ხუან ბოში

ხუან ბოში (დ. 30 ივნისი, 1909 – გ. 1 ნოემბერი, 2001) — დომინიკელი პოლიტიკოსი, ისტორიკოსი, მწერალი, ესეისტი, საგანმანათლებლო მოღვაწე და დომინიკელთა რესპუბლიკის პირველი დემოკრატიულად არჩეული პრეზიდენტი 1963 წელს, შვიდი თვის განმავლობაში.

ხუან ბოში იყო რაფაელ ტრუხილიოს დიქტატორული რეჟიმის ერთ-ერთი მთავარი ოპონენტი. მან ორი ათწლეული გაატარა ემიგრაციაში, როგორც დომინიკური ოპოზიციის ლიდერმა. 1939 წელს მან ხელი შეუწყო დომინიკის რევოლუციური პარტიის დაარსებას, ხოლო 1961 წელს, ტრუხილიოს მკვლელობიდან რამდენიმე თვეში, დაბრუნდა სამშობლოში და ათწლეულების განმავლობაში ჩატარებულ პირველ თავისუფალ არჩევნებში გაიმარჯვა. 1973 წელს მან დააარსა დომინიკის განთავისუფლების პარტია . და მიიჩნევა დომინიკური ლიტერატურის ერთ-ერთ ყველაზე თვალსაჩინო ნოველისტად.

ადრეული წლები
ხუან ბოშ გავინიო დაიბადა ქალაქ ლა-ვეგაში, 1909 წლის 30 ივნისს. მამამისი კატალონიური წარმოშობის ესპანელი იყო, ხოლო დედა — პუერტო-რიკოელი, ხუანა-დიასიდან. ბავშვობის პირველი წლები მან სოფლის თემში, რიო-ვერდეში გაატარა, სადაც დაწყებითი განათლების მიღება დაიწყო. საშუალო განათლება მან ლა-ვეგას სან-სებასტიანის სკოლაში მიიღო, თუმცა მხოლოდ მეცხრე კლასამდე ისწავლა. 1924 წელს იგი სანტო-დომინგოში გადავიდა საცხოვრებლად, სადაც რამდენიმე სავაჭრო მაღაზიაში მუშაობდა. მოგვიანებით, 1929 წელს, მან იმოგზაურა ესპანეთში, ვენესუელასა და კარიბის ზღვის ზოგიერთ კუნძულზე.

1934 წელს მან იქორწინა იზაბელ გარსიაზე, რომელთანაც ორი შვილი — ლეონი და კაროლინა შეეძინა. ტრუხილიოს დიქტატურის დროს ბოში პოლიტიკური შეხედულებების გამო დააპატიმრეს, თუმცა რამდენიმე თვის შემდეგ გაათავისუფლეს. 1938 წელს ბოშმა მოახერხა ქვეყნის დატოვება და პუერტო-რიკოში დასახლდა.

გადასახლება
1939 წლისთვის ბოში კუბაში გადავიდა, სადაც ხელმძღვანელობდა ეუხენიო მარია დე ჰოსტოსის სრული შრომების გამოცემას — ამ საქმემ მნიშვნელოვნად განსაზღვრა მისი პატრიოტული და ჰუმანისტური იდეალები. ივლისში, სხვა დომინიკელ ემიგრანტებთან ერთად, მან დააარსა დომინიკის რევოლუციური პარტია , რომელიც დომინიკის რესპუბლიკის ფარგლებს გარეთ ტრუხილიოს წინააღმდეგ ყველაზე აქტიურ ფრონტად იქცა.

ბოში დიდ სიმპათიას გამოხატავდა მემარცხენე იდეების მიმართ, თუმცა ყოველთვის უარყოფდა რაიმე კავშირს კომუნიზმთან. იგი თანამშრომლობდა „კუბის რევოლუციურ პარტიასთან“ და მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა კუბის 1940 წლის კონსტიტუციის შემუშავებაში.

1941 წელს, მატანსასში, ბოშმა გაიცნო თავისი მეორე მეუღლე — კარმენ კიდიელიო, კუბელი პოეტი და დრამატურგი. წყვილი 1943 წელს დაქორწინდა და მათ ორი შვილი, პატრისიო და ბარბარა შეეძინათ. პარალელურად, მისი ლიტერატურული კარიერა აღმავლობას განიცდიდა; მან მიიღო ისეთი მნიშვნელოვანი აღიარებები, როგორიცაა ერნანდეს კატას პრემია ჰავანაში, რომელიც ლათინოამერიკელი ავტორების მიერ დაწერილ საუკეთესო მოთხრობებს გადაეცემოდა. მის ნაწარმოებებს ღრმა სოციალური შინაარსი ჰქონდა. მათ შორის იყო: „ენკარნასიონ მენდოსას შობა“, „ლუის პიე“, „ოსტატები“ და „ინდიელი მანუელ სიკური“. კრიტიკოსებმა ყველა მათგანი თავისი ჟანრის შედევრად აღიარეს.

