iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ბოლობეჭედა

ბოლობეჭედა — მტაცებელი ფრინველების გვარი ქორისნაირთა რიგისა. გვარში დღემდე მოღწეული 15 ან 16 და ორი გადაშენებული სახეობაა. მათი სხეულის სიგრძეა 41-60 სმ. გავრცელებულნი არიან თითქმის მთელ მსოფლიოში. საქართველოში გვხვდება მინდვრის, მდელოს, ველისა და ჭაობის ბოლობეჭდები. აპრილ-მაისში დებენ 2-6 კვერცხს. კრუხობენ 30 დღემდე. ყველა ბოლობეჭედა (ჭაობის ბოლობეჭედას გარდა) სასარგებლოა — სპობს მწერებსა და მღრღნელებს.
მონოთეიზმი

მონოთეიზმი (ბერძნ. = ერთადერთი და = ღმერთი) — ერთღმერთიანობა, ამა თუ იმ რელიგიაში ერთადერთი ღმერთის არსებობა, უპირისპირდება პოლითეიზმს, მრავალღმერთიანობას. ფორმალურად მონოთეისტურად ითვლება იუდაიზმი (იაჰვე), ქრისტიანობა (სამება), ისლამი (ალაჰი). ქრისტიანული სამება სამსახოვანია. ზიგმუნდ ფროიდმა თავის ანტირელიგიურ პამფლეტში „მოსე და მონოთეიზმი“ (1950) ასეთი იდეა წამოაყენა: მოსე ფარაონის მსახური იყო. ფარაონმა ეხნატონმა სცადა ეგვიპტეში ერთი ღმერთის – ატონის კულტის შემოღება. მის რეფორმას წინ აღუდგა ქურუმობა და როგორც კი ფარაონი მოკვდა, მზის ღმერთ ატონის საქმეც დასრულდა. მოსემ სცადა ეს იდეა ებრაელებში განეხორციელებინა, მაგრამ ხალხმა ის მოკლა, თუმცა შემდეგ ინანა, მოსე მაინც გააღმერთესო. ეს საინტერესო იდეა მხოლოდ ვარაუდებს ეყრდნობა, ფროიდი გრძნობს ამას და მიუთითებს: დასაბუთება ჩემს შრომაში „ტოტემი და ტაბუ“ მოვახდინეო. იგულისხმება მისი „ოიდიპოსის კომპლექსი“, შვილების მიერ მამის მოკვლა, მერე სინანული, მამის გაღმერთება და მის სახელზე ცხოველის ტოტემად გამოცხადება. ფსიქოანალიზის ასეთი გზით (რასაც საფუძვლად სქესობრივი მიდრეკილება უდევს – ეჭვიანობა მამისადმი დედის მიმართ), ცხადია მონოთეიზმი ვერ აიხსნება, საკმარისი არგუმენტაციის არარსებობის გამო.

ფორმები
მონოთეიზმის რამდენიმე ფორმა არსებობს, მათ შორის:
თეიზმი - ტერმინია, რომელიც მიუთითებს ღმერთისა ან ღვთაებრივი არსების არსებობისადმი რწმენაზე.
დეიზმი - მონოთეიზმის ფორმა, რომლის რწმენით ერთი ღმერთი არსებობს. თუმცა, დეიზმი უარყოფს იდეას, რომ ეს ღმერთი მსოფლიოს განაგებს. მაშასადამე, რაიმე სახის ღვთიური გამოცხადება შეუძლებელია და ღმერთის არსში ჩაწვდენა მხოლოდ მედიტაციითა და სამყაროს ბუნებაზე დაკვირვებით არის შესაძლებელი. დეისტი ამგვარად უარყოფს სასწაულს და რელიგიურ ტექსტებს, როგორც რაიმე ღვთიური ცოდნის წყაროს.
მონისტიური თეიზმი - მონოთეიზმის ტიპია ჰინდუიზმში. თეიზმის ეს ტიპი განსხვავდება სემიტური რელიგიებისგან ვინაიდან ის ეფუძნება პანთეიზმს, მონიზმს და ამავე დროს მოიცავს პირადი ღმერთის, როგორც უნივერსალური, ომნიპოტენტური უზენაესი არსების კონცეფციას. მონისტური მონოთეიზმის მიმდევარი სკოლებია რამანუჯა ან ვიშიშტადვატა, რომელიც აღიარებს, რომ სამყარო ღმერთის ნაწილია, ან ნარაიანა, პენენთეიზმის ფორმა, თუმცა მათი რწმენით უზენაეს არსებაში და დვატაში სული მრავლობითი ფორმითაა.
პანთეიზმის მიხედვით სამყარო თვით არის ღმერთი. ტრანსცენდენტური უზენაესი ღვთაების არსებობა ბუნებისგან განცალკევებით უარჰყოფილია. იმისდა მიხედვით თუ როგორ გავიგებთ ამგვარ რწმენას, პანთეიზმი შეიძლება ათეიზმის, დეიზმისა ან თეიზმის ნაწილად შეიძლება მივიჩნიოთ.
პანენთეიზმი, ან მონისტური მონოთეიზმი - თეიზმის ფორმა, რომლის მიხედვით ღმერთი შეიცავს, თუმცა იდენტური არ არის სამყაროსი. ერთადერთი ღმერთი არის ყოვლისშემძლე და ყოვლისმომცველი, ხოლო სამყარო კი ღმერთის ნაწილია, და ის ერთსადაიმავე დროს იმანენტური და ტრანსცენდენტრია.
სუბსტანციური მონოთეიზმი - ზოგიერთი აფრიკული რელიგიების საფუძველია, რომლის მიხედვით ბევრი ღმერთი არის ერთი ძირითადი სუბსტანციის მრავალი ფორმა და რომ ეს ძირითადი სუბსტანცია თავად არის ღმერთი. ეს შეხედულება ემსგავსება ქრისტიანული სამების კონცეფციას, რომელშიც სამი სუბსტანცია ერთის ნაწილია.
ბატასინი

