ათათურქის სახლ-მუზეუმი (ჰავზა)

ათათურქის სახლ-მუზეუმი — ისტორიული შენობა, რომელიც მდებარეობს სამსუნის პროვინციის ჰავზას რაიონში. ამ შენობას მუსტაფა ქემალ ათათურქი იყენებდა 1919 წელს, თურქეთის დამოუკიდებლობის ომის დასაწყისში. 2002 წელს იგი მუზეუმად გაიხსნა.

ფონი
შენობის ისტორიული მნიშვნელობა, რომელიც იმ დროს „მესუდიე სასტუმრო“ იყო, გამომდინარეობს იმ ფაქტიდან, რომ მუსტაფა ქემალ ფაშამ ეს შენობა გამოიყენა როგორც არმიის შტაბი, მისი მეცხრე ოსმალეთის არმიის ინსპექტორის მოვალეობის შესრულების დროს 1919 წლის 25 მაისიდან 13 ივნისამდე. იგი ითვლება დამოუკიდებლობის ომის პირველ შტაბად.

წინა მოვლენები
პირველ მსოფლიო ომში მოკავშირე ძალების დამარცხების შემდეგ, ოსმალეთის იმპერიამ, როგორც ცენტრალური ძალების ნაწილმა, ხელი მოაწერა მუდროსის ზავს ბრიტანეთთან 1918 წლის 30 ოქტომბერს. დედაქალაქი სტამბოლი და ანატოლიის ზოგიერთი მნიშვნელოვანი ქალაქი და რეგიონი ოკუპირებული იყო ბრიტანული, ფრანგული, იტალიური და ბერძნული ჯარების მიერ. ბრიტანელებმა გააფრთხილეს სტამბოლის ოსმალური მთავრობა, რომ ოკუპაციური ჯარების ან არამუსლიმი მოსახლეობის წინააღმდეგ ნებისმიერი მტრული ქმედების შემთხვევაში, ისინი ზავის მე-7 ქვეპუნქტის თანახმად ეს ადგილები მათ დაეკავებინათ. ოსმალურმა მთავრობამ გადაწყვიტა ამგვარი სიტუაციის თავიდან ასაცილებლად მითითებულ რეგიონებში სამხედრო ინსპექტორები გაეგზავნა. სულთანმა მეჰმედ ვაჰიდედინმა (მ. 1918–1922) 1919 წლის 30 აპრილს დაამტკიცა მთავრობის მიერ მუსტაფა ქემალ ფაშას აღმოსავლეთ თურქეთის რეგიონზე პასუხისმგებელი მეცხრე ოსმალეთის არმიის ინსპექტორად დანიშვნა. დანიშვნა ძალაში შევიდა მისი ოფიციალურ გაზეთ თაქვიმ-ი ვეკაიში გამოქვეყნების შემდეგ 1919 წლის 5 მაისს.

მომზადების დასრულების შემდეგ, მუსტაფა ქემალ ფაშა, მისი ადიუტანტი და ზოგიერთი სამხედრო პერსონალი გაემგზავრნენ სამსუნისკენ შავი ზღვით სატვირთო ხომალდით ბანდირმა, რომელიც სტამბოლიდან 1919 წლის 16 მაისს გავიდა. სამი დღის შემდეგ, მუსტაფა ქემალ ფაშა და მისი ანტურაჟი სამსუნში ჩავიდნენ 1919 წლის 19 მაისს დღეს, რომელიც მოგვიანებით გახდა თურქეთის დამოუკიდებლობის ომის პირველი დღე. იგი 1919 წლის 25 მაისამდე მინტიკა პალას სასტუმროში ცხოვრობდა. იგი და მისი ანტურაჟი სამი მანქანით გაემგზავრნენ ჰავზაში, რომელიც სამსუნიდან 84 კმ-ზე (52 მილი) სამხრეთით მდებარეობს, გზაში კავაკში მოკლე შეჩერება გააკეთეს.

