iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ისმაილ II

ისმაილ (; დ. 28 მაისი, 1537 — გ. 24 ნოემბერი, 1577) — სეფიანთა დინასტიის მესამე შაჰი 1576-1577 წლებში. სეფიანთა მეორე წარმომადგენლის, შაჰ-თამაზ -ის ვაჟი.

ტახტზე ასვლამდე
ისმაილი დაიბადა 1537 წლის 28 მაისს ქ. ყუმში. ის იყო თამაზ -ისა და მისი თურქმენი ცოლის, სულთან ბეგუმ მავსილუს მეორე ვაჟი. 10 წლის ასაკში მამამისმა დანიშნა შირვანის მმართველად. მონაწილეობა მიიღო ირან-ოსმალეთის ომში. 1554 წელს ნახჭევანიდან განდევნა ოსმალები, რის გამოც ავტორიტეტი მოიპოვა ირანში. 1556 წელს შაჰ-თამაზმა ისმაილი ხორასნის მმართველად დანიშნა უზბეკების შესაძლო შემოსევების შემთხვევაში 10 000 კაციანი არმიის გამოყვანა დაავალა. თუმცა იმავე წელს ირანში გავრცელდა ხმები შესაძლო ამბოხის შესახებ, რომლის თანახმადაც ისმაილ მირზა ტახტიდან ჩამოგდებას უპირებდა მამამისს. თამაზ-შაჰმა მისი ვეზირების რჩევით თავისი ვაჟი შეიპყრო და ყაჰყაქის ციხე-სიმაგრეში გამოკეტა, სადაც ისმაილს ყოფნა 1576 წლამდე, მამის გარდაცვალებამდე მოუწია. 1576 წლის 14 მაისს, როდესაც თამაზ გარდაიცვალა, ირანი ორად გაიყო. ყიზილბაშების უმეტესობა ემხრობოდა შაჰის ყველაზე ღირსეულ მემკვიდრეს ისმაილს, ხოლო ირანის მოსახლეობა შაჰ-თამაზის უმცროს ვაჟს — ჰეიდარ მირზას უჭერდა მხარს. ჰეიდარიც სარგებლობდა ამ პრივილეგიით და თავისი ტახტზე ასვლას იმით ხსნიდა, რომ შაჰ-თამაზის გარდაცვალების დროს მისი ვაჟებიდან მხოლოდ ჰეიდარი იყო მის გვერდით. თუმცა ჰეიდარი ვერაგულად მოკლეს რუმლუს და ავშარიდების კლანის წევრებმა. მისი ყველა მხარდამჭერი ისმაილის წინააღმდეგ გაერთიანდა. ისმაილმა დაამარცხა ძმის მომხრეები ყაზვინთან ახლოს და საბოლოოდ, ტახტზე 1576 წლის 22 აგვისტოს ავიდა ისმაილ -ის სახელით.

მმართველობის პერიოდი
შაჰის ტიტულის მიღებისთანავე ისმაილმა ტახტის შენარჩუნების მიზნით მის მიერ შეპყრობილი 5 ძმა სიკვდილით დასაჯა. მან ასევე დაგეგმა მისი ბიძაშვილისა და მამამისის ერთგული მსახურის, იბრაჰიმ მირზას მკვლელობაც. იმ დროისთვის ისმაილს გადაურჩნენ მისი უფროსი ძმა, მუჰამად ხუდაბანდა თავის ოჯახთან ერთად, მაჰმუდ მირზა, ალი მირზა, აჰმად მირზა, აბედინ მირზა და მუსა მირზა. უკანასკნელი 4-ის შეპყრობა შაჰის მომხრეებმა მოახერხეს. 1577 წლის 24 თებერვალს ისმაილმა მისი 4 ძმაც დაახოცვინა. მან ვერ მოახერხა მუჰამად ხუდაბანდას დაკავება, რადგან ის ფარულად იყო გადამალული ირანის პროვინციებში. მრავალი სისასტიკის მიუხედავად ისმაილი მისი ბაბუის, ისმაილ ის მსგავსად იყო პოეტი, მხატვარი და კალიგრაფი. ხელი შეუწყო ირანში ხელოვნების განვითარებას. ის ასევე დიდ ყურადღებას აქცევდა შიიზმის გავრცელებას მთელს იმპერიაში და თავიდან იცილებდა სუნიტ სპარსელებს. 1577 წლის კავკასიაში ლაშქრობის შემდეგ, მან 30 000 ქართველი და ჩერქეზი ტყვედ წაიყვანა ირანში, რის შედეგადაც, შემდეგში შეიქმნა ირანის საზოგადოების ახალი ფენა, რასაც საფუძველი ჯერ კიდევ მამამისის — თამაზ -ის მმართველობის პერიოდში ჰქონდა ჩაყრილი.

