iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გიული გეგელია

გიული გეგელია (დ. 20 ივლისი, 1942, სენაკი, საქართველოს სსრ — გ. 13 სექტემბერი, 2025) — არქიტექტურის საერთაშორისო აკადემიის აკადემიკოსი, საქართველოს დამსახურებული არქიტექტორი, 1998 წლიდან საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის პროფესორი არქიტექტურის დარგში, საქართველოს არქიტექტორთა კავშირის გამგეობის წევრი. სამგზის ნომინირებული სახელმწიფო პრემიაზე. 2008 წელს, პროფესორ გეგელიას მიენიჭა საქართველოს დამსახურებული არქიტექტორის წოდება. დაკრძალულია მახათას მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში.

ადრეული წლები და კარიერა
გიული გეგელია დაიბადა ქალაქ სენაკში, სამეგრელოს მხარეში, საველე ექიმის და შემდგომ მენჯის სანატორიუმის მთავარი ექიმის მაიორ გრიგოლ გეგელიას და ოფთალმოლოგ მარგალიტა ხოჭოლავას ოჯახში. საშუალო სკოლის ოქროს მედლით დამთავრების შემდეგ, გეგელიამ სწავლა საქართველოს პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში (ამჟამად საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი) განაგრძო პროფესორ ირაკლი ციციშვილის ხელმძღვანელობით. 1965 წელს მას არქიტექტორის კვალიფიკაცია მიენიჭა. 1966-1998 წწ. გიული გეგელია ამავე უნივერსიტეტის სხვადასხვა აკადემიურ პოსტებზე მოღვაწეობდა, 1998 წელს კი პროფესორის წოდება მიენიჭა.

გიული გეგელიას უმსახურია მრავალი ჟიურისა და კომისიის წევრად, დამოუკიდებელი არქიტექტურული ექსპერტის რანგით სარეკონსტრუქციო და სარეაბილიტაციო საკითხებში. იგი რეგულარულად აწვდიდა რჩევებს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის და საქართველოს განათლების სამინისტროებს ისეთ საკითხებზე როგორიცაა სხვადასხვა ისტორიული ზონების რეკონსტრუქცია-ადაპტაცია და საგანმანათლებლო ინსტიტუციების არქიტექტურული სტანდარტები.

პროფესორ გეგელიას დაწერილი აქვს 9 ნაშრომი თბილისის ისტორიული ზონების რესტავრაცია-რეკონსტრუქციის შესახებ და გამოქვეყნებული აქვს 16 სტატია ქართულ, რუსულ და პოლონურ ენებზე.

გიული გეგელიას ჰქონდა ახლო მეგობრული ურთიერთობა ოთარ ჭილაძესთან, გურამ დოჩანაშვილთან, რობერტ სტურუასთან, ნოდარ დუმბაძესთან და ჟიული შარტავასთან.

გეგელიას ვაჟი, გრიგოლ გეგელია, არის ქართველი ისტორიკოსი და პოლიტიკოსი, პოლიტიკური გაერთიანება ლელოს საგარეო მდივანი და ერთერთი ლიდერი.

გიული გეგელია გარდაიცვალა 83 წლის ასაკში, 2025 წლის 12 სექტემბერს, ქალაქ თბილისში. დაკრძალულია მახათას მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში.
არჩიბული ენა

არჩიბული ენა, არჩიული ენა, არჭიული ენა (თვითდასახელება: ) — ნახურ-დაღესტნურ ენათა ოჯახის ლეზგიურ ენათა ჯგუფის ერთ-ერთი ენა.

არჩიბულ ენაზე ლაპარაკობენ დაღესტნის რესპუბლიკის ჭარადის რაიონის სოფელ არჩიბში, დაახლოებით 1 200 კაცი (2006).

არჩიბული ენა ისტორიულად ლეზგიური ქვეჯგუფის ენაა, მოქცეულია ხუნძური და ლაკური ენების გავრცელების არეალში. საუკუნეთა მანძილზე მონათესავე ენების გავლენით დიდი ცვლილება განიცადა; თანამედროვე არჩიბულ ენას გარდამავალი ადგილი უჭირავს ლეზგიური და ხუნძურ-ანდიურ-დიდოური ქვეჯგუფის ენებს შორის. ხუნძური და ლაკური ენის ინტენსიური ზემოქმედებას არჩიბული ენა დღესაც განიცდის. შეინიშნება აგრეთვე დარგუულ ენასთან მისი ოდინდელი ურთიერთობის კვალი.

