iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ერიკ V (დანია)

ერიკ (; დ. 1249 — გ. 22 ნოემბერი, 1286) — ესტრიდსენების დინასტიის წარმომადგენელი. დანიის მეფე კრისტოფერ -ისა და დედოფალ მარგარეტ სამბირიას ვაჟი. დანიის მეფე 1259-86 წლებში. 1259-64 წლებში მისი რეგენტი დედამისი იყო, რა პერიოდშიც მიმდინარეობდა კონფლიქტები შლეზვიგსა და ჰოლშტაინთან. ამ პერიოდში იგი ბრანდენბურგში ცხოვრობდა, სადაც დაქორწინდა მარკგრაფ იოჰან -ის ასულ აგნეს ბრანდენბურგელზე.

ბიოგრაფია
ერიკი დაიბადა 1249 წელს. იგი იყო დანიის მეფე კრისტოფერ -ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ მარგარეტ სამბირიას უფროსი ვაჟი.

1253 წელს, როგორც ტახტის მემკვიდრე იღებს მამის თანამმართველის წოდებას. 1259 წლის 29 მაისს მამამისი მოწამლეს, რა დროსაც 10 წლის ერიკ დანიის მეფე გახდა, თუმცა მას სრულწლოვანებამდე რეგენტად დედამისი, დედოფალი მარგარეტი დაენიშნა. 1253-74 წლებში ლუნდის ეპარქიასთან არსებული ღრმა პრობლემების აღმოფხვრას თავისი მეფობის ნახევარი შეალია.

რეგენტობის პერიოდში (1259-64), დედოფალი მარგარეტი ებრძოდა თავისი მაზლის ცოლს, წარსულში ასევე დედოფალ მატილდა ჰოლშტაინელს, რომელიც თავის ვაჟებს აქეზებდა და ისინი ტახტზე აცხადებდნენ პრეტენზიას. 1261 წელს სამეფო არმიამ აიღო შლეზვიგი და მისი ვაჟები დაატყვევა, რომელიც მარგარეტმა მხოლოდ მას შემდეგ გაათავისუფლა, რაც ბრანდენბურგის მარკგრაფ იოჰანმა პირობა მისცა, რომ თავის ქალიშვილს ერიკზე დააქორწინებდა.

1274 წელს, მონარქსა და ეკლესიას შორის არსებული განხეთქილება საბოლოოდ ერიკსა და ლუნდის არქიეპისკოპოსს შორის დადებული შეთანხმებით დასრულდა, რა დროსაც მეფემ ავტონომიის მოთხოვნის გაუქმების სანაცვლოდ არქიეპისკოპოსს 15,000 მარკი გადაუხადა.

ერიკი ასევე აქტიური იყო საგარეო პოლიტიკაშიც. იგი ებრძოდა ნორვეგიის მეფე მაგნუს -ს, რომელიც აცხადებდა, რომ მისი მეუღლე, დედოფალი ინგებორგ დანიელი, რომელიც ერიკ -ის ასული იყო, ტახტის ერთადერთი ლეგიტიმური მემკვიდრე იყო. იგი ასევე იბრძოდა შვედეთის მეფე ვალდემარ -ისა და მისი ძმის, მაგნუსის წინააღმდეგ. 1268-70 წლებში მან დიდი ჯარები გააგზავნა დანიის ესტონეთში ტალინის დასაცავად, რომელსაც გამუდმებით თავს ესხმოდნენ რუსები და ლიტველები.

1282 წელს მან ახალი კონსტიტუციის შემოღების იდეა წამოჭრა, რომლითაც ბევრ დიდებულს ეზღუდებოდა პრივილეგიები. ცხადია არისტოკრატები ამან მეფის წინააღმდეგ განაწყო. მათ 1286 წლის 22 ნოემბრის ღამეს, სანადიროდ წასული ერიკი ჩუმად მოკლეს მისსავე კარავში. მეორე დღეს მეფე 56 ჭრილობით გარდაცვლილი იპოვნეს. მის შემდეგ ტახტზე მისი ვაჟი ერიკ ავიდა.

ქორწინება და შვილები
1273 წლის 11 ნოემბერს, შლეზვიგში ერიკმა ცოლად ბრანდენბურგის მარკგრაფ იოჰან -ის ასული აგნეს ბრანდენბურგელი შეირთო, რომელთანაც შეეძინა შვილები:
რიჩეზა (1272-1308), ცოლად გაჰყვა ერლ ნიკოლას ვერლეს, რომელთა შვილთაშვილის შვილიშვილიც იყო დანიის, ნორვეგიისა და შვედეთის მეფე კრისტიან ;
ერიკ (1274-1319), დანიის მეფე 1286-1319 წლებში. ცოლად შეირთო ინგებორგ შვედი, თუმცა შვილები არ ჰყოლია;
კრისტოფერ (1276-1332), დანიის მეფე 1319-1332 წლებში. ცოლად შეირთო ეფემია პომერანიელი, რომელთანაც ექვსი შვილი შეეძინა, ასევე ჰყავდა ორი უკანონო ვაჟიც;
მართა (1278-1341), ცოლად გაჰყვა შვედეთის მეფე ბირგერს, თუმცა შვილები არ ჰყოლია;
კათარინა (1281-1283), დაიღუპა მცირეწლოვანი;
ვალდემარი;
ელიზაბეთი;
სათლეს ციხე

სათლე, სათლელი, შავშეთი — ციხე თურქეთში. მდებარეობს ართვინის პროვინციის შავშეთის რაიონის ქალაქ შავშეთში (ძვ.: სათლე/სათლელი); ზღვის დონიდან 900 მეტრზე. ნაგებია კირით. კომპლექსი მოიცავს ეკლესიასა და ძირითად კონსტრუქციას.

