ხარკივის ფიზიკისა და ტექნოლოგიის ინსტიტუტი

ხარკივის ფიზიკისა და ტექნოლოგიის ინსტიტუტი
 — უკრაინის უძველესი და უდიდესი ფიზიკური მეცნიერებების კვლევითი ცენტრია. დღეს იგი ცნობილია როგორც სამეცნიერო ცენტრი, რადგან შედგება რამდენიმე ინსტიტუტისგან, რომლებიც ხარკივის ფიზიკისა და ტექნოლოგიის ინსტიტუტის სამეცნიერო კომპლექსის ნაწილია.

ისტორია
ინსტიტუტი დაარსდა 1928 წლის 30 ოქტომბერს საბჭოთა უკრაინის მთავრობის მიერ აბრამ იოფეს ინიციატივით ხარკივის ჩრდილოეთ გარეუბანში (ხუტორ პიატიხატკაში), როგორც უკრაინის ფიზიკისა და ტექნოლოგიის ინსტიტუტი ბირთვული ფიზიკისა და კონდენსირებული მატერიის ფიზიკის კვლევის მიზნით.
შექმნის მომენტიდან ინსტიტუტს მართავდა მძიმე მრეწველობის სახალხო კომისარიატი.
1932 წლის 10 ოქტომბერს აქ ჩატარდა საბჭოთა კავშირში პირველი ექსპერიმენტები ბირთვულ დაშლაში. საბჭოთა ბირთვულმა ფიზიკოსებმა ანტონ ვალტერმა, გიორგი ლატიშევმა, კირილ სინელნიკოვმა და ალექსანდრ ლეიპუნსკიმ გამოიყენეს ლითიუმის ატომის ბირთვი. შემდგომში უკრაინის ფიზიკისა და ტექნოლოგიის ინსტიტუტმა შეძლო თხევადი წყალბადისა და ჰელიუმის მიღება. მათ ასევე შექმნეს პირველი სამმაგი კოორდინატის რადიოლოკაციური სადგური და ინსტიტუტი გახდა საბჭოთა მაღალი ვაკუუმის ინჟინერიის პიონერი, რომელიც შემდგომში განვითარდა სამრეწველო ვაკუუმურ მეტალურგიად.
სტალინის დიდი ტერორის დროს 1938 წელს, ინსტიტუტმა განიცადა ე.წ. -ის საქმე: ხარკოვის ინსტიტუტის სამი წამყვანი ფიზიკოსი (ლევ ლანდაუ, იური რუმერი და მოისეი კორეცი) დააპატიმრა საბჭოთა საიდუმლო პოლიციამ.
უკრაინის ფიზიკისა და ტექნოლოგიის ინსტიტუტი იყო ბირთვული ფიზიკის „ლაბორატორია №“1 და პასუხისმგებელი იყო საბჭოთა კავშირში ბირთვული ბომბის პირველ კონცეპტუალურ განვითარებაზე.
მას იცავს სახელმწიფო ობიექტების დაცვის მე-4 პოლკი.

ხარკივის ფიზიკისა და ტექნოლოგიის ინსტიტუტი საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ
საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, 1991 წელს, ხარკივის ფიზიკისა და ტექნოლოგიის ინსტიტუტი გახდა დამოუკიდებელი უკრაინის სამეცნიერო-კვლევითი ინფრასტრუქტურის მნიშვნელოვანი ნაწილი. ინსტიტუტმა გამოიარა მნიშვნელოვანი ტრანსფორმაცია, რომელმაც მოიცვა სამეცნიერო პრიორიტეტების ცვლილება, საერთაშორისო თანამშრომლობის განვითარება და მთავარი გამოწვევების დაძლევა.

სტატუსისა და სტრუქტურის ცვლილება
1993 წელს ინსტიტუტმა მიიღო „ეროვნული სამეცნიერო ცენტრის“ სტატუსი და ოფიციალურად გახდა „ეროვნული სამეცნიერო ცენტრი ხარკივის ფიზიკისა და ტექნოლოგიის ინსტიტუტი“. ეს ცვლილება ასახავდა ინსტიტუტის მნიშვნელობას უკრაინის სამეცნიერო საზოგადოებაში.
ინსტიტუტის სტრუქტურა მოიცავს რამდენიმე სპეციალიზებულ კვლევით ინსტიტუტს:

