iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ფაუნტინის სააბატო

ფაუნტინის სააბატო — ერთ-ერთი უდიდესი ცისტერიანული სააბატოს ნანგრევები ინგლისში, ახალი იორკშირის საგრაფოში. 1986 წლიდან სტადლის სამეფო პარკთან ერთად შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში.

მონასტერი 1132 წელს დაარსდა იორკის წმინდა მარამის სააბატოში მომხდარი აჯანყების შემდეგ. აჯანყებისას სააბატოდან 30 ბერი განდევნეს, რომლებიც იორკის არქიეპისკოპოსმა შეიფარა და მდინარე სკელის ხეობაში გაუშვა. დახურული ხეობა ყველანაირ პირობას იძლეოდა იქ ახალი მონასტრის დასაარსებლად. მრავლად იყო შესაფარი ცუდი ამინდის დროს, ხე-მასალა ახალი ნაგებობების ასაშენებლად და მომდინარე წყალი. სულ მალე ბერები ცისტერიანულ ორდენს შეუერთდნენ.

სააბატო 400 წლის განმავლობაში, 1539 წლამდე ფუნქციონირებდა, როდესაც ის ინგლისის მეფე ჰენრი -ის ბრძანებით დაიხურა. 1540 წელს, სააბატოს შენობები და მის გარშემო მდებარე 500 აკრი მიწა ვაჭარმა, სერ რიჩარდ გრეშამმა იყიდა.

1846 წელს, არქეოლოგებმა ყოფილი სააბატოს მიმდებარე ტერიტორიების გათხრა დაიწყეს.
ყარა-ბოღაზ-გოლი

ყარა-ბოღაზ-გოლი — ყურე კასპიის ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილში, თურქმენეთის დასავლეთ ნაწილში. წარმოადგენს ფართო წყალმარჩხ ლაგუნას, რომელიც ზღვას უკავშირდება ამავე სახელწოდების 9 კმ სიგრძის, 800 მ სიგანისა და 3–4 მ სიღრმის ვიწრო სრუტით, სადაც შეინიშნება ზღვიდან მომავალი მუდმივი დინება 50–100 სმ/წ-ით. ყარა-ბოღაზ-გოლი ზღვის წყლის ბუნებრივი გიგანტური საორთქლებელია, მისი სარკის ფართობი, წყლის მოცულობა და სიღრმე არსებითად იცვლება წყლის ბალანსისა და კასპიის ზღვის დონის შესაბამისად.

 საუკუნის დასაწყისში ზღვის დონე 0,5 მ-ით უფრო მაღალი იყო ვიდრე ყურეში, წყლის დონე ყურეში მსოფლიო ოკეანის დონესთან შეფარდებით იმყოფებოდა –26,5 მ ნიშნულზე (ფართობი 18 ათ. კმ², მოცულობა 130 კმ³, სიღრმე 10 მ). ყოველწლიურად ყურეში შედიოდა 18-იდან 25 კმ³ კასპიის ზღვის წყალი, რომელსაც წლის განმავლობაში შემოჰქონდა 330-380 მილიონი ტ. მარილი. მარილიანობა აღწევდა 270-290‰-ს. დამყარებული წყალ-მარილიანი ბალანსისას ინტენსიური აორთქლების ხარჯზე ყურეში დაგროვდა მილიარდობით ტონა მარილი და შესაძლებელი გახდა მათი სამრეწველო მოპოვება.

1930-იანი წლებიდან მოყოლებული მიმდინარეობდა კასპიის ზღვის დონის დაწევა, დაიწყო ყურის თანდათანობითი დაშრობა. 1970-იანი წლების ბოლოს წელიწადში მოდენა შემცირდა 5–7 კმ³-მდე, ხოლო დონე დაეცა –32 მ-მდე (ფართობი 12 ათ. კმ², მოცულობა 20–22 კმ³). მარილიანობამ გადააჭარბა 300‰-ს. 1980 წლის მარტში კასპიის წყლების ხარჯის შემცირების მიზნით სრუტე გადაკეტეს ყრუ კაშხლით, რომელმაც ყურეს ჩამონადენი მთლიანად გადაუკეტა, რამაც გამოიწვია მისი სწრაფი დაშრობა. 1983 წლის ბოლოს მისი ფართობი შემცირდა 1000 კმ²-მდე, მოცულობა 0,2 კმ³-მდე, ხოლო სიღრმეები 0,1–0,3 მ-მდე, საპირისპიროდ მარილიანობა გაიზარდა 380‰-მდე.

1984 წელს ყურე პრაქტიკულად დაშრა. ქარმა გაფანტა მარილიანი მტვერი მიმდებარე რაიონებში, რამაც ნიადაგის გამარილიანება და ადგილის მყიფე ეკოლოგიური წონასწორობის დაშლა გამოიწვია. 1980-იანი წლების დასაწყისში კასპიის ზღვის დონემ მოიმატა, რამაც გამოიწვია 1984 წლის სექტემბერში ჯებირში წყალსატარი ნაგებობის აშენების შესაძლებლობა და ყარა-ბოღაზ-გოლში კასპიის წყლების მოდინების განახლება შეზღუდულ მოცულობაში: წელიწადში 1,5–1,6 კმ³-ით.