ბატასინი — ფრინველების გვარი ბატისნაირთა რიგისა. აქვთ გრძელი, დაკბილულკიდებიანი ნისკარტი. ფეხის წინა თითები აპკითაა შეერთებული, უკანაზე ფარფლი აქვთ, კარგად ცურავენ და ყვინთავენ. ბატასინის გვარი აერთიანებს 7 სახეობას (მათგან სამი ამომწყდარია). საქართველოში ბატასინი ყველგან გვხვდება, განსაკუთრებით მიმოფრენის დროს, მტკნარ, გამდინარე წყალსატევებთან. ბუდობენ მიწაზე, კლდის ნაპრალებში, ქვებს შორის და ფუღუროში. იკვებებიან თევზით, იშვიათად წყლის მწერებითა და მოლუსკებით. აქვთ მცირე სარეწაო მნიშვნელობა — იყენებენ მათ ღინღლს და ბუმბულგაცლილ ტყავს.
ბეღურასნაირნი

ბეღურასნაირნი — ფრინველების რიგი. აერთიანებს 5000-ზე მეტ სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში. საქართველოში გვხვდება 140 სახეობა. ბეღურასნაირნი მცირე და საშუალო ზომის ფრინველებია. სხეულის სიგრძე 9,5 სმ-იდან (ნარჩიტა) 65 სმ-მდეა (ყორანი). ზოგი პატარა მენექტრის წონა 3-4 გრამს აღწევს, ხოლო ყველაზე დიდი ზომის ბეღურასნაირთა (ყორნის) წონა 1100-1600 გრამამდე. ბეღურასნაირნთა რიგი იყოფა 4 ქვერიგად: განიერნისკარტები გავრცელებული არიან აფრიკასა და სამხრეთ აზიაში. აქვთ მოკლე და განიერი ნისკარტი, ძირითადად მწერებით იკვებებიან. ცნობილია 14 სახეობა, რომლებიც ერთიანდება რკანისკარტასებრთა ოჯახში; მყვირალა ანუ ერთხმიანი ბეღურები უმთავრესად სამხრეთ ამერიკაში გვხვდება, არის ჩრდილო ამერიკაშიც. ცნობილია 100-მეტი სახეობა, რომლებიც ერთიანდება 12 ოჯახში; ნახევრადმგალობელი ბეღურები ავსტრალიაში ბინადრობენ, აერთიანებს 1 ოჯახის 4 სახეობას, მათგან ყველაზე მეტად ცნობილია კუდქნარა; მგალობელი ბეღურები გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში. მათ რთული აგებულების ქვედა ხორხის საბგერი აპარატი აქვსთ. ცნობილია 4000-ზე მეტი სახეობა, რომლებიც ერთიანდებიან 49 ოჯახში.

ბეღურასნაირნთა შორის არიან მობინადრე, მომთაბარე და მიმოფრენი სახეობები. უმრავლესობა ცხოვრობს ტყეებსა და ბუჩქნარებში, ზოგი ველებზე. ბეღურასნაირნი განეკუთვნებიან ბარტყოვან ფრინველებს. დებენ 1-16, უმეტესად კი 4-6 კვერცხს. კრუხობა გრძელდება 11-14 დღე, თუმცა ყორანი კრუხობს 20 დღეს, ხოლო კუდქნარა 45 დღეს. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევენ დაახლოებით ერთი წლის ასაკში. ბეღურასნაირნთა უმრავლესობას მავნე მწერების მოსპობით სასოფლო მეურნეობისათვის სარგებლობა მოაქვს.
ზარათუშტრა

