iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
რუსტამი

რუსტამი, როსტამი ( "ძლიერი" ) — სპარსული ხალხური ეპოსის ლეგენდარული გმირი, ფერდოუსის მიერ დაწერილი შაჰნამეს ერთ-ერთი ცენტრალური ფიგურა.

ფერდოუსის შაჰნამეში, მონაყოლი რუსტამზე (და მის ვაჟზე, სუჰრაბზე) მთლიანი ტექსტის მოცულობის მესამედზე მეტს იკავებს. რუსტამი სიავუშთან და ისფანდიართან ერთად შაჰნამეს მთავარი ეპიკური გმირები არიან. ფერდოუსისთვის მთავარი მასალა რუსტამის გამოსახულების შექმნისას იყო საქსო - სოგდური ზღაპრების ციკლი ლეგენდარული გმირის შესახებ.

რუსტამი დაიბადა ზაბულისტანში, ქვეყანაში, რომელიც მდებარეობდა ირანისა და ავღანეთს შორის. მომავალი გმირი საკეისრო კვეთით დაიბადა, რაც მშობლებს ჯადოსნურმა ფრინველმა სიმურღმა ურჩია. რუსტამმა ჯერ კიდევ ბავშვობაში დაამტკიცა, რომ იყო გმირი, ის ბავშვობიდანვე გამოირჩეოდა არაჩვეულებრივი ძალით, გამბედაობით, გონიერებითა და კეთილშობილებით. ირანში დაბადებული, პოემაში გამოსახული, როგორც "სინათლის ქვეყანა", ის მუდმივად ეწინააღმდეგება თურანს, სიბნელისა და ეშმაკის ქვეყანას და მის მმართველს აფრასიაბს. ირანის ბოროტი შაჰის კაი კავუსის სამსახურში ყოფნისას, რუსტამი ბევრ საქმეს ასრულებს, მუდმივად ეხმარება თავის ბატონს: ამარცხებს დრაკონს და ლომს, ანადგურებს ბოროტი ჯადოქრის მზაკვრულ გეგმებს, ამარცხებს და კლავს დივას და დემონებს, ათავისუფლებს შაჰს ტყვეობიდან, რომელიც დაბრმავებულია თეთრი დივის ჯადოქრობით.

რუსტამისა და სუჰრაბის შესახებ ლეგენდებს ბევრი საერთო აქვთ ოსურ (ნართულ), გერმანულ და კელტურ საგმირო ლეგენდებთან და მითებთან.
დიმიტრი ცისკარიშვილი

დიმიტრი ცისკარიშვილი (დ. 13 ნოემბერი, 1939, თბილისი — გ. 22 მაისი, 2019) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი.

ბიოგრაფია
1963 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი.

1963–1965 წლებში იყო მცხეთის რაისაავადმყოფოს ორდინატორი. 1966–1970 წლებში თერაპიის სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის უმცროსი მეცნიერ თანამშრომელი. 1970–1975 წლებში კლინიკური ელექტროფიზიოლოგიის განყოფილების ხელმძღვანელი. 1975 წლიდან კვლევის ფუნქციური მეთოდების განყოფილების ხელმძღვანელი. ავტორია 86 სამეცნიერო ნაშრომი და რამდენიმე მონოგრაფიის, მათ შორის: „გულის რიტმის დარღვევების მკურნალობა ელექტროიმპულსით“(1971), „კარდიომონიტორული დაკვირვება მიოკარდიუმის ინფარქტის დროს“ (1976), „მიტრალური სარქველის პროლაფსი“(1985), „ექოკარდიოგრაფიის ატლასი“(1988); დაინტერესებულია სამხედრო ისტორიის საკითხებით, მას ეკუთვნის პირველი ქართული მონოგრაფია ნაპოლეონზე („ნაპოლეონი“ 1994, ტ. ; 1997, ტ. ); მისი ხელმძღვანელობით დაცულია სამი საკანდიდატო დისერტაცია. მიღებული აქვს სსრკ სამედიცინო აკადემიის პრემია, საუკეთესო ნაშრომისათვის კარდიოლოგიის დარგში (ერთობლივი ჯილდო, 1986).

1985 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაციის თემა – „მოციმციმე არითმიის სიხშირე, მიმდინარეობის თავისებურებები და მკურნალობის საკითხები გულ–სისხლძარღვთა სისტემის ზოგიერთი დაავადების დროს“, 1985 წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაციის თემა – „გულის დიასტორული ფუნქცია ჰიპერტონული დაავადების დროს ხანგრძლივი მკურნალობის პროცესში“.
თბილისის წმინდა ეკატერინეს ეკლესია

თბილისისწმინდაეკატერინესეკლესია — ბერძნული მართლმადიდებლური ტაძარი ძველ ტფილისში. მდებარეობდა მეიდანზე, ბერძენხანაში.

