iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ტინდიელები

ტინდიელები (, , , ) — ცენტრალური დაღესტნის ჩრდილოდასავლეთი ნაწილის მკვიდრი მოსახლეობაა . მათი თვითსახელწოდებაა იდერი. ისინი მიეუკთვნებიან დაღესტნის ხალხთა ხუნძურ-ანდიურ-ცეზური ჯგუფის ანდიურ ქვეჯგუფს. ტინდიელთა მეზობლები არიან ბაგულალები, ჭამალალები, ხვარშიელები, ხუნძები.

ისტორია
ტინდიელები ლაპარაკობენ ტინდიურ ენაზე, რომელიც ჩრდილოეთკავკასიურ ენათა ოჯახის ნახურ-დაღესტნური შტოს ხუნძურ-ანდიურ-ცეზური ჯგუფის ანდიურ ქვეჯგუფში შედის. ენას განსაკუთრებული დიალექტური დიფერენციაცია არ ახასიათებს. მხოლოდ ტინდიელთა კილო-თქმებზე შეიძლება ვილაპარაკოთ. მოსახლეობის მნიშვნელოვანმა ნაწილმა იცის ხუნძური და რუსული ენები. 1995 წლის მონაცემებით, ტინდიელთა რაოდენობამ 10 ათასს მიაღწია. 1866 წელს 2515 ტინდიელი იყო აღრიცხული, 1886 წელს - 3262, 1916 წელს - 3864, 1926 წელს - 3812, 1939 წელს - 5800. ტინდიელთა რაოდენობასა და მათ კეთილდღეობაზე უარყოფითი გავლენა მოახდინა 1944 წელს იძულებითმა გადასახლებამ ჩაჩნეთში და 1957 წელს ბარის დაღესტანში უკან გადმოსახლებამ.

არქეოლოგიური მასალებით ძვ. წ.-ის ბოლო საუკუნეებსა და ადრე შუა საუკუნეებში ტინდიელთა წინაპრები ბინადარი მიწათმოქმედები და მესაქონლეები იყვნენ და სავაჭრო ურთიერთობები ჰქონდათ წინა აზიასა და სამხრეთ კავკასიასთან. როგორც სხვა ანდიელი ხალხები, ტინდიელებიც დიდოს ეთნოპოლიტიკურ გაერთიანებაში შედიოდნენ. საუკუნეში დიდო დაიშალა და მასში შემავალმა ტომებმა მთელი რიგი სასოფლო საზოგადოებები ჩამოაყალიბეს, რომელთაგანაც ერთ-ერთი ტინდიელებისა იყო.

ტინდიელთა მთავარი ტრადიციული საქმიანობა ტერასული ურწყავი მიწათმოქმედება (ქერი, ხორბალი, ფეტვი) და მესაქონლეობა იყო. მისდევდნენ აგრეთვე მონადირეობასა და მეფუტკრეობას. შინამრეწველობიდან იცოდნენ მაუდის წარმოება, ქსოვა, მჭედლობა, ტყავისა და ხის დამუშავება. შემოდგომა-ზამთრის პერიოდში მამაკაცების დიდი ნაწილი გარესამუშაოზე საქართველოში მიდიოდა (ძირითადად ზაქათალაში), დაღესტნის ზღვისპირეთში. მათ აქ ქირაობდნენ მეცხვარეებად, მწყემსებად, ქვის მთლელებად. ტინდიელთა დასახლება შუა საუკუნეების დაღესტნის სხვა მხარეების ანალოგიური და რელიეფთან მაქსიმალურად შეთანწყობილი იყო. დასახლება სამოქალაქო და თავდასაცავი ნაგებობების ერთობლიობას წარმოადგენდა. ის ტერასული ტიპის იყო. თითოეული სოფელი რამდენიმე უბნად იყოფოდა, რომლის ცენტრში მეჩეთი იდგა; იქვე იყო სასაფლაო.

ტინდიელები მუსლიმი-სუნიტები არიან. შემორჩენილი აქვთ წარმართობის გადმონაშთებიც (წვიმისა და მზის გამოწვევის რიტუალები). დღემდე აღნიშნავენ პირველი ხნულის გავლებას.
ხაიდაყელები

ხაიდაყელები — დაღესტნის იმ ეთნოსთა შორის არიან, რომლებიც საბჭოთა ხელისუფლებამ სხვა ეთნოსებს მიაკუთვნა. ხაიდაყელებს დარგუელებად წერდნენ. ხაიდაყელების თვითსახელწოდებაა ხაიდაყანტი, ხაიდაყან. რუსები მათ კაიტაგებს უწოდებენ. ისინი დაღესტნის ხაიდაყის რაიონის ძირძველი მკვიდრნი არიან.

ისტორია
უნდა აღინიშნოს, რომ ძველი დროიდან ხაიდაყელთა ტრადიციული საქმიანობა მიწათმოქმედება და მესაქონლეობა იყო, მთისწინეთსა და ბარში კი მებაღეობა და მევენახეობა წარმაოდგენდა მათ მთავარ საქმიანობას. მთაში მეცხოველეობიდან უპირატესობა მეცხვარეობას ჰქონდა მოპოვებული.

ხაიდაყელებში დამხმარე დარგებიდან განვითარებული იყო ნადირობა. ხაიდაყელებში დეკემბრიდან მაისამდე მამაკაცების უმეტესობა დერბენტის რაიონში სარეწებზე გარესამუშაოზე მიდიოდა.

