iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ქვემო შუხუთი

ქვემო შუხუთი — სოფელი საქართველოში, ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტში, შუხუთის თემის ცენტრი: (სოფლები: ქვემო შუხუთი, ზემო შუხუთი). მდებარეობს გურიის დაბლობზე, ზღვის დონიდან 15 მ., ლანჩხუთიდან 3 კილომეტრი, ოზურგეთიდან 30 კილომეტრი. სოფლის ტერიტორიაზე გადის ლანჩხუთი-ჯაპანას და შუხუთი-ნასაკირალის საავტომობილო გზების მონაკვეთები, ჩამოედინება მდინარე უკანღელე.

სოფელში არის საჯარო სკოლა, საბავშვო ბაღი, ლელობურთის მემორიალი, ეკლესია. სატრანსპორტო მიმოსვლით დაკავშირებულია ლანჩხუთთან და ოზურგეთთან.

საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეჩაიეობა.

მოსახლეობა
ისტორიული ძეგლები
სოფლის სამხრეთით, საირაოს ქედის ჩრდილოეთით აღმოჩენილ იქნა შუხუთის ციხე-ქალაქის არქეოლოგიური ნაშთები. ამჟამად ძეგლი შემორჩენილი არ არის.

სოფლის განაპირას, ბორცვზე შემორჩენილია ციხის ნანგრევი. მას ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან ღელე ჩამოუდის. კედლები მორგებულია რელიეფს. შემორჩენილია აღმოსავლეთის კედელი 1 მეტრის სიმაღლეზე, აგრეთვე ჩრდილოეთისა და სამხრეთის კედლების მცირე ფრაგმენტები. ციხე ნაგებია ფლეთილი ქვით დუღაბზე, წყობა ქაოსურია. ციხის შემორჩენილი ნაწილი დაფარულია მიწითა და მცენარეული საფარით. ციხის ძირში აცანისკენ მიმავალი ბილიკი გადის.

სოფლის ტერიტორიაზე შემორჩენილია სამი ნაეკლესიარი. ყველაზე დიდი და შედარებით უკეთ შემორჩენილი ნაეკლესიარი მდებარეობს სოფლის ცენტრში, საჯარო სკოლის გვერდით, სასაფლაოზე. ნანგრევები დგას ერთსაფეხურიან ცოკოლზე, რომელიც ქვიშაქვის კვადრებისგან არის გამოთლილი. ტაძარი შვერილფსიდიანი იყო. ყველაზე უკეთ შემორჩენილია აღმოსავლეთ მხარის კედლები.

ქვემო შუხუთის წმინდა გიორგის ეკლესია დგას წმინდა გიორგის ძველი ეკლესიის ნანგრევებზე. ახალი ეკლესიის ინტერიერში იკითხება ძველი ეკლესიის კედლის წყობა. ეკლესიის ირგვლივ შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტი.

ნაეკლესიარი არის ასევე გორისგვერდის სასაფლაოზე შემორჩენილია. მთლიანად დანგრეული ეკლესიის ქვის სამრეკლოს მცირე ნაშთი. სასაფლაოს ტერიტორიაზე მიმოფანტულია ეკლესიის საპირე ქვები.

გალერეა
ზემო შუხუთი

ზემო შუხუთი — სოფელი საქართველოში, ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტის შუხუთის ადმინისტრაციულ ერთეულში.

მდებარეობს გურიის დაბლობზე, ზღვის დონიდან 20 მ-ზე, ლანჩხუთიდან 5 კმ-ში.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 359 ადამიანი.

ღირსშესანიშნაობები
ზემო შუხუთში ძველი სასაფლაოს ტერიტორიაზე შემორჩენილია წმინდა მარინეს სახელობის ტაძრის ნანგრევები, რომელიც 1920-იან წლებში ააფეთქეს. ეკლესიის სამხრეთ კედელი შემორჩენილის 2-3 მ-ის სიმაღლეზე და მასში მოთავსებული კარით. დანარჩენი სამი მხარე 1 მ-ის სიმაღლემდე იკითხება. ტაძარი თავისი ფორმებით ერთნავიანი ბაზილიკაა. ტაძრის ნანგრევები მდებარეობს ოფლის აღმოსავლეთით, შემაღლებულ გორაზე, გურიის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე.
მიკოზი

მიკოზი (ბერძ. — სოკო + ბერძ. — მდგომარეობა) — საერთო სახელწოდება ადამიანისა და ცხოველის სხვადასხვა დაავადებისა, რომელსაც იწვევს პარაზიტი სოკოები. მიკოზი ვითარდება ნელა, ხშირი რეციდივებით. ზოგჯერ სოკოვან ანთებას თან ახლავს მცირე ანთება, მაგრამ ხშირად ვითარდება ქრონიკული აბსცესები, წყლულები, სიმსივნის მაგვარი გრანულომები, რომლებიც შედგება შემაერთებელი ქსოვილისაგან. მიკოზებს ახასიათებს პროგრესირებადი მიმდინარეობა, რაც ზოგჯერ სიკვდილის მიზეზი ხდება.
პეტრიწონის სემინარია

