iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
უჰერსკი-ბროდი

უჰერსკი-ბროდი — ქალაქი ჩეხეთის რესპუბლიკის ზლინის მხარეში. უჰერსკი-ბროდი უჰერსკე-ჰრადიშტეს რაიონში მდებარეობს.

სახელწოდება
სახელი სიტყვასიტყვით „უნგრეთის ფონს“ ნიშნავს. სახელწოდება მდინარე ოლშავაზე არსებული გადასასვლელი ფონიდან მომდინარეობს, სადაც უნგრეთის სამეფოსთან საზღვარი გადიოდა.

გეოგრაფია
უჰერსკი-ბროდი ქალაქ ზლინიდან სამხრეთით დაახლოებით 22 კილომეტრში მდებარეობს. ქალაქი ვიზოვიცეს მთიანეთშია გაშენებული, მის ტერიტორიაზე მდებარე ყველაზე მაღალი წერტილის სიმაღლე 389 მეტრია ზღვის დონიდან. უჰერსკი-ბროდში მდინარე ოლშავა მიედინება.

ისტორია
უჰერსკი-ბროდი ისტორიულ წყაროებში პირველად 1030 წლის თარიღითაა მოხსენიებული. 1048 წლისთვის ქალაქის დღევანდელ ტერიტორიაზე საბაჟო პუნქტი იყო მოწყობილი. სავაჭრო გზების გზაგასაყარზე მდებარეობამ და ხელსაყრელმა კლიმატურმა პირობებმა ქალაქის სწრაფი განვითარება განაპირობა. 1272 წელს მეფე ოტოკარ -ემ ბროდი სამეფო ქალაქად გამოაცხადა. 1275 წელს პირველად უწოდეს ქალაქს უჰერსკი-ბროდი.
სასაზღვრო ზონაში მდებარეობის გამო უჰერსკი-ბროდმა უნგრელების არაერთი შემოსევა გადაიტანა. ჰუსიტური ომების დროს ქალაქი ჰუსიტებმა დაიპყრეს და საკუთარ სამხედრო ბაზად აქციეს.
1469 წელს, ბოჰემია - უნგრეთის ომის (1468–1478) დროს ქალაქში ერთმანეთს უნგრეთის მეფე მატიაშ ჰუნიადი და ბოჰემიის მეფე ირჟი პოდებრადელი დაუპირისპირდნენ, ამ ბრძოლის შედეგად უჰერსკი-ბროდი ძლიერ დაზარალდა.
1506 წელს უჰერსკი-ბროდი ქალაქ კუნოვიცეს თავადებმა შეისყიდეს და აქაურობა საკმაოდ განვითარდა. საუკუნეში მშვიდობიანობის პერიოდი შავი ჭირის ეპიდემიით დასრულდა, შემდეგ იყო პრუსიელთა შემოსევები 1741 - 1742 წლებში. საუკუნეში ქალაქში გერმანელებმა და ებრაელებმა დაიწყეს ჩამოსახლება. ამ პერიოდში განვითარდა მრეწველობა. უჰერსკი-ბროდში 1883-1888 წლებში გაიყვანეს რკინიგზა.
რეგიონის ერთ-ერთი უძველესი და უდიდესი ძეგლი დომინიკელთა ორდენის მონასტერია, თავისი ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესიით. საუკუნის დასაწყისში აქ მდგარი გოტიკური ეკლესია გაცილებით მაღალი იყო, ვიდრე ამჟამინდელი ნაგებობა. შემდგომი ომების დროს არაერთხელ დაზიანდა და დაიწვა. ტაძარი 1670 - 80-იან წლებში ადრეულ ბაროკოს სტილში აღადგინეს.

ცნობილი ადამიანები
იან კომენსკი (1592–1670) - ფილოსოფოსი და პედაგოგი
მოსე სამუელ ცუკერმანდლი (1836–1917) - ჩეხი - გერმანელი რაბინი და თეოლოგი
ლეო იუნგი (1892–1987) - ამერიკელი რაბინი
ლადისლავ ბოჰაჩი (1907–1978) - მსახიობი
ვლასტიმილ ბაბულა (დაბ. 1973) - მოჭადრაკე

დაძმობილებული ქალაქები
გიერაუტოვიცეს გმინა, პოლონეთი
გოისე-მერენი, ნიდერლანდები
ნოვე-მესტო-ნად-ვაჰომი, სლოვაკეთი
ოურენი, პორტუგალია
კარლტონის უნივერსიტეტი

კარლტონის უნივერსიტეტი — საჯარო კვლევითი უნივერსიტეტი ქალაქ ოტავაში, კანადის ონტარიოს პროვინციაში. უნივერსიტეტი 1942 წელს დაარსდა. თავდაპირველად კარლტონის კოლეჯი ფუნქციონირებდა როგორც კერძო, არადენომინაციური საღამოს კოლეჯი, რომელიც მეორე მსოფლიო ომის ვეტერანებს ემსახურებოდა. უნივერსიტეტად კარლტონი მას შემდეგ გადაიქცა, რაც პროვინციულმა მთავრობამ 1952 წელს კარლტონის უნივერსიტეტის შესახებ კანონი მიიღო, რომელიც შემდეგ 1957 წელს ჩასწორდა და უნივერსიტეტმა ამჟამინდელი სახელი მიიღო. უნივერსიტეტს სახელი დღეს გაუქმებული კარლტონის ოლქის მიხედვით დაერქვა, რომელშიც, უნივერსიტეტის დაარსების დროს, ქალაქი ოტავა შედიოდა.
ბოიკოვიცე

ბოიკოვიცე — ქალაქი ჩეხეთის რესპუბლიკის ზლინის მხარეში. ბოიკოვიცე უჰერსკე-ჰრადიშტეს რაიონში მდებარეობს. ქალაქი ოთხი მუნიციპალური უბნისგან შედგება.

