iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
არგვეთი (საჩხერის მუნიციპალიტეტი)

არგვეთი — სოფელი საჩხერის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფლები: ბახიოთი, იტავაზა, იცქისი, მახათაური, სავანე, შალაური, ცხამი).

მდებარეობს იმერეთის მაღლობზე, მდინარე ლაშურის (ყვირილის შენაკადი) მარცხენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 600 მ, საჩხერიდან 7 კმ. სოფელში არის საჯარო სკოლა. სოფელში არის კვარციანი ქვიშის კარიერი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 752 ადამიანი.

ისტორია
არგვეთში, მდინარე ლაშურის მარცხენა ნაპირზე, 1936-1964 წლებში გათხარეს (რ. აბრამიშვილი) ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის (ძვ. წ. ათასწლეული) სამოსახლო ბორცვი. აღმოჩენილია ნაგებობათა ბათქაშით შელესილი ძელური კედლები, თიხატკეპნილი იატაკები, წრიული მოყვანილობის კერები, ე. წ. მტკვარ-არაქსის კულტურისათვის დამახასიათებელი თიხის ჭურჭელი, ლითონის ჩამოსასხმელი ყალიბის ნატეხი, ირმის რქისაგან დამზადებული მიწის დასამუშავებელი პრიმიტიული იარაღი, კაჟის ნამგლის პირები, ორფრთიანი, ყუნწიანი კაჟის ისრის პირები, კერის თიხის მოდელი და სხვა ნივთები. ბორცვი დასახლებული ყოფილა გვიანდელი ბრინჯაოს ხანაშიც (ნაპოვნია ფოთლისებრი სატევრები). აღმოჩენილია აგრეთვე − საუკუნეების ორმოსამარხები. ხელფეხმოკეცილ მიცვალებულებს ჩატანებული აქვთ გამომწვარი თიხის ხელადები, პასტის მძივები, ბრინჯაოს მშვილდსაკინძები, საყურეები, ფრინველისგამოსახულებიანი საკიდები, აბზინდები, რომლებზედაც ფანტასტიკური ცხოველებია გამოსახული, და სხვა ნივთები. გათხრის დროს აღმოჩენილია აგრეთვე ფეოდალური ხანის ციხე-დარბაზი, ეკლესია, საცხოვრებელი და სამეურნეო შენობები (მარცვლეულის შესანახი ხაროები, მარნები). ძეგლის ზედა ქრონოლოგიური საზღვარია საუკუნე.

ცნობილი ადამიანები
სოფელში დაიბადნენ ქართველი პოეტები: მუხრან მაჭავარიანი და პაოლო იაშვილი.
სახელმწიფო მინისტრი

სახელმწიფო მინისტრი , უპორტფელო მინისტრი — მთავრობის წევრი, ცალკეულ დროებით საკითხთა მოსაგვარებლად დანიშნული პირი მთავრობის შემადგენლობაში.

ისტორია
სახელმწიფო მინისტრის თანამდებობა გავრცელებულია საფრანგეთში, მიუხედავად იმისა, რომ ის არაა მოხსენიებული საფრანგეთის 1958 წლის კონსტიტუციაში. მმართველობის ფრანგული მოდელის გავრცელებასთან ერთად სახელმწიფო მინისტრის თანამდებობა გავრცელდა სხვა ქვეყნებშიც, სადაც შერეული, ნახევრადსაპრეზიდენტო მმართველობაა.

სახელმწიფო მინისტრი, როგორც წესი, ითვლება მთავრობის წევრად. ხშირად ის ინიშნება პრეზიდენტის მიერ, რათა პრეზიდენტმა გაზარდოს საკუთარ მხარდამჭერთა რიცხვი მთავრობის შემადგენლობაში. სახელმწიფო მინისტრების თანამდებობები შემოიღება სახელმწიფოსათვის მნიშვნელოვანი, მაგრამ დროებითი ამოცანების გადასაჭრელად. სახელმწიფო მინისტრი არ მართავს სამინისტროს, მას მხოლოდ მცირერიცხოვანი აპარატი გააჩნია. ამიტომაც სახელმწიფო მინისტრებს „უპორტფელო მინისტრებს“ უწოდებენ.

სახელმწიფო მინისტრები საქართველოში
ამ სახელმწოდების თანამდებობა საქართველოში კიდევ არსებობს, მაგრამ არსებითად, ის 1995-2004 წლებში ის არ წარმოადგენდა სახელმწიფო მინისტრს კლასიკური გაგებით, არამედ ეს იყო პრეზიდენტის კანცელარიის უფროსი.

