უკრაინა-ევროკავშირის ურთიერთობები

ევროკავშირსა
და უკრაინას შორის ურთიერთობები ყალიბდება უკრაინა-ევროკავშირის ასოცირების შეთანხმებით და ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი ვაჭრობის ზონით . უკრაინა არის პრიორიტეტული პარტნიორი აღმოსავლეთ პარტნიორობისა და ევროპის სამეზობლო პოლიტიკის ფარგლებში. ევროკავშირისა და უკრაინის ურთიერთობა სცილდება თანამშრომლობას, თანდათანობით იზრდება ეკონომიკურ ინტეგრაცია და ღრმავდება პოლიტიკური თანამშრომლობა.
ასოცირების შეთანხმება ინიცირებული იყო 2012 წელს, მაგრამ პრორუსი ვიქტორ იანუკოვიჩის პრეზიდენტობის დროს უკრაინის მთავრობამ შეაჩერა მზადება ასოცირების ხელშეკრულების ხელმოწერისთვის 2013 წლის 21 ნოემბერს, პრეზიდენტი დაესწრო ევროკავშირის სამიტს ვილნიუსში 2013 წლის 28-29 ნოემბერს, სადაც თავდაპირველად იგეგმებოდა ასოცირების ხელშეკრულების გაფორმება, მაგრამ ეს ასე არ მოხდა. ასოცირების ხელშეკრულების ხელმოწერის გადადების გადაწყვეტილებამ გამოიწვია ევრომაიდნისმოძრაობა. 2013–2014 წლების უკრაინის რევოლუციამ გამოიწვია პარლამენტის მიერ იანუკოვიჩისა და მისი გადაყენება 2014 წლის თებერვალში

ასოცირების შეთანხმების პოლიტიკურ ნაწილს 2014 წლის 21 მარტს მოაწერა ხელი ახალმა პრემიერ-მინისტრმა არსენი იაცენიუკმა . იმავდროულად, ევროკავშირი ცდილობდა უკრაინის სტაბილიზაციას სავარაუდო კორუმპირებული რუსებისა და უკრაინელების აქტივების გაყინვით და უკრაინას ფინანსურად ეხმარებოდა. 2019 წლის 21 თებერვალს უკრაინის კონსტიტუციაში ცვლილებები შევიდა, ნორმები უკრაინის სტრატეგიული კურსის შესახებ ევროკავშირსა და ნატოში გაწევრიანების შესახებ ძირითადი კანონის პრეამბულაში, სამ მუხლში და გარდამავალ დებულებებშია გათვალისწინებული. 2022 წლის 28 თებერვალს, 2022 წლის უკრაინაში რუსეთის შეჭრის დროს, უკრაინის პრეზიდენტმა ვლადიმირ ზელენსკიმ ოფიციალურად მოაწერა ხელი უკრაინის ევროკავშირში გაწევრიანებას. ევროკავშირის რვა ქვეყანამ ხელი მოაწერა წერილს, რომელიც მხარს უჭერს უკრაინის გაწევრიანების პროცესის დაჩქარებას. 2022 წლის 1 მარტს, ევროპარლამენტმა, დებატების შემდეგ, რომელშიც უკრაინის პრეზიდენტი სიტყვით გამოვიდა და აპლოდისმენტები მიიღო, მან რეკომენდაცია გაუწია უკრაინას, რათა გახდეს ევროკავშირის წევრობის ოფიციალური „კანდიდატი". ევროპარლამენტმა 637 ხმით მხარი დაუჭირა უკრაინის წევრობას,13 იყო წინააღმდეგი და 26-მა თავი შეიკავა.

2022 წლის 23 ივნისს ევროპარლამენტმა მიიღო რეზოლუცია, რომელიც მოუწოდებდა დაუყოვნებლივ მინიჭებოდა უკრაინას ევროკავშირში წევრობის კანდიდატის სტატუსი. 2022 წლის 23 ივნისს ევროპულმა საბჭომ უკრაინას ევროკავშირში გაწევრიანების კანდიდატის სტატუსი მიანიჭა.

უკრაინას აქვს საზღვრები ევროკავშირის ოთხ წევრ სახელმწიფოსთან - უნგრეთთან, პოლონეთთან, სლოვაკეთთან და რუმინეთთან, რომლებიც გადაჭიმულია დაახლოებით , სულ 33 სასაზღვრო გადასასვლელით საავტომობილო, სარკინიგზო, საბორნე და საფეხმავლო და ველობილიკით.

