iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
საჭმელი ხარისფაშვა

საჭმელი ხარისფაშვა — ხარისფაშვას გვარის სოკო ხარისფაშვასებრთა ოჯახისა.

პირველად აღწერა კარლ ლინემ 1753 წელს როგორც . ამჟამინდელი სახელწოდება მიიღო შვედი მიკოლოგის, ელიას მაგნუს ფრისისგან 1801 წელს.

სამეცნიერო სინონიმები:

აღწერა
სოკოს ქუდის სიმაღლე 3-10 სმ-ს აღწევს, სიგანე — 2-4 სმ; კვერცხისებრი ან ელიფსებრია, სიგრძივ და განივ ნაოჭიანი, შედეგად ზედაპირზე იქმნება უსწორმასწორო უჯრედები; ჟანგისფერ-მურა ან მურა.

ფეხის სიგრძე — 3-7 სმ, სიგანე — 2-3 სმ, ძირისკენ გამსხვილებული, ფუყე, მოთეთრო ან მოყვითალო.

რბილობი ღია ფერის (მოთეთრო, მოთეთრო-მოკრემისფრო ან მოყვითალო-ჟანგმიწისფერი), ცვილისებრი, მყიფე, თხელი, სასიამოვნო გემოთი. მკვეთრად გამოხატული სუნი არ გააჩნია.

სპორები ელიფსურია, ზომით 18-2410-12 მკმ. ქუდის ზედაპირზე განვითარებულია ჰიმენალური შრე, რომელიც შედგება 300-35015-17 მკმ ზომის ჩანთებისაგან, რომლებშიც 8 სპორაა მოთავსებული.

გამოყენება
პირობითად საჭმელი სოკოა, გამოყენებამდე წვრილად უნდა დაიჭრას და გაითუთქოს მდუღარე წყალში 5-10 წუთის განმავლობაში, ხოლო წყალი გადაიღვაროს.

გავრცელება
საჭმელი ხარისფაშვა გავრცელებულია მთელ ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყელში — ევრაზიასა და (იაპონიის ჩათვლით) ჩრდილოეთ ამერიკაში, ასევე ავსტრალიასა და ტასმანიაში.

იზრდება ერთეულებად, იშვიათად ჯგუფებად, ნიადაგზე, ღია ადგილებში, ფოთლოვან, წიწვოვან და შერეულ ტყეებში, ასევე პარკებში, ზაფხულობით.

მსგავსი სახეობები
საჭმელი ხარისფაშვა წააგავს მის ნათესავ სოკოებს, კონუსურს ხარისფაშვასა და -ს. მათგან განხვავდება ზომით, ქუდის მომრგავალო ფორმითა და უჯრედების განლაგებით.

გალერეა
ხაგანის ბაღი

ხაგანის ბაღი (აზერბ. ), უკეთ ცნობილი როგორც მოლოკანის ბაღი (აზერბ. ) — ერთ-ერთი უძველესი პარკია აზერბაიჯანის დედაქალაქ ბაქოში. მცირე ფართობით (0,8 ჰექტარი) მდებარეობს ქალაქის საბაილის რაიონში. იგი ატარებს შემახის მკვიდრის, შუა საუკუნეების სპარსელი პოეტის ხაკანი შირვანის სახელს. სამხრეთიდან ბაღს ესაზღვრება უზეიირ ჰაჯიბეოვის ქუჩა, ჩრდილოეთიდან ხაგანის ქუჩა, აღმოსავლეთიდან გოგოლის ქუჩა და დასავლეთიდან რასულ რიზის ქუჩა.

აღწერა
ბაღის არქიტექტურული და ლანდშაფტური კომპოზიციის საფუძველია მრუდხაზოვანი აუზი სკულპტურული ჯგუფით „სამი მადლი“, რომელიც შედგებოდა მოხდენილი გოგონების სამი სკულპტურისგან. ბუნებრივი ქვის დიდი ბლოკები მათთვის საყრდენია . ცენტრალური კვარტლების განვითარებასთან დაკავშირებით, მოლოკანის დასახლება თავისი კაბინის ეზოებითა და თავლებით დაანგრიეს და მოლოკანები გადასახლდნენ ზავოკზალიეს აბსოლუტურად ახალ უბანში, სადაც შეიქმნა მოლოკანის ახალი დასახლება. დასახლების ადგილზე მარინსკის მოედანი აშენდა. მოედანი შეიქმნა 70-იანი წლების დასაწყისში მდიდარი საცხოვრებელი ადგილების უშუალო სიახლოვეს. მოედანი ქალაქის ერთ–ერთ ცენტრალურ უბანში - პრიმორსკში მდებარეობდა. პარკის მიმდებარე უბნებმა მას დახურული ხასიათი მისცა .
მოედნის შექმნასა და დიზაინს თან სდევდა მრავალი სირთულე, რაც, პირველ რიგში, ცუდი წყალმომარაგების გამო წარმოიშვა.

