iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
XIX საუკუნე

საუკუნე დაიწყო 1801 წლის 1 იანვარს და დასრულდა 1900 წლის 31 დეკემბერს. ეს იყო ათასწლეულის მე-9 საუკუნე. ხასიათდებოდა მასშტაბური სოციალური გარდაქმნებით. ევროპისა და ამერიკის დიდ ნაწილში გაუქმდა მონობა. პირველი ინდუსტრიული რევოლუცია, მიუხედავად იმისა, რომ ის საუკუნის ბოლოს დაიწყო, პირველად საუკუნეში გასცდა ბრიტანულ საზღვრებს და მოახდინა ისტორიული ნიდერლანდების ქვეყნების, საფრანგეთის, რაინლანდის, ჩრდილოეთ იტალიისა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ შეერთებული შტატების ეკონომიკისა და საზოგადოებათა რეორგანიზაცია. რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ, მეორე ინდუსტრიულმა რევოლუციამ გამოიწვია კიდევ უფრო მასიური ურბანიზაცია და პროდუქტიულობის, მოგებისა და დოვლათის ზრდა, რაც საუკუნეშიც გაგრძელდა.

ათწლეულები და წლები
მიმოხილვა
პირველი ელექტრონიკა ისტორიაში საუკუნეში გამოჩნდა, ელექტრული რელეს შემოღებით 1835 წელს, ტელეგრაფითა და მისი მორზეს კოდის პროტოკოლით 1837 წელს, პირველი სატელეფონო ზარით 1876 წელს და პირველი ფუნქციური ნათურით 1878 წელს.

 საუკუნე იყო მეცნიერული აღმოჩენებისა და გამოგონებების ერა, მნიშვნელოვანი მიღწევებით მათემატიკის, ფიზიკის, ქიმიის, ბიოლოგიის, ელექტროობისა და მეტალურგიის სფეროებში, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარეს საუკუნის ტექნოლოგიურ წინსვლას. ინდუსტრიული რევოლუცია დაიწყო დიდ ბრიტანეთში და გავრცელდა კონტინენტურ ევროპაში, ჩრდილოეთ ამერიკასა და იაპონიაში. ვიქტორიანული ეპოქა ცნობილი იყო მცირეწლოვანი ბავშვების დასაქმებით ქარხნებსა და მაღაროებში, ასევე მკაცრი სოციალური და გენდერული ნორმებით. იაპონიამ დაიწყო სწრაფი მოდერნიზაციის პროგრამა მეიძის რესტავრაციის შემდეგ, ვიდრე დაამარცხებდა ცინგის დინასტიის ჩინეთს, პირველ ჩინურ-იაპონურ ომში. ამ საუკუნეში აღინიშნა მიღწევები მედიცინასა და ადამიანის ანატომიის გაგებაში, დაავადებების პრევენციაში და ამან ნაწილობრივ ხელი შეუწყო მოსახლეობის სწრაფ ზრდას დასავლურ სამყაროში. საუკუნეში გაორმაგდა ევროპის მოსახლეობა, დაახლოებით 200 მილიონიდან 400 მილიონამდე. სარკინიგზო ქსელების დანერგვამ უზრუნველყო საუკუნეების განმავლობაში პირველი მთავარი წინსვლა სახმელეთო ტრანსპორტში, შეცვალა ადამიანების ცხოვრებისა და პროდუქტებით სარგებლობის წესი და გამოიწვია ურბანიზაცია მსოფლიოს ქვეყნებში. მსოფლიოს მრავალმა ქალაქმა გადააჭარბა მილიონზე მეტ მოსახლეობას. ლონდონი გახდა მსოფლიოს უდიდესი ქალაქი. მისი მოსახლეობა გაიზარდა 1 მილიონიდან 1800 წელს 6.7 მილიონამდე საუკუნის შემდეგ. დედამიწის უკანასკნელი აღმოუჩენელი მიწები, მათ შორის აფრიკისა და აზიის ვრცელი ტერიტორიები, შესწავლილ იქნა ამ საუკუნეში და არქტიკისა და ანტარქტიდის უკიდურესი ზონების გარდა, ზუსტი და დეტალური რუკები უკვე ხელმისაწვდომი იყო 1890-იანი წლებისთვის. ლიბერალიზმი გახდა წამყვანი რეფორმისტული მოძრაობა ევროპაში.

მონაობა მნიშვნელოვნად შემცირდა მსოფლიოს მასშტაბით. ჰაიტიში წარმატებული მონათა აჯანყების შემდეგ, ბრიტანეთმა და საფრანგეთმა გააძლიერეს ბრძოლა ბერბერელ მეკობრეებთან და წარმატებით შეძლეს აღეკვეთათ მათ მიერ ევროპელების შეპყრობისა და მონებად ქცევის პრაქტიკა. ბრიტანეთმა, მას შემდეგ რაც სპეციალური აქტით გააუქმა მონობა 1833 წელს, დაავალა თავის სამეფო სამხედრო-საზღვაო ფლოტს დაესრულებინა გლობალური მონათა ვაჭრობა. 1865 წელს ამერიკის შეერთებულ შტატებში, სამოქალაქო ომის დასრულების შემდეგ, მიიღეს მე-13 კონსტიტუციური შესწორება, რამაც გააუქმა მონობა. ბრაზილიაში მონობა გაუქმდა 1888 წელს (იხილეთ აბოლიციონიზმი). მსგავსი ძვრები იყო რუსეთის იმპერიაშიც, სადაც 1861 წელს გაუქმდა ბატონყმობა.
XV საუკუნე

(მეთხუთმეტე) საუკუნე იულიუსის კალენდრის მიხედვით — საუკუნე 1401 წლის 1 იანვრიდან 1500 წლის 31 დეკემბრამდე. ეს არის ათასწლეულის მე-5 საუკუნე. დასრულდა 524 წლის წინ.

