iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ინგლისის პრემიერლიგა 2008-2009

2008–2009 წლების სეზონი იყო რიგით მე–17 მისი დაარსების თარიღიდან, 1992 წლიდან. მანჩესტერ იუნაიტედმა,რომელმაც პრემიერლიგის ხანგრძლივი პაექრობა მეთერთმეტედ მოიგო,წინა სეზონის მსგავსადაც შეძლო ტიტულის დაცვა.თამაშებმა,რომელთა განრიგი 2008 წლის 16 ივნისს იქნა გამოცხადებული,სტარტი 2008 წლის 16 აგვისტოს, შაბათს აიღო და 2009 წლის 24 მაისს დასრულდა. გათამაშებაში ოცმა გუნდმა მიიღო მონაწილეობა.მათ შორის იყო ის 17 გუნდი, რომლებმაც პრემიერლიგის წინა სეზონშიც მიიღეს მონაწილეობა და ის 3 გუნდი, რომლებმაც ჩემპიონლიგაში საპრიზო ადგილები დაიკავეს და აღზევდნენ პრემიერლიგაში.
ახალი სეზონის დასაწყისში, კლუბებს ნება დართეს სათადარიგოთა სკამზე ხუთის ნაცვლად უკვე 7 ფეხბურთელი დაესვათ. ეს სეზონი აგრეთვე იმითაც იყო განსხვავებული, რომ თამაშები არ ტარდებოდა ახალი წლის დღეს, როგორც ეს ტრადიციადაა მიღებული ინგლისში.ამის მთავარი მიზეზი კი იყო ის, რომ საფეხბურთო ასოციაციის მატჩები, რომლებიც ტრადიციულად იანვრის პირველ შაბათს ტარდებოდა, 2009 წელს უკვე ახალი წლის დღეს იქნა გადმოტანილი.
სეზონის პირველი გოლი არსენალელმა სამირ ნასრიმ გაიტანა პრემიერლიგაში ახლადაღზევებული ვესტ ბრომვიჩის წინააღმდეგ შეხვედრის მეოთხე წუთზე გახსნის მატჩში, 16 აგვისტოს.ასტონ ვილას ფორვარდმა გაბრიელ აგბონლაჰორმა კი სეზონის პირველი ჰეთ–თრიქი შეასრულა მანჩესტერ სიტის წინააღმდეგ, როდესაც 7 წუთში 3 გოლის გატანა შეძლო.
მანჩესტერ იუნაიტედმა პრემიერლიგის ჩემპიონის ტიტული 2009 წლის 16 მაისს, არსენალთან 0–0 დამთავრებულ შეხვედრაში შეინარჩუნა. მათ პრემიერლიგის ჩემპიონობა მეთერთმეტედ, ინგლისში პირველი გუნდის წოდება კი უკვე მეთვრამეტედ მოიპოვეს და ამ მაჩვენებლით ლივერპულს გაუთანაბრდნენ.
ეს იყო მეორე შემთხვევა, როდესაც მანჩესტერელებმა ტიტული ზედიზედ 3 წლის განმავლობაში შეინარჩუნეს. ვესტ ბრომვიჩი გახდა პირველი გუნდი, რომელიც ჩემპიონლიგაში დაქვეითდა ლივერპულთან საშინაო მატჩის 2–0 წაგების შემდეგ, 2009 წლის 17 მაისს. ჩემპიონლიგას ისინი მიდლსბროსთან და ნიუკასლთან ერთად შეუერთდნენ, რომლებიც სეზონის ბოლო ტურში, შესაბამისად, ვესტ ჰემთან და ასტონ ვილასთან დამარცხდნენ.ეს ნიშნავდა იმას, რომ ჰალი და სანდერლენდი დაქვეითებას გადაურჩნენ, მიუხედავად მანჩესტერთან და ჩელსისთან განცდილი მარცხისა.ეს იყო პირველი შემთხვევა 2005–2006 წლების სეზონის შემდეგ, როდესაც წინა სეზონში აღზევებული გუნდებიდან ორმა მათგანმა შეძლო ადგილის შენარჩუნება. ასტონ ვილამ, ევერტონმა და ფულემმა ევროპის ლიგის საგზური მიიღეს პრემიერლიგაში დაკავებული მაღალი ადგილების გამო.
ბიბლოსი

ბიბლოსი (ბერძ. , „წიგნი“) — ბიბლიური გებალი, ერთ-ერთი უძველესი ფინიკიური ქალაქი. იგი წარმოადგენდა საზღვაო პორტს ქალაქებს, სიდონსა და ტრიპოლის, შორის. სწორედ ამ ქალაქის ნანგრევებზეა აშენებული თანამედროვე ჯებეილი, რომელიც ბეირუთიდან დაშორებულია 42 კმ.-ით. ბერძნულ-რომაული ხანიდან გებალს უკვე ბიბლოსი ეწოდა, რადგანაც აქ მზადდებოდა მაღალი ხარისხის პაპირუსის ქაღალდი.

