უზბეკეთის ისტორიის სახელმწიფო მუზეუმი

უზბეკეთის ისტორიის სახელმწიფო მუზეუმი — მდებარეობს ტაშკენტში და, ისევე როგორც უზბეკეთის ბუნების სახელმწიფო მუზეუმი, წარმოადგენს შუა აზიისა და ტაშკენტის უძველეს მუზეუმს, რომლის სათავე თურქესტანის სახალხო მუზეუმიდან იღებს დასაბამს. 2024 წლის 4 ივნისს მუზეუმი რემონტის გამო დროებით დაიხურა.

მუზეუმის ექსპოზიციები
მუზეუმის ფონდებში სულ 250 ათასზე მეტი ექსპონატია დაცული. მუზეუმის ექსპოზიციაში წარმოდგენილია ისეთი საგნები, რომლებიც საშუალებას გვაძლევს თვალყური ვადევნოთ ცენტრალურ აზიაში მცხოვრები ხალხების ისტორიულ განვითარებას, ქვის ხანიდან და თანამედროვე უზბეკეთის ტერიტორიაზე პირველი სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნების გაჩენის დროიდან დღევანდელ დღემდე.

მუზეუმის ექსპონატებს შორის აღსანიშნავია ცხოველების ქანდაკებებით მორთული დიდი ბრინჯაოს საქსური ქვაბი, რომელიც ძვ. წ. – საუკუნეებით თარიღდება, და ბუდას სკულპტურა ახ. წ. საუკუნისა, რომელიც არქეოლოგებმა უზბეკეთის სურხანდარიის ოლქში გათხრებისას აღმოაჩინეს. მუზეუმში დაცულია უძველესი კერამიკისა და ქსოვილების ნიმუშების კარგი კოლექცია, დიდი რაოდენობით ძველი მონეტები, ასევე ისტორიული დოკუმენტებისა და ხელოვნების ნიმუშების კრებულები. მრავალი ისტორიკოსისა და არქეოლოგის თვალსაზრისით, მუზეუმის არქეოლოგიური, ეთნოგრაფიული და ნუმიზმატიკური კოლექციები უნიკალურია.

მუზეუმის ექსპონატები, რომლებიც უზბეკეთის ტერიტორიაზეა ნაპოვნი, ისევე როგორც მის ფონდებში დაცული იშვიათი საარქივო მასალები, ხელნაწერები, ისტორიული დოკუმენტები და ფოტომასალები, საშუალებას აძლევს მუზეუმის სტუმრებს, არამარტო გაეცნონ აღმოსავლური ცივილიზაციის ერთ-ერთ უძველეს კერას, შუა აზიას, არამედ შეიტყონ უზბეკი ხალხისა და თანამედროვე უზბეკეთის ტერიტორიაზე მცხოვრები სხვა ხალხების ისტორიის უმნიშვნელოვანესი ეტაპების შესახებ. უდავო ინტერესს იწვევს მუზეუმში გამოფენილი თემურიდების ეპოქის ექსპონატები, რომლებიც საშუალებას გვაძლევს სრულად წარმოვაჩინოთ ამ რეგიონში მცხოვრები ხალხების შუა საუკუნეების ცივილიზაციის აყვავება, მათი მიღწევები მეცნიერებასა და პოეზიაში, წიგნის მინიატურის ხელოვნებაში, არქიტექტურასა და სხვადასხვა ხელოსნობაში.

მუზეუმის და სამუზეუმო კოლექციის ისტორია
უზბეკეთის ისტორიის სახელმწიფო მუზეუმი დაარსდა 1876 წლის 12 ივლისს, როგორც თურქესტანის სახალხო მუზეუმი. ის შეიქმნა ტაშკენტში 1876 წელს, რუსი მეცნიერების — ბუნებისმეტყველების, ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის მოყვარულთა მოსკოვის საზოგადოების თურქესტანის განყოფილების წევრების — ინიციატივით. მუზეუმმა შექმნიდან მცირე დროში შეძლო არა მხოლოდ თავისი მთავარი ექსპოზიციის შევსება, არამედ მოამზადა და ჩაატარა არაერთი საერთაშორისო გამოფენა: პარიზში (1900) და მილანში (1906). მუზეუმმა ასევე ხელი შეუწყო მუზეუმების გახსნას სამარყანდში (1896) და ფერღანაში (1899).

1919 წლის თებერვლიდან მუზეუმს თურქესტანის სახელმწიფო მუზეუმი ეწოდა, მოგვიანებით კი ცენტრალური აზიის მთავარი მუზეუმის სახელი მიიღო. გასული საუკუნის განმავლობაში მუზეუმმა არაერთხელ შეიცვალა სახელი და ადგილმდებარეობა. ამჟამად უზბეკეთის ისტორიის სახელმწიფო მუზეუმი მდებარეობს რაშიდოვის გამზირზე არსებულ შენობაში, რომელიც სპეციალურად 1970 წელს აშენდა ტაშკენტში შექმნილი ლენინის მუზეუმისთვის. 2024 წლის 4 ივნისს მუზეუმი რემონტის გამო დროებით დაიხურა.

