აზერბაიჯანული მომთაბარე ცხოვრება

აზერბაიჯანის კულტურულ სივრცეში მომთაბარე და ნახევრად მომთაბარე ცხოვრების წესი უძველესი ტრადიციების მატარებელია. ეს ცხოვრების სტილი ისტორიულად ეფუძნებოდა სეზონურ მიგრაციებს, საძოვრების შეცვლასა და დროებით საცხოვრებლებს, რომელთა ტიპებია: ობა, შენლიკი, სიგირხანა, იატაკი, იურდი, დუშარგა, ქიშლაკი, დეკკე, დენგე, იილაკ და სხვ. ზაფხულში გამოიყენებოდა ალაჩიქ, ჯომა, დეიე, ყარაქეჩე, მუხურუ, მაღარდეიე და სხვა მსგავსი ბინადრობები.

2023 წელს აზერბაიჯანში მომთაბარე კულტურული გარემო და მიგრაციის მარშრუტები იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შევიდა.

ტერმინოლოგია
 – არაბული წარმოშობის სიტყვაა და მოიცავს მომთაბარე ჯგუფებს, ხშირად თურქული ფესვების მქონეებს, განსაკუთრებით ირანსა და აზერბაიჯანში.

 – - საუკუნეების ტერმინი, რომელიც ასახავს თურქული წარმოშობის მომთაბარეებს. დღეს ის აღნიშნავს ცალკეულ ტომებს, როგორიცაა და .

თათი – ორაზროვანი ტერმინია: ერთი მხრივ აღნიშნავს არათურქულენოვან თათ მოსახლეობას, მეორე მხრივ კი – დასახლებული ცხოვრების მქონე თურქულენოვან ჯგუფებს ირანის აზერბაიჯანში.

ეთნოგრაფიული სტატუსი და ისტორია
მე-19–20 საუკუნეებში ტერმინი „თერეკემე“ აღნიშნავდა მომთაბარეებს, ძირითადად აზერბაიჯანელებს. ყაზახისა და სხვა რაიონებში ამ ტერმინით მოიხსენიებდნენ ტომებს: აირიმლი, ბაიათი, ყარაქოიუნლუ, კენგერლი, სალაქსლი და სხვ.

აზერბაიჯანული ეროვნული იდენტობის ჩამოყალიბებამდე, მოსახლეობა თავის თავს განსაზღვრავდა ტომური კუთვნილების მიხედვით – ავშარი, თეკლე, აირუმი და სხვ. საბჭოთა პერიოდში არსებობდა ოთხი მომთაბარე ჯგუფი: აირიმლი, პადარლი, შაჰსევენი და ყარაპაფაღი. აირიმლები ცხოვრობდნენ დასავლეთ აზერბაიჯანში, შაჰსევნები – სამხრეთით, ირანის საზღვართან.

საქსურების ზაფხულის საძოვრები მდებარეობდა დაღესტანში, ზამთრის – აზერბაიჯანში, რაც განაპირობებდა მათ ბილინგუალებად ჩამოყალიბებას. მუღანში მცხოვრები არაბი მომთაბარეები კი შერეულ თურქულ-არაბულ ენაზე საუბრობდნენ.

მესაქონლეობა
მესაქონლეობა წარმოადგენდა აზერბაიჯანული მომთაბარე საზოგადოების ძირითად ეკონომიკურ საყრდენს. ეს მოდელი ეფუძნებოდა ცხოველების სეზონურ გადაყვანას უკეთესი საძოვრებისკენ, რაც უზრუნველყოფდა რძის, მატყლისა და ხორცის უწყვეტ წარმოებას. ცხვარი, თხა, აქლემი და სხვა შინაური ცხოველები არა მხოლოდ საკვებისა და ტანსაცმლის წყაროს წარმოადგენდა, არამედ ეკონომიკური გაცვლისა და სოციალურ სტატუსის საფუძველიც იყო. მრავალი ტომი აყალიბებდა შინაგან სოციალურ იერარქიას მწყემსთა გამოცდილებისა და ფარების სიდიდის მიხედვით.