ზარათუშტრა (ირან., ბერძნ. ზოროასტრი) — ძველი სპარსული რელიგიის რეფორმატორი — ზოროასტრიზმის დამაარსებელი და წინასწარმეტყველი. მეცნიერებაში დადგენილია, რომ ზარათუშტრა ისტორიული პირია. ავესტაში არის ცნობები მის გვარზე, ქალიშვილსა და მეგობრებზე. ზარათუშტრას ცხოვრებისა და მოღვაწეობის დროს ზუსტად არ არის ცნობილი. ვარაუდობენ, რომ იგი ცხოვრობდა ძვ. წ. საუკუნესა და საუკუნის ნახევარს შორის პერიოდში. სადავოა ზარათუშტრას სამშობლოს საკითხიც. მკვლევართა უმრავლესობა ფიქრობს, რომ ზარათუშტრა ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა აღმოსავლეთ ირანში. ზოროასტრული ტრადიციით კი მისი სამშობლო აზერბაიჯანია. ზარათუშტრას მიაწერენ გათების (ავესტის უძველესი ნაწილი) შექმნას. დასაშვებია, რომ ზარათუშტრა იყო არიული რელიგიის ქურუმი და თავის ახალ მოძღვრებაში შეინარჩუნა არიული რელიგიის ინსტიტუტები და მრავალი რელიგიური ტერმინი. გათბის მიხედვით, ზარათუშტრას მოძღვრებას მის სამშობლოში წარმატება არ ჰქონია, იგი გაქცეულა და თავი შეუფარებია ქავი (მეფე) ვიშტასპას კარზე. ვიშტასპამ და მისმა ქვეშევრდომებმა მიიღეს ახალი რელიგია და ხელი შეუწყვეს მის გავრცელებას. „მცირე ავესტაში“ ზარათუშტრა უკვე მითურ პიროვნებად, ღმერთკაცად გვევლინება.
ზოროასტრიზმი საქართველოში

ზოროასტრიზმის და ზოროასტრული კულტების ისტორია საქართველოში 3 პერიოდად შეიძლება დაიყოს:

ძვ. წ. - ახ. წ. საუკენეები
აქემენიდური ხანიდან სასანიანთა გამეფებამდე (ძვ. წ. - ახ. წ. სს.) ზოროასტრიზმი საქართველოში ვრცელდებოდა უპირატესად ირანთან მშვიდობიანი ურთიერთობის გზით. ამ უძველესი პერიოდის ირანულ-ზოროასტრული მძლავრი გავლენის კვალი დღემდე შემორჩა ქართულ ენაში (ტაძარი, კერპი, ზვარაკი, ეშმა, ჯოჯოხეთი, მართალი, წარმართი, ბაგინი, დროშა, ანდერძი, დასტური და სხვა). ზოროასტრიზმი განსაკუთრებით ფეხმოკიდებული ჩანს ქართლის სამეფოს მმართველ ზედაფენაში, რისი მაჩვენებელიცაა მათ შორის გავრცელებული ირანულ-ზოროასტრული თეოსოფიური სახელები (ფარნავაზი, ფარნაჯომი, არტავაზი, არშაკი, ბაგრატი, ბაკური, ბარტომი, მირდატი, ადარნასე, აზორკი და სხვა). ძვ. წ. საუკუნის შუ ხანებში მეფე ფარნაჯომი შუდგა ცეცხთაყვანისმცემლობას, რის გამოც ტახტი დაკარგა კიდეც. ერთ ხანს, "ქართლის ცხოვრების" ცნობით, როდესაც ქართლის სამეფო ტახტზე არშაკიანების დინასტიის ერთ-ერთი შტო დამკვიდრდა, ზოროასტრიზმის რომელიღაც სახეობა, შესაძლებელია სამეფო კულტურის დონემდეც კი ამაღლდა. ამის საბუთი უნდა იყოს დედოფლის მინდორზე (ქარელის მუნიციპალიტეტი) აღმოჩენილი ძვ. წ. - სს. სატაძრო კომპლექსი, რომელიც უეჭველად უკავშირდება ცეცხლთაყვანისცემას (დედოფლის მინდვრის არქეოლოგიური ძეგლები). ზოგიერთი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ ძვ. ქართული წარმართული პანთეონის უმაღლესი ღვთაება არმაზის სახელიც აქემენიდური ხანის აჰურამაზდას უკავშირდება. მცხეთაში ძველთაგანვე არსებობდა ცეცხლთაყვანისმცემელთა - მოგვთა ცალკე უბანი და ცხოვრობდა ზოროასტრიზმის მიმდევართა თემი.

- სს.
ირანში სასანიანთა დინასტიის მეფობის ხანაში (- სს.) ირანი ძალით ცდილობდა აღმოსავლეთ საქართველოში ირანული სახელმწიფო რელიგიის დამკვიდრებას. ამ დროს ზოროასტრიზმი საქართველოში ქრისტიანობის უძლიერესი კონკურენტი იყო. ქართველობა ცვალებადი წარმატებით, მაგრამ განუწყვეტლივ იბრძოდა ზოროასტრიზმის დანერგვის წინააღმდეგ, ამ ბრძოლის კვალი კარგად ჩანს იმდროინდელ ქართულ წერილობით წყაროებში (შუშანიკის და ევსტათი მცხეთელის მარტვილობები; ლეონტი მროველის, ჯუანშერის ცნობები და სხვა). ამ ბრძოლის მიუხედავად საქართველოს ქალაქებსა და ზოგან სოფლადაც არსებობდა ზოროასტრიზმის მიმდევარი მოსახლეობა. ასე მაგ., მემატიანის ცნობით, ჯერ კიდევ ვახტანგ გორგასალის დროს ნიქოზში იყო „საგზებელი ცეცხლისა“ (ცეცხლის ტაძარი).

