iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ზემო ამირნის კოშკი

ზემო ამირნის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ზემო ამირნის აღმოსავლეთ განაპირას, მთის ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. კოშკის ზედა ნაწილი მონგრეულია, შემორჩენილია მისი მხოლოდ სამი სართული და მეოთხე სართულის მცირე ნაწილი. კოშკი ზურგიანია, ნაგებია ნატეხი ქვით. გარეთა კუთხეების წყობაში მოზრდილი ქვებია გამოყენებული. შემოსასვლელი სწორ კედელში მეორე სართულის დონეზეა, ჩრდილოეთით. კარის ქვეშ პირველი სართულის სწორკუთხა სარკმელია, მას საფეხურებიანი ძირი აქვს. მეორე სართულის გრძივ კედლებში თითო სწორკუთხა სარკმელია. მესამე სართულის კედლები ყრუა. მეოთხე სართულის სწორ კედელში შემორჩენილია აივანზე გასასვლელი კარის კვალი. კოშკის სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა, შემორჩენილია კოჭების ბუდეები. სართულები ერთმანეთს ხის კიბით უკავშირდებოდა.
მაღაროსკარის პირველი ეკლესია

მაღაროსკარის პირველი ეკლესია — არქეოლოგიური და არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მაღაროსკარიდან ჩრდილოეთით, 4 კილომეტრზე, მდინარე ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირას, ნასოფლარი კართანასთან, მთის თხემზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს. 1974 წელს გაითხარა ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვით. კონსტრუქციულ ნაწილებში შირიმის თლილი ქვებიცაა გამოყენებული. გრძივი კედლებისა და დასავლეთი კედლის დიდი ნაწილი დანგრეულია, ჩაქცეულია კამარა. გარედან სამხრეთი, დასავლეთი და ჩრდილოეთი კედლების მნიშვნელოვან ნაწილს მიწაყრილი ფარავს. შესასვლელი სამხრეთიდან და დასავლეთიდანაა. ორივე კარი გარედან ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული. შიგნით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გარეთკენ მკვეთრად შევიწროვებული თაღოვანი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო ნიშია. ჩრდილოეთის ნიში გადახურულია ერთმანეთზე მიყრდნობილი ორი ქვის ფილით. სამხრეთის ნიში სწორკუთხაა, საკმაოდ ღრმაა და გეგმით ტეხილის ფორმა აქვს. საკურთხევლის ბაქანი ერთი საფხეურით ამაღლებულია. საკურთხეველში შემორჩენილია ფიქლის ფილებით მოგებული და კირხსნარით მოსწორებული იატაკის ფრაგმენტები. საკურთხევლის შუაში შირიმის ბლოკებით ნაგები ტრაპეზის მცირე ნაწილია. შირიმით ნაწყობი კანკელისგან საფუძველიღაა შემორჩენილი. სატრიუმფო თაღი, რომლის უმეტესი ნაწილი შირიმის ქვითაა ნაწყობი, ეყრდნობა შირიმის პროფილირებულ იმპოსტებს. გრძივ კედლებზე ორ-ორი ორსაფეხურიანი პილასტრია. პილასტრების წინა საფეხურზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღებით დარბაზის კამარა სამ ტოლ ნაწილად იყოფოდა. პილასტრებს შორის თითო ნახევარწრიული ყრუ თაღია გამოყვანილი, რომელთა იმპოსტების პროფილს თარო და ცერად ჩამოკვეთილი სიბრტყე შეადგენს. ეკლესიის შემორჩენილი კედლები შიგნით და გარეთ შელესილია.

ეკლესიას სამხრეთიდან მინაშენი ეკვროდა, რომლისგანაც მხოლოდ კვალია შემორჩენილი.
კაიშაურნის სამლოცველო

კაიშაურნის სამლოცველო, მხედართა ხატი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კაიშაურნიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 1 კილომეტრზე, მაღალი, ფრიალო კლდის კიდეზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. სამლოცველო გეგმით თითქმის კვადრატულია (3,3 2,9 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით. წყობა ირეგულარულია. შესასვლელი ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. იგი ორივე მხრიდან ბრტყლადაა გადახურული. აღმოსავლეთით სწორ კედელში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი, რომელსაც საფეხუროვანი ძირი აქვს. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, ტრაპეზია მიშენებული. ინტერიერი გადახურულია სხმული, ფერდებგაბრტყელებული კამარით. ფასადები სადაა. კედლები დასრულებულია ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. შენობა ფიქლითაა გადახურული. მსხვილი ქვით ნაშენი გალავნიდან მხოლოდ ნაშთია შემორჩენილი.
მაღაროსკარის მეორე ეკლესია