მდებარეობს ქალაქის განაპირას, დასავლეთ მხარეს, მდინარეების შესართავთან. ციხე, თავისი მასშტაბით, შავშეთის რეგიონში გამორჩეული სიმაგრეა. თანამედროვე თურქულ წყაროებში ძირითადად შავშეთის ციხედ არის მოხსენიებული.
აგნეს ბრანდენბურგელი

აგნეს ბრანდენბურგელი (, ; დ. 1257 — გ. 29 სექტემბერი, 1304) — ასკანიათა დინასტიის წარმომადგენელი. დანიის დედოფალი 1273-86 წლებში როგორც ერიკ -ის მეუღლე. დანიის ორი მეფის: ერიკ -ისა და კრისტოფერ -ის დედა. იგი იყო თავისი ვაჟის, ერიკ -ის რეგენტი 1286-93 წლებში.

ბიოგრაფია
აგნესი დაიბადა 1257 წელს. იგი იყო ბრანდენბურგის მარკგრაფ იოჰან -ისა და მისი მეუღლის, ბრიჯიტ საქსონიელის ასული, რომელიც თავის მხრივ საქსონიის ჰერცოგ ალბრეხტ -ის ქალიშვილი იყო.

1273 წლის 11 ნოემბერს, შლეზვიგში, იგი დაქორწინდა დანიის მეფე ერიკ -ზე. ქორწინება შედგა ერიკის ბრანდებურგში ტყვეობიდან (1261-64) გამოსახსნელად, რითაც შედგა ბრანდენბურგ-დანიის ალიანსი. ტრადიციულად, დანიის მეფეთა და არა მხოლოდ დანიის მეფის ცოლებს მზითვში აურაცხელი სიმდიდრე და ზოგჯერ დიდი მამულებიც მიჰქონდათ, თუმცა აგნესს მზითვში არაფერი წაუღია, რადგანაც იოჰან -მა განაცხადა, რომ მისი მზითვი ერიკის განთავისუფლება იყო.

1286 წელს ერიკი დიდებულებმა ნადირობისას მოკლეს. ამის შემდეგ ტახტზე მათი თორმეტი წლის ვაჟი, ერიკ ავიდა, რომელსაც მცირეწლოვანების გამო რეგენტად აგნესი დაენიშნა. რეალურად აგნესი დიდებულთა მარიონეტად იქცა და თავად კი არ მართავდა ქვეყანას, არამედ მათ მიერ მიღებული გადაწყვეტილებების საფუძველზე. 1290 წელს აგნესმა დააფინანსა ქალაქ რინგსტედის წმ. ბენედიქტეს ტაძრის რესტავრაცია, რის გამოც დედოფალი აგნესი ამ ტაძრის შიდა გუმბათზეა გამოსახული. ეს ერთადერთი რამაა, სადაც აგნესია გამოსახული. 1293 წელს მისი ვაჟი სრულწლოვანი გახდა და დასრულდა მისი რეგენტობაც.

რეგენტის სტატუსის მოხსნიდან სულ მალე, 1293 წელსვე იგი მეორედ გათხოვდა ჰოლშტაინ-პლოინის გრაფ გერჰარდ -ზე. მათ მხოლოდ ერთი საერთო ვაჟი, გრაფი იოჰან შეეძინათ. მეორე ქორწინების შემდეგ მართალია იგი გერმანიაში გადასახლდა, თუმცა დანიას ხშირად სტუმრობდა. იგი გარდაიცვალა 1304 წელს და დაკრძალეს მისი პირველი ქმრის გვერდით.

შვილები
აგნესს მეუღლისგან ჰყავდა შემდეგი შვილები:
რიჩეზა (1272-1308), ცოლად გაჰყვა ერლ ნიკოლას ვერლეს, რომელთა შვილთაშვილის შვილიშვილიც იყო დანიის, ნორვეგიისა და შვედეთის მეფე კრისტიან ;
ერიკ (1274-1319), დანიის მეფე 1286-1319 წლებში. ცოლად შეირთო ინგებორგ შვედი, თუმცა შვილები არ ჰყოლია;
კრისტოფერ (1276-1332), დანიის მეფე 1319-1332 წლებში. ცოლად შეირთო ეფემია პომერანიელი, რომელთანაც ექვსი შვილი შეეძინა, ასევე ჰყავდა ორი უკანონო ვაჟიც;
მართა (1278-1341), ცოლად გაჰყვა შვედეთის მეფე ბირგერს, თუმცა შვილები არ ჰყოლია;
კათარინა (1281-1283), დაიღუპა მცირეწლოვანი;
ვალდემარი;
ელიზაბეთი;
მას მეორე ქმართან მხოლოდ ერთი ვაჟი ჰყავდა:
იოჰან (1297-1359), ჰოლშტაინ-პლოინის გრაფი, პირველად იქორწინა კათარინა სილეზიელზე, რომელთანაც ოთხი შვილი შეეძინა, მეორედ კი ცოლად მერისლავა შვერინ-ვიტენბურგელი შეირთო, თუმცა მასთან შვილები არ ჰყოლია.
სტეთოსკოპი

