iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ლიწინის ეკლესია

ლიწინის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის შესასვლელში. განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. სამხრეთიდან თანადროული მინაშენი აქვს, რომელიც ეკლესიის კორპუსს წყობით უკავშირდება. შენობა ნაგებია რიყის ქვითა და შირიმით. ძლიერაა დაზიანებული: ჩამონგრეულია ეკლესიისა და მინაშენის გადახურვა, კედლების ზედა ნაწილები დაფარულია მცენარეებით.

შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან, მინაშენიდან აქვს. კარი ორივე მხრიდან თაღოვანია.

ეკლესიის თითქმის კვადრატული დარბაზი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული შვერილი აფსიდით (შიდა ზომები ღერძებზე: – 8,6 5,3 მეტრი), რომელშიც სამი მაღალი, თაღოვანი სარკმელი ყოფილა გაჭრილი. შემორჩენილია სამხრეთი სარკმელი და ცენტრალური სარკმლის სამხრეთი წირთხლი. ჩრდილოეთ სარკმლის ადგილზე კედელი დანგრეულია. სარკმლების თაღები, როგორც ეს შემორჩენილი ნაწილებიდან ჩანს, ნალისებრი ყოფილა.

დარბაზის გრძივ კედლებზე თითო ერთსაფეხურიანი პილასტრია, რომლებიც შესაბამის კედლებს ორ არათანაბარ ნაწილად ყოფენ (აღმოსავლეთ ნაწილი 1 მეტრით ნაკლებია დასავლეთისაზე). სამხრეთ კედელში, შევიწროებული, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი.

სამხრეთ მინაშენი გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთიდან დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით (შიდა ზომები აფსიდის ჩათვლით: სიგრძე – 5,7 მეტრი, სიგანე – 2,4 მეტრი). მინაშენში შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია.
ჩინთის ნამოსახლარი

ჩინთის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთში, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირას, საკარმიდამო ნაკვეთზე. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით მეოთხე ათასწლეულის პირველ ნახევარს და განვითარებულ შუა საუკუნეებს.

1986-1988 წლებში ძეგლი გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). ნამოსახლარზე საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობები არ დადასტურდა. აღმოჩნდა ნამოსახლარისთვის დამახასიათებელი მასალა: ქვედა კულტურულ ფენაში (ძველი წელთაღრიცხვით მეოთხე ათასწლეულის პირველი ნახევარი) — თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ირმის რქის თოხები, სატარე ნახვრეტებით, ობსიდიანისა და კაჟის იარაღი, მინიატურული სანაყები, ხელსაფქვავები, ცხოველთა ძვლები, შემკული რელიეფური ორნამენტით, კერამიკის ნატეხები და სხვა, ზედა კულტურულ ფენაში (განვითარებული შუა საუკუნეები) — მოჭიქული თიხის ჭურჭლის ნატეხები და კვირისტავი. აღმოჩენილი მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
თავადი ბეღლისანგელოზის ჯვარი

თავადი ბეღლისანგელოზის ჯვარი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახაბოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით. მაღალი კლდის თავზე. ხატის კომპლექსში შედის ბეღელი, საქვაბე და საზარე. ბეღელი ფიქლის მშრალი წყობით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარის გვერდით მცირე ზომის თახჩაა დატანებული. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სარკმელია. შენობა გადახურულია ორფერდა, ოთხსაფეხურიანი სახურავით. საქვაბე გეგმით ოთხკუთხაა და ბეღელზე დასავლეთიდანაა მიშენებული. ნაგებია ფიქლის მშრალი წყობით. შესასვლელი აღმოსავლეთიდან აქვს. სამხრეთ კედელში ორი სარკმელია. ჩრდილოეთ კედელთან კერაა. სათავსის შუაში გადახურვის გასამაგრებლად ორი ბოძია აღმართული. გადახურვა ბრტყელია, ბანური. საზარე საქვაბიდან დასავლეთით, ათიოდე მეტრზეა, შემაღლებულ ადგილას. ფიქლის მშრალი წყობით ნაშენი კოშკისებრი ყრუ ნაგებობაა. ზედა ნაწილში გამოყვანილია თაღი, რომელშიც ზარი კიდია. სახურავი ორფერდაა.
ჩინთის ყველაწმინდის ეკლესია