 საუკუნის დასაწყისში ყუბაჩელ ოსტატებს საზღვარგარეთ გასაყიდად გაჰქონდათ ხაიდაყური ნაქარგი ბალიშები.

ხაიდაყურ ნაქარგთა ორნამენტში ასახულია ზოროასტრიზმის, მუსლიმობის, ქრისტიანობის, იუდაიზმის და წარმართობის სიმბოლოები. ხაიდაყური ორნამენტის ბევრ ელემენტს ანალოგია აქვს ბიზანტიის, მონღოლების, ჩინელების, თურქების, კელტების ორნამენტულ ხელოვნებასთან. ზემო ხაიდაყის ნაგებობებიდან საბრძოლო და სათვალთვალო კოშკები და სოფლის ირგვლივ შემოვლებული კედლები შეიძლება დავასახელოთ.

ხაიდაყი პირველად საუკუნის არაბულ წყაროშია მოხსენიებული. არაბთა ლაშქრობებამდე ხაიდაყელებს საკუთარი მმართველები ჰყვადათ. აღსანიშნავია, რომ ხაიდაყის უკანასკნელი მმართველი, რომელიც სარწმუნოებით ქრისტიანი იყო, არაბებთან ბრძოლაში დაიღუპა. რაც შეეხება მაჰმადიანობას, ხაიდაყელებმა ის საუკუნეში მიიღეს.

ხაიდაყის რაიონში, ხაიდაყელთა გარდა, ცხოვრობენ აგრეთვე დარგუელები, ყუმუხები, მთის ებრაელები. ხაიდაყელები გეოგრაფიულად შუა დაღესტნის მთისწინეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ცხოვრობენ. ხაიდაყელების მეზობლები არიან ყუმუხები (ჩრდილოეთით), დარგუელები (დასავლეთით), თაბასარანელები (სამხრეთ-დასავლეთით).

 საუკუნეში ხაიდაყელებში დასახლება ტერიტორიულ-გვაროვნული ხასიათის იყო. ყოველი აული სასოფლო თემს წარმოადგენდა, რომელშიც დიდი და პატარა ნათესაური ჯგუფები თუხუმები (ჟინ სები) შედიოდა. საძოვარი, ტყე და წყალი საერთო სათემო საკუთრებაში იყო.

ხაიდაყელებს სპეციალური საქორწილო და სამგლოვიარო ტანსაცმელი არ ჰქონდათ. გლოვის დროს ქალები სამკაულს იხსნიდნენ. საუკუნესა და საუკუნის დასაწყისში ოჯახის ძირითადი ფორმა პატარა ოჯახი იყო. ხაიდაყელები ერთმანეთს ეხმარებოდნენ სახლის მშენებლობისას, მინდვრის დამუშავების დროს, ქორწილში და სხვადასხვა საქმეებში.

ხაიდაყელებშიქორწინება ენდოგამიური იყო ის თუხუმისა და სოფლის შიგნით ხდებოდა.
რუთულები

რუთულები — სამხრეთ დაღესტანში მდ. სამურის ზემო წელში ცხოვრობენ. ეთნონიმი რუთული, მათი ყველაზე დიდი და მთავარი სოფლის, რუთულის სახელწოდებიდან მომდინარეობს.

ენა
რუთულური (მუხიდური) ენა დაღესტნური ჯგუფის ლეზგიურ ქვეჯგუფში შედის. რუთულური ენა უმწერლობო ენა იყო. რუთულური ანბანი მხოლოდ 1993 წელს შეიქმნა რუსული გრაფიკის საფუძველზე. ამავე წლიდან რუთულის რაიონში მცხოვრებ რუთულელ ბავშვებს სკოლებში მშობლიურ ენასაც ასწავლიან. რუთულები ორენოვანი არიან. ზოგიერთი მათგანი ორ ენაზე მეტს ფლობს. რუთულურ ენას აქვს შემდეგი დიალექტები: საკუთრივ რუთ ულური ( მუხადური ), შინაზური, მუხ რეკული, იხრეკული, ბორჩულ - ხინავური. რუთულური ენისათვის დამახასიათებელია ხმოვანთა (14) და თანხმოვანთა (38) რთული სისტემა.

სოფლის მეურნეობა
რუთულების ძირითადი სამეურნეო საქმიანობა მეცხოველეობა იყო (მსხვილფეხა რქოსანი საქონელი, მეცხვარეობა). ცხვარს ამთაბარებდნენ. საზამთრო საძოვრებს ისინი ლეზგებისაგან, ხუნძებისა და აზერბაიჯანელებისაგან ქირაობდნენ. შედარებით ნაკლებ მნიშვნელოვანი იყო მიწათმოქმედება. სახვნელი მიწები, სათიბებისა და საძოვრებისაგან განსხვავებით, რუთულელებს პირად საკუთრებაში ჰქონდათ.

