iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბაკურიანის ანდეზიტი

ბაკურიანის ანდეზიტი, ანდეზიტი — სოფელი (ყოფილი დაბა) ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ბაკურიანის ადმინისტრაციულ ერთეულში (სამცხე-ჯავახეთის მხარე).

მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე ბორჯომულას სათავეებში (ზღვის დონიდან 1800 მ, ბორჯომიდან 38 კმ, ბაკურიანიდან 8 კმ). სოფლის მახლობლად არის მინერალური წყლების წყაროები.

დასახლების წარმოშობა დაკავშირებულია საბჭოთა პერიოდში აქ მოქმედ ანდეზიტის საბადოსთან. 1956 წლის 30 აპრილს მიენიჭა დაბის სტატუსი. 2019 წლის 1 იანვრიდან სტატუსი შეეცვალა და გახდა სოფელი.

ანდეზიტი
სოფელში არსებული ანდეზიტის საბადოს მარაგი 5 მილიონ კუბურ მეტრს აღწევს და უდიდესია საქართველოში. ტრესტი „საქქიმია“ 1960-1980-იან წლებში ამუშავებდა ბაკურიანის (ციხისჯვრის) საბადოს, რომლის ნედლეული მიჩნეული იყო საბჭოთა კავშირში საუკეთესო მჟავაგამძლე მასალად. დღეს წარმოება შეჩერებულია.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 352 ადამიანი.
განთიადი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინი „განთიადი“ შეიძლება აღნიშნავდეს:

განთიადი — ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლების ძველი სახელწოდება
განთიადი — დაბა გაგრის მუნიციპალიტეტში
განთიადი — სოფელი დმანისის მუნიციპალიტეტში
განთიადი — სოფელი ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში
განთიადი — სოფელი ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში
განთიადი — სოფელი წალკის მუნიციპალიტეტში (2010 წლამდე თიქილისა)
განთიადი — სოფელი ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში (ყოფილი ყარადერე)
განთიადი — სოფელი ხობის მუნიციპალიტეტში
განთიადი — სპორტული საზოგადოება
განთიადი — პოლიტიკურ-ლიტერატურულ გაზეთი (1906-დან)
განთიადი — სამეცნიერო, ლიტერატურული და პოლიტიკური ჟურნალი (1915-დან)
განთიადი — ლიტერატურული ალმანახი (ქუთაისი, 1975-დან)
განთიადი — მეოთხე და ბოლო ნაწილი სტეფანი მეიერის რომანების სერიიდან „ბინდი“
განთიადი — თბილისის საავეჯო საწარმოო გაერთიანება
გულრიფში

გულრიფში (; 1975 წლამდე ქვემო გულრიფში) — დაბა დასავლეთ საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს შავი ზღვის პირას, სამურზაყანოს დაბლობზე, სარკინიგზო და საავტომობილო მაგისტრალზე, ზღვის დონიდან 20 მ, სოხუმიდან 13 კმ, თბილისიდან 431 კმ. 2007 წლის აღწერის მონაცემებით გულრიფშის მოსახლეობა 8014 ადამიანს შეადგენდა.

გულრიფში ზღვისპირა კლიმატური კურორტია. ჰავა — ზღვის ნოტიო სუბტროპიკული. იცის თბილი ზამთარი და ცხელი ზაფხული. საშუალო წლიური ტემპერატურა 14,5 °, იანვრის საშუალო ტემპერატურა 6,2 °, ივლისის 22,9 °; აბსოლუტურ მინიმალური –12 °, აბსოლუტურ მაქსიმალური 41 °. ზღვის ბრიზები რამდენადმე ანელებს ზაფხულის სიცხეს. ნალექები 1410 მმ წელიწადში. ფარდობითი ტენიანობა 72%. მზის ნათების ხანგრძლივობა 2100 სთ წელიწადში.

წყაროებში იხსენიება საუკუნის 30-იანი წლებიდან. დაბის სტატუსი მიენიჭა 1975 წელს. დაბაში არის ადმინისტრაციული, განათლების, კულტურის და ჯანდაცვის (სანატორიუმები, პანსიონატები) ობიექტები. სამკურნალო საშუალება — კლიმატოთერაპია. სამედიცინო ჩვენება: ფილტვების ტუბერკულოზის სხვადასხვა ფორმა. სეზონი — მთელი წელი. 1991 წელს გულრიფშში იყო სახლთსაშენი კომბინატი, საყოფაცხოვრებო მომსახურების საწარმო, საბავშვო ბაღები, საშუალო ზოგადსაგანმანათლებლო და სამუსიკო სკოლები, სუბტროპიკული კულტურების სოხუმის საცდელი სადგური, საქართველოს მცენარეთა დაცვის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის აფხაზეთის მცენარეთა დაცვის საცდელი სადგური და სხვა.

