iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ლიკანის პარკი

ლიკანის პარკი — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ბორჯომში. პარკი გაშენებულია საუკუნეში (1892-1895 წწ.). კომპლექსში განთავსებულია ნიკოლოზ რომანოვის სასახლე, ყოფილი სამთავრობო რეზიდენცია და ორანჟერეა.

პარკი მდებარეობს ბორჯომის უბან ლიკანში, მოიცავს საკმაოდ ვრცელ ტერიტორიას, გაშლილია რთულ რელიეფზე; პარკში დარგულია სხვადასხვა ჯიშის ხეები, რომელთა შორის დაკვალულია მოასფალტებული ფართო გზები. პარკის ტერიტორიაზე განლაგებულია სხვადასხვა პერიოდში აშენებული განსხვავებული ფუნქციის მქონე შენობები: წმინდა გიორგის სახელზე ნაკურთხი მცირე ზომის ეკლესია, სანატორიუმები, საზოგადოებრივი კვების ობიექტები.

პარკის ტერიტორიაზე საკმაოდ საინტერესოა 1895 წელს აშენებული მცირე სასახლე, რომელსაც დღესდღეობით სანატორიუმის ფუნქცია ენიჭება, ასევე რომანოვების საკმაოდ დიდი სასახლე კოშკით. პარკის ტერიტორიაზე განთავსებულია წრიული თუ რთული კონფიგურაციის მოზაიკით მოპირკეთებული აუზები; ასევე ლითონის კონსტრუქციაზე მოწყობილი ხიდი, რომელიც მდინარე მტკვარზეა გადებული და პარკის ტერიტორიას მდინარის მეორე ნაპირას განთავსებულ რკინიგზის ხაზთან აკავშირებს; აქედანვეა შესაძლებელი პეტრეს ციხეზე ასვლაც.

ლიკანში ისტორიული პარკის არქიტექტურული კომპლექსის რეაბილიტაციის პროექტის განხორციელება მიმდინარეობს „საპარტნიორო ფონდისა“ და მისი შვილობილი კომპანია „ლიკანი რეზიდენსის“ დაფინანსებითა და ორგანიზებით.

ლიკანის პარკს 2017 წლის, საქართველოს მთავრობის დადგენილების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
დევაძეების ეკლესია

დევაძეების ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი მდებარეობს ბაღდათის მუნიციპალიტეტის, სოფელ წითელხევში. ძველად წითელხევის სადემეტრაოს უწოდებდნენ. სოფელი ზღვის დონიდან 200 მეტზე, ბაღდათიდან კი 7 კილომეტრის დაშორებით მდებარეობს .

რაც შეეხება ანთროტოპონიმს სადემეტრაოს, იგი დემეტრაძეების ჩამოსახლების შემდეგ უნდა დარქმეოდა სოფელს.

დემეტრაძეთა ჩამოსახლების პირველი ცნობა დათარიღებულია 1558 წლით. საბუთში მოხსენიებულია ვინმე დემეტრაძე ვანია.

იგი ბაღდადის რაიონში მდებარეობს მდ. კორისწყლის ნაპირებზე. სოფელში არის დევაძეების შუა საკუნეების ეკლესია, ხოლო მახლობლად დგას ს-ის ამაღლების ეკლესია, რომელშიც შემორჩენილია მცირე ფრაგმენტები მოხატულობიდან და კანკელი.

ისტორია
ბაღდათის რაიონის ისტორიული ძეგლებიდან აღნიშნული დევაძეების ეკლესია - საუკუნეების არქიტექტურულ ძეგლს მიეკუთვნება, გვიან შუა საუკუნეებში კი გადაკეთდა, ხოლო მახლობლად დგას ს-ის ამაღლების ეკლესია, რომელშიც შემორჩენილია მცირე ფრაგმენტები მოხატულობიდან და კანკელი.

დევაძეების ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია. დევაძეების ეს ეკლესია დღეს მოქმედია.

ტოპონიმი
გადმოცემა ზემოთ აღნიშნულ სახელთან (სადემეტრაო) ასეთია: ხრესილის ომში 1757 წელის რომლის მთავარ სარდალი და სულის ჩამდგმელი იყო მეფე სოლომონ , მონაწილეობა მიუღია ვინმე დემეტრეს, რომლის მხედრულ შემართებას, შეუპოვრობას და სიმამაცეს მოუხიბლავს სოლომონი. ბრძოლის დამთავრების შემდეგ მეფეს ახალგაზრდა მეომრისათვის აზნაურობა და ერთი სოფელი გლეხებითურთ უბოძებია, იმერეთის საერისთაოში. დემეტრეს ნაშიერი გამრავლებულან და დღემდე ცნობილი არიან დემეტრაძეებად.
შარლოტა ფრედერიკა მეკლენბურგ-შვერინელი

შარლოტა ფრედერიკა მეკლენბურგ-შვერინელი (; დ. 4 დეკემბერი, 1784 — გ. 13 ივლისი, 1840) — დანიის მეფე კრისტიან -ის პირველი მეუღლე 1806-10 წლებში, როდესაც იგი ჯერ კიდევ კრონპრინცი იყო. დანიის მეფე ფრედერიკ -ის დედა.