სახელმწიფო მინისტრის თანამდებობა საქართველოში დაწესდა 2004 წელს. საქართველოს მთავრობის შემადგენლობის ხშირ ცვლასთან ერთად იცვლებოდა სახელმწიფო მინისტრების თანამდებობები და დასახელებები. ამჟამად მოქმედი სახელმწიფო მინისტრებია:

ალექსი პეტრიაშვილი — სახელმწიფო მინისტრი ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში ინტეგრაციის საკითხებში;
პაატა ზაქარეიშვილი — სახელმწიფო მინისტრი შერიგებისა და სამოქალაქო თანასწორობის საკითხებში;
გელა დუმბაძე — სახელმწიფო მინისტრი დიასპორის საკითხებში.
შიშველი ქალაქი (ტელესერიალი)

„შიშველი ქალაქი“ — ამერიკული ტელესერიალი, რომელიც გადიოდა -ზე 1958-1963 წლებში. სერიალი ეფუძნება 1948 წელს გადაღებულ ამავე სახელწოდების ფილმს. ფილმში მონაწილეობდნენ პოლ ბერკი, ჰორეს მაკ-მეონი, ჰარი ბელავერი, ჯეიმზ ფრანსისკუსი და ჯონ მაკ-ინტაირი. სულ გადაღებულია 139 ეპიზოდი.

სერიალში მიწვეული ვარსკვლავები
სერიალში მრავალი კინოვარსკვლავი იყო მიწვეული, მათ შორის - რობერტ დიუვალი, რობერტ რედფორდი, ჯონ ვოიტი, სიდნი დენისი, უილიამ შეტნერი და დასტინ ჰოფმანი.
მთავარმმართველი

მთავარმმართველი, მთავარმართებელი — რუსეთის ადმინისტრაციული და სამხედრო მმართველობის უმაღლესი ხელისუფალი კავკასიაში 1801-1844, 1882-1904 წლებში. მთავარმმართველი იყო ამავე დროს კავკასიაში მდგარი რუსეთის ჯარის მთავარსარდალი. პასუხისმგებელი იყო მინისტრების წინაშე. ექვემდებარებოდნენ ქართლ-კახეთის, იმერეთის, აზერბაიჯანის, სომხეთის და ჩრდილოეთ კავკასიის მმართველები. 1844-1882 წლებში კავკასიას ადმინისტრაციული ავტონომიის სტატუსი ჰქონდა და მთავარმმართველი მეფისნაცვალმა შეცვალა. 1882-1904 წლებში მთავარმმართველის თანამდებობა აღადგინეს. 1905-1917 ისევ მეფისნაცვლის თანამდებობით შეიცვალა.
მთათუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალი

მთათუშეთის სახელმწიფო ნაკრძალი — ნაკრძალი ახმეტის მუნიციპალიტეტში, კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის ფერდობებზე, მდინარეების პირიქითი ალაზნისა და თუშეთის ალაზნის აუზში. დაარსდა 1980 წელს. საერთო ფართობი 12505 ჰა. ტყით დაფარულია 9952 ჰა. ზღვის დონიდან 1600-2100 მ-მდე — სუბალპური სარტყელი, 2600 მ-იდან — ალპური სარტყელი. ნაკრძალში ძირითადად ფიჭვისა და არყის ტყეებია. ფიჭვი აქ ჩრდილოეთ ფერდობებზეც იზრდება და მაღალი ბონიტეტის კორომებს ქმნის. აქვეა ვერხვი, თხმელა, დეკა, ასკილი და სხვა მცენარეები. ძუძუმწოვრებიდან გვხვდება ნიამორი, გავრცელებულია ჯიხვი, არჩვი, დათვი, ფრინველებიდან — როჭო, შურთხი და სხვა ცხოველები. ნაკრძალი მდიდარია მინერალური წყლებით.
მთა-მდელოს ნიადაგები

მთა-მდელოს ნიადაგები — ნიადაგების ტიპების ჯგუფი. გავრცელებულია სუბალპური და ალპურ ზონაში მდელოს მცენარეულობის ქვეშ. მთა-მდელოს ნიადაგებს განეკუთვნება მთა-მდელოს კორდიანი, შავმიწისებრი, კორდიან-ტორფიანი, ტორფიანი და სხვა. მისთვის დამახასიათებელია საშუალო და მცირე სისქის პროფილი, მსუბუქი მექანიკური შედგენილობა, ხირხატიანობის სხვადასხვა ხარისხი, ზედა ფენაში გაკორდება (ზოგჯერ გატორფება) და ორგანული ნივთიერების მაღალი შემცველობა. საქართველოში მთა-მდელოს ნიადაგები წარმოდგენილია კავკასიონის მთიანი სისტემის ვერტიკალური ზონალობის შესაბამისად, გავრცელებულია აგრეთვე სამხრეთ მთიანეთში (ჯავახეთში), სადაც უფრო მთის შავმიწებსა და კლდოვან გაშიშვლებებს შორის გვხვდება. იყენებენ საძოვრებად და სათიბებად.
მთა-ტყის ნიადაგი

მთა-ტყის ნიადაგი, ნიადაგის ტიპების ჯგუფი, რომელთა სხვადასხვაობას განაპირობებს რელიეფის მდებარეობა, სიმაღლე, დაქანება, მცენარეული საფარი, ქანები და სხვა. სხვადასხვაობა უფრო ძლიერ ვლინდება ნიადაგის დენუდაცია-ეროზიის დროს და დამოკიდებულია მთის გეოგრაფიულ მდებარეობაზე. ტიპური მთა-ტყის ნიადაგია ტყის ყავისფერი და ყომრალი ნიადაგები, რომლებიც ერთმანეთისაგან განსხვავდებიან ჰუმუსიანობით, სისქით, გაეწრებით და სხვა.ტყის ყომრალი ნიადაგი გავრცელებულია დასავლეთ საქართველოს მთა-ტყეთა ქვედა და შუა, ხოლო აღმოსავლეთ საქართველოში - შუა ნაწილში; აღმოსავლეთ საქართველოს მთა-ტყეთა ქონის ქვედა ნაწილში ტყიე ყავისფერი ნიადაგია. მთა-ტყის ზედა სარტყელში ჭარბობს გაეწრებული ყომრალი ნიადაგი.
მთელძვლოვანნი

