ბასკები

ბასკები (; ; ) — იზოლირებული ეთნოლინგვისტური ოჯახის მკვიდრი ხალხი ესპანეთსა (950 ათ.) და საფრანგეთში (140 ათ.). ევროპის გარეთ არის მნიშვნელოვანი დიასპორები სამხრეთ ამერიკასა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში.

ზოგადი ცნობები
სახელები: თვითწოდება - ;
საერთო რაოდენობა: 1,25 მლნ.
ენა: ბასკური. ბასკები ძირითადად ორენოვანნი არიან.
მორწმუნეები: კათოლიკეები.

იდენტობა და განსახლების არეალი
ბასკები განსახლებულნი არიან ევროპის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, სადაც ერთმანეთს ხვდება პირენეს მთების დასავლეთი ფერდობები და კანტაბრიის საზღვაო ზოლი.

მათი ტერიტორია ფრანგულ-ესპანურ საზღვარზე მდებარეობს. ასეთი გეოგრაფიული მდებარეობა წარმოქმნის ერთგვარ განსხვავებას ესპანელი და ფრანგი ბასკების სახით. ესპანურ ნაწილში ოთხი ტრადიციული რეგიონია (ნავარა, ალავა, ბისკაია, გიპოსკოა) და სამი საფრანგეთის მხარეს (ლაბურდანი, ზუბერუ, ქვემო ნავარა). ბასკები საკუთარ სამშობლოს მოიხსენიებენ, როგორც („ბასკების მიწა“) ან („ბასკების ქვეყანა“). იმის გამო, რომ ათასწლეულების მანძილზე ეს შვიდი რეგიონი არ გაერთიანებულა ერთ ერთეულად, ბასკები რჩებიან ყველაზე მრავალფეროვან და გამორჩეულ ეთნიკურ ჯგუფად ევროპაში.

ბასკების ქვეყანა მდებარეობს ჩრდილოეთ გრძედის 41- 43 გრადუსებს შორის და დასავლეთ გრძედის 0 და 3 გრადუსებზე. მისი ტერიტორიის ფართობი მოიცავს 20.747 კვადრატულ კილომეტრს, საიდანაც 17.682 კილომეტრი ესპანეთის ტერიტორიაზეა. ბასკების ქვეყანაში არის სამი ეკოლოგიური ზონა. ჩრდილოეთი ზონა მოიცავს კანტაბრის ზღვის სანაპიროს და მთისწინეთს. იგი ხასიათდება საზღვაო კლიმატით და ერთ-ერთი ყველაზე ტენიანი რეგიონია. პირენეს მთების ქედები შეადგენენ ცენტრალურ ზონას, სადაც ალპური კლიმატია გავრცელებული. სამხრეთი ზონა, რომელიც ბასკების ქვეყნის ტერიტორიის ორ მესამედს მოიცავს, პირენეს წვიმიან ნისლშია გახვეული და კონტინენტური კლიმატია გავრცელებული.

დემოგრაფია
1975 წელს მოსახლეობის რაოდენობა 2,871,717 ადამიანის შეადგენდა, რომელთაგან მხოლოდ 229,383 ცხოვრობდა საფრანგეთის ტერიტორიაზე. მოსახლეობის სიმჭიდროვე მნიშვნელოვნად მერყეობს რეგიონების მიხედვით. მაღალ ურბანიზებულ ბისკაის ზონაში 533 ადამიანი ცხოვრობს ერთ კვადრატულ კილომეტრზე, მაშინ როცა ქვემო ნავარაში ეს მაჩვენებელი მხოლოდ 22 კაცს შეადგენს ერთ კვადრატულ კილომეტრზე. სავარაუდოდ არსებობს 828.000 ბასკი, რომელიც მშობლიურ, ბასკურ ენაზე საუბრობს. თუმცა მათი ძირითადი ნაწილი ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ზონებში ცხოვრობს. საყურადღებოა ის ფაქტიც, რომ ბასკური ენა უფრო მკვეთრადაა გამოხატული სასოფლო რაიონებში, ვიდრე ურბანულ ცენტრებში. ბოლო წლებში შეიმჩნევა საკმაოდ აქტიური პოლიტიკა, ბასკი ნაციონალისტების მხრიდან, რომლებსაც ბასკური ენის გავრცელების წახალისება სურთ. პოლიტიკამ შედეგი გამოიღო და მნიშვნელოვანი (თუმცა არა საყოველთაო) წარმატებაც მოიტანა. ამასთანავე ბასკები გამართულად ფლობენ ფრანგულ ან ესპანურ ენას იმის მიხედვით, თუ საზღვრის რომელ მხარეს ცხოვრობენ. დიგლოსია ეს არის ერთი ენის ორი ტერიტორიული დიალექტის ან მისი ორი ისტორიული ვარიანტის ცოდნა (მაგალითად, ძველბერძნულისა და ახალი ბერძნულისა). ჩვენს შემთხვევაში ეს ბასკური ენაა, რომელიც საუკუნეების მანძილზე იდგა ამ პრობლემის წინაშე.

