iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
შინაური თხა

თხა — წყვილჩლიქოსანი მცოხნავი ცხოველი ძროხისებრთა ოჯახისა. შინაური თხის წინაპარია გარეული თხის ორი სახეობა — ნიამორი და რქახრახნილი თხა, აგრეთვე ამომწყდარი .

თხა ადვილად ეგუება სხვადასხვა ეკოლოგიურ პირობებს, რის გამოც მსოფლიოს თითქმის ყველა ქვეყანაშია მოშენებული. გვარში გაერთიანებულია 10-მდე სახეობა, რომელთაგან საქართველოში გვხვდება 3. თხა გვაძლევს რძეს, ხორცს, ბეწვს (მატყლს), თივთიკს. ცოცხლობს 9 — 10, მაქსიმუმ 17 წელს, სამეურნეო გამოყენების საშუალო ვადაა 7 — 8 წელი. დასაგრილებლად 14 — 18 თვისას უშვებენ. მაკეობა დაახლოებით 5 თვეს გრძელდება. თხის კულტურული ჯიშების უმეტესი ნაწილი მრავალნაყოფიანია. 100 დედა თხა 150—250-მდე თიკანს შობს. საუკეთესო კვებისა და მოვლა-პატრონობის პირობებში შეიძლება წელიწადში ორი დოლი მოგვცეს. მამალი თხის (ბოტის) ცოცხალი მასაა 60 — 65 კგ, მაქსიმალური 100 კგ, დედის თხისა (ნეზვის), შესაბამისად 40 — 60 კგ-მდე.

პროდუქტიულობის მიხედვით განასხვავებენ სარძეო, სამატყლე, სათივთიკე და უხეშმატყლიანი შერეული პროდუქტის ჯიშის თხება. სარძეო ჯიშის თხა წელიწადში 450 — 550 კგ იწველის, საუკეთესო მეურნეობებში 1000 კგ-მდე. რძის ცხიმიანობაა 3,8 — 4,5%. თხას დღეში 1—3-ჯერ წველიან, სამატყლე ჯიშის თხის მატყლს ერთგვაროვანი ბოჭკოები აქვს. მამალი თხის ნაპარსია 4 — 5 კგ, დედალი თხისა 3 — 5 კგ. სათივთიკე ჯიშების თივთიკის საშუალო გამოსავლიანობაა 0,2 — 0,5 კგ, მაქსიმალური 2 კგ-მდე. მოზრდილი თხის ნაკლავი 20 — 28 კგ ხორცს და 4 — 6 კგ ქონს იძლევა.
თხაწართხალა

თხაწართხალა — ბალახოვანი მცენარე ონაგრასებრთა ოჯახისა. აქვს 1,5 მ-მდე სიმაღლის ღერო, რომელიც ბოლოვდება მეწამულ-ვარდისფერი მრავალყვავილოანი გრძელი მტევნისებრი ყვავილედით, ნაყოფი მრავალთესლიანი კოლოფია.

გავრცელებულია ევროპაში, მცირე აზიაში, ჰიმალაისა და ჩრდილოეთ გრენლანდიაში. იზრდება მთის ზედა და სუბალპური სარტყლის ტყეებში, მდელოებზე, ტყის პირებსა და ნაკაფ ადგილებში, დაჩრდილულ და ტენიან ხევებში. საქართველოში გვხვდება ყველა მაღალმთიან რაიონებში.

ფესვს ტკბილი გემო აქვს და იჭმევა; შეიცავს მთრიმლავ ნივთიერებებს. გამხმარი ღერო, ფოთოლი და ყვავილი ჩაის სუროგატად იხმარება. ფოთოლი შეიცავს ვიტამინს. თესლში 40-45% ზეთია. ყვავილობს ივნისიდან აგვისტომდე. კარგი თაფლოვანი მცენარეა.
თხეიში

თხეიში, თხეიშურა — მდინარე მესტიის მუნიციპალიტეტში, ეგრისის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. ენგურის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს თხეიშიშდუდის მყინვარებზე, ზღვის დონიდან 2646 მ სიმაღლეზე. მდინარე ენგურს ერთვის სოფელ ხაიშთან. სიგრძე 18,6 კმ, აუზის ფართობი 222 კმ². წყალდიდობა იცის გაზაფხულ-ზაფხულზე, წყალმცირობა — ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 10,5 მ³/წმ. იყენებენ ხე-ტყის დასაცურებლად.
თხეიშიშდუდი

თხეიშიშდუდი — მწვერვალი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მესტიისა და წალენჯიხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ეგრისის ქედზე, მდინარე ენგურის მარცხენა შენაკადის — თხეიშის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3045 მ. აგებულია შუაიურული პორფირიტებით. კალთები შემოსილია სუბალპური და ალპური ბალახეულობით. მწვერვალის ჩრდილოეთ კალთაზე არის პატარა მყინვარი თხეიშიშდუდი.
თხელკედლიანი კონსტრუქციები

თხელკედლიანი კონსტრუქციები — სამშენებლო კონსტრუქციები, რომლებსაც ერთი ზომა (სისქე) სხვა 2 ზომასთან შედარებით გაცილებით მცირე აქვთ (თხელი გარსები, გუმბათები, ნაკეცები, აგრეთვე, როგორც ელემენტებისაგან, შედგენილი რთული კონსტრუქციები). თხელკედლიანი კონსტრუქციების შესაქმნელად იყენებენ ნულოვანი, გაუსის ორმაგი სიმრუდის ან ნებისმიერი მოხაზულობის ზედაპირებს.

