აჰმად დონიში

აჰმად დონიში — (ასევე იწერება დანის: 1827–1897) — ბუხარის საამიროში მოღვაწე მწერალი, რეფორმატორი, ისტორიკოსი და პოეტი.

ბიოგრაფია
დონიში იყო ტაჯიკი და წარმოშობით ბუხარადან, ბუხარის საამიროს დედაქალაქიდან. მიუხედავად იმისა, რომ იმამის შვილი იყო, ქუჩის ამბები უფრო იზიდავდა, ვიდრე ყურანის სწავლა. მედრესეში სწავლისას თვითონვე შეისწავლა ასტრონომია, კალიგრაფია, გეომეტრია, მედიცინა, ისტორია, ლიტერატურა და მუსიკა. შემდეგ ის სასახლის ხუროთმოძღვრის მოწაფე გახდა, რომელიც მის მხატვრულ ნიჭს აფასებდა. 1850 წელს დონიში ბუხარის ემირის, ნასრულაჰ-ხანის 1827-1860, მხატვრად და კალიგრაფად მუშაობდა. მოგვიანებით მან სასახლის ასტრონომის პოზიციას მიაღწია და სამღვდელოებასა და ემირს შორის შუამავლის როლსაც ასრულებდა.

ნასრულაჰ-ხანიც და მისი მემკვიდრე მუზაფარ ბინ ნასრულაჰიც (1860-1885) ცდილობდნენ დონიშის უნარები გამოეყენებინათ, თუმცა ამავე დროს სასამართლო წრიდან შორს დაეჭირათ, რადგან ბუხარის კარზე მას თავისუფლად მოაზროვნედ ცნობდნენ და ამიტომაც არაპოპულარული იყო. ამის შედეგად, 1857 წლის ნოემბერში, 1869 წლის ოქტომბერში და 1874 წლის იანვარში იგი სამჯერ გაგზავნეს სანქტ-პეტერბურგში ბუხარის საელჩოს მდივნის სტატუსით.

ნაწერები, რეფორმის პროექტი და მემკვიდრეობა
აჰმად დონიშის ინტელექტუალური ბიოგრაფიის ერთ-ერთ მთავარ გარდატეხად ითვლება მისი სამი მისია სანქტ-პეტერბურგიში — 1857, 1869 და 1874 წლებში, როცა ის ბუხარის საელჩოში მდივნის სტატუსით იმყოფებოდა. ამ მოგზაურობებმა მას მისცა შესაძლებლობა, შედარებით ახლოდან ენახა რუსეთის იმპერიის ადმინისტრაციული პრაქტიკა, სამხედრო-ტექნიკური გარემო და განათლების ორგანიზების თანამედროვე ფორმები. დონიშის ტექსტებში ეს გამოცდილება გადაიქცა არა უბრალოდ „გზის ამბებად“, არამედ იმპულსად, რომელმაც გაამკვეთრა მისი კრიტიკული დამოკიდებულება ბუხარის სახელმწიფოს მმართველობის, ფინანსების, სასამართლოსა და საგანმანათლებლო სისტემის მიმართ.

დონიშის რეფორმისტული ხედვის ცენტრალურ ტექსტად მიიჩნევა მისი კრებული ნავადირ ალ-ვაყაიე (უზბეკურ/ტაჯიკურ გამოცემებში — ), რომელიც ძირითადად 1875–1882 წლებში ჩამოყალიბდა. ამ კრებულში შეტანილ „პოლიტიკურ ტრაქტატში“ (ხშირად ცალკე სახელითაც მოიხსენიებენ: - ) ავტორი აყალიბებს სახელმწიფოს მოწყობის პრაქტიკულ პროგრამას: ხაზს უსვამს მმართველის სიმტკიცესა და სამართლიანობას, წესრიგის დამყარებას, სახელმწიფო ხარჯების კონტროლს, ჯარის ორგანიზაციასა და ადმინისტრაციის პროფესიონალიზაციას. სწორედ ამ კონტექსტში ეკუთვნის მას ხშირად ციტირებული ფორმულა, რომ „სახელმწიფო დგას ოთხ ბურჯზე — ლაშქარი, ხალხი, ოქრო და წყალი“. დონიში რეფორმის აუცილებელ ნაწილად მიიჩნევდა „მეცნიერებებისა და ხელობის“ (საბუნებისმეტყველო ცოდნის, ტექნიკური უნარებისა და პრაქტიკული დისციპლინების) შეტანას მედრესის სასწავლო სივრცეში, რასაც, მისი აზრით, უნდა შეეცვალა სწავლების მხოლოდ თეოლოგიურ-დოგმატური პრიორიტეტი. ამავე იდეათა ხაზში მოიაზრება მისი მხარდაჭერა რუსული ენის სწავლებისადმი (როგორც ადმინისტრაციულ-საერთაშორისო კომუნიკაციის ინსტრუმენტისადმი), რაც იმდროინდელ სასულიერო წრეებში ხშირად ეჭვსა და წინააღმდეგობას იწვევდა.