წიგნ-ალბომები
2019 წელს უზბეკეთის კულტურული მემკვიდრეობის შესწავლის, შენარჩუნებისა და პოპულარიზაციის მსოფლიო საზოგადოებამ, სამეურვეო საბჭოს თავმჯდომარე ბახტიარ ფაზილოვის, სამეცნიერო საბჭოს თავმჯდომარე ედუარდ რტველაძის, ასევე მსოფლიო საზოგადოების მმართველობის თავმჯდომარისა და პროექტ „უზბეკეთის კულტურული მემკვიდრეობის“ ხელმძღვანელ ფირდავს აბდუხალიკოვის მონაწილეობით, მუზეუმის დირექტორ ჟანათ ისმაილოვასთან ერთად და უზბეკეთის მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტ ბეხზოდ იულდაშევის მხარდაჭერით, მიიღო გადაწყვეტილება ორი ტომის ( და ტომები) მომზადებისა და გამოქვეყნების შესახებ სერიიდან „უზბეკეთის კულტურული მემკვიდრეობა მსოფლიოს კოლექციებში“, რომლებიც უზბეკეთის ისტორიის სახელმწიფო მუზეუმის კოლექციებს მიეძღვნა. წიგნების ავტორებად აბდუხალიკოვისა და ისმაილოვას გარდა, მუზეუმის თანამშრომლები და უზბეკი მეცნიერებიც გამოვიდნენ, მათ შორის: ოტაბეკ არიფჯანოვი, ვაზგენ მინასიანცი, ალფია მუსაკაევა და ლარისა ლევტეევა.

პირველი ტომი არქეოლოგიასა და ნუმიზმატიკას ეძღვნება. ალბომში წარმოდგენილი არქეოლოგიური არტეფაქტების კოლექცია ქრონოლოგიურად მოიცავს პერიოდებს ადრეული პალეოლითის ეპოქიდან (ძვ. წ. 1,5 მილიონი წელი) საუკუნის ჩათვლით. ექსპონატებს შორისაა: უნიკალური შრომის იარაღები, ბრინჯაოსა და რკინის წარმოების საგნები, მინისა და ხის ნაკეთობები, კერამიკის ნიმუშები ქალაქებიდან აფრასიაბი, ქოქთეფე, ხალჩაიანი, დალვერზინთეფე, თერმეზი; აგრეთვე ქვის, თიხისა და განჩის სკულპტურისა და კედლის მხატვრობის ნიმუშები ბუდისტური ტაძრებიდან ფაიაზთეფე და ქარათეფე. ფონდის ნუმიზმატიკური კოლექცია წარმოდგენილია უძველესი და ადრეული შუა საუკუნეების შუა აზიის თითქმის ყველა სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნის მონეტებით. ქრონოლოგიურად მათი მიმოქცევა ანტიკურობიდან და ადრეული შუა საუკუნეებიდან დღევანდელ დღემდე პერიოდს მოიცავს. მათ შორისაა სამანიდების, ყარახანიდების, ხორეზმშაჰების, ჩაღათაიდების, თემურიდების დინასტიების მოჭრილი მონეტები, ასევე უფრო გვიანდელი დინასტიების – აშთარხანიდების მონეტები და სამი სახანოს პერიოდის განძები: ქოქანდის, ბუხარას სახანო და ხივის.

მეორე ტომი მუზეუმის ეთნოგრაფიულ ფონდს ეძღვნება, კერძოდ, წარმოდგენილია კერამიკის, ფაიფურისა და ფაიანსის ნივთები, ჩამოსხმისა და იუველირების ხელოვნების ნიმუშები, ასევე ნაქარგები, ქსოვილები და ეროვნული კოსტუმები. გარდა ამისა, წიგნში შესულია უნიკალური კოლექცია, რომელიც წარსული საუკუნეების იარაღის ხელოვნების ნიმუშებს მოიცავს. ტომში წარმოდგენილი იარაღის დიდი ნაწილი პირველად გამოქვეყნდა. ალბომში ასევე არის იშვიათად გამოქვეყნებული მასალები დუნგანური კულტურისა და ყოფის ძეგლების შესახებ საუკუნის ბოლოსა და საუკუნის დასაწყისისა, კერძოდ, ტანსაცმლი, სამკაულები და ფეხსაცმელი.

ორივე წიგნ-ალბომის პრეზენტაცია გაიმართა 2019 წლის აგვისტოში, უზბეკეთის კულტურული მემკვიდრეობის შესწავლის, შენარჩუნებისა და პოპულარიზაციის მსოფლიო საზოგადოების საერთაშორისო კონგრესზე, რომელიც ტაშკენტში ჩატარდა კულტურული მემკვიდრეობის კვირეულის „უზბეკეთი – დიდი გზებისა და ცივილიზაციების გზაჯვარედინი: იმპერიები, რელიგიები, კულტურები“ ფარგლებში.

ჯილდოები
„ღირსების ორდენი“ (1977 წელი)