iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ტეიტ მოდერნი (ლონდონი)

ტეიტ მოდერნი — თანამედროვე ხელოვნების ბრიტანეთის ახალი ეროვნული მუზეუმი ლონდონში, მდ. თემზის პირას, წმ. პავლეს კათედრალის მოპირდაპირედ. ტეიტ ბრიტანეთის, ტეიტ ლივერპულისა და ტეიტ სენტ-აივსის მუზეუმებთან ერთად იგი ტეიტ გალერეის ნაწილია.

მუზეუმი მოთავსებულია ყოფილ სანაპირო ელექტროსადგურის შენობაში, რომლის პროექტი თავდაპირველად სერ გაილს გილბერტ სკოტმა შექმნა ორ ეტაპად 1947 და 1963 წლებში. ელექტროსადგური 1981 წელს დაიხურა. შენობის კონვერტაცია არქიტექტურულმა ფირმამ "ჰერცოგ & დე მიურონ" მოახდინა და მისი სიმაღლე 99 მეტრია. 2000 წლის 12 მაისს გახსნის დღიდან ეს მუზეუმი ლონდონელთა და მის სტუმართა ყველაზე პოპულარული ადგილი გახდა. პერმანენტულ გამოფენებზე შესვლა უფასოა.

2005 წელს გალერეამ გაფართოების მშენებლობა დაიწყო, რომელიც 60%-ით გაზრდის საგამოფენო ფართს, და რომელიც 2012 წლისთვის უნდა დასრულდეს. ეს მშენებლობაც "ჰერცოგ & დე მიურონ"-ის დაპროექტებულია.

გალერეები მოთავსებულია შენობის მესამე, მეოთხე და მეხუთე სართულებზე. თემატურად გაშლილი გამოფენები გალერეის პერმანენტული კოლექციიდან მოთავსებულია მესამე და მეხუთე სართულებზე, ხოლო დროებითი ან სპეციალური გამოფენები ეწყობა მეოთხე სართულზე. შენობის მთავარი ჰოლიც, რომელშიც ადრე ელსადგურის ტურბინა მდებარეობდა, დროებით გამოფენებს ეთმობა ხოლმე.

ტურბინის ჰოლში გამოფენილია თანამედროვე ხელოვანთა პეცილურად დაფინანსებული ნამუშევრები ყოველი წლის ოქტომბერსა და მარტში გამოფენათა სერიაში სახელწოდებით "იუნილევერ". სერია თავდაპირველად ხუთ წელზე იყო გათვლილი, თუმცა მისი პოპულარობის გამო ის 2008 წლამდე გაგრძელდა.

გალერეაში მოხვედრა შეიძლება ლონდონის ათასწლეულის ხიდის გადაკვეთით, რომელიც მას წმ. პავლეს კათედრალთან აერთებს. ახლომდებარე მეტროს სადგურია "საუზვარკი", თუმცა სადგური "ბლექფრაირსი" და ამავე სახელწოდების ხიდით ფეხით გადახვლა ხშირად უფრო მოხერხებულია.

აქვეა ასევე ნავთმისადგომი, რომელსაც "ბენქსაიდ პიერი" ჰქვია, რომლითაც დოკლანდსში და გრინვიჩში შეგიძლია მოხვდეთ რეგულარული სანაოსნო სერვისით, ან ასევე ტეიტ-ტუ-ტაიტ სერვისით, რომელიც ტეიტ მოდერნსა და ტეიტ ბრიტანეთს აერთებს "ლონდონ აი"-ს მეშვეობით.
კიოლნი

კიოლნი, კელნი (, 1919 წლამდე აგრეთვე - ) — სიდიდით მეოთხე ქალაქი გერმანიაში. ჩრდილოეთ რაინ-ვესტფალიის უდიდესი ქალაქი და ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი შიდა საკონტინეტო პორტი ევროპაში. კიოლნი ითვლება ერთ-ერთ უდიდეს საუნივერსიტეტო ქალაქად, სადაც სტუდენტთა რაოდენობა (85.183) მოსახლეობის 8,5 % შეადგენს.

კიოლნი რაინლანდის ეკონომიკური, კულტურული და ისტორიული ცენტრია. თავისი 175 515 (17,2 %) უცხოელი მოსახლით კიოლნი ითვლება მულტიკულტურული საზოგადოების ცენტრად. ბერლინის შემდეგ აქ სიდიდით მეორე თურქული დიასპორაა მსოფლიოში.
პიკასოს მუზეუმი (პარიზი)

პიკასოს მუზეუმი — მუზეუმი პარიზში. მდებარეობს სასტუმრო სალში თორინის ქუჩაზე, მარეს უბანში. შენობა, რომელშიც მუზემის კოლექციაა მოთავსებული აშენებულია 1656-59 წლებში გრაფ პიერ ობერ დე ფონტენესათვის რომელიც ე.წ. მარილის გადასახადით გამდიდრებულა (შენობის სახელი „მარილიანს“ ნიშნავს). მისი არქიტექტორი ყოფილა ჟან ბულიე, აგრეთვე ცნობილი როგორც ჟან დე ბურგესი, და მარეს უბანში ერთ-ერთ ყველაზე შესანიშნავ ისტორიულ შენობად ითვლება.