1890-იანი წლების ბოლოს აქ ახალი ხეები დარგეს. განაშენიანება ჩატარდა სკვერის არსებული გეგმარებითი სტრუქტურის შესაბამისად. მოედნის გეგმა იყო კვადრატული მონახაზი. გეგმის შედგენა აგებულია დიაგონალზე განლაგებული ხეივნების საფუძველზე. ხეივნების გადაკვეთის ცენტრში იყო აუზი შადრევნით. მოედნის პერიმეტრის გასწვრივ განთავსდა მრავალი ხე, რამაც შესაძლებელი გახადა მოედნის დამატებითი შემოვლითი ხეივნის შექმნა და ამით გამწვანებული ტერიტორიის ვიზუალური და ფუნქციონალური თვისებების გაზრდა.
ჩინ მეჩეთი

ჩინ მეჩეთი (აზერბ. ) — საუკუნის ისტორიული მეჩეთი. ის ძველი ქალაქის ნაწილია და მდებარეობს კიჩიკ გალას ქუჩაზე, შირვანშაჰების სასახლის მახლობლად, ქალაქ ბაქოში, აზერბაიჯანში. აღსანიშნავია, რომ შენობა ასევე რეგისტრირებულია, როგორც ეროვნული არქიტექტურული ძეგლი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მინისტრთა კაბინეტის 2001 წლის 2 აგვისტოს მიღებული გადაწყვეტილებით .

ისტორია
ფასადის ეპიგრაფიკული წარწერის თანახმად, რომელიც განთავსებულია მეჩეთის შესასვლელი კარის თავზე, აღნიშნული ნაგებობა 1375 წელს აშენდა (ჰიჯრი 777 წელს). აქვე აღნიშნულია, რომ მეჩეთი აშენდა იმამ იბნ ოსმან შირვანის ნებით. ამ მიზეზით, ზოგჯერ მეჩეთს მისი სახელითაც კი მოიხსენიებენ . კიდეებზე მოთავსებულია პატარა ნიშები .

მეჩეთის მთავარი ფასადი ასიმეტრიულია და მისი ხისტი, მოცულობითი კომპოზიცია ხაზგასმულია კლასიკური ტიპის პორტალი-შესასვლელით .

პორტალზე ზუსტად პროფილირებული მართკუთხა ჩარჩო, პროფილური ღრუს და არაბული ეპიგრაფიკული სათაური წარმოდგენილია კლასიკური ფორმით, ფასადის მთელი კედლის ფონზე. ქალაქის შუა საუკუნეების აღმოსავლური სტილის პორტალებს შორის ამ მეჩეთის პორტალი ყველაზე კლასიკურია .

მეჩეთში გამოიფინება და ინახება უძველესი მონეტები. მუზეუმის მთავარი ექსპოზიციაა სავალუტო ერთეულები და მონეტები და ასევე სხვა საინტერესო უძველესი ექსპონატები სასანიდების, სეფიანთა, შირვანშაჰებისა და სხვათა ეპოქიდან, რომლებიც აზერბაიჯანში ფულის მიმოქცევის დაწყებიდან სხვადასხვა პერიოდში არსებობდა. ექსპონატები იყოფა ცალკეულ პერიოდებად და დაჯგუფებულია სხვადასხვა ვიტრინებში. პერიოდის ზოგადი მახასიათებლები, სპეციფიკაციები, ტიპები და ინფორმაცია ამ პერიოდის სავალუტო ერთეულების ადგილმდებარეობის შესახებ განთავსებულია ცალკე დაფაზე ვიტრინების გარეთ.

ხალხური ეტიმოლოგიის თანახმად, მეჩეთს „ჩინ“ უწოდებენ იმის გამო, რომ ამ მეჩეთში მოსული ადამიანების სურვილები და სურვილები „ჩინებულია“.
ჩერქესოგაი

ჩერქსოგაი (რუსულად: ), ან ჩერქეზი სომხები (სომხურად: ჩერკეზაჰაიერ; რუსულად: ; ჩერქეზულად: -), ზოგჯერ მოიხსენიება როგორც ერმელი (ჩერქეზულად ), მთიელი სომხები (რუსულად: ) ან ტრანსყუბანელი სომხები (რუსულად: ) — ეთნიკური სომხები, რომლებიც საუკუნის ბოლოდან ცხოვრობდნენ რუსეთის კრასნოდარის მხარეში და ადიღეის რესპუბლიკაში და ლაპარაკობდნენ ადიღეურ ენაზე (ამჟამად მათი უმეტესობა რუსულად ლაპარაკობს) რეგიონში მცხოვრები სხვა სომხებისგან განსხვავებით. ისინი ძირითადად ქალაქ არმავირსა და მაიკოპში ცხოვრობენ. ჩერქესოგაის საერთო რაოდენობა დაახლოებით 50,000 ადამიანია (2008 წლის შეფასებით). რუსეთის 2002 წლის აღწერის თანახმად, 230 სომეხი ლაპარაკობს დაბლობის ადიღეურზე, 222 კი ლაპარაკობს ყაბარდოულ ადიღეურ ენაზე.