- სს.
სასანიანთა იმპერიის დაცემის შემდგომი ხანაში, როცა ზოროასტრიზმი თვით ირანშიც დევნილ რელიგიად იქცა, - საუკუნეებში საქართველოში ხდება ზოროასტრული კულტების ერთგვარი გამოცოცხლება, რაც შეიმჩნევა ნივთიერი კულტურის ძეგლებში (გველდესის საკურთხეველი, ბროწეულის ყვავილის თავიანი საკინძები და სხვა). ეს მოვლენა შეიძლება აიხსნას, როგორც რეაქცია არაბთა მძლავრობაზე და შედეგი ირანიდან ლტოლვილ ცეცხლთაყვანისმცემელთა შემოხიზვნისა საქართველოში.

შემდგომში ზოროასტრული კულტები საქართველოში მხოლოდ გადმონაშთების სახით განაგრძობს არსებობას. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ თბილისში ზოროასტრიზმის მიმდევართა, ალბათ სპარსულენოვანი თემი, როგორც ჩანს, სახლობდა მთელი შუა საუკუნეების განმავლობაში. ამის უეჭველი საბუთია თბილისში, ფეთხაინზე დღემდე შემორჩენილი ცეცხლის ტაძრის - „ათეშგას“ ნაშთები.
გარიელი

გარიელი — ფრინველების გვარი ბატისნაირთა რიგისა. საშუალო ან დიდი ზომის ფრინველებია; მამალი 1,7 კგ-მდე იწონის, დედალი — ცოტა ნაკლებს. მამალი შავი ფერისაა, დედალი — მოშავო-მურა. გვარი გავრცელებულია ჩრდილოეთ ევროპაში, ჩრდილოეთ აზიაში, სამხრეთ ამერიკაში. შეიცავს 5 სახეობას. ერთი სახეობა შავი გარიელი გვხვდება საქართველოში; ბინადრობს ჯავახეთის ტბათა მიდამოებში და იქვე ატარებს ზამთარს. გარიელი ივნისსა და ივლისში მრავლდება. დებს 6-10 კვერცხს. კრუხობს 20 დღემდე. სარეწაო მნიშვნელობა აქვს.
გვრიტი

გვრიტი — ფრინველი მტრედისნაირთა რიგისა. გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, აფრიკაში. საქართველოში მრავალგან გვხვდება. მობუდარი გადამფრენია. ბუდეს იკეთებს ხეზე, წყალსატევის სიახლოვეს. აპრილ-მაისში დებს 2 კვერცხს. კრუხობს ორივე მშობელი 13-14 დღე. ნორჩ ხუნდებს კვებავს ჩიჩახვიდან ამოღებული ნათხევით („ფრინველის რძით“). იკვებება მარცვლოვნებით, იშვიათად - მწერებით, მოლუსკებით და სხვა.
გვრიტჩიტასნაირნი

გვრიტჩიტასნაირნი (, ძველად — ) — ფრინველების რიგი. აქვთ 33-37 სმ სიგრძის სხეული, პატარა თავი, გრძელი ფრთები, სოლისებრი ბოლო. გალო შებუმბლულია, უკანა თითი - რუდიმენტული ან ანრიფირებული. მათ ბუმბულს აქვს წყლის შეწოვის უნარი, რაც აუცილებელია მშრალ პირობებში ცხოვრებისათვის. შეფერილობაში ჭარბობს ნარინჯისფერ-წითელი; გავრცელებული არაიან ევროპაში, აზიასა და აფრიკაში. მოიცავს ერთადერთ ოჯახს — გვრიტჩიტასებრნი . რიგში 16 სახეობაა. საქართველოში მიმოფრენისას გვხვდება 2 - შავმუცელა გვრიტჩიტა და თეთრმუცელა გვრიტჩიტა . გვრიტჩიტასნაირნი ცხოვრობენ უდაბნოებსა და ნახევრად უდაბნოში. ბუდობენ მიწაზე. დებენ 2-4 კვერცხს. კრუხობს ორივე მშობელი 1 თვემდე. იკვებებიან სარეველას თესლით, მწერებით.
გოჭა (ფრინველი)

გოჭა — ფრინველი მეჭვავიასნაირთა რიგისა. აქვს 35 სმ სიგრძის სხეული, 200 გრამამდე წონა, მურა ფერის ბულბული მუქი ხაზებით. გავრცელებულია ევროპასა და ჩრდილოეთ აზიაში, ყოფილ სსრკ-ში — დასავლეთ საზღვრიდან ენისეიმდე და სამხრეთ ტუნდრიდან ტყე-სტეპის ზონამდე. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენის დროს. გაზაფხულზე გოჭა საგრძნობი რაოდენობით მოფრინდება ხოლმე მდინარეების მტკვრისა და არაგვის დინებათა გაყოლებით და მიისწრაფის ჩრდილოეთისაკენ, კავკასიონის ქედზე გავლით. იგი დროებით ჩერდება გარდაბნის ტრამალებში, მტკვრის ნაპირებთან სველ მინდვრებში, მუხრანის, სკრის, ხვედურეთის, გორისა და ერწოს ტბის ჭაობებში. საქართველოში იგი აპრილის მეორე ნახევარში ჩნდება. ყველაზე მრავალრიცხოვანი გადაფრენა მაისის შუა რიცხვებში იწყება და ივნისის დასაწყისამდე გრძელდება. ბუდეს ჭაობიან ადგილებში მიწაზე იკეთებს. დებს 4 მსხვილ, დაწინწკლულ კვერცხს. ინკუბაცია 17-18 დღე-ღამე გრძელდება. ბარტყები სწრაფად იზრდებიან, ერთი თვისა უკვე ზრდასრულნი არიან და დედას შორდებიან. იკვებება მწერების მატლებით, ჭიებით და ლოკოკინებით, რითაც სარგებლობა მოაქვს მეურნეობისათვის. გოჭა სპორტული ნადირობის ობიექტია.
კობრი

