iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გეღარქუნიქის პროვინცია

გეღარქუნიქი — სომხეთის პროვინცია (მარზი). ის ქვეყნის აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარეობს და აზერბაიჯანს ესაზღვრება. 5,348 კმ2-ით გეღარქუნიქი სომხეთის ფართობით უდიდესი პროვინციაა. თუმცა, ტერიტორიის დაახლოებით 1,278 კმ2 სევანის ტბას უჭირავს, რომელიც კავკასიის უდიდესი ტბაა და რეგიონის ტურისტული ცენტრი. გეღარქუნიქის დედაქალაქია გავარი.

პროვინციას ეკუთვნის არწვაშენის სომხური ანკლავი, რომელიც მთლიანად აზერბაიჯანითაა შემოსაზღვრული. ის აზერბაიჯანის კონტროლქვეშაა ყარაბაღის ომის შემდეგ.

გეღარქუნიქს ესაზღვრება შემდეგი მარზები: ვაიოცძორი სამხრეთით, არარატი სამხრეთ-დასავლეთით, კოტაიქი ჩრდილო-დასავლეთით და ტავუში ჩრდილოეთით
ავღანეთის ომი (1979–1989)

ავღანეთის ომი (1979–1989) — სამხედრო კონფლიქტი ავღანეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის ტერიტორიაზე 1979-1989 წლებში. მიმდინარეობდა სამთავრობო ძალებისა და ავღანეთში საბჭოთა ძალების შეზღუდული კონტინგენტის ერთობლივი მოქმედებით ავღანელი მოჯაჰედების მრავალრიცხოვანი შეიარაღებული ფორმირებების წინააღმდეგ. სამხედრო კონფლიქტს ფინანსურ და პოლიტიკურ მხარდაჭერას უცხადებდა ისლამური სამყაროსა და ნატოს წამყვანი ქვეყნები.

ავღანეთში საბჭოთა კავშირის შეჭრის წინაპირობა იყო 1978 წლის აპრილის საურის რევოლუცია, რომლითაც ავღანეთში დაემხო მონარქია, დამყარდა სოციალისტური რესპუბლიკა, რამაც წარმოქმნა პოლიტიკური პოლარიზაცია და საფუძველი შემდგომი სამხედრო ინტერვენციისთვის. 1979 წლის 27 დეკემბერს დაიწყო ოპერაცია „შტორმ-333“. საბჭოთა სპეცრაზმები (/) შეიჭრნენ ავღანეთში, სწრაფად დაიკავეს ქაბული, მთავარ ადმინისტრაციული ობიექტები და ხელისუფლებაში დანიშნეს ბაბრაკ ქარმალი. საბჭოთა კავშირის შეჭრას მოჰყვა ავღანელი მოჯაჰიდების სამხედრო წინააღმდეგობა. 1980–1984 წლებში საბჭოთა მე-40 არმია განაგრძობდა დიდმასშტაბიან ოპერაციებს მნოჯაჰიდების წინააღმდეგ. მოჯაჰიდებს მატერიალურ და სადაზვერვო დახმარებას უწევდნენ პაკისტანი და აშშ.

1985 წელს საბჭოთა ლიდერად მიხაილ გორბაჩოვის მოსვლამ და მისმა პოლიტიკამ (საჯაროობა და პერესტროიკა) რადიკალურად შეცვალა საბჭოთა მიდგომა მათ შორის ავღანეთის ომში. 1986 წლის სექტემბერში ბაბრაკ ქარმალი შეცვალა მუჰამედ ნაჯიბულამ, რაც იყო გორბაჩოვის მცდელობა პოლიტიკური ლეგიტიმურობის მიღებისა და რეფორმების გატარებისთვის.

1988 წლის 14 აპრილს პაკისტანისა და აშშ-ის შუამავლობით შედგა ჟენევის შეთანხმება, რომელიც განსაზღვრავდა საბჭოთა ჯარების გამოსვლის დროს, გრაფიკს და საერთაშორისო გარანტიებს. 1988 წლის 15 მაისს დაიწყო საბჭოთა ჯარების ეტაპობრივი გაყვანა. ჯარების მნიშვნელოვანი ნაწილი გაყვანილ იქნა 15 მაისიდან აგვისტომდე. იმავე წლის ნოემბერში ჯარების გაყვანა დროებით შეჩერდა. 1989 წლის 23–25 იანვარი საბჭოთა მე-40 არმიამ მონაწილეობა მიიღო ბოლო სამხედრო შეტაკებებში ფანჯშირის ხეობის დაცვისთვის, თუმცა დამარცხდად. 15 თებერვალს მე-40 არმიის უკანასკნელმა ნაწილებნა გადაკვეთეს „მეგობრობის ხიდი“ და ოფიციალურად დასრულდა საბჭოთა სამხედრო ინტერვენცია ავღანეთში. ამის შემდგომ ნაჯიბულას რეჟიმმა სცადა ხელისუფლების შენარჩუნება, მაგრამ სამოქალაქო დაპირისპირება გაგრძელდა.
კარიბის ზღვის მეკობრეები: შავი მარგალიტის წყევლა

