მონოფელიტობა

არ აგერიოს მონოთეიზმში.

მონოთელიტობა (ან მონოთელეტიზმი) — ქრისტიანობაში ჩამოყალიბებული თეოლოგიური მოძღვრება, რომელიც საუკუნე-ში შემოიტანეს, თუმცა საბოლოოდ უარყო მეექვსე მსოფლიო კრებამ. იგი ამტკიცებდა, რომ ქრისტეს მხოლოდ ერთი ნება ჰქონდა და, შესაბამისად, უპირისპირდებოდა დიოთელიტობას — ქრისტოლოგიურ მოძღვრებას, რომელიც ქრისტეში ორ ნებას (ღვთაებრივსა და ადამიანურს) აღიარებს და რომელსაც ქრისტიანული კონფესიების უმეტესობა მისდევს. ისტორიულად, მონოთელიტობა მჭიდროდ უკავშირდებოდა მონოენერგიზმს — თეოლოგიურ დოქტრინას, რომლის მიხედვითაც ქრისტეს მხოლოდ ერთი „ენერგია/ქმედება“ ჰქონდა. ორივე მოძღვრება საუკუნე-ის ქრისტოლოგიური დავების ეპიცენტრში მოექცა.

ტერმინი „მონოთელიტობა“ მომდინარეობს ბერძნულიდან: . ქრისტეს ნების „ერთიანობასთან“ დაკავშირებული წარმოდგენები ნაწილობრივ წარმოიშვა უფრო ადრეული ქრისტოლოგიური პოლემიკების შედეგად, რომლებიც უკავშირდებოდა მონოფიზიტობას (როგორც ის ჩამოყალიბდა ევტიქესის მიერ; იგი გარდაიცვალა 456 წელს) და ასევე მიაფიზიტურ ხაზს, რომელიც ქალკედონის მოწინააღმდეგე ჯგუფებმა კირილე ალექსანდრიელის (გარდ. 444 წელს) ფორმულირებათა საფუძველზე განავითარეს. რადგან ქრისტეს „ერთი ბუნების“ იდეა ხშირად გულისხმობდა მისი ნების „ერთიანობასაც“, აღმოსავლეთ რომის იმპერიის ეკლესიურმა და პოლიტიკურმა ელიტებმა საუკუნე-ში სცადეს მონოთელიტობის დაწინაურება, როგორც გამაერთიანებელი დოქტრინისა, რომელიც დაყოფილ ქრისტიანულ ჯგუფებს შეურიგებდა. ძლიერი იმპერიული მხარდაჭერის მიუხედავად, ეს მცდელობები ჩავარდა და მონოთელიტობა საბოლოოდ უარყვეს და ერესად დაგმეს 680–681 წლებში, კონსტანტინოპოლის საეკლესიო კრებაზე (მეექვსე მსოფლიო კრებაზე).

მონოთელიტობას დღესაც ასწავლიან ზოგიერთი პროტესტანტი ქრისტიანი ფილოსოფოსი, მათ შორის უილიამ ლეინ კრეიგი და ჯ. პი. მორლენდი. თუმცა დიოთელიტური ხედვა კვლავაც დომინანტურია ქრისტიანობის ყველა მთავარ განშტოებაში. თანამედროვე მონოთელიტობას ზოგჯერ უკავშირებენ სოციალური ტრინიტარიზმის ერთ-ერთ სპეციფიკურ ფორმას.

ისტორიული განვითარება და დოგმატური დებატები
მონოთელიტობა, როგორც დოქტრინალური „კომპრომისის“ პროექტი, გაჩნდა იმ ვითარებაში, როცა ეკლესიის შიდა კამათი უკვე სახელმწიფოს ერთიანობასაც ეხებოდა. ქალკედონის შემდგომ საუკუნეებში ქრისტეს პიროვნებაზე დაპირისპირება მხოლოდ აკადემიური პოლემიკა აღარ იყო: მას თან ახლდა რეგიონული დაძაბულობა, საეკლესიო ავტორიტეტების კონკურენცია და იმპერიის ადმინისტრაციული მოლოდინიც — „ერთი ფორმულა, რომელიც ყველას შეაკავებს“. სწორედ ამ კონტექსტში დაიწყო საუბარი ჯერ „ერთი ქმედების/ენერგიის“, შემდეგ კი — „ერთი ნების“ ფორმულაზე. აღნიშნავს, რომ მონოთელიტური ხაზის ჩამოყალიბებაში მნიშვნელოვანი იყო კონსტანტინოპოლის პატრიარქი სერგიოსი (610–638), რომელიც შერიგების პოლიტიკას ატარებდა და დოქტრინის მხარდაჭერასაც უკავშირდება.