შენობა
შენობამ მფლობელი გაყიდვითა და მემკვიდრეობით რამდენიმეჯერ შეიცვალა. მფლობელთა შორის იყვნენ: ვენეციის რესპუბლიკის საელჩო (1671); მარშალი დე ვილრუა; რევოლუციის დროს ექსპროპრირებულ იქნა; 1851 წელს გადაკეთდა სკოლად რომელშიც ბალზაკი სწავლობდა; ასევე მასში სახლობდა მუნიციპალური ხელოვნების მეცნიერებათა სკოლა. 1964 წელს პარიზის ქალაქის მმართველობამ შეიძინა, ხოლო 1968-ში ისტორიული მონუმენტის სტატუსი მიენიჭა. შენობას აღდგენითი სამუშაოები ჩაუტარდა 1974-80 წლებში.

სასტუმრო სალი პიკასოს მუზეუმისთვის შეირჩა დიდი საზოგადოებრივი დებატების შედეგად. ინტერიერის დიზაინისთვის კონკურსი ჩატარდა, რის შედეგადაც როლან სიმონეს პროექტის მიხედვით შენობის ინტერიერი მის პირვანდელ სახეს იბრუნებს.

კოლექცია
1968 წელს საფრანგეთში მიღებულ იქნა კანონი, რომელიც მემკვიდრეებს საშუალებას აძლევს მემკვიდრეობის გადასახადის ფულის ნაცვლად ხელოვნების ნიმუშებით დაფარვას. ხელოვნების ნიმუში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი უნდა იყოს, როგორც საფრანგეთის კულტურული დანატოვარი. კანონი ცნობილია, როგორც “დაცია” და მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევებში დაიშვება. ეროვნული მუზეუმების კურატორმა დომინიკ ბოზომ შეარჩია იმ ნამუშევართა სია, რომელიც დაცია შეიძლება გამხდარიყო. ეს სია რატიფიცირებულ იქნა 1979 წელს. ის შეიცავდა ყველა ტექნიკისა და პერიოდის ნამუშევრებს, და განსაკუთრებით იშვიათია სკულპტურათა ბრწყინვალე კოლექციით. ჟაკლინ პიკასოს გარდაცვალების შემდეგ (1986), მისმა ქალიშვილმა ახალი დაცია შემოიტანა. ამ კოლექციას შემდგომში კიდევ რამდენიმე ნამუშევარი დაემატა შესყიდვებისა და საჩექრების სახით.

პიკასოს უთქვამს - “მე ვარ პიკასოს უდიდესი კოლექციონერი მსოფლიოში”. გარდაცვალებამდე (1973) მან საკუთარი ნამუშევრების (მონახაზებიდან დასრულებული ნახატების ჩათვლით) უდიდესი კოლექცია მოაგროვა. მასში ასევე შედიოდა სხვა ავტორთა მისეული კოლექცია, რომელშიც იყვნენ სეზანი, დეგა, რუსო, სიურატი და მატისი. ასევე იბერიული ბრინჯაო და პრიმიტიული ხელოვნების კარგი კოლექცია. მუზეუმის თვალსაჩინო ნაწილია პიკასოს ნამუშევრები, რომელიც მან მისი 70-ე წლისთავის შემდეგ შეასრულა.

მუზეუმმა დიდი შრომა გასწია მასში არსებულ ნამუშევრებზე დეტალური ინფორმაციის მოსაპოვებლად. აქვე იხილავთ პიკასოს თანამედროვე კარიკატურისტის ნამუშევრებს, რომელიც პიკასოს მუშაობის პროცესს აღწერდა 1950-იან წლებში. რამდენიმე ოთახი თემატურ პრეზენტაციებს ეთმობა, თუმცა ძირითადად მუზეუმში ნამუშევრები ქრონოლოგიურად არის მოწყობილი. ფეწერული ნამუშევრების, მონახაზების, სკულპტურებისა და ანაბეჭდების გარდა აქ არის ფოტოები, მანუსკრიპტები, საგაზეთო ამონაჭრები დამატებითი კონტექსტუალური ინფორმაციისთვის.

მეორე სართული სპეციალურ გამოფენებს ეთმობა ხოლმე. მესამე სართულზე ბიბლიოთეკა, დოკუმენტაცია, კურატორის ოფისი და კვლევისთვის განკუთვნილი საარქივო განყოფილებაა.
რენცო პიანო

რენცო პიანო (; დ. 14 სექტემბერი, 1937, გენუა, იტალია) — იტალიელი არქიტექტორი.

ბიოგრაფია
დაიბადა გენუაში, იტალია და დღემდე აქვე აქვს სახლიც და სახელოსნო. განათლება მიიღო და შემდგომში ასწავლიდა მილანის პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში. 1965-1970 წლებში მუშაობდა ლუის კანთან. 1971-1977 წლებში კი რიჩარდ როჯერსთან, მათი ყველაზე ცნობილი ერთობლივი ნამუშევარია ჟორჟ პომპიდუს ცენტრი პარიზში (1977).

