iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
პორტუგალიის ისტორიული პროვინციები

პორტუგალიის ისტორიული პროვინციები — პროტუგალიის ახალმა მმართველობამ ესტადო-ნოვომ გადაწყვიტა შეეცვალა ქვეყნის ადმინისტრაციული მოწყობა. აღნიშნული ადმინისტრაციული რეფორმა გაწერილი იყო პორტუგალიის 1933 წლის კონსტიტუციაში.

პროვინციები შეიქმნა 1936 წელს გეოგრაფ ამორინ ჟირანუს გამოკვლევების მიხედვით, რომლებიც გამოაქვეყნა 1927-1930 წწ. შორის პერიოდში. ამ რეფორმის შედეგად კონტინენტური პორტუგალია დაიყო 11 პროვინციად:

ალგარვი
ალტუ-ალენტეჟუ
ბაიშუ-ალენტეჟუ
ბეირა-ალტა
ბეირა-ბაიშა
ბეირა-ლიტორალი
დორუ-ლიტორალი
ეშტრემადურა
მინიუ
რიბატეჟუ
ტრაზ-უჟ-მონტიში და ალტუ-დორუ
ბორის ბერიძე

ბორის იოსების ძე ბერიძე (დ. 13 ივლისი, 1888, — გ. 17 თებერვალი, 1917) — ერთ-ერთი პირველი ქართველი სამხედრო მფრინავი, რუსეთის არმიის შტაბს-კაპიტანი. პირველი მსოფლიო ომის მონაწილე.

აზნაური; დაიბადა ქუთაისის გუბერნიაში რუსეთის არმიის პოლკოვნიკის ოჯახში. 1906 წელს დაამთავრა ვორონეჟის კადეტთა კორპუსი. 1906–1908 წლებში სწავლობდა პავლეს სამხედრო სასწავლებელში, რომლის დასრულების შემდეგ პოდპორუჩიკის წოდებით გადაიყვანეს 34-ე საარტილერიო ბრიგადაში. 1915 წელს მიიღო შტაბს-კაპიტნის წოდება. პირველი მსოფლიო ომის დროს მსახურობდა მე-3 საარმიო საავიაციო რაზმში. დაიღუპა დასავლეთის ფრონტზე მოწინააღმდეგის პოზიციებზე სადაზვერვო ფრენის დროს: მართავდა „ვუაზენის“ ტიპის აპარატს, რომელიც საჰაერო ბრძოლაში ჩამოაგდო მტრის „ფოკერის“ ტიპის გამანადგურებელმა. დაჯილდოებული იყო წმ. ანას და , წმ. სტანისლავის და , წმ. გიორგის (1917) ხარისხის ორდენებით.
იმიტირებული ქრონიკა

იმიტირებული ქრონიკის სახელით ცნობილია სიუჟეტი, რომელიც 2010 წლის 13 მარტს 20:00 საათზე, ტელეკომპანია „იმედის“ ეთერში, გადაცემა „სპეციალურ რეპორტაჟში“ გავიდა.

გადაცემა
საინფორმაციო გამოშვება „ქრონიკის“ წამყვანი ბოლო ორი წლის განმავლობაში საქართველოში მომხდარი ფაქტების დამონტაჟებული კადრების საფუძველზე აცხადებდა რომ, თითქოს „სამხრეთ ოსეთის“ ლიდერის, ედუარდ კოკოითის წინააღმდეგ განხორციელდა ტერაქტი, ქართულმა ოპოზიციამ შექმნა სახალხო ხელისუფლება, რომელთა ლიდერებმაც რუსეთთან კავშირი დაამყარეს, რუსეთის პრეზიდენტმა საქართველოს სრული ანექსიის ბრძანება გასცა, დაიბომბა აეროპორტები და საზღვაო პორტები. მოხდა საქართველოს პრეზიდენტის მიხეილ სააკაშვილის ლიკვიდაცია და სხვ.

მცირე გაფრთხილებაში, რომელიც ტელეკომპანიამ გადაცემის დაწყებამდე გააკეთა, აღინიშნა, რომ გადაცემა „მოდელირებული“ იყო, ანალოგიური განცხადება გაკეთდა გადაცემის ბოლოშიც, თუმცა გადაცემის მსვლელობისას არანაირი წარწერა არ მიანიშნებდა იმაზე, რომ ეს იყო სპეციალური რეპორტაჟი მოვლენათა შესაძლო განვითარების შესახებ.

რეაქცია
საქართველო
იმიტირებულ ქრონიკას მალევე მოჰყვა მძაფრი რეაქცია.

დეპუტატ დიმიტრი ლორთქიფანიძის განცხადებით, იმიტირებული „ქრონიკის“ შემდეგ გარდაიცვალა ქალი, რომლის შვილიც ჯარში მსახურობს, თუმცა ეს ინფორმაცია ოფიციალურად არ დადასტურებულა.

საინფორმაციო სააგენტო, ინტერპრესნიუსის ინფორმაციით, ახალგორისა და გორის მოსახლეობის ნაწილმა სახლები დატოვა და ტყეებში გაიხიზნა. თბილისსა და ფოთში კი ბევრის ჯანმრთელობას საფრთხე შეექმნა და სასწრაფო სამედიცინო დახმარების გამოძახებები მნიშვნელოვნად გაიზარდა.

