iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მონღოლეთის გეოგრაფია

მონღოლეთის რესპუბლიკა (ყოფილი გარე რესპუბლიკა და მონღოლეთის სახალხო რესპუბლიკა), რომელიც მდებარეობს ცენტრალური აზიის აღმოსავლეთით,ზომიერი სარტყლის სტეპის, ნახევრად უდაბნოსა და უდაბნოს ზონებში-მსოფლიოში ყველაზე მეჩხრად დასახლებული ქვეყანაა. იგი ჩრდილოეთით 3000 კმ-ის მანძილზე რუსეთს ესაზღვრება, ხოლო სამხრეთით 4760 კმ-ით - ჩინეთს. დასავლეთით, ძალიან მცირე ტერიტორია (150 კმ) ესაზღვრება ყაზახეთს. მთლიანად ტერიტორია შეადგენს 1 564 116 კვ.კმ-ს, დაახლოებით იმდენს, რასაც ალასკა.

თითქმის მთელი მონღოლეთი ზღვის დონიდან 1000 მ-ის სიმაღლეზე მდებარეობს. იგი ცენტრალური აზიის პლატოზეა განლაგებული. დასავლეთით ალთაის მთებია, რომელიც მუდმივად თოვლის საფარის ქვეშაა. ქვეყნის ყველაზე მაღალი მწვერვალიც აქ მდებარეობს (4374 მ.). მნიშვნელოვანი ქედებია ასევე გობის ალთაი და ხენტეი. ქვეყნის ცენტრალურ ნაწილში მდებარეობს ხანგაის მთიანეთი. ალთაის ქედის აღმოსავლეთით ტბების ხეობაა (დაახლოებით 300-ზე მეტი ტბა), რომელიც შემოსაზღვრავს მდინარეების, სელენგასა და ტუულის ნაყოფიერ აუზს. ამ აუზის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს ულან-ბატორი (ულაანბაატარი), მონღოლეთის დედაქალაქი და კომერციული ცენტრი. მნიშვნელოვანი მდინარეებია: სელენგა, კერულენი, ონონი, ძაბხანი, კობდო. ქვეყნის ტერიტორიის 60 %-ზე მეტი უჭირავს წაბლა ნიადაგებს. გავრცელებულია აგრეთვე მურა, დამლაშებული, შავმიწა და მდელოს ნიადაგები. მთიანი რაიონებისათვის დამახასიათებელია ტყესტეპის ლანდშაფტები. ტყეს მონღოლეთის ტერიტორიის 10 % უჭირავს. ამ ტერიტორიაზე 100-ზე მეტი სახეობის ძუძუმწოვარია. ყველაზე გავრცელებულია მღრღნელები, გვხვდება კურდღელი ტოლაი, აკლიმატიზებულია ონდატრა. ტყეებში ბინადრობს მგელი, სიასამური,ციყვი, ბურუნდუკი. ჩლიქოსნებიდან აღსანიშნავია კულანი, ანტილოპები, შველი, მარალი, ხემტეის მთებში — ლოსი, მუშკი. მონღოლეთის ტერიტორიაზე ბინადრობენ ისეთი ცხოველებიც (ველური აქლემი, პრჟევალსკის ცხენი, გობის დათვი) რომლებიც სხვა ქვეყნებში თითქმის არ გვხვდება.

მონღოლეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და სამხრეთ ნაწილს ფარავს გობის უდაბნო. ქვეყნის უდიდესი ნაწილი მოქცეულია აქტიურ სეისმურ ზონაში, რის გამოც, მიწისძვრები აქ საკმაოდ ხშირია.

