iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გევხარ-აღას ქვედა მეჩეთი

გევხარ აღას ქვედა მეჩეთი  — ქალაქ შუშის ქვედა უბანში განლაგებული მეჩეთი.

ისტორია
მეჩეთი აშენდა ყარაბაღის სახანოს მეორე ხანის — იბრაჰიმ ჰალილ ხანის ქალიშვილის გევხარ აღას ბრძანებით. მეჩეთის მშენებლობა, ვაქფნამეს ტექსტის მიხედვით უნდა დამთავრებულიყო 1865–1866 წლებში. აქვე გვხდება ხელოსნის ქერბალაი საფი ხანის, ყარაბაღის სახანოს არქიტექტორის სახელი.

ყარაბაღის ომის შემდეგ 1992 წლიდან მეჩეთი ნახევრადდანგრეულ მდგომარეობაში იმყოფებოდა. შუშაზე კონტროლის დამყარების შემდეგ, 2021 წლის 14 იანვარს აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა და პირველმა ლედიმ მეხრიბან ალიევამ მოინახულეს შუშა და გევხარ-აღას ქვედა მეჩეთი, წაიკითხეს ლოცვები. ალიევმა მეჩეთს მექადან ჩამოტანილი ყურანი აჩუქა.

გალერეა
აღდამის მეჩეთი

აღდამის მეჩეთი — გაუქმებული მეჩეთი ქალაქ აღდამში. მეჩეთი აშენდა ხუროთმოძვრის ქერბალაი საფიხან ყარაბაღის მიერ 1868-1870 წლებში. მას გააჩნია ყარაბაღის რეგიონისათვის დამახასიათებელი შიდა სივრცის მოწყობა - ქვის კოლონებით ორ სართულად გალერეის დაყოფა და გუმბათოვანი გადახურვის გამოყენება. ამ სტილში აშენებულია ასევე ქალაქ ბარდის მეჩეთები (1860), აშაღი მეჩეთი (1874—1875) და ჯუმა (1768), გოვხარაღის მეჩეთი შუშაში, მმეჩეთები ქალაქ ფიზულიში (1889) და გორადიზის დასახლებაში.
ახმედალარის მავზოლეუმი

ახმედალარის მავზოლეუმი — საუკუნეში აშენებული მავზოლეუმი სოფელ ახმედალარში, აზერბაიჯანის ფიზულის რაიონში.

მავზოლეუმი — რვაკუთხაა და გადახურულია შეკუმშული ჭერით. იგი იდენტურია სიახლოვეში განლაგებული შეიხ ბაბი იაკუბას მავზოლეუმისა. იგი შედის რვაკუთხა გუმბათის გარეშე მავზოლეუმების ჯგუფში (ბაბი იაკუბას მავზოლეუმი, სეიდ იაჰია ბაკუვის მავზოლეუმი ბაქოში, გაბალის რაიონის სოფელ ხაზრას მავზოლეუმი და სხვა).
ვაგიფის მავზოლეუმი

ვაგიფის მავზოლეუმი — ქალკაქ შუშაში 1982 წელს აზერბაიჯანელი მწერლის, საზოგადო მიღვაწის და საუკუნის ყარაბაღის სახანოს ვაზირის მოლა ფანაჰ ვაგიფის საფლავზე აღმართული მავზოლეუმი.

მავზოლეუმი აღიმართა 1982 წელს. მავზოლეუმის არქიტექტორები არიან ა. სალამზადე და ე. კანკუნოვი. მავზოლეუმს გააჩნია ოთხკუთხედი ფორმა და მორთულია მოპირკეთებული მარმარილოთი. ამჟამად მავზოლეუმი ნაწილობრივ დაზიანებულია.

ვაგიფის მავზოლეუმის გამოსახულება საფოსტო კონვერტზე 1983 წელს.
ჰელენ დაგლასი

ჰელენ დაგლასი (; დ. 25 ნოემბერი, 1900 — გ. 28 ივნისი, 1980) — ამერიკელი მსახიობი და პოლიტიკოსი, წარმომადგენელთა პალატის წევრი.

1940-იანი წლების დასაწყისში დაიწყო დაგლასის, დემოკრატიული პარტიის მხარდამჭერის პოლიტიკური კარიერა. 1944 წელს იგი აირჩიეს წარმომადგენელთა პალატის წევრად კალიფორნიის მე-14 საარჩევნო ოლქიდან. იგი პალატის წევრად 1950 წლამდე რჩებოდა. 1950 წელს მონაწილეობა მიიღო სენატის არჩევნებში, მაგრამ დამარცხდა რიჩარდ ნიქსონთან, რის შემდეგაც მალევე დაასრულა პოლიტიკური კარიერა.

გარდაიცვალა 1980 წელს.
ბარაზბოდი

ბარაზბოდი — „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს მიხედვით, ქართლისა და ჰერეთის პიტიახში საუკუნის პირველ ნახევარში. იმავე პერიოდის ამბების თხრობისას, ჯუანშერის თხზულება იხსენიებს ბარზაბოდს, რანის ან ბარდაველ სპარს ერისთავს, რომელსაც ვახტანგ გორგასლის პაპად მიიჩნევს. ბარაზბოდი/ბარზაბოდი უნდა ყოფილიყო სასანიანთა მიერ დანიშნული ხელისუფალი, რომელსაც ქართლი (იბერია) და ჰერეთი (ალვანეთის დასავლეთ ნაწილი) ექვემდებარებოდა. კირილ თუმანოვის მოსაზრებით, ბარაზბოდი გარდმანის მიჰრანიან მთავართა საგვარეულოს წარმომადგენელი იყო.

„მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ თანახმად, ბარაზბოდი ქართლის მეფე მირდატის (დაახლ. 435–447) თანამედროვე იყო. მასვე მთავარეპისკოპოსი გლონოქორი ქართლისა და ჰერეთის ერისთავად დაუნიშნავს. საფიქრებელია, რომ ბარაზბოდმა გლონოქორს გარკვეული საერო ფუნქციები დააკისრა. ჯუანშერის მიხედვით, ბარზაბოდს მტრული ურთიერთობა ჰქონდა ქართლის მეფე არჩილთან. საბოლოოდ, მან თავისი ქალიშვილი, საგდუხტი მირდატ არჩილის ძეს მიათხოვა. ამ ქორწინებიდან დაიბადა ვახტანგ გორგასალი, რომლის მცირეწლოვანების ჟამს დაქვრივებული საგდუხტი ქვეყანას მამის მფარველობის ქვეშ მართავდა. ჯუანშერი იხსენიებს ასევე ბარაზბოდის საგვარეულოს წარმომადგენელ ვარზმანს („ნათესავი სპარსთა ერის-თავისა ბარდაველისა, რომელი იყო დედის მამა ვახტანგ მეფისა“), რომელსაც ვახტანგის შთამომავალმა არჩილმა თავისი ძმისშვილი მიათხოვა და საგამგებლოდ მისცა ტერიტორია „კოტმანითგან ქურდის-ჴევამდე“.
აპტერიები

აპტერიები (< — შეუბუმბულავი) — კონტურულ ბუმბულს მოკლებული ადგილები ფრინველის კანზე. აპტერიები და შებუმბლული ადგილები — პტერილიები ერთმანეთს ენაცვლება, რაც აადვილებს კანის ცალკეული უბნისა და შესაბამისი ბუმბულის მოძრაობას, ნაწილობრივ კი თერმორეგულაციასაც. პტერილიებისა და აპტერიების განლაგება მნიშვნელოვანი სისტემატიკური ნიშანია ფრინველთა ოჯახების, გვარებისა და სახეობების დასადგენად.
ანდრაშ II

ანდრაშ ჯვაროსანი, ანდრე (, , ; დ .1175 — გ. 26 ოქტომბერი, 1235) — უნგრეთის მეფე 1205 წლიდან, არპადების დინასტიისა. ტახტისთვის ებრძოდა თავის ძმა იმრეს (1196-1204). 1204-1205 წლებში იყო იმრეს ძის მცირეწლოვანი ლასლო -ის (ან -ის) (1204-1205) მეურვე. მისი სიკვდილის შემდეგ ავიდა სამეფო ტახტზე. 1217-1218 წლებში მონაწილეობდა მეხუთე ჯვაროსნულ ლაშქრობაში. 1222 გამოსცა ოქროს ბულა, რომელიც ზღუდავდა სამეფო ხელისუფლებას და იცავდა თავადაზნაურობის ინტერესებს.
ბორატ საგდიევი (პერსონაჟი)

ბორატ საგდიევი — საშა ბარონ კოენის მიერ გამოგონილი პერსონაჟი. ბორატის არის ყაზახი ჟურნალისტი და ფსევდოდოკუმენტური ფილმ „ბორატის“ მთავარი გმირი, აგრეთვე „ალი ჯის შოუს“ ერთ-ერთი მთავარი პერსონაჟი.

2007 წელს, ფილმ „ბორატის“ პრემიერის შემდეგ, საშა ბარონ კოენმა განაცხადა, რომ ბორატის პერსონაჟს აღარ გამოიყენებდა, ხოლო მიზეზად დაასახელა მისი ფართო ცნობადობა.
აზრათ ყული - ბეგ მარტყოფელი

აზრათ ყული - ბეგ მარტყოფელი — განჯის სახანოს მმართველი 1778–1783 წლებში. წარმოშობით ქართველი. იგი ბავშვობაში გაიტაცეს სოფელ მარტყოფიდან, ყარაბაღის ხანს იმრაჰიმს მიჰყიდეს და გაამაჰმადიანეს. თავისი ნიჭის წყალობით აზრათ ყული - ბეგმა დიდ წარმატებას მიაღწია: ჯერ ყარაბაღის სახანოს პირველი ვეზირი გახდა, 1778 წელს კი ქაიხოსრო ანდრონიკაშვილთან ერთად — განჯის მმართველი. ეს მოხდა მას შემდეგ, რაც ერეკლე -მ (ყარაბაღის ხანთან ერთად) განჯა დაიმორჩილა (ქაიხოსრო ერეკლემ დანიშნა ამ თანამდებობაზე და აზრათ ყული - ბეგი — იბრაჰიმ-ხანმა).

