ეტორე მაიორანა

ეტორე მაიორანა (; დ. 5 აგვისტო, 1906, კატანია, იტალია — უგზოუკვლოდ დაიკარგა 27 მარტი 1938, იტალია) — იტალიელი ფიზიკოსი-თეორეტიკოსი, რომელიც მუშაობდა ნეიტრინოს თეორიაზე. ე. ფერმის მტკიცებით, მისი შემოთავაზებულია ატომის ბირთვის პროტონ-ნეიტრონული მოდელი. ნეაპოლის უნივერსიტეტის პროფესორი (1937).

1937 წელს მან ჩამოაყალიბა ორკომპონენტიანი თეორია და წამოაყენა ეგრეთ წოდებული მაიორანა ფერმიონების — ნაწილაკების არსებობა, რომლებიც ასევე საკუთარი ანტინაწილაკებია.

მას თითქმის არ გამოუქვეყნებია სამეცნიერო სტატიები, ხშირად უარყოფდა მის ნაშრომს, როგორც გამოქვეყნების უღირსს. ფერმის დარწმუნების მიუხედავად, მან არ გამოაქვეყნა საკუთარი ჰიპოთეზა ნეიტრონის არსებობის შესახებ.

მისმა უეცარმა და იდუმალი გაუჩინარებამ, რომელიც მოხდა 1938 წლის გაზაფხულზე, გამოიწვია მრავალი ვარაუდი, შესაძლო თვითმკვლელობისა თუ ნებაყოფლობით განმარტოების შესახებ.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1906 წელს სიცილიის დიდგვაროვან ოჯახში, ბავშვობიდანვე გამოავლინა მათემატიკისა და ჭადრაკის ნიჭი. მამის მსგავსად ის წავიდა სასწავლებლად ინჟინრად რომის საპიენცას უნივერსიტეტში, სადაც შეხვდა ემილიო სეგრეს, რომელმაც დაარწმუნა ეტორე ესწავლა ფიზიკა და არა ტექნოლოგია. სეგრესთან ერთად მაიორანა შეუერთდა ე. ფერმის კვლევით ჯგუფს. მათ პირველ შეხვედრაზე მაიორანამ გააოცა ფერმი თავისი მათემატიკური ნიჭით, იპოვა რთული არაწრფივი განტოლების ანალიტიკური ამონახსნები, ხოლო თავად ფერმის რამდენიმე კვირა დასჭირდა თუნდაც მარტივი რიცხვითი ამონახსნის პოვნას. იგი ასევე თანამშრომლობდა ვ. ჰაიზენბერგთან ლაიფციგში და ნ. ბორთან კოპენჰაგენში.

სამეცნიერო მოღვაწეობა
მაიორანას პირველი სამეცნიერო სტატიები მიეძღვნა ატომური სპექტროსკოპიის პრობლემებს. მისი პირველი ნაშრომი, რომელიც გამოიცა 1928 წელს, ჯერ კიდევ სტუდენტობის დროს დაიწერა რომის ფიზიკის ინსტიტუტის უმცროს პროფესორთან, ჯოვანი ჯენტილთან თანამშრომლობით. ეს ნაშრომი შეიცავდა რაოდენობრივი ანალიზის ადრეულ გამოყენებას ატომური სპექტროსკოპიისთვის ფერმის ატომური სტრუქტურის სტატისტიკური მოდელის (ამჟამად ცნობილი როგორც თომას-ფერმის თეორია). ამ ნაშრომში მაიორანამ და ჯენტილმა შეასრულეს პირველი პრინციპის გამოთვლები ამ მოდელის ფარგლებში, რომელიც კარგად ითვალისწინებდა გადოლინისა და ურანის ატომებში არავალენტური ელექტრონების ექსპერიმენტულად დაკვირვებულ ენერგიას, ასევე ცეზიუმის სპექტრული ხაზების თხელი სტრუქტურის გაყოფას.

1931 წელს მაიორანამ გამოაქვეყნა პირველი ნაშრომი ატომურ სპექტრებში ავტოიონიზაციის ფენომენის შესახებ, რომელსაც მან უწოდა „სპონტანური იონიზაცია“.

1932 წელს გამოქვეყნდა მისი ნაშრომი ატომური სპექტროსკოპიის შესახებ, რომელიც ეხება ორიენტირებული ატომების ქცევას ალტერნატიულ მაგნიტურ ველებში. ამ ნაშრომმა გამოიწვია ატომური ფიზიკის მნიშვნელოვანი დარგის — რადიოსიხშირული სპექტროსკოპიის გაჩენა. იმავე წელს მაიორანამ გამოაქვეყნა თავისი ნაშრომი რელატივისტური კვანტური მექანიკის შესახებ თვითნებური სპინის მქონე ნაწილაკებისთვის, რომელშიც მან შეიმუშავა და გამოიყენა ლორენცის ჯგუფების უსასრულო განზომილებიანი წარმოდგენები და თეორიული საფუძველი მისცა ელემენტარული ნაწილაკების მასის სპექტრებს. როგორც მაიორანას იტალიურ ენაზე დაწერილი ნამუშევრების უმეტესობა, ის რამდენიმე ათეული წლის განმავლობაში შედარებით გაურკვევლობაში იყო.

