iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
უსანეთის ეკლესია (ყვარელი)

უსანეთის ეკლესია— არქიტექტურული ძეგლი, დგას ქალაქ ყვარლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 3-4 კილომეტრზე, სოფელი ახალსოფლისაკენ მიმავალი გზის მარცხენა მხარეს, მთის ერთ-ერთი განშტოების კეხზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია რომელსაც დასავლეთიდან, თითქმის მთელ სიგანეზე, ორსართულიანი სამრეკვლო ეკვრის. ეკლესია ნატეხი ქვით ტლანქადაა ნაგები. კედლების ზედაპირი შიგნიდან და გარედან გასწორებულია ბათქაშის სქელი ფენით, რომლითაც საპირე ქვების მნიშვნელოვანი ნაწილია დაფარული. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდანაა, სამრეკლოს პირველი სართულიდან, კარი გარედან ოდნავ დადაბლებული ნახევარწრის ფორმის თაღითაა გადახურული, შიგნიდან - ხის ძელებით - თარაზულად. ეკლესიის დარბაზი გეგმით თითქმის კვადრატულია და შესამჩნევად მაღალი სიმაღლე კამარის წვერამდე - 6 მ. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც დარბაზისგან გამიჯნული ყოფილა ქვის კანკელით შემორჩენილია ნაწილი აფსიდის ღერძზე მზირე ზომის სარკმელია გაჭრილი, რომელსაც თხელი ქვებით გამოყვანილი, თარაზული გადახურვა აქვს. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე კუბური ფორმის ტრაპეზია მიდგმული. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში პატარა, სწორკუთხა ნიშაა, სამხრეთ გვერდში კი - სამალავი. იგი გეგმით მრუდხაზოვანია და აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული სამალავის აღმოსავლეთ ბოლოში მოწყობილია მცირე ზომის ხვრელი, რომელიც აღმოსავლეთ ფასადზე გადის. აფსიდი გადახურულია ნახევარწრიული ფორმის, სხმული კამარით სავარაუდოდ იგი გვიანდელია. კამარა აფსიდის გვერდს კუთხით შეერთვის, ისე, რომ მათი გადაკვეთის საზღვარი, მთელ სიგრძეზე, მკაფიოდ გამოიყოფა და უსწორმასწორო ხაზს ქმნის. აფსიდის ხაზი ნახევარწრიულია, გამოყვანილია აგურით, მსგავსი ფორმისაა დარბაზის კამარაც. ინტერიერი ძუნწადაა განათებული; საკურთხევლის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს კიდევ ერთი, სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში მოწყობილი სარკმელიც აშუქებს, რომელიც ასევე თარაზულადაა გადახურული. სამრეკლო გეგმით თითქმის კვადრატულია და ეკლესიაზე ირიბადაა მიდგმული, ნაგებია ნატეხი ქვით. პირველი სართული მცირე კამაროვანი ოთახია. შესასვლელი მას ჩრდილოეთიდან აქვს. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან კი ხის ძელებით თარაზულადაა გადახურული. სართულის დასავლეთ კედელში, კამარის ქუსლის დონეზე, მცირე სარკმელია გაჭრილი, რომელსაც გარედან შირიმის ერთ ქვაში გამოკვეთილი თაღი ხურავს, თაღის ზემოთ რელიეფური ჯვრის გამოსახულებაა. სართული გადახურულია ტლანქად ნაწყობი, შეკრული კამარით, კამარის წვეროს წყობაში ჩასმული რამდენიმე კრამიტით გამოყვანილია ტოლმკლავა ჯვარი. სართულის კედლებზე მოხატულობის ფრაგმენტებია შემორჩენილი. სამრეკლოს მეორე სართული რვაწახნაგოვანია.პირველ სართულთან შედარებით იგი უხეშადაა ნაგები და ფერითაც განსხვავებულია. სართულის თითოეულ წახნაგში თითო მაღალი, შეისრულთაღოვანი ღობია, სართული გადახურულია გუმბათოვანი კამარით, გარედან კი რვაწახნაგა, პირამიდული ფორმის სახურავით. ეკლესიისა და სამრეკლოს კედლები დასრულებულია კუთხით წინწამოწეული და ჩვეულებრივად ნაწყობი აგურის რიგების მონაცვლეობით შედგენილი ლავგარდნით. ეკლესია გადახურულია კრამიტით.
ჭურის ციხე

