ვერა ბულატოვა

ვერა ანდრეევნა ბულატოვა — (რუს. ; დ. 30 სექტემბერი 1915, მოსკოვი, რუსეთის იმპერია — გ. 11 დეკემბერი 2014, ტაშკენტი, უზბეკეთი) — რუსეთში დაბადებული უზბეკი არქეოლოგი, არქიტექტურის ისტორიკოსი და მუზეოლოგი. მის ავტორად ითვლება ცენტრალური აზიის არქეოლოგიისა და ისტორიის შესახებ ოცდაათზე მეტი ნაშრომი.

კვლევის სფეროები
ბულატოვამ გამოაქვეყნა ნაშრომები ტაშკენტის, უზბეკეთის არქიტექტურის ისტორიაზე. 1937–1938 წლებში იგი განსაკუთრებით ცნობილი გახდა სამარყანდის შესახებ შესრულებული კვლევებით. 1940 წელს ბულატოვა გადავიდა უზბეკეთის ეროვნულ უნივერსიტეტში. იგი გალინა პუგაჩენკოვას ხელმძღვანელობით იკვლევდა თურქმენეთის ლანდშაფტებს და არქეოლოგიურ ძეგლებს. ფართომასშტაბიანი გათხრები ჩაატარა ძველ და ახალ ნისაში, ანაუში, პესტაკში (აბივერდი) და ამუდარიის ველის რამდენიმე ძეგლზე. 1948 წელს ბულატოვამ გამოიკვლია უძველესი დასახლებები პესტაკი და ხივეაბადი კაახკის რაიონში; ძველი „“-ს (გალავნიანი ფეოდალური მამულების) შესწავლა გაგრძელდა ბაგის სოფელში.

1950–1957 წლებში ბულატოვა მკვლევრად მუშაობდა უზბეკეთის სსრ კულტურის სამინისტროს არქიტექტურის სამმართველოსთან არსებულ სპეციალურ სამეცნიერო-სარესტავრაციო სახელოსნოში და იკვლევდა შუა საუკუნეების არქიტექტურული ძეგლების კომპოზიციის ისტორიას ხივაში, ბუხარაში, სამარყანდში, შახრისაბზში, ტერმეზში და ტაშკენტში. მან განახორციელა შუა საუკუნეების ციტადელის — იჩან-ქალას არქის პირველი არქეოლოგიური გათხრები, გამოიკვლია ალაუდდინ-ბობოსა და უჩ-ავლიას მაუსოლეუმები და ხორეზმის რეგიონის სხვა ძეგლები.

1957–1975 წლებში ბულატოვა უზბეკეთის მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიისა და არქეოლოგიის ინსტიტუტის უფროს მეცნიერებრივ თანამშრომლად მუშაობდა. იაჰია გულამოვას ექსპედიციის შემადგენლობაში მან გათხრები ჩაატარა ბუხარის ოლქში მდებარე ყიზილქირის სოფლის ერთ ნაწილში. ფერგანის ველზე მან შეისწავლა ადრეული შუა საუკუნეების დასახლება ყუვა და მისი შემოგარენი. უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიური ექსპედიციის ფარგლებში, 1956–1959 წლებში, ბულატოვა და ხ. მუხამედოვი მუშაობდნენ ყუვას ციტადელის ჩრდილო-დასავლეთ კოშკთან. 1959–1969 წლებში ბულატოვა ხელმძღვანელობდა გათხრებს ქალაქ ყუვას ჩრდილოეთით მდებარე მცირე გორაკზე, სადაც გამოვლინდა საუკუნის საცხოვრებელი კვარტალი.

1967 წელს, ტაშკენტში 1966 წლის ძლიერი მიწისძვრისა და ქალაქის მასშტაბური აღდგენის შემდეგ, მისი ხელმძღვანელობით შეიქმნა ტაშკენტის არქეოლოგიური რაზმი, რომელიც ახალი ურბანული მშენებლობების არქეოლოგიურ მონიტორინგს ახორციელებდა. პირველ წლებში განისაზღვრა ძველი ქალაქის ქვემოთ მოქცეული ბინქათის დასახლების საზღვრები. კვლევითი ჯგუფის საქმიანობამ მოიცვა ტაშკენტის თითქმის ყველა ცნობილი არქეოლოგიური ობიექტი; აღსანიშნავია ყაზახმაზართეფა, რომელიც მდებარეობს თანამედროვე ჩილანზარის მასივის კვარტლის ტერიტორიაზე.

ბულატოვა 1975 წელს გავიდა პენსიაზე.

