იბრაჰიმ მუმინოვი

იბრაჰიმ მუმინოვი (რუსიფიცირებული ფორმა — იბრაღიმ მუმინოვი; ; 7 ნოემბერი 1908, თეზგუზარი, ბუხარის ემირატი — 22 ივლისი 1974, ტაშკენტი) — უზბეკი ინტელექტუალი და მეცნიერი, უზბეკეთში ფილოსოფიური სკოლის დამფუძნებელი.

ადრეული წლები
მუმინოვმა თავდაპირველად სწავლა დაიწყო მაქთაბში — მუსლიმურ სკოლაში; 1920 წლის შემდეგ კი საბჭოთა სკოლის პირობებში სწავლის გაგრძელების შესაძლებლობაც გაჩნდა. 1922–1927 წლებში სწავლობდა ბუხარის განათლების ინსტიტუტში, ხოლო 1925 წლიდან უკვე სკოლის მასწავლებელი იყო.

1920-იანი წლების ბოლოს მან სწავლა განაგრძო უზბეკეთის დედაქალაქ სამარყანდში, სადაც 1931 წელს დაამთავრა უზბეკეთის პედაგოგიური აკადემიის სოციალურ-ეკონომიკური ფაკულტეტი ისტორიისა და ფილოსოფიის სპეციალობით.

აკადემიური კარიერა
მუმინოვი აქტიურად მონაწილეობდა სამარყანდის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსების პროცესში. 1933 წელს იგი დანიშნეს გაერთიანებული ლიტერატურული ფაკულტეტის დეკანად. 1933–1935 წლებში იყო სამარყანდის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტის დეკანი, ხოლო 1941 წლამდე ხელმძღვანელობდა ფილოსოფიის კათედრას. 1937 წელს ნკ-მა ცრუ დასმენის საფუძველზე დააპატიმრა მისი ძმა არაბბოი მუმინოვი, რომელსაც ათი წლით სტალინისტურ ბანაკებში გაგზავნა მიუსაჯეს. რამდენიმე წლის შემდეგ გარდაიცვალა მისი ძმის მეუღლეც. ამ რთულ პირობებში მუმინოვმა იზრუნა უფროსი ძმის შვილებზე.

მუმინოვმა მონაწილეობა მიიღო უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ორგანიზებაში და იმავე 1943 წელს აირჩიეს მის კორესპონდენტ წევრად.

1950 წელს მან დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია სსრკ-ის მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტში. მისი კონსულტანტები იყვნენ ისეთი ცნობილი მეცნიერები, როგორებიც არიან: სადრიდდინ აინი და ე. ე. ბერტელსი (1890–1957) — ცნობილი აღმოსავლეთმცოდნე, სსრკ-ის მეცნიერებათა აკადემიის კორესპონდენტ-წევრი.

1944–1955 წლებში იგი ხელმძღვანელობდა სამარყანდის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოსოფიის კათედრას.

იგი იყო უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიისა და არქეოლოგიის ინსტიტუტის დირექტორი (1955–1956). მისი ინიციატივით, უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიის ინსტიტუტში შეიქმნა ახალი განყოფილებები: „დიდი სამამულო ომის ისტორია“, „სარწყავი სისტემების ისტორია“ და „ისტორიოგრაფია“.

1956 წელს მუმინოვი აირჩიეს უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსად და იმავე წლიდან 1974 წლამდე იყო აკადემიის ვიცე-პრეზიდენტი.

მუმინოვი იყო უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიისა და სამართლის ინსტიტუტის ორგანიზატორი და პირველი დირექტორი (1958–1959).

მუმინოვს ეკუთვნის 200-ზე მეტი პუბლიკაცია ფილოსოფიისა და ისტორიის სხვადასხვა საკითხზე. იგი იყო უზბეკეთის სსრ უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი (4 მოწვევა).

1966–1974 წლებში მუმინოვი ხელმძღვანელობდა უზბეკეთის სსრ უმაღლესი საბჭოს საგარეო საქმეთა მუდმივ კომისიას.

იგი ითვლებოდა ტაშკენტში გამართული აღმოსავლეთმცოდნეთა პირველი საკავშირო კონფერენციის ერთ-ერთ მთავარ ორგანიზატორად, რომელიც 1957 წლის ივლისში ჩატარდა. მასში მონაწილეობდნენ აღმოსავლეთმცოდნეები სსრკ-ის სხვადასხვა რეგიონიდან, აგრეთვე ჩინეთიდან, ჩეხოსლოვაკიიდან, მონღოლეთიდან, ვიეტნამიდან და რუმინეთიდან.

1960 წელს მუმინოვი ხელმძღვანელობდა უზბეკეთის დელეგაციას აღმოსავლეთმცოდნეთა საერთაშორისო კონგრესზე მოსკოვში.

პოსტ-სტალინური ლიბერალიზაციის პირობებში მუმინოვი ცდილობდა ორგანიზაციულად განეხორციელებინა თავისი მასწავლებლების — ვ. ვიატკინის, პ. სალ-ის და მ. საიძანოვის — დაუმთავრებელი გეგმები სამარყანდის ისტორიის შესასწავლად.