პეტრიწონის სემინარია — პეტრიწონის მონასტერთან არსებული სასწავლებელი, რომელიც მღვდლებს ამზადებდა. ამის შესახებ ცნობას შეიცავს გრიგოლ ბაკურიანის ძის (პეტრიწონის მონასტრის დამაარსებელი) მიერ 1084 დაწერილი ტიპიკონი. 31-ე პარაგრაფი ითვალისწინებს უწვერულვაშო მოზარდების მიღებას წმ. ნიკოლოზის მონასტერში, სადაც მათთვის მოხუცებულ მღვდელთაგანს საღვთო წერილი უნდა ესწავლებინა. მოსწავლეთა კონტინგენტი 6 ბავშვით განისაზღვრებოდა, ბავშვებს სარჩოსა და ტანსაცმელს მონასტერი აძლევდა და ისინი აქ მანამდე დაყოფდნენ, სანამ გარკვეულ ცოდნას არ მიიღებდნენ და სამღვდლო ხარისხისათვის არ მოემზადებოდნენ; ხოლო ვინც ვერ მოემზადებოდა, მას გააძევებდნენ.

პეტრიწონის სემინარიაში სწავლება ქართულ ენაზე იყო, რადგან ტიპიკონი აღნიშნულ მონასტერში მხოლოდ ქართული წერა-კითხვის მცოდნე ბერების ყოფნას ითვალისწინებდა. პეტრიწონის სემინარიაში მომზადებული ახალგაზრდები შემდგომში სამეცნიერო-შემოქმედებით მუშაობას ეწეოდნენ, ამას ადასტურებს ლიტერატურის სკოლის შექმნა, რომელიც ცნობილია „პეტრიწონულის“ სახელწოდებით და რომელმაც გარკვეული წვლილი შეიტანა ქართული სამეცნიერო ტერმინოლოგიის შექმნაში.
ხანტები

ხანტები (საკუთარი სახელწოდება , ხანტი — „ადამიანი“) — უნგრული ჯგუფის ხალხი. ცხოვრობენ რუსეთში მდინარეების ობის, ირტიშისა და მათი შენაკადების ნაპირებზე. ხანტები ცხოვრობენ ტიუმენის ოლქის იამალ-ნენთა (ხანტების 30,5 %) და ხანტი-მანსის (59,7 %) ავტონომიურ ოკრუგებში, აგრეთვე ტომსკის ოლქში (3 %) და კომის რესპუბლიკაში (0,3 %). რაოდენობა 28 678 (2002, აღწერა). ლაპარაკობენ ხანტი ენაზე. გამოიყოფა ხანტების სამი ჯგუფი: ჩრდილოეთის, სამხრეთისა და აღმოსავლეთისა. ხანტების ეთნოგენეზი დაიწყო ძვ.წ. ათასწლეულის დასასრულს აბორიგნი მოსახლეობისა და მოსული უნგრული ტომების აღრევის საფუძველზე. ტრადიციულად მისდევენ მეთევზეობას, ნადირობას და მეირმეობას. რელიგია — შამანიზმი და მართლმადიდებლობა. ცხოვრობენ ე.წ. ჩუმებში.
ხანტაის ტბა

ხანტაის ტბა — ტბა რუსეთში, კრასნოიარსკის მხარის ტაიმირის რაიონში. მდებარეობს პუტორანის პლატოს სამხრეთ-დასავლეთ კიდეზე, ვიწრო ტექტონიკურ ქვაბულში, ზღვის დონიდან 65,8 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 822 კმ², მაქსიმალური სიღრმე 420 მ-მდე. ხანტაის ტბა სიღრმით მესამეა რუსეთში ბაიკალის ტბისა და კასპიის ზღვის შემდეგ. განიერი და მოკლე ნაკადით უერთდება პატარა ხანტაის ტბას (ფართობი 58 კმ²), საიდანაც გამოდის მდინარე ხანტაიკა (ენისეის შენაკადი), რომელზედაც აგებულია უსტ-ხანტაის ჰესი.
პუტორანის პლატო

პუტორანის პლატო — უმაღლესი მასივი შუა ციმბირის ზეგანზე, რუსეთის ფედერაციის კრასნოიარსკის მხარის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, მდინარეების პიასინის, ხეტის სათავეებში და ქვემო ტუნგუსკის მარჯვენა შენაკადების აუზებში. სიმაღლე 1701 მეტრი. განვითარებულია მოსწორებული პლატოები, შთენილი მაგიდა მთები და ღრმა (500-800 მეტრამდე) ხეობები, რომელთა ძირი ტბებს უკავია. პუტორანის პლატო შემოსილია წიწვოვანი ტყით, ბუჩქოვანი და მღიერიანი ტუნდრით. პლატოს ტერიტორიაზე მდებარეობს პუტორანის სახელმწიფო ნაკრძალი. 2010 წელს პლატო შეიყვანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.
უდმურტები

უდმურტები (, მრ. რ. ; მოძველებული რუსული სახელი — ) — ფინურ უგორული ერი, რომელიც ძირითადად სახლობს უდმურტის რესპუბლიკაში და რუსეთის მეზობელ რეგიონებში. - სს. რუსეთის წერილობით წყაროებში იხსენიებიან „არების“, „ოტიაკების“ სახელწოდებით. ცხოვრობენ უდმურტეთში, ასევე მცირე ჯგუფები ცხოვრობენ ბაშკირეთში, თათრეთში, მარეთში, პერმის, სვერდლოვსკისა და კიროვის ოლქებში, ყაზახეთში, ბელარუსში, უზბეკეთსა და უკრაინაში. 2002 წლის აღწერის მიხედვით რუსეთში ცხოვრობს 637 ათასი უდმურტი. მორწმუნეები მართლმადიდებლები არიან.

