iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
შიბლიანის ღვთისმშობლის ეკლესია

შიბლიანის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ შიბლიანის ზემოთ. თარიღდება საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისით.

ეკლესია დარბაზულია (10,6,4 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა. ძირითადად თანაბარი ზომისაა წვრილი და თარაზულ რიგებადაა დაწყობილი. კონსტრუქცია და არქიტექტურული ელემენტები და მოყვანილია აგურით. კედლები შიგნით და გარედან შელესილი და შეთეთრებულია ყოფილა.

შესასვლელი ორია: სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. აღმოსავლეთით კი ღრმა ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც თაღოვანი სარკმელია და ოთხი ნიშაა. ნიშებიდან ერთი სარკმლის ქვემოთაა, ერთი სარკმლის სამხრეთით, აფსიდის შესაბამისი ბოლოსთან, ხოლო ორი ჩრდილოეთით. სარკმლის ქვემოთ მდებარე ნიშა გეგმით ნახევარწრიულია, დანარჩენები სწორკუთხა. ჩრდილოეთით მდებარე ნიშებიდან ერთი, რომელიც მეორე ნიშასთან შედარებით ბევრად უფრო მცირე ზომისაა ოთხკუთხაა, მეორე — თაღოვანი. თაღოვანია დანარჩენი ნიშებიც. აღმოსავლეთი ნიშის ქვემოთ კედელზე მიყრდნობილი დაბალი ოთხწახნაგა ტრაპეზი დგას.

აფსიდი დარბაზისგან წყვილი პილასტრითა და მათზე გადაყვანილი, ნახევარწრიული თაღითაა გამოყოფილი. გრძივ კედლებზე თითო მარტივი პილასტრია, რომლებიც შესაბამისს კედლებს ორ, თითქმის თანაბარი სიგანის ნაწილად ყოფს. პილასტრების გვერდებზე არც თუ ისე მაღალი, თითო ბრტყელი ნიშაა. აღმოსავლეთით ნიშებში სარკმელია გაჭრილი. დასავლეთ ნიშებიდან კი ჩრდილოეთით მდებარე — ყრუა. სამხრეთით მდებარეში კი შესასვლელია მოთავსებული. პილასტრები დასავლეთ კუთხეებშიცაა. მათ შესაბამისი კედლის მიმდებარე თაღი ეყრდნობა. დარბაზი გადახურულია ნახევარ ცილინდრული კამარით, რომელიც აფსიდის თაღის გარდა, კიდევ ორ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. მათგან ერთი კამარის შუაშია, პილასტრების ასწვრივ. მეორე კი — დასავლეთ კედელთან.

აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის ზემოთ, გვერდი-გვერდ განლაგებული, შეღრმავებული ჯვრის სამი გამოსახულებაა. განაპირა ჯვრები რამდენამდე მაღალია. ისინი დაყრდნობილია იგივე პროფილის მქონე, ჰორიზონტალურ ზოლზე. რომელიც მათ ერთმანეთთან აკავშირებს. მათ შორის მოთავსებული თვალი კი დაბალ საფეხუროვანი პოსტამენტზე დგას. დასავლეთ ფასადზე შესასვლელი ოდნავ შეისრულ თაღითაა გადახურული, რომლებიც ჩასმულია კედლის სიბრტყეში ათიოდე სანტიმეტრით შეღრმავებულ, ხერხულა ფრიზით დასრულებულ სწორკუთხა არეში. შესასვლელის ასწვრივი კედლის სისქეში ირიბად შეღრმავებული, ოთხკუთხა სარკმელია. მსგავსადაა გადაწყვეტილი დანარჩენი სარკმლებიც. ოღონდ ისინი თაღოვანია. სამხრეთ შესასვლელიც როგორც ჩანს თაღლითი იყო დასრულებული და დასავლეთ შესასვლელის მსგავსად ჩასმული იყო შეღრმავებულ ხერხულა ფრიზით დასრულებულ არეში (შემორჩენილია მცირე ნაწილი). კარის გვერდებზე ერთ ვერტიკალზე განლაგებული, სამ-სამი რომბია. კედლები დასრულებულია მაღალი, ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომლებიც კუთხით შვერილი და ჩვეულებრივად დაწყობილი აგურით გამოყვანილი, თითორიგიანი შრეების მონაცვლეობისგან შედგება.
უდაბნოს შავი მიწის გორასამარხების ველი

უდაბნოს შავი მიწის გორასამარხების ველი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, უდაბნოს მთების ძირში, უდაბნოს ყოფილი მეცხვარეობის საბჭოთა მეურნეობის ტერიტორიაზე. ე.წ. შავი მიწის ველზე. განეკუთვება ძვ.წ ათასწლეულის შუა ხანებს.