ეტიმოლოგია
გულრიფში აფხაზური წარმოშობის სიტყვაა და მომდინარეობს სახელიდან "გულიების საცხოვრისი, გულიების წყალი". როგორც ჩანს, ამ ადილას გულიების ქართულ გვარს უცხოვრია.
დიდი ლილო

დიდი ლილო — დაბა თბილისის ადმინისტრაციულ საზღვრებში, სამგორის რაიონში. მდებარეობს ივრის ზეგნის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, ზღვის დონიდან 800 მ-ზე.
ისტორია
დიდი ლილო მეზობელ სოფ. პატარა ლილოსთან ერთად ისტორიულად ცნობილი იყო ლილოს სახელწოდებით (პირველად მოიხსენიება საუკუნის წყაროებში).

საბჭოთა პერიოდში დიდ ლილოში მოქმედებდა მევენახეობის და სატყეო მეურნეობები, საავადმყოფო. დაბის სტატუსი მიენიჭა 1974 წელს. 2007 წლამდე ექვემდებარებოდა გარდაბნის მუნიციპალიტეტს და იყო თემის ცენტრი (თავდაპირველად სოფლები: ვარკეთილი და პატარა ლილო, შემდგომში აგრეთვე წინუბანი და ნასაგური), 2007 წლიდან — თბილისის მუნიციპალიტეტის საზღვრებშია.

დაბაში არის ღვთისმშობლის ეკლესია, წმ. გიორგის სალოცავი, „ერეკლეს წყარო". მის ტერიტორიაზე გადის ისტორიული სარწყავი არხი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით დაბაში ცხოვრობს 2417 კაცი.
ზაჰესი (დაბა)

ზაჰესი — დაბა თბილისში, გლდანის რაიონში. თბილისის ადმინისტრაციულ საზღვრებში მოქცევამდე შედიოდა მცხეთის მუნიციპალიტეტში.

მდებარეობს საგურამოს ქედის სამხრეთ მთისწინეთში, მდინარე მტკვრის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 480 მ-ზე. შეიქმნა საუკუნის 20–30-იან წლებში ზემო ავჭალის ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობასთან დაკავშირებით, როგორც მუშა-მოსამსახურეთა დასახლება. დასახლების ჩრდილო-აღმოსავლეთით, გორაკზე, დგას – საუკუნის პეტრე მოციქულის ერთნავიანი ეკლესია.

ზაჰესის მშენებლობის დროს აღმოჩნდა საუკუნის აგურით ნაგები სამარხი. აქ მოპოვებული ავგუსტუსის (ძვ. წ. 40–14 წწ.) ორი ცალი ვერცხლის ფული და გოტარზის (40–51 წწ.) ვერცხლის 2 დრაქმა ინახება ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმში.

დემოგრაფია
თამარისი (მარნეულის მუნიციპალიტეტი)

თამარისი (1944 წლამდე ტრაუბენბერგი) — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მარნეულის მუნიციპალიტეტის თამარისის ადმინისტრაციულ ერთეულში (ქვემო ქართლის მხარე).

მდებარეობს მარნეულის ვაკეზე, მდინარე ხრამის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 380 მ-ზე, მარნეულიდან 11 კმ-ში.

ისტორია
სოფელი წარმოიქმნა როგორც გერმანელ კოლონისტთა დასახლება ტრაუბენბერგი 1908 წელს. პირველი მსოფლიო ომის (1914-1918) პერიოდში რუსეთის ხელისუფლებამ კოლონიას გერმანულენოვანი დასახელება შეუცვალა და უწოდა ახალი ალავარი (რუს. ). 1944 წელს, გერმანული მოსახლეობის დეპორტაციის შემდეგ, საბჭოთა მთავრობამ სოფელ ტრაუბენბერგს თამარისი უწოდა. მომდევნო ათწლეულებში ის ქართველი (მ.შ. ეკომიგრანტები სვანეთიდან) და აზერბაიჯანელი მოახალშენეებით დასახლდა.

არქეოლოგია
თამარისის ტერიტორიაზე ნაპოვნია გვიანდელი ენეოლითისა და ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის დასაწყისის (ძვ. წ. ათასწლეულის ბოლო მეოთხედი) სამარხი – აკლდამა. გაითხარა 1960 წელს (ხელმძღვ. გ. ფხაკაძე). წარმოადგენს ქვატეხილით ამოშენებულ ოვალურ ორმოს, რომელსაც სამხრეთით საფეხურებიანი (ჩასასვლელი – დრომისი) აქვს. სამარხი კოლექტიურია. ჩონჩხები ეყარა უსისტემოდ. აღმოჩნდა არათანაბრად გამომწვარი თიხის 15 ჭურჭელი (შვერილკოპებიანი ჯამები და ცილინდრულყელიანი, მრგვალმუცლიანი ცალყურა კოჭბები, რომელთაგან ორზე ამოკაწრულია სწორხაზოვანი ორნამენტი). მსგავსი მასალა საქართველოში მრავლადაა მტკვარ-არაქსის კულტურის ადრეული ეტაპის ძეგლებზე (კიკეთი, სამშვილდე, დიდუბე, კოდა, გომარეთი).