თხელკედლიანი კონსტრუქციები სეისმომედეგი, მსუბუქი და მაღალი სიმტკიცისაა, ხელსაყრელია დიდმალიანი სათავსების გადასახურად. ამის გამო ისინი ფართოდ გავრცელდა მთელ მსოფლიოში (საქართველოშიც) სხვადასხვა სივრცული კონსტრუქციის, შეაფრებული ფილების, ასაწყობი გარსების, ე. წ. „დარბაზის“ ტიპის გადახურვისა და სხვათა სახით. თხელკედლიანი კონსტრუქციებს ამზადებენ ლითონის, რკინაბეტონის, აგურის, ხის, პლასტმასისა და სხვა მასალისაგან, რომლებიც სხვა ფაქტორებთან ერთად ანიჭებენ მათ იზოტროპულ ან ანიზოტროპულ და დრეკად, დრეკად-პლასტიკურ ან პლასტიკურ თვისებებს.

თხელკედლიან კონსტრუქციებს იყენებენ აგრეთვე სპეციალურ ნაგებობებში (მაგ., თხევადი და ფხვიერი მასალის შესანახი სათავსების ასაგებად), საავიაციო და რაკეტულ ტექნიკაში, გემთმშენებლობაში, კოსმონავტიკაში (კოსმოსური ხომალდის კორპუსის ასაგებად) და ა. შ. თხელკედლიანი კონსტრუქციების მუშაობის პრინციპი სივრცითია. მაგ., გარსზე მოქმედ დატვირთვას ძირითადად აწონასწორებს ზედაპირის სიბრტყეში მოქმედი მემბრანული ანუ ტანგენციალური ძალვები, ხოლო ბრტყელი სისტემებისათვის დამახასიათებელი მღუნავი ძალვების გავლენა მცირეა. თხელკედლიანი კონსტრუქციებს გაიანგარიშებენ გარსთა მომენტური ან უმომენტო თეორიის თანახმად.
ვერის უბნის მელოდიები

„ვერის უბნის მელოდიები“ — ქართული მუსიკალური კომედიის ჟანრის მხატვრული ფილმი, გადაღებული 1973 წელს კინოსტუდიაში „ქართული ფილმი“. იგი პირველი ქართული მიუზიკლია.

სიუჟეტი
ფილმი ღარიბი ობოლი გოგონების ამბავს მოგვითხრობს, რომელთაც ცეკვის შესწავლა სურთ, მაგრამ საამისო სახსრები ვერ გამოუნახავთ. ჰოდა, მათი ოცნების ასრულება მათსავით ღარიბ, კეთილ მრეცხავ ქალს უკისრია, რისთვისაც ისეთი ოინები ჩაუდენია, რომ მთელი ქალაქი გაუოცებია, კინაღამ ბუნტიც აუტეხია და რაც მთავარია გოგონები „ტანც-კლასშიც“ მოუწყვია.

როლებში
ბორის წიფურია — ძიბო
გოგი ქავთარაძე — პოლიციელი
ვახტანგ კიკაბიძე — პავლე
სოფიკო ჭიაურელი — ვარდო
ალისა ფრეინდლიხი — აკვანარიხსკაია - ბალეტის მასწ.
დოდო აბაშიძე — პრისტავი - პოლიციის უფროსი
კახი კავსაძე — ინოჩენცი
რამაზ ჩხიკვაძე — ვაჭარი პანკე
ია ნინიძე — თამრო
ბაადურ წულაძე — პოლიციელი
მაია კანკავა — მარო
ეროსი მანჯგალაძე — აღა გეურქოვი
ზურაბ კიკალეიშვილი — ფოსტალიონი
გიორგი გეგეჭკორი — ფარმაცევტი
ოთარ ზაუტაშვილი
ლია გუდაძე — გეურქოვის მეუღლე
მზია მაღლაკელიძე
ნანული სარაჯიშვილი — ტურფა
ზანდა იოსელიანი
ბონდო გოგინავა
აბესალომ ლორია
ნოდარ სოხაძე
მარინა კახიანი — გიმნაზისტი

ჯილდოები
1977 — ჟიურის სპეციალური პრიზი, სანსებასტიანის საერთაშორისო კინოფესტივალი (ესპანეთი)
აბეზარა (ფილმი)

აბეზარა — ქართული მხატვრული ფილმი გადაღებული 1956 წელს კინოსტუდია „ქართული ფილმის“ მიერ.

სიუჟეტი
მხიარული, მაგრამ ენამწარე მძღოლი — ლია თავისი სიმართლისმიყვარე ხასიათის წყალობით, მრავალ უსამოვნებას გადაეყრება ხოლმე. ახალგაზრდა არქიტექტორს გიორგის, რომელსაც ემსახურება და უყვარს კიდეც, საჯაროდ აკრიტიკებს, რასაც ხელმძღვანელობასთან კონფლიქტი მოსდევს. მაგრამ ლია კვანძს თვითონვე ხსნის, გიორგის ხიბლავს ქალიშვილის პატიოსნება, გულწრფელობა და გადაწყვეტილი აქვს თავისი ბედი მას დაუკავშიროს.