თბილისის რესპუბლიკის მოედანზე შეკრებილმა მოსახლეობამ ინსცენირებული გადაცემის დამკვეთად ხელისუფლება დაასახელა. იგივე აზრის იყო ოპოზიციის ნაწილიც.

ქ. თელავში ოპოზიციურმა პარტიებმა საპროტესტო მსვლელობა მოაწყვეს. მათმა აქტივისტებმა იმ ჟურნალისტების პასუხისგებაში მიცემა მოითხოვეს, რომლებმაც აღნიშნული გადაცემის მომზადებაში მონაწილეობა მიიღეს.

„სპეციალურ რეპორტაჟში“ გასული ინფორმაციების შესახებ ოფიციალური განცხადება გააკეთა პრეზიდენტის პრესსპიკერმა მანანა მანჯგალაძემ და აღნიშნა, რომ გადაცემამ პრეზიდენტის გულისწყრომა დაიმსახურა და რომ მსგავსი გადაცემა მედია სტანდარტების დარღვევა იყო.

2010 წლის 15 მარტს, ტელეკომპანია იმედის ხელმძღვანელმა გიორგი არველაძემ ეთერში გასული „იმიტაციის“ გამო პასუხისმგებლობა საკუთარ თავზე აიღო. მისი განცხადებით „საბოლოო ჯამში მიღებული შედეგი, ეთიკური თვალსაზრისით, მძიმე აღმოჩნდა. თუმცა, ეს არ წარმოადგენდა ამ გადაცემის გეგმასა და მიზანს. მთავარი პრინციპი იყო, რომ საზოგადოება გაფრთხილებული ყოფილიყო და გადაცემის დასაწყისში ეს ასეც გაკეთდა.“

საერთაშორისო
13 მარტის „ქრონიკამ“ დიდი რეზონანსი გამოიწვია საქართველოს ფარგლებს გარეთაც. გარდა იმისა, რომ ის ნეგატიურად შეფასდა რუსეთში, მას მკვეთრი რეაქცია მოჰყვა დასავლეთშიც. დასავლეთის წამყვანმა არხებმა 13 მარტის იმიტირებული „ქრონიკა“ 1991 წლის 19 დეკემბრის “ვრემიას” და 1938 წლის ნიუ-იორკის ერთ-ერთ რადიოსადგურს შეადარეს. ამ უკანასკნელმა მოულოდნელად შეწყვიტა მუსიკალური რადიოგადაცემა და გამოაცხადა, რომ დედამიწას თავს უცხოპლანეტელები დაესხნენ და ისინი ხალხს ხოცავდნენ. ნიუ-იორკში პანიკა დაიწყო, რასაც მასობრივი თავშეყრის ადგილებში ჭყლეტა და 20-მდე ამერიკელის დაღუპვა მოჰყვა.
ალან ტიურინგი

ალან მეთისონ ტიურინგი (; დ. 23 ივნისი, 1912, უესტმინსტერი — გ. 7 ივნისი, 1954) — ინგლისელი მათემატიკოსი, ლოგიკოსი, კრიპტოანალიტიკოსი და კომპიუტერული მეცნიერების დარგის მოღვაწე. კომპიუტერული მეცნიერების შექმნა და ჩამოყალიბება, ალგორითმების ძირითადი კონცეფციების ფორმალიზაცია, გამოთვლები ტიურინგის მანქანით და თანამედროვე კომპიუტერის შექმნაში უმნიშვნელოვანესი წვლილი - ეს არის ალან ტიურინგის ნაშრომთა არასრული ჩამონათვალი.

მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ტიურინგი მუშაობდა დიდი ბრიტანეთის სახელმწიფო კრიპტოანალიკურ ცენტრში . ამ დროისათვის იგი ხელმძღვანელობდა განყოფილება 8-ს, რომელიც პასუხისმგებელი იყო გერმანული წყალქვეშა ნავების შიფროგრამების ანალიზზე. შეიმუშავა ამ შიფროგრამების კრიპტოანალიზის რიგი აპარატული საშუალებები, მათ შორის ე.წ. , ელექტრომექანიკური მანქანა, რომელსაც შეეძლო გერმანული შიფრაციის აპარატის ენიგმას შიფრაციის პარამეტრების გამოთვლა. ომის შემდგომ წლებში მუშაობდა ფიზიკის ეროვნულ ლაბორატორიაში, სადაც შექმნა თანამედროვე კომპიუტერის პირველი პროტოტიპის არქიტექტურული დიზაინი.

სიცოცხლის ბოლო წლებში ტიურინგი დაინტერესდა მათემატიკური ბიოლოგიით. დაწერა ნაშრომი მორფოგენეზისის ქიმიურ საწყისებზე, და იწინასწარმეტყველა ცვალებადი ქიმიური რეაქციების არსებობა (მაგ. ბელოუსოვ-ჟაბოტინსკის რეაქცია, რომელიც პირველად აღწერილ იქნა 1960-იან წლებში).