პირადი ცხოვრება
ბულატოვა მოსკოვში 1915 წელს დაიბადა. 1934 წელს დაამთავრა ტექნიკური კოლეჯი და მუშაობდა მოსკოვის საქალაქო საბჭოს დაგეგმარების განყოფილებაში. 1935 წელს მან იქორწინა (1907–2004)ზე, რომელიც არქიტექტორი, არქიტექტურის ისტორიკოსი და არქიტექტურის დოქტორი (1975) იყო. ვერა ბულატოვა 11 დეკემბერი 2014 წელს ტაშკენტში გარდაიცვალა.

მეცნიერული მემკვიდრეობა და კვლევების შეფასება
ვერა ანდრეევნა ბულატოვა ცენტრალური აზიისა და უზბეკეთის არქეოლოგიის იმ თაობას ეკუთვნოდა, რომელმაც კლასიკური არქეოლოგიური გათხრები არქიტექტურული ისტორიისა და მუზეუმისმცოდნეობის თანამედროვე მიდგომებთან გააერთიანა. მისი ნაშრომები ძველი ქალაქების — განსაკუთრებით კი სამარყანდისა და ტაშკენტის — გენეზისზე დღესაც ციტირდება, როგორც ერთ-ერთი მთავარი საფუძველი რეგიონული ურბანული ცივილიზაციის რეკონსტრუქციისთვის. ბულატოვასთვის სამეცნიერო კვლევა განუყოფლად იყო დაკავშირებული ძეგლის ასლითა და სივრცით -თან; ამიტომაც მის ნაშრომებში დიდი ყურადღება ეთმობა არა მხოლოდ არქიტექტურულ ფორმებს, არამედ ქალაქის ყოველდღიურ დაგეგმარებას, სამეზობლოებს, სამეურნეო სივრცეებსა და სამარხებს.

1930-იანი წლების ბოლოს, როდესაც მან სამარკანდში პირველი ექსპედიციები ჩაატარა, განსაკუთრებით დაინტერესდა შუა საუკუნეების ქალაქის სივრცით სტრუქტურითა და გალავნებით. სამარყანდზე დასწერილ მონოგრაფიასა და ალბომებში ბულატოვა ცდილობდა დაენახვებინა ქალაქი, როგორც „ღია ცის ქვეშ არსებული მუზეუმი“, სადაც სხვადასხვა ეპოქის არქიტექტურული ფენები ერთ მთლიან კომპოზიციად იკითხება. ამ ხედვამ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა იმაში, რომ სამარკანდის ძველი ნაწილი არა მხოლოდ როგორც ცალკეული ძეგლების ნაკრები, არამედ როგორც ისტორიულ-ურბანული ლანდშაფტი შეფასებულიყო.

ტაშკენტთან დაკავშირებული კვლევებისას ბულატოვა განსაკუთრებული კონცენტრაციით იკვლევდა – საუკუნეების არქიტექტურულ მემკვიდრეობას. ლია მანკოვსკაიასთან ერთად მომზადებულ ალბომში „ – საუკუნეების არქიტექტურის ძეგლები“ დეტალურად არის აღწერილი მეჩეთები, მედრესეები, ქარავანსარაები და საცხოვრებელი კორპუსები, რომელთა ნაწილი შემდგომმა რეკონსტრუქციებმა მნიშვნელოვნად შეცვალა ან მთლიანად გააქრო. ამ პუბლიკაციამ ტაშკენტის სამეცნიერო და საპროექტო საზოგადოებას მისცა ზუსტი ამოსავალი მონაცემები, რაზეც შემდეგ ათწლეულებში ეყრდნობოდა როგორც რესტავრაცია, ისე ახალი მათემატიკური მოდელირებაც ძველი ქალაქის აღსადგენად.

ბულატოვას მნიშვნელოვან სამეცნიერო წვლილად მიიჩნევა ასევე მისი მონაწილეობა თურქმენეთის არქეოლოგიურ კვლევებში. ის მუშაობდა ძველი და ახალი ნისის, ანაუსა და პესტაკის (აბივერდის) ძეგლებზე, სადაც შეისწავლა სასახლეთა კომპლექსები, სიმაგრეები და საცხოვრებელი კვარტლები, რაც პართიას ხანის ყოველდღიური ცხოვრების ინტერპრეტაციის საფუძვლად იქცა. ამ ექსპედიციებისას განხორციელებულმა არქეოლოგიურმა დამზოგველმა სამუშაოებმა, განსაკუთრებით — მშენებარე ჰიდროტექნიკური ობიექტების ზონაში, შესაძლებლობა მისცა, ათწლეულების განმავლობაში შემდგარიყო ნაშთების სისტემური დოკუმენტაცია.