ბერძნების მასობრივი შემოსვლა საქართველოში 1461 წლიდან ხდება, როდესაც დაეცა კონსტანტინოპოლი. ბერძნებმა თან მოიტანეს თავისი ტრადიციები, ლეგენდები, წეს-ჩვეულებები და კულტურა. ისინი, როგორც თბილისის მოსახლეობის ნაწილი, - საუკუნეებიდან საკმაოდ მომრავლებული იყვნენ. ამაზე მიგვითითებს თბილისში ბერძნებით დასახლებული ტერიტორია „ბერძენხანა“ და, პლატონ იოსელიანის თქმით, შვიდი ბერძნული ეკლესია.

„ბერძენხანა“ მდებარეობდა თბილისის ქვემოუბნის ტერიტორიაზე, რომელიც ასე შემოისაზღვრებოდა: ჩრდილოეთიდან თათრის (დღევანდელი ვახტანგ გორგასლის) მოედანი, აღმოსავლეთიდან და სამხრეთიდან შეითან–ბაზარი (ვახტანგ გორგასლისა და აბანოს ქუჩები), დასავლეთიდან სამღებროს ქუჩა.

ამ უბანში იდგა წმინდა ეკატერინეს ეკლესია და ბერძენთა არქიმანდრიტის სასახლე. წმინდა ეკატერინეს ეკლესიის აშენების სხვადასხვა თარიღი სახელდება. პლატონი ოსელიანი ეკლესიის აგებას მიაწერს დავით აღმაშენებელს, რომელმაც იერუსალიმში, სიონის მთაზეა აშენა წმინდა ეკატერინეს ეკლესია, რომელსაც თვითონ ინახავდა. იერუსალიმში ეკლესია მოამარაგა წიგნებით, დააყენა ეპისკოპოსი და ამეკლესიის მეტოქად მანვე თბილისში, ბერძენხანაშია აშენა იგივე წმინდანის სახელზე ეკლესია. ამის შესახებ წერდა გეოგრაფი კუვერი 1595 წელს.

ძველი ეკლესია დაუნგრევია თემურლენგს, 1430 წელს აღუდგენია საქართველოს მეფეს ალექსანდრე-ს. სპარსელებმა ისევ დაანგრიეს ეკლესია და მისი შემოგარენი. თუმცა, ბერძნებმა მალევე ააშენეს პატარა ზომის ეკლესია. 1861 წელს აღდგენილი პატარა ეკლესია დაანგრიეს, რადგან იგი მრევლს ვეღარ იტევდა, და მისადგილზე აშენდა დიდი ეკლესია, რომელიც ხელახლა აკურთხეს.

პლატონ იოსელიანი წერს: „სინაის მთის წარმომადგენელმა არქიმანდრიტმა იოსებმა დაანგრია მართლმადიდებელ ბერძენთა ძველი პატარა სამრევლო ეკლესია და უკეთესი, უფრო დიდი ეკლესია ააგო. ამჟამად მასვე ეკუთვნის ეკლესიის ირგვლივ სამეურნეო ნაგებობებათა ნაწილი, რომელთა შემოსავალი სინაის მთის საძმოს ხმარდება“.

ეგნატე იოსელიანის მიერ შედგენილ კატალოგში — „მონასტრები, ეკლესიები ტფილისსა და მის მიდამოებში“ ვკითხულობთ: „ტფილისსა შინა არის ეკკლესია სახელსა ზედა წმინდისა დიდისა ქალწულმოწამისა ეკატერინასა... ნებითა და ხარჯითა მეფისა ირაკლი მეორისათა აღშენებული საბერძნეთით მოსულისა იღუმენისა იოანიკისაგან წელსა 1780-სა, ქვით-კირით, უგუმბათო; მოსახსენიებლად სულისა მისივე მეფისა ირაკლი მეორისა ძისა ლეონისათვის. და ეკკლესია არს შეწირული გარემო ეკკლესიისა მის მყოფთა ადგილებითა სინას მთის მონასტრისადმი და დღესაც არს შეუსრულებელი. აქა ამას შინა არის ერთი დეკანოზი“.

პლატონ იოსელიანი წერს: „ჰყავს თავისი საეკლესიო ყმები და აქვს საკუთარი დუქნები თბილისში. აშენებულია ირაკლი მეორის მიერ 1780 წელს, მისი გარდაცვლილი შვილის ლეონის სახელზედ. ეკლესიის პირველი იღუმენი იყო ბერძენი იოანიკი. მსახურება მიმდინარეობს ბერძნულ ენაზე“.

