ბრუნტალი

ბრუნტალი — ქალაქი ჩეხეთის რესპუბლიკის მორავია-სილეზიის მხარეში. ქალაქი ბრუნტალის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრია. ბრუნტალის ცენტრს ჩეხეთის კულტურული ძეგლის სტატუსი აქვს მინიჭებული.

სახელწოდება
ბრუნტალს თავდაპირველად გერმანული სახელწოდება ჰქონდა. ეს იყო „“, რაც ქართულად „სასიამოვნო ხეობას“ ნიშნავს. ჩეხური სახელწოდება მოგვიანებით გერმანული სახელწოდებიდან ითარგმნა.

გეოგრაფია
ბრუნტალი ჩეხეთის ქალაქ ოლომოუციდან ჩრდილოეთით დაახლოებით 45 კილომეტრში მდებარეობს. ბრუნტალი ჩეხური სილეზიის ისტორიულ რეგიონში მდებარეობს. ქალაქი დაბალი იესენიკის მაღლობზეა გაშენებული. მის მუნიციპალურ ტერიტორიაზე მდებარე ყველაზე მაღალი წერტილია უჰლირჟსკი-ვრხი, მისი სიმაღლე 672 მეტრია ზღვის დონიდან. ეს არის ჩამქრალი სტატოვულკანი, რომელიც საინტერესო გეოლოგიური ღირსშესანიშნაობაა რეგიონში.
ბურნტალში პატარა მდინარე ჩერნი მიედინება, მასში ქალაქის ტერიტორიაზე რამდენიმე შენაკადი ღელე ჩაედინება.

ისტორია
ბრუნტალის პირველად მეფე ოტოკარ -ის მიერ 1223 წელს გამოცემულ უნიჩოვის ქარტიაშია ნახსენები. ამ ქარტიის თანახმად, ბრუნტალი 1213 წელს ბოჰემიის მმართველმა ვლადისლავ ინდრჟიხმა დააარსა, დაარსების შემდეგ მან ქალაქს მაგდებურგს უფლებები მიანიჭა. ეს იყო ჩეხურ მიწებზე არსებული პირველი დასახლება, რომელსაც მაგდებურგის ავტონომიური თვითმმართველობის უფლებები ჰქონდა. 1352 წლისთვის ბრუნტალში მდებარეობდა ჩრდილოეთ მორავიაში მაგდებურგის უფლებებით აღჭურვილი ყველა ქალაქის (მათ შორის ოლომოუცისა და ოპავის) სააპელაციო სასამართლო. ბრუნტალის ადგილზე ქალაქის დაარსებას ორი ძირითადი მიზეზი ჰქონდა: ერთი მიზეზი ამ ტერიტორიაზე არსებული მინერალების მადნებია, მეორე ვროცლავის ეპისკოპოსების მხრიდან ტერიტორიის დაპყრობის მზარდი საფრთხე. ბრუნტალში სამთო მოპოვება დაარსებიდან მალევე განვითარდა, თავდაპირველად აქ ძვირფას ლითონებს, ხოლო მოგვიანებით რკინის მადანს მოიპოვებდნენ. ეს საქმიანობა ქალაქის კეთილდღეობის მთავარი წყარო საუკუნემდე იყო. სამთო მოპოვების მნიშვნელობა ასახულია 1287 წელს ქალაქის გერბზე დატანილ მაღაროელის ფუგურაზე, რომელიც დღესაც გვხვდება ბრუნტალის გერბზე.

სამთო მოპოვების გარდა ქალაქის ეკონომიკურ ზრდას ხელი შეუწყო მისმა სავაჭრო გზაზე მდებარეობამ და ხელოსნობის განვითარებამ. ბრუნტალი 1474 წლამდე პრჟემისლოვცების დინასტიის სხვადასხვა შტოს ეკუთვნოდა. 1213–1318 წლებში ის ცენტრალურ ევროპაში მდებარე ქვეყნის, მორავიის მარკის შემადგენლობაში შედიოდა. 1318–1377 წლებში ოპავის ჰერცოგების მფლობელობაში გადავიდა, ხოლო 1377–1474 წლებში კრნოვის ჰერცოგების.

1474 წელს ბოჰემია-უნგრეთის ომის (1468–1478) დროს ბრუნტალი უნგრეთის მეფის მატიაშ ჰუნიადის შეიარაღებულმა ძალებმა დაიკავეს. ამ პერიოდიდან მოყოლებული ქალაქმა პოლიტიკური მნიშვნელობა დაკარგა.

 საუკუნეში ბრუნტალი ჩეხური სილეზიის ქსოვილების წარმოების ცენტრი გახდა. ქალაქში რკინიგზა 1872 წელს გაიყვანეს. 1910 წლისთვის ბრუნტალში 7 939 ადამიანი ცხოვრობდა და მათგან 99,7% გერმანულენოვანი იყო. ამ რაოდენობაში ითვლება ადგილობრივი ებრაელებიც, რადგან მათ არ ჰქონდათ უფლება იდიში თავის ენად ჩაეწერათ სტატისტიკაში.

მეორე მსოფლიო ომის დროს ბრუნტალი საბჭოთა კავშირის არმიამ 1945 წლის 7 მაისს გაანთავისუფლა. მოგვიანებით პოტსდამის შეთანხმებით ქალაქიდან გერმანელები გააძევეს.

ღვთისმშობლის მიძინების სამრევლო ეკლესია საუკუნის მეორე ნახევრით თარიღდება. 1729–1731 წლებში ეკლესიას ორი სამლოცველო დაემატა. 1749 და 1764 წლების ხანძრების შემდეგ ეკლესია ბაროკოს სტილში აღადგინეს და ახალი სამრეკლო ააშენეს.

პიარისტთა ორდენის ყოფილ ტაძარში დღეს მართლმადიდებლური ეკლესიაა. ნუგეშისმცემელი ღვთისმშობლის სახელობისაა და 1731–1752 წლებში აშენდა.

ცნობილი ადამიანები
იოჰან კრისტოფ ჰანდკე (1694–1774) - მხატვარი
ტერეზა კრონსი (1801–1830) - ავსტრიელი მსახიობი
ირენა ანდერსი (1920–2010) - პოლონელ-უკრაინელი მსახიობი
ზიგფრიდ ჰელდი (დაბ. 1942) - გერმანელი ფეხბურთელი
იტკა ხალანკოვა (დაბ. 1957) - პოლიტიკოსი
ივა ბიტოვა (დაბ. 1958) - ავანგარდული მევიოლინე, მომღერალი, კომპოზიტორი
ოლდრჟიხ მიხალა (დაბ. 1963) - ფეხბურთელი და მწვრთნელი
ლეო გუდასი (დაბ. 1965) - ჰოკეისტი
მარტინ ლუკეში (დაბ. 1978) - ფეხბურთელი
ჰანა მახოვა (დაბ. 1979) - კალათბურთელი

დაძმობილებული ქალაქები
ბუდინგენი, გერმანია
კასტელარანო, იტალია
ოპოლე, პოლონეთი
პლუნგე, ლიეტუვა
შტუროვო, სლოვაკეთი

ფოტოგალერეა