ადრეული ურთიერთობები
უკრაინის სურვილი გაწევრიანდეს ევროკავშირში 1993 წლიდან იწყება, როდესაც მთავრობამ განაცხადა, რომ ევროკავშირში ინტეგრაცია მთავარი საგარეო პოლიტიკური მიზანია. სინამდვილეში, ცოტა გაკეთდა, რადგან რუსეთი დარჩა მის მთავარ სავაჭრო პარტნიორად და ბუნებრივი აირისა და წიაღისეული ენერგიის მიმწოდებლად.

პოლიტიკური დიალოგი ევროკავშირსა და უკრაინას შორის დაიწყო 1994 წელს, როდესაც ხელი მოეწერა პარტნიორობისა და თანამშრომლობის შეთანხმებას . ეს დოკუმენტი ფოკუსირებული იყო როგორც ეკონომიკურ და სოციალურ საკითხებზე, ასევე საჯარო ადმინისტრაციის რეფორმების გატარებისა და თავისუფალი პრესისა და სამოქალაქო უფლებების გარანტიის აუცილებლობაზე. პოლიტიკური დისკუსიებისთვის დადგენილი ჩარჩო იყო მოკრძალებული: ყოველწლიური შეხვედრა ევროკავშირის სამეულსა და უკრაინის ხელმძღვანელობას შორის და მინისტრთაშორისი კონსულტაციები. 1994 წლის პარტნიორობისა და თანამშრომლობის შეთანხმება ძალაში 1998 წელს შევიდა და 2008 წელს დასრულდა. ევროკავშირი-უკრაინის პირველი სამიტი კიევში გაიმართა 1997 წლის სექტემბერში. 1998 წლის ოქტომბერში ვენაში გამართული მეორე სამიტის დროს, უკრაინა-ევროკავშირის ურთიერთობები განისაზღვრა, როგორც "სტრატეგიული და უნიკალური პარტნიორობა" და უკრაინამ პირველად გამოაცხადა ევროკავშირში ასოცირებული წევრობის მოპოვების სურვილი. არცერთ უმაღლესი დონის შეხვედრას ევროკავშირის თავშეკავებულ მიდგომაში არ მოუტანია მნიშვნელოვანი ცვლილებები. ლიდერებმა ძირითადად ყურადღება გაამახვილეს პოსტკომუნისტურ ეკონომიკურ ტრანზიციაზე და ადამიანის უფლებების საკითხებზე, ასევე ჩერნობილის ატომურ ელექტროსადგურზე და მის შეკავებასთან დაკავშირებულ საკითხებზე.

2002 წელს ევროკავშირის გაფართოების კომისარმა გიუნტერ ვერჰოგენმა თქვა, რომ უკრაინის „ევროპული პერსპექტივა“ არის შესაძლებლობა, თუმცა სულაც არ ნიშნავს წევრობას 10-დან 20 წლამდე; იმავე წელს უკრაინის პრეზიდენტმა ლეონიდ კუჩმამ განაცხადა, რომ უკრაინას სურდა ხელი მოეწერა ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულებას 2003-2004 წლებში და რომ მისი ქვეყანა დააკმაყოფილებდა ევროკავშირის წევრობის ყველა მოთხოვნას 2007-2011 წლებში.

ნარინჯისფერი რევოლუციის შემდგომი ურთიერთობები
2005 წლის 13 იანვარს ევროპარლამენტმა თითქმის ერთხმად (467 ხმით 19 მომხრე) მიიღო წინადადება, რომელშიც ნათქვამია ევროპარლამენტის სურვილი დაამყაროს მჭიდრო კავშირები უკრაინასთან ევროკავშირში გაწევრიანების შესაძლებლობის გათვალისწინებით. მიუხედავად იმისა, რომ ჯერ კიდევ დიდი გზაა გასავლელი ევროკავშირში გაწევრიანების შესახებ მოლაპარაკებების დაწყებამდე, ევროკომისიამ განაცხადა, რომ ევროკავშირში უკრაინის გაწევრიანება არ იქნება გამორიცხული. იუშჩენკომ გამოეხმაურა კომისიის აპათიურ განწყობას და განაცხადა, რომ აპირებს გააგზავნოს განცხადება ევროკავშირში გაწევრიანების შესახებ "უახლოეს მომავალში" და რომ აპირებს ყურადღებით შეისწავლოს უკრაინის ურთიერთობა დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობასთან, რათა დარწმუნდეს, რომ ევროკავშირში ინტეგრაცია მოხდება. ევროკავშირის რამდენიმე ლიდერმა უკვე გამოაცხადა მტკიცე მხარდაჭერა უკრაინასთან მჭიდრო ეკონომიკური კავშირების მიმართ, მაგრამ შეწყვიტეს მისი პირდაპირი მხარდაჭერა.