ეთნოგენეზი
უდმურტების ჩამოყალიბებაში დიდი როლი ითამაშეს ძველმა ტომებმა. ათასწლეულის დასასრულსა და ათასწლეულის დასაწყისისათვის მათზე დიდი გავლენა მოახდინეს ვოლგა-კამის ბულგარებმა. - სს-ში შეინიშნება უდმურტების კავშირი რუსებთან. 1236 წლიდან მოექცნენ მონღოლ-თათართა უღელქვეშ. ჩრდილოეთის უდმურტები შედიოდნენ ვიატკის ქვეყნის (1489 წლიდან ნაწილი მოსკოვის სამთავროს) შემადგენლობაშია, სამხრეთისა — ყაზანის სახანოში, რომლის დაშლის შემდეგ (1552) შევიდნენ რუსეთის სახელმწიფოში (1558). ამ დროიდან დაიწყო მათი ხალხად ჩამოყალიბება. ძველთაგანვე მისდევენ მიწათმოქმედებას, მესაქონლეობას და ნადირობას.
ანა პეტროვა

ანა იაკობის ასული პეტროვა (ქალიშვილობაში ვორობიოვა) (დ. 14 თებერვალი [ძვ. სტ. 2 თებერვალი] , 1817, პეტერბურგი — გ. 26 აპრილი[ძვ. სტ. 13 აპრილი] , 1901, იქვე) — რუსი მომღერალი (კონტრალტო). სწავლობდა პეტერბურგის თეატრის სასწავლებელში, ჯერ ბალეტის, შემდეგ კი სიმღერის კლასში. მეცადინეობდა მიხეილ გლინკასთანაც. 1832 მღეროდა გუნდში. 1835-1847 წლებში პეტერბურგის ოპერის თეატრის სოლისტიმ ვანიასა და რატმირის (გლინკას „ივან სუსანინი“, 1836 და „რუსლან და ლიუდმილა“, 1842) პარტიების პირველი შემსრულებელი (გლინკამ 1837 მისთვის დაწერა ვანიას სცენა „მონასტერთან“). მეუღლესთან, ო. პეტროვთან, ერთად ხელი შეუწყო რეალიზმის დამკვიდრებას რუსული საოპერო სცენაზე. დაწერა მოგონებები გლინკაზე („რუსსკაია სტარინა“, 1880, ტ. 27)
კუზმა პეტროვ-ვოდკინი

კუზმა სერგეის ძე პეტროვ-ვოდკინი (დ. 5 ნოემბერი [ძვ. სტ. 24 ოქტომბერი], 1878, ხვალინსკი, ახლანდელი სარატოვის ოლქი — გ. 15 თებერვალი, 1939, ლენინგრადი) — რუსი საბჭოთა ფერმწერი. რსფსრ ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1930).

ბიოგრაფია
1897–1905 წლებში სწავლობდა ვალენტინ სეროვთან მოსკოვის ფერწერის, ძერწვისა და ხუროთმოძღვრების სასწავლებელში, ანტონ აჟბეს სტუდიაში მიუნხენში (1901) და პარიზის კერძო აკადემიებში (1905–1908). იმოგზაურა იტალიასა (1905) და ჩრდილოეთ აფრიკაში (1907). გაერთიანება „მირ ისკუსსტვას“ (1911-იდან) და „ჩეტირე ისკუსსტვას“ (1924-იდან) წევრი. 1900-იან წლებში განიცადა სიმბოლიზმისა და „მოდერნის“ გერმანელ და ფრანგ ოსტატთა ძლიერი გავლენა (ფრანც ფონ შტუკი, პ. პიუვი დე შავანი, მორის დენი და სხვები), აგრეთვე — ვ. ბორისოვ-მუსატოვისა. კუზმა პეტროვ-ვოდკინი იყო სიმბოლიზმის ტენდენციების ერთ-ერთი გამომსახველი რუსულ ხელოვნებაში. 10-იან წლებში პეტროვ-ვოდკინის მჭვრეტელობითი, დუნე რიტმი და დაბინდული კოლორიტი („ნაპირი“, 1908, „ძილი“, 1910), შეცვალა ემოციურმა, პლასტიკურმა და რიტმულმა ნათელ-ფერებიანმა კომპოზიციებმა („მოთამაშე ბიჭები“, 1911 — სამივე რუსული მუზეუმი, სანქტ-პეტერბურგი).

სურათი „წითელი ცხენის ბანაობა“ (1912, ტრეტიაკოვის გალერეა) ახალი ისტორიული ეპოქის მაუწყებელი იყო. საბჭოთა პერიოდში პეტროვ-ვოდკინი ცდილობდა ჩასწვდომოდა მკაცრ, დრამატული პათოსით აღსავსე ტრაგიკულ და ჰეროიკულ სურათებს. („1918 წელი პეტროგრადში“, 1920, ტრეტიაკოვის გალერეა, „ბრძოლის შემდეგ“, 1923, საბჭოთა არმიის ცენტრალური მუზეუმი, მოსკოვი, „კომისრის სიკვდილი“, 1928, რუსული მუზეუმი, სანქტ-პეტერბურგი), ხატავდა პორტრეტებს (ანა ახმატოვას პორტრეტი, 1922), პოეტურ პორტრეტულ-ჟანრულ კომპოზიციებს („სარაფნიანი გოგონა“, 1928), ნატურმორტებს („შოთხვი ჭიქაში“, 1932 — ყველა რუსული მუზეუმი).

