iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
ლევ მარკიზი

ლევ მარკიზი ( დ. 1 ოქტომბერი, 1930, მოსკოვი — გ. 4 აპრილი, 2023) — საბჭოთა და ნიდერლანდელი მუსიკოსი, დირიჟორი, მევიოლინე. თბილისის საპატიო მოქალაქე (2003).

ბიოგრაფია
1956 წელს დაამთავრა მოსკოვის გნესინების სახელობის მუსიკალური ინსტიტუტი (ვიოლინო).

1937 წელს სწავლობდა მოსკოვის 2 მუსიკალურ სკოლაში (ვიოლინო), შემდეგ გადავიდა მოსკოვის კონსერვატორიასთან არსებულ სპეციალურ მუსიკალურ სკოლაში (ვიოლინო, კამერული ანსამბლი). დირიჟორობას დაეუფლა კირილე კონდრაშინის ხელმძღვანელობით; 1946-1955 წლებში იყო მოსკოვის კინოთეატრების ორკესტრებისა და სსრკ სახელმწიფო კინემატოგრაფიის სიმფონიური ორკესტრის მევიოლინე.

1956–63 წლებში მოსკოვის კამერული ანსამბლის სოლისტი და წევრი. 1963–81 წლებში მის მიერ დაარსებული მოსკოვის სოლისტთა კამერული ორკესტრის „მოსკოვის სოლისტების“ სოლისტი და დირიჟორი“; როგორც კამერული ანსამბლის წევრი და დირიჟორი თანამშრომლობდა: რიხტერი, გილელსი, ოისტრახი, კოგანი, შაფრანი, როსტროპოვიჩი, იუდინა, გუტმანი; ქართველ მუსიკოსებთან: ელისო ვირსალაძე, ე. და ლიანა ისაკაძეები, ალექსანდრე კორსანტია, ალექსანდრე თორაძე; 1956 წელს შედგა მისი პირველი გასტროლი საქართველოში (თბილისი), როგორც სოლისტისა და ორკესტრის კონცერტმაისტერისა მოსკოვის კამერულ ორკესტრთან ერთად.

1960 წლიდან რეგულარულად გამოდის საქართველოს კამერულ, რადიოს, სახელმწიფო სიმფონიურ ორკესტრებთან ერთად. 1978 წელს მოწვეულ იქნა ვანო სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის სტუდენტური ორკესტრის ხელმძღვანელად (დირიჟორ ოთარ საფარიშვილთან ერთად); ორკესტრმა ვენაში ჰერბერტ ფონ კარაიანი სახელობის კონკურსში მოიპოვა გრან პრი და პირველი ადგილი. 1981 წლიდან ემიგრირებულია ევროპაში, ნიდერლანდებში; 1988 წელს ამსტერდამის „ “-ის დირიჟორი და სამხატვრო ხელმძღვანელი.

2002 წელს ხელმეორედ მოიწვიეს თბილისის კონსერვატორიის სტუდენტური ორკესტრის დირიჟორად. ქართული რეპერტუარი: ბიძინა კვერნაძის, ალექსი მაჭავარიანის, სულხან ნასიძის, გია ყანჩელის, შავლეგ შილაკაძის, სულხან ცინცაძის მრავალი ნაწარმოები. ამსტერდამში გამართა მისადმი მიძღვნილი გია ყანჩელის „ “-ის პრემიერა (1998); 2005 წელს საქართველოს კამერულ ორკესტრთან ერთად გია ყანჩელის საიუბილეოდ გამართა კონცერტები, სადაც შესრულდა გია ყანჩელის ის ნაწარმოებები, რომლებიც თბილისში არ იყო შესრულებული. გასტროლები: სსრკ, აშშ, ევროპისა და აზიის მრავალი ქალაქი.

ჰოლანდიის ნიდერლადნული ლომის ორდენის რაინდი (1998), ვანო სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის საპატიო პროფესორი (2003).
ნოდარ ყიფშიძე

ნოდარ ყიფშიძე (დ. 12 ოქტომბერი, 1923, თბილისი — გ. 11 ივნისი, 2016) — ქართველი ექიმი, მეცნიერი. მედიცინის მეცნიერებათა კანდიდატი (1952), მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1963), პროფესორი (1964). თბილისის საპატიო მოქალაქე (2003).

1946 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი. 1952-1957 წლებში იყო თბილისის ექიმთა დახელოვნების ინსტიტუტის თერაპიის კათედრის დოცანტი. 1957–1959 წლებში გაერთიანებული ერების საერთაშორისო ორგანიზაციის ბიოლოგიის და ფარმაკოლოგიის დეპარტამენტის დირექტორი, გულ–სისხლძარღვთა დაავადების ექსპერტი. 1960 წელს მისი ინიციატივით და ხელმძღვანელობით ჩამოყალიბდა საქართველოს სსრ ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს ექსპერიმენტული და კლინიკური თერაპიის სამეცნიერო კვლევით ინსტიტუტად (ახლანდელი თერაპიის ინსტიტუტის ცენტრი), რომლის დირექტორი იყო 1999 წლამდე. 1963-1965 წლებში მივლინებით იმყოფებოდა ჟენევაში მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის ბიოლოგიური ფარმაკოლოგიის და თერაპიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელად. 1966 წელს თბილისში მისი თაოსნობით დაარსდა სპეციალიზებული კარდიოლოგიური განყოფილება. მისი შრომები გამოქვეყნებულია ქართულ, რუსულ, ინგლისურ, ესპანურ და გერმანულ ენებზე. ავტორია მრავალი სამეცნიერო შრომისა და 18 მონოგრაფიის.

