iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ზემო ქედის უსახელო გორის ნამოსახლარი

ზემო ქედის უსახელო გორის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ზემო ქედის სოფლის სამხრეთ-დასავლეთით, 5 კილომეტრზე შირაქის პლატოს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით - საუკუნით განადგურებულა ძველი წელთაღრიცხვით საუკუნის დასაწყისში მტრის შემოსევის შედეგად 1998 წელს შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრმა და კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციამ და ქალაქ ჰალეს მარტინ ლუთერის სახელობის უნივერსიტეტმა არქეოლოგთა ჯგუფმა. ნამოსახლარი წრიულ ხელოვნურმიწაყრილიანი შემაღლებაა. მიწაყრილი ძეგლს გარშემოუყვებოდა სათავდაცვოდ. გაითხარა რამდენიმე საცხოვრებელი სახლის ნაშთი მოლესილი იატაკებით და კედლებმოლესილი ღუმლებით. ამასთან ორი ორმო ნამოსახლარის გარშემო, განსაკუთრებით აღმოსავლეთით ჩანს დასახლების კვალი. გამოვლინდა თიხის საბეჭდავები, კარგად გამომწვარი, უმეტესად მონაცრისფრო, მრავალფეროვანი ორნამენტით შემკული კერამიკა სკვითური ორფართიანი ისრისპირები ბრინჯაოს აბჯრის ფრაგმენტები და შტანდართი.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
სამრეკლოს წმინდა სერაფიმის (საროველის) ეკლესია

სამრეკლოს წმინდა სერაფიმის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. დგას სოფელ სამრეკლოს ერთ-ერთ ძველ, სეჩენოვკად (სვიჩინოვკა) წოდებულ უბანში. უბნის სახელს რუსეთიდან 1826-1829 წლებში გადმოსახლებულ დეკაბრისტებს უკავშირებენ.

ეკლესია უფრო გვიან, სავარაუდოდ, საუკუნის მეორე ნახევარში უნდა იყოს აგებული. შენობა კარგად გათლილი, მოთეთრო ქვის კვადრებით და აგურითაა ნაგები. კედლები ძირითადად ქვისაა, აგურითაა გამოყვანილი კარ-სარკმელთა ღიობები, კონსტრუქციული ნაწილები და ფასადთა მორთულობის დეკორაციული ელემენტები. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესიის ბირთვს გუმბათქვეშა რვაკუთხედი ქმნის, რომელსაც ოთხივე მხრიდან ერთვის სწორკუთა, კამარით გადახურული „მკლავები“. მათგან აღმოსავლეთისა დასრულებულია შვერილი, ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც ძირითადი სივრცისგან მოკლე ბემითაა გამოყოფილი (შიგნითა ზომები ღერძებზე: სიგრძე — 17,3 მ, სიგანე — 13,2 მ).

ეკლესიას მთავარი შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს, ამ მხრიდან მიდგმული სამრეკლოს პირველი სართულიდან. თითო კარი ჩრდილოეთ და სამხრეთ მკლავებშიცაა. აფსიდში ორი სარკმელია გაჭრილი, ორი ფართო სარკმელი განივ სარკმელში, შესასვლელების თავზეა მოწყობილი. თითო სარკმელი დასავლეთ მკლავის გვერდით კედლებშიცაა. საკურთხევლის გვერდებზე თითო მცირე სათავსია. მათგან სამხრეთისას საკურთხეველი ბემაში გაჭრილი კარით უკავშირდება. ჩრდილოეთ სათვსს კი დამოუკიდებელი შესასვლელი აქვს — ჩრდილოეთიდან. სავარაუდოდ, ეს სადგომი ეკლესიის მსახურის ან მცველის საცხოვრებელი უნდა ყოფილიყო. ეკლესიას დასავლეთით თანადროული, სამსართულიანი სამრეკლო ეკვრის, რომლის პირველი სართული სამი დამოუკიდებელი სადგომისაგან შედგება. მათგან შუა კარიბჭეა, ჩრდილოეთ სადგომში კი მოწყობილია მეორე სართულზე ასასვლელი კიბე.