20-30-იან წლებში ბევრს მუშაობდა როგორც გრაფიკოსი და თეატრის მხატვარი, ეწეოდა ლიტერატურულ მოღვაწეობას. საბჭოთა ხელისუფლების პირველ წლებში იყო მხატვრული განათლების სისტემის ერთ-ერთი ორგანიზატორი. 1918-1933 წლებში ასწავლიდა სახელმწიფო თავისუფალ სამხატვრო სახელოსნოებში და პეტროგრადის ფერწერის, ქანდაკებისა და არქიტექტურის ინსტიტუტში.
პეტრუშკა (პერსონაჟი)

პეტრუშკა — რუსული ხალხური თოჯინების თეატრის პოპულარული გმირი. მოწყობილობის მიხედვით თითებზე ჩამოსაცმელი, შირმის ზემოთ სატარებელი თოჯინის სახეობა. აქვს გრძელი, მოკაუჭებული ცხვირი, მოცინარი სახე, ზოგჯერ ორი კუზი. აცვია წითელი პერანგი, ახურავს ფოჩიანი ჩაჩი. პირველად აღწერა ადამ ოლეარიუსმა (1636). კომედიები პეტრუშკას მონაწილეობით იმართებოდა ბაზრობაზე, ქალაქის მოედნებსა და ეზოებში. პეტრუშკა მონაწილეობდა სკომოროხების რეპერტუარში. დასი შედგებოდა 2 მსახიობისაგან — ერთი უკრავდა არღანზე და მონაწილეობდა დიალოგში, მეორე კი თოჯინებს ათამაშებდა.
ჩუვაშები

ჩუვაშები (საკ. სახ. ჩავაშ) — თურქულენოვანი ერი რუსეთის ფედერაციაში, ჩუვაშეთის ძირითადი მოსახლეობა (67,69 %), საერთო რაოდენობა 1,8 მლნ კაცი (2002). 2002 წლის აღწერის მიხედვით რუსეთში ცხოვრობს 1 637 200 ჩუვაში, მათგან 889 268 ცხოვრობს თვით ჩუვაშეთში, 126 500 ადამიანი თათრეთში (7,7 %), 117 300 კაცი ბაშკირეთში (7,1 %), 101 400 ჩუვაში ცხოვრობს სამარის, ხოლო 111 300 ულიანოვსკის ოლქებში. შედარებით მცირე რაოდენობით ცხოვრობენ მოსკოვში, ტიუმენის, როსტოვის, ვოლგოგრადის, კემეროვოს, ორენბურგისა და მოსკოვის ოლქებში, კრასნოიარსკის მხარეში, ყაზახეთში და უკრაინაში. ანთროპოლოგიურად ევროპეიდული და მონღოლოიდური რასის ნარევია.

შედგებიან 2 ძირითადი ეთნოგრაფიული ჯგუფისაგან:
ზემო ჩუვაშები — ჩრდილოეთ-დასავლეთი ჩუვაშეთში.
დაბლობის ჩუვაშები — ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთი და სამხრეთ ჩუვაშეთში.

ლაპარაკობენ ჩუვაშურ ენაზე. მორწმუნეთა იმეტესობა — მართლმადიდებლები არიან. ქრისტიანობის გავრცელებამდე ( საუკუნის შუა წლები) სწამდათ წინაპართა კულტი.

ეთნოგენეზი
მკვლევართა უმრავლესობის აზრით, ჩუვაშების ეთნოგენეზში გადამწყვეტი როლი ითამაშეს ვოლგა-კამის თურქულენოვანმა ბულგარებმა, რომლებიც ათასწლეულის ბოლო მეოთხედში დასახლდნენ ვოლგის მარჯვენა სანაპიროზე, სადაც შეერწყნენ ადგილობრივ ფინურ-უნგრულ ტომებს. საუკუნის მეოთხედშიჩუვაშების მიწები ყაზანის სახანოს შემადგენლობაში შევიდნენ. ჩუვაში ხალხი ძირითადად საუკუნეში ჩამოყალიბდა. 1551 წელს შეუერთდნენ რისეთის სახელმწიფოს.
ჩუვაშური ენა

ჩუვაშური ენა — განეკუთვნება ალთაურ ენათა ოჯახის თურქულ ენებს, ჩუვაშურ ენაზე ლაპარაკობს 1,3 მილიონი ადამიანი. აქვს ორი დიალექტი: ზემო - ვირიალი და ქვემო - ანატრი, რომლებიც, თავის მხრივ, იყოფიან კილოკავებად. თანამედროვე ჩუვაშური ორთოგრაფიის საფუძველია ფონემური პრინციპი. დამწერლობა ეფუძნება რუსულ გრაფიკას (კირილიცა). ანბანში 37 ასოა (33 რუსული ანბანისა, 4 დიაკრიტიკული ნიშანი), პირველი ბეჭდური წიგნები შეიქმნა საუკუნეში.
ჩუიის სტეპი

