iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ზოლებიანი აფთარი

ზოლებიანი აფთარი — ძუძუმწოვარი მტაცებელი ცხოველი აფთრისებრთა ოჯახისა. მისი სხეული შავ-თეთრი ზოლებითაა მოხატული, ზურგზე 10-25 სმ სიმაღლის ჯაგრისის ფაფარი გასდევს, რომელიც ქედზე უფრო აფაფრულია. სხეულის სიგრძე 120 სმ, სიმაღლე მინდაოში 70 სმ, მენჯში — 55 სმ, მასა 50 კგ აღწევს. აქვს ბანჯგელიანი, 30 სმ-მდე სიგრძის კუდი, მოკლე და სქელი კიდურები, სქელი კისერი, ყვრიმალიანი თავი, მძლავრი ყბები და კბილები (ადვილად ამსხვრევს მსხვილ ძვლებს). მდარე ბეწვის გამო სარეწაო მნიშვნელობა არ აქვს. სიცოცხლის ხანგრძლივობა ტყვეობაში 13 წელია. ზოლებიანი აფთარი ყველაზე პატარაა აფთრებს შორის. იგი ბინადრობს წყლიდან 10 კილომეტრის მოშორებით. მისი ბეწვი რუხი ან ღია ყავისფერია და მუქი ზოლები გასდევს. ასრულებს ბუნების სანიტრის როლს, მაგრამ ხშირად თავს ესხმის შინაურ და გარეულ პატარა ცხოველებს, ანადგურებს ფრინველთა ბუდეებს.

გავრცელება
გავრცელებულია: აფრიკაში, არაბეთში, ირანში, ავღანეთში, ინდოეთში, მცირე აზიასა და შუა აზიის სამხრეთ რაიონებში, ამიერკავკასიაში (სომხეთში, აზერბაიჯანში და საქართველოში). საუკუნის ბოლომდე აღწევდა თბილისის მიდამოებამდე. ბინადრობდა მახათის მთაზე, ქორქის ტბასთან, კუკიაზე, მარტყოფში, ახმეტაში (ბახტრიონთან), ბევრი იყო შირაქში. თითო-ოროლა ეგზემპლარი ახლაც არის შემორჩენილი ალაზნის სანაპიროზე — შავი მთის ბოლოსა და სარქლისყურის მიდამოებში. იკვებება ლეშით.

ადგილსამყოფელი
აფთარი უდაბნოებისა და ნახევრად უდაბნოების ტყე-ბუჩქნარიანი ადგილების მობინადრეა. უპირატესობას აძლევს დაუსახლებელ მყუდრო კლდიან ღელეებს „ალესილებს“, სადაც ტყე-ბუჩქნარი, ხრამი ერთმანეთშია არეული და გამოქვაბულებს ქმნის, რასაც აფთარი თავშესაფრად იყენებს.

გამრავლება
აფთარი სქესობრივ სიმწიფეს 3 წლის ასაკში აღწევს. მძუნაობა გვიან შემოდგომასა და ზამთარში (უფრო დეკემბერ-თებერვალში) მიმდინარეობს. მაკეობის ხანგრძლივობა 90-94 დღემდე გრძელდება. შობს 2-4 თვალაუხელელსა და უსუსურ ლეკვს, რომლებიც თვალებს 10-15 დღის შემდეგ ახელენ. ლაქტაცია 3 თვემდე გრძელდება. სოროს არ იკეთებს. შთამომავლობაზე ორივე მშობელი ზრუნავს.

კონკურენტები, მტრები
აფთრის კონკურენტებია მის ადგილსამყოფელში ფართოდ გავრცელებული მგელი, მელა, ტურა, გარეული კატა, მოხეტიალე ძაღლი, ორბი და სვავი. ბუნებრივ მტრად შეიძლება ჩაითვალოს მგელი.

დასაცავად მიღებული ზომები
შეტანილია საქართველოს წითელ წიგნში. ზოლებიან აფთარზე ნადირობა აკრძალულია.
მენაპირე აფთარი

მენაპირე აფთარი, მურა აფთარი , ძუძუმწოვარი მტაცებელი ცხოველი, აფთრისებრთა ოჯახისა. მისი სიმაღლე 65-88 სმ, სხეულის სიგრძე 100-135 სმ, კუდის 18-25 სმ, წონა 37-50 კგ აღწევს. სიცოცხლის ხანგრძლივობა ბუნებაში 24, ხოლო ტყვეობაში 13 წელია. მურა ანუ მენაპირე აფთარი გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის უდაბნოებში, მინდვრებში, ტყიან ადგილებსა და სანაპირო ზოლებში. მისი ბეწვის საფარი უფრო გრძელია, ვიდრე ხალებიანი აფთრისა და შეფერილია მუქი მურა ფერით. ზურგზე გრძელი ფაფარი მოსასხამს მოგვაგონებს. ამის გამო აფთრის ეს სახეობა უფრო დიდად მოჩანს, ვიდრე სინამდვილეში არის.
იასაული