წყარო
დავით ბატონიშვილი, ახალი ისტორია, თ. ლომოურის გამოც., თბ., 1941, გვ. 141.
ვატაცეები

ვატაცეები ან ბატაცეები , მხოლობითში ვატაცე — – საუკუნეების წარჩინებულ ბიზანტიელთა საგვარეულო რამდენიმე განშტოებასთან ერთად. ცნობილი ვატაცეები იყვნენ რამდენიმე ბიზანტიის არმიის გენერალი და ნიკეის იმპერატორები იოანე დუკა ვატაცეს შემდეგ, სანამ ტახტს მიხეილ პალეოლოგოსი წაართმევდა 1261 წელს (თუმცა იოანე -ის შთამომავალი იმპერატორები ცნობილი არიან მისი ცოლის, ირინას გვარით — ლასკარისი). საგვარეულოს ქალ წარმომადგენლებს ვატაცინა ან ბატაცინა ეწოდებოდა.
იშხვარი

იშხვარი, შავი ყარყატი ან უბრალოდ ყარყატი — ფრინველი ყარყატისებრთა ოჯახისა. გავრცელებულია ევრაზიის ტყის ზონებში, მათ შორის საქართველოშიც. იშხვარის ცხოვრების წესი და ხასიათი ნაკლებადაა შესწავლილი. თეთრი ყარყატისაგან განსხვავებით არ უყვარს ადამიანებთან მეზობლობა და უპირატესობას მიყრუებულ, ძველ, ბარის ტყეებს ანიჭებს. მაღალმთაში ბინადრობს მხოლოდ წყალსატევებთან (ტბა, მდინარე, ჭაობი) ახლოს. სხვა ყარყატების მსგავსად ლივლივებს ჰაერში. ფრენისას თავი და კისერი წინ, ხოლო გრძელი ფეხები უკან აქვს გაშვერილი. იკვებება უმთავრესად თევზით, აგრეთვე წყლის მცირე უხერხემლო და ხერხემლიანი ცხოველებით, რომელთაც იჭერს წყალმარჩხ ადგილებში, ყურეებში და წყალსატევებში სეირნობისას. ზამთარში ძირითადად ჭამს მცირე მღრღნელებს, მსხვილ მწერებს, გველებს, ხვლიკებს და მოლუსკებს. იშხვარი მონოგამური ფრინველია, მრავლდება 3 წლის ასაკიდან. ბუდობს წელიწადში ერთხელ, ბუდეს იკეთებს 10–20 მ სიმაღლეზე ძველი, მაღალი ხეების გვირგვინებში ან კლდეებზე ადამიანთა საცხოვრისისგან მოშორებით. ზოგჯერ იშხვარმა ბუდე შეიძლება მთებშიც გაიკეთოს, ზღვის დონიდან 2200 მ სიმაღლეზე. ბუდე მასიურია, აშენებულია მსხვილი ხეების ტოტებით, სიცარიელეები მიწითა და თიხითაა ამოვსებული. ზოგ შემთხვევაში ერთი ბუდე რამდენიმე თაობის გამოსაჩეკად გამოიყენება. ბუდობის ადგილებში იშხვარები მარტის ბოლოს–აპრილის დასაწყისში ჩადიან. მამალი იპატიჟებს დედალს ბუდისაკენ თეთრი ბოლოს აწევით და ძლიერი სტვენით. ეს უკანასკნელი დებს 4–7 კვერცხს, კრუხობს ორივე მშობელი, ინკუბაცია 30 დღე-ღამე გრძელდება. იმის გამო, რომ პირველივე კვერცხის დადებისთანავე იწყება კრუხობა, ბარტყები არაერთდროულად იჩეკებიან. ისინი თეთრები ან ნაცრისფერები არიან, ნისკარტის ძირი ნარინჯისფერი აქვთ, წვერი — მომწვანო-ყვითელი. გამოჩეკიდან 10 დღის განმავლობაში ისინი მხოლოდ წვანან ბუდეში, შემდეგ სწავლობენ ჯდომას. 35–40 დღის ასაკში ფეხზე დგებიან. საერთოდ ბუდეში 55–65 დღეს ატარებენ. მშობლები მათ დღე-ღამეში 4–5-ჯერ კვებავენ ამოცოხნილი საკვებით.
გობელენი

გობელენი — ხელით ნაქსოვი ხალიჩა-სურათი (შპალერი).

ვიწრო გაგებით გობელენი პარიზის გარეუბანში, სენ-მარსელში, 1662 წელს დაარსებული ერთ-ერთი მანუფაქტურის მიერ დამზადებულ ნაწარმს ეწოდება. ეს სახელოსნო თავდაპირველად მეფის პირადი სახელოსნო იყო. მასში გაერთიანდა შპალერის დამამზადებელი კერძო დაწესებულებანი, მ.შ. ფლამანდიელი ფეიქრების მ. კომანსისა და ფ. პლანშის მიერ 1607 წელს დაარსებული სახელოსნო. ეს საწარმო განთავსებული იყო ცნობილი მღებავების – გობელენების ყოფილი სახელოსნოს შენობაში, საიდანაც მოდის იქ დამზადებული ხელით ნაქსოვი ხალიჩა-სურათების სახელი. გობელენს ამზადებდნენ შალისა და აბრეშუმის ფერადი ძაფით (ზოგჯერ სირმით). სპეციალურ საქსოვ დაზგაზე ხელით ქსოვდნენ ცალ-ცალკე ნაწილებს და შემდეგ მათ აბრეშუმის წვრილი ძაფით აერთებდნენ. საუკუნეში გობელენს უწოდებდნენ საერთოდ შპალერსა და მანქანური წესით დამზადებულ სქელ ტილოებს. საუკუნის 30-იან წლებში გობელენის ხელოვნება აღორძინდა.