კობრი, გოჭა — თევზი კობრისებრთა ოჯახისა. მისი სიგრძე 1 მ აღწევს, მისი მასა 12 კგ, ზოგჯერ მეტსაც. ბინადრობს ხმელთაშუა, შავ, კასპიის, არალის ზღვებში, წყნარი ოკეანის აუზის და აღმოსავლეთ აზიის მდინერეებსა და ტბებში. საქართველოში გვხვდება ბევრ მდინარეში, ტბაში და წყალსაცავში. სელექციით მისგან გამოყვანილია მრავალი ჯიში, რომელთაგან საქართველოში შემოყვანილია სარკისებრი კობრი. იკვებება უხერხემლო ცხოველებით და მცენარეებით. მრავლდება 2-5 წლისა. ნაყოფიერება აღწევს 1,5 მლნ. ქვირითს, ტოფობს ზაფხულში. ძვირფასი სარეწაო თევზია. იყენებენ ნედლად, დამარილებულს, დაკონსერვებულს და სხვა.
გრატასებრნი

გრატასებრნი — ფრინველების ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. აქვთ 13-20 სმ სიგრძის სხეული, კონუსისებრი ნისკარტი, ზენისკარტსა და ქვენისკარტს შორის დამახასიათებელი ღრიჭოთი; გრძელი, კიდეზე ამოკვეთილი ბოლო. შეფერილობაში ჭარბობს მუღა და ყავისფერი; მამალი დედალზე ლამაზია. ცნობილია გრატასებრთა 197 სახეობა, რომლებიც გავრცელებული არიან ევროპაში, აზიასა და ჩრდილოეთ აფრიკაში. საქართველოში მობუდარია მთის გრატა, ბაღის გრატა, შავთავა გრატა და მეფეტყვია; მოზამთრეა ჩვეულებრივი გრატა; მიმოფრენისას გვხვდება ლერწმის, წიტელნისკარტა, ბოსტნისა და თეთრქუდა გრატები. გრატასებრთა უმრავლესობა მიწაზე ბუდობს, ნაწილი — ბუჩქნარებში. დებენ 3-6 კვერცხს (უმეტეს შემთხვევაში ორჯერ). იკვებებიან სარეველების თესლითა და მავნე მწერებით, რითაც სარგებლობა მოაქვთ ადამიანისათვის.
გულწითელა

გულწითელა — ფრინველი მემატლიასებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძეა 15–16 სმ, წონა 16–18 გრამი. გავრცელებულია ევროპაში, სპორადულად აზიასა და ჩრდილოეთ აფრიკაში. საქართველოში თითქმის ყველგან გვხვდება როგორც მობინადრე ფრინველი, ვრცელდება ზღვის დონიდან 1800 მეტრამდე. უდეს იკეთებს მიწაზე, კუნძებზე, იშვიათად ფუღუროში, წაქცეული ხეების ქვეშ. დებს 4–7 (ჩვეულებრივ 5–6) კვერცხს, კრუხობს 13–14 დღე. ბარტყებს ჩეკს ზაფხულში. ფრთხილი ფრინველია, საკვებს ხტუნვა-ხტუნვით დაეძებს. იკვებება მწერებით, ლოქორებით, ჭიებითა და სხვა უხერხემლოებით, ბალახის თესლით და კენკრით. საქართველოში გვხვდება როგორც მობუდარი გადამფრენი ფორმა, ამასთან, ქვესახეობებიდან კავკასიონისათვის დამახასიათებელია კავკასიური გულწითელა , ხოლო მცირე კავკასიონისათვის — ირანული ქვესახეობა — ჰირკანული გულწითელა , მიმოფრენისას გვხვდება ჩვეულებრივი გულწითელა .
დრონტისებრნი

დრონტისებრნი — ფრინველების ქვეოჯახი მტრედისნაირთა რიგისა. ამოწყდა - საუკუნეებში. დრონტისებრნი ბატის ზომისა იყვნენ, წონა 20 კგ აღწევდა. ჰქონდათ მასიური ნისკარტი და განუვითარებელი ფრთები. ცხოვრობდნენ მასკარების კუნძულებზე, სადაც ძლიერი მტერი არ ჰყავდათ, ამიტომ თანდათან დაკარგეს თავდაცვის უნარი და შემდეგ კოლონისტების მიერ შემოყვანილმა ღორებმა ადვილად გაანადგურეს ისინი. ცნობილია 3 სახეობა: დოდო — გავრცელებული იყო მავრიკის კუნძულებზე; მეუდაბნოე — კუნძულ როდრიგესზე; თეთრი დოდო — კუნძულ რეუნიონზე. დრონტისებრნი ბინადრობდნენ მიწაზე, სადაც სეზონის განმავლობაში დებდნენ თითო თეთრ კვერცხს.
დურაჯი

დურაჯი , ფრინველი ქათმისნაირთა რიგისა. იწონის 400-500 გრამს.

გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში, არაბეთის ნახევარკუნძულზე, კუნძულ კვიპროსზე, საქართველოში, აზერბაიჯანსა და თურქმენეთში.

 საუკუნემდე დურაჯი ფართოდ იყო გავრცელებული მდინარე ივრისა და ალაზნის ხეობებში. ამჟამად რეაკლიმატიზაციის შედეგად დურაჯი მცირე რაოდენობით გვხვდება საგარეჯოს რაიონში, ივრის ნაპირებზე. ბინადრობს არხების, ტბების, მდინარის პირას ხშირ ლელქაშში, ლერწმიანსა და მაყვლიანში. ბუდეს იკეთებს მიწაზე. მონომაგია, ქმნის მტკიცე წყვილებს. დებს 10-15 კვერცხს. კრუხობს დედალი 20 დღემდე. მართვეებზე ზრუნავს ორივე მშობელი. დაფრინავს მოკლე მანძილზე. იკვებება ყლორტებით, კვირტებით, ნაყოფით, თესლით, მწერებით, ლოკოკინებით. მოსპობის საშიშროების გამო დურაჯზე ნადირობა აკრძალულია. შეტანილია „საქართველოს წითელ წიგნში“.
ემუ

ემუ,, ავსტრალიური სირაქლემა — ფრინველი კაზუარისნაირთა რიგისა. გავრცელებულია ავსტრალიასა და კუნძულ ტასმანიაზე. ემუს სიმაღლე აღწევს 170 ამ, ხოლო წონა — 50 კგ. დებს 20-მდე კვერცხს (თითოეული იწონის 650 გრამს). კრუხად ჯდება მხოლოდ მამალი. მართვეებზეც მხოლოდ მამალი ზრუნავს. ემუ იკვებება ნაირგვარი მცენარეების თესლით და ნაყოფით, პატარ-პატარა მღრღნელებით, ხვლიკებით და მწერებით. ზოგან ცდილობენ ემუს მოშინაურებას.
ველის არწივი

ველის არწივი — ფრინველი ქორისებრთა ოჯახისა. ზომით ოდნავ ჩამორჩება მთის და ბეგობის არწივებს; მისი სხეულის სიგრძეა 67–86 სმ, ფრთების შლილი 175–230 სმ, მასა 2,5–4,5 კგ. თითქმის მთლიანად მუქი ყავისფერია, კეფა ღია ფერისაა, ზოგჯერ წითური. ფრთები ფართო, ნისკარტი მუქი, თვალის ფერადი გარსი — ყავისფრიდან ყვითლამდე. ფეხები და ცვილიანა ყვითელია. ამავე შეფერილობისაა კანი პირის ჭრილის გარშემო, რომელიც თვალს სცილდება, განსხვავებით სხვა არწივებისაგან. ღია მოყვითალო-მოყავისფრო და მომქნევ ბუმბულებზე მუქი ზოლები გასდევს. კუდის ბოლოს ფართო შავი არშიაა. იმის მიუხედავად, რომ ახალგაზრდა ფრინველების შეფერილობა ვარიაციულია, ინდივიდთა უმრავლესობა ფრთის დიდი მფარავი ბუმბულების წვერები მოთეთრო-ბეჟი აქვთ და ფრთის შუაში მთლიან 2 ზოლს წარმოქმნიან, რომელიც ფრენის დროს კარგად შესამჩნევია. ფრთის ქვედა მხარეზე გადის განიერი, ცენტრალური მოთეთრო ზოლი, კუდის კიდე ღია ფერისაა. ხმა — ხრინწიანი „წკავწკავი“.

გავრცელებულია ევრაზიის არიდულ ზონაში. იზამთრებს აზიისა და აფრიკის ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში. უპირატესობას ანიჭებს მშრალ ყამირიან და მთიან (ზღვის დონიდან 2300 მეტრამდე) სტეპებს, იშვიათად სახლობს აგროლანდშაფტებში. საქართველოში შემოდის მიმოფრენისას, იშვიათად ზამთრობს აღმოსავლეთ საქართველოში, აქ გვხვდება ზამთარში მომთაბარეობის დროსაც.

დამოკიდებულია თრიების (მთავარი საკვების) რაოდენობის ცვალებადობაზე, მათი ნაკლებობის შემთხვევაში საკვებად იყენებს ფრინველებს. ჭამს მძორსაც. მღრღნელებს ხშირად მათთავე სოროსთან ყარაულობს. მათი განადგურებით სარგებლობა მოაქვს სოფლის მეურნეობისათვის.