იასაული ( — ბრძანების აღმსრულებელი) — მმართველობითი და მართლმსაჯულებითი აპარატის დაბალი მოხელე გვიანდელ ფეოდალურ საქართველოში. მიეკუთვნებოდა ე. წ. ხელჯოხიანთა ჯგუფს. შეცვალა გაერთიანებული საქართველოს დროინდელი მანდატური და არგნოსანი. საკუთრივ სააღმსრულებლო საქმის გარდა იასაულს გამოკვლევა-გამოძიების დავალებაც ეძლეოდა. მასვე განაწესებდნენ გამოსაღებთა ამკრეფ-გადამხდევინებლად და სამეფო სამეურნეო თუ სხვა სამუშაოთა ზედამდეგადაც. დასტურლამალით ცნობილია სამეფო იასაულების 2 დასი — ეშიკაღასბაშისა (23 კაცი) და ქარხნის ანუ საწყობის ნაზირის სახელოსი (17 კაცი); იასაულები სხვა სახელოებშიაც (სალაროში, დავთარხანაში) იყვნენ. არსებობდა სადედოფლო იასაულების დასიც (17 იასაული). თვითონ იასაულების გარდა იასაულობა, დაინტერესებული პირის თხოვნითვე, ზოგჯერ სხვა, უფრო გავლენიან მოხელესა თუ დიდ ფეოდალსაც ეკისრებოდა.

საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ — საქალაქო პოლიციის მოხელე. გორში, დუშეთში, თელავსა და სიღნაღში განაწესებული იყო თითო-თითო იასაული, ხოლო თბილისში — ოთხი. შეესატყვისებოდა უბნის პოლიციის უფროსს რუსეთის ქალაქებში.

 საუკუნიდან თანამდებობრივი წოდება ყაზახთა ჯარში, თავდაპირველად არჩევითი. შემდეგ ( ს.) გაუთანაბრდა რუსეთის არმიის ობეროფიცრის ხარისხს, ბოლოს — როტმისტრობას, ასეულის მეთაურობას ცხენოსან ჯარში.
მანდრაგორი

მანდრაგორი — მცენარეთა გვარი ძაღლყურძენასებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი უღერო ან მოკლეღეროიანი ბალახია.

აქვს დიდი (80 სმ სიგრძის და 60 სმ სიგანის) ფოთლები, მომწვანო-თეთრი, ცისფერი ან იისფერი ყვავილები და დიდი ნარინჯისფერი ან ყვითელი კენრა ნაყოფი. მისი მსხვილი სწორი ფესვები ზოგჯერ ადამიანის სხეულს ემსგავსება (ძველად ალბათ ამიტომ მიაწერდნენ ხოლმე მანდრაგორს მაგიურ ძალას და მასთან ბევრი ლეგენდაც იყო დაკავშირებული).

გვარში 5-6 სახეობაა, რომელიც გავრცელებულია ხმელთაშუაზღვისპირეთში, წინა და შუა აზიაში, ჰიმალაის მთებში. ზოგი მანდრაგორის ფესვი, ნაყოფი და თესლი შეიცავს ალკალოიდ ჰიოსციამინს, სკოპოლამინს და სხვას. ზოგჯერ ტკივილგამაყუჩებელ საშუალებად იყენებენ.
ევა ლონგორია

ევა ჟაკლინ ლონგორია პარკერი ( დ. 15 მარტი 1975, კორპუს-კრისტი, ტეხასი, აშშ) — ამერიკელი მსახიობი და მოდელი. ოქროს გლობუსის ნომინანტი. განსაკუთრებით სახელი გაითქვა გაბრიელ სოლისის როლის შესრულებისთვის ეიბისის სატელევიზიო სერიალში „სასოწარკვეთილი დიასახლისები“.

ბიოგრაფია
ევა ლონგორია საქვეყნოდ ცნობილი მოდელი მას შემდეგ გახდა, რაც მაღალი ხარისხის სარეკლამო კლიპებსა და უამრავ
მამაკაცების ჟურნალებზე გამოჩნდა. ევა ლონგორია ასევე ცნობილია მისი ურთიერთობით ფრანგ ენბიეის ვარსკვლავთან ტონი პარკერთან, რომელზედაც 2007 წელს დაქორწინდა.
ფრანსის ბუხჰოლცი

ფრანსის ბუხჰოლცი (, დ. 19 თებერვალი, 1954 — გ. 22 იანვარი, 2026) — გერმანელი ბას-გიტარისტი, რომელმაც სახელი გაითქვა გერმანულ როკ-ჯგუფ სკორპიონსში მოღვაწეობით.

კარიერა
ბუხჰოლცი ბავშვობიდანვე უსმენდა როკ მუსიკას. პირველად იგი, როდესაც იყო 15 წლის გამოჩნდა, როგორც ბას გიტარისტი უმაღლეს სასწავლებლის როკ ბენდში. ამის შემდეგ იგი უკრავდა სხვადასხვა როკ, ბლუზ და ჯაზ ბენდებთან ერთად თავის ქალაქში. 1973 წელს, იგი მიიწვიეს ჯგუფ სკორპიონსში.