„კარიბის ზღვის მეკობრეები: შავი მარგალიტის წყევლა“ — 2003 წლის სათავგადასავლო ფილმი, რომელიც ეფუძნება ამავე სახელწოდების პარკს, განლაგებულს დისნეის თემატურ პარკში. ფილმის რეჟისორია გორ ვერბინსკი, ხოლო პროდიუსერი – ჯერი ბრუკჰეიმერი. მთავარ როლებს ფილმში ასრულებენ ჯონი დეპი, ჯეფრი რაში, ორლანდო ბლუმი, კირა ნაიტლი, ჯეკ დევენპორტი, კევინ მაკნელი, ზოი სალდანა და ჯონათან პრაისი.

ფილმის მსოფლიო შემოსავალმა დაახლოებით 653 მილიონი აშშ დოლარი შეადგინა.

სიუჟეტი
შავი მარგალიტის მეკობრეები ტყვედ აიყვანენ გუბერნატორის ქალიშვილს ელისაბედ სოუნს (კირა ნაიტლი). მასზე შეყვარებული უილ ტერნერი (ორლანდო ბლუმი) ელისაბედის გადასარჩენად გადაწყვეტს წასვლას და დახმარებას სთხოვს ამჟამად ციხეში მყოფ მეკობრეს კაპიტან ჯეკ ბეღურას (ჯონი დეპი). უილი მას ეხმარება ციხიდან გაქცევაში და ისინი ერთად გაემგზავრებიან ელისაბედის გადასარჩენად. როდესაც ელისაბედ სოუნი გემ „შავ მარგალიტზე“ მოხვდება, ეშინია, მეკობრეებს არ შეიტყონ, რომ ის გუბერნატორის ქალიშვილია. როდესაც სახელს და გვარს ჰკითხავენ, იგი უნებურად გვარად ტერნერს ასახელებს. თუმცა, როგორც აღმოჩნდება, მეკობრეებს სწორედ ტერნერის შთამომავალი სჭირდებოდათ აცტეკთა წყევლის მოსახსნელად.

როლებში
მაკედონიის კონფლიქტი (2001)

}

მაკედონიის კონფლიქტი — ინტენსიური ეთნიკური შეტაკებები მაკედონიასა და ალბანეთის სეპარატისტულ ჯგუფებს შორის 2001 წლის იანვარ-ნოემბერში.

ისტორია
2001 წელს დაიწყო კონფლიქტი სამთავრობო ძალებსა და ეროვნულ-გამათავისუფლებელი არმიის ალბანელ სეპარატისტებს შორის, დამოუკიდებლობის მომხრე ჩრდილო-დასავლეთის რეგიონებში. სეპარატისტების უმეტესობას შეადგენდნენ კოსოვოს განმათავასუფლებელი არმიის ყოფილი წევრები. საერთაშორისო საზოგადოების გავლენით 2001 წლის 13 აგვისტოს დაიდო ოჰრიდის შეთანხმება, ალბანელებმა მიიღეს უფლებები, მშვიდობიანი თანაცხოვრების სანაცვლოდ.

ამგავარად, ქვეყანამ რომელმაც მოახერხა და თავიდან აიცილა საომარი მოქმედებები იუგოსლავიის დაშლის დროს, ალბანური უმცირესობის მხრიდან დადგა სეპარატიზმის საფრთხის წინაშე. სეპარატისტები მაკედონიაში მცხოვრები ალბანელების უფლებების გააფართოებას ცდილობდნენ. სეპარატისტები ითხოვდნენ ალბანელებისათვის ავტონომიის მინიჭებას ტეტოვოს თემში, სადაც მოსახლეობის 70,3 % ალბანელია (საკუთრივ ქალაქ ტეტოვოში ალბანელია მოსახლეობის 54,6 %).

ალბანელმა სეპარატისტებმა ააღორძინეს დიდი ალბანეთის ირედენტისტული იდეოლოგია, რომელიც ითვალისწინებდა ალბანეთის, ტეტოვოს თემის, კოსოვოს, საბერძნეთის ჩრდილოეთი ტერიტორიების და თანამედროვე ჩერნოგორიის სამხრეთი ტერიტორიების გაერთიანებას.

საბოლოოდ მოხდა კონფლიქტის პოლიტიკური დარეგულირება, 2001 წლის აგვისტოში ქალაქ ოჰრიდში დაიდო სამშვიდობო ხელშეკრულება. ამავე წლის ნოემბერში კი მიიღეს მაკედონიის კონსტიტუციის 15 შესწორება, რომელიც ოჰრიდის შეთანხმების პრინციპებზე იყო დაფუძნებული.
რუისი

რუისი — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ქარელის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს შიდა ქართლის ვაკეზე, მდინარე მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე, საავტომობილო მაგისტრალი ს1-ზე, ზღვის დონიდან 670 მეტრი, ქარელიდან 7 კილომეტრი. სოფელში ფუნქციონირებს საზოგადოებრივი ცენტრი.