მუმინოვის ინიციატივით 1964 წელს მიიღეს გადაწყვეტილება სამარყანდში მისი მასწავლებლის, ს. აინის, მუზეუმის შექმნის შესახებ. 1967 წელს მუზეუმი გაიხსნა.

1960-იან წლებში ი. მუმინოვმა, შ. რაშიდოვის მხარდაჭერით, შეიმუშავა სამარყანდში უმაღლესი განათლების ისტორიის — მედრესეების სისტემის — ფართო კვლევის იდეა. იგეგმებოდა მირზო ულუღბეკის მედრესეში სწავლების სისტემის აღდგენა და მედრესეს 550 წლის იუბილეს აღნიშვნა 1970 წელს, თუმცა ინიციატივა წინააღმდეგობას შეხვდა როგორც უზბეკეთში, ისე საზღვარგარეთ არსებული რეაქციული წრეების მხრიდან. მხოლოდ უზბეკეთის დამოუკიდებლობის შემდეგ, 2000 წელს, აკადემიკოსმა ბ. ვალიხოჯაევმა სცადა ამ იდეის სხვა ფორმატით გაცოცხლება.

მუმინოვი იყო 1970 წელს სამარყანდის 2500 წლის იუბილესადმი მიძღვნილი კონფერენციის ინიციატორი და ორგანიზატორი. ამ თარიღთან დაკავშირებით ჩამოყალიბდა უზბეკეთის რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიის ინსტიტუტი და ტაშკენტიდან სამარყანდში გადმოიტანეს. იუბილეს ფარგლებში გაიხსნა სამარყანდის დაარსების ისტორიის მუზეუმი, ხოლო უზბეკეთის სსრ ისტორიაში პირველად დაიდგა მირზო ულუღბეკის ძეგლი. ძეგლები დაიდგა აღმოსავლური პოეზიის კლასიკოსებსაც — ა. ჯამსა და ა. ნავოის. მუმინოვის რედაქციით მომზადდა და გამოიცა სამარყანდის ორტომეული ისტორია უძველესი დროიდან 1969 წლამდე.

მუმინოვის სამეცნიერო საქმიანობის მთავარი მიმართულება იყო ცენტრალური აზიის ხალხთა ფილოსოფიური მემკვიდრეობის კვლევა. მან გაანალიზა საუკუნისა და საუკუნის დასაწყისის განმანათლებლური აზრის წარმომადგენელთა იდეები, მათ შორის: აჰმად დონიში, ფურკათი, ზავკი, მუქიმი, ჰამზა, აინი და სხვა ცნობილი პედაგოგები, მწერლები და პოეტები.

სარედაქციო საქმიანობა
მუმინოვი იყო პირველი უზბეკური საბჭოთა ენციკლოპედიის პირველი მთავარი რედაქტორი. მის ხელმძღვანელობით სპეციალისტებმა პირველად შეიმუშავეს ენციკლოპედიის შედგენის მეთოდური საფუძვლები; ეს გამოცემა იყო ცენტრალურ აზიაში პირველი საბჭოთა ენციკლოპედია და მოგვიანებით სხვა საბჭოთა ცენტრალურაზიურ რესპუბლიკებში ენციკლოპედიების შედგენისთვის მაგალითადაც იქცა.

მუმინოვი იყო ჟურნალის მთავარი რედაქტორი (1957–1974), რომელიც ცენტრალურ აზიაში ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა სფეროში პირველი პერიოდული სამეცნიერო გამოცემა გახდა. უკვე იმ წლებში ჟურნალის გამომწერებად გახდნენ აშშ-ის, გერმანიისა და დიდი ბრიტანეთის სამეცნიერო ინსტიტუციები და მკვლევრები, აგრეთვე საფრანგეთისა და იაპონიის შესაბამისი წრეები.

იგი იყო ჟურნალ „ “ პირველი მთავარი რედაქტორი (1957). რედაქტორობდა მრავალ სამეცნიერო გამოცემას: „სამარყანდის ისტორია“ (ორი ტომი), „ბუხარის ისტორია“, „ხვარეზმის ისტორია“, „უზბეკეთის სსრ ისტორია უძველესი დროიდან დღემდე“ (ტაშკენტი, 1974), „ყარაკალპაკეთის ასსრ ისტორია“ (ორი ტომი; ტაშკენტი, 1974) და სხვ.

1967 წელს მუმინოვის რედაქციით გამოიცა უზბეკურ ენაზე „უზბეკეთის სსრ ისტორიის“ ოთხტომეული. უზბეკეთის მრავალტომიანი ისტორიების გამოცემის ტრადიცია სრულად განახლდა მხოლოდ დაახლოებით 40 წლის შემდეგ.

ჯილდოები და წოდებები
ორი 

ორი (16 1950)

 (1 1965)

 (25 2003, )

 (1967)