არჩიბული ენა მდიდარია თანხმოვნებით. მისთვის ნიშანდობლივია პრერუპტივებისა და უკანაენისმიერი ლატერალური თანხმოვნების არსებობა. პრერუპტივებით არჩიბული ენა ლეზგიურ და ლაკურ-დარგუულ ენებს უახლოვდება, ლატერალური თანხმოვნებით — ხუნძურსა და ანდიურ-დიდოეურს. არჩიბული ენა განარჩევს ოთხ გრამატიკულ კლასს. დადასტურებულია ოთხი ძირითადი და ოცამდე ადგილობითი ბრუნვა. ძირითადი ბრუნვების ფორმებით არჩიბული ენა უმთავრესად ლეზგიური ქვეჯგუფის ენებს მისდევს, ხოლო ადგილობით ბრუნვებსა და მის ფორმანტებში შეიმჩნევა ხუნძურ-ანდიურ-დიდოურ ენათა გავლენა. თვლის სისტემა ათობითია. რიცხვითი სახელების ერთი ნაწილი ლეზგიურ ენებს მიჰყვება, მეორე — ხუნძურსა და დიდოურს. ასეთივე მდგომარეობაა ნაცვალსახელებშიც. უღვლილება კლასოვანია, თუმცა შეინიშნება პიროვანი უღვლილების ჩანასახიც. წინადადებაში მსაზღვრელი წინ უძღვის საზღვრულს.

არჩიბული ენა უმწერლობო ენაა. სამწერლობო ენად გამოყენებვულია ხუნძური ან ლაკური.
კომპლექსური ურთიერთდამოკიდებულების თეორია

კომპლექსური ურთიერთდამოკიდებულების თეორია საერთაშორისო ურთიერთობათა პლურალისტური ხედვის პირმშოა. მისი ავტორები და მიმდევრები პრინციპულ საკითხებშციად მიიჩნევენი რეალიზმს უპირისპირდებიან და მას თანამედროვე საერთაშორისო პოლიტიკური და განსაკუთრებით ეკონომიკური მოვლენებისა და პროცესების ანალიზისათვის გამოუსადეგარ, მოძველებულ კონცეფციად მიიჩნევენ.

კომპლექსური ურთიერთდამოკიდებულების თეორიის თანახმად, თანამედროვე საერთაშორისო პოლიტიკური და ეკონომიკური ურთიერთობები ბევრად უფრო რთული და მრავალფეროვანი პროცესია, ვიდრე ამას პოლიტიკური რეალიზმის კონცეფცია გვიხატავს. შემთხვევითი არ არის, რომ ამ კონცეფციის მანიპესტად წოდებული რ. კიოჰენისა და ჯ. ნაის წიგნი „ძალაუფლება და ურთიერთდამოკიდებულება“ შემდეგი სიტყვებით იწყება: „ჩვენ ურთიერთდამოკიდებულების ეპოქაში ვცხოვრობთ. ეს ბუნდოვანი წინადადება გამოხატავს არასაკმარისად გაცნობიერებულ, მაგრამ ფართოდ გავრცელებულ შეგრძნებას, რომ მსოფლიო პოლიტიკის არსი იცვლება“.
არჩიბელები

არჩიბელები (საკუთარი სახელწოდება — არშიშტუბ) — დასავლეთ დაღესტნის მცირერიცხოვანი ხალხი, დაახლოებით 1 200 კაცი (2006). ცხოვრობენ სოფელ არჩიბში და ჭარადის რაიონის ზოგიერთ სოფელში. ლაპარაკობენ არჩიბულ ენაზე. მორწმუნენი სუნიტი მუსლიმანები არიან. არჩიბელების ძირითადი საქმიანობაა მესაქონლეობა (უმთავრესად მეცხვარეობა). მოჰყავთ ქერი და ხორბალი.
ფელიპე კალდერონი

ფელიპე კალდერონი (; დ.18 აგვისტო 1962, მორელია, მიჩოაკანი, მექსიკა) — მექსიკის პრეზიდენტი 2006-2012 წლებში. აირჩიეს 2006 წელს მემარჯვენე ცენტრისტული ეროვნული მოქმედების პარტიის რიგებიდან. ვისენტე ფოქსის მთავრობაში ეკავა ენერგეტიკის მინისტრის თანამდებობა.

