ნიდერლანდები

ნიდერლანდები , არაფორმალურად ჰოლანდია — სახელმწიფო, რომელიც ძირითადად მდებარეობს ჩრდილო-დასავლეთ ევროპაში და გააჩნია ტერიტორიები კარიბის რამდენიმე კუნძულზე. ევროპის ნიდერლანდებს ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან ესაზღვრება ჩრდილოეთის ზღვა, სამხრეთით ბელგია, აღმოსავლეთიდან გერმანია. ნიდერლანდებს საზღვაო საზღვრები აქვს ბელგიასთან, გერმანიასთან და გაერთიანებულ სამეფოსთან. ის წარმოადგენს საპარლამენტო დემოკრატიის უნიტარულ სახელმწიფოს. ქვეყნის დედაქალაქია ამსტერდამი, ხოლო მთავრობა განთავსებულია ჰააგაში. ნიდერლანდებს ხშირად შეცდომით მოიხსენიებენ მისი ისტორიული რეგიონის — ჰოლანდიის სახელით, თუმცა დღეისათვის მისი თორმეტი პროვინციიდან ამ სახელწოდებით მხოლოდ ორია ცნობილი — (ჩრდილოეთ და სამხრეთ ჰოლანდია).

ნიდერლანდების ტერიტორიის 20 % (სადაც ქვეყნის მოსახლეობის 21 % ცხოვრობს) ზღვის დონიდან დაბლა მდებარეობს, ხოლო მთლიანი ტერიტორიის 50%-ის აბსოლუტური სიმაღლე მხოლოდ ერთ მეტრს აღწევს. სწორედ ამ ფიზიკურ-გეოგრაფიული მახასიათებლიდან მოხდა ქვეყნის სახელწოდების დამკვიდრება როგორც მშობლიურ — , ასევე სხვა ევროპულ ენებზეც (გერმანულად: , პორტუგალიურად: , ხორვატიულად: , ესპანურად: , ფრანგულად: -, შვედურად: , ნორვეგიულად: , იტალიურად: , ბერძნულად: , ფინურად: ), რაც ითარგმნება როგორც დაბალი ქვეყანა. ზღვის დონიდან დაბლა მდებარე ტერიტორიების უმეტესობა საუკუნეების მანძილზე ხელითაა შექმნილი. ნიდერლანდების ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი წარმოადგენს ევროპის სამი მნიშვნელოვანი მდინარის ესტუარს — რაინი-მაასი-შელდის დელტას.

სახელწოდება
ოფიციალური: ქართულად — ნიდერლანდები; ნიდერლანდულად — ;
ეტიმოლოგია: ეს სახელმწიფო რამდენიმე სახელითაა ცნობილი:
ნიდერლანდი — ნიდერლანდურ ენაზე მისი სახელწოდება ნიშნავს „დაბლობ მიწებს“.
ჰოლანდია — გერმანიკული , „ტყიანი მხარე“ (ჰოლანდია ნიდერლანდების ერთ-ერთი მხარეა, მაგრამ ამ სახელით ხშირად მთელ ქვეყანას მოიხსენიებენ).
ბატავია — გერმანიკული „სავარგულები“, მომდინარეობს -საგან.
ქვეყნის კოდი — .

გეოგრაფია
სტატისტიკის ცენტრალური ბიუროს მიხედვით, ნიდერლანდების ევროპული ნაწილის ფართობი, წყლის ნაწილის ჩათვლით, 41,545 კმ2-ია; ხოლო მხოლოდ ხმელეთის ფართობი შეადგენს 33,481 კმ2-ს. ნიდერლანდების კარიბული ტერიტორიის ფართობი 328 კმ2-ია და მოქცეულია ჩრდილოეთ 50° და 54° განედებსა და აღმოსავლეთის 3° და 8° გრძედებს შორის.