აღსანიშნავია ჩერქესოგაიები არიან: პირველი საბჭოთა მილიონერი არტიომ მიხაილოვიჩ ტარასოვი, მწერალი ანრი ტროიატი (ლევ ასლანოვიჩ ტარასოვი), ვაჭარი ნიკიტა პავლოვიჩ ბოგარსუკიოვი და ბალერინა ოლგა ასლანოვნა ტარასოვა.

ისტორია
ადრეული შუასაუკუნეების პერიოდიდან, მრავალი სომეხი ცხოვრობდა სხვა ქვეყნების ტერიტორიაზე, სომხეთში უცხოური შემოსევების, ეროვნული და რელიგიური დევნის, გენოციდისა და ომების გამო. დღევანდელი სომხური დიასპორის უმეტესი ნაწილი ჩრდილოეთ კავკასიაში და საუკუნეებში ჩამოვიდა, თუმცა პირველი ჰემშინი სომხები საუკუნიდან აქ ცხოვრობენ.

სომეხთა მიგრაცია ყუბანში 1780-იანი წლების ბოლოდან 1860-იან წლებამდე დაიწყო, როდესაც დაახლოებით 3000 სომეხი ჩამოვიდა რუსეთის ქალაქებიდან ასტრახანიდან, ყიზლიარიდან და მოზდოკიდან, ასევე 300 სპარსელი თურქი სომეხი. ამ პერიოდში დაარსდა ყუბანის პირველი სომხური დასახლებები, მათ შორის არმავირი, რომელიც დაარსდა 1839 წელს და პირველ სომხურ დასახლებად ითვლება კრასნოდარის მხარეში. სომხებმა აგრეთვე შექმნეს თემები უფრო დიდ ქალაქებში, როგორიცაა ნოვოროსიისკი, ანაპა და ეკატერინოდარი.

მიგრანტების მეორე ტალღა საუკუნის ბოლოს და საუკუნის დასაწყისში მოხდა, როდესაც რეგიონში ჩამოვიდა დაახლოებით 30 000 ძირითადად თურქი ჰემშინი სომეხი, რამდენიმე მათგანი სპარსეთიდან და ამიერკავკასიიდან. ზოგი ეკონომიკური მიზეზით გადასახლდა და რუსეთის მთავრობას მიეპყრო, ზოგი კი იძულებული გახდა დაეტოვებინა ოსმალეთის მთავრობის მიერ ჩაგვრისა და გენოციდის გამო. მიგრაციამ პიკს მიაღწია 1870-იანი წლების ბოლოდან 1910-იანი წლების ბოლომდე, რომელიც დაემთხვა რუსეთ-თურქეთის 1877–1878 წლების ომს, ასევე 1915–1920 წლებში თურქეთში სომხური მოსახლეობის მასობრივ დევნას.

მიგრაციის მესამე ტალღა მოხდა 1950-იან წლებში და მოიცავდა 300-ზე ნაკლებ ეთნიკურ სომეხს ახალქალაქიდან, რომლებიც ანაპსკის რაიონში, ძირითადად გაიკოძორში დასახლდნენ.

მეოთხე ტალღა 1970-იან წლებში მოხდა და იგი ძირითადად აზერბაიჯანის (ყარაბაღელი სომხების) და შუა აზიის ეთნიკური სომხებისგან შედგებოდა, მაგალითად, უზბეკეთის, ყაზახეთის და ყირგიზეთის სსრ-დან. ისინი ძირითადად კრასნოდარის მხარეში ეკონომიკური მიზეზების გამო მოვიდნენ და მათი რაოდენობა 5000-დან 7000 კაცამდე იყო.

გასული საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოდან 1990-იანი წლების შუა ხანებამდე ყუბანის რეგიონში დაახლოებით 300 000 მეტი მიგრანტი ჩამოვიდა ყოფილი საბჭოთა კავშირის მასშტაბით ეთნიკური კონფლიქტების შედეგად.
კორუფცია სომხეთში

კორუფცია სომხეთში — გავრცელებული და მზარდი პრობლემა სომხეთის რესპუბლიკაში. ევროპის საბჭოს კორუფციის წინააღმდეგ სახელმწიფოთა ჯგუფმა შეფასების მეოთხე რაუნდში აღნიშნა, რომ კორუფცია მნიშვნელოვან პრობლემად რჩება სომხური საზოგადოებისთვის. მოსყიდვის შემთხვევები უკიდურესად კორუმპირებულ სასამართლოში არის ერთ-ერთი მთავარი ფორმა კორუფციის სომხურ საზოგადოებაში.

ზოგადი ინფორმაცია
2017 წელს აღირიცხა კორუფციასთან დაკავშირებული 634 სისხლის სამართლის საქმე (2016 წელს 428), რამაც გამოიწვია სისხლის სამართლის დევნა 376 პირის მიმართ. 2017 წელს სომხეთმა 35 ქულა მიიღო კორუფციის აღქმის ინდექსში და 180 ქვეყნიდან 107-ე ადგილზე იყო.