1992 წლის ივნისში ჯებირი მთლიანად გაანადგურეს, მოდინების მოცულობამ 1993–95 წლებში შეადგინა 37–52 კმ³ წელიწადში. 1996 წელს ყურის ღრმული შეივსო, მოდინება შემცირდა 17 კმ³-ით წელიწადში. საუკუნის დასაწყისში წყლის დონემ –27,5 მ, ფართობი დაახლოებით 18 ათ. კმ² შეადგინა. თანდათანობით აღდგენას იწყებს უნიკალური ბუნებრივი ლანდშაფტი და მიმდინარეობს ყურის ირგვლივ არსებული ეკოლოგიური გარემოების გაუმჯობესება.
ხანკა

ხანკა — ტბა რუსეთის პრიმორიეს მხარის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილსა და ჩინეთში. ფართობი 4190 კმ². სიგრძე 95 კმ. სიღრმე უმთავრესად 1-იდან 3 მ-მდე, მაქსიმალური 10,6 მ. მდებარეობს ხანკისპირა დაბლობზე, ზღვის დონიდან 68 მ სიმაღლეზე. ალუვიური ნალექებით ხანკისაგან გამოყოფილია პატარა ხანკის ტბა. ნაპირები უმთავრესად დაჭაობებულია. საზრდოობს წვიმის წყლით. წყლის დონე მაღალია უმეტესად შემოდგომობით. იყინება ნოემბრის ნახევარში. ყინულისაგან თავისუფლდება აპრილში. ხანკაში ჩადის მდინარეები: ლეფუ, მო, სინტუხა: გამოდის მდინარე სუნგაჩა (უსურის შენაკადი, ამურის აუზი). სანაოსნოა; განვითარებულია თევზჭერა. ონდატრის რეწვა. ნაპირებზე ბევრია წყლის ფრინველთა საბუდარი. სულ 52 სახეობის თევზი გვხვდება, მათ შორის სოლდატოვის ლოქო.
ზაისანი

ზაისანი — გამდინარე ტბა სამხრეთ ალთაის, თარბაღათაისა და საურის ქედების შტოქედებს შორის მოქცეულ ქვაბულში, ყაზახეთის აღმოსავლეთ ნაწილში. ტბაში ჩაედინება მდინარე შავი ირტიში, გამოედინება მდინარე ირტიში. ბუხთარმის ჰესის აშენებამდე ზაისანის ფართობი 1810 კმ² იყო, სიგრძე 111 კმ, სიგანე დაახლოებით 30 კმ. ტბის საშუალო სიღრმეა 4-6 მ, მაქსიმალური 15 მ. ტბაში კაშხლის აგების შემდეგ ტბაში ჩამდინარე შავი ირტიში შეგუბდა და ტბის დონემ 7 მეტრით აიწია. ამჟამად ზაისანი ბუხთარმის წყალსაცავის უდიდეს ნაწილს შეადგენს.
წკრიში

წკრიში — სოფელი აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში (ტამიშის თემი), შავი ზღვის სანაპიროზე. ზღვის დონიდან 10 მ, ოჩამჩირიდან 17 კმ, ტამიშიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 1,5 კმ. მისი ადგილობრივი სახელწოდებაა წყირიში, ასე ჰქვია პატარა მდინარესაც, რომელიც აქვე გაედინება. სახელწოდება ქართულია და მეგრულად ნიშნავს „რწყილისა“. აფხაზებმა სოფელს და მდინარესაც უწოდეს წკრიში. 1886 წელს შედიოდა ტამიშის თემში წყირიშის სახელწოდებით. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ.
ჭლოუ (ჭლოუს თემი)

ჭლოუ (ყოფილი ლაგანია–არხუ) — სოფელი აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში, მდინარე დუაბის (მოქვის მარჯვენა შენაკადი) მარჯვენა ნაპირზე. თემის ცენტრი (სოფლები: აიმარა, ანდროუ, არაჟპარა, აქიდრა). ზღვის დონიდან 180 მ, ოჩამჩირიდან 20 კმ.

 საუკუნის საბუთებში იხსენიება, როგორც თავად ჯაიანების კუთვნილი სოფელი ჭალა. როცა ამ მხარე აფხაზები დამკვიდრდნენ, ჭალას ჭლოუ ეწოდა, თუმცა სოფლის ერთ-ერთ უბანს დღემდე შემორჩა სახელი ჭალა-აიმარა. სოფელს ასევე შემორჩა უბნის სახელწოდება ნაჯაიანუ, რაც მეგრულად წარსულში ჯაიანების კუთვნილს ნიშნავს. სოფელი ჭლოუ რუსული ფორმით „ჭილოუ“ საუკუნის 30-იანი წლებიდან ხშირად იხსენიება (აბრიუცკი, პ. ზუბოვი, ალექსანდრე ფონ ნორდმანი), იხსენიება 1867 წლის მუჰაჯირთა სიაში. 1886 წელს ჭლოუს თემი — კოდორის უბანში, ხოლო 1923 წელს კოდორის მაზრაში შედიოდა (ჭილოვის თემი). 1949 წელს ჭლოუს სასოფლო საბჭოს ცენტრი იყო ლაგნია-არხუ (სახელწოდება აფხაზურია და ლაგანიების გორას ნიშნავს), სოფლის მახლობლად დგას შუა საუკუნეების გალავანშემოვლებული ეკლესია. მის ნანგრევებში აღმოჩნდა ქართული ასომთავრული წარწერა ( საუკუნე), ერისთავთ-ერისთავის ოზბეგ დადიანის ეპიტაფია. ქართული ისტორიული საბუთების მიხედვით სოფელში ორი ეკლესია ყოფილა – წმ. გიორგის და ჯვარი პატიოსნის. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ.
ჯალი

