მთვარის უკანა მხარე

მთვარის უკანა (ზურგის) მხარე — მთვარის ზედაპირის ის ნაწილი, რომელიც დედამიწიდან ვერ იმზირება.

სინქრონული ბრუნვის გამო, მთვარის დედამიწის გარშემო ბრუნვის პერიოდი და მისი ღერძის გარშემო ბრუნვის პერიოდი ემთხვევა, ამიტომ დედამიწიდან მთვარის მხოლოდ ერთი ნახევარსფეროს დაკვირვებაა შესაძლებელი. ეს სინქრონიზაცია განპირობებულია დედამიწიდან მომდინარე მოქცევითი ძალების ზემოქმედებით მთვარეზე მასის განაწილების არათანაბარობაზე.

ლიბრაცია
მთვარის ბრუნვა თავისი ღერძის გარშემო და დედამიწის გარშემო იდეალურად ზუსტად არ ემთხვევა: მთვარე დედამიწის გარშემო ცვალებადი კუთხური სიჩქარით ბრუნავს მთვარის ორბიტის ექსცენტრიულობის გამო (კეპლერის მეორე კანონი) - ის უფრო სწრაფად მოძრაობს პერიგეასთან და უფრო ნელა აპოგეასთან. თუმცა, მთვარე თანაბრად ბრუნავს საკუთარი ღერძის გარშემო. ეს საშუალებას აძლევს მთვარის შორეული მხარის დასავლეთ და აღმოსავლეთ კიდეებს დედამიწიდან ჩანდეს.

არსებობს რამდენიმე სახის მთვარის ლიბრაცია:
მთვარის რხევა აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით, ეგრეთ წოდებული ოპტიკური (გეომეტრიული) ლიბრაცია გრძედზე (მაქსიმალური სიდიდე 7° 45'), რაც იმის შედეგია, რომ მთვარე ბრუნავს მუდმივი კუთხური სიჩქარით, ხოლო დედამიწის ირგვლივ გარემოიქცევა არათანაბარი სიჩქარით.
მთვარის ოპტიკური ლიბრაცია განედზე წარმოადგენს მთვარის რხევებს ჩრდილო-სამხრეთის მიმართულებით (მაქსიმალური სიდიდე 6° 41'), რაც გამოწვეულია მთვარის ბრუნვის ღერძის დახრით მთვარის ორბიტის სიბრტყის მიმართ. ამის გამო დედამიწისაკენ დროდადრო მოქცეულია მთვარის ხან სამხრეთი, ხან კი ჩრდილოეთი პოლუსი.
დღეღამური ანუ პარალაქსური მთვარის ლიბრაცია (მაქსიმალური სიდიდე ~1°) აიხსნება იმით, რომ დამკვირვებელი დედამიწის ღერძული ბრუნვის გამო გადაადგილდება სივრცეში და მთვარეს დაინახავს სხვადასხვა მიმართულებიდან.

მთვარის ლიბრაციის გამო დედამიწიდან შეიძლება დავაკვირდეთ მთვარის ზედაპირის ნახევარზე მეტს (~59%).

არსებობს კიდევ მთვარის ჭეშმარიტი ანუ ფიზიკური ლიბრაცია (მაქსიმალური სიდიდე ~2'), რაც გამოწვეულია მთვარის სამღერძა ელიფსოიდზე დედამიწის გრავიტაციული ზემოქმედებით.

კვლევა
მთვარის უკანა მხარე პირველად საბჭოთა კოსმოსურმა ხომალდმა ლუნა-3-მა 1959 წლის 7 ოქტომბერს გადაიღო. სიგნალი ყირიმში, სიმეიზის ობსერვატორიაში მიიღეს. ლუნა-3-ის მიერ მთვარის უკანა მხარის გამოსახულება პირველად 1959 წლის 27 ოქტომბერს გამოქვეყნდა გაზეთ „პრავდაში“ და სხვა საბჭოთა გამოცემებში.

დედამიწაზე გადაცემული გამოსახულება შესასწავლად სსრკ-ის სამ ასტრონომიულ ინსტიტუტში გაიგზავნა: პულკოვოს მთავარ ასტრონომიულ ობსერვატორიაში, ხარკოვის უნივერსიტეტის ასტრონომიულ ობსერვატორიასა და მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის შტერნბერგის სახელობის სახელმწიფო ასტრონომიულ ინსტიტუტში. მოსკოვში, გეოდეზიის, აეროგრაფიისა და კარტოგრაფიის ცენტრალური კვლევითი ინსტიტუტი მალევე შეუერთდა ამ საქმიანობას.