ნიდერლანდები გეოგრაფიულად დაბალი, სწორი ქვეყანაა; მისი მთლიანი ფართობის 26%, სადაც ქვეყნის მოსახლეობის 21% ცხოვრობს, ზღვის დონეზე დაბლა მდებარეობს, ხოლო ტერიტორიის 50%-ის სიმაღლე არ აღემატება ზღვის დონიდან 6 მეტრს. 1953 წლის თებერვლის დასაწყისში ჩრდილოეთ ზღვის უზარმაზარმა წყალდიდობამ ნიდერლანდების სამხრეთ-დასავლეთით რამდენიმე ჯებირის ჩამონგრევა გამოიწვია; წყალდიდობის შედეგად დაიხრჩო 1,800-ზე მეტი ადამიანი. შემდგომში ნიდერლანდების მთავრობამ დაიწყო ფართომასშტაბიანი პროგრამა, „დელტა სამუშაოები“, ქვეყნის დასაცავად მომავალი წყალდიდობისგან; აღნიშნული პროექტი 13 წლის შემდეგ დასრულდა.

ნიდერლანდები არის ერთ-ერთი ქვეყანა, რომელზეც შეიძლება ყველაზე მეტად იმოქმედოს კლიმატის ცვლილებამ. ზღვის დონის აწევა არაა ერთადერთი პრობლემა, ამინდის ცვლილებამ შესაძლოა მდინარეთა ჯებირებიდან გადმოსვლა გამოიწვიოს.

ისტორია
პირველი არქეოლოგიური მონაცემები, რითაც უძველესი ადამიანის თანამედროვე ნიდერლანდების ტერიტორიაზე არსებობა დასტურდება — ქვედა პალეოლითის ხანას (დაახლ. 250 ათასი წლის წინ) მიეკუთვნება. ისინი ნადირობასა და შემგროვებლობას მისდევდნენ. გამყინვარების პერიოდის ბოლოსთვის აღნიშნული ტერიტორია ადამიანთა სხვადასხვა პალეოლითური ჯგუფებით იყო დასახლებული. დაახლოებით ძვ.წ.აღ-ით 8000 წლისათვის, მეზოლითის და რკინის ხანაში ნიდერლანდების ტერიტორიაზე ადამიანები უკვე ფართოდ იყვნენ დასახლებულნი.

ნიდერლანდების ტერიტორიაზე რომაელთა მისვლის დროს, აქ ძირითადად გერმანული ტომები ცხოვრობდნენ, რომლებიც დაახლოებით ძველი წელთაღრიცხვის 600 წლისთვის დასახლდნენ. კელტური ტომის წარმომადგენლები ძირითადად ქვეყნის სამხრეთში ცხოვრობდნენ. რომის იმპერიამ ნიდერლანდები შეუერთა ქვემო გერმანიის პროვინციას.

შუა საუკუნეებში ნიდერლანდები გაერთიანებული იყო საღვთო რომის იმპერიაში. ამ ტერიტორიას საუკუნემდე ჰაბსბურგების დინასტია მართავდა. შემდგომ ქვეყანაში გავრცელდა კალვინიზმი, რამაც სახელმწიფოში განხეთქილება გამოიწვია. 1555 წელს დადებული აუგსბურგის ზავით, ეს ტერიტორია, ესპანეთის მეფე ფილიპე -ს ერგო. 1566 წელს ნიდერლანდებში დაიწყო ანტიკათოლიკური აჯანყება. ფილიპე -ს სურდა ნიდერლანდების ტერიტორიაზე გაეძლიერებინა თავისი გავლენა და აღმოეფხვრა, პროტესტანტული რელიგიის გავრცელება. ესპანეთის წინააღმდეგ აჯანყებას სათავეში ჩაუდგა უილიამ ორანელი. 1581 წლის 26 ივლისს გამოცხადდა ნიდერლანდების დამოუკიდებლობა, ამას მოჰყვა დამოუკიდებლობისთვის ომი (1568-1648), რომელიც ისტორიაში ნიდერლანდების რევოლუციის სახელით შევიდა. ომის დასრულების შემდეგ დაიწყო „ოქროს ხანა“ ნიდერლანდების ისტორიაში, აღმავლობის გზაზე დადგა ქვეყნის ეკონომიკა, კულტურა. საუკუნის განმავლობაში ეს ქვეყანა ჩამოყალიბდა როგორც, უდიდესი საზღვაო სახელმწიფო, რომელსაც მრავალი კოლონია გააჩნდა.

