iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
კვინიხიძის ელჩობა

კვინიხიძის ელჩობა რუსეთში — იმერეთის სამეფოს ელჩობა რუსეთში 1763, 1774 და 1784 წლებში მდივანბეგ დავით კვინიხიძის მეთაურობით. კვინიხიძის ელჩობას რუსეთის მთავრობისათვის უნდა ეცნობებინა იმერეთის მზადყოფნა ოსმალეთის წინააღმდეგ ომისათვის და ეთხოვა დამხმარე ჯარი. ამ ელჩობის შედეგად რუსეთის საექსპედიციო ჯარის რაოდენობა გაიზარდა. რუსეთ-ოსმალეთის 1768-1774 წლებში ომში მოპოვებულ წარმატებათა განსამტკიცებლად კვინიხიძე 1774 წელს მეორედ გაემგზავრა რუსეთს, მაგრამ ამჯერად ელჩობას შედეგი არ მოჰყოლია, ვინაიდან რუსეთის მთავრობა ოსმალეთთან ურთიერთობის გართულებას მოერიდა. მაგრამ ამ ომის საერთო შედეგებმა და ყირიმის საკითხის გამწვავებამ ხელსაყრელი პირობები შეუქმნა იმერეთის მეფეს ოსმალთა ძალმომრეობისაგან ქვეყნის დასახსნელად. 1784 წელს კვინიხიძე მაქსიმე აბაშიძესთან და ზურაბ წერეთელთან ერთად ისევ წავიდა რუსეთში. ამ ელჩობის მიზანი იმერეთის სამეფოს რუსეთის მფლობელობაში შევლა იყო რუსეთსა და ქართლ-კახეთს შორის 1783 დადებული გეორგიევსკის ტრაქტატის ანალოგიური პირობით.
ეჟენ ბუდენი

ეჟენ ბუდენი (, დ. 12 ივლისი, 1824 — გ. 8 აგვისტო, 1898) — ერთ-ერთი პირველი ფრანგი პეიზაჟისტი, რომელიც ხატავდა პლენერზე. მისი ძირითადი თემაა სანაპიროს ხედები, სადაც ის დიდ ადგილს უთმობდა ცას.

ბიოგრაფია
ეჟენ ბუდენი დაიბადა მეზღვაურის ოჯახში, ჰონფლერში ჰავრის მახლობლად. ყმაწვილობაში ის მუშაობდა საკანცელარიო მაღაზიაში „ჰავრში“ და გატაცებული იყო ხატვით. ის კარგად იცნობდა კლოდ მონეს, რომელიც თავის კარიკატურებს გამოფენდა ბუდენის მაღაზიაში.

1835 წელს მისი ოჯახი გადასახლდა ჰავრში. აქ ეჟენი დაუახლოვდა ცნობილ მხატვრებს, როგორებიც არიან: ჟან ფრანსუა მილე, ჟან ბატისტ იზაბეი და ჟან ბატისტ კამილ კორო. ისინი ახალგაზრდა მხატვარს აძლევდნენ სხვადასხვა რჩევებსა და მითითებებს. მონდომებულ ახალგაზრდა მხატვარს ჰავრის მუნიციპალიტეტმა დაუნიშნა სამწლიანი სტიპენდია პარიზში სასწავლებლად. 1859 წელს შედგა ეჟენ ბუდენის დებიუტი სალონში. რის შემდეგად მისი შემოქმედება ყურადღების ცენტრში აღმოჩნდა. მხატვრის შემდგომი ტილოები უკვე მოხვდნენ „განკიცხულთა სალონში“, სადაც იმ დროს მთავარი სალონის ჟიურის მიერ დაწუნული ნამუშევრები იფინებოდა.

1863 წელს ბუდენი ბევრს მოგზაურობდა, როგორც საზღვარგარეთ, ასევე ქვეყნის შიგნით. მან მოინახულა ბრეტანი, ნიდერლანდები, ვენეცია. ამ პერიოდში ის ხატავდა მცირე ზომის პეიზაჟებს.

1857 წელს ეჟენ ბუდენი შეხვდა კლოდ მონეს. ისინი ხშირად მუშაობდნენ ერთად ბუდენის სახელოსნოში.

1870-იან წლებში მისმა მხატვრობამ იმპრესიონისტების გავლენა განიცადა. მისი პეიზაჟები უფრო ნათელი გახდა, ხოლო მონასმი რბილ გაბნეულ ლაქას დაემსგავსა. 1874 წელს ბუდენმა მონაწილეობა მიიღო იმპრესიონისტების პირველ გამოფენაში. ამის შემდეგ მან არაერთხელ გამოფინა თავისი სურატები პარიზსა და ამერიკაში იმპრესიონისტების სურათების გვერდით.

ეჟენ ბუდენი 1898 წლის 8 აგვისტოს, 74 წლის ასაკში გარდაიცვალა.

გალერეა
ედმუნდ ჰილარი

სერ ედმუნდ ჰილარი (დ. 20 ივლისი, 1919, ოკლენდი, ახალი ზელანდია — გ. 11 იანვარი, 2008, ოკლენდი, ახალი ზელანდია) — ახალზელანდიელი საზოგადო მოღვაწე, მთამსვლელი. ნეპალის საპატიო მოქალაქე.

