iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
მეხური

მეხური — ქართული ჰიმნოგრაფიული ტერმინი, აღნიშნავს ახალი წესით დაწერილ (ან თარგმნილ) და მელოდიასთან შეწყობილ საგალობლებს. მეხურის ხმარება დადასტურებულია - საუკუნეების ქართულ ხელნაწერებში „მეხურნი ძლისპირნი“, „დასდებელნი აღდომისანი მეხურნი“, „გალობანი მეხურნი“ (მიქაელ მოდრეკილის „იადგარი“). „მეხურნი ღმრთისმშობლისანი“ (გიორგი მთაწმიდლის ივნისის თვის „თვენის“ ანდერძი), „ მეხური იადგარი“ (მელქისედეკ კათალიკოსის სიგელი).

მკვლევართა ერთი ჯგუფი (მ. ჯანაშვილი, ნ. მარი, გ. ჟორდანია, ვ. გვახარია) მეხურს ეთნიკურ, ხოლო მეორე ჯგუფი (პ. კარბელაშვილი, კ. კეკელიძე, ჟ. ტიბო, ლ. ჯღამაია, ო. ჩიჯავაძე, ე. მეტრეველი) - მუსიკალურ ტერმინად მიიჩნევდა. ბოლო დროს გამოვლენილმა ახალმა წყაროებმა (გიორგი მთაწმიდელის ივნისის და სექტემბრის თვეთა „თვენის“ ანდერძები) დაადასტურეს, რომ მეხური მუსიკალური ტერმინია და დაკავშირებულია მეორე ტერმინთან მეხელი. ეს ტერმინები ქართული ჰიმნოგრაფიის გარკვეულ ეტაპზე ძველი ტიპის „წყობილი სიტყვით“ დაწერილი საგალობლები შეიცვალა ახალი ტიპის „საგალობელთა მარცვლედით“ ანუ რიტმული პროზით დაწერილი საგალობლებით.

ბიზანტიურ ჰიმნოგრაფიაში რიტმული პროზის ანუ ბიზანტიური სასულიერო ლექსის გავრცელება დაკავშირებული იყო იოანე დამასკელის მიერ ჩატარებულ რეფორმასთან და გულისხმობდა გალობაში ძლისპირ-ტროპართა რიტმულ-მელოდიური შესატყვისობის დაცვას და მელოდიის ფიქსაციას ტექსტებზე, რაც საუკუნის დამდეგიდან განხორციელდა ნევმების (ნიშნების) მეშვეობით. ქართულ ჰიმნოგრაფიაში, რომელიც კვალდაკვალ მისდევდა ბიზანტიურ ჰიმნოგრაფიის განვითარებას, აგრეთვე დაიწყო ახალი საზომით დაწერილი ბერძნული საგალობლების თარგმნა, ძველი თარგმნების გადამუშავება და ამავე საზომებით ორიგინალური საგალობლების წერა. მელოდიათა ფიქსაციისათვის შემუშავდა ორიგინალური ნევმური სისტემა, რომელიც გრაფიკულად განსხვავდება ყველა არსებული სისტემისაგან. ეს სამუშაო თხოულობდა ბიზანტიურ სასულიერო ლექსისა და მუსიკის თეორიის კარგ ცოდნას, გიორგი მთაწმიდელის სიტყვებით, „დასდებლის მეცნიერების“ ცოდნას.

კორნელი კეკელიძის ვარაუდით, მეხური წარმოებული უნდა იყოს ბერძნული — -დან, რაც ხმას ნიშნავს.
შოთა შათირიშვილი

შოთა შათირიშვილი(დ. 25 აგვისტო, 1921, შუა სურები, ჩოხატაურის რაიონი — გ. 11 იანვარი, 1999, თბილისი) — ქართველი ენათმეცნიერი, პედაგოგი, მთარგმნელი.

ბიოგრაფია
პედაგოგიკის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი შოთა შათირიშვილი ცნობილი ქართველი ენათმეცნიერის გიორგი ახვლედიანის მოწაფე იყო. მონაწილეობდა მეორე მსოფლიო ომში 1941 წლიდან. 1946 წელს დემობილიზების შემდეგ სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დასავლეთ ევროპის ენებისა და ლიტერატურის ფაკულტეტზე. უნივერსიტეტის დასრულების შემდგომ სწავლა განაგრძო ასპირანტურაში. 1960 წელს გახდა ი. გოგებაშვილის სახელობის პედაგოგიური ინსტიტუტის უცხოური ენების სექტორის გამგე.1974 წელს სადოქტორო დისერტაციის დაცვის შემდგომ მიენიჭა პროფესორის წოდება. გამოქვეყნებული აქვს 160 სამეცნიერო შრომა, 10 ფუნდამენტური მონოგრაფია, მათ შორის „გერმანული ენის სწავლების მეთოდიკა“, „გერმანული ფონეტიკის სწავლების მეთოდიკა“, 6 კი – საშუალო სკოლის გერმანული ენისა და გრამატიკის მოქმედი სახელმძღანელოები.
მეჯინიბე