დაამთვარა ჰარვარდის უნივერსიტეტის ასპირანტურა.
ღაზის ალყა

ღაზის ალყა — ძვ. წ. 332 წლის ოქტომბერში ფილისტიმელების ქალაქის 2 თვიანი ალყა ალექსანდრე მაკედონელი მიერ. ისოსთან სპარსეთის მეფის, დარიოს -ის დამარცხების შემდეგ ძვ. წ. 333 წელს ალექსანდრე მაკედონელი ფინიკიისკენ დაიძრა და ამ ქვეყნის დაკავება დაიწყო. შვიდთვიანი ალყის შემდეგ მაკედონელებმა აიღეს ტვიროსი და იქიდან ეგვიპტეს მიაშურეს. ფინიკიიდან ალექსანდრემ პალესტინის ფილისტიმურ ქალაქებს შეუტია. 5 ქალაქიდან მხოლოდ ღაზამ გაუწია წინააღმდეგობა დამპყრობელს. ქალაქი ზღვიდან 3-4 კმ-ზე მდებარეობდა მაღალ მთაზე და დიდი გალავანი ჰქონდა გარშემორტყმული. ღაზას ევნუხი მართავდა, რომელმაც დაიქირავა ნაბატეველები გარნიზონის გასამაგრებლად და მოიმარაგა დიდი რაოდენობის სურსათი. მაკედონელებმა გააფთრებით შეუტიეს ქალაქს, გალავნის ზოგიერთ ადგილს ტარანებით ანგრევდნენ, ზოგან კი საალყო მანქანების მიტანა არ მოხერხდა. ამას გარდა მაკედონელები ძირს უთხრიდნენ გალავანს და გვირაბიდან ცდილობდნენ ქალაქში შეღწევას. ერთ-ერთი ასეთი მცდელობის დროს თვით ალექსანდრეც კი დაიჭრა. საბოლოოდ როდესაც ქალაქის კედლები დაინგრა მაკედონელებმა შეტევა დაიწყეს, თუმცა ღაზელებმა სამჯერ მოახერხეს მათი მოგერიება, მეოთხე შეტევის შესაჩერებლად ევნუხის მეომრებს ძალა აღარ ეყოთ. პირველი ქალაქში მაკედონელი ჰეტაირი, ნეოპტოლემეოსი შეიჭრა, მას სხვებიც მიჰყვნენ. ღაზის მთელი მოსახლეობა გმირულად იბრძოდა და უმეტესობა დაიხოცა. დაჭრილი ევნუხი მაკედონელებმა ჩაიგდეს ხელთ. ის სასტიკად დასაჯეს.

ღაზის ალყამ 2 თვე გასტანა და ღაზის 10000 დამცველი დაიღუპა. მაკედონელებს ქალაქი არ დაუნგრევიათ, მოსახლეობა ტყვედ გაყიდეს, ხოლო მათ ადგილზე ახალი ოჯახები დაასახლეს. ფილისტიმელების სახელი ამ ბრძოლის შემდეგ გაქრა ისტორიიდან. ალექსანდრემ გზა გააგრძელა ეგვიპტისკენ და 7 დღეში მიაღწია კიდეც ნილოსის ქვეყანას.
ნანომედიცინა

ნანომედიცინა ნანოტექნოლოგიის სამედიცინო გამოყენებაა. მისი მთავარი იდეა ის არის, რომ შესაძლებელია კონსტრუირებული და დამზადებული იყოს უმცირესი ზომის ნანორობოტები და მათთან დაკავშირებული მექანიზმები, რომლებიც შეიძლება შეყვანილი იქნენ ადამიანის ორგანიზმში და მოახდინონ უჯრედების შეკეთებები მოლეკულურ დონეზე.

ამჟამად ნანომედიცინა დაყოფილია 100-ბით სხვადასხვა მიმართულებად და ჩვენ შეგვიძლია ჩამოვთვალოთ მათგან რამდენიმე მთავარი:

დაზიანებული უჯრედებისადმი სამკურნალო საშუალებების მიზანმიმართული მიწოდება
ახალი ბაქტერიციდული და ანტიმიკრობული საშუალებები
ნანორობოტები, დაზიანებული უჯრედების შესაკეთებლად

ლაბორატორია ჩიპზე შემუშავებული მთელი რიგი კომპანიების მიერ, საშუალებას იძლევა ძალიან სწრაფად ურთულესი ანალიზების ჩატარებისა და შედეგების მიღებისა, რაც აუცილებელია პაციენტებისთვის კრიტიკულ მდგომარეობაში.

2006 წლის აპრილისთვის ჟურნალ -ის შეფასებით, შექმნილი იყო 130 წამალი და წამლის მიწოდების საშუალება ნანოტექნოლოგიის საფუძველზე (მაგ. ნანოვერცხლი, ნანოკოსმეტიკა - , , და სხვ.). წამლების მიმართული მიწოდება დაავადებული უჯრედების მიმართ საშუალებას აძლევს მედიკამენტებს მხოლოდ დაავადებულ ორგანოებში მოხვდნენ და მოერიდონ ჯანმრთელებს, რომლებისთვისაც ზიანის მოტანა შეუძლიათ.

ახალ ბაქტერიციდულ საშუალებებს ქმნიან რიგი ნანონაწილაკების სასარგებლო თვისებების გამოყენებით. ასე, ვერცხლის ნანონაწილაკების გამოყენება შესაძლებელია წყლის და ჰაერის გაწმენდისათვის, ტანსაცმლის და სპეციალური საფარების დეზინფექციისათვის.