ჯალი — სოფელი აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში (მოქვის თემი), მდინარეების მოქვისა და ღალიძგის შუამდინარეთში. ზღვის დონიდან 160 მ, ოჩამჩირიდან 32 კმ, აკვასკიიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 10 კმ. სახელწოდება მეგრულად „ტყეს, კორომს“ ნიშნავს. იგივეა, რაც ჯალონი . იგი არსებობდა 1954 წლამდე, როცა ჯალის სოფსაბჭო მოქვის სასოფლო საბჭოს შეუერთეს. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ.
ჯგერდა

ჯგერდა — სოფელი აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში, მდინარე დღამშის მარცხენა ნაპირზე. თემის ცენტრი (სოფლები: გურჩხი, დღამში, ჯგერდა-ახუწა, ჯირღული). ზღვის დონიდან 120 მ, ოჩამჩირიდან 27 კმ, ტამიშიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 15 კმ. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ. 1918 წელს სოჭის კონფლიქტის დროს სოფელ ჯგერდასთან, თავად ტატაშ მარშანიას მამულთან დაბანაკდა ოსმალეთეთის იმპერიის სამხედრო დესანტი.

დემოგრაფია
ჯგერდა-ახუწა

ჯგერდა-ახუწა (ყოფილი ახუწა) — სოფელი აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში (ჯგერდის თემი), კოდორის ქედის სამხრეთ მთისწინეთში, მდინარე დღამშის ზემოთში. ზღვის დონიდან 500 მ, ოჩამჩირიდან 35 კმ, ტამიშიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 23 კმ. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ.

ისტორია
სოფელს ძველად ქიაჩი ერქვა. აქ შემორჩენილია - საუკუნეების ქიაჩის ეკლესიის ნანგრევები და განვითარებული შუა საუკუნეების ციხე, რომელიც შედიოდა კელასურის კედლის სისტემაში. სახელწოდება ქიაჩი ქართულია, მეგრულად ჯვარს, ბორჯღალას ნიშნავს. საუკუნის მიწურულს ამ მიწაზე აფხაზების დამკვიდრების შემდეგ, ქიაჩის ეკლესიას ქიაჩაბაა შეერქვა, ხოლო სოფელს – ახუწა. აფხაზურად ახუწა „მთისძირს“ ნიშნავს. 1949 წელს ჯგერდის სასოფლო საბჭოში შედიოდა. 1980-იანი წლების მიწურულს ჯგერდა-ახუწა უწოდეს.
მოქვი (ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი)

მოქვი — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში, მდინარე მოქვის ნაპირზე. თემის ცენტრი (სოფლები: აძიბჟარა, აჯაჟვი, ჯალაფსუა, ჯალი). ზღვის დონიდან 130 მ, ოჩამჩირიდან 17 კმ..

ეტიმოლოგია და ტოპონიმიკა
სახელწოდება „მოქვი“ ქართულია, სვანურად („მუქვ“) „მიწის ზვინს“ ნიშნავს. სოფელში დამოწმებულია მიკროტოპონიმები: ადგილი კვავკასკირაა რხვ – კვეკვესკირების ბორცვი; ადგილი კვარტაა რხვ – კორტავების ბორცვი; უბანი ქვაბალ – ქობალია; ადგილი ადიან იქაფთა – დადიანის პარტახი ( – გვარსახელ დადიანის აფხ. ფორმა); ადგილი ჭაკვაა რააფთრა – „ჭაკუების საქონლის ბაკი“, რაც ადასტურებს, რომ ეს მხარე დადიანს ეკუთვნოდა და აქ ქართული გვარები კვეკვესკირები, კორტავები, ქობალიები, ჭაკუები ცხოვრობდნენ. 1992-1993 წლის ომის შემდეგ მოქვს აფხაზებმა მიქუ დაარქვეს.