მეჯინიბე — მეჯინიბეთუხუცესის ხელქვეითი მოხელე ძველ საქართველოში. მეჯინიბეებს საჯინიბოში მუშაობა და ცხენების მოვლა ევალებოდათ. ვახტანგ -ის დასტურლამალის მიხედვით (სამეფო დასტურლამალი, 182), ცხენები ხარისხებად დაყოფილი მიებარებოდა მეჯინიბეებს (მაგ., გამორჩეული, „უკეთესი ცხენი ორს მეჯინიბეს სამი... დააჩემონ“); თუ ცხენი „ავად დაყურები“ იქნებოდა, მეჯინიბე „ჯარომით და ცემით“ დაისჯებოდა.
პერსონაჟი (ფილმი)

„პერსონაჟი“ — 2006 წლის ამერიკული ფილმი, რომელშიც მონაწილეობენ დასტინ ჰოფმანი, კუინ ლატიფა, უილ ფერელი, მეგი ჯილენჰოლი, ემა ტომპსონი და სხვები. ფილმი გადაღებულია ზახ ჰელმის რეჟისურით, კინოსტუდია -ის მიერ.

სიუჟეტი
კარენ ეიფელი ამთავრებს თავის ბოლო რომანის მარტოსულ ადამიანზე ჰაროლდ კრიკზე წერას. მას აზრადაც არ აქვს, რომ მის პერსონაჟი რეალურია! ნამდვილი გაროლდ კრიკი კვდება მოწყენილობისგან, სანამ ერთ მშვენიერ დღეს არ გაიგებს კარენის ხმას, რომელიც მას უყვება, რა და როგორ უნდა გააკეთოს. კრიკის ცხოვრება იცვლება, ის კოლეგებს უახლოვდება და ქალებთან ურთიერთობასაც კი იწყებს. მაგრამ, როდესაც ჰაროლდი გაიგებს რითი აპირებს კარენი რომანის დასრულებას, ცოტა არ იყოს ნერვიულობას იწყებს.
მთვარის შუქი (ფილმი)

მთვარის შუქი (ინგლ. ) — 2002 წლის, ბრედ სილბერინგის რეჟისურით გადაღებული ფილმში მონაწილეობენ: ჯეიკ ჯილენჰოლი, დასტინ ჰოფმანი, სუზან სარანდონი, ელენ პომპეო, ჰოლი ჰანტერი და სხვები.

ფილმის შესახებ
ქორწილამდე სულ რამდენიმე დღეა დარჩენილი, როდესაც ჯოი საცოლის საზარელი მკვლელობის ამბავს იგებს. ის სასოწრკვეთილია და სტანჯავს იმის ფიქრი, თუ ვინ გადაუხადა ასე მწარედ სამაგიერო. ბიჭი დროებით საცხოვრებლად დაღუპული საცოლის სახლში გადადის და გამოძიებას იწყებს. მგონი მიაგნო კვალს... თუმცა დანამდვილებით ვერაფერს ამტკიცებს... სასამართლოზე საზარელ მკვლელობასა და საიდუმლოს საბოლოოდ აეხდება ფარდა...
რაგბის ჩემპიონატი

რაგბის ჩემპიონატი (2011 წლამდე სამი ერის თასი) — ყოველწლიური გათამაშება, რომელსაც მართავს რაგბის კავშირი. ჩემპიონატში მონაწილეობას იღებენ სამხრეთ აფრიკის, ავსტრალიის, ახალი ზელანდიისა და არგენტინის ეროვნული ნაკრებები. ტრადიციულად სამი ერის თასზე გუნდები თამაშობდნენ ორ-ორ თამაშს, ხოლო 2006 წლის ჩემპიონატზე, გუნდებმა ერთმანეთის წინააღმდეგ ითამაშეს სამი თამაში.

2012 წელს, ჩემპიონატის ფორმატი შეიცვალა და დაემატა არგენტინის ეროვნული ნაკრებიც და ის ოთხ ერად ანუ რაგბის ჩემპიონატად გადაკეთდა.

პირველი ტურნირი ჩატარდა 1996 წელს და მოიგო ახალმა ზელანდიამ. სამი ერის თასი ახალ ზელანდიას მოგებული აქვს 8-ჯერ, ავსტრალიასა და სამხრეთ აფრიკას 2-2 ჯერ.

ავსტრალია და ახალი ზელანდია სამი ერის თასის გარდა ყოველწლიურად ერთმანეთს ხვდებიან ბლედისლოუს თასის გათამაშებაში.

შედეგები
სამი ერის თასის გამარჯვებულები
რაგბის ჩემპიონატის გამარჯვებულები
ყველა დროის ცხრილები
მეჯინიბეთუხუცესი

მეჯინიბეთუხუცესი — საჯინიბოს გამგე, მეჯინიბეთა უფროსი ძველ საქართველოში. გაერთიანებულ ხანაში მეჯინიბეთუხუცესი ამილახორის ხელქვეითი მოხელე იყო, გვიანდელ ფეოდალურ პერიოდში კი იგი მეფეს ემორჩილებოდა. ვახტანგ -ის დასტურლამალის მიხედვით (სამეფო დასტურლამალი, § 82, სადედოფლო დასტურლამალი, § 15), ქართლის სამეფოში ერთდროულად რამდენიმე მეჯინიბეთუხუცესის არსებობა დასტურდება.
სტალაგმიტი

სტალაგმიტი ( — წვეთი) — მინერალური წვეთებისგან (ძირითადად კირისგან) შექმნილი კონუსებრი წამონაზარდი, რომელიც აღმართულია გამოქვაბულის ძირიდან ვერტიკალურად.