გარდაცვალება
ისმაილს სისასტიკის გამო ირანში ბევრი მტერი გამოუჩნდა. 1577 წლის ბოლოსათვის მის ერთგულთა რიცხვში ყიზილბაშებიც აღარ შედიოდნენ. ისმაილი 1577 წლის 24 ნოემბერს გარდაიცვალა. მას მოუწყო შეთქმულება მისმა დამ, ფარი ხანუმმა. შაჰი ოპიუმით მოწამვლის შემდეგ გარდაიცვალა. მის შემდეგ სეფიანთა ტახტზე მისი უფროსი ძმა, მუჰამად ხუდაბანდა ავიდა. 1578 წელს ისმაილის ერთადერთი ვაჟი, მცირეწლოვანი ალ-დინ მუჰამად მირზა შაჰის ბრძანებით სიკვდილით დასაჯეს.
მონს სელმერლევი

მონს პეტერ ალბერტ სელმერლევი (დ. 13 ივნისი, 1986) — შვედი მოდელი, მსახიობი, ტელეწამყვანი და პოპ მომღერალი. 2015 წელს მონსმა მონაწილეობა მიიღო ევროვიზია 2015, სადაც იგი შვედეთის სახელით მონაწილეობდა სიმღერით „“, მონსმა 365 ქულით გაიმარჯვა, აღსანიშნავია, რომ ევროვიზიის სიმღერის კონკურსის ისტორიაში რიგით მესამე უმაღლესი ქულაა.
მუჰამად ხუდაბანდა

მუჰამად იგივე მუჰამად ხუდაბანდა (;‎ დ. 1532 — გ. 1595 ან 1596) — სეფიანების მეოთხე წარმომადგენელი. ირანის შაჰი 1578–1587 წლებში. ტახტზე ავიდა ძმის, ისმაილ -ის გარდაცვალების შემდეგ. თამაზ -ისა და სულთან ბეგუმ მავსილუს ვაჟი.

ტახტზე ასვლამდე
დაიბადა 1532 წელს, თავრიზში, მამამისის, შაჰ-თამაზ -ის მმართველობის პერიოდში. 4 წლის ასაკში იგი ჰერათის მმართველად დაინიშნა. მისი მცირეწლოვნების გამო ქალაქს განაგებდა მისი ყიზილბაში მასწავლებელი, რომელმაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ქალაქის განვითარებაში. 1572 წელს მუჰამად-მირზა დაინიშნა შირაზის მმართველად. 1576 წელს, შაჰ თამაზის გარდაცვალების შემდეგ, იგი ერთ-ერთ მემკვიდრედ ითვლებოდა, მაგრამ ტახტი საბოლოოდ მისმა უმცროსმა ძმამ, ისმაილმა დაიკავა. მან სიკვდილით დასაჯა თავისი 5 ძმა, მაგრამ მუჰამადი ამ შემთხვევაში გადაურჩა სიკვდილს. 1577 წელს, შაჰ ისმაილი მოწამლეს და გარდაიცვალა. მისი გარდაცვალების დროისთვის, მუჰამადი შირაზში იმყოფებოდა. 1578 წლის დასაწყისში, მუჰამად-მირზა ოფიციალურად გახდა ირანის შაჰი მუჰამად -ის სახელით.

მმართველობის პერიოდი
მუჰამადს ჰქონდა უფრო რბილი ხასიათი ვიდრე მის ძმას, მაგრამ ამასთან ერთად იყო უნებისყოფო, სწორედ ამიტომ, ისმაილის წინააღმდეგ შეთქმულება მისმა დამ მოაწყო. 1578 წელს, ოსმალეთის იმპერიის სულთანმა, მურად -მ, განაახლა ომი ირანთან, რომელიც გაგრძელდა 1590 წლამდე. პირველად, ოსმალეთის იმპერიის დიდი ვეზირი მუსტაფა ლალა-ფაშა შეიჭრა ირანში და დაიპყრო აზერბაიჯანის ნაწილი. ზაფხულის ბოლოსთვის დაეცა შირვანი, რის შედეგადაც ოსმალებმა კონტროლი დაამყარეს კასპიის ზღვის დასავლეთ სანაპიროს მნიშვნელოვან ნაწილზე. 9 აგვისტოს ირანი დამარცხდა ჩილდირის ბრძოლაში, ხოლო 24 აგვისტოს მუსტაფა ლალა-ფაშამ აიღო თბილისი.

1579 წელს ოსმალებმა იერიში მიიტანეს აზერბაიჯანსა და სომხეთზე, მაგრამ ოსმალთა არმიის მეთაური ადილ გირაი ხანი მუჰამადის ვაჟმა, ჰამზა-მირზამ აიყვანა ტყვედ და მალევე ყაზვინში სიკვდილით დასაჯა. ოსმალეთის იმპერიის სხვა არმია, რომელსაც ოზდემიროღლუ ოსმან-ფაშა და ფერჰად-ფაშა მეთაურობდნენ, შეიჭრა ირანში და 1585 წელს აიღო თავრიზი, რომელიც იმდროინდელი ირანის დედაქალაქი იყო. მუჰამდმა მათ დასამარცხებლად კვლავ ჰამზა-მირზა გაუშვა, მაგრამ ახალგაზრდა უფლისწული ამ კამპანიის დროს დაიღუპა და თავრიზი ოსმალეთის იმპერიის ხელში კიდევ 20 წლის განმავლობაში რჩებოდა.

ოსმალებთან ომის პარალელურად, ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სპარსელებს თავს ესხმოდნენ პარტიზანი უზბეკები. 1585 წელს მათ მთლიანი ხორასანი დაიკავეს,1580-იან წლებში იმპერია კატასტროფულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა. მისი ტერიტორია 1586 წლისათვის 952,000კმ² იყო, რაც თანამედროვე ირანის ტერიტორიასთან შედარებით თითქმის 2-ჯერ ნაკლებია.