ჭურის ციხე — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს შაქრიანის ჩრდილო-დასავლეთით, 5 კმ-ზე, მთაზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ნაგები იყო სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. დანგრეულია. ციხე აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენაა წაგრძელებული. გალავნის დასავლეთ ნაწილში ჩართულია მასიური ბურჯი და სათვალთვალო კოშკი (შემორჩენილია დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლები). კიდევ ერთი კოშკის ნაშთია შემორჩენილი გალავნის აღმოსავლეთ ნაწილში. ციხის ტერიტორიაზე წყლის დიდი ზომის რეზერვუარის ნაშთიცაა.
ჭალის წმინდა გიორგის ეკლესია (ყვარელი)

ჭალის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ შაქრიანის სამხრეთით, 3 კილომეტრზე, ახმეტა-ყვარლის გზატკეცილის პირას. სწორ ადგილას თითქმის მთლიანად დანგრეულია (შემორჩენილი კედლების მაქსიმალური სიმაღლე 0,8 მ-ია), რის გამოც მისი გეგმარების ზუსტად დადგენა არ ხერხდება. ეკლესია დარბაზულია. ნაგები ყოფილა ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით.

ეკლესიას ორი განიერი შესასვლელი ჰქონია - სამხრეთით და დასავლეთით. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. გრძივი კედლების შუაში თითო მარტივი პილასტრის კვალი მოჩანს. ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონია ვიწრო მონაშენი, რომლისგან მხოლოდ ორი, აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლების კვალია შემორჩენილი.
საბუის ეკლესია

საბუეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ საბუეში, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია ნანგრევებადაა ქცეული და მთლიანად დაფარულია ეკალ-ბარდებით. ნანგრევებში იკვეთება აფსიდის რკალი, საკურთხევლის ორივე მხარეს არსებული სათავსების ნაშთები, სამხრეთ კედლის შუა ნაწილში - პილასტრითა და შესასვლელის წირთხლით და ჩრდილო დასავლეთის კუთხე. შენობა ნაგები ყოფილა სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით.
ენისელის ყველაწმინდის ეკლესია

ენისელის ყველაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელის განაპირას, სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სასაფლაოზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. შეიცავს ქრონოლოგიურად განსხვავებულ ორ სამშენებლო ფენას. თავდაპირველი კედლები ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. კედლები შელესილი და შეთეთრებულია, ზედაპირი - უსწორმასწორო. მოგვიანებით განახლებული ნაწილები ძირითადად აგურისაა, რომლის წყობაში ნატეხი და რიყის ქვაცაა ჩართული.

შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან შეისრულთაღიანია, შიგნიდან - სწორკუთხა. თაღი ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეში, რომელიც აგურის სამსაფეხურიანი ფრიზითაა დასრულებული. ეკლესიის დარბაზი კვადრატულია.

აღმოსავლეთით არაწესიერი ნახევარწრის ფორმის აფსიდია, რომელშიც დაბალი, ბრტყლად გადახურული სარკმელია გაჭრილი. თითო მსგავსი სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, თითო სწორკუთა ნიშაა. თითო მსგავსი ნიშა, ერთმანეთის პირდაპირ სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებშიცაა. საკურთხეველი გადახურულია უსწორმასწორო, სხმული კონქით, რომლის თაღოვანი წვერის ნაწილი კამარის წყობაშია მოქცეული. დარბაზი გადახურულია ტლანქად სხმული კამარით. იატაკი მოგებულია აგურით.

ეკლესიის ფასადებზე შემორჩენილია აგურის ხერხულა ლავგარდნის ნაწილები.

ეკლესიის სახურავის დასავლეთ კიდეში დგას კვადრატული გეგმის, ოთხივე მხარეს ნახევარწრიული თაღებით გახსნილი, აგურის სამრეკლო, რომელსაც კვარცხლბეგის ფორმის გადახურვა აქვს.
ყვარლის მერვე ეკლესია

ყვარლის მერვე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მიდამოებში, 3,5 კმ-ზე,
წინკლდეებად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვითა და ფიქლით. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმიც.