დღესდღეობით ყველაზე დიდი სტალაგმიტი აღმოჩენილია გამოქვაბულ ლას-ვილასში, კუბა. მისი სიმაღლე 63 მეტრია. სიდიდით მეორე სტალაგმიტი 35,6 მეტრია და ის მდებარეობს სლოვაკეთის გამოქვაბულ ბუზგოში.
გამოქვაბული

გამოქვაბული, ქვაბი — კლდეში გამოღრმავებული ადგილი, მღვიმის საპირისპიროდ ქართულ სპელეოლოგიურ და არქეოლოგიურ ლიტერატურაში ადამიანის მიერ გამოკვეთილ ხელოვნურ ღრმულს აღნიშნავს. გამოიყენებოდა საცხოვრებლად, სახიზრად, სალოცავად, პირუტყვის სადგომად, დოვლათის შესანახად და სხვა. განსაკუთრებით ფართოდ იყენებდნენ ძველი წელთაღრიცხვის ათასწლეულის ნახევრიდან (რკინის იარაღის ათვისების შემდეგ).

გამოქვაბულები საქართველოში
საქართველოში ცნობილია გამოქვაბულთა კომპლექსები უფლისციხე, ვარძია, შიომღვიმე და სხვა.

ისტორიული ძეგლებიდან ჩანს, რომ საქართველოში იყო გავრცელებული სხვადასხვა მასალისაგან აშენებული ნაგებობანი; არსებობდა კლდეებში გამოკვეთილი სახლები და მთელი ქალაქებიც-კი. გამოქვაბული საცხოვრისის შემდეგ ფეხი მოიკიდა ჯერ უქვითკირო ხოლო შემდეგ ქვითკირით ნაშენმა საცხოვრისებმა.

ლეონტი მროველის თქმით სპარსთა გმირის ქაიხოსროსაგან ოტებულნი და საქართველოში შემოხიზნული „თურქნი“, რომ

კლდეში კაფვა და მუშაობა, ლეონტი მროველის სიტყვით, შემდეგშიც ყოფილა საქართველოში. როდესაც ალექსანდრე მაკედონელისაგან გარემოცულ სარკინე ქალაქის მცხოვრებთ გაუჭირდათ,

კლდეში გამოკვეთილ ნაგებობათა ხნიერების გასათვალისწინებლად საქართველოში საგულისხმოა, რომ ქართლის მოქცევის მატიანის ავტორს „ციხჱ დიდი სარკინისაჲ უფლის ციხჱ“ საქართველოს უძველეს ციხეთა შორის აქვს დასახელებული.
მეჯუდა

მეჯუდა — მდინარე საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტში, სათავე აქვს ხარულის ქედის დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1940 მ. ერთვის ლიახვს მარცხნიდან ქ. გორთან. სიგრძე 46 კმ, აუზის ფართობი 651 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, დანარჩენ დროს — არამდგრალი წყალმცირობა. საშუალო წლიური ხარჯი 6,5 მ³/წმ. ქვემო დინებაში იყენებენ სარწყავად, რწყავს 1400 ჰა მიწას.
მზე (გაზეთი)

„მზე“ — ქართული ყოველკვირეული გაზეთი, გამოდიოდა 1908 წლის 5 ოქტომბრიდან თბილისში. გამოვიდა 3 ნომერი. გაზეთი აშუქებდა სიტყვაკაზმული მწერლობის, მხატვრობის, მუსიკისა და თეატრის აქტუალურ საკითხებს. დაბეჭდილია ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლის, შიო არაგვისპირელის, სოფრომ მგალობლიშვილის, ვაჟა-ფშაველას, სანდრო შანშიაშვილის, დუტუ მეგრელისა და კონსტანტინე მაყაშვილის ნაწარმოებები; კიტა აბაშიძის, ივანე გომართელის, ზაქარია ფალიაშვილის სტატიები; ფელეტონები, ლიტერატურული სიახლენი და სხვა. რედაქტორ-გამომცემელი ნ. ასათიანი. „მზე“ დაიხურა ადგილობრივი ხელისუფლების განკარგულებით. შემდეგ მის ნაცვლად იმავე პროგრამით გამოვიდა ჟურნალი „ფასკუნჯი“.
მზესუმზირა

მზესუმზირა — მცენარის გვარი რთულყვავილოვანთა ოჯახისა. აერთიანებს 78-მდე სახეობას. უმრავლესობა მრავალწლოვანია. ერთწლოვანებიდან კულტურაშია ზეთის მზესუმზირა , მრავალწლოვანებიდან — მიწავაშლა . გვხვდება სარეველად და დეკორატიული ფორმების სახითაც.