ეკონომიკა
საარსებო საშუალებები და კომერციული აქტივობები
მოსახლეობის მხოლოდ 20% არის დაკავებული სოფლის მეურნეობით. ბისკაიში და გიპუსკოაში აქტიური სამუშაო ძალის 50% დასაქმებულია მრეწველობაში. დღევანდელობამდე „ბასერია“ იყო ბასკების შერეული მეურნეობების ერთგვარი გაერთიანება, რომელიც უფრო მეტად ყურადღებას ამახვილებდა თვითუზრუნველყოფაზე. ფერმერულ ოჯახებს მოჰყავდათ საკუთარი ხორბალი, სიმინდი, ბოსტნეული, ხილი და თხილი, აგრეთვე ზრდიდნენ ფრინველებს, კურდღლებს, ღორებს, ძროხებს და ცხვრებს. წვდომა სოფლის საერთო რესურსებზე (ცხოველთა საძოვრები, გვიმრები ცხოველეთა საწოლებისთვის, კირქვა სასუქისთვის და ტყე საწვავისა და საშეშენებლო მასალებისთვის) მნიშვნელოვანი წყარო იყო მოსახლეობისთვის. გასული 50 წლის განმავლობაში იზრდებოდა კომერციალიზაცია სოფლის მეურნეობაში. სახნავ-სათეს მიწებზე დაიწყეს ან ინტენსიური დათესვა/გაზრდა ბოსტნეულისა ან საკვების წარმოება სარძეო მეურნეუბისთვის, ორივე ეს საქმიანობა ხდებოდა, რათა მოემარაგებინათ ქალაქის ბაზრები. სოფლის მეურნეობა მექანიზირებულია, თუმცა მცირე მასშტაბებში ციცაბო რელიეფისა და გამო. ცენტრალურ ეკოლოგიურ ზონებში ცოტა შემთხვევაა სამუდამო დასახლებისა. აქ ზაფხულის თვეებში მწყემსები თავიანთ ფარასთან ერთად მაღლობებისკენ მიეშურებიან, ხოლო მეტყევეები მუხასა და წიფელს ჭრიან. სამხრეთ ეკოლოგიურ ზონებში აგროკულტურა ბევრ და მრავალფეროვან მამულებს მოიცავს, ფართოდ არის გაფანტული სხვადასხვა აგროქალაქები. ეგრეთ წოდებული „ხმელთაშუა ტრილოგია“ მცენარეებისა, ასე მოიხსენიებენ ხორბალს, ზეთისხილსა და ყურძენს, წამყვანი კულტურებია ამ ეკოლოგიურ ზონაში. მდინარე ებროსთან ახლოს არის ვრცელი სარწყავი სისტემა, რომელიც ფართო მასშტაბებით ბოსტნეულის მოშენების საშუალებას იძლევა. ბასკური სანაპირო მეთევზეობის სოფლები დღესაც აგზავნიან საკუთარ გემებს კანტაბარიისა და ირლანდიის ზღვებში სხვადასხვა სახეობის თევზების დასაჭერად (, , ), აგრეთვე სტუმრობენ დასავლეთ აფრიკის სანაპიროებსაც იგივე მიზნით. აღსანიშნავია, რომ ეს გემები საკმაოდ კარგად არიან აღჭურვილები (მექანიკური ბადეებით, სამაცივრეებით, სიღრმის საზომი მოწყობილობებით და ა.შ).