=დემოგრაფია==
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1399 ადამიანი.
თრიალეთი (მხარე)

თრიალეთი — საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე ქვემო ქართლში. მოიცავდა მდინარე ქციის ზემო წელსა და შავწყაროსწყლის ხეობებს. ესაზღვრებოდა ჯავახეთს, თორს, შიდა ქართლსა და ქვემო ქართლს. თრიალელთა ეთნოგრაფიული ჯგუფი დღეს აღარ არსებობს.

ისტორია
წყაროებში პირველად მოიხსენიება საუკუნეში რომაელ ავტორ პლინიუს უფროსთან. ნახსენები აქვს ისტორიკოს ჯუანშერს მეფე არჩილის დროს.

თავდაპირველად შედიოდა სამშვილდის საერისთავოში, ემორჩილებოდა ქართლის პიტიახშს. საუკუნეში გვარამ მამფალმა წაართვა ქვემო ქართლში გაბატონებულ არაბებს და შექმნა ე.წ. სამამფლო. საუკუნის 70-იან წლებში არგვეთელმა აზნაურმა ლიპარიტ ბაღვაშმა შიდა ქართლში მიმავალ სტრაეგიული მნიშვნელობის გზაზე ააგო კლდეკარის ციხესიმაგრე და თრიალეთში არსებული ადმინისტრაციული ერთეულების გაერთიანებით შექმნა კლდეკარის საერისთავო. საერისთავოს საზღვრები პერიოდულად იცვლებოდა. დავით აღმაშენებელმა ბაღვაშების სახლის დამარცხების შემდეგ თრიალეთის სამეფო დომენად აქცია, მისი ცენტრი კი წალკა გახდა. - საუკუნეებში მონღოლებისა და თემურ-ლენგის შემოსევების დროს დაიწყო თრიალეთის დაცლა მოსახლეობისგან. საუკუნეში შედიოდა ქართლის სამეფოს მეწინავე სადროშოში.

 საუკუნის ძეგლის, „დასტურლამალის“ მიხედვით თრიალეთში 17 სოფელი იყო. საუკუნის მეორე ნახევარში მთლიანად დაიცალა მოსახლეობისაგან. იოანე ბატონიშვილს 68 სოფელი აქვს მოხსენიებული, თუმცა ყველა უკვე ნასოფლარად იყო ქცეული. საუკუნის დასაწყისისთვის თრიალეთი თითქმის გაუკაცრიელებული იყო. 1829-1832 წლებში რუსეთის იმპერიამ თრიალეთში ოსმალეთიდან დევნილი სომხები და ურუმები (თურქულენოვანი ბერძნები) დაასახლა.

თრიალეთის ტერიტორიაზე შემორჩენილი ქართული ოიკონიმებია წალკა და რეხა. თრიალეთი მდიდარია ძველი ქართული მატერიალური კულტურის ძეგლებით: ნაციხარ-ნაქალაქარები, მღვიმე-ქვაბები, ლოდოვანი ნამოსახლარები, ქვის მონოლითები. აქ ასზე მეტი ეკლესია და ნაეკლესიარია აღრიცხული ქართული წარწერებით.

თრიალეთი მესაქონლეობით განთქმული მხარე იყო. შემორჩენილია ოვალური მოყვანილობის, ლოდებით ნაგები საქონლის ღია სადგომები. მესაქონლეობასთან ერთად დიდი ადგილი ეჭირა მემინდვრეობას. დღესაც მრავლადაა შემორჩენილი ხორბლის შესანახი ხაროები — მიწისქვეშა საცავები და ზეთსახდელის ნაშთები. ორი-სამი მეტრის ქვითკირით ნაგებ ხაროში ჯერ ბზესა და თივას ჩაყრიდნენ და მხოლოდ შემდეგ ხორბალს, რათა ეს უკანასკნელი არ აშმორებულიყო. თრიალეთში დიდი რაოდენობით მოჰყავდათ სელი, რომლისგანაც ზეთს ხდიდნენ. ვახუშტი ბატონიშვილი თრიალეთს უვენახო და უხილო მხარედ მოიხსენიებს. თრიალეთში საცხოვრებელი ნაგებობა იყო დარბაზული სახლი გვირგვინისებული გადახურვით, ისეთი, როგორიც ქართლსა და სამცხეში.
თრიალეთი (დაბა)

თრიალეთი — დაბა საქართველოში, წალკის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (თრიალეთი, დაშბაში, კავთა). მდებარეობს ჭოჭიანის პლატოზე, მდინარე ხრამის მარჯვენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 1500 მ, წალკიდან 7 კმ. თრიალეთზე გადის თეთრიწყარო-წალკის საავტომობილო გზა.