მისი პროექტით აშენდა მენილის კოლექციის მუზეუმი ჰიუსტონში (1986), მე-20 საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი საინჟინრო გადაწყვეტა კანსაის საერთაშორისო აეროპორტისა, ოსაკა (1988), და პოტსდამერ პლატცის დაიმლერ-ბენცის ნაწილის რეკონსტრუქცია ბერლინში. 2002 წელს დასრულდა ხელოვნების ნიმუშად აღიარებული სამუსიკო აუდიტორიუმი პარკო დელა მუსიკა (3 ჰოლით რომელშიც 2800, 1200 და 700 მაყურებელი თავსდება ღია ამფითეატრითა და გარშემო პარკით) რომში, რომელიც ევროპაში ამ ტიპის უდიდესი სამუსიკო დარბაზი გახდა. 2003 წელს სან ჯიოვანი ტორონდოში დასრულდა მისი პროექტით პადრე პიოს პილგრიმაჟის ეკლესიის მშენებლობა. მისი დიზაინით აიგო ბერნში, შვეიცარია, ადგილობრივი მხატვრის პოლ კლეესთვის მიძღვნილი მუზეუმი. მასვე ეკუთვნის ფეხბურთის სტადიონების, ხიდების, ლაინერებისა და ავტომობილების პროექტები.

მისი ერთ-ერთი ბოლო პროექტია ლონდონ-ბრიჯ-ტაუერის ცათამბჯენი ლონდონში.

რენცო პიანოს 1998 წელს მიღებული აქვს პრიცკერის არქიტექტურული პრიზი და არის იუნესკოს კეთილი ნების ელჩი.
თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმი (ნიუ-იორკი)

თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმი ( - ) მდებარეობს მიდთაუნ მანჰეტენზე, ნიუ-იორკში. მუზეუმი ხშირად მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმის მოპაექრედ განიხილება.

მომა თავდაპირველად დააპროექტა მოდერნისტმა არქიტექტორმა ედვარდ დურელ სტოუნმა და პირველად დამთვალიერებელთათვის გაიხსნა 1929 წლის 7 ნოემბერს. ითვლება რა თანამედროვე ხელოვნების ნიმუშთა საუკეთესო კოლექციად მსოფლიოში, მის მთავარ ღირსშესანიშნაობად ითვლება:

ვინსენტ ვან გოგის “ვარსკვლავებიანი ღამე”,
პაბლო პიკასოს “ავინიონის დიაცები”
სალვადორ დალის “მეხსიერების ჟინიანობა”,
პიტ მონდრიანის “ბროდვეის ბუგი-ვუგი”,
კლოდ მონეს “წყლის ლილიების” ტრიპტიხი
ანრი მატისის “ცეკვა”
პოლ სეზანის “მობანავე”
ფრიდა კალოს “ავტო-პორტრეტი მოკვეცილი თმით”

აქვე ასევე იხილავთ წამყვანი ამერიკელი მხატვრების ჯექსონ პოლოკის, ჯასპერ ჯონსის, ედვარდ ჰოპერის, ენდი უორჰოლის, ჩაკ კლოზის და რალფ ბეკშის ნამუშევრებს. მომას მსოფლიოში სახელგანთქმული მხატრვული ფოტოგრაფიის კოლექცია აქვს. აქვეა ასევე მნიშვნელოვანი დიზაინის კოლქეციები, მათ შორის პოლ ლასცლოს ნამუშევრები.

მომას მიდთაუნის შენობამ მნიშვნელოვანი რეკონსტრუქცია განიცადა 21-ე საუკუნის დასაწყისში. დაიხურა რა 2002 წლის 21 მაისს, 2004 წლის 20 ნოემბერს გაიხსნა იაპონელი არქიტექტორის იოშიო ტანიგუჩის განახლებული პროექტით. ამ პერიოდში მომას კოლექციის ნაწილი გამოფენილი იყო ყოფილ ჭიკარტების ქარხანაში ლონგ-აილენდ სიტიში, ქუინსში. მომას ხელახალ გახსნას მოსახლეობის უკმაყოფილება მოჰყვა შესვლის ფასის $12-დან $20-მდე გაზრდის გამო. ამგვარად მომა ნიუ-იორკში ყველაზე ძვირი მუზეუმია, თუმცა პარასკევს ნაშუადღევს 4 სთ-ის შემდეგ “გადაიხადეთ რამდენიც გსურთ” პოლიტიკა მოქმედებს და შესაძლებელია უფასოდ მოხვედრაც თუ რიგმა დღის ბოლომდე მოგიწიათ.

აქ გამოფენილ ზოგიერთ ნამუშევართა გალერეა
ჩიმალპოპოკა

ჩიმალპოპოკა (დ. 1404 – გ. 1427, მეხიკო) — 1417-1427 წლებში იყო აცტეკთა ქალაქ ტენოჩტიტლანის მესამე ტლატოანი.

მისი მმართველობის დროს ტენოჩტიტლანი ემორჩილებოდა ქალაქ ასკაპოცალკოს, რომელსაც ჩიმოლპოპოკას პაპა ტესოსომოკი მართავდა. ეს კავშირი და მეხიკების პოზიცია საზოგადოდ უფრო გაძლიერდა, როდესაც ტენოჩტიტლანმა მხარი დაუჭირა ტესოსომოკს ტეხკოკოს მბრძანებლის იხტლილხოჩიტლის წინააღმდეგ ომში 1418 წელს. ერთგულებისათვის ტეხკოკო ტენოჩტიტლანს გადაეცა, როგორც მოხარკე და 1426 წელს ტესოსომოკი დაეხმარა ჩიმალპოპოკას ახალი აკვედუკის მშენებლობისას.

