iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
თეირანის ღვთისმშობლის სახელობის ტაძარი

თეირანის ღვთისმშობლის სახელობის ტაძარი — სომხური ეკლესია თეირანში, ირანი, რომელიც აშენდა 1945 წელს.

1945 წლიდან 1970 წლამდე ეკლესია იყო სომეხთა მთავარეპისკოპოსის ოფიციალური ოფისი და რეზიდენცია, რომელიც შემდეგ გადაიტანეს იყო თეირანის წმინდა სარკისის საკათედრო ტაძარში.

ლოკაცია
თეირანის ღვთისმშობლის სახელობის ტაძარი მდებარეობს მასუდ-ე-სადის ქუჩასა და მირზა კუჩაქ ხანის ქუჩას შორის, თეირანში, ჯომჰურის გამზირიდან არც თუ ისე შორს.

ისტორია
ოსმალეთის იმპერიაში სომეხთა გენოციდის დროს და მის შემდეგ, დაახლოებით 50 000 სომეხმა ირანში იპოვა თავშესაფარი. 1920 წელს სომხეთის გასაბჭოებისა და იოსებ სტალინის მმართველობის დროს განხორციელებული წმენდის შემდეგ, სომხეთიდან მრავალი მოქალაქე წავიდა ირანში, მათ შორის იყო ეკლესიის არქიტექტორი, ნიკოლაი ლაური. ასე რომ, ირანის დედაქალაქში სომხური სამოციქულო ეკლესიის წარმომადგენლების რიცხვი მნიშვნელოვნად გაიზარდა და გაჩნდა ახალი ეკლესიის აშენების საჭიროება.

1937 წლის 17 აპრილს გაიმართა შეხვედრა და ნიკოლაი ლაურს სთხოვეს წარმოედგინა ეკლესიის აშენების გეგმა 60000 ტომანის ბიუჯეტით. თუმცა ნიკოლაი ლაური 1939 წელს გარდაიცვალა და გეგმა ნიკოლაი მარკოვმა მოიყვანა სისრულეში. რომან ისაიანმა (რუსეთში ისაევს ეძახდნენ) დააფინანსა ეკლესიის მშენებლობა, რომელიც 100 000 ტომანი დაჯდა. სამშენებლო სამუშაოები დაიწყო 1938 წლის 17 აპრილს და დასრულდა იმავე წელს. ეკლესია მონათლა 1945 წელს კილიკიის კათოლიკოსის გარეგინ -ის მიერ, როგორც წმინდა მარიამის ეკლესია.

1945 წლიდან 1970 წლამდე ეკლესია იყო სომეხთა მთავარეპისკოპოსის ოფიციალური ოფისი და რეზიდენცია, რომელიც შემდეგ გადაიტანეს იყო თეირანის წმინდა სარკისის საკათედრო ტაძარში, რომელიც დასრულდა 1970 წელს.

2002 წლის 13 თებერვალს ეკლესია დარეგისტრირდა ირანის კულტურული მემკვიდრეობისა და ტურიზმის ორგანიზაციის მიერ ეროვნულ ძეგლად, სარეგისტრაციო ნომრით 7237.

არქიტექტურა
ეკლესიის თავდაპირველი გეგმა არ არის შემონახული, მაგრამ ეკლესია აშენდა მეშვიდე და მეათე საუკუნეების სომხური ეკლესიებისთვის დამახასიათებელი არქიტექტურით. წმინდა მარიამის ეკლესია, რომელიც ნაცრისფერი ბაზალტის ქვისგან არის ნაგები, არის ზომით 32,5 მ × 19,8 მ და იკავებს დაახლოებით 550 კვადრატულ მეტრ ფართობს. სხვა სომხური ეკლესიების მსგავსად მასაც ჯვრის ფორმა აქვს და მისი საკურთხეველი აღმოსავლეთით მდებარეობს. ეკლესიას აქვს ორი გუმბათი, დიდი და პატარა. მთავარი გუმბათი ბიზანტიური არქიტექტურის ნიმუშია. ეკლესიის მთავარი შესასვლელი დასავლეთ მხარეს არის.

მთავარეპისკოპოსი არდაკ მანოკიანის მუზეუმი
მთავარეპისკოპოს არდაკ მანოკიანის მუზეუმი 2000 წელს გაიხსნა არამ -ის მიერ. ამ მუზეუმის სხვადასხვა განყოფილებაში გამოფენილია ირანში მდებარე სომხური ეკლესიების ფოტო-სურათები, საეკლესიო ცერემონიების დროს გამოყენებული აქსესუარები, რელიგიური ხელნაწერი წიგნები და ტრადიციული სომეხი ქალების ტანსაცმელი. მუზეუმში ასევე ინახება არდაკ მანოკიანის რამდენიმე დოკუმენტი და პირადი ნივთები, ასევე სომეხი მხატვრების ნამუშევრები. არდაკ მანოკიანი იყო სომხების მთავარეპისკოპოსი ირანის რევოლუციის შემდეგ. ის გარდაიცვალა 1999 წელს თეირანში.
შაჰრუდინ მაგომედალიევი

შაჰრუდინ მამედ ოღლუ მაგომედალიევი (; დ. 12 ივნისი, 1994) — აზერბაიჯანელი ფეხბურთელი. აღდამის „ყარაბაღისა“ და აზერბაიჯანის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების წევრი. თამაშობს მეკარის პოზიციაზე.