არქეოლოგიურ მასალებსა და ისტორიულ წყაროებზე დაყრდნობით ირკვევა, რომ გებალი ადრეულ ბრინჯაოს ხანაში დაარსებულა. მისი ეკონომიკური აღმასვლა თარიღდება ძვ.წ. - საუკუნეებით. მაშინ, როდესაც უგარითთან ერთად წარმოადგენდა ეგვიპტელების მიერ კონტროლირებად რეგიონს (ე.წ. „ამურუს რეგიონი“). აღსანიშნავია, რომ ტვიროსისა და სიდონის გვერდით ამ ქალაქს ეგვიპტელები განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდნენ, რაზეც მეტყველებს ამარნას არქივებში დაცული წერილები. ამ კორესპოდენციის ძირითადი ადრესატები ბიბლოსელები იყვნენ.
ლიეტუვის სეიმი

ლიეტუვის რესპუბლიკის სეიმი — ლიეტუვის უმაღლესი საკანონმდებლო ორგანო.

საერთო აღწერა
სეიმი შედგება ერთი პალატისაგან, რომლის შემადგენლობაშიც საყოველთაო, თანასწორუფლებიანი, ფარული კენჭისყრის საფუძველზე არჩეული 141 დეპუტატია, მათგან 71 დეპუტატს ირჩევენ ერთმანდატიანი ოლქებიდან მაჟორიტარული სისტემით, 70-ს კი — პროპორციული სიით 5 %-იანი ბარიერის გადალახვის შედეგად. ლიეტუვის კონსტიტუციის მეხუთე თავის მიხედვით სეიმის დეპუტატად აირჩევა ლიეტუვის მოქალაქე, რომელიც მუდმივად ცხოვრობს ლიეტუვაში.

სეიმი ყოველწლიურად იკრიბება ორჯერ — საგაზაფხულო და საშემოდგომო სესიებზე. საგაზაფხულო სესია იწყება 10 მარტს და გრძელდება 30 ივნისამდე. საშემოდგომო სესია კი იწყება 10 სექტემბერსს და მთავრდება 23 დეკემბერს. რიგგარეშე სესიის მოწვევა შეუძლია პარლამენტის თავმჯდომარეს დეპუტატების საერთო რაოდენობის 1/3-ის მოთხოვნით ან პრეზიდენტს.

სეიმის სხდომას უძღვება სეიმის თავმჯდომარე (2013 წლის ოქტომბრიდან ლორეტა გრაუჟინიენე) ან მისი მოადგილე. ახლადარჩეული პარლამენტის პირველ სხდომას ხსნის და უძღვება ასაკით ყველაზე უფროსი წევრი.

უფლებამოსილებები
განიხილავს და იღებს კონსტიტუციურ ცვლილებებს.
გამოსცემს კანონებს.
ნიშნავს ლიეტუვის პრეზიდენტის არჩევნების თარიღს.
მოიწონებს ან არ მოიწონებს პრეზიდენტის მიერ წარმოდგენილი პრემიერ-მინისტრის კანდიდატურას.
ნიშნავს საკონსტიტუციო სასამართლოს და უზენაესი სასამართლოს წევრებს და მათ ხელმძღვანელებს.
ნიშნავს და ათავისუფლებს კონტროლის პალატის თავმჯდომარეს.
ნიშნავს ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებს.
ქმნის ცენტრალურ საარჩევნო კომისიას.
ამტკიცებს სახელმწიფო ბიუჯეტს და ახორციელებს კონტროლს მის შესრულებაზე.
გამოსცემს ამნისტიის კანონს.

ისტორია
1990 წლის 24 თებერვალს მოწვეულმა სეიმმა 1990 წლის 11 მარტს გამოაცხადა დამოუკიდებლობის აღდგენა, მას ლიეტუვის ისტორიაში ეწოდა "აღმდგენი სეიმი". დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ პირველი საპარლამენტო არჩევნები გაიმართა 1992 წლის ოქტომბერ-ნოემბერში, მეორე სეიმი მოწვეულ იქნა 1996-2000 წლებში. ამჟამად მოქმედებს მეხუთე მოწვევის სეიმი, რომელიც აირჩიეს 2008 წელს და რომლის უფლებამოსილების ძალაც გრძელდება 2012 წლამდე.

შენობა
ახლანდელი შენობა შედგება 4 ნაწილისაგან. პირველი შენობა ააშენეს 1976-1980 წწ. ალგიმანდას და ვიტაუტას ნასვიტისებმა, მასში განთავსებული იყო ლიტვის სსრ-ს უმაღლესი საბჭო. 2007 წელს საშემოდგომო სესია დაიწყო პლენალური სხდომის ახალ დარბაზში.
პირღებულის მონასტერი

პირღებული — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, საუკუნის ღვთისმშობლის სახელობის სამონასტრო კომპლექსი თეთრიწყაროს სამხრეთ-დასავლეთით 10 კმ-ზე, მდინარე ხრამის მარცხენა ნაპირზე. შემონახულია კომპლექსის ცენტრალური ნაგებობა — დიდი ეკლესია, რომელიც ფრაგმენტებისა და წარწერის თანახმად აგებულია რუსუდანის მეფობის ხანაში (1222-1245). ეკლესია შიგნით მოხატული იყო. გარედან კედლებზე წარწერებია. ერთ-ერთ მათგანში ნათქვამია, რომ თბილელ ელისე საგინაშვილს საუკუნეში ეკლესიისათვის სამხრეთიდან კარიბჭე და საძვალე მიუშენებია (ახლა დანგრეულია). ეკლესიას გარს ერტყა გალავანი, რომელშიც ჩართული იყო სამსართულიანი სამრეკლო (დარჩენილია 2 სართული). სართული ჭიშკარს წარმოადგენდა. ეკლესიის სამხრეთ-დასავლეთით დიდი შენობის ნაშთია. კლდეებში განლაგებული გამოქვაბულები, როგორც ჩანს, ბერების სადგომ სენაკებად იყო გამოყენებული. ეკლესიის ზემოთ, ფერდობზე, გვიანდელი ხანის დარბაზული ეკლესიაა.
პირშუშხა

პირშუშხა — მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარი კომბოსტოსებრთა ოჯახისა. მოიცავს 2 სახეობას, რომელიც იზრდება ევროპასა და აზიაში.