სტეთოსკოპი — შინაგანი ორგანოების მოსმენა-დაკვირვებისათვის საჭირო ყველასთვის ცნობილი სამედიცინო დიაგნოსტიკური ხელსაწყო. გამოიგონა ფრანგმა ექიმმა და ანატომმა, რენე თეოფილ გიაცინტ ლაენეკმა 1818 წელს. არის სამედიცინო ხელსაწყო, რომლითაც ექიმი პაციენტის გულსა და ფილტვებს უსმენს. მასში შესაძლოა გარედან ხმაურმა შეაღწიოს, მაგრამ ულტრაბგერითი სტეთოსკოპი ხმაურიან გარემოშიც მუშაობს.

გამოგონება
სტეთოსკოპის გამოგონების უმთავრეს მიზეზად იქცა ის გარემოება, რომ რენე მიზანშეწონილად არ მიიჩნევდა იმ პერიოდში დამკვიდრებული წესის თანახმად პაციენტის სხეულის არეზე ყურის მიდების საშუალებით დაესვა დიაგნოზი, რის გამოც ამ საქმისთვის თავდაპირველად ქაღალდის დახვეული ფურცელი გამოიყენა. შედეგად, მან დაადგინა, რომ ასეთი საშუალება ბევრად უფრო პროფილაქტიკური იყო და მალევე დახვეული ქაღალდის ფურცელი ბამბუკისაგან დამზადებული სტეთოსკოპით ჩაანაცვლა.
ჯონკა

ჯონკა — ხის იალქნიანი ორ-ოთხანძიანი ხომალდი. განკუთვნილია სამდინარო და საზღვაო ცურვისათვის. გავრცელებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში. იალქნიანი ფლოტის ეპოქაში ჯონკა სამხედრო დანიშნულებითაც გამოიყენებოდა; თანამედროვე დროში ჯონკებით გადააქვთ ტვირთი, ზოგჯერ საცხოვრებლადაც გამოიყენება. აქვს მცირე წყალშიგი; ტვირთამწეობა — 600 ტონამდე. მისი დამახასიათებელი თავისებურებებია ძალიან ფართო, გეგმით თითქმის სწორკუთხოვანი ცხვირი და კიჩო, ოთხკუთხა ფორმის იალქნები, რომლებიც დამზადებულია ჭილოფითა და ბამბუკის ლარტყებით.
ერიკ VI (დანია)

ერიკ (; დ. 1274 — გ. 13 ნოემბერი, 1319) — ესტრიდსენთა დინასტიის წარმომადგენელი. დანიის მეფე ერიკ -ისა და აგნეს ბრანდენბურგელის ვაჟი. დანიის მეფე 1286-1319 წლებში. 1286-93 წლებში მართავდა დედის რეგენტობის ქვეშ.

ბიოგრაფია
ერიკი დაიბადა 1274 წელს. იგი იყო დანიის მეფე ერიკ -ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ აგნეს ბრანდენბურგელის უფროსი ვაჟი. მას შემდეგ, რაც 1286 წელს დიდებულებმა მამამისი ნადირობისას მოკლეს, მცირეწლოვანი ერიკ დანიის მეფე ხდება, რეგენტად კი დედამისი, დედოფალი აგნესი ენიშნება. 1293 წელს იგი სრულწლოვანი გახდა და თავად შეუდგა ქვეყნის მართვას. 1296 წელს ცოლად შეირთო ინგებორგ შვედი.

ერიკის მმართველობის დასაწყისი, რომელიც დედამისისა და მისი გერმანელი ნათესავების მმართველობას მოიცავს, ხასიათდება ხშირი აჯანყებებითა და შიდა ომებით. მას შემდეგ, რაც იგი ნორვეგიის მეფესთან ალიანსში შევიდა, ბევრი დიდებული განუდგა. ამასთან გაჩნდა ახალი საეკლესიო კონფლიქტი. მას იენს გრანდი ემტერებოდა, რომელსაც ქორეპისკოპოსის წოდება ჰქონდა. 1294 წელს მეფემ იგი დააპატიმრა, თუმცა მან ორ წელიწადში გაქცევა მოახერხა. ეს კონფლიქტი მხოლოდ 1302 წელს პაპის ჩარევითა და მეფის დე-ფაქტო გამარჯვებით დასრულდა. რაც შეეხება ნორვეგიის კონფლიქტს, იგი კომპრომისზე წავიდა, რომელმაც დანიელი დიდებულები დააკმაყოფილა.