სამაროვანზე 1982-1984 წლებში კახეთის არქეოლიგიური ექსპედიციის უდაბნოს რაზმმა (ხელმძღვანელი დ. ევავაძე) აღმოაჩინა 18 გორასამარხი, რომელთა ყრილები ძლიერ იყო დაზიანუბილი მიწის სამუშაოების დროს. გაითხარა ხუთი ქვაყრილიანი და ქვამიწაყრილიანი გორასამრხი (დიამტერი 8 მეტრიდან 16 მეტრამდე; სიმაღლე - 30-იდან 80 სანტიმეტრამდე). ყრილის ცენტრაულრი ნაწილის ქვეშ ძველი ველის დონიდან 1-1,30 მეტრი სიღრმეზე, გამართული იყო ქვიშაქვის ერთი ან რამდენიმე ფილით გადახურული, ჩრდილოეთიდან სამხრეთის მიმართულებით დამხობილი სამრხი ორმო. რამდენიმე სამარხში მიცვალებულის დაკრძალვის წესის დადგენა ვერ მოხერხდა. ერთ-ერთ სამარხში აღმოჩნდა თავის ქალა და ადამიანის მიმოფანტული ძველბი, რომელთა ნაწილი ჭურჭელზე ეწყო, ნაწილი კი - ჭურჭლის ქვეშ. დანარჩენ სამარხებში მიცვალებული ესვენა მარჯვენა გვერდზე, ძლიერ მოხრილი კიდურებით, თავით ჩრდილო-დასავლეთით ან დასავლეთით.

სამარხებში აღმოჩნდა, როგორც ხელით ნაძერწი, ისე ჩარხზე დამზადებული თიხის ჭურჭელი: ქოთნები, ქვაბქოთნები, ქილები და ჯამები. ჭურჭლის დიდი ნაწილი ფრაგმენტულად არის წარმოდგენილი. დამზადებულია მსხვილ მარცვლიანი ქვიშანარევი, ან კარგად განლექილი თიხით. ზოგჯერ კეცს ურევია თეთრი ან ოფსიდიანის მინარები. გამომწვარია შავად, მუქყავისფრად, ლეგა ნაცრისფრად, მოწაბლიაფროდ ან მოვარდიაფროდ - შავი ლაქებით. ჭურჭელი შემკულია სხვადასხვანაირი ორნამენტით: სავარხლის კბილის შტამპით შესრულებული. თავშექცევით დატანილი სამკუთხედების ორი რიგით, კიდეებით ერთმანეთზე მიერთებული, წვეროთი ქვემოთ მიმართული, ამოღარული ხაზით შევსებული სამკუთხედებით. ორი პარალელური, ამოღარული ხაზით, რომელთა შორის ირიბი ნაჭდევებია დატანილი, ორი პარალელური, წერტილოვანი ხაზით, რომელიც იწყება ჭურჭლის ყელთან და სპირალისებრად ეშვება ჭურჭლის ფსკერისაკენ. ამოღარულ დატეხილ ხაზებს შორის შტამპით დატანილი ორფა, ტეხილი ხაზითა და ჰორიზონტალურად განლაგებული, კაუჭისმაგვარი ორნამენტის ერთი რიგით.

ერთ-ერთ სამარხში გამოვლინდა ცხვრის ძველები. სამაროვანზე მოპოვებულია ბრინჯაოს მხოლოდ ერთი ნივთი - სატევარი, რომელსაც ყუნწზე ნახვრეტი აქვს.
ნარცხლის ნამოსახლარები

ნარცხლის ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრის მოშორებით, ნარცხლისხევის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის საწყისი საუკუნეებით.

ძეგლი შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძთვანელობით. ძეგლზე აღმოჩნდა ხუთი ნამოსახლარი.

პირველი ნამოსახლარი გამართულია თავმრგვალი ბორცვის თხემზე, რომელსაც გარშემოუყვება ორი თავდაცვითი თხრილი. თხემზე შეიმჩნევა ქაოსურად დაყრილი დიდი ლოდები. ბორცვის დასავლეთ ნაწილში კედელიცაა.

მეორე ნამოსახლარი ფორმით ოთხკუთხედს წააგავს, მას ერთრიგად შემოსდევს დიდი ლოდები, რომლებიც შესაძლოა ყოფილიყო თავდაცვითი გალავნის ნაწილი და თავდაცვითი თხრილი. ძეგლზე აიკრიფა მცირე რაოდენობის თიხის ჭურჭლების ფრაგმენტები.