საქართველოში გვხვდება მხოლოდ 1 სახეობა — ჩვეულებრივი პირშუშხა . მოჰყავთ ბოსტანში. ხშირად ველურდება. ფესვსა და ფოთოლში არის ვიტამინები, ეთეროვანი ზეთები, მინერალური მარილები, ფიტონციდები და ფერმენტი ლიზოციმი.

ფესვის ცხარე გემო და სპეციფიკური სუნი გამოწვეულია მასში მდოგვის ზეთისა და გლიკოზიდ სინიგრინის არსებობით. ფესვი იჭმება (ნედლი, მოხარშული), ფესვის გამონაწური კი სურავანდის საწინააღმდეგო საუკეთესო საშუალებაა. მრავლდება ვეგეტატიურად. მოსავალს იღებენ (100-300 ც/ჰა) გვიან შემოდგომაზე.
პირჩიტა

პირჩიტა — კარულ-ხეობის ტიპის მყინვარი საქართველოში, კახეთის მხარეში, ახმეტის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს აწუნთის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე პირიქითი ალაზნის აუზში. სიგრძე 0,8 კმ, ფართობი 0,75 კმ². მყინვარის ენა ეშვება ზღვის დონიდან 3270 მ-მდე. პირჩიტა საზრდოობს მყინვარული ნაკადებითა და ზვავებით. პირჩიტის მყინვარის ენის ბოლოზე სათავე აქვს მდინარე პირიქითი ალაზნის სათავეს — ქვახიდისწყალს.
პიტაკი

პიტაკი ( — პერგამენტის ნაჭერი < ბერძნ. — საწერი ფირფიტა, ქაღალდი, ფურცელი), წერილი, საბუთი („ქარტაჲ დაწერილი“) ძველ საქართველოში. ტერმინი „პიტაკი“ წერილობით თხოვნას ანუ „სავედრებელს“ — „უდარესისაგან უაღრესისა მიმართ მინაწერს“ (საბა) და წყალობა-ბოძებისა თუ თარხნობის სიგელს აღნიშნავდა. სამდივანმწიგნობრო ენასა და ტერმინოლოგიაში იგი შედარებით იშვიათად იხმარებოდა (თანამედროვე სიტყვახმარებაში პატაკი).
გიორგი ფურცელაძე

გიორგი მიხეილის ძე ფურცელაძე (დ. 1 იანვარი, 1866 — გ. 31 აგვისტო, 1924) — ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალ-მაიორი (1916); გენერალ მიხეილ ფურცელაძის შვილი. სამხედროები იყვნენ ასევე მისი ძმები: ალექსანდრე, ოთარი, ირაკლი, ერასტი და სოლომონი.

ბიოგრაფია
განათლება მიიღო ტფილისის კადეტთა კორპუსში. 1866 წლიდან მსახურობდა რუსეთის არმიაში. პირველი წოდება (პოდპორუჩიკი) მიიღო 1888 წელს. 1901 წელს დაამთავრა გენერალური შტაბის აკადემია და მიენიჭა კაპიტნის წოდება. მონაწილეობდა რუსეთ-იაპონიის ომში (1904-1905). 1911 წელს გახდა პოლკოვნიკი. პირველი მსოფლიო ომის დროს მეთაურობდა შირვანის 84-ე ქვეით პოლკს. 1916 წელს მიენიჭა გენერალ-მაიორის წოდება.

1918 წლიდან მსახურობდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის არმიაში. 1921 წელს საბჭოთა რუსეთთან ომის დროს იყო ბათუმის სამხედრო კომენდანტი და თურქეთთან საზღვრის გამაგრების შტაბის უფროსი. 1924 წლის აჯანყების მომზადების პერიოდში მეთაურობდა „სამხედრო ცენტრის“ ბათუმის ნაწილს. დააპატიმრეს და დახვრიტეს საბჭოთა უშიშროების აგენტებმა. მასთან ერთად სიკვდილით დასაჯეს აგვისტოს მოვლენების 23 მონაწილე: ფურცელაძის სიძე კაპიტანი ვლადიმერ ახვლედიანი, ასევე პოლკოვნიკი დავით დადიანი, გიგა ჩიქოვანი, აკაკი რამიშვილი, დიომიდე გეგიაძე, აპოლონ ფანცულაია, აღათი გორდელაძე, ანტონ იმნაძე, ალექსანდრე ზოიძე, კალენიკე მალაზონია, ალფეზ ხომერიკი, ისიდორე ზოიძე, კირასი მკურნალიძე, ვლადიმერ ზაპერტოვი, ნიკოლოზ მუჯირი, ლავრენტი ქადეიშვილი, მიხეილ თაყაიშვილი, ვიქტორ ხომერიკი, სოფრომ ქინქლაძე, მიხეილ საბაშვილი, ვასილ ჩიტაიშვილი და ავთომოზ ჩიქოვანი.
მეფე მინდაუგასის ხიდი

მეფე მინდაუგასის ხიდი — ერთ-ერთი ვილნიუსის 34 ხიდიდან, რომელიც მდებარეობს მდ. ვილიაზე (ნერისი); იგი აკავაშირებს ძველ ქალაქს ჟირმუნის რაიონთან.