მაღაროსკარის მეორე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მაღაროსკარის ჩრდილოეთით, 4 კილომეტრზე, მდინარე ფშავის არაგვის მარცხენა ნაპირზე, ნასოფლარ კართანის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ძეგლი 1986 წელს გაითხარა ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

ეკლესია ნაგებია ნატეხი ქვით. შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 0,5–0.7 მეტრს არ აღემატება. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. იატაკი თიხატკეპნილია. საკურთხევლის ბაქანი ეკლესიის იატაკის მიმართ 0,2 მეტრითაა შემაღლებული. ბაქანზე წინიდან მიდგმულია ნატეხი ქვით ნაგები კუბური ფორმის კვარცხლბეკი, რომელიც როგორც ჩანს, ჯვრისთვის იყო განკუთვნილი.
კაჭრეთის ღვთისმშობლის ეკლესია

კაჭრეთის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ კაჭრეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 1 კილომეტრზე. განეკუთვნება საუკუნის დასაწყისს.

ეკლესია დარბაზულია (11,5 7,8 მეტრზე). ნაგებია საშუალო ზომის რიყის ქვითა და აგურით. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა, აგურთაა გამოყვანილი კარ-სარკმელთა ღიობები, გარეთა კუთხეები და ლავგარდანი. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია, გარედან კედლების ზედაპირი გასწორებულია ბათქაშით. დაზიანებულია: სახურავზე ალაგ-ალაგ აყრილია საფარი, მონგრეულია სამხრეთ-დასავლეთი და ჩრდილო-დასავლეთის კუთხეების ზედა ნახევარი და ლავგარდინის ნაწილი, ფასადებზე აქა-იქ ამოცვენილია საპირე ქვები.

შესასლელი ორია: დასავლეთიდან და სამხრეთიდან; ორივე კარი აგურით ნაწყობი მშვილდისებრი თაღითაა გადახურული. ეკლესია უაფსიდოა. აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორი კედლით. ორივე მხრიდან მშვილდისებრთაროვანი სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სამი სარკმელია გაჭრილი ჩრდილოეთით. ხოლო ორი სამხრეთით. სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში ორი განიერი, მშვილდისებრი თაღის დასრულებული და ორი პატარა სწორკუთხა ნიშაა მოწყობილი. ორი სწორკუთხა ნიშაა ჩრდილოეთ კედელშიც. დარბაზი გადახურულია ხის კამარით. იატაკი კვადრატული აგურითაა მოგებული.

გარედან შენობის ოთხივე კუთხეს აგურით ნაწყობი, დეკორატიულად გაფორმებული პილასტრი ასდევს, რომელიც საფეხუროვანი კაპიტალითაა დასრულებული. განივი ფასადები ერთიანია, ხოლო გრძივები, საფეხურით შეღრმავებული ორ-ორი სწორკუთხა არითაა დანაწევრებული. აღმოსავლეთ ფასადზე საკურთხევლის სარკმელს აგურით ნაწყობი სადა საპირე ევლება, რომლის თაღი დასრულებულია შვერილი სათაურით, მოკლე ჰორიზონტარული გადანაკეცებით ქუსლებთან. სარკმლის ზემოთ, ფრონტონის არეში, აგურით ნაწყობი ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა (ქვედა მკლავი ჩამონგრეულია). დასავლეთ ფასადზე შესასვლელი რელიეფურ სადა საპირეშია ჩასმული. ფასადზე, ფრონტონის წვერში გამოსახულია პოსტამენტზე დაყრდნობილ რელიეფური ჯვარი. კედლები დასრულებულია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნით.