გობელენი საქართველოში
გობელენის ხელოვნება საქართველოში საუკუნის 60-იან წლებში დამკვიდრდა. მას ხელი შეუწყო ამ პერიოდში დეკორატიული-გამოყენებითი და მონუმენტალური-დეკორატიული ხელოვნების განვითარებამ. გობელენის კოლორიტის ჩამოყალიბებასა და სიბრტყის გააზრებაზე გარკვეული გავლენა იქონია ქართულმა ფარდაგმა. ქართულ გობელენს გააჩნია საგამოფენო და საზოგადოებრივი დანიშნულება. ის ძირითადად კლასიკური, ანუ მჭიდროდ ნაქსოვია. სწორკუთხედის ფორმის ტრადიციასთან ერთად გვხვდება სხვადასხვა ფორმის გობელენებიც. - საუკუნეების მიჯნაზე მეტი ადგილი დაიკავა აბსტრაქტულ-დეკორატიულმა გობელენმა. იგი უკვე ტრადიციულ ფორმად მკვიდრდება და ძირითადად დამახასიათებელია ახალგაზრდა ქართველ მხატვართა შემოქმედებისათვის. ქართული გობელენის დარგის წარმომადგენლები არიან: გივი ყანდარელი, ლ. ელიაშვილი, ნ. კიკნაძე, ძმები ა. და გ. გახარიები, ო. ხუბულური, ვ. წურწუმია, თ. ნუცუბიძე.
ზაზა გოგავა

ზაზა ზურაბის ძე გოგავა (დ. 14 ივლისი, 1971, სოფ. გოჩაჯიხაიში, ახლანდ. ხონის მუნიციპალიტეტი) — ქართველი პოლიტიკოსი და ყოფილი სამხედრო მეთაური, გენერალ-მაიორი (2008).

ბიოგრაფია
დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური უნივერსიტეტის სატრანსპორტო ფაკულტეტი 1994 წელს. 1995 წლიდან მსახურობდა საქართველოს სახელმწიფო უშიშროებისა და შინაგან საქმეთა ორგანოებში. 1995–2000 და 2002 წლებში გაიარა ანტიტერორისტული მომზადების კურსი ამერიკის შეერთებული შტატებში. 2004-2006 წლებში იყო საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სპეციალური დანიშნულების ბრიგადის მეთაური, 2006 წლის ნოემბრიდან 2008 წლის ნოემბრამდე – საქართველოს შეიარაღებული ძალების გაერთიანებული შტაბის უფროსი. ამ თანამდებობას იკავებდა რუსეთ-საქართველოს 2008 წლის აგვისტოს ომის დროს. 2008-2012 წლებში იყო საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს საზღვრის დაცვის დეპარტამენტის უფროსი.

2023 წელს გოგავა გახდა პოლიტიკური პარტია ერთიანი ნაციონალური მოძრაობის (ენმ) წევრი, იმავე წლის დეკემბერში აირჩიეს ენმ-ის თბილისის ორგანიზაცისი თავმჯდომარედ.
ამბავი იგორის ლაშქრობისა

„ამბავი იგორის ლაშქრობისა“ — კიევის რუსეთის პერიოდის ლიტერატურული ძეგლი. შეიქმნა საუკუნის დასასრულს. ავტორი უცნობია. აღმოჩენილია 1795 წელს, პირველად გამოიცა 1800 წელს. ერთადერთი ნუსხა, რომელიც საფუძვლად დაედო გამოცემას, დაიწვა 1812 წლის მოსკოვის ხანძრის დროს. ძეგლი ხანგრძლივი და ყოველმხრივი ისტორიულ-ფილოლოგიური კვლევის საგნად იქცა. ჯერაც სადავოა ცალკეული ადგილების წაკითხვა, აგრეთვე კომპოზიციის, ჟანრის, ავტორის ვინაობის, ძეგლის წარმოშობის საკითხები. ნაწარმოების ისტორიული საფუძველია ნოვგოროდ-სევერსკის მთავრის იგორ სვიატოსლავის ძის ლაშქრობა ყივჩაყების წინააღმდეგ 1185 წელს.