ასაკაპოცალკოსთან ურთიერთობა დაიძაბა, როდესაც ტესოსომოკის სიკვდილის შემდეგ ტახტზე ავიდა ჩიმალპოპოკას ბიძა მახტლა, რომელიც ტენოჩტიტლანის ტახტზეც აცხადებდა პრეტენზიას. 1427 წელს გამართულ ბრძოლაში ჩიმალპოპოკა დატყვევებულ იქნა და გალიაში იქნა ჩასმული. იგი იძულებულ იყო თავი მოეკლა. მისი სიკვდილის შემდეგ ტახტზე ავიდა ბიძამისი იცკოატლი.
ტლატოანი

ტლატოანი (მრავ. ტლატოკი) — აცტეკების მეთაური. ნაჰუატლის ენაზე იგი ნიშნავს მოლაპარაკეს. აცტეკთა რწმენით ტლატოაკს პირდაპირი კავშირი ჰქონდა ღმერთებთან. მას არ ჰქონდა უფლება აბსოლუტური მმართველი ყოფილიყო, თუმცა შეეძლო არისტოკრათთა რჩევის მიღება ან უარყოფა. მას უფლება ჰქონდა გადაეცა ტახტი მემკვიდრეობით, მაგრამ არა პირდაპირ მემკვიდრეზე - ვაჟზე. ტლატოკები როგორც წესი, წარმოუდგენელ ფუფუნებაში ცხოვრობდნენ და პოლიგამიას მისდევდნენ.

ჰუეი ტლატოანი — „დიდი მოლაპარაკე“ აცტეკებში იმპერატორთა ტიტული იყო.
მართა ვაშინგტონი

დენდრიჯი, მართა პარკ-ქასთის ვაშინგტონი (ინგლ. - ) (დ. 2 ივნისი, 1731, უილიამსბურგი, ვირჯინია — გ. 22 მაისი, 1802, მაუნტ-ვერნონი, ვირჯინია), ამერიკის შეერთებული შტატების პირველი ლედი, მისი მეუღლე იყო ამერიკის პირველი პრეზიდენტი ჯორჯ ვაშინგტონი.

ბიოგრაფია
მართა დაიბადა 1731 წლის ივნისს, უილიამსბურგთან (ვირჯინია) ახლოს, ვირჯინიელი პლანტატორის ჯონ დენდრიჯის ოჯახში. 18 წლის ასაკში დაქორწინდა მდიდარ, მასზე 20 წლით უფროს დენიელ პარკ-ქასთისზე. მათ ჰყავდათ ოთხი შვილი, რომელთაგანაც მხოლოდ ორმა მიაღწია ზრდასრულ ასაკს. 1757 წელს დენიელ ქასთისი გარდაიცვალა.

მისი მეუღლის გარდაცვალებიდან ორი წლის შემდეგ, 1759 წლის 6 იანვარს, მართა დენბრიჯი ცოლად გაჰყვა პოლკოვნიკ ჯორჯ ვაშინგტონს. დაქორწინების შემდეგ ისინი ცხოვრობდნენ ვაშინგტონის სახლში მაუნთ ვერნონში. მათ თანაცხოვრებისას საერთო შვილი არ ჰყოლიათ.

მართა დენდრიჯი წინააღმდეგი იყო ჯორჯ ვაშინგტონის გაპრეზიდენტებისა და ინაუგურაციასაც კი არ დასწრებია, თუმცა შემდეგ მან ნათლად შეასრულა ყველა ის მოვალეობა, რომელიც ამერიკის შეერთებული შტატების პირველ ლედის ეკისრებოდა.

მართა ვაშინგტონი გარდაიცვალა მაუნთ ვერნონში, იგი დაკრძალეს 1802 წლის 22 მაისს. 1831 წელს იგი გადაასვენეს აკლდამაში თავისი მეუღლის გვერდით.

1902 წელს მართა დენდრიჯი გახდა პირველი ქალი, რომელიც ამერიკის შეერთებული შტატების საფოსტო მარკაზე გამოისახა.
რიჩარდ როჯერსი

რიჩარდ ჯორჯ როჯერსი, ბარონი როჯერს რივერსაიდისა (დ. 23 ივლისი, 1933, ფლორენცია — გ. 18 დეკემბერი, 2021, ლონდონი) — ბრიტანელი არქიტექტორი ცნობილი მოდერნისტული და ფუნქციონალისტური პროექტებით. დაიბადა ფლორენციაში, განათლება მიიღო ჯერ არქიტექტურის სკოლის არქიტექტურულ ასოციაციაში, ლონდონი, შემდეგ კი იელის უნივერსიტეტში, რომელიც 1962 წელს დაამთავრა.

ლონდონში დაბრუნებისთანავე მან იელის თანაკურსელ ნორმან ფოსტერთან არქიტექტურულ პრაქტიკას მიჰყო ხელი; მეუღლეებთან ერთად მათ საერთო ფირმა „ტიმ 4“ ( 4) ჩამოაყალიბეს. მაღალტექნოლოგიური ინდუსტრიული პროექტებით მათ სწრაფად მოიხვეჭეს სახელი.