საერთაშორისო გამჭვირვალობის 2014 წლის ანგარიშის თანახმად, გამყარებული კორუფცია, ძლიერი პატრონაჟის ქსელები, მკაფიო გამიჯვნა კერძო საწარმოს და საჯარო სამსახურებს შორის, ისევე როგორც სომხეთში პოლიტიკური და ბიზნეს ელიტების გადაფარვა ანტიკორუფციული ძალისხმევის განხორციელებას შედარებით არაეფექტურს ხდის ფართო პოლიტიკური აპათია და ცინიზმი მოქალაქეების მხრიდან, რომლებიც ვერ ხედავენ თავიანთ როლს კორუფციის წინააღმდეგ ბრძოლაში.

2006 წელს გაეროს განვითარების პროგრამა სომხეთში მიიჩნევს, რომ სომხეთში არსებული კორუფცია „სერიოზული გამოწვევაა მისი განვითარებისათვის“. გავრცელებული ინფორმაციით, მთავრობამ ვერ დააფინანსა ანტიკორუფციული სტრატეგიის განხორციელება და არ დახარჯა ფული ან მცირე თანხა ანტიკორუფციული ძალისხმევისთვის.

ანტიკორუფციული ორგანიზაციები
სომხეთის მთავრობის მთავარი ანტიკორუფციული ინსტიტუტები არიან ანტიკორუფციული საბჭო - პრემიერ მინისტრის მეთაურობით - და ანტიკორუფციული სტრატეგიის მონიტორინგის კომისია, რომელიც შეიქმნა 2004 წლის ივნისში ანტიკორუფციული პოლიტიკის განხორციელების მიზნით. ამასთან, ეს ინსტიტუტები ძნელად ფუნქციონირებდნენ 2006-2007 წლებში, მიუხედავად იმისა, რომ შეხვედრები ყოველთვიურად უნდა შემდგარიყო. გარდა ამისა, სომხეთის ანტიკორუფციული საბჭო დაადანაშაულეს დიდი რაოდენობით თანხის უმიზეზოდ ხარჯვაში. ორგანიზაციამ ასევე ვერ შეძლო მაღალი თანამდებობის პირების გარშემო წარმოქმნილი დანაშაულებების გამოძიება ან მათი აღკვეთა.

ისტორია
გარდაცვლილმა პრემიერ-მინისტრმა ანდრანიკ მარგარიანმა 2003 წელს დაიწყო სომხეთის პირველი პოსტსაბჭოთა კამპანია კორუფციის წინააღმდეგ. თუმცა, ინიციატივა საკმაოდ გააკრიტიკეს, რადგან შედეგების ნაკლებობა იყო. ყოფილმა პრემიერ მინისტრმა ტიგრან სარგსიანმა დაადასტურა, რომ კორუფცია არის სომხეთის ,,ნომერ პირველი პრობლემა, რომელიც ხელს უშლის ჩვენს ყველა რეფორმას".

კორუფციის წინააღმდეგ ბოლოდროინდელმა ზომებმა არაერთგვაროვანი რეაქცია გამოიწვია არა მხოლოდ სომხეთში არამედ საერთაშორისო საზოგადოებაშიც.

გამოჩენილი დომენის უკანონო გამოყენება
ცნობილი დომენის კანონები გამოყენებულია მოქალაქეების, ბიზნესმენებისა და მიწის მესაკუთრეთა წინააღმდეგ, რომლებსაც უკანონოდ ართმევენ ქონებას. მსგავსი ფაქტები არ წარმოადგენს სახელმწიფო ინტერესს, არამედ კერძო საკუთრებაშია იმავე ხელისუფლების მიერ, რომლებმაც შეასრულეს გამოჩენილი დომენის პუნქტი. აშკარა მაგალითია ერევნის ცენტრალური ჩრდილოეთ გამზირის არეალის განვითარება, რომელიც ერევნის ბოტანიკურ ბაღთან სავაჭრო ცენტრის მშენებლობას ითვალისწინებს. ამ ტერიტორიაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის სახლები იყო აშენებული, სადანაც ხალხი იძულებით გამოასახლეს.
ფატიმეი-ზაჰრას მეჩეთი

ფატიმეი-ზაჰრას მეჩეთი (აზერბ. - ) — აზერბაიჯანის ქალაქ ბაქოში, ხაზარის რაიონის სოფელ ბინში მდებარე მეჩეთი, ჰეიდარ ალიევის საერთაშორისო აეროპორტიდან დაშორებული არც ისე შორს. ოფიციალურად ფუნქციონირებს 1997 წლიდან, აქვს მინარეთი 30 მეტრის სიმაღლის. დარბაზი, რომლის ფართობი დაახლოებით 200 კვადრატული მეტრია. ამავდროულად, 250 მორწმუნისთვის არის ყველა აუცილებელი პირობა, მათ შორის 150 კაცი და 100 ქალი.