ჩუიის სტეპი — მთათაშორისი ქვაბული ალთაის მთების სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარე ჩუიის ზემო დინებაში, კურაის ქედსა და სამხრეთ ჩუიის ქედს შორის. მდებარეობს 1750-2200 მეტრ სიმაღლეზე. სიგრძე 70 კილომეტრამდე, სიგანე 30-40 კილომეტრი. აგებულია მყინვარული და ტბიურ-მდინარული ნალექებით. უმთავრესად ნახევარუდაბნოებია, გამოყენებულია საძოვრად. ჩუიის სტეპზე გადის ფედერალური ტრასა 52 „ჩუიის ტრაქტი“ მონღოლეთში.
დარვინიუსი

დარვინიუსი (მეტსახელი იდა) არის -ს ჯიშის ნამარხი ნაშთი, რომელიც 47 მილიონი წლის მდედრობითი სქესის პრიმატად მიიჩნევა. იგი, ასევე ითვლება დაკარგულ რგოლად პრიმატებსა და ადაპოიდეას შორის. იდა მიჩნეულია მშრალცხვირა ჰაპლორინ პრიმატად. ნაშთი აღმოჩენილია მესელ პიტში, გერმანია, 1983 წელს უცნობი მოყვარული პალეონტოლოგის მიერ. აღმოჩენა, რომელსაც ადამიანები ეძებდნენ 200 წლის მანძილზე, იყო წარდგენილი ნიუ-იორკში გამართულ პრეს-კონფერენციაზე 2009 წლის 19 მაისს. ჩონჩხი 95%-ით მთლიანი, რის გამოც იდა ითვლება ოდესმე ნაპოვნ ყველაზე სრულ პრიმატად. იდა, ასევე მიიჩნევა მსოფლიოს მერვე საოცრებად, თუმცა მეცნიერთა გარკვეული წრეები სკეპტიკურად არიან განწყობილნი მანამ, სანამ მეტი ინფორმაცია გამოქვეყნდება.იდა ცხოვრობდა ეოცენური ეპოქის ლუტეტიანურ პერიოდში. მეცნიერთა ვარაუდით, იდა ამტკიცებს ჩარლზ დარვინის ევოლუციის თეორიას.
ჩრდილოეთ ჩუიის ქედი

ჩრდილოეთ ჩუიის ქედი — ქედი ცენტრალურ ალთაიში. მდინარე ჩუიისა და მდინარეების ყარაგემის და ჩაგანუზუნის შუამდინარეთში. სიგრძე დაახლოებით 120 კილომეტრი. სიმაღლე 4173 მეტრამდე (მთა მააშეიბაში). თანამედროვე გამყინვარების ფართობი 130 კმ²-ს აღწევს. აგებულია თიხა-ფიქლებით, ქვიშაქვებით, კირქვებითა და მეტამორფული ქანებით. რელიეფი ღრმად არის დანაწევრებული. კალთები 2200-2400 მეტრ სიმაღლემდე შემოსილია ლარიქს-კედრიანი ტაიგით, უფრო ზევით ალპური მდელოები და ტუნდრაა.
ჩებოქსარი

ჩებოქსარი (ჩუვ. ́) — ქალაქი რუსეთის ფედერაციაში, ჩუვაშეთის რესპუბლიკის დედაქალაქი, რუსეთის არქიტექტურული ძეგლი. ჩუვაშეთის ადმინისტრაციული, სამრეწველო და კულტურული ცენტრი. ჩებოქსარს აქვს ქალაქი-სატელიტი ნოვოჩებოქსარსკი. 2008 წლის 2 მარტს გაიმართა რეფერენდუმი ამ ორი ქალაქის გაერთიანების შესახებ, მაგრამ ნოვოჩებოქსარსკის მოსახლეობის უმეტესობამ ხმა მისცა გაერთიანების წანააღმდეგ.

ისტორია
ქალაქი ცნობილია 1469 წლიდან. 1555 წლიდან მოსკოვის სახელმწიფოს ციხე-სიმაგრეა. 1611-1612 წწ ჩებოქსარის მოსახლეობა მონაწილეობდა სახალხო ლაშქრობაში მინინისა და პოჟარსკის ხელმძღვანელობით. ს. დასასრულსა და საუკუნეში ჩებოქსარი ვოლგისპირეთის მნიშვნელოვანი სავაჭრო ქალაქი იყო. 1781 წლიდან ყაზანის გუბერნიის სამაზრო ქალაქია. 1920 წლიდან ჩუვაშეთის ავტონომიური ოლქის, 1925 წლიდან ჩუვაშეთის ავტონომიური რესპუბლიკის, ხოლო 1992 წლიდან ჩუვაშეთის რესპუბლიკის დედაქალაქია.
ჩელიაბინსკი

ჩელიაბინსკი — ქალაქი რუსეთის ფედერაციაში, ჩელიაბინსკის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს სამხრეთ ურალის აღმოსავლეთ კალთაზე. მდინარე მიასის (ობის აუზი) ორივე ნაპირზე.

ისტორია
დაარსდა 1736 წელს. 1787 წლიდან ქალაქია. საუკუნის 90-იან წლებში ციმბირის დიდი მაგისტრალის მშენებლობასთან დაკავშირებით, გახდა სატრანსპორტო და სავაჭრო ცენტრი.