როგორც სკორპიონსის ბას გიტარისტმა, მან მიაღწია წარმატებას აშშ-ში, კანადაში, იაპონიაში, მეხიკოში, ბრაზილიაში და მთლიანად ევროპის ქვეყნებში.

1992 წელს ბუხჰოლცმა დატოვა სკორპიონსი. მოგვიანებით მან დაწერა წიგნი „ “ ("ბასის ჯადოქარი") სკორპიონსში მისი მოღვაწეობის შესახებ
მაჰმუდ აჰმადინეჟადი

მაჰმუდ აჰმადინეჟადი (; დ. 28 ოქტომბერი, 1956) — ირანელი პოლიტიკოსი, ირანის პრეზიდენტი 2005-2013 წლებში.

პრეზიდენტობის პერიოდში შეაჩერა ზოგიერთი ლიბერალური რეფორმა, რომელიც მისი წინამორბედების მმართველობას ახასიათებდა. აჰმადინეჟადი მმართველობა აღსანიშნავია მასშტაბური ენერგეტიკული რეფორმით. ამავე პერიოდში დაჩქარდა ირანის ბირთვულ პროგრამაზე მუშაობა.

აჰმადინეჟადის საგარეო პოლიტიკა კონსერვატიულ სახეს ატარებს. იგი მკაცრად აკრიტიკებდა ჯორჯ ბუშის ადმინისტრაციას და გამოხატავს ირანის რუსეთთან და არაბულ სამყაროსთან ურთიერთობათა გაღრმავების იმედს. ცნობილია ისრაელის მისამართით წარმოთქმული არაერთი მკვეთრი განცხადებით. ხშირად უარყოფდა ჰოლოკოსტის ფაქტს.

ის ცნობილია ფეხბურთის სიყვარულით. მისი საყვარელი გუნდია ესპანური ვალენსია, გამომდინარე იქედან რომ მისი საყვარელი ფეხბურთელი - ენცო ფრანჩესკოლი ვალენსიას ღირსებას იცავდა. მას ხშირად ნახავთ ირანის ნაკრების შეკრებებზე ფეხბურთელებთან ერთად თამაშისას.
მანრალები

მანრალები — ძველი ქართველი ტომი, იგივე მეგრელები, რომელთა სახელის („მარგალის“) ბერძნული ვარიანტიც უნდა იყოს სახელწოდება მანრალები . საუკუნის ავტორი კლავდიუს პტოლემე მანრალებს უწოდებს კოლხეთის სამეფოს შიდა რაიონების მოსახლეობას. საუკუნის „სომხურ გეოგრაფიაში“ ეს სახელი „მანრილის“ ფორმით აღნიშნავს კოლხეთის ერთ-ერთ ნაწილს. ამ ძეგლში იგი, შესაძლებელია, სწორედ კლავდიუს პტოლემეს ნაწარმოებიდან მოხვდა.
Voyageur (ალბომი)

— მუსიკალურ პროექტ ენიგმას მეხუთე სტუდიური ალბომი, რომელიც გამოვიდა 2003 წელს.

ამ ალბომში ენიგმას მუსიკა ოდნავ შეიცვალა. შაკუჰაჩის ფლეიტას, გრეგორიანულ და სხვა საგალობლებს ჩაენაცვლა სხვა მუსიკალური ელემენტები. სიმღერების უმეტესობა პოპ-მუსიკასთან უფრო ახლოს არის.

სიმღერების სია
პერსონალი
მიხაელ კრეტუ - პროდიუსერი, ვოკალისტი
რუთ-ან ბოილი - ვოკალი
სანდრა კრეტუ – ვოკალი
ანდრუ დონალდსი – ვოკალი
იენს გადი – გიტარა
იოჰან ზამბრისკი - გარეკანის ავტორი

ჩარტები
მანუჩაჰრ III

მანუჩაჰრ (დ. ? — გ. 1160, შემახა) — შირვანის მე-19 დამოუკიდებელი შაჰი 1120-1160 წლებში, ქესრანიდების დინასტიიდან.
მანუჩაჰრ -მ საქართველოს მეფის დავით აღმაშენებლის დახმარებით, რომლის ქალიშვილი თამარიც ცოლად ჰყავდა, განდევნა სელჩუკები ქვეყნიდან. მანუჩაჰრ -ის მმართველობის ხანა შირვანის კულტურის აყვავების ხანა იყო, ამ დროს მოღვაწეობდნენ გამოჩენილი პოეტები და სწავლულები: აბუ ლ-ალა განჯევი, ფალექი შირვანი, ხაკანი შირვანი და სხვები.

1160 წელს, მისი გარდაცვალების შემდეგ, მომდევნო შირვანშაჰი მისი შვილი — აფრიდუნ გახდა.
მანჭკვალას მატყუარა

მანჭკვალას მატყუარა — სოკოს სახეობა ჰიფოლომას გვარისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს მსოფლიოს ყველა კონტინენტს გარდა ანტარქტიდისა.

