რუსული სიგანე

რუსული სიგანე — რკინიგზის ლიანდაგის სიგანე, 1520 მმ-ის ტოლი (რუსეთში ექსპლოატაციისათვის დასაშვებია ჩქაროსნულ რკინიგზებზე 1516-დან 1524 მმ-მდე). 1520 მმ-ანი სიგანე ძირითადია პოსტსაბჭოთა სივრცის ტერიტორიებზე.

ისტორია
რკინიგზები, რომელთა ლიანდაგის სიგანე შეადგენდა 1524 მმ-ს (5 ფუტი), პირველად აშენდა დიდ ბრიტანეთში და აშშ-ში. რუსეთის იმპერიაში აღნიშნული ლიანდაგის სიგანის გამოყენება დაიწყო სანკტ-პეტერბურგი-მოსკოვის რკინიგზის მშენებლობის მომენტიდან. მისი მშენებლობის დაწყების მომენტში ჯერ კიდევ არ არსებობდა ლიანდაგის სიგანის რაიმე სტანდარტი და რკინიგზები დასავლეთ ევროპაში, აშშ-ში და რუსეთში შენდებოდა რელსებს შორის სხვადასხვა მანძილზე. რუსეთის იმპერიაში პირველი საერთო სარგებლობის — ცარსკოსელსკის და ვარშავა-ვენის რკინიგზებს ლიანდაგის სიგანე ქონდათ შესაბამისად 1829 და 1435 მმ. ყველაფერთან ერთად პეტერბურგიდან მოსკოვამდე რკინიგზის მშენებლობის დაწყებამდე განიხილებოდა მომავალი მაგისტრალის ლიანდაგის სიგანის საკითხიც. ამ რკინიგზის მშენებლობის ხელმძღვანელ საპროექტო და სამშენებლო რკინიგზის კომიტეტის სხდომებზე მისი მონაწილეთა უმრავლესობა თავდაპირველად გამოდიოდა ახალი ფართე, 6 ფუტიანი (1829 მმ) ლიანდაგის სიგანით მაგისტრალის მშენებლობის მომხრედ, — ისეთის, როგორიც ქონდა ცარსკოსელსკის რკინიგზას. კონსულტანტის სახით რკინიგზის მშენებლობაზე მოწვეული ამერიკელი ინჟინერი ჯორჯ ვაშინგტონ უისტლერი კი პირიქით, ემხრობოდა 5 ფუტიანი (1524 მმ) სიგანის ლიანდაგს. ასეთი ლიანდაგის სიგანის რკინიგზა იმ მომენტში ფართედ იყო გავრცელებული აშშ-ში. მიუხედავად იმისა, რომ 5 ფუტიანი ლიანდაგის სიგანე განსხვავდებოდა, როგორც ცარსკოსელსკის, ისევე ვარშავა-ვენის ლიანდაგების სიგანეებისგან, ჯორჯ ვაშინგტონ უისტლერმა შეძლო დაერწმუნებინა 5 ფუტიანი ლიანდაგის სიგანის მიზანშეწონილობა კომიტეტის ზოგიერთი წევრისათვის და რკინიგზების მთავარმართველ პეტრე კლეინმიხელისათვის. საბოლოოდ მხოლოდ სამთო ინჯინრების კორპუსის შტაბის უფროსი კონსტანტინ ჩევკინი გამოვიდა 6 ფუტიანი ლიანდაგის სიგანის მომხრე, დანარჩენებმა მხარი დაუჭირეს უისტლერის და 1843 წლის 14 თებერვალს იმპერატორმა ნიკოლოზ -მა დაამტკიცა რკინიგზის მშენებლობა 5 ფუტიანი (1524 მმ) ლიანდაგის სიგანით, რომელიც შემდგომში მთელ რუსეთის იმპერიაში გახდა სტანდარტი.

გავრცელება
რუსული სიგანე 1520 მმ — მსოფლიოში დაგებული ლიანდაგების ჯამური სიგრძის მიხედვით მეორე ადგილს იკავებს. იგი მოიცავს ევრაზიის ტერიტორიის მნიშვნელოვან ნაწილს, 1520 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანის რკინიგზების ქსელი ქმნის ერთიან უწყვეტ სისტემას.