ისტორია
შუა საუკუნეების ქართულ და უცხოურ წყაროებში კარგადაა ცნობილი. პირველად წყაროებში საუკუნიდან დასტურდება (თეოდოს განგრელი). სოფელში მდგარი ღვთისმშობლის ტაძარი ( ს.) – საუკუნეებში დასავლეთ საქართველოს ერთ-ერთი საეკლესიო ცენტრი, საეპისკოპოსო კათედრა იყო. - საუკუნეებში სოფელს იხსენიებენ კათოლიკე მისიონერები, რუსი ელჩები, პატრიარქი დოსითეოსი, ვახუშტი ბატონიშვილი. აფხაზთა მიერ სამეგრელოს (ოდიშის) სამთავროს ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილის დაპყრობის შემდეგ, 1681 წელს, მოქვის საეპისკოპოსო გაუქმდა. საუკუნის დასაწყისიდან წყაროებში ხშირადაა დამოწმებული. დატინილია ხატოვის 1826 და სამეგრელოს 1861 წლის რუკებზე; იხსენიებენ აბრიუცკი, პ. ზუბოვი, ა. ნორდმანი. 1886 წელს მოქვის თემი — კოდორის უბანში, ხოლო 1923 წელს 5 სოფლით კოდორის მაზრაში შედიოდა. – საუკუნეებში იგი დასავლეთ საქართველოს საეპისკოპოსო კათედრა იყო.
უესტმინსტერის წმინდა მარგარეტის ეკლესია

წმინდა მარგარეტის ეკლესია — ანგლიკანური ეკლესია ლონდონში, ვესტმინსტერის სააბატოს მიწებზე, პარლამენტის მოედანზე. ეკლესია აგებულია მარგარეტ ანტიოქიელის (წმინდა მარინე) სახელზე.

ტაძრის ისტორია საუკუნეში იწყება, როდესაც ის ბენედიქტელმა ბერებმა ააშენეს. თუმცა ტიუდორების მმართველობისას, 1486 - 1523 წლებში საგრძნობლად გადაკეთდა. 1614 წელს ის ვესტმინსტერის სასახლის სამწყსო ეკლესიად გადაიქცა. 1734 - 1738 დაემატა ჩრდილოეთისა და დასავლეთის კოშკები, ხოლო მთლიანად სტრუქტურა პორტლანდური ქვით მოპირკეთდა. 1877 წელს ტაძრის ინტერიერი მნიშვნელოვნად აღდგენილ იქნა.

1987 წელს, ვესტმინსტერის სასახლესა და სააბატოსთან ერთად, წმინდა მარგარეტის ეკლესია იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
ლონდონის ტაუერი

მისი უდიდებულესობის სასახლე და ციხესიმაგრე ან უბრალოდ ლონდონის ტაუერი — ისტორიული ციხესიმაგრე ლონდონის ცენტრში, მდინარე ტემზის სანაპიროზე. აშენდა 1066 წელს, ინგლისის ნორმანული დაპყრობების პერიოდში. თეთრი ტაუერი, რომლისგანაც მთლიან ციხესიმაგრეს ეწოდა სახელი, კომპლექსის ცენტრში მდებარეობს. ის 1078 წელს ააგო უილიამ დამპყრობელმა და წარმოადგენდა ქალაქის შევიწროების აღმაშფოთებელ სიმბოლოს. 1100 წლიდან ციხესიმაგრე საპყრობილედ გამოიყენებოდა, თუმცა მისი თავდაპირველი ჩანაფიქრი ეს არ ყოფილა. მთლიანობაში, ტაუერი რამდენიმე ნაგებობისგან შემდგარ კომპლექსს წარმოადგენს, რომლებიც დამცავი კედლებისა და თხრილის შიგნითაა მოქცეული. - საუკუნეებში კომპლექსი მნიშვნელოვნად გაფართოვდა.

ლონდონის ტაუერი ინგლისის ისტორიაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა. მთლიან ქვეყანაზე კონტროლის დამყარება დიდად იყო დამოკიდებული ტაუერზე კონტროლის დამყარებაზე. სხვადასხვა პერიოდში, ის ასრულებდა ხან იარაღის საწყობის, ხან სამხეცის, ხან ხაზინის და ხანაც სამეფო მონეტების მოსაჭრელი ფაბრიკის ფუნქციებს.

1988 წელს, ტაუერი იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
ფინეთის რეგიონები

2010 წლის 1 იანვარს, ფინეთში შეიქმნა ახალი ტერიტორიული მოწყობა - გაუქმდა ძველი პროვინციები და შეიქმნა ექვსი ახალი, რეგიონული სახელმწიფო ადმინისტრაციული სააგენტო. მასვე გამონაკლისის სახით ემატება მეშვიდე, ალანდის კუნძულები.

აღნიშნული მსხვილი რეგიონები იყოფიან უფრო პატარა, სულ 19 რეგიონად, რასაც ფინეთში - ს უწოდებენ. რეგიონებს მართავენ რეგიონული კონსულები.

რეგიონები
გიგანტების გზა

გიგანტების გზა (ირლ. ) — ტერიტორია, რომელიც მოიცავს უძველესი ვულკანური ამოფრქვევის შედეგად წარმოშობილ დაახლოებით 40 000 ბაზალტის სვეტს. მდებარეობს ჩრდილოეთ ირლანდიის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე, ქალაქ ბუშმილსიდან 4,8 კმ-ის მოშორებით. 1986 წელს ტერიტორია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შევიდა, 1987 წელს კი ეროვნულ ბუნებრივ ნაკრძალად გამოცხადდა. სვეტების წვერები ნაფეხურებს წააგავს, რომლებიც ფრიალო კლდეების კალთებიდან ზღვაში უჩინარდებიან. სვეტების უმრავლესობა ექვსკუთხაა, თუმცა ზოგიერთს ოთხი, ხუთი, შვიდი და რვა კუთხეც გააჩნია. უმაღლესი სვეტები 12 მეტრია, ხოლო კლდეების გაქვავებული ლავის სისქე 28 მ.