შხამიანი სოკოა. მოწამვლის სიმპტომები მოიცავს დიარეას, ღებინებას, მხედველობის დარღვევასა და გონების დაკარგვას. იზრდება დამპალ და გამხმარ წიწვოვან და ფოთლოვან ხეებზე დიდ ჯგუფებად ზაფხულიდან შემოდგომამდე. გამოუცდელ მესოკოვეს იგი შეიძლება ადვილად აერიოს საჭმელად ვარგის სახეობებში როგორებიცაა: მანჭკვალა, ზაფხულის მანჭკვალა, ტყუბლა-სოკო და სხვა.

სოკო პირველად აღწერა ბრიტანელმა მიკოლოგმა უილიამ ჰადსონმა 1778 წელს როგორც .

სეზონი— ზაფხულიდან შემოდგომამდე, ზოგჯერ თბილი ზამთრის პერიოდშიც. და დროებითი დამბლა. როგორც წესი, სიმპტომები სრულად ქრება 2-3 დღის შემდეგ.

დღემდე ამ სოკოთი გარდაცვალების არცერთი შემთხვევა არ არის დადასტურებული. გამოუცდელ მესოკოვეს შესაძლოა ადვილად აერიოს რამდენიმე საჭმელად ვარგის სახეობაში, მაგალითად, როგორებიცაა მანჭკვალა, ზაფხულის მანჭკვალა, ტყუბლა-სოკო და სხვა. მათგან განსხვავებით მანჭკვალას მატყუარას აქვს მომწვანო-მოყვითალო ფირფიტები და უსიამოვნო სუნი.

მსგავსი სახეობები
მაჟარა

მაჟარა — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე ბაიასებრთა ოჯახისა (ზოგიერთი ავტორი გამოყოფს დამოუკიდებელ მაჟარასებრთა ოჯახს). მისი ღეროს სიმაღლე 25—150 სმ აღწევს, აღმამდგომი და თანაბრად შეფოთლილია. აქვს ორჯერ ფრთისებრგანკვეთილი მუქი მწვანე ფოთოლი, რომლის ფოთოლაკები მომრგვალებულია ან მომრგვალო-კვერცხისებრია. ყვავილებს მომწვანო-მოწითალო სანექტრეები აქვს.

კავკასიის ენდემია. გავრცელებულია საქართველოს ყველა რაიონში. იზრდება ბუჩქნარებსა და ტყის პირებზე მთის შუა სარტყლიდან სუბალპურ სარტყლამდე.
მაჟაურა

მაჟაურა — პეპელა მერქნიჭამიასებრთა ოჯახისა. აზიანებს ფოთლოვან მცენარეებს, განსაკუთრებით ვაშლს, იფანს, მსხალს, კომშს. პეპელას სიგრძე 5-7 სმ აღწევს, თეთრი ფრთები და მუქი ლურჯი ლაქები აქვს. დებს 600-1000 კვერცხს. ახალგამოჩეკილი მატლი იჭრება ყლორტებში, აკეთებს სავალს და იზამთრებს. გაზაფხულზე გადადის მსხვილ ტოტებსა და ღეროში და ახლა იქ გამოიზამთრებს. მე-3 წლის გაზაფხულზე ამზადებს გამოსასვლელ ხვრელს და ჭუპრდება. მაჟაურას ერთი თაობა ორწლიანია. მაჟაურას მიერ დაზიანებული ხეები სუსტდება და ხმება.

ბრძოლის ღონისძიებანი: დაზიანებული ტოტების გასხვლა,ფოსფორ-ორგანული პრეპარატების შესხურება.
მაჟდაკი

მაჟდაკი — სამაჟდაკე ჯიშის ბატკნის ტყავი. ბატკანს კლავენ დაბადების პირველივე დღეებში. მაჟდაკს აქვს დამახასიათებელი ხვეულები, ფორმა, მოხატულობა, სიდიდე და ბზინვარება. მას ყოფენ 2 ჯგუფად: ყარაკულის მაჟდაკი (ყარაკულის ცხვრის) დანარჩენი სამაჟდაკე ჯიშების (სოკოლსკური, რეშეტილოვური და სხვა) მაჟდაკი, რომელსაც ყარაკულზე დაბალი ღირსება აქვს. ყარაკულის მაჟდაკის დამზადების მიზნით აღმოსავლეთ საქართველოში შემოიყვანეს ყარაკულის ჯიშის ცხვარი, მაგრამ ვერ შეეგუა ადგილობრივ პირობებს.
მარაბდა

მარაბდა — თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფლების ახალი მარაბდისა და ძველი მარაბდის ძველი სახელწოდება. მარაბდა პირველად მოხსენიებულია საუკუნის დასაწყისის წყაროებში („მატიანე ქართლისა“). 1625 წელს მარაბდასთან გაიმართა ბრძოლა ქართველთა და სპარსელთა ლაშქარს შორის. სოფლის (ძველი მარაბდის) განაპირას დგას წმინდა მარინეს ეკლესია (- სს.). გადმოცემით, მის მახლობლად დაკრძალულია მარაბდის ბრძოლის გმირი ცხრა ძმა ხერხეულიძე. მარაბდელი იყო საუკუნის გმირი არსენა ოძელაშვილი. საუკუნის 40-იან წლებში ძველი მარაბდიდან გადასულმა მოახალშენეებმა დააარსეს სოფელი ახალი მარაბდა.