წმინდა ეკატერინეს ეკლესია თბილისში ფლობდა სავაჭრო და სახელოსნო დუქნებს თათრის მოედანზე, რომელიც 1781 წელს ერეკლე -მ უწყალობა მონასტერს და ბერძენ არქიმანდრიტ იოანიკს. 1795 წელს ეკლესია შეეწირა აღამაჰმად-ხანის შემოსევას. ამ ნანგრევებზე ისევ აშენდა პატარა ეკლესია, რომელიც დაანგრიეს მოედნის რეკონსტრუქციასთან დაკავშირებით 1930-იან წლებში.
ლევან თორთლაძე

ბიოგრაფია
ლევან თორთლაძე (დ. 25 ოქტომბერი, 1948 , ქუთაისი - გ. 24 ნოემბერი ,2020,თბილისი) დაამთავრა ქ. იჟევსკის (რუსეთი) სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტი 1971 წელს.1976–1978 წლებში მოღვაწეობდა მოსკოვში საკავშირო მეცხოველეობის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში. 1974–1989 წლებში იკავებდა სხვადასხვა თანამდებობას უდმურტეთის რესპუბლიკაში. 1989 წლიდან მუშაობდა საქართველოს ზოოტექნიკურ-სავეტერინარო უნივერსიტეტში რძისა და ძროხის ხორცის წარმოების ტექნოლოგიის კათედრაზე, 2002 წლიდან იყო ამავე კათედრის გამგე. 2006 წლიდან იყო საქართველოს აგრარული უნივერსიტეტის კერძო ზოოტექნიკის დეპარტამენტის უფროსი. მან შეისწავლა საქართველოში შემოყვანილი მსოფლიოში განთქმული ძროხის მაღალ პროდუქტიული ჯიშების აკლიმატიზაციის საკითხები, ძროხის რძისა და ხორცის წარმოების ტექნოლოგია და სხვ. 2006 წლიდან ლევან თორთლაძე იყო სომხეთის სახელმწიფო აგრარული უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი. არის მრავალი სამეცნიერო ნაშრომის და 3 სახელმძღვანელოს ავტორი. აქვს 2 პატენტი გამოგონებაზე. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები. სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა დოქტორი (1998), პროფესორი (2004), ზოოტექნიკოსი .

ორგანიზაციის, ასოციაციის ან ჯგუფის წევრი
საქართველოს მეცხოველეთა კავშირი, ვიცე–პრეზიდენტი
საქართველოს ხორცისა და თევზის მეწარმეთა კავშირი , ვიცე-პრეზიდენტი (2011-2020)

ჯილდოები, პრემიები და პრიზები
2002 - ღირსების ორდენი
შვედეთის სამეფო ოჯახის მედალი
ვასილ კახნიაშვილი

ვასილ კახნიაშვილი (დ. 9 მაისი, 1910, გორი — გ. 25 მარტი, 1990, იქვე) — ქართველი მსახიობი, საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1988).

ბიოგრაფია
ვასილ კახნიაშვილი დაიბადა 1910 წლის 9 მაისს გორში.

1925 წელს დაამთავრა გორის პირველი შრომის სკოლა, 1931 წელს — თბილისის სამრეწველო-ეკონომიური ტექნიკუმი. 1935-1939 წლებში სწავლობდა მარჯანიშვილის თეატრთან არსებულ დრამატულ სტუდიაში.

1939 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე იყო გორის სახალხო თეატრის მსახიობი. მის მიერ შესრულებული როლებიდან აღსანიშნავია: მარჯანიშვილის თეატრში მიხა (შ. დადიანის „ნაპერწკლიდან“), ბოქაული (ბომარშეს „ფიგაროს ქორწინება“), მანო (ზ. ანტინოვის „მზის დაბნელება საქართველოში“) და სხვა. გორის თეატრში: სტეფანე (ი. გედევანიშვილის „გადასასვლელზე“), ტიმოთე, ავეტიკა (ავქ. ცაგარლის „ხანუმა“, „რაც გინახავს, ვეღარ ნახავ“), ჰაჯი მურადი (ი. ვაკელის „შამილი“), გოჩა, გლეხი (ა. ყაზბეგის „არსენა“ და „ხევისბერი გოჩა“), მეფე (გ. ნახუცრიშვილის „კომბლე“), ფაშა (ვ. გუნიას „და-ძმა“), გოგია (დ. ერისთავის „სამშობლო“), სოსია (ი. ჭავჭავაძის „ოთარაანთ ქვრივი“), ფარსადან (ი. ვაკელის „გიორგი სააკაძე“) და სხვა. სახასიათო სახეები აქვს შექმნილი ისეთ ფილმებში, როგორიცაა: კუჩხი ბედინერი (ეზუ), ცისფერი მთები ანუ დაუჯერებელი ამბავი (ვასო) და სხვა.

ჯილდოები და აღიარება
1961 — საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული არტისტი
1988 — საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტი

ფილმოგრაფია
მოიტაცეს თამარ ქალი
მზე შემოდგომისა
მეზობლები
მაგდანას ლურჯა
მოლოდინი
ნერგები
მწვერვალი
ქალაქი ანარა
სამანიშვილის დედინაცვალი
ქორწინება იმერულად
ყოჩაღად, პაპებო!