მზესუმზირას სამშობლოა ჩრდილოეთი ამერიკა, გავრცელებულია ყველგან. ზეთის მზესუმზირას ღერო სწორმდგომია და 5 მ-მდე იზრდება, დაფარულია უხეში ბეწვებით. აქვს წაწვეტებულბოლოიანი ოვალურ-გულისებრი დიდი ფოთლები. ყვავილედი კალათაა (დიამეტრი 15-20 სმ).

მზესუმზირა ჯვარედინმტვერიაა. ნაყოფი წაგრძელებული სოლისებრი თესლურაა. შედგება ნაყოფსაფარისა და გულისაგან, რომელიც შეიცავს 29-57 % ზეთს. თესლურას ფერი, ფორმა და ზომა ჯიშების მიხედვით სხვადასხვაგვარია. მორფოლოგიური ნიშნების მიხედვით განარჩევენ ზეთის, საკნატუნებელ და შუალედურ მზესუმზირას. მზესუმზირა ტენის, სითბოსა და სინათლის მოყვარულია, გვალვასაც უძლებს და ხანმოკლე სუსხსაც იტანს. კარგად ხარობს ტენიან, ჰაერ- და წყალგამტარ შავმიწაზე.

საქართველოში უმეტესად მოჰყავთ კახეთის რაიონებში (სიღნაღი, დედოფლისწყარო, გურჯაანი). მოსავალს იღებენ კალათების ძირითადი მასის (80-90%) მურა-ყვითლად ან მურად შეფერვისას. ზეთს იყენებენ კულინარიაში, მზესუმზირას ნაცრისაგან მიღებულ პოტასიუმს ხმარობენ ქიმიურ მრეწველობაში, ჩენჩოსაგან დამზადებულ ფურფუროლს - პლასტმასის, ხელოვნური ბოჭკოსა და არამტვრევადი მინის დასამზადებლად. ჩენჩოზე 10%-იანი სინთეზური წებოს დამატებით და დაწნეხით იღებენ მოზაიკურ, ძვირფას საავეჯო ფილებს და სხვა ნივთებს. კოპტონი, ჩენჩო, ბზე და სილოსი ცხოველთა საკვებია.
ინფორმაციის უდანაკარგოდ შეკუმშვა

უდანაკარგოდ ინფორმაციის შეკუმშვა გამოყენებითი მათემატიკის, კერძოდ კი ინფორმაციის თეორიის ერთ-ერთი დარგია. ის შეისწავლის ინფორმაციის შეკუმშვის ისეთ მეთოდებს, რომლების გამოყენებით შემდგომში საწყისი ინფორმაციის ზუსტი ასლის აღდგენა შეიძლება.

მაგალითად, ნებისმიერი კომპიუტერული არქივატორი იყენებს უდანაკარგო შეკუმშვის მეთოდებს. ზოგიერთი ინფორმაციის შეკუმშვა შესაძლებელია ასევე დანაკარგებითაც. მაგალითად ფორმატში შესაძლებელია ნახატების შეკუმშვა მათი ხარისხის გაუარესების ხარჯზე. ასეთი შეკუმშვის შედეგად ჩვენ ვეღარ აღვადგენთ საწყის ნახატს შეკუმშული ნახატიდან, რადგან ინფორმაციის ნაწილი დაკარგულია.

ინფორმაციის უდანაკარგო შეკუმშვა ძირითადად ხდება უფრო ხშირი ინფორმაციის უფრო მოკლე კოდებით, ხოლო უფრო იშვიათის უფრო გრძელი კოდებით წარმოდგენის ხარჯზე. ეს ზოგ ადგილას ზრდის ფაილს, ხოლო ზოგ ადგილას ამცირებს, მაგრამ რადგან კოდი ისეა შერჩეული, რომ უფრო ხშირი ინფორმაცია უფრო მოკლე კოდითაა წარმოდგენილი, ინფორმაცია უფრო მეტ ადგილას იკუმშება და საბოლოო ჯამში ვიღებთ უფრო პატარა ფაილს. თუმცა როდესაც ყველა კომბინაცია ერთნაირი სიხშირით გვხვდება (მაგალითად უკვე შეკუმშულ ფაილში), უდანაკარგო შეკუმშვა აღარ მოქმედებს.

ინფორმაციის უდანაკარგოდ შეკუმშვის ყველაზე მარტივი და ხშირად გამოყენებული ალგორითმი, რომელიც ასევე ყველა სხვა ალგორითმის ძირითადი პრინციპია, არის ჰაფმანის კოდირების ალგორითმი. ჰაფმანის კოდი ოპტიმალურია ყველა კოდს შორის თუ მონაცემთა გამოჩენის სიხშირეები (ალბათობები) წინასწარ გვაქვს მოცემული. თუმცა, რადგან ეს ძირითადად ასე არ არის, პრაქტიკაში უფრო რთული კოდები გამოიყენება. მაგალითად, ჰაფმანის ალგორითმზე დაფუძნებული, მაგრამ შედარებით უფრო რთული და ეფექტიანი ალგორითმებია:
არითმეტიკული კოდირების ალგორითმი, რომელიც ჰაფმანის კოდის მოდიფიკაციაა გრძელი გზავნილებისთვის (ფაილებისთვის).
ლემპელ-ზივ ალგორითმი, რომელიც ან რომლის მცირე მოდიფიკაციებიც (ძირითადად პატენტის მფლობელისთვის ფულის გადახდის თავიდან აცილების გამო), ძირითადად გამოიყენება თანამედროვე შემკუმშვის პროგრამებში.