ეკლესია უფასადოა, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწრორი კედლით, რომლის შუაში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის სამხრეთით, აღმოსავლეთ კედლის კიდეში, განიერი, ოთხკუთხა ნიშა, ერთმანეთის საირისპიროდ, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების შუა ნაწილშია.

შიგნით ეკლესია გადახურულია ქარგილზე სხმული წეისრული კამარით. კამარაზე და დასავლეთ კედელზე შემორჩენილია მოხატულობის ფრაგმენტები.
შენობის ფასადები დასრულებულია თაროიანი ცერობის პროფილის ლავგარდნით.
ყვარლის კოშკი

ყვარლის კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმის ეზოში, ყვარელში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. გადმოცემით 1873 წელს ლეკების შემოსევის დროს, ილია ჭავჭავაძის ფეხმძიმე დედა ამ კოშკში დაუმალავთ და სწორედ აქ დაბადებულა დიდი პოეტი და საზოგადო მოღვაწე.

1986 წელს ძეგლზე სარესტავრაციო სამუშაოები ჩაატარა სამეცნიერო-სარესტავრაციო სახელოსნომ (პროექტის ავტორი, არქიტექტორ-რესტავრატორი გ. ნიკოლაძე). აღდგა ხის სართულშუა გადახურვები, ბანის სართულზე ქონგურებისა და მაშიყულების ნაწილი. პირველ სართულზე დაიგო აგურის იატაკი. შენობა გეგმით კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია. ნაგებია რიყის ქვით. შესასვლელი პირველ სართულზეა, ჩრდილოეთ კედლის შუაში. კარი სწორკუთხაა. შესასვლელის გვერდებზე თითო შეწყვილებული სათოფურია. მსგავსი ორ-ორი სათოფური დანარჩენ კედლებშიცაა. სამხრეთ კედელში მოწყობილია ორი ნიშა, აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში კი, თითო-თითო.

მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში, თაღოვანი ბუხარია, მის მოპირდაპირედ - განიერი ნიშა. ოთხივე კედელში, აქაც, სათოფურებია. მესამე სართულის ოთხივე კედელში ორ-ორი შეწყვილებული სათოფურია. მეოთხე სართული ბანია, რომლის კედლები თავმომრგვალებული ქონგურებითაა დასრულებული. ბანის ოთხივე კედელში განლაგებულია ნისკარტისებრი მაშიყულები. სართულები ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო ხის კიბით.
კოშკის გარეგნობა მარტივია. შესასვლელის თავზე გამოსახულია წყობაში შეღრმავებული ტოლმკლავა ჯვარი.
ენისელის მესამე ეკლესია

ენისელის მესამე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელის დასავლეთით 0,7 კილომეტრზე, მდინარე ინწობის მარჯვენა ნაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, შეიცავს ქრონოლოგიურად განსხვავებულ ორ სამშენებლო ფენას. თავდაპირველი ნაწილი, რომელიც სავარაუდოდ საუკუნეს განეკუთვნება. ნაწყობია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. გარეთა კედლების წყობაში, აქა-იქ, გამოყენებულია საკმაოდ დიდი ზომის ქვები, რომელთა სიგრძეც 1,5-1,7 მეტრს აღწევს. მოგვიანებით შენობის დანგრეული ნაწილები აღუდგენიათ აგურით და ეკლესია შიგნიდან და გარედან შეულესავთ. ამავე რემონტის დროს გრძივ კედლებში მოუწყვიათ თითო ოთხკუთხა ნიშა, ხოლო საკურთხეველი დარბაზისგან ხის კანკელით გაუმიჯნავთ. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან შეისრულთაღოვანია, შიგნიდან კი ხის ფიცრული გადახურვა აქვს. ეკლესიის თითქმის კვადრატული დარბაზი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია განიერი, თარაზულად გადახურული სარკმელი. მის ორივე მხარეს თითო მცირე, ოთხკუთხა ნიშაა. საკურთხევლის შუაში დგას მთლიანი ქვის ტრაპეზი. აფსიდი გადახურულია ტლანქად ნაწყობი დადაბლებული კონქით, რომელშიც ორი რეზონატორია ჩასმული. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს დასავლეთ კედელში გაჭრილი სარკმელიც აშუქებს, რომელსაც აღმოსავლეთი სარკმლის მსგავსად, თარაზული თავი აქვს. დარბაზი გადახურულია ცილინდრული კამარით. შენობის ფასადები სადაა, კედლები დასრულებულია მაღალი ოთხსაფეხურიანი, ხერხულა ლავგარდნით, დასავლეთ ფასადზე, სარკმლის ორივე მხარეს, თითო ოთხკუთა ნიშაა, რომლებშიც ხაჩკარებია ჩასმული. შენობა გადახურულია ღარისებრი კრამიტით. ეკლესიას გარს ევლება რიყისა და ნატეხი ქვით ნაგები, გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობის გალავანი, რომელსაც ჩრდილოეთ-დასავლეთის კუთხე მონგრეული აქვს, ხოლო აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ბოლოში შესასვლელია მოწყობილი.
ყვარლის მეორე კოშკი