მარაბდის წარმოშობის შესახებ
სოფელ მარაბდას პირველად მოხსენიებულია საუკუნის დასაწყისში „მატიანე ქართლისაში“. 1537-1538 წლებში მეფე ლუარსაბ -ის განჩინებით, ძმები იოთამ და ორბელ ბარათაშვილები გაყრილან და მარაბდა იოთამს რგებია. შემდგომში მარაბდა გიორგი და ფარიშატ ბარათაშვილებს ეკუთვნოდა. ამ დროიდან მოყოლებული სოფელი ძირითადად ბარათაშვილების საბატონო საკუთრება ხდება.

ჩვენ ხელთ არსებული მცირე მასალების მიხედვით, სოფელი ორჯერ განადგურდა. ერთი სავარაუდოდ ცნობილი მარაბდის ბრძოლის დროს მოხდა 1625 წელს.

 საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისში იწყება სოფლის ხელახალი აღორძინება.
მუხლა ლილვი

მუხლა ლილვი — ლილვი, რომელიც იღებს ენერგიას ბარბაცას საშუალებით და გადასცემს მაბრუნებელ მომენტს ტრანსმისიას. მუხლა ლილვის საშუალებით მოძრაობს მოდის სხვადასხვა მექანიზმი. მუხლა ლილვი მზადდება ლეგილებურ ფოლადისგან ან ჩამოსხმით, მაღალხარისხოვანი თუჯისგან.

მუხლა ლილვის ძირითადი რამდენიმე ყელი ბრუნავს ძრავის კარტერში ჩასმულ სრიალით საკისრებზე. საბარბაცე ყელებზე შეერთებულია ბარბაცას ყველათავები. მუხლა ლილვის ყბა აერთებს ძირითად საბარბაცო ყელებს. გაუწონასწორებელი მასების დატვირთვისაგან საყრდენ საკისრებს იცავს საპირწონეები. მუხლა ლილვის წინა ნაწილში მოთავსებულია ყელი, რომელზეც ჯდება შკივი ან კბილი დამხმარე მექანიზმების ასაძრავად, ხოლო უკანა ნაწილში მილტური მქნევარას დასამაგრებლად.

მუხლა ლილვის ფორმა და ძირითადი საბარბაცე ყელის რაოდენობა დამოკიდებულია ცილინდრების რაოდენობისა და განლაგებაზე. თუ არის ერთრიგა განლაგება, მაშინ ცილინდრების რაოდენობა და საბარბაცე ყელების რაოდენობა ტოლია, ხოლო -ს მაგვარ ძრავში ცილინდრების რაოდენობა ორჯერ აღემატება საბარბაცე ყელების რაოდენობას. ძირითადი ყელების რაოდენობა სხვადასხვანაირია. თუ ყველა მომინჯნავე ძირითად ყელს შორის გვაქვს ერთი საბარბაცე ყელი, ასეთ შემთხვევაში ძირითადი ყელების რაოდენობა ერთით აღემატება საბარბაცებს. ასეთი მუხლა ლილვი არის სრულსაყრდენიანი. იგი გამოიყენება დიზელის ძრავებში და იმ კარბურატორიან ძრავებში, სადაც გვაქვს დიდი დატვირთვები. არასრულსაყრდენიან მუხლა ლილვის შემთხვევაში ყოველ ორ მომინჯნავე ძირითად ყელს შორის გვაქვს ორი საბარბაცე ყელი. ასეთი კონსტრუქცია გამოიყენება ერთრიგა ძრავებში.

ცვეთამედეგობის გაზრდის მიზნით ძირითად და საბარბაცე ყელებს უტარებენ წრთობას. წონის შემცირების მიზნით კი ყელებს შიგნიდან აქვთ სიღრუე, რომელიც გამოიყენება შეზეთვისთვის. ერთ-ერთ ძირითად ყელს უკეთდება საყელური ღერძული ფიქსაციისთვის. რათა არ მოხდეს ძრავიდან ზეთის გამოდინება, მუხლა ლილვს წინა და უკანა მხარეს აქვს ჩობალები.
დგუშის თითი

დგუშის თითის დანიშნულებაა შეაერთოს დგუში ბარბაცასთან. თითს უდნა ჰქონდეს საკმარისი სიმტკიცე, რადგან მასზე მოდის მნიშვნელოვანი დატვირთვები, რომელნიც იცვლებიან, როგორც სიდიდით, ასევე მიმართულებით.

თითი წარმოადგენს მცირე ზომის ფოლადის მილს, რომელიც გადის ბარბაცას ზედა თავში და ბოლოებით ეყრდნობა კორძებს.