კარიერა
საკლუბო
2014 წლის 8 თებერვალს მისი დებიუტი შედგა „სუმგაითში“ აზერბაიჯანის პრემიერ ლიგის შეხვედრაში „შუვალანის“ წინააღმდეგ, რომელიც ფრედ, ანგარიშით 2-2 დასრულდა.

2016 წლის 16 იანვარს შაჰრუდინი ოფიციალურად შუერთდა აღდამის „ყარაბაღს“. მისი დებიუტი კლუბში 2016 წლის 6 თებერვალს შედგა აზერბაიჯანის პრემიერ ლიგის მატჩში „ხაზარ ლენქორანის“ წინააღმდეგ. მატჩი „ყარაბაღის“ გამარჯვებით, ანგარიშით 3-0 დასრულდა.

2019 წლის 20 მაისს აღდამის „ყარაბაღთან“ ახალ, სამ-წლიან კონტრაქტს მოაწერა ხელი.

მისი ევროპული დებიუტი 2019 წელს შედგა ლუქსემბურგ „91 დუდელანჟის“ წინააღმდეგ უეფას ევროპა ლიგის ჯგუფურ ეტაპზე შედგა, მატჩი დასრულდა ფრედ ანგარიშით 1-1. არის აზერბაიჯანის საფეხბურთო პრემიერ ლიგის 5-გზის ჩემპიონი და აზერბაიჯანის საფეხბურთო თასის ორგზის გამარჯვებული. არის აზერბაიჯანის საფეხბურთო თასის ერთგზის ვერცხლის მედალოსანი, 2020/2021 წლების სეზონში.

საერთაშორისო
იყო მასპინძელი აზერბაიჯანის 23 წლამდელთა ნაკრების წევრი 2017 წელს ბაქოში გამართულ ისლამური სოლიდარობის თამაშებზე, რომელშიც აზერბაიჯანმა ოქროს მედალი მოიპოვა. ამ ტურნირზე მაგომედალიევი იყო ნაკრების ძირითადი შემადგენლობის წევრი და ამ გუნდის რიგებში ჩაატარა 5 შეხვედრა. 2014-2016 წლებში იყო აზერბაიჯანის 21 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრების წევრი, სადაც მონაწილეობა მიიღო 11 შეხვედრაში. მისი დებიუტი ამ ნაკრებში შედგა 2014 წლის 3 სექტემბერს, ისრაელის 21 წლამდე ფეხბურთელთა ნაკრებთან შეხვედრაში, რომელიც აზერბაიჯანის დამაჯერებელი გამარჯვებით, ანგარიშით 3:0 დასრულდა. 2020 წლიდან თამაშობს აზერბაიჯანის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებში. მისი დებიუტი შედგა 2020 წლის 13 ოქტომბერს, კვიპროსის ეროვნულ საფეხბურთო ნაკრებთან გამართულ შეხვედრაში, რომელიც უგულო ფრით, 0:0 დასრულდა. არის ნაკრების ძირითადი შემადგენლობის წევრი 2022 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის შესარჩევი ეტაპის მატჩებში. შესარჩევ ეტაპზე შაჰრუდინმა ნაკრების ღირსება 7 შეხვედრაში დაიცვა, სადაც 15 გოლი გაუშვა.

ტიტულები
საკლუბო
ყარაბაღი
აზერბაიჯანის საფეხბურთო პრემიერლიგა (5): 2015–16, 2016–17, 2017-18, 2018-19, 2019-20
აზერბაიჯანის საფეხბურთო თასი (2): 2015-16, 2016-17

საერთაშორისო
აზერბაიჯანის 23 წლ.
ისლამური სოლიდარობის თამაშები (1): 2017
თრდატ არშაკუნიანი

თრდატ არშაკუნიანი — სომხეთის უფლისწული არშაკუნიანთა სამეფო დინასტიიდან. მეფე ტიგრან -ის ძე და არშაკ -ის ძმა. დედოფალ ფარანძემის პირველი ქმრის, გნელ არშაკუნიანის მამა.