ევროპაში, მე-15 საუკუნე მოიცავს გვიანი შუა საუკუნეების, ადრეული რენესანსისა და ადრეული თანამედროვე პერიოდის მონაკვეთებს. ტექნოლოგიურ, საზოგადოებრივ და კულტურულ სფეროებში მე-15 საუკუნის უმთავრეს მიღწევათაგან, მრავალი შეიძლება ჩაითვალოს შემდგომი საუკუნეების ე.წ. „ევროპული სასწაულის“ მაუწყებლად. მაგ., სახვით ხელოვნებაში პერსპექტივის მეცნიერულ თეორიასა და საქმიანობის ისეთ თანამედროვე სფეროებს, რომლებიც დღეს საბანკო საქმისა და საბუღალტრო აღრიცხვის სახელითაა ცნობილი, იტალიაში ჩაეყარა საფუძველი.

დასრულდა ასწლიანი ომი, რომელიც ინგლისელებზე საფრანგეთის სრული გამარჯვებით დაგვირგვინდა კასტიიონის ბრძოლაში 1453 წლის 17 ივლისს. კონფლიქტის შემდგომმა ფინანსურმა სირთულეებმა ინგლისში გამოიწვია ვარდების ომი, — დინასტიური ომების სერია ინგლისის სამეფო ტახტის დაუფლებისათვის, რომელიც საბოლოოდ ლანკასტერელთა გამარჯვებით დასრულდა, როდესაც 1485 წლის 22 აგვისტოს რიჩმონდის გრაფმა ჰენრი ტიუდორმა ბაზვორთის ბრძოლაში დაამარცხა რიჩარდ და ინგლისის მეფე გახდა, რითაც ტიუდორების 117-წლიან მმართველობას დაუდო საფუძველი. ომმა გამოიწვია უზარმაზარი ნგრევა და მანამდე არნახული დანაკარგი ინგლისის მოსახლეობაში. კონფლიქტის დროს ინგლისის ფეოდალური არისტოკრატიის წარმომადგენელთა დიდი ნაწილი განადგურდა.

ბიზანტიის იმპერიის დედაქალაქი კონსტანტინოპოლი, რომელიც ცნობილი იყო მსოფლიოს დედაქალაქის სახელით — 53-დღიანი ალყის შემდეგ დაეცა ოსმალეთის იმპერიის სულთან მეჰმედ -ის ფერხთით 1453 წლის 29 მაისს, რასაც შედეგად მოჰყვა ბიზანტიის იმპერიის რუკიდან გაქრობა.

ათწლეულები და წლები
----

საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები
----

1401 -
1402 -
...
1498 -
1499 -

საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი
----

1401 -
1402 -
...
1498 -
1499 -

გამოგონებები, აღმოჩენები და სხვა ეპოქალური მოვლენები
დაიწყო დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების ეპოქა.
შუაინგლისური ენიდან ახალინგლისურ ენაზე გადასვლის ფაზის დაწყება.
პორტუგალიელებმა გამოიგონეს კარაველა.
1410–1415 — ფილიპო ბრუნელესკიმ შექმნა სახვით ხელოვნებაში პერსპექტივის მეცნიერული თეორია.
1440-იანი წლები — იოჰან გუტენბერგის მიერ წიგნის ბეჭდვის საქმეში მასობრივი წარმოების პროცესის გამოგონება.
1443–1446 — კორეელ მეცნიერთა ჯგუფმა შექმნა ჰანგილი — კორეული დამწერლობა
1450 — კლავესინის გამოგონება
XII საუკუნე

საუკუნე — პერიოდი 1101 წლიდან 1200 წლამდე, იულიუსის კალენდრის მიხედვით. ევროპული კულტურის ისტორიაში მიეკუთვნება მაღალ შუა საუკუნეებს და ემთხვევა იმ პერიოდს, რასაც ხშირად ცისტერციანელების „ოქროს ხანას“ უწოდებენ. მნიშვნელოვანი განვითარება განიცადა ისლამის ოქროს ხანამაც, განსაკუთრებით ისლამურ ესპანეთში.

სუნის დინასტიის ჩინეთში ჯურჯენების თავდასხმამ გამოიწვია პოლიტიკური განხეთქილება ჩრდილოეთსა და სამხრეთს შორის. კამბოჯის ხმერთთა იმპერია ამ საუკუნეში აყვავდა, ხოლო ეგვიპტეში ფატიმიდები აიუბიდების დინასტიამ შეცვალა. ღაზნევიდებისა და ღურიდების იმპერიების გაფართოების შემდეგ, საუკუნის ბოლოს დაიწყო მუსლიმთა დაპყრობები ინდოეთის სუბკონტინენტზე.