თავიანთ რკინიგზებში რუსული სიგანეს მთლიანად გამოიყენებენ შემდეგი ქვეყნები:

1520 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანე რკინიგზაზე გამოიყენება ასევე ავღანეთის რკინიგზის იმ ლიანდაგებზე, რომლებიც მიემართებიან სერჰეტაბადიდან (თურქმენეთი) ტორგუნდამდე (ჰერათის პროვინცია) და გალაბიდან (უზბეკეთი) ჰაირატონამდე (ბალხის პროვინცია) და მაზარ-ი-შარიფამდე. მაგრამ 1520 მმ-ანი სიგანის ლიანდაგების გარდა ავღანეთის ტერიტორიაზე ასევე დაგებულია 1435 მმ (ევროპული სიგანის) ლიანდაგები ირანიდან და ორი ლიანდაგი სიგანით 1676 მმ (ინდური სიგანე) პაკისტანიდან, ასე, რომ დღეისათვის შეუძლებელია ითქვას ამ ქვეყანაში რომელიმე ერთიანი რკინიგზის ლიანდაგის სიგანის ეროვნული სტანდარტის არსებობის შესახებ. 2025 წლის ნოემბერში გამოცხადდა, რომ 1520 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანე ავღანეთის ხელისუფლების მიერ არჩეულია ახალი ხაზის ჰაირატონი - სპინ ბოლდაკის მშენებლობისთვის.

ქვეყნები, რომლებიც იყენებენ 1524 მმ-ან ლიანდაგის სიგანეს რკინიგზის ძირითადი ლიანდაგის სიგანედ

1524 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანე მაქსიმალურად ახლოა რუსულთან (1520 მმ; სხვაობა დაახლოებით 0,2 %), ამიტომ ამ ორ ლიანდაგის სიგანეს შორის სარკინიგზო კომუნიკაცია ხორციელდება ფაქტიურად პრობლემების გარეშე.

სხვა ქვეყნებში არსებული ცალკეული ხაზები ლიანდაგის სიგანით 1520 მმ ან 1524 მმ
არსებობენ რამდენიმე ცალკე ხაზები 1520 მმ-ანი ან 1524 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანით (რუსული სიგანე), რომლებიც დაგებულია ქვეყნებში, სადაც ეს სტანდარტი არ არის ძირითადი, კერძოდ:
. მოკლე მონაკვეთი ბორანის ტერმინალზე ქალაქ ვარნაში, საიდანაც ხდება უკრაინის ქალაქ ოდესაში და საქართველოს ქალაქ ფოთში რეისების განხორციელება. აღჭურვილია ვაგონების გოგორწყვილების შესაცვლელი მოწყობილობით.
. დაახლოებით 46 კმ სიგრძის მონაკვეთი სადგურ ზაჰონიდან უკრაინის საზღვრამდე.
. მოკლე მონაკვეთი ბორანის ტერმინალზე პორტ ზასნიციში (მუკრანის პორტი). საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ საბორნე მომსახურება რამდენჯერმე შეწყდა. 2012—2014 წლებში მოქმედებდა რეგულარული ხაზი ზასნიცსა და (ბალტიისკის გავლით) უსტ-ლუგას შორის. არარეგულარული გადაზიდვები ხორციელდებოდა როგორც ადრე, ასევე ამ პერიოდის უფრო მოგვიანებით; კერძოდ ზუსტად ასეთი გზით რუსეთში შევიდა გერმანიაში ნაწარმოები „საპსანის“ ჩქაროსნული მატარებლები.

ჩინეთის რკინიგზები. სარკინიგზო სასაზღვრო გადასასვლელები:
გადასასვლელი ზაბაიკალსკი (რუსეთი) — მანჯურია (ჩინეთი).
გადასასვლელი გროდეკოვო (რუსეთი) — სუიფინჰე (ჩინეთი).

ადრე არსებულები
ირანის პირველი სარკინიგზო ხაზი, ჯულფა — თეირანი, ასევე აშენდა 1520 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანით, მაგრამ მოგვიანებით გადაიკერა 1435 მმ-ან სიგანეზე პოლიტიკური მიზნების გამო.