ისტორია
ამ ტერიტორიაზე ფატიმეი-ზაჰრას მეჩეთის მშენებლობის ინიციატორი იყო აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ყოფილი პრეზიდენტი ჰეიდარ ალიევი. 1996 წელს ბაქოს სუხარანსკის რაიონის აღმასრულებელმა ხელისუფლებამ მიწა გამოყო მშენებლობისთვის და 1998 წელს დაიწყო საჭირო სამუშაოები. რეგიონულმა ხელისუფლებამ ასევე გამოყო მატერიალური სახსრები მშენებლობისთვის. ტექნიკური დახმარება გაეწია ქალაქის აღმასრულებელს . ამასთან, 2002 წელს ქალაქ ბაქოს აღმასრულებელი ხელისუფლების მეთაურმა თავისი განკარგულებით გააუქმა რეგიონალური ხელისუფლების გადაწყვეტილება მიწის განაწილების შესახებ და მშენებლობა შეჩერდა რამდენიმე წლით.

2009 წლის სექტემბერში ბაქოს ეკონომიკურმა სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება მეჩეთის დანგრევის შესახებ. ამის შემდეგ დაუყოვნებლივ, ფატიმეი-ზაჰრას მეჩეთის რელიგიური საზოგადოების თავმჯდომარე, სეიდ ტოფიგ რასიზადე შეხვდა კავკასიის მუსლიმთა სულიერი განყოფილების თავმჯდომარეს შეიხ-ისლამ ალაჰშუქიურ ფაშაზადეს და სთხოვა მას დაეხმარა ამ პრობლემის მოგვარებაში .

თავის მხრივ,ალაჰშუქიურ ფაშაზადემ დახმარება სთხოვა სახელმწიფოს მეთაურს ილჰამ ალიევს, რომლის ბრძანებით, 2010 წლის მაისში, ფატიმეი-ზაჰრას მეჩეთი გადაეცა კავკასიის მუსლიმთა სულიერი ადმინისტრაციას და შევიდა მის განკარგულებაში. ამრიგად, მეჩეთის დანგრევის საკითხი მორწმუნეთა სასარგებლოდ გადაწყდა .

2014 წლის მარტში, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის რელიგიურ თემებთან მუშაობის სახელმწიფო კომიტეტმა გააუქმა ფატიმეია-ზაჰრას მეჩეთის რელიგიური თემის სახელმწიფო რეგისტრაცია ამ უკანასკნელის უმოქმედობის გამო. 2014 წლის მაისში შეიქმნა ახალი თემი მთლიანად განახლებული შემადგენლობით, რომელმაც კვლავ წარუდგინა დოკუმენტები სახელმწიფო კომიტეტს რეგისტრაციისთვის .

არქიტექტურა
მეჩეთი არის კვადრატული, ორსართულიანი, დიდი გუმბათით. ნაგებია თლილი ქვისგან. მეჩეთის საერთო ფართი, მიმდებარე ნაკვეთთან ერთად არის 1 ჰექტარი და 30 ჰექტარი მიწა. მეჩეთში მამრობითი მონაკვეთის ფართობი 140 მ², ხოლო ქალების მონაკვეთი 65 მ². მეჩეთის სიმაღლე მიწიდან გუმბათის მწვერვალამდე 18 მეტრია, ხოლო თავად გუმბათის სიმაღლე 9 მეტრია. მეჩეთის მინარეთი ნაგებია თლილი ქვით და მისი სიმაღლე 32 მეტრია. ფატიმეი-ზაჰრას მეჩეთის გამორჩეული თვისება სხვა მეჩეთებისგან არის ის, რომ გუმბათი ბევრად აღემატება აზერბაიჯანში არსებული მეჩეთების გუმბათებს. გუმბათს აქვს ორმაგი შრის ფანჯრებიც .
ძკნაგეტი

ძკნაგეტი (სომხ. ) - მდინარე სომხეთში, ტავუშის და გეღარქუნიქის პროვინციებში.

ჰიდროგრაფია
მდინარის სათავე მდებარეობს უგეო პამბაკის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, დაახლოებით 2600 მეტრის სიმაღლეზე. მდინარე მიედინება ვიწრო და პატარა ხეობაში, ჩაედინება სევანის ტბაში 1896 მეტრ სიმაღლეზე სოფელ წოვაგიუხთან. მდინარის სიგრძე 22 კილომეტრია . მცირე სევანში ჩამდინარე მდინარეებიდან, იგი მეორეა გავარაგეტის შემდეგ. წყალშემკრები აუზის ფართობია 90.5 კმ მდინარე იკვებება წვიმით და ათბობს წლიური პირობებით დაახლოებით 80% .

მდინარე ზაფხულში და ზამთარში ძალიან არაღრმა ხდება. 1961-1991 წლებში. წყლის დინება საგრძნობლად დაიკლო 1991-2006 წლებში. სწორედ ამ პერიოდში აუზში თოვლის ნალექი 20 მმ-ით დაეცა. 2018 წლის მარტში დაფიქსირდა წყლის მომატებული დინება - 5,20 მ²/წმ .

