა-ქადაგაური). მდებარეობს მდინარე სუფსის ხეობაში, ზღვის დონიდან 480 მ, ჩოხატაურიდან 24 კილომეტრი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 21 ადამიანი.
სამანი

სამანი, მიჯნა, სამიჯნო ნიშანი (ქვა, ქვის ან ლითონის ჯვარი და ა.შ.) ძველ საქართველოში. ტერმინი გვხვდება საადგილმამულო საბუთებში ს. შუა წლებიდან. ქართლის მეფის ვახტანგ -ის სამართლის წიგნში სამანს ეხება 2 მუხლი: „241. ქ. სამძღვრის მოგლეჯისათვის“ და „242. 1. სამნის მოგლეჯისათვის“, რომლითაც დამნაშავეს სასჯელად ხელის მოკვეთა ეფარდებოდა. სამანი ეწოდებოდა აგრეთვე თემისაგან მოკვეთის სიმბოლოს — მიწაში ჩასმულ ქვას ნიშნად იმისა, რომ განდევნილს თემში აღარ მიესვლებოდა.
სამანი (ორგანიზაცია)

სამანი (საქართველოს აყვავებისათვის მებრძოლი ახალგაზრდა ნაციონალისტები) — იატაკქვეშა პატრიოტული ორგანიზაცია მეორე მსოფლიო ომის დროინდელ საბჭოთა საქართველოში, რომელიც მიზნად ისახავდა საბჭოთა რეჟიმის დამხობას შეიარაღებული აჯანყების გზით და საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენას.

სამანი 1942 წელს შექმნეს ახალგაზრდა და ნიჭიერმა წოვა-თუშმა პოეტმა ადამ ბობღიაშვილმა (ალვანელი) და მისმა მეგობარმა მიხეილ იმედიძემ მას შემდეგ, რაც გაიცა წინამორბედი ფარული ორგანიზაცია, რომელსაც მათი პედაგოგი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი მიხეილ ზანდუკელი თავკაცობდა. 1941 წელს სექტემბერში ზანდუკელი და მისი თანამოაზრე 17 ასპირანტი თბილისში დააპატიმრეს. 1942 წელს შემოდგომაზე რეპრესიებს გადარჩენილმა სამანელებმა თბილისიდან თავი დააღწიეს და კახეთს, 1942 წელს ადრიან გაზაფხულზე კი თუშეთს შეეხიზნენ. მათი მიზანი იყო თუშეთის ტერიტორიაზე მომხრეების შემოკრება და ჩეჩნეთის მთიანეთში მოქმედ ანტისაბჭოთა მეამბოხეებთან კავშირის დამყარება. მთავრობამ თუშეთში გამაგრებული სამანელების წინააღმდეგ რამდენიმე ასეული გაგზავნა თელავის შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის უფროსის, გამოცდილი ჩეკისტის ალიოშა კვაშალის მეთაურობით. კვაშალმა შეძლო ორგანიზაციის განადგურება: შეთქმულთა ნაწილი გადმოიბირა, ნაწილი დააპატიმრა, მეთაურები, მათ შორის ბობღიაშვილი, 1943 წელს მოკლეს. მათ თავები მოჰკვეთეს და ხალხის დასაშინებლად თუშთა საგანგებოდ შეკრებილ კრებას წარუდგინეს. ორგანიზაციის ლიკვიდაციას თან ახლდა მასობრივი დაპატიმრებები თუშეთში.
ჭალახმელა

ჭალახმელა — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ქედის მუნიციპალიტეტში, დოლოგანის თემში (სოფლები: დოლოგანი, ჭალახმელა, ჭინკაძეები). მდებარეობს მდინარე აჭარისწყალის მარცხენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 400 მ სიმაღლეზე, დაბა ქედიდან დაშორებულია 20 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 162 კაცი.

ისტორია
ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის მაჭახელის ნაჰიეში და ცხოვრობდა 22 კომლი. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას.

დემოგრაფია
ჭალე

ჭალე — სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის წალენჯიხის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფლები: ეწერფერდი და ფოცხოეწერი).

ჭალის თემის ტერიტორიაზე ფუნქციონირებს სამი სკოლა, ორი საბავშვო ბაღი, ამბულატორია, საკონცერტო დარბაზი, ოთხი საფეხბურთო მოედანი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 900 ადამიანი.