ვულკანური სვეტები დაახლოებით 50-60 მლნ წლის წინ, პალეოგენის პერიოდში წარმოიქმნა.

დღეისათვის, გიგანტების გზა ჩრდილოეთ ირლანდიის ყველაზე პოპულარულ ტურისტულ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს.

ლეგენდა
ლეგენდის თანახმად, ფინ მაკქულმა ხიდი იმისთვის გადო, რომ ირლანდიიდან შოტლანდიაში გადასულიყო და იქაურ გოლიათს, ბენანდონერს შებრძოლებოდა. არსებობს ამ ლეგენდის რამდენიმე ვარიანტი, მაგრამ შინაარსი თითქმის ერთნაირია: ვეებერთელა ბენანდონერის დასამარცხებლად ფინმა ეშმაკური ოინი მოიფიქრა და თავის ცოლს, უნას სთხოვა დამხარება. როცა ბენანდონერი „გოლიათების ხიდით“ ირლანდიაში გადმოვიდა, უნა საბანში გახვეულ „მძინარე ბავშვთან“ ფინთან ერთად დახვდა და შოტლანდიელ გოლიათს უთხრა, დაიცადე, ჩემი ქმარი ჯერ შინ არ დაბრუნებულაო. ამის გაგონებამ ბენანდონერი დააფრთხო, ამხელა ბავშვის მამა ალბათ მართლაც ბუმბერაზი იქნებაო. შეშინებული თავის გადასარჩენად შოტლანდიაში გაიქცა და თან ხიდიც დაანგრია.

გალერეა
ჰენდერსონი (კუნძული)

ჰენდერსონი — დაუსახლებელი მარჯნის კუნძული წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში. 1902 წლიდან მიერთებულია ბრიტანეთის ზღვისიქითა ტერიტორიების — პიტკერნის კუნძულების კოლონიას. კუნძულის სიგრძე 10,4 კმ-ია, სიგანე 5,6 კმ, მაქსიმალური სიმაღლე ოკეანის დონიდან — 33 მ, ხოლო მთლიანი ფართობი 37,3 კმ². მდებარეობს პიტკერნის კუნძულებიდან 193 კმ-ით ჩრდილოეთით. 1988 წლიდან, გაეროს მოთხოვნის საფუძველზე, ჰენდერსონი შესულია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში, მისი უნიკალური ფრინველთა სამყაროსა და ფოსფატების ხელუხლებელი მარაგის გამო.

კუნძული მეტისმეტად პატარა და დახრამულია, ასევე ნაკლებია მტკნარი წყალი, რის გამოც შეუძლებელია სოფლის მეურნეობის განვითარება. სანაპირო ზოლზე ამოზიდული მარჯნის პლატფორმა 15 მეტრი სიმაღლისაა და ფრიალო კლდეებს წარმოქმნის. პლაჟები მხოლოდ ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ სანაპიროზეა.

კუნძულზე გავრცელებულია ოთხი სახეობის ენდემური ფრინველის სახეობა და დაახლოებით 50 სხვა არაენდემური ზღვის ფრინველი. ასევე 63 სახეობის ენდემური მცენარე, მათ შორის 35-40 სახეობის მწერიჭერია მცენარე.

მიუხედავად იმისა, რომ კუნძული დღეს დაუსახლებელია, არქეოლოგიური მონაცემები ცხადყოფენ, რომ ის - საუკუნეებში დასახლებული ყოფილა პოლინეზიელი ხალხების პატარა ჯგუფით. მათი გაუჩინარების მიზეზი, ისევე როგორც პიტკერნის კუნძულების მოსახლეობისა, დღემდე უცნობია.
ტობა (ტბა)

ტობა — დიდი ტბა ინდონეზიაში, კუნძულ სუმატრის ჩრდილო ნაწილში, ჩრდილოეთი სუმატრის პროვინციაში. განლაგებულია ბატაკის ვულკანური ზეგნის ფარგლებში, ტექტონიკურ ქვაბულში, ამავე სახელწოდების ვულკანის ამოფრქვევის შედეგად გაჩენილ კალდერაში, ზღვის დონიდან 905 მ სიმაღლეზე.

წარმოადგენს 69 000 — 77 000 წლის წინ მომხდარი კოლოსალური ვულკანური ამოფრქვევის ადგილსამყოფელს, რომელმაც გამოიწვია გლობალური კლიმატური ცვლილებანი. მიჩნეულია, რომ ვულკანური ამოფრქვევების შკალით 8 ბალით შეფასებული ეს ამოფრქვევა იყო დედამიწაზე მომხდარი ყველაზე მძლავრი ამოფრქვევა უკანასკნელი 25 მილიონი წლის განმავლობაში. დადგინდა, რომ ვულკან ტობის ამოფრქვევამ გამოიწვია ვულკანური ზამთარი და ტემპერატურის საყოველთაო დაწევა 3 °-დან 5 °-მდე დაბალ განედებში და 15 °-მდე შედარებით მაღალ განედებში. კუნძულ სუმატრაზე მდებარე ტბებიდან ტობა უდიდესია.