ხსოვნა
ალან ტიურინგის სახელობისაა ერთ-ერთი ყველაზე პრესტიჟული პრემია ინფორმატიკის დარგში, რომელიც გამოთვლითი ტექნიკის ასოციაციამ დააწესა 1966 წელს
ტიურინგის სახელი დაერქვა № 10204 ასტეროიდს
2001 წელს მანჩესტერში დაიდგა ალან ტიურინგის ძეგლი
2002 წელს ტიურინგი შევიდა სიაში - „100 უდიდესი ბრიტანელი ისტორიაში“
 20 სერიის ვიდეოდაფებმა მიიღეს დასახელება „ტიურინგი“
ინგლისის ბანკმა გადაწყვეტილება მიიღო 2021 წლისთვის 50 ფუნტის ნომინალის ბანკნოტის უკანა მხარეზე ტიურინგის პორტრეტის დატანის შესახებ. 2022 წელს კი სამეფო ზარაფხანამ გამოუშვა სხვადასხვა სახის (ჩვეულებრივი, ვერცხლის და ოქროს) მონეტები ტიურინგის ხსოვნის აღსანიშნავად

ლიტერატურასა და ხელოვნებაში
2014 წელს გამოვიდა ამერიკული ისტორიული ფილმი „იმიტაციის თამაში“, რომელიც ასახავს ტიურინგის მოღვაწეობას მეორე მსოფლიო ომის დროს. ფილმში ალან ტიურინგის როლს ბენედიქტ კამბერბეჩი ასრულებს.
ტიურინგი ამერიკელი ფანტასტი მწერლის, ნილ სტივენსონის რომანის - „კრიპტონომიკონის“ (1999) ისტორიული ხაზის მთავარი პერსონაჟია
2014 წელს ონლაინ ჟურნალმა „.“ ინტერნეტში გამოაქვეყნა ალან ტიურინგის ბიოგრაფია „იმიტაციის თამაში“ (ავტორები ჯიმ ოტავიანი და ლელანდ პერვისი). უფრო სრულყოფილი ვერსიით, 2016 წელს წიგნი დაიბეჭდა.
დინიშ I (პორტუგალია)

დინიშ (; დ. 9 ოქტომბერი, 1261, ლისაბონი, პორტუგალია — გ. 7 იანვარი, 1325, სანტარენი, პორტუგალია) — პორტუგალიის მეფე ბურგუნდიელთა დინასტიიდან 1279–1325 წლებში. აფონსუ და ბეატრისა კასტილიელის შვილი.

მეფე დიდ ყურადღებას უთმობდა კულტურას, ლიტერატურას. წერდა წიგნებს. მისი მმართველობის პერიოდში ლისაბონი ევროპის კულტურული ცენტრი იყო. მისი დეკრეტით დაარსდა ევროპაში ერთ-ერთი უძველესი კოიმბრის უნივერსიტეტი.
კოიმბრის უნივერსიტეტი

კოიმბრის უნივერსიტეტი – ევროპაში ერთ-ერთ უძველესი უნივერსიტეტი, მდებარეობს პორტუგალიის ქალაქ კოიმბრაში. დაარსებულია 1290 წელს.

უნივერსიტეტში სწავლობს 23 ათასამდე სტუდენტი, გააჩნია 8 ფაკულტეტი და 4 საუნივერსიტეტო ქალაქი – კამპუსი. აქვს ევროპაში ყველაზე ძველი და მდიდარი ბიბლიოთეკა. კოიმბრის უნივერსიტეტი წარმოადგენს ქვეყნის უმსხვილეს კულტურულ ცენტრს.

ცნობილი უნივერსიტეტელები
ჯორჯ ბიუკენენი – საუკუნის ჰუმანისტი
პედრუ ნუნეში – საუკუნის მათემატიკოსი
ჟოზე დი ანშიეტა – პირველი ბრაზილილელი მწერალი.
სიდონიუ პაიში – პორტუგალიის პრემიერ-მინისტრი და პრეზიდენტი 1917-1918 წწ.
ანტონიუ დი სალაზარი – პორტუგალიელი პოლიტიკური მოღვაწე, პორტუგალიის პრემიერ მინისტრი და დიქტატორი (1932—1968).
ანტონიუ ეგაშ მუნიში – ექიმი, ნობელიანტი (1949)
კარლუშ მოტა პინტუ – პორტუგალიის პრემიერ-მინისტრი 1978-1979 წწ.
პორტუს უნივერსიტეტი

პორტუს უნივერსიტეტი — უმსხვილესი უნივერსიტეტი პორტუგალიაში (დაახლ. 29 ათ. სტუდენტი).

დაარსდა პორტუგალიის რესპუბლიკის დროებითი მთავრობის დეკრეტით 1911 წლის 22 მარტს. უნივერსიტეტის პირველი რექტორი იყო ცნობილი მათემატიკოსი ფრანსიშკუ გომეშ ტეიშეირა. ამჟამად რექტორია (2006 წლიდან) – ჟოზე კარლუშ დიოგუ მარკეშ დუშ სანტუში. დევიზი — .