ინდუსტრიალიზაცია
ბასკეთი პირინეის ერთ-ერთი ყველაზე განვითარებული რეგიონია. ქალაქი ბილბაოში შევხვდებით მძიმე მრეწველობისთვის განკუთვნილ ბევრ ნაგებობას, ფოლადის ქარხნებისა და გემთმშენებელი ობიექტების ჩათვლით. აგრეთვე აქ არის დასავლეთ ევროპაში გემებიდან ნავთობის გადმოსაზიზად განკუთვნილი პორტებიდან უდიდესი. უფრო პატარა ინდუსტრიული ქალაქები სპეციალიზდნენ თანამედროვე სამომხმარებლო საქონელზე, უბრალო პლასტმასის ნივთებიდან დაწყებული საკერავი მანქანებით დამთავრებული. განვითარებულია აგრეთვე იარაღის ინდუსტრია. ინდუსტრიული დაბინძურება მთავარი პრობლემაა ბასკეთისთვის. ჰაერის ძალიან დაბალი ხარისხიანობა გამოიწვია სხვადასხვა სატრანსპორტო საშუალებებმა და მათმა სიმრავლემ. მდინარეების უმეტესობა საგრძნობლად დაბინძურებულია.

ვაჭრობა
მაშინ როცა ზოგიერთი ფერმერი თუ მეთევზე საკუთარ პროდუქციას პირდაპირ ახლო მდებარე ქალაქებსა და სოფლებში ყიდდა, ახლა ისინი ეფექტური სავაჭრო ცენტრებით სარგებლობენ, რომლებიც თავის მხრივ სუპერმარკეტებსა და უნივერმაღებს აერთიანებს.

შრომის დანაწილება
სქესებს შორის შეიმჩნევა თანასწორობა. აგროკულტურაში, ქალები ხშირად მუშაობენ მამაკაცების მხარდამხარ იდენტურ სამუშაოებზე. ურბანულ არეალში ქალების დასაქმება ინდუსტრიასა და მომსახურების სფეროში მუდმივად იზრდება. თუმცა საშინაო საქმეები ძირითადად ქალების კომპეტენციის სფეროდ რჩება.

მიწათმფლობელობა
ფერმისა და მიწის მესაკუთრეობა ისტორიულად პრესტიჟული სოციალური სტატუსი იყო საზოგადოებაში, რომლისთვისაც დასამუშავებლად ვარგისი მიწა უძვირფასესია, თუმცა ბოლო 50 წლის ცვლილებებმა გამოიწვია ორივე, როგორც მიწის დეფიციტი, ისევე სიჭარბეც. ერთი მხრივ ამ საქმიანობიდან მიღებული შემოსავლის სიმწირემ, რომელიც მეოცე საუკუნის ადამიანისათვის საკმარისი აღარ იყო, ბევრ ოჯახს აიძულა უბრალოდ უარი ეთქვა საქმიანობაზე, დაუმუშავებლად დაეტოვა მიწა, გაეყიდა ან გაექირავებინა. მეორე მხრივ, ბევრი ქალაქის მოსახლე ყიდულობს ან არენდით იღებს ამ მიწებს, რათა გადატვირთული კვირის ბოლოს, ქალაქგარეთ თავშესაფარი გააჩნდეთ.

ბასკური მითები და ლეგენდები
ყველაზე უფრო პრიმიტიული ადამიანიც კი გრძნობდა, რომ საჭირო იყო იმ მოვლენებისა და ფენომენებისთვის სახელი მიენიჭებინა, რომლებიც მის არსებობას ახლდა თან. ის ინტერპრეტაციას უკეთებდა მათ, ეძებდა ახსნას და მიღებული პასუხებით ქმნიდა საკუთარ მითებს, ლეგენდებს და რელიგიას. ამან ჩამოაყალიბა ადამიანის ურთიერთობა ბუნებასთან და ყველაფერ დანარჩენთან მის გარემოში, რაც გაუგებარად და ხშირად მაგიურადაც მოიაზრებოდა.