1953 წლის 29 მაისს ნორგეი თენცინგთან ერთად პირველი ავიდა ევერესტზე, რისთვისაც მიიღო აზნაურის წოდება. 1953-1965 წლებში დაიპყრო კიდევ ათი მწვერვალი ჰიმალაიში. 1955-1958 წლებში ხელმძღვანელობდა ბრიტანეთის თანამეგობრობის ტრანსანტარქტიდული ექსპედიციის ახალზელანდიურ ნაწილს, ექსპედიციამ მიაღწია სამხრეთ პოლუსს. 1960-1961 წლებში ხელმძღვანელობდა ექსპედიციას ჰიმალაიში, რომელიც იკვლევდა დიდ სიმაღლეზე ადამიანის მრავალთვიური ყოფნის შედეგად მიმდინარე აკლიმატიზაციის პროცესებს. საუკუნის 80-იან წლებში იყო ახალი ზელანდიის ელჩი ინდოეთში.

ალპინიზმით სკოლის ასაკში დაინტერესდა. პირველი ასვლა განახორციელა ოლივიეს მთაზე (1933 მ) ახალ ზელანდიაში. მეორე მსოფლიო ომის დროს მსახურობდა ახალი ზელანდიის სამხედრო-საჰაერო ძალებში. 1945 წელს ფიჯიში გაგზავნეს, ხოლო შემდეგ სოლომონის კუნძულებზე. 1951 წელს მონაწილეობა მიიღო ერიკ შეპტონის ხელმძღვანელობით გამართულ ბრიტანეთის სადაზვერვო ექსპედიციაში ევერესტზე. 1952 წელს წარუმატებლად ცდილობდა მწვერვალ ჩო-ოიუის დაპყრობას. ევერესტის დაპყრობის შემდეგ თავისი ცხოვრების დიდი ნაწილი ჰილარიმ შერპას დახმარებაში გაატარა. ორგანიზებას უწევდა საავადმყოფოებისა და სკოლების მშენებლობას ნეპალში.

დაჯილდოებულია დიდი ბრიტანეთის, ახალი ზელანდიისა და ნეპალის უმაღლესი სახელმწიფო ჯილდოებით. მისი პორტრეტი გამოსახულია ახალზელანდიურ 5-დოლარიან ბანკნოტაზე. 2003 წელს კუკის მთასთან აღიმართა ედმუნდ ჰილარის ძეგლი, რომლის სიმაღლეა 2,3 მ. ედმუნდ ჰილარისა და ნორგეი თენცინგის სახელობისაა მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე მაღლა მდებარე აეროპორტი ნეპალში.
კვიპაროზი

კვიპაროზი — მარადმწვანე ხეების, იშვიათად — ბუჩქების, გვარი კვიპაროზისებრთა ოჯახიდან. პირამიდული ან გაშლილვარჯიანი ხეა. აქვს ყავისფერი ქერქი და ჯვარედინ-მოპირისპირედ განლაგებული ქერქლისებრი წიწვები.

მეტნაკლებად მსხვილი, ბურთის ფორმის გირჩები დარგვიდან მეორე წელს მწიფდება. გვარში 15-20 სახეობაა. გავრცელებულია ევროპის, აზიის, ჩრდილოეთ აფრიკისა და ჩრდილოეთ ამერიკის ზომიერად თბილ სარტყელში. ყირიმში, კავკასიასა და შუა აზიის ზოგ რაიონში კულტივირებულია კვიპაროზის 11 სახეობა.

საქართველოში 9 სახეობაა შემოტანილი. მათგან უფრო ფართოდაა გავრცელებული მარადმწვანე კვიპაროზი . ამ ხის სიმაღლე 30-60 მ აღწევს. ცნობილია მისი ორი ფორმა: პირამიდული და ჰორიზონტული. კვიპაროზი მეზოფიტია, იტანს 20°-მდე ყინვას, ნიადაგის მიმართ საკმაოდ უპრეტენზიოა.

კვიპაროზის სამშობლოდ ითვლება ჰიმალაის მთების სამხრეთ კალთები. საუკუნემდე პირამიდულ კვიპაროსს საქართველოში „ალვის ხეს“ ეძახდნენ. ეს სახელი საქართველოში მაზდეანობის გავრცელებას უკავშირდება. სახელი „ალვის ხე“ ანუ „წვის ხე“ თავისი ვიწრო, პირამიდული ჰაბიტუსის გამო, მართლაც, უხდებოდა მარადმწვანე კვიპაროსს, როგორც მაზდეანური სარწმუნოების სიმბოლოს.

საქართველოში ასევე იზრდება ლუზიტანური, ჰიმალაური, არიზონული და სხვა კვიპაროსები, რომლებსაც იყენებენ ქარსაფარ ზოლებად და დეკორატიულ ბაღმშენებლობაში.

კვიპაროზის სინონიმია სარო.
კვიპაროზისებრნი

კვიპაროზისებრნი — წიწვოვან მცენარეთა ოჯახი. ბუჩქები ან ხეებია. აქვთ ქერქლისებრი ან ნემსისებრი ფოთლები (წიწვები). მამრობითი გირჩა პატარა და მოკლე ყლორტის წვერზე ზის. მწიფე გირჩა გახევებულია, იშვიათად ხორცოვანი და კენკრას წააგავს. მტვრის მარცვლებს არ აქვს საჰაერო პარკი.