მიღებული მონაცემების საფუძველზე მომზადდა მთვარის უკანა მხარის პირველი რუკა, რომელიც შეიცავდა ასობით ზედაპირულ მახასიათებელს, რომლებიც მათი არეკვლის უნარით იყო იდენტიფიცირებული. ამ მახასიათებლების სრული კატალოგი შეტანილია „მთვარის შორეული მხარის ატლასში“ (1960). შემდგომში, შტერნბერგის ინსტიტუტთან და გეოფიზიკური დაკვირვების ცენტრალურ კვლევით ინსტიტუტთან თანამშრომლობით, მომზადდა პირველი მთვარის გლობუსი, რომელიც ასახავდა მთვარის შორეული მხარის ზედაპირის ორ მესამედს, რომელიც დედამიწიდან უხილავი იყო.

ლუნა-3-ის მიერ გადაღებული მთვარის უკანა მხარის დეტალების სახელწოდებები ოფიციალურად დაამტკიცა საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა 1961 წლის 22 აგვისტოს.

1965 წელს, მთვარის შორეული მხარე გადაიღო საბჭოთა კოსმოსურმა ხომალდმა ზონდ-3-მა. საერთო ჯამში, ლუნა-3-მა და ზონდ-3-მა გადაიღეს მთვარის ზედაპირის 95%.

1968 წელს, ამერიკელმა ასტრონავტებმა აპოლო 8 კოსმოსური ხომალდით მთვარის უკანა მხარეს გადაუფრინეს.

2012 წელს, ამერიკელმა ასტრონომებმა განაცხადეს მთვარის შორეულ მხარეს რამდენიმე პატარა გრაბენის (რომელთაგან ერთი მხოლოდ ერთი მეტრის სიღრმისაა) აღმოჩენის შესახებ. თუ ვიმსჯელებთ იმ ფაქტით, რომ ისინი დღემდე შემორჩენილია მათი ზომის მიუხედავად (და დიდი ახალგაზრდა კრატერების არარსებობის მიუხედავად), მათი ასაკი 50 მილიონ წელზე მეტი არ არის. ეს მიუთითებს, რომ მთვარეზე სუსტი ტექტონიკური პროცესები უახლოეს გეოლოგიურ წარსულშიც გაგრძელდა, თუმცა მასშტაბური ტექტონიკური პროცესები მილიარდ წელზე მეტი ხნის წინ შეწყდა.

2019 წელს ჩინეთის ჩანგ ე 4 ზონდი გახდა პირველი კოსმოსური აპარატი, რომელიც მთვარის უკანა მხარეს დაეშვა. 2019 წლის 3 იანვარს, იუთუ 2 როვერი ჩანგ ე 4-ის დასაფრენი აპარატიდან დახრილ პანდუსზე დაეშვა და ზედაპირის შესწავლა დაიწყო.

2024 წელს ჩინეთის ჩანგ ე 6 მისიამ ისტორიაში პირველად დედამიწაზე დააბრუნა ნიადაგის ნიმუშები მთვარის უკანა მხრიდან.

მთვარის ზედაპირი
1959 წლამდე, როდესაც მთვარის უკანა მხარე პირველად იქნა გადაღებული, სელენოგრაფიის კველევის ობიექტი მხოლოდ ხილული მხარე წარმოადგენდა. რადგან მთვარის ზედაპირის ძირითადი მახასიათებლები შეუიარაღებელი თვალითაც ჩანს, რუკების შედგენა დიდი ხნის წინ დაიწყო და საუკუნეში ტელესკოპის გამოგონების შემდეგ, სელენოგრაფიამ ახალ დონეს მიაღწია. 1651 წელს იტალიელმა ასტრონომმა ჯოვანი რიჩოლიმ მთვარის ზედაპირის მრავალ ობიექტს სახელები მიანიჭა, რომელთაგან ბევრი დღესაც გამოიყენება.

დედამიწიდან მთვარეზე სხვადასხვა სელენოლოგიური დეტალების დანახვაა შესაძლებელი - ზღვები, კრატერები, მთები და ქედები, ნაპრალებები და ნაოჭები.

ზოგიერთი კვლევის თანახმად, მთვარის ხილულ მხარეს ზღვის ლავის საფარი მნიშვნელოვნად უფრო ძველია, ვიდრე უკანა მხარის; ასაკობრივი სხვაობა შეიძლება ნახევარი მილიარდი წელიც იყოს.