ეკლესია გადახურულია თუნუქით.
მაღაროსკარის კოშკი

მაღაროსკარის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მაღაროსკარის ჩრდილოეთით, 5 კილომეტრზე, მდინარე ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირას, ნასოფლარ კართანასთან. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. კოშკი გეგმით სწორკუთხაა, აგებულია კლდოვან კონცხზე. ნაგება ნატეხი ქვითა და შირიმით, მტკიცე დუღაბზე. ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილია ორი სართულის სიმაღლეზე. პირველი სართული 1-1,5 მეტრზე ნანგრევებითაა ამოვსებული. სართულის აღმოსავლეთ კედელში კარის ღიობის კვალი ჩანს სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში თითო ვიწრო სწორკუთხა სარკმელია. მეორე სართულის დასავლეთით ორი, ხოლო სამხრეთით ერთი სწორკუთხა სარკმელი აქვს.
კაიშაურნის ღვთისმშობლის ეკლესია

კაიშაურნის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კაიშაურნის სასაფლაოზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (9,3 4,3 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით. ერთადერთი სწორკუთხა შესასვლელი ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. სწორკუთხა საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში შიგნითკენ გაფართოებული თაღოვანი სარკმელია. სარკმლის წინ და საკურთხევლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში თითო სწორკუთხა ქვა დგას. ჩრდილო და სამხრეთ კედლებში (იატაკიდან დაახლოებით 2 მეტრის სიმაღლეზე) ერთმანეთის მოპირდაპირედ მცირე ზომის ქვის თითო თაროა მოწყობილი. დარბაზის ჩრდილო და დასავლეთ კედლებში თითო სარკმელია. ჩრდილო სარკმელი სწორკუთხაა, დასავლეთისა - თაღოვანი. დასავლეთ სარკმლის თავზე პატარა სწორკუთხა ღიობია (გვიანდელია) მოწყობილი. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ფასადები სადაა. სახურავის კეხის აღმოსავლეთ კიდეში ეკლესიის ქვის პატარა მოდელი დგას, დასავლეთით - საუკუნის სამრეკლო - ქვის ოთხ სვეტზე დაყრდნობილი თაღებით შექმნილი და პირამიდული სახურავით დასრულებული ფანჩატური. სამრეკლოს სვეტების აღმოსავლეთ წყვილი ეკლესიის დასავლეთ კედელზეა დაყრდნობილი, დასავლეთ წყვილი კი ქვის ორ კონსოლს ეყრდნობა. სამრეკლოს თლილს ქვის ლავგარდანი აქვს. ეკლესია გადახურული იყო ღარიანი კრამიტით.
მაღაროსკარის სამაროვანი

მაღაროსკარის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მაღაროსკარის ჩრდილოეთით, 4 კილომეტრზე, მდინარე ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირას, ნასოფლარ კართანის ტერიტორიაზე, შემაღლებულ ადგილზე. 1974 და 1983-1985 წლებში ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ აქ გათხარა 154 ქვის სამარხი და 4 აკლდამა. ძეგლი განეკუთვნება - საუკუნეებს.

აკლდამები კოლექტიურია, ქვისსამარხები — ინდივიდუალური, არის კოლექტიურიც. მიცვალებულები დაკრძალულია ძირითადად ქრისტიანული წესით. ვხვდებით დაკრძალვის წინაქრისტიანულ წესის გადმონაშთებსაც. სამარხთა მნიშვნელოვანი ნაწილი გაძარცვულია. სამაროვანზე მოპოვებული მასალა: ვერცხლის და ბრინჯაოს ბეჭდები, ბრინჯაოს სამაჯურები, მშვილდსაკინძები, ქამარი, აბზინდები, მინის ბეჭდები, მინის და სარდიონის მძივები და სხვა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
კუდოს წმინდა გიორგის ეკლესია