 საუკუნე საქართველოსთვის განსაკუთრებული აღმავლობის ეპოქა იყო — ქვეყნის პოლიტიკური, კულტურული და ეკონომიკური გაძლიერების ხანა, რომელიც საქართველოს „ოქროს ხანის“ სახელით შევიდა ისტორიაში. დავით აღმაშენებლის მმართველობისას საქართველო გაერთიანდა და სელჩუკთა ბატონობისგან გათავისუფლდა, დიდგორის ბრძოლის შემდეგ კი რეგიონის ერთ-ერთ უმძლავრეს სახელმწიფოდ იქცა. მისმა მემკვიდრეებმა მეფე დემეტრე -მა და გიორგი -მ განამტკიცეს სამეფო, ხოლო თამარ მეფის დროს ქვეყანამ მიაღწია თავისი განვითარების უმაღლეს წერტილს — ყვაოდა ხელოვნება, განათლება და ლიტერატურა, შოთა რუსთაველმა დაწერა „ვეფხისტყაოსანი“, შეიქმნა უდიდესი კულტურული მემკვიდრეობა.

ათწლეულები და წლები
ბაჩუკი ქარდავა

ბაჩუკი ქარდავა (დ. 29 დეკემბერი, 1969 — გ. 27 დეკემბერი, 2024) — ქართველი პოლიტიკოსი, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის თავმჯდომარე.

ბიოგრაფია
დაამთავრა სანქტ-პეტერბურგის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. 1988 წელს ხელმძღვანელობდა სანქტ-პეტერბურგის ქართულ სათვისტომოს, იყო სანქტ-პეტერბურგის ქართველ სტუდენტთა ასოციაციის თავმჯდომარე. 1989 წლიდან არის ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის წევრი. 1990 წელს მუშაობდა სანქტ-პეტერბურგის საოლქო პროკურატურაში პროკურორის თანაშემწედ.

1991 წელს გახდა ედპ-ის თავმჯდომარის გიორგი ჭანტურიას აპარატის უფროსი. 1993 წელს ედპ-ის ახალგაზრდული ორგანიზაციის ახალგაზრდა ეროვნულ-დემოკრატის (აედ-ის) დამფუძნებელი და თავმჯდომარე. 1993-1994 წლებში იყო საქართველოს ახალგაზრდული ორგანიზაციის ნაციონალური საბჭოს პრეზიდიუმის წევრი.

1996 წელს გახდა ედპ-ის მთავარი კომიტეტის წევრი და ედპ-ის გაზეთის „ქართული ქრონიკის“ რედაქტორი. 1999 წელს გახდა ედპ-ის საზოგადოებრივ ურთიერთობათა მდივანი, ხოლო 2002 წელს - გენერალური მდივანი და მთავარი კომიტეტის პრეზიდიუმის წევრი. 2003-2024 წლებში იყო ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის თავმჯდომარე.

2020-2024 წლებში იყო საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა — გაერთიანებული ოპოზიცია „ძალა ერთობაშია“.

გარდაიცვალა 2024 წლის 27 დეკემბერს.

პირადი და ოჯახური ცხოვრება
ჰყავდა მეუღლე და ორი შვილი.
წმინდა საყდარი

წმინდა საყდარი — კათოლიკური ეკლესიის ეპარქია რომში, რომლის ეპისკოპოსიც არის რომის პაპი. წმინდა ეპარქია არის კათოლიკური ეკლესიის ყველაზე მნიშვნელოვანი ეპარქია და წარმოადგენს სრულიად კათოლიკური ეკლესიის ცენტრალურ მთავრობას. როგორც ასეთი, წმინდა ეპარქია დიპლომატიურ და პოლიტიკურ მოლაპარაკებებში წარმოადგენს მთლიანად კათოლიკურ ეკლესიას და არა ვატიკანის ქალაქ-სახელმწიფოს. წმინდა ეპარქია აღიარებულია როგორც საერთაშორისო სამართლის სუვერენული ერთეული და სხვა სახელმწიფოებს მასთან დიპლომატიური ურთიერთობის ჩამოყალიბების შესაძლებლობა აქვთ.

თუმცა წმინდა ეპარქიას ხშირად (და შეცდომით) იხსენიებენ როგორც „ვატიკანს“, წმინდა ეპარქია ადრეული ქრისტიანობის ხანიდან მოყოლებული არსებობდა მაშინ როდესაც ვატიკანი მხოლოდ 1929 წელს ლატერანის ხელშეკრულების დადების შემდგომ დაარსდა. ელჩები ოფიციალურად იგზავნებიან წმინდა ეპარქიაში და არა ვატიკანში (მაგალითად, საქართველოს სრულუფლებიანი და საგანგებო ელჩი წმინდა საყდართან).
ფრანკონიული დინასტია

ფრანკონიული დინასტია, სალიკური დინასტია — გერმანიიის მეფეებისა და საღვთო რომის იმპერიის იმპერატორების დინასტია 1024-1125, შეცვალა საქსონიური დინასტია. ფრანკონიული დინასტია დააარსა კონრად მეორემ (1024-1039), რომელიც წარმოშობით წარჩინებული ფრანკონიული საგვარეულოდან იყო. მისი მემკვიდრეები არიან ჰაინრიხ მესამე (1039-1056), ჰაინრიხ მეოთხე (1059-1106), ჰაინრიხ მეხუთე (1106-1125). ფრანკონიული დინასტიის წარმომადგენლები ცდილობდნენ სამეფო ძალაუფლების განმტკიცებას მინისტერიალებსა და რაინდობაზე დაყრდნობით. ამ დინასტიის უკანასკნელი წარმომადგენლების მეფობის დროს მიმდინარეობდა ბრძოლა პაპობასთან ინვესტიტურისათვის.