იმავე წელს, ირენ ჟოლიო-კიურის და ფრედერიკ ჟოლიოტის ექსპერიმენტებმა აღმოაჩინეს უცნობი ნაწილაკი, რომელიც მეცნიერებმა გამა გამოსხივებასთან დაადგინეს. მაიორანა იყო პირველი, ვინც სწორად ინტერპრეტაცია გაუკეთა ექსპერიმენტს, როგორც ახალი ნაწილაკის აღმოჩენას ნეიტრალური მუხტით და პროტონის დაახლოებით იგივე მასით. ეს ნაწილაკი ნეიტრონი აღმოჩნდა. ფერმიმ მოითხოვა ამის შესახებ სამეცნიერო სტატიის გამოქვეყნება, მაგრამ მაიორანა საჭიროდ არ ჩათვალა. ჯეიმს ჩადვიკმა ექსპერიმენტულად დაამტკიცა ნეიტრონის არსებობა, რისთვისაც მას ნობელის პრემია მიენიჭა.

მაიორანას განტოლების ამოხსნიდან გამომდინარეობს, რომ შეიძლება არსებობდეს ნაწილაკები, რომლებიც წარმოადგენენ საკუთარ ანტინაწილაკებს, რომლებიც ცნობილია როგორც მაიორანა ფერმიონები. 2012 წლის აპრილში, მაიორანას მიერ ნაწინასწარმეტყველები ზოგიერთი ნაწილაკი ექსპერიმენტულად აღმოაჩინეს ულტრათხელ გამტარში, რომელიც აკავშირებს ნახევარგამტარსა და ზეგამტარს. ეს ექსპერიმენტები ხელს შეუწყობს კვანტური მექანიკის უკეთ გააზრებას და კვანტური კომპიუტერის შექმნას. ასევე ვარაუდობენ, რომ სამყაროში არსებული „დაკარგული მასის“ ნაწილი, რომლის აღმოჩენაც შეუძლებელია, გარდა გრავიტაციული ზემოქმედებისა, შეიძლება შედგებოდეს „მაიორანას ნაწილაკებისგან“.

მაიორანა არასოდეს ცდილობდა მისი ნამუშევრებისა და აღმოჩენების აღიარებას, არ თვლიდა მათ რაღაც უჩვეულოდ. მთელი ცხოვრების მანძილზე მან მხოლოდ ცხრა სამეცნიერო სტატია გამოაქვეყნა.

1933 წელს გერმანიაში მოგზაურობიდან დაბრუნებულმა მაიორანამ 1937 წლამდე შეწყვიტა სამეცნიერო მუშაობა და მონაწილეობა ფიზიკის განყოფილების მუშაობაში და დაიწყო განმარტოებული ცხოვრება. ბოლო პერიოდში ის სახლიდანაც აღარ გამოდიოდა.

1937 წლის ბოლოს მან მიიღო პროფესორის წოდება ნეაპოლის უნივერსიტეტის ფიზიკის განყოფილებაში. თუმცა, რამდენიმე ლექციის შემდეგ, როდესაც მაიორანა ვერ შეძლო სტუდენტების წინაშე ლაპარაკი, პანიკურად გაიქცა ნეაპოლიდან.

გაუჩინარება
1938 წლის 23 მარტს საღამოს, მაიორანამ აიღო მთელი თავისი დანაზოგი საკუთარი ანგარიშიდან და ბორნით გადავიდა ნეაპოლიდან პალერმოში, სადაც ასწავლიდა მისი მეგობარი ემილიო სეგრე (ამ დროს, თუმცა, შეერთებულ შტატებში იმყოფებოდა). 25 მარტს მან წერილი მისწერა ნეაპოლის უნივერსიტეტის დირექტორს, ბოდიში მოიხადა მისი მოულოდნელი გაუჩინარების გამო და ახსენა „გადაწყვეტილება, რომელიც გახდა... გარდაუვალი“. ამ წერილის გაგზავნიდან მალევე, მაიორანამ, როგორც ჩანს, გადაწყვიტა დაეტოვებინა თავისი გეგმები და გაუგზავნა დეპეშა კოლეგას, რომ სთხოვა გაეღო წინა წერილი. 26 მარტს დათარიღებულ ჩანაწერში ის წერდა: „ზღვამ არ მიმიღო და ხვალ დავბრუნდები მიუხედავად ამისა, გადავწყვიტე სწავლების შეწყვეტა“. 25 მარტს საღამოს, მაიორანამ იყიდა ბილეთი პალერმოდან ნეაპოლისკენ მიმავალ გემზე, მაგრამ არასოდეს გამოჩენილა მატერიკზე. მიუხედავად იმისა, რომ ოჯახმა მაიორანას აღმოჩენისთვის ჯილდო დააწესა, მის შესახებ დამატებითი ინფორმაცია, ასევე ინფორმაცია მისი ცხედრის შესახებ არ მიუღიათ.

ფერმიმ მიმართა იტალიის პრემიერ მინისტრს ბენიტო მუსოლინის თხოვნით, რათა დახმარებოდა ნიჭიერი მეცნიერის პოვნაში: „...ჩემს სიტყვებში ოდნავი გაზვიადება არ არის: ყველა იტალიელი და უცხოელი მეცნიერებიდან, ვისთანაც შევხვედრივარ, ცოტამ დამიარა. ისეთივე არაჩვეულებრივი თვისებებით, როგორც მაიორანა“.

2015 წლის 4 თებერვალს რომის პროკურატურამ გამოაცხადა მტკიცებულებების არსებობა, რომ ეტორე მაიორანა ცხოვრობდა ვენესუელაში, ქალაქ ვალენსიაში, 1955 წლიდან 1959 წლამდე. თუმცა მისი შემდგომი ბედი ამჟამად უცნობია.