ეტიმოლოგია
სოფლის სახელწოდება რუისი წარმოდგება სიტყვა „რუ“-დან. ვარაუდობენ, რომ იგი ანტიკური ხანის ქალაქ ურბნისის ერთ-ერთი სამიწათმოქმედო რაიონი იყო.

ისტორია
ფეოდალურ ხანაში რუისში მდებარეობდა საეპისკოპოსო კათედრა და სოფელი წარმოადგენდა რუისის საეპისკოპოსოს ცენტრს. რუისის ეპისკოპოსი ანუ მროველი („ეპისტოლეთა წიგნში“ მოხსენიებულია როგორც „მარუელი“) 506 წლის დვინის საეკლესიო კრების მონაწილე ქართველ ეპისკოპოსთა შორის მეათე ადგილზეა დასახლებული. საეპისკოპოსოს ეკუთვნოდა რუისის ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე შიდა ქართლის სოფლები ლიხ-ტაშისკარამდე. საუკუნეში, აწყურის საეპისკოპოსოს გაუქმების შემდეგ ხეობისა და სადგერის სოფლებიც მროველს დაექვემდებარა. 1715 წელს რუისის საეპისკოპოსოში, რუისის სამწყსოს დავთარის მიხედვით შედიოდა 84 სოფლის 1839 კომლი. 1811 წელს რუისის საეპისკოპო გაუქმდა.

რუისთან დაკავშირებულია ფეოდალური ხანის საქართველოს არაერთი მნიშვნელოვანი პოლიტიკური მოვლენა. რუისის ღვთისმშობლის ეკლესიაში ქართლის მეფედ აკურთხეს გიორგი (1072–1083 წლები). ამ დროს რუისი ქართლის დედაქალაქის როლს ასრულებდა. 1104 წელს მეფე დავით აღმაშენებლის (1089–1125 წლები) თაოსნობით მოწვეულ იქნა რუის-ურბნისის საეკლესიო კრება „სანახებთა ქართლისათა მახლობლად ორთასაეპისკოპოთა რუისისა და ურბნისასათა“. კრებამ სამეფო ხელისუფლების განმტკიცების მიზნით გაატარა ღონისძიებები-გადააყენა უღირსი საეკლესიო პირები, რომლებსაც მემკვიდრეობით ეჭირათ თანამდებობები; მათ ნაცვლად აირჩია „ღირსნი და განსწავლულნი“, მეფის ერთგულნი; დაამტკიცა სასულიერო თანამდებობის პირთა ხელდასხმის წესი, დააკანონა გვირგვინის კურთხევის წესი და სხვ. კრებამ მიიღო მნიშვნელოვანი დოკუმენტი „ძეგლისწერაი რუის-ურბნისის კრებისაი“.
რუისის ტრაგედია
1924 წლის შემოდგომის დასაწყისში რუისში მოხდა ერთ-ერთი ყველაზე სასტიკი რეპრესიული აქტი საბჭოთა ხელისუფლების მხრიდან, როდესაც აგვისტოს ანტიბოლშევიკური აჯანყების ჩახშობის პროცესში ბოლშევიკებმა დააკავეს და დახვრიტეს 94 ადგილობრივი მცხოვრები, მათ შორის თავადაზნაურობისა და აჯანყებისადმი სიმპათიით ბრალდებული პირები. ტრაგედიის მსხვერპლნი ღამით, ლაშეწყალის არხთან ახლოს, ე.წ. სასაკლაოზე მოკლეს, გადარჩა მხოლოდ ორი ადამიანი — ქალი და ბავშვი. ხოცვა-ჟლეტა უმეტესად მიზნად ისახავდა შიშისა და ტერორის დათესვას იმ სოფლებში, სადაც თავადაზნაურობა ძლიერ იყო წარმოდგენილი. ადგილზე 2004 წელს ადგილობრივი მცხოვრებლების ინიციატივითა და მსხვერპლთა შთამომავლების მხარდაჭერით აღიმართა მცირე მემორიალი.

1921–1930 წლებში იყო გორის მაზრის რუისის რაიონის ცენტრი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 5139 ადამიანი.

კულტურული მემკვიდრეობა
სოფელში იყო დიდი წიგნთსაცავი, სადაც ინახებოდა ბევრი ხელნაწერი. მაგთან განსაკუთებული მნიშვნელობისაა რუისის სახარება. ( საუკუნე). სოფელი მდიდარია სასულიერო დანიშნულების არქიტექტურული ძეგლებით, რომელთა შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია რუისის ღვთისმშობლის ტაძარი. სოფლის ტერიტორიაზე ასევე მდებარეობს:
ღვთისმშობლის დიდი ეკლესია
ღვთისმშობლის მცირე ეკლესია
წმინდა დემეტრეს ეკლესია
წმინდა მარინეს ეკლესია
კვირაცხოვლის ეკლესია
კვირიკეწმინდის ეკლესია
ნასოფლარი
მოხისი (ქარელის მუნიციპალიტეტი)

მოხისი — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ქარელის მუნიციპალიტეტში. თემის ცენტრი (სოფლები: ზემო შაქშაქეთი, კოდავარდისუბანი). მდებარეობს შიდა ქართლის ვაკეზე, მდინარეების დასავლეთის ფრონესა და სურამულას შორის. ზღვის დონიდან 680 მეტრი, ქარელიდან 21 კილომეტრი.