ეკლესიის ფასადები უხვადაა მორთული აგურით გამოყვანილი დეკორატიული ელემენტებით. მორთულობის ელემენტების და კედლის ზედაპირის ფერთა კონტრასტი შთმბეჭდავს ხდის ნაგებობის გარეგან სახეს. ფასადებიდან მორთულობით გამოირჩევა დასავლეთის ფასადი, რომლის შუა, საფეხურით შვერილ ნაწილს თაღოვანი პორტალი ამშვენებს. თაღის ფორმას მის თავზე მდებარე სარკმლის თავსართიც იმეორებს (პორტალის მსგავსი თაღებითაა მორთული ეკლესიის დანარჩენი სარკმლებიც). ფასადს ასრულებს ერთმანეთზე გადაბმული სამი თაღი. ეს მოტივი, მეტნაკლებად, ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფასადებზეც მეორდება. ეკლესია დროთა განმავლობაში სპორტულ დარბაზად გამოიყენებოდა და თავდაპირველი სახე მნიშვნელოვნად ჰქონდა შეცვლილი.

2011–12 წლებში საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდ „ქართუს“ დაფინანსებით ეკლესიას ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაები. (გამაგრდა საძირკველი და დაზიანებული კედლები. აღდგა ცენტრალური ნაწილის გუმბათოვანი გადახურვა, მკლავების გადახურვები და სამრეკლოს ფანჩატური, ეკლესია გადაიხურა თუნუქით).
გოხების სამლოცველო

გოხების სამლოცველო — არქეოლოგიური ძეგლი, საკულტო ნაგებობა. მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს მახლობლად, ჩრდილოეთით, გოხების მთის თხემზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრით.

1976 წელს რუსთავის მეტალურიგული კომბინატის მიერ მთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ფერდობზე წარმოებული სამუშაოების დროს შემთხვევით აღმოჩნდა შუბისპირები და ბრინჯაოს ცხენებშუბმული, მბრუნავი ბორბლების მქონე საბრძოლო ეტლის მოდელი (ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში, რომელიც შირაქის მცირე ქალაქების თანადროულია. საბრძოლო ეტლის არსებობა უთუოდ გულისხმობს ამ დროის საზოგადოებაში შესაბამისი რეგულარული საჯარისო შენაერთების არსებობასაც. ძეგლის გადარჩენითი სამუშაოების დროს გამოვლინდა წმინდა ნაცრით შევსებული მრგვალი ორმო, რომელშიც, გარდა საბრძოლო ეტლის ბრინჯაოს მოდელისა, აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, ბრინჯაოს სადამასრიანი შუბისპირი და ადამიანის თავის ქალა.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
გამარჯვების სამაროვანი

გამარჯვების სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ გამარჯვებაში, გოგოჭურების სამოსახლოზე. თარიღდება რკინის ხანით. სამაროვანზე დადასტურებული ორმოსამარხები გამოჩნდა საცხოვრებელი სახლის საძირკველის გაჭრის დროს. ორმოს თავზე შეინიშნებოდა ქვაყრილები. გამოვლინდა ბრინჯაოს სამაჯურები, ბეჭდები, ხვიები, ჯაჭვი, ნიჟარის მძივები, კერამიკული დოქები, ჭინჭილები, ბადიები და ქოთნები.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
პატარა შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარები

ოზაანის მეორე ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ველის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და სამხრეთ მონაკვეთში, სერზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო - ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კოტე ფიცხელაური). პირველი ნამოსახლარი აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილში (სიგრძე 200მ, სიგანე - 20მ) ჩაკვეთილია, ჩრდილოეთ მხრიდან შემოსდევს მიწაყრილიანი ტერასა (სიგანე 20-25 მ). ნამოსახლარს, ჩრდილოეთითა და ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ზღუდის გარე დასახლებაც ჰქონია. მეორე ნამოსახლარი სერის თავმოვაკებულ ბორცვზეა განლაგებული, დამხრობილია აღმოსავლეთ-დასავლეთი მიმართულებით (სიგრძე 170 მ, სიგანე - 60 მ) და ამ ადგილზე თხრილითაა გადაკვეთილი. ჩრდილოეთ მხრიდან გარშემოუყვება სათავდაცვო ზღუდე (სიმაღლე ზოგან 3-4 მეტრია).
პატარა შირაქის ველის რკინის სადნობი სახელოსნო

ოზაანის რკინის სადნობი სახელოსნო — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ველის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. სავარაუდოდ, შეიძლება დათარიღდეს ათასწლეულის შუა ხანებში.

აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). სახელოსნო გამართულია ერთ-ერთი გორის ჩრდილოეთ ფერდობზე. ძეგლს სამხრეთიდან და სამხრეთ-დასავლეთიდან განიერი, მშრალი ხევი ესაზღვრება.
კოდისხევის სამაროვანი

კოდისხევის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სოფელ არბოშიკში, მინდორში, შავ გუბედ წოდებულ ადგილზე. მიეკუთვნება ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულს. გამოვლინდა კოდისხევის წყალსაცავის მშენებლობის დროს.

დაზიანებული იყო ბულდოზერის მიერ, გაითხარა შვიდი ორმოსამარხი, რომლებშიც მიცვალებულები დაკრძალულები იყვნენ კიდურებმოხრილილი მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, თავით ჩრდილოეთით, სამარხებში დადასტურდა თიხის ჭურჭელი (ქილა, ქვაბქოთანი, ჯამი და ასე შემდეგ.) რომელთა ნაწილი შემკულია ტალღურად და კონცენტრულად ამოღარული ხაზებით: ბრინჯაოს მასიური სამაჯურები, ზამბარიზებრი ბეჭედი, ნემსი, კავი, ობსიდიანისა და სარდიონის რომბისებრი, მრგვალი მძივები.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ქვემო ქედის ხატის გორა

ქვემო ქედის ხატის გორა — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ ქვემო ქედში. მდებარეობს სოფლის აღმოსავლეთით, ივრის პლატოს ჩრდილოეთ განაპირას. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-ადრინდელი რკინის ხანით. მიაკვლია ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ნამოსახლარი ხელოვნურ ბორცვზეა გამართული და გარშემო თხრილი შემოუყვება. ამჟამად ახალმოსახლე ფშავლებს აქ სალოცავი ნიში აუგიათ და ძეგლის სახელწოდებაც აქედან მოდის. ნამოსახლარზე აკრეფილია თიხის ჭურჭლის ნატეხები.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
სამრეკლოს ენამთის გორასამარხი

სამრეკლოს ენამთის გორასამარხი — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ სამრეკლოში. მდებარეობს სოფლის სავარგულებში, ალაზნის ველზე, წნორი-სამთაწყაროს გზის მარჯვენა მხარეს, ენამთად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევრით. აღმოჩნდა 1984 წელს მიწის დამუშავების დროს. ძეგლი, რომელსაც ქვამიწაყრილი უკვე გადაცლილი ჰქონდა, გაითხარა 1985 წელს, არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ (ხელმძღვანელი ბ. მაისურაძე). მიწის ზედაპირიდან 0,85 მ სიღრმეზე გამოვლინდა უსწორმასწორო კედლების მქონე კოლექტიური სამარხი ორმო (44 მ). ძეგლის იატაკის დონე მდებარეობდა 1,9 მ სიღრმეზე სამარხის ცენტრალურ ნაწილში. აღმოჩნდა ძირითადი მიცვალებულის ჩონჩხი, რომელიც დაკრძალული იყო მარცხენა გვერდზე, თავით დასავლეთით. ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში კი მიხვეტილი იყო ხუთი მიცვალებულის თავის ქალა და ძვლები. სამარხში გამოვლინდა ოქროს ხვია, პასტის მრგვალი რვა მძივი, ცრემლისებრი სამი მძივსაკიდი, ძვლის სამკუთხა გულსაკიდი, ბრინჯაოს ოთხწახნაგა ბიპირამიდული ისპირი და ოთხწახნაგა სადგისი (ისპირი); ხელით ნაძერწი 16 თიხის ჭურჭელი, დერგი, ხელადა, ორი ტოლჩა, სამ-სამი ჯამი და ქოთანი, ხუთი ბადია და თიხის ჭურჭლის პირ-გვერდის მცირე ფრაგმენტები. ხელადა მკვრივი, წვრილი თეთრმინარევიანი თიხით არის ნაძერწი. დანარჩენი ჭურჭლები — უხეში, ქვიშის ან ქვიშის და წვრილი თეთრმინარევიანი თიხით. კერამიკა არათანაბრადაა გამომწვარი. უმრავლესობა მოყავისფრო-მონაცრისფროა. ჭურჭელს ალაგ-ალაგ შავი, რუხი და ყვითელი ფერის ლაქები აქვს. ზოგიერთი ჭურჭლის ზედაპირი პრიალაა, ზოგიერთი - სუსტადაა ნაპრიალები. სამარხეული დერგის მხარზე, ერთმანეთის საპირისპიროდ, ორი მცირე შვერილია დაძერწილი. მსგავსი შვერილები მიძერწილია ჯამისა და ბადიის პირზეც, უყუროა ორი ჯამი და ბადია. იმ ჭურჭლებს სამარხის სხვა ფართოპირიანი ჭურჭლებისგან განსხვავებით ოდნავ შიგნით გადახრილი პირი აქვს. სამ ბადიას, პირზე და მხარზე, ერთმანეთის მოპირდაპირედ, ზემოდან მომრგვალებული და შიგნიდან ბრტყელი, მცირე ზომის ორი ყური აქვს მიძერწილი. ასეთივე ოღონდა ცოტა მოზრდილი ყურები აქვს სამარხის ქოთნებსაც. ტოლჩებსა და ხელაზე ყური ძირს ქვემოთ და მხარზე დაძერწილი ორ ჭურჭელზე (ქოთანზე და ტოლჩაზე) შეინიშნება შედრეკილი ძირი. სამარხში გამოვლინდა აგრეთვე მსხვილფეხა საქონლის ძვლები და ხარის მთლიანი თავის ქალა.

მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
ტარიბნის ტაფობის პირველი ნამოსახლარები

ტარიბნის ტაფობის პირველი ნამოსახლარები — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. ერთი ნამოსახლარი მდებარეობს ტარიბნის ტაფობის სამხრეთაღმოსავლეთით, კოწახურის ქედის აღმოსავლეთ მონაკვეთში. მეორე — ჩრდილო-დასავლეთით, დაბალ სერზე. მესამე კი, იქვე — მაღალ სერზე. თითოეული მათგანი თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო და ათასწლეულის დასაწყისით.

ძეგლი აღმოჩენილია 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). პირველი ნამოსახლარი (სიგრძე — 150 მ, სიგანე — 50 მ.) დამხრობილია აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით. გარშემოუყვება დაბალი სათავდაცვო ზღუდე. მეორე ნამოსახლარი ოვალურია (სიგრძე — 80 მ, სიგანე — 30 მ.), წაგრძელებულია ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთით. სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან გასდევს ფლატე. დანარჩენ მხარეს სათავდაცვო ზღუდე გარშემოუყვება. აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებითაა დამხრობილი ნამოსახლარი (სიგრძე — 45 მ, სიგანე — 20 მ.). ძეგლის სამხრეთ მხარე მთლიანად ფლატეა დანარჩენი კი — ციცაბო ფერდობი, რომელსაც გარშემოუყვება მაღალი თავდაცვითი ზღუდე.
გამარჯვების წმინდა გიორგის ეკლესია

გამარჯვების წმინდა გიორგის ეკლესია, ზღმურდლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ გამარჯვების ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 1.5 კილომეტრზე. ბორცვზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ადგილობრივი მოსახლეობის რწმენით ეკლესიას ზღმურდლისგან განკურნების ძალა შესწევდა.

ძეგლის აღწერა
ეკლესია დარბაზულია (7.5 5.2 მეტრი). ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე. გარეთა კუთხეებში გამოყენებულია აგური. ინტერიერი შელესილია. შესასვლელი სამხრეთიდან და დასავლეთიდანაა, ორივე კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან - სწორკუთხა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე გაჭრილია ვიწრო, ნახევარწრიული თაღით გადახურული სარკმელი. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია რიყის ქვით ნაგები ტრაპეზი. აფსიდის იატაკის დონე, დარბაზის იატაკის მიმართ, სამი საფეხურითაა ამაღლებული, საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნული ყოფილა კანკელით (შემორჩენილია ნაწილი). საკურთხევლის გარდა, თითო სარკმელი სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშიცაა. დასავლეთ სარკმელი იმდენად მაღლაა „ატანილი“, რომ მისი გადახურვა კამარის წვეროს დონეზეა. ეკლესიის შიდა სივრცე აზიდული პროპორციებისაა, დარბაზი გადახურულია ნახევარწრიული კამარით. ეკლესიის კედლები თაროსებრი ლავგარდნით იყო დასრულებული (მცირე ნაწილი შემორჩენილია აღმოსავლეთ ფასადზე).
დედოფლისწყაროს ეკლესია

დედოფლისწყაროს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დარბაზული ეკლესია. მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს ცენტრში. თარიღდება საუკუნის ნახევრით.

ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია (ჯერ კიდევ 1980-იან წლებში ეკლესია მნიშვნელოვანი დანაკარგების გარეშე იყო შემორჩენილი). თითქმის მთლიანადაა დანგრეული სამხრეთი კედელი. დანარჩენი კედლებიდან მთელ სიგრძეზ ემხოლოდ დასავლეთი კედელი დგას. დროის განმავლობაში შენობა გამოიყენებოდა სამრეწველო საქონლის საწყობად, რის გამოც მან დიდი სახეცვლილებები განიცადა.

ძეგლის აღწერა
ეკლესია (15,1 მ 8,7 მ) უაფსიდოა, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორი კედლით, ნაგებია მთლიანად აგურით, შიგნიდან შელესილი და შეთეთრებული ყოფილა. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში ტიხრით გამოყოფილია განცალკევებული სწორკუთხა სათავსი — შესასვლელით დასავლეთისკენ და სწორკუთხა სარკმლით აღმოსავლეთიდან. მსგავსი სათავსის კვალი ეკლესიის მოპირდაპირე, ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში არ ჩანს, ეკლესიის დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში მოწყობილია ხის ალათიანი, სწორკუთხა შესასვლელი. დასავლეთით, კარი შიგნიდან და გარედან მოქცეულია საფეხურით შეღრმავებულ თაღოვან არეში. ჩრდილოეთ შესასვლელი მოგვიანებით ამოუშენებიათ. მესამე შესასლელი (შემორჩენილია კვალი) სამხრეთ კედელში, ჩრდილოეთ შესასვლელის მოპირდაპირედ იყო მოწყობილი. შიგნიდან, დასავლეთ კარის ორივე მხარეს, თითო განიერი და მაღალი თაღია (ჩრდილოეთით მდებარე თაღის მნიშვნელოვანი ნაწილი განგრეულია) ზემოთ კი, ერთ ვერტიკალზე ორი სარკმელი, რომელთაგანაც ქვედა თაღოვანია, ხოლო ზედა — წრიული. ჩრდილოეთის შესასვლელის გვერდებზე თითო მოზრდილი ზომის, ოთხკუთხა სარკმელია (აღმოსავლეთით მდებარე მოგვიანებით ამოუშენებიათ) — ხის ალათებით და რკინის გისოსებით (ანალოგიური სარკემელები იყო მოწყობილი სამხრეთ შესასვლელის ორივე მხარეს). მსგავსი სამი სარკმელია აღმოსავლეთ კედელშიც, რომელთაგანაც შუა გვერდითებზე რამდენადმე განიერია. მათგან სამხრეთით მდებარე, სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხის სათვსს აშუქებდა.

ეკლესიის ოთხივე კედელი სადა პილასტრებითაა დანაწევრებული. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებზე ორ-ორი პილასტრია, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებზე კი — სამ-სამი. თითო პილასტრია გამოყვანილი კუთხეებშიც. პილასტრები, როგორც ჩანს, დაუსრულებელი იყო თითოეული პილასტრის  შესაბამისად, იგივე სიგანის, ორსაფეხურიანი კაპიტელით დასრულებული პილასტრია გამოყვანილი გარეთა კედლებზეც.

დასავლეთ ფასადის ფრონტონზე, ქვედა სარკმელის ორივე მხარეს, გამოსახულია თითო შეღრმავებული ჯვარი. კედლები დასრულებული იყო საფეხუროვანი ლავგარდნით. შენობა გადახურული იყო თუნუქის ორქანობიანი სახურავით.
ზემო ქედის ცისკარაანთ გორის ნამოსახლარი

