iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
იულია (უმცროსი)

იულია უმცროსი აგრეთვე, იულილა (პატარა იულია) და ვიფსანია იულია აგრიპინა (დ. ძვ. წ. 19 — გ. 29) — წარჩინებული რომაელი ქალბატონი, იულიუს-კლავდიუსების დინასტიის წევრი. მარკუს ვიფსანიუს აგრიპასა და იულია უფროსის პირველი ასული და მეორე შვილი. დასთან, აგრიპინა უფროსთან ერთად, იგი აღზარდეს და განათლება მისცეს თავისმა პაპამ დედის მხრიდან, იმპერატორმა ავგუსტუსმა და მისმა ცოლმა ლივიამ.

დაახლოებით ძვ. წ. 5 ან 6 წელს ავგუსტუსის ინიციატივით, იულია ლუციუს ემილიუს პაულუსზე დაქორწინდა. პაულუსის ოჯახი მისას ენათესავებოდა და თავადაც იულიას ნახევარ-დეიდაშვილი იყო, რამდენადაც, სკრიბონია ორივეს ბებია იყო: იულიას დედა სკრიბონიას ქალიშვილი იყო ავგუსტუსისაგან, პაულუსის დედაც, კორნელია სციპიონი, ასევე, სკრიბონიას ქალიშვილი იყო პუბლიუს კორნელიუს სციპიონ სალვიტოსთან ადრეული ქორწინებიდან.

პაულუსსა და იულიას ჰყავდათ ქალიშვილი, ემილია ლეპიდა და შესაძლოა ვაჟიც, მარკუს ემილიუს ლეპიდუსი (თუმცა, აღსანიშნავია ისიც, რომ ეს უკანასკნელი, შესაძლებელია, მარკუს ემილიუს ლეპიდუსის (კონსული 6 წელს) შვილიც ყოფილიყო. სვეტონიუსის მიხედვით, იულიამ დიდი და გამომწვევი აგარაკი ააშენა, ავგუსტუსმა კი, რომელსაც ზედმეტად დიდებული სასახლები არ მოსწონდა, ის საძირკვლამდე დაანგრევინა.

ანტიკური პერიოდის ისტორიკოსების მიხედვით, ახ. წ. 8 წელს ავგუსტუსმა იულია გადაასახლა დეციმუს იუნიუს სილანუსთან, რომაელ სენატორთან ურთიერთობის გამო. იგი ტრიმერუსზე, იტალიის პატარა კუნძულზე გაგზავნეს, სადაც შვილი შეეძინა. ავგუსტუსმა არ მიიღო ახალშობილი და მისი ბედის ანაბარად მიტოვება ბრძანა ან მთებში სასიკვდილოდ მიატოვებინა. სილანუსი ნებაყოფლობით გადაიხვეწა, თუმცა ტიბერიუსის ზეობისას უკან დაბრუნდა.

1-სა და 14 წლებს შორის პერიოდში იულიას ქმარი პაულუსი სიკვდილით დასაჯეს გადატრიალებისათვის შეთქმულებაში მონაწილეობის ბრალდებით. თანამედროვე ისტორიკოსები ვარაუდობენ, რომ იულიას გადასახლება, რეალურად, არა მისი მრუშობის, არამედ პაულუსის შეთქმულებაში მონაწილეობით იყო განპირობებული. ლივიამ გერის ოჯახის წინააღმდეგ ინტრიგები წამოიწყო და ზოგიერთი მათგანის ოჯახიც დაანგრია, რამაც დაცემული ოჯახისადმი ღია თანაგრძნობა გამოიწვია. 29 წელს იულია იმავე კუნძულზე გარდაიცვალა, სადაც იგი ოცი წლის წინ გადაასახლეს. მისი მრუშობის გამო, ავგუსტუსმა თავის ანდერძში განაცხადა, რომ იგი არასოდეს უნდა დაკრძალულიყო რომში. იულიას დარჩა ქალიშვილი, შესაძლოა, ვაჟი და რამდენიმე შვილიშვილი.

წინაპრები
პრიმა-პორტის ავგუსტუსი

პრიმა-პორტის ავგუსტუსი — ავგუსტუსის 2,03 მეტრის სიმაღლის მარმარილოს ქანდაკება, რომელიც 1863 წლის 20 აპრილს აღმოაჩინეს ლივიას ვილაში, პრიმა-პორტაში, რომის მახლობლად. ამჟამად იგი რომში, ვატიკანის მუზეუმებში ინახება.

ქანდაკების შექმნის თარიღი დავის საგანს წარმოადგენს. არსებობს ვარაუდი, რომ ის ბრინჯაოს ორიგინალის ასლია და გამორიცხული არაა, რომ იგი, საერთოდაც, ბერძნული იყოს. ეს ორიგინალი სხვა პატივებთან ერთად, ძვ. წ. 20 წელს სენატმა ავგუსტუსს მიუძღვნა და იგი საჯარო ადგილას დადგეს, თუმცა მარმარილოს ქანდაკება იმპერატორის ცოლის, ლივიას ვილაში იპოვეს.