მთელძვლოვანნი, ძვლიანი განოიდები — თევზების ინფრაკლასი სხივფარფლიანების კლასისა. გარდამავალი ადგილი უკავიათ ხრტილიან განოიდებსა და ძვლიან თევზებს შორის. მთელძვლოვანნი პირველად გვიან პერმულ პერიოდში გაჩნდნენ. მეზოზოურში არსებობდა მთელძვლოვანთა 7 რიგი, პალეოგენის დასაწყისში კი თითქმის მთლიანად ამოწყდნენ. თანამედროვე ფაუნაში შემორჩენილია შლამის თევზებისა (1 სახეობა — შლამის თევზი ანუ ამია) და კაიმანისებრი თევზების (რამდენიმე სახეობა) რიგი. მთელძვლოვანნი გავრცელებული არიან ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ამერიკაში.
მთის ბოყვი

მთის ბოყვი, მთის ნეკერჩხალი — ხე ნეკერჩხლისებრთა ოჯახისა. მისი სიმაღლე 40 მ აღწევს. მეტად ლამაზი გუმბათისებრი ვარჯი აქვს.

გავრცელებულია ხმელთაშუაზღვისპირეთსა, მცირე აზიაში, კავკასიასა და დასავლეთ უკრაინაში. ჩვენში ძირითადად დასავლეთ, იშვიათად აღმოსავლეთ საქართველოს შერეულფოთლოვან და მუქწიწვოვან ტყეებში, მდინარისპირა ტერასებზე, ხეობებში, ხრამებსა და ხევებში იზრდება.

ჩრდილის ამტანი და სწრაფმზარდია. აშენებენ ბაღ-პარკებსა და ქუჩებში. აქვს მაგარი და მკვრივი თეთრი მერქანი. კარგი თაფლოვანი მცენარეა.
მთისკალთის მღვიმეები

მთისკალთის მღვიმეები — მღვიმეთა კომპლექსი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში,სოხუმის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სოფელ მთისკალთის მიდამოებში. ზღვის დონიდან 570 მ სიმაღლეზე. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. შედგება სამი მღვიმისაგან. პირველი მღვიმის ჯამური სიგრძეა 335 მ, მეორის — 75 მ, მესამის — 42 მ. პირველში გადის ნაკადული, ორი დანარჩენი მშრალია. მღვიმეებში უხვადაა სხვადასხვაგვარი ნაღვენთ-ნაწვეთი კალციტური წარმონაქმნები, მათ შორის მღვიმური მარგალიტები. გვხვდება მღვიმური ცხოველები.
მთის ფაუნა

მთის ფაუნა — ცხოველთა ერთობლიობა, რომელიც მთამაღალზე მოსახლეობს. მთის ფაუნის ჩამოყალიბებისათვის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა გამყინვარების პერიოდში ჰავის ცვალებადობას. აცივების დროს სიცივის მოყვარული ცხოველები იჭრებოდნენ სამხრეთში, ხოლო კლიმატის გათბობისთანავე ნაწილი მთებზე სახლდებოდა, ნაწილი კი ისევ ჩრდილოეთისკენ იხევდა. ამით აიხსნება, რომ ზოგი ჩრდილოეთი ევროპული ცხოველი ეთიოპიის მთებში გვხვდება, ხოლო ციმბირული სახეობების მსგავსი ფორმები კი — კუნძულ იავაზე და ა. შ. საქართველოში მთის ფაუნა კარგადაა წარმოდგენილი კავკასიონის მთამაღალზე და ალაგ-ალაგ — მცირე კავკასიონზე; ესენია ჯიხვი, ნიამორი, არჩვი, პრომეთეს მემინდვრია, თოვლა მემინდვრია, შურთხი, მაღრანი, ალპური ჭვინტა, მთის ტოროლა, რქოსანი ტოროლა, მთის მწყერჩიტა, ბატკანძერი, ორბი, სვავი, მთის არწივი, შავარდენი. ამავე ადგილს აღწევენ კავკასიური გრძელკუდა კბილთეთრა, დიდი ცხვირნალა, ყურდიდა მღამიობი, გუდაურის მემინდვრია, მელა, მგელი, თეთრყელა კვერნა, დედოფალა, კაკაბი, მებორნე, შავულა და სხვა ცხოველი. ქვეწარმავლებიდან მთამაღალს აღწევს გველისა და ხვლიკის ზოგიერთი სახეობა. ამავე ადგილების მდინარეებში იცის კალმახი. მთამაღალზე ბევრია ნაირგვარი მწერი, ზოგიერთი მოლუსკი და სხვა.
მთის ღანძილი

მთის ღანძილი — მრავალწლოვანი ბოლქვიანი ბალახოვანი მცენარე ამარილისისებრთა ოჯახისა. მისი ღეროს სიგრძე 30-70 სმ აღწევს. ბოლქვი ირიბ ფესურაზე ზის და შემოხვეული აქვს რუხმურა ბადისებრი გარსი.