ბიოგრაფია
თრდატის დაბადების თარიღი უცნობია. იგი იყო სომხეთის მეფე ტიგრან -ისა და მისი უცნობი სახელის მქონე მეუღლის რიგით მესამე ძე. მამამისი სომხეთში 339-დან 350 წლამდე მეფობდა. თრდატის რიგით მეორე უფროსი ძმა, არშაკ გახდა მამის მემკვიდრე, რომელიც სომხეთში 350-დან 368 წლამდე მეფობდა, როგორც რომაელთა ვასალი. თავად თრდატს სახელი დაარქვეს მისი დიდი პაპის, სომხეთის გამაქრისტიანებელი მეფის, თრდატ -ის ხსოვნის პატივსაცემად. როგორც წესი ეს სახელი სომხეთის პართიული წარმომავლობის მეფეებს ერქვათ ხოლმე.

ერთობ აგრესიული პოლიტიკის გამტარებელმა სასანიანთა ირანის შაჰმა შაპურ -მ რომის იმპერიასა და მის მოკავშირეებს ომი გამოუცხადა, რის გამოც, პირველ რიგში მთელ სპარსეთსა და მესოპოტამიაში დაიწყო ქრისტიანების საშინელი დევნა და შევიწროვება, რადგან მათ ავტომატურად რომაელთა ჯაშუშებად აღიქვამდათ. შაპურ -ის ამგვარმა ქმედებებმა მძიმე დარტყმა მიაყენა რომის პრესტიჟსა და ავტორიტეტს ახლო აღმოსავლეთში. ჯერ კიდევ თრდატის მმამის მეფობის დროს, შაპური თავისი ჯარებით შეიჭრა სომხეთში, რომელიც რომის ვასალი, ქრისტიანი მოკავშირე და მისი ერთ-ერთი მთავარი დასაყრდენი იყო კავკასიაში. ამ შემოჭრისას შაპურმა მოახერხა და უფლისწული თრდატ არშაკუნიანი მისი ცოლ-შვილითურთ ტყვეებად აიყვანა. მიუხედავად მრჩეველთა მოწოდებისა, რომ გაეთავისუფლებინა ისინი, შაპურმა სომხეთის სამეფო ოჯახის წევრები ირანში პოლიტპატიმრებად წაიყვანა. ტყვეობის დროს შაპურმა თრდატის მამას, მეფე ტიგრანს თვალები დასთხარა და დილეგში ჩააგდო, რომთან მოკავშირეობისა და შეთქმულების მოწყობისათვის.

შაპურ -ის სისასტიკემ და სამეფო ოჯახის წევრებთან მოპყრობამ განარისხა სომეხი დიდებულები, რის გამოც მათ მასობრივი აჯანყება წამოიწყეს და რომაელებს მიმართეს დასახმარებლად, რათა არშაკუნიანები გამოეხსნათ. მათ მოახერხეს, და წარმატებით განდევნეს შაპურის ჯარები სომხეთიდან. დამარცხების შემდეგ შაპურმა ხელი მოაწერა სომხეთის სამეფო ოჯახის წევრების გათავისუფლებასთან დაკავშირებულ დოკუმენტებს. ისინი მართლაც გაათავისუფლა და სომხეთში დააბრუნა. დაბრმავებულმა და ამის გამო ღრმად დეპრესიაში ჩავარდნილმა მეფე ტიგრანმა უარი თქვა ქვეყნის მართვაზე და 350 წელს ტახტიდან გადადგა თავისი ძის, არშაკ -ის სასარგებლოდ.

თრდატისა და არშაკის ურთიერთობის შესახებ ბევრი არაფერია ცნობილი. ცნობილია, რომ უფლისწული თრდატი ძმამ რომის იმპერატორ ვალენტინიანე -ს გაუგზავნა პოლიტიკურ მძევლად, რომელსაც იგი საპატიო ტყვეობაში ჰყავდა კონსტანტინოპოლში. მას შემდეგ, რაც არშაკი სასანიანთა მხარეს გადასვლაში ამხილეს, იმპერატორის ბრძანებით თრდატი მოკლეს.

ცნობილია, რომ თრდატი დაქორწინებული იყო, თუმცა მისი ცოლის ვინაობა უცნობია. მას ერთადერთი ძე ჰყავდა, უფლისწული გნელი, რომელიც ასევე არშაკის სამეფო კარის ინტრიგებს ემსხვერპლა. იგი არშაკმა მოაკვლევინა და შემდეგ მის ქვრივ ფარანძემზე იქორწინა.
ალიბეგაშვილი

საკუთარი სახელი ალიბეგაშვილი შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

გაიანე ალიბეგაშვილი — ქართველი ხელოვნების ისტორიკოსი
გიორგი ალიბეგაშვილი — ქართველი ფილოლოგი
იანო ალიბეგაშვილი — ქართველი საოპერო მოღერალი (სოპრანო)
ლელა ალიბეგაშვილი — ქართველი მსახიობი
ტარიელ ალიბეგაშვილი — ქართველი სპორტსმენი
თემრიუკ ყაბარდოელი

თემრიუკ ყაბარდოელი (; დ. 1502, ყაბარდია — გ. 1571, ყაბარდია) — ჩერქეზი დიდგვაროვანი და ყაბარდოს დიდი მთავარი 1554-1571 წლებში. რუსეთის ცარ ივანე -ის მეორე ცოლის, მარია თემრიუკოვნას მამა.