დაძმობილებული ქალაქები
- ყაზანი
- კოლუმბია
- ნოთინგჰემფშირი
- პამლე
- ურუმჩი
ჩერსკის ქედი

ჩერსკის ქედი — ქედი რუსეთის ფედერაციის იმიერბაიკალეთის მხარეში. გადაჭიმულია მდინარე ოლენგუის სათავიდან მდინარე ოლიოკმამდე 400 კილომეტრზე. ქალაქ ჩიტასთან კვეთს მდინარე ინგოდა. სიმაღლე 1400-1500 მ-მდე. აგებულია გრანიტებით, ალაგ-ალაგ ეფუზივებითა და დანალექი ქანებით, კალთები და მწვერვალები შემოსილია ფიჭვნარითა და ლარიქსის ტყით. ჩრდილოეთის კალთის ღრმა ხეობებში ნაძვის, სოჭისა და კედრის ტაიგაა. სახელი ეწოდა ციმბირის მკვლევრის, ივანე ჩერსკის პატივსაცემად.
ჩერსკის მთაგრეხილი

ჩერსკის მთაგრეხილი — მთათა სისტემა აზიის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, რუსეთის ფედერაციის იაკუტიის რესპუბლიკაში და მაგადანის ოლქში. გადაჭიმულია 1500 კმ-ზე. მდებარეობს იანა-ოიმიაკონის მთიანეთსა და მომა-სელენიახის მთათაშორის დადაბლებას შორის. მთავარი ქედებია:ხადარნაია, ტას-ხაიახტახი, ჩემალგინის, კურუნდია, ჩიბაგალახის, ბორონგი და სხვა. უმაღლესი წერტილია პობედა, 3147 მ (ულახან-ჩისტაის ქედზე). ჩერსკის მთაგრეხილი მეზოზოური დანაოჭების მთაგრეხილია:აგებულია პალეოზოური კარბონატული ქანებით, კიდეები - პერმული, ტრიასული და იურული ფიქლებით, ქვიშებითა და ალევროლიტებით. გვხვდება დიდი ინტრუზივებიც, რომლებთანაც დაკავშირებულია ოქროს, კალისა და სხვა წიაღისეულის საბადოები. ჰორსტული ქედები ერთმანეთისაგან გამოყოფილია გრაბენული ღრმულებით. წარბობს საშუალო სიმაღლის მთები, რომელთა თხემურ ნაწილში ალპური რელიეფია. არის თანამედროვე გამყინვარება (ფართობი 157 კმ2). ჰავა მკვეთრად კონტინენტურია, მკაცრი. იანვრის საშუალო ტემპერატურა -34-40°-მდეა. ჩადაბლებულ ადგილებში -60°-მდე. ზაფხული ხანმოკლეა და გრილი. ივლისის საშუალო ტემპერატურა მთაში 3°, ბარში კი 12-13°. ნალექები 300-700 მმ-მდე წელიწადში. ნალექები მეტწილად ზაფხულში მოდის. განვითარებულია მარადი მზრალობა. მდინარეები აჩენენ ვიწროანტეცედენტურ ხეობებს. მთათაშუა ქვაბულებში ხეობები განივრდება და ადგილ-ადგილ დაჭაობებულია. ხეობების ძირზე ხარობს ჭალის ტყეები - ალვის ხე, ჩოზენი, მთის კალთებზე 250-300 მეტრამდე (ჩრდილოეთით) და 700-1100 მეტრამდე (სამხრეთით) ლარიქსის მეჩხერი ტყეებია. ტერიტორიის თითქმის 80 % უჭირავს ქვის, მღიერეებიან და ბუჩქოვან ტუნდრას, ქონდარა ფიჭვის რაყებს. მაღალი მთის თხემურ ნაწილში ცივი, ქვიანი უდაბნოა. 1926 წელს აღმოაჩინა ი. ობრუჩევმა. სახელი ეწოდა ციმბირის ცნობილი მკვლევარის ივანე ჩერსკის პატივსაცემად.
ჩიტა

ჩიტა — ქალაქი რუსეთის ფერერაციაში, იმიერბაიკალეთის (ყოფ. ჩიტის ოლქის) ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს მდინარეების ჩიტისა და ინგოდის შესართავთან.

ისტორია
ცნობილია 1653 წლიდან. იყო შორეული აღმოსავლეთის რესპუბლიკის დედაქალაქი. 1905 წლის რევოლუციის დროს არსებობდა ჩიტის რესპუბლიკა. 1918-1920 წლებში იყო თეთრი მოძრაობის ხელში. 1920 წლიდან იყო შორებული აღმოსავლეთის რესპუბლიკის დედაქალაქი. 1922 წლიდან იმიერბაიკალეთის გუბერნიის, 1937 წლიდან ჩიტის ოლქის დედაქალაქია, ხოლო 2008 წლის 1 მარტიდან იმიერბაიკალეთის მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია.
პეტუნია

პეტუნია — ერთ- ან მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარის გვარი ძაღლყურძენასებრთა ოჯახისა.

მოიცავს 15-მდე (ზოგი მონაცემით 40-მდე) სახეობას. გავრცელებულია ჩრდილოეთ ამერიკის სამხრეთით და სამხრეთ ამერიკაში. პეტუნიის ღერო დატოტვილია, ფოთოლი — კიდემთლიანი, ყვავილი — მარტოულა, მსხვილი, თეთრი, იისფერი ან მოწითალო. ყვავის უხვად და ხანგრძლივად (მაისიდან პირველ ყინვებამდე).

