უცეცხლო ორთქლმავალი

უცეცხლო ორთქლმავალი — ორთქლმავლის ტიპი, რომელსაც არ გააჩნია საცეცხლე (და შესაბამისად, კვამლსადენი). მისი მუშაობისათვის აუცილებელი ორთქლი წარმოიქმნება არა თვით ორთქლმავალზე, არამედ სტაციონარულ დანადგარზე, საიდანაც პერიოდულად იქაჩება ორთქლმავალზე მდებარე ორთქლის ქვაბ-აკუმულატორში. გამოიყენებოდა აფეთქებასაშიშ პირობებში, სადაც მიუღებელია ცეცხლის ნებისმიერი ფორმის (რაც გამორიცხავს შიდა წვის ძრავისა და საცეცხლის გამოყენებას) ან ნაპერწკლების არსებობა (დამახასიათებელი კოლექტორული მუდმივი დენის ძრავებისთვის).

აღწერა
უცეცხლო ორთქლმავლის ორთქლის ქვაბი კონსტრუქციულად წარმოადგენს ჩაკეტილ ცილინდრულ ჭურჭელს გაძლიერებული თბოიზოლაციით. უცეცხლო ორთქლმავლის მუშაობისთვის მომზადების დროს ქვაბი 60—70 %-ით ივსება წყლით, რის შემდეგაც ერთი ან რამდენიმე მილყელის საშუალებით მასში შეიწოვება მაღალი წნევის გადახურებული ორთქლი, რომელიც წყალს ადუღებამდე აცხელებს. მუშაობის დროს ქვაბში ორთქლის წნევა თანდათან ეცემა, რასაც მოაქვს ტემპერატურის შემცირება მისი აქროლადობისას და ქვაბში წყალი ხელახლა დუღდება, რითაც კიდევ უმატებს ორთქლს. როგორც წესი, ასეთ ქვაბში ორთქლწარმოქმნის მინიმალური წნევა შეადგენს 3—4 კგ. ძალა/სმ².

უცეცხლო ორთქლმავლების მთავარი ნაკლოვანება ჩვეულებრივ ორთქლმავლებთან შედარებით წარმოადგენს ორთქლის დგუშიანი მანქანის მუშაობა გაჯერებული ორთქლზე, რადგან ორთქლმავლის ასეთ კონსტრუქციას ორთქლის აკუმულატორით პრინციპულად არ შეუძლია იყოს ორთქლგადამხურებელი. მუშაობა გაჯერებულ ორთქლზე ქმნის გაჯერებული ორთქლის კონდენსაციას ძრავის ცილინდრებში მისი გაფართოების დროს, რაც მკვეთრად ამცირებს წყლის ორთქლში შემონახული თბური ენერგიის გამოყენების მარგი ქმედების კოეფიციენტს.

მეორე ნაკლოვანება — ასეთი ორთქლმავლის შეზღუდული მოქმედების რადიუსი; მაგრამ ამავე დროს საცეცხლის არარსებობა და შესაბამისად, ცეცხლის და ნაპერწკლის, მათ აძლევს სახანძრო უსაფრთხოების მნიშვნელოვან უპირატესობას. ამის წყალობით უცეცხლო ორთქლმავლებმა მიიღეს ფართე გავრცელება ნავთობგადამამუშავებელ, ხისდამამუშავებელ და ქაღალდის საწარმოებში და სხვა ხანძარსახიფათო სამრეწველოებში. ამას გარდა, ასეთ ორთქლმავლებს თითქმის არ ესაჭიროებათ საქვაბის რემონტი, ხოლო მათი მომსახურება შეუძლია ერთ მემანქანეს.

ისტორია
უცეცხლო ორთქლმავლის გამოჩენა შესაძლებელი გახდა აღმოჩენის გამო, რომელიც მოახდინა ამერიკელმა ინჟინერ-მექანიკოსმა ჯეკობ პერკინსმა 1823 წელს. მან აღმოაჩინა, რომ ქვაბში შემცველი თითქმის ადუღებული წყლის წნევის შემცირება იწვევს დამატებით ორთქლწარმოქმნას. ამ ფაქტმა კიდევ ერთ ამერიკელს ემილ ლამს საშუალება მისცა 1873 წელს აეშენებინა მცირე ლოკომოტივი, რომელსაც არ სჭირდებოდა საცეცხლე — პირველი უცეცხლო ორთქლმავალი. ის განკუთვნილი იყო ქალაქის მატარებლებისთვის ახალ ორლეანში და მოწოდებული იყო იქ შეცვლილიყო კონკა. ლოკომოტივის ქვაბს ავსებდნენ 200 °-ანი ორთქლით, სვლის მარაგი შეადგენდა 10 კმ-ს.

მსგავსი კონსტრუქციის ლოკომოტივებმა იმავე 1873 წლის ოქტომბერში მუშაობა დაიწყეს ნიუ-იორკის და ჩიკაგოს საქალაქო ხაზებზე.

საბჭოთა კავშირში
საბჭოთა კავშირში პირველი უცეცხლო ორთქლმავალი გამოჩნდა მხოლოდ 1928 წელს. ის გამოუშვა ბერლინის ქარხანა -მ და მიღებული იქნა ტუაფსეს ნავთობგადამამუშავებელ ქარხანაში. ორთქლმავალს ქონდა წონა 90 ტონა, მისი სიგრძე შეადგენდა 8 მეტრს. ქვაბში ორთქლის წნევას შეიძლება მიეღწია 18 კგ. ძალა/სმ²-თვის. 1940 წელს „დნეპრომაშის“ ქარხანამ გამოუშვა ორთქლმავალი 1-01 — პირველი საბჭოთა კავშირში აშენებული უცეცხლო ორთქლმავალი. ორთქლმავალს ქონდა ორთქლმავალ 9-ს ეკიპაჟური ნაწილი და ორთქლის მანქანა, ქვაბი დამზადებული იყო ტაგანროგის ქარხანა „კრასნი კოტელშჩიკში“. ორთქლმავლის წონა მუშა მდგომარეობაში შეადგენდა 58 ტონას. ორთქლის ქვაბს ქონდა მოცულობა 21 მ³, ორთქლის საწყისი წნევა შეადგენდა 18 კგ. ძალა/სმ²-ს. 1955—1956 წლებში კიდევ ორი ანალოგიური უცეცხლო ორთქლმავალი გამოუშვა მურომის ორთქლმავალმშენებელმა ქარხანამ. უცეცხლო ორთქლმავლების უმრავლესობა ჩამოიწერა 1980-იან წლებში, თანაც არა ტექნიკური მდგომარეობის გამო (მთელი სამუშაო დროის განმავლობაში ორთქლმავლებისთვის აუცილებელი იყო მხოლოდ ბანდაჟების პერიოდული გაჩარხვა, ქვაბის თბოიზოლაციის რეგულარული ცვლა და ორთქლგამანაწილებელი მექანიზმის რემონტი), არამედ კონსტრუქციის მორალური დაძველების გამო.