ორგანიზაციის, ასოციაციის ან ჯგუფის წევრი
ამერიკის კარდეოლოგიური კოლეჯი, წევრი (1995-)
გერმანიის თერაპიული და კარდეოლოგიური სამეცნიერო საზოგადოება, საპატიო წევრი (1982-)
ნიუ–იორკის სამედიცინო აკადემია, წევრი (1994-)
რუსეთის სამედიცინო აკადემია, აკადემიკოსი (1990-)
საქართველოს მეცნიერებათა აკადემია, აკადემიკოსი (1996-)
სსრკ სამედიცინო სამეცნიერო აკადემია, აკადემიკოსი (1988-)
სსრკ სამედიცინო სამეცნიერო აკადემია, წევრ–კორესპონდენტი (1975-)
შვედეთის სამედიცინო სამეცნიერო საზოგადოება, წევრი (1966-)

ჯილდოები
1966, 1970 — შრომის წითელი დროშის ორდენი
1980 — სსრკ სამედიცინო აკადემიის ალექსანდრე მიასნიკოვის სახელობის პრემია
1981 — საქართველოს სახელმწიფო პრემია, მიოკარდიის მწვავე ინფარქტის დიაგნოსტიკისა და გამოცდილების დანერგვისათვის თბილისის სამედიცინო დაწესებულებებში
1988 — ღირსების ორდენი
1989 — სსრკ სახელმწიფო პრემია, გულის იშემიური დაავადების ჰელი-ნეონის ლაზერის სხივებით მკურნალობის მეთოდის დამუშავებისათვის
2003 — აკადემიკოს ევგენი ჩაზოვის სახელობის „ოქროს მედალი“
გენადი ქირია

გენადი პეტრეს ძე ქირია (დ. 1907, სოფელი დიდი ნეძი — გ. 12 მაისი, 1987) — ქართველი საბჭოთა აგრონომი. სოციალისტური შრომის გმირი, საქართველოს სსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი, სკკპ წევრი (1945).

ბიოგრაფია
გენადი პეტრეს ძე ქირია დაიბადა 1907 წელს სოფელ დიდ ნეძში, გლეხის ოჯახში. უმაღლესი სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ 1931 წელს მუშაობდა დაიწყო წალენჯიხის რაიონის მიწგანის მთავარ აგრონომად. 1933 წლიდან დაინიშნა, ჯერ ზესტაფონის, შემდეგ კი ზუგდიდის მანქანა-ტრაქტორთა სადგურში უფროსი აგრონომის თანამდებობაზე, 1940 წლიდან კი თბილისის გარეუბნის რაიონის მიწგანის შრომის ორგანიზატორია. მონაწილეობა მიიღო მეორე მსოფლიო ომში. დემობილიზაციის შემდეგ მუშაობა დაიწყო გულრიფშის რაიონის ილიჩის სახელობის საბჭოთა მეურნეობაში მთავარ აგრონომად. 1948 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე იყო გაგრის ციტრუსების საბჭოთა მეურნეობის დირექტორი.

იყო საქართველოს სსრ-ის მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი, აგრეთვე რამდენიმე მოწვევის რაიონული საბჭოს დეპუტატი.

გარდაიცვალა 1987 წლის 12 მაისს.

ჯილდოები და მედლები
ლენინის ორდენი
ორი შრომის წითელი დროშის ორდენი
მედლებით.
თამაზ შილაკაძე

თამაზ შილაკაძე (დ. 19 თებერვალი, 1932) — ქართველი გამომგონებელი, ინჟინერი, მეცნიერი. ტექნიკური მეცნიერებათა კანდიდატი, ტრანსპორტის სამეცნიერო დოქტორი. საქართველოს სსრ დამსახურებული გამომგონებელი (1971), საქართველოს სსრ დამსახურებული ინჟინერი (1986) თბილისის საპატიო მოქალაქე (2003).

1955 წელს დაამთავრა საქართველოს სსრ პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სამშენებლო ფაკულტეტი.