სახელწოდება
ქალაქის სახელწოდება სავარაუდოდ ბოიეკის ან ბოიკას გვართანაა დაკავშირებული, რომლებმაც აქ დასახლება დააარსეს.

გეოგრაფია
ბოიკოვიცე ქალაქ ზლინიდან სამხრეთით დაახლოებით 23 კილომეტრში, ხოლო ქალაქ ტრენჩინიდან ჩრდილო-დასავლეთით 21 კილომეტრში მდებარეობს. ქალაქი მდინარე ოლშავის ნაპირებზეა გაშენებული. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიის ჩრდილოეთი ნაწილი ვიზოვიცეს მთიანეთში მდებარეობს, სამხრეთი ნაწილი კი თეთრ კარპატებში. ბოიკოვიცეს ტერიტორიაზე მდებარე უმაღლესი წერტილია ლოკოვის გორა, რომლის სიმაღლე 739 მეტრია ზღვის დონიდან. ბოიკოვიცეს თითქმის მთელი ტერიტორია ბილე-კარპატის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე მდებარეობს.

ისტორია
პირველი ისტორიული ცნობა ბოიკოვიცეს შესახებ 1362 წლით თარიღდება. ის სავაჭრო ქალაქი 1449 წელს გახდა. საუკუნეში ბოიკოვიცეს თავს დაესხნენ უნგრელები, მათ ისე პირწმინდად გაძარცვეს ქალაქი, რომ ქალაქში რამდენიმეწლიანი შიმშილობა დაიწყო.
 საუკუნეში ქალაქი განვითარდა, გაიყვანეს ელექტროენერგია და დაიწყო მრეწველობის აყვავების ხანა. მეორე მსოფლიო ომის დროს ნაცისტებს ბოიკოვიცეში სამხრედრო მასალების ქარხანა ჰქონდათ.
ბოიკოვიცეს მუნიციპალიტეტმა ქალაქის სტატუსი 1965 წელს მიიღო.

ცნობილი ადამიანები
კარელ ურბანეკი (დაბ. 1941) - პოლიტიკოსი, ჩეხოსლოვაკიის ბოლო კომუნისტი ლიდერი

დაძმობილებული ქალაქები
ტრენჩიანსკა-ტურნა, სლოვაკეთი
აზერბაიჯანის ფიზიკის ინსტიტუტი

აზერბაიჯანის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ფიზიკის ინსტიტუტი — ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანესი სამეცნიერო-კვლევით დაწესებულება აზერბაიჯანში, რომელიც შედის ქვეყნის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ფიზიკურ, მათემატიკურ და ტექნიკურ მეცნიერებათა დეპარტამენტის სისტემაში. ინსტიტუტი წარმოადგენს ფუნდამენტურ ცენტრს ფიზიკის დარგში, სადაც ხორციელდება ფართომასშტაბიანი თეორიული და ექსპერიმენტული კვლევები როგორც საბაზისო, ისე გამოყენებითი მეცნიერებების მიმართულებით.

ისტორია
ფიზიკის ინსტიტუტი სათავე იღებს 1945 წელს, როდესაც სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ამიერკავკასიის ფილიალის აზერბაიჯანის განყოფილებაში ფუნქციონირებდა ფიზიკის სექტორი. სწორედ ამ სექტორის ბაზაზე ჩამოყალიბდა ფიზიკისა და მათემატიკის ინსტიტუტი. 1959 წელს ინსტიტუტი რეორგანიზდა, რის შედეგადაც შეიქმნა ორი დამოუკიდებელი სამეცნიერო ცენტრი: ფიზიკის ინსტიტუტი და მათემატიკისა და მექანიკის ინსტიტუტი. 1957 წლიდან 1993 წლამდე ფიზიკის ინსტიტუტს ხელმძღვანელობდა გამოჩენილი ფიზიკოსი, აკადემიკოსი ჰასან აბდულაევი [1], რომლის გარდაცვალების შემდეგ ინსტიტუტს მიენიჭა მისი სახელი. ამჟამინდელი ოფიციალური სახელწოდებაა: „აკადემიკოს ჰასან აბდულაევის სახელობის აზერბაიჯანის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ფიზიკის ინსტიტუტი“.

კვლევითი საქმიანობა
ინსტიტუტის ძირითადი სამეცნიერო მიმართულებები მოიცავს ისეთ სფეროებს, როგორიცაა მყარ სხეულთა ფიზიკა, ბირთვული ფიზიკა, ოპტოელექტრონიკის ფიზიკური საფუძვლები და ტექნოლოგია, აგრეთვე ენერგეტიკის ფიზიკური და საინჟინრო პრობლემების შესწავლა. აღნიშნული მიმართულებებით ჩატარებული კვლევები ხელს უწყობს როგორც ფუნდამენტური ცოდნის გაღრმავებას, ისე თანამედროვე ტექნოლოგიების განვითარებას.