ხიდი აშენდა 2003 წელს და გაიხსნა მინდაუგასის მეფედ კურთხევიდან 750 წლის თავზე. ხიდის სიგრძე შეადგენს 101 მ.-ს, სიგანე — 19, 75 მ. (სავლელი ნაწილი — 11,25 მ.); მანქანებისათვის ორმხრივი სამოძრაო გზაა. ასევე არის ფართო (5 მ.) ბილიკები ფეხით მოსიარულეთათვის. ხიდის მშენებლობა დაჯდა დაახლოებით 17 მლნ. ლიტი.
სტეფანე ახმეტელი

სტეფანე გიორგის ძე ახმეტელი (ახმეტელაშვილი) (დ. 1877 — გ. 1922) — ქართველი სამხედრო მოღვაწე, გენერალ-მაიორი (1918).

დაამთავრა კადეტთა კორპუსი და სამხედრო სასწავლებელი სუმიში (უკრაინა). მონაწილეობდა რუსეთ-იაპონიისა (დაჯილდოვდა წმ. ვლადიმირის ხარისხის ორდენით) და პირველ მსოფლიო ომში (პოლკოვნიკი). საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ (1918 წ.) მიენიჭა გენერალ-მაიორის წოდება; სარდლობდა კორპუსს, ტფილისის გარნიზონის ეროვნული გვარდიის ნაწილებს, 1921 წ. საბჭოთა რუსეთის თავდასხმის დროს — სასაზღვრო ჯარებს. საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ დააპატიმრეს გენერალ ჭავჭავაძესა და გენერალ თავაძესთან ერთად და მოსკოვში გაგზავნეს. მოკლეს გზაში, რიაზანის ციხეში; ოფიციალური ვერსიით გარდაიცვალა ტიფით.

სტეფანე ახმეტელის უმცროსი ძმა იყო საქართველოს დამფუძნებელი კრების წევრი სიმონ (სიკო) ახმეტელაშვილი.
სვიმონ ახმეტელაშვილი

სვიმონ გიორგის ძე ახმეტელაშვილი (დ. 1879, სიღნაღის მაზრა, ანაგა — გ. 28 დეკემბერი, 1937, თბილისი) — ქართველი პოლიტიკოსი, პროფესიით ვეტერინარი, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების წევრი.

ბიოგრაფია
სვიმონ გიორგის ძე ახმეტელაშვილი დაიბადა 1879 წელს, სიღნაღის მაზრის სოფელ ანაგაში. უმაღლესი განათლება მიიღო დორპატის (ტარტუს) ვეტერინარიულ ინსტიტუტში. 1900 წლიდან იყო რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის წევრი; 1905 წლიდან მუშაობდა მენშევიკურ ფრაქციაში. პირველი მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ მობილიზებული იყო არმიის ვეტერინარიულ ნაწილში. 1917 წლიდან იყო ამიერკავკასიის ვეტერინარ ექიმთა საბჭოს წევრი. 1919 წლამდე მუშაობდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ვეტერინარიულ-სანიტარული განყოფილების გამგის თანაშემწედ. 1919 წლის 12 მარტიდან არჩეული იყო საქართველოს რესპუბლიკის დამფუძნებელი კრების წევრად საქართველოს სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის სიით; იყო აგრარული კომიტეტის წევრი, სახალხო ჯანმრთელობის კომისიის მდივანი. 1921 წელს იყო საქართველოს სამხედრო სამინისტროს ვეტერინარიული ნაწილის საგანგებო რწმუნებათა ჩინოვნიკი. 1921 წელს საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ოკუპაციის მიუხედავად დარჩა საქართველოში. ამის შემდგომ იგი ძმასთან — სტეფანე ახმეტელაშვილთან ერთად 6 თვით გადაასახლეს რიაზანის საკონცენტრაციო ბანაკში. სტეფანე ახმეტელაშვილი ეტაპირებისას ტიფით გარდაიცვალა.

სასჯელის მოხდის შემდეგ სვიმონ ახმეტელაშვილი დაბრუნდა საქართველოში და ცხოვრობდა მშობლიურ სოფელში. ჩართული იყო წინააღმდეგობის მოძრაობაში. მეორედ იგი 1922 წლის 18 აგვისტოს ანტისაბჭოთა აგიტაციის ბრალდებით დააპატიმრეს. 924 წლის სექტემბერში აგვისტოს აჯანყების ჩახშობის შემდეგ საქართველოს სსრ-ის ხელისუფლებამ მოახდინა მისი ქონების კონფისკაცია. 1930 წლის 23 თებერვალს, განსაკუთრებულმა სათათბირომ ვადაზე ადრე გაათავისუფლა გადასახლებიდან. 1937-1938 წლების დიდი საბჭოთა ტერორის დროს სვიმონ ახმეტელაშვილი კვლავ დააპატიმრეს და 1937 წლის 28 დეკემბერს დახვრეტა მიუსაჯეს. განაჩენი იმავე ღამეს აღასრულეს.
მარიამპოლე (ქალაქი)

მარიამპოლე ( ; 1955-1989 წწ. კაფსუკასი) — ქალაქი ლიეტუვის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში; მე-7 მოსახლეობის რაოდენობის მხრივ. მარიამპოლეს მაზრისა და თვითმმართველობის ადმინისტრაციული ცენტრი.