ჩინთის ყველაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ბერიანთ ხევის მარჯვენა ნაპირზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (4,5 2,7 მეტრი), ნაგებია წვრილი ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია გადახურვა, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილები. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რომლის გვერდებზე თითო პატარა ნიშია. ერთი სწორკუთხა სარკმელი დასავლეთ კედელშია, ეკლესიას გარს აკრავს ნატეხი ქვით ნაგები, დაბალი გალავანი.
ხახმატის ციხე-სახლი

ხახმატის ციხე-სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატში, არდოტის ხეობის ზედა წელში, ხეობაზე გამავალი გზიდან 400 მეტრზე. ნასოფლარ ძველ ხახაბოში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკუთვნის ვაჟა მინდიკაურს. ციხე-სახლი სამსართულიანია, ნაგებია ნატეხი ქვით. სახურავი და სართულშუა გადახურვა ჩაქცეულია. პირველ სართულზე შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი დასრულებულია ნახევარწრიული თაღით. აღმოსავლეთ კედლეში მეორე კარია გაჭრილი.სამხრეთ კედელში სამი ნიში და ერთი სათოფურია. ამ სართულს საქონლის სადგომად იყენებდნენ. მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედლეში თაღოვანი კარია. სამხრეთ კედელში სარკმელი, ხოლო ჩრდილოეთისაში - ორი სათოფური, დასავლეთისაში - დიდი ნიში. ეს სართული საცხოვრებელი იყო. მესამე სართულის აღმოსავლეთ კედელში ერთი ნიში და სამი სათოფურია, სამხრეთ კედელში - ნახევარწრიული თაღით დასრულებული განიერი სარკმელი და ორი სათოფრი. დასავლეთ კედლის შემორჩენილ ნაწილში ორი სათოფური და ერთი სალოდეა, ჩრდილოეთ კედელში - კარი და ორი სათოფურია. მესამე სართულო სათავდაცვოა. ციხე-სახლს მიწურბანიანი სახურავი და ხის კოჭებზე გამართული სართულშუა გადახურვა ჰქონია.
ფხოველის ცხენიჭამიას ეკლესია

ფხოველის ცხენიჭამიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფხოველის აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე, ტყეში, ცხენიჭამიად წოდებულ ადგილას. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (53,5 მეტრზე). თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილი კედლები დაახლოებით 1,5-2 მეტრ სიმაღლეზე დგას; ინტერიერი 1-1,5 მეტრ სიმაღლეზე ამოვსებულია მიწითა და ქვებით. ეკლესიის შიგნით ხეებია ამოსული.

შენობა ნაგები ყოფილა საშუალ ზომის რიყის ქვითა და აგურით. ეს უკანასკნელი, როგორც ჩანს, მოგვიანებით გამოუყენებიათ ეკლესიის აღდგენისას.

ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიის დასავლეთიდან ჰქონია (შემორჩენილია კარის სამხრეთი წირთხლი საურდულე ხვრელით). აღმოსავლეთით ეკლესია დასრულებული ყოფილა ნახევარწრიული აფსიდით (შემორჩენილია გვერდების მცირე ნაწილები), რომლის ჩრდილოეთ გვერდში ერთი თაღოვანი ნიშაა. გრძივ კედლებზე შემორჩენილია აგურით ნაწყობი კამარის ქუსლის ნაშთები.
ჭერემის თასი

ჭერემის თასი — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც აღმოჩნდა საუკუნის 90-იანი წლების დასაწყისში, გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის სავარგულებში, მდინარე ჭერმისხევის მარცხენა ნაპირზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს.

თასი ვერცხლისაა (პირის დიამეტრი – 1201 მილიმეტრი, სიმაღლე – 37 მილიმეტრი, პირის სისქე – 4 მილიმეტრი, წონა – 382,1 გრამი). მის გარეპირზე ყოფითი სცენა, რთველია გამოსახული. იგი მდიდრულადაა შემკული დაბალი რელიეფური ორნამენტებით. გარეპირზე ფონი მოოქრულია, რელიეფი კი ვერცხლისფერშია დატოვებული. თასის ძირზე წრეში ჩასმული ტახის თავია გამოსახული. წრიდან, ერთმანეთის მოპირდაპირედ, ამოზრდილია ორი ვაზი. ვაზის ყლორტებით შექმნილი ორნამენტული წრეები, რომლებშიც ვაზის ფოთლები ან ყურძნის მტევნებია ჩასმული, თასის მთელ გარეპირს ფარავს. ვაზის რტოებს შორის ორი მამაკაცის ფიგურაა, ორი სხვადასხვა ფრინველი, ორი მელა და კურდღელია გამოსახული. მამაკაცთაგან ერთს მოხრილი სასხლავი დანა უჭირავს და მტევნის მოჭრას აპირებს. მეორესაც ხელი მტევნისკენ აქვს გაწვდილი, ზურგზე კი გიდელი ჰკიდია. ფრინველთაგან ერთ-ერთი (თუთიყუშის მსგავსი) ყურძენს კენკავს. თასს პირისკიდეზე შემოუყვება მძივების რიგი, ქვემოთ კი — ზოლიანი ენები.