შინამრეწველობიდან და ხელოსნობიდან კერამიკული ჭურჭლის დამზადება, ტყავის ფეხსაცმლის კერვა, მატყლის ნაწარმის წარმოება (მაუდი, თექა, ნაბადი, ხალიჩა, წინდები, ნაქსოვი ფეხსაცმელი) იყო განვითარებული. კერამიკულ ნივთებს სამეთუნეო ჩარხის გარეშე აკეთებდნენ. იცოდნენ ქვის, სპილენძის, ვერცხლის დამუშავება. რუთულები ნუხის, ახტახის, ყა ზიყუმუხის ბაზრებში მეცხოველეობის პროდუქტების ნამეტს ყიდდნენ. სამაგიეროდ აქვე იძენდნენ პურს და ფაბრიკულ ნაწარმს. რუთულელთა სოფლები ძნელად მისადგომ ადგილებში იყო აშენებული; ისინი შემოზღუდული იყო თავდაცვითი კედლებით, სასიგნალო და თავდასაცავი კოშკებით. ყოველი სოფელი უბნებად იყოფოდა, რომლებშიც თოხუმები იყვნენ განსახლებულნი. მეჩეთი ყველა უბანში ჰქონდათ.

რელიგია
რუთულები სუნიტი მუსლიმები არიან. ეს რელიგია მათ შორის - საუკუნეებში გავრცელდა. შემორჩენილი იყო წარმართული რწმენა-წარმოდგენებიც (წინაპართა თაყვანისცემა, მაგიური ქმედებები). როდესაც რუთულელს კრძალავდნენ, მას საფლავში წმინდანთა საფლავების თავზე აღმართული ნეგებობებიდან მოტანილ ქვას ატანდნენ. დღესასწაულებს შორის ყველაზე აღსანიშნავია კალენდარული წლისა და გაზაფხულის აღმნიშვნელი დღესასწაული ერ ი. ეს იყო საერთო-სასოფლო დღესასწაული, რომელიც თეატრალიზებული ნიღბიანი წარმოდგენით მთავრდებოდა. აღნიშნავდნენ მამაკაცთა გაერთიანებების სეზონის დამთავრებას.

ძირითადად გარიგებითი ქორწინება იცოდნენ. თუმცა იშვიათი არ იყო აკვანში დანიშვნა, მოტაცება, ლევირატი და სორორატი. შემორჩენილი იყო პატრიარქალური ურთიერთობები: ქალები ემორჩილებოდნენ მამაკაცებს, უმცროსები უფროსებს.
ადიღეს დროშა

ადიღეს რესპუბლიკის ეროვნული დროშა არის მართკუთხა მწვანე ფერის, დამტკიცდა 1992 წლის 24 მარტს (ქსოვილის ფერი მუქი მწვანე იყო, აკვამარინის ფერის მსგავსი). თანამედროვე პერიოდში, აკვამარინის ფერი შეიცვალა შედარებით ღია მწვანით, რომელიც ასოცირდება ისლამურ რელიგიასთან. დროშაზე გამოსახულია სამი ოქროსფერი ისარი (სამი ისარი ასევე უკავშირდება მჭედელთა ღმერთს) და თორმეტი ოქროსფერი ვარსკვლავი. სამივე ისრის წვერო მიმართულია ზევით, ხოლო თორმეტი ვარსკვლავიდან სამი განლაგებულია ისრების თავზე ჰორიზონტალურად, დანარჩენი ცხრა კი მათ თავზე ქმნის თაღს, ცხრა ვარსკვლავიდან პირველი და მეორე ვარსკვლავები, დანარჩენებთან შედარებით სხვა ვარსკვლავებთან უფრო დაშორებულნი არიან. მწვანე ფერის არის 5 63 13, ხოლო ოქროსფერი ფერის არის 189 166 98. დროშის სიგანის სიგრძესთან თანაფარდობა 1:2-ის ტოლია.

ადიღეს რესპუბლიკამ 2013 წლის 1 აგვისტოს მიიღო კანონი (ადიღეის რესპუბლიკის № 231 კანონის 3 – ე მუხლი“), რის შედეგადაც 25 აპრილის თარიღი დღესასწაულის დღედ დაწესდა და ამ დღეს ადიღელები აღნიშნავენ რესპუბლიკის სახელმწიფო დროშის დღეს.

დროშა დამოუკიდებელი ჩერქეზეთისათვის (რის შექმნასაც ცდილობდა დიდი ბრიტანეთი, როგორც კავკასიის ომში დამოუკიდებელი ჩერქეზეთის სიმბოლოს) შექმნა დიდი ბრიტანეთის რეზიდენტმა დევიდ ურკვარტმა (1805-1877) 1836 წელს.
ეს დროშა გამოიყენებოდა აგრეთვე მეორე მსოფლიო ომის დროს პროგერმანული ჩრდილოეთ-კავკასიის ლიგის მიერ.

მწვანე ფერი დროშაზე, წარმოადგენს კავკასიის ტყეებსა და მცენარეებს. თორმეტი ვარსკვლავი სიმბოლოა ადიღეს ცალკეული ტომების, რკალის შიგნითა ცხრა ვარსკვლავი სიმბოლოა ადიღეს ცხრა არისტოკრატიული ტომის, განსხვავებით სამი ჰორიზონტალური ვარსკვლავისგან, რომლებიც სიმბოლურად წარმოადგენენ სამ დემოკრატიულ ტომს. ისრები მშვიდობის სიმბოლოა. ისრებისა და ვარსკვლავების ოქროსფერი ფერები წარმოადგენს მარცვლეული კულტურების და ხორბლის უხვ მოსავალს.

