iraklixyz/georgian-wikipedia-cleaned huggingface dataset:
გრემის ნაქალაქარის პირველი ეკლესია

გრემის ნაქალაქარის პირველი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ნაქალაქარის სავაჭრო უბნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ განაპირას. თარიღდება - საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია, რომელსაც გვერდებზე გვიანდელი მინაშენები ეკვრის. მათგან სამხრეთის სიგრძით ეკლესიის ტოლია, ხოლო ჩრდილოეთისა - ოდნავ მოკლე. სამივე ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია აგური.
ეკლესიის შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი შეისრული თაღითაა გადახურული და გარედან სწორკუთხა შეღრმავებაშია ჩასმული. კარის ზემოთ თაღოვანი შეღრმავებაა. ხოლო გვერდებზე - თითო სწორკუთხა ნიშა, რომლებშიც თითო ხაჩქარია ჩასმული.
ეკლესიის დარბაზი მოკლეა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. აფსიდში ორი სწორკუთხა ნიშაა. თითო სწორკუთხა ნიშა გვერდის კედლებშიცაა. დარბაზი გადახურულია შეისრული კამარით. მსგავსი ფორმისაა კონქის თაღიც.
სამხრეთ მინაშენს შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. მინაშენი გადახურული ყოფილა შეისრული კამარით, რომლის დასავლეთ ნახევარი დანგრეულია.
ჩრდილოეთ მინაშენის შესასვლელიც დასავლეთიდანაა. კარი შეისრულთაღოვანია, გამოყვანილია აგურით. მინაშენი შიგნიდანაც სწორკუთხაა. გადახურულია შეისრული კამარით, რომლის სამხრეთ ქუსლი ეკლესიის კედელზე მიშენებულ ორ თაღს ეყრდნობა. აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო სწორკუთხა სარკმელია. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ დგას კუბური ტრაპეზი. ჩრდილოეთ კედელში ერთი ნიშაა.
სამხრეთ მინაშენის აღმოსავლეთ ფასადი მორთული იყო ორი ხაჩქარით, რომლებიც სარკმლის გვერდებზე მდებარე, მაღალ, სწორკუთკა ნიშებში იყო ჩასმული. ეკლესიისა და მინაშენების კედლები დასრულებულია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნით. ორივე მინაშენი გადახურულია ცალფერდა სახურავით, რომლებიც ეკლესიის სახურავის შესაბამისი კალთების გაგრძელებაზეა.
საბუის პირველი კოშკი

საბუის პირველი კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი, დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ საბუეში, ს. ბაწილაშვილის ეზოში. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. კოშკი ოთხკუთხაა, სათავდაცვო. ნაგებია ყორე ქვით-სქელ კირის ხსნარზე. შემორჩენილია ორი სართულის სიმაღლეზე. პირველი სართული ამოვსებულია მიწით. შესასვლელი მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელშია. კარს ქვედა ნახევარი ჩამონგრეული აქვს. სართულის ოთხივე კედელში ორ-ორი სათოფურია გაჭრილი.
შილდის ორსაყდრების ეკლესია

შილდის ორსაყდრების ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის ჩრდილო-დასავლეთით 3 კილომეტრზე, ტყეში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (5,5 3,5 მეტრი). ნაგებია ნატეხი ქვით და ფიქლით კირის ხსნარზე, დაზიანებულია: ჩამოშლილია სახურავის საფარი და ლავგარდანი, დეფორმირებულია კედლები. შესასვლელი სამრეთიდანაა, კარი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდია, რომლის ღეძზე გაჭრილია ვიწრო, ოთხკუთხა სარკმელი, რომელსაც ძირი საფეხურებად აქვს დამუშავებული. სარკმლის ჩრდილოეთით ორი ოთხკუთხა ნიშაა, სამხრეთით კი — სამი. შუა ნიშაში მოწყობილია მცირე სამალავი. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე მიშენებულია ტრაპეზი. გრძივ კედლებზე შემორჩენილია მხატვრობის ფრაგმენტები. დარბაზი გადახურულია ქარგილზე სხმული ნახევარცილინდრული კამარით.
ახალსოფლის წმინდა ბარბარეს ეკლესია

