აშშ-ის სამოქალაქო ომი

ამერიკის სამოქალაქო ომი (1861-65), აგრეთვე ცნობილი როგორც ომი სამხრეთსა და ჩრდილოეთს შორის — ომი ჩრდილოეთის ინდუსტრიულ შტატებსა და სამხრეთის მონათმფლობელურ შტატებს შორის. სამხრეთის თერთმეტი მონათმფლობელური შტატი აშშ-ს გამოეყო და ამერიკის შტატების კონფედერაცია ჩამოაყალიბა. ჯეფერსონ დეივისის მეთაურობით ეს შტატები აშშ-ის ფედერალური მთავრობის (იუნიონის) წინააღმდეგ იბრძოდა. ფედერალურ მთავრობას მხარს უჭერდა ყველა თავისუფალი შტატი და მათი მოსაზღვრე ხუთი მონათმფლობელი შტატი.

სამხედრო შეტაკებები დაიწყო ბრძოლით ფორტ სამტერთან 1861 წლის 12 აპრილს და დასრულდა 1865 წლის 26 მაისს სამხრეთელთა არმიის ნარჩენების კაპიტულაციით. ომის პერიოდში სულ დაახლოებით 2 ათასამდე ბრძოლა გაიმართა. დანაკარგთა საერთო რაოდენობამ ორივე მხარეს შეადგინა 600 ათასი მოკლულითა და 281.9 ათასი დაჭრილით, რაც აღემატება ყველა სხვა ომს, რომელშიც აშშ-ს მონაწილეობა მიუღია.

სამოქალაქო ომი ჩრდილოეთის გამარჯვებით დასრულდა. ამ ომის შემდგომ კი კონსტიტუციაში შევიდა მეცამეტე დამატება და აიკრძალა მონობა ქვეყნის მთელს ტერიტორიაზე.

წინაპირობები
1860 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში რესპუბლიკური პარტია, აბრაამ ლინკოლნის ხელმძღვანელობით, მოუწოდებდა მონათმფლობელობის გავრცელების შეზღუდვაზე იმ შტატების გარეთ, სადაც ის უკვე არსებობდა. რესპუბლიკელთა გამარჯვებამ არჩევნებში გამოიწვია შვიდი სამხრეთის შტატის კავშირიდან გასვლა, 1861 წლის 4 მარტს ლინკოლნის პრეზიდენტის პოსტზე ასვლამდე. არჩევნებამდე და არჩევნების შემდგომმა ადმინისტრაციებმა უარყვეს ამ შტატების კავშირიდან გასვლის ლეგიტიმურობა და ის აჯანყებად მიიჩნიეს.

1861 წლის 8 თებერვალს 11-მა მონათფლობელურმა შტატმა (34 შტატიდან) დააფუძნა ახალი სახელმწიფო, ამერიკის კონფედერაციული შტატები, რომლის დედაქალაქიც იყო რიჩმონდი. 4 მარტის საინგურაციო სიტყვაში პრეზიდენტი ლინკოლნი დაპირდა სამხრეთის შტატებს, რომ ძალადობრივად არ გააუქმებდა მათ ტერიტორიაზე მონობას და მოუწოდა შეეწყვიტათ გამოყოფის პროცესი. მიმართვამ შედეგი ვერ გამოიღო. ლინკოლმა და კონფედერაციის პრეზიდენტმა, ჯეფერსონ დევისმა, სამხედრო მობილიზაცია გამოაცხადეს.

ომის მიმდინარეობა
პირველი შეტაკებები მოხდა ჩარლსტონის პორტში. ომის პირველ წლებში სამხრეთი ხშირად იმარჯვებდა ბრძოლებში. კონფედერატებმა გენერალ მორგანის და გენერალ ფორესტის მეთაურობით გაიმარჯვეს ტენესიში, ასევე ბულ-რანის ბრძოლაში. 1862 წლის დეკემბერში კონფედერაციამ ბრწყინვალე გამარჯვება მოიპოვა ფრედერიკსბერგთან ბრძოლაში, სადაც მოწინააღმდეგემ 1000-ზე მეტი ჯარისკაცი დაკარგა. შემდეგი წლის მაისში კონფედერაციამ კიდევ ერთ გამარჯვებას მიაღწია ჩანსელორსვილში.

ნელ-ნელა ჩრდილოეთმა (მათ კავშირს - უწოდებდნენ) მოიპოვა უპირატესობა. მათ მოაწყვეს კონფედერაციის შტატების საზღვაო ბლოკადა. კონფედერაციის შტატებს არ ჰქონდათ განვითარებული მრეწველობა, შეიქმნა საქონლის დეფიციტი, ფულმა განიცადა ინფლაცია. 1863 წლის მაისში ჩრდილოელებმა გენერალ გრანტის მეთაურობით ვიკსბერგს შემოარტყეს ალყა. ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ბრძოლა გაიმართა 1863 წლის ივლისში. კონფედერაციის გენერალი ლი გადავიდა შეტევაზე პენსილვანიაში, მაგრამ გეტიზბერგის ბრძოლაში დამარცხდა. ეს იყო ლის არმიის უდიდესი ბრძოლა. 4 ივლისს კავშირმა თვენახევრიანი ალყის შემდეგ აიღო ვიკსბერგი და დაიკავა მდინარე მისისიპის ხეობა სენტ-ლუისიდან ნიუ-ორლეანამდე. კონფედერატების არმია ორად გაიყო. გენერალი ლი იძულებული გახდა უკან დაეხია ჩრდილოეთიდან მერილენდისკენ.

1863 წლის შემოდგომაზე გენერალმა გრანტმა დაიკავა ტენესი და გზა გაეხსნა სამხრეთის ცენტრისკენ. სამხედრო მოქმედებებმა გადაინაცვლა ჯორჯიის ტერიტორიაზე. კავშირმა აიღო ჩატანუგა და აპირებდა ქედების გადალახვას, მაგრამ ჩიკამაუგასთან ბრძოლაში გაიმარჯვეს კონფედერატებმა. კავშირის ერთ-ერთა სამხედრო მეთაურმა, შერმანმა უკან დაახევინა ქალაქ დალტონთან გამაგრებულ კონფედერატ ჯონსტონს, რის შედეგადაც სამხრეთელებმა დაკარგეს ატლანტა და რიჩმონდი.

1865 წლის 26 აპრილს გენერალი ჯონსტონი ჩრდილოეთ კაროლინაში 90 ათასი ჯარისკაცით ჩაბარდა მოწინააღმდეგეს. 9 აპრილს კონფედერაციის მთავარსარდალი, გენერალი რობერტ ლი, იძულებული გახდა დანებებოდა კავშირის მთავარსარდალს, ულის გრანტს.