ეს დროშა ასახავს და აცოცხლებს ჩერქეზი ერის ერთობას ჩერქეზეთში, ეს ეხება არამარტო, ადიღეს რესპუბლიკაში მცხოვრებ ჩერქეზებს, არამედ ამ ყველაფერს აქვს მასშტაბური სახე, ასევე ეხება ყაბარდო-ბალყარეთში, ყარაჩაი-ჩერქეზეთში, სტავროპოლის მხარეში, ჩრდილოეთ ოსეთსა და კრასნოდარის მხარის სამხრეთ ნაწილში მცხობრებ, დამატებით მცირე ადიღეურ ჯგუფებს.
ვუგარ გაშიმოვი

ვუგარ გაშიმოვი (; დ. 24 ივლისი, 1986, ბაქო, აზერბაიჯანი — გ. 11 იანვარი, 2014, ჰაიდელბერგი, გერმანია) — აზერბაიჯანელი მოჭადრაკე, წოდებით გრანდმასტერი. ბლიც ჭადრაკის ცნობილი მოთამაშე. მის კარიერული მწვერვალია მსოფლიო რეიტინგში მე-6 ადგილი (2009 წლის ნოემბერში).

2005 წელს მან მოიგო ათენში ჩატარებული „საერთაშორისო აკროპოლისი“.

ადრეული წლები
ვუგარ გაშიმოვი დაიბადა 1986 წლის 24 ივლისს, ბაქოში, აზერბაიჯანში. მამამისი იყო გადამდგარი არმიის პოლკოვნიკი, რომელიც მსახურობდა აზერბაიჯანის თავდაცვის სამინისტროში.

საჭადრაკო კარიერა
2010 წელს გაშიმოვმა მოიგო რეგიე ემილიას ჭადრაკის ტურნირი.

გუნდური შეჯიბრებები
გაშუმოვი აზერბაიჯანის სახელით 2002, 2004, 2006 და 2008 წლებში ჩატარებულ ჭადრაკის ოლიმპიადაში მონაწილეობდა. 2009 წელს სად ნოვიში ჩატარებულ ევროპის გურდური ჩემპიონატი ჭადრაკში იგი აზერბაიჯანულ ოქროსმედალისტ გუნდში თამაშობდა. 2010 წელს, გაშიმოვი ხანტი-მანსინსკის ჭადრაკის ოლიმპიადაზე, საკუთარი ქვეყნის სახელით არ გამოცხადდა; მიზეზი ჭადრაკის ეროვნულ ფედერაციასა და გუნდის ყოფილ მწვრთნელ ზურაბ აზმაიფარაშვილთან კონფლიქტი დასახელდა.

თამაშის სტილი
გაშიმოვი განსაკუთრები ცნობილი იყო, როგორც ბლიც ჭადრაკის მოთამაშე.

პირადი ცხოვრება
ცნობილია, რომ გაშიმოვი აგრეთვე ერთობოდა ფეხბურთის, მაგიდის ჩოგბურთისა და ბილიარდის თამაშით. იგი აგრეთვე იკო ჯეკი ჩანის ფილმების დიდი გულშემატკივარი. გერმანიის ჰაიდელბერგის საავადმყოფოში თავის ტვინის სიმსივნის მკურნალობისას გაშიმოვი გარდაიცვალა; ეს მოხდა 2014 წლის 11 იანვარს. ვუგარ გაშიმოვი 2012 წლის იანვრიდან (ტატა სთილის საჭადრაკო ტურნირის შემდეგ) პროფესიონალურ ჭადრაკს ჩამოცილებულიიყო. იგი დაკრძალულია „ღირსების ხეივანში“, ბაქოში.

გაშიმოვის გარდაცვალებას მთელი მსოფლიოს ჭადრაკისა და სპორტის დიდოსტატები გამოეხმაურნენ. თეიმურაზ რაჯაბოვიმ, გაშიმოვის უახლოესმა თანაგუნდელმა თქვა, რომ ვერ პოულობდა „სიტყვებს ღრმა მწუხარების გამოსახატად“.

ნიგელ შორთმა გაშიმოვი აღწერა, როგორც „ბრწყინვალე მოთამაშე და შესანიშნავი ადამიანი“.

აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა თქვა: „ვუგარ გაშიმოვის მიე გაწეული სამსახური აზერბაიჯანულ სპორტის სახეობებისადმი შეუფასებელია. ვუგარ გაშიმოვმა შეუდარებელი წვლილი შეიტანა აზერბაიჯანის ჭადრაკის სკოლის განვითარებაში და განადიდა ქვეყანა თავისი ბრწყინვალე გამარჯვებებით.“
გია აბესაძის ქუჩა

გია აბესაძის ქუჩა — ქუჩა კრწანისის რაიონში (ქვემო უბანი), კოტე (კონსტანტინე) აფხაზის ქუჩიდან აბო თბილელის ქუჩამდე. წარმოიქმნა საუკუნის დასაწყისში. ამ ქუჩაზე იდგა კათოლიკეთა ეკლესია, ამავე უბანში ჰქონდა სახლი ამ ეკლესიის მოძღვარ ფილიპეს, რის გამოც ქუჩას ჯერ ფრანგების (ქართველები კათოლიკეებს ფრანგებს უწოდებდნენ), შემდეგ კათოლიკეების ქუჩა ერქვა (ამ სახელითაა შეტანილი 1841 წელს შედგენილ თბილისის ქუჩების სიაში).