მესამე ნამოსახლარი სამი მხრიდან ბუნებრივადაა დაცული, აღმოსავლეთით შემოზღუდულია დამრეცი ფერდობით, სამხრეთიდან მშრალი ხევით, ხოლო ჩრდილოეთიდან ნარცხლისხევით. ძეგლი რელიეფს მხოლოდ დასავლეთიდან ებმის, სადაც ხელოვნური თავდაცვითი თხრილია გაჭრილი. ნამოსახლარის თხემი ოთკუთხაა. იგი სწორია და აღმოსავლეთით ოდნავაა დაფერდებული. ნამოსახლარის კიდეზე შეინიშნება ქვის წყობა, რომლებიც შესაძლოა თავდაცვითი გალავნის ნაწილი ყოფილიყო. ძეგლზე ძალზედ მცირე ასაკრები არქეოლოგიური მასალა აღმოჩნდა.

მეოთხე ნამოსახლარი მოგრძო ოთხკუთხა ფორმისაა, რომელიც სიგრძივ დამხობილია სამხრეთ-დასავლეთიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ. ბორცვის ჩრდილო-დასავლეთით შეიმჩნევა სუსტად გამოხატული თავდაცვითი თხრილი. ნამოსახლარზე აქა-იქ დიდი ლოდები ყრია. ძეგლზე აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, მათ შორის შავად გამომწვარი, ვარდისფერსარჩულიანი კერამიკა, ობსიდიანის ანატკეცები და ქვის სარკმელები.

მასალა ინახება სიღნაღის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
დათუნაანთ საყდარი

დათუნაანთ საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უჯარმის სამხრეთ-დასავლეთით, დაახლოებით 500 მეტრზე, კურორტ „უჯარმისკენ“ მიმავალი გზის მარცხენა მხარეს გზიდან ოცდაათიოდე მეტრზე. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (8,227,32 მეტრი). საშენი მასალა ორგვარია: რიყის წვრილი ქვა და კვადრატული აგური. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა. არქიტექტურული ელემენტები და კონსტრაქტული ნაწილები გამოყვანილია აგურით. გარდა ამისა, აგური გარეთა კუთხეების და აქა-იქ კედლების წყობაშიცაა გამოყენებული. კედლების ზედაპირი, შიგნიდან და გარედან. გასწორებულია კირის სქელი დუღაბით, რომელიც საპირე ქვების მნიშვნელოვან ნაწილს ფარავს.

ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია გადახურვა, გარეთა კედლებს ზედა ნაწილები და ლავგარდანი მონგრეული აქვს, დასავლეთ კედელია შუაში მთელ სიმაღლეზე გახეთქილია, დარბაზულია გრძივი კედლები, ინტერიერში ერია კამარის ნანგრევები. შესასვლელი ორია: დასავლეთიდან და სამხრეთიდან. ორივე კარი შეისრულია. შიგნიდან ორივე ხის ძელებით თარაზულად იყო გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც ღერძზე შეისრულთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. თითო მსგავსი სარკმელია გრძივი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილში და დასავლეთ კედელში შესასვლელის ზემოთ. აფსიდის გვერდებში თითო, ღრმა გეგმით ნახევარწრიული საშუალო სიმაღლის ნიშაა. ორივე ნიშა რიყის ქვითაა ნაწყობი. მათგან ჩრდილოეთისა ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული, სამხრეთისა კი შეისრულთაღოვანია. აფსიდი გადახურულია მთლიანად აგურით გამოყვანილი, წესიერი ფორმის კონქით (ცენტრალური ნაწილი ჩამონგრეულია).
გრძივი კედლების შუაში აგურით ნაწყობი. თითო შეკიდული პილასტრია, რომლებზეც კამარის საბჯენი თაღი იყო გადაყვანილი (შემორჩენილია თაღის ორივე ქუსლი). პილასტრები კაპიტელის გარეშეა. მათი წინა სიბრტყე, ჩვეულებისამებრ, ერთიანი კი არ არის, არამედ სამ ნაწილადაა დანაწევრებული, რომლებიც ერთიმეორის მიმართ დაახლოებით ათ-ათი სანტიმეტრითაა წინ წამოწეული, რის გამოც პილასტრები ზემოთკენ თანდათან სქელდება. პილასტრები დასავლეთ კუთხეებშიცაა. ეს უკანასკნელი შეკიდული პილასტრებისგან განსხვავებით ძირითადად რიყის ქვითაა ნაწყობი. ორივე მტელ სიმაღლეზე ერთიანია და იატაკის დონიდან იწყება.