 საუკუნის დასაწყისში საფრანგეთმა მოახდინა ნიდერლანდების ოკუპაცია, თუმცა ნაპოლეონის ხელისუფლების დამხობის შემდეგ ნიდერლანდებმა კვლავ აღიდგინა დამოუკიდებლობა. 1830 წელს ბელგია გამოეყო ნიდერლანდებს და თავი დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ გამოაცხადა, 1890 წელს კი მოხდა ლუქსემბურგის გამოყოფა. 1848 წელს ქვეყანა კონსტიტუციურ-მონარქიული მმართველობის ფორმაზე გადავიდა.

პირველი მსოფლიო ომის განმავლობაში ნიდერლანდები ნეიტრალური სახელმწიფო იყო. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ნაცისტურმა გერმანიამ მისი ოკუპაცია მოახდინა. დაბომბვების შედეგად თითქმის მთლიანად დაინგრა ქალაქი როტერდამი. ომის შემდეგ დაიწყო ქვეყნის აღდგენის პროცესი. ამას მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი მარშალის გეგმამ. ომის შემდეგ სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა მოიპოვეს ნიდერლანდების ყოფილმა კოლონიებმა — ინდონეზიამ და სურინამმა. მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა სახელმწიფოში ცხოვრების დონე.

1957 წელს ნიდერლანდები გახდა ევროკავშირის ერთ-ერთი დამფუძნებელი სახელმწიფო.

სახელმწიფო
პოლიტიკური სისტემა — კონსტიტუციური მონარქია.
სახელმწიფოს მეთაური — დედოფალი ბეატრიქსი (, 1980). აღსანიშნავია, რომ საუკუნეზე მეტია ნიდერლანდების ტახტზე მხოლოდ ქალები არიან: ვილჰელმინა — 1890-1948, იულიანა — 1948-1980.
მთავრობის მეთაური — პრემიერ-მინისტრი — მარკ რიუტე (2010-დან).
საკანონმდებლო ორგანო — ორპალატიანი პარლამენტი — გენერალური შტატები (75+150 წევრი).
ადმინისტრაციული დაყოფა. ნიდერლანდების სამეფო ადმინისტრაციულად იყოფა 12 პროვინციად : გელდერლანდი (ცენტრი - არნჰემი), გრონინგენი (გრონინგენი), დრენთე (ასენი), ზელანდია (მიდელბურგი), ლიმბურგი (მაასტრიხტი), ოვერეისელი (ზვოლე), სამხრეთი ჰოლანდია (ჰააგა), უტრეხტი (უტრეხტი), ფლევოლანდი (ლელისტადი), ფრისლანდია (ლეუვარდენი), ჩრდილოეთი ბრაბანტი (ჰერტოგენბოში), ჩრდილოეთი ჰოლანდია (ჰაარლემი).
სამფლობელოები. ნიდერლანდებს აქვს ორი სამფლობელო კარიბის ზღვის აუზში: არუბა; ნიდერლანდების ანტილის კუნძულები.

დემოგრაფია
2020 წლის 31 მაისის მდგომარეობით ნიდერლანდების მოსახლეობა 17,418,808-ს შეადგენდა. არის ევროპის მეხუთე ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქვეყანა და თუ მცირე სახელმწიფოებს, მონაკოს, სან-მარინოსა და ვატიკანს, ვუგულებელყოფთ, იგი ევროპის ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქვეყნის სტატუს იღებს. საშუალოდ კვადრატულ კილომეტრზე 521 მცხოვრებით, იგი დასახლების სიმჭიდროვით მსოფლიოში მე-12-ეა. მთლიანი მოსახლეობის რაოდენობის მხრივ მსოფლიოს ქვეყნებს შორის 64-ე პოზიციაზეა. 1900-1950 წლებში ქვეყნის მოსახლეობა თითქმის გაორმაგდა: 5.1 მილიონიდან 10 მილიონს მიაღწია. 1950-2000 წლებში მოსახლეობა კიდევ უფრო გაიზარდა და 15.9 მილიონი გახდა. 2013 წელს ზრდის სავარაუდო ტემპია 0.44%.