1977 წლიდან მის მიერ დაარსებული ინსტიტუტის — „საქგზამეცნიერების“ დირექტორია (1965 წლიდან საქართველოს საგზაო სამეცნიერო-კვლევითი სადგურის პირველი დირექტორი იყო). 1958-1996 წლებში ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას მოსკოვსა და თბილისში. 1976 წლიდან საქართველოს ტექნიკური შემოქმედებისა და პატენთმცოდნეობის ინსტიტუტის რექტორია. 1978-1991 — საქართველოს ნოვატორთა საბჭოს, 1992 წლიდან — საქართველოს გამომგონებელთა და რაციონალიზატორთა საზოგადოების თავმჯდომარე. 1992 წლიდან — საქართველოს სახელმწიფო პატენტრწმუნებული. მრავალი შრომისა და გამოგონების ავტორი. სამეცნიერო ინტერესების სფეროს წარმოადგენს საგზაო-სატრანსპორტო სისტემების სრულყოფისა და განვითარების პრობლემათა შესწავლა და ინოვაციური მეთოდების პრაქტიკაში დანერგვა. საგზაო დარგში სამეცნიერო-ტექნიკური პროგრესის განვითარების სამუშაოები. საგზაო-სატრანსპორტო ქსელის შემდგომი გაუმჯობესებისა და განვითარების საკითხები. საგზაო დარგისთვის საჭირო ნორმატიულ-ტექნიკური დოკუმენტაციის დამუშავება, ადგილობრივი საგზაო საამშენებლო მასალებისა და მრეწველობის ნარჩენების შესწავლა საგზაო სისტემაში დანერგვის მიზნით. გზებზე მოძრაობის უსაფრთხოების ღონისძიებების დამუშავება და ახალი ეფექტური ავტოტრანსპორტის დამცავი ნაგებობების შექმნა და მათი დანერგვა. არის 100-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომის, სახელმძღვანელოს და გამოგონების ავტორი. არჩეულია რუსეთის ფედერაციის ტრანსპორტის, ნიუ-იორკის, კალიფორნიის (აშშ), მარკონის (იტალია) აკადემიების წევრად. 2013 წელს მიენიჭა „წლის საუკეთესო ინჟინრის“ წოდება.

ორგანიზაციის, ასოციაციის ან ჯგუფის წევრი
საქართველოს კულტურის ფონდი, თავმჯდომარე (2017-)
ტრანსპორტის საერთაშორისო აკადემია, პრეზიდენტი (2017-)
საქართველოს საინჟინრო აკადემია, ნამდვილი წევრი (1992-)
საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია, აკადემიკოსი, პრეზიდენტის მრჩეველი (2018-)

ჯილდოები
1974 — საპატიო ნიშნის ორდენი
1982 — საქართველოს სახელმწიფო პრემია, ლაურეატი (მეცნიერებისა და ტექნიკის დარგში)
1996 — რუსეთის ფედერაციის საპატიო მეგზევე
1999 — ღირსების ორდენი
2002 — ბელარუსის საპატიო მეგზევე
ვახტანგ ხუციძე

ვახტანგ (წოპე) ხუციძე (დ. 1923 — გ. 12 დეკემბერი, 2012) — ქართველი ოტორინოლარინგოლოგი. პლასტიკური და ესთეტიკური ქირურგიის ფუძემდებელი საქართველოში. საქართველოს სსრ დამსახურებული ექიმი (1967). თბილისის საპატიო მოქალაქე (2003)

1947 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტი. პირველი ოპერაცია 1956 წელს ჩაატარა და მას შემდეგ მისი მოღვაწეობა 50 000 ოპერაციაზე მეტს ითვლის. 1959-1976 წლებში იყო თბილისის 4 საავადმყოფოში ყელ-ყურ-ცხვირის განყოფილების გამგე. 1976-1983 წლებში — საქართველოს სსრ ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს საექიმო-კოსმეტოლოგიური სამკურნალოს ქირურგიული განყოფილების გამგე. 1983 წლიდან — ეგნატე ფიფიას სახელობის ამიერკავკასიის რკინიგზის კლინიკურ საავადმყოფოში დაავადებულ ლორ-ორგანოთა და პლასტიკური ქირურგიის განყოფილების გამგედ. 1996 წელს განყოფილება გამოეყო საავადმყოფოს და მან დააარსა პლასტიკური ქირურგიის ესთეტიკური კლინიკა. 1998 წლიდან საქართველოს ჰუმანიტარულ და სახელოვნებო მეცნიერებათა აკადემიის საპატიო დოქტორი. ყოველწლიურად, გარკვეულ თვეებში მუშაობდა მოსკოვში. საზოგადოება „ახალმა ელიტამ“ მას მიანიჭა თავადის წოდება. დასაფლავებულია დიდუბის მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონი.
ჯილდოები
ღირსების ორდენი
ნუნუ დუღაშვილი

ნუნუ დუღაშვილი (დ. 7 თებერვალი, 1933, თბილისი) — ქართველი კომპოზიტორი, მომღერალი. საქართველოს სსრ ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1983), თბილისის საპატიო მოქალაქე (2004).