დარბაზის კამარისგან მხოლოდ გვერდებიღაა დარჩენილი. კამარა რიყის ქვითა და აგურითაა გამოყვანილი - ქვა თანაბარი ზომისაა და მოქცეულია ერთმანეთისგან თანაბარი მანძილებით დაშორებულ ორრიგად ნაწყობი აგურით გამოყვანილ თარაზულ ზოლებს შორის.
ინტერიერი შელესილი ყოფილა. ნალესობის ფრაგმენტები მხოლოდ აფსიდშია შემორჩენილი.

ეკლესიის ფასადები სადაა. დასავლეთ ფასადის შუაში მაღალი შეისრული თაღით დასრულებული შეღრმავებული არეა რომლის გვერდები და თაღი აგურითაა ნაწყობი. სიმაღლეში იგი ორ თანაბარ ნაწილად იყოფა. ქვედა ნახევარი შესასვლელს უჭირავს ზედა ნახევარი ყრუა და ქვედასთან შედარებით თითქმის ორჯერ უფრო ღრმაა. კარის ღიობი აგურითაა გამოყვანილი. თაღის ირგვლივ დარჩენილი არე კი აგურის ფიგურული წყობითაა შევსებული (თაღის და არის მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩამოშლილია). მხატვრული გამომსახველობის გაზრდის მიზნით, საკუთვრივ თაღზე და მის ირგვლივ არსებულ არეზე. წითელი საღებავით აგურის წყობის იმიტაციაა გამოსახული რაც შეკიდული პილასტრების ფორმასთან ერთად ეკლესიას ერთგვარ თავისებურებას ანიჭებს.
სამხრეთ შესასვლეიც კედლის საფეხურით შეღრმავებულ, შეისრულთაროვან არეშია ჩასმული, რომელიც შესასვლელის ფორმას იმეორებს.
პატარძეულის ბიბლიოთეკა

პატარძეულის ბიბლიოთეკა — ისტორიული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულში, განთავსებულია კულტურის სახლის მეორე სართულზე. გაიხსნა 1899 წლის 24 ოქტომბერს. ბიბლიოთეკა დაარსდა საუკუნის ბოლოს, ბილანიშვილებისა და პავლე ყუშიტაშვილის თაოსნობით. პავლე ყუშიტაშვილმა სოფლის ცენტრში, თავისი ხარჯით ააგო შენობა. შეიძინა მრავალი წიგნი და საჭირო ავეჯი. მიიღო წიგნთსაცავის გახსნის ნებართვაც. 1964-1965 წლებში ბიბლიოთეკისთვის 300 წიგნი უჩუქებია პოეტ - გიორგი ლეონიძეს. ამჟამად ბიბლიოთეკის თავდაპირველი შენობა აღარ არსებობს. მან მრავალჯერ შეიცვალა მისამართი, სანამ დღევანდელ ადგილზე განთავსდებოდა.
ნინოწმინდის წმინდა კვირიკეს ეკლესია

ნინოწმინდის წმინდა კვირიკეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ნინოწმინდის ჩრდილოეთით, ექვსასიოდე მეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. სავარაუდოდ 2008 წელს ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია გაურემონტებია: აღდგენილია საფასადე წყობის ჩამოშლილი ნაწილები, კამარის დანგრეული ნაწილები ამოვსებულია ცემენტისა და ქვიშის ხსნარით, იმავე ხსნარითაა გასწორებული სახურავის კალთები, რომელზეც ღარისებრი კრამიტია დაფენილი, ძველი შესასვლელის ადგილზე მოწყობილია ახალი უსახური შესასვლელი.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. წყობა არაწესიერია, ტლანქი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, შიდა სივრცე დადაბლებული პროპორციებისაა. დარბაზი მოკლეა და გეგმით თითქმის კვადრატული აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ოდნავ გაბრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდით, რომლის ღერძზე დაბალი, გარეთკენ შევიწროებული, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშაა. სარკმლის ქვემოთ კი, კედელზე, მოზრდილი, ოთხწახნაგა ტრაპეზია მიდგმული. აფსიდი დარბაზისგან მოკლე მხრებითაა გამოყოფილი. იგი გადახურულია არაწესიერი ფორმის რიყის წვრილი ქვებით ნაწყობი კონქით, რომელიც უთაღოა და დარბაზის კამარასთანაა გაერთიანებული. კამარა ოდნავ შეისრულია.
ნატახტრის ნამოსახლარი

ნატახტრის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს ჩრდილოეთით, 2 კილომეტრის მოშრებით. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალი მიხედვით, ნამოსახლარზე ბრინჯაოს ხანის სხვადასხვა საფეხურის კულტურული ფენებია.