სალიკური დინასტიის მეფეები და იმპერატორები
კონრად 1024-1039, იმპერატორი 1027
ჰაინრიხ 1039-1056, იმპერატორი 1046
ჰაინრიხ 1056-1106 იმპერატორი 1084
კონრადი იტალიის მეფე (1087–1098, მამამისს -ჰაინრიხ -ს დაქვემდებარებული ნომინალური მეფე)
ჰაინრიხ 1106-1125, იმპერატორი 1111

იმპერატორად გახდომის თარიღებად აღებულია მათი არჩევის და შემდგომ კორონაციის თარიღი.
საქსონიური დინასტია

საქსონიური დინასტია — გერმანელ მეფეთა (919-1024) და საღვთო რომის იმპერიის იმპერატორთა (962 წლიდან) დინასტია. მისი ფუძემდებელია ჰაინრიხ ფრინველმჭერი (მეფე 919-936). მისი მემკვიდრეები იყვნენ: ოტო (მეფე 936-961, იმპერატორი 962-973), ოტო (მეფე 961-983), იმპერატორი 973-983), ოტო (მეფე 983-1002, იმპერატორი 996-1002). ოტო -ის გარდაცვალების შემდეგ საქსონიური დინასტიის პირდაპირი შტო შეწყდა. მეფე გახდა საქონიური დინასტიის გვერდითი შტოს წარმომადგენელი, ბავარიის ჰერცოგი ჰაინრიხ (მეფე 1002-1024), იმპერატორი 1014-1024). საქსონიური დინასტია ფრანკონიულმა დინასტიამ შეცვალა.

საქსონური დინასტიის მეფეები და იმპერატორები
ჰაინრიხ ფრინველმჭერი, აღმოსავლეთ ფრანკთა სამეფოს მეფე და საქსონიის გრაფი. მოკვდა 936 წელს.
ოტო დიდი, საღვთო რომის იმპერატორი და საქსონიის გრაფი. მოკვდა 973 წელს.
ოტო წითური, საღვთო რომის იმპერატორი. მოკვდა 983 წელს.
ოტო , საღვთო რომის იმპერატორი. მოკვდა 1002 წელს.
წმინდა ჰაინრიხ (სრი), საღვთო რომის იმპერატორი. მოკვდა 1024 წელს.
ქართველთა სამეფო

}

გიორგიმ, იბერიაზე სუვერენობის შენარჩუნების მიზნით, დანიშნა თავისი მეორე ძე, ლეონი (მომავალი მეფე ლეონ ), კავშირი შეკრა ბაგრატიონებთან და თავისი ქალიშვილი, გურანდუხტი, დააქორწინა გურგენზე (ბაგრატ -ის ძე).

დამოუკიდებლობა
958 წელს, სუმბატ -ის ძემ, ბაგრატ -ემ მემკვიდრეობით მიიღო მისი მამის სამეფო ტიტული (გარდა კუროპალატისა) და მართავდა მხოლოდ ქვემო ტაოს. ბაგრატი ხშირად ჩნდებოდა დავით ტაოელის, როგორც მისი ნათესავის და იმ დროისთვის ბაგრატიონთა შორის ყველაზე გავლენიანი ადამიანის მხარდამჭერი, ეხმარებოდა რა მას აზერბაიჯანის რევადიდების წინააღმდეგ.

ტაოს საერისთავო
სამართლიანმა მმართველმა და ეკლესიის მეგობარმა დავითმა კავშირი შეკრა ბიზანტიის იმპერატორთან, ბასილი -ესთან, გაანადგურა მეამბოხე ბიზანტიელი დიდებული, ბარდა სკლიაროსი (~976-979) და დაჯილდოვდა ვრცელი მიწებით, რომელიც თანამედროვე ქართველი ისტორიკოსებისგან ცნობილია როგორც „ზემონი ქუეყანანი“, რამაც იგი სამხრეთ კავკასიაში ყველაზე ძლიერ მმართველად გახადა: მისი მმართველობა მოიცავდა ყოფილი კაისაიტების მიწებს, რომლებიც ძირითადად ვანის ტბამდე მდებარე მიწების შეადგენდა. ერთადერთი დაბრკოლება იყო 987–989 წლებში მომხდარი წარუმატებელი კონფლიქტი ბიზანტიის იმპერიასთან, რომელმაც დავითი აიძულა დათანხმებულიყო, დაეთმო მისი სამფლობელო იმპერატორ ბასილი -ისთვის სიკვდილის შემდეგ, რომლის სამფლობელო მოგვიანებით გაერთიანდა იბერიის თემში.