ქმნის მუდმივ წყვილებს (ერთ-ერთი წყვილის სიკვდილამდე). ბუდობს ძირითადად ბექობებზე, ყორღანებზე, ცალკეულ ხეებზე, მაღალი ძაბვის გადამცემ ბოძებზე. ბუდეს აკეთებს დიდი ტოტებიდაგან, იგი დიამეტრსა და სიმაღლეში 1–2 მეტრს აღწევს, გამოიყენება მრავალი წლის მანძილზე. კვერცხდების ვადები გაგრძელებულია. დებს 2–3 (5-მდე) კვერცხს. ინკუბაცია 38–45 დღე-ღამე გრძელდება. კრუხობს ძირითადად დედალი. მართვეები 6–11 კვირაში ტოვებენ ბუდეს; წლევანდულები ფართოდ მომთაბარეობენ ჩრდილოეთით ტყის ზონამდე. ტყვეობაში ცუდად მრავლდება.

მრავალი ფრინველი იღუპება მიგრაციის დროს (ვარაუდობენ, რომ ზამთრობის ადგილებიდან ყოველწლიურად პოპულაციის მხოლოდ მეხუთედი ბრუნდება). მისი ადგილსამყოფელი მნიშვნელოვნად შეიცვალა ადამიანის სამეურნეო საქმიანობის გამო (მავნე მღრღნელებთან ბრძოლა, ყამირი მიწების ათვისება და სხვ.). მავნებლებიდან რეგისტრირებულია ერთი სახეობის ნემატოდა და ერთიც — აკანთოცეფალა. სიცოცხლის რეკორდული მაჩვენებელია 41 წელი (ტყვეობაში). ჰყავთ ზოოპარკებში. რაოდენობა თანდათან კლებულობს. შეტანილია -ის წითელ ნისხაში, შესული იყო საქართველოს სსრ „წითელ წიგნშიც“.

ცნობილია ველის არწივის რამდენიმე ქვესახეობა, რომელთაგან საქართველოში გვხვდება ევროპული ველის არწივი (. . ).

გალერეა
თაგვფრინველისნაირნი

თაგვფრინველისნაირნი — ფრინველების რიგი. მათი სხეულის სიგრძე ბოლოიანად 30-38 სმ-ია; წონა 42-56 გ. ბოლოს სიგრძე თითქმის ორჯერ აღემატება სხეულს. ქოჩორი განსაკუთრებით ემჩნევათ გაღიზიანებისას. რუხი ფერისანი არიან, ზურგზე მომწვანო ელფერი გადაკრავთ, კეფაზე ცისფერი ლაქა აჩნიათ. ფეხის ითხივე თითი წინა აქვთ მიმართული, მაგრამ 1-ლი და მე-4 თითი შეუძლიათ უკანაც შემოაბრუნონ. რიგში 1 ოჯახი (თაგვფრინველისებრნი ) და 6 თანამედროვე სახეობაა. თაგვფრინველისნაირნი გავრცელებული არიან აფრიკაში - სენეგალიდან და სომალიდან კაპის პროვინციამდე. ბინადრობენ სავანებში, მეჩხერ ტყეებში, აგრეთვე ბაღებში. დებენ 2-3 კვერცხს. კრუხობენ 12-15 დღე. იკვებებიან წვნიანი ნაყოფით, კენკრით, კვირტითა და ნექტარით. ზოგჯერ სხვა ფრინველების ბარტყებსაც ჭამენ. ზოგი თაგვფრინველისნაირნი ზიანს აყენებს ბაღებს. არ გალობენ.
თეთრი გნოლი

თეთრი გნოლი , ფრინველი ქათმისნაირთა რიგის როჭოსებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძეა 35-38 სმ, წონა 400-870 გ-მდე. ზამთარში თეთრია, ზაფხულში - მოყვითალო ან ჟანგისფერ-მურა. გავრცელებულია ევროპაში, აზიის და ჩრდილოეთ ამერიკის ჩრდილოეთ ნაწილში. ცნობილია 14 ქვესახეობა. ზამთარში მომთაბარეობს გუნდებად. მონოგამია. მაისის ბოლოს და ივნისში დებს 6-12 კვერცხს. ინკუბაცია 20 დღემდე გრძელდება. იკვებება მცენარეული საკვებით (კენკრა, ფოთლები, კვირტები, ყლორტები). თეთრი გნოლის სეზონური მიგრაციები იწვევენ სონღულისა და თეთრი ბუს მიგრაციებსაც, რადგან მათ საკვებს შეადგენენ. ძვირფასი სარეწაო ობიექტია.
თეთრი მეჭვავიასებრნი

თეთრი მეჭვავიასებრნი — ფრინველების ოჯახი მეჭვავიასნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 36-46 სმ აღწევს, ფერად თეთრები არიან. ბუდობენ ზღვის სანაპირო კლდეების ნაპრალებში. დებენ 2-3 ღია ყავისფერ, ფხაჭებიან კვერცხს. იკვებებიან უხერხემლოებით (მოლუსკებით, კიბოსნაირებით), ლეშით, ანადგურებენ პინგვისებისა და ქარიშხალების ბუდეებს. ცნობილი თეთრი მეჭვავიასებრთა 2 სახეობა: ყვითელნისკარტიანი და შავნისკარტიანი . პირველი გავრცელებულის ცეცხლოვან მიწასა და ფოლკლენდის კუნძულზე, მეორე — კერგელენის, პრინს-ედუარდის, მარიონისა და სხვა კუნძულებზე.
თვალშავი

