ივანე თიკანაძე

ივანე ელიშუქის ძე თიკანაძე (დ. 1868 ან 1867, მაკვანეთი, ოზურგეთის მაზრა, რუსეთის იმპერია — გ. 23 დეკემბერი, 1943, თბილისი, საბჭოთა კავშირი) — ქართველი მეან-გინეკოლოგი, ქართული მეანობის ფუძემდებელი, მედიცინოს მეცნიერებათა დოქტორი (1897), პროფესორი (1919).

ბიოგრაფია
განათლება
ივანე თიკანაძე დაიბადა ღარიბი აზნაურის, ედიშერ (ელიშუღ) თიკანაძისა და მარინე ქარცივაძის ოჯახში. გაჭირვებასა და ობლობაში გაიზარდა. სწავლობდა ჯერ ოზურგეთის საქალაქო სასწავლებელში, ხოლო შემდეგ ქუთაისის გიმნაზიაში, რომელიც 1888 წელს დაამთავრა. მატერიალური ხელმოკლეობის გარდა სწავლისადმი მის სწრაფვას რუსეთის იმპერიის მოხელეებიც აფერხებდნენ. ჭაბუკი ივანე თიკანაძე პოლიტიკურად არასაიმედო პირად მიიჩნიეს. ამიტომ არ მიიღეს პეტერბურგის უნივერსიტეტში და წინადადება მისცეს დაუყოვნებლივ დაეტოვებინა ქალაქი. იგი იძულებული გახდა შესულიყო ვარშავის უნივერსიტეტის საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტზე.

სანქტ-პეტერგურგში მცხოვრები ქართველების დახმარებით გადავიდა სამხედრო-სამედიცინო აკადემიაში. სამეცნიერო მუშაობა ივანე თიკანაძემ სტუდენტობის დროსვე დაიწყო ჯერ პოპულარულ-მეცნიერული ნაშრომების თარგმნით. 1891 წელს ქართულად თარგმნა პროფესორ ბრანტის წიგნაკი „ლენტის მსგავსი ჭიები“, რომელიც იმავე წელს გამოსცა სანქტ-პეტერბურგის კავკასიელი სტუდენტების წრის ხარჯით. ამავე დროიდან სამეცნიერო-სამკურნალო და სახალხო წერილებს ათავსებდა ქართულ, რუსულ და უცხოურ გამოცემებში. აკადემიის უკანასკნელ კურსზე მუშაობდა პროფესორ შიდლოვსკის საჰიგიენო ლაბორატორიაში, სადაც იკვლევდა ღომის ქიმიურ შემადგენლობასა და მის კვებით მნიშვნელობას. პეტროგრადში მოხსენებაც წაიკითხა „ჯანმრთელობის დამცველი საზოგადოების“ სხდომაზე. აკადემია დაასრულა 1894 წელს.

1895 წლის პირველ ნახევარში მუშაობდა „გავანის“ სამშობიარო თავშესაფარში მასენის ხელმძღვანელობით. აკადემიის დამთავრების შემდეგ ასპირანტურაში დარჩენაც შესთავაზეს. ივანე თიკანაძემ ამ წინადადებით ვერ ისარგებლა, რადგან თავი ვერ გაითავისუფლა სამხედრო სამსახურიდან. სწავლის დამთავრების შემდეგ სამხედრო სამსახურის დაწყებამდე სადოქტორო გამოცდების ჩაბარება დაიწყო. 1897 წელს სანქტ-პეტერბურგში დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია „ “. დისერტაცია 1899 წელს გამოიცა.

საქმიანობა საქართველოში
სამხედრო ნაწილი, სადაც ივანე თიკანაძე მსახურობდა, ოზურგეთში იყო განლაგებული. 1897 წლიდან ოზურგეთის თვითმმართველობის მიწვევით მუშაობდა ექიმად. ოზურგეთის საექიმო პუნქტში 9 წლის განმავლობაში ახალგაზრდა ექიმის ხელში უამრავმა ავადმყოფმა გაიარა. ივანე თიკანაძის ყურადღება მიიპყრო სამსახურიდან დათხოვნილმა ან სრულიად გათავისუფლებულმა ჯარისკაცებმა. მათი დიდი ნაწილი ტუბერკულოზით იყო დაავადებული. ივანე თიკანაძემ სტატისტიკურად აღწერა ისინი. თავისი დაკვირვებანი რუსი ექიმების დაკვირვებებს შეადარა და დასაბუთებული განცხადება წარუდგინა უფროს ექიმს. მოხსენებაში მოითხოვდა საქართველოს მკვიდრ ახალგაზრდობას სამხედრო სამსახური საქართველოში მოეხადა, რადგან ცივი ჰავა და ყაზარმების რეჟიმი ცუდად მოქმედებდა მათ ჯანმრთელობაზე.