ბასკებმა ქრისტიანობა ძალიან გვიან მიიღეს. ისინი გეოგრაფიული მდებარეობის გამო მოწყვეტილი იყვნენ სხვა კულტურებისგან, რამაც აიძულა მრავალფეროვანი მითები და ლეგენდები შეექმნათ, რომლებიც დღემდე არსებობენ ზეპირსიტყვიერების დამსახურებით. მათი მიხედვით მტებმა და ხეობებმა თითქმის ადამიანური მნიშვნელობა შეიძინეს, დედამიწის სიღრმეებში კი მიკვდავთათვის მიუწვდომელი რძის მდინარეები მიედინება. ორი ძალა მართავს ბუნებაში მიმდინარე პროცესებს და ადამიანის სიცოცხლეს: ცის ღმერთი ოსტი ან ორცი, რომელიც რომაული იუპიტერის ან ბერძნული ზევსის ექვივალენტია და ლარგია, მთვარე, ფემინური ძალა, რომელიც სამყაროს უხილავი ნაწილიდან წარმოიშვა. ოსტი და ეგუცკი, მზის სინათლე, დღეს, დედამიწას ეკუთვნიან, ხოლო ლარგია-გარდაცვლილთა, სულების, სამყაროს. ბასკურ ლეგენდებში ხშირად ვხვდებით მთვარეს და მის ციკლებს. ძველი ბასკების ქალური ღვთაება იყო მარიამი, ქალბატონი, რომელიც დედამიწის ცენტრამდე ჩამავალ გამოქვაბულებში ცხოვრობდა. მას სხვადასხვა ფორმის მიღება შეეძლო, მაგრამ ხშირად ჩნდებოდა როგორც თვალწარმტაცი სილამაზის ქალი და გადაადგილდებოდა მთიდან მთაზე ცის გადაკვეთით,როგორც ცეცხლის ბურთი. ნებისმიერ მნიშვნელოვან ადგილს აქვს მარიამის საცხოვრებლის მოდელი, თავის უმაღლეს წერტილში, მაგალითად, გორბეას, ანბოტოსა და აკეტეგის მთები.

სხვა მნიშვნელოვანი პერსონაჟები ღმერთებსა და ადამიანებს შორის არიან ტყის ბატონები, ბასაჯაუნაკები, გასაოცრად ძლიერი ბანჯგვლიანი არსებები, რომლებიც ადამიანებამდე ამუშავებდნენ მიწებს. ადამიანებმა მიწათმოქმედების უფლება მიიღეს მას შემდეგ რაც სან-მარტინმა მათ მოუგო შეჯიბრი და პრიზად მცენარეთა თესლი მიიღო.

დინებებთან და სანაპიროებთან, ლამიაკები ან ლამინაკები, თავიანთ გრძელ თმებს ოქროს სავარცხლებით ივარცხნიან. ეს მაცდუნებელი არსებები, ქალთევზას მსგავსნი-ან რომლებსაც ფრინველის ფეხები აქვთ, აცდუნებენ ადამიანებს და ღუპავენ.

სახლი ეტხეა არის თავშესაფარი და ტაძარი ბასკი ხალხის ელემენტი, რაც მათ იდენტობასა და სახელს აძლევს. სახლი დაცულია ბოროტი ძალებისგან ცეცხლით, დაფნის ფოთლებით ან ფოთლების ფერფლით. ქრისტიანობის მიღების შემდეგ სახლების ტრადიცია გაგრძელდა ეკლესიაში, სადაც ყველა ოჯახს თავისი კუთვნილი ადგილი აქვს გამოყოფილი.

ქრისტიანობის შემოსვლამ შეამცირა საჯარო „ცირკულაცია“ ამ რწმენებისა, მაგრამ კერძო შემთხვევებში ისინი მაინც არსებობდნენ და ხალხი უზიარებდა მათ ერთმანეთს. როცა იესო ქრისტე გამოჩნდა, ის ზებუნებრივი ქმნილებები, რომლებსაც ბასკები სასწაულებრივ უნარებსა და ქმედებებს მიაწერდნენ, გაქრნენ. და რწმენა ნელ-ნელა გადაიქცა მითებად და ლეგენდებად.