შეკუმშვის ქვედა ზღვარი
კლაუდ შენონმა დაამტკიცა, რომ ინფორმაციის შეკუმშვისას თითოეული ინფორმაციის ნაწილის (შესაძლო ვარიანტის) წარმომადგენელი კოდის საშუალო სიგრძე არ შეიძლებოდა ყოფილიყო გადასაცემი ინფორმაციის ენტროპიაზე ნაკლები. მანვე გამოიგონა შენონის კოდი, რომელიც უბრალოდ თითოეულ შესაძლო ინფორმაციის ნაწილს შეუსაბამებს კოდს, რომლის სიგრძე ტოლია მთელ რიცხვამდე ზემოთ დამრგვალებული შესაბამისი ინფორმაციის რაოდენობის (ანუ ალბათობის ლოგარითმის 1/2-ის ფუძით). შენონის კოდით მიღებული კოდური სიტყვების საშუალო სიგრძე მაქსიმუმ 1 ბიტით არის მეტი ყველაზე მცირე შესაძლო სიგრძეზე, მაგრამ შენონის კოდი არ არის ოპტიმალური. ჰაფმანის კოდი ყოველთვის უფრო მეტად (ან არანაკლებად) კუმშავს ინფორმაციას, ვიდრე შენონის კოდი. თუმცა შენონის კოდს ის უპირატესობა აქვს, რომ უფრო მარტივი გამოსათვლელია.

შენონისა და ჰაფმანის კოდების დაახლოვება ოპტიმალურ სიგრძესთან შესაძლებელია ინფორმაციის გაერთიანებით. ანუ, თუ ყოველი 1 ბაიტიანი (8 ბიტი) სიმბოლოს ალბათობას ვითვლიდით და ისე ვაგებდით კოდს, შესაძლოა, იმავე ალგორითმის გამოყენებით მეტ შეკუმშვას მივაღწიოთ თუ ყველა 2 ბაიტიან სიმბოლოს განვიხილავთ. თუმცა ამას ბევრად მეტი გამოთვლითი სიმძლავრე დასჭირდება. არითმეტიკული კოდირების ალგორითმის უპირატესობა სწორად ამ გაერთიანების ეფექტურობიდან გამომდინარეობს.
მზესუმზირის ზეთი

მზესუმზირის ზეთი, მცენარეული ზეთი, მიღებული მზესუმზირას თესლისაგან. აქვს სასიამოვნო სუნი და გემო. სიმკვრივე 920-927 კგ/მ3 (10 °). მზესუმზირის ზეთში შემავალ ცხიმოვან მჟავათა საშუალო მოლეკულური მასაა 275-286. ფოსფატიდების, ტოკოფეროლებისა და ცვილის შემცველობა მზესუმზირის ზეთში დამოკიდებულია მისი გამოყოფისა და დამუშავების ხარისხზე. მზესუმზირის ზეთი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მცენარეული ზეთია, რომელსაც ფართო გამოყენება აქვს სახალხო მეურნეობაში: კვების, ლაქსაღებავების მრეწველობაში, საპნის წარმოებაში და სხვაგან.
მზე შინა

მზე შინა — ძეობის რიტუალთან დაკავშირებული წარმართობის დროინდელი ქართული ხალხური ორხმიანი სიმღერა, აგრეთვე საწესო ფერხული („სამაიას“ ნაირსახეობა). სიმღერა გაბმული ბანის ფონზე მონაცვლეობით ასრულებდა 2 ქალი. ამას მოსდევდა ღამისთევა გართობა-თამაშით: მე-3 დღეს ბავშვის დედას ტახტრევანზე დააწვენდნენ. იწყებოდა მილოცვები სიმღერით. სიმღერითვე მიმართავდნენ მზეს. „მზე შინა და მზე გარეთა, მზევ შინ შემოდიო...“ ცეკვავდნენ ფერხულს, ამ აიმღერის ფონზე, სასიმღერო რიტმის მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ (გურული 6/8, მეგრული 2/4), ცეკვა ნარნარი ხასიათისა უნდა ყოფილიყო. ძეობის რიტუალი 2 კვირას გრძელდებოდა.
მზეჭაბუკ ათაბაგი