ალიანსი ივანე მრისხანესთან
თემრიუკი ჩერქეზეთის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო ლიდერია რუსეთის ცარ ივანე -სთან ურთიერთობის გამო. ეს ჩერქეზულ-რუსული ალიანსი ჩერქეზმა ნაციონალისტებმა აღიქვეს, როგორც ჩერქეზი ერისათვის გამანადგურებელი ურთიერთობა. ამას, ცხადია, აქვს თავისი მიზეზი, რომელიც იმაში მდგომარეობს, რომ ეს ალიანსი შემდეგში რუსეთის იმპერიის მთავრობამ გამოიყენა, როგორც „ჩერქეზეთის ნებაყოფლობითი შეერთების“ აქტი, რაც რეალობას იყო მოკლებული. აღსანიშნავია, რომ ჩერქეზეთი რუსეთ-ჩერქეზეთის ომში დამარცხების შემდეგ იძულებით იქნა ანექსირებული.

ჩერქეზებსა და რუსებს შორის გაფორმებული ალიანსიდან გამომდინარე, ჩერქეზი ცხენოსნები თემრიუკის დავალებით რუსეთის მხარეს იბრძოდნენ პოლონეთ-ლიტვის წინააღმდეგ ბალტიისპირეთში მიმდინარე ლივონიის ომისას. ამასთან, ივანეც მხარს უჭერდა თემრიუკს თავისი ჩერქეზული სამფლობელოების გაფართოვებაში. თემრიუკმა მოზდოკში ააგო ციხესიმაგრე, რომელიც რუსი და ჩერქეზი ჯარისკაცების ერთად გაწვრთნის საშუალებას იძლეოდა. ამან თემრიუკს საშუალება მისცა დაეპყრო ყაბარდოსა და ჩერქეზეთის, ასევე ალანიისა და ინგუშეთის მიწები და პერიოდულად ქართული სამეფო-სამთავროებიც ერბია.

1560 წელს ივანე -ის ცოლი, დედოფალი ანასტასია რომანოვნა გარდაიცვალა. პოლონეთთან მშვიდობის დასამყარებლად ივანეს პრინცესა კატარინა იაგელონკაზე ქორწინება შესთავაზეს, მაგრამ ეს მოლაპარაკებები ჩაიშალა და კატარინა შვედეთში გათხოვდა, რითაც თემრიუკმა მალევე ისარგებლა და ივანეს ცოლად თავისი ასული, მარია შესთავაზა. ცარი მალევე მოიხიბლა მარიას გარეგნობით, ამიტომაც იგი სასწრაფოდ მოანათლინა მართლმადიდებლად და 1561 წელს ცოლადაც შეირთო. რუსეთში ყოფნისას თემრიუკის უფროსმა ძემაც რუსი წარჩინებულის ასულზე იქორწინა, რომლის მამასაც სამეფო ხაზინა ებარა. ამრიგად, თემრიუკმა რუსეთთან არსებული ალიანსი დინასტიური ქორწინებებითაც გაამყარა.

არაერთი ისტორიული წყარო ახასიათებს თემრიუკს, როგორც ტირანსა და დიქტარორს, რომელიც მხოლოდ საკუთარ მმართველობაზე ზრუნავდა. თუმცა, ასევე არსებობს წყაროებიც, რომელთა მიხედვითაც თემრიუკი მხოლოდ თურქებისა და თათრებისაგან მომავალი დიდი საფრთხის ასარიდებლად ატარებდა მსგავს პოლიტიკას.
სამატიის წმინდა გიორგის ეკლესია

სამატიის წმინდა გიორგის ეკლესია — სომხური ეკლესია სტამბოლში, თურქეთი. ნაგებობა აშენდა 1866-1887 წლებში და აღმართულია მეთერთმეტე საუკუნეში აშენებული წმინდა მარიამ პერიბლეპტოსის სახელობის ბიზანტიური ეკლესიისა და მონასტრის ადგილზე. წმინდა მარიამ პერიბლეპტოსადმი მიძღვნილი ეკლესია იყო ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ბერძნული მართლმადიდებლური მონასტერი კონსტანტინოპოლში.

1453 წელს ოსმალების მიერ ქალაქის დაპყრობის შემდეგ ეკლესია გადაეცა სტამბოლში მცხოვრებ სომხურ თემს.

ლოკაცია
ეკლესია მდებარეობს სტამბოლში, ფატიჰის რაიონში, კოჩამუსტაფაფაშას (ისტორიულად სამატია) მეზობლად. ის მდებარეობს გალავნით შემოსაზღვრულ ქალაქში, მარმარილოს ზღვასთან ახლოს. შენობა გარშემო შემოსაზღრულია მაღალი კედლით.