უნივერსიტეტი მდებარეობს ქალაქ პორტუში. მისი 14 ფაკულტეტი განფენილია უნივერსიტეტის 3 კამპუსში. უნივერსიტეტს კავშირი აქვს მსოფლიოს 500-მდე უნივერსიტეტთან.
აეროგელი

აეროგელი (ლათ. — ჰაერი და — გაყინული) — ნაწარმი მასალების კლასი, შემადგენლობით გელი, რომელშიც თხევადი ნაწილი მთლიანად ჩანაცვლებულია აირით. მაგარ ფოროვან მასალებს შორის ყველაზე დაბალი სიმკვრივის მქონე მასალაა, მთელი რიგი უნიკალური თვისებებით: სიმაგრე, გამჭვირვალობა, თბომედეგობა, რეკორდულად დაბალი თბოგამტარობა და ა. შ. გავრცელებულია ამორფული სილიციუმის დიოქსიდის, ალუმინის ოქსიდის, ასევე ქრომისა და კალის ოქსიდებზე დამზადებული აეროგელები. 1990-იანების დასაწყისში აეროგელი შექმნეს ნახშირბადის საფუძველზეც.
ზენჯანი

ზენჯანი — ქალაქი ირანის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. დასახლება წარმოადგენს ამავე სახელწოდების პროვინციის ადმინისტრაციულ ცენტრს. 2006 წელს ჩატარებული აღწერის მონაცემებით ზენჯანში ცხოვრობდა 377.387 კაცი. ქალაქიდან 298 კილომეტრში მდებარეობს ქვეყნის დედაქალაქი — თეირანი.

ქალაქში მდებარეობს ზენჯანის უნივერსიტეტი.
არსენ ცუხიშვილი

არსენ ცუხიშვილი (დ. 7 ივლისი, 1966, ჩიხა, საჩხერის მუნიციპალიტეტი) – საქართველოს შეიარაღებული ძალების პოლკოვნიკი; 2009 წლის ოქტომბრიდან საქართველოს შეიარაღებული ძალების გაერთიანებული შტაბის უფროსის მოადგილე.

სწავლობდა თბილისის უმაღლესი სამეთაურო საარტილერიო სასწავლებელში (1983-87). მსახურობდა საბჭოთა კავშირის არმიაში (1987-92). 1993 წლის თებერვლიდან საქართველოს შეიარაღებულ ძალებშია სხვადასხვა თანამდებობებზე. 2005 წლიდან საარტილერიო ბრიგადის ოფიცერი, 2008-09 წწ. მეორე საარტილერიო ბრიგადის მეთაური, 2009 წ. პირველი ქვეითი ბრიგადის მეთაური. 2009 წლის ოქტომბრიდან საქართველოს შეიარაღებული ძალების გაერთიანებული შტაბის უფროსის მოადგილე.
ვახტანგ ბარათაშვილი

ვახტანგ ბესარიონის ძე ბარათაშვილი (დ. 18 აპრილი, 1917, ქუთაისი, — გ. 12 ივლისი, 2006) — ქართველი მეზღვაური, შორეული ნაოსნობის კაპიტანი, მწერალი და ჟურნალისტი.

დაამთავრა ლენინგრადის საზღვაო-საინჟინრო ინსტიტუტი (1941). წლების მანძილზე იყო კაპიტანი, ექსპედიციების უფროსი, ფლაგმან-კაპიტანი. ბარათაშვილმა მრავალგზის გადაიყვანა გემების ქარავანი ურთულეს პირობებში ბალტიის ზღვიდან ვლადივოსტოკსა და კუბაში. პედაგოგიურ საქმიანობას ეწეოდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გეოგრაფია-გეოლოგიის ფაკულტეტზე. ავტორია საბავშვო მოთხრობების, ნოველების, რომანისა „ჰავაის ბულბული“, აგრეთვე ტექნიკური წიგნებისა და საზღვაო ტერმინოლოგიისა.
პედრუ I (პორტუგალია)

პედრუ სამართლიანი (; დ. 8 აპრილი, 1320, კოიმბრა, პორტუგალია — გ. 18 იანვარი, 1367, ეშტრემოში, პორტუგალია) — პორტუგალიის მეფე ბურგუნდიელთა დინასტიიდან 1357–1367 წლებში. აფონსუ და ბეატრისა კასტილიელის შვილი.

პედრუ მკაცრი, მაგრამ სამართლიანი მმართველი იყო. სწორედ ამიტომ შეარქვეს მას მეტსახელად „სამართლიანი“.

ქორწინება
ჯერ კიდევ 5 წლის ასაკში დააქორწინეს 10 წლის ბლანკა კასტილიელზე. 8 წლის შემდეგ ეს ქორწინება გააუქმეს. 1339 წელს კი ცოლად შერთეს კონსტანცა კასტილიელი, რომელთანაც შეეძინა 3 შვილი. დედოფლის გარდაცვალების შემდეგ მეფე მრავალი წლის განმავლობაში ცხოვრობდა თავის საყვარელთან – ინეს დე კასტრო, რომლისგანაც მას კიდევ 4 შვილი შეეძინა. 1355 წელს საყვარელიც გარდაეცვალა და ორი წლის შემდეგ უკანონო შვილი გააჩინა ტერეზია ლორენცოსაგან. სწორედ ეს უკანონო შვილი ჟუან გახდა პორტუგალიის მეფე და ავისის დინასტიის დამაარსებელი.
ტარას ვაშაკიძე

ტარას დავითის ძე ვაშაკიძე (დ. 8 ივნისი, 1876, სოფ. გუბი, ახლანდ. ხონის მუნიციპალიტეტი, — გ. 26 თებერვალი, 1937, თბილისი) — ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალ-მაიორი (1918).