1907-1909 წლებში თიკანაძე სამეცნიერო მიზნით გაგზავნილი იქნა სანქტ-პეტერბურგის სამხედრო-სამკურნალო აკადემიაში. 1911 წლიდან თიკანაძე მუშაობდა თბილისის სამხედრო ჰოსპიტლის უფროს ორდინატორად და შემდეგ კონსულტანტად. 1914 წელს იყო ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების ტუაფსეს წარმომადგენლობის წევრი. პირველი მსოფლიო ომი ივანე თიკანაძემ მოქმედ არმიაში გაატარა. ომის შემდეგ, 1918 წლიდან დაინიშნა თბილისის სამხედრო ჰოსპიტლის მთავარ ექიმად და გინეკოლოგიური განყოფილების გამგედ. 1918 წლის 12 აპრილს საქართველოს ეროვნული საბჭოს აღმასკომის დადგენილებით გაგზავნილ იქნა კავკასიის ფრონტზე. 1916 წელს მონაწილეობას იღებდა ქართველ ექიმთა და ბუნებისმეტყველთა საზოგადოების დაარსებაში. იყო ამ საზოგადოების თავმჯდომარე. 1919 წელს ამ საზოგადოებამ იგი ვირსალაძესა და გრიგოლ მუხაძესთან ერთად მიავლინა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამკურნალო ფაკულტეტის მოსაწყობად. ფაკულტეტის გახსნის შემდეგ თიკანაძე მიიწვიეს სამეანო კლინიკის გამგედ, აირჩიეს პროფესორად და მეან-გინეკოლოგიის კათედრის გამგედ, რომელ თანამდებობაზეც მუშაობდა უკანასკნელ დღემდე.

თიკანაძე იყო საქართველოს მეან-გინეკოლოგთა სამეცნიერო საზოგადოების ერთ-ერთი დამაარსებელი და თავმჯდომარე. იგი იყო კიევის და ხარკოვის მეან-გინეკოლოგთა საზოგადოებების საპატიო წევრი. აქტიურად მონაწილეობდა ჟურნალ „საბჭოთა მედიცინის“ დაარსებაში და წლების მანძილზე იყო მისი სარედაქციო კოლეგიის წევრი.

სამეცნიერო საქმიანობა
ივანე თიკანაძე მოკლე დროში შექმნა მეანობის ახალი სკოლა. კლინიკაში ივანე თიკანაძემ დანერგა ორსულთა ტოქსიკოზების საწინააღმდეგო, სამეანო ტრავმატიზმის, ლოგინობის ხანის საოპერაციო და ნაოპერაციებ ავადმყოფთა გართულებების პროფილაქტიკა და მკურნალობის წესები. თიკანაძე შეისწავლიდა სასქესო ორგანოების ანომალიებს და მათი ოპერაციის გზით მკურნალობის წესებს, სასქესო ორგანოების სიმსივნეების ეტიოგენეზსა და მკურნალობას, ორსულთა ტოქსიკოზს, საშვილოსნოსა და მისი დანამატების ანთებით პროცესებს, უნაყოფობის პრობლემას და სხვ. დღესაც ფართოდ იყენებენ საშვილოსნოდან ატონიური სისხლის დენის წინააღმდეგ მის მიერ შემუშავებულ წესს. თიკანაძემ საქართველოში დანერგა მრავალი მეან-გინეკოლოგიური ოპერაცია; გ. ღამბარაშვილთან ერთად პირველად გამოიყენა რენტგენის სხივები მეანობაში.