ბიოგრაფია
შარლოტა ფრედერიკა დაიბადა 1784 წლის 4 დეკემბერს. იგი იყო მეკლენბურგ-შვერინის ჰერცოგ ფრიდრიხ ფრანც -ისა და მისი მეუღლის, ლუიზა საქსენ-გოთა-ალტენბურგელის უმცროსი ქალიშვილი.

1806 წლის 21 ივნისს, შარლოტა ლუდვიგშლაცში დაქორწინდა დანიის კრონპრინც კრისტიანზე. აღსანიშნავია, რომ შარლოტა და კრისტიანი ღვიძლი ბიძაშვილ-მამიდაშვილები იყვნენ, რადგან შარლოტას მამა და კრისტიანის დედა და-ძმანი იყვნენ. მიუხედავად უიღბლო ქორწინებისა, შარლოტა ფრედერიკამ 1807 წელს ვაჟი გააჩინა, რომელიც მალევე დაიღუპა. ამას მოჰყვა 1808 წელს მეორე ვაჟი, სახელად ფრედერიკ კარლი, რომელიც მოგვიანებით დანიის მეფე ფრედერიკ გახდა. მემკვიდრის გაჩენიდან მალევე, შარლოტა ფრედერიკამ რომანი გააბა სამეფო კარის მუსიკოს ჟან ბატისტ სიუ პისთან. ეს ამბავი მალე გასაჯაროვდა, რაც 1810 წლის 31 მარტს შარლოტასა და კრისტიანის განქორწინებით დაგვირგვინდა.

განქორწინების შემდეგ შარლოტა კოპენჰაგენის სამეფო კარიდან გააძევეს, რის შემდეგაც იგი ჯერ ალტონაში დასახლდა, შემდეგ კი სამუდამოდ დატოვა დანია და იტალიაში გადასახლდა. თავდაპირველად იგი ვიჩენცაში დასახლდა, სადაც თავისი მთელი ცხოვრების ოცნება აისრულა და 1830 წელს კათოლიკედ მოინათლა. რომის პაპი ამ ამბავმა ერთობ გაახარა, რის გამოც პაპმა შარლოტა ვატიკანში, თავის კარზე მიიწვია. 1833 წლიდან, შარლოტა ფრედერიკა რომში გადასახლდა.

რომში მისი ბედნიერი ცხოვრება დიდხანს არ გაგრძელებულა. ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ, 1840 წლის 13 ივლისს შარლოტა ფრედერიკა 55 წლის ასაკში გარდაიცვალა. იგი ოთხმაგ კუბოში ჩაასვენეს და ისე დაკრძალეს. 2019 წლის 11 ივლისს, რომში მისი და კიდევ ერთი დიდგვაროვნის, სოფია ფონ ჰოენცოლერნ-ბარტენშტაინის სარკოფაგები გახსნეს და ცარიელი აღმოჩნდა. სოფია 1836 წელს გარდაიცვალა და შარლოტას მსგავსად დაკრძალეს, თუმცა როდის, ან სად გაუჩინარდა მათი ნეშტები დღემდე უცნობია.

აღსანიშნავია, რომ კათოლიკობაზე მისი გავლენით მოინათლა მისი ძმაც, პრინცი ადოლფი.
ნაგარევის ხიდი

ნაგარევის ხიდი — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი. მდებარეობს იმერეთის მხარის თერჯოლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნაგარევში.

ისტორია
ნაგარევი მდებარეობს იმერეთის ჩრდილოეთ მთისწინეთში. ზღვის დონიდან - 100 მეტრი, თერჯოლიდან - 25 კილომეტრი. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 395 ადამიანი. სოფლის მიდამოებშია 1667 წელს გელათის ეპისკოპოსის გედეონ ლორთქიფანიძის მიერ აგებული ხიდი მდებარეობს, კერძოდ მდინარე ჭიშურაზე.

ცნობილია ასევე „კუზიანი და „თამარის ხიდის“ სახელით. აქ გადიოდა ქუთაისი-თბილისის დიდი შარაგზა, ხიდი დღემდე მოქმედია.