ქანდაკება თავიდან შეღებილი იყო. იმპერატორი გამოსახულია რესპუბლიკელი მხედართმთავრის საზეიმო პოზაში — ჯავშანში; მარცხენა ხელში კვერთხით, გამოწეული მარჯვენა ხელით ჯარს ესალმება. ჯავშანზე შესრულებულია მიწისა და ცის ღვთაებათა რელიეფური გამოსახულებები, აგრეთვე, რომის მიერ დაპყრობილი ესპანეთისა და გალიის პროვინციების ალეგორიული ფიგურები. კომპოზიციის ცენტრში პართიანელი რომის დროშას გადასცემს ომის ღმერთს — მარსს.

რომაული რელიეფებისათვის დამახასიათებელი თხრობითი თვისებები შეზავებულია ბერძნული ხელოვნების არსებით პრინციპებთან. ავგუსტუსი წარმოდგენილია შიშველი, როგორც ბერძნული ღვთაება ან გმირი. პორტრეტის მთელ იდეალიზებაში უფრო ნათლად შეინიშნება ინდივიდუალიზმის ნიშნები: პატარა თვალები, წამახვილებული წვერი, კეხიანი ცხვირი, მსუბუქად აშვერილი ყურები.

სიმბოლური დატვირთვა ენიჭება პრინცეპსის ფერხთით მდებარე საბრჯენს, დელფინს და მასზე ამხედრებულ ამურს, რომელსაც ავგუსტუსის შვილიშვილის — გაიუს კეისრის სახე აქვს.

ეს ქანდაკება ოფიციალური რომაული სტილის ნათელი ნიმუშია.
ორხევი

ორხევი — მდინარე თბილისში, მტკვრის მარცხენა შენაკადი. მიედინება ივრის ზეგანზე. წარმოიქმნება მდინარეების ფორაქაანთხევისა და თეთრიხევის შეერთებით, კახეთის გზატკეცილთან. მტკვარს ერთვის გარდაბნის გზატკეცილის მახლობლად. სიგრძე — 14 კმ, აუზის ფართობი — 33,8 კმ². საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. გაზაფხულზე, ზაფხულსა და შემოდგომაზე იცის წყალმოვარდნა, ზამთარში — წყალმცირობა. მდინარე ორხევის მარცხენა მხარეს გაშენებულია თბილისის უბნები — ორხევი, ალექსეევკა; მარჯვენა მხარეს — ვარკეთილი და ნავთლუღი-.
ჯოჯოს საყდარი

ჯოჯოს საყდარი — ძველად ასე უწოდებდნენ თბილისელები მეტეხის კლდეში გამოკვეთილ გამოქვაბულს. პლატონ იოსელიანის ცნობით, გამოქვაბული საუკუნეში საქართველოში ქრისტიანობის საქადაგოდ მოსული 13 ასურელ მამათაგან ერთ-ერთის-ეკლესიის მიერ წმინდანად აღიარებული-დავითის დროებითი ადგილსამყოფელი ყოფილა. აქედან გადასახლებულა იგი გარეჯის უბანში, სადაც მონასტერი დააარსა. მამა დავითის გარდაცვალების შემდეგ მის მოწაფეს, დოდოს გამოქვაბულში სამლოცველო-საჟამნო მოუწყვია. შემდგომში თითქოს „დოდოს საყდარი“ დამახინჯებულა და „ჯოჯოს საყდრად“ ქცეულა. პლატონ იოსელიანისვე მოწმობით, მისი ახალგაზრდობის ხანაში, აღდგომა დღეს, აქ ჯერ კიდევ დადიოდნენ მლოცველები.
დროშკები

დროშკები — ეტლის ტიპის ტრანსპორტი საუკუნის თბილისში.

- საუკუნეებში თბილისის მთავარ ტრანსპორტს ურმები და ბედაური ცხენები წარმოადგენდნენ.

ნელ-ნელა დაიწყო ძველი ტრანსპორტის განახლება. 1790 წელს გამოჩნდა პირველი „კარეტა“, რომელიც გარსევან ჭავჭავაძემ ჩამოიტანა. ამას მოვყვა „კალიასკა“ და „ეკიპაჟი“ (1820-იან წლები). დროშკები თბილისში 1820-იან 1830-იან წლებში გამოჩნდა.

თბილისში დროშკებითა და ეტლებით სიარულის საჭიროებას იწვევდა ისიც, რომ მაშინ ქალაქის ქუჩები უფარნებოდ იყვნენ.
მენახშირეობა

მენახშირეობა — პროფესია ძველ თბილისში.

ქალაქის სათბობით მომარეგების საჭიროებამ გამოიწვია თბილისისა და მის მიმდებარე ტერიტორიებზე (ბაგები, წყნეთი, შინდისი, ტაბახმელა, ნახშირგორა, კოჯორი, დიღომი, მარტყოფი, ბორბალო) უფრო გვიან ამ წარმოებასხელი მიჰყვეს დასავლეთ საქართველოდან სპეციალურად ამ მიზნით გადმოსულმა რაჭველებმა და იმერლებმა. სხვადასხვა მონაცემით, დადგენილია ტყეების სანახშირედ გამოყენების, სანახშირე ადგილების შეჩევის, სანახშირე ორმოს სხვადასხვა ხერხის, ნახშირის ხარისხის განსაზღვრის, გასაღების ადგილებისა და ფასების დადგენის ხალხური წესები. თბილისელები ნახშირსიყენებდნენ არა მარტო სათბობად და საკვების მოსამზადებლად, მასზე დიდი მოთხოვნა იყო მჭედლობის, მეთევზეების, ყასაბების მხრივ. იყენებდნენ ძველი თბილისის სასადილოები, სახაშეები, საჩაიები და საბაყლოები. ნახშირი ქალაქში იყიდებოდა „ მალაკნების ბაზარზე“, „შეშის მოედანზე“ თათრის მოედანზე და რიყეზე.
ყოჩების ჭიდილი

ყოჩების ჭიდილი — თბილისის ერთ-ერთი სანახაობა, რომელიც ბაზრის მოედანზე იმართებოდა.