როლებში
ლეილა აბაშიძე (ლია)
თენგიზ მუშკუდიანი (გიორგი)
გიორგი გეგეჭკორი (ვახტანგი)
მარინა თბილელი (ბუბუსია)
აკაკი კვანტალიანი (ანდრო)
ჟუჟუნა დუგლაძე (თამარი)
სანდრო ჟორჟოლიანი (სანდრო)
სესილია თაყაიშვილი (სესილია)
ივანე გვინჩიძე (მინისტრი)
ვახტანგ ფირცხალავა (გია)
ალექსანდრე ომიაძე
ჩიტოლია ჩხეიძე
ნინელი ცინცაძე
ნინო ლაფაჩი
ალექსანდრე კვალიაშვილი
გოჩა აბაშიძე (მილიციელი)
ალეკო ნინუა
მიხეილ ხერხეულიძე
თხილი

თხილი  — ფოთოლმცვივანი ბუჩქების, იშვიათად ხეების გვარი არყისებრთა ოჯახისა.

ბუჩქი შედგება 4–6 დედა ტოტისაგან, ფოთლები ოვალური ფორმისაა, ორმაგად დაკბილული კიდით. ყვავილობს ზამთრის პერიოდში.

თხილის გული შეიცავს 5%-მდე წყალს, 60–70% ცხიმებს, 15–16% ცილებს. მას მაღალი კვებითი ღირებულება აქვს, კალორიულობით იგი 2–3-ჯერ აჭარბებ ხორბალს, 3–5-ჯერ ხორცს. ფართოდ გამოიყენება საკონდიტრო მრეწველობასა და ტექნიკაში უმაღლესი ხარისხის საპოხი ზეთების მისაღებად. მისი სასაქონლო-საექსპორტო პროდუქტის დადებითი მხარეა ვარგისიანობის ხანგრძლივი ვადა, მაღალი ტრანსპორტაბელურობა.

იგი ერთ-ერთი უძველესი კაკლოვანი სუბტროპიკული კულტურაა. არქეოლოგების მიერ ნაპოვნია მისი ნაჭუჭი, რომელიც ქვის ხანას მიეკუთვნება. თხილის კულტურის განვითარების ერთ-ერთ კერად ითვლება შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთი სანაპირო, კავკასია და მცირე აზია. პონტოდან და მისი მოსაზღვრე რაიონებიდან თხილის კულტურა გაიტანეს ბერძნებმა და გაავრცელეს თავიანთ კოლონიებში (ქ. აველანას მიდამოებში), საიდანაც დაედო საფუძველი თხილის გავრცელებას ევროპასა და ამერიკაში. ჯერ კიდევ საუკუნეში შეინიშნებოდა თხილის ველური სახეობების გაკულტურების შემთხვევები. მათი ბუნებრივი ჰიბრიდიზაციისა და შერჩევის შედეგად წარმოიშვა გარემო პირობებს შეგუებული მაღალმოსავლიანი ჯიშები და ფორმები.
თხისზურგის ქედი

თხისზურგის ქედი — ქედი საქართველოში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში. წარმოადგენს საშუალო სიმაღლის განედური ქედს მდინარეების ლუხუნისწყალსა და რიცეულას შორის, რომლის უდიდესი მწვერვალის სიმაღლეა 1878 მ. აგებულია ბაიოსური პორფირიტებით, მათი ტუფებით, ტუფ-ბრექჩიებითა და ტუფ-ქვიშაქვებით. თხემი მოსწორებულია. ქედი შემოსილია წიფლისა და რცხილის ტყით.
მურყანი

მურყანი, თხმელა  — მცენარეთა გვარი არყისებრთა ოჯახისა. ერთსახლიანი ზაფხულმწვანე ხეებია, იშვიათად ბუჩქები (საქართველოში მხოლოდ ხეები).

აქვთ მორიგეობით განლაგებული, უბრალო, დაკბილული ფოთლები. ყვავილები შეკრებილია ყვავილედებად — საყურეებად (მამრობითი — ჩამოკიდეულება, მდედრობითი — მოკლეები). დაყვავილების შემდეგ გამერქნება ახასიათებთ და გარეგნულად წიწვოვანთა გირჩებს გვანან. ნაყოფი ერთთესლიანი ორფრთიანი კაკლუჭაა. ფესვებზე ვითარდება კოჟრები, სადაც სახლდებიან აზოტმაფიქსირებელი ბაქტერიები.
გერი-ტაუერი

გერი-ტაუერი ( - გერის კოშკი) — ცხრასართულიანი შენობა აგებული არქიტექტორი ფრენკ გერის მიერ გოეთეშტრასეს 13ა-ში, ჰანოვერი, გერმანია, ჰანოვერის სატრანსპორტო სამსახურის დაკვეთით.