გადმოცემის თანახმად ნაგარევის ტერიტორიაზე სათვალთვალო კოშკები ყოფილა, რომლებიც დროთა განმავლობაში ნანგრევებად ქცეულა. ერთ-ერთი ვერსიით სწორედ აქედან გამომდინარეობს სოფლის სახელწოდებაც.

ერთი სამსართულიანი სათვალთვალო კოშკი დღესაც არის შემორჩენილი ზედა ნაგარევის ტერიტორიაზე და კოშკიდან კარგად ჩანს გზები საიდანაც შეიძლებოდა მტერი შემოსულიყო ქვემო იმერეთში. სოფლის ერთ-ერთი ნაწილი „საბანელა“, მოხსენიებულია საუკუნის წყაროებში.

ნაგარევის ხიდს 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

სოფლის სახელწოდება
ისტორიულად - საუკუნიდან აქ ყოფილა დაბას ტიპის დასახლება. სამხედრო გზა ადრე ნაგარევზე გადიოდა: ქუთაისი-ტყიბული-ამბროლაური-ონი-მამისონისკენ…. არაბების შემოსევების დროს. ქუთაისიდან არაბებს გამოქცევიათ ტყვეები, თოვლი ყოფილა, მდევარი გამოუყოლებიათ და თოვლში კვალს ნაგარევის ტერიტორიაზე გაუვლია. იმათ უთქვამთ „ნაგა რებიო“, არაბულად ნაგა ტყვეს ნიშნავს თურმე და რებიო კვალს, თითქოს აქედან მოდის სოფლის სახელიც. სწორედ სოფლის სახელწოდებიდან მოდის, ხიდის სახელიც.

თაღოვანი ხიდი
ხიდის ბურჯზე ჩასმულია თაღით დეკორირებული წარწერიანი ქვა, რომელიც გვამცნობს, რომ იგი აგებულია 1667 წელს, გელათელი ეპისკოპოსის გედეონ ლორთქიფანიძის მიერ. ქვაზე ორი წარწერაა, ერთი შესრულებულია ასომთავრულით, მეორე კი – მხედრულით. ტექსტები შემდეგნაირად იკითხება:

ნაგარევის (ჭიშურის) ხიდი გვიანი შუა საუკუნეების ხუროთმოძღვრების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნიმუშია, რადგან აქ აშკარად ჩანს განვითარებული შუა საუკუნეების ქართული ხიდთმშენებლობის ტრადიციის გაგრძელება (მალების მოხაზულობა, კუზიანი პროფილი, საშენი მასალა) და არა ამ პერიოდის ხიდებისთვის დამახასიათებელი აღმოსავლური გავლენა. ხიდი ორმალიანია და ერთი დიდი, ნახევარწრიული, ოდნავ შეისრული თაღისა და მცირე ნახევარწრიული თაღისგან შედგება. მცირე მალში წყალი მხოლოდ წყალდიდობისას გაედინება. შუა, მართკუთხა გეგმის მქონე ბურჯს დინების მხარეს სამკუთხა წყალამრიდი აქვს. ხიდს კუზიანი პროფილი აქვს, კუზის ყველაზე მაღალი წერტილი დიდი მალის სიმეტრიის ღერძზეა და არა მთლიანი ნაგებობის ცენტრალურ ღერძზე, შესაბამისად იგი ასიმეტრიული ნაგებობაა. განაპირა ბურჯებს შორის მანძილი 8,1 მეტრია, სავალი ნაწილის სიგანე – 3,8 მეტრი კამარის სისქე კლიტეში – 0,8 მეტრი. ხიდი ნაგებია მოზრდილი ზომის, ადგილობრივი, უხეშად თლილი კირქვით.
ჟამუშის მაცხოვრის ეკლესია

ჟამუშის მაცხოვრის ტაძარი — - საუკუნის ეკლესია ზემო სვანეთში, მესტიის მუნიციპალიტეტის მულახის თემის სოფელ ჟამუშში.

მოხატულობა
ტაძარი ძველი კოშკებიანი საცხოვრებელი სახლების კომპლექსში დგას. შემორჩენილია საუკუნის მოხატულობა, სადაც საუფლო დღესასწაულთა სრული ციკლია წარმოდგენილი.
ტაძრის ხატთაგან ერთ-ერთი — მაცხოვრის ხატი შეუწირავს იმერთა მეფე გიორგი -ს. წარწერაში მოხსენიებულია მეფეთ მეფე გიორგი, დედოფალი რუსუდანი და ძე მათი ბაგრატი. ტახტის ორივე მხარეს, მარცხნივ მეფე და მარჯვნივ დედოფალი გამოსახულნი არიან სრული ტანით, გვირგვინებით, ქრისტესაკენ ვედრებით გაწვდილი ხელებით. დედოფლის ფეხებთან მოთავსებული წარწერა იხსენიებს ოქრომჭედელ ივანეს. გიორგი მეფეს ლატალის მაცხოვრისთვისაც შეუწირავს მაცხოვრის ხატი, სადაც ასევე დედოფალი რუსუდანი და მათი ძე ბაგრატია მოხსენებული.