ისტორია
მოხისის ტერიტორია ადრინდელი ფეოდალური ხანიდან დასახლებული ყოფილა. სოფელზე გადიოდა მნიშვნელოვანი გზა (შიდა ქართლიდან-გორი-რუისი, საღოლაშენი-არადეთი-მოხისი-ვაყა-ბორჯომის ხეობა), რამაც გარკვეული კვალი დაამჩნია შუა საუკუნეებში სოფლის ეკონომიკურ, სოციალურსა თუ კულტურულ ცხოვრებას.

ფეოდალური საქართველოს ერთიანობის ხანაში (- საუკუნეები) მოხისი საქართველოს სამეფო კარის კუთვნილი (,,სადედოფლო”) ტერიტორია იყო. საუკუნეში სამეფო კარმა სოფელი, ჩანს, სვეტიცხოვლის მონასტერს შესწირა-1392 წლიდან საუკუნის დამდეგამდე მოხისი საკათალიკოსო სოფელია. 1509 წელს იმერეთის მეფემ ალექსანდრე ისარგებლა ქართლის სამეფოს დასუსტებით, გორის ციხე აიღო და საკუთარი ძალაუფლება ქართლზე მდინარე ლიახვამდე გაავრცელა. იმერეთში შექმნილი მძიმე ვითარების გამო ქართლმა მალე დაიბრუნა დაკარგული ტერიტორიის ნაწილი, მაგრამ ზემო ქართლის ნაწილი, მ. შ. მოხისი, კვლავ იმერეთის სამეფოს დარჩა. 1512 წელს იმერეთის მეფემ ბაგრამ -მ მოხისთან დაამარცხა ურჩი ძმა ვახტანგი, ხოლო 1520 წელს მამია გურიელმა სძლია ქართლის მეფე დავით . იმერეთის სამეფომ თავისი უფლებები მოხისზე საუკუნის შუა ხანებამდე შეინარჩუნა. საუკუნეში, იმერეთის სამეფოს დასუსტებასთან ერთად, ქართლის მეფემ და სვეტიცხოვლის მონასტერმა თანდათან დაიბრუნა დაკარგული ყმა-მამული ზემო ქართლში. 1660 წელს იმერეთის მეფე ალექსანდრე -სა და ქართლის კათალიკოს დომენტის შორის წარმოებული მოლაპარაკების საფუძველზე იმერეთის მეფეს კვლავ უნდა შეეწირა მოხისი სვეტიცხოვლისათვის და სამაგიეროდ კათალიკოსისაგან საუკეთესო ცხენი და ორმოცი თუმანი თეთრი მიეღო. საუკუნის მეორე ნახევრიდან და საუკუნეში მოხისი კვლავ საკათალიკოსო სოფელი იყო. სვეტიცხოველს მოხისში თავის მოურავი ჰყავდა. ამილახორთა სათავადოს ჩამოყალიბებასთან ერთად, მოხისის ყმა-მამულის ნაწილზე წილს იღებენ ამილახორებიც. 1766 წლისთვის მათ სოფლის ყმა-მამულის მერვედი ეკუთვნოდათ. გვიანდელი ფეოდალური ხანის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით მოხისი ზემო ქართლის სადროშოში შედიოდა, რომელსაც ამილახორები სარდლობდნენ. სოფლიდან თოფით, ფარ-ხმლითა და მშვილდ-ისრით შეიარაღებული 50 მოლაშქრე გამოდიოდა. მოხისელი მოლაშქრეთაგან ორი მესამედი მხედარი იყო. ეს სოფლის ეკონომიკურ სიმძლავრეზე მეტყველებს. გვიანდელ ფეოდალურ ხანაში საქართველოში გავრცელებული იყო სპეციალური საწყაო - „მოხისული კოდი“. 1785 წლის 16 აპრილს მოხისთან ქართველთა და რუსთა გაერთიანებულმა ლაშქარმა სასტიკად დაამარცხა სოფელ ფხვენისიდან უკუგდებული თურქ-ლეკთა მოთარეშე რაზმები.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1296 ადამიანი.

ფოტოგალერეა
მუხილეთი

მუხილეთი — სოფელი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ქარელის მუნიციპალიტეტში (ზღუდერის თემი). მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე აბუხალოსღელეს (ძამის აუზი) ნაპირას. ზღვის დონიდან 1180 მეტრი. ქარელიდან 32 კილომეტრი.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.
ნაბაკევი (თიღვის მუნიციპალიტეტი)

ნაბაკევი (ადრე წირეთი) — სოფელი თიღვის მუნიციპალიტეტში, თიღვის თემში.