უჟანგავი ფოლადით ნაგები კოშკი გამოირჩევა შესამჩნევი გადახრით მის გარე ფასადზე რკინაბეტონის კარკასიდან, რითაც ის უფრო ოპტიმალურად იყენებს მცირე ზომის მიწის ნაკვეთს, რომელზეც ის დგას. გერის მრავალი სხვა შენობის მსგავსად, კოშკი თანამედროვე ტექნოლოგიების ბოლოს მიღწევებით არის აგებული. მშენებლობა 1999 წელს დაიყოს და 8,5 მილიონი დოიჩმარკა დარჯა. შენობა ოფიციალურად 2001 წლის 28 ივნისს გაიხსნა.
იულია ტიმოშენკო

იულია ტიმოშენკო (, ნამდვ. გრიგიანი, დ. 27 ნოემბერი, 1960, დნეპროპეტროვსკი, უსსრ) — უკრაინელი პოლიტიკოსი, უკრაინის პრემიერ-მინისტრი, პარტიის „ბატკივშინა“ და ბლოკ იულიი ტიმოშენკოს ლიდერი. იგი არის 2004 წლის ნარინჯისფერი რევოლუციის ერთ-ერთი ლიდერი.

2005 წლის 4 თებერვალს უკრაინის უზენაესმა რადამ ხმათა უმრავლესობით იულია ტიმოშენკო ქვეყნის ახალ პრემიერ-მინისტრად დაამტკიცა, თუმცა 2005 წლის 8 სექტემბერს პრეზიდენტმა ვიქტორ იუშენკომ მისი კაბინეტი გადააყენა.

2007 წლის 18 დეკემბერს უზენაესმა რადამ ხმათა უმრავლესობით იულია ტიმოშენკო ქვეყნის პრემიერ-მინისტრად დაამტკიცა.

2019 წლის საპრეზიდენტო არჩევნები
2018 წლის 20 ივნისს ტიმოშენკომ განაცხადა რომ მონაწილეობას მიიღებდა 2019 წლის უკრაინის საპრეზიდენტო არჩევნებში. იგი მოისაზრებოდა ერთ-ერთ მთავარ ფავორიტად. 16 მარტს სერგეი ტარუტამ განაცხადა რომ ხსნიდა საკუთარ კანდიდატურას და მხარს უჭერდა ტიმოშენკოს, მაგრამ კანდიდატურის მოხსნის ბოლო თარიღი 7 მარტი იყო შესაბამისად ტარუტა წარდგენილი იყო საარჩევნო ბიულეტინზე. 2019 წლის 31 მარტს არჩევნების პირველ ტურში ტიმოშენკომ 13,4% მოიპოვა და მესამე ადგილი დაიკავა ვოლოდიმირ ზელენსკისა და პეტრო პოროშენკოს შემდეგ.
თხმორის განძი

თხმორის განძი, ძვ. წ. - საუკუნეების არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც 1953 წელს შემთხვევით აღმოჩნდა სოფ. თხმორში (ამბროლაურის რაიონი). თიხის შავპრიალა დაზიანებულ დერგში ეწყო გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის კოლხური კულტურისათვის დამახასიათებელი ნივთები, რომელთაგან შემორჩა 5 სახის სხვადასხვა ზომის თოხი და მათი ნატეხები (20 ც.), 6 სახეობის სეგმენტისებრი იარაღი (20 ც.), სატევრის პირის ფორმის მინიატურული საკიდები (13 ც.), ორყურა კელტი (1 ც.), რაც საწარმოო ძალთა განვითარების მაღალ დონეზე მეტყველებს.
იადგარი

იადგარი — ქართული ლიტურგიკული კრებული, რომელშიც თავმოყრილი ქრისტიანულ ღვთისმსახურებაში დაწესებულ სხვადასხვა საეკლესიო დღესასწაულთა და ხსენებათა საგალობლები.

კრებული იწყება შობით და თანამიმდევრულად მთელი წლის დღესასწაულთა საგალობლებს შეიცავს; კალენდარული თანამიმდევრობა დარღვეულია მარტსა და აპრილს შორის, რადგან აქ ჩართულია დიდმარხვისა და ზატიკის მოძრავი დღესასწაულების საგალობლები. იადგარი ადრეულ შუა საუკუნეებში უნდა იყოს შექმნილი. ის ბიზანტიური და ქართული ჰიმნოგრაფიის განვითარების საწყისებთან დგას და თავისი დროის უნივერსალურ საგალობელ კრებულს წარმოადგენს. მის ჩამოყალიბებას საფუძვლად დაედო „ქართული (იერუსალიმური) ლექციონარი“ (- სს.).

უძველესი ტიპის ქართული იადგარის ტექსტები, რომლებიც - საუკუნეებში უნდა იყოს თარგმნილი, დაწერილია ე. წ. „წყობილი სიტყვით“. საგალობლის რიტმიკა დამყარებულია არა ტროპარებს შორის არსებულ სილაბურ თანაფარბაზე, არამედ შინაარსობრივად შეკრულ ტაეპთა „რიცხვედობაზე“. - საუკუნეების მიჯნაზე შეიქმნა იადგარის ახალი ტიპი, რომლის საგალობლები გამართულია „საგალობელი მარცვლედის“ საზომით. ყოველ გალობას თან ახლავს თავისი მუსიკალური-რიტმული მოდელი — ძლისპირი. ქართული იადგარმა განვითარების დიდი გზა განვლო მოკლე რედაქციიდან უაღრესად მდიდარი რეპერტუარით წარმოდგენილ „საწელიწდო იადგარამდე„ ( ს.). იადგარის ჩვენამდე მოღწეული თითქმის ყველა ნუსხა საუკუნით თარიღდება. მათ შემოგვინახეს თარგმნილი და ორიგინალური საგალობლების უმდიდრესი რეპერტუარი და ამავე დროს უძველესი სანოტო სისტემით ჩაწერილი გალობათა მელოდიები. მიქაელ მოდრეკილის მიერ შედგენილ „იადგარში“ (978-988) ყველაზე სრულყოფილად არის წარმოდგენილი ქართველ ჰიმნოგრაფთა შემოქმედება.