ოჯახში თავმოყრილია 20 გვარის 145 სახეობა, რომლებიც გავრცელებულია ორივე ნახევარსფეროში. ბაღებსა და პარკებში მოშენებულია კვიპაროზი, ღვია, ბიოტა და სხვა. მათ მერქანს იყენებენ ავეჯის წარმოებაში, სადურგლო და სახარატო საქმეში.
კვირისტავა

კვირისტავა — ბალახოვან მცენარეთა გვარი რთულყვავილოვანთა ოჯახისა. 20-მდე სახეობა ველურად იზრდება ჩრდილოეთ და ცენტრალურ ამერიკაში.

დეკორატიულ მებაღეობაში გავრცელებულია მშვენიერი კვირისტავა , რომლის ყვავილედში არის 2 სახის — ენისებრი და მილისებრი ყვავილი, ფერად თეთრი, ვარდისფერი, წითელი, ალისფერი, ნარინჯისფერი და იისფერი. კვირისტავას ყვავილის დიამეტრი 12-14 სმ აღწევს. ცნობილია აგრეთვე კვირისტავა ჰაგეანა , რომელსაც მოყვითალო-ნარინჯისფერი ყვავილები აქვს.

კვირისტავას იყენებენ კლემბებისა და რაბატების შესაქმნელად, ბორდიურებად და ყვავილწნულებისათვის.
დედამიწის გარეთ
2016 წლის იანვარს ნასამ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ კვირისტავა არის პირველი მცენარე, რომელიც დედამიწის გარეთ, კოსმოსში საერთაშორისო კოსმოსურ სადგურზე აყვავდა. თუმცა რამდენიმე მედია საშუალებამ გავრცელებული ინფორმაცია უარყო.
ახმეტელის თეატრი (თბილისის მეტრო)

„ახმეტელის თეატრი“ (ყოფილი სახელწოდება „გლდანი“) — თბილისის მეტროპოლიტენის პირველი ხაზის ბოლო გაჩერება. ხაზის შემდეგი სადგურია სარაჯიშვილი. მდებარეობს გლდანის დასახლებაში. გაიხსნა 1989 წლის 7 იანვარს. მისი პროექტის ავტორები არიან არქიტექტორები გ. რაზმაძე, ს. ჩოლოყაშვილი და გ. მოძმანიშვილი. სადგურს შესასვლელი ერთი მხრიდან აქვს.

სადგური, რომელიც მარმარილოთი და გრანიტითაა მოპირკეთებული, 2007 წელს განახლდა. 14 დეკემბერს დასრულებული სამუშაოების დროს, ცვლილება შეეხო, როგორც შესასვლელის, ისე დახრილი გვირაბისა და მოსაცდელი ვესტიბულის დიზაინს; დამონტაჟდა თანამედროვე ტიპის მონიტორები, სარეკლამო ბილბორდები და განახლდა განათების სისტემა.

გალერეა
ISO 3166-1

3166-1 — 3166 სტანდარტის ნაწილი. წარმოადგენს სტანდარტიზაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის მიერ დადგენილ ქვეყნებისა და დამოკიდებული ტერიტორიების სახელების კოდებს. სტანდარტის ოფიციალური სახელწოდებაა „კოდები ქვეყნებისა და მათი ქვედანაყოფების აღსანიშნავად — ნაწილი 1: ქვეყნის კოდები“. ის განსაზღვრავს ქვეყნის კოდების სამ კრებულს:

 3166-1 -2 — ორნიშნიანი სისტემა. აქვს მრავალმხრივი გამოყენება, განსაკუთრებით ქვეყნის ზედა დონის დომენისთვის.
 3166-1 -3 — სამნიშნა სისტემა. უფრო თვალსაჩინოა, ვიდრე ორნიშნიანი სისტემა, ქვეყნის ამოცნობისთვის.
 3166-1 რიცხვითი — სამციფრიანი სისტემა. იოლი გამოსაყენებელია ადამიანებისთვის ან/და სისტემებისთვის, რომლებიც არალათინურ დამწერლობას იყენებენ. გაერო-ს სტატისტიკური განყოფილების მიერ განსაზღვრული კოდების იდენტურია.

ქვეყნის ანბანური კოდები 3166-ში თავიდანმე, 1974 წლიდან, იყო დართური, ხოლო ქვეყნის რიცხვითი კოდები, მეორე განახლებისას, 1981 წელს დაერთო. ქვეყნის კოდები 3166-1 სტანდარტის სახით პირველად 1997 წელს გამოჩნდა 3166-ის მეხუთე განახლებისას, როდესაც 3166 სამ ნაწილად დაიყო.

 3166-1 არ არის ერთადერთი სტანდარტი ქვეყნის კოდებისთვის. ბევრი საერთაშორისო ორგანიზაცია იყენებს ქვეყნის საკუთარ კოდებს, რომელთა შორის, ზოგი 3166-1-ის კოდების მსგავსია.

ოფიციალურად მინიჭებული კოდები
ქვემოთ მოცემულია 3166-1 სტანდარტით დადგენილი ქვეყნების კოდების სრული სია. გრაფა მოიცავს მარტო ოფიციალურად მინიჭებულ კოდებს.