ახალსოფლის წმინდა ბარბარეს ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტში, ახალსოფლის აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე, მდინარე ავანისხევის მარცხენა ნაპირას, მთაზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით.
ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვითა და რიყის ქვით. კარ-სარკმლები და აფსიდის კუთხეები გამოყვანილია აგურით. დაზიანებულია: ჩაქცეულია კამარა და კონქის მნიშვნელოვანი ნაწილი, დანგრეულია კედლების ზედა ნაწილები. შემორჩენილ კედლებს გარეთა მოპირკეთება დიდ ფართობზე ჩამოშლილი აქვს.
შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან კი თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, სარკმელს ჩრდილოეთი გვერდი და გადახურვის მცირე ნაწილიღა შემორჩა. თითო სარკმლის ქვედა ნაწილია შემორჩენილი დანარჩენ კედლებშიც.
აფსიდი გადახურული იყო სხმული კონქით. შიგნით კედლები შელესილი ყოფილა.
ახალსოფლის პირველი სამაროვანი

ახალსოფლის მეორე სამაროვანი — ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი ახალსოფლის არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელში, ეკლესიის ტერიტორიაზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

სამარხები შედგება ქვიშაქვით ნაგები ქვაყუთებისგან. ზოგიერთის კედელი ერთი მთლიანი ქვისაა. მიცვალებულები დაკრძალებულნი არიან ზურგზე, თავით დასავლეთისკენ. რიგი სამარხებისა კოლექტიურია. დასტურდება მეორადი დაკრძალვაც. სამარხები ძირითადად უინვენტაროა.

სამაროვანზე აღმოჩნდა მინის სადა და გრეხილღეროიანი სამაჯურები და მათი ნატეხები. მინის ინკრუსტირებული და სარდიონის მძივი, ფაიანსის მედალიონი, თიხის მოჭიქული ჭურჭლის ნატეხები, სამყურა ბალახის მოყვანილობის ტუჩიანი დოქი, ჯამი, მთლიანი, ჩაიდნისებრი ხელადა, ვერცხლის ჯვარი, რომელზეც ჯვარცმაა გამოსახული. ორი გახვრეტილი, საკიდებად გამოყენებული მონეტა.
ყვარლის მეორე ეკლესია

ყვარლის მეორე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მედებარეობს ყვერლის მუნიციპალიტეტში. ქალაქის ჩრდილოეთით ორ კილომეტრზე. მდინერე დურუჯის მარჯვენა ნაპირას, დოლოჭოპად წოდებულ ადგილას. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კედლების ზედა ნაწილები და გადახურვა. დარღვეულია აღმოსავლეთ კედლის შუა და სამხრეთ კედლის დასავლეთნაწილი. შენობა შესასვლელი ჩრრდილოეთით ჰქონია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდაა. აფსიდის გვერდებში მოწყობილია თითო განიერი, სწორკუთხა ნიშა.
ვეჯინის პირველი ნაგებობა

ვეჯინის პირველი ნაგებობა — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტ, სოფელ ვეჯინის დასავლეთით 1 კმილომეტრზე, ბაქსის ხეობის მარცხენა შემაღლებულ ნაპირზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ნაგებობა მთის ფერდობშია შეჭრილი (სიგრძე 4 მეტრი სიგრძის დადგენა გაწმენდის გარეშე არ ხდებოდა). ნაშენია დიდი ზომის რიყის ქვით და კირის ხსნარით. ქვებს შორის დარჩენილი არეები ამოვსებულია წვრილი ნატეხი ქვით. წყობა ილეგურალურია. ტლანქი. შიგნითა კედლები შებათქაშებული ყოფილა. ძლიერაა დაზიანებული: შემორჩენილია დასავლეთისა და ჩრდილოეთ კედლების ნაწილები (სიმაღლე 1.5-2 მეტრი) დანარჩენი ნაწილი კი მიწითაა დაფარული. შენობას შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. დასავლეთ კედლის კიდეებში თითო სხვადასხვა ზომის სწორკუთხა ნიშაა. ინტერიერში ზედაპირულად შეგროვდა, როგორც მოჭიქული ისე მოუჭიქავი თიხის ჭურჭლისა და ღარისებრი კრამიტის ნატეხრები. ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.
შილდის ორსაყდრების ნაეკლესიარი

შილდის ორსაყდრიანი ნაეკლესიარი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის ჩრდილო-დასავლეთით 3 კილომეტრზე, ადგილ ვაკესარბიელად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა, ნაგები იყო ნატეხი ქვით. დანგრეულია: კედლები (შემორჩენილია 20-30 სანტიმეტრის სიმაღლეზე) მიწითა და მცენარეულობითაა დაფარული. ეკლესია უაფსიდოა. აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორი კედლით. ნაგებობის ტერიტორიაზე ქვის ქვევრებია.
ქრისტიანა ნიუსლაინ-ფოლჰარდი