ბუნებრივი რესურსები
მიუხედავად იმისა რომ გობის რეგიონი უმეტესად ქვიაშიან უდაბნოს წარმოადგენს, არსებობს ნახევრად უდაბნო ადგილები, რომელიც მრავალრიცხოვანი ცხვრისთვის, აქლემისთვის და ცხენისთვის საძოვრად გამოიყენება. ბალახოვანი სტეპი საშუალებას იძლევა გამოიკვებოს 28 მილიონი სული საქონელი. ერდენეტში მოიპოვებენ სპილენძსა და მოლიბდენს, აგრეთვე ქვანახშირს. არსებობს ნავთობის საბადოებიც, რომელიც ათვისებული არაა. ქვეყანაში დიდია ფოსფატის დეპოზიტი, მაგრამ უმეტესი ნაწილი აუთვისებელია გარემოს დაცვითი პრობლემების გამო.
ტოუმანი

ტოუმანი — ხუნუს ყველაზე ადრეული ცნობილი შანიუ . მეფობდა ძვ. წ. 220-209 წლებში. სახელი ტოუმანი შეიძლება დაკავშირებული იყოს: შუა ჩინურ - მუანთან ან სპარსულ - ტუმანთან. ორივე შემთხვევაში ეს სიტყვები მომდინარეობს ძველ თურქულ/მონღოლური სიტყვა დუმანიდა რაც ათი ათასს აღნიშნავს. მის სახელს ატარებს სამხრეთ-დასავლეთ ციმბირში არსებული ქალაქი ტიუმენი.

ძვ. წ. 221 წელს, როდესაც ცინის დინასტიამ დაიპყრო დანარჩენი ექვსი ქვეყანა და გააერთიანა ჩინეთი, მათ ჩრდილოეთით ჩამოყალიბდა ხუნუს მომთაბარე ტომების ძლიერი გაერთიანება. ხუნუს იმპერია ცდილობდა გაფართოებას როგორც დასავლეთით ისე სამხრეთით. ამ პერიოდში ასევე გაძლიერებული იყვნენ იუეჩჟები და დუნხუ (აღმოსავლეთის ბარბაროსები). ცინის დინასტიის პირველმა იმპერატორმა ცინ შიხუანდიმ გენერალ მენ ტიანის ხელმძღვანელობით გაგზავნა 100 000-იანი არმია ხუნუს ჩრდილოეთით 1000 ლიზე (დაახ. 416 კმ.) განსადევნად.

"ტოუმანმა ვერ გაუძლო ცინის ძალებს, მან დაიხია ჩრდილოეთით და ათი წლის განმავლობაში იქ იყო ჩაკეტილი"

მენ ტიანის გარდაცვალების შემდეგ ხუნუმ ისევ დაიწყო სამხრეთით ლაშქრობები და საბოლოოდ აღადგინეს ძველი საზღვარი ჩინეთთან. ლეგენდის მიხედვით ტოუმანს თავისი უმცროსი შვილის გამეფება უნდოდა, ამიტომ იუეჩჟებს მძევლის სახით გაუგზავნა თავისი უფროსი შვილი მოდუ , ხოლო შემდეგ შეუტია მათ. ამ ღალატის შემდეგ იუეჩჟები აპირებდნენ მოდუს მოკვლას, თუმცა მან შეძლო ტყვეობიდან გაქცევა. მოდუ ძვ. წ. 209 წელს დაბრუნდა. დახოცა მამა, დედინაცვალი და უმცროსი ძმა. ხოლო თავი გამოაცხადა ხუნუს შანიუდ.
ჰიტლერი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ადოლფ ჰიტლერი (1889–1945) — პარტია ნსდაპ-ს ლიდერი, გერმანიის რაიხსკანცლერი და მესამე რაიხის ფიურერი.

ჰიტლერში ასევე შეიძლება იგულიხმებოდეს:

პიროვნებები
ალოის ჰიტლერი — ადოლფ ჰიტლერის მამა.
ალოის ჰიტლერი (უმცროსი) — ადოლფ ჰიტლერის ძმა.
ანგელა ჰიტლერი — ადოლფ ჰიტლერის და.
კლარა ჰიტლერი — ადოლფ ჰიტლერის დედა.
პაულა ჰიტლერი — ადოლფ ჰიტლერის უმცროსი და.
უილიამ ჰიტლერი — ალოის ჰიტლერი უმცროსის ვაჟი.
ჰაინც ჰიტლერი — ალოის ჰიტლერი უმცროსის ვაჟი.
წიგნები
ჰიტლერი: გამოსვლები და პროკლამაციები — წიგნების სერია, რომელშიც თავმოყრილია ჰიტლერის სიტყვით გამოსვლები.
ჰიტლერი: ტირანიის შესწავლა — 1952 წელს გამოცემული ჰიტლერის ბიოგრაფიული წიგნი.
ჰიტლერის წიგნი — 2005 წელს გამოცემული წიგნი, რომელიც საბჭოთა კავშირის საიდუმლო მასალებს ეყრდნობა.
ჰიტლერი: მოკლე ბიოგრაფია — 2012 წელს გამოცემული წიგნი, რომელიც მოკლედ მოგვითხრობს ჰიტლერის ბიოგრაფიას.
ფილმები და ტელევიზია
ადოლფ ჰიტლერი
ჰიტლერი (1962 წლის ფილმი) — რიჩარდ ბეისჰარტის მიერ გადაღებული ფილმი.
ჰიტლერი: ფილმი გერმანიიდან — 1978 წელს გადაღებული ფილმი, რომლის თანაპროდიუსერი იყო .
ჰიტლერი – ბერლინის მხეცი — 1939 წელს გადაღებული ფილმი.
ჰიტლერი: ბოლო ათი დღე — 1973 წელს გადაღებული ფილმი.
ჰიტლერი: ეშმაკის აღზევება — 2003 წელს, -ის მიერ შექმნილი დოკუმენტური ტელეგადაცემა.
სხვა ფილმები
ჰიტლერი (1996 წლის ფილმი) — მალაიალამურ ენაზე გადაღებული ფილმი.
ჰიტლერი (1997 წლის ფილმი) — ტელუგუს ენაზე გადაღებული ფილმი.
ჰიტლერი (1998 წლის ფილმი) — ჰინდის ენაზე გადაღებული ფილმი.
ბუნკერი — გერმანული ფილმი ადოლფ ჰიტლერის ბოლო დღეებზე.

სხვა გამოყენება
ჰიტლერი (სახელი) — ცნობილი გვარი და ადამიანები ამ გვარით.
ჰიტლერი (საცალო მაღაზია) — ტანსაცმლის მაღაზია გუჯარათში, ინდოეთში.
მუჰამედ ალი შაჰი

მუჰამედ ალი შაჰ ყაჯარი (; დ. 21 ივნისი, 1872 — გ. 5 აპრილი, 1925) — ირანის მეექვსე შაჰი ყაჯართა დინასტიიდან 1907-1909 წლებში. ტახტზე ავიდა მამის, მოზაფარ ალ-დინ შაჰის გარდაცვალების შემდეგ, 1907 წლის 3 იანვარს.

დაიბადა 1872 წლის 21 ივნისს, ამოლში. მაშინ ირანის შაჰი იყო მისი პაპა, ნასერ ალ-დინ შაჰი. მამამისი, მოზაფარ ალ-დინ შაჰი იყო მოზაფარ ად-დინ მირზა.

ტახტზე ასვლისთანავე, ის წავიდა მისი წინამორბედის, მოზაფარ ალ-დინ შაჰის მიერ მიღებული კონსტიტუციის წინააღმდეგ. იგი თვლიდა, რომ ეს კონსტუტუცია, „ეროვნული საკონსულტაციო ასამბლეა“, ეწინააღმდეგებოდა ისლამურ კანონებს, ამიტომ იგი გააუქმა.

პარლამენტმა, მუჰამედ ალი შაჰის ამ გადაწყვეტილების მიღების შედეგად დაკარგა ძალიან დიდი ძალა. ამიტომ პარლამენტის წევრებს შესძულდათ მათი შაჰი და წავიდნენ მის წინააღმდეგ. მუჰამედ ალი შაჰმა უფრო მკაცრ ზომებსაც მიმართა — მან მთლიანად დაითხოვა პარლამენტი, რადგან მათი ყოფნის საჭიროებას ვერ ხედავდა, რის შედეგადაც მათი კიდევ უფრო მეტად განრისხება გამოიწვია.

იმ დღიდან, ყოფილი პარლამენტის წევრები გაერთიანდნენ მის წინააღმდეგ. მათ გადაწყვეტილი ჰქონდათ ჩამოეგდოთ ტახტიდან მუჰამედ ალი შაჰი, ტახტზე დაესვათ მისი მცირეწლოვანი ვაჟი — აჰმედ მირზა (მომავალში აჰმედ შაჰ ყაჯარი.) და მუჰამედ ალი შაჰი იძულებული გაეხადათ გაქცეულიყო ირანიდან და თავი შეეფარებინა რომელიმე ქვეყნისათვის.