1959 წელს დაამთავრა თბილისის ვანო სარაჯიშვილის სახელობის სახელმწიფო კონსერვატორია. 1959-1962 წლებში მუშაობდა კინოსტუდია „ქართული ფილმის“ დოკუმენტური ფილმების სტუდიაში მუსიკალურ რედაქტორად. 1962 წლიდან ეწევა პედაგოგიურ მოღვაწეობას ზაქარია ფალიაშვილის სახელობის მუსიკალურ ათწლედში. 1965-2002 წლებში — საქართველოს ტელევიზიის მუსიკალური გაფორმების განყოფილების უფროსი. ძირითადად მუშაობს სიმღერის ჟანრში. პოპულარობა მოიპოვეს სიმღერებმა: „ქუთაისო“, „იმერეთის ნიავი“, „ღმერთი სიყვარულისა“, „ბათუმი რად ღირს, მარტო“, „ჩემი სიმღერა“, „კახეთო“, „სამშობლო“, „თბილისო, სიყვარულო“. დაწერილი აქვს ასევე საფორტეპიანო კონცერტი, საფორტეპიანო სონატა, მუსიკა დოკუმენტური და სატელევიზიო, აგრეთვე თოჯინური ფილმებისათვის. 2012 წელს დიდი საკონცერტო დარბაზის წინ გაიხსნა მისი ვარსკვლავი.

ჯილდოები
1997 — აკაკი წერეთლის სახელობის პრემია
1998 — ღირსების ორდენი (ქართული მუსიკალური ხელოვნების განვითარების საქმეში შეტანილი დიდი წვლილისა და აქტიური საზოგადოებრივი საქმიანობისათვის)
იაკობ ქიტესოვი

იაკობ ქიტესოვი (დ. 6 მარტი, 1920, თბილისი — გ. 2012) — ხელოვნების მუშაკი. თბილისის საპატიო მოქალაქე (2004).

თბილისური არღნების უნიკალური ნიმუშების შემქმნელი. დაამთავრა თბილისის მე-17 ქართულენოვანი საშუალო სკოლა. 9 წლიდან შეუდგა არღანის დამზადების ხელოვნების შეწავლას, რომელიც დინასტიურია და მას მსოფლოში ანალოგი არ გააჩნია. 13 წლის ასაკში უკვე საფუძვლიანდ ფლობდა არღანს, 16 წლისა კი ორგნის დამზადების საიდუმლოებას. ამ ასაკში აღიარეს და აკურთხეს არღნისს დიდოსტატად. სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სამედიცინო ფაკულტეტზე, რომელიც სამამულო ომის დაწყების გამო მიატოვა, წავიდა ფრონტზე. ომიდან დაბრუნებისთანავე გააგრძელა უნიკალური არღნების შექმნა. დახვეწა არღნის კონსტრუქცია და ამავე დროს, მის ვაჟთან ერთად შექმნა არღნის ახალი სახეობები.

მათი ხელოვნება ცნობილია საზღვარგარეთაც, კერძოდ აშშ-ში, გერმანიაში, საფრანგეთში, ჰოლანდიაში, ინგლისში, ბელგიასა და ისრაელში. ბერლინში გამართულ საორღანო მუსიკის მსოფლიო ფესტივალზე მათმა ორღანმა პირველი ადგილი დაიკავა. 1990 წელს ჰოლანდიის სახელმწიფო მუზეუმში დაარსდა ქიტესოვების კუთხე, სადაც დღესაც დევს მათი ორღანი. არიან აღნიშნული მუზეუმის საპატიო წევრები, ხალხური ხელოვნების ფესტივალების ლაურეატები. არაერთ ქართულ და უცხოურ ფილმებშია გაჟღერებული მათ მიერ ორღანზე შესრულებული მელოდიები. მათზე ფილმის გადაღებას აპირებდა რეჟისორი სერგო ფარაჯანოვი, რისი გაკეთებაც გარდაცვალების გამო აღარ დასცალდა. იაკობ ქიტესოვს უწოდებენ ძველი თბილისის მემატიანეს, თბილისის კოლორიტს, ორღნების დიდოსტატსა და ხელოვანს, ცოცხალ ადამიან-ლეგენდას.
ჩაფი (საზომი ერთეული)

ჩაფი — სითხის საზომი ერთეული ფეოდალური ხანის საქართველოში. გავრცელებული იყო თითქმის ყველა კუთხეში. ქართული ისტორიული საბუთების მიხედვით ტერმინი „ჩაფი“ პირველად საუკუნეში შედგენილ ვანის ქვაბების შეწირულობებში მოიხსენიება. საუკუნიდან იგი ფართოდ ვრცელდება მთელს საქართველოში. ივანე ჯავახიშვილის განმარტებით, ჩაფი სომხურადაც საზომს ნიშნავს, თუმცა იგი, ქართულისაგან განსხვავებით, ზოგადი ცნების აღმნიშვნელია. ამასთანავე, ეს საზომი ისეთ დროს და საქართველოს ისეთ ნაწილში შემოდის ხმარებაში, როდესაც და სადაც სომხური ტერმინის გავლენას ჯავახიშვილი ძნელად სავარაუდოდ მიიჩნევს.
ლალი გულისაშვილი

ლალი ჯიმშერის ასული გულისაშვილი (დ. 10 აპრილი, 1955, თბილისი, საქართველოს სსრ — გ. 28 იანვარი, 2022, თბილისი, საქართველო) — ქართველი პოეტი, პედაგოგი, მეცნიერი ფილოლოგი.