დაამთავრა თბილისის სამხედრო სასწავლებელი (1895) და ჩაირიცხა დერბენდის 154-ე ქვეით პოლკში, იყო სადაზვერვო ასეულის მეთაური. მონაწილეობდა პირველ მსოფლიო ომში; განსაკუთრებით გამოიჩინა თავი სარიყამიშის ბრძოლაში (1914-1915), სადაც კაპიტანმა ვაშაკიძემ (მეტსახელად „შაითან-კაპიტანს“ უწოდებდნენ) თავისი ასეულით დაატყვევა ოსმალეთის არმიის კორპუსის სარდალი იშაქ-ფაშა და მისი მთელი შტაბი. 1916 წელს მიენიჭა პოლკოვნიკის წოდება. 1917 წლის მაისში დაინიშნა ქართული მსროლელი პოლკის მეთაურად. 1918 წლის აპრილში, ოსმალეთის ჯარის მიერ ბათუმის ოკუპაციის შემდეგ, ერთხანს თურქთა ტყვეობაში იყო.

1918 წელს ვაშაკიძე ჩადგა დამოუკიდებელი საქართველოს სამხედრო სამსახურში და მიიღო გენერალ-მაიორის წოდება. სოჭის კონფლიქტის დროს იყო გაგრის ფრონტის სარდალი, ტუაფსეს გენერალ-გუბერნატორი. საბჭოთა რეჟიმის დამყარების შემდეგ (1921) ვაშაკიძე გადადგა სამხედრო სამსახურიდან, თუმცა ქვეყანა არ დაუტოვებია და მუშაობდა ფინანსთა სახალხო კომისარიატში (1922–1937). 1923 წელს დაკავებული იყო ე.წ. სამხედრო ცენტრის საქმესთან დაკავშირებით, თუმცა მალევე გაათავისუფლეს. დაკრძალულია თბილისში, ვაკის სასაფლაოზე. დაჯილდოებულია წმ. სტანისლავის (1906) და (მახვილებით, 1915), წმ. ანას (მახვილებითა და ბაბთით, 1915) და (მახვილებით, 1916), წმ. გიორგის (1915) და წმ. ვლადიმერის (მახვილებითა და ბაბთით, 1916) ხარისხის ორდენებით.

კონსტანტინე გამსახურდიას რომანის „მთვარის მოტაცების“ ერთ-ერთი პერსონაჟის „შეითან კაპიტნის“ პროტოტიპად ტარას ვაშაკიძეს მიიჩნევენ.
დუარტე I (პორტუგალია)

დუარტე მჭევრმეტყველი (; დ. 31 ოქტომბერი, 1391, ვიზეუ, პორტუგალია – გ. 9 სექტემბერი, 1438, ტომარი, პორტუგალია) – პორტუგალიის მეფე ავისის დინასტიიდან 1433 - 1438 წლებში. ჟუან –სა და ფილიპა ლანკასტერის შვილი.

დუარტე მამის ღირსეული მემკვიდრე იყო, მაგრამ წარმატებები მას თან არ დაჰყვებოდა. იგი ძალზედ განათლებული და კეთილი ადამიანი იყო.

1428 წელს იქორწინა ელეონორა არაგონელზე არაგონის მეფის ფერდინანდ შვილზე, რომელთანაც შეეძინა 9 შვილი
ივანე გუდოვიჩი

ივანე ვასილის ძე გუდოვიჩი (დ. 1741 — გ. 22 იანვარი, 1820, ოლგოპოლი) — გრაფი (1797), რუსეთის იმპერიის სამხედრო და სახელმწიფო მოღვაწე, გენერალ-ფელდმარშალი (1807), საქართველოს მთავარმართებელი 1806–1809 წლებში, მოსკოვის მთავარსარდალი 1809-1812 წლებში.

1759 წლიდან სამხ. სამსახურში იყო. იყო რუსეთ-ოსმალეთის სამი ომის მონაწილე. რუსეთ-ოსმალეთის 1787–91 წლების ომის დროს ხელმძღვანელობდა ჰაჯიბეის (ახლანდ. ოდესა) აღებას, 1791 წელს იერიშით აიღო ანაპა, რის შემდეგ კავკასიის ხაზის სარდლად დანიშნეს. ამ პოსტზე მას ურთიერთობა ჰქონდა ერეკლე -თან. აღა-მაჰმად-ხანის ლაშქრობის წინა პერიოდში, მას ერეკლე -თვის ჯარის უნებართვოდ გამოგზავნის უფლება არ ჰქონდა, მაგრამ უტაქტობით, ერეკლეს შვილიშვილების ცნობით კი — ანგარებით, დასაზვერად გამოგზავნილ ირანის ელჩებს გააგებინა, რომ რუსეთი საქართველოსათვის ჯარის მიშველებას არ აპირებდა. 1800 წელს პავლე -მა გუდოვიჩი გადააყენა. 1806 წლის 8 თებერვალს ალექსანდრე -მა გუდოვიჩი ჯარების მთავარსარდლად დანიშნა კავკასიაში. ირანთან ომის დროს დაიპყრო ბაქოს, შაქისა და დარუბანდის სახანოები. 1807 წელს ოსმალები დაამარცხა არფაჩაისთან, მაგრამ ვერ აიღო ახალქალაქი (1807) და ერევანი (1808). 1809 წელის 5 მარტს კავკასიაში გუდოვიჩი ჩაანაცვლეს კავალერიის გენერალ ალექსანდრ ტორმასოვით. 1809–12 წლებში იყო მოსკოვის მთავარსარდალი, სახელმწიფო საბჭოს წევრი, სენატორი. 1812 წლის თებერვალში თანამდებობიდან გადადგა.
მანუელ I (პორტუგალია)