საჭიდაოდ ყარაჩოხელი წინასწარ ყიდულობდა სამ წლიან ცხვარს — ერკემალს, სახლში დაბმულს ასუქებდა და თან ყოჩაობას ასწავლიდა. კარგად გაწვრთნიდა, რქებს გადაუხერხავდა, ქერით დაათრობდა, ყელზე შეაბამდა ფერად ბაფთს, შუბლს ენდროთი შეუღებავდა და მოედანზე დასაჭიდებლად წაიყვნადა. მოედნის შუაგულში ყოჩის პატრონი მეზობელი დუქნიდან საასპარეზოდ გამოიწვევდა მეორე ყოჩის პატრონს.

ყოჩებს ერთმანეთისგან დაშორებით აყენებდნენ. ისინი თავდახრილები ათვალიერებდნენ ერთმანეთს. მაყურებლები ყიჟინით აქებდნენ ერთმანეთს. ხალხის ღრიანცელზე ყოჩები ელვასავით წყდებოდნენ ადგილს და ერთმანეთს რქებით ასკდებოდნენ. ყოჩების ჭიდილი მთავრდებოდა ქალაქის რომელიმე დუქანში, სადაც გამარჯვებული და დამარცხებული ყოჩების პატრონებს ერთმანეთს „არიგებდნენ“.
ოქროანთ ხიდი

ოქროანთ ხიდი — ხიდი ძველ თბილისში, რომელიც შუა საუკუნეების თბილისში თუ მის გარეუბანში არსებულ ხიდთაგან ერთადერთია, რომლის ფრაგმენტები ჯერ კიდევ შემორჩენილია.

ხიდი ამოყვანილი იყო ქვის წყობით კირის დუღაბზე და ბრტყელი ქართული აგურით. თაღოვანი ხიდი ერთმალიანია, მისი სავალი ნაწილი 5 მეტრს აღემატება. წარსულში ხიდი თბილისის გალავნის განჯის კარიდან კოჯრისკენ მიმავალ გზაზე იდგა. მას შემდეგ, რაც საუკუნეში გააფაროთვეს და კეთლმოაწყვეს გზა სალალაკიდან კოჯრისაკენ, ძველი ხიდი ძირითადად სატრანსპორტო გზის მიღმა აღმოჩნდა. ხიდი ჩამალულია ლეღვთახევში და შორიდან არ ჩანს, თუმცა იგი ახლოა კოჯრის გზის იმ მოსახვევთან, საიდანაც ყოფილი კომკავშირის ხეივანი იწყება. ვახუშტი ბაგრატიონს თბილისის 1735 წლის გეგმაზე ეს ხიდი აუღნიშნია 52 ნომრით და დახატული აქვს მისი პროფილიც. ნახატზე ასახულია არა მარტო ხიდის თახი, არამედ კლდოვანი ხევის ორთავე ნაპირზე გადადებული მკლავები მისასვლელ ხიდთან. ექსპლიკაციაში ვახუშტი მას „ოქროანთხიდს“ უწოდებს. ხიდი აშენებულია თბილისის მოქალაქეთა ერთ-ერთ წარჩინებული გვარის - ოქროაშვილების მიერ. ფეოდალურ თბილისში „ოქროანთუბანიც“ ყოფილა, სადაც ეს გვარი სახლობდა.
გორხანა

გორხანა (სპარს. – საფლავის სახლი) — მაჰმადიანური სასაფლაო თბილისის ბოტანიკური ბაღის ტერიტორიაზე.

ადგილმდებარეობას მიანიშნებს 1748 წელს აბდულა-ბეგის წინააღმდეგ თბილისთან მეფე ერეკლე -ის მიერ გამართული ერთ-ერთი ბრძოლის ამასახველი მასალა: „აბდულა-ბეგ წავიდა განჯას... ხუთი ათასი კაცი წამოასხა ყაზილ-ბაშის ჯარი და მოადგა ქალაქს ტფილისს. ტფილისიდან ქუევითი ჯარი გავიდა. გორხანის თავზედ... ტფილის ჯარმან გაიმარჯუა“. ეს მოხდა 1748 წელს, „ბზობის პარასკევი დღე იყო“. აღნიშნული ამბავი პაპუნა ორბელიანსაც აქვს მოთხრობილი, ოღონდ იმ განსხვავებით, რომ მეფე ერეკლე „გაბრძანდა ქალაქით ომად... ავიდნენ ესენი თაბორისაკენ“ (ქრონიკებში — „გორხანის თავზედ“, სწორედ იქ, სადაც თაბორია).

1877 წელს მსჯელობა იყო თბილისში არსებული სასაფლაოების მათ შორის „თათრების გორხანა ნარიყალას ციხის ძირში“ გადაეტანათ ქალაქ გარეთ ნავთლუღში.
თოფხანა

თოფხანა — ქვემეხის, მორტირისა და თოფ-დამბაჩის დამამზადებელი ქარხანა თბილისში. დაარსდა საუკუნის შუა წლებში მეფე ერეკლე -ის ინიციატივით.