კუდოს წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე, კუდოს მთაზე, კანატიის ნასოფლარის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს. ეკლესია, რომელსაც სამმხრივი გარშემოსავლელი ჰქონია (11,7 11,3 მეტრი), ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. გარეთა კუთხეებში, კონსტრუქციულ ნაწილებში და კარ-სარკმლების წირთხლების წყობაში გამოყენებულია შირიმის კარგად გათლილი ქვები. ძლიერ დაზიანებულია: ჩაქცეულია კამარა და კონქი, დანგრეულია კედლების ზედა ნაწილები, თითქმის მთლიანადაა დანგრეული გარშემოსასვლელი. თაღოვანი შესასვლელები სამხრეთიდან, დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან აქვს. აღმოსავლეთით შებრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდია, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშია. აფსიდის კუთხეები თაროსა და დახრილი სიბრტყისგან შედგენილი მარტივი იმპოსტებითაა დასრულებული. დარბაზის გრძივ კედლებზე შირიმით ნაგები თითო ერთსაფეხურიანი პილასტრია, რომლებიც შირიმის მარტივი პროფილის კონსოლებს ეყრდნობა. ჩრდილო პილასტრზე შემორჩენილია საბჯენი თაღის წყობის მცირე ნაწილი. ეკლესიის ფასადები შელესილი ყოფილა. აღმოსავლეთის ფასადზე სარკმლის ღიობი გამოყვანილია შირიმის ქვებით. სარკმლის თავზე შირიმის ფილაზე ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა, მას ჰორიზონტალურგადანაკეცებიანი ნახევარწრიული თაღი აგვირგვინებს.
სალაღოსწვერის ეკლესია

სალაღოსწვერის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მაღაროსკარიდან დასავლეთით, 3 კილომეტრზე. სალაღოსწვერის მთაზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვითა და შირიმის კვადრებით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 1-1,3 მეტრს აღწევს. აღმოსავლეთით ძლიერ შებრტყელებული ნალისებრი აფსიდია, რომლის ღერძზე გაჭრილი სარკმლის ქვედა ნახევარია შემორჩენილი. სარკმლის ქვემოთ მოწყობილია ქვის თარო. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია შირიმის კვადრებით ნაგები განიერი მხრებით. დარბაზის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში, აფსიდთან ახლოს, თითო ნიშია.
კანატიის ჭალის ეკლესია

კანატიის ჭალის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კანატიასთან ახლოს, გუდამაყრის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირას, ჭალაში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ნაგებია ნატეხი ქვით. კედლების (სისქე 1 მეტრი) უმეტესი ნაწილი დანგრეულია. ეკლესიას შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით შემორჩენილია შებრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდის ღერძზე გაჭრილი სარკმლის მხოლოდ ქვედა ნაწილი. ნანგრევებში შერეულია ლავგარდნის ქვები და გადახურვის ფიქლები. ეკლესიის ირგვლივ შეიმჩნევა საძირკვლამდე გალავნის კვალი.
მაღაროსკარის წმინდა გიორგის ეკლესია

მაღაროსკარის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მაღაროსკარში. თარიღდება საუკუნის ნახევრით. 1984 წელს სპეციალური სამეცნიერო-სარესტავრაციო საწარმოო სახელოსნომ ძეგლზე ჩაატარა სარემონტო-სარესტავრაციო სამუშაოები.

ეკლესია „თავისუფალი ჯვრის“ ტიპის გუმბათოვანი ნაგებობაა, ნაგებია რიყის ქვით. გარეთა კუთხეებისა და გუმბათქვეშა თაღების წყობაში შედარებით მოზრდილი და უხეშად დამუშავებული რიყის ქვაა გამოყენებული. ფართო და თაღოვანი შესასვლელი დასავლეთის მკლავის ღერძზეა. აღმოსავლეთის მკლავი დასრულებულია შიგნით ნახევარწრიული, ხოლო გარედან ხუთწახნაგოვანი შვერილი აფსიდით, რომლის ღერძზე ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში ორი სწორკუთხა ნიშია, სამხრეთისაში — ერთი. საკურთხევლის ბაქანი ეკლესიის იატაკის მიმართ ერთი საფეხურითაა შემაღლებული და ნახევარწრიული ამბიონი ეკვრის. სამხრეთისა და ჩრდილოეთის მკლავებში თითო, საკმაოდ განიერი თაღოვანი სარკმელია. ჯვრის მკლავების გადაკვეთაზე გუმბათია დაყრდნობილი. გუმბათქვეშა კვადრატიდან გუმბათის ყელის წრიულ მოხაზულობაზე გადასვლა აფრების საშუალებით ხდება. ყელს ფუძის დონეზე შემოუყვება მკვეთრად შვერილი თარო. გუმბათის ყელში ასიმეტრიულადაა განლაგებული ხუთი ფართო და მაღალი თაღოვანი სარკმელი, დანარჩენ ოთხ წახნაგში თითო ყრუ სარკმელია.