თასი ფორმითა და რელიეფური სახეებით სასანური ირანის პერიოდსა და ამავე კულტურულ წრეს განეკუთვნება, მაგრამ სასანური თასებისაგან განსხვავებით ჭერემისხევის თასის ფსკერზე გამოსახულია ორმაგ წრეში ჩასმული, მოოქრული, ტოლმკლავა, ეგრეთ წოდებული ბოლნური ჯვარი, რომელიც მკვეთრადაა გამოყოფილი თასის პრიალა ზედაპირზე.

თასი გვიან სასანური ტორევტიკის ბრწყინვალე ნიმუშია. მისი დამზადების ადგილი უცნობია. ის შეიძლება დამზადებული იყოს, როგორც ცენტრალური ირანის სახელოსნოებში, ისე სხვაგანაც, მათ შორის საქართველოშიც.
ხარისთავის წმინდა გიორგის ეკლესია

ხარისთავის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 5-6 კილომეტრზე. ხშირი ტყით დაფარულ მაღალ მთაზე. ნასოფლარ ხარისთავის ტერიტორიაზე. გადმოცემით, სოფლიდან მოსახლეობა დიდი ხნის წინ აყრილა და სოფელ ახაშენში ჩასახლებულა.

აღწერილობა
ეკლესია დარბაზულია. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. ნაგებია სხვადასხბა ზომის ლოდებით, ნატეხი ქვითა და კირის დუდაბით. გარეთა კუთხეები ამოყვანილია ტლანქად დამუშავებული შირიმით. ძლიერ დაზიანებულია: აყრილია სახურავის საფარი და ზედ მცენარეულობაა ამოსული, გარედან კედლების ზედა ნაწილებში, ჩამოშლილია სანაპირე წყობა, დარბაზულია კამარა, აღმოსავლეთ კედელს, სარკმლის ძირიდან მიწამდე ფართო ბზარი დაუყვება. ლავგარდნის მცირე ნაწილი მხოლოდ ჩრდილოეთ ფასადზეღაა შემორჩენილი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი ქვიშაქვის ბრტყელი ქვით. თარაზულადაა გადახურული. ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით დასრულებულია არაწესიერი ნახევარწრის ფორმის აფსიდით, რომლის ღერძზე მოწყობილა გარეთკენ შევიწროებული, თარაზულად გადახურული სარკმელი. სარკმლის ფარეთა ღიობი შირიმის ქვითაა გამოყვანილი. ზემოთკენ ოდნავ შევიწროებულია და გადახურულია ერთ ქვაში გამოკვეთილი ნახევარწრიული თაღით. ეკლესიის სხვა სარკმელი არა აქვს, რის გამოც ინტერიერი საკმაოდ ჩაბნელებულია. აფსიდის ორივე გვერდში ორ-ორი საშუალო ზომის სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდი გადახურული კონქით, რომლის თაღის ქუსლებთნ გამოყოფილია წყობიდან ოდნავ შვერილი, თაროსებრი იმპოსტები. კონქის თაღი და დარბაზის კამარა ნახევარწრიული ფორმისაა. შიგნით კედლები მობათქაშებული ყოფილა. აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის გადამხურავ ქვაზე, ამოკვეთილია პატარა, ტოლმკლავა ჯვარი. კედლები ნაწყობი თაროსებრი ლავგარდნით. ეკლესია როგორც ჩანს, დაბურული იყო კრამიტით. ეკლესიის აღმოსავლეთით, დაახლოებით 15 მეტრზე, შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობის ნაშთები. აქვე ქვითკირით ნაშენი ორგანაყოფილებიანი საწნახელია მახლობლად, მიწაში. ჩაფლულია რამდენიმე ქვევრი.
ჭალის ჯვარი

