პავლე პოპოვიჩი

პავლე პოპოვიჩი (, დ. 16 აპრილი, 1868, ბელგრადი — გ. 4 ივნისი, 1939, იქვე) — სერბი ლიტერატურის ისტორიკოსი, ბელგრადის უნივერსიტეტის პროფესორი და რექტორი, აკადემიკოსი. მისი ძმა იყო ბოგდან პოპოვიჩი, ხოლო დედის მხრიდან პაპა — სტეფან მარკოვიჩი.

ბიოგრაფია
დაიბადა ბელგრადში 1868 წლის 16 აპრილს (4 აპრილი იულიანური კალენდრით).

30 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში ასწავლიდა ბელგრადის ფილოსოფიის ფაკულტეტზე (1904-1938). სერბულ სამეცნიერო და კულტურულ გარემოში იგი იყო ბელგრადის ფილოლოგიური წრის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი პროფესორი. იყო „სერბული ლიტერატურის ვესტნიკის" რედაქტორი (1905-1906), სერბული ენისა და ლიტერატურის საზოგადოების დამფუძნებელი (1910), ჟურნალ „წვლილი ლიტერატურაში, ენაში, ისტორიასა და ფოლკლორში"-ს დამფუძნებელი (1921), სერბული ლიტერატურული ასოციაციის პრეზიდენტი (1928-1937), ბელგრადის უნივერსიტეტის რექტორი (1924-1928).

პირველი მსოფლიო ომის დროს პოპოვიჩი პოლიტიკითაც იყო დაკავებული. ლონდონში რედაქტირებდა საინფორმაციო ბიულეტენს „ “ (1916-1917) და იყო იუგოსლავიური კომიტეტის წევრი. ინგლისში მან ასევე დაწერა წიგნი „იუგოსლავიური ლიტერატურა", რომლის პირველი გამოცემა 1918 წელს კემბრიჯში გამოვიდა. როგორც ახალი სახელმწიფოს ერთ-ერთი შემქმნელი, ამ წიგნით მას აშკარად სურდა ეჩვენებინა, რომ მისი სამეროვანი ხალხი (სერბები, ხორვატები, სლოვენები) საერთო ლიტერატურასაც ფლობდა. ამგვარი დამოკიდებულება, რომელსაც იგი გამოხატავდა, მისი პიროვნული არ იყო. ეს იყო ახალი სახელმწიფოს შემქმნელი ძალების, და უპირველეს ყოვლისა იუგოსლავიური კომიტეტის პოზიცია.

ამ ღონისძიებამდე პოპოვიჩი უკვე აღიარებული ავტორი იყო. მისი არჩევა სერბული ლიტერატურის პროფესორად ბელგრადის უმაღლეს სკოლაში (1904) და ბელგრადის უნივერსიტეტში (1905 წლიდან) სერბული ლიტერატურის ისტორიაში ღირსშესანიშნავი მოვლენაა. მეორე პროფესორი, იოვან სკერლიჩი, შეუერთდა პოპოვიჩს 1905 წელს იმავე კათედრაზე და იმავე საგნით. ისინი ერთად ასწავლიდნენ სერბული ლიტერატურის ისტორიას სკერლიჩის გარდაცვალებამდე (1914).

პოპოვიჩმა და სკერლიჩმა გაიყვეს საკუთარი საგანი, ასე რომ პოპოვიჩი ასწავლიდა ხალხურ, ძველ (ანუ შუასაუკუნეების) და საშუალო (დუბროვნიკურ) ლიტერატურას, ხოლო სკერლიჩი ასწავლიდა მხოლოდ ახალ სერბულ ლიტერატურას. მათი ლექციებიდან გამოვიდა ორი წიგნი: პოპოვიჩის „სერბული ლიტერატურის მიმოხილვა" (1909) და სკერლიჩის „ახალი სერბული ლიტერატურის ისტორია" (1914). ეს ორი წიგნი ერთად ავსებდა ერთმანეთს და წარმოადგენდა სერბულ ლიტერატურას მთლიანობაში. სერბული ლიტერატურის კორპუსი, მათი აზრით, მოიცავდა ოთხ ნაწილს ან „უბანს" (პოპოვიჩის ტერმინი): ხალხურ, ძველ, საშუალო (ანუ დუბროვნიკურ) და ახალ ლიტერატურას. სერბული ლიტერატურის კორპუსის ასეთი დანახვა ბელგრადის ორი ახალგაზრდა პროფესორის პირადი აზრი არ იყო. ეს დაკავშირებული იყო ასწლეულზე მეტი ხნის იუგოსლავიური და სერბული ლიტერატურის შეცნობასთან, რომელშიც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს: კოპიტარმა, შაფარიკმა, პიპინმა, ალექსანდრე სანდიჩმა, ვატროსლავ იაგიჩმა, სტოიან ნოვაკოვიჩმა და სხვებმა. ანალოგიური გაყოფა ვრცელდებოდა ხორვატულ ლიტერატურაზეც, რომელსაც ხშირად განიხილავდნენ ერთად ან ავსებდნენ სერბულ ლიტერატურას.