ეკლესიის გარეთა ფორმები სავსებით შეესაბამება მის შიდა სტრუქტურას. გრძივი ფასადები ერთმანეთის მსგავსია. აღმოსავლეთით წახნაგოვან შვერილ აფსიდს დამოუკიდებელი გადახურვა აქვს. დასავლეთი, სამხრეთი და ჩრდილოეთი მკლავების წინ გეგმით კვადრატული და სამ მხარეს ნახევარწრიული თაღებით გახსნილი კარიბჭეა. თაღები დაყრდნობილია ორ კვადრატულ ბოძზე და ეკლესიის შესაბამისი კედლის პილასტრებზე. ეკლესიის კედლები და გუმბათის ყელი თაროსებრი ლავგარდნითაა დასრულებული. ცხრაწახნაგა გუმბათს პირამიდული სახურავი აქვს. გადახურულია თუნუქით.
მეზვრიანთკარის ნამოსახლარი

მეზვრიანთკარის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მეზვრიანთკარის სიახლოვეს, ჯვარმუხად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს. 1989 წელს გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

ნამოსახლარი შედგებოდა ორი სწორკუთხა სათავსისგან, რომელიც დაინგრა გზის მშენებლობის დროს. ნაგებობათა კედლები ნაშენი ყოფილა ალიზით. შემორჩენილი იყო მოსელილი იატაკი და ჭერის საყრდენი ბოძების ქვის ბალიშები. გამოვლინდა სასუფრე და სამეურნეო დანიშნულების თიხის ჭურჭლის ნატეხები, თიხის კვირისტავი, ბრინჯაოს სამაჯური და სხვა.

აღმოჩენილი მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
კამურთოს ნამოსახლარი

კამურთოს ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ლიკოქისხევის მარჯვნივ, ტყიან ფერდობზე, სოფელ კარწაულთას სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 1 კილომეტრზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ნამოსახლარი შედგება ერთმანეთისგან 5-10 მეტრით დაშორებული რამდენიმე ნასახლარი ორმოსგან, რომლებიც დაფარულია ტყითა და ბუჩქნარით.
მენესოს პირველი ეკლესია

მენესოს პირველი ეკლესია, დელფინის ხატი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მენესოს დასავლეთით, მდინარე ქსნისა და მთიულეთის არაგვის წყალგამყოფი ქედის თხემზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ძლიერ დაზიანებულია და მცენარეულობით იმდენადაა დაფარული, რომ მისი გეგმარების გარკვევა გასუფთავების გარეშე არ ხერხდება.

წრიული გალავნით შემოზღუდული ეზოს შუაში მოზრდილი დარბაზული ეკლესიის ნანგრევებია, რომელსაც სამხრეთით და ჩრდილოეთით სწორკუთხა მინაშენები აქვს.
კამურთოს ნამოსახლარი და სამაროვანი

კამურთოს ნამოსახლარი და სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ლიკოქისხევის მარჯვენა ნაპირზე, ტყიან ფერდობზე, სოფელ კარწაულთის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 1 კილომეტრზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. 1989 წელს გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). ნამოსახლარი შედგება ერთმანეთისგან 5-10 მეტრით დაშორებული რამდენიმე ნასახლარი ორმოსგან, რომლებიც დაფარულია ტყითა და ბუჩქნარით. სამაროვანზე გაიხსნა სამი ქვის სამარხი და ორი მიწისქვეშა აკლდამა. დაკრძალვის წესი ქრისტიანულია. სამარხები საოჯახოა. გამოვლინდა ბრინჯაოსა და ვერცხლის სასაფეთქლე რგოლები და სამაჯურები, ბრინჯაოს აბზინდიანი ტყავის ქამარი, მინისა და სარდიონის მძივები და სხვა. მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
აბულეთაურთ ციხე