თვალშავი, ჩვეულებრივი თვალშავი ან ძელქორი — მტაცებელი ფრინველი შავარდნისნაირთა რიგისა. სხეულის სიგრძე 30 სმ აღწევს. მამალი ლეგა-შავია, წითელფეხებიანი; დედალს წითური მუცელი და ლეგა ზურგი აქვს, განივი მუქი ზოლებით. თვალშავი გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში, ციმბირში მდინარე ლენამდე, ზამთრობს სამხრეთ აფრიკაში. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას, გაზაფხულზე (აპრილში) და შემოდგომაზე (აგვისტო-სექტემბერში). ბუდობს ხეებზე სხვა ფრინველების ბუდეში. იკვებება მწერებითა და წვრილი მღრღნელებით, რითაც დიდი სარგებლობა მოაქვს. უწინ თვალშავი ეწოდებოდა ფრინველთა გვარს, რომელშიც ორი სახეობა იყო გაერთიანებული: თვალშავი და ამურის თვალშავი , რომელიც გავრცელებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთ ციმბირსა და შორეულ აღმოსავლეთში.
ელიზბარ ერისთავი

ელიზბარ გიორგის ძე ერისთავი (ერისთვისშვილი) (დ. 1751 ― გ. 13 აგვისტო, 1826; მარი ბროსეს მიხედვით: 1738―1813) — ქართველი პოეტი და პოლიტიკური მოღვაწე, ქსნის ერისთავთა საგვარეულოდან, ძე გიორგი ქსნის ერისთავისა. ნიკოლოზ დადიანის გადმოცემით — სოლომონ მეფის სიძე.

1777 წელს მონაწილეობა მიიღო ქსნის ერისთავთა აჯანყებაში ერეკლე -ის წინააღმდეგ, გამაგრებული იყო ფოხალას ციხეში, თუმცა ბრძოლას ჯერ კიდევ მამის საბოლოო დამარცხებამდე გამოეთიშა და თავი იმერეთის სამეფოს შეაფარა. ბესიკთან ერთად დიდი გავლენა ჰქონდა იმერეთის სამეფო კარზე; ცოლად ჰყავდა სოლომონ -ის ქალიშვილი მარიამი (1769-1845). სოლომონ -ის გამეფების შემდეგ იმერეთი დატოვა და თავის მამულში, ბელოთში დაბრუნდა, თუმცა აქტიურ პოლიტიკურ მოღვაწეობას ჩამოშორებული იყო. ერისთავი ბესიკის სკოლის წარმომადგენელია. მის ლექსებში გამოხატულია სოციალური და პოლიტიკური პრივილეგიების დაკარგვით გამოწვეული სევდა. მისი პოეტური მემკვიდრეობა დაცულია ხელნაწერების სახით.
ვარსქენ პიტიახში

ვარსქენი (გ. 482) — გუგარქის (ქვემო ქართლის) პიტიახში დაახლ. 470-482 წლებში, არშუშას ძე, ფეროზიანთა საგვარეულოს წარმომადგენელი. ცოლად ჰყავდა სომეხთა სპასპეტის ვარდან მამიკონიანის ქალიშვილი შუშანიკი, რომელთანაც სამი ძე და ერთი ასული ჰყოლია.

დაახლ. 475 წელს პოლიტიკური მიზნით ვარსქენმა უარყო ქრისტიანობა და მიიღო მაზდეანობა, რითაც სპარსთა მეფის (სავარაუდოდ პეროზ -ის) კეთილგანწყობა მოიპოვა — იაკობ ხუცესის თხზულების მიხედვით, მას სპარსთა მეფის ასული მიათხოვეს, ჯუანშერის მიხედვით კი ვარსქენს „რანის ერისთავობა“ მიუღია. იმ პერიოდში (დაახლ. 461-485) ალბანეთის („რანის“) ტახტი მართლაც ვაკანტური იყო და ქვეყანას სპარსეთიდან დანიშნული მეფისნაცვლები (მარზპანები) მართავდნენ. ვარსქენი, შესაძლოა, ერთ-ერთი მათგანი ყოფილიყო.

475 წელს ვარსქენმა სიკვდილით დასაჯა მისი ქრისტიანი მეუღლე შუშანიკი, რაც აისახა უძველეს ქართულ ჰაგიოგრაფიულ თხზულებაში — იაკობ ხუცესის „შუშანიკის წამებაში“. სომეხი ისტორიკოსის ლაზარ ფარპეცის მიხედვით 482 წელს პოლიტიკური და სარწმუნოებრივი განდგომისთვის ვარსქენი ქართლის მეფე ვახტანგ გორგასალმა მოაკვლევინა. სწორედ ამით დაიწყო ვახტანგის აჯანყება სპარსეთის წინააღმდეგ. ვარსქენის მოკვლის ამბავი ჯუანშერსაც აქვს გადმოცემული, თუმცა მას, შეცდომით, ბაკურ მეფეს მიაწერს.

გენეალოგია