რელიგია აფხაზეთში

რელიგიები აფხაზეთში — რელიგიები, რომლებიც გავრცელებულია აფხაზეთში.

რელიგიურ თემატიკაზე ბოლო აღწერა 2003 წელს ჩატარდა, რომლის თანახმად აფხაზეთის მოსახლეობის 60 % ქრისტიანია; 16 % — მუსლიმი; 8 % — ათეისტი და არარელიგიური პირი; 5 % — წარმართი; 3 % — აფხაზური ტრადიციული რელიგიის მიმდევარი; 2 % — სხვა; 6 %-მა უარი განაცხადა პასუხზე.

ქრისტიანობა
მართლმადიდებლობა
ქრისტიანული საეკლესიო გადმოცემის თანახმად აფხაზეთში ქრისტიანობა მოციქულთა ხანიდან გავრცელდა. პირველი მქადაგებლები იყვნენ ანდრია პირველწოდებული და სვიმონ კანანელი. ეს უკანასკნელი ანაკოფიაში მოაწამეობრივად აღესრულა და იქვე დაიკრძალა. საუკუნეში მის საფლავზე გუმბათოვანი ტაძარი აშენდა. საუკუნეების განმავლობაში აფხაზეთში ბევრი მართლმადიდებლური სიწმინდე და საეკლესიო რელიქვია იყო დავანებული, მათ შორისაა წმინდა იოანე ნათლისმცემლის თავის ქალის ნაწილი, წმინდა იოანე ოქროპირის სარკოფაგი და სხვა.

- საუკუნეებში აფხაზეთში ქრისტიანთა რიცხვი იმდენად გაიზარდა, რომ მათ საკუთარი ეპარქია ― ბიჭვინთის საეპისკოპოსო შექმნეს. 325 წელს ნიკეის პირველ საეკლესიო კრებაზე ბიჭვინთელი ეპისკოპოსი სტრატოფილეც მონაწილეობდა. 451 წელს ქალკედონის საეკლესიო კრებაზე მონაწილეობდა ნიკოფსიის ეპისკოპოსი. ეს ეპარქიები ძირითადად ბერძნულენოვან მოსახეობას აერთიანებდა, მაგრამ მათ თანდათან უერთდებოდა მკვიდრი მოსახლეობაც. საუკუნეში ვახტანგ გორგასალმა გააერთიანა საქართველო, თუმცა საუკუნეში მომხდარი ეგრისის დიდი ომიანობის შედეგად საუკუნეში დასავლეთ საქართველო და აფხაზეთი მოექცა ბიზანტიელთა მმართველობის ქვეშ, შესაბამისად, აღნიშნული რეგიონი ექვემდებარება ბერძნულენოვანი ლაზიკის სამიტროპოლიტოს და აბაზგიის საარქიეპისკოპოსოს. ბიზანტიელი ისტორიკოსების თანახმად იუსტინიანე დიდის დროს მოხდა აფხაზეთის მოსახლეობის სრული გაქრისტიანება. კონსტანტინოპოლს დაქვემდებარებულ სამღვდელმთავროებში აქტიურად მიმდინარეობდა ტაძრების ინტენსიური აღმშენებლობა. იუსტინიანემ ააშენებინა ტაძარი ბიჭვინათში. იმ პერიოდში, როდესაც დასავლეთ საქართველოს საეკლესიო ცენტრები კონსტანტინეპოლის შემადგენლობაში შედიოდა, ღვთისმსახურება ბერძნულ ენაზე აღესრულებოდა.

- საუკუნეებში ბიჭვინთის საეპისკოპოსომ, ისევე როგორც ფოთის საეპისკოპოსომ კონსტანტინოპოლისგან ავტოკეფალია მოიპოვა. ბიჭვინთის საარქიეპისკოპოსო დასავლეთ საქართველოს დედა-ეკლესიად იქცა და მისმა ეპისკოპოსმა კათოლიკოსის ტიტული მიიღო. ასე ჩამოყალიბდა აფხაზეთის საკათალიკოსო, რომლის ქვეშ გაერთიანდა მთელი დასავლეთ საქართველო. ბიჭვინთაში განთავსდა აფხაზეთის საკათოლიკოსო კათედრა, აფხაზეთის კათალიკოსს ბიჭვინთის კათალიკოსსაც უწოდებდნენ. საუკუნიდან ბერძნული საეპისკოპოსოების სანაცვლოდ ქართული სამღვდელმთავრო კათედრების დაფუძნება დაიწყო, მღვდელმსახურებაში ბერძნული ენა ჩაანაცვლა ქართულმა. აფხაზეთის კათოლიკოსმა ტიტული შეინარჩუნა საქართველოს სამეფოს გაერთიანების შემდეგაც. 1054 წლის დიდი სქიზმის შემდეგ აფხაზეთის საკათალიკოსო მართლმადიდებლობის წიაღში დარჩა.