კოდები შეგიძლიათ დაახარისხოთ შესაბამის ღილაკზე დაჭერით. ბოლო მწკრივში მოცემულია ბმული ყოველი ქვეყნის 3166-2 კოდებზე.
კვირტი

კვირტი — უმაღლესი მცენარეების ყლორტის ჩანასახი. განარჩევენ ვეგეტატიურ და გენერაციულ ანუ საყვავილე კვირტებს. ვეგეტატიული კვირტი შედგება მოკლე ჩანასახოვანი ღეროსა (წვერზე ზრდის კონუსით) და ღეროზე განლაგებული განსხვავებული ასაკის ფოთლების ჩანასახისაგან, რომლებიც მჭიდროდ ეკვრიან ღეროსა და ერთმანეთს. გენერაციულ კვირტში ფოთლების ჩანასახთან ერთად ყვავილების და ყვავილედების ჩანასახიცაა. კვირტის გარეთა ფოთლები ან მათი ნაწილები (თანაფოთლები, ფოთლის ფუძე, ყუნწის ნაწილი) ზოგჯერ მფარავ ქერქლებად გადაიქცევა. ასეთ კვირტს დახურული ეწოდება და ციცი და ზომიერი სარტყლის მცენარეთა უმეტესობას აქვს. ღია ანუ შიშველი კვირტი (ქერქლების გარეშე) მეტწილად ტენიანი ტროპიკული ტყის ხეებისათვის არის დამახასიათებელი, თუმცა ხშირად გვხვდება ზომიერ სარტყელშიც არამოზამთრე, ხან კი მოზამთრე ყლორტებზე.

მდებარეობის მიხედვით განასხვავებენ კენწრულ ანუ ტერმინალურ და გევრდით კვირტებს. კენწრული კვირტი უზრუნველყოფს ყლორტის სიმაღლეზე ზრდას, გვერდითი კი — გვერდითი ყლორტების წარმოქმნის გზით მცენარის დატოტვას. გვერდითი კვირტი ფოთლების ითლიაში ვითარდება და უბის ანუ აქსიალური კვირტი ეწოდება. კვირტის განლაგება ღეროზე ფოთოლთგანლაგების კანონს ექვემდებარება. კვირტი ჩვეულებრივ მჯდომარეა ან იშვიათად ყუნწზე ზის. კვირტში ერთმანეთის მიმართ ფოთლების განლაგებას კვირტწყობა ან კვირტთშეკერა ეწოდება. ცალკეული ფოთლის ფირფიტის მოკეცვის მიხედვით კვირტში არჩევენ ფოთოლთწყობის რამდენიმე ტიპს. კვირთწყობა და ფოთოლწყობა მემკვიდრეობითი ხასიათის ნიშნებია და გამოიყენება მცენარეთა სისტემატიკაში. ზრდასრული ღეროს, ფესვის ან ზოგჯერ ფოთლის ქსოვილების შიგა ფენებში წარმოიქმნება დამატებითი ანუ ადვენტური კვირტი. უფრო ხშირად ასეთი კვირტი ვითარდება ფესვზე (ნუში, ჟოლო, ხვართქლა და სხვა) და მისგან მიწისზედა შეფოთლილი ყლორტები — ფესვის ამონაყრები წარმოიქმნება. დამატებითი კვირტი წარმოიქმნება ფესვის კალმებზეც. ფოთლებზე ადვენტური კვირტი უვითარდება ბეგონიას, სუმბულს, შროშანას და სხვა მცენარეებს, თუ მათ ფოთლებს მოვათავსებთ ნესტიან ქვიშაში. ზოგჯერ ფოთლებზე დამატებითი კვირტი ვითარდება დედა მცენარისაგან მოუშორებლად. მაგ., ბრიოფილუმის ფოთლის კიდეებზე წარმოიქმნება კვირტები, რომლებიც ოდნავი შეხებით შორდება დედა მცენარეს და დამოუკიდებელ ორგანიზმად ვითარდება, ასეთი ჩეკია კვირტი ხშირად ფოთლის უბეში და ყვავილებზეც ვითარდება. ყველა კვირტი ერთდროულად არ იშლება, ზოგს მოსვენების საკმაოდ გრძელი პერიოდი ახასიათებს და მძინარე კვირტი ეწოდება. ისინი იშლება მათ ზევით მდებარე ღეროების და ყლორტების დაზიანებისას. მძინარე კვირტს ფართოდ იყენებენ მეხილეობასა და დეკორატიულ მებაღეობაში. კვირტს დიდი მნიშვნელობა აქვს მცენარეთა ვეგეტატიური გამრავლებისათვის.
მყნობა

მყნობა — ერთი მცენარის (სანამყენე) კალმის ან კვირტის გადანერგვა მეორე მცენარეზე (საძირე). მყნობა ხეხილოვანი ჯიშების ვეგეტატიური გამრავლების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ღონისძიებაა. მას იყენებენ მრავალწლოვანი მცენარეების ჯიშური თვისებების შესანარჩუნებლად, გასაუმჯობესებლად. საძირისა და სანამყენის შერჩევა ხდება მათი მაღალი სამეურნეო თვისებების, ყინვა-გვალვა და მავნებლებ-დაავადებებისადმი გამძლეობის, აგრეთვე ადრე მსხმოიარობის მიზნით.

