ტერაქტი სომხეთის პარლამენტში

ტერაქტი სომხეთის პარლამენტში, სომხეთში ცნობილი, როგორც ოქტომბერი 27 ( ჰოქტომბერი ქსანიოთ) — ტერორისტული თავდასხმა სომხეთის ეროვნული კრებაზე, დედაქალაქ ერევანში 1999 წლის 27 ოქტომბერს. ხუთი შეიარაღებული კაცისაგან შემდგარმა ჯგუფმა, რომელთაც ნაირი ჰუნანიანი მეთაურობდა, ცეცხლი გაუხნეს ეროვნული კრების წევრებს, მათ შორის ქვეყნის პრემიერ-მინისტრ ვაზგენ სარქისიანსა და პარლამენტის თავმჯდომარე კარენ დემირჭიანს.

ტერაქტი პოსტ-საბჭოთა სომხეთის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე საკამათო მოვლენაა, რომელმაც საბოლოოდ მნიშვნელოვანი ზეგავლენა იქონია სომხეთის პოლიტიკურ ლანდშაფტზე. იგი დღემდე რჩება უამრავი შეთქმულების თეორიის მიზეზად, რომელთა უმეტეს ნაწილშიც სომხეთის პრეზიდენტი რობერტ ქოჩარიანი ტერაქტის ერთ-ერთ მონაწილედ ითვლება, რომლის შემდგომი მმართველობასაც ხშირად აკრიტიკებდნენ, რადგან მას ავტორიტარულიად თვლიდნენ. სარქისიანი და დემირჭიანი, რომლებიც ტერაქტს ემსხვერპლნენ სომხეთის ეროვნული გმირის წოდებებით დააჯილდოვეს.

ტერაქტი
1999 წლის 27 სექტემბერს, დაახლოებით 17:15 საათისთვის, ერევანში, ბაგრამიანის ქუჩაზე მდებარე სომხეთის ეროვნული კრების შენობაში შეიჭრა, რა დროსაც მთავრობის წევრები კითხვა-პასუხის რეჟიმში მუშაობდნენ, ჯგუფის წევრები კალაშნიკოვის ტიპის ავტომატებით იყვნენ შეარაღებულნი და იარაღებს გრძელი ქურთუკების ქვეშ მალავდნენ. შეჭრისთანავე ჯგუფის წევრებმა ცეცხლი გახსნეს, ცალმხრივ სროლას 8 ადამიანი შეეწირა, დაიჭრა 30 ადამიანზე მეტი.. ჯგუფი აცხადებდა, რომ მათი მიზანი პუტჩის, სახელმწიფო გადატრიალების მოწყობა იყო. ისინი აცხადებდნენ, რომ „ქვეყანა კატასტროფულ“ მდგომარეობაში იყო და „კორუმპირებული ჩინოვნიკები“ ქვეყნის დასახმარებლად არაფერს აკეთებდნენ. ანა ისრაელიანმა და თვითმხილველ ჟურნალისტმა განაცხადეს, რომ „პირველი გასროლა დაახლოებით ერთიდან ორ მეტრამდე მანძილიდან ვაზგენ სარქისიანის მიმართულებით განხორციელდა“, მისი სიტყვებით „შეუძლებელი იყო, რომ სარქისიანი ცოცხალი გადარჩენილიყო“. ამ დროისთვის კი შენობაში ტერორისტებს დაახლოებით 50 მძევალი ჰყავდათ

პრეზიდენტი რობერტ ქოჩარიანი ტელევიზორში სიტყვით გამოვიდა და განაცხადა, რომ სიტუაციას აკონტროლებდა. მისმა წარმომადგენელმა ვაჰე გაბრიელიანმა სწრაფად დაახასიათა „ინდივიდუალური ტერიტორისტები“ და განაცხადა, რომ „ტერორისტთა ჯგუფი წარმოადგენდა პატარა დაჯგუფებას და ისინი მხოლოდ პარლამენტის შენობაში იყვნენ“. ქოჩარიანმა ტერორისტებს პირადი უსაფრთხოებისა და თავისუფალი სასამართლოს ჩატარების გარანტია მისცა. ამავდროულად, სომხეთის შეიარაღებულმა ძალებმა უსაფრთხოების მიზნით ერევანში გზები ჩაკეტეს.

1999 წლის 28 ოქტომბერს პრეზიდენტმა რობერტ ქოჩარიანმა ქვეყანაში სამდღიანი გლოვა გამოაცხადა. 30 ოქტომბრიდან დაიწყო ტერორისტული აქტის დროს დაღუპულთა დაკრძალვის ცერემონიალი, რომელიც 31 ოქტომბერს დასრულდა. დაღუპულთა ცხედრები, მათ შორის ვაზგენ სარქისიანის ცხედარიც ერევნის ოპერისა და ბალეტის აკადემიური თეატრში დაასვენეს. ცერემონიალს 30-მდე ქვეყნის მაღალჩინოსნები, მათ შორის რუსეთის ფედერაციის პრემიერ მინისტრი ვლადიმერ პუტინი და საქართველოს პრეზიდენტი ედუარდ შევარდნაძე დაესწრნენ. დაღუპულთა მოსახსნეიბელი ლოცვა სრულიად სომეხთა კათოლიკოსმა გარეგინ -მ და კილიკიის სომეხმა კათოლიკოსმა ადამ -მა აღავლინეს.