დამხობა
1587 წელს, ირანში კიდევ ერთი შეთქმულება მოაწყვეს, მაგრამ ამჯერად შაჰ მუჰამადის წინააღმდეგ. ირანში თვლიდნენ, რომ უკვე დრო იყო მუჰამადი შეეცვალა მის ვაჟს, აბასს. იგი ტახტიდან ჩამოაგდეს და გამოკეტეს ციხეში, სადაც 8-9 წელი იცხოვრა და გარდაიცვალა.
გენდერი

გენდერი (; — გვარი) — სოციალური სქესი, განსხვავება კაცსა და ქალს შორის, რომელიც განპირობებულია არა ბიოლოგიური, არამედ სოციალური მოცემულობით (სპეციფიკური სოციალური ფუნქციები საზოგადოებაში, კულტურული სტერეოტიპები და ა.შ.). ბიოლოგიური სქესისგან განსხვავებით, გენდერი სოციალურ განზომილებას წარმოადგენს — ერთგვარ სოციოკულტურულ ფენომენს, რომელიც ასახავს კაცად და ქალად ყოფნის თავისებურებებს ამა თუ იმ საზოგადოებაში. მაგალითად, ზოგ საზოგადოებაში კაცს შეიძლება ჰქონდეს სოციალური როლი, რომელიც ტრადიციულად ქალის როლად მიიჩნევა (მაგ. ბავშვების მოვლა და დიასახლისობა), მაგრამ ეს ქცევა მას ფიზიკურად ნაკლებად „მამაკაცურს“ სულაც არ ხდის. კაცისა და ქალის სოციალურ როლებს თავად საზოგადოება ქმნის, მისთვის დამახასიათებელი კულტურული ნორმებითა და ფასეულობებით.

ეს ტერმინი იხმარება სოციალურ მეცნიერებებში ადამიანის სქესობრივი კუთვნილების სოციო-კულტურული ასპექტის აღსანიშნავად. გენდერი არის სქესობრივი განსხვავების სოციალური ორგანიზაცია; ანუ არის ქცევის კულტუროლოგიური მახასიათებელი, რომელიც დადგენილია საზოგადოებაში და შეესატყვისება მოცემულ სქესს კონკრეტულ კულტურულ დროსა და სივრცეში. ინგლისურ ენაში „“ ნიშნავს სქესს, ხოლო „“ — შეიძლება განვიხილოთ როგორც „სოციო-სქესი“. ორივე ცნება გამოიყენება საზოგადოების ჰორიზონტალური სოციო-სქესობრივი სტრატიფიკაცისათვის და განსხვავდება ვერტიკალური — კლასობრივი, წოდებრივი და სხვ. სტრატიფიკაციისაგან. „“ აღნიშნავს ბიოლოგიურ სქესს და აჯამებს ბიოლოგიურ განსხვავებებს ქალსა და კაცს შორის; გენდერი — სოციალური კონსტრუქტია, რომელიც აღნიშნავს ქცევის თავისებურებებს და სოციალურ სტრატეგიას. ზოგიერთი მკვლევარი თვლის, რომ „“ და გენდერი ადამიანის ცხოვრების სხვადასხვა პოლუსზე იმყოფებიან.

სქესი საწყისი პოზიციაა, რომლითაც ადამიანი იბადება; მას ბიოლოგიური ფაქტორები განაპირობებენ. ესენია: ჰორმონალური სისტემა, ბიოქიმიური პროცესების მიმდინარეობის თავისებურება, გინეკოლოგიური და ანატომიური განსხვავება და სხვა. გენდერი სხვაგვარი კონსტრუქციაა — ეს არის ადამიანის სქესობრივი კუთვნილების მიხედვით საზოგადოებაში მისი სოციალიზაციის ერთგვარი დასკვნითი კონსტრუქცია. სწორედ გენდერი და არა სქესი განსაზღვრავს ქალის და კაცის ფსიქოლოგიურ ნიშნებს, შესაძლებლობებს, მოღვაწეობის სფეროს, პროფესიას, საქმიანობას და ემყარება აღზრდის სისტემას, ტრადიციას და წეს-ჩვეულებებს, სამართლებრივსა და ესთეტიკურ ნორმებს.
დონ-ჟუანის ტბა

დონ-ჟუანის ტბა — მცირე წყალსატევი, რომელიც მდებარეობს რაიტის ხეობაში ვიქტორიას მიწაზე ანტარქტიდაში. პრეტენზიას აცხადებს დედამიწის ყველაზე მარილიანი წყალსატევის წოდებაზე.