ჟამუშის ეკლესიის მაცხოვრის მეორე ხატის წარწერა იხსენიებს გედეონ მაჭავარიანს, რომელიც შესთხოვს მულახის მაცხოვარს, განაძლიეროს მეფეთმეფობა გიორგისა. მაგრამ გიორგისთან ერთად მოხსენიებულია უკვე მისი მეორე მეუღლე დედოფალთ დედოფალი თამარი და მათი ძე ალექსანდრე, რაც იმის მაჩვენებელია, რომ ეს ხატი გიორგის მიერ შეწირული ხატების შემდეგაა შესრულებული. იმერთა მეფის გიორგის ასეთი ძვირფასი შენაწირი იმერეთის სამეფოსა და სვანეთს შორის მჭიდრო ურთიერთობის დასტურია.

ტაძრის სიწმინდეები
ეკლესიაში დაცულია საუკუნის წმინდა გიორგის ჭედური ხატი და - საუკუნეების ხატები, რომლებსაც ახლავს ასომთავრული ვრცელი წარწერები.

ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
სალხინოს ბაღი

სალხინოს ბაღი — ბაღი საქართველოში. გაშენებულია მარტვილის მუნიციპალიტეტის სოფელ სალხინოში, მდინარე წაჩხურის მარჯვენა ნაპირას. ბაღი გაშენებულია სამეგრელოს მთავრების, დადიანების მიერ - საუკუნეებში. ბაღთან ერთად სალხინოს კომპლექსში მოქცეულია ღმრთისმშობლის ტაძარი, დადიანების სასახლე და მარანი. ამჟამად, ამ ტერიტორიაზე მოქმედებს სახლინოს მამათა მონასტერი.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია

გალერეა
მამუკა ჩარკვიანი

მამუკა ჩარკვიანი (დ. 24 აგვისტო, 1955, ბათუმი — გ. 21 აგვისტო, 2025, თბილისი) — ქართველი თვითნასწავლი მუსიკოსი, ავტორ-შემსრულებელი. ღირსების ორდენის კავალერი (2000), თბილისის საპატიო მოქალაქე (2023). პოეტ ჯანსუღ ჩარკვიანის ვაჟი.

ბიოგრაფია
მამუკა ჩარკვიანმა 1972 წელს დაამთავრა თბილისის 61-ე საშუალო სკოლა. 1977 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი. 1977-79 წლებში მუშაობდა მეტეხის თეატრის სამხატვრო ხელმძღვანელად. 1979-82 წლებში იყო ახალგაზრდული ორგანიზაციის მდივანი; 1982-92 წლებში — გ. ლეონიძის სახელობის ლიტერატურის მუზეუმის დირექტორის მოადგილე. 1992 წელს პრეზიდენტის აპარატის მრჩეველ-კონსულტანტი. 1993 წლიდან გააგრძელა მუსიკალური კარიერა.

მამუკა ჩარკვიანი იყო თვითნასწავლი, თვითმყოფადი მუსიკოსი, ავტორ-შემსრულებელი. ბავშვობის ასაკში დამოუკიდებლად ისწავლა სხვადასხვა ინსტრუმენტებზე (გიტარა, როიალი) დაკვრა. იყო ბევრი სიმღერის ავტორი, რომელთა უმეტესობა გაჰიტდა. მის სიმღერებს ხშირად ასრულებენ სხვადასხვა თაობის მომღერლები.

