პალანგკა-რაია

პალანგკა-რაია ― ინდონეზიის პროვინციის, ცენტრალური კალიმანტანის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი. ქალაქი კუნძულ ბორნეოზე, მდინარე კაჰაიანსა და საბანგაუს შორის მდებარეობს. 2020 წლის აღწერით პალანგკა-რაიის მოსახლეობა 293 500 ადამიანს შეადგენს. ფართობის მიხედვით პალანგკა-რაია ინდონეზიის უდიდესი ქალაქია (ჯაკარტაზე თითქმის ოთხჯერ დიდია). ტერიტორიის დიდი ნაწილი ტყითაა დაფარული (მათ შორისაა დაცული ტყეები, საკონსერვაციო ტერიტორიები და ტანგკილინგის ტყე). კალიმანტანის ქალაქებს შორის პალანგკა-რაიას ადამიანური განვითარების ინდექსის უმაღლესი მაჩვენებელი აქვს.

ქალაქი ცენტრალური კალიმანტანის პროვინციის ეკონომიკური, სამთავრობო და საგანმანათლებლო ცენტრია. შედარებით ახალი ქალაქია, რომელიც 1957 წელს დაარსდა. პალანგკა-რაიის მშენებლობაში ინდონეზიას საბჭოთა კავშირმაც დაუჭირა მხარე, სოციალისტურ ბანაკთან სუკარნოს ურთიერთობების გამო. მიუხედავად იმისა, რომ ქალაქის ინფრასტრუქტურა შედარებით განვითარებულია და ადამიანური განვითარების ინდექსის მაღალი მაჩვენებელი აქვს, პალანგკა-რაია გარემოსდაცვითი პრობლემებით გამოირჩევა, როგორიცაა ტყეების ხანძრები, წყალდიდობები და ა.შ.

ეტიმოლოგია
ქალაქის სახელწოდება ორი სიტყვის კომბინაციაა დაიაკების ენიდან და სანსკრიტიდან. (დაიაკური) წმინდა ადგილს ნიშნავს, ხოლო (სანსკრიტი) უხვს ნიშნავს. შესაბამისად, პალანგკა-რაა უხვ წმინდა ადგილს ნიშნავს. ქალაქი დაიაკების პატარა სოფლის ადგილას დგას, რომელსაც პაჰანდუტი ერქვა და ტყეებით იყო გარშემორტყმული.

ადგილობრივი ლეგენდის თანახმად ბაიუჰმა და კამბანგმა, დაიაკმა წყვილმა, სოფელი დააარსა, რადგანაც გარშემორტყმული რეგიონი უნაყოფო ნიადაგის გამო სახლის ასაგებად უვარგისი იყო. დროთა განმავლობაში სოფელი გაიზარდა და მიმდებარე მიწების ფერმებისა და მცირე პლანტაციებისთვის გამოყენება დაიწყეს. როგორც ამბობენ. თავდაპირველად სოფელს დუკუჰ-ბაიუჰი ერქვა, რაც -იდან მომდინარეობდა და „სამოსახლო ადგილს“ ნიშნავდა.

ისტორია
კოლონიური ხანა
ნიდერლანდების ოსტინდოეთის კომპანიის დოკუმენტების მიხედვით პაჰანდუტი ზაქარიას ჰარტმანმა, ნიდერლანდელმა მკვლევარმა აღმოაჩინა კაჰაიანისა და კაპუასის მდინარეების ირგვლივ მოგზაურობისას 1823 წელს. აღნიშნული ცნობა წინააღმდეგობაშია მოსაზრებასთან, რომლის მიხედვითაც სოფელი წარსულში ბანჯარის სასულთნოს დაქვემდებარებაში იყო, რომელიც 1787 წელს სულთან ტამიდულაჰის მიერ დადებული შეთანხმების შემდეგ ნიდერლანდების პროტექტორატი გახდა. რეგიონი ნიდერლანდების ოსტინდოეთს 1817 წელს იჯარით გადასცა სულთანმა სულაიმანმა, ხოლო 1826 წლის 4 მაისს სულთანმა ადამმა დათმო.

გეოგრაფია
პანლანგკა-რაიას ჩრდილოეთიდან გუნუნგ-მასის სარეგენტოს ესაზღვრება, აღმოსავლეთიდან ― და სამხრეთიდან ― პულანგ-პისაუს სარეგენტო, ხოლო დასავლეთიდან ― კატინგანის სარეგენტო. ქალაქის სამხრეთ ნაწილის ნიადაგი მეტწილად ტორფისა და ალუვიონისგან შედგება, ხოლო ჩრდილოთ ნაწილში ეწერი-ნიადაგები ჭარბობს. ქალაქი ძირითადად ვაკეზეა გაშლილი და ზოგადი დახრის დონე 40%-ს უტოლდება. ქალაქის დიდი ნაწილი ზღვის დონიდან 35 მეტრზე მაღლა მდებარეობს. ქალაქის ტერიტორიიდან 10 105.34 ჰექტარი დაცულ ტყედაა გამოცხადებული, ხოლო 90 722.15 ჰექტარი საწარმოო ტყეა. 63 816,4 ჰექტარი ეროვნულ პარკს უკავია, 1 771.13 ჰექტარი ― ნაკრძალს, ხოლო 726.2 ჰექტარი ― დაცულ ბუნებას. ქალაქის მოსახლეობის უმრავლესობას დაიაკები შეადგენენ. სხვა ეთნიკური ჯგუფებიდან ქალაქში იაველები, მალაიები, ბანჯარები და ბუგინები ცხოვრობენ.

მმართველობა
ადმინისტრაციული რაიონები
2001 წელს დეცენტრალიზაციამდე პალანგკა-რაია 2 ადმინისტრაციულ რაიონად: პაჰანდუტად და ბუკიტ-ბატუდ იყოფოდა. 2020 წლისთვის პალანგკა-რაიაში 5 ადმინისტრაციული რაიონი (პაჰანდუტი, საბანგაუ, ჯეკან-რაია, ბუკიტ-ბატუ და რაკუმპიტი) გამოიყოფა. 2020 წლისთვის ყველაზე მეტი ადამიანი ჯეკან-რაიაში (154 000), ხოლო ყველაზე ცოტა (4 000) რაკუმპიტში ცხოვრობს.