ამ ყოველივეს შემდეგ მან თავისი დიდი ბაბუის, ვალდემარ -ის პოლიტიკა განაგრძო და მეკლენბურგის ჰერცოგთან ერთად აქტიურად ჩაება ჰანზას კავშირისა და ბრანდენბურგის წინააღმდეგ ბრძოლაში. როგორც ჩანს, მან მოახერხა დანიისათვის ძველი დიდების დროებით დაბრუნება. ერიკი ასევე ჩაერია შვედეთის ტახტისთვის ბრძოლაში, სადაც იგი თავისი ძმის კანდიდატურას აყენებდა, მაგრამ ამაოდ.

ხანგრძლივმა საგარეო ომებმა, სამეფო ოჯახის ფუფუნებამ და მეფის ექსტრავაგანტულობამ გამოფიტა დანიის ეკონომიკა. მის ამ პოლიტიკას დიდ წინააღმდეგობას უწევდნენ როგორც მაგნატები, ისე გლეხები, თუმცა ომებს მაინც არ წყვეტდა. ამას 1313 წელს იუტლანდში გლეხთა აჯანყება მოჰყვა, რომლის ჩახშობაშიც ერიკს გერმანული ჯარები დაეხმარნენ. ამის შემდეგ დანიაში სულ უფრო იზრდებოდა გერმანელთა გავლენები. იგი 1319 წლის 13 ნოემბერს გარდაიცვალა, ისე, რომ შვილი არ დარჩა, რასაც დანიაში მემკვიდრის კრიზისი და სავალალო მდომარეობა მოჰყვა. საბოლოოდ ტახტი მისმა ძმამ, კრისტოფერ -მ დაიკავა, რომელსაც ტახტში მისივე ვაჟები ეცილებოდნენ, რამაც დანია კვლავ სამოქალაქო ომების ეპოქაში დააბრუნა და საგარეო პოლიტიკისთვის აღარავის ეცალა.

ქორწინება და შვილები
1296 წლის ივნისში ერიკმა ცოლად შეირთო შვედეთის მეფე მაგნუს -ის ასული და მეფე ბირგერის და, ინგებორგ შვედი, რომელთანაც მართალია ჰყავდა შვილები, თუმცა ყველა ადრეულ ასაკში გარდაიცვალა. მათი შვილები იყვნენ:
ვალდემარი (?-1302), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი;
ერიკი;
მაგნუსი;
უსახელო ვაჟი (დ./გ. 1318);
დუშკო პოპოვი

დუშან „დუშკო“ პოპოვი (; დ. 10 ივლისი, 1912, ტიტელი, ავსტრო-უნგრეთი — გ. 18 აგვისტო, 1981, ოპიო, საფრანგეთი) — სერბი ჯაშუში. დიდი ხნის განმავლობაში იგი ასრულებდა ორმაგი აგენტის როლს. ცნობილი იყო კოდური სახელებით: „ტრიციკლი“, „დუშკო“, „ივანი“ და „მოწყდომა“. იგი მუშაობდა ბრიტანეთის უშიშროების სამსახურსა (5) და საიდუმლო ინფორმაციის სამსახურში (6). იგი საზოგადოებაში ცნობილი იყო როგორც ბიზნესმენი, მდიდარი პიროვნება. ჰყავდა 2 მეუღლე: ჟაკლინ ბლანკი (1946-1961) და ჯილ ჯონსონი (1962-გარდაცვალებამდე). მათთან შეეძინა 4 შვილი. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში იგი გერმანიამ გადაიპირა და პორტუგალიაში მზვერავად გააგზავნა, მას დაევალა ინფორმაციის მოპოვება, მაგრამ მან მუშაობა ბრიტანეთის უშიშროების სამსახურსა (5) და საიდუმლო ინფორმაციის სამსახურში (6) დაიწყო. მას მიღებული აქვს ბრიტანეთის იმპერიის ორდენი. გარდაიცვალა 1981 წლის 18 აგვისტოს 69 წლის ასაკში. იგი არის პროტოტიპი იან ფლემინგის „ჯეიმზ ბონდისა“, ფლემინგს იგი მეორე მსოფლიო ომის დროს შეხვდა.
აბდულქერიმ ალიზადე

აბდულქერიმ ალი-ოღლუ ალიზადე (; დ. 11 იანვარი, 1906 — გ. 3 დეკემბერი, 1979) — აზერბაიჯანელი ისტორიკოსი, აღმოსავლეთმცოდნე, აზერბაიჯანისა და ახლო და შუა აღმოსავლეთის ქვეყნების შუა საუკუნეების ისტორიის სპეციალისტი. ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი. საპატიო ნიშნისა და შრომის წითელი დროშის ორდენის კავალერი. აზერბაიჯანის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1955), აზერბაიჯანის სსრ მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1960). აზერბაიჯანის სსრ-ის სახელმწიფო პრემიისა და საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (1980).