მყნობით მცენარეს აძლევენ სხვადასხვა ფორმას. ცნობილია მყნობის მრავალი წესი, რომელთაგანაც წარმოებაში იყენებენ 10-15-ს. ხეხილოვანი ჯიშების მყნობას ატარებენ კვირტით (ოკულირებით), კალმით, სალტით, შეხებით (აბლაქტირება). სპეციალური მიზნებისათვის იყენებენ აგრეთვე საძირის ქერქზე გაღივებული თესლით მყნობას და სხვა. ბალახოვანი მცენარეების მყნობა ხდება ნაყოფის ნაწილებით, გორგლებით, ბოლქვებით, ერთი თესლის ჩანასახის გადატანით მეორეზე. ზამთარში მყნობა ტარდება მცენარის ვეგეტატიური სვენების პერიოდში (შენობაში), გაზაფხულზე — მარტიდან ივნისამდე, ზაფხულში — ივნის-სექტემბერში.

კვირტით მყნობა (ოკულირება) მყნობის ყველაზე გავრცელებულია წესია — საძირე კარგად იზრდება, სანამყენე მასალა ნაკლები იხარჯება. ჯვირტით მყნობა რამდენიმე ოპერაციისაგან შედგება: კვირტის ანათალის აღება; საძირეზე, ფესვის ყელთან, ნიადაგიდან 5—7 სმ სიმაღლეზე ფორმის ჭრილის გაკეთება. კვირტის მოთავსება ჭრილში და შეხვევა (ხრალით და სხვა). ზოგი ჯიშის კვირტი ძნელად უხორცდება საძირეს. ასეთ შემთხვევაში იყენებენ 2 კვირტით მყნობას.

კალმით მყნობა ტარდება — კოპულირებით, გვერდითი ჭრილით, სოლით, გაპობით, ქერქქვეშა გადახიდვით და სხვა. მევენახეობაში უფრო კალმით მყნობას იყენებენ. მყნობის მექანიზაციისათვის საქართველოს მებაღეობის, მევენახეობისა და მეღვინეობის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში შექმნილია ვაზის სამყნობი მანქანა.

სალტიო მყნობას იყენებენ კაკლის, წაბლის, თუთისა და სხვა ვეგეტატიური გამრავლებისათვის. საძირეს შემოაცლიან ქერქის სალტეს და შიგ ჩასვამენ იმავე ზომის სანამყენე ქერქს კვირტიანად.

შეხებით მყნობა (აბლაქტირება) ერთმანეთთან ახლომდგომ მცენარეთა ტოტების მიახლოება და შეზრდაა. მთლიანი შეზრდის შემდეგ სანამყენე ტოტს აცლიან დედა მცენარეს და ტოვებენ საძირეზე. შეხებით მყნობას იყენებენ მევენახეობაში, მეხილეობასა და დეკორატიულ მებაღეობაში.
კნუტ სტეენი

კნუტ სტეენი (; დ. 19 ნოემბერი, 1924, ოსლო, ნორვეგია — გ. 22 სექტემბერი, 2011, სანეფიორდი, ნორვეგია) — ნორვეგიელი მოქანდაკე, გრაფიკოსი, შარჟების მხატვარი.

კნუტ სტეენი საკუთარ თავს ნაგვის შემგვროვებელს უწოდებდა, რომელიც მარმარილოს მკვეთავად და ბრინჯაოს მოდელიორად იქცა. ნაგვის შეგროვება მისი პირველი სამსახური იყო. სკოლის შემდეგ ის ოსლოს საზოგადოებრივი დასუფთავების დეპარტამენტისთვის ცხენ-ურმით ქალაქში ნაგავს აგროვებდა. შემდეგ, ჯარში გასაწვევად დაიწუნეს, ვინაიდან ცალი ფილტვი არ ჰქონდა, მეორე კი ტუბერკულოზით ჰქონდა დაავადებული, რის გამოც ომის პერიოდში პორტერად მუშაობდა ოსლოს ხეიბართა საავადმყოფოში. სწორედ ამის გამო, როგორც თავად ამბობდა, მოსახდენი მოხდა და, როგორც კი განთავისუფლდა, ქანდაკებას, ხატვასა და ბეჭდვას მიჰყო ხელი.
კვრინჩხი

კვრინჩხი — ეკლიანი ბუჩქი ან პატარა ხე ვარდისებრთა ოჯახის ქლიავის გვარისა. მორფოლოგიური ნიშან-თვისებების მიხედვით ახლოს დგას ქლიავთან . მისი სიმაღლე 5 მ აღწევს. დაკბილული და წამახული ფოთლები აქვს. ლეგა ნაფიფქით დაფარული მუქი ლურჯი ნაყოფი მწკლარტე და მომჟავო-მოტკბო. ყვავის აპრილ-მაისში, ფოთლის გამოტანამდე. ნაყოფი მწიფდება აგვისტო-სექტემბერში.

ველურად იზრდება დასავლეთ ევროპაში, მცირე აზიასა და ირანში. მთაში 1200-1600 მ-მდე ადის. საქართველოში მხოლოდ აღმოსავლეთ ნაწილში იზრდება. კვრინჩხი სინათლის მოყვარულია, სიცხესაც უძლებს და სიცივესაც. კვრინჩხის ფესვს უხვი ნაბარტყი აქვს. თაფლოვანია. ნაყოფს ახმობენ კერკად შეჭამანდისთვის. მისგანვე ამზადებენ ღვინოს, მურაბას, მარმელადს, ძმარს, ხდიან არაყს. იყენებენ ცოცხალ ღობედ, დეკორატიულ ბაღთმშენებლობაში.
ტატა ნანო

ტატა ნანო — მიკროავტომანქანა, რომელსაც ინდური კომპანია ტატა მოტორსი აწარმოებს. მოდელი კომპანიამ ნიუ-დელიში გამართულ ავტომანქანების ექსპოზიციაზე წარმოადგინა 2008 წლის 10 იანვარს.