 საუკუნის 20-იან წლებში — არუთიუნ საიათნოვას, შემდეგ პირველი მაისის ქუჩა დაერქვა, 1991 კი გია აბესაძის სახელი ეწოდა. ქუჩაზე არის წმინდა მარიამ ღვთისმშობლის ამაღლების კათოლიკური ტაძარი (1804), სამეფო უბნის თეატრი, საუკუნის ნახევრის საცხოვრებელი სახლები. აქვს 2 ჩიხი ( ჩიხი — არუთიუნ საიათნოვას შესახვევი, ჩიხი — ი. ივანიძის ჩიხი).
ვლადიმერ მაკოგონოვი

ვლადიმერ ანდრეის ძე მაკოგონოვი (; დ. 27 აგვისტო, 1905, აზერბაიჯანის სსრ, სსრკ — გ. 2 იანვარი, 1993, ბაქო) — აზერბაიჯანელი მოჭადრაკე. საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1943).

დაიბადა ნახიჩევანში, მაგრამ ცხოვრების უმეტესი ნაწილი ბაქოში აქვს გატარებული. იგი 1950 წელს გახდა საერთაშორისო ოსტატი, ხოლო 1987 წელს მისდამი პატივსაცემად მიენიჭა გრანდმასტერის ტიტული. მაკოგონოვი საბჭოთა კავშირის საზღვრებს გარეთ პოპულარული არასოდეს ყოფილა, თუმცა საკუთარ ქვეყანაში დიდად დაფასებული მოთამაშე და მწვრთნელი იყო. იგი 1940-იან წლებში ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი მოთამაშე იყო: მისი საუკეთესო რეიტინგი 1945 წლის ოქტომბერში დაფიქსირდა და რიცხობრივად 2735 იყო, ხოლო მისი უმაღლეს ისტორიულ რეიტინგად 1945 წელს დაფიქსირებული მეხუთე ადგილი სახელდება.

საჭადრაკო კარიერა
ვლადიმერ მაკოგონოვი აზერბაიჯანის ხუთგზის ჩემპიონია (1947-1952 წლებში). მონაწილეობა მიღებული აქვს სსრკ-ის 8 ჩემპიონატში, 1927-47 წლებში.

მაკოგონოვი ასევე კარგად იყო ცნობილი როგორც ჭადრაკის მწვრთნელი. იგი 1957 წლის მსოფლიო საჭადრაკო ტურნირზე ვასილი სმისმოვს დაეხმარა მომზადებულიყო მიხაელ ბოტვინიკის წინააღმდეგ გასამართ შეხვედრისათვის. ვლადიმირ მაკოგონოვი წვრთინა ვლადიმირ ბაგიროვსა და გენრიხ ჩეპუკაიტის და ბოტვინიკის რეკომენდაციით იგი ასევე გახდა გარი გასპაროვის პირველი პედაგოგი.

მისი ძმა, მიხეილ მაკოგონოვი (1900–43) აგრეთვე ჭადრაკის მასტერი იყო. ძმები ერთმანეთს პირველად 1923 წელს ბაქოს საჭადრაკო ჩემპიონატში შეხვდნენ.

მაკოგონოვი გარდაიცვალა 1993 წლის 2 იანვარს, 88 წლის ასაკში, ბაქოში.

მემკვიდრეობა
როგორც მოთამაშე, მაკოგონოვი პოზიციური სტილით გამოირჩეოდა. მაკოგონოვის ვარიაცია მეფის ინდურ დაცვაში შემდეგნაირია: 1.4 მ6 2.4 6 3.მ3 კ7 4.4 6 5.3.
კოტე აფხაზის ქუჩა (თბილისი)

კოტე (კონსტანტინე) აფხაზის ქუჩა — ქუჩა კრწანისის რაიონში (კალა, ზემო უბნისა და ქვემო უბნის საზღვარი); თავისუფლების მოედნიდან ვახტანგ გორგასლის მოედნამდე. წარმოიქმნა შუა საუკუნეებში. „კოჯრის კარიდან ჩამოსული დიდი ქუჩა“ იმთავითვე ცნობილი იყო შუა ბაზრის სახელით. ეს სახელი შეერქვა იმიტომ, რომ იგი ქალაქის (კალის) ორ უბანს – ზემო და ქვემო უბანს შუა მდებარეობდა.

1841 წელს შედგენილ თბილისის ქუჩების სიაში შეტანილია როგორც სომხის ქუჩა და პავლე ციციანოვის ქუჩა (ვერცხლის ქუჩასთან ერთად). თბილისის 1867 წლის გეგმაზე დატანილია როგორც პავლე ციციანოვის ქუჩა (სომხის ბაზარი, ქურქისა და იარაღის რიგები), 1876 და შემდგომი წლების გეგმებზე — როგორც სომხის ბაზარი. საუკუნის 30-იან წლებში სარეწაო კოოპერაციის საბჭო („სარეწაო საბჭო“) გამო. 1938 — სილიბისტრო თოდრიას, 1944 — კონსტანტინე ლესელიძის, 2006 კოტე აფხაზის სახელი ეწოდა.

ისტორიულად ეს იყო უძველესი საქარავნო გზის მონაკვეთი, რომელიც კოჯრის კართან იწყებოდა, დღევანდელი კოტე აფხაზის ქუჩია ხაზს გასდევდა და აკავშირებდა ქალაქის ცენტრს აბანოთუბანთან. შემდგომში იგი თანდათან იქცა ქალაქის ძირძველი ნაწილის — კალის სავაჭრო ცენტრად. კლაკნილი, ვიწრო, მაგრამ საკმაოდ გრძელი ქუჩის ორივე მხარე მჭიდროდ იყო განაშენიანებული სავაჭრო დუქნებით, სახელოსნოებით, საკულტო ნაგებობებით და, ფაქტობრივად, ქალაქის სავაწღო-სახელოსნო ცენტრს, თავისებურ ბირჟას წარმოადგენდა.