ორ მსოფლიო ომს შორის პოპოვიჩი უზარმაზარი ავტორიტეტით სარგებლობდა. მისი „მიმოხილვა" ფართოდ ითარგმნებოდა (ათი გამოცემა). ორივე წიგნი კომპლექსურად წარმოადგენდა სერბულ ლიტერატურას მთლიანობაში.

ახალი სახელმწიფო იდეის სულისკვეთებით, მეტი ყურადღება ეთმობოდა იუგოსლავიურ ლიტერატურას, ვიდრე ცალკეულ ეროვნულ ლიტერატურებს. ამ მიდგომის ფარგლებში, სასკოლო საჭიროებებისთვის შეიქმნა მილოშ სავკოვიჩის იუგოსლავიური ლიტერატურა, რომელსაც თან ერთვოდა ტექსტების ქრონოლოგიური მიმდევრობა. ამავე მიზნის გამო, სერბული ლიტერატურის კათედრა გადაკეთდა იუგოსლავიური ლიტერატურის კათედრად. მსგავსი კათედრები ამ სახელწოდებით არსებობდა რამდენიმე უნივერსიტეტში საუკუნის 1970-იანი წლების ბოლომდე. შემდეგ კი ისინი გარდაიქმნა იუგოსლავიური ლიტერატურების კათედრებად — უკვე მრავლობით რიცხვში.

მანამ, სანამ იუგოსლავიური სახელმწიფო დაიწყებდა დაშლას, დაშლა დაიწყო იუგოსლავიურმა ლიტერატურამ. ამის წინაპირობად შეიძლება ჩაითვალოს ანტუნ ბარაკის მიერ 1954 წელს, იუგოსლავიის საგარეო ურთიერთობათა კომიტეტის შეკვეთით შექმნილი ნაშრომი იუგოსლავიური ლიტერატურა. ნაშრომი ატარებს იმავე სახელწოდებას, რასაც პოპოვიჩისა და სავკოვიჩის წიგნები, თუმცა მისი სტრუქტურა მნიშვნელოვნად განსხვავდება: თავიდანვე პარალელურად, თუმცა დამოუკიდებლად, წარმოჩენილია იუგოსლავიური ლიტერატურის სამი ძირითადი მიმართულება — სერბული, ხორვატული და სლოვენური. შესაბამისად, ნაშრომი უკვე აღარ წარმოადგენს ერთიანი ლიტერატურის ისტორიას, არამედ სამ ურთიერთდაკავშირებულ, მაგრამ დამოუკიდებელ ლიტერატურათაგანის განვითარებას. სინამდვილეში ეს უკვე არ არის ერთის, არამედ სამი ნათესავი ლიტერატურის ისტორიაა.
ანტუნ ბარაკის წიგნში, რომელსაც იგივე სახელწოდება აქვს, რაც პოპოვიჩისა და სავკოვიჩის წიგნებს, მოხდა კიდევ ერთი არსებითი ცვლილება: დუბროვნიკის ლიტერატურა ჩაირთო ბარაკის ხორვატულ ლიტერატურაში. ეს არ არის ახალი ფაქტი ხორვატული ლიტერატურის წინა ისტორიის მიმართ: მეცხრამეტე საუკუნიდან ხორვატი ისტორიკოსები დუბროვნიკურ ლიტერატურას ხორვატული ლიტერატურის განუყოფელ ნაწილად თვლიდნენ, ისევე როგორც სერბული ლიტერატურის ისტორიაში ის სერბულის განუყოფელ ნაწილად ითვლებოდა, ან მინიმუმ საერთო სერბულ-ხორვატული ლიტერატურა. ახალი ფაქტია ის, რომ ბარაკის შემდეგ დუბროვნიკის ლიტერატურა გამოირიცხა სერბული ლიტერატურის კორპუსიდან. ეს გაკეთდა სერბული ლიტერატურის ას წიგნად გამოცემაში, რომელიც გამოვიდა „ “-სა და სერბული ლიტერატურული ასოციაციის გამოცემებში (1958-1966).
ეს არის ერთ-ერთი მთავარი პოლიტიკური მიზეზი იმისა, რომ პოპოვიჩის „სერბული ლიტერატურის მიმოხილვა" არ გადაიბეჭდა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, როგორც ეს გაკეთდა სკერლიჩის „ისტორიასთან". ამასთან, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ პოპოვიჩზე თითქმის არაფერი იწერებოდა. მასზე ნებისმიერი სერიოზული ნაშრომი ვერ ასახავდა მის მთავარ მიღწევას და იმ პრობლემების არსს, რომლებსაც იგი წამოჭრიდა. ვინაიდან პოპოვიჩი ეყრდნობოდა სერბული ლიტერატურის იმ განშტოებებს, რომლებიც მის ხედვას შეესაბამებოდა, სხვა მიმართულებები, პრაქტიკულად, უგულებელყოფილი რჩებოდა. მხოლოდ სკერლიჩის ისტორიის განხილვა, და არა პოპოვიჩისა, ნიშნავდა სერბული ლიტერატურის მხოლოდ ერთი ნაწილის განხილვას. ვინაიდან სკერლიჩი თავის „ისტორიაში", სხვათა შორის, უარყოფდა ძველი, ანუ სერბული შუასაუკუნეების ლიტერატურისა და დუბროვნიკური ლიტერატურის მხატვრულ ღირებულებებს, მარტივად შეიძლებოდა ჩამოყალიბებულიყო შთაბეჭდილება, რომ იგი თავის „ისტორიაში" სერბულ ლიტერატურაზე მთლიანობაში საუბრობდა.