თითი მზადდება ნახშირბადოვანი ფოლადისაგან, მას აწრთობენ და გარე ზედაპირს აპრიალებენ. თანამედროვე ავტომობილებში გამოიყენება ე.წ. მცოცავი ჩამაგრება, რაც გამოიხატება შემდეგში: თითი თავისუფლადაა ჩამაგრებული, როგორც ბარბაცას ზედა თავში, ასევე დგუშის კორძებში. თითს ღერძული გადაადგილებისაგან იცავს კორძების ღარაკებში ჩაყენებული საყრდენი რგოლები. მცოცავი თითი მთელ გარშემოწერილობაზე ცვდება თანაბრად.

ვინაიდან ალუმინის დგუშს და ფოლადის თითს აქვთ სხვადასხვა გაფართოების კოეფიცენტი, ამიტომ აწყობისას წინასწარ ახდენენ დგუშის გახურებას და ისე ხდება დგუშის თითისა და ბარბაცას აწყობა. ტემპერატურის დაწევის შედეგად თითი აღმოჩნდება დგუშში მჭიდროდ ჩასმული. ზოგიერთ ავტომობილებში ხდება თითის უძრავად ჩამაგრება, პრინციპში ასეთი თითი ცვდება არათანაბრად.
მარაოფრთიანები

მარაოფრთიანები — მწერების რიგი. ახლოს დგანან ხეშეშფრთიანებთან, მაგრამ მათგან განსხვავდებიან რედუცირებული წინა ფრთებით, რომელიც საბზუალედ აქვთ გადაქცეული. მცირე ზომის მწერებია (2-2,5 მმ). ფუტკრების, კრაზანების, ბაღლინჯოების და ჭიჭინობელების შინაგანი პარაზიტებია. ცნობილია 170-მდე სახეობა, რომლებიც ფართოდ არიან გავრცელებული. მამალი მარაოფრთიანები თავისუფლად ცხოვრობენ, სწრაფად დაფრინავენ. მათი უკანა ფრთები მარაოსებურად იკეცება. დედალი მასპინძლის სხეულში ცხოვრობს. კვერცხებიდან დედლის სხეულში ვითარდებიან მატლები, ე.წ. ტრიუნგულინები, რომლებიც ახალ მწერს ასნებოვნებენ.
მარაციალეები

მარაციალეები — მცენარეთა რიგი გვიმრების კლასისა. მათი ღეროს ნაწილი ხორცოვანი ფესვებით მიწისქვეშაა ჩამალული. ფოთლები (სიგრძე 4-6 მ) ფრთისებრ რთულია, იშვიათად მარტივი. სპორანგიუმები ფოთლის ქვედა მხარეზე

ვითარდება და უმრავლესობაში ურთიერთშეზრდილ სინანგიუმებს ქმნის. მარაციალეები მრავლდებიან სპორებით. რიგი შეიცავს ერთ ოჯახს , რომელშიც გაერთიანებულია 200-მდე სახეობა.

იზრდებიან ორივე ნახევარსფეროს ტროპიკებში, იშვიათად — სუბტროპიკებში. მარაციალეები გვიმრანაირთა ძველი ჯგუფია. ნამარხი ფორმები ცნობილია კარბონული პერიოდიდან. ზოგიერთის ღერო და თანაფოთლები დიდი რაოდენობით შეიცავს სახამებელს და იჭმება. დიდტანიანი მარაციალეები დეკორატიულია.
მარბიელი

მარბიელი — ფეოდალური ქვეყნის ლაშქარი ან ლაშქრის ნაწილი, რომელიც შეესეოდა დამარცხებულ ქვეყანას ან მშვიდობიან ვითარებაში მოულოდნელად დაეცემოდა და დაარბევდა მას ალაფისა და ტყვეების ხელში ჩასაგდებად, ზოგჯერ კი — ტაქტიკური განზრახვით. მაგ., ბაგრატ -ის მეფობაში სპარსელთა ლაშქარი „უგრძნეულად მოვიდა და შემუსრა კანგარი და თრიალეთი, და დღესა ერთსა მარბიელმან მისმან მიუწია ყუელის ყურსა, გარდავიდა შავშეთს“. თამარ მეფის მხედრებმა „ილაშქრეს ქვეყანასა კარისა და კარნიფორისასა, და მოარბიეს ვიდრე ბასიანამდის და გამარჯვებულნი და აღვსილნი შემოიქცეს“.
მარგალიტი (კრებული)

„მარგალიტი“ — დაახლოებით საუკუნის ქართული აპოკრიფული კრებული. შეიცავს ე. წ. „სასულიერო სწავლანს“, რომლებიც გამოკრებილია ძირითადად იოანე ოქროპირის ამავე სახელწოდების კრებულისა და ბიბლიური წიგნებისაგან. „მარგალიტის“ უძველესი ნუსხა (ხელნაწერი — 1736) საუკუნით თარიღდება, დანარჩენი ხელნაწერები – საუკუნეებისაა. მასში კითხვა-მიგების სახით გადმოცემულია მოთხრობები ძველი და ახალი აღთქმიდან, წმ. მამათა სწავლანი ქრისტიანული მორალისა და ეთიკის საკითხებზე; განმარტებულია ბიბლიისცალკეული ადგილები და სხვა.

