გენდერული როლები ისლამში

გენდერული როლები ისლამში — გენდერული როლები ისლამში ემყარება წმინდა წერილებს, კულტურულ ტრადიციებსა და იურისპრუდენციას.

ყურანი – ისლამის წმინდა წიგნი, მიუთითებს, რომ მამაკაცები და ქალები სულიერად თანასწორნი არიან:

მიუხედავად ამისა, ისლამის უმეტეს წესსა და კანონში ეს თანასწორობა არ გამოიხატება. ყურანი არ ადგენს სპეციფიკურ როლს ქალისათვის, თუმცა, ისლამურ პრაქტიკაში გენდერული როლები მკაცრადაა გამიჯნული, რაც იმაში გამოიხატება, რომ ქალი და მამაკაცი უმეტესად სხვადასხვა უფლება-მოვალეობის შემსრულებელნი არიან. ეს ეყრდნობა სხვადასხვა კულტურულ მოლოდინს, მაგალითად, უმეტეს ისლამურ ქვეყანაში, ქალებს კანონით აქვთ აკრძალული ზოგიერთი უფლების გამოყენება.

ტრადიციული გენდერული როლები
ოჯახი
მუსლიმურ კულტურაში ქალს მოეთხოვება იყოს დამყოლი, მზრუნველი ცოლი და დედა. ის მიიჩნევა ოჯახური გარემოს განუყოფელ ნაწილად. მამაკაცი მოიაზრება, როგორც ოჯახის დამცველი და მასზე მზრუნველი, პასუხისმგებელი. ამის მიუხედავად, ზოგიერთი მუსლიმი სწავლული მიიჩნევს, რომ ქალები არ არიან ვალდებულნი დარჩნენ სახლში დიასახლისებად.

ყურანში კონკრეტულად არ არის ქალისა და მამაკაცის როლები განსაზღვრული, სხვადასხვა სოციო-კულტურული ჯგუფი გენდერის როლს წარმოაჩენს იმის მიხედვით, თუ რამდენად ლიბერალური თუ კონსერვატიულია. ამის მიუხედავად, ყურანში ნაგულისხმევია, რომ ორივე გენდერი ოჯახისათვის მნიშვნელოვან საქმიანობას თანაბრად ინაწილებს.

საიდ ყუტბი, რომელიც ეგვიპტური მუსლიმური საძმოს წევრი იყო გასული საუკუნის 50-60-იან წლებში, მიიჩნევდა, რომ ყურანი კაცს აძლევს უფლებას უპატრონოს თავის ოჯახს. ყუტბის იდეოლოგიას ახლაც აქვს დიდი გავლენა ისეთ რადიკალურ ისლამისტებზე, როგორებიც შუა აღმოსავლეთის ზოგიერთი ლიდერია.

ქალის როლი ოჯახში მამაკაცის როლისგან განსხვავებულია, თუმცა მასაც აქვს ღირებულება. ის დაფასებულია ისლამურ კულტურაში. ტრადიციულად, ქალები პატარა ასაკიდან იზრდებიან სახლში მათთვის გამოყოფილ ადგილას, კერძოდ ჰარემში. ჰარემი არის სახლის ის ნაწილი, სადაც ქალები ცხოვროდნენ. სწორედ აქ ასწავლიდნენ პატარა გოგონებს დიასახლისის საქმიანობას, აქ ასწავლიდნენ ისლამურ კანონებსა და ღირებულებებს.

ფემინურობა
რა ითვლება ქალურად და როგორია „იდეალური“ მუსლიმი ქალი — ეს წარმოდგენა მუდმივად იცვლება. ამ ცვლილებებზე გავლენას ახდენს მრავალი ფაქტორი, მათ შორის გლობალური ბაზარი და მოდერნიზაცია. ყურანი მოითხოვს, რომ მუსლიმმა მამაკაცებმა და ქალებმა მოკრძალებულად ჩაიცვან. ჰიჯაბის კანონის მიხედვით, ქალმა სახლიდან გასვლისას უნდა დაფაროს სხეულის ყველა ნაწილი, გარდა სახისა და ხელებისა. ეს არის მოკრძალების, ღვთისადმი მორჩილებისა და ისლამური ღირებულებების პატივისცემის ნიშანი. მოდერნიზაციამ შეცვალა ფემინურობის მრავალი ასპექტი, როგორც წარსულში, ისე დღემდე.

ჩაცმულობა
ყურანი ეხება ჩაცმულობის სტანდარტებს როგორც მამაკაცებისთვის, ასევე ქალებისთვის. სურა 24, მუხლები 30-31 აცხადებს:

ირანში ჩაცმულობის კოდექსის დარღვევა პატიმრობით ისჯება.

გენდერი და სექსუალობა
სექსუალობა ისმალურ ტექსტებში ძირითადად განხილულია ჰეტეროსექსუალური ქორწინების კონტექსტში. სექსუალური ცხოვრების დაწყება ქორწინებმდე და ჰომოსექსუალობა აკრძალულია. უმეტესად სექსუალობასთან დაკავშირებით გამოყოფილია ქალებისა და მამაკაციების სექსუალობის დაპირისპირება. ასევე გამოიყოფა ქორწინებამდე სექსუალური ცხოვრება და ქორწინების შემდგომი სექსუალური ცხოვრება. ტრადიციული ისლამი მხოლოდ ქალისა და კაცის ურთიერთობას მიიჩნევს მისაღებად.