პირველი რეკონსტრუქცია ქუჩას 1924–1926 წლებში ჩაუტარდა (ინჟინერი გრიგოლ ქურდიანის პროექტი), მეორე — 1986–1988 (არქიტექტორთა ჯგუფი გიორგი ბათიაშვილის ხელმძღვანელობით), რის შედეგადაც ქუჩა გადაიქცა მნიშვნელოვან სატრანსპორტო მაგისტრალად, რომელიც აერთებს ქალაქის ცენტრს მის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილთან და, ამავე დროს, რჩება კულტურულ-სავაჭრო ცენტრად.

ძველ, ისტორიულად ჩამოყალიბებულ გარემოში მრავალი თანამედროვე ნაგებობა აღიმართა, მოძველებულ ამორტიზებულ სახლებს კი ჩაუტარდა ძირეული რეკონსტრუქცია, რამაც მრავალსახა ქალაქისათვის დამახასიათებელი იერის ამ უძველეს ქუჩას თანამედროვე სახე მისცა. იგი ერთნაირად იზიდავს როგორც თბილისელებს, ასევე ქალაქის სტუმრებსაც.

ნაგებობათაგან აღსანიშნავია: უნივერმაღის შენობის კომპლექსი [ საუკუნის 80-იან წლებში, არქიტექტორები: გიორგი ბათიაშვილი (ხელმძღვანელი), მ. ლეკვეიშვილი, დ. ჟღენტი, ი. ხელაია; გრან-პრი საერთაშორისო არქიტექტორთა ბიენალეზე, თბილისი], რომლის ხუროთმოძღვრება „პოსტმოდერნისტული “ სტილის თავისებური ინტეპრეტაციაა; სტომატოლოგიური პოლიკლინიკა (1988; არქიტექტორი ნ. ქვათელაძე, გ. თაყაიშვილი), რომელიც ორიგინალური, ფორმით არაორდინარული შენობაა. კოტე აფხაზის ქუჩაზე არის თეკლეს ქარვასლა (ახლანდელი სასულიერო აკადემია და სემინარია; საუკუნის შუა წლები), ნორაშენის ღვთისმშობლის და ჯვარის მამის ეკლესიები, სინაგოგა. ვერცხლის ქუჩის კუთხეში, სკვერში, დგას კონსტანტინე ლესელიძის ძეგლი (მოქანდაკე იაკობ ნიკოლაძე). აქვს 3 ჩიხი (თბილისის 1934 წლის გეგმაზე ჩიხი დატანილია როგორც ქოშის ჩიხი).
ელენა კულჩიცკაია

ელენა ლევის ასული კულჩიცკაია (; დ. 15 სექტემბერი, 1877, ქ. ბერეჟანი, დღ. ტერნოპილის ოლქი — გ. 8 მარტი, 1967, ლვოვი) — უკრაინელი საბჭოთა გრაფიკოსი და ფერმწერი, უკრაინის სსრ სახალხო მხატვარი (1956). სწავლობდა ლვოვის რ. ბრატკოვსკისა და ს. კაჩორა-ბატოვსკის სტუდიაში (1901–1903) და ვენის სამხატვრო-სამრეწველო სკოლაში (1903–1908). ასწავლიდა უკრაინის პოლიგრაფიულ ინსტიტუტში ქალაქ ლვოვში (1945–1951; 1948 წლიდან პროფესორი). თავის ნახატებში, აკვარელისა და გრაფიკულ ციკლებში, და აგრეთვე ილუსტრაციებში ელენა განზოგადოებულ, დეკორატიულობისკენ მისწრაფებულ ფორმებში გამოსახავდა გუცულშჩინის ბუნებისა და არქიტექტურის თავისებურებებს, მის გმირულ წარსულს და ხალხის თანამედროვე ცხოვრებას. მისი შემოქმედება დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების დარგში დამყარებულია უკრაინული სახალხო შემოქმედების ღრმად შესწავლაზე. მიღებული აქვს ტარას შევჩენკოს სახელობის უკრაინის სსრ სახელმწიფო პრემია (1967, სიკვდილის შემდეგ). დაჯილდოებულია 2 ორდენითა და მედლებით.

თხზულებები
 , , 1969.
სატენიკი

სატენიკი , მეტსახელად სატანა — ალანელი პრინცესა, რომელიც იყო სომხეთის დედოფალი, როგორც მეფე არტაშეს -ის მეუღლე. მათი სასიყვარულო ისტორიის შესახებ სომეხი ისტორიკოსი მოვსეს ხორენაცი მოგვითხრობს თავის „სომხეთის ისტორიაში“. მოვსესი თავის ისტორიაში პირდაპირ ციტირებს სატენიკის სიტყვებს, რამაც ეს ნაწარმოები ხალხში უფრო პოპულარული გახადა და მის შესახებ ერთ-ერთ ყველაზე ავტორიტეტულ წყაროდაც იქცა. დღეისათვის დედოფალი სატენიკი საკმაოდ დიდი პოპულარობით სარგებლობს სომხებში.
მარინა დურუნდა

მარინა დურუნდა (; ; დ. 12 ივნისი, 1997, სევასტოპოლი, უკრაინა) — წარმოშობით უკრაინელი, კარიერა დასრულებული აზერბაიჯანელი რიტმული ტანმოვარჯიშე.