ქართული იადგარებს მნიშვნელობა აქვს ქართული და ბიზანტიური ჰიმნოგრაფიის ისტორიული თვალსაზრისით, რადგან იადგარის ბერძნული პირველსახე ჩვენამდე მოღწეული არ არის. ქართული იადგარები „ქართულ (იერუსალიმურ) ლექციონართან“ ერთად წარმოგვიდგენს ჰიმნოგრაფიის განვითარების თვალსაჩინო სურათს საუკუნის დამდეგამდე.

„იადგარი“ დიპლომატიკური ტერმინიცაა და ზოგჯერ შეწირულების სიგელის მნიშვნელობით იხმარება.
იადიგარ დაუდი

„იადიგარ დაუდი“ — საუკუნის ქართული სამედიცინო ენციკლოპედია (ავტორი დავით , დაუთ ხანი). მოიცავს იმდროინდელი მედიცინის თითქმის ყველა საკითხს.

წიგნის ზოგად ნაწილში მოკლე ანატომიური-ფიზიოლოგიური მონაცემების შემდეგ დეტალურადაა განხილული ჰიგიენისა და დიეტეტიკის საკითხები და დიაგნოსტიკური საშუალებები. ავტორი დაწვრილებით აღწევს დაავადებათა პროფილაქტიკისა და მკურნალობის წესებს, „ძილისა და სიფხიზლის“, სქესობრივი ჰიგიენის საკითხებს, იხილავს საკვები პროდუქტების და სამკურნალო საშუალებების თვისებებს, მათ კვებით და სამკურნალო ღირებულებასა თუ მავნებლობას. კერძო ნაწილში გარჩეულია პათოლოგიის და თერაპიის ძირითადი საკითხები, თანმიმდევრულადაა განხილული იმ დროს არსებული მედიცინის თითქმის ყველა დარგი: უპირველეს ყოვლისა, ნერვული და ფსიქოლოგიური დაავადებები, შემდეგ თვალის, ყურის, კბილის, სახსრებისა და კანის, შარდ-სასქესო და სხვა შინაგანი ორგანოების დაავადებები, ციებ-ცხელება, მოტეხილობა, სიდამწვრე და ა. შ. „იადიგარ დაუდში“ თითქმის ყველა დაავადება ცალცალკეა დახასიათებული, აღწერილია აგრეთვე კლიმატურ-ბალნეოლოგიური და სხვა ბუნებრივი ფაქტორების სამკურნალო გამოყენება.

გამოსცა ვლადიმერ კოტეტიშვილმა (1938).
ფარიკაობა

ფარიკაობა — სპორტული ორთაბრძოლის სახეობა.

ორთაბრძოლა ორ მოფარიკავეს შორის ნებისმიერ სახის იარაღით ხდება სპეციალურ ბილიკზე, სიგანით 1,5-2 მ და სიგრძით 14 მ, რომელიც ელექტროგამტარი მასალისგან არის დამზადებული. იგი იზოლირებულია ჩხვლეტისა და დარტყმის რეგისტრირებული აპარატისგან. ორთაბრძოლას მართავს არბიტრი. ჩხვლეტები და დარტყმები, რომლებსაც მოფარიკავეები ერთმანეთს აყენებენ, რეგისტრირდება ლამპებით ელექტრულ აპარატზე. ისინი ფიქსირდება ელექტრული სქემის მიხედვით, რომელიც მოფარიკავის იარაღისა და მისი ტანსაცმლის მეშვეობით გადადის გამტარი სისტემის აპარატისკენ.

იარაღის სახეობები
ფლორეტის, დაშნის და ხმლის სტანდარტიზაცია ჯერ კიდევ მე-19 საუკუნის ბოლოს მოხდა. ფარიკაობის დამწყებები ჯერ ფლორეტით იწყებენ, შესაბამისად სკოლის მოსწავლეები მინი-ფლორეტით, რომელიც ამ სპორტის სახეობის საფუძვლების სასწავლად საუკეთესოა.

ფლორეტი
ფლორეტი ფრანგული სიტყვიდან „“-დან მოდის და ყვავილს ნიშნავს.

დაშნა
დაშნა დუელში გამოსაყენებელი ძირითადი იარაღი იყო. მას აქვს დიდი ზარი (ჩაჩი) 13,5 სმ დიამეტრის და ასევე გრძელი პირი. ფლორეტთან შედარებით (500 გრ.) დაშნას ჩხვლეტა 750 გრამს შეადგენს
უკრაინის უმაღლესი რადა

უკრაინის უზენაესი რადა ან მხოლოდ რადა — უკრაინის ერთპალატიანი პარლამენტი, 450 ადგილით. დეპუტატების დაკომპლექტება ხდება პარტიული სიებით (პროპორციული სისტემა) 5 წლის ვადით, რადას ხელმძღვანელს წარმოადგენს - თავმჯდომარე. რადა იკრიბება უკრაინის უმაღლესი რადას შენობაში, რომელიც მდებარეობს კიევში.