აქვს სასიამოვნო სუნი. ნაყოფი კოლოფია. როგორც დეკორატიული ერთწლოვანს, ე. წ. ჰიბრადული პეტუნიის ჯიშებს იყენებენ რაბატისათვის, კლუმბისათვის, ოთახის მცენარედ. ისინი ერთმანეთისაგან განსხვავდებიან ღეროს სიმაღლით, ყვავილის ზომით, ფორმითა და ფერით.
პეჩატნი დვორი

„პეჩატნი დვორ“ — პირველი რუსული სახელმწიფო სტამბა. დაარსდა დაახლოებით 1563 წელს მოსკოვში ივანე -ისა და მიტროპოლიტ მაკარის ხელშეწყობით. მდებარეობდა კიტაი-გოროდში (ახლანდელი ნიკოლსკაიას ქუჩის ჩრდილოეთ ნაწილში (1935—1990 წლებში 25 ოქტომბრის ქუჩა). 1564 წელს ივანე ფიოდოროვმა და პეტრე მსტისლავეცმა დაბეჭდეს სამოციქულო, 1565 — ჟამნი. 1568 წელს ა. ნევეჟამ და ნ. ტარასიევმა გამოსცეს ფსალმუნი. „პეჩატნი დვორ“ განახლებულ იქნა 1645 და 1679 წლებში. საუკუნის ბოლოს აქ გამოიცა 500 დასახელების წიგნი; თითოეული წიგნის ტირაჟი 1200 ცალზე მეტი იყო. 1712 წელს „პეჩატნი დვორის“ საბეჭდი მანქანების ნაწილი გადაიტანეს პეტერბურგში. 1721 წლიდან 1917 წლამდე „პეჩატნი დვორის“ შენობაში მოთავსებული იყო სინოდის სტამბა.
ჩიხურა

ჩიხურა ― მდინარე საჩხერის მუნიციპალიტეტში, ყვირილის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს რაჭის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2042 მეტრ სიმაღლეზე. სიგრძე 20 კილომეტრი, აუზის ფართობი 81 კმ². საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულზეა, წყალმოვარდნები ― შემოდგომაზე, წყალმცირობა ― ზამთარსა და ზაფხულში. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 2,2 მ³/წმ.
ჩრდილოეთ ბაიკალის მთიანეთი

ჩრდილოეთ ბაიკალის მთიანეთი — მთიანეთი რუსეთის ფედერაციაში, ბაიკალის ტბის ჩრდილო-აღმოსავლეთით ირკუტსკის ოლქსა და ბურიატეთში, სამხრეთიდან ესაზღვრება ზემო ანგარის ქედი, ჩრდილო-დასავლეთით საფეხურისებრ ეშვება შუა ციმბირის ზეგნისკენ, ჩრდილო-აღმოსავლეთით ვიტიმის ხეობით გამოყოფილია პატომის მთიანეთისაგან. შედგება ბრტყელმწვერვალებიანი ქედებისაგან (სიმაღლე 1100-1600 მეტრი, მაქსიმალური სიმაღლე 2578 მეტრი მთა ინიაპტუკი) და ტექტონიკურ რღვევებში განვითარებულ ვიწრო ხეობებისაგან. აგებულია გრანიტებით. არის გამყინვარების კვალი. ხეობების ძირი და კალთების ქვედა ნაწილი შემოსილია წიწვოვანი ტყით. ზევით მთის ტუნდრაა. არის ქარსის საბადო.
ჩრდილოეთის დვინა

ჩრდილოეთის დვინა — მდინარე რუსეთის ფედერაციის ევროპული ნაწილის ჩრდილოეთით. წარმოიქმნება მდინარეების სუხონისა და იუგის შეერთებით. ჩაედინება თეთრი ზღვის დვინის უბეში. სიგრძე 744 კმ. აუზის ფართობი 357 ათ. კმ2. სათავიდან მდინარე ვიჩეგდის შესართავამდე ეწოდება პატარა დვინა. მდინარე ვაგის შესართავამდე მიედინება განიერ ციცაბოკალტებიან ხეობაში. მდინარე ვაგის შესართავიდან მდინარე პინეგის შესართავამდე ხეობა ერთბაშად ვიწროვდება, შემდეგ მდინარე იტოტება და ქალაქ არხანგელსკთან ტოტები კვლავ ერთდება. არხანგელსკის ქვემოთ იწყება ჩრდილოეთის დვინის დელტა (ფართობი დაახლ. 900 კმ2). ზღვის მოქცევა აღწევს მდინარე პინეგის შესართავამდე. ჩრდილოეთის დვინა შერეული საზრდოობისაა, ჭარბობს თოვლის წყალი. წყლის საშუალო ხარჯი სუხონისა და იუგის შესართავში 770 მ3/წმ. შესართავთნ 3490 მ3/წმ. იყინება ოქტომბრის ბოლოს-ნოემბრის დასაწყისში. ყინულძვრაა აპრილ-მაისში. ჩრდილოეთის დვინა მდინარე სუხონით, კუბენის ტბითა და მდინარე შექსნით დაკავშირებულია მდინარე ვოლგასთან, ხოლო მდინარე პინეგით მდინარე კულოისთან. სანაოსნოა. სანავიგაციო პერიოდი 160-190 დღეა. ტვირთბრუნვაში სჭარბობს ხე-ტყე. ჩრდილოეთის დვინის ნაპირებზეა ქალაქები:ველიკი-უსტიუგი, კრასავინო, კოტლასი, კრასნობორსკი, ჩერევკოვო, ვერხნიაია-ტოიმა, ხოლმოგორი, არხანგელსკი.
ჩრდილოეთის დონეცი