მდებარეობს მდინარე შუა ფრონის (დასავლეთის ფრონის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 800 მეტრი, ყორნისიდან 1 კილომეტრი.

1991 წლამდე შედიოდა ზნაურის რაიონის შემადგენლობაში. ამჟამად ოკუპირებულია რუსეთის მიერ.

დემოგრაფია
1989 წლის მოსახლეობის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 143 ადამიანი, ქართველები შეადგენდნენ 80 %-ს (114 ადამიანი), ოსები — 20 %-ს (29 ადამიანი). 90-იან წლებში, რეგიონში არსებული კონფლიქტის გამო სოფელი დაიცალა ქართული მოსახლებისგან. ე. წ. სამხრეთ ოსეთის ხელისუფლების მიერ ორგანიზებული მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, 2015 წელს სოფელში ცხოვრობდა 45 ადამიანი.
ცედანის სამების ეკლესია

ცედანის სამების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცედანის ჩრდილო-დასავლეთით, სასაფლაოზე. აგებულია საუკუნის ბოლოს, სამრეკლო - 1910 წელს.

ეკლესია დარბაზულია (10,36,7 მ.), ნაგებია აგურითა და ნატეხი ქვით, კამარა და კონქი ხისა იყო. შესასვლელი სამხრეთით და დასავლეთითაა. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია. სარკმლის გვერდზე თითო ნახევარწრიული თაღოვანი ნიშია. შემაღლებული საკურთხევლის ბაქანს არდაბაგი ეკვრის. თითო თაღოვანი სარკმელია სამხრეთით და ჩრდილოეთით. დასავლეთით ხის პატრონიკე იყო (შემორჩენილია ფრაგმენტები). იგი პატარა კარით უკავშირდებოდა სამრეკლოს. ეკლესია შიგნით და გარეთ შელესილია.

ამჟამად ეკლესიას ხის კონსტრუქციის ორფერდა სახურავი აქვს. სამრეკლო ეკლესიაზე დასავლეთიდანაა მიშენებული, ნაგებია აგურით. იგი ორსართულიანი კვადრატული ნაგებობაა. დგას ოთხკუთხა მძლავრ კვადრატულ ბოძზე. ბოძები ერთმანეთთან დაკავშირებულია ნახევარწრიული თაღებით. სვეტისთავები ნაწყობია აგურით. სამ მხარეს გახსნილი პირველი სართული კარიბჭეა, რომელიც გადახურულია დამრეცი კამარით. მეორე სართული სამი მხრიდან ორ იარუსად შეწყვილებული თაღებით გახსნილი ფანჩატურია. ფასადებს იარუსებს შორის საფეხურიანი სარტყელი გასდევს. პირველ სართულს აგურის ლავგარდანი აქვს. ორფერდა სახურავს ლითონის ჯვარი ადგას. კარიბჭის სამხრეთ - დასავლეთ სვეტის სამხრეთ მხარეზე აგურის რელიეფური ჯვარია გამოსახული, ხოლო პირველი იარუსის თაღებს შორის აგურის წყობით გამოყვანილია სამრეკლოს აშენების თარიღი.
ეკლესია ბერისა

ეკლესია ბერისა - არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბრილის განაპირა უბანში, ჩრდილოეთით, სასაფლაოზე. ეკლესია დარბაზულია (7,85,6 მეტრი), ნაგებია დიდი ზომის კირქვით. ეკლესია დანგრეულია - შემორჩენილია 0,8 მეტრის სიმაღლის კედლები და ნახევარწრიული აფსიდის ჩრდილოეთის გვერდი მხართან ერთად. შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთით ჰქონია.
სომხების საყდარი

სომხების საყდარი - არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბრილის ჩრდილო-დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე, დიდი წიფლის ღელის მარცხენა ნაპირზე, ტყეში. ეკლესია დარბაზულია (6,64,6 მეტრი), ნაგებია სხვადასხვა ზომის კირქვითა და ბაზალტის ქვით. დანგრეულია - შემორჩენილია 3 მეტრ სიმაღლეზე საკურთხევლის და დარბაზის კედლების მცირე ნაწილი. შესასვლელი სამხრეთით ჰქონია. აფსიდა ნახევარწრიულია. ეკლესიის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხესთან შემორჩენილი კედლის ნაწილი აღმოსავლეთით მდებარე ბაქნის საყრდენ კედელს წარმოადგენს.
ქვაბთაკერის წმინდა ნინოს ეკლესია