ქრისტიანა ნიუსლაინ-ფოლჰარდი (; დ. 20 ოქტომბერი, 1942, მაგდებურგი, გერმანია) — გერმანელი მეცნიერი განვითარების ბიოლოგიის დარგში, გენეტიკოსი. ემბრიონული განვითარების ადრეული სტადიების გენეტიკური კონტროლის სფეროში აღმოჩენებისათვის 1995 წელს ერიკ ვიშაუსთან და ედვარდ ლიუისთან ერთად მიიღო ნობელის პრემია ფიზიოლოგიის ან მედიცინის დარგში.
ბიოგრაფია
ქრისტიანა ნიუსლაინ-ფოლჰარდი დაიბადა გერმანიის ქალაქ მაგდებურგში 1942 წელს. მამამისი იყო არქიტექტორი და მისი მრავალწევრიან ოჯახში იყო ხელოვნებითა და მუსიკით დაინტერესება. 12 წლის ასაკში ქრისტიანას უკვე არჩეული ჰქონდა ბიოლოგის კარიერა. 1968 წელს დაამთავრა თიუბინგენის ებერჰარდ-კარლის უნივერსიტეტი, სადაც ბიოქიმიას სწავლობდა. 1973 იქვე დაასრულა დოქტურანტურა გენეტიკაში. ბაზელსა და ფრაიბურგში სტაჟირების შემდეგ, 1978 წლიდან ერიკ ვიშაუსთან ერთად მუშაობდა ჰაიდელბერგში, ევროპული მოლეკულური ბიოლოგიის ლაბორატორიაში. 1981 დაბრუნდა თიუბინგენში, სადაც იყო მაქს-პლანკის განვითარების ბიოლოგიის ინსტიტუტის დირექტორი 1985 წლიდან 2015 წლამდე.

ჰაიდელბერგში ნიუსლაინ-ფოლჰარდი და ვიშაუსი წელიწადზე მეტხანს მუშაობდნენ დროზოფილას ტიპის ბუზების 40 ათასი ოჯახის წარმომადგენლის შეჯვარებაზე და იკვლევდნენ მათ გენეტიკას. ცდისა და შეცდომის მეთოდის გამოყენებით მათ დაადგინეს, რომ ბუზის 20 ათასი გენიდან დაახლოებით 5000 იყო მნიშვნელოვანი და 140 იყო აუცილებელი ადრეული განვითარებისთვის. მათ ბუზის ემბრიონული განვითარების საჭიროებისთვის გამოყვეს სამი გენეტიკური კატეგორია: ე.წ. -გენები, რომელიც პასუხისმგებელი იყო სხეულის ფორმირებაზე თავი-კუდის ღერძზე; --გენები, რომლებიც განსაზღვრავდა სხეულის სეგმენტურობას; და სეგმენტური პოლარობის (-) გენები, რომლებიც აკონტროლებდა თითოეულ სეგმენტში სტრუქტურების განმეორებადობას. 1990-იანი წლების დასაწყისში ნიუსლაინ-ფოლჰარდმა დაიწყო თევზ დანიო-რერიოს განვითარების მაკონტროლებელი გენების კვლევა. კობრისებრთა ოჯახის ეს თევზი განვითარების ბიოლოგიაში იდეალური ექსპერიმენტული მოდელია, ვინაიდან სწრაფად მრავლდება, ახლოს დგას სხვა ხერხემლიანებთან, ხოლო მისი ემბრიონი გამჭვირვალეა. ნიუსლაინ-ფოლჰარდი იკვლევდა თევზის ემბრიონებში უჯრედების მიგრაციას მათი თავდაპირველი ადგილსამყოფელიდან დანიშნულების საბოლოო ადგილამდე. ამ კვლევებმა ნათელი მოჰფინა ადამიანის განვითარებასა და ნორმალური ფიზოლოგიური პროცესების რეგულირებაში მონაწილე გენების და უჯრედული ფაქტორების როლს.