1967 წელს ჯგუფი გაიყო და როჯერსი შეუამხანაგდა რენცო პიანოს, მათ ერთობლივი პროექტით პომპიდუს ცენტრის კონკურსზე გაიმარჯვეს 1971 წელს. ეს შენობა დამფუძნებელი იყო როჯერსის დამახასიათებელი სტილისა, რომელშიც შენობის დამხამრე ატრიბუტები (წყალი, გათბობის მილები, კიბეები) ექსტერიერზეა გამოტანილი ინტერიერში სივრცის გამოსათავისუფლებლად. დღეს ეს შენობა პარიზის ღირსშესანიშნაობად ითვლება, თუმცა გახსნის დროს კრიტიკოსემბა ამგავარ უკუღმა სტილს “ბოველიზმი” (ინგ. - კუჭნაწლავი) შეარქვეს.

მისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევრებია:
პომპიდუს ცენტრი, პარიზი (1972-78)
ლოიდსის შენობა, ლონდონი (1979-84)
ევროპის ადამიანთა უფლებების სასამართლო (1984)
ათასწლეულის თაღი, ლონდონი (1999)
უელსის ეროვნული ასამბლეა, კარდიფი (დაუმთავრებელი)

როჯერსი ათასწლეულის თაღის პროექტის ყველაზე აქტიური ლობისტი იყო და მას შემდეგ მისი რეპუტაცია საკმაოდ შეირყა. თუმცა კვლავაც მიიჩნევა ერთ-ერთ უმთავრეს საერთაშორისო არქიტეტორად, თაღის შემდეგ ის ნაკლებ მნიშვნელოვან პროექტებს ახორციელებს.

რამდენიმე წლის დამუშავების შემდეგ მისი „ნიუკასლი-თაინზე“ რეგენერაციის ამბიციური გეგმა უარყოფილ იქნა. როჯერსი პოლიტიკურად აქტიური ლეიბორისტია და 2000 წელს დაწერა ბრიტანეთის მთავრობის „ურბანული რენესანსის“ თეთრი ფურცელი. როჯერსი ამჟამად დიდი ლონდონის სამმართველოს არქიტექტურისა და ურბანიზმის პანელის თავმჯდომარეა.

მისი მეორე მეუღლე რუთ როჯერსი რივერ კაფეს თანამფლობელია და ასევე ავტორია იტალიური სამზარეულოს წიგნების პოპულარული სერიისა.
ალბერტ კესელრინგი

ალბერტ კესელრინგი (; დ. 13 ნოემბერი 1885, მარკშტეფტი, გერმანია — გ. 16 ივლისი 1960, ბად ნაუჰაიმი, გერმანია) — გერმანელი სამხედრო მოღვაწე, ლუფტვაფეს გენერალ-ფელდმარშალი, რომელიც მონაწილეობდა ორივე მსოფლიო ომში. კესელრინგი მესამე რეიხის ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ მეთაურად იქცა. მოკავშირეებისგან მიიღო ზედმეტსახელი „მომღიმარი ალბერტი“, ხოლო თავისი ჯარისკაცები უწოდებდნენ „ბიძია ალბერტს“. ის იყო ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული გერმანელი გენერალი მეორე მსოფლიო ომში.
მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმი (ნიუ-იორკი)

მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმი — მსოფლიოს უდიდესი და ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ხელოვნების მუზეუმთაგანია, მდებარეობს მანჰეტენზე ცენტრალური პარკის დასავლეთ კუთხეში, ნიუ-იორკი, აშშ. მას ასევე ეკუთვნის შენობათა კომპლექსი “კლასტერები” ფორტ ტრიონის პარკში ჰუძონის პირას მანჰეტენის კუნძულის ჩრდილოეთ ბოლოში და მასში შუასაუკუნეების ხელოვნებაა განთავსებული.

მუზეუმი გაიხნა 1872 წლის 20 თებერვალს. მისი დამფუძნებელი სუპერინტენდანტი იყო გამომცემელი ჯორჯ პალმერ პატნემი. მუზეუმის ამჟამინდელი (2005) დირექტორია ფილიპ დე მონტებელო.

მუზეუმის მასიური კოლექცია მოიცავს კლასიკურ ანტიკურ ნივთებს ბერძნულ და კვიპროსის გალერეებში და ასევე თითქმის ყველა ევროპელ ხელოვანსა და ამერიკული ხელოვნების ვრცელ კოლექციას. მუზეუმი ფლობს ასევე ეგვიპტური (დენდურის ტაძრის ჩათვლით), აფრიკული, აზიური, ოკეანიის, ახლო აღმოსავლეთის, ბიზანტიისა და ისლამური ხელოვნების ნიმუშებს. აქვე არის ცნობილი ისტორიული ინტერიერების რეპროდუქციები, ერთ-ერთი მათგანი ეკუთვნის განთქმულ ამერიკელ არქიტექტს ფრანკ ლლოიდ ვრაიტს. იარაღისა და საჭურჭლეველის განყოფილებაში თავმოყრილია ანტიკური იარაღის ნიმუშები მთელი მსოფლიოდან, განსაკუთრებით კი ევროპიდან, იაპონიიდან, ახლო-აღმოსავლეთიდან და ამერიკიდან.