მოხუცი მემანქანე
ლომა, დავიწყებული მეგობარი
მარადისობის კანონი
სიბრძნის კარავი
ცისფერი მთები ანუ დაუჯერებელი ამბავი
ყვითელი ჩიტი
ზოგი ჭირი მარგებელია
ლომა
კუჩხი ბედინერი
ბერიკაცები
ქალაქი ანარა

ქალაქი ანარა — რეჟისორ ირაკლი კვირიკაძის მიერ 1976 წელს გადაღებული ქართული ფილმი.

სიუჟეტი
თადეოზ ტოროშელიძემ, როგორც ღვინის კარგმა მსმელმა, ოდესღაც უზარმაზარი ყანწი მოიგო. ტრადიციის მიხედვით, ყანწის პატრონი ის გახდება, ვინც მას ბოლომდე დაცლის. ყანწის დაუფლების მსურველი უცნობი ადამიანები ტოროშელიძის ოჯახში მრავლად მოდიან. ღვინის სმას პურ-მარილი მოსდევს. ოჯახი სტუმრების მასპინძლობას, ალიაქოთს ვეღარ აუდის, ყანწის მოშორებაზე ოცნებობს.

როლებში
შალვა ხერხეულიძე — თადეოზ ტოროშელიძე
რეზო ესაძე — ვარლამი, თადეოზის შვილი
სესილია თაყაიშვილი — მინადორა, თადეოზის მეუღლე
რამაზ ჩხიკვაძე — ანტონი
ჰენრიეტა ლეჟავა — დონა, თადეოზის და
ბუხუტი ზაქარიაძე — ვარლამის ბიძა
დოდო აბაშიძე — მოსე
ეროსი მანჯგალაძე — ფირუზი, სტუმარი
ბორის წიფურია — ფირუზის ამხანაგი
ზურაბ ქაფიანიძე — ზურა, სტუმარი
კახი კავსაძე — სტუმარი
ნათელა ფალიაშვილი
ელენე ასლამაზიშვილი
მაკა მახარაძე — თეატრის მსახიობი
ლია კაპანაძე — ვარლამის საცოლე
ლია თოხაძე-ჯუღელი — ვარლამის და
ჟანრი ლოლაშვილი — ვარლამის სიძე
ვაჟა ფირცხალაიშვილი
ვასილ კახნიაშვილი — ვარლამის ნათესავი
დავით ქობულოვი (ქობულაშვილი) — ვარლამის ნათესავი
კოტე თოლორაია
ბადრი ბეგალიშვილი
ზოზო (იასონ) ბაქრაძე
იური ვასაძე

იური ვასაძე (დ. 31 მარტი, 1935, ასკანა, ოზურგეთის რაიონი — გ. 9 სექტემბერი, 2006) — ქართველი მსახიობი, საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1990). საქართველოს ღირსების ორდენის კავალერი (1999).

ბიოგრაფია
იური ვასაძე დაიბადა 1935 წლის 31 მარტს ოზურგეთის რაიონის სოფელ ასკანაში. 1948 წელს დაამთავრა ამავე სოფლის საშუალო სკოლა, 1961 წელს — შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალური ინსტიტუტის სამსახიობო ფაკულტეტი.

1961-1978 წლებში იყო აბაშიძის სახელობის თბილისის მუსიკისა და დრამის სახელმწიფო თეატრის მსახიობი. 1978-1988 წლებში — თუმანიშვილის სახელობის თბილისის კინომსახიობთა თეატრის მსახიობი. მის რეპრტუარში იყო: ვანო, თეოფილე (ა. კერესელიძე „ჯაზომანია“, „ალუბლები ყვავიან“), ამბროსი (შ. ჯოჯუა „მეკარე“), ბიძინა (შ. მილორავა „სამი უფროსის მსახური“), დომენტი (გ. ცაბაძე „ბრწყინვალე სამეული“), სიმონიკა (ვ. ცაგარეიშვილი „მზის დაბნელება საქართველოში“), ბუხუტი (ს. ნასიძე „სტუდენტები“), ბაბაჯანა (ლ. აიშვილი „ბაბაჯანას ქოშები“), ევტიხი (შ. ჯოჯუა „სტუმარი და მასპინძელი“), ყვარყვარე (ნ. გაბუნია „ყვარყვარე თუთაბერი“), დონდლო (ო. თაქთაქიშვილი „მუსუსი“), ვახტანგი (ა. დუნაევსკი „გაბზარული ფირფიტა“), პელიკანი (კალმანი „ცირკის პრინცესა“) და სხვა.

გადაღებულია ფილმებში: სიყვარული ყველას უნდა, დათა თუთაშხია, მშობლიურო ჩემო მიწავ!, თეთრი ბაირაღები, უძინართა მზე და სხვა.

