პორტო-ნოვო

პორტო-ნოვო (; ასევე ცნობილია, როგორც ოგბონუ და აჯასე) — ბენინის ოფიციალური დედაქალაქი. უემეს დეპარტამენტის ადმინისტრაციული ცენტრი. თანამედროვე ბენინის მესამე ქალაქი მოსახლეობის მიხედვით, პარლამენტის, პრეზიდენტის რეზიდენციის და ბევრი სამინისტროების მდებარეობის ადგილი. ევროპელები აქ გამოჩნდნენ საუკუნიდან, თანამედროვე დასახელება მიიღო 1730-იან წლებში პორტუგალიელების დროს.

ეტიმოლოგია
თავდაპირველად მას ერქვა დასახლება აჯასე ; ეს დასახელება მომდინარეობს ეთნონიმ აჯასგან (ნიგერ-კონგოს ენათა ოჯახის კვას ენათა ჯგუფი). საუკუნეში პორტუგალიელებმა აქ დააარსეს პორტი, რომელსაც დაარქვეს — „ახალი პორტი“.

მოკლე აღწერა
ქალაქი არის ერთ-ერთი პორტი გვინეის ყურეში და მდებარეობს ქვეყნის უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთში, სანაპირო ლაგუნის ნაპირზე. ქალაქი ავტოგზით და რკინიგზით შეერთებულია კოტონუსთან (ბენინი) და ავტოგზით ლაგოსთან (ნიგერია). პორტო-ნოვო — მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით ბენინის მესამე ქალაქია, მაგრამ თავისი სტატუსიდან გამომდინარე ქალაქი კოტონუ ქვეყნისთვის უფრო მთავარია, როგორც კულტურული, ასევე პოლიტიკური ნიშნით. ამ რეგიონში იწარმოება პალმის ზეთი, ბამბა და ბამბის ხე. ნავთობის საბადოები აღმოჩენილი იქნა ბენინის სანაპირო რაიონში 1990-იან წლებში და გახდა ქვეყნის საექსპორტო ეკონომიკის მთავარი ნაწილი.

პორტო-ნოვოში მდებარეობს ბენინის პრეზიდენტის რეზიდენცია, ეროვნული კრება, უზენაესი სასამართლო და ქვეყნის სამინისტროების ნაწილი. საბანკო საქმიანობა წარმოდგენილია დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ცენტრალური ბანკისა და ბენინის საერთაშორისო ბანკის (რომლის შტაბ-ბინა მდებარეობს კოტონუში) განყოფილებებით. დასაქმებული მოსახლეობის დაახლოებით 70 % შრომობს მომსახურების სფეროში.

ისტორია
 საუკუნეში თანამედროვე ქალაქის ადგილას არსებობდა დასახლება აკრონი, რომელც დღეს ქვია პორტო-ნოვოს ერთ-ერთ კვარტალს. საუკუნის ბოლოს ევროპელთაგან პირველები ამ რეგიონში გამოჩნდნენ პორტუგალიელები, რომლებმაც აქტიურად დაიწყეს მონებით ვაჭრობა, ხოლო 1670-იან წლებში მოვიდნენ ფრანგები. ამ დროისათვის დასახლებას ერქვა ოგბონუ . დაახლოებით 1620 წლიდან 1688 წლის ჩათვლით ის წარმოადგენდა აჯას სახელმწიფოს (მცირე ადრა) დედაქალაქს, 1688—1863 წლებში — აჯასეს სახელმწიფოს დედაქალაქს.

დაწყებული 1730 წლიდან პორტო-ნოვო იმყოფებოდა პორტუგალიელების კონტროლის ქვეშ, რომელთაც ქალაქს მისცეს თანამედროვე სახელი და რჩებოდა მონებით ვაჭრობის მთავარ ცენტრად. ვაჭრობის აქტიური მონაწილე იყო აფრიკული სახელმწიფო დაჰომეის სამეფო, რომელიც სანაპიროზე მყოფ ევროპელებს მონებით ამარაგებდა ქვეყნის ცენტრალური ოლქებიდან.

 საუკუნეში რეგიონში მოიმატა საფრანგეთის გავლენამ. 1860-იანი წლების დასაწყისში პორტო-ნოვო დაიკავეს ბრიტანელებმა, მაგრამ გაერთიანებული სამეფოსა და საფრანგეთს შორის მომხდარი შეიარაღებული კონფლიქტის შემდეგ 1863 წელს მასზე კონტროლი გადავიდა ფრანგების ხელში, რომლებმაც დაამყარეს პროტექტორატი აჯასეზე და 1882 წელს სამეფო გადააქციეს საკუთარ კოლონიად.