ამ პოლიტიკამ დოკუმენტური სახე მიიღო 638 წელს, როცა იმპერატორ ჰერაკლეს სახელით გავრცელებულმა „ეკთესისმა“ დებატების ფარგლები განსაზღვრა და ქრისტეში „ერთ ნებაზე“ გაამახვილა ყურადღება; -ის მოკლე განმარტებაში ხაზგასმულია, რომ მიზანი დაყოფილი მხარეების შერიგება იყო, მაგრამ შედეგმა საპირისპირო მიმართულებით იმუშავა და კამათი გააღრმავა. ამ ეტაპზე მონოთელიტობა სულ უფრო მკაფიოდ გადაიქცა არა მხოლოდ თეოლოგიურ, არამედ პოლიტიკური ლოიალობის „ენადაც“: ვინც ფორმულას იზიარებდა, ხშირად აღიქმებოდა ერთიანობის მხარდამჭერად, ხოლო ვინც ეწინააღმდეგებოდა — როგორც დაპირისპირების გამაღრმავებელი.

ოპოზიციის არგუმენტი ერთი ძირითადი ინტუიციიდან იწყებოდა: თუ ქრისტე ჭეშმარიტად ადამიანია, მაშინ მას ადამიანისათვის აუცილებელი უნარებიც სრულად უნდა ჰქონდეს. ჰოვორუნის ნაშრომში ნაჩვენებია, რომ „ნება“ ქრისტოლოგიურ დებატებში გაიგებოდა არა როგორც შემთხვევითი სურვილი, არამედ როგორც ბუნებასთან დაკავშირებული უნარი — მოქმედების შინაგანი პრინციპი. ამ ლოგიკით, ქრისტეში მხოლოდ ერთი ნების დაშვება ძირს უთხრიდა მისი კაცობრიობის სისრულეს, ხოლო ორი ნების აღიარება (ღვთაებრივი და ადამიანური) არ ნიშნავდა ორი „პირის“ არსებობას: სუბიექტი ერთია, ხოლო ადამიანური ნება თავისუფლად, დაუძალებლად და მუდმივ თანხმობაში „თანაითქვამს“ ღვთაებრივ ნებას (შესაბამისად, ადამიანური მორჩილება აქ განიხილება არა როგორც იძულება, არამედ როგორც სრულყოფილი თანხმობა და თავისუფლება).

როცა კამათი ვერ განელდა, სახელმწიფო შეეცადა დისკუსიის „გაჩერებას“ აკრძალვით. -ის გამოცემაში აღწერილია, რომ კონსტანს -ის „ტიპოსი“ მიზნად ისახავდა საჯარო კამათის შეზღუდვას ქრისტეში ნებათა/ენერგიათა რაოდენობაზე, რათა დაპირისპირება ჩახშობილიყო, თუმცა ამან პრობლემის გადაწყვეტა ვერ შეძლო და ეკლესიურ სივრცეში ნდობა კიდევ უფრო შეარყია. სწორედ ასეთ ვითარებაში განსაკუთრებულ სიმძაფრეს იძენს დასავლეთის პოზიცია: მონოთელიტობა იქ არ აღიქმებოდა „ტექნიკურ კომპრომისად“, არამედ ქრისტოლოგიური წესრიგის დარღვევად.

დასავლური რეაგირების ერთ-ერთ მწვერვალად ითვლება 649 წლის ლატერანის სინოდი, რომელმაც მონოთელიტური დოკუმენტები დაგმო და დიოთელიტური ხედვა განამტკიცა. ამ სინოდის აქტები, ტექსტური ტრადიცია და კომენტარები გამოცემულია რიჩარდ პრაისის კრებულში, რაც საშუალებას იძლევა, დავინახოთ არა მხოლოდ დოგმატური ფორმულირებები, არამედ არგუმენტაციის სტილი — როგორ იქცევა ქრისტოლოგია თავისუფლების, პასუხისმგებლობისა და ადამიანის სრულყოფილების თეოლოგიურ ენად.

საბოლოო ეკლესიური „დასკვნა“ ჩამოყალიბდა 680–681 წლებში, კონსტანტინოპოლის საეკლესიო კრებაზე — მეექვსე მსოფლიო კრებაზე. -ს მიხედვით, კრებამ მონოთელიტობა ერესად დაგმო და დიოთელიტური სწავლება დააკანონა. ამ გადაწყვეტილებამ ქრისტოლოგიური სქემა უფრო მკაფიო სისტემად აქცია: ორი ბუნება — ორი ნება — ორი ქმედება, თუმცა ერთ პიროვნებაში, ერთ განუყოფელ ქრისტეში. ამ თვალსაზრისით, მონოთელიტობის ისტორია დღესაც ხშირად განიხილება როგორც მაგალითი, თუ როგორ ცდილობს ეკლესია, ერთდროულად დაიცვას ქრისტეს ღვთაებრიობის სისრულეც და მისი კაცობრიობის სისრულეც — ისე, რომ არცერთი არ გახდეს „დაკნინებული“ ან „გადაჭარბებული“.