ჯილდოები და აღიარება
1979 — საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული არტისტი
1990 — საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტი
1999 — ღირსების ორდენი

ფილმოგრაფია
კაცია ადამიანი?!
მშობლიურო ჩემო მიწავ (რაიკომის მდივანი)
სიყვარული ყველას უნდა
თბილისი, პარიზი, თბილისი
ზღაპარი
დები წყვდიადში
არაჩვეულებრივი რეისი
წითელი ხაზი
უკვდავების თეთრი ვარდი
ქალაქის მიღმა (ღამის ილუზია)
ნეილონის ნაძვის ხე
ელისა და რარუს თავგადასავალი
მონანიება

ცხოვრება დონ კიხოტისა და სანჩოსი
ეტლი შარაგზაზე
ერთი ნახვით შეყვარება
თეთრი ბაირაღები
ხარება და გოგია
დათა თუთაშხია
წკიპურტები
მე მოვედი
ჰავაური ვალსი
ანთიმოზ ივერიელი
პრემიერა
უძინართა მზე
აქ თენდება
მათე 2:1

მათე 2:1 — მათეს სახარების მეორე თავის პირველი მუხლი. მუხლში საუბარია იესო ქრისტეს ბეთლემში შობაზე და მოგვების მოგზაურებაზე, რაზეც საუბარი მე-12-ე მუხლამდე გრძელდება.

მათე 2:1
„ხოლო როცა იუდეის ბეთლემში დაიბადა იესო ქრისტე, ჰეროდეს მეფობის ჟამს, აჰა, აღმოსავლეთით მოვიდნენ მოგვნი იერუსალიმს“

იესო ქრისტეს შობა
მათეს სახარებაში იესო ქრისტეს შობას გარდა ამ მუხლისა, ეთმობა პირველი თავის ოცდამეხუთე მუხლიც. საბოლოო ჯამში, ლუკას სახარებისგან განსხვავებით მათეს სახარებაში იესო ქრისტეს შობა ნაკლებად ვრცლადაა აღწერილი.
მათე 2:2

მათე 2:2 — მათეს სახარების მეორე თავის მეორე მუხლი. მუხლში საუბარია იესო ქრისტეს ბეთლემში შობაზე, კერძოდ მოგვების ჩასვლაზე იუდეის მეფე ჰეროდესთან. მუხლში საუბარია მათი იუდეაში ჩასვლის მიზანზე („იუდეის ახალშობილ მეფეში“ მოგვები იესო ქრისტეს გულისხმობდნენ).

მათე 2:2
„და თქვეს: სად არის იუდეველთა ახალშობილი მეფე? ვინაიდან ვიხილეთ მისი ვარსკვლავი აღმოსავლეთში და მოვედით, რათა თაყვანი ვცეთ მას“
მათე 2:3

მათე 2:3 — მათეს სახარების მეორე თავის მესამე მუხლი. მუხლში აღწერილია ჰეროდეს რეაქციას, მას შემდეგ რაც შეიტყობს მოგვთა იერუსალიმში ჩამოსვლის მიზეზს. ჰეროდეს ასეთი რეაქცია გასაკვირი არ ყოფილა, გამომდინარე იქიდან რომ ის ელოდა დავითის ტომიდან იმ ადამიანის გამოჩენას რომელიც „მეფედ“ იწოდებოდა, შესაბამისად ჰეროდე მას ტახტისთვის მეტოქედ აღიქვამდა.

მათე 2:3
„ეს რომ გაიგო, შეძრწუნდა მეფე ჰეროდე და მთელი იერუსალიმი მასთან ერთად.“
მალაკა (შტატი)

მალაკა (; ოფიციალურად მალაკის ისტორიული შტატი; ) — შტატი მალაიზიაში. მდებარეობს მალაის ნახევარკუნძულის სამხრეთ რეგიონში, მალაკის სრუტის ნაპირზე. დედაქალაქია მალაკა, რომელსაც ისტორიული ქალაქი ეწოდება და 2008 წლის 7 ივლისიდან იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შეტანილი.

ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან შტატს ნეგერი-სემბილანი ესაზღვრება, ხოლო სამხრეთიდან ― ჯოჰორი. შტატის ექსკლავი, ტანჯუნგ-ტუანი, ნეგერი-სემბილანის ჩრდილოეთით მდებარეობს. დედაქალაქი მალაკა კუალა-ლუმპურიდან 148 კმ-ით სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ჯოჰორის უდიდესი ქალაქიდან, ჯოჰორ-ბაჰრუდან 235 კმ-ით ჩრდილო-დასავლეთით და ჯოჰორის მეორე უდიდესი ქალაქიდან, ბატუ-პაჰატიდან, 95 კმ-ით ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობს.

შტატი ეთნიკური და რასობრივი მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. მალაკის შტატის მნიშვნელოვან ეთნიკურ ჯგუფებს შეადგენენ: მალაიები, მალაიზიელი ჩინელები, ინდოელები, პერანკანები, კრისტანგები და სხვ.