1995 წელს ნიუსლაინ-ფოლჰარდმა, ვიშაუმ და ლიუისმა მიიღეს ნობელის პრემია ფიზიოლოგიის ან მედიცინის დარგში. ნიუსლაინ-ფოლჰარდს ასევე მიღებული აქვს ლაიბნიცის პრემია (1986) და ალბერტ ლასკერის ჯილდო ბაზისური მედიცინის კვლევებში (1991). გამოქვეყნებული აქვს რამდენიმე წიგნი, მათ შორის: „დანიო-რერიო: პრაქტიკული მიდგომები“ (: , 2002; თანაავტორი რალფ დამთან ერთად) და „სიცოცხლის დასაბამი: როგორ მართავენ გენები განვითარებას“ ( : , 2006).
ყვარლის მეექვსე ეკლესია

ყვარლის მეექვსე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ქალაქ ყვარლის აღმოსავლეთით, 3,5 კილომეტრზე. ნასოფლარ ყორეანის ტერიტორიაზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია, ნაგები ყოფილა ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია გადახურვა, კედლები სხვადასხვა სიმაღლეზეა შემორჩენილი. ინტერიერი ამოვსებულია მიწითა და ჩამონაშალი ქვით. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის გვერდებზე აფსიდის კედელი განგრეულია. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდის შემორჩენილ ნაწილში მცირე ოთხკუთხა ნიშაა. სამხრეთ კედელში შემორჩენილია შესასვლელის აღმოსავლეთ წირთხლის ნაწილი. ჩრდილოეთ კედელში კი, ორი ფართო გასასვლელის კვალი. ეკლესიას სამხრეთიდან და დასავლეთიდან მინაშენები ეკვროდა, რომელთაგანაც კედლების მცირე ნაწილებიღაა შემორჩენილი.
გავაზის წმინდა გიორგის ეკლესია

გავაზის წმინდა გიორგის ეკლესია — არქიტექტორული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გავაზში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის და ნატეხი ქვით, კირის ხსნარზე. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა და კედლების დიდი ნაწილი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა.
აღმოსავლეთით ოდნავ ნალისებრი ღრმა აფსიდია, რომლის ღერზე გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ჩრდილოეთით ორი ოთხკუთხა, სამხრეთით კი ერთი თაღოვანი ნიშაა მოწყობილი, აფსიდი გადახურულია კონქით, რომლის თაღი ოდნავ შეისრულია.
ყვარლის მესამე ეკლესია

ყვარლის მესამე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტში. ქალლაქის სამხრეთ-აღმოსავლეთით. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. ძეგლი სამ ეკლესიიანი ბაზილიკაა. ნაგებია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია მთავარი ეკლესიის კამაროვანი გადახურვა, კონქი და კედლების საპირე წყობის დიდი ნაწილი. დანგრეულია დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნახევარი. განგრეულია აფსიდის კედელი, მთლიანადაა დანგრეული სამკვეთლო. ინტერიერი ამოვსებულია მიწითა და ჩამონაშალი ქვებით. შუა ეკლესიის აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდითაა დასრულებული. ჩრდილოეთ ეკლესია უაფსიდოა. აღმოსავლეთიდან მას ეკვრის განცალკევებული სათავსი სამკვეთლოსათვის, რომელიც მთავარ ეკლესიას თაღოვანი კირით უკავშირდება. სამხრეთ ეკლესიის და სამკვეთლოს გეგმა, გათხრა-გაუფთავების გარეშე არ დგინდება.
გრემის ნაქალაქარის მეორე ეკლესია

გრემის ნაქალაქარის მეორე ეკლესია — არქიტექტორული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელი გრემის ნაქალაქარის სავაჭრო უბნის ჩრდილოეთ განაპირას, მთის ფერდობზე. თარიღდება - საუკუნეებით.

ეკლესია გუმბათოვანია, რომლის შიგნითა ჯვაროვანი გეგმა გარედან კვადრატშია ჩასმული. კედლები ძირითადად სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობითაა ნაგები. გუმბათი და გუმბათქვეშა კვადრატი მთლიანად აგურისაა.
ეკლესიას შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს კარი შეისრული თაღითაა გადახურული. ჯვრის მკლავები საგრძნობლად მცირე სიღრმისაა, მათგან ერთი - აღმოსავლეთისა - აფსიდიანია, დანარჩენები - სწორკუთხა. სამხრეთ და ჩრდილოეთ მკლავების ძირი ეკლესიის იატაკიდან 0.7 მეტრით მაღლაა. საკურთხევლის აფსიდი გვერდის მკლავებზე ოდნავ ღრმაა. ხოლო დასავლეთ მკლავს სიღრმით თითქმის სამჯერ აღემატება. აფსიდის ღერძზე თარაზულად გადახურული განიერი სარკმელია რომლის ორსავე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშაა. ერთი სწორკუთხა ნიშა ჩრდილოეთ მკლავის ჩრდილოეთ კედელშია. მისი ნახევარი კედლის სისქეშია მოქცეული, ხოლო ნახევარი რომელიც ირგვლივ ბრტყელი ქვებითაა შემოსაზღვრული, კედლის სიბრტყის გარეთაა. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, თითო სწორკუთხა სარკმელი დანარჩენ მკლავებშიცაა.