ყვარლის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დგას ტიციან ტაბიძის ქუჩაზე, ლ. ბუჯიაშვილის ეზოში. განეკუთვნება საუკუნეს. კოშკი გეგმით წრიულია, ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. შემორჩენილია ერთი სართულის სიმაღლეზე. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი აგურით ნაწყობი შეისრული თაღითაა გადახურული. შესასვლელის გვერდებზე თითო სათოფურია, მოპირდაპირე მხარეს კი — თაღოვანი ბუხარი (ამოშენებულია). სართულზე სამი ღრმა მიშაა, რომლებშიც თითო შეწყვილებული სათოფურია მოწყობილი. კიდევ ერთი, დანარჩენებზე ოდნავ განიერი ნიშა (ამოშენებულია) კარის გვერდითაა (დასავლეთით).
სანავარდოს წმინდა გიორგის ეკლესია

სანავარდოს წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ სანავარდოდან სამხრეთით 0,5 კმ-ზე. სოფელ ველისციხიდან ყვარლისკენ მიმავალი საავტომობილო გზის პირას, მარხცენა მხარეს, თეთრი გიორგის მკლავად წოდებულ ადგილას. თარიღდება - საუკუნეებით.

აღწერა
ძეგლი სამეკლესიანი ბაზილიკაა. იგი ძირითად ფორმებში ტრადიციულად შემუშავებულ კომპოზიციურ სტრუქტურას იმეორებს. შენობა ნაგებია მოზრდილი, ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. დროთა განმავლობაში ეკლესიამ მნიშვნელოვანი ნგრევა და არაერთი გადაკეთება (სავარაუდოდ, გვიანდელ შუა საუკუნეებში) განიცადა, რამაც მას სრულიად შეუცვალა თავდაპირველი სახე. მთლიანადაა დანგრეული ჩრდილოეთ ეკლესია და დასავლეთ გარშემოსასვლელი. განახლებულია მთავარი ეკლესიის კამარა, კონქი, გარეთა კედლების ზედა ნაწილები და ლავგარდანი; აღდგენილია სამხრეთ ეკლესიის სამხრეთ კედლის უმეტესი ნაწილი. ეკლესია შიგნიდან და გარედან შელესილი და შეთეთრებულია.

მთავარ ეკლესიას (გარეთაზომები: 7.5 4.3 მეტრი) სამი შესასვლელი აქვს: სამხრეთიდან, დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. სამივე კარი თარაზულადაა გადახურული. მათგან სამხრეთ და დასავლეთ კარები თავდაპირველი სახითაა შემორჩენილი, ხოლო დასავლეთისას წირთხლების მნიშვნელოვანი ნაწილი და გადახურვა აღდგენილი აქვს.

აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდია, რომლის ღერძზე გაჭრილია გარეთკენ შევიწროებული და თარაზულად გადახურული ვიწრო სარკმელი. აფსიდის სამხრეთ გვერდში მცირე სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდი გადახურულია ტლანქად ნაწყობი კონქით, რომლის თაღი კვერცხისებრი ფორმისაა (მსგავსი ფორმა აქვს კამარასაც) და აფსიდის მხრების დამაგვირგვინებელ, მარტივი პროფილის (თარო და შეზნექილი მრუდი ზედაპირი) მაღალ იმპოსტებს ეყრდნობა. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, მთავარ ეკლესიას კიდევ ორი, მრტყლად გადახურული სარკმელი აშუქებს. მათგან ერთი სამხრეთ კედლის შუაშია, ხოლო მეორე დასავლეთ კედლის ზედა ნაწილში. ეს უკანასკნელი საკმაოდ ვიწროა და პარალელური წირთხლები აქვს.