გავრცელებულია ევროპაში, ხმელთაშუაზღვისპირეთსა და ჩრდილოეთ ამერიკაში. საქართველოში იზრდება ტყეებსა და ტყისპირებზე, მდელოებზე, ძირითადად მთის ზედა სარტყელში.

იჭმევა მოხარშული და დამწნილებული, გამოიყენება სურავანდის საწინააღმდეგოდ.
მთის შროშანი

მთის შროშანი — მრავალწლოვანი ბოლქვიანი ბალახოვანი მცენარე შროშანისებრთა ოჯახისა. მისი ღერო ხშირფოთლიანია, სიმაღლე 1 მ აღწევს. აქვს ფართო ლანცეტა ფოთლები, მტევნებად შეკრებილი ან უფრო იშვიათად მარტოული ყვავილები. ყვავილსაფრის ფოთლები გოგირდისფერია, შიგნითა მხრიდან მოფენილია მუქი მეწამული წინწკლებით.

გავრცელებულია საქართველოს ყველა მაღალმთიან რაიონში, გვხვდება აგრეთვე ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ ანატოლიაში. იზრდება ტყისპირებზე, ნაკაფებსა და ბუჩქნარებში, მთის შუა და ზედა სარტყელში; გვხვდება აგრეთვე სუბალპურ მაღალბალახეულობაში. მეტად ლამაზი დეკორატიული მცენარეა.
მთისძირის არქეოლოგიური ძეგლები

მთისძირის არქეოლოგიური ძეგლები, მრავალფენიანი არქეოლოგიური ძეგლები (ძვ. წ. ს. – ახ. წ. ს.) მდინარე რიონის მარცხენა ნაპირას სოფ. მთისძირის სამხრეთ ნაწილში, ქალაქ ვანიდან 8 კმ-ზე.

ნამოსახლარები დადატურებულია რამდენიმე გორაზე და მათ შორის მდებარე დაბლობზე. აღმოჩენილია მრავალნაირი კერამიკის ნაწარმი, აგრეთვე კრამიტი და აგური. ნაპოვნია იმპორტული (ატიკური, ქიოსური, სინოპური) კერამიკის ნაწარმიც. აღმოჩნდა ქვევრსამარხების ნაშთებიც. განსაკუთრებით საყურადღებოა ადგილობრივი წაბლაღელეში 1952 წელს შემთხვევით აღმოჩენილი (ნ. ხოშტარია) მდიდრული სამარხის ნაშთი (ძვ. წ. ს. ბოლო - ს.), რომელშიც ნაპოვნია სამკაული — (ოქროს „სხივანა საყურე“, საკისრე რგოლი), ჭურჭელი (ვერცხლის რიტონი, ბრინჯაოს და კერამიკის ჭურჭელი), რკინის ლურსმანი და სხვა ნივთები.

აღსანიშნავია აგრეთვე ადეიშვილების გორა, სადაც 1974 წელს აღმოჩნდა (გ. გამყრელიძე) ძვ. წ. - საუკუნეები სასიმაგრო ნაგებობების ნაშთი. მშენებლობაში გამოყენებული ყოფილა ქვა, ხის (თლა) ძელები და თიხა-მიწა. ნაგებობა ოთხკუთხაა და შედგება 2 სხვადასხვა ზომის (26, 88 მ2 და 13,44 მ2) სათავსისგან. გარე კედლების სიგანეა 2,80-2,60 მ, ხოლო შიდა კედლისა — 1 მ. ნაპოვნია ძვ. წ. - საუკუნეების ადგილობრივი კერამიკის ნაშთები (კოლხური ქვევრები, დერგები, სასმისები), იმპორტული კერამიკის ნაშთები, აგრეთვე ბრინჯაოს ზანზალაკი, ისრისპირი, 3 სალესი ქვა და ოსტეოლოგიური მასალა (ღორის ეშვი, ძროხისა და ცხენის ძვლები). ამგვარი ძვლებიანი ნაგებობა დამახასიათებელია ძვ. წ. - საუკუნეების კოლხეთისათვის. მისი დანერგვის დროს განსაზღვრულია რადიოაქტიური ნახშირბადის დაშლის მეთოდით — ძვ. წ. 330 ± 40 წ. ადეიშვილების გორის თავზე აღმოჩნდა - საუკუნეების ნაგებობა (საერთო ფართობი 145,75 მ2). საშენ მასალად გამოყენებულია ქვა, აგური, კრამიტი. კირხსნარს ხმარობდნენ კედლის შესალესად, იატაკის გასაკეთებლად და შემაკავშირებლად. ნანგრევებში ნაპოვნია ამავე დროის კერამიკა.