ორ წელიწადში მათ ამ გეგმის განხორციელება მოახერხეს. მუჰამედ ალი შაჰი იძულებული გახადეს ტახტიდან გადამდგარიყო და ირანის შაჰად ეღიარებინა თავისი ვაჟი (რომელიც მომავალში ყაჯარების ბოლო წარმომადგენელი გახდა). 1909 წლის 16 ივლისს, იგი ოფიციალურად გადადგა.

ცოტა ხანში ის იძულებული გახდა ირანიც დაეტოვებინა. თავიდან თავი შეაფარა ოდესას (მაშინდელი რუსეთი დღევანდელი უკრაინა), შემდეგ იყო კონსტანტინოპოლშიც.

1923 წელს, მისი ვაჟი, აჰმედ შაჰ ყაჯარიც გააძევეს ევროპაში.

საბოლოოდ გარდაიცვალა იტალიის ქალაქ სანრემოში, 1925 წლის 5 აპრილს, მაშინ, როცა ის იყო 53 წლის. ზუსტად ამავე წელს დაკარგა მისმა ვაჟმა ტახტი, რომელსაც ორი წლის განმავლობაში ევროპაში სიმბოლურად ფლობდა, რადგან ირანის შაჰად რეზა ფეჰლევი აირჩიეს.

მუჰამედ ალი-შაჰს ჰყავდა 2 ქალიშვილი და 6 ვაჟი. აჰმედი იყო მისი რიგით მე-3 ვაჟი. აჰმედი იმიტომ ითვლებოდა მის მემკვიდრედ, რომ მას გარდაეცვალა ორი ვაჟი, რომელიც აჰმედამდე ჰყავდა.
ასაილანდია

ასაილანდია — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 240 მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 104 047 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 17,92 კმ²-ზე. ფართობი 5 806 კმ²-ია.
ამარანტი-დუ-მარანიანი

ამარანტი-დუ-მარანიანი — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 1.450 მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 37 932 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 5,1 კმ²-ზე. ფართობი 7 438 კმ²-ია.
ბურიტირანა

ბურიტირანა — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან - მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 14 784 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 18,06 კმ²-ზე. ფართობი 818 420 კმ²-ია.
სიდელანდია

სიდელანდია — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან - მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 13 681 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 9,34 კმ²-ზე. ფართობი 1 464 კმ²-ია.
დავინოპოლისი (მარანიანი)

დავინოპოლისი — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 180 მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 12 579 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 37,46 კმ²-ზე. ფართობი 335 776 კმ²-ია.
გოვერნადორ-ედიზონ-ლობანი

გოვერნადორ-ედიზონ-ლობანი — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან - მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 15 895 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 25,81 კმ²-ზე. ფართობი 615 852 კმ²-ია.
იტინგა-დუ-მარანიანი

იტინგა-დუ-მარანიანი — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 175 მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 24 863 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 6,94 კმ²-ზე. ფართობი 3 581 კმ²-ია.
ჟუან-ლისბოა

ჟუან-ლისბოა — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან - მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 20 381 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 32 კმ²-ზე. ფართობი 636 891 კმ²-ია.
ლაჟეადუ-ნოვუ

ლაჟეადუ-ნოვუ — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან - მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 6 923 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 6,61 კმ²-ზე. ფართობი 1 047 კმ²-ია.
მონტის-ალტუსი

მონტის-ალტუსი — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან - მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 9 413 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 6,32 კმ²-ზე. ფართობი 1 488 კმ²-ია.
რიბამარ-ფიკენი

რიბამარ-ფიკენი — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან - მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 7 318 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 9,75 კმ²-ზე. ფართობი 750 553 კმ²-ია.
სან-ფრანსისკუ-დუ-ბრეჟანი

სან-ფრანსისკუ-დუ-ბრეჟანი — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 255 მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 10 261 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 13,76 კმ²-ზე. ფართობი 745 606 კმ²-ია.
სან-პედრუ-და-აგუა-ბრანკა