ისტორია
ბიზანტიური პერიოდი
მეხუთე საუკუნეში ამ ადგილას იდგა ჰაგიოს სტეფანოზის სახელობის ეკლესია. ეს ეკლესია მდებარეობდა ჰელენანაის სასახლესთან ახლოს. აქ ასევე იყო წყარო, რომლის სახელწოდებინადაც მომდინარეობს ეკლესიის თურქული სახელწოდება („წყლის მონასტერი“).

ამ ადგილთან ახლოს პატარა პლატოზე, ბიზანტიის იმპერატორმა რომანოზ არგიროსმა დააარსა დიდი მონასტერი მიძღვნილი ღვთისმშობლის პერიბლეპტისადმი, სირიაში იმპერატორის უიღბლო ლაშქრობის შემდეგ. იმპერატორმა დიდი თანხა დახარჯა შენობის ასაშენებლად და ამის გამო ის მკაცრად გააკრიტიკეს. რომანოზი აქ დაკრძალეს 1034 წელს. იმპერატორმა ნიკიფორე ბოტანეიატემ კომპლექსი 1080 წელს შეაკეთა. მისი გადადგომის შემდეგ ნიკიფორე ბერად აღკვეცა ეკლესიაში და სიკდვილის შემდეგ ის აქვე დაკრძალეს.

1204 წელს მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობის შემდეგ ეკლესია მცირე ხნით ბერძნების კონტროლის ქვეშ იყო, მაგრამ მოგვიანებით გადაეცა ვენეციელ-ბენედიქტინელ ბერებს. ლათინთა იმპერიის განადგურების შემდეგ, მიქაელ პალეოლოგოსმა აღადგინა ეკლესია და სატრაპეზოში დაამატა მოზაიკა, სადაც გამოსახული იყო იმპერატორის მეუღლე თეოდორა და შვილი კონსტანტინე. ეს მოზაიკა განადგურდა 1782 წელს სამატიის დიდი ხანძარის დროს.

შენობა 1402 წელს ხანძრის შედეგად დაზიანდა. 1422 წელს ამ მონასტერში ცხოვრობდა იმპერატორი მანუელ პალეოლოგოსი ეპიდემიისა და ოსმალეთის სულთან მურად -ის მიერ ქალაქის ალყის დროს.

ოსმალეთის პერიოდი
1453 წელს კონსტანტინოპოლის დაცემის შემდეგ ეკლესია კვლავ ბერძნულ მართლმადიდებლურ ეკლესიას ეკუთვნოდა. მიულერ-ვინერის ცნობით, 1461-1480 წლებში (სომეხთა ჩამოსახლება სამატიაში მოხდა ახ. წ. 1458/862 წლებში), სულთანმა მეჰმედ -მ ეკლესია სომხურ თემს გადასცა. სხვა წყაროები იუწყებიან, რომ შენობა სომხებს გადაეცათ 1643 წელს სომეხი ქალის, სახელად შივეკარის შუამავლობით, რომელიც სულთან იბრაჰიმ -ის საყვარელი იყო. ამ პერიოდში აქ რამდენიმე ეკლესია აშენდა.

1722 წელს ეკლესია განაახლა სომეხმა არქიტექტორმა მელდონმა, მაგრამ 1782 წელს ყველაფერი გაანადგურა სამატიის დიდი ხანძრის დროს. ეკლესიას რეკონსტრუქცია ჩატარდა 1804 წელს.

შემდეგ 1866-1887 წლებში (1877 წელს მორიგი ხანძრის შემდეგ) ეკლესიას კვლავ ჩაუტარდა რეკონსტრუქცია და ეკლესიასთან ახლოს აშენდა ორი დიდი სკოლა.

ამჟამინდელი მდგომარეობა
ამჟამად ეკლესია სწორკუთხა ფორმისაა და მისი გვერდები დაახლოებით ოცდაათი მეტრის სიმაღლსაა. ეკლესიას აქვს აფსიდა ჩრდილო-აღმოსავლეთით და და ასევე სამრეკლო. ინტერიერი მდიდრულად არის გაფორმებული.
წმინდა გირაგოს სომხური ეკლესია

წმინდა გირაგოსის სომხური ეკლესია — სომხური ეკლესია დიარბაქირში, თურქეთში.

ისტორია
2000-იან წლებში წმინდა გირაგოს სომხური ეკლესია ნაწილობრივ განახლდა ქრისტიანებთან შერიგების ნიშნად. იგი ხელახლა გაიხსნა 2011 წლის 23 ოქტომბერს, როგორც „თურქეთის პირველი ეკლესია, რომელიც აღდგა, როგორც მუდმივი სალოცავი ადგილი“. წმინდა გირაგოს ეკლესია ძლიერ დაზიანდა 2016 წლის თებერვალში ქურთისტანის მუშათა პარტიასა და თურქეთის შეიარაღებულ ძალებს შორის შეიარაღებული შეტაკების დროს.