თოფხანა განლაგებული იყო ახლანდელ ერეკლეს მოედანზე, იგივე ბატონის მოედნის დასავლეთ მხარეზე, ახოსპირელის და შესახვევების მიდამოებში. აქვე იწყებოდა თოფხანის ქუჩა. ერეკლე -ის განსაკუთრებით, თოფხანის ოსტატებს პირადი თავისუფლება ენიჭებოდათ, განსხვავებით რუსეთისაგან. თოფხანის მუშაობის გასაუმჯობესებლად ერეკლე იყენებდა უცხოელ სპეციალისტებს, გერმანელ რაინგესს, ავსტრიელ გეტინგსა და რუსი დეზერტივების გამოცდილებას. თოფხანის საქმიანობის შესასწავლად მეფე ქართველ ახალგაზრდებს რუსეთში აგზავნიდა. ცეცხსასროლი იარაღის ხელოსნებს თოფჩი ერქვა, მათ მეთაურს კი - თოფჩიბაში. ამ საქმიანობის მიხედვით შეიქმნა ახალი გვარები (თოფჩიშვილები, თოფაძეები...) ამ საქმიანობის პრესტიჟულობის გამო მისი სიმბოლოები ხშირად თავადურ გვართა გერბებზეც გამოისახა (ზარბაზნის ორი გადაჯვარედინებული ლულა...). კრწანისის ბრძოლაში ქართველები საკუთარი წარმოების საარტილერიო იარაღით იბრძოდნენ. თბილისის აღების შემდეგ აღა-მაჰმად-ხანმა თოფხანა გაანადგურა და ხელოსნები ოჯახიანებად ირანში გადაასახლა. ქართველებმა მნიშვნელოვანი ღვაწლი შეიტანეს რუსული საარტილერიო საქმის განვითარებაში. არტილერიის პირველმა გენერალმა ფელდცოიხმაისტერმა, ალექსანდრე არჩილის ძე ბაგრატიონმა, საარტილერიო საქმე კენგსბერგსა და ჰააგაში შეისწავლა. მან ქართულ-რუსულ ენაზე შეადგინა საარტილერიო წიგნი. არტილერიაში შრომები აქვთ ი. და გ. ბაგრატიონებს. რუსული არტილერიის განვითარებაში თვალსაჩინო როლი შეასრულა პოლკ. ს. ჩოლოყაშვილმა, რომელმაც სახელმწიფოს უმაღლესი ჯილდო დაიმსახურა. მან საქართველოშიც სცადა საარტილერიო საქმის წამოწყება, მაგრამ რუსუთი ამით დაინტერესებული არ იყო და გენერალმა გ. ტოტლებელმა გადაასახლა.
გუშტასპ I

გუშტასპ — შირვანის 25-ე შაჰი 1204-1225 წლებში, ქესრანიდების დინასტიიდან, ფარუხზად -ის შვილი.

მმართველობა
1204 წელს, ფარუხზად -ის გარდაცვალების შემდეგ, შირვანშაჰის თანამდებობა გუშტასპ -მა დაიკავა. მისი მმართველობის პირველი ტალღა გამოჩნდა მონღოლთა შემოსევების დროს. შირვანშაჰმა მოახერხა დედაქალაქიდან გაქცევა. სუბედეის და ჯებეს არმიებმა რუსებზე თავდასხმის განსახორციელებლად, დერბენტი დატოვეს. ჯალალედინის ლაშქრობებამდე, ადგილობრივი მოსახლეობა გუშტასპ -ს აუჯანყდა, რადგანაც მათ მისი შვილის შირვანშაჰად დანიშვნა სურდათ. დახმარების სათხოვნელად, შირვანშაჰი რუსუდანთან გაემართა. დედოფალმა იგი საქართველოდან გააძევა.

გუშტასპ -ის გარდაცვალების შემდეგ, მომდევნო შირვანშაჰი მისი შვილი — ფარიბურზ გახდა.
შევქეთ ჩორუჰი

შევქეთ ჩორუჰი (; დ. 30 ივნისი, 1973, სტამბოლი, თურქეთი) — თურქი მსახიობი.

ბიოგრაფია და კარიერა
შევქეთ ჩორუჰი დაიბადა 1973 წლის 30 ივნისს, სტამბოლში, მკერავი დედის და მძღოლი მამის ერთადერთ შვილად. მისი მამა, სელამი ბეი, უსკუდარი-ქადიქოის მარშრუტზე ავტობუსის მძღოლად მუშაობდა. 14-დან 24 წლამდე ცხოვრობდა სტამბოლის მალთეფეს რაიონში. შევქეთი წარმოშობით ართვინელია. მისი ოჯახი 1877-1878 წლებში მიმდინარე რუსეთ-ოსმალეთის ომის დროს გადმოვიდა საცხოვრებლად სტამბოლში.