ადგილები, სადაც ბასკების წარმოსახვით სულები სახლობენ
მთებში, რომელიც აკრავს -ს, არის ქვებით შემოსაზღრული იდუმალი წრეები. ეს არის -ს ნამუშევარი, უხილავი სულისა, რომელიც კრომლეხებს აშენებს.

-ში თუ -ისა და -ს მღვიმეების შესასვლელთან თუ შეჩერდები დაინახავ  -ს უცნაურ ანაბეჭდებს, მიწისქვეშეთის სულის, რომელიც შეიპყრობს ყველას, ვინც მას შეაწუხებს. -ს მწვერვალზე კი მისი სიმღერის მოსმენაც შეიძლება, რომელიც არეულია სისინა ქარებში.

 -სა და -ს გამოქვაბულებს შორის ცხოვრობს საშინელი გველი, , რომელიც იზიდავს ადამიანებს თავისი სუნთქვით, რათა შესანსლოს ისინი.

ზოგჯერ -სა და -ში შეიძლება გაგიკვირდეთ უცაბედი და მოულოდნელი აფორიაქება ცხვრების ფარისა, რომელსაც მოჰყვება ტირილის შორეული ექო. ასე გვაგებინებს , ტყეების მეფე, მის იქ ყოფნას, აგრეთვე აფრთხილებს მწყემსებს მოსალოდნელი შტორმის შესახებ.

 - ეწოდება ადგილს გარშემორტყმულს რამდენიმე გამოქვაულით (,   და ). აქ შეიძლება გადააწყდეთ მთლიანად წითელი ბალნით შემოსილ ხარს, ძროხას ან ხბოს, რომელთა თვალებში აუცილებლად ამოკითხება სისასტიკე და მძვინვარება. ეს არის , -ს სახლთა მცველი. ძირითადი ქალღმერთია ბასკურ მითოლოგიაში. ცხოველები გამოსახულნი იყვნენ -სა და -ის გამოქვაბულების პრეისტორიულ ნახატებში.

რენესანსმა მათ ხელოვნებაზე ისეთივე გავლენა მოახდინა, როგორიც იტალურსა და ფრანგულზე. ბასკებმა დაიწყეს ხატვა და სკულპტურების შექმნა უფრო რთული, დეტალური და ექპრესიონისტული გზებით. საუკუნისთვის, მხატვრები უფრო ემოციურ ნამუშევრებს ქმნიან. ბასკებს ჰყავთ მსოფლიოში ცნობილი ხელოვანები. მაგალითად, მწერლები – ბაროხა და უნამუნო, სკულპტორი – ედუარდო ჩილიდა.

რაც შეეხება მუსიკასა და ფოლკლორს, პრაქტიკულად ყველა ბასკურ სოფელს საკუთარი საცეკვაო ჯგუფი ჰყავს. გამორჩეული ინსტრუმენტებია ფლეიტა და დრამი, რომელებზეც ძირითადად, მხოლოდ ერთი შემსრულებელი უკრავს. ასევე არსებობს სპეციალური ჯგუფი, რომლის თითოეულ წევრს სიმღერა და ლექსის თქმა უნდა შეეძლოს ნებისმიერ თემაზე. ასეთი წარმოდგენები სოფელში ჩატარებული ყველა ფესტივალის შემადგენელი ნაწილია, ასევე პერიოდულად იმართება რეგიონალური და ნაციონალური ჩემპიონატები.