მთისძირის არქეოლოგიური ძეგლების მასალა ახლოს დგას ვანის, დაბლაგომის, დაფნარისა და კოლხეთის სხვა სინქრონულ არქეოლოგიურ ძეგლებთან.
მთისძირის მეორე განძი

მთისძირის მეორე განძი — არქეოლოგიური ძეგლი აღმოჩნდა 1962 წელს მიწის ხვნის დროს, ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ მთისძირის ცენტრალურ ნაწილში. 1988 წელს ამ ადგილზევე, მიწის დამუშავების დროს, წააწყდნენ აღმოჩენილი განძის დარჩენილ ნაწილს. დღეისათვის განძის შემადგენლობაშია 697 ვერცხლის მონეტი: სასანური დრაქმები, ომაიანი და აბასიანი ხალიფების სახელით მოჭრილი მონეტები, მონეტების მოჭრის ადგილებია: მადინათ ახ-სალამი, მუჰამადია, ბასრა, ვახიტი, ბალხი, ქუფა, დამასკო, ქირმანი, სამარვანი და სხვა. ყველაზე ძველი მონეტებია სასანური და დრაქმები. ყველაზე ბოლოს მოჭრილთაგან კი ჰარუნ-არ-რაშიდის (786-809 წლები) და ამინის (809—813-814 წლები) სახელებით მოჭრილი მონეტები. განძი ჩაფლული უნდა იყოს საუკუნის მეოთხედში. დაცულია საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში.
მთიულეთის ქედი

მთიულეთის ქედი — ქედი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში. კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთი ტოტი, მდინარეების მთიულეთის არაგვისა და გუდამაყრის არაგვის წყალგამყოფი. იწყება კავკასიონზე შირიმის (3201 მ) მწვერვალთან და მთავრდება ზემოაღნიშნული მდინარეების შესართავთან. აგებულია იურული და ცარცული ასაკის ფლიშური ნალექებით. სამხრეთ-დასავლეთი კალთა ძლიერ დანაწევრებული და ფართოა, ჩრდილო-აღმოსავლეთით — ვიწრო. მოგლუვებულ თხემზე აღმართულია მწვერვალები: საბადლო (2802 მ), მთაწმინდა (2759 მ), ჭალისთავი (2750 მ), წიფორი (2577 მ). კალთები შემოსილია შერეული, ფართოფოთლიანი (ზოგან ფიჭვის) ტყით, თხემური ზონა — სუბალპური და ალპური მდელოებით.
მთიულეთ-ფშავის კავკასიონი

მთიულეთ-ფშავის კავკასიონი — კავკასიონის სამხრეთი კალთის მონაკვეთი, რომელიც მოიცავს მდინარეების არაგვისა და ივრის აუზების მთიან ზოლს და აერთიანებს საქართველოს ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ პროვინციებს: მთიულეთს, ფშავს, პირაქეთ ხევსურეთსა და თიანეთს. ჩრდილოეთი საზღვარი მიუყვება კავკასიონის მთავარი ქედის თხემს ხორისარსა და ბორბალოს მწვერვალებს შორის, დასავლეთი — ალევის ქედის თხემს მწვერვალ ალევის კლდემდე, აღმოსავლეთი — კახეთის ქედის თხემს. სამხრეთი საზღვარი პირობითია და კავკასიონის სამხრეთი კალთის დაბალმთიან ნაწილზე გადის.

მთიულეთ-ფშავის კავკასიონი აგებულია (ჩრდილოეთიდან სამხრეთით) იურული, ცარცული, პალეოგენური და ნეოგენური ასაკის ნალექებით (თიხაფიქლები, ქვიშაქვები, კირქვები, მერგელები, კონგლომერატები, თიხები), რომლებიც უმეტესად ფლიშური ფაციესისაა და ძლიერადაა დანაოჭებული. მთიულეთ-ფშავის კავკასიონის ოროგრაფიულ სახეს განსაზღვრავს ეროზიული ქედები გა განივი ხეობები. ყველაზე დიდი ოროგრაფიული ერთეულის კავკასიონის მთავარი ქედის სიმაღლე აქ არსად არ აღემატება 4000 მ (მწვერვალები: ხორისარი 3736 მ, დიდი ბორბალო 3295 მ, როშკახოხი 3562 მ და სხვა), ხოლო ყველაზე დაბალი უღელტეხილი 2395 მ-ზე მდებარეობს (ჯვრის უღელტეხილი). დიდი ოროგრაფიული ერთეულებია აგრეთვე მთავარი ქედის სამხრეთ განტოტებები: ალევის, მთიულეთის, გუდამაყრის, ქართლის, კახეთის ქედები და მდინარეების მთიულეთის, გუდამაყრის, ფშავის, ხევსურეთის არაგვისა და ივრის ხეობები.