სამეცნიერო მიღწევები
 საუკუნის 70-80-იანი წლების განმავლობაში ფიზიკის ინსტიტუტმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ფიზიკის დარგის განვითარებაში როგორც რესპუბლიკის, ისე მთლიანი სსრკ-ის მასშტაბით. აკადემიკოსმა ალექსანდრ პროხოროვმა, სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ნობელის პრემიის ლაურეატმა, უმაღლესად შეაფასა ინსტიტუტის მიღწევები, მათ შორის — სელენზე დაფუძნებული ნახევარგამტარული მოწყობილობების კვლევები, აქამდე უცნობი ნახევარგამტარული ნაერთების სინთეზსა და კოსმოსური ინფორმაციის ინტერპრეტაციის მეთოდების შემუშავებს, რომლებიც მნიშვნელოვანი იყო დედამიწის შესწავლის კონტექსტში.

მენეჯმენტი
2013 წლიდან ფიზიკის ინსტიტუტის მოვალეობის შემსრულებელი დირექტორია ნაზიმ ტიმურ ოღლუ მამედოვი, ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი და პროფესორი, რომელიც ხელმძღვანელობს ინსტიტუტს თანამედროვე სამეცნიერო და ორგანიზაციული პრინციპების შესაბამისად.

ინსტიტუტის სტრუქტურა მოიცავს სხვადასხვა სპეციალიზებულ ლაბორატორიებსა და განყოფილებებს, რომლებიც მიმართულია როგორც თეორიული, ისე პრაქტიკული კვლევებისკენ. ასევე ფუნქციონირებს რამდენიმე სპეციალური განყოფილება, მათ შორის:

ინტელექტუალური ინფორმაციული სისტემების განყოფილება
პატენტებისა და ინტელექტუალური საკუთრების განხორციელების განყოფილება
ფიზიკურ-ტექნიკური ტერმინოლოგიის ენციკლოპედიური კვლევების განყოფილება
ნანომასალებისა და სტრუქტურების ტექნოლოგიური ცენტრი
ბიოფიზიკისა და ჭკვიანი მასალების კვლევის ცენტრი.

ინსტიტუტში დასაქმებულია 853 თანამშრომელი, რომელთაგან 46 ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორია.
ალბუტი

ალბუტი — ისტორიულ სოფელი პალაკაციოს მხარეში, დღევანდელი ყარსის ოლქის არფაჩაის რაიონის სოფელ ჩანაყსუს საზღვრებში გამქრალი სოფელია.

ისტორია
სოფელი ალბუტი მდებარეობდა ისტორიული პალაკაციოს მხარეში და შუა საუკუნეებში საქართველოს საზღვრებს მოიცავდა. შესაბამისად, ოსმალებმა ეს მხარე და სოფელი 1578 წელს ქართველებისგან დაიპყრეს. 1561-1587 წლების მოვლენების შემცველ მესხური დავითნის ქრონიკაში („მესხური დავითნის ქრონიკა“) სახელწოდების ქართულ ნაშრომში ალბუტი კამაროანის (ჩანაყსუს) სოფელთან ერთად არის ნახსენები და აღნიშნულია, რომ ეს ორი სოფელი თეთრციხეს ახლოს მდებარეობდა.

სოფელი ალბუტი 1595 წლის დეფთერ-ი მუფასალ-ი ვილაიეთ-ი გურჯისტან (საქართველოს ოლქის დეტალური რეგისტრი) სახელწოდების ოსმალურ ტაჰრირ დეფთერში ალბუდის ფორმით გვხვდება. ამ დროს სოფელი საქართველოს ვილაიეთში, ჩილდირის ლივასის ჯანბაზის ნაჰიეს ეკუთვნოდა. მოსახლეობა 25 ქრისტიანი ოჯახისგან შედგებოდა და ოჯახების მეთაურები ქართულ სახელებს ატარებდნენ. სოფელში მიმდინარეობდა ხორბლის, ქერის, ჭვავის და სელის თესლის მოყვანა, ფუტკარი, ღორისა და ცხვრის მოშენება. ალბუტში სამი წყლის წისქვილიც იყო.

სოფელი ალბუტი ჩილდირის ეიალეთოს 1694-1732 წლების პერიოდის ოსმალურ ჯებე დეფთერშიც ალბუდის ფორმით გვხვდება. ამ თარიღშიც იგივე ადმინისტრაციული მდგომარეობის მქონე სოფელი ჰიჯრი 1115 (1703/1704) წელს მუსტაფას სახელის მქონე პიროვნებას ჰქონდა მინიჭებული. თუმცა 1886 წლის რუსულ მოსახლეობის აღწერაში სოფლად არ ფიგურირება იმას აჩვენებს, რომ ალბუტი ამ თარიღამდე უკვე აღარ იყო სოფელი. შესაბამისად, ქართველმა ისტორიკოსმა და არქეოლოგმა ექვთიმე თაყაიშვილი 1902 წელს ჩილდირის ტბის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, სოფელ ჩალას (დოღრუიოლის) სამხრეთით სოფელ ალბუტის ნანგრევები აღმოაჩინა.
დერვენტინები