ტობის კალდერის კომპლექსი, რომელიც ეკვრის კუნძულ სუმატრის ვულკანურ სარტყელს წარმოიქმნა სამი ძირითადი მეოთხეული ამოფრქვევის შედეგად. უკანასკნელი ამოფრქვევა, რომელმაც დაასრულა კალდერის ჩამოყალიბება, წარმოდგენილია ვულკანური ტუფის დანალექებით, რომელსაც ტობის ახალგაზრდა ტუფები ეწოდება. პიროკლასტური მასალის მოცულობამ გამოტანილი ამოფრქვევის შედეგად, შეფასების თანახმად, მიაღწია 2800 კმ³-ს, რაც აღნიშნულ ამოფრქვევას უახლეს გეოლოგიურ ისტორიაში ცნობილ ამოფრქვევათა შორის ერთ-ერთი უდიდესს ხდის.

ამ ამოფრქვევის შემდეგ აღორძინებული გუმბათი ჩამოყალიბდა ახალი კალდერის ფარგლებში, რომელიც შეუერთდა ორ ნახევარგუმბათს. ამჟამად ტობის კალდერა, რომლის სიგრძე 100, ხოლო სიგანე 30 კმ-ია, წარმოადგენს ერთ-ერთ უდიდეს კალდერას მსოფლიოში. კალდერის შიგნით, ოთხი ვულკანური კონუსი, სამი ვულკანური კრატერი და ოთხი სტრატოვულკანია.

ტბის ზედაპირის ფართობია 1130 კმ², მაქსიმალური სიგრძე 100 კმ, მაქსიმალური სიგანე 30 კმ, უდიდესი სიღრმე 505 მ, წყლის მოცულობა 240 კმ³. ტბის შუა ნაწილში მდებარეობს კუნძული სამოსირი, რომლის ფართობია 640 კმ². ტობა გამდინარეა. მისგან გამოედინება მდინარე ასაჰანი, რომელიც მალაკის სრუტეს ერთვის. რბილი კლიმატი და განსაკუთრებული ბუნებრივი პირობები ქმნიან ეთნო- და ეკოტურიზმის პირობებს. განვითარებულია თევზჭერა, ადგილობრივი ნაოსნობა. სანაპიროს გასწვრივ ბრინჯის მდელოებია. 2018 წლის 18 ივნისს ტობის ტბაში გემი ჩაიძირა, რის შედეგად 190 ადამიანი უგზო-უკვლოდ დაიკარდა. ხისგან დამზადებულ გემში, რომელიც სამოსირის რაიონიდან სიმალუნგუნის რაიონში მიდიოდა, წყალი შევიდა და გემი მალევე ჩაიძირა. გემის ჩაძირვის სავარაუდო მიზეზებს შორის უამინდობა და გემის გადატვირთულობა დასახელდა.

გალერეა
მაცოხა

მაცოხა — კარსტული უფსკრული მორავიის კარსტის ფარგლებში, ჩეხეთში, მდებარეობს ბლანსკოს რაიონში, მორავიის დედაქალაქ ბრნოდან ჩრდილოეთით, 40 კილომეტრში. სიღრმე 138 მ. წარმოიქმნა დევონურ კირქვებში გამომუშავებული დიდი კარსტული მღვიმის ჭერის ჩაქცევის შედეგად.

მორავიის ფსკერზე გადის მიწისქვეშა მდინარე პუნკვა, რომელიც წარმოქმნის რამდენიმე ტბას. მაცოხა ტურიზმის ობიექტია. ტარდება ექსკურსიები და სხვა.

1723 წელს პირველად მაცოხის უფსკრულის ფსკერი ინახულა ლ. შოპერმა. სპელეოლოგიის ისტორიაში პირველად დაფიქსირებული მსოფლიოში ყველაზე ღრმა სიღრმე სწორედ მაცოხაში აღინიშნა.
სიფონი (ჰიდროგრაფია)

სიფონი (ბერძნ. ) — ჰიდროგრაფიასა და სპელეოლოგიაში ხელოვნური ან ბუნებრივი წარმოშობის წყალქვეშა გვირაბი, რომელიც მთლიანად წყლითაა ამოვსებული.

მათი სიგრძე მერყეობს რამდენიმე მეტრიდან რამდენიმე კილომეტრამდე. ყველაზე გრძელი სიფონი დსთ-ის ტერიტორიაზე შეადგენს — 935 მ-ს.

მსოფლიოში ყველაზე გრძელი (გამოკვლეული ნაწილის) სიფონის სიგრძე უდრის 182 კმ-ს.