სამხრეთ ეკლესიის კედლები მთავარი ეკლესიის კედლებს წყობით არ ებმის. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ღრმა, ნალისებრი აფსიდით, რომელშიც სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. ეკლესიის სამხრეთ კედელში მოწყობილი იყო ორმალიანი, თაღოვანი შესასვლელი — თაღებს შორის მრგვალი სვეტებით, რომლის დასავლეთ მალი მოგვიანებით აგურითა და ნატეხი ქვით მთლიანად ამოუშენებიათ (საკმაოდ ტლანქად), ხოლო აღმოსავლეთ მალში, ვიწრო, დადაბლებული თაღით დასრულებული კარი მოუწყვიათ. ასევე გვიანდელია სამხრეთ ეკლესიის დასავლეთ ნაწილში, მთავარი ეკლესიის დასავლეთ კედლის ხაზზე. აგებული ორი პილასტრი და მათზე დაყრდნობილი ნალისებრი თაღი, რომელიც თხელი ქვის ფილებითაა ნაწყობი. შიგნით ეკლესია მშვილდისებრი ფორმის ქვის კამარითაა გადახურული. იგი ეყრდნობა მთავარი ეკლესიის სამხრეთ კედელზე მიდგმულ ორ პილასტრს და მათზე გადაყვანილ სამ თაღს.

ეკლესიის დასავლეთ გარშემოსასვლელიდან შემორჩენილია სამხრეთ-დასავლეთ კუთხის ნაშთი და კამარის საყრდენი კედლების მცირე ნაწილები, რომლებიც მთავარი ეკლესიის დასავლეთ კედელზე არიან მიშენებული. ჩრდილოეთ ეკლესიის კედლების კვალიც კი აღარ ჩანს. ეკლესიის ფასადები დასრულებულია აგურის ნაწყობი ხერხულა ლავგარდნით, რომლის დიდი ნაწილი ჩამოშლილია. ეკლესია გადახურული იყო ღარისებრი კრამიტით.
საბუის მეორე კოშკი

საბუის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტიის, სოფელ საბუეში, რ. კონჭოშვილის ეზოში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. კოშკი ოთხკუთხაა, ნაგები იყო ყორე ქვითა და კირის ხსნარით. შემორჩენილია მხოლოდ პირველი სართულის კედლები, რომლებზეც დაშენებულია სამეურნეო დანიშნულების სათავსი.
ენისელის წმინდა ელიას ეკლესია

ენისელის წმინდა ელიას ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელის ცენტრალურ ნაწილში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: ჩამოშლილია ლავგარდანი და აქა-იქ კედლების ზედა ნაწილები, აყრილია კრამიტის საბურავი. სახურავზე მცენარეულობაა ამოსული.

შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან სწორკუთხა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც მაღალი, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით მოწყობილია ორი ნიშა, მათ შორის ერთი თაღოვანია, მეორე — სწორკუთხა. სამხრეთით კი ერთი მცირე ზომის ოთხკუთხა. ერთი ოთხკუთხა სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა — კარის ზემოთ.

აფსიდი გადახურულია კონქით, რომლის თაღი ოდრავ შეისრულია. დარბაზი გადახურულია ოდნავ შეისრული ფორმის სხმული კამარით.

ეკლესიის სამხრეთით შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტი.
საბუის ხმალა

საბუეს ხმალა — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ საბუეში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

აღწერა
ეკლესია დარბაზულია (6.2 4.5 მეტრი). ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: მთელ სიმაღლეზეა მორღვეული დასავლეთ ორივე კუთხე, დაბზარულია კედლები, კონქი, ჩამოშლილია ლავგარდანი. აყრილია კრამიტის სახურავი.