ადგილმდებარეობა და საერთო მახასიათებელი
მარიამპოლე მდებარეობს 231 კმ-ში ქ. კლაიპედადან, სამხრეთ-დასასავლეთით 50 კმ-ში, კაუნასიდან და დასავლეთით 139 კმ-ში ვილნიუსიდან. არც ისე შორს, პოლონეთისა და კალინინგრადის ოლქის საზღვრიდან, მდ. შეშუპზე.

წარმოადგენს სამრეწველო ცენტრს. 1990-იან წლებში ცნობილი იყო, როგორც საუღელტეხილო გზა გერმანიიდან ავტომობილებით ვაჭრობისათვის. მარიამპოლეს თვითმმართველობაში შედის 3 სანიუნი.

მოქმედებს დრამატული თეატრი, გიმნაზია (დაარსებული 1870 წელს) და 7 საშუალო სკოლა. აგრეთვე, რამდენიმე დაწყებითების სკოლა და სკოლამდელი ასაკის ბავშვების სასწავლებელი.

ქალაქში აღმართულია იონას იობლანსკის, ვინცეს მიკოლაის-პუტინასის და სხვათა ძეგლები, რომელთა ბიოგრაფიულად დაკავშირებული იყვნენ მერიამპოლთან.

მოსახლეობა
მოსახლეობა შეადგენს - 47 244 ადამიანს (2007 წლის მონაცემებით; 2005 წ. - 47 613 ად.). ეთნიკური შემადგენლობა - 95% ლიეტუველები, 4% რუსები და 0,3% პოლონელები.

სახელი
ქალაქი სახელს უნდა უმადლოდეს ბერებს, რომლებიც 1758 წელს მოიწვია გრაფინია პ. ბუტლერმა; ადგილობრივი პატარა სოფლის მფლობელმა , რომელმაც აქ მონასტერი ააშენა.

1956 - 1989 წლებში ქალაქის ოფიციალური სახელი იყო - „კაპსუკასი“, რაც წარმოადგენდა პარტიულ ფსევდონიმს, ლიეტუვის კომუნისტური პარტიის წევრის, ვინცეს მიცკავიჩუს-კასპუსკის.

გერბი
მარიამპოლეს გერბზე გამოსახულია წმინდა გიორგი, რომელიც ამარცხებს გველეშაპს. ისტორიული გერბი თარიღდება 1792 წლით. მისი აღდენა მოხდა 1997 წლის 18 დეკემბერს.
უტენა

უტენა — ქალაქი ლიეტუვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. უტენის მაზრისა და რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი.

ადგილმდებარეობა და საერთო მახასიათებელი
მდებარეობს სანქტ-პეტერბურგ-კალინინგრადის საავტომობილო გზაზე. ვილნიუსიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 103 კილომეტრზე.

მოსახლეობა
1990 წელს ქალაქში ცხოვრობდა 35 200 კაცი, 2007 წლის მონაცემებით მოსახლეობის რაოდენობა შემცირებულია და შეადგენს 32 789 კაცს.

სახელი
ქალაქის სახელწოდება წარმოსდგება მდინარე უტენაიტეს ძველი სახელწოდებისაგან .

ისტორია
ლიეტუვის ერთ-ერთი ყველაზე ძველი ქალაქი. ისტორიულ წყაროებში პირველად მოხსენიებულია1261 წელს. პირველი ქრისტიანული ტაძარი აშენდა 1416 წელს.
იაგელონები

იაგელონები (, , ) — სამეფო დინასტია, რომელიც მართავდა ცენტრალური ევროპის ქვეყნებს — სს-ში. ამ დინასტიის წარმომადგენლები იყვნენ ლიეტუვის დიდი მთავრები 1377-1392 წლებში, 1386-1572 წლებში პოლონეთის მეფეები, 1440-1444 და 1490-1526 უნგრეთის მეფეები, 1471-1526 წლებში კი - ჩეხეთის მეფეები. იაგელონები - ლიეტუვური დინასტიის გედიმინოვების გვერდითი შტოა, რომელსაც გააჩნია ბელორუსიული და ბალტიური ფესვები.

დინასტია დააარსა ვლადისლავ იაგელომ (იაგაილო).

იაგაილო (, 1351-1434 წ.წ) - 1377-1381, 1382-1392 წწ.-ში ლიტვის დიდი მთავარი; 1386-1434 წ.წ. პოლონეთის მეფე.

ვლადისლავ ვარნელი ვარნენჩიკი (, 1424-144 წწ.) - 1434-1444 წწ. პოლონეთის მეფე; 1440-1444 წ.წ. უნგრეთის მეფე ლასლო ; 1440-1444 წწ. ხორვატიის მეფე ვლადისლავ .

