სოფია ოკუნევსკაია-მორაჩევსკაია

სოფია ოკუნევსკაია-მორაჩევსკაია (, ; დ.12 მაისი, 1865, დოლჟანკა, გალიციის და ლოდომერიის სამეფო, ავსტრიის იმპერია — გ. 24 თებერვალი, 1926, ლვოვი) — უკრაინელი ექიმი, პედაგოგი, ფემინისტი და ერუდიტი. პირველი უნივერსიტეტის კურსდამთავრებული და პირველი ქალი ექიმი ავსტრია-უნგრეთში. გალიციასა და ავსტრია-უნგრეთში პირველმა დაიწყო რადიაციული თერაპიის გამოყენება კიბოს წინააღმდეგ ბრძოლაში. დასავლეთ უკრაინაში ორგანიზება გაუწია კურსებს ექთნებისთვის, ბებიაქალებისთვის, იყო პირველი სამედიცინო პროფკავშირის შექმნის ინიციატორი. შეადგინა უკრაინული სამედიცინო ტერმინოლოგიის ლექსიკონი. გალიციის პირველი გინეკოლოგი დაკავებული იყო სამედიცინო პრაქტიკით, იმავდროულად პრაქტიკას ეწეოდა ლვოვში, შვეიცარიაში, ჩეხეთში და ავსტრიის ბანაკებში პირველი მსოფლიო ომის დროს.

ოლგა კობილიანსკაიას ახლო მეგობარი, ნატალია კობრინსკაიას მოკავშირე, აქვეყნებდა სტატიებს "პირველ გვირგვინში" ფსევდონიმით ერინა.

ბიოგრაფია
დაიბადა 1865 წლის 12 მაისს სოფელ დოლჟანკაში, ახლანდელი ტერნოპილის რაიონი, ტერნოპილის ოლქი, უკრაინა (მაშინდელი ტერნოპოლის ოლქი, გალიციის სამეფო და ვლადიმირი, ავსტრიის იმპერია) მღვდელ ათანას ოკუნევსკის ოჯახში (ეკუთვნოდა ოკუნოვების ძველი უკრაინულ გვარს), რომელმაც 1881 წელს წარმატებით დაამთავრა ვენის სამედიცინო უნივერსიტეტი და გახდა მედიცინის დოქტორი. შემდეგ ათანასის ცხოვრებაში მოხდა გარდამტეხი მომენტი, რის გამოც მეცნიერებაში წავიდა. მუშაობდა ბუკოვინაში, სადაც სოფია ძალიან ხშირად ჩადიოდა. ბიძია იყო კირილ ოკუნევსკი  — ერთ-ერთი პირველი უკრაინელი, რომელმაც მიიღო განათლება ფარმაციის მიმართულებით.

1870 წელს სოფიას დედა, კაროლინა ლუჩაკოვსკაია გარდაიცვალა. მას შემდეგ სოფია იზრდებოდა დეიდის — თეოფილია ოკუნევსკაია-ოზარკევიჩის ოჯახში.

ანათლება
1884 წელს ოკუნევსკაიამ მიიღო გიმნაზიის კურსზე გამოცდების ჩაბარების ნებართვა, ხოლო 1885 წელს ბრწყინვალედ ჩააბარა გამოცდები ლვოვის აკადემიურ გიმნაზიაში, რაც გალიციისთვის სენსაციურ მოვლენას წარმოადგენდა (1886 წელს მხოლოდ 13 გოგონამ დაამთავრა ეს გიმნაზია). მისი ერთ-ერთი მასწავლებელი იყო ფილოლოგი იულიან კობილიანსკი (ოლგა კობილიანსკაიას ძმა).

ვინაიდან ავსტრია-უნგრეთის უნივერსიტეტებში ქალებს არ ღებულობდნენ, 1887 წელს სოფია და მისი მული ნატალია კობრინსკაია შვეიცარიის უნივერსიტეტში შევიდნენ. კობრინსკაია სწავლობდა ეკონომიკას, ხოლო ოკუნევსკაია სწავლობდა ციურიხის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტზე, რომელიც დაამთავრა 1896 წლის იანვარში, გახდა პირველი ქალი ექიმი ავსტრია-უნგრეთში და პირველი უკრაინელი გალიციიდან, რომელმაც მიიღო საუნივერსიტეტო სამედიცინო განათლება. ამავდროულად, შედგა მისი ლიტერატურული დებიუტი — პირველ ქალთა ალმანახში "პირველი გვირგვინი" გამოაქვეყნა მოთხრობები "ქვიშა. ქვიშა!" და „ოჯახური ტყვეობა სიმღერებსა და საქორწილო რიტუალებში“.