ისტორია
სოფელის სახელწოდება „ალექსანდერსჰილფი“ დაფიქსირებულია 1898 წლის რუსეთის ერთვერსიან რუკაზე „“ (ალექსანდერსგილფ) სახით. ს-ის პირველ ნახევარში აქ გერმანელი კოლონისტები დასახლდნენ, რომლებიც აქ საუკუნის 60-იან წლებამდე ცხოვრობდნენ. 1944 წელს მიენიჭა დაბის სტატუსი. ამ პერიოდში მას როზენბერგი ერქვა, შემდეგ — მოლოტოვი. საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა მეცხოველეობის საბჭოთა მეურნეობა, ტუბსაავადმყოფო.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერით მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს 565 ადამიანს დაბის ამჟამინდელ მოსახლეობას შეადგენენ ქართველები, სომხები და ბერძნები.
კულაში

კულაში — დაბა სამტრედიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კოლხეთის დაბლობზე, სამტრედია-ხონის საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 50 მ., სამტრედიიდან 5 კმ-ის დაშორებით. დაბაში არის ს-ის სინაგოგა, საბავშვო ბაღი. 2005 წლიდან მოქმედებს ქართველთა და ებრაელთა ურთიერთობის მუზეუმი.

ისტორია
წყაროებში პირველად მოხსენიებულია საუკუნეში. იყო ფეოდალური საგვარეულოს მიქელაძეების სათავადოს ცენტრი. იმ ადგილას, რომელსაც ჯვარცმის მინდორს ეძახიან, იყო მიქელაძეების სასახლე, ჯვარცმის სახელზე აგებული ეკლესია და ციხესიმაგრე. ჯვარცმის ეკლესია იყო მათი საძვალე. კულაშში ორკლასიანი სკოლა 1895 წელს დააარსა ბერძენმა მეცენატმა კონსტანტინე კორნარსმა, რომელსაც კონსტანტინე მკურნალს უწოდებდნენ. ისვე ხელმძღვანელობდა სკოლას 1902 წლამდე. ამჟამად სკოლა მის სახელს ატარებს. სკოლაში სწავლობენ როგორც კულაშის, ასევე მელაურის და ხუნჯულაურის მცხოვრებლები. 1926 წლისთვის კულაშის თემი შედგებოდა ოთხი სოფლისგან და მისი მოსახლეობა შეადგენდა 11 434 ადამიანს, ხოლო ფართობი 32,3 კმ²-ს. დაბის სტატუსი მიენიჭა 1961 წელს. საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა საქსოვი ფაბრიკა, პურკომბინატი, ზოოვეტერინარული ტექნიკუმი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით დაბაში ცხოვრობს 1702 ადამიანი.

ცნობილი ადამიანები
მარიამ ორახელაშვილი — საბჭოთა პარტიული მოღვაწე
დავით კანდელაკი — საბჭოთა მოღვაწე
გურამ ბათიაშვილი — დრამატურგი
ეფრაიმ გური — ისრაელის პოლიტიკური მოღვაწე
ლენტეხი

ლენტეხი — დაბა საქართველოში, ლენტეხის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი. ლენტეხის ადმინისტრაციული ერთეულში შედის სოფლები: ბაბილი, გულიდა, კახურა, ლასკადურა, ლექსურა, მაცხვარლამეზური, მელურა და ყარიში. დაბაში არის ადმინისტრაციული, კულტურის, განათლების და ჯანდაცვის დაწესებულებები, მცირე საწარმოები, საზოგადოებრივი ცენტრი.

გეოგრაფია
მდებარეობს სვანეთის ქედის სამხრეთ კალთებზე, ცხენისწყლის შენაკადის მდინარე ლასკადურაზე, ზღვის დონიდან 760 მ, ქალაქ ქუთაისიდან 102 კმ-ის, თბილისიდან 323 კმ-ის დაშორებით. ლენტეხში ნოტიო ჰავაა, იცის ცივი ზამთარი და ხანგრძლივი, გრილი ზაფხული, საშუალო წლიური ტემპერატურაა 9,4 °, იანვრისა -1,8 °, ივლისის 20 °. ნალექები 1240 მმ წელიწადში.

ისტორია
ლენტეხი წარმოადგენდა ქვემო სვანეთის ერთ-ერთ თემს. მასში შედიოდა სოფლები: ლენტეხი, ფაყი, ლექსურა, გულიდა. 1930 წელს გახდა რაიონული ცენტრი. 1953 წლამდე ეწოდებოდა ლექსურა. დაბის სტატუსი მიენიჭა 1969 წელს. საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა მეცხოველეობის მეურნეობა, სამკერვალო ფაბრიკა, კინოთეატრი, ტურბაზა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით დაბაში ცხოვრობს 947 ადამიანი.
მახინჯაური (ბათუმი)

მახინჯაური — დასახლება ქალაქ ბათუმში, მწვანე კონცხის უბანში, ყოფილი დაბა. მახინჯაურში არის რკინიგზის სადგური.