აბულეთაურთ ციხე — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კისტანის სამხრეთით, წყალგამყოფ ქედზე, სამანქანო გზიდან 1,5 კილომეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ნაგებია ნატეხი ქვით. ციხეში შედის კოშკი, ციხე-სახლი და კედლებით შემოზღუდული შიდა ეზო. კოშკი (3,6 3,6 მეტრი) ხუთსართულიანია (სიმაღლე 14,5 მეტრი), სართულის შიდა ზომებია 2,5 2,3 მეტრი, ბოლოსი — 2,1 2,1 მეტრი. კოშკის ერთადერთი კარი აღმოსავლეთ კედელშია, მიწის დონიდან 3,3 მეტრ სიმაღლეზეა გაჭრილი. კარის წინ 1,1 მეტრი სიმაღლის ქვის სწორკუთხა ბაქანია, რომელსაც შესასვლელთან მისადგმელი ხის კიბე აკავშირებდა. სართული სამალავი იყო. , და — საცხოვრებელი. თითოეულ სართულს ჩრდილოეთით თითო სარკმელი აქვს, დანარჩენ კედლებში — თითო სათოფური. (სათავდაცვო) სართულის საფასადო მხარეს სალოდეების კონსოლებია შემორჩენილი. სართულშუა გადახურვა გამართულია ხის კოჭებზე. სართული ძლიერ შემაღლებული, წვერწაკვეთილი გუმბათოვანი კამარითაა გადახურული. გარედან სახურავი პირამიდული ფორმისაა, საფეხურებიანი. ციხე-სახლი სამსართულიანია. თითოეულ სართულზე თითო ოთახია. სართული (4,4 4 მეტრი, სიმაღლე 3 მეტრი) საქონლის სადგომია. თაღოვანი შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში თითო პატარა სწორკუთხა ნიშია. სართული საცხოვრებელია, სართულის ჩრდილოეთ კედელში თაღოვანი კარია, მის აღმოსავლეთით ვიწრო სათოფურია მოწყობილი. სართული სათავდაცვოა. სართულის ჩრდილოეთ კედელში სალოდე და ერთი სათოფურია, აღმოსავლეთ კედელში — ორი სათოფური. დასავლეთ კედელში ერთი სათოფური და ორი სარკმელი. სამხრეთ კედელი შუა ნაწილში გახსნილია. კედლის განაპირა ნაწილებზე შემორჩენილია ღიობების კვალი. კოშკსა და ციხე-სახლს შორის მოქცეულია ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან სწორი კედლით შემოზღუდული შიდა ეზო. ჩრდილოეთ კედლის მაქსიმალური სიმაღლეა 2,8 მეტრი. მის შუა ნაწილში თაღოვანი შესასვლელია. აღმოსავლეთ კიდესთან კი — ღრმა სწორკუთხა ნიში.
ავთანდილაანთ ციხე