სიფონური ფორმები უხვად მოიპოვება საქართველოს მღვიმეებში. ზოგჯერ სიფონი წარმოქმნის მომცრო ტბას, რომლის სიღრმე რამდენიმე მეტრს უდრის (მაგ.: ნაპოს მღვიმეში არსებული სიფონური ტბა).
ჯინის კოეფიციენტი

ქვეყნები ჯინის ინდექსის მიხედვით
50-ზე მეტი ჯინის ინდექსის მნიშვნელობა ითვლება მაღალ მაჩვენებლად; ქვეყნები, როგორიცაა კოლუმბია, სამხრეთ აფრიკა, ბოტსვანა და ჰონდურასი ამ კატეგორიაში შედიან.
ჯინის ინდექსის მნიშვნელობა 30-დან 50-მდე ითვლება საშუალო მაჩვენებლად; ამ კატეგორიაში შედიან ისეთი ქვენყები, როგორიცაა ვიეტნამი, მექსიკა, აშშ, არგენტინა, რუსეთი და ურუგვაი.
ჯინის იდექსის მნიშვნელობა 30-ზე ნაკლები ითვლება დაბალ მაჩვენებლად; ქვეყნები, მათ შორის, ავსტრია, გერმანია, დანია, ნორვეგია, პოლონეთი, სლოვენია, შვედეთი და უკრაინა ამ კატეგორიაში შედიან.

ჯინის კოეფიციენტი და საქართველო
საქართველოში ჯინის ინდექსი შედარებით მაღალია, თუმცა, წლების განმავლობაში, ეკონომიკურ ზრდასთან ერთად ჯინის კოეფიციენტი შემცირების ტენდენციით ხასიათდებოდა. სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემებით, საქართველოში სოციალური უთანასწორობის ინდექსი 2011-2015 წლებში მცირდებოდა, თუმცა მიუხედავად კლების ტენდენციისა ჯინის კოეფიციენტი მნიშვნელოვნად არ შემცირებულა, ხოლო 2016 წელს 0,01 პუნქტით გაიზარდა და 0,40 შეადგინა. გაეროს მონაცემებით, საქართველოს, რუსეთის შემდეგ ყოფილ საბჭოთა კავშირის ქვეყენებს შორის ჯინის ყველაზე მაღალი კოეფიციენტი აქვს, რაც ნიშნავს რომ სოციალური უთანასწორობა გაცილებით მაღალია. საქართველოს შემდეგ სოციალური უთანასწორობის ყველაზე მაღალი მაჩვენებლით მესამე ადგილზე არის ლიეტუვა.

საქართველოს მაჩვენებელი კი სენეგალის (40,3), მალის (40,1), ტუნისისა (40,0) და იორდანიის (39,7) მსგავსია, რომელთა დამახასიათებელი ნიშანი საშუალო კალსის არარსებობა ან/და მცირერიცხოვანი საშუალო კლასია.
იურული სანაპირო

იურული სანაპირო — იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი ინგლისის არხში, სამხრეთ ინგლისის სანაპიროზე. გადაჭიმულია ქალაქ იქსმუტიდან ქალაქ სუანაგემდე, 153 კმ-ის სიგრძეზე. 2001 წლიდან წარმოადგენს გაერთიანებული სამეფოს მეორე მთლიანად ბუნებრივ მემკვიდრეობის ძეგლს.

სანაპირო მოიცავს მეზოზოურ, იურულ და ცარცულ პერიოდში ჩამოყალიბებულ კლდეებს და მოწმეა გეოლოგიური ისტორიის 180 მილიონი წლისა. ტერიტორია წარმოსახავს ბუნებრივი რელიეფის ბრწყინვალე ნიმუშებს, მათ შორის ბუნებრივ თაღებს, უბეებს და კირქვის ნაოჭებს, ასევე კუნძულ პორტლანდს. განსხვავებული გეოლოგიური მახასიათებლების გამო, სანაპირო საერთაშორისო საველე სამუშაოების საგანს წარმოადგენს.

სანაპიროსა და მთლიანად სამხრეთ ინგლისის უმაღლესი წერტილია გოლდენ-კაპი (191 მ).
სენტ-კილდა

სენტ-კილდა (შოტლ. ) — არქიპელაგი ჩრდილოეთის ყინულოვან ოკეანეში, კუნძულ ჩრდილოეთ უისტიდან 64 კმ-ით ჩრდილოეთით. შეიცავს შოტლანდიის ყველაზე დასავლეთით მდებარე შორეული ჰებრიდის კუნძულებს. უდიდესი კუნძულია ჰირტა, რომლის ზღვის ფრიალო კლდეებიც უმაღლესია მთელ გაერთიანებულ სამეფოში.

ბოლო ორი ათასწლეულის განმავლობაში, სენტ-კილაზე პერმანენტული დასახლებები შეიმჩნეოდა, მაგრამ მოსახლეთა რიცხვი 180 ადამიანს არასოდეს აღმატებოდა. 1930 წელს, კუნძულ ჰირტას მთლიანი მოსახლეობა ევაკუირებულ იქნა. ამჟამად, კუნძულზე მხოლოდ მუშები, მოხალისეები ან მომუშავე მეცნიერები ცხოვრობენ, ისიც ზაფხულის პერიოდში.

კუნძულების მემკვიდრეობა მოიცავს ისტორიულ და პრეისტორიულ უნიკალურ არქიტექტურას, მიუხედავად იმისა, რომ ყველაზე ადრინდელი ჩანაწერები კუნძულზე სიცოცხლის შესახებ, გვიანდელ შუა საუკუნეებს მიეკუთვნება. თუმცა კუნძულებზე აღმოჩენილია ნეოლითის ხანის ნასახლარები. ჰირტაზე მდებარე შუა საუკუნეების სოფელი საუკუნეში აღადგინეს, მაგრამ პირველმა მსოფლიო ომმა კუნძულის მოსახლეობა თითქმის მთლიანად შეიწირა.