ჭალის ჯვარი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატის სამხრეთ-დასავლეთით, გზის პირას. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. შენობას კოშკის ფორმა აქვს. ნაგებია ნატეხი ქვით. ქვედა ნაწილი მასიურია, ზედა ნაწილში ერთი სართულია. შესასვლელი სამხრეთ-აღმოსავლეთ კედელშია, მიწიდან 2 მეტრ სიმაღლეზე. კარი ნახევაწრრიული თაღითაა დასრულებული. დანარჩენი კედლები ყრუა. გარედან შესასვლელის ზემოთ, კედლის წყობიდან გამოშვერილია ირმის რქა. შენობას ორფერდა, საფეხუროვანი სახურავი ჰქონია.
ფხოველის წმინდა ელიას ეკლესია

ფხოველის წმინდა ელიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფხოველის განაპირას. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზული ყოფილა. შემორჩენილია აფსიდის ფრაგმენტი 9სიმაღლე 1-1,5 მეტრი), რომელიც უხეშად დამუშავებული ქვითა და აგურითაა ნაგები. ეკლესიის კედლები მიწის პირამდე დანგრეული. გეგმა არ იკითხება.
ჯიმითის პირველი ეკლესია

ჯიმითის პირველი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში, გეთიანთსაყდრებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს.

აღწერილობა
ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. ინტერიერში შემორჩენილია ნალესობის კვალი. დაზიანებულია: ჩმოშლილია საბურავი და ლავგარდანი, მონგრეულია სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე და ჩრდილო-დასავლეთ კუთხის ზედა ნახევარი. ეკლესია გეგმით ასიმეტრიულია. სამხრეთი კედელი ჩრდილოეთ კედელზე ოდნავ მოკლეა. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი თაღოვანია. აღმოსავლეთით ღრმა ნალისებრი აფსიდია, რომელშიც სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით ორი, სამხრეთით კი ერთი ოთკუთხა ნიშაა, აფსიდს ერთსაფეხურიანი ჩამოსაჯდომი შემოუყვება. დარბახის სახმრეთ კედელში ერთი ოთკუთხა ნიშაა. შიგნით ეკლესიას ცილინდრული კამარითაა გადახურული. დასავლეთ კედელში ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი.
გორისყანის სამაროვანი

გორისყანის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატში, მდინარე გუდანისჭალის ხეობაში. სოფლის განაპირას, სამხრეთით, მდინარის მარცხნივ მაღალ ნაპირზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს. 1973 და 1989 წლებში ძეგლი გათხარა ისტორიის,არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. სამაროვანზე გათხრილია ქვისსამარხები და ამოშენებულკედლიანი სამარხები. დაკრძალვის წესი ქრისტიანულია. აღმოჩნდა მინის ინკრუსტირებული მძივები, ბრინჯაოს სასაფეთქლე რგოლები, გეომეტრიული ორნამენტით გრავირებული ბრტყელი სამაჯურები, ბეჭდები, ჭვირული ბალთები, სარკეები, აბზინდა, მშვილდსაკინძები, რკინის დანები და ისრისპირები, ვერცხლის რგოლები და სხვა. ერთ სამარხში გამოვლინდა გახვრეტილი და საკიდად გამოყენებული ვერცხლის არაბული მონეტა. მოპოვებული მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.
ჭერემის კვირიკეს ეკლესია

ჭერემის კვირიკეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის ჩრდილო–დასავლეთით 2 კილომეტრზე, გორაზე. ითვლება ჭავჭავაძეების საგვარეულო სალოცავად. ადგილობრივი მოსახლეობის გადმოცემით აგებულია საუკუნის ბოლოს.

შენობა გეგმით სწორკუთხაა (4,853,8 მეტრი), აფსიდით და უსარკმლო. ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. შესასვლელი მოწყობილი აქვს ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ კიდეში. კარი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთ კედელში ორი ოთხკუთხა ნიშაა. ერთი მსგავსი ნიშა ჩრდილოეთ კედელშიცაა. ჩრდილო–აღმოსავლეთ კუთხეში დგას ტრაპეზი.

