ნეოსტალინიზმი

ნეო-სტალინიზმი არის იოსებ სტალინის პოზიტიური ისტორიული როლის დაფასება და სტალინის პერიოდის ერთგვარი ნოსტალგია. ნეო-სტალინიზმი ძირითადად წარმოადგენს ნეო-საბჭოთაიზმსა და საბჭოთა ნოსტალგიას . წლების განმავლობაში იცვლებოდა ტერმინის განმარტებები.

განმარტებები
ისტორიკოს როი მედვედევის თქმით, ტერმინი წარმოადგენს იოსებ სტალინის რეაბილიტაციას, მისთან იდენტიფიკაციას, მის სახელთან დაკავშირებულ პოლიტიკურ სისტემას და რუსეთის ისტორიაში სტალინური პერიოდის ნოსტალგიას. ეს ყველაფერი კი ნიშნავს სტალინური პოლიტიკის აღდგენას და სტალინისტური პერიოდის ადმინისტრაციული ტერორის დაბრუნებას.

საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის ყოფილი გენერალური მდივნის მიხაილ გორბაჩოვის თქმით, ტერმინი სტალინური სახელმწიფოს მოდერნიზებული ვარიანტია და გამორიცხავს ფართომასშტაბიან რეპრესიებს, მაგრამ პოლიტიკური ოპონენტების დევნა და ქვეყანაში ყველა პოლიტიკური საქმიანობის სრული კონტროლი ისევ ძალაშია.

ამერიკელმა ტროცკისტმა ჰალ დრაპერმა ტერმინი "ნეო-სტალინიზმი" 1948 წელს გამოიყენა, რათა აღეწერა ახალი განვითარების იდეოლოგია - საბჭოთა პოლიტიკაში, მან ის განსაზღვრა, როგორც რეაქტიული ტენდენცია, რომლის დასაწყისიც უკავშირდებოდა 1930-იანი წლების შუა პერიოდის საზოგადოებრივ ფრონტებს.

ფილოსოფოსი ფრედერიკ კოპლასტონი ნეო-სტალინიზმს წარმოაჩენს, როგორც "სლავოფილურ აქცენტს რუსეთზე და მის ისტორიაზე” და ამბობს, რომ ”ის, რასაც ნეო-სტალინიზმი ჰქვია, არ წარმოადგენს აუცილებლად კონტროლის, დომინირების, რეპრესირებისა და დაძალების სურვილს; ეს არის გამოხატულება და სურვილი, რომ რუსეთმა დასავლური მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების გამოიყენებისას, თავიდან აიცილოს დასავლური "სულელური" დამოკიდებულებებით დაბინძურება. მან უნდა აირჩიოს საკუთარი გზა."

პოლიტიკური გეოგრაფი დენის ჯ.ბ. შოუ საბჭოთა კავშირს ნეო-სტალინურად მიიჩნევს 1985 წლის კაპიტალიზმზე გადასვლის პერიოდამდე. მან ნეო-სტალინიზმი დაახასიათა, როგორც პოლიტიკური სისტემა გეგმიური ეკონომიკითა და მაღალგანვითარებული სამხედრო-ინდუსტრიული კომპლექსით .

1960-იანი წლებში ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო სტალინიზმსა და ნეო-სტალინიზმს შემდეგნაირად ანსხვავებდა: ”საბჭოთა კავშირის ლიდერებმა არ შეცვალეს სტალინის მმართველობის ორი უკიდურესობა - ერთპიროვნული დიქტატურა და მასობრივი ტერორი. აქედან გამომდინარე, მათ პოლიტიკურ მიმდინარეობას უნდა ეწოდონს "ნეო-სტალინისტური" და არა "სტალინისტური".

კატერინა კლარკი, რომელიც აღწერს 1960-იან წლებში ანტი-ხრუშჩოვისტურ და პრო-სტალინისტურ დინებებს საბჭოთა ლიტერატურაში, "ნეო-სტალინისტური" მწერლების ნამუშევრებს, წარმოაჩენს როგორც სურვილს "სტალინის ეპოქაში დაბრუნებისა [...] დროში, სადაც ძლიერი წესრიგი და საზოგადოებრივი პატივისცემა არსებობდა”.