საკურთხევლის გვერდებზე გეგმით სწორკუთხა, შეისრულიკამარით გადახურული სამკვეთლო და სადიაკვნეა, რომელთა იატაკი გვერდის მკლავების ძირების დონეზეა. ორივეს შესავლელი დასავლეთიდანაა, შესაბამისი მკლავიდან. ორივე კარი შეისრულთაღოვანია. სათავსები განათებულია აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილი თითო სწორკუთხა სარკმლით.

ჯვრის მკლავების გადაკვეთაზე აღმართულია შიგნიდან მრგვალი, ხოლო გარედან რვაწახნაგოვანი გუმბათი. გუმბათქვეშა კვადრატიდან კუმბათის ყელის საფუძვლის წრიულ მოხაზულობაზე გადასვლა განხორციელებულია აფრების მეშვეობით. გუმბათის ყელში ოთხი მაღალი შეისრულთაღოვანი სარკმელია. ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, სარეკმლებს შორის, მცირე ზომის ხვრელია.
შიგნით კედლები შელესილი ყოფილა.

ეკლესია გარედან მასიურია, ქვედა ნაწილი კუბური მასაა, ხოლო ზემოთ, სახურავის დონეზე. გამოყოფილია ფრონტონით დასრულებული ჯვრის მკლავები, რომლებიც იმდენად დაბალია, რომ აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე მკლავებისა და გვედის ნაწილების სახურავის კალთები თითქმის ერთ სიბრტყეშია მოქცეული.

ეკლესიის დასავლეთ კედელში ჩართული ყოფილა რამდენიმე ხაჩკარი, რომელთაგანაც ერთიღაა შემორჩენილი. ფასადები დასრულებულია ნატეხი ქვით ნაწყობი თაროსებრი ლავგარდნით შნობა გადახურულია კრამიტით.

ეკლესიას გარს ევლებოდა ნატეხი ქვით ნაგები, გეგმით სწორკუთხა მოხაზულობის გალავანი, რომლის კედლებში სამკურნალო დანიშნულების ნიშებია მოწყობილი.
ახალსოფლის თუშის ციხე

ახალსოფლის თუშის ციხე — კოშკი, არქიტექტურული ძეგლი, დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალსოფლის ჩრდილოეთით, მდინარე ავანისხევის მარჯვენა ნაპირას. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. სავარაუდოდ, სახელი შეერქვა თუში მეცხვარეების გამო, რომლებიც ციხეს ახლაც იყენებენ ცხვრის საძოვრად.

თავდაპირველად ამ ადგილას მდგარა პატარა დარბაზული ეკლესია, რომლისთვისაც მოგვიანებით, გარედან, სქელი კედლები მიუშენებიათ და სათავდაცვო კოშკად გადაუკეთებიათ. კოშკი ორსართულიანია, შემორჩენილია 5 მეტრის სიმაღლეზე. ნაგებია ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია სახურავი, კედლები დაბზარულია, დაზიანებულია გარეთა კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი.

ნაგებობა გეგმით სწორკუთხაა. გარედან კუთხეებმომრგვალებულია. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთის და დასავლეთის კედლებში თითო ნიშაა, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებზე — თითო პილასტრი, რომლებსაც ეყრდნობა ყალიბით გამოყვანილი შეისრული თაღი. სამხრეთ და აღმოსავლეთ კედლებში სათოფურებია გაჭრილი. დასავლეთ კედლის გასწვრივ, ჭერში — ბანზე გასასავლელი, ხოლო ჩრდილოეთი კედლის თავზე ორი ხვრელია.

ციხეს ქვის კედლით შემოღობილი პატარა ეზო აქვს, ეზოში და ციხის ირგვლივ 1969 წელს არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, რომელსაც დ. ჭილაშვილი ხელმძღვანელობდა. ეზოში აღმოჩნდა სქელკედლიანი, მომწვანო-მოყავისფროდ მოჭიქული, ხაზოვანი ორნამენტით შემკული, დიდი ზომის ჯამის ძირის ნატეხები.