დაწყებითი სკოლა უსკუდარის რაიონის „თაშმექთებში“ დაამთავრა, ხოლო საშუალო განათლება ქართალის ანადოლუს ლიცეუმში მიიღო. ლიცეუმის შემდეგ, სამსახიობო განათლება მუჟდათ გეზენის ხელოვნების ცენტრში მიიღო. 1989 წლიდან, ჩორუჰმა სხვადასხვა თეატრალურ სპექტაკლებში მიიღო მონაწილეობა. სამსახიობო განათლების მიღების დასრულების შემდეგ, სახელი გაითქვა ინტერნეტ-სარეკლამო რგოლში თამაშით.

2006 წლიდან დღემდე, შევქეთ ჩორუჰი სერიალ სახიფათო ქუჩებში თამაშობს, რომელიც -ზე გადის. იგი ყველაზე ცნობილია აღნიშნულ სერიალში მესუტის როლის შესრულებით.

ფილმოგრაფია
ფილმები
სერიალები
თათრის მოედანი

თათრის მოედანი (ქვემო, ციხის, ბაზრის, სამხედრო, 1958-იდან — ვახტანგ გორგასლის მოედანი) — თბილისის ერთ-ერთი პირველი მოედნის გვიან ( ს.) შერქმეული სახელი.

თათრის მოედანი საუკუნეების მანძილზე ქალაქის ადმინისტრაციულ-პოლიტიკური და სავაჭრო ცენტრი იყო. მოედანთან თავს იყრიდა მრავალი ქუჩა, რომლებიც მას აკავშირებდა აბანოს კართან, შუა ბაზართან, ზარაფხანის უბანთან, რასტაბაზართან, კლდისუბანთან და სხვ. თავისი მრავალსაუკუნოვანი არსებობის მანძილზე მან რამდენიმეჯერ შეიცვალა როგორც სახელი, ისე კონფიგურაცია. თათრის მოედანი თბილისში არსებული სხვა მოედნებისგან გამოირჩეოდა როგორც მუშტრის, ისე ვაჭრის სიმრავლით და ეთნოგრაფიული სიჭრელით. თათრის მოედანზე ძირითადად სურსათ-სანოვაგით ვაჭრობდნენ. იოსებ გრიშაშვილი მის შესახებ წერდა:
შაჰტახტი

შაჰტახტი — ქალაქის გალავანი სამხრეთიდან სოლოლაკის ქედს მიუყვებოდა, ყოფილი კომკავშირის ხეივნის ხაზზე, შემდეგ მკვეთრად უხვევდა და ქედის ფერდობზე ეშვებოდა, დღევანდელი დადიანის ქუჩის მიმართულებით.

ამ კუთხეზე, სამხრეთის და დასავლეთის კედლების შესაყარზე მძლავრი ბასტიონი იყო აღმართული, რომელსაც ვახუშტი ბაგრატიონი აღნიშნავს და შაჰის ტახტს უწოდებს. 30 მეტრი სიგრძის მართკუთხა ციხესიმაგრე კოშკებით იყო გამაგრებული. თბილისის 1800 წლის გეგმაზე შაჰტახტი ან შაიტახტი ექსპლიკაციაში აღნიშნულია ქალაქის 12 ძირითად ნაწილს შორის, რაც მის სიძლიერესა და მნიშვნებობაზე მიუთითებს. პლატონ იოსელიანის ცნობით, საუკუნეში, 1837 წლამდე, შაჰტახტი ობსერვატორიის დანიშნულებას ასრულებდა. ზოგიერთი მკვლევარის აზრით, აქ ობსერვატორია გაცილებით ადრე არსებობდა. ობსერვატორია დაარსებული უნდა იყოს თბილისის ცალკე საამიროს შექმნის ხანაში ( საუკუნე). ეს ვარაუდი მით უფრო ყურადსაღებია, რომ არაბულ სახელმწიფოებში ასტროლოგიას მეტად დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა. არაბული მთვარის კალენდარი რთული იყო და ვარსკვლავებზე სისტემატურ დაკვირვებას მოითხოვდა. არსებობს არაბი გეოგრაფის ალ-ისტაჰრის ცნობა საუკუნის დასაწყისში თბილისში ობსერვატორიის არსებობის თაობაზე. ამასვე უნდა მოწმობდეს ის ცნობაც, რომ საუკუნეში ახლად აშენებულ მარაღის ობსერვატორიაში მიწვეულთა შორის იყო თბილისელი ასტრონომი ფახრედ ახლათი.

დღეს შაჰტახტის მხოლოდ მცირე ნაწილია შემორჩენილი. 2016-17 წლებში ჩატარებულმა არქეოლოგიურმა გათხრებმა გამოავლინა - საუკუნის სამეურნეო ნაგებობები, თონე და ქვევრები.
კლდისუბნის ეკლესია

კლდისუბნის წმინდა გიორგის ეკლესია — თბილისის ეკლესია, მდებარეობს ძველი თბილისის ერთ-ერთ მიკროუბანში — კლდისუბანში, რის გამოც ეკლესიას საუკუნის დოკუმენტური მასალა მოიხსენიებს, როგორც „კლდისუბნის წმ. გიორგის ეკლესიას“.