კაზიმირ იაგელონი (, ,1427-1492 წ.წ.) - 1447-1492 წწ. პოლონეთის მეფე კაზიმირ ; 1440-1454 წ.წ. ლიტვის დიდი მთავარი; 1454 წელს იქორწინა - საღვთო რომის იმპერიის იმპერატორ ალბერტ -ის (1397-1439 წწ.) ქალიშვილზე - ელისაბედ ჰაბსბურგზე (1437-1505 წ.წ.);
ლიდია

ლიდია — ისტორიული ქვეყანა დასავლეთ მცირე აზიაში, მდინარე ჰერმოსის დაბლობში. ლიდიელები ხეთურ-ლუვიური ტომების მონათესავენი იყვნენ. ლიდიელებს დასავლეთ მცირე აზიაში უკვე ძვ. წ. ათასწლეულში უნდა ეცხოვრათ. ლიდიურს (კარიულტან ერთად) ინდოევროპული ენების ანატოლიური (ხეთურ-ლივიური) ჯგუფის ხეთურ ქვეჯგუფს აკუთვნებენ. ლიდიას ხელსაყრელი ბუნებრივი პირობები ჰქონდა. მდიდარი იყო ოქროს საბადოებით. ლიდიაში მაღალ დონეზე იდგა მიწათმოქმედება და ხელოსნობა; კერამიკული და საიუველირო ნივთების, ფერადი ქსოვილებისა და ტყავის ნაწარმის დამზადება. ლიდიას მჭიდრო სავაჭრო-ეკონომიკური ურთიერთობა და კულტურული კონტაქტები ჰქონდა როგორც მცირე აზიის ხალხებთან, ასევე ეგეოსურ სამყაროსთან, მატერიკის საბერძნეთთან, ეგვიპტესთან, სირია-ფინიკიასთან და ბაბილონთან. ლიდიელებს მიაწერენ ძვ. წ. საუკუნეში პირველი მონეტის მოჭრას.

ძვ. წ. საუკუნის დასასრულამდე ლიდია ფრიგიის ქვეშევრდომი იყო, ძვ. წ. ს. დამდეგიდან გახდა დამოუკიდებელი სახელმწიფო (დედაქალაქი – სარდისი). მას სათავეში მერმნადების დინასტია ედგა, რომლებმაც ბერძნული ტრადიციის თანახმად, ჰერაკლიდების ადგილი დაიკავა. ლიდიელებმა მოიგერიეს კიმირიელთა და თრაკიელ ტომთა რამდენიმე შემოსევა, შემდეგ მცირე აზიაში პირველობისათვის ბრძოლა დაიწყეს. კრეზმა (ძვ.წ. 560-546 წწ.) თითქმის მთელი მცირე აზია შემოიმტკიცა. ძვ. წ. 546 წელს სპარსეთის მეფე კიროსმა დაიპყრო ლიდია და იგი აქემენიდთა სპარსეთის ერთ-ერთ პროვინციად იქცა. ძვ. წ. საუკუნეში ლიდია ალექსანდრე მაკედონელის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა. უფრო გვიან ძვ. წ. - სს-ში იგი ჯერ სელევკიდების ქვეშევრდომი იყო, შემდეგ – პერგამონის სამეფოსი, ხოლო ძვ. წ. 133 წელს რომის პროვინცია „აზიის“ ნაწილი გახდა.
თეოფილოს III (იერუსალიმის პატრიაქრი)

პატრიარქი თეოფილოს (; ერისკაცობაში — ილია იანოპოლუსი, ; დ. 1952, გარგალიანი, მესინია, საბერძნეთი) — იერუსალიმის 141-ე პატრიარქი 2005 წლის 22 აგვისტოდან, იერუსალიმის მართლმადიდებელი ეკლესიის მმართველი. სრული წოდება: უწმინდესი და უნატარესი კირ თეოფილოსი, პატრიარქი წმიდისა ქალაქისა იერუსალიმისა და სრულიად პალესტინისა, სირიისა, არაბეთისა, იორდანისა, გალილეის კანისა და წმინდა სიონისა.

ბიოგრაფია
უნეტარესი თეოფილე (ერისკაცობაში ილიას იანოპულოსი) დაიბადა 1952 წელს მესინიაში, (საბერძნეთი);

1964 წელს გაემგზავრა იერუსალიმში, სადაც ხელდასხმულ იქნა დიაკვნად;

შემდგომში მსახურობდა პატრიარქ ბენედიქტე -თან არქიდიაკვნად;

1991 წელს ხელდასხმულ იქნა მღვდლად და დაინიშნა გალილეის კანას ეკლესიის მოძღვრად; აქ მოღვაწეობის დროს მან დააფუძნა ორგანიზაცია „ნურ ალ მასიჰ“-ი (ნათელი ქრისტესი);

1996 წელს გაემგზავრა ყატარში, სადაც ვაჰაბიტურმა ორგანიზაციამ პირველად მიიღო ქრისტიანი სასულიერო პირი. პარალელურად მსახურობდა წმიდა საფლავის ეგზარქოსად ყატარში;

2000-2003 წლებში იყო იერუსალიმის პატრიარქის პირადი წარმომადგენელი მოსკოვში;

2005 წლის თებერვალში პატრიარქ ირინეოსის მიერ დაინიშნა თაბორის მთის მთავარეპისკოპოსად;