თუშის ციხის ირგვლივ, მიწის ზედაპირზე, მიმობნეულია დანგრეული ნაგებობების ქვები, მათ შორის, თლილიც. სადაზვერვო შურფის გათხრით გამოვლინდა კულტურული ფენა, აღმოჩნდა რამდენიმე ქვევრის ნაშთი, მარნის ნაწილი სამი ქვევრით და ნასახლარი ქვის ყორეებით.
მართა სტიუარტი

მართა ჰელენ სტიუარტი (დ. 3 აგვისტო, 1941) — არის ამერიკელი ბიზნესმენი, მწერალი, სატელევიზიო სახე, ყოფილი მოდელი და მსჯავრდებული. როგორც - ს დამფუძნებელმა, მან წარმატებას მიაღწია მრავალფეროვანი ბიზნეს საწარმოს საშუალებით, რომელიც მოიცავს: გამოცემას, მაუწყებლობას სავაჭრო და ელექტრონულ კომერციას. მან დაწერა მრავალი ბესტსელერი, არის - ის გამომცემელი.2004 წელს სტიუარტი გაასამართლეს საფონდო ვაჭრობის საქმესთან დაკავშირებით. არსებობს ვარაუდი, რომ ინციდენტი დაასრულებდა მის მედია იმპერიას, მაგრამ 2005 წელს სტიუარტმა დაიწყო საპასუხო კამპანია და მისი კომპანია 2006 წელს დაბრუნდა მოგებით.

ადრეული ცხოვრება
მართა სტიუარტი დაიბადა ნიუ-ჯერსში, 1941 წლის 3 აგვისტოს. ის ექვსი შვილიდან მეორეა, სტიუარტის მშობლები ედვარდ კოსტირი (1912–1979) და მართა რუსზკოვსკი- კოსტირი (1914–2007) წარმოშობით პოლონეთიდან იყვნენ. როდესაც სტიუარტი სამი წლის იყო, ოჯახი საცხოვრებლად გადავიდა ნუტლში. მან მიიღო სახელი "მადლი", თავისი კათოლიკური ნათლობის სახელი.

როდესაც სტიუარტი 10 წლის იყო, იგი მუშაობდა დროებით ძიძად, მიკი მანტლის, იოგი ბერასა და გილ მაკდუგალდის ოჯახში. მიკსა და მერლინ მანტელს ჰყავდათ ოთხი ვაჟი, რომელთათვის სტიუარტი აწყობდა დაბადების დღის წვეულებებს. მან ასევე დაიწყო მოდელირება. 15 წლის ასაკში სტიუარტი გამოჩნდა სატელევიზიო რეკლამაში – ისთვის. იგი გამოჩნდა სატელევიზიო რეკლამებსა და ჟურნალებში, მათ შორის ტარეიტონის ერთ-ერთი სიგარეტის რეკლამაში. კოლეჯში სწავლის პერიოდში მან შეავსო სტიპენდია იმ თანხით, რომელსაც ის მოდელობით გამოიმუშავებდა. მისი კლიენტი იყო შანელი.

სტიუარტს დედა ასწავლიდა როგორ მოემზადებინა კერძები. მოგვიანებით, მან შეიტყო კონსერვების შესახებ, როდესაც იგი ბებიასა და ბაბუას ეწვია სახლში, ბუფალოში, ნიუ – იორკი. მამამისმა იცოდა მებაღეობა და თავისი ცოდნისა და გამოცდილების დიდი ნაწილი გადასცა ქალიშვილს. სტიუარტი ასევე აქტიური იყო მრავალ კლასგარეშე აქტივობაში, მაგალითად, სკოლის გაზეთსა და არტ კლუბში.

სტიუარტმა დაამთავრა ნაიტლის საშუალო სკოლა, ბარნარდის კოლეჯი. კოლეჯის სწავლის საფასურს მოდელობით იხდიდა – სთვის. ამ პერიოდის განმავლობაში მან გაიცნო ენდრიუ სტიუარტი, რომელიც პროფესიით იურისტი იყო. ისინი დაქორწინდნენ 1961 წლის ივლისში და იგი ქორწინებიდან ერთი წლის შემდეგ დაბრუნდა ბარნარდში, რომ დაემთავრებინა ორმაგი ისტორიის ფაკულტეტი.