დურუნდამ პროფესიონალური კარიერა 2013 წელს დაიწყო და მალევე გახდა აზერბაიჯანული ტანვარჯიშის ლიდერი და სამგზის (2013-2015) ეროვნული ჩემპიონი. 2015 წლის ევროპის ჩემპიონატი (მინსკში) ბრინჯაოს მედლით, ხოლო ამავე წლის ევროპული თამაშები (ბაქოში) ვერცხლის მედლით დაასრულა. მარინა დურუნდა 2016 წლის რიოს ზაფხულის ოლიმპიადაზე აზერბაიჯანს წარმოადგენდა; ოლიმპიადა მე-9 ადგილით დაასრულა.

კარიერა
2013
დურუნდამ რიტმულ ტანვარჯიშში ვარჯიში 2001 წელს, სევასტოპოლში ოთხი წლის ასაკში დაიწყო. 6 წლის ასაკში ის და მისი ოჯახი საცხოვრებლად კვიპროსში გადავიდა. 2012 წელს, 7 წლის დურუნდამ კვიპროსის ეროვნული ჩემპიონის ტიტული მოიპოვა და ყველა სხვა ტურნირშიც გაიმარჯვა. კვიპროსის პასპორტის ვერმიღების შემდეგ, დურუნდა აზერბაიჯანის შემოთავაზებას დათანხმდა (შემოთავაზების თანახმად, აზერბაიჯანის ტანვარჯიშის ეროვნული გუნდების ფედერაცია მას აზერბაიჯანის ჩემპიონატში მონაწილეობას სთავაზობდა).

დურუნდას პროფესიონალური კარიერის დებიუტი 2013 წლის მის ვალენტინის თასზე (ტარტუში, ესტონეთში) შედგა. ტურნირში მან მესამე ადგილი დაიკავა და ბრინჯაოს მედალი დაისაკუთრა (პირველ-მეორე ადგილებზე უკრაინელი ჩემპიონი განა რიზატდინოვა და ვერცხლისმედალისტი მელიტინა სტანიოუტა გავიდა). 2013 წლის პესაროს მსოფლიო თასი მან მე-5 ადგილით დაასრულა. 2013 წლის სოფიას მსოფლიო თასი მე-6 ადგილით დახურა. 2013 წლის მინსკის მსოფლიო თასზე მან კვლავ მე-6 ადგილი დაიკავა. 2013 წლის ვენაში (ავსტრიაში) გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დურუნდა და მისმა მეწყვილე, ლალა იუსიფოვა აზერბაიჯანის სახელით წარსდგნენ. მათ ჩემპიონატი მე-4 ადგილით დაასრულეს. მარინა დურუნდამ აზერბაიჯანის ეროვნული ჩემპიონობა პირველად 2013 წელს მოიპოვა. იგი აგრეთვე მონაწილეობა 2013 კიევში ჩატარებულ მსოფლიო ჩემპიონატში; ჩემპიონატი მე-5 ადგილით დაასრულა.

2017
მარინა დურუნდამ 2017 წლის სეზონის დასაწყისი ხელის ტრავმის გამო გამოტოვა. 2017 წლის მაისში, იგი ასპარეზობას დაუბრუნდა და ჯამში ხუთი მედალი მოიგო: მედლებს შორის იყო 2017 წლის ისლამის სოლიდარობის თამაშებზე მოპოვებული 3 ოქრო. იგი აგრეთვე ასპარეზობდა 2017 წლის ბუდაპეშტში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატში. ამავე წლის 6 ივნისს, ევროპული ტურნირის დაწყებამდე ექვსი დღით ადრე, დურუნდამ გამოაცხადა, რომ პროფესიონალურ რიტმულ ტანვარჯიშში კარიერა დაასრულა; მიზეზად მან წინა წელს მიღებული ხელის ტრავმა დაასახელა.

პირადი ცხოვრება
დურუნდა 5 ენაზე საუბრობს. ესენია:რუსული, აზერბაიჯანული, ინგლისური, ფრანგული და ბერძნული.
თბილისი. ქუჩები, გამზირები, მოედნები (ენციკლოპედია)

ენციკლოპედია „თბილისი. ქუჩები, გამზირები, მოედნები“ — ქართულ ენაზე შექმნილი ენციკლოპედია. გამოიცა 2008 წელს ქართული ენციკლოპედიის ირაკლი აბაშიძის სახელობის მთავარი სამეცნიერო რედაქციის მიერ. გამოცემაში დეტალურადაა ასახული თბილისის ქუჩების ადგილმდებარეობა, ისტორია, არქიტექტურული სახე და ღირსშესანიშნაობანი; მოცემულია ცნობები ტოპონიმთა და იმ პირთა შესახებ, ვისი სახელობისაც იყო და არის ესა თუ ის ქუჩა.

წიგნს თან ახლავს სახელშეცვლილი ობიექტების სია, 117 სქემატური რუკა თავისი საძიებლით, სადაც მითითებულია 2500-ზე მეტი ობიექტის კოორდინატი და 260-მდე ფოტოილუსტრაცია.

გამოცემის სრულყოფისათვის დამუშავდა სხვადასხვა წლებში შედგენილი კავკასიის კალენდრები (თანდართული თბილისის გეგმებით), ქუჩების ცნობარები, თბილისის ცენტრალურ სახელმწიფო არქივში დაცული მასალა და საქართველოს პარლამენტისილია ჭავჭავაძის სახელობის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში არსებული შესაბამისი ლიტერატურა.