გეოგრაფია
მდებარეობს შავი ზღვის სანაპიროზე, ქალაქ ბათუმის ჩრდილოეთ ნაწილში, მისი ცენტრიდან 6 კმ-ის დაშორებით, ზღვის დონიდან 15 მეტრზე. მახინჯაური ზღვისპირა კლიმატური და ბალნეოლოგიური კურორტია. იცის თბილი ზამთარი და ცხელი ზაფხული. იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 5,7 °, ივლისისა 22,2 °. საშუალო წლიური ტემპერატურაა 13,8 °. ნალექები 2750 მმ წელიწადში. მზის ნათების ხანგრძლივობა 1890 სთ წელიწადში. ძირითადი სამკურნალო ფაქტორია თალასოთერაპია. არის მინერალური წყლები, რომლებსაც იყენებენ სხვადასხვა დაავადებების სამკურნალოდ.

ისტორია
შედიოდა ხელვაჩაურის რაიონში. 1959 წელს მიენიჭა დაბის სტატუსი და იყო სადაბო საბჭოს ცენტრი (სოფლები: შუა მახინჯაური და განთიადი). განვითარებული იყო მეჩაიეობა და მეციტრუსეობა. 2011 წელს დაბის დიდი ნაწილი გამოეყო ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტს და მოექცა ბათუმის შემადგენლობაში.

დემოგრაფია
მესტია

მესტია (ყოფილი სეტი) — დაბა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი.

გეოგრაფია
მდებარეობს მესტიის ქვაბულში, მდინარეების მესტიაჭალასა და მულხრის ნაპირებზე ზღვის დონიდან 1500 მ., თბილისიდან 456 კმ, ზუგდიდიდან 128 კმ.

მესტიაში ნოტიო ჰავაა, იცის ცივი ზამთარი და ხანმოკლე ზაფხული. საშუალო წლიური ტემპერატურა 5,7 °, იანვრის 6,4 °, ივლისის 16,4 °. აბსოლუტური მინიმალური - 35 °, აბსოლუტური მაქსიმალური 35 °. ნალექები 1035 მმ წელიწადში.

ისტორია
1968 წელს მიენიჭა დაბის სტატუსი. 1971 წელს შემუშავდა მესტიის გენერალური გეგმა. 1974 წელს დაიდგა მიხეილ ხერგიანის ძეგლი (მოქანდაკე ვ. ონიანი, არქიტექტორი ვ. ცინცაძე), 1977 წელს აშენდა კინოთეატრი, ტურბაზა, სასტუმრო „უშბა“. 2010 წელს გაიხსნა აეროპორტი და ჰაწვალის საბაგირო გზა, ხოლო 2017 წელს ზურულდის საბაგირო გზა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით დაბაში ცხოვრობს 1973 ადამიანი.

ტრანსპორტი
მესტიას ემსახურება ადგილობრივი მნიშვნელობის თამარ მეფის სახელობის აეროპორტი. მესტიის აეროპორტის მშენებლობა სახელმწიფოს დაახლოებით 8 მლნ ლარი დაუჯდა. უახლოესი რკინიგზის სადგური მდებარეობს ზუგდიდში. ზუგდიდთან მესტია დაკავშირებულია საავტომობილო გზით.

ღირსშესანიშნაობები
მესტია ქართული ხუროთმოძღვრებისა და ეთნოგრაფიის ერთ-ერთი ღირსშესანიშნავი ძეგლია. აქ კარგადაა შემონახული შუა საუკუნეების საერო, საკულტო და თავდაცვითი ნაგებობები. საკულტო ნაგებობათაგან აღსანიშნავია: მაცხოვრის (მაცხვარიშ) ქვით ნაგები ორსართულიანი ეკლესია (- სს.), რომლის კედლებსაც მაღალოსტატურად მოხატული ფრესკები ამკობს; ღვთისმშობლის (ლამარია) ეკლესია (განვითარებული შუა საუკუნეები) მოხატულობითა და წარწერეით; სეტის მთავარანგელოზთა (თარნგზელ) და ფუსტის ეკლესიები. შემონახულია აგრეთვე სვანური სახლ-სიმაგრეები - გალავნით შემოზღუდული ერთიანი კომპლექსი, რომელშიც შედის კოშკი, მასზე მიდგმული საცხოვრებელი (მაჩუბი) და სამეურნეო დანიშნულების სხვა შენობები.

მესტია მდიდარია მატერიალური კულტურის ძეგლებით. მათგან აღსანიშნავია სვიმონ მესვეტის ხატი ( ს., მაცხოვრის ეკლესია), საკურთხევლის წინა ჯვარი და მაცხოვრის ხატი (მთავარანგელოზთა ეკლესია). მესტიის სვანეთის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში დაცულია ქართული ჭედური ხელოვნების მრავალი ღირსშესანიშნავი ნიმუში, ძველი ქართული ენისა და მწერლობის უძველესი ძეგლები (ადიშის ოთხთავი, 897, და სხვა).

მესტიაში არის სვანეთის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი და მიხეილ ხერგიანის სახლ-მუზეუმი.

ცნობილი მესტიელები
მაქსიმე გვარლიანი — ალპინისტი, მეგზური.
მურზაყან დადეშქელიანი — მომღერალი, ლოტბირი.
ვიქტორ ჯაფარიძე — ეკონომისტი, პოლიტიკოსი.
სოსო ჯაჭვლიანი — მსახიობი, რეჟისორი.