ქვაბთაკერის წმინდა ნინოს ეკლესია - არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბრილის დასავლეთ ნაწილში, ქვაბთაკერის ღელის ნაპირას. დასავლეთ კედელში ჩატანებული ცხრასტრიქონიანი მხედრული სამშენებლო წარწერის თანახმად, აშენებულია ერეკლე მეფობაში (1688-1703 წწ.) დიასამიძის მიერ. ეკლესია დარბაზულია (8,35,6 მეტრი), ნაგებია ქვიშაქვის კვადრებით და აგურით. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია სახურავი, სამხრეთ კედელი მთლიანად და ჩრდილოეთ კედლის ზედა ნაწილი, ამოცვენილია საპირე ქვები. ეკლესია 0,5 მეტრის სიმაღლეზე მიწით არის ამოვსებული, დარბაზში ხე იყო ამოსული. კონქი და ორივე სარკმლის თაღები შეკეთების დროს აგურით ამოუყვანიათ. ეკლესიას 2 შესასვლელი აქვს, სამხრეთით და დასავლეთით. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია, რომლის გვერდზე მაღალი თაღოვანი ნიშებია. ასეთივე სარკმელია დასავლეთ კედლის ზედა ნაწილში. დასავლეთ შესასვლელს ორი თლილი ქვისგან შედგენილი ოდნავ შეისრული თაღი აქვს.
ბრილის წმინდა გიორგის ეკლესია

ბრილის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბრილის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 2 კილომეტრზე, სურამი-ბრილის გზის მარჯვენა მხარეს, მუხნარში. ნაგებია არაწესიერი ფორმის ქვიშაქვით. დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთ კედლის 2,5 მეტრი სიგრძის მონაკვეთი.

ძეგლი უნახავს გიორგი ბოჭორიძეს, რომელიც მას კვერისის წმინდა გიორგის ეკლესიას უწოდებს და დასძენს:
ბრილის ღვთისმშობლის ეკლესია

ბრილის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბრილის ჩრდილოეთით 2 კილომეტრში, დიდი წიფლისა და ნამყენების ღელეების მაღალ წყალგამყოფ სერზე, ციხის დანგრეული გალავნის აღმოსავლეთ კიდეში.

ეკლესია სტილისტური ნიშნებით თარიღდება – საუკუნით. ეკლესია დაზიანებულია: დანგრეულია კამარა, კონქისა და ჩრდილოეთ კედლის ნაწილი, სამხრეთ კედელი აფსიდის მხართან, ამოცვენილია საპირე ქვების დიდი ნაწილი. შესასვლელი დასავლეთიდანაა (შემორჩენილია არქიტრავის ბუდეები). ეკლესია დარბაზულია (6,25 მეტრი), ნაგებია კარგად გათლილი ქვიშაქვის კვადრებით, ჰორიზონტალური ნაკერების სწორხაზოვნება მკაცრადაა დაცული. ეკლესიის აფსიდის ნაწილი გალავნის სწორკუთხა შვერილზეა აგებული, ხოლო დასავლეთის მონაკვეთი, რომელიც გალავნის შიგნითაა მოქცეული, ქვიშაქვის ერთსაფეხურიან ცოკოლზე დგას. ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდანაა. ოდნავ ნალისებრი აფსიდის ღერძზე გაჭრილია დაბალი თაღის გადახურული სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს თითო მცირე სწორკუთხა ნიშია. ჩრდილოეთით შემორჩენილია საკურთხევლის კონქის თაღის თაროთი და შეწყვილებული ლილვით შედგენილი იმპოსტი. თითო თაღოვანი სარკმელი სამხრეთის და დასავლეთის კედლებშია. დარბაზის გრძივი კედლები ორსაფეხურიანი პილასტრებით გაყოფილია ორ ნაწილად. შემორჩენილია სამხრეთის პილასტრი და თაროთი და ორი შეწყვილებული ლილვით შედგენილი იმპოსტი. თითო თაღოვანი სარკმელი სამხრეთის და დასავლეთის კედლებშია. დარბაზის გრძივი კედლები ორსაფეხურიანი პილასტრებით გაყოფილია ორ ნაწილად. შემორჩენილია სამხრეთის პილასტრი და თაროთი და ორი შეწყვილებული ლილვით შედგენილი იმპოსტი. გრძივი კედლების ნაწილებიდან დასავლეთისა ორნახევარჯერ მეტია აღმოსავლეთისაზე და შემოფარგლულია კედლის დეკორატიული თაღით, რომელიც დაყრდნობილია პროფილირებულ კრონშტეინებზე. დარბაზის დასავლეთ კედლის შეკიდული საბჯენი თაღი ასეთივე კრონშტეინებს ეყრდნობა.