2000 წელს პრეზიდენტის განკარგულებით დაჯილდოვდა ღირსების ორდენით; 2000 წლის ფესტივალზე „წლის სიმღერა“ დაჯილდოვდა „ოქროს დისკით“; 2000 წელს სტუდენტურ ფესტივალზე „სტუდენტთა საერთაშორისო დღე“ დაჯილდოვდა დიპლომით — „ქართულ საესტრადო ხელოვნების განვითარებაში შეტანილი წვლილისათვის“; ფესტივალი „ლიგა-1996“ ნომინაცია „ქართული ტრადიციული სიმღერა“; ფესტივალი „წლის სიმღერა — 2000“ წლის საუკეთესო შემსრულებელი, სიმღერებისათვის: — „ჩემი აღარა ხარ, მორჩა“; „დედისჯერი“; 2001 წელს წლის საუკეთესო მუსიკის ავტორი და საუკეთესო შემსრულებელი სიმღერისათვის: — „და...გტოვებ მარტო“; 2002 წელს წლის საუკეთესო ავტორ-შემსრულებელი სიმღერისათვის „ოცნებების ქარავანი“ და ჟიურის სპეციალური ნომინაცია „ქართული ტრადიციული სიმღერის საუკეთესო ავტორ-შემსრულებელი“; დაჯილდოებულია: მსოფლიოს ქართველ და ებრაელ ქალთა ასოციაციის პრიზით, ჯაზ-ფესტივალის სპეციალური პრიზით: სიმღერებისათვის: „ბლუზი“ და „ქალი სანაპიროზე“; 2006 წელს ფესტივალზე „წლის სიმღერა“ — სიმღერის ავტორი — სიმღერისათვის „ჩემი თბილისი“; 2014 წელს „შანსონის“ ფესტივალზე „წლის შანსონიე“. 2014 წელს თბილისის საკონცერტო დარბაზთან გახსნილია მამუკა ჩარკვიანის სახელობის ვარსკვლავი; 2018 წელს ფესტივალი „ოქროს ტალღა“ნომინაცია — წლის საუკეთესო სიმღერა „შენ რომ დიდი იქნები“ (ირმა გიგანს); მამუკა ჩარკვიანი დაჯილდოებულია ივ. ჯავახიშვილის სახ. სახელმწიფო უნივერსიტეტის „საპატიო უნივერსიტეტელის ტიტულით“.

ჰყავს მეუღლე, ორი შვილი და სამი შვილიშვილი.
ჩიხის ციხე

ჩიხის ციხე — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი მდებარეობს საჩხერის მუნიციპალიტეტ, სოფელ ჩიხაში, ჩიხის მთის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ყვირილას მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 520 მეტრზე, საჩხერიდან კი 6 კილომეტრის დაშორებით.

ციხის ისტორია
სოფელში მაღალი მთის კალთაზე შემორჩენილია საუკუნის ციხე, რომლის გალავნის შიგნით კოშკია აღმართული. გალავანი გეგმაში ოვალურია. დღეისათვის შემორჩენილია ნანგრევების სახით. დაზიანებულია ოთხკუთხა კოშკიც, რომელსაც სქელი კედლები ჰქონია. გალავნის კედლები და კოშკი ნაგებია მუქი რუხი ქვით კირხსნარზე. გალავნის წყობაში ქვაყორეც ურევია. გალავნის სამხრეთ-აღმოსავლეთით კუთხეში დგას მცირე ზომის ერთნავიანი დარბაზული, ჩიხას წმ. ბარბარეს სახელობის ეკლესია . გალავანშიც და ეკლესიაშიც შესასვლელი გზა სამხრეთ-დასავლეთიდანაა.

 საუკუნის ბოლოსათვის, „მატიანე ქართლისას“ თხზულებაში ჩიხას საერისთავო აღარ მოიხსენიება. ერისთავის რეზიდენცია შორაპანში გადავიდა და მასში იგივე არგვეთი და რაჭა შედიოდა. საუკუნეში რაჭა ცალკე საერისთავოდ ჩამოყალიბდა. ამ დროიდან ჩიხა-მარგვის საერისთავო შორაპნის საერისთავოდ იწოდებოდა. საუკუნეების განმავლობაში აქ ერისთავებად ჩხეიძეები ისხდნენ. ჩხეიძეების იყო ციხე ქალაქი შორაპანი. აქვე იყო სათავადოს ერისმთავრის საჯდომი ადგილი, სასახლე, ციხე-სიმაგრე და კარის ეკლესია.

სოფლის სახელწოდება
სოფლის სახელწოდების შესახებ არსებობს ორი ვერსია. პირველი - როდესაც მოსახლეობა ამ ტერიტორიაზე მისულა და დასახლება დაუწყია, იმ დროისათვის უდაბური ტყით დაფარული ადგილების გაჩეხვა დაუწყიათ. ამით პოპულარული გახდა სიტყვა ,,ჩეხვა’’, რომლის ასიმილაციის შემდეგ უნდა დარქმეოდა სოფელს დღევანდელი სახელწოდება ,,ჩიხა’’. მეორე - ომიანობის დროს, აქაურ მოსახლეობას მტერი უდაბურ ტყეში შეუყვანიათ და ჩიხში მოუმწყვდევიათ, მტრის ჩიხში მომწყვდევას გადაურჩენია კიდეც აქაური მოსახლეობა.

 საუკუნეში არგვეთის ერისთავად დადგენილი აფხაზთა უფლისწულის დემეტრეს რეზიდენცია ჩიხაში ყოფილა.