ფლორა და ფაუნა
წყალდიდობისას ჭალა არის საკმაოდ ჭაობიანი და იშვიათად აქვს ბუჩქების ზრდა . მდინარის ხეობაში ტყის მასივის ნაშთებია .

მდინარეში დომინანტური თევზია სომხური ბიპარდი (ლათ. ) , რომელიც პირველად 2005 წელს აღმოაჩინეს . 2015 წელს, სევანში, მდინარის პირას მახლობლად გამოუშვეს სევანის კალმახის 389 800 თავკომბალა. 2012 წლის 20 მაისს, მდინარის ჭალაში, სომხეთის ფაუნის ახალი სახეობა აღმოჩნდა.

წყალს იყენებენ სარწყავად. წყლის ხარისხი მერყეობს „დაბალი“ „მაღალი“, შეესაბამება პირველი კლასის .

2017 წელს სომხეთის მთავრობამ განიხილა რეზოლუციის პროექტი, რომელიც კრძალავს მცირე ჰიდროელექტროსადგურების მშენებლობას, მათ შორის ძკნაგეტში .
სომხური კათოლიკური ეკლესია

სომხური კათოლიკური ეკლესია (სომხურად: , ჰაია კატოვიკე ეკვეცი; ლათინურად: -) — კათოლიკური ეკლესიის ერთ – ერთი აღმოსავლური მიმდინარეობა. რელიგიის მიმდევრები აღიარებენ რომის პაპის უზენაესობას და სრულ კავშირში არიან რომის კათოლიკურ ეკლესიასთან. სომხური კათოლიკური ეკლესია რეგულირდება აღმოსავლეთის ეკლესიათა კანონით.

სომხური კათოლიკური ეკლესიის ხელმძღვანელი არის კილიკიელი სომეხი კათოლიკოს-პატრიარქი, რომლის მთავარი საკათედრო ტაძარი და სამყოფელი წმინდა ელიას და წმინდა გრიგოლ განმანათლებლის ტაძარია ბეირუთში. სომხური კათოლიკური ეკლესია დამოუკიდებელ ეკლესიად გამოცხადდა 1740 წლის 26 ნოემბერს. მას სამწყსოები აქვს სომხეთში, ლიბანში, სირიაში, ეგვიპტეში, ერაყში, ირანში, თურქეთში, რუმინეთში, უნგრეთში, ავსტრიაში, საფრანგეთში, იტალიაში, საბერძნეთში, საქართველოში, აშშ-ში და სამხრეთი ამერიკის კონტინენტზე.

ევროპის სომეხმა კათოლიკეებმა დიდი როლი შეასრულეს სომხური კულტურისა და არმენოლოგიის განვითარებაში. ამ მხრივ განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ვენეციის და ვენის მხითარისტების მოღვაწეობას.

ისტორია
ქალკედონის 451 წლის საეკლესიო კრებამ პრობლემები შეუქმნა სომხურ ეკლესიას, რომელმაც ოფიციალურად გაწყვიტა ურთიერთობა პროქალკედონურ ეკლესიებთან დვინის მე-3 კრების შედეგად, 610 წელს. ჯვაროსნული ლაშქრობების დროს, კილიკიის სომეხთა სამეფოს ეკლესია კათოლიკურ ეკლესიას შეუერთდა, თუმცა კავშირი დიდხანს არ გაგრძელებულა. კავშირი მოგვიანებით აღდგა ფერარა-ფლორენციის საეკლესიო კრების შედეგად 1439 წელს, მაგრამ საუკუნეების განმავლობაში არანაირი რეალური შედეგი არ მოჰყოლია.

სომეხთა ნაწილმა რელიგია შეიცვალა და კათოლიკე გახდა, მაგრამ რაიმე განსაკუთრებული მახასიათებლის არ არსებობის გამო ისინი, ფაქტობრივად, ლათინებად იქცნენ. ჩინეთში მცხოვრები სომხების ნაწილი, რომლების ბეიჯინგში ცხოვრობდნენ ჯონ მონტეკორვინოს ლიდერობით კათოლიკეებად მოინათლნენ. ჩინეთის ქალაქ ქუანჟოუში ასევე არსებობს სომეხი კათოლიკეების დასახლება. 1740 წელს აბრაამ-პიერ არძივიანი, რომლემაც რელიგია შეიცვალა და კათოლიკე გახდა, აირჩიეს სისის (თანამედროვე კოზანი) პატრიარქად. ორი წლის შემდეგ პაპმა ბენედიქტ - მ ოფიციალურად დააარსა სომხური კათოლიკური ეკლესია. 1749 წელს სომხური კათოლიკური ეკლესიის სახელზე აშენდა მონასტრები ბზუმარში, ლიბანი. სომეხთა გენოციდის დროს, 1915–1918 წლებში ეკლესიის წევრები მიმოიფანტნენ მეზობელ ქვეყნებში, ძირითადად ლიბანსა და სირიაში.