ერთიანი საქართველოს სამეფოს დაშლის და აფხაზეთში ოსმალეთის იმპერიის გავლენის ზრდის შემდეგ, საუკუნის შუა პერიოდისათვის აფხაზეთის კათალიკოსმა ევდემონ –მა დატოვა აფხაზეთის სამთავრო და ბიჭვინთიდან გელათში გადაიტანა საკათალიკოსო რეზიდენცია; სწორედ ამ პერიოდს ემთხვევა აფხაზეთის ტერიტორიაზე არსებული ტაძრების მოქმედების შეწყვეტა, რაც გამოწვეული იყო მუსლიმი მოსახლეობის მატებით. გაუქმდა მოქვის და დრანდის ეპარქიები და მხარე ქრისტიანი სასულიერო პირებისგან თითქმის სრულად დაიცალა. აფხაზეთის საერისთავოზე მმართველობის აღდგენა შეძლო სამეგრელოს მთავარმა ლევან დადიანმა (1611-1657 წწ.) მმართველობის აღდგენის შედეგად მოხდა აფხაზეთის საერისთავოს მოსახლეობის მონათვლა და შესაბამისად - მათთვის ეპისკოპოსის დანიშვნა.

1917 წელს საქართველოში გამართულ პირველ საეკლესიო კრებაზე აღდგა ავტოკეფალია, შესაბამისად, ამავე წლის სექტემბრიდან აღდგა აფხაზეთის ეპარქიაც, რომელსაც ეწოდა ცხუმ-აფხაზეთის ეპარქია და რომლის მეთაურს ცხუმელ-ბედიელი უწოდეს. რუსეთის ეკლესიის სინოდი ბევრჯერ ეცადა საქართველოს ეკლესიის ტერიტორიული ავტოკეფალიის უგულებელყოფას და ამგვარად - სოხუმში საკუთარი ეპისკოპოსის შენარჩუნებას, რომელსაც უნდა დამორჩილებოდა აფხაზეთში არსებული რუსული და ბერძნული სამღვდელოება, თუმცა უშედეგოდ. 1919 წელს ამბროსი ხელაია გახდა ცხუმელ-ბედიელი, ხოლო 1921 წელს ცხუმ-აფხაზეთის ეპისკოპოსად დაინიშნა იოანე მარგიშვილი.1318 წელს აფხაზეთში გაიხსნა კათოლიკური ეპარქია, რომელმაც ორი საუკუნე იარსება. პროპაგანდა ფიდეს მქადაგებლები აფხაზეთში საუკუნემდე მოღვაწეობნენ და ზოგჯერ წირვისთვის მართლმადიდებლურ ტაძრებსაც იყენებდნენ, მაგალითად დრანდაში.

1864 წლის კატალოგის თანახმად, ამ დროს სოხუმში 2739 კათოლიკე ცხოვრობდა, რომლებიც ძირითადად სომხები, რუსეთის არმიაში მომსახურე პოლონელები და 1860-70-იან წლებში რუსეთის ხელისუფლების მიერ ჩამოსახლებული სხვადასხვა ეროვნების ხალხი იყვნენ. სოხუმში 1908 წელს კათოლიკურმა თემმა ააშენა წმინდა სვიმონ კანანელის სახელობის კათოლიკური ტაძარი.