ისტორია
ტბა აღმოჩენილი იქნა 1961 წელს ვერტმფრენის მფრინავების დონ როს და ჯონ ჰიკის მიერ, რომელთა პატივსაცემადაც დაერქვა ტბას სახელი. ტბის აღმოჩენის დროს, წყლის ტემპერატურა იყო −30 °, მაგრამ ყინული ტბაზე არ ყოფილა. 1977 წელს გამოცემულ ტოპოგრაფიულ რუკებზე ტბის ფართობი შეადგენდა 0,25 კმ²-ს. ბრტყელი ძირის მქონე ტბის საშუალო სიღრმე შეადგენდა 0,3 მეტრს. 1998 წელს ტბის ზომები შემცირდა 0,03 კმ²-მდე, სიღრმე შემცირდა 0,1 მეტრამდე. წყალსატევი აღიწერება, როგორც გრუნტის წყლების გამოსვლის ადგილი. მშრალი ხეობები, რომელშიც იმყოფებიან მსგავსი ტბები, ხასიათდება ძლიერი ქარებით და ჰაერის უკიდურესი სიმშრალით. ასეთ პირობებში გამდნარი წყალი, რომელიც წარმოიშვება ირგვლივ მყოფი მყინვარების დნობისაგან, აორთქლებისას, ტოვებს მასში მანამდე ათქვეფილ მთის ჯიშებისგან შემდგარ მინერალურ ნივთიერებებს. სულ ცოტა უკანასკნელი 2 მილიონი წლის განმავლობაში მშრალ ხეობებში არსებობდა პირობები, დღევანდელის მსგავსი, რომლის დროსაც ხდებოდა მარილების კონცენტრაცია. დონ-ჟუანის ტბა არ იყინება ზამთარშიც, ჰაერის ისეთ ტემპერატურაზეც კი, როდესაც ის ეცემა −53 °-მდე. საანგარიშო წყლის შემადგენლობა −51,8 ° ტემპერატურის დროს შეადგენს 413 გრ/ლ 2-ს და 29 გრ/ლ -ს.

მარილის შემცველობა (კალციუმის ქლორიდის 2 დიდი ნაწილით) ამ წყალსატევში შეადგენს 40,2 %-ს — შედარებისათვის, მკვდარი ზღვის მარილიანობა შეადგენს 34,7 %-ს, ხოლო მსოფლიო ოკეანის საშუალო მარილიანობა — მხოლოდ 3,38 %-ს.

დონ-ჟუანის ტბის გამოკვლევისას დარეგისტრირდა აზოტის ოქსიდის საკმაოდ მნიშვნელოვანი შემადგენლობა. დედამიწაზე მას ქმნიან მიკროორგანიზმები, მაგრამ დონ-ჟუანის ტბაში არანაირი ცოცხალი არსებები აღმოჩენილი არ ყოფილა. აღმოჩნდა, რომ 2 (სხვა აირებთან ერთად — მაგალითად, წყალბადთან) კლდეების მარილწყალთან რეაქციის პროდუქტია. მკვლევარები ვარაუდობენ, რომ მსგავსი არაბიოლოგიური სახით აზოტის ოქსიდი შეიძლება ჩამოყალიბდეს მარსზე, რადგანაც ამ პლანეტის პირობები მსგავსია ანტარქტიდის მშრალი ხეობების პირობებთან.
რადოკის ტბა

რადოკის ტბა — მტკნარი წყლის (გამდნარი) ტბა ანტარქტიდის აღმოსავლეთით, რომელიც ვრცელდება ბივერის ტბიდან სამხრეთ-დასავლეთით დაახლოებით 5 კმ-ში და არამისის ქედიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 24 კმ-ში. იგი უღრმესი ტბაა ანტარქტიდაზე და მისი სიღრმე აღწევს 362 მეტრს. პაგოდრომას მშრალი მთის ხეობით შეერთებულია ბივერის ტბასთან.

ტბა დატანილია რუკებზე ავსტრალიის ეროვნული ანტარქტიკული საკვლევი ექსპედიციის მიერ 1956 წლის საჰაერო ექსპედიციის ფოტოგრაფიით. სახელი ეწოდა მეტეოროლოგისა და გლაციოლოგის უვე რადოკის პატივსაცემად, რომელმაც დიდი დახმარება გაუწია ავსტრალიის ეროვნული ანტარქტიკული საკვლევი ექსპედიციის გლაციოლოგიურ პროგრამას.. რადოკი — ანტარქტიდის კონტინენტის ყველაზე ცნობილი ღრმა და ერთადერთი ცნობილი მტკნარი წყლის ტბაა, რომელშიც მცურავ მდგომარეობაში მდებარეობს მყინვარის ენა.
90 °E (ტბა)

ტბა 90 ° (აღმოსავლეთის გრძედის 90 გრადუსის ტბა) — სიდიდით მეორე ცნობილი ყინულქვეშა ტბა ანტარქტიდაში. ტბის სიღრმე 900 მეტრზე ნაკლები არაა, მაგრამ არც 3000 მეტრზე მეტია, ფართობი დაახლოებით 2000 კმ²-ია. ტბა მდებარეობს ანტარქტიკულ სადგურ „სოვეტსკაიას“ რაიონში, რომლის კოორდინატებია სამხრეთი განედის 77° და აღმოსავლეთის გრძედის 90°. აღმოჩენილია 2006 წელს.
მეჯუგორიე