ბოში იყო ერთ-ერთი მთავარი ორგანიზატორი 1947 წლის წარუმატებელი „კაიო-კონფიტესის ექსპედიციისა“, რომლის დროსაც „კარიბის ლეგიონის“ მიერ მხარდაჭერილი სამხედრო ძალა კუბიდან დომინიკის რესპუბლიკაში შეჭრასა და ტრუხილიოს დამხობას შეეცადა. ექსპედიციის ჩავარდნის შემდეგ ბოში ვენესუელაში გაიქცა, სადაც ანტი-ტრუხილისტურ კამპანიას აგრძელებდა. მოგვიანებით, „ავთენტური რევოლუციური პარტიის“ მეგობრების თხოვნით, იგი კუბაში დაბრუნდა და ჰავანის პოლიტიკურ ცხოვრებაში თვალსაჩინო როლი ითამაშა. იგი ცნობილი იყო, როგორც სოციალური კანონმდებლობის პროპაგანდისტი და პრეზიდენტ კარლოს პრიო სოკარასის იმ სიტყვის ავტორი, რომელიც მან ხოსე მარტის ნეშტის სანტიაგო-დე-კუბაში გადასვენებისას წარმოთქვა.

როდესაც 1952 წელს ფულხენსიო ბატისტამ პრიო სოკარასის წინააღმდეგ სახელმწიფო გადატრიალება მოაწყო და პრეზიდენტის თანამდებობა დაიკავა, ბოში ბატისტას ძალებმა დააპატიმრეს. გათავისუფლების შემდეგ მან კუბა დატოვა და კოსტა-რიკაში გაემგზავრა, სადაც დროს პედაგოგიურ მოღვაწეობასა და -ის ხელმძღვანელობას უთმობდა.

მოლასის (ბადაგის) მაგნატმა ჯეიკობ მერილ კაპლანმა ქონება ძირითადად კუბასა და დომინიკის რესპუბლიკაში საქმიანობით დააგროვა. 1964 წლის კონგრესის გამოძიებამ დაადგინა, რომ „ჯ.მ. კაპლანის ფონდი“ გამოიყენებოდა -ს (ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო) ფულის ლათინურ ამერიკაში გადასარიცხად, მათ შორის „საერთაშორისო შრომითი კვლევების ინსტიტუტის“ მეშვეობით, რომელსაც ნორმან ტომასი ხელმძღვანელობდა.

ფონდის მეშვეობით აძლევდა ფულს ფიგერესს პოლიტიკური ჟურნალის, -ს გამოსაცემად და ლათინოამერიკელი ოპოზიციონერი ლიდერებისთვის მემარცხენე სკოლის დასაარსებლად. თანხები ჯერ ფიქტიური ფონდიდან კაპლანის ფონდში გადადიოდა, შემდეგ -ში, ბოლოს კი ფიგერესსა და ბოშთან ხვდებოდა.

1959 წელს კუბაში მოხდა რევოლუცია ფიდელ კასტროს მეთაურობით, რამაც კუნძულზე უდიდესი პოლიტიკური და სოციალური ცვლილებები გამოიწვია. კორდ მეიერი, -ს მაღალჩინოსანი, ხელმძღვანელობდა „საერთაშორისო ორგანიზაციების განყოფილებას“, რომელიც დემოკრატიის ხელშეწყობისთვის შექმნილ ჯგუფებს კურირებდა. რიჩარდ გუდვინი, პრეზიდენტის თანაშემწე, რომელსაც პირდაპირი კავშირი ჰქონდა ამბოხებულთა ალიანსთან, ტრუხილიოს წინააღმდეგ ინტერვენციის მომხრე იყო.