ეკლესიაში შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კარი კვადრატული აგურით ნაწყობი, შეისრული თაღითაა დასრულებული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე გაჭრილია შეისრულთაღიანი სარკმელი. სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშაა. თითო შეისრულთაღოვანი სარკმელი სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშიცაა. კამარა სხმულია. იგი ცილინდრული ფორმისაა.
ენისელის კვირაცხოვლის ეკლესია

ენისელის კვირაცხოვლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (8,15,5 მეტრია). ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით. შესასვლელები სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშია. კარები აგურითაა გამოყვანილი. ორივე მათგანი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან კი, თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ღრმა ნახევარწრიული აფსიდია. რომლის ღერძზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. თითო მსგავსი სარკმელი დასავლეთ სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებშიცაა. აფსიდში სამი გეგმით ნახევარწრიული, შეისრულთაღოვანი ნიშაა. მათგან ერთი სარკმლის ქვემოთაა, თითო-გვერდებში. საკურთხევლის შუაში დგას აგურით ნაშენი ოთხწახნაგა ტრაპეზი, კონქის თაღი შეისრულია. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. იატაკი მოგებულია ქართული აგურით.
ეკლესიის კედლები დასრულებული იყო აგურის ლავგარდნით, რომელშიც მთლიანად ჩამოშლილია.
შენიბა გადახურული ყოფილა ღარისებრი კრამიტით.
ლადო აღნიაშვილის სახლი

ლადო აღნიაშვილის სახლი — ისტორიული ძეგლი, თარიღდება 1860-1904 წლებით. მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდაში, ლ. აღნიაშვილის ქუჩაზე. თარიღდება საუკუნით. შენობა ორსართულიანია. მეორე სართულზე დაცულია საზოგადო მოღვაწის პირადი ნივთები. საცხოვრებელი სახლის ფასადზე მემორიალური დაფაა წარწერით:
სახლში ამჟამად ცხოვრობენ მისი ნათესავები.
ბუგრიაანთ კოშკი

ბუგრიაანთ კოშკი — ეკლესია, არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდაში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით სქელი კირის ხსნარზე. გამოყენებულია აგურიც. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი, მსგავსი სარკმლები სამხრეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებშიცაა. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია მხრებით, რომლებსაც კონქის თაღი ეყრდნობა. შიგნით ეკლესია გადახურულია ქარგილზე სხმული ოდნავ შეისრული კამარით. ეკლესიისათვის მოგვიანებით დაუშენებიათ კოშკი სახელწოდებაც აქედან მოდის, რომლისგანაც კედლების მცირე ნაწილებიღაა დარჩენილი.
ილია გაბლიანი

ილია (ილიკო) გაბლიანი (დ. 1917, მულახი, ახლანდ. მესტიის მუნიციპალიტეტი — გ. 28 აგვისტო, 1961, მწვერვ. „პობედა“) — ქართველი ალპინისტი. სსრკ სამგზის ჩემპიონი ტრავერსების კლასში (1952, შხარა-თეთნულდი; 1957, დარვაზის ქედი; 1960, ზულუმარტისა და იმერალაის ქედები). იყო მრავალი მნიშვნელოვანი ასვლის ხელმძღვანელი და მონაწილე. დაიღუპა მწვერვალ „პობედაზე“ (ტიან-შანი), დაშვების დროს.
ჟველურთა

ჟველურთა, ჟველაური — ნასოფლარი საქართველოში, კახეთის მხარის ახმეტის მუნიციპალიტეტში, თუშეთის თემში. მდებარეობს ისტორიულ თუშეთში, ჩაღმის (ჩაღმათუშეთის) ისტორიული თემის ჭანჭახოვანის ხეობაში (ხევში); თუშეთის ეროვნული პარკის ტერიტორიაზე. ზღვის დონიდან 2100 მეტრზე.

თბილისში არსებობს ჟველაურის ქუჩა.

მოსახლეობა
გეორგიოს ბერძენი

გეორგიოს ბერძენი (; დ. 24 ივნისი, 1869, კორფუ, საბერძნეთი — გ. 25 ნოემბერი, 1957, სენ-კლოდი, საფრანგეთი) — გლუქსბურგთა დინასტიის წარმომადგენელი. საბერძნეთისა და დანიის პრინცი. საბერძნეთის მეფე გეორგიოს -ისა და დედოფალ ოლღა კონსტანტინეს ასულის ვაჟი. საბერძნეთის მეფე კონსტანტინოს -ის ძმა.

