სვეტოზარ გურბან-ვაიანსკი

სვეტოზარ გურბან-ვაიანსკი (ნამდვილი სახელი და გვარი: სვეტოზარ გურბან; დ. 16 იანვარი, 1847, სოფელი ჰლბოკე, სენიცის მახლობლად — გ. 17 აგვისტო, 1916, მარტინი) — სლოვაკი პოეტი, პროზაიკოსი, ლიტერატურის კრიტიკოსი, პუბლიცისტი და საზოგადო მოღვაწე, სლოვაკეთის ლიტერატურული ცხოვრების ერთ-ერთი ცენტრალური ფიგურა საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში.

ბიოგრაფია
სვეტოზარ გურბან-ვაინსკი დაიბადა სლოვაკური ეროვნული აღორძინების გამორჩეული მოღვაწის, პოლიტიკოსისა და მწერლის — იოზეფ მილოსლავ გურბანის ოჯახში.

დაწყებითი განათლება მშობლიურ სოფელ ჰლბოკეში მიიღო, შემდეგ სწავლა გააგრძელა მოდრაში, ცეშინში და გერმანიის ქალაქ შტენდალში. გიმნაზია დაამთავრა ბანსკა-ბისტრიცაში. შემდეგ სწავლობდა ბრატისლავას აკადემიაში სამართლის ფაკულტეტზე, ხოლო სტაჟირება ბუდაპეშტში გაიარა.

სვეტაზორი შემდეგ პერიოდში მუშაობდა ადვოკატად ტრნავაში, ბუდაპეშტში, ბრატისლავასა და ვენაში, სანამ ბოლოს საკუთარ იურიდიულ ბიუროს არ გახსნიდა სკალიცაში.

1878 წლიდან მუშაობა დაიწყო მარტინში, გაზეთ „ “-ს რედაქტორად, ხოლო 1906 წლიდან უკვე მთავარი რედაქტორის პოსტი ეკავა. ჟურნალისტური და საზოგადოებრივი საქმიანობის გამო რამდენჯერმე დააპატიმრეს. ხშირად მოგზაურობდა რუსეთში, პრაღაში, ბუდაპეშტში, ვენასა და მიუნხენში.

 საუკუნის 80-იანი წლების დასაწყისში სვეტოზარ გურბან-ვაიანსკი დამკვიდრდა როგორც ნიჭიერი პოეტი, პროზაიკოსი და ჟურნალისტი. ამავე დროს, თავი გამოიჩინა, როგორც შეურიგებელი მებრძოლი სლოვაკი ხალხის ჩაგვრის წინააღმდეგ, რომელსაც ავსტრო-უნგრეთის მმართველი წრეები ახორციელებდნენ. გურბან-ვაიანსკი, ლუდოვიტ შტურის მსგავსად, ეროვნული კულტურისა და ლიტერატურის ცნობილი მოღვაწეების მთელი თაობის ლიდერი გახდა.

როგორც ჭეშმარიტი პანსლავისტი, ის სლოვაკი ერის ხსნას მხოლოდ რუსი ხალხისგან მოელოდა. სწორედ ამ პანსლავისტური მისწრაფებების გამო იგი არაერთგზის გამხდარა ბურჟუაზიული დემოკრატების კრიტიკის ობიექტი — იმ ჯგუფის, რომელიც გაერთიანებული იყო ჟურნალ „“-ის გარშემო.

გურბან-ვაინსკი თანამშრომლობდა გაზეთ „“-თან, ხოლო 1881 წელს განაახლა ჟურნალ „ “-ს გამოცემა, რომელიც სლოვაკური ეროვნული, ლიტერატურული და კულტურული ცხოვრების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ცენტრად ჩამოყალიბდა. 1894 წლიდან გარდაცვალებამდე გურბან-ვაიანსკი სლოვაკ ქალთა საზოგადოების — „“-ს — მდივანი იყო. ის აგრეთვე იყო სტუდენტური გაერთიანება „“-ის წევრი და სლოვაკეთის ეროვნული პარტიის აქტიური წარმომადგენელი.