გეოგრაფია
მალაკის შტატის ფართობი 1 664 კმ²-ია. მდებარეობს მალაის ნახევარკუნძულის სამხრეთ-დასავლეთ სანაპიროზე, სუმატრის მოპირდაპირედ. ჩრდილოეთითა და დასავლეთით ნეგერი-სემბილანი მდებარეობს, ხოლო აღმოსავლეთით — ჯოჰორი. მდებარეობს კუალა-ლუმპურიდან 148 კმ-ით სამხრეთით. შტატს მალაკის სრუტის ცენტრალური ნაწილი ესაზღვრება. რამდენიმე ბორცვის გამოკლებით, მალაკა ძირითადად დაბლობებს მოიცავს და საშუალო სიმაღლე ზღვის დონიდა 50 მეტრის ტოლია.

ტანჯუნგ-ტუანის ნახევარკუნძული (წარსულში ცნობილი როგორც რაჩადოს კონცხი) შტატის ექსკლავია, რომელიც ნეგერი-სემბილანის საზღვართან მდებარეობს. მალაკის შტატის მთავარი მდინარეებია: მალაკა, ლინგი და კესანგი. მდინარე მალაკა ჩრდილოეთიდან სამხრეთით შტატის ცენტრზე მიედინება. შტატის დასავლეთი საზღვარი მდინარე ლინგზე გადის, ხოლო მდინარე კესანი მალაკისა და ჯოჰორის აღმოსავლეთ საზღვარს წარმოადგენს. მალაკის იურისდიქციის ქვეშაა 16 კუნძული, რომელთა შორის ყველაზე დიდია კუნძული ბესარი.

კლიმატი
მალაკის კლიმატი წლის მანძილზე ცხელი და ტენიანია და უხვი ნალექიანობით გამოირჩევა. ნალექიანობის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი სექტემბრიდან ნოემბრის შუალედში ფიქსირდება. დღის განმავლობაში ტემპერატურა 31-33 °-ს შორის მერყეობს, ხოლო ღამით 23 °-მდე ეცემა.

მალაკის შტატს საკუთარი აღმასრულებელი საბჭო და საანონმდებლო ასამბლეა ჰყავს, რომელთაც მალაიზიის მთავრობასთან შედარებით შეზღუდული ძალაუფლება აქვთ. მალაკის შტატის საკანონმდებლო ორგანოა შტატის საკანონმდებლო ასამბლეა. ასამბლეა ერთპალატიანია და 28 წევრისგან შედგება.

დემოგრაფია
2016 წელს მალაკის შტატის მოსახლეობა 931 210 ადამიანს შეადგენდა. საშუალო წლიური ზრდის მაჩვენებელი 2%-ს უტოლდებოდა. 2016 წლისთვის მოსახლეობის 27% 15 წლამდე ასაკის კატეგორიას მიეკუთვნებოდა, ხოლო 8% - 60 წელს გადაცილებულთა კატეგორიას. 2015 წელს მალაკის შტატის მოსახლეობის 66.8%-ს (552 700) მალაიები შეადგენდნენ, 1.4%-ს (11 500) — ბუმიპუტრები, 26%-ს (215 000) — ჩინელები, 6.2%-ს (51 400) — ინდოელები და ჩიტიები, 0.6%-ს (4 800) — სხვები. მალაკის შტატის ცხოვრობენ კრისტანგები, ტემუანები და ნიდერლანდელები.

მალაკა მრავალენოვანი შტატია. შტატის ოფიციალური ენა მალაიური ენაა, რომელიც სამთავრობო და საჯარო სექტორებში გამოიყენება. ბიზნესისა და ტურიზმის სექტოორებში ინგლისური ენა გამოიყენება. ადგილობრივი მალაიური ენა, რომელიც მალაკური მალაიურის სახელითაა ცნობილი, მალაიური ენის უნიკალური სახესხვაობაა. უმცირესობის ენებია: ტელუგუ ენა, პენჯაბური ენა და სხვ.
სარავაკი