სან-პედრუ-და-აგუა-ბრანკა — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან - მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 12 028 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 16,7 კმ²-ზე. ფართობი 720 452 კმ²-ია.
სენადორ-ლა-როკი

სენადორ-ლა-როკი — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან 180 მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 17 998 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 14,55 კმ²-ზე. ფართობი 1 236 კმ²-ია.
ვილა-ნოვა-დუს-მარტირიუსი

ვილა-ნოვა-დუს-მარტირიუსი — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან - მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 11 258 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 9,47 კმ²-ზე. ფართობი 1 188 კმ²-ია.
ფეშანგი ფაშვიბერტაძე

ფეშანგი ფაშვიბერტაძე (ნამდვილი გვარი ხითარიშვილი) — საუკუნის პოეტი. გორელ ვაჭართა წრიდან იყო. „ფაშვიბერტყა“ პოეტის მამის შერქმეული სახელია. ფეშანგი ფაშვიბერტაძე იმერეთის სამეფო კარის მდივანმწიგნობარი იყო 1660-იან წლებში, როცა არჩილ ხანმოკლე მეფობის შემდეგ იმერეთიდან წამოვიდა, მას თან გამოჰყვა ფეშანგი ფაშვიბერტაძე. მდივანმწიგნობრული საქმიანობა მან ქართლის მეფის ვახტანგ -ის (შაჰნავაზის, 1658—1675) კარზე გააგრძელა. რაღაც დანაშაულის გამო ფეშანგი ფაშვიბერტაძეთვის ცხვირი მოუჭრიათ:„გებრალებოდეს საბრალო, ცხვირ-მოჭრით თვალცრემლიანი“ (არჩილ ). 1664—1965 წლებში დაწერა საისტორიო პოემა „შაჰნავაზიანი“, რომელიც შეიცავს საუკუნის 60-იანი წლების ქართ-კახეთისა და იმერეთის პოლიტიკური ურთიერთობის აღწერას და ვახტანგ -ის, მარიამ დედოფლისა და უფლისწულთა ხოტბას გვაწვდის საყურადღებო ბიორგაფიულ და ისტორიულ ცნობებს ვახტანგ -ის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შესახებ. პოემა დაწერილია თექვსმეტმარცვლიანი შაირით, ავტორი უხვად სარგებლობს რუსთველური პოეტური სახეებით. დაახლოებით 1680 წელს მას გაულექსავს „ფირმალიანი“, რომელსავ ჩვენამდე არ მოუღწევია: „ფეშანგი ფაშვიბერტაძემ ახლა თქვა ფირმალიანი... მე ვათქმევინე, მაგრამ ვერა თქვა მარილიანი“ (არჩილ ).
ფეტრი

ფეტრი ( — ქეჩა) — კურდღლის, ბოცვრის, თხის ღინღლის, ბეწვეულის, მატყლის ნარჩენების მოთელვით მიღებული მასალა. გამოყვანის მიხედვით ფეტრი არის გლუვი და ხაოიანი. ხაოს სიმაღლეა 0,5—2,5 მმ. ფეტრისგან ამზადებენ საქუდე ჩაჩემს, ბერეტებს, ე.წ. წინდებს ჩექმების დასამზადებლად, აგრეთვე, ფურცლებს, რომელთაგან ჭრიან დეტალებს, მაგალითად, ფილტრებს, შუასადებებს და სხვა.
ფეშქაში

ფეშქაში (< სპარს. ფიშქეშ) — ძღვენი, საჩუქარ-მისართმეველი. სპარსეთში ფეშქაში ფორმალურად ნებაყოფლობითი, ფაქტობრივად კი მოსახლეობის სავალდებულო ფეოდალური და სამოხელეო გამოსაღები იყო. შაჰს ფეშქაშს ამირები და დიდი მოხელეები გადასცემდნენ. ქართულ იურიდიულ აქტებში ტერმინი „ფეშქაში“ გვიანდელ ფეოდალურ პერიოდში მკვიდრდება. ფეშქაში („მართებული ფეშქაში“) რისამე ბოძების წინაპრობას შეადგენდა. ბოძების მოშლა ფეშქაშის ანაზღაურებას იწვევდა. ფეშქაში „სათათრო“ გამოსაღებსაც აღნიშნავდა. „ყეენის ფეშქაში“ საურის საფუძველზე მზადდებოდა. იგი ქალ-ვაჟებისა და სხვა მისართმევლებისაგან შედგებოდა. ქარავანს, რომელსაც ასეთი ფეშქაში მიჰქონდა, „ბარხანა“ ეწოდებოდა.
ფეშქაშნივისი

