ტუიუჰუნი

ტუიუჰუნი , (ჩინ., ტრად. , პინ.: , პალ.: ; ტიბ. '-) — სიანბური სახელმწიფო (285—663). საუკუნის შუა ხანებში მუიუნ ხოიას ძმა (იანის ადრეული დინასტია), მუიუნ ტუიუხუნი 700 ოჯახით გადასახლდა სამხრეთ მანჯურიიდან დასავლეთით ტბა კუკუნორის რაიონში.

დიდი ხნის განმავლობაში ტუიუჰუნი იყო ჩრდილოეთ ვეის ვასალი და მხოლოდ მისი დაცემის შემდეგ მოიპოვა დამოუკიდებლობა. 431 წელს ტუიუჰუნმა გაანადგურა ხუნუს სახელმწიფო სია. მმართველი ჰელიან დინი ტყვედ ჩავარდა. ის გადასცეს ჩინელებს და ჩამოხრჩობილ იქნა.

540 წელს მმართველმა ჰუალიუმ თავი ხანად (ან ხაკანად (ჩინ. ) გამოაცხადა. 634 წელს სახელმწიფომ გამოაცხადა დამოუკიდებლობა ტანის სახელმწიფოსგან და დაიწყო დამოუკიდებლად ხანების დანიშვნა. ტუიუჰუნის სახელმწიფო გაანადგურეს ტიბეტელებმა 663 წელს, ნოჰებო ხანი ახლობლებითურთ გადასახლდა ჩინეთის ტერიტორიაზე და მისი შთამომავლები დაახლოებით 100 წელი კიდევ ატარებდნენ ხანის ტიტულს.

მმართველები
მუიუნ ტუიუჰუნი — 284—317
მუიუნ ტუიანი — 317—329
მუიუნ ციანი — 329—351
მუიუნ სუისი — 351—371
მუიუნ შილიანი - 371—390
მუიუნ შიპი — 390—400
მუიუნ უღეტი −400-405
მუიუნ შულოგანი - 405—417
მუიუნ აჩაი — 417—424
მუიუნ მუღუი — 424—436
მუიუნ მულიანი 436—452
მუიუნ შეინი — 452—481
მუიუნ დულჰოუ — 481—490
მუიუნ ფულიანჩოუ - 490—540
მუიუნ კუალიუ — 540—591
მუიუნ შიფუ — 591—597
მუიუნ ფუიუნი — 597—635
მუიუნ შუნი - 635
მუიუნ ნოჰებო — 635—672
სახელმწიფოს წარმოშობა და სახელწოდება
მომთაბარე სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი ტუიუჰუნი (ტუიუხუნი, ტუღუხუნი, ტოღონი) შეიქმნა სიანბი მომთაბარე-მესაქონლეებისაგან, რომლებიც ს. დასაწყისში გამოვიდნენ სამხრეთ მანჯურიიდან. ჩინურ წყაროებში დაფიქსირებული ლეგენდის მიხედვით, ორი მესაქონლე-მომთაბარე ბელადი ძმის ცხენები წაიჩხუბნენ. წარმოიშვა დავა მათ შორის და ერთ-ერთი ძმა, უფროსი ტუღუხუნი (მხევლის უკანონო შვილი) თავისი ხალხით გადასახლდა დასავლეთში. ბოლოსდაბოლოს, დიდი ხეტიალის შემდეგ, სიანბელები დასახლდნენ კუკუნორის რაიონში და დაექვემდებარნენ ადგილობრივ მოსახელობას, ციანების ტომს.