2005 წლის 21 მარტს პოლონეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ადამ დანიელ როტფელდმა აღნიშნა, რომ პოლონეთი ყველანაირად ხელს შეუწყობს უკრაინის სურვილს ინტეგრირდეს ევროკავშირთან, მიაღწიოს საბაზრო ეკონომიური ქვეყნის სტატუსს და შეუერთდეს მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციას . მან ასევე განაცხადა, რომ „ამ ეტაპზე ევროინტეგრაციასთან დაკავშირებით უნდა ვისაუბროთ თანამშრომლობის კონკრეტულ ნაბიჯებზე“. სამი დღის შემდეგ, ფრანგული კვლევითი კომპანიის მიერ ჩატარებულმა ევროკავშირის ექვს უმსხვილეს ქვეყანაში გამოკითხვამ აჩვენა, რომ ევროპელი საზოგადოება უფრო მეტად მიიღებს უკრაინას, როგორც ევროკავშირის მომავალ წევრს, ვიდრე ნებისმიერ სხვა ქვეყანას, რომელიც ამჟამად არ არის ოფიციალური კანდიდატი.

2005 წლის ოქტომბერში კომისიის პრეზიდენტმა ჟოზე მანუელ ბაროზომ განაცხადა, რომ უკრაინის მომავალი ევროკავშირშია. თუმცა, 2005 წლის 9 ნოემბერს ევროკომისიამ ახალ სტრატეგიულ დოკუმენტში გამოთქვა წინადადება, რომ გაფართოების ამჟამინდელმა დღის წესრიგმა ( ხორვატია და მომავალში ყოფილი იუგოსლავიის სხვა ქვეყნები) შეიძლება დაბლოკოს უკრაინის, სომხეთის, ბელორუსის, მოლდოვას და საქართველოს მომავალი გაწევრიანების შესაძლებლობა. კომისარმა ოლი რენმა თქვა, რომ ევროკავშირმა თავიდან უნდა აიცილოს დიდი გაფართოება და დასძინა, რომ გაფართოების მიმდინარე დღის წესრიგი უკვე საკმაოდ შევსილია.

ტიმოშენკოს მეორე მთავრობა
2008 წლის 2 ოქტომბერს უკრაინის პრეზიდენტმა იუშჩენკომ გამოაცხადა, რომ ხელი მოეწერებ ასოცირების შეთანხმებას ქვეყანასა და ევროკავშირს შორის "ექვსი-რვა თვის განმავლობაში". იმ დღეს იგი შეხვდა შვედეთის მეფეს კარლ გუსტავს, რომელიც სახელმწიფო ვიზიტით იმყოფებოდა კიევში. იუშჩენკოს თქმით, "შეთანხმება ნახევრად მზადაა და ის იმედოვნებს, რომ დასრულდება და ხელი მოეწერება ევროკავშირში შვედეთის პრეზიდენტობის დროს". ასევე, ის მიესალმა პოლონეთისა და შვედეთის საგარეო საქმეთა მინისტრების მიერ შემოთავაზებულ აღმოსავლეთ პარტნიორობის ინიციატივას.

2008 წლის 20-24 ოქტომბერს ევროკავშირმა და უკრაინამ გამართეს მოლაპარაკებების რაუნდი ასოცირების შეთანხმების თავისუფალი ვაჭრობის ზონის შესახებ. ზოგიერთი უკრაინული მედიის ცნობით,  „ევროკავშირი დაჰპირდა სავაჭრო ურთიერთობების ლიბერალიზაციას“. უკრაინის წარმომადგენელმა თქვა, რომ მოლაპარაკებებზე „ზედმეტად ფოკუსირება“ არ უნდა მოხდეს, რადგან უკრაინის მთავრობას ბევრი რამ აქვს გასაკეთებელი გარკვეული კრიტერიუმების დასაკმაყოფილებლად. მან ასევე განაცხადა, რომ "მალე ბალკანეთი შევა ევროპულ სავაჭრო სივრცეში და ამიტომ უკრაინამ შესაძლოა დაკარგოს ეს ბაზრები".