ბიოგრაფია
1930 წელს დაამთავრა ლენინგრადის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტი. 1958–1963 წლებში აზერბაიჯანის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტის დირექტორი. აბდულქერიმ ალიზადეს ძირითადი გამოკვლევაა „აზერბაიჯანის სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური ისტორია – საუკუნეებში“ (1956). 1947 წელს ე. ბერტელთან ერთად გამოაქვეყნა ნიზამი განჯევის თხზულებათა სამეცნიერო-კრიტიკული ტექსტები (სახელმწიფო პრემია, 1948).
ფიქრეთ ამიროვი

ფიქრეთ მეშადი ჯამილ-ოღლუ ამიროვი (დ. 22 ნოემბერი, 1922, განჯა — გ. 20 თებერვალი, 1984, ბაქო) — აზერბაიჯანელი კომპოზიტორი, სსრკ-ის სახალხო არტისტი (1965), აზერბაიჯანის სსრ-ის – მოწვევების უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი. სკკპ წევრი 1947 წლიდან.

1948 წელს დაამთავრა ბაქოს კონსერვატორია (პროფესორ უზეირ ჰაჯიბეკოვისა და პროფესორ ბ. ზეიდმანის კლასები). შემოქმედებითი მოღვაწეობა დაიწყო 1940 წლიდან. მუშაობდა კიროვაბადის (1942–1943), ბაქოს მუსლიმ მაგომაევის სახელობის ფილარმონიის (1946-1947) სამხატვრო ხელმძღვანელად. 1956–1959 წლებში ბაქოს ახუნდოვის სახელობის ოპერისა და ბალეტის თეატრის დირექტორად. ფიქრეთ ამიროვი ავტორის ოპერებისა: „ულდუზი“, „სევილი“ (დაიდგა 1953), მუსიკალური კომედიებისა „გულთა მომტაცებლები“ (1944), „სასიხარულო ცნობა“ (1946), სიმფონიური მუღამებისა „შური“, „ქურდ-ოვშარი“ (1948, სახელმწიფო პრემია, 1949). მასვე ეკუთვნის სიმფონიური სიუიტა „აზერბაიჯანი“ (1950), ერთმოქმედებიანი ბალეტი „თქმულება ნასიმიზე“ (1973), სამი კონცერტი ფორტეპიანოსა და ორკესტრისათვის, მრავალი რომანსი და დამუშავებული ხალხური სიმღერა. მოღვაწეობდა საბჭოთა კინოშიც. დაჯილდოებულია ლენინის ორდენითა და წითელი დროშის ორდენით.
გიულიუქი (კახი)

გიულიუქი — სოფელი აზერბაიჯანში, შაქი-ზაქათალის რეგიონის კახის რაიონში. მოსახლეობის რაოდენობა — 2,363 კაცი.

ისტორია
სოფლის თავდაპირველი სახელწოდებაა ვარდიანი. ძველი ნასახლარები მთაზეა გაშენებული, შემდგომი პერიოდისა კი ბარში. 1706 წლამდე სოფელში ქართველები ცხოვრობდნენ. 1706 წელს ჭარ-ბელაქანში კახეთის მეფის, დავით -ის მარცხიანი ლაშქრობის შემდეგ კახეთის სამეფომ დაკარგა ელისენი. სოფელში დასახლებულმა მუღალებმა მას სახელი შეუცვალეს და უწოდეს გიულლიუქი (გულვარდიანი).
თელავის საცხოვრებელი სახლი (თეიმურაზ II-ის 9)

თელავის საცხოვრებელი სახლი (თეიმურაზ -ის 9) — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს თეიმურაზ -ის ქუჩაზე (№ 9). თარიღდება საუკუნის შუა წლებით.

სახლი ერთსართულიანია, ნახევარსარდაფიანი. ნაგებია აგურით. მისი კარ-სარკმლები მშვილდისებრი თაღითაა გადახურული. დაგვირგვინებულია მშვილდისებრივე, ორსაფეხურიანი სათაურით, რომელიც ვიწრო, ორსაფეხურიან თაროს ეყრდნობა. ხის აივანი სადაა. განივი ფასადები სამკუთხა ფრონტონითაა დასრულებული. გალესილია ცემენტით. სარდაფის სარკმლები მაღალი, სადა მშვილდისებრთღიანია. სახლის ერთ-ერთ განივ კედელზე მიყრდნობილია რიყის ქვით ნაგები, დაახლოებით 2 მეტრი სიმაღლის კედელი, რომელიც ეზოს გარს არტყია.
ბოჭისგორის საყდარი

ბოჭისგორის საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი თელავის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლაფანყურის სამხრეთ-დასავლეთით 1,5-2 კმ-ზე, ბოჭისგორად წოდებულ მცირე გორაკზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, გეგმით თითქმის კვადრატული (5,54 მ). ნაგებია მოზრდილი, სრულიად დაუმუშავებელი, ნატეხი ქვით (ზოგი ქვის სიგრძე 1,5 მ-ია), რომელთა შორის დარჩენილი არეები ამოვსებულია წვრილი, ნატეხი ქვებითა და ბათქაშით. კედლების ზედა ნაწილი, აქა-იქ, ტლანქად დამუშავებული, შირიმის ქვებიცაა ჩართული. შიგნითა კედლების წყობაში გამოყენებული ქვებიც ასევე შემთხევითი ფორმისაა, ოღონდ ბევრად წვრილი ზომისა. დაზიანებულია: ამჟამად ძეგლი სანახევროდღა დგას. დანგრეულია კედლების ზემოთა ნაწილები, თითქმის მთლიანად სამხრეთ კედელი. კამაროვანი გადახურვიდან მხოლოდ ჩრდილოეთი გვერდის მცირე ნაწილია დარჩენილი. ჩამოშლილია საფასადო წყობის დიდი ნაწილი.

ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს, თითქმის კვადრატული მოხაზულობის, მცირე დარბაზს აღმოსავლეთიდან ერთვის საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდა, რომლის ღერძზე გაჭრილია მცირე ზომის სარკმელი. იგი ორივე მხრიდან შირიმითაა გამოყვანილი და გადახურული ერთ, შირიმისავე ქვაში გამოკვეთილი, გაშლილი ფორმის თაღით. მსგავსი, ოღონდ გარედან სწორკუთხა სარკმელი, დასავლეთითაცაა აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, ერთმანეთის სიმეტრიულად, თითო, მცირე, სწორკუთხა ნიშაა მოწყობილი. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით. დარბაზის კამაროვანი გადახურვა შირიმის გათლილი ქვებით ნაწყობ, შეკიდულ საბჯენ თაღს ეყრდნობოდა. ინტერიერი შელესილი და მოხატული იყო. კონქისა და აფსიდის კედლის საზღვარზე ჩანს მოხატულობის გამყოფი ზოლის მცირე მონაკვეთი. აფსიდის კედელზე, სარკმლის მარჯვნივ - ერთი ფიგურის თავისა და შარავანდის ნაწილი. ამჟამად ნახატი მხოლოდ ლაქად აღიქმება.

ეკლესიის აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, შელესილობაზე, მოწითალო საღებავით შესრულებული, ორნამენტული დეტალების კვალია. სავარაუდოდ ეს
იყო დაახლოებით 30 სანტიმეტრის დიამეტრის წრე, რომელსაც გარედან, ერთმანეთის სიმეტრიულად, ოთხი მარყუჟისებრი ელემენტი ებმოდა. ფასადებს თაროსებრი ლავგარდანი აგვირგვინებდა. შენობა დახურული იყო ღარისებრი კრამიტით.
ახატლის მაცხოვრის ეკლესია

ახატლის მაცხოვრის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ახატლის აღმოსავლეთით, მინდორში, სოფელ ყარაჯლის მახლობლად. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია თითქმის მთლიანად დანგრეულია, შემორჩენილია: ჩრდილოეთ კედელი თაღოვანი სარკმელითა, პილასტრით და ნახევარწრიული აფსიდის ნაწილი, მიწის პირამდეა დასული სამხრეთ და დასავლეთ კედლები. დასავლეთით შეიმჩნევა შესასვლელის კვალი. მოგვიანებით ეკლესიისთვის მიუდგამთ მინაშენი. მასში შესასვლელი დასავლეთითაა. კარის თავზე სარკმელია გაჭრილი. სადგომს შიგნით შეისრული ფორმის კამარა ხურავს. მთლიანადაა მორღვეული სახურავის საფარი.
დევისხვრელის ეკლესია

დევისხვრელის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ლაფანყურის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ოთხიოდე კმ-ზე. მდინარე ლოპოტის ხეობაში. თხილისწყაროდ წოდებულ ადგილზე, თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესიის სამნავიანი ბაზილიკაა, გეგმით სწორკუთხა (18,8 11,9 მ.) მეტრი ნაგებია მოზრდილი ზომის, რიყის ქვის სწორხაზოვანი რიგებით. გარეთა კუთხეების წყობაში დაკონსტრუქციულ ელემენტებში გამოყენებულია შირიმის, სუფთად გათლილი კვადრები. ბაზილიკის გადახურვა მთლიანად ჩამონგრეულია. შემორჩენილია საკურთხევლის აფსიდი კონქის მცირე ნაწილთან ერთად, რომელიც მთლიანად შირიმის, ნათალი ქვითაა გამოყვანილი. ასევე, გვერდითი ნავების აღმოსავლეთ ნაწილში მოწყობილი სათავსეები - მთელ სიმაღლეზე. ეკლესიის დანარჩენი ნაწილი დაახლოებით 1-1,5 მეტრ სიმაღლეზე, გადახურვის ჩამოცვენილი ქვებითა და მიწითაა ამოვსებული, რის გამოც გეგმის ზუსტად დადგენა არ ხერხდება. შემორჩა მხოლოდ ნავების გამმიჯნავი, გეგმით წრიული, ორი ბოძის ნაწილი, რომლებიც საკურთხევლიდან სამიოდე მეტრის მოშორებით დგანან. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს: სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან.

