დარა (მესოპოტამია)

დარა (; ; ) — აღმოსავლეთ რომის (ბიზანტიის) მნიშვნელოვანი ციხე-ქალაქი ჩრდილოეთ მესოპოტამიაში, სასანიანთა იმპერიის საზღვართან. უდიდესი სტრატეგიული მნიშვნელობის გამო, იგი ცენტრალურ როლს თამაშობდა რომაულ-სპარსულ კონფლიქტებში (530, 540, 544, 573 და 604 წლებში). მისი ყოფილი საარქიეპისკოპოსო დღესაც ითვლება კათოლიკური ეკლესიის რამდენიმე ტიტულარულ საყდრად. დღეს მის ადგილზე მდებარეობს სოფელი დარა, რომელიც მარდინის პროვინციაში შედის.

ისტორია
დაარსება
502–506 წლების ანასტასიოსის ომის დროს, რომაელთა ჯარებმა სასანიანელ სპარსელებთან ბრძოლაში მარცხი განიცადეს. ზაქარია მიტილენელის „სირიული ქრონიკის“ თანახმად, რომაელი გენერლები თავიანთ წარუმატებლობას რეგიონში ძლიერი დასაყრდენი ბაზის არარსებობას აბრალებდნენ — განსხვავებით სპარსელებისგან, რომლებიც ფლობდნენ დიდ ქალაქ ნისიბისს.

505 წელს, სანამ სპარსეთის მეფე კავად აღმოსავლეთით იყო დაკავებული, იმპერატორმა ანასტასიოს -მა გადაწყვიტა აღედგინა სოფელი დარა, რომელიც ნისიბისიდან დასავლეთით სულ რაღაც 18 კილომეტრში და სპარსეთის მაშინდელი საზღვრიდან სულ რაღაც 5 კილომეტრში მდებარეობდა. მისი მიზანი იყო, ქალაქი გამხდარიყო „თავშესაფარი ჯარისთვის, სადაც ისინი დასვენებას შეძლებდნენ, იარაღს მოამზადებდნენ და არაბთა მიწებს სპარსელებისა და სარკინოზების თავდასხმებისგან დაიცავდნენ“. მშენებლები და მუშები მთელი მესოპოტამიიდან შეკრიბეს და მათ დიდი ტემპით იმუშავეს. ახალი ქალაქი სამ ბორცვზე აშენდა, რომელთაგან ყველაზე მაღალზე ციტადელი აღმართეს; ქალაქი ასევე უზრუნველყვეს დიდი საწყობებით, საზოგადოებრივი აბანოთი და წყლის ცისტერნებით. მას ანასტასიოპოლისი ეწოდა და იგი რომაელი მესოპოტამიის სამხედრო მმართველის) რეზიდენციად იქცა.

რეკონსტრუქცია
პროკოპი კესარიელის ცნობით, თავდაპირველი კედლების ნაჩქარევმა მშენებლობამ დაბალი ხარისხი განაპირობა, რეგიონის მკაცრმა კლიმატურმა პირობებმა კი პრობლემა კიდევ უფრო გაამწვავა და ზოგიერთი მონაკვეთი დააზიანა. ამის გამო, ბიზანტიის იმპერატორი იუსტინიანე იძულებული გახდა, ქალაქში მასშტაბური სარემონტო სამუშაოები ჩაეტარებინა, რის შემდეგაც მას იუსტინიანა ნოვა (ახალი იუსტინიანა) უწოდა. კედლები ხელახლა აშენდა, ხოლო შიდა კედელს ახალი სართული დაემატა, რის შედეგადაც მისი სიმაღლე გაორმაგდა და დაახლოებით 20 მეტრს მიაღწია. კოშკები გამაგრდა და სამ სართულამდე (დაახლოებით 35 მეტრამდე) აამაღლეს, ქალაქის ირგვლივ კი თხრილი გათხარეს და წყლით შეავსეს.

იუსტინიანეს ინჟინრებმა არხის გაყვანით ახლომდებარე მდინარე კორდესიც ქალაქისკენ შემოაბრუნეს. ახლა მდინარე უშუალოდ ქალაქში მიედინებოდა, რაც წყლის უხვ მარაგს უზრუნველყოფდა. ამავდროულად, მდინარის ნაკადის მიწისქვეშა არხში გადაგდებით, რომელიც ჩრდილოეთით 65 კილომეტრის მოშორებით ამოდიოდა ზედაპირზე, გარნიზონს შეეძლო ალყაში მოქცეული მტრისთვის წყალი გადაეკეტა — ამ ფაქტმა ქალაქი რამდენჯერმე გადაარჩინა კიდეც. წყალდიდობის საფრთხის თავიდან ასაცილებლად, რომელმაც ერთხელ უკვე გაანადგურა ქალაქის დიდი ნაწილი, მის შესაკავებლად დახვეწილი თაღოვანი კაშხალი ააგეს, რომელიც თავის კატეგორიაში ერთ-ერთი უძველესი ცნობილი ნაგებობაა. გარდა ამისა, აშენდა ყაზარმები გარნიზონისთვის და ორი ახალი ტაძარი — „დიდი ეკლესია“ და წმინდა ბართლომეს სახელობის ეკლესია.

შემდეგი ისტორია
მოგვიანებით, 573–574 წლებში, ქალაქს ალყა შემოარტყეს და ხოსრო -ის მეთაურობით სპარსელებმა აიღეს, თუმცა 591 წლის რომაულ-სპარსული საზავო ხელშეკრულების საფუძველზე იგი ხოსრო -მ რომაელებს დაუბრუნა. 604–605 წლებში, ცხრათვიანი ალყის შემდეგ, ხოსრო -მ ქალაქი კვლავ ჩაიგდო ხელში, თუმცა მოგვიანებით იმპერატორმა ჰერაკლემ იგი ისევ რომის იმპერიას დაუბრუნა. საბოლოოდ, 639 წელს ქალაქი არაბმა მუსლიმებმა დაიპყრეს, რის შემდეგაც მან დაკარგა სამხედრო მნიშვნელობა, თანდათან დაკნინდა და, საბოლოოდ, მოსახლეობისგან დაიცალა.

ახალი ისტორია
სომეხთა გენოციდის დროს დარა მასობრივი ჟლეტის ადგილად იქცა. ზოგიერთი ცნობის თანახმად, 1915 წლის გაზაფხულსა და ზაფხულში ქალაქის ცისტერნები დიარბაქირიდან, მარდინიდან და ერზურუმიდან დეპორტირებული და დახოცილი სომხების ცხედრებით გაავსეს.