ბიოგრაფია
გეორგიოსი დაიბადა 1869 წლის 24 ივნისს კორფუში, საბერძნეთში. იგი იყო საბერძნეთის მეფე გეორგიოს -ისა და მისი მეუღლის, დედოფალ ოლღა კონსტანტინეს ასულის მეორე ვაჟი. მამის მხრიდან მისი პაპა-ბებია დანიის მეფე კრისტიან და დედოფალი ლუიზა ფონ ჰესენ-კასელი იყვნენ, რის გამოც მას საბერძნეთთან ერთად დანიის პრინცის წოდებაც ჰქონდა. იგი ინტერნაციონალურ ოჯახში იზრდებოდა, სადაც ხალხი რამდენიმე ენაზე საუბრობდა, რის გამოც თავად გეორგიოსმა იცოდა ინგლისური, დანიური, რუსული, ფრანგული, იტალიური და ბერძნული ენები. იგი და-ძმებს ინგლისურად ეკონტაქტებოდა, მშობლებს ბერძნულად, თუმცა თავად მშობლები ერთმანეთში გერმანულად საუბრობდნენ ხოლმე.

1883 წლიდან გეორგიოსი დანიაში გადასახლდა, სადაც თავისი ბიძის, პრინცი ვალდემარის მფარველობით იღებდა კარგ განათლებას. იგი მალევე გაწევრიანდა დანიის საზღვაო ძალებში, სადაც ვალდემარი ადმირალი იყო. 1891 წელს მან თავის ბიძაშვილთან, რუსეთის ცარევიჩ ნიკოლოზთან ერთად იმოგზაურა აზიაში. აღსანიშნავია, რომ ამ მოგზაურობისას უცხოელმა ჯაშუშებმა უშედეგოდ სცადეს ცარევიჩის მოკვლა.

საბერძნეთში დაბრუნების შემდეგ იგი კრეტაზე დასახლდა, სადაც ცდილობდა ოსმალების საბოლოოდ გაძევებასა და ბერძნების დამკვიდრებას.

1906 წელს მამასთან ერთად გაემგზავრა პარიზში, სადაც გაიცნო ადგილობრივი დიდგვაროვანი რონალდ ბონაპარტი, ნაპოლეონის ძმის, ლუსიენ ბონაპარტის შთამომავალი. 1907 წლის 21 ნოემბერს მამების გავლენით გეორგიოსმა და რონალდის ასულმა, მარი ბონაპარტმა იქორწინეს. 1913 წელს მამამისი, მეფე გეორგიოს მოკლეს, რის გამოც ტახტი მისმა ძმამ, კონსტანტინოს -მა დაიკავა, რომელმაც გეორგიოსს მალევე უბოძა კრეტის მმართველობა.

დანიაში ვიზიტისას გეორგიოსის ცხოვრებაში ერთადერთი სკანდალი დაფიქსირდა. აქ ბიძამისის, პრინცი ვალდემარის მეუღლემ, პრინცესა მარი ორლეანელმა გეორგიოსის ცოლს აცნობა, რომ მის ქმარსა და ვალდემარს ჰომოსექსუალური ურთიერთობა ჰქონდათ. მართალია ფაქტი დადასტურდა, მაგრამ მარის რეაქცია არ ჰქონია, ვინაიდან თავადაც ჰქონდა რომანი საფრანგეთის ყოფილ პრემიერ-მინისტრ არისტიდ ბრიანთან.

1922 წელს გეორგიოსის ძმა რიგით მეორედ დაამხეს საბერძნეთში, რის გამოც სამეფო ოჯახი ემიგრაციაში წავიდა. გეორგიოსი თავის ცოლთან ერთად დასახლდა საფრანგეთში, სადაც გაატარა დარჩენილი ცხოვრება და გარდაიცვალა 1957 წლის 25 ნოემბერს სენ-კლოდის სასახლეში, 88 წლის ასაკში.