ეკლესია გადახურულია ხის ორფერდა სახურავით, რომელიც კრამიტითაა დაბურული. სახურავის კეხის დასავლეთ ბოლოში ხის დიდი ჯვარია აღმართული.
ჩირდილელიანთკარის ეკლესია

ჩირდილელიანთკარის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩირდილელიანთკარის განაპირას, აღმოსავლეთით. განეკუთვნება საუკუნეს. ეკლესია დარბაზულია (8 6,4 მეტრი), ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით, ტლანქად. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია. კარი თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული ღრმა აფსიდია. აფსიდის ღერძზე უჩვეულოდ დაბალი სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით, იატაკის დონეზე, ფართო თაღოვანი ნიშია. ეკლესიის სამხრეთ კედელში ორი თაღოვანი სარკმელია, დასავლეთ კედელში - ერთი. ეკლესიის დარბაზი შესამჩნევად მოკლეა. გადახურულია ნახევარწრიული კამარით, რომელიც ერთ შეკიდებულ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ფასადები დასრულებული იყო თაროსებრი ლავგარდნით (შემორჩენილია მცირე ნაწილი). ეკლესია გადახურული იყო ღარიანი კრამიტით.
სალიქოკოს სამაროვანი

სალიქოკოს სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 300 მეტრზე, მდინარე გუდანისჭალის მარცხენა ტყიან ფერდობზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. 1973 წელს ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ ჩაატარა მცირე გათხრები. აღმოჩნდა ერთი ქრისტიანული ქვისსამარხი, რომელშიც ჩონჩხი და ინვენტარი არ დადასტურდა.
ჩირდილის ღვთისმშობლის ჯვარი

ჩირდილის ღვთისმშობლის ჯვარი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩირდილის განაპირას, ტყიან ფერდობზე. ხატის კომპლექსში შედის საქვაბე, ბეღელი, კვრივი და საზარე. საქვაბე სიპი ქვის მშრალი წყობით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი სწორკუთხაა. კარის გვერდით თახჩაა. ორფერდა სახურავი ჩაქცეულია. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლის კიდეებში ოთხკუთხა საკვამლე ხვრელებია. სამხრეთ კედლის მთელ სიგრძეზე ხის გრძელი სკამია. ბეღელი გეგმით ოთხკუთხაა, ნაგებია სიპი ქვის მშრალი წყობით და გადახურულია ფიქლის ორფერდა სახურავით. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა. შიგნით სამხრეთ ნაწილი უკავია საკოდეს. იგი ორადაა გაყოფილი და განკუთვნილი იყო მარცვლეულისა და ხორბლის შესანახად. სათავსის შუაში საცეცხლურია, რომლის ზემოთაც რკინის ჯაჭვი კიდია. დასავლეთ კედელზე მიდგმულია ხის გრძელი სკამი და მოჩუქურთმებული ტაბლა. გარედან შესასვლელის წინ მოსწორებული ადგილია, რომელსაც ბეღლის კარს უწოდებენ. კვრივი ოთხკუთხა სვეტის მსგავსი, სიპი ქვის მშრალი წყობით ნაშენი მასიური ნაგებობაა, მიდგმულია დარბაზის ჩრდილო-დასავლეთ კედელზე. საზარე სვეტის მსგავსი ოთხკუთხა ნაგებობაა. დგას დარბაზის დასავლეთით. ნაშენია სიპი ქვის მშრალი წყობით. საზარის დასავლეთით, მთის ფერდობზე კიდევ ერთი მსგავსი ნაგებობაა, რომელსაც თავზე ოთხკუთხა ფორმის გრძელი ქვა (წოწოლა) ადევს. ამ ნაგებობის ქვევით ეგრეთ წოდებული დობილთ კოშკია. იქვე ახლოს ჯვრის ტყეა, რომელსაც სოფლის სასაფლაო აკრავს.
ჯიმითის წმინდა გიორგის ეკლესია