- საუკუნეების მიჯნაზე აფხაზეთში გაჩნდა პროტესტანტული ეკლესიები. გერმანელი და ბალტიისპირელი ლუთერანები სამუშაოდ ჩადიოდნენ აფხაზეთში. 1913 წელს აიგო ლუთერული ტაძარი. ორივე თემი აქტიურად აწარმოებდა სათემო ცხოვრებას საუკუნეშიც და სალოცავად საკუთარ კერძო სახლებში იკრიბებოდნენ. ამჟამად თემის გამაერთიანებელი არის მათი კანტორი, ანუ ორივე ტაძრის მგალობელთა გუნდის ხელმძღვანელი. 2005 წლის 20 მარტს აფხაზეთში გაიმართა მუსლიმთა პირველი ყრილობა, რომლის ფარგლებშიც აფხაზთა მთავარ მუფტად აირჩიეს მუჰაჯირთა შთამომავალი ადილ გაბლია, რომელიც დაიბადა თურქეთში და მოგვიანებით დასახლდა გაგრაში. 2005 წლის მონაცემებით აფხაზეთში ფუნქციონირებდა ორი მეჩეთი, სოხუმსა და გუდაუთაში.მუსლიმები უმეტესად გუდაუთის რაიონის ტერიტორიაზე ცხოვრობენ და სუნიტები არიან.

2004 წელს, რუსეთის მუფტების სამმართველომ გახსნა საკუთარი წარმომადგენლობა აფხაზეთში, რომელიც მიზნად ისახავდა აფხაზეთსა და რუსეთს შორის სულიერი და რელიგიური კავშირების გაძლიერებას და განვითარებას.

სოხუმში, სახაროვის ქუჩაზე განთავსებულია მუსლიმთა სამლოცველო, რომლის ტევადობაც 70-მდე ადამიანზეა გათვლილი. ჯერ კიდევ 2014 წელს, აფხაზეთის იმჟამინდელი პრეზიდენტის, რაულ ხაჯიმბას მესვეურობით შეიქმნა სპეციალური კომისია, რომელსაც უნდა ემსჯელა მეჩეთის მშენებლობისათვის მიწის ნაკვეთის გამოყოფაზე, თუმცა აღნიშნული კომისიის საქმიანობა მალევე შეჩერდა.

იუდაიზმი
სინაგოგები აფხაზეთის ტერიტორიაზე ძველი დროიდან მოქმედებდა. ლაილაშის თორა საუკუნეში აფხაზეთის ებრაულ თემში უნდა იყოს გადაწერილი.

საქართველოში 1897 წელს ჩატარებული აღწერის თანახმად, თბილისში, სოხუმსა და ქუთაისში იყო დიდი ებრაული თემი. საუკუნის დასაწყისში სოხუმში აშენდა დიდი სინაგოგაც. 1926 წელს ჩატარებული აღწერის თანახმად, აფხაზეთის რეგიონის ებრაული მოსახლეობა იყო 1100 ადამიანი. რეგიონში შერეულად ცხოვრობდნენ ქართველი და ევროპული წარმოშობის ებრაელები, აშკენაზები.

 საუკუნის დასაწყისში სოხუმში ფუნქციონირებდა ევროპული წარმოშობის ებრაელების შაინბერგების ოჯახის სტამბა. შემორჩენილია მათ მიერ გამოცემული წიგნები, გაზეთები და სხვა საბუთებიც. შაინბერგების ოჯახი თბილისში ცხოვრობს და მათი შთამომავალი ებრაისტი ნინა ალიმბარაშვილი-შაინბერგი, რომელიც თავის დროზე საერთაშორისო ებრაული სტუდენტური ორგანიზაცია „ჰილლელის“ თბილისის ოფისის საზოგადოებასთან ურთიერთობის მიმართულებას ხელმძღვანელობდა. აფხაზეთის პირველი გაზეთი „სოხუმის განცხადებების ფურცელი“, სწორედ შაინბერგების ოჯახის სტამბის მიერ გამოიცემოდა 1908–1917 წლებში.

2004 წელს, რუსულენოვანი ებრაელების მედია საშუალება „ლეხაიმი“ აქვეყნებს წერილს, რომელიც შედგენილია აფხაზეთში დარჩენილი რუსულენოვანი ებრაელების თემის ერთ-ერთი ლიდერის ლევ ხაიკინის მიერ. თავის წერილში ხაიკინი აღწერს, რომ 1989 წელს აფხაზეთში 2000-მდე ებრაელი ცხოვრობდა, ომის დროს კი ისრაელმა მათი ნაწილი სამი ბოინგით და გემებით წაიყვანა ისრაელში. ხაინიკის თქმით 90-იანი წლების ბოლოს შეიქმნა ორგანიზაცია „შალომ“, რომელიც ცდილობდა თემის გადარჩენას, დაზიანებული სინაგოგის და სასაფლაოს რეაბილიტაციას.