ნანორობოტების მაგალითია რესპიროციტები - ერითროციტების ხელოვნური ანალოგი. მათი ფუნქციონალური უნარი მრავალჯერ აჭარბებს ბუნებრივ ერითროციტებს და მათი საშუალებით ადამიანის სისხლის უნარი ჟანგბადის გადატანისა შეიძლება გაორმაგდეს და მათი გამოყენება მომავალში უნდა მოიცავდეს გადასხმით სისხლის შენაცვლებას, ანემიის მკურნალობას, პერინატალურ/ ნეონატალურ და ფილტვის დაზიანებებს.

მიკრობივორები - ხელოვნური მექანიკური თეთრი უჯრედები იქნება,რომელთა პირველადი ფუნქცია მიკრობული პათოგენების მწყობრიდან გამოყვანა იქნება.

ნანომედიცინა დიდი ინდუსტრიაა და ნანომედიცინის გაყიდვებმა 2004 წელს 6,8 მლრდ დოლარს მიაღწია, ხოლო ყოველწლიური ინვესტირება კვლევასა და განვითარებაში მინიმუმ 3,8 მილიარდი დოლარია.

ამჟამად მიმდინარეობს ფართო კვლევები, რომლებშიც აშშ ლიდერობს, სადაც შექმნილია უკვე 8 ნანომედიცინის განვითარების ცენტრი, სადაც საწყისი ფაზის (2005-2010) კვლევა მიმდინარეობდა, რათა შეგროვებულიყო დიდი რაოდენობით ინფორმაცია ნანომასშტაბის ბიოლოგიური სტრუქტურების ქიმიური და ფიზიკური თვისებების შესახებ.მომავალში მიღებული ცოდნა და შემუშავებული ნანომოწყობილობები გამოყენებული იქნება არა რომელიმე ერთი დაავადების ან გარკვეული სახის უჯრედების მიმართ, არამედ მთელი რიგი დაავადებებისა და სხვადასხვა ქსოვილებისადმი.
ხალისკოს შტატი

ხალისკო — მექსიკის შტატი, მდებარეობს ქვეყნის ცენტრალურ-დასავლეთ ნაწილში, წყნარი ოკეანის სანაპიროზე. მას ესაზღვრება შემდეგი შტატები: ჩრდილო-დასავლეთით - ნაიარატი, ჩრდილოეთით - საკატეკასი, აგუასკალიენტესი და სან-ლუის-პოტოსი. სამხრეთით - მიჩოაკანი. შტატი მეოთხეა ყველაზე მჭიდროდ დასახლებულ შტატებს შორის.

ხალისკო მექსიკის შტატებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე განვითარებულია კულტურის, ეკონომიკის და ვაჭრობის დონის მიხედვით. შტატის ზოგიერთ მუნიციპალიტეტში, ცხოვრების დონე საკმაოდ მაღალია და შეესაბამება მაგალითად ესპანეთის ან იტალიის ცხოვრების დონეს. დედაქალაქია გვადალახარა, რომლის მეტროპოლიტენიც უმსხვილესია მექსიკაში მეხიკოს მეტროპოლიტენის შემდეგ და მოიცავს ახლომდებარე მუნიციპალიტეტებსაც – ხუანაკატლანს, ელ-სალტოს, ტლაკუეპაკს, ტონალას, საპოპანს.
მიჩოაკანის შტატი

მიჩოაკანი — შტატი მექსიკაში, მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთში, წყნარი ოკეანის სანაპიროზე. ფართობის მიხედვით, შტატი მეთექვსმეტეა მექსიკაში და ქვეყნის მთელი ტერიტორიის 3%-ს იკავებს. 2005 წლის აღწერისას მისი მოსახლეობა შეადგენდა 3,966,073 მლნ კაცს.

მიჩოაკანი ძალიან წააგავს მექსიკის სხვა სამხრეთულ შტატებს, მაგალითად გერეროსა და ოახაკას. დედაქალაქია მორელია, რომელიც მექსიკის ორ უმთავრეს ქალაქს, მეხიკოსა და გვადალახარას შორის მდებარეობს.
მორელოსი

მორელოსი — მექსიკის ფართობით მეორე ყველაზე პატარა შტატი. 2005 წლის აღწერის მონაცემებით აქ ცხოვრობდა 1.612.899 ადამიანი.

შტატს სახელი ეწოდა მექსიკის დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ერთ-ერთი ლიდერის, ხოსე მარია მორელოსის პატივსაცემად.

