ოდილ იაკუბოვი

ოდილ იაკუბოვი (უზბეკ. ; დ. 20 ოქტომბერი 1926, თურქისტანი, ყაზახეთის სსრ, სსრკ — გ. 21 დეკემბერი 2009, ტაშკენტი, უზბეკეთი) — უზბეკი მწერალი, ჟურნალისტი და მთარგმნელი, რომელსაც ერგო საპატიო წოდება „უზბეკეთის ხალხის მწერალი“.

ბიოგრაფია
იაკუბოვმა შექმნა ათეულობით რომანი და სხვა პროზაული ნაწარმოები და როგორც საბჭოთა ეპოქაში, ისე უზბეკეთის დამოუკიდებლობის პირველ წლებში ფართოდ იყო აღიარებული როგორც ერთ-ერთი წამყვანი უზბეკი მწერალი. 1987–1992 წლებში ის უზბეკეთის მწერალთა კავშირის თავმჯდომარე იყო. გარდა ამისა, იკავებდა გაზეთ „ “-ის („უზბეკეთის ლიტერატურა და ხელოვნება“) მთავარი რედაქტორის პოსტს და ხელმძღვანელობდა უზბეკეთის სახელმწიფო კინოსტუდიას.

იაკუბოვი ცენტრალური აზიის კულტურის ასამბლეის ვიცე-პრეზიდენტიც იყო და საბჭოთა კავშირის ხალხთა დეპუტატთა კონგრესში დეპუტატის მანდატს ფლობდა მიხაილ გორბაჩოვის პრეზიდენტობის დროს.

მის ნაწერებში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია თემებს, რომლებიც ასახავს მოსახლეობის მოთხოვნებს ხელისუფლების წარმომადგენლებისადმი და კრიტიკულ, სკეპტიკურ დამოკიდებულებას სახელმწიფოს ბიუროკრატიული სტრუქტურებისადმი.

ხალხთა დეპუტატთა კონგრესის სხდომებზე იაკუბოვი არაერთხელ აყენებდა მნიშვნელოვან პოლიტიკურ პრობლემებს, მათ შორის ბამბის მონოკულტურის უარყოფით შედეგებს და უზბეკი ჯარისკაცების დაღუპვის საკითხს საბჭოთა–ავღანეთის ომში.

იოკუბოვის უზბეკურენოვან შემოქმედებაში განსაკუთრებით ცნობილია მისი მოკლე მოთხრობები „“, „ “, „“, „ “ და რომანები „' “, „ “, „“, „- “ და „“.

ოდილ იაკუბოვი ახლო მეგობრობდა ყირგიზ მწერალ ჩინგიზ აითმათოვთან. ის დაკრძალულია ტაშკენტის ჩიგატოის სასაფლაოზე.

შემოქმედება, თემატიკა და შეფასებები
ოდილ იაკუბოვი ითვლება უზბეკური პროზის ერთ-ერთ წამყვან წარმომადგენლად საუკუნეისა და საუკუნეს დასაწყისში. როგორც საბჭოთა, ისე პოსტსაბჭოთა ეპოქაში იგი აღიარეს „უზბეკეთის ხალხის მწერლად“ და მიანიჭეს სახელმწიფო პრემიები, მათ შორის — უზბეკეთის სსრ-ის სახელმწიფო პრემია ხამზას სახელობის ლიტერატურის დარგში, აგრეთვე ორდენები „დუსტლიკი“ და „ელ-იურტ ხურმატი“. მისი ნაწარმოებები აერთიანებს სოციალური-ფილოსოფიური პროზის, ფსიქოლოგიური რომანისა და ისტორიული რომანის ნიშნებს.

წერის პირველი ეტაპი დაკავშირებულია 1950-იან წლებში შექმნილ პროზაულ ტექსტებთან. იაკუბოვის დებიუტი — სათავგადასავლო-ფსიქოლოგიური „თანატოლები“ („“) — 1951 წელს გამოქვეყნდა და უკვე ამ პირველივე ნამუშევარში თვალსაჩინოა მისი ინტერესები „პატარა ადამიანის“ შინაგან სამყაროზე, პასუხისმგებლობისა და კეთილსინდისიერების თემებზე. შემდგომ წლებში დაიწერა მოთხრობები „ორი სიყვარული“, „მუკადდას“, „ფრინველის ფრთები“, „კრისტალური ლუსტრები“, „გეძებ“ და სხვა, სადაც ავტორი ხშირად ემხრობა უბრალო ადამიანების ღირსებისა და პირადი ის დაცვას სახელმწიფო მანქანისა და ყოველდღიური უსამართლობის წინაშე.