ავთანდილაანთ ციხე — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კისტანის სამხრეთით, წყალგამყოფ ქედზე, სამანქანო გზიდან 2 კილომეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ნაგებია კლდის ქვით. შედგება ერთმანეთთან ახლოს მდგარი ორი სხვადასხვა ზომის ციხე სახლისგან, მ.შ მოზრდილს, ჩრდილო-აღმოსავლეთ კედლის მთელ სიგრძეზე გალავნით შემოზღუდული ეზო (12,3 7,3 მეტრი) ეკვრის. პირველი მოზრდილი ციხე-სახლი (7 6,4 მეტრი) სამსართულიანია (სიმაღლე 9 მეტრი), შესასვლელი პირველ სართულზე. ეზოდან (ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან) აქვს. კარი ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული, რომლის წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ კედელში კარის გარდა ერთი ნიშიცაა, მოპირდაპირე კედელში ერთი სათოფურია, სამხრეთ-აღმოსავლეთით და ჩრდილო-დასავლეთით — თითო სათოფური და ნიში. ეს სართული საქონლის სადგომი იყო. მეორე საცხოვრებელ სართულსაც შესასვლელი ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან აქვს. კარი მიწის დონიდან 3,3 მეტრ სიმაღლეზეა გაჭრილი და ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული. ჩრდილო-აღმოსავლეთ კედელში ორი სათოფურია, მოპირდაპირე მხარეს — სამი. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კედელში ერთი სათოფური და ერთი ნახევარწრიული თაღით გადახურული სარკმელია, ჩრდილო-დასავლეთ კედელში — სარკმელი და სათოფური. მესამე სართულზე, რომელიც სათავდაცვოა, ყოველ მხარეს წვერწაკვეთილი ისრული თაღით დასრულებული თითო მოზრდილი სარკმელია, რომელთა გვერდებზე თითო სათოფურია მოწყობილი. ციხე-სახლს ხის კოჭებზე გამართული სართულშუა გადახურვა და მიწურბანიანი სახურავი ჰქონია. ფასადზე, პირველი სართულის შესასვლელთან, მოზრდილ ქვაზე (70 15 სანტიმეტრი) ამოკვეთილია „გიორგ“. მეორე ციხე-სახლის (5,4 5,3 მეტრი, სიმაღლე 8,7 მეტრი) შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარის წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. მეორე სართულის შესასვლელიც ამავე მხარესაა გაჭრილი, მიწის დონიდან 2,85 მეტრზე. პირველი სართული საქონლის სადგომია. აქ დასავლეთ კედელში კარის გარდა ორი ნიში და ერთი სათოფურია, ხოლო სამხრეთისაში — ერთი ნიში. მეორე საცხოვრებელი სართულის კედელშ ორი სარკმელი და სათოფურია. მესამე (სათავდაცვო) სართულის ოთხივე კედლის შუაში ისრულთაღოვანი თითო სარკმელია. დასავლეთ სარკმელი მოგვიანებით ამოუშენებიათ და შიგ სათოფური მოუწყვიათ. ამ ციხე-სახლსაც ხის კოჭებზე მოწყობილი სართულშუა გადახურვა და მიწურბანიანი სახურავი ჰქონია. ჩრდილოეთის ფასადზე, პირველი სართულის სარკმლის საპირე ქვაზე ამოკვეთილია ხელის მტევანი, წრე და ჯვარი, ხოლო სამხრეთ სარკმლის საპირე ქვებზე ერთ მხარეს ოთხკუთხა ფარი და ხმალია გამოსახული, მეორე მხარეს — მამაკაცის სტილიზებული ფიგურა. მამაკაცს ცალ ხელში მრგვალი ფარი უკავია, მეორეში — ხმალი. გალავნის შემორჩენილი კედლების სიმაღლეა 3,5 მეტრი. მთავარი შესასვლელი ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთითაა. ამ მხარეს ორი ნიში და ორი სათოფურია. ჩრდილოეთ-დასავლეთ კედელში ორი სათოფური და ნახევარწრიული თაღის დასრულებული მეორე კარია, რომელსაც წირთხლებში საურდულე ხვრელები აქვს. ამავე კედელში ორი სათოფურია, ეზოს მხრიდან ცენტრში — ერთი პილასტრი. გალავნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კედლის ზედა ნაწილში დიდი (4,75 1,2 მეტრი) ოთხკუთხა ღიობია, რომლის გვერდებზე, შიგნით, თითო პატარა პილასტრია. ამავე კედელში სამი სათოფურია გაჭრილი.
კისტანის კოშკი

კისტანის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, პირიქითა ხევსურეთში, მდინარე არღუნის ხეობაში ნასოფლარ ლებაისკართან, სამანქანო გზიდან 300 მეტრზე.

განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. კოშკი გეგმით კვადრატულია (4,2 4,2 მეტრი), ხუთსართულიანი (სიმაღლე 15,5 მეტრი). ნაგებია ნატეხი ქვით. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა, სართულზე, მიწიდან 2,2 მეტრ სიმაღლეზე. კარი გადახურულია ნახევარწრიული თაღით. წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. სართული სამალავია, , და — საცხოვრებელი. მათ კედლებში ერთმაგი, ორმაგი და სამმაგი სათოფურებია (აღმოსავლეთის ფასადზე სათოფურების ხვრელები სამკუთხაა). და სართულებზე თითო სარკმელია აღმოსავლეთით. სართული სათავდაცვოა და ოთხივე მხარეს თითო სალოდე აქვს. სალოდეებს კედლებში სათოფე ხვრელებია დატანებული. სართული გუმბათოვანი კამარითაა გადახურული, რომელსაც ზედა ნაწილი წაკვეთილი აქვს. სხვა სართულების გადახურვა გამართულია ხის კოჭებზე. კოშკს საფეხურებიანი, პირამიდისებრი სახურავი ხურავს. ფასადებზე ქვის წყობა თანაბარია. ზოგან შელესილობის ფრაგმენტებია შემორჩენილი. აღმოსავლეთით, შესასვლელის ზღურბლის ქვაზე, ამოკვეთილია წრეში ჩასმული ტოლმკლავა ჯვარი, რომლის მკლავებს შორის წერტილებია. ჯვრის გვერდზე გამოსახულია მამაკაცი, მას ხელში ფარ-ხმალი უჭირავს. მამაკაცის მარცხნივაც ტოლმკლავა ჯვარია. სახურავის ქვეშ, შელესილ ზოლზე, მოწითალო საღებავით დახატულია ადამიანისა და ცხოველების გამოსახულებები.
ნახარელა ღვთისმშობლის ჯვარი