ჰავზის დღეები
ჰავზაში ჩასვლისას, მუსტაფა ქემალ ფაშა მესუდიე სასტუმროში განთავსდა, რომელიც რაიონის გუბერნატორმა სპეციალურად მისთვის და მისი ანტურაჟისთვის ერთი თვით დაიქირავა. პირველ სართულზე ორი ოთახი ფაშისთვის სასწავლო ოთახად და საძინებლად იყო დარეზერვებული. სასტუმროს ზედა სართულის ოთახებს ანტურაჟი იყენებდა. სასტუმრო მეცხრე ოსმალეთის არმიის ინსპექტორატის შტაბად მსახურობდა.

მომდევნო დღეს ფაშას ჰავზას წარმომადგენელ შვიდკაციან დელეგაციასთან ისაუბრა. მან განუმარტა რთული და სავალალო მდგომარეობა, რომელშიც ჰავზა იმყოფებოდა. მან განაცხადა, რომ არასოდეს უნდა ჩავვარდეთ სასოწარკვეთაში და რომ უნდა დაუყოვნებლივ დაარსდეს ეროვნული უფლებების დაცვის ასოციაცია სამშობლოს დასაცავად რომ ეს უნდა დარსდეს ყველა მიმდებარე პროვინციისთვის. ორი დღის შემდეგ ასოციაცია რაიონის გუბერნატორისა და მერის მიერ დაარსდა. 30 მაისს ქალაქის მცხოვრებნი ფაშას ხელმძღვანელობით პარასკევის ლოცვის შემდეგ შეიკრიბნენ. ეს ითვლება ეროვნული ბრძოლის პირველ შეკრებად. აღინიშნა, რომ სამსუნსა და ჰავზას შეუძლია განიცადოს იგივე ცუდი ბედი, როგორც იზმირის ოკუპაცია იყო, რომელიც თხუთმეტი დღით ადრე, 15 მაისს მოხდა, რომ ამის თავიდან ასაცილებლად შეიარაღების საჭიროება იყო. სამსუნსა და ჰავზაში ყოფნის დროს იგი თავის საქმიანობას ანხორციელებდა ტელეგრამების გაგზავნით მისი პასუხისმგებლობა იყო რეგიონის ქალაქებში და ასევე სტამბულში. სტამბოლში გაგზავნილ ტელეგრამებში იგი ზოგადად ცდილობდა სულთნის დამშვიდებასა და ყურადღების გადატანას. სტამბოლის მთავრობისადმი მიწერილ ტელეგრამაში იგი ხაზს უსვამდა, რომ არამუსლიმებს არანაირი ზიანი არ მიუყენებია. მან დაამატა, რომ ინციდენტები ლეგიტიმური იყო, როდესაც თურქი ერის მომავალი და არსებობა იყო საფრთხეში. ომის ოსმალური სამინისტროს შეკრების შესახებ კითხვაზე მუსტაფა ქემალ ფაშამ 3 ივნისს უპასუხა, რომ ვერ შეძლებს ხალხის აღელვებისა და ეროვნული დემონსტრაციის თავიდან აცილებასა და შეჩერებას, რომელსაც ძალაუფლება და ძალა აქვს. 6 ივნისს ჰავზაში მეორე შეკრება გაიმართა, რომელზეც ხელსაწყოების გაწმენდით დაუყოვნებელი შეიარაღება იქნა ბრძანებული, ხოლო თუ არ იყო ხელმისაწვდომი უნდა ებრძოლათ ნაჯახებით ან ნაპერწკლით.