დავით კარიჭაშვილი ამბობს: ჩრდილოეთის კედელში დატანებული მცირე სარკმლის მაღლა ჩასმული ორენოვანი — ქართული და სომხური წარწერა მოგვითხრობს, როგორც ეკლესიის აღმშენებლის, ასევე მისი აგების თარიღის შესახებ. წარწერის თავზე ვკითხულობთ „ქორონიკონსა უმა“ (441) 1753. ამ ეკლესიას ძველ თბილისში „ხიხოს ეკლესიასაც“ ეძახდნენ. ამჟამად ეკლესიაში წირვა-ლოცვა ქართულ ენაზე სრულდება.
ვახტანგ VI-ის სამემკვიდრეო კანონი

ვახტანგ -ის სამემკვიდრეო კანონი — ვახტანგ -ის სამემკვიდრეო კანონი, 1722 წლის წყალობის სიგელი თბილისის მოქელაქეთადმი კანონისმიერ შეზღუდვის თაობაზე. კანონი ხელს უწყობდა შეძლებული ფენის (დიდებული ვაჭრებისა და ქეთხუდების) კაპიტალის ზრდას, მის დაბანდებას სააღებმიცემო ბრუნვასა და მსხვილ სახელოსნო ნაწარმოებაში, ქალაქისა და მთელი ქვეყნის სამეურნეო აღმავლობა. ამ სიგელის საფუძველზე ჩამოყალიბებული წესები ხშირად „საკუთრების ქალაქურ წესად“, ანდა, უბრალოდ, „ქალაქურ წესადაც“ იწოდება.
ლინეიკა

ლინეიკა — მრავალადგილიანი, გრძელი, ფართო, ოთხთვლიანი, რესორებიანი, 1 ან 2-ცხენიანი ღია ეტლი. ლინეიკა როგორც საქალაქო ტრანსპორტი, თბილისში გამოჩნდა საუკუნის ნახევარში. ლინეიკამ შეცვალა (ისევე როგორც ფაეტონმა) უფრო პატარა და ურესორო დროშკა. გამოიყენებოდა მგზავრთა გადასაყვანად და ბარგის გადასაზიდად. თბილისში შემორჩა საუკუნის შუა ხანებამდე.
თბილისის თათბირი

თბილისის თათბირი — 1722 წლის ივლის-აგვისტოში ვახტანგ -მ ქვეყნის საგარეო ორიენტაციის სტრატეგიული კურსის გადასაწყვეტად თათბირი მოიწვია. საუკუნის მეოთხედში სამი დიდი სახელმწიფოს — რუსეთის, ოსმალეთისა და სპარსეთის პოლიტიკური და ეკონონომიკური ინტერესები ერთმანეთს ამიერკავკასიაში შეეჯახა, სადაც ერთადერთ რეალურ სამხედრო-პოლიტიკურ ძალას ქართლის სამეფო წარმოადგენდა.

1722 წელს 15 ივნისს პეტრე -მა სპარსეთში ლაშქრობის მანიფესტი გამოაქვეყნა. იმავე წლის ივლისში ვახტანგ -ს პეტრე -ის ელჩი ეწვია, კონკრეტული ინსტრუქციებით. ქართლის მეფეზე ზეგავლენის მოხდენას ცდილობდა, ირანის შაჰი ჰუსეინი, რომელიც ავღანელებთან ბრძოლაში დახმარებას საჭიროებდა.

ვახტანგ წინასწარვე პრო-რუსულად იყო განწყობილი, თუმცა ასეთ რთულ სიტუაციაში ქვეყნის თავკაცებთან და თათბირისა და მათი დასტურის გარეშე გადაწყვეტილების მიღება არ სურდა. თბილისში შემდგარი ამ მნიშვნელოვანი თათბირის შესახებ ცნობები დავით გურამიშვილის „დავითიანში“ არის დაცული. დასახელებული წყაროს ცნობით რუსეთის მხარეზე გამოსვლის მომხრეებსა და მოწინააღმდეგებს შორის მწვავე თათბირი გამართულა. სომხური წყაროების მოწმობით თათბირს დასწრებია იმ დროს თბილისში მყოფი გაძასარის სომეხთა კათალიკოსი ესაი ჰასან ჯალალიანცი, რომელიც ყველანაირად ცდილობდა ვახტანგ რუსეთის წინადადებაზე დაეყოლიენებინა. ვახუშტის ცნობით ვახტანგ -მ ყველა სხვა მოსაზრება უგულვებელყო და რუსეთის შემოთავაზებაზე თანხმობა განაცხადა.

მოვლენები ქართლისათვის არასახარბიელოდ განვითარდა, ვახტანგ ქართულ-სომხური ჯარით ამაოდ ელოდა 3 თვის მანძილზე პეტრე -ს. ამის გამო ვახტანგ -ს თანამედროვენი თბილისის თათბირის შედეგებს განსხვავებულად აფასებენ. ნაწილი თვლიდა რომ ქართლის მეფეს სხვა გამოსავალი არ ჰქონდა, სხვების აზრით კი მისი გადაწყვეტილება ნაჩქარევი იყო.
მეტეხის ხიდი

მეტეხის ხიდი — ხიდი თბილისში მდინარე მტკვარზე. აგებულია მეტეხის კლდის ვიწროებში, იქ სადაც მდინარის კალაპოტი ყველაზე მეტად არის შევიწროებული ისტორიული ხიდების, ავლაბრისა და ვირის ხიდების ადგილზე.