2008 წლის 29 ოქტომბერს ევროკომისარი ჟაკ ბარო და უკრაინელი ოფიციალური პირები შეხვდნენ ბრიუსელში უვიზო მიმოსვლის შესახებ მოლაპარაკებების დასაწყებად. კიევი ითხოვდა „საგზაო რუკას“ ვიზების გაუქმებასთან დაკავშირებით, მათ შორის სამგზავრო დოკუმენტების უსაფრთხოება, არალეგალური მიგრაცია, საზოგადოებრივი წესრიგი და საგარეო ურთიერთობები. ევროკავშირის იუსტიციის კომისარმა თავი აარიდა კონკრეტული თარიღების დასახელებას. უფრო მეტიც, უკრაინული მხარე ამტკიცებდა, რომ 2007 წლის სავიზო რეჟიმის გამარტივების შესახებ შეთანხმება სრულად არ არის დანერგილი ევროკავშირის წევრი ქვეყნების მიერ. ევროკომისიის წარმომადგენელმა განაცხადა, რომ ბრიუსელი მზადაა სანქციები დაუწესოს მათ, ვინც არ სცემს პატივს შეთანხმებას. წესების ყველაზე აქტიურ დამრღვევთა შორის ესპანეთის, ჰოლანდიის, გერმანიის და ბელგიის საელჩოები დასახელდა. ვიზის დამუშავების გახანგრძლივება და გაძვირება არის შეთანხმების ერთ-ერთი მთავარი დარღვევა. 2008 წლის 28 ოქტომბერს ბელგიის პრემიერ-მინისტრმა ივ ლეტერმმა განუცხადა, რომ უკრაინელებს უნდა მოერიდონ შუამავლებს სავიზო პროცედურებში, თუ მათ სურთ შეამცირონ მათი ღირებულება. პრობლემა ის არის, რომ ზოგიერთი საკონსულო, მათ შორის ბელგია, ავალდებულებს ვიზის მაძიებლებს შუამავლებთან ურთიერთობას.

უკრაინის პრეზიდენტის იუშჩენკოს თქმით, ევროკავშირის ზოგიერთი საელჩო ხშირად სთხოვს უკრაინელებს წარმოადგინონ დოკუმენტები, რაც არ იყო გათვალისწინებული სავიზო რეგულაციების გამარტივების შესახებ შეთანხმებაში. ევროკავშირში გამგზავრების მსურველ უკრაინელთა დაახლოებით ხუთ პროცენტს უარი უთხრეს ვიზაზე, რაც, იუშჩენკოს თქმით, „არ შეესაბამება ევროკავშირთან ჩვენი შეთანხმებების სტანდარტებს“.

2009 წლის 4 ივნისს, ზოგიერთმა მედიასაშუალებამ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ გერმანიის თავისუფალმა დემოკრატიულმა პარტიამ ღიად განაცხადა თავის პროგრამაში, რომ უკრაინას აქვს უფლება გრძელვადიან პერსპექტივაში გაწევრიანდეს ევროკავშირში. ეს იყო პირველი დიდი გერმანული პოლიტიკური პარტია, რომელმაც ეს განაცხადა.

2009 წლის 16 ივნისს მიღებულ იქნა ახალი პრაქტიკული ინსტრუმენტი - ევროკავშირი-უკრაინის ასოცირების დღის წესრიგი .

2009 წლის სექტემბერში უკრაინელმა მაღალჩინოსანმა დიპლომატებმა შესთავაზეს, რომ უკრაინამ ევროკავშირში გაწევრიანებაზე განაცხადოს საპრეზიდენტო არჩევნების შემდეგ 2010 წლის იანვარში, დაახლოებით 2010 წლის მარტში, რაც ნიშნავს, რომ განცხადებაზე ოფიციალური პასუხი სავარაუდოდ 2011 წლის დასაწყისში იქნებოდა ევროკავშირში პოლონეთის პრეზიდენტობის დროს. თუმცა, ეს არ მომხდარა.