ზემო ქედის ცისკარაანთ გორის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ზემო ქედის სოფლის სამხრეთით ყალადრის მთის სიახლოვეს, შირაქის ველზე. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით - საუკუნეებით. 1996-1997 წლებში შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრმა და კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ და ქალაქ ჰალეს მარტინ ლუთერის სახელობის უნივერსიტეტმა არქეოლოგთა ჯფუფმა ნამოსახლარი მრავალფენიანია. მისი ერთ-ერთი ფენა განადგურებული ჩანს ძველი წელთაღრიცხვით საუკუნის დასაწყისში შემოხევის შედეგად, გათხრისას აღმოჩნდა, რომ მშენებლობაში ფართოდ გამოიყენებოდა ალიზი ნამოსახლარზე ფიქსირებულია ქვით მოკირწყლული ქუჩები და კარგად განვითარებული საკანალიზაციო სისტემა რქოსანი ცხოველის კერამიკული ნიღაბები, რეებიც შეიძლება სამ ტიპად დაიყოს, ნიღაბები დადასტურდა სათავსების შიგნით და მის ფარგლებს გარეთაც. სავარუდუოდ მათ რელიგიურ-მაგიური დანიშნულება უნდა ჰქონოდა, გამოვლენილია ნაცრისფერი და მოყვითალო, კარგად გამომწვარი მრავალფეროვანი ორნამენტის მქონე კერამიკული ნაწარმი თიხის საბეჭდავები ქვის სანაყები, სასრესები, თოხები, მთელ ხელსაფქვავები და მისი ფრაგმენტები ოსტელოგიური მასალა.

მასალა დაცულია ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
ტარიბნის ტაფობის მეორე ნამოსახლარი

ტარიბნის ტაფობის მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ღორისწყლისა და ალაზნის შესართავთან. საქართველოს სასაზღვრო პუნქტის სამხრეთით 600-700 მეტრ შემაღლებულ ბორცვზე თარიღდება ახალი წელთაღრიცხვის ათასწლეულის ნახევრით.

აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს. ძეგლი სამი მხრიდან შემოფარგლულია ღრმა ხეობებით. მხოლოდ ჩრდილოეთ-დასავლეთ მონაკვეთია ღია, რომელიც ვიწრო ზოლად დაბლდება და უერთდება ალაზნის ველს. აკრეფილ მასალაში ჭარბობს ყვითელი კერამიკა.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
ოზაანის მონეტების განძი

ოზაანის მონეტების განძი — არქეოლოგიური ძეგლი აღმოჩნდა სოფელ ოზაანის სავარგულებში. ყველაზე ადრინდელი მონეტის თარიღი 531-532 წლებია. ჩამარხული უნდა იყოს საუკუნის მეორე ნახევარში. განძში თავმოყრილია სასანელთა ორმოცდაორ ზარაფხანაში მოჭრილი ფული. თავდაპირველად იგი შეაგროვა და კახეთის არქეოლოგიურ ექსპედიციას გადასცა (552 მონეტა) მხარეთმცოდნე და პედაგოგმა ი. მენთეშაშვილმა. მოგვიანებით, განძის აღმოჩენის ადგილის მახლობლად, არქეოლოგიური კვლევის ცენრტრის და კხეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური) დაზვერვითი სამუშაოების დროს აღმოაჩინა განძის დარჩენილი ნაწილი (1278 ვერცხლის მონეტა). აქედან 1268 სასანურია, 10 კი — ბიზანტიური. სასანური მონეტებიდან სამი შაჰინ-შაჰის სახელით არის მოჭრილი, დანარჩენი — ხოსრო -ის ანუშირვანის, ჰორმიზდ -ის და ხოსრო ფარვიზისა. ბიზანტიური მონეტები ერთობლივია — იმპერატორ ირაკლის და მისი ვაჟების ირაკლი-კონსტანტინესა და ირაკლიონის. მონეტაგან ზოგი უცნობია, გამოუქვეყნებელი. განძი ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში.
თამარის გორა

თამარის გორა — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ სამრეკლოს სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ხუთ კილომეტრზე. ნამოსახლარზე დადასტურებული თიხის ჭურჭლის ნატეხების ერთი ნაწილი თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-რკინის ხანით, მეორე - გვიანდელი ანტიკური ხანით. ძეგლს გასული საუკუნის 70-იან წლებში მიაკვლია ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარი გამართულია ბუნებრივი ბორცვის მოსწორებულ თხემზე და შემოუყვება სათავდაცვო თხრილი. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
ჩათმის ტაფობის რკინის სადნობი სახელოსნოები

ჩათმის ტაფობის რკინის სადნობი სახელოსნოები — არქეოლოგიური ძეგლი მდინარე ივრის მარჯვენა მხარეს, ჩათმად წოდებულ ადგილზე, ჩობანდიდის მთის ძირში. საქართველოსა და აზერბაიჯანის სახელმწიფო საზღვართან. სავარაუდოდ თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის პირველი ნახევრით.