საკურთხევლის აფსიდი ღრმაა, ჩალისებრი საკურთხევლის გვერდებზე მდებარე სათავსები - სამკვეთლო და სადიაკვნე - გეგმით სწორკუთხაა, გადახურული არიან ცილინდრული კამარით. ორივე სათავსე შესაბამისი ნავისგან, კედლით იყო გამიჯნული და მას კარით უკავშირდებოდა დასავლეთ კედელში მოწყობილი კარი, რომელიც თარაზულადაა გადახურული. ორივე სათავსი განათებულია აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილი სარკმლით. მათ შორის, სამხრეთ სათავსის სარკმელი, ისევე როგორც საკურთხევლის სარკმელი, თაღოვანია, გარეთკენ შევიწროებული ჩრდილოეთ სათავსო სარკმელი კი პარალელურ წირთხლებიანია და ბრტყლადაა გადახურული. ეკლესიის ფასადები სადაა. სამხრეთ-დასავლეთ და ჩრდილოეთ ფასადები მიახლოებით 3 მეტრ სიმაღლეზეა შემორჩენილი. ფასადების დიდი ნაწილი სუროთია დაფარული. აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის თავზე, რელიგიური წარბია, მცირე ჰორიზონტალურ გადანაკეცებით ბოლოებში. ეკლესიის მახლობლად, ჩრდილოერთით, ქვითკირის, წრიული ნაგებობის ნაშთია. შესამჩნევია ლოდებით ნაგები შენობის ნაშთიც.
თამარის კოშკი

თამარის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ლაფანყურის ჩრდილოეთ-დასავლეთით 1,5-2 კილომეტრზე, მდინარე ლოპოტის ხეობაში. მდინარის ერთ-ერთ პატარა შენაკადის გონჯახევის პირას, მუნჯებად წოდებულ ადგილზე. სავარაუდოდ, თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ადგილობრივი მოსახლეობა შენობის აგებას თამარ მეფეს უკავშირებს და კოშკსაც მის სახელს უწოდებს.

კოშკი გეგმით სწორკუთხაა (სიგრძე — 9 მ. სიგანე — დაახლოებით 6,5 მ.), წაგრძელებულია აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით. ნაგებია ნაეტხი ქვისა და რიყის ქვის შერეული წყობით. ძლიერ ადზიანებულია. შემორჩენილია სართულნახევრის სიმაღლეზე. კედლებიდან, მნიშვნელოვანი დანაკარგების გარეშე, მიწიდან დაახლოებით 4 მეტრის სიმაღლეზე მხოლოდ ჩრდილოეთისღა დგას. აღმოსავლეთისა და დასავლეთის კედლები ნაწილობრივაა შემორჩენილი, ხოლო სამხრეთისა მთლიანად დანგრეულია და ნანგრევებით ისე დაფარული, რომ მისი კვალიც აღარ ჩანს.

კოშკის პირველი სართული ნანგრევებითაა სავსე და მისი არქიტექტურული გადაწყვეტა არ ირკვევა. დასავლეთ კედელში მცირე, კვადრატულია (20 20 სანტიმეტრი ), რომელიც, როგორც ჩანს, სართულის განათებისათვის უნდა ყოფილიყო განკუთვნილი. კოშკის მეორე სართულის კედლებიდან არსებითად, მხოლოდ ჩრდილეთი კედელიღაა დარჩენილი - დაახლოებით 1.5 სიმაღლეზე. ამ კედლის შუა ნაწილში მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. დასავლეთ კიდესთან კი - მცირე, გამჭოლი, კვადრატული ხვრელი.
კიპორჭების ციხე

კიპორჭების ციხე — კოშკი, არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს სოფელ ლაფანყურის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ოთხიოდე კილომეტრზე, მდინარე ლოპოტის ხეობაში, ხშირი ტყით დაფარულ ფერდობზე. სავარაუდოდ, თარიღდება - საუკუნეებით.

კოშკს თავისებური აღნაგობა აქვს. ეს არის გეგმით კვადრატული ნაგებობა. რომლის ოთხივე კუთხეში, სიმტკიცისათვის, მძლავრი, ოთხკუთხა ბურჯი ისევეა ჩართული, რომ მათი უმეტესი ნაწილი კედლების ფარგლებს გარეთაა გასული (გარეთა ზომები, შვერილების ჩათვლით — 8 8 მ.). შენობა ფიქლითა და დუღაბით მკვრივადაა ნაშენი. ალაგ-ალაგ, ჩართულია მოზრდილი ზომის, ნატეხი ქვებიც. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია. კედლები 3-3,5 მეტრ სიმაღლეზეა შემორჩენილი, კუთხის ნაწილები კი - 6-6,5 მეტრ სიმაღლეზე. კოშკი დამრეც ადგილზეა აგებული, რის გამოც მისი მნიშვნელოვანი ნაწილი ფერდობშია შეჭრილი. შესასვლელი (შემორჩენილია ორივე წირთხლის ნაწილი) ფერდობის მხარეს, მიწის დონეზე, აღმოსავლეთიდანაა. ღიობის სამხრეთ წირთხლის მთელ სიმაღლეზე კარის ჩარჩოს ჩასადგმული ღრმულია. შესასვლელის ორივე მხარეს, მიწიდან დაახლოებით 1,8 მეტრ სიმაღლეზე, მოზრდილი, ორ-ორი სათოფურია მოწყობილი. სათოფურები ანალოგიურადაა განლაგეუბლი სამხრეთ და