ლიტერატურათმცოდნეობაში იაკუბოვი უმეტესად განიხილება როგორც ფსიქოლოგიური რომანის ერთ-ერთი ფუძემდებელი უზბეკურ პროზაში. თანამედროვე კვლევები ხაზს უსვამენ, რომ რომანები „ულუგბეგის საგანძური“, „სინდისი“, „ძველი სამყარო“, აგრეთვე ნოველები „ოქროს ბეჭედი“, „მატლუბა“, „მუკადდას“ ადამიანთა შიდა კონფლიქტებსა და სოციალური ბოროტების ზემოქმედებას იკვლევენ ფსიქოლოგიური ანალიზის საშუალებით. მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ იაკუბოვის გმირები ხშირად ხვდებიან არჩევანის წინაშე: შეეგუონ არსებულ წესრიგს თუ დაიცვან საკუთარი სინდისი და ღირსება, რაც მის პროზას მორალურ-ფილოსოფიურ განზომილებას ანიჭებს.

განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს ისტორიული რომანების ბლოკი. „ულუგბეგის საგანძური“ მიძღვნილია მირზა ულუგბეგის — თემურ ლენგის შვილიშვილის — ცხოვრებისა და შემოქმედებისადმი. რომანში აისახება საუკუნეს სამეცნიერო ცენტრების ინტელექტუალური ატმოსფერო, ასტრონომიისა და ზუსტ მეცნიერებათა მნიშვნელობა აღმოსავლურ სამყაროში და იმ -ს შორის, რომელიც ცოდნასა და დოგმატურ ძალაუფლებას შორის არსებობს. სხვა ისტორიულ რომანში „ამქვეყნიურ სამყაროში“ („ “) მოქმედი გმირები არიან აბუ რაიხან ბერუნი და იბნ სინა — შუასაუკუნეების ორი დიდი მოაზროვნე, რომელთა საშუალებითაც ავტორი ფლობს გონიერების, რწმენისა და ხელისუფლების დაძაბულ ურთიერთობებს.

იაკუბოვის ტექსტებში მკვეთრად გამოიკვეთება სოციალური კრიტიკის და „პატარა ადამიანის“ პრობლემატიკა. თანამედროვე სტატიები მის პროზაში ადგენენ „პატარა ადამიანის“ მხატვრული სახის მრავალგვარ ინტერპრეტაციას — დამცირებული, მაგრამ შინაგანად ღირსეული გმირი ეჯახება ბიუროკრატიას, კორუფციას, სამხედრო ძალადობასა და კოლექტიური პასუხისმგებლობის არარსებობას. ამასთან, ავტორი მუდმივად ცდილობს აჩვენოს, რომ ადამიანური თანაგრძნობა და ზნეობრივი სიმტკიცე რეალურ ალტერნატივად რჩება სისტემური უსამართლობის პირობებში.

მწერალი აქტიურ საზოგადოებრივ ფიგურადაც იჯდა. იგი იყო უზბეკეთის მწერალთა კავშირის თავმჯდომარე, შემდეგ კი — ხალხთა კულტურის ასამბლეის პირველი ვიცე-პრეზიდენტი. ლიტერატურულ მოღვაწეობას იაკუბოვი აკავშირებდა საჯარო პუბლიცისტიკასთან და ხშირად აფიქსირებდა პროტესტს ისეთ თემებთან დაკავშირებით, როგორიცაა ბამბის მონოკულტურის ნეგატიური შედეგები, ეკოლოგიური კრიზისი და უზბეკი ჯარისკაცების მსხვერპლი სსრკ–ავღანეთის ომში. ამ გამოსვლებმა, განსაკუთრებით ხალხთა დეპუტატთა კონგრესის ტრიბუნიდან, მნიშვნელოვნად განამტკიცა მისი რეპუტაცია როგორც ინტელექტუალის, რომელიც მწერლის თანამდებობას პოლიტიკურ პასუხისმგებლობადაც აღიქვამდა.

მისი გარდაცვალების შემდეგ, როგორც უზბეკურ, ისე საერთაშორისო ლიტერატურათმცოდნეობაში იაკუბოვის შემოქმედება მრავალ ახალ კვლევას დაექვემდებარა. სტატიებში, რომლებიც ქვეყნდება უზბეკეთის უნივერსიტეტების სამეცნიერო ჟურნალებში, ყურადღება ექცევა იაკუბოვის მოთხრობების ჟანრულ თავისებურებებს, დროისა და სივრცის მხატვრულ ინტერპრეტაციას, გმირების შიდა მონოლოგებსა და ავტორის პოზიციის ირონიულ-კრიტიკულ ნიუანსებს. ამ ტექსტების კონტექსტში ოდილ იაკუბოვი მოხსენიებულია როგორც ავტორი, რომელმაც უზბეკურ პროზაში გაავრცელა ფსიქოლოგიური ანალიზის, სიმბოლური დეტალისა და მკვეთრი სოციალური რეფლექსიის , რითაც მისი მემკვიდრეობა თანამედროვე ცენტრალურ აზიურ ლიტერატურაში ერთ-ერთ საყრდენ ფენომენად იქცა.