1986 წელს კუნძულები მათი უნიკლაური ბუნებრივი და ისტორიული ძგელების გამო იუნესკომ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ისლანდიაში

2011 წლის მონაცემებით ისლანდიაში იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის 2 ძეგლია.

სტატისტიკა
იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში მსოფლიოს მასშტაბით 911 ძეგლია შეტანილი, მათ შორის 0,2 % ისლანდიის ძეგლებია.

მათ შორის:

1 კულტურული ობიექტი
1 ბუნების ძეგლი

ცხრილი
ცხრილში შეტანილია ძეგლები, იუნესკოს მიერ მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში დამატების თარიღის მიხედვით.

ობიექტების გეოგრაფიული მდებარეობა
ნივაცია

ნივაცია (ლათ. — ნათ. ბრ. — თოვლი) — რელიეფწარმომქმნელი ეგზოგენური პროცესი, რომელიც მიმდინარეობს თოვლის ზემოქმედებით, უმთავრესად პოლარულ, სუბპოლარულ და მაღალმთიან რაიონებში, იქ, სადაც დიდი რაოდენობით გროვდება თოვლი და არსებობს თოვლნარი. ამ პროცესებს მოჰყვება რელიეფის სპეციფიკური ფორმებისა და დანალექების წარმოქმნა. ნივაციას მიეკუთვნება ყინვისმიერი და თერმული გამოფიტვა, სოლიფლუქცია, გრუნტების დინება და ჩამოცურება, წარეცხვა და გადარეცხვა, სუფოზია, ქანების გახსნა და აგრეთვე საკუთრივ თოვლნარის ნელი ჩამოცოცვა ან მისი ცალკეული ნაწილების მოწყვეტა.

ნივაციის აუცილებელი პირობაა ჰაერის ტემპერატურის რყევა წყლის გაყინვის წერტილთან ახლოს და წყლის ჩამოდინება თოვლნარის დნობის გამო. ასეთი პირობების შედეგად ქანები იშლება და წვრილი ნაწილაკები წყალს მიაქვს, მსხვილი ნატეხები წყლით გაჯერებულ ტალახთან ერთად გამოდის თოვლნარიდან და მის ქვეშ ჩნდება დადაბლება, რომელიც ხშირად მყინვარულ ცირკად გარდაიქმნება. მასთან არის დაკავშირებული ნიშებისა და მყინვარული ცირკების წარმოქმნა.

ნივაციით წარმოქმნილ მცირე ჩაღრმავებას ან ცირკისებრ ჩადაბლებას ნივაციის ცირკი ეწოდება, ხოლო ძირითადი ქანებით აგებულ ფერდობებზე თოვლნარების ნაკადების მონაწილეობით წარმოქმნილ ტერასას ნივაციური ტერასა.

ნივაციის ხასიათი სხვადასხვა კლიმატურ პირობებში განსხვავებულია. მისი განვითარების ოპტიმალური პირობაა აბლაციის ცივი პერიოდის ფონზე თოვლნარის ხანგრძლივი არსებობა. იგი ხელს უწყობს რელიეფში თავისებური ნივალური კომპლექსის ფორმირებას. ნივაციის სხვა სახელწოდებაა თოვლის ეროზია.
სურტსეი

სურტსეი – დაუსახლებელი კუნძული ისლანდიაში. ქვეყნის ყველაზე სამხრეთით მდებარე წერტილი, იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი.

კუნძული წარმოიქმნა 1963 წლის 14 ნოემბერს. მანამდე რამდენიმე დღით ადრე 130 მეტრის სიღრმეში ამოფრქვევა დაიწყო წყალქვეშა ვულკანმა. 1967 წლის ივნისამდე ვულკანის ამოფრქვევის ასამდე შემთხვევა დაფიქსირდა, რის შემდეგაც კუნძულის ფართობმა მიაღწია 2,7 კმ²-ს. 2000 წლისათის ეროზიის გამო კუნძულის ფართობი 1,5 კმ²-მდე შემცირდა.
ადუედააძიჟი

ადუედააძიჟი, ადვიადა-ძიჟი, ადუედა აძიჟი — მყინვარული ცირკის ტიპის ტბა საქართველოში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კოდორის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2411 მ-ზე. უჭირავს მყინვარული ცირკის ძირი. ზედაპირის ფართობი 0,32 კმ², წყალშემკრები აუზის ფართობი 2,3 კმ², საშუალო სიღრმე 29,6 მ, უდიდესი — 64 მ. წყლის მოცულობა უდრის 9,48 მლნ. მ³. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. გეგმაში ტბას ოვალური მოხაზულობა აქვს; გადაჭიმულია მერიდიანული მიმართულებით. ნაპირები დაუნაწევრებელია. უმაღლესი დონე აქვს ზაფხულის პირველ ნახევარში, დაბალი — ზამთარში. ტბიდან გაედინება მდინარე ადუედა. წყლის ტემპერატურა ზაფხულში 16–18 °, ზამთარში იყინება. წყალი მტკნარია.