კონდენსირებული მატერიის ფიზიკის, მასალათმცოდნეობისა და ტექნოლოგიების ინსტიტუტი
პლაზმური ფიზიკის ინსტიტუტი
მაღალი ენერგიებისა და ბირთვული ფიზიკის ინსტიტუტი
პლაზმური ელექტრონიკისა და აჩქარების ახალი მეთოდების ინსტიტუტი
ახიეზერის თეორიული ფიზიკის ინსტიტუტი

მთავარი სამეცნიერო მიმართულებები
1990-იანი წლებიდან დღემდე ინსტიტუტის კვლევით პრიორიტეტებს შეადგენს:
ბირთვული ენერგეტიკა და ბირთვული უსაფრთხოება
რადიაციული მასალათმცოდნეობა
ახალი მასალების შემუშავება და ტექნოლოგიები
ზემაღალი ვაკუუმის ტექნოლოგიები
პლაზმური ფიზიკა და მართვადი თერმობირთვული სინთეზი
ნანომასალები და ნანოტექნოლოგიები
აჩქარებული ტექნოლოგიები და მათი გამოყენება

ნეიტრონული წყაროს შექმნა
2014 წელს, ინსტიტუტში დაიწყო ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პროექტი დამოუკიდებელი უკრაინის ისტორიაში - ნეიტრონული წყაროს მშენებლობა. ეს პროექტი განხორციელდა უკრაინისა და აშშ-ს მთავრობების ერთობლივი დაფინანსებით „ბირთვული უსაფრთხოების საერთაშორისო თანამშრომლობის“ ფარგლებში.
ნეიტრონული წყარო წარმოადგენს ექსპერიმენტულ კვლევით კომპლექსს, რომელიც დაფუძნებულია წრფივ ელექტრონულ ამაჩქარებელზე და ნეიტრონების გენერაციის ურანის ქვეკრიტიკულ ასამბლეაზე. სამეცნიერო თვალსაზრისით, ეს არის უნიკალური შესაძლებლობა შეისწავლონ ნეიტრონების ფიზიკა, ახალი მასალების თვისებები და ბირთვული მედიცინის საკითხები.
ნეიტრონული წყარო ოფიციალურად გაიხსნა 2021 წელს, რაც მნიშვნელოვანი მიღწევა იყო უკრაინის ბირთვული ფიზიკისა და ბირთვული მეცნიერების განვითარებისთვის.
საერთაშორისო თანამშრომლობა
საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, ხარკივის ფიზიკისა და ტექნოლოგიის ინსტიტუტმა მნიშვნელოვნად გააფართოვა საერთაშორისო თანამშრომლობა. ინსტიტუტი აქტიურ როლს ასრულებს მრავალ საერთაშორისო პროექტში, მათ შორის:

ევროპის ბირთვული კვლევების ორგანიზაციასთან თანამშრომლობა პროექტში
ბირთვული უსაფრთხოების საერთაშორისო პროგრამები ამერიკის შეერთებული შტატების დეპარტამენტის ენერგეტიკის სამინისტროსთან
ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების კვლევები იაპონიის, გერმანიის, შვედეთის და სხვა ქვეყნების სამეცნიერო ორგანიზაციებთან

1990-იანი წლებიდან მოყოლებული, ინსტიტუტი ორგანიზებას უწევს და მასპინძლობს საერთაშორისო კონფერენციებს, სემინარებსა და სამუშაო შეხვედრებს, რომლებიც ეძღვნება ბირთვულ და რადიაციულ უსაფრთხოებას, ახალ მასალებს და ტექნოლოგიებს.
გამოწვევები და მიღწევები დამოუკიდებლობის პერიოდში
1990-იანი წლებში, ინსტიტუტი დადგა სერიოზული ფინანსური გამოწვევების წინაშე. ეკონომიკურმა კრიზისმა გამოიწვია დაფინანსების მკვეთრი შემცირება, რამაც შეაფერხა სამეცნიერო კვლევები და ინფრასტრუქტურის განვითარება. ახალგაზრდა მეცნიერების გადინება უცხოეთში („ტვინების გადინება“) იყო ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე პრობლემა.
2000-იანი წლებიდან მოყოლებული, მდგომარეობა დაიწყო გაუმჯობესება. ინსტიტუტმა მოახერხა საერთაშორისო დაფინანსების მოზიდვა და კვლევითი პროექტების განახლება. მიუხედავად ფინანსური სირთულეებისა, ინსტიტუტის მეცნიერებმა მოახერხეს მნიშვნელოვანი წვლილის შეტანა ფუნდამენტური და გამოყენებითი ფიზიკის სფეროებში.
2014 წელს, ყირიმის ანექსიის და აღმოსავლეთ უკრაინაში კონფლიქტის დაწყების შემდეგ, ინსტიტუტი გადავიდა კრიზისულ რეჟიმში. მიუხედავად ამისა, კვლევები გაგრძელდა, და ინსტიტუტმა შეძლო თავისი მთავარი პროექტების განხორციელება.