უმაღლესი რადა ჩამოყალიბდა უკრაინის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის უმაღლესი რადისგან, რომელიც პირველად 1938 წელს კვაზი-დამოუკიდებელ უკრაინაში შეიქმნა. მას შემდეგ რადას მოწვევა მოხდა 17-ჯერ.

საბჭოთა უკრაინის მოწვევის რადამ 1990 წელს გამოაცხადა უკრაინის დამოუკიდებლობა. საკუთარ თავს უწოდა მესამე მოწვევის რადა, ამის მიხედვით დღევანდელი რადა მეცხრეა.
იაზონის მღვიმე

} ზღვის დონიდან 75 მ სიმაღლეზე. აღმავალი დახშული მღვიმეა. სიგრძე 40 მ. გამომუშავებულია ქვედაცარცულ კირქვებში. ქიმიური ნალექებით ღარიბია. გვხვდება მცირე ზომის სტალაქტიტები, სტალაგნატები და სტალაგმიტები. მექანიკურიდან კლასტური მასალა. შუა ადგილას ლამი და ტალახია. არის კულტურული ნაფენები. 10 მ-ის გავლის შემდეგ მღვიმის სიგანე მცირდება 2,5 მ-დე, ბოლო ნაწილში ჭერი 0,5 მ-მდე დაბლდება. ბოლოში ლამიანი ჩამონაშალითაა გადაკეტილი. ჰავა დინამიურია, მშრალი. ჭერიდან წვეთავს. მღვიმე მრავალი ტროგლობიონტი ცხოველითაა დასახლებული. წინა ნაწილში ხარობს სინათლის მოყვარული ბალახეული მცენარეები, სოკოები, მცირეჯაგრიანი რგოლოვანი ჭიები, ათფეხიანები, მწერები და სხვა. აქ მოპოვებული ცხოველთა ძვლები და კაჟის იარაღები ცხადყოფს, რომ მღვიმე პალეოლითის ხანის ადამიანის სადგომს წარმოადგენდა. იაზონის მღვიმე ბუნების ძეგლია.
იაკოპო დელა კვერჩა

იაკოპო დელა კვერჩა (დ. დაახლოებით 1374, სიენა ― გ. 20 ოქტომბერი, 1438, იქვე) — იტალიელი მოქანდაკე, ადრინდელი აღორძინების წარმომადგენელი. 1401 წელს მონაწილეობდა ფლორენციის ბაპტისტერიუმის კარის რელიეფებისათვის გამართულ კონკურსში. მუშაობდა სიენასა და ბოლონიაში, აგრეთვე ლუკასა (1406) და ფერარაში (1408). ეყრდნობოდა ნიკოლო პიზანოს და ჯოვანი პიზანოს ტრადიციებს. განიცადა – საუკუნეების მიჯნის ჩრდილოეთი იტალიის პლასტიკის გავლენა. ძირითადი ნამუშევრები: „მადონა“ (1408, ტაძრის მუზეუმი, ფერარა), ფონტე გაიას რელიეფები და სტატუეტები (1408–1419, პალაცო პუბლიკო, სიენა), ტრენტის საკურთხეველი სან-ფრედიანოს ეკლესიაში (1416–1422, ლუკა) — ყველა მარმარილო; რელიეფი „ზაქარია ტაძარში“ (მოოქროვილი ბრინჯაო) და წინასწარმეტყველტა ფიგურები სიენის ბაპტისტერიუმისთვის (1417–1731, მარმარილო), ქანდაკება სან-პეტრონიოს ეკლესიის პორტალისათვის (ისტორიის ქვა, 1425–1438, ბოლონია).
იალაპა

იალაპა — მრავალწლოვანი ხვიარა ბალახოვანი მცენარე ხვართქლასებრთა ოჯახისა. აქვს დიდი წითელი ყვავილები. ფესვისეული გორგლი შეიცავს სახამებელს, შაქრებს, საღებავ ნივთირებებსა და ე. წ. იალაპის ფისს (5-20%). ფესვისეულ გორგლებს და ფისს იყენებენ საფაღარათო საშუალებად.

იალაპა ველურად იზრდება მექსიკაში; კულტივირებულია ცენტრალურ ამერიკაში, ვესტინდოეთში, აფრიკაში, ინდოეთში, კ. იამაიკაზე და კ. ცეილონზე.
იალნოს ქედი

იალნოს ქედი — ქედი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის მცხეთის, ქვემო ქართლის მხარის გარდაბნის და კახეთის მხარის საგარეჯოს მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. კავკასიონის სისტემასთან (ქართლის ქედთან) დაკავშირებული საშუალო სიმაღლის განედური ქედია გარე კახეთში და საგურამოს ქედის აღმოსავლეთი გაგრძელებაა. იგივე ძვ. „აკრიანის მთები“ (ვახუშტი ბაგრატიონის მიხედვით „იალონი“). სიგრძე 18 კმ. უმაღლესი პუნქტი მთა იალნო (1874 მ). აგებულია ნეოგენური ნალექი ქანებით (კონგლომერატებით, ქვიშაქვებით, თიხებით). საგურამოს ქედთან შეერთების ადგილზე გადაკვეთილია თბილისი-თიანეთის საავტომობილო გზატკეცილით. წარმოადგენს წყალგამყოფს, ერთი მხრივ, მდინარეების თეზმისა (არაგვის მარცხენა შენაკადი) და გორანის (ივრის მარჯვენა შენაკადი) და მეორე მხრივ მდინარეების ნორიოსხევის, მარტყოფისხევის და საცხენისხევისას. კალთები შემოსილია მუხნარით, მუხნარ-რცხილნარითა და წიფლნარით.