ბიოგრაფია
ლალი გულისაშვილი დაიბადა 1955 წლის 10 აპრილს, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ სოფელ გიორგიწმინდაში.

მამა — ჯიმშერ გულისაშვილი, ისტორიისა და გერმანული ენის მასწავლებელი, გომბორის სკოლის დირექტორი; დედა — ნინა მანაგაძე, დაწყებითი კლასების მასწავლებელი.

1972 წელს დაამთავრა საშუალო სკოლა და იმავე წელს ჩააბარა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის (თსუ) ფილოლოგიის ფაკულტეტზე, რომლის დამთვრებისთანავე მუშაობა დაიწყო შოთა რუსთაველის ლიტერატურის ინსტიტუტში. ამასთან მუშაობდა თბილისის მე-6 გიმნაზიის (გერმანული სკოლის) ქართული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებლად, ბოლოს ამ სკოლის დირექტორიც იყო.

ლალი გულისაშვილის სადისერტაციო თემა იყო „მეოცე საუკუნის ათიანი წლების ლიტერატურული კრიტიკა“, რომელიც დაიცვა 1983 წელს და გახდა ფილოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი.

ლალი გულისაშვილის მელოდიურ, სადა და ნატიფ ლექსებზე ბევრი სიმღერაა დაწერილი, მათ შორის, თითქმის ყველა სიმღერა ნანა ჯანელიძის კინოფილმისათვის „იავნანა“ (1994) სწორედ მის ლექსებზე შეიქმნა.

გარდაიცვალა 2022 წლის 28 იანვარს, 66 წლის ასაკში.

წიგნები
ცად მივყვები ნისლს (ლექსები), თბილისი, „ნოდარ დუმბაძის გამომცემლობა და ლიტერატურლი სააგენტო“, 116 გვ., 2020 - 978-9941-9719-5-2
შვილს (ლექსები), გამომცემლობა „სიესტა“, 2018
საგაზაფხულო ლოცვა (ლექსები), თბილისი, მერანი, 1989. - 87 გვ.
დაბრუნება ძველ სახლში (ლექსები), თბილისი, მერანი, 1985. - 55 გვ.

ჯილდოები
ღირსების მედალი, საქართველოს პრეზიდენტის ბრაძნებულება №573, 1996 წლის 31 აგვისტო.
ფოლადაურის წმინდა გიორგის ეკლესია

ფოლადაურის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფოლადაურში, ნასოფლარ შერმაზანას ჩრდილო-აღმოსავლეთით ერთ კილომეტრზე. ეკლესია დარბაზულია ჩრდილოეთის და სამხრეთის ეკვდერებითა და დასავლეთისა და სამხრეთის კარიბჭეებით. აღდგენილია 2014-2015 წლებში. ეკლესიის მშენებლობაში სამი ეტაპი გამოიყოფა: ადრეული შუა საუკუნეების, რომლიდანაც ძალიან მცირე ნაწილია მოღწეული, - საუკუნიდან, ამ პერიოდისაა ძირითადი ქარგა და - საუკუნის მინაშენები, მოხატულობა. ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის დაუმუშავებელი ქვიშაქვისა და ბაზალტის ქვით კირ-დუღაბზე . კაპიტელებად და თაღებად ნათალი ქვებია გამოყენებული.

შესასლელი სამი აქვს, სამხრეთის და დასავლეთის კარი გარედან არქიტრავითაა დასრულებული შიგნიდან თაღოვანია. ჩრდილოეთის კარი მოგვიანებით ეკვდერისთვის უნდა იყოს გაჭრილი. სამხრეთის კედელში ორი, დანარჩენ კედლებში კი თითო თაღოვანი და შიგნით წირთხლებგაგანიერებული სარკმლებია გაჭრილი. კედლები დასრულებულია ბატიყელა კარნიზით, რომელზეც დაწყობილი ყოფილა კრამიტის სახურავი. ადგილ-ადგილ გამოუყენებიათ კრამიტის ლორფინები.

- საუკუნის მხატვრობიდან ამჟამად ძლიერ დაზიანებული ფრაგმენტები შემორჩენილია საკურთხეველში. მოხატულობა სამ რეგისტრად ყოფილა შესრულებული. პირველ რეგისტრში თაღნარში ეკლესიის ექვსი მამაა გამოსახული. დანარჩენი რეგისტრები აღარ იკითხება. ტაძრის საუკუნის კარიბჭეებიდან ამჟამად აღდგენილია სამხრეთის, რომელიც უფრო ადრეული ეკვდერის სივრცეშია ჩართული. დასავლეთის კარიბჭიდან შემორჩენილია ერთსაფეხურიან ცოკოლზე მოწყობილი იატაკი და ლილვებით პროფილირებული ოთხი სვეტის ძირი, რაც მოწმობს, რომ დასავლეთის კარიბჭე სამი მხრით გახსნილი ფანჩატური იყო.