ნაწარმოების დედააზრი რუსეთის სამთავროთა გაერთიანების იდეაა. კ. მარქსი სიტყვით, ძეგლი სწორედ მონღოლთა შემოსევის წინ მოუწოდებდა რუსეთის მთავრებს გაერთიანებისაკენ. პოემაში ასახულია იგორის ლაშქრობის ძირითადი მომენტები: მისი გალაშქრება, პირველი შეხვედრა ყივჩაყებთან და გამარჯვება, მეორე შეტაკება, მარცხი და იგორის დატყვევება. კიევის დიდი მთავრის სვიატოსლავის „ოქროს სიტყვა“, იგორის მეუღლის — იაროსლავნას გოდება, იგორის გაქცევა ტყვეობიდან და სამშობლოში დაბრუნება. „ამბის“ ძირითადი ნაწილია სვიატოსლავის მიმართვა მთავრებისადმი. ძეგლი გამსჭვალულია პატრიოტიზმით. აშკარაა, რომ მისი ავტორი შესანიშნავი ოსტატი და ღრმად მოაზროვნე პიროვნება იყო, კარგად იცნობდა მშობლიურ ისტორიას, ფოლკლორს და ფართო ლიტერატურული განათლება ჰქონდა. 1938 საბჭოთა ხალხმა აღნიშნა ძეგლის 750-ე წლისთავი. „ამბავი იგორის ლაშქრობისა“ მსოფლიოს მრავალ ენაზეა თარგმნილი. ქართულად სამჯერ ითარგმნა.

გამოცემები
 , . . . -, .—., 1950.
ამბავი იგორის ლაშქრობისა, თარგმ. ს. ჩიქოვანისა, თბ., 1938.
ამბავი იგორის ლაშქრობისა, თარგმ. კ. ჭიჭინაძისა, თბ., 1938.
აზრი (ქუთაისი)

„აზრი“ — ქართული ყოველდღიური პოლიტიკური, სამეცნიერო და ლიტერატურული გაზეთი სოციალ-დემოკრატიული (მენშევიკური) მიმართულებისა. გამოდიოდა 1914 წელს ქუთაისში (პირველ ოცდაშვიდ ნომერს „ყოველდღიური გაზეთი“ ერქვა). გამოვიდა 94 ნომერი. რედაქტორ-გამომცემელი — ალექსანდრე ცერცვაძე. დაიხურა ადგილობრივი ხელისუფლების განკარგულებით.
ათაი (პოეტი)

ათაი — საუკუნის ნახევრის უზბეკი პოეტი. დაიბადა ბალხში. მოღვაწეობდა სამარყანდში ულუღ-ბეგისა და მისი შვილის აბდ ალ-ლატიფის კარზე. წერდა ძველ უზბეკურ ენაზე (ჩაღათაურზე). მისი პოეტური მემკვიდრეობიდან მოღწეულია მხოლოდ ერთი დივანი (260 ღაზალი). ამ ღაზალებში ათაი პოეტურ მეტყველებას ორგანულად უკავშირებს აღმოსავლეთის მდიდარ ფოლკლორულ ტრადიციებს.
ათარი

ფარიდ ალ-დინ მოჰამედ იბნ იბრაჰიმ ათარი (; დ. 1119, 1136, 1142 ან 1145 — გ. ვარაუდით 1229) — სპარსელ-ტაჯიკი პოეტი, სეფიური ლიტერატურის თვალსაჩინო წარმომადგენელი. ნიშაბურელ მოქალაქეს, ხელობით მეაფთიაქეს, საკმაოდ ფართო განათლება მიუღია. მისი შემოქმედება გამსჭვალულია მისტიური თეოსოფიის იდეებით. ძირითადი თემა — ღვთისადმი მისტიური სიყვარული, აბსოლუტური ჭეშმარიტების ძიება თვითშემეცნებისა და საკუთარი თავის ღვთაების წილად მიჩნევის გზით — ათარის თხზულებები შენიღბულია ალეგორიით. ამ მხრივ საყურადღებოა პოემები „ფრინველთა საუბარი“ (დაახლ. 1175), „ბულბულის წიგნი“ და სხვ. – საუკუნეების პოეტთა და სწავლულთა შესახებ მეტად საინტერესო ფაქტობრივი ცნობების შემცველია მისი „ღვთიური წიგნი“, პროზაულ „წმინდანთა ისტორიაში“ კი სუფი მოღვაწეების ცხოვრებაა გადმოცემული. ათარის ცნობილი ნაწარმოებებია აგრეთვე „დარიგებათა წიგნი“, „ზეაღსვლის წიგნი“, „თავისუფალის წიგნი“, ლირიკული ლექსების კრებული და სხვ.; ათარის შემოქმედება მოლკლორული მასალის სიუხვითა და ფორმის სისადავით გამოირჩევა. მისმა ლიტერატურულმა მოღვაწეობამ უდიდესი გავლენა მოახდინა როგორც ირანის, ისე მეზობელი ქვეყნების სუფიური ლიტერატურის შემდგომ განვითარებაზე (ჯალალ ალ-დინ რუმი, ნავოი და სხვ.).
იმედო ფხაკაძე

იმედო ფხაკაძე (დ. 20 ნოემბერი, 1942, საქართველო- გ. 21 ივლისი, 2021) — ქართველი ხელბურთელი. თამაშობდა თბილისის „ბურევესტნიკსა“ (1962–1974) და სსრკ ნაკრებში (1963–1971). მსოფლიოს სტუდენტთა თამაშების ჩემპიონი 1968 წელს, სსრკ-ის ორგზის ჩემპიონი (1962, 1964), სამგზის მეორე (1965, 1966, 1967) და მესამე (1963) პრიზიორი. სსრკ-ის ნაკრებში ჩაატარა 68 მატჩი, გაიტანა 193 გოლი. იყო თბილისის „ბუერვესტნიკის“ მთავარი მწვრთნელი (1974-1978). მისი ხელმძღვანელობით „ბურევესტნიკი“ სსრკ ხალხთა სპარტაკიადასა (1975) და სსრკ-ის ჩემპიონატში (1977) მესამე საპრიზო ადგილზე გავიდა. მცირე ხნით ავარჯიშებდა იორდანიის ნაკრებს (1976). არის საქართველოს დამსახურებული მწვრთნელი.
ანზორ ექსეულიძე