ნახარელა ღვთისმშობლის ჯვარი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კისტანის სამხრეთ-დასავლეთით. ხატის კომპლექსში შედის დარბაზი, საქვაბე, საზარე კოშკი და საჯარე. დარბაზი ფიქლის მშრალად ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარი სწორკუთხაა. დარბაზის შუაში კერაა მოწყობილი. კედლების გაყოლებაზე ქვის სკამებია. დარბაზის ჩრდილოეთის ნაწილი ნაწილობრივ მიწაშია შეჭრილი. გადახურულია თუნუქის ორფერდა სახურავით. საქვაბე დარბაზიდან დასავლეთით 50-60 მეტრზეა. ფიქლის მშრალად ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა. გადაკეთებულია. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა, პატარა სათავსის გავლით აქვს, რომელიც ფიქლითაა გადახურული. საქვაბის სამხრეთ კედელში სარკმელია გაჭრილი, დასავლეთ კედელში ოთხი თახჩაა. დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლის კუთხეში საცეცხლეა მოწყობილი. ორფერდა გადახურვა ჩაქცეულია. საზარე მდებარეობს დარბაზის დასავლეთით. იგი მშრალად ნაშენი, ოთხკუთხა კოშკისმაგვარი მასიური ნაგებობაა, გადახურულია ხუთსაფეხურიანი ოთხფერდა სახურავით. მსგავსი ნაგებობა დგას დარბაზის უკან, ჩრდილოეთით, 10-15 მეტრზე. საქვაბის აღმოსავლეთით, სამიოდე მეტრზე, მდებარეობს წაკვეთილი პირამიდის ფორმის პატარა მასიური ნაგებობა, რომელსაც დასავლეთით თახჩა აქვს დატანებული. საჯარე მშრალად ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა, მდებარეობს საქვაბის ჩრდილოეთით, 30-40 მეტრზე. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. გარედან, კარის გვერდით პატარა თახჩაა. სათავსში სამხრეთ კედლის გასწვრივ, ხის საკმაოდ განიერი საწოლია გამართული, ხოლო დასავლეთ კედელთან - ხის მორისგან გაკეთებული სკამი. ასეთივე სკამი ჩრდილოეთ კედლის გასწვრივაცაა. საჯარის დასავლეთ ნახევარში კერაა მოწყობილი. გადახურულია თუნუქის ცალფერდა სახურავით.
კისტანის ღვთისმშობლის ეკლესია

კისტანის ღვთისმშობლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ კისტანის სამხრეთით, ნასოფლარ ლებაისკარის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება საუკუნეს. ეკლესია „თავისუფალი ჯვრის“ ტიპისაა (7,1 5,2 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით და ფიქლით. წყობა ირეგულარულია. თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. შემორჩენილია ჩრდილო კედელი, აფსიდის ჩრდილო გვერდის ნაწილი და დანარჩენი კედლების მცირე ნაწილები (სიმაღლე 1-1,3 მეტრი). ეკლესიის გუმბათქვეშა სივრცეს ერთოდა ნახევარწრიული აფსიდით დასრულებული აღმოსავლეთის მკლავი და სამი მოკლე, სწორკუთხა მკლავი. აფსიდის ჩრდილო გვერდის შემორჩენილ ნაწილში მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშია. ეკლესიის დანარჩენი მკლავების შუა ნაწილში გაჭრილი შესასვლელიდან მხოლოდ ჩრდილოეთისაა შემორჩენილი. თაღოვანი შესასვლელის თავზე სწორკუთხა სარკმელია. ჩრდილო მკლავის ჩრდილო კედელზე შემორჩენილია თაროსებრი ლავგარდნის მცირე ნაწილი.