მზეჭაბუკ ჯაყელი (გ. 1516) — სამცხე-საათაბაგოს ათაბაგი 1500-1515 წლებში, ყვარყვარე -ის ძე. ტახტი მიიტაცა უფროსი ძმის ქაიხოსრო -ის გარდაცვალების შემდეგ. თავდაპირველად იცავდა საქართველოს მეფე-მთავრებს შორის 1490-1492 წლებში დადებულ ზავს, შემდეგ კი საკუთარი სამფლობელოს გაძლიერების მიზნით ოსმალეთს მორჩილება გამოუცხადა და მისი დახმარებით ჭანეთი და აჭარა სამცხე-საათაბაგოს შეუერთა. მზეჭაბუკი ცდილობდა სამცხე-საათაბაგოს ეკლესია ჩამოეშორებინა საქართველოსაგან. მან ერთხანს მიაღწია კიდეც ამას, მაგრამ ბოლოს დამარცხდა, 1515 წელს ჩამოშორდა პოლიტიკურ ასპარეზს და ბერად აღიკვეცა იაკობის სახელით.
გრიგოლ ჯაფარიძე

} ორივე ნომერში იყო დაბეჭდილი. მისი ლექსები ასევე დაბეჭდილი იყო ვალ.გაფრინდაშვილის მიერ გამოცემული ჟურნალის „მეოცნებე ნიამორების“ ორივე ნომერში. გრიგოლი სტუდენტობის პერიოდშივე აქტიურ მონაწილეობას იღებდა თავისი წერილებით იმ დროინდელ პერიოდულ გამოცემებში (მაგ. ინფორმაცია ტოლსტოის დაკრძალვის შესახებ).

გრიგოლმა მოსკოვის უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ პედაგოგიური საქმიანობა ქ.სალიანის (ამჟამად აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე) გიმნაზიაში რუსული ენის და ლიტერატურის პედაგოგად დაიწყო. საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ ის ქუთაისის კლასიკური გიმნაზიის პედაგოგად მუშაობს. აქ 1918–1919 წლებში მან ისევ გაიხსენა თავისი ახალგაზრდობის გატაცება თეატრალური საქმიანობით და კლასიკური გიმნაზიის მოსწავლეთაგან დრამატული წრე ჩამოაყალიბა. სწორედ ამ წრეში პირველად ეზიარენ ხელოვნებას ისეთი კორიფეები, როგორც უშანგი ჩხეიძე, დოდო ანთაძე, კინორეჟისორი ნიკოლოზ სანიშვილი (სანოვი) და მოსკოვის დიდი თეატრის სოლისტი დიმიტრი მჭედლიძე. უშანგი ჩხეიძესთან გრიგოლს სიცოცხლის ბოლომდე არ შეუწყვეტია ახლო ურთიერთობა. 1919–1920 წლებში ქ. ოჩამჩირის ქართული გიმნაზიის დირექტორია, 1921–1923 წლებში რაჭის მაზრის განათლების განყოფილების გამგე. 1923 წლიდან გრიგოლი თბილისში გადმოდის სადაც ერთ–ერთი საშუალო სკოლის (შემდგომში ი. ჭავჭავაძის სახ. 23 საშუალო სკოლა) სასწავლო ნაწილის გამგედ მუშაობს. 1927 წლიდან აფხაზეთის ხელისუფლების მიწვევით იგი ჯერ ოჩამჩირის ქართული 9–წლედის, შემდგომ კი სოხუმის ქართული 9–წლედის და პედაგოგიური ტექნიკუმის დირექტორის თანამდებობებზე მუშაობს. 1931 წლიდან გრიგოლი საბოლოოდ გადმოდის თბილისში საცხოვრებლად და აქ აგრძელებს მოღვაწეობას. 1931–1937 წლებში იგი ახლად დაარსებული „მთაწმინდის მწერალთა მუზეუმის“ დირექტორის (გოგლა ლეონიძე) მოადგილეა. შემდგომში გრიგოლი კვლავ პედაგოგიურ მოღვაწეობას დაუბრუნდა. იგი თბილისის უნივერსიტეტში იწყებს მუშაობას ჯერ რუსული ენის კათედრაზე, ხოლო შემდეგ გარდაცვალებამდე – რუსული ლიტერატურის ისტორიის კათედრაზე. პარალელურად იგი რუსული ლიტერატურის ისტორიის კურსს კითხულობდა გორის, ბათუმის, თელავის პედაგოგიურ ინსტიტუტებში. ამავე პერიოდში გრიგოლმა რუსულ ენაზე თარგმნა შიო არაგვისპირელის მთელი რიგი მოთხრობები, რომლებიც შევიდა გამომცემლობა „ზარია ვოსტოკას“ მიერ გამოშვებულ წიგნში. გრიგოლი გარდაიცვალა 1953 წელს 66 წლის ასაკში.
მისი შვილი, საქართველოს დამსახურებული მხატვარი, ოთარ ჯაფარიძე, წლების განმავლობაში იყო თბილისის სამხატვრო აკადემიის პრორექტორი სასწავლო ნაწილში.
ავადჰარის ქედი

ავადჰარა, აუადჰარა — ქედი საქართველოში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტში. გაწოლილია მდინარე ავადჰარის მარცხენა ნაპირის გასწვრივ. წარმოადგენს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფის სამხრეთ განშტოებას. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2000–2600 მ. აგებულია ლიასური თიხაფიქლებით. ქედის ფერდობები შემოსილია ნაძვნარ-სოჭნარ-წიფლნარით. ზემოთ სუბალპური ლიხი და მდელოებია.
ავადჰარა