მთიულეთ-ფშავის კავკასიონს ახასიათებს ჰავის სიმაღლებრივი ზონალურობა დაწყებული ზომიერ ნოტიო ცივზამთრიანი და ხანგრძლივ გრილზაფხულიანი ჰავიდან (დაბალ მთებში), დამთავრებული მაღალმთის მუდმივთოვლიან-მყინვარებიანი ჰავით (ქედების თხემზე). იანვრის საშუალო ტემპერატურა 2°-დან 10°-მდე, ივლისის 12°-იდან 18°-მდე. ნალექები 600 მმ-იდან 1700 მმ წელიწადში. მთიულეთ-ფშავის კავკასიონის ჰიდროგრაფიულ ქსელს ქმნის მდინარე არაგვის სისტემა და მდინარე იორი, რომელთა წყალდიდობა გაზაფხულსა და ზაფხულის დასაწყისშია, წყალმცირობა — ზამთარში. ხეობებში იცის ღვარცოფები. არის მინერალური წყლები („ვაჟას წყარო“).

ნიადაგ-მცენარეული საფარი ზონების სახით არის გამოხატული: ტყის ტიპურ, ღია და გაეწრებულ ყომრალ და ნეშომპალა-კარბონატულ ნიადაგებზე განვითარებულია მუხნარ-რცხილნარი (მთების ქვედა კალთებზე) წიფლნარი (ზედა კალთებზე), რომლებიც 2200-2300 მ სიმაღლემდე ადის. წიფლის ტყის ზონაში შეინიშნება ფიჭვის (გომეწრის ხეობა) ნაძვისა და ურთხმელის (კაწალხევის ხეობა) გავრცელება. ტყის ზონის ზემოთ, 2500-2600 მ-მდე, მთის მდელოს ნიადაგებზე განვითარებულია სუბალპური ტყე-ბუჩქნარი და მდელოები, ხოლო 3300-3400 მ-მდე მთის მდელოს პორდიან და კორდიან-ტორფიან ნიადაგებზე — ალპური მდელოები და ხალები.

მთიულეთ-ფშავის კავკასიონზე გავრცელებულია ლანდშაფტის 3 ტიპი: დაბალ- და საშუალმთის მთა-ხეობათა რელიეფის ტყის ყომრალ, გაეწრებულ ყომრალ და ნეშომპალა-კარბონატურლ ნიადაგებზე განვითარებულია შერეული ფართოფოთლიანი მთა-ტყის ლანდშაფტი (ქვეტიპებით: დაბალმთის მუხნარ-რცხილნარით და საშუალმთის წიფლნარით); მაღალმთის მთა-ხეობათა რელიეფის მთის მდელოს ნიადაგებზე ჩამოყალიბებული მთა-მდელოს ლანდშაფტი (სუბალპური და ალპური ქვეტიპები); გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტის ფრაგმენტები.
მთრთოლავი ვერხვი

მთრთოლავი ვერხვი — ფოთოლმცვივანი ხე ტირიფისებრთა ოჯახის ვერხვის გვარისა. მისი სიმაღლე 25-35 მ აღწევს. გადმოკიდებული და ჰაერში მთრთოლვარე ფოთლები აქვს. სიმაღლის მოყვარული, ტყისპირებსა და განათებულ ადგილებს არჩევს.

გავრცელებულია თითქმის მთელ ევროპასა და აზიაში, საქართველოში იზრდება მთის ტყეებში. დასავლეთ საქართველოში უმთავრესად სოჭნარსა და წიფლნარშია შერეული, აღმოსავლეთ საქართველოში — უმეტესად მეჩხერ წიფლნარსა და ფიჭვნარში. მთრთოლავი ვერხვი ქმნის წმინდა კორომებსაც. მისი მერქანი ძალიან რბილი და მსუბუქია. იყენებენ ასანთის, ქაღალდის წარმოებაში, სხვადასხვა წვრილმანი ნივთის დასამზადებლად.
მთრიმლავი მცენარეები

მთრიმლავი მცენარეები — მცენარეები, რომლებიც შეიცავენ მთრიმლავ ნივთიერებებს ანუ ტანიდებს. ტანიდები თავმოყრილია ძირითადად ფესვებისა და ფესურების (ფესვისეული მთრიმლავი მცენარეები), ქერქის (ქერქისეული მთრიმლავი მცენარეები), ფოთლის (ფოთლისეული მთრიმლავი მცენარეები), მერქნის (მერქნისეული მთრიმლავი მცენარეები), ნაყოფისა (ნაყოფისეული მთრიმლავი მცენარეები) და გალების (გალებისეული მთრიმლავი მცენარეები) პარენქიმული უჯრედების გაკუოლებში. ტანიდებით განსაკუთრებით მდიდარია სამხრეთამერიკული კვებრახოს მერქანი, ავსტრალიური, სამხრეთაზიური და აფრიკული აკაციების ქერქი, ცეზალპინიის (ცენტრალური ამერიკა) ნაყოფი.

ყოფილ სსრკ-ში მთრიმლავი მცენარეები ბევრია. ამათ შორის უმთავრესია მუხა, წაბლი, ნაძვი, ციმბირული ლარიქსი, ტირიფის ზოგიერთი სახეობა, თრიმლა, თუთუბო, მჟაუნა, მატიტელა, რევანდი, შოროქანი. გარდა ტანიდებისა მთრიმლავი მცენარეებისგან იღებენ სამკურნალო და საღებავ ნივთიერებებს.
მთქმელი

მთქმელი — სულხან-საბა ორბელიანის განმარტებით, „სიტყვის მოქმედი“ ანუ მთხზველი, მხატვრული ნაწარმოების შემოქმედი. მთქმელის ცნების ეს გაგება არის გამოხატული იოანე საბანისძის „აბო თბილელის წამებასა“ და შოთა რუსთაველის ვეფხისტყაოსანში. მთქმელი (მათქვამი, მეგრ., მათქუალი, ლაზ. მთქუმალე, სვ. მუქვისგ) ფოლკლორული ნაწარმოების შემსრულებელსაც აღნიშნავს.