სომხური კათოლიკური ეკლესიის მიმდევარი საზოგადოება ასევე ჩამოყალიბდა პოლონეთში მცხოვრები სომხების მიერ. 1630-იან წლებში ლვივის ეპისკოპოსი ნიკოლაი ტოროსოვიჩი სომხური კათოლიკური ეკლესიის გაერთიანებას შეუერთდა.

ლიტურგია
ეკლესია აღმოსავლეთის კათოლიკური ეკლესიების ჯგუფს მიეკუთვნება და რელიგიური მსახურებისთვის სომხური რიტუალები და სომხური ენა გამოიყენება. სომხური რიტუალები ასევე გამოიყენება სომხეთის სამოციქულო ეკლესიის მსახურებისთვისაც. ბიზანტიური ეკლესიისგან განსხვავებით, სომხურ კათოლიკურ ეკლესიებში, ხატები ნაკლებად გამოიყენება და წირვის დროს ფარდა გამოჰყოფს მღვდელსა და მრევლს.

დემოგრაფია
 საუკუნის მონაცემების მიხედვით მსოფლიოში 40 000-დან 150 000-მდე სომეხი კათოლიკე იყო. 1911 წელს მათი რიცხვი 136 400 ადამიანს შეადგენდა.

 საუკუნის დასაწყისში კათოლიკე სომეხთა რიცხვი 150 000-ს აღემატება.
აზერბაიჯანის საფოსტო მარკებისა და ფოსტის ისტორია

აზერბაიჯანის საფოსტო მარკები და საფოსტო ისტორია აღწერს აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში საფოსტო მარკების ისტორიასა და საფოსტო სისტემას, რომელშიც ასახულია 1806 წელს რუსეთის იმპერიაში მისი შეყვანიდან, მცირე ხნით დამოუკიდებლობის პერიოდის (1918-1920), 1920 წლიდან საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში ყოფნისა და 1991 წლის შემდეგ დამოუკიდებელი აზერბაიჯანის პოლიტიკური ისტორია.

რუსეთის იმპერია
თანამედროვე საფოსტო მომსახურება აზერბაიჯანში საუკუნის დასაწყისში ჩამოყალიბდა, როდესაც აზერბაიჯანი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა. პირველი საფოსტო ოფისი ელიზავეტპოლში (ამჟამინდელი განჯა) 1918 წელს გაიხსნა. 1826 წელს ბაქოში წერილების გადაგზავნის სერვისი ჩამოყალიბდა, რის შემდეგაც 1828 წელს ნახიჩევანშიც გაიხსნა ოფისი. საფოსტო ოფისები გაიხსნა ყუბაში, შუშაში, შემახაში, ლენქორანში, შაქში და სალიანში.

აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა
1920 წლის 27 აპრილს საბჭოთა არმიამ აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დედაქალაქი, ბაქო დაიკავა, რის შემდეგაც აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა შეიქმნა და საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში შევიდა. აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკაში პირველი საფოსტო მარკები 1921 წელს გამოუშვეს და 15 მარკის ნაკრებისგან შედგებოდა, რომლებზეც ადგილობრივი და პოლიტიკური ხედები იყო გამოსახული, მათ შორის ნავთობჭაბურღილები და მეჩეთები. ასს რესპუბლიკაში პერიოდულად იბეჭდებოდა მარკები, რომლებიც სსრ კავშირის სხვადასხვა ნაწილს ეძღვნებოდა. მთელი საბჭოთა პერიოდის მანძილზე ცენტრალური მთავრობის თანხმობით 60-მდე მარკა გამოუშვეს, რომლებზეც აზერბაიჯანული ნაციონალისტური და ეთნიკური თემები იყო აღბეჭდილი, მათ შორის: მოწინავე ფიგურები, შენობები, ფლორა, ფაუნა და აზერბაიჯანთან დაკავშირებული სხვა თემები.

ამიერკავკასიის საბჭოთა სოციალისტური ფედერაციული რესპუბლიკა
1922 წლის 12 მარტს აზერბაიჯანი, სომხეთი და საქართველო ამერიკავკასიის საბჭოთა სოციალისტური ფედერაციული რესპუბლიკის შემადგენლობაში შეიყვანეს. აზერბაიჯანული საფოსტო მარკები თავდაპირველად აზერბაიჯანული ვალუტის შესაბამისად იბეჭდებოდა, ხოლო შემდეგ ამიერკავკასიური რუბლის შესაბამისად. გადაჭარბებული რაოდენობით დაბეჭდილი საბჭოთა მარკები 1923 წელს გამოვიდა. იმავე წლის 1 ოქტომბრიდან აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის საფოსტო მარკები მთლიანად შეცვალა ამიერკავკასის საბჭოთა სოციალისტური ფედერაციული რესპუბლიკის მარკებმა, რომლებიც 1936 წლამდე, ასსფრ-ის დაშლამდე გამოიყენებოდა. 1936 წლიდან 1991 წლამდე აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტურ რესპუბლიკაში ქვეყნის მასშტაბით საბჭოური მარკები იყო მიმოქცევაში.