ფეშქაშნივისი (სპარს. ფიშქეშნევის < ფიშქეშ — ფეშქაში და ნევის: აწმყო დროის ფუძე ყმნისა ნევეშთან — წერა) — თანამდებობის პირი გვიანდელ ფეოდალურ საქართველოში. ვახტანგ მეფის დასტურლამალის მიხედვით. ფეშქაშნივისი ფეშქაშის „ქარხნის“ (საწყობის) მოხელე იყო. მის მოვალეობას „ქარხანაში“ შესული ფეშქაშების ანგარიშწარმოება („დაწერა“) შეადგენდა. საუკუნის ნახევარში ერთდროულად 2 (ცალ-ცალკე ქართლისა და კახეთის) ფეშქაშნივისის არსებობა ივარაუდება. ფეშქაშნივისი ჯამაგირს, დღიურ ულუფას და სარგოს (კერძოდ, ფეშქაშნივობის სახელოს 1703 წყალობის წიგნის თანახმად, ყველა ფეშქაშის ერთ მეათედ ნაწილს) ღებულობდა.
წყარო
ქართულ-სპარსული ისტორიული საბუთები, ვ. ფუთურიძის გამოც., თბ., 1955;
ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. 2, თბ., 1965
კორნაფულა

კორნაფულა (; , „სისხლის გორაკი“) — სოფელი ირლანდიაში, მდებარეობს როსკომონის საგრაფოში, კონაქტის პროვინციაში. ქალაქ ათლონიდან დაშორებულია 8 კმ-ით. კორნაფულში 1980-იან წლებში აშენდა მონსინიორ მაკ-კართის სახელობის სკოლა. მოსწავლეების სიმრავლის გამო სკოლა გადავიდა ახალ შენობაში, რომლის აშენება დასრულდა 2011 წელს.
კუტჰოლი

კუტჰოლი (; , „ზედა ტერიტორია“) — სოფელი ირლანდიაში, მდებარეობს როსკომონის საგრაფოში, კონაქტის პროვინციაში, მდინარე ბოილის სანაპიროზე, ქალაქებს - ბოილსა და კერიკ-ონ-შენონს შორის. კუტჰოლთან ახლოს მდებარეობს ტბა ლოხ-კეი.

კუტჰოლი 21-ე საუკუნემდე პატარა სოფელი იყო, თუმცა 2000-იანი წლებიდან ირლანდიის ქონების ბუშტის გამო სწრაფად დაიწყო ზრდა, აშენდა მრავალი სახლი, მაღაზია და სხვა არაერთი დაწესებულება (თუმცა მათი დიდი ნაწილი ჯერ კიდევ გამოუყენებელია). დღეს კუტჰოლი დიდი სოფლის ან პატარა ქალაქის ზომისაა.

გალერეა
გაბაშვილები

გაბაშვილები, გაბაონები — ქართული წარჩინებული საგვარეულო, ქართლიდან. ცნობილია საუკუნის პირველი ნახევრიდან. თავდაპირველად თავადები იყვნენ, თუმცა საუკუნეში დამცრობილან და სახასო აზნაურებად ჩანან. საუკუნემდე ფლობდნენ სოფელ თხინვალს, რომელიც 1466 წელს მეფე კონსტანიტნემ ჯავახიშვილებს უწყალობა. საუკუნეში დაახლოებული იყვნენ სამეფო კართან, მემკვიდრეობით ფლობდნენ ბაზიერთუხუცესის სახელოს, მამულს თბილისში, ვერეზე (გაბაანთხევი), ასევე ლურჯ მონასტერს.