ეკლესიის სამხრეთის ფასადზე გრეხილი ლილვით მოჩარჩოებული თაღოვანი სარკმელია. შესასვლელი თაღოვან შეღრმავებაშია. მისი მოჩუქურთმებული საპირის მხოლოდ ნაწილია შემორჩენილი. ეკლესიის შესავლელთან აღმოჩენილ იქნა ქვიშაქვის ფრაგმენტი ასომთავრული წარწერით, რომელიც პალეოგრაფიული ნიშნებით - საუკუნით თარიღდება. ფრაგმენტი ინახება ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.
ბრილის ფერისცვალების ეკლესია

ბრილის ფერისცვალების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბრილის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სასაფლაოზე. სტილისტური ნიშნებით თარიღდება საუკუნით. გვიანდელ ფეოდალურ ხანაში ეკლესია გადაუკეთებიათ და მისთვის სამხრეთიდან კარიბჭე მიუშენებიათ. ეკლესია დარბაზულია (8,75,5 მეტრი), პირველი სამშენებლო ფენა ნაგებია კირქვით და ბაზალტის ქვით, ხოლო მეორე (კამარა, კონქი, კარ-სარკმლის წირთხლები და თაღები) - კვადრატული აგურით. შესასვლელი ორი აქვს; დასავლეთისა შიგნიდან სწორკუთხაა, გარედან გადახურულია შეისრული თაღით, სამხრეთის ფართო და თაღიანი შესასვლელი კარიბჭეში გადის. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია. თითო ფართო თაღიანი სარკმელია დანარჩენ სამ კედელშიც. აფსიდის ჩრდილოეთის მხართან და სარკმლის გვერდებზე თითო თაღოვანი ნიშია. საკურთხეველი დარბაზისაგან გამოყოფილია აფსიდის ფართო მხრებზე დაყრდნობილი შეისრული სატრიუმფო თაღით. თაღის ქუსლებთან თაროსა და შეღრმავებული სიბრტყისაგან შედგენილი ბაზალტის იმპოსტებია. დარბაზის შეისრული კამარის საბჯენი თაღი თაროს, ლილვისა და დახრილი სიბრტყისაგან შედგენილი ბაზალტის კრონშტეინებზეა დაყრდნობილი. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესიის დასავლეთ კედელზე და საკურთხეველში ნალესობის ქვეშ შემორჩენილია ძლიერ დაზიანებული მოხატულობის ფრაგმენტები, რომელიც საუკუნით თარიღდება. საკურთხევლის მხატვრობა სამ რეგისტრადაა დაყოფილი. კონქის კომპოზიცია დაღუპულია. მის ქვემოთ შემორჩენილი ორი რეგისტრიდან ზედა შედარებით ვიწროა. მეორე რეგისტრში ერთმწკრივად განლაგებულია ექვსფრთედები. შემდეგ რეგისტრში ეკლესიის მამათა ფრონტალური ფიგურებია. თითოეულ მათგანს ერთ ხელში წიგნი უჭირავს, მეორე ხელით აკურთხებს (ხელი ზოგს გვერდზე აქვს გაწვდილი, ზოგს მკერდთან მიტანილი). ზოგიერთი მამის სამოსი ჭადრაკისებრი ორნამენტითაა შემკული. არის ჰამატებში ჩასმული ჯვრებიც. წმინდა მამათა ფიგურები შედარებით მცირე ზომისაა და მოჩარჩოებულია თაღნარით. ფიგურებს ახლავს ასომთავრული წარწერები, რომლებიც ძლიერ დაზიანებულია. წმინდანთა სახეებზე გაირჩევა ყავისფერი ჩრდილები, წვრილი მონაცრისფერო-თეთრი და ყავისფერი ხაზებით დამუშავებული წვერი და თმა. მხატვრობა დასრულებულია სქემატური ყვავილოვანი ორნამენტით. კარიბჭე (3,94 მეტრი) სამი მხრიდან გახსნილი იყო ფართო ნახევარწრიული თაღებით, რომელთაგან ორი ამოშენებულია. კარიბჭეს სამხრეთით სწორკუთხა შესასვლელი აქვს. იგი გადახურულია აგურით ნაწყობი ვარსკვლავა კამარით. კარიბჭის სამხრეთ ფასადზე ფრონტონის წყობაში ჩასმულია ეკლესიის ძველი კანკელის სტილიზებული მცენარეული ორნამენტით მოჩარჩოებული ქვიშაქვის დაზიანებული ფილა, რომელიც სტილისტური ნიშნებით საუკუნის ნახევრით თარიღდება.. ფილაზე ფერისცვალების რელიეფური კომპოზიციაა წარმოდგენილი. შუაში გამოსახულია ქრისტე ჯვრული შარავანდედით, მისგან მარცხნივ მოსეა, მარჯვნივ კი - ილია. ორივე ქრისტესკენაა გადახრილი. ილიას და ქრისტეს შორის რთულ მოძრაობაში გამოსახულია ერთ-ერთი მოციქულთაგანი. ფილის თავისუფალ არეზე შემორჩენილია ამოკაწრული ასომთავრული წარწერები (დაზიანებულია) და საღებავით შესრულებული ასომთავრული წარწერის ფრაგმენტები. ეკლესიისა და კარიბჭის ფასადები დასრულებულია აგურის ლავგარდნით. შენობას კრამიტის ორფერდა სახურავი აქვს.