2009 წლის 5 ოქტომბერს უმაღლესი რადას კომიტეტის თავმჯდომარემ ბორის ტარასიუკმა ევროინტეგრაციის საკითხებზე კომენტარი გააკეთა „ევროკავშირის უვიზო რეჟიმის განხორციელებას უკრაინელებისთვის, რომლებიც მიემგზავრებიან ევროკავშირის წევრ ქვეყნებში, მხოლოდ გრძელვადიან პერსპექტივად ხედავს". უკრაინელი პოლიტიკოსები აგრძელებენ დაჟინებით მოთხოვნას, რომ უვიზო რეჟიმი ამოქმედდეს 2012 წლამდე, როდესაც ევროპის ჩემპიონატი ფეხბურთში უკრაინასა და პოლონეთში გაიმართება. ტარასიუკის თქმით, უკრაინასა და ევროკავშირს შორის თავისუფალი სავიზო რეჟიმის დანერგვის მთავარი დაბრკოლება არის ის ფაქტი, რომ უკრაინას „არ დაუსრულებია მუშაობა კანონმდებლობაზე დემოგრაფიული [მონაცემთა ბაზის] ფორმირებასთან დაკავშირებით, რაც შემდეგ შეიძლება გახდეს კარგი საფუძველი ბიომეტრიული პასპორტების გაცემისთვის" და ის ფაქტი, რომ არ არსებობს ზოგადი მონაცემთა ბაზა უკრაინის მოქალაქეებისთვის უცხოური პასპორტების გაცემის შესახებ. ტარასიუკის თქმით, ევროკავშირი შიშობს, რომ ეს იძლევა მასობრივი გაყალბების შესაძლებლობას.

2009 წლის 16 დეკემბერს ევროკომისიის პრეზიდენტმა ჟოზე მანუელ ბაროზომ განაცხადა, რომ „ჩვენმა უკრაინელმა მეგობრებმა მეტი უნდა გააკეთონ, თუ მათ სურთ, რომ მათ უფრო მეტად დავეხმაროთ“. მან ასევე განაცხადა, რომ „შექმნილ ვითარებაში გაფართოება შეუძლებელია“.

აღმოსავლეთ პარტნიორობა (2009)
უკრაინა არის ერთ-ერთი იმ ექვსი პოსტსაბჭოთა ქვეყნიდან, რომელიც მიწვეული იქნება ევროკავშირთან თანამშრომლობისთვის ახალი მრავალმხრივი ჩარჩოს ფარგლებში, რომელსაც აღმოსავლეთის პარტნიორობა სავარაუდოდ ჩამოაყალიბებს. თუმცა, კიევმა აღნიშნა, რომ რჩება პესიმისტური ამ ინიციატივის "დამატებული ღირებულების" მიმართ. მართლაც, უკრაინამ და ევროკავშირმა უკვე დაიწყეს მოლაპარაკებები ახალ, გაძლიერებულ პოლიტიკურ და თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმებებზე (ასოცირებისა და თავისუფალი ვაჭრობის ხელშეკრულებები). ასევე, მიღწეულია გარკვეული პროგრესი სავიზო რეჟიმის ლიბერალიზაციაში, მიუხედავად უკრაინელების მიმართ ევროკავშირის წევრი ქვეყნების სავიზო მიდგომის მუდმივი პრობლემებისა.

სწორედ ამიტომ უკრაინას აქვს კონკრეტული შეხედულება აღმოსავლეთ პარტნიორობის პროექტზე. უკრაინის ხელმძღვანელობის განცხადებით, ეს უნდა შეესაბამებოდეს, მისი ქვეყნის შემთხვევაში, სტრატეგიულ საგარეო პოლიტიკურ მიზანს, ანუ ევროკავშირთან ინტეგრაციას. მიუხედავად ამისა, აღმოსავლეთ პარტნიორობის დოკუმენტები (ევროპის საბჭოს დეკლარაცია 2009 წლის მაისი) არ ადასტურებს ისეთ პრიორიტეტებს, როგორიცაა პოლიტიკური და ეკონომიკური ინტეგრაცია ან ვიზების გაუქმება.

უკრაინამ გამოთქვა ენთუზიაზმი პროექტის მიმართ. უკრაინის ვიცე-პრემიერმა ჰრიჰორი ნემირიამ განაცხადა, რომ პროექტი არის ქვეყნის მოდერნიზაციის გზა და რომ ისინი მიესალმებიან აღმოსავლეთ პარტნიორობის პოლიტიკას, რადგან ის იყენებს "დე ფაქტო" იგივე ინსტრუმენტებს, როგორც ევროკავშირის კანდიდატებისთვის .

აღმოსავლეთ პარტნიორობის ფარგლებში, პოლონეთმა და უკრაინამ მიაღწიეს ახალ შეთანხმებას, რომელიც ცვლის ვიზებს გამარტივებული ნებართვებით უკრაინელებისთვის, რომლებიც ცხოვრობენ საზღვრიდან 30 კმ-ში. 1,5 მილიონამდე ადამიანს შეუძლია ისარგებლოს ამ შეთანხმებით, რომელიც ძალაში შევიდა 2009 წლის 1 ივლისს.