2018 წლის მონაცემებით შობადობის მაჩვენებელი ნიდერლანდებში 1 ქალზე 1.78 ბავშვია, ნიდერლანდებში დაახლოებით 150-200 ათასი ემიგრანტი ცხოვრობს, რომლის დიდი ნაწილი კონცენტრირებულია ამსტერდამსა და ჰააგაში (დღესდღეობით ამ ქალაქების მოსახლეობა შეადგენს მთლიანი პოპულაციის 10%-ს).

ნიდერლანდელები არიან ყველაზე მაღალი ხალხი მსოფლიოში, ეროვნებით, საშუალო სიმაღლე ზრდასრულ მამაკაცებში 1,81 მეტრია, ხოლო ზრდასრულ ქალებში - 1.67 (2009 წლის მონაცემებით). ქვეყნის სამხრეთ ნაწილის მოსახლეობა ჩრდილოეთთან შედარებით 2 სმ-ით მაღალია.

ევროსტატის მიხედვით, 2010 წელს ქვეყანაში უცხოეთში-დაბადებული 1.8 მილიონი ადამიანი ცხოვრობდა, რაც მთლიანი მოსახლეობის 11.1%-ია. აქედან, 1.4 მილიონი (8.5%) დაიბადა ევროკავშირის გარეთ, ხოლო 0,43 მილიონი (2.6%) - ევროკავშირის სხვა წევრ სახელმწიფოში. 2016 წლის 21 ნოემბერს ნიდერლანდებში ცხოვრობდა ისეთი 3.8 მილიონი ადამიანი, რომლის ერთი მშობელი მაინც იყო უცხოეთში დაბადებული. ამსტერდამისა და როტერდამის ახალგაზრდების ნახევარზე მეტს არადასავლური წარმომავლობა აქვს. ნიდერლანდელები, ან ნიდერლანდელების შთამომავლები მიგრანტის სტატუსით გვხვდებიან მთელს მსოფლიოში; განსაკუთრებით მრავლად არიან კანადაში, ავსტრალიაში, სამხრეთ აფრიკასა და აშშ-ში. აშშ-ის სტატისტიკური აღწერის ბიუროს 2006 წლის მონაცემებით, 5 მილიონზე მეტი ამერიკელი ნაწილობრივ, ან სრულიად, ნიდერლანდური წარმოშობისაა. სამხრეთ აფრიკაში დაახლოებით 3 მილიონი ჰოლანდიელი შთამომავალი აფრიკანელი ცხოვრობს.

კვადრატულ კილომეტრზე საშუალოდ 521 მცხოვრებით ნიდერლანდები მოსახლეობის სიმჭიდროვით მსოფლიოს მე-12 ქვეყანაა. აღნიშნული მაჩვენებლით იგი ევროპის მეხუთე უდიდესი მეტროპოლიტური ტერიტორიაა. ჰოლანდიის ცენტრალურ სტატისტიკის ბიუროს თანახმად, 2015 წელს, ჰოლანდიის მოსახლეობის 28%-ს ჰქონდა სახარჯო შემოსავალი 45,000 ევროზე მეტი (არ შედის ჯანმრთელობის დაცვის ან განათლების ხარჯები).

ენა
ოფიციალური ენა ნიდერლანდურია, რომელზეც მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი ლაპარაკობს. ნიდერლანდურის გარდა, ჩრდილოეთს პროვინცია ფრისლანდიის მეორე ოფიციალური ენა ფრიზულია. აღნიშნულ პროვინციაში ფრიზულ ენას ოფიციალურის სტატუსი აქვს მინიჭებული (მთავრობის ოფიციალური მიმოწერა ფრიზულ ენაზე ხორციელდება). ქვეყნის ევროპულ ნაწილში რეგიონული ან უმცირესობათა ენების ევროპული ქარტიის მიხედვით კიდევ ორ რეგიონალურ ენას ვხვდებით.