ჩიხის ციხეს 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ხაშმის ღვთისმშობლის ეკლესია

ხაშმის ღვთისმშობლის ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი მდებარეობს სოფელ ხაშმთან, მდინარე ლაფიანხევის ხეობაში. მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე. მდინარე ივრის მარცხენა მხარეს.ზღვის დონიდან 770 მეტრი საგარეჯოდან 14 კმში. სოფელი ხაშმი შუა საუკუნეებში იწოდებოდა კაწარეთის სახელწოდებით.

ისტორია
ეკლესია - საუკუნეებს მიეკუთვნება. არქიტექტურულად დარბაზული ტიპისაა. ეკლესიას გარს უვლის გალავანი. შესასვლელი გალავანში ჩაშენებული კოშკიდანაა, აღსანიშნავია ასევე ამ კოშკის არქიტექტურაც. გარდა ამისა შემორჩენილია სხვადასხვა ნანგრევები, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ოდესღაც აქ სამონასტრო ცხოვრება ყოფილა.

გადმოცემის თანახმად წმიდა ნინოს პირველი ნათლობა კახეთში, სწორედ ლაფიანხევში ჩაუტარებია. მართლაც ყოველ ზაფხულს ამ ხევში მხოლოდ ერთი თვე მოედინება „ღვთის წყალი“ (ასე ეძახიან მას სოფელში), როგორც დიდი მდინარე და ვარაუდობენ, რომ სწორედ აქ ამ მდინარეში ჩაუტარებია წმიდა ნინოს ნათლობა.

აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ სწორედ ამ ადგილას გადიოდა ძველი საქარავნო გზაც.

ხაშმის ღვთისმშობლის ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ქვაბისხევის ეკლესია

ქვაბისხევის ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი საქართველოში, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ქვაბისხევში, მდინარე ქვაბისხევის ნაპირებზე, რომელცას სათავე აქვს ლომის მთის ძირას. ქვაბისხევი მდებარეობს ზღვის დონიდან 980 მეტრზე, ხოლო ბორჯომიდან დაშორებულია 21 კილომეტრით.

ისტორია
ბორჯომის ხეობაში, ქვაბისხევის სოფლის მახლობლად დგას ერთ-ერთი უძველესი და საინტერესო ნაგებობა წმინდა მარიამის მიძინების ქვაბისხევის ეკლესია - საუკუნეთა მიჯნაზეა აშენებული. მონასტერს ასევე უწოდებენ ქვაბისხევის „ღვთისმშობელს“.

მონასტერს კარი აქვს დასავლეთით, ამოჭრილია ჯვრები მის თავზე. ეკლესია გადახურულია ქვაფიქალით.

ეკლესიის მხატვრობა თარიღდება - საუკუნეებით. მის ფრესკებს შორისაა მდიდრულად ჩაცმული ქალისა და მამაკაცის გამოსახულებანი, რომელთაც ასომთავრულით აწერია: „შოთაი და იაი“. ლეგენდის მიხედვით, მამაკაცი დიდი პოეტი შოთა რუსთაველი, ხოლო ქალი — დედამისია; ლეგენდა გვამცნობს, თითქოს შოთას დეიდა ქვაბისხევის ხეობაში ყოფილა გათხოვილი და შოთას განათლება აქ მიუღია.

1965 წელს რუსთაველის მესხური წარმოშობის საკითხი დააყენა სარგის ცაიშვილმა „შოთას პორტრეტი ქვაბისხევის ბაზილიკაში“. აღნიშნული ფრესკის აღმომჩენი ნიკო ბერძენიშვილია.

სოფელ ქვაბისხევში, გარდა ეკლესიისა, შემორჩენილია შუა საუკუნეების დემოთის ციხე.

ქვაბისხევის ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

მონასტრის ქვემოთ არის ასევე ძველი ნასოფლარი.

დღეს ქვაბისხევი საკმაოდ მოზრდილი სოფელია, აქაური მოსახლეობა ძირითადად რაჭიდან არის გადმოსახლებული.
კისორეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

კისორეთის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი იმერეთის მხარეში, ტყიბულის მუნიციპალიტეტის სოფელ კისორეთში.

კისორეთის წმინდა გიორგის ეკლესია ერთნავიანი ბაზილიკაა. ეკლესიის ზომები დაახლოებით 711,2 სმ 320 სმ-ია. აგებულია მოყვითალო და მოლურჯო ფერის თლილი ქვისა და კირისგან. ეკლესიას სამხრეთითა და დასავლეთით კარი აქვს, ხოლო აღმოსავლეთითა და დასავლეთით − სარკმლები. ტრაპეზი ჩუქურთმიანი ქვებისგანაა გაკეთებული და კედლიდან ოდნავაა დაშორებული. სამკვეთლო თახჩაშია გამართული. ეკლესიის კიდევ ერთი თახჩა სამხრეთ-აღმოსავლეთის კედელშიცაა გამართული. ამ თახჩის მაღლა კიდევ ერთი თახჩაა, რომელსაც „არმანს“ უწოდებენ. ამ უკანასკნელში ძველი კანკელიდან დარჩენილი ჩუქურთმიანი ქვებია შენახული, სულ 9 ქვა. ასეთივე ქვები, სულ 10 ქვა, ჩრდილოეთის კედელთან, კათოლიკონში აწყვია. ეკლესიაში სულ 19 ცალი ქვაა.