დერვენტინები — ავსტრალიისა და ინდოეთის პერმული და ტრიასული პერიოდების რიტიდოსტეიდების ტემნოსპონდილების ქვეოჯახია. მასში შედის გვარები არკადია, დელტაზავრი, დერვენტია, ინდობრაქიოპები და რევანა .დერვენტინების სახელი ეწოდა 2011 წელს ჩატარებულ კვლევაში, რომელშიც გაანალიზდა რიტიდოსტეიდების ფილოგენეტიკური ურთიერთობები. ეს იყო დერვენტინების ოჯახის შემცვლელი სახელი, რომელსაც სახელი 2000 წელს ეწოდა.
აღწერა
სხვა მრავალი პერმული და ტრიასული ტემნოსპონდილის მსგავსად, დერვენტიინები ძირითადად მათი თავის ქალებით არიან ცნობილი, რომლებიც ზემოდან დათვალიერებისას სამკუთხა ან მომრგვალებულია. დერვენტიინები კლადად ( ევოლუციური დაჯგუფება) დიაგნოზირებულია რამდენიმე საერთო მახასიათებლით ან სინაპომორფიით: სასა თითქმის სწორი უკანა კიდით, სასის უკანა ნაწილში პარასფენოიდული ძვალი, რომელიც დაფარულია პატარა ამობურცულობებით, სასაზე ექტოპტერიგოიდური ძვალი, რომელიც ქმნის დიდ ხვრელს, რომელსაც სუბტემპორალური ფოსო ეწოდება, კიდის ნაწილს და თვალის უკან მომრგვალებული ან კვადრატული ფორმის პოსტორბიტალური ძვალი. მიუხედავად იმისა, რომ დერვენტიინები ყველაზე წარმოებულ რიტიდოსტეიდებად ითვლებიან, ეს უკანასკნელი მახასიათებელი საერთოა ყველაზე პრიმიტიულ რიტიდოსტეიდებთან და არარიტიდოსტეიდურ ტემნოსპონდილებთან, რაც ევოლუციურ უკუქცევაზე მიუთითებს. პარასფენოიდის დამფარავი პატარა ამობურცულობები ცალსახა სინაპომორფიაა, რადგან ეს მახასიათებელი მხოლოდ დერვენტიინებშია, მაშინ როცა ყველა სხვა სინაპომორფია ბუნდოვანია, რადგან ისინი ასევე გვხვდება ზოგიერთ სხვა ტემნოსპონდილში, როგორიცაა ქომატობატრაქუსი და ლაპილოპსისი.
კლასიპიკაცია
დერვენტინები 2000 წელს დასახელდნენ, როგორც ავსტრალიური ტემნოსპონდილების ოჯახი სტერეოსპონდილის ქვერიგში .დერვენტინების ქვეოჯახი 2011 წელს დასახელდა -ს ნაცვლად, რადგან ყველა ეს ავსტრალიური ტემნოსპონდილი რიტიდოსტეიდების ოჯახის წევრი აღმოჩნდა. 2011 წლის ანალიზმა ასევე მოათავსა ინდოეთიდან ინდობრაქიოფს დერვენტიინაეში, როგორც ჯგუფის პირველი არაავსტრალიური წევრი. ქვემოთ მოცემულია ანალიზიდან მიღებული კლადოგრამა, რომელიც აჩვენებს დერვენტიინებისა და სხვა სტერეოსპონდილების ფილოგენეტიკურ ურთიერთობებს:
აისტოპოდა

აისტოპოდა — მაღალ სპეციალიზებული გველისებრი სტეგოკეფალიების რიგი, რომელიც ცნობილია ევროპისა და ჩრდილოეთ ამერიკის კარბონული და ადრეული პერმული პერიოდიდან. მათი სიგრძე მერყეობს პაწაწინა ფორმებიდან, რომელთა სიგრძე მხოლოდ 5 სანტიმეტრია, თითქმის 1 მეტრამდე. ისინი პირველად ნამარხებში მისისიპის პერიოდში ჩნდებიან და ადრეულ პერმულ პერიოდამდე არსებობენ.

თავის ქალა პატარაა, მაგრამ ძალიან სპეციალიზებული, დიდი ორბიტებითა და დიდი „ფანჯრებით“. პრიმიტიული ფორმა ოფიდერპეტონის თავის ქალაში დერმის ძვლების ნიმუში აქვს, რომელიც ტემნოსპონდილების მსგავსია. თუმცა, განვითარებულ გვარ ფლეგეტონტიაში თავის ქალა ძალიან მსუბუქი და ღიაა, შემცირებულია საყრდენების სერიამდე, რომლებიც ტვინის გარსს ქვედა ყბაზე უჭერენ მხარს, ისევე როგორც გველების შემთხვევაში, და შესაძლებელია, რომ აისტოპოდებმა პალეოზოურ პერიოდში იგივე ეკოლოგიური ნიშები შეავსეს, რასაც დღეს გველები.

მათ ჰქონდათ უკიდურესად წაგრძელებული სხეული, 230-მდე მალა. მალები ჰოლოსპონდილური იყო, თითოეულ სეგმენტზე მხოლოდ ერთი ოსიფიკაცია ჰქონდათ. მათ არ ჰქონდათ ცენტრებს შორის მდებარე რგოლები, თუნდაც კუდში, და არ ჰქონდათ თავისუფალი ჰემური რკალები. ნერვული რკალი დაბალი იყო და ცენტრთან შერწყმული. ყველა ეს მახასიათებელი ძალიან ჰგავს ნექტრიდეას მახასიათებლებს, ორივე წარმოადგენს ტიპურ ლეპოსპონდილოზურ მდგომარეობას.