გამოიკვეთა, რომ არა მხოლოდ სერბული ლიტერატურის ერთი ნაწილი, საშუალო (დუბროვნიკური) ლიტერატურა, ვარდება სერბული ლიტერატურის კორპუსიდან, არამედ პოპოვიჩის „მიმოხილვიდან" ამ ლიტერატურის სხვა ორი ნაწილიც გაქრობის საფრთხეს ექვემდებარება: ძველი, ანუ სერბული შუასაუკუნეების ლიტერატურა და სერბული ხალხური ლიტერატურა. პოპოვიჩის 50-წლიანმა გარიყვამ სამეცნიერო წრიდან და პედაგოგიური პრაქტიკიდან აშკარად დატოვა მნიშვნელოვანი კვალი იმ პროფესორების ცნობიერებაში, რომლებიც დღეს ასწავლიან სერბულ ლიტერატურას. პოპოვიჩის მიერ იუგოსლავიურ ლიტერატურაში შეტანილი სერბული ლიტერატურის ოთხი ძირითადი კომპონენტიდან, თანამედროვე სერბული ფილოლოგია მხოლოდ ერთს ტოვებს ამ საერთო სივრცეში — იმას, რომელსაც თავის დროზე ასწავლიდა ივან სკერლიჩი. შედეგად, სერბული ლიტერატურის ისტორიული მოცულობა მცირდება ხუთ საუკუნეზე მეტად და ის გადაიქცევა ხელოვნურად შეზღუდულ სულიერ სივრცედ — ერთგვარ რედუცირებულ ვერსიად იმ მდიდარი და მრავალშრიანი ტრადიციისა, რომელსაც პოპოვიჩი მთელი სიღრმითა და კომპლექსურობით წარმოაჩენდა. თუ გავითვალისწინებთ სხვა სლავური და არასლავური ხალხების მდგომარეობასაც, აღმოჩნდება, რომ მხოლოდ სერბებს აქვთ ლიტერატურა საუკუნიდან და რომ მხოლოდ წმ. საბასა და ვუკ კარაძიჩის ხალხს არ აქვს თავისი სერბული შუასაუკუნეების და ხალხური ლიტერატურა.

პავლე პოპოვიჩის მემკვიდრეობისა და ლიტერატურისკენ მიმართვა, რომელზეც იგი გაიზარდა, აუცილებელია იმისთვის, რომ შესაძლებელი იყოს სერბული ფილოლოგიის მდგომარეობის ყოვლისმომცველი შეფასება.