მუსიკალურ ფოლკლორში მთქმელს სიმღერის დამწყებს უწოდებენ. ტერმინი პირველად იოანე ბატონიშვილის „კალმასობაში“ და მისსავე „მუსიკის მოკლე სახელმძღვანელოში“ არის დამოწმებული. ავტორს მთქმელი შუა ხმად აქვს მიჩნეული: „სამხმიან გალობათა შინა ჴმა არს: — მთქმელი, მაღალი ბანი ანუ მოძახილი და ანუ მობანე“. დავით მაჩაბლის აზრით, „დღესა ყოველსა საქართველოში გალობენ სამს ხმად: თქმად, მოძახილად და ბანად, რომელთაგან... თქმა იწყებს“. მთქმელი სინკრეტული გუნდის ცნებაა; „როცა ადამიანს სურს შეიტყოს ღირსება და დიდება ერისა, ყოვლით უწინარეს ამას იკითხავს, — რამდენი მთქმელი და მწერალი ჰყავსო“ (ილია ჭავჭავაძე).
მთხრობელი

მთხრობელი — ძველ საქართველოში ბოროტმოქმედების თვითმხილველი პირი, რომელიც გასამრჯელოს მიღების მიზნით აცნობებდა დაზარალებულს დამნაშავის ვინაობას და აუცილებლობის შემთხვევაში („თუ გასჭირდეს“) სასამართლო პროცესშიც მონაწილეობდა როგორც ბრალდების მოწმე. ვახტანგ -ის სამართლის მიხედვით (მუხლი 236), „მთხრობელი იმას ქვიან, რომელსაც უნახავს თვალითა, როგორც მოუპარავს ან დაუმალავს. ყველა უამბოს როდესაც ქურდი მოსამართლესთან მოიყვანონ; და არ გატყდეს, პირს წამოუდგეს და მთხრობელმა გასტეხოს“. თუ მთხრობელი დამნაშავეს „გატეხდა“, მას ჯილდოდ „სამთხრობლო“ ერგებოდა. ცრუ მთხრობელს იმავე სასჯელს მიუყენებდნენ, „რაც იმის ენით მართალს კაცს ედებოდა“, ზოგჯერ მას სცემდნენ, ჯარიმას გადაახდევინებდნენ და ისე გააგდებდნენ. მთხრობელს უპირატესად ქურდებისა და ტყვეებით მოვაჭრეთა წინააღმდეგ იყენებდნენ. მთხრობელობას კანონმდებელი სავალდებულოდ მიიჩნევდა „საღმრთოს წანაჴედისა და ჴელმწიფის ორგულობის“ შემთხვევაში ჩვეულებრივ კი იგი მორალურად გამართლებულად არ იყო მიჩნეული და ცოდვად ითვლებოდა.
მიზითხი

მიზითხი — წარმართული ხანის ხალხური რიტუალური ცეკვა. გავრცელებული იყო აფხაზეთში. ცეკვავდნენ გაზაფხულის პირველი ყვავილობის დღესასწაულზე, ეძღვნებოდა „მიზითხს“ — ტყის ღმერთს. ყოველწლიურად დღესასწაულის წინა ღამეს ხალხი გადიოდა ტყეში სიმღერითა და თოფის სროლით. მზის ამოსვლის შემდეგ ბრუნდებოდნენ ყვავილებით მორთულ სოფელში. წინ მუხის ფოთლების გვირგვინით შემკული მოხუცი ქალები მიუძღოდნენ. ყვავილებს მიზითხის სამსახვერპლოს კვარცხბეკზე აწყობდნენ. იმართებოდა ჯირითი, ყაბახი. გამარჯვებულს უფლება ეძლეოდა კვარცლბეკიდან ერთი ყვავილი აეღო და ეცეკვა ამ ყვავილის მომტან ქალთან.
მიკობაქტერიები

მიკობაქტერიები ( < და ) — ბაქტერიების გვარი. მიკობაქტერიები ზოგიერთი ნიშნით განსხვავდება ბაქტერიებისაგან. ახალგაზრდა ფორმები ჩხირისებრია, სუსტად დატოტვილი, ძვ. კულტურებში ჭარბობს სფერული ფორმები. უმოძრაო, მკაცრი აერობებია, შეიცავს ლიპიდებსა და ცვილს, რის გამოც მჟავაგამძლეა.