ჯიმითის წმიმდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.
აღწერილობა
ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით, აგურით და კირის ხსნარით. შიგნით და გარედან შელესილ-შეთეთრებულია. ეკლესიის შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი თაღოვანია და შიგნიდან საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეშია ჩასმული. აღმოსავლეთით საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდია, თაღოვანი სარკმლით და მის ორივე მხარეს მდებარე თითო ოთკუთხა ნიშით. საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნულია კანკელით, რომელიც აფსიდიდან დაახლოებით 1 მეტრით წინწამოწეულია. კამარა სხმულია ცილინდრული ფორმისა. დასავლეთ კუთხეებში პილასტრებია, ჩრდილოეთ კედელში, აფსიდის მხართან ახლოს პატარა ოთხკუთხა ნიშა. სამხრეთ კედელში თაღოვანი სარკმელია: ერთი სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა. იგი საკმაოდ მცირე ზომისაა და იმდენად მაღლაა „ატანილი“, რომ მისი ღიობის ნაწილი კამარის წვერის ზემოთაა ასული. ეკლესიას გრძივი ფასადები ორ-ორი საფეხურით შეღრმავებული თაღოვანი არითაა დანაწევრებული. დასავლეთ ფასადზე, სარკმლის ქვემოთ, აგურით გამოყვანილი ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. დასავლეთ ფრონტონის წვერზე დადგმულია დაბალი, აგურის ოთხწახნაგა სამრეკელო პირამიდული სახურავით. 1990-იანი წლების ბოლოს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ჩატარებული რემონტის დროს, ეკლესია გარედან ცემენტით შელესეს და კრამიტით გადახურეს.
იგორ ნარმანია

იგორ ნარმანია (დ. 25 მარტი, 1947, სოფ. ილორი, ახლანდ. ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი — გ. 4 იანვარი, 2010, სენაკი) — ქართველი სპორტსმენი (სამბო) და პოლიტიკური მოღვაწე. სსრ კავშირის სპორტის ოსტატი (1974). საქართველოს და საბჭოთა კავშირის მრავალგზის ჩემპიონი ძიუდოში. საქართველოს რესპუბლიკის პირველი მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრი (1990–1991).

ბიოგრაფია
დაიბადა 1947 წლის 25 მარტს ოჩამჩირის რაიონის სოფელ ილორში.

დაამთავრა სენაკის სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკუმი. 1970 წლიდან იყო აღნიშნული ტექნიკუმის მასწავლებელი, საქართველოს რესპუბლიკური სპორტული დაოსტატების სკოლის სენაკის ბაზის მწვრთნელი ძიუდოში, სენაკის საბავშვო სპეციალური სასპორტო სკოლის მწვრთნელი.

უმაღლესი განათლება მიიღო დნეპროპეტროვსკში, შემდეგ — სოხუმის სუბტროპიკული მეურნეობის ინსტიტუტში. მოღვაწეობდა თბილისის სპორტული დაოსტატების სკოლაში.

1987 წლის 31 იანვარს ხობის რაიონის სოფლებში საგვიჩიოსა და ჭალადიდში (ახლანდ. საბაჟო) მომხდარი წყალდიდობის დროს გადაარჩინა ათობით ადამიანი. 1989 წლიდან ჩაბმული იყო ეროვნულ მოძრაობაში. იყო სენაკში პოლიტიკური მოძრაობა „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოს“ თავმჯდომარე. იყო პრეზიდენტის ზვიად გამსახურდიას რწმუნებული დასავლეთ საქართველოში.
ჩირდილისხევის ნამოსახლარი

ჩირდილისხევის ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის მდინარე გუდანისჭალის მარჯვენა შენაკადების, ჩირდილისხევისა და ოხერხევის წყალგამყოფ ქედზე, სოფლიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 1 კილომეტრზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ნამოსახლარზე შემორჩენილია ოთხკუთხა კოშკის ნაშთი და ბუჩქნარით დაფარული მოზრდილი ნასახლარი ორმო.
ხახმატის საცხოვრებელი სახლი

ხახმატის საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატის ცენტრალურ ნაწილში. ეკუთვნის ხირჩილა ალუდაურს. განეკუთვნება საუკუნეს. შენობა სამსართულიანია, ტერასულბანიანი. ნაშენია ნატეხი ქვით, წყობა მშრალია. სახლის პირველ სართულს დასავლეთიდან მინაშენი აქვს. ამ სართულზე შესასვლელი სამხრეთიდანაა. ხის სვეტებიანი დერეფნიდან. დერეფნის ჩრდილოეთ კედლეში გაჭრილი კარი დახურულ კორიდორში გადის, ხოლო დასავლეთ კედელში გაჭრილია მინაშენში გასასვლელი. ეზოში იარათი და საკვები ინახება. ეზოს დასავლეთ კედელში გაჭრილი გასასვლელიც მინაშენში გადის, ჩრდილოეთ კედელში მთავარი ოთახის კარია. ოთახი წნული ტიხრით ორადაა გაყოფილი. აღმოსავლეთით საქონლის სადგომია, დასავლეთით - ადამიანისა. ჩრდილოეთ ნაწილში საცხვრეა.