სავარაუდო ნეოსტალინისტური ქვეყნები
რუმინეთის რეჟიმი ნიკოლა ჩაუშესკუს (1965–1989) მმართველობის პერიოდში ისტორიკოსებისა და პოლიტოლოგების მიერ კვალიფიცირებულია როგორც ნეო-სტალინური.

ალბანელი ლიდერი ენვერ ჰოჯა თავს ნეო-სტალინისტს უწოდებდა, რადგანაც მის იდეოლოგიას - ჰოჯიზმს აქვს სტალინისტური ელემენტები. სტალინის გარდაცვალების შემდეგ, ჰოჯამ დაგმო სტალინის მემკვიდრე ნიკიტა ხრუშჩოვი და დაადანაშაულა რევიზიონიზმში, რასაც ალბანეთის ვარშავის პაქტიდან გამოსვლა მოჰყვა.

ხალხის დემოკრატიული პარტიის რეჟიმი ავღანეთში (1978 წლის აპრილი - 1979 წლის დეკემბერი) მიჩნეული იქნა როგორც ნეო-სტალინისტური. მისმა გატარებულმა პოლიტიკამ ქვეყანაში შოკი გამოიწვია და ხელი შეუწყო საბჭოთა კავშირი-ავღანეთის ომის დაწყებას.

ჩრდილოეთ კორეა ასევე მიჩნეულია ნეო-სტალინისტურად დასავლური წყაროების მხრიდან. 1970-იან წლებში ამ ქვეყანამ მარქსიზმ–ლენინიზმი გარდაქმნა ჯუჩად, რომელიც შემდგომ ოფიციალურ იდეოლოგიად იქცა. 1992 წლის კონსტიტუციით კი მთლიანად ამოღებულ იქნა კავშირები მარქსიზმ-ლენინიზმთან.

ზოგიერთი სოციალისტური ჯგუფი, როგორიცაა ტროცკისტული ალიანსი მშრომელთა თავისუფლებისათვის, თანამედროვე ჩინეთს აღწერს, როგორც "ნეო-სტალინისტურს".

 საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისისთვის, საფარმურატ ნიაზოვის არაკომუნისტური რეჟიმი თურქმენეთში ზოგჯერ ნეო-სტალინისტურ რეჟიმად განიხილებოდა, განსაკუთრებით მისი პიროვნულ კულტის გათვალისწინებით. ისლამი კარიმოვის არაკომუნისტური ავტორიტარული რეჟიმი უზბეკეთში 1989 წლიდან 2016 წლამდე ასევე მოიაზრება როგორც "ნეო-სტალინისტური".

საბჭოთა კავშირი
1956 წლის თებერვალში საბჭოთა კავშირის ლიდერმა ნიკიტა ხრუშჩოვმა დაგმო მისი წინამორბედის, იოსებ სტალინის პიროვნების კულტი და დიდი წმენდის დროს ჩადენილი დანაშაულები. ხრუშჩოვის გამოსვლა პიროვნების კულტსა და მის შედეგებზე ოთხი საათი გაგრძელდა. ის ადანაშაულებდა მთლიანად სტალინის რეჟიმს. ისტორიკოსი რობერტ ვ დანიელსი ამბობს, რომ "ნეო-სტალინიზმი პოლიტიკურ სიცოცხლეს აგრძელებდა სტალინის გარდაცვლაებიდან კიდევ საუკუნის მეთხედზე მეტს". ტროცკისტული გაგებით, სტალინის პოლიტიკა არის მარქსიზმ-ლენინიზმის გზიდან გადახვევა. ჯორჯ ნოვაკმა ხრუშჩოვის პოლიტიკას უწოდა "ნეო-სტალინური ხაზი", მისი მთვარი პრინციპი, შემდეგ მოტივზეა აგებული: "სოციალისტურ ძალებს შეუძლიათ ყველა ოპოზიციის დაპყრობა, იმპერიალისტური ცენტრებისაც კი”.