ფოტოგალერეა
ნარუჯა

ნარუჯა — დაბა საქართველოში, გურიის მხარის ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარეების ჩოლოქისა და ნატანების შუამდინარეთში, ქალაქ ოზურგეთიდან სამხრეთ-დასავლეთით, 10 კმ დაშორებით, ლაითურის აღმოსავლეთით. ნარუჯაში არის საჯარო სკოლა და საბავშვო ბაღი. დაბაში გაშენებულია ლურჯი მოცვის პლანტაციები. დაბა დაყოფილია რაიონებად. ნარუჯაში მოქმედებს ერთი მეჩეთი და ერთი მულიმური სამლოცველო.

ეტიმოლოგია
ტოპონიმი ნარუჯა (ნავრუჯა) უკავშირდება რკინის ხანაში აქ რკინის წარმოებას. ნარუჯის ახლოს, ანასეულში აღმოჩენილია ნამოსახლარი, სადაც დადასტურებულია რკინის გამოდნობა.

სხვა მოსაზრებით ტერმინი ნარუჯა მომოდინარეობს კოლხეთში გავრცელებული სასოფლო-სამეურნეო პრაქტიკიდან — ახოს სისტემიდან, რაც გულისხმობდა ტყე-ბუჩქნარის გაკაფვა-გაწმენდას,ხოლო შემდეგ გარუჯვა, ე. ი. გადაწვას, გადატრუსვას და ასე დასამუშავებელი მიწის – ახოს – მომზადებას.

ისტორია
1890 წლის მონაცემებით ნარუჯა-იაკობის ტერიტორიაზე მოიპოვებოდა ბიტუმიანი ქვიშა და გუდრონი. ნარუჯის დასახლება გაჩნდა 1929-30 წლებში. 1949 წლის ბოლოს დასახლება გამოეყო ლაითურს და ჩამოყალიბდა ცალკე მეურნეობად, რომელიც ფლობდა 230 ჰექტარ ჩაის პლანტაციას. 1966 წელს დაიდგა რუსთაველის ძეგლი. 1980-იანი წლების დასაწყისში ჩაის უკვე 550 ჰა ეკავა. 1986 წელს ნარუჯამ უკვე დაბის სტატუსი მიიღო.

მოსახლეობა
გალერეა
ნასაკირალი

ნასაკირალი — სოფელი და კურორტი საქართველოში, ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში, ძიმითის თემში.

გეოგრაფია
ნასაკირალი მდებარეობს კოლხეთის დაბლობის ქვემო წელში, მდინარე სუფსის მარცხენა სანაპიროზე. ზღვის დონიდან 105 მ., ოზურგეთიდან 8 კმ. სოფელში გადის საჯავახო-ქობულეთის საავტომობილო გზა.

ზამთარი თბილია, უთოვლო. იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 4,3 °. ზაფხული ცხელია და ტენიანი, საშუალო ტემპერატურა 21,8 °. ნალექების წლიური რაოდენობაა 1880 მმ. ჰაერის საშუალო წლიური ფარდობითი ტენიანობაა 75 %. მზის ნათების ხანგრძლივობა წელიწადში 1800-1900 საათი.

ისტორია
არსებობს გადმოცემა, რომ ამ ადგილებში მოიპოვებოდა კირი. აქედან წარმოსდგა სახელწოდება ნასაკირალი. განთქმული იყო ნასაკირალის ძელქვის ტყე, ნასაკირალის ტერიტორია დვაბზუს სასოფლო საზოგადოებაში შედიოდა. 1905 წელს ნასაკირალის ტყეში გაიმართა ნასაკირალის ბრძოლა, ადგილობრივი გლეხების შეტაკება კაზაკებისა და მილიციის რაზმების წინააღმდეგ. 1955 წელს სოფელში გაიხსნა ობელისკი. 1965 წელს ცხავათის მთაზე გაიხსნა 1905 წლის გამოსვლების ისტორიის მუზეუმი. მუზეუმი ამჟამად დანგრეულია.

ნასაკირალის იმ ტერიტორიებზე, რომელიც ისტორიულად ძიმითელ მემამულე მესუ გოგელიას ეკუთვნოდა გაშენდა ნასაკირალის სამკურნალო წყლების კურორტი. გადმოცემის თანახმად გლეხმა ნახა, რომ პირუტყვი ხარბად სვამდა მლაშე წყალს. მან წყალი გასასინჯად მიუტანა დვაბზუელ მღვდელ მჟავანაძეს, რომელმაც გაგზავნა წყალი შესაფასებლად ოდესის ლაბორატორიაში. კურორტის მოწყობა 1927-29 წლებში დაიწყო. 1929 წელს გაიჩეხა ტყეები, ნასაკირალის ტყის ნაწილი მოექცა დვაბზუს სასოფლო საბჭოს დაქვემდებარებაში, ნაწილი სოფელ ნასაკირალის სახელით ძიმითის საბჭოში, ხოლო ქვედა ნასაკირალი შეუერთდა სოფელ მელექედურს. 1933 წლიდან დაიწყო ნასაკირალის, როგორც ადგილობრივი მნიშვნელობის კურორტის განვითარება. 1952 წელს ნასაკირალში 2500 ადამიანი მკურნალობდა, 1953 წელს კი 4138. 1950-იან წლებში აშენდა 40 ადგილიანი სასტუმრო. 1970 წელს აშენდა 100 ადგილიანი სტაციონარი, ამ დროისთვის კურორტი წელიწადში 3200 დამსვენებელს იღებდა. მოქმედებდა სამი ჭაბურღილი. ორი მათგანის წყალი გამოსადეგი იყო აბაზანებისთვის, ხოლო ერთისა — სასმელად.