თხემზე მეორეული სუბალპური მდელოებია.
ალაზან-იალოილუთეფეს კულტურა

ალაზან-იალოილუთეფეს კულტურა, იალოილუთეფეს კულტურა, ძვ. წ. ათასწლეულის დასასრულისა და ახ. წ. საუკუნის არქეოლოგიური კულტურა. გავრცელებული იყო თანამედროვე აზერბაიჯანის ჩრდილო-დასავლეთ ტერიტორიაზე და საქართველოს აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარეების ალაზნისა და ივრის შუა- და ქვემოწელზე. ამ კულტურის პირველი ძეგლი გათხარა დ. შირიფოვმა 1926 იალოილუთეფეზე (აფთარანის ველი, აზერბაიჯანი). 1937 წელს გ. ნიორაძემ ალაზნის ველზე, სოფ. არხილოსკალოს მიდამოებში შეისწავლა ამ კულტურის სამაროვანი და კულტურას ალაზნის ველის კულტურა უწოდა. არქეოლოგიურმა კვლევამ ცხადყო, რომ ეს კულტურები ერთი მთლიანი მოვლენაა და გენეტიკურად უკავშირდება სამხრეთ აზერბაიჯანს და ჩრდილოეთ ირანის უძველეს კულტურებს, საიდანაც გავრცელდა ჩრდილო-დასავლეთით, თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე და იორ-ალაზნის აუზში.

აღმოსავლეთ საქართველოში აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა ასახავს ალაზან-იალოილუთეფეს კულტურის განვითარების ბოლო ეტაპს. რადგანაც იორ-ალაზნის აუზში ჰერები ცხოვრობდნენ, ამიტომ ქართულ არქეოლოგიის ისტორიაში ამ კულტურას ჰერულ კულტურასაც უწოდებენ. ალაზან-იალოილუთეფეს კულტურა შესწავლილია სამარხეული მასალით. სამარხები წარმოადგენს 0,7-1,5 მ სიღრმის ოვალურ ორმოებს, რომლებშიც ესვენა ნივთებშემოწყობილი და ხელფეხმოკეცილი (ან გაშოტილი) მიცვალებული. ალაზნის ველზე გარდა ორსამარხებისა, ნაპოვნია ქვევრსამარხებიც (მუკუზანი, წითელი წყარო და სხვა); მოპოვებულია სხვადასხვა ზომისა და მოყვანილობის ღია-მოწითალო და ლეგამონაცისფრო თიხის ჭურჭელი, რკინის საბრძოლო და სამეურნეო იარაღი (ბარები, ვაზის სასხლავი დანები და სხვა), მინის, ბრინჯაოს, რკინის, ძვლის, სარდიონის, ტოპაზის და სხვა მასალის სამკაული. თიხის ნაკეთობა გამოირჩევა ფორმის მრავალფეროვნებითა და დამზადების მაღალი ხელოვნებით. ალაზან-იალოილუთეფეს კულტურის მატარებელი ტომები, როგორც ჩანს, მისდევდნენ მიწათმოქმედებას, მესაქონლეობას, განსაკუთრებით კი მებაღეობა-მევენახეობას. ახ. წ. საუკუნიდან ალაზან-იალოილუთეფეს კულტურამ თანდათანობით დაკარგა თავისი სახე და მალე გაქრა. ალაზან-იალოილუთეფეს კულტურის შესწავლა ხელს უწყობს ორი უძველესი კავკასიის სახელმწიფოს — იბერიისა და კავკასიის ალბანეთის ურთიერთობის ისტორიის გაშუქებას.
იალღუნი

იალღუნი — მერქნიან მცენარეთა გვარი იალღუნისებრთა ოჯახისა. ზაფხულმწვანე, იშვიათად მარადმწვანე ბუჩქები ან ტანდაბალი ხეებია. სიმაღლე 3-12 მ-ს აღწევს. წვრილი გრძელი ყლორტები დაფარული აქვთ პატარ-პატარა მოცისფრო ან მონაცისფრო ქერქლისებრი ფოთლებით, რომლებიც მარილის გამომყოფი ჯირკვლებით არის მოფენილი.

54-მდე სახეობა გავრცელებულია სამხრეთ ევროპაში, წინა და ცენტრალურ აზიისა და აფრიკაში. საქართველოში 3 სახეობაა. გვხვდება როგორც ბარად (საქართველოში ზღვის დონიდან 600 მ-მდე), ისე მთაში (მაგალითად, შუა აზიაში ზღვის დონიდან 3600 მ-მდე აღწევს).