ჩრდილოეთ კედლებშიც, რომელთა შორის, სათოფურების ძირის დონეზე, თითო განიერი ღიობია. სადავლეთი კედელი ყრუა. გარედან იგი მთლიანად მიწითაა დაფარული. გარედანვე, კოშკის ოთხივე ბურჯის ზედა ნაწილში, ერთ დონეზე, ერთ-ერთი წახნაგის მთელ სიგანეზე, თარაზული ღრმულია, რომელშიც ხის ძელი იყო ჩადგმული. კოშკი სათავდაცვო ნაგებობის საინტერესო ნიმუშია. მსგავსი ტიპის ნაგებობა მდინარე ჩელთის ხეობაში, სოფლელი შილდის მახლობლადაც არის მიკვლეული. თუ გავიხსენებთ სულხან-საბა ორბელიანის განმარტებას, რომლის მიხედვით კიპორჭი, იგივე წანწალა „არს ერთი ლატანი რა ჴიდსავად გასდვა გასავალად“ სავარაუდოდ, შეიძლება ძეგლის სახელწოდების ახსნაც. რაც, სავსებით შესაძლებელია, ბურჯებში ჩადგმულ ხის ძელებს უკავშირდებოდეს.
ლაფანყურის ნაკოშკარა

ლაფანყურის ნაკოშკარა — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ლაფანყურის ჩრდილოეთით, ტყიან ბორცვზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით, შენობა დანგრეულია, კედლების სისქე (90 სანტიმეტრია) ნაწილობრივაა შემორჩენილი, დაახლოებით 50 სანტიმეტრის სიმაღლეზე. გეგმა არ იკითხება, შენობა ნაგები იყო ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე. ადგილობრივი მოსახლეობა ძეგლ კოშკარას უწოდებს.
თელავის ძველი სახელოსნოები

თელავის ძველი სახელოსნოები — ამქრული ორგანიზაცია, ისტორიული ძეგლი, ერთ-ერთი მათგანი (დერციკების) მდებარეობდა ორიგუბის ქუჩაზე.

ისტორია
 საუკუნის დასასრულსა და საუკუნის დასაწყისში თელავში ხელოსნები ამქრულ ორგანიზაციებში ერთიანდებოდნენ. ასეთი ქალაქში რამდენიმე იყო: დერციკების (თერძების), დურგლების, მეწვრილმანეების, სირაჯების და სხვა. ზოგ მათგანს სალხინო ბაღი ჰქონდა მოწყობილი, რომელსაც ქვითკირის ზღუდე ჰქონდა შემოვლებული. ამქარში გაერთიანებული ხელოსნები, შეგირდის დასალოცად, აქ ნადიმებს მართავდნენ, ეს ხდებოდა ამქრის დღეს - ამქრობაზე. ზეიმი სამ-ოთხ დღეს გრძელდებოდა ხშირად ჩვეულებრივი მოსახლეობაც აგროვებდა ფსონს და ლხინს ამ ბაღში მართავდა. ბაღში იდგა ქვითკირის შენობა, რომლის კედლებზე ქვაში, ამქრების საქმიანობიდან გამომდინარე ნიშნები იყო აღბეჭდილი. ამასთან, ამოკვეთილი იყო ხელოსნების გვარი, სახელი და მამის სახელი.

ამგვარი სახლი დგას დერციკების ბაღში. შენობის წინ გაგრძელებულ ქვითკირის კედელში დატანებულია სამი ბრტყელი ქვა. პირველზე - 43 ხელოსნის ინიციალი და გვარია ამოკვეთილი, მეორე ქვაზე, ფერებით, ვაზია დახატული. ამასთან, მაკრატელი, ნახევარადლი, ყვავილები და წარწერაა ამოკვეთილი იქვე 13 ხელოსნის ინიციალიცაა. მესამე ქვაზე, დახატულია მუზარადი და ორი მტრედი, ქვემოთ კი 26 კაცის გვარი და ინიციალია. სამივე ქვაზე 82 ხელოსნის გვარ-სახელია ამოტვიფრული.

სირაჯების სალხინო ბაღშიმდგარი შენობა საცხოვრებლად არის გადაკეთებული. ბაღს ქვითკირის ზღუდე აქვს შემოვლებული.

მეწვრილმანეების სალხინო ბაღი მდებარეობს სირაჯების ბაღის დასავლეთით. ბაღის თავში მდგომი შენობიდან მხოლოდ კედლების ნაშთია შემორჩენილი. კედელში დატანებულ ქვაზე სასწორი და შაქრის თავია ამოკვეთილი. ქვაზე წარწერაა:

დურგლების სალხინო ბაღის ტერიტორიაზე ამჟამად წყალთა მეურნეობის შენობა დგას.