ძეგლი 1980 წელს გათხარა კახეთის აქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. ძეგლი ძლიერაა დაზიანებული. ნამოსახლარი ფორმით ოვალურია, მას გარს არტყია თავდაცვითი თხრილი. დამატებით გამაგრებული ყოფილა გალავანიც. ძეგლს გააჩნია ზღუდის გარე დასახლებაც, სადაც კარგად შეიმჩნევა ქვის გორები. აკრეფილი კერამიკა უმეტესად ქვიშანარევია. კერამიკა გამომწვარია ლეგად ან რუხად, იშვიათად კი მოშავპდ. ჭურჭლის პირის ქობა ტანისაგან მკვეთრად არ არის გამოყოფილი. მხრის ორგვლივ ირიბნაჭდევებიანი ჭურჭელი შემკობილია რელიუფური სარტყელით. ნამოსახლარზე ასევე აღმოჩნდა ქვის იარაღები.
რუსიანის ციხე

რუსიანის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ რუსიანში, სოფლის ზემოთ, დაახლოებით 0,7 კილომეტრზე, მაღალი მთის წვერზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

მშენებლობის ქრონოლოგიური თანამიმდევრობით ირკვევა, რომ თავდაპირველად ამ ადგილას იდგა მხოლოდ ეკლესია, რომელსაც მოგვიანებით, დასავლეთიდან კოშკი მიადგეს, თანაც ისე რომ ეკლესიიის დასავლეთ კედელი კოშკის აღმოსავლეთ კედელშია მოქცეული. მომდევნო ხანებში, კოშკის წინ, აუგიათ მძლავრი, როგორც ჩანს, კოშკურა ნაგებობა, რომლის აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ კედლები მიშენებულია ეკლესიის შესაბამის კედლებზე, უმეტესი ნაწილი კი ეკლესიაზეა დაშენებული.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვის ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა, დანგერულია სამხრეთ კედლის დასავლეთ მონაკვეთი და დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნახევარი, დაბზარულია კედლები, ინტერიერი დაახლოებით 2 მეტრ სიმაღლეზე ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვებით.
შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, გაჭრილია სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშაა. აფსიდი დარბაზის გრძვი კედლებიდან მცირედშვერილი პილასტრების წყვილითაა გამოყოფილი. პილასტრები ზემოთკენ თანდათან თხელდება და კონქის ქუსლის დონეზე ქრება, კონქის თაღის გარდა, დარბაზის კამარა დაყრდნობილი იყო კიდევ სამ საბჯენ თაღზე.

ეკლესიის სამხრეთ ფასადზე ლავგარდნის ნაწილია შემორჩენილი. რომელიც ეკლესიის აგების დროინდელი არ არის. სავარაუდოდ, იგი კოშკურა ნაგებობის მშენებლობის დროისაა. ლავგარდანი აგურისაა. იგი კედლის სიბრტყიდან ოდნავ გადმოშვებულია და ორი რიგისგან შედგება. თავდაპირველად ეკლესიას ნატეხი ქვით ნაწყობი, თაროსებრი ლავგარდანი ჰქონია, რომლის ნაშთი ეკლესიის დასავლეთ კედელზეა დარჩენილი. შემორჩენილი არის ასევე ეკლესიის თავდაპირველი, ორკალთა სახურავიანი ნაშთიც.

კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის, ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. წყობაში ალაგ-ალაგ გამოყენებულაი აგურიც. კედლების ზედაპირი ბათქაშითაა გასწორებული. კედლების სიმტკიცისტვის მასში დატანებული ყოფილა ხის ძელები. კოშკი ძლიერ დაზიანებულია: ჩრდილოეთ კედელი სამი სართულის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. გარედან კოშკს ჩრდილოეთით მდებარე ოირვე კუთხე მომრგვალებული აქვს, საკუთრივ კედლები კი ზემოთენ თანდათან თხელდება. კოშკის პირველი სართული თითქმის მთლიანად ნანგრევებითაა ამოვსებული. მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელის შესასვლელის ჩრდილოეთით წირთხლია შემორჩენილი, კოშკის სართულშუა გადახურვა ხის ძელებზე ყოფილა გამართული. ციხის აღმოსავლეთით ორმოციოდე მეტრძე ნახევრად დანგრეული ნაგებობბა, რომელიც შიგნით მრგვალია და წმინდა დუღაბითაა შელესილი.
უდაბნოს რკინის გამოსადნობი სახელოსნოები

უდაბნოს რკინის გამოსადნობი სახელოსნოები — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს მთელს ტერიტორიაზე. მათი უმეტესობა განლაგებულია ხეობებისა და ხრამების ნაპირებზე. სახელოსნოები თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის დასაწყისით. სახელოსნოების უმეტესობა აღმოჩენილი იქნა 1980-იან წლებში კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით.