იერუსალიმის საპატრიარქოში განვითარებული ცნობილი მოვლენების შემდეგ მთავარეპისკოპოსი თეოფილე არჩეულ იქნა იერუსალიმის ეკლესიის 141-ე მეთაურად;

2005 წლის 22 აგვისტოს მოხდა მისი აღსაყდრება საპატრიარქო ტახტზე;

უნეტარეს თეოფილოსს რთულ პერიოდში უწევს იერუსალიმის ეკლესიის მწყემსმთავრობა. ისრაელის სახელმწიფოს, პალესტინის ავტონომიასა და იორდანიის სამეფოს შორის არსებული დაძაბული პოლიტიკური ვითარება უარყოფითად აიხასება ეკლესიის მდგომარეობაზე;

პატრიარქი თეოფილე არის ღვთისმეტყველების ბაკალავრი (ათენი) და მაგისტრი (ლონდონი);

ფლობს ბერძნულ, ინგლისურ და არაბულ ენებს.
სამარის მეტროპოლიტენი

სამარის მეტროპოლიტენი (1992 წლამდე - კუიბიშევის მეტროპოლიტენი) — მეტროპოლიტენის სისტემა სამარაში, რომელიც რიგით მე-5 ექსპლუატირებული მეტროა რუსეთში. ერთ-ერთი საქალაქო სამგზავრო ტრანსპორტი სამარაში.

შედგება 1 ხაზზე განლაგებული 9 სადგურისაგან, რომელთაგან 8 მიწისქვეშ და 1 მიწაზე მოსიარულე ტიპისაა. საერთო სიგრძეა - 11,4 კმ..

ისტორია
1977 წლის ნოემბერში სსრკ მინსტრთა საბჭო დათანხმდა მეტროს პროექტზე ტექნიკურ სამუშაოებს ქალაქ კუიბიშევში. პროექტი მიეცა ინსტიტუტ სსრკ. ტრანსპორტის მშენებლობის სამინისტროს „მეტროგიპროტრანსს“, სამუშაო დოკუმენტაციის მომზადება მის ფილიალ „გორკოვმეტროპროეკტს“ ქალაქ გორკში (მოგვიანებით ნოვგოროდი).

რეგიონთა გახსნის ქრონოლოგია
მოძრავი შემადგენლობა
მეტროპოლიტენს ემსახურება ელქტროდეპო „კიროვის“ ოთხვაგონიანი 81-717/714 მატარებლები.

მგზავრობის ღირებულება
2009 წლის 1 იანვრიდან, 1 ადამიანის და ასევე ტვირთის ადგილის ღირებულება შეადგენს 12 მან.-ს. გადახდა ხდება სალაროში შეძენილი პლასტიკური ჟეტონით.

პერსპექტივები
2015 წლისთვის იგეგმება - 2 ხაზზე განლაგებული 18 სადგური, სიგრძით - 22 კმ..
პიტისებრნი

პიტისებრნი — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. შეიცავს 1 გვარს და 25 სახეობას. გავრცელებულია აფრიკის, აზიისა და ავსტრალიის ტროპიკებში. ტანად პატარა ფრინველებია. აქვთ მოკლე ბოლო და გრძელი ფეხები; შეფერადებაში ჭარბობს ღია ფერები. ფრენენ ცოტას და ცუდად, უფრო მიწაზე დახტიან. ბუდეს იკეთებენ მიწაზე ან ბუჩქებზე. მონოგამებია. დებენ 2-7 კვერცხს. გამრავლების პერიოდის გარდა გვხვდება ერთეულებად ან პატარ-პატარა გუნდებად. იკვებებიან ჭიებით, მწერებითა და მათი მატლებით, მოლუსკებით.
პიტნის ზეთი

პიტნის ზეთი — ნატურალური ეთერზეთი. პიტნისათვის დამახასიათებელი სუნის მქონე უფერული სითხე, სიმკვრივე 900-910 კგ/მ³ (20°). სპირტში კარგად იხსნება. შეიცავს დაახლოებით 100 კომპონენტს, რომელთაგან მნიშვნელოვანია (—)-მენთოლი (50%-მდე), მენთონი (≈25%), მენთილაცეტატი, ცინეოლი. იყენებენ კანფეტების, ნამცხვრების, თამბაქოს ნაწარმის, კბილის ფხვნილების, ელექსირებისა და სხვათა დამზადებისას.
პიქშა

პიქშა — თევზი ვირთევზასებრთა ოჯახისა, მისი სიგრძე 70 სმ, მასა 3 კგ აღწევს. გავრცელებულია ატლანტის ოკეანის ბორეალურ ოლქში, ჩრდილოეთის ზღვაში (ისლანდიის ახლოს), ბარენცის ზღვის სამხრეთ ნაწილში, ნიუფაუნდლენდის მარჩხობში. ლიფსიტები ცხოვრობენ წყლის სიზრქეში, ხშირად მედუზის ქოლგის ქვეშ. პიქშა იკვებება ბენთოსით, ქაშაყისა და მოივას ქვირითით. დიდი სარეწაო მნიშვნელობა აქვს.
ლივონიის ქრონიკები