მანუელ ბედნიერი (; დ. 31 მაისი, 1469, აკოშეტე, პორტუგალია — გ.13 დეკემბერი, 1521, ლისაბონი, პორტუგალია) — პორტუგალიის მეფე ავისის დინასტიიდან 1495–1521 წლებში. ვიზეუს ჰერცოგის, ფერნანდუსა და ბეატრისა პორტუგალიელის შვილი. მეფის მამა იყო პორტუგალიის მეფის, დუარტე –ს შვილი, ხოლო დედა ჟუან –ს შვილიშვილი. მანუელი პორტუგალიის ტახტის მემკვიდრე გახდა მას შემდეგ, რაც მეფე ჟუან –ის ერთადერთი მემკვიდრე აფონსუ დაიღუპა.

მანუელი სამჯერ დაქორწინდა და შეეძინა 13 შვილი.
ალექსანდრე ტორმასოვი

ალექსანდრე პეტრეს ძე ტორმასოვი (დ. 11 აგვისტო, 1752 — გ. 25 ნოემბერი, 1819, მოსკოვი) — რუსეთის იმპერიის სამხედრო და სახელმწიფო მოღვაწე, საქართველოს მთავარმართებელი 1809–1811 წლებში.

მან პოლკოვნიკ თეოდორ სიმონოვიჩთან ერთად მოტყუებით შეიპყრო სოლომონ და შემდგომ იმერეთში დაწყებულ აჯანყებას სასტიკად გაუსწორდა. 1809 წლის 5 მარტს დაინიშნა საქართველოს მთავარმართებლად . 1810 წელს, იმერეთის სამეფოს გაუქმებასთან ერთად, მისი მთავარმართებლობის დროს რუსეთის ქვეშევრდომობაში შევიდა მამია გურიელი და აფხაზეთის მთავარი გიორგი (საფარ-ბეგ) შერვაშიძე. 1811 წელს ტორმასოვმა საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ანტონ ნიჟნი-ნოვგოროდში გადაასახლა და მცხეთის საკათალიკოსო ტახტი გააუქმა. 1810 წელს ახალციხეზე განხორციელებული წარუმატებელი იერიშის და შავი ჭირის გამო საქართველოში მდგომარეობა დაიძაბა. ტორმასოვმა გადადგომა ამჯობინა.

საქართველოს მთავარმართებლად დაინიშნა 1809 წლის 5 მარტს, ხოლო 1811 წლის 6 ივლისს ჩაანაცვლეს მარკიზ ფილიპ პაულუჩით.
ფილიპ პაულუჩი

ფილიპ ოსიპეს ძე პაულუჩი (; დ. 11 სექტემბერი, 1779, მოდენა — გ. 25 იანვარი, 1849, ნიცა) — საფრანგეთის და რუსეთის სამხედრო და სახელმწიფო მოღვაწე, საქართველოს მთავარმართებელი 1811–1812 წლებში.

ბიოგრაფია
იგი წარმოშობით იტალიელი იყო, საფრანგეთიდან ნაპოლეონის მმართველობას გამოექცა და თავი რუსეთს შეაფარა. წარმატებულმა სამხედრო კარიერამ მისი კავკასიაში გაგზავნა განაპირობა. ის დისციპლინის მოყვარული პიროვნება იყო და ძნელად ეგუებოდა რუსულ ბიუროკრატიულ სისტემას.

1811 წლის სექტემბერში დაინიშნა საქართველოს მთავარმართებლად. დანიშვნისთანავე მექრთამეობასა და ჯარში ფეხმოკიდებულ ლოთობას ბრძოლა გამოუცხადა. თუმცა, რუსული ენის არცოდნის გამო საკუთარ მოხელეებთანაც თარჯიმნის დახმარებით უწევდა ურთიერთობა და შეცდომებსაც უშვებდა. მან 30000-იანი არმიის გამოკვება მთლიანად ადგილობრივ მოსახლეობას დააკისრა, რასაც 1812 წლის კახეთის აჯანყება მოჰყვა. აჯანყების გაძლიერების გამო პაულუჩი რუსეთ-ირანის ფრონტიდან დაბრუნდა და რუსეთის ჯარს ჩაუდგა სათავეში.

1812 წლის მარტში, ჩუმლაყთან, დაამარცხა კახელი აჯანყებულები და ტყვედ ჩაიგდო გრიგოლ ბაგრატიონი. მიუხედავად გამარჯვებისა, პაულუჩი იძულებული გახდა დათმობებზე წასულიყო. კახეთში გაუქმდა კაპიტან-ისპრავნიკების თანამდებობა და მოურავობა აღდგა. სამხედრო წარუმატებლობის შემდეგ პაულუჩიმ აჯანყებულებთან მოლაპარაკების გამართვა სცადა. დაპირდა მათ ამნისტიას, რეფორმების გატარებას. ეს დაპირებანი მთავარმართებლის მხრიდან უფლებამოსილების გადაჭარბებად მიიჩნიეს და პეტერბურგმა იგი უკან გაიწვია.

1812 წლის აპრილში ის გენერალმა რტიშჩევმა შეცვალა. აღსანიშნავია, რომ კახეთის თავადაზნაურობამ იმპერატორს მისი დატოვებაც კი თხოვა, მაგრამ უშედეგოდ.