სარავაკი — შტატი მალაიზიაში. სარავაკის ფართობი თითქმის ნახევარკუნძულის მალაიზიის ფართობის ტოლია და უდიდესია 13 შტატს შორის. მდებარეობს კუნძულ ბორნეოს ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან საბაჰის შტატი ესაზღვრება, სამხრეთიდან ― კალიმანტანი (ბორნეოს ინდონეზიური ნაწილი), ხოლო ჩრდილოეთიდან ― ბრუნეი. შტატის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქია კუჩინგი, რომელიც შტატის ეკონომიკური და სამთავრობო ცენტრია. სარავაკის სხვა ქალაქებია: მირი, სიბუ, ბინტულუ. 2020 წლის აღწერის მიხედვით, სარავაკის მოსახლეობა 2.453 მლნ ადამიანს შეადგენს. შტატი ეკვატორულ კლიმატურ სარტყელში მდებარეობს. მოიცავს ტროპიკულ წვიმის ტყეებს და მდიდარია ფლორითა და ფაუნით. ცნობილია გუნუნგ-მულუს ეროვნული პარკის მღვიმეთა სისტემებით. მალაიზიის უგრძესი მდინარე რაჯანგი სარავაკის ტერიტორიაზე მიედინება. შტატის ტერიტორიაზე მდებარეობს სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ერთ-ერთი უდიდესი კაშხალი, ბაკუნის კაშხალი, რომელიც რაჯანგის ერთ-ერთი შენაკადის, ბალუიზეა განლაგებული. შტატის უმაღლესი წერტილია მურუდი. სარავაკი მალაიზიის ერთადერთი შტატია, რომლის მოსახლეობის უმრავლესობაც ქრისტიანია.

ადამიანის უძველესი დასახლებები სარავაკში ნიაჰის ეროვნულ პარკშია აღმოჩენილი და 40 000 წლის წინანდელია. - საუკუნით დათარიღებული ჩინური კერამიკის არტეფაქტები აღმოაჩინეს სანტუბონგის არქეოლოგიური გათხრებისას. საუკუნის სარავაკის სანაპირო რეგიონები ბრუნეის იმპერიის გავლენის ქვეშ აღმოჩნდა. 1839 წელს სარავაკში ბრიტანელი მკვლევარი ჯეიმზ ბრუკი ჩავიდა. ის და მისი შთამომავლები შტატს 1841 წლიდან 1946 წლამდე მართავდნენ. მეორე მსოფლიო ომის დროს სარავაკი იაპონელებმა დაიკავეს 3 წლით. ომის შემდეგ უკანასკნელმა თეთრმა რაჯამ, ჩარლზ ვინერ ბრუკმა, სარავაკი ბრიტანელებს გადასცა და 1946 წელს იგი ბრიტანეთის კოლონია გახდა. 1963 წლის 22 ივლისს სარავაკმა თვითმმართველობის უფლება მოიპოვა და მოგვიანებით, 1963 წლის 16 სექტემბერს მალაიზიის ერთ-ერთი დამფუძნებელი შტატი გახდა. ფედერაციის შექმნას ინდონეზია შეეწინააღმდეგა, რასაც სამწლიანი ინდონეზია-მალაიზიის კონფრონტაცია მოჰყვა. მალაიზიის შექმნის შემდეგ სარავაკში კომუნისტების პარტიზანული ბრძოლები დაიწყო, რომელიც 1990 წლამდე გაგრძელდა.

შტატის მეთაურია გუბერნატორი, რომელსაც იანგ დი-პერტუა ნეგერი ეწოდება, ხოლო მთავრობის მეთაური სარავაკის პერმიერია. სარავაკის ადმინისტრაციული დაყოფა ვესტრმინსტერის საპარლამენტო სისტემაზეა დაფუძნებული. მალაიზიის კონსტიტუციის თანახმად, სარავაკს ნახევარკუნძულის მალაიზიის შტატებთან შედარებით უფრო დიდი ავტონომია გააჩნია.

ბუნებრივი რესურსების სიმდიდრის გამო სარავაკის საექსპორტო საქონელს შორისაა: ნავთობი და ბუნებრივი აირი, ხე-ტყე და პალმის ზეთი. შტატში განვითარებულია მრეწველობა, ენერგიისა და ტურიზმის სექტორები. სარავაკი ეთნიკურად, კულტურულად, რელიგიურად და ლინგვისტურად მრავალფეროვანია. ეთნიკურ ჯგუფებს შორის არიან: იბანები, ჩინელები, მალაიები, ინდოელები და ა.შ. შტატის ორი ოფიციალური ენაა: ინგლისური ენა და მალაიური ენა. შტატს ოფიციალური რელიგია არ აქვს.

გეოგრაფია
სარავაკის ფართობი 124 450 კმ²-ია, რაც მალაიზიის საერთო ფართობის 37.5%-ს შეადგენს. მდებარეობს 0° 50′ და 5° ჩრდილოეთ განედებსა და 109° 36′ და 115° 40′ აღმოსავლეთ გრძედებს შორის. სანაპიროს სიგრძე 750 კმ-ის ტოლია და ჩრდილოეთით ბრუნეის 150 კმ-იანი სანაპირო ხაზითაა გაყოფილი. სარავაკი კალიმანტანიდან ქედებითა და მთებითაა გამოყოფილი, რომლებიც ბორნეოს ცენტრალური ქედის ნაწილია. სარავაკის უმაღლესი წერტილია მურუდი.
სერემბანი

სერემბანი (ჯავი: ) ― ნეგერი-სემბილანის შტატის დედაქალაქი. მდებარეობს ნახევარკუნძულის მალაიზიის ტერიტორიაზე, სერემბანის რაიონში. მას სერემბანის საქალაქო საბჭო მართავს. ქალაქის სტატუსი 2020 წლის 20 იანვარს მიენიჭა.