მეჯუგორიე — ქალაქი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში, ჰერცეგოვინა-ნერეტვას კანტონში, მოსტარიდან სამხრეთდასავლეთით 25 კმ. ქალაქი ჩიტლუკის ოპჩინას ეკუთვნის, მოსახლეობის უმეტესობა ხორვატები არიან. 1981 წელს ექვსმა ადგილობრივმა მოჰყვა, როგორ გამოეცხადათ წმინდა მარიამი და ამის შემდეგ იგი კათოლიკეებს შორის იგი პოპულარული მოსალოცი ადგილია.
ზოგადი ცნობები
ქალაქის დასახელება ნიშნავს მთებს შორის მდებარეს. იგი ზღვის დონიდან 200 მეტრზეა და ხმელთაშუაზღვიურ კლიმატურ ზონას ეკუთვნის. ქალაქის მოსახლეობა, 4 ათ. კაცი, თითქმის მთლიანად ხორვატებისგან შედგება. ადგილობრივი კათოლიკური ეკლესიის სამრევლო მოიცავს ვრცელდება ქალაქის გარეუბნებზე – ბიაკოვიჩის, ვიონიცას, მილეტინასა და შურმანცის.
ისტორია
ქალაქის მახლობლად 1566 წლიდან მოიხსენიება სერბული ჟიტომისლიჩის მონასტერი. 1882 წლიდან ქალაქს დაუკავშირდა რკინიგზა, ხოლო 1892 წელს მოსტარის ეპისკოპოსის პაშკალ ბუცონიჩის ძალისხმევით აშენდა წმინდა იაკობის ეკლესია. 1934 წელს მახლობელ კრიჟევაცის მთაზე აღმართეს 12 მეტრიანი ჯვარცმის ქანდაკება.
მეორე მსოფლიო ომი
მეორე მსოფლიო ომის დროს ქალაქი ხორვატიის დამოუკიდებელი სახელმწიფოს ტერიტორიაზე აღმოჩნდა და მოწინააღმდეგე მხარეების რელიგიური სიძულვილის გამოვლინების ადგილად იქცა. უსტაშებმა გადაწვეს და გაძარცვეს ჟიტომისლიჩის მონასტერი, შვიდი სერბი ბერი კი ცოცხლად დაწვეს 1941 წლის 21 ივნისს.
1942 წლის 24 მაისიდან ომის დასასრულამდე პარტიზანებმა 66 კათოლიკე ბერი მოკლეს. ზოგიერთი მონასტრის წინ ბაღში ცოცლად დაწვეს.
გამოცხადება
1981 წლის 24 ივნისს ექვსმა ადგილობრივმა ბავშვმა განაცხადა, რომ მათ გამოეცხადათ წმინდა მარიამი, რომელმაც მოუწოდა ელოცათ, ემარხულათ და მორწმუნე ცხოვრებას დაბრუნებოდნენ. ამის შემდეგ მეჯუგორიე მსოფლიო კათოლიკებისთვის მოსალოც ადგილად იქცა. წლიურად მას დაახლოებით მილიონამდე ადამიანი სტუმრობს.
ადგილობრივი ნათელმხილველების მტკიცებით, წმინდა მარიამი მათ კვლავ ეცხადებათ. მაგალითად ნათელმხილველი მარია ლუნეტი-პავლოვიჩის მტკიცებით, იგი ყოველი თვის 25 რიცხვში იღებს გამოცხადებას მირანა სოლდო-დრაგიჩევიჩი კი ამტკიცებს, რომ წმინდა მარიამი ყოველი თვის 2 რიცხვში ეცხადება.
ოფიციალური კათოლიკური ეკლესიის პოზიცია უარყოფს გამოცხადებების ზებუნებრივობას.
ბოსნიის ომი
ბოსნიის ომის პერიოდში ქალაქს ხორვატთა თავდაცვის ვეჩე აკონტროლებდა. არსებობდა ჭორები იმის შესახებ, თითქოს ადგილობრივები შიდაკლანურ ომში იყვნენ ჩართული რასაც ასობით ადამიანი შეეწირა, მაგრამ მოგვიანებით კვლევების შედეგად ეს არ დადასტურდა.
1995 წლის 2 აპრილს ეპარქიასთან კონფლიქტის გამო ვეჩეს მებრძოლებმა მოიტაცეს რადკო პერიჩი, სცემეს და ერთ-ერთ ფრანცისკანულ მონასტერში ათი საათის განმავლობაში ჰყავდათ დატყვევებული. ბოლოს იგი მოსტარის მერისა და გაეროს ჩარევის შემდეგ გაათავისუფლეს.
ბრჩკო-ბანოვიჩის რკინიგზა

ბრჩკო-ბანოვიჩის რკინიგზა — რკინიგზა ბოსნია და ჰერცეგოვინის ჩრდილოეთ ნაწილში. პირველი სარკინიგზო ხაზი, რომელიც მთლიანად ახალგაზრდათა შრომითი აქციების მოხალისეთა მიერ აშენდა.

მშენებლობა
მშენებლობაზე მუშაობდა პირველი ახალგაზრდული შრომითი ბრიგადა, მშენებლობა მიმდინარეობდა 1946 წლის 1 აპრილიდან. 62 268 ახალგაზრდა მოხალისე და ათასამდე ბრიგადირი მუშაობდა ამ პროექტზე, გაყვანილი იქნა 92 კმ სიგრძის რკინიგზის ხაზი, გაითხარა ორი გვირაბი, ჯამური სიგრძით 667 მ და აიგო 22 ხიდი, ჯამური სიგრძით 455 მ. მშენებლობა დასრულდა 1946 წლის 7 ნოემბერს რკინიგზა საზეიმოდ გაიხსნა და გაიარა პირველმა მატარებელმა. რკინიგზის ხაზი სოციალისტური შრომის პროპაგანდისტულ სიმბოლოდ იქცა.
ვლადიმირ პრელოგი

ვლადიმირ პრელოგი (; დ. 23 ივლისი 1906, სარაევო – გ. 7 იანვარი 1998, ციურიხი) — შვეიცარიელი ქიმიკოსი, ხორვატული წარმოშობისა. ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი, ნობელის პრემიის ლაურეატი ქიმიის დარგში 1975 წელს.