1435 მმ-ან ლიანდაგის სიგანეზე ასევე გადაიკერა შემდეგი ლიანდაგები:
რუსეთის იმპერიის მიერ ჩინეთის ტერიტორიაზე აშენებული სარკინიგზო ხაზები, კერძოდ, ჩინეთის-აღმოსავლეთის რკინიგზა (გადაიკერა ორჯერ, თავიდან 1930-იან წლებში იაპონელებმა, შემდეგ 1950-იან წლებში ჩინელებმა);
1524 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანის რკინიგზები დასავლეთ ბელარუსის ტერიტორიაზე, ვილენის მხარეში და ვოლინის ისტორიულ მხარეში, რომლებიც 1920-იანი წლების დასაწყისში შევიდნენ პოლონეთის შემადგენლობაში (შემდეგ ისევ გადაიკერნენ 1524 მმ-ან ლიანდაგის სიგანეზე);
1524 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანის რკინიგზები ლიეტუვის და ლატვიის ტერიტორიებზე (ლატვიაში ევროპულ სიგანეზე გადასვლის პროცესი არ იყო დამთავრებული 1940 წლისათვის);
პანამის არხის რკინიგზა (2000 წლამდე);
1524 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანის რკინიგზები, დაგებული  საუკუნეში აშშ-ში, უპირველეს ყოვლისა სამხრეთ შტატებში.

 საუკუნის დასაწყისში ბერლინი-ვარშავას რკინიგზის ხაზზე ლიანდაგის სიგანის შეცვლა ხორციელდებოდა საზღვრისპირა ქალაქ ალექსანდროვოში, დასავლეთ პრუსიისა (გერმანიის იმპერია) და პოლონეთის სამეფოს (რუსეთის იმპერია) საზღვარზე.

ლიანდაგის სიგანის ცვლილება
1970 წლის მაისიდან დაწყებული საბჭოთა კავშირის რკინიგზებმა დაიწყო ლიანდაგის სიგანის შეცვლა 1524 მმ-დან 1520 მმ-ზე. მაგრამ რკინიგზის ექსპლოატაციის ტექნიკური წესები ნებას რთავს არსებული ლიანდაგის სიგანის (1524 მმ) ექსპლოატაციას მის კაპიტალურ რემონტამდე ან რეკონსტრუქციამდე. 4 მმ-იანი სხვაობა არ ითხოვს მოძრავი შემადგენლობის გადაკეთებას, მაგრამ გარდამავალ ეტაპზე გამოიწვია სერიოზული პრობლემები მოძრავი შემადგენლობის გოგორწყვილების (ბორბლების) მკვეთრად მომატებული ცვეთების გამო.

ფინეთში ფინეთის სახელმწიფო რკინიგზას ლიანდაგის სიგანე არ შეუცვლია — 1524 მმ.

საბჭოთა კავშირის დაშლისა და დამოუკიდებლობის მიღების შემდეგ ესტონეთი დაუბრუნდა ლიანდაგის ძველ 1524 მმ-ან სიგანეს ფინეთის რკინიგზასის პარამეტრებთან და დოკუმენტებთან ჰარმონიზაციისთვის. ძველად დაგებული ლიანდაგები არ გადაუკერიათ, რადგან ეს არც მოითხოვებოდა, მაგრამ ახალი მოძრავი შემადგენლობის შეძენისას მოთხოვნა იხრება 1524 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანისკენ.

საინტერესოა ის ფაქტი, რომ რუსეთის და პოსტსაბჭოთა ქვეყნების მეტროპოლიტენები იყენებენ ახალ 1520 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანის სტანდარტს, ხოლო ტრამვაის ხაზები, რომლისთვისაც სტანდარტი არ შეცვლილა, იყენებს ძველ 1524 მმ-ანი ლიანდაგის სიგანის სტანდარტს. მაგრამ თავსებადობაზე ეს გავლენას არ ახდენს და ტრამვაის შეუძლია გამოიყენოს 1520 მმ-ანი სიგანის ლიანდაგები.

დაშვებები
ფინეთის რკინიგზა ითვალისწინებს −1/+3 მმ-ის დაშვებას, რომელიც მკაცრდება ჩქაროსნული მოძრაობის შემთხვევაში: მატარებელი 6 „ალეგრო“, მაგალითისთვის, ქონდა ლიანდაგის სიგანე ზუსტად 1522 მმ, რადგან ფინეთის ლიანდაგს სიგანე აქვს 1524 მმ.

საბჭოთა და ახლა უკვე პოსტსაბჭოთა რკინიგზების ლიანდაგის სიგანეა: 1520 −4/+8 მმ.