ავადჰარა, აუადჰარა — მდინარე საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს აფხაზეთის კავკასიონზე, აჟარის მთის სამხრეთ კალთაზე. სიგრძე 11 კმ, მდინარის აუზის ფართობი 38 კმ². მდინარე ლაშიფსეს მარჯვენა შენაკადი. ავადჰარის აუზში მინერალური სამკურნალო წყაროებია. ხეობაშია კურორტი ავადჰარა.
ავადჰარა (კურორტი)

ავადჰარა, აუადჰარა — კლიმატურ-ბალნეოლოგიური კურორტი აფხაზეთში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტში. ავადჰარის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ავადჰარის ხეობაში. ზღვის დონიდან 1600 მ, გუდაუთიდან 75 კმ. გარშემორტყმულია ნაძვის, სოჭისა და წიფლის ტყით დაფარული მთებით. იცის გრილი ზაფხული და ზომიერად ცივი ზამთარი. დასახლება სეზონურია.
ავადჰარა (წყალი)

ავადჰარა — სამკურნალო მინერალური წყალი აფხაზეთში (მდინარე ავადჰარის ხეობა). ქ. გაგრიდან 90 კმ, ზღვის დონიდან 1650 მ, „ ავადჰარის“ წყაროები მცირე დებიტიანია (0,02-0,05 ლ/წმ) და დაბალი ტემპერატურა აქვს (7-9 °). შეიცავს ნახშირმჟავა აირს (1,8 გ/ლ-მდე); განეკუთვნება ჰიდროკარბონატულ ნატრიუმ-კალციუმიან წყლებს. მინერალიზაცია — 2,4 გ/ლ. ბურღვის შედეგად ღრმა ჰორიზონტებიდან ამოყვანილია დიდი რაოდენობის მაღალმინერალიზებული (17,7 გ/ლ) სოდიანი წყალი. „ავადჰარის“ ტიპის წყლის ჯამური დებიტია 7 ლ/წმ (600 000 ლ/დღ.-ლ). ამოდის ლიასური ასაკის ფიქლებში ტექტონიკური ნაპრალებიდან, ერევა ვულკანური კერებიდან ამომავალ ნახშირმჟავა აირს და აგრესიული ხდება. ასეთ წყალსა და ქანებს შორის მიმდინარე რთული ფიზიკურ-ქიმიური პროცესების შედეგად წყალი მდიდრდება სოდითა და სხვა ნივთიერებებით. „ავადჰარა“ იხმარება კუჭ-ნაწლავის, ღვიძლის, შარდსადენი გზების, ნივთიერებათა ცვლისა და გულსისხლძარღვთა სისტემის დაავადებათა სამკურნალოდ.
ნიკოლა ტესლა

ნიკოლა ტესლა ( დ. 10 ივლისი, 1856, სოფ. სმილიანი, ახლანდ. ხორვატია — გ. 7 იანვარი 1943, ნიუ-იორკი) — სერბული წარმოშობის ამერიკელი ფიზიკოსი, ინჟინერი, გამომგონებელი ელექტრო- და რადიოტექნიკის სფეროში. დაიბადა ავსტრიის იმპერიაში, მღვდლის ოჯახში. სწავლობდა გრაცის უმაღლეს ტექნიკურ სასწავლებელსა და პარიზის უნივერსიტეტში (1875–1880). 1882 წლამდე მუშაობდა ბუდაპეშტის ტელეგრაფის კომპანიაში, 1882–1885 წლებში — ტომას ალვა ედისონის ელექტროტექნიკის კომპანიაში, ჯერ პარიზში, ხოლო 1884 წელს აშშ-ში გადასვლის შემდეგ — ნიუ-იორკში. 1887 წელს ნიუ-იორკში დააარსა ელექტროტექნიკის საკუთარი ლაბორატორია და შექმნა ორფაზიანი ცვლადი დენის პირველი გენერატორი.

1888 წელს (იტალიელი ფიზიკოსის, გალილეო ფერარისისგან დამოუკიდებლად) მკაცრი სამეცნიერო აღწერა მისცა მბრუნავი მაგნიტური ველის მოვლენებს. იმავე წელს პატენტები მიიღო მრავალფაზიანი ცვლადი დენის საშუალებით ელექტროენერგიის გადაცემის სისტემისა და მრავალფაზიანი ელექტრული მანქანების (ასინქრონულ ელექტროძრავზე და სხვ.) გამოგონებაზე. ორფაზიანი სისტემის გამოყენებით, რომელსაც ნიკოლა ტესლა ყველაზე ეკონომიურად თვლიდა, აშშ-ში ჩაეშვა რიგი სამრეწველო ელექტროდანადგარები, მ.შ. ნიაგარის ჰიდროელექტროსადგური (1895). 1889–1895 წლებში დაკავებული იყო მაღალი სიხშირისა და მაღალი ძაბვის დენის შესწავლით. გამოიგონა მაღალსიხშირული გენერატორებისა (მ.შ. ინდუქტორული ტიპის) და მაღალვოლტიანი მაღალსიხშირული ტრანსფორმატორების (ე.წ. ტესლას ტრანსფორმატორი, 1891) პირველი ნიმუშები; პირველმა აჩვენა მაღალსიხშირული დენის ფიზიოლოგიური ზემოქმედება.