ყველა ქართული მიწების გაერთიანების მტკიცე განზრახვით, დავითმა მიიღო ბაგრატ ერისთავი (მომავალი მეფე ბაგრატ ), ბაგრატ -ის შვილიშვილი, ასევე აფხაზთა სამეფოს ტახტის მემკვიდრე. 975 წელს დავითმა იგი დაასახლა ქართლში და დაადგინა როგორც ქართლის ერისთავი (ცენტრალური იბერია), შემდეგ კი როგორც აფხაზთა მეფე (978) და ბაგრატის მკვიდრ მშობელ მამას, გურგენს დაეხმარა ყოფილიყო იბერიის გვირგვინოსანი მეფე ბაგრატ -ის სიკვდილის შემდეგ, 994 წელს. ამრიგად, ბაგრატი – ორი ქართული სახელმწიფოს მემკვიდრე და მმართველია. დავით ტაოელის სიკვდილის შემდეგ, 1001 წელს გურგენი და ბაგრატი შეხვდნენ ბასილის, მაგრამ ვერ შეძლეს დავითის სამეფოს ბიზანტიის იმპერიაში ანექსიის თავიდან აცილება და იძულებული გახდნენ ახალი საზღვრები ეღიარებინათ.

გაერთიანება
მიუხედავად წინააღმდეგობისა, ბაგრატ -ემ შეძლო გამხდარიყო ერთიანი საქართველოს პირველი მმართველი (ოფიციალურად წოდებული: „მეფე აფხაზთა, ქართველთა, კახთა და ჰერთა, კუროპალატი“) მისი მამის სიკვდილის შემდეგ, 1008 წელს. ბაგრატის მეფობამ, განსაკუთრებული მნიშვნელობის პერიოდმა საქართველოს ისტორიაში, განაპირობა ქართველი ბაგრატიონების საბოლოო გამარჯვება ძალაუფლებისათვის მრავალსაუკუნოვან ბრძოლაში. უფრო სტაბილური და ცენტრალიზებული მონარქიის შექმნის მიზნით, ბაგრატმა გააუქმა ან უკიდურესად შეამცირა დინასტიური ერისთავების ავტონომია. მისი თვალსაზრისით, უკიდურესად შინაგან საფრთხეს წარმოადგენდა ბაგრატიონთა კლარჯეთის შტო, რომელსაც წარმოადგენდნენ მეფის ბიძაშვილები, სუმბატ და გურგენ . თუმცა, მიუხედავად მათი მხრიდან ბაგრატის უფლებამოსილების აღიარებისა, კვლავ კლარჯ ხელმწიფეებად იწოდებოდნენ. თავისი ძის, გიორგის მემკვიდრეობის უზრუნველყოფის მიზნით, ბაგრატმა, შემრიგებლური შეხვედრის საბაბით, თავისი ბიძაშვილები სუმბატი და გურგენი მიიტყუა ფანასკერტში დარბაზობის გასამართად, ვერაგულად შეიპყრო ისინი და თმოგვის ციხეში დაამწყვდია 1010 წელს. მათმა შვილებმა მოახერხეს გაქცევა კონსტანტინოპოლს, მაგრამ სუმბატი და გურგენი პატიმრობაში გარდაიცვალნენ 1012 წელს.
ჰერეთის სამთავრო

ჰერეთის სამთავრო — ფეოდალური ხანის პოლიტიკური ერთეული საქართველოში, რომელიც საუკუნის ნახევარში გამოეყო ქართლის საერისმთავროს. ჰერეთის დამოუკიდებელი ფეოდალური სამთავროს შექმნა განაპირობა ქართლის საერისმთავროს სოციალური-ეკონომიკური განვითარების მაღალმა დონემ და ფეოდალური ურთიერთობის შემდგომმა გაღრმავებამ. სამთავროს ჩამოყალიბების პროცესი მიმდინარეობდა საუკუნის ნახევარში არაბი დამპყრობლების წინააღმდეგ ქართლის საერისმთავროს შეუპოვარი ბრძოლის პირობებში. საუკუნის 40-50-იან წლებში ქართლის ერისმთავრის არჩილის შემწეობითა და ნებართვით ჰერეთში დამკვიდრდნენ ბაგრატიონთა საგვარეულოს ერთ-ერთი შტოს წარმომადგენლები. ქართლის უკანასკნელი ერისმთავრების იოვანესა და ჯუანშერის გარდაცვალების შემდეგ ამ ბაგრატიონებმა დაიპყრეს მთელი ჰერეთი შაკიხიდან (ე. ი. შაქიდან) გულგულამდე (დაახლოებით თელავამდე) და საფუძველი ჩაუყარეს ჰერეთის ფეოდალურ სამთავროს.

ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, ეს მოხდა 787. ახლადშექმნილი ჰერეთის სამთავროს ტერიტორია მოიცავდა გაღმამხარს, საინგილოს, შიგნიკახეთს, კამბეჩანსა და შაქს. ჰერეთის მთავარს ემორჩილებოდა აგრეთვე დაღესტნის მთიანეთის ნაწილი: ხუნძახი და დიდოეთი. პოლიტიკური-ადმინისტრაციული ცენტრი იყო ქ. შაქი.