ბრიტანული საოკუპაციო ძალების მეთაურმა გენერალმ მილნმა (1866–1948) ულტიმატუმი მისცა სტამბოლის მთავრობას მუსტაფა ქემალ ფაშასთან დაკავშირებით. ამის შემდეგ, ომის მინისტრმა შევქეთ თურგუთ ფაშამ (1857–1924) მუსტაფა ქემალ ფაშა სტამბოლში დაუბრუნა. ფაშას საქმიანობამ ადგილობრივი ხალხის ორგანიზებით, რეგიონში ბერძნული ბანდების წინააღმდეგ ბრძოლისა და მთელი ქვეყნის განთავისუფლებისთვის, ბრიტანელთა ყურადღება მიიქცია. კაპიტანმა ჰერსტმა ამის შესახებ მოხსენება გაუგზავნა სტამბოლში ბრიტანეთის უმაღლეს კომისარს ადმირალ გოუ-კალთორპს (1864–1937) და ბრიტანეთის საგარეო საქმეთა მინისტრს ლორდ კერზონს (1859–1925). მოხსენებაში ასევე იყო მითითებული, რომ ოსმალეთის არმიის ზოგიერთი ოფიცერი ჩუმად გადავიდა სტამბოლიდან ანატოლიაში. ამის შემდეგ, ბრიტანელმა დიპლომატებმა ზეწოლა გაუწიეს ბაბ-ი აალის, რომ დაეთმო მუსტაფა ქემალ ფაშას საქმიანობა ჰავზაში რომ გაენეიტრალებინა იგი, და იგი დაბრუნებულიყო. გარდა ამისა, სტამბოლში ბრიტანეთის ატაშემ ჰერსტს უბრძანა მუსტაფა ქემალ ფაშას საქმიანობის თვალყურის დევნება. ჰერსტი წავიდა ჰავზაში და შეისწავლა ოლქი. იქ, ის ჯერ ბერძნებს შეხვდა, შემდეგ კი მუსტაფა ქემალ ფაშას. ამ შეხვედრისას, ფაშამ ჰერსტს უთხრა, რომ ჰავზაში თერმული წყლები კარგად ზემოქმედებდა მის სხეულზე, და რომ იგი ჰავზაში კიდევ გარკვეული ხნით დარჩებოდა, შემდეგ კი ამასიაში წავიდოდა და შემდგომ სამხრეთისკენ. ჰერსტმა იქაური მდგომარეობის შესახებ ტელეგრამებით მოახსენა ბრიტანელ დიპლომატებს.

10 ივნისს, მუსტაფა ქემალ ფაშამ, რომელმაც არ გაითვალისწინა სტამბოლში დაბრუნების მოწოდება, ცირკულარი გაუგზავნა რეგიონის სამოქალაქო და სამხედრო ხელისუფლებას, განაცხადა, რომ ბოლომდე იმუშავებდა ეროვნული დამოუკიდებლობისათვის. მისმა საქმიანობამ ჰავზაში ეროვნული ცნობიერება გააღვიძა თურქ ერში და ორგანიზება გაუწია საზოგადოებრივ როლებს ოკუპაციის წინააღმდეგ. 12 ივნისს სტამბოლის მთავრობისადმი თავის პასუხში, იგი ბოლომდე მხარს დაუჭერდა ეროვნულ ბრძოლას და არ დაბრუნდებოდა სტამბოლში. საჭიროების შემთხვევაში, თანამდებობას გადადგებოდა და შეუერთდებოდა ხალხს ეროვნული ბრძოლის განსახორციელებლად.

13 ივნისს, მუსტაფა ქემალ ფაშამ ჰავზა დატოვა და გაემართა ამასიისკენ.

შედეგები
მუსტაფა ქემალ ფაშა გადადგა სამხედრო სამსახურიდან და ხელმძღვანელობდა ეროვნულ ბრძოლას, 1920 წლის 23 აპრილს კი ანკარაში მთავრობა დააარსა, იბრძოდა ბერძნული ოკუპაციის წინააღმდეგ და დაამარცხა 1922 წლის 30 აგვისტოს, 1923 წლის 29 ოქტომბერს ოსმალეთი რესპუბლიკად გამოაცხადა და ოსმალეთის იმპერიას დასასრული მისცა.

მუსტაფა ქემალ ფაშა არჩეული თურქეთის პირველ პრეზიდენტად (ხელისუფლებაში 1923–1938), ის ჰავზას სამჯერ ესტუმრა: 1924 წლის 24 სექტემბერს, 1928 წლის 18 სექტემბერს და ბოლოს 1930 წლის 22 ნოემბერს.

ისტორიული სახლ-მუზეუმი
ჰავზაში, მედრესეს უბანში, ათათურქის ქუჩაზე №15-ზე მდებარე, ორსართულიანი, აგურისფერი შენობა დაფარულია ოთხფერი სახურავით. მას ცხრა ოთახი აქვს ოთხი პირველ სართულზე და ხუთი მეორე სართულზე. შენობის იატაკი და ჭერი ხისგანაა დამზადებული.