სახელოსნოების დიდი კონცენტრაციაა სოფელ სათაფლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 5 კილომეტრის მოშრებით, რკინის მთის გარშემო და ამავე ამავე სახელწოდების მთის მიდამოებში, რომელიც დავითგარეჯის აღმოსავლეთით, 4-5 კილომეტრის მოშრებით მდებარეობს. სახელოსნოები წარმოდგენილია წითელი ლაქებით, რასაც ქმნის დამწვარი ლოდები და თიხნარი ნიადაგი. ბევრ მათგანზე კარგად ჩანს ერთ სწორ ხაზზე განლაგებული, რამდენიმე მოგრძო, ოთხკუთხა სათავსი ან მათი კვალი. წესისამებრ, არცერთ მათგამზე არქეოლოგიური მასალა არ აღმოჩნდა.

1988 წელს კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ შეისწავლა სოფელ უდაბნოში, მწარე წყლად წოდებულ ტერიტორიაზე მდებარე ერთ-ერთი სახელოსნო. მიწის ზედაპირიდან 60 სანტიმეტრის სიღრმეზე ამოღებულ ნახევრადმიწურულს შიდა მხარეს, ქვის მშრალი წყობით, კედელი ჰქონდა ამოშენებული. სათავსის წინ გაიწმინდა რკინის გამოსადნობი ორი ღუმელი, რომლებიც 1.3 მეტრის დიამეტრის, წრიულად განლაგებული, ვერტიკალურად ჩადგმული, ბრტყელი ქვებით იყო ნაგები.
უდაბნოს ჩამძვრალიხევის კომპლექსი

უდაბნოს ჩამძვრალისხევის კომპლექსი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს რკინის მთის სამხრეთ ფერდობზე მთათა შორის ვიწროებში, რკინის მადნის საშუალო სიახლოვეს. მას ერთადერთი მისადგომი მრავალწყლისხევის ხეობიდან აქვს. კომპლექსში შედის: ნამოსახლარი, რკინის სახელოსნო და სამაროვანი.

დავით გარეჯის უდაბნოში, რკინის მადნის შემცველობით ყველაზე მდიდარი რკინის მთა ჩანს და სავარაუდოდ, მის ირგვლივ მდებარე ხეობები ამ წარმოებით დასაქმებულ ადამიანთა ჯგუფებისათვის ყველაზე ხელსაყრელი უნდა ყოფილიყო დასასახლებლად. მით უმეტეს, რომ პალინოლოგიური ანალიზების მიხედვით, ეს მხარე ძვ. წ. ათასწლეულში და ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევარში მდიდარი იყო ტყის მასივებით - და შესაბამისად, მაღალი დებეტის მქონე მცირე მდინარეებით.

ნამოსახლარი ორ ღრმა ხევს შორის. მცირე შემაღლებებზეა განფენილი. რელიეფის მიხედვით, ხეობა სრულიად გამოუსადეგარია, მასშტაბური სამ-სამ სამუშაოების წარმოებისათვის და, სვარაუდოდ, ადგილობრივი მოსახლეობა ძირითადად რკინის მეტალურგიასთან დაკავშირებული საქმიანობით უნდა ყოფილიყო დაკავებული. ნამოსახლარზე შენობები წინასწარ შედგენილი პროექტით უნდა იყოს დაგეგმარებული. ისინი ნაგებია მკაცრად სიმეტრიულად, ნაწილობრივ დამუშავებული ქვის დიდი კვადრატებით. ზედაპირულად მოპოვებული, ძირითადად ლეგად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის მიხედვით, დასახლება დაახლოებით ძვ.წ. ათასწლეულის დასაწყისს განეკუთვნება, თუმცა, თიხის ჭურჭლის რამდენიმე ფრაგმენტი უფრო ადრეული უნდა იყოს.

დასახლების ბორცვის ძირის დონეზე, მის ჩრდილოეთით, ხევს გაღმა, კრომლეხებიანი სამაროვანია. მის დასავლეთით კი კარგად იკვეთება საწარმოო უბანი, რომლის მთელი ტერიტორიები დიდი ცეცხლის შედეგადაა დამწვარი და მოფენილია წიდის ფრაგმენტებით.
უდაბნოს სადგომი

უდაბნოს სადგომი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოში, რუსთავ-გარდაბნის შარაგზის მარჯვენა მხარეს. თარიღდება მუსტიეს ხანის პირველი ნახევრით.