განსაკუთრებით ძლიერი იყო ჰერეთის სამთავრო საუკუნის უკანასკნელ მეოთხედში. ამ ხანაში ჰერეთის მთავარმა ჰამამმა 893 წელს მეფის ტიტული მიიღო. ასე შეიქმნა ჰერეთის სამეფო.
კახეთ-ჰერეთის სამეფო

კახეთ-ჰერეთის სამეფო — ქართული ფეოდალური სახელმწიფო – საუკუნეებში. ბიზანტიასთან გიორგი -ის ურთიერთობის გართულებით ისარგებლა კახთა ქორეპისკოპოსმა კვირიკე -მ და განუდგა საქართველოს მეფეს.

ამიერიდან მთელი საუკუნის განმავლობაში კახეთ-ჰერეთის სამეფო ერთიანი საქართველოსაგან განცალკევებულ სახელმწიფოს წარმოადგენდა და მისი მესვეურები „კახთა და რანთა (ჰერთა) მეფის“ ტიტულს ატარებდნენ. კახეთის სამეფო მოიცავდა ტერიტორიას მდინარე ქსანიდან (დასავლეთით) ალჯიგანჩაიმდე (აღმოსავლეთით) და დიდოეთ-ხუნძახიდან (ჩრდილოეთით) მტკვრამდე (სამხრეთით). მის ფარგლებში შედიოდა ჰერეთის სამეფოს აღმოსავლეთი ნაწილი — ახლანდელი აზერბაიჯანის ჩრდილო-დასავლეთის ნაწილი (ბელაქნის, ზაქათალის, კახის და შაქის რაიონები).

სწორედ ამიტომ თუ ქართულ წყაროების მიხედვით კახეთის მფლობელი ოფიციალურად „რანთა და კახთა მეფედ“ იწოდებოდა, არაბულ წყაროებში იგი „შაქთა და გურჯთა მეფედ“ ანუ იმავე „რანთა (ჰერთა) და კახთა მეფედ“ იხსენიება. კვირიკემ ახალშექმნილი სახელმწიფოს ცენტრი თელავში გადაიტანა, ააგო სასახლე (დღევანდელი „ძველი გალავანი“ თელავში), ჩაატარა გარკვეული ადმინისტრაციული რეფორმა — სამეფო დაყო 7 საერისთავოდ (რუსთავის, კვეტერის, პანკისის, შტორის, ვეჯინის, ხორნაბუჯის და მაჭის). ფაქტობრივად, როგორც ჩანს, კვირიკემ შერყეული ძველი ვითარება აღადგინა. პირველ ხანებში კახეთის მეფეები გაერთიანებული საქართველოს მეფეების მოკავშირედ გამოდიოდნენ უცხო აგრესორებთან ბრძოლაში. მაგ., კვირიკე გიორგი -ს ეხმარებოდა ბიზანტიასთან ბრძოლაში, ხოლო ბაგრატ -ს — განძის ამირა ფადლონის წინააღმდეგ. მაგრამ უფრო მოგვიანებით, როდესაც ბაგრატ -მ ენერგიული ღონისძიებები გაატარა კახეთის სამეფოს საქართველოდან კვლავ შესაერთებლად, კახთა მეფეები თურქ-სელჩუკებს დაუკავშირდნენ და ამ გზით შეეცადნენ დამოუკიდებლობის შენარჩუნებას. აღსართან -მა, კახეთის სამეფო რომ შეენარჩუნებინა, ქრისტიანობაც კი დათმო და გამაჰმადიანდა. მაგრამ ყველა ეს ღონისძიება დროებითი იყო, რადგან გაერთიანებული საქართველოს მეფეს კახეთის სამეფოში საკმაოდ ძლიერი დასაყრდენი ჰქონდა საქართველოს გაერთიანებისათვის მებრძოლი აზნაურების სახით (აშოტ მარილელი, ხახულა, გურნი, ვაჟინის ერისთავი წირქვალელი და სხვა). სწორედ დიდებულ აზნაურთა ამ დასის, კერძოდ, არიშინიანისა და მისი მომხრეების მხარდაჭერით შეძლო დავით აღმაშენებელმა საუკუნის დასაწყისში კახეთის უკანასკნელი მეფის აღსართან -ის შეპყრობა და კახეთის სამეფოს შემოერთება.

ამიერიდან კახეთის სამეფო გაერთიანებული საქართველოს ადმინისტრაციული წესწყობილებისდა კვალად რამდენიმე ადმინისტრაციულ ერთეულად დანაწილდა (კახეთის და ჰერეთის საერისთავოები, ხორნაბუჯის სანაპირო, „არიშინის ადგილი“).