ტატა გრუპის ხელმძღვანელის განცხადებით ნანო 4,55 ლიტრს წვავს 100 კმ-ში ქალაქურ პირობებში, და 3, 85 ლიტრს ავტოსტრადაზე. ეს მანქანა კომპანიის მტკიცებით დღემდე ყველაზე იაფი სერიული ავტომანქანა იქნება და 100.000 რუპია ეღირება (აშშ$2.500).
კიანგი

კიანგი — კენტჩლიქოსანი ცხოველი ცხენისებრთა ოჯახისა. კანჯარის ქვესახეობა. ტანად დიდი ცხოველია. აქვს მოკლე ფაფარი, წინა კიდურებზე რქოვანი კორძები. ზურგის მხარე და გვერდები მოწითალო-ყავისფერია, მუცელი — მოთეთრო. ბინადრობს ცენტრალური აზიის მთიანეთის უდაბნოში (ქაშმირი, ლადაქი, ტიბეტი), ქმნის მცირერიცხოვან რემას. იკვებება ბალახით. შობს 1 კვიცს. სწრაფად დარბის. ადგილობრივი მოსახლეობა კიანგზე ხორცისა და ტყავისათვის ნადირობს. ძნელად შინაურდება.
კიარაზი

კიარაზი (აფხ. „გაერთიანება“), ორი მნიშვნელობა აქვს:

შრომითი და თავდაცვითი ორგანიზაციები აფხაზეთში საუკუნის დასაწყისამდე. ცალკეული სოფლის გლეხები ქმნიდნენ ურთიერთდამხმარე შრომითს ორგანიზაციებს და ერთად გადიოდნენ მოსავლის ასაღებად. მტრის თავდასხმის მოლოდინში ისინი შეიარაღებულიც იყვნენ. ასეთი ორგანიზაცია ფეოდალებსაც ჰქონდათ და მას ექსპლუატაციის იარაღად იყენებდნენ. „კიარაზი“ ეწოდებოდა აგრეთვე მსხვილი ფეოდალის პირადი დაცვისათვის შექმნილ რაზმს, რომელსაც დასჯის ფუნქციებიც ეკისრებოდა.

გლეხთა შეიარაღებული რევოლუციური რაზმები აფხაზეთში 1917-1921 წლებში. ჩამოყალიბდა გუდაუთისა და გაგრის მაზრაში ნ. ლაკობას, ი. ვარდანიას, ვ. აგრბას, მ. გობეჩიას და სხვების ინიციატივით. კიარაზი ინტერნაციონალური ორგანიზაცია იყო მასში შედიოდნენ აფხაზი, ქართველი, რუსი, სომეხი ღარიბი გლეხები და მუშები. 1918 წელს, აფხაზეთში რევოლუციური მოვლენების გაშლის პერიოდში, რასაც მოჰყვა საბჭოების ხელისუფლების დამყარება. კიარაზი გადამწყვეტ ძალას წარმოადგენდა ბზიფისა და ქ. სოხუმის რაიონში. საბჭოთა ხელისუფლების დროებითი მარცხის შემდეგ კიარაზი იატაკქვეშ მუშობაზე გადავიდა. 1920 წლის ზაფხულში შეიარაღბული აჯანყების მოსამზადებლად გუდაუთის მაზრაში ჩამოყალიბდა 14 პარტიზანული რაზმი 560 კაცის შემადგენლობით. მთავრობამ ეს აჯანყება ჩაახშო. 1921 წლის თებერვალ-მარტში, როცა დაიწყო საყოველთაო აჯანყება, კიარაზმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა საბჭოთა ხელისუფლების გამარჯვებისათვის ბრძოლაში. შემდეგში კიარაზი აქტიურად ჩაება ახალ ცხოვრების მშენებლობაში.
კიბიშის უღელტეხილი

კიბიში, კიბე — უღელტეხილი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის ჩრდილოეთ განშტოებაზე, შანისა და შინოს მწვერვალების შემაერთებელ კიბის ქედზე, მდინარეების სნოსწყლისა და ხდის (თერგის მარჯვენა შენაკადები) წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3400 მ. აგებულია იურული თიხაფიქლებით. კიბიშის ჩრდილო-დასავლეთ კალთაზეა კიბიშის მყინვარი.
კიბიშის მყინვარი

კიბიშის მყინვარი, ყიბიშა — მყინვარი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე თერგის მარჯვენა შენაკადის — ხდის სათავეებში. კიბიშის მყინვარი ხეობის ტიპისაა. ჩრდილოეთ ექსპოზიციის ფართობი 1,93 კმ². მყინვარის ენა ეშვება ზღვის დონიდან 3200 მ სიმაღლეზე. ფირნის საზღვარი გადის 3351 მ-ზე. უკანასკნელი 80 წლის მანძილზე მყინვარმა უკან დაიხია 1490 მეტრით.
იან კაპლიცკი

იან კაპლიცკი (; დ. 18 აპრილი, 1937, პრაღა — გ. 14 იანვარი, 2009, იქვე) — წარმოშობით ჩეხი, ბრიტანელი არქიტექტორი. მისი ყველაზე განთქმული პროექტია ფუტურისტული სელფრიჯის შენობა ბირმინგემში, ინგლისი, და მედია ცენტრი ლორდის კრიკეტის მოედანზე ლონდონში.