ივანე თიკანაძის ადრეული მეცნიერული შრომები სამხედრო მედიცინის სხვადასხვა საკითხებისადმი იყო მიძღვნილი. მისი ომის დროის შრომები შეეხება მალარიის, ტუბერკულოზის და სხვა გადამდებ დაავადებათა გავრცელების გზებს, პროფილაქტიკასა და მკურნალობას. მალარიის დროს ფსიქოზის განვითარება რუსეთში პირველად ივანე თიკანაძემ აღწერა. დიდ ყურადღებას უთმობდა ივანე თიკანაძე მალარიითა და ტუბერკულოზით დაავადებულ ორსულა მკურნალობას. იმ პერიოდში ორივე ეს მძიმე დაავადება ძალიან იყო გავრცელებული. თიკანაძემ პირველმა შემოიღო საქართველოში ორსულთა და მშობიარეთა მკურნალობა ქინაქინით, აკროქინით, პლაზმოციდით, რამაც მნიშვნელოვნად შეამცირა მუცლის მოწყვეტის, ნაადრევი მშობიარობის, საშვილოსნოდან სისხლის დენის, მკვდრადშობისა და ახალშობილთა სიკვდილის შემთხვევები. შემდეგში ივანე თიკანაძის ძირითადი მეცნიერული ინტერესები დაუკავშირდა სასქესო ორგანოების განვითარების მანკებს და ანომალიებს, მათი გამოსწორების ოპერაციული გზების გამონახვას და პრაქტიკაში დანერგვას. ივანე თიკანაძემ საქართველოში პირველმა დაიწყო ხელოვნური საშოს შექმნა ნ. კახიანის დახმარებით და გ. მუხაძის კონსულტაციით.

ივანე თიკანაძის კლინიკაში ერთ-ერთი მთავარი პრობლემა იყო მშობიარობის რაციონალურად ჩატარება, რისთვისაც კლინიკის მთელი კოლექტივი ჩაება საქართველოში მცხოვრები ქალების მენკის ანატომიური თავისებურებების შესწავლაში. დიდ ყურადღებას აქცევდა მშობიარობის გაუტკივარებას. ყოველი ახალი წესი მრავალმხრივ შეისწავლებოდა, გამოიცდებოდა, ეძლეოდა სათანადო შეფასება. ასევე ხმარებოდა ივანე თიკანაძე დიაგნოსტიკის და მკურნალობის სხვა ახალ წესებს. ივანე თიკანაძეს უყურადღებოდ არ დაუტოვებია სხვა საკითხებიც: სიმსივნეების მკურნალობის საკითხი, უნაყოფობის საკითხი და სხვა. ატონური სისხლის დენასთან ბრძოლის მის მიერ მოწოდებული წესი ფართოდ გამოიყენებოდა საბჭოთა კავშირში.

ძირითად პროფესიასთან ერთად ივანე თიკანაძე აქტიურ საზოგადოებრივ მუშაობასაც არ ივიწყებდა. მოღვაწეობდა ბევრ კულტურულ დაწესებულებასა და საზოგადოებაში. ეს არის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება, საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოება, განათლების საზოგადოება, კავკასიის ექიმთა საზოგადოება. საისტორიო საზოგადოებასთან დაარსდა სატერმინოლოგიო სექცია და ერთ-ერთი ქვესექციის თავმჯდომარეობა ივანე თიკანაძემ იკისრა. მან შეაგროვა უამრავი სამედიცინო ტერმინი. თვით ქართული ტერმინიც „მეანობა“ მის მიერ არის შემოღებული.

ივანე თიკანაძე აქტიურად თანამშრომლობდა საბავშვო ჟურნალებში: „ჯეჯილსა“ და „ნაკადულში“, ბეჭდავდა სამეცნიერო-პოპულარულ წერილებს, უფასოდ ასწავლიდა ჰიგიენას განათლების სკოლაში. მისი თაოსნობით თბილისში გაიხსნა ბავშვთა სახლი. გ. ღამბარაშვილტან ერთად საქართველოს ექიმთა საზოგადოებასთან დააარსა მეანობა-გინეკოლოგიის სექცია, რომელიც შემდეგ გადაკეთდა სამეანო-გინეკოლოგიურ საზოგადოებად. ამ საზოგადოების თავმჯდომარედ აირჩიეს ივანე თიკანაძე.

ოჯახი
ივანე თიკანაძის ძის, გიორგის შვილიშვილი იყო ცნობილი ქართველი ფოტოგრაფი და მთამსვლელი გურამ თიკანაძე.

ნაშრომები
ავტორია 70-ზე მეტი მეცნიერული ნაშრომისა.
შინაგანი სეკრეციის ჯირკვლები და მათი მნიშვნელობა ქალის სასქესო სფეროს პათო-ფიზიოლოგიაში : ექიმთა და სტუდენტთათვის (ავტორი). - თბილისი, საქბიომედგამის გამ-ბა და სტ., 1937
მშობიარობის შემდეგი ატონიური სისხლის დენა და მასთან ბრძოლის საშუალებანი, ტფილისი, 1931
სამეცნიერო ტერმინოლოგიის მასალები, ტფილისი, 1920
წვეთი სისხლის მოგზაურობა, ტფილისი, 1914