ჰერეთ-კახეთის („რანთა და კახთა“) მეფეები
დავით აღმაშენებლის მიერ ჰერეთ-კახეთის ერთიანი საქართველოს სამეფოსთან შეერთების შემდეგ საქართველოს მეფეთა ტიტულატურას მიემატა ტიტული — „მეფე რანთა და კახთა“.
ანისის სამეფო

ანისის სამეფო — ფეოდალური სამეფო 885-იანი წლებიდან 1045 წლამდე, აერთიანებდა სომხეთის ტერიტორიის დიდ ნაწილს. დედაქალაქი — ანისი. სამეფოს მართავდნენ ბაგრატუნთა დინასტიის წარმომადგენლები, რომლებაც დაამხეს არაბთა სახალიფოს ხელისუფლება და გააერთიანეს სომხური მიწები, უპირატეს აღმოსავლეთ სომხეთში. სამეფოს ცენტრი იყო შირაკის ოლქი, ამიტომ ხშირად მას შირაკის სამეფოსაც უწოდებენ. სამეფოში ვითარდებოდა ფეოდალური მიწათმოქმედება, ხელოსნობა და ვაჭრობა, რამაც ხელი შეუწყო ქალაქების განვითარებას. მაღალ დონეს მიაღწია მეცნიერებამ, ხელოვნებამ, ლიტერატურამ, არქიტექტურამ. ფეოდალურმა დაქსაქსულობის შედეგად წარმოიქმნა ვასპურაკანის (908), ყარსის (963), ტაშირ-ძორაგეტის (978), სიუნიკის (987) სამეფოები, რომლების ვასალურ დამოკიდებულებაში იყვნენ ბაგრატუნებთან. 1045 წელს ბიზანტიის ექსპანსიის შედეგად ანისის სამეფო დაემხო.

ანისის სამეფოს მჭიდრო პოლიტიკური და კულტურულ-ეკონომიკური ურთიერთობა ჰქონდა საქართველოსთან.
ვასპურაკანის სამეფო

ვასპურაკანის სამეფო — სომხური ფეოდალური სახელმწიფო (908-1021), რომელიც მოიცავდა ვასპურაკანის ოლქს, ვანის ტბის მიმდებარე რაიონებს. სამეფოს მართავდნენ არწრუნთა დინასტიის წარმომადგენლები. არწრუნებმა საუკუნისთვის დაიმორჩილეს ვასპურაკანის სხვა ფეოდალური საგვარეულოები, დამოუკიდებლობას ინარჩუნებდა მხოლოდ რამდენიმე საამირო. საუკუნეში არწრუნებმა ქვეყანას მეზობელი ტერიტორიებიც შეუერთეს და თავი მეფეებად გამოაცხადეს. ვასპურაკანის სამეფომ მოიცვა ტერიტორიები ვანის, ურმიის ტბებს და მდინარე არაქსს შორის. დამოუკიდებლად ვასპურაკანის სამეფომ მხოლოდ 14 წელი გაძლო. ვასპურაკანის დაწინაურებას ხელი შეუწყო საუკუნეში სომხეთში დამყარებულმა მშვიდობამ და ქვეყანაზე გამავალმა სავაჭრო გზებმა.

922 წლიდან იგი ვასალურ დამოკიდებულებაში იყო ანისის სამეფოსთან. სამუელ ანელის ცნობით სენექერიმის მმართველობის წლებში (968-1021), აქ იყო 8 ქალაქი, 4 ათასი სოფელი, 72 ციხესიმაგრე, 115 მონასტერი, ქვეყანა მჭიდროდ იყო დასახლებული, განვითარებული იყო ვაჭრობა და ხელოსნობა. მნიშვნელოვანი ქალაქები იყო ვანი, ვოსტნი და აღთამარი. ვასპურაკანში მდებარეობდა ნარეკის მონასტერი, სადაც მოღვაწეობდნენ მამა-შვილი ანანია და გრიგორ ნარეკაცები. საუკუნის დასაწყისიდან განიცდიდა თურქული ტომების თავდასხმებს. 1021 წელს მეფე სენექერიმმა სამეფო ბიზანტიას გადასცა და თავად მიიღო ქალაქი სებასტია. ამ დროიდან ვასპურაკანი ბიზანტიის იმპერიის ერთ-ერთი თემი გახდა.

ვასპურაკანის პრინცები
ამაზასპ (800-836)
აშოტ (836-852). ამაზასპ -ის ძე.
გურგენ (852-853). აშოტ -ის ძმა.
აბუ ჯაფარი (853-854). აშოტ -ის ძმა.
გურგენ (854-857).
გრიგოლ-დერენიკი (857-868). აშოტ -ის სიძე.
აშოტ (868-874).
გრიგოლ-დერენიკი (874-887).
გაგიკ აბუ მორვანი (887-898). გრიგოლ-დერენიკის ძე.
აშოტ-სარგისი (აშოტ ) (898-900). გრიგოლ-დერენიკის ძე.
საფი ვანის მმართველი (900-901).
აშოტ-სარგისი (900-904).
გაგიკ (904-908). აშოტ-სარგისის ძმა.
გურგენ (908-925). აშოტ-სარგისის ძმა.

ვასპურაკანის მეფეები
გაგიკ (925-943). აშოტ-სარგისის ძმა.
დერენიკ-აშოტ (აშოტ ) (943-953). გაგიკ -ის ძე.
აბუსაჰლ-ამაზასპი (953-972). დერენიკ-აშოტის ძე.
აშოტ-საჰაკ (აშოტ ) (972-983). აბუსაჰლ-ამაზასპის ძე.
გურგენ (983-1003). აშოტ-საჰაკის ძმა.
სენექერიმი (1003-1021). გურგენ -ის ძმა.
ვანანდის სამეფო

ვანანდის სამეფო, ყარსის სამეფო — სომხური ფეოდალური სახელმწიფო 963-1064 წლებში ცენტრით ქალაქ ყარსში (ქართული წყაროებით — კარი). სამეფო ძირითადად მოიცავდა ვანანდის მხარეს (აირარატის ოლქი). მისი ტერიტორია შეესაბამება თანამედროვე თურქეთის ყარსისა და სარიყამიშის რაიონებს.