საგანმანათლებლო მოღვაწეობა
ინსტიტუტი მჭიდროდ თანამშრომლობს უკრაინის წამყვან უნივერსიტეტებთან, განსაკუთრებით კი ხარკივის კარაზინის სახელობის ეროვნულ უნივერსიტეტთან. 1996 წლიდან მოქმედებს ფიზიკისა და ტექნოლოგიების ფაკულტეტი, რომელიც აწარმოებს სწავლებას ფიზიკის, ბირთვული ენერგეტიკისა და ბირთვული უსაფრთხოების სპეციალობებში.
ინსტიტუტის სასწავლო-სამეცნიერო კომპლექსი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ახალგაზრდა მეცნიერების მომზადებაში. სამწუხაროდ, „ტვინების გადინება“ კვლავ რჩება სერიოზულ პრობლემად, რადგან ბევრი ნიჭიერი ახალგაზრდა მეცნიერი ტოვებს უკრაინას უკეთესი პერსპექტივების ძიებაში.

სამეცნიერო მიღწევები
დამოუკიდებლობის პერიოდში ინსტიტუტმა მიაღწია მნიშვნელოვან შედეგებს შემდეგ სფეროებში:

ბირთვული უსაფრთხოება და ბირთვული ენერგეტიკა
ახალი მასალები და ნანოტექნოლოგიები
პლაზმური ფიზიკა და თერმობირთვული სინთეზი
რადიაციული მასალათმცოდნეობა
ნაწილაკთა ფიზიკა და მაღალი ენერგიები
ვაკუუმური ტექნოლოგიები და მეტალურგია

ინსტიტუტის სამომავლო პერსპექტივები
მიუხედავად სერიოზული გამოწვევებისა, ინსტიტუტი განაგრძობს მუშაობას და სამეცნიერო კვლევას. სამომავლოდ, ინსტიტუტის მთავარი პრიორიტეტებია:

ბირთვული უსაფრთხოების კვლევების გაღრმავება
ენერგეტიკის ახალი ტექნოლოგიების განვითარება
ახალგაზრდა მეცნიერების მომზადება და მათი პროფესიული ზრდის ხელშეწყობა
საერთაშორისო თანამშრომლობის კიდევ უფრო გაღრმავება
დაზიანებული ინფრასტრუქტურის აღდგენა და განახლება

დირექტორები
1929 — 1933: ივან ობრეიმოვი
1933 — 1934: ალექსანდრ ლეიპუნსკი
1934 — 1936: სემიონ დავიდოვიჩი
1936 — 1938: ალექსანდრ ლეიპუნსკი
1938 — 1941: ალექსანდრ შპეტნი
1944 — 1965: კირილ სინელნიკოვი
1965 — 1980: ვიქტორ ივანოვი
1980 — 1996: ვიქტორ ზელენსკი
1996 — 2004: ვლადიმირ ლაფშინი
2004 — 2017: ივან ნეკლიუდოვი
2017 — 2024: ნიკოლაი შულგა

ცნობილი კურსდამთავრებულები
ალექსანდრ ახიეზერი
ნაუმ ახიეზერი
სემიონ ბრაუდე
დმიტრი ივანენკო
ფრიც ჰოუტერმანსი
არნოლდ კოსევიჩი
ედუარდ კურაევი
იგორ კურჩატოვი
ლევ ლანდაუ
ოლეგ ლავრენტიევი
ალექსანდრ ლეიპუნსკი
ილია ლიფშიცი
ევგენი ლიფშიცი
ბორის პოდოლსკი
ისააკ პომერანჩუკი
ანტონინა პრიხოტკო
ლევ შუბნიკოვი
კირილ სინელნიკოვი
ლასლო ტისზა