სამხედრო წოდებები
1807 წლის 16 (28) მარტი — პოლკოვნიკი
1808 წლის 22 ივლისი (3 აგვისტო) — გენერალ-მაიორი
1810 წლის 22 ოქტომბერი (3 ნოემბერი) — გენერალ-ლეიტენანტი და გენერალ-კვარტირმაისტერი
1812 წლის 17 (29) ივლისი — გენერალ-ადიუტანტი
1823 წლის 12 (24) დეკემბერი — ინფანტერიის გენერალი
1830 წლის 28 ივლისი — არმიის გენერალი და გენერალ-ინსპექტორი (სარდინიის სამეფო)

ჯილდოები
წმინდა გიორგის ხარისხის ორდენი (25.04.(07.05.)1812)
წმინდა გიორგის ხარისხის ორდენი (07(19).05.1809)
წმინდა ვლადიმერის ხარისხის ორდენი (24.10.(05.11.)1845)
წმინდა ვლადიმერის ხარისხის ორდენი (14.01.26.1812)
წმინდა ვლადიმერის ხარისხის ორდენი (27.06.(09.07.)1810)
წმინდა ალექსანდრე ნეველის ორდენი (25.12.1812 (06.01.1813))
წმინდა ალექსანდრე ნეველის ორდენის ბრილიანტის სამკერდე ნიშნები (30.11.(12.12.)1815)
წმინდა ანას ხარისხის ორდენი (16(28).04.1811)
წმინდა ანას ხარისხის ორდენი (27.02.(11.03.)1808)
1812 წლის სამამულო ომის ხსოვნისადმი მიძღვნილი ვერცხლის მედალი
1812 წლის სამამულო ომის ხსოვნისადმი მიძღვნილი ბრინჯაოს მედალი
ოქროს დაშნა წარწერით „მამაცობისთვის“ (16(28).04.1811)
წმინდა ხარების უმაღლესი ორდენი (სარდინიის სამეფო, 1835 წლის აპრილი)
წმინდანთა მავრიკიოსისა და ლაზარეს ორდენის კომანდორი (სარდინიის სამეფო, 07.01.1832)
წმინდანთა მავრიკიოსისა და ლაზარეს ორდენის კავალერი (სარდინიის სამეფო, 19.11.1796)
სებასტიან I

სებასტიან სანატრელი (; დ. 20 იანვარი, 1554, ლისაბონი, პორტუგალია — გ. 4 აგვისტო, 1578, ელ-ქსარ-ელ-ქებირე, მაროკო) — პორტუგალიის მეფე ავისის დინასტიიდან 1557–1578 წლებში. პორტუგალიის პრინცის, ჟუან მანუელისა (ჟუან -ის შვილი) და ხუანა ავსტრიელის შვილი. ტახტი მიიღო პაპის გარდაცვალების შემდეგ, რადგან ტახტის მემკვიდრე, სებასტიანის მამა, დაიღუპა 1554 წელს ტუბერკულოზით, მის დაბადებამდე ცოტა ხნით ადრე. როდესაც ჟუან გარდაიცვალა, სებასტიანი 3 წლის იყო, ამიტომ მისი რეგენტობა იკისრა ბებიამ, ეკატერინე კასტილიელმა, ხოლო შემდეგ არქიეპისკოპოსმა ენრიკემ, ჟუანის ძმამ.

მისი მმართველობა პორტუგალიისათვის კატასტროფული იყო. იგი გამოგონილ სამყაროში ცხოვრობდა, თავს ჯვაროსნების მემკვიდრედ თვლიდა, მისი მთავარი მიზანი იყო დაეპყრო მიწები ჩრდილოეთ აფრიკაში და უნდოდა გაეთავისუფლებინა მაროკო არაბებისაგან.

1574 წელს განახორციელა ექსპედიცია ტანჟერში და წარუმატებლად შეებრძოლა მავრებს. 1578 წელს ელ-ქსარ-ელ-ქებირესთან ბრძოლის დროს დაიღუპა, მაგრამ მისი ცხედარი ვერ ნახეს. მისი აღმოჩენა მხოლოდ 20 წლის შემდეგ მოხერხდა.
ნიკოლაი რტიშჩევი

ნიკოლაი თედორეს ძე რტიშჩევი (; დ. 1754 — გ. 1835, სანქტ-პეტერბურგი) — რუსი სამხედრო და სახელმწიფო მოღვაწე, ინფანტერიის გენერალი. საქართველოს მთავარმართებელი 1812–1816 წლებში. მისი მთავარი დამსახურება საიმპერატორო კარის წინაშე კახეთის აჯანყების ჩახშობა და ირანთან დადებული გულისტანის ზავი იყო.

ბიოგრაფია
რტიშჩევმა ნაწილობრივ განახორციელა ფილიპ პაულუჩის რეფორმების პროექტი, კერძოდ, გაააუქმა მაზრის კაპიტან-ისპრავნიკის თანამდებობა, სანაცვლოდ ზედამხედველის თანამდებობა შემოიღო და ამ თანამდებობაზე სახელმწიფო მოხელედ ქცეული ქართველი თავადები დანიშნა. საქართველოს მთავარმართებლად დაინიშნა 1812 წლის 16 თებერვალს, ხოლო 1816 წლის 12 სექტემბერს მან თანამდებობიდან გადადგომა ითხოვა, რაც დაკმაყოფილდა კიდეც.
ენრიკე I (პორტუგალია)

ენრიკე სუფთა (; დ. 31 იანვარი, 1512, ლისაბონი, პორტუგალია — გ. 31 იანვარი, 1580, ალმეირინი, პორტუგალია) — პორტუგალიის მეფე-კარდინალი 1578–1580 წლებში, ავისის დინასტიის უკანასკნელი წარმომადგენელი. მანუელ და მისი მეორე ცოლის მარია არაგონელის მეხუთე შვილი.