ტუღუხუნის შვილიშვილის ეიანი მმართველობის დროს (330-353) - , წინაპრის, ეთნარქის ტუღუხუნის სახელი გახდა მთელი ტომობრივი გაერთიანების აღმნიშვნელი სახელი. მაგრამ, შესაძლოა, ეს სახელი აღნიშნავდეს ძველ მონღოლურ ტოგოტნ ხუნს (ტოგონის ხალხს). ტოგონის სხვა სახელწოდება იყო ხენან-გო, სახელმწიფო მდინარე ხუანხეს სამხრეთით.
ეკონომიკა
ტუიუჰუნის ეკონომიკა დამყარებული იყო მომთაბარე მესაქონლეობაზე. მათი სიმდიდრე იყო ცხენები, მსხვილფეხა პირუტყვი, ცხვარი, აქლემები. მიწათმოქმედებას ნაკლები ყურადღება ექცეოდა, ცივ ჩრდილოეთში მოჰყავდათ მხოლოდ თალგამი და ქერი, ხოლო სამხრეთში ბარდა და ლობიო. მაღალმთიან სტეპებში აწყობდნენ ორგანიზებულ ნადირობას. ხოლო შემგროვებლობაზე არაფერს გვეუბნებიან, მაგრამ, სავარაუდოდ, ველურად მზარდი ნაყოფი (თუნდაც იშვიათი კუკუნორის რაიონში) წარმოადგენდა დამატებით საკვებს და კიდეც ეხმარებოდათ გაეტანათ შიმშილის წლები. ისინი მოიპოვებდნენ რკინას, ოქროს, მადანს, სავარაუდოდ, თავად ამზადებდნენ საჭირო საგნებს - იურტის დეტალებს, იარაღს, ჩასაცმელს და სხვა. დანარჩენ აუცილებელ მასალას, სავარაუდოდ, იღებდნენ საზღვარგარეთიდან ვაჭრობის წყალობით, აგრეთვე, საჩუქრად შორეული მმართველებისაგან, ან კიდევ იშვიათი სამხედრო ექსპედიციებით. ეს ხალხი იყვნენ ცნობილი ვაჭრები. არსებობდა მრავალი მდიდარი სავაჭრო საგვარეულო. ვაჭრები კუკუნორიდან დადიოდნენ მრავალ მეზობელ სახელმწიფოში და პირველ ყოვლისა ჩინეთში.
სოციალური ურთიერთობები
ტუიუჰუნი წარმოადგენდა მესაქონლეთა ადრესახელმწიფოებრივ წარმონაქმნს (რთულ საბელადოს). მას ჰყავდა „მმართველი დინასტია“, წარჩინებულები და მხედართმთავრები. ჰქონდა რეგულარული გადასახადები. მათი ყველა ბელადი ერთი ოჯახის წარმომადგენლები იყვნენ. გაერთიანების ძირითადი ფაქტორი არ იყო ეკონომიკური, არამედ სამხედრო-პოლიტიკური ხაისათის.

მოსახლეობის ძირითად მასას ქმნიდნენ სრულუფლებიანი მესაქონლეები, რომლებიც თავის მხრივ, ქმნიდნენ მესაქონლეთა მცირე საზოგადოებებს. ისინი დამოუკიდებელნი იყვნენ ეკონომიკურ ურთიერთობებში. ელიტას ქმნიდნენ, პირველ რიგში, წარჩინებული საგვარეულოს წარმომადგენლები და საგვარეულოთა მმართველები. მონები ცოტა ჰყავდათ. განსაზღვრულ ადგილს იკავებდნენ, აგრეთვე, ტუიუჰუნებზე დამოკიდებული ციანების ტომები.

კულტურა
ტუიუჰუნთა საცხოვრებელი სახლები წარმოადგენდა იურტას ან კიბიტკას. ჰქონდათ ქალაქებიც, მაგრამ მხოლოდ იურტების და ტყავისაგან. ჰქონდათ უწინ ციანებისათვის წართმეული გამაგრებული ციხეებიც. ჩასაცმელთაგან ცნობილია შარვლები, შლაპები, ხალათები. შეინიშნება ჩინური მოდის გავლენა. ტუიუჰუნები იცნობდნენ დამწერლობას, სავარაუდოდ, ჩინურს. გარდაცვლილებს მიწაში მარხავდნენ ჩასასვენებლით. გავრცელებული იყო სულების რწმენა (მათ შორის მიწის სულის), რომლებსაც სწირავდნენ მსხვერპლს. ზოგიერთი ტუიუჰი ცნობდა ბუდიზმს, მაგრამ საეჭვოა, სახელმწიფოს არსებობის მანძილზე მას მყარად გაედგა აქ ფესვები. სამხედრო სფეროში მათი რაზმები წარმოადგენდა ძირითადად მსუბუქად შეიარაღებულ ცხენოსნებს. თუმცა, ჰყავდათ მძიმედ შეიარაღებული მხედრობაც.