იზრდება ჭალის ტყეებში, ზღვისპირა ქვიშაზე, ტბების, მდინარეების და სარწყავი არხების ნაპირებზე, რიყეზე, ველისა (სპერისა) და უდაბნოს დამლაშებულ ნიადაგზე და სხვა. იალღუნი სინათლის მოყვარული და სწრაფმზარდია. კარგად იტანს გვალვას.

თავისი ნაზი ფოთლებისა და უხვი ყვავილების გამო ძალზე დეკორატიულია, განსაკუთრებით გამოსადეგია მლაშობების გასამწვანებლად. თაფლოვანი მცენარეა. ზოგი სახეობა სარწყავი კულტურების სარეველაა. ამრავლაბენ კალმით, თესლითა და ფესვის ამონაყრით. მერქანს იყენებენ სახარატო საქმეში. შეიცავს საღებავ და მთრიმლავ ნივთიერებებს. გამოსადეგია უდაბნოში მოძრავი ქვიშის დასამაგრებლად.
იალღუნისებრნი

იალღუნისებრნი — ორლებნიან მცენარეთა ოჯახი. ტანდაბალი ხეები, ბუჩქები და ბუჩქბალახებია. წვრილი ქერქლისებრი ფოთლები მორიგეობით აქვთ გაწყობილი. ყვავილები წვრილი და უფრო ხშირად ორსქესიანია; შეკრებილია მრევნისებრ ან საგველასებრ ყვავილედებად, ზოგჯერ მარტოულია. ნაყოფი მრავალთესლიანი კოლოფია.

იალღუნისებრნი შეიცავს ოთხი გვარის 120 სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია ევრაზიასა და აფრიკაში. გავრცელებულია საქართველოშიც. ამ ოჯახის სამი გვარია ცნობილი: იალღუნი, მთის იალღუნი და რეომიურია .

იზრდებიან უმთავრესად უდაბნოს, ნახევრად უდაბნოსა და ველის (სტეპის) ზონაში (მთის ხეობებში ზოგი სუბალპურ სარტყელს აღწევს), ზღვების, ტბებისა და მდინარეების ნაპირებზე. დამლაშებულ მშრალ ფერდობებზე, რიყეზე და სხვა. შეიცავენ მთრიმლავ და საღებავ ნივთიერებებს. ზოგი სახეობა თაფლოვანი და დეკორატიულია.
იამაგატა

იამაგატა, (იაპ. ) — ქალაქი იაპონიაში, კ. ჰონსიუს ჩრდილოეთ ნაწილში, იამაგატის პრეფექტურის ადმინისტრაციული ცენტრი. 255.875 ათ. მცხოვრები (2007). სარკინიგზო კვანძი. მეაბრეშუმეობისა და ნატურალური აბრეშუმის ქსოვილების წარმოების ცენტრი. საფეიქრო და ელექტროტექნიკური მანქანათმშენებლობა, საკონსერვო ქარხანა, გალაქულ ნაკეთობათა შინამრეწვლური წარმოება. უნივერსიტეტი.
იამაგუტის პრეფექტურა

იამაგუტი, (იაპ. ), პრეფექტურა იაპონიაში, კ. ჰონსიუს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. ფართობი 6.110,94 კმ2, მოსახლეობა 1.492.575 კაცი (2005). ადმინისტრაციული ცენტრი - ქ. იამაგუტი. ზედაპირი ბორცვიანი და დაბალმთიანია, სიმაღლე 989 მ-მდე. ზღვის სანაპიროზე, განსაკუთრებით პრეფექტურის სამხრეთ ნაწილში, ვაკეებია. იამაგუტი აგრარულ-ინდუსტრიული რაიონია. მთავარი კულტურაა ბრინჯი. მოჰყავთ აგრეთვე ქერი, პარკოსანი და სხვა კულტურები. განვითარებულია მესანქონლეობა, თევზმჭერა (ქ. სიმონოსიკი ქვეყნის ერთ-ერთი უდიდესი თევსაჭერი ნავსადგურია). ქიმიური, მეტალურგიული, მანქანათსაშენი, კვების, მინა-კერამიკული მრეწველობა. მთავარი სამრეწველო ცენტრებია სიმონესეკი, უბე, ივაკუნი და სხვა.
იამანასის პრეფექტურა

იამანასი (იაპ. ) — პრეფექტურა იაპონიაში, კუნძულ ჰონსიუს ცენტრალურ ნაწილში. ფართობი 4,5 ათ. კმ2, მოსახლეობა 884.531 კაცი (2005). ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი კოფუ. იამანასის ცენტრალურ ნაწილში კოფუს ქვებულია, რომლის ირგვლივ მთებია: დასავლეთით და ჩრდილო-დასავლეთით — აკასის ქედი, ჩრდილოეთით — კანტოს მთები, სამხრეთ-აღმოსავლეთით — ვულკანი ფუძიამა (3776 მ). იამანასი ქვეყნის მეაბრეშუმეობის ერთ-ერთი მთავარი რაიონია. მოჰყავთ ბრინჯი და ხორბალი. განვითარებულია მეხილეობა, მეცხოველეობა, მანქანათსაშენი, საფეიქრო (უმთავრესად აბრეშუმის), კვების, ხის დასამუშავებელსი, მინის მრეწველობა. მთავარი სამრეწველო ცენტრია ქალაქი კოფუ.