ლივონიის ქრონიკები — აღმოსავლეთ ბალტიისპირეთის ქვეყნების ისტორიის მნიშვნელოვანი წყარო. უძველესია ჰაინრიხ ლატვიელის "ლივონიის ქრონიკა" ( საუკუნის ნახევარი). საუკუნის დამლევს შეადგინეს "გარითმული ქრონიკა", შემდეგ - ბ. ჰენკეს "ახალი გარითმული ქრონიკა" ( საუკუნის ნახევარი), ბ. რუსოვის "ლივონიის პროვინციის ქრონიკა" ( საუკუნის ნახევარი) და ი. რენერის "ლიფლანდიური ისტორიები" ( საუკუნის ნახევარი). ამ ნაშრომებში ასახულია ლივონიის ორდენის არსებობის თითქმის მთელი პერიოდი. ეს არის გერმანელ რაინდთა და ლივონიის ორდენის აპოლოგია, მაგრამ მდიდარი და მრავალფეროვანი ფაქტობრივი მასალა უაღრესად ზრდის ლივონიის ქრონიკების, როგორც ისტორიული წყაროს მნიშვნელობას.
სერეტსე კჰამა

სერეტსე კჰამა (; დ. 1 ივლისი, 1921, სეროვე — გ. 13 ივლისი, 1980, გაბორონე, ბოტსვანა) — ბოტსვანის სახელმწიფო მოღვაწე და ქვეყნის პირველი პრეზიდენტი 1966-1980 წლებში ბამანგვატოს ტომის ბელადი.

განათლება
საუნივერსიტეტო იურიდიული განათლება მიიღო სამხრეთ აფრიკის კავშირში, შემდეგ სწავლა განაგრძო ოქსფორდში (დიდი ბრიტანეთი).

კარიერა
1961-1965 წლებში საკანონმდებლო საბჭოს წევრი და ბეჩუანალენდის აღმასრულებელი საბჭოს ორი აფრიკელი წევრიდან ერთ-ერთი იყო. 1962 წლიდან ბოტსვანის დემოკრატიული პარტიის თავმჯდომარე გახდა, 1965-1966 წლებში კი ბეჩუანალენდის პრემიერ-მინისტრი იყო. დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან, 1966 წლის 30 სექტემბრიდან - გარდაცვალებამდე, 1980 წლის 13 ივლისამდე ბოტსვანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის თანამდებობა ეკავა.

მისი შვილი იან კჰამა 2008 წლის 1 აპრილს გახდა ბოტსვანის მეოთხე პრეზიდენტი.
ეგნატე IV (ანტიოქიის პატრიარქი)

პატრიარქი ეგნატე (, , ერისკაცობაში — ჰაზიმ ჰაბიბ ჰასაადი; დ. 5 დეკემბერი, 1921, მუხრადა, სირია — გ. 5 დეკემბერი, 2012, ბეირუთი, ლიბანი) — ანტიოქიის მართლმადიდებელი ეკლესიის ეპისკოპოსი; 1979-2012 წლებში პატრიარქი. სრული წოდება: „უნეტარესი პატრიარქი ღვთისა ქალაქისა ანტიოქიისა, სირიისა, კილიკიისა, არაბეთისა, შუამდინარეთისა და სრულიად აღმოსავლეთისა.“

ბიოგრაფია
ეგნატე დაიბადა სირიის ჰამას მუნიციპალიტეტის სოფ. მუხრადაში, მართლმადიდებელი არაბების ოჯახში. იგი ბავშვობიდან დაუკავშირდა ეკლესიას;

ბეირუთში, ლიბანში სწავლის პერიოდში მსახურობდა ჯერ მნათედ, შემდეგ კი დიაკვნად;

1945 წელს გაემგზავრა პარიზის წმინდა სერგის მართლმადიდებლურ საღვთისმეტყველო ინსტიტუტში;

პარიზიდან დაბრუნების შემდეგ დააარსა ბალამანდის მართლმადიდებლური საღვთისმეტყველო სემინარია ლიბანში, სადაც წლების მანძილზე მუშაობდა დეკანის თანამდებობაზე;

მეორე მსოფლიო ომის დროს მომავალი პატრიარქი სათავეში ჩაუდგა სირიელი და ლიბანელი მართლმადიდებელი ახალგაზრდების მოძრაობას, რომლის შედეგად უამრავი არაბი მივიდა ეკლესიაში და ირწმუნა მართლმადიდებლობა;

1961 წელს ხელდასხმულ იქნა ეპისკოპოსად;

1970 წელს გადაყვანილ იქნა ლათაქიის მიტროპოლიტად (სირია);

მღვდელმთავრობის დროს მან დანერგა ხშირი ზიარების პრაქტიკა, რადგანაც იმ პერიოდში გავრცელებული ტრადიციით, არაბი მართლმადიდებლები, განსაკუთრებით საერო პირები პრაქტიკულად არ ეზიარებოდნენ. მას ეკუთვნის არაერთი რეფორმა საეკლესიო ცხოვრებაში;

1979 წელს მიტროპოლიტი ეგნატე არჩეულ იქნა ანტიოქიისა და სრულიად აღმოსავლეთის პატრიარქად. აღსაყდრება აღესრულა ამავე წლის 2 ივლისს. აღსაყდრების დღეს მან ბრძანა:

გარდაიცვალა 2012 წლის 5 დეკემბერს ბეირუთის წმინდა გიორგის სახელობის ჰოსპიტალში ინსულტით.

უნეტარესი ეგნატე მშობლიური არაბულის გარდა ფლობდა ინგლისურ და ფრანგულ ენებს.