ბიოგრაფია
დაიბადა სარაევოში 1906 წლის 23 ივლისს. 1914 წელს 8 წლის პრელოგი შეესწრო სარაევოს მკვლელობას. პირველი მსოფლიო ომის დაწყებიდან მალევე ოჯახი ზაგრებში გადადის საცხოვრებლად, სადაც პრელოგი სწავლობს გიმნაზიაში. 1924 წლიდან პრაღის ტექნიკური უნივერსიტეტის სტუდენტია. მისი სამეცნიერო ხელმძღვანელია ემილ ვოტოჩეკი, ხოლო ვოტოჩეკის ასისტენტი, რუდოლფ ლუკეში, აქტიურად ეხმარებოდა ახალგაზრდა სტუდენტს ქიმიის შესწავლაში და დააინტერესა იგი ორგანული ქიმიით.

დიდი დეპრესიის გამო აკადემიური პოზიციები ძალიან მცირე იყო, ამიტომ პრელოგმა მუშაობა დაიწყო პრეზას კერძო ლაბორატორიაში, რომელიც იშვიათ ქიმიკატებზე მუშაობდა. 1935 წელს მას ზაგრების უნივერსიტეტში იწვევენ ლექტორად. იგი ახერხებს პატარა ლაბორატორიის ორგანიზებას ზაგრებში, თუმცა მეორე მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ იძულებულია დატოვოს ზაგრები და რიხარდ კუნის მიწვევით გერმანიაში მიემგზავრება, საიდანაც ახერხებს შვეიცარიაში გაღწევას და ციურიხში დასახლებას. ციურიხში იგი ხორვატული წარმოშობის მეცნიერის, ლავოსლავ რუჟიჩკას დახმარებით ეწყობა ადგილობრივ ლაბორატორიაში. 1957 წლიდან ლაბორატორიის წამყვანი მეცნიერია.

ნობელის პრემია
პრელოგი გახდა ნობელის პრემიის ლაურეატი ქიმიის დარგში 1975 წელს, ორგანული მოლეკულებისა და სტერეოქიმიური რეაქციების დარგში განხორციელებული კვლევების გამო. იგივე დარგში იმავე წელს ასევე დააჯილდოვეს ჯონ კორნფორთი

იუგოსლავიის აკადემიის საპატიო წევრი
1986 წლიდან იუგოსლავიის მეცნიერებათა და ხელოვნების აკადემიის საპატიო წევრია.

პირადი ცხოვრება
1933 წელს პრაღაში დაქორწინდა კამილა ვიტეკზე, 1949 წელს შეეძინათ ვაჟი იანი.
სოვეტსკაიას ტბა

სოვეტსკაიას ტბა  — ყინულქვეშა ტბა ანტარქტიდაში. 2006 წლის იანვარში აღმოაჩინეს კოლუმბიის უნივერსიტეტის ლამონ-დოერტის სახმელეთო ობსერვატორიის გეოფიზიკოსებმა: რობინ ბელმა და მაიკლ სტადინჯერმა და დღეისთვის დაკონსერვებული საბჭოთა პოლარული სადგურის — სოვეტსკაიას პატივსაცემად დაარქვეს ეს სახელი, რადგანაც ტბა მდებარეობს დაახლოებით 2,5 კმ-ში მის ქვეშ. საორიენტაციო ფართობია — 1600 კმ², საორიენტაციო ასაკი — 35 მილიონი წელი, სავარაუდო სიღრმე — დაახლოებით 900 მეტრი, წყლის ტემპერატურა მუდმივია და შეადგენს −2 °-ს.

ტბის აღმოჩენას წინ უსწრებდა ღრმა სამეცნიერო კვლევები: გამოყენებული იქნა თანამგზავრიდან გადაღებული სურათები, გრავიტაციული გაზომვები, ლაზერული ალტიმეტრები და 1958—1959 წლებში სადგურის საბჭოთა თანამშრომლების მიერ შეგროვებული ინფორმაციებიც კი.