სამხრეთი კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში ერთი ნიშა აღმოსავლეთის კედელთანაა დატანებული, ხოლო ორი დიდი და პატარა ერთმანეთის თავზე, სამხრეთის სარკმლის მარცხნივ. ეკვდერის კამარა კედლებსა და ტაძრის სამხრეთ კედელზე მიშენებულ ორ თაღს ეყრდნობა. თაღებიდან ერთი ნათალი ქვითაა გადაყვანილი, მეორე კი ნატეხი ქვითაა ნაწყობი. ტაძრის რეაბილიტაციის დროს აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა, რომელიც მოიცავს კეცის, ქოთნებისა და ქვაბ-ქოთნების, ქვევრის და მოჭიქული ჯამების ფრაგმენტებს (ამჟამად გადატანილია ბოლნისის მუზეუმში) ტიპიურია - საუკუნის კერამიკული ნაწარმისა, განსაკუთრებით ქვემო ქართლის ამ პერიოდის ნასახლარებზეა დადასტურებული.
ბოლნისის მუზეუმი

ბოლნისის მუზეუმი — მუზეუმი საქართველოში, ქალაქ ბოლნისში. ოფიციალურად გაიხსნა 2020 წლის 21 ივლისს.

მუზეუმის ექსპოზიცია წარმოაჩენს ქვემო ქართლის ისტორიას, რეგიონის უნიკალურობას და საქართველოს როგორც მსოფლიოს ერთიანი სისტემის ნაწილს მრავალი მიმართულებით: რეგიონის ბუნების მრავალფეროვნება, ადრეული ჰომინიდები, უძველესი მიწათმოქმედება, უძველესი მეტალურგია, ადრეული დამწერლობა, ქართული დამწერლობის საფუძვლები და ქრისტიანული კულტურის ისტორია.

მუზეუმში ასევე წარმოდგენილია, 200 წლის წინ სამხრეთ გერმანიიდან საქართველოში ჩამოსახლებული გერმანელების ისტორია. ზოგადად, ქვემო ქართლს წარმოაჩენს, როგორც მულტიკულტურულ რეგიონს, სადაც ქართველებთან ერთად ცხოვრობდნენ სომხები, აზერბაიჯანელები, ოსები, ბერძნები, რუსები, გერმანელები და სხვა. მუზეუმში ასევე განთავსებულია გოეთეს ინსტიტუტის მედიათეკა. აღსანიშნავია, რომ ეს არის პირველი შემთხვევა, როდესაც გოეთეს ინსტიტუტმა, რომელიც მსოფლიოს 90-ზე მეტ ქვეყანაშია წარმოდგენილი, მუზეუმში მედიათეკა გახსნა.

საექსპოზიციო სივრცეებში სამეცნიერო მნიშვნელობის არქეოლოგიური მასალა და ხელოვნების ნიმუშები საქართველოს ეროვნული მუზეუმის კოლექციებიდან და ბოლნისის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმიდან არის წარმოდგენილი. სამუზეუმო შენობაში წარმოდგენილია მუდმივმოქმედი ექსპოზიცია და ასევე, დროებითი საგამოფენო სივრცე.
ვანიკო მაჭავარიანი

ივანე (ვანიკო) მაჭავარიანი (დ. 1936, თბილისი — გ. სექტემბერი, 2015) — ქართველი მომღერალი, კოლორიტი, ქართული ხალხური სიმღერების უბადლო შემსრულებელი. თბილისის საპატიო მოქალაქე (2004).

დაამთავრა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის მსუბუქი მრეწველობის ფაკულტეტი. მღეროდა პოლიტექნიკური ინსტიტუტის ჯაზში, შემდეგ კი ჯანსუღ კახიძის მიერ შექმნილ ანსამბლ „შვიდკაცაში“. გასტროლებით მოიარა საბჭოთა კავშირისა და საზღვარგარეთის ქვეყნები. თავისი უნიკალური ხმითა და სოლო სიმღერებით მსმენელის აღტაცებას იწვევდა. მალე მან დატოვა სცენა და დაუბრუნდა თავის სპეციალობას საფეიქრო საქმეს. მიღებული აქვს მოსკოვის ახალგაზრდობისა და სტუდენტთა მსოფლიო ფორუმის ოქროს მედალი („შვიდკაცას“ წევრებთან ერთად, 1957).

ჯილდოები
2000 — ღირსების ორდენი
მელოურის ციხე

მელოურის ციხე — ციხესიმაგრე ვანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძულუხის სიახლოვეს, მაღალ მთაზე. ციხე მელოურის ხეობას აღმოსავლეთიდან გადაჰყურებს. იგი თითქმის წრიული ფორმისაა. ნაგებია ადგილობრივი, უხეშად დამუშავებული დიდრონი კვადრებით, როგორც გარედან ისე შიგნით. წყობა სწორხაზოვანია.

