ირანული ინტერმეცო

ირანული ინტერმეცო, ან სპარსული რენესანსი, — პერიოდი ირანის ისტორიაში, როდესაც ირანის მთიანეთში მოხდა სხვადასხვა ადგილობრივი ირანული მუსლიმი დინასტიების აღმავლობა, კერძოდ, მე-7 საუკუნის არაბული მუსლიმური დაპყრობებისა და სასანიანთა იმპერიის დაცემის შემდეგ. პერიოდი ცნობილია, როგორც შუალედური მონაკვეთი აბასიანების მმართველობასა (არაბების ძლევამოსილება) და მე-11 საუკუნეში „სუნიტების აღორძინებასთან“ ერთად, სელჩუკიანი თურქების აღმავლობას შორის. ირანული აღორძინება შედგებოდა ირანულ ტერიტორიაზე დაფუძნებული ირანული მხარდაჭერისა და განსაკუთრებით, ისლამური ფორმით ირანული ეროვნული სულიერებისა და კულტურის გამოცოცხლებით. თუმცა, არსებობდა ზოგიერთი ირანული ზოროასტრული მოძრაობა (მაგ., მარდავი). აგრეთვე, ის ფოკუსირებული იყო სპარსული ენის აღდგინებით. ამ პერიოდიდან ყველაზე მნიშვნელოვანი სპარსული ლიტერატურული ნიმუში იყო ფირდოუსის შაჰნამე. ირანული დინასტიები და გაერთიანებები, რომელიც წარმოადგენდა ირანულ ინტერმეცოს, იყვნენ: ტაჰირიდები, საფარიდები, ბანუ ილიაები, ღაზნავიდები, საჯიდები, სამანიდები, ზიარიდები, ბუიდები, სალარიდები, რავადიდები, მარვანიდები, შედადიანები, კაკუიდები, ანნაზიდები და ჰასანვეიჰიდები.

ისტორიკოს ალისონ ვაკას თანახმად, ირანული ინტერმეცო „ფაქტობრივად, მოიცავს სხვა ირანულ, უმეტესად ქურთულ, მცირე დინასტიებს სომხეთის, ალბანეთის და აზერბაიჯანის სახალიფოს ყოფილ პროვინციებში“. რომელიც მმართველობას ავრცელებდა სისტანზე (861–1003 წწ.), ისტორიული რეგიონი სამხრეთ-აღმოსავლეთ ირანსა და სამხრეთ-დასავლეთ ავღანეთში. მათი დედაქალაქი იყო ზარანი.

საჯიდები (889–929 წწ.)
საჯიდების დინასტია (სპარს. ) იყო ისლამური დინასტია, რომლის მმართველობა გაგრძელდა 889–890-დან 929 წლამდე. საჯიდები მართავდნენ აზერბაიჯანს და სომხეთის ნაწილებს, თავდაპირველად მარაღადან და ბარდადან, ხოლო მოგვიანებით, არდებილიდან. საჯიდები წარმოშობით იყვნენ უშრუსანას ცენტრალური აზიის პროვინციიდან და ჰქონდათ ირანული (სოღდური) ფესვები.

სამანიდები (875/819–999 წწ.)
სამანიდების დინასტია (სპარს. ٔ ), ასევე, ცნობილი, როგორც სამანიდების იმპერია ან მარტივად, სამანიდები (819–999 წწ.), (სპარს. ) იყო ირანული იმპერია ცენტრალურ აზიასა და დიდ ხორასანში. დინასტიას ეწოდა მისი დამაარსებლის, სამან ხუდას სახელი, რომელიც სუნიტი მუსლიმი გახდა, მიუხედავად ზოროასტრული თეოკრატიული დიდგვაროვნებისა.

სამანიდების ფესვები მოდიოდა ქალაქი ბალხიდან (თანამედროვე ავღანეთი). შესაბამისად, დინასტიამ ხელს უწყობდა ხელოვნების, მეცნიერებისა და ლიტერატურის დაწინაურებას და, ამდენად, მიიზიდა მკვლევრების ყურადღება, როგორებიც არიან რუდაქი და ავიცენა. სამანიდების კონტროლქვეშ ყოფნის დროს, ბუხარას იყო ბაღდადი მტერი. მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ სამანიდებმა ააღორძინეს სპარსეთი უფრო მეტად, ვიდრე ბუიდებმა და საფარიდებმა, განაგრძობდნენ რა არაბული ენის შესამჩნევ ხარისხში მფარველობას. მიუხედავად ამისა, ცნობილი განკარგულების თანახმად, სამანიდების ხელისუფლება აცხადებდა, რომ „აქ, ამ რეგიონში, ენა არის სპარსული და ამ სამეფოში მეფენი არიან სპარსელი მეფეები.“

ზიარიდები (930–1090 წწ.)
ზიარიდების დინასტია (სპარს. ) იყო გილაკური წარმოშობის ირანული დინასტია, რომელიც მართავდა ტაბარისტანს 930 წლიდან 1090 წლამდე. ყველაზე დიდი გაფართოების დროს, იკავებდა დასავლეთ და ჩრდილოეთ ირანის დიდ ნაწილს.

ბანუ ილიასი (932–968 წწ.)

ბანუ ილია იყო სოღდიური წარმოშობის ირანული დინასტია, რომელიც მართავდა ქერმანს 932 წლიდან 968 წლამდე. მათი დედაქალაქი იყო ბარდასირი.