ერთ-ერთ ბოლოდროინდელ ნაშრომში აღწერილია აისტოპოდის თავის შიდა ორგანიზაცია, სადაც დადგინდა, რომ აისტოპოდებმა შეინარჩუნეს თავის ქალისა და ტვინის მრავალი თევზის მსგავსი მახასიათებელი, მათ შორის ნოტოქორდის თავში მუდმივი გაფართოება და ჰიპოფიზსა და პირის ღრუს შორის ღია არხი. რადგან ეს მახასიათებლები ოთხფეხათა ევოლუციის ადრეულ ეტაპზე იკარგება, ეს შეიძლება იყოს იმის მტკიცებულება, რომ აისტოპოდები სხვა ოთხფეხა ცხოველებისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან.

ნეკნები წვრილი იყო, ერთთავიანი ან ორთავიანი, თავი კი „“ ასოს ფორმის. არცერთ ცნობილ ნამარხში არ არის კიდურების ან თუნდაც კიდურების სარტყლების კვალი, ხოლო კუდი მოკლე და პრიმიტიული იყო.
ურთიერთობები
სხვა ადრეულ ტეტრაპოდებთან ევოლუციური ურთიერთობები საკამათო რჩება, რადგან ყველაზე ადრეული აისტოპოდიც კი, ლეთისკუს სტოკი, უკვე მაღალ სპეციალიზებული იყო, თუმცა მისი თავის ქალა პრიმიტიული და უკიდურესად თევზის მსგავსი იყო. აისტოპოდები სხვადასხვაგვარად იყო დაჯგუფებული სხვა ლეპოსპონდილებთან ერთად, ან განთავსებული იყო ბატრაქომორფ - რეპტილიომორფის გაყოფის ადგილას ან მის წინ. თუმცა, პარდოს და სხვების (2017) მიერ ჩატარებულმა კლადისტურმა ანალიზმა აისტოპოდები ტეტრაპოდების ძირში აღმოაჩინა. ჯგუფი საკმაოდ მრავალფეროვანი იყო გვიან კარბონულ პერიოდში, რამდენიმე ფორმით, რომელიც პერმამდე გაგრძელდა.

ქვემოთ მოცემულია ანდერსონის და სხვების (2003) კლადოგრამა, რომელიც ასახავს აისტოპოდების ფილოგენეტიკურ ურთიერთობებს:
ფრიშტაკი

ფრიშტაკი — ქალაქი ჩეხეთის რესპუბლიკის ზლინის მხარეში. ფრიშტაკი ზლინის რაიონში მდებარეობს. ქალაქი ოთხი ადმინისტრაციული უბნისგან შედგება.

სახელწოდება
ქალაქის სახელწოდება წარმოშობით გერმანულია და ,,თავისუფალ ქალაქს" ნიშნავს.

გეოგრაფია
ფრიშტაკი ქალაქ ზლინიდან ჩრდილოეთით დაახლოებით 5 კილომეტრში მდებარეობს. ქალაქის ტერიტორიის ჩრდილოეთ ნაწილი ჰოსტინ-ვსეტინის მთებშია გაშენებული, ხოლო დანარჩენი ვიზოვიცეს მთიანეთში. ქალაქის ტერიტორიაზე მდებარე ყველაზე მაღალი წერტილის სიმაღლე 566 მეტრია ზღვის დონიდან.
ფრიშტაკი მორავიის ვლახეთის და ჰანის ეთნოგრაფიული რეგიონების საზღვარზე მდებარეობს. ქალაქში მიედინება პატარა მდინარე ფრიშტაკი, რომელზეც წყალსაცავი 1935–1938 წლებში ააგეს. ამ წყალსაცავიდან ქალაქ ზლინს სასმელი წყალი მიეწოდება. 1997 წლიდან ფრიშტაკის წყალსაცავს კულტურული ძეგლის სტატუსი აქვს.

ისტორია
ისტორიულ წყაროებში ქალაქი პირველად 1356 წელსაა მოხსენიებული, ლათინური დასახელებით „ფრეისტატი“. 1382 წლის ცნობებით ქალაქი საკმაოდ მდიდარი და წარმატებული იყო. განვითარებული იყო ხელსაქმე, ვაჭრობა, საყასბო საქმე და აბანოები. ეს განვითარება შეაფერხა ოცდაათწლიანმა ომმა. საუკუნეში ფრიშტაკში განვითარდა სოფლის მეურნეობა და მეტყევეობა. 1841 წელს ქალაქში გაჩნდა დიდი ხანძარი და ხის შენობების უმეტესობა დაიწვა, რომელიც მოგვიანებით მყარმა ქვის ნაგებობებმა ჩაანაცვლეს.

ღირსშესანიშნაობები
ქალაქის მთავარი ღირსშესანიშნაობა წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიაა. ნაგებობის არქიტექტურული სტილი გაურკვეველია, ის ყველაზე ახლოს ბაროკოს არქიტექტურასთან დგას. ეკლესიის ყველაზე ძველი ნაწილი საუკუნეში ააგეს, 1820 წელს სამრეკლო განაახლეს და თავად ტაძარი გააფართოვეს. ეკლესიის წინ დგას ქვის ჯვარი, რომელიც ბაროკოს სტილშია ნაკვეთი და 1763 წელს დადგეს. ქალაქის მთავრობის პირველი ქვის შენობა ფრიშტაკში 1680 წელს ააგეს. შენობა ადგილობრივმა არქიტექტორმა ვლადიმირ ფიშერმა დააპროექტა.