„მარგალიტს“ თავისი დროისათვის ზოგადსაგანმანათლებლო სახელმძღვანელოს დანიშნულებაც უნდა ჰქონოდა. ამაზე მიგვანიშნებს სასაუბრო ქართულთან დაახლოებული მისი ენა, აგრეთვე ინტერესი ისეთი პრობლემებისადმი, როგორიცაა დედამიწაზე ეროვნებათა რაოდენობის საკითხი და სხვა. კრებულის შემდგენელი უცნობია.
მარგვლა

მარგვლა — სასოფლო-სამეურნეო კულტურების ნათეს-ნარგავებიდან და ტყის კულტურებიდან სარეველა მცენარეების მოცილება, იმის მიხედვით, თუ როგორი წესით ხდება მარგვლა, განასხვავებენ მექანიკურ, ქიმიურ და ხელით მარგვლას.

მექანიკური მარგვლა ხდება კულრივატორებითა და ფარცხით. ქიმიური მარგვლის დროს სარეველებსსპობენ ჰერბიციდებით. ხელით მარგვლას მიმართავენ უმთავრესად სათესლე ნაკვეთებზე, ძვირფასი კულტურების მცირენაკვეთიან ნათესებში და სათოხნი კულტურები მწკრივებსა და ბუდნებში. მარგვლა ტარდება სარეველების განვითარების ადრეულ ფაზაში. მარგვლის დროს აცილებენ აგრეთვე სხვა სახეობის კულტურულ მცენარეებსა (სახეობრივი მარგვლა) და სხვა ჯიშებს (ჯიშობრივი მარგვლა).
მარზპანი

მარზპანი (საშუალო სპარსული , სიტყვასიტყვით — საზღვრის მცველი) ორი მნიშვნელობა აქვს:

ქვეყნის, მხარის, ოლქის მმართველი სასანიანთა ირანში.

უმაღლესი მოხელე, რომელიც - საუკუნეებში ინიშნებოდა ირანის მიერ დაპყრობილი ქვეყნის (ჩვეულებრივ, ასეთ ქვეყანაში სამეფო ხელისუფლება აღარ არსებობდა, ანდა დროებით იყო გაუქმებული) მმართველად და შაჰის ადგილობრივ ნაცვლად. ქართლის პირველი მარზპანი იყო სომეხი ფეოდალი ვასაკ სიენიელი (დაახლოებით 439-442 წწ.), რომელიც ირანელებმა არჩილ მეფის გარდაცვალების შემდეგ დანიშნეს. შემდეგ ქართლში მეფობა აღდგა და საუკუნის 40-იან წლებამდე მარზპანი აღარ ჩანს.

„ევსტათი მცხეთელის მარტვილობის“ მიხედვით, ქართლის სათავეში მდგომ მარზპანებს, არვანდ გუშნასპსა და ვეჟან ბუზმირს, დიდი ადმინისტრაციული და სასამართლო უფლებები ჰქონიათ. ქართლის ყოველი მცხოვრების სიკვდილ-სიცოცხლის საკითხი მათ ხელში იყო. ქვეყნის მართვაში მარზპანთან ერთად მონაწილეობდნენ ადგილობრივი წარჩინებულებიც, ანუ „ქართლის მთავრები“. ქართლში ერისმთავრის ხელისუფლების დაწესების შემდეგ მარზპანები აღარ ინიშნებოდნენ.
მართვე

„მართვე“ — ქართული ჟურნალი, საქართველოს სსრ განათლების სამინისტროს სამეცნიერო-პედაგოგიურ ჟურნალ „სკოლა და ცხოვრების“ დამატება. გამოდის თბილისში 1975 წლის მარტიდან 3 თვეში ერთხელ. ჟურნალი მიზნად ისახავ ხელი შეუწყოს მოზარდი თაობის სპორტულ აღზრდას, ახალგაზრდობის ფიზიკურ და სულიერ წრთობას. მისი მთავარი თემაა მეცნიერებისა და სპორტის ურთიერთკავშირი. გამოსცემდა საქართველოს კპ ცკ-ის გამომცემლობა. ტირაჟი 15 ათასი ცალი (1980).
მარიამისეული ქართლის ცხოვრება

მარიამისეული „ქართლის ცხოვრება“ — „ქართლის ცხოვრების“ ნუსხა, გადაწერილი 1633-1646 წლებში ქართლის მეფის როსტომის (1632-1658) მეუღლის მარიამ დადიანის ბრძანებით, რის გამოც მას მარიამისეული ეწოდა. შეიცავს ძეგლის უძველეს ტექსტს.