რელიგია
ნიდელანდელები ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად რელიგიური ხალხია მსოფლიოში. საუკუნის მიწურულამდე ქვეყანაში ძირითადი რელიგია ქრისტიანობა იყო. მიუხედავად იმისა, რომ რელიგიური ჯგუფების მხრივ ქვეყანა მაინც მრავალფეროვანია, არა-რელიგიური ადამიანების რიცხვი სულ ოფრო იზრდება.

2015 წელს, „სტატისტიკ ნიდერლანდსის მიხედვით“, ნიდერლანდები სამთავრობო ინსტიტუტმა, რომელიც ქვეყნის შესახებ სტატისტიკურ მონაცემებს აგროვებს, დაადგინა, რომ მთლიანი მოსახლეობის 50.1% არა-რელიგიური ადამიანია. ჯგუფებში, რომლებსაც ნიდერლანდების არა-რელიგიური მოსახლეობა ქმნის, შედის „ “-იც. ქრისტიანები მთლიანი მოსახლეობის 43.8%-ს შეადგენენ, რომლებიც ნაწილდება შემდეგ ჯგუფებად: 23.7% - კათოლიკეები, 15.5% პროტესტანტები, ხოლო 4.6% - სხვა ქრისტიანული მიმდინარეობები. 4.9% ისამის მიმდევარია, ხოლო 1.1% - სხვა რელიგიების (მათ შორის იუდაიზმის, ბუდიზმის და ინდუიზმის). 2006 წელს -სა და -ის დამოუკიდებელი ინტერვიუების თანახმად, ნიდერლანდების მოსახლეობის 34% ქრისტიანი იყო; 2015 წლისთვის ქრისტიანთა წილი 24%-მდე დაეცა (11.7% კათოლიკეები, 8.6% , ხოლო 4.2% ქრისტიანობის სხვა დანარჩენი მიმდინარეობები). ნიდერლანდებში არა-რელიგიური მოსახლეობის წილი წლების მიხედვით შემდეგნაირად ნაწილდება: 1966 წელს - 33%, 1979 წელს - 43%, 1996 წელს - 53%, ხოლო 2006 წელს - 61%. -ს (სოციალური და კულტურული დაგეგმარების სააგენტო, ) აზრით, 2020 წლისთვის ქვეყანის მოსახლეობის 72% არა-რელიგიური ადამიანია.

ეკონომიკა
ნიდერლანდები მაღალგანვითარებული ინდუსტრიულ-აგრარული ქვეყანაა, ე.ე.პ. მოცულობით (403 მლრდ $) მსოფლიოში მე-12 ადგილი უკავია.
ე.ე.პ. სტრუქტურა (%) — სოფლის მეურნეობა — 3, მრეწველობა — 28, მომსახურება — 68;
ე.ე.პ. (1 სულზე) — 25 830 $.
ექსპორტი — რძის პროდუქტები, ყვავილები, ბოსტნეული, ელექტრომოწყობილობანი.
უდიდესი კომპანიები — ჰაინეკენი, ფილიპსი, შელ-ოილი, კლმ, იუნილევერი.
ბიუჯეტი — 134 000 მლნ $. ვალუტა — ევრო ; 2002 წლამდე ჰოლანდიური გულდენი.

მემკვიდრეობა
ამსტერდამი: ძველი ქალაქი, ეკლესიები: უდე-კერკი ( ს.), ნეუვე-კერკი ( ს.), აუდე-კერკი ( ს.), სამეფო სასახლე ( ს.), რატუშა ( ს.);
გრონინგენი: ეკლესია აა ( ს.);
მაასტრიხტი: ეკლესია ონზე ( ს.), „ჯოჯოხეთის ჭიშკარი“ ( ს.);
მიდელბურგი: რატუშა ( ს.);
ბრედა: ტაძარი ( ს.), ციხე-სიმაგრე ( ს.).