ცნობილი ადამიანები
ვლადიმირ ფიშერი (1870–1947) - არქიტექტორი
იაროსლავ კვაპილი (1892–1958) - კომპოზიტორი, დირიჟორი და პიანისტი
ბრჟეტისლავ ბაკალა (1897–1958) - დირიჟორი, პიანისტი და კომპოზიტორი
ვაცლავ რენჩი (1911–1973) - პოეტი, დრამატურგი და თარჯიმანი
დალიბორ ბრაზდა (1921–2005) - კომპოზიტორი და დირიჟორი

დაძმობილებული ქალაქები
კანიანკა, სლოვაკეთი
მურანი, სლოვაკეთი
კუკური ჭოხონელიძე

კუკური ჭოხონელიძე (ნამდვილი სახელი: ევსევი ჭოხონელიძე; დ. 13 ივლისი, 1940, თბილისი — გ. 12 მარტი, 2004) — ქართველი მუსიკოსი, პედაგოგი, ფოლკლორისტი, ეთნომუსიკოსი. ღირსების ორდენის კავალერი (1999)

ბიოგრაფია
1967 წელს დაამთავრა ვანო სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორია (თეორიულ–საკომპოზიციო).

1964 წლიდან იყო ვანო სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის ლაბორანტი, 1970 წლიდან პედაგოგი, 1976-2004 წლებში ქართული ხალხური სამუსიკო შემოქმედების კათედრის გამგე, პროფესორი. ექვთიმე თაყაიშვილის სახელობის კულტურისა და ხელოვნების სახელმწიფო უნივერსიტეტის ერთ-ერთი ფუძემდებელი. ფოლკლორული ფესტივალების საერთაშორისო ორგანიზაციის – -ის საქართველოს ფილიალის ვიცე-პრეზიდენტი. 60-იან წლებში ანსამბლ „გორდელას“ ერთ-ერთი დამაარსებელი და წევრი.

1974 წლიდან საქართველოს კომპოზიტორთა კავშირის ფოლკლორის კომისიის თავმჯდომარე იყო, 1978-1991 წლებში – საბჭოთა კავშირის კომპოზიტორთა კავშირის წევრი, ხოლო 1979 წლიდან – საქართველოს კომპოზიტორთა კავშირის გამგეობის წევრი.

დაწერილი აქვს: „ქართული სიმღერების იმერულ–გურული ტოტი“ (1967), „ინტერნაციონალური და ნაციონალური ქართულ ქალაქურ სიმღერებში“ (1972), „ქართული ხალხური მრავალხმიანობის აკორდიკის საკითხები“ (1972), „ინტერვალი კვარტა და მისი როლი კადანსში“ (1981), „ქართული მრავალხმიანობის თვითმყოფად ბუნებაზე“ (1982). ავტორია მრავალი საგაზეთო სტატიის და რეცენზიის.

ჯილდოები და აღიარება
1999 : ღირსების ორდენი ქართული პროფესიული მუსიკალური ხელოვნების განვითარებაში, მის პოპულარიზაციაში შეტანილი პირადი წვლილისათვის, მაღალი პროფესიონალიზმისა, ნაყოფიერი პედაგოგიური და საზოგადოებრივი მოღვაწეობისათვის
დუზი (არდეშენის რაიონი)

დუზი — უბანი ქალაქ არდეშენში, რომელიც არის არდეშენის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი, რიზეს პროვინციასთან ახლოს.

ისტორია
დუზის უბნის ძველი სახელწოდება 2009 წლის ლაზური ტოპონიმების ლექსიკონში მოცემულია როგორც „ფურტონა“ (ჶურტონა). ამ დასახლების სახელი უნდა წარმოშობილიყო ფირთინას მდინარესთან კავშირში, რომელიც ასევე ცნობილია როგორც „ფურტონა“ ან „ფორტუნა“. ფაქტობრივად, უბანი დგას ამ მდინარის პირას. მეორე მხრივ, ამ დასახლების ჩრდილოეთით, სანაპიროზე მდებარე უბანი „ფირტინას“ სახელს ატარებს.

ენათმეცნიერმა ნიკო მარი, 1910 წელს ლაზეთში განხორციელებული კვლევითი მოგზაურობის ჩანაწერებში, ფირტუნას მდინარის სანაპიროს სოფლების ჩამოთვლისას, დასახლებად სოფელ ფურტონას არ ახსენებს.

მოსახლეობა
დუზის უბანში 2024 წელს ცხოვრობდა 315 ადამიანი, მათ შორის 149 მამაკაცი და 166 ქალი.
ონჯორბეგი

ონჯორბეგი — გამქრალი სოფელი ჰანაქის რაიონში, არტაანის პროვინციაში, ისტორიულ ერუშეთის მხარეში.

ისტორია
ონჯორბეგი 1595 წლის გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარში ასახულია როგორც „ონჯორბეგ“ . ქართველმა ჟურნალისტმა და მკვლევარმა კონსტანტინე მარტვილელმა დაწერა, რომ ოსმალების მიერ ქართველებისგან ხელში ჩაგდებული ტერიტორიების ტოპონიმებში გვხვდება სიტყვა ბეგი„,“ რომელიც ქართული წოდების, „აზნაურის“ თურქულ თარგმანს წარმოადგენს.