ეკლესია ითვლება ერთ-ერთი უდიდეს და ყველაზე მნიშვნელოვან სომხურ ეკლესიად ახლო აღმოსავლეთში. ეკლესიას აქვს შვიდი საკურთხეველი. იგი დაიხურა 1915-1916 წლებში სომეხთა გენოციდის დროს და 1960 წელს ისევ გაიხსნა ადგილობრივი სომხური თემისთვის, თუმცა 1970-იან და 1980-იან წლებში ემიგრაციის გამო ადგილობრივი სომხების რაოდენობა მკვეთრად შემცირდა.

ზოგიერთი ხელოვნების ისტორიკოსის აზრით, ეკლესია ყველაზე დიდია ახლო აღმოსავლეთში. კომპლექსი 3200 კვადრატულ მეტრზე ვრცელდება და მოიცავს მღვდლების სახლებს, სამლოცველოებსა და სკოლას. ეკლესია 1913 წელს ხელში ჩაიგდო იმპერიული გერმანიის არმიამ და იყო გერმანელების ადგილობრივ შტაბ-ბინა პირველი მსოფლიო ომის დროს 1918 წლამდე. შემდეგ იგი გადაკეთდა ქსოვილების საწყობად.

ისტორიკოს აიკის თქმით წმინდა გირაგოსის ეკლესიას აქვს რამდენიმე უნიკალური არქიტექტურული მახასიათებელი. ,,ეკლესიებს ჩვეულებრივ აქვთ ერთი საკურთხეველი, მაგრამ წმინდა გირაგოსის ეკლესიას აქვს შვიდი საკურთხეველი. მისი თავდაპირველი სახურავი დაფარული იყო მიწით".

1923 წელს თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ, იგი გამოიყენებოდა ტილოსა და ქსოვილების სახელმწიფო საწყობად. 2009 წლამდე ეკლესია მიტოვებული იყო. შემდეგ რამდენიმე სომეხმა ჩამოაყალიბა ფონდის საბჭო სომხეთის საპატრიარქოს ეგიდით, ეკლესიის რეკონსტრუქციისა და სამართლებრივი პროცესის დაწყების მიზნით. ასევე მათ მიზანს წარმოადგენდა სამართლებრივი პროცესის დაწყება, ეკლესიის მიწის დასაბრუნებლად.

წმინდა გირაგოსის ეკლესიის სახელი მოხსენიებულია ოსმალეთის იმპერიის მრავალ საარქივო დოკუმენტში და ნახსენებია, როგორც ,,პატარა ეკლესია" ან " ", თუმცა სინამდვილეში ეკლესია სულაც არ არის პატარა.

2011 წელს ეკლესიის კოშკი, რომლის სამრეკლოც ადრე დაანგრიეს, შეაკეთეს და ძველის ზარის ასლი სპეციალურად გააკეთეს მოსკოვში. ეს ბრინჯაოს ზარი, რომელიც 100 კილოგრამს იწონის, ეკლესიაში 2012 წლის 4 ნოემბერს მიიტანეს. ტაძარში წირვა-ლოცვა ტარდება წელიწადში ერთხელ და ამ რიტუალში მონაწილეობენ სომხები.

2016 წლის 26 მარტს თურქეთის მთავრობამ კონფისკაცია ჩაუტარა წმინდა გირაგოსის ეკლესიას ექსპროპრიაციის კანონის 27-ე მუხლის მიხედვით. ეკლესიის ახლო არსებული სირიული, ქალდეური და პროტესტანტული ეკლესიები ასევე იქნა აყვანილი კონფისკაციაში ექსპროპრიაციის კანონის 27-ე მუხლის მიხედვით. ეს მოიცავდა დაახლოებით 6,300 მიწის ნაკვეთს დიარბაქირის რაიონში, რომელიც იყო ამ რაიონის ქონების დაახლოებით 80%. დიარბაქირის ადვოკატთა ასოციაციამ გაავრცელა განცხადება, რომელშიც ნათქვამია, რომ „ეს გადაწყვეტილება არღვევს საკუთრების უფლების კანონს და ასევე ეწინააღმდეგება თურქეთის კონსტიტუციას, ექსპროპრიაციის კანონს და ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციას“.
კონსტანტინოპოლის სომეხთა საპატრიარქო

კონსტანტინოპოლის სომხური საპატრიარქო — სომხური სამოციქულო ეკლესიის ავტონომიური საპატრიარქო რეზიდენციით სტამბოლში.

კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს დაარსება 1461 წელს
ბიზანტიის პერიოდში სომხურ სამოციქულო ეკლესიას კონსტანტინოპოლში მოქმედების უფლება არ მიეცა, რადგან ორი ეკლესია (სომხური ეკლესია და მართლმადიდებლური ეკლესია) ერთმანეთს ერეტიკოსებად თვლიდნენ.

განხეთქილების საფუძველი აღმოსავლური მართლმადიდებლური ეკლესიების მიერ ქალკედონის კრების უარყოფა იყო, რომლის ნაწილია სომხური ეკლესია.

კონსტანტინოპოლის დაპყრობის შემდეგ ოსმალეთის იმპერიამ კონსტანტინოპოლის ბერძნულ მართლმადიდებელ საპატრიარქოს ქალაქში დარჩენის უფლება მისცა. მაგრამ სულთანმა მეჰმედ -მ სომხებს სთხოვა დაეარსებინათ საკუთარი ეკლესია ოსმალეთის ახალ დედაქალაქში. შედეგად შეიქმნა კონსტანტინოპოლის სომეხთა საპატრიარქო, რომელიც იყო უმაღლესი რელიგიური ინსტიტუტი ოსმალეთის იმპერიაში. მცირე პერიოდის განმავლობაში სირიის მართლმადიდებლური ეკლესიაც მოექცა სომხეთის საპატრიარქოს იურისდიქციაში.

კონსტანტინოპოლის პირველი სომეხი პატრიარქი იყო ჰოვაკიმ , რომელიც იმ დროს ბურსას მიტროპოლიტი იყო. 1461 წელს იგი სულთან მეჰმედ -მ კონსტანტინოპოლის სომეხთა პატრიარქად დანიშნა. ჰოვაკიმ აღიარებული იყო ოსმალეთის იმპერიაში ყველა სომეხის რელიგიურ და საერო ლიდერად და ატარებდა მილეტბაშის, ეთნარქის და პატრიარქის ტიტულს.

1908–1922 წწ
1896 წელს სულთანმა აბდულჰამიდ -მა სომეხთა მმართველობის კონსტიტუცია შეაჩერა.

ამის შემდეგ 1908 წელს კონსტანტინოპოლის სომეხ პატრიარქს მადეოს -ს (იზმირლიანი) ნება დართეს დაბრუნებულიყო სტამბოლში, როდესაც ახალგაზრდა თურქებმა სულთანი აბდულჰამიდ გადააყენეს. თურქეთის ახალმა ადმინისტრაციამ ასევე აღადგინა კონსტიტუცია. ახალგაზრდა თურქების მეფობის საწყის პერიოდში სომხებმა დაიბრუნდეს თავისუფლება, თუმცა 1915 წელს დაიწყო მათ შევიწროება.

1915 წელს დაიწყო სომეხთა მასობრივი დეპორტაცია, ანუ სომხების გენოციდი. გენოციდი განხორციელდა პირველი მსოფლიო ომის დროს და ორ ძირითად ეტაპს მოიცავს: შრომისუნარიან მამაკაცთა მკვლელობა და ქალების, ბავშვების, მოხუცებისა და შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირების დეპორტაცია და სიკვდილი. დაღუპულთა რიცხვი მერყეობს 1-დან 1,5 მილიონამდე.

სომეხთა გენოციდის გადარჩენილთა ბედის შესამსუბუქებლად საპატრიარქომ დააარსა ობლების დახმარების კომიტეტი, დეპორტირებულთა ცენტრალური კომიტეტი და ასევე ჩაერთო ეროვნული დახმარების მისიის ჩამოყალიბებაში.

თურქეთის რესპუბლიკა, 1923–დღემდე
დღეს სომეხი პატრიარქი თურქეთში სომხური სამოციქულო ეკლესიის მეთაურად არის აღიარებული და მას სახელმწიფო ცერემონიებზე იწვევენ.

2010 წელს არამ ათეშიანი დანიშნა კონსტანტინოპოლის სომეხთა საპატრიარქო მმართველის მოვალეობის შემსრულებლად 2010 წელს პატრიარქ მესრობ მუტაფიანის ავადმყოფობის გამო. თურქეთის სომხური თემის ზოგიერთმა წევრმა გააკრიტიკა ეს ნაბიჯი და საყოველთაო კენჭისყრით ახალი პატრიარქის არჩევა მოითხოვა. საბოლოოდ, სინოდმა გადაწყვიტა 2016 წლის 26 ოქტომბერს პატრიარქის მესრობ მუტაფიანის გადაყენება და არჩევნების ჩატარება. პატრიარქ მესრობ -ის გარდაცვალების შემდეგ, პატრიარქად საჰაკ მაშალიანი აირჩიეს