მარიამისეული „ქართლის ცხოვრება“ დღემდე მოღწეულ ხელნაწერთა შორის ერთ-ერთი უძვირფასესია. შეიცავს 932 გვერდს, ფურცლის ზომებია 32,523 სანტიმეტრი. დაწერილია მოსქო თეთრ ქაღალდზე ლამაზი მხედრული ხელით, შავი მელნით; სათაურები შესრულებულია სინგურით. ფურცლებს აქვს ჭვირნიშნები სხვადასხვა გამოსახულებებით. ჩასმულია ტყავგადაკრულ ხის მაგარ ყდაში.

ხელნაწერი აღმოაჩინა დიმიტრი ბაქრაძემ 1884 წელს. მანვე დაიწყო მარიამისეული „ქართლის ცხოვრების“ მეცნიერული შესწავლა და რამდენიმე მნიშვნელოვანი ნაშრომიც მიუძღვნა. შემდეგ ხელნაწერი შესწირა ახალდაარსებულ ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას.

ამჟამად ინახება საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში, ფონდში (-30). მარიამისეული „ქართლის ცხოვრება“ შეიცავს სუმბატ დავითის ძის ქრონიკას, რაც „ქართლის ცხოვრების“ არც ერთ მანამდე ცნობილ ნუსხაში არ მოიპოვებოდა და თამარ მეფის ისტორიას — „ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი“. მარიამისეულ „ქართლის ცხოვრებაში“ საქართველოს ისტორია გადმოცემულია საუკუნემდე (გარდა ზემოთდასახელებულ ისტორიული ნაშრომებისა, მასში შედის ლეონტი მროველისა და ჯუანშერის თხზულებანი, „მატიანე ქართლისა“, დავით აღმაშენებლის ისტორია, ჟამთააღმწერლის თხზულება და სხვა). იკითხება ვახტანგ -ის მინაწერები.
მარიამსაკმელა

მარიამსაკმელა — მცენარეთა გვარი ორყურასებრთა ოჯახისა. ზოგიერთი ეკუთვნის მარიამსაკმელასებრთა ოჯახს. მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარეებია. აქვთ აღმავალი ან წამოწეული მღავალი ღერო, ხაზურად განკვეთილი ფოთლები, ყვითელი ყვავილები, სამსაგდულიანი და მარავალთესლიანი კოლოფი ნაყოფი.

აერთიანებს 6 სახეობას, რომელიც გავრცელებულია ევრაზიის სამხრეთ ნაწილსა და მექსიკის ზეგანზე. საქართველოში 1 სახეობაა — ; იზრდება მშრალ და დამლაშებულ ადგილებზე — ველებზე, ნახევრად უდაბნოებსა და უდაბნოებში, ზოგჯერ რუდერალურ ადგილსამყოფელზეც.

მისი თესლიდან იღებენ მოწითალო-მოვარდისფრო საღებავს შალეულისა და აბრეშუმის ქსოვილებისათვის.
ბუნიობა

ბუნიობა, ბუნიაობა, დღეღამტოლობა — დროის ის მომენტი, როდესაც მზის ცენტრი ეკლიპტიკაზე თავისი ხილული, წლიური მოძრაობისას გადაკვეთს ცის ეკვატორს.

ბუნიობის დღეს ყველგან (გარდა დედამიწის პოლუსების უახლოესი რაიონებისა), მთელ დედამიწაზე, დღისა და ღამის ხანგრძლივობა თითქმის ტოლია, მაგრამ რადგანაც მზეს შესამჩნევი ხილული კუთხური დიამეტრი აქვს (აგრეთვე რეფრაქციის გამო), დღის ხანგრძლივობა ოდნავ მეტია ღამისაზე. წერტილს, რომელსაც მზის ცენტრი სამხრეთ ნახევარსფეროდან ჩრდილოეთისაკენ მოძრაობისას გადაკვეთს, ეწოდება გაზაფხულის ბუნიობის (♈︎) წერტილი, ხოლო დიამეტრულად საწინააღმდეგო წერტილს კი შემოდგომის ბუნიობის (♎︎) წერტილი. იმის გამო, რომ ერთსა და იმავე ბუნიობის წერტილზე მზის ორ თანმიმდევრულ გავლას შორის დროის შუალედი — ტროპიკული წელიწადი — არ ემთხვევა კალედარული წლის ხანგრძლივობას, ბუნიობის მომეტები წლიდან წლამდე გადაადგილდება კალენდარული დღე-ღამის მიმართ. ჩვეულებრივ წელს ბუნიობა დგება 5 საათსა, 48 წუთსა და 46 წამით გვიან, ვიდრე წინა წელს, ხოლო ნაკიან წელს — 18 საათის, 11 წუთისა და 14 წამით ადრე. ამიტომ შეიძლება მოდიოდეს ორ მეზობელ კალენდარულ თარიღზე. ჩვენს ეპოქაში მზე გადის გაზაფხულის ბუნიობის წერტილზე 20 ან 21 მარტს, ხოლო შემოდგომის ბუნიობის წერტილზე 23 სექტემბერს.