ტოპონიმი
სერემბანი დაარსდა როგორც სუნგეი-უჯონგი (ან სუნგაი-უჯონგი). ქალაქის სახელწოდების შეცვლის შემდეგ სუნგაი-უჯონგი ქალაქის სამხრეთ ნაწილში ქუჩის ქუჩის სახელწოდებად (სუნგაი-უჯონგის გზა) გამოიყენება.

ისტორია
სუნგაი-უჯონგი, ასევე ცნობილი როგორც სენინგ-უჯონგი, ანტიკური დასახლება იყო. მალაიურ ანალებში აღნიშნულია, რომ გავრცელებული ინფორმაციით, მეფე პარამესვარა სინგაპურის სამეფოდან გაქცევის შემდეგ ჯერ სენინგ-უჯონგში იმყოფებოდა, საბოლოოდ კი მალაკის სასულთნო დააარსა. დასახლება იავურ წყაროებში, ნაგარაკრეტაგამაში, სანგ-ჰიანგ-უჯონგის სახელწოდებით იხსენიება, ხოლო მანუელ გოდინიო დე ერედიას კარტოგრაფიულ ჩანაწერებში, რომელიც 1613 წლით თარიღდება, სუნეუჯონად მოიხსენიება. ნახევარკუნძულის მალაიზიის სხვა მთავარი ქალაქების მსგავსად სერემბანი 1870-იან წლებში კასიტერიტის აღმოჩენის შემდეგ გაფართოვდა. ადგილობრივი მალაიელების დიდი ნაწილი ფერმერი იყო, ამიტომ რასაჰის მუქიმში კალის აღმოჩენას არაბი, მალაიელი და ჩინელი იმიგრანტების ნაკადი მოჰყვა.

სერემბანი არა მხოლოდ სამთამადნო მოპოვების ტერიტორია, არამედ რეგიონის ბიზნეს ცენტრიც გახდა. ქალაქიდან კალის ტრანსპორტირებისთვის მდინარე ლინგი გამოიყენებოდა. კალით ვაჭრობასთან ერთად ქალაქის შემოსავლის წყარო დიდი რაოდენობით გადასახადებიც გახდა, რაც ვაჭრებისა და მეზობელ მალაკის პორტში ბრიტანელი კოლონიალისტების უკმაყოფილებას იწვევდა.

2020 წლისთვის მალაიზიის 4 შტატის დედაქალაქს არ ჰქონდა ქალაქის სტატუსი: სერემბანს, კოტა-ბარუს (კელანტანი), კუანტანს (პაჰანგი) და კანგარს (პერლისი). ქალაქის სტატუსის მისაღებად შტატის მთავრობის გადაწყვეტილებით, ნილაის მუნიციპალური საბჭო და სერემბანის მუნიციპალური საბჭო უნდა გაერთიანებულიყო.

2020 წლის 1-ელ იანვარს ორი მუნიციპალური ორგანო, სერემბანის მუნიციპალური საბჭო და ნილაის მუნიციპალური საბჭო გაერთიანდა და ახალი ადმინისტრაციული ორგანო, სერემბანის საქალაქო საბჭო შეიქმნა. იმავე წლის 20 იანვარს სერემბანს ცერემონიაზე ოფიციალურად მიენიჭა ქალაქის სტატუსი. რელიეფი ძირითადად ბორცვებითაა დაფარული. ნიადაგი მეტწილად მოწითალო ლატერიტისგან შედგება, რაც კაუჩუკისა და პალმის ზეთის მოყვანისთვისაა შესაფერისი. სერემბანი შტატის სასოფლო-სამეურნეო ცენტრია. სერემბანიის დაარსებიდნა მოყოლებული მდინარე ლინგი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ქალაქის ზრდაში. კალის მოპოვების ბუმის პერიოდში მდინარე ლინგი მთავარი სატრანსპორტო მარშრუტი იყო კალით მოვაჭრეთათვის. დღეისთვის მდინარე სერემბანის მეტროპოლიტენური ტერიტორისაა და ნეგერი-სემბილანისთვის წყლის მთავარი წყაროა.

დემოგრაფია
2010 წლის აღწერის მიხედვით, სერემბანის ადმინისტრაციულ რაიონში მალაიზიის 514 909 მოქალაქე ცხობრობს. 56.4%-ს ბუმიპუტერები შეადგენენ, 26.2%-ს ჩინელები, 17%-ს ინდოელები, ხოლო 0.5%-ს სხვა მოქალაქეები, მოქალაქეობის არმქონე პირების გამოკლებით, რომელთა რაოდენობაც 41 026-ს უტოლდება.
იძუმი, იაპონია.