ამჟამად ციხესიმაგრე ნაწილობრივ მიწითა დაფარული. დასავლეთი კედელი ჩამოქცეულია. ციხის გალავნის საკმაოდ მყარად ნაგები კედლები შემორჩენილია 4-5 მ. ზოგან უფრო ნაკლები სიმაღლის. დასავლეთი კედლის ძირში ხუთი სათოფურია დატანებული. ციხის შიდა ტერიტორია ამოვსებულია მიწით. სამლოცველოს და ხაროს გარდა აქ სხვა სათავსი არ შემორჩენილა. გალავნის ჩრდილო-აღმოსავლეთი კედელიც განგრეულია.
იონა გაბისონია

იონა კონსტანტინეს ძე გაბისონია (დ. 1902, სოფელი კურზუ, სენაკის მაზრა, ქუთაისის გუბერნია, რუსეთის იმპერია — გ. 6 იანვარი, 1988) — ქართველი საბჭოთა სახელმწიფო და პარტიული მოღვაწე. სკკპ წევრი (1927), საქართველოს სსრ-ის და აფხაზეთის ასსრ-ის და უმაღლესი საბჭოების მოწვევების დეპუტატი.

ბიოგრაფია
იონა კონსტანტინეს ძე გაბისონია დაიბადა 1902 წელს ქუთაისის გუბერნიის სენაკის მაზრის სოფელ კურზუში, გლეხის ოჯახში. 17 წლის ასაკიდან დაიწყო მუშაობა. 1921 წელს შევიდა კომკავშირის რიგებში. 1924 წელს დაამთავრა პედაგოგიური ტექნიკუმი და მოხალისედ წავიდა საბჭოთა არმიის რიგებში.

1927 წელს დემობილიზაციის შემდეგ მუშაობა დაიწყო ახალსენაკის კომკავშირის სამაზრო კომიტეტის ინსტრუქტორად. იმავე წელს ის მიღებულ იქნა სკკპ რიგებში და გადაიყვანეს პარტიულ სამუშაოზე. სხვადასხვა დროს მუშაობდა საქართველოს კომპარტიის მარტვილის, ჭიათურის რაიონული კომიტეტების მდივნად. არჩეული იყო საქართველოს კომპარტიის ქუთაისის საქალაქო კომიტეტის ბიუროს წევრად. 1931 წელს გაგზავნეს ამიერკავკასიის რკინიგზის სისტემაში სამუშაოდ, სადაც მუშაობდა განყოფილების პარტიული კომიტეტის მდივნად. 1933-1935 წლებში სწავლობდა საქართველოს კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტის მარქსიზმ-ლენინიზმის უნივერსიტეტში, რომლის დამთავრების შემდეგაც მუშაობდა საქართველოს კომპარტიის ფოთის საქალაქო კომიტეტში, ჯერ მდივნის მოადგილედ, შემდეგ პირველ მდივნად. 1938 წელს საქართველოს კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტის გადაწყვეტილებით დაინიშნა საქართველოს სსრ-ის ფინანსთა სახალხო კომისარიატის ადგილობრივი ბიუჯეტის სამმართველოს უფროსად და კოლეგიის წევრად, მოგვიანებით კი — საქართველოს სსრ-ის ფინანსთა სამინისტროს საკონტროლო-სარევიზიო სამმართველოს უფროსად. 1942-1943 წლებში მუშაობდა სიღნაღის რაიონის სამანქანო-სატრაქტორო სადგურის პოლიტგანყოფილების უფროსად. 1943-1946 წლებში იყო საქართველოს კომპარტიის სოხუმის საქალაქო კომიტეტის მეორე მდივანი, 1946 წლიდან კი აფხაზეთის ასსრ-ის ადგილობრივი მრეწველობის მინისტრია. 1955-1971 წლებში მუშაობდა კოჩარის ჩაის, შემდეგ კი სოხუმის ავეჯის ფაბრიკის დირექტორად. 1971 წლიდან პენსიაზე გავიდა.

არჩეული იყო საქართველოს კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტის წევრობის კანდიდატად, საქართველოს სსრ-სა და აფხაზეთის სსრ-ის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატად.

იონა გაბისონია გარდაიცვალა 1988 წლის 6 იანვარს.

ჯილდოები და მედლები
დაჯილდოებული იყო „საპატიო ნიშნის“ ორდენითა და მრავალი სხვა მედლით. მას გადაეცა სამკერდე ნიშანი „50 წელი სკკპ რიგებში“.
მენქალისის ნაეკლესიარი

მენქალისის ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ მენქალისში, თეთრიწყარო-წალკის გზის ჩრდილოეთით, სოფლის განაპირას, ფერდობზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია მცირე ზომის დარბაზული ნაგებობა უნდა ყოფილიყო (5,24 მ), რომელიც ნაგები იყო ბაზალტის სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. ამჟამად შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთის და დასავლეთის კედლები. ნანგრევზე ნაეკლესიარის ქვებით სამლოცველო ნიშია მშრალად ნაგები. ნაეკლესიარის სამხრეთით შემორჩენილია საფლავის სანიშნი ვერტიკალურად ჩასმული ქვები. ეკლესიას უნდა ქონოდა თავისი გალავანი ბაზალტის მოზრდილი ქვის მშრალი წყობით ნაგები, რომლის მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი.
ზაზალოს ნაეკლესიარი

ზაზალოს ნაეკლესიარი — შუა საუკუნეების ქრისტიანული ეკლესიის ნაშთი ისტორიულ სამცხეში, ახლანდ. ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზაზალოს ცენტრში.