მას შემდეგ, რაც 1888 წელს გაუქმდა მონობა ბრაზილიაში, რეგიონში დაბრუნდა ბევრი ყოფილი მონა, რომლებმაც დიდი გავლენა მოახდინეს მის კულტურაზე. 1892 წელს ახალი საზღვრების ჩამოყალიბების შემდეგ გაჩნდა საფრანგეთის დაჰომეის კოლონია (შემდგომ საფრანგეთის დასავლეთი აფრიკის ნაწილი), რომლის დედაქალაქი 1900 წელს გახდა პორტო-ნოვო. 1958 წელს საფრანგეთის დაჰომეისთვის ავტონომიის მინიჭებისა და 1960 წელს დაჰომეის რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ (1975 წელს დაერქვა ბენინი) პორტო-ნოვომ შეინარჩუნა დედაქალაქის სტატუსი, თუმცა ბევრი უმაღლესი სახელმწიფო დაწესებულება 1975 წლიდან 1990 წლამდე პერიოდში გადავიდა კოტონუში.

მოსახლეობა
2002 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით პორტო-ნოვოში ცხოვრობდა 223 552 ადამიანი. 2013 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით კი მოსახლეობის რაოდენობამ მიაღწია 264 320 ადამიანს. ძირითადი ეთნიკური ჯგუფებია — ოგუ და იორუბა, ასევე ქვეყნის სხვა ნაწილებიდან და მეზობელი ნიგერიიდან ჩამოსული ადამიანები. მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენენ აფრობრაზილიელები. ქალაქში დაახლოებით თანაბარი პროპორციით არიან წარმოდგენილნი მუსლიმები და ქრისტიანები. პორტო-ნოვოში სალაპარაკო ენა ფრანგული (ბენინის ოფიციალური ენა) და ადგილობრივი ეთნიკური ენებია. განათლების დონე დაბალია (ამ მაჩვენებლით ბენინს მსოფლიოში უკავია ერთ-ერთი ბოლო ადგილი).

კულტურა
ქალაქში შენარჩუნებულია, როგორც ძველი სამეფო სასახლეების ნანგრევები, ასევე კოლონიალური პერიოდის არქიტექტურული ნაგებობები. ყოფილი გბეკონის სამეფო სასახლე, რომლის კორპუსებიც აშენებულია 1880-იან წლებში იორუბას ტრადიციულ არქიტექტურულ სტილში და ეგრედ წოდებულ აფრობრაზილიურ სტილში, 1988 წლიდან გადაკეთდა მუზეუმად, რომელსაც სახელად ქვია ონმე. ამავე პერიოდს მიეკუთვნება ღვთისმშობლის უბიწო ჩასახვის საკათედრო ტაძარი (ასევე ცნობილი, როგორც ძველი პორტუგალიური ტაძარი), აშენებული ნეორომანულ სტილში ნეოგოთიკური სტილის სამრეკლოთი. 1910—1935 წლებში აშენებული და 1950 წელს გაფართოებული დიდი მეჩეთი სტილით ბაძავს ბაიას შტატის (ბრაზილია) ბაროკოს სტილის კათოლიკურ ტაძრებს. ქალაქში ასევე მოქმედებს წარმართული ტაძარი, რომელიც მიძღვნილია იორუბას ტრადიციულ ღვთაება ავესანს (აბორი მესანი) — პორტო-ნოვოს მფარველს.

პორტო-ნოვო — ბენინის მთავარი სამეცნიერო-კულტურული ცენტრია. ონმეს მუზეუმის გარდა დედაქალაქში მოქმედებს პორტო-ნოვოს ეთნოგრაფიული მუზეუმი ექსპოზიციებით, მიძღვნილი პორტო-ნოვოს სამეფო სახლს, ტრადიციულ ნიღბებს და იორუბას მუსიკალურ ინსტრუმენტებს, ასევე და-სილვას მუზეუმი, მიძღვნილი ბენინის აფრობრაზილიელი მოსახლეობის ისტორიისადმი. სამეცნიერო დაწესებულებები მოიცავენ გამოყენებითი სამეცნიერო კვლევების ინსტიტუტს (დაარსდა 1942 წელს), ბენინის უმაღლესი კვლევების ინსტიტუტს, ეროვნულ ბიბლიოთეკას (1976 წ.), ბოტანიკურ ბაღს (1895 წ.), „სონგაის“ ცენტრს, რომელიც 1985 წლიდან სწავლობს დასავლეთ აფრიკის ქვეყნების ეკონომიკური თანამეგობრობის საუკეთესო სასოფლო-სამეურნეო გამოცდილებას. უმაღლესი განათლების სფერო წარმოდგენილია სანაპირო უნივერსიტეტით (დაარსდა 2012 წელს), მათემატიკის და ფიზიკის ინსტიტუტით (1988 წ.), ფიზკულტურის, ახალგაზრდობის და სპორტის ეროვნული ინსტიტუტით.

1990 წლიდან პორტო-ნოვოში ტარდება ბენინის თეატრალური ფესტივალი, 2004 წლიდან — ნიღბებისა და საკრალური თეატრის ფესტივალი. ქალაქში მოქმედებს რამდენიმე ნახევრადპროფესიონალური თეატრალური დასი. არსებობს ორი სტადიონი — ქალაქის 20 ათას ადგილიანი და შარლ დე გოლის სახელობის 15 ათას ადგილიანი.