მინაშენი ორი იზოლირებული სათავსისგან შედგება: სამხრეთისა ცხენებისა და ხარების სადგომია, ჩრდილოეთ სათავსი - რძისა და რძის პროდუქტების შესანახი. დასავლეთ კედელში ერთი სარკმელია. მეორე სართულს შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. პირველი სართულის ბანიდან. ჭერხო კაპიტალური კედლით ორადაა გაყოფილი. მის აღმოსავლეთ ნაწილში წინათ მამაკაცთა საცხვორებელი იყო. ამ ნაწილში ჭირნახულსაც იანახავდნენ. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში კერაა. აღმოსავლეთ კედელში, კერასთან ახლოს - კვამლის გასასვლელი სარკმელი. მეორე სართულის ბანის ჩრდილოეთ ნაწილზე დაშენებულია ძნის, თივის, ჩალისა და სამეურნეო იარაღის შესანახი ფარდული. სამხრეთით ფარდული გახსნილია და მის წინ კალოა. სახლის სართულები ერთმანეთს საძრომითა და გადასატანი ხის კიბით უკავშირდება. სართულშუა გადახურვა და ბრტყელი მიწურბანიანი სახირავი ქვის მასიურ ბურჯზე და ხის სვეტებზეა დაყრდნობილი.
ჭერემის მამა დავითის ეკლესია

ჭერემის მამა დავითის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის დასავლეთით, ძველ სასაფლაოზე. განეკუთვნება - საუკუნეებს.

ძეგლი სამეკლესიიანი ბაზილიკაა, სამმხრივი გარშემოსასვლელით. მისი ჩრდილო და სამხრეთ ფრთები დამოუკიდებელ ეკლესიებს წარმოადგენენ, ხოლო დასავლეთისა – გვერდითი ეკლესიების დამაკავშირებელ დერეფანს. ჩრდილოეთი ფრთის აღმოსავლეთ ბოლოში მოწყობილია უაფსიდო, გეგმით სწორკუთხა სათავსი, რომელიც მხოლოდ მთავარ ეკლესიას უკავშირდებოდა.

შენობა ნაგებია ნაწილობრივ დამუშავებული, ოდნავ წაგრძელებული ქვიშაქვის კვადრების თარაზული წყობით – მცირე დუღაბზე.

ძლიერაა დაზიანებული: თითქმის მთლიანადაა დანგრეული გვერდითი ეკლესიები და მათი დამაკავშირებელი დასავლეთ დერეფანი. მთავარი ეკლესიიდან მთელ სიმაღლეზე მხოლოდ აფსიდია შემორჩენილი: სამხრეთ და დასავლეთ ჩრდილოეთ კედლები კი 2,5–3 მეტრ სიმაღლეზეღა დგანან.

შუა ეკლესია აღმოსავლეთით დასრულებულია ნალისებრი მოხაზულობის აფსიდით, რომელშიც პარალელურწირთხლებიანი, ნალისებრი თაღით გადახურული მაღალი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის თაღი, ისევე როგორც წირთხლები შირიმითაა გამოყვანილი. აფსიდის კედელს ჩამოსაჯდომი საფეხური გასდევს. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით, რომლის თაღი და წყობის უმეტესი ნაწილი შირიმის ნათალი ქვისაა. კონქის თაღი ნალისებრი მოხაზულობისაა. იგი დაყრდნობილია შირიმისავე იმპოსტებზე, რომელთა პროფილს შეადგენს თარო და ცერად ჩამოკვეთილი სიბრტყე. თაღს ზემოთ აყვანილია მაღალი შვეული კედელი ეგრეთ წოდებული ,,შუბლი“, რომლის უკან, კონქის თავზე, მოწყობილი ყოფილა სამალავი.

მთავარ ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს: სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. სამხრეთი კარი შიგნიდან შირიმის ნათალი ქვით ნაწყობი ნალისებრი თაღითაა დასრულებული, გარედან კი თარაზულად ყოფილა გადახურული (ზღუდარი და წყობა მის ზემოთ ჩამოშლილია). დასავლეთიდან კარს გადახურვა ჩამოშლილი აქვს.

მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში ბრტყლად გადახურული კარია, რომელიც ჩრდილო–აღმოსავლეთ სათავსში გადის. იგი ეკლესიის ძირითად კორპუსს წყობით უკავშრდება, სათავსიდან აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლების მცირე ნაწილებიღაა შემორჩენილი. მათგან აღმოსავლეთ კედელზე განიერი ნიშის ნაშთია, რომელიც, როგორც ჩანს, აფსიდის ფუნქციას ასრულებდა; სათავსის სამხრეთ კედელში მოწყობილია მაღალი, ღრმა ნიშა.

ჩრდილოეთ ეკლესიიდან საძირკველიღაა შემორჩენილი.

სამხრეთ ეკლესიის აღმოსავლეთით დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით (შემორჩენილია 1,5– 1,8 მეტრ სიმაღლეზე), რომლის ღერძზე სარკმელია გაჭრილი. სამხრეთ კედელში, როგორც შემორჩენილი წყვილი კვადრატი ბურჯის მიხედვით ჩანს, მოწყობილი იყო სამმალიანი შესასვლელი.

გვერდითი ეკლესიების დამაკავშირებელ დერეფანს შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს, რომელიც შენობის ღერძიდან სამხრეთითაა გადაადგილებული.

ეკლესიას დაკბილული ლავგარდანი ჰქონია (შემორჩენილია ფრაგმენტები).
ჩირდილის წმინდა გიორგის ჯვარი

ჩირდილის წმინდა გიორგის ჯვარი — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩირდილის ქვემოთ, წიფლის ტყეში. ხატის კომპლექსში შედის დარბაზი, საკოდე, საზარე და საქვაბე. დარბაზი რიყის ქვით მშრალად ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა, რომელიც სამი მხრიდან სანახევროდ მიწაშია ჩადგმული. სწორკუთხა შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. შესასვლელის წინ ტერიტორია მოტკეპნილია და ყორითაა შემოვლებული. კარის გვერდით, კედელზე, მიდგმულია ფიქლის მოგრძო სკამი. დარბაზის შუაში კერაა მოწყობილი, რომლის ზემოთ რკინის ჯაჭვი კიდია. დასავლეთ, სამხრეთ და ჩრდილო კედლების გაყოლებაზე ხის სკამებია, კედლებში თახჩებია დატანებული. დარბაზის აღმოსავლეთ ნაწილი საკოდეა. დარბაზი გადახურულია თუნუქის ორფერდა სახურავით. საზარე დარბაზის ჩრდილოეთითაა. ესაა ფიქლით მშრალად ნაშენი კოშკისებრი მასიური ნაგებობა. მისი ზედა ნაწილი ფანჩატურია, მასში ზარი კიდია. საზარის მახლობლად კიდევ რამდენიმე კოშკისებრი ნაგებობა დგას. საქვაბე რიყის ქვითაა ნაგები - მშრალად, გეგმით ოთხკუთხაა. დარბაზის მსგავსად ისიც სამი მხრიდან სანახევროდ მიწაშია ჩადგმული და გადახურულია თუნუქის ორფერდა სახურავით. შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთიდან აქვს. აქვეა გაჭრილი პატარა სარკმელი. ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხის მეორე მხარეს ასეთივე პატარა სარკმელია. საქვაბის შუაში, ორ ბოძს შუა, ცეცხლის დასანთები კერაამ მის ზემოთ საკვამლეა მოწყობილი. კედლებში დატანებულია თახჩები. სამხრეთ კედელთან ხისა და მიწაყრილისგან გაკეთებული მაღალი საწოლი დგას. დარბაზის ჩრდილო-აღმოსავლეთით ქვებით შემოზღუდული ნაგებობის ნაშალია.
ჩალაუბნის ეკლესია

ჩალაუბნის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩალაუბნის ჩრდილო-დასავლეთით 3,5 კილომეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის მსხვილი ქვითა და ნატეხი ქვით. კონსტრ. ადგილებში გამოყენებულია კვადრატული აგური. ინტერიერი კირით არის შელესილ-შეთეთრებული. დაზიანებულია სანახევროდაა ჩამოქცეული კამარა, ჩამოშლილია კრამიტის საბურავი და კედლების საპირე ქვების დიდი ნაწილი, ჩამონგრეულია ლავგარდანი. ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი თაღოვანია. კარის ზემოთ ერთი ბრტყლად გადახურული პატარა სარკმელია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიულ აფსიდში, ერთი შეისრული სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო პატარა ნიშაა. აფსიდი გადახურულია არაწესიერი ფორმისს სხმული კონქით. კამარის შემორჩენილი ნაწილიც სხმულია, ტლანქი.