მრავლდება გაყოფით და დაკვირტვით. უმეტესობა უვნებელი საპროფიტია. მონაწილეობს სხვადასხვა ორგანულ ნივთიერების — ცილების, ნახშირწყლების, ცხიმების, ნავთობისპროდუქტების დაშლაში. აქვს აზოტფიქსაციის უნარი. არსებობს ადამიანისათვის პათოგენური ფორმებიც, მაგ., ტუბერკულოზისა და კეთრის გამომწვევი მიკობაქტერიები. მიკობაქტერიების (გარდა . -ისა) მოშენება შეიძლება გამდიდრებულ საკვებ არეებზე ან მინერალური ხსნარებზე, რომლებიც შეიცავენ ნახშირბადისა და აზოტის წყაროს. მიკობაქტერიები წარმოქმნის კაროტინოიდებს, რის გამოც მათი კოლონიები საკვებ არეზე შეიძლება ყვითლად ან წითლად შეიფეროს.
მიკოლოგია

მიკოლოგია (ბერძნ. — სოკო, და ...ლოგია) — მეცნიერება სოკოების შესახებ. ბოტანიკის ერთ-ერთი დარგი. მიკოლოგიის მთავარი მიზანია სოკოების მორფოლოგია, ფლორისა და სისტემატიკის, ბიოქიმიის, ფიზიოლოგიის, რკოლოგიია, გეოგრაფიის და ფილოგენიის შესწავლა, აგრეთვე მათი როლის დადგენა ბუნებასა და ადამიანის ცხოვრებაში. მრავალი პათოგენური სოკო იწვევს მცენარეთა, ცხოველთა და ადამიანის დაავადებებს. ამდენად მიკოლოგია დაკავშირებულია ფიტოპათოლოგიასთან, ვეტერინარიასთან, მედიცინასთან. სოკოებისაგან მიიღება მრავალი ანტიბიოტიკი, ვიტამინები, ფერმენტები და სხვა ნივთიერებები.

კვების მრეწველობაში დიდი მნიშვნელობა აქვს საფუარ სოკოებს, აგრეთვე ველურად მოზარდ საჭმელ სოკოებს. მისდევენ ზოგიერთი საჭმელი სოკოს (ქამა, ხეთამხალი და სხვა) მოშენებასაც. მიკოლოგიური კვლევა ინტენსიურად მიმდინარეობს მრავალ ქვეყანაში. შედგენილია ზოგიერთი რეგიონის სოკოთა სარკვევები. საქართველოში მიკოლოგიური და ფიტოპათოლოგიური გამოკვლევები საუკუნის ნახევრიდან დაიწყო. სტატიები მიკოლოგიის საკითხებზე ქვეყნდება მრავალ პერიოდულ ჟურნალებში.
მილახვარი

მილახვარი — სამეურნეო დარგის მოხელე საუკუნის საქართველოში. ცნობილია ქართლისა და კახეთის სამეფოების, დედოფლისა და ბატონიშვილის მილახვარები. მილახვარი განაგებდა მამულებს, მონაწილეობდა საფინანსო საკითხების გადაწყვეტაში და სხვა საკითხებში. მილახვარს თავისი ფუნქციებით ბევრი საერთო ჰქონდა სახლთუხუცესთან. იგი საპატიო და გავლენიანი თანამდებობის პირი იყო.
ლიტერატრურა
სურგულაძე ი., საქართველოს სახელმწიფოსა და სამართლის ისტორიისათვის, ტ. 1, თბ., 1952, გვ. 224.
მილექსება

მილექსება — ქართული ზეპირსიტყვიერების ტრადიციული ჟანრი. ფართოდ არის გავრცელებული ფშავში. გვხვდება აგრეთვე მთიულეთ-გუდამაყარში, ხევსურეთსა და ხევში. მილექსება მეტოქეთა შემოქმედებითი პაექრობაა, რომლის მონაწილენი ერთმანეთს მიმართავენ ექსპრომტად თქმული სატირულ-იუმორისტული ლექსებით. მილექსება სიმღერითაც სრულდება.
მილიონა

მილიონა — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კავკასიონის მთავარ ქედზე, ჯვრის უღელტეხილის აღმოსავლეთით, მდინარე მთიულეთის არაგვის მარცხენა შენაკადის — ხადისწყლის სათავეებში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3007 მ. მილიონა აგებულია პლეისტოცენური დაციტებით. წარმოადგენს ჩამქრალ ვულკანს. მთას აქვს კლდოვანი კალთები, რომლებზეც ალპური მდელოებია.
მილის ველი

მილის ველი — მტკვარ-არაქსის დაბლობის ნაწილი მტკვრის მარჯვენანაპირეთში, მდინარე არაქსის ქვემო დინების დასავლეთით, აღმოსავლეთ ამიერკავკასიაში (აზერბაიჯანი). წარმოადგენს ნახევარუდაბნო ვაკეს, დასავლეთით ამაღლებულია და დანაწევრებულია მშრალი ხევებით, ჩრდილო-აღმოსავლეთით დაბალია (ზღვის დონეზე დაბლა მდებარეობს). ჰავა გვალვიანია, იცის ცხელი ზაფხული. ნალექები დაახლოებით 300 მმ წელიწადში. ნიადაგები — რუხ-ყავისფერი, რუხი, რუხ-მდელოსი, ზოგან მლაშობები. მცენარეულობა — ნახევარუდაბნოსი. სარწყავი მიწათმოქმედება, მესაქონლეობა.