ღაზნავიდები (977–1186 წწ.)

ღაზნავიდები იყვნენ სპარსეთის მუსლიმური დინასტის წარმომადგენლები და თურქული მამლუქების იმპერია, რომლებიც მართავდნენ ირანის დიდ ნაწილს, ხორასანს და ჩრდილო-დასავლეთ ინდოეთის ნახევარკუნძულს 977-დან 1186 წლამდე.

ბუიდები (934–1062 წწ.)
ბუიდების დინასტია, ასევე, ცნობილი, როგორც ბუიდების დინასტია ან ბუიდები (სპარს. , კასპ. ), ცნობილი, როგორც ან ), იყვნენ შიიტი ირანული დინასტია, რომელიც წარმოშობით იყო დაილამანიდან. ბუიდებმა დააარსეს კონფედერაცია, რომელიც აკონტროლებდა ირანისა და ერაყის უმეტესობას მე-10 და მე-11 საუკუნეებში. მართლაც, მართლაც, როგორც დაილამელი ირანელები, ბუიდებმა შეგნებულად აღადგინეს სპარსეთის სასანიდების დინასტიის სიმბოლოები და პრაქტიკა. ფაქტობრივად, დაწყებული 'აბუდ ალ-დაულადან, ისინი იყენებდნენ სასანიანთა ანტიკურ წოდებას, კერძოდ, შაჰინშაჰი (სპარს. ) სიტყვასიტყვით ნიშნავდა მეფეთ-მეფეს.

სალარიდები (942–979 წწ.)
სალარიდების დინასტია (ასევე, მოხსენიებული როგორც მუსაფირიდები ან ლანგარიდები) იყო ისლამური სპარსული დინასტია, რომელიც, ძირითადად, ცნობილია ირანული აზერბაიჯანის, შირვანისა და სომხეთის ნაწილის მართველობით 942 წლიდან 979 წლამდე პერიოდში.

რავადიდები (955–1070/1116 წწ.)

რავადიდთა დინასტია იყო სუნიტი მუსლიმური ქურთული დინასტია, რომლის ცენტრი მოიცავდა ჩრდილო-დასავლეთ რეგიონში ადარბაიჯანს (აზერბაიჯანი) მე-8 საუკუნის ბოლოსა და მე-13 საუკუნის დასაწყისში.

მარვანიდები (983/990–1084 წწ.)
მარვანიდები იყვნენ ქურთული სუნიტი მუსლიმური დინასტიის წარმომადგენლები ზემო მესოპოტამიის (თანამედროვე, ჩრდილოეთ ირანი/სამხრეთ-აღმოსავლეთი თურქეთი) დიარ ბაქრის რეგიონსა და სომხეთში, კერძოდ კი, მათი ცენტრი მდებარეობდა ქალაქ ამიდში (დიარბაქირი).

შედადიადები (951–1199 წწ.)
შედადიანები იყვნენ ქურთული სუნიტი მუსლიმური დინასტია, რომელიც მართავდა სომხეთისა და არანის სხვადასხვა ნაწილს ახ. წ. 951 წლიდან 1199 წლამდე. დინასტიამ დააარსა დვინი. სომხეთში დიდხნიანი ზეობის გამო, ისინი ხშირად ქორწინდებოდნენ სომხეთის ბაგრატუნის სამეფო ოჯახის წევრებთან.

კაკუიდები (1008–1141 წწ.)
კაკუიდები (სპარს. ) იყვნენ დაილამიტური წარმოშობის შიიტი მუსლიმური დინასტია, რომელსაც ძალაუფლება ჰქონდა დასავლეთ ირანში, ჯიბალსა და ქურთისტანში (დაახ. 1008–დაახ. 1051 წწ.). მოგვიანებით, ისინი გახდნენ იეზდის, ისპაანისა და აბარკუჰის ათაბაგები (მმართველები) დაახ. 1051 წლიდან 1141 წლამდე. კაკუიდებს ნათესაობა აკავშირებდათ ბუიდებთან.

ანაზიდები (990/991–1117 წწ.)
ანაზიდები იყვნენ ქურთული სუნიტი მუსლიმური დინასტიის წარმომადგენლები, რომლებიც მართავდნენ ირანისა და დღევანდელი ერაყის საზღვარზე არსებულ სადავო ტერიტორიას დაახლოებით 130 წლის განმავლობაში. ანაზიდები ქორწინდებოდნენ ჰასანვაიჰიდებზე, რომლებიც ამავდროულად, მათი მეტოქეების იყვნენ. ანაზიდი მმართველების ლეგიტიმაცია მომდინარეობდა ბუიდების ამირა ბაჰა ალ-დავლადან და დინასტია ეყრდნობოდა შადჰანჯანის ქურთებს.

ჰასანვეიჰიდები (959–1015 წწ.)
ჰასანვაიჰიდები მიეკუთვნებოდნენ ძლიერ შიიტურ ქურთულ დინასტიას, რომელიც მეფობდა ირანის დასავლეთ ნაწილებში, როგორიცაა ირანული აზერბაიჯანი და ზაგროსის მთები შაჰრიზორსა და ხუზისტანს შორის ძვ. წ. 959-დან 1015 წლამდე. ბოლო ჰასანვეიჰიდი მმართველი გარდაიცვალა 1015 წელს სარმაჯში, ბისოთუნის სამხრეთით, როდესაც სელჩუკებმა დაიწყეს რეგიონში შესვლა.