ანზორ ექსეულიძე (დ. 7 ივნისი, 1939, საქართველო — გ. 1 იანვარი, 2001) — ქართველი ხელბურთელი თამაშობდა თბილისის ბურევესტნიკსა (1958–1975), იყო სსრკ ნაკრების წევრი (1965–1967). სსრკ ორგზის ჩემპიონი (1962, 1964), სამგზის მეორე (1965, 1966, 1967) და მესამე პრიზიორი (1963). მსოფლიოს ჩემპიონატის მონაწილე (1967). სსრკ ნაკრების შემადგენლობაში ჩაატარა 14 მატჩი და გაიტანა 13 გოლი.
ჯემალ ცერცვაძე

ჯემალ ცერცვაძე (დ. 7 მაისი, 1939, საქართველოს სსრ, სსრკ; — გ. 28 იანვარი, 2019) — ქართველი ხელბურთელი თამაშობდა თბილისის ბურევესტნიკსა (1958–1975) და სსრკ ნაკრებში (1959–1972). სსრკ ორგზის ჩემპიონი (1962–1964), სამგზის მეორე (1965, 1966, 1967) და მესამე (1963) პრიზიორი. ზედიზედ ათჯერ მოიპოვა სსრკ ჩემპიონატების საუკეთესო ბომბარდირის სახელი (1962–1971), მსოფლიო ფესტივალის ჩემპიონი (1968), მონაწილეობდა სამ მსოფლიო ჩემპიონატში (1964, 1967, 1970), აქედან ორში (1964, 1967) ჩემპიონატის ყველაზე ტექნიკურ მოთამაშედ აღიარეს, სამჯერ იყო შეყვანილი მსოფლიოს სიმბოლურ ნაკრებში. სსრკ ნაკრების შემადგენლობაში ითამაშა 78 მატჩი, გაიტანა 276 გოლი.

ფენომენალური ტექნიკის, თავბრუდამხვევი ფინტებისა და მეტოქეთათვის ამოუცნობი ტყორცნების გამო შვედეთის მსოფლიო ჩემპიონატზე (1967) „ხელბურთის პელედ“ მონათლეს. ყოფილ სსრკ სივრცეში პირველმა დააარსა ოლიმპიური რეზერვების ხელბურთის სპეციალიზებული სკოლა (1980), რომელიც მის სახელს ატარებს.

გარდაიცვალა 2019 წლის 28 იანვარს, 79 წლის ასაკში.
ჰაუმეა (მითოლოგია)

ჰაუმეა — ნაყოფიერების ღმერთი ჰავაის რელიგიაში. მისი შვილებია: პელე, კენე მილოჰაი, კამოჰოალი, კანე მილოჰაი, ნამაკა, კაპო, ჰიიაკა და სხვა მრავალი. პელეს გარდა (რომელი ჩვეულებრივ დაიბადა) სხვა მის შვილები მისი სხეულის სხვა და სხვა ნაილებისგან ჩნდებოდნენ. მაგალითად მისი თავიდან გაჩნდნენ: ლაუმია, კააულა, კააკაუაკოკო და კაუაკაი.

ის ძლიერი არსება იყო, მისგან მრავალი ქმნილაბა შეიქმნა. ის ხანდახან გადაიქცეოდა ახალგაზრდა ქალად და საკუთარ შვილებზე და შვილიშვილებზე ქორწინდებოდა. ბოლოს კაულუმ მოკლა.

მაორის მითოლოგიაში არის მსგავსი სახელის გარეული მცენარეების ღმერთი ჰაუმია-ტიკეტიკე (ან ჰაუმია).
გარეული მტრედი