კისორეთის წმინდა გიორგის ეკლესია მოხატულია. მხატვრობა ნაწილობრივ დაზიანებულია. ძირა რიგი საკურთხეველსა და განსაკუთრებით კათოლიკონში თითქმის საერთოდ აღარ ჩანს. საკურთხევლის კონქში ქრისტეა დახატული, რომლის ქვევით, პირველ რიგში მღვდელმთავრები არიან გამოსახული. იქვეა ასომთავრული წარწერაც.

ეკლესიის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მეორე გორაკზე მთავარანგელოზის ეკლესიის ნანგრევია, სადაც ერთ-ერთი გვარის წევრები მსხვერპლად ღორს სწირავდნენ.

ეკლესია დღემდე მოქმედია.

2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, კისორეთის წმინდა გიორგის ეკლესიას ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.
მურყმელის მაცხოვრის ეკლესია

მურყმელის მაცხოვრის ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მურყმელში. აგებულია საუკუნის შუა წლებში.

მურყმელის მაცხოვრის ეკლესია მცირე ზომის დარბაზული ეკლესიაა, იგი თითქმის მიმალულია ბევრად უფრო მაღალ სახლებსა და კოშკებს შორის. თავდაპირველი ნაგებობიდან შემორჩენილია სხვადასხვა ზომისა და სახის ქვით ნაგები დასავლეთი ნაწილი. ეკლესიის დანარჩენი ნაწილი აგებულია ე. წ. კოშკური წყობით, მშრალად ნაწყობი ფიქლით, ბათქაშის გარეშე. საკურთხევლის აფსიდი ოთხკუთხაა, შიგა სივრცე მცირე ზომისა, თუმცა საკმაოდ მაღალი. ტაძარი მოხატული ყოფილა, ამჟამად ინტერიერში შემონახულია „ნათლისღების“, „ჯვარცმის“ და სხვა თემბზე შესრულებული მოხატულობა.

ტაძარი ლეჩხუმსა და სვანეთში არქეოლოგიური ექსპედიციისას მოუნახულებია ექვთიმე თაყაიშვილს, რომლის
შესახებაც იგი წერს:

ამის შემდეგ კი ექვთიმე თაყაიშვილი ჩამოთვლის იმ ნივთებს, რომელიც დაცულია მაცხოვრის ეკლესიაში. მათ შორისაა: ჯვრები, მაცხოვრის ოქროსა და ვერცხლის ხატები, ილია წინასწარმეტყველის კარედის წარწერიანი ხატი, ღვთისმშობლისა და სხვა წმინდანების ხატები.

მურყმელის მაცხოვრის ეკლესიას 2006 წლის, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ადიშის მაცხოვრის ეკლესია

ადიშის მაცხოვრის ეკლესია (მაცხვარ) — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ადიშში, ჩრდილოეთ უბანში, სასაფლაოზე. ეკლესია აგებულია – საუკუნეებში.

ადიშის მაცხოვრის ეკლესია დარბაზული ტიპისაა. ტაძარი ლეჩხუმსა და სვანეთში არქეოლოგიური ექსპედიციისას მოუნახულებია ექვთიმე თაყაიშვილს. მას იქ უნახავს წარწერა კანკელის საწინავე ჯვარზე, რომელიც ასე წაიკითხა: გარდა ამისა ექვთიმე თაყაიშვილს მოყვანილი აქვს მეორე წარწერა, რომელიც ასომთავრულით შესრულებულია ზარზე: ექვთიმე თაყაიშვილი ეკლესიის ნივთებს შორს მოიხსენიებს ჯვარს, ზარსა და ცნობილ ადიშის სახარებას. იქვე დასძენს, რომ ამ ნივთების გარდა ეკლესიაში დაცულია მაცხოვრის ორი ნაჭედი ხატი, წამლით დახატული ღვთისმშობლის ხატი და კიდევ სამი ხატი, ნაკლები საშემსრულებლო ოსტატობით დაწერილი.

აღსანიშნავია ეკლესიის მხატვრობა, რომელიც შესრულებულია საუკუნეში. ზოგადად ადიშის ეკლესიების კედლის მხატვრობაში ჩანს შუა საუკუნეების ქართული მონუმენტური ფერწერის ე. წ. სვანური სკოლის სპეციფიკური ნიშნები.