ეკლესია მოქმედია 2009 წლის 25 ივნისიდან. წინამძღვარია მამა პიმენი (ჯეგაძე).
სომხური დრამი

დრამი (სომხ.: ; ნიშანი: .; კოდი: ) — სომხეთის ეროვნული ვალუტა. ერთ დრამში არის 100 ლუმა (სომხ.: ). სიტყვა დრამი ქართულად ნიშნავს "ფულს" და წარმოშობით ბერძნულ დრაჰმას ენათესავება. სომხეთის კანონმდებლობით სომხეთის ცენტრალურ ბანკს ეროვნული ვალუტის გამოშვების ექსკლუზიური უფლება აქვს.

ბანკნოტები
ბანკნოტების პირველი სერია გამოვიდა 1993 წლის ნოემბერში, რომლებიც 2005 წელს ამოიღეს ბრუნვიდან. მეორე სერია გამოუშვეს 1998 წელს, რომლებიც დღემდეა მიმოქცევაში.

პირველი სერია (1993-1995)
1993 წლის 22 ნოემბერს, 10, 25, 50, 100, 200 და 500 დრამის ბანკნოტები გამოუშვეს. 1000 და 5000 დრამიანი ბანკნოტები მოგვიანებით გამოუშვეს.

მეორე სერია (1998-დღემდე)
500 დრამიანი ბანკნოტები ბრუნვაში იშვიათად ხვდება. მათ ნაცვლად 500 დრამიანი ხურდაა გამოშვებული.

სომხეთის გაქრისტიანების 1700 წლის აღსანიშნავადდ 50 000 დრამიანი გამოუშვეს 2001 წლის 4 ივნისს.
გაბრიელ გიურჯიანი

გაბრიელ მიქაელის ძე გიურჯიანი (დ. 24 აპრილი [ ძვ. სტ. 12 აპრილი], 1892, ართვინი, ახლანდელი თურქეთი — გ. 13 აგვისტო, 1987) — სომეხი ფერმწერი. სომხეთის სსრ სახალხო მხატვარი (1945). სახვითი ხელოვნების მუშაკთა საზოგადოებისა და რევოლუციური რუსეთის მხატვართა ასოციაციის სომხეთის ფილიალის ერთ-ერთი დამაარსებელი. სსრკ-ში პირველი მოძრავი სამხატვრო სახელოსნოს ორგანიზატორი (1939). სომხეთის მხატვართა კავშირის თავმჯდომარე (1951–1959), პედაგოგი (1947იდან პროფესორი).

ბიოგრაფია
დაამთავრა პენზის უმაღლესი სამხატვრო-პედაგოგიური სახელოსნო (1920). 1922 წლიდან მუაობს სომხეთში. ნამუშევრები: „ხიდი მდინარე რაზდანზე“ (1923), „შირაქის არხი“ (1926), „მდინარე აზატი გარნის ხეობაში“ (1954, ყველა სომხეთის სურათების გალლერეა, ერევანი). დაჯილდოებულია ლენინის ორდენით, შრომის წითელი დროშის ორდენითა და მედლებით.
ვედსტენის ციხესიმაგრე

ვედსტენის ციხესიმაგრე — შვედეთში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ციხესიმაგრე, რომელიც ვეტერნის ტბასთან 1545 წელს აიგო გუსტავ ვაზას ბრძანებით სტოკჰოლმის დანიელთა მოსალოდნელი შემოსვებისგან დასაცავად.

1552 წელს სიმაგრის საქორწილო დარბაზში მეფემ კატარინა სტენბოკთან ქორწილი გადაიხადა. საუკუნის მეორე ნახევარში ციხესიმაგრეში ბინა დაიდო მეფის გონებრივად არასრულფასოვამნა ვაჟმა მაგნუსმა, რომელიც იქვემდებარე ვედსტენის სააბატოშია დაკრძალული.

ვედსტენის ციხესიმაგრის შემადგენლობაში წინათ სამი ქვისგან ნაგები საცხოვრებელი შენობა შედიოდა, ფართო კედლებით, თხრილითა და ოთხი გოდოლით. 1620 წლიდან, მართალია, სიმაგრის შენობები არ გადაუკეთებიათ, მაგრამ, საფორტიფიკაციო ნაგებობები მოაცილეს. 161716 წელს სიმაგრემ სამეფო რეზიდენციის სტატუსი დაკარგა და ხორბლის საწყობად გადაკეთდა.

 საუკუნეში სიმაგრეში სარესტავრაციო სამუშაოები ჩატარდა.
არმავირის პროვინცია

არმავირი — სომხეთის პროვინცია (მარზი). მისი დედაქალაქია არმავირი. მდებარეობს არარატის დაბლობზე, ქვეყნის დასავლეთით, არარატისა და არაგაწის მთებს შორის. არმავირის მარზში მდებარეობს ქალაქი ეჩმიაძინი, სადაც განლაგებულია სომხეთის სამოციქულო ეკლესიის ცენტრი და სრულიად სომხეთის კათოლიკოსის რეზიდენციაა.

არმავირს ესაზღვრება შემდეგი მარზები:

არაგაწოტნი - ჩრდილოეთიდან
არარატი - სამხრეთ-აღმოსავლეთით