შვილები
გეორგიოსს თავის ცოლთან ორი შვილი ჰყავდა:

პეტროსი (1908-1980), ცოლად შეირთო ირინა ალექსანდროვნა ოვჩინიკოვა, მაგრამ შვილები არ ჰყოლია;
ევგენია (1910-1989), პირველად იქორწინა პოლონელ დიდგვაროვან დომინიკ რაძივილზე, რომელთანაც შეეძინა ორი შვილი, მასთან განქორწინების შემდეგ კი ცოლად გაჰყვა იტალიელ არისტოკრატ რაიმონდო ალესანდროს, კასტელ-დუინოს ჰერცოგს, რომელთანაც ერთი ვაჟი შეეძინა, თუმცა საბოლოოდ მასაც გაეყარა.
მარი ბონაპარტი

მარი ბონაპარტი (; დ. 2 ივლისი, 1882, სენ-კლოდი, საფრანგეთი — გ. 21 სექტემბერი, 1962, სენ-ტროპე, საფრანგეთი) — ბონაპარტების დინასტიის წარმომადგენელი. საფრანგეთის იმპერატორ ნაპოლეონ -ის ძმის, ლუსიენ ბონაპარტის შვილთაშვილი. საბერძნეთისა და დანიის პრინც გეორგიოს ბერძენის მეუღლე.

ბიოგრაფია
მარი დაიბადა 1882 წლის 2 ივლისს საფრანგეთში, სენ-კლოდის სასახლეში. იგი იყო საფრანგეთის იმპერატორ ნაპოლეონ -ის ძმის, ლუსიენ ბონაპარტის შვილიშვილ როლანდ ბონაპარტისა და მისი მეუღლის, მონაკოელი თავადის ასულ მარი-ფელიქს ბლანკის ქალიშვილი. დედამისი მისი გაჩენიდან მალევე დაიღუპა მშობიარობისაგან გამოწვეული გართულებებით, რის გამოც მამამ იგი ფუფუნებასა და სიყვარულში აღზარდა, რათა უდედობა არ ეგრძნო. 1907 წლის 21 სექტემბერს მამამისმა იგი საბერძნეთის მეფე გეორგიოს -ის შუათანა ვაჟზე, პრინც გეორგიოსზე დააქორწინა.

შუა ხნის ასაკთან ერთად მარის საშინელი ფსიქიკური აშლილობა დაეწყო, რის გამოც სამკურნალოდ თავად ზიგმუნდ ფროიდს დაუკავშირდა, რომელთანაც შემდგომში მთელი დარჩენილი ცხოვრება მეგობრობდა. 1926 წელს იგი გამოჯანმრთელდა და ქმართან ერთად პარიზში დაბრუნდა, სადაც წიგნი დაწერა ფროიდისეულ ფსიქოანალიზზე. ასევე მას მიეწერება ფროიდის ნაშრომების ფრანგულად თარგმნა. მანვე თარგმნა ედგარ ალან პოს ნაშრომები დრიფტის თეორიასა და ქალის სექსუალობაზე. 1950-იან წლებში იგი ძლიერ ეწინააღმდეგებოდა ჟაკ ლაკანის სამეცნიერო თეორიებს.

მარი ასევე მეგობრობდა ნიდერლანდელ ფსიქოანალიტიკოს იოანა ლამპლ-დე გროტთან, რომელთან ერთადაც 1946 წელს ამსტერდამში სიტყვითაც გამოვიდა.

1957 წელს მარი ბონაპარტი დაქვრივდა, თუმცა მეორედ აღარ გათხოვილა. 1962 წლის 14 მაისს იგი თავისი მაზლიშვილის, პრინცესა სოფია ბერძენისა და ესპანეთის მეფე ხუან კარლოს -ის ქორწინებას დაესწრო, რამდენიმე თვეში, 21 სექტემბერს კი გარდაიცვალა 80 წლის ასაკში. იგი გადაასვენეს და დაკრძალეს ათენში, ტატოის მავზოლეუმში, ქმრის გვერდით.

შვილები
პეტროსი (1908-1980), ცოლად შეირთო ირინა ალექსანდროვნა ოვჩინიკოვა, მაგრამ შვილები არ ჰყოლია;
ევგენია (1910-1989), პირველად იქორწინა პოლონელ დიდგვაროვან დომინიკ რაძივილზე, რომელთანაც შეეძინა ორი შვილი, მასთან განქორწინების შემდეგ კი ცოლად გაჰყვა იტალიელ არისტოკრატ რაიმონდო ალესანდროს, კასტელ-დუინოს ჰერცოგს, რომელთანაც ერთი ვაჟი შეეძინა, თუმცა საბოლოოდ მასაც გაეყარა.