არ არის გამორიცხული ტბაში სიცოცხლის არსებობის შესაძლებლობა, თანაც, რადგანაც ტბა იზოლირებული იყო გარე სამყაროსგან რამდენიმე მილიონი წლის განმავლობაში, შესაძლებელია მასში «ისტორიამდელი» ეკოსისტემის აღმოჩენაც, რომელიც განიცდიდა ალტერნატიულ ევოლუციას. ტბის გაბურღვის საკითხი განიხილება საერთაშორისო მასშტაბით.
ბოსნია და ჰერცეგოვინის მეცნიერებათა და ხელოვნებათა აკადემია

}, ; ) — ბოსნია და ჰერცეგოვინის ეროვნული აკადემია.
ისტორია
ბოსნია და ჰერცეგოვინის მეცნიერებათა და ხელოვნებათა აკადემია დაფუძნდა როგორც ბოსნია და ჰერცეგოვინის სამეცნიერო საზოგადოება 1951 წელს, სრ ბოსნია და ჰერცეგოვინის მხარდაჭერით. 1966 წელს რესპუბლიკის პარლამენტმა მიიღო კანონი, რომლითაც საზოგადოებას ოფიციალურად ეწოდა ბოსნია და ჰერცეგოვინის მეცნიერებათა და ხელოვნებათა აკადემია. ამ კანონის თანახმად აკადემია ვალდებული იყო ეზრუნა მეცნიერებისა და ხელოვნების განვითარებაზე, სამეცნიერო კვლევების უზრუნველყოფასა და სახელოვნებო ღონისძიებების ორგანიზებაზე, აკადემიის წევრთა სამეცნიერო ნაშრომების გამოცემაზე და სხვ. აკადემია არის მთლიანად დამოუკიდებელი ორგანო და ხელმძღვანელობს სამეცნიერო პრინციპებით. აკადემიის შინაგანაწესი არეგულირებს მის მოქმედებას ყველა იმ სფეროში, რომელსაც იგი კურირებს.
ორგანიზაცია
აკადემიაში არის ექვსი განყოფილება – სოციოლოგიის, მედიცინის, ტექნიკური მეცნიერებების, საბუნებისმეტყველო და ზუსტი მეცნიერებების, ჰუმანიტარული მეცნიერებებისა და ხელოვნების. ასევე მოქმედებს ოთხი კომიტეტი – ბიბლიოთეკისა და დოკუმენტაციის, საერთაშორისო კოოპერაციის, საგამომცემლო და სამეცნიერო-ტექნოლოგიური განვითარების.
პრეზიდენტები
1966 წლიდან მოყოლებული აკადემიას ხელმძღვანელობდნენ შემდეგი პირები:
ვასო ბუტოზანი (1966–1968)
ბრანისლავ ჯურჯევი (1968–1971)
ედემ ჩამო (1971–1977)
ალოიზ ბანაცი (1977–1981)
სვეტოზარ ზიმონიჩი (1981–1990)
სეიდ ხუკოვიჩი (1990–1999)
ბოჟიდარ მატიჩი (1999–2014)
მილოშ ტრიფკოვიჩი (2014-დან)
განათლება ბოსნია და ჰერცეგოვინაში

განათლებას ბოსნია და ჰერცეგოვინაში დიდი ისტორია აქვს. პირველი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება აქ ღაზი ხოსრო-ბეგმა დააარსა 1531 წელს, სადაც სუფი ფილოსოფიას ასწავლიდნენ. 1887 წელს, ავსტროუნგრული ოკუპაციის დროს, დაარსდა ხუთწლიანი შარი'ათის სკოლა. 1940-იან წლებში გაჩნდა სარაევოს უნივერსიტეტი, როგორც სეკულარული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება. 1950-იანებიდან უკვე ხელმისაწვდომი გახდა მაგისტრატურა და დოქტორანტურაც. ბოსნიის ომის დროს საგანმანათლებლო ცხოვრებას მძიმე ზიანი მიადგა, მაგრამ დღესდღეობით ქვეყანაში რამდენიმე უნივერსიტეტია – სარაევოში, მოსტარში, ბიჰაჩში, ტუზლაში, ზენიცაში და სხვ. ცენტრალური სამეცნიერო დაწესებულებაა ბოსნია და ჰერცეგოვინის მეცნიერებათა და ხელოვნებათა აკადემია.
საგანმანათლებლო სისტემა
ქვეყანაში საგანმანათლებლო სისტემა სამსაფეხუროვანია:
დაწყებითი განათლება
საშუალო განათლება
უმაღლესი განათლება
დაწყებითი განათლება
დაწყებითი განათლება ქვეყანაში სავალდებულო და უფასოა ყველა ბავშვისთვის 6-დან 15 წლამდე. იგი სამსაფეხუროვანი ცხრაწლიანი პერიოდისგან შედგება. ეს სისტემა 2004 წლიდან იქნა დანერგილი, რომელმაც ძველი ორსაფეხუროვანი რვაწლიანი დაწყებითი განათლების სისტემა შეცვალა.
საშუალო განათლება
საშუალო განათლებაც ასევე უფასოა. ის ზოგადი და ტექნიკური საშუალო სკოლების მიერ არის წარმოდგენილი, სადაც სწავლება 14 ან 15 წლიდან იწყება და სამ ან ოთხ წელს გრძელდება. მოსწავლეებს, ვინც ზოგადი საშუალო სკოლები დაამთავრეს, ეძლევათ საშუალება გააგრძელონ სწავლა უნივერსიტეტში მისაღები გამოცდების ჩაბარების შემდეგ, ტექნიკუმის მოსწავლეები კი პროფესიულ დიპლომს იღებენ.
უმაღლესი განათლება
ბოსნია და ჰერცეგოვინაში არის რვა სახელმწიფო (90 ფაკულტეტი) და 22 კერძო უმაღლესი სასწავლებელი. 2007 წლის განათლების კანონით სახელმწიფო და კერძო დაწესებულებების დიპლომები გათანაბრებულია. სწავლება აქაც სამსაფეხუროვანია
ბაკალავრიატი – სამი ან ოთხი წლის სწავლების შემდეგ 180-დან 240 ქულამდე მფლობელს ეძლევა ბაკალავრის სტატუსი.
მაგისტრატურა – ორწლიანი კურსი, რომლის 120 ქულით დასრულების შემთხვევაში ბაკალავრი იღებს მაგისტრის სტატუსს.
დოქტორანტურა – სამწლიანი კურსია, რომლის წარმატებით გავლის შემთხვევაში მაგისტრი ხდება დოქტორი.
ორი სკოლა ერთ შენობაში
ბოსნია და ჰერცეგოვინაში არსებობენ სკოლები, რომლებიც ერთ შენობაში ორ დამოუკიდებელ სასწავლო პროცესს ატარებენ. ასეთ სკოლებს ორი სკოლა ერთ შენობაში (; ორი სკოლა ერთი სახურავის ქვეშ) ეწოდებათ. ამ სკოლებში მოსწავლეები ეთნიკური ნიშნით არიან გაყოფილი – ხორვატი მოსწავლეები სარგებლობენ სკოლის ერთი შესასვლელით და ცალკე სასწავლო პროგრამით, ხოლო ბოსნიელი მოსწავლეები – მეორე შესასვლელითა და ცალკე სასწავლო პროგრამით. მოსწავლეების სამყოფელი გადატიხრულია. ამჟამად ქვეყანაში 57 სკოლაში მიმდინარეობს ამგვარი საგანმანათლებლო პროცესი. ეს ბოსნიის ომისა და თვითგამოცხადებული ჰერცეგ-ბოსნიის რესპუბლიკის მემკვიდრეობაა.
მოსტარის უნივერსიტეტი