ერუშეთის რეგიონი, სადაც მდებარეობს სოფელი ონჯორბეგი, ისტორიული საქართველოს ნაწილი იყო. ოსმალებმა ეს მხარე და სოფელი საუკუნის შუა ხანებში დაიკავს.

სოფელ ონჯორბეგი 1595 წლის გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარის მიხედვით შედიოდა გურჯისტანის ვილაიეთში, არტაანის ლივასის მეშეს ნაჰიაში. დავთარში ის ჩაწერილია სოფელი ჭოტის შემდეგ. მოსახლეობა შედგებოდა 15 ქრისტიანული ოჯახისგან და ოჯახების მეთაურებს ქართული სახელები ჰქონდათ. სოფელში მოჰყავდათ ხორბალი და ქერი, იყო ფუტკრის მეურნეობა, ზრდიდნენ ღორებსა და ცხვრებს. ჰქონდათ ერთი წყლის წისქვილი. ამავე დავთერში ჩაწერილია კიდევ ერთი სოფელი იმავე სახელით, რომელიც ასევე მიეკუთვნება არტაანის ლივასის მეშეს ნაჰიას. მეორე ონჯორბეგი, რომლის შესახებ აღნიშნულია, რომ სოფელ ველის გვერდით მდებარეობდა, სრულიად დაცარიელებული იყო.

ის ფაქტი, რომ სოფელი ონჯორბეგის სახელი არ გვხვდება ჩილდირის ეიალეთის 1694-1732 წლების ჯებე დეფთერში და 1886 წლის რუსული მოსახლეობის აღწერაში არტაანის ოკრუგის არდაჰანის ქაზაში, მიუთითებს იმაზე, რომ ეს დასახლება შემდგომში გაქრა.
ტყემლობი

ტყემლობი — ისტორიული სოფელი ჯავახეთის მხარეში თურქეთის დარჩენილ ნაწილში, დღევანდელი არდაჰანის ოლქის ჩილდირის რაიონში გამქრალი სოფელია. დასახლების არეალი დღევანდელი სოფელ დირსექაიას საზღვრებს მოიცავდა.

ისტორია
ქართული ტოპონიმი ტყემლობი ალუბლის ჯიშის მნიშვნელობის მქონე „ტყემალი“ სიტყვისგან მოდის და „ალუბლიანი“ ასეთ მნიშვნელობას იძენს.

სოფელი ტყემლობი მდებარეობდა ისტორიულ ჯავახეთის მხარესი ისტორიულად საქართველოს საზღვრებში იყო მოქცეული. შესაბამისად, ოსმალებმა ეს მხარე და სოფელი 1578 წელს ქართველებისგან დაიპყრეს.

სოფელი ტყემლობი 1595 წლის დეფთერ-ი მუფასალ-ი ვილაიეთ-ი გურჯისთან (საქართველოს ოლქის დეტალური რეგისტრი) სახელწოდების ოსმალურ ტაჰრირ დეფთერში დიღემლობის ფორმით არის დარეგისტრირებული. ამ დროს სოფელი საქართველოს ვილაიეთში, არტაანი ბუზურგის ლივასის მეშეს ნაჰიეს ეკუთვნოდა. მოსახლეობა 7 ქრისტიანი ოჯახისგან შედგებოდა და გადასახადის გადახდაზე ვალდებული ოჯახების მეთაურები გოგიჩა, შოთა, ივანე, გოგა, ბატატა ასეთ ქართულ სახელებს ატარებდნენ. სოფელში მიმდინარეობდა ხორბლისა და ქერის მოყვანა, ფუტკრის, ცხვრისა და ღორის მოშენება. ამ მუფასალ დეფთერში არტაანი ბუზურგის ლივაში ტყემლობი სახელწოდების კიდევ ერთი სოფელი არსებობდა. გუნეის ნაჰიეს დაქვემდებარებული ეს სოფელი ცარიელად იყო დარეგისტრირებული.

ტყემლობი ჩილდირის ეიალეთოს 1694-1732 წლების პერიოდის ჯებე დეფთერსა და 1886 წლის რუსული მოსახლეობის აღწერაში ჩილდირის მაზრაში სოფლად არ ფიგურირება იმას აჩვენებს, რომ ამ თარიღამდე უკვე აღარ არსებობდა.
საჯიქე

საჯიქე — ისტორიული ადგილი სამცხის რეგიონის თურქეთში დარჩენილ ნაწილში, დღეს არდაჰანის პროვინციის ფოსოფის რაიონში სოღუთლუქაიას (ხუნამისი) სოფლის მახლობლად გაქრობული სოფელია.

ისტორია
ქართული ტოპონიმი საჯიქე , მომდინარეობს სიტყვა „ჯიქი“-სგან და ნიშნავს „ვეფხვის საცხოვრისს“.

სოფელი საჯიქეს მდებარე ისტორიული სამცხე რეგიონი, ერთი ნაწილის გარდა, დღესაც საქართველოს საზღვრებშია. ოსმალებმა ეს რეგიონი და სოფელი 1578 წელს სრულად დაიკავეს.