გარეული მტრედი ან ვეჟანი მტრედი — ფრინველი მტრედისებრთა ოჯახისა. საკმაოდ მსხვილი მტრედია. მისი სხეულის სიგრძეა 29–36 სმ, ფრთის შლილი 50–67 სმ, ხოლო მასა 265–380 გ. შეფერილია ღია ნაცრისფრად. თავი, კისერი და მკერდი ვეჟანი აქვს, რომელსაც დაჰკრავს მომწვანო-მოყვითალო ლითონისებრი ბზინვარება. ფრთებზე გასდევს მუქი ზოლები. წააგავს ქედანსა და გვიძინს. ფრთები ფართო და წამახვილებულია, კუდი მომრგვალებული, რომლის ბოლო მუქია, დანარჩენი ღია. ფეხები შეფერილია ვარდისფერიდან მონაცრისფრო-შავამდე, ზოგიერთ ინდივიდს ისინი შებუმბლული აქვს. საერთოდ, განსხვავდება ქალაქისა და სოფლის და ველურ ბუნებაში მცხოვრები გარეული მტრედების შეფერილობანი. ნისკარტი ფიქალისფერი-შავი აქვს, რომლის ძირზე ამოზრდილია ცვილიანა. სქესობრივი დიმორფიზმი არ ახასიათებს. ახალგაზრდა, 6–8 თვემდე ინდივიდები მოწითალო-მონაცრისფრო ფერისანი არიან. გავრცელებულია ევროპაში (მათ შორის საქართველოშიც, ფრაგმენტულად მცირე, ცენტრალურ, სამხრეთ, აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში, აგრეთვე ავსტრალიაში, ჩრდილოეთ და სამხრეთ აფრიკაში, ჩრდილოეთ და სამხრეთ (მცირედ) ამერიკებში. ბინადრობს მინდვრებში, კლდოვან და ადამიანებით დასახლებულ ადგილებში. დაწყვილებას იწყებენ გაზაფხულის დასაწყისში. წელიწადში ბუდობენ 7–8-ჯერ. დედალი დებს 2 (იშვიათად 1) კვერცხს ორი დღე-ღამის ინტერვალით. ისინი თეთრია, ნაჭუჭი — გლუვი და ბრჭყვიალა, ზომებით 35×25-დან 43×32 მმ-მდე. ორივე მშობელი რიგრიგობით კრუხობს, მაგრამ დედალი უფრო მეტ დროს ატარებს ბუდეში. ინკუბაცია გრძელდება 16–19 დღე-ღამე. თავდაპირველად ბარტყებს ჩიჩახვიდან ამოღებული საკვებით, ე. წ. „ჩიტის რძით“ კვებავს. შემდეგ მათ რაციონში ემატება მცენარეთა თესლები. ისინი ფრენას 35–37 დღეში სწავლობენ. ზრდასრულობას 5–7 თვეში აღწევენ. გარეული მტრედი იკვებება თესლებით, კენკრითა და ნაყოფებით. მისი ბუნებრივი მტრები არიან: შავარდენი, ალალი, მთის არწივი, ჩვეულებრივი და ბეღურასებრი კირკიტა, მიმინო, ოლოლი, ვირჯინიული ზარნაშო, კატა, ოპოსუმი, ენოტი, მელა და სხვ.
გიორგი გოგაშვილი

გიორგი რევაზის ძე გოგაშვილი (დ. 8 ოქტომბერი, 1960, თბილისი) — ქართველი ექსპერტი თავდაცვისა და ეროვნული უსაფრთხოების საკითხებში, ბრიგადის გენერალი (2003 წ.).

ბიოგრაფია
1982 წელს დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური უნივერსიტეტის საინჟინრო ფიზიკის ფაკულტეტი, 1987 წელს – მოსკოვის სსრკ სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტის უმაღლესი სკოლა, 2002 წელს – თავდაცვის უწყების ენების ინსტიტუტი (სან-ანტონიო, აშშ), 2003 – ეროვნული თავდაცვის უნივერსიტეტი (ქ. ვაშინგტონი), იქვე მიენიჭა მეცნიერებათა მაგისტრის ხარისხი ეროვნული უსაფრთხოების სტრატეგიის დარგში.

1987-1991 წლებში მუშაობდა საქართველოს სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტის დაზვერვის განყოფილებაში, 1992-1996 წლებში – დამოუკიდებელი საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს სპეციალური დანიშნულების მთავარ სამმართველოში, სამხედრო დაზვერვაში; 1996–97 წლებში იყო საქართველოს ეროვნული უშიშროების საბჭოს ანალიტიკური სამსახურის წამყვანი სახელმწიფო მრჩეველი, 1998–2002 წლებში – საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს გენერალური ინსპექციის უფროსი, 2003–04 წლებში – საქართველოს თავდაცვის ეროვნული აკადემიის რექტორი. 2004 წლიდან თბილისის პოლიტიკური სწავლების სკოლისა და ევროკავშირის უნივერსიტეტის სტრატეგიული კვლევის ცენტრის ექსპერტი.
ნოდარ გოგებაშვილი

ნოდარ ვლადიმერის ძე გოგებაშვილი (დ. 2 აგვისტო, 1930, თბილისი — გ. 22 თებერვალი, 2024) — ქართველი იმუნოლოგი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1970), პროფესორი (1984), საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1991), საქართველოს მედიცინის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1994).

ბიოგრაფია
1954 წლს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტი. 1964–1996 წლებში მუშაობდა ტუბერკულოზის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში, რომელსაც ხელმძღვანელობდა წლების განმავლობაში. 1995–2005 წლებში იყო პეტრე შოთაძის სახელობის თბილისის სამედიცინო აკადემიის იმუნოლოგიისა და ალერგოლოგიის კათედრის გამგე. გოგებაშვილის სამეცნიერო ნაშრომები ეძღვნება სხივური დაავადების დროს ბაქტერიოფაგიის კანონზომიერებებს, ტუბერკულოზის თანამედროვე იმუნოლოგიის მექანიზმებს, ტიპის კოლაგენის მიმართ განვითარებული აუტოიმუნური პროცესის თავისებურებებს სხვადასხვა დაავადებების დროს. 1994 წელს ხელმძღვანელობდა ტუბერკულოზთან ბრძოლის პროგრამის შემუშავებას. გოგებაშვილი 1983 წელს აირჩიეს სსრკ სამედიცინო აკადემიის პრეზიდიუმთან არსებული იმუნოლოგიის სამეცნიერო საბჭოს წევრად, 1984 წელს — მის მიერვე ჩამოყალიბებულ საქართველოს იმუნოლოგთა საზოგადოების პრეზიდენტად. 1997–2006 წლებში იყო ალერგოლოგთა და კლინიკურ იმუნოლოგთა ასოციაციის თავმჯდომარე; 2006 წლიდან არის ამ ასოციაციის საპატიო პრეზიდენტი. გოგებაშვილს მიღებული აქვს სხვადასხვა პროფესიული და სახელმწიფო ჯილდოები, მათ შორის ზაზა ფანასკერტელ-ციციშვილის მედალი (1994), ღირსების ორდენი (1999).
ცვილიანა