ენციკლოპედიის გამოცემა შესაძლებელი გახდა თბილისის მერიის თანადგომითა და მხადრაჭერით.
კარკარის გეოთერმული ელექტროსადგური

კარკარის გეოთერმული ელექტროსადგური — მდებარეობს სომხეთის სამხრეთ გუბერნიაში, სიუნიქის პროვინციაში. საწყისი კვლევები ითვალისწინებდა, რომ 28-30 მგვტ სიმძლავრის გეოთერმული ელექტროსადგური უნდა აშენებულიყო, რომლის წლიური ელექტროენერგია 250 მილიონი კილოვატი საათში (კვტ.სთ) იქნებოდა (2016 წელს მოწოდებული მონაცემების მიხედვით).

2008–2009 წლებში შესრულებული კარკარის გეოთერმული ელექტროსადგური, უნიკალური პროექტია სომხეთში, რადგან მას არ გააჩნია ანალოგი ამ რეგიონში და დადებითი თვისებები აქვს სხვა ენერგომომარაგების ელექტროსადგურებისგან განსხვავებით. ასევე მინიმალურია მსგავსი ელექტროსადგურის ბუნებაზე გავლენა.

საძიებო ბურღვისთვისა და საველე გამოკვლევების საფუძველზე, შეირჩა კარკარი, რომელიც როგორც ადგილობრივმა, ისე საერთაშორისო გეოთერმული ენერგიის სპეციალისტება დასახელეს ყველაზე პერსპექტიულ ადგილად.დღეისათვის ეს რიცხვი გაიზარდა 250 მილიონ კვტ.სთ-მდე.

მეორე ეტაპი
„“- ის მეორე ეტაპი ითვალისწინებდა გეოთერმული ელექტროსადგურის მშენებლობას.გეოთერმული ელექტროსადგურის საწყისი სამშენებლო ხარჯების სავარაუდო ღირებულება, 90 მილიონი აშშ დოლარიდან 110 მილიონ აშშ დოლარამდე მერყეობდა. მისი მშენებლობის შემთხვევაში, კარკარის გეოთერმული ელექტროსადგური დაიკავებს სავარაუდოდ 1,5 ჰექტარ ტერიტორიას, რომელიც მოიცავს მილსადენების, პარკინგის, საწყობებისა და სითხის შესანახ ადგილებს, ასევე მუშათა კვარტლებსა და ამ ყველაფრის დაკავშირებულ ობიექტებს.
პუშკინის ქუჩა (თბილისი)

ალექსანდრე პუშკინის ქუჩა — ქუჩა თბილისში, მთაწმინდისა და კრწანისის რაიონებში (გარეთუბანი), კოტე (კონსტანტინე) აფხაზის ქუჩიდან ნიკოლოზ ბარათაშვილის ქუჩამდე. ეს სახელი ქუჩას ეწოდა 1880 წელს თბილისის თვითმმართველობის ხმოსნის, ნიკო ნიკოლაძის წინადადებით. ალექსანდრე პუშკინი 1829 წელს, თბილისში ყოფნის დროს, ახლანდელი №5 შენობის ადგილას მდგარ ორსართულიან, ხის მოჩუქურთმებულაივნიან ტრაქტირში ცხოვრობდა.

ადრე აქ ავანაანთხევი ჩაედინებოდა, რომლის აღმოსავლეთ ნაპირს ქალაქის კედელი გასდევდა (შემონახულია ფრაგმენტები). საუკუნის 20-30-იან წლებში დაიწყო ხევის ამოვსება და ქუჩის განაშენიანება. ქუჩაზე მრავლად იყო ჩაიხანები და სამიკიტნოები. შემდეგ (ახლანდელი საქართველოს ბანკი). 1885 საკვირაო ბაზრობის ტრადიციულ ადგილზე გაშენდა სკვერი, სადაც 1892 დაიდგა ალექსანდრე პუშკინის ბიუსტი (მოქანდაკე ფ. ხოდოროვიჩი). ალექსანდრე პუშკინისა და ლადო გუდიაშვილის ქუჩების კუთხეში დგას შალვა ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმის შენობა (ყოფილი სასულიერო სემინარია. საუკუნის 30-იანი წლები; არქიტექტორი ჯ. ბერნარდაცი). შემონახულია საუკუნის და საუკუნის დასაწყისის საცხოვრებელი სახლები.
მარკ რებესი

მარკ რებესი (დ. 3 ივლისი, 1994, სანტა კოლომა, ანდორა) — ანდორელი ფეხბურთელი, რომელიც თამაშობს ანდორულ „სანტა კოლომასა“ და ანდორის ნაკრებში.

საერთაშორისო კარიერა
მისი დებიუტი ნაკრებში შედგა 2015 წლის 6 ივნისს, ეკვატორული გვინეის ნაკრების წინააღმდეგ.

საერთაშორისო გოლები
ტიტულები
სანტა კოლომა
ანდორის პირველი დივიზიონი (6): 2013–14, 2014–15, 2015–16, 2016–17, 2017–18, 2018–19; მეორე ადგილი: 2012–13
ანდორის საფეხბურთო თასი (1): 2017–18; ფინალისტი: 2014–15, 2016–17, 2019–20
ანდორის სუპერთასი (3): 2015–16, 2017–18, 2019–20; ფინალისტი: 2012–13, 2014–15, 2016–17, 2018–19