ამერიკული მაუწყებლობა ევროპაში 1950-იანი წლების ბოლოს აღწერდა პოლიტიკურ ბრძოლას "ძველ სტალინისტებსა" და "ნეო-სტალინისტურ ხრუშჩოვს" შორის.

1964 წლის ოქტომბერში, ხრუშჩოვი ჩაანაცვლა ლეონიდ ბრეჟნევმა, რომელსაც სიკვდილის ბოლომდე არ დაუტოვებია თანამდებობა. ის 1982 წლის ნოემბერში გარდაიცვალა. მისი მეთაურობის დროს, სტალინისადმი უარყოფითმა დამოკიდებულებებმა იკლო. პოლიტიკური სოციოლოგი ვიქტორ ზასლავსკი ბრეჟნევის პერიოდს ახასიათებს, როგორც ერთ-ერთ "ნეო-სტალინისტურ კომპრომისს", რადგან სტალინიზმთან დაკავშირებული ძირითადი პოლიტიკური მახასიათებლები შენარჩუნებული იყო, პიროვნების კულტის გამოკლებით. ალექსანდრე დუბჩეკის თქმით, "ბრეჟნევის რეჟიმის მოსვლამ ნეო-სტალინიზმის აღმასვლა და 1968 წელს ჩეხოსლოვაკიაში შეჭრა, ასევე ნეო-სტალინისტური ძალების კონსოლიდაცია გამოიწვია საბჭოთა კავშირში, პოლონეთში, უნგრეთსა და სხვა ქვეყნებში. აღნიშვნის ღირსია ის ფაქტიც, რომ ბრეჟნევი ჩინეთის პოლიტიკურ ხაზს, "ნეო-სტალინურს" უწოდებდა. ამერიკელი პოლიტოლოგი სვირინ ბილერი საბჭოთა პოლიტიკას ბრეჟნევის გარდაცვალების შემდეგ, აღწერს როგორც ნეო-სტალინიზმად გადაქცევას.

მას შემდეგ რაც 1985 წლის მარტში მიხაილ გორბაჩოვმა ქვეყნის მართვის მთავარი თანამდებობა დაიკავა, მან შემოიტანა გლასნოსტის პოლიტიკა საზოგადოებრივ დისკუსიებში, საბჭოთა სისტემის ლიბერალიზაციის მიზნით. ექვს წელიწადში საბჭოთა კავშირი დაიშალა. ყველაფრის მიუხედავად 2000 წელს, გორბაჩოვმა აღიარა, რომ ”ახლა რუსეთში იგივე პრობლემა გვაქვს. არც ისე ადვილია უარი ვთქვათ მემკვიდრეობაზე, რომელიც მივიღეთ სტალინიზმისა და ნეო-სტალინიზმისგან, როდესაც ხალხი გადაქცეული იყო ბორბლის უბრალო ჭანჭიკებად, სადაც ყველა მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება ძალაუფლების მქონეების მხრიდან მიიღებოდა”. გორბაჩოვის საშინაო პოლიტიკას, ზოგიერთი დასავლური წყარო ნეო-სტალინისტურს უწოდებს.

პოსტსაბჭოთა რუსეთი
2016 წელს, პოლიტოლოგი თომას შერლოკი ამტკიცებს, რომ რუსეთი გარკვეულწილად დაუბრუნდა ნეო-სტალინურ პოლიტიკას:

