თენგიზ შავგულიძე

თენგიზ ევგენის ძე შავგულიძე (დ. 3 დეკემბერი, 1913, ქუთაისი — გ. 30 დეკემბერი, 1986, მოსკოვი) — ქართველი იარაღის კონსტრუქტორი, მსოფლიო ომის პარტიზანი.

ბიოგრაფია
თენგიზ შავგულიძე და ბავშვობა გაატარა ქალაქ ქუთაისში. თენგიზის მამა — ევგენი ანანიას ძე — ქუთაისის დეპოს მემანქანე. როცა თენგიზი სატრანსპორტო ინსტიტუტში შევიდა, მან უკვე კარგად იცოდა ორთქმავალი. ინსტიტუტში შესვლამდე დეპოში მუშაობის ერთი წლის მანძილზე მან გაიარა გზა ორთქმავლის ზეინკლიდან მემანქანის თანაშემწემდე. სტუდენტობის დროს თენგიზმა მიიღო ორთქმავლის დამოუკიდებლად მართვის უფლება. ინსტიტუტი თენგიზმა პირველი ხარისხის დიპლომით დაამთავრა. შემდეგ მუშაობდა გზათა მიმოსვლის სახალხო კომისარიატის ცენტრალური საორთქმავლო სამმართველოს უფროს ინჟინერ-დისპეჩერად. ერთდროულად საგამომგონებლო მუშაობას ეწეოდა საკონსტრუქტორო ბიუროში მამასთან მოსკოვში, სადაც ერთობლივად შექმნეს ორთქმავლის მუხრუჭი, დგუშის რეგულატორი, დგუში-კომპაუნდი, სიგნალიზატორი და სხვა.

მეორე მსოფლიო ომის დროს თენგიზი იბრძოდა მინსკის შენაერთის რიგებში. აქ მან აღმოაჩინა, რომ პარტიზანებს ასაფეთქებელ ნივთიერებათა უქონლობა აწუხებდათ. ტოლეს უქონლობის გამო ისინი იძულებული ხდებოდნენ რკინიგზის ლიანდაგი უვარგისად ექციათ რელსების გადაბმის ადგილზე ხრახნების მოშვებით და მათ შორის მანძილის გადიდებით. ეს მეტად სარისკო საქმე იყო და ყოველთვის არ მთავრდებოდა წარმატებით. შავგულიძემ რკინიგზის გადასაყვან ისრებზე ააწყო მოწყობილობა, რომლის საშუალებითაც შესაძლებელი იქნებოდა ეშელონის გადაგდება ფერდობზე.

მის მიერ გამოგონილი მარტივი მექანიზმი მოიწონა შენაერთის სარდლობამ და მიღებულ იქნა პარტიზანების შეიარაღებად. ზაპოლიეში, სასოფლო სამჭედლოში დაამზადეს „გადამყვან ისართა“ პირველი ნიმუშები. გამოგონების პირველი საომარი გამოცდა 1943 წლის თებერვლის დასაწყისში წარმატებით დასრულდა. მისი გამოგონება ფართოდ იქნა ატაცებული პარტიზანთა სხვა შენაერთების მიერაც. პარტიზანებმა მას „შავგულიძის სოლი“ უწოდეს.

პარტიზანული მოძრაობა ფართოვდებოდა, პარტიზანთა რიცხვი იზრდებოდა. იარაღი არ ყოფნიდათ, რადგანაც რთული იყო თვითმფრინავით მოზიდული იარაღით ამდენი ხალხის შეიარაღება. თენგიზ შავგულიძემ გადაწყვიტა გაეკეთებინა ისეთი ხელყუმბარა, რომლის დამზადება შესაძლებლი იქნებოდა პარტიზანების განკარგულებაში არსებული მასალებიდან. არტილერიის ყუმბარებისა და შაშხანის ვაზნების მასრა, უბრალო, ნახმარი თუნუქი, ტოლე, ბიკფორდის ზონარი, ბამბა, ძენძი, ქაღალდი — პატრიზანული ხელყუმბარის დასამზადებლად საჭირო ყველა ამ საგნებს და მასალებს შავგულიძე იოლად შოულობდა სოფლებში, განვლილი ბრძოლების ადგილებში.

„შხპ“ (შავგულიძის პარტიზანული ხელყუმბარა) მოწყობილობითა და მოქმედების პრინციპით მკვეთრად განირჩეოდა ჩვეულებრივი ხელყუმბარისაგან. კონსტრუქციის სიმარტივე შესაძლებლობას იძლეოდა დაემზადებინათ სხვადასხვა ზომის ხელყუმბარები, დაწყებული ქვეითებისათვის განკუთვნილი ხელყუმბარით და დასრულებული ტანკსაწინააღმდეგო ხელყუმბარებით. შევგულიძის ხელყუმბარის შესახებ მიღებულ იქნა მოწონების რადიოგრამა ბელორუსიის კპ(ბ) ცკ მდივნის პ. პონომარენკოსგანაც. გადაწყდა შავგულიძის პარტიზანული იარაღის მასობრივი წარმოება. პარტიზანების შეარაღებაში მიღებულ იქნა შავგულიძის ხელყუმბარის სამი სახე: „შხპ-1“,. „შხპ-2“ და „შხპ-3“. ახალი ხელყუმბარები პარტიზანებმა პირველად გამოიყენეს 1943 წლის ივნისში. შხპ-ების აქტიურ გამოყენებაზე მეტყველებს ის ფაქტიც, რომ მარტო მინსკის ოლქის პარტიზანულ რაზმებში დამზადებულ იქნა 7000-ზე მეტი ხელყუმბარა.

„სოლსა“ და „შხპ“-ს მოჰყვა შავგულიძის ახალი გამოგონება — ყუმბარმტყორცნი, რომელიც აგრეთვე ფართდ გამოიყენებოდა პარტიზანების მიერ. შავგულიძის კონსტრუქციის პარტიზანული სათოფე ხელყუმბარმტყორცნი (შპსხ), მოწონებული სარდლობის მიერ და მიღებული პარტიზანთა შეიარაღებად, მტრის განადგურების მძლავრ საშუალებად იქცა. „შპსხ“-ს მოქმედების ძალა 50-მილიმეტრიან ნაღმმტყორნის მოქმედებას უდრიდა.

1943 წლის ბოლოს შავგულიძე მოსკოვში გაიწვიეს, სადაც მამის — ევგენი შავგულიძის საკონსტრუქტორო ბიუროს უფროსი ინჟინერ-კონსტრუქტორი გახდა.