1969 წელს ბანკირი რობერტ ლემანის გარდაცვალების შემდეგ მისი ანდერძით მუზეუმმა მიიღო დაახლოებით 3.000 ხელოვნების მინუში, რომელიც გამოფენილია “რობერტ ლემანის ფრთაში” და ითვლება ყველაზე ექსტრაორდინალურ კერძო კოლექციად, რომელიც კი ოდესმე შეუგროვებიათ აშშ-ში. პრინსტონის უნივერსიტეტის გამოცემამ შეაგროვა ამ მასიური კოლექციის დოკუმენტაცია და გამოუშვა მრავალტომიან წიგნად “რობერტ ლემანის კოლექციის კატალოგები”.

მეტის ერთ-ერთი უახლესი და ყველაზე ძვირი შენაძენია დუჩის “მადონა ყრმით”, რომელიც მას $45 მილიონი დაუჯდა. ფერწერული ტილო ზომით მხოლოდ 811 დიუმია.

სოლომონ გუგენჰაიმისა და უიტნის ამერიკული ხელოვნების მუზეუმებიც მეტის შენობის ახლომახლო მდებარეობს ე. წ. მუზეუმის მილზე .

რჩეული ფერწერული ტილოები მეტში
ვალენტობა

ვალენტობა — ელემენტის ატომის უნარი, შეიერთოს სხვა ატომების განსაზღვრული რაოდენობა. ვალენტობას განსაზღვრავს ელემენტის გაუწყვილებელი სპინების რიცხვი. ერთი და იმავე მთავარი კვანტური რიცხვის ფარგლებში შეიძლება ელექტროთა წყვილის შემცველი ორბიტალიდან ერთი ელექტრონი ვაკანტურ (თავისუფალ) ორბიტალზე გადავიდეს. აქედან გამომდინარე, ელემენტის ვალენტობის რიცხვიც შეიძლება გაიზარდოს.
ჰუიცილიჰუიტლი

ჰუიცილიჰუიტლი (; დ. 1380 — გ. 1417, მეხიკო) — აცტეკთა ტლატოანი 1395-1417 წლებში.

სინამდვილეში იგი იყო ჰუიცილიჰუიტლი რადგან აცტეკებს მანამდე ჰყავდა ასეთი სახლი მქონე უმნიშვნელო ბელადი. მან იქორწინა ასკაპოცალკოელი ტოლტეკი დიდებულის ქალიშვილზე და შეუკავშირდა ამ უკანასკნელებს ტეხკოკოს წინააღმდეგ ომში. ჰუიცილიჰუიტლის დაუწყია გრანდიოზული სამშენებლო სამუშაობი მეხიკოს დაბლობზე, რომელიც მისმა შვილებმა ჩიმალპოპოკამ და მონტეკუჰსომამ დაამთავრეს.
იცკოატლი

იცკოატლი (; ; დ. 1380 — გ. 1440) — აცტეკთა ტლატოანი 1427-1440 წლებში.

ბიოგრაფია
იგი იყო აკამაპიჩტილის და მონა-ქალის შვილი და ტახტზე ავიდა ძმიშვილების ჰუიცილიჰუიტლის და ჩიმალპოპოკას გარდაცვალები შემდეგ. მეფობის პირველ წლებში მან, ნესაჰუალკოიოტლისთან კავშირში დაამხო ტეპანეკას სამეფო და დაიპყრო დედაქალაქი ასკაპოცალკო. 1430 წელს მასი მოკავშირეები გახდნენ ტეხკოკო და ტლაკოპანი. ეს ალიანსი უდიდეს სამხედრო ძალას წარმოადგენდა მაშინდელ მექსიკაში და იცკოატლის ძალაუფლება აცტეკთა ქვეყნის მიმდებარე ყველა ტერიტორიაზე გავრცელდა.

იცკოატლის ბრძანებით დაიწყო ტენოჩტიტლანის გაშენება. აგებულ იქნა უამრავი ტაძარი, გაყვანილ იქნა ახალი გზები, აშენდა დამბები ტბაში წყლის დონის დასარეგულირებლად. მის სახელსვე უკავშირდება ე.წ. „კუტურული რევოლუცია“. იცკოატლის ბრძანებით დაწვეს უამრავი ისტორიული წიგნი. იგი ახალი, უფრო დიდებული ისტორიის შექმნას ესწრაფვოდა. ყოველივე ამის გამო იგი ერთადერთი აცტეკი მმართველია რომელსაც უწოდეს „მსოფლიოს დამპყრობელი“ (ნაჰუატლი: კემანაჰუაკ ტეპეჰუა).

იცკოატლის რეფორმების გატარებას ხელმძღვანელობდა მისი მარჯვენა ხელი ტლაკაელელი.
ჯონ ადამსი

ჯონ ადამსი ( დ. 30 ოქტომბერი, 1735, ქუინსი, მასაჩუსეტსი — გ. 4 ივლისი, 1826, ქუინსი, მასაჩუსეტსი) — ამერიკის შეერთებული შტატების რიგით მე-2 პრეზიდენტი 1797-1801 წლებში. 1789-97 წლებში ჯორჯ ვაშინგტონის პრეზიდენტობისას იყო აშშ-ის პირველი ვიცე-პრეზიდენტი. იგი ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან პიროვნებად ამერიკის დამაარსებელთა შორის.