ენრიკე მანუელ ყველაზე პატარა ძმა იყო,ამიტომ ფიქრობდნენ, რომ მას არ ჰქონდა სამეფო ტახტზე ასვლის შანსი. ამიტომ მან სასულიერო კარიერა აირჩია, რათა დაეცვა პორტუგალიის ინტერესები კათოლიკურ ეკლესიაში. იგი მალევე გახდა ბრაგის არქიეპიკოპოსი (1538), ევორის არქიეპიკოპოსი (1545) და მიიღო კიდეც კარდინალის თანამდებობა. 1564 წელს ენრიკე გახდა ლისაბონის არქიეპისკოპოსი და პორტუგალიის პრიმასი.

ძმის გარდაცვალების შემდეგ 1557 წელს გახდა თავისი ძმის შვილიშვილის სებასტიან რეგენტი. სებასტიანის დაღუპვის შემდეგ კი, როგორც დინასტიის უკანასკნელი წარმომადგენელი ავიდა პორტუგალიის სამეფო ტახტზე. მან დინასტიის გაგრძელების მიზნით უარი თქვა სასულიერო წოდებებზე და დაქორწინდა კიდეც, მაგრამ რომის პაპმა გრიგოლ მხარი ჰაბსბურგებს დაუჭირა და არ გაათავისუფლა იგი სამღვდელო ფიცისაგან.

ენრიკე მალევე გარდაიცვალა. რეგენტთა საბჭომ ახალი მეფის ასარჩევად დანიშნა კრება. ამ სიტუაციით ისარგებლა ესპანეთის მეფემ ფილიპე , რომელიც ყველაზე სასურველი კანდიდატი იყო პორტუგალიის სამეფო ტახტზე. 1580 წელს მან ჰერცოგი ალბა გაგაზავნა პორტუგალიაში, რათა ხელში ჩაეგდო სამეფო ტახტი. მან მალევე დაიპყრო ლისაბონი და ფილიპე აირჩიეს პორტუგალიის მეფედ, იმ პირობით რომ იგი უზრუნველყოფდა პორტუგალიის სამეფოსა და მისი საზღვრების დაცვას და არ შეუერთებდა მას ესპანეთს. ფილიპე პორტუგალიის სამეფო ტახტზე ეწოდა ფილიპე .
ევგენი გოლოვინი

ევგენი ალექსანდრეს ძე გოლოვინი (; დ. 1782 — გ. 27 ივნისი, 1858) — რუსეთის სამხედრო და სახელმწიფო მოღვაწე, კავკასიის მთავარმართებელი 1837–1842, რუსეთის იმპერიის არმიის ინფანტერიის გენერალი (1839).

ბიოგრაფია
დაამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტი. 1797 წლიდან იყო სამხედრო სამსახურში. მონაწილეობდა საფრანგეთ-რუსეთის (1812), რუსეთ-ოსმალეთის ომებში (1806-1812; 1828-1829). 1838-1842 წლებში მეთაურობდა ცალკეულ კავკასიის კორპუსს. ატარებდა რუსიფიკატორულ პოლიტიკას. განამტკიცა რუსული გავლენა კავკასიაზე. აქტიურ საომარ ოპერაციებს მართავდა შამილის წინააღმდეგ. ხელმძღვანელობდა გზათა მშენებლობასა და სიმაგრეთა აგებას შავი ზღვის სანაპიროზე, საქართველოს სამხედრო გზაზე, ჩაჩნეთსა და დაღესტანში. 1838 წლის მაისში საძირკველი ჩაუყარა ნოვოროსიისკის ნავსადგურის მშენებლობას. მისი მმართველობის დროს, 1841 წელს, იფეთქა გურიის გლეხთა აჯანყებამ, რომელიც სასტიკად ჩაახშეს. აჯანყების მეთაურების მიმართ მთავარმართებლის დაკავმიერ გამოტანილი განაჩენი იმდენად მკაცრი იყო, რომ ნიკოლოზ -მა იგი საგრძნობლად შეარბილა. 1845-1848 წლებში ბალტიისპირეთის გენერალ-გუბერნატორი იყო. 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციამდე მისი სახელი ერქვა ახლანდელი რუსთაველის გამზირს.
ალექსანდრ ნეიდგარდტი

ალექსანდრ ივანეს ძე ნეიდგარდტი (; დ. 25 ოქტომბერი, 1784 — გ. 27 აგვისტო, 1845, მოსკოვი) — რუსეთის სამხედრო და სახელმწიფო მოღვაწე, საქართველოს მთავარმართებელი 1842–1844 წლებში. მისი ორწლიანი მოღვაწეობა კავკასიაში სამარცხვინო შედეგით დასრულდა. შამილი წარმატებას წარმატებაზე აღწევდა, ამიტომაც ნეიდგარდტმა გადადგომა ითხოვა, რაც დაკმაყოფილდა კიდეც.