1950–1970-იან წლებში ბულატოვა აქტიურად იყო ჩართული ხივას, ბუხარას, შაჰრისაბზის, ტერმეზისა და სხვა ქალაქების ძველი უბნების კომპლექსურ კვლევაში. მეცნიერის ხელმძღვანელობით პირველად ჩატარდა არქეოლოგიური გათხრები შუა საუკუნეების არკზე იჩან-კალაში, ალაულდინ-ბობოსა და უჩ-ავლიას მაუზოლეუმებთან, აგრეთვე ხორეზმის რეგიონის რიგ ძეგლებზე. ამ სამუშაოებმა ნათლად წარმოაჩინა, რომ ცენტრალური აზიის ურბანული კულტურა ერთიან სისტემას ქმნიდა, სადაც ერთმანეთთან იყო გადაჯაჭვული ოაზისური მიწათმოქმედება, საქარავნო გზები და რელიგიური არქიტექტურა.

განსაკუთრებული ადგილი ბულატოვას მემკვიდრეობაში უჭირავს ქუვის ძველი ქალაქის კვლევას. იგი მონაწილეობდა ფერღანის ველზე განლაგებული ადრეული შუა საუკუნეების დასახლების ფართომასშტაბიან გათხრებში, სადაც გამოვლინდა საუკუნის საცხოვრებელი უბნები, ქარხნები და სასოფლო-სამეურნეო ინფრასტრუქტურა. მისი მიერ შემოთავაზებული ქუვის ქრონოლოგია და სტრატიგრაფიული სურათი შემდგომ ავტორებში ხშირად ციტირდება, როგორც ეტალონური მაგალითი იმისა, თუ როგორ უნდა იქნეს გათვალისწინებული ურბანული რგოლის ყველა სოციალური ფუნქცია — მათ შორის ხელოსნური, სავაჭრო და დამცველობითი.

1966 წლის ტაშკენტის მიწისძვრის შემდეგ, როდესაც ქალაქის ძველი უბნების დიდი ნაწილი დანგრევის საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა, ბულატოვამ სათავეში ჩაუდგა ქალაქის არქეოლოგიურ რაზმს, რომელიც ახორციელებდა „გადარჩენის არქეოლოგიას“ — ახალ მშენებლობამდე მაქსიმალურად სწრაფად ფიქსირდებოდა კულტურული ფენები, ხდებოდა კერამიკული მასალის, სამშენებლო დეტალებისა და ეპიგრაფიკული ფრაგმენტების აღნუსხვა. ამ პრაქტიკამ არა მხოლოდ გადაარჩინა მრავალი მნიშვნელობის მატარებელი ნივთიერი მასალა, არამედ დაამკვიდრა სტანდარტი, რომელიც მოგვიანებით სხვა საბჭოთა ქალაქებშიც იქნა გამოყენებული ურბანული რეკონსტრუქციის დროს.

თანამედროვე მკვლევრები ბულატოვას ხედავენ, როგორც მეცნიერის ტიპს, რომელიც ცდილობდა არქეოლოგიის, არქიტექტურისა და მუზეუმისმცოდნეობის ერთიანი ენით ევლო. მისი გამოცემები ქალაქების შესახებ არ შემოიფარგლება მხოლოდ ნანგრევთა აღწერით; ბულატოვა მუდმივად ცდილობს მკითხველს აჩვენოს, თუ როგორ ცხოვრობდნენ ადამიანები ამ სივრცეებში, როგორ იცვლებოდა სოციალური სტრუქტურა და სულიერი ლანდშაფტი. ამ თვალსაზრისით მის ტექსტებს ხშირად ენიჭება არა მხოლოდ ვიწრო სპეციალური, არამედ ფართო კულტუროლოგიური მნიშვნელობაც.

ბულატოვას ნამუშევრებმა მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია როგორც ცენტრალური აზიის არქეოლოგიურ სკოლაზე, ისე საბჭოთა და შემდგომი პერიოდის ქალაქგეგმარების დებატებზე. ახალგაზრდებთან მუშაობისას ის ხაზგასმით მოუწოდებდა სტუდენტებს, რომ „დაენახათ ისტორიული ქალაქი როგორც ცოცხალი ორგანიზმი“, სადაც წარსულის ფენები პასუხისმგებლობას აკისრებს თანამედროვე არქიტექტორსა და საზოგადოების მთელ სივრცით პოლიტიკას. მისი სამეცნიერო მემკვიდრეობა დღემდე აქტიურად გამოიყენება როგორც უნივერსიტეტურ კურსებში, ისე პრაქტიკულ პროექტებში, რომლებიც მიზნად ისახავს ტაშკენტის, სამარყანდისა და რიგ სხვა ქალაქების ისტორიული იერის დაცვასა და გააზრებას.