სიმღერის ტრადიცია
ბასკები განსაკუთრებულ ტალანტს და სიყვარულს ამჟღავნებენ მუსიკისადმი. ბასკური ენას რომანულ ენებზე უფრო მდიდარი ორალური ტრადიცია აქვს და ის წერილობით პირველად მეტექვსმეტე საუკუნეში ჩაიწერა. არის ბალადები, რომლებიც მეთხუთმეტე საუკუნით თარიღდება და თაობიდან თაობას ზეპირსიტყვიერებით გადაეცემოდა. მაგალითად , რომელიც ექვსი საუკუნის წინანდელ მოვლენებს აღწერს და ჩვენამდე განსხვავებული ვერსიებით მოაღწია, ან . ეს ბალადები შედგენილ და გავრცელებულ იქნა ტრუბადურებისა და მოხეტიალე მუსიკოსების მიერ, შენახულ იქნა ხალხის მიერ და გადაიქცა ე. წ. -ად, ტრადიციულ პოემათა ნაკრებად, რომელიც განსაკუთრებული მელოდიურობით გამოირჩევა და იმღერება. მაგალითისთვის: ბასკების პირველი ლიტერატურული ნამუშევარი,  არის გრძელი ლექსების კრებული, რომლებიც მიუხედავად თავისი ზომისა მაინც მისდევენ იმ შინაგან რიტმულობის სქემას რასაც -ს უწოდებენ და ისინი შეიძლება უპრობლემოდ ვიმღეროთ. დღესაც კი, ჩვეულებრივი მოვლენაა ქუჩაში შეხვდეთ მომღერალთა ჯგუფებს, რომლებიც ქუჩა-ქუჩა დადიან და მეზობლებს საჭმელს, სასმელს და ფულსაც კი სთხოვენ. მსგავს დღესასწაულთაგან ყველაზე ცნობილია შობის ღამესა და წმინდა აგატას დღეს გამართული ფესტივალები, ამ დროს მომღერლები ტრადიციულ ტანისამოსში არიან გამოწყობილნი.

აქედან გამომდინარეობს, რომ ტრადიციული სიმღერები მჭიდროდ არის დაკავშირებული მოხეტიალე მუსიკოსებსა და მგოსნებთან, რომლებსაც დღესაც კი მნიშვნელოვანი როლი აქვთ ბასკურ კულტურაში. მნიშვნელოვან ნაწილს ტრადიციული სიმღერებისა თავი მოუყარა  -მ, ორმა რელიგიურმა თეოლოგმა, რომლებიც დაინტერესებულნი იყვნენ ბასკების ხალხურ კულტურაში, საუკუნის დასაწყისში. ასევე მოგვიანებით, მცირე სამუშაოები ჩაატარა ამ მხრივ კანსიონერო ვასკომ.

ასევე არსებობს საგუნდო მუსიკის ტრდიცია მთელს ბასკების ქვეყანაში. ზოგიერთ ქალაქში საეკლესიო გუნდები შეიქმნა იმ მიზნით, რომ დაეკმაყოფილებინათ ხალხის მოთხოვნილება რელიგიური მუსიკის მიმართ. თუმცა საუკუნის დასაწყისში ზოგიერთი ანსამბლი ეკლესიის ფარგლებს გარეთ ჩამოყალიბდა. ასეთი იყო (შეიქმნა 1886 წელს), (შეიქმნა 1897 წელს) ან კიდევ სან-სებასტიანიდან (ბასკურად - დონასტია), რომელიც ზემოთ ხსენებულთაგან განსხვავებით ყველაზე გვიან 1928 წელს შეიქმნა. შემდგომ პერიოდში სხვა ანსამბლებიც ჩამოყალიბდა, ისეთები როგორიცა ბიარიციდან. ამ ჯგუფის წევრები მამაკაცები იყვნენ, რომლებიც ზოგჯერ მართავდნენ წარმოდგენას სახელად „“ (იყურე ქვემოთ). დღესდღეობით არსებული პატარა საგუნდო მუსიკალური ანსამბლები ბასკურ ხალხურ რეპერტუარს სთავაზობენ მსმენელს. საინტერესო გართობის ტრადიციაა ბაიონასა და დონასტიაში, ამ ქალაქების ძველ უბნებში არსებულ ბარებში ხშირად გახედებით ბასკური ტრადიციული სიმღერისა და კულტურის თანამოზიარე.

კიდევ ერთი ბასკური ფენომენია ეგრეთ წოდებული „“, რომელიც პოპულარული გახდა 1930- იან წლებში ბილბაოს რეგიონში: 8 მამაკაცი, ბოხი ხმით, ადგილობრივი ხალხური ელემენტების გამორჩეული გემოვნებით, მღერის ესპანურად და ბასკურად. ეს ჟანრი შემდგომ პერიოდში კიდევ უფრო გავრცელდა და გასცდა ბილბაოს ფარგლებს.