მორელოსი ისტორიულად ყოველთვის გამოირჩეოდა დიდი რევოლუციური აქტივობით.
შტატში დღემდე საუბრობენ ნაუატლის ჯგუფის ენებზე (აცტეკურ ენათა ოჯახის ჯგუფი), მაგალითად ქალაქ უეიაპანსა და ქალაქ კუენტეპეკში.

შტატის დედაქალაქია კუერნავაკა.
აკანმული

აკანმული — მაიას ცივილიზაციის ნანგრევები მექსიკაში. მდებარეობს იუკატანის ნახევარკუნძულზე, კამპეჩეს შტატში, შტატის დედაქალაქიდან ჩრდილოეთით 25 კმ-ზე. თანამედროვე ეპოქაშიც კი აკანმული და მისი მიმდებარე რეგიონი ნაკლებადაა შესწავლილი არქეოლოგების მიერ.

აკანმულის პირველი მოკლე აღწერილობა დაგვიტოვა ჰარი პოლოკმა.. 2000 წლიდან აქ მიმდინარეობს არქეოლოგიური გათხრები (ხელმძღვანელები: ებერ ოხედა და ჯოზეფ ბოლი .

არქეოლოგების უდიდეს ყურადღებას იპყრობს სამსართულიანი შენობა, რომელიც სავარაუდოდ უნდა ყოფილიყო გვიანკლასიკური პერიოდის მმართველის სასახლე.
ვისენტე ფოქსი

ვისენტე ფოქსი (; დ.2 ივლისი 1942, სან-ფრანსისკო-დელ-რინკონი, გუანახუატო, მექსიკა) — მექსიკის პრეზიდენტი. აირჩიეს 2000 წელს მემარჯვენე-ცენტრისტული პარტიის ეროვნული მოქმედების პარტიის რიგებიდან. მისი არჩევით დასრულდა ინსტიტუციურ-რევოლუციური პარტიის 70-წლიანი მმართველობა. 1910 წლიდან მოყოლებული იგი პირველი ოპოზიციონერია, რომელიც აირჩიეს პრეზიდენტად.

ბიოგრაფია
დაიბადა მექსიკაში, ესპანურ-ირლანდიური წარმოშობის ოჯახში. დედა ესპანელი ემიგრანტი იყო ხოლო მამა ირლანდიელი ემიგრანტების შთამომავალი.
ვაკუუმი

ყოველდღიურ ცხოვრებაში ვაკუუმი არის რაიმე მოცულობა სივრცეში რომელშიც (თითქმის) არ არის მატერია, იმ მნიშვნელობით, რომ წნევა ამ არეში გაცილებით ნაკლებია ატმოსფერულ წნევაზე. ტერმინი მომდინარეობს ლათინური სიტყვიდან, რომელიც ცარიელს ნიშნავს. იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც საქმე არ ეხება კვანტურ ვაკუუმს, კლასიკური იდეალური ვაკუუმის ცნება, რომელიც გულისხმობს რომ აირის წნევა უნდა იყოს ნულის ტოლი, მხოლოდ აბსტრაქტული ცნებაა და რეალობაში არასოდეს რეალიზდება.

ფიზიკაში ხშირად განიხილავენ იდეალიზირებულ ექსპერიმენტებსა და მოვლენებს რომლებიც ხორციელდება იდეალურ ვაკუუმში, რომელსაც უბრალოდ ვაკუუმს ან ცარიელ სივრცეს უწოდებენ. ასეთ შემთხვევაში რეალური (ლაბორატორიული) ვაკუუმის აღსანიშნავად გამოიყენება ტერმინი ნაწილობრივი ვაკუუმი. ლათინური ტერმინი ასევე აღნიშნავს რაიმე სხეულს გარემოში, რომელიც ამ სხეულის გარეშე იდეალური ვაკუუმი იქნებოდა.

ლაბორატორიული ან ტექნიკური ვაკუუმის ხარისხი განსაზღვრავს რამდენად ახლოა გარემო იდეალურ ვაკუუმთან. ხარისხი ძირითადად განისაზღვრება ნარჩენი გაზის წნევით, რომელიც უმეტესად იზომება ტორებში, მიუხედავად იმისა, რომ ეს უკანასკნელი სისტემის ერთეული არ არის. რაც უფრო დაბალია წნევა, მით მეტია ვაკუუმის ხარისხი.

ძველი საბერძნეთიდან მოყოლებული ვაკუუმი ხშირად იყო ფილოსოფიური განსჯისა და დებატების თემა. თუმცა მისი რეალური (ფიზიკური) შესწავლა არ მიმდინარეობდა 17 საუკუნემდე. ევანჯელისტა ტორიჩელი იყო პირველი მეცნიერი, რომელმაც შექმნა ლაბორატორიული ვაკუუმი 1643 წელს. მისი ცდების ძირითადი მიზანი იყო ატმოსფერული წნევის შესწავლა. ტორიჩელიმ თავისი ვაკუუმი შესაქმნელად გრძელ მაღალ შუშის სინჯარაში ჩაასახა ვერცხლისწყლი, ხოლო შემდეგ გადმოაბრუნა ეს ჭირჭელი და ჩადო იგი ფართო ჭურჭელში, რომელშიც აგრეთვე ვერცხლისწყალი ესხა.