მესუდიე სასტუმრო 1922 წელს მუნიციპალიტეტმა შეიძინა მისი მფლობელის ჰურდაზლი ისა ეფენდისგან 4500 ლირის ღირებულებით. იგი სამსახურებრივ შენობად გამოიყენებოდა სამოცდაათი წლის განმავლობაში. შენობა 1980 წლის 12 ივლისს დარეგისტრირდა როგორც უძრავი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი ანტიკვარიატისა და ძეგლთა უმაღლესი საბჭოს მიერ. 1984 წელს მუნიციპალიტეტმა შენობა დატოვა, მუსტაფა ქემალ ფაშას სამუშაო ოთახი კი მოწყო საზოგადოებრივი მნახველებისათვის. 1993 წელს იგი გადაეცა პროვინციულ ინფრასტრუქტურულ ადმინისტრაციას, ხოლო 1994 წელს კულტურისა და ტურიზმის სამინისტრომ გადაიღო შენობა და რაიონულ მთავრობას გადასცა. 2002 წელს იგი აღდგა და გადაიქცა ათათურქის სახლ-მუზეუმად.

მუსტაფა ქემალ ფაშას სამუშაო ოთახი შენარჩუნებულია როგორც „ღაზის ოთახი“ - საკარიის ბრძოლაში გამარჯვების შემდეგ, მას ღაზის საპატიო ტიტული მიენიჭა თურქეთის დიდი ეროვნული ასამბლეის მიერ 1921 წლის 19 სექტემბერს. მუზეუმში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჰავზას („პირველი ნაპერწკალი“) ოთახი, რომელიც მნიშვნელოვან ადგილს იკავებდა დამოუკიდებლობის ომის დასაწყისში, ასევე ამასიას სახელობის ოთახი (1919 წლის 22 ივნისის ამასიის ცირკულარის ხსენებით), ერზურუმის (1919 წლის 23 ივლისი-4 აგვისტოს ერზურუმის კონგრესის ხსენებით), სივასის (1919 წლის 4-11 სექტემბრის სივასის კონგრესის ხსენებით) და ანკარის (როგორც ახალი დედაქალაქი) სახელობის ოთახები. ამ ოთახებში გამოფენილია ინფორმაცია ქალაქების ისტორიის შესახებ, ასევე მუსტაფა ქემალ ფაშას მიმოწერა.მუზეუმში გამოფენილია ტელეგრაფის ხელნაწერი, რომლითაც გაიგზავნა ჰავზას ცირკულარი, თურქეთის რესპუბლიკის პირველი საპრეზიდენტო ბეჭედი, მნიშვნელოვანი პირებისა და ოფიცრების ფოტოები, რომლებმაც ორგანიზება გაუწიეს წინააღმდეგობას ჰავზაში, ასევე ზოგიერთი ფოტო, რომელიც აღწერს ბერძნული ბანდების თავდასხმებსა და ხოცვა-ჟლეტას. „პირველი ნაპერწკლის“ ოთახი შეიცავს ჰავზას ცირკულარს და მუსტაფა ქემალ ფაშას მიერ ხელით ნაწერ თორმეტი კითხვის სიას, რომელიც მომზადდა რეგიონის გუბერნატორ ფაჰრი ბეისთვის დასასმელად ჰავზას შესახებ ინფორმაციის მისაღებად.ეროვნული ბრძოლის წლებისთვის დამახასიათებელი ნივთები, ეროვნული ბრძოლის წლების შესახებ წიგნები და ეროვნულ ბრძოლაში გამოყენებული ზოგიერთი იარაღი მუზეუმის გამორჩეულ ნაწარმოებებს შორისაა. ჰავზა ათათურქის სახლის მუზეუმი, რომელიც შეიცავს სულ 79 ეთნოგრაფიულ ნამუშევარს, მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს სხვა ათათურქის სახლის მუზეუმებთან შედარებით, რადგან სიმბოლოა დამოუკიდებლობის ომის პირველი ნაპერწკლის.

მუზეუმი ღია ყოველდღე 9-დან 17 საათამდე ზამთარში და 9-დან 18 საათამდე ზაფხულის თვეებში.