აზერბაიჯანის რესპუბლიკა
1991 წლის 18 აგვისტოს აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა დამოუკიდებელი სახელმწიფო გახდა და აზერბაიჯანის რესპუბლიკა ეწოდა. დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ პირველი საფოსტო მარკები 1992 წლის 26 მარტს დაიბეჭდა და ქვეყნის დამოუკიდებლობას მიეძღვნა. აზერაიჯანის ნაციონალური საფოსტო სერვისი აზერბაიჯანის ფოსტა 1992 წელს დაარსდა, რომლის რესტრუქტურიზებაც 1999 წელს მოხდა და ეროვნული საფოსტო ოპერატორი 2004 წელს გახდა. ეროვნული საფოსტო მარკების კომპანია 1992 წელსვე დაფუძნდა. იგი აზერბაიჯანული სფოსტო მარკების გამოშვებასა და გაყიდვაზეა პასუხისმგებელი. 1993 წლის 1 აპრილს აზერბაიჯანი მსოფლიო საფოსტო კავშირის წევრი გახდა.
ნეფთიანიკოვის გამზირი

ნეფთიანიკოვის გამზირი (აზერბ. ; : , , ) — ერთ-ერთი ცნობილი გამზირი ბაქოში. ის გადის სანაპირო ზოლის გასწვრივ და გამოყოფს ქალაქის უბნებს, ისტორიული რაიონის იჩერი-შეჰერის ჩათვლით, პარკის სანაპიროსგან. საუკუნის დასაწყისში, ბაქოს ქუჩის ნაპირს გასწვრივ „კავკასიონისა და მერკურის“ ორთქლის საზოგადოების ბურჯიდან და სადოვაიას ქუჩამდე (ნიაზის ქუჩა) ირანელი ვაჭრების მაღაზიები იყო, სადაც ხილით ვაჭრობა ხორციელდებოდა.

სახლები
ნეფთიანიკოვის გამზირზე მდებარე არაერთ სახლში წლების განმავლობაში ცხოვრობდნენ გამოჩენილი პირები, მათ შორის:
№67 - „მეცნიერთა საცხოვრებელი სახლი“ - აქ ცხოვრობდნენ მომღერალი, სსრკ სახალხო არტისტი რაშიდ ბეჰბუდოვი; ლიტერატურათმცოდნე და კრიტიკოსი ჯაფარ ხანდანი; საბჭოთა და აზერბაიჯანის სახელმწიფო მოღვაწე და პარტიის ლიდერი, ნავთობის მეცნიერი ენვერ ალიხანოვი; სსრკ დამსახურებული მფრინავი ნურედინ ალიევი; ლიტერატურის მეცნიერი და დამსახურებული მეცნიერი მირ ჯალალი; აკადემიკოსები შირ ალი მამედოვი, ილიას აბდულაევი, მუსა ალიევი, იუსიფ ამენზადე, კოშკარ ახმედოვი, კასუმ გულ.

№69 - მუზაფერ აბუტალიბოვი ბიოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი, ბოტანისტი.

№87 - აზერბაიჯანის საბჭოთა კავშირის ნავთობის მეცნიერი, ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი, აზერბაიჯანის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი საფტარ კულიევი; საბჭოთა და აზერბაიჯანელი მეცნიერი, აზერბაიჯანის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1980), სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-წევრი (1984), ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორი (1962), პროფესორი მიტატ აბასოვი.

№89 - აზად ეფენდიზადე.

№93 - საბჭოთა და აზერბაიჯანის სახელმწიფო და პარტიის ლიდერი ნასრულაევი.

უნდა აღინიშნოს, რომ შარლ დე გოლის (მემორიალური დაფა) დარჩა 103-ე შენობაში (ჰაჯინსკის სახლში), მას შემდგომ რაც ის 1944 წლის ნოემბერ-დეკემბერში ბაქოში ვიზიტით იმყოფებოდა. ამავე სახლში ასევე ცხოვრობდა აზერბაიჯანის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდენტი (1947-1950; 1958-1961), აკადემიკოსი იუსიფ მამედალიევი.

აღნიშნულ გამზირზე ასევე განლაგებულია ცნობილი შენობები და ძეგლები: აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ნავთობის ფონდის ოფისის შენობა, აზერბაიჯანის სახელმწიფო საზღვაო ადმინისტრაცია, მუღამის საერთაშორისო ცენტრი, ყიზყალასი, აზერბაიჯანის თოჯინების სახელმწიფო თეატრი, აზერბაიჯანული ხალიჩის მუზეუმი, აზერბაიჯანის მთავრობის სახლი, ბაქოს პორტი და ასევე სახელმწიფო დროშის მოედანი (ბაქო).