1896—1905 წლებში იკვლევდა ელექტროენერგიის უსადენოდ გადაცემის შესაძლებლობას; ამ შრომებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინეს რადიოტექნიკის განვითარებაზე. 1899 წელს კოლორადო-სპრინგზში მოაწყო ლაბორატორია 60-მეტრიანი კოშკ-ანძით, რათა შეესწავლა ჭექა-ქუხილის განმუხტვა და ატმოსფერული ელექტრობა. ექსპერიმენტების მსვლელობისას აღმოაჩინა დედამიწის ელექტრომაგნიტურ ველში „მდგარი ტალღების“ არსებობა, რომლებსაც შეუძლია ელექტრული ენერგიის გადაცემა მნიშვნელოვან მანძილზე; საკუთარი აღმოჩენა წარმოაჩინა თავისავე კონსტრუირებული მძლავრი „გამაძლიერებელი გადამცემის“ დახმარებით (გადაცემის სიშორემ 48 კმ შეადგინა).

საკუთარ გამოგონებებზე 300-მდე პატენტი მიიღო (მათ შორისაა — ელექტრული მრიცხველი, სიხშირესაზომი, ელექტროძრავების კონსტრუქციების, რადიომიმღებების, ორთქლის ტურბინების რიგი გაუმჯობესებები). 1917 წელს შეიმუშავა წყალქვეშა ნავების რადიოაღმოჩენის სისტემა (პირველი რადიოლოკატორი). დაჯილდოებულია ელიოტ კრესონის (1894), ტომას ედისონის (1916), ჯონ სკოტის (1934) მედლებით. ტესლას სახელი ეწოდა მაგნიტური ინდუქციის საზომ ერთეულს.
აჭანდარა (გუდაუთის მუნიციპალიტეტი)

აჭანდარა — სოფელი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკის გუდაუთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ჭბაართსა და დოხურთს შორის. თემის ცენტრი (სოფლები: აჭანდარა, აოსირხვა, აუალიცა, ქვაბურთა, ძიბზირი, წვინდირთა, ხაბიუ, ჯგითირხვა). ზღვის დონიდან 150 მ, შავი ზღვიდან 13 კმ, გუდაუთიდან 18 კმ.

ეტიმოლოგია
ამ სოფელში დღემდე დგას უზარმაზარი ჭადარი, რომელიც ალბათ ათასი წლისა იქნება. ალბათ ამ ხეს უკავშირდება სოფლის სახელი აჭანდარა, სადაც პირველი ა აფხაზურისათვის დამახასიათებელი თავსართია, ხოლო ა ქონების მნიშვნელი სუფიქსია და საკმაოდ ხშირად გვხვდება ქართულში (მაგალითად: ქოჩორა, წვერა, ბოლოშავა, თავშიშველა და ა.შ). ფუძე ამ სიტყვისა არის ჭანდარი, რომელიც ჭადარის პარალელურად გვხვდება როგორც დიალექტებში ასევე მხატვრულ ლიტერატურაშიც.

ღირსშესანიშნაობები
აჭანდარაში შემორჩენილია რამდენიმე დოლმენი (ძვ. წ. ათასწლეულის ნახევარი). იქვეა ადრინდელი ფეოდალური ეპოქის ციხის ნანგრევები.
გამოღმა არგვეთი

გამოღმა არგვეთი — სოფელი საჩხერის მუნიციპალიტეტში, გორისის თემში. სოფელში არის საბაზო სკოლა.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 631 ადამიანი.

ეტიმოლოგია
არგვეთი ანუ მარგვეთი ისტორიული სახელწოდებაა, ოღონდ წინათ ეს სახელი რქმევია არა მხოლოდ ერთ ან ორ სოფელს, არამედ მთელ მხარეს, ქვეყანას, რომელიც ძველი ქართველი ისტორიკოსის ლეონტი მროველის ცნობით ლიხის მთიდან რიონამდე იყო გაშლილი, ე. ი. დაახლოებით დღევანდელი ზემო იმერეთის ტერიტორიას მოიცავდა. ამ სახელის მიხედვით ნაწარმოებია გვარები: მარგველი, მარგველაძე, მარგველაშვილი.

მარგვეთ-ში მ თავსართია, ხოლო ეთ - ქართულ გეოგრაფიულ სახელებში გავრცელებული სუფიქსი. ამრიგად, ფუძედ გვრჩება არგვ. იგივე ფუძე გამოიყოფა სიტყვაში მ-არგ-ალი („მ-ეგრ-ელ-ი“). საწინააღმდეგო მოსაზრების თანახმად სიტყვა „მ-არგ-ალი“ მიღებულია მ-აგრ-ალის მეტათეზისით და ნიშნავს ეგრისელს და არა არგვეთელს. ამდენად „მარგალში“ „არგ“ ფუძე არაა იგივე, რაც „არგვეთში“, არამედ განსხვავებული, „აგრ“ ფუძეა.