ვაკუუმი გახდა ფასეული ინდუსტრიული იარაღი მე-20 საუკუნეში ვარვარების ნათურისა და ელექტრონული ლამპის გამოგონების შემდეგ.
სივრცე

სივრცე — სამგანზომილებიანი უსაზღვრო არე რომელშიც მდებარეობენ სხეულები და მოვლენები, რომლებსაც აქვთ ერთმანეთის მიმართ გარკვეული მდებარეობა. ფიზიკური სივრცე ხშირად განიხილება როგორც სამგანზომილებიანი, თუმცა თანამედროვე ფიზიკაში სივრცეს ხშირად დროსთან ერთად განიხილავენ, როგორც ოთხგანზომილებიანი სივრცე-დროის ნაწილს. მათემატიკაში განსახილველი ამოცანის მიხედვით სივრცეს შეიძლება ჰქონდეს მებისმიერი განზომილება და განსხვავებული სტრუქტურა. სამყაროს შემეცნებისთვის სივრცის ცნება უმნიშვნელოვანესი საბაზისო ცნებაა, თუმცა დღემდე მიმდინარეობს კამათი ფილოსოფოსებს შორის სივრცის რაობის შესახებ — არის ის ობიექტი, კავშირი ობიექტებს შორის თუ კონცეპტუალური ბაზისის ნაწილი.

მე-17 საუკუნეში კლასიკური მექანიკის განვითარებასთან ერთად წამოიჭრა ბევრი ფილოსოფიური კითხვა. ისააკ ნიუტონის ხედვით სივრცე არის აბსოლუტური, იმ გაგებით, რომ იგი არის პერმანენტულად და დამოუკიდებლად განვრცობილი მასში სხეულების არსებობის მიუხედავად. გოტფრიდ ლაიბნიცი კი მიიჩნევდა, რომ სივრცე არის სხვადასხვა სხეულებს შორის ურთიერთგანლაგების ერთობლიობა, რომელიც ხასიათდება მათ შორის მანძილითა და ურთიერთგანლაგებით. მე-18 საუკუნეში იმანუელ კანტმა აღწერა სივრცე და დრო როგორც გარემო, რომელშიდაც ადამიანები ახდენენ მათი გამოცდილების სტრუქტურირებას.

 საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში მათემატიკაში განვითარდა არაევკლიდური გეომეტრია, რომელშიც სივრცე შეიძლება იყოს გამრუდებული (ბრტყელის ევკლიდური სივრცის საპირისპიროდ). ალბერტ აინშტაინის ფარდობითობის ზოგადი თეორიის მიხედვით რეალური სივრცე გრავიტაციული ველის გავლენით მრუდდება. ფარდობითობის ზოგადი თეორიის ტესტებმა მართლაც დაადასტურა, რომ არაევკლიდური სივრცე წარმოადგენს უკეთეს მოდელს მექანიკისა და ოპტიკის არსებული კანონების ასახსნელად.

ეკონომიკური სივრცე — არის სუბიექტების, ობიექტების, პროცესების და სისტემის ადგილმდებარეობის და მასზე მოქმედი ყველა გარემოების განმსაზღვრელი ერთობლივი მაჩვენებელი, ანუ სრული პროცესუალური, მიკრო და მაკროკლიმატური ერთობლიობა.
მანძილი

აქ უნდა იყოს ნატურალური რიცხვი.

2 რიგის ნორმირების მანძილი არის ე.წ. ევკლიდური მანძილი, რომელიც მიიღება პითაგორას თეორემის განზოგადებით ორზე მეტი კოორდინატისთვის. ეს მანძილი შეესაბამება ორ წერილს შორის სახაზავით გაზომილ მანძილს.

უსასრულო რიგის მანძილს სხვანაირად ჩებიშევის მანძილი ეწოდება. ორგანზომილებიან შემთხვევაში ის შეესაბამება საჭადრაკო მეფის მინიმალური სვლების რაოდენობას, რომელიც საჭიროა საჭადრაკო დაფაზე შესაბამისი კოორდინატების მქონე ერთი უჯრიდან მეორეში გადასაადგილებლად.

 რიგის ნორმირების მანძილი იშვიათად გამოიყენება გარდა შემთხვევებისა როდესაც არის 1, 2, ან უსასრულობა.

კლასიკურ ფიზიკაში ევკლიდური მანძილი მანძილის ყველაზე ბუნებრივი განმარტებაა.