ისლამური ტრადიციები სექსუალურ მოთხოვნილებებს აღიარებს ქალისთვისაც და კაცისთვისაც. ბევრი კლასიკური არგუმენტის თანახმად, ქმრის მოვალეობაა ცოლის სექუალური მოთხოვნილებების ასრულება, რაც წარმოადგენს მისი, როგორც გათხოვილი ქალის უფლებას.

ქალთა გენიტალიების დასახიჩრება
ქალთა გენიტალიების დასახიჩრება ზოგიერთ ისლამურ ქვეყანაში დღესაც გავრცელებული რელიგიური ქმედებაა.

მიუხედავად იმისა, რომ ქალთა ორგანოების დასახიჩრება სათავეს აფრიკიდან იღებს და ისლამამდე პერიოდშიც არსებობდა, პრაქტიკამ და კულტურამ მოცემული ქმედება ისლამთან დააკავშირა. აღნიშნული იქიდან გამომდინარეობს, რომ ეს რელიგია ფოკუსირდება ქალთა უმწიკვლობაზე. ამის მიუხედავად, მოცემული ყურანში არაა მოხსენიებული. ის ჰადითში მოხსენიებულია, თუმცა, სავალდებულო ხასიათი არ აქვს. ამის მიუხედავად, ზოგიერთი ინტერპრეტაცია მას სავალდებულო მოთხოვნად მიიჩნევს.

ქვეყნები
გენდერული როლები განსხვავდება ქვეყნების მიხედვით, რადგან მუსლიმურ ქვეყნებში ქალთა ემანსიპაცია და უფლებები სხვადასხვა დონეზეა განვითარებული.

საუდის არაბეთი
1990 წელს საუდის არაბეთში მიღებული დადგენილებით ქალებს აეკრძალათ მანქანის ტარება. ინტერვიუში ჰალალ ალ-დოსარმა, ჰარვარდის უნივერსიტეტის მკვლევარმა, განმარტა, რომ ქალებისათვის ტრანსპორტის მართვის აკრძალვა არ იყო რელიგიური ან კულტურული ქმედება, არამედ ეს სათავეს იღებდა პოლიტიკური მიზნებიდან. მან ასევე აღნიშნა, რომ ქალების მიერ მანქანის ტარების აკრძალვა აბსრუდული იყო, ვინაიდან, მუჰამედის ერაშიც კი ქალები აქლემებითა და სხვა სახის ტრანსპორტით, აკრძალვის გარეშე, გადაადგილდებობდნენ.

2017 წლამდე ქალებისთვის საუდის არაბეთში მანქანის ტარება აკრძალული იყო. 2018 წლის ივნისიდან ქალებს საუდის არაბეთში მანქანის მართვის უფლება აქვთ.

საუდის არაბეთში ქალების როლი შრომით ბაზარზე მნიშვნელოვნადაა გაზრდილი. 2002 წელს მხოლოდ 10% იყო, ხოლო 2021 წელს ეს მაჩვენებელი 33%-მდე გაიზარდა.

საუდის არაბეთში ქალთა ემანსიპაცია ბევრად უფრო ნელი ტემპით მიმდინარეობს, ვიდრე მის მეზობელ არაბულ ქვეყნებში.

ირანი
ირანის ისლამურმა რესპუბლიკამ ბევრი ცვლილება განიცადა ქალთა უფლებებთან დაკავშირებით, განსაკუთრებით ირანული რევოლუაციის დროს, 1979 წელს. ამ დროს მიღებულმა კანონებმა შეზღუდა ქალთა უფლებები, მოხდა მათი სეგრეგაცია საჯარო სივრცეებში, აიკრძალა განათლებაზე და ზოგიერთ პოლიტიკურ პოზიციაზე ხელმისაწვდომობა. 1989 წელს კონსტიტუციის გადახედვამ და ცვლილებამ, ქალთა უფლებების მხრივ მდგომარეობა გააუმჯობესა და მათ ახალი შესაძლებლობები მისცა. რამდენიმე ქალი ირანის პარლამენტშიც აირჩიეს, ხოლო უფრო მეტ ქალს მიეცა შესაძლებლობა, მიეღო უკეთესი განათლება, ყოფილიყო სამოქალაქო აქტივობების მონაწილე.

ირანში ქალთა წიგნიერების დონე, მათი როლი შრომის ბაზარზე გაზრდილია. ამის მიუხედავად, ქალების უმუშევრობის მაჩვენებელი მამაკაცებთან შედარებით კვლავ საგრძნობლად მაღალია. ქალებს შეეძლოთ სამედიცინო სფეროში მუშაობა, მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მათი პაციენტები ქალები იქნებოდნენ. დაქვრივებულ ქალებს განსაკუთრებით უჭირდათ სამსახურის შოვნა, თუმცა თალიბანის მიერ გამოცემული კანონის თანახმად, 1999 წელს მათ მიეცათ საშუალება გარკვეულ სფეროებში დასაქმებულიყვნენ.

თალიბანის მმართველობის დასრულების შემდეგ განათლებისა და დასაქმების შესაძლებლობები ქალებისათვის გაიზარდა. ქალებს ისევ შეეძლოთ ემუშავათ, როგორც მასწავლებლებს. შეიქმნა ქალმოსამართლეთა ასოციაცია, ამის მიუხედავად, ქალები არ იყვნენ განათლების სფეროში საკმარისად წარმოდგენილი.