თავდაპირველად ვანანდის მხარეს ადგილობრივი მთავრები განაგებდნენ, საუკუნის ბოლოდან კი ბაგრატუნების ხელში აღმოჩნდა. 963 წელს სომხეთის (ანისის) მეფის აშოტ -ის მიერ ყარსის გამგებელად დანიშნულმა მისმა ძმამ, მუშეღ ბაგრატუნმა, თავი მეფედ გამოაცხადა, მაგრამ ვანანდი, სხვა სომხური სამეფოების მსგავსად, ბაგრატუნების ანისის სამეფოსთან ვასალურ დამოკიდებულებაში იყო. მუშეღმა (ზეობდა 963-984) თავისი ძალაუფლება ყარსის გარდა არშარუნიქზე, ასევე ბასიანისა და აშოცის ნაწილზეც განავრცო.

მუშეღის შვილისა და მემკვიდრის — აბას -ის მეფობის წლები (984-1029) სამეფოს აყვავების ხანა იყო. ყარსი მნიშვნელოვან სავაჭრო და კულტურულ ცენტრად იქცა. ბიზანტიის იმპერიასთან ომში (1021-1023) ვანანდი საქართველოს მეფის გიორგი -ის მოკავშირედ გამოდიოდა. 1064 წელს ვანანდი აბას -ის მემკვიდრემ — მეფე გაგიკმა (იგივე აბას ) ბიზანტიის იმპერატორ კონსტანტინე -ს დაუთმო.

საქართველოს თავდაცვისათვის ვანანდზე კონტროლს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, რის გამოც ქართველი მეფეები ცდილობდნენ მის შემოერთებას. „მატიანე ქართლისაჲს“ ცნობით, „სიმაგრენი ვანანდისა და კარნიფორისანი“ საუკუნის 70-იანი წლების დასაწყისში სელჩუკიანი თურქების წინააღმდეგ მებრძოლ გიორგი -ს აუღია. დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსის ცნობით კი — ბიზანტიის იმპერიის დიდმოხელემ, გრიგოლ ბაკურიანის ძემ, რომელიც იმ დროს ოლთისს, კარნუ ქალაქსა და კარს ფლობდა, კარის ციხე-ქალაქი და მისი მიმდგომი ქვეყანა გიორგის გადასცა, ხოლო გიორგი -მ ის შავშელ აზნაურებს ჩააბარა სამმართველოდ. 1075–1080 წლებში ვანანდის ქვეყანა სელჩუკიანმა თურქებმა დაიპყრეს. დავით აღმაშენებელმა სომხეთში ლაშქრობისას ანისის შემდეგ ვანანდიც გაათავისუფლა სელჩუკიანთა ბატონობისაგან და საქართველოს შემოუერთა. 1205–1206 წლებში, თამარ მეფის დროს, კიდევ ერთხელ გამოიხსნა ვანანდი მაჰმადიანი მფლობელებისგან. საუკუნის შემდეგ ვანანდმა, როგორც ცალკე ტერიტორიულმა ერთეულმა, არსებობა შეწყვიტა.
სიუნიქის სამეფო

სიუნიქის სამეფო ( - სიუნიქი თაგავორუთიუნ), სივნიეთი, ბახკის (ბალკსის) სამეფო, კაპანის სამეფო — ფეოდალური სახელმწიფო სომხეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, საუკუნის ნახევრიდან საუკუნემდე. მოიცავდა სიუნიქის ოლქს – თანამედროვე სომხეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილს. მისი დამაარსებელი იყო სიუნიქის მთავარი სმბატი, რომელიც 970 წელს მეფედ აკურთხეს. სამეფოს მართავდნენ ორბელიანთა დინასტიის წარმომადგენლები. სამეფოს პოლიტიკური ცენტრი იყო ღაფანი, ხოლო რელიგიური – ტათევის მონასტერი. სამეფომ განსაკუთრებულ აყვავებას მიაღწია საუკუნის პირველ ნახევარში ვასაკ -სა და სმბატ -ის მმართველობისას. მოსახლეობის ძირითადი საქმიანობა იყო მიწათმოქმედება და მესაქონლეობა. აქ ითვლებოდა 43 ციხე, 48 მონასტერი და ათასზე მეტი სოფელი. 1170 წელს დაიპყრო სელჩუკთა მმართველმა ელდიგუზმა. მონღოლთა ბატონობის დროს სიუნიქის სამეფომ ნაწილობრივ შეინარჩუნა დამოუკიდებლობა.

მმართველები
სმბატ საჰაკიანი — 976/980-დან თავადი, 987—998 მეფე
ვასაკი — 998—1040
სმბატ აშოტიანი — 1040—1044
გრიგორ აშოტიანი — 1044—1084
სენექერიმი — 1084—1094
გრიგორ სენექერიმიანი — 1094—1166
გასან გერაკარელი — 1166—1170