ძეგლი 1980 წელს აღმოაჩინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. აღმოჩნდა ანდეზიტის, კაჟისა და მურგელის დისკოსებრი, ერთფუძიანი და ორფუძიანი ნუკლეუსებრი, ლევალუარი და არალევალუარი ანატკეცები. ისინი ატარებენ მუსტიეს ხანისათვის დამახასიათებელ ტიპურ ქვის გაპობა-ატკეცისა და მეორადი დამუშავების ყველა ნიშანს.
უდაბნოს გორასამარხების ველი

ტერმინი უდაბნოს გორასამარხების ველი შეიძლება აღნიშნავდეს:

უდაბნოს პირველი გორასამარხების ველი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოში.
უდაბნოს მეორე გორასამარხების ველი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოში.
უდაბნოს მესამე გორასამარხების ველი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოში.
უდაბნოს მეოთხე გორასამარხების ველი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოში.
უდაბნოს მეხუთე გორასამარხების ველი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოში.
ბილანიშვილების კოშკი

ბილანიშვილების კოშკი, ბუტულაანთ კოშკი, — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ბილანიშვილების უბანში. განეკუთვნება საუკუნეს. ეკუთვნოდა ბილანიშვილების (ბუტულაშვილების) საგვარეულოს.
არქიტექტურა
კოშკი ცილინდრულია, ხუთსართულიანი (გარე დიამეტრი ფუძის დონეზე - 8,1 მეტრი). მეხუთე სართული ქონგურებიანი ბანია. ნაგებია რიყის ქვით. კედლის ზედაპირი ნალესობითაა მოსწორებული. პირველი, მეორე და მესამე სართულების გუმბათები აგურისაა. ერთადერთი შესასვლელი მეორე სართულზეა, ჩრდილო მხარეს. კარი სწორკუთხაა.

პირველი სართული, სამეურნეო დანიშნულების. გეგმით წრიული, ყრუ სათავსია. მასში მოხვედრა მხოლოდ მეორე სართულიდან, კედლის სისქეში მოწყობილი კიბითაა შესაძლებელი. სართულის ცენტრში ჭა ყოფილა (ამოვსებულია). სართული გადახურულია აგურის ნახევარსფერული გუმბათით, რომელშიც კამარის ქუსლის დონეზე, ერთი სარკმელია გაჭრილი. კოშკის მეორე სართული შვიდწახნაგაა. ერთ-ერთ (ჩრდილო) წახნაგში, კოშკში შემოსასვლელი კარია, რომლის აღმოსავლეთ წირთხლში პირველ სართულზე ჩასასვლელი კიბე იწყება. კარის პირდაპირ გეგმით ნახევარწრიული, შეისრულთაღოვანი ბუხარია, კარის მარჯვნივ კი - ზედა სართულთან დამაკავშირებელი კიბის უჯრედში შესასვლელი და ერთი პატარა სათოფური. კარის მარცხნივ (აღმოსავლეთით) პატარა ნიშია - ცალმაგი სათოფურით. დანარჩენ სამ წახნაგში შეწყვილებული სათოფურით აღჭურვილი, თითო დიდი ზომის, ღრმა ნიშია. სართული გადახურულია აგურით ნაწყობი, ნახევარსფერული კამარით, რომლის ქუსლის დონეზე, აღმოსავლეთით, სარკმელია გაჭრილი.

მესამე სართულიც გეგმით წრიულია. ამ სართულზეც, შესასვლელი კარის პირდაპირ, გეგმით ნახევარწრიული, შეისრულთაღოვანი ბუხარია. კედელში ოთხი ოთხკუთხა ნიშია, რომლებშიც ორმაგი სათოფურებია მოწყობილი. მთლიანი შენობის ერთ-ერთი ნიშა იატაკის დონიდან იწყება. მასში ორმაგი სათოფურის გარდა, ერთი ცალმაგი, დახრილი სათოფურიცაა. სართული გადახურულია ნახევარსფერული კამარით, რომელშიც სარკმელია მოწყობილი. ერთი პატარა სარკმელი სართულზე ამოსასვლელი კიბის ბაქნის დონეზეა. მეოთხე სართული ქონგურებიანი ბანია. კედელში სიმეტრიულად განლაგებულია ხუთი ნისკარტა სალოდე, რომელთა შორის ცალმაგი და ორმაგი სათოფურებია მოწყობილი. სათოფურებია ზოგიერთი სალოდის გვერდის კედლებშიც და ქვემოთაც.
უდაბნოს შუაგორის ნამოსახლარი

უდაბნოს შუაგორის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრზე, შუაგორის სერზე. განეკუთვნება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლოსა და ათასწლეულის დასაწყისს.