სოფელი საჯიქე ხსენებულია 1595 წლის ოსმალური მუფასალ დეფტერშიც საჯიქეს სახელით. ამ დროს ეს დასახლება შედიოდა საქართველოს ვილაიეთში, ფოშოვის ლივას ჩრდილოეთ ნაჰიეში. სოფელი ცარიელად იყო რეგისტრირებული, მიუხედავად ამისა, 2.000 აქჩე გადასახადი იყო განსაზღვრული.

სოფელი საჯიქე ჩილდირის ეიალეთის 1694-1732 წლების პერიოდის ოსმალურ ჯებე დეფტერშიც საჯიქეს სახელით ხვდება იგივე ადმინისტრაციულ მდგომარეობაში. ჰიჯრი 1134 (1721/1722) წელს სოფელი ჰასანის სახელის პირს იყო გადაცემული და 2.000 აქჩე გადასახადი იყო დადგენილი.

ოსმალური მუფასალ დეფტერის გამომცემელმა ქართველმა თურქოლოგმა სერგი ცხოვრებამ აღნიშნა, რომ საჯიქე სოფელი რუსულ წყაროებში მოხსენიებულია საჯიქეს სახელით.
ვიზოვიცე

ვიზოვიცე — ქალაქი ჩეხეთის რესპუბლიკის ზლინის მხარეში. ვიზოვიცე ზლინის რაიონში მდებარეობს. ქალაქი ორი ადმინისტრაციული ნაწილისგან შედგება, თავად ქალაქ ვიზოვიცეს გარდა მის დაქვემდებარებაშია სოფელი ხრასტეშოვი. ვიზოვიცეს ცენტრს კულტურული ძეგლის სტატუსი აქვს.

სახელწოდება
ვიზოვიცეს სახელწოდება მამაკაცის სახელიდან მომდინარეობს. სახელი „ვიზი“ სლავური მამაკაცის სახელ „ვიდის“ ერთ-ერთი ვარიანტია, მოგვიანებით აქ ოდესღაც მცხოვრები ვიზის შესახებ ცნობები გაქრა, თუმცა სახელწოდება დღემდე შერჩა ქალაქს.

გეოგრაფია
ვიზოვიცე ზლინიდან აღმოსავლეთით დაახლოებით 12 კილომეტრში მდებარეობს. ქალაქი ვიზოვიცეს მთიანეთშია გაშენებული. ვიზოვიცეს მუნიციპალურ ტერიტორიაზე მდებარე ყველაზე მაღალი წერტილის სიმაღლე 662 მეტრია ზღვის დონიდან. ქალაქს ჰკვეთს პატარა მდინარე ლუტონინკა.
ისტორია
ვიზოვიცე პირველად ისტორიულ წყაროებში 1261 წლის თარიღით ჩნდება, ამ პერიოდში ის ახლად დაარსებული სმილჰეიმის მონასტრის საკუთრება იყო. ჰუსიტური ომების დროს სოფელი ვიზოვიცე ძლიერ დაზარალდა და გაიძარცვა. 1483 წელს ვიზოვიცეს მამული კუნშტატელმა თავადებმა შეიძინეს. აქ არსებული ცისტერციანელთა მონასტერი 1485 წელს გაუქმდა.
1567 წელს ვიზოვიცე რჟიჩანელმა დიდგვაროვანმა ზდენეკ კავკამ შეიძინა. გაუქმებული სმილჰეიმის მონასტრის ადგილზე მან ახალი რენესანსის არქიტექტურის სასახლე ააგო და ახალი სმილჰეიმი უწოდა. ვიზოვიცემ ქალაქის თვითმმართველი უფლებები 1570 წელს მიიღო. საუკუნის მეორე ნახევარში აქაური მამულები გოლენთა გვარის ხელში გადავიდა. მცირე ხანში ვიზოვიცეს თურქები შემოესივნენ და გადაწვეს.
1749–1770 წლებში ვიზოვიცეს ავსტრიელი გრაფი ჰერმან ჰანიბალი ფლობდა. მან ახალი ბაროკოს სტილის ციხესიმაგრე ააგო. ციხესიმაგრის გარშემო კი ფრანგული და ინგლისური ბაღები გააშენა.

კულტურა
ვიზოვიცე ცნობილია თავისი როკ-ფესტივალით. ქალაქში 2023 წლიდან ყოველწლიურად იმართება ფესტივალი სახელად „ “, რომელიც ყველაზე დიდი ღია ცის ქვეშ ორგანიზებული როკ-ფესტივალია ჩეხეთში.

ღირსშესანიშნაობები
ქალაქის მთავარი ღირსშესანიშნაობა ვიზოვიცეს ციხეა. ის 1749–1770 წლებში მორავიელი არქიტექტორის ფრანტიშეკ ანტონინ გრიმის პროექტით აშენდა. თავისი არქიტექტურული ღირებულების გამო, ციხესიმაგრეს ჩეხეთის ეროვნული კულტურული ძეგლის სტატუსი აქვს. 1945 წლიდან ის სახელმწიფოს საკუთრებაა და ღიაა ვიზიტორთათვის. აღსანიშნავია წმინდა ლავრენტის ეკლესია, რომელიც ქალაქში საუკუნის ბოლოს აშენდა.
ცნობილი ადამიანები
ალოის ჰაბა (1893–1973) - კომპოზიტორი
იან გრაუბნერი (დაბ. 1948 წელს) - ოლომოუცის არქიეპარქიის არქიეპისკოპოსი
ბოლეკ პოლივკა (დაბ. 1949 წელს) - მსახიობი