ასტლიკი

ასტღიკი — ცნობილი როგორც ასტლიკი, ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ქალღმერთია ძველ სომხურ მითოლოგიაში. ის ითვლებოდა სილამაზის, სიყვარულის, ნაყოფიერებისა და წყლის განსახიერებად. მისი ზეციური სილამაზე დიდად ფასდებოდა და იგი მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა სომხურ რელიგიურ პრაქტიკაში. ასტღიკი ასევე მიჩნეულია მებრძოლი ღმერთის, ვაჰაგნის საცოლედ რომელიც ცეცხლისა და ქუხილის სიმბოლოა. მას ეთაყვანებოდნენ სომხეთის ისტორიის ადრეულ საუკუნეებში, და მისი კულტის საწყისები ქრისტიანობამდელ პერიოდს უკავშირდება. ასტღიკს ხშირად აიგივებენ ბერძნულ აფროდიტესთან და პლანეტა ვენერასთან.

ასტღიკისადმი მიძღვნილი დღესასწაულია ვარდავარი, რომლის დროსაც ადამიანები ერთმანეთს წყალს ასხამენ „გაწმენდის“ რიტუალის ფარგლებში. ეს სიმბოლურად გამოხატავს სიცოცხლის განახლებასა და წყლის კურთხევას – ასტღიკის გავლენას სომხურ კულტურაში. დღესასწაული მოგვიანებით ქრისტიანულ დღესასწაულთან – იესო ქრისტეს ფერისცვალებასთან იქნა ასოცირებული.

ერთ-ერთი გადმოცემის მიხედვით, ასტღიკი ნოეს ქალიშვილი იყო, დაბადებული წარღვნის შემდეგ.
ეთიმოლოგია
სახელი „ასტღიკ“ მომდინარეობს ძველი სომხური სიტყვისგან „ასტღ“ , რაც ნიშნავს „ვარსკვლავს“. სუფიქსი „-იკ“ შემცირებულია და ხშირად გამოიყენება „პატარა“ ან „მცირე“ მნიშვნელობის გადასაცემად. შესაბამისად, „ასტღიკი“ შეიძლება ითარგმნოს როგორც „პატარა ვარსკვლავი“, რაც ხაზს უსვამს მის კავშირს ზეციურ სილამაზესთან და ნათელთან.
მითოლოგია
თავდაპირველად, ასტღიკი ცისა და მიწის შემოქმედი ქალღმერთი იყო, თუმცა მოგვიანებით იგი გადაიქცა სიყვარულის, სილამაზისა და ნაყოფიერების ღვთაებად. ეს გარდაქმნა დაკავშირებულია სომხეთში ძველ დროში მომხდარ კულტურულ და რელიგიურ ცვლილებებთან. თავდაპირველად ასტღიკს აღიქვამდნენ, როგორც ძლიერ შემოქმედ ქალღმერთს, რომელიც ბუნებასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა სომხური პანთეონის განვითარებასთან ერთად, მისი როლი შეიცვალა, როდესაც არამაზდი აღიარეს როგორც მთავარი შემოქმედი ღმერთი და ანაჰიტი — როგორც მთვარის ქალღმერთი, ამ დროს ასტღიკის სტატუსი დაქვეითდა.

ელენისტურმა ეპოქამ, რომელიც ალექსანდრე მაკედონელის დაპყრობების შემდეგ დაიწყო, ძლიერი გავლენა მოახდინა მრავალი რეგიონის, მათ შორის სომხეთის რელიგიურ სისტემებზე. ასტღიკის ტრანსფორმაცია ფიგურად, რომელიც უფრო ჰგავს აფროდიტეს (ბერძნული სიყვარულის, სილამაზისა და ნაყოფიერების ქალღმერთი), პირდაპირი შედეგია ამ გავლენისა. ამ ტრადიციებში განსაკუთრებით იყო სიყვარული, სილამაზე, ნაყოფიერება, და როგორც ჩანს, ასტღიკის ხატებაც სწორედ ამ თვისებების ასახვით შეიცვალა — იგი თანდათანობით დაემსგავსა გარშემო კულტურების ცნობილ ქალღმერთებს, რომელთაც მსგავსი მახასიათებლები ჰქონდათ.
ვაჰაგნი და ასტღიკი
მათი შეხვედრის მითი: მითის მიხედვით, ვაჰაგნი მიეშურება გმირულ მოგზაურობაში ასტღიკის მოსაძებნად, თუმცა ასტღიკი თავდაპირველად ყოყმანობს ქორწინებაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ვაჰაგნი ძლიერია და მამაცი, სწორედ მისი სიყვარული და სიფაქიზე აჯობებს ძალას - ეს თვისებები აყვარებს ასტღიკს. საბოლოოდ, ისინი ერთიანდებიან და ბუნებას ერთად მართავენ: ასტღიკი წარმოადგენს მზრუნველობასა და ნაზ ბუნებას, ხოლო ვაჰაგნი - მკაცრ დაცვასა და ძლიერებას. მათი ამბავი გამოხატავს წონასწორობას ურთიერთსაწინააღმდეგო ძალებს შორის: ცეცხლის დამანგრეველ ძალასა და წყლის სიცოცხლის მომნიჭებელ ენერგიას შორის.

თემატური მნიშვნელობა: მათი ურთიერთობა ბუნებაში ურთიერთსაპირისპირო ძალთა სიმბოლურ შერწყმას წარმოადგენს. ვაჰაგნი, როგორც ომისა და ცეცხლის ღმერთი, ეწინააღმდეგება ასტღიკის ასოციაციას წყალთან, ნაყოფიერებასა და სიყვარულთან. ეს სიმბოლიზმი გამოხატავს შემოქმედებისა და განადგურების ბალანსს. ცეცხლისა და წყლის შერწყმა მითში მიანიშნებს იმაზე, თუ როგორ შეუძლიათ განსხვავებულ ძალებს შეავსონ ერთმანეთი და ჰარმონია შეინარჩუნონ.

კულტურული სიმბოლიზმი: სომხურ კულტურაში ეს კავშირი ასევე ასახავს ცხოვრების ციკლურ ბუნებას - სადაც დამანგრეველი ძალები გზას უხსნიან განახლებას, რაც ასტღიკის ნაყოფიერებითა და სილამაზით არის სიმბოლურად გამოხატული.
კულტური ადგილები
ასტღიკისადმი მიძღვნილი კულტური ადგილები მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ მის თაყვანისცემაში. ერთ-ერთი მთავარი ასეთი წმინდა ადგილი იყო აშტიშატი — ძველი სომხეთის ქალაქი, რომელიც ითვლებოდა ასტღიკის, ანაჰიტისა და ვაჰაგნის მთავარი საკულტო ცენტრების ერთ-ერთად. აქ ხალხი აწყობდა რიტუალებს, მსხვერპლშეწირვებს და დღესასწაულებს, განსაკუთრებით ვარდავარს, რომელიც ასტღიკის პატივსაცემად ტარდებოდა.
ვანი — უძველესი ქალაქი, სადაც ასტღიკს ეთაყვანებოდნენ როგორც წყლის და ნაყოფიერების ქალღმერთს.
ეკეღიაც ძორი — ადგილია, სადაც, გადმოცემით, ასტღიკი ბანაობდა და ვარდები აშლიდა წყალში. აქედან მომდინარეობს ვარდავარის წყალში შეჭრის ტრადიცია.