 საუკუნეში ამ საგვარეულოდან იყო ქართული კულტურის რამდენიმე ცნობილი წარმომადგენელი, მათ შორის, პოეტი და პოლიტიკური მოღვაწე ბესიკი.
პერვერსია

} — ამობრუნება) — უკიდურესად არაბუნებრივი ქცევა, სრული დამახინჯება, ნორმიდან გადახრა, გაუკუღმართება, გარყვნილება. სოციალურ კონტექსტში პერვერსიად საზოგადოებაში მიღებული ნორმებიდან გადახვევა იგულისხმება (მაგ. ინცესტი). სექსოლოგიაში კი ეს ტერმინი სექსუალობის გარკვეულ მარგინალურ ფორმებს, პარაფილიებს აღნიშნავს, როგორებიცაა, მაგალითად, ზოოფილია, ანუ სექსუალური ლტოლვა ცხოველების მიმართ, ან ნეკროფილია — გვამების სიყვარული და ა. შ. პერვერსიათა ყველაზე გავრცელებულ ფორმებად კი სადიზმი, ანუ პარტნიორისათვის სექსუალური აქტის დროს ტკივილის მიყენება და მისი საპირისპირო ფორმა — მაზოხიზმი, ანუ სასიყვარულო გრძნობის ტკივილთან და ტანჯვასთან გაიგივება მიიჩნევა.
ზო’ე ენა

ზო’ე ენა — ენა, რომელზედაც ლაპარაკობს ზო’ეს ხალხი, რომლებიც ცხოვრობენ პარის შტატის ობიდუსის მუნიციპალიტეტში, მდინარე კუმინაპანემაზე, ბრაზილიაში. ზო’ე ენა ისევე როგორც ბურეს, ჟო’ეს, პოტურუს, პოტურუჟარისა და ტუპის ენები წარმოადგენენ ტუპის ენათა ოჯახს, რომელიც თავის მხრივ, წარმოადგენს კაგვაჰივის ჯგუფის ნაწილს.
კლუნფადი

კლუნფადი (; , „გრძელი მდელო“) — სოფელი ირლანდიაში, მდებარეობს როსკომონის საგრაფოში, კონაქტის პროვინციაში. ქალაქ ბალიჰონისიდან დაშორებულია 10 კმ-ით. სოფლის წმ. პატრიკის სახელობის ეკლესია 1992 წლიდან უშვებს ყოველწლიურ ჟურნალს კლუნფადის შესახებ.

ისევე როგორც ირლანდიის ბევრ სხვა სოფელში, კლუნფადშიც, 1990-იანი წლების ეკონომიკური აყვავების შედეგად, მკვეთრად გაუმჯობესდა დემოგრაფიული მდგომარეობა, განსაკუთრებით იმატა იმიგრანტების რაოდენობამ აღმოსავლეთ ევროპიდან და ბრაზილიიდან.

კლუნფადში მდებარეობს ფოსტის ოფისი, მაღაზია და ორი ლუდხანა.
სპირიდონ ესაძე

სპირდონ იოსების ძე ესაძე (დ. 1813, ოზურგეთი, — გ. 6 სექტემბერი, 1875, თბილისი) — ქართველი სამხედრო მოღვაწე, რუსეთის იმპერიის არმიის გენერალ-მაიორი (1874). ბორის, სიმონ და სპირიდონ ესაძეების მამა.

გურიის აზნაურთა საგვარეულოს წარმომადგენელი. 1835 წლიდან მსახურობდა ბრესტის ქვეით და ლიტვის ეგერთა პოლკებში. მონაწილეობდა ყირიმის (1853–1856) ომში, იბრძოდა შავი ზღვის სანაპიროზე. მსახურობდა კავკასიის კორპუსის შტაბში. 1860 წელს გადაიყვანეს ჟანდარმთა ცალკე კორპუსში. 1863 წელს მიენიჭა პოლკოვნიკის, 1874 წელს — გენერალ-მაიორის წოდება. 1865–1875 წლებში იყო თბილისის გუბერნიის ჟანდარმერიის სამმართველოს უფროსი. დაჯილდოებულია წმ. ანას, წმ. სტანისლავის, წმ. ვლადიმირის სხვადასხვა ხარისხის ორდენებით. დაკრძალულია დიდუბის ღვთისმშობლის შობის ეკლესიის ეზოში.
გერმანიის აღმოსავლეთი აფრიკა

გერმანიის აღმოსავლეთი აფრიკა  — გერმანიის კოლონია აფრიკაში, რომელიც არსებობდა თანამედროვე ტანზანიის, ბურუნდის და რუანდის ტერიტორიებზე.