ადიშის მაცხოვრის ეკლესიას 2006 წლის, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
ლაილაშის ეკლესია

ლაილაშის წმინდა გიორგის ეკლესია — ეკლესია საქართველოში, ცაგერის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლაილაშის სასაფლაოზე. იგი დარბაზული ტიპისაა. იქვე არის სამრეკლო, რომელიც, სპეციალისტების შეფასებით, მეტად საინტერესო ნაგებობას წარმოადგენს. ეკლესიაც და სამრეკლოც საუკუნის დასაწყისით არის დათარიღებული. გადმოცემით იქვე ყოფილა ძველი ეკლესიის შენობა, მაგრამ დღეს მისი ნაშთიც აღარ არსებობს.

ლაილაშის ეკლესიის მსახურთა დიდ ღვაწლზე მიუთითებს სოფელ ლაილაშში აღმოჩენილი ლაილაშის ბიბლია, რომელიც ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრშია დაცული და უნიკალურ ძეგლად ითვლება. სოფელ ლაილაშში ყოველი წლის 23 ნოემბერს აღნიშნავენ ტაძრის დღესასწაულს — გიორგობას.

ტაძარს, 2006 წლის საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.
კლდისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესია

კლდისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესია — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტის სოფელ კლდისუბანში.

კლდისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესია ქვედა სოფელში, მდ.რიცეულას მარცხენა მხარეს დგას. ვახუშტი ბატონიშვილი ამ წყალს „სადმელის ხევს“ უწოდებს. სოფ. სადმელი მეზობლად მდებარეობს. აგებულებით ეკლესია გარედან სამნავიან ბაზილიკას წააგავს, ხოლო შიგნით სამ შენობას წარმოადგენს: ერთ დიდ, შედარებით ახალ ეკლესიას (დღეს შუა ნაწილი), მეორეს - ძველ პატარა ეკლესიას (სამხრეთი ნაწილი) და მესამეს - გრძელ შენობას (ჩრდილო ნაწილი), რომელიც შუა ნაწილის თანამედროვე უნდა იყოს. სამივე შენობა ცალ-ცალკე ნაწილს წარმოადგენს და ორგანულად ერთმანეთთან დაკავშირებული არ არის. პირველი ორი შენობა კარგადა არის დაცული, მესამეს კი დასავლეთი მხარე დაქცეული აქვს. სამივე შენობა შირიმის თლილი ქვისა და კირისგანაა ნაგები, თაღები — ქვიტკირისგან. გადახურულია ყავარით. შირიმის ქვას ადგილობრივები სპონტიოს, პონტიკის და პოლტიკის ქვას უწოდებენ. დიდი ეკლესია (შუა ნაწილი) ერთნავიანი შენობაა, ზომებით — 10 მ. 4,2 მ. ეს ნაწილი შიგნით კირითაა გალესილი, თაღი კარგადაა შენახული.

ეკლესიას დასავლეთით, სამხრეთითა და ჩრდილოეთით კარი აქვს (სამხრეთისა და ჩრდილოეთი კარი გვერდით შენობებში გადის). აღმოსავლეთითა და დასავლეთით თითო სარკმელია გამოკვეთილი. საკურთხევლის შუაში ტრაპეზი დგას. საკურთხეველში ორი დიდი თახჩაა: ერთი ჩრდილოეთით, მეორე — სამხრეთით. ჩრდილოეთის თახჩაში სამკვეთლო უნდა ყოფილიყო გამართული, ხოლო სამხრეთისაში — სალარო.

პატარა ეკლესია (სამხრეთი ნაწილი) ერთნავიანი შენობაა, ზომებით 3,7 მ. 3,3 მ. მას კარნიზებად მოთეთრო ქვა აქვს, რომელიც ჩუქურთმითაა შეკობილი. სამხრეთ კედელში (გარედან) ჩუქურთმიანი სვეტის ორი ნატეხია დატანებული: ერთი კარის მარჯვნივ, მეორე — მარცხნივ. კარის ძირსაც ამგვარივე ქვა დევს, რომელიც პირით შიგნით არის შებრუნებული. კარი ეკლესიას აქვს სამხრეთით და ჩრდილოეთით (უკანასკნელი დიდ ეკლესიაში გადის): სარკმელი - აღმოსავლეთით - 1, დასავლეთით - 1. საკურთხეველი შუა ეკლესიიდან ორი საფეხურითაა ამაღლებული. კანკელი ქვიტკირისაა. მისი წინა პირი ქვის სვეტებითა და კამარებით ყოფილაშემკული, რომლებიც დღეს თითქმის სულ დანგრეულია.

2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად, კლდისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესიას ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.