აფხაზეთის ომამდე სოხუმში ფუნქციონირებდა ორი სინაგოგა, ერთი ქართველი ებრაელების, მეორე კი რუსულენოვანი აშკენაზი ებრაელების. 2016 წლის მონაცემებით, აფხაზეთში ფუნქციონირებს მხოლოდ ერთი სინაგოგა, რომელიც მდებარეობს სოხუმში ინალ-იპას ქუჩაზე. ამავე წლის სტატისტიკის თანახმად - სოხუმში ცხოვრობს 128 ებრაელი, ძირითადად ევროპული, ანუ აშკენაზური წარმომავლობის. აფხაზეთში მოქმედებს ებრაელთა საქველმოქმედო ფონდი „იმედი“, რომელიც გაჭირვებულ ებრაელებს ეხმარება. დაზიანებულია რიტუალური ნაგებობები, რაც ხელს უშლის თემის დამოუკიდებელ ფუნქციონირებას; თემის სულიერ ცხოვრებას სათავეში უდგას სოჭელი რაბინი.

აფხაზეთის ტრადიციული რელიგია
აფხაზეთში, შავი ზღვის სანაპიროზე ძვ. წ. - საუკუნეებში ბერძული ქალაქ-კოლონიები არსებობდა. დადასტურებულია, რომ იქ იქ ელინური კერპები და ტაძრები იდგა. აბორიგენი მოსახლეობა ასევე თაყვანს სცემდა ქვათა, ხეთა და მნათობთა კულტს. აფხაზთა ტრადიციული რელიგია, ან როგორც ზოგიერთი წყარო მოიხსენიებს „აფხაზური წარმართობა“, არის პოლითეისტურ რწმენათა ნაკრები, რომელსაც აქვს მრავალფეროვანი მახასიათებელი და აერთიანებს რწმენის უამრავ ობიექტსა და ფიგურას. რწმენის თანახმად, უმაღლესი სულიერი ფუნქცია ეკისრება „ანცეას“, რომელიც პოლითეისტური რწმენით არის ბუნებისა და ადამიანების შემოქმედი და ყოვლისშემძლე. ანცეას აქვს სრულყოფილებისათვის საჭირო ყველა მახასიათებელი, როგორიც არის: ყოვლისშემძლეობა, გამჭრიახობა, გულთმისნობა და სხვა.ადგილობრივმა ბუნებითმა რწმენა-წარმოდგენებმა ხელახალი აყვავება - საუკუნეებში განიცადა.

ოკუპირებულ აფხაზეთში არსებული დიმიტრი გულიას სახელობის აფხაზეთის ჰუმანიტარული კვლევების ინსტიტუტის მიერ გამოქვეყნებული კვლევის მიხედვით, აფხაზთა ტრადიციული რელიგია ავტოქტონია, რადგან მისი ჩამოყალიბება მოხდა მსოფლიოს სხვა რელიგიათა გავლენის გარეშე. მიუხედავად იმისა, რომ აფხაზეთში საკმაოდ დიდი ისტორია აქვთ ისეთ რელიგიებს, როგორიც არის იუდაიზმი, ქრისტიანობა და ისლამი - აღნიშნულ რელიგიებს ძალიან მცირე გავლენა თუ ჰქონიათ აფხაზთა ტრადიციული რელიგიის ჩამოყალიბებაზე. ინსტიტუტის მკვლევარები ამტკიცებენ, რომ ტრადიციული რელიგიის აღორძინების პროცესი დაემთხვა საბჭოთა კავშირის დაშლის პერიოდს და 90-იანებში დიდი როლი შეასრულა აფხაზთა ეროვნული იდენტობის ჩამოყალიბებასა და აფხაზური სეპარატიზმის გაღვივებაში. გარკვეულ დონეზე საუბარიც კი იყო მის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებაზე. ინსტიტუტის მიერ გამოცემული პუბლიკაციების თანახმად, „აფხაზეთში, ქრისტიანობა, ისლამი და ათეიზმი ასრულებდნენ არა რელიგიის, არამედ სახელმწიფო იდეოლოგიის როლს“.

რელიგიურ თემატიკაზე ჩატარებული ბოლო აღწერა 2003 წელს გაიმართა და მის თანახმად აფხაზური ტრადიციული რელიგიის მიმდევარი გახლავთ 3 %.