ეკლესია მთლიანად დანგრეულია, შემორჩენილია დაახლოებით 0,5-1 მ. სიმაღლის კედლები, რომელთაც პერანგი შემოცლილი აქვს და მხოლოდ დუღაბია დარჩენილი, პერანგის ქვები მხოლოდ ქვედა ნაწილშია გადარჩენილი. თლილი ქვები და სხვადასხვა არქიტექტურული დეტალები გარშემოა მიმოფანტული. აღმოსავლეთის მხარეს, საკურთხეველში ადგილობრივებს ჩადგმული აქვთ მცირე ზომის სამლოცველო, სადაც ჩაყოლებულია ქვა წარწერით. „წმიდაო ეკლესიაო სლმ”... 1932–1933 წლებში გ. ბოჭორიძეს აქ უნახავს სხვა ქვებიც ასომთავრული წარწერებით: „... განუსვენე სულსა შიში”..., „ქრისტე შეიწყალე ბარბარე”; ეს უკანასკნელი წითლად ყოფილა შეღებილი. სოფლის სამხრეთით მისთვისვე უჩვენებიათ დიდი, მოწითალო ქვა, რომლის ერთ-ერთ გვერდზე 15-მდე ჩაჭდეული ჯვარი იყო გამოსახული. ჯვრები იყო გამოსახული ზედა მხარეზეც.
ზემო წყისეს ნაეკლესიარი

წყისეს ნაეკლესიარი — არქეოლოგიური ძეგლი ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ უდეში, ნასოფლარ ზემო წყისეს მიდამოებში (სამეურნეო ნაკვეთში), უდის ტბიდან დასავლეთით 1 კილომეტრში. ნაეკლესიარი განადგურებულია, შემორჩენილია ბორცვი, რომლის ზედაპირზე გარშემო იკითხება საძირკველი. იქვე გზის პირას არის ერთი ორნამენტირებული ქვა.
ზაზალოს მაჰმადიანური სამაროვანი

ზაზალოს მაჰმადიანური სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზაზალოს აღმოსავლეთ ნაწილში. ფერდობზე, რომელიც მთლიანად ბუჩქნარით არის დაფარული. შემორჩენილია სამარხების უდიდესი ნაწილი. ზოგიერთ შემთხვევაში გადარჩენილია სამარხის მთლიანი ფორმა - ქვით ნაგები, ოთხკუთხა ფორმის, რომლის თავშიც ხშირად ორნამენტირებული ან სხვადასხვა ფორმის გამოთლილი ქვაა ჩასმული. მთლიანობაში აქ შესაძლოა 100-მდე სამარხი იყოს.
ბოგის ნაეკლესიარი

ბოგის ნაეკლესიარი — არქეოლოგიური ძეგლი ახალციხის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოგის სამხრეთ-აღმოსავლეთით. იგი გადაჰყურებს სოფელ კლდეს. ეკლესია თითქმის საძირკვლის დონემდეა დანგრეული. შემორჩენილია საკურთხევლის მცირე ნაწილი. ნაეკლესიარს ემჩნევა გათხრების კვალი. აქ აღმოჩენილი მასალა ძირითადად კრამიტის ფრაგმენტებია, რომელიც ცალკეა დაგროვებული. ადგილობრივების გადმოცემით, ძეგლი ისტორიკოსებმა გაწმინდეს, მუშაობის პროცესში აღმოჩენილა ეპიგრაფიკული ძეგლები, რომელსაც ვალერი სილოგავა სწავლობდა.
ზადენგორის კოშკი

ზადენგორის კოშკი — არქეოლოგიური ძეგლი ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბენარასთან დასავლეთ ფერდობის ერთ-ერთ გორაზე. იგი ახალციხე-აბასთუმნის გზის მარჯვენა მხარეს მდებარეობს. დაზვერვების დროს აღმოაჩინეს გაურკვეველი დანიშნულებისა და მცირე ზომის ნაგებობის ნაშთი. ზედაპირზე იკითხება მისი გეგმა და მასშტაბი. აქ ზედაპირული დაზვერვების დროს აღმოჩნდა ობსიდიანის რამდენიმე, მცირე ზომის ანატკეცი და სხვადასხვა პერიოდის თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, სავარაუდოდ გვიან ბრინჯაო, ადრე რკინის ხანისა და შუა საუკუნეების.