კარიერა
1967 წელს, მართა სტიუარტმა დაიწყო მეორე კარიერა, როგორც საფონდო ბროკერი, მამამისის პროფესია. იმავდროულად, ენდრიუ სტიუარტმა დააარსა გამომცემლობა და რამდენიმე სხვა კომპანიის აღმასრულებელი დირექტორი იყო. ენდრიუ და მართა სტიუარტი საცხოვრებლად გადავიდნენ ვესტერპორტში, კონექტიკუტში, სადაც მათ შეიძინეს და აღადგინეს 1805 წლის ფერმა, რომელიც მოგვიანებით გახდა მოდელ - ის სატელევიზიო სტუდია. 1976 წელს სტიუარტმა მეგობართან ერთად, სარდაფში დაიწყო კვების ბიზნესი. წამოწყება წარმატებით დასრულდა, მაგრამ შეირყა, როდესაც კოლიერმა თქვა, რომ სტიუარტს მუშაობა უჭირდა. სტიუარტმა მალე იყიდა ბიზნესის ნაწილი. სტიუარტი ასევე დაიქირავეს, როგორც გურმანთა კვების მაღაზიის მენეჯერი, , მაგრამ სამარშრუტო დარბაზში მფლობელებთან უთანხმოების შემდეგ, იგი იძულებული გახდა გაეხსნა საკუთარი მაღაზია.
ვეჯინის მეორე ნაგებობა

ვეჯინის მეორე ნაგებობა — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინის დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე ვეჯინის ხევის მარჯვენა ნაპირზე. სამანქანო გზის ქვეშ. 2002 წლის წყალდიდობის დროს გზის ჩანგრევის შედეგად გამოჩნდა დერეფანი (სიგრძე 1 მეტრი), რომელიც უკავშირდება გეგმით სწორკუთხა, სამხრეთიდან ჩრდილოეთის მიმართულებით წაგრძელებულ, შეისრულ კამაროვან სათავსს. სათავის სამხრეთ კედელში თაღოვანი ნიშაა, მის მოპირდაპირე კედელში კი თაღოვანი კარი, რომელიც გადის კვადრატულ სათავში. აქაც კედლები და კამარა აგურისაა. ოთახების დამაკავშირებელი კარის პირდაპირ. თაღოვანი ღიობია (მთლიანად ამოვსებულია ქვაღორღილით). რომელიც ხევში გადის. ღიობის დასავლეთით მცირე თაღოვანი ნიშაა. ორივე სათავსი შელესილი ყოფილა (ნალესობა მხოლოდ კედლებზეა შემორჩენილი).
ვაზისუბნის მეოთხე ეკლესია

ვაზისუბნის მეოთხე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის, დგას სოფელ ვაზისუბნის დასავლეთით, ტყეში, გომებად წოდებულ ადგილზე. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვითა და დუღაბით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი.
ახალსოფლის მეექვსე ეკლესია

ახალსოფლის მეექვსე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალსოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგები იყო უხეში თლილი ქვით კირის ხსნარზე. დანგრეულია — კედლები შემორჩენილია 1-1,5 მეტრის სიმაღლეზე. შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონდა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ფართო სარკმელია გაჭრილი. აფსიდის იატაკი, დარბაზის იატაკის მიმართ, ერთი საფეხურით მაღალია. აფსიდის მხრების ხაზზე შეინიშნება კანკელის კვალი.
ყვარლის მეოთხე ეკლესია

ყვარლის მეოთხე ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მედებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტში. ქალაქის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ოთხ კილომეტრზე. ნიკოანთ ყურედ წოდებულ ადგილზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვითა და რიყის ქვით, საკმაოდ დაუდევრად. შესასვლელი სამხრეთითაა. კარი გარედან თაღოვანიოა, შიგნით, ხის ძელებით, თარაზულად ყოფილა გადახურული. შესასვლელის წირთხლებში საურდულე ხვრელებია, მათგან დასავლეთ წირთხლში მოწყობილი ხვრელი დასავლეთ ფასადზე გადის. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. რომლის ღერძზე დაბალი, ბრტყლად გადახურული სარკმელია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მოდგმულია ტრაპეზი. ერთი მსგავსი სარკმელი დასავლეთითაცაა. აფსიდში სამი მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. მათგან ორი სამხრეთითაა, ერთი-ჩრდილოეთით. სამხრეთით მდებარე ერთ-ერთი ნიშა, რომელიც საკმაოდ ღრმაა და გეგმით ტეხილი მოხაზულობა აქვს. სავარაუდოდ, სამალავად გამოიყენეოდა. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია მხრებით, რომლებსაც ნახევრად წრიული ფორმის თაღი ეყრდნობა. აფსიდი და დარბაზი გადახურულია ნახევრადცილინდრული, ქარგულზე სხმული კამარით. დასავლეთ კედელზე და ტრაპეზზე შემორჩენილია მოხატულობის ფრაგმენტები. ეკლესიის ფასადები აგურის საფეხუროვანი ლავგარდნითაა დასრულებული.
ენისელის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია

ენისელის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ენისელის განაპირას. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. ეკლესია გეგმით კვადრატს მიახლოვებული სწორკუთხედია (6,25,2 მ). ნაგებია რიყის ქვის, ნატეხი ქვისა და აგურის ირეგულარული წყობით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან შეისრული თაღითაა დასრულებული, შიგნიდან კი თარაზული გადახურვა აქვს. აღმოსავლეთიდანაა არაწესიერი ნახევარწრის ფორმის, ღრმა აფსიდია, რაშიც თაღოვანი სარკმელი და მისგან ჩრდილოეთით ერთი პატარა, თაღოვანი ნიშაა მოწყობილი. თითო თაღოვანი სარკმელი, ერთმანეთის პირდაპირ, გრძივ კედლებშიცაა. ეკლესიის დარბაზი შესამჩნევად მოკლეა, გადახურულია ცილინდრული კამარით, რომელიც აფსიდის თაღს და დასავლეთ კედლის მიმდებარე კუთხის პილასტრებზე გადაყვანილ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. ფასადები სადაა, დასავლეთ ფასადზე კარის თავზე, პატარა ოთხკუთხა ნიშებია მოწყობილი, ხოლო ფრონტონში აგურის წყობით, გამოსახულია ჩაღრმავებული ჯვარი. ფასადები დასრულებულია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნით. შენობა გადახურული იყო კრამიტით.
ვეჯინის ნათლისმცემლის ეკლესია

ვეჯინის ნათლისმცემლის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინის სამხრეთ-დასავლეთით 1,8 კილომეტრზე. ე. წ. აკანაქდის ფერდობზე. ცხრასაყრდის კომპლექსისაკენ მიმავალ გზასთან ახლოს, ტყეში. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (6,54,8 მ.). ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით: კონსტრუქციულ ნაწილებში გამოყენებულია კვადრატული აგური (24245.5 სანტიმეტრი 22.522.55.5 სანტიმეტრი). ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარის აღმოსავლეთ ნახევარი და კონჭის დიდი ნაწილი. კედლების ზედა ნაწილები და ლავგარდიანი, მთელ სიმაღლეზე გაბზარულია აღმოსავლეთ კედელი. შიგნით ეკლესია დაახლოებით 1 მეტრი სიმაღლეზე ჩამონაშალი ქვითა და მოწითაა ამოვსებული.

ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია. კარი გარედან გადახურულია თარაზულად არაწესიერი ფორმის მოზდილი ქვიშაქვით. შიგნით კი ნახევარწრიული თაღით. საკურთხევლის ნახევარწრიულ აფსიდსი შეისრულთაღოვანი სარკმელი და მის ორივე მხარეს განლაგებული თითო სწორკუთხა ნიშაა. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე მიდგმულია ოთხწახნაგა ტრაპეზი. აფსიდის ქონქი რიყის ქვით ყოფილა ნაწყობი. ხოლო თაღი - აგურით(შემორჩენილია კონქისა და თაღის ჩრდილოეთ ნაწილი).

დარბაზის სივრცე წყვილი პილასტრითა და მათზე გადაყვანილი შეისრული საბჯენი თაღით გაყოფილია ორ თანაბარ ნაწილად. თაღი მთლიანად კვადრატულია აგურითაა ნაწყობი დასავლეთ კედლის ზედა ნაწილში თაღოვანი სარკმელია.

აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის ორივე მხარეს განთავსებულია თითო ფართო და მაღალ თაღოვანი ნიშა. სამხრეთით მდებარე ნიშა გეგმით სამკუთხაა ჩრდილოეთისა კი-ნახევარწრიული.

სამხრეთ ფასადზე შესალესის ზღუდარის შუა ნაწილში ტლანქად ნაკვეთი ტოლმკლავა ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა - ბოლოებისაკენ გაფართოებული მკლავებით. იგი ჩასმულია ფონის ამოკვეთით გამოყვანილ სწორკუთხა არეში, ჯვრის ქვედა მკლავის გვერდებზე და ზღუდის დანარჩენ სიბრტყეზე შემორჩენილია დაუდევრად შესრულებული ძლიერ დაზიანებული ასომთავრული წარწერა.
აღმოსავლეთ ფრონტონის გვერდებზე შემორჩენილია ლავგარდნის მცირე ნაწილი. რომელიც შედგება კუთხით შვერილი და ჩვეულებრივად ნაწყობი აგურის ორი რიგისაგან.