განსხვავება მანძილსა და გადაადგილებას შორის
მანძილი ყოველთვის არის დადებითი სკალარული სიდიდე. ამის საპირისპიროდ გადაადგილების ვექტორი არის ვექტორული სიდიდე, რომელიც ხასიათდება როგორც სიდიდით, ასევე მიმართულებით.

მანძილი, რომელსაც გადის ადამიანი, მანქანა, ცხოველი ან რაიმე სხვა ობიექტი რაიმე წირის გასწვრივ წერტილიდან წერტილამდე განსხვავდება შესაბამისი გადაადგილებისგან (იხ. სურათი) (რომლის მნიშვნელობა არის დან მდე გავლებული სწორი ხაზის სიგრძე, ხოლო მიმართულება ამ მონაკვეთის მიმართულებას ემთხვევა). ასევე, მაგალითად მოძრაობა წრეზე დან პუნქტამდე და უკან -ში შეიძლება მოიცავდეს ძალიან დიდ მანძილს, მაგრამ აქვს ნულოვანი გადაადგილება.
მეხიკოს შტატი

მეხიკო — მოსახლეობით უდიდესი შტატი მექსიკის ცენტრალურ ნაწილში. დედაქალაქი ტოლუკა. შტატი დაარსდა 1823 წლის 20 დეკემბერს. აქ მდებარეობს კოლუმბამდელი ძეგლი ტეოტიუაკანი.

შტატს ესაზღვრება:

აღმოსავლეთიდან: ტლასკალისა და პუებლის შტატები.
დასავლეთიდან: მიჩოაკანის შტატი.
ჩრდილოეთიდან:იდალგოსა და კერეტაროს შტატები.
სამხრეთიდან: მორელოსისა და გერეროს შტატები.

შტატის უდიდესი ქალაქია ეკატეპეკი. შტატი მოიცავს 125 მუნიციპალიტეტს.
ნივთიერებათა ნარევი

ნივთიერებათა ნარევი (ზოგ შემთხვევაში — ნაერთი) — ინდივიდუალურ ნივთიერებათა ერთობლიობა, რისგანაც შედგება ფიზიკური სხეული. ნარევი შეიძლება შეიცავდეს ორ ან მეტ სუფთა ნივთიერებას. ნარევში შემავალი ნივთიერებები ინარჩუნებენ მათთვის დამახასიათებელ თვისებებს. მაგალითად, თუ აურევთ გოგირდის ფხვნილს და რკინის ნახეხს, მაშინ რკინაც და გოგირდიც — ინარჩუნებენ თავის თვისებებს. რკინას მიიზიდავს მაგნიტი. ხოლო წყალში ჩაყრისას რკინა ჩაიძირება, გოგირდი კი წყლის ზედაპირზე დარჩება, რადგან გააჩნია ფლოტაციის (ტივტივის) უნარი. ამ მეთოდს იყენებენ ასეთი ნაერთებიდან სუფთა ნივთიერებების მისაღებად. ნივთიერებათა ნარევებს ყოფენ ერთგვაროვან (ჰომოგენური) და არაერთგვაროვან (ჰეტეროგენური) ნარევებად.
ერთგვაროვანი ნარევის შემადგენელი ნაწილაკების თვალით ან ოპტიკური ხელსაწყოებით აღმოჩენა ან განსაზღვრა შეუძლებელია, რადგან ნივთიერებები არიან მეტად დაქუცმაცებულ მდგომარეობაში. მაგალითად, ჰაერი — ეს არის აზოტის (78% მოცულობითი წილით), ჟანგბადის(20%) და სხვა აირების ერგვაროვანი ნარევი; ასევე ერთგვაროვან ნარევს წარმოადგენს — შაქრისა და წყლის ნარევი.
ლითონების ნარევებს იღებენ მათი შედნობით და შენადნობი ეწოდება.
არაერთგვაროვანი ნარევის შემადგენელი ნაწილაკების შემჩნევა შესაძლებელია თუ თვალით არა ოპტიკური ხელსაწყოებით მაინც. მაგალითად, წყალში არეული ცარცი, რძე და სხვა. ფიზიკური მეთოდებით შესაძლებელია არაერთგვაროვანი ნარევების გაყოფა შემადგენელ ნაწილებად.

ნივთიერების წილის რაოდენობას ნაერთში — კონცენტრაცია ეწოდება.