ციურიხში სოფია ოკუნევსკაიამ გაიცნო ვარშაველი სტუდენტი ვაცლავ მორაჩევსკი რომელსაც უკრაინოფილის რეპუტაცია ჰქონდა და 1890 წელს დაქორწინდა. 1895 წელს, შევჩენკოს დღესასწაულის დროს კრაკოვში, წყვილმა გაიცნო ვასილი სტეფანიკი, იაგელონის უნივერსიტეტის სტუდენტი. 1896 წლის თებერვალში ოკუნევსკაია-მორაჩევსკაიას შეეძინა ვაჟი იური. იმავე წელს მან გამოაქვეყნა სადოქტორო დისერტაცია, რომელიც ეხებოდა სისხლში მიმდინარე ცვლილებებს ანემიის გავლენით და ციურიხის უნივერსიტეტიდან მიიღო დოქტორის ხარისხი მედიცინაში. როგორც ლვოვის გაზეთი „დელო“ წერდა: „ეს არის პირველი ექიმი უკრაინელ ქალებს შორის, ასევე პირველი ქალი ექიმი ყოფილ ავსტრიაში...“.

1898 წელს ოკუნევსკაია-მორაჩევსკაიას შეეძინა ქალიშვილი ევა. 1900 წლიდან ცხოვრობდა მეუღლესთან ერთად და მუშაობდა კარლოვი ვარში (ჩეხეთი). სოფია ოკუნევსკაია პრაქტიკული საექიმო საქმიანობით დაკავებული იყო შვეიცარიაში, ჩეხეთსა და ლვოვში.

სამედიცინო საქმიანობა
დიპლომის მიღებისა და დისერტაციის დაცვის მიუხედავად, ოკუნევსკაია-მორაჩევსკაიამ ვერ იპოვა ღირსეული სამუშაო. მისი სამედიცინო პროფესია პოლონეთში არ იყო აღიარებული: არა იმიტომ, რომ არაპროფესიონალი იყო, არამედ უბრალოდ იმიტომ, რომ ის ქალია .

მხოლოდ 1903 წლის 1 ოქტომბერს ოკუნევსკაია-მორაჩევსკაიამ დაიწყო პრაქტიკული საქმიანობა ლვოვში, ღარიბთა საქველმოქმედო კერძო "სახალხო საავადმყოფოში", რომელსაც ხელმძღვანელობდა მისი ბიძაშვილი ევგენი ოზარკევიჩი. თანამშრომლები მუშაობდნენ საქველმოქმედო საწყისებზე. ოკუნევსკაიამ მაშინვე აირჩია გინეკოლოგია და, ფაქტობრივად, გალიციაში პირველი ქალი გინეკოლოგი გახდა.

სოფიამ დაიწყო აქტიური მოღვაწეობა „სახალხო საავადმყოფოში“: პირველად დასავლეთ უკრაინაში მოაწყო კურსები მოწყალების დებისთვის, შემდეგ კურსები ბებიაქალებისთვის. მან ასევე შეადგინა უკრაინული სამედიცინო ტერმინოლოგიის ლექსიკონი და იყო "სამედიცინო კომისიის" — ექიმთა პირველი პროფკავშირის შექმნის თანაინიციატორი.

პირველი მსოფლიო ომის დროს ის ავსტრიის ბანაკებში უკრაინელების სამკურნალოდ წავიდა.

ომის დასასრულს იგი მეუღლეს დაშორდა და საბოლოოდ დაკავდა საკუთარი სამედიცინო პრაქტიკით.

ოკუნევსკაია იყო პირველი ექიმი გალიციასა და ავსტრია-უნგრეთში, რომელმაც დაიწყო სხივური თერაპიის გამოყენება კიბოს წინააღმდეგ ბრძოლაში.

სოფია ოკუნევსკაია ძალიან ნიჭიერი და ერუდირებული ადამიანი იყო. მას ძალიან აფასებდნენ ივან ფრანკო და ვასილ სტეფანიკი. ოლგა კობილიანსკაიამ სოფიაზე განაცხადა: ”მისგან წამოვიდა სინათლე, რომელსაც ვნატრობდი და რომელზეც უჩუმრად ვოცნებობდი”.

მან ბოლო წლები გაატარა ლვოვში, სადაც დაკავებული იყო მცირე სამედიცინო პრაქტიკით. ცხოვრობდა წმინდა გიორგის ტაძრის მოპირდაპირე სახლში, ეს სახლი ანდრეი შეპტიცკიმ შეიძინა მხატვარი ოლექსა ნოვაკოვსკისთვის.

სოფია ოკუნევსკაია გარდაიცვალა საავადმყოფოში ჩირქოვანი აპენდიციტით გარდაიცვალა. დაკრძალულია ლიჩაკოვის სასაფლაოზე ნაკვეთზე 36. მოგვიანებით მის გვერდით დაკრძალეს მისი ვაჟი იური, ქალიშვილი ევა, ქმარი ვაცლავი და შვილიშვილი სოფია.

ხსოვნა
2022 წლის ნოემბერში დაარსდა ვენაში სოფია ოკუნევსკაია-მორაჩევსკაის სახელობის პლასტის (ორგანიზაცია) მოსამზადებელი კურსი.