ლა ტრავიატა

ტრავიატა — ოპერა სამ მოქმედებად, რომლის ავტორია ჯუზეპე ვერდი და რომლის იტალიური ლიბრეტო შექმნილია ფრანჩესკო მარია პიავეს მიერ. ოპერა ეფუძნება ალექსანდრ დიუმა შვილის პიესას — კამელიების ქალბატონი (1852), რომელიც თავის მხრივ ავტორის 1848 წლის რომანის მიხედვით არის დაწერილი. თავდაპირველად ოპერას ეწოდებოდა ვიოლეტა, მთავარი პერსონაჟის სახელის მიხედვით. პრემიერა გაიმართა 1853 წლის 6 მარტს ლა ფენიჩეს თეატრში, ვენეციაში.

პიავესა და ვერდის სურვილი იყო, დიუმას მსგავსად, ოპერას თანამედროვე ეპოქაში განეთავსებინათ, თუმცა ლა ფენიჩეს თეატრის ადმინისტრაციამ მოითხოვა, რომ მოქმედება წარსულში — „დაახლოებით 1700 წელს“ — მომხდარიყო. მხოლოდ 1880-იანი წლებიდან განხორციელდა კომპოზიტორისა და ლიბრეტისტის თავდაპირველი ჩანაფიქრი და სცენაზე დაიდგა „რეალისტური“ დადგმები. ლა ტრავიატა დღეს ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ ოპერად ითვლება და მსოფლიოს სცენებზე ყველაზე ხშირად შესრულებულ ნაწარმოებთა შორისაა.

კომპოზიციის ისტორია
ვერდისთვის 1851–1853 წლები ინტენსიური ოპერალური საქმიანობის პერიოდი იყო. თავდაპირველად მან ლიბრეტისტ სალვადორე კამმარანოსთან ერთად შეარჩია თემა ოპერისთვის, რომელიც მოგვიანებით ილ ტროვატორე გახდა, თუმცა ამ ოპერაზე მუშაობა შეფერხდა, რადგან კომპოზიტორი პარალელურად ქმნიდა რიგოლეტოს, რომლის პრემიერა ვენეციაში 1851 წლის მარტში შედგა. გარდა ამისა, კომპოზიტორის პირადმა საქმეებმა მშობლიურ ქალაქში დროებით შეზღუდა მისი საქმიანობა, თუმცა რიგოლეტოს წარმატების შემდეგ ლა ფენიჩეს თეატრის მდივანმა ბრენამ ვერდის ახალი შეკვეთა შესთავაზა.

ვერდი და „კამელიების ქალბატონი“
ვერდი და ჯუზეპინა სტრეპონი პარიზში იმყოფებოდნენ 1851 წლის ბოლოსიდან 1852 წლის მარტამდე. თებერვალში მათ იხილეს ალექსანდრ დიუმა შვილის პიესა კამელიების ქალბატონი. ვერდის ბიოგრაფის, მერი ჯეინ ფილიპს-მაცის მიხედვით, ამ წარმოდგენამ კომპოზიტორი მაშინვე შთააგონა და მან დაიწყო მუსიკის შექმნა იმ ოპერისთვის, რომელიც მოგვიანებით ლა ტრავიატა გახდა. თუმცა ჯულიან ბადენი აღნიშნავს, რომ ვერდი, სავარაუდოდ, დიუმას რომანს უკვე ადრე იცნობდა და სპექტაკლის ნახვისა და იტალიაში დაბრუნების შემდეგ „გონებაში უკვე ჩამოყალიბებული ჰქონდა იდეალური ოპერალური პერსონაჟები“.

ვენეციისთვის წერა
ახალი ლიბრეტოს შესაქმნელად მიწვეული იქნა ფრანჩესკო მარია პიავე. კომპოზიტორი უკმაყოფილო იყო, რადგან, მისი თქმით, ლიბრეტისტს ჯერ კიდევ არ ჰქონდა შეთავაზებული „ორიგინალური“ ან „პროვოკაციული“ თემა. წერილში პიავეს იგი წერდა: „არ მინდა ის ყოველდღიური თემები, რომელთაც ასობით შეხვდები“. ამავე დროს, ვერდი შეშფოთებული იყო ვენეციური ცენზურის გამო, რაც კარგად ახსოვდა რიგოლეტოზე მუშაობის გამოცდილებიდან.

ოქტომბრისთვის შეთანხმდნენ, რომ პიავე სანტ’აგატაში (ვერდის საცხოვრებელი ადგილი ბუსეტოს მახლობლად) ჩავიდოდა და უშუალოდ კომპოზიტორთან ერთად იმუშავებდა. თავდაპირველად შეირჩა ერთი თემა, შემდეგ კი ვერდიმ სხვა იდეა წამოაყენა, რომელიც, სავარაუდოდ, ლა ტრავიატა იყო. მოკლე ხანში ვენეციაში გაგზავნილ სინოფსისს ეწოდა („სიყვარული და სიკვდილი“). თუმცა მეგობარ დე სანქტისს ვერდი სწერდა: „ვენეციისთვის ვწერ -ს, რომელსაც, ალბათ, ლა ტრავიატა დაერქმევა. ჩვენი ეპოქის თემა“.

1853 წლის იანვრის ბოლოს ვერდი შეახსენეს, რომ კონტრაქტის მიხედვით ის ვენეციაში ერთ-ორ კვირაში უნდა ჩასულიყო და პრემიერა „1853 წლის მარტის პირველ შაბათს“ უნდა გამართულიყო. მალე გაირკვა, რომ ოპერის თანამედროვე ეპოქაში დადგმა შეუძლებელი იყო — მოთხოვნილი იყო საუკუნის გარემო, „კარდინალ რიშელიეს ეპოქა“. ამასთან, აღმოჩნდა, რომ არჩეული სოპრანო, 38 წლის ფანი სალვინი-დონატელი, ვიოლეტას როლისთვის შეუსაბამო იყო. ვერდი ძლიერ იმედგაცრუებული დარჩა და ვენეციაში ჩასვლისას, 21 თებერვალს, რეპეტიციების დროს, თავისი უკმაყოფილება ღიად გამოხატა.