ადამსი ცნობილი გახდა ამერიკის რევოლუციის ადრეული ეტაპიდან. როგორც მასაჩუსეტსის დელეგატი კონტინენტურ კონგრესში, იგი იბრძოდა აშშ-ის დამოუკიდებლობის დეკლარაციის მისაღებად 1776 წელს. როგორც კონგრესის წარმომადგენელი ევროპაში, იგი იყო მთავარი მომლაპარაკებელი პირი ბრიტანეთთან სამშვიდობო ხელშეკრულების გაფორმებისას. ასევე მისი ძალისხმევის შედეგი იყო ამსტერდამიდან მნიშვნელოვანი კრედიტის მიღება.

ადამსის რევოლუციისდროინდელი უფლებამოსილება საფუძველი გახდა მისი ორი ვადით ვიცე-პრეზიდენტობისა ჯორჯ ვაშინგტონის ადმინისტრაციაში, რის შემდეგაც იგი აირჩიეს აშშ-ის მეორე პრეზიდენტად. პრეზიდენტობის დროს იგი იყო შეწუხებული შიდა დაპირისპირებით ფედერალისტთა პარტიაში და უთანხმოებით ჯეფერსონის რესპუბლიკელებთან. მისი თანამდებობაზე ყოფნისას მან სადავო მოაწერა ხელი. მისი პრეზიდენტობის მთავარი მიღწევა იყო სამშვიდობო რეზოლუცია 1798 წელს კვაზი ომის კრიზისის დროს საფრანგეთთან.

თომას ჯეფერსონთან (იმ დროს ადამსის ვიცე-პრეზიდენტი) საპრეზიდენტო არჩევნებში დამარცხების შემდეგ ადამსი დაბრუნდა მასაჩუსეტსში. მან და მისმა ცოლმა აბიგაილ ადამსმა დააარსეს პოლიტიკოსების, დიპლომატების და ისტორიკოსების დინასტია, რომელიც ამჟამად ცნობილია ადამსების პოლიტიკური ოჯახის სახელით. ჯონ ადამსი იყო აშშ-ის მე-6 პრეზიდენტის ჯონ კუინსი ადამსის მამა. მისმა წარმატებებმა ფართო აღიარება ჰპოვა თანამედროვეობაში, მიუხედავად იმისა, რომ მისი წვლილი თავიდან არ იყო ისე აღნიშნული, როგორც სხვა დამაარსებლებისა.
ჯეიმზ მადისონი

ჯეიმზ მადისონი ( დ. 16 მარტი 1751 — გ. 28 ივნისი 1836) — ამერიკელი პოლიტიკოსი, ამერიკის შეერთებული შტატების რიგით მე-4 პრეზიდენტი 1809-1817 წლებში. იგი იყო აშშ-ის ერთ-ერთი დამაარსებელი და აშშ-ის კონსტიტუციის ერთ-ერთი მთავარი ავტორი. 1788 წელს მან დაწერა „ფედერალისტის“ მესამედი, რომელიც დღემდე ითვლება კონსტიტუციის უმნიშვნელოვანეს კომენტარებად. მადისონი იყო პირველი პრეზიდენტი, ვინც მანამდე მოღვაწეობდა აშშ-ის კონგრესში. იგი იყო აშშ-ის პირველი კონგრესის ლიდერი, მის მიერ იქნა შემუშავებული აშშ-ის ძირითადი კანონების დიდი ნაწილი, იგი იდგა კონსტიტუციაში პირველი ათი შესწორების უკან და ასევე ცნობილია როგორც „უფლებათა შესახებ კანონპროექტის მამად“ . როგორც პოლიტიკურ თეორეტიკოსს მადისონს მიაჩნდა, რომ ახალი რესპუბლიკას სჭირდებოდა კონტროლი და წონასწორობა, რათა დაეცვათ პიროვნების უფლებები უმრავლესობის ტირანიისგან.

როგორც წარმომადგენელთა პალატის ლიდერი, იგი მჭიდროდ თანამშრომლობდა პრეზიდენტ ვაშინგტონთან, რათა ჩამოეყალიბებინათ ფედერალური მთავრობა. ხაზინის მდივან ალეგზანდერ ჰამილტონთან დაპირისპირების გამო, მადისონმა და თომას ჯეფერსონმა ჩამოაყალიბეს, როგორც ისინი უწოდებდნენ, რესპუბლიკური პარტია (შემდგომში დემოკრატიულ-რესპუბლიკური პარტია), რომელიც ეწინააღმდეგებოდა ფედერალისტებს წამყვან პოლიტიკურ საკითხებში, განსაკუთრებით ეროვნული ბანკის და ჯეის ხელშეკრულების საკითხებში. ჯეფერსონთან ერთად იგი იყო ფარული თანაავტორი კენტუკისა და ვირჯინიის რეზოლუციისა პროტესტის ნიშნად.