ისტორია
მეტეხის ტაძრის სიახლოვეს სახიდე გადასასვლელი უძველესი დროიდან არსებობდა. ხიდი მდინარესაკენ ორივე მხრიდან ჩამოსული საციხო ნაგებობის მუდმივი ზედამხედველობის ქვეშ იყო მოქცეული. ნაგებობების სისტემა მდინარის კალაპოტზე და მის გასწვრივ გამავალი გზის ეფექტიანი კონტროლის საშუალებას იძლეოდა. ხიდი არსებობდა ამ ადგილზე ციხესიმაგრეების დაარსებიდანვე. ის კალას აკავშირებდა ისნის ციხესთან. მის შესახებ ცნობები ჯერ კიდევ საუკუნეში, იოანე საბანისძის „აბო თბილელის მარტვილობაში“ გვხვდება. ივანე ჯავახიშვილი თვლიდა, რომ ამ ადგილას, ძველად ერთმანეთის მახლობლად ორი ხიდი უნდა ყოფილიყო.

საუკუნეების მანძილზე ეს იყო ერთადერთი გადასასვლელი მტკვარზე ქალაქის ფარგლებში. დროთა განმავლობაში მის სიახლოვეს არსებულმა ტერიტორიამ მძლავრი სავაჭრო ფუნქციაც შეიძინა და ქალაქის განვითარებისთვის ერთ-ერთ ძლიერ სტიმულად იქცა. ახლომახლო მდებარე ქუჩების გაყოლებით შენდებოდა დუქნები, სახელოსნოები და ეკლესიები. დიდ, მდინარის აღმა მდებარე ხიდს ავლაბრის ხიდი ეწოდებოდა, პატარას - მეტეხის ხიდი. დიდ ხიდზე ურმები, ეტლები და სხვა ტრანსპორტი გადადიოდა, ხოლო პატარაზე მხოლოდ ქვეითად მოსიარულენი და სახედრები გადადიოდნენ. ამის გამო ხალხმა მას ვირის ხიდი შეარქვა.

შესაძლებელია, რომ ხიდი გარკვეულ რელიგიურ დანიშნულებას ასრულებდა. ალბათ შემთხვევით არ არის, რომ ირანის შაჰმა ისმაილმა თბილისის დალაშქვრისას ამ ადგილზე „პატიოსანი ჯვრის“ მაგიერ მეჩეთი ააშენა. ამ აქტს მუსლიმანი დამყრობლისთვის სიმბოლური მნიშვნელობა უნდა ჰქონოდა. შესაძლოა ისიც რომ სწორედ ამ ხიდზე ცდილობდნენ თბილისის დამყრობლები მოქალაქეთა გამაჰმადიანებას.ისინი ურჩებს მდინარეში ყრიდნენ. ასე მოიქცა ჯალალედინი 1226 წელს, იგივე გამეორდა 1522 წელს სპარსელთა შემოჭრისას. ძველ წერილობით წყაროებში მეტეხის ვიწროებში აგებული ხიდი მოხსენიებულია, როგორც ერთადერთი ქალაქში. ამასთან, ავტორები აღნიშნავენ ხიდის სიდიდეს და სიმტკიცეს. ყაზანელი სოვდაგარი ვასილ გაგარე, რომელიც ღვთისათვის მიცემული აღთქმის შესასრულებლად იერუსალიმში გაემგზავრა ცოდვების მოსანანიებლად და გზად თბილისში გაიარა თავის ნაშრომში თბილისის ხიდს „საკვირველს“ უწოდებს.

მეტეხის ხიდმა თანამედროვე იერსახე საბჭოთა ეპოქაში მიიღო. 1951 წელს აშენდა თანამედროვე ორმალიანი რკინაბეტონის ხიდი (არქიტექტორი ს. დემჩინელი, ინჟინერი გ. ჩომახიძე). იგი თავდაპირველად ლავრენტი ბერიას სახელს ატარებდა, 1953 წლიდან კი მეტეხის ხიდი ეწოდა.

გალერეა
გამოყენებული ლიტერატურა
სარალიძე, ა., „თბილისის ხიდები“, გვ. 9-10, „ტფილისის ჰამქარი“, თბილისი, 2012
კვირკველია, თ., „ძველთბილისური დასახელებანი“, „საბჭოთა საქართველო“ თბილისი, 1985
ბეჟანიშვილი გ., თბილისის ხიდები, ჟურნ. „მეცნიერება და ტექნიკა“, 11, თბ., 1950, გვ. 17-20
ვიჭაკი

ვიჭაკი — ანიმისტური რიტუალი. ნიშნავს ახსნას, გამოცნობას. ვიჭაკი იყო მკითხაობის ფორმა რომელსაც თბილისელი ქალები სასაფლაოზე მართავდნენ.

მკითხაობაში მონაწილე ორი ქალი დილით ადრე დგებოდა, უჩუმრად გადიოდა სახლიდან, რათა შვიდი ჭურჭელი შვიდი წყაროს წყლით აევსოთ. მკითხაობაში მონაწილე სხვა გოგონები, წყლიან ჭურჭელს ფერადი ნაჭრებით რთავდნენ და ყოველი მათგანი შიგ რაიმე ნივთს აგდებდა: ბეჭედს, საყურეს, სამაჯურს, კენჭებს... იმ შემთხვევაში თუ ამ ყველაფრის ჩატარებამდე წყლის შემგროველებელი დაილაპარაკებდა სამკითხაო წყალი ძალას დაკარგავდა და მკითხაობა იშლებოდა.