დონიშის რეფორმისტულმა პროექტმა ბუხარის კარზე ბუნებრივად წარმოშვა დაძაბულობა. წყაროების მიხედვით, მისი პოზიციები არაერთხელ გამხდარა მტრული კამპანიის საბაბი; ემირს არ აკმაყოფილებდა მის მიერ წამოწეული ინიციატივები და დონიში პერიოდულად ჩამოშორდა ცენტრალურ გარემოს. საყურადღებოა მისი ინტერესი საირიგაციო საკითხებისადმი: დონიში ცდილობდა, პრაქტიკულ პროექტებად ექცია „წყლის“ მნიშვნელობა სახელმწიფოს მდგრადობისთვის, თუმცა პოლიტიკური მხარდაჭერის ნაკლებობა ხშირად აფერხებდა ამ გეგმებს.

მის გვიანდელ მემკვიდრეობაში განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია ისტორიული ტრაქტატი, რომელიც 1895–1897 წლებში ჩამოყალიბდა და სხვადასხვა სათაურით არის ცნობილი (მათ შორის, - ...), სადაც დონიში აღწერს მანგითთა დინასტიის პოლიტიკური ცხოვრების მნიშვნელოვან ეპიზოდებს, დიპლომატიურ ურთიერთობებსა და ძალაუფლების მექანიზმებს. ენციკლოპედიური შეფასებით, ეს ტექსტი ხელნაწერების სახითაც ფართოდ ცირკულირებდა და ხშირად „ფარულად“ იკითხებოდა, რადგან მკვეთრად ამხელდა კარის ინსტიტუტებს, კორუფციას და ძალადობრივ პრაქტიკებს; ამავე დროს, დონიში კრიტიკულად აფასებდა იმპერიულ კოლონიურ პოლიტიკასაც, როცა ბუხარის სივრცე რუსეთთან დაპირისპირებისა და დამოკიდებულების რეჟიმში აღმოჩნდა. პარალელურად, დონიში ქმნიდა ტექსტებს ასტრონომიასა და ბუნებისმეტყველებაზე (მაგ., -; - -) და რელიგიურ პოლემიკაზეც, რაც აჩვენებს მის ინტერესს როგორც „სეკულარული“ ცოდნისადმი, ისე ისლამური დისკურსის შიგნით არსებული დაპირისპირებებისადმი.

ცენტრალური აზიის ინტელექტუალურ ისტორიაში დონიში ხშირად განიხილება როგორც საუკუნის ბუხარის „რეფორმის ენის“ ერთ-ერთი წინამორბედი: მისი კრიტიკა, ადმინისტრაციული პროექტები და განათლების მოდერნიზაციის მოთხოვნა მოგვიანებით თავსებადობაში მოვიდა რეგიონში გაძლიერებულ განახლების ტენდენციებთან. ამ მიზეზით მისი ნაწერები რჩება როგორც ლიტერატურის ისტორიის, ისე პოლიტიკური აზრისა და მმართველობითი კულტურის კვლევის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან წყაროდ ბუხარის ემირატის გვიანდელი პერიოდისთვის.