პუბლიკაციები
საპატრიარქო აქვეყნებს ყოველწლიურ მიმოხილვებს სომხურ ენაზე სახელწოდებით (სხივები ზემოდან), რომელიც მოიცავს თეოლოგიურ, ლიტურგიულ, ისტორიულ და კულტურულ სტატიებს. ყოველკვირეულად (ზაფხულის თვეებში ყოველთვიურად) გამოდის პატარა, ილუსტრირებული ბიულეტენი . ორენოვანი არის სომხურ და თურქულ ენებზე.
არტიომ სურკოვი

არტიომ სურკოვი (დ. 15 ოქტომბერი, 1993, სარანსკი) — რუსი ბერძნულ-რომაული სტილით მოჭიდავე სპორტსმენი, რუსეთის ჩემპიონატების პრიზიორი, ოვროპის ნაციათა თასის მფლობელი, 2015 წლის ევროპის თამაშობების ჩემპიონი, ევროპის ორგზის ჩემპიონი, მსოფლიო ჩემპიონატების ჩემპიონი და პრიზიორი, რუსეთის საერთაშორისო კლასის სპორტის ოსტატი, 2020 წელის ტოკიოს საზაფხულო ოლიმპიური თამაშობების მონაწილე.
მაგომედრასულ გაზიმაგომედოვი

მაგომედრასულ გაზიმაგომედოვი (; დ. 8 აპრილი, 1991, დაღესტანი) — ტინდიელი რუსი თავისუფალი სტილით მოჭიდავე. მსოფლიოს ორგზის ჩემპიონი და თავისუფალი ჭიდაობის სპორტის დიდოსტატი.

ეროვნულ დონეზე გაზიმაგომედოვმა მოიგო 2015 წლის რუსეთის ეროვნული ჩემპიონატი თავისუფალი სტილით ჭიდაობაში. მეოთხედფინალში მან მსოფლიოს ჩემპიონი ხეთაგ ცაბოლოვი, ჩრდილოეთ ოსეთიდან დაამარცხა. ფინალში დაამარცხა კრასნოიარსკელი ისრაილ კასუმოვი.

2015 წლის ბაქოში გამართულ პირველ ევროპულ თამაშებზე 70 კგ წონით კატეგორიაში მოიპოვა ოქროს მედალი. მან მოიგო ოქრო 2015 წლის ჭიდაობის მსოფლიო 70 კგ წონით კატეგორიაში, დაამარცხა ირანელი ჰასან იაზდანი. მუხლის ტრავმის შემდეგ იგი დაუბრუნდა ჭიდაობას ივან იარიგინის გრანპრიზე, ფინალურ მატჩში წააგო ფინალში მისი მეტოქე იყო მაგომედ ყურბანალიევი, რომელთანაც დაძაბულ შეხვედრაში დამარცხდა. მოიგო 2015 წელს ლას-ვეგასში გამართული მსოფლიო ჩემპიონატი 70 კგ წონით კატეგორიაში. სამი წლის შემდეგ, 2018-ში მეორედ მოიგო მსოფლიო ჩემპიონატი, რომელიც ბუდაპეშტში ჩატარდა. 2019 წელს 70 კგ წონით კატეგორიაში ბუქარესტში გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი. ერთი წლის შემდეგ 74 კგ წონით კატეგორიაში რომში გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე მოიპოვა ვერცხლის მედალი. 2014 წელს მოიგო გროზნოში ჩატარებული ტურნირი „რამზან კადიროვისა და ადლან ვარაევის თასი“. 2015 წელს მოიგო ალექსანდრ მედვედის საერთაშორისო ტურნირი. 2015 და 2018 წლებში გახდა რუსეთის ჩემპიონი. არის რუსეთის ჩემპიონატის სამგზის ბრინჯაოს მედლის პრიზიორი (2014, 2019, 2021). არის ივან იარაგინის ოქროს გრან პრის ერთგზის ვერცხლის (2018) და ერთგზის ოქროს მედლის (2019) პრიზიორი. 2020 წლის თებერვალში, იტალიის დედაქალაქ რომში გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე, 74 კგ-მდე წონით კატეგორიაში, მაგომედრასულმა ჩემპიონის ტიტულისთვის ბრძოლაში წააგო იტალიელ სპორტსმენ ფრანკ ჩამისოსთან და ევროპის ჩემპიონატის ვერცხლის მედალი მოიპოვა. 2020 წლის აპრილში მაგომედრასულს მიენიჭა რუსეთის სპორტის დამსახურებული ოსტატის წოდება.

წინასასეზონოდ ვარჯიშობს შერეული საბრძოლო ხელოვნების, -ს ვარსკვლავებთან, რუსტამ ხაბილოვთან და ხაბიბ ნურმაგომედოვთან ერთად. არის კლუბ „ “-ს წევრი. სხვადასხვა დროს მისი მწვრთნელები იყვნენ: ელდარ ნაჟნუდიმოვი, ფერზულა ისლამოვი და ხაიბულა ხაიბულაევი. მიღებული აქვს მედალი „დაღესტნის რესპუბლიკის სამსახურისთვის“.