ჩრდილოეთის დონეცი (; ; ტანაიდი, ტანაისი, დიდი დონი) — მდინარე რუსეთის ფედერაციაში და უკრაინაში, მდინარე დონის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 1053 კმ. აუზის ფართობი 98,9 ათ. კმ2. ზემოთში გადაკეტილია კაშხალებით. მდინარეზე არის წყალსატევები და წყალსაცავები. შესართავთან იტოტება. უმთავრესად საზრდოობს თოვლის წყლით. წყალდიდობა იცის თებერვალ-მაისში. წყლის საშუალო ხარჯი შესართავიდან 119 კმ-ზე 159 მ3/წმ. იყინება დეკემბერ-იანვარში. ყინულძვრაა თებერვალ-აპრილში. სანაოსნოა 222 კმ. ქალაქ დონეცკამდე. შესართავთან არის ნავსადგური უსტ-დონეცკი. მდინარის ნაპირებზეა რუსეთის ქალაქები:ბელგოროდი, დონეცკი, კამენსკ-შახტინსკი. უკრაინის ქალაქები: რუბიჟნე, იზიუმი, ჩუჰუივი, ლისიჩანსკი, ლუჰანსკი.
იღდირი

იღდირი — ქალაქი აღმოსავლეთ თურქეთში, იღდირის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი.

ისტორია
ისტორიკოსები იუწყებიან, რომ იღდირი ჯერ კიდევ შუა საუკუნეებში არსებობდა და ცნობილი იყო სომხური სახელით — ცოლაკერტი . 1555 წელს იღდირი შევიდა სეფიანთა დინასტიის სპარსეთში და ასე დარჩა რუსეთ-სპარსეთის ომამდე (1826–1828). ომის შემდეგ იღდირი გადავიდა რუსეთის იმპერიიის მფლობელობაში. რუსებმა გახსნეს სკოლები, ჩამოასახლეს 100 სომხური ოჯახი. შესაბამისად ქალაქის მოსახლეობა 1914 წელს უკვე 10 000 ადამიანს აღწევდა.

იღდირი პროვინციის კულტურული და ეკონომიკური ცენტრი გახდა. 1917 წელს რუსეთის იმპერია დაიშალა, იღდირი კი ახლად დაარსებული სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის შემადგენლობაში შევიდა. 1920 წლის სექტემბერში თურქულმა ჯარმა მუსტაფა ქემალ ათათურქის თაოსნობით იღდირი დაიპყრო. მალევე სომხეთი შევიდა საბჭოთა კავშირში და 1921 წლის ყარსის ხელშეკრულების თანახმად იღდირი თურქეთს დარჩა.
ჩრდილოეთის მიწა

ჩრდილოეთის მიწა — არქიპელაგი კარისა და ლაპტევების ზღვების საზღვარზე. ტაიმირის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთით, რომლიდანაც გამოყოფილია ვილკიცკის სრუტით, შედის რუსეთის ფედერაციის კრასნოიარსკის მხარის შემადგენლობაში. შედგება 4 დიდი და მცირე კუნძულებისაგან. საერთო ფართობი დაახლ. 37 ათ. კმ2. ნაპირები ადგილ-ადგილ კლდოვანია და ციცაბო. ბევრია ფიორდისებრი ყურე. აგებულია დანალექი (ქვიშაქვები, მერგელები, კირქვები), მეტამორფული და ამონთხეული ქანებით. ჭარბობს პლატოსებრი და გორაკ-ბორცვიანი რელიეფი, არის ვაკეები, მყინვარის გუმბათები. ჰავა ტიპური არქტიკულია. საშუალო წლიური ტემპერატურა -14°-ია. იცის ძლიერი ქარი. იანვარში საშუალო ტემპერატურა -28°-30°-ია, ივლისში -0,5°-1,6°-მდე. ზაფხულში ხშირია ნისლი. ნალექები 150-450 მმ წელიწადში. გამყინვარების საერთო ფართობი 17 472 კმ2. გაბატონებულია არქტიკული უდაბნოს ლანდშაფტი. ქვიშიან და ღორღიან არქტიკულ ნიადაგზე ხარობს ხავსები, ლიქენები და ზოგიერთი ყვავილოვანი მცენარე. ცხოველებიდან ბინადრობს: ლემინგი, ყარსაღი, თეთრი დათვი; სამხრეთ კუნძულებზე ჩრდილოეთის ირემი; ზღვებში - გრენლანდიის სელაპი, მორჟი, თეთრი დელფინი. ფრინველთა ბაზრები. ჩრდილოეთის მიწა 1913 წელს აღმოაჩინა რუსი ჰიდროგრაფის ბ. ვილკიცკის ექსპედიციამ. 1930-1932 გამოიკვლია გ. უშაკოვმა.