სპორტი
ნიდერლანდების 16.8 მილიონი მცხოვრებიდან დაახლოებით 4.5 მილიონი ქვეყანაში რეგისტრირებული 35,000 კლუბიდან ერთ-ერთში მაინც არის რეგისტრირებული. მოსახლეობის დაახლოებით მესამედი ნაწილი (15-75 ასაკში) სპორტით ყოველკვირეულად კავდება. ქვეყანაში ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობა ფეხბურთია; მეორე ყველაზე პოპულარული სპორტი სახეობა ბალახის ჰოკეია, ხოლო მესამე - ფრენბურთი. ნიდერლანდების ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები არის ქვეყანაში სპორტის მხრივ ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ობიექტი; იგი განსაკუთრებით პოპულარული გახდა 1970-იანი წლებიდან, ყველა დროის ერთ-ერთმა საუკეთესო ფეხბურთელმა იოჰან კრეიფიმ მწვრთნელ რინუს მიჩელთან ერთად საფეხბურთო ტაქტიკა, შეიმუშავეს. ინდივიდუალურ სპორტებს შორის განსაკუთრებით პოპულარობით სარგებლობს ჩოგბურთი, ტანვარჯიში და გოლფი.

სპორტის ორგანიზაციების ჩამოყალიბება საუკუნის ბოლოდან დაიწყო და საუკუნის მიწურულს დასრულდა. აღნიშნულ პერიოდშიდაარსდა ფედერაციები, ჩამოყალიბდა საერთო წესები და შეიქმნა სპორტული კლუბები. 1912 წელს შეიქმნა ნიდერლანდების ეროვნული ოლიმპიური კომიტეტი. ჯერჯერობით, ქვეყანას ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე 266, ხოლო ზამთრის ოლიმპიურ თამაშებზე 110 მედალი აქვს მოპოვებული. საერთოშორისო შეჯიბრებებში, ნიდერლანდის ნაკრებები და ათლეტები რამდენიმე სახეობაში დომინირებენ. ნიდერლანდებით მინდორის ჰოკეის ქალთა ნაკრები მსოფლიოს თასის ისტორიაში ყველაზე წარმატებული გუნდია. ქვეყნის ბეიზბოლის ნაკრებს ევროპის 32 ჩემპიონატიდან 20 აქვთ მოგებული. ნიდერლანდელ -1 კიკბოქსერებს 19 -1 მსოფლიო გრანდ პრიქსიდან 15 აქვთ მოგებული.

ბოლო პერიოდში, ქვეყანაში დიდ პროგრესს განიცდის კრიკეტი. ნიდერლანდელებმა მონაწილეობა მიიღეს 1996, 2003, 2007 და 2011 წლის კრიკეტის მსოფლიო ჩემპიონატებში. აგრეთვე მოხვდნენ 2009 და 2014 წლების 20 მსოფლიო თასის საკვალიფიკაციო ეტაპებზეც. 2009 წელს, 20 მსოფლიო თასზე ნიდერლანდებმა ინგლისი, იმ დროს მოქმედი მსოფლიო ჩემპიონი და თამაშის გამომგონებელი ერი, დაამარცხა.

ცნობილი ნიდერლანდელები
მომღერლები: სიმონე სიმონსი, ფლორ იანსენი
მოგზაურები: ვილემ ბარენცი, აბელ ტასმანი
ფილოსოფოსები: ბარუხ სპინოზა, ერაზმ როტერდამელი
მხატვრები: ვინსენტ ვან გოგი, ფრანს ჰალსი, რემბრანდტ ვან რეინი, იან ვერმეერი
მეცნიერები: კრისტიან ჰიუგენსი, ანტონ ვან ლევენჰუკი, თომას სტილტიესი, ჰენრიკ ლორენცი
სპორტსმენები: მაქს ეივე, იან ტიმანი, იოჰან კრუიფი, რობ რენსენბრინკი, მარკო ვან ბასტენი, რუდ გულიტი, დენის ბერგკამპი
ანა ფრანკი, მატა ჰარი, პიტერ სტუივეზანტი