მოსტარის უნივერსიტეტი — ბოსნია და ჰერცეგოვინის სიდიდით მეორე საგანმანათლებლო დაწესებულება, რომელიც 1977 წელს დაარსდა ქალაქ მოსტარში. თავდაპირველად იგი ჯემალ ბიედიჩის სახელობის უნივერსიტეტის სახელით იტო ცნობილი, მაგრამ ბოსნიის ომის დროს, 1992 წელს სახელი შეუცვალეს.
ისტორია
მოსტარში პირველი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება იყო ფრანცისკანელთა თეოლოგიური სკოლა, რომელიც 1895 წელს დაარსდა. 1950 წელს პედაგოგთა მოსამზადებელი სკოლა გაიხსნა მოსტარში, 1959 წელს კი ტექნიკუმი, რასაც მოჰყვა 1960 წელს აგრონომიული ტექნიკუმის, ასევე იურიდიული და ეკონომიური ფაკულტეტების განყოფილებების გახსნა.

ჯემალ ბიედიჩის სახელობის უნივერსიტეტი 1977 წელს დაარსდა და შეიერთა ფაკულტეტები და ტექნიკუმები. უნივერსიტეტის კამპუსი დასავლეთ მოსტარში მდებარეობდა, რომელიც ბოსნიის ომის დროს ხორვატთა თავდაცვის ვეჩეს კონტროლქვეშ იყო. ხორვატებმა განდევნეს ბოსნიური პროფესურა და უნივერსიტეტს სახელი გადაარქვეს, უნივერსიტეტის ოფიციალურ ენად კი ხორვატული გამოაცხადეს. ბოსნიელმა პროფესორებმა ბოსნიის არმიის კონტროლირებად აღმოსავლეთ მოსტარში, ყოფილ საარმიო ყაზარმებში გახსნეს ახალი კამპუსი, რომელსაც ძველი სახელი, ჯემალ ბიედიჩის სახელობის უნივერსიტეტი უწოდეს. ეს ორივე უნივერსიტეტი დღემდე არსებობს.
ორგანიზაცია
უნივერსიტეტში არსებობს აგრონომიული, ეკონომიური, საინჟინრო, სამედიცინო, ჯანდაცვითი მეცნიერებების, ფარმაცევტული, ფილოსოფიის, საბუნებისმეტყველო და ზუსტ მეცნიერებათა, იურიდიული, მექანიკური და ინფორმატიკის, ასევე მაღალ ხელოვნებათა ფაკულტეტები. უნივერსიტეტს ასევე გააჩნია ეკონომიის, საინჟინრო, ხორვატული ენის, ლიტერატურისა და ისტორიის, რომანიზაციის, მექანიკის, იურიდიული, სოციოლოგიური და კვლევითი ინსტიტუტები.
სტუდენტები
მოსტარის უნივერსიტეტს ჰყავს 16 ათასამდე სტუდენტი, რაც მას ბოსნია და ჰერცეგოვინაში სიდიდით მეორე უნივერსიტეტს ხდის სარაევოს უნივერსიტეტის შემდეგ. ხოლო 2014-15 წლისთვის უკვე 16 ათასამდე. მათ შორის მნიშვნელოვანი წილი უკავიათ სტუდენტებს ხორვატიიდან. 2008-09 წელს 292 ხორვატიის მოქალაქე სტუდენტი ირიცხებოდა უნივერსიტეტში, 2014-15 კი მათმა რიცხვმა სტუდენტების საერთო რიცხვის 17% მიაღწია.