23-წლიანი ემიგრაციის შემდეგ, ხუან ბოში სამშობლოში ტრუხილიოს მკვლელობიდან რამდენიმე თვეში დაბრუნდა. მისი გამოჩენა ეროვნულ პოლიტიკურ ცხოვრებაში, როგორც „დომინიკის რევოლუციური პარტიის“ საპრეზიდენტო კანდიდატისა, დომინიკელებისთვის ახალი და იმედისმომცემი ცვლილება იყო. მისი პირდაპირი და მარტივი საუბრის მანერა, განსაკუთრებით დაბალი ფენებისადმი მიმართვისას, ერთნაირად იზიდავდა როგორც ფერმერებს, ისე ქალაქის მოსახლეობას. ეკლესიამ მას მაშინვე წაუყენა ბრალდებები, თუმცა ბოში არჩევნებიდან კანდიდატურის მოხსნით დაიმუქრა, რამაც ეკლესიას უკან დაახევინა; კონსერვატორები მას ასევე კომუნიზმში სდებდნენ ბრალს. მიუხედავად ამისა, 1962 წლის 20 დეკემბრის არჩევნებში ბოშმა და მისმა თანამებრძოლმა, არმანდო გონსალეს ტამაიომ, დამაჯერებელი გამარჯვება მოიპოვეს ვირიატო ფიალოზე („ეროვნული სამოქალაქო კავშირი“). ეს მიჩნეულია ქვეყნის ისტორიაში პირველ თავისუფალ არჩევნებად.

1963 წლის 27 თებერვალს ბოშმა პრეზიდენტის ფიცი დადო ცერემონიაზე, რომელსაც რეგიონის მნიშვნელოვანი დემოკრატიული ლიდერები და პერსონები ესწრებოდნენ, მათ შორის ლუის მუნიოსი (აშშ-ის ტერიტორიის, პუერტო-რიკოს გუბერნატორი) და ხოსე ფიგერესი (კოსტა-რიკა). ბოშმა დაუყოვნებლივ დაიწყო ქვეყნის ღრმა რესტრუქტურიზაცია. 29 აპრილს მან გამოაქვეყნა ახალი სოციალურ-დემოკრატიული კონსტიტუცია. ახალმა დოკუმენტმა მრავალი კანონი შეცვალა: სხვა საკითხებთან ერთად, მან დაადგინა სპეციალური შრომითი რეგულაციები და განსაზღვრა პროფკავშირების, ორსული ქალების, უსახლკაროების, ოჯახების, ბავშვებისა და ახალგაზრდების, ფერმერებისა და ქორწინების გარეშე დაბადებული შვილების უფლებები.

თუმცა, ბოში ძლიერი მტრების წინაშე აღმოჩნდა. მან დაიწყო ლატიფუნდიების (გიგანტური მიწის ნაკვეთების) დაშლა, რამაც მიწათმფლობელების რისხვა გამოიწვია. ეკლესია მიიჩნევდა, რომ ბოში ქვეყნის ზედმეტ სეკულარიზაციას ცდილობდა. მრეწველებს არ მოსწონდათ ახალი კონსტიტუციის გარანტიები მუშათა კლასისთვის. სამხედროებმა კი, რომლებიც მანამდე სრული თავისუფლებით სარგებლობდნენ, ჩათვალეს, რომ ბოშმა ისინი მეტისმეტად მკაცრი კონტროლის ქვეშ მოაქცია.

სახელმწიფო გადატრიალება
1963 წლის 25 სექტემბერს, თანამდებობაზე ყოფნიდან მხოლოდ შვიდი თვის შემდეგ, ბოში დაამხეს სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად, რომელსაც გენერალი ელიას ვესინ ი ვესინი, გენერალი ანტონიო იმბერტ ბარერასი და სხვა სამხედრო ლიდერები ხელმძღვანელობდნენ; მათ ჩამოაყალიბეს სამკაციანი სამხედრო ხუნტა. 1963 წლის 28 სექტემბერს ბოში გვადალუპაში გააძევეს, თუმცა 1 ოქტომბერს იგი პუერტო-რიკოში გადაფრინდა, სადაც გადასახლების დარჩენილი პერიოდი გაატარა.

1994 წლის არჩევნებში მესამე ადგილის დაკავების შემდეგ, ბოში 83 წლის ასაკში პოლიტიკიდან წავიდა.

გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
ხუან ბოში გარდაიცვალა 2001 წლის 1 ნოემბერს, სანტო-დომინგოში. როგორც ყოფილ პრეზიდენტს, მას ეროვნულ სასახლეში შესაბამისი პატივი მიაგეს და მშობლიურ ქალაქ ლა-ვეგაში დაკრძალეს. 2009 წელს სანტო-დომინგოს მეტროს ერთ-ერთ სადგურს ბოშის სახელი ეწოდა.

მისი მეუღლე, ყოფილი პირველი ლედი კარმენ კიდიელიო, 2020 წლის 19 დეკემბერს, 105 წლის ასაკში გარდაიცვალა.