კურორტი
ნასაკირალი ადგილობრივი მნიშვნელობის კურორტია მის ტერიტორიაზე არსებული მინერალური წყლების გამო. ტყის კორომში, სადაც გავრცელებულია რცხილა, წიფელი, წაბლი, თხმელა და სხვა, მოედინება გოგირდ-წყალბადის შემცველი ქლორიდულ ნატრიუმიანი წყლები, საერთო მინერალიზაციით 3,8-7,8 გ/დმ³. წყალი გამოიყენება წყლის აბაზანებისათვის (გულ-სისხლძარღვთა, საყრდენ-სამოძრაო აპარატის, პერიფერიული ნერვებისა და გინეკოლოგიური პროფილის დაავადებათა სამკურნალოდ), აგრეთვე სასმელად (კუჭის ქრონიკულ დაავადებათა სამკურნალოდ). სეზონი იწყებოდა 20 ივნისიდან. ამჟამად ნასაკირალის საკურორტო ინფრასტრუქტურა განადგურებულია.

ობელისკი
სოფელში დგას ნასაკირალის ბრძოლის აღსანიშნავი ობელისკი, რომელიც 1955 წლის 12 ნოემბერს აღიმართა. ობელისკის ქვემო ნაწილზე იყო ბარელიეფი გლეხთა გამოსახულებით, პოსტამენტს კი ჰქონდა წარწერა ქართულ და რუსულ ენებზე: „აქ ნასაკირალთან, 1905 წლის 20-21 ოქტომბერს (2-3 ნოემბერს) გურიის აჯანყებულ გლეხთა შეიარაღებულმა რაზმებმა მედგარი ბრძოლა გაუმართეს მეფის ჯარის ნაწილებს და სახელოვანი გამარჯვება მოიპოვეს.“ დაზიანებული ობელისკი აღდგენილ იქნა 2013 წელს, ბარელიეფის გარეშე, განსხვავებული წარწერით.

დემოგრაფია
გალერეა
ოჩხამური (დაბა)

ოჩხამური — დაბა საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ქობულეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ქობულეთის დაბლობზე, მდინარე ოჩხამურის ნაპირებზე, ზღვის დონიდან 12 მ., ქობულეთიდან 10 კმ. დაბაში არის რკინიგზის სადგური ბათუმ-სამტრედიის ხაზზე. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 5355 კაცი. განვითარებული იყო მეჩაიეობა. დაბაში არის საჯარო სკოლა. დაბის შემადგენლობაში შედის დასახლება ცეცხლაური.

დემოგრაფია
სიონი

ტერმინით სიონი შეიძლება აღნიშნულის იყოს:

სიონი – ბორცვი იერუსალიმში.
სიონი – წმინდა ჭურჭელი

დასახლებული პუნქტები
სიონი – ქალაქი შვეიცარიაში.
სიონი – ერეც ისრაელში ებრაელებისთვის.
მვასერეთ სიონი – ქალაქი იერუსალიმის რაიონი ისრაელში

საქართველოში:
სიონი – დაბა თიანეთის მუნიციპალიტეტში.
სიონი – სოფელი მარნეულის მუნიციპალიტეტში.
სიონი – სოფელი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში.

ტაძრები
საქართველოში:
სიონი — საკათედრო ტაძარი თბილისში.
სიონი — ტაძარი ატენის ხეობაში.
სიონი — ტაძარი ბოლნისის რაიონში.
სიონი — ტაძარი დმანისის რაიონში.
სიონი — ტაძარი ნადოკრაში.
სიონი — ტაძარი თეთრიწყაროს რაიონში.
სიონი — ტაძარი მანგლისში.
სიონი — ტაძარი რუსთავში.
სიონი — ტაძარი ურბნისში.
სიონი — ტაძარი უწერაში.
სიონი — ტაძარი ქობულეთში.
სიონი — ტაძარი ყაზბეგში.
სიონი — ტაძარი შილდაში.

ქართული ტაძრები საზღვარგარეთ:
სიონი – ტაძარი ზაქათალაში.