გადაადგილება
აზერბაიჯანში, როგორც სხვა თურქულენოვან რეგიონებში, ზაფხულის საძოვრებს იაილაყი ეწოდება. ისინი ძირითადად ზღვის დონიდან 2800 მეტრზე მდებარეობს და კავკასიონის ალპურ და სუბალპურ ზონებშია განლაგებული. იაილაყი როგორც მეცხოველეობის ფორმა, გაჩნდა ჯერ კიდევ ადრე ბრინჯაოს ხანაში და გამოკვეთილი იყო სამხრეთ კავკასიაში, განსაკუთრებით თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე.

მომთაბარე ცხოვრებისას გადაადგილება ხდებოდა განსაზღვრული სეზონური წესრიგის მიხედვით. ზაფხულიდან ზამთრისკენ გადასვლა და პირიქით, ხშირად წინასწარ დაგეგმილ ვადებში ხდებოდა. ეს გადაადგილება მოიცავდა არა მხოლოდ ადამიანებსა და ცხოველებს, არამედ მთელ საყოფაცხოვრებო მეურნეობას — საცხოვრებლებს, საოჯახო ნივთებს, საკვებსა და ტექნიკას. ტრანსპორტირებისას აქტიურად იყენებდნენ ურმებს, ჯორებსა და აქლემებს. ოჯახური სტრუქტურა და შრომის განაწილება ასევე სრულად იყო ინტეგრირებული ამ სეზონურ მოძრაობაში: ქალები უმეტესად ამზადებდნენ ქოხებსა და საკვებს, ხოლო მამაკაცები მართავდნენ გადაადგილების პროცესს და ცხოველებზე ზრუნავდნენ.

მომთაბარეების მიგრაციის გზების დაგეგმვა არა მხოლოდ გეოგრაფიულ და კლიმატურ პირობებზე იყო დამოკიდებული, არამედ ეკოლოგიურ ბალანსზეც — მომთაბარეები იცავდნენ საძოვრების რესურსებს და ყოველწლიურად ცვლიდნენ ადგილმდებარეობას, რათა გარემოს რეგენერაცია ყოფილიყო. ეს ბუნებრივ გარემოსთან თანაცხოვრების ნიშანი იყო. ხშირ შემთხვევაში, ოჯახები საგანგებოდ ნიშნავდნენ გზებსა და სადგომებს სიმბოლოებით, რაც ასევე გეოგრაფიული მეხსიერების ნაწილად იქცეოდა.

იაილაყის ცხოვრებისას მკაფიოდ ჩანდა ტომობრივი და საგვარეულო სტრუქტურების გავლენა. თითოეულ საგვარეულოს ჰქონდა საკუთარი საძოვრები, რომლებიც თაობიდან თაობას ზეპირი სამართლისა და ტრადიციების მიხედვით გადაეცემოდა. მოხუცები და უხუცესები იღებდნენ გადაწყვეტილებებს, მათ შორის გადასახლების დროისა და მარშრუტების შერჩევაში. ახალგაზრდები სწავლობდნენ სიბრძნესა და ტრადიციებს მოხუცებისგან, რაც სოციალური მეხსიერების შენარჩუნებას უზრუნველჰყოფდა.

იაილაყში დროებითი საცხოვრებელი სტრუქტურები იდგმებოდა ისე, რომ უპასუხებდნენ როგორც კლიმატურ გამოწვევებს, ისე საყოფაცხოვრებო საჭიროებებს. ყველაზე გავრცელებული იყო ალაჩიყი — ნახევრადმთვარისებრი, კონუსური სახურავით დაფარული კონსტრუქცია, დამზადებული ხის ძელებისა და მატყლის ან თივის საფარით. ზოგიერთ რეგიონში იყენებდნენ ქვის საძირკველს, რაც მეტ მდგრადობას უზრუნველყოფდა. უფრო მდიდარი ოჯახები ზოგჯერ აშენებდნენ ციკლოპური ქვით ნაგებობებს, რომლებსაც რთული პირობების გაძლება შეეძლო.