არაერთგვაროვანი (ჰეტეროგენური) ნარევები აგრეგატული მდგომარეობის მიხედვით იყოფა:
1) აირების ნარევები
2) ხსნარები
3) მყარი ხსნარები

ჰეტეროგენური ნარევები (2 ნივთიერებიანი) შეიძლება დაიყოს აგრეგატული მდგომარეობის მიხედვით შემდეგ ჯგუფებად:

ნარევების გაყოფის ხერხები
დალექვა
ფილტრირება
აორთქლება და კრისტალიზაცია
დისტილაცია
სამი გოჭი

სამი გოჭი — ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული საბავშვო ზღაპარი. მისი სიუჟეტი მომდინარეობს ინგლისური ხალხური შემოქმედებიდან, ხოლო ლიტერატურული ვერსიები ცნობილი საუკუნიდან, უფრო მეტად — ჯოელ ჰარისის ძია რიმუსის ზღაპრებიდან.

სიუჟეტის მიხედვით, სამი ძმა-გოჭი იშენებს საკუთარ სახლებს. პირველ ორს თავს ესხმის მგელი, მაგრამ მესამეს ვერ გაუმკლავდება, ვინაიდან მას აგურის სახლი აქვს, რომელიც საიმედოდ იცავს.

ორიგინალური სიუჟეტით, მგელი ჭამს პირველ ორ გოჭს, მაგრამ სხვადასხვა ინტერპრეტაციით, ისინი მესამე ძმის სახლს აფარებენ თავს.

შემდგომში წიგნის გამოცემას არაერთი თეატრალური დადგმა მოჰყვა. ცნობილია უამრავი კინოეკრანიზაციაც, უფრო მეტად — ანიმაციური ფილმების სახით, რომელთა შორის აღსანიშნავია უოლტ დისნეის ცნობილი მუსიკალური სამი გოჭი.
აღულები

აღულები (საკუთარი სახელწოდება ) — დაღესტნის სამხრეთ ნაწილში მცხოვრები ხალხი (აღულის, ქურახის რაიონები). რაოდენობა დაახლოებით 30 000 კაცი (2002). ცხოვრობენ 4 ხეობაში (აღულდერე, ქურახდერე, ყოშანდერე და ხპიუყდერე). ლაპარაკობენ აღულურ ენაზე. ყოფითა და კულტურით ლეზგებს ენათესავებიან. რელიგია — სუნიტური ისლამი. მეურნეობის მთავარი დარგებია: მეცხვარეობა და მებაღეობა, მისდევენ აგრეთვე მემინდვრეობას.
მწვანე რევოლუცია

მწვანე რევოლუცია — სამეცნიერო-ტექნიკური რევოლუციის მიღწევების მასობრივი დანერგვის პროცესია სოფლის მეურნეობაში. იგი მსოფლიოს არაერთ ქვეყანაში ახალი აგროტექნოლოგიების, მანქანა-იარაღების, მოწყობილობების, სასუქებისა და მცენარეთა დაცვის საშუალებების დანერგვის გზით ხორციელდება.

სასიცოცხლო სივრცის დეფიციტი
მსოფლიოში, მოსახლეობის სიმჭიდროვის მაღალი მაჩვენებლით და შესაბამისად, სასიცოცხლო სივრცესთან დაკავშირებული პრობლემიბით, ევროპა გამოირჩევა. ჯერ კიდევ საუკუნის ბოლოს, ინგლისელმა ეკონომისტმა თომას მალთუსმა (1766-1834) და მისმა მიმდევრებმა გამოთქვეს მოსაზრება, რომ დედამიწაზე მოსახლეობისა და მისი არსებობის საშუალებების (უპირატესად, კვების პროდუქტების) ზრდას არათანაბარი სიჩქარე ახასიათებს პირველი მათგანი გეომეტრიული, ხოლო მეორე არითმეტიკული პროგრესიით იზრდება, ამგვარი ვითარება კი, მალთუსის აზრით, უარყოფითად აისახება მოსახლეობის კეთილდღეობაზე. ამის გამო, იგი თავისი თანამედროვეებს მოსახლეობის ზრდის შეზღუდვისაკენ, მკაცრი დემოგრაფიული პოლიტიკის გატარებსკენ მოუწოდებდა.

მწვანე რევოლუციის შედეგად განსაკუთრებით გაიზარდა მარცვლეული კულტურების მოსავლიანობა, რაც ახალი ჯიშების შექმნასა და მემცენარეობაში და მათ მასობრივ დანერგვას უკავშირდება. ადრე მარცვლეულ კულტურებს მაღალი ღერო ჰქონდა,
რის გამოც იგი ვერ უძლებდა მწიფე თავთავის სიმძიმეს რის გამოც უმნიშვნელო ქარის ან წვიმის დროს წვებოდა ნიადაგის ზედაპირზე, ამის გამო მოსაცლის უდიდესი ნაწილი ნადგურდებოდა. მარცვლეულის ახალი ჯიშები კი რომლებიც მწვანე რევოლუციის შედეგად შეიქმნა მოკლე ღეროთი და გარემო პირობებისადმი მდგრადობით გამოირჩევა.