კრემლს არ სურს შეიმუშაოს და დააკისროს საზოგადოებას ისტორიული ნარატივები, რომლებიც ხელს უწყობენ შოვინიზმს, ჰიპერნაციონალიზმს და ხელახლა სტალინიზაციას. მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი დღის წესრიგი გარკვეულ მხარდაჭერას უწევს მოქმედი ელიტებისა და საზოგადოებაში, ის მაინც დაქვემდებარებული რჩება. [. . . ამის ნაცვლად, ახლა რეჟიმი აძლიერებს [...] საბჭოთა პერიოდის კრიტიკულ შეფასებას, მათ შორის სტალინიზმს. საბჭოთა წარსულის ეს განვითარებადი კრიტიკა ემსახურება ხელმძღვანელობის უამრავ მნიშვნელოვან მიზანს, მათ შორის დასავლეთთან ხელახალი ჩართვა. ამ მიზნით, ცოტა ხნის წინ, კრემლმა დაამტკიცა ისტორიის ახალი სახელმძღვანელოები საბჭოთა წარსულისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანი, ისევე როგორც მნიშვნელოვანი პროგრამა, რომელიც ხსოვნას ახდენს საბჭოთა რეპრესიების მსხვერპლზე.

საზოგადოებრივი შეხედულებები
2008 წლის მდგომარეობით, რუსების ნახევარზე მეტი დადებითად აფასებს სტალინს და ბევრი მხარს უჭერს მისი ძეგლების აღდგენას, რომლებიც ადრეულ ეტაპზე ქვეყნის ლიდერების ან ამბოხებულების მხრიდან იქნა დანგრეული. ლევადის საარჩევნო უბნის თანახმად, ბოლო ოცი წლის განმავლობაში სტალინის პოპულარობა რუსეთში სამჯერ გაიზარდა და ეს ტენდენცია მას შემდეგ დაჩქარდა, რაც ვლადიმერ პუტინი მოვიდა ქვეყნის სათავეში.

2019 წლის აპრილში, ლევადის ცენტრის გამოკითხვამ აჩვენა, რომ რუსების 50% -ზე მეტი სტალინს აფასებს დადებითად, რაც ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია, რაც კი ოდესმე დაფიქსირებულა.

ენდრიუ ოსბორნის თანახმად, სტალინის ქანდაკებები "ნელ-ნელა ისევ ჩნდება", ასევე მის პატივსაცემად გაიხსნა მუზეუმი ვოლგოგრადში (ყოფილი სტალინგრადი). -ის ჟურნალისტი სტივ გუტტერმანი ციტირებს ვლადიმერ ლავროვს ( მოსკოვის - რუსეთის ისტორიის ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილეს), ის ამბობს, რომ ბოლო წლებში დაახლოებით 10 სტალინის ქანდაკებაა აღდგენილი ან ახლად აღმართული რუსეთში. 2013 წლის დეკემბერში პუტინმა სტალინი აღწერა, როგორც არა იმაზე მზაკვარი, ვიდრე მე-17 საუკუნის ინგლისელი სამხედრო დიქტატორი ოლივერ კრომველი .

მოსაზრებები
მეცნიერი დიმიტრი ფურმანი, რუსეთის ფედერაციის აკადემიის მეცნიერებათა ინსტიტუტის დამოუკიდებელი სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის დირექტორი, რუსეთის რეჟიმის ნეო-სტალინიზმს ხედავს, როგორც "არაიდეოლოგიურ სტალინიზმს", რომელიც "ძალაუფლებისკენ ისწრაფვის და არა მსოფლიო რევოლუციის მიზნით ”.

2005 წელს კომუნისტურმა პოლიტიკოსმა გენადი ზიუგანოვმა თქვა, რომ "რუსეთმა კიდევ ერთხელ უნდა მიაგოს პატივი სტალინს და მის როლს სოციალიზმის მშენებლობაში და ნაცისტური ჭირისგან ადამიანთა ცივილიზაციის გადარჩენისთვის". ზიუგანოვმა ასევე აღნიშნა, რომ: ”დიდ სტალინს რეაბილიტაცია არ სჭირდება” და წარმოთქვა შემოთვაზება, რომლის მიხედვითაც ვოლგოგრადს სახელი უნდა შეცვლოდა და ისევ სტალინგრადი გამხდარიყო. 2010 წელს კომუნისტურმა ლიდერმა განაცხადა: ”დღეს […] სტალინის ეპოქის სიდიადე აღიარებულია მისი ყველაზე დიდი მოძულეების მხრიდანაც კი. . . ჩვენ გავათავისუფლეთ მთელი მსოფლიო! ” .