ცვილიანა ან ცვლილოვანა — შესქელებული კანის უბანი ზოგიერთი ფრინველის (შავარდნისნაირნი, ბუსნაირნი, მტრედისებრნი, თუთიყუშისნაირნი) ნისკარტზე. მდებარეობს ნესტოებს შორის. ჩვეულებრივ, ცვილიანა ბუმბულს მოკლებულია და ღია ფრადაა შეფერილი (ბევრ მტაცებელს ცვილიანას ფერი ეცვლება — მოხუცებს ყვითელი აქვთ, ახალგაზრდებს — მოცისფრო). შებუმბლული ცვილიანა ახასიათებს თუთიყუშებს, არწივებს, ბატკანძერს. ზოგიერთ ბუს გადაფარული აქვს ბუმბულით. ცვილიანა აადვილებს ნისკარტის ზედა ნაწილის მოძრაობას.
აღმოსავლური რიფის ყანჩა

აღმოსავლური რიფის ყანჩა — ფრინველი ყანჩისებრთა ოჯახისა. გავრცელებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში, ავსტრალიაში, ახალ ზელანდიაში, ტასმანიასა და პოლინეზიაში. მისი სხეულის სიგრძეა 57–67 სმ, ფრთის შლილი 90–110 სმ, მასა 400 გ. ფეხები მოკლე და ყვითელი აქვს. შეფერილია ნაცრისფერ-ფიქალისფრად. ყელსა და ნიკაპზე გასდევს ვიწრო, თეთრი ზოლი. ბუდობის სეზონის დროს კისერსა და ზურგზე მორთულია გრძელი ბუმბულებით. აღმოსავლური რიფის ყანჩის ნისკარტი ყავისფერია, თვალები კი მოყვითალო. სახის გარშემო კანს მომწვანო-მოყვითალო იერი დაჰკრავს. ახასიათებს დიმორფიზმი, ანუ არსებობს შეფერილობის ორი ვარიანტი, ესენია: მუქი (მუქი-ნაცრისფერი შეფერილობა) და ღია (თეთრი შეფერილობა). ამავდროულად უმთავრეს მხარეებში იგი ღიაა, მაგრამ ახალ ზელანდიაში მობინადრე ქვესახეობა მუქი შეფერილობით გამოირჩევა. იკვებება თევზით, მოლუსკებით, კიბოსნაირებითა და სხვა ზღვის ცხოველებით, რომლებსაც წყლის ზედაპირზე იჭერს. მთელი წლის განმავლობაში ეს ფრინველები ბუდობენ კოლონიებად ჯუნგლებში, პალმებს შორის, მანგროს ტყეებში ან ბებერი ხეების ფუღუროებში. დედალი დებს 2–3 მომწვანო-ლურჯ კვერცხს. ბუდეს აშენებს ტოტებისა და ყვავილებისაგან. კრუხობს ორივე მშობელი. ინკუბაცია 28 დღე-ღამემდე გრძელდება. ბარტყებს მშობლები 5 კვირის განმავლობაში კვებავენ. ავსტრალიაში აღმოსავლური რიფის ყანჩა სახელმწიფო დაცვის ქვეშ იმყოფება 1974 წლიდან.
მადაგასკარული ყანჩა

მადაგასკარული ყანჩა — ფრინველი ყანჩისებრთა ოჯახისა. ლათინური სახელი ეწოდა ფრანგი ბოტანიკოსის, ლეონ უმბლოს (1852—1914) პატივსაცემად. მადაგასკარული ყანჩა სიმაღლეში 90 სმ-მდე აღწევს. შეფერილია ფიქალისფერ-ნაცრისფრად. ბუდობს მხოლოდ კუნძულ მადაგასკარზე, უპირატესად მის ჩრდილოეთ და დასავლეთ სანაპიროზე, აგრეთვე ტბა ალაოტრას ნაპირებზე. შემჩნეულია კომორის კუნძულებზე მაიოტასა და ალდაბრაზე. ბინადრობს ნოტიო რეგიონებსა და მანგროს ტყეებში. სახეობის სრული პოპულაცია 1000-დან 3000-მდე ინდივიდს შეადგენს. იმყოფება გადაშენების საფრთხის ქვეშ, რის მიზეზიც ერთის მხრივ ადგილობრივების ნადირობა და მეორეს მხრივ ჰაბიტატის განადგურებაა (ხეების ჭრა და ჭაობების შრობა).