შირვანისა და მუღანის მომთაბარე მარშრუტები
შირვანის მომთაბარეები ზამთარში კუდრუში რჩებოდნენ, ხოლო ზაფხულში მიემართებოდნენ დიდი კავკასიის საძოვრებზე. მათი მარშრუტები გადიოდა ჰერმიდაღიდან დიბრალამდე, ასევე ლენგაბიზიდან სარიდაშის იაილაყამდე. მარშრუტების მნიშვნელოვანი წერტილებია: ფაშალი, იავანი მთა, ჰილმილი, სოფელი ტესი, სუნდუკოზლუ, კეიმი, ქურდამირი, ასტრახანკა და სხვ.

მუღანის მომთაბარეები ზაფხულს ატარებდნენ სავალანის, ყარადაღისა და თალიშის მთებში. ბილასუვარიდან სავალანამდე მიგრაციის გზები მოიცავდა აღ ევლერს, გელინ იურდუსა და ხათინბულაყს. შაჰსევნების (განსაკუთრებით მეშკინის თემების) მარშრუტები გაივლიდა მდინარე არაქსს, ბერჟენგს, სამბურს, ლენგანდს, თალიშისა და ჩიჩექლის მთებს.

ყარაბაღელი მომთაბარეები მესაქონლეობით ცხოვრობდნენ და ზაფხულობით მაღალმთიან საძოვრებზე გადადიოდნენ, რაც ადგილობრივ მოსახლეობასთან კონფლიქტს იწვევდა. სომხეთის წინადადებები – მიგრაცია აზერბაიჯანის ჩრდილოეთში, სარწყავი სამუშაოები უდაბნოში ან შეთანხმება „სომხურ“ საძოვრებზე – მიუღებელი იყო აზერბაიჯანისთვის.

ხოსროვ ბეი სულთანოვის 1919 წლის მოხსენების მიხედვით, სომხების მიერ გზების გადაკეტვის გამო, 10 000 მუსლიმი და 150 000 პირუტყვი ვერ შედიოდა საზაფხულო საძოვრებზე. 1922 წელს გაზანფარ მუსაბეკოვის ცნობით, 1918–1920 წლების ომის გამო, მომთაბარეებმა ვერ ისარგებლეს საძოვრებით, რასაც მოჰყვა მალარიისა და პირუტყვის დაცემის შემთხვევები.

საცხოვრებელი დასახლებები
მომთაბარე (ან ნახევრად მომთაბარე) აზერბაიჯანელები დროებით დასახლებებს სხვადასხვა სახელს უწოდებდნენ: ობა, შენლიკი, სიღირხანა, იათაყი, ბინე, იურდი, დუშერგა, ქიშლაყი, დეკქა, დენგა, იაილაყი და სხვ. ბანაკების გაშენებისას ტომის ბელადის ან უხუცესის (აღსაკკალ) კარავი განლაგებული იყო ცენტრში, გარშემორტყმული ნათესაური კავშირით დაკავშირებული ოჯახებით. ბანაკის პერიფერიებზე კი თავსდებოდა ოჯახები, რომლებიც სუსტი სოციალური სტატუსით გამოირჩეოდნენ და ნაკლები საძოვარი ჰქონდათ.

„ობა“ წარმოიშვა მიგრაციის პროცესში ზამთრისა და ზაფხულის საძოვრებს შორის. იგი იყოფოდა მცირე ერთეულებად — „დენგებად“, რომლებიც ერთმანეთისგან ოტარასებით (საძოვრების საზღვრებით) იყო გამოყოფილი. საუკუნიდან ობა თანდათანობით გარდაიქმნა მუდმივ დასახლებად — სოფლად.

 საუკუნის მეორე ნახევარში ეთნოგრაფი ნ.ა. აბელოვი აღნიშნავდა, რომ მომთაბარე მუსლიმური თემები, რომლებიც ტომებსა და კლანებად იყოფოდნენ, თავიანთ მცირე ბანაკებს შენლიკს უწოდებდნენ. შენლიკი უფრო მცირე იყო, ვიდრე ობა, და ხშირად დროებით თავშესაფარს წარმოადგენდა.