შემოქმედება
ლიტერატურული მოღვაწეობა 1879 წელს დაიწყო. თავდაპირველად ძირითადად პოეზიას მისდევდა, მოგვიანებით კი გადაერთო პროზისა და თარგმნით საქმიანობაზე.

პოეტის პირველი ლირიკული კრებული — „ტატრები და ზღვა“ („ “) — მიუძღვნა ბალკანელ სლავთა აჯანყებისა და 1877-1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის თემატიკას. ამ ნამუშევარმა ავტორს დიდი წარმატება და აღიარება მოუტანა.

იგი არის მრავალი მოთხრობის, რომანისა და ნოველის ავტორი, მათ შორის: „მოფრენალი ჩრდილები“ ( , 1883), „მშრალი ტოტი“ ( , 1884), „ფესვი და ყლორტები“ ( , 1896), „კოტლინი“ (, 1901), „შროშანი“, „კანდიდატი“, „დაგვიანებული ზაფხული“ — სადაც სლოვაკი საზოგადოების მაღალი ფენის ცხოვრებაა წარმოდგენილი.

გარდა პროზაული ქმნილებებისა, გურბან-ვაიანსკის ეკუთვნის კრიტიკული ნარკვევი „ლევ ტოლსტოი როგორც მხატვარი და ბრძენი“ და პოეტური ნაწარმოები — სონეტი „პუშკინის ძეგლთან“.

მის შემოქმედებაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს კრებულს „ “ (1880), ისევე როგორც რომანებს „მოფრენალი ჩრდილები“ და „მშრალი ტოტი“, რომლებიც მისი ნამუშევრებიდან ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანესად მიიჩნევა.

ვაიანსკი აღიზარდა კლასიკური ლიტერატურის საუკეთესო ნიმუშებზე. ის შესანიშნავად იცნობდა ინგლისურ, გერმანულ, ჩეხურ და რუსულ ლიტერატურას — განსაკუთრებით მოსწონდა გოგოლისა და ტურგენევის ნაწარმოებები. სვეტოზარ გურბან-ვაინსკი წერდა, როგორც სლოვაკურ, ისე გერმანულ ენაზე.

მან დიდი წვლილი შეიტანა თავისი მშობლიური ენის გამდიდრებაში, რომლის ძალაც და ხატოვანებაც ზოგჯერ განსაკუთრებულ სიმძლავრესა და ნათელ წარმოსახვაზე მეტყველებს. ცნობილი იყო თავისი ეპიკური და ლირიკული პოემებით, რომლებიც დაიბეჭდა კრებულებში „ტატრები და ზღვა“ ( , 1879), „სასჯელის ტვირთიდან“ ( , 1887), ასევე ხალხური პოემით „ვილინი“ (, 1886), რომელიც მკვეთრად და ცხადად აღგვიწერს სლოვაკების თანამედროვე ცხოვრებას.

იგი გარკვევით და მწვავედ აღიქვამდა სოციუმის თანამედროვე პრობლემებს და მის ნამუშევრებში დიდი ყურადღება დაუთმო პიროვნების და ერის ურთიერთობების საკითხების შესწავლას, ასევე ეროვნულ თვითშეგნების შენარჩუნებისთვის ბრძოლას.

სვეტოზარი პირადად გაეცნო ჩეხი, ბალკანელი, პოლონელი, უნგრელი და გერმანელი ავტორების ნაწარმოებებს, ამასთან გააცნობიერა და შეისწავლა მათი ლიტერატურული მემკვიდრეობა.

იგი იყო კრიტიკოსი და მრავალი თანამედროვე ავტორის ნაწარმოებების მიმომხილველი, მათ შორის, პავოლ გვეზდოსლავის, მარტინ კუკუჩინის, ტერეზია ვანსოვას და სხვა. როგორც ლიტერატურული კრიტიკოსი, ის რეალიზმის მომხრე იყო. პუბლიცისტურ ნაშრომებში იგი იცავდა რუსული ენის სლავურ მნიშვნელობას.

სვეტოზარ გურბან-ვაინსკი გარდაიცვალა 1916 წლის 17 აგვისტოს და დაკრძალული იქნა ქალაქ მარტინში, სახალხო სასაფლაოზე.