:
სიონი (დაბა)

სიონი — დაბა თიანეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარე ივრის ხეობაში, სიონის წყალსაცავის ნაპირზე, ზღვის დონიდან 1000 მეტრზე, თიანეთიდან 32 კილომეტრის დაშორებით. სიონი ადგილობრივი მნიშვნელობის კლიმატურ-ბალნეოლოგიური კურორტია. დაბის სტატუსი მიენიჭა 1960 წელს.

სიონის წყალსაცავის შექმნამდე (1951-1963) სიონში იდგა საუკუნის ნახევრის ბაზილიკა — სიონის წყალსაცავის ტაძარი, ხოლო მის შემოგარენში იყო შუა საუკუნეების რამდენიმე ძეგლი. მათი დიდი ნაწილი წყალმა დაფარა, ხოლო ბაზილიკა დაშალეს და გადმოიტანეს თბილისში, ხალხური ყოფისა და ხუროთმოძღვრების მუზეუმში.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით დაბაში ცხოვრობს 371 ადამიანი.

}
ურეკი

}

1931 წელს ურეკში მოეწყო ციტრუსების მეურნეობა 489 ჰექტარზე. 1936, 1938 და 1948 წლებში ურეკში არქეოლოგიური სადაზვერვო გათხრები ჩატარდა, რომელთა დროსაც აღმოჩენილ იქნა ურეკის განძი. 1944 წელს დაიწყო მაგნეტიტის მოპოვება. მაგნეტიტს გერმანელი ტყვეები, რომელთა ბანაკიც ურეკში იყო, ტვირთავდნენ რუსთავის მეტალურგიული კომბინატისთვის. მათ შორის ერთ-ერთი იყო ერიხ ანდერე, მეცნიერი, რომელსაც აწუხებდა გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები და მძიმე ართრიტი. მან აღმოაჩინა, რომ ურეკის მაგნეტიტი მასზე დადებითად მოქმედებდა და ამის შესახებ აცნობა საბჭოთა ხელისუფლებას. 1949 წელს მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება ქობულეთიდან ფოთამდე გურიის საზღვაო ზოლში საკურორტო ზოლის მოწყობის შესახებ, 50 კმ სიგრძის მანძილზე გაშენდა ბიჭვინთის ფიჭვის კორომი. ურეკში, მაგნეტიტის უბანში დაიწყო საზღვაო კურორტის მშენებლობა, მოეწყო გამწვანება, სკვერი, გზები, ელექტროფიკაცია. 1953 წელს ურეკს მიენიჭა დაბის სტატუსი. 1955 წელს აღმოჩნდა მაგნეტიტის ახალი ქვიშები. 1963 წელს ჩატარდა პირველი ეპიზოდური დაკვირვებები. 1977 წელს დაიწყო ურეკის საკურორტო ფაქტორების მიზანდასახული კვლევა. 1987 წელს აშენდა რვასართულიანი დასასვენებელი სახლი „მთის ბროლი“.

კურორტი
ზღვისპირა კლიმატური კურორტია. ჰავა ზღვის სუბტროპიკულია, იცის თბილი უთოვლო ზამთარი და ცხელი ზაფხული. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა 14,5 °, იანვრის საშუალო ტემპერატურა 5,8 °, ივლისის საშუალო ტემპერატურაა 22,6 °. ნალექები 2080 მმ წელიწადში.

გამორჩეულია მაგნიტური თვისებების მქონე ქვიშით. სასარგებლოა გულ-სისლძარღვთა სისტემის, სუნთქვის ორგანოების და საყრდენ-მამოძრავებელი ორგანოების, ნევროზის სამკურნალოდ. ძირითადი სამკურნალო ფაქტორებია ზღვის ჰავა და სილიანი პლაჟი. ზღვის სიღრმე დიდ მანძილზე მცირეა, რაც განსაკუთრებით ხელსაყრელია ბავშვების ბანაობისთვის. პლაჟის სილა შეიცავს დიდი რაოდენობით მაგნეტიტის ნაწილაკებს. ურეკის მიდამოებში აღინიშნება მომატებული მაგნიტური ველი, რაც ბუნებრივ სამკურნალო ფაქტორად არის აღიარებული.

მაგნეტიტი
კურორტ ურეკის ერთ-ერთი უბანია მაგნეტიტი, რომელსაც ეს სახელი ეწოდა მაგნეტიტის რკინის შემცველი სილების გამო. მაგნეტიტი მდებარეობს მდინარეების, კუჩხასა და სეფას შორის და გაშლილია 2-2,5 კმ. სიგრძისა და 500-600 მ. სიგანის ტერიტორიაზე. მაგნეტიტის პლაჟი სიგრძით 1-1,5 კილომეტრია, სიგანით კი 60-80 მეტრი. ზღვის დონე ნაპირთან დაბალია და 20-40 მეტრის მანძილზე ადამიანს ყელამდე არ სწვდება. სანაპირო შედგება წვრილმარცვლოვანი სილისაგან, რომელშიც არის 2-7 %-მდე რკინის მაგნეტიტური მადანი.

მოსახლეობა
გალერეა