სამხრეთის გაზის დერეფანი

სამხრეთის გაზის დერეფანი — სამხრეთ კავკასიის გაზსადენის (ბაქო-თბილისი-ერზურუმის) გაფართოების პროექტი. სამხრეთ გაზის დერეფნის მიზანია, რომ შეამციროს ევროპის დამოკიდებულება რუსულ გაზზე და დაამატოს ენერგომომარაგების მრავალფეროვანი წყაროები. აზერბაიჯანიდან ევროპაში მარშრუტი შედგება შემდეგნაირად: სამხრეთ კავკასიის გაზსადენი, ტრანს-ანატოლიური მილსადენი და ტრანს-ადრიატიკული მილსადენი. ამ მარშრუტის მთლიანი ინვესტიცია 45 მილიარდ აშშ დოლარს შეადგენს. მისი სიგრძე 3500 კილომეტრი იქნება. მთავარი წყარო იქნება კასპიის ზღვაში მდებარე შაჰ-დენიზის გაზსადენი.

ისტორია
ინიციატივა შემოთავაზებული იყო ევროკომისიის მიერ 2008 წელს. 2009 წლის 8 მაისს, პრაღაში ჩატარდა სამიტი „სამხრეთის დერეფანი - ახალი აბრეშუმის გზა“, რომელიც მიძღვნილი იყო კორიდორის მიზნის ჩამოყალიბებისთვის. 2011 წლის დასაწყისში ხელი მოეწერა „სამხრეთ გაზის დერეფნის“ ერთობლივ დეკლარაციას აზერბაიჯანის პრეზიდენტს და ევროკომისიის თავმჯდომარეს შორის. 2015 წელს, სამხრეთ გაზის კორიდორ კონფერენციას მასპინძლობდა ჰიუსტონის უნივერსიტეტი. გაზის კომპანიების, საკონსულოებისა და სხვა საორგანიზაციო ხელისუფლების წარმომადგენლები მონაწილეობდნენ ურთიერთობების განვითარებისა და გაანგარიშების პროცესში. კონფერენციაში მონაწილე ქვეყნები იყვნენ შეერთებული შტატები, აზერბაიჯანი, თურქეთი, საბერძნეთი და იტალია.

„სამხრეთის გაზის დერეფანი“ შედგება სამი ძირითადი პროექტისაგან:
სამხრეთ კავკასიის გაზსადენის გაფართოება აზერბაიჯანისა და საქართველოს გავლით;
ტრანს-ანატოლიური მილსადენის მეშვეობით თურქეთის გავლით;
ტრანს-ადრიატიკული მილსადენის მეშვეობით საბერძნეთის, ალბანეთისა და იტალიის გავლით.

2017 წელს, პროექტის ფარგლებში მარაგმა დაახლოებით 1.2 ტრილიონი კუბურ მეტრ გაზსა და 2.2 კონდენსატ ბარელს მიაღწია. გაზის პირველი მიწოდება 2018 წლის შუა რიცხვებში დაიწყება ჯერ თურქეთში, შემდეგ კი 2020 წლისთვის - ევროპაში.

2018 წლის 29 მაისს ბაქოში, სანგაჩალის ტერმინალზე, აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა სამხრეთ გაზის დერეფნის პირველი ეტაპის მუშაობას მისცა სტარტი. 2018 წლის 12 ივნისს, აზერბაიჯანის, თურქეთის, უკრაინისა და სერბეთის პრეზიდენტების მონაწილეობით თურქეთის ქალაქ ესქიშეჰირში ტრანს-ანატოლიური მილსადენის გახსნის ცერემონია შედგა.

ევროპაში კომერციული გაზის მიწოდება ტრანსადრიატიკული მილსადენის, სამხრეთის გაზის დერეფნის ნაწილის, მეშვეობით 2020 წლის ბოლოს დაიწყო. მას შემდეგ, ევროპის ქვეყნებს 50 მილიარდ კუბურ მეტრზე მეტი ბუნებრივი აირი მიეწოდება. პროექტმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ევროპის ენერგომომარაგების წყაროების დივერსიფიკაციასა და რუსულ გაზზე დამოკიდებულების შემცირებაში.

2020-იანი წლების შუა პერიოდისთვის დერეფნის ინფრასტრუქტურა სრულად იყო გამოყენებული. გაზის წარმოება 10-15 მილიარდი კუბური მეტრით გაიზარდა აზერი-ჩირაგ-გიუნაშლის, აფშერონის და უმიდის საბადოების მეშვეობით, ასევე შაჰ-დენიზის საბადოს განვითარების ახალი ეტაპების გათვალისწინებით, განიხილეს არსებული მილსადენების გაფართოებისა და ახალი ინტერკონექტორების მშენებლობის აუცილებლობა.

სამხრეთის გაზის დერეფნის წყალობით, აზერბაიჯანმა მნიშვნელოვნად გააფართოვა ბუნებრივი აირის ექსპორტის გეოგრაფია. 2020-იანი წლებისთვის მილსადენებით მიწოდება 16 ქვეყანაში ხორციელდებოდა, მათ შორის ევროკავშირის 10 წევრ სახელმწიფოში, მათ შორის გერმანიასა და ავსტრიაში.

აზერბაიჯანი გეგმავდა 2022 წელს ევროპასა და თურქეთში ბუნებრივი აირის ექსპორტის 16 მილიარდ კუბურ მეტრამდე გაზრდას. გარდა ამისა, ქვეყანა შეთანხმდა, რომ 2023 წლიდან თურქეთს დამატებით 3.5 მილიარდ კუბურ მეტრ გაზს მიაწვდიდა. შედეგად, თურქეთისთვის მიწოდებული გაზის საერთო მოცულობა 6 მილიარდიდან 9.5 მილიარდ კუბურ მეტრამდე გაიზარდა.

სამხრეთის გაზის დერეფნის მეშვეობით ბუნებრივი აირის ექსპორტი აზერბაიჯანს 2024 წელს დაახლოებით 24 მილიარდი ევროს შემოსავალი მოუტანა.

დაფინანსება
2016 წელს, აზიის განვითარების ბანკმა და აზერბაიჯანის მთავრობამ ხელი მოაწერეს შეთანხმებას 600 მილიონი დოლარის სესხის შესახებ, რომელიც მიმართულია შაჰ-დენიზის გაზსადენის განვითარების მეორე ეტაპზე.

მსოფლიო ბანკმა, 2017 წლის 16 იანვარს ხელმოწერილი სესხისა და გარანტიების საფუძველზე, 30 მილიონი დოლარის ოდენობით აზერბაიჯანისთვის 400 მილიონი დოლარი გამოყო.იმავე წლის ოქტომბერში, ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკმა ტრანს-ანატოლიური მილსადენის მშენებლობისთვის 500 მილიონი დოლარის სესხი გამოყო. 2018 წლის თებერვალში, სამხრეთ კავკასიური მილსადენის სისტემის გაფართოების პროექტის ფარგლებში, ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკმა, - ს გაზსადენის (რუმინეთი, ბულგარეთი, უნგრეთი და ავსტრია) მშენებლობისთვის 60 მლნ ევრო გამოყო. მიმდინარე წლის მარტში აზერბაიჯანისა და გერმანიის მთავრობები შეთანხმდნენ საკრედიტო გარანტიით 1.5 მილიარდი დოლარის ოდენობით სამხრეთ გაზის დერეფნის დასაფინანსებლად. ევროპის საინვესტიციო ბანკმა ასევე გამოაცხადა - ის გაზსადენის მშენებლობისთვის 932 მილიონი ევროს გადახდა.