აზერბაიჯანის მთიან სოფლებში საუკუნეში ფართოდ იყო გავრცელებული ბინეს ტიპის დასახლება. მისი სტრუქტურა მოიცავდა საწოლს, მაგიდას, პლატფორმას, კერასა და სახურავს. ბინეს გაფართოებასთან ერთად იქმნებოდა საცხოვრებელი სახლები და დასახლებები, რომლებიც სოფლებად გარდაიქმნებოდა. დასახლებების სახელები ხშირად პირველ მეპატრონეთა ან მეურნეობების სახეებიდან წარმოიშვებოდა: ყასიმბინესი, მალბინესი, ყოიუნბინესი და სხვ.

მომთაბარეები წელიწადის უმეტეს ნაწილს (8–9 თვე) ატარებდნენ ზამთრის საძოვრებზე, ხოლო ზაფხულში (3–4 თვე) იაილაყზე გადადიოდნენ. ზამთრის საძოვრებზე განლაგებული დასახლებები უფრო სტაბილური და მდგრადი იყო და სოფლის ცხოვრებაზე გადასვლის გარდამავალი საფეხური წარმოადგენდა. ასეთი დასახლებებია: ბოიუქკიშლაკი, ქოჰაკიშლაკი, კიშლაკი, დუზკიშლაკი და სხვ.

საზაფხულო საძოვრების შერჩევისას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭებოდა წყლის წყაროების სიახლოვესა და ნათესაური ჯგუფების თანაცხოვრების შესაძლებლობას. ხშირად ეს იაილაყები რამდენიმე თაობის ოჯახებს ეკუთვნოდათ და მათი სახელები ოჯახის უფროსის ან ტომის სახელიდან წარმოიშვებოდა.

იაილაყის სეზონზე მომთაბარეები იყენებდნენ დროებით საცხოვრებლებს. ყველაზე გავრცელებული იყო დაიე (შირვანში ცნობილია როგორც ყარაქეჩე) და ალაჩიკი. მათ შორის განსხვავება იყო ზომასა და სიმყარეში. მაგალითად, დაიეს ასაშენებლად საჭირო იყო 30-50 ძელი და 4-6 თექის პანელი, რომლის დამზადება მხოლოდ გამოცდილ ხელოსნებს შეეძლოთ.

კულტურა
აზერბაიჯანული მატერიალური კულტურა ადგილობრივი და მომთაბარე ელემენტების სინთეზს წარმოადგენს. ტომების სიმბოლოებად გამოყენებული ცხოველების გამოსახულებები ხშირად გვხვდება ხალიჩებზე. ირანის აზერბაიჯანში მომთაბარე და დასახლებულ თემებს შორის განსხვავდება დიალექტი, წეს-ჩვეულებები, ზეპირი ფოლკლორი. მიიჩნევა, რომ მომთაბარეები მეტწილად სუფთა თურქულით საუბრობენ.

თითქმის ყველა თემში გავრცელებული იყო ურთიერთდახმარების ფორმა, რომელიც დასახლებულ სოფლებში ჩაისახა და შემდგომ მომთაბარე თემებსაც მიაღწია. მკვლევარი ივარ ლასიმი მიიჩნევდა, რომ ფირლარი (პატარა კარვები), რომლებსაც მომთაბარეები იყენებდნენ, თურქული კარავის არქიტექტურის ნიშანია.

მომთაბარე ქორეოგრაფია ცხოველური მოძრაობების ელემენტებსა და რიტუალებს ასახავს. იმავე ტრაექტორიას მისდევს ადგილობრივი ჭიდაობის წესებიც, რომელზეც გავლენა ევროპულმა და აზიურმა სპორტულმა კულტურამ მოახდინა.

მომთაბარე მწყემსების კვების რაციონში ჭარბობდა ხორცი და რძის პროდუქტები. მათთვის დამახასიათებელი იყო ხორცის სხვადასხვა ფორმით მომზადება: შამფურზე, შემწვარი, ჩაშუშული, ნიგვზით შიგთავსიანი. ასევე პოპულარული იყო ღვიძლისა და ქათმის კერძები, ბოსტნეულით შევსებული კერძები და მსუბუქი სუპები.