კაპლიცკი პრაღის გარეუბანში გაიზარდა. 1956–1962 წლებში პრაღის გამოყენებითი ხელოვნებისა და არქიტექტურის კოლეჯში სწავლობდა. 1968 წლამდე კერძო პრაქტიკაში მუშაობდა. პრაღის გაზაფხულის პერიოდში, 1968 წლის სექტემბერში ლონდონში გაიქცა და ბრიტანეთის მოქალაქე გახდა.
კიბო-განდეგილი

კიბო-განდეგილი — ზღვის ცხოველი კიბოსნაირთა კლასისა. აქვს ასიმეტრიული ფორმის მარწუხები და მკვრივ საფარველს მოკლებული მუცელი, რომელიც ჩამალულია მუცელფეხიანების თავისუფალ ნიჟარაში. ნიჟარას კიბო-განდეგილი თან ატარებს და ზრდასთან ერთად იცვლის. საფრთხის შემთხვევაში კიბო-განდეგილი მთლიანად იმალება და ნიჟარის ბაგეს ხურავს კარგად განვითარებული მარწუხებით. აღნიშნულია ზოგიერთი კიბო-განდეგილის სიმბიოზი მარჯნის პოლიპებთან — აქტინიებთან, რომლებიც კიბოს მიერ დაკავებულ ნიჟარაზე სახლდებიან. სიმბიოზი მყარდება აგრეთვე კიბო-განდეგილსა და ნიჟარაზე დასახლებულ ღრუბლებს შორისაც.
კიბო-მავედრელა

კიბო-მავედრელა — უხერხემლო ცხოველი პირფეხიანების რიგისა. ცხოვრობს ხმელთაშუა ზღვაში. მისი სხეულის სიგრძე 20 სმ აღწევს. აქვს გრძელი და ძლიერი მუცელი. თავზე — წყვილი ღეროსებრი მოძრავი ფასეტური თვალი და 2 წყვილი ულვაში. სქესმწიფე კიბო-მავედრელა ზღვის ფსკერზე ცხოვრობს, ხოლო ლარვა პლანქტონურ ცხოვრებას ეწევა. აქვს მცირე სარეწაო მნიშვნელობა.
კიდეგანი

კიდეგანი, კიდეგანა — მყინვარი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს აღმოსავლეთ კავკასიონზე, კიდეგანის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. ასაზრდოებს მდინარე ასის მარცხენა შენაკადს — ახიელისწყალს. კარული ტიპისაა. ფართობი 0,68 კმ². ფირნის ხაზი გადის ზღვის დონიდან 3490 მ სიმაღლეზე. მყინვარი უკან იხევს წელიწადში საშუალოდ 6,5 მ-ით. 1890-1975 წლებში მყინვარის ფართობი 0,6 კმ²-ით შემცირდა.
კიდეგანისმაღალი

კიდეგანისმაღალი — მწვერვალი საქართველოსა და რუსეთის (ინგუშეთი) საზღვარზე, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარეების ახიელისწყლის, შანისა და ხანკოლის სათავეებში, საჯიხვისღელისა და სახარისღელის უღელტეხილებს შორის. წარმოადგენს კიდეგანის ქედის უმაღლეს წერტილს. სიმაღლე ზღვის დონიდან 4275 მ. აგებულია იურული თიხაფიქლებით. დასავლეთ და აღმოსავლეთ კალთებზე მყინვარებია. ხასიათდება მთა-მდელოსა და გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტით. კიდეგანისმაღალზე პირველად ავიდნენ 1936 წელს, მეორედ — 1943 წელს ალიოშა ჯაფარიძის ხელმძღვანელობით.
კიდეგანის ქედი

კიდეგანის ქედი — აღმოსავლეთ კავკასიონის მთავარი ქედის ჩრდილო ტოტი, საქართველოს დუშეთის მუნიციპალიტეტისა და რუსეთის ინგუშეთის საზღვარზე, მდინარეების ასისა და არმხის წყალგამყოფი. უმაღლესი მწვერვალი კიდეგანისმაღალი (4275 მ), სხვა მწვერვალებია: გველისმთა, სახარისმაღალი, ჭიმღისმაღალი, მარტინისმაღალი და სხვ.