პრემიერის დროს მაყურებელმა არაერთხელ გამოსტვინა წარმოდგენას; უკმაყოფილება განსაკუთრებით მიმართული იყო მთავარი როლის შემსრულებელი სოპრანოს — ფანი სალვინი-დონატელის — მიმართ. მიუხედავად იმისა, რომ იგი აღიარებული მომღერალი იყო, პუბლიკა თვლიდა, რომ 38 წლის ასაკში და ზედმეტი წონის გამო იგი დაუჯერებელი იყო ახალგაზრდა ქალის — ჭლექით დაავადებული ვიოლეტას — როლის შესასრულებლად. (ვერდი მანამდეც ცდილობდა ლა ფენიჩეს თეატრის მმართველის დარწმუნებას, რომ როლი უფრო ახალგაზრდა მომღერლისთვის გადაეცა, თუმცა უშედეგოდ.) მიუხედავად ამისა, პირველი მოქმედების დასრულება ტაშითა და ოვაციებით აღინიშნა, თუმცა მეორე მოქმედებაში მაყურებელი წარმოდგენის წინააღმდეგ შემოტრიალდა, განსაკუთრებით ბარიტონი ფელიჩე ვარეზისა და ტენორი ლოდოვიკო გრაციანის შესრულების შემდეგ. მომდევნო დღეს ვერდიმ მეგობარს, ემანუელე მუციოს, მის, ალბათ, ყველაზე ცნობილ წერილში მისწერა: „ლა ტრავიატა გუშინ საღამოს — მარცხი. ჩემი ბრალია თუ მომღერლების? დრო განსჯის“.

როგორც ფილიპს-მაცი აღნიშნავს, დამთხვევით, ამავე დროს ლა ფენიჩეს მახლობლად იტალიურ ენაზე იდგმებოდა პიესა

მიუხედავად იმისა, რომ იტალიის სხვადასხვა ქალაქის იმპრეზარიოები ოპერის დადგმას ითხოვდნენ, ვერდი უარს აცხადებდა, სანამ დარწმუნებული არ იქნებოდა შემსრულებელთა მაღალ დონეში. მათი თხოვნების მიუხედავად, კომპოზიტორი დათმობაზე არ წავიდა. როგორც ჯულიან ბადენი აღნიშნავს, საბოლოოდ სწორედ ვენეციამ „აქცია ვიოლეტა პატიოსან ქალად“, როდესაც ვერდიმ დართო ნება ოპერის დადგმას სან ბენედეტოს თეატრში. 1853 წლიდან 1854 წლის მაისამდე განხორციელდა რამდენიმე რედაქცია, ძირითადად მეორე და მესამე მოქმედებებში. ოპერა კვლავ შესრულდა 1854 წლის 6 მაისს და ამჯერად დიდ წარმატებას მიაღწია, უმთავრესად მარია სპეცია-ალდინიერის მიერ ვიოლეტას როლის შესრულების წყალობით. „მაშინ — ფიასკო იყო; ახლა — სენსაცია. თავად გამოიტანეთ დასკვნა!“ — წერდა პიავე (რომელიც ვერდის არყოფნისას წარმოებას ხელმძღვანელობდა).

ოპერა (რედაქტირებული ვერსიით) პირველად შესრულდა მადრიდში 1855 წლის 1 თებერვალს, თეატრო რეალში, ვენაში — 1855 წლის 4 მაისს იტალიურ ენაზე, ხოლო ბარსელონაში — 25 ოქტომბერს, გრან თეატრ დელ ლისეუში. ინგლისში ოპერა პირველად შესრულდა 1856 წლის 24 მაისს, იტალიურ ენაზე, ლონდონში, მის უდიდებულესობის თეატრში, სადაც იგი მორალურად საეჭვოდ მიიჩნიეს. „ეკლესიის ხელმძღვანელობამ ყველაფერი გააკეთა წარმოდგენის აკრძალვისთვის; დედოფალმა თავი შეიკავა თეატრის მონახულებისგან, თუმცა მუსიკა და ტექსტი სასახლეშიც ისმოდა“.

ამერიკის შეერთებულ შტატებში ოპერა პირველად შესრულდა მაქს მარეცეკის იტალიური ოპერის დასის მიერ 1856 წლის 3 დეკემბერს, იტალიურ ენაზე, ნიუ-იორკის მუსიკის აკადემიაში. ჯორჯ ტემპლტონ სტრონგი დღიურში წერდა: „ამბობენ, რომ სიუჟეტი ამორალურია, მაგრამ მე ვერ ვხედავ, რომ იგი სხვებზე უარესი იყოს — მით უმეტეს დონ ჯოვანისთან შედარებით“, ხოლო გაზეთ ის კრიტიკოსი აღნიშნავდა: „ვინც დონ ჯოვანის აშკარა უღირსობებს მშვიდად უყურებდა, ლა ტრავიატაში ძნელად თუ რამეზე შეიწუხებს თავს“.

საფრანგეთში ოპერა პირველად შესრულდა 1856 წლის 6 დეკემბერს, იტალიურ ენაზე, პარიზში, ში, -ის მიერ, იგი დღემდე მუდმივად იკავებს მაღალ ადგილებს მსოფლიოში ყველაზე ხშირად შესრულებული ოპერების წლიურ სიებში.