როგორც სახელმწიფო მდივანი ჯეფერსონის ადმინისტრაციაში, მადისონი ხელმძღვანელობდა ლუიზიანის შესყიდვას, რითაც ქვეყნის ზომა ორჯერ გაიზარდა, და 1807 წლის ემბარგოს კანონს. პრეზიდენტის რანგში იგი ხელმძღვანელობდა ქვეყანას 1812 წლის ომში დიდი ბრიტანეთის წინააღმდეგ. ომის მიმდინარეობის დროს და ასევე ომის შემდეგ მადისონმა ბევრი პოზიცია შეიცვალა. 1815 წლისთვის მან მხარი დაუჭირა მეორე ეროვნული ბანკის და ძლიერი არმიის შექმნას, ასევე მაღალ ტარიფებს ომის დროს შექმნილი ახალი ქარხნების დასაცავად.
ჯონ კუინსი ადამსი

ჯონ კუინსი ადამსი ( დ. 11 ივლისი, 1767, ბრეინტრი, მასაჩუსეტსი — გ. 23 თებერვალი, 1848, ვაშინგტონი) — ამერიკელი დიპლომატი და პოლიტიკოსი, ამერიკის შეერთებული შტატების რიგით მე-6 პრეზიდენტი 1825-1829 წლებში. იგი მოღვაწეობდა როგორც სენატში, ასევე წარმომადგენელთა პალატაში. ადამსი სხვადასხვა დროს იყო ფედერალისტური პარტიის, დემოკრატიულ-რესპუბლიკური პარტიის, ნაციონალ-რესპუბლიკური პარტიის, ანტიმასონური პარტიის და ვიგების პარტიის წევრი.

იგი იყო აშშ-ის მეორე პრეზიდენტის ჯონ ადამსის და მისი მეუღლის აბიგაილ ადამსის ვაჟი. როგორც დიპლომატი ადამსი ბევრ საერთაშორისო მოლაპარაკებაში მონაწილეობდა. სახელმწიფო მდივნის რანგში მონაწილეობას იღებდა მონროს დოქტრინის შემუშავებაში. როგორც პრეზიდენტი იგი გამოდიოდა მოდერნიზაციის და განათლების სისტემის გაუმჯობესების პროგრამით, მაგრამ ეს პროგრამა კონგრესმა დაბლოკა. 1828 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში იგი ენდრუ ჯექსონმა დაამარცხა.

პრეზიდენტის პოსტიდან წასვლის შემდეგ ადამსი აირჩიეს წარმომადგენელთა პალატაში, რაც ერთადერთი შემთხვევაა აშშ-ის პრეზიდენტთა შორის. წარმომადგენელთა პალატაში იგი იყო ძლიერი ოპონენტი მონათმფლობელთა ძალაუფლებისა.
გამანადგურებელი

გამანადგურებელი — საბრძოლო თვითმფრინავი, რომლის უმთავრეს დანიშნულებას წარმოადგენს მოწინააღმდეგის საფრენი აპარატების ჰაერში განადგურება. იგი აგრეთვე გამოიყენება სახმელეთო მიზნების (ობიექტების) გასანადგურებლად და საჰაერო დაზვერვის საწარმოებლად. გამანადგურებელი წარმოადგენს რეაქტიულ ზებგერით თვითმფრინავს, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელია ნებისმიერ ამინდში და აღჭურვილია სარაკეტო, ბომბდამშენი და საარტილერიო შეიარაღებით, რადიოელექტრონული და სხვა კომპლექსით.

ეკიპაჟი: ერთი ადამიანი
სიჩქარე: დაახლოებით 3000 კმ/სთ
პრაქტიკული ჭერი 22 კმ-მდე
ფრენის სიშორე 6500 კმ-მდე

გამანადგურებლის სპეციალიზებული სახეობებია გამანადგურებელ-ბომბდამშენი და გამანადგურებელ-გადამტაცი.
გამანადგურებელ-ბომბდამშენი

გამანადგურებელ-ბომბდამშენი (რუსეთში — ტაქტიკური გამანადგურებელი) — საბრძოლო თვითმფრინავი, რომელიც განკუთვნილია სახმელეთო (საზღვაო), მცირე ზომის მოძრავი მიზნების გასანადგურებლად მოწინააღმდეგის ტაქტიკურ და უახლოეს ოპერატიულ სიღრმეში, აგრეთვე საფრენი აპარატების წინააღმდეგ საბრძოლველად ჰაერში, დაზვერვის საწარმოებლად და ნაღმური ღობურების დასაყენებლად. გამანადგურებელს იგი აღემატება თავის საბრძოლო დატვირთვით. გამანადგურებელ-ბომბდამშენი შეიძლება აღჭურვილი იყოს ბირთვული და ჩვეულებრივი ბომბებით, ამნთები ავზებით, მართვადი და უმართავი რაკეტებით, საარტილერიო შეიარაღებით. მას აგრეთვე გააჩნია მრავალფუნქციური რადიოსალოკაციო დასამიზნებელი სისტემა ავტომატიზებული ბომბდაშენის განსახორციელებლად.

სიჩქარე: 2350 კმ/სთ-მდე
პრაქტიკული ჭერი 21 კმ-მდე
ეკიპაჟი: ერთი ადამიანი
მოიერიშე

მოიერიშე — საბრძოლო თვითმფრინავი, რომელიც განკუთვნილია მცირე ზომისა და მოძრავი სახმელეთო (საზღვაო) მიზნების გასანადგურებლად მცირე და უკიდურესად მცირე სიმაღლეებიდან. გააჩნია ბომბდამშენი, სარაკეტო და საარტილერიო შეიარაღება და ჯავშანდაცვა. გამოიყენება უმთავრესად ტაქტიკურ ზონაში და მიზნად ისახავს სახმელეთო ჯარებისა და ფლოტის ძალების უშუალო მხარდაჭერას.