მოტანილი წყალი უნდა გადაეღვარათ და ის ქალიშვილი ახალი წყლის მოსატანად უნდა წასულიყო. მკითხაობა საღამო ჟამს, მზის ჩასვლის შემდეგ იწყებოდა. წყლიანი ჭურჭლებიდან ნივთები უნდა ამოეღო საგანგებოდ მოყვანილ პატარა გოგონას. რიტუალის დროს ვინმეს თურქულ ენაზე უნდა ემღერა, ამიტომ თურქული ენის მცოდნეს იწვევდნენ, რომელიც ნამღერს თარგმნიდა.

ვიჭაკში მონაწილენი სხდებოდნენ წრიულად. თითოეული ნამღერი სტროფის შემდეგ გოგონა წყლიანი ჭურჭლიდან ნივთებს იღებდა. ყველა მონაწილეს სიმღერისთვის უნდა ესმინა, რადგან მასში მოხსენიებული იყო: ბედნიერება, სიცოცხლე, სიყვარული... ვიჭაკი ვახშმით და გართობით სრულდებოდა.
მნაცაკანოვის ხიდი

მნაცაკანოვის ხიდი — ხიდი ძველ თბილისში, მდებარეობდა დღევანდელი პეტრე ბაგრატიონის ძეგლის მახლობლად.

ისტორია
 საუკუნეში კახეთის ხიდი არსებობდა ცხვრის ფარის გადმოსარეკად, რომელიც საუკუნეში დაინგრა შაჰ-აბასის შემოსევისას.

სეიდაბადის განაპირას ხიდის აშენების საკითხი არაერთხელ დაისვა 1830-40-იან წლებში. 1852 წელს ინჟინერმა ჰოგემაისტერმა და სამოქალაქო მოხელე რაისმა ააშენეს ხის ერთმალიანი თაღოვანი ხიდი, რომელიც 25 ათასი მანეთი დაჯდა. მშენებლობის დანახარჯების ამოსაღებად ამშენებლებმა ხიდის მომსახურებისთვის მაღალი გადასახადი დააწესეს, მაგრამ ერთ წელიწადში თბილისელმა ვაჭარმა ივანე მნაცაკანოვმა ხიდი იმავე თანხად - 25 ათასად გამოისყიდა და ქალაქს გადასცა. გადასახადი შემცირდა, შემოსული თანხა კი ქალაქის ხაზინაში ირიცხებოდა. მადლიერების ნიშნად ხიდს მნაცაკანოვის სახელი ეწოდა. ხის ხიდი მალევე გამოვიდა მწყობრიდან.

1857 წლიდან 1866 წლამდე ის არაერთხელ შეკეთდა, ხოლო 1866 წელს დაიკეტა და მალევე დაინგრა კიდეც. მომდევნო წელს კონკურსი გამოცხადდა საუკეთესო პროექტზე, მაგრამ ხიდის აგება მხოლოდ 1882
წელს მოხერხდა. 1877-1878 წლებში აქ ორი ბორანი მოქმედებდა. ახალი ლითონის ხიდი ძველის ადგილზე 1882 წელს ააგეს და ძველი ხიდის სახელწოდება გავრცელდა. ხიდმა იარსება ამ ადგილზე ორთაჭალაჰესის აშენებამდე.
ბაჰბუდას ბაღი

ბაჰბუდას ბაღი — ბაღი ძველ თბილისში.

ამ სახელწოდბით აქვს აღნიშნული ვახუშტი ბატონიშვილს კედლით შემოზღუდული ბაღი გარეთავლაბრის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. საუკუნის შუა ხანაში მეფე როსტომმა ზარაფთეუხუცესობა უბოძა თბილისის მცხოვრებ მდიდარ ვაჭარს ხოჯა ბეჰბუდას, ე.ი იჯარით გადასცა ზარაფხანა. ხოჯა ბეჰბუდა ბებეთაშვილების გვარის დამაარსებელი. მასვე ეკუთვნოდა ავლაბარში სასაფლაო ეკლესიით (ე. წ. ხოჯავანქში). სასაფლაოს გვერდზე ბეჰბუდას ბაღი გაუშენებია. მოსარწყავი წყალი მეფის თანხმობით მახათის მთიდან გამოუყვანია. ბაღის სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ლილოსკენ მიმავალი შარაგზა ჩაუდიოდა, ხოლო ჩრდილო-დასავლეთით ხევი საზღვრავდა.
კოჯრის გზა

კოჯრის გზა იწყებოდა კოჯრის (ვახუშტისეული „კოჟრის“) კართან, იქ, სადაც დღეს კოტე აფხაზის ქუჩა ერწყმის თავისუფლების მოედანს და თბილისის გარეთუბნის ბაღებს შუა მიემართებოდა. ვახუშტი ბატონიშვილს ეს გზა აღნიშნული აქვს თბილისის გეგმაზე. ამ გზის დასაწყისი იმ დროს (1735) ყოფილი ენგელსის ქუჩას უთავსებდა. თბილისის 1800 წლის გეგმაზე კი ყოფილი კიროვის ქუჩის უთავსებდა. როგორც ჩანს, კოჯრისაკენ მიმავალი გზები ჯერ იყოფოდნენ, შემდეგ კი კვლავ ერთიანდებოდნენ დაახლოებით ლეონიძისა და ქიქოძის ქუჩების გადაკვეთასთან.