მნიშვნელოვანი უღელტეხილებია: არხოტისთავისღელე, სახარისღელე, საჯიხვისღელე და სალაშქროსღელე. აგებულია იურული თიხაფიქლებით. ორივე კალთაზე ჩამოწოლილია მყინვარები. ახასიათებს მთა-მდელოსა და გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტი.
კივი (გვარი)

კივი — უფრთო ფრინველების გვარი კივისნაირთა რიგისა (რიგში ერთადერთი ოჯახი (კივისებრნი) შედის). ცნობილია 5 სახეობა, რომელიც გავრცელებიულია ახალი ზელანდიის კუნძულებზე. მათი სხეულის წონა 0,4—4 კგ აღწევს. აქვთ გრძელი ნისკარტი, ნისკარტის ფუძესთან დიდი ნესტოები, ფაფუკი ბუმბული, 4-თითიანი ფეხები (უკანა თითი რუდიმენტურია). ჩონჩხი არაპნევმატურია, ლავიწი არა აქვთ. კივისნაირნი მორუხო-მურა ფერისანი არიან. საჭის ბუმბულები არ გააჩნიათ. აქვთ კარგად განვითარებული სმენა და ყნოსვა. ბინადრობენ ნესტიან, უღრან ტყეებში. ცხოვრობენ წყვილებად (მონოგანურნი არიან). მრავლდებიან წელიწადში 2-ჯერ. დედალი დებს 1 (მეტად იშვიათად 2) კვერცხს. კრუხობს მამალი 75—77 დღის განმავლობაში. იკვებებიან ჭიებით, მწერებით. მათი ჭუპრებითა და მატლებით. სქესმწიფობას აღწევენ 3—5 წლისა. ამოწყდომის გზაზე მდგარი ფორმებია.
კიკნათბერის ციხე

კიკნათბერის ციხე — გვიანდელი ფეოდალური ხანის ციხესიმაგრე საქართველოში, ქართლში, მდინარე ტანის ხეობაში, სოფელ ბობნევთან (გორის რაიონი). შემორჩენილია მხოლოდ ნანგრევები. ვახუშტი ( ს.) კიკნათბერის ციხეს ახასიათებს როგორც მტკიცესა მიუვალს. კიკნათბერის ციხე სააკაძეთა ფეოდალურ საგვარეულოს ეკუთვნოდა, გიორგი სააკაძის საქართველოდან გადახვეწის შემდეგ სახასო გახდა.
კიკნუმი

კიკნუმი — ანტიკური ქალაქი კოლხეთის სამეფოს შავი ზღვის სანაპიროზე, მდინარე რიონის ჩრდილოეთით, ისტორიული ქალაქებს ფასისსა და დიოსკურიას შორის. დააარსეს ბერძენმა ვაჭრება. მოხსენიებულია რომაელი ავტორის პომპონიუს მელას (ახ. წ. ს.) „ქვეყნის აღწერილობაში“. პლინიუს უფროსი (ახ. წ. ს.) ასახელებს კოლხეთის შავი ზღვის სანაპიროზე მდებარე კიკნუმის მსგავსი სახელწოდების ორ ქალაქს, ერთს — ქ. ფასისის მახლობლად, მეორეს — ქ. სებასტოპოლისთან. ზოგი მკვლევარი კიკნუმს გიენოსთან აიგივებს.
კილოკავი

კილოკავი — საერთო-სახალხო ენის ტერიტორიული სახესხვაობა. დიალექტზე (კილოზე) მცირე ერთეული. გავრცელებულია შედარებით მცირე ტერიტორიაზე. კილოკავები ერთმანეთისაგან განსხვავდებიან ფონეტიკურ-გრამატიკული და ლექსიკურ-სტილისტიკური ნიშნებითა და გამოთქმის თავისებურებებით. ქართული ენის კილოებში გამოიყოფა კილოკავები, მაგ., კახური კილოს გარეკახური და შიგნითკახური კილოკავები, იმერული კილოს ზემოიმერული და ქვემოიმერული კილოკავები და ა. შ.
კინკანი

კინკანი, კუმკვატი — მარადმწვანე ხეების და ბუჩქების გვარი ტეგანისებრთა ოჯახისა. მჭიდროდ დატოტვილი, 2-3 მ სიმაღლის მცენარეა.

აქვს ვიწრო და წვეტიანი ფოთოლი, თეთრი ყვავილი, წვრილი (2 სმ-მდე დიამეტრის), მოტკბო-მომჟავო ნაყოფი. ყვავილობს ივლისში, ნაყოფი იანვარ-თებერვალში მწიფდება. მისგან ამზადებენ მურაბას, იყენებენ საკონსერვო წარმოებაში და დეკორატიული მიზნით.

საქართველოში გავრცელებულია „ნაგამი“, რომელიც დეკემბერში იკრიფება და კარგად ინახება, იჭმება კანიანად.
კინორინქები

კინორინქები — ზღვის ჭიების კლასი. მათი 0,1—1 მმ-მდე სიგრძის სხეული დანაწევრებულია სეგმენტებად და მოფენილია ქაცვებით ან კაუჭებით კან-კუნთოვანი პარკი არ აქვთ. ნაწლავი მარტივი მილია. ნერვული სისტემა ხახისირგვლივი რგოლისა და მუცლის ძეწკვებისაგან შედგება. გრძნობის ორგანოებია 1—2 წყვილი პატარა პიგმენტური თვალუკი და მგრძნობიარე ჯაგარი. სისხლის მიმოქცევის სისტემა არ აქვთ. გამომყოფ სისტემას 1 წყვილი პროტონეფრიდია შეადგენს. ცალსქესიანი ცხოველებია, რომელთა განვითარება მეტამორფოზით ხდება. კლასში 1 რიგის 30-ზე მეტი სახეობაა. ფართოდ არიან გავრცელებული. იკვებებიან ერთუჯრედიანებით და დეტრიტით.