ძეგლს 1980 წელს, არქეოლოგიური დაზვერვის დროს მიაკვლია კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციამ (ხელმძღავენლი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარის (სიგრძე — 90 მეტრი, სიგანე — 20 მეტრი) ირგვლივ ხელოვნური მიწაყრილი შემოუყვება. ზედაპირულად აიკრიფა ქვიშანარევი თიხისგან დამზადებული - წაბლისფრად გამომწვარი, მოგლუვებულზედაპირიანი, ვიწროყელიანი, ქვევრის რამდენიმე ნატეხი — შიდაპირზე ამოღარული ხაზებით.
პატარძეულის წმინდა ნინოს ეკლესია

პატარძეულის წმინდა ნინოს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულის ჩრდილოეთით, ოთხიოდე კილომეტრზე, წმინდა გიორგის ეკლესიის დასავლეთით, დაახლოებით 100 მეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, უაფსიდო (5,13,8 მეტრი). ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. წყობაში გამოყენებულია ლოდებიც. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამოშლილია სახურავის საფარი და ფასადებზე საპირე წყობის მნიშვნელობანი ნაწილი. კედლები ბევრ ადგილას დაბზარულია. დანგრეულია სამხრეთ კედლის შუა მონაკვეთი და მის ზემოთ კამარის ნაწილი. მონგრეულია სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხე. სახურავზე ამოსულია მცენარეები. გარედან ეკლესიის კედლები 0,7-1 მეტრ სიმაღლეზე, მიწითა და ქვებითაა დაფარული. შესასვლელი სამხრეთიდანაა (შემორჩენილია აღმოსავლეთ წირთხლის წყობის ქვედა ნაწილი). საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში ვიწრო, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. ჩრდილო კედლის აღმოსავლეთ ბოლოში, იატაკიდან დაახლოებით 1 მეტრ სიმაღლეზე, პატარა, კვადრატული ნიშია. შიგნით ეკლესია გადახურულია ერთიანი, ქარგილზე სხმული, შეისრული კამარით.
ოღონდაანთ საყდარი

ოღონდაანთ საყდარი — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უჯარმის ჩრდილოეთით დაახლოებით 1,3 კილომეტრზე (პირდაპირი ხაზით) ტყეში. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს.

ეკლესია მცირე ზომისაა (4,1×2,8 მ). დგას ძლიერ დაქანებული ფერდობის პირას, ისე რომ აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ კედლები ფერდობს გადაჰყურებს. სამხრეთით და დასავლეთით ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორია სწორია. შენობა ნაგებია სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვის ნატეხი ქვით. ქვა ფორმისა და ზომის მიხედვით არის შერჩეული, რის გამოც წყობა ქაოსურია. წყობაში, ალაგ-ალაგ, მოზრდილი თხელი ქვებიცაა ჩართული, რომლებიც ფეხზე დაყენებული და ბრტყელი პირით ფასადის მხარეს არის მოქცეული. შიგნითა კედლები შედარებით უფრო წვრილი ქვითაა ამოყვანილი.

ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: აყრილია სახურავის საფარი, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილები, ფასადზე, აქა-იქ ჩამოცვენილია საპირე ქვები. ეკლესიას შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. კედელი ამ ადგილას ისე განგრეულია, რომ შესასვლელიდან მხოლოდ დასავლეთ წირთხლის მცირე ნაწილია დარჩენილი. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. აფსიდში გაჭრილია მცირე ზომის, გარეთკენ შევიწროებული სარკმელი, რომელიც ბრტყლადაა გადახურული და თარაზული ძირი აქვს. სარკმლის აქეთ-იქეთ, კედელში, კვერცხისმოყვანილობის, მცირე ზომის, თითო თიხის ჭურჭელია ჩადგმული. სარკმლის ქვემოთ კი, მთლიანი ქვის ოთხწაგნაგა ტრაპეზი დგას. აფსიდი კონქითაა გადახურული. კონქის თაღი შეისრულია, კამარაც. ეკლესიის ფასადებიდან მნიშვნელოვანი დანაკარგების გარეშე, მხოლოდ დასავლეთ ფასადია შემორჩენილი. ჩრდილოეთ ფასადის აღმოსავლეთ ბოლოში, შემორჩენილია კედლის სიბრტყის მიმართ ოდნავ გადმოშვერილი თხელი ქვა, რომელიც შესაძლოა ლავგარდანს ეკუთვნოდეს. შენობა, როგორც ჩანს, ქვის ფილებით იყო გადახურული.