რეაქცია
საზოგადოებრივი
ტერორისტული აქტიდან მალევე (30–31 ოქტომბერი) სომხეთის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის სოციოლოგიური კვლევების ცენტრის მიერ ჩატარდა გამოკითხვა, რომლის მიხედვითაც, გამოკითხულთა 56.9% აცხადებდა, რომ 27 ოქტომბრის მოვლენები სახელმწიფოსა და მისი ავტორიტეტის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაული იყო. 63.4%-ს სჯეროდა, რომ ტერორისტული ჯგუფი მკვლელების, მოღალატეებისა და მტრებისგან შედგებოდა.
საერთაშორისო
— საგარეო საქმეთა მინისტრმა ალექსანდრ დოუნერმა დაგმო მაღალი თანამდებობის პირების მკვლელობა.
— სომხეთის საელჩომ საფრანგეთში მიიღო სამძიმრის დეპეშები, საფრანგეთის პრეზიდენტ ჟაკ შირაკისგან, პრემიერ-მინისტრ ლიონელ ჟოსპენისაგან და სხვა ბევრისგან.
— პრეზიდენტმა ნურსულთან ნაზარბაევმა სამძიმრის დეპეშა გაუგზავნა პრეზიდენტ ქოჩარიანს, დეპეშაში ის ამბობდა, რომ ეს იყო „ბარბაროსული“ ინციდენტი.
— პარლამენტის თავმჯდომარემ აბდ ალ-ქადირ ქადურამ სამძიმარი გამოთქვა.

გამოძიება და სასამართლო
29 ოქტომბერს ხუთი ადამიანი ტერორიზმის ბრალდებით გაასამართლეს. ჯჰანგირიანის მიხედვით საგამოძიებო გუნდი ათეულობით თეორიას განიხილავდა. 2000 წლის იანვრისთვის ჯჰანგირიანის გამომძიებლები პრეზიდენტ რობერტ ქოჩარიანსა და მის გარემოცვას პარლამენტის შენობაში მოწყობილ ტერაქტთან აკავშირებდნენ. ქოჩარიანთან დაახლოებული რამდენიმე პირი დააპატიმრეს, მათ შორის პრეზიდენტის მრჩევლის მოადგილე ალექს არუთინიანი და სომხეთის საზოგადოებრივი მაუწყებელის დირექტორის მოადგილე არუთინ არუთინიანი, მაგრამ ამავე წლის ზაფხულისთვის, ისინი გაანთავისუფლეს. სასამართლო განხილვა 2001 წლის 15 თებერვალს, ერევანში კენტრონისა და ნორკ-მარაშის რაონებში დაიწყო. სასამართლო საქმე გენერალურ პროკურ აღვან ჰოვსეფიანს და მის ოფისს გადაეცა, რომლებმაც საბოლოოდ საქმე მტკიცებულებების არარსებობის გამო დახურეს. 2003 წლის 2 დეკემბერს, პარლამენტის შენობაში მოწყობილ ტერაქტში ნაირი ჰუნანიანი, კარენ ჰუნანიანი, ვრამ გალასტიანი, დერენიკ ეჯანიანი და ედუარდ გრიგორიანი დამნაშავეებად სცნეს და მათ სამუდამო პატიმრობა მიუსაჯეს.

შედეგები
1999 წლის ივნისის დასაწყისიდან ოქტომბრის ბოლომდე, სომხეთის პოლიტიკური სისტემა დამოკიდებული იყო დემირჭიან-სარქისიანის ტანდემზე, რომელიც აკონტროლებდა სამხედრო, საკანონმდებლო და აღმასრულებელ ხელისუფლებებს. მათმა მკვლელობამ ქვეყანაში პოლიტიკური ბალანსი მოშალა და სომხეთის პოლიტიკური არენა რამდენიმე თვის მანძილზე გაურკვეველ ვითარებაში იმყოფებოდა. მკვლელობამ პირდაპირ იმოქმედა სომხეთის საერთაშორისო რეპუტაციაზე, რის შედეგადაც ქვეყანაში შემცირდა უცხოური ინვესტიციები. სარქისიანისა და დემირჭიანის "დე-ფაქტო დუალისტური მმართველობა" ტერორისტული აქტის შემდეგ მთლიანად პრეზიდენტ რობერტ ქოჩარიანის ხელში გადავიდა.

არამ ხაჩატრიანი სომხეთის სახალხო პარტიიდან არჩეულ იქნა პარლამენტის თავმჯდომარის თანამდებობაზე, ვაზგენ სარქისიანის ძმამ არამ სარქისიანმა კი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა დაიკავა. თუმცა, 2000 წლის მაისში პრეზიდენტმა ქოჩარიანმა არამ სარქისიანი თანამდებობიდან გაათავისულა, რისი მიზეზიც "სამუშაოსადმი უუნარობა" გახდა. პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა კი რესპუბლიკელთა პარტიის ლიდერმა ანდრანიკ მარგარიანმა 2000 წლის 12 მაისს დაიკავა. მალევე ქოჩარიანი სომხეთის არაპოპულარული გახდა, 2002 აგვისტოში ჩატარებული გამოკითხვის მიხედვით სამ სხვა პოლიტიკოს (სტეფან დემირჩიანი, არტაშეს გეგამიანი, ლევონ ტერ-პეტროსიანი) უფრო მეტი მხარდამჭერი ჰყავდა ვიდრე მას. ადამიანის განვითარების ანგარიშმა 2000 წელს დაწერა, რომ 27 ოქტომბერს მომხდარმა ტერორისტულმა აქტმა უარყოფითად იმოქმედა ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენებზე, გავლენა იქონია სხვადასხვა ასპექტებსა და სფეროებზე.