2010 წელს დაზვერვისას მიაკვლია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურმა რაზმმა. საზღვართან 6-7 კმ-ზე, 500-800 მეტრის ინტერვალით, ფიქსირებულია ორ ათეულზე მეტი სახელოსნო, წიდის დიდი ფრაგმენტებით. ნაგებობები ხშირ შემთხვევაში ქვის კედლების ფრაგმენტებითაა წარმოდგენილი, ერთ-ერთ სახელოსნოს წრიულად მოზრდილი ქვების რიგი შემოუყვება. იქვე მცირე ზომის მცირე სახელოსნოებიცაა.
დიდი შირაქის ველის რკინის სადნობი სახელოსნოები

დიდი შირაქის ველის რკინის სადნობი სახელოსნოები — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ნაზარლების მთიანეთის სამხრეთ ნაწილში, მშრალი ხეობის სათავეში. სავარაუდოდ, თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის შუახანებით. მიკვლეულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ 2009 წელს. სამხრეთით მდებარე სახელოსნო ველზე იყო გამართული. დაზიანებულია აქ სადგომის მოწყობის დროს. ძეგლზე დასტურდება წიდების გროვა. ჩანს სხვა ჩავარდნილი ადგილებიც, რომელიც, სავარაუდოდ, სახელოსნოს უნდა ეკუთვნოდეს. მეორე სახელოსნო სწორ მოედანზეა გამართული. ზედაპირზე კარგად ჩანს წიდის რამდენიმე გროვა.
კასრისწყლის გორასამარხები

კასრისწყლის გორასამარხები — არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს დიდი შირაქის ველზე, დედოფლისწყაროდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 35 კილომეტრზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის მეორე ნახევრის შუახანებით. 1988-1989 წლებში შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ბ. მაისურაძე). გაითხარა გორასამარხი (სამივე გაძარცვული იყო). ქვამიწაყრილიანი მე-2 გორასამარხზე (დიამეტრი, აღმოსავლეთ-დასავლეთის, ხაზზე — 24 მეტრი, ჩრდილოეთ-სამხრეთისაზე — 19 მეტრი, სიმაღლე — 1,2 მეტრი). მიწის პირიდან 1,2 მეტრის სიმაღლეზე, გამოვლინდა ორი დასაკრძალავი ორმო, მათგან პირველი (2,5 3,7 მეტრი) გორასამარხის აღმოსავლეთითაა, ჩრდილოეთიდან სამხრეთით დამხრობილი და მოზრდილი ქვების წრიული წყობით გარშემოვლებული. იატაკი აღმოჩნდა განამარხებული ჰუმუსიდან 2,25 მეტრის სიღრმეზე. ორმოს დასავლეთით — 3,6 მეტრზე გამოვლინდა მეორე დასაკრძალავი ორმო, რომელიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთით იყო დამხობილი. ორმოს ჩრდილოეთ კედელს კარგად ეტყობოდა მძარცველის მიერ გაკეთებული თხრილი (სიგანე 2,1 მეტრი), რომელიც იატაკამდე ჩადიოდა. ორმოს დასავლეთ ნაწილში აღმოჩნდა თხრილის მოზრდილი, ერთმანეთში არეული ჭურჭლის ფრაგმენტები და მიცვალებულის ქვედა კიდურების ძვლის ფრაგმენტები.

მოპოვებული მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
სამუხის ველის რკინის სადნობი სახელოსნო

სამუხის ველის რკინის სადნობი სახელოსნო — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სამუხის ველის ცენტრში, პანტიხევის მარჯვენა მხარეს, მინდორში. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის პირველი ნახევრით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებულ არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). სახელოსნოს (ფართობი 70 70 მ-მდე) ირგვლივ კარგად ჩანს წიდის მოზრდილი ფრაგმენტები.
ნატბეურის ნამოსახლარი გორა

ნატბეურის ნამოსახლარი გორა — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს გორაზე, რომელსაც სამხრეთით ესაზღვრება მდინარე იორი, ჩრფილოეთ-დასავლეთით კი — არეულებად წოდებული ადგილი თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის მეორე ნახევრით, მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის შირაქის არქეოლოგიურმა რაზმმა. ნამოსახლარის სამხრეთ ფერდობი ჩარეცხილია, ძეგლზე აიკრიფა ქვის თოხები. შავად და მორუხოდ გამომწვარმა კერამიკული ჭურჭლისა და სხვადასხვა ფორმის ქვის იარაღები. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
დედოფლისწყაროს პირველი ნამოსახლარი

დედოფლისწაროს  პირველი ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს დასავლეთით, ორიოდ კილომეტრზე, ე. წ. ორი ძმის მთის დასავლეთით, 300 მეტრზე. თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო საუკუნით.

აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). დაზიანებულია მიწის დამუშავების გამო.

აკრეფილი მასალა (ყვითლად გამომწვარი კერამიკის ფრაგმენტები), რომელიც დიდ ფართობზე იყო გაბნეული. დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.
ზილჩის ველის გორასამარხები

ზილჩის ველის გორასამარხები — ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულისა და ათასწლეულის ნახევრის არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში. მდებარეობს ივრის ზეგანზე, ქვემო ქედის დასახლების აღმოსავლეთით, ზილჩის ველზე (დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტი).

ზილჩის გორასამარხების ჯგუფი გამოავლინა და მისი შესწავლა დაიწყო 1981 წლიდან არქეოლოგიურმა კვლევების ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (კ. ფიცხელაური, ზ. მახარაძე; გაითხარა გორასამარხი №1) და გააგრძელა შირაქის ექსპედიციამ (ბ. მაისურაძე; გაითხარა გორასამარხები №2–10). სამარხები განსხვავებულად დათარიღდა: გორასამარხები №1 თარიღდება ძვ. წ. ათასწლეულის დასაწყისით; №2 (ძირითადი, ქვედა დონის სამარხი) — ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულით; ჩაშვებული, ზედა დონის სამარხი — ძვ. წ. ათასწლეულის პირველი ნახევრით; №3 — ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულით; №4 — ძვ. წ. ათასწლეულის მეორე ნახევრით; №5 — შუა ბრინჯაოს ხანის დასასრულით; №6 და №8 — დაუთარიღებელია დაზიანებისა და გაძარცვის გამო; №7 — შუა ბრინჯაოდან გვიანი ბრინჯაოს ხანაზე გარდამავალი ხანით; №9 და №10 — ცრუ სამარხებია.

გორასამარხი №1
გაითხარა ქვაყრილიანი გორასამარხი (დიამეტრი 14 მ, სიმაღლე 0,8 მ), რომელიც გარშემო ქვის ლოდებით იყო შემოსაზღვრული. ქვაყრილის ქვეშ გამოვლინდა მართკუთხედის ფორმის, კუთხეებმომრგვალებული, ქვით ამოვსებული სამარხი (ორმოს სიგრძე 3,3 მ, სიგანე – 2 მ), რ-იც გადახურული ყოფილა ხის ძელებით. სამარხი დამხრობილია ჩრდილო-აღმოსავლეთისკენ. სამარხის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, 2,2 მ სიღრმეზე, აღმოჩნდა მიცვალებულის ძვლები. იგი ესვენა მარჯვ. გვერდზე, მოხრილი კიდურებით, თავით დასავლეთისკენ. მიცვალებულის ყელთან გამოვლინდა მთის ბროლის მძივი, ხელებთან — ბრინჯაოს მახვილი და თიხის სასმისი, ზურგს უკან — მეორე სასმისი. სავარაუდოა, რომ იგი ხის სარეცელზე ესვენა. ჩონჩხის ქვეშ, ორმოს ძირზე აღმოჩნდა თიხის ქილა, მიცვალებულის ფერხთით იყო ბატკნის მთლიანი ჩონჩხი, 2 დერგი (ერთ მათგანში ქოთანი იდო), ცხოველის ძვლები და ძროხის ჩონჩხი თავის ქალის გარეშე. როგორც ჩანს, ეს ყველაფერი სარეცლის ქვემოთ იყო მოთავსებული. სამარხში აღმოჩენილი თიხის 2 სასმისი, ქილა, ქოთანი სამზარეულო დანიშნულებისაა, გამოვლენილი 2 დერგი — სამეურნეო დანიშნულების. მასალა ინახება სიღნაღის მუზეუმში.