ისტორია
ამ მხარეში გერმანიის აქტიურობის დასაწყისი სათავეს იღებს 1885 წლიდან, როდესაც გერმანიის მთავრობამ გერმანიის ინტერესების დაცვისათვის ტერიტორიის ათვისების უფლება აჩუქა კარლ პეტერსის კომპანიას, რომელიც ხელმძღვანელობდა «გერმანული კოლონიზაციების საზოგადოებას». 1890 წელს დაიწყო აბუშირის აჯანყება. გერმანიის ხელისუფლება იძულებული იყო გაეგზავნა ჯარი გერმან ვისმანის ხელმძღვანელობით და წაერთვა საზოგადოებისთვის მისი საკუთრება, რითაც მას კოლონიად გადააქცევდა. გერმანელების დროს დაიწყო მიწების კულტივირება, რკინიგზის გაყვანა, სკოლების მშენებლობა ადგილობრივი მოსახლეობისათვის, მაგრამ კოლონიისგან ეკონომიკური უკუგება გერმანიას არც არასდროს არ მიუღია: აღმოსავლეთი აფრიკის სუბსიდირება გრძელდებოდა გერმანიის ხელისუფლების მიერ. ადმინისტრაციული კუთხით კოლონიის ხელმძღვანელობა ეყრდნობოდა ტომის ბელადებთან ურთიერთობაზე (კოლონიზაციის პირველ ოც წელიწადში, გერმანელებს მუდამ უხდებოდათ ადგილობრივი მოსახლეობის აჯანყებების ჩახშობა კოლონიზატორების მიმართ). გერმანიის აღმოსავლეთ აფრიკაში აქტიურად ასახლებდნენ გერმანელ კოლონისტებს: 1903 წელს მათი რაოდენობა იყო 650 ადამიანი, ხოლო 1914 წელს დაახლოებით 5500 ადამიანი.

პირველი მსოფლიო ომის დროს კოლონიის შეიარაღებულ ძალებს (შედგებოდა 3 ათასი ევროპელისაგან და 11 ათასი ადგილობრივისაგან) მეთაურობდა პოლკოვნიკი პაულ ემილ ფონ ლეტოვ-ფორბეკი, რომელიც 1914 წლიდან 1918 წლამდე წარმატებით ატარებდა ბრძოლებს ბრიტანულ და პორტუგალიულ კოლონიალურ ჯარებთან. მოგვიანებით ის იძულებული გახდა უკან დაეხია ბელგიის კონგოს მხრიდან თავდასხმისა და რესურსების უკმარისობის გამო. პაულ ემილ ფონ ლეტოვ-ფორბეკმა მცირე რაზმით წინ წაიწია მოზამბიკის ტერიტორიისკენ და ჩრდილოეთ როდეზიისკენ, სადაც შეიტყო გერმანიასა და ანტანტის ქვეყნებს შორის დადებული ზავის შესახებ და გასცა ბრძანება ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ. პირველი მსოფლიო ომი დამთავრდა, ის კი გახდა კოლონიალურ გერმანიაში ერთადერთი შეიარაღებული ფორმირების მთავარსარდალი, რომელიც მტერს არ ჩაბარდა. შემდგომში ადგილობრივი მეომრები, რომლებიც მონაწილეობდნენ გერმანიის აღმოსავლეთი აფრიკის ბრძოლებში, პენსიას იღებდნენ ვაიმარის რესპუბლიკის და გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკის მთავრობებისგან.

1919 წლის ვერსალის საზავო ხელშეკრულების მიხედვით გერმანიის აღმოსავლეთი აფრიკის ტერიტორია დაიყო: დასავლეთი ნაწილი გადაეცა ბელგიას (რუანდა-ურუნდი), დანარჩენი ნაწილი დიდ ბრიტანეთს გადაეცა მფლობელობაში, რომელმაც სახელი შეუცვალა კოლონიას და უწოდა ტანგანიიკა . ამ უკანასკნელმა დამოუკიდებლობა მიიღო 1961 წელს.